·ॐ नमः परमात्मने । न्यायवार्तिकस्य भूमिका। विश्वनाथन्यायपञ्चानना गोतमसूत्रवृत्तौ प्रमाणप्रमेयेत्या- दिप्रथममूत्रव्याख्याने "अत्र चार्तिकं यदि वादे देशनीयत्वात् पृथगभिधानं तदा न्यूनाधिकापसिद्धान्तानां वादे देशनीय. त्वात् पृथगभिधानं स्यात्"(१) इत्युक्तवन्तः । शङ्करमिश्रेण वैशेषिकसूत्रोपस्कारे २अध्याये २ आह्निके सामान्यप्रत्यक्षाद्विशे- पामत्यक्षादिशेपस्मृतेश्च संशय इति १७ सूत्रव्याख्याने "न्या- यवार्तिकेऽपि यत् कारणभेदेन संशये त्रित्वमुक्तं तदपि न स- म्भवति व्यभिचारेण समानधर्मादीनां त्रयाणां कारणत्वस्यै- वासम्भवात्"(२) इत्युक्तम् । श्रीधराचार्येण न्यायकन्दल्या पृथिवीनिरूपणे "यथाहोद्योतकरः समानासमानजातीयव्यव- च्छेदो लक्षणार्थः"(३) इत्युक्तम् । पर्द्धमानोपाध्यायेन द्रव्य. किरणावलीप्रकाशे "तस्य संस्कारात् कालाद्वा विनाश इति वार्तिकविरोधाच" इत्युक्तम् । पइदर्शनटीकाकृताचस्पति- मिश्रेणापि "मतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधमनुमानमाख्या- (१) अस्मिन्नेव मुद्रिते न्यायवार्तिकपुस्तके पृ०१९ ५०९ द्रष्टव्यम् । (२) पृ० २८ प०१० " " " पृ०९९ १० १४ " " ·न्यापवार्तिकस्य भूमिकायाम् तम्"(१) इतिकारिकाव्याख्यापो सख्यितत्वकौमुद्यो "सर्व चैतदस्माभिन्यायवार्षिकतात्पर्यटीफापो व्युत्पादितं नेहोक्त विस्तरभया"दित्युक्तम् । चित्सुखाचार्येण तत्त्वमदीपिका (चित्सुख्या) द्वितीयपरिच्छेदे "वाचको गवयम्याय"मिति ३१ कारिकान्याख्यायां "तया च भगवदक्षपादमणीतं सूत्रम् प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानमिति । व्याख्यातं चैतदु- योतकरण चार्तिककृता आगमाहितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं साह- श्यज्ञानमुपमानमिति"(२) इत्युक्तम् । एवमनेकेषु न्याय- पिक-सांख्य वेदान्तग्रन्थेषु न्यायवार्तिकस्य क्या नहीकायाश्च नाम दृष्ट्वा उद्योतकराचार्यकृतं न्यायवाकिनामानं महानि- बन्ध मनसि विज्ञाय पण्डितद्धेभ्यो न्यायदर्शनवात्स्यायनभा- ध्यस्य पठनपानियोः परमोपयोगित्वं तस्य निशम्य तदन्वे. पणेऽहं प्रवृत्तः । किन्तु "म्पायवार्तिकस्य विनष्टप्रायत्वात् त- लाभेऽनेके महापण्डिताश्विरादेव विफलमयना अभूवं(३)स्तव किं साध्यं भविष्यतीति" नैयायिकद्धनिरुत्साहितोऽप्यहम् (१) पञ्चमी कारिका। (२) अस्मिन्नेव मुद्रितेम्यायवार्तिकपुस्तके पृ०५७ १०२१ द्रष्टव्यम् । (३)न्यायवार्तिकस्य दुर्लभत्वे खण्डश उपलब्धत्वे या पक्ष्यमाणा लेखा वर्तन्ते । A contribution towards an index to the Bibliography of the indian Philosophical systems by Fitzdward Hall, I.A., page 20, III. Nyaya-Varttika-Tatparya- Parisuddhi,also called Nyaya-nibandha. Thisis probably an emendation of Pakshila Svåmin's Vårttika or Supplement to No. I. Dinnaga, whom Vachaspati Misra names with censure: he was another ancient expositor of ·अन्धप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्तावः । "उद्योगेनैव सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरयः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥" इत्यनुसरन् न्यायवार्तिकं स्मरन् कतिपयवानन्तरमेकस्य ब्राह्मणस्य गृहेऽहं भोजनार्थमाहूतो ब्राह्मणानां पड़ी उपविष्टस्तत्रै. कस्य महावातायनस्य मध्ये याथातथ्येन जीर्णवस्त्रेण वेष्टितानि धूलीधूसराणि ऊर्णनाभादिभिरारछादितानि अनेकानि पुस्तक- पुटकानि प्रवेशितानि दृष्ट्वा तेपां निष्कासने प्रवृत्तो गृहपतिना द्धन the logical'institutes. The writings of both have, perhaps, perished. Complete copies of the work in question may be forthcoming; but I have never seen one. Its author is Udayana Acharya, who is also called Uddyotakara Âchārya and Udayakara Achărya. Ho vas of tho gotra of Bharadwaja. F. E. H. The Kusumāpjali edited and translated by E, B. Covell, preface page vi, III-The Nyaya-Varttika, a commentary on No. II, by Uddyotakara Âchārya. I procured lately, from a pandit of Nuddea, a fragment of this work containing a portion of the first book. A classifiod index of the Sanskrit MSS in the palace at Tanjore by A,C. Burnell, p. 113; these are all precisely similar recent transcripts made at Benares by sevoral, persons about 1820. As tho ork is exceedingly rare, it is much to be regretted that these MSS. are so incorrect as to be useless. Whole lines are quite unintelligible, and some of the copyists seem to havo been perfectly ignorant of even the form of the letters. See Catalogus Catalogorum by Theodor Aufrecht printed in 1891-1903, part I, P. 311; pt. II, P. 68; pt. III, p.66.

·न्यायधार्मिकस्य भूमिकायाम् ब्राह्मणेन "मा स्पृश मा स्पृश मा रगमनागमननिरोधार्थ स्थापितानीमानि पुस्तकानि भोजनकाले मार्जार आगमिष्यति । कीशस्त्वं बालकवचञ्चलः सर्वमन्नपानादिकं पारिण भ्रंशयिष्यसि" इत्यादिभिरनेकैमर्सनैरपमानितो निवारितोऽयह विलम्वेन भोजनं करिष्यामीति भुवन् नत्र स्थितानि कतिपयपु. स्तकपुटकानि समाकृष्टवान् नेवेकस्मिन् पुटके न्यायवाकिस्य प्रथमाध्यायस्य वित्रीप्रकरणं प्रमाणपकरण(१) द्वितीयतृती. यावध्यायौ च सम्पूर्णी(२) लब्धवान् । ततथास्मगुरुवाम- (१) पुस्तकमिदं देवनागराक्ष कागजास्याधारे लिखितं परिशुद्ध च । पेशवामहाराजसभासदा नैयायिकप्रवरेण श्रीमे- रुशाखिणा लिखितेन धाराणसीस्थेन न्यायदर्शनवात्स्यायनमाध्य. पुस्तकेन संवादादिदं वार्तिकपुस्तकमपि तेनघ पण्डितेन लिखि. तमित्यनुमीयते । अस्यैव पुस्तकस्य प्रथमपत्रे निरङ्कपष्ठे । प्र०२८०० द्वि०२३०० तृ० १६०० च०११०० प० ४३५ रति लेखदर्शनात् संपूर्णस्य यात्र्तिकनन्थस्य संख्याधगता । "० २८००" इत्यनेन प्रथमाध्याये श्लोकसंख्या "द्वि० २३००" इत्यनेन द्वितीयाध्याये श्लोकसंख्या एवंरोत्याग्नेपि बोध्या । (2) अयं द्वितीयाध्यायो देवनागराक्ष कागजाख्याधारे लि. खितोसुद्धश्च । अत्र लेखकेन लिपिकाल एवंरूपेण लिखितः। "इत्याचार्यश्रीउद्द्योतकरकृती द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ शु. भमस्तु । संवत् १६०० शाके १५६५ विरोधात नाम संवत्सरे पुस्तक लिपि(खि)तं वाराणसीमध्ये लिपा(खा)यितं ब्राह्मण लि.

·ग्रन्धप्राप्सितन्मुद्रणप्रस्तावः । 'हामहोपाध्यायश्रीमत्कैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरोमणिभिर्दत्तं प्र. थमाध्यायनिमूत्रीवार्तिकपुस्तकम् तत्प्राप्त्या पात्यन्तं हर्पितः । ततच क्रमशोऽन्वेपणे कृते चिरेण मिथिलादेशस्थझोपाख्य- पण्डितश्रीचण्डीश्वरसकाशात् प्रमेयपकरणमारभ्य मथमाध्याय- समाप्त्यन्तं पुस्तक(१)मुपलब्धवान् । इत्थमध्यायत्रये सम्पन्ने वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालये वर्तमानं तृ- सीयचतुर्थाध्यायपुस्तक(२) ततश्च स्वर्गनिवासिनां भूतपूर्ववारा. णसीभूपणभूतानां श्रीविभवरामपण्डितानां पुरातनं पञ्चमा- ध्यायपुस्तक(३)मथ च वाराणसीस्थितेन श्रीहरिनामदास. पि(खि)तं धर्मदासकायस्थ मासमाधयदि एकादशी ॥ श्रीषि श्वेश्वरस्थानात् ॥ शिशिर)साहि आलमराज्ये प्रवर्तमाने ॥" तृतीयाध्यायोऽपि तथैव लिखितो जीर्णत्वाद्याकारणानुमीयते यविशत्याः पूर्व लिपितो भवेदिति । (१) पुस्तकमिदं मैथिलाक्षरस्तेडेतपत्रेषु लिपित पुरातनं जीर्ण कृमिस्पृष्टं प्रायः शुद्धं च । अन्ते लेसकेन "पुस्तकमिद महोपा- भ्यायश्रीभवानन्दभट्टाचार्याणाम्" इति लिखितत्वात् कस्यचित्प. ण्डितस्य पुस्तकमिदमित्यवगम्यते । तेडेतपत्राणि तालपन्नेभ्यो भिन्नानि समीचीनान्यपि भवन्ति । तेडेतफलं च सुदृढं कृष्णवर्ण भाषायां वज्रयह इति प्रसिद्ध दृष्टिदोपनिवारणार्थे चालकैायते । (२) इदमपि मैथिलाक्षरै. फागजाख्याधारे लिखितं परिशु- खं जीर्णम् । अत्र यद्यपि लिपिकालो न लिखितस्तथापि जीर्ण- वाद्याकारेण तत्सम्बद्धन्यायनिवन्धप्रकाशपुस्तकेन ल० सं० ४५६ ( लक्ष्मणसेनसंवत्सर) लिपितेन चानुमीयते तस्मिन्नेव समये लिपितं भवोदीत। (३) देवनागराक्षरेः कागजारयाधारेषु लिसितं "१६०० विफ- मीये सपत्सरे लिपितमिति" तप लिपिकालो लिखितो लेसफेन ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम - साधुना कृपया मदत्तं नवीनं प्रथमाध्यायपुस्तक(१) च प्राप्य . पश्चाध्याय्यात्मकं सम्पूर्ण न्यापवार्षिकं सङ्कलय्य(२) तमान' न्दमविन्दं यो वचसामगोचरः । "लामाल्लोभः पर्वत" इति न्यायवार्तिकलामा न्याय घार्तिकतापर्यटीकाया अप्यन्वेपणे कृतेऽस्पा अपि त्रीणि पुस्तकानि(३) प्राप्तानि । ततश्च क्रमशो न्यायवार्तिकतात्पर्य टीकाया अपि व्याख्यानमुदयनाचार्यकृतं न्यायवानिकता- स्पर्षपरिशुद्धयाख्य(४)पस्पादि व्याख्यानं श्रीगङ्गेशीपा- (१) इदमशुद्धं नवीनमपि सन्दिग्धस्थले पाठापपाठनिश्चाय- कमत्यन्तमुपयोगि च। (२) एषु पञ्चस्वध्यायेपु "इति प्रमाणप्रकरणम्" "इति प्रमेय- प्रकरण"मेवरूपेण भिधान्येव प्रकरणानि भासन् तानि च धावस्प. तिमिश्रकृतन्यायसूचीनिबन्धानुसारेण एकत्र सङ्कलितानि कृत्या प्रन्थः सम्पूर्णीकृत इति । अयं च न्यायसूचीनिरन्धोऽप्यन मुद्रित पव विस्तरस्वग्रे वक्ष्यते। (३) प्रथमं पुस्तक कागजाख्याधारे देवनागराक्षरवाराणस्यां लिखितम् । तत्र लेखकेन लिपिकाल एवं लिखितः। "इति वाचस्पतिमिश्रविरचितायां न्यायवार्तिकतात्पर्यटकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः। ॥ळ् ॥ ळ ॥ स्थस्ति संवत्॥१४५४समये आश्विनषदि १० रविवासरे ॥ श्रीः ॥ ॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ खस्ति ॥ ॥ काशी करोतु कल्याणं विश्वेशा सर्वसम्पदः" इत्यादि । द्वितीयं तु तेंडतपत्रेषु मैथिलाक्षलिखितं तत्र लेखकेन लिपि- काल एव लिखितः । “ल० सं०४१७" (लक्ष्मणसेनसंवत्सरे) तृतीयं कागजाख्याधारे देवनागराक्षरैलिखितं नवीनमशुद्धं च । अन्योऽयं श्लोकदशसाहस्रयात्मक दानी मुद्रित उपलभ्यते । (४) ग्रन्थोऽयं श्लोकद्वादशसाहस्रयात्मकः । इदानी वनादेशस्थ. पासपाटेक्सासाइटसिभाया निदर्शन विमानोपाध्यायकृतटी- कासहितो मुद्रितो भवतीद्रितविशेपवर्णनं तभूमिकायां द्रष्टव्यम् ।

·ग्रन्धप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्तावः । -ध्यायात्मजश्रीवर्द्धपानोपाध्यायविरचितं न्यायनिवन्धमका. शाख्य(२)मस्यापि व्याख्यान श्रीवलभद्र मिश्रात्मजश्रीपद्मनाभ- मिश्रविरचितं वर्द्धमानन्दुनापक(२)मस्यापि व्याख्यानं तात्पर्य मण्डनाभिधं श्रीशङ्कर(३)कृतं च प्राप्तम् । एतेपो प्राप्त्या परमप्रमुदितमना एते प्रन्थाः सर्वेपामपि विद्यानुरागिणां मुलभा भवेयुरिति चिन्तयन् मुद्रणद्वारा प्रकाशने यतमानाऽहमतिष्ठम् । अनान्तरे न्यायवार्तिकमन्वेषयद्भिर्वा राणस्यां समागतः क. लिकावास्थगवर्नमेण्टसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षमहामहोपाध्या- यरिदानी स्वर्गस्यैः श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य-सी. आई. ई. महाशयैरहं प्रोत्साहितो "यदेतेपां ग्रन्थानां मुद्रणं वङ्गदे- शस्थएसियाटिक्सोसाइटीसभासमादेशेन यदि भवेत् तहि सर्व- प्रकारेण समीचीनं भविष्यतीति" तत्र न्यायदर्शनवात्स्याय. नभाष्यस्य पृथङ् मुद्रितत्वादिदानी न्यायवार्तिकादीनां ग्रन्या- नामपि पार्थक्येनैव मुद्रणं समुचितमिति निर्धारितं तैरेव महा- शयः । ततश्च मयानुमोदितेऽस्मिन्नर्थे उक्तमहाशयेषु कलिकाता. नगरे गतेषु उक्तसोसाइटीसम्पादकमहाशयानामपि समादेशपत्रे समागते न्यायवार्तिकमुद्रणारम्भो जात इति । (१) प्रन्योऽयं श्लोकपिंशतिसाहस्रधात्मकः । (२) आरम्मप्रभृत्यात्मनिरूपणान्तस्य प्रन्थस्य पुस्तकमस्म- निकटे वर्ततेऽतः सम्पूर्णग्रन्थस्य श्लोकसंख्या इदानी कर्तु न शं. क्यते । अनेनैव पद्मनाभमिश्रेण किरणालीप्रकाशोऽपि व्याख्या. तस्तदपि व्याख्यानं यईमानन्दुनामक द्रव्यग्रन्थात्मकमस्मनिक- टेवर्तते तत्र श्लोकसंख्या ॥ ३०० । (३) भयं शङ्करमिश्रो धा शहरमट्टाचार्यों घेति निर्णयस्तन्मु. वायसरे भविष्यति ।

·८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तत्र च सर्वेप्वप्युपलब्धत्यायवार्तिकादर्शपुस्तकेपु व्या. ख्ययत्वेन मूलत्वेन वा विन्यस्तानि न्यायमूत्राणि वार्तिकम- 'श्लिष्टानि न तु पार्थक्यन, मया तु जिज्ञासूनां सुवोधार्ध तत्र तंत्रच सर्वाणि न्यायसूत्राणि स्थलाक्षरः पार्थक्येन मुद्रणसमये विन्यस्तानीति विज्ञेयम् । अत्रादर्शपुस्तके प्रथपद्वितीयाध्याय पुस्तकानि देवनागरा- क्षरलिखितपरमादर्शपुस्तकाद्देवनागराक्षरैलिखितानीति लेखक- लिखितनामग्रामादिभ्योऽनुमीयते । अपराणि तृतीयचतुर्थाध्या. यपुस्तकानि देवनागराक्षरैलिखितानि प्राचीनान्यपि मैथिला- सरलिखितपरमादर्शपुस्तकादेवनागराक्षरेष्ववतारितानि यतस्ते- पु कचिद् रफारस्थाने वकारः कचिञ्च वकारस्थाने रकार इत्यादिलेखोऽस्ति । अन्यानि प्रथमतृतीयचतुर्थाध्यायपुस्तका- नि मैथिलाक्षरलिखितानि किन्तु प्राचीनत्वाजीर्णत्वाद्विलुप्ता. क्षरत्वाच्च मैथिलानामपि दुष्पगानि ततः का कथा मादृशाना- मचिरपरिचितमैथिलाक्षराणाम् । एवं कचित् कचिव तात्पर्यटी- कायामप्यव्याख्यातत्वाद् भ्रामकेष्वक्षरेषु अर्थानुसन्धानेनाक्ष- रान्तरविन्यासः कचित् सम्भवतीति भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वादिति तत् क्षन्तव्यं विद्वद्भिः परिश्रमवेत्तृभिरिति । मुद्रणसमयेऽस्मिन् पुस्तके पाठान्तरवोधनार्थ वाराणस्या वृद्धब्राह्मणस्य गृहे प्राप्तं पुस्तकं प्रथमत्वेन मिथिलादेशस्थेन झोपाख्यपण्डितश्रीचण्डीश्वरशर्मणा दत्तं पुस्तकं द्वितीयत्वेन गुरुभिर्दत्तं पुस्तकं तृतीयत्वेन वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृत. पाठशालीयं चतुर्थत्वेन विभवरामपण्डितानां पुस्तकं पञ्च. मत्वेन द्वितीयाध्यायमुद्रणसमये च महामहोपाध्यायश्रीगङ्गा- धरशास्त्रि-- सी. आई. ई. महाशयै राणसीस्थराजकीय- ·' ग्रन्धकर्तृचरितप्रस्तावः। संस्कृतपाठशालीयभूतपूर्वाध्यापकैः पदत्तं द्वितीयाध्यायपुस्तकं च पष्ठत्वेनाद्वारा सूचितम् । यद्यप्यस्य न्यायवार्तिकस्य टीका आचार्यवाचस्पति- मिश्रेण कृता तस्या अपि टीका उदयनाचार्येण कृता तस्या अपि टीका युद्धमानोपाध्यायेन कृता एवंरूपेण टीकापरम्परा. शालिनोऽप्यस्य न्यायदर्शनरहस्यप्रकाशकम्य महानिवन्धस्य मुद्रणकार्य महानैयायिकानामप्यसाध्यं किं पुनर्मादृशानामल्प- ज्ञानां तथापि चिरेणाननुभूतमहाश्रमेणोक्तरीया बानिकपुस्त- कं सम्पूर्ण समाकलय्य यावच्छक्यं संशोध्य पाठान्तराणि च स. निवेश्य सर्वसाधारणविद्यानुरागिणां सौलभ्यार्थमुक्तसोसाइटी- सभानिदेशेन मुद्रितवानहमस्मि । अत्र गुणैकपक्षपातिनो नैया. पिकप्रवराः सम्पूर्ण मुद्रितपुस्तकं समधिगम्य दृष्टिपूतं कृत्वा मामकीनं परिश्रमं सफलयन्तु नैसर्गिकद्यया अस्नदृष्टिदोपजा मुद्राप्रमादजा अशुद्धीः संशोधयन्विति च भूयोभूय एवा- भ्यर्थये । अनेन कर्मणा प्रसीदतु सर्वान्तर्यामी श्रीपरमेश्वर इति ।। अत्र वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाभूपणभूतैरि- दानी स्वर्गस्थैर्महामहोपाध्यायैस्तार्किकशिरोमणिभिरस्मद्गुरु- वरैः श्रीद कैलासचन्द्रभट्टाचार्यमहाशयैरादशपुस्तकसम्पादन साहाय्येन विपमस्थलव्याख्यानादिना च परममनुकम्पितो- 'ऽस्मि नोचेदस्य संस्करणं मम साध्यं कथमपि न भवेदिति ॥ यद्यपि कविभिः कल्पनया(१) शिष्यपशिष्यश्च स्तु- (१) यथा माधयीये शङ्करविजये ३ सर्गे। विष्णुः पद्मपा. दाचायोऽभूत् । वायुर्हस्तामलकाचार्योऽभूत् । वायुरेव तोटकाचा- योऽभूत् । ब्रह्मा सुरेश्वराचार्योऽभूदेवमेवानेके देवाः शहराचा- २ ·१२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम् गोवर्धनेन रता यथा। "अखिलागमसञ्चारि श्रीकृष्णारयं परं महः । ध्यात्या गोवर्धनसुधीस्तनुते न्याययोधिनीम् ॥" इति टीकामुखदर्शनादवगम्यते गोवर्धनात् कालय अन्न म्भट्टोऽपि तसंग्रहकारः । "शृङ्गारोत्तमसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोव. धनस्पी कोऽपि न विश्रुत" इति गीतगोविन्दे आदविव दर्शनात् जयदेवसमयात पूर्वकालवत्ती गोवर्द्धनाचार्यः। "एयातो गोवर्धनाचार्य उमापतिधरस्तथा । शरण्यो जयदेवश्च धोयी कविनृपः क्रमात् ॥ राको लक्ष्मणसेनस्य पञ्चरत्नानि संसदि ॥" इत्यनेन लक्ष्मणसेनस्य राशः समये १०२० शकादे वा तदा सन्ने समये जयदेवस्य स्थितिरिति निष्पन्नं भाति । धीरजनीका न्तगुप्तमहाशयेन जयदेववरितपुस्तके १३०० शकाब्दे जयदेवस्य स्थितिरनुमिता ततोऽपि जयदेवात्पूर्व गोवर्धनाचार्यस्ततोऽपि पूर्व तर्कभाषातर्कसग्रहकाराविति । वस्तुतस्तु तभावाटीकारम्भ "यस्तर्फभाषामनुभाषते स्म गोवर्धनस्तर्ककथामु धीरः। तेनानवद्येन सुधाशुगोरी कीर्तिगुरूणाममृताधिकास्तु ॥ विजयश्रीतनूजन्मा गोवर्धन इति तानुभाषां तनुते वियिच्य गुरुनिर्मितिम् ॥ श्रीविश्वनाथानुजपानामानुजो गरीयान् बलभद्रजन्मा। तनाति तनिधिगत्य पर्यान् श्रीपद्मनाभाद्विदुपी विनोदम्॥" इति दर्शनात् गोवर्धनः पानाभमिश्रस्य भ्राता बलभदमिश्रस्य पुत्र । पद्मनाभेन च किरणावलीमारकरे "उपदिष्या गुरुचरणैरस्पृश वर्धमानेन । किरणावल्यामर्यास्तन्यन्त पद्मनाभेन ॥" “यस्तदुस्तरनरार्णवकर्णधारो वेदान्तयामनिरताध्वगसार्थवाहः । श्रीपद्मनाभरचितम दिवाकरण तुपोऽमुनास्तु सुरूसी वलभद्रामिश्रः।" .

·ग्रन्थकर्तृचरितप्रस्तावः। इत्युक्तत्वात् वर्धमानोपाध्यायादपि पश्चात्कालभावीत्यर्वाचीन: सः यत उदयनाचार्य न्यायलीलावत्या प्रमाणयति न्यायलीलाव. तीकारः सा च धर्द्धमानोपाध्यायेन व्याख्याता इति ॥ अपि च शुक्लयजु:संहिताभाष्यकर्तुः महीधरस्य समयनिर्ण- ये १८६९ ईसवीयवर्षे सप्तेम्बरमासे पण्डितपत्र मुद्रितं जयचन्द्रप्रद. सताम्रपत्रशासनम्थं "द्वात्रिंशदधिकद्वादशशतसंवत्सरे भाद्रे मासि शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ रविदिने अङ्कतोऽपि संवत् १२३२" इत्यु पक्रम्य "महापण्डितश्रीमहीधरपीनाय महामिश्रपण्डितधीहाले. पुत्राय महापण्डितश्रीढपीकेशशर्मणे ब्राह्मणाय" इत्युक्तं पचन- मवलम्ब्य १२३२ संवत्सरात् पूर्व महीधरस्य स्थितिनिर्णीता। वस्तुतस्तु शुक्लयजु:सहिताभाष्यकर्ता महीधरेणात्मचरितमे. कं लिसितम् । "रसदाभू १६४६ चर्प मास्यसे ? धवले दले । त्रयोदश्यां रवेारे वाराणस्यां महीधर. ॥ श्रीरनैश्चरमिश्रस्य गुरोः केशवजन्मनः । आशया विवृति शोल्वी भाप्यवृत्त्यनुसारिणीम् । विदुषां सुसयोधाय व्यधावुद्यनुसारतः। भाष्यं रामतां वृत्ति तारावालोच्य ? तत्वतः ।। नीलकण्ठी रमानाथः सिताम्भश्चन्द्रशेखरः। भैरवोऽथ कृपासिन्धुस्तेन तुप्यान्नकेशरी॥ इति महीधरविरचिता शुल्बसूत्रवृत्ति समाप्ता ॥" अत्र कदाचिदहनां महीधराणां सम्भवोस्ति तथापि तत्कृत. ग्रन्थेषु महलश्लोकस्यैक्यात् सहिताभाष्ये आदावेव "भाष्यं वि. लोक्यौन्चटमाधवीयम्" इत्युक्त्या च १३१३ शकाब्दे वर्तमानस्थ माधवाचार्यस्य समयात् पश्चाद्भाधी महीधर इति तु बज्र- लेपायितम् । एवं-ऋग्वेदीयसर्वानुक्रमे मेधातिथिः ऋपिः, मेधातिथिमहो- पि मनुस्मृतिभाष्यकारः। श्रीवाचस्पतिमिश्रो भामत्यामन्ते "त. स्मिन्महीपे महनीयको श्रीमन्नृगेऽकारि मया निवन्धः ।" नृ- ·१० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् . स्या(२) सम्पदायमवर्तकैयोत्कर्परुपापनाय(२)अन्पैश्च साहसिक किंवदन्तीश्रवणादिना(३) अपरैश्च हेत्वाभासभ्रमात्मसानुमाने- र्यस्य चरणं सेयितुं ब्राह्मणपुत्रा अभूवनिति निरूपितम् । अयं माधवश्व न घेदभाष्यकर्ता पूर्वोत्तरमीमांसाव्याख्याता प. राशरस्मृत्यादिधर्मशास्त्रव्याख्याता सायनमाधवाचार्यः यतः पूर्वो- कामाख्यायिका प्रमाणोल्लेपरहितां स कथं लियेत् । अपि च ९१३ शाकादे निर्मितां न्यायकन्दली विरसुखीमन्ये समुद्धृतवन्तं चि: त्सुखाचार्य खण्डनखण्डखावटीकाकारं धीहादपि पश्चाद्भाधिनं शङ्कराचार्यस्य शिष्यत्वेन च कथं लियेत् । अपि च "वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे" इत्यादिमुद्रादलोकानां शङ्करविजये ऽभावात् । यद्यपि मुद्राश्लोकः सर्वदर्शनसंग्रहेऽपि मास्ति तथा पि "श्रीमत्सायनदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महौजसे"त्यादिश्लोकद. र्शनात् तस्य तत्कर्तृत्वं निर्विवादमेव । (१) गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ इत्यादि । (२) यथा रामानुजाचार्यो लक्ष्मणार्यापरनामधेयः फणिराज- शेषस्यावतारः १२० वर्षाणि भूमौ स्थितो लोकोत्तरणि कार्याणि छतवानित्यादिप्रपन्नामृतग्रन्थे रामानुजचरितनामधेये प्रतिपादि. तम् । मध्वाचार्यस्तु वायोरवतार इत्यादिमहाभारते भविष्यत्पर्व- गि थार्यविद्यासुधाकरग्रन्थेऽपि । महाभारतस्य खिलो हरिवंशो- स्यापि खिलो भविष्यत्पर्य अस्यापि खिलः कदाचिद् भवेत् ? वः लभाचार्यस्तु अग्नेरवतार इत्यादिवल्लभदिग्विजयग्रन्थे । एवं नानकशाहस्य नानकचन्द्रोदयपुस्तके गोरखनाथस्य निरज- मपुराणे माहात्म्यम् । अनयैव रीत्या यहूनां निरूपणम् । (३) यथा भक्तमालाग्रन्थे १०८ भक्तानां चरितानि । मानसिंहः 1 हनूमान् । विभीषणः । शवरी। अजामिलः । ज. टायुः। अम्बरीषः । विदुरः । सुदामा । चन्द्रहासः । शिविः । उशीनरः। द्रोपदी। वाल्मीकिः। रक्माङ्गदः 1 मयूरध्वजः । प्र. दः । निम्बादित्यः । श्रमार्गः। रामानुजः । श्रीरङ्गः । श्रीकृष्ण ·ग्रन्धकर्तृचरितप्रस्तावः। न(१)बहूना पुरुषाणामेकनाम्ना मसिद्ध्यापि नाममात्रेणैवा(२)ो. दासः । अनदासामरसिंही । शङ्कराचार्यः । मण्डनमिशः । उद- यनाचार्यः । विठ्ठलेशः । नामदेवः । गीतगोविन्दकारजयदेवः । पद्मावती। श्रीधरस्वामी । विल्यमङ्गलः । पद्माला 1 विष्णुशर्मा । शानदेवः । त्रिलोचनः । कुलशेखरः । रतिमतिः । युतिमान् । क. मावाद । राजकन्या । राजपुत्रः । वैश्यसाधुः । चतुर्भुजः । काम. धुम् । जयमल्लः । श्रीधरः । साक्षीगोपालः । रामदासः । नन्ददा. सः। आहदासः। रविदासः । फवीरदासः। पीपाजी । धनाभागवतः। रामराजः। सुसानन्दः। सुरसरित् । नरहरिः । माधवदासः। पृद्धा। परमानन्दः । श्रीकृष्णचैतन्यः। सूरदासः । हरिव्यासः । कृष्ण- दासः । विठ्ठलरावजवल्लभः । रूपसतानतः।व्यासः गोविन्दस्वामी। मुरारिः । सदनकसाई। लड्डूदासः । सत्याराशी । लम्पा । नरसी। मीरावाई। तुलसीदासः। परशुरामः। एवमन्येऽपि यहवो निकापिताः। एवमेय सन्तविलासग्रन्धेऽपि अनेके निरूपिताः। (१) यथा केनचिनिरूपितं "वराहमिहिराचार्यों भिल्लजातीयो या कश्चित् शूद्र इति । उक्तं च वृहजातके । आदित्यदासतनयस्तदवाप्तबोधः काम्पिलके सक्तृिलब्धवरप्रसादः । आवन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य यता. द्धोरां वराहमिहिरो सचिरा व्यपत्त ॥ इति । अत्र आदित्यदासतनय इत्यय दासपदोपादानात् । वस्तुतस्तु महोत्पलेन वृहज्जातकटीकायाम् । "आदित्यदासाख्यो ब्राह्मणस्तस्य तनयः पुत्रः" "चैनमासस्य पञ्चम्यां सितायां गुरुवासरे। घस्वष्टाष्टमिते शाके ८८८ फतेयं विवृतिमया ॥" इत्युक्तत्वाद् ब्राह्मण एव । अन्येऽपीदानीतना ब्राह्मणा राखा. लदासकालिदासादिनामानो वर्तन्ते । (२) एके तु तफमापाप कारत्तोमरस समयीमय भीतपा. दितवन्तः गोवर्धनेन तर्कभापायाप्टोका रचितेति गोवर्धनसमगत् पूर्वकालभावी केशवः अपि च तर्कसंग्रइटीकापि न्याययोधिनी .

·न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम चीनानामपि निवन्धकाराणां जीवनचरितस्प निरूपितत्वाद • तथ्येने यत्तपा विवादरहितमर्वाचीनानां जीवनचरितं प्रायो नावगम्यते किं पुनचिरन्तनानां गोतम-कणाद-मभृतीनां महर्षीणामन्येपामपि ऋपिकल्पानापाचार्याणां तथापि ययोप- लब्धं सममाणमत्र निरूपयामि ॥ न्यायशास्त्रप्रणेतुर्भगवतो महगौतमस्य चरितम् । तत्र तावन्यायशास्त्रमणेता भगवान् महर्पिोतमः(१) क- गोपाख्यानं महाभारते अनुशासनपर्वणि ७० अध्याये श्रीमद्भागव- तेऽपीत्यन्यो नृगनृपतिः । रामावतारसमये रावणो दशमुखः अ. परोऽपि लक्ष्मणोत्सवग्रन्थकर्नुलक्ष्मणकायस्थस्य भ्राता रावण इति लक्ष्मणोत्सवग्रन्थे प्रथमालासे वर्णितः । वैशेषिकसूत्रकर्ता कणादमहर्पिरपरोऽपि कणाभट्टाचार्यों भाषारतस्य फर्ता । मा. न्धाता महार्णवकर्मविपाकग्रन्थकारः अन्योऽपि मान्धाता महा- भारते राजधर्मे ६४ अध्याये निरूपितः । एवमेव धहयो घर्तन्ते । (१) मन्नद्दृत्वमृपित्वमिति सामान्यलक्षणं मन्यद्गादृत्ये सति महदर्शित्वं महर्पित्यं तथा च वक्ष्यमाणरीत्या ऋग्वेदादिसूक्त-द्रष्ट त्वात् तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिमम इत्यादिशास्त्रकर्तृत्वेन महद्दर्शि. स्वाल्लक्षणसमन्वयः। महर्षिलक्षणं घायुपुराणे पूर्वाद्धे ५९ अध्याये । । "ऋषीत्येप गतौ धातुःश्रुतौ सत्ये तपस्यथ । पतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणास ऋषिःस्मृतः॥७२॥"इत्यादि। "यस्मान हन्यते मानमहान् परिगतः पुरः। यस्मादृषन्ति ये धीरा महान्तं सर्घतो गुणः ॥ तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता युद्धः परमदर्शिनः ॥ ८२॥" विस्तरस्तु तत्रैवाथ मत्स्यपुराणे १४४ अध्याये ऽप्यनुसन्धेयः।

·महर्पिगोतमचरितम् । स्मिन् काले फस्मिन् देशे आविराप्तीदिति निर्णयस्तु दूरे गत. स्तस्य नाम्न्येव विवादो वर्तते । स च गोतमो गौतमो वा ? दृश्यते चानेकत्र गोतम इति बहुत्र च गौतम इति । किन्तु नेपधचरित १७ सर्गे ७५ श्लोकः । "मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतमाम् । गोतमं तमवेत्यैव यथा वित्थ तथैव सः(१) ॥" इति महापण्डितेन लोकोत्तरविद्यावैभवशालिना श्रीहर्षेणोक्त. त्वाव(२)। न्यायसूत्रवृत्तावप्यन्ते । ऋषिलक्षणं तेषां चातुर्विध्यमुक्तं सम्प्रदायविद्भिः। यथा "ऋषीणाम् ऋषिपुत्राणामृपिकाणां स्वयम्भुवाम् । तथा नामाभिजानीयाद्यथैपां मन्त्रदृष्टयः ॥ प्रवरैर्य समाख्याता ऋषयस्ते इति श्रुतिः । तत्पुत्रपौवनप्तार ऋषिपुत्रा इति स्मृताः॥ राजन्यवैश्या पिकास्त्रियस्तास्तिर्यग्योनयः । देयादेवाप्सरोनद्यो गन्धर्वास्ते स्वयम्भुवः ॥" इति । (२) यः सचेतसां चैतन्यवतां सुपदुःसाधनुभवाभावात शि- लात्वाय पापाणावस्थारूपायै मुक्तये मुक्ति प्रतिपादयितुं शास्त्रमूचे न्यायदर्शनं निर्ममे यूयं तं स्वयमेय अपेत्य विचार्यैव गोतमम पत. नामानं मुनि यथा वित्थ जानीथ स एव तथा नान्य इत्यर्थः । स गोतमः यथा युप्माकं संमतस्तथा ममापीत्यर्थः । नायं परं नाम्ना गौतमः किं तु प्रहटो गोर्गोतमो महावृषभः पशुरेव । इति भगीरथादयष्टीकाकाराः। (२) श्रीहर्पण स्वकपोलकल्पनया नोक्तमिदं किन्तु चाको. क्तिरेवाक्षरशोऽनूदिता । चार्वाकस्य कथा तु महाभारते शान्तिप- पंणि राजधर्म ३८ । ३१ अध्यायै विस्तरेण वर्तते । यथा "धैशम्पायन उवाच । ततस्तत्र तु राजानं तिष्ठन्तं भ्रातृभिः सह ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् उवाच देवकीपुत्रः सर्वदर्शी अनार्दनः।। वासुदेव उपाय। ब्राह्मणास्तात लोकेऽस्मिन्-अर्चनीयाः सदा मम । एते भूमिचरा देया घाविपाः सुप्रसादकाः॥ पुरा कृतयुगे राजश्थाको नाम राक्षसः । तपस्तेपे महाबाहो वदी यहुवार्षिकम् ॥ वरेण छन्द्यमानश्च ब्रह्मणा च पुनः पुनः । अभयं सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत ॥ द्विजायमानादन्यत्र प्रादावरमनुत्तमम् । अभयं सर्वभूतेम्यो ददौ तस्मै जगत्पतिः॥ स तु लव्धवरः पापी देवानमितविक्रमः । राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महावलः॥" इत्युपकम्य "स एव निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः। चार्याको नृपतिश्रेष्ठ माशुचो भरतर्षभ ।।" इत्युक्तम् । अत्र केचित् वृहस्पतिशिष्य एकश्चार्वाको दुर्योधनसखः (धूर्तः) राक्षसश्चावाकोऽपर इति चार्वाकद्वयं निर्मूलं कल्पयन्ति । तथात्वेऽपि वेदादिनिन्दकस्य न्यायकर्तृगोतमनिरूपकस्य चार्वाकस्य नलकथा- प्रस निरूपणान्महाभारतेऽस्य निरूपणं नासम्भवीति मन्तव्यम् । अपि च शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे १८६ अध्याये।भारद्वाज उवाच । “यदि माणयते वायुर्वायुरेव विचपते । श्यसित्याभापने चैवं तस्माजीवो निरर्थकः॥" अत्र नीलकण्ठष्टीकाकार । नित्यं समिध्यत इति जीवस्यानी. पाधिकं रूपं दीप्यत इत्युक्तं तल्लोकायतमते स्थित्वा आक्षिपति । यदीति । एवमेव २१८ अध्याये २३ तमे इलोके लोकायतमतसञ्चारः कृतः "दृश्श्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके"इत्यादिना । चार्वाकः चारुः लोकसम्मतो घाको वाक्यं यस्य पृषोदरादित्वात् साधुः। "अत एव तस्य चाकमतस्य लोकायतमित्यन्वर्थपर नाम- धेय"मिति सर्वदर्शनसंग्रहे चार्वाकदर्शने माधवाचार्येणोक्तत्वात चार्वाको लोकायतिकश्चैक एवंति । अपरे तु "अग्निहोत्रं वपो वेदारिखदण्डं भस्मगुण्ठनम् ।

·महर्पिगोतमचरितम् । "एपा मुनिप्रवरगोतमसूत्रत्तिः(१) श्रीविश्वनाथकृतिना सुगमाल्पवर्णा । श्रीकृष्णचन्द्रचरणाम्बुजचञ्चरीक- श्रीमच्छिरोमणिवचामचौरकारि ॥" इति नैयायिकावरेण विश्वनाथन्यायपश्चाननेनोक्तत्वात् । धुद्धिपौरपहीनानां जीविकति वृहस्पतिः ॥” इति "त्रयो वेदस्य कर्तारो धूर्तभण्डनिशाचराः।" इत्यापि च पदतचार्वाकराक्षसस्यैवेदमपि "मुकये यः शि. लात्वाये"त्यादिवचनमित्यविज्ञाय न्यायशास्त्रस्य वास्तविकनिन्दा. यां तत् प्रमाणयन्ति तनूपहासास्पदम् राक्षसोकत्वेन शिष्टापरि- गृहीतत्वात न चैवं रीत्यागोतमनामाप्युपहासास्पदमित्यप्युच्यता- मिति वाच्यम् । धेदानां वेदसञ्जयैव अग्निहोत्रस्याग्निहोत्रसम्झ- येवोपरितत्वात् । यथा च अग्निहोत्रविदण्डभस्मधारणादीनां वुद्धि- पौरुषहीनानां जीविकात्वेन व्यवस्थापनं कृतम् तथैव गोतममहर्षे. र्गोतमत्वं व्यवस्थापितं महापशुत्वमिति यावत् तस्य गौतम इति नाम्नि तन सम्भवतीति भावः । अत्र महामारते राजधर्मे युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकसमये चा- घोकः समायातश्चार्वाकाद् यापूर्वी पाल्पपूर्वो महर्पिोतम इति लौकिकानां मते निर्णयो भवितुमर्हतीति । स च समय "मासन मघासु मुनयः शासति पृथ्वी युधिष्ठिरे नृपती" इत्यादिश्हत्संहितायचनेन यदा सप्तर्पयो मघानक्षने स्थि- तास्तदेति ५४०० गतवपासन्ने सम्भवतीति गणितशास्त्रानुसारे- तिहासिकवृत्तेन च न्यायदर्शनभाष्यकारवात्स्यायनचरितेऽत्रैव निपुणतरमुपपादयिष्यते। (१) अस्मन्निकट पुण्यग्राम(पूनानगर)लिखितं पुरातनमेक परिशुद्ध पुस्तकं धर्तते तत्राऽयमेव पाठः तथा इण्डियाआफिरला. इग्रेरीपुस्तफालये वर्तमाने लिखितपुस्तकेपि एवं १८२८ इस:- यय कलिकातानगरे मुद्रिते ऽपि पुस्तके । नवीने तु कचित् शोध. कप्रमादा मौतमसूत्रवृत्ति"रिति जातम् । . ३ ·न्यायवार्तिकस्थ भूमिकायाम् वेदादिभाष्यकत्री श्रीमाधवाचार्येण च सर्वदर्शनसंग्रह (१) पाददर्शने "तत्र प्रथमाध्यायस्प प्रथमाहिके भगवता गोतमेन प्रमाणादिपदार्थनवकलक्षणनिरूपणं विधाये"स्यायुक्तत्वाद् श्रीजयनारायणतर्कपश्चाननेन च वैशेषिकसूत्रविकृत्यायनेकान- चन्धकारेण परदेशस्थ-एसिाटिक्-सोसाइटीद्वारा मुद्रिते न्या. यदर्शनपुस्तके "गोतममुनिप्रणीतं न्यायदर्शन मिति लिखि. तत्वात् । श्रीतारानायतर्काचस्पतिभट्टाचार्येणापि वाचस्पत्ये शहदभिशने न्यायशब्दे न्यायशास्त्रस्य गोतमप्रणीतत्वेनवावधा- रणाद् गोतम इत्येव निर्णीतं भवति । अयं च गोतमः पुरोहितत्वेन मूक्तकर्तुत्वेन वा ऋग्वेद- संहिता-तद्भाप्य-अथर्ववेदसंहिता-शतपथब्राह्मणादिषु अनेकेषु स्थलेपूक्त इत्यस्य समयादिनिर्णये वेदा एव प्रमाणानीति । तथाहि ऋग्वेदसंहिवायाम् १ अष्टफे ५ अध्याये ६२ सूक्ते । सनायते गोतम इन्द्र नव्यमतक्षद्ब्रह्म हरिपोजनाय । मुनीयाप नः शवसान नोधाः मातर्मभू धिपायमुनगम्यात् ।। एवमेव ७७ । ७८ मूक्तयोरपि । अथर्ववेदसंहितायाम् ४ काण्डे ६ अनुवाके, १८ फाण्डे अनुवाफेऽपि गोतमस्य चर्चास्ति । माध्यन्दिनीये शतपयवालणे(२) १ काण्डे ४ अध्याये । "विदेघोह माधोऽग्निं वैश्वानरं मुखे यभार तस्य गोतपो रा. हगण ऋषिः पुरोहित आस तस्मै । स्मामध्यमाणो न प्रति- शृणोनि तन्मऽपिवानरो मुपानिप्पयाताऽइति ।" एगमेवा- (१) एसिमादिन सोसाइटी मुद्रित पुस्तके ११२ पृष्ठेऽयलोक्यम् । (२) Dr. Abraht wether. पेपरमधारापमुदिने पुस्तके ३४ गुठं दएरयम् । .

·महर्षिगोतमचरितम् । ग्रेऽपि तस्मिन्नेवाध्याये। ऋग्वेदसंहिताभाष्ये प्रथमाष्टके ५ अध्याये २१ वर्ग । "त्रयोदशानुवाके एकादश सूक्तानि तत्रोपप्रयन्त इति नवर्च प्रथमं सूक्तम् । तत्रानुक्रम्यते । उपप्रयन्तो नव गोतमो राहगणो गायत्रं त्विति । अस्यायमर्थः रहगणनामा कश्चिदपिः तस्य पुनो गोतमोऽस्य मुक्तस्य ऋपिरि"त्यादि । अपि च । यजुर्वेदीयकाठकोपनिपदि ५ वल्ल्याम् । छा- न्दोग्योपनिपदि ४ प्रपाठके ४ खण्डे, ५ प्रपाठके ३ । ४।५। ६।७।१६ । खण्डेयु । बृहदारण्यक्षेऽपि ४ अध्याये ६ ब्राह्म. णे गौतमस्य चर्चाया वर्तमानत्वानिश्चितं भवति गोतमस्या. पत्यं गौतमः ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ( पाणिनिः अ. ४ पा.१ सू. ११४) इत्यनेन अण्प्रत्यये कृते गोतमं विना गौतमस्या- सम्भवात् गोतम एव मूलपुरुषः । अत एव वृहदारण्यकोपनिपदि ५ अध्याये ७ ब्राह्मणे "सोऽब्रवीत् पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकाश्च यो वै सूत्रं विद्यात तश्चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित् स लोकवित् स देवविद् स वेदवित् स भूतवित् स आत्मवित् स सर्ववि. दि"त्युपक्रम्य “स होवाच वायु गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दब्धानि भवन्ति" इत्युक्तम् । अत्र शाङ्करभाष्ये "गौत. मेति गोत्रतः" इत्युक्तम् । अन्ये तु अस्यामेवोपनिषदि ४ अ. २ वा. "इमावेव गोतमभरद्वाजावयमेव गोतमोऽयं भर- द्वाज" इत्पन्न गोतमशब्दप्रापि गोतम एनेत्याहुः । यद्यपि नैपधचरितश्लोके शास्त्रमित्येवोक्तं न तु न्या- यशास्त्रमिति तथापि भगीरथ-नृहरि-नारायण-लक्ष्मणप्रभृ. तत् काय ·२० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तितट्टीकाकारः "शास्त्र न्यायदर्शन" "तदत्यन्तविमोक्षोप- वर्ग इतिसूत्रेण" इत्यस्यैवोक्तवाद गौतमकृतस्य अस्यैव न्यायशास्त्रस्य ग्रहणम् । अपि च गौतमान्तरेण कृतमर्वाची. नमिदं न्यायशास्त्रमित्यपि न भ्रमितव्यम् । विश्वनाथन्याय पञ्चाननेन, न्यायसूत्रहत्तौ प्रथमाध्याये प्रयमसूत्रव्याख्याने न्यायस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वसाधनप्रस्तावे "तथा च न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति श्रुति(२)"रित्युक्तत्वात् वेदे(२) न्यायशब्दोपादानान्न्यायस्यातिचिरकालावस्थापित्वात तत्क- (१) मुण्डकोपनिपदि प्रथममुण्डके विधे घेदितव्ये इति ह स्म यद्रावदो वदन्ति परा चैवापरा च तत्र परा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवदोग्ययेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिष- मिति इतिहासपुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीत्यपरा गया तदक्षरमधिगम्यते" अस्मन्निकटे धर्तमानेऽतिप्राचीने पुस्तकेऽयं पाटो घर्तते । युक्तश्चायमन्यासूपनिपत्सु मन्वादिस्मृतिपि तथा पातअले व्याकरणमहाभाष्ये च इतिहासपुराणन्यायमीमांसादीनां परिकीर्तनात् शिक्षाधसहितानामुपनिषद्नर्माणां चतुर्णा घेदानां प. रविद्यात्वं सर्वोत्कृष्टत्वं न्यायाधुपालसहितानामितिहासपुराणानां घे. दोपहणरूपाणामपराश्यामिति विमागस्याप्यन्वयेत्या । मुद्रितमु. ण्डकोपनिषदि तथा पाठाभायात् स चांशो निपतित इति प्रांत. भाति । प्राग्वेदीयचरणव्यूहे तथा यजुर्वेदीयचरण-यूहे ऽपि हन्यते । तथादि "तस्मात् सागमधीत्य ग्रह्मलोक महीयते । तया प्रतिपदम. नुपदं छन्दो मापा धर्मो मीमांसा न्यायतर्का इत्युपासानि "इति । जीर्ण माचीनं लिखितं चरणम्यूहपुस्तकमस्मन्निकटं वर्तते । तत्राप्ययं पाटो यर्तत । तत्र लेसफेन लिपिकाल पयं लिपिता "स्यस्ति संपत् १६४२ वर्षे माधवदि १२ शनी पचोलीदांपैयापटना दि. सजनचरणपांशुधूसरोलिना महादेयेन छष्णार्पणमा लिखितं ।" (२) श्रुतिस्तु दो पिोषो धर्मशास्त्रं नु पै स्मृतिः । मनु. स्मृति मला१०॥ .

·महर्पिगोतमचरितम् । २१ । तुर्गोतपस्याप्यतिचिरकालावस्थायित्वं निर्विवादमेव । अत्र श्रुती मीमांसाधर्मशास्त्रयोः साक्षादुक्तत्वान्यायशब्दवाच्ययोरपि तयो. ग्रहणं न सम्भवति तस्मान्यायशास्त्रस्य ऋग्वेदसंहिताशतप. थब्राह्मण-यजुर्वेदीयकाठकोपनिपत-सामवेदीयच्छान्दोग्योपनि- पत्मतिपादितगोतम(१)प्रणीतत्वे नासमझसमिति । एतदनु- कूलान्येव वचनानि पुराणेष्वपि उपलभ्यन्ते । तथाहि पद्मपुराणे उत्तरखण्डे २६३ अध्याये । "कणादन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गोतमेन(२) तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन वै ॥ (१) केचित्तु घायुपुराणीयगयामाहात्म्ये २ अध्याये । "ब्रह्मा संभृतसंभारो मानसात्विजोऽसृजत् " इत्युपकम्य। "सुकपालं गोतमं च तथा घेदशिरोवतम्।" इत्युकं घचनमवलम्ब्य श्वेतवाराहकल्पे गोतमस्य ब्रह्मणःपु. प्रत्धं वदन्ति तथात्ये। 'क्षीरोदार्णवसम्भूत लक्ष्मीयन्धो निशाकर। गृहाणाध्यं मया दत्तं गणेशप्रीतिवर्द्धनम् ॥ इति गणेशचतुर्थीयतकथायां दर्शनाश्चन्द्रमसः समुद्रादुत्पत्तिः । अपि च "नेत्राभ्यां पारि सुनाव दशधा घोतयहिशः। तद्गर्भविधिना पृष्टा दिशो देव्यो दधुस्तदा ॥ समेत्य धारयामासुन च ताः समशक्नुवन् । स ताभ्यः सहसंपाथ दिगभ्यो गर्भः प्रभान्यितः ॥ पपात मासयल्लोकान्छोतांशुः सर्वभावनः ।" इति हरिवंशात् अप्रेमहर्नेवादुत्पत्तिः अस्य च समन्वयः कल्पमे- दाद्भयतीति गोतमोत्पत्तायपि तथैव समन्वयः कार्य इति । गया- माहात्म्ये मुद्रिते तु गौतमं चेति दृश्यते । (२) अपरोऽपि गोतमो मत्स्यपुराणे ४८ अध्याये निरूपितः । मयं च उशिजान्महममतागमें स्थितो गृहस्पतिशापाद् दीर्घत- मा नाम (अन्धः) ऋपिरभूत् पुनः सुरभेरनुग्रहात् गोमिस्तमो ध्व. " ·महर्षिगोतमचरितम् । . (पाणिनिः अ०४ पा० १ सूत्र ११४) इत्यनेन अण्प्रत्यये कृते अ. नेके गौतमाः सम्भवन्ति । तथाहि वाल्मीकिरामायणे बालका. ण्डे ५० सर्ग "शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितः।" • "प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः।" इति । "गौतमश्च शनानन्दो जनकानां पुरोहितः।" इति उत्तररामच. रिते "गौतम गोतमस्य महरपत्यं पुमान"ति तट्टीकाकारः। शतानन्दस्य पिता गोतमः माता च अहल्या अस्मिन् विषये सा- धकानि वाधकानि च प्रमाणानि सनिरन्ते पण्डिता. किन्तु साधके ममापि संमतिः गौतमो राहगणो विदेघराजस्य तत्रत्यस्य पुरो. हिन आसीदिति शतपथब्राह्मणे प्रतिपादितमिति पूर्व पृ. १८ पं. २० दर्शितम् । तत्पुत्रस्य शतानन्दस्य जनकानां पुरोहितत्वे किमपि नासमससम् । एवं चेद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्ड ४८-५१ सर्गेषु मिथिलाभूमौ जनकपुरोपकण्ठे गौतमाश्रमस्य धणनात् तस्मिन् देशे न्यायशास्त्रस्य प्रणयनकथनं न साहसास्पदं भ. विष्यतीति । अत एव मिथिलायां न्यायचर्चाधिक्यात् उदयन- घाचस्पति-गहेश-वर्धमानोपाध्यायैरनेके न्यायरहस्यमन्था निर्मिता इति । फेचित्तु "अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च"इत्या- दिवायुपुराणमुद्धृत्य अन्तसमये गोतमस्य प्रभासगमनेन समन्वयं दर्शयन्ति । तचिन्त्यम् अपवर्गनिरूपकं न्यायशास्त्रं निर्मायापि किमपरमवशिष्टं यर्थ प्रभासं गत्या सोमशर्मणो ग्राह्मणस्य शि. प्यतां गत इति विचारासहत्वात् । अपि चामरकोशे वुद्धनामभेदेऽपि । "सर्वज्ञः सुगतो वुद्धो धर्मराजस्तथागतः।" इत्यादि । "गौतमश्चार्कयन्धुश्च मायादेवीसुनश्च सः।" इति । अन्यय । जैनतीर्थङ्करस्य २४ संख्यकस्य महावीरस्वामिनः शिष्योऽपि गौतमः यतो गौतमः पृच्छति महावीरस्वामी भ. णतीति जैनागमेपु दृष्टत्वात् ते चागमाः उभयसंवादरूपा पवेति । एतेनापि प्रमाणेग गोतमस्य चिरन्तनत्यमेव सिद्धम् । , ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् द्विजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमयार्थतः । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ॥" । इत्यादि स्कन्दपुराणे कालिकाखण्डे १७ अध्याये । "गोतमः स्वेन तर्केण खण्दयन् तत्रतत्र हो"त्यादि । अपि च न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्येऽन्ते । "योक्षपाद(१)मृपि न्यायः प्रत्यभावदतां वरम् । तस्य वात्स्यायन इति भाष्यजातमवर्तयत ॥” इति । न्यायवार्तिकारम्भे च । "यदक्षपादः प्रवरो मुनीना शमाय शास्त्रं जगतो जगाद ।" इति इत्यनेनास्य गोतमस्य महः अक्षपाद इति नामान्तरं निष्पर्ण भवति । महाभारतटीकायां नलकण्ठ्यामादौ । "फणभक्षमक्षचरणं जैमिनिकापिली पतञ्जलिं च नुमः"" इति दर्शनात् अक्षवरण इत्यपि नामान्तरमेवेति ॥ (१) "नेयायिकस्वक्षपाद" इत्यमरः । (मकीलहाननिदेशेन मुद्रितेऽमरकोशे १६७ पृष्ठे ) नैयायिका भक्षपाद वे प्रमाणप्रमेयसं. शयेत्यादिषोडशपदार्थयादिनो गोतमस्ये"ति तद्याख्यातारः । अ. क्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादेऽस्येति तदधः। कदाचिदम्यासापरनामधेयः छष्णद्वैपायनमहापातमेन स. ऋतः इदमूचे यदनेन जीपग्रह्मणों दस्तकेंण प्रतिपादित इत्यस्य मुपं मायलोकपिण्यामीति तायदेय गोतमेन मर्पिणा ध्यासस्या- पलोकनार्थ पादः प्रसारित इति पादे चक्षुः सनातं ततध प्यासो गोतममसपादनामा स्तुनयानिति पौराणिकी कर्या कपयन्ति दाः। मामेप का मन्तरेण समुदधृत्य पाचस्पत्ये पदाम- यसले समयसमययः इति

·न्यायशास्त्रप्रशंसा।
२५
अथ न्यायशास्त्रप्रशंसा।
अनेन गोतमेन प्रणीतस्य न्यायशास्त्रस्य सर्वविद्योत्तमत्वं
प्रतिपादयन्ति स्म श्रुतिस्मृतिपुराणेषु ।
तथाहि "न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति श्रुतिः(१)
मनु:।
"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥"(२) इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि।
"पुराणन्यायमीमांसाधर्मशाखाहमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्प च चतुर्दश "(३) इति ।
विष्णुपुराणे च।
"अगानि चतुरो वेदा मीर्मासा न्यायविस्तरः।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या होताश्चतुर्दश ।।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थ तु विद्या घटादशैव तु ॥"(४) इति ।
अत्र कर्मोपासनाज्ञानात्मकरनत्रयपतिपादकत्वाद् वेदानां
काण्डप्रयात्मकत्वा(५)न्मीमांसापि कर्ममीमांसा भक्तिमीमांसा
(१) पुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति आत्मोपनिषदि र खण्डे।
(२) इदं वचनं तु "वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया में कोटीश्चतम्रो
दश चाहरेतीति” रघुवंशस्थपञ्चमसर्गस्थइलोकव्याख्याने मनुनाना
समुदधृतम् ।
(३) याज्ञवल्क्यस्मृतौ १ अध्याये ३ श्लोकः । अत्र पुराणतकमीमां-
सति केचित् पठन्ति, अनेनापि पाठेन तर्कपदेन न्यायस्यैव ग्रहणम् ।
(४) विष्णुपुराणे ३ अंशे ६ अध्याये । एवं वायुपुराणे पूर्वार्द्ध ६१
अध्याये श्लो.७८ । ७९ ।
(५) गीतागूढार्थप्रकाशे भारम्भ

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ब्रह्ममीमांसा चेति त्रिविधैव मीमांसापदेन ग्राह्या । परमात्म- जीवात्मनोंर्भेदस्य सिद्धान्तत्वेन प्रतिपादकत्यादैशेषिकसांख्य- योगानां न्यायविस्तरपदेन न्यायेऽन्तर्भाव इति प्राधान्येन न्या- यपदोपादानम् । यद्यपि सांख्ये परमात्मनिरूपणं नास्ति तथापि "एक सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पति" इति वचनमामाण्यात् सांख्ययोगयोरेकवाक्यतया सांख्यस्यापि ग्रहणम(१)। अत एव मनुरपि । १२ अध्याये १०६ श्लोक। "आ धर्मोपदेशं च वेदशास्त्रापिरोपिना । यस्त॥णानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥" इति । इदमेव मनुवचन(२)मुद्भाव्य "सचिदानन्दरूपं तत् पूर्व विष्णोः परं पदम् । यत्माप्तये समारब्धा घेदाः काण्डप्रयात्मकाः ।। कर्मापास्तिस्तथा शानमिति काण्डनये प्रमात् । तपाप्टादशाध्यायर्गीता काण्डवयात्मिका॥" इत्यादि । (१) जर यायिकजयन्तस्तु न्यायमचयो प्रारम्भे एघ । "न्याय. पिस्तरशाप्दैनैतदेव शास्त्रमुच्यते। न्यायस्तर्कोऽनुमानं सोऽस्मिन्ने. प घ्युत्पाद्यते । यतः सारयाहतानां तावत्क्षपणकानां कीदृशमनु- मानोपदेशकौशलं कियदेय तत्तण घेदप्रामाण्यं रक्ष्यते इति ना- सायिह गणनाहं इति ।" (२) अत्र मनुयचनं नकदेशीयत्वेन ग्राह्यम् । मेवातिधिप्रभृति- मारपकारमन्यमुक्तावलीकारः कुल्लूकमहरपि "मनु यत्किञ्चाय. दर तन्नेपमिति । ऋचो यजीप सामानि मन्त्रा याययंणाच ये। समर्पिमिस्तु यह ग्रोवं तत्सर्व मनुरग्रवीत् ॥ " इत्यायुक्तम् ॥ मनोः प्राधान्ये मन्नमुनायल्युतच्छान्दोग्यमाह्मणे "मनु परिकशियरत् तपनं भजताया इति" एवं छान्दोग्योप.

·न्यायशास्त्रप्रशंसा। ताकिंकरक्षायां(१) तर्कस्य सर्वममाणानुग्राहकत्वं प्रसाधितम् । एतस्मादपि तर्कनिरूपकन्यायशास्त्रस्य ग्रहणं सम्भवति । अत्र तर्कशब्देन गोतमप्रणीताया आन्वीक्षिक्या एव ग्रहणम् । "आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो"रित्यमरकोशात् । अत एव सर्वलिङ्गसंन्यासग्रन्थे "नेपा तर्केण मतिरापने. येति कठोपनिपदः २९" "तर्कादिशास्त्रपठनं वर्जयेच्छुति- शासना"दित्यादिवदौन्तिकार्थः सङ्गच्छत इति । न्यायदर्श- नवात्स्यायनभाष्ये १ सूत्रव्याख्याने । "सेयमान्वीक्षिकी विद्या. प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥"(२) इति । निपदि ८ प्रपाठके १५ खण्डे "ततद्रमा प्रजापतये उवाच प्र- जापतिर्मनये मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलावदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधी- यानो धार्मिकान् विदधदि"त्यादिदर्शनान्मनोः प्रशंसा घेदेऽपि वर्तत इति विज्ञेयम् । गृहस्पतिनाप्युक्तम् । "वेदार्थोपनियद्धत्वात् प्राधान्यं हि मनोः स्मृतम् । मन्यर्थविपरीता या सा स्मृतिन प्रशस्यते ॥ तावच्छात्राणि शोभन्ते तर्कव्याकरणानि च। धर्मार्थमोक्षोपदेष्टा मनुर्यावन्न दृश्यते ॥" वचनमिदं फुल्लूकभट्रेन मनुटीकायां समुद्धृतं किन्तूपलभ्य- मानायां मुद्रितायां गृहस्पतिस्मृती नोपलभ्यते, उपलभ्यते च वृद्ध- गृहस्पतिस्मृतौ प्रन्थोऽयं ३२०० श्लोकात्मको वर्तते इति श्रुतं मया श्रीगुरुचरणेभ्यः। (१) तार्किकरक्षायां दिपण्डितजर्नल्मुद्रिते पुस्तके १९५ पृष्ठेऽवलोक्यम्। (२) अस्यार्थो न्याययात्र्तिक-न्यायात्तिकतात्पर्यटोका-न्या- ·२८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् जयन्तोऽपि न्यायमअर्याख्यायां न्यायसूत्रचौ प्रथम सूत्रावतरणिकायाम् । "इयमेवान्वीक्षिकी चतमृणां विद्या- नां मध्ये न्यायविद्या गण्यते आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्ड नीतिश्च शाश्वतीति । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्त्री- क्षाऽनुमानमित्यर्थः । तद्व्युत्पादक शास्त्रमान्वीक्षिकम् । ननु चतस्रश्वेद विद्याः कथं चतुर्दश दर्शिताः" इत्युपक्रम्य "न- न्वक्षपादाद पूर्व कुतो वेदप्रामाण्यनिश्चय आसीत् । अत्यल्प मिदमुच्यते । जैमिनेः पूर्व केन वेदार्थो व्याख्यातः पाणिनेः पूर्व केन पदानि व्युत्पादितानि । पिङ्गलात् पूर्व केने छन्दां- सि रचितानि । आदिसर्गात् प्रभृति वेदवदिमाः विद्याः प्र. ताः । संक्षेपविस्तरविवक्षया तु तांस्तास्तत्रतत्र कर्तृनाचक्षते" इत्यन्तेनामुमर्थ निपुणतरमुपपादितवान् । अत एव गङ्गेशोपाध्याया अपि तत्त्वचिन्तामणी "अय जगदेव दुःखपङ्कमग्नमुदिधीपुरष्टादशविद्यास्थानेष्व- भ्यहिततमामान्वीक्षिकी परमकारुणिको मुनिः प्रणिनाये" त्यायुक्तवन्तः । विश्वनाथन्यायपञ्चाननास्तु न्यायमूत्रवृत्ती प्रयममूत्र. व्याख्याने। "श्रवणादनु पश्चादीक्षा अन्वीक्षा उन्नयनं तन्निा- हिका सेपमान्वीक्षिकी न्याय(१)नादिशब्दैरपि व्यवहियते ययाचिकतारपर्यपरिशुयादी यहुषिस्तरेण श्रुतिस्मृतिपुराणमामा- प्येन न्यायम्य सर्वविद्योत्तमत्वं व्यवस्थाप्य प्रपचितोऽतो विस्तर भियान निरूपितोऽस्माभिरिति। (१)न्यायदर्शनयात्स्यायनभाष्ये प्रमाणमयेत्यादिप्रयमसूप. व्याख्याने "कः पुनरयं न्यायः ।प्रमाणेरपरीक्षणं न्यायः । प्र.

·न्यायशास्त्रप्रशंसा ।। २९ तथा च न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति श्रुतिः । पुराण. न्यायमीमांसेत्यादिस्मृतिः। मीमांमा न्यायतर्कश्च उपाङ्गः(१) परिकीर्तित इति पुराणम् । विद्यभ्यस्त्रयीं विद्या दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । त्यक्षागमाश्रितमनुमानं सान्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्धी- क्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्तत इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या न्यायशा. खम् ।" अत्र तात्पर्यटोका “पश्चरूपश्चतूरूपो वा हेतुायः । प्रतिज्ञाद्यवयवसमूहो वा न्यायः । नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थ- सिद्धिरनेनेति न्याय इति ।" निर्णीयतेऽनेनेति न्याय इति व्युत्पत्त्या न्यायशब्दो वैदिकप. दार्थनिर्णायकेऽधिकरणभेदे प्रयुज्यते अत एव जैमिनीयन्याय- मालाविस्तरे माधवाचार्याः "सर्वे न्यायाः समर्थिता भवन्ती- ति ।" कचिद्धर्मशास्त्रेऽपि न्यायशास्त्रत्वेन प्रयुज्यते । फाकता. लीयन्यायादौ आमाणके न्यायशन्दप्रयोगस्तु पारिमापिकस्ते च न्याया लौकिकन्यायसंग्रहग्रन्थे ३३४ संख्यकाः पण्डितश्रीरामद- यालुशिप्यश्रीरघुनाथेन संगृहीताः । (१) वेदाङ्गानि अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि १ मुण्डके " विद्ये वेदितव्ये इति हस्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तत्र परा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति ॥" पाणिनीयशिक्षादौ च वेदाङ्गानां निरूपणं यथा "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पच्यते । ज्यौतिपामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणं तु घेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ॥ नस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥” इति घेदाह्रोपागभेदाः शिक्षाकल्पव्याकरणभेदादयश्चतुर्वेदपरिशिष्ट- संग्रहभूमिकायां जैनेन्द्रव्याकरणभूमिकायां च निरूपयिष्यन्ते- ऽस्माभिः।

·३० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ' आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वारिम्भचि लोकतः।।इति ममु(२) तथा । यस्तकेंणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतर इत्या. दि(२)। मोक्षधर्मे भारते । तत्रोपनिपदं तात परिशेपं तु पार्थिव । मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम् ॥ इत्युपनिषदर्थश्चान्वीक्षिक्यनुसारी ग्राह्य" इत्यायुक्तवन्तः देवीपुराणे ऽपि ४५ अध्याये । "आत्मवेदनशीलत्वादन्वीक्षणपराध वा । अन्वीक्षाकरणत्वादा तस्मादान्वीक्षिकी स्मृता ॥" इति । कामन्दकोऽपि । • "आन्वीक्षिकी यी वार्ता दण्डनीतिश्व शाश्वती । विद्याश्चतस एवैता लोकसंस्थितिहेतवः ॥ आन्वीक्षिक्याऽऽत्मविज्ञानं धर्माधर्मी यीस्थितौ । अथानों च वार्तायां दण्डनीती नयानयो ॥" इति । इमामेवान्वीक्षिी विद्यामध्यात्मविद्यात्वेन दत्तात्रेयः अ- 'लाय प्रदादादिभ्य अचिवानिति श्रीमद्भागवत महापुराणे १ स्कन्धे ३ अध्याये १० । ११ श्लोके प्रतिपादितं पया "पञ्चपः कपिलो नाम सिद्धशः कालविप्लुतम् । पोवाचामुरपे सांख्यं तचग्रामविनिर्णयम् ॥ पठे अप्रेरपसत्वं तृतः प्राप्तो ऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलाय प्रसादादिभ्य ऊचिवान् ॥” इति । • अन टीकाकाराः, तत्र श्रीधरस्वामी आन्वीक्षिकीमात्मवि. (१) मनुस्मृती ७ अध्याय दलो० ४३ । बिस्तरस्तु मेधा. तिमिमाप्यादी दृश्यः । (२) मनुस्मृती १२ अध्याये रलो० १०६ । .

·न्यायशास्त्रप्रशंसा। घाम् । राधारमणदासगांस्वामी अन्वीक्ष्यते आत्मा इत्यन्वी- क्षा तामधिकृ-प ताम् । धीरराघवः आन्वीक्षिकीमध्यात्मवि- द्याम् । विजयध्वजः आन्वीक्षिकी तत्त्वविद्याम् । वल्लभा- • चार्यः आन्वीक्षिकी योगपुरससरामात्मविद्याम् । विश्वनाथ- चक्रवर्ती आन्वीक्षिकीमात्मविद्याम् । शुकदेवः अन्वीक्षिकी- मध्यात्मविद्याम् । एतेन न्यायभिन्ना आधीक्षिकी प्रतीयते । अत एव “आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो"रि- त्यपरकोशेऽपि निरूपितः । "नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र वन्दी विवादेन महात्मना ॥" इति महाभारतेऽपि तृतीयो नैयायिकः सङ्गच्छने अन्य. थान्वीक्षिकीत्रितपापत्तेः । अयमेवार्थो न्यायनिन्दामाशंमास- मन्वये ऽग्रे विस्तरेण प्रपञ्चयिष्यते । तत्र उपनिषदर्थश्च आन्वीक्षिक्यतुमारीग्राह्य इत्यत्र "त. प्रोपनिपद तात परिशेपं तु पार्थिवेत्यादि"महाभारतीयमो- क्षधर्म प्रमाणयन्ति स्म विश्वनाथन्यायपञ्चाननादयः परं समन्वयं तु न प्रदर्शितवन्त इति समन्वयः प्रदर्श्यते । महर्पिणा गोतमेन आन्वीक्षिकीत्यपरनामधेये न्यायशास्त्र प्रमाणादिपदार्थनिर्वचनरूपाणि मूत्राणि(१) रचितानि उपनि- (१) पराशरोपपुराणे १८ अध्याये। "स्वलायमसन्दिग्धं समापयद्रिश्यतो मुगम् । यस्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥” इति । अस्मनिटे वर्तमाने एकस्मिन् प्राचीने व्याकरणमहाभाष्य- पुस्तके केनचित् पण्डितेन समुद्धृतम् ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् परस्वपि तत्रतत्रोपदेशपसन्न स्वभावोत्या • भङ्गयन्तरेण व तत्तत्पदार्थज्ञापनपराणि वाक्यान्युपलभ्यन्ते इति उपनिषदा क्याभिप्रायकायेव सूत्राणीति विज्ञायते । तथाहि । प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-ष्टान्त-सिद्धा न्तावयव-तर्क-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा हेत्वाभास-च्छल जाति-निग्रहस्थानानां तत्वज्ञानानिः श्रेयसाधिगम इति न्याय सबम्। प्रमाणम्-सौपत्वादेतत् ममाणम्-न विनाप्रमाणेन प्रमेय स्पोपलब्धिः। मैञ्युपनिपदि ६।१४ , प्रमाणरेतैरवगतः । नृसिंहोत्तरतापन्याम् ९, प्रमाणाममाणसाधारणा । सर्वोपनिपत्सारे ४, कि द्रव्यं किं स्थान कति प्रमा णम् । कालानिरुद्रीपनिपदि १ णम् । मुक्तिकोपनिपदि २ ॥ प्रत्यक्षम्-अनो ह वै नाम प्रत्यक्षम् । छान्दोग्ये ५ ॥२॥१॥ त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । तसिरीयके । १।।१।। अनुमा वा अनुमानम्-हिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिः अन्तरात्मक्या गत्या धदिरात्मनोऽनुपीयते गतिः । मंत्र्युपनिषदि ६ । १। उपमा पा उपमानम् सप्तविधेयं तस्योपमा। पैयुपनिषदि ६।१२। "अल्पाक्षरमसन्दिग्पं सारवासती मुरम् । स्त्रस्य लक्षणं चतम् सहेतु धनुमापकम D" इति । भामा धीयाचस्पनिमिधाः । "लनि सुचितानि म्याक्षरपदानि च। सर्यतः सारभूतानि गाण्यामंनीति" इति । चिनु "पापंगुचनात् सूमियाया। उपनिषदः प्रमा

·न्यायशास्त्रप्रशंसा।
शब्दः-प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्न्छब्दानाप्नोति ।
कोपीतकिब्राह्मणोप. । ३ । ६ । उपनिपदः प्रमाणम् ।
मुक्तिकोपनिषदि २॥
प्रमेयम्-प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैति । मैञ्युपनिपदिवा१४॥
आत्मा-कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा
रूपं पश्यति येन वा शब्दं शृणोति येन वा गन्धाना-
जिघ्रति येन वा वाच्यं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु
च विजानाति । ऐतरेयोपनिषदि ३ अध्याये ।
आत्मान रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथि विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥
इन्द्रियाणि हयानाहुविषयास्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।।
कठोप.. अध्या० । ३ वल्ल्याम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ।
कठोप. ४ वल्ल्याम् ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा । बृहदा.
रण्यके ४।५।१४ ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः । बृहदारण्य.२ । ४।५,
आत्मगुणाः )-इच्छयामोति कैवल्यम् । अमृतबिन्दु. २९,
विदेहमुक्ताविच्छा चेत् । मुक्तिकोपनिपदि १ । २९,
द्वेपश्चाणूरमल्लोऽयम् । कृष्णोप. १५, तत्मयत्नेन शोधयेत्,
मैन्युपनि - ६ । ३४, तत्पुरुषमयवसाच्यम् । मुक्ति-
कोप. २, पौरुपेण प्रयत्नेन । मुक्तिकोप. २ । ६,
अन्वेष्टव्यं प्रयनेन । मुक्तिकोप. ६३ ।

·३४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् यदा वै सुखं लभते ऽथ फरोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं स्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञासे । छान्दोग्ये । ७१२२॥ १, तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेपाम् । कटो. ५ । १२, इत्तरे दुःखमेवापि यन्ति । बृहदारण्यके ४ । ४ । १४, श्वेताश्चत.३।१०। दुःखस्यान्वं भविष्यति । श्वेताश्चत. ६ । २०, ज्ञान- मात्मनि महति नियच्छेत । कटोप. ३ । १३, अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । कैवल्प. २४ । शरीरम्-केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति । कोपातकि. १ । ७, प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आमोति । कौपीतकि. ३ । ६, स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते । बृहदारण्यके २।१।१८, अस्मिन् पश्चात्मके शरीरे । गर्मोप.१। इन्द्रियम्-भूतानीन्द्रियाणि । नृसिंहोत्तरता. ९ । दशेन्द्रियाणि महो. १ । चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । मुक्ति. २ । २२ । अर्थाः-शन्दस्पर्शादयो ह्याः । मैन्युप. ४ । २ । बुद्धिः-संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टितिर्मति. मनीपा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरमुः कामो वश इति सर्वाण्यैवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति । ऐतरे. योप. ३ अध्याये, पुद्धिर्धतिः स्मृतिः प्रज्ञानम् । मैन्युप. ६ । ३१। मनः-दशेन्द्रियाणि मन एकादशम् । महोप. १, हृदीन्द्रियाणि मनसा सनिवेश्य । संताश्वत.२।८, मनः सर्वेन्द्रिपाणि च । मुण्डकोप.२॥ १।३, इन्द्रियमनसि सम्पद्यमानः । मनोप.३।१।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तायः । ३५ भेत्यभावः-अञ्जसा प्रेस सम्भवः । बृहदारण्यके ३ ।९ १२८ फलम्-रतिमानं फलमस्याः । मैन्युप. ७१९ । दुःखम्-दुःखे नोद्वेगः । परमहंसोप. ३, कर्तृत्वादिदुःसनिवृत्ति- द्वारा । मुक्ति. २। अपवर्गः-सर्गस्वर्गापवर्गहेतुः । मैत्र्युप. ६।३०, अध्यवसायस्य दोपक्षयादि मोक्षः । मैञ्युप, ६।३०, बद्धोऽतस्तद्विपरीतो मुक्तः । मैव्युप. ६।३०, तन्नित्तिमोक्षः । सर्वोप- निपत्सारे १, मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । मुक्तिकोप. २०६८। अनंयैव दिशा संशयादयोऽपि पदार्थास्तत्रतत्रोक्ता वेदितव्या विस्तरभयादिहोपरम्यते । एवमुपनिपत्सु तत्रतत्र तर्क-चिकित्सित-योग-वेदान्त-पी- मांसा-ऋग्यजुःसामाथर्ववेदेतिहासपुराणादिविद्यानां नामानि तत्प्रतिपाद्यविषयाश्च वर्तन्त इसवगन्तव्यम् । अत एव "आदिसर्गात् प्रभृति वेददिमा विद्या" इत्या- दि २९ पृष्ठोक्तजयन्तलेखोऽपि सङ्गच्छत इति । तच न्यायशास्त्र(२) पश्चाध्याय्यात्मकं तथा च न्यायवा. (१) केचित्तु वात्स्यायनमाप्ये आत्मशरीरन्द्रियार्थेत्यादिप्रमेय. सूत्रव्याख्याने "अस्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवा. याः प्रमेयम् । तद्भेदन चापरिसंख्येयम् । अस्य तु तत्वज्ञानादप- वर्गा मिथ्याज्ञानात संसार इति ।" अपि च वैशपिकशास्त्र त्रय एच हेत्वाभासाः संक्षेपण निरूपितास्त एव विस्तरेण पञ्च न्या. यशास्त्रे निरूपिता इत्यादिना बलवती युक्ति प्रदर्य न्यायापेक्ष- था पेशेवर सायं निरूपयन्ति नदमत, मुक्ताप्लोमका शादौ प्रमाणादिषोडशपदार्थानां न्यायोक्तानां द्रव्यादिसप्तपदार्थप्यन्तर्भावनिरूपणात् । सक्षेपस्येव पूर्व कालाय स्थायित्वे "पदार्थो द्विविधा भाचो ऽ भावश्च भावापावेधः अ-. वैशेषिकोक्ता ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् निके आरम्भे "शास्त्रं पुनः प्रमाणादिवाचकपदसमूहो म्यूद- विशिष्टः पदं पुनर्वर्णसमूहः पदसमूहः मूत्रम् सूत्रसमूहः प्रकर- णम् प्रकरणसमूह आह्निकम् . आदिकसमूहोऽध्यायः पश्चाध्या- यी शास्त्रम्" इति । तत्र प्रथमाध्यायान्ते । "तन्त्रमतिज्ञा संसारस्तन्नित्तिश्च संविदा । उद्देशो लक्षणं चैव तत्त्वानामिह कीर्तितम् ॥" द्वितीयाध्यापान्ते । "संशयस्य प्रमाणानां विचारस्तयवस्थितिः। शब्दस्य तत्वमामाण्यं पदार्याश्व कीर्तिताः ॥" तृतीयाध्यायान्ते । "आत्मा शरीरं फरणमर्थो बुद्धिर्मनस्तथा । यद्यथा वस्तु तच्चन तत्येहोपपादितम् ॥" चतुर्याध्यायान्ते । "प्रत्तिदोपसम्बन्धः मेत्यमावः प्रपश्चिनः । फलं दुःसं विमुक्तिश्व चतुर्थे परिकीर्तिताः ॥" पचमाध्यापान्ते। "जातीनां समपश्चानां निग्रहस्यानलक्षणम् । मासस्य चोपसंहारः पथ परिकीर्तितः।" इत्येवम्मकारेण शास्त्रार्यग्रहे कनेऽपि(१) इदानी न्यायमू- मापयतुधि" इति निरूपणात् जगदीशमहाचार्यहतनकामः होण्डमछानपदापंप्रदीपिकादानां मर्यापनया प्राथम्यासेध। (१) म्यानानां पदायांना संपेण निरूपणं म्यापमिसान्तः निकाय साममप्रहादी धीमापयायायादिगिः एतमपति বিলমি ল মৰিমমামিঃ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । त्रपाठनिर्णये वहवो मतभेदा दृश्यन्ते । तत्र तावत् मूत्रपा- ठपुस्तकं द्विविधमुपलभ्यते प्राचीनं भाष्यकारसम्मतपाठानु. सारि नवीनं च विश्वनाथन्यायपश्चाननकृतवृत्त्यनुसारि । किन्त्वेकं पुरातनं मायाशुद्धं पुण्यग्रामे (पूनानगरे) लि- खितं नैयायिकैः प्रामाणिकत्वेनावधृतं वात्स्यायनीयन्यायभा- प्यपुस्तकमस्मनिकरे वर्तते तत्र सर्वत्र सूत्रभाष्ययोर्मध्ये वि. रामचिह्नाभावात् सूत्राक्षराणां नवीनपुस्तकवत् गैरिकादि. ना रजितत्वाभावात् कचिच्च भाष्यकारेणापि अवतरण. व्याख्यानयोर्मध्ये सूत्राणां मिश्रणात् (१) रुचिञ्च स्वतन्त्रे. छस्य मुनेनियोगपर्यनुयोगानईत्वात् मूत्रकारेण यत्रयत्र ग्रन्थसङ्कोचः कृतस्तत्रतत्र वैशधार्थ भाष्यकारेण सूत्रत्वेना- वभासमानानि बहूनि वाक्यानि रचितानि तान्यपि "स्व- पदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदु"रिति भाग्यलक्ष- णसमन्वयिना तेन व्याख्यातानीति (२) भाष्यग्रन्थेन मूत्र- पाठनिर्णयो दुरधिगम एव । सूत्राणां लघुत्वात् स्वल्पाक्षरत्वात् सर्वतः सारभूतत्वात भाष्यसंघलितानामेव तेषां पठनपाठनयोः प्रचारश्चिरन्तनः । कुतार्किकैश्च कुहेतून्यापनादिना स च प्रचारो कृशतां नीत इति एतावन्मानं मूत्रमेतावन्मानं भाष्यमिति निर्णयो न्या. यवार्तिककारसमयेऽपि दुरधिगम एवासीत् अत एव वा. तिककारोऽपि “अन्ये तु साध्यसाधात् तद्धर्मभावित्वं (१) १३० १ था० २८ सवंतन्त्रसिद्धान्तसूत्रव्याख्याने द्रष्टव्यम् । (२) १ ० १ आ० तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति २२ सूत्र व्याख्याने द्रष्टव्यम्।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकाथाम् दृष्टान्तस्येति सूत्रं पठन्ति" इत्यायुक्तवान्(१) किन्तु मह पिणाक्षपादेन प्रणीतस्य निःश्रेयसहेतुभूतस्य शास्त्रस्य कुता किंकाज्ञानान्धकारतिरोहितस्य प्रकाशनार्थ महाप्रदीपप्रज्वलने प्रवृत्तेन वार्चिककारेण प्रायो बहूनि सूत्राणि निर्णीतानीति तत्रतत्र चार्तिकदर्शनादवगतं भवति । अथ पार्तिककारकृतमूत्रनिर्णयोऽपि मन्देभ्यो नालं भवि- प्यनीति पदनिटीकाकार आचार्यवाचस्पतिमिश्रो न्यायवा- तिकतातर्यटीकायां सूत्रपाठनिर्णगं यत्र तत्र कृत्वापि साकल्ये न तदायार्थ न्यायसूचीनिवन्धारूष(२) न्यायदर्शनसारार्थबोधक (१) मुद्रितवात्तिकपुस्तके पृ० १३५ पं० ९ द्रष्टव्यम् । (२) एतदनुसारेणैव विश्वनाथन्यायपञ्चाननैरपि न्यायसूत्र- वृत्ती तत्तनाम्ना ८४ प्रकरणानि विभक्तानि किन्तु मुद्रितस्य तत्सूत्रवृत्तिपुस्तकस्थानस्थितत्वात् परिशुद्ध पुस्तके तत्सर्व द्रष्टव्यमा निवन्धोऽयं न्यायवार्तिके तृतीयखण्डऽन्ते मुद्रितः । अ. स्माभिः समालोचितं न्यायसूचीनिवन्धे पदसंरयायामक्षरसं- ख्यायां च लेषगणनावैषम्यं घर्तत इति । तच लेखकशोध- फामादाजातमिति योध्यम् । फेचित्तु अम्य न्यायसूचीनिवन्धस्य न्यायवार्तिकतात्पर्यटी- कायां चिद् विसंवाददर्शनाद्विभिन्नककत्व पदन्ति । तद- सत् न्यायपातिकटीकायामेय १ सूत्रन्यायाने पृ. ૨ दिदमभिधेयसम्बन्धप्रयोजनप्रतिपादनायंकायं प्रयमसूत्रस्येत्यु. सम्" पृ. ४८ "तदेयं प्रथमसूण शास्त्रस्याभिधेयप्रयोजनस. म्यवान् दर्शयता पदार्थाः प्रमाणादय उद्दिष्टा" इति पम्य. दर्शनात् पूर्वपरप्रन्ययोर्षिभिनयकन्यापः। याधुनिकाम्नु नैतादृशो नियन्धः केनापि प्रामाणिकनाचा. यण कस्मिंघिदपि शास्त्रे निर्मित इति केनचिनूतनाम्य सू. पनिणायकस्य प्रन्यस्योपलन्धः प्रदर्शनेन फीतिलामेच्छया क- ·म्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः। ल्पितोऽयमित्युद्धोपयन्ति । तदत्यन्तदरिदायितमनोरथम् यतः ऋग्वेदीयशाकल्यमंहिताया मण्डलाध्यायसूक्तमन्त्रादीनां संख्या वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालोयपुस्तकालये वर्तमाने दे- वीपुराणे २१४ पने निरूपितास्त । अपरोऽपि तन्निरूपकोऽनु. वाकानुक्रमनामा ऋग्वेदीयग्रन्थो वर्तते । यत्राध्याय-मण्डल. वर्ग-सूक्ता-पदाक्षराणां संस्यैव प्रकाशिता । यथा "अध्यायानां चतुःपष्टिधर्मण्डलानि दशैव १० तु। वर्गाणां तु सहस्रे व संख्याते च पडुत्तरे २००६॥ सहसमेतत्सृक्तानां निश्चित खैलिकर्विना । दश सप्त च पट्यन्त संख्यात वे पदनामम् १०१७ (१)॥ एकर्च एकवर्गः स्यादेकश्व नवकस्तथा । द्वौ वर्मा तु दुव्यूची झयो घ्यूनं तृयशतं स्मृतम् । चतुष्कं शतमेक च चत्वारः सप्ततिस्तथा। पञ्चकानां सहस्रं तु द्वे च सप्तोत्तरे शते ।। श्रीणि शतानि पटकानां चत्वारिंशत् पट् च वर्गकाः । शतमूनधिशतिभिः सप्तकानामूनापटिरएकानाम् ॥ ऋचां दश सहस्राणि ऋयां पञ्चशतानि च । ऋचामशीतिः पादश्च १०५८० । पारायणं सम्प्रकीर्तितम् । अर्द्धर्चानां सहस्राणामेकविंशतिकं तथा। शतद्वयं तु द्वात्रिंशत्सपादं २१२३२ । मुनिभिः पुरा शाकल्यदृष्टे पदलक्षमेकं साई च घेदे त्रिसहस्रयुकम् । शतानि चाटी दशकं द्वयं च १५३८१२ पदानि चची दश चर्चितानि । एकंच शतसहन्नं च दश च सहस्राणि सप्त शतानि । चर्चापदानि शेयानि पदानि चान्यानि चत्वारि ॥ धारिशलमहाणि द्वात्रिंशचाक्षरसहस्राणि ४३१०००॥" इति । एवं यजुर्वेद-सामवेद-अथर्ववेदीयसंहिताग्रन्थाना मन्त्रादि. संख्या वायुपुराणे पूर्वार्द्ध ५९ । ६० । ६१ आध्यायेपु निरूपिता। ॥

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् माधवाचार्येण पगशरमाधवाल्ये पराशरस्मृतिभाष्ये १९२ स्मृतीनां संख्या कृता । यथा "पराशरस्मृतावस्थां ग्रन्धक्लप्तिर्विविच्यते । द्वै काण्डे द्वादशाध्यायाः श्लोका अष्टोनपट्शतम्। एवं महाभारते आदिपर्वणि संपूर्णस्य महाभारतस्य पी. घान्तरपाध्यायश्लोकानां संख्या कृता । तथा मार्कण्डेयपुराणान्तर्गतचण्डीसप्तशतीस्तोत्रस्य टीका यामन्ते नागेशभटेन कात्यायनीयतन्त्रानुसारेण प्रत्येकाध्यायस्य प्रत्येकमन्त्राणामक्षराणां संख्यां प्रदश्य "अप्राय गोप्यविधि"रि त्यादिना सरया लिखिता । यथा मार्कण्डेय उवाच ५ वैश्य उवाच २ राजोवाच ४ का पिस्याच २७ भगवानुवाच १ ब्रह्मोवाच १ देव्युवाच १२ देवा ऊचुः ३ दूत उवाच २ थर्द्धश्लोकाः ३० पादमा न्त्राः २३ पादाईमन्त्राः २२ सार्द्धपादादलोकमन्त्राः २२ लोकमन्त्राः ५३६ इत्थ सप्तशतमन्त्राः ७०० श्लोकसंख्या ५७८ प्रन्थसंख्या ६०२ अक्षरसंख्या १९२७२ । अपि च महाभाष्यानुसारी पाणिनिधपाटो मिनः काशिका. दिमृत्यनुसारी च भिन्न इति नागेशमनैध । प्रीणि सत्रसहप्राणि नव सूत्रशतानि च । चतुःषष्टि च सूत्राणि कृतवान् पाणिनिः स्यम् ॥ महामायानुसारिपाणिनिव्याकरणस्त्रसंख्यानिर्णयः कृत इति । काशिकासम्मतथा सूत्रपाट इति प्रदर्य । "श्रीणि स्पसहस्राणि तथा नय शतानि च । चतुणपतिसूत्राणि पाणिनिः एनवान् स्वपम् ॥" प्रत्युक्तम् । इदं पुस्तकद्वयमस्मन्निकट यतते। पर्य शारीरकमीमांसासूत्रपाठनिर्णयेऽपि "सूत्रं तु पञ्चपञ्चाशत्तर शतपक्षकम्"। ५५० गुवाति रति धाराणसीस्थराजकीयसंम्रपाठशाली- यपुस्तकालये पनमान शारीरकत्रसारापंचन्द्रिापुस्तके निमपितम् ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । ग्रन्यं रचितवान् । यत्र न केवलं न्यायदर्शनाध्यायाह्निकम- करणमूत्राणां संख्या निर्धारिता किन्तु पदानामक्षराणाम- पि संख्या निर्धारिता । एवमुदयनाचार्या न्यायपरिशिष्टा- ख्या(१) बोधसिद्धिवधिशुद्धिवेत्यपरनामधेयां न्यायसूत्रवृत्ति- मेवं महानैयायिकश्रीगङ्गेशोषाध्यायात्मजवर्द्धमानोपाध्याया अपि अन्वीक्षानयतवयोधाख्यां न्यायसूत्रत्तिं निर्मितवन्त(२) इति । अपरोऽपि वाचस्पतिमिश्रो न्यायतत्वालोकाख्या न्या. 'यसूत्रवृत्तिं रचितवान् तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशाख्यां तत्त्वचि. न्तामणिच्याख्यामपि, तेनैव "श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरमुरिणा(३) । लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् (१) अस्य ग्रन्थस्य सण्डितमेकं जीर्ण पुस्तकं ममान्तिके वर्तते । तट्टीकापि न्यायपरिशिष्टमकाशाच्या वर्द्धमानोपाध्याय- कृता वर्तते। (२) सूत्रपाठनिर्णयाथै तत्सारार्थनिरूपणार्यमेव वा उदयना- घार्यवर्द्धमानोपाध्यायादिभिवृत्तिग्रन्थो रचितो नो चेत् तात्पर्यप. रिशुद्धिग्रन्थेन तट्टोकया न्यायनिवन्धप्रकाशाभिधया च साशस्य ध्यारयातत्यात् किमपरमवशिष्टं यदर्थ वृत्तिग्रन्थः पार्थक्येन रचित इति । (३) "श्रीभैरवेन्द्रधरणीपतिधर्मपत्नी राजाधिराजपुरुषोत्तमदेवमाता । पाचस्पति निखिलतन्त्रविदं नियुज्य द्वते विनिर्णयविधि विधिवत् तनोति" ॥ इति द्वतनिर्णये। अस्य पाचस्पतिमिश्रस्य जीवनचरितमाचार्यवाचस्पतिमिश्रा जीवनचरितप्रकरणे प्रपञ्चयिष्यते । .

·-
.
४२
न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
इत्यादिना न्यायसूत्रोद्धारनामा ग्रन्थो(२) रचितः किं तु तत्र
सूत्रपाठ एव न त्वपरः कश्चिल्लेखः सूत्राणां निर्णायक इति ।
न्याय-वैशेषिक-सांख्य-योग-कर्ममीमासा-भक्तिमीमां-
सा-ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमूत्राणामार्पत्वादातोक्तत्वारा समान प्रा.
माण्यमित्यत्र मन्देह एव नास्ति । इदं तु व्याख्याकाराणां
व्याख्यानकौशलं यत् स्वशास्त्रोत्कर्षस्थापनायेतरमतखण्डनेन
स्वमतव्यवस्थापनम् ।
। सर्वाण्येच शास्त्राणि अनेकात्मप्रतिपाद
कानि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रे (वेदान्ते) विवादो व्याख्याकारमूलक
एवेति नैव तिरोहितमस्ति दार्शनिकानाम् । तर्काप्रतिष्ठानादि
त्यादिना सूत्रेण २।१।११ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि
व्याख्याता २ । १ । १२ इत्यादिसूत्रेण च नास्तिकानामुप.
निपटुक्तानां निराकरणं न तु न्यायादिदर्शनानां तत्र भार्पो-
क्तत्वात् शिष्टपरिग्रहात् । किं तु शङ्कराचार्यादिभिर्हठादेव तथा
व्याख्यातं सूत्रेषु तदभावादिति । यत्तु एतेन योगः प्रत्युक्त
इत्यायुक्तं तत्राप्यर्यान्तरसंभवादापं व्याख्यानमपेक्षत इति ।
यनु स्कन्दपुराणीयफालिफाखण्डे १५-१८ अध्यायेपु वे.
दादिविद्यानामितिहासो विस्तरेण निरूपितस्तत्रैव १७ अध्याये ।
"आश्वलायननामासी शानकात् माप्य चाखिलम् ।
संगृयापि च वैतानं सूत्रं होतुर्विनिर्ममे ॥
आपस्तम्पो भरद्वानः सत्यापाठो(२) महामुनिः ।
कात्यायनोऽय वि-नास्तथा(?) घोषायनो मुनिः ॥
तंत्रवाध्यमुत्राणि निर्ममुर्यनुपा तपा।
(१) सपं न्यायसूत्रोद्धारप्रन्यो विजयनगरसंस्रतसीरीज
मुदितन न्यायमाप्येण साकं मुदिनोऽस्ति ।
(२) सत्यापादो हिरण्यात पप इति सम्प्रदायविदः

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । जैमिनिः सामसूत्राणि निर्ममे छन्दसां ततः ॥ सर्वेषां प्रत्ययैः कर्म यज्ञीयं समभूत् तदा । गोतमः स्वेन तण खण्डयन् तत्रतत्र हि ॥ शतोऽथ मुनिभिस्तत्र शार्गाली योनिमृच्छति । पुनश्वानुगृहीतोऽमौ श्रुतिसिद्धान्ततर्कतः । सर्वलोकोपकाराय तव शास्त्रं भविष्यति ॥" इत्युक्तम् । तत्तु शापानुग्रहाभ्यां समन्वयनीयम् ॥ माणतोपिणीतन्त्रे तु अष्टादशविद्यानिरूपणप्रस्तावे "गोत. मेन तथा न्याय"मित्यादिवचनानि गन्धर्वतन्त्रनाम्ना समु- धृस न्यायनिन्दाप्रशंसासमन्वयः कृतस्तथाहि "गन्धर्वतन्त्रे"। "गोतमप्रोक्तशास्त्रार्थनिरताः सर्व एव हि । शार्गाली योनियापनाः सन्टिग्याः सर्वकर्मसु ।। अत एव महाभारते मोक्षधर्मे काश्यपेन्द्रसंवादे । अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थकाम् ।। इति प्रस्तुल्य आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् । यस्पेयं फलनिष्पत्तिः शृगालत्वं मम द्विज ।। इति ब्राह्मणं प्रति शृगालवाक्यम् । नन्वान्वीक्षिकी दण्डनीतिस्त्रयी त्रिदिवमुन्दरीति' का- लीकुलसर्वस्वीयवचनेन आद्यानामसहस्रान्तर्गतत्वेनान्वीक्षिक्याः श्रीमदक्षिणकालिकास्वरूपाया अध्ययनरूपोपासनया यदि शृगाल स्यात् तदा चतुर्वर्गफलं कुतो लब्धव्यमिति चेत् स- त्यम् आन्वीक्षिश्यध्यात्मविद्येति चूमः सा च दत्तात्रेयप्रणीता न गोतमोक्ता तथा च भागवते प्रथमस्कन्धे ।

·४४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् 'पष्टे ऽरपत्यत्वं व्रतः प्राप्तोऽनुसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रहादादिभ्य अचिवान् ॥' इति । अत्रिणा वृतः सन् तस्यापयत्वं प्राप्तः कथमित्याह अन- सूयया मामेवापत्यं वृत्तवान् इति दोपदृष्टिमकुर्वन्नित्यर्थः । शेष सुगमम् । “आन्वीक्षिकीमात्मविद्यामिति" श्रीधरस्वामिना व्याख्यातं न गोतमोक्तविद्या सा तु नाहयत्त्वेन प्रसिद्धति चैनवम् तथाले आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामिति मोक्षधर्मश्लोके तर्कविधति विशेषणम् आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तकविद्यार्थशा- स्त्रयोरित्यपरसिहोक्तं न सङ्गन्छते तस्मात् तयोईयोरेवान्वीक्षि- कीति नामधेयम् । अथ तर्युक्तदोपस्तदवस्थ इति ससम् ग- न्धर्वतन्त्राभिमायमनालोच्य दोपमाशङ्कसे तयादि निष्ठाया अतीतार्याभिधायित्वाच्छागीली योनिमापनाः प्राप्ताः शृगा. लयोनिकाः सर्व एव गौतमप्रोक्तशास्त्रार्यनिरताः केवलं तर्क- शास्त्रनिपुणाः सन्तः सर्वकर्मम सन्दिग्धा भवन्नीति वचनस्य निर्गलितार्यः । शास्त्रान्तरव्यात्तिस्तु निपातेन ते । अत एवं 'आम्नायार्याविवादेन न्यायचिन्तां करोति यः। तेन निःश्रेयम प्राप्यं शार्गाली योनिमन्यथा ।' इति पठन्ति । मोक्षधर्मश्लोकार्यस्तु तकविधापानीक्षिकी. मनुरक्तोऽई विजानाकोष्टातिवक्ता च यस्य वामगं प्रत्याक्रो. शस्य अनिवादस्य च फलनिष्पत्तिर्मम शृगालस्वामिनि । युक्तं चन वाचिकपापस्य मनुना तथात्वस्य प्रतिपादितत्वात् त. शरीरः कर्मदापनि स्यावरना नरः । बाचिकः पक्षिना पाति मानसन्त्यजानिताम् । इति । व्यज्य- पाप मनुः ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रमावः । मानसपापं तु न गृहस्थानामित्यग्रे वक्ष्यते । कलीतरपरं तया च भागवते प्रथमस्कन्धे 'सानुष्टि कलिं संम्राट् सारङ्ग इव सारभुरु । कुरालान्याशु सिध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥' सारङ्गोभ्रनर इन सारग्राही संम्राट् राजा कलिं नानुद- टीत्यन्वयः । कुशलानि पुण्यानि आशु सङ्कल्पेन सिद्ध्यन्ति फलन्ति । इतराणि पापानि नाशु सिध्यन्ति यतस्तानि कृतान्येव सिद्ध्यन्ति न तु सङ्कल्पमात्रादिसर्थः । सङ्कल्पः कर्म मानस- मित्यमरः । यदि तु तर्कविद्यापाठेन शृगालत्वमुच्यते तदा तु मोक्षधर्मस्थाक्रोप्रोत्यादिश्लोकस्य वैयर्थं स्यादिति सुधी- भिर्विचापिति ।" इत्थं च प्राणतोषिणीकृव्यवस्थाया आक्रोशस्य अतिवादस्य च फलं शृगालत्वं न त्वान्वीक्षिक्य. नुरागस्येति निष्कपः। यत्तु सांख्यमवचनभाष्ये पराशरोपपुराणनाम्ना " अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोंशः श्रुत्येकशरणभिः ।। जैमिनीये च वैपासे विरुद्धांशो न कश्चन । श्रुत्या वेदार्थविज्ञाने श्रुतिपारं गतौ हि तौ ॥" इति वचनं समुद्धृतं तत्सर्वं पूर्वोक्तन्यायप्रशंसाप्रतिपादक- श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिविरुद्धत्वादेकदेशीयत्वादुपपुराणोक्त- त्वाचीपेक्षणीयम् ।. तयाहि श्रुतिस्मृतिपुराणसदाचारवलायलपरीक्षायाम् पूना नगरस्थानन्दाश्रमयन्त्रमुद्रितगौतमणीवधर्मसूत्रे २ पृष्ठे "अथ.. यत्र द्वे विरुद्ध तुल्यवले प्रमाणे उपनिपततः, यथा "अतिराने पोडशिनं गृह्णाति" "नातिराने पोडशिनं, गृहाति" "उदिते .

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् जुहोति" "अनुदिते जुहोति" इतिश्रुत्योर्विरोधः, तथा "निस मभोज्यं केशकीटावपन्नम्" इति गौतमः "पक्षिनग्धं गवामा: तमवधूतमयक्षतम् । केशकीटावपन्नं च मृत्मक्षेपेण शुध्यति" इति मनुः । तत्र किं कर्तव्यम् तुल्ययलविरोधे विकल्पः । प्रकर्ष वोधने तु श्रुतिस्मृतिविरोधे स्मृसों नादरणीयः अतुल्यबल त्वाद, अत एव जावालिराह "श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयमी । अविरोधे सदा कार्य स्मात्त वैदिकवद् सदा ॥" आचरात्तु स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । तेन बन्तरितं तेषां प्रामाण्यं विमकृष्यते ॥ विस्तरस्तु तन्त्रवातिकाधाकरग्रन्यतोऽजगन्तव्यः । पत्तु विश्वनायन्यायपश्चाननेन न्यायसूत्रहत्तौ पृ.५५.१७ "निग्रहस्थानान्तःपातिना हेत्वाभासाना पृयगभिधानप्रपोजनं जानाति भगवान् अक्षपाद एव" इत्युक्तम् । शङ्कराचार्येण गृहदारण्यकोपनिपद्भाष्ये ४ अध्यायस्प २ ग्राह्मणव्याख्याने। "अहोऽनुमानकीपालं दर्शितमपुच्छस्तार्किकवलीदै रिति। विज्ञानभिक्षुणा विज्ञानामृताख्ये ब्राह्ममीमांसाभाष्ये अ. दैतसिद्धान्तखण्डनप्रमः "आधुनिफास्तु" "मच्छन्नवौद्धास्तु" इत्यादिवाक्पैः शङ्करानार्या एव परिगृहीताः । मरास्तपादभाप्पटीशाय न्यायकन्दल्यां तदलं प्रकोपितः ओरियरददिजन्मभिरित्यादिवानमिनीया एप परिगृहीताः। तासर्व प्रस्थानभेदेन औदत्येन या कनमे सपनपनीयम् ।। भाधुनिफन्पायनापविदस्त पदन्ति । एतानि पायदर्थ- ·४७ न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । नसूत्राणि खण्डितानि(१) पुरातनानन्यायदर्शनाद् याथातथ्ये- नोपलब्धात् केनचित् समुद्धनानि यतः परीक्षाप्रकरणे प्रमा- णादीनां परीक्षां विहाय प्रथमतः संशयस्यैत्र परीक्षितत्वात् सकलपदार्थानां परीक्षाभावात उद्देशक्रमपरीक्षाक्रमयोप- म्याच । इदं वात्स्यायनीयं न्यायभाप्यमपि विहाय किम- पि प्राचीन न्यायभाष्यमासीत्र(२) इदमुपलभ्यमानं वा. तिकमपि विहाय किमपि प्राचीनं वार्तिकमासीत्(३) हे- स्वाभाससूत्रवार्तिके “वार्तिकं कुर्वाणेनोक्त"मित्यायुक्तत्वात् । इदं सर्वं कुकल्पनामात्रं शास्त्रतात्पर्यानवयोधात् वा. चस्पतिमिश्रोदयनाचार्यवर्द्धमानोपाध्यायादिभिरचर्चितत्वाच ॥ अभिनवदार्शनिकास्तु बदन्ति “यस्मिन् समये ऋमे- दादिसहितासन्धाना(४) मन्वादिस्मृतीनां वायुपुराणादि. (१) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके सि- द्धान्तलक्षणसूघटिपण्यां द्रष्टव्यम् । (२) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके सि. द्धान्तलक्षणसूत्रटिप्पण्यां द्रष्टव्यम् । (३) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके भू. मिका २ पृष्ठे "सूत्रनिर्माणभाष्यनिर्मितिकालमध्ये कश्चन पातिक निर्ममौ यन्नाम साम्प्रतं नोपलभ्यते यथा पाणिनीय- व्याकरणे सूत्रमाप्ययोरन्तरा कात्यायन इति तर्फयतां पाश्चा. त्यानां मतेन वार्तिकवचनानीत्यादि ।" पिंडिशमहाशयरक्त पवार्थः प्रसाधितः । "Ueber Das NyAyabhashya", von Ernst Windisch, Leipzig, (४) संहितामन्थेषु धिारतेजोपाधूनामन्धेषामपि स्तु- तिपराणि चाक्यानि रचितानि तेषां समूहाः सूक्तानीत्युक्तानि । भवन्ति तेषां समुदायः संहितापदघाच्य इति संहिताया अ. न्यर्थ नामेति तेषां सिद्धान्तः ।

·. न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् पुराणानां च प्रणयनं तस्मिन् समये मूर्खबहुले संसारे- ऽध्यात्मविद्याया अभावान् कोऽपि पुरुषस्तद्विधाप्रणयने न स- मर्थ आसीदिति पञ्चभिः पुरुपैरितस्ततः प्रकीर्णानि न्यायविद्या- सम्बन्धीनि ५२८ लधुवाक्यानि कल्पितानि अत एव तान्य नवस्थितानि यतश्चतुर्वध्यायेषु आधुनिकताकिंककल्पिता- शलक्षणपरीक्षानुसारेण याथातथ्येन शास्त्रसमाशिः कृता प. ञ्चमाध्यायस्तु व्यर्थ एव ॥ एवं शारीरकमीमांसासूत्राणि १२००० नारदेन प्रणी- तानि तद्भाप्यमपि ६०००० श्लोकात्मकं महर्षिणा वायाय. न(१) प्रणीतम् । उपलभ्यमानानि वेदव्यासकृतित्वेन प्रसि. दानि शारीरकमीमामाभूत्राणि शाइरं तद्भाष्यमप्युपलभ्यमा- नं पमनराज्यप्रावल्यसमये सर्वगोपनार्थमद्वैतसिद्धान्तप्रचारार्थ फेनचिन्महाधूर्तेन मणीतमिति ॥" अत्र परीक्षकास्तत्वविदस्तु बदन्ति प्रमेयसिद्धिः प्रमाणा- दीति अभिनवदार्शनिकैनिकगितेऽर्थे न किमपि प्रमाण द- शितं नापि बलवती युक्तिरभिहितेति तत्सर्व खपुष्पाशवि. पाणनिरूपणायितमिति । तसिद्धान्तस्य परीक्षणमार्फ बास्यद्वयं स्फुरति । "पदं भिन्यात् पर्ट छिन्यात् करवा रासभरोहणम् । येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुपो भयेत् ॥" "मुपमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरितकी ।" इति । अपि च । प्रयागक्षेत्रे भूतपूर्वप्रदशिन्यामकः सुदीर्घका- यो लम्बग्रीवः मृपृष्टो नाविटस्तिलकमालाधारी वैष्ण- (१) "शायांयमि"पित तु निम्नानधनाना नागेशमन मगुतं यंगारमिसान्तमम्गयाम् । ---- - ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः। वाभासः प्रदर्शनीयपुस्तकसंग्रहमवने मिलितो यत्रान्यत्रासु- लमानि बहुमूल्यानि महाभारतादीनि पुस्तकानि स्थापिता- न्यासन् तेन महापुरुषेणोक्तम् “ममान्तिक एकमेवास्ति मह- पुस्तकम् यत्र भूतभविष्यद्वर्तमानानां समस्तजगतः पुस्तका- नामन्तर्भावोऽस्ति यथा वेदस्मृतिपुराणेषु तन्त्राङ्गोपाङ्गनीतिमु । कौमुदीनां सहस्राणि चन्द्रिकानां तथैव च ॥ कौस्तुभानां तु लक्षाणि दर्पणानां तथैव च । मनोरमाणां लक्षाणि प्रकाशानां तथैव च ॥ चिन्तामणीनामयुतं प्रदीपानां सहस्रकम् । लधुभाष्यमहाभाग्यटीकानां टिप्पणस्य च ।। विवरणानां च वितेलघुत्तेश्च दीधितेः । मुबोधिनीदीपिकानां प्रयुतान्यनुदानि च । सारास्तेषां संगृहीता ग्रन्थे मार्तण्डमण्डले । तिसः कोटयोर्द्धकोटिश्च ग्रन्था मार्तण्डमण्डले।"इत्यादि। अत्र परीक्षका वदन्ति । सर्वैरपि निबन्धकारैरनिबन्ध. कारैश्च विद्वद्भिरदृष्टवादनुद्धृतत्वादस्य ग्रन्थस्य महत्वस्य चासम्भवदोषण दूपितत्वात स च शविषाणायित इति ।। पाश्चात्यानुयायिनस्तु "तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्का- रो योगाचाध्यात्मविध्युपायैः" (४ अ.२ आ. ४६ सू.) इति सूत्रव्याख्याने "योगशास्त्राचाध्यात्मविधिः मतिपत्तव्य इति भाष्यकारेणोक्तत्वात् योगशास्त्रस्य पतञ्जलिमणीतत्वात् पतालेय स्खोटामारमात् १४० पेन्या पूर्व सदासन समये वा वर्तमानत्वात तत्पश्चात्काले न्यायसूत्राणां निर्माणं जातमिति वदन्ति । तन्मन्दम् । पातञ्जले व्याकरणमहाभा- ७ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ध्ये(१)- प्रथमाहिक एव "सप्तद्वीपा वसुमती त्रयो लोकाचवा रो वेदाः सागाः सरहस्या(२) बहुधा भिन्ना एकशत- (१) योगेन चित्तस्य पदेन चाचा मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन । योपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलि प्राञ्जलिरानतोऽस्मि ॥ चरक एव पतअलिरिति भावप्रकाशे आयुर्वेदोत्पासप्रक रणे विस्तरेण निरूपितम् । (२) केचित्तु "रहस्यमुपनिषद् मन्यादिस्मृतयो घा" इति महाभाष्यप्रदीपोद्योते नागेशभट्टेनोक्तत्वादुपनिषदर्थप्रतिपादक स्वान्न्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणां तत्र गतार्थत्वात् तेपामुपादान स्य पौनरुक्तयमुद्भाव्य तत्पाठस्य प्रभितत्वं फल्पयन्ति तथापि इतिहासः पुराणमिति पाठस्य मुद्रितामुदितसर्वसाधारणेपु महा. भाष्यपुस्तकेषु वर्तमानत्वात् पुराणेषु च न्यायस्य निरूपणात योगापेक्षया न्यायस्यातिपुराणत्यं दुरिमेष । यथा च पुराणेषु, भ्यायनिरूपणं तथा प्रतिपादितमधस्तात् । यद्वा "चाको घाययं त. फैशान"मिति छान्दोग्योपनिषदाप्ये ७ प्रपाठके १ खण्डे शङ्करा- चार्येणोक्तस्यात् याको घाफ्पमितिप्रतिपादकव्याकरणभाष्यापेक्षया न्यायस्य प्राचीनत्वमित्याहुः। यद्वा । छान्दोग्योपनिषदि ३ प्रपाठके १७ खण्डे "तद्धतद् घोर आहिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोयाच" इति । श्री. प्णेन तु भगवद्गीतायाम् ५ अध्याये। "सांख्ययोगो पृथक् यालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।" "एक सांख्यं च योगच यः पश्यति स पश्यति।" इति । ४ अध्याये। "इमं विवस्वते योग प्रोकवानहमव्ययम् । विवस्वान् मनये प्राह मनुरिक्ष्याकवे ऽग्रवीत् ॥ १॥ एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजपयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥२॥ स एवायं मया तेऽध योगः प्रोक्तः पुरातनः ॥ ७ ॥"

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । ध्वर्युशाखाः सहस्रवर्मा सामवेदः एकविंशतिधा वाच्यं विधाऽधर्वणो वेदः वाको वाक्यामितिहासः पुराणं न्यायो सीमांसा धर्मशास्त्राणि वैद्यसमित्येतावान् शब्दस्प प्रयोगवि. यः" इत्यायुक्तत्वात योगापेक्षया न्यायस्य प्राचीनत्वसिद्धः ।। एके निरूपयन्ति "स्त्रीष्टाब्दारम्भात् परं पाठशताब्याम- न्ते सप्तमशताब्यामारम्भे वा बौद्धो दिङ्नागाचार्यः मादु- रभूत् तन्मतखण्डनात् न्यायवार्तिककार उद्योतकराचार्यों दिङ्नागादर्वाचीनः वार्तिककारात् वर्षशतकात् पूर्व भा- प्पकारो वात्स्यायनः भाष्यकारा वर्षशतकाच पूर्व वर्पश- तकद्वयाद्वा पूर्व न्यायसूत्रप्रणेता गौतमः बुद्धोऽपि गौतमः अपि च श्वेताश्वतरोपनिषदि ६ अध्याये "तरकारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपापैः॥ १३॥" अदं न भ्रमितव्यं यत् तदानीं कापिलं सांस्य नासीदेव ५ अध्याये ऽत्रैवोपनिषदि "ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे" इत्या. धुक्तत्वात् । देवकोपुत्रेण श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायां १० अध्याये "सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६॥" इत्युक्तत्वाच। अवान्वेषकंमन्याः स्वाभिप्रायसिद्धये छान्दोग्योपनिषदुक्ता देवकी भिन्ना तत्पुत्रः कृष्णोऽपि भिन्नः महाभारतभागवताधु- का देवकी भिन्ना तत्पुत्रः कृष्णोऽपि भिन्नः सांख्यकर्ता कपिलो भिन्नः उपनिषदुक्तः कपिलस्तत्कृतं सांख्यं च भिन्नमित्यादि प्र. लपन्ति । तनूपहासास्पदम् तथोक्तभिन्नत्ये तेपुतेषु अन्धेपु देफोरमका सदानन्त्यप्रसङ्गात उपस्थितं परित्यज्यानुन स्थितकल्पने मानाभावात् तनुल्ययुक्त्या सूर्यचन्द्रादीनामपि प्रत्य- हमुदयास्तत्वात् स्थानान्तरे दर्शनात् परिमाणन्यूनाधिक्यदर्श- नादेवामप्यानन्त्यकल्पनापत्तरित्यलं पल्लवितेन ॥

·न्यायवात्तिकस्य भूमिकायाम् जैनोऽपि गौतम आसीत् तन्नामभेदज्ञापनाय सत्रकारस्य गौतमस्य गोतम इति नाम कल्पितम् ।" इत्यादि । अत्र समालोचयामः । महादिङ्नागादिभेदेनानेके दि इनागाः सञ्जाता(१) वार्तिककारेण कस्य दिङ्नागस्य मत खण्डितं ? यदि प्रमाणसमुच्चयग्रन्यकदिङ्नागस्य ग्रहण तदा यथाकथञ्चित् आख्यायिकालापादिश्रवणेन तत्समय निर्णयेऽपि तत्पश्चात्कालवर्णित्वं वार्तिककारस्य कथमपि भवितुं नाईति प्रमाणग्रन्थं विहायापि प्रमेयादिग्रन्थेष्वपि दिङ्नागमतखण्डनदर्शनात् सम्पूर्णन्यायग्रन्थसमालोचकदि इनागान्तरसम्भवात् । अपि च "चार्तिककारात वर्षशतकात् पूर्व भाष्यकारी वात्स्यायनः भाष्यकारात् वर्षशनकात् पूर्व वर्षशतद्वयाद्वा पूर्व न्यायसूत्रप्रणेत्ता गौतमः" इति यदुक्तं तत्तु "मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतकी"तिवत् , तत् कस्मात् प्रमाणादवगतं महाशपेनेति ? नावगम्यते । यदि सूत्रभाष्यवार्तिककाराणां पूर्वाप- (१) एको दिङ्नागः सहमद्रस्य प्रशिष्यः सीप्टाम्दारम्मात् परं पशतान्यां जात:"India, what ean it teach us", Pp 305-307 थपरो चियामादित्यसभासदा कालिदासेनोक्तः विक्रमादित्य. समयच्च १९७३ चभ्यः पूर्वमिति हालसप्तशत्या निश्चीयते । महा- दिनागादयोऽत्रेय ६१ पृष्ठे निरूपिता इत्यादिदिङ्नागभेदाः । अंग्रेय पुस्तके इदमपि निरुपितं तावत् खीष्टान्दारम्मात् परं पशताग्यां मध्ये पालिदासोऽभूत् एवं चेत् पाठशताब्यामन्ने सप्तशतान्यामारम्भे या भाधिभूतं दिङ्नाग कालिदासो "दिङ्ः मागान पपि परिहरन " स्यादिना मेघदते कथं लिखेदिति पद तो ध्यायातः।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः। रमावे नियम एवैतादृशस्तदा माधवाचार्येण १३१३ शका. दे(१) वर्तमानेन वेदधर्मशास्त्रमीमांसाशास्त्रादयो व्याख्या- ता इति वेदधर्मशास्त्रादिकर्तरपि वर्तमानसमयात् पूर्व पष्ठशता- व्यां सप्तमशताब्द्यामेव स्थितिः स्यादिति(२) । यतु "न्यायमूत्रमणेता गौतम बुद्धोऽपि गौतमः जैनोऽपि गौतम आसीत् तन्नामभेदज्ञापनाय सूत्रकारस्य गौतमस्य गोतम इति नाम कल्पित"मित्युक्तं तस्माद् पहुः ज्ञवं रहस्यज्ञत्वमपि प्रकाशितं भवति । किं तु शतपथ. ब्राह्मणमत्स्यपुराणादि तु दूरे स्थित महाशयेन नैपधचरितमपि न पठितं येन "गोतमं तमवेत्यैवेति"(३) पठित्वापि गो- तम एव तन्नाम इति निश्चितं स्यादिति । यत्तु गौतमचरितनिरूपणप्रसगाव "वैशेषिकशास्त्रप्रणेता काणादः स च काकमांसभक्षीति" इत्यादिना एकैनैव यन्त्रेण कणादमपि पेपितवॉस्तन्महदायर्यम् । त्रिकाण्डशेप-मेदिनीकोशप्रामाण्यात् काणः काकस्त- मत्तीति काणादः काकमांसभक्षीति यावत्र(४) । उलुका एव' काकमांस भक्षन्तीति अन्वर्थ तस्य वै- (१) भानन्दाथमसंस्कृतसीरीजनं० २ विज्ञापने ३ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । (२) अन्येषकमन्यास्तु निर्धारितवन्तः प्रथमं संहितान- म्धनिर्माणं ततो ब्राह्मणग्रन्थानां तत्तश्च सूत्र-मायग्रन्थानां नि. मणि जातमिति । तदपि काल्पनिकमेव आश्वलायनसूत्र एव "सू- प्रकारभाष्यकारमितिहासपुराणकार"मित्यायुक्तत्वात् । (३) नेपधचरिते १७ सर्गे ७५ श्लोकः। (४) History of Indian Literature, p. 246 ·नामान्तरं न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् शेषिकशास्त्रकर्तुः काणादस्य उलूक इति नाप(१) । पक्ष्या त्मकत्वात् कौशिकगोत्र इति आहुण(२)इति तस्य इत्यादिजैनप्रलापान हृदि निधाय आर्यशास्त्रेतिवृत्त सिद्धान्तयन्ति केचित् । तत्तु सर्वान् वेदान् शास्त्राणि च मिथ्यात्वेन प्रलपतः कस्यचिजनस्य लेखमेव(३)मूर्तीि स्थाप्य कणादस्य मह. (१) न्यायकन्दलीभूमिकोक्तप्रमाणेन कणभुग या कणादो वा तस्य महर्नाम तस्मादागतं शास्त्रं काणादम् । तथेय उलूकादागतं शास्त्रमेय औलूक्यमिति औलस्यदर्शननाम्ना माधवाचार्यण वैशे. पिकदर्शन समुदधृतं सर्वदर्शनसव है । (२) न्यायदर्शनप्रणेता राहगणो गोतम इतीतिहासं केन. चित् श्रुत्या वैशेषिकशास्त्रतत्कनुकणादनिन्दासमये घरया' नि- पीडितचेतसा कणाद एव आहुणनाम्ना प्रलपितः । यथा च राह. गणो गोतमो न्यायप्रणेता तथा प्रतिपादित मधस्तात् । (३) तीर्थकल्पग्रन्थे "मुनीनां कोटिपिशत्या कुत्या च सह निवृताः । फतात्प्रतिमोद्धारा अत्र ते पञ्च पाण्डवाः ॥” इति । अत्पूजका यदि पाण्डयास्तहि धर्मराजो युधिष्ठिर न्द्रोऽर्जुनो यायुभीमोऽदियनीकुमारी नकुलसहदेयाविति भारतायुक्तिः कुत्र ग. छोदेति। भगवतो विष्णोरवतारं सर्वविद्यानिधानं घेदव्यासंघकुक्षि स्पेन मगरन्तं पाणिनि शालातुरीयत्वेन भगवन्तं महर्षि शाकटायन शकटाजत्येन सान् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् मिथ्याष्टित्येन गण- रतमहोदयादी प्रलपन्ति स्म जनाः नत् किं पस्तुतस्यनिर्णाय- फमितिवृत्तनिधारकं या मन्तव्यं भविष्यति ? । पुराणेषु पादपूरणा- शंकरकारोपन्यासात् घेदव्यासपक्षिः चकारपूर्णा कुशियस्येति प्युरपत्याऽपम इति शालातुरो प्रामस्तत्रभवः पाणिनिग्राम्य: फटाजो भारवाहका शाकटायन मि ते हृदयम् । युद्धजातके रामलक्ष्मणमरताना माता सीता च तेषां म.

·.. न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । र्नाम प्रसह्य काणाद इति कल्पयित्वा काणशब्दं कस्मिंश्चित्कोशे काकवाचकं दृष्ट्वा काकांसभक्षीति निर्धारितवानित्ययुक्तम् । वस्तुतस्तु "कणादः काश्यपः समाविति" त्रिकाण्डशेपकोशा- "काश्यपोऽब्रवीदिति प्रशस्तपादभाष्याच कश्यपस्य महः पुत्रः कणाद इति"कणाद इति तस्य कापोती पृत्तिमनुतिष्ठतोरथ्यानिप- तितास्तण्डुलकणानादाय प्रत्यहं कृताहारनिमित्ता सज्ञा" । "स्वयमीश्वरः उलकरूपधारी प्रत्यक्षीभूय द्रव्यगुणकर्पसापा- न्यविशेपसमवायलक्षणं पदार्यपटुमुपदिदशे"त्यादिपौराणिकी कथामजानन्तः। "योगाचारविभूत्या यस्तापयित्वा महेश्वरम् । चक्र वैशेपिकं शास्त्रं तस्मै कणभुजे नमः ॥" इतिप्रशस्तपादाप्यमप्ययज्ञाय अपरिचितनिन्दास्तुतिवि. पया अज्ञातसिद्धान्तपूर्वपक्षास्ते च्यामोदयन्ति श्रोत्रियदिनवाल- कान् । विस्तरस्तु न्यायकन्दलीभूमिकायां ६।११ पृष्ठे द्रष्टव्यः । केचिद्वदन्ति "शतपथब्राह्मणायुक्तो गोतमः शाक्यसिं- हो बुद्धो गौतमः इन्द्रभृतिजैनगौतपश्च एते ख्रीष्टान्दार- म्भात् ६०० वर्पेभ्यः पूर्व वर्तमाना एककालावस्थायिन(१) गिनीति भगिन्या सह विवाहो जात इति पाल्मीकिरामायणा. ध्यात्मरामायणादि सर्व मिथ्येवेति । एवं सति पकधर्मावलम्बिनिरूपितापरधर्मिकेतिहा- सादिना वस्तुस्थितिनावगन्तव्या आचार्य वाचस्पतिमिण सांस्यतत्वकौमुद्याम "पुरुगपसदैविगा. नैः पशुप्रायै"रित्यादिना योद्धा जेनाश्च परिगृहीताः । (१) यास्कामुरायणयोः शिष्यो जातूकर्ण्य इत्यत्र शतपचवालणं प्रमाणं प्रदर्य यास्कामुरायणयोः पोटाव्दारम्मान पूर्व पष्ठ. शताब्द्यां स्थितिनिर्णीता । मन गुरुपरम्परायोधकं दिव्यायदा- नीय ३३ अध्यायस्थ पचनं "ब्रह्मा देवानां परमतापसः इन्द्र- यथा ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् आमन् परं गोतमेन तस्मिन् समये. न्यायमूत्राणि प्रणी- तानि न वेति ? प्रणीतानि वा पश्चाध्याय्यात्मकानि प्रणीतानि न वेति सन्देहः । मम तु मतं प्रथमाध्याय एव प्रणीतो द्वितीय-तृतीय-चतुर्याध्यायाः येषु वैशेपिक-योग-मीमांसा-वे- दान्त-बौद्धदर्शनानां समालोचनानि तेऽन्येन फेनचिद्ग्रन्य कारण भिन्ने समये रचिताः । एष्वध्यायेषु अनेकत्र का शावतारमूत्रम्यो नागार्जुनकृतमाध्यमिकसूत्रेभ्यः आर्यदेवक- तशतकाच अक्षरशो विषयाः समुद्धृताः। एते च ग्रन्या स्त्री. पाव्दारम्भसमयनिकटवर्तिन इति ।" अत्र समालोचयामः । शतपथब्राह्मणायुक्तो गौतम इत्यत्रादिशब्देन ऋग्वेदमहिला-अथर्ववेदसंहिता च गृहीता । तथा सति न्यायमूत्रकर्ता गोतमो बुद्धगौतमो जैनगीतमश्च एककालावस्थायिन इति नग्वेदसंहितादिपु गोतमोक्त्या बुद्ध- जैनगौतमात् पश्चात्कालभाधिनस्ते ग्रन्था इति निष्पन्नम् । युद्धाद पूर्वम् ऋग्वेदसंहितादयो ग्रन्था नासनेयेति हृदयम् । वेदधर्मशास्त्रपुराणतन्त्रादिषु यत्रयत्र गोतमशब्दाः यत्रपत्र स्य कौशिकस्य वेदार्थान् वाचयति स्म । इन्द्रः कौशिकोऽर- णेमोगौतमे (१) वेदान वाचयति । अरणेमीगौतमौ श्वेतकेतुं धंदान याचयतः । श्वेतकेतुः शुकं पण्डितं (१) वेदान् घाचयति ।" इत्यादि प्रदर्शितम् । अत्र शिष्यात् पूर्व गुरोः स्थितिस्तत्पूर्व. शताब्यामिति क्रमेण निधारिसे सोशब्दारम्भात् पूर्व गौतम- स्य स्थितिः पठशताब्धामन्ते सिद्ध्यति । एवं चेत् परमगुरोर्ब्रह्मणः स्थितिः सप्तमशतान्यां स. म्भवति तथा च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणामेककालावस्थायित्वादे. तेषां स्थितिमरणादिकं च सीधान्दारम्भात् सप्तमशतान्यां मवेदिति फेन धारणीयम् ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । चा गौतमशब्दास्तेषां वाचक एक एव पुरुषस्तेनैव न्यायशास्त्रं तेनैव धर्मशालं तेनैव पितृमेधमूत्र तेनैव यत् कर्तव्यं तत् सर्व क- तम्(१) अत्र गौतमीयं तन्त्रं कस्माद्विस्मृतमिति न पुद्ध्यामहे ? किन्तु प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्भवतीति “इदं मया बुद्ध्यते" "इदं मया न बुद्धयते" इति कथनादेव कयं परमतिपत्तिर्भविष्यती. स्यपि न युद्ध्यामहे । प्राधान्येन प्रमाणनिरूपणपरस्य न्याय- शास्त्रस्य माहात्म्यं यथा वेदधर्मशास्त्रपुराणादिषु दृश्यते तथा नैव तिरोहितमस्ति विदुपाम् । एवं स्थिते न्यायशास्त्रस्य प्रामाण्याप्रामाण्यपरीक्षकस्य कियती सामग्यपेक्षितेति पूर्वो. क्तवचनान्येव वलवत्यो युक्तय इति महदाश्चर्यम् । अत्र त्रयाणां गोतमादीनामेककालावस्थायित्त्वमुक्त्यैव न सम्भवति प्रमाणाभावादिति प्रथमः । युद्धगीतमजैन गौतमयोर्यथाकश्चित् बौद्ध जैनपटावल्यादिदर्शनात् समयनि- जयेपे शतपथब्राह्मण-(२)ऋग्वेदसंहिताथर्ववेदसंहितोक्तगो. - (१) अत्र देवयाशिकलेस एव प्रमाणम् । शास्त्रत्रयस्य कर्ता एक एव गौतमः अत्र प्रमाणं स एव जानाति । अस्माभियंदुक्तं योग- व्याकरण-वैद्यककर्ता एक एव पतझलिस्तत्र प्रमाणं स्कन्दपुरा- णीयागस्त्यसंहितास्थं पतलल्याविर्भावप्रकरणम् । (२) नव्यास्तु इतिहासेन युक्त्या कल्पनया या घेदानां समयनि- र्णयं तु कृतवन्त एव परं नक्षपग्रहगणितेन दुरुच्छंद्येन प्रकारेणापि कृतवन्त इति अल्पज्ञानगं व्यामोहनमात्रम् । वेदानां प्रणयने दे। शस्य शानाभावाद् ग्रहादीनां गणितमकिञ्चिरकर देशनिर्णयेऽपि प्रहाणां गतिरपि पुनः पुनरपि तथैव भवतीति अव्यवहितपूर्व- गतिसमय एव वेदाः प्रीता इत्यपि स्थिरीकर्तुमशक्यमिति नघ तिरोहितमस्ति विद्रुपाम् । विस्तरस्तु महामहोपाध्यायधीसुः ८ ·५८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तमस्यातिचिरन्तनस्य समयनिर्णयस्तु इदानीपर्यन्तं न जात इति द्वितीयः । प्रयाणां समानकालिकत्वे वेदानामपि तत्पश्चाद्भावित्वे युद्धदेवेन वेदास्तादीनि शाखाणि कथं पर्या लोचितानीति बुद्धदेवसमानमालिकेन जनगौतमेनापि वेदधर्म शाखपुराणतऊदीनि शाखाणि कथं मिथ्याशारसत्येन() प्रति धाकरहिवेदिकताद् घमारसमोडकल हालयन् मुद्रिताद् दिड्मी मांसामन्थादवगन्तव्य इति नेह पिष्टपेपणभिया पञ्चितमस्माभि । (3) "Lncyclopaedia of Religion and Ethics" Vol VII p 467, article on Junism” by H Jacobi श्वेताम्बरजैनास्त्वेव वदन्ति २४ तीर्थकरो महावीरस्वामी स्वशिष्याय गौतमाय इन्द्रभूतये चतुर्दशपूर्वसम्झकान् एकादशा ङ्गसमकान सिद्धान्तानुपदिदेश ते चैकादशागसशका ४५ भागेषु धिमत्ता यथा ११ अङ्गानि १ आचरागम् २ सूत्ररूदङ्गम् ३ स्थाना हुम् ४ समचायाङ्गम् ५ भगवतीसूत्रमित्यादिना । तत्र ४० नन्दिसूत्र- म ४१ अनुयोगद्वारसूत्रमस्ति । तत्रानुयागद्वारसूने "ज इम मन्नाणी. दिमिच्छादिहीहि सच्छन्दयुद्धिमइ विगप्यियत जहाभारह रामायण भीमासुरुष्क कोडल्लय घोडयमय (घोडयमुह) सगडमदियाउ क प्पासिय नागमुद्रुम रणगसत्तरीवेसिय वइसेसिय युद्धसासन काविल लोगायत सहितत माढरपुराण वागरणनाडगाइ अह- घा सावत्तरि कलाउ चत्वारिय येया सङ्गोवङ्गा सेत लोइय ना आगम भावसुयम्"। अत्र नन्दीसून पाठान्तराणि 'कोडल्लय' कोडिल्लय ।अपि च 'भागवय पाजली पुस्सदेवय रेह गणिभ सउणरूप' एतावान् पाठोऽधिक । भगवतीसूत्रे च २।१।२० रिउन्धेय जनुघेय साम रेय भहब्ध. पव्वेय इतिहासपञ्चमाण निघटुछहाण चउपहयेयाण सगोय गाण सरहस्साण सारए बारए धारए पारए सड़गवी स- छिततविसारए सखाणे सिरसा कायापरणे छ निरुत्ते जो इसामयण अण्णेसुय यहूसु बभण्णएसु परिव्वायएसु नएसु ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । पादितानीति तृतीयः । यथा च युद्धदेवेनं वेदादयः पर्या- लोचितास्तथा तेनैवोक्तं प्रदर्श्यते । ब्रह्मजालसुत्त १-३२ "इध भिक्खथे एकचो सपणो वा ब्राह्मणो वा तकी होति वीमंसी । सो तकपरियाहतं वीमंसानुचरित सयं प. टिभानं एवं आह ।" इत्यादि। अत्तनगलुवंमपुस्तके २२९ पृष्ठे "तकमत्थं" तर्कशास्त्रम् । ललितविस्तरेऽपि १२ अध्याये"निघण्टौ-निगमे-पुराणे- इतिहासे-वेदे-वैशेषिके-हेतुविद्याया"(१)मित्यादि । परिनिहिर याविहोत्था* इति । भगवतीसूनविषयकनिन-धे वरमहाशयते २ खण्डे २४८ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । नव्यास्तुं उक्ता आगमा अतिनवीना खोटाब्दारम्भात् प. रममुकशताब्द्याममुकशताब्द्यां प्रणीता इति । इति तु श्रूयत पव महावीरस्वामिनः समये लेखनसम्प्रदायाभावात् गुरुप- रम्परया श्रुताः शिष्यकण्ठे स्थिताः पश्चाश्च लेखनसम्प्रदाय- प्रचारेण पुस्तकरूपेण सम्पन्ना जाता इति । यदि च लेपशब्द- स्य प्रणयनमेवार्थस्तदा विक्रमादित्यसंव-सरारम्भात् ४७० वर्षे. भ्यः पूर्वमेव निर्वाणं गतानां महावीरस्वामिना गौतमस्य च संवादो लेपन कया रीत्या दृष्टः श्रुतो वेति महान् विप्लवो भवेदिति । अत्र लेखनसम्प्रदायाभावस्यायमेवार्थो यदन्यमतावलम्विभि- न पाख्या न च धाव्या आगमा इति, न च लेखन मूर्या अशा वे ति जैनद्धा वदन्ति । (१) हेतुविद्या तु गोतमप्रोक्तं न्यायशास्त्रमेवेति महामारता सुव्यक्तम् । तथाहि "न्यायतन्त्राण्यनेमानि तेस्तैरुक्तानि वादिभिः । हेत्यागमसदाचार्ययुक्त तदुपास्यताम् ॥" इति महाभारते शान्तिपर्वणि २१० अध्याये । *जैनप्रभाशरयन्त्रमुद्रित सटोकभगवतीसूत्रपुस्तके १४९पृष्ठे द्रष्टव्यम्।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् अपि च युद्धदेवस्य न्यायमणेतुर्गोतमस्य च एककालाय. स्थायित्वं नैव सम्भवतीति चीनदेशीया जापानदेशीयाच सिद्धा। न्तयन्ति तथाहि-Sadajiro Sugiura नामकजापानदेशीय- विद्वद्वरेण स्वरचिते "Hindu Logic. as preserved . in China and Japan" (Philadelphia, 1900, Publications of the University of Pensylvania Series in Philosophy, No 4 ग्रन्थे २० पृष्ठे निरूपितम् । “एकस्य मते स्त्री. धान्दारम्भात् १०३० वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्य जन्मा- भूत, द्वितीयस्य मते १०१४ वर्षेभ्यः पूर्व बुद्धदेवस्य ज. माभूत, तृतीयस्य मते स्त्रीष्टान्दारम्भात् ७८० वर्षेभ्यः पूर्व चतुर्थस्य मते ७२३ वर्षेभ्यः पूर्वं पञ्चमस्य मते ७१५ वर्षेभ्यः पूर्व पष्ठस्य मते. ६८७ वर्षेभ्यः पूर्व सप्तमस्य मते ४८७ वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्य जन्माभुदिति ।" अत्र चीनदेशीया वहवः सिद्धान्तयन्ति खलु महाटी काग्रन्थे १ । २२ निरूपितमस्ति "भारतवर्षे आदौ न्याय- शास्त्रमणेता "सक-मफ नामको ब्राह्मणोऽभूत् वस्तुतस्तन्नाम "मक-सक" इति । अत्र मकशब्दश्चक्षुर्वाचकः सकशब्दश्च पा- दवाचक इति गुणवशादेव अक्षपाद इति तेन नाम लब्धम् । वस्तुतः गोतमनाम्नैव सर्वत्र प्रसिद्धिः । अस्याक्षपादाप- रपर्यायस्य गोतमस्याविर्भावो बुद्धदेवाद् बहुवर्षशताब्दीभ्यः पूर्वमभूदिति । "अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । विं. आन्धीक्षिकी तर्कविद्यामनरत्तो निरर्थकाम् ॥ हेतुपादान् विवदता चक्का संसत्सु हेतुमत् ॥"रुत्ते जो. इत्यादि महाभारते शान्तिपर्वणि १८० अध्याये। रसु नपसु ·যমূখানিঘমনাব। "बुद्धदेवस्तु महादार्शनिको नाभून् किन्तु सामाजिको वि. पयसंशोधको दयालुश्व तेन पञ्च शुद्धाः सप्त अशुद्धा(प. दार्याः )श्चिन्तिता:(१) अर्यात् हेतवो हेत्वाभासावेति सर्व न्यायदर्शनरहस्यमनुगतम् ।" "स्त्रीष्टाविर्भावाद् द्वितीयशताब्या युर्जुनामकमहाजानि- कवौद्धपण्डितेन स्वग्रन्थे समालोचितम् ।" “Hindu Logic as preserved in China and Japın” नामक ग्रन्थे ३३ पृष्ठे महादिङ्नागस्य चरिते प्रतिपादित- म् Kvei-Ke नामकग्रन्थस्य भूमिकायाम् वसुबन्धुसमयात् परं रंकी-रंशिकीसमकशेस्तकअन्धयोनिर्माता बोधिसत्व- दिङ्नागः प्रादुरभूत् स च सहस्रबुद्धान्तर्गतः पर्वते वसन् स्वकीयां ध्यानशक्तिपवर्धयत् यस्मिन् समये गम्भीरतत्वमति- पादकस्य तस्य ग्रन्थस्य समाप्तिरभूत् तस्मिन् समये पर्वतस्य देवता तत्सन्मानार्थ भूपेरूर्व सप्तपष्टिहस्तपरिमितमुच्चैः स- मारुह्यावोचदिदं खलु शाक्यबुद्धात पर(२)मनेनैव वुद्धेन पथमतो न्यायशास्त्रोपरि व्याख्यानं कृतं यदि शाक्यबुद्ध इदानीं वर्ग- मानवेत्तदा तस्याप्यादरणीयोऽयं भवेदिति ।" अनेनापीतिहा- सेनानुमितं भवति यत् शाक्यबुद्धात् पूर्वमपि गोतमप्रोक्तं न्यायशास्त्रमासीदेवेति । यचोक्तं "गोतमेन न्यायशास्त्रस्य प्रथमाध्याय एव मणीत: द्वितीय-तृतीय-चतुर्थाध्याया अन्येन प्रणीता. बौद्धादिदर्शना. ११) Kwai-Shia-mitz, Vol. V., p. seq. इति । अनेनानुमितं भयति शाक्ययुद्धेन गोतमप्रणीतं न्यायशास्त्र घेतमिति । 2 . *नामा ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् नां तत्र समालोचना"दित्यादि "एप्पध्यायेषु लङ्कावतार- मूत्र-नागार्जुनकृतपाध्यमिकम्ब-आर्यदेवकृतशतकेभ्योऽक्षरशो विषयाः समुद्धृताः । तस्माद । २।३।४। अध्याया नवीना" इति । अत्र “पञ्चममध्यायपतिगहन"मित्युदयनाचार्योक्त्या आ. चार्यवाचस्पतिमिश्रादीनामप्यतिगहनखेन प्रतीयमानः पञ्चमा. ध्यायोऽस्ति किं पुनर्मादृशानामत्यल्पज्ञानापिति जिज्ञासुरूपे. णान्येपण मया पञ्चमाध्यायविपये नवीनतार्किकसमालो. चनं किमपि न दृश्यते । यत्विदं लिखितं प्रथमाध्यायेन पञ्च. माध्यायस्प सम्बन्ध एव नास्ति तन्न सम्पक "तद्विकल्पाजा. तिनिग्रहस्थानबहुत्व"तिमि प्रथमाध्यायान्तिमम्वेण मूचित स्वात्तहुत्वनिरूपणावश्पकत्वादिति । अनुमीयते कदाचि: चतुरध्याथ्यात्मकमेव यथाकथञ्चिन्यायशास्त्रं तेषां मते भ- वितुमर्हति । २ । ३ । ४ । अध्यायेषु बौद्धादिदर्श नानां समालोचनादन्येनैव नवीनेन केनचिद्रचिताः प्रथमा- ध्याय एवं गोतमेन रचित इति । परन्तु तेष्वध्यायेषु योगं विहाय कस्यापि दर्शनशास्त्रस्य नामापि न.वर्तत इति कस्माद् ज्ञातं यदिदं बौद्धस्यैव मतं मीमांसकस्यैव मतमित्यादि ? प. दि च संवादात तर्हि सूत्रेषु ये विकल्पा दृश्यन्ते तेषामाधुनिक- ब्राह्म-आर्य-परमार्थदर्शनादिनन्धेषु संवादादभिनवमेवेदं न्या- यशास्त्रं कथं न कल्पनीयम् ? । यदि च भाष्यकारायनुमतव्या- ख्यानेन शास्त्रान्तरसमालोचनान्नवीनत्वनिष्कर्षस्तदा "आप्तोप- देशः शब्दः" १ अध्याये १ आह्निके ७ मूत्रव्याख्याने भाष्यकारे- ण “स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वा"दिति १ अ०१ आ०८ सूत्रव्या- ख्याने वार्तिककारेण च "तदेतल्लक्षणमृप्यार्यम्लेच्छानां समा- ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । न"मिति व्याख्यातस्वात् प्रथमाध्यायोऽपि गोतमहस्तानिप. तितयतुरध्याययात्मकमपि न कृतं गोलमेनेति निप्यन्नं भवति । वस्तुतस्तु न्यायसूत्रपाठे उद्द्योतकर-वाचस्पति-उदयना. चार्यादीनामपि कचित् सन्देह आसीदिति तत्रतर सुव्य. क्तमेष, विश्वनाथपश्चाननेन तु न्यामूत्रवृत्तिग्रन्थ सुस्पष्ट तथा "नेदं सू किन्तु भाष्य"मित्यायुक्तमेव । नवी- नतार्किकैस्तु मुद्रितपुस्तके स्थूलाक्षरैविन्यस्तानां सूत्राणामेव सूत्रत्वं समधिगम्य तत्र सन्देहमपि विहाय सम्पूर्णा अध्याया एक गलहस्तिता इति दाचर्यम् । यदि च २१३ ४ । अध्याया असम्बद्धा एवेति तदा उद्देशी लक्षणं परीक्षा चेति अनुवन्धनयसम्बद्धं शास्त्रं भवतीति महषीणां सम्मदायविच्छेदादाचायैरपि अनुबन्धमयसमन्वयार्य चा प्रयासा भरणरुदितं स्पादिति २।३। ४ अध्यायात्मक परीक्षाभागं विहाय कोऽनुमन्येत प्रथमाध्याय एव प्रणीत इति । अत्रावशिष्टा मवला युक्तिर्यद्रौद्धशास्त्रसमालोचनं लङ्का- चतारसूत्र-नागार्जुन कृतमाध्यमिकसूत्र-आर्यदेवकृतशतफेभ्यः अक्षरशो विपयाणां समुद्धरणं च । यदि चात्र शङ्कासमाधिप- रिशीलनेनैव तत्तत्सूत्राणां मूले पक्षिप्तत्वमेव शङ्केत तदपि कश्चित् सङ्गतं भवेत् किमपराद्धमध्यायत्रयेणेति न घुझ्या- महे ? । कस्मा ज्ञातं यच्छाक्यसिंहयुद्धस्यैव मतं ? यस्य च सम यस्य स्थैर्ये वहयोऽस्थिराः पण्डिताः । अपि च हीनयानि. कानां बौद्धानां मते(१)शाक्यसिंहश्च पञ्चविंशो बुद्धः अस्मात् पूर्वमनेके बुद्धाः सञ्जाता परमप्यनेके भविष्यन्तीति नैत- (१) Buddha Vamsa ( Pali Tert Socrety-1882) Travels of Iliouen Thsing and Fa Hien, ·६४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् व सिद्धं भवति यद्रौद्धनाम्नैव शाक्यसिंहमतमिदं, बौद्धना- म्नैव इदं शाक्यसिंहात् पश्चाद्भावीत्यादिनिश्यावसर इति । यंत्रयन वौद्धमतसंवादस्तत्रतत्र कस्माद् ज्ञातं चौद्धस्य शाक्यसिंहस्पैव मतं ? मूले तन्नामोल्लेखाभावाद् । उपनि. पत्स्वपि तद्दर्शनात् । तथाहि वृहदारण्यकोपनिपदि तृतीयाध्यायस्य द्वितीय ब्राह्मणे "नवेह किश्चनाग्र आसीन् मृत्युनवेदमातमासी"(१) दिपायुपनिषड्याख्याने शङ्कराचार्येण तट्टीकायामानन्दज्ञाने. नापि शून्यचादि-क्षणिकवादि-धौद्धमतोद्भावनं कृतं तच्च त- तत्सम्प्रदायधूरवहत्वेन तत्तनाम्ना व्यक्तीकृतं तत्सम्प्रदा- यनिराकरणार्थम् । यतस्तथाविधाः शङ्कासमाधयोऽनादिका- लमत्ताः । गदि च बुद्धात्परमेव उपनिषदोऽभूवन् तर्हि युद्धदेवेन तत्ममान कालिकेन महावीरस्वामिना वा वेदाः समा. लोचिता इति ते कुत्र निष्ठेयुरिनि ? शङ्कितमस्तात् । अल्पज्ञानां व्यामोहनित्यर्थं व्याख्याकाराणामेपा रीतिरेव यत्प्राचीनग्रन्थमाहात्म्याविष्कारपूर्वकं नवीनमतख. ण्डनप्रदर्शनेन व्याख्यानम् यथा तत्रतत्र विशिष्टाद्वैतमतखण्ड- ने "त्रिदण्डिवेदान्तिपतं खण्डयतीत्यत्र" "रामानुजमतं ख- ण्डयतीति" अन्यथा रामानुजाचार्यादपि पूर्वकालवर्तिना शक- राचार्यसमानकालिकेन सुरेश्वराचार्येण बृहदारण्यकवार्ति- के ५ ब्राह्मणे ३ अध्याये त्रिदण्डिमतखण्डनात् रामानुजा. चार्यात् परं सुरेश्वराचार्याः स्युः अपि च ब्रह्ममीमांसा भाष्ये “वैधाच न स्वमादिवत्" २ अ० २ पा० २९ सूत्र- व्याख्याने भास्कराचार्येण शाबरमतखण्डने “ये तु चौद्ध- (१) पशिभाटिक्सोसाइटोयकालमुद्रितपुस्तके पृ. २७ द्रष्टव्यम् । .

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । मतावलम्बिनो 'मायावादिनस्तेऽप्यनेन न्यायेन। सूत्रकारणव निरस्ता" इति भाष्यात् पश्चात् सूवाणि रचितानि स्युरिति महान् विप्लवो भवेदिति । 'बहुज्ञत्वाद् पच्च न्यायशास्त्रस्प निन्दास्तुतिविपयको मह. पोतमस्य च निवासविषयकः समन्वयः कृतः सोऽप्याश्चर्य- जनक एव । तथाहि-"वैदिकसहिताब्राह्मणग्रन्थयोायशा. स्वस्य च पूर्व सम्बन्ध एव नासीत् शुष्कन्यायविद्या त- दानी पृथगेवासीत् तस्माद् ब्राह्मणैरनाहता पश्चात् शनैः शनै- विपुलसमादरः सञ्जात इति ।" यदि च वैदिकग्रन्थस्य सम्बन्ध एव नासीत् तदा वि. श्वनाथन्यायपश्चाननादिभिरुक्ता न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणी- त्युपाङ्गानि इसादिश्रुतयश्च कुत्र तिष्ठेयुः अथ च न्यायप्रणेतुर्गो- तमस्य ऋग्वेदादिसंहिताग्रन्थेषु शतपथब्राह्मणे च निरुक्त- रीत्या चर्चायां सत्यां पूर्व गोतमः काष्ठवत् स्थितः पश्चा- द्वहुकालानन्तरं न्यायशास्त्रं प्रणीतवान् इति निष्पन्नं भवति । अथ च "आन्वीक्षिकी विद्या न्यायशास्त्रं वा अध्या. स्मविद्या वा क्षत्रियेष्वासीन्न ब्राह्मणेषु इत्यादि" तत्र प्र- माणं छान्दोग्योपनिषद् ५-३ "मा त्वं गीतमावदो यथेयं न माक् त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति तस्माद सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदि"त्यादि(१)। तत्र मनुस्मृतौ १ अध्याये ३४ । ३५ श्लो. "अहं प्रजाः सिसक्षुस्तु तपस्तपूना सुदुश्वरम् । पतीन् प्रजानामसज महपानादितो दश । (१) न्याय प्रशासनप्रकारस्याभावाद धर्मसूत्रकर्तुगीतमस्थान ग्रहणम् । ९ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मरीचिमत्र्यशिरसौ पुलस्त्य पुलहं ऋतुम् । पाचेतसं पसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ।" इत्युक्त्या अङ्गिरा ब्रह्मणः पुत्रस्तदंश्यो गोत्रप्रवर्तको गोतमः । छान्दोग्ये च मनोः प्रशंमा वर्तत एव । सहि गो. तमात् पूर्व कोसी क्षत्रियः आसीद् यत्र न्यायविद्याध्यात्मवि. घा वा पर्तमाना सम्र विद्याशब्दोप्यान्वीक्षिकीवाचक एव ? इति वर्णनीयम् । अपि च "विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शवधीष्टेऽहमस्मि । अम्यफायानृजवे ऽयताय न मा ग्रूपा वीर्यवती तथा स्याम् ॥" इत्यादिसंहितोपनिपड्राह्मणश्रुतीनां माधवाचार्येण ऋर- संहिताभाष्यमुखबन्ध उदाहताना का गतिः । गौतमस्थानविषयकसमन्वये च वाल्मीकिरामायणेन तु गो. समस्यानं मिथिलामण्डले आसीदिति सिद्धं किं तु "अक्षपाद: फणादव उलको वत्स एव चे"त्यादिरायुपुराणात् प्रभासक्षेत्र ऽपि स्पानं सम्भवति । अस्य समन्वयाप गोतमासम्पद्धां श्रीमद्भागवतीय ११ सन्धीप ६ अध्यायस्था ३५ "प्रभासं मुपात्पुण्यं यास्यापोऽधैव माचिर"मितिइलोरसम्पदा श्रीमद्भा. गवनीय ११ स्कन्धीय ३० अध्यायस्था ६ श्लोरसम्पदा 'वयं प्रभासं यास्यापो यत्र प्रत्यम् सरस्वती"त्यादिश्रीकृष्ण- सामुदाप गोतमस्य प्रमासगमनं साधयति । अनमिथि- सादेश म्बाश्रमे स्थित एर गोतमो ऽगनिम्पक स्पाय.

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । शास्त्रं प्रणीतवान् ततः परं किमपरमवशिष्टं यदर्थमन्ते प्रभाम- क्षेत्रे गत्वा सोमशर्मणो ब्राह्मणस्य शिष्यतां गत इति स मन्वयकर्ता एवं जानाति । यच्च लङ्कावतारसूत्र-नागार्जुनकृतमाध्यमिकसूत्र-आर्य- देवकृतशतकेभ्यो विषयाः समुद्धृता इति अत्र ते विषया उक्तग्रन्थेष्वेव निरूपिता नान्यत्रेत्यत्र किं चीजं किं प्रमाणं कस्माचावगतम् ? इति वक्तव्यं भवति । तानि वाक्यानि प्रायः शङ्कासमाधिलक्षणाक्रान्तानीति चिरकालादेव विचारग- भणीति विज्ञायते । मम तु मतमेते विषया ऋग्वेदसंहिताया- मुपनिपत्स्वपि निरूपिताः अतोऽनादिकालादेवास्तिकनास्ति. कशनासमाध्योर्तमानत्वादुक्तरीत्या तत्तत्सूत्राणां नवीनत्वकल्प नया २ । ३ । ४ अध्यायानां नवीनत्वकल्पनमयुक्त- मेवेति । तथाहि- गोतममूत्रम् ४।१ । ३९ "न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ।" माध्यमिकसूत्रम् "न सम्भवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः । स्वभावः कृतको नाम भविष्यति पुनः कयम् ॥" श्वेताश्वतरोपनिषदि २ "कालः स्वभावो निपतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुप इति चिन्त्पम् ।" तथा श्वेताश्वतरोप ६ । , ". भावमेके फवयो बदन्ति कालं तथान्ये परिमुद्यमानाः ।" गोतमसूत्रम् ४ । १४९ "नासन्न सन्न सदसदसत्सतोधात् ।" মাবাবস্কমুনু ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् "सतश्च तावदुत्पतिरसतश्च न युज्यते । न सतवासतश्चेति पूर्वमेवोपपादितम् ॥ नवासतो नैव सतः प्रत्ययार्यस्य युज्यते । न सन्नासन्न सदसद् धर्मो निर्वतते सदा ।" "सदसत् सदसच्चेनि यस्य पक्षो न विद्यते । उपारम्भाचिरेणापि तस्य वक्तुं न शक्यते ॥" सुवालोपनिषदि १ । ११ "सहोवाच न सन्नासन्न सदसत् ।" तत्रैव ३ खण्डे "असद्वा इदमन आसीत् ।" ऋग्वेदसंहितायामपि १० म० १२९ मू०१ मन्त्रे द्रष्टव्यम् गोतमसूत्रम् ४ । २ । ३१-३२ "स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ।" "मायागन्धर्वनगरमृगवृष्णिकावदा ।" माध्यमिकसूत्रम् । "यथा माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगरं यथा । तथोत्पादस्तथा स्थान तथा भड्न उदाहृतम् ।।" मैन्युपनिषदि ४ प्रपाठक "इन्द्रजालमिव मायामयं सम इव मिथ्यादर्शन" मित्यादि। अन्ये तु "उपलभ्यमानन्यायसूत्राणामतिसावधानतया पाठेन समालोचनेन च निष्पन्नं भवति तावद् यो- गवेदान्तादिशास्वनिरूपितविषयोपनिपातात् जैनदर्शने प्रमेये. तुपस्प' पापिणभात् अभ प न्यायशासे ममय- पु तदभावात् जातिनिरूपणे प्रथमाध्यायपञ्चमाध्याययो.

·न्यायमूत्रपाठनिणयप्रस्तावः । विरोधात् तत्र महान् विप्लवो जातः । अपि च द्वितीय- तृतीय-चतुर्थाध्यायेषु पोर्टशपदार्थानां परीक्षाया अभावाद नेदं पूर्ण शास्वपिति । अन्यम हिन्दूशास्त्रेषु न्यायशास्त्रस्य निन्दाया दर्शनात् चौद्धशास्त्रेण संश्लिष्टमिदं शास्त्रं जातम् । यतुं स्त्रीष्टान्दारम्भसमयाद ३०० वर्षेभ्यः परं वर्तमानाद्वात्स्या- यनात प्रभृति इदानींतनपर्यन्तैष्टीकाकारैः स्वव्याख्यानेन समाहितं संयोजितं ते ऽपि नापारयस्तत्वतो व्यवस्थापयितुं तत्त्वार्थानित्यादि" निरूपयन्ति । इयं हि तेपामुक्तार्थसं- सिद्धौ प्रवला युक्तिर्यद् “वाचस्पतिमिश्रेण न्यायसूत्रोद्धारः न्यायसूचीनिवन्धश्च रचितः अनयोः संवादेन समालोचनेन च महान् विप्लवो दृश्यत" इति । अत्र समालोचनम् । अब महान् विशेषोऽस्ति यत् न्या. यशाखस्येतिरत्तमितिहासः समयनिर्णयादिकमपि बहुभिः कृतम् तन्निरूपितप्रमेयादिपदार्थसमालोचनं तैर्न कृतमन्नैव कृतमिति हर्पविषयोऽयम् । अयं तु अननुभूतमहाहर्पविषयो "यद्वात्स्यायनप्रभृतीदानांतनपर्यन्तं टीकाकाग नापारयस्त. चतो व्यवस्थापयितुं पदार्थान्" इदं तु तत्थ्यमेव गङ्गेशो- पाध्यायः श्लोकद्वादशसाहस्यात्मकेन तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थे. न "प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानी"तिपञ्चदशाक्षरा- त्मकमेव गौतमसूत्रं व्याख्यातं ततः परं व्याख्यानुव्याख्यानः श्लोकानां लक्षाणामष्टाविंशत्या उपरहितमपि(१) इदानीपर्यन्तं क्रोडपत्रविवेचनादयो न समाप्तिं गता नापि विश्रान्ता इत्ये- . (१) चौपवासस्रुतसीरीजमुद्रिते फोडपत्रसंग्रहे भूमिकायां विस्तरेण निरूपितमिदमस्माभिः। 71 ·न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम् पा तत्त्वज्ञा महाशया एच | परंतु कुत्र किंवा स्खलनं जात मितिनिरूपितवन्तश्चैव सिद्ध नः समीहितं भवेत् तस्य चर्चेव न कृतेति खदास्पदम् । परं तु वैद्यकविद्यावद् गणितविधादि- पन्नास्य न्यायशास्त्रस्य लौकिकार्थमिद्धिः प्रयोजनं किं तु "त. वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम" इति प्रथममूत्र एर प्रयोजनं दर्शितं सूत्रकारण तत्तु निःशेपन्यायशास्त्रपरीक्षणान् महाशया एव जा. नन्ति तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमो भवत्ति न भवति वेति । । बौद्धायागमविपये वाचस्पतिमिश्रण ५ कारिकाम्पाख्यायां सा. ख्यतत्वकौमुद्यामुक्तमेव "विमानात् छिन्नमूलत्वात म्लेच्छादिभिः पुरुपापसदैः पशुपायरित्यादि" तस्मान्छिापारिगृहीतास्ते आग- मा एवेति तर्हि न्यायोक्तद्वादशविधेषु प्रमेयेषु सुखस्य गणनाभावे जैनागमेपु तत्परिगणनान न्यायशास्त्रस्य न्यूननेति कथकस्यैव न्यू- नता। यद् आत्मशरीरन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपमेत्यभावफलदुः- खापवर्गास्तु प्रमेयमिति सूत्रोक्तद्वादशविधेषु ममयेपु परिगणितं दुः- खमेकविंशतिप्रकारकमिति तत्र मुखस्य वार्तिककारेण ग्रन्थारम्भ एव सभ्यपरिगणितस्य ज्ञानाभावाद्वा तिरष्कृतत्वात् । जातिनिरूपणे प्रथमपञ्चमाध्याययोः को विरोध इति तु "मुखमस्तीति वक्तव्यं कुन्तीपुत्रो विनायक इतिवत्" विरा- धस्यादर्शितत्वात (१.)। यदि च अन्यशास्त्रोक्तपदार्थानां तदन्यत्रोपनिपातेनैव शास्त्रस्य व्यर्थता तदा सर्वेष्वेव शास्त्रपु(२) अन्यदीयशास्त्रविप- योपनिपातात् सर्वाणि शास्त्राणि व्यर्थान्येवेति किमपि नाध्येत- (२) प्रथमाध्यायपश्चमाध्याययोः सम्बन्धश्च ६२ पृष्ठे व प्रद- शिंतो मया । (२) मस्यामेव भूमिकायां पृष्ठे ५० द्रएव्यम् ।

·न्यायसनगाठनिर्णयप्रस्तावः ! व्यम् । उपनिपत्स्वपि सांख्यशास्त्रस्य प्रशंसा सांख्ये तु न चयं पदपदार्थवादिनो वैशेषिकादिय(१) इति सूत्रेणेवाक्तत्वा द्यर्थमेव तत् । अपि च २ । ३ । ४ अध्यायेषु सकलपदार्थपरीक्षाया अभावान्नेदं पूर्ण शास्त्रं तदपि न सम्यक् येपा पदार्थानां प. रीक्षा न कृता तत्कारणानि च तत्र तत्रोक्तान्येति । न्याय- निन्दामशंसासमन्वयश्च आचार्यः कृत एव अस्माभिरपि प्रतिपा. दित एवाधस्तादिति हिन्दूशास्त्रज्ञाना(२) नान कथनावकाशः । यत्तु स्त्रीष्टान्दारम्भात् ३०० वर्षेभ्यः परं वात्स्यायनस्य वर्तमानत्वमुक्तं तदपि लेखमात्रणव सिद्धं न भवतीति । अय. मर्थः परीक्षणीयोऽग्रे वात्स्यायनचरिते ऽस्माभिरिति ।। इयं हि तेपामुक्तार्थसंसिद्धौ प्रवडा युक्तिर्य"द्वाचस्पति- (२) सांत्यप्रवचनपडध्याय्यां १ अध्याय २५ सूत्रम् (२) वेदान्तिकुत्राणस्तु "न्यायो मीमांसा धर्मशास्राणीति" श्रु. तिः । “अन्नानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायधिस्तरः ।" "पुरा- पान्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशे"त्यादिस्मृतिः। “मश्नामि मनसा नात दृष्ट्वा चा. न्वीक्षिकी परा"मिति महाभारतम् । एपु वचनेषु व्यापार विधाय "यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रे जगतो जगाद"इत्यादिधास्येषु न्यायपक्षपातित्वं प्रलपन्तः अक्षपादन. पीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्धाशः" इ. त्यादिवचनानामेकमवाद्वितीयं ब्रह्मति श्रुनिब्रह्मपरा जीवेषु नो. पयुज्यत इति नैयायिकार्थमजानन्तो न्यायनिन्दापरायणा येदा- न्तिवगुरुवचनान्येव प्रमाणयन्तो न्यायस्यार्पत्वेऽपि तदप्रामाण्ये याहस्पत्यं चाकमतमुवाहरन्ति यथा गौतम शास्त्रमा तथा पार्हस्पत्यामिति । तदत्यन्तमसद तत्र वाहस्पत्यशास्त्रप्रामाण्ये श्रुत्या. दिप्रमाणानुपलम्मात्। जन्मान्ध- ·७२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मिश्रेण न्यायसूत्रोद्धारः न्यायमूचीनिवन्धश्च रचितः(१) अन. योः संवादेन समालोचनेन महान् विप्लवो दृश्यत" इति(२) । इदमुपलभ्यमानं न्यायशास्त्रं मर्वधानवस्थितं पठनपाठनानुप युक्तमिति नेपा हृदयम् । इदं सर्व न चित्र नाप्यपूर्वार्थनिर्धारणं जैनागमे सुयणा- असूत्रे विपस्चधिकानि त्रीणि शतानि मतानि(३) प्रदर्शितानि भारतीयोपासकसम्पदायाख्यपुस्तके ऽपि सुबहूनि मता- नि निरूपितानि तानि च स्वमते सर्वथैवानुभवसिद्धानि परमते तु स्वमतं विहाय सर्वत्रैवानुभवापलाप इति सपा साधुत्वे यत्समाधानं तदेव केषामन्येषां शङ्कायाः समाधानं भवितुमईतीति । अपि च पूर्वाचार्यैः कृतानामेतादृशीनां श- ङ्कानां समाधानं तु उदयनाचार्येण फिरणावल्यां श्रीहर्पण खण्डनरखण्डखाद्य साहित्याचाथैरपि तत्रतत्र कृतमेव । अधि- के तु मया न्यायदर्शनभाष्यकर्नुर्वात्स्यायनस्य चरिते भाष्यव- र्णने यथा यथं परीक्षिप्यते ।। मेन वा (९) एकैनैव वाचस्पनिमिण ग्रन्धद्वयं रचितं विभि- कुत्र को वा विलय इति तैः समालोचितं न घेति . नां सन्देहो भवति स्वय तीर्णः परान् तारयतीति लौकिका. भाणकेन तत्प्रदर्शनस्यात्यन्तावश्यकत्वात् । मया तु किञ्चिद्व र्णितमधस्तात् परिशिष्टं वाचस्पतिमिधचरिते निरूपयिष्यते । (२) कुन विप्लवः को वा विलय इति अवश्यनिरूपणीयं भवति तदभावादकिश्चित्करमिदम् । (१) मलयगिरिकताया द्वितीयोपाङ्गटीकायां मुखयन्य एव्यम् | Indian Antrquary 1888 , p.344.

·पात्स्यायनचरितम् ।
अथ
न्यायदर्शनभाप्यकर्तुर्महामुनेर्वात्स्यायनस्य
चरितम् ।
तत्र सायन्यायदर्शनभाष्यकर्ता भगवान् वात्स्यायनः क.
स्मिन् देशे कस्मिन् काले आविर्भूत इति निर्णयस्तु दुरे
गतस्तन्नाम्न्येव मतभेदा दृश्यन्ते एकत्र वात्स्यायनोऽपरत्र
पक्षिलस्वामी अन्यत्र पक्षिलमुनिः पक्षिल इति वा ।
किन्तु न्यायभाष्यान्ते ।
"योऽक्षपादमृपिं न्यायः प्रत्यभावदतां वरम् ।।
तस्य वात्स्यायन इदं भाष्यजातमवर्तयत्" (१) इति ।
न्यायवार्तिकसमाप्तौ च ।
“यदक्षपादमतिभो(२) भाष्यं वात्स्यायनो जगौ ।
अकारि महतस्तस्य भारद्वाजेन वार्तिकम् ॥"
इति दर्शनान निर्णीतं भवति तस्य मुख्यं नाम धात्स्या-
यन इति । अक्षपादमतिभ इति वार्त्तिकारोत्या अक्षपाद.
तुल्यो महर्भािष्यकार इति सिद्धम् ।
पायवार्तिकतात्पर्यटीकायामारम्भे आचार्यवाचस्पति-
मिश्रेण ।
"अथ भगवता अक्षपादेन नि श्रेयसहेतौ शाल प्रणीते
(१) पद्यमिद् विजयनगरसस्कृतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्श
नपुस्तकेऽन्येपपि प्राचीनेषु लिखितपुस्तकेयु तथा अस्मन्निकटे
वर्तमाने महानयायिक प्रामाणिकत्येनावने प्राय शुद्धे पुण्य.
प्रामे (पूनानगरे ) लिखिने प्राचीने पुस्तकेऽपि वर्तते ।।
(२) यदक्षपादप्रतिम इत्यपि कचित् ।
१०

·७४ न्यायचार्तिकस्य भूमिकायाम् व्याख्याते च भगवता पतिलस्वामिना फिपपरमवशिष्यते पदर्थं वार्तिकारम्भ" इत्युक्तत्वात् पक्षिलस्वामी इत्यपि नि. प्पनं भवति । वेदादिभाष्यकर्म माधवाचार्येणापि सर्वदर्शनसंग्रहे क्ष- पाददर्शने(१) "पक्षिलस्वामिना च सेयमान्वीक्षिकी विद्या प्रमाणादिभिः पदार्थः पविभज्यमाने"त्यायुक्तम् । तार्किकरमाटीकायर्या चादावेव “पक्षिलमुनि(२)मभृतय". इत्युक्तम् । तथा च वात्स्यायनस्य नामान्तरं पक्षिलमुनिः पक्षिल- स्वामी इति च सिद्धम् । शतपथब्राह्मणे बृहदारण्यकोपनिषदि समाप्ती "अथ- वशः" इत्युपक्रम्य "वात्स्याद्वात्स्यः"(३)इत्युक्तम् । तस्माद् घत्स्यस्य युवा अपत्यं वात्स्यायन इति । वात्स्यायनस्य चर्चा पद्मपुराणीयरामाश्वमेधे १ अध्या- येऽपि वर्तते । (१) घरदेशीय-एशियाटिक्सोसाइटीद्वाप मुद्रितपुस्तके १५ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । (२) केचित्तु अत्र मुनिशब्दस्तत्त्वप्रदीपिकाफारचित्सुखमु. निषद् योध्य इति तन्न न्यायवार्तिकारम्भे "यदक्षपादप्रवरी मुनीना" वाचस्पतिमिश्रकृतखण्डनोद्धारे "यदक्षपादस्य महामुः नर्मत"मित्यायुक्त्या अत्रापि तथास्यात् । पक्षयति तत्त्वज्ञान परिगृह्णातीति पक्षिलः । पक्ष+चाहुलकादिलच् । यद्वा पक्षिणो दयया लाति आदत्ते गृहातीति पक्षिलः । ला आदाने इति पाणिनिः । पक्षिलचर्चापि मत्स्यपुराणे ५२ अध्याये द्रव्या । (३) धत्स्यस्य युवा गोत्रापत्यं वात्स्यायनः धत्स+यञ् त. तो यूनि फक् जीवति वत्से युवापत्त्यं वात्स्यायन इति यावत् ।

·वात्स्यायनचरितम्। व्यास उवाच । "ततः परं घराधारं पृष्टवान् भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कयामेतां सुनिर्मलाम्॥" इत्पादि। इत्यं च पुराणादौ वात्स्यायनस्य चर्चाया दर्शनात् तस्य घिरन्तनत्वं सिद्धमेष । एवं तत्कृतन्यायदर्शनभाष्येऽपि न कोऽपि हेतुर्दश्यते येनार्वाचीनत्वं सिद्धयेत् । यदि च वक्ष्यमाणात्मवाधनात्मवाद्यास्तिकनास्तिकसां- ख्ययोगक्षणिकवादिभूतचैतनिकदशावयववादिना मतोपन्यासे- नार्वाचीनत्वं कल्प्येत तदा उपनिपदादिपि तद्दर्शनाद ते. पामप्यर्वाचीनत्वं भवेत् किं पुनर्वात्स्यायनस्य तत्मणीतभा- प्यस्य वेति । यथा तद्भाष्ये २५ पृष्ठे(१) "अनात्मवादिनः।" ३८ पृ० "इति सख्यिानाम् । इति योगानाम् ।" ३९ पृ० "दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये संचक्षते । जिज्ञासा संशयः शक्यप्राप्तिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति ॥" ६० पृ०"अथवास्त्यात्मेत्येके । नास्त्यात्मेत्यपरे पन्यन्ते"इति । १०४ पृ. “आकाशगुणः शब्दो विभुनियोऽभिव्यक्तिध- मक इत्येके" । "गन्धादिसत्तिव्येषु सनिविष्टो गन्धादिवदवस्थितो- ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे ।" "आकाशगुणःशब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुदिवदित्यपरे"। "महाभूतसंक्षोभनः शब्दोऽनाश्रित उत्पत्तिधर्मको नि: रोधधर्मक इत्यन्ये"। (१) अत्र पृष्ठाङ्का विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रितन्यायदर्श- नभाग्यपुस्तकानुसारेण योध्याः ।

·- ७६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् १५९ पृ० "एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सांख्याः पुरुष. स्थान्तःकरणभूता नित्या बुदिरिति"। १६३ पृ. "क्षणिकवाधाह ।" १७४ पृ० "भूतचैतनिक आइ ।" १८७ पृ० "अत्र नास्तिक आह" २२१ पृ. “याज्ञवल्क्यो मैत्रेयीमिति होवाच । कात्याय. न्या सहान्तं करवाणीति"। २२२ पृ० "चातुराश्रम्पविधानाचेतिहासपुराणधर्मशास्त्रे. वैकाथम्यानुपपचिः इत्याद्युक्तं तेनापि नार्वाचीनत्वं सिद्ध्यति । तथाहि तद्भाष्ये २५ पृष्टे(१) अनात्मवादिनः । नैरात्म्य- वादस्तु मैत्रायण्युपनिषदि ७ । ८ "राम्यवादकुहकै"रिति । इदं चार्वाकमतमपि सम्भवति । यथा महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधौ १८६ अध्याये । "यदि प्रागयते वायुर्वायुरेव विचेतते । श्वसित्याभापते नित्यं तस्माजीवो निरर्थकः ॥" इत्यादि ३८ पृष्ठे "इति सांख्यानाम् । इति योगानाम् ।" योग- स्य चर्चा कठोपनिपदि ६ वल्ल्याम् । श्वेताश्वतरोपनिषदि ६ अध्याये सांख्ययोगौ समुद्धृतौ । अपि च छान्दोग्योपनिप. दि ६ प्रपाठक १७ खण्डे "तदैनघोर आशिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोकोवाच" श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायाम् । "एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति।" इत्युक्तम्। ३९ पृष्ठे "दशावयवानके नैयायिका वाक्ये सञ्चक्षते । (१) अत्र पृष्टाका विजयनगरसस्कृतसीरीजमुद्रितपुस्तकानु- सारेण योध्याः। .

·.- चात्स्यायनचरितम् । जिज्ञासा संशपः शक्यप्राप्तिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति ।" नैयायिकानामनेकत्वं मर्यवाच । प्रदर्शितमान्वीक्षिकीविद्यानि- रूपणप्रकरणे । यथा महाभारते । "नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र वन्दी विवादेन महात्मना !! ; : इत्थं चान्वीक्षिक्यैक्रोऽपि न नैयायिकैक्यम् अन्यथा इदानींतनेषु न्यायग्रन्धेषु “इति माञ्चः" "इति नव्याः" "इत्य. स्मपितृवरणा:" "इत्यस्मद्गुरुचरणा" इति मतभेदानुपपत्तेः । केचित्तु दशावयववादित्वेन बौद्धं कल्पयन्ति तनिर्मूलम् यदि स चौद्धो भवेत् तदा भाष्यकारयायिकनाम्ना कदापि गृहीतो न भवेदपि तु नास्तिकादिनाम्नेति । ६० पृष्ठे अथवास्त्यात्मेत्येके नास्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्त- इति । मैत्रायण्युपनिषदि ७ प्रपाठके ८ खण्ड । "नैरात्म्यवादकुहकमिथ्यादृष्टान्त हेतुभिः । भ्राम्यल्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ।।" १०४ पृष्ठे आकाशगुणः शब्दो विभुर्नित्योऽभिव्यक्ति- धर्मक इत्येके । १०४ पृ: गन्धादिसत्तिव्येषु सन्निविष्ठो गन्धादिव. दवस्थितोऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे । १०४ पृ० आकाशगुणः शब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बु- द्विवदित्यपरे । १०४ पु० महाभूतसङ्गोभजः शब्दोऽनाश्रित उत्पतिधर्मको निरोधक इसन्ये । अत्र "अन्ये" इत्यनेनाधुनिका बौद्धं का ल्पयन्ति तदनुगायिनस्तु स्त्रीष्टान्दारम्भात् ४८७ वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्थिति निश्चिन्वन्तस्तत्पूर्व न्यापभाष्पमिदं नासीदेवे- .

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् . ति समुद्घोपयन्ति । तदसत् । वेदधर्मशालपुराणेषु आस्तिकनास्तिकभेदै- नानेकानि मतानि निरूपितानि भाष्यकारेण बौद्धनामानुलि. खितत्वात् तदिदं मतं कस्मादवगतं चौद्धस्यैवेति यदि च त. तद्वन्यसंवादात् तदाऽऽधुनिकमतर्मवादादपि तत्पश्चाद्भावि- स्वात् अभिनवमेव वात्स्यायनीयं भाष्यं कथं न कल्प्येत ।। चौद्धग्रन्थेष्वपि हीनयानिकैरतीतानागता अनेके बुद्धा निरू- पिता इति फस्य युद्धस्येदं मतमित्यपि निरूपणीयमेव यदि च गौतमस्य शाक्यसिंहस्य बुद्धदेवस्य मतं तदपि निरू- पणीयमेव कस्मिन् ग्रन्थे तत् प्रतिपादितमिति ? । ऐतिहासिकवृत्तशोधने निपुणमन्या आधुनिकास्तु इ. सवीयवारम्भर ४८७ वर्षेभ्यः पूर्वम् । "सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः । समन्तभद्रो भगवान् मारजिल्लोकानजिनः ॥ पडभिज्ञो दशवलोऽद्वयवादी विनायकः । मुनीन्द्रः श्रीधनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिश्च सः ॥ स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः । गौतमश्चार्फबन्धुश्च मायादेवीमुनश्च सः॥ इत्यन्वर्थनामविशिष्टो बुद्धो निर्वाणं गत इति वदन्ति तर वक्ष्यमाणानि दुरुच्छेचानि वलवन्ति प्रमाणान्युपन्यस्तानि । "प्रोफेसर बुलरमहाशयाः (Buhler) तथा डाक्टर फ्लीट (Fleet) महाशयाः पापाणस्तम्भे लिखितेऽशो- फराजस्य शासने २५६ संख्या दृष्टा कल्पयन्ति युद्धमर- णाशोकजीवनसमयपोरेतापपपरिमितमन्तरम्" "अपि च परमार्थनामकन बौदेन बम्पन्धुचरितपुस्तकं ·वात्स्यायनचरितम् । निर्मित तत्र लिखितमस्ति बुद्धदेवनिर्वाणानन्तरं १००० वर्षे- भ्यः पश्चात् स्थितौ "पृश्यपं"विन्ध्यवस" नामको बौद्धौ । तावेतो स्त्रीष्टान्दारम्भात् परं पञ्चमशताब्द्यां वर्तमानाविति उपाचसमय एव युद्धनिर्वाणस्य ।" "अन्यच्च चीनदेशीयकांटननामक नगरे संख्याबोधक- रेखाविन्द्वादिवत्-चितविशेषाङ्किनलेखाः ४८९ वर्षपर्यन्तं स्थापयन्ति स्मेति स्थितिः तत्र ९७५ चिह्नान्यासन् तत्र ४८९ संख्या न्यूनीकृता सती स एव निर्दिष्टसमयो युद्ध निर्वाणस्य भवति ।" यद्येतादृशान्येव प्रमाणानि व्यक्ताव्यक्तसाधारणानि व- स्तुतचनिर्णये प्रभवन्ति तदा किमपराद्धं वेदधर्मशाखपु. राणे(१)औरतरामायणादीतिहासमहापण्डितः सहृदयैरवगम्यैः रिति न युद्ध्यामहे । यदि च युद्धात्परमेव सर्वमिति निर्णीयते तदा इ. सवीयवारम्भात् ५२७ वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणपदव्यां गतानां जैनचतुर्विशतीर्थङ्करमहावीरस्वामिनां चतुर्णा वेदानां भारत- रामायणादीनां मिथ्याशाखलनिरुक्ति(२) कुत्र तिष्ठेदेदादयो चा कुत्र तिष्ठेयुरिति ? ॥ १६३ पृ. "क्षणिकवाद्याह" । क्षणिकवादश्व वृहदारण्यको. पनिपदि ३ अध्याये २ ह्मणे छान्दोग्ये ७ प्रपाठके ७।८ खण्डयोः कठोपनिपदि ६ वल्ल्याम् । १७४ पृ. "भूतचैतनिक आह" । भूतचैतनिकदेहात्मवा- (१) यथा च पुराणानां सामञ्जस्यं तथाग्रे वक्ष्यते । (२) अयमों निपुणतरमधस्तादुपपादितमले उपपादयिष्यते घ इत्यास्तां तावदिति ।

·८० न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम् दनिरासश्च छान्दोग्य ८ प्रपाटके ९-१२ सण्डेषु वर्तत इति । अन्ये आधुनिकताकिंकास्तु स्वैन तर्केण तर्फपन्ति खलु हेमचन्द्रकृताभिधानचिन्तामणेमर्यकाण्डस्य ५१७ श्लो. कस्य अर्द्धम् अर्द्धश्च ५१८.श्लोकस्य "वात्स्यायने मल्लनागः कौटिल्पश्चणकात्मजः । द्रामिला पतिलस्वामी विष्णुगुप्तोगुलश्य सः ॥"(१) इति दृष्ट्वा उक्तवचनानुसारि यत्र कुत्रचियाख्यानमपि श्रुत्वा उक्तवचने चाणक्यस्याविकलं नाम हठात् सन्निवेश्य चाणक्यस्य विष्णुपुराण-वायुपुराण-मत्स्यपुराणायुक्तस्या- पि चन्द्रगुप्तस्य राज्ञो मन्त्रिणः समयनिर्णायकं ग्रीक-चीन-दे. शीयानां कमपि लेखं वा शिलाशासनस्थं वा वक्षामाणप्रकार कलेखं यत्र चाणक्यस्य चर्चापि नास्ति तमेव मूर्ध्नि संस्थाप्य समुद्धोपयन्ति तावन्यायदर्शनभायं चाणक्पवात्स्यायनकृतं स्त्रीष्टान्दारम्भाव पूर्व ३२१ वर्षेभ्यः(२) पुरातनं कथमपि भवितुं (१) अघ श्लोके उक्तानि कानिचिन्नामान्येवासाधूनि । स च प्रमादो ग्रन्थकारस्य लेखकस्य वेति न बुध्यामहे । घात्स्यायनीयकामसूनदोकायामारम्भे महापण्डितेन यशोधरेण "मल्लिनाग"इत्युक्तम् । मुद्राराक्षमनाटकटीकायां "कौटिल्यः कुटिलमतिश्चाणक्य" इत्युक्तम् । चाणक्यनीतावथ च मुद्रारा. क्षसे चाणक्य इति मुख्य तन्नाम प्रतिपदं गृह्यते । हेमचन्द्रेण कोशकता तद् गृहीतमेव नास्ति । पुराणेतिहासादौ च चा. णक्य एव चन्द्रगुप्तस्य मन्त्रीति । अभिधानचिन्तामणिटीका. फारेण केनचिजैनेन कौटिल्यशब्दार्थमजानता "कौटल्य" इति कृतं "कुटः मृत्पात्रं तत्र धान्यानि लाति आदत्ते संगृह्णातीति यावत् कुटलः तस्य भावः कौदल्य" (?) इति व्युत्पादितम् । "अं. शुल" इत्यस्य स्थाने "अगुल" इत्यपि कृतम् । (२) आधुनिकोतिहासतत्वविदस्तु अयमेव समयश्चन्द्रगुत- यथा ·चात्स्यायनचरितम् । नाईतीति । अन नैयायिका वदन्ति पुरुपोत्तमदेवकृतत्रिकाण्डशेपकोशे(१) ब्रह्मवर्गे "विष्णुगुप्तस्तु कौण्डिन्यश्चाणक्यो दामिलोंशुलः । वात्स्यायनो पल्लिनागपक्षिलस्वामिनावपि(२) ।" अपि च त्रिकाण्डशेपकोशारम्भ एव "अलौकिकत्वादमरः स्वकोशे न यानि नामानि समुल्लिलेख । राज्याभिषेकस्येति निर्णीतं सोऽपि परीक्षणीयोऽने मयेति । (१) कोशकारेण वेद-धर्मशास्त्र-पुराणेपु न्यायदर्शनादिपु च ये शब्दा येषु अर्थेषु प्रयुक्ता नानास्थानेषु वितता एकत्र सकलय्य कोशे कथिता अत एव अमरसिंहः "समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तः प्रतिसंस्कृतैः । सम्पूर्णमुच्यते वगै मलिङ्गानुशासनम् ॥ २॥" अमरानुयायी पुरुपोत्तमदेवोऽपि । "परिभाषादिकं सर्वमत्राप्यमरकोशवत् ! "इत्युक्तवान् अमरपरिशिष्टाख्योऽपि महान कोशो ऽतीवोपयुक्तो धर्तते त. दर्शनान्न तत्परिशिष्टापेक्षा भवतीति । इत्थं च "पुराणं मानवो धर्मः सानो घेदश्चिकित्सितम् । आशासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥" इतियत् कोशानां नाशासिद्धत्वं नाप्पैतिहासिकवृत्तकमव्य- घस्थापकत्वम् । तथा च अनेकार्थध्वनिमअर्याख्यकोशे २ हरि. शब्दो विष्णु-सूर्य-धानरादीनां वाचकत्येनैकत्र लिखितः न त. स्माद्विष्णु-सूर्य-वानराणामैक्यं नप्येकदेशैककालावस्थायिन इति सिद्धम्। (२) पाटोऽयं प्राचीने लिखित पुस्तके वतते । मुद्रित पुस्तके तु "द्रोमिणः" "मल्लिनाग" अन "मन्दनागः" इति दृश्यते । अत्र विसर्गः शोधकप्रमादावोध्यः पक्षिलस्वामिनायपीति द्विवचनानुपपत्तेः । ११ ·न्यायवात्तिकस्य भूमिकायाम् विलोक्य तैरप्यधुना प्रचार- मयं प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य । "परिभाषादिकं सर्वमत्राप्यमरकोशवत् ।” इति लिखितम् अमरकोशे तु "वन्तायादि न पूर्वभा" इति लिखितम् । अत एव त्रिकाण्डशेषकोशटीकापां बुधम- नोहरायां "विष्णुगुप्तस्तु कौण्डिन्यः कौटिल्यो वा चाणक्यो द्रामिलः अंशुलः इति पञ्चनामानि चाणक्यस्य । वात्स्यायना मल्लिनागः पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिर्वा इति त्रीणि नामानि वात्स्यायनमुने"रिति व्याख्यातम्(१) । कलिकातानगरमुद्रिते अमर-त्रिकाण्डशेष-हारावली-मेदिनीतिकोशचतुष्टयपुस्तके(२) सूचीपत्रेऽपि अष्टौ नामानि न चाणक्यस्येति प्रदर्शितम् । एवं स्थिते चाणक्यो भिन्नो वात्स्यायनश्च भिन्न इति प्रतिभाति । यदि च अष्टौ नामानि वात्स्यायनस्यैव । पञ्च चा- णक्यस्य त्रीणि वात्स्यायनस्येति तु टीकाकारसूचीपत्रकार योः प्रमादः तदापि "मल्लिनागपक्षिलस्वामिनावपात्यत्र"स. (१) दृश्यते च न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायां सर्वदर्शन सवढे तार्किकरमाटीकायामपि पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिर्वा । यशोधर कृतकामसूत्रटीकायां मल्लिनाग इत्युक्तम् । न्यायप्रन्येषु नै. यायिकत्वेन घात्स्यायनं विहाय चाणक्योऽन्यो वा नामिहितः इति त्रिकाण्डशेषटीकाकारस्य मतं नायुक्तमिति । (२) श्रीमदमरकृतकोशः पुरुषोत्तमकृतस्त्रिकाण्डशेपश्च । हाराचल्ल्यभिधान मेदिनीकारस्य नानार्थः । नगरे कलिकाताख्ये कोलमुक्साहवाशया । श्रीविद्याकरमिण कृतसूचीसमन्वितः ॥ वेदवएफलानाथसम्मिते विक्रमाग्दके। मुद्राक्षरेण यत्नेन याबूरामेण लेखित । .

·स. वात्स्यायनचरितम् । ८३ मुच्चयाकेनापिशब्देन(१) मल्लिनागपक्षिलस्वामिनोः मुच्चयेन ग्रहणाद्यक्तिभेदः सिद्ध्यति वात्स्यायनशब्दवाच्यौ मल्लिनागपक्षिलस्वामिनावपि भवत इति यावत् । अतः वि. ष्णुगुप्तादिनामविशिष्टश्याणक्य एको वात्स्यायनः, मल्लिनागः पक्षिलस्वामी च भिन्न भिन्नो वात्स्यायन:(२) । नात्र किम. पि चित्रम् न वात्स्यायना एव भिन्ना अपि तु च. सोऽपि भिन्नो भिन्नः । यथाह आश्वलायनश्रौतसूत्रे उत्त- रपट्दै ६ अध्याये(३) "जामदग्ना वत्सास्तेपां पश्चार्षेयो भा. गंवच्यावनामवानौर्वजामदग्नेति ॥ ६ ॥ "द्विविधाः वत्साः जा- मदना अजामदग्नाश्च । तत्र ये जामदग्नाः वत्साः वयमिति स्मरन्ति तेषां पञ्चायः प्रवरो भवति भार्गवच्यावनामवा. नौर्वजामद ति" इति तद्वृत्तिकृतः । "अथ हाजामदनानां भार्गवच्यावनामवानेति ॥७॥ "ये तु वयमजामदमा वत्सा इति स्मरन्ति तेषां ध्यायः प्रवरो" भवति । "द्विमकाराणां वत्सानां परस्परमविवाहः ।" इति त. दृत्तिकृतः । पुरुषोत्तमदेवस्तु वेद-धर्मशास्त्र-पुराणादीनि सम्यगालो. च्य "अलौकिकत्वादमरः स्वकोशे” इसादि उक्त्वा त्रिका- ण्डशेपाभिधं कोशं रचितवान् इत्येतस्य प्रामाणिकत्वम् (१)१।४।९६ पाणिनिसूण पिशब्दः समुच्चयवाचकः । (२) चाणक्य-विष्णुगुप्त-कौटिल्यादयो वात्स्यायनगोत्रजा इत्याश्वलायनीयौतसूत्रे प्रवराध्याये। (३) पशिमाटिक्सोसाइटीवंगालद्वारा मुद्रिते पुस्तके ८७५ पृष्ठे एव्यम् ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मचन्द्रस्तु न जाने कस्मात् साइ विधाय अष्टौ नामानि वात्स्यायनस्यति सर्व विप्लावितवान् इति तत्र मूलं मृग्यमेव ति वदन्ति ॥ अपरे तु यदाधुनिकतार्किकाः हेमचन्द्रोक्तेषु वात्स्या- यनस्याटसु नामसु चाणक्यशब्दाभावेऽपि प्रसह्य चाणक्य सेपु सनिवेश्य ग्रीकदेशनिवासिनो मेगास्थिनीसस्य पुस्तके(१) निरूपितं भारतवयं कमपि “सेन्द्राकोत्तस" नामकं(२) तदा- नीतनं राजानं विज्ञाय "सेन्द्राकोत्तस"शब्देन चन्द्रगुप्तं प. रिकल्प्य चन्द्रगुप्तचाणक्ययोश्च मुद्राराक्षसादिभ्य एककाला. वस्थायित्वं ग्रुवन्तश्चन्द्रगुप्तस्य राज्याभिषेक समयं खीष्टान्दार- म्भात् ३२१ वर्षेभ्यः पूर्व निश्चिन्वन्तः तस्मिन्नेव समये वात्स्या- यनीय न्यायभाप्यं रचित मिति सिद्धान्तयन्ति तन्न सम्यक् । यतो वात्स्यायन इत्यनेनैव चणकात्मजात् चाणक्पाद् भेदसिद्धिः न व्यक्त्यैक्यम् वत्सस्य गोत्रापत्यं वात्स्यः वत्स्यस्य युवा गोत्रापत्त्यं वा वात्स्यायनः(३) एवं सति वात्स्यायन: (१) एन सैट इण्डिया (See Me Crindle's Ancient India) (2) Justını Hist Philipp. Lib XV. cap IV ) HEITE महाशयास्तु "सेन्द्राकोनस" इति वदन्ति । Diodorus Steulus XVII 93 डियोडोरस, (Quintus Curtus) IX.2 कि. टसकार्टियस महाशयास्तु “जन्द्रमस" इति वदन्ति । Strabo XV I. 36 स्ट्रेवो महाशयास्तु "सेन्द्रकोतस" इति । Sur Villiam Jones सर विलियम् जोन्स महाशयास्तु सेन्द्राकोतस चन्द्रगुप्तश्चैक एवेति । (३) गर्गादिभ्यो यन् ४ अध्याये १ पादे १०५ पाणिनीयसूत्रेण जुगुप्सा-पूजयोर्यविधानात् । अत्र गर्गादिगणे वत्सः पठितः चणकोऽपि पृथक् पठितोऽस्ति अतः पार्थक्यं निश्चितमेव अ.

·वात्स्यायनचरितम् । चणकात्मनश्चाणक्यः कथमपि भवितुं नाहति । यदि च वत्सगोत्रीयवाणक्य एवं न्यायभाष्यकर्ता तहिं वत्मपुत्रस्य वात्स्यस्य पुत्र एव कथं न सः अपि च गोतम-कणाद-कपिल- पतअलिप्रभृतयोऽपि कथ स्वनामोल्लेखं तत्रतत्र कृतवन्तः कथं स्वगोत्राण्येव न लिखेयुरिति सम्प्रदायविरोधः । अपि च कोशकारेण विष्णुगुप्तादिपु नागसु सप्त व्यक्तिनामा. नि एक नाम तु गोत्रस्य तदा कोशकारेण अन्येऽपि सर्वे वात्स्यायना ये वत्सगोत्राः गोत्रमवरग्रन्धे पठितास्ते कथं नोपात्तास्तस्मान्यायभाष्यकर्ता वात्स्यायनो व्यक्तिविशेष एवेति न तु चणकात्मजो नापि कोशोपाताः सर्वे शब्दा ए. फव्यक्तिवाचका इति । तस्माद् य एवं वात्स्यायनः स एव पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिति(१) मन्तव्यम् । वाचस्प- तिमिश्रादिभिस्तात्पर्यटीकादिग्रन्थेपूक्तत्वादिति । यथा कात्या. यन एव पारस्काराचार्यो हिरण्यकेश एक सत्यापाहः क. ष्णद्वैपायन एव वेदव्यास इत्यादय इत्याहुः । वस्तुतस्तु मेगास्थिनीसपुस्तकविपयेऽनेके वदन्ति यत् खलु तल्लिखितं संपूर्ण पुस्तकमेव नोपलब्धं केनापि इ. तस्ततः प्रकीर्णानि पत्राण्यवोपलब्धानि तेभ्य एक पुस्त- कं समाकलरय मापान्तरेष्वनूदिनमिति(२) तन "सेन्द्राकोत्त- न्यथा व्याघ्रपात्-प्राचीनयोग-पुलस्ति-अग्निवेश-शब-धनञ्जय- विश्वावसु-मनु-का-अनुह-याज्ञवल्क्य-रहगण-मुद्गल- जमदग्नि-पराशरादीनामपिपाठात् सर्वेपामेक्यापत्ते । (१) योऽपादपि न्याय प्रत्यभावदतां वरम् । तस्य वात्स्यायन इद भाष्यजातमवर्तयत् ॥ इति न्यायभा. प्यान्ते धर्तते। (२) यदिमचन्द्रचट्टोपाध्यायेर प्रन्यायलो, कृष्णचरित्र १३१४ .

·८६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् स" "सेन्द्राकोतस" "जन्द्रमस" शब्देन चन्द्रगुप्तस्य ग्रह- णमाधुनिफतार्किकाणामेव वुद्धिकौशलं तत्सन्तानानां शि. ध्याणामेवाहो पाण्डित्यमहो कौशलमिति घण्टाघोपपूर्वकं तत्म- शंसनं न तु तत्वविदाम् यतो "मात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणा" "एक विन्दु के लघु भये कुन्ती कुत्ती होई" बिन्दाकारस्य नकारावयवस्य स्पष्टत्वे “कुन्ती" इति पठ्यते तस्यैवास्पष्टत्वे "कुत्ती" (शुनी) इति पठ्यते । उच्चार- णापाटवे तु शकलं सकलं सकृच्छद्भवतीति । अत्र केचित् उच्चारणापाटवेन चन्द्रगुप्तस्यैव नाम से. न्द्राकोत्तसादिशब्देश्य उपात्तमिति समादधति अस्तु त देव परं तु यच्च भूमेचित्रे भारतवर्पस्य चतुष्कोणत्वं तेन निरूपितमपि च भारतवर्षीयमनुष्याणां जातिरूपेण स. सधा भेदं प्रदर्य “एकजातीया मनुष्या एतादृशा घर्तन्ते येपां मुखं नास्त्येव ते खलु धूममाघ्राय फलस्य सौरभ गन्धमाघ्राय जीवन्ती"त्यादि मलपितम् अन्येषां मनु- ष्याणां प्रत्येकहस्तेषु अष्टावष्टावमुल्यो भवन्त्येवमनेके विषया निरूपिताः एवं च यत्र सेन्द्राकोत्तसराजा निरूपितस्तत्र चाणक्यस्य चर्चापि नास्ति तदपि उच्चारणापाटवेन अनु- पगलासनू मुद्रित "मिगास्थेनिस खोष्टपूर्व ३ वा चतुर्थशताब्दीर लोक । मिगास्थेनिसर भारतसम्बन्धीय ग्रन्थ विद्यमान नाई, केवल अन्यान्य अन्धकार ताहा हईते ये सकल अंश ताहादिंगेर निज. निज पुस्तके उद्धृतकरिया छिलेन ताहाई संकलन पूर्वक डाक्तर श्वान्येक नामक एक जन आधुनिक पण्डित एकखानि अन्य प्रस्तुत करियाछेन ताहाई एखन मेगास्थेनिसकृत भारतवृत्तान्त यलिया प्रचलित।"

·८७ map ।) वात्स्यायनचरितम् । मानेन बुद्धयपाटवेन वेति केनचिदेव समज्जसनीयं न तत्त्व- विद्भिरिति । मित्रगोष्ठीमासिकसंस्कृतपत्रिकायां चतुर्थवर्षीयपष्ठसप्तम- संख्ययोः (१८२९ शाकान्दीयाश्विनकात्तिकमासयोः ) १५६-१५७ पृष्ठे उद्धृतोऽस्ति "ग्रीसदेशीय- मेगास्थिनीसनामकराजदूतेन स्वनिर्मित-इण्डिकानामाग्रन्थे भारतदेशस्याकारबतुप्फोणक्षेत्रसगानो वर्णितः । अन्येन ग्री- सदेशीयेन "टलेमी"नामकेन भारतदेशीयमानचित्रं-( मुद्रितं तत्रापि भारतदेशश्चतुष्कोण एवं वर्णित" । इति । • ज्यौतिपसिद्धान्तेषु भूगोलवर्णनप्रस्तावे भारतभूमेरा- फारस्त्रिकोणकल्प एव यथाह सिद्धान्तशिरोमणी गोलाध्याये भास्कराचार्य: लादेशाद्धिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात् तस्माचान्यो निपध इति ते सिन्धुपर्यन्ताः । एवं सिद्धादुदगपि पुराच्यच्छुक्लनीलाः घण्येपा नगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥ २६ ॥ आधुनिकैरपि भूमेश्चित्रेषु त्रिकोणकल्प एवं निरूपि- तस्तदा ग्रीसदेशीयानामुक्तनिरूपणं तु सर्वथैवामामाणिकमेव । तस्मान्मेगास्थिनीसनामकस्य तत्सशस्य वा लेखोऽश्रद्धयः । अपि च साङ्गोपाङ्गं विना चन्द्रगुप्तादिनाममात्रेणैव समय- निर्णये(१) सति राजतरङ्गिणीग्रन्थे ? तरङ्गे काश्मीरदेशे रा- (१) यदि च प्राचीनपाषाणादिपाठकरलेन सेन्द्राकोचसश- म्देन चन्द्रगुप्त एव भवेत् तत्सम्यन्धवलेन तन्मन्त्री चाणक्योऽपि सत्रागच्छेत् पूर्वोक्तहेमचन्द्रकोशयलेन स विष्णुगुप्तः स एव पात्स्यायनः स एव न्यायभाष्यकर्ता भवेत् तदा ५२० शफा.

·८८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् वणकुम्भकर्णविभीपणनामका राजानः सञ्जाता इति ले. खदर्शनात् रामलक्ष्मणादीनामाधुनिकत्वापत्तैः एवं महाभारते ऽनुशासनपर्वणि ७० अध्याये नृगोपाख्यानं श्रीमद्भागवतेपि नृगोपाख्यानं वर्तते । वाचस्पतिमिथेण भामत्यामन्ते "नरेश्वरा यच्चरितानुसार- मिच्छन्ति कतै न च पारयन्ति । तस्मिन् महीपे महनीपकीतों श्रीमन्नृगेऽकारि मया निवन्धः ॥" इन्युक्तत्वान्महाभारताद् भागवताच पूर्व वाचस्पतिमिश्र- स्य स्थित्यापत्तेः। अन्यच नृसिंहनामसहस्र-रामनामसहस्र-कृष्णनामसहस्रा. दिपुस्तकदर्शनाद्विज्ञातं भवति यानि नामानि नृसिंहस्प तान्येव बाहुल्यन रापस्य कृष्णस्य तथा बहूना मनुष्याणामपीत्यमा- धारणहेतून् विना नाममानादेव कालनिर्णये रामादीनामप्या- धुनिकत्वमाधुनिकमनुष्याणामपि त्रेतायुगावस्थायित्वं स्यादिति महान् विष्ठकः। यदि च सेन्दामोत्तम्झन्देन चन्द्रगुप्त र सिद्धदेव नन्स- म्बन्धवलन तन्मत्री चाणक्योपि तदानी प्रसा तत्र प्रविशेन है- मचन्द्रकोपामाग्पाद सिटकल्पना चाणक्य एष वात्स्यायनः पलायजन्ममा निर्षियपस्केन प्रसगुमेन प्रलम्फुटसिद्धान्तो पिरचितः अस्य पिता मिष्णुगुमः पितामहथ विष्णुगुमा भय च पुरुषपरम्परया सुम्ममिचमन्यकारी महापण्डितः भयमेय न्यायमा. पता नपल्यन इति म युमामहे । माशुटसिद्धान्त नु महामहोपाप्यापर्धामुपाकरदिपदिना मुद्रापितः ।

·वात्स्यायनचरितम् । मल्लनागः चणकापनः द्रामिला पक्षिलवामी विष्णुगुप्तः अ- अलः स एप कौटिल्यश्च एकस्यैव पुरुषस्य सर्वाणि ना. मानि तदा कौटिल्यप्रणीतस्यार्यशास्त्रस्य जैनचतीशतीर्थक रेण महावीरस्वामिना जैनसिद्धान्तेषु मिथ्याशासन() निरूपितत्वात् महावीरस्वामिनय विक्रमीयापारम्भात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व स्त्रीष्टान्दारम्भात् ५२७ वर्षेभ्यः पूर्व निर्वा. (१) श्वेताम्यरतैनास्त्येव परन्ति २४ तीर्थरा महावीरस्य भी स्वशिष्याय गौतमाय इन्द्रभूनय चतुर्दशपूर्वसम्मान ए कादशाङ्गसञ्शकान् सिद्धान्तानुपदिश ते चेकादशाहसका ४५ भागेपु विभक्ता यथा ११ अङ्गानि १ आचाराहम् २ सूत्रहदगम् ३ स्थानाङ्गम् ४ समयायानम् ५ भगवतीसूनमित्यादिना तन ४० नन्दिसूत्रम् ४१ अनुयोगद्वारसूत्रमस्ति । तत्रानुयागद्वारसूने "ज हम बनाणीहि मिच्छादिडीहिं सच्छन्दबुद्धिमइ विग दियय त जहा मारह रामायण भीमासुरुषक काडलय घोडय सुप सगडहियाउ फप्पासिय नागसुदुम कणगसत्तरीसिय यहससिय युद्धसासन पाविल लोगायत सहितत माढरपु- राण वागरणगाड़गाइ अयासावत्तरि फला चत्तारिय घेया सगो वगा सेत लोइय नो आगमउ भावसुयम्"। अत्र नदीसूत्रे पाठान्तगाणि (फोडलप)कोडिलिय गपि च 'भाग घय पाअजली पुस्सदेवय लेह गणिअ सउपसर, एतावान् पा ठोऽधिक । भगवतीसूत्रे च २।१।२० 'रिउवेद जजुद सामोद अथ व्वद इतिहासपञ्चमाण निघटुउठान चउणह पदाण स गोधगाण सरहस्साण सारए वारए धारण पारए पडगवी सहिततपिसारए सपाणे सिमा फप्ये घागरण छन्द निस से जोतिसामयन अण्णसुय बहसु भण्णपसु परियायपसु न. यसु परिनिहिए यावि होत्या" इनि भगवतीसूयविषयक- निव-घे वेवरमहाशयहो २ सण्ट २४८ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । १२ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् णपदं गतत्वात(१) ततोऽपि पूर्व स्थितः कौटिल्यः मेगा. स्थिनीसोकसेन्द्राकोत्तससमये स्वीटाब्दारम्भात् पूर्व ३२१ धर्षेऽपि स्थित इत्यस्थ सामञ्जस्यमाधुनिकतार्किकैरेव कर्तव्यं न तत्वविद्भिरिति । मम तु मने भारतवर्पस्य चतुष्कोणाकारत्वनिरूपणपद तत्रत्यमनुष्याणां मुखद्दीनत्वनिरूपणादिवच्च सेन्द्राकोत्तमश- ब्देन कश्चिदन्य एव राजा भवेत् चन्द्रगुप्तस्याग्रहे तु कश्चिदन्य. चन्द्रगुप्तः १ तरहराजतरङ्गिण्यादिनिरूपितकाश्मीरराजरावणा. दिवदिति न तु विष्णुपुराणायुक्तश्चन्द्रगुप्तचाणक्यसचिव इति भतिभाति । एवं सति विक्रमादित्यवरम्भात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणस्वं गतस्य महावीरस्वामिनः २४ तीर्थङ्करस्य जी. वनसमयान पूर्व शास्त्रत्वेन वर्तमानस्य कौटिल्पशास्त्रस्य त. स्कर्तुः कौटिल्यस्य बहुपूर्वकालावस्थायित्वं सिद्ध्यति । अत एव भागवते १२ | १७ "नव नन्दान् द्विजः कश्चित्र(२) प्रपन्नानुरिष्यति । तेपामभावे जगतीं मौर्या(३) मोक्ष्यन्ति वै फलो ॥ (१) आपामर प्रसिद्धोऽयं विषयो जैनपट्टायल्यां द्रष्टव्यः । (२) द्विजः कश्चित् चाणक्य इति धीधरस्वामी मागवतटो. फायाम् । (३) भारतवर्षांवेतिहासपुस्तकानि महामारतादीनि महापुराणा- नि विष्णु-मत्स्य-वायुपुराणादीनि च सणि मुराया राजप स्न्या अपत्यानि मौर्या इति पदन्ति व्युत्पत्तिवललभ्यानि मौर्या इति नामान्यन्यन्यपि भवन्ति । परं तु रघुवंशे "मवे तस्मिन् महीशले सबै नयमिधामयत्" अपि च लौकिकामापकोऽपि "कवयः किं न फलान् कि मक्षन्ति वापसाः" इदानीं ·वात्स्यायनचरितम् । स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽभिपेक्ष्यति ।" इति । स्कन्दपुराणेऽपि । "ततोऽपि द्विसहस्रेयु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान् हनिष्यति ॥" इत्युक्त्या अस्मिन् १९७२ विक्रमाव्दे १८३७ शाका. दे २७०६ सौरवर्षेभ्यः पूर्व चाणक्यस्य स्थितिरासीदिति निष्पन्नं भवति । एवं स्थिते शिलादिशासनस्थानां सन्देहपूर्णानां जोर्णत्वा- द्विलुप्तकल्पाक्षराणामर्थानुसन्धानेन संयोजितवर्णानां वाक्याना- मेनकाकारणान्येनान्यमकारेणा(१)ऽनुमानेनार्यानुसन्धानेन पाठकाना नोटपूर्व चतुर्थशताब्धां चाणक्यस्थितिस्थापकानां कुत्र स्थितिर्भविष्यतीति आधुनिकतार्किकरेव समअसनीयम् । यदि चाणक्यचेदर्वाचीनस्तदा विष्णुपुराणे वायुपुराणे मत्स्यपुराणे च चाणक्यस्य कथाया निरूपणा विष्णुपुराणा- दिकर्ता द्वापरयुगे वर्तमानो वेदव्यासः कुत्र तिष्ठेव तानि पुराणा. भूयत पारशीकदेशे मुरानामिका काचिनगरी तदुत्पन्नो मौर्यचन्द्र गुप्तः पारशीक इति । "किं किं न साधयति कल्पलतेय विद्या ॥" (१) यथा दिल्लीनगरस्थस्तम्भस्थलेख कोलघुक्महाशयेन पके. न प्रकारेण क्यानिङ्हममहाशयेनान्येन प्रकारेण एवं वाराणसी- स्थराजकीयपाठालये वर्तमाने पापाणस्तम्भे लिखितं पधं पठित्वा केचित् युधिष्ठिरस्य स्तम्भोऽयमिति कल्पयन्ति । अन्ये तु तत्र 'पाल' शब्दपाठात् पालवंशीयस्य कस्यचिद्राः । अपरे तु गुप्ताक्षरे- पु लेखात् गुप्तवंशस्येत्यादयः कल्पनाविशेषाः। आचार्यश्रीसत्यव्रतसामश्रमिणस्तु ताम्रशासनमेव पठित्वा घेद. भाध्यकतुमहीधरस्य पुरातनत्वं घदन्तीति प्रतिपादितमधस्तात् ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
न्यपि कुत्र तिष्ठेयुरिति । तथाहि विष्णुपुराणे ३ अंशे
३।४।५।६ अध्यायेषु
"द्वापरे द्वापरे विष्णुासरूपी महामुने ।
वेदमेकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः ॥"
"यया स कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक् प्रभुः ।
वेदव्यासाभिधानात् तु सा मूर्तिपधुविद्विपः ॥"
"अष्टाविंशतिकृत्यो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः ।
वैवस्वतेन्तरे तस्मिन् द्वापरेषु पुनः पुनः ॥"
"चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुन पुनः ॥
ऋग्वेदावकं पैलं जग्राह स महामुनिः ।
वैशम्पायननामानं यजुर्वेदस्य चाग्रहीत् ॥
जैमिनि सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् ।
सुमन्तुस्तस्य शिष्योऽभूदेदव्यासस्य धीमतः ॥
रोमहर्पणनामानं महावुदि महामुनिम् ।
सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहासपुराणयोः ॥"
"कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रमुम्
कोन्यो हि भुधि मैनेय महाभारतकृद्भवेत् ।।"
"आख्यानथाप्युपाख्यानगीयाभिः कल्पशुद्धिभिः ।
पुराणसंहितां चके पुराणाविमारदः ।
आधं सर्वपुराणानां पुराणं माझमुच्यते ।
अष्टादशपुराणानि पुराणाः प्रचक्षते ॥
ग्राम पान वैष्णवं च दौ(२) भागवतं तया ।
(1) माइयं भयं चय प्रश्यं यचतुण्यम् ।
धनापतिहरयानि पुराणानि पृथक पृथन् ।
नि देयामागयने । भर मदन मरस्यपुराणम् माकपडे।

·२३ वात्स्यायनचरितम्। अथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ।। आनेयमष्टमं चैव भविष्यं नरमं तथा । दशमं ब्रह्मवैवर्त लगाने कादशं स्मृतम् ॥ वाराह द्वादश चैव स्कान्दं चात्र त्रयोदशम् । चतुर्दशं वामनं च कोर्म पश्चदर्श-स्मृनम् ॥ मात्त्यं च गारडं चैव ब्रमाण्ड च ततः परम् । मर्गच प्रतिसर्गश्च वंशो मन्यन्तराणि च । सर्वेष्येतेषु कथ्यन्ते वशानुचरितं च यत् ।" इति इत्यमष्टादशविधा वेदाना शाखाभेदाश्च तत्संख्या तत्ता- ठकानां महीणा नागानि च ३-६ अध्यायेषु निरूपितानि । एवं ४ अशे ४ । ५ अध्याययोः सूर्यवंशकथनप्रस. ड्रेन रामायणकथां ६-२० अध्यायेषु सोमवंशकथामुपक्रम्य यदुवंशकथामसने कृष्णावतारका भारतकथा च सक्षिप्य भून- कालिकत्वेन वर्तमानत्वेन वा निहीतान् । ततश्च २१-२४ अध्यायेपु कलियुगे भविष्यत्वेन च राजवंशा निरूपिता यथा यपुराण च गृधत । मद्वयेन भागवत भविष्य च । प्रनयेण ग्रह्मपुराण ब्रह्मवैवर्त ब्रह्माण्ड च । वचतुष्टयन विष्णुपुराण वायुपुराण वाराहपुराण वामनपुराण च । अ-ना--लिंग-कू-बानोत्यनन भाग्नपुराण नारदपुराण पमपुराण लिगपुराण गरुमपुराण कूर्मपुराण स्कन्दपुराण च । एषु शिनपुराणानुक्त्या पायुरूपा शिपेन प्रोक्तत्वा- च्छेवापरनामधेय वायवीय पुराणमिति तत्र तत्र लेख दर्शना विरोधपरिहारेऽपि पुराणक्य तु जातमेव । अत एव वृहन्नार. दपञ्चराने पुराणसमन्वये पविशतिमहापुराणानीति प्रदश्य क्ल्पभेदेन एकस्मिन् कल्पे एतानि अन्यस्मिन् कल्पे कानिचिद्भिना नि परन्तु पड्विशतेनाधिसनीति निरूपितम् । तत. परम पादशोपपुराणानि अष्टादशोपोपपुराणानि भष्टादर्शतिहासाश्च- चर्तन्ते इत्यल पल्लवितेन ।

·९४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् "अर्जुनस्याप्युलप्यां नागकन्यायामिरावान् नाम पुत्रो- ऽभूत् । माणिपूरपतिपुत्र्यां च पुत्रिकाधर्मेण बभ्रुवाहनं ना. म पुत्रमर्जुनोऽजीजनत् । सुभद्रायां चाभकत्वेऽपि योसाय- तिवलपराक्रमः समस्तारातिरथविजेता सोऽभिमन्युरजायत । अभिमन्योरुत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुपु अश्वत्थाममयुक्तब्रह्मा- स्रोण गर्भ एवं भस्मीकृतो भगवतः सकलसुरासुरवन्दितचर- णयुगलस्यात्मेच्छाकारणमानुपरूपधारिणोनुभावात् पुनर्जीवि. तमवाप्य परिक्षित जज्ञे । योऽयं साम्मतमेतद् भूमण्डलपखण्डि- सायतिधर्मेण पालयतीति ।" ततः परम् "पराशर उवाच । अतः परं भविष्यानहं भूमिपाला. न् कीर्तयिष्ये योऽयं साम्मतमवनीपत्तिः परिक्षित् तस्यापि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाः पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति ।" इत्युपक्रम्प "प्रपक्षत्रस्प यो योनिशो राजर्पिसत्कृतः । क्षेमकं माप्य राजानं स संस्था माप्स्यते फलो" ॥ इत्युक्तम् ततः “मागयानां वाईथाना भविष्याणामनुक्रम कय. पामि । अत्र हि वंशे पहायला जरासन्धमधाना वभूयुः । जरासन्धसुताद सहदेवात् सोमापिस्तस्मामृतवान् पक्रम्य "तस्यापि रिपुञ्जयः पुत्र इत्येते वादिया भूपतयो घर्षसहस्रमर भविष्यन्ति । योयं रिपुञ्जयो नाम वाईट योऽन्त्यस्तस्य मुनिको नामामात्यो भविष्पति । स चैनं स्वामिनं हत्वा स्वपुत्र प्रद्योतनापानमभिपेक्ष्यति तस्यापि पा लफनामा पुत्रो भविता ततश्व विद्याखय्पस्तत्पुत्रो जनक. स्तस्य प नन्दिवर्धन इत्यतेऽष्टाशिदुत्तरमन्दशतं पश्च मोताः (पपोतनामानः) पृथिवी भोल्पन्ति । ततश्च शिशु. " ·वात्स्यायनचरितम् । नागस्तत्त्रश्च काकवर्गों भविता तत्पुनः क्षेमधर्मा तस्यापि सतौजास्तत्पुत्रो विम्बिसारस्ततश्वाजातशत्रुस्तस्माच दर्मको दर्भ- काचोदयनस्तस्मादपि नन्दिवर्धनस्ततो मदानन्दी इत्येते शै- शुनागा दशभूमिपालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विपष्ट्यधिकानि भ. विष्यन्ति । महानन्दिसुतः शुद्रागर्भोवोतिलुब्धो महापयो नन्दः परशुराम इवापरोऽखिलक्षत्रान्तकारी भविता | ततः प्रभृति शूद्राः भूमिपाला भविष्यन्ति । स चैकच्छवामनुल्लाह तशासनो महापमः पृथिवीं भौक्ष्यति । तस्याप्यष्टौ सुताः मुमहत्पाया भवितारः तस्य महापास्यानु पृथिवी भोक्ष्यन्ति । महापद्मस्तत्पुत्राश्च एक वर्षशतमवनीपतयो भविष्यन्ति । न. वैव तान् नन्दान कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति । ते- पामभावे मौर्याश्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति फौटिल्य एव चन्द्रगुप्त राज्येऽभिपेक्ष्यति । तस्यापि पुत्रो बिन्दुसारो भविष्यति तस्याप्यशोकवर्द्धनस्ततः सुयशास्ततो दशरथस्ततः सङ्गतस्ततः शालिशकस्तस्मात् सो- मशर्मा तस्माच्छनधन्वा तस्य तु वृहद्रथनापा भविता । एवं मौर्या दश भूपतपो भविष्यन्ति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरं ते- पापन्ते पृथिवीं शुगा भोक्ष्यन्ती"त्यादि निरूपितम् एवमेव वा- युपुराणे उत्तरार्दै(१) ३७ अध्यापे निरूपितम्(२) । (१) मुद्रितं तु वायुपुराणं पूर्याचमेव अस्योत्तरार्द्ध तु रेयास्त्रण्डा. स्मक श्लोकद्वादशसाहस्ख्यात्मकं घर्तने तेन सह घायुपुराणस्य २४००० संख्या भवति । केचित्तु प्रदर्शितशियपुराणात्मकत्वमपि वि. हाय कल्पितपुस्तक ब्रह्माण्डपुराणत्वेन वदन्ति तदसन् ब्रह्माण्ड- पुगणस्य १२००० श्लोकात्मकस्य लिपितस्य पुस्तकस्य पाराणसी. स्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामप्युपलभ्यमानत्वात् । (२) सूत उवाच ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ततश्च यथा मे कीर्तित सर्व ध्यासेनादभुतकर्मणा। भाव्य कलियुग चैव तथा मन्वन्तराणि तु ॥ अनागतानि सर्वाणि ध्रुवतो मे नियोधत । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि भविष्यन्ति नपाश्च ये॥" इत्युपक्रम्य अधिसामकृष्णनामफ राजानमारभ्य क्षेमकान्त पञ्चरिश तिराजागा भविष्या. वृहद्रथमारम्य पुनरपि सञ्जयस्तत्पुत्र. शाक्य तत्पुत्र. शुद्धोदन इत्यादि । ततश्च मा गधा जरासन्धप्रभृतय ३२ राजान तेषां प्राधान्येन नामानि तथाहि जरासन्धस्य पुत्र सहदेव सहदेवस्य पुत्र. सोमापि ५८ वर्षाणि श्रुतश्रया ६४ वर्षाणि अगुतायु २६ वर्षाणि नि- रामित्रो १०० सुकृत ५६ वर्षाणि वृहकर्मा सेनाजिय २३ भुत. अपस्तु ४० महावाहु महावुद्धि महाभीमपराकमश्च ३५ शु. चि ५८ क्षेम २८ सुरत सुयतो वा ६४ धर्मनेत्रो ५ न. पति ५८ पुन सुव्रत ३८ दृढसेन ५८ सुमति ३३ सुक्ल २२ सुनेन ४० सत्याउत् ८३ वीरजिन् ३५ अरिजय ५० एने राजानो भविष्यन्ति चर्पसख्याना याग कृते ९७४ वर्षाणि जरासन्धस्य सहदवस्य च वपाणि नोल्लिखितानि तत्स योजने १००० सम्भवन्ति । तता पर पञ्च प्रद्योता भविष्यन्ति तथाहि मुशिक २३ पपाणि तत. पालक २४ विशाखयूप जो जनको वा ३१ भन्दिवर्धन २० एतेपावणा सयोजने १३८ वर्षाणि भवन्ति । तत पर दश शैशुनागा भूपतयो भविष्य न्ति तथाहि शिशुनाग ४० वर्षाणि फाफवणे करो या ३६ क्षमवर्मा २० अजातशनु २५ क्षतोजा पा क्षनौजा ४० विविसारो विभिसारो वा २८ दर्शको दर्भको पा २५ उदयो या उदयन ३३ नन्दिवद्धन ४२ महानदी ४३ रोपां योगे घने ३३२ चपाणि भवन्नि । सत्र शिशुनागजन्मारभ्य गणनया ३६२ व. पाणि सम्भवन्ति शशुनागसमय पर विंशतीराजानो भविष्यन्ति । रातो महानन्दिमुनादयापि वर्षशत १०० भविष्यन्ति । तान ममुद्धृत्य पाटिल्या ब्राह्मणश्चन्द्रगुप्त मृग राज्यऽभिपक्ष्यति सच २४ घणि पनि । तता मद्रनारो चिन्दुसारो या ५ पाणि ४०

·वात्स्यायनचरितम् ।
९७
आधुनिकतार्किकास्तु आधुनिकी लोकयात्रामुदाहृत्य
तावद् भविष्यदत्तं कनाप्यवगन्तुं न शक्यत इति वदन्तः पुराणेपु'
च कथाभाग दृष्ट्वा तदुक्तपदार्थानां तत्पश्चात्कालभावित्वं नि-
रूपयन्ति । तन्न सङ्गच्छते यतः पुराणपु भूतकालिकी कथा
भूतत्वेन वर्तमानकालिकों कयां वर्तमानतेन भविष्यत्कालिक
वृत्तं भविष्यत्वेन सुस्पष्टतया वर्णितम् । यदि सर्व भूतकालिकमेव
ततः परं पुराणादिनिर्माणं जातमित्ति तदा कलौ क्षीणे सन्ध्या.
शिष्टे कल्लयवतारो भविष्यतीत्युक्त्या(१) तस्यापि भूतत्यापत्तेः ।
अन्येषामपि वर्तमानानां कलिधर्माणां येषां वर्षाणां पञ्च-
ततस्तस्यापि पुत्राऽशोकवर्द्धनः २६ वर्षाणि राज्यं भोक्ष्यतीत्याद-
योऽनेक राजानो निरूपिताः।
(१) मत्स्यपुराणे ४८ अध्याये ।
" चतुर्विशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा।
सप्तमे रावणस्यार्थ जशे दशरथात्मजः ॥
अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात् ।
घेदव्यासस्तो जज्ञ जातूकर्ण्यपुरःसरः ॥
फर्तुं धर्मध्ययस्थानमसुराणां प्रणाशनम् ।
बुद्धो नवमके यो तपसा पुष्करेक्षणः ॥
तस्मिन्नेव युगे क्षीणे सन्न्याशिष्ट भविष्यति ।
कल्की विष्णुर्यथा नाम पाराशयंपुरःसरः॥"
इत्युपक्रम्य कालधर्माः संक्षेपेण निरूपिताः । निरुके पुराणे
५२ अध्याये अष्टादशपुराणानां सारांशाः श्लोकसंख्या दानमा.
हात्म्यं द्वापरे द्वापरे वेदव्यासेन पुराणानां समुद्धरणं च स.
म्यक्तया निरूपितम् । अत्राध्यायादिनिदर्शनं वाराणसीस्थराज-
कीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकानुसारेण बोध्यम् ।
विष्णुपुराणे ३ अंशे २ अध्याये ।
प्रोक्तान्येतानि भवता सप्तमन्वन्तराणि वै ।
भविष्याण्यपि विप्रर्ष समाख्यातुं त्यमर्हसि ॥१॥

·१८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् . - शत्याः पूर्व लिखितेषु पुस्तकेषु लेखोऽस्ति तेषां तथा भविष्य- 'सूर्यचन्द्रोपरागादीनामपि भूतकालिकत्वापत्तेश्च । अत एव गङ्गामाहात्म्यमधिकृत्य तदानीं गङ्गाया असत्वेऽपि तच्छ- झासमाधिमसङ्ग स्कन्दपुराणायकाशीखण्डे उक्तम् ॥ पुराणसंहिता तात ते त्रैकालिकी कथाम । इत्यादि सङ्गच्छते । वस्तुतस्तु वेदव्यासेन गुरुपरम्परया पुराणानि प्राप्तानि तथा स्वाशिष्याय प्रतिपादितानि न तु निर्मितानीति(१) ॥ (१) वायुपुराणे उत्तरार्द्ध ४१ अध्याये । ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ॥५८ ॥ तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माचापि वृहस्पतिः। वृहस्पतिस्तु प्रोवाच सवित्र तदनन्तरम् ॥ ५९॥ सविता मृत्यये प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः । इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ॥६॥ सारस्वतनधाम्ने च विधामा च शरद्वते । शरद्वतरित्रविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ॥ ६१ ॥ वर्षिणे घान्तरिक्षो वै सोऽपि त्रय्यारणाय च । भय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादात् कृतञ्जये ॥ १२ ॥ छनञ्जयात तृणजयो भरवाजाय सोऽप्यथ । गौतमाय भरद्वाजः सोऽपि निर्यन्तरे पुनः ॥६३॥ नियन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजवाय च । स ददौ सोमशुष्माय स ददौ तृणविन्दवे ॥ ६४ ॥ तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये । शक्तः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ॥ ६५ ॥ पराशराजातुकर्णस्तस्माद् द्वैपायनः प्रभुः। द्वैपायनात् पुनश्चापि मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ६६ ॥ वैशम्पायन उवाच। मया चैतत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितवुद्धये । इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृता ॥ ६७ ।।

·वात्स्यायनचरितम् । यता निर्णायकानां भूतभविष्यदर्तमानकालिकक्रिया- विशेषविषयकं ज्ञानमेव नास्ति अथना ते विष्णोरवतारं महर्पिमूर्धन्यस्य शुकदेवस्य पितरमष्टादशपुराणानां महाभा- रतेतिहासस्य पश्चपवेदस्य च वक्तारं ऋग्यजु:मामाधर्ववेदानां विभक्तारं ब्रह्ममीमांसाप्रणेतारं(२) श्रीवेदव्यासं मिथ्याभापि- त्वेन वश्चकत्वेन पापिष्ठं कल्पपन्ति । अत्र पुराणेषु अन्य- कर्तुत्वेन वेदव्यासकृतित्वे सन्देहश्चत् तर्हि ममापि महान् सन्देहो भवति तत् किं ते सम्यग् विमृष्य वदन्ति स्वरया निपीडितचेतसा वा आग्रहेण अथवानवधृतमनसा बदन्ती. त्यादिरित्यलमतिप्रसङ्गेन प्रकृतमनुसरामः । विष्णुपुराणे ४ अंशे २४ अध्याये कलिधर्मनिरूप. (१) आनन्दतीर्थापरनामधेयेन मध्यावार्येण ब्रह्ममीमांसा. भाप्ये "तथा चोकं स्कान्दे । नारायणाद्विनिष्पन्नं शानं कृतयुगे स्थितम् । किञ्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापांखलम् ।। गोतमस्य ऋषः शापात् ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णबुद्धयो देया ब्रह्मरुद्रपुरःसरः ॥ शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् । तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः। अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् । उत्सन्नान भगवान् वेदानुजहार हरिः स्वयम् ॥ चतुर्धा व्यभवत् तांश्च चतुर्विशतिधा पुनः । शतधा चकधा चव तथैव च सहस्रधा ॥ सागर द्वपक्षाशाय पुतस्तम्यानित्तये । चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमअसा ॥ कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । कोऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महामारतद्भवेत् ॥"इत्यादि ।

·९८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
शात्याः पूर्व लिखितेषु पुस्तकेपु लेखोऽस्ति तेषां तथा भविध्यः
'सूर्यचन्द्रोपरागादीनामपि भूतकालिकत्वापत्तेश्च । अत एवं
गगामाहात्म्यमधिकृत्य तदानी गढ़ाया असत्वेऽपि तच्छ.
यासमाधिमसङ्ग स्कन्दपुराणपिकाशीखण्दे उक्तम् ॥
पुराणसंहिता तात घूते कालिकी कथाम !
इत्यादि सङ्गच्छते । वस्तुतस्तु वेदव्यासेन गुरुपरम्परया
पुराणानि प्राप्तानि तथा वशिष्याय प्रतिपादितानि न तु
निर्मितानीति(१) ॥
(१) वायुपुराणे उत्तरार्द्ध ४१ अध्याये ।
ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ॥५८ ॥
तस्माचोशनसा प्राप्त तस्माचापि वृहस्पतिः ।
बृहस्पतिस्तु प्रोवाच सवित्रे तदनन्तरम् ॥ ५९॥
सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः ।
इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ॥ ६० ।।
सारस्वतरित्रधाम्ने च विधामा च शरते।
शरद्वतस्त्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ।। ६१ ॥
वर्षिणे चान्तरिक्षो चै सोऽपि त्रय्यारुणाय च ।
त्रय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादात् कृतये ॥ १२॥
कृनञ्जयात् तृणञ्जयो भरद्वाजाय सोऽप्यथ ।
गौतमाय भरद्वाजः सोऽपि निर्य्यन्तरे पुनः ॥ ६३ ॥
निर्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजधवाय च ।
स दौ सोमशुष्माय स ददौ तृणविन्दवे ॥ ६४ ॥
तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षा नोवाच शक्तये ।
शक्तः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ॥ ६५ ॥
पराशराजातुकर्णस्तस्माद् द्वैपायनः प्रभुः ।
द्वैपायनात् पुनश्वापि मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ६ ॥
वैशम्पायन उवाच।
मया चैतत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितवुद्धये ।
इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृता॥ ६७ ॥

·चात्स्पायनचरितम् । - यदेव भगवद्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज ।। वमुदेवकुलोद्भूतस्तदेव कलिरागतः । यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पशेमा वसुन्धराम् ॥ तावत् पृथ्वीपरिष्वने समर्थो नाभवत् कालिः । गते सनातनस्याशे विष्णोस्तत्र भुवो दिवम् ।। तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः ।। याते कृष्णे चकाराय सोभिषेक परिक्षितः । । प्रयास्यन्ति तदा(१) चैते पूर्वापाढा पहर्षयः(२) । पण वर्तमानः न स्वारब्ध इति फलितार्थ. । तदा कदेत्यपेक्षा- यामाह । यदैव भगवद्विष्णोरित्यादि । "कलिः पूर्व सन्ध्या- 'रूपेण वृत्तोऽपि स्वेन रूपेण सन्ध्यारूपमतिक्रम्य प्रवृत्तः प्रकर्पण वृत्त इति । एतदेव स्पष्टपति । यदवेति ।" इति विष्णुपुराणटी- फायां रनगर्भभट्टाचार्याः । (१) यदा-इति मुद्रितपुस्तके पाठः । (२) कमलाकरेण ज्योतिपसिद्धान्ततत्ववियके लोके प्रसिद्धा. नां सप्तणां स्थिरत्वं प्रतिपादितम् । येषां सप्तर्षीणां पुराणा- दिपु चारो निनापेतस्ते तु धर्मानुष्ठानोपयोगिनोऽदृश्याः केचिदन्य एव । आधुनिका अपि सप्तर्पिचारविषये ऽनेकान् विकल्पानु- दाययन्ति यथा “नक्षत्राणि राशिचक्र स्थितानि समर्पयस्तु त. द्वहिः स्थिता कदाचिदपि मघासुन स्थास्यन्ति" इत्यादि । भवानुमीयते । मया यथा मनुध्यादयो यानादिकं समारुह्य गच्छ. न्ति तथा महा अपि गच्छन्तीति चारशब्दस्यार्थ इति उप- यंधःकल्पनया चरत्वं स्थिरत्वं नक्षत्रेषु स्थायित्वं कल्पयन्ति । 'वस्तुतम्नु नक्षनकक्षातः सप्तर्षिकक्षायाथातिदूरे वर्तमानत्यानन फेनाप्याधुनिफेनाभिनयवयस्कन तमिणेतु शक्यम् एकस्मिन्नक्षत्रे यदि घर्षशतं तिष्ठन्ति यदि च गणकस्य वर्षशतवयमायुश्चेत्तदा स्थू १ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम् णानन्तरं - पुनः कृतयुगाविर्भावरसड़े "यावत् परिक्षितो जन्म यानबन्दाभिपंचनम् ।' तापर्पसहस्त्रं तु ज्ञेयं पश्चशतोत्तरम्(१)॥ सप्तर्षीणां च यो पूर्वी दृश्यते उदिती दित्रि । तपोस्तु मध्यनक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि ॥ तेन सप्तर्पयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते तु यौधिष्ठिरे काले(२) मधास्वासन दिनोत्तम ॥ तदा प्रवृत्तश्च कलिदिशाध्दशतात्मकः(३)। (१) मुद्रितपुस्तके पश्चदशोत्तरमिति पाठः । पञ्चदशोत्तरस- इनवर्षपर्यन्त शुद्धः क्षत्रियवशः स्थास्यतीति टीकाकारस्तदर्थो. ऽपि निरूपितः तन सङ्गच्छने लेखकादिना मूले कृतस्य प्र. मादस्य सकाकारैरपि तथैवार्थस्य प्रदर्शितत्वात् । तथास्ये प. गिक्षिदारभ्य नन्दपर्यन्ताना मध्ये चाहंद्रधा वर्षसहस्रमेकं ततो. एत्रिंशदुत्तरमन्दशत पञ्च प्रद्योताः तत. शैशुनागा दश भूमि पालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्टयधिकानि ततो महानन्दिसुतो नन्द इत्यधस्तादुक्त विष्णुपुराणे १५०० वर्षाणि भवन्तीत्यस्यो न्मत्तप्रलापापत्तेरिति । (२) ते तु पारिक्षिते काले इति मुद्रितपुस्तके प्रामादिका पाठः । “आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वी युधिष्ठिरे न. पतौ" इत्यादिनिर्दिश्यमानबृहत्सहितावचनविरोधात् । "प्रयास्य- ति यदा चते पूर्वापाढा" इत्यपि प्रामादिकमेव । अन्यथा युधि ठिरसाये परीक्षित्समयेऽपि मघासु सप्तर्षय स्थिता अथ नन्द- समये पूर्वापाढायां गar पर तु परीक्षिदारभ्य नन्दपर्यन्तं १५०० वर्षाणि भवन्तीति मघा आरभ्य शतभिषापर्यन्त पञ्चदशनक्षत्राणि भवन्तीति शतभिषड्नक्षत्रे सप्तपिस्थित्यापत्ते । (३) कलिप्रमाण ३६०००० मानुषवर्षाणि दिव्यवणि तु शनानि योजनया १२०० द्वादश शतानि इत्यग्रेस्मिन्नेव पुराणे निरूपितम् । तदा कलिः प्रवृत्तः प्रक- सत पश्च ·वात्स्यायनचरितम् । यदेव भगवद्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज ॥ वमु देवकुलोद्भूतस्तदैव कलिरागतः । यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पशेमा वसुन्धराम् ॥ तावव पृथ्वीपरिष्वने समर्थो नाभवत् कालिः । गते सनातनस्यांशे निष्णोस्तत्र भुवो दिवम् ॥ तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः ॥ याते कृष्णे चकाराय सोऽभिषेक परिक्षितः । प्रयास्यन्ति तदा(१) चैते पूर्वापाढा महर्पयः(२) ।। . पण वर्तमानः न स्वारब्ध इति फलितार्थः । तदा कदैत्यपेक्षा. यामाह । यदैव भगवद्विष्णोरित्यादि । “कलिः पूर्व सन्ध्या. रूपेण वृत्तोऽपि स्वेन रूपेण सन्ध्यारूपमतिक्रम्य प्रवृत्तः प्रकर्पण वृत्त इति । एतदेव स्पष्टपति । यदैवेति ।" इति विष्णुपुराणदी- फायां रनगर्भभट्टाचार्याः । (१) यदा-इति मुद्रितपुस्तके पाटः । (२) कमलाकरेण ज्यौतिषसिद्धान्ततत्वविवके लोके प्रसिद्धा. नां सप्तणां स्थिरत्वं प्रतिपादितम् । 'येषां सप्तर्षीणां पुराणा- दिपु चारों निकापतस्तं तु धर्मानुष्ठानोपयोगिनोऽदृश्याः केचिदन्य पर । आधुनिका अपि सप्तर्षिचारविषये ऽनेकान् विकल्पानु- द्भाधयन्ति यथा “नक्षत्राणि राशिचक्रे स्थितानि सप्तपेपस्तु त. द्वहिः स्थिता कदाचिदपि मघासु न स्थास्यन्ति" इत्यादि । अमानुमीयते मया यथा मनुष्यादयो यानादिकं समारुह्य गच्छ• न्ति तथा ग्रहा अपि गच्छन्तीति चारशब्दस्यार्थ इति उप. धाकल्पनया राव स्थिर दक्षपुर स्थापीय कामयारि वस्तुतस्तु नक्षत्रकक्षातः सप्तर्षिकक्षायाश्वातिदुरे वर्तमानत्वात न फेनाप्याधुनिकेनाभिनयवयस्केन तविणेतुं शक्यम् एकस्मिनक्षत्रे यदि घर्षशतं तिष्ठन्ति यदि च गणकस्य वर्षशतद्वयमायुधेत्तदा स्थू ·१०२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकामाम् तदा नन्दात् प्रमृत्येप कलिद्धिं गमिष्यति । यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि ।। प्रतिपानं फलियुगं तस्य संख्या नियोध में । त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां दिन मानुपमख्यया ॥ पष्टिं चैव सहस्राणि भविष्यत्येप वै कलिः । शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च च संख्यया ।। निःशेपेण ततस्तस्मिन् भविष्यति पुनः कृतम् । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम । युगेयुगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः । वहुन्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुलेकुले ॥ पुनरुक्तबहुलवाद तु न मया परिकीर्तिताः ॥” इति । श्रीवराहमिहिराचार्येण घेद-धर्मशास्त्र-पुराणादीनि स. मालोच्य बृहत्संहितायां १३ अध्याये सप्तपिचारमकर- णे उक्तम् । "आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वी युधिष्ठिरे नृपतौ । पद्विकपञ्चद्वियुतः २५२६ शककालस्तस्य राज्यस्य ॥३॥ लगतिदर्शनगणितैक्यं भवितुमर्हति । एवमेव भास्कराचार्यण ग्रहग णिते भगणोपपत्तो नहाणां मन्दोश्चादिग्गणितैक्यपक्षे "नायमर्थः पुरुषसाध्य" इत्याद्युक्तम् । नवीनानामपि मते येषां तारागणानां सुमहतिदूरवर्तित्वादसत्वं पूर्व निश्चितमासीत् तेषामिदानी दूर- दर्शकनवीनयन्त्राविर्भावेन सत्यमेव सुनिश्चितं जातम् । तस्माद्विष्णुः पुराणटीकाकारादिप्रदर्शितरीत्या यन्नक्षत्रेण समं सप्तर्षीणामुदयो दृश्यते तस्मिन्नेव नक्षत्रे तदानामवस्थानं वक्तव्यमिति । सप्तर्षीणां चाराभावेऽदृश्यत्वे च वृद्धगर्ग-कश्यप-वराहमिहिरादीनां तञ्चा- रनिरूपणं धूमाच्छादिते किरणरहिते प्रत्येकर्पिदर्शने ऽशुभफ. लनिरूपणमुन्मतमलाप एवेत्यलं पल्लवितेन ।

·वात्स्यायनचरितम् । घर्पसहस्रत्रितयं शतमेकं सप्ततिनवाया ३१७९ च शककालयातमिश्रं कलेर्गतं धर्मपुत्रात् तु(१) ॥४॥ (१) पाठोऽयं घाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयसर- स्वतीभवनस्धे पुरातने पुस्तके घर्तते । मुद्रितपुस्तके च भ्रुटि- तस्तथैव टीकापि त्रुटिता वर्तते । त्रुटितमूलपुस्तकानुसारेण भ. होपलेन टीका कृता इति कथनं तु साहसमियाभाति । मुद्रितटी. काप्रदर्शितरीत्या कृतया गणनया इदानीमुत्तराभाद्रपदासु सप्तपी. णां स्थितिरायाति तत्तु दृग्गणितैक्यविरुद्धम् । मासन् मघास्वित्यादिना तत्र संयुक्ता इत्यन्तेन मन्येन . स्तुप्रयं प्रतिपादितम् युधिष्ठिरस्य राज्यकालः तस्य शककाला- नयनप्रकारः गतकलियुगाब्दानयनप्रकारश्च । तथाहि धर्मपुत्राद् युधिष्ठिरात् वर्षसहस्रत्रितंयम् एकं शत नवाग्रा सप्ततिश्च ३१७९ एतद्वर्पवृन्दे शककालयातमिधे सति गतकलियुगाब्दाः समा- यान्ति । पड्विकपञ्चद्वियुतः २५२६ एतद्वर्षवृन्दे शककालयुक्त सति राज्यातकालः समायाति । पृथ्वी शासति युधिष्ठिरे अ. र्थात् राजसिंहासनाधिरूढे मघासु सप्तर्षयः आसन् इति । अत्र धर्मपुत्र युधिष्ठिरसमयात् गतकलियुगाब्दानयनं प्रदर्शितमतः कलि. युगारम्भात् पूर्वकालावस्थायित्वे द्वापरयुगावस्थायित्वं सुन्यक्तम् । अत एव सप्तर्विचारप्रकरणे भट्टोत्पलेन वृहत्संहिताटीकायां "क- लिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्ते पितृदेवतम्"इत्युक्तवृद्धगर्गवचनं सङ्ग च्छते । ते सप्तर्षय इति भावः। शककालस्तस्य राक्षश्च राज्यस्यति या पाठः तस्य युधि- ष्ठिरस्य शककालः अत्र शकशब्दः संवत्सरवाचकः पारिभाषिक: तथाह ज्योतिर्चिदाभरणे १० अध्याये "युधिष्ठिरों विक्रमशालिवाहनौ नराधिनाथी विजयाभिनन्दनः । इमेनु नागार्जुनमेदिनीविभु. चलिः क्रमात् पट् शफकारकाः कलौ ॥” इति । विस्तरस्तु पाचस्पत्ये वृहदभिधाने शकशब्दविवरणे द्रष्टव्यः । .

·. न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् एकस्मिवृक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् । मागुदपतोऽप्यविवराहजून्नयन्ति तन संयुक्ताः ॥ ५॥" एतदनुसारेणास्मिन् १९७२ विक्रमाब्दे १८३७ शा- कान्दै १९१५ स्त्रीष्टाब्दे कलियुगस्य ५०१६ सौरव. पाण्यतीतानीत्ययं वहनां ज्योतिर्विदां सिद्धान्तः एतदेव स्पष्टयामि । तथाहि युधिष्ठिरराज्यकाले मघानक्षत्रस्य कस्मिन् पादे वा. सिंहराशौ कस्मिन्नशे सप्तर्पयः स्थिता इति लेखाभावात् सूक्ष्मगणनायां व्यतीतवर्पसंख्यायां किश्चिदन्तरं सम्भ. वतीति स्थूलगणन या प्रदर्यते । इदानीमपि आकाशे सप्तर्पयो मघास्य वर्तमाना दृश्यन्ते इति नैव तिरोहित. मस्ति विदुपाम् तथा सति प्रथमावृत्तौ मघा आरभ्य म. पद्धिकपश्चद्वि २५२६ युतः इदानीन्तनशकफालः १८३७ युक्त्या ४३६३ एतापन्ति वर्षाणि व्यतीतानि तानि च तस्य रा. ज्यत्यागकाला स्वर्गारोहणकालाद्वा अवगन्तव्यानि । यतः प्राय निर्वाणकालान्मरणकालाद्वा घर्षारम्भव्यवहारो भवति शा- लिवाहनशककालविपये सिद्धान्तशिरोमणी गणिताध्याय भास्क राचार्याः। याताः पण्प्रनयो युगानि भवितान्यन्यागानिवयं नन्दान्दुिगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते फलेवत्सराः । गोदीद्वदिस्तादननगगोचन्द्राः१९७२९४७१७२६शकान्दान्विताः । मा सङ्कलिनाः पितामहदिने म्युर्यमाने गमाः ॥ २८ ॥ पया प जनानां महावीरस्यामिनिर्वाणकालात् संवत्सरा- रामः । एवं सति राजतरङ्गिण्युक्त ६५३ गतेपु कलियर्पण युधिष्ठिरायस्थाने दानींतन ४३६३ गतयुधिष्टिरादयोगे ५०१६ कलिग HERE: समापारतीति सर समजनम् ।

·वात्स्यायनचरितम् । घापर्यन्तं २७०० सौरवर्षाणि नृणां वर्षाणि. वा अतीतानि (१) पुनरपि द्वितीयाहत्तौ() तथैव २७०० वर्षाणि अतीता- (१) यायुपुराणे उत्तराई ३७ अध्याये सप्तर्षयस्तदा प्राहुः प्रतीपे राशि वै शतम् । सप्तपिशः शतैर्भाच्या आन्ध्रान्तास्ते त्वया पुनः॥ ४१२ ॥ सप्तविंशतिगर्यन्ने कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । सप्तर्पयस्तु तिष्ठन्ति पर्यायेण शत शतम् ॥ ४१३ ।। इति (२) यानीपर्यन्तमेकात्तिरेव कथं न मन्तव्या नथा सति "ततोऽपि द्विलहलंपु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दगज्य च चाणक्यो यान् हनिष्यति ॥" इति सन्दपुराणरथं पत्रन युन समन्धयनीयम् ? । अपि च जनमजयप्रदत्तं ताम्रशासन कुन गच्छेत् ? तत्ता. भ्रशासनस्य प्रतिलिपिः सन् १८७५ मवेम्बरमासमुद्रिते इण्डियन् यटिक्योरी पुस्तके वर्तते तथाहि "श्रीगणाधिपतये नम पान्तु घो जल दश्यामा शाज्याघात- कर्कशाः त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरियाहव स्वस्ति श्रीज- याभ्युदये युधिष्ठिरशके प्लवङ्गाख्ये एकोननवतिवत्सरे सहस्य- मासे अमायस्पायां सौम्यवासरे धीमन्महाराजाधिराजपरमे. श्वरो धारप्रतापशालो फुकुलोद्भयो धैयाघ्रपादगोनजा धीज- न्मेजयभूपः फिष्किन्धानगर्या सिंहासनस्थः सकलयर्णायम धर्मप्रतिपालक' पश्चिमदेशस्थसीतापुरवृकोदरक्षेने मुनिदमठस्य गरुवाहनतीर्थश्रीमदशिप्य कैकयनाथैराराधि. तसीतारामस्य पूजार्थ कृतभूदागसाधनमस्मत्प्रपितामहयुधेि. ठिगाधिष्ठितमुनिवृन्दक्षेत्रेऽस्य चतु सीमापरिमितिकम पूर्वभागे उत्तरवाहिन्या: तुगभद्राया पश्चिमे दक्षिणभाग अगस्त्या- श्रमसमभादुत्तरे पाश्चिम पाणEE पूर्षे मागे मिना नद्याः दक्षिणे एत मध्यस्थमुनिधन्दक्षन माच्छिध्यपरंपरया आचन्द्रापर्यन्त निधिनिक्षेपजलपाषाणआक्षणी(?) मागामि- सिद्धसाध्यतेज स्वाभ्यसहितं स्वयुद्ध्यनुकूलेन तनत्य- अस्मन्माता- ·१०६. न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् नि सङ्कलनया ५४०० वर्षाणि गतानि । युधिष्ठिरमहाराजस्य द्वापरयुगे वर्तमानत्वात् वर्षसहस्रात्मकमायुः सम्भवति(१) पित्रोः विष्णुलोकप्राप्त्यर्थ हरिहरसन्निधौ उपरागसमये सहिर• ण्येन तुंगभद्राजलधारापूर्वकं क्षेत्र यतिहस्ते दत्तवानस्मि एत. धर्मसाधनस्व साक्षिणः आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च चोभू मिरापो हदयं यमच माहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ये धर्मध जानाति मरस्य वृत्तम् दानपालनयोर्मध्ये दानाच्,योनुपालनम् दाना• स्वर्गमवाप्नोति पालनादच्युतं पदं स्वदत्ताद् द्विगुणं पुण्यं पर दचानुपालनं परदत्तापहारेण स्वदत्तं निष्फलं भवेत् स्वदत्ता पु. त्रिका क्षेया पितृदना सहोदरा अन्यदत्ता तु जननी दत्तभूमि परि- यजेत् । अन्यैस्तु छर्दितं क्षुद्रः षभिश्च उठर्दितं न तु । ततः कएस्ततो नीचा स्वयंदत्तापहारकः स्वदत्तां परदत्तांचा प्रवृत्ति हरेत यः परिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते क्रिमिः।" इति ॥ केचिनु अनियतस्यरूपां लिपि नियतस्वरूपां परिकल्प्य तत् ताम्रशासनं कृत्रिम निरूपयन्ति । धन्ये तु तत्रोकाः वसंवत्सरसदस्यमासकृष्णपक्षामायास्या- सौम्ययासरोपरागादियोगा इतः पूर्व प्रयोदशशतान्यो सम्भवन्तीति स पय समयो महाभारतस्यति धदन्ति । याराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयप्रधानगणिताध्यापकन महामहोपाध्यायधीयादयशानि-सी. आई. ६. महादायन तु पूर्वोक्त कुकल्पनानिरासपूर्वकं पणितेन चाम्रशासनं तदुककालि. फमेय ध्यवस्थापितमिति । (१) युधिष्ठिरस्य पर्पसहस्रपरिमितमायुरभूदित्या ममामहो नास्ति यदि महामारतमत्स्यपुराणादिनिरूपितमायुदायादियुगव्य यस्था मिथ्येय तदा युधिष्ठिराऽपि बाभूत् मारतीयं युद्धमपि माभूत् मयं स्यपालकहितं कायं समनयरिपतमिति तदुदा.. रम्पापुनियानुनस्यत्ययस्थापन न किमपि याच्यम् । कि आतं नसातमिति मयंती मगवानय पंदमयानु यया रिया शाखा निल पप स्पा सामान्य तंतयेय निरुपदिश्यत इति ।

·१०७ . वात्स्यायनचरितम् । तथोक्तं मत्स्यपुराणे १३१ अध्याये द्वापरयुगे घेदव्या. सेन वेदानां तच्छाखानां विभागप्रसने तच्छिष्याणां कल्प. सूत्रतद्भाव्यरचनाप्रसङ्गे। "द्वापरेवभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम्।” इत्युपक्रम्य । पूर्ण वर्षसहस्रं तु(१)परमायुस्तदा नृणाम् ।"इत्यायुक्तम् । (१) पाठोऽयं पाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयहस्त. लिखितपुस्तके वर्तते मुद्रितपुस्तके तु पाठभेदोऽध्यायक्रम भेदश्च धर्तत इति । चिरजीधित्व प्रमाणं तु "दश वर्षसहस्राणि दश घर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्या ब्रह्मलोक प्रयास्यति । इति पाल्मीकिरामायणादिकं पर्तत एव । जैनयोद्धान्थे- प्पपि पहनां चिरजीवित्वं प्रतिपादितमेव । खीष्टीयानामपि प्रन्ये बहूनां दीर्घजीवित्वं महम्मदीयानामपि पुस्तके बहूनां चिर- जीवित्यं प्रतिपादितमिति बहूनामैफ्याद् युधिष्ठिरस्य घर्षसहस्र- जोषित्वे ने किमपि चित्रं प्रतिभाति । अपि च सम्यन्धाभिधेयप्रयोजनाधिकारीत्यनुसन्धचतुष्टयम् उदेशो लक्षणं परीक्षा चेति निरूपणक्रमः सञ्चापरिभाषा चेति शा- समुखम् इति यथा संशया परिभाषया येन च कमेण पुराणानां प्रणयनं तथैव तेषां समालोचने न किमप्यसमञ्जसम् । केचित्तु उत्तरायणे गते सूर्ये मरणमिच्छतो भीष्मस्य शरश- ग्यां गतवत माधुनिकरीत्याऽसमअसं निरूपयन्तो गणितेन तत् से- साध्य महाभारतस्यातात्कालिकत्वमाहुस्तन वायत्कालं गणितेन शरशय्यायामवस्थानासिद्धः । कुघरगुप्ता दिशमुष्णरस्मो गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलय । दिग् दक्षिणा गन्धयह मुखेन पलीकनिःश्वासमियोत्ससर्ज ॥ इति शियपुराणमूलककुमारसम्मषानुपपत्तेचा ·१०८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् श- आधुनिफलोकयात्रामुदाहृत्य परीक्षणे तु आकाशस्थितानां घहूनां पदार्थानां भूमिस्थितानां च बहूनां पदार्थानाम शेषधि. शेषरूपेण सर्वात्मना ज्ञानं न भवतीति कुतो युधिष्ठिरस्य चि. रायुष्वं भीमस्य दस्तिसहस्रबलत्वं भीष्मपितामहस्य रशय्याशयनं च सियेत् ? । इतः पूर्व व्योमयानादीनामपि अ. सम्भव पवासीत् दृश्यते चानवरनं प्रत्यहं विज्ञानविद्यामाहिम्ना नघनवं वस्तु याविर्भवतीति तत्सर्व नासम्भवीति । घेदधर्मशालपुराणादीनां न्यायादिदर्शनानां च परस्परवि- रोधपरिहारार्थ मधुसूदन सरस्वत्याख्यभिक्षुणा प्रस्थानभेदमन्थे उदयनाचार्यण न्यायफुसुमाअलौ ज्योतिपपुगणयोरेकवाक्यता- सम्पादनाय पण्डितवरश्रीरामचन्द्रेण अविरोधप्रकाशनन्थे च घ हयः प्रयासाः कृताः । वस्तुतस्तु तेपमिकवाक्यतासम्पादनमै. फमत्यं च न केनापि फर्तुं शक्यं नथात्वे विशिष्टाद्वैताद्वतद्वतद्वित मतभेदो न स्यात् मम तु मते तदपि ब्रह्मानिर्वचनीयवसाधकमेव । माधुनिकास्तु मन्वादिप्रणीतधर्मशास्त्राणां पुराणानामपि न्यूनाधि- कपाठदर्शनानिवन्धेपद्धृतानां वयनागां तदुपलब्धपुस्तकेष्वनुपल. म्मान्महाविप्लवं वर्णयन्ति तदपि शास्त्रतात्पर्यानवयोधात् । यथा अस्यां लोकमसिद्धायां मनुस्मृती ११९६ संवत्सरलिखित तेन तालपत्रपुस्तकेम संबादे कृते ७५ श्लोका अधिका दृश्य. म्ते । अपरापि ६००० श्लोकामिका पट्साहनी वृद्धमनुस्मृतिर्वा गृहन्मनुस्मृतिः वागणस्यां मिसिरपोपरास्थले कान्यकुञ्जस्य पं० विश्वेश्वरदत्तव्यासस्य गृहे घर्तमाना मया न्येऽपि मनुसंहिता-मनुसिद्धान्त-मनुहोरा-नामका प्रन्या धर्तन्ते । तथोक्तं नारदमहिनायामारम्भे "प्रताचर्चा पसिष्ठोत्रिमनुः पौलस्त्यलोमशी। मरीचिरनिराध्यासो नारदः शौनको भृगुः ॥ यवनश्च्यवनो गर्गः कश्यपोऽथ पराशरः । अष्टादशैते गम्भीरा ज्योति शासप्रवत्तंकाः॥ सिदान्त-संहिता-हारामपस्कन्धप्रयारमकम् । अ.

·पात्स्यायनचरितम् । घदस्य निर्मलं चक्षुज्योनिःशास्त्रमिहोच्यते ॥"(१) इत्यादि। मानवपुराणमप्युक्तम(२) पराशरोपपुराणे १ अध्याये । एवं मानव श्रोतसून(३) स्मार्तसूत्रं शुल्बसूत्रमित्यादयो ग्रन्था मनुमोक्ता वर्तन्ते एनानगनुविमध्य केवलमुपलधां मनुस्तुति पठित्वा चिप्लव' वर्णयन्तो निपुणतरं निराकरीया इति । पुराणेष्वांप श्रीमद्भागवतस्यक पुस्तकं ममान्तिक एवा. स्ति उपलभ्यमानेन भागवतेन सवादे कृते श्लोकानां भायखीणि सहस्राणि अथ च १५ अध्यायास्तत्र न मन्ति किन्तु योप. देवजन्मनः १५० वर्षेभ्यः पूर्व लिखित पुरातनं सम्पूर्ण तत् पुस्तकम् । एवं वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयसरस्वतीभवने वर्तमानं भविष्यपुराणं १४५०० श्लोकात्मकं सम्पूर्ण वर्तते तत्र सकवर-जहाँगीर-शाहजहा इत्यादिराशा चर्चापि नास्ति । यया आधुनिका भविष्यपुराणस्याधुनिकत्वं वदन्ति । भविष्यपुराणं भविष्योत्तरपुराणं भविष्योत्तरोत्तरपुराणं भविष्यपुराणपरिशिष्टं च धर्तते । महाभारतं वर्तते तस्य पूरको हरिवंशस्तस्यापि पूरक भविपत् पर्व च वर्तत इत्यन्यदेतत् । अत्रैव महारामायणापरनामधेयस्य योगवासिष्ठस्यैकं पुरात. नं पुस्तकमस्ति तत्र प्रत्येकपुष्यिकायां "शतसाहस्न्यां संहि- तायां यालकाण्डे (मादिकाण्डे )" एवं लिखितमस्ति । भस्यै। वायोध्याकाण्ड वाराणस्यामेव रंगीलदासफाटकसंशके प्रदेशे तमो. सकरपाडानामके स्पले पं. गणेशरामव्यासस्य निकटे मा. (१) अत्रोक्ता मनुप्रन्धाः कश्यप-पराशरादिभिः स्वेषु संहिता. दिप्रन्धेषु समुरधृताः तत्सर्व यनारस-संस्कृत-सीरीजमुदिते ज्यो- तिपसिलान्तसंग्रहे भूमिकायां प्रदर्शितमस्माभिः । (२) अस्य पुराणस्यानेके अध्यायाः कैवल्यरतमन्ये समु. घृतास्ते च वाराणस्यां पण्डितपने मुद्रिता वर्तन्ते । (३) भाष्यसहितं वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीप. सरस्वतीमयने पतते । मुलं तु यूरोपदेशे मुद्रितमस्ति।

·।
न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
एवं सति कलिवर्षेषु ६५. मितेषु गतेषु युधिष्ठिर -
महाराजस्य वर्तमानत्वं निरूपयन्ती राजतरङ्गिणी अपि
साच्छते।
"शतेषु पदम सार्देषु व्यधिकेषु च भूतले ।
कलेतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः ॥" इति ।
एवं सति मघा आरम्य पूर्वापादापर्यन्तं १०
नक्षत्राणि भवन्तीति परीक्षिदाण्याभिषेकसमये वर्षाणां दश
शनानि १००० अतीतानि । अयमेव परमार्थो विष्णुपुराणस्य
ये सप्तर्पयो मघास्त्रासन् युधिष्ठिरसमय इति शेपः एते च तदा
पूर्वापादो प्रयास्यन्ति सदैव भगवति वासुदेव श्रीकृष्णे दिवं
याते सति परीक्षितो राज्याभिषेकं कृत्वा सानुजो युधिष्ठिरोरा
ज्यं तत्याज । एषः कलिः नन्दात् प्रभृति दि गमिष्यतीति ।
अतो निष्पन्न परिसिद्राज्याभिषेकसमये कलिवर्षाप्यतीतानि ६५३
ततश्च पाईद्रया भूपतयः सहस्रवर्षपर्यन्तम् ।
ततश्च प्रद्योतनामानो भूपंत पोऽत्रिंशदुत्तरमन्दशतम् ।
ततश्च शुनागास्त्रीणि वर्षशतानि विषष्ट्यधिकानि ।
ततश्च महापपस्तत्पुत्राश्च एकशतम् ।
१००
२२५३
१०००
सीविजनी तत्पुस्तकसंग्रहस्य विक्रयान जाने तत् कुत्र गतम् ।
एवं तमियन्धकारपद्धृतानां भारतवचनानामुपसम्पमा
ने महामारते कचिदनुपलम्मान्महाभारतस्यापि नवीना स.
स्तित्वमायस्थितस्यादिकं प्रलपन्ति तदपि तात्पर्यानवयोधात्
मात्रमारत-जैमिनिमारतादीनां विद्यमानस्यात् ।
एपं सर्पमननुषिमय पकापे महान् विप्लयो भवेत् ।

·वात्स्यायनचरितम् । नवैव नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति । तेपामभावे मौर्याच भोक्ष्यन्ति कौटिल्य एव चन्द्रगुप्तं राज्ये ऽभिपेक्ष्यतीति । इत्थं स्थूलगणनया विष्णुपुराणेन २२५३ कल्यन्देष्वती- तेषु ततः परं चन्द्रगुप्तस्य राज्याभिषेकसमयः समायाति । एवं सति ततोऽपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान् हनिष्यति ॥ इति स्कन्दपुराणीयवचनमपि सङ्गच्छते । एवं च पूर्वोक्तं भागवतीयं वायुपुराणाप मत्स्यपुराणीयं च वचनं सङ्गच्छत इति। अपि च विक्रमान्दारम्भात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणपदवी गतानां जैन २४ तीर्थङ्कराणां महावीरस्वामिनां कौटिल्प. शास्त्रस्य मिथ्याशास्त्रनिरुत्या उक्तसमयादनल्पपूर्वकालावस्था- यित्वं कौटिल्यस्य सहच्छत इति सर्व समञ्जसम् । आधुनिकास्तु द्रदेशस्थैरत्युग्रबुद्धिभिर्महासामर्थ्यवद्भि- श्चिरस्थैरपि दुरपिगमान् विषयान् तस्मिन् समयेऽल्पाया. सेनाल्पेन कालेन राजदूतेन येन केनचिन्मेगास्थनीसनाम्ना याथातत्थ्येनाऽवगतान् समाकळय्य पुस्तकनिर्माणाभावेऽपि त. माम्ना पत्रादिना सङ्कलिते पुस्तके 'सेन्द्राकोत्तस' 'सेन्द्राकोतस' 'जन्द्रमस'इसाकारकैः पदैः स्वविधायुद्धिमहिम्ना चन्द्रगुप्तं परि- कल्प्य तत्मकरणे चाणक्यस्य चर्चाया अभावेऽपि बलात्कारेण चाणक्यं सन्निवेश्य अशोकवनस्य चन्द्रगुप्तपौत्रस्य चर्चाया अभावेऽपि यं कश्चिदशोकं सनिवेश्य तज्जीवनचरितादिक पयोक्तशिलाशासनादिभ्यो पथोक्तरीत्या परिकल्प्येदानी महाभारतं विष्णुपुराणं वायुपुराणं मत्स्यपुराणं श्रीमद्भागवत स्कन्दपुराणादिकं च समन्वेतुमिच्छन्ति यदि न पारयन्ति S

·११२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
तदा तान्येवावज्ञायोपहसन्ति “सर्व गप्पं" "सबै गाँजा" इति
वदन्तीति शोकस्थानम् ।
यदि च निरुक्तपुगणादिनिर्दिष्टचन्द्रगुप्ताशोकवर्धनादि-
भ्यो भिन्ना अर्वाचीनाश्चन्द्रगुप्ताशोकमभृतयस्तदा नासम्भवः
तथाहि विष्णुपुराणे १ अंशे १५ अध्याये ।
"युगेयुगे भवन्त्येते दक्षायाः मुनिसत्तम ।
पुनक्षेत्र निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुद्यत्ति ॥ ६१ ॥"
विष्णुपुराणं ४ अंशे २४ अध्याये कलिधर्मे एवं
"ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजर
युगेयुगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः ।।
पहुवामामधेयानां परिसंख्या सुलेकुले ।
पुनरुक्तवत्वात् तु न मया परिकीर्तिताः ।।"
"एप तूदेशतो वंशस्तचोक्तो भृभुजा मया ।
निखिलो गदितुं शक्यो नय जन्मशतैरपि ॥" इति
युधिष्ठिरार्जुनभीमरोननकुलसहदेशः पञ्च भ्रातरः पाण्डवा
इति सार्वजनीनासिद्धिः । विष्णुपुराणे ४ अंशे २१ अध्याये
परिक्षितोऽपि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेन भीमसेनाथत्वारः पुत्रा
भविष्यन्तीति । ततश्च शतानीकाद् द्वादशपुरुषानन्तरमपर:
शतानीको भविष्यतीति । सर २२ अध्याये गुरुक्षपस्ततो
वसो
वत्सान्सव्यूहस्ततः पनिव्योमस्तस्यापि दिवाकरस्तस्मा•
त् सहदेवः । ततश्च प्रयोदशपुरुषानन्तरं सञ्जयस्तस्माच्छा-
यः शास्याएद्धोदनः । ततः २३ अध्याये नरामन्यसुताव
सहदेवादित्यादि भविष्यत्वेन निरूपितम् ।
अत्रापरे इनिहासतसविदः “यात्स्यायने मल्लनागः
फौटिल्यथगात्मन" इति इमचन्द्रस्य कोपं "विष्णु.
.

·वात्स्यायनचरितम् । गुप्तस्तु (कौण्डिन्यः) कौटिल्यः चाणक्यो द्रामिलौशुल" इति पुरुषोत्तमदेवस्य को चावलम्ब्य वदन्ति पत् पारस्या- यनचाणक्य एव इति न्यायदर्शनभाष्यं चाणक्येनैव कृतं ते तु वदतो व्याघातेन द्रादेव निराकृता भवन्ति यतः कोशे कौटिल्यस्यापि पाठात् कौटिल्येन स्वनिर्मितेऽर्थशास्त्रे प्रथमे ऽधिकरणे द्वितीयेऽध्याये "सांख्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकी"(१)त्युक्तत्वात् स च न्यायशास्त्रं जानात्व नेति वात्स्यायनेन तु न्यायभाष्ये "सेयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आधारः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता " (१) महिसूरस्थ-ओरिअण्टल लाइब्रेरी सीरीजमुद्रिते पुस्तके ६ पृष्ठ द्रएव्यम् । केचिनु सांख्ययोगयोरुपनिषत्सु अनेकत्र चर्चितत्वात् पुराणे. वपि भागवतादिपु “पञ्चमः कपिलो नाम-प्रोवाचासुरये सांख्य". मिति, मत्स्यपुराणे १५७ अध्याये पा० रा० सं० पाठशालीय. पुस्तके २७० पन्चे। "अथान्यदूपमास्थाय शम्भु नारायणोऽव्ययः । आजगाम महातेजा योगाचार्यों महायशाः ॥ साख्याचार्योतिमतिमान् कपिलो ब्राह्मणोऽपि वा। उभावपि महात्मानौ जन्ती क्षेत्रतत्परी ॥ इति । सांण्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकीति सुष्ठूक्तं कौटिल्येनेति घदन्ति तदप्यल्पक्षतामात्रं सांख्यसूत्रषडध्याय्यां "न घयं पटपदार्थ- धादिनो पैशेषिकादिवत्" इत्युक्तस्यान्न्यायवैशेषिफयोरेकवाक्यतया सांख्यापेक्षयाऽपि न्यायस्य पूर्वकालिकत्वं महर्षीणां सम्मतमिति । सम्प्रदायविदस्तु यथोक्तश्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासोक्तन्याय- शाखस्यैवान्वीक्षिकीपदयाच्यत्वादिदं फौटिल्यार्थशास्त्रं यत्र तत्र तविरुद्यार्थप्रतिपादकत्वात् कल्पितमिवामातीत्युपेक्षणीयमित्याहुः। १५ ·. न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इत्युक्तत्वाब्यक्तिभेदः कर्दभेदो बुद्धिभेदः सिद्धान्तभेदव मुम्पक्त एव । अत्र इतिहासतत्त्वविद्हरवः केचिद्वदन्ति "तदानीं न्याय- शास्त्रं नासी"देवेति तथालेऽपि सिद्धं नः समीहितं "मृलं नास्ति कुतः शाखा" इत्याभाणकेन यदि तदानीं न्यायशास्त्रमेव नासीत् तदा भाष्य कस्य कृतं चाणक्यवात्स्यायनेनेति । काममूत्रव्याख्यायां “वात्स्यायन इति स्वगोत्रनिमि- चा सञ्ज्ञा मल्लनाग इति सांस्कारिकी"(१) इत्युक्तत्वात अयं चाणक्यो वात्स्यापनो राजमन्त्रित्वात् कामशास्त्रे ऽर्थशास्र चैकपैच रीत्या अधिकरणाध्यायक्रमेण लौकिकविपयान् संगृह्य तच्छास्त्र प्रणीतवान् इति नायं नैयायिक इति सिद्धम् । एवं स्थिते निर्दिष्टाश्वलायनसूत्रोक्तवत्सभेदाद्वात्स्यायनभे- दस्तझेदान् कौटिल्य चाणक्यभिन्नेन महर्पिणा चात्स्यायनेन न्यायभाप्यं मणीतमिति मुळूक्तम् । अपि च चाणक्यनैव न्यायदर्शनमाप्यं कृतमिति वदन्त. याणक्यस्य विष्णुपुराणादौ पाठात् तस्य चाणक्यपथाद्भावित्वं संसाध्य पुराणानापर्वाचीनत्वं न्यायभाष्यस्य प्राचीनत्वं मलपन्ति तदप्यनधिगतशास्त्रतात्पर्यमूलकमेव । यतश्छान्दो- ग्योपनिपत्सु ७ प्रपाठके १ खण्डे "अधीहि भगव इति सोपससाद सनकुमारं नारदस्त होवाच । यदत्य तेन मोगसीद तनस्न ऊर्व वक्ष्यामीति ॥ १॥ स होवाचदं भग- वोऽध्यमि यजुर्वेद, सामवेदमावणं चतुर्थमिनिहासपुराण (१) यनारम सन्यायुजीपोमुदिनपुस्तके १७ पृष्ठ २८ पड़ी दरम्।

·वात्स्यायनचरितम् । पञ्चमं वेदानां वेद(१) पिश्य राशि दैवं निधि पाको. पाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मवियां भूतविद्यां क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्वदेवजनविद्यामेतद्भगवोध्यमि ॥२॥" एवमेवात्रैव ७ प्रपाठके २ खण्डेऽपि । अपि चात्रैवोपनि- पत्सु ८ प्रपाठके १५ खण्डे "तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलादिमधीत्य यथावि. धानं गुरोः कर्मातिशेपेणाभिसमादृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे 'स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदघ"दित्यादि । मन्वर्थमुक्तावल्यां तु "मनु, यत् किश्चिदवदत् तद्भपज भेपजतायाः" इत्युक्त्या उपनिपदपेक्षया मनोः प्राचीनत्वं सि. ध्यति मनुना च "अङ्गानि वेदाचत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । (१) यद्देशस्थपशिआदिसोसाइटीमुद्रिते मैत्र्युपनिषत्पुस्तके १७१ पृष्ठे “इतिहासः पुराणं विद्या । अग्रेतिहासो भारतादिः।" वृहदारण्यके ४ अध्याये इतिहासः पुराण विद्या इत्यादि । वङ्गदेशस्य एसि. मुद्रिते छान्दोग्यपुस्तके ४७६ पृष्ठे "वाको चाफ्य" "तर्कशास्त्रम्" इति शाङ्करभाष्ये । आधुनिकतार्फिकास्तु वदन्ति “इतिहासपुराणं पञ्चमं घेदानां वेद"मित्यत्र घेदोक्तस्य ततनिहासभागस्य वेदोक्तस्य तत्रतत्र प्राचीनकथाभागस्य ग्रहणम् न तु महाभारतविष्णुपुराणा- दीनां प्रहणमिति । तत्र पञ्चम वेदानां वेदमित्यस्य फोऽर्थः ? यदि चतुर्युवेदेप्पेय पञ्चमोऽपि वेदोऽस्ति तदा ततद्विषयभेदेन सहनशो पेदा मवेयुत्ता प्रसादिकमारभ्यासमर श्रीसद पक्षमा चतुष्टुं व्याहतम् आपे च । "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृंहयेन् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरेदिति ॥"

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या घेताश्चतुर्दश ॥ (१)
अपि च
"पुराणेपि यज्ञेषु ब्रह्मक्षत्रसवेषु च ।"
मनुस्मृतौ ५ अध्याये २३ श्लो. इत्युक्तत्वान्मनो-
रपेक्षया पुराणानां प्राचीनत्वं सिक्ष्यति विष्णुपुरा-
गादौ चाणक्यस्य चर्चाया दर्शनात् पुराणापेक्षया चा.
णक्यस्य प्राचीनत्वं किं तु आधुनिकतार्किकतर्कसिद्धेन
चाणक्येन न्यायभायं रचितं न्यायमाप्ये च ४ अध्याये १ आ.
इति इतिहासपुराणानां घेदोपवृंहणरूपाणां चेदभिन्नत्वप्रति
पादिका याज्ञवल्क्यस्मृतिरपि कुत्र गच्छेत् तथा च येषां वचनं पूर्धा-
परसमन्वयपूर्वकं प्रामाणिकं युक्तिपथं नावरोदेत् तदा तत्र उन्मतः
मलापात्को भेद इति न बुद्ध्यामहे ।
अब पुराणेतिहासपञ्चमानां चतुर्णा घेदानां वेदं व्याकरण.
मित्यादिशाहरमाप्यं मूलवैषम्याधिनत्यम् ।
फेचित्तु इतिहासपुगणानां रूपकमूलकत्यात नाटकादिवभि-
नेयस्यं वदन्ति तत्तूपहासास्पदं सति कुड्ये चित्रमिति न्यायात्
ताविकवस्तुसत्य एवं रूपकत्वमभिनेयत्वं च सम्मपति भ.
न्यथा सपुष्पशशविषाणादीनामपि रूपकाभिनयौ स्याताम् ।
पकत्वेऽभिनेयत्वे चाग्रहश्वेत्तदेवानांतनानामपि लेखो रूपकमेघे.
त्यकिशितकरमेय । अपि च तदानींतनायोध्याजनकपुरहस्ति
नापुपदानि नगराणि गौतमविश्शामित्रयसिष्ठादीनामाश्रमाणि
मथुरादीनि तीर्थानि अन्यान्यपि पुरातनानि चिहानि कस्मिन्
गिरिगव्हरे महाधिकारे तिष्ठयुरितीदानी निरम्येपकंमन्यैरेष
पण्डितपांच्यम् ।
(१) रघुवंशीय ५ सगस्थषितस्य विद्यापरिसंव्यया मे हो.
धितम्रो दश चाहति रति लोकागल्याने मल्लिनायेन
मनुनाम्ना पयामिदमुपनम् ।

·वात्स्यायनचरितम् । हिके पावचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इति ६२ सूत्र- व्याख्याने(१) "नाविशेषेण फर्नुः प्रयोजकफलं भवती. ति चातुराथम्यविधानाचेतिहासपुराणधर्मशास्त्रेष्वकाश्रम्यानुप- पत्तिः । तदप्रमाणमिति चेन्न ममाणेन मामाण्याभ्यनु. ज्ञानात प्रमाणेन खलु ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाण्य- मभ्यनुज्ञायते ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहास- पुराणमभ्यवदनितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेद इति त. स्मादयुक्तमेतदमामाण्यामिति । अमापाण्ये च धर्मशास्त्रस्य प्रा. णभृतां व्यवहारलोपालोकोच्छेदप्रसङ्गः । द्रष्टप्रवक्तृमामान्या- चाप्रामाण्यानुपपत्तिः । य एच मन्त्रब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते खल्वितिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रस्य चेति । इति लेखदर्शनाद् चाणक्यापेक्षया पूर्ववर्तित्वं पुराणानो सिद्ध्यति । अपि च महाभारते मोक्षधर्मे २१८ अध्याये सौगतता. किंकमतनिरासदर्शनात सुगतानन्तरं महाभारतनिर्माणम् । बुद्धदेवसमानकालिकेन २४ जैनतीर्थरेण महावीरस्वा- मिना विक्रमादित्यसमयाद ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणत्वं (मरणं) माप्तवता अनुयोगद्वारसूत्र-नन्दिमूत्र-भगवतीमूत्र-दशाश्रुतस्क- न्धादौ महाभारतादीनां मिथ्यात्वनिरुक्तिः जनमेजयमद- तेन ताम्रपदृशासनादिना ४३६३ वर्षेभ्यः पूर्व वेदव्यासयुधि- ठिरादीनामवस्थानम् । शतपथब्राह्मणे २।१।२-३ । "एताह चै प्राच्य दिशो न च्यवन्ते-तस्मात् कृत्तिकासु आदीत" (२) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रितपुस्तकानुसारेणात्र सूत्र. संख्यावगन्तव्या ।

·११८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इति लिखितं निरीक्ष्य गणितशास्त्रेण ४८७५ वर्षेभ्यः पूर्व शतपथब्राह्मणनिर्माणं न्यायवैशेषिकसांख्ययोगमीमांसा- वेदान्तानां परस्परखण्डनमण्डनानि च । अपि च कौलजगमर्दनोद्धृतर्जन-चौद्धमतनिरासकोमा- महेश्वरसंवादात्मकतन्त्राणामाचीनत्वं सिद्ध्यति । सुय- णागसूत्रमितिमसिद्ध जैना गमे(१) ऋषभदेवस्तीर्थङ्करो भरताय राज्ञे चतुरो वेदानुपदिदेशेति जैनागमापेक्षया वेदानां पुरातनत्वं सिद्ध्यति तथा दशाश्रुतस्कन्धनाम- के(२) जैनागमे जैनतीर्थङ्कराः पुराणानामत्र्यादिधर्मशास्त्रा. णां(३) ज्ञातारो भविष्यन्तीति पुराणानां धर्मशास्त्राणामपि प्राचीनत्वं सिद्ध्यतीति । अत्र किं नवीनं किंवा माचीनं किं पूर्व किं वा परमित्यादिकं लौकिकयुक्त्याधुनिकै स्तार्किकैरेव व्यवस्थापनीयम् । अबाधुनिकानामेका बलवती युक्तिरवशिष्टा वर्तते उपनिप- दुक्तानि पुराणानि भिन्नानि न तूगलभ्यमानानि अथवा तत्रतत्र उपलभ्यमानानि वचनानि नवीनत्वप्राचीनत्वानुमापकानि (१) यतिवरेण धीरामचन्द्रण प्रतिपादितम् । (२) घाराणसीस्थराजकीयसंस्तपाठशालीयसरस्वतीमयनस्ये पुस्तके १३ पञ्चे द्रष्टव्यम् । (३) तदुक्तं याशवलयस्मृती। "मन्यत्रिविष्णुहारीता याज्ञवल्क्योशनोङ्गिराः। यमापस्तम्बसपाः कात्यायनवृहस्पती ।। पराव्यासायलिसिता दक्षगौतमी। शातातपो पसिष्ठध धर्मशास्त्रप्रतिकाः" इति अन्ये ऽप्युषस्मृतिकारकाः १८, अपरे उपोपम्मृतिकारका: २१, तनिषा मपि प्रकीर्णकस्मृतिकतारख्या निरूपणीयाः ।

·वात्स्यायनचरितम् । ११९ तानि केनचित्मक्षितानि वा अनेकैः पण्डितैरल्पः रचिता. स्ते ते अन्था अनवस्थिता इसादिका इयं च विनिगमना- विरहेणानवस्थितवाग्जालमात्ररूपत्वात् शिष्टापरिगृहीतत्वादेव दुरापास्तेति । अत्र सम्भदायविदस्तु देवा महर्पयश्चापि योगवलेना- तीतानांगतपदार्थविषयकज्ञानवन्तः कचिद्भविष्यकथामपि क- थयन्ति स्म यथा भागवते १ स्कन्धे ३ अध्याये २४ श्लो. "युद्धो नाम्ना जनिसुतः कीकटेषु भविष्यत्ति" । मात्स्ये ४८ अध्याये "तस्मिन्नेव युगे क्षीणे सन्ध्याशिष्टे भविष्यति । कल्की विष्णुः" इत्यादि । मुद्गलपुराणे कलिधर्मा निरूपिताः । एवं वाल्मीकिरामा- यणेऽपि "रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति" । एवं रूपेण भविष्यतीतिक्रियाविन्यासपूर्वकं कथितवन्त इति तेन न प्राचीनत्वनवीनत्वनिर्णयावकाश इति वदन्ति । अथापरे व्यवस्थापका वदन्ति तावत् न्यायदर्शनभाष्यकारो . वात्स्यायनगोत्रोत्पन्नो यः कश्चिदप्रसिद्धो नैयायिकः प्राकृति- कमनुष्य एवासीत् न तु ऋपिः इयं हि तेषां वलवती युक्तिर्व- लवत्यमाणमपि तथाहि कुसुमाञ्जलेरनुक्रमणिका १२ पृष्ठे "ततश्च भाष्यकारो वात्स्यायनगोत्रोत्पन्न इति सि- यति । पक्षिलस्वामीतिनाम्नापि स न ऋपिरिति प्रती. यते । ऋषीणां तथाविधनाम्नः कचिदप्यश्रवणात् । यद. क्षपादपतिम इति वार्तिकश्लोके भारद्वाजनेत्यस्य भारद्वाज गोत्रोत्पन्ननतिवत् वात्स्यायन इत्यस्यापि वात्स्यायनगोत्रोत्प- न इत्यर्थस्यैव प्रनीतिर्भवति । यदक्षपादमतिम इत्यनेन

·कथा
१२० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
भाष्यकर्तुरक्षपादयत् न्यायवीद्याप्रवीणत्वमेव प्रतीयते न तु
पित्वमिति"
अस्य लेखस्यायमाशयः मुत्रकाराः कदाचिन्महर्पयो
भवेयुर्भाष्यकारास्तु मनुष्या एव तत्तन्महर्पिगोत्रोत्पन्नाः। एवं
सति व्याकरणमहाभाष्यकारः पतञ्जलिरपि, तद्गोत्रोत्पन्न
एत तथा सति याज्ञवल्क्यस्य ? महर्षेः सूर्यार्घ्यदानसमयेऽक्ष.
लौ पतित इति अन्वर्थनामवोधिका पौराणिकी
कुत्र गच्छन् ? एवं बोधायनादयोऽपि ततद्गोत्रोत्पन्ना एवं गो.
अप्रवर्तकस्तु किमपि शशशृङ्गं वा खपुष्पं वा पापाणो वा न
तु पण्डितो नापि ग्रन्थकार इति ।
"पक्षिलस्वामीतिनाम्नापि स न ऋपिरिति प्रतीयते ।
ऋपीणां तथाविधनाम्नः कचिदप्यश्रवणात् ।" इत्यनेन पह
त्पाण्डित्यं बहुमत्वं च प्रकाशितं भवति ।
किंतु वाचस्पतिमिश्रेण भामरयामादौ उक्तम्
"मार्तण्ड-तिलकस्वामि-पहागणपतीन् वयम् ।
विश्ववन्यान्नमस्यामो सर्वसिद्धिविधायिनः ॥"
अत्र वेदान्तकल्पतरुटीकाकारादयः पद्यमिदं
"पाळण्डस्य सदा पूनां तिलकस्वामिनस्तया ।
महागणपतेश्चैव कुर्वन् सिदिपवाप्नुयात् ॥"
इति याज्ञवल्क्यस्मृति(१ अध्यायस्थ २९४ श्लोक)मूलकमिति
वदन्तीति तिलकस्वामी देवविशेप इति निणीन(३) भवति ।
अपि च चतुर्नचिन्तामणौ मापविनखण्टे मदिपीहरण
११) मिताक्षरामदिनमुद्रितपासयलक्यस्मृती तिलकं स्यामिन
म्नति पाटीयन्यः यिस्तरम्नु पायपतिमिश्रचरिते मया
निस्पपिप्यते।
.

·वात्स्यायनचरितम् ।
१२१
प्रायश्चित्तप्रकरणे "देवस्वामी(१)
यो विप्रो महिपी हत्वा परकीयां धनातुरः ।
स गत्वा नरकं घोरं भुवि चाण्डालवान् भवेत् ॥
न तस्य निष्कृतिर्नास्ति गुरुचान्द्रायणादिह ॥"
इति स्मृतिवचनेन देवस्वामिनो महर्पित्वं सिद्धम् ।
अत्र देवस्वामिपदेन देवलो ग्राह्य इति न भ्रमितव्यम् ।
यतोऽस्मिन्नेव चतुर्वर्गचिन्तामणौ भूमिहरणप्रायश्चित्तप्रकरणे
(१) श्रीनरसिंहीये प्रयोगपारिजात घोडशकर्मकाण्डे संस्कार
निरूपणे आरम्भ एच
"मनुवृहस्पतिर्दक्षो गौनमाथ यमोतिराः ।
योगीश्वरः प्रचेताश्च शातातपपराशरौ ।
संवतॊशनसौ शवलिखितावत्रिरेव च ।
विण्यापस्तम्बहारीता धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः॥
एते ह्यष्टादश प्रोक्ता मुनयो नियतयताः।
जायालिर्नाचिकेतश्च स्कन्दो लोगाक्षिकश्यपी।
व्यासः सनत्कुमारश्च सन्तनुर्जनकस्तया ।
ध्यानः कात्यायनश्चैव जातकर्ण्यः कपिझलः ।
घोधायनश्च काणादो विश्वामित्रस्तथैव च ॥
पैठोनसि!भिलश्चेत्युपस्मृतिविधायकाः ।
घसिष्ठो नारदश्चैव सुमन्तुश्च पितामहः॥
विष्णु. कार्णाजिनिः सत्यवतोगार्यश्च देवलः।
जमदग्निर्भरद्वाजः पुलस्त्यः पुलहः ऋतुः।
आत्रेयश्च गयेयश्च मरीचिर्वास? एव च ।
पारस्करश्चर्यशृङ्गो वीजा ? वामस्तथैव च ।
इत्यन्ये स्मृतिकार एफविंशतिरीरिता "इत्यादि।
आश्वलायन-देवस्वामि-शौनक-मार्कण्डेय-भृग्यादीनां
पचनानि तन तत्र प्रमाणत्वगोघृतानीति तेऽपि प्रकीर्णकस्मृतिका-
का पवेति।

·न्यायपातिकस्य भूमिकापाम् देवळवचनमुक्त्वाऽनुपदमेव पथाह "देवस्वामी ग्रामं पा क्षेत्रमात्रं वा केदार भूमिमेव वा। विप्राधीनं हरेद्राजा यमलोकमवाप्नुयात् ।। पथामिमुपागम्य क्रिमिराशिर्भवेन्मले।" एवमेवमनेकत्र देवस्वामिस्मृतिवचनानि समुद्धृतानि । अत एव तार्किकरमाटीकायां "पक्षिलस्वामी" "पक्षिलमुनि" रित्युक्तमपि सङ्गच्छते । अपि च “यदक्षपादप्रतिम इति न्यायवार्तिकश्लोके भारद्वाजेनेत्यस्य भारद्वाजगोत्रोत्पनेनेतिवद वात्स्यायन इत्यस्यापि पात्स्यायनगोत्रोत्पन्न इत्यर्थस्यैव भतीतिर्भव- ति" इति यदुक्तं भारद्वाजेनेत्यस्प भारद्वाजगोत्रोत्पन्नेन अत्र गोत्रोत्पन्न इति कस्य शब्दस्यार्थ ? इति महामहोपाध्याया एव जानन्ति । अक्षपादमतिम इत्यनेनापि भाष्यकारस्य न्यायविद्यापवीणत्वं महाशयानामनुमतम् अर्थात् अक्षपाद- स्य न्यायविद्याप्रवीणत्त्वमेव न तु कर्तुत्वम् अक्षपादपति- भ इति पाठ अक्षपादप्रतिम इति वा पारे प्रतिमाशब्दस्य प्रतिभाशब्दस्यापि प्रवीणत्वमेवार्यो महाशयसम्मतः । अत्र विवेचका एवं प्रमाणम् ॥ अन्ये तु कालात्यपापदिष्टः कालातीत इति १ अध्याये २ आहिक ९ सूत्र(व्याख्याने तात्पर्यटीकायां वाचस्पति- मिश्रेण लिखितम् “एवं व्यवस्थिते भाष्यकारः सूत्रं स्वपर- महिलाएं व्याचष्टे" इत्युपक्रम्य "स्थूलतया एप दोपो भा. (२) अप्रविजयनगरसंस्मतसीरीजमुद्रितन्यायदर्शनपुस्तकानु सारंणादाः ज्ञातव्या इति ।

·वात्स्यायनचरितम् । १२३ प्यकारेण नोद्भावितः यत्पुनर्भदन्तेन(१) कालागीतस्य व्या ख्यानं कृत" "तदेतद्भदन्तद्पणमेतन्याख्यानानभ्युपगमेन परिहरति । अवयवविपर्यासवचनं स्विति । अनभ्युपगमहे- तुं पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरं यस्येति ।" इति दृष्ट्वा समुद्धोपयन्ति यदुद्धात् परमवश्यमेव भाष्यकारस्य स्थितिरभ्यु पगन्तव्या । तदप्यसत् । प्रथमतस्तु बुद्धस्य स्थितिनिर्णये ऽनेके मतभेदा उपलभ्यन्ते पुराणादिष्वपि तच्चर्चाया दर्शनात तनिर्णयस्तु वालक्रीडायितमिवाभाति । अथ यथाकथञ्चिनिर्ण- येऽरि भदन्तात् पश्चाद्भाविना वाचस्पनिमिश्रेण व्या. ख्यानकौशलपूर्वकं भदन्तमतखण्डनं प्रदर्शितमित्येवावगन्त. व्यम् अन्यथा ब्रह्ममीमासाभाष्ये "वैधाच न स्वमादिव. त्" २ अध्याये २ पादे २१ सूत्रव्याख्याने भास्कराचार्य- ण शङ्कराचार्यमतखण्डने “ये तु बौद्धमतावलम्धिनो मा- यावादिनस्तेऽप्यनेन न्यायेन सूत्रकारेणैत्र निरस्ता" इति लिखितत्वात् भाष्यकारात् शङ्कराचार्यात परं मूत्रकारः स्या दित्यादि ६४ पृष्ठे निपुणतरमुपपादितमधस्तात् । केचित् पक्षिलस्वामीत्यनेन स्वामीत्युपाधिधारिणो द्रामिल इति नान्ना द्रविडत्वेन निश्चितस्य वात्स्यायनस्य सम्पति कंजीवरमिति प्रसिद्ध काञ्चीनगरे स्थितिरासीदि. ति । "वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्ते" २ अ. ध्याये १ आहिके ४२ मूत्रमाध्ये “पचतीति स्थाल्यधिश्रय णमुदकासेचनं तण्डुलावपनमेधोपसर्पणमान्यभिज्वलनं द. वघटन मण्डलावणमधोवतारणमिति" इत्यादि ओदनपाच- नक्रियोदाहरणेन द्रविडत्वमेव द्रढयति यतो द्रविडदेशे (१) बौद्धभेदे भदन्तशम्दस्त्रिकाण्डशपकोशे द्रष्टव्यः । -- ·अथ १२४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ओदनमेव भोज्यपदार्थपूत्तमम् । अपि च कौटिल्यार्थः शास्त्रात् प्रदीपः सर्वविद्यानामित्यादिवचनस्य समुतत्वा- द च "पौपिर्यायोगादमतिसम्बद्धार्थमपार्थकम्" ५ अध्याये २ आह्निक १० सूत्रभाष्ये दश दाडिमानी. त्युदाहरणस्य व्याकरणमहाभाष्यादुद्धृतत्त्वात् कौटिल्यात् पत. जलेश्च पश्चात्कालभावी वात्स्यायनो न्यायभाष्यकार इति स्त्रीष्टान्दारम्भात् परं चतुर्थशताब्यामासीदिति पद- न्ति । अपि च माध्यमिकमूत्र-नागार्जुनशतक-लङ्कावतार सूत्रमूलकानां न्यायमूत्राणां व्याख्यातत्वात् खीष्टान्दार म्भात् पश्चात्कालभावित्वं वात्स्यायनस्य दुर्वारमित्यपि वदन्तीति । अत्र समालोचनम् । स्वामीत्युपाथिर्वा पक्षिलस्वामी. त्येकं नाम वेति जिज्ञासागां मार्तण्डतिलकस्वामी देवस्वामी- ति(२)वदेकं नामैवेति नात्र किश्चिद्राधकं दृश्यत इत्युपाधिधा- रणकल्पनं कल्पनामात्रम् । व्यवस्थापकमहाशयेनैवेदमप्युक्तं यन्यायभाष्यकर्ता वा. स्यायनः काममूत्रकर्ता च वात्स्यायनः अर्थशास्त्रकर्ता च नैफव्यक्तिकः किन्तु भिन्न एव परन्तु न्यायभाष्य कर्तु - रस्यायनस्य द्रविडत्वसाधनमसरे त्वरया "विष्णुगुप्तस्तु को. टिल्पश्चाणक्यो द्रामिलोंगुलः" इत्यादिकोशेन कौटिल्यस्या- र्थशास्त्रमणेतुरेव द्रामिल इत्यपि नामेति नावधारितम् । ह. ठात् तथाले ऽपि द्रामिलशब्देन कया व्युत्पच्या द्रविदाय तस्य प्रसाध्यत इति न मुद्ध्यामहे । यतः 'सकलं' 'शफलं' (१) यथा मातंण्डतिलकस्थामी देवविशेष देघस्यामी च महपिः स्मृतिकारकस्तथा प्रतिपादितमस्तात् ।

·वात्स्यायनचरितम् । १२५ 'सत्' 'शकृत्' इत्यादयो भेदा वैयाकरणैः प्रदर्शिता इति । अथ द्रविडत्वे ऽपि काञ्च्यां निवासे असाधारण इतरव्या- वर्तको हेतुः ओदनपाचनपकार एव प्रदर्शित इत्यनेन काञ्ची विहाय द्रविंडदेशं विहाय वा भारतवर्षमाने केऽपि ओदनपाचनं तद्भोजनं वा न जानन्तीति निष्पन्नं भवतीति बहु- जैः सपालोचनीयम् । बहूनि न्यायसूत्राणि लावतारसूत्र-नागार्जुनकृतमाध्य- मिकसूत्र-आर्यदेवकृतशतकेभ्यः समुद्धृतानीति न्यायमूत्र पाठनिर्णयप्रस्तावे निराकृतमधस्तात् तन्निराकरणेनात्रोक्तमपि निराकृतं भवति । यत्तु कौटिल्याशास्त्राध्याकरणमहाभाष्यावचनानि समुद्धृ. तानि न्यायभाष्यका वात्स्यायनेन तदत्र विनिगपकाभावेन न्यायभाष्यादेव कौटिल्येन व्याकरणभाष्यकारेण च कथं न समुफ़्तानीति । यदि च न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योक्त्यैव तदाविर्भा- वसमयो देशश्च निश्चीयते तदा युक्तियुक्तं तत् प्रदर्श्यते । वेद-धर्मशास्त्र-पुराणेषु द्वौ गोतमौ निरूपितौ एकश्च र. हूगणस्य पुत्रोऽपरश्व दीर्घतमा अन्धः । तत्र अन्धस्य दीर्घ- तमसः शास्त्रकर्तृत्वं न सम्भवतीति राहूगणस्यैव ऋग्वेदादिमू- तस्मारकत्वात् शाखार्तुत्वमिति २२ पृष्ठे प्रतिपादितमधस्तात् । स च राहूगणो गोतमो मिथिलाभूपतेर्विदेघराजस्य विदेहरा- जस्य वा पुरोहित आसीत् तद्राज्यस्थानं च सरस्वतीनघाः पूर्व- स्मिन् सदानीराया नद्याथ(१) पश्चिमे देशे इति सर्वमुपपादित शतपथब्राह्मणे ? काण्डे ४ अध्याये । अयमेव देशो मिथिलादे- (१) सदानीरा उत्तरवते वगुरामण्डलेऽद्यापि प्रसिद्धा यतत। २

·स एवं
१२६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
श इति वाल्मीकिरामायणादिभ्योऽपि निश्चीयते । अपि च वा
युपुराणे २३ अध्याये
"तत्रापि मम ते पुत्रा(१) भविष्यन्ति तपोधनाः ।
अक्षपादः कणादश्च उलको वत्स एव च ॥ २०३ ।।
इत्यनेन गोतमसमीपवर्ती वा गीतपसमीपवर्ती वात्स्या-
यनः प्रतिभाति । अन्यच्च पद्मपुराणीयरामाश्वमेधप्रकरणसमा-
लोचनेन श्रीरामचन्द्रेण अयोध्योपफण्ठे सरया उत्तरे तटे
अश्वमेश्यज्ञः कृतः स च देशो वात्स्यायनस्यातिप्रिय इति शत.
शस्तरकथाभाग भुजगेश्वरं पमच्छेति विज्ञायते
देशो मिथिलासम्बद्धस्तन्निासस्थानमिति सम्भाव्यते । अयो-
ध्यागर्भोत्तरकोशलमिथिलादेशयोश्व महादृढः सम्बन्ध इति सा
र्वजनीनमसिद्धिरिति ।
एवं स्थिते वात्स्यायनेन न्यायभाध्ये १ अ. २ आ.
अविशेपाभिहित्तेर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाछल.
पिति १२ प्रव्याख्याने "नवकम्बलोऽयं माणवरु" इत्युः
दाहनम् अत्र कम्बलशब्दस्य प्रयोगो द्वादशाहत्या कृतः ।
लौकिकास्तु नेपालादागतोऽयं नवकम्पलववादित्युदाहरन्ती-
ति प्रशस्ताः फम्बला नेपालदेशीया इति वात्स्यायनो ने.
पालसमीपवर्ती । अपि च . अ. १ आ रोधोपचातसा.
दृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणमिति ३७ मत्रव्याख्या
ने "नदी पूर्णा गृहने" "नीडोपघातादपि पिपीलिका.
ण्टसशारो भवति" "पुरपोऽपि मयूरवासितमनुकरोति" एवं
(१) शिष्य पुनत्योपचार "उत्पाद ग्रहदानोगरीयान् प्रसाद
पिता" इति मनु रिद निपुणतरमुपादित न्यायकन्दली भूमि
पापामस्माभिः।

·घात्स्यायनचरितम् । १२७ नैकदेशवासमादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावादिति ३८ सूत्रव्याख्या- ने "पूर्वोदकविशिष्टं खलु वोदकं शीघ्रतरत्वं स्रोतसो बहु. तरफेनफलपर्णकाष्ठादिव हनं" "यथा सर्पोदीनामिति" एतैरु- दाहरणैरपि मिथिलादेशीयः प्रतिभाति । एवं ५ अ.२ आ- हिके पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थप्रपार्थकमिति १० सूत्र- व्याख्याने "दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिनं प. ललपिण्डः" एतैरुदाहरणैस्तु मैथिल एव प्रतिभाति पललपि- ण्डो बङ्गदेशे मिथिलादेशे वा भातीति पडपूपाः दश दा. डिमानीत्युक्त्या वङ्गदेशीयत्वव्याच्या मैथिल एव वादेशे तेषां प्रशस्तानामभावादिति । पललपिण्डोत्या च दाक्षिणा. त्यमाव्यात्तिरिति । केचिनु समानतन्त्रासिद्धः परतन्वामिद्ध' प्रतितन्त्रसिद्धा. न्तः इति १ अ० ? आ० २९ सूत्रव्याख्याने न्यायदर्शन- वात्स्यायनभाष्ये(१) "पुरुषकर्यादिनिमित्तो भूतसर्गः कर्महेतवो दोपाः प्रवृत्तिश्च स्वगुणविशिष्टाश्चेतनाः असदुत्पद्यते उत्पन्न निरुद्ध्यत इति योगानाम् ।" इति । अपि च सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति ? अ० २ आ०६ मूत्र व्याख्यानेऽपि तस्मिन्नेव भाष्पे "यथा सोऽयं विकारो व्यक्तरपैति नित्यत्वप्रतिषेधात् । अपेतोऽप्यस्ति विना- शपतिपेधात् ।" इति च वर्तते । अयमेव लेखः पातअलसूत्र- भाष्ये विभूतिपादे एतेन भूनेन्द्रियेपु धर्मलक्षणावस्था व्याख्याता इति १३ सूत्रस्य व्याख्याने "तदेतत् त्रैलोक्यं व्यक्तरपैति नित्यत्वप्रतिषेधाद अपेतमप्यस्ति विनाशपति- पंधात् ।" इति दृश्यते । अत्र योगशास्त्राचार्यपतञ्जलेरेव (१) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रित पुस्तके ३८ पृष्ठे ।

·१२८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ग्रहणम् अनेन पतञ्जलिना मौर्यराजस्य नाम स्वग्रन्थे लिविं. तम् स च राजवंशः स्वीटसमयात् १४० वर्षेभ्यः पूर्व समाप्त इति तस्मिन् समये तदासन्ने वा समये पतञ्जलिरभूत् ततः परं पातञ्जलमतनिदर्शको न्यायभाष्यकर्ता वात्स्यायनोऽभू. दित्याहुः । तदसत् योगानामित्यनेन(१) शिवसंहिताशि- वस्वरोदययोः कर्तुः शिवस्य कस्मान्न ग्रहणम् ? याज्ञव- ल्क्यगीतायाः योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कर्तुर्याज्ञवल्क्यस्य कस्मान्न ग्रहणम् ? योगवासिष्ठ कर्तुर्वसिष्ठस्य कस्मान्न ग्रहणम् ? एतपा विषयाणां परमार्थतो भझ्यन्तरेण वा तत्रतत्र प्रतिपाद नात् । अपि च मौर्यवंशममाप्तिसमयश्च उक्त समयो न सम्भवतीति पूर्व निरूपितत्वाच्च । पश्च पातञ्जलसूत्रव्यासभाष्ये दर्शितः स चांशः स्वयमेव कथं न पूर्वापरपाठेन समालोचनेन निर्णीयते सा चान्योक्तिरेव "अपर आह धर्मानभ्यधिको धर्मी पूर्वतत्त्वानतिक्रमा पूर्वा परावस्थाभेदमनुपतितः फौटस्थ्येन विपरिवर्तेत यथायी स्यादित्ययमदोपः कस्मात् एकान्तानभ्युपगमात् तदेतत् त्रैलोक्यं व्यक्तेरपैति नित्यत्वप्रतिषेधात् अपेतमप्यस्ति वि. नाशपतिपेधात् संमर्गाचास्य सौम्यं सोक्षम्याचानुपलब्धि. रिति ।" अवशिष्टं प्रसह्य गृहीतस्य पतन्जलेराचीनत्वं तत्र विचार्यते । पतञ्जलियद्युक्तकालावस्थायी तदा "द्वाप रेदापरे विष्णुासरूपी महामुने ।" इति विष्णु- पुराणायुक्तो योगसूत्रभाष्यकारो वेदव्यास: छन् अपि च स्कन्दपुराणीयहालास्पखण्डे भावप्रकाशे (१) योगम्य यथा चिरन्तन तथा ५. पृष्ठ प्रतिपादिवमवस्तात् । ।

·, वात्स्यायनचरितम् । च चरकमादुर्भावप्रकरणे पतञ्जलेरितिहासवर्णनाद स्कन्द- पुराणकर्ता वेदव्यासः भावप्रकाशनिर्दिष्टेतिहासमूलकर्ता च कु. प्रतिष्ठेत् कात्यायन-लौगाक्षिसूत्रेय गोत्रप्रकरण निर्दिष्टः पत. अलिरिति सूत्रकारोऽपि कुत्र तिष्ठेयुः । यथा पुराणानां नार्वाचीनत्वं तथा प्रतिपादितमधस्तात् । तस्मानाची. 'नत्वं पतञ्जलेरिति ॥ अन्ये तु मंद्रासदेशस्थ-अदिआरपुस्तकालयस्थेषु पुस्तकेषु एका न्यायसूत्रवृत्तिवात्स्पायनभायादपि प्राचीना वर्तत इति तत्रत्यसूचीपत्रे ९१ । ९२ पृष्ठे लिखितमस्तीति न्यायसूत्राणां व्याख्यानेषु वात्स्यायन भाष्यं नातिप्राचीनमिति बोधयन्ति । तस्याः प्रतिलिपेः विवाणि पत्राणि वाराणसीस्थराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयकार्यालये वर्तन्ते इति मया सा दृतिः समा- लोचिता तस्या रचनायाः प्रकारोऽतीव नवीनोऽप्रौढोऽस्पष्टार्थ इति केनचिदाधुनिकनैयायिकेन रचित्ता इति प्रतिभाति । अपरे तु मूत्रेभ्यो भिन्नानि न्यायदर्शनवात्स्यायन- भाष्ये कानिचिद्वाक्यानि तेषामपि व्याख्यानान्यवलोक्य तर्कयन्ति खलु भाष्यात प्राचीनं न्यायसूत्राणां कि- मपि व्याख्यानं वार्तिकं वा आसीद यदिदानी नोप- लभ्यत इति । तदसत् इदानीं नोपलभ्यते किं तु उद्योतकरापरपर्यायेण भारद्वजिन न्यायवार्तिककृता ऋषि- कल्पनाचार्येण वाचस्पतिमिश्रेण शिवावतारेणोदयनाचार्येण वर्द्धमानोपाध्यायेन वेदादिभाष्यकर्तृभिर्माधवाचार्यैरपि नो. पलब्धा नापि चर्चितेति तत् किं मूपिकविषाणशशशृङ्ग खपुष्पात्मकमासीत् । तस्मानासीदेव । किंतु "स्त्रार्थो वपते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः ।

·१३० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥" इति पराशरोपपुराणीयाष्टादशाध्यायस्थमाप्यलक्षणस्य समन्वय एवं 1 स्वपदानि च वर्ण्यन्तेऽत्र पदानी- त्यस्य "पदसमूहो वाक्यमिति" न्यायवार्तिकात् स्ववाक्या: नि च वर्ण्यन्ते इत्याशपोऽवगम्यते । तस्मात् तानि वा क्यानि भाष्यकारस्यैव न त्वन्यस्य । अत एव भगवताभा- प्यकारेण कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् नित्येष्व- प्यव्यभिचार इति २ अध्याये २ आह्निके १७ सूत्रन्या. ख्याने(१) "कस्मात् पुनः सूत्रकारस्यास्मिन्नर्थे सूत्रं न श्रूः पते इति शीलमिदं भगवतः सूत्रकारस्य बहुप्वधिकरणेषु दो पक्षो न व्यवस्थापयति तत्र शास्त्रासिद्धान्ततत्त्वावधार- णं प्रतिपत्तुमईतीति मन्यते । शास्वसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्या- तमनुमतं वहुशाखमनुमानमिति ।" उदपनाचार्यास्तात्पर्यपरिशुद्धौ तन्त्राधिकरणाभ्युपगम- संस्थितिः सिद्धान्त इति सूत्रव्याख्याने ."भाष्यका- रस्य रीतिरियं स्वमतिभया व्याख्यान"मित्यादि । विश्व नायन्यायपश्चाननरपि न्यायमूत्रवृत्ती पृ. २७ पं. १ अ. भ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन भाष्यकारस्थापि सूत्रकर्तृत्वं मूचितम् । एतावता सिदं भवति भाप्यकारेण कचित् स्वातन्येण वैशधार्थ वाक्यानि रचितानि तानि व्याख्यातान्यपीति ।। अपि च शास्त्रकाराणां रीतिरियं अहापोहविचारे याचार्याणां नामानि फचिद्वचनान्यपि समुद्धरन्ति तेन न पृषा शाखाणि ग्रन्या वा अनुमेपाः यथा शारीरफमूत्रे (१) विजयनगरसस्टतसीरीजमुद्रित पुस्तके १०८ पठेद्रयम्।

·वात्स्यायनचरितम् । आश्मरथ्यादगः पाणिनिमूत्राष्टाध्याय्यामपि स्फोटायन-भार. द्वाज-गार्यादयश्च । आधुनिका अपि विद्वप्तिः सभायां स्ववक्तृतार्या स्वमतानि निरूपयन्ति यदि वानि अन्यः कश्चित् स्वग्रन्थे उद्धरेत् तदा न शास्त्रान्तरं ग्रन्थान्तरं वानुमेयं भविष्यतीति । घेदेपु ग्राह्मणोपनिषत्सु अलौकिकपुरुपनिर्मितेष्वपौरुपेयेपु चा आयुर्वेदेष्वपि "भवन्ति चात्र" इत्यादिना उक्तं तत्र न वेदान्तरमनुमेयम् । न्यायभाष्यस्य द्विविधं पुस्तकमुपलभ्यते द्विविधमपि पुरा तनं तालपत्रेषु लिखितं तत्रैकं प्रायः सम्पूर्ण पत्रान्ते “योक्षा- दमृपिं न्यायः" इत्यादिपर्व मध्ये ऽपि बहुविशेपो वर्त्तते । अपरं च अन्त्य श्लोकहीनं मध्ये ऽपि कचित् खण्डितम् । एतत्पुस्तकद्वयं जगन्नाथपुर्ण गोवर्द्धनमठे वर्तते एतन्मूलकान्येव पायो पनि आदर्शपुस्तकानि उपलभ्यन्ते । इदं ग्रन्थन्यूनाधिक्यं लेख. कशोधककृतं तत्रतत्र समुपलभ्यत इत्यनुमीयते इति । वात्स्यायनभाष्याद्भिन्नान्यर्वाचीनानि अन्यान्यपि न्या- पसूत्रव्याख्यानानि वर्चन्ते | पथा वाचस्पतिमिश्रकृतो न्यायसूचीनिवन्धः । उदयनाचार्यकृतं बोधसिदिवोंधशु. द्धिरेत्यपरनामधेयं न्यायपरिशिष्टम् । बर्द्धमानोपाध्यायकृत. मन्वीक्षानयतत्ववोधाख्यम् । इत्यादि पूर्व सूचितमेव विस्तरेण तत्तदाचार्याणां समयनिरूपणप्रस्तावे ग्रे ऽपि निरूपयिष्यते । अपराण्यपि व्याख्यानानि वर्तन्ते । जयन्तकृता न्यायसि. द्धान्तमचर्याख्या महात्तिः इयं विजयनगरसंस्कृतसीरीजनाम- फपुस्तकावल्यां मुद्रिता । तस्कृता न्यायकलिका लघुत्तिः(१) । (१) न्यायसूत्रपाठस्यातिदुरुहत्वं निरूपितमधस्तात मत एवं ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् विश्वनाधन्यायपश्चाननकृत्ता गोतमसूत्रवृत्तिः(१) । . चिरियं निवारं कलिकातानगरे वाराणस्यामपि मुद्रिता पर स्वशुद्धिवहुला अनेकेषु पत्रेपु पट्टिद्वयेन पलित्रयेण ख. ण्डिता वर्तते। वेदान्तिमहादेवकृता मितभापिण्याख्या न्यायमू. अत्तिः(२)। नागेशभट्टकृता न्यायसूत्रवृत्तिः पूर्व मया दृष्टा इदानीं सा नोपलभ्यते । अनेनैव नागेशभट्टेन पाणिनिव्याकरणे बहुमिराचाद्विविधं व्याख्यानं कृतम् प्रथमं न्यायभायानुसार रिसूत्रपाठानुसारि द्वितीयं तु स्वसिद्धान्तानुसारि । यथा वा- चस्पतिमिश्रेण १ तात्पर्यटीका २ न्यायसूची च । उदयनाचार्येण १ तात्पर्यपरिशुद्धिः २ न्यायपरिशिष्टं च । घद्धमानोपाध्यायेन १ न्याय. नियन्धप्रकाशः २ अन्वीक्षानयतत्त्ववोधश्च । विश्वनायपञ्चाननेन । न्यायसूत्रवृतिः२ न्यायालोकः । एवमन्यैरपि। (१) अस्मन्निकटे वर्तमानेऽधःप्रतिपादिते पुस्तके मु. द्वितपुस्तकादन्ते ऽयं विशेषः । "पपा मुनिप्रवरगोतमसूत्रवृत्तिः धीविश्वनाथकृतिना सुगमाऽल्पवर्णा । श्रीकृष्णवन्द्रचरणाम्बुजयश्चरीक- श्रीमच्छिरोमणिवचम्मचौरकारि ॥ कठिनार्यपद कृति ममतां मृदुनि त्यसरणे ममर्पयामि। अपराधमिमं प्रमो समेथाः ननु नारायणदेय दोनयन्धी। रसयाणतिथी १५५६ शर्कन्द्रकाले पहले कामनियो शुचौ सिताहै। मारोन्मुनिसूत्रवृत्तिमता ननु पृन्दाधिपिने स पर विश्यनाथः।" (२) परमपिकटेऽस्या वृत्तः ।।२।३।४ मध्याया पर्वन्ते ।

·वात्स्यायनचरितम् । न्यायादिशास्त्रेषु धर्मशास्त्रे साहित्यादिषु चाने के ग्रन्था रचिताः। महामहोपाध्यायश्रीभट्टाचार्यचूडामणितनयश्रीभट्टाचार्यसा. र्वभौमरामभद्रविनिर्मितं न्यायरहस्याख्यं व्याख्यानम्(१) श्रीमद्राधामोहनगोस्वामिकता न्यायमूत्रविवरणाख्या त्तिः वृत्तिरियं वाराणस्यां पण्डितपन्ने मुद्रिता तस्माद्धृत्य पृथगपि मुद्रिता । अंगनैव राधामोहनगोस्वा. मिना रघुनन्दनभट्टाचार्यकृतस्मृतितत्त्वानि व्याख्यातानि मा- थुरी-जागदीशी-गादाघरीग्रन्थोपरि क्रोडपत्राण्यपि रचितानि । श्रीमद्गुरुवरमहामहोपाध्यायश्रीकैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरो- मणिकृता भाष्यच्छायाख्या न्यायसूत्रवृत्तिः । वृत्तिरियं न्या. यदर्शनवात्स्यायनभाष्यार्थबोधिका ग्रन्थसंख्ययाऽपि भाष्येण समाना । शोकस्थानम् आरम्भात् प्रमृति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयाहिके ५ सूत्रव्याख्यापर्यन्तं ग्रन्थं निर्माय महाशयाः पाश्चभौतिक देहं सन्त्यज्प परमपदं गतवन्त इति । न्यायसूत्राणां सर्वेषां व्याख्यानानां शिरोमणिभूतं न. धीनन्यायत्वेन व्यवाहियमाणानां तवचिन्तामण्पादिन्याय- महानिवन्धानामाधारभूतं न्यायवार्तिकं वरीवर्ति किन्तु न के- घलमूत्राणां नापि केवलभाष्यस्य(२) व्याख्यानमपि तू. हापोहविचारपूर्वकन्यायसिद्धान्तव्यवस्थापकं भाष्पसंवलित- सूत्रव्याख्यानमित्यनुपदं वर्णयिष्यते ॥ (१) इदं व्याख्यानमरमन्निकटे चतुर्थाध्यायान्त घर्तते । पत्राणि १६८ श्लोकसंख्या ४२०० (२) भाष्यस्य टीका न्यायचन्द्रिकाख्या रामचन्द्रकता प्रतीय मनोहरा घर्तते ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् अथ न्यायवार्तिककर्तुः परमारद्वाजस्य चरितम् । न्यापकार्तिककारी भारद्वाजः कस्मिन् देशे कस्मिन् फाले आविर्भूत इति निश्वयाभावेऽपि इदानीमनके सि. द्धान्तास्तद्विषका आविर्भूता इति तत्परीक्षापूर्वक किश्चिदुश्यते । न्यायवार्तिकान्त "यदक्षपादमतिमो भाष्यं वात्स्यायनो जगौ । अारि महतस्तस्य भारद्वाजेन वार्तिकम् ॥" "इति परमर्षिभारद्वाजकृतं न्यायत्रिसूत्रीवाति समाप्तम्" इति त्रिसूत्रीकरणान्त दृश्यते(१)। "इति पाशुपताचार्यश्रीभारद्वाजोद्योतकरकृतौ न्यायसूत्र- वार्षिक पञ्चमोऽध्यायः(२) इति वात्तिककारोळ्या न्यायवात्तिककारः परमर्पिरि- द्वानः किं तु आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण तात्पर्यटोकारम्भे "अथ भारतालपादेन निःश्रेपसदेनी शास्त्रे प्रणीते व्युत्पादिते च भग पता पक्षिलस्वामिना पिपरमाशिप्यते पदर्थ वातिकारम्भ इति चाइ निराचिकीर्षुः स्त्रकारक्तप्रयोजनानुवादपूर्वक चाचिका. रम्भमयोननं दर्शयति । यदक्षपादइति । यद्यपि भाष्यकता कृतव्युत्पादनमेतद् तथापि दिनागममृतिपिराचीनः कुहेतु सन्तपससमुत्थापननाच्छादितं शायं न तत्वनिर्णयाय पर्या- प्तमित्युद्योतकरेण स्वनियन्योयोतेन तदपनीयत इति ।" (१) पाठे महामहोपाध्यायश्रीयुक्तलासचदमहरलाय. शिरोमणिमहायानां पुस्तकं यतते । (२) पटोयं पाराणसीस्थपण्डितपरीयिमपरामर्मण पुस्त. के पत।

·भारद्वाजचरितम् । अपि च श्रीधराचार्येण न्यायकन्दल्या चित्सुखाचा. र्येण तवदीपिकायामपि न्यायवार्तिककारमुद्योतकराचार्य- नाम्नाजुहावेति न्यायवानिककारस्य मुख्यं नाम भारद्वाजः उद्योतकर इत्युपनाम वा गुणवशानाम इति अनुमीयते । नै. तचित्रम् अनेके आचार्या नामद्वयेन प्रसिद्धा यथा , हर्षिः कृष्णद्वैपायन एवं वेदव्यासः । महर्पिोतम एवं अक्षपादः । महर्षिर्वात्स्यायन एव पक्षिलस्वामी । मह- पिः कणाद एक कणभुग वा कणभक्षः | प्रशस्तपाद एव पश- स्तकरः। कात्यायन एवं पारस्करः । सत्यापाद एवं हि- रण्यकेशः । एव मन्येऽपि । निबन्धकारास्तु कृष्णद्वैपायनस्य स्थाने वेदव्यासमपि वि. हाय "व्यासः" मीमांसका यथा प्रभाकरस्य स्थाने "गुरवः" भट्टकुमारिलस्य स्थाने "भट्टाः" पार्थसारथिमिश्रस्य स्थाने "मिश्राः" । अन्येऽपि गुरुवरणाः पितृचरणा यज्ञपत्युपाध्याय- स्य स्थाने उपाध्याया इति लिखन्ति स्म । इति चिरन्तनसम्म- दायानुसारेण न्यायवार्तिककारं भारद्वाज(१)मुद्योतकर- नाम्नालिखन्ति स्म आचार्या इति । अयं भारद्वाज उद्योतकराचार्यः कस्मिन् देशे कस्मिन् फाले च आविर्भूत इति विचारे काश्मीरदेशीय इति केचिदन्ति तन्त्रेषु केरलाम्नाय-चीनाम्नाय-महाचीनाम्नाय-शैवागमाप- रनामधेयकाश्मीराम्नायनाम्ना नानासम्पदायदर्शनाद् वार्तिक- पुस्तके कचित् "पाशुपताचार्य-उद्योतकरविरचितं न्यायसूत्रवा- ऽनेनैव भारद्वाजेन वैशेषिकसूत्रवृत्तिरपि प्रणीता न्यायवार्तिक ऽनेकत्र प्रशस्तपादभाष्यस्थवाफ्यानि "इति शास्त्र"मित्याकारेण समुनानीति । (१) अनुमीयते ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् किमिति" दर्शनात् । तन्न शिवादित्पमिश्रेऽपि व्योमशिवा- चार्य इतिप्रयोगाद सूत्रकारभाष्यकारयोमिथिलादेशे निवासात् । तात्पर्यटीका-परिशुदि-प्रकाश-बद्धमानेन्दु-तात्पर्यमण्डनकारा. गां मैथिलत्वात् मध्ये वार्तिककारस्य काश्मीरदेशीयत्वे प्रब- लप्रमाणाभावात् वाचिंककारोऽपि मैथिल इत्यनुमाने वाघ. काभावाचा एके तु वदन्ति न्यायवार्तिके पृ. ११० "गोपालकेन मागे ऽपदिष्टे एप पन्थाः श्रनं गच्छती"ति उदाहतत्वाहा चिंकारो मालपदेशान्तर्गतपद्मावत्या लपनमा स्थायीश्वर स्थानस्यः पद्मावत्यां न्यायविद्यामचारवाहुल्यादिति । तन्न वाक्पारम्भ एर 'गोपालकेने त्युक्तत्वात् न्याया- फरग्रन्थेषु न फोऽपि पद्मावतीनिर्मिती प्रन्यो दृश्यत इति तस्य वामावत्वाच । न्यायपातिककारी भारद्वाजः कस्मिन् काले आवि. भूत इति मस्तूयते । न्यायाचिके पृ ११० पं.७ "अहो पोशलं भदन्तस्य" पृ. ४४ पं, इति "कोऽन्यो भदन्ताद्वस्तुमा हैति ।" पृ. १३१ पं. १० "सौगानिकपक्षमाश्रित्य लक्षणं वि. चार्य" पृ० १२० पं. ७ "वादविधानटीकाया" पृ. १२१ पं.२ "पादविधा" इत्यादिलखदर्शनात् युद्धाद पथात् कालभावी इत्यनुमीयते । आचार्यवाचस्पनिमिश्रेण तरतम "दिइनाग- मर्म खण्डपति' "वासुगन्धर्व लक्षण खण्ड यति" इत्यादिलि. खिन गत् कविदर्वाचीनो भारद्वाजोद्योतकर इति निष्पानं मानि परं तु तात्पर्यटीसारम्भ एव । "इच्छमि पिमपि पुण्यं दुस्तरकुनिबन्धपइपमानाम् । उयातकरगीनामति जरनीनां समृदरणात् ॥” इति ।

·भारद्वाजचरितम् ।
अत्र अतिजरतीनामुद्द्योतकरगवीणामित्युक्त्या अति-
जीर्णानामतिपुरातनीनामिसवगम्यते ततोऽपि दुस्तरकुनिवन्धप-
मनानामित्युक्तिरप्युक्तमेवार्थ द्रढयति तथा सति वाचस्पतिमि-
श्रसमयात् पूर्व(१) भदन्तसमयात् परं न्यायवार्तिकग्रन्थनिर्मा-
णमभूत् तदानीं भारद्वाज आसीदिति निर्णीयते ।
अत्र सम्प्रदायविदः वासवदत्ताख्यायिकायां पृ०२३६"न्या-
यस्थितिमियोद्योतकरस्वरूपा"पिति दर्शनात् १२०० वर्षेभ्यः
पूर्व वासवदनाकर्तुः स्थित्या तत्पूर्व न्याय स्थिनिक भारद्वाज आ.
सीत् । यथा शङ्कराचार्यः श्रौतस्मातधर्मस्थितिकर्ता शिवावतार(२).
(१) वाचस्पतिमिश्राणां ८९८ शाकाब्दे यथा स्थितिरासीत्
तथा तच्चरिते ऽग्रे निरूपयिष्यते ।
(२) शिवाचतारः प्रस्थानत्रयभाष्यप्रणेता शङ्कराचार्यः तत्स्था-
पितशृङ्गेरी-गोवर्द्धन-शारदा-ज्योतिर्मठेपु तच्छिष्याः शङ्कराचा-
र्यनाम्ना प्रसिद्धाः तारारहस्यादितन्त्राणां कर्तापि गौडशङ्कराचार्यः
इत्यादिशङ्कराचार्यभेदात् तच्चरितान्यपि नानाविधानि
भ्यन्ते किं तु प्रस्थानत्रयभाष्यकर्तुरेव चरिते किञ्चिदुच्यते ।
तथा चोक्तं कूर्मपुराणे पूर्वार्द्ध ३० अध्याये
"कलो रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः।
तदेव साधयेन्नृणां देवताना च देवतम् ॥ ३२ ॥
करिष्यत्ययताराणि शङ्करो नीललोहितः।
श्रौतस्मार्त प्रतिष्ठार्थ भक्तानां हितकाम्यया ॥ ३३ ॥
उपदेष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् ।
सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शनात् ॥ ३४ ॥
येतं प्रीता निवन्ते येन केनोपचारतः ।
विजित्य कलिजान दोषान् यान्ति ते परमं पदम् ॥ ३४ ॥” इति ।
तथा शिवरहस्ये ऽपि नवमांशे १६ अध्याये
"शृणु देवि भविष्याणां भक्तानां चरितं कलौ।
घदामि संग्रहेणैव श्रवणाद्भक्तिवर्द्धनम् ॥ ३ ॥

·१३८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकांयाम् , कल्यब्धी मनमानास्ताम् दृष्ट्वानुक्रोशोधिके । मदंशजातं देवेशि कलावपि तपोधनम् ॥६॥ केरलेषु तदा विनं जनयामि महेश्वरि । तस्यैव चरितं तेऽद्य वक्ष्यामि शृणु शैलजे ॥ ७ ॥ फल्यादिमे महादेवि सहनवितयात् परम् । सारस्वतास्तथा गौडा मिश्राः कर्णाजिना? द्विजाः ॥ ८॥ बाममीनाशना देवि आर्यावर्तानुवासिनः । औत्तरा विन्ध्यनिलया भविष्यन्ति महीतले ॥९॥ शब्दार्थशानकुशलास्तर्ककर्कशवुद्धयः। जैना बौद्धा वुद्धियुक्ता मामासानिरताः कलौ ॥ १० ॥ वेदवोधदवाक्यानामन्यथैव प्ररोचकाः । प्रत्यक्षवादकुशलाः शल्यभूताः कलौ शिये ॥ ११ ॥ मिश्राः शास्त्रमहाशस्त्रैरद्वैताच्छदिनोंम्बिके । फर्मेय परमं श्रेयो नैवेशफलदायकः ॥ १२ ॥ इति युक्तिपरामृटवाक्यैरुदोधयन्ति च । तेन घोराः कुलाचाराः कर्मसारा भवस्तथा?॥ १३ ॥ तेपामुद्घाटनार्धाय सृजामीशे मदंशजम् । केरले शललग्रामे विप्रपल्लयां मदंशजः॥ १४ ॥ भविष्यति महादेवि शङ्कराख्यो द्विजोत्तमः। उपनीतस्तदा मात्रा वेदान् साङ्गान् ग्रहीप्यति ॥ १५ ॥ जैनान् विजिशे तरसा तथान्यान् कुमतानुगान् । तदा मातरमामय परिवाद स भविष्यति ॥ १८ ॥ च्यासोपदिष्टसूत्राणां द्वैतवाक्यात्मनां शिव । अद्वनमेव स्वार्थ प्रामाण्येन करिष्यति ॥ २५ ॥ द्वात्रिंशत्परमायबन्ते शीघ्रं कैलासमावसेत् । एतत् प्रतिगृहाण त्वं पञ्चलिग सुपूजयन् ॥ ३९ ॥” इत्यादि । एवं स्थूलेन प्रकारेण देशकालनिर्णयो भवति । सूक्ष्मेन प्रकारण देशकालादिनिर्णयार्थ शङ्कराचार्यशिष्यण चिद्विलासाण्येन २४००० श्लोकात्मकं शङ्करजयारयं चरिनम् । रचित इदमेव माधवाचार्यण "प्राचीनारजये सारमारुष्य लिप्यते" इत्यादिना स्वमन्धे स. 1 ·भारद्वाजचरितम् । १३९ स्तथा बौद्धमावल्यसमये भारद्वाजोऽपि न्यायास्थितिं कृतवा- निति न चित्रम् । यद्यपि शङ्कराचार्याणां श्रौतस्मार्तधर्मस्थितिकर्तृत्वे कूर्म- पुराण-शिवरहस्यादि आर्ष प्रमाणमस्ति न तथा उद्योतक- मुद्धृतम् । अनन्तानन्दगिरिणापि शङ्कराचार्यशिष्यमात्मानं ध्रुवता शङ्करजयनान्ना ग्रन्थो रचित इति नैव तिरोहितम् । एवं धनपतिसूरिणापि शङ्करविजयो रचितः । एवमनेकैरपि विद्वद्भिनी. नाविधा ग्रन्था रचिता । सम्प्रति याबूराजेन्द्रनाथघोपमहोदयेन "शङ्कर ओ रामानुज"नामा ४९१ पृष्ठात्मको निबन्धो वहभापायां रचित इति । किं तु शङ्करमन्दारसौरभे नीलकण्ठभट्टाः "प्रासूत तिष्यशरदाममियातवत्या- मेकादशाधिकशतोनचतुःसहस्रयाम् ।" इत्युक्तवन्तः तिष्यशरदां कलियुगाब्दानामिति भावः । सम्प्रदायचिदस्तु "निधिनागेभययम्दे ३८८९ विभये मासि माधवे। शुक्ले तिथौ दशम्यां तु शङ्करायर्योदय. रमृतः ॥” इत्याहुः। नवाशीत्युत्तराष्टशत्यधिकत्रिसहस्रीमिते वर्ष कलियुगस्येति शेषः । श्रीभास्करभारतीकृतसौभाग्यचन्द्रोदये "वर्षेप्यतीतेपु शतेपु पटसु, तिष्येऽवतीर्णो भुवि शङ्करायः।” इति । सदानन्दस्वामितशङ्करविजये "धर्म द्वाविंशतिशके सप्तमद्विसहस्रके। अब्दे सर्वजिते जातः सहे वे पञ्चमे दिने ॥” इति । अत्र अन्वेषकं मन्याः शिवरहस्यस्थं "सहस्रत्रितयात् परमिति" वचनं "सहस्रद्वितयात् पर"मिति पटिया किवदन्त्यादिना वि- झमादित्यसमयासने समये शङ्कराचार्याणां स्थिति बदन्ति । तन्न सङ्कराचार्य प्रणीतेषु ब्रह्मसूत्रोपनिपडीताभाष्येषु समुद्धृतेपु ग्रन्थेषु इतः पूर्व प्रयोदशशताब्द्यां निर्मितोऽपि ग्रन्थः समुद्धृत इति त. पूर्व वात्रिंशद्वर्षपरिमितायूनामाचार्याणां स्थितिस्थापनं त एव फर्तुं शक्नुवन्ति । -

·न्यायवार्तिकस्य भुमिकायाम्
रस्य न्याय स्थितिकर्तृत्ये उपलभ्यते तथापि प्राचीननाचार्पण
वासवदत्ताख्यायिकायां समृलमेवोपाचमिति नासमञ्जसम् ।
न्यायवार्तिकं पुरातनं भवतु वा नवीनं किं तु "भारद्वा.
जेन वार्तिक"मित्युक्त्या न्यायसूत्रतद्भाष्यवदेव समादरणीपं
कालनिर्णयस्तु काकदन्तपरीक्षावदुपेक्षणीय इति(१) ।
वार्तिकलक्षणं तु पराशरोपपुराणे १८ अध्याये
"उक्तानुक्तद्विरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रमज्यते ।
तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिणः ॥” इति ।
अस्मन्निकटे वर्तमाने एकस्मिन् महाभाष्यपुस्तके लिखितेषु
सूत्र-भाष्य-धार्तिकलक्षणेषु वार्तिकलक्षणं यथा ।
"उक्तानुक्ताद्विरुक्तानां विचारस्य नियन्धनम् ।
हेतुभिश्च ममाणैश्च एतद्वार्शिकलक्षणम् ॥" इति ।
उक्तलक्षणाक्रान्तो न्यायवार्तिकग्रन्यय तत्त्वचिन्तामण्या.
दिन्यायमहानियन्धानामाधुनिकर्नवीनन्यायत्त्वेन व्यवाहियमा-
णानामाधारभूनो महानयायिकरपि दुरधिगमो भारद्वाजकृतो-
ऽपि इदानींतनानां भाप्यकारंमन्यमानानां महामहोपाध्यायानो
मने भारद्वाजो न ऋपिरिति बदतां भारद्वाजगोत्रेण येन
फेनापि पण्डितेन रचित इति मिद्धान्तः ।
अत्र यथा भारद्वाजेन वार्मिग्रन्थी रचितस्तथा प्रतिपा.
दिनपथस्नात् । भारद्वाजस्य ऋपिन्वं तु प्रश्नोपनिपदि । प्रश्ने
"अय ने तुफगाः भारद्वाजः पन्छ” "पांडगलं भारद्वान
पुगपं" इनि मुण्डकोपनिपदि । मुण्ड । पाणिनिरपि पाकर
णानटे ७ . - पा.६३ गू. 'तो भारद्वाजस्य" इति । किंतु
(१) 'पुगणमिणेय न माधु मयं नानमित्यय न गहणीयम् ।
सन परीपान्यतर मजा मह परमययनेपयुति "इति ।

·भारयाजचरितम् । अनेनैव भारद्वाजेन न्यायवार्तिक मणीतमित्यत्र हतप्रमाणाभावे. ऽपि श्रौतस्मातसूत्रादिपु कृष्णात्रि द्धात्रिः अत्रिः, विष्णुः विष्णु- वृद्धः, श्रीमुखः शाण्डिल्यः गर्दभीमुखश्च शाण्डिल्यः, याज्ञवल्क्यः वृद्धयाज्ञवल्क्यो योगियाज्ञवल्क्षयश्चेत्यादिदर्शनाद्भारद्वाजभेदानु- मानादुक्तकालावस्थायिना भारद्वाजेन परमर्पिणा कृतं वार्तिकमि- त्युक्तः सिद्धान्तो निराकृतः । वत्सोऽपि विविध इत्युक्तमधस्तात् । वार्तिकग्रन्थे ऽपि १२८ पृ० १७ पं० "हेतुवाचिकं कुर्वा- णेन" १६८ पृ० २२५. "हेत्वाभासवार्तिके" इत्याद्युक्त्या किमपि पुरातनं न्यायवात्तिकमासीदिनि कल्पयन्ति केचित तन्न कचिद्रौद्धानां वार्तिकं कचिच्च ब्रह्मपीमांसासूत्रे "वा- दरायणः"(१) व्याकरणमहाभाष्ये गोनर्दीयस्त्वाहे सादिवदु- क्तत्वात शास्त्रतात्पर्यानवयोधाच । विश्वनाथन्यायपञ्चाननोन्यायसूत्रवृत्तिग्रन्थं न्यायभाष्यवा- तिकादिग्रन्धान समालोच्यैव कृतवान् किं तु न्यायवाकिग्रन्थं साफल्येन नोपलब्धवान् "प्रत्यक्षानिमित्तत्वात-" २ अ. १ आ. २५ सूत्रव्याख्याने" इदं न सूत्र"मित्युक्तं तेन, वानिककारेणा- स्य सुत्रत्वं कण्ठरवेणोक्तत्वादिति । अनुपी पते यदर्पशत. यात्पूर्वमपि चार्तिकग्रन्धो लुप्तप्राय आमीदिति । चीनदेशीयेतिहासपुस्तकाद्विजातं भवति यत् वर्तमानसम. याद् चतुर्दशशताब्दीभ्यः पूर्व शलभद्रवौद्धस्य शिष्यपरम्प- रायां दिङ्गागो यौद्धाचार्योऽभूत् तेन न्यायमूत्राणां स्वमतानु- सारेण समालोचनं कृतम् तन्मतखण्डनाद्वार्तिककारोऽर्वाचीन- इति सिद्धान्तयन्ति केचित् इदं न सम्यगित्युक्तं मया गोतमच. रिते अयं विशेषोऽप्यस्ति । यत् वर्तमानसमयात् नवशता- ब्दीभ्यः पूर्व वर्तमान आचार्यवाचस्पतिमिश्रः "उद्द्योतकरग- (१) ४ अध्याये ४ पादे ७ । १२ सूत्रम् ।

·१४२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम चीणामतिजरतीनामिति कथं लिखेत् यतो वर्तमानसमयात पट्- शतावीभ्यः पूर्व वर्तमानमपि गङ्गेशोपाध्याय नव्यास्त्विसाकारण व्यवहरन्ति नैयायिकाः तस्मात् स मिद्धान्तः सन्दिग्ध एवेति । न्यायवार्तिके १०३ पृ० (प्रथमसंस्करण) काश्यपीयं लक्ष- णमित्यत्र "कणादः काश्यपः समौ" इत्यनेन पर्यवसितं काणा- दलक्षणमित्यर्थमजानता केनचित् काश्यपी क्षितिरिति लि- खितमादर्शपुस्तके तथैव प्रमादान मुद्रितमिति ज्ञेयम् । १२८ पृ. १७ पं. वात्र्तिकं कुर्वाणेनेति केनचिद्रौद्धन कृतं तद्वार्तिकपित्यजानन्तो न्यायपातिककारमेव समाकृष्य नि: रूपपन्ति "मुद्रितवार्तिके साम्मतं नोपलभ्यते" इति मुद्रिनं वार्षिकमनवस्थितमिति तेपा हृदयम् । यत्र कचिद न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां प्रतीकादौ मु. द्वितवार्तिकपुस्तकेन वैषम्यात् मुद्रितवार्तिकपुस्तकस्यानव स्थितत्वं खण्डितत्वं च कल्पयन्ति केचित् । तन्न मूलादर्शपुस्त- केषु वहूनि पाठान्तराणि उपलभ्यन्ते तानि न अनवस्थामूल- कानि न वा त्रुटिमूलकानि निवन्धस्य चिरन्तनवाद लेखक- शोधकममादजातात् पाठान्तराद् चाचस्पतिमिश्रेण यल्लब्धं वा. निकपुस्तकं तदनुमारि व्याख्यानं कृत(१)मिति विज्ञेयम् ॥ (१) तात्पर्यटोकायां ६५ पृ. द्रष्टव्यम् । यथा पक्षताजागदी- श्याम् । "न च प्रयतस्वरसंवलितस्यैव पाठस्य धर्नुमुचितत्वाद् च्याप्त्यति धारणं युन"मित्यादि। मुद्रितदीधितिपुस्तके "भवानन्दसम्मतः पाठः" "जगदीश. सम्मतः पाठ"इत्यादि न्यायवार्तिकस्यापरं व्यायानं न्यायसारविचारकी थी. राघवमन कृतं "समानादिशब्दार्यस्तु पातिकव्याख्यानावसरे स्फु टीमविष्यति" इति तत्रोक्त्यात् । बा. रा.सं.न्यायसारविचारपु. स्तके ७ पन्ने दाव्यम् ।

·१४३ आचार्यवाचस्पतिमिश्रचरितम् । म्णयवार्चिकतात्पर्यटीकाकर्तुः आचार्यवाचस्पतिमिश्रस्य चरितम् । वेद-धर्मशास्त्र-पुराण-तन्त्र-व्याकरण-ज्यौतिप-छन्दो- न्याय-वैशेपिक-सांख्य-योग-मीमांसा-वेदान्त-चिकित्साशा- स्त्रादौ वाचस्पतिप्रणीतास्तत्पुत्रपौत्रप्रणीता वा अनेके ग्रन्था उपलभ्यन्त इति अनेके वाचस्पतयोऽभूवनिति नात्र सन्देहाव- काशः । तत्र वाचस्पतिमिश्रा अपि अष्टौ तत्रापि दार्शनिको द्वौ • तत्राप्याचार्यसम्मिश्रवाचस्पतिर्वा पइदर्शनटीकाकृदाचार्यवाच. स्पतिमिश्रो वा इतरण्यावर्तकविशेषणयुकत्वादेक एवेति न्याय- वार्तिकतात्पर्यटीकाकारत्वाद प्रकृते स एव वर्णनीय इति ।। तत्र आचार्यवाचस्पतिमिश्राणा(१) महर्षिकल्पानामावि. र्भावे देशकालनिर्णयाभावेऽपि गुणैकपक्षपातिनो विद्वांसो भवन्तीति ते अनेकान् सिद्धान्तान् निरूपयन्ति(२) वस्तुतस्तु (१) तार्किकरक्षाटीकायां लघुदीपिकायां १२ पन्चे “आचार्य- वाचस्पतिमिश्रा." अप्पयदीक्षितेनापि शास्त्र सिद्धान्तलेशसग्रहे पृ.८।२४ आचार्यवाचस्पतिमिश्राः" (२) माधवोये शङ्करविजये वाचस्पतिमिश्रः पूर्वजन्मनि श्री. शङ्कराचार्याणां प्रधानशिष्यः पद्मपादाचार्यः शारीरकभाष्यव्याख्यां प्रणीतवान् स एव निबन्धः सुरेश्वराचार्याणां शापात् पञ्चपादि. काभिधानत्यं गतः ततश्च शङ्कराचार्यानुग्रहात पद्मपाद एव द्वितीय जन्मनि वाचस्पतिर्भूत्वा शारीरकभाष्यव्याख्या सपूर्णा भामती प्र. णीतवानित्यादि निरूपितम् । केपाश्चिमते पाचस्पतिमिश्राणां प्रनो भामती , मतान्तरे कन्या भामती । अन्येषां मते नेपालप्रान्तभागे भामानामको प्रा. माविशेषः । तत्र स्थितेन याचस्पतिमिण भामती प्रन्यो र चित इति यावत् ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् आचार्यबाचस्पतिमिश्रण सांख्पतय कौमुद्यादौ वक्ष्यमाणानि वचनानि लिखितानि । "मनांसि कुमुदानीव बोधयन्ती सतां सदा । श्रीवाचस्पतिमिश्राणां कृतिः स्तात् तत्वकौमुदी ॥" तत्रैव "सर्व चैतदस्माभिन्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाम् ।" न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां च ३ अध्याये २ आहिक ३९४ पृ. "विपथितं चनदस्माभिब्रह्मतत्वसमीक्षान्यायकलिकाभ्याम्" तत्वविन्दौ मुद्रितपुस्तके २३ "उपपादितं न्यायकलिकायाम्" "भामत्यां च १.८ पृ. "विस्तरस्तु ब्रह्मतत्वसमीक्षायाम् पृ. ७१. "उपपादितं चतदस्माभिर्विस्तरेण न्यायकलिकायाम् ।" एवं तात्पर्यटीकायां पृ. ५७ । “तत्वसमीक्षायाम्" योगभाष्य व्याख्यायां तत्ववैशारद्याम् ३२ मूत्रव्याख्याने "अर्थक्रिया ब्रह्मनस्वसमीक्षान्यापकाणिकाभ्यामुपपादिता।" अपि च भामत्यां ग्रन्थसमाप्ती "यन्यायकलिका-तत्वसमीक्षा-तत्त्वविन्दुभिः । यन्याय-सांख्य-योगानां वेदान्तानां निवन्धनः ॥ समचैपं महत् पुण्यं तत्फलं पुष्कलं मया । समर्पितमधेतन भीपता परमेश्वरः ॥" इत्युक्तनिवन्धानां कर्ता एक एव । अत एव पड्दर्शन- टीकाकारत्वेन तं व्यवहरन्ति विद्वांस इति । अयं वाचस्पतिमिशः कस्मिन् देशे आविरभूदिति विचारे पण्डनमिश्र-मुरारिमिश्र-पार्थसारथिमिश्र--मुचरितमिश्रादयो मिश्रशब्दान्ता मैथिला इति मिश्रशब्दसम्बन्धात् "तन्निपिद्धं च परिदरतां दाक्षिणात्याना"मिति तात्पर्पटीकायर्या ३२ पृ. दर्शनांदपमपि मधिल एवेति अनुमीयते ।

·आचार्य वाचस्पतिमिश्रचरितम् । • समयनिर्णये तु वक्ष्यमाणं पचं तत्कृतन्यायसूचीनि- वन्धान्ते लिखितमुपलभ्यते । "न्यापसूचीनिवन्धोसावकारि सुधियां मुदे । श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वडूबसुवत्सरे ॥" इति न्यायसूचीनिबन्धाख्ये सूत्रपाठनिर्णायके न्यायदर्शन- रहस्यार्थप्रदर्शक निवन्धे लिखितत्वात् ८९८ शाकान्दे न्यायवा- ति तात्पर्यटीकाकाराणां वाचस्पतिमिश्राणां स्थितिरासीदिति निश्चीयते । निवन्धोऽयं तात्पर्यटीकाकारेणैव कृत इति व्यु- स्पादितमत्रैव ३८ पृष्ठे अधिकं तु निरूप्यते । न्यायदर्शने सूत्रपाठभेदादहव आचार्याः ग्रन्थद्वयं कृतवन्तः यथा उदयना. चार्यास्तापर्यपरिशुद्धि न्यायपरिशिष्टं च वर्द्धमानोपाध्याया- स्तात्पर्यपरिशुद्धिमकाशमन्वीक्षानयतत्ववोधं च जयन्तश्च न्या. यमञ्जरी न्यायकलिकां च विश्वनाथन्यायपश्चानना न्याय- सूत्रत्ति न्यायालोकं च तथैव वाचस्पतिमिश्रोपि न्यायवार्ति. फतात्पर्यटीका न्यायसूचीमपीति नैतचित्रम् तथा भामत्यामन्ते "न्यायसांख्ययोगानां निवन्धनै"रिति बहुवचनेन न्याय- सूचीतात्पर्यटीकास्थाद्यन्तपघयोः प्राय ऐक्येनैककर्तृकत्वं नि- विवादमेव । वस्वावसुवत्सरे अत्र वत्सरशब्दः शाकान्दवा- चक एव इदमेव द्रढयन्ति वक्ष्यमाणानि प्रमाणानीति । तथा- हि भामत्यामन्ते । "नरेश्वरा यच्चरितानुकार- मिच्छन्ति कर्तुं न च पारयन्ति । तस्मिन् महीपे महनीयकीर्ती श्रीमन्नृगे ऽकारि मया निवन्धः ।" इति । यद्यपि नृगनामानोऽनेके राजानो महाभारते भागवते .

·१४६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
च उपलभ्यन्ते तथापि अर्वाचीननृगविषये शाघरपद्धत्या
विशिष्टराजवंशवर्णनप्रसङ्गे नृगनृपतिपापाणयज्ञयूपमशस्तिनाम्ना
पद्यद्वयं समुद्धृतम् । पथा
"आविन्ध्यादाहिमा विरचितविजयस्तीर्थयात्राप्रसा-
दुवीयेषु प्रहान्नृपतिषु विनमत्कन्धरेषु प्रमन्नः ।
आयुर्वि यथार्थ पुनरपि कृतवान् म्लेच्छविच्छेदनाभि-
देवः शाकम्भरीन्द्रो जगति विजयते वीसलः क्षोणिपालः।।
ए॒ते सम्मति चाउहानतिलकः शाकम्भरीभूपतिः
श्रीमान् विग्रहराज एप विजयी सन्तानजानात्मजः ।
अस्माभिः करद व्यधायि हिमवाद्विन्ध्यान्तरालं भुव:
शेपस्वीकरणाय मास्तु भवतामुयोगशून्यं मनः ॥” इति ।
शाधरपद्धत्या शाकम्भरीदेश चउदान-सत्रियवश हम्मी-
रराजोमूत् तत्सभायां राघवदेवपण्डितात्मजा गोपाल-दामो-
दर-देवदासारूपाः पण्डिता वर्तमाना आसन । दमोदरात्मज.
शाधरण नृगनृपतिपापाणयझयूपस्य नाम उक्त कारण
समुद्घृतम् । हम्मीरराजथ १२९५ चक्रमे वर्षे मृतः सत्पूर्व
६० वर्षाणि राज्यं कृतवानिति वदन्ति ऐतिहासिकाः । अतो
निष्पन्नं भवति १२३५ वैक्रमवर्षेभ्यः ११०० शाफवर्षेभ्योऽपि
पूर्व डिल्लीनगरोपकण्ठस्थितस्तम्भेऽपि १२२० विक्रमवर्षे
१.०८५ शाकादे निरुतानि पयान्पासमिति उक्तसमये पा.
पस्पतिमिनस्थिती नासपअसं किमपि ।
हेमाद्रिणा-वोपदेवेन च आयुर्वेदीया शाईपरसंहिता
व्याख्याता बोपदेवसमयच १९८२ गतशाकान्दासमसमप
एवेति निरुक्तसमये शाईघरस्थिति विरुदा ।
वर्नेसमहाशयसंगृहीते पपीग्राफिइण्डिकापुस्तफ (पा.
4

·आचार्यवाचस्पतिमिश्रचरितम् । -- ल्यूम -१ पेज २१९ / २२० वाल्यूम २ पेज २३५) समुद्धृता- दनुशासनपत्राशयाद्विज्ञायते राजा कीर्तिवर्मा मयोधचन्द्रोदयनाटककर्ता कृष्णमियश्च ईशीय १०५० वर्षेभ्यः परं १११६ वर्षेभ्यः पूर्वमासी- दिति । अपि च ईशवीय १०५० वर्षे देववर्मा १०९८ वर्षे कीर्तिवर्मा १११६ वर्षे जपवर्मा च आसीदिति यावत् । अत्र १०२० गतशाकाब्दे वर्तमानः कृष्णमिश्रः प्रबो- धचन्द्रोदये श्रीहपीकेशशास्त्रिसंस्कृते पुस्तके पृ. ३४ "नेवाश्रावि गुरोर्मतं न विदितं तौतातिकं दर्शनम् तत्वं ज्ञातमहो न शालिकगिरां वाचस्पतेः का कथा ॥" इत्युक्तवानिति न्यायसूचीनिवन्धोक्तं समयमेव द्रढयति । केचित्तु चाचस्पतिमिश्रेण सांख्यतत्वकौमुद्यामन्ते "त. दुक्तं राजवार्तिके" इति लिखितत्वात् राजवार्तिकग्रन्थो भो. जराजेन कृत(१) इति भोजराजप्तमयात् पश्चात्कालभावी वाचस्पतिमिश्र इति वदन्ति तचिन्त्यम् । 'अपि च रामानुजाचार्याः १०१२ शाकाब्दे यादवाचल- पर्वते मन्दिरे नारायणमूर्ति स्थापितवन्तः तैश्च श्रीभाष्ये ख. ण्डनखण्ड खाद्यस्था कारिका समुघृता खण्डनकाराच पूर्व ९०६ शाकान्दे उदयनाचार्याणां तात्पर्यपरिशुद्धिकाराणां स्थि- तिरासीदिति ८९८ शाकाब्दे वाचस्पतिमिश्राणां स्थिति विरुद्धति । रामानुजाचार्येण २।१।१४। भामत्यपि अनूदिता । आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण शारीरकभाष्यटीकायां भामत्यामन्ते (१) राजमार्तण्डाभिधायां योगसूत्रवृत्तौ रणरङ्गमलनृपतेरित्यु. क्या राजवार्तिकप्रन्यो भोजराजकृत इति कल्पयन्ति तन्निमूलम् । मपि च देशभापानिवद्धः राजवार्तिकनामा जैनप्रन्योऽपि यतते ।

·१४८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् यानि लिखितानि पद्यानि तदुक्तक्रमेणैव ग्रन्था रचिता इति अनुमीयते प्रथमतो मण्डनपिथविरचितविधिविवेकस्य टीका न्यायकलिकैव रचिता(१)अस्य ग्रन्थस्योपादानं प्रायस्तत्कृत. ग्रन्थेषु दृश्यते ततो ब्रह्मसिद्धिव्याख्या ब्रह्मतत्वसमीक्षा(२) सतश्च तत्चाविन्दुग्रन्थाः(३) इदं ग्रन्थद्वयं न्यायपातिकतात्पर्यटोकायां() (१) केचित्तु अमुं प्रन्थं न्यायकणिकानाम्ना व्यवहरन्ति । पा. राणसीस्थराजकीयसस्कृतपाठशालीयपुस्तके "इति पूर्वकणिका समामा"इति लेखाप दृश्यते । प्रन्योऽयं काशीविद्यासुधानि- धिपन्ने मुद्रितः। (२) ब्रह्मतत्वसमीक्षा मण्डनमिश्ररुतब्रह्मसिद्धाख्या। (३) तत्त्वविन्दुग्रन्थाटिप्पणसहितः पण्डितपत्रे मुद्रितोऽपि लघुत्वात् दुरूहः अस्य एका महती टीका ममान्तिके ४००० लोकात्मिका धर्तते। (४) न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायाः पुस्तकप्रयं ममान्तिके य. तंते तत्र प्रथमे पुस्तके लिपिकालोऽधोलिखितप्रकारेण लि. तितोऽस्ति । "इति वाचस्पतिमिविरचितायां न्यायधार्तिकतात्पर्यटीकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः।ळाछान्दा स्वस्ति संवत् ॥१४५४ समये आ. दिवनयदि १० रविवासरं ॥८॥ ॐनमो नारायणाय ॥ स्वस्ति॥काशी करोतु कल्याणं विश्वेशः सर्पसम्पद. ॥ मयानी च जगन्माता जयं ते विदधातु च ॥ तावद्गजन्तु फययः शाखायां कपयो । यथा । महेशामृतचीत्कारवाणी यावन्न नि:स्ता छ॥ शुभ. म् ॥ ॥ गय पहन्तु भुषि मायिनि लेपका ! शून्याटपीमदनि- रीक्षितमत्तसयाः ॥ धीमाधयांधियुगप मधुयतोपि यायरप्रयाति न हरिनरसिंहनामा ॥छ॥" वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशाली तु न्याययारिकता स्पर्यटीकापुस्तकं गोरक्षशतकं च सपंपिधानिधानकपीन्द्राचार्य- सरस्थतीनां पुस्तकम् । अर्य घ १६९६ पैक्रमादासने समय पाराणस्यां यतमानः गोदावरीतटात् समायाता गोरक्षा ।

·आचार्यवाचस्पतिमिश्रचरितम् । १४९ समुद्धृतमिति पश्चान्यायवार्तिकतात्पर्यटीकाया निर्माणमियं टीका च सांख्यतत्वकौमुद्यां समुद्धृता योगभाष्यटीका. या तत्त्ववैशारद्यां तत्वकौमुदी समुद्धृता भामत्यां तु आदिम- ध्यावसानेषु सर्वे ग्रन्या उपात्ता इति । केचित्तु भामत्यामारम्भे "मार्तण्डतिलकस्वामिमहागणपतीन् वयम् । विश्ववन्यान्नमस्यामः सर्वसिद्धिविधायिनः ।।" इति दृष्ट्वा मार्तण्डतिलकस्वामिनः शिष्यो वाचस्पतिमिश्र इति वदन्ति तन्न शास्त्रतात्पर्यानवोधात् तात्पर्यटीकायां ८७ पृ. "अस्माभित्रिलोचनगुरुत्रीतमार्गानुगमनोन्मुखै"रित्यु. क्तत्वाच्च । पश्चितं चास्माभिर्वात्स्यायनचरिते ऽवस्तात् । मुम्बईनगरे द्वितीयावृत्तिमुद्रिते सटीककाव्यप्रकाशपु- स्तके भूमिकायाँ ३१ पृ. विश्वनाथकृतकाव्यप्रकाशदर्पणे "इनि वाचस्पतिमिश्र" ४० पृ० दीक्षितभीमसेनकृतार्या सुधा. साराख्यायां काव्यप्रकाशटीकायां "सर्वतन्त्रविदो वाच. स्पतिमिश्राः" इति प्रदर्शयता काव्यप्रकाशस्प टीका वाच- स्पतिमिश्रेण कृता इति स्वकृतटीकोपोद्धाते २ पृष्टे कल्पि. तम् एतचिन्त्यम् । श्रीतारानायतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्पण सख्यतत्वकौमुदी- भूमिका निरूपितं यद्वाचस्पतिमिश्रेण खण्डनोद्धारः कृत शतकपुस्तकं संगृहीतवान् तत्र उक्तसमय पर लिखितः । अपि च १६२७ ईशवीयवर्षात् १६५६ चपीन्तं शाहजहां रति- समयः तस्मादेव उक्ताचार्यैः काशीप्रयागयात्रिकाणां करो विमो. चित इति ऐतिहासिका वदन्ति । अस्मभिकटे पुस्तकत्रयं वर्तत इति तद्वर्णनं च कृतमधस्तात् ।

·१५० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इति श्रीहदिर्वाचीन इति परं तु वाचस्पति मिश्रकृता न्या. यात्तिकतापर्पटीका उदयनाचार्येण व्याख्याता उदयनाचार्य कृता किरणावली न्यायकुसुमाञ्जलिरपि खण्डनग्रन्ये श्रीहर्षेण समुतौ पुनरपि खण्डनग्रन्थस्योद्धारो वाचस्पतिमिश्रेण कत इति विजानाति तर्कवाचस्पतिमहाशय इति । अस्याभिरनुमीयते तत्वचिन्तामणिभकाशाख्यव्याख्या न्यायतत्तालोकाभिधन्यायसूत्रवृत्ति-न्यायसूत्रोदारादिकळ न- वीनवाचस्पतिमिश्रेण काव्यप्रकाशटीका खण्डनखण्डखायो. दारश्च कृत(१) इति । अनेन स्वरचितग्रन्थेषु न्याय. तत्त्वालोकादिपु पदर्शनटीकाकारो वाचस्पतिमिश्रः समुद्- धृत(२) इति । अस्य समयादिनिरूपणे । "श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरमरिणा । लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ।।" इति न्यायसूत्रोद्धारारम्भ। "शिवनोरसि विकृती पादौ नत्वापवर्गदौ । व्यलेखि न्यायसूत्राख्यं चने वस्त्र क्षिवासवे ॥" इति सूत्रोद्धारान्ते दर्शनात् वस्वक्षिवासवे इत्यनेन १४२८ युक्रमे व ग्रन्थो ऽयं निर्मितः सुधामधुनामाप्येको ग्रन्थो वाचा स्पतिमिश्रकृतो विज्ञायते तत्र लिपिकाला १३०३ शाकान्दो दश्यते इत्युभयोरविरोधात् १२९३ शाकान्दभ्यः पूर्व मिथि- (१) अण्डनोद्धारोऽपि काशीविधासुधानिधिपन्ने मुद्रित इति । (२) सण्डनोशारे २५ पृष्ठे "विस्तरस्तु तत्त्वालोके मयेपोक्त इताहोपरम्यते" तरवालोकारये न्यायसूत्रव्यापयाने १५० १ ० २१ म०पापनालक्षणं दुःसमित्यश च पदशंनटीकामायस्पतिः मिमा समुश्वृतः ·उदयनाचार्यचरितम् । १५१ लादेशे उक्तवाचस्पतिमिश्रस्य स्थितिरासीदित्यनुमीयते । वि. स्तरस्तु खण्डनखण्डखायोद्धारभूमिकायां निरूपितोऽस्माभिः । अपरोऽपि चाचस्पतिमिश्रो विद्यादचिन्तामणि-तीर्थचि- न्तामणि-श्राद्धचिन्तामण्यादिधर्मशास्त्रनिबन्धकर्ता अन्योपि सि- द्धान्तशिरोमण्यादिज्यौतिपनिवन्धव्याख्यातुर्लक्ष्मीदासस्य पिता वाचस्पतिमिश्रो भिन्न एवेति तत्तद्रन्थसमालोचनाव्यक्तं भविष्यतीति ॥ न्यापयासिकतात्पर्यटीकापरिशुद्धिकर्तुः श्रीमदुदयनाचार्यस्य चरितम् । उदयनो(१) वा उदयनाचार्यो वा न्यायाचार्योदयनो वा उदयकरो(२) वा उदयाकरो(३) वा उदयंकरो(४) वा उदय- (१) "ध्यातेने किरणापलीमुदयन"इति किरणावल्यामुदयना- चार्योक्त्या न्यायाचार्योदयन पव नान्यः । विस्तरस्तु अग्रे नि. रूपयिष्यते। (२) "इदमुदयकरण न्यायलोफागमाना"मिति कलिकाता. मुद्रितात्मतत्त्वविवेकपुस्तकान्ते दर्शनातू स एव नान्यः । वस्तु- तस्तु *तदिदमुदयनेन न्यायलोकागमाना"मित्येव पाठस्तालपत्रा- दिलिखितपुस्तकेषु दृश्यते । (३) "उदयाकरसूनुना"इति ईश्वरप्रत्यभिशास्त्रप्रन्ये दर्शनात् सोऽन्यः । (४) "शम्देन्दुशेपरे ज्योत्या प्रकरोत्युदयंकर"इत्युक्त्या ना. गेयमहादपि पश्चात्कालभाति सुतरां भिन्नः ।

·. . १५२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् नाचार्यभादुडी(१) इत्यादिनामभिस्तत्तद्देशीया गुणैकपक्षपाति- नोऽनेकैः प्रकारैः किंवदन्त्यादिभिर्यायाचा मुदयनाचार्य वर्ण- यन्ति । किंतु वैशेषिकभाष्यटीका वा प्रशस्तपादभाष्पटीका किरणावली, वैशेषिकशास्त्र सारभूता लक्षणावली, न्यायभाष्पटी- काटीकाटीका न्यायनिवन्धापरनामधेया तात्पर्यपरिशुद्धिः, बोध- शुद्धिवाधसिद्धिर्या न्यायपरिशिष्टाख्या न्यायमूत्रवृत्तिः, आत्म- तत्वविवेको न्यायकुसुमाञ्जलिश्च येनोदयनाचार्येण रचितः स एवेदानीं वर्णनीय इति नासौ बगदेशीयो न.पा दाक्षिणात्यः किं तु मैथिल इति भविष्यपुराणपरिशिष्टे भगवद्भक्तमाहात्म्ये ३० अध्याये स्पष्टमुपलभ्यते तथाहि- अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरंशस्य धीमतः । उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्पणम् ॥ १ ॥ भूत्वा स मिथिलायां तु शास्त्राण्यध्यैए सर्वशः । विशेषतो न्यायशास्त्रे साक्षादै गोतमो मुनिः ॥ २ ॥ पौसिद्धान्तमुग्धान्तःसुखाय हितकारिणीम् । . (१) "उदयनाचार्यभादुडी मिनः चाटुर्जी चानुर्जी-गाजुली- भादुडीत्याधुपाधयस्तु पल्लालसेनेन दत्ता अस्य समयस्तु तस्यता: भुतसागरादिग्रन्पेभ्यः १०८९ शाकान्दः । उदयनाचार्येण लक्षणा. घल्या ९०६ साकाप्दो प्रन्धनिर्माणकालो लिखित एवं अथ च न्यायपातिकतात्पर्यपरिशुद्धी "अमृतस्थाने अम्रुत इति दाक्षिणा- स्थानाम" | "गौडाः शपसाः सा इति" । अत्र गौडा पादेशीयाः पवं निन्दालिसनादुभयभिनत्वं निार्ययादम्। विस्तारस्तु न्या० धा सा० परिशुद्धिभूमिकायाम् । पालालसेनस्तु १०८९ पांडगुनसागरप्रन्धं कृत्तपान किन ल. दमणमनस्य पुत्रो पलालसेनो पा यलालसेनस्य पुत्रो लक्ष्मणसेन इत्यादि विचारोऽयं समुझाययिप्यते ।

·उदयनाचार्यचरितम् । वितेने विदुपां प्रीत्यै विमलां किरणावलीम् ॥ ३ ॥ एकदा पौडसिद्धान्तान् मकटीकर्तुपागतः । यौद्धाचार्यस्तीरभुक्तौ नृपग्रामे समागतः ॥ ४ ॥ स्वशिष्यैः स्वीयशास्त्रस्य पुस्तकैर्वहुभिर्वृतः । राजानं पयामास तं दर्पवशादसौ ॥ ५ ॥ फश्चिच्छिष्यं गच्छ शिष्य मिथिलेशं वदाधुना । मद्वाक्यात् वेदशास्त्राभ्यां मुधा भ्रान्तोसि भूपते ॥ ६ ॥ निरीक्ष्य मम शास्त्राणि मत्पथानुगतो भव । अस्ति चेत् तव देशेऽस्मिन् वेदस्थापनकृत् पुमान् ॥ ७ ॥ तमानय मया सार्द्ध विचारं प्रकरोतु सः । तदा राजा तु श्रुत्वैतद्वचनं दूतभापितम् ॥ ८ ॥ उवाच दूतं गच्छ व स्वगुरुं चूहि मे वचः । अहं भ्रान्तः स चेद् भ्रान्त इत्येवं निश्चयो महान् ॥ ९ ॥ आगच्छ सदसि मातः स ते व्यक्तिर्भविष्यति । इत्युक्तः स गतो दूतः माह सर्वे नृपोदितम् ॥ १० ॥ गुरवे स तु शृण्वन् वै जहासातिमदान्वितः । अथ राजा तत्क्षणातु देशस्थान् पण्डितान् वहून् ॥ ११ ॥ श्रीमदुदयनाचार्यमुख्यानानाम्य चोक्तवान् । अहोयं नास्तिको ग्रामे समायातोतिपण्डितः ॥ १२ ॥ अनेन विवदचं वै यूयं यदि स चेन्जयेत् । तदाई च भवन्तश्च सर्वे तन्मतगामिनः ॥ १३ ॥ भविष्यामो न सन्देहो भवतां चेज्ज यो भवेत् । तदा भवसा दावं करिष्यामि न संशयः ॥ १४ ॥ इत्युक्त्वास्ते तु विद्वांसः सर्वे तूष्णीं स्थिता अथ । श्रीमदुदयनाचार्यस्तेषां मध्ये ऽवत्रीन्नृपम् ॥ १५ ॥ .

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् सत्यमात्थ महाराज शृणु किञ्चिन्मयोदितम् । जयः पराजयो वापि श्रीहरेरिच्छया नृणाम् ॥१६॥ यथाशक्ति विदादं तु करिष्यामि न संशयः । वं तु चिन्तां परित्यज्य पश्यास्माकं पराक्रमम् ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा नृपतिग्रामे तस्थुः सर्वेऽथ पण्डिताः । द्वितीये दिवसे प्राप्ते राजा सदसि चागतः ॥ १८ ॥ आय पण्डितान् सर्वान् तं चापि जिनशास्त्रिणम् । उवाच युवयोरस्तु विचार: पश्पतो मम ॥ १९ ॥ इति राजवचः श्रुत्वा नास्तिकः पूर्वमत्रवीत् । अहो विचार उभयोः स नो भवितुमर्हति ॥ २० ॥ नंत वै सत्पथारूढाः किं वदिष्यन्ति पामिह । इति श्रुत्वा वचस्तस्य नास्तिकस्य दुरात्मनः ॥२१॥ उवाचोदयनाचार्यों मतं तन्मतखण्डनम् । एवं बहुदिनान्यासी द्विचारः सुमहाँस्तयोः ॥ २२ ॥ तदा चौद्धो हृदा मत्त्वाचार्यानिजपराजपम् । मायां विस्तारयामास पहाचर्य प्रदायिनीम् ॥ २३ ॥ उचाच नृपत्ति राजन् सर्वे ऽमी मद्विरोधिनः । न कोपि मदितं ब्रूते तस्मादेकं वदाम्यहम् ॥ २४ ॥ मालग्रामशिलायां तु सत्यपेपा स्थितो हरिः । तामानयात्र समतः सण्डयामि शिलामहम् ॥ २५ ॥ यदि सा जलबद भूत्वा स्याददृश्या शिला पुनः । तदा मदुकं सत्यं स्यादर चेत् ता पुन: स तु ॥ २६ ॥ आचार्यों जलात् कृत्वा शिलों व्यक्त फरिष्यति । तदास्यापि मतं ससं मन्येऽनात्र संशयः ॥ २७ ॥ इन्पुक्तः म नृपम्नन पौदेनाय महीपतिः।

·उदयनाचार्यचरितम् ।
ददर्शोदयनाचार्य किं वदत्येप नास्तिकः ॥ २८ ॥
इत्युक्तो भृमिपतिना पाहाचार्योतिहष्टवत् ।
इदं तु मायाचरितं तथापि स्वीकरोम्यहम् ।। २९ ।।
मायामपि च जानामि परं त्वेकं ब्रवीम्यहम् ।
जातायां च पुनस्तस्यां शिलायां तन्मनद्वयम् ॥ ३० ॥
सत्यं चेति वदिष्यन्ति भ्रान्त्या सर्वे सभासदः ।
तस्मादेकमहं वक्ष्ये सत्यमिथ्याविचारणे ॥ ३१ ॥
तत्करिष्यत्ययं चैव करिष्ये स्वोक्तमप्यहम् ।
इति श्रुत्वा ततो राजा जैनाचार्य ददर्श ह ॥ ३२ ॥
ततो जैनः स्वयं प्राह करिष्याम्यस्य भाषितम् ।
*
इति श्रुत्वा ततो राजा शालग्रामशिलां दृढाम् ।
आनाय्य स्थापयामास स्वर्णस्थाल्यां शुचौ भुवि ।। ३४ ॥
ततो वौद्धो ऽब्रवीत् स्वीयं मतं दृष्ट्वा तु तां शिलाम् ।
अय क्षणेन सा सर्वा शिला जलमभूत् तदा ॥ ३५ ॥
ततोक्षणतस्तद्वै जलमन्तर्वभूव ह ।
पश्यतां सालोकानां महाचर्यमभूदिदम् ॥ ३६ ॥
ततस्तूदयनाचार्यो वौद्धसिद्धान्तखण्डनम् ।
स्वपतं माह शीघ्रं तज्जलं प्रादुर्बभूव ह ॥ ३७॥
तत्क्षणेन च तद्वारि सा शिला समपद्यत ।
ततो राजादयः सर्वे साधुसाध्वितिवादिनः ॥ ३८ ॥
प्रशशंसुश्च तं भक्त्योदयनाचार्यमादरात् ।
आवार्यस्तु तदा माह कयमेपा स्तुतिर्मम ॥ ३९॥
स्थित एव मते ह्यस्य तस्माद कुरु पदीरितम् ।
इत्युक्त्वा नास्तिकं माह मयाकारि तवेरितम् ॥ ४० ॥

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् अतः परं मतं कस्यं सत्यं मिध्येति निश्चिनु । मया यदुच्यते तेन प्रकारेण नृपाग्रतः ॥ ४१ ॥ एफ्तालदुमो द्वारि तिष्ठत्यतिमहानहो । तमारुख पतिष्यावो यः स्थास्यति स सत्यवाक् ॥ ४२ ॥ वेदाः प्रमाणमित्युक्त्वा निपतिष्याम्यहं भुवि । त्वं तु वेदा अपमाणमित्युक्त्वा निपताधुना ॥ ४३ ॥ युगपत् पततोलाजीविष्यति य आवयोः । स सत्यवाग्मतं तस्य सत्यं लोकस्तुतं भवेत् ॥ १४ ॥ एवपाचार्यवचनं श्रुत्वा मोऽपि जहर्प च । स्त्रीचकार ततो राजा तावुभावप्रवीद्वचः ॥ ४५ ॥ अहो प्राणान्तकी चेयं परीक्षा नैव शोभना । तस्माद्विरमतामत्र युवामेतद्विचारनः ॥ ४६ ।। इति राजवचः श्रुत्वा उदयनाचार्य आहनम् । तव नास्त्यत्र किश्चिद्भो दूपणं नैव घातकम् ॥ ४७ ॥ स्वशास्त्रभक्तितवायां फरिष्यावो यथारुचि । त्वमेकस्मिन्मृते चास्मिन् मयि वा नृपसत्तम ॥ १८ ॥ तन्मतं च परित्यज्य जीवन्मतपरो भव । किं च यावन्ति ते राज्ये पुस्तकानि च तानि वै ॥४९॥ जले प्रक्षिप ये चतच्छास्त्रोपासनकारकान् । तान् दण्डयित्वा यो जीवदारयोस्तन्मतानुगान् ॥ ५० ॥ कुरुष्वेत्यस्मद्वक्त्या वै भतिज्ञां कुरु भूपते । इत्युक्तो नृपतिर्जनाचार्पस्य मुसंपरछत ॥ ५॥ एवमेवाप्रवीत् सोऽपि प्रतिजो नृपस्तदा । सात उत्थार ते सवें आगतास्तालमनिषौ ॥ १२ वंशादिनाय तो दो तमारुयोचर्म हातरुम् ।

·उदयनाचार्यचरितम् ।
घेदाः प्रमाणमित्युक्त्वा आचार्यो न्यपतद् भुवि ॥ ५३ ॥
घौद्धो वैदा अप्रमाणमित्युक्त्वा निपात ह ।
आचार्यो निपतन्भूमो वेदैः मंरक्षितः सुखम् ॥ ५४॥
मन्दमन्दं समागत्य तस्थौ वेदं हरिं स्मरन् ।
जैनाचार्यः पतन्मार्गे भ्राम्यमाण उपर्यधः ।। ५५ ।।
परिवर्तितशीकॊ हि पपात धरणीनले ।
व्यस्तमस्तकवाव्हघिनिष्पाणो न्यपतत् खलु ॥ ५६ ॥
इति दृष्ट्वा महाश्चर्य सर्वे राजादयो जनाः ।
आचार्य प्रशशंसुस्ते नमस्कृत्य मुहुर्मुहुः ॥ ५७ ।।
ततो राजा वेदशास्त्रं सत्यं मत्वातिभक्तितः ।
स्वराज्य स्थापयामास तदाचारपरः स्वयम् ॥ ५८ ॥
भूत्वा चकारे राज्यं स सर्वधर्मसमन्वितः ।
नास्तिकस्य च यान्यासन् शास्त्राणि पृथिवीतले ॥५९ ॥
तानि सर्वाणि चिक्षेप जले ये तदुपासकाः ।
तान् सर्वान् दण्डयित्वा स चकारास्तिकसंगतान् ॥ ६ ॥
श्रीमदुदयनाचार्य चक्रे राजगुरुं नृपः ।
जीविकायै ददौ ग्रामान् स्वयमाज्ञापरोऽभवत् ॥ ६॥
एकदोदयनाचार्यो जगन्नाथदिक्षया ।
पुरुषोत्तमपुरे गत्वा स्नात्वा तत्तीर्थवारिणा ॥ १२ ॥
मार्कण्डेयहूदायेन मन्दिरद्वारमागतः ।
देवं द्रष्टुं मन्दिरान्तः प्रवेष्टुं चलितो यदा ॥ ६३ ॥
तदा कपाट: संलग्नः सयमेव निरीक्ष्य सः।
द्वारान्तरमुपायातस्तदाप्येवं बभूव ह ॥६४ ॥
अथ तृतीये द्वारे तु संप्राप्तः स यदा द्विजः ।
वत्रापि स कपाटस्तु स्वयं लग्नः पुनश्च सः॥६५॥

·१८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् . चतुर्थे द्वारमागत्य मन्दिरं गन्तुमुद्यतः । तमप्यपश्यत् संलग्नं कपाट ह्ययमेव हि ॥६६॥ इति कौतुकपेतत् तु पश्यन्तस्ते जनाः स्थिताः । तदा तूदयनाचार्यः सस्मितं वाक्यमब्रवीत् ।। ६७ ॥ जगन्नाथ सुरश्रेष्ठ भत्त्यहङ्कारपूर्वकम् । ऐशयमदमत्तोसि मामवज्ञाय वर्तमे ।। ६८ ॥ उपस्थितेषु चौद्धेपु मदधीना तब स्थितिः । इत्येवमुक्ते श्लोके तु सहसोद्घाटिताः स्वयम् ॥ ६९ ॥ कपाटास्तत्क्षणादेव नृणां चित्रं तु पश्यताम् । ततस्तत्र स्थिता येपु जगन्नाथस्य पूजकाः ॥ ७० ॥ ते सर्वे विनयात् तं तु गृहीत्वाचार्यमादृताः। नीत्वाय मन्दिरे देवं दर्शयन्ति स्म हर्पिताः ॥ ७१ ॥ सोऽपि दृष्ट्वा जगन्नाथं संपूज्य स्तुतिभिर्मुहुः । स्तुत्वा जप्त्वा समभ्येत्य वहिर्दत्वा धनानि च ॥ ७२ ।। खपित्वा कतिचिद्रात्री समायातुमयोद्यतः । अथ स्त्रमे जगन्नाथः पूजकब्राह्मणान् स्वयम् ।। ७३ ॥ उवाच मम यचास्ति पीताम्बरमनुत्तमम् । तादयनाचार्यापाशु सोऽतीव मे प्रिपः ॥ ७४ ।। ममैवांशो न सन्देहो ऽननैव स्थापितोऽस्म्यहम् । तिरस्कृता महामूवाद्धसिद्धान्तवादिभिः ॥ ७५ ॥ इति दृष्ट्वा तु ते सन पूजकाः प्रातरुस्थिताः । परस्परं स्वप्नमध्ये मन्त्रयित्वातिभक्तितः ॥ ७६ ॥ पीताम्बरं समानीय नगन्नाथाज्ञया ददी। माचार्याय ततः सोऽपि धृत्वा तनिनमस्तके ॥ ७७ ॥ मनाम मुहर्देवं जगन्नाथ मुदा दिनः । .

·उदघनाचार्यचरितम् । एवं ततो जगन्नाथप्रसादं माप्य स द्विजः ॥ ७८ ॥ मिथिलामाजगामाशु निजमन्दिरमुत्तमम् । तत्र शिष्योपशिष्यैश्च मेवितः परमादरात् ॥ ७९ ॥ अध्यापयामास मुहुः सर्वशास्त्राणि यन्नतः । अधीत्य तस्मादाचार्यादेदशास्त्राणि सर्वशः ॥ ८ ॥ धर्म संस्थापयामासुदेशेदेशेतिपण्डिताः । अद्यापि मिथिलायां तु तदन्वयभवा द्विनाः ॥ ८१ ॥ विद्वांसः शास्त्रसम्पमाः पाठयन्ति गृहेगृहे । स तु कालेन महता वृद्धो भूत्वा जरातुरः ।। ८२ ।। काशीपागत्य कतिचित् स्थित्वा तत्र दिनानि च । मणिमयी ब्रह्मनाले प्राणांस्तत्याज लीलया ।। ८३ ॥ मातः पुरातनं देहं वैष्णवं सुरदुर्लभम् । एवं सोदयनाचार्यों बभूव पृथिवीतले ॥ ८४ ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय नास्तिकानां निहत्तये। शृण्वन् चरितमेतस्य नरो बुद्ध्या महीयते ॥ ८५ ॥ इति भविष्यपुराणपरिशिष्टे उदयनाचार्यचरितं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥ इत्थं स्थूलेन प्रकारेणोदयनाचार्याणां देशकालस्थिती. नां निर्णयो भवति सूक्ष्मेन प्रकारेण तु तत्कृतलाणावलीन. न्यान्तस्थन श्लोकेन "तन्धिरापमितेष्वतीतेषु १०६ शकान्ततः । वर्षे पृदयनयके मुबोध लक्षणावलीम् ॥" इत्यनेन ९०६ शाकवर्षे तेषां स्थितिरासीदिति नि.

·न्याययार्तिकस्य भूमिकायाम्
प्पन्नं भवति । शकान्तत इत्युक्त्या शाकवर्ष एव ग्राह्यो ययो.
क्तमत्रैव भूमिकायां १०४ पृ. सिद्धान्तशिरोमणि गणिताध्या.
पस्थं भास्कराचार्यवाक्यम
"शकनृपस्यान्त कलर्वत्सराः।" इत्यादि ।
अस्मन्निकटे तार्किकरक्षाटीकाया ज्ञानपूर्णकृतापाः पु.
स्तकं १३२४ शाकव लिखितं वर्तते । टीकाग्रन्थे च उ.
दयनाचार्यस्य नाम समुद्धृतम् । ज्ञानपूर्णश्च विष्णुस्वामिनः
शिष्यः । अपि च ११९९ विक्रमवर्षे १०६४ शाकवर्षे कु.
मारपालस्य राज्ञो राज्याभिपेकोऽभूत् तस्मिन्नेव समये
मध्वाचार्य आसीदिति आर्यविद्यासुधाकरे निरूपितम् मध्या-
चार्यात्पूर्व विष्णुस्वाम्यासीदिति भगवद्भक्तमाहात्म्ये ३१
अध्याये निरुपितमित्यनेन ९०६ शाकान्दै उदयनाचार्य
स्थितिन विरुद्धा।
अपि च ११६४ शाकान्दे लिखिता नैपधचरितटी.
फा नेपालदेशे वर्तत इति तत्रत्यलिखितपुस्तकसूचीपत्रे भूमि-
फायाँ ३२ पृ० निरूपितम् ।
अन्यच
"युग्माश्चाईनिरुक्त ९७२ शकनृपतिममै कान्यकुब्जेश्वरस्प
भादेशं माप्य यनान्नलचरितमहाकान्पटीकां व्यपत्त ।
मरिभूदवसञ्ज्ञा दिनमणितनपः कुर्मपूर्वागजन्मा
तुप्यान तेनान्तरात्मा त्रिभुवनजनकोमापतिश्रीमद्देशः ॥"इति ।
इत्युक्तनपधचरितटीकाभ्यां ९७२ शाकवर्षेभ्यः पूर्व
नेपधचरितकर्तुः श्रीहर्पस्य स्थिनी सत्यामेव सण्डनखण्ड
साधान्ये "शहा चेदनुपास्त्येव त्याटिमुमाञ्जलिकारि-
फोदारे ९०० शाकादं उदयनाचार्यस्थिती
नासम.

·उदयनाचार्यचरितम् । .. १६९, असं किमपि(१) (१) अनान्येषामैतिहासिकानां मतानि वर्तन्ते । "श्रीहर्षकविः श्रीहौरपण्डितात् मामल्लदेव्यां समजनि । पूर्वस्यां वाराणस्या(१) पुरि गोविन्दचन्द्रो नाम राजा तत्पुत्रो विजयचन्द्र तत्पुत्रो जयन्त. जयन्तचन्द्रस्य पुत्रो मेघचन्द्र. तस्य राशो बहवो विद्वास. तत्रैको हीरनामा विप्रः तस्य नन्दन श्रीहर्ष. सोऽपि वालावस्थ' सभायां राजकीयनैकेन पण्डितेन वादिना हीरो राजसमक्ष जित्वा मुद्रितवदन. कृत । इत्यादि सर्व राजशेखरसूरिणा १३४८ खीष्टान्दे विरचिते प्रयन्धकोशे श्रीहर्षविद्याधरजयन्तचन्द्रप्रवन्धात् गौडदेशीय । त्यवगम्यते। प्राचीनलेखमालायां २३ लेखे स० १२४३, २२ लेखे जयचन्द्र- यौवराज्यदानपने स० १२२५ लिखित इत्थ च जयन्तचन्द्रस्य द्वादशमीटशतके स्थितिनिश्चयानेपधीयचरितकर्तुं श्रीहर्षस्यापि तदेव स्थितिनिश्चिता । अत एव जयन्तचन्द्रपितृविजयचन्द्र वर्णनात्मकमेव विजयप्रशस्तिरचनातातस्य इति पञ्चमसर्गस. माप्तिश्लोक्ते स्वकीयविशेषणध्वनितविजयप्रशस्तिनामक काव्य भवेत् । अस्मॅिश्च विषये बहूना विसवाद प्रदर्य तत्खण्डन- पूर्विका डाक्तरवुलरसमतिरपि तथाहि तदीय रायल् एशियाटिक् सासाइटी यांचे व्याच इति नामभूपितविद्वत्सभया १८७५ सीष्टान्दे प्रकाशिते प्रबोधनग्रन्थे पृ० २७९-२८७ मुद्रित व्यारयानम् । अय जयन्तचन्द्रो जयचन्द्र एव य किल राठौरवशीयानां कान्यकुब्जाधिपानामन्तिमो वाराणस्यधिपतिर्बभूव यं च खो. प्टस्य ११९५ वर्षे यवना राज्यात् प्रसह्य प्रनशयांचक्रुः । श्रीमान् काशीनाथस्व्यम्बकसूनुस्तैलङ्ग फुसुमाञ्जलिकतुरुद- (१) कान्यकुब्जेश्वरत्वेपि काश्यादितीर्थाधिपतित्वमपि तदी- यताम्रपत्रादवगम्यत । किं तु ताम्बूलद्वयमासन च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरादित्यनेनार विजयचन्द्र एव ग्राह्य इत्यत्र प्रमाण राजशखर पर जानाति ।

·६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् उदयनाचार्येण न्यायवार्तिफतात्पर्यपरिशुद्धौ २ अ. ध्याये २ आह्निके "मपञ्चितोऽस्माभिस्तु न्यायकुसुमाञ्जला- विति" इति । तत्रैव ई अ. . आ. "विद्यासन्ध्योदयोट्रेका"दित्यादि- यनाचार्यस्य समय(१) निरूपयन् प्रसङ्गतः श्रीहर्पस्यापि समय विवेकमन्वयनात् तमादर्शयत् श्रीहर्पः सीष्टस्य नवम्यां दशम्यां घा शताब्द्यां वभूव न तु द्वादश्याम । अहमदाबादसमीपे टोलकामामे चाण्डपण्डितेन १३५३ सं. पत्सर(२) नेपघटीका व्यचि । तथैवं दृश्यते पङ्किः "प्रथमं ताव- स्कविर्जिगीपुकथायां स्वपितृपरिभावुकमुदयनमत्यमर्पणतया कटा. क्षयंस्तथीनुद्रन्थयितुं खण्डनं प्रारिप्सुः' इत्यादि कचितु "विजयप्रशस्तिरचनातातस्य" इति नैपधचरित- पञ्चमसर्गान्तश्लोकदर्शनात् "ताम्बूलद्वयमासनं च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरा"दित्यादिदर्शनाथ ताम्रपत्रापात्तस्य कान्यकुन्जा: धिपतर्विजयचन्द्रदेवस्य सवत् १२२५ वर्षे जयचन्द्राय यौवराज्य दत्तयत उक्तसमयात्पूर्व स्थायी कान्यकुब्जश्च श्रीहर्प इति चदन्ति तत्तुष्टम् "गौटोवीशकुलभशस्तिभणिती"ति ७ सौन्ते दर्शनात् यद्देशीयोऽपि सम्भवति । विजयचन्द्रनासव तत्समया यस्थायी चेतं इण्डियन मण्टिकरीसस के पन्ने सन् १८८६ मीमा. समुद्रित पृष्ठ १४१ मुद्रित ताम्रपत्रे श्रीहर्पण प्रयुक्तस्य शासनस्य स्थिरायतेः इतिदर्शनात तात्कालिकोऽपि श्रीहो भवेत तत्ताम्रा पधं तु ७२.४ साष्टाब्दे लिसिनमिति ।" (१) इण्डियन् अप्टिकरी प्रथमपुस्तके २९७ पृ. ३५३ पृ. द्वितीयपुस्तके ७१ ४० च। (२) तदीयसमाती लोक श्रीविक्रमासमयाच्छरदामथनि- पाशता समधिक प्पितेपु?। तेषु प्रयोदशमु माद्रपदे च गुम पक्षे प्रयोदशतियो रयियासरे च ॥

·उदयनाचार्यचरितम् । १६३ पद्यं लिखितम् इदमेव पद्य किरणावल्यामारम्भे ऽपि । अपि च "अपसिद्धान्तस्तु यथा विरोधाद्भिद्यते तथा तत्रैव वक्ष्यते । शेपं परिशिष्टे । " इति । किरणावल्यां "विस्तरम्तु न्यायकुमुपाञ्जलावात्मतत्त्ववि. वे चानुसन्धेयः।" इति । तात्पर्यपरिशुद्धि-किरणावल्युक्तमेव "विद्यामन्योदयोदे. का"दित्यादिपा लक्षणावल्याम् । प्रबोधसिद्धिोधसिद्धिर्बोधशुद्धिन्यायपरिशिष्टं चेत्येकस्यैव ग्रन्थस्य नामभेदा इति वरदराजाचार्येण तार्किकरक्षायां ३१० पृ. निरूपितमिति उक्तस्य निबन्धपटकस्यैककर्तृकत्वं निर्विवादम् । त्रिदण्डिवेदान्तिनो वदन्ति उदयनाचार्याणामात्मतत्ववि- वेके ऽन्ते "अत एव त्रिदण्डिवेदान्तिमतोपसंहार" इत्यायुक्त्या प्रपन्नामृतग्रन्थेन १०१२ शाकाब्दे रामानुजाचार्याणां स्थिति- सिद्धा तत एव त्रिदण्डिवेदान्निमतप्रचारात् तत्काल पूर्ववत्तित्वा- सम्भवाल्लक्षणावल्युक्त ९०६ शाकाब्दे उदयनाचार्याणा स्थिति- ने सम्भवतीति । तन्न रामानुजाचार्येभ्योऽपि बहुपूर्ववर्तिन- एक-द्रामिण-गुहदेव-भारुच्यादयोऽपि विशिष्टाद्वैतवादिन एक- दण्डी त्रिदण्डी वेति मनुस्मरणाद त्रिदण्डिवेदान्तिमतस्यापि चि. रन्तनत्वादिति । अपि च सुरेश्वराचार्येण वृहदारण्यकार्तिके ५ ब्राह्मणे 3 अध्याये "सानदण्डवदि"त्युक्तत्वात् शङ्कराचार्याणागपि समये त्रिदण्डिमतमत्त्वात् शङ्कराचार्यात् पश्चातकालयत्तिनो वाचस्प. निमिश्रम्प पश्चात् कालवर्तिन उदयनाचार्यस्य त्रिदरिमतो- पन्यासे नासमञ्जसं किमपि । सम्प्रटायर्वहत्वेन रामानुजाचार्य- परत्वे तत्राग्रहश्चेत् तदा लिष्टकल्पनया निर्वाहो भवितुमर्हति तथा .

·न्यायवात्तिकस्य भूमिकायाम् हि १०१२ शाकाब्दोऽन्त्यसमयो १२० वर्षपरिमितपरमायुपा रामानुजाचार्याणां ८९२ शाकाब्दे जन्मसिद्धौ लक्षणाव- ल्युक्त ९०६ शाकान्दात् परमपि उदयनाचार्याणां स्थिति- सम्भवादिति । यञ्चोक्तं पञ्चरने। "ख्यातो गोवद्धनाचार्य उमापतिधरस्तथा । शारणो जयदेवश्च धोयी कविनृपः क्रमाद ॥ राज्ञो लक्ष्मणसेनस्य पञ्चरवानि संसदि ॥" इति । गोवर्धनाचार्येण शृङ्गारसप्तशत्यामन्ते । "उदयनवलभद्राभ्यां सप्तशती शिष्यसोदराभ्यां मे। चौरिव रविचन्द्राभ्यां प्रकाशिता निर्मलीकृत्य ॥ अत्रोदयन उदयनाचार्य इति व्यङ्यार्थसन्दीपनाख्ये सप्त, शतीव्याख्याने आनन्दपण्डितेन व्याख्यातम् । एतेन उदयनाचार्यो लक्ष्ाणसेनस्य राज्ञः सभायामासी. दिति निप्पन्नम् । लक्ष्मणसेनश्वातिपसिद्धो राजाभूदिति तसंव- त्सरश्च ल० सं० इत्याकारेण मिथिलादेशीयलिखितपुस्तकादिषु दृश्यते तत्संवत्सरप्रवृत्तिकालविषये उक्तं गणकैर्देशभाषया । "शाके सो सन् जानब सोई। रहित वाणशशिवाण ५१५ जो होई । जासन जमा रहै सो देखहु । शरशशिवाण५१५ हीन कर लेखदु॥ बाकी रहै सो ल० सं० प्रमान । गुरु ज्ञानीजन भाषामान । अरु चौपट एकादश दीजै । ल० सं० सहिल संवत् करलीजे।" इति । इत्यनेन १०२९ शाकान्दे लक्ष्मणसेनसंवत्सरप्रवृत्तिः सम्भ बति । अथ च "मैथिलकोकिलविद्यापति"नामक पुस्तके ११ पृष्ठे समुदते दानपत्रे ल० सं० २९३ शाके १३२१ इति लिखित. त्वात् स एव समयः समायाति । किन्तु वल्लालसेनकताहत.

·उदयनाचार्यचरितम् । सागरे ग्रन्थनिर्माणकाल: १०८१ शाकान्दो लिखितस्तत्र लक्ष्मणसेनस्यापि नाम वर्नत इति ६० वर्षपरिमितकालान्तरे लक्ष्मणसेनबल्लालसेनयोः स्थिते सम्भवः परन्तु लक्ष्मणसेन एवं पूर्वपुरुषः आनन्दभट्टेन बल्लालसेनचरिते वल्लालसेनस्प पुनो लक्ष्मणसेन इति प्रतिपादितं तत्र लक्ष्मणसेन इत्यत्र लवणसेन इति पुस्तकान्तरे पाठदर्शनात् लक्ष्मणसेनश्च पूर्वपुरुष इत्यत्र नासमञ्जसं किमपि । तथा च लक्षणावल्युक्त ९०६ शाकाव्दे वर्तमान उदयना- चार्यः १०२९ शाकान्दासन्ने समये वा १०२९ शाकाब्दा- व परं १०८९ शाकाब्दात पूर्व ६० वर्पाभ्यन्तरेऽपि आसी- दित्यसम्भवालक्ष्मणसेनसंसदि वर्तमानो गोवर्धनाचार्यस्य भ्राता भिन्न एवोदयनाचार्य इति । एवं गोवर्धनाचार्यस्य भ्राता वलभद्रो ऽपि भिन्नः पद्मः, नाभभिस्य पिता बलभद्रो भिन्न एवं अनेन किरणाव. लीभास्करे वर्द्धमानोपाध्यायस्य नाम समुद्धृतमिति पति- पादितमस्यामेव भूमिकायां १२ पृष्ठे । एवं गीतगोविन्दटीकाकार उदयनाचार्यः कश्चिदन्य एवं गीतगोविन्दकर्तुर्जयदेवस्य रजनीकान्तगुप्तमहाशयेन १३०० शाकाम्दे पण्डितपत्रमुदितमसनराघवनाटकभूमिका पण्डितगोविन्ददेवशास्त्रिणा च स्थितेर्निरिणात् गीतगो. विन्दीकाकर्तुः तत्पश्चात्कालभावित्वात् । अपरोऽपि वत्सराजापरनामधेय उदयनः मुतरां भिन्न- स्तत्कथा च विष्णुपुराणे ४ अंशे २१ अध्याये कथासरि- सागरे ऽपि निरूपिता इति ॥

·१६६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् न्यायनियन्धप्रकाशकर्तुः श्रीवर्द्धमानोपाध्यायस्य चरितम् । बर्द्धमाननामानोऽपि अनेके पण्डिता अभूवन् परं तु न्यायनिवन्धप्रकाशकर्ता एवंदानी प्राधान्येन निरूपणीयः । तथादि न्यायनिवन्धप्रकाशान्ते "यस्तर्कतन्त्रशनपत्रमहसरश्मि- गंद्रेश्वरः मुकविरवकाननेन्दुः । तस्मात्मजः पितुरधीत्य निबन्धमित्यं माकाशयत् कृतिमुदे युधबईपानः ॥" इति कुमुपाञ्जलिमकाशादावपि "पायाम्भोजपतङ्गाय मीमांसापारदर्शिने । गरेश्वराय गुरवे पित्रे ऽभवते नमः ॥” इति तवचिन्तामणी च " गगस्तनुते मितेन वचसा श्रीतत्वचिन्तामणिम्" पतायता निप्पनं भवति दिगन्तविश्रान्तस्तिसनि. नामग्यादिकर्तुः श्रीगशोपाध्यायस्य पुत्रः शिष्यत्र वर्दमा नोपाध्याय इति । गरेकोपाध्याय कस्मिन् देशे फस्मिन् काले आविरभूदितीदानीपर्यन्तं तदीयोपलव्धेषु ग्रन्थेषु नोपलम्प- से मिन्नु तवचिन्तामणानुपानपरिच्छेदे "इति खण्डन. फारमनपपास्न"मित्युतया श्रीहर्षममयात् पयातकालमा थी १२९३ शाकान्दे सुधामधुनिकत्यकर्ता वारम्पनिषिश्रेण तत्वचिन्तामणिग्रन्यस्य पारुगाववादक्तशाकान्दपूर्वकाल. पारीति मात्र सन्देशः।

·चर्द्धमानोपाध्यायचरितम् । अपि च १४०० ईशवीयवर्षे १३२२ शाकान्दे वर्तमा- नस्य मथिलकोकिलविद्यापतेः पक्षधरमिश्रापरपर्यायस्य तत्व. चिन्तामण्यालोककारस्य जयदेवमिश्रस्प पितृव्यादरिमिश्रादि- घामम्पादनं नमेव समयं द्रढयति । अपि च मिथिलादेशाधिपतेर्मदेशठक्कुरस्य भ्राता मेघठाकु- रापरपर्यायो भगीरथठक्कुरो विशाब्दवयस्को जयदेवमिश्रात् संपूर्ण न्यायशास्त्रमधीतवानिति तत्कृतकिरणावलीप्रकाशमका- शिकाग्रन्थादवगम्यते तथाहि "यः कैशोरे विश्वविख्यातकर्मा धर्माचार्यः श्रीमहादेवशर्मा । तत्सोदयों वर्द्धमानस्य मुक्ती भावं मेघः सम्यगाविष्करोति ।।" "विशाब्दे जयदेवपण्डितकवेस्ताब्धिपारं गतः श्रीमानेप भगीरथः समजान श्रीचन्द्रपत्यात्मजः । श्रीधीरातनयेन तेन रचिता श्रीमन्महेशाग्रज- श्रीदामोदरपूर्वजेन जयतादाचन्द्रमेषा कृतिः ॥" अन्यच्च आसीत् पण्डितमण्डलाग्रगणितो भूमण्डलाखण्डलो जातः खण्डवलाकुले गिरिसुताभक्तो महेशः कृती । शाके रन्ध्रतुरङ्गमथुतिपहीसलक्षिते १४७८ हायने वाग्देवीकृपयाऽशु येन मिथिलादेशः समस्तोऽर्जितः ॥ पद्यमिदं मिथिलायां जनकपुरस्थानात् पञ्चकोशान्तर ईशानभागे धनुःपक्षेने (धनुखा) कूपे प्रस्तरपट्टे लिखितमस्ति । - ·१६८ न्यापवार्तिकस्य भूमिकायाम् तवान्यान्यपि पद्यानि सन्ति । इत्यनेन १४७८ शाकाब्दे विद्याविभवसम्पन्नेन महेशठ. क्रेण वृद्धावस्थायां मिथिलाराज्यं पातम् तथा च भगीरय. उक्कुरेण २० वर्षवयस्केन वृद्धादेव जयदेवपण्डितकवेः न्या- यशास्त्रपधीतमिति १३७८ शाकान्देऽपि जयदेवस्थितिः() सम्भवतीति १२९३ शाकान्दादपि पूर्वकालभावी गङ्गेशो- पाध्याय इति नासम्भवी तस्मिन्नेव काले बर्द्धमानोपाध्यायो- ऽप्यासीदिति । पाँजीपुस्तकालोकपसिया च बर्द्धमानोपाध्यायो मै. थिल एवं अननैव न्यायवार्तिकतापर्यपरिशुद्धिपकाशा परपर्यायन्यापनिबन्धप्रकाश-न्यायपरिशिष्टप्रकाशा-बीक्षा. नयतत्वोधादयो ग्रन्था रचिता इति प्रतिपादितमयस्ता त् । तवपित्रा लोकोत्तरविद्याविभवबुद्धिशालिना महर्षिक स्पेन श्रीगङ्गशोपाध्यायेनैतादृशस्तत्वचिन्तामणिन्यायमहानिव. न्धो रचितो पद् वर्द्धमानोपाध्याय-पक्षधरमिश्र-रुचिदत- गोकुलनायोपाध्याय-मधुसूदनमिश्रप्रभृतिभिमायलपण्डितैः (१) कुसुमाञ्जलिभूमिकायां १९८९ शाकाग्दे जयदेवस्थिति संस्थाप्य "शाके मुनिव्योमयुगेन्दुगण्ये १४०७" इति चैतम्यदेव न्मव्ययस्थापकपद्यस्य युगाप्दं चैतन्यचन्द्रोदयनाटकस्थेन "शा: के चतुर्दशशते रविवाजियुक्त १४०७" इतिपधेन चतुर्याच हदीकरय रघुनाथशिरोमणिचतन्यदेययोरेककालापस्थायित्वात शिरोमणिजयदेयमियोः संघादं अण्डयन्ति । तत्तुरछम ३०६ लक्ष्मण सेनवर्षे १४१५ शाकान्दे यत्तमानेन रचिदत्तन "अधीत्य र चिदत्तेन जयदेयाजगद्गुरोः"इत्युक्तः १३२२ शाकाम्दे पतमानान पदेवपितृप्यारिमिधामधिलकोकिलविद्यापहेल्ययनस्यानुपपतेः।

·वर्डमानोपाध्यायचरितम् । बासुदेवसार्वभौम-रघुनाथतार्किकशिरोमणि-मथुरानाथ-भवान- न्द-जगदीश-गदाधर-चन्द्रनारायण-कालीशहरममृतिभिङ्गार- देशीयैः पण्डितैर्महादेव-कृष्णम्भट्ट-राघवेन्द्राचार्यादिभिर्दाक्षि- णात्यपण्डितैश्च साक्षात् परम्परया वा व्याख्यातत्वात् क्रोडप- घादिना च संवलितत्वात् श्लोकानां लक्षाणामष्टाविंशत्या उपरहित इदानी नवीनन्यायत्वेन लोके व्यवाहियते इत्यादि प्रतिपादितमस्माभिर्वा राणप्तीमुद्रिते चौखंबासंस्कृतसीरीजपुस्तके कोडपत्रसंग्रहे भूमिकायां १ । २ । ३ खण्डेषु । किं तु नवी- नत्वव्यवहारः शास्त्रतात्पर्यानवयोधात् गोशोपाध्यायेन तत्व- चिन्तामणिग्रन्धे आदावेव "प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः ममा- णानी"ति गोतममूत्रमवलम्ब्य "प्रमाणतत्वं विविच्यत" इ. त्यादिना तवचिन्तामणिग्रन्थो रचित इति न नवीनत्वं किमपि । यत्तु अवच्छेदकावच्छिन्नशब्दादिभिर्व्याख्यातत्वेन नवीन- स्वसाधनं तदपि शास्त्रतात्पर्यानवयोधादेव । पातञ्जलदर्श- ने समाधिपादे २६ मूत्रं "पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽन. वच्छेदाद" । अत्र व्यासभाष्यम् "पूर्वे हि गुरवः का लेनाऽवच्छेद्यन्ते यत्रावच्छेदार्थेन कालो नोपावर्तने" इति । अत्र भाप्पटीकायां वाचस्पतिमिश्राः "व्याचष्टे पूर्वे हि इति । फालस्तु शतवादिः अवच्छेदार्थेन अबच्छेदेन प्रयोजनेन नोपावर्तते । " इत्यादिदर्शनादिति । गङ्गेशोपाध्यायादिनैयापिकानामुक्तानां चरितानि सपमा. णानि श्रीमता वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयसरस्वती- भवनस्थपुस्तकमधानाध्यक्षण श्रीगोपीनाथकविराज-एम् . ए. महाशयेन सगृहीतानि तानि शीघ्रमेव प्रकाशितानि भवि. यन्तीति मयात्रोपरम्यत इति । २२ ·१७० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्, तत्वचिन्तामण्यादिनिवन्धानामाधारभूतं तदिदं. न्या. यवार्तिकमेशिभाटिक्सोसाइटीबङ्गालसभानिदेशेन मत्संशोधन- पूर्वकं प्रथम मुद्रितमिदानीपर्यन्तं न्यायदर्शनानुरागिभिनिःशेष सर्वाणि तन्मुद्रितपुस्तकानि गृहीतानि उपयोजितानि च तत्त. कार्येष्विति मया सहर्प पुनरपि चौखंबायुडिपोसम्पादकसेठ- हरिदासात्मजसेठजयकृष्णदासमार्थनपा मुद्वितम् । भूमिकापी- यमेशियाटिक्सोसाइटीवङ्गालसभाद्वारैव प्रथमं मुद्रयितुमारब्धा किन्तु विलम्बमसहमानैरत्यर्थ भृशं नोदितोऽहननां मुद्रितवान् । इदानीं रोगार्तत्वादनवहितचेतसो मम दृष्टिदोषेण च जाता अशुद्धीः क्षाभ्यन्तु दयापरा विद्वांसः सफलयन्तु मामकीनं परिश्रममिति भूयो भूय एव परमेश्वरं प्रार्थय इति शम् ।। सरस्वतीभवन गवर्नमेण्टसंस्कृतकालेज बनारस २५ दिसम्बरमासे १९१६ इसवीये वर्षे विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदी ·॥ श्रीः ॥ भूमिकेयं मुद्रितशुद्धिपत्तसंयोगेन पठनीया किंतु यासामशुद्धीनां दर्शनमात्रादेव योधो भवति तासां नात्र समावेशः कृतः। पृष्ठे पती शुद्धम् Fitz Edward ૨ २१ ७ २३ २१ २७ ७ ૨ १ अशुद्धम् Fitzdward ॥ ३००। भाषने दृश्यमाने घदौन्तिकार्थः चतमृणां रश्चि ममुः पूर्व काला भाषापड्डिधः सिद्धान्त भाध्यायेषु चतुःपष्टि सानुष्टि ३६०० भापते दृश्यमाने पैदान्तिकार्थः। चतसृणां रम्भाव मनु: पूर्वकाला भावः पड्डिधः सिद्धान्त- अध्यायेपु चतुःषष्टिं नानुष्टि २५ २६ ३६ ३९ ३० ३ ·२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाः पृष्टे पड्डी शुद्धम् सम्राट ४६ १७ अहो अनु अशुद्धम् संम्राट अहोऽनु नीतिसु चन्द्रिकानां शविषाणा ४१ ६ ४९ ७ ४९ नौतिपु चन्द्रिकाणां शशविषाणा सस्थाप्य मिति निष्पन्नं न्यायमूत्र स्थाप्य तिमि निष्यन्न દિર ६३ २ ५ न्यासून फुत्ताः कृता २१ २५ सम यस्य Tracks शेयधोटे(१) सदसञ्चनि उपारम्भाश्चि जैनदर्शने ६ २२ समयस्य Travels शेवधिप्टे(?) सदसञ्चेति उपारम्भश्चि जैननियन्धो घृतसूत्रे जैननिवन्धी धृतसूत्रे तिरस्कृत यथायथ माम्यल्लोको रम्भात् नाप्येक ७ १२ जैनागमेपु ७० तिरष्कृत ઉમર यथा यर्थ ७७ ૨૨ २४ माम्यल्लोको रम्भत् नप्येक ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पनौ अगुद्धम् पन्सेंट घत्सपुत्रस्य १२ . ११ ११ ९७ ३ २७ १०७ २५ १०८ २१२ ११४ मुद्धम एनशेंट (पत्सपुत्रस्य)वासे पुत्रस्य समञ्जस निर्वाणं शताब्द्यां अवनीपतिः तत्पूर्वकाल सप्त मन्वन्तराणि रक्ष्मी रगिरा व्यासो दक्षाधा धतुर्थ युडिपो निर्वाणं जैनागमे न्यायविद्या शन्तनु रीरिता णाङ्का वृत्तिः क्षमेथा पाठोऽयं इच्छामि ६ समजस निर्वाणत्वं शताब्धां अपनीपत्तिः तत्पश्चात्काल सप्तमन्यन्तराणि रस्मो रगिराव्यासो दक्षाद्याः चमुर्थ युडीपो निर्वाणत्यं जैना गमे न्यायवीद्या सन्तनु रीरिता णाङ्काः वृतिः क्षमेथाः पाठेऽयं इच्छमि ૨૨ ११४ १७ ११८ १ १२० १२१ १२१ ૧૨૨ २४ १२९ १३२ १३४ ૨૨ ૨૨ २४ ·४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाः ८ . १३२ १२९ १४० २४ २१ चरितम् । रचित रचिता अन्वेषकं मन्या: शुकेशाः परिशुद्धि पडदर्शन विदादं प्राम महाचर्य चरितं रचितम् रचिताः अन्वेषकंमन्या. सुकेशाः परिशुद्धि पड्दर्शन विवाद प्रामे महाश्चर्य ये तु घेकेचा २४ १५० १५४ . १५४ १० येषु १६३ घेचा ·ॐ श्रीगणेशाय नमः। न्यायवार्तिकम् । श्रीभारदाजोद्योतकरविरचितम् । प्रथमोऽध्यायः। यदक्षपादः मवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुताकिकाज्ञाननित्तिहेतुः करिष्यते तस्य मया निवन्धः(१) ॥ प्रमाणादिपदार्थतत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इत्येतच्छास्त्रस्पा- दिसूत्र(२) तस्याभिसम्बन्धवाक्यं प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तावित्येवमा- दि तस्यानुसन्धानवाक्पं शास्त्रस्प पुरुषश्रेपोभिधायकत्वात् । शास्त्रं पुनः प्रमाणादिवाचकपदसमूहो व्यूहविशिष्टः पदं पुनर्वर्ण- समूहः पदसमूहः सूत्रं सूत्रसमूहः प्रकरणं प्रकरणसमूह आह्निकम् आह्निकसमूहोऽध्यायः पश्चाध्यायी शास्त्रम् । तत्पदार्थाः ममा- णादयः तस्य शास्त्रस्य पदानामर्थाः प्रमाणादयः पोडशात्मानः (१) "अथ भगवता अक्षपादेन निःश्रेयसहेतौ शास्त्र प्रणीते व्यु. स्पादिते च भगवता पक्षिलस्वामिना किमपरमवशिष्यते यदर्थ वा- र्तिकारम्भ इति शङ्कां निराचिकीर्षुः सूत्रकारोक्तप्रयोजनानुवादपूर्वकं चार्तिकारम्मप्रयोजनं दर्शयति । यदक्षपाद इति । यद्यपि भाग्य कृता कृतव्युत्पादनमेतत् तथापिदिङ्नागप्रभृतिभिरर्वाचीनैः कुहेतुसन्तम- ससमुत्यापनन आच्छादितं शास्त्रं न तत्त्वनिर्णयाय पर्याप्तमित्युदो- तकरण स्वनिधन्धोहयोतेन वदपनीयत इति प्रयोजनवानयमारम्भ" इति न्यायवार्तिफतात्पर्यटीफायां वाचस्पतिमिश्राः॥ (२) आदिम सूत्रम्-पा०३ पु.।

·२ न्यायवाचिके राच्छास्त्रं पुरुषश्रेयोऽभिधत्ते । प्रत्यक्षानुमानाधिगतवस्तुतत्त्वा बाख्यानं शास्वधर्मः तस्य विषयः प्रत्यक्षानुमानानधिगतवस्तुतत्व आध्यात्मिकशक्तिसम्पयुक्तोन्तेवासी । पुरुषः पुनश्चतुर्धा भिद्यते प्रतिपन्नोऽप्रतिपन्नः सन्दिग्यो विपर्यस्तश्चति । तत्र प्रतिपन्नाम- तिपादयिता । इतरे सापेक्षाः सन्तः प्रतिपाद्याः । ते यदेन्द्रियार्थ. सन्निकर्पपपेक्षन्ते तदा प्रत्यक्षेण यदा लिङ्गदर्शनस्मृखाद्यपेक्षन्ते तदानुमानेन यदा पुनरूपदेशमपेक्षन्ते तदा शास्त्रं मवर्तते । श्रेयः पुनः मुखमहितनिटतिश्च । तच्छ्रेयो भिद्यमानं द्वधा व्यवतिष्ठते । दृष्टादृष्टभेदेन । दृष्टं सुखमष्टमहितनिचिः । अहितनिचिरप्या- त्यन्तिकी अनात्यन्तिकी च । अनात्यन्तिकी कण्टकादेर्दुःखसाध. नस्य परिहारेण । आत्यन्तिकी पुनरकविंशतिमभेदाभेन्नदुःखहा- न्या । एकविंशतिप्रभेदभिन्नं पुनर्दुःखं शरीरं पांडन्द्रियाणि पद्दि.' पयाः पबुद्धयः सुखं दुःखं चेति।शरीरं दुःखापतनवाददुःखम् । इन्द्रियाणि विपया बुद्धयश्च तत्माधनभावात(१)। मुखं दुःखानुप- गात् । दु खं स्वरूपत इति । तस्य हानिर्धर्माधर्मसाधनपरित्यागेन अनुत्पन्नयोधर्माधर्मयोरनुत्पादेन उत्पभयोचोपभोगाव मक्षयेणेति। पुरुषा रागादिमन्तो वीतरागाश्च । तत्र रागो विपयाभिपगलक्षणः स एपामास ते रागादिमन्तः । वैराग्यं पुनर्मोगानभिष्वगलक्षणं तोपामास्त ते वीतरागाः। पत्तेौविध्य(२) पुरुषभेदानुविधानाद । तेपां पुरुषाणां च यस्ताः पुरूपभेदमनुविधीयमाना उभयरूपा भवन्ति । वीतरागप्रतिरेकधा । तत्र या वीतरागाणां प्रवृत्तिः सा सवेफरूपा अनिष्टमतिपघार्था अनिष्टं हास्याम इत्येव ते प्रव• तन्ने । न पुगरेषां फचिदभिप्पगोऽस्ति । रागादिमत्मचितु (२) तत्माधमत्यात-पा० ३ पु०॥ (२) प्रवृतरपि दयिध्यम-पा०३ पु० ॥

·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके १ सूत्रम् । द्विरूपा । ये तु रागादिमन्तस्तेपां याः प्रवृत्तपत्ता द्विविधा भव- न्ति । इष्टानिष्टविषयाधिगममातिपेधार्थाः। इष्टमास्यामीति सक्तः प्रवर्तते । अनिष्टं हास्यामीति पानिवर्तते । रागादिमत्महत्तेरपि द्वैविध्यं भाति समर्थासमर्थभेदात् । या खलु रागादिमत्मतिः सा समर्थाऽसमर्था च भवाति । इटगाप्स्यामीति मवर्तमानो यदा मानोति सदा समर्था । अनिष्टं हास्यामीति प्रवर्तमानो यदा ज- हाति तदा समर्था यदा विपर्ययस्तदाऽसमाते । ततः पुनः प्र- तिद्वैविध्यं प्रमाणस्यार्थवदगर्थकत्वाद प्रमाणं तावदर्थपरिच्छेदकं प्रमाणसामान्यात प्रमाणप्रतिरूपकमपि प्रमाणमित्युपर्यते । कि पुनः प्रमाणसामान्य प्रमाणाभासस्य सामान्यपरिच्छेदकत्वम् प्र- माणेनापि सामान्य परिच्छिद्यते प्रमाणाभासेनापि । सोऽयं प्रमाता यदा प्रमाणेनावधार्य प्रवर्तते तदास्प प्रत्तिः समर्था भवति यदा पुनः प्रमाणभासेनार्थमवधार्य प्रवर्तते तदाऽसमर्था तस्याः पुनर- र्थवत्वं प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तावित्यादिभाष्यम् । परस्परापेक्षित्वा. दुश्यासिद्धिरिति चेत् । न अनादित्वात् । यदि प्रमाणतोऽर्थ- प्रतिपत्तौ मत्तिसामय यदि वा प्रवृत्तिमामाद प्रमाणतोऽर्थ- प्रतिपत्तिः किं पूर्व किं पश्चादिति वाच्यम् । यदि तावत् ममा- णतः पूर्वमर्थप्रतिपत्तिः प्रवृत्तिमामर्थ्य मन्तरेण किमिति प्रतिपद्यते। अथ पूर्व प्रतिसामर्थ्यमनवधार्यार्थे किमिति प्रवर्तते तस्मात् प्रह- तेः प्रमाणतोऽर्थमतिपत्तेर्वा परापरभावो न कल्प्यत इति । तच नैवं कस्मात् अनादित्वात् अनादिस्यं संसार इति पूर्वाभ्यस्तमूत्र प्रतिपादयिष्यामः । आदिमति च संसारे एप दोपः किं पूर्व म. माणतोऽर्थप्रतिपत्तिराहस्वित महोत्तमामयमिति । प्रमाणा- स्पोर्वा बलाबलजिज्ञामायामुभयसामर्थ्यप्रतिपादनार्थं वाक्यं लोकः खलु प्रवर्तमानः प्रमाणेनावधार्य मवर्तते स च तथामवर्तमानः 1 ·न्यायवाचिके फलमुपलभते । तत्रेदं चिन्यते। किं प्रमाणतोऽर्थपतिपत्तिः समर्था आहोस्विन प्रत्तिरिति । उभयं समर्थ तन्नान्तरीयकत्वात् ।तस्प फलस्य अस्य चार्थस्योपदर्शनार्थ वाक्यमिति । लोकवृत्तानुवादो। वा सर्वः प्रमाता ममाणेनार्थमवधायं प्रवर्तमानः फलमुपलभते इति लोकसत्तं तद्वाक्येनानूयते । हेयहानोपायाधिगन्तव्यभेदाचत्वार्य- पदानीति । हेयं दुःखं तद्धेतुश्च दुःखमुक्तं हेतुरविद्यातृष्णे धर्माध माविति । हानं तत्त्वज्ञानम् । तत्पुनर्यधार्थावस्थितपदार्थाधिपतिः तच्च प्रमाणम् । उपायः शास्त्रं तदप्युक्तम् । अधिगन्तव्योऽपवर्गः स पुनरात्यन्तिको दुःखाभावः । एतस्मिश्च चतुर्वर्गे प्रमा. णस्य प्राधान्यादर्शनार्थ चेति । कथं पुनरनेन वाक्येन प्रमाणा. दिचतुर्वर्गः प्रदर्यत इति । प्रमाणप्रमेयाधिगतपः श्रुतिगम्या: ममाता तन्मान्तरीयकत्वात् । न हि प्रमातारमन्तरेण प्रमाणं सम्म• वति तदिदं वाक्यमवयवश उपन्यस्य चर्पते । सत्र प्रमाणत इति तसिर्वचनविभक्तिव्याप्तिमदर्शनार्यः । प्रमाणत इतीयं निमित्तपः थी । अस्पाभिधानं वचनव्याप्स्य विभक्तिव्याप्त्यर्थं च । कथं पुनः पञ्चमीव्यतिरेकेण तसिर्लभ्यते लभ्यत इत्याह । आधादायुः पसंख्यानादिति । तत् किं सिदं भवति वचनव्याप्या संवो व्यवस्था च । ममाणेन प्रमाणाभ्यां प्रमाणरिति संवो गम्यते प्रपालेनैवेति व्यवस्था विभक्तिव्यापपा देवकरणभावः । प्रमाणा. दाधिपतिर्भवतीति हेतुतं प्रमाणेनार्थ माधयतीति साधकतमत्वाद करणार्य इति । संप्ठानुपपत्तिविशिष्टविपपत्तादिति चेत् । न अ. नभ्युपगमात् । स्पान्मतिरेपा विशिष्टविषयाणि प्रमाणानि । विशे. परिपपं प्रत्यक्ष मामान्यविषयमनुपानमिति । एतचापिगन्नध्य यद मामान्य(2) विशेषच न च सामान्यविषयं प्रत्यक्षं न जावनुमान (१) पानं सामाम्मे-पा०३ पु० । .

·प्रथमेऽध्याये १.आहिके १ सूत्रम् । विशेषविषयमिति । एतच्च न अनभ्युपगमात् । न तावत प्रमाणपं प्रतिपद्यामहे न विषयटुपं नाप्यसङ्करम् । के कारणम् । ममाणा- नि तावचत्वारि विषयः सामान्यविशेषतद्वद्भेदात् त्रेधा । सङ्करो- प्येकस्य सः प्रमाणैरधिगतेरिन्द्रियवदिति । इन्द्रियं खलु अर्थम- काशकत्ता प्रमाणं तस्य व्यवस्थासङ्करश्च व्यवस्था गन्धादिपु सङ्करः पृथिव्यादिपु द्वीन्द्रियग्राह्यत्वात् । सत्तायां गुणत्वे च सा- बेन्द्रियं ज्ञानमिति । अधिगतत्वाद् वैयमिति चेत् । न अन्य- था तदधिगतः । स्यान्मतं यदि सङ्कीर्येरन प्रमाणानि नन्वेकेन ममाणेनाधिगतेऽर्थे द्वितीय प्रमाणं व्यर्थमापयेत । आधिगतं चार्थ- मंधिगमयता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् । न अन्यधाधिगते न ब्रूमो यथा प्रत्यक्षेणार्थोऽधिगम्यते तथानुमानादिभिरपीति । अ. न्यथा प्रत्यक्षेणेन्द्रियप्तम्बद्धः । इन्द्रियासम्बद्धोऽनुमानेन । सज्ज्ञा- सज्ज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानेन । शब्दोल्लेखेनागमेनेति । विषपा. न्तरे व्यवस्थादर्शनाच्च(१) । न च सर्वस्मिन्नर्थे संप्लमोऽस्तीति अतो न वैयमिति । तस्माद्वयवस्थितमेतत्तसिर्वचनविभाक्तिव्याप्तिज्ञाप- नार्य इति प्रमाणस्वरूपावधारणं कर्तव्यम् । किं पुनः प्रमाणस्य प्रमाणत्वं किञ्चोक्तं प्रगाणमिति उपलब्धिहेतुः प्रमाणम् उपल. ब्धिहेतुस्त्र प्रमाणत्वं यदुपलब्धिनिमित्तं तव प्रमाणमिति । समान. स्वादलक्षणमिति चेत् यधुपलब्धिहेतुः प्रमाण ननु प्रमातृममे. पयोरपि उपलब्धिहेतुत्वाद प्रमाणत्रं प्रसज्येत विशेपो वा वक्त- व्य इति । अयं विशेषः प्रमाणे प्रमाप्रमेययोश्चरितार्थत्वात् प्र- माणे प्रमाता प्रमेयं च चरितार्थम् । अचरितार्थ च प्रमाणम् अतस्तदेवोपलब्धिसाधनमिति । अकरणा प्रमाणोत्पत्तिरिति चेत् यदि प्रमातृप्रमेयाभ्यां प्रमाण जन्यते अकरणा तर्हि प्रमाणोत्पतिः (१) विषयान्तरव्यवस्थापनाच-पा०३ पु०) ·न्यायवार्तिके मामोते । न इन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य करणभावाद नाकरणा प्रपाणोत्पतिः प्रमाणोत्पत्ताविन्द्रियार्थसन्निकर्षयपेक्षमाणाभ्यां प्र. मातृममेयाभ्यांप्रमाणं जन्यत इति नाकरणप्रमाणोत्पतिमसः यदि ताद प्रमाणात्पचाविन्द्रिपार्थसन्निकर्षमपेक्षेते प्रमातृममेपे अथ वर्हि इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पत्तौ किमपेक्षेने इति तस्मिन्नपीन्द्रिपमित्ये वमनादिः कर्तृकरणभावः यद्यत्पश्चाद्भवति उत्तरपूर्वभाविनमपेक्षत इत्यनादिः कर्तृकरणभावो द्रष्टव्य इति । यदि प्रमातृममेपाभ्यां सभ्यां प्रमाण जन्यते ततः प्रमाणमन्तरेण प्रमातृप्रमेयभावस्या- सिद्धत्वात् ममातृत्वं ममेयत्वं चानुपपन्नामाते । कथं प्रमाण- मिति यथा कारकशब्दोऽयं तथा प्रमाता ममेयमिति । न च कारकशब्दाः क्रिपामन्तरेणात्मानं लभन्त इति । न च द्रव्यपाचं कारकं न च क्रियामात्रमिति । कारकशब्दो हिं भवर्तमानः क्रियासाधने क्रियाविशेपयुक्त प्रवर्तते । प्रमाः । तृपमेयशब्दौ च कारकशब्दौ तावन्तरेण क्रियां न प्रवर्तयेतामि- ति। न । पाचकादिशब्दवर त्रिकालविषयवाद न ब्रूमः क्रि- यासम्बन्धेनैव कारकशब्दाः प्रवर्तन्त इति अपि तु त्रिकालपिया एते यदि क्रियासम्बन्धनिमित्ताः स्युन क्रियासम्बन्धमन्तरेण प्रवः तेरन क्रियासम्बन्धमन्तरेण तु प्रवर्तन्ते किं पुननिमित्तं सामर्थं राच त्रिष्वपि कालेवस्तीति । तस्मादुपपन्नं प्रमातृप्रमेयाभ्यां - माणं जन्यत इति तदुपलब्धिसाधनामाने । साधकतमत्वादान प्रसङ्गः । न चाय प्रसङ्गोऽस्ति प्रमाता च प्रमेयं चोपलब्धनिमि तत्वात् प्रमाणं प्रसज्यत्त इति । कस्मात् साधकतमत्वाव साधक तर्म प्रमाणं न तु प्रमातृप्रमेये । कः खलु साधकतमार्थः साधक तमं प्रमाणमिति केवलं वाक्यमभिधीयते नार्थ इति । भावाभाव योस्तद्वत्ता न ममातार प्रमेपे वाऽसति प्रमा भवाति सति तुभवात ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १ सूत्रम् । ७ न पुनः सति भवसेव प्रमाणे तु सति भवन्ती भवत्येव सोऽयम- तिशयः साधकतमत्त्वमुच्यते । यद्वान्या प्रमिमीते सोऽतिशय: किंवान् प्रमिमीते प्रमाणवान् प्रमिमीते प्रमाणे सात ममिमीत ना. सतीति सतोर्वाऽकर्तृत्वं यदभावात् । यस्य चाभावात् प्रमातृममेये न प्रमा कुरुतः सोतिशयः संयोगवञ्चरमभाविता वा यथा पा संयोगः पश्चाद्भावी द्रव्यशक्तिर्भवति तथा प्रमाणं चरमभावि प्र. मातृप्रमेययोः प्रमाशक्तिर्भवति पश्चाद्भावोऽतिशयः । प्रतिपत्तेरा- नन्तयं वा । यद्वा प्रमाणानन्तरं प्रतिपत्तेर्जन्म स चायमतिशय इति । असाधारणकारणता वा प्रमाता साधारणं कारणं सर्वप्र- तिपत्तीनां प्रमेयमप्यशेपपुरुषसाधारणत्वात् तथाभूतं ममाणं त्वता- धारणकारणत्वात् प्रधानम् । प्राधान्याच साधकतमत्वेनाभिधीयत इति । प्रमाकारणसंयोगविशपकत्वं वा यो वा प्रमाकारणं संयोग- स्तस्य प्रमाणमनुग्रहे वर्तमानमातिशयशब्दवाच्यम् । अर्थग्रहणं प्र. माणविषयप्रतिपत्तिनिषेधार्थ यतो न प्रमाणविषया प्रतिपत्तिः पुरुषमितिकर्तव्यतायां प्रयोजयति किन्वर्थस्य तथाभावविपया पदायमर्थस्य तथाभावं प्रतिपद्यते अथ प्रवर्तत इति उपेक्षणीय- विषयप्रतिपेधार्थ वा न ापेक्षणीयविषयपतिपत्तिः पुरुपमितिकर्त- व्यतायां प्रयोजयति किन्नर्थस्य सुखदुःखहेतुभावविपया यदाय- मर्थस्य मुखदुःखहेतुभावं प्रतिपद्यते अथ प्रवर्तत इति प्रमाणाग्रहणं गम्यमानत्वादिति चेत् । न प्रमाणविशेषज्ञापनार्थत्वात् । अर्थ- प्रतिपत्नी प्रवृत्तिसामर्थ्यादित्यभिधीयमाने गम्यते एवैतत् प्रमा- णत इति न हि काचिन(१) प्रतिपत्तिः प्रमाणमन्तरेण भवति तच्च निव ममाणविशेषज्ञापनार्थत्वात् अस्वयं प्रमाणशब्दः प्रमाणे वर्त- मानोऽस्ति च प्रमाणसामान्यात प्रमाणाभासे ऽपीति । तथेह म- (१) कदाचिदू-पा०३ पु०॥

·न्यायवार्तिक न माणेन प्रतिपत्तिः सा महत्तशामध्य प्रतिपादयति प्रमाणे नेर. दिति । न च प्रमाणग्रहणमन्तरेण पञ्चम्यधिधानं लभ्यते । तेन च प्रयोजनं अतश्च प्रमाणग्रहणं कृतमिति । अर्थग्रहणेन सुखदुःखहे. तुत्वेन सर्वसङ्घहोर्यमाणत्वात(१) सर्वः ममाणादिरर्थः सुखदुःखहेतुः सर्वश्चर्यिते अर्यमाणत्वादर्थ इति न व्याघातादविवक्षितत्वाच ! सर्वः पमाणादिरर्थः मुखदुःखहेतुरिति ध्रुवता देयादिभेदाच्चत्वाप- धपदानीति पाहन्येत । न च प्रमाणादिहान शाक्यं कर्तुं न च ममाणादिहानं विवक्षितं तस्मादव्याख्यानमेत किन्तु मुखदुःख- खेन तद्धेतुत्वेन च यावता सङ्ग्रहस्ते ऽभिधीयन्ते अधिकारात न व संविदो ग्रहणमनधिकाराव अकर्मत्वाच न संविद्धया अमुखदुःख वात अतद्धेतुत्वाच नापर्यते फलत्वात सोऽयं प्रमाणार्थोपरिसंख्ये- पाइयानयं प्रमाणविषय इति न परिसंख्यातुं शक्यम् आनन्यात न उभयस्यापि परिसंख्यातत्वात् । एतावानयं प्रमाणार्थो यत्सुखदुःखे तद्धतुश्चेति तच्चोभयं परिसंख्यातम् अतो न युक्तमानन्सावन परिमख्यातुं शक्यं माणद्वेदस्वचापरिसंख्येयवादपरिसंख्येपः प्रमाणार्थ इत्यसम्बन्धमुक्तमिति । नार्थशब्दस्य प्रयोजनवाविवाद प्रमाणार्थोपरिसंख्येय इति । प्रमाणे प्रयोजनमपरिसंख्येयमियपं वाक्यार्थः कथं स एवार्थः केपाश्चिरमुखहेतुर्भवति केपाश्चिदुःखहे. तुरिति । अर्थवति च सपर्थे प्रमाणे अर्थवन्ति समर्थानाति । अ. न्यतमत्वा साधकतमार्थो द्रष्टव्यः प्रकरणात् प्रकरणं हि चतुर्वर्गे प्रमाणं प्रधानमिति वर्ण्यते । यदि पुनर्यथा श्रुतिवाक्यमर्थात स्पात कि प्रमाणसामर्थं वर्णितं स्यात् तस्माद्यथोक्तं न्याय्यामि ति । ममाता स्वतन्त्रः किं पुनः स्वातन्त्र्यं कारकफलोपभोक्तृत्वं. यस्मात् कारकाणां फलेनायममिसम्बद्यते । तत्समवायो वा (१) मर्यमानत्वात-पा०३पु०।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १ सूत्रम् । पदा अशेषकारकनिप्पाधायाः शिपायाः पुरुप आश्रयो भवति तत्पयोक्तृत्वमितरामयोज्यता वा । यद्रा परिदृष्टसामानि कार- कचक्राणि मयुक्ते तैश्च न प्रयुज्यते । तत्वारिसमाप्तिर्विनियोगः योग्यता उपेक्ष्णता वा पाऽसावविवादिता सावधारिवस्यार्थस्य विनियोगयोग्यता मुखमाधनं वा दुःखसाधनं वाऽयम इति । ज्ञावा विनियोगः समाप्तिस्तस्माप्तिस्तत्प्रतिषेधश्च । यद्वा न सुखसाधनं न दुःखमाधनमित्युपेक्षेति किं पुनस्वन सदमती तत् तस्य भावस्तत्वमियत्र नवाच्यं यस्य भाव इति सदसती तत् प्रमाणविषयत्वेनाधिकारात् सदसती प्रमाणविषयाचित्य- विकृतम् तस्मात् सदमती तदिति तद्भावः सदसत्यं सदसतो प्रमाणविषयता तत्पतिपेघश्च तयोः खलु सदसतो वो द्विरूपः विधीपमानः मतिपिध्यमानश्च यदेकत्र विधीयते तदन्यत्र मतिपिश्यते तद्यथा गन्धवती पृथिवी आगन्धा आप इति प्रमाणविषयत्वात् सदसद्भावाविशेषप्रमग(१) इति चेत् । न अनेकान्तात् तत्र भवेदेपा बुद्धिर्यदि प्रमाणेन सदसती गम्पते ततः प्रमाणविषयत्वादुभयोरविशेषः मातः तच न अनैका- न्ताद सर्वमिदं गोघटादि द्रव्यजात प्रमाणगम्यं भेदवञ्च तस्माद- नेकानगोयामति स्वतन्त्रपरतन्त्रोपलगनुपलब्धिकारणभावाच विशेषः मत्खलु नमाणस्यासम्बन्धं स्वरान्त्रं भवति असत्तु परतन्त्रं भतिषेधमुखेन प्रतिपद्यते प्रदीपत्रदिति पथा प्रदीपोऽपयरकादि. स्थित घटादिकमर्थं मतिपादयति तद्वदप्तदपि मतिपादयत्ति । न धमत्प्रतिपत्ती उपायान्तरमास्थीयते दृश्यमाने हि घटादिकेथें ना- नेन सपानजातीयं दृश्यानारमस्ति यद्यभविष्यदिदमियाद्रक्ष्यत न च दृश्यते तस्माद्दर्शनाभावान्नास्तीति गम्पते । एवं प्रमाणेनापि (१) सदसतोरविशेषप्रसङ्गः-पा० ३ पु० । २ ·१० न्यायवार्तिके सति प्रमीयमाणे नानेन समानजातीयं प्रमेयान्तरमस्ति यधभाव. प्पदिदमिवामास्यत न च प्रमीयते तस्मान्मानाभावान्नास्तीति त. देवं सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयति तत्र स्वातन्त्र्येणा- सझेदान प्रकाशन्त इति नोच्यन्ते चतुर्वर्गानन्स वादा भावमप श्वपदभावमपञ्चोप्युदिष्टो वेदितव्य इति भावोपदेशादभावप्रपश्च उदिष्टो भवतीति अतश्च नोज्यन्त इति ॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयव. तर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्र- हस्थानानां तत्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः ॥ ॥ सच खलु पोडशघा व्यूटमुपदेक्ष्यत इति । व्यूहः संक्षेपः । त एते सद्भेदा इति सूत्रम् । सर्वपदार्थप्रधानः समासो द्वन्द्व इति किमुक्तं भवति । सर्व एते प्रमाणादयो विज्ञेया इति । अन्यथा हि समासान्तरपरिग्रहाद्विशेषणत्वेनोपयुक्तानां प्रमाणादीनामवि- क्षेपता स्पार ययावचनं विग्रहः यदेव निर्देशे वचनभेदीपादाने मयोननं तदिहापि द्रष्टव्यम् । ममाणादीनां तत्वमिति दीपिकी पष्ठी । कः पुनः शेषः कारकाणामविवक्षा शेप इति । पत्र न कारक कारकार्यों का विवक्षपते स शेपः तद्यथा ब्राह्मणस्प कमा ण्डलुरिति । तत्वस्य प्रमाणादिभ्योऽपानन्पले दोपः यदि ता. वद ममाणादिव्यतिरिक्त तत्वं न प्रमाणायाधिगमान्निश्रेयसा. धिगम इति प्राप्तम् । किं कारणं तत्त्वविशेषणलेनोपादानाव रा. जपुरुपानपनक्रियावदिति । अथाऽभेदसत्त्वग्रहणानवयं यदि प्रमाणादिव्यतिरिक्त तत्त्वं न प्रतिपद्यमे एवं साह तत्त्वग्रहणमनः पकं मम्पयने मोभपयाप्पदोपादिसके । यदि तावत् प्रमाणादि. पनिरिक्तं तत्वं स्यात् तस्यास्त्रमन्त्रलात प्रमाणादयोपि गम्पन्न इति कुरे पदरनिदिति यया कुण्ड पदराणां चिारात भारे ·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके १ सूत्रम् । देशिते मावस्यास्वतन्त्रत्वात कुण्डे वदराणि वर्तन्त इत्युक्तं भव- ति । तयेहापि तत्त्वज्ञानान्निाश्रेयमाधिगम इति प्रमाणादीनां ग्रहणं भावस्यास्वतन्त्रत्वादिति । अभेदेपीपुस्थितिवत्तद्भावप्रतिषेधो ना- र्थान्तरमिति न प्रमाणादिमात्रमुच्यते अपि त्वर्थान्तरं प्रतिषिध्यते । यथेषोः स्थितिरिति नेपुमात्रं स्थितिरपि तु गतिमदर्थान्तर(१) न भवतीति । तन्न । अनर्थान्तरवासिद्धः । तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसा. धिगम इति तत्वं ज्ञायमानं कर्म मम्पद्यते निःश्रेयसमधिगम्यमानं कर्म भवतीति । किं पुनस्तत्त्वं किं वा निःश्रेयसमिति । तत्वं प. दार्थानां यथावस्थितात्मप्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तत्वं यो यथावस्थितः पदार्थः स तथाभूतप्रत्ययोत्पचिनिमित्तं भवति यत् तत् तत्त्वम् । निःश्रेयसं पुनादृष्टभेदादद्वेषा भवति । तत्र प्रमाणादिपदार्थतत्र- झानानिःश्रेयसं दृष्टं न हि कश्चित्पदार्थों ज्ञायमानो हानोपादानो- पेक्षाबुद्धिनिमित्तं न भवतीति एवं च कृत्वा सर्वे पदार्था झफ्तयो- पक्षिप्यन्ते इति । परन्तु निःश्रेयसमात्मादेस्तत्वज्ञानाद्भवति दृष्टं ममाणादिपरिज्ञानाददृष्टं पुनरात्मादेः प्रमेयस्य परिज्ञानादिति न ममाणमस्ति । न नास्त्यर्थस्य तथाभावात् अर्थ एवायं तथाभूतो यदात्मादेः प्रमेयस्य तत्वज्ञानानिःश्रेयसमधिगम्यते । यदा घय- मात्मादि प्रमेयं विपर्पयेणाध्यवासितो भवति । अथ संसारं नातिव. तत इति । एनं(२) चार्थं द्वितीयसूत्रे प्रतिपादयिष्यामः। यदि पुनः प्रमाणादिपदार्थतत्वज्ञानानिःश्रेयसं स्यान्न मोक्ष्यमाणा मोक्षाय घटेरन् न हि कस्यचित् कचिच्च तत्त्वज्ञानं नास्तीति तस्मादा- स्माद्येव प्रमेयं मुमुक्षुणा नेयमिति । पृथगुपदेशाच । यदि प्रमा- माघेव प्रमेयं स्यात् तस्य च परिज्ञानानिःश्रेयसं भवेत् । नात्मा- (१) गतिमत्त्यार्थान्तरं-पा०२ पु०। (२) एवं-पा० १ पु० । ।

·न्यायवार्तिके दि प्रमेयं पृथगुपदिष्टं स्यात् । प्रमेयार्थावधारणार्थीयां चोचरसूत्र- प्रक्रियायां प्रमेयस्य विहितवादायेन सूत्रेणाकुनाला सूत्रकारः स्यात् । तच्चतदुत्तरसूत्रेणान्यत इति भाष्यम् । हेयहानोपायाधि. गन्तव्पभेदाचत्वार्षपदानि सम्यग्बुद्धा निःश्रेयसमधिगच्छनी. ति । इयं दुःखं तस्य निकमविद्यातृप्णे धर्माधर्माविति । हानं तत्वज्ञानं तस्योपायः शास्त्रम् । अधिगन्तव्यो मोक्षः । एनानि चत्वार्थपदानि सर्यास्वध्यात्मविद्यासु सर्वाचावय॑न्त इति । भशयायग्रहणं पृथक् ममेयान्तर्भावादिति चेत् । न विद्याप्रस्थान भेदज्ञापनार्थवादति । संशयादयः प्रमेयेन्तर्भवन्तीति पृथक् ते न वक्तव्याः । न विद्याप्रस्थानभेदज्ञापनार्थत्वात् । चतन्त्र इमा विद्या भवन्ति ताश्च पृथक्मस्थानाः । अग्निहोत्रहबनादिप्रस्थाना प्रयी । इलशकटादिनस्याना वार्ता | स्वाम्पमासभेदानुविधायिनी दण्डनीतिः । संशयादिभेदानुविधायिनी आन्धीक्षिकी । तस्याः मंशपादिमस्थानमन्तरेणात्मविद्यामात्रामपं स्यात् रातः किं स्पति अध्यात्मविद्यामात्रस्वादुपनिषद्विद्यानत् त्रय्यामेवान्तर्भाव इति च तुष्ट्वं निवर्तते(१) यस्मात् पृथग्गृह्यन्त इति । तत्र संशयस्तावद्वस्तु स्वरूपानधारणात्मकः प्रत्ययः । अनवधारणात्मकश्च प्रसपश्चेति पाहन्यये । न पायानः स्वम्पावधारणात् स्वरूपमस्याबधार्यते अस्ति में संशगज्ञानमिति । यस्तुस्वरूपं तु नामेन परिजियते । तदुमयमनधारणात्मकश्च प्रत्ययश्चति । स क न्यायपाङ्गं भव तीति । यस्मानानुपरन्धे नतीने पायः प्रत। उपलब्धों ऽनितिप्रति व्याहतम् । यद्यपलब्धो नानिीतोऽधानिणीतो नो. ঘল বাৰিীৰখাৰ সম্ব। নাছিল থাঃ মা मान्यनापलन्चो विशेषतोऽनिर्णीत इति । एनापि पयोगलयात (१)नियतत-पा० ३ पु०।

·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके १ सूत्रम् । थाऽनिर्णीत इति व्याघातानिटत्तिः नानिवृत्तिः यया बथेति व्य- पदेशात् सर्वधा निर्माते यथा नितिस्तथोपलब्ध इत्यनर्थकं स्या- त् । तस्मात सामान्यत उपलब्धो विशेषतोऽनिर्णीत इति । स चा. यं संशय एवंभूतः प्रमेयेन्तर्भूत एवमर्थं पृथगुच्यते । अथ भयोजन- म् । किं पुनः प्रपोजनमिति । येन मयुक्तः प्रवर्तते तव प्रयोज- नमिति लौकिकोयमः । केन प्रयुज्यते । धर्मार्थकाममोक्षरिति केचित् । वयं तु पश्यामः मुखदुःखाप्तिहानिभ्यां प्रयुज्यत इति । सुखदुःखसाधनभावात्तु सर्वेऽश्चेितनं प्रयोजयन्तीति । तदिदं प्र- योजन न्यायस्याश्रयः। क आश्रयार्थः आधारार्थस्तावन भवति । उपकारकत्वमाश्रयार्थः तन्मूलत्वात् परीक्षाविधेः । भयोजने सति परीक्ष्यत इति प्रयोजनं परीक्षा भवयितीति । का पुनरियं परीक्षा। न्यायः । कः पुनस्यं न्यायः । प्रमाणैरर्थपरीक्षणं न्यायः । किमुक्त भवति । समस्तप्रमाणव्यापारादर्थाधिगतियाय इति । नैकैकं प्र. गाणमर्थपरिच्छेदहेतुभावेन व्यवतिष्ठमानं न्याय इत्युच्यते किन्तु समस्तानि । सोऽयं विप्रतिपन्नपुरुषप्रतिपादकत्वात् परमो न्याय इति वक्ष्यामः । प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमान प्रत्यक्षागमाश्रितमिति प्रत्यक्षागमाविरोधि यदिहानुमाना(१)धिगतोऽर्थः प्रत्यक्षागमाभ्या- मनुसन्धीयते अथ स्फुटतरः प्रत्ययो भवति । यत्र पुनरेतानि प्रमाणा- नि इतरेतरामतिसंहितानि च्यात्तानि प्रयुज्यन्ते । न्यायविप्लयो। ऽमी लाभपूजाख्यातिकामैस्तीर्थप्रतिरूपका मवादो वर्ण्यते । प. पुनरनुपानं प्रत्यक्षागमविरोधि स न्यायाभास इति । प्रत्यक्षविरुद्धं तावद वरिनुष्णः कृतकत्वादुघटादिवत् । कः पुनरस्यानुमानस्य विरोध: अनुमानाविपये प्रयोगः । नायमनुमानस्य विपये भयोगः नायमनुमानस्य विषयः यस्मिन् विपये एतत्प्रयुज्यते स मत्यक्षे- (१) यदि धनुमाना-पा० १पु० ।

·१४ न्यायवार्तिके णापहृन इति । अपरे पुनरश्रावणः शब्द इति प्रत्यक्षविरोध (१) वर्णयन्ति तैस्तु न प्रत्यक्षस्य विपयो ज्ञातो नानुमानस्य विषय इति । किं कारणम् इन्द्रियवृत्तीनामतीन्द्रियत्वात् श्राव- णत्वं चेन्द्रियत्तिः सा कथं प्रत्यक्षा भवति । आगमवि- रुद्धं शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वात् शङ्खशुक्तिवदिति । क- थमिदमागमविरुद्धं । शुचि नरशिरःकपालमिति ब्रुवता शुच्यर्थो वा. च्या किमुक्तं भवति शुचीति । यदि स्पष्टुः प्रत्यवायामाका सक- स्येति वाच्यम् । यद्यात्मन इति ब्रूयात् तदागमार्थानुष्ठानतात्पर्ये- णावस्थानादेवमेतत् । अथ त्रयीविदामिति त्रूयात् त्रय्पभ्युपग• माद्विरोध इति वाच्यम् । शुचि नरशिरसकपालमिति कोऽयः वि. शेपविधानमेतत् विशेषविधानं हि शेपनिपेधविपपं यदि शुचि न. रशिर:कपालमिति किमशुचीति वाच्यम् । अथ सर्वमेव शुचीति दृष्टान्तो नास्ति सर्वस्य पक्षीकृतत्वादिति(२) । अथानुमानवि. रुदं कस्मादनुमान न भवति एकस्मिन्ननुमानद्वपसमावेशस्यास. म्भवात् । न विरोधः। न ह्यन्वयव्यतिरेकप्सम्पन्ने अनुमाने एकस्मिन्न समाविशतः तस्पान्नानुमानविरुद्धम् । मसक्षविरोध्यपि तर्हि न मा- मोतिन नमामोति अवयव्यतिरेक सम्पन्नस्य प्रत्यक्षेण याधि. तत्वात् । अयोपमानविरुद्ध कस्मान्न भवति नोपमानविरुद्धं पूर्व प्रमाणविरोधानुविधानाद । उपमानविरोधः पूर्वममाणानुविधापी आगमाहितमस्कारस्मृत्पपेतं च सारूप्यज्ञानमुपमानमिति वक्ष्या मः । मत्पक्षागमयोविरोधादुक्तं तदिति । तत्र वादनल्पी समयो. जनाविति भाप्यम् । तस्य कुत उत्यानं तेनानेन प्रपोजनेन सर्वेमा. णिनः सर्वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्या व्याप्ता इति तत्र वादजल्पी (१) प्रत्यक्षविरुदम्-पा० ३ पु०। (२)पक्षयात्-पा० ३५०। .

·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके १ सूत्रम् । किंमयोजनाविति युक्तो विचार इत्याह । तत्र वादजल्पी सप्रयोज- नाविति । तस्मिन् न्यायाभास इति । वितण्डा तु परीक्ष्यते समयो- जना निष्प्रयोजना वेति । एके तावद्वर्णपन्ति निष्प्रयोजना दूप. णमात्रत्वात् । तच्च नैवं न दूपणमात्र वितण्डा किन्त्वभ्युपेत्य पक्ष पो न स्थापयति स वैतण्डिक उच्यते । अथ पक्षमाप न प्रतिपद्यते उन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् । अथ परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयोजनमि- ति ताहगेवैतत् । एतस्मिन्नपि चतुर्वर्ग चेत् मतिपद्यते सोऽस्य पक्षः चतुर्वों भाष्य उक्तः । अथ न प्रतिपद्यते पूर्ववदुपेक्षणीयः । प्रति. पक्षस्थापनाहीनं च वाक्यं वितण्डेत्युच्यते । तस्य यर्थ प्रतिपद्यते सोऽस्य पक्षः । अथ न प्रतिपद्यते पूर्ववदोप इत्युक्तं प्रयोजनमि- ति । प्रत्यक्षविषयोऽर्थो दृष्टान्तः । किमुक्तं भवति । लौकिकपरी- क्षकाणां दर्शनाविघातहेतुरिति । एवं चास्मादिव्याप्तिरिति दर्श- नाविघातहेतुत्वेन दृष्टान्ते वर्ण्यमाने आत्मादि व्याप्तं भवति । म. त्यक्षादिविषयतायां चात्मादि त्यक्तं भवति । ततश्चोदाहरणसूत्रं व्याहन्येत । सोऽयं दृष्टान्तः प्रमेयमुपलब्धिविषयत्वात् तस्य पृथगुपदेशो न्यायस्य तन्मूलत्वात सति तस्मिन्ननुमानागमौ स्या- तामसति तु न स्यातामिति पूर्व प्रसादृष्टमर्थमनुमिमते । पूर्व जातं चार्य परस्मै आचक्षते नास्तिकस्य च व्याघातो ऽभ्युपगमे ऽन- भ्युपगमे वा रादुक्तं भाष्य इति । अभ्युपगमव्यवस्था सिद्धान्तः । अभ्युपगम इदमित्यम्भूतं वेति । इदमिति सामान्यत इत्यम्भूतमिति विशेषतस्तस्य व्यवस्था इदं सांख्येबिदं योगेष्विति । सर्वतन्त्रसि. दान्तस्तहि न मिद्धान्तोऽव्यवस्थानाव न ह्ययं कचियवतिष्ठत इति । तच्च न पोऽयं सर्वैरभ्युपगम इयमेवं व्यवस्था तस्य प्रमेये ऽन्तर्भूतस्य पृथग्वचनं वादादिविषयगत सिद्धान्तभेदे हि वाद- जल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते इति । अथावयवा वाक्पैकदेशाः किं पुन- ·१६ न्यायवार्तिक वाक्यं पूर्वपदस्मृत्यपेक्षो( १ )ऽन्त्यपदप्रत्ययः स्मृत्यनुग्रहेण 4. तिप्तन्धीयमानो विशेषपतिपत्तिहेतुर्वाक्यं तस्य भागा एकदेशा इति । ते कियन्तः यावद्भिः सिद्धिः परिसमाप्यत इति । का पुः मरियं सिद्धिः पदार्पस्य तथाता(२) का परिसमाप्तिः वियोपरत्ययः ते समाख्याशब्दभिधीयन्ते प्रतिज्ञादय इति तत्रागमः प्रतिज्ञोति न युक्तं आगमस्य तत्त्वव्यवच्छेदकत्वात् प्रतिज्ञार्थस्य च प्रतिपा. द्यत्वात् आगमाधिगतस्य प्रतिपाद्यत्वात् आगमः मतिज्ञेति न दो- पः य एवार्थ आगमेनाधिगतस्तमेव परस्मााचष्ट इत्यागमः प्र. तितेत्युच्यते । एवं लिङ्गदर्शनमात्रे हेतूपचाराद्धेतुग्नुमानमिति । यत्तु द्वितीय लिङ्गदर्शनं तत्सम्बन्धस्मृतिव्यक्तिहेतुभावातुरिस्पु- च्यते । स्मृतिविषयस्य प्रत्यक्षतः पुनरूपदर्शनादुदाहरणं प्रत्यक्ष यस्मात् पूर्वानुभूतमर्थं स्परति स्मृतं च विषयमुदाहरणत्वेनाद- ते। तेन पूर्वानुभवप्रसिद्धमनुविधीयमानं प्रत्यक्षमिन प्रत्यक्षमि. ति । कः पुनरुपमानार्थः अविप्रतिपत्तिः यथा प्रत्यक्ष न विप्र- तिपद्यते एवमुदाहरणे ऽपीति । यथा तथेत्युपमानैकदेशे उपमा- नोपचारादुपमानमुपनय इति । उपमानं खलु यथा. पयोगे सति प्रत्यक्षागमस्मृतिपूर्वकं सारूप्यज्ञानमुपमानमिति त. घोगमानेकदेशे उपमानमित्युपचरन्ति । सर्वेपामेकार्थसमवाये सा. मर्थप्रदर्शनं निगमनपिति । कः पुनरेकार्थसमवायः एकवाक्या ध्यारोपः किं पुन: सामथ्र्प इतरेतरमम्प्रत्यायितार्थापेक्षित्वम् । एतच वक्ष्याम इति । निगम्यन्ते ऽनेन प्रतिज्ञादय एकार्थेन सम्बद्ध्यन्त इति। सोऽयं परमो न्याय इति । कः पुनः परमार्थः विप्रतिपनपुरूप: प्रतिपादकत्वम् एकैकशः प्रमाणानि महत्तानि न विगतिपन्नं पुरुष (१)स्मर्यमाणं विशेष्यवाचिपदं स्मर्यमाणविशेषणपदसपेक्षाम्। (२)तथाता तथात्वम् । - तथेत्युपदेशो- ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १ सूत्रम् । प्रतिपादपन्ति वाक्यभावापन्नानि पुनर्विप्रतिपन्नमतोऽयं परम इति । कि ? पुनरवयवाः प्रमाणान्तरमुत तेवन्तर्मवन्तीति । किं चात: पदि प्रमाणान्तरं परिसंख्यानमयुक्तम् अथ तेपेत्रान्तर्भवन्ति थगमिधानानर्थक्यमवयवानामिति । न प्रमाणान्तरमिति घूमः । संहतानामेतेपां वाक्यपरतन्त्राणां विप्रतिपन्नपुरुषप्रतिपादकत्वेन पृथगुपादानमिति । त एते ऽवयवाः पृथग्भवन्तो वादजल्पविरा. ण्डानां प्रत्तिहेतवो भवन्ति । तत्वव्यवस्थायाश्चाश्रया भव- न्तीति । क आश्रपार्थः । विशेषप्रतिपादकत्वमिति । सर्को न प्रमाणभंगृहीतो न प्रमाणान्तरमपरिच्छेदकत्वाद । प्रमाणं परि- च्छेदकं न तर्कः । तस्मान प्रमाणं न प्रमाणान्तरमप्यत एक 14- माणविपपविभागात्तु प्रमाणानामनुग्राहकः । यः प्रमाणानां विप- पस्तं विभजते । कः पुनर्विभागः ? युक्तायुक्तविचारः इदं युक्तमिदम- युक्तमिति । यत्तत्र युक्तं भवति तदनुजानाति न त्वरधारपति । अनवधारणात् प्रमाणान्तरं न भवति । तस्योदाहरणं भाष्ये क. मीनमित्तं जन्मेति । कथं पुनः कर्मनिमित्तं जन्म भेदवत्वात् । का पुनर्मेदः मुगतिर्दुगतिश्चेति । मुगतौ देवो मनुष्य इति । मनुष्यत्वे पुमानितर इति । पुस्ते बामणोऽन्य इति। ब्राह्मणत्वे पद्विन्द्रियो मृ. द्विन्द्रिप इति। पट्विन्द्रियतायामुच्चाभिजनो नीचाभिजन इति। उच्चा- भिजनतायां सकलो निष्कल इति । साकल्ये विद्वान् मूर्ख इति । विद्व- त्तायां समाश्वासी परित्रस्त इति। समाश्वासे वशी परायत्त इति । दुर्गतावपि तिर्प नारक इति । नारकतेपि कूटशाल्मल्पामयःकु. पामिति । तिर्यक्तायां गौरितर इति । सोऽयं भेदोऽनेक- मस्थिरामनियमेकद्रव्यं प्रयात्मनियतं निमित्तमन्तरेण युक्तः। किं कारणं ! पृथिव्यादीनां सर्वपुरुषसाधारण्याव पृ. विव्यादिगतस्य च नियमहतोरभावात् सबै सर्वात्मकं प्रस- न ३ ·न्यायवार्तिके येत । दृष्टश्च नियमभेदस्तस्मात् कर्म निपाममिति । सो- उपमित्यम्भूनस्तर्क उपलब्धिविषयत्वात् प्रमेयम् । निर्णपस्तत्वज्ञान प्रमाणानां फलम् । कदा पुननिर्णयः भ. पाणानां फलमिति ?। यदा वस्त्वन्तरपरिच्छेदहेतुत्वेन नोपादीयते तदा फलं यदा तेन परिच्छिनात्त तदा प्रमाणमिति न व्य. पतिष्ठते प्रमाणफलभाषः । एतच्च वक्ष्यामः "प्रमेपता च(२) तुलापामाण्यवदित्येतस्मिन् सूत्रे निमित्तद्वयसमावेशादेकं वस्तु द्विशन्दवाच्यमिति । तावेतो तर्कनिर्णयो लोकयात्रामुद्वहन इति । बुद्धा बुद्धा(२) लोकः मवर्तमानस्तर्कनिर्णपाभ्यो हेयं जहाति उपादेयं चौपादत्ते । अस्यान्तर्भावः प्रमाणेषु ममेयेषु वा यदा फलं तदा ममेयं यदा तेन परिच्छिनत्ति तदा प्रमाणमिति । वादो नानाभवक्तृक इति सिद्धान्तभेदानुविधाना. भानावक्वक इति प्रत्यधिकरणसाधनोऽन्यतराधिकरणनिर्ण- यावसान इति । अधिकरणमधिकरणं प्रति प्रत्यधि- रणम् अस्य साधनमिति । किमुक्तं भवति । उभाषा साधन वक्तव्यमिति । अन्यतरस्मिन्नधिकरणे निर्णया । एतच घल्पामः । सोऽयं किंरूपो वादः ? वाक्पसमूह इसाइ । ननु च ममाणतर्फसाधनोपालम्भ इति श्रूयते ममाणानि च ज्ञानात्मकानि "इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पमं ज्ञानमित्येवमादिना प्रक्रमेण प्रमाणानि ज्ञानात्मकानीत्युक्तं तर्कश्चोहः स चोहो ज्ञानात्मक एव तस्माद्वारपसमूहोवाद इत्पयुक्तम् । न । प्र- माणतर्कसाधनोपालम्भस्पान्यथा व्याख्यानात् । तच्च मूत्र व नयिष्यन्तो वक्ष्यामः। (१) प्रमेया च-पा० १ पु॥ (२) बुध्या-पा० ३ पु० ॥ . -- ·प्रथमेऽध्याय १ आहिके १ सूत्रम् । माध्यम् तद्विशेषो जल्पवितण्डे इति । कः पुनाशेपोऽनाधिक्यमगहा- निश्चति । छलजातिनिग्रहस्थानप्रयोगादधिको जल्पास मतिपक्षस्थापनाहीनस्तु वितण्डा । एतावता विशेषेण कथामार्ग: भेद इति । विषयभेदाच्च भेदः शिष्यादिविषयो वादः शिष्यमाण- विषये जल्पवितण्डे इति । अन्यतमलिङ्गधर्मानुविधानेन प्रवर्तमाना अहेतवा सन्तो हेतु- बदाभासन्त इति हेत्वाभासाः । ते च निग्रहस्थानम् । निग्रह. स्थानमाप्तानां पुनरेपां पृथगुपदेशो वादे देशनीयत्वादिति यस्मात् किलते पादे देश्यन्ते अतः पृथगुप. दिश्यन्ते । नोभयथाप्यसम्बन्धात न वादे देवानीयत्वं पृथगुप- देशाविनाभावि, पृथगुपदेशो वा वादे देशनीयत्वाविनाभावी. ति । पदि तावधः पृथगुपदिश्यते स वादे देश्यत इति सर्व पदार्था वादे देवानीया प्रसज्यन्त इति । कि का. रणं ? सर्वे पृथगुपदिष्टा इति । अथ वादे देश्यन्ते ते पृथ- गुपदिश्पन्त इति । तदापि नानेकान्तात् । न तावनिग्रह- स्थानेभ्यो न्यूनाधिकपोः पृथगुपदेशोऽथ च देश्येते वादे । तस्माद्वादे देशनीयवादेपा पृथगुपदेश इति यत्किञ्चिदेव । एतदेव तु न्याय्यं पृथगुपदेशपयोजनं विद्यामस्थानभेदशापना- यस्वादिति । अथ कस्मानिग्रहस्थानभावापमाना इत्यामा- सानां पृथगुपदेश इति । प्रमाणसामान्यात् पृथगुपदेश इति । अथ कस्माद्वादे देश्यन्ते प्रमाणमामान्यात माणानि पादे ऽभिधीयन्ते प्रमाणसामान्यं च इवाभासे. अतः प्रमाणसामान्यावादे ऽभिपीयन्त इति । अथ वादे निग्रहस्थानानि कानि चित् सन्ति कानिचिन्नेति कि. म पदार्थानां नियोगः, अथ तयाभूतानामन्वारुपान- म- ऽस्तीति ।

·२०
न्यायवार्तिके
मिति ?, किं चातः यदि तावनियोग एवं भवतेवं मा भव.
तेति एवं पदार्थाननुयुआनो भवानुपेक्षणीयः । अय स्व.
रूपत एवात्रस्थिताः पदार्थास्ताननुजानाति - भवान् कस्मा.
निग्रहस्थानानि' कानिचिद्वादे भवन्ति कानिचिन्नति वक्तव्यम् ।
न । लक्षणपरतन्त्रत्वादर्थतथाभावस्येति ग्रूमः । न पदार्था व
नियोगमनुविधीयन्ते । यथा तु भान्ति तथाभूता एवार्था
अन्वाख्यायन्ते । सोऽयं लक्षणपरतन्त्रलमाचक्षाणो नाभ्या-
ख्पेयः पदार्थ भवता नियुज्यन्त इति वादस्य शिष्यादि
विषपत्वात् । न च शिष्पादिभिः सह वादं कुर्वाणनापि
अप्रतिभादिदेशना कार्या, तावदस्याभिधेयं यावदसौ पो.
धितो भवतीति । ममाणमतिरूपकत्वाद्धत्वाभासानामावरोध
इति । किं कारणं ? भ्रान्तः पुरुषधर्मत्वात् पुरुषधर्म एवं
भ्रान्तिरिति । सोऽयं भ्रान्या प्रमाणं घुवन् प्रमाणाभा-
समपि ब्रूते अतोस्य निग्रह इति । कः पुनः शिष्याचार्य:
पोनिग्रहः ? विवक्षिताप्रतिपादकत्वम् । न्यूनाधिकापसिद्धा
न्तानां वादे कथमवतारः ? प्रमाणसागान्यादेव । न्युनस्यापि.
ममाणमामान्यपधिकस्यापि । अवयनविहीनताऽवयवाधिक्यं वा.
क्यस्य भ्रान्त्या भवतीत्यस्यावतारः । जल्पवितण्डयोस्तु नि.
ग्रहस्थानानीति विजिगीषुभिजल्पवितण्डाभ्यां प्रत्यवस्थेयम्(१)।
तस्य ययासम्भवं निग्रहस्थानानि वक्तव्यानीति नोपेक्षणीयः ।
छलजातिनिवास्थानानां स्वाक्पे परिवर्जन परवाक्ये पर्यनुः
योगः' परिवानार्थमेव केवलम्
। छलजातिनिग्रहस्थानानि :
स्वयं न प्रयोक्तव्यानि जातेश्चं स्वयं मुकरः प्रयोग इति
न, व्याघातात, स्वाक्ये परिवर्जनं मुकरच प्रयोग इति
(१) विजिगीपुजेल्पषितण्डाभ्यां प्रत्ययस्थेयः-
.
-पा०१पु०॥

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १ सूत्रम् । मकाश. व्याहतम् पदि मुकरः प्रयोगो न. स्वाक्ये परिवर्जनम्, अथ स्वाक्ये परिवर्जनं न मुकरः प्रयोग इति व्याघातः । न व्यापाराः, मनापाकरणार्थवाव । स्वयं च मुकरः प्र. योग इति किमुक्तं भवति । परेण जातौ प्रयुक्तायां माश्निकान प्रवीति जातिरनेन प्रयुक्तति त एनं पर्यनुयुधीरन कय जातिकतमा जाति(१)रतो जात्यभिज्ञः सानोति व. क्तुमेवं जातिरियं जातिरिति । एवं च मुकरः प्रयोग इति । तस्मादेते संशयादयः पदार्थाः प्रमाणे प्रमेये चान्त. भवन्तो विद्यामस्थानभेदज्ञापनार्थ पृथगुपदिष्टाः । सेयमान्वीक्षिकी पायविधा प्रमाणादिभिः पदा- त्रिभज्यमाना प्रदीपः सविधानां भवति कत्वात् प्रदीपवत प्रमाणादिप्रतिपादितमर्थमितरा विद्याः भतिपद्यन्त इति । किमितरामु विद्यासु दीनि न सन्ति ? न सन्तीत्याह । कथं न सन्ति ? अनधिकारात् । नताः विद्याः ममाणादिपरिज्ञानेनाधिक्रियन्ते इति प्रमाणादि- प्रकाशित स्वयें ताः प्रवर्तन्त इति 1 उपायः सर्वकर्मणामिति । म. काशिनानां करणादुपायः यस्मात् प्रमाणादिप्रकाशितमर्थमितरा विद्याः कुति(२) आश्रयः सर्वधर्माणामिति । सर्वविद्योपकार- कवादाश्रयः । सर्वासां विद्यानामियमुपकरोति उपकारित्वादा- श्रयो राजमयपदिति । तदिदं तत्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमश्च यथाविधं वाद- व्यमिति | सर्वासु विद्याम तत्त्वज्ञानमस्ति निःश्रेयसा- धिगमश्चेति । त्रय्यां तावत् किं तत्वज्ञानं कश्च निश्रेिय. (१) कतमा सा जाति-पा० ३ पु०॥ (२) विपयं विधेयतया निषेध्यतयेति शेषः । प्रमाणा- ·२२ न्यायवार्तिके साधिगम इति । तत्वज्ञानं तावदग्निहोत्रादिसाधनानां स्वागता. दि(१) परिक्षानमनुपहतादिपारज्ञानं च । निःश्रेयसाधिगमोऽपि स्वर्गमाप्तिः तयाह्यत्र स्वर्गः फलं श्रूयते इति । अथ वार्ताया कि तत्त्वज्ञानं कश्श निःश्रेयसाधिगम इति । भूम्पादिपरिज्ञानं राव ज्ञानं भूमिः कण्टकाउनुपहतेत्येतत्तत्वज्ञानं कृष्याधिगमश्च निः- श्रेयसमिति सवफलतात् । दण्डनीत्या किं तत्वज्ञानं कश्च निःश्रेयमाधिगम इति । सामदानदण्डभेदानां यथाकालं यथादेश पथाशक्ति विनियोगस्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसं पृथिवीजय इति । इह स्वध्यात्मविद्यायामात्मज्ञानं तत्वज्ञान निःश्रेयसाधिगमोऽपवर्गमा सिरिति । पत्पुनः प्रमाणादितत्त्वज्ञानानिःश्रेयसं न तद्रिवक्षित मदमानादिनिमित्तत्वादादादिपरिज्ञानस्य नाभिसम्बन्धो निःश्रे. पसेनेति केचित । न चानभिसम्बद्ध प्रतिपादयतीत्ययुक्तमुक्तं प्र- माणादितत्त्वज्ञानानिःश्रेयसमिति । न । सूत्रार्थापरिज्ञानाद । सूत्रार्य न व्यासीदेवं मत्यपत्याः। क एवं सूत्रार्थ वर्णपति प्रमाणादिपदार्थतत्त्वज्ञानानिःश्रेयसमिति । आप तु यत्परि• ज्ञानानिःश्रेयसं तदुत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । उक्तं चात्मादेः प्र. मेयस्य तत्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इति । पञ्चेदमुच्यते पद मानादिनिमित्तं वादादप इति । एतच न ।, असति भा. पाद सति चाभावात् । असति वादादिज्ञाने रागादपा सनकादीनां भवन्ति(२) सति च तत्वविदों न भवन्ति तस्मान पादादिपरिज्ञानं रागादीनां निमित्तमिति ॥ न तत्त्वपरिमानादपवर्ग उभयथा दोपात् । पदि तत्वज्ञानात नन्तरमेवापवर्गः स्यात्ततामवस्थानं न स्यात् । तां चा (१) विशुझोपायेन द्रव्यागमः ।। (२)सनको मदादिप्रधानो दासः। सम्भवन्ति-पा० ३ पु०॥

·प्रथमेऽध्याये १ आशिके २ सूत्रम् । यस्थानं एं, कुत: शास्त्रसम्प्रदायाऽविच्छेदाद सम्प्रदापो नाम शिष्योपाध्यायसम्बन्धस्याविच्छेदन शास्त्रमाप्तिः । यदि तत्वज्ञानादपवर्गः स्याद शास्त्रसम्प्रदायो विछियेत यस्य यदा तत्वज्ञानं मृत्तं स तदैवापरक्त इति । अयो- स्पन्नावानोऽवतिठने न तत्वज्ञानं कारणं ससभावात् । सत्याप तत्वज्ञाने यस्पाभावान्नापज्यते सोऽन्योर्थ इति । कारणं हि तद्भवति यस्मिन् सति पद्भवति यस्मिश्चासति पन्न भवति । अनधिगतार्थपूर्व वा शास्त्रं स्यात् । अथ तत्वज्ञानानन्तरमपवर्गे घातपुत्राय(१) शास्त्रं स्यात् न तत्व- हपूर्वकमिति । न । निःश्रेयसस्य परापरभेदाद । यचाव- परं निःश्रेपसं तद तत्त्वज्ञानानन्तरमेव भवति । तथा चोक्तम् । जीवनेत्र हि विद्वान् संहायाताभ्पा विमुच्यत इति । अयं शास्त्रार्थ इति । परं च निःश्रेयसं तत्वज्ञा- नाव क्रमेण भवाते । क्रमप्रतिपादनार्थ चेदं सूत्रं दुःखजन्मप्र- रत्तिदोपमिथ्याज्ञानानायित्येवमादि । दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोचरापापे तदनन्तरापायादपवर्ग:(२) ॥ २ ॥ एतत्सम्बन्धेनैवार्थवत्पदार्थस्तु वक्तव्यः तत्रात्मायपवर्गप- पन्तं मयं जयम् । तत्र मिथ्याज्ञानमनेकमकारकं वर्तते(३)। को त्यों विषयार्थः । तत्रायं भेदः । तत्रात्मनि ताव- नास्तीति । आत्मा तावदस्तित्वेन प्रमाणसामर्थ्यादधिगतः । (१)पूर्तप्रणीतम् ॥ (२)तदनन्तराभावात्-पा०२ पु० (३) तत्र प्रमेये मिथ्याशानमनेकप्रकारं वर्तते प्रमेयविषयं भव. तीत्यर्थः॥ 1 ·न्यायवार्तिक अस्तित्वेनाधेिगो नास्तीति विज्ञानं मिथ्याप्रत्ययः । तस्या नुपपत्तिः सदसतोः सारूप्याभावादिति चेत् । न । प्रमा गगम्यतोपपत्तेः । न हि सदमती सरूपे यतोऽसरमाम्या दसद्धारोपेणात्मनि मिथ्यामसयः स्यादिति । तच नै, प्रमाणगम्यतोपपत्तेः । सदसतोः प्रमाणगम्यत्वं साझप्पं कि- पागुणम्पपदेशस्तद्रहितता च विशेषः । सोऽयमंसद्धर्मान् ससा- स्मन्पारोप विपति नास्पात्मेति । एवमनात्मनि शारीरे मात्मेति । किं पुनरनात्मनः शरीरादेरात्मना सापम्य पत्त एतद्भवति अनात्मन्पात्मेति । अहङ्कारविषयत्वं सारूप्पम । इच्छायाधारानाधारतेनि() विशेषः । पधैवात्माहवारस्य वि. पयस्तथा शरीरादयोऽपि । कथं पुनः शरीरे ऽहकारः शरीरवाचकराब्दसामानाधिकरण्यात् शारीरे हतारो गोरो- ऽहमित्यादि । इच्छायापार आत्मा न शरीरादय इति विशेषः। पतधोपरिष्टादश्यामः । सोऽपमात्मधर्मान् इच्छादीन शरी• रादिवध्यारोप्य विपसहमेत इति । एवं सामान्यविशेषप- रिमाने सति तदिपरीतधर्माध्यारोपेण विपर्ययः सर्वत्र भवति । कः पुनरयं विपर्षपः ? अस्मितदिति प्रत्ययः । योपं भाष्ये । त इमे दासादपो मिथ्याज्ञानपर्पवताना अपिछ. देन पर्गमानाः मंमार इति । कः पुनरपं संपारः दुःसा दीना कार्यकारणभारः । म चानादिः । पूर्वापरकालानि. पमान । न च शश्यं वक्तुं पूर्व दासादपः पश्चामिप्पा मानोत्पत्तिाराने, पूर्व पापियामानं पश्चाददाखादय इति ने सरपं वस्तुमिति । पदा तु तत्वज्ञानान्मिभ्पादनमति । कपपापः ! सपानरिपये तपोस्रोिपाव । यस्मानिध्यातानं (१) प्यापधारनानाधारनेति 1-पा०३ पु०॥ .

·प्रथमेऽध्याय १ आहिक २ मूत्रम् । २५ ताज्ञानं च एकस्मिन् विपपे विरुध्येते वस्तुनो द्वैरूप्पा- सम्भवात् । नवक वस्तु द्विरूपं भवति । तस्मानिगपाशानं तत्त्वज्ञानेन निवयत इति । कथं पुनः पूर्वोत्पन्न मिथ्याज्ञानं पश्चादुत्पद्यमानेन तत्त्वज्ञानेन निवपते ? मिथ्यावानस्याऽसहाय. खाद मिथ्याज्ञानमसहापमतो निवर्त्यते । सम्यमानस्य च विषयः सहायी भवति । कस्मात् ! तयालेनावस्थानात तथाभू. तोऽसौ विषयो पथा तत्र तत्वज्ञानामति । प्रमाणान्तरानु. महाच आगपानुमानादिप्रमाणं तत्वज्ञानस्य सहायो भनाते । यदा यमनुमानागमयोः प्रतिसहितयोविपयं भावपति समा. हितोऽनन्यमनाश्चिन्तयति(१) ततोऽस्य विषयमाने ध्याने नि. विकायर्या पानभावनायो तस्मिन सत्यपतियोधि ज्ञानं प्रख- क्षमुपधत इति । मोऽपमागमानुमानमत्यक्षाणां विपर्य प्र. तिपद्यमानस्तत्वमेतदिति प्रतिपद्यते । तत्त्वमतिपत्तेरस्य मि. ध्यानानं निवर्तत इति । निवृत्ते च मिथ्यामाने न पुनस्त- दिपपं मिथ्याज्ञानमुत्पद्यत इति विरोधादित्युक्तम् । कः पुनर्षि- रोष ? सहासम्भवः । मिथ्याज्ञानामावे रागादयोऽपयन्तीति का- र्यकारणभावादेव । कारणं मिथ्याशानं कार्याः रागादयः । न च कारणं विना कार्य भवितुमईति । ये तावदनुत्पन्ना रागादयस्ते कारणाभावान्माभुवन् । ये सूत्पन्नास्त कथं ? तेपामपि वैराग्या- नितिः । किं पुनराग्य ! भोगानभिषगलक्षणमित्युक्तं अम- तिश्च सक्ति पायते । तत्पुनराग्यं कथं भवात? तत्वज्ञानाद्रिपय. दोपदर्शनादिति । दोपाभावे प्रत्यभावः । यदाऽस्य सम्यग्- ज्ञानातो दोपा अपपन्ति अथ दोपाभावे प्रवृत्तिनिवर्तत इति । का पुनरिपं पतिः ? धर्माधर्मों, जन्मसाधनत्वात् । नास्मिन् सूत्रे (१) आनयति-पा०३ पु.॥ ४ ·२६ न्यायवार्तिके क्रिया प्रतिशब्देनोच्यते, अपि तु धर्माधर्मों, तत्साधनभावात् । जन्मालाधनं धर्माधर्मों न प्रवृत्तिः क्रियायाः क्षणिकवाद । धर्मा- धर्मयोस्तु प्रवृत्तिशब्दः प्रवृत्तिसाधनत्वादिति । यो तावदना- गतौ धर्माधर्मों तयोर्दोपामावादभावो युक्तः । यौ तौ वर्तमानी तयोर्न युक्तः। किं कारणं ?निर्दोपस्यापि भावात् निर्दोपोप्ययमत्र- तिष्ठते धर्माधर्मयोश्च फलं भुङ्क्ते इति । न । अनागतपोः साधना. भावेनेटत्वाव । न बमो यौ वर्तमानौ धर्माधर्मों तो दोपाभावान्न भवत इति । आप तु पावनागतौ तौ कारणाभावानोत्पद्यते इति । वर्तमानयोः पुनः कावसानात् मक्षयः यौ तौ वर्तमानी धर्माधर्मी योपदावसानिक कार्य तेन च्यात्तिः । प्रत्यभावे जन्मापायः अत्रापि धर्माधर्मयोाटत्तयोर्यदन्यच्छरीरं तन्न भवात न पुनर्वर्तमानं न भवतीति । अथ वर्तमानस्य कथं निट त्तिः ? संस्कारक्षपात यावदस्य स्थितिहेतुः संस्कारो धर्माधर्म- समाख्यातोतिष्ठते तावदतिष्ठते इति । जन्माभावे दुःखा- भाव इति निरायतनस्यानुत्पत्तेः न हि निरायतनं दुःखमुत्पत्तु महति । एतच तदाहुर्यावदात्माने धर्माधर्मों तावदायुः शरी• समिन्द्रियं विषयाश्चेति । सोऽयं मिथ्याज्ञानादिकलापेन सर्वतो वियुक्तो(१) विमुक्त इत्युच्यते । तत्त्वज्ञानं तु खलु मिथ्याना• नविपर्यपेण व्यारूपातम् । स्वरूपातस्तु यथाव्यवस्थितपदा. धिगतिरित्युच्यते । कस्मात् पुनरपं हाता मुखदुःख नहा- ति न पुनः मुखमादाप दुःसं जहातीति ? । विवेकदानस्पाश- क्यलात् । न हि विवेकहानं शस्यं कर्तु अनः मुखमुपभोक्तु कामेन दुःखमपि भोक्तव्यम् । दुस्पं वा जिहासता मुखमाप हातव्यं सविपानादिति । मुसं दुःखानुपक्तमनादेयमिति । (१)विभुतो-पा०१ पु.॥

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३ सूत्रम् । २७ अनुपड़ोऽविनाभावः यत्रैकं तत्रेतरदिति । समाननिमित्तता वा. नुपङ्गः यान्यव सुखसाधनीनि तान्येव दुःखसाधनानाति । समाननिमित्तता वाऽनुपङ्गः पान्येव मुखसाधनानि तान्येव दुःख- साधनानीति । समानाधारता वाऽनुपनः यत्र मुखं तत्र दुःख- मिति । समानोपलभ्यता बानुपङ्गः येन मुखमुपलभ्यते तेन दुःखमपीति(१)॥ त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य मतिरिति भाष्यम् । महत्ते. विध्यं कुतः ? अर्थस्य तथाभावात् नामी पदार्था वात्रा त्रेधा व्यवस्थाप्यन्ते एवं भवतेति । किन्वर्थ एवायं तथाभूतो येन वेधा भवतीति । नामधेयेन पदार्थमात्राभिधानमुद्देश इत्ययुक्तं घा- णादिसूत्रव्याघातात् । “घाणरसनचक्षुस्त्यश्रोत्राणीन्द्रियाणी". ति लक्षणमुक्तम् । न चेदं नामधेयेनोद्देशमावाद्भिद्यते । मात्रग्र- हुणसामादप्रसङ्गः पदार्थमात्राभिधानमित्युक्तं न च प्राणा- दीनां पदार्थाभिधानमात्रत्वं कारकशब्दलाव-कारकशब्दा एते घाणादीति । तस्मान्नोद्देशमसङ्गः। उद्दिष्टस्य विभागो द्वेधा भवति । लक्षितस्यालक्षितस्य । लक्षितस्य(२) छलादेरलक्षितस्प(३) मा. माणादरिति । अथोद्दिष्टविभागद्वारेण(४) सूवम् । प्रत्यक्षानु- मानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ सूत्रार्थो निगदेनैव व्याख्यातः । उद्दिष्टविभागानर्थक्यम् व्याघातात् । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रचिरित्युक्तमुद्दि- दिष्टविभागश्च न त्रिविधायां शास्त्रप्रवृत्तावन्तर्भवतीति । तस्मा- (१) इति विसूत्रीवार्तिकमित्यधिकं २ पु० ॥ (२) सामान्यतः॥ (३) विशेषतः॥ (४) विभागद्वारा प्रमाणसंख्यां नियन्तुं सूत्रम् ॥

·२८ न्यायवार्तिके कस्मात दुटिविमागो 'न युक्तः । न । उद्दिष्टविभागस्पोद्देश एवान्त- भीयाद । उदिएविभाग उद्देश एवान्तर्भवतीति । लक्षणसामान्यात् । समानं लक्षणं नामधेयेन पदार्थाभिधानमु- देश इति । किं पुनर्विभागेन प्रयोजनम् । नियमः । यदि प्र- सक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति विभागो न क्रियेत नियमो() न गम्यते चत्वार्यव प्रमाणानीति । लक्षणाश्चतुष्वाघि• गतिरिति चेत् । न ।लक्षणस्येतरम्पपच्छेदहेतुस्वात् । स्यादेषा बुद्धिः लक्षणतः ममाणचतुष्वं गम्यत इति, पस्माचतुर्णी लक्षणमुक्तमिति । न । लक्षणस्येतरव्यवच्छेद हेतुत्वात् । लक्षणं खलु लक्ष्यं समाना- समानजातीयेभ्यो व्यवच्छिनत्ति नियमं तु न शक्नोति कर्तुमन्या- स्वादिति । अन्यामम्मवस्य ततोऽनधिगतः । न हि लक्षणतो ऽन्यासम्भवोऽधिगम्यते । ततश्चतुर्णामनभिधाने चतुर्णा लसणो- पदेशात् संशयः स्पातू-कि विद्यमानानि न लक्षितानि आहो- विदविद्यमानानीति । तस्मात् संशयनिहत्त्यय युक्तो विभागो- इंश इति । अक्षरयाक्षस्य मतिविप शत्तिः प्रत्यक्षमिति । अयं च सूवविवक्षायामव्ययीभावः समासः । अन्यथा तु वस्तुनिर्दे- मो न समामः, समामे हि अक्षस्येति षष्ठी न भूपेत । कः पुनः रय समासः ! मादिसमासोऽयं द्रष्टव्यः मति गतमक्ष प्रसस- मिति यथोपगतो गोभिरुपगुरिति । एवमनुमानादिषु द्रष्टव्यम् । सिन लिनेन लिगिनोऽर्थस्य पश्चान्मानमनुमानमिति न युक्तम । फलाभावात् । एतस्मिन् व्याख्याने Sफलमनुमानमिति । कि कारणम् ? अर्थस्य मितत्वात् । नैष दोपः मितेन लिनेन अर्थस्प पश्चान्मानं भवति यत इत्यर्थः । भवतु वाऽयमों लैङ्गिकी पति- पत्तिानुयानमिति । ननु च फलाभावो दोष उक्तः ? न दोपः (१) नियमे ऽपि- -पा० ३ पु०॥ .

·प्रथमेऽध्याये १ आदिके ३ सूत्रम् । २९ हानोपादानोपेक्षाबुद्धीनां फलत्वात ! सबै च प्रमाणं स्वविपर्य मति भावप्ताघनं प्रामतिः ममाणमिति । विषयान्तरं प्रति करण. साधनं प्रमीयते ऽनेनेति प्रमाणम् | यदि भावसाचनः प्रमाण- शाब्दः किं फलं विपयस्याधिगतलात् । उक्तं फलं हानादिबु- दय इति । ज्ञाते तद्भावात् । ज्ञाते खवर्षे विधा बुद्धिर्भवति हेपो वोपादेयो वोपेक्षणीयो वेति । केचित्तु सन्त्रिकमेव मत्यक्ष वर्णयन्ति । न तन्न्याय्यं प्रमाणाभावात् । सन्निकर्ष एन प्रमाण- मिति न प्रमाणमस्ति । उभयं तु युक्तं परिच्छेदकत्तात् । उभ- पे परिच्छेदकं सन्निको ज्ञानं च । एकान्तवादिनस्तु दोष इति । सामीप्यमानमुपमानमिति न युक्तम् । उपमानस्याम्पयाच्याख्या- नाद(१) । समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थ(२) इत्युक्त- पिदानी तूच्यते सामीप्यमानमुपमानमिति व्याघातः । नास्ति व्याघातः सामीप्यमानेन समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तेरिटत्वात । 4. स्मादपमुपयुक्तोपमानो गोदी आगममत्ययाहितस्मृतिपूर्वकं गया साहश्यं प्रत्यक्षेण प्रतिपद्यास्य गवयशब्दः संशति संज्ञासंशि- सम्बन्ध प्रतिपद्यते तस्मान व्यापात इति । पाब्दविषया मतिपत्तिः मान्दप्रमाणं, फलं तदेव । केचित्तु क्रमप्रयोजनं वर्णन्ति । आदौ प्रत्यक्षग्रहण प्राधान्पात् । तदनन्तरमनुमानं तत्पूर्वकत्वात् । तदनन्त- रमुपमान समाधान । अन्ते शब्दो महाविषयवाद । तच्चायुक्त- मित्यपरे मन्यन्ते । क्रमाभिधानस्य न्यायप्राप्तस्वात् । न्यायमाप्त क्रमाभिधानं कमीत्तत्वादाच इति । महाविपयत्वाच शब्दस्या- दावभिधानमम इति । एतचायुक्तम् । क्रमतिलाद्वाचो ऽयु. (१) अन्यथाच्याश्यातत्यात्-पा० ३ पु० ॥ (२) उपमानम्-पा०३ पु०॥

·न्यायवार्तिके गपदभिधानं युक्तं पूर्वापराभिधाने तु न साधनमेतत् । तम्मादन्यो न्यायो वक्तव्यः । स चायं न्यायः प्रत्यक्षं पूर्व प्राधान्यादिति । महाविषयत्वादादी शब्दोपदेश इति । न । उभयं महाविपर्य शब्दः प्रत्यक्षं च । कमिति ? प्रत्यक्षेणापि सामान्पविशेषतद्रता ग्रहणं शब्देनापि । तत्र किं शब्दस्पादावुपदेशो भवतु आहो. स्सिद प्रत्यास्पति ? प्रत्यक्षस्यति युक्तम् । किं कारणम् ? मर्व- प्रमाणानां प्रत्यक्षपूर्वकत्वादिति । किं पुनरेतानि प्रमाणानि सं. प्लान्ने अथ प्रतिप्रमेयं व्यवतिष्टन्त इति ? उभपथा दर्शनं, तच्च प्रमाणत इत्यत्रैव दर्शिनम् । सेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरेति । प्रत्यक्षे. णाधिगतेऽर्थे आकासाभावात तत्परा । यथायं लौऽकिकोऽमुत्रा- मिरित्याप्तोपदेशादग्नि मत्याहितप्रत्ययस्तं देशं गच्छति । प्रत्यासी- दत् पुनधूमविशेषणं धूमागवेन व्यवस्थित हुनभुज प्रतिपद्यते । आसन्नतरस्त्विदानीमिन्द्रियार्थसनिकांदामपत्ययं करोति तदा निराकासो भवतीत्यतः प्रधान प्रत्यक्षमिति । पत्र सप्लवस्तत्रैवम् । यत्र पुनर्व्यवस्था तत्र गुणप्रधानता न चिन्त्यत इति । इति त्रिसूत्रीवाकिम(१)॥ अथ विभक्तानां लक्षणवचनमिति तत्र पसलक्षक्षणमुच्यते । इन्द्रियार्थसन्निकपोत्पन्नमियादि सूत्रम् ।। इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि- चारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ सूत्रार्थः समानासमानजातीपविशेषकत्वम् । अथ पदाना मर्थः कः इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नामति ? इन्द्रियेणार्यस्य स. निकांद्यदुत्पद्यते ज्ञानं तत्मसक्षमिति । इन्द्रियाणि पुनर्वक्ष्यमा- (१) इति श्रीपरमर्पिभारद्वाजश्रीमदुद्द्योतकरन्यायाचार्यप्रणीत. न्यायत्रिसूत्रीवार्तिकं सम्पूर्णम्-पा०३ पु० ॥

·. प्रथमेऽध्याये १ आदिके ४ सूत्रम् । णानि | अर्थश्च । सन्निकर्षः पुनः पोढा भिद्यते । संयोगः, सं- युक्तममवायः, संयुक्तममवेनसमवायः, समत्रायः, समवेतसमवायो, विशेषणविशेष्यभावश्चेति । तत्र चक्षुरिन्द्रियं, रूपवान् घटादिर. थः । तेन सन्निकर्षः संयोगस्तयोव्यस्वभावत्वात् । अव्येण च तद्गतरूपादिना संयुक्तसमवायः । यस्माचक्षुपा संयुक्त द्रव्ये रूपादि वर्तत इति । वृत्तिस्तु समवायः। रूपादित्तिना सामा- न्येन संयुक्तप्समवेतममवायः सन्निकर्षः । एवं प्राणादिषु गन्ध- वदादिद्रव्येण संयोगः । तत्समवेतेषु गन्धादिपु संयुक्तसमवायः तर्तिपु च सामान्यादिपु मयुक्तममवेतसमवायः । शब्द समवायः । अयं खलु शब्दः संपोगविभागयोनिराधः । तत्र कतमः शब्दः संयोगयोनिः : कतमश्च विभागयोनिरिति ? आकाशगुणत्वात श. दस्याकाशत्तिः संयोगः कारणं गुणकर्मस्वारब्धव्येषु सापेक्ष इति सापेक्षो न निरपेक्ष इति । किमपेक्षते ? भेर्याकाशसंयोगः तावत् शब्दस्य कारणं तस्यानुग्राहको भेरीदण्डसंयोगो दण्डग. तवेगापेक्ष इति । यदि पुनर्भरीदण्डसंपोग एव शब्दस्य कारणं स्याद पधिकरण: संयोगः शन्दकारणमिति सर्वत्रोसत्तिप्रस. छ । विभागाच्छन्दः वंशदलविभागानुगृहीताद् वंशदलाकाश. विभागाच्छब्द इति । स उत्पन्नः शब्दः सर्वदिकानि शब्दान्तरा- णि करोति । तान्यपि प्रसेकं शब्दान्तराणि तावद् पावव कर्णश- 'कुलीमत्याकाशदेश इति । यः कर्णप्कुलीमयाकाशदेशे समति समवायादुपलभ्यते । तद्गतेषु च सामान्येपु समवेतसमवायात् । तमत्राये चाभावे च विशेषणविशेष्यभावादिति । सोऽयं सन्निक- शिन्दः संयोगसमवायविशेषणविशेष्यभावव्यापकत्वादुपात इति । सोऽयं सन्निकर्षः प्रत्यक्षस्य कारणं भवतीति लक्षणत्वेनोच्यते । पदीन्द्रियार्थसनिकपः प्रत्यक्षस्य कारणत्वादुपदिश्यते असल्प- ·न्यायवात्तिक मिदमुच्यते अन्पान्पपि यनि सन्ति तान्यपि वक्तव्यानि । यथा । आत्ममनामपोगः, इन्ट्रियमनासयोगी, विषयमकाशसंयोगो, विषयस्थ रूपं, विपयसंयोगिस्थं च महत्व,मनेकद्रव्पवय,मुप- ब्धिफल:(१) संस्कार इति । कस्मात ? तद्भावे भावात् तदभावे चा- भावादिति । तद्यदि कारणभावादिन्द्रियार्यसनिकर्षग्रहणमेतान्य पि कारणानि वक्तव्यानि । न वक्तव्यानि । नेदं कारणावधार• णा) मूत्रमपि तु समानासमानजातीयविशेषणार्थम् । यत्मत्या स्यामापारणं कारणं तदभिधीयते न पुनः साधारणं कारणं निवर्यत इति । इन्द्रिपमनःसंयोगस्त_साधारणस्वादुपसंख्येया ने घयमनुमानादिज्ञानानां कारणं भवति । ना अनेनैव तत्पोक्तत्वाद। इन्द्रियार्थमनिकर्षग्रहणेनेन्द्रियमनासंयोग उक्तो वेदितव्या ! कि कारणम् ? उभयोरसाधारणत्वात् । न च यावदसाधारणं कारणं तावत्सर्वमभिधातव्यमित्यर्थः । अपि सन्यतरेणापि भियत शत अन्यतरोपादानम् । इन्द्रिपार्थसनिकर्षग्रहणं कवाद । यदिन्द्रियार्थसनिकपीदुपजायते विज्ञानं तस्यान्यतः रविशेषकं भवति । इन्द्रियमों वा तविशेषकं तेन व्यपदे. शात यस्मादिदं मानमिन्द्रियेण वा व्यपदिश्यते अर्थेन वा रूप विज्ञानमिति चक्षुर्विज्ञानमिति वा । न पुनरिन्द्रियमनासयोगेन व्यपदिश्यते । न हि भवात रूपालम्बो ज्ञाने मनोज्ञानमिति । पदा वाममनःसंयोगान्मानस्पो बुद्धपः प्रवर्तन्ते तदात्मना व्य. पदिश्यन्ते मनसा च । पच्चासाधारणं तद्यपदेशभाम् भवति । तयथा । ऋवादिकारणसन्निधानात् मादुर्भवन्नङ्कुरो नादि- भियंपदिशते, अपि वसाधारणेन चीजेन व्यपदिश्यते यवा- हर इति तथेहापीत्यदोषः । इन्द्रियगनःसंयोगस्य वाऽग्रहणं भेदे (१) हेतुः--पा०२ पु०॥ वा विशेष ·प्रथमेऽध्याये १ आहिक ४ सूत्रम् । ऽभेदात् । यामात् प्रत्यक्षाज्ञानभेदे इन्द्रियमनःसपोगो न भिधत इति । ययभेदादग्रहणं इन्द्रियार्थसनिकस्यापि तामहणम् पकन्द्रियग्राह्येपु अभेदादिति माप्तं यथा शुक्लो गौर्गच्छतीति । न वक्तव्यम्(३) । उक्तोत्तरत्वात् । उक्तोत्तरमेतत् । ने कारणावधारणार्थ सूत्रमिति । अनभ्युपगमाच । इन्द्रियमन:- संयोगस्य चाऽग्रहणं समानत्वात् । केन समानत्वादिति वाच्य - म् । आत्ममन:सपोगन समानतात् । किं पुनस्तत ? व्यपदेशा- भाव इत्युक्तम् । अतीन्द्रियाधारता वा सामान्यं, ययाऽऽत्ममनायो- गोऽतीन्द्रियापार एवमिन्द्रियमनासंयोगोऽपीति | विषयातिवं घा । यथाऽऽत्ममनःसंपोगो विषपातिः तयन्द्रियमनामयोगी- पीति । मनोरतित्वं वा । यथा वाऽऽत्ममनःसंयोगो मनोतिरेव- मिन्द्रियमन संपोगोऽपीति । तस्मादिन्द्रियमनासयोगस्याऽऽत्ममन:- संयोगेन सामान्पादन्यतराभिधानेन पा चरितार्थवादनभि- धानामति । इन्द्रियार्थमन्निकर्पोत्पममिसयुक्त इन्द्रियस्यामाप्यका रितात् । अमाप्यकारिणी चक्षुःश्रोत्रे इत्येके । तत्र च न्याय गुक्ते । भमाप्पकारि चक्षुः सान्तरग्रहणात् पृथुतरग्रहणाचेति । सान्तरस्यार्थम्य विपकृष्टदेशावस्थितस्य ग्रहणं दृष्टम् । न च चक्षुपस्तेनार्येन प्राप्तिस्ति । भूतविशेषस्यन्द्रियभावाद । ५ ए. चायं कृष्णसारलक्षणो भुनविशेषः स यानभूतविशेषप्रसादानु- गृहीतस्ततृष्णापूर्वककपेिसः चक्षुरित्युच्यते । तया चोक्तम् । "रूपोपलब्धिसंवर्तकेन कर्मणा तत्तृष्णापूर्वकेन चक्षुरभिनिटे चमतो कोपलब्धः कारण भवतीति" । एवं शेपेषु । न च भूतविशे. पानुगृहीतस्य गोलकस्य प्राप्तिर्विपयेणास्ति । तस्माद सा. (१) न यक्तव्यः इति टीकासंमत. पाठः ।

·३४ न्यायवार्तिके न्तरग्रहणादमाप्पकारीति । अपरे तु सान्तरपदणं हेतुं वर्ण- यन्ति । न हि प्राप्यकारिपु घ्राणादिपु सान्तर इति ग्रहणं दृष्ट, दृष्टं तु चक्षुपि । पृथुतरग्रहणाच । राष्ट्रवनादिरूपं च महदुपलभ्य- ते । न चाक्ष्णोस्तथा पृथ्ववभास इति युक्तम् । दिग्देशव्यप- देशाच्च । यदि प्राप्पकारि चक्षुर्भवेद दिग्देशव्यपदेशो न स्यात् । न हि माप्यकारिषु घाणादिषु तद्भवति । सन्निकृष्टविप्रकृष्टयो- स्तुल्यकालग्रहणाच्च । पत् खलु गतिमद्भवति तत्तां गतिमभिन्दव सनिकष्टमाशु पामोति विमकृष्ट चिरेण । शाखाचन्द्रमसास्तु- स्यकालग्रहणं दृष्टं तस्मादमाप्यकारीति । यत् तावत् सान्त- रग्रहणादिति, तदयुक्तं विकल्पानुपपत्तेः । सान्तरग्रहणमिति को. ऽर्थः ? किं तावत्सान्तरस्यामाप्तस्प ग्रहणमित्ययमर्थः, आहोस्विर सहान्तरेण ग्रहणं सान्तरग्रहणमिति । अस्तु तावत् पूर्वः पक्षा अमाप्तस्प ग्रहणं सान्तरग्रहणमिति । नवयं मतितार्थ एव, ततश्च हेत्वभावः । कि कारणं ? हेतर्थस्य मतितार्थेनाSSक्षिप्तत्वाद । एतदुक्तं भवति । अमाप्यकारि चक्षुः अमाप्यग्रहणादिति नमः तिमार्याद्भिद्यते । अप ग्रूपे सहान्तरेण ग्रहणमिति । किं तदन्तरं नाम ? यच्चक्षुपा विषयेण सहोपलभ्यते इति । किमाकाशमभा- यो द्रव्यान्तरं वा । यद्याकाशं तन्न चक्षुपो विषयः । न ह्याकाशं चक्षुषा गृह्यने अपित्वात वादिवत् । अध रूपवद्रव्यमन्त: रशन्दवाच्यं तस्य व्यवधायकवात् तेन सह ग्रहणमनुपपन्नम् । अथामावोऽन्तरशब्दवाच्यः ? स स्वतन्त्रश्चक्षुर्विपयो न भवतीति तेन सहोपलब्धावनैकान्तिकम् । न चान्या गतिरस्ति । तस्मा. छून्यमभिधानं सान्तरग्रहणादिति । यैरपि विद्वस्पमानैः(१) सान्त- रग्रहणादित्यस्य सान्तर इति ग्रहणमित्येतद्याख्यानं क्रियते । (१) लोहितादिडाभ्यः क्यप् इति क्यपन्तस्य म्पम् ।

·प्रथमेऽध्याये १ आदिके ४ सूत्रम् । तदप्ययुक्तम् । सान्तर इति ग्रहणस्यान्यनिमित्तवाद । अन्य. धैतस्मान्तर इति ग्रहणं भवति । शरीरात्रधिनिमित्तत्वात् । शरी- रमधिं कृत्वा सान्तरनिरन्तरे भवतः । न पुनरिन्द्रिपप्राप्समा. प्सिनिमित्ते भवतः । यत्र शरीरमिन्द्रियं चोभयमर्थन सम्बध्यते तत्र निरन्तर इति ग्रहणं भवति । यत्र पुनरिन्द्रिपमात्रं सम्बध्यते तत्र सान्तर इति । तस्मात् सान्ता इति ग्रहणस्यान्यनिमित्तत्वान सान्तरमिति ग्रहणादप्राप्यकारिता सिधतीति । यदपि पृथु- तरग्रहणादिति, तदप्पयुक्तम् । सम्बन्धमात्रेण महदण्योग्रहणात् । सम्बन्धमावणैव महति वाऽणी वा विषयभेदानुविधायी प्रसय उ- पजायते तस्माददेश्यमेतदपीति । यत्पुनरेतदुक्तं दिग्देशव्यपदे- शादिति, तदपि भारीरावधिनिमित्तवाद प्रत्युक्तम् । यत्रेन्द्रि- पं शरीरं चार्थेन सम्बद्ध्यते तत्र दिदेशव्यपदेशो न भवति । दूरान्तिकानुविधानं वा । यत्र विन्द्रियमेव केवलं सम्बद्ध्यते तत्र शारीरमयधिं कृत्वा संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं भूयस्त्वं वाऽपेक्ष्य- माणस्य दिग्देशप्रसयाः सन्निकृष्टविप्रकृष्टमसयाश्च भवन्ति । यत्पुनरेतन शाखाचन्द्रमतोः तुल्पकालग्रहणादिति, तदपि न। अनभ्युपगमात् । को हि स्वस्थात्मा शाखाचन्द्रमसोस्तुल्पका. लग्रहणं मतिपद्यते । कालभेदाग्रहणान्मिथ्यापराय एप उत्पलदल- शतव्यतिभेदवदिति । कथं पुनरवगम्पते कालभेदाग्रहणनिमित्त. एष युगपत्मसयो न पुनरेककाल एव ? इदमनुमानं आव. रणानुपपत्तरिति । यद्यप्राप्यकारि चक्षुर्भवति न कुड्यकटादे- रावरणस्प सामर्थ्यपस्तीसावरणानुपपत्तिः स्यात् । न च व्य. । वहिनार्थोपलचिरस्ति । तस्मानामाप्यकारीति । दान्तिकानु. विधानं चानुपलब्ध्युपलब्ध्योर्न स्यात् अप्राप्य चक्षुरय गृहा- तीति यदिदमस्प दूरे अग्रहणमन्तिकं च ग्रहणमुभयमेतम ·न्यायवार्तिके स्यात् । दृष्टं तु, तस्मानापाप्यकारीति । विपपीमावादिति चेत् । न । सम्बन्धमतरण विषयीभावानभ्युपगमात् । अयापीदं स्याद यः चक्षुपोधिपयीभवसर्पः स उपलभ्यते । यस्तु न भवति ना. सावुपलभ्यते इति । न च व्यवहितानां दरातस्थितानां वाऽर्थाना चक्षुपो विषयीभागोऽस्ति तस्मान्न ते गृयन्त इति । तच्च नैवम् । सम्बन्धमन्तरेण विषयीभावानभ्युपगमात् । कः सम्बन्धव्यति- रेकेण विषषीभाष: ? केरलं भवतः सज्ञामात्रं भियते नार्थ इति । मयोच्यते सम्बन्ध इति भवताऽभिधीयते विषयीभाव इति न कश्चित् विशेष इति । अथ प्राप्पकारिते चक्षुपः किं प्रमा णप ? इन्द्रियत्वमेव । प्राप्यकारि चक्षुरिन्द्रियत्वात प्राणादि. यत् । प्राणादीन्द्रियं प्राप्तकारि दृष्टं तथा च चक्षुस्तस्माद पाय- कारीति । अथ पुनर्न किञ्चिदिन्द्रियं माप्यकारि प्रतिपद्यते तदा सर्वाणि पक्षीकस करणलादिति वाच्यम् । करणं वास्यादि माप्यकारि दृष्टं तथा चेन्द्रियाणि तस्मात् प्राप्यकारीणीति । अथ पुनपात्यात सर्वानेवार्थानप्राप्यकारिणः प्रतिपद्यते तदा कथं ? सोऽपि दृष्टमामर्थ्याना कारणानां सर्वत्र कार्यानुत्पत्त्या प्रयवस्थे. यः । पदि खलेतानि कारणानि परस्परमाप्सनपेक्षाणि स्त्रयमनुः पानशक्तिकानि कार्यमारभन्त इति कस्मात् कार्य सर्वत्र न भवतीति वक्तव्यं अतो न कारणमप्राप्यकार्यस्तीति । अनेकद- ण्डचक्रायुदाहरणं लोक इति । तस्माध्यवस्थितमेतदिन्द्रियार्थस. विकर्पोत्तम ज्ञानमिति ॥ अध ज्ञानग्रहणं किपथ ? मुखादिव्यवच्छेदार्थम् । इन्द्रियार्थस- भिकर्षात् मुखदुःखे अपि भवतः तदव्युदासार्थमाह ज्ञानामति । सच्चेन्द्रियातन्निकर्पोत्सनं ज्ञानं विषयनामधेयेनाभिधीयते इति भाष्य- म। तत्सनिषेधार्थमा अन्यपदेश्यामिति । यदिदमनुपयुक्तशब्दा ·प्रथमेऽध्याये १. आहिके ४ सूत्रम् । सम्बन्धस्प विषयभेदानुविधायि विज्ञानं तत्सत्यक्षं,कृतशब्दार्थस- म्बन्धस्यापि तदुत्पत्तिकाले तागेर । अपरे खव्यपदेश्यमित्यनेनानु- मानं निराकुन्ति । तच्च नैवम् । कस्मात ? इन्द्रियार्थसन्नि- कर्पोत्पनामति वचनात् । न अनुमेयस्येन्द्रियेण सन्निकोदनु. मानं भवति । अतो न प्रसङ्गोऽनुमान इति । ग्रीष्मे मरीचय इति भाष्यम् । तत्प्रतिषेधार्थमिदमुच्यते अव्यभिचारीति । किमिदं प्पभिचारीति ? यदत्तस्मिंस्तदिति भवति । किं पुनरत्र व्यभि. चार किमर्थः आहो ज्ञानमिति । एके ताबद्वर्णयन्ति । अर्थस्य व्यभिचारः अर्थस्तु तथा न भवतीति, व्यभिचारात द्विपयं ज्ञानमपि व्यभिचारीत्युच्यते इति । तच्च नैवम् । कस्मात अर्थस्प तथाभावात् । यतदुदकादिज्ञानमुपजायते मरीचिपु स्पन्दमा- । मेषु न तनार्यों व्यभिचरतीति । न हितेन परीचयो न वा स्पन्दन्ते किन्तु ज्ञान व्यभिचराति । अतस्मितदिति भावादिति । न हि तत्रोदकमस्ति । सांस्तु मरीचीनिन्द्रिपोपघातदोपादिन्द्रिये- गालोच्य विपति इति ज्ञानस्य व्यभिचारो नार्यस्पेति । द- रात् चक्षुपाऽर्थ पश्यन्नावधारयतीति भाप्पम् । तदव्युदासार्थमाह व्यासायात्मकमिति न । संशयस्यानिन्द्रिपार्यसत्रिकर्षपूर्वक- स्वात् । न हीन्द्रियार्थसनिकद संशपज्ञानं भवात किन्तु पानसः प्रायः । संगीति संशय इति । तच्च नैत्रम् । संश- पस्योभयनिमित्तखाद । उभयन्तु संशयस्य निमित्तम आत्माऽन्ता- करणसंयोग इन्द्रिपार्थमन्निकर्षश्योति । तत्र यदिन्द्रियार्थसनिक- पीनधारणपूर्वकं मनमाऽनवधारणं तदिह सम्बध्यते । तस्य हीन्द्रिपार्थसन्निकर्षः' कारणम् । पूर्व तु न सम्बध्यते । यदा- मान्ताकाणमंयोगाद्भवतीति । तस्मादास्त विपयो विशेषण- स्पेति युक्तं व्यवसापात्मकमिति ।

·३८ न्यायवार्तिके -- णि । न इन्द्रिपार्यसभिकपोत्पन्नामैसेवमादिलक्षणमात्मादिषु मुखा. दिषु च नास्ति मनसोऽनिन्द्रियत्वादन्यापकमतत् प्रस- सलक्षणमिति । कथं पुनरिन्द्रियं मनो न भवति । इन्द्रियसूत्रेऽपठितवाद । परिपठितानि घाणादीनीन्द्रिया च तेपु मनः पठितम् । तस्मान्मनो ने. न्द्रियम् । पृथक् चानभिधानानास्ति मनस इन्द्रियत्वे प्रमाणं ततश्च नेन्द्रियं मनः । न चैवं प्रत्यक्षाः मुखादयो भविष्यन्ती. ति । प्रत्यक्षाश्चैते नानुमानिकाः लिङ्गाभावात् । न हि लि. इमन्तरेणानुमेयार्थो गम्यते । नाप्यन्पत् प्रमाणे प्रतिपादकमस्ति मुखादीनाम् । न च तेपामनुमेयत्वम् । न चाम्या गतिरस्ति । तस्माकर्तव्यं मुखादीनां प्रसक्षेण ग्रहणोपसंख्यानमिति । के- श्वमाह न प्रत्यक्षाः सुखादय इति ? इन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यम सक्षवाचाह । नैष दोषः। मनस इन्द्रियतादिन्द्रियार्थसनिक पोपनं मुखादिज्ञानमिति । यतु सूत्रे ऽनभिधानं तद्वैधात् । किं तद्वैधम्य ? सर्व विषयवासर्व विषयले । सर्व विषयं मनोऽसर्व विषयाणीतराणि । सर्वविषयं तु मनः स्मृतिकारणसंयोगाधार- स्वाद आत्मवत् सुखग्राहकसंयोगाधिकरणलात् समस्तैन्द्रिया- धिष्ठातृत्वाच्च आत्मवत् । भौतिकाभौतिकत्वं तु न, विरोधात । न हि भौतिक मनो नाप्यभौतिकमिति । कार्यधर्मावती. भौ- तिकत्वमभौतिकत्वं च । न च कार्य मनः । तस्मान्न भौतिक ना- प्यभौतिकमिति । श्रोत्रे चासम्भवः यदि भौतिकत्वाभौतिकत्वल क्षणाद्ववादपरिपाठः सूत्र मनसः, श्रोत्रमपि सूत्रे न पठितव्य तहि, न हि श्रोत्रं मौतिक नाप्पभौतिकमिाते । स्वाथै प्रस यविधानमिति च ।न। प्रत्यपरयात स्पादेपा बुद्धिः स्वार्थिक एष प्रत्ययो भूतमेव भौतिकमिति । तच्च न । प्रत्पपवै.

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ४ सूत्रम् । ३१ याद । न हि भौतिकमित्यनेन कश्चिद्धिनार्थों लम्पते । तस्माद म्पयमेतत स्वायें प्रत्ययविधानमिति । यत्पुनरेतव पृथाभिधान नास्तीति । न नास्ति युगपज्ज्ञानानुपपत्तोरोते । युगपज्ज्ञानानु स्पतिर्मनमो लिङ्गमित्युच्यते ।तेन च प्रतिपादितपेतम्मनसः करण- स्वमिति ? सगुणानामिन्द्रियभावो वेधमिसेतदप्ययुक्तम् । श्री. पानभिधानमसङ्गादेव । तस्मात् सर्वविषयत्वासर्व विषयत्वमेव वैधम्पमिसतदेव ज्यायः 1 तन्त्रान्तरममाचाराच्च । तन्त्रान्तरे मन इन्द्रियमिति पठ्यते । तच्चेह न प्रतिषिध्यते । अमतिषेधादुपात्तं सादिति ? नशेपाभिधानवैययात् । शेपाण्यपीन्द्रियाणि ते प. रिपठितानि तस्मात तान्यपि न वक्तव्यानि यद्यपातेधादुपादानं स्यादिति । न । तत्रयुक्स नववोधात् । न भवता तन्नयुक्तिः परिज्ञायते । परमतमप्रतिपिद्धमनुमतामात हि तन्त्रयुक्तिः । न च पस्य स्वमतपरिग्रहो नास्ति तस्य स्वमतं परमतं वा भियते । भवता च परमतानुरोधेन सर्व स्वमतं निवार्यत इति । तन्निवारणात स्वमतं परमतमित्येतदेव न स्यात् । तस्मादस्ति मन इन्द्रियं चेति । तदुप- पसमिन्द्रियार्थसग्निकर्पोरपन्नं मुखादिज्ञानमिति व्यापकं लक्षणम् । समस्तपतमस्तं चेति सन्देहः । किमिदं प्रत्यक्षलक्षणं समस्त. माहो अप्तमस्तमिति सन्देहा, कुतः?उभयया दर्शनात समस्तं लक्षणं भवात व्यस्त च । इच्छामपनदेपमुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग- मिति व्यस्तलक्षणमेकशः प्रातपादकलात् । तथा समानानेकर्मो- पपत्तरित्पेवमादि व्यस्तम् । समस्तं पुनः वचनविघातोऽविकल्पो. पपत्या छलमिति । समस्तनानेन छलं लक्ष्यते । प्रसिद्धसाया- तू साध्यसाधनमुपमानमिति च । लाणं चैदमतः सन्देहः कि समस्तमुतासमस्तमिति । समस्तमित्याह । यस्मादेकशोनुमान- मुखशान्दविपर्ययसंशपज्ञानानि निवर्यन्त इति । यदीन्द्रियार्थ- ।

·न्यायवार्तिके सन्निकर्पोत्पन्नमित्याधेकशः पदमभिधीयते । योऽयमेकेन पदेनार्थः सङ्गृहीतः स प्रत्यक्षः स्यादिति तेन पूर्वोक्तानामनुमानादीना प्रत्यक्षत्वमसङ्गः स्यादिति । एवं द्वयोः पदयोः उपादाने पद द्योपात्तस्य प्रत्यक्षत्वासनः । एवं त्रयाणां पदानां उपादाने तैरुपात्तस्य प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । एवं चतुणी पदानां उपादाने तैरुपात्तस्य प्रत्यक्षस्वमसङ्गः । तस्मादेकद्वित्रिचतुष्पदपर्युदासाद पञ्चपदपरिग्रहेण त्रिशत्कोटीऍदस्य समस्तं लक्षणमित्युच्यते । तत्रैकपदपरिग्रहेण तावत्पश्च कोटया, द्विपदपरिग्रहेण दश, वि. पदपरिग्रहेणापि दशैव, चतुःपदपारग्रहेण पञ्च । एकत्रिंशतभी पुनः समस्तपरिग्रहेणोपात्तेति । कस्मात् ? विशेषविधिप्रतिपे. घयोः शेषप्रतिषेधविध्यभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । अयं खलु विशेषवि धिः प्रवर्तमानः शेष प्रतिषेधति यथा दक्षिणेनाक्ष्णा पश्पतीति । विशेषप्रतिपेधश्च शेपाभ्यनुज्ञाविषयो भवति । यथा वामनाक्ष्णा न पश्पतीति । तयेहाप्येकदेशाभ्युपगमे शेपप्रतिपेषः शेपविधान वा गम्यत इति व्यवस्थित प्रत्यक्षमिति । अपरे पुनर्णयन्ति-ततोऽर्थाद्विज्ञानं प्रत्यक्षमिति । तन्न । ततोऽर्थादिति यस्यार्थप यदिशानं व्यपदिश्यते यदि तत एव तद्भवति नान्तराद्भवति तत् एतेनानुमानादिज्ञानमपक्षिप्तं भवति न हि तत एव तद्भवति । किं तर्हि ? ततश्चान्यतश्च राद्भवति । तत्र तावदर्थन हण न कर्तव्यमिति । ततो विज्ञानमित्युच्यमाने गम्यत एव तदर्था- दिति । अवधारणार्थोऽर्थशब्द इति चेत् । स्यान्मतिरेपाऽवधार णार्थोऽर्थशब्दो भविष्यतीति । यदुक्तं भवति तत एवेति तदुक्तं भवति ततोदिति । तन्न युक्तमेकपदस्यावधारणार्थस्य दृष्टत्वा- त् । अम्भवक्ष(१) इति यया । एतेनानुमानादिव्युदासोऽपि (१) अनुस्वाररहितोऽयम इति टीकाकारसम्मतः पाठः । प्रत्यक्षम्।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ४ सूत्रम् । - प्रत्युक्तः । यत् पुनरेतत् संशतिज्ञानमनेनापतिसमिति तदेतन बुध्यामहे कथं तदपक्षिप्तमिति । यदि चूपे रूपादिभ्य उत्पन्नं ज्ञानं घटस्य पपदिश्यते न ततो भविष्यतीत्यपतितं, तन्न युक्तम् । न हि कपादिभ्य उत्पन्नं ज्ञानं घटस्य व्यपदिश्यते । रूपादिभ्य उत्पन्न पादीनां घटादिभ्य उत्पन्न ज्ञान घटस्येति न प्रसङ्गः । अथा- प्येवं मनोरथो न रूपादिभ्यो व्यतिरिक्ताः पटादय इति । मनो- मोदकोपभोगमात्रमेतत् । यथा तयतिरिक्ता घटादयः तथोप- रिष्टाद्वरूपामः । स च स्वविषयाद् विज्ञानं भवतीति ? ततोग्रह- 'मनर्थकमिति ननु च(१) मिथ्याज्ञानमतस्मादपि भवति । न यतस्माचद्भवतीति । कि तर्हि ? अस्मितद्भवतीति । न भवता मिध्याज्ञानमपि व्यज्ञायि । ततो प्रहणमर्थग्रहणं चान्तरेण विज्ञान- मात्रमवशिष्यते । तथा च न लक्षणमुक्तं स्पाद । सर्व च मानं । भत्यक्ष स्यात् । यद्यप्येतत्त्रं यथाश्रुति भवति तथापि ग्राह्यमा- किशानयोरयुगपद्धावाज्ञान अप्रत्यक्षं स्यात् । नाशोत्पादी सममिति चेत् । तच्च न, उदाहरणाभावात् । न हि समं नाशो- त्पादे किश्चिदुदाहरणमस्ति । विनष्टश्चार्थः प्रसक्ष इति स्यात् । तुल्यमिति चेत्-स्यामतिर्भवा युगपदयस्थाने किमुदाहरणमिति । तच्च नैवमुक्तोत्तरत्वात् । उक्तोत्तरमेतत् स्फाटेकादिसून इति । अपरे तु मन्यन्ते प्रत्यक्ष कल्पनापोटमिति । अथ केयं कल्पना नाम ? जातियोजनेति । यद किल न नाम्नाऽभिधीयते न च जा- सादिमियपदिश्यते विषय स्वरूपानुविधायि परिच्छेदकमात्मसंवैद्यं - ते प्रत्यक्षमिति । ते इदं महम्पाः | अथ प्रत्यक्षशब्देन कोऽयों- भिधीयते इति ? यदि प्रत्यक्षं । कथमवाच्यम् । अथ ने प्रत्यक्ष ? अराचकालाई प्रत्यक्षशब्दः । अथ मत्याशब्देन सामान्यमुच्यत (१) सर्यत्र-इत्यधिकम् २ पु० ॥

·४२ न्यायवार्तिके इति ? एतदपि सामान्य किं प्रसक्षम्यतिरेक्याहोस्त्रिदव्यतिरेकीति । यदि प्रत्यक्षम्पतिरकि? न प्रत्यक्षमुक्तम् । अथाव्यतिरेकि ? कथं नोक्तम् । कल्पनापोढशब्देनापि यदि मत्यक्षमुच्यते तदा पा. घातः । अथ नोच्यते तथापि कल्पनापोढवचनं व्यर्थ, प्रत्यक्ष क. ल्पनापोदमिति च वाक्यम् । अथास्य वाक्यस्य कोर्थी ? यदि प्र. स्पर्श ? व्याघातः । कथ? प्रत्यक्ष कल्पनापोढमिति चानेन वा- क्येनाभिधीयते । न चाभिधेयमिति कोन्यो भदन्ताद्वक्तुमर्हति । अथ न प्रत्यक्षमस्यार्थः वर्णोचारणमात्रं तडॅनद्वाक्यं प्रत्यक्ष क- नापोटमिति । अनिसादिशब्दविषयत्वाच न सर्वथाऽवाच्यम् । अनित्यं प्रत्यक्षं दुःखशून्यमनात्मकं च प्रत्यक्षीमसेषां चेच्छन्दानां विषयतामुपयाति कथमवाच्यम् । अथ नोपैति ? सर्व संस्कृतमनित्य- मित्येतत्तथागतेन नाख्यातव्यम् । अथ स्वरूपतो न व्यपदेश्याम स्पेप कल्पनापोढशब्दार्थः ? सर्वे ऽर्थाः तर्हि प्रसक्षाः प्राप्नुवः न्ति । किं कारणम् ? न हि कश्चित् मुशिक्षितोपि पदार्थाना स्वरूपं निर्देष्टुं शक्नोति । असामयिकत्तात् । सर्वस्य च वस्तुनो दावाकारौ सामान्याकारौ विशेषाकारश्च । तत्र वस्तु सामान्ये- नैवाकारणाभिधीयते न विशेपाकारेण । विशेपानभिधानानोक्तं भवति । न हि मनुष्यशब्दस्य ब्राह्मणो न वाच्यः । ये तु तस्या- साधारणधर्माः पुरुषान्तरव्याहत्तपत्पयहेतवो न च तैः सहानभि- पानानोक्तो भवति । एवं ज्ञानमपि(१) सामान्पविशेषाकारवत तस्य विशेपाकारेण नाभिधानं सामान्याकारण त्वभिधानमेव । यदि च विशेषाकारणानभिधानं यत् तल्लक्षणं प्रत्यक्षस्य न के. चलं प्रत्यक्षस्य त्रैलोक्यस्यैतल्लक्षणीमति । एवं प्रसक्षलक्षणं नोक्तं (१) अनादर्शपुस्तकं कृमिभक्षितमिति 'ज्ञान'मित्यक्षवयं टी. कादर्शनात् समुद्धृतम् ॥

·प्रथमेऽध्याय १ भाहिके ५ सूत्रम् । स्यात् । अथ कल्पनापोढशब्देन प्रत्यक्षस्प स्वरूपमभिधीयो ? एवमप्पनिहत्तो व्याघात: स्वरूपं चानभिधेयं इत्यनेन शब्देना- भिधीयते इति । अथानेन शब्देन नैव किश्चिदभिधीयते । किमस्य शब्दस्योञ्चारणसामर्थ्य प्रत्यक्ष कल्पनापोहामति । अप्रतिपाद. कलान्मूकस्वमसदृशमेनन । एवं पथायथेदं लक्षणं विचार्यते तथातथा न्यायं न सहत इति । "सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां घुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्ष"मिति(१) एतदपि संशपाधुत्पत्तिानमित्त- वादलक्षणमिति । तथा चोक्त प्रत्यक्षसूत्रं वर्णपद्भिरिति । ए- तेन प्रत्यक्षमिन्द्रियधिमनिकर्षमन:प्रकाशविशेषेषु सत्स्विति प्र. स्युक्तम् । तथा श्रीवादित्तिरिति । किं कारणम् ? पञ्चपदपरिग्र- हेण मत्यक्षलक्षणमुक्तं यत्रान्यतरपदपरिग्रहो नास्ति तत्मत्यक्षा- भासमिति । एवमनेन न्यायेन यान्यप्पनुक्तानि लक्षणानि तान्ये- तस्मालक्षणान्न भिद्यमानानि न लक्षणानीति । व्याख्यातं प्रत्य- क्षलक्षणमिति॥ अध तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सा- मान्यतोदृष्टं च ॥५॥ अथ तत्पूर्वक विविधमनुमानमिति । अयेत्यानन्तर्ये । अ. नुमानविशेषणार्थ सूत्रं तत्पूर्वकामाते । अनेन समानासमानजाती- येभ्योऽनुमानं व्यवच्छिद्यत इति । तानि ते तव पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम् । पदा तानीनि विग्रहः तदा समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धा- तू सर्वममाणपूर्वकत्वमनुमानस्प वर्णित भवति । पारम्पर्येण पु. नस्तव प्रसक्ष एव पवतिष्ठत इति तत्पूर्वकत्वमुक्तं भवति । पदा- पि विवेकाव(२) ते पूर्व यस्येति, ते द्वे मत्यो पूर्वे यस्य मराक्षस्य (१) जैमिनिसूत्रम् १ अ०१ पा०४ सू०॥ (२) अवापि 'कादिति कृमिमक्षितमादर्शपुस्तके ।

·न्यायवाचिके तदिदं तत्पूर्वकं मसक्षमिति । ते च द्वे मसौ(2)। लिङ्गलिगिस- म्बन्धदर्शनमाद्यं प्रत्यक्ष, लिङ्गदर्शनं द्वितीयम् । बुभुत्सावतो द्विनी- पाल्लिङ्गदर्दानात् मंस्काराभिव्यक्त्युत्तरकालं स्मृतिः स्मृत्यन न्तरं च पुनलिङ्गदर्शनमयं धूम इति । तदिदमन्तिमं असतं पूर्वा- भ्यां प्रत्यक्षाभ्यां स्मुसा चानुगृह्यमाणं परामर्शरूप(२)मनुमान भवति । कः पुनरनुमानार्थः ? अनुमीयते ऽनेनेति करणार्थः । किं पुनरस्य फलम् ? अग्निविषया मतिपत्तिः । कथं पुनरत्य- विषयं करणं अन्यविषयां क्रियां करोति ? (३)शाल्यादिविषयस्य मुशलादेः करणप्य षामाके ऽभिहतिर्भवति । न अनियमादिति । पद्विपयं करणं तद्विपया क्रियेति न निगमोऽस्ति । दृष्टा हि . क्षादिविपयस्य छेदनस्यारपवे क्रियति । वृक्षाछियते अवयवे क्रि. पेति । कचित पुनर्यविषयं करणं तद्विपपैव क्रिया । तद्यथा त. ण्डुलाः पच्यन्ते पाकस्तेष्वेव । कचित् पुनरात्मैव भवति कर्ता करणं क्रिया तस्यैव । तद्यथा वृक्षस्तिपतीति । वृक्ष आत्मना तिष्ठति । किमुक्तं भवत्यात्मनैवेति । यस्मादयं स्वस्थितौ करणा- न्सरं न प्रयुते । एवमन्यविपयस्य करणस्यान्यविषया क्रियेति । कचित् पुनर्यद्विपयं प्रमाणं तद्विपपैव क्रिया पदा स एवार्थ: ममीयते इति । किं पुनस्तस्य प्रमीयते ? प्रमितत्वात | ममीयते । हेपत्वनोपादेयत्नोपेक्षणीपखेन वाऽवगम्यत इति । सन । म माणफलयोधिपयभेदानभ्युपगमात् । यदा पुनस्तत्पूर्व यस्य त. दिदं तत्पूर्वकमिति तदा भेदस्याविवक्षितत्वात् लिङ्गलिङ्गिसम्ब- न्यदर्शनाननारं लिङ्गदर्शनमम्बन्धस्मृतिभिलिङ्गपरामर्शो विशि- (१) कतरे वे इति टीकासंमतः पाठः । (२) लिङ्गपरामर्शरूपमिति-पाठः १ पु० ॥ (३)न हि इत्यपेक्षितम्।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ५ सूत्रम् । प्यते तस्य तत्पूर्वकलाद । किं पुनस्तैरनुमीयते । शेषोऽर्थ इति । अनुमानमित्यत्र किं कारकं ? भावः करणं वा । यदा पावस्त. दा हानादिबुद्धयः फलम् । यदा करणं तदा शेपवस्तुपरि- अंदः फलमिति । लिङ्गीलगिसम्बन्धस्मृतिलिङ्गदर्शनं वा इति सन्देहः । एके तावद्वर्णयन्ति लिङ्गोलङ्गिमम्बन्धस्मृतिरनुमानमिति इतरैलिंगलि. गिसम्बन्धदर्शनादिभिरनुगृह्यमाणा । अपरे तु मन्यन्ते लिङ्गप- रामर्शोऽनुमानमिति । वयं तु पश्यामः । सर्वमनुपानमनुपिनेस्त- बान्नरीयकत्वात् । प्रधानोपप्सर्जनताविवक्षायो लिगपरामर्श इति न्याय्यम् । कः पुनरव न्यायः ! आनन्तर्यमतिपत्तिः । यस्मा- लिङ्गपरामर्शीदनन्तरं शेपार्थमतिपत्तिरिति । तस्मालिङ्गपरामर्शी न्पाय्य इति । स्मृतिर्न प्रधान । कि कारणं ? स्मृत्पनन्तरमप्र- सिंपत्तेः । न हि भवति पत्र धुममद्राक्षं तत्रानिमद्रासमिति । ए. तस्याश्च स्मृतरनन्तरं तस्मादपिरिति शेषार्थग्रह(१) इति युक्त व. क्तुम् । तस्माद स्मृत्यनुगृहीतो लिङ्गपरामोंभीष्टार्थप्रतिपादको भवतीति । एवं चोपनपस्यार्थवत्ता । यदिघायं स्मृत्पनुगृहीतो लिङ्गपरामर्शोऽनुमानं भवति, एवं सत्युपनयोऽर्थवानिति । एषं च सति वाक्पाङ्गत्वमुपनपस्योक्तं भवति । तस्माद् व्यवस्थित मैतत् तत्पूर्वकमनुमानमिति । यदि मसापूर्वकमनुमानं संस्कारे निर्णये च मसन इति । मत्पक्षपूर्वको भावनारूपः स्मृतिहेतुः सं. स्कारः निर्णश्च प्रत्यक्षपूर्वकत्वादनुमान प्रसज्यत इति । नैष दोषो विज्ञानस्पाधिकृतत्वात् । इन्द्रियार्थसन्निकोप मानमिति ज्ञा- नाधिकारी वर्गत इति तेन न संस्कारे ऽनिप्रसङ्गः । निर्णये तू. भयया कदाचित ममाणं कदाचित फलम् । स्वविषयपरिच्छेद- (१) शेणार्थमइति कृमिमक्षितमादर्शपुस्तके।

·४६ न्यायवार्तिके कत्वाद प्रमाणमिति । त्रिविधमिति । अन्धयी व्यतिरेकी अन्वयम्पतिरेकी चेति । तत्रान्वयव्यतिरेकी विवक्षिततजातीयोपपत्तौ विपक्षात्तिः यथा अनित्यः शब्दः सामान्यविशेषत्वे सत्यस्मादिबाह्यकरणमसस- स्वाद् घटवादिति । अन्वयी विवक्षिततजातीयत्तिते सति वि- पक्षहीनो यथा सनित्यत्ववादिनामनित्यः शब्दः कृतकत्वादि. ति। अस्य हि विपक्षो नास्ति । व्यतिरेकी विवक्षितव्यापकत्वे सति सपक्षाभावे सति विपक्षावृत्तिः । यथा नेदं जीवच्छगरं निरात्मक अमाणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति । अथवा त्रिविधमिति । पूर्ववच्छेप- चस्मामान्यतोदृष्टं चेति । पूर्व माध्यं तद् व्याप्त्या यस्यास्तीति तत् पूर्ववत् । साध्यतज्जातीयः शेषः तयस्यास्तीति तव शेषवत् । पूर्ववन्नाम साध्यव्यापकं शेपवदिति समानस्ति । सामान्यतश्चा- दृष्टम् । चशब्दात् प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेत्येवं चतुर्लक्षणं पश्चल- क्षणमनुमानामाते। अथवा त्रिविधमिति । पूर्ववच्छेपयत् सामान्यतोदृष्टं चेति । पूर्ववन्नाम कारणेन कार्यमनुमीयत इति भाष्यम् । किं पुनारदमुक्तं भवति कारणेन कार्यमनुमी- यत इति ? यदि तावदपमर्थः कारणदर्शनात कार्यास्ति- स्वं प्रतिपद्यत इति, तन्नास्ति, न हि कारणं गृहीत्वा स्वस्था- स्मा कश्चित् कार्य प्रतिपद्यत इति तथा च व्याहतं भवतीति । अथ पुनरेवमनुपीयते पत्र कारणं तत्र कार्यमिति । एतदपि नास्ति । कार्यकारणयोर्भिन्नदेशस्त्रात् । तन्तवः स्वावयवेषु अ- गुपु, पटः तन्तुष्विति । कारणदर्शनाच कार्यमनुमीयते इति छः वाणो ऽनुमानमुद्रां भिनत्ति । का पुनरियमनुमानमुद्रा ? नानुः पलब्धे न मिगीते न्यायः प्रवर्तत इति । यदि कारणदर्शनात यत्र ·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके ५ सूत्रम् । कार्यमनुमीपते अनुपलब्धेऽर्थे न्यायः प्रवर्तत इति स्यात् । तथा च व्याहनं स्यात् । नानभ्युपगमात । क एवमाह कारणदर्शनात कार्याक्ति प्रतिपद्यत इति । को वा ब्रवीति यत्र कारणं तत्र कामिति । कार्य तु कारणविशेषणत्वेनोपयुक्तं गुणभूतमनुपीयत हाते सूत्रार्थः । तथा च न मुद्राभेद इति । एवं शेषत्रदादिप्वपि द्रष्टव्यम् । अत्रापि कारणं कार्यस्पाङ्गभूतमनुमीयत इति । कथं पुनः शेपशन्दन कार्यमुच्यते ? द्वयोरनुमानभावेनोपक्षिप्तयोः का. रणस्योपयोगाद अनुपयुक्त कार्यमिति कार्य शेषशब्दवाच्यम् । उदाहरणं मेघोनत्या भविप्पति दृष्टिरिति कारणेन कार्यानुमान- म कथं पुनरस्य प्रयोगः ? धिमन्त एते मेघाः गम्भीरधान- यत्त्वे सति बहुलयलाकावचे सति अचिरप्रभावचे सति उन्नति- मस्वाद दृष्टिमन्मेघवादीत । नयाः पूर्णवं शेषवदुदाहरणम् । कथं पुनरेतनदीपूरो नयां वर्तमान उपरि दृष्टिमद्देशमनुमापयति ? ध्य- धिकरणत्वात् । नैवोपरि टिमद्देशानुमान नदीपूरः । किं तहि ? नद्या एवोपरि दृष्टिमदेशसम्बन्धित्वमनुगणीपते नदीपर्मेण । उपरि राष्टिमद्देशमम्बन्धिनी नदी स्रोतःशीघ्रत्ये सति पूर्णफलकाष्टादि. वहनाचे सति पूर्णत्वात् पूर्णवष्टिमनदीवदिति । भावप्यति भूता वेति कालस्याविवक्षितत्वात् यः कश्चित् काल उपादेय इति । सामान्यतोदृष्टं नाम अकार्याकारणीभूतेन पत्राविनाभाविना वि- शेपणेन विशेष्यमाणो धर्मी गम्यते तत् सामान्यतोदृष्ट यथा वला- कपा सलिलानुमानम्। कथं पुनर्वलाकया सलिलानुमानम् ? यावा- नस्य देशो बलाकयाऽजहद्वृत्चित्वेन प्रसिद्धो भवति तावन्तमन्त- भर्भाव्य वृक्षादिकार्य पक्षीकृत्य बलाकायत्त्वेन साधयति । अपरे तुमन्यन्ते सामान्यतोदृष्टं आदिसस्य गसनुपानमिति । तन बुद्ध्यामहे । कथमनुपीयने ? यदि तावद् गतिमानादिस इति अस्प ·४८ न्यायवार्तिके गतिरनुमीयते विकेन मतिपयते । न धादित्यस्य गतेच निश्चित सम्बन्धि लिङ्गमस्ति । न चासम्बदोऽर्थोऽनुमातुं शक्यत इति सर्व सर्वेणानुपीयेतेति। अथ देशान्तरमाप्तिलिंगामिति ? तत्र अदृष्टत्वात् । न हि सवितुः कश्चिद्देशान्तरमाप्तिं पश्यति । देशान्तरं खला- काशादि दिग्देशो वा । उमयं चामत्यक्षम् । न चान्या गतिर स्ति । तस्मादेशान्तरमाप्तिदर्शनमयुक्तम् । सर्वत्र खलपमादित्य स्प मण्डलमेव केवलमुपलभते । न च वस्तुमात्रदर्शनादनुमानं यु. क्तम् । अपि च केनचित् मकारेण आदित्यस्य गतिः शक्या द्रष्टुं उपलब्धिलक्षणमाप्तत्वात् । न पुनर्देशान्तरमालिनिसाती- न्द्रिपवाद । न हि कदाचित मसक्षाप्रत्यक्षतिः संपोगो भवति प्रत्यक्षः । अथ देवदत्तस्य देशान्तरमाप्तिदर्शनेनादिसस्य गत्यः नुपानं सामान्यतोदृष्टमिति मन्यते न केवलमादित्यस्य सर्वार्थानों गत्यनुमाने हि भवानपि गच्छनीत्येवं किमिति नानुपीयते । नैवेद मादिसगत्पनुमानं साक्षाद। कि ताह ? देशान्तरमाप्तिमनुमाय तथा गगनुमानमित्यदोषः । देशान्तरमाप्तिमानादियः ट्रव्यते सति क्षयटदिमत्यपाविपयले च प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे च तदभिमुखदे- रासम्बन्धादनुसमादविहारस्प परिटरप तत्पसयविषयत्वात् । पादावतत्ममस्ति स च देशान्तरमाप्तिमान एवं चादित्यः । स्मादिशान्तरमाप्तिमानिति । अनया देशान्तरमाया अनुमितका गतिरनुमीयते इति । देशान्तरमाप्तिमत्त वाऽनुपानं देशान्तरमा सिमानादित्यः अचलचक्षुपो व्यवधानानुपपत्ती दृष्टय पुनर्द- नाविषयत्वात देवदत्तवदिति । एफै तावद् दिमत्यावे ऽनुः मानं मुमते । प्रत्यक्षा दिक् अगुल्या व्यपदेशाचन्द्रवदिति । तग न । भापितात् । अरुपा दिक् कथं याप्रकरणप्रत्यता भरिप्पनिक ना अगुल्या उपदेशो ? विदेशमयधिषु ः ·प्रथमेध्याय १ आहिके ५ सूत्रम् । सादिपु दिग्व्यपदेशात् । ये दिग्देशसम्बन्धिनो क्षादयस्तान दिगित्युपत्ररन्ति आदित्येन सहोपलब्धेः । प्राचीत्ययं शब्दा मादित्यसम्बन्धविशिष्टदिग्देशे वाते । सेनाधेनादित्यदर्शनेन सह वृक्षादीनुपलभते तान् माचीत्युपचरन्ति उपवर्य चागुल्पा व्यपदिशन्ति । अथवा प्रिविधीमति लिङ्गस्य मसिद्धसदसन्दिग्धतामाह । ममिमिति पो व्यापकं, सदिति सजातीये ऽस्ति, असन्दिग्ध. मिति सजातीयामिनाभावि । अथवा निविधमिति नियमार्थ अ. नेकधा भिन्नस्यानुमानस्य त्रिपिधेन पूर्ववदादिना संग्रह इति नि. धर्म दर्शयति । कथमनेकधा भिन्नमिति ! अन्वयव्यतिरेकि द्वि- धा सजातीय सदेव सदसच । अन्वय्यपि द्विधैव । एवं व्यतिरे- पेकरूपम् सपक्षाभावात् । तदिदं पञ्चधा गिन्नमनुमानं काल- भेदेन पञ्चदशधा भवति । तदपि पुनः पुरुषभेदानुवि पानाव पष्टिभेदं भवति । तस्य त्वान्तर्माणको ऽनन्तभेद इति । सोऽयमनु- मानभेदः एवंमिन्नत्रिविधमित्यनेन सगृहीत इयतो नियमार्थ विविधग्रहणमिति । पूर्ववदित्युक्तं किं पुनरत्र पूर्ववत् । कि कार्य उत कारणं, यदि पूर्वमस्थास्तीति पूर्ववत् कार्प पूर्ववत मानोति । ततश्च कारणेन कार्यानुमानमिति व्याघातः । पूर्वमस्यास्तीति पूर्व- बादिति घूमो न पुनः कार्यमा कि तहि ? ज्ञान, ज्ञानस्य पूर्व विप- पः । तदिदं पूर्वदिति तेन कार्यानुमानमिति । एवं शेपदा. दिपपि तद्विषयाणि ज्ञानानीत्युक्तं भवति । अथवा पूर्वदिति पतिमसय एषः पया पूर्व प्रत्यक्षेण दृष्टोर्थः तथानुमानेनापि तमे- वार्थ प्रतिपद्यत इति पूर्ववदृष्टो भवति । अन्ये पुनरन्यथा वर्णयन्ति । पपा तेनैव धूमेनाग्नि ७ ·न्यायवार्तिके प्रतिपद्यत इति । किं पुनरनेन धूमैन प्रतिपद्यत इति ! किमग्नि उत देश उत सत्ताम् उताग्निमन्तं देशम् । तत्र न तावदग्नि प्रतिपद्यते । धर्मर्धामभावानुपपत्तेः । ना. ग्निधूमस्य धर्मः न वाग्निधों घूमः प्रतीतत्वाचाग्ने नुमेपत्ता मस्ति । एतेन सत्ता देशश्च व्याख्यातः । अग्निसत्तापाः प्रती. तत्वात् देशस्य चेति । अग्निमान देश इति चेदान। धूमस्यातद मत्वात् । अयापादं स्पात् अग्निमान देशो घूमेनानुमीयते । तच्च नैवम । कस्मात् ? अतद्धपत्वात् । नहि धूमोऽग्निमतो देशस्प धर्मः। न चाम्ने(१)देशमात्रसम्बन्धो न प्रतीतः । अयमग्निमानि चेत् । न । तस्यादृष्टत्वात् । देशविशेषोऽग्निमत्तयाऽनुमीपते न देशमात्रं, न तस्यादृष्टत्वात् । न ह्ययं देशविशेष पश्यति केवलं तु शून्यमभिधानमुच्चारयति अयं देशोऽनिमानिति । न च धूममात्र मामिप्रतिपादकं धूममा वायं पश्यति ।अतो देशविपो नानुमेपः। अविनाभावेन प्रतिपादयतीति चेत् । अथापादं स्यात अविना भावोमिधूमयोरतो धूमदर्शनादमि प्रतिपयत इति । तम। वि. कल्पानुपपत्तः । अग्निघूमपोरविनाभाव इति कोथः ? कि कार्य कारणभावः उतैकार्थसमापः तत्सम्बन्धमानं वा । अस्तु तावत पूर्वः कार्यकारणभाव इति ।तन्न। अत्तित्वात् । न हि धूमोऽनौ धने नाप्पांमधूमे । स्वकारणीतत्वात् । अओ न कार्यकारण भावः। नेकार्थममायोपि । ताभ्यामन्यस्यानारम्भाव । नहि भिमनातीयाभ्यां द्रव्यमारभ्यते । न च तायन्यत्र यतते सकारण. रतिवादित्युक्तम् । सम्बन्धमानं तर वर्तम इति ? तदप्यनुमातुं न नारपत इति। कयम् यदि तावदयं कुरुले(२) अस्ति सम्बन्धोऽपि (१)न धाग्ने-पा०१पु०। (२) प्रयोगमिति शेषः।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ५ सूत्रम् । घूमयोगित । तन्न । अमतीतत्वात् । अनग्निकस्यापि धूमस्य द. भीनान सम्बन्धानुमानम् । रूपस्पर्शवत् साहचर्य भविष्यति ? न । उभयोयभिचारित्वात । अनग्निधूमो दृष्टोऽधुमश्चापिरिति उभपं व्यभिचारि तस्मान्न साहचर्यमिति । यत्र धूमस्तत्र वह्नि- रियननैव प्रत्युक्तम् । न चान्या गतिशित । सम्मान धूमेन वह्निरनुमीयते । लोक विरोध इति चेत् पाद धूमेनाग्नेरनुमानं ' न भवेत् ननु लोको विरुद्धयत इति चेत् । नास्ति विरोधो धूमाव- शेपेणाग्निविशेषणस्य धूमस्य प्रतिपाद्यत्वात् । कथं पुनरयमग्नि—- मविशेषणं भवति ? यदा गुणभूतो भवति । अनुमेयोग्निमानयं धूम इति । धूमविशेषेणामाधारणेनानुमीयत इति । उभयं हि तदा मराक्षं धूमश्च तद्गताश्च सातत्यसंहत्यूर्ध्वगतिस्वभावादयो धर्मा इति । ते चैते धूमधर्मा धूमवृत्तयोऽप्रसिद्धं धूमधर्ममनुमाषपन्ति । सर्वस्यानुमेयस्य वस्तुनो धर्मी प्रतिपादकश्च धर्मः प्रसिद्धो भवति । पथा शब्दस्थात्मसत्ता प्रसिद्धा जनकत्वं च धर्मस्त्वनित्यतलक्ष- णोऽप्रसिद्ध इति । तद्विशेषणोऽयमनुमीयत इति । शेषनाम परिशेप इति भाप्यम् । न, कर्म शब्दः पान्दान्तरहेतुत्वादित्युभयव्यावृत्तेरसाधारणं न हि माब्दान्तर- हेतुत्वं कर्मणि नाकर्मणीति । न आन्यर्थत्वात । शब्दान्तर- हेतुस्वपित्यस्य . समाजातीयारम्भकत्वादित्यर्थः । । सामान्यतोदृष्टं नाम यत्रामयले लिङ्गलगिनो. रिति भाष्यम् । लिगलिगिनोः सम्बन्धोऽमत्यक्ष इति कि? पदाऽनुमीयते तदा असक्ष आहो न कदाचित्प्रत्यक्षो, पदि पदाऽनुमापते तदाऽमत्यदः सर्वमनुमानमेवमिति विशेषणम नर्थकम् । अथ न कदाचित प्रत्यक्षा ? कथं तीनुमानमत्र मवर्त. ते । व्याहतं च भवति । नानुपलब्धे न नि त इति । न । वि. तथा च न .

·न्यायवार्तिके शेपणभूतस्यामत्यतस्य सर्वदानुमेयत्तात् । पदितरधर्मदर्शनात धर्मिणोऽधिगतिसाधनं तत्मामान्यतोदष्टं यथा इच्छादिभिरात्मा इच्छादयः खलु धर्मिणो भवन्ति । आत्मा च विशेषणं गुणभूत इति । इच्छादीनां गुणत्वं प्रतीतो धर्मः । तेन धर्मेणात्मगुणविशि. शानेर इच्छादीननुमिमीते । परतन्त्रा इच्छादयो गुणसाद कप: वत् । पारतन्त्र्यप्रतिपत्तिरस्मादनुमानाद आत्मनन्त्रता तु कुतः। आत्मनन्त्रता परिशेषाद आत्मसंवेद्यला पाह्यकरणामत्यक्षताचा न पृथिव्यादिपु, पृथिव्यादिगुणाः आत्मपरात्मपसक्षाः पाकर णप्रसक्षाश्च भारमाऽबाह्यकरणप्रसक्षाश्चेच्छादपः तस्मान्न पृथि- ध्यादिवाकाशानीपु, न दिककालमनानु, तद्गुणानां तदतीन्द्रि- यत्वात् । न च दुपान्तरं शिष्यते । आत्मा शेपः । तस्मात त. सन्त्र इति । मद्विपयं च प्रससं सदसद्विपपं चानुमानमिति भा. पम् । किं तावद्धामणमाभप्रेत्या भेद उत धर्ममिति । यदि सावीमणाभिमेत्य । न कदाचिदसदिपपमनुमानम् । न धनुषः लन्धमामान्ये अर्थे अनुपानं भर्तन इत्युक्तं न चामः सामान्य दर्शनमस्तिा अय धर्मपमित्य गीधर्मा भपि त्रिविधा भवन्ति । विवीयमाना: प्रतिपिध्यमानाः स्वतन्नाति । तर विधीपमानो धर्मः पृथिव्यां गन्धवार प्रति पध्यमानोऽपियां गन्धवाचं सान्त्रः ममापिनां समवाय इति । कयं पुनः सवन्तः समः धापानराभावात् । यदि पत्र पति तत्याने न घसमरा यस्य निास्ति । अप सरापात पात् ममतापाप, तस्याप सापान्तरकल्पनापामनपा स्पान गवस्थापामा एन प सध्या । कपिदं श्रदमानेन मनिपशप्पमनाधिका मारापति मागसम्पापो शापति। न मन्देशः, भम्पर पापा, पधपः ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ५ सूत्रम् । दार्पत्ति शन्दविषयत्वात् । परमाणुचदनाश्रितः समवाय इति पायः व्यापकतवे सती बुद्धिनिमित्ववाद भारपत्रत् । पदि पुनराश्रितः समवायः स्यात् ? ततः किं स्यात् कार्यमनाधार स्यात् । कथमिति ? पूर्व तावत्कार्षमात्मानं लभते पश्चात् कारणेषु समवायेन वर्तत इति । भारत्तेरनाश्रितं पामोति । समवायश्च कार्यकारणयोर्वर्तत इति तिरस्य वाच्या नहि वर्तपानं किञ्चिदत्तिमदृष्टम् । माक्षित्वात संयोगवदर्तत इति चेत् । न । व्याघातात् । मासिः संपोगो वर्तत इति किमयं मातिधर्मः आहोस्थित कार्यधर्म इति । वयं च भ्रूमः कार्यधर्मों न माप्तिधर्म इाते । तथा कार्यान्तराण्यपि प्राप्तिमन्ति सन्तीति । पदि पुनरिगं यत्तिः माप्तिधर्मोऽभविष्पद प्राप्तेरपि माप्स. न्तरमभविष्यदिसतनास्थादोषः । माप्तेर्टत्तिमत्त्वात् । न चैनामनव- स्था कश्चिच्क्तः प्रतिपादयितुं ममाणाभावादिति । सपत्रापश्च समायालरेण वर्तते इति गुवाणः शास्त्रं बायते "तत्वं मानेन व्याख्यात"पिति । सम्बन्धिनिटचौ सम्बन्धोऽवतिष्ठति इति न म. माणमस्ति । न नास्ति । रुपातिनिमित्तानां नित्तः ख्यातिनि. मित्तान्यस्य निवर्तन्ते । न समवायः अकृतत्वात् । अकृतका स- मवाय इति च कार्यपाधास्वत्वेनानुमीपते । यद्ययं कृतक: स्पात कार्येण सहोपादानादनाश्रितं कार्यं स्यात् । अय का. त् िपूर्व भननीति ? तथापि कस्पेति वाच्यम् । अथ पश्चाद भवतीति ? कार्यानाधारतादोपस्तदवस्थः। तस्माद स्वतन्त्रः समवाय इति सिद्धम् । तत्र प्रतिपिध्यमानधर्मावषयमनुमानं असद्विपपं न पुनविधीयमानस्तान्त्रविषयम् । भवतीत्यसद्रिपपमिति चेत् भवति नायत इत्पेकोः । न । जापमानार्यानभ्युपगमात् भवति विधत इति । एवं वाचद व्यवस्थितमेव तत्पूर्वकमनुमानमिति ।

·५४ + न्यायवार्तिके आरे तु ब्रुवते नान्तरीयकार्थदर्शनं सद्विदोनुमानमिति । अस्पार्थः । योर्थो यमर्थमन्तरेण च भवति स नान्तरीका नान्तरीयकश्यासावर्धश्चेति नान्तरीकार्थः । तस्य दर्शनं तद्विदो- नुमानं पस्तं वेद तन्नान्तरीयकोयामिति । अवार्यग्रहणमतिरिच्यते । न हि नागरीयकः स्पान्नार्थ इति । नान्तरीयकार्य इति च समासपदमेतत् । तत्र यदि पष्ठीसमासो नान्तरी- पकस्पार्थ इति, नान्तरीयकं तावत् कृतकत्वं, तस्यार्थो धर्मः प. पोजनं वा । यदि धर्मः कृतकत्तस्पार्थः । सत्त्वमेयत्वाभिधेयत्वा. घनुमान प्राप्तम् । अथ प्रयोजनमनित्यत्वप्रतिपत्तिहेतु :माप्तः । अथ पहुचीहिः नान्तरीयकोर्थो यस्येति, तत्रापि कृतकलं नान्तरीय तथप्प स हेतुः माप्तः । तच्च कृतकत्वं घटादेः शब्दस्यानित्य- सस्य वा । यदि घटादेः, घटादिहेतुः प्राप्तोनिसः शन्दो घटा दिति । अय शब्दस्य, शब्दो हेतुः प्राप्तः अनित्यः शब्दः भा. ब्दात् । अयानियत्वस्य साधनभावन कृनकत्वं धर्म: ? तथाऽप्य- नित्यः वान्दोऽनिसत्वादिति प्राप्नोति अनित्यत्तस्यार्थः कृतकत्व- मिति । सर्वथा कृतकत्वमनित्यत्वे न हेतुः । अथ सामानाधिक रण्यं नान्तरीपकश्वासावर्षश्चेति, तथाऽप्यसमर्थः समासः विशेषण- विशेष्यनिपमासम्भवात् । उभपपदम्पभिचारे सति समानाधि• करणो भवति नीलोत्पलबत् । नीलशब्दस्याप्यनेकार्थवत्तिस्वात उत्पलशन्दस्यापि तथाभावाद सामानाधिकरण्यं भवति । न पुन रिह नान्तरीयक इत्युक्ते अस्ति व्यभिचारोऽर्थोऽनर्थ इति यतो- ऽर्यग्रहण समर्थ स्यादिति । एकपदव्यभिचारेऽपि दृष्टं सामाना' धिकरण्यं । यथा पृथिवी द्रव्यं । अत्रापि उभयपदन्यभिचारः मधानागभावभेदेन द्रव्यशब्देन द्रव्यमुच्यते द्रव्यत्वं च । पृथिरी भान्देनापि प्रधानाङ्गविवक्षायां द्रव्यमुच्यते पृथिवी पृथिवीत्वं ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ५ सूत्रम् । चेति उभयपदव्यभिचाराव पृथिवी द्रव्यमिति युक्तमुक्तम् । इदं पुनर्न युक्तं नान्तरीयकार्थदर्शन मिति । कस्माद ? अर्थमस्याय- नार्यवाच प्रयोगस्य-~-अर्धमत्यायनाथ हि शब्दप्रयोगमिच्छन्ति । नान्तरीयकमित्युक्ते अर्थों गम्पते । अतो न युक्तो ऽर्थशब्द इति । तद्विद इति च न युक्तं नैवान्यया नान्तरीयक इति । न हि नारिकेलट्रीपत्रासिनो धूपदर्शने नान्तरपमिति ज्ञानमस्ति । अतस्तद्विद इसपि न वक्तव्यम् । एतेन तागविनाभावि धर्मो. पदर्शन हेतुरिति प्रत्युक्तम् । कोऽतिदेशार्थः । यथा नान्तरीप- कार्थदर्शने ऽर्थग्रहणमयुक्तं तथा धर्मग्रहणमपीति । उदाहरणं तु यथा धूमोऽग्नेरिति । एतच्च न सम्भवतीत्यनेकधा वर्णितम् । अपरे तु मन्यन्ते- " अनुमेये ऽथ तत्तुल्यै सद्भावो नास्तिताऽसती" त्यनुमानम् । एतेनानुमेयैकदेशटत्तरपि सङ्गृहीतत्वादलक्षणम्। यथाऽनिसाः परमाणवो गन्धयत्वाद घटना । अनुमेपे सद्भार इत्यभिधानादमसङ्गः। नाप्रसङ्गः एकदंशहत्तेस्तद्धर्मवाद विपक्षक- देशत्तिवत् । यथा विपक्षकदेशे वर्तमानो न विपले नास्ति एवं पसैकदेशे वर्तमानो न पक्षे नास्तीत्येतदव्युदासे यात्रा कर्तव्यः । न कर्तव्योऽवधारणानिहत्तः । अनुमेये सद्भाव इत्यवधारणे द्वे । किमनुमेय एवं सद्भावोऽयानुमेये सद्भाव एन । किं पुनरनेन पू. मैणावधारणेन क्रियते किमसम्भवो निवपते अय सम्भवो ज्ञाप्यते, उभयथापि नावधारणाओं, विनापि तदधिगतेविनाप्य- धारणेनायमर्यो गम्पते अनमेये सद्भावोऽसद्भावो नेति । न वै. कदेशचिनिराकृत इत्यवधारणं व्यर्य उत्तरपदवाधा च । अयो- तरमधारणमवगम्यते तस्य व्याप्तिरर्थः तयाप्पनुमेयभवपारित ध्यापया न धर्मो, यत एव करणं ततोऽन्यत्रावधारणामति । सm ·न्यायवार्तिके म्भवव्याप्त्या चानुमेयं नियत, व्याप्पतिव्याप्तिभ्यां च सम्मका अमृतः 1 द्वौ राशी शिष्यमाणौ तत्तुल्यो विपरीतश्च । तत्र नास्ति ताऽसतीत्पनेन विपरीतान्निवर्पनाम् तत्तुल्ये समाव इति किमर्थ मारभ्यते । न ह्यनेनामा किञ्चित् प्राप्यते । तत्तुल्पे च सम्भवमानं विवक्षिमिति । सम्भवमानं च व्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यामनियतेन सम्भवेन लभ्यते । अय तत्तुल्पे सद्भाव इत्येतदप्यवधारणा मारभ्यते, किं पुनरत्रावधार्यते ? किं तत्तुल्प एवं सन्नाः या ततुल्पे सद्भाव एवेति । यदि सक्षुल्य एव सन्नाव इति सद्भावोऽधारितः । तदा पूर्वोत्तरपदे बाधिते भवतः । न हि भवति देवदत्तमेव भोजप यज्ञदत्तं च तयेहापि तत्तुल्प एव स. द्भावः अनुमेमे चेत्युन्मत्तवाक्पम् । अथ तत्तुल्ये तत्तुल्पैकदेशवृत्तेरहेतुत्वं यस्तज्जातीयस्यैकदेशतिः प्रयत्ना• स्तरीयकत्वादिस्तेन स हेतुरिति प्राप्त । असलि नास्तितेति चा । सम्पधार्प मोक्तं पदम्वरूपमेव तन्नास्ति । न ह्यसदाधारो भ. पति यतस्तस्मातिषेधः स्यात् । एतदप्यवधारणामारभ्यते । किमवधार्यते? नास्तित्वासत्व चेति । यदि तावन्नास्तित्वाऽस- तीति व्यर्थ अनुक्तेपि वदधिगतः । अनुक्ते येतद्गम्यते ऽसति ना स्वीति । अथ पुनरससेव नास्तिता ? गौर्णिपाणिस्वादिसपमपि हेतुः प्रामोति । एवं धमत्येव नास्ति न धुनस्त्येिव । यदप्ये- कांदपदपर्युदासेन ससिकासम्भः पदमतिपयमुत्का प्रिलक्षणो इंतुभिधीयते एतदपि द्विपदयुक्तपोरचयिनोतुत्वात द्विदयु- तस्य च व्यतिक्रिण एकस्य हेतुत्वादयुक्तमनभ्युपगतनित्य- पक्षस्य कृतकत्वमपनचान्तरपिकले विपदयुक्त एव विपक्षामा- बादेतूभवतः । व्यतिरेक्यपि सत्तुल्पासम्भवात् द्विपदयुक्तम भवति । हेतु धोते । यथा नेदं निरात्मक जीवछरीरं अपाणि ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ६ सूत्रम् । समझात् । मोऽव्यापकत्वादलक्षणमेदिति । एतेन सम्बन्धा- देकस्मात् प्रसक्षाच्छपसिदिरनुमानमिति लक्षणं मत्युक्तम् । क- थीमति ? न होकस्मात प्रसक्षादनुमानं भवति । अथापि सम्ब- न्धादेकस्मात् प्रत्यक्षादिति । एतदपि नेत्र, न ह्ययं तदा सम्बन्ध पश्यति यदाऽनुमिमीत इति । अथ पूर्व दृष्टमिति ! राधाप्य- नुपलब्बालगस्यानुमान(१) प्रसज्येत । न चान्या गतिरस्ति । रूपेण च स्पर्शानुमाने स्वदृष्टिन्याकोपः । न ह्ययं पस्पर्शयोः सम्ब- धमुपलभते । अथैकार्थसमवायः सम्बन्ध इति ? सोऽपि स्वदर्श- नव्यायावादयुक्त इति । न हि रूपर्पशावकस्मिन्नथें वर्तेने । यत्र रूपं तत्र स्पर्श इति एतदपि नास्ति । न कचिदुपं स्पशों वा । परस्पराधाराधेयत्वेन स्यादिति चेत् । परस्पराधारापेयभावेपि न कप स्पर्श न स्पर्शी रूप इति । एतेन समविधः सम्बन्ध इति । मत्युक्तम् । न हि कार्यकारणभातादीनां सम्बन्धानां रूपस्प- लीयोन्यतरः सम्बन्ध इति रूपेण स्पर्शानुमान युक्तमित्यतो- ऽव्यापकत्वादलक्षणमिति निधितमनुमानम् ॥ अधोपमानम्। प्रसिद्धसाधात साध्पताधनमुपमानामति ।। प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ सूत्रार्थः पूर्ववद(२)। प्रसिद्धसाधम्मादिति-मसिद्ध साधम्र्य पस्य, प्रसिद्धन वा साययं पाप, सोऽयं प्रसिद्धसाधयों गव. यः तस्माद साध्यसाधनमिति | समाख्यासम्बन्धप्रतिपतिरुपमाना. था(३) । किमुक्तं भवति ? आगंमाहितसंस्कारस्मसपेक्षं सामप्य- (१) नयाऽप्युपलब्धसम्बन्धस्य पूर्वमनुमानकाले चानुपल. धलिङ्गस्यानुमानम् प्रत्ययं पाठस्तात्पर्यटीकायाम् । (२) समानासमानजातीयव्यवच्छेद इत्ययः । (३) फलम् । 1 ·१८ न्यायवार्तिके ज्ञानमुपमानम् । यदा धनेन श्रुतं भवति यथा गौरवं गवप इति, प्रसिद्ध गोगषयसाधम्पे पुनर्गवा साधम्य पश्यतोऽस्प भवत्ययं गवप इति समाख्यासम्बन्धमतिपत्तिः । प्रत्यक्षागमाभ्यां नोपमानं भियते। कमिति ? पदा तावुभी गोगरयौ मत्पक्षेण पश्यति तदा यमनेन सरूप इति प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते।पदा ऽपि शृणोति यथा गौरवं गवय इति, तदा स्य शृण्वत एव बुद्धिरुपजायते केचिद् गोधर्मा गये ऽन्वयिन उपलभ्य- ते केचियतिरेकिण इति । अन्यथा हि यथा तयेखेव न स्यात् । भूपस्तु सारूप्यं गवा गवयस्प इत्येवं प्रतिपद्यते । तस्मान्नोपमानं प्रत्यक्षागमाभ्यां भिद्यत इति । गवागवपसादृश्यं प्रतिपद्यते गवयः सत्ता वेति अहो ? प्रमाणाभिज्ञता भदन्तस्य 1 गवा गवयतारू. प्यप्रतिपत्तेस्तु सज्ञासमिसम्बन्ध प्रतिपद्यत इति सूत्रार्थः । १. स्मादपरिज्ञाय सत्रार्य परिकश्चिदुच्यते ॥ अथ शब्दः । आप्तोपदेवा इति ॥ आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७ ॥ न पान्दमात्रमिति पत्रार्थः । आप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा । साक्षात्करणमर्थस्याप्तिः तपा सह वर्तत इत्याप्तः । स्वर्गापूर्वदे. पतादिषुपदेशो न प्राप्नोति अतीन्द्रियत्वाद-पदि साक्षात्कर- णमर्थस्पाप्तिः स्वर्गापूर्वदेवतादीन न कश्चित् पश्यतीति तत्पति पादको व्यवहारो न स्याद, तस्मादाप्तश्वासावुपदेशश्चेति युक्तं नाप्तस्योपदेश इति । नैष दोपः । न मोऽस्मदादीनां प्रत्यक्षा: स्वर्गादय इति । अपि तु पस्प प्रत्यक्षाः तस्योपदेश इति । का पुनरत्र न्यापः स्वर्गादयः कस्यचित् प्रत्यक्षा इति ? ब्रूमः (१)मा- मान्यविशेषत्वात आश्रितस्वाद कस्पचित्मत्यक्षा इति । यदा- (१)न्यायमिति शेष.

·प्रथमेऽध्याय १ आदिके ७ सूत्रम् । श्रितं तत्कस्पचित प्रयक्षमिति । परार्थत्वात-पत्परा ताप कस्यचित्मत्यतामिति । वस्तुलादागमविषयत्वाव-पद्वस्तु पञ्च कथ्यते तत् कस्यचित्मत्परं भवति यया घटादि । अनित्यत्वाद कस्पचित्रमयक्षा इति । असिद्धमपूर्वस्यानित्यत्वम् । न । मायणा- नुपपत्तेः । यदि धर्माधर्मो नित्यौ भवतः कस्य प्रक्षयात्मायण- मिति । यदि पुनरनित्यौ, विपापपानपोरुपभोगाव प्रक्षये सति विपच्यमानकर्माशयान्तराभावात पूर्वशरीरात प्रच्यवनं मनस, उ- चरशरीरे सम्माप्तिश्चेति जन्ममरणे इत: तमाम निसाविति । नित्ये चाऽपूर्व परिकल्पिते तस्य साधारणता असाधारणता पा वक्तव्या यदि साधारणता ? सर्वप्राणिसाधारणोऽभ्युदयः स्यात् न पायनियामकमस्ति क्रियालोपश्चति । नित्यत्वे ध्यनकोदा- मोभपदोपः-नित्यो साधारणत्वे वा अदृष्टस्य न साधारणो. ऽभ्युदयो नापि क्रियाविलोप इति किस्मात ? व्यशकभेदात, नि- स्यपध्यपूर्व योऽभिव्यक्ति तस्य फलमभिव्यक्त्यर्था क्रियेति । ओन क्रियालोप इति । पेन यदभिव्यज्यते तस्यैव तत्फलदा- तु भवतीति एम् । न दृष्टम् । न हि देवदत्तमकाशितं घट य. अदचो न पश्यति । नित्यस्य वाऽपूर्वस्य काऽभिव्यक्तिः ? कि- मुपलांब्यः अथफलमदानसामध्ये आहोस्त्रिदावरणापगमः । य. घुपलब्धिः सा नास्ति । न हि कदाचिदप्ययमपूर्व पश्पति अती. न्द्रियत्वात् । अथ फलमदानसामर्थ्यमभिव्यक्तिः ? फलमदानसा. मध्ये किमपूर्वमथापूर्वधर्म इति । पयपूर्व न हि किविकृत, अ. यापूर्वधर्मः तयतिरकेणाप्यन्यदपूर्वमित्यत्र किं प्रमाणम् , वयं तु पश्यामः यतः फलं तदपूर्वमिति । अथावरणाघपगमोभिव्य- क्तिः ? किमत्यावरणपिाते वक्तव्यं न ह्यनीन्द्रियाणामर्थानामा- परणसम्भवासम्भवौ चिन्स्यते । एतेन प्रतिपुरुपं नित्यत्वं .

·न्यायवार्तिके, मतिपिद्धं बेदितव्यम् । कथमिति ? तत्रापि क्रियादिली. पदोपः व्यकस्य चामापयामिति । उत्कर्या च प्र. त्तिरयुक्ता नित्यस्याभेवत्वादिति । व्यञ्जकमेदानुविधानाने द इति चेत् । न । एकस्मिन्नत्वात् । अथापीदं स्यात् एकम- प्पपूर्व व्यकभेदानुविधानाद्भिममिव भवति तनेदादुकीप- का भवत इति । एतदपि नास्ति । एकस्मिमाएलात् । न होकं किञ्चिालकभेदानुविधायि पृष्टं पत एवं स्पादिति । ननु च खड़गादिभेदान्मुखभेदः तदनुविधानाद् दृष्टो, न दृष्ट इति ग्रूमः। किं पुनस्तयदि न दृष्ट, मिथ्या पयः स इति यूमा । भिन्नमित्र तन पुनभिन्नपेन, एकस्पानेकरूपस्पासम्भवात् । नोकमनेक रूपं मम्मति । तस्मादपूर्वस्यकतं वा हातव्यं उत्कर्षापपहे. तुवं वेति । प्रति पुरुषमने नित्यं घेति-अपाय पक्ष आश्रीयते मतिपुरुपपने कत्वं निसत्वं वाऽपूर्वस्य । अनिस्तो व्याघातः मा पणानुपपचिममगदोपः क्रियापिलोपश्च न व्यावर्तने । भि. व्यक्तिम्तु फलं ददानीति कि पदाऽभिव्यक्तिस्तदा फलं ददाति उन क्रियानिटत्युत्तरकालामांत । पदाभिव्यक्तिस्सदा फलं ददाति तम टम् । न अश्वपक्रिपानन्तरमेर स्वर्गमाप्तिर्भवति । अशो- ঘকাস্ট গণশী বন্ধ থাকা যে বায়না রোনাল चित्रं, न हि किशिद नाभिव्यक्तमिति म सर्वदा फलदार सादिति । अथापि पक्षारेरसयिया क्रियानित्यवपि प्रति पपा रामपनिहत्तो पाया क्रियाविलीपादिक इति । तद पचाया अपूर्वस्य नित्यत्वं प्रतिपको तपोपपति न महन इति । आमोपदेश हात किमाप्तानामविगंगादित्वं वा पनिपायी पाहोसिय नयागम इति । यातानामविगंवादितं प्रति पापते ? कहनुमानान् । प्रधाप तपमा ? मौपि प्रत्यशेण ।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ८-९ सूत्रम् । यदा पापमय प्रत्यक्षेणोपलभते तदा तथाभावमयस्य प्रतिपद्यत इति । तम सिनार्यापरिवानात् । नायं सूत्रार्थः । आप्तोपदेशाः शब्द इति । अपि विन्द्रियप्तम्बदामम्बद्धेवर्थेषु या शान्दोल. खेन मतिपतिः सISSगमाः । तस्मादसम्बद्धोऽयं विकल्पः ।। स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥ सविविध इति नियमार्थम् । अनेकधा भिन्न आगमः प्र- त्यक्षानुपानविपपतायामेव व्यतिते इति । पत्रभेदेन वा दै. विध्यं यादृष्टार्थप्रवक्तृकत्वात् । प्रत्यक्षत उपलब्धार्थो स्टाः । अनुमानोपलब्धार्थोऽष्टाः। अष्पार्यम्लेच्छानामेतत्समानं लक्षण- मिति । सर्वेपायागमेन व्यवहारदर्शनादनियमः । एवं चत्वार्यतानि ममाणानि देवमनुष्यतिरश्चां व्यवहारः कल्प्यत इति ॥ इति प्रमाणवार्त्तिकम(१)॥ भारमशरीरेन्द्रिपार्थयुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यभाय- फलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥ ९ ॥ किं पुनः**४(२) प्रमेयांवोपविषयत्वात नायं प्रमे- पविशेष: प्रमेयमात्रस्य प्रमाणलक्षणोद्देशेन बोधिसत्वाह प्रपेयविकोपावधारणा न सिद्ध्यति तत् प्रमेयम पदने न यथावस्परिज्ञापमानमपवर्गाय । अपरिज्ञायमानश्वासावात्मेति एतदर्यप्रकाशनापामादिमूत्रम् । अयमेव च त्रार्थ इति । अत्रा- पि (सपान) (0 यथारचन विग्रहः(३)। उभयावधारणामान्यत- (१)'हति प्रमाणयातिकामिति । पुस्तके नास्ति । (र) बितायादशपुरायो विन्मशो निपतितः Ar- तृतीयादर्शपुस्तकयोरस्मिन् प्रकरणे खण्डितत्वात् तत्र कियन्त्यक्ष- उणीति निधयो न भवति । (३) प्रमेयं हेयोपादेयभावेनावस्थितं मुमुक्षुणा प्रतिपित्सितं, ·६२ न्यायवार्तिके रावधारणे दोपः । किं पुनरावाऽवधार्यते-किमात्मायेव प्रमेयम् अथममेयमेवात्मादीति । पघात्मायेव प्रमेयं दिगादीना(क) सामान्य) विशेषममवापानां मूत्रे ऽनभिधानादव्यापकम् । अथ पुनः प्रमेपमेवा- स्मादि तथा च प्रमेया च तुलामामाण्यवदिसि(२) व्यापातः । तत्र सुवर्णादि द्रव्यपरिच्छेदसाधनलाव परिचत्वाच्च ममाणप्रमेपश- दाभिलाप्यम्। लोकविरोधश्च एकस्यानेककारकवाच्यत्वाव दक्ष स्तिकृतीति । यथा तत्रैकं रक्षाख्यं वस्त्वनेकेन कारकशाब्दनोच्यते तस्य तस्य निमित्तस्य सन्निपातात । एवं प्रमेयं प्रमाणमिति । न । सूत्रार्धापरिज्ञानात् । आत्मायेव प्रमेयं यथावत परिच्छधमानम पटक्तये भवतीत्ययं स्वार्यो, न प्रमेयान्तरनिराकरणार्थः सूत्रा. रम्भः । प्रमेयमेवात्मादीति न दोषः । किमुक्तं भवतीति? मुमुक्षुः तश्च परीक्षितस्यप्रमाणावशेषाधीनमतिपत्ति, लक्षणं चाऽस्य प्र. माणविशेषः । न चायान्तरप्रमाणसामान्यप्रत्यक्षादिलक्षणमन्तरेणा- रमादिप्रमाणावतारः कर्तुं शक्यः तस्य प्रत्यक्षादिसामान्यविशेष- त्यादतः प्रत्यक्षादिलक्षणानन्तरं तद्वतारः । अपरीक्षितं चन तत् तत्वनिर्णयाय पर्याप्तमिति परीक्षा विधायिष्यते । तत्परिकर संशयादय इति युक्तं तेषां पश्चालक्षणम् । तदिह प्रमेयलक्षणाय तविभागोदेशस्त्रमवतारयितुं भाष्यकारः पृच्छति स्म । किं पुनः नेन प्रमाणेनेति । जात्यभिप्रायमेकवचनं प्रकृते प्रमेये यथायथं ममाणानामुपयोगात् । तदेतद्भाप्यमनूध वार्तिककार आक्षिपति । किं पुनरिति । प्रमेयनान्तरीयकत्वं प्रमाणानां सामर्थ्यम् ! समाध से। नेति । प्रत्यक्षादिलक्षणसामात् प्रमेयमा सिद्धं विशिष्टं तु प्रमेयमद्यापि न सिजतीति तदर्थ प्रश्नः । स च विशेपो यथावदिति दर्शित इति । अयमेय च सूत्रार्य इति । येषां तत्वज्ञानातत्वशाना भ्यामवर्गसंसारी भयतस्त पर न न्यूनानाधिका इत्यर्थः । ति तात्पयंरीका। (१)दिगादीनामिनि टोकासम्मतः पाठः । (२) सूत्रं तु "प्रमेयता घ तुरामामाण्यय"वियं पठितम्। ।

·प्रथमेऽध्याय १ आहिके ९ सूत्रम् । मा प्रमेयमेवात्मादि बोदव्यमेव । नास्प प्रमेयत्वं विधीयते ना. न्यस्य च ममेपत्वं निराक्रियते । अपि तु मुमुक्षुणा बोद्धव्यमेवै दिसन्यते तस्मादुमयमवधार्यते । न च यथोक्तदोषः । उपे. त्य घूमो दिगाद्यप्पत्रैव लभ्यते उपपत्तिसामाद । का पुनरुप- पत्तिः ? महत्तेविंशतिमैदान तसंस्कारकत्येपि न दिगादपोऽपि लभ्यन सामान्यविशेषमणवायाश्च विशेषणचिोप्यभावेन आत्मा- दयो विज्ञपत्वेनोपदिशा तेषां चेतरेतरवयवच्छेद कभावेन सा. मान्यविशेषसमवाया विशेषणं कृतं (१)सूत्रे इति । न पुनरिदं म. मेपारधारणार्थ सूत्रं न तु ममेपविशेषावधारणा ममेपमाषा- घधारणार्थं च प्रवृत्तौ विहितविधानादकुशलः सूत्रकारः स्यात् । आधेन पा सूत्रेण प्रमेयं विहितमिति पुनर्विधानादुन्मत्तवाक्यमि- दं स्यात् एनं चार्थमेवार्थक सूत्रकारस्तुशब्दमाह । अन्पदपि म- मेयमस्ति । यस्य तु तत्वज्ञानामिश्रेियसं तदिदं प्रमेयमिति तु. शब्देन ज्ञापयति । मुखं पुनः कस्मादत्र नोक्तम् ? किमभावाद- न्पत उपलब्धेर्या, न तावदभावात मसात्मवेदनीयत्वात प्रसात्म. मेव वेदनीय मुखमुपलभ्यमानं न शक्पं नास्तीति वक्तुम् । न चान्या उपलब्धिरस्मादेव। अनभिधानं तु वैराग्यज्ञापनार्ध । कथ! नापं मोक्ष्यमाणः सर्व दुःखं भावयेदिति तस्य दाखभावनार्थः मुखत्यानपदेशः । पर्व दुःखं भावयतस्त्रैलोक्यस्यानभिरतिसशा भवति। तां चोपासीनस्य प्रैलोक्यविषपा तृष्णा विच्छिद्यते। तृष्णा नाम पुनर्भवप्रार्थना । साऽस्य सर्व दुःखमिति भावपतो न भवति नहि कश्चिदुःखं प्रार्थयते । तृष्णामहाणाधानि पुनर्भवसाधनानि तानि नोपादत्ते । सदनुपादानादनागतौ धर्माधर्मों न भवता याव. प्युत्पन्नौ तावप्युपभोगाव सयं गच्छतः । सोऽयं धर्माधर्मलक्षणस्य (१) भवन्तीति वे उक्षा भयन्तीत्यर्थादिगादिग्रहणम् । - ·न्यायवार्तिके संसारवीजस्प उच्छेदादपज्यते न पुनर्जायत इति अस्यास्प प्रदर्शनार्थ मुखानभिधानमिति ।। आत्मनः समानासमानजातीयविशेषणार्थ मूत्रम् । इच्छति ॥ इच्छापप्रयनसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥१०॥ आगमस्यानुमानेन प्रतिसन्धानार्थं वा । आगपेन प्रतिपन्न आत्मा तस्यानुमानेन प्रतिसन्धानार्थम् । प्रमाणसप्लवस्पोदाहरणार्थ था । पत्तदवोचाम प्रमाणानि संष्ठवन्ते इति तस्यायं विषयः । पज्जातीयस्पार्यस्य सन्निकर्षादिति भाष्यम् । तत्रेच्छादीनां म तिसन्धानमात्मास्तित्वमातिपादकम् । तत्रेदं विचार्यते । कयमि- च्छादि अनुपलभ्पमानमात्मानं गमयति? स्मृया सहकविपपभावात पस्मादेवेच्छादयः स्मृया सहकविपया भवन्ति तस्मादेककर्तृकत्वं प्रतिपादपन्ति । न हि नानाकर्टकाणां नानाविषयाणां नाना निमिचाना(१) च प्रतिसन्धानमस्ति । न हि रूपरसगन्धस्पर्शप्रसपाः मतिमन्धीपन्ते। न हि भवति यद्रूपमद्राक्षं सोऽयं स्पर्श इति । ना पि भवति पद स्पर्शमस्पातं तद्रूपं पश्यामीति । नापि देवदत्तदृष्टे यादत्तप्रतिमन्यानं दृष्टम् । न हि भवति देवदत्तो पमद्रासीत यादचस्तमद्रासमिति। किं कारणम् ? बुदिभेदानां प्रतिनिपताव- पपत्तादिति । प्रतिनिपतविपपा इतरेतरच्याहतिरूपा नराम्पमा दिनो न भवन्तीति न युक्तं प्रतिसन्धान तस्माया प्रीतमन्पाना सात्मति । कार्यकारणभारात मतिसन्यानमिति चत् पि मन्पेषा नेकककत्वात् प्रतिसन्धान, किसहि ? कार्यकारण: (१) प्रत्ययाना'मित्यधिकं २ पुस्तका अया.

·- प्रथमेऽध्याये १ आहिकै १० सूत्रम् । . भावात् पूर्वपूर्वबुद्धिाविशेषादुत्तरमुत्तरं बुद्ध्यन्तर पूर्वबुद्धिदात्त्यनु- विधानात् सकलाहितशक्तिकलापमुत्पद्यते, अतो नानात्वेपि बु. दीना कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानं वीजादिवदिति, तथा शालिगुटिकाद्यनन्तरमङ्करः प्रादुर्भवत्ति तस्य शालिशास्त्यनुविधा- नं तत्पूर्वकतया व्यतिष्ठने, अनन्तरं महाभूतैरनुगृह्यमाणमुत्तर- शालिबीजं जनयति न यवधीज, अतत्पूर्वकलाद , तहाप्येकसा- नतानिकीनां बुद्धीना कार्यकारणव्यवस्थानात प्रतिसन्धानं अत स्पूर्वकत्वात् न सन्तानान्तरबुद्धीना, न पुनरेककर्तृकत्वात् पति- सन्धानमदर्शनात् तदिदं मतिसन्धानमन्यथाभवनात्मनः सत्ता मतिपादयितुं शक्नोति । न । नानावस्यावाधनात् कार्यकारणभा- षात् प्रतिसन्धान ग्रुवन् न नानावं बाधते । किं कारण? कार्यका- । रणभावः खलु नानात्वाधिष्ठान: उभयपक्षसम्प्रतिपन्ने च नाना. । वे न प्रतिसन्धानं दृष्टं, कस्मात ? अन्येनानुभुनस्यान्येनास्गरणा- तान चास्मृतं मतिमन्धातुं शक्नोति । अकार्यकारणभावेऽनुपपत्तेः। न घूमः कार्यकारणभावे प्रष्ट प्रतिसन्धान अपि त्वकार्यकारण- भात्रे न दृष्टमिति अत्पूर्वकत्वादित्युक्तम् । तस्मादपथार्थोयमु- पालम्भ इति । तदयुक्तम् । विवादकारणाव्यतिरेकादिति । एवं धुवाणो भान् न कारणमतिरेचयति । मयोक्त नानाखे न हट- मिति । त्रं न घूपे कार्यकारणभावानानात्वे न दृष्टमिति अ. नैकान्तिकलाम विवादकारणमतिरिच्यते । तुल्यं भवतोऽपि नानावे ऽदर्शनादिति घुत्रता न विवादकारणमतिरेचितं भव- ति । अभ्युपगमादनुत्तरं-तुल्यमिति ग्रुवताऽभ्युपगतं भवति। ना. माधनाव- मया कार्यकारणभावात् मतिसन्धानं साध्यते अ. पि लन्यथैव तद्भवतीति हेतोरमिदार्थवादोपोऽभिधीयत इति । न । हेवापरिज्ञानात । न भवता हेतुरूपं विशेषनो व्यज्ञायि . ९ ·न्यायवार्तिके केवलं हेतुमामान्यात् अन्यथैव भवतीति हेतुदोषोऽभ्यापि । विशोषितं चैतत् प्रतिसन्धान-स्मृत्या सह पूर्वापरमत्यपैकविषय- सेन प्रतिमन्धानं, सा च स्मृतिर्भवपक्षे ऽनुपपन्ना । कस्मान् ? अ. पेनानुभूतस्यान्नास्मरणात् । न धन्येनानुभूतस्यान्पेन स्मरणं, न धन्येनानुभूतमन्यः स्मरति, अस्ति च स्मृतिः, तस्मात् य. स्मिन् पक्षे स्मृतिः सम्भवति तत्र मतिसन्धानमिति न्याय- म् । भवानस्गान स्मृत्यनुपपत्त्या भावपति न हि नः पक्षे स्मृतिर्न सम्भवति । कथमिति ? कार्यकारणभावादेव(१) यत्कायचित्तसन्ताने स्मृतिरनुभवो वोत्पद्यते स फायचित्तसन्ता नः स्मर्ता चानुभविता च भवति । न । अस्थिरत्वादबुद्धीनाम् । स्थिरं हि घासकेन वास्यमानं दृष्टं न च बुद्धीनां स्थिरत्वमस्ति, अप्तम्बन्धाच असम्बद्धं च वासकेन वास्पमान(२) दृष्टं न च बास कैन सम्बन्धो बुद्धीनामस्ति । शक्तिविशिष्टचित्तोत्पादो वासनेति चैत्-अधाप्येवं कल्प्येत पूर्वचित्तमहजाचेतनाविशेषात पूर्वशक्ति- विशिष्टं चित्तमुत्सद्यते मोऽस्य शक्तिविशिष्टचित्तोत्पादो पासने. त्युच्यते । अत्रोक्तमस्थिरत्वाद्वासकेनासम्बन्धाचेति । यश्चासौ चे. तनाविशेषः पूर्वचित्तमहभावी स नापि वर्तमाने चेतस्युपकार करोति नाप्यनागते । कथमिति ? वर्तमानं तावदर्विकार्य यथाभू जापते तयाभूतमेव नश्यति, अनागते मोपि न सम्बध्यते न चा. मम्बद्धं वामपतीत्युक्तम् । तस्मात कार्यकारणभावात् स्मृतिरित्या शिक्षितो वामनामति (१)।इनश न मापसे स्मृतिः मावस्यमवित्र- पेशलान् । मो हि मावो भवितारमपेसने प्रियातादुत्पत्तिादिति । स्मृतेश्च भावना का वा भनेत कर्ना वा, तलानां पाचक इति (१) यकायचित्तसन्ततिममयोऽनुभयःस्मात्यसावित्यधिकरपु० (२) पासमान-पा०२ पु०।

·प्रथमेऽध्याये १ आदिके १० सूत्रम् । ६७ कर्माण, देवदत्तस्य गतिरिति करि। तत् न तावत्कर्मण्यततोपि स. म्भवात् । यदा विद्यमानं स्मरति तदाऽनाधारा स्मृतिः मामोति । अथ कधिारा सा, तदाऽस्मत्पक्षे प्रयुक्ता न भवत्पक्षे । कस्मात् ? कर्तु रनभ्युपगमात् । न हि भवन्तः कर्तारं स्मृसर्थक प्रतिपद्यन्त इति । अनाधारैव स्मृतिरिति यदाऽयं पक्षो भवति तदाऽनुमानं नास्ति कार्यस्यानाधारस्यादर्शनादिति । कार्य सर्वमाधारवत् दृष्ट रूपादि, तच स्मृतिः तस्मादाधाग्वती । कार्यकारणयोर्भावभक्तृिव्यवहारः कार्यक्षणो भावः कारणक्षणो भवितोत। एवं च किमन्येन भवित्रा करिणतनेति। । तच्च न। कालभेदात कार्यकारणयोभिन्नकालत्यादा- श्रयाश्रितभावानुपपत्तेः कुण्डबदरादिवदिति । अथापीदं स्यात् उत्पत्तिर्भावः उतात्ता भवितति स्मृतिरप्युत्पद्यते यस्मात् तस्या अप्युत्पत्ति वो भविष्यति स्मृतिरप्युत्पनी भावतेति । तच्च न । विरोधादनभ्युपगमाच्च । यदि स्मृतिव्यतिरिक्तोत्पत्तिाहत भ. वति, स्वरूपंच(१) वक्तव्यं, न हि भवन्त उत्पत्तिमध्यतिरेकेणोपचिं मन्यन्ते । व्यतिरिक्तां चोत्पत्तिं मन्यमानेन भत्रता तस्याः स्वरूपं वक्तव्यम् । स्वरूपं च निरूप्यमाणं तन्त्रं (२)बायोकियमिति ? उ. स्पतिः स्वकारणमत्तासम्बन्धः सत्ता वा स्वकारणसम्बन्धविशिष्टा, उभयं च तन्त्रेणाभ्युपगतमिति विरोधः । अथ स्मृसव्यतिरिक्तो. त्पत्तिपूर्वकं ? कि क वर्तत इति शून्यमभिधानम् । उत्पतिर्भाव उ. स्त्री स्मृतिरिति । यदा चोत्पत्तिः स्मृतेर्भावत्वेन विवक्षिता भवति तदैवं वक्तुं न्यायम् । यदा तु स्मृतिर्भावस्तदा भवित्रा भवितव्यम्। कस्मात् ? भावस्य भवित्रपक्षलादित्युक्तम् । तस्मात् कथञ्च न भ- वपक्षे स्मृतिः सम्भवतीति स्मृतिमन्तरेण न प्रतिसन्धानमस्तीति । अस्ति चेदं प्रतिसन्धानं तस्मायरकर्तृकमेतत्सोऽयोऽन्य एक (१) बोइत्यर्थे। (२)शास्त्रम् ।

·न्यायवार्तिके आत्मेति। अथवाऽन्वयेनान्यः मूत्रार्थोऽभिधीयते इति । देवदतस्य रूप रसस्पर्शमसगाः एकानेकनिमित्काः स्मृया सह मयेति प्रतिस- मानात कृवसङ्केतानां वृद्धानामेकस्मिन् नर्तकीभूक्षेपे युगपदने- कमसयवत् । यथा नानाकर्तृकाणां तसलेताना नानाभूताः प्रत्ययों निमित्तस्य भूक्षेपस्पैकत्वात् प्रतिसन्धीयन्ते तयेहापि नानाविषय। निमित्तस्य एकत्वात् प्रतिसन्धास्यन्ते यत्तन्निमित्तं स आत्मेति । अथवेच्छाद्वेषपयेत्रसुखदुःखज्ञानापात्मनो लिङ्गमियन्यथा वर्णय- न्ति । गुणा इच्छादयः गुणाः परतन्त्रा भवन्तीति न्यायः गुणवं पारिशेप्यात् । न सामान्यविशेपसमवाया अनिसत्वात । न द्रव्पे कर्म वा व्यापकद्ररूपसमापारे शब्दवदिसादिसामान्यतोदृष्टाम- सेतस्मिन्ननुमानं व्यवस्थितम् । एतेनानियवात पारतन्ध्याम हादीनां कार्यत्वाच पादिवदित्युक्तम् । अयावदव्यभावि- सेन शरीरे गुणवपतिपधः तत्प्रतिषेधाचारमगुणत्वमिति परिश- पात सिद्ध आत्मेति। चष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरमिति | का पुनरियं चेष्टा ? हिता- हिनमातिपरीहारार्थः स्पन्दः । मुखतापनोपलब्धौ तदीप्सायु: कस्प यः परिस्पन्दः सा चेप्टेति गम्यते । एवं दुःखसाधनोपल- गौ तजिहामानुष्ठानलक्षणः परिस्पन्द इति । कमिन्द्रियाणा शारीरमाश्रयः?स्वकारणातवादतिवाया पानि तावत्कार्याणी न्द्रिपाणि नानि सकारणटनीनि। पदकार्य तदति। सकपर्यन्तानि कार्याणि । श्रोत्रमनसी वकायें । न च प्राणादि- गनाप-तमिन्द्रियं शरीरति तस्मादयुक्तमिस्ट्रियाश्रयः मिनि । शरीरानुविधानमिन्द्रिपाश्रपत्तं यूमः न पुनराधारापेयभा. प्राणादीन शरीर ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १२ सूत्रम् । बेनेन्द्रियाणि शरीरे वर्तन्त इति । अपि तु शरीरगोपघातानुषि- धानमिन्द्रियाश्रयत्वस्याः। शरीरानुग्रहेणानुगृह्यन्ते तदुपधाते चो- पहन्यन्ते इसयमाश्रयाः तस्मादयथार्थ आक्षेप इति । एतेनार्या- नामाश्रपार्थ उक्तो वेदितव्या कि कारणं?न हि गन्धादयोऽर्थाः पारीरहत्तयः । यत्तु तेषां कार्य सुखदुःखोपलब्धिनिमित्तलं तना- सतिवारी भवतीति शरीराश्रया उच्यन्ते। पया ग्रामीणा ग्रामण्यमा श्रिता इति । कथं पुनरेते चेष्टादयः सामान्यशब्दाः सन्तो विशेष- हत्तयो भवन्तीति ? सामान्य शब्दानामपि विशेषति, सामति सायरी प्रकरणादि, ब्राह्मणान भोजयेति यथाऽशपब्राह्मणभोजन- स्याशस्यत्वात् विशेषण सनिधीयमानं मकरणापन्न ब्राह्मणवि. शेपमाहा एवं चेष्टादिशब्दानामपि सामद्विशेपे ऽवस्थानम् । मा- मथ्र्य च लोकतस्तदधिगतिः प्रमाणासम्भवो वा । लोकतस्तावत् चेष्टाशब्दं न क्रियामात्र प्रयुक्त किन्तु विशेष इति । यया स्पन्दते सर्पति धावतीति । यथैते स्पन्दादिशब्दाः क्रियावाचकाः सन्तः क्रियाविशेपेष्यातिएन्ते तथा चापं चेष्टाशब्दः सामान्यबाच्याप ममीणासम्भवाद क्रियाविशेष वर्तते न क्रियामानाधारस्य शरीर- व्यक्तिहेतुलं सम्भवतीति । एवं च घटादिप्वप्रसङ्गः । परप्यत्रा- धादिपदप्रयोगे घटादिषप्रसङ्ग इति देश्यं क्रियते तदप्यनेन व्या. ख्यानन प्रत्युक्तम् । सति तु प्रसङ्ग समस्तपदमपोगे ऽपि न पर- माणुपु प्रमडो वार्यत इति । यथा त्वस्माभिर्वणितं तया न क. चिदपि शरीरादन्यत्र वर्तत इति । घाणरसनचक्षुस्त्वनोबाणीन्द्रियाणि भुतेभ्यः ॥१२॥ घ्राणरसनचक्षुस्त्वोत्राणीन्दियाणि भूतेभ्य इति सूत्रम् । लक्षणमूत्राणि सगानासमानजातीयविशेषणार्थानि सर्वाणीति सू. ।

·७० , न्यायवार्तिके वार्थो द्रव्यः । उद्देशसामान्यालक्षणाभिधानं नामधेयेन पदार्थी- भिषानमात्रमुद्देश इत्युदेशलक्षणमुक्तं इदं च तथाभूतं तस्मादलक्ष- णमिति । नेदं तथा, करणभावात स्त्रविषयग्रहणलक्षणत्वमिन्दिर याणां, करणस्वभावकानीन्द्रियाणीति तेपामतीन्द्रियाणां यत १. विपपग्रहणं तेन लक्षान्त इति स्वविषयग्रहणलक्षणवं वेदितव्यम, असाधारणत्वादिति । भूतभ्य इति पृथिव्यादिकारणोपदेशो नियमाः । का पुनरयं नियमः ? भूनगुणविशेषग्रहणसापनत्वं, न सर्वमिन्द्रिय सर्वभूनगुणविशेषं गृह्णातीति । अपि तु यजातीपमिन्द्रिय भवति तस्य यो गुणविशेष इतरेतरभूतम्यवच्छेदहेतुर्गन्धादिः स तेनैवेन्द्रिपेण गृह्यत इत्ययं नियमः ऐकात्म्ये पुनरयं नियमो न स्पात् । यदि पुनरिन्द्रियाण्येकात्मकानि एककारणकानि स्युः कारणस्वभावानुविधानादेकात्म्याविषयव्यवस्था न स्पात सर्व सर्वार्थमेकं वा सर्वार्थमिति स्पात । एककारणानामपि स्वभावभेदो रूपादिवदिति चेत्-अथ मन्पेथाः दृष्ट एककारणानां पाकन पादीनां स्वभावभेदः।कतमद पुनरकं कारणं रूपादीनाम? अनि संपोग इति। नासिदान्तापरिमानात-न घूमोऽमिसंपोगादेकस्मा पादप इति, अपि तु पूर्वपादिविशेषापेक्षात , यद्न्यं पच्यो- ऽपिसंपोगेन तस्य पे पूर्वरूपादपस्तेषां यः स्वगतो विशेष:(:) तम पेक्षमाणोऽनिमंयोग उत्तरान रूपादीन् विशिष्टानारभते । एवं च कृता परमाणोः पक्कातरतमादिभेदः। तस्माभेककारणपूर्वका रूपा दप इति न किश्चिदप्येककारण कार्य इष्टमिति सहकार्य प्रादुर्भवत समाप्पममतापिनिमित्तकारणेभ्यो भवतीति। एक कर्म, संयोगविभागकारणं मिति चेदान अनभ्युपगमावास्याम्मतिर्ननु (१)मपंस इत्यर्थः।

·। प्रथमेऽध्याये १ आहिक १३-१४ सूत्रम् । ७१ च दृष्टं कर्म संयोगविभागकारणकमिति । न । अनभ्युपगमाव नैतदभ्युपगच्छामो निरपेक्ष कर्म संयोगविभागयोः कारणमिति । यदि नाई कर्मापि सम्पर्श संपोगविभागौ करोति कमलक्षणहानि: यनिरपेक्ष संयोगविभागकारणं तत्कर्मेत्युक्तं तदीयेत लक्षणहानेश्व न कर्म ततश्च संयोगविभागौ न कर्मपूर्वकाविति। नैप दोषः। नमो- निरपेक्ष कर्म कारणमिति न किश्चिदपेक्षत इति । अपि तु चरमभावि- निमित्तान्तरं नापेक्षत इययं निरपेक्षार्थः । पथा द्रव्याजात समा- नजातीयद्रव्यं संयोगं च चरमभाविनमपेक्षमाणं द्रव्यमारभते नैवं कर्मजातीयं पश्चाद्भाविनिमित्तमपेक्षते । अपि तु कर्म सत्संपोगवि. भागावारभते तस्मान कर्मलक्षणहानिः न वैकपूर्वकतं संपोगवि. भागयोरिति ॥ पृथिव्यापस्तेजो थायुराकाशमिति भूतानि ॥१३॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः॥१४॥ गन्धप्तरूपस्पशन्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदा इत्येतत्सूत्रम् । पृयिव्यादिगुणा इत्येतास्मिन् पदे ऽनेकः समासः सम्भवति । क. यमिति ! पृथिव्यादीनां गुणा इति पष्टीममासः । पृथिव्यादीनि च गुणाश्चेति इन्द्रः । पृथिव्पादयो गुणा येपामिति बहुव्रीहिः । एवमकसमासोपपत्तेः संशयः । किमत्र तसमिति ! द्वन्दः समास पति तत्सम् । षष्ठीसमाप्तस्तावमा राथिम्पादीनामनिन्द्रियार्थस्व. प्रसङ्गात् । पदि पृथिव्यादीनां गुणा इति पष्ठीममासः स्यात वृषिम्पादीनां गन्धादिगुणविशेषणत्वेनोपयुक्तानामिन्द्रियार्थत्वं न पाद विशेषणयय च स्यादिति । गन्धरसकपसशिन्दा इत्युक्तं पृथिव्यादिगुणा गम्पन्ते ततश्च पृथिव्यादिग्रहण व्यपम । न हि गन्धादीनां दैराश्यस्ति पृथिव्यादिगुणसं चान्यगुणवं च स ·७२ न्यायवार्तिके यतो(१) विशेपणमर्थवत् स्पाद तस्मान्न पष्ठीममासः । गुणिनाम सिदेन बहुव्रीहिः पृथिम्पादयो गुणा येपा, के ते गुणिनो येपो पृथिव्यादयो गुणाः। न च पृथिव्यादीनां गुणत्रं शक्यं मतिपाद यितुम् । न चान्यथा बहुव्रीहिः। प्रायेणायं समानाधिकरणपूर्वो भ- वति यथा चित्रगुरिति गोमत्तायां मसिद्धायां चित्रगुणसम्बन्धे सुप्रसिद्ध गवां चित्रगुरिति वहुबीहिः न पुनरिह गुणी प्रसिद्ध । नापि पृथिव्यादीना गुणवं मसिद्धम् । विशेषणवादगुणाः पृ: दिव्यादप इति स्यात् । तन्न । सर्वो गुण एव स्पादेवस्या क- रूपनायां, न हि कस्पचित् कश्चित् विशेषणं विशेप्यो वा नभ- वतीति सर्वगुणत्वासनः तस्माद्वहुवी हिरपि न । उभयतमासमति. पपादन्यसमासाभावाच्च इन्दः । यस्मात् पष्ठीतत्पुरुपबहूबीही प्र. तिपिदी समासान्तरं च न सम्भवतीति शिष्यमाणश्च द्वन्द्वः त. स्मात् द्वन्द्वः समास इति । न द्वन्दः समासः शास्त्रयुक्त्योरमावाद यद्ययं इन्द्रो भवति शास्त्रं युक्तिर्वा पृथिव्यादीनामिन्द्रियार्थत्वे वः क्तव्य इति । न । उभयस्याप्युपत्तरिति । उभयं पृथिव्यादीनां इन्द्रियार्थवे शास्त्र युक्तिश्च सम्भाति । शास्त्र ताव दर्शनास नाभ्यामेकार्थग्रहणादिति । युक्तिरपि दर्शनस्पनियोरेकविषय- पेन मतिसन्धान, पमहमद्रासं सं स्पृशामीति दृष्टिस्पर्शनावपपा सुक्तिः। शास्त्रमप्यस्मिन् पो सम्भवतीति पेन्द्रिपकवाभिधानाच सामान्यस्येति । तस्मात् सिद्धं पृथिव्यादीनि च गुणाश्चेति द्वन्द्वः समाप्त इति । पृथिव्पादिग्रहणेन पृथिव्यानामि वायकरणमाया पपदिश्पन्ने, गुणग्रहणेन च सर्व आश्रितो गुण इति सहयाप: रिमाणपक्रमयोगावभागपरत्वापरलस्नेहवेगकर्ममामान्यविशेषा अनाप्रितश्च समवायतदर्मवादगुण इति । गन्धामरूपस्पश- (१) घरतो-पा० २ पु०।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १४ सूत्रम् । पर स दास्तहिं पृथइन वक्तव्याः गुणग्रहणेन ग्रहणाद । पृथिव्यादि. गुणास्तदा इति सूत्रे वक्तव्यम् | लघु चैवं भवनीति स एवार्थः सेत्स्यतीति । न कर्तव्यम्(१)गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां पृथगभिधान- मिन्द्रियविशेपनिपमज्ञापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्धरसरूपस्पर्शश- व्देषु तत्मामान्येषु नियनानि अन्यत्रानियनानि । तत्र पृथिव्य- सेनांसि द्वीन्द्रियग्राह्याणि, शेषश्च गुणराशिः सत्तागुणत्वे च सर्वे- न्द्रियमाझे समवायोऽभावश्च तथा । दर्शनस्पर्शनाभ्यामकार्यग्रहणादिसतदमध्यमाण: आह-पर्शग्रहणमेव स्पर्शनेन, रूपग्रहणमेव चक्षुषेति । पर्यनुयोग्य-अथ रूपस्पर्शी चक्षुःस्पर्शनाभ्यां गृह्यते इति कथमवगम्यते? पस्माधःस्पर्शनाभ्यां तद्विशिष्टः प्रस. यो भवति ? अनास्पदस्ताई प्रतिषेधः घटादावपि सदि- शिष्टमसयदर्शनात् । घटादिकमप्यर्थ दर्शनस्पर्शनाभ्यामुपलभ- मानश्च तद्विशिष्टं घटादिकमर्थं प्रतिपद्यते । तस्मादसम्मधारितः प्र- तिषेध इति । रूपादिभ्यस्तथा सन्निविष्टेभ्यो घटादिप्रसय इति चेन्-यदिदं भवताऽपदिश्यते दर्शनस्पर्शनाभ्पामयं घटं प्रतिपद्यत इति । मिध्यैतत् । रूपादय एव तेन तेनाकारेण समिविशन्ते ता. नयमुपलब्धा तथाकारान् प्रतिपद्यमानो घट इति प्रपद्यते, न पुना रूपादिव्यतिरिक्ता घटादप इति । न । आकारार्थानभिधानाव-अ. तथाभूतस्य तथाभूतेन सामान्यमाकारशब्दस्याभिधेयम् । तद्यथा स्थाण्वाकारः पुमानिसपुरुपस्य स्थाणोराकारः पुरुपेण यत् सामान्य स आकारशब्दस्पार्थः स्थाणुपुरुपमसिद्धी सां भवतीति । न पुनर्भवतो घटाकारा रूपादय इति रूपादिषु घटाकारवीजं कि- चिदस्ति । तस्मात् घटाकारा पादय इति पतकिश्चिदेतदिति । (१) लघुसूत्रम् । गन्धादीनां पृथगभिधानं कर्तव्यमित्यर्थः । १० ·७४ न्यायवार्तिके रूपादिमाने च घटादिबुद्ध्यभाका-पत्य रूपादिमानं घटादयः तस्य तेषां समानताव पास्ता(१) बुद्धयो विविक्ता गौरवो घट इति तान प्राप्नुवन्ति, रूपादिगतस्य बुद्धिनियामकस्य विशेषस्य हेतोरभावात् । संस्थानभेदाभेदमसय इति चेत् केनचिद संस्थान- विशेषणावतिष्ठमानारूपादयः संस्थानभेदानुविधानाद्घटादिबुद्धि- हेतवो भवन्तीति। नैतदस्ति संस्थानस्यान्यत्वेऽनन्यत्वे संज्ञाभेदमात्र खात व्यर्थाभिधानमसङ्गाच्च । यदि संस्थानं रूपादिभ्योऽन्यत, द्रव्यं तदिति संज्ञाभेदमात्रम् । अथानन्यत्तथापे रूपादीनां संस्थानभेदा- नुविधानात् घटादिप्रसया इति व्यर्थमभिधानम् । घटादिप्रसया मिथ्पाप्रसपा इति चेत्-स न मन्यते घटादिप्रसयाः सम्यकप्रसया इति, किन्तु शब्दवासनावशान्मिथ्यामत्यया भवन्तीति । तदयु- कम् । मिथ्याप्रत्ययानां सम्यमसयानुकारित्वात्-पत्र ते मिथ्याप्रत्यया लोके भवन्ति सर्वत्र ते सम्यक्प्रत्ययाऽनुका रिणो भवन्ति न पुनर्घटादिमत्ययानां मिथ्पाप्रत्यपत्वेन क- रिपतानां बीजमस्ति ।न चैते निर्जीजाः प्रादुर्भवन्ति तस्मान्न मि- श्यामत्यया इति । मिथ्याप्रत्ययाश्चैत इत्यव्यतिरेके प्रमाणोपप- तौ सत्यां सिध्यति, न चाव्यतिरेकप्रतिपादकं प्रमाणमस्ति । न नास्ति, तदग्रहे तदुद्ध्यभावात् यद्यस्मादनन्तरं भवति तदग्रहे तस्याग्रहो दृष्टः तद्यथा यूपस्य पतेश्च, यच्च तस्य ग्रहो दृष्टः तद्यथा रूपायग्रहे वालग्रह(?) इति । नायं हेतुर- नैकान्तिकलात ये घटादिभावमापन्नाः पृथिव्यादयस्तेषां पृथिव्यां संग्रामाणापामर्यान्तरभूतानामवादीनामग्रहणम् । अथ चार्थान्तरभूता अबादयो न दर्शनविपपभाजो भवन्ति तस्मादनेकान्तः । अय ने चत्वारि महाभूतानि तथा सन्निविष्टानीति पक्षस्तथापि रूपं चत्वा- (१) यातामा-पा०२ पु०। ऽर्थान्तरं भवति तदग्रहे ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १४ सूत्रम् । रि महाभूतानीति वचनं व्याहन्यते । अथ ब्रूपे नैव नो रूपादिव्य. तिरिक्ताः पृथिव्यादय इति ? तथाप्यस्य वाक्यस्यायमर्थो भवति रूपादयो रूपमिति, ततश्च कामेऽष्टद्रव्यकोणुरिति व्याहन्येत । अथ पृथिव्यादीनां सङ्घातमात्रे रूपादिव्यवहारः ? तथापि न रूपं पृ. थिव्यादयो वस्तुनः सन्ति । कथामात ? पृथिव्यादीनां सङ्घातो रूपं पृथिव्यादयश्च रूपादिसङ्गात इति संहन्यमानस्याभावान्न स- बातोऽस्ति, सर्वः सङ्घातः संहन्पमानतन्त्रो इष्ट इति सर्वथा न व्याघातान्मुच्यते । तदग्रहे तदुद्ध्यभावादिति तच्छब्दार्थानुसृतावसम्बद्धा- र्थम् । यदा तच्छन्दस्यार्थोनुनिपते तदा तदग्रहे तस्यैवा- ग्रह इति प्राप्तम् । तच्चामम्बद्धार्थ यदा पृथिव्यादि रूपादिवि- शेपणं साध्यते तदा तदग्रहे तदुद्ध्यभावादिसस्य हेतोः पृथिव्या- दिविशेपणानां रूपादीनां तच्छब्देनानभिसम्बन्धात् । एतेन पृ- थिव्यादिविशेपणा रूपादयः प्रत्युक्ताः । अत्रापि रूपाद्यग्रहे रू- पादिबुद्ध्यभावादिति हेत्वर्थः प्रामोति तच्छब्दस्य प्रधानसम्व- न्धित्वात् । एवं रूपादिमानं पृथिवी पृथिवीमात्रं रूपादय इति पृथिव्येव रूपादयो रूपादय एव पृथिवीति पूर्ववत् प्रसङ्गः । स- र्वत्र प्रतिज्ञापदयोाघातो वचनभेदात्-पृथिवीसेकवचनं रूपादय इति बहुवचनं, वचनभेदानुविधानं च यत्र तत्रार्थभेदः । तद्यथा नक्षत्राणि शशीति। अस्ति चात्रापि वचनभेदः तस्मादत्राप्यर्थभे- देन भवितव्यम् । नन्वेकस्मिन्नर्थे वचनभेदो दृष्टस्तद्यथा चत्वार आ- अमाश्चातुराश्रम्यमिति । तन्नानभ्युपगमाव-नायं वचनभेदः क- चिदेकत्वे दृष्टः चातुराश्रम्यमिति चतुर्णामाश्रमाणां समानं ध. मसाधनवमभिधीयते । एतेन पडेव गुणाः पाइगुण्यं विशेष एव वैशेषिकमिति प्रत्युक्तम् । तदनहे तशुद्ध्यभावादिति चासिद्धो- ·. न्यायवार्तिके ऽप्ययं हेतुः । कथमसिद्धःकरायग्रहे द्रव्पग्रहात-यस्मानीलाधुपधा- नभेदानुविधायिनः स्फटिकगणे रूपानुपलब्धौ स्फटिक इति प्रत्ययो हटः । योप्ययं दृष्टान्तो यूपवत पतिवञ्चेति तन्न भवता यूपो व्यज्ञायि न पतिः । यूपो हि नाम उत्पन्नपाकजाना द्र व्याणां कालविशेषानुग्रहे सति द्रव्यान्तरसंपृक्तानां पाकजोत्पत्ती यः संयोगः स यूप इति, स चार्थान्तरवदित्यसिद्धो दृष्टान्तः । ए. सेन पानककानिकविरेकावक्षारादयः प्रत्युक्ताः। पशिरप्येकदिग्दे- शासम्बन्धिषु परस्परमसामयनुगृहीतेषु अवधारितानवधारितयत्तेपु भिन्नभिन्नजातीयेष्वापारेषु वर्तमाना बहुलमययोच्यते । एवमान- यादिम्देशसम्बन्धिपु गजतुरगस्यन्दनेषु परस्परप्रयासत्यनुगृहीतेषु अवधारितानपधारितेयत्तेपु वर्तमाना यहत्वसइयैव सेनेत्युच्यते।एवं जातिविशिष्टपुरुपोपग्रहेण वर्तमाना परिपत्, मनजितविशेषोषप्रदेण वर्तमाना सवः । एवं पधासम्भवं पूगवनयूथब्राह्मणगणशब्दा अपि द्रष्टव्याः। एवमानिपतदिन्देशसम्बन्धिप्वनाद्यन्तेषु मध्पशु- न्येषु धर्तमाना कुण्डलकं बहुत्व संख्यैवेति । तस्मात् पहिरनन्त- रमिससिद्धो दृष्टान्तः । अथार्थान्तरे किं प्रमाणमिति ? उपलभ्यस्य समस्तैरुपलभ्यर्चपदेशः पदिदं चन्दनमुपलभ्यते तस्य श्वत रूप तितो रसः पटुर्गन्धः शीतः स्पर्श इति । यश्चायं प्रत्यक्षस्य प्रत्य सेण व्यपदेशः सोऽर्थान्तरे दृष्टो यथा ब्राह्मणस्य कमण्डलुरिति । न खलयमेवं प्रतिपद्यते-पदिदं श्वेतं रूपं तदनुमीपमानरसगन्धरण शनिामिति । सेनानादिभिरनेकान्त इति चेत-अयापि स्याद्बुदिः दृष्टोऽनर्यान्तरेऽपि व्यादेशा सेनाया हस्ती, काननस्य दृत इति। न मिदनाव-अमिद्धमेतत् अनन्तरत्वं सेनायाः काननस्य च, पपा च तदर्थानर सेना काननं वा तदुक्तमिति । तदमचमिति चेव- अथाप्येवं करप्येत-सपर तावनास्ति कुतोऽर्धान्तरभाव इति ।

·७७ प्रथमेऽध्याये १ आहिके १४ सूत्रम् । नैवम् । सद्या नास्तीति ग्रुवता एकानेकात्पयानां विधीपमान मतिपिध्यमानं वा निमित्तमुपादेयम् । कस्मात् ? एकानेकप्रत्ययाना- मात्याख्येयत्वात्-विशिष्टाश्च प्रत्यया भवन्तो न निमित्त प्रत्याख्या- नेन भवितुमर्हन्ति । कि कारणम् ? कुम्भासयनिमित्तान्यनिमित्तक एकानेकमत्ययः कुम्भमत्ययविलक्षणत्वात नीलादिप्रययवत् तस्मा- पत्तवमयनिमित्तं सा सख्येति । रातमत्ययविषयनिमित्तमत्य- पव्यतिरेकेण ततोऽन्यस्य तविशिष्टप्रय यस्योत्पत्तौ निमित्तान्तराका- शिवं एम् । तद्यथा वस्त्रचर्मकम्बलेपु वन वर्मकम्बलमत्ययास्तेभ्य एव भवन्ति ।तेपु तु योऽन्यो नीलमिति भसयः स निमित्तान्तरा. द्भवन् यः तथाच घटादिष्वपि घटादिविपयनिमित्तव्यतिरेकभाजः तत्र एकादिमत्ययाः तस्मातैरपि निमित्तान्तराद्भवितव्यम् । ५. निमित्तं ते सङ्ख्यादय इति। महत्पुष्पितशब्दाभ्या सामानाधिक- रण्यान्न सङ्ख्या सेना वनं वा भवितुमहीन-पादि सख्या सेना वनं पा, महती सेना पुष्पितंवनमिति न प्रामोति, न सङ्ख्या मात्रम- स्ति न पुप्पयोग इति। नैप दोपः । महती सेनेति किमुच्यते तानेर गजादीन् सनयाधारानवारितानवधारितेपत्तान स्थान्यगान्तरो- पचये(१)सति महती सेनेतिव्यपदिशान्ति। तत्रेयं स्थानिपु गजादिषु म. ४च्छन्दवाच्येष्वपचयोपचयोपकरणाव बहुत्वसङ्ख्या महतीत्युच्यते । पुष्पितमित्यत्रापि पुष्पसम्बन्धिषु क्षेषु पुष्पसम्बन्धेनैकार्थसमवा- यमनुभवन्ती बहु-बमयैवाभिधीयते । यथा मधुरो रसः । तितो गुरश्चेति । अत एवं व्यपदेशात् सङ्ख्यादीनामप्यर्थान्तरभाषः । थति दर्शनाम हेतुः यथा गर्तश्छिद्रामिति ।न, अपरिज्ञानाव-गों । हिनाम कपादिमद्भिः सावपरारब्धकामध्यशून्यैः संस्थानविशे- (१) संख्याधारानयधारितायधारितेयत्तान् स्थादिन्यतान्तरो- पचते-पा०२ पु० स घायुक्तः ॥

·न्यायवार्तिके पोपहितमाकाशमिति। एतेन छिद्र व्याख्यातम् । एकस्मिन्नपि दर्श नात् व्यपदेशादर्थान्तरभावो न युक्तः-तद्यथा खदिरस्य स्था. णुरिति । वहुपु चाऽसयुक्तेयु दर्शनात् तद्यथा प्रासादानां मालेति । संयुक्तेपु चाऽसजातीयेषु दर्शनात् वित्पृथिव्युदकतेजना (२) विरेक(?) इति । यत्तावदेकस्मिन्नपि दर्शनादिति । तदयुक्तम् । खाद- रशब्दस्य जातिविशिष्टद्रव्यवाचित्तात-खदिरशब्देन जातिविशिष्टं द्रव्यमुच्यते स्थाणुशब्देनापि संस्थानचिशेपोऽभिधीयते संस्थान- विशेपश्च प्रचपाख्यः संयोगः स चार्थान्तरमिति । एतेन सर्प- कुण्डलक, प्रतिमायाः शरीरं, सुवर्णस्पागुरीयकं, शिलापुत्रकस्प शरीर,मिसादिकं भेदवाचकमित्युक्तं भवति । प्रासादानां माला पतिवद्रष्टव्या। संयोगो विरेक इत्युक्तमेतत् । गुणसमुदायव्यतिरे- केणाग्रहणादिति चेत्-अथापि मन्येथाः यदि रूपादिव्यतिरिक्त द्रव्यं स्यात् तद्रूपादीनन्तरेण पृथगुपलभ्येत न तूपलभ्यते तस्मा- नास्ति । अग्रहणस्य द्विनिमित्तत्वादनेकान्तः किमिदमग्रहणं ग्राह्य स्याभावादाहो रहे हेत्वभावादिति सन्दिह्यते । ग्राह्याभावादिति चेत् प्रतिज्ञार्थेन हेत्वर्थस्पाक्षेपादयुक्तो हेतुः । ग्रहणाभावादिति चेत न व्यतिरेकमतिपधः । यश्च तदग्रहे तदुद्ध्यभावादिति हेतोपः सोऽस्यापि द्रष्टव्य इति । सोयमनन्यस्ववादो यथा यथा विचार्यते तथा तथा स्पटमन्यत्वं प्रतिपादयति प्रमाणानामेकत्रोपपत्तेः एकन चानुपपरिति । तस्माच्यवस्थितमेतत् पृथिव्यादीनि गुणाश्चेति इन्द्रः समामः॥ अप बुद्धरतसरसाप्तापा लक्षणापदेशद्वारेण सुनम् । युद्धिमालन्धिर्ज्ञानमित्यनन्तरम् ॥ १५ ॥ बुद्धिरूपलब्धिरियादि । एतः पर्यायशब्दयोऽभिधीयते पदार्य: (१) तवृतान्युदकतेजांसि विरैक इति २ पु० पा। - ·प्रथमेऽध्याय १ आहिके १५-२६ सूत्रम् । सा बुद्धिरिति । पर्यायशब्दाः कथं लक्षणम् ? व्यवच्छेदहेतुत्वात सर्व हि लक्षण मितरपदार्थव्यवच्छेदकमतश्च पर्यायशब्दै न्यः पदार्थोऽभिधीयत इत्यसाधारणत्वालक्षणम् । उपपत्तिसामाव पर्यापशब्दाभिधाना(त्तिनिराकरणम् । 'य आहुः बुद्धर्ज्ञानं - तिरात्मन उपलब्धित्तिरिति' तन्निराकरणार्थ समानार्था एते शब्दा इति बुद्धित्तिः पृथनिराकृता भवति । का पुनरत्रोपप. तिर्भवति ? आत्मोपलभते बुद्धिर्जानीत इति वाण उभयोश्चैतन्यं प्रतिपद्यते उभयचैतन्ये च प्रत्ययव्यवस्थानुमानं न स्यात् । यदि बुद्धिश्चेतना आत्मा चेतनो न बुद्ध्यमितानानात्मोपलभेत । कि कारणम् ? चेतनान्तरोपलब्धानां चेतनान्तरस्यामतिपत्तेः । अस्ति च प्रतिपत्तिः तस्मादेकश्चेतन इति । बुद्धिष्टत्यविशिष्टायांच ज्ञावती कल्पितायामात्मनः स्वरूपं वक्तव्यम् । बुद्धिरध्यवस्यसात्मा चेतयत इति चेत् -अथापीदं स्यात् यथा बुद्धिरानपास्यति तयाऽऽत्मा- ऽघिदेशमधिकालं चोपलभत इति । अध्यवस्यत्युपलभत इति पर्या- यशब्दौ । न च पर्यापशब्दैः पदार्थनानात्वं युक्तम् यथा ध्वनि- र्नाद इति । अन्यथा हि धनि द इयत्रापि नानात्वं स्यात् । अथा- स्मा चेतयते बुद्धिर्ज्ञापयतीति चेत् ? अद्धा बुद्ध्या जानीते पुरुषो न बुद्धिः, बुद्धिर्ज्ञापयतीति, बुद्धिर्ज्ञानसाधनं भवतीति । मृत्यनुमानागमसंशयमतिभास्वप्नज्ञानोहा इति भाष्यम् । एते स्मृत्यादयो मनसो लिङ्गं भवन्ति । किमेत एव ? न । किं तर्हि ? इयं च युगपज्ज्ञानानुत्पतिर्मनसो लिङ्गम् । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ यस्मादिन्द्रियार्थसनिकर्षे सत्यपि युगपज्ज्ञानानि न सम्भव- न्ति । ो गम्यते अस्ति तदिन्द्रिपसंयोगसहकारि निमिचान्तर. " ·न्यायवार्तिके मन्यापि, यस्य समिधानासनिधानानुविधानात् भानस्पोत्तस्यनु त्पत्ती भवत इति । कुन:? कारणवैकल्ये कार्यप्रतिवन्धादिति सू. प्रार्थः । कथं पुनः स्मृलादयो मनतो लिक भवन्त्यपत्र पर्तमा- ना इति ? न ब्रूमः स्मृसादयो मनोवचित्वान्मनतो लिङ्गं भवन्ति । अपि तु गन्धादिकिपाम्पत्ते सति क्रियावाद करणान्तरप्रयोज. कत्वम्-पा गन्धादिभ्योऽपा क्रियासा करणान्तरप्रयोज्या टा पपा रयादिक्रिया । क्रिया चेयं स्मृसादिका तस्मादिपमपि क- रणान्तरं प्रयोजपति । सुखादयो वा गन्यादिभ्योन्पवे सति विषय- खाचक्षुरादिम्पतिरिक्तकरणान्तरमयोजका रयादिवदिति । तया रथादपो विषपाः चक्षुरादिव्यतिरिक्तं करणं पास्यादि(.) भपोनपन्ति विषयाश्च सुखादयः तस्मातरपि करणान्तरं प्रयोज- यितव्यमिति । अयायुगपज्ञानोत्पत्तिहानघर्षः सा कथं मनोलिई भवति । अयासम्बदमपि लिङ्गामिप्यते ? सर्व सर्वस्य लिङ्गं स्याद अस्त्यात्मा काकस्प कार्यादितदपि स्यात, न त्वेवं भवति । तस्मानासम्बद्धं लिङ्गं सम्भवति । असम्बद्धपपि लि मनीपेके-पया प्रत्याशरावदर्शनं कुलालात्ति(२) कुलाल सद्भाव गपपति भ्रान्तिमञ्चक्रमदर्शनं चेति । तन्न । नैवात्र कुलालमन्नावो बोदव्यः किन्तु देश एवाविदकुचालवत्वेन साध्यः तस्य मत्पग्रशरावत्वं धर्मः भ्रान्तिमञ्चक्रवतेनापि देशो. विद्रकुलालासेन सापो तस्मानासम्बदमनुमानं हविः दिति । युगपमानानुन्पत्तिस्मादि कथं मनमाऽमम्पद्धा मनोलि भाति । युगपग्नानोत्तरेव पक्षीकरणानामम्बदम् । कपापान ! पादिग्रहणानि चक्षुरादिष्पनिरकेणापिष्ठापकान्तरामाणि • प्रयोजिका रनि-पु०पा० । (१) पास्या स्यादिति पु०२१०॥ (२) कुलालजयन साम्यपि इति-पुरनशान्तर पा।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके १६-१७ सूत्रम् । अयुगपदुत्पत्तेः । तबधा अनेकशिल्पपर्यवदातस्य पुरुपस्या- ने वास्यादि युगपत् सन्निधानेनोपस्थितं हस्तायधिष्ठाय- कापेक्षं न युगपदनेकरयादिक्रियां निवर्तयति तथा चक्षुरादि न युगपदनेकं ज्ञानं करोति तस्मात्तदप्पधिष्ठायकान्तरमपेक्षत इति । इन्द्रियाणि वा पक्षीकृस वक्तव्यम् । कथामांत ? चक्षुरादीन्द्रियं आत्ममत्ताधिष्ठायकान्तरापेक्षं अयुगपत्मष्टचे वास्यादिवदिति । यदि सहि चक्षुरादीन्द्रियं मनःसन्निधानापेक्षम(नामयुगपद्ग्राहे- य एकेन्द्रियग्राह्यास्तेषु कयमयुगपद्ग्रहणं ? न हि तथासन्निहितं मन इति । सम्बन्धिभेदादिति चेत् युगपत्सम्बन्धिषु कथम् । भवतु नारनीलादिभेदेषु एकेन्द्रियविषपेषु इन्द्रियविषयसम्ब. न्धिभेदादयुगपद्रहण, अथ ये युगपत्रसम्बभ्यन्ते तेषु कथं शुको गौगच्छतीति प्रसया न युगपत्माप्नुवन्ति ? बुभु- साभेदादयुगपदग्रहणमिसके-एके ताबद अबते सम्बद्धोप्पों- ऽसुभुत्सितत्वान्न गृह्यत इति । तन्न । मनोनिवृत्तिमसङ्गाव-एवं तह मनः परित्याज्यम् यदि बुभुत्साभेदादयुगपद्ग्रहणानि भवन्ति । अन्यत्रापि बुभुत्माभेदो न दण्डवारित इति मन इदानीमनर्थक परिसाज्यम् । ससां च बुभुत्मायामयुगपद्ग्रहणे न्यायोन्पोवधार- पीयः तस्मादन्यनिमित्तययुगपद्ग्रहणमिति । कि पुनर्निमित्तंकर- पत्र-पौत्रायं करणधों नानाधिष्ठितं करणं ममर्तत इति तथा सम्बदस्याप्यऽनेकक्रियाकारितं नास्ति, न हि किञ्चित् करणं सम्बद्धमपि सदैकदाऽनेका क्रियां शक्नोति कर्तुम् । यदि पुनरात्मैवा- धिष्ठाता भवेत् तपाप्यात्मनो युगपइनकेन्द्रियसम्बदम्यानिधा- दयुगपज्ज्ञानोत्पची न्यायोऽन्योवधार्यः । स च नान्तरेण मन इति सिद्ध मनः। प्रवृत्ति,म्युडिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ॥ ११ ·न्यायवार्तिके प्रतिबुिद्धिशरीरारम्भ इति । शरीरेण मनसा वाचा च । सेयं प्रवृत्तिः प्रत्येकं दशावधा पुण्या पापा च। पुण्या कायेन परि- वाणं परिचरण दानमिति । वाचा तसं हितं प्रियं स्वाध्यायश्च इति । मनसा दया स्पृहा श्रद्धा चेति । विपर्ययेण पापा दश- विधैव । क्षणिकत्वात् प्रवृत्तेर्जन्मकारणत्वानुपपत्तिः सेयं प्रवृत्तिः क्षणिका सती जन्मकारणमिति न युक्तम्, ताश्च द्वितीपमू- वयाघातः । न । प्रवृत्तिफले प्रवृत्त्युपचारात् । प्रतिफले धर्मा- धौं अस्मिन् सूत्रे प्रवृत्तिरित्युन्यते । कस्माद ? तत्साधनत्वात अन्नं वै माणिनःमाणा इति पथा। प्रवर्तनालक्षणा दोपाः ॥ १८ ॥ मवर्तनालक्षणा दोषाः । का पुनरियं मवर्तना ? ययाऽवशः भवतते तं प्रवर्तमानं रागादयः(१) प्रवर्तयन्तीति । सेयं पर तिहेतुतात् प्रवर्तनेत्युच्यते यथा कारणा हारणेति । सा पुनरियं मवर्तना कथं गम्यते ? प्रत्यात्म प्रत्यक्षा, परशरीरे स्वानुमानिया स्मदिति । यथाऽऽत्माऽहङ्कारविषयत्वेनावतिष्ठमानःप्रत्यात्म प्रत्यक्षी भवनि । न हीयमहङ्कारबुद्धिरानुपानिकी । नागामिकी । कर्य ना. नुमानिकी ? लिङ्गाभावात् । कथं नौपदेशिकी? अनुपदिष्टार्थप्रति- पत्तेः । तस्माद्र्पादिवत् प्रयात्ममात्मा प्रत्यक्ष इति । प्रवृत्तिनि. यत्पनुमेपस्तु परशारीर इति ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १९ ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रत्यभावः । पूर्वोपात्तशरीरादिपरित्यागादन्यः शरीरोपमक्रान्तिः स प्रेत्यभाव इति । पुनर्ग्रहणं मंसारानादित ज्ञापनार्थम् ।पुनः पुनर्जन्ममरणे भवन इत्यनादित्वं संसारस्य दर्श (१) पादयः-पा०२ पु स च प्रामादिकः ।

·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके १९-२०-२१ सूत्रम् । ८३ यति ! का पुनरयं संसारः ? दुःखादीनां मिथ्याज्ञानपर्यन्सानामा विच्छेदेन यः कार्यकारणभावःस संसार इति । स चानादिः पूर्वा- परकालनियमाभावात् । यदि पूर्व दुःखं, तज्जन्मना विना न यु. कम् । अथ पूर्व जन्म, तदा धर्माधर्मावन्तरेण न युक्तम् । अय पूर्व धर्माधर्मों, ताबापे विना रागद्वेपाभ्यां न युक्तौ । अथ पूर्व रागद्वेषौ, न मिथ्याज्ञानादृते तयोः प्रादुर्भाव इति । मिथ्याज्ञानं तयादिः तदपि शरीरादीनन्तरेण न युक्तम । मोऽयं दुःखादीनां मिथ्याज्ञानपर्यन्तानां कार्यकारणभावोऽविच्छिन्नः संसार इति आजरअरीमान इति चोच्यते । मोऽयं संसार: किमात्मन आहो मनस हात ? यदि क्रियामधिकृत्योच्यते तदा मनसस्तोद्ध संसर. गि । अयोपभोगमाघकृसोच्यते तदात्मनः, स हि सुखदुःखे उ- पभुङ्ग इति ॥ प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः फलम् ॥ २०॥ प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः फलम् । शरीरादि जन्यं सर्व फलं, धर्माधर्मप्रवर्तकत्वात् । मुख्यकल्पनाया मुखदुःखोपभोग एव, तद- घसानात् । यस्माद्धर्माधर्मयोः सुखदुःखोपभोग आवप्तानिकं फलं, तस्य तु नान्तरेण शरीरादीन् मम्भव इति कृत्वा शरीरादीन् ध. मधिर्मावारभ्य सुखदुःखोपभोगं कुरुत इति । सोऽयं फलशब्दः मुखदुःखोपभोगे मुख्यः शरीरे गौण इति । थाधनालक्षणं दुःखमिति ॥ २१ ॥ धाधनालक्षणं दुःखम् । एतदेव शरीरादि वाधनानुपङ्गाद दुःखमित्युच्यत । स्वभावनस्तु दुःस्वमेव दुःखं, लक्षणशब्दोऽनुपना- थः सर्वमिदं शरीरादि दुःखानुपक्तमिति । अत्र शरीरं दुःसस्प निमित्तं निमित्तार्थोऽनुपनः । इन्द्रियाणि विषया बुद्धय इति ता- ·न्यायवार्तिके धनं सापनार्थोऽनुपङ्गः । सुखं दुःखाघिनाभावि, अत्राप्पविना- भावोऽनुपङ्गः स्वरूपतस्तु दुःख दुःखमिति । सर्व स्वरूपतो दुःख मिति केचित् । न । प्रत्यक्षविरोधात् । न हि प्रत्यक्षं मुखं शप प्रत्याख्यातुम् । दुःखविकल्प इति चत्-अधापीदं स्थान दुःख विकल्प एव सुखमिति, न पुनः स्वरूपतोऽस्तीति । न | विकल्प नपयोगासभावात् । नहि विकल्पे नञ् मवर्तमानो दृष्टः न हि बाह्मणविशेष भासाह्मण इति । एवं दुःखविशेपे ऽदुःखमिति न स्यात् । यदि च मुखं न स्याद्धर्मवैयर्थ्यम् । किं कारणम ? मुख साधनं धर्म इति । मुख च नास्तीति व्यर्थो धर्मः । दुःखप्रतिपत्रः फलमस्येति न युक्तम् । धर्मस्याभावफलत्वममगाव अभावफलो धर्म इति । प्रवृत्तिदैनं च लोके दृष्ट तन्न स्यात् । हितमाप्स्पामी- सेकः प्रवर्तते अनिष्टं हास्यामीसपरः प्रवर्तने । हितस्याभावाद मवृत्तिद्वैतं च न स्यात् । दुःखभावनोपदेशो न स्यात् प्रतिपक्षास- म्भावात् । सत्यभावश्च, न हि कनिददुःख मुख्यतः सर्व दुग्वं दुःखभावनोपदेशन च दुःखमित्युच्यते ॥ तत्पन्तविमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥ तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति । तेन शरीरादिना दुःखान्तेना- उत्पन्तिको वियोग इति । आसन्तिकी मुखाभिव्यक्तिरित्येके-एकत्वात्यन्तिी : साभिन्यक्ति मुक्ति ध्रुवतं । तन्न । ममाणासम्भवाव । मुक्तस्यात्मनो नित्यं मुखमिनि न प्रमाणमस्ति । न नास्ति नियामकवादिति चेत् अनेककारणनिष्पन्नमस्तस्पास्मान समायो निपामकमनरेण न युक्तः तस्मादात्मनि नित्यं मुसमस्ति, येनेदं असं निपम्पमानमात्मानमाश्रयत इति चेदान । मोत्पत्तिमत्सम सज्यत इति । तस्मान्न ·प्रथमेऽध्याये १ आहिक २२ सूत्रम् । गाव मुखवदात्मनि दुःखमपि नित्यं कल्पयितव्य इच्छादयश्चेति । अनेकान्तिकता वा । अभिव्यक्त्यानभिधानाच । नित्यं सुखम- भिपज्यत इति कोऽभिव्पत्त्यर्थः । ज्ञानामेति चेत नित्यमनित्यं वेति कल्पनानुपपत्तिः । अनित्यमिति चेत् कारणं वक्तव्यम् । आत्म- मनासयोगो वा कारण(१) तस्यापेक्षाकारणं वक्तव्यम् । यदि मन्यसे आत्ममनासंयोगो ज्ञानस्य कारणं तस्य तपेक्षाकारणं वक्तव्यमान हिद्रव्यगुणकर्मस्वारब्धव्येषु संपोगो निरपेक्षं कारण. मिति। आत्ममनःसंयोगः सुखापेक्षः कारणमिति चेत् । न । कैवल्या विरोधात् । अथ मन्यसे आत्ममनःसंयोगो नित्यमात्मनि व्यवस्थित सुखपपेक्षमाणो ज्ञानकारणं भवतीति । तन्न युक्तं कैवल्पविरोधात् | यथाऽयमात्ममनासयोगो विषयमात्रमपेक्षमाणो निमित्तान्तरनिरपेक्षा सुखन्नानं करोति, एवं रूपादीनपि विषयाननपेक्षमाणः तद्विपया. णि ज्ञानानि कुर्याद 1 रातश्च कैवल्यं निवर्वते-सर्वानर्थानयमात्मा लभत इति । नित्योपलब्धिमसङ्गाचेति । योगजधर्मानुगृहीतो निस्ये मुखे ज्ञानं करिष्यतीति चेत न युक्तम् । तदक्षये तदभावाव-पदा योगजो धर्मः क्षीणो भवति तदास्य किमनुग्राहकमिति वाच्यम् । योगजधर्मो न क्षीयते इति चेत् न युक्तम् । उत्पत्तिधर्मकस्य सर्व- स्थानिसलाह सर्वमुत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । नित्योऽतौ योगस. माधिजो धर्म इति चेत् योगजसमाधिजश्च नित्यश्चेति व्याहतमा नित्यं ज्ञानमिति चेत् । न । मुखपद प्रमाणाभावाद मुक्तसंसारस्थयोर- (२)विशेषपसगाच । मुखदुःखसंवेदनपर्यापश्च न स्यात् नित्यमयं मुखमुपलभेत ततश्च मोक्षार्थः प्रयासो व्ययः स्यात् । न चायं मुखं निहासति विवेकहानस्याशस्यत्वाद दुःखं जिहासमानः सुखमपि (१) संयोगः कावारणं-पा० २ पुस्तके स च प्रामादिकः॥ (२) 'मुक्तसंसारिणोयी' 'मुकसंसारवतो.'-पा०२ पु०॥

·न्यायवार्तिके जिहासति । न चार्य कदाचिद्दुःखमुपलभत इति कस्य हानार्थ- प्रवर्तते । शरीरादिश्यन्धादमसङ्ग इति चेत् नित्य-मुखमुपलभत इति नास्ति प्रसङ्गः-पस्माच्छरीरादयो नित्यसुखस्योपलब्धेः प्र. तिबन्धका भवन्तीति। न । शरीरादीनामुपभोगार्थत्वात् निस्पं शरी रादिप्रसङ्गाच्च । यथा मुक्तस्य नित्यं मुखं कल्प्यते एवं शरीरा- दयोपि नित्याः कल्पयितव्याः एवमस्य कैवल्पं साधीयो भवति । वारीरादीनां नित्यत्वं दृष्टविरुद्धमशक्यं कल्पयितुमिति चेत् । न मुखस्पापि ती स्मदादेईष्टविरुद्ध नित्पत्वमशक्यं कल्पयितुम् । ममाणाभावादित्युक्तम् तच्च नास्ति । कस्मात?इटार्थाधिगमार्थत्वात इहायं लोकः प्रवर्तमान इष्टाधिगमार्य मवर्तते, प्रवर्तन्ते च मोक्ष- माणास्तेपामपीटापिगमार्थया प्रवृत्त्या भवितव्यम्, सेपं प्रष्ट निनित्पमुखै ऽर्थवती नान्पथेति । न । प्रवृत्तिद्वैतदर्शनाद । २ मत्ती लोके दृष्टे इष्टापिगमार्थाऽनिष्टहानार्या च । तत्रेदं पारिवाज्यं किमिष्टाधिगमार्थमाहोऽनिष्टहानार्थमिति सन्दिबने । आगमादिति चेतू-भागमादेतद्गम्यते मुक्तस्यात्मनो नित्यं सुखमिति मुक्तः सुखी भवतीति श्रूयते । आगमोऽप्येवं विचारणीयः किमयं नित्येन मुखेन योगमाइ उत दुःखेनात्यन्तिकवियोगमाहेति । दृष्टश्च दुःखा. भावेपि मुखशब्दप्रयोगो बहुधा लोक इति । एवं च ज्वरादिवि. योगे लौकिका व्याचक्षाणा(१) भवन्ति मुखिनः संवृत्तास्म इति । यदि पुनरयं सञ्चाणको मोक्षे निसं सुखमिति मुख• रागेण प्रवर्तते न मुञ्या । कस्मात ? रागस्य बन्धनसमाज्ञानाव: बन्धनसमाज्ञातो राग इति । यद्यपि देपाव प्रवर्तते दुःखं हा. स्यामीति तपापि न मुस्पेन द्वेपस्प बन्धनममाझानादिति रागः देपो हि बन्धनमिति । न । अप्रतिकूललात् । अप्रतिकूलं दुःख (१) व्याचक्षमाणाः-पा० २ पु०प्रमादिकः ।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके २२-२३ सूत्रम् । हानं भवति न पुनरयं दुःखं द्वेष्टि अद्विपश्चापं भवर्तमानोऽभ. तिकूलं दुःखहानमधिगच्छत्तीति । चित्तं विमुच्यत इत्यन्ये रागादीनां तत्र सामर्थ्यात् । यस्माद्रागादिवशं चित्तमालम्बनान्तर गत्यन्तरेणूत्पद्यते न पुनरात्मनि रागादीना सामर्थ्यमस्ति । न । अयनतः त- सिद्धेः । ये चित्तस्यानुत्पादनं निरोधं वाऽपवर्गमिच्छन्ति तेपा- मयत्रतः सिद्धो मोक्षः। किं कारणं ? जन्मनो विनाशार्थत्वात् जातं विनष्टमित्वयनासमेतदिति सन्ततेरनुत्पादोऽपवर्ग इति चेत् । नातस्याशक्यत्वात् । सन्ततेऽरनुत्पादो न शक्यते कर्तुम् । कार्यका- रणभावमयाहस्य सन्ततिभावात् । अनागतानुत्पादः क्रियत इति चेत् अनागतानुत्पादस्य विद्यमानत्वाव किं क्रियत इति सर्वथा न चित्तस्यापवर्गः सिद्ध्यतीति । कस्य तापवर्गः ? योऽपज्यते। कोऽपज्यते ? आत्मा । अथ काऽपक्तिः ? दुःखादिभिर्वि- योग इति ॥ प्रमेयानन्तरं माप्तिः संशयस्य स्थानवतो लक्षणवचनामिति या ममेयानन्तरं क्रममाप्तिः साऽभिधीयते ।। समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्य- व्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ समानानेकधर्मोपपत्तेरिति सूत्रम् | तत्र समानधर्मोपपत्ते- स्नेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेश्व(१) त्रिविध एव संशय इत- रपदविशेषणाद् भवतीति सूत्रार्थः । तव विषयस्वरूपानवधा- रणात्ममा प्रत्ययः संशयः समानधर्मादिभ्य उत्पन्नो विषयस्य विशेप नावधारयति यः स संशय इत्युच्यते । मत्ययो ऽनवधार- णात्मकश्चेति व्याहतं ? प्रसयस्यैतत् प्रत्ययत्वं यदिपपावधारणा- (१) संशय इत्यधिक पुस्तकान्तरे।

·न्यायवार्तिके स्मकतं, न चेदयं विपयस्वरूपपवधारयति प्रसयत्तताई व्याहत भर ति। ना स्वरूपमसायनात स्वरूपमस्य प्रतीयते, न पुनरयं विषय स्वरूपमवधारयति अतश्च संशयः मतीयत इति मत्यय इति उच्यते । समानशब्दः साधारणार्थः समानत्य धर्मस्योपपत्तरिति सा- धारणस्पति यावत् । किं पुनरत्र साधारणं किं गुण आहो सामान्यामति ? यदि गुणः स न साधारणः । कस्माती एकद्रव्य वृत्तित्वात् परिमाणस्प, एकद्रव्यत्ति परिमाणं तत् कथं सा. धारणं भविष्यतीति । सामान्पमपि न युक्तम् द्रव्यातिला नर्भतं द्रव्ये वर्गो, किन्तु गुणे परिमाणे । न त परिमाणं वर्चमान सामान्य द्रव्पे संशयं कर्तुमुत्सहते । कस्मात ?गुणस्पाव धारिनत्वात् यत्ति सामान्यं सोर्थोऽवधारित इति । न । साधार णार्थस्यान्पया व्याख्यानात् । न चूमो गुणः साधारण इति । नापि मामान्यमाप तु सादृश्यार्थः पावहमों पूर्वमद्रास तपार्यो धर्मः ऊर्षवलक्षणो वर्तते तेन धर्मेण सहशोऽयं धर्म उपलम्पत इति । तस्योपपत्तिरध्यवसायः । यदुक्तं भवाते सदृशस्य धर्मस्पो पलब्धस्तदुक्तं मपति समानस्य धर्मस्योपपत्तेरिति। कस्मात पुनरेवं नोपते समानधर्मोपलभेरिति ? अनुक्तमपि यस्माद् गम्पते(१) गम्पमानस्पाभिधानं पर्यम् । केन पुनरेतद् गम्यते ?(२) इति वि. शेषापेक्ष इति वचनेन । कथं ? विशेषस्यापेक्षा आकाङ्क्षा सा चानु पलम्पमानविशेपे युक्ता । यदि घायं विशेपं न पश्यति विशे- पानुपट पैगम्पत एक सामान्य पम्पतीति । अथ पुनरसं न सामा न्यं न विशेष पदा विशेषापेक्ष इति व्यय पचनं स्यात् एन सापन गम्पने सामान्पमुपरपत इति । अप पोपटन्धित पर्याप एपोपपनिशद इति । उपपतिः पागम्यता मा चो. (१)मन्यते-पा०२०। (२)मन्यत-पा०२।

·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके २३ मूत्रम् । पलब्धिः । यः पुनरनुपलभ्यमानसद्भावो धर्मः सोऽविद्यमानव- भवतीति । का पुनविद्यमानस्याविद्यमानेन समानता ? प्रमाणा- नालम्बनलम् । अविद्यमानमपि प्रमाणस्यालम्बनं स्वतन्त्रं न भ- पति तदप्यनुपलब्धिलक्षणं प्राप्तमिति। विषयशब्देन वा विपयिणं मसाह-समानधर्मोपपत्तिशब्देन वा विषयी प्रत्ययो विधीयते । लौकिकं वा न्यायमनेन वाक्येनावरुणदीति यथा लोके वक्तारो भान्ति धुमेनाग्निरनुमीयत इति । न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रू- यते । अर्थपसायकत्वात वाक्ये दर्शनशब्दमनुजानाति धूमं दृष्ट्वा- ऽथानिरनुमीयते इति । अव्यवच्छदहेतोरिति वक्तव्यम्-यदिदं समानधर्मो- पपत्तेरिति पदमेतस्मिमध्यवच्छेदहेतोः समानस्य धर्मस्योपपत्तेरिति वक्तव्यम् । न हि केवला समानधर्मोपपत्तिः संशपकारणमन्यथा छतकवादिनाऽपि संशयः स्यात् समानं हि कृतकत्वं सर्वानिया. नामिति, व्यवच्छेदहेतुत्वान्न भवति । न । समानार्थापरिज्ञानात् । ध्यवच्छेदहेतुश्च भवति समानश्च धर्म इति न युज्यते, व्य. पच्छेदहेतुर्नाम विवक्षिततनातीयत्तित्वे सति पो विजातीयात्तिः स व्यवच्छेदहेतुः तस्य च समानार्थता नास्ति । समानो हि धर्मों यो विवक्षिततजातीपतित्वे सति अन्यजातीयत्तिः । तस्मा. दव्यवच्छेदहतोरिति न बक्तव्यम् । सोऽयं साधारणो धर्म उपलभ्यमानः संशपहेतुः । कि के. पल इति ? न केवळः । कि तहि ? उपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्था- तश्च । पदि चोपलन्ध्यनुपलब्धी न व्यवस्थिते भवत इति । किमेतावन्मानं साधनमिति ? नेत्युत्पते । पाद विशेषाकासा भव- ति समानधर्ममुपळभते उपलब्ध्यनुपळभी न व्यवतिष्ठते इदन्तया वाऽनिदन्तया या । विशेषाकाङ्गायां च ससामर्थतन्देहो भवतीते । १२ ·न्यायवार्तिके किमिदं समस्तं कारणमसमस्तं वा ? समस्तमिति घूमः । यदि समानधर्मोपपत्तेरिति केवल मुपेत उपलब्धविशेषस्पाप सामान्यत उपलब्धिरस्तीति तस्याऽपि संशयः स्यादिति । पदि पुनरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च संशय इसेतावदुच्येत अनुपलब्धसामान्यस्यापि काचदुपलब्ध्यनुपळन्ध्यव्यवस्थाऽसीति संशयः स्यात् इति । विशेषापेक्ष इसेतावति चोच्यमाने ऽनुपलब्धप्तामान्यस्यापि कचिदिशेपस्मृतिरस्तीति संशयः स्थाद। एवं समानघर्पोपपत्तेलम्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्चेति पदयेऽपि नौपानमेवादिगतस्प न भवति संशयः । एवमुपलब्ध्यनुपलब्ध्यः पास्यातो विशेषापेक्ष इति पददये ऽभिधीयमाने उत्पन्तानुपल न्धेऽर्थे संशपः स्यात् । समानधोपपत्तविशेषापेक्ष इति चोच्यमाने सामान्पधर्मदर्शने ससपि विशेपाकावायां च सत्यामुपल भ्पनुपलन्ध्याव्यवस्यानाप्न भवति संशयः । एवं च पदाऽपं द्रष्टा पूर्व सामान्पविशेषनन्तमर्थमुपलभते तत्र चोपलम्पनुपलब्धी उपस्थिो भवतः । सोऽयं द्रष्टा तस्माद स्थानात पदाऽवति, तोऽस्पापगमादिपविणकपीनिमिचादपाव- पपा विशेपा नाभासने, महाविपर्प सामान्यपत्रमासते, उपलभ्यः नुपलम्पी पुनर्परतिष्ठेने, विशेषायस्मृतिश्च नास्ति, न च सन्दियने तस्मादिकदिपदपयुदामेन समस्तं लक्षणमुच्यत इति । समानधर्मो- पपपलाध्पनुपरभ्यध्ययस्थान विशेषात इति चैकपदपर्यु: दामः कृतः। ममानोपपत्तेम्पलम्पनुपरन्ध्यव्यवस्या समा नपोपपरिपाका इति च उपलगनुपलपव्यवस्माता पियो पापेश इति च द्विपदपदामा कर समस्तपदपग्ग्रिोणा यमान मपानोपपतपमानुएलपपमपा शिपासोरि म: मंत्रप इस्याह । तन जापान सपानमसामिनि कि.

·प्रथमेऽध्याय १ आझिके २३ सूत्रम् । मर्प इति नानाविमर्पण विमर्षः 1 उभावौँ मशतीव(१) संशी. तिः संशय इस भावसाधनम् । करणलाधनं वा संशेते ऽनेनात्मा सुप्त इन भवति । क उपमार्थः ? अर्थानवधारणमुपमानार्थः । ए. तेनानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेश्चेति व्याख्यातम् । कोऽतिदेशार्थः यथाऽऽद्यपक्ष विपदपरिग्रहेण एकद्विपदपयुदासः कृतः नन्तरपोरपि द्रपन्यमिति । अनेकधर्मोपपत्तेः संशय इति भनेफस्याने कश्च धर्म इति केचित्----अनेकस्य धर्मोऽनकधर्मः भनेकस्य द्रव्पगुण- कपलक्षणस्य संपोगनत्वं धर्मः अनेकश्च धर्मः संयोगजवनि- गुणवानस्क्रियस्वक्षाणात्वानि शब्दे, तदेव मनेकधर्मोपपत्रः संशय इति केचित् । तदयुक्तम। समानधर्मोपपरिसत्र चरितार्थ- स्वाद । समानधर्मोपपत्तेरिसनेनैव यथैकोऽनेकष्टत्तिः पश्चानक- एकत्तिः स लभ्यत इति चरितार्थत्वाद न पुनस्नेकधर्माभि- घानेन भयोजनमस्तीति । अधानेकधर्मशब्दस्य कोऽर्थः ? असा. धारणो धर्मः । कथं पुनरसाधारणो धोऽनेकधर्म इसनेन समा. सपदेनाभिधीयते ? समानासमानजातीयविशेषकवाद जातीयमसमानजातीय चाने तस्माद्विशेषो-विशेषको धर्मः अने. कस्माद्विशेषोऽनेकर्म इति तस्य चानेकस्य धर्मो गया. वं सोऽयमनेकधर्म इति । एकानेकात्यपहेतुर्वा धोऽने- कधर्मः पत एप प्रत्ययो भवतीदमेकपिदमनकमिति । तत्रै कमस्यपहेतुरभेदः अनेकमसयहेतुर्वा धर्मो विशेषः यथा ब्दस्य विभागजचम् । सामान्यविशेषसमवायेभ्या शब्दस्य सदादिना विशेषण निर्भक्तस्प तस्मिस्तु द्रव्यं गुणः कर्म वेति विभागजवाद संशयः । न हि किश्चित द्रव्यगुणकर्मणामन्यतम (१) स्पृशतीवपा२पु। समान- ·९२ न्याययवानिके विभागाजायमानं दृष्टं सर्वप्रासम्भवाद विभागनवं संयं करोति सर्वतो व्याहत्तेरिति । ननु च विभागजो विभागो वि. अते गुणः । ससम् अनभ्युपगतविभागविभागस्यैतदेवं भवति । पः पुनरभ्युपगतविभागजविभागः तस्यायं निर्णयहेतुः गुणः शब्दो विभागजवाद विभागजविभागवदिति । अस्तु पात. स्यापि विभागजविभागासमवापिकारणकत्वात विभागजविभागा- समवायिकारणकः पान्दो नान्यः पदार्थ इति । तदेवं विमा. गजत्वं विभागजविभागासमवायिकारणवं नर्ते शन्दाभव तीति सर्वतो पातः संशयहेतुः । तुल्यजातीयवान्तरमृतेषु विशेपस्पोभपया हपृत्वादिति । समानधर्मोपयोगाद्वाऽसमानो. नेकधो भवति । पद्रा द्वपस्यापि संमायकारणत्वेनोपनातस्य स. मानधर्मस्पासमानस्य च समानस्य धर्मस्योपयोगादनुपयुक्तो- ऽममानः सोऽनेकशन्दस्य विषपविशेष इति । कस्मात् पुनरेवमेव नोच्यते समानासमानधोपपत्चरिति । नै शायमभिघातुम् अनेकस्माध्यावृत्तो यो धर्म इति अपं विग्रहो न सम्पने लाघवं या प्रपोजनमेकासरापचपाद लाघनं प्रयोजनमा प्रित्यवमभिधानं था। पपनेकधर्मार्थोऽसाधारणार्थः अमाधारण पर्मः संशपकारणमिति, नेदं निरात्मक जीवशरीरं अमाणादि. परवप्रमादिस पाप्पसापारणलात् मंशापहेतुः मातः । नैप दोष पथर माघारणो धर्मः संमायहेतुरिति नान्वपिनः साधारणत्वे सनि गरगहेतुनं भवनि अन्नपन्यभिचाराद । पर व्यतिरेकि- गोपि सत्पमापारणसे विपर्ययमम्बन्पत्यापभिचारादेवभाग इति । तम्याग्नेत्तिस्वमनेत्तिलं गायकारणले निर्णयातुने सानु मि!ि माघारणामापारणव मनि व्यभिमारापभिषा- से मंशपनियोन् । यो व्यापारी स मंशयोतुः पोऽव्यभिचारी ·. मयमेऽध्याये १ आहिके २३ सूत्रम् । ९३ स निर्णयहेतुरिति । यदि तभयोपभिचारित्वात संशयहेतुत्वं ननु समानधर्मोपपत्तेरित्पनेनैव गतमेतत् गतार्थत्वात् न संशय- हेतुत्वेन पृथक् उपादेयपिति । सत्यम् । न व्यभिचारितामन्तरेणा- न्पत संशयकारणमपि तु व्यभिचारितायां ससा विधीयमानः व्यभिचारः प्रतिषिध्यमानव्यभिचारश्चेति भेदः समानधर्मोप. पत्तेरित्यनेन विधीपमानव्यभिचार उपदिश्यते विभागजवा- दित्यनेन प्रतिपिध्यमानव्यभिचार इति । एतावता पृथग- भिधानम् । ननः पर्युदासविषयत्वादन्यभिचारिधर्मयोपानपातोऽनेक- धर्म इति केचित्--एके वनेकधर्म इत्पन्यथा व्या. चक्षते एकस्मादन्योऽनेकधर्म इति । एवं घ विरुद्धाव्य. भिचारिधर्मद्वयोपनिपातो कभ्यते पं प्रति तर्कमाहुः स च सं. "मायहेतुः पथा श्रावणत्वकृतको शब्दस्येति । तदयुक्तम् । असम्भवात् । न ह्यच्यभिचारिणी विरुद्धावकस्मिन्नर्थे धर्मों सम्भवतः वस्तुनो द्वैरूप्यासम्भवाव पाभावव्यभिचारिणौ स्या- ताम् एकं वस्तु यात्मकं भवेत् । न चैतदस्ति तस्मानो- भाषष्पभिचारिणाविति । न चायं प्रयोगो युक्तः । कय- मिति ? पदि तावदेवं प्रयुक्ने यथा प्राक्तनो हेतुः तथाऽप- मपीति । प्रसिद्धन व्यपदेशा भवन्तीति सिदं पूर्वस्य हेतु. स्वम् । विरुद्धार्थप्रतिपत्तिवाधितत्वादुत्तरस्यानभिधानम् । अथैवं क्रियते यथेदं द्वितीयमनुमानं न भवति तथा प्राक्तनमपीति । एव- मपि प्रतिपन्न द्वितीयानुमागस्यासापकत्वम् । अथ विरुदधर्मावकत्र सम्भवत इति सम्भवान्न विरुद्धौ । कश्च विरुद्धार्थः कि सहासम्भवः आहो विरुद्धार्थसाधकत्वम् अथ स्वरूपमिति । यदि सहासम्भवः स नास्ति दर्शनाद । अथ विरुद्धार्थ ·२४ न्यायवार्तिके ज्ञा भवति चेत् । माधकत्वं विरोधः तदपि न युक्तम् वस्तुनो यात्मकत्वास- म्भवात् । यदि विरुद्धार्थमाधकत्वमनयोधर्मयोभवेत् एकं वस्तु यात्मकमापधेत । अथ स्वरूपमनयोविरुद्धमिति न किञ्चिद्धा- धितं भवति यस्मात् कृतकलं न श्रावण श्रावणत्वं वा न कृत. कत्व तस्मान्न संशय इति । उपेत्य वा विरोधं पदि विरुद्धा भ्यां कृतकत्वश्रावणवाभ्यां शन्दे संशयः क्रियते स विशेषा- दर्शनादुपजातः कस्य दर्शनानिवर्तते । न हि विशेषदर्शने सति विशेपाकासा भवति यथोपलब्धसामान्यस्य विशेषाका- । प्रत्यक्षतो नितिष्यत इति न । योऽनुमानाभ्यां सन्निपतिताभ्यामर्थे संशयः स प्रत्यक्षानिक तिष्यत इति । तम्न युक्तम् । प्रत्यक्षाविषयत्वात नायमर्यः मत्यक्षस्य विषय इति किं शब्दोनियोऽनित्यो वेति । आगमानि- यतिप्यत इति चेत् । न । आगमस्य च विचार्यमाणस्वाद-आगम एवायं रिचार्यते किं शन्दो नियोऽधानित्य इति न चापं मसस विपयो नागमविषयः अनुपानोपमानाभ्यां च नायं परिच्छेत्तु श: क्यते सोऽयमनिवर्यः संशयः प्राप्तः। भवतु किं नो वाध्यते ? कर्ष न बाध्यते । यदा व स्वन्तरपरिच्छेदकमनुमान न भवति यथा- ऽनित्या बुद्धिः कृतकवादिति इदं सलु कृतकत्वं शब्दे दृष्टं स चानवधारितस्वभावो नित्योऽनित्य इति । तत्र चौपलभ्पमान कृतकत्वमन्पत्र युद्धादौ संशयहेतुरिति सर्वमनुमानमनित्यत्त्वसाधक न स्पार | सर्व चानुमान न्यायो यापत इति । यश्च न्यायोs. नुमानमूलमुछिनति नासो न्यापविदा युक्तोऽभिधातुम् ! नित्या. सम्मवाद नायमस्मान्यायो वायने परप नित्यं किश्चिदस्ति तस्य विरुदाव्यभिचारी भवति। भस्माकं तु पक्षे नित्यं किञ्चिन्नास्तीति। न! पाधापरिझानाव-नभाता वापविषयोऽवलोकिता किन्तु नि ·प्रथमेऽध्याये । आहिके २३ सूत्रम् । । स्यमस्माकं नास्तीति एतावन्मानमवलोक्य परपक्षे दोपो ऽभिधीयते इति भवतामपि पक्षे विरुद्धाव्यभिचारी कृतावकाशः । कथम् ? समतिघं विज्ञानं सत्त्वाद्रूपवदित्येकः, अप्रतिषं विज्ञानं नीरूपत्वा- द्वेदनावदित्यपरः । तदेवमव्यभिचारिधर्मद्रयोपनिपातान समति नाप्रतिघं सिद्धयेत् तस्मादपन्यायोऽयं विरुद्धयोश्च धर्मयोः सन्नि- पाताच्छन्दे संशय इति । धर्मयोः सातत्यादभिलापानुपपत्तिः नायमतद्धर्मा कदाचिदापे शब्द उपलभ्यते सततं तु तद्धमैव भ. चति श्रावणः कृतकश्चोते अभिलापो न स्थान नित्योऽनिसोवेति । न हि कदाचिदयं द्रष्टा एकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुपुरुषधर्मायुपल. भमानः शक्नुपादक्तुं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । नैवं भविष्यतीति । व्याहतमुच्यते । ननु च भवताभिधीयते नित्य इति मयाप्यभि- धीयते अनित्य इति कथं नाभिलप्यते सोऽयं विरुदाव्यभिचारी- न्यायो विचार्यमाणः सर्वथाऽनुमानं वाधत इति अलमनेन । अथ कृतकतश्रावणत्वे सहित सम्भूप हेतू भवत इति ? तथापि कृतकत्व. श्रावण सहिते न विभागजवादन्यत्रासम्भवाञ्च संशयहेतू भवतः सोयमस्माद्भिद्यते पथैव विभागजत्वमन्यायत्तित्वादसाधा- रणं शन्दे संशयं करोति तथा कृतकत्वश्रावणवे अपि शाब्द- हात्तत्वादन्यत्रासम्भवाच संशयहेतू भवतः सोऽयमसाधारण एवन धर्मान्तरमतः तद्ग्रहणेनैवार्य सङ्ग्रहीत इति तस्मादेकस्मादम्पो धर्मोऽनेकधर्म इति न वक्तव्यमिति । यदा पुनरेवम्भृतौ धर्मावेकस्य वस्तुनो भवतः तदोपलब्ध्रा तस्य वस्तुनः किं प्रतिपत्तव्यमिति तदा तयोरेव धर्मयोः सामर्थ्याधिगती यत्नः कर्तव्यः नोभावती साधने, कतरोऽन साधनं कतरश्चन साधनमिति सामर्थ्याधिगमे यत्रः करणीय इति । यत्नश्च क्रियमाणोऽनिसत्वसाधनेष्वेत्रावतिष्ठत इति । कुतः ? नियतस्य प्रमाणवाधितत्वाद वचोपरिष्टास्यामः ।

·न्यायवार्तिके तदेवं व्यवस्थितमेतत् अनेकथमोपपत्तेरसाधारणात् धर्मात संशय इति । विमतिपत्तेः संशय इतिव्याहतार्थवादो विप्रतिपचिशब्दस्पार्थों व्याहतार्थवादविपपत्तमुपलभमानस्पोपलम्ध्यनुपळध्योश्चाष्पव- स्थाने सति द्तविशेषानुस्मृतौ च सखां संभापो भवतीति । तत्र समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थ उपलब्ध्यनुपलब्धी पुनतिस्थे इति भाष्यम् । तत्रोपलव्ध्यनुपलब्धपोस्तावत् पृथक् संशयकारणत्वं न भवतीति चचितमेतत् । समानोऽनेकश्च धर्मो शेयस्थ इत्येतदपि न बुद्धयामहे । किमत्र धर्मः संशपकारणमथ मानमिति । न धर्मः संशयकारणमित्यनेकपा समर्थितम् । समानानेकधर्मज्ञानं तु संशय कारणं तच्च ज्ञातरि वर्तत इति नास्ति भेदः । समानानेकधर्मयोस्तु पृषगभिधाने उक्तं मयोजनम् विधीयमानप्रतिषिध्यमानधर्म- भेदादिति । विमतिपत्तरित्ययं वक्तृगतः संशयहेतुः । केऽत्र सम्पमतिपन्नाः के पिध्येति श्रोत सन्देहो भवति एतावता भे- देन पृथगभिधानम् । समानधर्मः सर्व एवायमिति चेत् समान मोपपत्तेरनेकधर्मोपपत्तेविमतिपतेश्चेति(१) सर्व एवायं समान धर्मएवाऽभिधीयते तस्माद्वैपयात् पृथगकोपपतविपतिपश्च शते न प्रयोजनमस्ति । अत एवं कर्तव्यम् । समानधोपपत्र- विशेषापेसो विपः संशप इति । न। सूत्रार्यापरिज्ञानात सूत्रार्थ- मपरिज्ञापवैतचोद्यते । यथा च भेदः समानानेकधर्मोपपतर्विमात- पत्तेश्चति तया पणितम् । अपरे पुनः समानधर्मोपपत्यादिभिः पदैः पृथक् पञ्चविघं संशयं पर्णन्ति । समानधर्मोपपत्तविशे- पापेक्षो विमः संशय इति एवं शेपेषु पदेषु । तन युक्तम् । प: (१) समानधर्मोपपत्तेपिंशेषापेक्षा विमपंधमतिपति- १०। विमर्शधेति कचित् ।

·प्रयमेऽध्याये १ आहिके २३ सूत्रम् । । लम्पनुपलभ्यव्यवस्थापाः पूर्वपदविशेषणवान समानधोप. पत्ती सत्यामुपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थायां च सत्यां विशेषापेक्षो विपर्षः संशय इति सवार्यः। एवमनेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपचेश्चेति वा- व्यम् । तस्मानोपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्था पृथक् संशपकारणमिति । उपलब्ध्यनुपलब्प योविध्याव(१) संशयो न युक्तः, कुतः ? लोक- विरोधाव-उपलब्ध्योविध्यात संशपो भवतीति ब्रुषाणो लोकं वाघते । कथमिति ? यस्किश्चिदयमुपलभते सर्वत्रास्य संशपेन भवितव्यप । कि कारणम् ? उपलभ्यपानं द्वधा भवति । उपल- ध्योविध्यात्तु यः संत्रायो भवति तस्य कुतो निवृत्तिः ? विशेषदर्शनानिवर्तते इति चेद विशेषष्वप्येवं-य पते विशेषा उपलभ्यन्ते कियते सन्त आहोऽसन्त इति यावद्यावदुपलभ्यते सर्व घोपलब्धिद्वविध्याद संशय इत्यनिवार्षः संशयः। एवमनुपलब्धिद्वै- विध्ये ऽपि वक्तव्यम् । न चास्य कचित समाचासः स्यात् । - दाऽपपपवरकादी सादीनुपलमते तदा सर्पवत तद्वेश्म उता- सर्पवदिति संशयः अयपि संशयोऽनिवर्य एवेति सर्वत्रावा- सो न स्यात् । येषां च पञ्चविधः संशय इति सूवार्थ: तेरप्यस्य कारणकृतो भेदो वक्तव्यः स्वभावकृतो वा। तय दि कारणकतो ? न पञ्चविधो, ऽनेकरूपः संशय इति प्राप्तम्।अथ समावभेदात ? न, स्वभावभेदस्यासम्मवादेकरूपः संशयः सं. गीति संशय इति । तस्मात् पश्चविधः संशय इति न सूत्रार्थः । समानधर्मग्रहणान संशयो धर्मिविषयत्वात्-यदिदमुच्यते समानधर्वोपपत्तेः संशय इति । तदयुक्तम् । घर्मिविषयत्वात् । न हि सपाने धर्म उपलब्धे धामणि संशपो (न) युक्तः धर्मध. मिणोर्भेदात् । न हि गवि दृष्टे अश्वे संशयः (धर्मिणश्चा- (१) मत्र 'च' इति तात्पर्यटोकातोऽधिकमवगम्यते । १३ ·९८ न्यायवार्तिके दृष्टवाद नानुपलब्ध न निर्णीतेऽर्थे संशयो भवतीति च व्या. घात: । धर्मर्मिभावात् संशय इत्येके तावत् परिहार युवते -धर्मे दृष्टे धर्मिणि संशयः धर्मधर्मिभावात् । न पुन गवि दृष्टे अश्ने संशयो भवति ) धर्ममिभावानुपपत्तेः । न । नानात्वानिटत्तेः, न हि धर्मधर्मभावेन नानात्वं निवर्तते । अध धर्मर्मिभावो नियामकः ? इच्छादिसूत्रं तर्हि व्याहन्य- ते । कमिति ? इच्छादयः प्रतिसन्धानादात्मानं गमयन्तीति सूत्रार्थः । अत्र परः मत्यवस्थितः कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धा- नापति नानात्वस्यावापनादित्यनेन निवर्तेत । इइ पुनर्भवता थर्मिभावादिति पुन बता नानात्वमेव धर्मर्मिभावनि- यामामुच्यत इति शक्नुयात् परोऽपि वक्तुं कार्यकारण- भावो नियामक इति । तस्मादपव्याख्यानगैतद धर्ममिभा- वाद संशप इति । अथ समानधर्मोपलब्धेरन्यस्मिन्ननुपलब्धे धर्मिणि संशपो भवतीति कः परिहारः ? । अयं परिहारः पहुग्रीहिः समासोऽतो धर्मिणोऽभिधान-समानधर्मोपपत्तैरिसने- न पदेन बहुवाहिसमासे धम्व व्यपदिश्यते । कथं ? समानो स भवति समानधर्मा समानधर्मण(१) उपप: तिः समानधर्मोपपत्तिः । किमुक्तम्भवति ? समानधर्मवतो धर्मिणो दर्शनादिति। विशेपापेसो विमर्पः संशय इति विशेषापेक्षा विशेपस्मृत्य- पेक्ष इति । अय सा विशेपस्मृतिः किंविशेपरिपपा(२)कि संशय पों पस्य ("एतन्मध्यस्थः पाटोऽनुपयुक्तः इति सूचित २ पु०। (१) समानधर्मगत इति-पा० २ पु० स प प्रमादिकः । (२) कवासी विशेष मेति किविशेषः अनुपसाधपूर्ण थियो स्पत्य इति वाटी01 .

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके २३ सूत्रम् । विषयविशेषविपया उतान्यविषयेति ? योसौ संशयस्य विषयः तं समानधर्माणमुपलभते तस्यायं निशेषाननुस्मरति उतान्यस्येति । यदि तावद तस्य ? तन्न युक्तं तविशेषाणां कचिदननुभूतत्वात्- योऽर्थः पूर्वमुपलब्याविशेषः तद्गतान् विशेपाननुस्मरतीति युक्तम् त- द्विशेषाणामनुमृतत्वात, यदा पुनरपमनुपलब्धपूर्वविशेषः सामान्यत उपलभ्यमानः सन्दिह्यते तत्र विशेपानुस्मृतिः कथम् ? तद्विशेषा- णामननुभूतत्वादिति । न । सामान्यवचनत्वात् । विशे- पापेक्ष इति सागान्यवचनं पुनरनेनावधार्यते तस्य वान्यस्य वेति । यदा तद्गता विशेपाः मुस्मूर्पिता भवन्ति तदाऽनुभूतेषु वि. शोपविषया स्मृतिः, यदा तनुपलब्धपूर्वे ऽर्थे संशपः तदा सादृश्या- दन्यगतान् विशेषान सुस्मूर्पत इति । एवं तावश्यस्थितं त्रिविधा संशय इति । न अनेन च संशयलक्षणेन यान्यविरुद्धानि मंशयल- क्षणानि तान्यपि संगृहीतानि । यथा काश्यपीयम्(१) "सा. मान्यप्रत्यक्षात् विशेपामत्यक्षात विशेषस्मृतेश्च संशय" इति । अस्याः सामान्यप्रत्यक्षादिति सामान्यवतः प्रसक्षार्मिण इति, पुनरय पदार्थः सामान्यस्य मसक्षादिति । वि. पामत्पक्षत्वमव्यवस्थितविशेषत्वं नास्मिन् विशेषा व्यवस्थिता इति, विशेषस्मृतेश्च संशय इति समानम् । कथं पुनरनेन सूत्रेणासाधारणोऽपि लभ्यत इति ? लभ्यते व्यभिचरितत्वात - व्यभिचारि साधारणं तचासाधारणे ऽपि व्यभिचारित्वम- स्तीति लभ्यते । अनेकधर्मोपपतिस्ताई पृथन पठितव्या अन्वयव्यतिरेकभेदविवक्षायां पृथगभिधानं पुनः संशयकारणभे- दविवक्षयेति । ये त्वत्र विशेपामयक्षाद्विशेषस्मृतेश्चेतिपदयोः (१) कपादसूत्रम् २ अ०२ ० १७ सू०।

·न्याययवार्तिके पौनरुत्यं वर्णयन्ति–सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशय इसभिधीयमाने किल गम्यत एतद्विशेषाप्रत्यक्षादिति, न it कश्चिद्विशेषान् प्रत्यक्षान् स्मरति । तन्न । सूत्रार्यापार- ज्ञानात् । नायं सूत्रार्थः विशेषाणामप्रत्यक्षसमिति । अपि स्वव्यवस्थितविशेषत्वं-नास्मिन् विशेषा व्यवस्थिता इत्पतो नायं दोषः इति । अन्ये(१) तु संशयलक्षणमन्यथा व्याचक्षते-साधर्म्य. दर्शनाविशेषोपलिप्सोविमर्पः संशय इति । तैरपि साधर्म- स्पावधारितत्वात् संशयस्य विषयो वक्तव्यः। धर्मीति चेव- मन्क्तः संशयस्य विषयो धर्मी ?। सत्यमुक्तो न पुनर्युक्तः । कथं न युक्तः ? यदि तावद्धर्मव्यतिरिक्तं धर्मिणमभ्युपैति व्याहतं भ. वति । धर्मधामणोश्च नानात्वाभ्युपगमे धर्मस्यावघृतत्वात धर्मि- णश्चादृष्टत्वात न संशय । न ह्यन्यस्मिन् दृष्टे ऽपत्र संशयो भव- नि । अयाप्पस्मद्दिशा साधाभिधानेन धवोपेत ? तम युक्तं सधर्मणो भावः साधर्म्य, साधम्र्पमिति च भावाभि- धानेन धर्मोऽभिधीयते न धर्मी, न च युक्तोऽन्यस्य दर्श- नादन्यत्र संशय इति । अथार्यान्तरमा नाभ्युपैति ? तथापि साधर्म्यस्यावतत्वात् क ? संशय इति । यदि चायं धामणं नोपलभते कस्यायं विशेषमुपलिप्सेत । न हि साधर्म्यस्प विशे- पाः सम्भवन्तीति । अथ सामान्यदतो विशेषा ? इति । तम्म, तस्यादृष्टवादित्युक्तम् । न सामान्यस्प विशेषाः सन्तीति सा- मान्पवतो विशेपा भवन्तीत्येवं ध्रुवता सामान्यविशेषतता भेदोऽनुमातो भवति । व्पर्धश्चाभिधानं न सामान्यस्य विशेषास्त. दगो विशेषा इति । उपलब्ध्यनुपलब्धिव्यवस्याने च साध- (१) यौना।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिक २४ सूत्रम् । Hदर्शन साप वियोपोपालप्सायां च न संशयो भवतीति | उपलभ्यनुपलब्यव्यवस्थात इति वक्तव्यम् भनेकधर्मदर्शना- दिति च । समानानकधर्मोपपवेरियेवमादिवाक्यं संशयलक्षणं तद्विचार्यले किन्तावदयं कारणोपदेश आहौ संशयास्वरूपावधारणमिति ।। यदि कारणनिर्देशो? ऽत्यल्पमिदमुच्यते समानानेकधादिभ्य इति, अन्यान्यपि संशयकारणानि, तान्युपसंख्येयानि । यथाऽSEम- मनासंयोग-आम्वरस्य आत्ममनासनिकर्ष, इन्द्रिपार्थसनिकों चाणस्वेति । अथ स्वरूपावधारणं ? कारणनिर्देशोऽनर्थक: संगीतिः संशय इति वक्तव्यम् । अस्तु तावत कारणावधारणम्। ननुक्त कारणान्तरपप्युपसंख्येयमिति ? न, नेदं कारणावधारणा- धमपि स्वसाधारणकारणनिर्देशोऽयम् । तस्मादिन्द्रिपार्थसनिक- पोदीनाममसनः । कुतः । पस्यक्षसाधारणत्वात् । स्वरूपनिर्देशो का भवतु इदमेवास्प स्वरूपं समानधर्मादिभ्यो जन्मेति । सोऽय- पेवम्भूतः संशयो विचारागतयोपादीपते । संशपद्विपप्पो- ऽपि विचाराङ्गम् सोऽपि पदार्थलेन वक्तव्यः ? सत्पमसी प- दार्थो न तु विचाराङ्गामियतो नाभिधेयः । कथं न विचाराष्ट्र! पया सन्दिग्धस्तविशेषमतिपत्त यतो नैवं विपर्यस्त(१) इति इत्यतो न्यायविधानतात नाभिधीयते । यममधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ यममाघकृत्य प्रति तत् प्रयोजनम् । यमविकृति व्यवसायोऽधिकारः । कस्प व्यवसाय: । मुखदुःखसाधनानाम् । इदं मुखमानमिति ज्ञाता दुःखात मयतते इदं दुःखसाधन- (१)विपर्ययस्थ-तिरपु ·१०२ न्यायवार्तिके यिति चाधिगम्य दुःखहानायेति । मुखदुःखयोरवासिहाना- भ्यामयं लोकः प्रयुज्यत इति मुखदुःखाप्तिहानी प्रपोज- नमिति । अनेन च प्रयोजनेन सर्वे ऽर्थाः समृहीता भवन्ती- ति । एतस्मिंश्च सूत्रार्थे परस्य दोपवित्रक्षया चोधमानस्य वक्तु- पशक्तस्य व्याहारो लौकिकोऽयमर्थः प्रयुज्यते ऽनेनेति प्रयोज- नमिति । न चानेन न्यायस्य(२) किञ्चित् क्रियत इति व्याया- ङ्गभावो नास्तीति । यत्चावलौकिकोऽयमर्थ इति एतत् नर्ते(२) मकृष्टता ककादन्यो वक्तुमर्हति-अयमेव च पदायों लौकिको न प्रमाणादय इति । कश्चासौ लौकिक इति ? यदि प्रमाणो- पपन इत्ययमर्थः ? अतिदोषोऽयं प्रमाणोपपन्नं न वक्तव्यमिति । अधान्पा लौकिकन्दार्थः ? तन्न बुध्यामहे कथमन्प इति । यदपि प्रयोजन न्यायस्याङ्गं न भवतीति । तदयुक्तम् । या खलु निष्प- योजना चिन्ता सा न न्यायामिति परीक्षाविधेस्तु मधाना- झं प्रयोजनमेव, तन्मुलखात् परीक्षाविधेरिति ॥ लौकिकपरीक्षकाणां पस्मिन्नर्थे युद्धिसाम्य स दृष्टान्तः ॥ २५ ।। लौकिकपरीक्षकापामिति सूत्रम् । बुद्धिसाम्यविषयो दृष्टा- न्त इति मूत्रार्थः । एवं चाकाशाधवरोध इति । यदि पुनरेवमय पार्यते लौकिकानां परीक्षकाणां च यो विपयः स दृष्टान्त इस लौकिकार्थो न दृष्टान्तः स्यादाकाशादिरिति । उदाहरणत्वेन तु लौकिकपरीक्षकविषयस्याभिधानं न तु लौकिकपरीक्षका- णामेति । (१)न्यायस्यतिस्थाने परीक्षाविधेः इति पा०२ पु०। (२)न ऋने--इति इंदः।

·प्रयमेऽध्याये १ आझिके.२६-२७ सूत्रम् । १०३ सोऽयं दृष्टान्तः सारूप्यव्युत्पत्त्पर्यो वा स्पादसि- दसाधनार्थो वा । याद ताव सारूप्पव्युत्पत्यर्थस्तदा नोपमा- . नाद्भियते । अथासिदसाधनार्थो नोदाहरणाद्भिद्यते । यापमान प्रमाणेऽन्तर्भावः । अधोदाहरणमवयव इति न पृथक् दृष्टान्तोऽस्ती. 'ति । इदं तूतरमपतिसमाधेियमिति पश्यामः । कस्माद त्रिय पाप्यपरिशानात् । एवं त्रुवता न दृष्टान्तो नोदाहरणं नोषमानं विज्ञातमिति । सारूप्यव्युत्पत्त्ययं तावदुपमानं न भवतीति ब- णितम् दृष्टान्तः सारूप्यव्युत्पत्पर्धः असिद्धसाधनाों वेति दृष्टा- न्तो न भवति । उदाहरणार्थमुदाहरणं वर्णयन्तो वक्ष्याय इति । तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः॥२६ ॥ सर्वतन्त्रमातितघ्राधिकरणाभ्युपगमसस्थित्यर्था- न्तरभावात् ॥ २७ ॥ इदमित्यम्भूतं चेति भाष्यम् । इदमिति सामान्यतोऽवगम- माह । इत्यम्भूतं चेति विशेषः । एतदुक्तम्भवति--सामान्य- विशेषवदर्याभ्यनुज्ञा सिद्धान्त इति । अस्पार्थस्य प्रदर्शनार्थ(१) सूत्रप तन्त्राधिकरणाभ्युमगमसंस्थितिः सिद्धान्त इति । किं पुनरिदं सूत्रं लक्षणार्थमाहो विभागामिति । किं घात ? यदि लक्षणार्थ तन्त्राधिकरणग्रहणं न कर्तव्यं एतावद्भावभ्युप- गमव्यवस्था सिद्धान्त इति । अथ विभागाध ? सर्वतन्त्रग्रहणं कर्तव्य मतिकादिवत । यथा प्रतिज्ञातदाहरणोपनपनिगमनान्यत्रयवा इति समस्ताभिधानम, एवं सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाम्धुपग- पसंस्थितिरिति वक्तव्यम् । लक्षणार्य च सूत्रान्तरं बकव्यम् । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राभ्युपगमसंस्थितान्तरभावादियस्प सूत्रार्यो(२) (१) अस्यार्थप्रदर्शनार्थम्-पा० २ पु०१(२) स्वस्याथों-दति साधुः।

·. १०४ न्यायवार्तिके ऽन्यो वक्तव्यः । अथेदं विभागार्थ ? -तथापि(१) पूर्व सूत्रं परिसज्यताम् । अप विभक्तानां पुनर्विभागः ? त्रिविधा चास्प शास्त्रस्प पत्तिरिति व्याहतम् । विभागश्च नियमाः । विभक्तानां विभागः किमर्थः १ । यदि नियमाः आधेन सूत्रेण कृतत्वान प्रयोजनमस्तीति । तस्मात् पूर्वमुत्तरं वा मुत्रमना- पंमिति । नानापम् । आयस्य लक्षणार्यलादुत्तरस्य वि. भागार्थत्वादिति । विभागश्च नियमार्थ इत्युक्तम् । एतेन अनेकथा भिन्नस्य सिद्धान्तस्य चतुर्पा संग्रह इति निषमं दर्शयति । अयाचं सूत्रं कथं लक्षणामिति । तत्राधिकरणा- नामनामभ्युपगम इति स्वार्थः । तन्वमधिकरणं येषामों- नां भवात ते तन्त्राधिकरणाः तेषामभ्युपगमतस्थिति(२) रित्यम्भात्रव्यस्था ।धर्मनियमः सिद्धान्तो भवतीति । किमुक्तम्भव ति ? योऽर्थो न शाखिनः तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति ॥ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः ॥ २८॥ सर्वेषां सम्पतिपत्तिविपया(३) सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । यया प्रमाणानि प्रमेयमाधनानि । न दृष्टान्तात सर्वतन्त्रीसद्धान्तो भियते विमतिपनिरिहापाति । मिद्यत इत्साह-दृष्टान्तो हि धादि भतिवादिभ्यामेत्र निश्चितः न पुनरेवं सर्वतन्त्रासिद्धान्त इति । अनुमानागमपोराश्रयो दृष्टान्तो नै सर्वसन्त्रसि- तत्राप (१)अधापि-पा०२पु.1 मयापीति कचित् । (२) अभ्युपगमं स्थितिः-पा०२ पु० । (३) सम्मतिपधियिषय इति कचित् ।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके २९-३०-३१ सूत्रम् । १०५ . द्धान्त इति । पधनुमानागमपोराश्रयो दृष्टान्त इति प्रत्यक्षेऽपि प्रमङ्गः प्रत्यक्षमप्पनुपानागमयोराश्रयः तत्कारणत्वात् । यः 'प्रत्यक्षविषयः सोऽर्थो दृष्टान्तोऽधिगतोऽर्थः कथ्यत इसनुमानाग- मयोराश्रयः, अधिगमसायनं तु प्रत्यक्ष, तस्मान्न प्रससे प्रसङ्गः ॥ समानतन्त्रसिहः परतन्नासिद्धः प्रतितन्त्रसि- डान्तः ॥ २९॥ सामान्यविशेषतरतां नियमेनाभ्युपगमः प्रतितन्त्रसिद्धान इति । यथा भौतिकानीन्द्रियाणीत योगाना(१)मभौतिकानीति सांख्यानामिति ॥ यसिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसि. द्धान्तः॥३०॥ वाक्यार्थसिद्धौ तदनुपड़ी योऽर्थः सोऽधिकरणीसद्धान्त इति । तस्योदाहरणं भाप्ये । यथेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शना- भ्यामेकार्थग्रहणादिति(२)। अपरीक्षिताभ्युपगमात तविशेषपरीक्षणम. भ्युपगमसिहान्तः ॥ ३१ ॥ अपरीक्षिताभ्युपगमादिति सूत्रम् । अपरीक्षितोऽमूत्रित इति । योऽर्थः सत्रेषु नोपनिबद्धः शास्त्रे चाभ्युपगतः सोऽभ्युपगमसि- द्धान्त इति । यथा नैयायिकानां मन इन्द्रियमिति । वैशेषिका- णां नैयायिकानां च श्रोत्रमाकाशमिति । अपरीक्षितः शास्त्रानभ्युपगतः स्पबुद्ध्यतिशयचिरूपाप-. यिषया परवुद्ध्यवज्ञानाच प्रवर्तत इति न युक्तम् । कुतः ? परावज्ञानस्यायुक्तत्वात् । यदि तावत् परस्यासा- (१) योगाना-वैशेषिकाणाम् । (२) गौ० मू० ३ ० १० १० ·न्यायवार्तिके . इति . न दुध्यागहे पति कर्मया मर्य बुद्धा नायं समर्थ इति प्रवर्तते तदाऽनेन न परः प्रतिपादितो भवति, किन्तु विप्रतिपादितः । यश्चाशः कि यस्प मतिपादपितव्यम् । अथ परिज्ञातसामर्थ्य पुरुषमवजानाति ! तदपि न । अशिपबुद्धिमतोऽवज्ञानस्यायुक्तवान् । तस्माना यं स्वार्थोऽशास्त्रिनाभ्युपगमः सिद्धान्त इति । सन एवायं पक्षः स्वमुखेनार्यापच्या वा विधीयत इति किमनेनातिविस्तृोनेति केचित् । पक्षपर्याय एवं मिद्धान्त इत्यपरे । पक्षस्य किलायं पर्यायः सिद्धान्त सिद्धान्तः पक्षपर्यायोऽयमिति सिद्धान्त इत्युपपन्नामाणकोऽयमर्थः तत्मसयादभ्युपगः म: पक्ष इत्यन्यतरतादिविनिपन्नस्यान्यतरं पस्तुनो पदुपादानं स पक्षः पश्च कारकशन्दो पश्च वस्तुश- ब्दो नेतौ पर्यायौ, अन्यथा परशुश्छदनमिति । परशुरिति का दा अभिधीयते यंदा पुरुपच्यापारनिरपेक्ष वस्तु सन्निधीयमा. नतयाऽत्रनिष्ठने, छेदनमिति च यदोद्यम्योद्यम्य दामीण निपात्य ते, नावेती छेदनपरशुशब्दौ वस्तुनः क्रियासम्बन्धापेक्षा प्रवर्तने इति । तया सर्व एव कारकशब्दा न क्रियामाचे पवनने । किन्लाई ? क्रियासाधने क्रियाविशेष युक्त इति । कारकशब्दश्च पक्षो न मिद्धान्तः । स कथं पर्यापो भविष्यतीति । सर्वतन्त्रसिद्धान्तश्च सपर्याय इति अहो ? पयश देषु कौशलं भदन्तस्य, पक्षो विचारणायामिष्टोऽयं इति चा. मिधीयो भविचारणीयशाधः पक्षेऽन्तर्भवतीति चित्रम् । अथ पुनः सर्वतन्त्रमिदान्त नै प्रतिपयने तेनापि सन्त्रिासदा न गिहनुनानेन तदसतप्रतिपादको न्यायोऽभिधेपः, 'न्यापाभ्युपगमः स सर्वमन्त्रीसद्धान्त इति व्याहतं सर्वतन्त्र ट्रव्यमा म वा - यचासो ·प्रथमेऽध्याये ? आहिक ३२ सूयम् । सिद्धान्तो नास्तीति । अथ न्यागगपि न प्रतिपघरो, अनिस्तो व्यायातः वचने वचने च, यदि तारन्यायोऽस्तीति मत्रीति मतिपादपति च नास्ति चति व्याइतम । अथ वीति न अपने- स्यार्थो न सिध्यति । तस्मात् सर्वतन्त्र सिद्धान्तो नाती. ति सम्भ्रमपानम् । इदं च तावत् भान् महव्यो जायो कि पक्षः सिद्धान्तसामान्यं भवनि, अथ संग्रहः पक्षमादेन सि- दान्तस्य, अथ सिद्धान्तस्य पक्षशब्दः पर्याय इति तद्याद तार- द सिन्हान्तसामान्य तन्नास्त्यव्यापकत्वाच । न हि पक्षाश- चतन्त्रसिद्धान्त च्याप्नोति असायवाद । यथा पत्ता न्यगु- णकर्माणि व्यामोति व्यापकत्वात सामान्यं भवति, न- वं पक्ष इति पर्यायशब्दोऽपि न भवतीत्युक्तम् । यादे च पक्षा सिद्धान्तपर्यायः सर्वतभासद्धान्तः साध्यो जायते । सर्वगन्त्रीस द्धान्तः साध्यश्चेति पायातः । अर्थापत्तितोऽधिकरणसिद्धान्तस्या- भेद इति चेत् अथापि मम्पेथाः अर्थापचिनोऽधिकरणप्ति- दान्तो न भियते, वाक्यार्थप्रतिपत्तौ तद्विपरीतवाक्यार्थप्रतिप. तिरपत्तिर्वाक्यानुपड़ी योऽयः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति ॥ पतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥३२॥ মনিল্লাহোৱৰণৗবনাননা: অষষধান বি- भागोदेशार्थ सूत्रम् । विभागोद्देशश्च नियमार्थः । किं विपन्न ? देशालय ऽपवयत्रं च यावर्ष, एके ताबद्यवये दशाश्या वाक्यम् । अपरे अपत्यामिति । उपनियमज्ञापना गतिवादीनां . भागोदेश इति । कथं पुनजिज्ञामादयोऽषयबा न भवनि ? पराप्रातिपादकत्तात् । परतिपादका ये वाक्याङ्गम्भा। इतरेतशणत्यापितनानाथवन्तो वाक्यानामुपयान्ति ते 5.

·;.« न्यायवार्तिके यत्रा: म. । वाक्याङ्गत्वमवयवार्थः । किं पुनर्वाश्यम् ? यस्य प्रतिज्ञादिभिरुपकृतस्प(१) विशेपावस्थापनमर्थः तद्वारप, बा. क्याथ संहत्यैते पञ्च निष्पादयन्तीत्यवयवा इत्युच्यन्ते, न पुनर्जिज्ञासादयः परमतिपादका इत्यतो न वाक्यस्यावयवा इति । निश्चितत्वाच-निश्चितश्च साधयिता भवति । नतस्प जिज्ञासासंशयी स्तः । प्रयोजनमपि साधनादेव गम्यते । श. क्यप्राप्तिश्चेति-नाशयमायोजकं वा कश्चित् साधयतीति तस्मात् प्रयोजनशक्यप्राप्ती अपि न वाक्यावयवौ । करणे तु जिज्ञासादयः समर्था इति भाष्यम् । प्रकरणमेते उत्थापयन्तीति न हि जिज्ञासादीनन्तरेण प्रकर• णस्योत्थानमस्तीति प्रकरणोत्यापका नावपयाः जिज्ञासा- दय इति । परमतिपादकत्वात्तु प्रतिज्ञादीनामयमधिकार इति ते उपदिश्यन्ते । व्यवयवमपि वाक्यं यथा न भवति तथोपनयनिगमनयोरान्तरमा वर्णपन्तो वक्ष्यामः ॥ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥ तेषां त्ववयवत्वेन सामान्पेन संगृहीतानामितरेतरवि शेषकं लक्षणमुच्या इति । साध्यनिर्देशः प्रतिशेति । तर महानीपघर्मविशिष्टो धर्मी साध्य सस्य निर्देशः प्र. विज्ञा-परिरहवचनम् । उदाहरणमनित्यः शब्द इति । सिदताद्धर्मिणो न साध्यतेति केचिन्-धर्मी किल धर्मल. क्षण: मिद एव मिदव माध्यो न भवति । नेप दोपः। मज्ञापनीयधर्मविशिष्टस्पति वचनाद । न चूमो घाममात्र साध्यपि तु मनापनीयधर्मविशिष्टो धमाल । यदि . जापनीपो ! न विशेषणम, अय विशेषणं ! न मन्नापनीयः, (१) यसपतस्य इति धचित्पाठः।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके 3३ सूत्रम् । नासिद्धं विशेषणं भवतीति सिदेनायं विशिष्यने न सा- ध्यनेति । समममजातं विशेषणं न भवतीति, मज्ञात वि- दमनित्यत्वं घटे शब्दस्य माध्यमिति । एवं तर्हि मान्द. स्यानित्यत्वं साध्यं न शब्द इति ? शब्दस्येति विशेषणान्न दोपः-शब्दस्यति ध्रुवता नानित्यलमा साध्यत्वेनानुज्ञापते न घर्मिपात्रं । कि तार्ह ? धर्मिणः मादस्प मज्ञातस्यानित्य. स्वस्यान्यधर्मत्वेन योऽयं विशपणविशेष्यभाव इतरेतरनियामकवेन नियमः स माध्यः स चोभयाश्रयो भवति । उभया- अयत्वे सति किमुक्तम्भवति ? धर्मी विशेषण धर्मों का वि. शेषणमिति(१) बान्द्रस्यानित्यत्वमनित्यत्वस्य वा गाब्द इति । धर्मी विशिष्यत इति युक्तम् सामान्यतोऽधिगतवा- विशेषतो ऽनधिगतत्वाच विशेषप्रतिपादकत्वाचानुमानस्प । न च पुनर्धर्मस्प सामान्याधिगमोऽस्ति । न नास्ति किमयं धर्मः श- ब्दस्य उतान्यस्य घटस्येति । एवं तहि शब्दे निसत्व मिसयमर्थः साध्यः तस्य व न कृतकवादियोग इति युक्तम् मज्ञापनीयधर्मविशिष्टो धर्मी साध्य: तस्य निर्देशः भतिज्ञा । उमयावधारणमालावन्यतरावधारणे च दोपः यदि साप- निर्देशः मतिज्ञात मतिज्ञालक्षणं ततः पूर्वोत्तरे द्वे अधारणे न कल्पते । कथम् ? साध्यनिर्देश एवं प्रतिज्ञोत प्रतिज्ञाऽरता, न साध्यनिर्देशः, प्रतिज्ञाऽन्यथा नास्ति, साध्यनिर्देशोऽन्यथाऽप्य. तीति माप्तम् । ततश्च साध्यनिर्देशो म मतिज्ञाऽवतानोन सा. ध्यनिर्देश: लक्षणं व्यतिकित्वादिति । अय साध्यनिर्देश पति- वेति माध्यनिर्देशोऽवता, न र प्रतिज्ञा, साध्यनिर्देशो ऽन्य- था नास्ति, प्रतिज्ञाऽन्यथा ऽप्यस्तीति ! एवमपि सा-निर्देशोन (१) घी विशेभ्यो धर्मो विशेषणमिति २पु- पा ।

·११० न्यायवार्तिके चाम्पा गतिरस्ति प्रतिज्ञालक्षणम् अव्यापकत्वात् । यदाप व्यतिरेकि तदप्य. लक्षणम् यथा विपाणित्वं गोः । यदप्यव्यापकं यथा गन्ध वचं द्रव्यस्प । अथ पूर्वोत्तरे अधारणे न क्रियते ? तथापि किल वाक्यमनर्थक भवति, न तस्मात् साध्यनिर्देशः पातशेति न युक्तम् । सर्वस्मिन् वाक्ये ऽवधारणमिति तु न बुद्ध्यामहे-तद्यथा- गोपालकेन मार्गे उपदिष्टे एप पन्थाः श्रुघ्नं(१) गच्छनीति नाव धारणस्य विषयं पश्यामः, अवधारणस्य तु विषयः सामान्यश्रुतौ निपमा-पेन वाक्येन ममानश्रुसाऽनेकार्थो गम्यते तत्रातिप्रसक्ता- चतिमसङ्गनिराकरणार्थमवधारणमिति, न पुनः साध्यनिर्देश: मतिज्ञत्युक्ते कचित् मतगोऽस्ति यनिराकरणायाधारण क्रिपेत । सर्वत्र च सावधारणं कुर्वाणो लोकं यात इति । पत्र च विशेषणस्याकाशस्तवावधारणस्यापीति नायं दोपः पूर्वोत्तरेऽधारणे न कल्प्यते इति । ननु साध्यनिर्देशः प्रतिशेत्युक्ते साध्ययोहेतु दृष्टान्नपोरपि प्रसङ्गो यथा नित्या मान्दश्चाशुपत्वात् निस्पः शन्दोऽस्पर्शवादबुद्धियचेनि । न । सू. घायपरिज्ञानात् साध्यनिर्देशः प्रतिमति प्रज्ञापनीयधर्मविशि. एस्प धर्मिणः परिग्रहवचनम् । न च चाशुपत्वं प्रमापनी- यधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः परिग्रहवचनमपि तु धनिर्देशो- ऽपम् चाक्षुपत्वादिति । तथा बुद्भनिसवमाप । अय पुनः साध्यनिर्देशग्रहणादमाध्यनिर्देशनितिः-साध्यनिर्देशन- हणा किलामाध्यनिर्देशो निर्यते । असाध्यं च दे॒धा लि. दपनुपपद्यमानमाधनं च तत्र साध्यनिर्देश इत्यनेन व. चनेनोमपं निवसंते मिद्धगनुपपद्यपानमाधनं च । तत्रानुः (१) भुमं नगरम् । ।

·प्रयमेऽध्याये १ आहिक ३३ सूत्रम् । पद्यमानसाधनं शब्दाचाक्षुपवं बुद्धिनित्यत्वं च । तस्मान्न तत्र प्रसङ्गः । अथ पुनः कृतकवायपतरपक्षसिद्ध साध्यतपाप्युपाद- दीत तदा कृतकलादेः माध्यनिर्देशस्य प्रतिज्ञात्वं प्राप्तमिति। नैप दोपः विकल्पानुपपत्तेः यदि तावदेवं ब्रवीति कृतकावं साध्यमिति ? तदा सूत्रापरिज्ञानादिति परिहारः । अथ कृतका शब्द इसनद साध्यमियेवं प्रत्यवतिटते, तदाभ्युपगम एर दोपत्वेन दर्शित इति न किञ्चिदयाध्यते । यच्चेदमु. च्यते--असाध्यनिर्दशनिवृत्तिद्वारेण साध्यनिर्देशः प्रतिशत्यु- ध्या इनि, सद्विधीपमानप्रतिषिध्यपानशब्दार्थाभ्युपगमानियमो न युक्तः कचिद्वाक्ये विधीयमानोऽर्थोऽभिधीयते कवित् प्रतिपिध्यमान इति, एकानवादिनस्तु दोपः यथा च न म. तिपियमान एव पदार्थो भवति तथोपरिष्टादश्याम इति । साध्यनिर्देश इति च पतिज्ञायां साध्ययोहेतुदृष्टान्तयोः प्रसङ्ग प्रमङ्गः सिद्धान्तविशेषणत्वात साध्यशब्दस्य, सि. द्धान्तावशेषणोऽयं साध्यशब्दः न साध्यमात्र, तथा च का मसङ्गो हेतुदृष्टान्तयोः, सिद्धान्तश्चानन्तरोत्या साध्यशब्दस्य विशेषणं भवाते सिद्धान्तानन्तरमवयवाभिधानाद । यधनन्तरोत्त्या सिद्धानो विशेषणं तन्निर्देशः प्रतिज्ञति कार्य ? न, मतन्त्र- सिद्धान्तनिराकरणार्थत्वात् । यदि तनिर्देशः प्रतिशे युध्यते सर्वतन्त्रासिद्धान्तोऽपि प्रकृतत्वात तच्छन्दनानुकृष्यतेति त. निर्देशोऽपि प्रतिशत स्यात्, अतः साध्यग्रहणेन साध्या सिद्धान्तः सम्बयने न सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति सामाव सर्वतन्त्र सिद्धान्तनिराकरणमिति । यद्यप्ययं सामान्यशब्दः तनिर्देशः प्रतिज्ञति तथापि सामर्थात् सर्वतन्त्रासिदान्तो निराक्रियते सर्वतन्त्र सिद्धान्तस्यासाध्यत्वात् इतरस्य च म. इति । न .

·साम. तथा माध्यमित्युक्त नासिद्ध मिद्ध च प्रसः । अथामसक्रमाप न्यायवार्तिके तितन्त्रादेवस्थायां साध्यत्वादिति । उदाहरणम् ब्राह्मणान् भोजयेति अशेपब्राह्मणभोजनस्याशक्यत्वात सामर्थ्यानियम इति । यदि सामर्थ मास्थीयते समस्तस्यानभिधानं तन्निर्देशः प्रतिशेत्येतदपि न कर्तव्यम् प्रतिज्ञा प्रतिज्ञति वक्तव्यम् यतो नियमो गम्यत इति मावोचा किन्नो बाध्यत इति कथं न वाध्यते यदभ्युपगतं तन्निवर्तते तन्निर्देशः प्रतिज्ञेति । जिज्ञासादिमियोपणादा न मसङ्गः साध्यनिर्देशः प्रतिमति। जिज्ञासादिभिः प्रकरणोत्थापनाचयरिशपितमिदं वाक्यं सा- ध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति । यस्पिनर्थे जिज्ञामादयः सोऽर्थः साध्प इति तस्य निर्देशः प्रतिक्षति तथा च हेतुदृष्टान्तयोः का प्रसङ्गः । अईत्पर्य या कृत्याभिधान--साध्यनिर्देशः प्रतिनत्यई. सर्थे फुसः साधनमईतीति साध्यः तम्य निर्देशः प्रतिज्ञा । न च हेतुदृष्टान्तौ साधनावितो न प्रमङ्गः । कर्मकरणयोदर्मभेदादा- अन्यः कर्मधर्मोऽभ्यश्च करणधर्म इति, "कर्तुरीप्सिततम कौत कर्मधर्मः माधकामं करणामाने करणधर्मः । न चेतरस्य धर्म इसरों भवितुपईनीति । कर्मनिर्देशचायं साध्यनिर्देशः प्रति- जति करणनिर्देशश्चाशुपत्वादिति अतोऽपि न प्रसङ्गः । साध्या मिदासदभेदादा-अन्यत् साध्यमम्पद सिदमन्यच्चासिद्धामति । माध्यमन्यतरपामिदमन्यतरं प्रति कर्मतया यदुपादीयते । भयपक्षासम्प्रतिपन्नमसिद्धम् | उभयपक्षसम्पतिपन सिदमिति । तेन यथा सिद्धमित्युक्तं न साध्ये नासिद्ध च : .. मसन देपने सर्वे : मिदा आप प्रतिमान देशनीषा भर लि। अपना माध्पनि। मातहत प्रतिज्ञापयविषयों पोऽधः स माध्या-पः मानवादीनामपानी लिपपो पाँ ·प्रथमेऽध्याये १ आह्निक ३३ सूत्रम् । यथा मसिद्धधर्मविशिष्टः स धर्मान्तराधिकरणस्वेन साध्यते गधा च हेतुदृष्टान्तयोः कः प्रसङ्गः। न चेदयं प्रसङ्गोऽस्ति तस्मादिष्टग्रहणमनर्थक--साध्य. निर्देशः मतिनति किल साध्यस्येप्टग्रहणेनाविशेपिनत्वाव । साध्यगोतुदृष्टान्तयोः प्रसङ्ग इति मन्यमानैः कश्चिदन्यथा पक्षलक्षणानि क्रियन्ते तद्यथा पक्षो यः साधयितुमिष्ट इति । अष्टग्रहणं तावदनर्थकं साध्यपदेन हेतुदृष्टा- न्ताभासोक्तेनिराकृतत्वात तन्निराकरणामिष्टग्रहणमित्ययु- तम् । कर्मग्रहणाचावाप्तमेतदिष्टपीप्रितमिति चानान्तरम । अ- थाप्यनिष्टपक्षव्युदासार्थमिष्टग्रहणं क्रियते अर्थत: किलास्य नेष्टुं भवति यत् स्ववचनादिना निरुध्यत इति, बाचकाः शन्दा इति, अवाचकत्वं च शब्दानां प्रतिज्ञायते शान्दा एवार्थप्रसायनायोचार्यन्त इति व्याहतम् । अनुप्पो. ऽग्निरिति प्रत्यक्षविरोधः । अश्रावणः शब्द इति प्रसक्षाविरोधं केचिद्वर्णयन्ति । तदयुक्तम् । इन्द्रियवृत्तीनागतीन्द्रियत्वान-इन्द्रि- पत्तयोऽतीन्द्रिया इदमनेनेन्द्रियेण गृह्यते नेदमनेनेति न क- स्यचित् प्रत्यक्षमस्ति किन्तु तद्भावाभावानुनिघानाद । क. पादिज्ञानारन्द्रिययत्तयोऽनुपीयन्ते तस्मान्नेदमुदाहरणम् । उदा- हरणन्वनुष्णोऽग्निरिति युक्तम् । आगपविरुद्धमपि वैशे- पिकस्य निसः शब्द इति यथा । इदमपि नागमविरुद्धमिति पश्यामः । न हि वैशपिकेण शब्दानित्यत्वमागमतः मनिपत. म, अपि त्वनुमानाद कारणनोविकाराव इत्येवमादेः, एतदप्यनुमा नविरुद्धमेव । अथ मूबकारवचनात् प्रतिपन्नं इत्यागमविरोधः? ननु च नियो घट इत्ययमप्यागमविरोधः प्राप्तः तस्माद् ब्राह्मणेन मुरा पेयेत्यागमविरोधः ममिद्धिविरुद्धं तु न बुद्ध्या- ·न्यायवार्तिके .. प्रसिद्धिविरोधाभिधाने न वचन- महे (२) कोऽयं मसिद्धिविरोध इति? प्रसिद्धिः प्रयक्षादीना प्रमा णानामन्यतमेनार्थप्रतिपत्तिः यथा अचन्द्रः शशीति । तस्मात पूर्वप्रमाणविरोध एवान्तर्भवतीति न पृथक् प्रयोजनं पश्यामः । शक्यं तु मतिपत्तुम् सर्व एवार्य मसिद्धिविरोध इति । एतदर्थनिराकरणामिष्टग्रहणं पठन्ति । एतच सर्व न युक्तमिति पश्यामः । कथं ? स्वार्थापादा- दिदोपाणां प्रतिज्ञादोपत्वेनाभ्युपगमात् सर्व एते(२) स्वार्था- पत्रादादिदोपाः प्रतिज्ञादोपलेन सम्भवन्ति, न पक्षदोपत्वेन । कथामति ? अर्थस्य तादवस्थ्याव-यथाभुनोऽर्थोऽभिधीयमानः तथाभूत एवानभिधीयमान इति । वचनमपि तवमेवेति चेत् । वचनेऽप्यते दोपा माभूत्रन् । सत्यममी नार्थदोपाः, दोपाः, किन्तु पुरुपदोपाः, ये हि कर्तृदोपास्ते क्रियाद्वारेण उद्भाव्यन्ते इति क्रियायां कर्तृदोषमुपचर्य दुष्टा क्रियेत्युपते एवं वस्तुदोषान् बचने उपचयं दुष्ट वचनमित्युच्यते । मुरूपता स्तु नार्थे दोपो न वचन(३) इति । अर्थस्य स्वक्रियासामर्थात सर्वोऽर्थः स्वस्यां स्वस्या क्रियायां समर्थः स तु सक्रिया पतिरेकेण क्रियान्तरे विनियुज्यमानः कर्तुत्वाकांशल प्रकाशपति । एवं वचनमपि स्वस्मिन्नर्थे समर्थ विषयान्तर तु प्रयुज्यमानं वक्तः संमोई प्रकटयति । प्रतिज्ञायाः पक्षविपयवाद प्रतिज्ञाटोपाः पक्षदोपा इत्युन्य से । नैतयुक्तम् देवादिदोषाणामपि पक्षदोपवप्रसङ्गात् । एवं सनि हेतादयोऽपि पक्षविपया इति कृत्वा इत्यादिदोपा अपि पर दोषा भवन्तु नाश्च दपणं पक्षदोपा इति वक्तव्यं न पुनः (१) प्रमाणविरोधाभदन ताटी। (२) सर्वत्र ते-पा०२पुर। (३) पस्तुतस्तु पक्षदोपो नायें न पचन इति २ पु०पा।

·प्रयोऽध्याये १ आहिके ३३ सूत्रम् । दुषणानि न्यूनतावयत्रोत्तरदोपासपभावोद्भावनानीनि(२.) । अथ . पाच्यवाचकभावेन नियमो भविष्यतीति ने साध्यसाधनभावे. नेति ? नैतद युक्तम्, प्रगाणाभावादिति साधनविषयत्वेनावति- हो पक्षो वचनविपयोग च, तत्र वाच्यवाचकभावनियमाद्वच- नदोपाः पक्षे भवन्तु, माभूवन् साध्यसाधकभावात् । साध. नदोषाः पक्षदोपा इति न प्रमाणमस्ति । घचनदोपाश्च पक्ष उपचर्यन्ते । न हि सम्भवे सत्युपचारो लभ्यते । तद्यथा मञ्चा: मोशन्तीति क्रोशनक्रियाया मञ्च मम्भवाद लौकिकमयुक्तवाक्या. वाख्यानं कुर्वा पञ्चस्थाः पुरुपा इति स्थानिपु पुरुपेपु (२) मञ्च शब्दमारोप्य प्रमाणासम्भवेनोपचारः क्रियते मचा कोशन्ती. ति । न पुनः प्रतिज्ञादिदोपाः प्रतिज्ञायां न सम्भवन्ति यतस्तनासम्भवन्तोऽवश्यमन्त्राख्येयतमा व्यवस्थिताः पक्षे उपच- परनिति । आकस्मिकं च मुख्यार्थव्यतिक्रमं कुर्वाणेन यदुक्तं नैया- पिकहेतुमतिपधेनाSSकस्मिको मुख्यार्थब्यतिक्रमो लभ्यते इति, तयाह-येत । अयेष्टग्रहणेन लौकिकार्थोऽभिधीयते इष्टमभिप्रेत- मिष्टमपि मे ममिति । अयमप्यर्थः साधनादेव गम्यते न हि कश्चिद. निष्टं साधयति । योऽप्यनिष्टभयात् साधयति तस्याप्यनिः एनितिरिऐति नानिष्टं साधयति तस्यादिष्टग्रहणमनर्धकम् । एवं विचारणायामिष्टोऽर्थः पक्ष इसत्रापीटग्रहणमनर्थकम् (३)। का चेयं विचारणा ? यदि साधनदृपणमयोगः तत्रानेकार्थसन्निपाते न ज्ञायते कथामिष्टमिति ? किं साध्यत्वेन, साधनतेन, दूपण- स्वेन, दुष्यत्वेन, वेति । अथ संशयो विचारणा तयथा नोऽस्तित्वनास्तित्वविचारणापामिति ? आत्मनोऽस्तित्वनास्तित्व- (१) उद्भाव्यमानानि-पा० १ पु० । (२) ग्रहणं प्रत्युक्तमिति २ पु० पा०। आत्म- ·न्यायवार्तिके यात्रमाना सा पुनरनवधारणा- • मंशय इति यावदुक्तं भवति तावदिदमुक्तं भवति आत्मनो. स्तित्वनास्तित्वविचारणायामिति संशयो (विचारणापदस्य ना. थः न विचारणा मंशयपदस्य ।) विचारणा हि नाम संशयो- तरकालभाविनी साधनदूपणप्रयोगरूपा अन्यतराधिकरणनिर्ण- न संशय इति । संशयः लगकः प्रसय इति । न च वादे संशयो भवति तयोनि- श्चिततात् निश्चितौ हि वादं कुरुत इति । एतेन सा. गत्वेनेप्सितः पक्ष इति प्रत्युक्तम् । ईप्सितग्रहणस्पानिटनि राकरणार्थत्वात् विरुद्धार्यानिराकृत इति न वक्तव्यम् । पक्षो यः साधयितुमिष्ट इसत्रेष्टग्रहणेनानिष्पक्षनिराकरणमितीहापीप्सि ग्रहणादनिष्टपक्षनिरास इत्युत्तरकारिकार्द्ध न कर्तव्य(१) वि रुद्धार्यानिराकृत इति । अथ विरुद्धार्थानिराकृत इत्यनेना निष्टाः पक्षदोषा निराक्रियन्त ? ईप्सितग्रहणं तर्हि व्यर्थम अधोभयमीप्सितग्रहणं विरुद्धार्थानिराकृत इति च पक्षदोपा- गां निराकर्तृ, पथाऽपि पक्षो यः साधयितुमिष्ट इसत्रापि वि. रद्धानिराकृत इति कर्त्तव्यम् । सनयेते पक्षलक्षणे विचा प्रमाणे एकस्य न्यूनत्त्वमेकस्याधिक्यं ख्यापयत इति । स्वयं साध्यत्वेनीमत इति च स्वयङ्ग्रहणं न कर्त्तव्यम् । कि- कारणम् ! कर्मणः कत्रपेक्षत्वात् यथा कर्ता वृक्ष छिनती- त्युक्त समिति गम्यते न ह्यन्यस्य छेद्यान्यश्छिति । एवं पस्य साध्य स एव साधयितेति(२) स्वयमिति गम्यते । सो. ऽपं परस्यासराधिस्पदोपानविविच्य स्ववचनप्रयोगेषु संमूह () एतदन्तातो प्रन्यो नास्ति । २ पु० (१)न घत्तव्यमिति २ पु० पा० । (२)सिमाधयितेनि-गा२२ पु।

·. सस प्रयोजनं ५श्यामः - प्रथमेऽध्याये १ आझिके ३३ सूत्रम् । इति । यदाप वादविधानटीकायां साधयतीति शाब्दस्य स्वयं परेण च तुल्यत्तात् स्वयामिति विशेषणं, साधयतीति कि- लायं शब्दः प्रयोज्पे प्रयोक्तरि च तुल्यरूपो भवतीति । । तुल्यरूप, एप वान्दो न पुनः साधारणप्रयोगे अन एवं वक्तव्यं--पक्षो यः साधयितुमिष्ट इति । तत्वभाक्तयोश्च तत्वसम्प्रतिपत्तेः प्रयो- क्तर्यसम्मतिपत्तेः यद्यप्ययं तुल्यरूपः शब्दस्तथापि प्रयोज्य एव सम्भाति साधयतीति, न प्रयोक्तरि भाक्तत्वात्, प्रयो- ज्ये चाअसत्वात् । तुमुनश्च सगानकर्तृकेषु नियमाव साधयितु- मिति तुमुनः प्रयोगोऽयम् स चायं समानकर्तृकेप्येव दृष्टः । तबधा स्नातुं गच्छामीति । न पुनरनुनपत्त एवं ब्रूयात स्वयं स्नातुं यामीति तधेहापि । यद्यपि साधयतिशब्दस्तुल्यरूपस्त. थापि तुमुना विशेपितत्वात् प्रयोक्तर्यनतिप्रसङ्गः । यदपि स्वयं शब्देन(१) शास्त्रानपेक्षमभ्युपगमं दर्शयतीति, अत्रोक्तम् । किमु- तम् १ परावज्ञानस्यायुक्तवादित्येवमादि । किं पुनः शास्त्र यदनपेक्षमभ्युपगमं दर्शयति १ ननु शास्त्रं मत्यक्षागमाभ्यामविरुद्धं आगमस्तदनपेक्षमभ्युपगमं दर्शयतीति भ्युपतीत्युक्तम् । यश्चाममाणकोऽभ्युपगमो नासावभ्युपगन्तुं स्वस्थात्मना(२) युक्तः नापि प्रतिपादयितुं पुक्त इति । पद्यपि वादविधौ साध्याभिधानं प्रतिज्ञेति प्रतिज्ञालक्षणमुक्तं तदप्युभयथा दोषान युक्तम् । कथामति । यदि तावत् पूर्वप्रकृतपक्षमपेक्षमाणनेदमुच्यते साध्याभिधानं मतिज्ञेति ? तदा साध्यग्रहणानर्थपम् । प्रकृतः पक्षस्तच्छन्देनाभिसम्भन्स्यत इति (१) स्वयं शाब्देन-इति क्वचित् । (२) मुस्थात्मना-पा० १ पु०। हुनताऽप्रमाणकमर्थम- ·साधर्म्यग्रहणप् । उदाहरणसाधर्म्यग्रहणादनुदाहरण साधर्म्यमर्या. न्यायवार्तिके तदभिधानं प्रतिज्ञेति वक्तव्यम् । अथ पक्षानपेक्ष स्वतन्त्रमे तलक्षणं तथापि यो नैयायिकपतिज्ञायां दोप उक्तः स इह ममता यस्तु तत्र भवता परीहार:(.) क्रियते ममापि स एव परीहारो भत्रिप्यतीति न वक्तव्यम् । मयानभ्युपगः मात् भवता चाभ्युपगतत्वात् यथा नाम कश्चित्परं ब्रूयात माता तबवन्धकी(२) स्त्रीत्यादिति स तस्योत्तरं याद । न वन्धकाचे स्त्रीत्वं हेतुः किन्तु सपुरुषव्यतिरेकेण पुरुषान्त रसम्बन्ध इति । स्त्रीत्वाद्वन्धकीस्वं वाणस्य मातुर्वन्धकीत्वम परिहार्यम् । अथ परपुरुषमम्बन्धं हेतुमभ्युपेयात् स्त्रीवाद न्धकीत्वं न्याहनमिति तथा। भवतोऽपि व्याघातः साध्ययो. हेतुदृष्टान्तयोः निर्देशं प्रतिज्ञा मामोतीति तस्मादपेतसर्वदोष- मिदं वाक्यं साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञोत ॥ उदाहरणसाधात् साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ हेतोरवसरमाप्तम्य लक्षणापदेशद्वारेणोदाहरणसापादिति सूत्रम् । उदाहरणेन साधर्म्यमुदाहरणमाधर्म्यम् । किं पु. नरुदाहरणं वक्ष्यमाणकं तेन साधय समानधर्मता यो धर्मः साध्ये भवति तथाभूत एवोदाहरणे ऽपीति न पुनः स एव, अ न्यधर्मस्याम्पत्रात्तेः- :-न ह्यन्यस्य धो ऽन्यत्र वर्तते किन्तु तत्तुल्यः स एवेत्युच्यते इति । यदि पुनः साधय हेतुरि- सेतातन्मात्रमुच्येत मनसे विवक्षिनार्यसिद्धिरनिष्टपनिषेप्रस्तु न स्पात माधर्म्ममात्रं हेतुरित्यतोऽनिस्पतिषेधार्थमुदाहरण- (१) परिहार'शब्दस्य स्थाने तालपत्रपुस्तके सर्वत्र परी- हार इति पाठः। * तवस्थाने मे इति२ पु०पा। (२) बन्धकी पुंश्चली।

·प्रथमेऽध्याये ? आह्निके ३४ मूत्रम् । निराकृतं भवनि । अवधारणेन वा निराक्रियते उदाहरणे- नैर साधयं न पुनरनुदाहरणेनापि साधर्म्यमव(१) न पुन:- धमपीति । कस्य पुनरुदाहरणेन साधर्म्य ? कस्यान्यस्य पुनः स्पाद साध्यस्य प्रकृतत्वात् प्रत्यासत्तेश्च-कृतं मत्यामनं च साध्यं तस्मादुदाहरणसाध माध्यस्य । अत्रापि च साध्येन साधमिति साधर्म्यमेवेत्यत्रधार्यते । किं पुनरनेना- पधारणेन लभ्यते ? माध्यैकदेशतिरहेरित लभ्यते । सो. ऽयं हेतुः साध्योदाहरणाभ्यां प्रतिमहितः । किं पुनरस्य प्र. तिसन्धान ? मध्ये व्यापकत्वम् उदाहरणे चासम्भवः । एवं दिलक्षणखिलक्षणश्च हेतुलभ्यते उदाहरणनैव साधमिसवें बुबताउनभ्युपगतविपक्षस्याप्युदाहरणेनैव साधीगति द्विलक्ष. पोऽपि हेतुर्भवतीत्युक्तम् । यदा पुनर्विपक्षमभ्युपैति तदा प्युदाहरणेनैव साधम्प नानुदाहरणेनेति विसणो हेतुरित्यु- तं भवति । तदेवं द्वारप्यन्वयव्यतिरेकिणौ यथा वैशेषि- कस्यानिसः शब्दः कृतकलात सामान्यविशेपवतोऽस्मदादिवाह्यक- रणप्रत्यक्षविषयतादेति । द्वावन्वायनौ यथा सर्वानित्यतावादिनः अ निसः शब्दः भमेयत्वात् अमूर्नवाच । तदेवमन्वयव्यतिकिभे- दवानन्वयभेदवाश्चतुःप्रकारो हेतुरित्युक्तं भवति । तदेयं हेतुस्व- रूपावधारणादेवाभासा निराकृता भवन्ति । तत्रोदाहरणेनै. व साधमिसनेन विपर्ययहेतोरनैकान्तिकस्य च निराकरणम् । साधर्म्यमेवोदाहरणेनेसनेनावधारणेन साश्यावृत्तिः साध्यैकदेश. वृत्तिश्च निराकृत इति । तत्र तावविपर्य यहेनुस्यो विपाण- तात् गौविपाणिस्वादिसनकान्तिक सामात्तिश्चाक्षुपवाद. नित्यः शन्द इति । साध्यैकदेशातिरनित्याः परमाणको (१) साधयमिति कचित् ।

·१२० न्यायवार्तिके पञ्चम्य. गन्धवत्वादिति । स्वरूपतस्तानकान्तिकादिग्रहणं न कर्तव्यम् । यद्यनेन हेतुलक्षणेन एवंभाव्यमाननादनकान्तिकइस्लादयो नि. राक्रियन्ते नन्वनकान्तिकः सव्यभिचार इत्येवमादिमूत्रा- नारम्भः । नानिमक्तस्य निपमार्थत्वात अनकेधा हेत्वाभासा भिन्ना इति तेषां नियमज्ञापनार्थमनैकान्तिकादिग्रहणमिति । उदाहरणसायाच्च किमन्यत्माध्यमाधनमिसके । न किलो दाहरणसाम्पंव्यतिरकेण साध्यसाधनमस्तीसत एवं सूत्र कर्त- व्यं “उदाहरणसाधम्य हेतु"रिति । अथ पुनः साध्य माधनशब्दापादानमुदाहरणप्ताधर्माविशेषणार्थमेवमपि पदेशोऽनर्थक इति । न हि भवति नीलादुत्पलामति । अन्ये तु पञ्चम्पपदेशानक्यमन्यथा वर्ण यन्ति । अर्थान्तरे दृष्ट- स्वादिहानर्थक इति । अर्थान्तरे किल पञ्चमी दृष्टा यथा ग्रामादिति । न पुनरिहोदाहरणमाधर्म्यव्यतिरेकेण साप. स्य साधनमरतीत्यतः पञ्चम्यपदेशोऽनर्थक इति । साधनविशिष्टे चोदाहरणे साधडेतुत्वेन ब्राणोनाभिधेयो हे. तुरित्युक्तं भवति । तथा च साध्यनिर्देशः प्रतिक्षेति व्याहत भवति । न चाभिधानाभिधेयात्मका समुदायो दृष्ट इति मेयो भषेपामवयवत्तम् । तत्रोप दोषो न परीहारारं प्रयोगपति तेनैवापाकृतत्वात् उदाहरणमाधात् माध्यमाधनवचनं हेतु- रिसेवं व्याचक्षाणेन समस्त एव दोपोडाकृतो भवतीति । तो न परीहारान्तरं प्रयोजयति । साधर्म्यस्य व्यभिवार्य- व्यभिचारित्वात् विशेषगपोगो न तदचनस्याप्रकारकत्वात यत्तत्मकास्व तद्रिशेष्यते साघम् चैतदस्ति वचतः कारकतं न भागीति न बुद्ध्यामहे यथैवार्थः प्रका: रखान् तथा वचनमपीति । अस्लिावद कथं प्रकारवान् ? साध्य न च नचमीति ।

·मयमेऽध्याये १ आहिके ३४ सूत्रम् । १२१ उभययाभावात्-यस्मादयमर्थ उभरथा भवति नियोऽनिसः मृोऽमूर्तश्च । वचनमपि त भयया भवतीति सुल्पं निसा- नित्पमूर्नाऽमूर्नान्दाभिधेयमिति । दृष्टश्च शब्दे विशेषणयोगः यथा किमयमाह गोरित्ययमाह इतिपरतया शब्दः शब्दान्तरा• व्यवच्छिद्यते । लयं वचनविशेषकाणि बहूनि वाक्यानि मयुक्तानि । तद्यथा स्वपरपक्षयोः सिद्ध्यसिध्यर्थं वचनं वाद इति । अथ वचनं नैवविधमिति(१) सिद्यसिद्यर्थ वचनं बाद इसेवमादि व्याहतम् । सोऽयं सूक्ष्मतिकया परस्य दोपानभि. दधानो लोकादप्पपभ्रष्ट इति । यदप्पान्तरे दृष्टत्वादियनर्थकः पञ्चम्यपदेश इति ?एवं युवाणः स्वसिद्धान्तं वाघते, न हि भवन्तः सेनावनादीन्यर्थान्तरभूतानि प्रतिपद्यन्ते । अथ च पञ्चम्यपदेशो भवाते वनादयं वृक्ष आनीतः सेनातोऽश्व इति । दृष्टश्च तन्त्रान्तरे पञ्चम्यपदेशोऽनन्तरे सन्भिविग्रहाभ्यां पाइगुण्यं सम्पयने इति । अनभ्युपगतार्थान्तरविपक्षस्य(२) च हेतुर्विपक्षाविशेष इति पञ्चम्या अर्थान्तरवाचकवं कुतः । यदप्युदाहरणसाधर्मस्पति वक्तव्यं नोदाहरणसापादिति । तदपि न । विवक्षातः कारकशब्दमयोगात-~-यदा साधर्म्यमभिधीयमानतया विव. क्षितं भवति उदाहरणसापर्यस्येति युक्तम् । यदा दाहरण- साधर्म्यस्य निमित्तभानो बचनेऽपि विवक्षितस्तदोदाहरणसा- धादिति निमित्तपञ्चमी युक्ता । कथं पुनरुदाहरणप्ताध. पस्प निमित्तभावः ? सति भावात् यस्मादुदाहरणसाधर्म्य बुधा विवक्षाप्रयत्नवायूदीरणताल्वायभिघातादयः शब्दस्य निमित्रं भवन्ति अतः पारम्पर्येषोदाहरणसाधर्मामपि नि- पित्तमिति 1 तस्माद पश्चम्यभिधानमेव ज्यायः। सावविश्यम-पा.२ पु०। (२) विशेषस्येति ३ पु०पा ·१२२ न्यायवार्तिके उदाहरणमनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात उत्पत्तिधर्मकमा निसं स्याल्यादि मिति । कि पुनरनिसं नाम ? यस्यानित्यत्वं सदनित्यम् । अथानित्यत्वं किम् ? उभयान्तावच्छिन्नमस्तुमत्तास- म्बन्धः सत्ता वा तद्विशेषणा। अथोत्पत्तिधर्म किम् ? उत्पत्तिधर्मो पस्य स उत्पत्तिधर्मा उत्पचिधयोत्पत्तिधर्मकः । का पुनरियमुत्प- तिः ? असद्विशेषणस्य सतोऽत्यन्तमभावभावप्रतिषेधः-पद- सद्विशेषणं सद्भवति तत्पूर्व नासीत पश्चाद्भवतीति ग. म्यते तस्यात्पन्तमभावोऽत्यन्तश्च भाव इति प्रतिपेषो या स उत्पत्तिाब्दार्थः सत्ता वैवाविशेषणा । वाक्याम्पिनुः ज्ञानाच्च पदार्थोऽभ्यनुज्ञातो मवात यो वाक्यस्यार्थोऽभूत्वा भवतीति स पदस्पार्थ उत्पद्यत इति । सोत्पनिर्धर्मो परप स भवत्युत्पत्तिधर्मक इति ।। तथा वैधात् ॥ ३५॥ किमेतावद्धतुलक्षणमिति ? नेत्युच्यते । कि ताद ! "तथा वैधात्" । अत्राप्युदाहरणवैधादित्युदाहरणेनैव वैधये नानुदाहरणेनेति, वैधर्मामेवो(१)दाहरणेन न साघमपीति । उदाहरणमनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मकत्वात अनुत्पत्तिधर्मक निसं दृष्टं आत्मादिद्रव्यमिति भाष्यम् । एतत्तु (२) न स. मनसमिति पश्यामः प्रयोगमात्रभेदात् प्रयोगमात्रं हि भि. धते नार्थ इति । न च भयोगमात्रभेदावस्त्वन्तरं भवि• तुमईतीति । उदाहरणमावभेदाच्च-उदाहरणमात्र केवलं भिद्यते घट इति । यदि चोदाहरणभेदाढ़ेदो भवति "तथा वैधादिति न पठितव्यम् । किं कारणम् ! 3. (१) वैधय॑मिवेति क्वचित् । (२) एतति टीकानुसारेण युक्तम् । आत्मा ·प्रथमेऽध्याये १ आहिक ३५ सूत्रम् । १२३ दाहरणभेदादेव भेदो गम्यते । उदाहरणसूत्रं च भेदकमास्ति "तद्विपर्यपाद्वा विपरीत मिति । तस्मान्नेदमुदाहरणं न्याव्यमिति । उदाहरणं तु नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरं अमाणादिम. स्वप्रसङ्गादिति । पदुभयपतसम्पतिपन्नममाणादिपद तत्सर्वं निरात्मकं दृष्टम् । न चेदममाणादिमद्भवति सस्मान्नेदं नि- रात्मकमिति । सोऽयमनीतः परपक्षमतिपेधार्थ एव भवति । तातो वातावीतहत लक्षणाभ्या पृथाभिहिताविति । तब स्वरूपेणार्थपरिच्छेदकले चीतधर्मः अवीसः पुनः प. रपतमतिपर्धेनैव मर्मत इति । एकस्य विधीयमानोऽर्थ इतरस्य प्रतिपिध्यमानः । कयं पुनरयमवीतोऽर्थपरिच्छेदक अथ पोऽभ्यनुज्ञातो ऽर्थपरिच्छेदकः स कथम् ? चौतोऽन्वयादिति चेत् । बीतो हेतुरन्वयेन प्रतिपादयति । अथ ममेयत्व कस्मान्न हेतुः ययनपत्पन्न सामर्थ्यम् ? व्यभि- चारात प्रमेयत्वं न हेतुः ? न तन्वियः गतिपादकः अपि खव्यभिचारः । यदि चाव्यभिचारादितुरय मतिपादपति तदा भदेश्यमेतत कथमवीतः प्रतिपादक इति अवीतस्यापि व्यतिरेकाम्पभिचारित्वाद प्रतिपादकत्वमिति । कथं ? यावद- भाणादिमत् तत् सबै निरात्मक दृमिति अमाणादिमचं च जीवरान्निवर्तते तस्मात्तदन्यभिचारि निरात्मकस्यमाप निवनीत । अथ पुनरमाणादिमस्त्रनितिरेव प्रतिपाद्यते न पुनर्निरात्मकत्वस्य ? न युक्तपेव भवितुम् । किं कारणम्! पक्ष एवं मति व्यभिचारो दर्शितः स्यात् पक्षव्यभिना- रोपदर्शने सति शक्यं वक्तुम् । अन्वपिाने तु हेतो शन्दे निसलमस्तु सति कृतकल इति । तस्माययान्त्रयिनोऽन्वयमा म्बन्धाव्यभिचारः प्रतिपादकः तथा व्यगिरेकिणोऽपि व्य ·१०४ न्यायवार्तिक वक्तव्य मात्रमात्मा . तिरेकान्यभिचार इति । एतेन यथा वीतहतौरव्यभिचारिण एकस्प धर्मस्य दर्शनादितरधर्मानुमानमेवमवीतहेतावपि एक- धर्मनित्तिदर्शनादितरधर्मनिवृत्त्यनुमानामाते । सर्वात्मकत्वमसङ्ग इति चेत् । न । विकल्पानुपपतेः । यद्येकवर्मनितिदर्शनादिन- रधर्मनिटतिरनुगीयते 'तन्नित्त्या च सात्मकत्वं मिद्ध्यतीति मन्यसे एवं च सस्मिकं शरीरं मामोति । किवारणम् ? अ. प्राणादिनिवृत्तडित्यादिनित्तिप्रतिपादकत्वात् नेदमटित्यव- सरीरममाणादिमत्वमसगादेवमडित्यादिप्रतिपेयोऽपि इति । तच्च नै विकल्पानुपपनेः इदं तावत् भवान् पृष्टो पाचष्टाम्--किम्वधारितकार्यस्वभावः पदार्थो डित्यशब्द- पाच्या आहो नति । ययवधारितकार्यस्वभावः संघाभेद स इति । अथानवधारितकार्यस्वभावः तस्य व्यात्तिरशक्या प्रतिपादयितुम् । व्यावत्तिप्रधानं चेदं वाक्यं तस्मादवीत हेतोर्थमबुद्धा सर्वात्मकता देश्यत इति । यदि ती साधारणो धर्मों हेतुनित्या पृथिवी गन्धवत्त्वादित्यादयो हेनवः प्राप्नुवन्ति । न । विपरिज्ञानात-सत्यमसाधारणो वै- धर्म्यहेतुः न पुनधय व्यभिचारि गन्धवत्तं च नित्या. निसव्यभिचारि तस्मादन्वपिनो व्यतिरेकिणश्च नान्वयव्यति रेको हेतुभावनिमित्तम किन्तन्वयव्यतिरेकयोरव्यभिचार, इति । यः पुनरमाधारणो धर्मः पक्ष एव केवलं यस्प तत्तुल्पाविपक्षौ न स्तः स कस्मान्न हेतुः यथा सर्व निसं सच्चा छ । सत्यमयमसाधारणो न तु व्यावृत्तः अव्यावृत्तेरहेतुरिति । एनेन यः पोकदेशत्तिरविद्यमानसपक्षविपक्षः स न हेतुरि- यथा सर्व नियममूर्त्तत्वादिति । यः पक- देशे वर्तते अविद्यमानमयो विपक्षाच निवर्तने यथाऽनभ्यु- स्युक्त भवात ·प्रथमेऽध्याये १ आह्निके ३५ मूत्रम् । पगानियपक्षस्य निसे वाङ्मनमे श्रावणवादित स क- स्मान हेतुः ? अयमापन हेतुः स्वार्थेनापोदितत्वात्-सूत्रा- पस्नया वैधादिति । अत्र च वैधय॑मुदाहरणेनैव, वैधयं- गेत्र चोदाहरणेन, न पुनरिदं वैधर्म्यमेव तस्मान्न मसनः । एवमनयांवीतावीतहेतोः पृथगर्यप्रतिपादकत्वस्याऽऽकुमारं प्रसिद्धः यदुक्तं वीतापीती न पृथक प्रतिपत्तिहेतु इति तत्संमृद्धे- नोक्तम् । हेतुर्विपक्षादिवशेष इत्पन्पे-~अन्ये वन्यथा लक्षणं ज्या- पक्षने हेतुर्विपक्षाविशेष इति । यदि पुनरेतावन्मात्रमुच्य ते हेतुविशेष इनि ? किं स्यात, विशेपमात्र हेतुः स्यात सा. धर्मपात्रनिराकरणं च स्याद साधर्म्यमात्रनिराकरणे विशेष- मात्रपरिग्रहे च इष्टानिष्टसह इति । अतोऽनिष्टहेतुनिराक्रियायै विपक्षग्रहणम(१)निपक्षाद्यो विशेषः स हेतुः । विपक्षाद्विशेषो हेतुरि- त्यावति चोच्यमाने विपक्षाविशेगमावस्य हेतुत्वं स चानेकों दः सनित्य विपक्षादेवेत्यवधार्यते । अबधारणे चैतस्मिन विप- सैकदेशष्टचिरेकोऽनुपज्यते गौर्णिपाणिलात् स हि विपक्षादेव विशेप इति नायमनेगावधारणेन निराक्रियत इति तन्निराकि यायै द्वितीयमवधारणं विशेष एव च विपक्षान्न त्वयं घि- शेष एवं विपक्षकदेशचित्तात सामान्यमपि । तदेवमाभ्या- मनधारणाभ्यामन्वयम्पतिरेकी विलक्षणो हेतुर्लभ्यत इति । सत्यमेकस्त्रिलक्षणो हेतुर्लभ्पते समानपक्षकदेशत्तिश्च एक- खिलक्षण एवं निराक्रियत इति । कमिति । आये. नारधारणेन विपक्षादेव यो विशेषः स हेतुरिति चुवता यस्तुल्यै- कदेशत्तिः स निवर्तितो भवति । न ह्ययं विपक्षादेव विशेषः किन्तु (१) विपक्षादवधारणमिति ३ पु० पा० ।

·१२६ न्यायवार्तिके सपक्षकदेशादपीति । विपक्षकदेशत्तिपतिपघाद समानपक्षाद्यो विशेष एक स न हेतुरित्युक्तम्भवति यथाऽश्योऽयं विपाणिस्वात् न पुनरयं अपनानन्तरी पकत्वादिविशेष एव न भवति अपि पक्षकदेशतितासामान्पमपीति । यधे विपक्षादेव यो- विशेषः स हेतुरित्येतदवधारणं पाधितं भवति । न चाप मपनानन्तरीयकतादिपिक्षादेव विशेपः किन्तु तत्तुल्यैकदे- पादपि । अथाभूपमाणेना(२)नावधारणेऽर्थवती । एवञ्च सति तुल्पैकदेशत्तिाद साध्यैकदेशस्त्तरपि हेतुत्वप्रसङ्गः येनैव सा. पर्थेन तत्तुलपैकदेशतिर्लभ्पने तेनैव सामर्थेनानुमेपैकदेश चिरपि हेतुः प्राप्तः । यथाऽनित्याः परमाणवो गन्धवत्वादिति । ते एतेऽवधारणे पदि तावद्ययाश्रुते भवतस्तत इष्टः प्रयत्नानन्तरी यकवादिर्न हेतुः । अथान्यथा श्रूयते अन्यथा मकल्प्यते अभिः भेतार्थसिद्धयर्थ तयाप्यभिमेतमाप्तिवदनिष्टोऽपि गन्धरत्वादिल । भ्यते इति उभपं च लक्षणदोषः अभिप्रेतहानिरानेष्टम सङ्गश्च । नैप दोपः वृत्तौ विशेपितत्त्वाव-अनिष्टस्य गन्धवत्तादेः प्राप्तिरि- स्पदोपः यस्मादृत्तावाह । यो धर्मः पक्षस्यैति अनेन चाक्षुपत्वादिः पक्षासम्भवी निराक्रियते पक्षकदेशत्तिस्तु कथम् ! न ह्यसौ पक्षधर्मो न भवति तथा विपक्षकदेशतिर्न विपक्षस्य न धर्म इति तस्मादन्पया निराकरणे यत्नः कर्तव्य इति । न कर्त, व्योऽधारणानिवृत्तेः-अवधारणादेकदेशतिनितिष्यते । कि पुनरवापते किं धर्म एव पक्षस्य उत पक्षस्यैव धर्म इति । अस्तु तावद्धर्म शव पक्षस्येति । किं पुनरस्पावधारणस्य सामर्थ्य ?कि- मनेन सम्भवो ज्ञाप्यते, उनामम्भवो व्यावपते, उभययापि ना- वधारणस्य सामर्थ्यमस्ति सम्भवज्ञप्तेरसम्भवनिवृत्तवावधारण: (१) अथाश्रूयमाणकेनार्थेन इति २ पु. पा०॥

·प्रथमेऽध्याये.१ आहिके ३५ सूत्रम् । १२७ मन्तरेणाप्यवगतः। न चैकदेशचिनिराक्रियत इति व्यर्थमव. धारणम् । अथ पुनातिरस्पावधारणस्याः धर्म एव पक्षस्पेति न पुनरघोऽपि यः पुनः पक्षकदेशत्तिरसावधर्मोऽपि । सत्यम- नेनैकदेशत्तिनिरानियत इति । एतस्मिन्नप्पेकं सन्धित्सत इदम- मन्यत् भच्यवते । भवत्वेकदेशनिराकरणं सपक्षे सिद्धे एतत्- पदं किमर्थमारभ्यत इति । कथं पुनरिदमनारभ्यं यस्माद् व्याप्त्य- नावधारणेन चरितार्थत्वात् । धर्म एव पक्षस्येति पक्षो नियतो, धर्मोऽनियतः तस्यानियतस्य व्याप्स्यतिव्याप्तिभ्यां तत्तुल्यविपक्षग- तिः तत्र विपक्षे नास्तीति मसक्तस्य मतिषेधो भवतु, सपक्षे सिद्ध इत्येतत्पदं माभूत्। अथ पुनरिदमवधारण(१)पन्यथा क्रियते पक्षस्यै- घेति । एवमप्यनन्तरे द्वे अपि पदे सपने सिद्धो विपक्षे नास्तीति च वाधिते भवतः कथं सपक्षे सिद्ध इत्येतदवधारणार्थबाधितम पक्षस्यैः व धर्मः सपक्षे सिद्ध इति । न हि लोक एवं प्रकाराणि वाक्पानि मवर्तन्ते देवदत्तमेव भोजय यज्ञदचं च । उचरंतु पदं विपक्षे नास्तीति गम्यमानत्वादकार्य। केन गम्यमानत्वादिति ।अवधारणेन पक्षस्यैव धर्म सामान्यस्येति गम्यत एव इति विपक्षे नास्तीत्येतन्न कर्तव्यमिति। न च पौकदेशत्तिनिराक्रियत इति यदर्थमवधारणं स एवार्यों हीयत इति । अय पुनः सपक्षे सिद्ध इत्येतदपि पद- मवधारणायमेवारभ्यते सपक्ष एव सिद्धः सिद्ध एव सपक्ष इति । किं पुनरस्मिन् पदेऽवधारणेन लभ्यते यदि सम्भवः सोऽनव. पारितोऽपि गम्यते सपक्षे सिद्धः । अथ व्याप्तिः तजातीय. स्यैकदेशतिरहेतुरिति प्राप्तम् | अय सपक्ष एव सिद्ध हति तथापि पूर्वोत्तरे पदे व्याहते भवतः पलस्य धर्मो विपक्षे नास्तीति अधारणार्थबाधितवाद पूर्वमनारभ्यं गम्यमानत्वादुत्तरमपि । अथ (१) अवधारणाभ्यां पा०२ पु०।

·विपक्षासम्भवे सति पक्षतज्जातीयव्यापकत्वात् कृतकवादेर्वि- विशेष इति । तदेतल्लक्षणं स्वसिद्धान्तेनासङ्गतबादलक्षणमिति । १२८ न्यायवार्तिके विपक्षे नास्तीत्येतदप्यवधारणार्थमेवेति । अत्रापि किमवा- यते विपक्ष एव नास्तीति नास्त्येव विपक्ष इति । यदि विपक्ष एव नास्ति तदा गौर्षिपाणिवादिति हेतुः माप्तः स हि विप- क्ष एव नास्तीति । अथ विपक्षे नास्त्येवेति न पुनर्मध्यमस्य पद- स्यानारभ्यः तत्र पूर्वपदं व्याप्त्यर्थं उत्तरपदं विपक्षकदेशत्ति- प्रतिपेधार्थम् । अथ सपक्षे सिद्ध इसतत्पदं किमर्थमारभ्यत इति । यदि सम्भवार्थ व्याप्सनाद्यावधारणेन(१) सम्भवो लभ्यत इति व्यर्थम् । तदेतस्मिन् लक्षणे सहत्त्या विचार्यमाणे ऽनि- एदेत्पनिपातो वा इष्टहेनुपरित्यागो वाभिमेतग्रस्तहानिति दोपः। हेतुर्विपक्षाद्विशेष इति च यदा सौत्रान्तिकपक्षमाश्रित्य लक्षणं वि. चार्यते तदा विपक्षासम्भवाद्धेतुर्विपक्षाद्विशेष इति विपक्षार्थों व क्तव्यः न चासति विपक्षार्थ पश्याम इति । न चासति पञ्चम्पा प्रयोगः सम्भवति इति विपक्षे नास्तीति सप्तम्यर्थों वक्तव्य शेषोऽर्थश्चिन्यः । कृतकत्वादिति (तदा)साधारणत्वात् सामान्य न यदपि हेतुवात्तिकं वाणेनोक्तम(२) सप्तिकासम्भवे षट्प्रतिपे. धादेकद्विपदपर्युदासेन विलक्षणो हेनुरिति । एतदप्ययुक्तम् । द्विषः दलक्षणयुक्तयोहेनुत्वात्-तत्र किल साप्तका सम्भवति पक्षस्या धर्मः समान एव सिद्धः विपक्ष एवं नास्ति । पक्षस्य धर्मः समाने च सिद्धः पक्षस्य धर्मों विपक्षे नास्ति । समान एवं च सिद्धः विपक्षे नास्ति, पक्षस्य धर्मः समाने च सिद्धो वि. (१) आयेयधारणेनेति-पा०२ पु०! (२) हेतुवात्र्तिकं-पा० २ पु० । वार्तिकं कुर्वाणेनेति तु महा भाष्ये गोनीयस्त्वाहेतिवदित्यनुमीयते विस्तरस्तु भूमिकायाम् ।

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३५ मूत्रम् । १२९ " य: पक्षे चं नास्तीति । तदेवं सप्तिकासम्भवे सति पप्रातिपेधमुक्ता पदयं निपदपरिग्रहेण विलक्षणस्य हेतुतां शास्ति तेनैकादिपर्यु- दासं ज्ञापयतीति । तच्च नैगम् । द्विलक्षणयुक्तयौहेतुत्वादिति अनभ्युपगताऽनिसपक्षस्य कृतकतादित्ययं द्राभ्यां लक्षणाभ्यां युज्यते प्रयत्नानन्तरीयकवादिति चानयोहेर्नुभावो न स्यात् । यश्चायं व्यतिरेकी हेतुः नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरं अमाणा- दिमत्वमसङ्गादित्येवमादिः स न हेतुः स्पात द्विपद- योगादिति । तस्मादेतुर्विपक्षाद्विशेष इत्येतलक्षणं विचार्यमाण- मनभिमतं वा हेतुमापादयति इष्टुं वा वाघने ग्रन्यं वा निराक- रोति शास्त्रं वाचत इति । सन् सजातीये धा चासस्तदन्य- इति । अन्यनेन(१)-~सन् सजातीये द्वेधा चास- स्तदत्यप इत्यसपक्षे नास्ति । एतावता च किल लक्षणेन विलक्षणो देतुर्लभ्यत इति । यथाश्रुति न लभ्यते । यदि तावदेतलक्षणं यथाश्रुति भवाते. पो(२) विद्यत इति केनैत- लभ्यते इति । ननु चोक्तं हेतुः तदाभासो पा प्रायः पक्षधर्म एस भाति । उक्तमेतन पुनरनेन पक्षधर्मो हेनुरिति लभ्यते, किं वपक्षधर्मो न हेतुः न हेवाभास इति । अयाप्यर्यतो लभ्यतापक्षयों हेतुर्ग हेतुन हेत्वाभास इत्ययं यदि वाक्यार्थों भवति अर्याद गम्यते हेतुर्हेत्वाभासच प. सधर्म इति । सत्यमर्थात् पक्षधर्मो गम्यते न तु व्या. पको नियतो लभ्यत इति । अपक्षधर्मनितिमात्रत्वेन स- म्भवमानं लभ्यते इति । तच द्वेधा व्यापकमव्यापकं च । प " (१) इत्यन्ये सन् इति-पा०२ पु (२)विपक्षे इति-पा०२ पु०।

·न्यायवात्तिक माप्तः । न माप्तः पक्षधर्म एवे. तथापि पूर्वोत्तरे वाधिते भवतः। कथम् । एकमवधारणार्य. नमान्यापकोऽनिष्टो हेतुः त्यभिधानात् ' या पक्षम्य धर्म एव स हेतुः गातः न स्वयं पक्षधर्म एवं एकदेशाचत्वादिति । नायधारणस्पान्यार्थत्वात- अन्पार्थमवधारणं भवन्तः कल्पयन्ति । किमर्थ ? हेतुहेत्वाभास. निपज्ञापनार्थम् । तदवधारणमन्पार्थ सब कयमव्यापक नि- वर्तयिष्यति । अयोभयकारि भवत्यव्यापकनिवृत्यर्थ हेतुहेलाभा- सनियमज्ञापनार्थं च तथापि सन्सजातीये द्वेधा चपकरणी- यम् । कथम, व्याप्त्यर्थेनानधारणेन पक्षोऽपि नियको धर्मश्न नियत इति । अनियतस्य व्याप्त्यव्याप्तिभ्यां धर्मस्य द्वी राशी शिष्यमाणो समानीयस्तदत्ययश्च तत्रातिप्रसक्तरसस्तद सय इति युक्तम् । सन् सजातीय इति किमर्थम् । यदि मम्भवार्थ तन्न । अनियमाव-पाप्त्यव्याप्त्योः सम्भवो गम्यत इति किमनेन सन् सजातीय इति । द्वेषा चेति सर्वथा नव- क्तव्यम् । इदं तावत् गम्यमानलात् सन् सजातीय इति न कर्तव्यम् । सच्छन्दन पाप्यव्याप्योः धानात् द्वेषा चेनि ममत्तवाक्यम् सजातीय इत्यवधारणार्थमारभ्यत इति ! अवधारणाऽर्थो युक्त आरम्भः अबधारणं न युक्तम् । कमिति ? यदि ताव देवमवधार्यते सन्नेव सजातीय इति ? प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिस्तेन हेतुः यस्माद मयत्नानन्तरीयकवादिः सनसन्नपि विधा चेति एतदद्वधारणार्थबाधितम् । न हि भवति ब्राह्मणमेव भोजय क्षत्रिय चति । अथ सजातीय एव सन्नित्यवधार्यते सामान्यनाम- अथ मन्येत सन् वाधितं एक गम्पमानत्वात् । णार्थम् ? अत्रापि किावधार्यते किं सजातीय एवं द्धि' अथ पुनर्देश चत्यवधी- ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३५ सूत्रम् । विधैव सजातीय इति । यदि तावत् सजातीय एवं द्विधा नान्यत्र पक्षे(१) तदत्यये तद्विधेत्युक्तं भवति । यद्येवं सन् सजातीय इति न कर्तव्यम्-गाप्त्यर्थनावधारणेनाऽऽद्यपदे स. जातीये सम्भवस्योक्तत्वात् । द्धिा चेसन्यपदं द्विधा निरतिपर- वाद द्विमा चेत्यभिधानात् सम्भवो गम्यत इति सन् स. जातीय इति सर्वथा न वक्तव्यम् । सजातीय एवं द्विधा चेसनेनैवावधारणेन पक्षत्तिलभ्यते इति धर्म एव पक्षस्येति 'व्याप्यर्थमवधारणमयुक्तम् । अधमाभूत सर्वपदावधारणव्याघात इति नावधारणं तथापि मध्यमे द्वे पदे आप न कर्तव्ये । सोऽयं गृहमवेशाक्षितारकानिर्गमन्याय इति । अथ पुनधैिव सजातीय इति । तथापि कृतकत्वादिर्न हेतुः न ह्यसौ सजातीये द्विधैव । विलक्षणं च हेतुं ब्रुवाणेन स्वसिद्धान्तोपातयोद्रिपदयु- क्तयोरहेतुत्वमिति माप्तम् । व्यतिरेकी च न हेतुरिवि प्राप्तम् । नैव हेतुरिति चेत् कुतस्तस्य हेतुले यत्न इत्यनुत्तरम् । अथ पुनरवधारणानि न क्रियन्ते तयाप पक्षकदेशतिरनकान्ति- कश्चानुपक्त इति । एतेन ग्राह्यधर्मस्तदंशेन व्यामोहेतुरिति प्रत्युक्तम् । अनेनाव्यापकादिर्लभ्यत इति उक्तोत्तरमेतदपीति । असँस्तदत्यय इत्येतदपि विपक्षे नास्तीत्यनेन समानमिति । तादृगविनाभाविधर्मोपदर्शनं हेतुरिसपरे-तादृशा विना न भव- तीत्यनेन किल द्वयं लभ्यते विपक्षासत्वं ताशसचं च उप- दर्शनग्रहणेन किल पक्षे सत्त्वं लभ्यत इत्येवं विलक्षणमवि- भावतात्मा पक्षो लभ्यत इाते । यत्तावत्ताहगविनाभानिग्रह- णाद्विपक्षेऽमत्त्वं ताइक्सत्वं च लभ्पत इति तत् न युक्तम् । (१)न इत्यधिकम् कचित् ।

·न्यायवार्तिके ताशाविना न भवतीति एतस्माद्विपक्षेऽमत्त्रं गम्यते ताशे तु सम्भव इसेतदेव कुतः न हयं नियमो यो विपक्षे नास्ति सोऽवश्य तजातीपेऽस्तीति । एवं च श्रावणवायपि हेतुः प्राप्तः श्रावणवाद्यपि तादृशाविना न भवतीति । भवतु ता. वत्ताहगाविनाभाविग्रहणे तत्तजातीय सम्भवः स पुनः पक्षे सम्भवतीयेतत् कुतः । ननुपदर्शनग्रहणादेतलभ्यते ! न तलभ्यते उपदर्शनग्रहणस्याभिधानार्थत्वात् उपदर्शनग्रहणमभिधानार्थम् । उपदर्थतऽनैनाते न पुनरस्यैतत् सामर्थ्यमस्ति पक्षे ऽपत्रं चेति । क पुनरन्पत्र स्याद्यत्र सम्भवः क चास्प सम्भवः तजातीये । तस्मादतदुक्तम्भवति तजातीयाविनाभाविनः त. ज्जातीय एवाभिधानहेतुरिति । एवं च ते चाशुपत्वं हेतुर्भ चति । न हि चाक्षुपत्वमनित्यत्वेन विनामावि । उपेत्य वा भवतु सागविनाभाविनो धर्मस्य पक्ष उपदर्शनामात । तथापि पक्षकदेशत्ति केन निराकरोपि । उपदर्शनग्रहणेनौत चेत् । न। तस्य सम्भवमात्रज्ञापनार्थत्वात् । अथ मन्येत उपदर्शनग्रहणेन व्याप्तिलभ्यत इति न युक्तम् उपदर्शनंग्रहणस्य सम्भवमात्रज्ञा पनार्थत्वात् उपदर्शनग्रहणेन सम्भवमानं ज्ञाप्यते पले स पुनापक डाने न युक्तम् । अथावापि केनचिन्यायेनावधा- रणानि क्रियेरन् तान्यव्यापकहतुनिराकरणेन समर्थानीति पूर्ववत् प्रसङ्गः । यत्त्विदमुदाहरणमेतस्मिन् प्रयत्नानन्तरीपक स्वादिरनिखस्वस्याग्नेधूम इति । तत्र धूमस्तावदग्नेरपतिपादक इत्युक्तम् । प्रयत्नानन्तरीयकत्वमप्यहेतुः कुन: प्रयत्नानन्त रीयकत्वस्य पक्षावृत्तित्वात् न हि प्रयत्नानन्तरीयकत्र शब्द धर्मः न हि कश्चिच्छन्दः प्रयत्नानन्तरीकोऽस्ति संयोगाव- भागयोनित्वाच्छब्दस्य । अथ पारम्पर्यक्रमेण प्रयत्नः शन्द ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३५ सूत्रम् । कारणम् पारम्पण सर्वेऽर्थाः शब्दकारणमिति विशेपणमयुक्तं प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति अनित्यः शब्दो यतस्तदुत्पोरिति पक्तव्यम् । यच्चेदं प्रयत्नानन्तरीपकत्वं पाब्दस्यानिसत्वे कारणं भावाभिधानेनोच्यते किं पुनस्तत् किं जन्म उतोपलान्ध- रिति । यदि तावज्जन्म तन्नैव समर्थमिति प्रयत्नानन्तरी- पकत्वग्रहणं व्यर्थम् । न हि भवत्पनिसः शब्दो देवदत्त- कृतकलादिति । अत एवं वक्तव्यं जन्मवादिति । यदि घेदं जन्म व्यभिचारि भवेत् ततः मयत्नानन्तरीयकत्वग्रहण- मर्थवत् ।कि कारणम् ? व्यभिचारिण विशेपणान्यर्थवन्ति भवन्ति । अथोपलब्धिाः प्रपनानन्तरीपकवादित्यनेन भावाभिधाननोच्यते एवमप्युपलब्धेरेव सामर्थ्यपस्तीति व्यर्थ विशेषणम् । न [प- लभ्यमान द्वेधा भवति नित्यमनित्यं प्रयत्नानन्तरीयकमन्यथा । चेति । अथ ब्रूपे प्रयनानन्तरमुपलभ्यमानं घटत्वं नियमिति वयतयाभिचारित मिति शब्दानित्यत्वानुमितौ मपत्रान. तरीयकत्वं न हेतुः अन्यापकं च प्रयवानन्तरीयकस्तं शब्दरा. शेः पक्षीकृतत्वात् । अथाब्दविशेष पक्षीकृत्योपते तत्रा- प्याद्य एवं प्रपत्रानन्तरीयकत्वं सम्भवति न द्वितीयादिविति अध्यापकत्वमनिहत्तम् । अथ यः मयनानन्तरीयकः सो. ऽनित्य इति तथाप्यन्पो तुर्वक्तव्यः । हेतो. पक्षविशेष- पत्वेनोपात्तलादं । यदप्युक्तममयनानन्तरीयकस्य पी गतिरिति किञ्चिन्नित्यमाकाशाघेकपा किश्चिदनियं विद्युदादि किञ्चिदस- देवाकाशकुसुमादि । इदं महानेयायिकत्वं महावादित्वं च य- सावदसदप्रयत्नानन्तरीषकं च किश्चिचेति चित्रम् । नित्यं तु किश्चिद्भवति न पुनरप्रयनानन्तरीयकत्वम् । न ह्याकाशं न प्रय- मानन्तरीयकामिति शक्य वक्तुम् अपनानन्तरीयकस्य जन्म- ·न्यायवाचिके । .. विज्ञपितत्वाद न चाकाशस्य जन्गास्ति तस्मान्न प्रयनाः नन्तरीयकं नाप्पप्रगन्नागरीयकमाकाशमिति । एतेनाभावो व्याख्यातः-अभाषेऽप्येवमेवेति । तदेवमतानि न हेतुलक्षणानि सम्भवन्तीदमेवा हेतुलक्षणं न्याय्यमिति ।। साध्यसाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥३६॥ साध्यसाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति सू. त्रम् । अस्योदाहरणोपलक्षणमर्थः । साध्यस्य साधय सा. ध्येन समानधर्मता । अनापि साध्यनैव साधम्र्य न पुनरसार ध्येनापि साधर्म्यगेत्र साध्येन न पुनधर्म्यमपि पस्मावं साध्य साधात् तद्धर्मभावी भवति । किं कुश्चित् साध्यसा. साधवि तद्धर्मभावी न भवति ? न भवसपि यथा अमू- वादेः कर्मणः तस्मात् साध्यसाधाधन तद्धर्मो भवति स भवति तद्धर्मभात्री सोऽयं दृष्टान्तः साध्यमाघाव तद्धर्म- भावित्वेन विशेषणेन युज्यमान उदाहरणं भवति उदाहिपते- ऽनेन धर्मयोः साध्यसाधनभावः इत्युदाहरणम् । ननु च क. रणकारकपरिग्रहाद्वचनमुदाहरणं दृष्टान्तश्चार्थो न चानपाः सामानाधिकरण्यं युज्यते न हि विषाणादिमदित्यभिधानं गवा समानाधिकरणं भवति । नैष दोपः वचनविशेषणत्वेन दृष्टान्त स्योपादानान स्वतन्त्रो दृष्टान्त उदाहरणम् । किन्तु साध्या साधात् तद्धर्मभाषिते सति अभिधीयमान इति । तद्धर्म- भावी तस्य धर्मः तद्धर्म: तस्येति साध्यस्य देवा भाति धर्मों धर्मी च । एकदा धो विशेषणत्वेनान्यदा धर्मा विशेषणत्वेनेति तस्येति धमिंग्रहणं युक्तम् । न पृथक धर्मस्य ग्रहणात् यस्मादमिणो धर्मा उत्पत्तिधर्मकरवादयः धर्मस्प, धर्मे च माध्यमुदाहरणसावादिति व्यायातः नाई धर्म- । साध्यक्ष न ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३६-३७ सूत्रम् । स्योदाहरणेन किश्चित्साघम्यं किन्तु धर्मिणः साध्यसाधयेचोदा. हरणस्य धम्यश एव साध्ये चोपगंहारो धर्मिण्येव तस्माद्धर्मी साध्य इति तस्य धर्मिणः साध्यस्य यो धर्मः साध्यः स यस्मिन् दृ. टान्ते भवति विद्यते स दृष्टान्त उदाहरणम् | उदाहणं स्थाल्पादिद्रव्यमिति तदुत्पत्तिधर्मकं चानिसं दृष्टमिति ॥ तविपर्ययाचा विपरीतम् ॥ ३७ ॥ ताविपर्ययादा विपरीतम् । सायवैधादबद्धर्मभावी दृ. टान्त उदाहरणमिति । उदाहरणमवीतहेनौ द्रष्टव्यमिति । अन्ये तु साध्यमावाद तद्धर्गभावित्वं दृष्टान्तस्येति सूत्रं पठन्ति । तेषां वयमभिमायः दृष्टान्तोदाहरणयोर्मा दैक्यभिति । किं पुनस्तद्धर्मभावितं साध्यसाधनाभ्यां योगः साध्यसाध- नयोगे च तद्धर्मभात्री भवति अतो भायाभिधानेन साध्य- साधनाभ्यां योगोऽभिधीयत इति । एतच्च सूत्रपपरे दूपय- न्ति । अस्माकन्तु नायं सूत्रपाठः तस्मान्नायं दोप इति । एतस्मिन्नपि पाठे किल भाविग्रहणमनर्थकम् । कस्मात् ? स- वियवानां साध्यधर्ममाविवाद । यस्मात् किल सर्वाश्य- वाः साध्यधर्मभाविनो भवन्ति भावयन्ति गमयन्तीति नायं सूत्रार्थ इति । अन्ये तु तद्धर्मभावीत्येतत्पदमन्यथा निराकुर्वन्ति त. धर्मभावी भवन्नुप्णभोजिन्यायेन(१) वा भवेद दण्डि- न्यायेन वा भवेत् । तद्यदि तावदुष्णमोजिन्यायेन उष्ण भोक्तुं शीलमस्येत्युष्णभोजी तद्धर्म वा भावयितुं शीलम- स्येति तद्धर्मभावी । अत्रापि भारयितुं गमयितुं यावदुक्तं (१) उभोजीति धचिन् । १ ·अत्र भाविग्रहणमनर्थक स. थावश्यं वयं शिक्षीयतव्याः । तत एव च सद्धर्मति वक्तव्य मिति । सन्ति चैवं वादिनो येषां कृतकत्तानियलेभाव न्यायवात्तिके स्पादिति नायं सूत्रार्य इति न किञ्चिदेनत । दण्डि न्यायस्तु दण्डो यस्पास्तीति स दण्डी तद्धर्ममानो यस्या- स्ति स भवति तदर्पभावी । दर्मभावीति । कथमिति ? तद्धर्मश्चासौ भावश्चति तदर्मभाः स यस्यास्ति स भवति तद्धर्मभावी । एवं सति विशेष्यविशे. पणमानानुपपचेः तद्धर्मभावीत युक्तम् । न हि तद्धर्म । स्या- दभावश्च स्यायतो विशेषणविशेष्पमाः समर्थितः स्पा. दिति । अतस्तद्धीति किल वक्तव्यम् । न वक्तन्यम् । तद्धर्माणामुभपथाभावाद-उभपया भवन्ति धर्मा विधीपमानाः मांतपिश्यमानाश्च तवानयिनि विधीयमानधर्मवान् - न्तउदाहरणम् यथा स्थाल्यामुत्पत्तिधर्मकत्वमनिसलं च विद्यमानौ धर्मोविति । तस्मात्तद्धर्मश्चासौ भावश्चेति युक्तं सामानाधिक- रपम् । यत् पुनरेतत्तद्धपीति वक्तव्यम् एतदपि न परिमा- तम् । न हि बहुव्रीहौ पुत्वोंपो लभ्यत इति । .. इति । निराकरणार्थ चेदं वक्तव्यं तदर्मश्चासौ भावश्चति । तदेतस्मिन्नत्रययत्रये एवं लक्षणेनोपपादिते तेषां अयो दुहिता इति । अनेन वाक्येन महानैयायिकत्वमात्मनः ख्यापितं भवति । तथा सिद्धो 'दृष्टान्त इसन्ये । कः पुनरस्याः यथा साध्या साधयितुमिष्टस्तथायमसिद्धोऽनित्यत्वेन यथा च एव साध्योविशिष्टः प्रत्ययभेदभेदिवेन तथा यः सिद्धः स दृष्टातः माध्यसाधनवानिति । अब विस्फूर्जतापि स्वसिद्धान्तमात्य जना कृतकत्वानित्यत्वयोः न शक्यः सम्बन्धो दीयतुं . स ·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ३८-३९ सूत्रम् । तकत्वानित्यत्वयोः कालभेदाद्वस्तुव्यवधानाञ्च । अन्यदा कृतक- स्वमन्यदा चानिन्पत्वमिति । यदा च वस्तु तदा प्राम- ध्यसाभायौ स्त इति । एतेन तयोः सम्बन्धिनिदर्शनं दृष्टान्त इति प्रत्युक्तम् । "साध्येनानुगमो हेतोः साध्यामाने च नास्तितति" च ॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति चा सा- ध्यस्योपनयः ॥ ३८॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्यो- पनयः । एवं चायं कृतक इति । यथा तथति प्रतिवि. म्यनार्थम् । किं पुनरत्र प्रति बिम्धनम् ? दृष्टान्तगतस्य धर्मस्या- उपभिचारित्वे सिद्ध तेन साध्यगतस्य तुल्यधर्मता एवं चायं कृतक इति । साध्ये वा सम्भव उपनयार्थः । ननु च कृतकत्ता- 'दिसनेन सम्भव उक्तः ? नोक्तः साध्यसाधनभावनिर्देशातू-साध्य. साधनभावमात्रनिर्देशः कृतः कृतकवादनिसः शब्दो भवति । तन् पुनः शन्दे कृतकत्वमस्ति नास्तीत्युपनयेन मम्भवो गम्पत्ते अस्ति च शब्दे कृतकत्वमिति । स यदा साधम्र्येणोदाह- रणं तदा तथोत, यदा वैधम्र्येण तदा न तथेति ।। हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥३१॥ देवपदेशात प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् । मतिज्ञायाः पुनर्वचनामिति । प्रतिज्ञाविपयस्यार्थस्याशेषप्रमाणोपानी सा. ध्यविपरीतप्रसङ्गप्रतिषेधार्थ यत् पुनरभिधानं तत् निगमनामति । एतस्मिन् मृत्रार्थे परस्यावकाशो नास्तीति । अभ्युपेस तदोप- निराचिकीर्पया वाक्यमुपक्षिप्यते- "उपनयनिगमने नावयवान्तरे अर्थाविशेषात्" । इति इदं तावदाक्यं यथाश्रुति न केनचिदर्थेन सम्बध्य.

·१३८
न्याययानिके
ते । अथ हेतूपनयावेकत्वेन पक्षीकसाविशेषादिति हेतुः स
विपक्षचित्वादिपर्य यहेतुरविशेषरपैकत्ते ऽदर्शनादिति नानावे
च दर्शनादिति । यथा बहूनां घटानामकोऽयोजलाहरणादिर्न
चैकत्वमिति । अथैकमयोजनकत्वेन पक्षीकृस ग्रूयादेकत्वमेकायो-
जनत्वमिति ? तयापि हेतुनास्ति प्रतिज्ञानाक्षिप्तत्वात हेद
पनयपोरेकार्थत्वमिति प्रतिज्ञार्थः । अर्धाविशेषादिति हेत्व-
थोऽपि स एव । अन्यश्च हेत्वः अन्पश्चोपनयार्थ इसासद्धोऽप्ययं
हेतुस्तद्वणितम् ।
"पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तरन्पवर्जनम"।
इसेतदनेनैव मत्युक्तम् । यदपि 'यथा तथेत्युपसंहारे कृते तधेयनेन
शन्देन सर्वसामान्यं वा कृतकत्वसामान्य वाऽभिधीयते कृतकतर
विशेषो वा, सर्वसामान्य तावन्न युक्तम तयेतिव्यपदेशाशस्यत्वा-
दिति । कृतकत्वविशेषोऽपि न युक्तः अन्यथा बाब्दस्य कृतकवा.
न् । परिशेषाद कृतकलसामान्यं तच्च हेतु वोक्तमिति । तदप्प.
युक्तम् । उपनयस्योपमानार्थत्वात्-उपमानार्थ उपनय इति, त.
चोपमान न सर्वथा साध्यसाधनभावमाश्रित्य प्रवर्तत इति
यत्किञ्चिदेतत् । कृतकत्वसामान्यं तु शब्दसनिघावभिधीयत
इति चित्रमिदम् । कृतकर्स खलु शब्दमन्निधावभिधीयत इति
शब्देन च विशिष्यमाणं कथं सामान्यं भविष्यति । तस्मात् सा-
मान्पविशेषवान हेतुरित गतार्थवानोपनय इत्यनेन प्रत्युक्तम् ।
यदप्युक्तं यथा तथेत्युपमानमेतद, उपमान चोपनयो न दृष्टान्त
इति एलेन निगमनं प्रत्युक्तम् । ते एते वातावीतवाक्ये स्व-
तन्त्र पञ्चावयवे न पुनरेकमन्चयव्यतिरेकि चेति ।।
अघिज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्वज्ञानार्थमू-
हस्तर्कः
॥ ४० ॥

·प्रथमेऽध्याये १ आहिके ४० सूत्रम् । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपचितस्तत्वज्ञानार्थमूहस्तकं इति सूत्रम् । अस्पार्थः पूर्ववत । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे इति । यथा सोऽयों भवति सोऽस्प तथाभावस्तत्वम् । एतस्मिन्नविज्ञाते सामान्यतो ज्ञाने (२) । कु, पुनरेतत् सामान्यतोऽवगतमिति ? अविज्ञातत्वेऽर्थे इसभिज्ञानात्-~यस्मादयमाहाविज्ञातनत्य इति, तेन ज्ञापयति सामान्यमवगतमिति । यदि युनः सामान्यमाप ना. धिगतं स्यान्न ब्रूयादविज्ञाततत्त्र इति, अविज्ञात इत्येवं यादिति । अविज्ञाततत्व इति समासोऽयं न चार्थो गम्पते किमविज्ञात तत्त्वं पेन बताविज्ञातं तत्वं यस्येति । कश्चात्र विशेषः ? यद्यवि- ज्ञात तत्त्रं येन मोऽयमविज्ञातत्वः परिच्छेत्ता तस्मिन्नविज्ञाततचे परिच्छेत्तरि तदवगमार्थमूहस्तर्क इति प्राप्नोति । अयाविज्ञातं तत्वं यस्य तदविज्ञाततत्त्वं तस्मिन्नावेज्ञाततत्व इति ? पष्ठीविग्र- हेण युक्तमेतत् । विशेपहेत्वभावान्नाधिगमः नात्र विशेष हेतुरिति किमयं तृतीयाविग्रहेण समाप्त उत पष्ठीविग्रहेणोते। युक्तम् अर्थग्रहणमामात्-यस्मादविज्ञाततत्वेऽर्थ इति, अर्थ- श्वार्थमाणत्वात् कर्म, तेन झापयति पष्ठीसमासोऽयं न तृती- याविग्रह इति । अर्थग्रहणमन्तरेणापि सामान्यतोऽवगतेरविज्ञातं तत्त्रं यस्पेत्यनुक्तेऽप्यर्थे गम्पत एवैतदर्थ इति । एवमपि समासे सन्देहवादवस्थ्यम् । माभूत् समासो वाक्यमेवास्तु अ. विज्ञातं तत्त्वमस्येति । भवत्येवाभीष्टार्थमासिः लापबार्य तु समा. सकरणम् । अनुक्तेऽप्यर्थे सामयाद् गम्पते अविज्ञातं तत्त्व. मध्यति । अत्रोक्तं सन्देह एवं स्पादिति समस्तानभिधानप्रसङ्गा. छ । यदि च सामर्थ्यमाश्रिसार्यग्रहणं प्रतिपिध्यते वदेवं युक्तमूहस्तर्क इति, सामर्थ्यतः शेपं गम्यत इति, तस्मादर्थ- (१)चगम्यते इति २ पु० पा।

·1
न्याययार्तिके
ते । अथ हेतूपनयावेकवेन पती कृयाविशेषादिति हेतुः १ स
विपसचित्वादिपर्यपहेतुरविशेपत्यैकत्वे ऽदर्शनादिति नानाते
घ दर्शनादिति । यथा बहुना घटानामकोऽयोजलाहरणादिर्न
चकवामिति । अपैकप्रयोजनकत्वेन पक्षीकृस ग्रूपादेकत्वमेकायो-
जनत्वमिति ? तयाप हेतुनास्ति प्रतिज्ञानासितत्वाद हेतु
पनयपोरेकार्यसमिति प्रतिज्ञार्थः । अर्थाविशेषादिति हेत्व-
थोऽपि स एव 1अन्यश्च हेत्वर्थः अन्यश्चौपनयार्थ इससिदोऽप्य
हेतुस्तद्वणितम् ।
"पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तरन्यवर्जन" ।
इसेतदनेनैव प्रत्युक्तम् । यदपि 'यथा तयेत्युपसंहारे कृते तधेसनेन
शन्देन सर्वसामान्यं या कृतकत्वसामान्यं वाऽभिधीयते कृतकत
विशेषो वा, सर्वसामान्पं तावन्न युक्तम् तथेतिव्यपदेशाशस्यत्वा-
दिति । कृतकत्वविशेषोऽपि न युक्तः अन्यथा शब्दस्य कृतकला-
छ । परियोपाद कृतकतसामान्यं तच्च हेतुनैवोक्तमिति । तदप्यः
युक्तम् । उपनयस्योपमानार्थत्वात्-उपमानार्थ उपनप इति,
चौपमान न सर्वथा साध्यसाधनभावमाश्रित्य प्रवर्तत इति
यत्किञ्चिदेवत् । कृतकत्वसामान्यं तु चान्दसन्निघावभिधीयत
इति चित्रमिदम् । कृतकत्र खलु शब्दमनिपावभिधीयत इति
शब्देन च विशिष्यमाणं कथं सामान्यं भविष्यति । तस्मात सा
मान्यविशेषवान हेतुरािते गतार्थवानोपनय इत्यनेन प्रत्युक्तम् ।
यदप्युक्तं यथा तपेत्युपमानमेतद, उपमानं चोपनयो न दृष्टान्त
इति एतेन निगमनं प्रत्युक्तम् । ते एते वातावीतवाक्ये स्व.
तन्त्रे पञ्चावयवे न पुनरेकमन्वयव्यतिरेकि चेति ।।
अविज्ञाततत्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्वज्ञानार्थमू-
हस्तर्कः ॥ ४०॥

·प्रथमेऽध्याये १ आदिके ४० सूत्रम् । इति । तेच विशेषाः संयोगिनः समवामिनश्च भवन्तीति। कारणोपपतितः प्रमाणोपपतितः । उपपत्तिः सम्भ- वा-सम्भवत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणमिति-भवेदयमर्थ इति । उदा- हरणं योऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यपर्थ जानाति तं तत्त्वतो जानीये. ति किमुत्पत्तिधर्मकोऽधानुत्पत्तिधर्म इति । एकतरमनु जानातीति भाष्यम् । अनुत्पत्तिधर्मकेनानेन भवितव्यमिति य जहः स त इति । नन्वेरात तसज्ञानमेव, किमुच्यते तत्त्वज्ञाना- थमिति । नेदं तत्त्वज्ञानमनवधारणा न ह्ययमवधारयसेवमेवेति । किं वनुत्पत्तिधर्मकेन मात्रा भवितव्यमिति प्रमाणविषयमनुजा- नाति। कथं पुनस्यं तत्वज्ञानार्य भवति ? प्रमाणविषयविरेचना । ममाणविषयमनेन त्रिविनक्ति अपमर्थो युक्त इति । प्रमाणानि पुनः मवर्तमानानि तर्कविविक्तमय तथाभूनमवगमयन्तीति । ऊहा संशपनिर्णयाभ्यां न भिद्यत इति केचित् । अयं किलोहा संशयो वा स्पानिर्णयोवा ? यदि संशयस्तदा तेन सङ्गृहीतवाद पृथक् न पठितव्यः । अथ निर्णयस्तदा तेन सद्गृहीत इति । अपरे स्वनुमान तर्क इत्याहुः । हेतुस्तों न्यायोऽन्वीक्षा इत्यनुमानमाख्यायत इति । अपरे तनुपानमेत्र तकै युक्त्यपेक्षं पूर्णन्ति । यत्तावनिर्णयसंशयाभ्यां नोहो भिधन इति । तन्न । प्रत्ययस्वरूपानववोधात् । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे भवतीति सामा- न्पेनाक्षिप्तो भवान् । ससमत्रिज्ञाततत्वे भवतीति। न पुन: प्रसयस्वरूपं व्यज्ञायि भवता । अनवधारणात्मका प्रत्ययः संशयः विदिति । अबधारणात्मकः प्रत्यय एवमिदामिति निर्णयः । अयन्तु संशयात निर्णपात् । मच्युनः कारणोपपत्तिः सामर्थ्याद । संशये करणोपपत्तिस्ति निर्णय चाप्राप्तो ·अत्र तावदुक्तं समस्तानभि- भक्तिव्यत्ययान् । पठीस्थल एवैषा मप्तमी द्रष्टव्या यथाऽन्यत्र ने पुनरिह व्यसयेन फलं पश्यामः तस्मादयुक्तो विभक्ति- 2-यस्पर सामान्यमधिगनं तात्तनो विशेपा अप्यवगनतम्या न्यायवार्तिके ग्रहणं ज्ञातृनिराकरणामिति । अविज्ञाततत्व इति न वक्तव्यं गम्यमानसात कार रणापपत्तितस्तत्वज्ञानार्थमृहस्तर्क इत्युक्ते गम्यते एतद अ. विज्ञातं तत्वस्यति धानप्रसङ्गादिति । मामृत सगस्ताभिधानं किं नो पार ध्यते । न । बुद्धिधर्मनिराकरणार्थत्वात-उभयथा खल्वयमूहे भवति विज्ञाततस्त्रेऽविज्ञाततत्वे च, तत्र तावद्विज्ञाततत्व कहा शुथूपाश्रवणधारणविज्ञानाहापोहतत्वाभिनिवेशा बुद्धिधर्मा इति धृतं विजानाति विज्ञातमृहत इति किमुक्तम्भवति । यो ऽसावर्षः पूर्वमनेन विज्ञातस्तमेवोहत इति पूर्वानुभूतपरिच्छेदक ऊह इत्युच्यते न स्वयं तकः । यः पुनरविज्ञाततत्त्वेऽर्थे उहः सतर्कः । पप्ठ्यभिधानमधिकरणार्या (२)सम्भवादविज्ञाततत्वस्यार्य- स्येति वक्तव्यम् अविज्ञाततत्वोऽयों ज्ञायमानः कर्म भवति के णि च पप्ठ्येव ज्यायप्सी यथा घटस्य विज्ञानमिति । न । वि. "इपावयुगपत संयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतवः (२)। इति व्यसयः श्चिदर्थों लभ्यते युक्तो व्यसयः यथा पावयुगपद संयोगविशेषा" इति अधिकरणार्थ इषोरपि में अपवास्तेपामपि संयोगविशेपास्ते ऽपि कर्मान्यत्वे हेतब इति । व्यसय इति । न युक्तः । सामान्याधिगतस्य विशेषज्ञापना कस्माद ? यदि व्यसयेन क. तस्मिन्नेव ११) पटयनमिधानमधिकरणार्या-पा०२ पु०॥ (२) पोजिस्वम् ।

·प्रथमेऽध्याये १ आदिके ४० सूत्रम् । १४१ इति । ते च विशेषाः संयोगिनः समयापिनश्च भवन्तीति । कारणोपपत्तितः ममाणोपपत्तितः । उपपतिः सम्भ- का-सम्भवत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणमिति-भवेदयमर्थ इति । उदा. हरणं योऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानाति सं तत्वतो जानीये- ति किमुत्पत्तिधर्मकोऽथानुत्पत्तिपर्म इति । एकतरमनु- जानातीति भाष्पम् । अनुत्पत्तिधर्मकेनानेन भवितव्यमिति य अहः स तर्क इति । नन्वेरात तत्तज्ञानमेव, किमुच्यते तत्त्वज्ञाना- यमिति । नेदं तत्वज्ञानमनवधारणाद न ह्ययमवधास्यसेवमेवेति । कि त्वनुत्पत्तिधर्मकेन ज्ञाना भवितव्यमिति प्रमाणाविषयमनुजा. नाति। कथं पुनरयं तत्वज्ञानार्थं भवति? प्रमाणविषयविवचनात् । प्रमाणविषयमनेन विविनक्ति अयमों युक्त इति । प्रमाणानि पुनः पवर्तमानानि तर्कविविक्तमर्थ तथाभूनमरगमयन्तीति । अहः संशयनिर्णयाभ्यां न भिद्यत इति केचित् । अयं किलोहः संशयो वा स्यानिर्णयौवा ? यदि संशयस्तदा तेन सगृहीतत्वाद पृथक् न पठितव्यः । अथ निर्णयस्तदा तेन सगृहीत इति । अपरे त्वनुमानं तर्क इत्याहुः । हेतुस्तर्को न्यायोऽन्वीक्षा इत्यनुमानमारयायत इति । अपरे स्वनुमानमेत्र तक युक्त्यपेक्षं वर्णयन्ति । यत्तावनिर्णयगंशयाभ्यां नोहो भिद्यत इति । तन । प्रसयस्वरूपानवबोधात् । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे भवतीति सामा- न्येनाक्षिसो भान । सत्यमविज्ञाततत्त्वे भवतीति, न पुन: प्रसयवरूपं व्यज्ञापि भवता । अनवधारणात्मका प्रत्ययः संशय: किंस्विदिति । अवधारणामका प्रत्यय एवमिदामिति निर्णय: । अपन्तु संशयात निर्णयात् । मच्युतः कारणोपपत्तिः सामर्थ्यात् । संशये करणोपपत्तिस्ति निर्णय चापाप्तो ·न्यायवार्तिके विशेपादनाविशेषदर्शनानियो भवति न चास्मिन विशेषद शनमस्ति । एतेनानुमानं तर्क इत्येतदपि प्रत्युक्तम् । विशेषादर्श- नादिति। किं पुनरस्य स्वरूप भवेदिपेप प्रत्यय इत्येतस्य स्वरुप मिनि । यैरप्पनुमान युक्त्यपेक्षं तर्क इत्युच्या तैरप्पनुमानाद तर्क- भेदः स्वयं उक्तः । युक्ति:-प्रमाणोपपत्तिः प्रमाणोपपत्तिमपेक्ष. माणो यः प्रत्ययः स त इति केवलं सज्ञाभेदमात्रम् । अय न प्रमाणोपपत्तियुक्तः ? अनुमान युक्त्यपेक्षामित्रपक्षासामध्ये व- कव्यम् । सविपयाधिगमे चानुमानं किमपेक्षते । अतरममाणा- पंक्षा युक्तिरित्युच्यते ? एवमप्यनुग्रहार्थो वक्तव्यः- कथं प्रत्यक्षा- गपाभ्यामनुमानमनुगृह्यत इति । अथानुमानस्प प्रत्यक्षागमकविषय स्वंतत्रापि कः तः पाण्येतानिप्रमाणविषयतया प्रतिमहिनानी- ति। भवेत-अवधारण-प्रसपी भिन्ननिमित्तौ विशेषत्वाव प्रत्य- शानुमानमययत् । अनुमानं तक लिङ्गोलाङ्गमम्बन्धस्मृत्यपेक्ष- लाद अनुमानाद । न । तसापानश्वोधात्-नैव लिलिहि मम्पन्धस्मृत्पपेशः तर्कः । कयमिति ? दूपस्यानपिगतः । पत्र दूपमधिगम्पो घी साधनधर्मश्च तवानुमानं पते पत्र पुनदमिमाप्राधिगतिन लियाधिगतिस्तिस तर्कविपप इति । तस्माद लिलिद्रिसम्यन्यस्मृत्पपेशत्वमनुपनम(१) । अनुपानं पॉपिंगाधर्मापलधी प्रवर्तते न पुनस्तकः, तस्त्वपगापमदर्शने नापि मसी पया भवितव्यमव(२) पुरुपेणेति, ययाऽस्मिन देश भावान हरि अवाहनं न पुरुषर्मः सोऽयमापन १५० स्पा स्पाणुस्पाउँदमाघमा हाने 1 मोऽपंतप्रमाणानि ए. मग इति ममाणमालो पादेऽपदिष्टः न पुनरमं प्रमाणपरिजे. सम्मानित (१)मपुणमिति २०१०। (२) मनेगरि पुपा।

·प्रथमेऽध्याय १ आहिके ४१ सूत्रम् । १४३ विमृष्य(१) पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः॥४॥ एतस्मिन् तर्कविषये "विमृष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थीवधारणं निर्णय" इति सूत्रम् । सम्बन्धोऽर्थश्च पूर्ववदिति । विमृष्ये। ति विमपं कृत्वा । पक्षमतिपक्षाभ्यां--पक्षशब्देन पक्षविपयं साधनमुच्यते प्रतिपक्षशब्देन पक्षविपयस्य साधनस्योपालम्भः तानां साधनोपालम्माभ्यां पदावधारणं स निर्णय इति । क पुनरयं नियमः ? किं तावनिर्णये ? आहोस्थित ? पक्षपति- पक्षाभ्याम् ? अथ विमृष्यैवेति ? । यदि विमृष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्या- मेव निर्णय इति निर्णये नियम ? इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमि- सस्प व्याघातः । एतेन विमृष्यैवेति प्रत्युक्तम् । अथ पक्षतिप- क्षाभ्यां निर्णय एव ? उभयाश्रयो निर्णयः प्रामोति । तर्कविषये एक नियमो नान्यत्र, योऽयं तस्य विषय एतस्मिन् तर्कविषये नियमो नान्पत्र,-योऽयं तर्कस्य विषय एतस्मिन् तविषये विमृप्प पक्ष- प्रतिपक्षाभ्यामेव निर्णयो भवति न पक्षमतिपक्षाभ्यामेव निर्णयो विमृष्यैवेति सामान्यनिर्णयलक्षणमेतत् । कुतोऽयं नियमस्तकविषय इति ? तर्कस्यानन्तरोद्देशाव तर्कविषय इति नियमः । अन्यथापि नि. यस्य भावान्न निर्णय इति । अथ निर्णयस्य किं लक्षणम् ? अर्थप- रिच्छेदोऽवधारणं निर्णय इति । सोऽयं निर्णयः प्रमाणविषये भव. नेकशः प्रमाणैः क्रियते संहाच,तर्कविपये संहत्यान्यत्रैकश इति। वादे शास्त्रे च विमर्षवर्ज-वादे पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेत्र, न शास्त्रे वादे वा विमर्पोऽस्ति उपयोनिश्चितत्वात शास्त्राभ्युपगतपदार्थस्य नि- श्चितत्वाच्च । पक्षमतिपक्षशब्देन साधनोपालम्भयोग्रहणमित्ययुक्तं ममा. णाभावाद-पक्षपतिपक्षशब्देन साधनोपालम्भावुच्यते इति कि (१) विमृश्यति कचित् ।

·प्रथमेऽध्याये १ भाहिके ४१ सूत्रम् । ना निश्चितं साधनमिति पाद मन्यते न मवर्तते । दूपणाभाममिति बुद्ध्यते तदुद्भावना प्रवर्तते । तनिटतो यपक्षमाधनमाप निवर्तते । किं कारणम् ? प्रथमपक्षसाध. । निपिसाव, निर्दोपे च प्रथमपक्षसाधने न द्वितीयस्या- श इति निवर्तते द्वितीयः पक्ष हात योऽत्रावतिष्ठते ।- नर्णयः । सोऽयं निर्णयः सम्भवासम्भवाभ्यां पक्षपतिपक्षयोः प क्रियते । निर्णयोऽनुमानमेवेति कचिन- केचिद्वर्णन्ति निर्णयो- मानमेव न पदार्थान्तरामिति । न । लिङ्गलगिस- धस्मृत्यपेक्षत्वादनुमानस्य, निर्णये च तदभावः प्रमाण. स्वाद, प्रमाणमनुमानं, प्रमाणफल तु निर्णयः । निर्णय विषय एन, अनुपान तु स्वविषपे ऽन्यत्र च । यथा धूपदर्शने परिच्छंदे नानुमान,मपि तु निर्णय इति । यदा व परिच्छि स घूमेन तदाऽनुमीयते ऽनेनेत्यनुमान,मग्निपारच्छेदः फलम् । पदा च भावसाधनमाश्रित्योच्यो ऽनुमानं निर्णय इति तदा- 'ऽभ्यनुज्ञया वर्तितव्यम् । यदा (च) तु करणमाधनमाश्रित्योच्यते ऽनुमान निर्णप इति, तदा प्रतिषेधो वक्तव्यः कार्यकारणयोर्भे- दाव-कारणमनुपानं, कार्य निर्णयः, तस्मानानुमानं निर्णय इति ।। इति-औद्योतकरे न्यायपात्तिक(१) प्रथमस्याध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ (१) परमर्पिभारद्वाजोद्योतकरीये न्यायसूत्रवार्तिफे-ति कचित् ।

·म्भारनियमः । एवंपर्माऽपं घी नवधीत । सोऽयंपामतिः न्यायवार्तिके अथ प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । विसः कथा भवन्ति वादो जल्पो वितण्डेति । नायं कथा. नियमः, कि ताई ? विचारवस्तुनियमः-पद्वस्तु विचार्यते तत् त्रेधा विचार्यते । तत्र विचारो वादो जल्पो वितण्डेति । तत्र गुदि. भिः सह वादः । विजिगीपुणा सह जल्पवितण्डे । तत्र ययोदेश काणापदेश इति वादस्प लक्षणमुच्यते । तत्र प्रमाणतर्कसाधनो. पालम्भोवाद इति सूत्रम् ॥ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः प. श्वाययवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥ १॥ तत्र बादः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । को पुनरेती पक्षतिपक्षी पस्तुधर्मावेकाधिकरणी विरुद्धावककालावनवसिती ।यस्तुधर्माविति घस्तुविशेपी-वस्तुनः सामान्यनाधिगतत्वात विशेपतोऽनधिगत: स्वाच्च विशेपारगमनिमित्तो विचारः तस्माद्रस्तुधर्मी विशेषावका- धिकरपी, नानाधिकरणी विचार न प्रपोजयतः उभयोः प्रमाणो. पपत्तेः तद्यथा अनित्या बुदिनिस आत्मेति अविरुद्धावप्पेवमा यो विरुद्धी तो विचारं मयोजयतो नाविरुदाविति तद्यथा क्रियाय दद्रव्यं गुणवचलि । एककालाधिति भिन्न कालयोन विचारमयो- जकल प्रमाणोपपत्तेः, पया क्रियावद द्रव्यं निष्क्रिपं चेति काल- भेदे सति । अनवमिताविति-अनिश्चिती विचारं प्रयोजपतो नामिनापिति निर्णयोत्तरकालं विचाराभानाव तावती विरुदावेविशेषणो धर्मा पानिपक्षी । तयोः परिग्रह इत्य. . पमपरिग्रहो वादः । यम्प च कथामांगये प ममानताद वि. शेषणार्थ प्रमाणनगायनोपालम्भ इति । प्रमाणतण च मापन- मुपामम्मयास्मिन् प्रिपा शान-मस्मिन् भरतीति । आस्ममिति ·प्रथमेश्याये २ आझिके १ सूत्रम् । १४७ सप्तमीनिर्देशो विपपज्ञापनार्थः अस्मिन्-विचारे । कथं पुनः तण साधनमुपालम्भश्च अपमाणत्वाव-भ. माणानुग्राहकत्वाद न प्रमाणसगृहीतस्तों न प्रमाणान्त- रमित्युक्तं, सोऽयमममाणात्मकः सन् कथं सिद्धउपालम्भ- योः कारणं भविष्यति ? न पस्तर्कः सिध्युपालन्थ्योः कारण,पपि तु प्रमाणविषयविवेचनात्तर्कः प्रमाणान्यनुरद्वा- तीति तर्कविविक्त विषपं प्रमाणानि वर्तमानानि परिच्छि- न्दन्ति । सोऽयं प्रमाणानामनुग्राहकवाद प्रमाणसहितो बादेऽप. दिष्ट इति । साधनमुपालम्भश्चास्मिन् भवतीति किं तानव ? सिद्धिः माधनमुपालम्भनमुपालम्भः अथ साध्यतेऽनेनेति साधनम्, उ- पालभ्यते ऽनेनेत्युपालम्भः ? यदि तावद्भावसाधनौ साधनोपाल. भशब्दौ ? तदा प्रमाणैस्तर्केण च न युक्तौ प्रमाणानां तर्कस्य च 'पराप्रतिपादकत्वात् ममाणान्यात्मप्रतिपत्तिमाधनानि, परमतिपाद- नार्थायं विचारः तस्मान्न प्रमाणैस्तःण च सिद्ध्युपालब्धी भव. तः। अथ करणसापनी ? तथापि पश्चायययोपपन्न इति पृथक् न प- ठितव्पं, किं कारणम् ?प्रमाणतर्कसाधनोपालभ्भ इति करणसाधनेन पदेनाक्यवार्थस्योक्तत्वात् । न । अन्यायंत्रात्-पञ्चावयवोपपन्न इस- स्पान्योऽर्थः तथा च यक्ष्यामः। अयतो साधनोपालम्भशम्दी भा. वसाधनौ किविपयो प्रमाणैस्तकेण च क्रियते । ननुक्त पक्षप्रतिपक्ष- विषयापिति-पक्षविपयं साधनम,पतिपक्षविषय उपालम्भः सत्यमु- क्तम् न पुनर्युक्तमुक्तम् । का पुनयुक्तिहानिरत्र ? उपालम्भस्य प्र- तिपक्षाविषयचात, प्रमाणतर्कसाधना सिद्धिः पक्षस्य भवतु, न पुन- रूपालम्भस्य प्रतिपक्षो विषयः, ? न घूमः प्रतिपक्षविषय उपालम्भ इति, किन्तु साधनविषयः, प्रतिपक्षस्य यद सायनं तद्विषय उपाल- म्भ होत । कथं पुनः प्रतिपक्षप्तनिधायुपदिश्यमान उपालम्भशब्दः .

·१४८ न्यायवार्तिके - -- प्रतिपक्षव्यतिरेकेण साधनेन सम्बध्यते ? सामर्थ्यादसामर्थ्याच, यदु. पालम्भयोग्यं तदुपालभ्यते न च प्रतिपक्ष उपालम्भयोग्यः । कथ. मिति ? उपालभ्यमानस्य चानुपालभ्यमानस्य च वस्तुनस्तथाभावात तथामूनमेव वास्तूपाल पमान तथाभूतमेवानुपालभ्यमानम् । साधने ऽपि तहि तुल्यम् साधनमपि करणं तदपि स्वरूपं न कदाचिज्ज- हाति, तस्मात साधनस्थाप्युपालम्भो न युक्त इति । एवमेतत् नो. पालम्भः करणे न कर्मणि, कर्मणः स्वषिषपे सामोद-सर्व कर्म स्वविषये सपर्थ, करणमप्येवं तस्य तु विपपान्तरे न सामर्थ्यम- मस्ति । यच्च विषयान्तरे ऽसमर्थ न तेन कर्मणः करणस्य वा वै. गुण्यम् । कस्य तीय मुपालम्भो ? यो निगृह्यते । कश्च निगृह्यते ? पुरुषः । अमतिपत्तिविमतिपत्ती पुरुपस्य, न कर्मणो न करणस्य, सोऽयं मतिपादयिता ऽसपर्थयोः कर्मकरणयोरुपादानानिगृह्यते । प्रतिपत्तापि यथाभिहितपदार्थाप्रतिपत्त्या । सोऽयं पुरुषधर्मों वच- नद्वारेणोद्भाव्यत इति वचन उपचर्य पुरुपधर्म वचनमुपालभ्पत इति । कथं पुनरवमर्धः सूत्रपदेन लभ्यते ? लभ्यत इत्याह । कथम् ? प्रमाणतर्कप्ताधनः प्रमाणस्तर्केण च साधनस्योपालम्भः प्रमाणतर्क- साधनश्च प्रमाणतर्कमाधनोपालम्भश्च ममाणतर्कसाधनोपालम्भ। एकस्य साधनशब्दस्य गम्यमानार्थस्वाल्लोपः यथोष्ट्रमुखीति । अथ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इसनेन पदेन जल्पवितण्डाभ्यां कथ वादो विशिष्यते नन्विदं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहवत प्रयाणामपि समानं भवति। न समानम्-वादे प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भस्य निय- तत्त्वात् प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ एव वादः (१) छलादिसाधनो- पालम्भे जल्पवितण्डे । यथा विपाणिवं गवि गवये च समानमपि संस्तकण्ठतया सास्नादिमत्तया च विशिष्यमाणमुभौ गोगवयौ वि- (१) छलादिसाधनोपालम्भ पववादः इत्यधिकापाठ.पुस्तकान्तरे।

·प्रथमेऽध्याये २ आहिके १ सूत्रम् । शिनष्टि तथा प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इति । छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भी जल्प इत्यभिधानाद्वादे निग्रहस्थानप्रतिषेत्रो विशपविधानात् ततश्चानुपालम्मो बाद इति । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इत्यभिधानाद्वादे ऽपि नि- अस्थानानीत्यदोपः । उपालम्भग्रहणाद समस्तनिग्रहस्थानम- सक्तौ सज्ञाभेदमात्रम् ?--यधुपालम्भग्रहणाद्वादे निग्रहस्या- मानि विद्यन्ते इति मन्यसे ननु सज्ज्ञाभेदमात्रं जल्पा- द्वादस्म न विशेषः तत्रापि निग्रहस्थानानीहापीति ? नोत्तरपोनि. यमर्थित्वात् । यस्मादेवोपालम्भशब्देन समस्तानि' निग्रहस्थानानि लभ्यो अाएर नियमार्थे उत्तरे पदे आरभ्यते सिद्धान्ताहि- दः पञ्चाययोपपन्नश्चीत । सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेन किल पदेन विरुदो हेवाभासा लम्पते । तन्न अन्यतोऽधिग:-अन्यत एवायं लम्पते । पचावयत्रोपपन्न इति पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके लभ्येते अवयवग्रहणात् तदाभासा लभ्यन्त इति लभ्यमानस्यार्थस्य पुन. रभिधाने पिष्ट पिष्टं स्यात् तस्मान्नायमयः। अथ किमिदं पदं सिद्धान्ताविरुद्ध इत्पनर्यकमेव ! नानर्थकमपसिदान्ताबरोघात-- "सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमाव कथामसङ्गोऽपसिद्धान्ता" इति सोऽनेनावरुध्यते तस्मान्नानर्थकम् । कस्मात् पुनरपं नियमो घादे अवयवाभामोऽपसिद्धान्तश्च निग्रहस्थानमिति ? । गुर्वादिभिः सह चादोपदेशानिषमा-पस्मादयं तत्त्वबुभुत्सगुर्वादिभिः सह त्रि. विध फलमाकासन बादं करोति ततोऽस्य तत्तबुभुत्सावतस्तावमा धनं वक्तव्यं यावदनेन ज्ञातम्पमप्रतिद्वन्दित्तात् । प्रतिद्वन्द्विना सह न वादः, किं तु जल्पःतव समस्तनिग्रहस्थानप्रपोग इति युक्तम् । प्रमाणतर्कसायनोपालम्म इत्यभिधानाद उभयोः सिद्ध्यमि- * गौ० सू० अ०.५ मा० २१० २३ ।

·न्यायवार्तिके द्धिप्रसङ्गः ?-यदि गमाणतर्कसाधनोपालम्भो वादः उभयो दि. भतिवादिनोः प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भाभिधाने ऽधिकार(१) इत्युभयपक्षसियसिदिपसागः । नैप दोपः अमतिमानात नेई भतिज्ञायते उभयो दिनोः प्रमाणानि सन्तीति, अपि तूभाभ्यां साधनं वक्तव्यमेतन्निपम्यो न पुनः साधनमवतव भवतीति, पण. मप्येवम् । अपरे तु स्वपरपक्षपोः सिध्यसिद्ध्यर्थं वचनं वाद इति वा- दलक्षणं वर्णयन्ति । अत्र च पक्षविशेषणार्थमुपारायोः स्वपर- शब्दपोरनुपपत्तिविकल्पानुपपत्तेः समासासम्भवाच । एतौ खलु स्वपरवान्दो परिग्रहवर्जनार्यों ? वा स्याताम, साधनीयद्पणीयार्थी वा, पूर्वोत्तरपक्षार्थव्यवस्थापको वा?पक्षप्रतिपक्षापद्योतको वा?:- थमद्वितीयपक्षाभिधायकौ वा? एकस्य वाऽमेकविशेषणाभिसम्बन्धि- नोऽनेकशब्दाभिधानमिति ? । तत्र परिग्रहपरिवर्जनार्थता तावदनु- पपन्ना, किमार्थासम्भवात । न परिग्रहार्थताया किमोर्थः सम्भ. चति 'कस्यायं स्त्रो भविष्पति कश्च स्वार्थ' इति स्त्रीकरणं परि- ग्रहार्थः यस्य स्वीकारो भाति तस्य स्त्र इति । तदेव चिन्स्यते किं तत् स्त्रीकरणमिति 1 ममेति प्रसपोत्पत्तिकारणभावाभावौ स्वपर- शद्वार्थः ? निर्दिष्टः स्वार्थो न पुनरस्य स्वार्थो, न हि शास्त्रकारस्प स्वः परो वा सम्भवति यदर्थमिदं स्पादिति । यच्च यस्प स्वं भव- ति तत्तस्यसिद्धयर्थं कश्चिदुपकारं करोति, न पुनः स्वामिनः पक्षे । ण कश्चिदुपकारः क्रियते तस्मात् परिग्रहगर्जनायौं तावद स्वप- रशद्वौ न भवतः । साधनीयदृपणीयायौँ स्वपरशद्वाविति चेत्- अथापीदं स्यात् साधनीयः स्वपक्षो दूपणीयः परपक्ष इति । अहो शद्धार्थकौशलं साधनीयः साध्यः स्याद साधनीयः स्वपक्ष (१) नाधिकार २ इति पु० पा।

·प्रथमेऽध्याये २ आदिके १ सूत्रम् । इति कुन एतत् ? लक्षणं चैतत पक्षस्य साधयितुमिष्टः पक्ष इति साधनीपशवनापि तदेवोपते, व्यवच्छेदार्थ चेदमुच्यते स्वपक्षः परपक्ष इति । परपक्षाचार्य स्वशद्धन व्यवच्छेद्यमानोन समानमर्थ शक्रोति वक्तुम, व्पर्य वा विशेषणम् । सामान्पशदा अपि विशेपे वर्तन्त इति() दृष्ट मनत् ? न ते सामान्यशद्वापे विशेपेषु वर्तन्त इति । किन्तु प्रकरणादिभेदानुविधायिनो विशेषशद्धा एव । अपि च सा- धनीयः पक्ष स्वपक्षः दुपणीपः पक्षः परपक्षः । तदेतदपि न बु. द्ध्यामहे साधनीयशवस्य पक्षविपपत्ताव साधनीयः पक्षःस्वो भरतु, दूपणं तु न कदाचित परपक्षेण प्रम्यध्यते परपक्षस्य तादव- स्थ्यात् । अथ दूषणस्य को विषयः ? कस्यचित् स्थापना विषय इति किश्चिदुपणं स्त्रपरपक्षाभ्यामसम्बद्धमेव । कतमपणं स्था- पनया सम्बद्ध्यने ।का घेयं स्थापनेति? स्थापना नाम पञ्चावयवं ' पक्षसाधकं वाक्यम्, वाक्पदोपो दूपणं, तद्राक्यं न्यूनमधिकं च भवति अवयवाभासापपन्नश्च, तदुद्भावनं दूपणमेतत् स्थापनया सम्बध्यते तद्विपयवाद । शेषं तु दुपणं न स्थापनया न स्वपर- पक्षाभ्यां सम्बद्धम् उत्तरदोष आक्षेपभावाश्चति । सत्यं न साक्षात पक्षस्प दूपणेनाभिसम्बन्धः स्थापनानितिद्वारेण तु भवर्तमान पणं (न पक्षं निवर्तयति ) स्थापनानिवृत्तेः परपक्षं दूपपतीत्यु- पते ? उपचरितशब्दप्रयोगो लक्षणेऽनुपपन्नो लक्षणस्य तत्त्वीव- विषयत्वाव तत्वव्यवच्छेदक लक्षणम् न पुनरुपचरितशद्धप्रयोगेन व्यवस्थास्ति । यदि च पारम्पर्येण प्रवृत्त्या प्रवर्तमानं दूपणं पर- पक्ष निवर्तयति तदैवं युक्त कत्तु परपक्षामध्यर्थं वचनं वाद इति । 'एभाभधीपभाने कमायोति लघु व सून भक्तीत्युभयोश्च साधनपणयोः पारम्पग परपक्षासिद्धयर्थनेति । अथ माभूदुभय- (१) इत्यदृष्टमेतत् इति २ पु० पा० । .

·१५२ न्यायवार्तिके व पारम्पर्पमिति ? स्वरूपात एवं पक्कपं-पक्षस्थापनयोः सि. क्ष्यसिद्ध्यर्थ वचनं वाद इति । एवं हि विस्पष्टता लक्षणस्य यथा. विपपं चामिसम्बन्ध इति । स्थापनपापि न सर्व दूपर्ण स. म्बध्या इति दोपतावस्थ्पम् ? न दोपतादवस्थ्य कस्यचित् सम्भवात् । किश्चिद दपणं स्थापनया सम्यध्यत इति, सा- मान्याभिधानेऽपि सामनियमः तस्मादिदमनुपपन्नं सापनी- पपणीपाधौं स्वपरशान्दाविति । स्वपरमादौ पूर्वोत्तरपक्षार्थों भ. विष्पत इति ? यदुक्तम्भवति पूर्वोत्तरपक्षाविति तदुक्तं भवति स्व. परपक्षाविति । न युक्तमेतदपीति साधनदूपणपोनिपमाभ्युपगमात्- ते साधनपणैरिसेतस्मिन् मूत्रे साधनपणयोनियमाभिधानं स्व. पक्षमाधनं परपक्षे दूषणमिति । एतस्मिंश्च नियमे उत्तरपक्षविपर्य दूपर्ण मानोति तेनोत्तरपक्षवादी स्वमेव पसे दूपयतीति(१) प्राप्तम् । स्वपावोत्तरवादिनः पूर्वपक्षाद-प इति स्वपरशद्वाभ्यां पूर्वोत्तरप- क्षपोरभिधानमिति न पदार्थो न परिभाषान च रूढिः। एतेन पक्षम- तिपक्षार्थता प्रथमद्वितीयपक्षार्थता च व्याख्याता । एक एवार्य पक्ष इति विशेषणपयोगाद साध्यतया दृष्यतया च विशेष्यमा- णः स्वपरशद्भवाच्य इति ? युक्तमेट्विवचनं तु न युक्तम् । एक- स्यानेकविशेषणयोगो न मतिपिध्यते द्विवचनं तु न भवतीति - मा न किस्पानेकविशेषणाभिसम्बन्धे सति द्विवचन बहुवचने भव. ता नहि देवदत्तं छत्रदण्डाभ्यां सम्बद्धं समुपलभ्य वक्तारो भवन्ति' छत्रिदण्डिनावागताविति । तदेवं विकल्पानुपपचे स्वपरशादानु। पपत्तिः। समासासम्भवाय-- स्परपक्ष' इति समासपदमेतद वन साविशेषगविशेष्यस्वरूपानगर्न पष्ठीसमामा पत्र पुनः पष्ठी (१) तेनोत्तरपक्षं बाधयतीति प्राप्तमिति २ पु. पा.। .

·. प्रथमेऽध्याये २ आहिके ? मूत्रम् । समस्यते तब विशेषणं विशेष्याव पृथगवधार्यते पथा राजपुरुष इति । भेदाच-पत्र च विशेषणविशेष्यभावो भवति तत्र भेदो दृटो राजपुरुषकदेव । अतसीप भेदे हष्ट इति चेत् अप्ससपि भेदे दृष्टः पष्टीसमासः तथा सेनापतिः पानकाङ्गमिति ? तच्च नानभ्युप- गमात्-कोहि सुस्थात्मा(२) पानकशदार्थमनेभ्यो नार्थान्तरं प्रति- पद्यते सेनां च सैनिकेभ्य इति । यथा च सेनादीन्यर्थान्तरभूतानि तथोक्तं गुणगुणिवाद इति । अथ मन्यमे सार्थः स्वशब्दस्पार्थः साध- नीयोऽर्थश्च पक्षशब्दस्यति ? तन्नापोदिनत्वात । यथा स्वार्थवाचकः शब्दो न भवति तथोक्तम, तस्मान्न पष्ठीसमासः । एतेन कर्मधारयः प्रत्युक्तः स्वश्वासौ पक्षश्चेति विशेषणस्वरूपासिद्धर्भेदाभाषा. घ । एतेन पहुचीहिरपि प्रत्युक्तः । साधपितृविपयं च साधनं मामोति को न बहुव्रीहिः । ननु च साधनीयार्थता स्वार्थः प- सीवशेषणत्वेन सम्भवति ? न सम्भवति पर्यायवाद-साधनीयः पक्ष इति पर्याय एव, न च पर्यायशब्दैः समानाधिकरणो य. हुव्रीहिः सम्भवति । नहि भवति वृक्षतरुं छिनत्तीति । विरोधाच्च । यदि तावदयं पक्षशब्दः स्वपक्षाद्भिद्यते (पर)पक्षवचनं मतिजति व्याघातः । किं कारणम्, प्रतिज्ञायाः स्वपक्षविषयत्वात् । अ. थाभिमस्तयापीदं न मानोति स्वपरपक्षयोः सिध्यसिद्ध्यर्थ वचनं वाद इति । न चान्यः समासः सम्भवति । न चेदं वाक्यम्, तस्माद स्वपरपक्षयोरित्यसारम् । आतां वायत् स्वपरशब्दार्थो विशेषणविशंप्यभावश्च स्वपर- शब्दयोः । अय समामः कस्मान क्रियते स्वपरपक्षसिद्ध्यासियर्थ वचनं बाद इति ? किमेवं कृते भवति ? स एवार्थो लाधां च । अब केचिद परिहारं युवत-यदि किल समासः क्रियते उभ. (२री स्वस्थान्मा इति २ पु. पा०। २० ·- न्यायवार्तिके याश्रिी सिद्ध्यसिद्धी भवन: । न । दोपनादवस्थ्याव-नापं दो. पोऽसमासकरणेन परिहियते । कथमिति ? स्वपक्षीसद्ध्यसिद्धय- वचनं परपक्षीप्तद्धयांसद्धयर्थं स्वपरपक्षयोः सिध्यसिद्धार्थ- मिति । नासामाव-नवयं समाप्त: समर्थः स्वपक्षसिझसिद्धय- धीमति ! कस्मात् ? व्याहतवाद यदि मिद्धयर्थं यतते असिद्धय- धीमति व्याघातः यद्यमिय यतते सिद्धार्थमिति व्याघातः । यद्यमामान समासः समासेऽपि नहींसामाद नोभयपक्ष- सिद्ध्यसिद्धिप्रसङ्गः। एकवचनबहुवचनमसङ्ग इत्यन्पे-यदि किल समासः क्रियेत समासोऽनभिपकवचनभेदः तस्माद्वचनभेदव्यक्ति- निमित्तोऽसमासः । कथं नाम स्वपरपक्षयोः सिद्ध्यामद्धयर्थं वचनं बादः स्यात् न स्वपरपक्षाणां न स्वपरपक्षस्पेति । नासम्भवाद- कस्य तावत्मियसिद्धयर्थं वचनं नैवाम्ति, स्वपरपक्षाणां सा. धनमनुमानमेकमिति कथाप्पेपा नास्त्यतोऽस्थाने आशङ्का । अनित्यः समासविधिरित्यपरे--अपरे समासविधेरनित्यता वर्णपन्त एवमाहुः-नायमवश्यं विधिः सर्वत्र समास इति । कचिद समासः कचिच वाक्यम् यथा च राज्ञः पुरुषः, राजपुरुष शेत च समासः । यदि उभयप्राप्तिरसमासः कस्मात-नित्यः समासविधिरिति एवं युवतोक्तं भवति प्राप्तमुभयम् । अथोमयमा- सौ कस्मादसमास इति । समासः कस्मादिसनिरत्तोऽनुयोगः ? ना- निवृत्तो लापार्थत्वात् समासे लाधमेवासमासे गौरवम् । अनुग- अर्थ च शब्दानामुपादानमिति गुभिधाने प्रयोजन वाच्यम् । वर्णे गुरुलाघवानभ्युपगम इति चेत् ? नायं परिहारोऽनुयोगस्या- निवृत्तेः । वर्णे गुरुलाघवानुयोग न प्रतिमयामह इति चेदन निवर्ततेऽनुयोगः कस्मादिति ? । शास्त्रत्वेन च वादविधानम- ·प्रयमेऽध्याये २ आह्निके १ सूत्रम् । भ्युपगम्यते न च घणे गुरुलाघवपाश्रीपत इति न युक्तम् । सिद्ध्यसिद्ध्यमित्येतदपि न युक्तम् । कस्मात् ? द्वेधाऽनुपपत्तेः अयं खलु सिद्धिशब्दः कल्प्यमानो द्वेधा कल्प्येत व्यक्ताबुत्पत्ती वा, तन्न तावदुत्पत्तौ युज्यते प्रतिज्ञादिकस्य साधनस्य साधनभावहा. निमगाव नहि प्रतिज्ञादिसाधनेन वस्तुत्पाद्यते, किं तु विध. मानप्रकाशकवं माधनार्थः स हीयते सिद्धायुत्पत्ती कल्पिता- यामिति । व्यतारिति चेव नाधिकरणाधारस्वात- अथ म. न्यसे सिद्धियक्तिनास्पतिः ? युक्तमेतदुत्तरं तु व्याहतं भ. पति अधिकरणमत्यायन सध्यसिद्धी इति । ये चैतेऽधिकर- णत्यायनलक्षणे सिद्ध्यसिद्धी तेऽधिकरणे वर्तमाने कथं पक्षस्य भवत इति पप्ठ्यर्थों वाच्यः । नायं(२) दुर्व- चः तद्विषयत्वात--तयोः सिद्ध्यसिद्धयोः पक्षो विषयः अत. । स्तद्विषयत्वात्तस्येति ? । न युक्तमत्तत् । ये ते सिद्ध्यसिद्धी प. क्षविपये ते किं तावत् पक्षे सिद्धे उतासिद्धे ? यदि तावत् सिद्धे, ना- धिकरणप्रत्यायनं मिद्धिः, किन्तर्हि ? यतस्तत्मत्यापन सा सिद्धिः। कुनश्च तद्भवति ?अर्थस्य तथाभावाव-यस्मात् सोऽर्थस्तथा भवति । कथं तथा भवति ? यथा प्रमाणैरभिसम्बद्ध इति- यत् प्रमाणैर- विसंवादितं स तथाभावः । अथासिद्ध पक्षेऽधिकरणमत्यापन भवति ? साधनप्रयोगात् मागधिकरणप्रत्यायनमस्तीति वादवैय- ध्यं स्यात् । पतस्य सिद्धिरधिकरणमत्यायनम् असिद्धिस्तु कथम् ? नहि परपमासिदिपणेन क्रियत इत्युक्तम् । स्थापनानिवृत्तेरुप- चार इति चेत्-स्यान्मतिर्दूपणं प्रयुज्यमानं माक्षात् स्थापना निव- तयति स्थापनानिहत्तेस्तु परपक्षनित्तिरुपचर्यत इति ? न । प्रयोज. नाभावात- नहि प्रपोजनव्यतिक्रमेण मुख्यार्थव्यतिक्रमो लभ्यते, (१)स चायमिति २ पु. पा।

·न्यायवार्तिके आप तु प्रमाणासम्भवेनोपचारो मचाः क्रोशन्तीति यथा, लो- कमयुक्तशब्दविषयश्चोपचारः लोकगत्या शब्दार्थ न चेदं लो- किकं वाक्पं स्वपरपक्षयोः सिद्ध्यसिद्ध्यर्थं वचनं वादः । अपरे तु प्रतिज्ञातार्थाज्ञापनं पक्षस्यासिदि वर्णयन्ति । सद्यद्यधिकरणविषयं, न निवर्तते मसङ्गः, कथं-पक्षस्यासिद्धिरिति सिद्धिवत्मसङ्गः तस्माद सिद्ध्यामद्धी पक्षधर्मावव यत एतद्भवति मिद्धः पक्षोऽसिद्धश्चेति । एवं सात द्रष्ट्रस्थे सिद्ध्यसिद्धी इति ध्या. घातः । यदि सिद्ध्यसिद्धी पक्षधर्मों द्रष्टस्ये सिद्धयसिद्धी इति ध्या- हसं भवति । अथ माभूयाघात. इति द्रष्टुस्थे एव ते ! तथापि प. क्षस्य व्यक्त्यव्यक्ती सिद्ध्यसिद्धी इति व्याहतं भवति । अथ तथा- तथाले पदार्थस्य सिद्धयसिद्धी ? तथाप्पधिकरणमत्यायनं सि- यमिद्धी इति व्याहतं भवति । के पुनरेते व्यत्स्यव्यक्ती ? घ- स्तुधर्माभिधानप्रत्ययोतू यन एव तापभिधानमत्ययौ व्यक्तो ऽव्य- क्तयेति भवनः ते व्यत्स्यव्यक्ती इति । अर्थशब्दानुपपत्तिवि- कल्पानुपपत्तेः-अर्थवान्दः खलु प्रवर्तमानस्त्रेधा मवर्तते उद्देश. भयोजनाभिधेयविषयत्वेन, उद्देशे तावदर्थशब्दो यथा ब्राह्मणार्थ भकमिति । एवं चतुर्विधवाक्यामङ्ग्रहः । मयोजनेऽर्थशब्दः कि. मर्थागतोसीति । अभिधेयेऽर्थशब्दो यथा गौरित्यभिधानस्य को- ऽर्थ इति । तन्न ताबदुद्देशे सम्भवति युक्तायुक्तत्वेनेति विशेषि. तत्तात्-स्वपक्षस्य युक्तखेन परपक्षस्यायुक्तत्वेनेत्येवं विशॉपिते कुा उदेशशब्दार्थः न ह्यपं युक्तायुक्तशब्दो दूपणाभामे साध- नाभामे वा सम्भवति साधनयोगी युक्तता दूषणयोगोऽयु- तोति । अय पुनः पदार्थस्य तयात्वातथाले युक्तायुक्तत्वे युक्तलं तयाभावोऽयुक्तत्वमतयाभाव इति ? सथापि उभयोः कर्म- तयोपादानात् युक्त वेनाधिकरणमत्यापनमयुक्तत्वेन चेति व्याघा- ·प्रथमेऽध्याये २ आझिके १. सूत्रम् । १५७ . नहि प्रत्याय्यं प्रसायनं भवतीति । अथ प्रयोजनेऽर्थशब्दःत. थापि साधनपणाभासवादिनोऽवादिता स्यात् । किं कारणा, सा. धनदूषणाभासयोः सिद्धयसिद्ध्यपयोजनवात् नहि साधनदूषणाभा- सयोः मिद्ध्यसिद्धी प्रयोजनम् । एवं च तद्वादी अवादी स्यात् तया- चावादी निगृह्यत इति दोपः । भथाभिधेयेऽर्थशदप्रयोगः अ. भिधानस्वभावानवधृनेरिति ? अयुक्तमेतदपि, नहि ग्रन्थकारभाष्य- काराभ्यां विशीपतमेवं प्रकारमभिधानं सिद्ध्यसिद्धयोर्वाचक- मिति । ननु विशेपिनं येन सिद्ध्यसिद्धी अभिधीयते तत्तयो- चिकमिति ? सत्यमुक्तम्, एवं तु सिद्ध्यसिद्धी इत्येतेऽभिधाने वादः प्राप्तः । न चान्योऽर्थशब्दस्पार्थ इति, तस्मादर्थशब्दोऽ- प्ययुक्त इति । सिद्ध्यसिद्ध्यर्थं वचनं वाद इति ब्रुवाणेन पूर्वमुत्तरं वा नालोचितम् । नैयायिकहेतुप्रतिषेधेन विशेष्यं वचनीमरप- भ्युपगमसिद्ध इदं पुनः सूत्र(मिति) समस्तं वचनविशेषणामिति व्याघातः । तदेवमेतानि सूत्रपदानि विचार्यमाणानि स्वतन्त्र. (व्या)घातकानीति लोकं च बाधन्त इति । एवं तावद सौघा. णि पदानि स्वेन न्यायनासम्बद्धानि । यथा च यत्तिपदानि अ. सम्बद्धानि तयेदमुच्यते । स्वस्य पक्षस्येति स्वार्थामिद्धरयुक्तम्, स्वार्थश्व प्रतिपिद्धः अोऽयुक्तं स्वस्य पक्षस्येति । यदपि पष्ठीसप्त- मीद्विवचनयोस्तुल्यरूपलात् पठीवज्ञापनार्थ स्वस्य पक्षस्येति त- दप्पयुक्तम् । अधिकरणार्थासम्भवात्-नाहि पसव्यतिरेकेण पक्षे किञ्चित् साध्यं सम्भवति तस्मादप्रसक्तः सप्तम्यर्थः तदमस. तो विशेषणानर्थस्यमिति । युक्तायुक्तत्वाऽनुपपाजिया निकल्याणपते:-सुजा. तत्वे खलु साधनपणे वा स्याताम, साधनपणा. यांचा योगः, पदार्थस्य वा तथातातयाते इति । तन्न तात्र.

·१५८ न्यायवार्तिके तू साधनपणे युक्तायुक्तत्वे, कस्मात् ? साधनपणयोः पृथग- भिधानात् साधनपणैरिनि पृथगुक्त साधनदपणे, युक्ता- युक्तत्रशब्दाभ्यां च साधनदूषणयोरभिधानमिति ते साधन- दूपणैरिति मूत्रमनुच्चार्य चरितार्थत्वादिति । अथ मन्यसे तयोरेव युक्तायुक्तयाविशेषणार्थं ते साधनदूपर्णरित । न । प्रथ- माभिधानमसङ्गात् । यदि युक्तायुक्तत्वविशेषणार्थं ते साधन. दूपणैरिति सूत्रं ? प्रथमैव न्याय्या ते साधनदूपणानीति । नहि विशेषणविशेष्यभावे भवति नीलमुत्पलैरिति । योग इति चेत्-अथ साधनपणाभ्यां योगो युक्तत्वायुक्तत्वे इत्येवं चेन्मन्यसे त- मानिर्देशात् न साधनदूपणाभ्यां योगो निर्दिष्ट एवं विध इति, अनिर्देशादयुक्तमेतत् । माघनेन योग इति च कदा भवति यदा- सौ निर्णीतः पदार्थः तदा च न साधनार्थः कश्चिदस्तीति न युक्ता- युक्तत्वेनाधिकरणात्यायनमिति व्याघातादतो न युक्तो योगः । अथ पदार्थस्य तथातातयाते युक्तायुक्तत्वे ? । तदपि न । करणा- थस्यासम्भवाद--ये तथात्वातथात्वक्षलणे युक्तायुक्तचे ते व्यवच्छेद्ये न तु व्यवच्छेदस्य साधने । तस्मात् करणार्थो ना- स्त्यतो युक्तापुक्तत्वस्येति युक्तं वक्तुमिति । अधिकरणात्यायनमिति च न युक्तम् शास्त्रमम्बन्धासगत- स्वात-शास्त्रप्सम्बन्धं कुर्वाणेनोक्तं सन्देहविपर्ययप्रतिषेधार्थः शास्त्र- स्यारम्भ इसेननिरपेक्षेणेदमुच्यते अधिकरणमसायनं सिद्ध्यसि- दी इति । न च पाश्निकेपु संशयविपर्ययौ स्त: परिच्छेद- कत्वात्-तस्मान्न प्राश्निकाः प्रत्याय्या इति । पच्चोक्तं प्रा. शिनकमत्यापनादेव वादिप्रत्यायनं कृतं . भविष्यतीति । तस्मत्यापनादादिप्रत्यापन भविष्यतीति कि कारणम्, भतिवादी किल स्वपक्षरागाद सन्तमप्पथ न मतिप- ·प्रथमेऽध्याये २ आह्निके १ सूत्रम् । यते ?। संन्तमप्यर्थं न प्रतिपद्यते इति व्याहतमुच्यते । कथं चान्यथा प्रतिपन्नः सन्नित्यभिधीयते । अथ प्रतिपद्यमानोऽपि परस्य न कामकारं ददाति तथापि न प्रतिपद्यत इति व्याहत- मुच्यते । यच्च प्राश्निकमत्यायनात् नत्मसायनमिति । तदपि न, प्रतीतः कारणभेदात्-प्राश्निकमतीतेरन्यानि कारणानि अ- न्यानि प्रतिवादिप्रतीतेरित । न चान्यविषयस्य करणस्यान्यत्र क्रियेति । नियमाभावाच्च । न चापं नियमः प्राश्निकात्यायनार्थ एव वादः पाश्निकानन्तरेणापि गुर्वादिभिः सह वादो दृष्ट इति । यदा तु नाय(१) तत्वबुभुत्सुलीभपूजाख्यातिकामो वाद- मारमते तदा प्राश्निकैः प्रयोजनमस्तीति । ससमस्ति प्रपोजनं वादस्तु न भवतीति । न । त्रैविध्यानभ्युपगमात्- एक एवायं कथामार्गः तस्य प्रयोजनं तवायवोधो लाभादयश्च । न । प्रतिपे- मतिपिद्धः स्तुतिमानलाभलिप्सोर्वादः। यदपीदमुच्यते |ना वैविध्यानभ्युपगमादिति ? नानभ्युपगमायत्तः पदार्थसद्भावः अपि तु सद्भाचे सत्यभ्युपगम इति यथा च वैविध्यं कथामार्गस्य राथा लक्षणभेदावादात् जल्पवितण्डयोर्भेदमुपपादयिष्यामः । त. स्मादज्ञात्वा विशेपमुच्यते त्रैविध्यानभ्युपगमादिति । यच्चोक्तं पक्षामिद्धिविपर्य प्रसायनं पक्षसिद्धिशब्देनोपचरितं यथा शुन्य. ताविषयः समाधिः शून्यतेति । न कामत उपचारो लभ्यते आप तु प्रमाणासम्भवेन, लोकायुक्तशब्दावारुपानमुपचारः उक्तं च नोपचरितशब्दप्रयोगो लक्षणे उपपन्न इति । तदर्थ वचन- मित्येतदपि किल चतुर्विधवाक्यज्ञापनार्थमुक्तम् साधनं साध- नाभामोदपणं दूपणाभासश्च सम्पत्स्यन इति । तदयुक्तम् युक्तायुक्तत्वेनेतिविशेषितवाद एव विशेपिते एतस्मिन् कुनश्च. (१) त्वयं इति २ पु. पा.। धात- ·न्यायवार्तिके तुर्विधवाक्यसंग्रह इति । अधिकरणं पुनों पादिपतिवादिभ्या- मधिकृत इत्यधिकरणाथों वक्तव्पः न हि वादे प्राश्निकाधार किश्चिदस्तीति । प्रत्यायनाधारवादधिकरणमिति चेत् नोक्तोत्तर- खात्-उक्तोत्तरमेव पक्षविषयं प्रसायनं न प्राश्निकविषयमिति तस्मिन् सति भावादिति चेत् नान्पयापि दर्शनात-अन्यथापि गु- दिभिः सह दृष्टो वाद इति । (१)नद्वादे परीक्षा का कस्य केति वक्तव्यम् ? साधनदूषणप्रयोगः पक्षस्थापनाविषयोवाद इति, तस्य परीक्षा साधनपणतदाभातपरिज्ञानम्, तदर्थमधिकार: उभयोः त- स्मिन्निति सप्तम्यर्थों नास्ति । यदपि मानिकपतिवादिनोः प्रिया- मियरचसि बादप्रमुङ्ग इति चोयं कृत्वा प्रतिसमाधानमुक्ता तस्मिद्ध्यसिद्धिभ्यां साक्षात् पारम्पर्येणासम्बन्धाशुक्तायुक्तवि- शेषणाचासम्बद्धमुत्तरेण त्वसङ्गतपदार्थाभिधायिनो दत्तः स्त्र. हस्तः पूर्वापरयोरसम्बन्धादिति । यदि स्वसङ्गतस्याप्युत्तरं वाच्यम् तत एवं वक्तव्यम् न मूत्रार्थापरिज्ञानादिति । तदेत- रसूत्रं विचार्यमाणं सह वार्तिकं न युक्त्या सगच्छत इति यथा- न्यायमेवास्तु ॥ यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपाल- म्भो जल्पः ॥२॥ यथोक्तोपपन्नश्छळजातिनिग्रहस्थानमाधनोपालम्भो जल्पा समस्तं वादलक्षणं छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भश्च जल्प इति(२) । यथोक्तोपपन्न इति न युक्तम् जल्पे निग्रहस्थाननि. यमपानभ्युपगमात्- यद्येवमुष्पेन ममाणतर्कमाधनोपालम्भः मि. (१) यदि प्राश्निका न सन्ति इति ता. टीकाऽनुसारेणाधिक- मपेक्षितम् । (२)साधनोपालम्भश्छल जल्प-पा०२०। .

·प्रथमेऽध्याये २ आहिके २ सूत्रम् । दाताविरुदः पचावयवोपपन्नः पक्षपतिपक्षपरिग्रहः छलजा. लिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति ? न युक्तमेवं भवितुम् । सिद्धान्ताविरुदः पश्चावपत्रोपपन्न इति च पदयोरुपालम्भश्र- वणात् समस्तनिग्रहस्थानमसक्ती नियमार्थवाद-नियमाघे एते पदे सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयचोपपन्न इति । जल्पे च नि. पन्तव्यं न किञ्चिदस्ति, तस्मानियमार्थे एते पदे नातिदेयव्ये इत्पतो न वक्तव्यं यथोक्तोपपन्न इति। नैप दोपः । सम्भवतोऽति- देशात-पत्र सम्बध्यते तदतिदिश्यते । किञ्च सम्बध्यते ? प्रमा- साधनोपालम्भ इस्पेतन, तस्माद्यथोक्तोपपन्न इति लक्षण- मात्रस्यातिदेश:-पथाऽन्यत्र "अनेकद्रव्पसमायाद्रूपविशेषाच रू. पोपलब्धिरिति”(१) "अनेन रसगन्यस्पशेषु ज्ञानं व्याख्यात"मिति (२)न स्वरूपविशेपोऽतिदिश्यत इति, अपि बनेकद्रव्यसमवायमात्रं 'गतो विशेपः सामदि, तोहापि यव समर्थ तदातदिश्यतेस- मध च लक्षणं, तस्माद तदतिदिश्यते । न नियमार्थे पदे निय. नपस्याभावात् । अथवा यथोक्तोपपन्नेनोपन्नो पयोक्तोपप- नोपपन्न इति प्राप्ते गम्यमानत्वादकस्योपपन्नशब्दस्य लोपः यथा गोरथ इति । केन पुनरयं गम्पन इति ? उक्त मामय नेति । न हि नियमायोः पदयोजल्पे सम्भवः तस्मान्न ते अतिदिश्ये.' ते इति । भाष्यामदानी कथं ? नास्यपाठानुक्रमज्ञापनार्थवाद्भा- प्यस्प- एतस्मिन् सुवे यदुपपन्न लक्षणलेन तदतिदिश्यत इति । छलनातिनिग्रहस्थानैर्न कस्यचित साधनमुपालम्भो वा युक्तोऽयुक्तोत्तरत्वात् । छलं तावत् न साधनोपालम्भायालम् कस्मात ! अयुक्तोलस्वाद- अशुलाएर जुळलन, मातोपा- (१) पैशेषिक-सू० अ० ४ मा १ सू०८। (२) बैशेपिक-सू० म०४ आ०१०९।

·१६२ न्यायवार्तिके लम्भापति, एवं जातिः । अङ्गभाव इति चेद- अधापीदं स्यात यत्तत् ममाणत: साधनं योवाउपालम्भः तस्यैतानि प्रयुज्पमाना- नि छलजातिनिग्रहास्यानानि रक्षणार्थवादगं भवन्तीति ! एतदप्यु. तोत्तरत्वादनुपपन्नम् । किमर्थं तर्हि प्रयोगः ?- यद्येतानि छल- जातिनिग्रहस्थानानि साधनोपालम्भपोर्न साधनमङ्गं वा किमर्थ- मेनेपामुपपादनमिति ? साधनविघातार्थम्- साधनं विहनिप्यामीति अनया धियाऽपहृतः प्रवर्तने । यन चैतानि छलनातिनिग्रहस्था- नानि प्रयुज्यन्ते न स वादः, न पुनरेतदभिधीयते छलजातिनि- ग्रहस्थानानि साधनमानि बेति, साधुमाधनोपादाने च परेणा- कुलितबुद्धिः उनादीनि प्रयुले कदाचिच्छलादिमिराकुलीत. स्प पराजयोऽपि स्थान, न पुनरेतानि तत्वबुभुत्मना वक्तव्या- नि, किं तु विजिगीपुणेति । मोऽपं पक्षपतिपक्षपरिग्रहाच्छलजा- तिनिग्रहस्थानमपोगायोगाभ्यां भियमानो वादो जल्पो वितण्डा च भवति । अत्रापि विरद्धौ धर्माकाधिकरणस्थाविति म् । विरुद्ध पोर्मयोरेकाधिकरणत्वानुपपत्तिः उभयस्वभावास- म्भवान-पदि विरुद्धांवकाधिकरणी घा भवतः तदेकं ३. स्भपावभावं प्राप्तम, न चैतदस्ति, तमान विरुद्ध धर्मावकाधिक- रणाविति ? नाम्पारोपितस्वरूपधर्मप्रतिपत्त्या तदुपपत्त-एक- तर धर्मः सापन एकास्त्राध्यारोपितलापमानः तस्माई. भपमा पानि युक्तमा एकपर्मिस्थी विरद्धार्थाविस्पतदपि न बु. दयापहे को विरुद्धार्थ इनि ? (न)। स्वरूपविपर्पयोपपतेः न. समावविपर्पयोपिरोपः न पुनर्वाषा वापरातकमायो वेति ॥ स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो पितण्डा ॥ ३ ॥ म प्रतिस्थापकाहानी विण्डा । प्रतिपक्षपापनादि समान- ·प्रथमेऽध्याये २ आहिके ३ सूत्रम् । इति यावदुक्तम्भवति द्वितीयपक्षवादी वैतण्डिको न कश्चित् पक्ष स्थापयतीति। अपरे तु ब्रुवते दुपणमात्रं वितण्डेति-दूपणमावर मिति मात्रशब्दप्रयोगाद्वैतण्डिकस्य पक्षोऽपि नास्तीति । अयुक्तं चैतत् चतुर्वर्गस्याभ्युपगमात् दूपणमभ्युपगच्छन् दृष्यमभ्युपैति अयथार्थावबोधं मतिपद्यते प्रतिपादयितारं प्रतिपत्तारं च, दूप- णमात्राभ्युपगमे सति सर्वमेतन स्पात् दृपणमानाभ्युपगमा- च्छेपमर्थतोऽवगम्यत इति वितण्डा वितण्डेत्येव वक्तव्यम्-यया वितण्ड्यते सा वितण्डेसनुगतार्थया सम्ज्ञयैव परमतिपत्तिवि- घातः क्रियत इति । तस्मात् यथान्यासमेवास्तु न्याय्यम् ॥ सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतका- ला हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुसामान्याद्धेतुत्रदाभासमानास्त इमे सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यप्तमातीतकाला हेवाभासाः । किं पुनतुभिरहेतूनां सामान्यं येन हेतुवदाभासन्त इति ? प्रति- ज्ञानन्तरं प्रयोग' सामान्य-यथैव हेतवः प्रतिज्ञानन्तरं प्रयुज्यन्ते एवं हेवाभासा अपीत्व सामान्यम् । अन्यतमलिङ्गधर्मानुविधान वा-यद्रा य-साधनस्य लिङ्गस्य वैविध्यं तदेकतमधर्मानुविधानम्, द्विलक्षणस्पान्यतरधर्मानुविधानं वा विवक्षितम् । साधकासाधकत्वे तु विशेषः हेतोः साधकलं धर्मोऽमाधकत्वं हेत्वाभामस्य । किं पु- नस्तव ? समस्तलक्षणोपपत्तिरसमस्तलक्षणोपपत्तिश्च । कः पुनरस्य सूत्रस्यार्थः ? विभागोद्देशो नियमार्थ इत्युक्तम् । किं पुनर्विभागो. दोन नियन्तव्यम् । अनेकथा प्रस्तस्य हेतुहेवाभासस्य विस्तर सङ्केतव्य इति । कियता पुनर्भेदेनापं हेतुहेत्वाभासः प्रसृत इति ? कालपुरुपवस्तुभेदानुविधानेनापरिसंख्येयः सामान्यतः साध्य.

·न्यायवार्तिके स्तूपग्रहेण हेतुहेत्वाभासभेदः प्रपञ्चधमानः 'पद्सप्ततिशतम् । तत्र साध्यव्यापकर्मभेदः पोडशधा । साध्यैकदेशतिधर्मोऽप्येवम् । एवं साध्यात्तिधर्मभेद इति । विशेषणविशेप्यासिद्धिभेदाचतुःप- ष्टिः । एवं समर्थासमविशेषणविशेष्यभेदादिति । तव साध्वव्यापकर्ममेदानां षोडशानामुदाहरणानि- साध्यतज्जातीयान्यम्पापकः प्रमेयत्वान्निसोऽनित्यो बेति १। साध्यतज्जातीयव्यापको विपक्षैकदेशत्तिः गौरयं वि- पाणित्वात २। साध्यतज्जातीयव्यापको विपक्षाचः अ. नित्यः शद्ध उत्पतिधर्मकत्वात् ३। साध्यव्यापकस्त- जातीपात्तिः विपक्षव्यापकः निसः शब्दः उत्पत्तिधर्मक- तात्४। साध्यव्यापकस्तज्जातीयात्तिः विपक्षकदेशतिः नित्यः शद्धः सामान्यविशेपरचे ससस्मदादिवाकरणप्रत्यक्षत्वाव घ्यणु- करत्५। साध्यध्यापकस्तजातीयविपक्षाति(१)पंथा नित्याशद्धः सामान्यविशेषवचे सति श्रावणस्वाद घटादिवत् ६ । साध्यव्या- पकस्तज्जातीयैकदेशत्तिः विपक्षाव्यापकश्च अगौरयं विपाणि. ताव ७ । साध्यव्यापकस्तज्जातीयविपक्षकदेशत्तिः नियः श. दोऽस्पर्शतत्वात ८ । साध्यव्यापकस्तग्जातीपैकदेशत्तिविपक्षा- त्तिः अनिसः शब्दः सामान्पविशेषवतोऽस्मदादिवाशकरणप्रसक्ष: तान् सामान्यविशेषरत इति सामान्यविशपममवापानां निराकर- णम, अस्मदादिमत्पमत्वादिति परमाणूना, वाह्यकरणप्रत्यक्षवादि- सात्मनः ९। साध्याजानीयव्यापकोऽविद्यमानविपक्षः सिदान्त- भेदेनेकान्तबादिनः ओनस्पः भाद्ध उत्पत्तिधर्मकत्वाव१०साध्यच्या. पकस्तग्नापैकदेशत्तिविधमानविपक्षः अनिसःशब्दोबाय(क. (1) तनातीयच विपक्षश्चति द्वन्दा तयोरपत्तिः तथा चाविध. मानसपक्षायपक्ष श्यर्थः।

·प्रथमेऽध्याये २ आझिके ४ सूत्रम् । रण)न्द्रियप्रत्यक्षात्यात ११३ सापव्यापकस्तजातीयातिरविद्यमा- विपक्षः अनित्यः शब्दः श्रावणत्वात १२। साध्यव्यापकोऽविद्यमा- नप्तजातीयो विपक्षव्यापक: निसः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वाद१३ । साध्यव्यापकोऽविद्यमानसजातीयो विपक्षकदेशत्तिः नित्यः शब्दो बाह्यन्द्रियपसक्षत्वाव१४ साध्यव्यापकाऽविद्यमानसजातीयो वि. पक्षावृत्तिः नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अनिन्द्रियाधिष्ठानकत्व. प्रसङ्गाव१५:पक्षपाएकोऽविद्यमानतपक्षविपक्षः सर्व निसं प्रमेय- त्वात १६ । त एते पक्षव्यापकाः पोडश । एषां पञ्च हेतवः, शेपा हेत्वाभासाः, तत्रान्वयव्यतिरेकिणो द्वौ विपक्षावृत्ती तृतीयनत्रमा एकान्तवादिनोन्वपिनावे दशमैकादशीव्यतिरेकी(२)पञ्चदशइति। अथ साध्यैकदेशत्तयः-साध्यैकदेवत्तिस्तज्जातीयविपक्ष व्यापकः पृथिव्यतेजोवावाकाशानि अनित्यानि अगन्धवत्वा- दिति। साध्यैकदेशत्तिनज्जातीयव्यापको विपक्षैकदेशत्तिश्च सामान्पविशेषवदस्मदादिवाह्यकरणप्रत्यक्ष वाङ्मनसे अनित्यत्वाव। साध्यैकदेशत्तिस्तज्जातीयव्यापको विपक्षाचिः अनित्ये वाम नसे उत्पनिर्मकत्वादश साध्यैकदेश(शा)रत्तिस्तज्जातीयावृत्तिः विपक्षव्यापक: (अ)नित्ये वाड्मनसे उत्पत्तिधर्मकत्वाव४ । सापक- देशत्तिस्तज्जातीयात्तिः विपक्षकदेशत्तिः सामान्यविशेषाद- स्मदादियाह्यकरणप्रत्यक्ष वामनसे नित्यत्वात्५ । साध्यैकदेश- तिस्तजातीयविपक्षात्तिः अनित्यः शब्दो विभागजविभागासम- चायिकारणकत्वात ६साध्यतज्जातीयैकदेशवृत्तिः विपक्षव्यापकः अनित्याः परमाणवोऽगन्धवत्वाव। साध्पतजातीय विपक्षकदेश- वृत्तिः अनित्ये वाड्मनसे अमूर्तत्वात ८ा साध्यतज्जातीयैकदेशात्त. विपक्षात्तिः अनित्ये वाङ्मनमे सामान्यवतोऽस्मदादिवााकरण- (१) अनन्वयी इति २ पु. पा.।

·न्यायवार्तिके प्रत्यक्षवाद ९ साध्यैकदेशतिः तज्जातीयव्यापक विद्यमान- विपक्षः सिद्धान्तभेदाश्रयेण अनित्ये रूपत्रिज्ञाने • अमूर्तत्वात घेदनादिवत १०। (साध्यतज्जातीयैकदेशष्टोत्तरविद्यमानविपक्ष अनित्ये शब्दनभसी श्रावणवाव १०1) साध्यैकदेशात्तिर- विद्यमानस जातिः अनिये चक्षुर्विज्ञाने (अ)मूर्तत्वात कपादिव. दिति ११। साध्यैकदेशरत्तिस्तज्जातीयात्तिरविद्यमानविपक्ष अनिसे शब्दनभसी श्रावणवाद१२।साध्यैकदेशातिरविद्यमान. सजातिविपक्षव्यापकः (अ)नित्ये वाङ्मनसे उत्पत्तिधर्मकत्वात १३ । साध्यैकदेवातिरविद्यमानसजातिविपक्षकदेवात्तिश्चानिस्से चक्षु- पिज्ञाने मूतत्वात १४ । साध्यैकदेशतिरविद्यमानसजातिर्वि- पक्षावृत्तिश्च नेदं निरात्मकं शरीरमनिन्द्रियाधिष्ठानत्वमसद्भात १५। साध्पैकदेशतिरविद्यमानप्तपक्षीवपक्षः सर्वमनित्यं मूर्त- स्वादिति १६ । एते च सापैकदेशरत्तयः षोडश यथोक्ताः सर्वे हेत्वाभासाः ॥ अथ साध्याहत्तपः । साध्यात्तिस्तजातीयविपक्षव्यापका अनित्या पृथिवी अगन्धवत्वात् । साध्यात्तिस्तम्जातीयव्यापको विपक्षेकदेशातश्च नित्यः शब्दोऽश्रावणतात २ । साध्यार- तिस्तनातीपपापको विपक्षा(स)चिः अर्थः शब्दः अश्रो: वग्राह्यमामान्पत्तिावश साध्यतजातीयात्तिविपक्षव्यापकः अर्थः शब्दः असामान्यवत्वाद४ा साध्यतजातीयातिविपक्षतिक्ष(२) कारणवान् शन्दोऽनर्थत्वात् ५। साध्यतज्जातीयविपक्षात्तिः निसः शन्दोऽसवाद६। साध्यातिस्लज्जातीयैकदेशविपक्ष. व्यापक: अस्पर्श: शन्दो द्रव्यत्वात् ७ । साध्यारतिरतज्जाती- पविपक्षकदेशत्तिः कारणवान् शब्दो मृतलाव ८ । साध्या- (१) विपक्षकदेशावृत्तिथ इति २९० पा० ।

·भयमेऽध्याये २ भाहिके ४ सूत्रम् । तिस्तज्जातीयैकदेशत्ति(१)विपक्षाचिः आश्रयवान् पाब्दश्चा- सुपत्वात ९ बोलूश्यपक्षे । साध्यात्तिस्तनातीयव्यापकोऽवि- धमानविपक्षः सिद्धान्तभेदाश्रयेण अनियः बाब्दोऽश्रावणवा- १० साध्यात्तस्तजातीयैकदेशातिरविद्यपानविपक्षः अ. निसः शब्दो मूर्तत्वाद् ११ । साध्यतज्जातीयात्तिरविद्यमानवि- पक्षाअनिस. शब्दोऽसत्त्वात् १२ साध्यात्तिरविद्यमानसजाति- विपक्षव्यापकः नित्यः शब्दोऽश्रावणत्वात् १३. साध्यात्तिरवि- द्यमानसजातिविपक्षकदेशत्तिः नित्यः शब्दो मूर्तत्वात्१४। साध्या- त्तिरविद्यमानसजातिापक्षात्तिः नित्यः शब्दोऽसन्चात् १५ ॥ साध्याांतरविद्यमानसमानविपक्षः अनित्यं सर्वमसत्वात्तएते पोटश साध्यात्तयो हेत्वाभासाः विशेषणविशप्पासिद्धिभेदाचतु:- पष्टिर्भवन्तीत्युक्तम् । तत्कथ ? व्यापकाव्यापकविशेषणयोगाव । य एवं साध्यव्यापकाः पोडश ये च पक्षकदेशरत्तयः ते विशेषणविशेष्यासिद्धिभेदेन चतुःपष्टिर्भवन्तीति । तत्र व्यापकाना तावदुदाहरणानि । अनिसः शब्दोऽनभिधे- यत्वे सति ममेयत्वात विशेषणासिद्धः । प्रमेयत्वे सत्यनभिधेयत्ता- दिति विशेप्यासिद्धः । एव सर्वेषु साध्यव्यापकेषु विशेषणचिशे- प्यासिद्धभेदो द्रष्टव्यः । तान्येव चोदाहरणानि । साध्यैकदेशहत्ती- नान्दाहरणम्-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशान्यनित्यानि अनभिधेपत्ते सति अगन्धयत्वात् विशेपणासिद्धः । अगन्धवाचे ससनभिधे- यत्वादितित्रिशेप्यासिद्धः । एव सर्वेषु साध्यैकदेशचिषु । एवमस- मर्थविशेपणासमर्थविशेप्याश्चतुःपटिरेव द्रष्टव्याः । यथा अनिसः मान्दः कृतकले सति प्रपत्यार मेपले सात जनकत्वादिति एवं घोपपूदाहरणेषु । एवं सन्दिग्मविशेषणविशेष्यभेदा अपि द्रष्टव्याः। (१) एकदेशवृत्तिरिति २ पु० पा०।

·न्यायवार्तिके पथा मयूराब्दोऽयं पड्लादिमत्त्वे साते अवर्णात्मकत्तात् भ- स्मिकत्वे सति पइजादिमत्त्वाद । त एते उभयपक्षसम्मतिपन्नादि- धमानसाध्पधी उदाहृता इति। एवमन्यतरासिद्धा इति व्पापका- व्यापकभेदेन द्वात्रिंशक(१)शनम् । ते च पुनर्पधिकरणसन्दिग्धाप्त- पर्थविशेषणविशेष्यभेदेन द्वानवतं शतम् । एवमामिद्धाश्रयोभयान्य- तरपक्षामसिद्ध्या द्वात्रिंशकं शतं ते च पुनः पूर्ववदेव दानवतं श- तम् । यथाऽग्निमान देशो धूमवत्त्वात् अस्ति चात्मा इच्छादिगु- णत्वात् । असमर्याध्यापकासिद्धाविशेषणानामुदाहरणम्-अनियः शब्दः प्रपनानन्तरीयकवे सति कृतकत्वात् । अन्यायकास- मर्थविशेष्पाणामुदाहरणम्-भनित्यः शब्दः प्रत्ययभेदभेदिवे सत्युपलभ्यमानस्यात् । व्यधिकरणविशेष्याणामुदाहरणम्-अस्ति प्रधानं भेदानामन्त्रयदर्शनात | व्यधिकरणविशेषणानामुदाहरण- मू-रूपादिशब्दाश्चन्दनशब्दादयन्ताभिन्नार्था : समुदायसमुदाय्य. सम्भवे सति तेन व्यपदेशात । एतदेव न्यधिकरणविशेषणविशेष्य- स्योदाहरणं विपर्ययेण । अन्यथासिद्धोदाहरणम् । अन्येषां अभ्यासान्निसः शब्दः । सन्दिग्धापसिद्धविशेषणानामुदाहरणम् यथा सन्दिह्यमानघूपादिभावोऽग्रिमान देशो धूमवत्त्वे सति म- काशकवाद विपर्पयेण सन्दिग्यविशेष्पा वक्तव्याः । एवं स- न्दिग्धापसिद्धापसिद्धा उभपाम्पतरसिद्धा व्पापकाव्यापकभेदेन चतुःपष्टिर्भवन्तीति । ते च पुनः पूर्ववद्भेदेन शतत्रयं चतुर- शीतम् । एवमन्यथासिद्धभेदो द्रष्टव्यः । एवं विरुद्धविशेषणवि. रुद्धविशेष्याश्च सर्वत्र द्रष्टव्या इनि । एपा दाहरणानि हे. स्वाभासवात्तिके द्रष्टव्यानि स्वयं चाभ्यूद्यानि । (१) द्वाभ्यामना प्रिंशदिति व्याख्यातं तात्पर्यटोकायां पापा स्पतिमिः।

·प्रथमेऽध्याय आहिके ५ सूत्रम् । हेनयो(१) हेलाभासाश्चासङ्कीर्णविशेषणविशेष्यभेदेन द्वे सहस्ते द्वात्रिंशक(२) असिद्धादिसमुचयेनानन्तो भेद इति । साध्या- वृत्तयस्त्वसत्वान्न विशेषणयोगिन इत्यतो नाभिधीयन्ते । त एते विद्यमानसाध्यव्यापकाव्यापकधर्माः(३) प्रपञ्चत उक्ताः । तत्र मु. ख्यासिद्धभेदाः पोडश ये (1) पक्षात्तयः । अनेकान्तिकास्यस- कीर्णा मुख्यतः पडेच । साध्यव्यापकवर्गे विरुद्धाश्चत्वार एव । (नस्मिन्) अन्तिमस्तु पक्षमात्रधर्मत्वात् अनुपसंहार्येव । शेपा हे. साभासाः तेऽसिद्धानकान्तिकविरुद्धा अव्यापकासिद्धभेदेन(४) सङ्की उदाहरणेपु स्वयमृद्या इति । कोचित्तु विरुद्धाच्यभिचारिणमनैकान्तिकं वर्णयन्ति । तन्नासत्ताव-नायमस्तीत्युक्तम् । उपेत्य तस्य पञ्चविंशतिधा भेद पश्चानां हेतूनां मम्पामरूपप्रतिमन्धानात् पञ्च पञ्चका भवन्तीति । तेषां तु सर्वेषां नोदाहरणानि सन्तीति नोदाहियन्ते । त एते हलाभासाः मझेपेणैतावना भेदेन भेदवन्तस्तेषां सङ्ग्रहार्थं हेस्वाभा- सानां विभागोदेशार्थ सूत्रम् । लक्षणत एव पञ्चत्तं गम्यत इति चेत्-याम्पेतानि पञ्च हेत्वाभासानां लक्षणमूत्राणि रेव पञ्चत्वं गम्यत इति नियमार्थ सूत्रमनर्थकम् ? | नानर्थकम् लक्षणस्येतरे- तरव्यवच्छेदकत्वाव-व्यवच्छेदक लक्षणं न पुननियमार्थम-न हि नियमो लक्षणेन गम्यत इति ॥ अनेकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५॥ (१)तय तेत्र हेत्वभावो-पा० २ पु०। एत्याभावो-इति कचित् । (२) द्वात्रिंशे वे सहने भवत इति तात्पर्यटोकायाम् । (३) अव्यापक इति २ पु० नास्ति । (४) तंऽसिद्धानकान्तिका विरुद्धाव्यापकप्रसिद्धाध्यापकभेदेन इति २ पु० पा। ૨૨ ·न्यायवार्षिक तेपामनैकान्तिका सव्यभिचारः । एकस्मिन्नन्ते नियत ऐ. कान्तिकः विपर्यपादनकान्तिकः । कः पुनरयं व्यभिचारः ? साध्यतज्जातीयान्यत्तिसम्-यन खलु साध्यतजातीपटीत मति अन्यत्र वर्तते तद्यभिचारि, तहत्तित्वं व्यभिचारः सर्वोऽयं पदार्थभेदोऽन्तद्वयेऽवतिष्ठते अन्यत्र प्रमेयात,(१) निसश्चानित्यश्च व्यापकश्चान्पापकश्च इत्येवमादितत्र यो हेतुरुपात उभावन्तावा- श्रित्य प्रवर्तते सोऽनैकान्तिकः । अनेकान्तिक इति किं पुनरय पर्युदास उतमसज्यप्रतिषेध इति ? कि चातः? यदि पयुदासः सर्वानकान्तिकता-ऐकान्तिकादपोऽनैका- न्तिक इति ब्रुवतां भवतां सर्वोऽनैकान्तिकः मातः, एवं चैको हेत्वाभा. स इति माप्तम् । अथ प्रसज्यप्रतिषेधः ! तयाप्पैकान्तिकाभावोऽनै- कान्तिक इति प्राप्तम्-तस्य व्यभिचारोऽयों नास्तीति भयुक्तोऽनै. कान्तिको हेतामामः ? नायं पर्युदामपक्षः किन्तु प्रसज्यप्रतिषेधः । प्रसज्यमीतपेघो भाव इति चेत् । नाभावो धर्मविशेषकत्वात्-ध- मोऽपं विशिष्यते-य एकान्ते सन्नियतो धर्म इति न भवति,(०) न पुनरभावः-अभावे विशेषणविशेष्यासम्भवानाभाव एकान्तसन्नि- पंतो नानकान्तिक (३) सन्निपातः । कथम्? अब्राह्मणवदिति-पथा अब्राह्मणशब्दः प्रसज्यमतिषेधविषयत्वेन पवर्तमानो पदुत्तरपदं त- प्रतिपेधतीति न पुनरमात्र प्रतिपादयति तयेहापीसदोपः । उ- दाहरणं-नित्यः शब्दः अस्पर्शयत्सात् शब्दस्यास्पर्शसमिति प. प्रया भेदः प्रदर्पते । किं पुनस्तव? स्पर्शानाश्रयस्य स्वात्मसत्ता. नुभवोऽस्पर्शवम् सानाधारस्य सत्तासम्बन्धो वा, उभयं च (१) प्रमेयत्वादिति २ पु० पा1 टीकासंमतस्तु प्रमेयादित्येष । (२)स नियतो धो भवति इति २दुर पाल (३) एकान्तसनियतोऽतो ऽनैकान्तिक इति २पु० पा।

·प्रथमेऽध्याय २ माहिक ५ सूत्रम् । शान्दव्यतिरिक्तमिसर्थवती पष्ठी । कुतः पुनरेतन ? तद्भावे भावात तदभावेऽभावादिति -यत् खलु स्पर्शवत् सत्तामनुभवति न त. घास्पर्शशब्दः प्रयुज्यत(१)इति । यमास तत्रापि न प्रयुज्यते यद- पर्श सत्तानुभाचि तत्र प्रयुज्यत इति । वाक्याभ्यनुज्ञानाच प. पदार्थाभ्यनुज्ञा--स्पर्शानाधारस्य वस्तुनः सचासम्बन्ध इति यो वाक्पार्थः स एवास्पर्शवचशब्दस्यार्थः । अतिदेशानुपपत्तिरनुक्त- सादिति चेत्र---अनैकान्तिकः सव्यभिचार इति न कचिद- नैकालिक उक्तः इहानैकान्तिकग्रहणात् सव्यभिचारो गम्ये. त(२) अमो न युक्तमनैकान्तिकः सव्यभिचार इति ? नेद- मयुक्तम्-लोकतस्तदधिगता-यद पुनर्लोकतो न गम्यते तत्र शास्त्रमर्थवत, यत् पुनर्लोकत एवं गम्यते तत्रोपदेशोनर्थका लो. कतश्चैतद्दम्यते उभयान्तप्तीनपतोऽनैकान्तिक इति । यदि च यल्लोकतो गम्यते तदनुक्तमिति मन्यसे दुःखादीन्यपि देशयित. व्यानि किमिदं दुःखमिति, तस्मात् पेलवमेतदिति । अव्यापक- स्वादलक्षणमेदिति चेत्-अयापीदं स्पादनकान्तिकलक्षणेन न स. योऽनैकान्तिको व्याप्यो यथा असाधारणमिति । नानेनैव सङ्ग्रहात । कमिति ? व्यात्तिद्वारेणाभिधीयमानोऽयमुभवान्तव्पास्चेरने कान्तिक इति । अपर पुनः प्रकरणसममनैकान्तिक एवान्तविपन्ति। कथमिति ? अनित्य आत्मा शरीरादन्यत्वादिति शारीरादप्यन्यन्निसमनित्यं च एमतोऽनकान्तिक इति । तेस्तु नलक्षणव्यभिचारोऽवगतो नादा. हरणव्यभिचार इति, अनेकान्तिकः सव्यभिचार इत्येतल्लक्षणं (१) प्रयुज्यत इत्यस्य स्थाने सर्वत्र प्रसज्यत इति २पु०पा। (२) यत इदान मनैकान्तिकग्रहणानुपपत्तिनुकत्वात्सल्यमि- चारो गम्यत इति २ पु० पा०। - .

·१७२ न्यायवार्तिके व्यभिचारिणः, यदि चानेन प्रकरणसमसचदो भवति प्राप्तस्ताहि लक्षणस्य व्यभिचारः न पुनरुदाहरणध्यभिचारोऽनैकान्तिक- लक्षणव्यभिचार इति। (न) लक्षणस्य तुभयं दोषः लक्ष्याच्याप्तिर- लक्ष्यव्याप्तिश्चेति वक्ष्यमाणकं प्रकरणसमस्य लक्षणमीक्षिनव्यम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुहः ॥ ६ ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति । कोऽस्प सूत्र. स्पार्थः ? अभ्युपगतार्थविरोधी विरुद्धः । एवं च सर्वानुक्तवि- रुद्धमहा-यावान् कश्चन विरुद्धभेदः सर्वोऽसावनेन सगृहीत इति । यस्मादभ्युपगतं बाधने अभ्युपगतेन वाध्यते । नन्वेवमेको हेत्वाभासो विरुद्धः प्राप्नोति ? सत्यमेक एव हेवाभासो विरुद्धः तस्य तु सामान्येन विरुद्धत्वेन मंगृहीतस्प पञ्चधोपदेशो यथा ममेय. मित्यनेन पोडशपदार्था इति । पृथगभिधानं तहिं विरुद्धस्य न कर्त. व्यम्न नकर्तव्य-सामान्यतोऽधिगतस्प विशेषज्ञापनार्थ-यथा ममे- यस्यैव । तत्रानकान्तिकादिवाभासो द्विरूपोऽनैकान्तिकादिविरु- दशा एतस्मिस्तु विरुदतवस्यसाधारणतया तृणोलपादिन्यायेन नि. प्कृष्याभिधीयते । तस्मादनकान्तिकादिपु निमित्तद्वयसमावेशात मंज्ञाद्वपसमावेशः विवक्षिनतजातीयान्पत्तिस्वेनानैकान्तिकत्वम् हेतुतिपयस्वरूपवाधारूपेण तु विरुद्धः । एवं सर्वत्र । उदाहरणम् "तदेतत् त्रैलोक्यं व्यक्तरपति निसत्वप्रतिषेधात, अपेतमप्यस्ति वि- नाशपतिपेधाव"(१) विनाशप्रतिषेधादित्यनेन (न) नित्यमभ्यनुज्ञात नित्यत्वमतिपेधादित्यनेन पतिपिद्धम् । एते ते वाक्पे परस्परार्थवा- पित तयोश्च परम्परार्थवाधा विरोधः । प्रतिज्ञाचार्या विरोधः- यो वा प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः स विरुद्धो हेवाभासः । ननु मतिज्ञा- पिरोघः पृथगुपटिष्टी निग्रहस्थाने पृथक् क हेवाभामः तस्मान (१)योगमाध्यस्थमतद्वाश्यम् ।

·प्रथमेऽध्याये २ आहिके ६-७ मूत्रम् । मतिज्ञाहेलोनिरोधो वक्तव्य इति । नप दोषः । उभयाश्रितवाद्वि- रोधस्य । विवक्षातोऽन्यतरनिर्देशः प्रतिज्ञाहेवोर्विरोध इति प्र. विज्ञाहेतू आश्रिस्प उभयाश्रितो भवति, तत्र यदा प्रतिज्ञया वि. रोधो विवक्षितस्तदा मनिज्ञाविरोध इत्युच्यते यदा प्रतिज्ञाया हे. तुविरोधो हेतो; प्रतिज्ञाविरोधकत्वं तदा विरुदो हेतुरित्यतः प्रतिज्ञाविरोधो हेतुविरोधो वेत्यदोपः । हेतुविरोधोदाहरणम्-नि- सः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्, प्रतिज्ञाविरोधस्योदाहरण-ना. स्सात्मेति, मतिज्ञाहेतुविरोधोदाहरणम्-गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यम् अ. र्थान्तरस्यानुपलब्धः, हेतुनिरोधोदाहरणम्-नास्त्येको भावः समूहे भावशब्दप्रयोगादिति समूह इति यूवाणेनैकोऽभ्युपगतो भाषो भवति एकः समुच्चयो हि समुह इति । यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयामपदिष्टः प्रक- रसणमः॥७॥ पस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः । कस्मात् प्रकरणचिन्ता ? तत्वानुपलब्धः-परमादुपलब्धतत्वेऽर्थे निवर्तते चिन्ता तस्मात सामान्येनाधिगतस्य या विशंपतोऽनुपल. ब्धिः सा प्रकरणचिन्ता भयोजयति । उदाहरणं-नित्यः - ब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धः अत एवं प्रकरणमित्यतो न हेतुः। नवयं साध्याविशिष्ट एवं यथा शब्दस्य नित्यत्वं साध्यं तथा. -ऽनित्यधर्मानुपलम्घिरपीति ? नाविशिष्टः तस्यैव प्रकरणपत्तिहे. तोर्धर्मस्य हेतुस्वेनोपादानात. यत्र साध्येन समानो धर्मों हेतु. खेनोपादीयते स साध्याविशिष्टः, यत्र पुन: प्रकरणपत्तिहे- तुरेव स प्रकरणसमः । ये तु संशयहेतुत्वात प्रकरणममानैकान्तिकारभेदं व- जगन्ति-नेपा प्रत्यक्षानेकान्तिकपकरणसमानामभेद: मामोति ·१७५ न्यायवाचिके प्रत्यक्षमाप संशयकारणमिति । समूहः संशयस्य कारणमित्यतो न प्रत्यक्षे प्रसङ्ग: ?-सामान्यदर्शनं विशेषाव्यवस्था विशेषस्मृतिश्च समूह इति संशपस्य कारणा, नैकं प्रत्यक्षमतो न प्रत्यक्षमसङ्गः ? समूहः कारणामत्यभिधानादप्रतिषेधः-समूहः कारणमित्येवं ब्रु. बता न प्रत्यक्षस्प संशयकारणलं मतिपिद्धं भवति तस्मात् :- सगस्तदवस्य एवेति । उभयधर्मानुपलब्धावन्यतरधर्मोपादानं मकरणसमार्यः । यत्र खलूभपविशेषानुपलब्धिस्तत्रान्यतर- विशेपस्योपादानं पत्मकरणापनोदाप स प्रकरणसमो है. खामासः उभयविशेषानुगलम्धराभिधानाशक्यत्वात् न शुभय- विशेषाऽनुपलब्धिः शक्या दर्शयितुम् । शरीरादन्यत्वं तु न म. प्रायः न ह्ययं परीरादन्यत्वमुपलभमानोऽपि पदा तत्वमुपल. भने तदा प्रवर्तत इति, यदा तत्सं नोपलभते शरीरारादन्यत्वमु. पलभमानोऽपि तदा प्रवर्तत इति । शरीरादन्यत्वं चाऽनैकान्तिक । अतश्च न सूत्रार्थः॥ साध्पाविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः॥८॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः । साध्येनाविशिष्टो यः साधनधर्मः साध्यरत मजापयितव्यः स साध्यसमो हत्यामा सः । तस्योदाहरणम्-द्रव्यं छापा गतिमत्वादिति । यथैव द्रव्पर छापाया: साध्य तथा गतिमत्त्वपीति । गतिमत्त्वं देशान्तरदर्शना• दिति चेद-अयापीदं स्पात गतिमनीयं छापादेशान्तरे दर्शनादिति- यत् खलु देशान्तरेपूपलभ्यते तदतिमद पथा कुम्भः तथा छापा तस्माद् गतिमीति र नापयामिदतात-एवमप्पाश्रयासिदो देता सति ट्रम्पमा छापापा देशामरे दर्शनं समर्थ स्यात् द्रव्यमाव. स्तसिदः तस्मादायपासिदो इंतुः । उपत्य देशान्तरे दर्शनं त. पापपामिदमिदः-पतु देशान्तरे दर्शन छापापास्तदन्पया ·प्रथमेऽध्याय २ आदिके ८-९ सूत्रम् । भवति अन्पयाभवन्नार्थ साध्यति । कथमन्यथा ? आवरणसन्ताना- दसनिधिसन्तानस्तेजस इति । आवरके द्रव्ये सर्पति तेजसोSH. निधिविशिष्टं द्रव्यं यदुपलभ्यते तत्तु छायेत्युच्यते । सोऽयमसिदोघा भवति मज्ञापन पधर्मप्तमान आश्रयासिद्धः अन्यथासिद्धश्चेति । नित्यः शब्दोऽस्पर्शावादित्येतत नौदाहर. णम्-न यस्पर्शतं शब्दस्य ज्ञापनीयं नाश्रयासिद्धं नान्यथा- सिद्धामति । यथा चास्माभिः सूत्रं वणितं तथा चोदाहृतम् । तथायमसम्बद्धो दोपः न सूत्रार्थो विज्ञातो नाक्षरार्थों न है. स्वाभासो न दृष्टान्ताभास इति ॥ कालात्पयापदिष्टः कालातीतः ॥ ९ ॥ कालासयापदिष्टः कालातीतः । यस्यापदिश्यमानस्य काला- स्पोनैकदेशो युज्यते स एकदेशात्ययाद कालात्ययापदिष्टः कालातीत इत्युच्यते । उदाहरणं-नित्यः शब्दः संयोगव्यगाथ- वादिति उपलब्धिकाले संयोगो नास्ति, सोऽयं संयोगो हेतुविशे- पणवेनोपात्त उपलब्धिकालमसेति यदोपलभ्यते तदा संयोगी नास्ति दारुवश्चने दारुपरशुभयोगनिवृत्तौ शब्दोपलब्धिरित । ननयमनैकान्तिक एन संयोगव्यङ्गयत्वादिति-अनित्यमाप संयो- गेन व्यज्यमानं टम् यथा घट इति?न, संयोगव्यङ्गयत्वेनावस्था- नस्य साध्यत्वात-न घूमो निसः शन्द इति, अपि त्वतिष्ठते शब्द इति प्रतिज्ञाः, तथा च संयोगव्यङ्गयतादित्ययं हेतु नैकान्ति- का, न नास्थितं किश्चित् संयोगेन व्यज्पमानं दृष्टमिति । आयविपर्यासवचनमपि न सूत्रार्थः सामर्थात न हि पश्चाद- भिधीयमानो हेतुरुदाहरणसाधादित्येतद्धेतुलक्षणं जहाति अज. हदेतुलक्षणं न हेवाभासो भवितुमईतीति । अत्रपवविपर्याप्सवचन- - .

·१७६ न्यायवार्तिके मप्राप्तकालमिति(१) निग्रहस्थानमुक्तम, तदेव पुनरूच्या इति । म. मीकृतेऽभिधानान्निग्रहस्थानमिति चेत् -अथ मन्यसे यस्मात् समी- कृत पश्चादभिधीयते ततो न निग्रहस्थानमिति ?, केन समीकृत इति वक्तव्यम् ? यदि देवनभिधानेन समीकृतः ? किमत्र हेतोरसाम- र्थम् ? एतदस्यासापर्य यदयं पश्चादभिधीयत इाने ? नैतद्धेनो- रसापर्य यदयं पश्चादभिधीयत इति, अपि तु वस्तुरिति, न हि स्वतन्त्रो हेतुः साधनमापि तु साधयिततन्त्रवान हेतुदोपः साम• मच्चित्युक्तम् । तस्मादवयवविपर्योसवचनं न मूत्रार्थो न समी. कृताभिधानमिति ॥ पचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्या उलम् ॥ १० ॥ वचनविघातोऽधविकल्पोपपत्या छलम । वचनविघातो य: क्रिपते मामान्यशब्दस्य विशेषानेकसम्बन्धिले माति अविव. सिताध्यारोपेण उल तद्वेदितव्यम् । तत् त्रिविधं पाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छ• लंचति ॥११॥ तामिति नियमार्थम-पूर्ववदनेकपा भिन्न छलं संगृह्यत इति । अविशेषामिहिनेऽ यक्तुरभिप्रायादान्तरक- ल्पना पाक्छलम् ॥ २॥ आरोपामिहिने में इन मूत्रम् । विशेषाभिहित मामान्य श्रुति पापं पदं वा विशेषाभिहिनामिन्युच्यते । पापं मापापनि यथा नवकम्पलोऽपमिति । पदं मा. मान्पति पया अशोर हो । विशेषशदानभिधा. ने प्रयोगामाया-न प्रवियोगशब्देन कापचिदभिधानं गम्भ- (1) म.भा. ११०।

·प्रथमेऽध्याये २ आहिके १०-१४ सूत्रम् । वति, न चास्य प्रयोगो युक्त इति, वाक्यं च सर्वमुच्चरद्विशेषमेव प्रत्यायनीति सामान्यप्रत्यायनमयुक्तम् न, प्रकरणादीनन्तरेण श्रोतमात्रात्तदुपपत्तेः-पदा प्रकरणादिनिरपेक्षं वाक्यमुच्चार्यते वेतो धावतीति तदा वाक्यं श्रुतिसामान्यात श्रोतुः सम्मोहः स- म्मोहे सत्यविवक्षितमर्थमध्पारोप्य प्रतिषेधात । एवं पदेऽपीति । अर्थग्रहणं शब्दनिराकरणायार्थविषयं छलं न शब्दविषयगिति, न हायं प्रतिषेधुं शक्रोति नापं नवकम्बलशन्द इति । तस्य प्रस. वस्थान-मायाजावा वा प्रयोगात प्रतिषेधानुपपत्तिः यदि तावन्नवकम्बलस्यायें बुद्धा नायं नवकम्बल इति प्रत्यवतिष्ठते तदार्थान्तरमाह अन्यगु द्धयतेऽन्यत्मतिपिध्यत इति । अथ पुन:त्र नवकम्बलस्याथै बुद्धयते तयाप्पज्ञानीमति । सम्भवतोऽर्थस्पातिसामान्ययोगादसम्भृतार्थक- 'ल्पना सामान्यच्छलम् ।। १३ ॥ सम्भवतोऽयस्यातिसामान्ययोगादसम्मुतार्यकल्पना सामा- न्यच्छलम् । सामान्यस्प विवक्षितार्थातिक्रमोऽतिसामान्यमुदाहरणम् विद्याचरणसम्पन्नो ब्राह्मण इति । परन्तु व्राह्मण्यं विद्याचरणस. म्पन्नन्वे हेतुरिति कृत्वा प्रत्यातिष्ठते स्तुत्यर्थे वाक्येऽन्यथाकार प्रत्यवम्यानम् । उभयथा दोषो बुद्धाऽबुद्धा वेति ।। धर्मविकल्पनिर्देशे ऽसद्भावप्रतिपेध उपचार- च्छलम् ॥ १४ ॥ धर्मविकल्पनिर्देश इति सूत्रम् । धर्मविकल्पनिर्देशशब्देना- भिधानधर्मो द्वैधाऽभिधीयते मधानं भाक्तश्च, मचा इति काष्ठसंघा. तेषु प्रधानम्-मञ्चशब्दः क्रोशनाक्रयाया असम्भवभीक्षिता स्थानिपु पुरुषेषु भाक्तः सोऽपपभिधानाभिधेयव्यहार एवं न्य. ૨૩ ·न्यायवशात्तिक . वतिने(१) य एतस्मिन्नन्यथाकारप्रतिषेधः तदुपचारच्छलामिति । अस्यापि पूर्ववत् प्रतिपेयो सात्वाऽज्ञास्त्रा वेति ॥ वाक्छलमेयोपचारच्छलं तदविशंपात् ।। १५ ।। न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ वाक्छलमेवोपचारच्छलमिति मृवम् । एकत्वमविशेपात्।को. ऽविशेषः ? इहाप्यर्थान्तरकल्पना सत्रापति? न, तदर्थान्तरभावात् । अविशेषादित्यस्य हेतोरनेन सूत्रेणासिद्धतामुद्भावयति । क. थामिद्धिः ? एकत्र वस्तुमद्भाव: प्रतिपिध्यते नैव क्रोटारो मश्चा इति एकत्र बस्त्वभ्यनुज्ञाय कम्बलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्था. नेकता धर्मः प्रतिपिध्यत इति । यत्र धर्मः प्रतिपिध्यते त्रय धर्मी सोऽयमनिमहान् विशेषः। अथ मन्यते कि नोऽनेन(२) विशंपेण इहाप्यर्थान्तरकल्पना तत्रापति। अविशेपे पा किश्चित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः ॥१७ अविशेपे या किश्चित्साघम्पीदेकच्छलमातङ्गः । कोऽस्य सूत्रस्पार्थः? विरोधः द्वित्वमभ्यनुज्ञायमानं निवर्तपात करमेन पुन- न्यापन द्वित्तमभ्यनुज्ञायमानं वाक्छलमेवोपचारच्छलं तयोरेकत्वं ग्रुवता सामान्यच्छलमन्पदिसभ्यनुज्ञातं भवति विशेपणानर्धक्यं वा, यदि सबै छलपेकर्मवेत्यभ्युपगमा वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशे. पादिति व्यय विशेषणम् । कथमेकत्वममङ्गः किश्चित्माघाद्य- धनान्तरकल्पना विशपादकत्वम् (मर्वच्छलमैक) पामोति कि. निरमायादिति । किं पुनस्तत् ? वचनविघातः अर्थविकल्पोपप- (१)व्यवस्थित इति २ पु० पा० । (२) कपं मन्यसे किं तेऽनेन इति २ पु० पा।

·प्रथमेऽध्याये २ आह्निके १५-२० सूत्रम् । .१७९ त्तिश्च तत् सर्वस्मिश्छल(१) इति ।। साधम्र्पवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ साधर्म्यवैधाभ्यां प्रसवस्थानं जातिः | साधम्र्पण प्र. प्रत्यवस्थानं वैधम्येण प्रसवस्थानं जातिरिति । प्रथमपक्षानु. योग(२) दर्शयाते स्थापनायां सत्यां मतीपमवस्थानं प्रत्यवस्थानं प्रतिपक्षवदिति । मूत्रार्यस्नु यथाश्रुति न पुनरुदाहरणसाधम्पंग उदाहरणवैधण वति । किमर्थमिदमुच्यते ! व्यापकार्थ-यदि यथाश्रुति मूघार्थो भवति तदा मर्वजातयो व्याप्यन्ते येन केन- चित् साधम्र्य येन केनचि,धमिति । लक्षणे जातीनामव्यापकरवं तु दोषः । भाप्पे उदाहरणमाधर्नामुदाहरणवैधम्य चोदाहरणा- थमिति यथा चोदाहरणेन एवमनुदाहरणेनापीति ।। विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥ विमतिपत्तिरमतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् । अन्यथा स्थितस्या- न्यथाऽभिहितस्य अपतिपतिविमतिपत्तिश्च स्वपरार्थोत्तरा संवि- तिरपतिपत्तिः(३) समर्थ साधने । निग्रहस्थानप्राप्तौ कथपपति- पत्तिः विप्रतिपत्तिः ?-पदायं साधयिता सपन साधनेनोपात्तेन परेण जात्यादिमिराकुलीकृतः उत्तरंन मतिपयवे तदा कथमपति- पत्तिः कथं वा विमतिपचिरिति ? तदाऽपि साधनस्यैव सामा. परिज्ञानादसमयमेतत् साधनमिसमतिपत्तिविपतिपत्तिरित ।। तद्रिकल्पाजातिनिग्रहस्थानबहुत्यम् ॥ २० ॥ तद्विकल्पाजातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् । वा एता जातयः कि- (१) तस्मिंश्चल इति २ पु० पा। (२) प्रथमपक्षाप्रयोगमिति २ पु०पा । (३) सम्प्रतिपत्तिरिति २ पु० पा० ·न्यायवार्तिके पसो भवन्ति कियन्ति वा निग्रहस्थानानि इस्पषधारणार्थमाह । तद्रिकल्पाजातिनिग्रहस्यानाडुत्वमिति । साधर्म्यवैधाभ्यां म- स्पस्थानस्य विकल्पात् तयोश्च विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पाद- दयो जातयो वहूनि निग्रहस्थानानि भवन्ति कतमा जातयः सा. धर्यमत्यवस्थानात कतमाश्च वैधयंप्रसवस्यानाद कतमानि नि. ग्रहस्थानानि विपतिपत्तिविकल्पाद फतमानि वाऽप्रतिपत्तिविक- सागवन्तति प्रतियोग(१) वियोपलक्षणेपूरमेशणीयानीति । पते प्रमाणादपः पदार्या उद्दिया लक्षिताश्च पयोदेशं च यथालक्षणं च परीक्षा पतिष्यत इति । तन्त्रप्रतिज्ञा संसारस्तन्नित्तिश्च संविदा । उद्देशो लक्षणं चैव तत्वानामिह कीरितम(२) ॥ इति-औद्योतकरे न्यायसूत्रवात्तिके प्रथमाध्या- ये द्वितीयमाहिकम(३) ॥ समाप्तस्वायं प्रथमोऽध्यायः ॥ (१)पर्यनुयोगमिति कचित् । (२) कीर्तनम-पा० २ पु० । (३) औद्योतकरें न्यायवार्तिके प्रथमोशयायः समाप्त - पा० २ पु०॥

·न्यायवार्तिके .. द्वितीयोऽध्यायः। ॐ नमः परमात्मने । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्प प्रातः उद्देशो लक्षणं परीक्षा चे- त्युक्तम् । तत्रोदेशलणे पूर्वाध्याय एव व्याख्याते परीक्षा वर्ति- ष्यत इति । तत्र यथोद्देशस्तथा लक्षणं तया परीक्षेति स्थानवता परीक्षावचनमिति। पूर्व ममाणमुद्दिष्टं लक्षितं च पूर्वमेव तत्परीपत इत्यवसरमाप्तानि तानि विलय संशयः परीक्ष्यते । किमर्थं क्रमभेद: ? परीक्षावात पूर्व संशयः परीक्ष्यते तथा चोक्तम्- "विमृप्य पक्षप्रतिपक्षाभ्पामर्थावधारणं निर्णयः"मनु चोक्तं नायं निर्णये नियमो विमृप्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यां सर्वत्र निर्णय इति, वादे पक्षमतिपक्षाभ्यामेव, शास्त्रे च विमर्पवर्जमिति । शास्त्रे चायं वि. चारः तस्मान्न संशयपूर्वक इति, संशयपूर्वको हि विचारस्तकविषय एव, नायं तर्कविषय इति । सत्पम् न निर्णपे नियमो, विचारे(तु) हि नियमो, निर्णय एवं चान्यथा च, विचारः संशयपूर्वक एव । यदप्युक्तम् वादे शास्त्रे च विमर्पवमिति, वादिप्रतिवादिनावधि- कृस तदुक्तम् । शास्त्राभ्युपगमे च वादिमतियादिनात्र संशयः उ. भयोनिश्चितत्वात् । शास्त्रे च न संशयः । निश्चितस्य वस्तुनः शास्त्राभ्युपगमेनाभ्युपगमात् । तत्र वादिप्रतिवादिनौ तापद्विचा. रयतः किं नित्यसाधनं बलीयः आहोऽनित्यसाधनमिति ।शा- खेऽपि च विचार: साधनसामर्थ्यासागर्थ्यपरिज्ञानार्थम् । तत्र संशय इति । तस्मात् संशयपूर्वक एव विचारस्तन्मूलकवाद परीक्षा- ·न्यायवार्तिके विधेः संशयः पूर्व परीक्ष्यत इति । तत्र संशयो वस्तुस्त्ररूपानव. धारणात्मक प्रसपः । निरुक्तिव्याघात इति चेत्-अनवधार- णात्मकश्च प्रत्यपश्चेति व्याहतम् । न । प्रत्ययस्य स्वरूपानवधार• णादव्यवच्छेदात्मकत्वं स्वरूपमस्य (व्यव)परिच्छिद्यते । न पुनर- नेन विपयस्वरूपमघायत इति सोऽयं संशयः । समानधर्मोपपत्ते. रित्येवमादिभ्यस्तस्पाक्षेपः ॥ समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसाया- द्वान संशयः॥१॥ समानानेकधर्माध्यवसायादित्वमादि सूत्रम् | तस्य पथा- श्रुत्युत्थानमिति । समानस्य धर्मस्याध्यवसायाद संदायो न समान- धर्ममात्रादुपलभ्यमानो धर्मः संशयहेतुरिति धर्ममिग्रहणे वा संशयाभाव इति । समानमनयोधर्ममुपलभ इति धर्मधर्मिग्रहणे क संशय इति । धर्मिणोऽर्थान्तरभावाद्वा न संशयः न हन्यस्मिन्नु- पलब्धे ऽन्यत्र संशय इति । अथवा न समानधर्माध्यवसायः संश- यस्य कारणं व्यवच्छेदात्मकत्वात् संगये च तदभावादिति । एनेनानेकधर्माध्यवसायादिति व्याख्यातम् । अधिगतानधिग- तयोर्न सशपः अधिगते वस्तुनि संभयो न युक्तः निर्णीतत्वात नानधिगते अदृष्टत्वात् । न समानधर्माध्यवसायात एष संशयः सत्प- प्पभारत-सत्यापि ममानधर्माध्यवसाये न दृष्टः संशयः यथा कु. तकस्वाच्छन्दे । न । समानधर्माश्यवसायादेव संशयोऽन्यथापि भावात-अन्यथापि दृष्टः संशयः यथा विरुद्धाव्यभिचारिधर्म- द्वयमनिपाते । तत्त्वानुपलम्वेश्च मंशयः यथा प्रकरणसमे । एकत्तित्वाच न समान-एकतिरयं धर्मो न चैकवृत्तिः स- मानो भावितुमईति ॥ .

·द्वितीयेऽध्याये : आहिके २-६ सूत्रम् । विप्रतिपायव्यवस्थाध्यवसायाच ॥ २॥ एतेन विप्रतिपत्पव्यवस्थाध्यवसायादिति प्रत्युक्तम् । वि- प्रतिपत्त्यव्यवस्याध्यवसायात संशयो न विमतिपत्तिमात्राद- व्यवस्थामात्राद्वा ॥ विमतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥ विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः न विमतिपत्तिरस्तीति सूत्रार्यः ।। अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थायाः॥४॥ अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितवाद्याव्यवस्थाया नाव्यवस्था विद्यत इति सूत्रार्थः॥ सथाऽत्यन्तसशयस्तईमसातत्योपपत्तेः ।। ५ ।। तथाऽपतसंशयस्तद्धर्ममातत्योपपत्तेः समानधर्मादीनां सात. स्थानित्यः संशप इति सूत्रार्थः ।। अस्पोत्तरम् । यथोक्ताभ्यवसायादेव तद्विपापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ।। ६ ॥ यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षा संशये नासंशयो नात्यन्नसंशयो वा । न सूत्रार्थापरिज्ञानादिति सूत्रार्थः । य- स्पुनरेतद्धर्म(मग्रहणे संशयाभाव इति ? तन्नापरिक्षानाव-न मो योऽसौ धमुपलभ्यते तस्य धर्ममुपलभ इति, अपि तु यौ या पूर्व स्थाणुपुरुषाउपलब्धौ तयारयं समानो धर्म उप- लभ्यत इति । एतेनैकरत्तित्वादिति परिहतम् । यत्पुनरैतन्नार्थी- तराध्यवसायादन्यत्र संशय इति ? नानभ्युपगमात् । अपर न अर्थान्तरभावपात्रं मया संशयहेतुत्वेनोपादीयते, कि स्वर्थान्तर विशेषः । कः पुनरयं विशेषः ? धर्ममिभा. या-धर्म उपलको धीमणि संशय इति परिहारं मन्यन्ते । न ·१८४ न्यायवार्तिक पुना रूपस्पर्शपोर्मधामभाव इति । अयं च न परिहार इति (तच्च न) पश्यामः । किं कारणम् । अन्तरमावस्यानिवृत्ते. यथैव रूपस्पर्शयोरान्तरभातस्तथा घर्पमिणोरपीति । न यु- कोऽर्थान्तरदर्शनादर्थान्तरे संशयः । अत्रापि तदेवोत्तरम् ना. नभ्युपगमादिति । न चूपोऽर्यान्तरदर्शनादर्थान्तरे धामणि स- न्देहः अपि तु समानधर्मादिविशिष्टधर्मिदर्शनाद विशेषकति प. मिण्येव संशप इति । यदप्येतत्साहप्पामावादिति ? विशेषा- नवधारणमुभपोः सामप्यम्-यथैव समानधर्मदर्शनेन विशेषो नावधार्यत इति तथा संशपेनापीति । कारणसद्भावान कार्प- सद्भाव इति न सारूप्यनिर्देशोऽयमपि तु कार्यकारणधर्मनिर्दे- वाः । तथा च कार्यान्तरेषप्येतदस्तीति । न हि किञ्चित् कार्य कारणसद्भावमन्तरेण सम्भवतीति । एतेनानेकधर्मा-यवसाया- दिति प्रतिषेधः परिहतः । य एव समानधर्माध्यवसाये परिहार: स एवानेकधर्माध्यवसायेऽपीति । यत्पुनरेतदधिगतानपिंगतयो- रभावादिति ? तनापरिज्ञानादिति-न बूमोन्यस्मिन्नधिगते ऽन्यत्र संशय इति, अपि तु सामान्यतोऽधिगते धीमणि विशेपानवधा- रणात्मकः प्रत्ययः संशय इति । यत्पुनरेतत् सत्यप्यभावादिति ? न समानार्थापरिज्ञानात् । न हि कृतकवं समानो पोऽन्य- था समानधर्मस्याभिधानात् । समानो धर्म इति विवक्षितत. जातीयान्पत्तिः स समानो न पुनः कृतकत्वमेवम् । यत्पुनरे- तन्न समानधर्माध्यामायादेवान्ययाऽपि दर्शनादिति ? तन्न, प्र. विषेषादनवधारणाच । विरुद्धापभिचारिधर्माध्यवसायात संशय इति प्रतिपिद्धमेनदनवधारणेनैव तत्वानुपलब्धरिति प्रत्युक्तम् । न चैतदवधायने समानधर्मदर्शनादेव नान्यस्मादिति अपस्मा- दापे संशयोऽनेकधर्माध्यवसायादित्युक्तम् । विमतिपत्त्यव्यव- ·द्वितीयेऽध्याये १ प्रीहिरे ७-११ सूत्रम् । स्थाध्यवसायादेोत्पनेनैव प्रत्युक्तम् । नैवं गो विप्रतिपत्तिमा- घादव्यवस्थामात्रात् वा (संशय इति)। न चाव्यवस्थातः सं. पाय उपलक्ष्य (नुपलब्य ) व्यवस्थायाः पूर्वपदविशेषणत्वाव पिदविशेषगमुगलपनुपलब्धी न स्वतन्त्र मंशपकारणम् । राम सूत्र एमोक्तामात । यत्पुनरेतत् "विमतिपत्तौ च सम्मानपत्ते". रिति न, संज्ञान्ययावादर्थस्यान्यथातम्-यस्माद्विपतिपत्तिश- माय निणितान्तरमन्निपाते सम्मनिपत्तिरिति नाग कृतम्, न तावता विमनिपत्तिर्नास्ता विमतिपत्तेस्तु तथाभावात सशपहेतुल. मिति। यत्पुनरत् "अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थाया" नाव्यवस्थास्तीति ? तदपि न, व्याघात्तात् अव्यवस्था नास्त्य- व्यवस्थात्मनि च व्यवस्थितेति (स्वाच) व्याघातः । न च निमितान्तरसन्निपातेनार्यस्य संज्ञानारकरणमर्थतयामाचं पाधते यथाभूत एवार्थः संज्ञान्तरकरणे तथाभून एवाकरणेऽपीति । यत्पुनरेतत् " तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्ममातत्योपपत्ते"रिति ! तदापन, सूत्रार्थापरिज्ञानादित्युक्तम् । नार्य समानधर्मादिभ्य पर संशयः, किं तु द्विपयाध्यामायादुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थापने च सति विशेपस्मृतिसहितादेवं च सति नासंशयोपि नात्यन्तमंशयः । अन्यतरधर्माध्यवमायादिति न युक्तम नैतस्मात् संशय इनि-न *हि कदाचिदन्यतरधर्माध्परताये सति संशयः अस्पतरधर्माध्य- वप्तायस्प निर्णयहेतुत्वादिति ॥ यत्र मंशयस्तयमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥७॥ यत्र मंशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः। कोऽस्य सूत्रस्याः ? सन संशयः प्रतिद्धन्यः पोण न मंशये प्रति विदे परागर पाध्यमिति शिप्यं शिक्षयति ॥ (इति संशयपरीक्षा) २४ ·न्यायवार्तिके - अदानीमवसरमासानि प्रमाणानि परीक्ष्यन्ते इति । कि पुनरेपा परीक्ष्यम् । आदौ ताकत सम्भवः-कि ममाणानि सन्युन न सन्तीति ? । सदसतोः सामान्याव प्रमेयत्वादिशे- पादर्शनाच संशयः ॥ प्युदस्प संशयं परः पक्षपरिग्रहेण प्रत्पत्रतिष्ठते- प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धः ॥ ८ ॥ प्रत्यक्षादीनाममामाण्यं त्रैकाल्पासिद्धारीते । अस्याः त्रि- यपि कालेषु प्रमाणानि नार्थ साधयन्तीति ॥ पूर्य हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रिपार्थसन्निकर्पात् प्रत्य- क्षोत्पत्तिः॥९॥ पूर्व हि ममाणसिद्धाविति सूत्रम् । नेन्द्रियार्थसन्निकर्पाद म. स्य ज्ञानमुत्पद्यत इति सूत्रार्थे व्याघातो दोपः यदि पूर्व ज्ञान नान्द्रयार्थसनिकपस्तस्य कारणमिति यदुक्तमिन्द्रिपार्थसनिक- परिपन्नामिति तह्याहन्यते ॥ पश्चात् सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥ पश्चात मिद्धाविति मूत्रम् । न ममाणनिगिता मोयसति च्यापात: न प्रमाणमन्तरण प्रमेयमात्मानं लभत इति न ममा. पापता प्रमेपप्तिद्धिः॥ युगपत्सिडी प्रत्यर्यमियतत्वात् प्रामवृत्तित्यामायो युद्धीनाम् ॥ ११॥ युगपरिमदाविति स्त्रम । इन्द्रिपायांना युद्धीनां च सनि. पात मति पुगपद्भाव इति क्रमचित्वं दृष्टं न स्पादिति व्पाचा. यो दोपः पुगपत मानानुस्पतिरिति घ वक्तं तदव्याइन्यो । अत्र समापिः। उपलब्धिहसोहपाधषिपयस्य चार्यस्य पूर्वा- ·द्वितीपेऽध्याये १ भातिके ११ सूत्रम् । परसहभावनिपमादिति वाक्यस्यामिद्धार्थतोद्भानमः। प्रत्यक्षा. दनिाममामाण्यापेति च प्रतिज्ञापदयोापात:-प्रत्यक्षादीनि नार्य साधयन्तीत्पपमर्थः अयं च, व्याघातः । कथमिति ! प्रत्यक्षा- दीनि च नार्थ साधान्त इति च । यर्थदं वस्तु नोपलभ्यत इति। इदं च, नोपलभ्यते च, इति व्याघातः । एवं प्रत्यक्षादीनि च नार्थं साधयन्तीति च । कथं चान्यथा प्रत्यक्षादीनि । न ते प्रत्यक्षादिशब्दा अर्थासाधकत्वेन (वमन्तरेण) कृतार्था भवन्ती- ति। धर्मप्रतिषेधाच प्रत्यक्षाद्यभ्युपगमः । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यमि. स्येवं ग्रुपता न प्रत्यक्षादीनि प्रतिपिद्धानि, अपि तु प्रमाण धर्म इति । अथ भावस्यास्वतन्त्रत्वात तान्यपि मतिपिद्धानि, म. सक्षादीनाममामाध्यमिति भावाभिधानमेतत, अस्वतन्त्रश्च भार इति भावप्ररिपेषाद तद्वतां परिपेध इनि ? एवमप्यनिटत्तो व्या. घातः-मपक्षादीनामभावः प्रतिपाद्यः प्रसलादीनि च न सन्ती. ति केनामावं मतिपादयसि ? न च प्रयक्षाद्यभावेऽन्यः प्रतिपाद- नोपायः कश्चिदस्ति । विशेषमतिपेयाच प्रमाणान्तराभ्यनुज्ञा-प्र. स्पक्षादीनाममामाण्यामत्येवं ध्रुवता प्रसक्षादिव्पतिरेकि प्रमाणम- भ्यनुज्ञातं भवति । व्यर्थं वा विशेषणं प्रत्यक्षादीनागपामाण्यमि- ति । अथ न ममाणान्तरमभ्यनुज्ञायते ? किमस्प विशेषणस्य साम- ध्य प्रत्यक्षादीनि न प्रमाणानीति । नव प्रमाणानि सन्तीत्येवं व. कम्पमिति । एतदपि पाहता प्रमाणानि नैव सन्ति प्रतिपादयति पनि । यदाप तलमाणान्तरमभ्यनुज्ञायते तत्रापि त्रैकाल्यामि . रिसयमनुपतो हेतुः । यच्च विष्वपि कालेषु न प्रतिपादयति कथं तस्प प्रमाणत्वमित्यनिहत्तो व्याघातः । अथ धर्मप्रतिषेध एवायं । तथापि पानि मामाण्यव्यतिरिक्तानि मत्यक्षान्यभ्यनुज्ञाय रा. अपुरुपमतिपेपन्यापेन करपा स्वभाव इसनित्तोऽनुपोमो व्या- ·२८८ न्यायपालिके, पातश्च । अर्थान्तरानभ्युपगमे पष्ठयास्तद्धिनस्य चार्थों वक्तव्यः यदि प्रसक्षादिव्यतिरिक्तं न मामाण्यमस्ति प्रत्यक्षादीनामिति षष्ठ्यर्थः का ? ततोऽयं विधीयमानः प्रतिपिध्यमानो वा धर्मों- ऽभ्युपेयः तदभ्युपगमे च मसक्षादीना पृथक् स्वरूपं वक्तव्य. मित्यनित्तो व्याघातः । एतेन तद्धिनार्थों व्याख्यातः । यश्चा. पं हेतुस्काल्यासिझेरिययमपि व्पधिकरणकाल्पविपयवा- त-त्रिकालस्य भावौकाल्यं तस्यासिद्धिारोन न प्रमाणधर्मः। अयायमस्त्रिीप कालेषु न प्रमाणान्य( १) साधप. गीति तथापि हेत्वों नास्ति प्रतिज्ञानाक्षिप्तवाद-प एव पति- जायों न पमाणान्पय( २) साधयन्तीति स एव हेस्ववियु कालेपु ना साधयन्तीनि । यत्पुनरेतत्यमाणेन प्रमीपमाणोऽर्थः प्रमेयमिदमिति भ. पनीति समाख्याहेतोस्कारपयोगादानिपेषः प्रमाणं ममेय. मित चास्याः समाख्याया निमित्तं त्रिकालयोगि, समास्यते गमी- पते प्रामायि वानेन इाते प्रमाणं, ममास्यते प्रमीयते मामापि वेति ममेपम् । एव च सति प्रमास्यते अपमर्थ भविष्यसस्मिन् हेतु. कालव्यरितिप्रमेयमिदमिति सिद्धयति । अनभ्यनुज्ञाने व्यवहा- रानुपपत्तिरिति विरोधो दोपः । यस्तु त्रैकालिकं ममाणामे- पव्यवहारं न प्रतिपयते तस्य पाचकमानपेत्यादिव्यवहारो विरु- दसत इति । प्रत्यक्षादीनाममामाण्यं धैकाल्यासिद्धेगरित्यत्रमादिवास्य प्रमाणानिपेयः । अयानेन प्रत्यक्षादीना कि क्रियो कि सम्भ. पो शिर्यत अयामम्भवो ज्ञाप्यते 1 किश्चातः ? यदि तावत् (१)प्रमाणाम्यस्य-२०१०। ()प्रमाणान्यत्वमिादे चित् । .

·द्वितीयेऽध्याये . यादिक १२ सूत्रम् । सम्भवो निवसते ? तन्न युक्तम्-व्याघातात प्रतिपेघार्थापरिज्ञाना- नाच । सम्भवो निवर्यत इत्येवं युवाणेन प्रमाणान्यभ्युपगता. नि भवन्ति न हामता नित्तिर्भवतीति । न च प्रतिपेयस्यै- ततसामर्थ यद्वियमानं पदार्थमन्यया कुर्याद । सापकत्वाच न स. भनिटातः ज्ञापकोऽयं प्रतिपेधो न सम्भवनिवर्तक इति । अ. थासम्भवो ज्ञाप्यत इति ? ममाणलक्षणप्राप्तस्ताहि प्रतिपेधा एवं च. कास्यासिन्दः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ त्रैकाल्पासिद्धः प्रतिपेघानुपपत्तिरिति । अयमपि प्रतिषेत्रित पि कालेपु नोपपन्न इत्ययं सूत्रार्थः अतो व्याघात इति प्रमाणानि नार्थ साधपन्तीति प्रतिषेधस्य प्रमाणलक्षणाभ्यनुज्ञानादिति । त्रै. काल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपचिस्त्येिवमभिदधानेनाभ्युपगनं भवति प्रत्यक्षादीनागप्रामाण्यं वैकाल्पासिद्धेरिति ?, नेपदोपः तस्य स्वय. धनव्याघातदेशनात्-स्वत्रचनव्याघातो मया देश्यते नाभ्यु. पगम्पते । कथामिति । पद खलु त्रिप्वपि कालेषु न साधकं त- दसाधनमिति त्रुवता प्रतिपेधस्यासाधकत्वं स्ववाचैवाभ्युपगतं भवति । यथा कश्चित स्वाङ्गुलिमालया परं दिधक्षुः स च परं दहेद्रा न वा स्वाङ्गुलिदाहं तावदनुभवति । यश्चार्य प्रतिषेधः प्रत्यक्षादीनि नार्थ साधयन्तीति किमयं प्रत्यक्षादीनां सामर्थ्यप्रतिपेधः उत मचामतिपेघ इति ?. यदि सामयमतिपेधः । न प्रत्यक्षादीनि प्रतिषिद्धानि तेषां घ सामर्थ्यप्रतिपेधात गत्यक्षादीनां वरूपं वक्तव्यमिति पूर्व- वत्मसङ्गः । अथ सत्ताप्रतिषेधः । तत्रापि कथं न सन्तीति । कि सामान्य विशेषत झा । यदि सामान्यतः यत्यक्षादिग्रहणं ध्यर्थम् । एवं वक्तव्यं न प्रमाणाति सन्तीति । न च घामणां .

·न्यायवार्तिके : प्रतिषेधे कश्चिन्याय इति । अथ विशेषप्रतिपेधः । तथापि प्रमाणान्तराभ्युपगमः- ह्यनभ्युपगतसामान्यस्य विशेषप्रतिषेधो- काशं लभत इति । प्रत्यक्षादीनामपामाण्यं त्रैकाल्पासिद्धेः प्रत्यक्षादीनां मागाण्यं धैकाल्यसिद्धेरिति च वाक्ययोरेकार्थताया स्यान भिन्नार्थता वा। पधेकार्थता ? प्रत्यक्षादीनां मामाण्यं त्रैकाल्पसिद्धरित्येवमेव व. क्तव्यम् । अभिन्नार्थे च एते वाक्ये इति कुनः पतिपत्तिरिति ! यदि प्रमाणतोऽनिवृत्तो व्याघातः। अथान्यतस्तत्प्रमाणमिति संज्ञाभेदमा- अंम् । अथ भिन्नार्थे ? तत् केनावगतं-त्रैकाल्यासिः त्रैकाल्यसिद्ध रिति चागयोवाक्ययोभिन्नोऽर्थ इति । प्रत्यक्षादीनि न सन्तीति च नास्तिना समानाधिकरणः प्रत्यक्षादिशब्दश्च न प्रत्यक्षादीनाम. भावं शक्नोति वक्तुमान ह्ययं नास्तिना समानाधिकरणो घटादि. शब्दो घटामा प्रतिपादयति, अपि तु गेहघटसंयोग वा काल. विशेष वा घटस्य सामथ्र्य वा प्रतिपेति । एवमनेनापि भगा. णामानाधिकरणेन नास्तिना प्रमाणानां नाभावः शक्यः - तिपादयितुम् । अपि सनेनापि तन्त्रान्तराभ्युपगतानां प्रति पेयः स्यात् सामीप्रतिषेधो वा कालविशेषप्रतिपेधो वेति स- वथा प्रमाणानि अभ्युपगतानि भवन्ति । तानि चाभ्युपगतान्यः नेन प्रतिषेधेन प्रतिपिपन्त इति व्याघातः । प्रमाणानां वाऽसत्सं प्रतिपाद्यमानं कथं कस्प प्रतिपादने, कश्च प्रतिपादयिता । अमविशना मति पाधत इति मतिपन्नश्च मतिपादयतीति । केन प्रतिपनः ? यदि प्रमाणेन, व्याघात: प्रमाणागभ्युपगमाद । अधापया ? न दृष्टान्तोऽस्ति । मतिपाद्यमतिपादकयोम भेदा.। भ्युपगमे याघात ? पदि प्रतिपाचं प्रतिपादपितारं च भेदेन भविषयमे भेदप्रतिपादकमपाणाभ्युपगमायायातः । भय भेद ·द्वितीयेऽध्याय १ भाहिके १३-१५ सूत्रम् । ने प्रतिपयमेक कि प्रतिपाद्यत इत्पनिहत्तो व्याघातः । प्र. माणानि न सन्तीति प्रतिमानानः पर्यनुयोज्पः कथं न सन्ती- ति, ? यदि ममाणं ब्रवीति ? व्याहतम् । अथ न ब्रवीति ? भों नास्प सिध्यति(१) तदेवमेतद्वाक्यं यावद्यावद्विचार्यते ता. यत् तावत् प्रलीयत इति ॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ सर्वप्रमाणपतिपेधाच प्रतिषेधानुपपत्तिः । त्रैकाल्यासिद्धे- रित्पस्य हेनोरुदाहरणमुपादीयते न वा ? यद्यपादीयते ? व्या. घातो भवति । मसक्षादीनां चाप्रामाण्याभ्युपगपादुपादीयमानमपि नार्थ माघपतीति (पर्थम् ।) अथ साधयति ? व्याघातः । अध नोपादीयो ? अमशिन हेत्वर्थस्य साधकत्त्रमिति अमर्दाशत- दृष्टान्तो हेतुर्न साधक इति सोऽयं हेतुः सर्वैः प्रमाणौविप्रतिपिद्धो विरुद्धो भवति । "सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्रिरोधी विरुद्ध" इति वा- 'पार्थो ह्यस्य सिद्धान्तः स च वाक्पार्थः प्रमाणानि नार्थ साध. यन्तीति । इदं च प्रमाणानामुपादानमर्थसाधनाय "प्रत्यक्षादी. नामप्रामाण्य त्रैकाल्यासिद्धेरिति । बुद्धिविवक्षापयनवायूदीरण. तालभिघातौष्ठमस्पन्दादीनि अवर्जयन् बुद्ध्या वाक्यमुच्चारय- सि । स्थाणुकण्टकमदीन परिहरन पादविहरणादीनि करोपि। ते एते वाक्यपटती प्रमाणपतिपेधान्न सम्भवत इति ॥ तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तस्मामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः । अथ स्वाक्या- 'श्रितप्रमाणव्यविरेकेण प्रमाणानि मतिपिध्यन्ते ? एवं सति न सर्व प्रमाणं मतिपिद्धं भवति । यश्च न्यायः स्ववाक्याश्रितप्रमाणा. - (२) मास्य स्यात्-पा०६ पु ।

·न्यायवार्तिके भ्युपगमे स एवान्पाश्रितममाणाभ्युपगमे ऽपीति । बासपमुपमगों विशेषप्रतिपेयेन व्याधाते । ( इति ) किमुक्तं भवति ? कानिचि. समाणानि प्रतिषिध्यन्ते कानिचिदभ्यनुज्ञायन्त इति । यानि स्व. वाक्याश्रितानि तान्यभ्यनुज्ञायन्ते यानि परवाश्याश्रितानि तानि मतिपिध्यन्त इति । यच्चेदं वाक्यं “मसक्षादीनाममामाण्यं त्रैका. ल्पासिद्ध"रिति किभिदं प्रमाणस्वरूप(१)मथ नेति ? पाद प्र. माणस्वरूप(२) तदा व्याघातः । अथ न ? तथापि नानेन क- श्चिदर्थः प्रतिपादन इति पर्थम् ॥ त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शन्दादातोयसिद्धिवत् तत्- सिद्धेः ॥ १५॥ काल्याप्रतिषेधश्च शब्दादासोद्यमिद्धिवदिति सूत्रम् । यत् तव पूर्वमुक्तमुपलब्धिहेनोरुपनधिविषयस्य चास्य पूर्वापर. समावानिपमाद्यथादर्शनं विभागवचनमिति तदुस्थानज्ञापनार्थमनः' सूत्रान्तरस्योत्थानमिति । कस्मात् पुनस्तत्रवेदं सूत्र नोक्तमि. ति ? । अधिशेपात-तत्र वाभिधीयते इह वा न कश्चिद्विशेष इति सर्वथा तावदयमर्थः प्रकाशयितव्य इति। एका च विधामुदाहरति शब्दादावोधसिदिबदिति । शेपपोस्तुविधोपयोक्त उदाहरणे वेदितव्ये । यथा पूर्वमिदमावोद्यं पश्चात सिद्धन शब्देनानुमीयते वीणा वायते वेणुः पूर्यते इति-योऽमो वागावणुशब्दयोरसा. पारणो धर्मः वागादिनिमित्त तदुपलभमानः शब्दस्प वीणा- शादो वेणुशन्द इति प्रतिपद्यते पूर्वमिदमातोयं पश्चात् सिद्धः शन्द इति । महभावस्योदाहरणप-धूमदर्शनादाग्नि घृगावशेष- णं निप-यो । पूर्वसिद्ध उपलब्धिहेतुरादिसः पश्चात सिद्धानां मकाशक ति प्रमाण प्रमेयापति चेयं ममाया ममावेशन (१) प्रमाणप-पा०६ पु०। (२) प्रमाणरुष-पा०६पु० ।

·द्वितीयेऽध्याये, आझिके १६ सूत्रम् । भवति समाख्यानिमित्तवशान समावेशो ऽनियमः समाख्यानि. मित्ताशात समाख्यानिमिचनन्त्रत्वादिति । प्रमाणप्रमेयमज्ञयोनि. गित्तमुपलब्धिहेतुलमुपलब्धिविपयत्वं च। यदा पुनरेकं यस्त्वनेक- निमित्तसम्बन्धि भवाते तदा कथम् ? तदा निमिचतन्त्रत्वात्। समाख्यांयास्तद्वन्तु अनेकेन निमित्तेन सम्बन्धेन मति(१) अनेकशब्दाभिलाप्यम् । अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रम् ॥ प्रमेयता(२) च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ प्रमेयता(२) च तुलामामाण्यवदिति । किमुक्तं भवति ? पथा गुरुत्वपरिमाणज्ञानसाधनं तुलाद्रव्यं समाहारगुरुत्वस्येयत्ताप- रिच्छेदनिमित्तत्वात् प्रमाणं, सुगीदना च परिच्छियमानेय- पा तुलेति परिच्छेदविषयत्वेन व्याशिष्ठमाना प्रमेयम् । उदाह- रणगात्रं चैतत् । एवमवनवयवेन तन्त्रार्थो वेदितव्यः । यथा च प्रमाणप्रमेयसमाख्य तथा कारकशब्दाः सर्वे निमित्तममावेशनि- यमेन(४) वर्तन्ते तथा च लौकिकमुदाहरणम्- एकमनेकेन कारकशब्देनाभिधीयते वृक्षस्तिष्ठतीति स्वस्थिती स्वातळ्यात् कर्ता । किं पुनदृक्षस्य स्वस्थितौ स्वातन्त्र्यं ? कारकान्तरानपे. सत्यम् हि क्षतिष्ठन् स्वस्थिती कारकान्तरं प्रयुक्त इति । यदायं स्थितिशब्दो गतिधिवचनो भाति तदैवं, यदाप्य. स्तरभिधायकस्तदाऽप्यस्तेपक्तिनिमित्तलेनावतिष्ठमानोऽस्ति व्य- नक्तीति कर्तेत्युन्यो । यदा तु गेहसम्बन्धा(५)यभिधायको भवसस्तिशब्दो यथा गहे देवदचस्तिष्ठनीति प्रतिनिर्दिष्टी- (१) पुस्तकान्तरे नास्ति। (२) प्रमेया च इति कचित् । (३) प्रमेया-पा० १६६ पु० (४) समावेशनियमान्-पा० ६ पु० । (५) गेहे मभ्यन्धा-पा० ६ पु०। २५ - ·न्यायवारिक ऽस्तीति गम्पते तदा न सत्तामाह न गतिमांसपेधम् । अपि तु(१) गेहसम्बन्धं तदा(पि) (देवदत्त) गेहसम्बन्धानुभवक्रिया । त- स्थामपि न कारकान्तराणि मयुत इति स्वतन्त्रो भवति । प- दा तयमभग्नाचनः स्थितिशन्दस्तिष्ठति वृक्षो न भग्न इति, तदापि स्वास्थितौ न कारकान्तराणि प्रयुत इति स्वतन्त्रो भवति । समुदायकदेश वा स्वस्थिती प्रयुङ्क्ते । वृक्षो मृलैस्तितीति मासादः स्तम्भधियत इति । पूर्वापरप्रत्ययकविपयता वा स्थितिः यद्वस्तु पाक् सिद्धं पुन• निमितान्तरसन्निधाने सात उपलभ्यते यत् तस्यानेकायुगपत्काल- प्रस पविषपतं सा स्थितिः तस्यां स्थिनावस्य यत्सहकारिसाधनं चक्षुरादि तस्करणमिति । चक्रभ्रान्तिप्रदीपपत्ययन्मिथ्यामत्यय: स इति चेत् । न, प्रमाणाभावाद । अथ मन्यसे(२) नैवैकं किश्चित यस्त्वयुगपकालानेकमत्ययविषयो भवति ? यदि न भवति, कथं ताह स एवायं मस्तिष्ठतीति प्रत्ययः । न हि कदाचिदायेन (च) दर्शनेन स एवायं वृक्षस्तितीति प्रत्ययो भवति दृष्टोऽन्यत्वेऽपि(३) स्थितिमत्ययः चक्र भ्रमतितीति मदीपो ज्वलस्तिष्ठनीति । अनस्थितेषु नानाभुतेषु चक्रभ्रान्तिपदीपादिपु य एते त- भावमसमा अस्मिस्तदिति मिथ्यामत्यपा एने। यथा चैते मिथ्पामसपा एवं वृक्षादिरियविष्वपीति । न । प्रमाणाभावाद । नाहि भवता प्रमाणं किश्चिद्रसादीनां नानास(४)पतिपादक- माभिधीपने मिथ्यामत्यपाश्च सम्पमसपानुमारेण भवन्तीति कामी सम्पमसया भवन्तीति वक्तव्यम् । अथ भवतः का- (१)देयदत्त-यधिकम् ६ पु०। (२) मनु इति ६ पु० ०। (३)ऽन्यत्र पति ६ पु० पा० । (0) क्षादीनामसाये-पा०१ पु०।

·द्वितीयेऽध्याये २ आदिके १६ मूत्रम् । लान्तरावस्थाने किं प्रमाणम् ? उक्तं प्रमाणम-रूपरसस्प- प्रत्ययानामेकानेकपत्यानिमित्तत्वं मतिसन्धानादिति । कार्यस्या- धारस्वेन वा कारणस्य कार्यकालानुभव नामिति । यद्यस्याधारी भवति तत् तस्य सद्भावकालमनुभवति यथा क्षीरस्य कुण्डम् । कारणं च कार्याधिकरणमतस्तेनापि कार्यकालोऽनुभवनीय इति । अनाधारमेवोत चेत्-अथ मन्यसे ऽमतीस कारणं कार्यमुत्प- घते इति क कि वर्तत इति ? तन्न । दृष्टान्ताभावात्-नहि कश्चि. दुभयपक्षसम्प्रतिपन्नो दृष्टान्तः कार्यमनाधारमस्तीति । कार्यम- धारवदित्यत्रापि न दृष्टान्तोऽस्तीति समानम् ? । समानामित्य- नुत्तरमभ्युपगमात्-अभ्युपगनं तावद्भवता नास्मत्पक्षे दृष्टान्तो. ऽस्ति किं तु भवत्यक्षेऽपि नास्तीति । विरोध इति चेत् ? अथ मन्यसे न मयाभ्युपगम्यते दृष्टान्ताभावः किं तु भवत्पक्षे विरोधो देश्यते । कथमिति ? योऽनुपपद्यमानदृष्टान्तः स पक्षोऽसा- धीयानित्येवं वाणः स्वसिद्धान्तं वायते । तनापरिज्ञानाद न भवताऽस्मत्पक्षो व्यज्ञापि न स्वपक्षः। अस्मत्पक्षे तार कार्यमा- धारवादिति एतस्मसिद्धं (२) भवत्पोऽपि रूपादयः कार्याश्वाधा. रवन्तश्चेत्यभ्युपगमविरोधः । भूतभौतिकसमुदायो द्रव्यामिति यदि रूपादीननाश्रितान् मन्यसे ! कोऽस्प तद्धितस्यार्यों भौतिका रूपादय इति । यच्चोक्तं मणिः प्रभाया आश्रयस्तद्गतिस्थिति- विकारानुविधानात् । कुण्डं बदराणामाश्रयस्तदशेनापातात(२) तैलस्य तिल आश्रयस्तदर्शनास्पन्दनादित्येवमादि तपाहन्यते, अनाश्रिताश्च रूपादयः स्वतन्त्रा एकमुपनिबन्धनं वस्त्वन्तरम. न्तरेण तिलमुद्गमापादिवद्विभज्येरन्, न तु विभज्यन्ते, तस्माद' (१) एतत् सिद्धम् - -पा० ६ पुस (२) तदशेनापतनादिति सम्यक् ।

·न्यायवार्तिके परतन्त्रा इति, तस्माद्यवस्थिरामेशन स्मृसा सह पूर्वापरणत्य- यैकविषयता वा स्थितिरिति । दर्शनेनाप्तुमिष्पमाणस्वाद क्षः कर्म । कर्मणि कः कारकार्थः ? क्रियाविषयत्वं-पत् खलु क्रियाया विषय. भावेन व्यवतिएते ( इत्ये ) तत्कर्म । एतेन कर्मलक्षणेन तथा युक्तं चानीप्सित"मिति संगृहीतम् । आनन्तर्यमति. पत्तिः करणस्य साधकतमत्वार्थः । क्षेण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति सं गृहीत्वानन्तरं चन्द्रममं प्रतिपद्यत इति वृक्षः करणकार- कशब्दनाध्यः । कर्मणाऽऽप्तुमभीष्टं सम्प्रदानम्-यद्वस्तु कर्मणा माप्तुमाभोतं भवति तत् सम्पदानसंज्ञकम । वृक्षायोदकमा- सिवनीत भासिच्यमानमुदकं कर्म तेन कर्मणोदकेन रक्षं मा- मोतीति वृक्षः सम्प्रदानं भवतीति । अपगच्छत्यवतिष्ठते(१) यत् तदपादानम्-यथा वृक्षाव पत्तीति वृक्षोऽपादानसंज्ञकः। यत् पतति तदपगच्छति तस्मिन्नगच्छति अवतिष्ठते वृक्ष इति । तिहेतुराधिकरणम्-पस्मिन् यदाधेयं तदाधेयस्य यातहेतुस्त- दधिकरणम् क्षे वयोमीति सक्षमम्वन्धो क्यसां गुरुत्वप्रतिबन्ध कारणमिति वृक्षोऽधिकरणशब्दवाच्यः । एवं च सति न द्रव्य- मात्र कारकं न क्रियामात्रम् । किमुक्तं भवाति ? नार्य कारक- शब्दः क्रियामात्रे वर्तते न द्रव्यमात्रे, नाई द्रव्यं शुद्ध(२)मुपल. धमानः कारकशब्दं प्रयुते । नापि क्रियां केवलाऽमपि तु यदा क्रिया द्रव्यप्तम्बन्धमुपलभते तदा सामान्येन कारकशब्देनाभि. धत्ते(३) कारकमिति । सामान्यं च कारकाणां क्रियानिमित्तत्वम् (१) अपगच्छन्नवतिष्ठते-पा० ६ पु० । (२) व्यस्वरूप-पा०६ पु। (३) कारकशवानभिधत्ते-पा० १ पु०।

·द्वितीयेऽध्याय १ आहिके १६ सूत्रम् । . अविवक्षित विशेष क्रियानिमित्तले केवले विवक्षित कारक- मितिशब्दः पर्तते । यदा तु विशेपो विवक्षितस्तदा बसाधार- पेन कारकोंणेतरव्याहत्तेन स्वातन्त्र्यादिना विशेषेण वि. शिष्यमाणं वस्तु का कर्म करणमिति व्यपदिश्यते । सर्वस्य च कारकस्य स्वक्रियानिमित्तः कर्तृव्यपदेशः प्रधानक्रियासव्य- पेक्षस्तु कारकशब्दप्रयोगः । एवं च शाखं " कारके "-जनके- निर्वर्तके । कस्पाः ? क्रियाया इति तथा व्यपदेशः । तस्मान्नेदं स्वक्रियामावमपेक्ष्योक्तम, किं तु प्रधानक्रियाम् । तस्यामेव प्र. धानक्रियायां किञ्चिदारादुपकारकं किञ्चिदासनोपकारकमिति किञ्चित्कश्चिदुपकरोति तदपेक्षाश्च कादिशब्दा इति । त- दुक्तं पुरस्तात् । यदि क्रियासम्बन्धनिमित्तकः कारकशब्दप्रयोगः पच- स्येव पाचकशब्दः प्रवर्तेत (ते) नापाक्षीत पाचकः पक्षप. ताति पाचक इति ।न । शक्तस्त्रिकालावस्थानात-शक्ति- स्त्रिप्षाप कालेवतिष्ठते । शत्स्यपेक्षश्चातीतानागतयोः कारकश. ब्दव्यपदेशः परसपाक्षीत् पक्ष्यतीति शक्तखिकालावस्थानात् । त्रैकाल्पव्यक्तिरयुक्ता यथैव द्रव्यं त्रिकालयोगि तथा शक्तिरपीति, यथा द्रव्ये काल्यं न व्यज्ये तथा शक्तावपीति अपचयपि पचतीति स्यात पक्षपात पाचकोऽपाक्षीद पाचक इति चन स्पात् । नेप दोपः क्रियासम्बन्धस्प शक्तिव्यक्तिहेतुत्वाद-क्रि. येसनेन शब्देन धात्रोंऽभिधीयते तस्य यत् प्रधानसाधनं स कर्ता सोऽयं कर्ता यदा क्रियया सम्बद्ध्यते तदा शक्ति रुपनक्ति 1 का पुनरियं शक्तिः ? क्रियाकर्तृव्यतिरिक्तः कर्तृ- धर्मः सामर्थ्य मुपायपरिज्ञानं च क्रियासम्बन्धेन व्यवतिष्ठते(१) (१) व्यज्यते-पा०६ पु०।

·१९८ न्यायवार्तिके यदोपागविज्ञानमामक्रियासम्बन्धस्तदा(१) मुख्यतः का. रकशब्दः मवर्तते पचति पाचक इति । यदा तु क्रियासम्बन्धमन्त. रेणोपायपरिज्ञानसामय मात्रोपादानेऽन्यतमवैकल्यात पाचकश- ब्दः प्रवर्तत तदोपचारतोऽपाक्षीत पाचक पक्ष्यति पाचक इति कारकशन्दश्वायं प्रमाणं प्रमेपमिति । कुन: क्रियाविशेषयोगा. त्-पपैवामी पाचकादिशब्दाः क्रियाविशेषयोगे सति मवर्तन्ते तथा प्रमाणममेयशन्दावषीति । अस्तिभोः कारकशब्दानां निमित्तसमावेशानियमः प्रत्यक्षादीनि ममाणानि संवेद्यमानानि च प्रमेयं उपलब्धिविपयत्वात । तवेदं चिन्सते-किमतानि प्रत्यक्षादीनि स्वोपलब्धी मसक्षा- दिव्यतिरिक्तं प्रमाणान्तरं (मसिद्धयदि प्रमाण साधनं प्रमाणा- सरं मामोनि)मयोजयन्ति अथ नि:माधव प्रमाणोपलब्धिरिति । प्रमाणत: सिडे: प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धि- प्रसनः ॥१७॥ कि चातः ? प्रमाणतः सिदेप्रमाणानां ममाणान्तरसिद्धिम- सङ्गः प्रमाणविषपाया: सिदेयदि प्रमाणं साधन प्रमाणान्तरं भानोति प्रसक्षादीनां माध्यत्वान्न साध्यं साधनं भवतीति । अप प्रमाणान्तरमन्तरेण निःसापनेव ममाणेपूपलान्यः ? ॥ तमिनिरत्तेी प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धिः॥१८॥ दिनिरपेको प्रमाणसिदिवत् प्रमेपमिद्धिः । यथा प्रमाणा- नि लोपलम्धी निवर्तन्ते एवं ममेपसिदायपि ॥ (१यशपायपिवानं घमामप्य क्रियासम्पन्यस्तदा- पा.१ पुस प्रामादिकः।

·द्वितीयेऽध्याये । आह्निके १७-१९ सूत्रम् । अस्योत्तरम् । न प्रदीपप्रकाशवत् तसिद्धेः ॥ ११ ॥ न प्रदीपकाशसिद्धिवद तन सिद्धारति । प्रदीपप्रकाशो घ- टाग्रुपलब्धिसाधनस्पाङ्गत्वात प्रमाणम् । स च प्रत्यक्षादिभिरेवो- पलभ्यते । नासावात्मोपलब्धौ प्रसक्षादिव्यतिरेकि प्रमाणं प्रयोज- 'पति तैरेव उपलभ्यते, .तथा प्रमाणान्यपि प्रत्यक्षादिभिरेयोपल- स्यन्ते इति । दृष्टान्तमात्रमेतत् कोऽत्र न्याय इति । अयं न्याय उच्यते । प्रत्यक्षादीनि स्वोपलब्धौ प्रमाणान्तरामयोज- कानि परिच्छेदसाधनत्रात पदीपवन-यथा प्रदीपः परिच्छेद- साधनं स्वोपलब्धौ न प्रमाणान्तरं प्रयोजयतीति तथा प्रमाणानि । तस्मात तान्यपि प्रमाणान्तराप्रयोजकानीति सिद्धम् । सामा- न्यविशेषत्रत्वाच(१) यत् सामान्यविशेषरत् तत् स्त्रोपलब्धी न सक्षादिव्यतिकिप्रमाणं प्रयोजयति यथा प्रदीप इति । संवेद्यत्वात्-यन् संवेद्यं तत् प्रत्यक्षादिव्यतिरेकिप्रमाणान्तरा. भयोजक यथा प्रदीप इति । आश्रितत्राव-करणवाद्वेत्येवमादि प्रदीपत्रदिन्द्रियादयोऽपि प्रत्यक्षाङ्गत्वात् प्रत्यक्षादिव्यतिरिक्त. प्रमाणान्तराप्रयोजका इति समानम् । तेनैव तस्याग्रहणमिति चेव --अथ मन्यसे प्रसक्षादिभिः प्रत्यक्षादीनामुपलब्धौ तेनै. व तदेव गृह्यत इति प्राप्तम् न चैतदस्ति नाद साध्यं सा. धनं भवतीति ? नैष दोषः । अर्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् प्रमाणलक्षणेनानेकोऽर्थः संगृहीतः तत्र केनचित्कस्यचिद्रहणामे- - त्यदोषः । पयोद्धृतेनोदकेनाशयस्थस्य यथोनमुदकं गृ. हीवा आशयस्थमप्येवं भूतमिति पतिपद्यत इति । न पुनरेवम. (१) विशेषवद्भावाच-पा०६ पु ।

·२०० न्यायवार्तिके भिधीयते तेनैव तस्प ग्रहणमापे तु राथाभूनेन तयाभूतस्प । न चायमेकान्तः न तेनैव तस्य ग्रहणं भवतीति । भवत्यपि कदाचित पथात्मनि स एव ज्ञाता पो भवति पदात्मानं जानीत इति । निमित्तभेदोऽत्रति चेत्-अथ मन्यसे यदायमात्म ज्ञाता तदान्य. निमित्तम् यदा यस्तदापदिति समानम् यथैव ज्ञाता मुना. दिसम्बन्धापेक्षास्तद्विशेषणमात्मानं प्रतिपद्यते अहं मुखी अई दुःखी चेति तथा प्रमाणपपि प्रमाणविषयत्वेनावतिष्ठमानं प्रमेय- मिति प्रत्यक्षादीना चाविषपस्यानुपपत्तेः। पादे कश्चिद्विषयः प्रसक्षाद्यविषयः स्यात् प्रतिपद्येमाह प्रत्यक्षादिव्यतिरिक्त प्रमाणं स च न शक्यः केचित्यतिपादयितुम् । सर्वमिदं सच्चासच प्र. त्यक्षादीनामे विषयः तस्मात प्रत्यक्षादिभिरेवोपलभ्यते इति । अपरे तु हेतुविशेपपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्तमात्रं प्रदीपमफाशमूत्रे. गोपाददते यथा किल प्रदीपपकाशः मदीपान्तरणकाशमन्तरेण गृह्यते तथा प्रमाणान्यपि प्रमाणान्तरमन्तरेण ग्रहीप्यन्त इति तान् प्रतीदमुच्यते ॥ कचिन्नित्तिदर्शनादानीतदर्शनाच कचिदनकान्तः । (१) यथा मदीपप्रकाशस्तथा प्रमाणानि न पुनर्यपा स्याल्पादिरूपं तथा प्रमाणानीति कोऽत्र नियमहेतुः । स्थाल्यादिरूपप्रकाराने च प्रदीपप्रकाशो न निवर्तते करमादेव न प्रमाणानीति अयं च भदीपप्रकाशदृष्टान्त प्रमाणपक्षे भवतु मामुन् प्रमेयपक्ष इति त- पापि (२) नियमहेतुर्वक्तव्यः प्रदीपप्रकाशो दष्टान्तो भवतु पाभूत् स्याल्पादिष्टान इत्पनापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । सोऽय- मुपपयानेकालो विशेपहेतुमन्तरेण दृष्टान्तः प्रसक्तः विशेपहेतुप. पासीमियन्य दयाश्यं चत्वनायकृतम् ।। (२) अत्रापि-पा०६ पु०।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके २०-२१ सूत्रम् । २०१ रिग्रहे सत्युपसहाराभ्यनुज्ञानादप्रतिपेधः। यदि पुनरयं प्रदीपम का- शो दृष्टान्तो विशेषहेतुना प्रकाशत्वादिना संगृहीतः ? तत एक. स्पिन पोऽभ्यनुज्ञायमानो न शक्यः प्रतिपेधुमित्यनेकान्त इत्य- पं दोपो न भवति । प्रत्यक्षादीनां प्रसक्षादिभिरुपलब्धावनवस्था स्यादिति चेत् ?--पदि प्रत्यक्षादीनि प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यन्ते तान्य- प्यन्यैस्तान्यप्यन्यरित्यनवस्था, अनवस्थापां चाऽऽयममाणा- धिगमो न स्याद, अथ व्यवस्थाऽस्ति ? आद्यममाणाधिग- तिरप्रमाणा(१) प्रसज्येत !, नैप दोषः । संवित्तिीवपप- निमित्तानामुपलब्ध्या व्यवहारसिद्धः-सवित्तिविषयं संवित्तिनि. मित्तं चोपलभमानस्य । संचित्तेविषयम्-प्रमेयं, संवित्तिनिमि- त-प्रमाणं, प्रमाणममेपपोरुपलब्धौ सर्वो व्यवहारसिद्ध्यति धर्मा- थमुखापवर्गप्रयोजनस्तत्मसनीकपरिवर्जनप्रयोजनश्च, न स्वनवस्या- साधनीयं किञ्चित् प्रयोजनमस्ति, येनायं प्रयुक्तोऽनवस्थामुपाद- दीत । तस्मात्ससक्षादिभिः प्रत्यक्षादीनामुपलब्धिः न चान- वस्थेति ॥ (इति सामान्यन प्रमाणपरीक्षा 1) एवं तावत् सामान्यतः समधिगतमेतद् सन्ति प्रमाणानि प्रमे- यमाधनानि । अदानी सामान्यतोऽधिगतानां विशेषपरीक्षा । तत्र प्रत्यक्षमादायुक्तं तत्परीक्ष्यत इति- प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ।। २० ॥ प्रसक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् । यदिदं भवता मसक्ष- लक्षणमुपले इन्द्रियान्त्रिकपोत्पन्नमिति, तदसमग्रम, करमाव ? अन्यान्यपि मसक्षस्य कारणानि सन्ति,तानि नोक्तानि, यथाऽऽत्म- (१) अप्रमाणं-पा०६ पु०॥

·न्यायवार्षिके . मनःसंयोग इत्येवमादीनि । अधेन्द्रियायप्सनिकपोत्पन्नामसेतचक्ष- णमिति? लक्षणमप्यतेन भवति। कस्माद ? उत्साचिकारणापदेशाव इन्द्रियार्थसान्निकर्पोत्पन्न मिसेतत् कारणमपदिश्यते, न च कारणा. पदेशो वस्तुनो लक्षणम् । नहि घटादेः कार्यस्य मृत्पिण्डादिक्रमो- पत्तिस्तल्लक्षणमिति , न । उभपपाप्यदोपः-यदि कारणं । तथापि न दोपः । अप लक्षणं ? तथापि न दोपः । कयं १ कारणपक्षे तावदुक्तं भ वति-नेदं कारणावधारणार्थ सूत्रम्, अपि तु मसक्षस्य प्रमाण- स्य यदसाधारणपनुमानादिव्यवच्छेदकं तदुक्तमिति-नात्ममनः संपोगादिपु मसङ्गः। इन्द्रियमनः संयोगस्त पसंख्येयः ?-पद्यसा- धारणत्वादिन्द्रियार्थसन्निकर्पाप ग्रहणम्-नन्वेतस्मादेवेन्द्रियमन:- सन्निकर्पोऽ पुपसंख्येय इति ?, उक्तमत्रापि न यावदसाधारणं तत्स- व वक्तव्यम् (१) अपि त्वन्पतरग्रहणेनापि विशेपितमेतत् । ल. क्षणपक्षेऽपि न दोप:-असाधारणलादिन्द्रिपार्थसन्निकर्पस्या इन्द्रिः पार्यसनिकपः प्रत्यक्षोत्पादकत्वात कारणं च समानासमानजा- तीपेम्पो विशेषकरवाद लक्षणं चौत । अर्थतो वाऽभिधानं आत्ममनःसंयोगस्य इन्द्रियमनः संयोगस्य च कमिति ? ज्ञानोत्प- चिदर्शनाद-नासंयुक्ते द्रप्पे संयोगजस्य गुणस्पोत्पत्तिरिति मन:- संपागानों पदिन्द्रियं प्रवर्तते इति युगपदनेकोपलब्धिः स्पात, न च भवत्यतो मनःसन्निकर्पोऽपि कारणमिति ॥ तदिदं (२)मूत्रमुक्तमाप्यम्- नात्ममनसोः सनिकांमावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः।।२१॥ नाममनमोः सनिकर्षामा प्रत्यक्षोत्पत्तिरिति आत्ममनमोः (१)ध्यकम् --पा०६ पु० (२) गारममनसोरित्यादि-पा०६ पु०॥

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके २२-२४ सूत्रम् । २०३ सनिकभावे नोत्पद्यते बुद्धिरिन्द्रिपार्थसन्त्रिकर्षापारवदिति । न । उक्तोत्तरवाद-उक्तोचरमतदिति-नेदं कारणावधार- णार्थ सूत्रमपि तु विशिष्टकारणवचनामिति ॥ ये च सति भावात कारणभाचं वर्णयन्ति-यस्माद किले. न्द्रियार्थसन्निकर्षे सति ज्ञानं भवाते तस्मादिन्द्रियार्थसन्निकर्षः का. रणमिति, तेषां- दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवंमसङ्गः ॥ २२ ॥ दिग्देशकालाशप्वप्येवंप्रसङ्गः। दिग्देशकालाकाशेपु सत्व- पिज्ञानं भवति, साते भावाद तान्पपि कारणमिति प्राप्तम् । कतमेन पुनायेन दिगाधकारणं सामर्थ्यानुपलब्धेः-नहि ज्ञानो- स्पत्तौ दिगादेः सामर्थ्यमुपलभ्यते, तस्मादकारणम् । सन्निधिमा- प्रादिति चेद -अथ मन्यते दिगादि सन्निधिमात्रेण(१) ज्ञानो- त्पत्तेः कारणमिति १ तदयुक्तम्, समिधेरवर्जनीयत्वात् । नित्यं दिगादि व्यापकं चेति-नित्यत्वाध्यापकन्वाय न शक्यः सन्नि- घि परिवयितीमति तत्र कारणभावे हेतुर्वक्तव्यः । नहि सन्नि धिमात्रं हेतुत्वे कारणम् । कथं ? रूपोपलब्धेः तेजास्पर्शसद्भावव- दिति-पथा रूपोपलब्धौ तेजसो रूपविशपो हेतुः, न पुनस्तेज- स्पर्शः सन्निधिमात्रेण, सामादर्शनाद् । रूपस्य पुष्टं सामय तद्भावाभावानुविधानादुपलब्धेः-यस्माद्यत्र रूपं भवति तत्रोपल- ब्धिः यत्र न भवति न तत्रोपलभ्यते, तस्माटूपमेवोपलब्धेः कारणं न स्पर्श इति । यथा चान्द्रमसं रूपं विना तेजास्पशेनौप्ण्येन प्रकाशपति, अपवरकादिस्थितं चौण्यं विना रूपेण न प्रकाश- यति, एवमात्मेन्द्रियमनोऽर्थसनिक पो ज्ञानं भवन दिगादि. (१) सम्बन्धिमाण-पा० १ पुन .

·न्यायवार्तिके भ्यो भवति सन्निधिमात्रावात् । इतरेषां च सामथ्र्यदर्शनादिति । यद्येवमात्ममनःसंयोगस्तषुपसंख्येयः ?नोपसंख्येयो गम्यमा- नत्वात् । केन गम्पमानवाद ? ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ।। २३ ।। ज्ञानालगत्वादात्मनो नानवरोधः । ज्ञानमात्मलिङ्गामत्युक्तम्। तेनाऽऽत्ममनासयोगोऽनुक्तोऽप्यनुमेयः । कथं पुननिमात्मलिङ्गं ? तद्गुणत्वात् । गुणभावासिद्धिरित चेत् ?-अथ मन्यसे गुणभाव एक ज्ञानस्पासिद्धः कुत आत्मगुणत्वं सेत्स्यतीत ?, न आत्मसमपा- पाव सुखादिवदिति । नाहे द्रव्यं कर्म वाऽऽत्मनि समौत,तस्मान- द्रव्यं न कर्म, आत्मनि तु समवायो ज्ञानस्य सुखादिवच, तस्मादा- मगुणो, न पृथिव्यादिगुणः स्वसंवेद्यत्वाव(१)-पत्मसक्षं स्वसंवे. धं न तव पृथिव्यादिगुणः यथा सुखादि, पञ्च मससं स्वपरसवे. द्यं तव पृथिव्यादिगुणः यथा रूपादि, न चैवं ज्ञानं तस्मादात्म- गुण इति । उक्तं चात्र । किमुक्तं ? न यावद प्रयक्षस्य कारणं तावत सबै वक्तव्यमिति(२)। अथेन्द्रियमनासन्निकर्षः(३) कस्मामाभिधीयते ? तदयौगपद्यलिङ्गत्याच न मनसः ॥ २४ ॥ तदयोगपद्यलिङ्गत्वाच न मनमः। युगपज्ज्ञानानुत्पत्ति(४)मनसो लिङ्गमित्युक्तम, तेन मनसोऽन्यवरोध इति । न, युगपदनुत्पत्तिम्। त्रस्यान्यार्थत्वात-यदिदमुच्यते युगपज्ज्ञानानुत्पतिर्मनसो लिङ्ग- मिसनेन जानकारणं मन इति ? तदयुक्तम्, अन्यात्वाव-अ- (१) स्वसंवेद्यार्थत्वात् इति २५० पा० । (२) कारणं सर्वं तद्वक्तव्यमिति २ पु० पा० । (३) मनासंयोगः-पा० ६ पु०। (४) भानानुत्पत्तिः--पा० ६ पु०।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके २५-२९ सूत्रम् । २०५ - न्याय भूत्रं न पुनस्तेन ज्ञानकारणत्वं मनसोऽभिधीयते-गम्यते । नहि ज्ञानं स्वतन्त्रम् । अन्पार्थस्यापि तदर्थप्रकाशकत्वमुपपत्तिप्ता- मात् । यद्यपि तस्मिन् सूत्रे मनसो ज्ञानकारणत्वं न साक्षादु. क्तम्-तथाप्युपपत्तिसामर्थ्यात् ज्ञानकारणं मन इति गम्यते । नहि ज्ञानं स्वतन्त्रम् न चक्षुरादि स्वतन्त्रमिति । अथ कस्मादिन्द्रियार्थसन्निकर्पोऽभिधीयते कथं च नात्मम- नः सन्निकर्पोऽभिधीयते इन्द्रियमनःप्सन्निको वेति ?- प्रत्यक्षनिमित्सत्वाञ्चेन्द्रियार्थयोः सनिकपस्य स्व- शब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्च इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्पस्य स्वशब्देन वचनम् । इन्द्रियार्थसनिकपः प्रत्यक्षस्यैव निमित्तमात्मनःसन्नि- कर्षः(१) प्रत्यक्षस्य चान्यस्य चेति । इन्द्रियार्थसनिकर्षेण समा- नत्वादिन्द्रिगमन संयोगो वक्तव्यः ?-यदि साधारणत्वादात्ममन:- सन्निकर्पो(२) नाभिधीयते, इन्द्रियमनासंयोगोऽसाधारणत्वा- दिन्द्रियार्थसन्निकर्षवद्वक्तव्य इति ?। नेदं कारणावधारणार्थमि- त्युक्तम्-न यावदसाधारणं सर्व तद्वक्तव्य, माप तु न साधारणं वक्तव्यमिसयं सूत्रार्थः ॥ सुप्तव्यासक्तमनसा चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनि- मित्तस्यात् ।। २६ ॥ सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तवाद । इन्द्रिपार्थसन्निकर्पस्य प्राधान्यपरमिदं सूत्रप(३) शेपं भाप्पे ॥ (१) संयोगः-पा०६ पु०। (२) संयोगो-पा०६ पु०। (३) वार्तिककारेण प्रत्यक्षनिमित्तत्वादित्यादिसूत्रं सुप्तव्यास- क्तमनसामित्यादिसूत्रं चावधृतम् । वाचस्पतिमिश्रेणापि न्यायसूची- नियन्धे सूत्रत्वेनैवावधारितम् । .

·२०६ न्यायवार्तिके भाधान्ये च हेस्वन्तरम्- तैश्चापदेशो ज्ञानविशेपाणाम् ॥ २७ ॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् । पस्मादिदं प्रसवज्ञानमु. स्पद्यमानं विपयेण कारणेन वा व्यपदिश्यते । पच्चासाधारणं तेन व्यपदेशो दृष्टः पथा भाल्पङ्कुर इति ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २८ ॥ व्याहतत्वादहेतुः । पाहतत्वादित्पनेन त्रिसूत्री प्रत्याचष्टे । "प्रत्पक्षनिमित्तत्वादिन्द्रियार्थयोः सन्निकर्पस्य, सुप्तव्यासक्तमनसा च इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्त्वात् , तैश्वापदेशो ज्ञानविशे- पाणा"मिति इयं किल त्रिसूत्री आत्मपनःसन्निकर्पस्य ज्ञानका. रणव मतिपेधतीति व्याहतमिदं भवति- "ज्ञानालगत्वादात्मनो नानवरोधः तदयोगपद्यलिङ्गवाच न मनस" इति मनःसं.. योगानपेक्षायां युगपज्ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्ग इति दृष्टव्याघातः । अथ माझ्याघात इति ज्ञानमात्ममनःसन्निकर्पादुत्पद्यते ? दे- पावस्थमैचैतत्-कस्मादात्ममनःसंयोगो नाभिधीयते । अत्रोक्तम्। किमुक्तम् ? नेदं कारणावधारणार्थ सूत्रम्, आप तु विशिष्टका- रणवचनमिति । पापीयं त्रिसूत्री प्रसानिमित्तत्वाञ्चेन्द्रिपार्थयोः सनिकर्ष- स्पेत्येवमादि, इयमाप- नार्थविशेपप्रायल्यात् ॥ २९ ॥ नार्थविशेषप्रावल्यात् । नानया त्रिसूच्या आत्ममनस- निकर्षस्य(१) कारणभावः प्रतिषिध्यते, अपि तु भाधान्य(२) मिन्द्रियार्थसन्निकर्पस्पोपपाद्यते । प्राधान्यं चौपपादयन्त्या ना- (१) संयोगस्य--पा०६ पु०। (२) प्रायल्य-पा० ६ पु० ।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३० सूत्रम् । २०७ स्ममनासंयोगः प्रतिपिद्धो भरते । मनसि क्रियाकारणाभिधानं मुप्तव्यासक्तमनसामिन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वादित्यभिधाने. नाSSरममनःसंयोगोऽपि कारणमित्युक्तम् । नत्र मनसि क्रि- याकारणं वाच्यमिति । अथ(१) मुखदुःखोपमोगस्पादृष्टनिमित्त- स्वाददृष्टं कारणम्- यथैवात्मनि गुणान्तरमिच्छाजनितं प्रयत्नल- क्षणं क्रिपाहेतुस्तपाऽऽत्मनि संस्कारो धर्माधर्मप्समारूपातो पते, तेन परितं मनः संयुज्यते विभज्यते वा, तेन हमेयमाणे मनास ततोऽन्यस्य क्रिपाहतोरभावात् सर्वार्थता तस्य निवर्तेत । नाह धर्माधर्मीवन्तरेण मनसि कश्चिदन्यः क्रिपाहेतुरादी सम्भवती. स्यतो ऽदृष्टं कारणमिति ॥ (इति प्रत्यक्षलक्षणपरीक्षा।) एवं तावत्प्रत्यक्षलक्षणं समाहितम(२) अतः परमिदानी म. त्यक्षस्यानुपाने ऽन्तर्भावं कुर्वाण इदमाह-- प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः ।। ३० ।। प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः । यदिदमिन्द्रियार्थस- निकांदुत्पद्यते ज्ञानम् अयं वृक्ष इति, एतत् किल प्रयक्षम, तद- नुमानमेव, कस्मादेकदेशग्रहणादूटोपलब्धेः-एकदेशमयं गृहीत्वा वृक्षमुपलभते, न चैकदेशो क्षः, तत्र ययाऽन्यस्य दर्शनादन्या- तिपत्तिरनुमानम्, एवमेकदेशग्रहणादृक्षपतिपत्तिरनुमानमिति । यथा धूमं गृहीत्वाऽनिप्रतिपत्तिरेवमेकदेशे गृहीत्वा रक्षप्रतिपचिारीत। न, यथासम्भवं विकल्पानुपपत्तेः-एकदेशग्रहणादर्यान्तरं प्रतिपद्यत इति किं तदर्थान्तरं ? यदेकदेशग्रहणाद प्रतिपद्यत इति । अश्यवसमूइपक्षे तावदक्यवान्तराणि, द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे ठानि (१) अथेति नास्ति-पा०६ पु०। (२) समाधिगतम्-पा०६ पु०।

·२०८ न्यायवार्तिके । चावयवीति चेन्न। यदि तावदवययसमूहमानं वृक्षमधियोच्यते ! एतस्मिन् पले गृह्यमाणावयवव्यतिरेकेण यान्यगृह्यमाणान्यवय. बान्तराणि स वृक्षः । अथ द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्ष आश्रीपते ? त. थाप्पाग्भागव्यवहितानि अवयवान्तराणि, अर्थान्तरं च स वृक्ष शते । किं पुनरत्रैकदेशग्रहणादयं मातेपद्यते ! किमयय- वान्तराणि उत द्रव्पान्तरामिति ? । अवयवसमूहपले तापक्षबु- धेरभावः परभागस्याक्षवाद अग्भिागवत् । यथैवायमर्या- म्भागो न वृक्षः एवं मध्यपरभागावपि न वृक्षा, सेयमवयव समूहपक्षे (ऽरले ) क्षबुद्धिरुत्पद्यमाना निर्विषया, अग्भिागः परभागो मध्यभाग इसेतच्च नास्ति । कथं ? भाग इत्येतदवयव. स्यैतन्नाम, यः पुनरर्थान्तरमयपविनं न प्रतिपद्यते तस्यावया इति निरभिधेयं वाक्यम्, अवयवश्च परभागोऽम्भिागः स चावयविप्रत्याख्याने न युक्त इति । अयैकदेशो भाग इत्यु.. च्यते ? कोऽयमेकदेशः? एकदेशो ह्यवयविन आधारः, अवयविनं च प्रसाचक्षाणन एकदेशोऽपि प्रत्याख्यातः । अथाकार्यकारण- भूतानां परस्परप्रत्यासत्युपग्रहेणैकदेशावस्थानमत्रपवार्थः ? । अहो ? शब्दार्थकौशलम्-अकार्यकारणभूताश्च परस्परमत्यास. च्युपग्रहेण च वर्तन्त इति । न च परस्परोपकारं कुर्वन्त्यवयवा- शाभिधीयन्त(') इति चिनम् । अपरे त्वामागदर्शनेन परभागानुमानं कृत्वा प्रति. सन्धानरसयजामो क्षबुद्धिमध्यवस्पन्ति । एतस्मिन् पक्षे वृक्षबुद्धेरभाव एव । कथम् ? अग्भिागस्य परभाग- स्य चाक्षत्वात् । न चाक्षप्रतिसन्धानजा वृक्षबुद्धिरुत्पत्तु। महति । न चैनस्मिन् पक्षेऽनुमानं भवति- अग्भिागमयं (१) अवयवाश्च विधीयन्त-पा० १ पु०।

·द्वितीयेऽध्याये ? माझिके ३० सूत्रम् । गृहीत्वा परभागमनुमिमीते इति नानुमानस्य विषयो ज्ञातः । कथं न ज्ञातः ? पाद तावदेवमनुर्गिमीत दक्षोऽयमग्भिा- गयाद ? । कतमोऽसौ क्षो ? यस्पाग्भागवत्वं धर्मः, अनभ्युपगतार्थान्तरावयविनोऽग्भिागमा प्रसक्षम् । न प धर्मि- ज्यनुपलब्ये ऽनुमानं मवर्तते । न चायं जालाप धर्मिणमुपलभते अविद्यमानसेनाभ्युपगमाव । न चानुमानम्, अनुमाने एवंविधस्प गतिसन्धानस्यामावाद -न हनुमाने एवंविधं प्रतिसन्धानमस्ति । नायमनुमाता पूर्वमनुपलभ्याग्नि धूमावशेषणं प्रतिपद्य प्रतिस- म्धत्ते अयं धूमोऽयं चाग्निरिति । न च प्रतिसन्धायानुमिमीते अग्निनात्र भवितव्यामिति । किं कारणं ? वैयाव-व्यर्थमनु- मानमेतस्पामवस्थायामग्नविशेषणभूनस्य प्रतीतत्वात् । तस्मानानु। माने प्रतिसन्धानमस्ति । मतिसन्यायापि च न समुदाये प्रति. सन्धानम्, न च रक्षे । न ह्ययमेकदेशदर्शनात् समुदायं प्रतिपद्यते नक्ष, किन्तु शेपं समुदायिनमेव । किं कारणम् ? समुदायि- व्यतिरेकेण समुदायस्यानभ्युपगमात(१) न हि भवन्तः समुदा- पिव्यतिरिक्तं समुदायं मतिपद्यन्ते इति । न चासन समुदायो- ऽनुमातुं शक्यः । कि चार्वाग्भागमयं गृहीत्वा किमन्यदनुमिमीते अयम/- ग्भागः परभागवान इति ? । न युक्तमनुमातुम-भग्भिागम्य परमागतमम्भावन हरिमागः परभागवान् भागस्य भागावासम्भवाद, न हि भागल्यापरभागो विद्यत इति । अय भाग भागवन्तं प्रतिपय ? न स भागो भागान, भाग्येवासी, भागिविप चानुमानमित्ययुक्तमुभपाय प्रत्यक्षताव--उभयं ह्यत्र प्रत्यक्षम्-अम्भिागो भागी च । अनाग्भिागवत्वेन मागिन: (१) समुदायस्थासत्याभ्युपगमात्-पा० ६ पु०।

·न्यायवात्तिके . परभागानुमानमस्मत्पक्षे युक्तं, भारपसे तु मागमात्रदर्शनान्न । युक्तपिति । यच तदर्वाग्मागदर्शनं ? न तस्य लिङ्गलिङ्गिसम्ब. न्धस्मयनुग्रहोऽस्ति, सम्बदयोश्चाग्भिागपरभागपोरदृष्टत्वात् । न वयं द्रष्टा अग्भिागपरमागयोः सम्बन्ध पश्यति । नार्वाग्भा. गपरभागौ सम्बद्धौ । न चानुभनमन्तरेण स्मृतिः । न च स्मृतिमा स्तरेण लिङ्गदर्शनं केवलमनुमानम् (स)। कथं पुनरयमर्वाग्भागपर- भागौ मम्बद्धौ न पश्यति?-नित्पमग्भिागेन परभागस्य(च)न्य. क्यानात(२) नित्यमग्भिागमेव केवलमुपलभते, परभागं तु न कयञ्चन, अग्भिागव्यवहितत्वाव? । सत्यम् । नोभयोरुपलब्धिर. स्ति, उभौ च सम्बद्धौ ?, सत्यं सम्बद्धौ, अनुमान वशक्यम् उभयोरदर्शनात । अग्भिागपरभागयोश्च धर्मम्भिावानुपपत्ते. नुमानम्-पत्र खलनुमानं भवति तत्र धर्मिणो धर्मप्र. सिद्धी धर्मान्तरपिपमनुमानम्, न पुनरम्भिागस्य परभागो धर्मः, परभागस्य चाग्भिागः, ततश्च नानुपानम् । वेदमुच्यते प्रतिसन्धानप्रत्ययजा क्षबुद्धिरिति ? तदयुक्तप्-वृक्ष. स्यासिद्धवेना(२)भ्युपगमात् न प्रतिसन्धानम्-प्रतिसन्धान हि नाम पूर्वप्रत्ययानुरजितः प्रत्ययः पिण्डान्तरे भवति । यथा रूपं च मयोपलब्धं रसश्चेति । भवत्पक्षे पुनराग्भागं गृहीत्वा पर. भागमनुमायाग्भिागपरभागाविसेतावान् प्रतिमन्धानप्रत्ययो यु- ता, सबुद्धिस्तु कुन: ? न तावदग्भिागो वृक्षो न परभाग इति । अग्भिागपरभागयोश्चाक्षभुतयोर्या क्षबुद्धिः सा अत- स्मिस्तदिति प्रसयो नानुमानाद्भवितुमर्हतीति । प्रमाणस्य यथाभूः तार्थपरिच्छेदकत्वात् । यश्चायमास्मिस्तदिति प्रत्ययः स (१) व्यवहितत्वात्-पा० ६ पु०। '(२) वृक्षस्यासत्वेन--पा०६ पु० । प.

·न च द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३०-३१ सूत्रम् । २१.. प्रधानानुकारेण भवतीति क्षबुद्धिः प्रधानं वक्तव्यम, न हगृही. तसामान्यस्यानध्यारोपित(१)तीद्वपरीतधर्मस्य वा अतस्मिंस्त. दिति मत्ययो भवति, प्रधानं च नास्ति रक्षस्यानभ्युपगमात् । तस्मानानुमानमतिसन्धानाद् वृक्षबुद्धिः । एतेनाग्भिागपरभागपत्यया अपि प्रत्युक्ताः । अन. भ्युपगतान्त्यावयविन(२)श्चार्वाग्भागः परभाग इसेतदपि नास्ति । कमान ? महतो द्रव्यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य परभागव्यवधायकस्यैतन्नाय अग्भिाग इति । तथाभूतस्य च पहितस्य परभाग इति । मरता किञ्चि. दुव्यपत्रपविभूतं पतिपद्यते यदर्वाग्भागपरभागशब्दवाच्य स्यादिति । परमाणुपु तथासनिविष्टेप्वागभागपरभागटक्षादि- मत्यया इति चेद ?-अथ मन्यसे नास्माभिरवयविद्रव्याणि कानि 'चित्पतिपद्यन्ते, किन्तु तेष्वेव परमाणुषु परस्परमसासत्त्युपसं- ग्रहेण संस्थानविशेषावस्थितेषु एते शब्दाः प्रवर्तन्ते अग्भिाग: परभाग इति वृक्ष इति च इति । न, तथाशब्दस्पार्थानभिधानाव तथासन्निविटेपु तथाभिधानं(३) प्रवर्तते पूर्वमसिद्धौ सत्याप । न च परमाणुषु पूर्वापरादिशब्दप्रत्तेजिमस्ति तथामसिद्ध 'गाव गरयस्तथारूप इति । एवं तावदवपसमूहपले क्षबुद्धेरभा- व इत्युक्तम् । द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे तु नाक्यध्यनुमेयः प्रसक्षवा- दग्भिागवदिति । यथैवायमग्भिागामेन्द्रियसम्बद्धं प्रत्यक्षत उप- लभते तथा क्षमपीति नानुमेयो क्षः । अथेन्द्रियसम्बदमपि समनुमेयमेव प्रतिपद्यते ! वृक्षवदर्भाग्भागोऽप्यनुमेयः स्याद, तथा (१) आरोपिता-पा० १ पु०। (२) अनम्युपगतार्यान्तरायविन-पा० ६ पु०। (३) तदाभिधानमिति २ पु०पा। 7 ·न्यायवार्तिके च व्याहनं भवति अग्भिागमयं गृहीत्वा वृक्ष प्रतिपद्यत इति । सर्वमेवानुमानीमसेतस्मिन् पक्षे ऽनुमानाभावः प्रत्यक्षतो ऽनवग. तत्वाद्धर्मिणः,न धर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनधिगते ऽनुमान प्रवर्तते । यद- प्यनीन्द्रिपेवयजनुगानमुक्तम् ? तन्नास्ति न पतीन्द्रियार्थोऽनुमा- तु शक्यः । कथागाने? धर्मिणोऽनधिगतस्यादित्युक्तम् । कः पुनः सामान्यतो दृष्टस्य प्रत्यक्षपूर्वकानुमानाविशेष: ?-गदि म प्रत्य- क्षपूर्वकमेवानुमानमिति ? अयं विशेषः प्रत्यक्षपूर्वक त्रिकप्रसिद्धी प्रवर्तते साध्यसाधनधर्म्युपलब्धौ-पत्रायं साध्यं साधनं च धर्मिणं च पूर्व गृहीता पुनर्धर्मर्मिदर्शनेन धर्मान्तरमनुमिमीते तत्- प्रत्यक्षपूर्वकम, यत् पुनः साधनधर्म धर्मिणे चोपलभ्यात्पन्तप- रोक्ष धर्मान्तरमनुमिमीते तत् सामान्यतोदृष्टमिति । भवत्पक्षे तु न सामान्यतोदष्टादनुमानाक्षयुदिन प्रत्यक्षपूर्वकामिणोऽन- भ्युपगमात् मत्यक्षनिषेधाच्चेति । विरुद्धश्वाय हेतुरेकदेशग्रहणाद् दृक्षोपलव्धेरिति । कथमिति ?, न प्रत्यचेण यावत् तावदप्युपलम्भात् ॥ ३१ ॥ न मत्यक्षेण यावत् तावदप्युपगम्भात् । मसक्षमनुगान- से चुनता मत्यक्षपन्यते प्रत्यक्षापहवाच यदेकदेशग्रहणं मस्पर्श तम्याइ भवति । कथमिति ? । यत्तदेकदेशग्रहणं भरता आश्रीपते प्रत्यक्ष तत्, तावतापि च प्रत्यक्षस्य लक्षणं सिय. ति। न चैवं प्रतिज्ञायते सर्व मायाप विषय। किन्तु यावाद- दिपार्यसनिकपीदुपलभ्यते(१) तावत्मत्यक्षरय विषय इति । अन्यपापि-न प्रत्यक्षामनुपानमभकारवयाव, प्रकारबदनुमानम, भमकारवत् मस्यसम, रक्तमनुमानमूत्रं वर्णयद्भिरित । त्रिकाल. विपयत्वाच्चानुमानं न प्रसक्षम, त्रिकालावषपमनुमानप, न (१) उत्पयते-पा०६ पु०।

·. द्वितीयेऽध्याय १ आहिके ३१-३२ सूत्रम् । २७ स्वैवं असक्षमिति । लिगलिगमम्बन्धस्मृरानुग्रहापेक्षचाच नानु- मानं प्रत्यक्षम, लिङ्गपरामर्शज्ञानस्य लिगलिभिसम्बन्धस्मृत्य- नुग्रहोऽस्ति, न चैवं प्रत्यक्षस्य, तस्मान्न प्रत्यक्षमनुमानम् । इतश्च प्रसक्षस्य नानुमानत्वपसङ्गः तत्पूर्वकत्वात्-प्रत्यक्षपूर्वक मनुमानम्, न तु प्रत्यक्षम, अयं चानयोर्विशेप इति । इन्द्रियसम्म. न्धाच्च-नेन्द्रियस्यानुमेयेनान सम्बन्धादुत्पद्यते ज्ञानं, य. सदनुमानमित्युच्यते । सोऽयं प्रमाणदृष्टः प्रत्यक्षानुमानपोरेक. स्वमासअगता भेदः प्रत्याख्यायत इति । न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात(१) । यदिदं भवताड गिधीयो एकदेशग्रहणादयं वृक्षः प्रतिपद्यत इति ? तदनुपपन्नम, यस्मादेकदेशोपलब्धिश्च तत्सहचरितावयच्युपलब्धिश्च । न ही. न्द्रियेण सन्निकृष्पमाण एकदेशे रात्सहचरितोऽवयी न सन्नि- कृष्टस्तेन यथैकदेशः सन्निकदुपलभ्यते एत्रमवयव्यपि सन्नि- कांदुपलभ्यत इति । कस्मात् ? अत्रयविसद्भावाद-अस्ति ह्ययमेक- देशव्यतिरिक्तोऽत्रपत्री, तस्पाययवस्थानस्योपलब्धिलक्षणमास- स्यैकदेशोपलब्धावनुपलब्धिरनुपपन्ना । किं कारणम् ? मह. दनेकद्रव्यरूपाद्युपलब्धि(२)कारणाने, तान्येकदेशवदेकदेशि- पाप विद्यन्ते, तस्मादेकदेश उपलभ्यते नैकदेशीत्ययुक्तम् । गावयविन उपलब्धियुक्ता, कस्माद्रिकल्पानुपपत्ते:-अयं ख. खवयोपु वर्तमान एकस्मिन् कास्न वा वर्तते एकदेशेन था ? यद्येकस्मिन् कारस्पैन वते ? शेषावयक्वैयर्यम्-नाह शेपैरवयः किश्चनावयविनः क्रियते । एकद्रव्यश्वासाश्वपीगवनोपलभ्ये. (१) अवयविसम्भयात-इति पाठः कचित् । (२) रूपाण्युपलब्धि-पा०६ पु० ।

·न्यायवार्तिके ताकि कारण ! महदनेकद्रव्यवत्वस्योपलब्धिकारणत्वात् । न चास्य विनाशः(१) प्रामोति कारणद्रव्यविभागासम्भवात्-न होकस्य विभागः सम्भवति । न चैकेनारभ्यमाणस्य महत्त्वं युक्तं कारणबहुवमहत्त्वपचयासम्भवात् । तस्मान्नैकस्मिन् कात्स्न्येन वर्तत इति । नाप्येकदेशेन, न ह्यस्य कारणव्यतिरेकेण अन्ये एकदेशाः सम्भवन्ति, सोऽयमेकदेशोपलब्धावस्यव्युपल- भ्यमानो न कृत्स्ने उपलभ्यते, सेयमेकदेशोपलब्धिनित्तैवेति । अथोपलभ्यमानोऽवयवी कथमुपलभ्येत ? यदि गृह्यमाणेष्ववय- वेषु ? कृत्स्नः परिसमाप्तः स्पाद । न चायं गृह्यमाणेषु परिस- माप्तः शेपावयत्रवैयर्यप्रसङ्गादित्युक्तम् । अशेषावयवोपलब्धि- रपि नास्ति मध्यभागपरभागयोरवाग्भागेन व्यवधानात् तेनाव: यविनो न ग्रहणविकल्पः सम्भवति नापि वृत्तिविकल्पः । एकस्मिन् कृत्स्नैकदेशशब्दासम्भवाद(२)पश्न:-किमवयव्ये- कदेशेन वर्तते अयं कृत्स्नेनैव धर्तत इति न युक्तः प्रश्ना-नावयवी करस्नो नैकदेशः । कृत्स्नमिति खल्लनेकस्याशेपस्पाभिधानम् । एकदेश इति चानेकले सति कस्यचिदभिधानम् । ताविमो कृत्स्नैकदेशशन्दाकस्मिन्ननुपपन्नौ । कथं तवयवेवषयवी वर्तत इति ? ! आश्रयायिभावेन-आश्रितोऽवयवी आश्रया अवयवा इति । का पुनरियं वाचो युक्तिः नैकदेशेन वर्तते इति च न फरस्नो वर्तते अय च धर्तत इति ? । यद्ययाभूत तत्तथा निर्दिश्यते इत्येपैत्र वाचो युक्तिः । फरस्नैकदेशशन्दी नावयविनि स्त: वस्यकत्वादित्युक्तम(३) । तस्मादाश्रयाश्रितामनिर्देशमाप्रमर- (१)कि चास्यापिनाशा-पा०१ पु०। (२) यिषल्पासम्भवात्--पा०६ पु० । (३) हम्नस्पैकत्वादिति -पा० १ पु०॥

·दिनीयेऽध्याये १ आहिके ३२ सूत्रम् । २१५ पन्यवयवेषु वर्तत इति । का पुनरियं वृत्तिः ? एकस्पानेकत्रा. श्रयाश्रितभावलक्षणा मातिः । आप चैकोऽनेकत्र वर्तत इति प्रतिजानानो नानुयो- क्तव्यः कस्मात् ? उभयेन पाघाताव-एकमनेकत्र वर्तत इति ब्रुनाणः किमेकदेशेन वर्तते उत सर्वात्मना इति नानुपो. क्तव्यः । कस्माद ? उभपेन व्याघातात, पदि एकमनेकत्र वर्त. मानं मत्यत्रयवं मत्मिना वर्तते ? नैकपनेकत्र वर्तते, अनेकमनेकत्र वर्तत इत्यापनम् । एवं चानुयोगेऽधिकरणव्याघातः । अथैकमने- कत्र वर्तमान मत्परयवमेकदेशेन वर्तते ? तथापि नैकमनेकत्र वर्तत इति मातम, अनेकमनेकव धर्तत इत्यापनमाये च त(त्र) एकदेशाः प्रत्येकमत्रपवेषु वर्तन्ते तेऽत्रयविन इति प्राप्तम् । एतस्मिन् (१) पो नैकमनेकत्र वर्तते । कि तह अनेकमनेकवेति । अथ प्रत्येक परिस. माप्त्या वर्तत इति अयमर्थो ऽनेकमनेकत्र वर्तत इति । तथाप्यनुयो- गाधिकरणं निवर्तत इति-य एव स्वल्वयमर्थोऽनेकमनेकत्र वर्ततेस एवार्यः प्रत्येकं परिसपाप्त्या वर्तत इति सर्वथाऽनुयोगाधिकरणं नि- वर्तते इति । अनुयोगस्याधिकरणबायकत्वात् । अयं खलु अनुयोगा क्रिपमाणोऽधिकरणं वाधते । अतो धर्मविकल्पभावन न वर्तते । नायं विकल्पः कचिदाश्रपवान् इत्यतो नानुयोक्तव्य इति । एवं सर्वेष्वनेकद्रव्यत्तिपु(२) संख्यापृथक्त्वसंयोगावभागसामान्या- दिष्वनुयोगाधिकरणच्यात्तिदोपो वक्तव्यः । ग्रहणाग्रहणभे- दानेदोऽवयवदिति चेत् ?--पथा गृह्यमाणानामगृह्यमाणानां चावयवानां भेदः तथाऽवयविनोऽपि गृह्यमाणागृह्यमाणावपत्राश्रि. तस्य भेदः प्रामः ततश्च नैकोऽवयवी !, न भेद एकस्मिन्नाप द. (१)एकस्मिन्--पा० १०। (२) मनेकत्रवृत्तिषु--पा०६०।

·२१.६ न्पायवार्तिके नातू एकस्मिन्नापे गृह्यमाणे ग्रहणमग्रहणं च दृष्टम देवदत्ता- दिवदिति । यथा देवदत्तादिः केनचित्सह गृह्यते केनचिच्च सह न गृह्यते न तावता तस्य भेदः तथाऽत्रयविनोऽपीपदोपः । गृही. तस्वाच्च-पदिदं भवताऽभिधीयते एकदेशग्रहणादेवस्य ग्रहणमेक- देशाग्रहणाच्चाग्रहणमित्ययमनास्पदो विकल्पः अषयविनो गृ. होतसात् । एकदेशसहचरितोऽत्रयवी गृहीतः । किमस्यागृहीत येनास्य ग्रहणाग्रहणविकल्प आस्पदवान् भवेत् । मध्यभाग- परभागौ न गृहीताविति चेत् ? न, तपोरवयविनोऽन्यत्वात्-अ. न्योऽवपत्री अन्यो मध्यभागपरभागाविति । अवयविनोऽन्य. स्वादवयविनो मध्यभागपरभागौ न गृह्यते इति । किं का. रणम १ प्रणोतमा । पधामापन सत्यपपिता रन्द्रि पमाप्तिरुपलब्धिनिमित्तमस्ति(१) नै मध्यभागपभागाभ्यां सह । तस्मादम्भिागेन सहोपलभ्यते न मध्यभागाभागाभ्यामिति । अवयत्र समूहपक्षे तु सर्वथा क्षयुद्धेरभावः(२) कथं ? मूलस्क- न्यशाखापलाशानां समूहो वा वृक्षः स्पात् माप्ति समुदायि. नाम् ? उभयया च क्षबुद्धरेभावः । अअयरवपवान्तरन्यवधा- नादशेषग्रहणं नास्ति । प्राप्तिग्रहण चायुक्तम् । प्राप्तिमना- मग्रहणात् । न हि प्राप्तिमयगृह्यमाणे मासिग्रहणगस्ति भवात हीदमनेन संयुक्तमिति । सेयमेकदेशग्रहणमहचरिता क्षबुद्धि- ध्यान्तरोत्पत्तिपक्षे कल्पते न समुदायमात्र इति ( इति प्रत्यक्षस्यानुमानत्वपरीक्षा । साध्यत्वावपविनि सन्देहः ॥ १३ ॥ साध्यवादवविनि सन्देहः । कारणेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पधत (१) हेतुरस्ति-पा० ६ पु० । (२) सर्ववृक्षवुरभाषः--पा० ६ पु० ।

·द्वितीयेऽध्याये १ आह्निके ३३ सूत्रम् । . इति साध्यमेतत् । किं पुनरत्र साध्यम् ! किमव्यतिरेकोऽथावयवी. तिायद्यवयवी? न लिगमस्ति, धर्मिणि विमतिपत्तेः, नहि धामणि विपतिपयमानः कुनश्चिदभ्यनुज्ञां लब्धुमहति । न च धर्मिणि विप्रतिपत्ताजमस्ति सादृश्याभावात् । नाई सादृश्यमन्तरेण विमतिपत्तेजिमस्ति । किं कारणम् । विप्रतिपत्तिर्नाम विपरीता प्रतिपत्तिः । तस्याश्च कारणं समानधर्मोपलब्धावनवगतविशेष- स्य(१) तद्विपरीतधर्माध्यारोपो, न चानभ्युपगतावयविनोऽवयवि- नि सादृश्यं किञ्चिदस्ति । नापि तद्विपरीतधर्माध्यारोपः । तस्मान्न विप्रतिपत्तिः । अथाव्यतिरेकः साध्यः ? तत्राव्यतिरेकातिपादकं प्रमाणं वक्तव्यम् ?। न ह्यमामाणिकी काचित् प्रतिपत्तिरास्ति । इदं प्रमाणमर्थान्तरानवयवत्वम् ?–अर्थान्तरमर्थान्तरस्यावपयो न भवति, यथा न गौरश्नस्यावयत्रः, अयवाश्च तन्तवोऽवयवी च पट', तस्मान्नासौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति ? । इदं तावद्यधाश्रुति वाक्पं हेतुहीनम् । न छत्र हे. तुरस्तीति ननु चोपनयेन व्यज्यमानो हेतुरवयवत्वमस्ति नार्थान्तरं पटात्तन्तवः तदवयवत्लादिति ?, न, व्याघाता- त् । अनर्थान्तरभाव नावयवत्वं(२) मिद्ध्यति तन्तूनामिति । फि कारणम् । अस्यव्यपेक्षवाद-अवयव्यपेक्षोऽवयः। न चा- वयविमत्याख्यानेऽवयवत्वे किञ्चिद्रीजमस्ति । अर्थान्तरे च द. र्शनात विरुद्धः (स्थान) दृष्टोऽवयवोऽर्थानतरभावे नानान्तरभार इति । यथा तनयो भयवा घटादन्तिरमिति । पठीविशेपणा- दप्रसङ्ग इति चेत् ?-पटस्यावयवा इत्युक्ते घटादिपु कः प्रसङ्गः। तलोतमसिं? गावातादिति। न ह्यानान्ताभावे अनमोऽति, (१) अनधिगतविशेपस्य--पा० ६ पु० । (२) अर्थान्तरभावनावयवत्यं--पा० ६ पु० । ૨૮ ·२१८ न्पायवार्तिके न च पष्ठी। न च तन्तुस्तन्तोरवयकः । नापि पर्थः। तन्तोस्त- न्तुरवयव इति उपेत्यावयवत्वं तन्तूनां तस्य नान्वयो न व्यति- रेक इति असाधारणवादहेतुः । अनन्तरं(१) पटात तन्त- व इति च तन्तून् पक्षीकृत्य तदवयवत्वादिति बुवाणस्तन्तूनां तन्ववयवलं ब्रवीति । एतच्च विरुद्धम् । न तन्तवस्तन्तूनामवयंश इति । अथ पटः पक्षीक्रियते? तथापि व्यधिकरणो हेतुः अवयव- खस्य तन्तुधर्मवाद-तन्तुधर्मोऽवयवत्वम्, न पटधर्म इति । अत्र- पशब्दस्य च कारणविशेषराचकत्वात् असयवयविनि व्या. घातः । यद्यवपविनमर्थान्तरं न प्रतिपद्यसे कस्य तन्तबः कारणम् ! नहि कारणमात्मानं निर्वर्तयतीति । नैव हि नः किञ्चिनिर्यिमस्ति ? त एवं तन्त: संस्थानविशेषावस्थिताः पटाख्यां लभन्त इति अपटाख्यास्तन्तवः पटशब्देनाभिधीयन्त इत्युक्तं भवति । एतच्च विरुद्धं मुख्याम- म्भवाद । नहि तन्तुनामपटानां पटेन किश्चित्सामान्यमस्ति । न चासति सामान्ये मिथ्याप्रययस्य वीजमस्तीत्युक्तम् । यच्चेदमुच्य- ते संस्थानविशेषावस्थानमिति ? कि तदर्यान्तरभुतमाहो नेति ? । पद्यर्थान्तरभूतं? कि तदिति वक्तव्यम् ? अय नोच्यते ? शून्यं तईि इदं वाक्यम् "संस्थानविशेषावस्थान"मिति । अस्माकं तु संस्थानविशेष: संयोगः स चार्थान्तरम् । नानभ्युपगमात्-न मयान्तिरं संयोगः प्रतिपाद्यते अ. न्यासंयोगादिति ?--अन्पदन्यस्य संयोगो न भवति-यथा गौ- रश्वस्य न संयोगः, अङ्गुल्योऽस्तु संयोगस्तस्मान्नान्तिरमिति?। नोक्तोत्तरत्वाद-उक्तोत्तरमैतत् । किमिति ? अर्यान्तरानान्तरयो- हित्तेः संयोगोऽसाधारणः प्रतिजैकदेशश्च नार्यान्तरं संपो. (१)नार्थान्तरं-पा०६पु०।

·द्वितीयेऽध्याये १ आह्निके ३३ सूत्रम् । गः संयोगत्वादिति । विशेषणभावाचार्थान्तरं संयोगः-सं. युक्त द्रव्ये आहरेत्युक्ते पयोध्ययोः संयोग पश्यात ते इतरेभ्यो विशिष्य संयुक्त आहरति । न विशेषणस्यान्यथासिद्धत्वाद ?-4. दिदं भवताभिधीयते संयुक्त द्रव्ये आहरेति विशेषणभावादर्थान्तर संयोग इति, तदन्यथा सम्भवति ? । कथम् ? मसासत्तौ प्रतीघा. तावसानायां संयोगव्यवहार:-तापद्व्याणि प्रत्यासीदन्ति यावत् प्रतिहतानि भवन्ति, तस्मिन् मतियाते संयोगव्यवहारो नान्तर इति ।अनभ्युपगतार्थान्तरसंयोगेन प्रसासत्तिमतीपातौ वक्तव्यौ ? तत्र संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं प्रत्यासचिर्मुर्तस्पर्शवद्रव्यसंयोगः प्रतीघातः । यः पुनः संपोगं न प्रतिपद्यते तेन मत्यासत्ते. मतिया- तस्य चार्थो वक्तव्य इति ? यदि चार्थान्तरं संयोगो न स्यात क्षेत्रोदकवीजानीन्धनादीनि सर्ववास्थितानि सर्वत्राङ्करपाका. दिकार्यं कुर्युः तान्येव तानीति । तस्माद्यस्तैरपेक्ष्यते सोऽर्थोऽन्य- स्तस्मिन संयोग इति संहति । क्षेत्रीदकवाजामीन्धनानि अङ्कुरपा. कादिकार्योत्पत्ती सापेक्षाणि सर्वदा तत्कार्यानारम्भाद्दण्डादि- वत्-पथा दण्डायनेक कारणं संयोगादिनिमित्तान्तरापेक्षं सर्व. दान घटपटादिकार्य करोति तथा वीजाधापे, तस्मात् तदापि सापेक्षमिति । यचत्र परेणोच्यते- "कार्योत्पत्तिविना तेन शब्दायस्कान्तकर्मव"दिति । अस्यार्थ: :-यथा किल शब्दः शब्दान्तरमारभमाणो विना संयोगमारभते, यथाऽयस्कान्तोऽयः समाकति विना संयोगेन, यथा कर्म संपोगविभागौ करोति विना संयोगेन, तथान्यापि कार्योत्पत्तिविना संयोगेन भविष्यतीति ।। न हेत्वपरिज्ञानाव-न घूमोऽस्ति संपोगः कार्योत्पत्तेः, अपि ·२२० न्यायवार्तिक तु क्षेत्रोदकीजानीन्धनानि सापेक्षाणीति । यदि च निरपेक्ष किञ्चित्कारणं सर्वदाऽऽरम्भकं स्यात् भवेदनैकान्तिको हेतु:(१), तत्तु न केनचिच्छक्यं प्रतिपादयितुम्, शब्दः शब्दान्तरमारभ• माणः स्वकारणपरिच्छिन्नाकाशदेशप्रसासत्यपेक्ष आरभते शब्द- स्थाव्यापकत्वाद। अयस्कान्तोऽप्ययः समाकपति स्वाश्रयप्रसास- त्यपेक्ष एव । यदि व निरपेक्ष आकर्पत न कचिदयांस्यवतिष्ठेरन तस्मान्न निरपेक्ष इति । कर्मापि स्वाश्रयप्रत्यासत्याभिमु- ख्यापेक्षं संयोगं करोति, न निरपेक्षं कर्म, न प्रतिलोममिति । यद्यनपेक्षं संयोग कुर्यात् पाण्ड्यमथुराप्सम्बान्धनि देवदत्ते उत्पन्न कर्म तक्षशिलासम्बन्धिान यज्ञदत्ते संयोगं कुर्यात् । न विदमस्ति । न चेदं प्रतिज्ञायते सर्वस्य कारणं संयोगः, अपि तु सापेक्षमारभत इति । सूत्रव्याघात इति चेद ?- अथ मनुपे यदि सापेक्षं कर्म संयोगं करोति ननु पारमपै मूवं व्याइन्येत ?- "एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागपोरनपेक्षकारणं कति"(२)? न व्याघातः, मूत्रार्यापरिज्ञानात्-न भवता स्वार्थो व्यज्ञा- पि-नायं सूत्रार्थो निरपेक्षं कर्म संपोगविभागकारणमित्याश्रयाद्याप नापेक्षने इति । अपि तु चरममानिनिमित्तान्तरं नापेक्षत इति सूत्रा- धः। यया द्रव्पमुत्पन्नं चरमभाविनं संपोगपपेक्षमाण पश्चादारभते, यथा वा संयोगो गुणकर्मस्वारस्यव्येषु पश्चाद्भाविसंस्कारमयन्नादृष्टा- रूपं(३) निमित्तमपेक्षते । यथा वा कारणेपु वर्तमानारूपादयः का- यरूपादिणारयन्येपु द्रव्पोत्पत्तिमपेक्षन्ने उत्पाघस्याघारमावाद- यदुरसायं ठयंतचेपामाधार इति नितु कर्प पश्चाभाविनिमित्तमपे- (१) अनेकान्तिकत्वं हेतोः-पा० ६ पु। (२) कापादसूघमिदम् १ अ०१ या० १७ म। (३) पवादाविसस्कार प्रयासमदृष्टं चेति प्यारयेयम् ।

·द्वितीयेऽध्याये १ आह्निके ३३ सूत्रम् । क्षत इति अनपेक्षवं कर्मण, शास्त्र उक्तम् न पुनः कर्माश्रयाद्यपि नापेक्षत इति । संयोगे सापेक्षत्वप्रसङ्ग इति चेत् ?-यदि पश्चाद्धा. विनिमित्तान्तरानपेक्षत्वं कोणो निरपेक्षत्वार्थः अपि ताई संयोगे कर्तव्ये कर्म सापेक्षं प्राप्नोति विभागापेक्षित्वात्-न हि विभाग- मन्तरेण कर्म संयोग करोति । तस्माद्विभागापेक्षित्वं कर्मणः प्र- सक्तप, ताश्च तदवस्थः मूव्रव्याघातदोपः ? न सन्देहात-कि विभागापेक्षेण कर्मणा संयोगो जन्यते ? उत प्रतिवन्धकं विभागेन निवर्सन ? इति सन्दिह्यने । वयं तु ब्रूमः विभाग उत्पन्नः पूर्वसं- योगनितिं करोति, निरत्ते संयोगे कर्म प्रतिवन्धकापगमात् संयोगं करोति । यथा गुरुत्वं निरपेक्षं कर्मकारणमित्युद्दिष्टं शास्त्रे । अथ च वृन्तफलविभागान्नित्ते द्वन्तफलसंयोगे गुरुत्वं लब्धीत्त, (तच्च) पतनकर्म करोति, तथा कर्मापीसदोपः । यथा घा संयोगः साधारणकार्यद्रव्यसंयोगविनाशोत्तरकालं द्रव्या. स्तरारम्भे निरपेक्षः कारणमिति न विभागापेक्षो द्रव्यमारभते तथा कर्म संयोगमारभमाणं न विभागमपेक्षत इति, अतोऽपि न सूनव्याघातः । यदप्युक्तं कर्म विना संयोगेन संयोगं करोति ? तद- पिन, व्याघातातून संयोगोऽस्ति कर्म च संयोगं करो- तीति व्याहतम् । न ह्यसति संयोगे वाक्यमेतदर्थवत्तायां व्य. धतिष्ठत इति । अथवा तेन व्याघातो गतिविभागसंयोगाश्च मतिषिध्यन्ते, अथ च कर्म संयोगं करोतीति व्याहतम् । अथ मनुपे परमतव्यपेक्षयोक्तम, संयोगविभागकर्मणां प्रतिषेधो नास्माभिः संयोगविभागकर्माण्यभ्युपगम्यन्ते इति ? एवम. प्यनिहत्तो व्याघाता-यानि तानि परमताभ्युपगतानि संयोग- विभागकर्माणि तानि भवता कथं प्रतिपद्यन्ते । यदि प्रमाणतः ? , ·२२२ न्यायवार्तिके कथं पराभ्युपगतानि । अथ प्रमाणमन्तरेण ? कथं प्रतिपद्यसे न हि प्रमाणमन्तरेण का चिद प्रतिपत्तियुक्तति । अयं नैर प्रतिपद्यसे ? व्याहतं ततद्भवति परपक्षमासद्धानि संयोगवि. भागकर्माणीति । अथ मनुप? यानि भवताऽभ्युपगम्यन्ते संयो- गविभागकर्माणि तानि, न सन्ति, न पुनः संयोगविभागकर्म- प्रतिषेधः । कथं ! देशान्तरे विरलद्रव्योत्पादे गतिव्यवहारः-पः सन्तानो विरलो देशान्तरेपृत्पद्यते तत्र गतिव्यवहारः निरन्त. रोत्पादे संयोगव्यवहारः ये वस्तुनी निरन्तरमुत्पद्यते तयोर्यो निरन्तरोत्पादः स संपोगः संयोगविपर्पयाद्विभागः !। अत्र तावदुक्तं वृक्षस्थिति भावयद्भिर्न प्रमाणाभावादिति । न हि ,णिकले प्रमाणमस्तीति। सान्तनिरन्तरबुद्धयोश्च निमित्तं वक्तव्यम् ? । यदि संयोग विभाग निमित्तान्तरं न प्रतिपयसे सान्तरमितिबुद्धे. निरन्तरमिति च बुद्धर्भेदहेतुर्वक्तव्यः । नहि निमित्तभेदमन्तरे. ण बुद्धीनां भेदो दृष्टो रूपादिवदिति-पा चेपमचलीत चलती- ति बुद्धिर्या असंयुक्त संयुक्तमिति अविभक्ते विभक्तमिति च, सा च(१) मधानमन्तरेण न भवति । सर्वा एना मिथ्यायु- द्धयः प्रधानानुकारेण भवन्तीति प्रधानं वक्तव्यम् ? नहि निष्मधानं भाक्तं दृष्टम् स्थाणुपुरुषवदिति-यथा स्याणी सति पुरुषे स्था. ति बुदिः पुरुपे वाऽसति स्याणी पुरुपद्धिरिति । यदि पार्यान्तरं संपोगो न स्यात् कुण्डलीत्पस्या बुद्धः किश्चि- निमिवमवश्यं विधीयमान प्रतिपिध्यमानं वा निमित्तान्तरमुपा- देयम् । न तावद कुण्डलनिमित्ता नापि देवदत्तनिमित्ता । न च माता निमित्तान्तरं प्रतिपाद्यते, निमित्तान्तरं चान्तरेण पथा क. (१) सायंप्रमानमिति १ पु० पा।

·.. द्वितीयेऽध्याथे १ आहिके ३३ मूत्रम् । यश्चियवस्थिताभ्यो देवदत्तकुण्डलाभ्यां कुण्डलीसि बुद्धया भवि- तव्यम् । तस्मादवश्यं विधीयमानं प्रतिषिध्यमानं वानिमित्तान्तर- मभ्युपगन्तव्यम् । यदि प्रतिपिध्यमानं ? यदन्यत्र भवति तदन्यत्र प्रतिषिध्यत इति प्रतिषिध्यमानस्य विषयो वक्तव्यः । तस्मान्न कथश्चन संयोगः प्रतिपेधुं शक्यते । इहबुद्धिनिमित्तवाच्च-इय- मिहबुद्धिः प्रवर्तमाना नर्ते सम्बन्धात् मवर्तते-यथेह कुण्डे बद- राणीति- नेयं वदरमात्रनिमित्ता न कुण्डमात्रनिमित्तेति, यदस्या निमित्तं स संयोग इति । इहेति बुद्धियदि संयोगादनियमो न प्रामोति ?-पदि संयोगादिबुद्धिर्भवति अपति संपोग इहबुद्धिन स्याव-यथा सन्तीह बने तिलकाः सन्तीह बने किंशुका इति । दूराच्चान्तरमपश्यतां किंकृतेहबुद्धिः नहि तत्रास्ति संयोग इति ? न, इहबुद्धरुभयनिमित्तात- उभयमिहबुद्धेनिमित्तं संयोगो विभा- गादर्शनं च । तत्रैका मुख्या, एका भाक्ती । या संयोगाव सा तत्वबुद्धिरिति। या विभागादर्शनात सा भाक्तीति। या चेयं भाक्ती सा प्रधानसामान्यदर्शनादुपजायते न प्रघानं प्रत्याचष्टे । नहि प्रधानप्रत्याख्यानेन भाक्ती बुद्धिर्भवितुमर्हतीति । भात्य एव सर्वा भविष्यन्तीति न युक्तम् ? मधानापेक्षित्वादित्युक्तम् । यदपी- दमुच्यते विना संपोगेनेहबुद्धिदृष्टा यथा सन्तीह वने तिलकाः सन्तीह बने किंशुका इति। तब सम्पधाय किं सम्बन्धो नास्ति? उन संयोगो नास्ति ? । वयं तु चूमः संयोगो नास्ति न तु सम्ब. न्धः । सम्बद्धं हि वनं तिलकादिभिरिति । किं पुनरिदं वनं नाम ? नेदं दुर्वचम् । उक्तमे- तद्बहुलप्संख्या सविशेपणेति । अविस्थिते च द्रव्ये संयु- क्तबुद्धी ससामिहबुद्धिः कस्मान्न भवति तयोरेव द्रव्ययो- स्तस्मिन् संपागे सति न भवतीति ? किम्भूतो नियमः ?

·न्यायवार्तिके नापरिज्ञानान-संयोगमन्तरेण निनिर्मि चेहबुद्धिन भवतीति ब्रूमः न पुनर्भवसवेहबुद्धिः सति संयोग इति । न चोत्तराधरानपेक्षेण संयोगेनेहबुद्धिः न क्रियत इति तत्पूर्विका न भवति । यत्पुनरेत- दमति सम्बन्धे अस्य द्रव्यस्यह समवाय इतीहबुद्धिन प्राप्नोति । यथेह तन्तुपु पट इति बुद्धेः समवायो निमित्तम्, न पुनः सम. वायस्य ममायोऽस्ति इह समवाय इति न स्यात् । अत्रो. तम् । किमुक्तम्,? मिथ्पाप्रसय एवैप इति । किं पुनः समवाय- वद्भिद्रव्यैः(१) समवायस्प सामान्यं ? यदपेक्षया(२) स मिथ्या. मसयः प्रवर्तते ? भेदादर्शनम्,- यानि समवायवन्ति न तेषां भेदो दृश्यते समवाये चैनदस्तीति युक्तो मिथ्पामत्ययः । वाक्यधर्मभेदा- चानियमान चैकस्मिन् वाक्ये यो धर्मः स वाक्यान्तरेऽपि भ. वतीति या राज्ञः पुरुपो गच्छनीति त्रीणि पदानि । त्रीण्यपि स्तेन स्वनार्येनार्थवन्ति भवन्तीति । उदकस्य भावो भवतीति नैतद्वाक्य. सामान्यादेकस्मिन्नाप वाक्ये त्रीण्यापे पदानि पृथगवन्ति(३) भवितुमहीन्त । कः पुनरस्प वाक्यस्याः उदकस्य भावो भव- तीति ? यावदुक्तम्भवति उदकं भवति तावदुक्तम्भवति उदकस्प भावो भवतीति । एवमन्पान्यपि वारपानि कुण्डे बदराणां गृत्ति- रिति यथा वृत्ती दाँशनाया( ४ ) त्तिमत्सु वदरेषु सम्ममयः । एतदुक्तम्भवति कुण्डे बदराणि वर्तन्त इति तयेह(च) द्रव्ये द्रव्य. स्य समवाय इति युवाणेनोक्तम्भवति अत्र द्रव्ये द्रव्यं वर्तन इति । तस्मादज्ञात्वा वाक्य(थि) विभागमुरयते अस्य द्रव्यस्येह (१) समयार्थिभिदव्यैः-पा० ६ पु.। (२) यदपेक्ष्य-पा०६ पु (३) पृथगानि-पा०१पु०। (४)देशितायां-पा०६ पु०॥

·. द्वितीयेऽध्याये १ भाहिके ३३ सूत्रम् । समवायोऽसति निमित्त इति । तस्मादुपपन्नमर्धान्तरं संयोग इति । उपपत्तौ च न संस्थानविशेपेणावस्थितास्तन्तवः पटसुद्धेः कारणं भवन्तीते । मारे पुनान्यथा अर्थान्तरानवपत्रावादिपेनद्वाक्यं वर्ण- यनित अवयवावयविभावादिति । एतत्तु तैः कुतो लभ्यते ? न ह्ययमोंऽर्थान्तरानवयवत्वादित्येतस्मिन् वाक्ये श्रूयते । उपनपेन लभ्यत इत्पाह-पस्मादयमुपनयोऽवयवास्तन्तोऽवयत्री पट इति उपनयेनावयवात्रयवित्वादिति हेतुर्लभ्यते । सत्यं लभ्यते विरुद्ध- स्तु भवति, न हिः तन्तवः स्वात्मनो(१)ऽवयवाश्चावयवी च, न पटः आत्मनो(२)ऽवयवोऽवयवी चेति । किं कारणम् ! अवयवावयविशब्दयोः सम्बन्धिशब्दयात-सम्बन्धिशम्दावेतो अवयवोऽवयवी च । न चान्यतरमत्याख्यानेन सम्बन्धिशब्दम. वृत्तिरास्त । तस्मादयमपि न सूत्रार्थः । दृष्टोऽनर्थान्तरेऽपि प्रदेशमदेशिव्यवहारो यथा आका- शस्य प्रदेश इति ? नोक्तोत्तरवात-उक्तोत्तरमतत्- न्योऽवयवार्थोऽन्यश्च प्रदेशार्थ इति । कोऽवयवार्थः ? का. रणविशेषाभिधानमवयव इति, आधाराभिधानं प्रदेशः मदिश्य- ते अस्मिन्निाते । न चाकाशं कचित् प्रदिश्यते न चाका- शस्य किश्चित्कारणमस्ति । तस्मान कारणार्थो नाधारार्थ इति । सोऽयमाकांश प्रदेशशब्दः प्रदेशवद्व्यसामान्याद्रष्टव्यः । किं पुनः प्रदेशवता द्रव्येण सामान्पं ? संयोगस्याऽच्याप्पत्तित्व- म् । एनं चार्थमुपरिष्टावक्ष्याम इति । तत्प्रदेशात्मकत्वादिति चे. व -अथ मन्यसे (३) अपमन्यो हेतुस्वयविनोऽनन्तरवसा- (१) आत्मनो-पा ६ पु। (२) स्वात्मनो t-पा०६ पु०॥ (३) मनुषे-पा० ६ पु०॥ २९ ·२२६ न्पायवार्तिके " घका तत्मदेशात्मकरवं, कोऽस्यार्थोऽनन्तरं पटात्तन्तकः तत्प देशव्यपदेशाविषयत्वादिनि-ये यस्य प्रदेशत्वेन ग्यपदिश्यन्ते ते तस्यात्मानो भवन्ति, यथाकाशस्य प्रदेशाः, पटस्प च प्रदेशलेन व्यपदिश्यन्ते तन्तस्तस्मात् पटास्मानस्ततव इति । इदं तावद्या थाश्रुति वाक्यं पूर्ववद्धतुहीनं तत्मदेशात्मकत्वयार्थान्तरान- थान्तरयोरदर्शनादप्ताधारणः प्रदेशशब्दस्य कारणपर्यापत्वा- विरुद्धः तत्मदेशष्यपदेशविपयत्वस्य तन्तुभिरसम्बन्धादमिद्धः। योऽप्यपं दृष्टान्त आकाशस्य प्रदेश इति सोऽप्यसिद्धः । कमिति ! भाकाशस्य प्रदेश इति संयोगस्याव्याप्यत्तित्वमु. च्यते । न च संयोगस्पाव्याप्यतित्वमात्रपाकाशं, तस्मादसि. दो दृष्टान्त ट्रम्पान्तरेभ्यो द्रव्यान्तरानिष्पत्तर्नान्योऽवयव्यवयवेभ्यः । न किळ ट्रम्पान्तरेभ्यो ट्रव्यान्तरमुत्पद्यमान( १ )एं, न च गोहस्त्यश्वेभ्यः पुरुष उत्पद्यते । तन्तुभ्यस्तृत्पद्यते पटस्त- स्मानासौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति ? अस्पापि पूर्ववद्धतुन्यूनता । उप- नपेन व्यम्पमानस्तभ्यत्त्पत्तेरिति हेतुः । अपमप्यर्थान्तरानान्त. रयोटित्तेरसाधारणः । अर्थान्तराच तुर्यादेरान्तरस्य पटस्पो. पत्तिदर्शनाद्विरुदः । पटपक्षीकरणे अमम्बद्धार्थो न पटः पटादुस- घर इति । अथ तच्छन्देन तन्तवः सम्पद्यन्ते तन्तुभ्यः पट उत्पध. त इति । तथापि विरुद्धो न तन्तुस्तन्तुभ्यो भवति पटस्तु ति। नान्योऽत्रपव्यवयवेभ्योऽवपश्यन्तरावयवानामवयन्यन्तरार्था- नरमावार पे अपविनोनरं भवन्ति तेऽपन्य. नरावया भवन्ति यया चक्रादयो रयावयवा इति तेऽर्या- नरं पटात् । यदि यसन्तोऽपि पटादर्थान्तरं स्युः ते- (१) उत्पापमान-पा०६ पु०।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३३ सूत्रम् । २२७ ऽपि पटव्यतिरेकेणावयभ्यन्तरावयवाः स्युः। न च ते तय. तिरेकेणावयपतरावयवास्तस्मानार्थान्तरमिति । वाक्यमाने हेतु- न्यूनता अमाधारणता च दोषः । हेतुस्तयतिरेकेणान्यानवयव- स्वाद न तन्तवस्तन्नामवयवा इति विरुद्धः। अर्थान्तरमत्या. ख्यानाचावयवोऽवपवीत्येतन्न स्यात् । यदपीदमुच्यते ये ऽवयवा अवपविनोऽर्थान्तरं भवन्ति ते तद्यतिरेकेणान्यायया भवन्ति यथा चक्रादप इति ? । न उभयेन व्याघातात्-चक्रादयोऽवयवा इति ब्रुवताऽभ्यु. पगतमर्थान्तरं भवति । अनभ्युपगमे वा कोऽस्य वाक्य- स्पार्थः चक्रादयो स्थावयका इति । ये च चक्रादयो र. थावपत्रत्वेनाभ्युपगम्यन्ते तेऽप्यर्थान्तरमतिषेधान्न रथस्य ना. प्यन्यस्यावयवा इति उच्छिन्नो( १)ऽवयवावयविशब्दस्य वि- तस्मादहेतुरयम् । नान्योऽवयव्पवयवेभ्यो द्रव्यान्तरोत्पत्तिदेशव्यवच्छेदा- तू-यदुभयसम्पतिपन्नमर्थान्तरत्वेन तत् तस्माद्भिन्नदेशमुत्प- घमानं (२) दृष्टम् यथा गोरवाद, न तु तन्तुभ्यो भिन्न- देशः पट उत्पद्यते( ३) तस्मानासौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति ? । अप्रापि हेतुन्यूनता चासाधारणता च पूर्ववदिति तदेशोत्पत्तोरति हेतुः। न तन्तुस्तन्तुदेश उत्पद्यत इति विरुद्धः। उत्पत्तिप्रसाख्यानं चा पटमतिपेघाव । यदि तन्तुभ्यः पटो नोत्पद्यते क उत्पत्ति- शब्दस्यार्थो न तन्तुरुत्पद्यते न पट इति उत्पत्तिदेशव्यवच्छेदादि- त्युत्पत्तिशब्दस्यार्थो वक्तव्य इति । स च निकायमाणो व्यत्तया- पया (१) उच्छन्नो-पा.१पु०। (२) उपलभ्यमान--पा० ६ पु०। (३) उपलभ्यते-पा० ६ पु०।

·न्यायवात्तिक १ दि (१) धर्मभेदेनापूर्व जन्माहोते विरुद्धः । मान्पोऽवयव्यवपवेभ्योऽवयवान्तरावर्यावनोऽवयवान्तरार्थाः नरभानात् । इह योऽवयवान्तराणामवयवी भवति सो. ऽवयवान्तरेभ्यो ऽर्थान्तरं भवात पथा चक्रादिभ्यो घटः चक्रादिभ्योऽवयवेभ्योऽर्थान्तरं घट इति चक्राद्यवयवव्य- तिरेकेणावयवान्तराणामवयवी भवति, न तुपटस्तन्तुष्यतिरे. केणावययान्तराणामध्यवी भवति । तस्मान्नासौ तन्तुभ्यो- ऽर्थान्तरम् ? । अवाप्यसाधारणता हेतुन्यूनता च पूर्वव त् । अवयवान्तराणामवयवीति त्रुवता अवयव्यर्थान्तरभूतोऽभ्य- नुज्ञानो भवति । शून्यं वा वाक्यम् । अथ नाभ्यनुज्ञायते ? कोऽस्य वास्यस्पार्थः अत्रयवान्तराणामवयवीति । न वयविमसाख्या- नादेतद्वारयमर्थवत्तायां शक्यं व्यवस्थापयितुम् । रायतिरेकेणा- न्यानवपवितं हेतुरस्यापि प्रसङ्गः पूर्ववत् । नान्योऽवयव्यवपत्रेभ्यः ससन्यकर्तुर्थान्तरभावात्-इह ये यस्मिन् सत्यापन कुन्ति ते तस्मादर्थान्तरं भवन्ति यथा कटान मन्ताः, मति कटे ऽर्थान्तरं पटं कुर्वन्तीति कटादर्थान्तरं भवन्ति, न पुनः सनि पटे तन्तको द्रव्यान्तरं कुर्वन्ति तस्माद ते नार्थान्तरमिति?। अस्यापि हेत्वर्थः सरपन्याकरणाद(२) अस्थाप्यसाधारणता च पूर्ववत् । मति कटे तन्तयः पटं कुर्वन्तीति ग्रूपे न चार्यान्त- समिनि व्याहतम् । नहि नन्तब आत्मान(३) कुर्वन्ति । परमप्य- थान्तराभावात् न कुर्वन्तीति चेत् ? क्रियाविषयोन्छेदो-न त तर आत्मानं कुर्वनीति नार्यान्तरं कुर्वन्तीनि क्रियाविषय उ- (१) प्यतादि-पा० ६ पु (२) मन्यन्याकारणत्यात्-पा०६ पु०। (३) स्वात्मानं-पा०६ पु०।

·द्वितीयेऽध्याय १ आहिके ३३ मूत्रम् । च्छिन्नो(१)भवतीति । नान्योऽवयव्यवयोभ्यः स्त्रात्मसंयोगव्यतिरकमाव्यश्य- व्य(२)न्यवाव-इह पे यस्मादर्थान्तरं भवन्ति ते आत्मसंयो गव्यतिरेकेण भवन्ति तद्यथा तन्तुमंयोगव्यतिरेकेण कटो भत्रांत, न च तन्तुसपोगन्यतिरेकेण पटो भवति तस्मान्नासौ तेभ्योऽर्थान्त. म् ? । अस्यापि हेत्वतन्नुपयोगेभ्यरतदुत्पत्तिारयस्पाप्यसाधा- रणता हेतुन्यूनता च पूर्ववदेव । तन्तुसंयोगेभ्यस्तदुत्पत्तिारात ब्रुवता तन्तुव्यतिरिक्तः संयोगश्चावयवी चाभ्युपगतो भवति नान्योऽवयव्यवयवेभ्यो द्रव्यान्तरगुणानां द्रव्यान्तरगुणा• कारणले (३) अगुणस्त्रप्रसङ्गात्-न किल द्रव्यान्तरगु. णानां द्रव्यान्तरगुणेभ्यो दृष्ट उत्पादः । यथा न गोगुणे. भ्योऽसगुणानाम् । तन्तुगुणेभ्यस्तु पटगुणानामुत्पत्तिस्तस्माना- सौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति सोऽयमपन्यायो वर्तते । कोऽत्रापन्यायः तन्तुगुणेभ्यः पटगुणानामुत्पत्ति प्रतिपद्यसे न चार्थान्तरं पट इति । न च तन्तुगुणेभ्यस्तन्तुगुणानामुत्पत्तिरिति तन्तुगुणे- भ्यस्तद्गुणोत्पत्तिरिति हेतुविरुद्धः । नान्योऽवयव्यवयोभ्योऽत्यक्षत्वप्रसङ्गात् प्रसक्षामत्यक्ष- त्तिरवयव्यप्रत्यक्षः स्यात् यद्यवयव्यर्थान्तरं स्यात यथा ग. भंमातृमयोगः प्रत्यक्षाप्रसाचिन मराक्षः, प्रत्यक्षस्त्ववयवी, तस्मानासौ तेभ्योऽर्थान्तरम् ? । मसक्षवादेव नार्थान्तरमिति विरुद्धो हेतुः । गर्भमातृमंयोगश्चाप्रत्यक्ष इति , किमयं प्रसक्षाप्रत्यक्षाभ्यामारम्भादप्रत्यक्ष ? उत ऽमसक्षाप्रत्यक्ष -पा० पु० एयभग्रेऽपि। (२) व्यतिरेकेण भाव्य-पा०६ पु०॥ (३) सतीति पूरणीयम् । (१) उच्छन्नो- ·न्यायवाचिके त्तिस्वादप्रत्यक्ष ? इति । यद्याद्यः ? हिमवत्परमाणुकमप्रस. सं प्राप्नोति तस्य धेक एव(१)प्रत्यक्ष एक एवाऽप्रत्यक्ष इति । अथ द्वितीयः ? भावोऽप्रत्यक्षः मानोति स हि प्रत्यक्षापत्य क्षत्तिरिति । न चायं पक्षोऽस्ति अवयवानाममत्यक्षवे अ. वयवी न प्रत्यक्ष इति ? । उक्तश्चात्र । किमुक्तम, ? येपामिन्द्रिपार्थसनिकर्णोऽस्ति अअपघानां तैः सहावयवी गृझते, पेपां नास्ति तैः सहन गृह्यते । न चैतस्कृतोऽस्ति भेदः अ. वयवानामप्रत्यक्षलादयविनोऽप्रत्यक्षतं ध्रुवतः सर्वमतीन्द्रियं पा. मोति । न हि कस्यचित् मध्यभागपरभागौ ज्ञायते इति । सोऽयं प्रत्यक्षविषय उच्छिन्नो भवति । प्रत्यक्षत्वादिति च ब्रुवाणेन अब. पवातिरिक्तोऽपम्पभ्युपगतो भवति परमाणूनामतीन्द्रियत्वात् । न हि परमाणवः कदाचिदुपलभ्यन्ते न परमाणवोऽतीन्द्रिया रूपादिमतामतीन्द्रियत्वानिवृत्तेः । न हि रूपादिमद किञ्चिदती. न्द्रियमस्ति । दृष्टं च रूपादिमदैन्द्रियकं घटादि । ऐन्द्रिय- काः परमाणव इति कोऽर्थः ? किन्तादिन्द्रियकरणमसक्षा उन इन्द्रिपसम्बदा ? इति । किं चातः १ यदीन्द्रियकरणमत्यक्षा पेन्द्रियका इति ? तन्न युक्तम, न हीन्द्रियमन्पस्पान्यथार्थ प्रका- शपति अन्ययाऽन्यस्य, इन्द्रियवृत्तीनामविकल्पितलाव, भवता (२) चेत् परमाणव ऐन्द्रियका अस्मदादीनामप्पैन्द्रिपकाः स्युः । अथेन्द्रियसम्बदा ऐन्द्रियका ? इति तस्मिन्नविरोध: नहि परमाणव इन्द्रियेण न सम्बयन्त इति । तस्मादिन्द्रिय सन्निक- मसपि महत्वामावान परमाणत्र उपलभ्यन्त इति । कथं पु. नवगम्यो महत्वपप्युपलम्भे रूपाकारणमिति ?। भावाभावयो- (१) एकोऽययवः-पा० ६०(२) भवतीसि-पा० १३० । (२) मवगम्यते-पा०६ पु० ।

·द्वितीयेऽध्याय ! आहिके ३३ मूत्रम् । २३१ स्तत्वात्-यस्मात् सात महत्त्वे रूपे चोपलब्धिर्भात असति च न भवति । तस्मादुभयं कारणमिति । यत्तत्रोक्तम् तेजः स्प- त्रिदिति ? । सति तेजःस्पर्श उपलब्धिर्भवति असति च न भवति । न च तेजःस्पोऽपि रूपबद्रव्योपलब्धः(१) कारणमिति ? । तन्न व्यभिचारात-व्यभिचारात् पर्व उपलब्धेरकारणं, न पुनारूपमहत्वे कचियभिचरतः । तस्माद्रपमह- वे एवोपलब्धेः कारणमिति अपचार्थः सूत्रकारेण सूत्रद्वयेनोक्त:- "अद्रव्यद्रव्यत्वात् परमाणावनुपलब्धिः, रूपसंस्काराभावाद्वायोर- नुपलब्धि"रिति(२)। रूपसंस्कारो रूपसमवाय इति सूत्रार्थः । अथ पुनः स्पर्शस्यापि रूपमहत्त्ववदव्यभिचारः ? कस्मात स्पर्शी न कारणमिति वक्तव्यम् । समवघार्य चैतद्भवताभिधीयते स्पर्शवदेतत् स्यादिति । पेन प्रमाणेनावधृतमेतत् स्पों न कारणमिनि । मयापि तत एकाकारणत्वम् । अथाकारणलपति- पादकं न प्रमाणपस्ति ? को ह्यस्प वाक्पस्यार्थः ? स्पर्शवदेतव स्यादिति । तद्भावभाषित्वं च व्यभिचारयता कार्यकारणभाव उच्छिन्नो भवति । इदमस्य कारणमिदमस्य कार्यमिति परेण पर्य. नुयुक्तस्तद्भावभावितव्यतिरेकेणान्येन तस्य प्रतिपादयतो विरो. पादनुत्तरमेतत् । यत्पुनरेतदतीन्द्रियसंयोगातीन्द्रियत्वादिति ! । अतीन्द्रिय. योः किलात्ममनसोः संयोगो ह्यतीन्द्रियो दृष्ट इति । यदि च परमाणवोऽतीन्द्रियाः स्युः तत्कार्यमप्यतीन्द्रियं स्यात ऐन्द्रि- पकं च दृष्यम्, तस्मादैन्द्रियका इति ? । सोऽयं दृष्टान्तप्रयोगः (१) सपोपलब्धे-पा०६पु०। (२) पायावनुपलब्धिः-पा० १ पु० । काणादसूत्रमिदं ४ भ.१ अ.७२।

·२३२ न्यायवार्त्तिके अतीन्द्रियसंयोगातीन्द्रियत्वादिति दृष्टान्तप्रयोगमात्रे च हेतुन्यूनता। योऽप्यत्र कयश्चि देतुर्लभ्यते नानीन्द्रपकार्य महाभूतादि व्यक्त म् ऐन्द्रियकत्वात् घटादिवदिति-पटाद्यन्द्रियकमेन्द्रियककार्य इएम् तथा च महाभूतादिव्यक्तमैन्द्रियकम् तस्मात्तदप्यन्द्रियक- कार्यमिति । अयमपि प्रत्यक्षममाणविरोधाद्विरुद्धः अनुष्णोऽमि: कृतकत्वादिति यथा । एके तु वातायनच्छिदृश्यं त्रुटि परमाणुं वर्णपन्ति । तन युक्तम् । तस्य भेद्यत्वात् । अभेद्यः परमाणुभियते त्रुटि- रीित । कथमवगम्यते भियते त्रुटिरिति ? । द्रव्यत्वे सस्यस्मदादिवाह्य करणप्रत्यक्षत्वात् घटवदिति । कथं चान्य. था अभेद्यः परमाणुरित्युच्यते । अनिसत्वाच न परमाणुः सामान्यविशेषततोऽस्मदादियाह्यकरणप्रत्यक्षताच । तस्मान्नेन्द्रि- यकाः परमाणव इति तेपामतीन्द्रियत्वाद यत्प्रत्यक्षं तदन्य. दिति विरुद्धो हेतुः । संहतानामुत्पत्तिनिरोधात् नासंहतः परमाणुरस्तीसपरे- अपरे तु संहतं परमाणुं वर्णयन्ति संहता एव गुपचन्ते निरुद्धयन्ते च अमंहतास्तु परमाणवो न सन्सेवेति । त. दयुक्तम् । संहतार्थ( १ )स्पानुक्ततात्-असंहताः परमाणवो न सन्तति ब्रुवता संहनशब्दार्यों वक्तव्यः ? सघातो हि नाम ब. हनामकार्यकारणभूतानां संयुक्तानामत्रस्थानम् । न चासंहतप्रति पंधे संहतस्य निमित्तमात संहन्पमानतन्त्रत्वात-नित्यमयं संघा. हतः संहन्यमानान्तो(२)भवति । न चासंहतप्रतिषेधे संह- -पमानमस्ति । तस्मानासंहनोऽस्तीति विरोधान्न किञ्चिदेतत् । (१) संघातार्य-पा०६०। (२) असंहतः संहन्यमानतन्धमिति केचित् ।

·1 द्वितीयेऽध्याये ? आहिके ३३ सूत्रम् । एकमतिपेधादनकाभ्युपगमवदिति । यथा नाम कश्चिन्मुग्ध(१) एकपतिवादने कमभ्युपेयात् तस्य चैकमतिपादनेक निवर्तत एकप्तमुदायत्वादनकस्य, तथाविमिदं भवतीति । इतश्च नान्योऽवयव्यवयवेभ्यः संयोगामाप्यभावात्-यन् खलु यमादर्थान्तरं भवति तस्य तेन सयोगो भवसमाप्ति पया गाऽश्वस्य, न पुनस्तन्तुभिः पटत्य संयोगो न चामाप्तिस्तस्मानासौ तेभ्योऽर्थान्तमिति ? । अवयविनः पक्षीकरणे संयोगविभागाभा. वस्य संगोगविभागविषयत्वादसम्बद्धम् । अथासंयोगितावि. भागित्वे हेतुभूते ? तथा ऽसिद्धः-संयुज्यो चाय विभज्यते चेति । अथ सावयवनासंयोगवाद ? सोऽप्यनुपसंहार्यः नास्पान्यो न ध्यतिरेक इति । अथापि सर्पकुण्डलकायुदाहरणं स्याव-सर्पकु. ण्डलकादि किल स्वकारणेनासंयोगि न चार्थान्तरमिति । तद- मिद्धम् । यथा चार्थान्तरं सर्पकुण्डलकादि तथोक्तं पुरस्तात् । यदपि स्वकारणेनासंयोगीति ? तत्र चिन्यम्, किं गुणत्वात स्व. कारणेनासयोग्यथानान्तरभारादिति ? । वयन्तु घूमो गुणत्वाना- नर्थान्तरभावाद् गुणश्च सर्पकुण्डलकः संयोगः स चार्थान्तरमिति मतिपादितमनस् । अर्थान्तरभावे च (तु) दर्शनाविरुद्धः । सत्वर- जसमासि भात पक्षे मियोऽर्थान्तरभुनानि, तेषा च न संयो- गोनामाप्तिरिति-प्रधानपुरुपयोर्न संपोगो नामाप्तिरुभयोर्या- पकवादिरुद्धः। नान्योऽवयव्यवयवेभ्यो गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणात् ? | गुरु- शान्तरकार्याग्रहणादिसेनन कथञ्चिदाप पक्षेण मम्बद्ध्यते । क नान्योऽवयव्यवयवेभ्यः ? क च गुरुतान्तरकाग्रिहणम् ? गुरुत्वान्नाकार्याग्रहणात् गुरुत्वान्तर कार्य न स्पान न गुरुव (१) भूरी-पा० ६ पु०।

·२३४ न्यायवार्तिके म गुरुत्वान्तरं नावयची, नोदकप्रतिपेधाव कमण्डलोः कपालाना चा प्रतिषेधो युक्तः । एके तु गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणादित्यनेन गुणान्तरारम्भ भतिधन्ति उदाहरणमात्रार्थवाद गुरुत्वान्तरारम्भप्रतिषेध. स्य । कथमिति ? न काय कारणरूपादिपूर्वकरूपादिमद गुरुत्वान्तरवत्वप्रसङ्गात- यदि कारणगता रूपादयः कार्य रूपादीन्यारभेरन् ? अपि ताई कारणगतान्यपि गुरुत्वानि कार्य गुरुत्वान्तरमारभेरन्, ततश्च गुरुवान्तरवत् कार्यमुपलभ्येत, चौपलभ्यते, तस्मान्न कारणम्पादिमत्पूर्वकरूपादिमत्कार्यामिति । सत्यमुपपादितः पक्षधर्मः स तु प्रत्यक्षविरोधान्न किश्चित् । कय- मिति ? अभ्युपेत्य कार्य रूपादयः कार्य प्रतिपिझ्यन्ते, कार्याभ्यु- पगमाघ मतिपद्धयमभ्यनुज्ञातं भवति, कारणरूपादयश्च कार्यक. पादीन नारमन्ते इति ग्रुवतः(१) कार्यमगुणं स्यात् न विदमगुणं हरपते, ततश्च शिरोधादयमहेतुः । अथ कार्य नैवास्ति ? न कार्य कारणरूपादिपूर्वकरूपादिमदित्यनर्थकम्, न हि कमण्डलोरमावे अनुदकः कमण्डलुिित युक्तं वस्तुम् । एतेन कार्ये रूपादिप्रति- पतिः प्रत्युक्ता । यश्चायं हेतुः गुरत्वान्तरवचप्रसङ्गादिति । अपमध्यभ्युपगमान किश्चिर--नाभ्युपगम एव दोपवेन देश्पते । पदि ताई गुरलान्तरवत् कार्यद्रव्यं रूपायन्तरवच( २) ततो गुरुत्वान्तरकार्यमुपलभ्पेन यया रूपायन्तरका, न तूपलभ्यते, न हि तुलायां विभक्तपिण्डद्योपन्यामरत् सम्बद्धयोरपि कार्य- भेदं पश्यामा, तस्माद्विभक्तपोरिव संयुक्तयोरापे नास्ति द्रव्या- सरारम्भ इति । (१) प्रमाणम्यनि पा०२ पु । (२) गुगरपादिमरसायंदण्य कपादिमति २ पु०पा।

·द्वितीयेऽध्याये १ आह्निके ३३ सूत्रम् । कैचित्तु न गुरुत्वालरवत्(१)कार्यद्रव्यवती तुलेति पक्ष- यित्वाऽनमनविशेषाभावादिति हेतुं ध्रुवते । सोऽयं पधिकरणः अवनमनविशेषाभावस्पातुलाधर्मवाद-- नव- नमनविशेषाभावस्तुलाधर्म इति । एवं तु युक्तमुत्पश्यामः । अवनमनविशेपानाधारस्वान्न गुरुत्वान्तरवत्कार्यद्रव्यवती तुले- ति । आसिद्धस्तावदयं हेतुरवनमनविशेपानाधारत्वस्पातुलात्ति- स्वात् । न तद्वत्तानुपलब्धे:-अयमप्यनैकान्तिकत्वादहेतुः गुरुत्वा- न्तरववव्यसन्निपाते ससवनमनविशेषानाधारत्वस्य दृष्टत्वात् । यथा गुरुत्ववति द्रव्ये उन्मीयमाने त्रुटिभूते रजसि गुरुत्ववति स निपातित(२) इति महागुरुत्वे चोन्मीयपाने गुरुत्त्रमात्रोपहिता- नामवनमनविशेष न करोति । समहीनाधिकमतग इति चेत् ? यदि तावत् कारणगुरुत्वैः समं कार्यगुरुत्वं याचद्विपलाभ्यामस- म्बद्धेऽवनमनं विस्तावत्सम्बन्धे सति स्यात् ।। अथ कारणगुरु- खाधिक कार्यगुरुवं तथाप्यधिक प्रसज्येत । अथ कारणगुरुत्वा. दीने कार्यगुरुत्वं ? तथापि विशेषो गृह्येत, न खिदमस्ति, तस्मान्न कार्यगुरुत्वमस्ति ? न, कार्यकारणगुरुत्वेयत्चानवधारणातू-पोत- दवधारितं स्यात् एतावत् कारणगुरुत्वमेतावद कार्यगुरुत्वाम- वि! तदैतव युज्यते वक्तुम् समाधिकहीनकार्पप्रसङ्ग इति, तत्त्व. नवधारितमियरकारणे गुरुत्वयित्कार्ये गुरुत्वामेति । यदि न का. कारणगुरुत्वमवधारित(३) योऽपं प्रत्पपस्तुलयोन्मीयमाने द्रव्ये द्विपलं पश्चपलमिति न प्राप्नोते । न न मामोति द्रव्यसमा- हारगुरुत्वावधारणात् ?-पदिदं भवता मन्यते द्विपलं पञ्चपल- (१) कार्यगुरुत्यान्तरयत्-पा० १ पु० । (२) सनिपतित इति २ पु० पा० । (३) कार्यकारणगुरुवे मावधायेंदे-पा०६ पु० ।

·२३८ न्यायवार्तिके दव्पयोरप्येवमेवेति चेत् ?-अप मन्यसे यया रूपयोः प्राप्तिम ययोऽमाप्रदर्शननिमित्तः एवं ट्रम्पयोरमाप्यदर्शननिमिचो भ. वति न माप्तिनिमित्त इति ? । नैप दोपः प्रत्ययद्वैतत्यानेक निमित्तत्त्वात्ने खलु प्रसयद्वैतमेकानिमित्तं दृष्टम, तद्यया चित्रगतासु प्रतिकृतिषु क्रोधमय(१)परिहारेऽपि बुद्धभीतमसपा भान्ति न (तया) तावता पुरुषेप्याप क्रोध(२)भयाभावे क्रुद्धीत मययाः प्रादुर्भावितुमर्दन्तीत । एवमयं प्राप्तिमत्ययः कचिद सं. योगनिमित्तः कचिदमाप्यदर्शननिमित्त इति । वस्मायवस्थित न गुरुतं पतात न रूपादयः पतन्तीति । अपरे तु कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुत्वं प्रतिवद्धं युवते । कार्य गुरुत्वैः किल कारणगुरुत्वाने प्रतिबद्धानि, ओऽनतिविशेपोन भाति? । एतनु न युक्तमिति पश्यामः । कुतः । कार्यकारणयोः पातदर्शनाव-पदि का पतात कारणमातित मातेपमाह(३) कार्यगुरत्वेन कारणगुरुवं प्रतिपदोमति, न खिदमस्ति, अनो. ऽयुक्तमेतत् । अनाधारवामहाच-पदि कार्यगुरलेन कारणगुरुतं मतिपदं न कारणक्रिपामारमेत ! का पतात न कारणं पतेदिति कार्यमनाधारं स्यात् । एरोन कार्यगुरोन कारणगुरुत्वविना• घोऽपि पारपातः। विभकानां च पातो न स्पादियारेकम् । पाद कार्पगुग्वेन कारणगुफाई विनाये। कार्पद्रव्यविनामात कारणानां विपक्तानां पानी न स्पान गुरुतमेव च न स्याद पदि कार्पगुरमेन कारणगुणत विनश्पेन आपे ताई न. चिदगुरम स्पाद, नांह कस्यचिद परमाणारती काय नाति, (१) मरोपमय-पा०१पु.। (२) मोप-तिधितम् । (३) प्रतिरपे तरि-पा.६ पु।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३४ मूत्रम् । अतोऽगुरवः परमाणवः स्युः । परमाणुपु च गुरुत्वाभावात कार्यगुरुत्वं कुत उत्पद्येत ? । तस्मादप्रतिषेधोऽयम् कार्यगुरुत्वैः कारणगुरुत्वानां विनाशप्रतिबन्धाविति(१) । अतः पूर्व एव प्रति. पेधो नानैकान्तादिति । कार्यकारणगुरुत्वानवधारणाच । तदेव. मवयविनोऽसत्त्वाव्यतिरेकमतिपादकं न प्रमाणमस्तीसतः साध्य- वादपविनि सन्देह इत्ययुक्तम् । (इत)अतश्च साध्यत्वादवयविनि सन्देह इति न युक्तम् असङ्कीर्तनात् -नाहि साध्यत्वं संशयहेतु- रात कीर्तितं कचिदपि, अतो न भवति साध्यत्वात् संशयः । क एवमा साध्यत्वात् सशयः १ अपि तु साध्यवाद्विमतिपत्तिः विप्रतिपत्तेः संशय इति । साध्यत्वकार्यायां(२) विप्रतिपत्ती साध्यत्व(३)मध्यारोप्योक्तं साध्यत्वादवयावनि सन्देहः इति ।। सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः ॥ ३४ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः(४) । संशयापाकरणार्थ(५) सूत्रम् सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेरिति । सर्वेपामर्थानामग्रहणं प्रसज्येत यद्य- चयपर्थान्तरभूतोऽवयवेभ्यो नास्ति इति । कमिति ? परमाणव. स्तावत् दर्शनविषयभावं नापद्यन्ते अतीन्द्रियवादित्युक्तम् । अवयविद्रव्याणि च भवाद्भर्न प्रतिपद्यन्ते, तदनभ्युपगमे च योऽयं द्रव्यमरपयः कुम्भ इति, गुणप्रत्ययश्च श्याम इति, क्रियामत्ययश्चलतीति, सामान्यप्रत्ययोऽस्तीति, विशेपमत्ययः कला इति, समवायमत्यय इह घटे रूपादय इति, तथा- (१)प्रतिवन्धनाविति शोधितम् १ पु० । (२) साध्यकार्यायां-पा० १ पु०। (३)साध्य~-पा०१पु० । प्रामादिक । (४) अवयव्यप्रमिद्धेः-पा०६ पु०। (५) अपाकरणाय-पा०६ पुन ·न्यायवार्तिके सेनावनवद्हणमिति(१)चेमातीन्द्रियत्वादणूनाम्॥३६॥ सेनावनबद्दणापति चेत् ?-बय मन्यसे असत्पान्तर भावेऽसति चैकानकविभेदे च दृष्टो बुद्धिविशेष:-अन्या सेनाघुद्धिः अन्या गजादिबुद्धय इति,तथाऽन्याः खदिरादिबुद्धपा (२) अन्या च वनबुद्धिरित । न च तावता सेना वनं पान्तरम् । तस्मादनकान्तिकत्वाददेतुः । इदं तावत् सूत्रसाधनपक्षे दृष्टान्तमात्रार्थत्वादसम्बद्धम, अनेका. तिकीकरणपक्षे तु न असिद्धत्वात्(३) कैन सेनानियोरनन्तिर- भावोऽभ्युपगम्यते, यया च सेनावनान्यर्थान्तरभूतानि तथोक्तम, अभेदप्रत्ययस्प चानकनिमित्त्वान्न युक्तम, अस्त्ययमभेदप्रत्य- पोऽभिन्न एव, अस्ति च भिन्ने उपलभ्यपाने भेदस्यादर्श नाद, अभिन्ने तावेदकप्रत्ययः पदेकमुभपपक्षसम्मतिपत्या व्य. पस्थितं, एकं नास्तीत्यनेकप्रत्यपो व्याहयः । एकसमुच्चयोग- कामति । अनेकस्मिन्नुपलभ्यमानेऽपि भेदस्यादर्शनादभेद- प्रत्यपः मैदस्यादर्शनमारानिमित्ताद यया सेनावनादिपु, पानि तानि सेनावनाङ्गानि हस्त्यादीनि तान्येकश उपलम्पमान. पृयकानि आरानिमित्तानेदं नोपलम्भपान्त, भेदानुपलभिन्ने वस्तुन्यभिन्नमत्पयानि च (४) परमाणवः केन चिदुपलभ्यन्ते कस्माद ! अतीन्द्रिपवादणूनामिति । भतीन्द्रिपाः परमाणब इति प्रतिपादितमेनन् । यश्चै निपका पदायी स उपलभ्यमानपक आराव पृथक- (१)मेनावनादियादिति -पा० एप्तिकारसम्मतः। (२) धयादियुद्धयो- 1-पा०१पु०॥ (३)मफेन रनि पु० पा०। (भानुपमम्ममिने यामुनि ममेवमाययान नु-पा० पुरु ·द्वितीयेऽध्याये १ आक्षिके ३६ सूत्रम् । २४३ स्याग्रहणे अभेदमसपानमिचं भवति । यथोपल पमानजा- तोपानामारान जातिग्रहणमुपलभ्पमानास्पन्दानों प नाराव अस्पन्दग्रहणमिति । गृह्यमाणाग्रहणस्य चान्यनिमित्तलाय. चेदं गृह्यमाणस्य पदार्थस्याऽग्रहणं तदन्यनिमित्तं म्, पया तेषामेव सेनावनाहानाम, न तु परमाणवो पृह्यन्ते तेषाम- तीन्द्रिपवाद । तस्मान पामन्यनिमित्तमग्रहणमिति । अनुपजातविशेषाणां च बुद्धिभेदाहेतुत्वाद्विरोधः-पस्प पर. माणको घटादिबुद्धिहेतवो भवन्ति स चेदं प्रष्टव्यः किं परमाणव उपजातविशेषा बुद्धिभेदं कुर्वन्ति उतानुपजातविशेपा इति । कि चातःयापनातविशेषाः १ योऽसौ विशेषः सोऽवपवीति प्राप्तम, अथानुपनातरिशेषाः ? त एवातीन्द्रिया ऐन्द्रियकाश्चेति महान् विरोधः । विशेषः संयोगः परमाणूनां ते परस्परमत्यासतौ सत्या संयोगोपकरणा उपलप्स्यन्त इति ? नातीन्द्रियत्वादणूना-नाती. न्द्रियाणां संयोगः प्रत्यक्षो भवितुमर्हति । भवति हीदमनेन संयु. तामिति । तस्मान्न संपोगो विशेषः । यश्चायमनेकस्मिन्नेकप्रस- मिथ्यामसयो, मिथ्यामत्ययानिमित्तं च सामान्पद- मीनं विशेषानुपलब्धिः अविधमानविशेषदर्शनद्वारेणाध्यारो. पितविपरीतपर्मता(१) । न चातीन्द्रियवादणूनों सामा न्यदर्शनमस्ति, बदभावे कुतो विशेषादर्शनम्, सामान्पद- शने विशेषादर्शने वाऽसति न तद्विपरीतधर्माध्यारोपः । च निमित्तान्तरण नैमित्तिकस्य मिथ्याप्रत्ययस्य मा. दुर्भावो युक्त इवि। एतेन भात औपमिकश्च मसयो व्याख्यातः । भ. तिर्नामातयामृतस्प तयामाविभिः सामान्यम्, उभयेन भ. (१) अयं पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति । यास ·२४६ न्यायवाचिके एवं घटादिमसपान पर्यनुयोज्य इति । एवं परिमाणसंयोगमस. न्दजातिविशेषप्रयपानापे पर्यनुयोज्यः तेषु चैत्र प्रसङ्गः । यथ वयविनपर्यान्तरं न प्रतिपघसे मइदिति संयुक्त इति वाऽनो गच्छतीति प्रत्यया न प्राप्नुवन्ति, न ह्यतीन्द्रियेषु परमाणुपु एते मत्यया युज्यन्त इति । किमते एकादिमत्यया अणुमश्चयमात्रे आहोस्विदर्था- न्तरभाव इति सन्दिह्यते, सन्देहे सति विशेपहेतुर्वक्तव्य इति । अप वियोपहेतुर्महत्यसयतामानाधिकरण्यादेकात्ययो महति म. वति, यः खलु यत्समानाधिकरणः मत्ययो दृष्टः स तद्धर्म- युक्तो भवति पया नीलमुत्पलामात उभपधर्मयोगिनि नीलोत्पल. मस्पयः प्रवर्तते, अस्ति च महत्मसयसामानाधिकरण्यमेकमत्ययस्य तस्मान्महसे कमत्ययः । अणुसमूहेऽतिशयग्रहणमिति चेत् !-अथ पन्पसे नास्माभिरर्थान्तरभूतोऽवयम्पभ्युपगम्पते, अपि त्वणुस- मूहमुपलभ्पाणुसमूहान्तरेऽतिशयं गृह्नतो महत्मत्ययो भवति । सोऽयमस्मिस्तदिति प्रसय इति पूर्ववत्मसङ्ग इति । अमहत्स्व. गुप्वमहत्सु चाणुसमूहेषु योऽपं महत्मत्ययः सोऽतस्मिंस्तदिति मिथ्यामसपः मिथ्यामत्ययाश्च प्रधानमन्तरेण न भवन्तीति पूर्वव. देव प्रसङ्गः । अणुः शब्दो महानिति व्यवसायात प्रधानसिद्धि- रिति चेत् ?-अथ मन्यसे महान् पाब्दोऽणुः शब्द इति शब्दे दृष्टो महदणुपत्यपः प्रधानमन्पत्र यहदणुप्रसयस्येति । न च मन्दती- बताग्रहणमियत्तानवधारणात्, न शब्दे महत्त्व नाणुत्वं गुणत्वात् । अणुमहत्मसयस्तार्ह शब्दे न मानोति । नन प्राप्नोति । अन्यनि- मित्तत्वात् । किं निमित्तं! मन्दता तीव्रता च । कस्मादियत्तानव- धारणाद-नापं महान शब्द इति व्यवस्यन्नियानित्यवधारयति । । यथा कुबलामलकविस्वान्यवधारयनु कुवलादामलकं महव ·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३६ सूत्रम् । २४७ आमलकाच महदविल्यम्, तानि चेपत्तपा परिच्छिनत्ति इयस्पारे- पाणपेतदिति, न पुनः शन्देषु एतदस्ति, शब्देष्वपि पूर्वाव- धृतं शब्दमुपलभ्य तस्माच्छन्दादयं महानणुति अवधार्यते नावधारणं प्रतिपिध्यते । इदन्तु चिन्त्यते । योऽयं शब्दे ऽणुमहत्मत्ययः कि. म (१) परिमाणयोगादुतान्यस्मानिमित्तादिति ? । अन्य- स्मानिमित्तादिति युक्तम्, गुणस्य गुणान्तरसम्बन्धानुपल. ब्धेः । न हि गुणरय गुणान्तरसम्बन्धो दृष्टः यतः परि माणसम्बन्धोऽपि गम्येत । महत्मत्यपादेव गुणवान् शब्दो द्रव्यवदिति चेत् ?-~यथाऽयं महत्मत्ययो द्रव्येषु भवन्महत्प. रिमाणयोगाजवति, शब्देऽपि चायं महत्मसयो भवति । अतो महत्मत्ययविषयत्वान्महत्परिमाणयुक्तः शब्द इति । नानकान्ताद । महत्मत्ययविषयत्वे सत्यापि महत्परिमाणपोगोन- एः पया महत्पीरमाण इति । द्रव्ये हि महत्सत्ययः कथम् ?- यदि तावन्महत्पत्यपविपयत्वे सत्पीप महत्परिमाणयोगं न म तिपद्यसे महत्पारमाणयुक्तं ट्रम्पीमत्येतत् कथम , न महत्म. त्ययविपपत्रात् महत्परिमाणयुक्तं द्रव्पम, अपि तु मह- परिमाणयांगे सति महत्मत्ययो द्रव्य इति । महत्परिमाणयो. गस्तु द्रव्यस्य विशेपमयपानामनाकस्मिकत्वेन । यदि विशेषम- त्ययानामनाकस्मिकत्येन महत्परिमाणयोगो द्रव्ये, पान्देऽप्येव- म, शाब्दस्य महत्मत्ययोऽस्ति तेनापि नाकस्माद्भवितव्यम् । कश्चैवमाह शब्देऽप्यपमाकस्मिक इनि। किनिमित्तो ? मन्दवीव्रता- निमित्तः-मन्दता तीनवा च शब्दधर्मः अतोऽणुमहत्प्रत्ययः मान्द. इति । का पुनरियं मन्दता तीयता, च ! अणुद्रव्यसामान्यात (१)स कि--पा०६ पु०।

·जा- अथ मन्यसे द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ३६ सूत्रम् । २४९ जातिरस्ति कुनो जातिनिमित्तः प्रत्ययो भविष्यतीति । जातिविशेपस्य प्रत्ययानुत्तिलिङ्गस्याप्रत्याख्यान-न तिविशेपमन्तरेण प्रत्ययानुवृत्तेनिमित्तमस्ति, न च निनि- मित्तः प्रत्ययो नामा ऽऽस्थातुमर्हति, अस्ति चायमनुट- मसयः इमानि कुण्डलानीति ( १ ) । अस्ति च व्यात्तः प्रसयो नेमानि कुण्डलानीति (२) तस्माजातिवि- मोपो न प्रत्याख्येयः । ब्यधिकरणस्यानगिव्यक्तराधिकरणवचन. म (३) न चायं जातिविशेपो व्यधिकरणो व्यज्यत इत्य. धिकरणमवश्यं वक्तव्यम् । अणुममवस्थानमधिकरणमिति चेत् ?- परमाण एव केनचि( ४ )समवस्थाने- नावतिष्टमानास्तां तां जाति व्यनयन्त्यतो नावयवी मिध्य- तीति ? तत्र तावदुक्तम्-समवस्थानं संयोगोऽप्यर्थान्तरमिीत । यच तत्समवस्थान जातिविशेपं व्यक्तीति मन्यसे? किं त- चक्षुपा माप्त व्पनत्याहोस्त्रिदमाप्तमिति ? । माप्तं व्यनक्तीति चेत् ? मध्यभागपरभागयोरमाप्तत्वादनभिव्यक्ति ( ५) स यदि माप्ते समवस्थाने जातिविशेपो व्यज्यते मध्यभाग- परभागयोरर्वाग्भागव्यवधानादप्राप्तावनभिव्यक्तिः । यावत्माप्त सावति अभिव्यक्तिरिति चेद ? न तावतोऽधिकरणत्वम् । अ- थ मन्यमे यावचक्षुपा समवस्थान प्राप्तं तावति भवति जातिव्यक्तिः ? तावदेव तयधिकरणं जातेः माप्तम, एवं स- ति प्रतीयमानभेदः योऽयं रक्ष इति समुदायः प्रतीयते त (१) कुण्डानीति-पा०६ पु०। (२) कुण्डानीति-पा० ६ पु.। (३) अधिकरणामांत चत् -पा० ६ पु० । (४) एफेन चित-पा०६ पु०॥ (५) अनाप्तावनभिन्यक्तिः-पा० ६ पु०। ३२ ·२५० न्यायवात्तिके वृक्षस्य भेदः प्राप्नोति । किं कारणम् ! याति याति जातिज्यते स स क्ष इति प्रामोति । ततश्चैको वृक्षो ऽनेक इति प्रतीयेत इत्येकमत्पयो न स्यात। अ. ग्भिागस्य चाक्षत्वात् न कांचनत्वमिति क्षबुद्धविपपो वक्तव्यः । तस्मात-समुदिताणुस्थानान्तरस्य जातिविशेषा. भिव्यक्तिहेतुत्वादश्यव्यर्यान्तरभुन इति । समुदिता अणवः स्थान यस्य सोऽयं समुदिताऽणुस्थानः समुदिताणुस्थानश्वासावान्तरं च तस्य जातिविशेपव्यक्तिहेतुत्वं नानामिति सिध्यत्पवयव्यर्था- स्तरभूतः। अनभ्युपगतार्थान्तरावयधिना परमाणुशब्दस्पार्थो वक्तव्यः । परमाणुशब्दस्य परमापकर्पयाचित्वात् । न ह्यसति महति न चासत्यणौ परमाणुरिति विशेषणं युक्तम् । परिमाणमक- प्रयोगे सति परमाणुरिति विशेषणमर्थवत्, असत्यनर्थकाम- ति । स चायं परिमाणप्रकर्पयोगः सत्यवयविनि सिद्ध्यती. ति । सत्सरजस्तमसा सपिकृष्टः संघातः परमाणुरिति कस्य- चिद्दर्शनम् । तन्न युक्तीमति पश्यामो व्याघाताद-सर्वापकृष्टः संघातश्चेति व्याहतम्-~न हि संहन्यमानमन्तरेण संघातः स- म्भवति । अन्तरं पटात्तन्तत्रः सद्धेतुत्वाद तुर्यादिवदिति । तुर्यादि पटकारणमर्थान्तरीमति दृष्टम् । तथा च तन्तवस्तस्मा. दर्थान्तमिति । सामर्थ्यभेदाद्विपागदवत् । भिन्नमत्ययविषयत्वा- दूपस्पर्शवत् । तन्तुपटरूपे भिन्नकारणे विशेषत्वाद्रपस्पवित् । एके तु भिन्नरूपत्वादित्येवं हेतुं कृत्वा परमाणुना प्रसवतिष्ठन्ते । एकस्मिन्नपि परमाणौ रूपभेदो दृष्टः रक्तः श्याम इति च । स क्षेत्र प्रसवस्थेयो न, हेन्वर्धापरिक्षा- नात् । न घूमो भिन्नरूपत्वादन्योऽश्यव्यवयभ्या, अपि तु ·द्वितीयेऽध्याये १ आहिक ३७ सूत्रम् । २५१ • . तन्तुपटको भिनकारणे इति पक्षयित्वा विशेषत्वादिति हेतु घूमः । तथा चायममतिषेधः । बहुमन्यविस्तारेणी खेपा क- येत्युपरम्यते ॥ ( इत्यस्यविपरीक्षा) परम्परया परीक्षितं प्रत्यक्षम्, अथेदानीमवसरमाप्तमनुमान परीक्ष्यते । किमिदमनुमान म् । उक्तं तत्पूर्वकमनुमानमिति । अत्र च पूर्ववदादेख्दाहरणानि । नदीपूरः पिपीलिकाण्डमञ्चरणं मयूरवाशितमिति । एतदुदाहरणव्याभिचारद्वारकं सूत्रम्- रोधापघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानम- प्रमाणम् ॥ ३७॥ रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमममाणमिति । तत्र रोधो नाम अपां पन्दमानानां द्रवत्वप्रतिवन्धहेतुः, उपघात पिपीलिकाटहोपद्रवः, सादृश्यं मयूरशब्दपुरुपशब्दयोः समानम- सयकर्तृत्वमेभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणमिति । शेष भाष्ये । यत्ताबदनुमानमममाणमित्युक्तं तदयुक्तम् । प्रतिज्ञापदयो. याघाताद-अनुमानमिति सम्बन्धस्यातीन्द्रियार्थसाधकस्पैतन्नाम । अपमाणमिति तस्य मतिषेधः । सोऽयं प्रतिज्ञापदयोापातः । अनुज्ञातमतिपिद्धयोरेकत्तानुपपत्तिः, प्रतिज्ञाहेत्वोश्च विरोध: अनुमानमरमाणमिति मतिज्ञा रोधोपघातसादृश्पेभ्यो व्यभि- चारादिति हेतुः । यद्यभिचारि तदप्रमाणमिति । यथा गोसिद्धी विषाणित्वं, सोऽयं हेतुः प्रतिज्ञा व्याहन्ति प्रतिज्ञा च हेतुमिति । पञ्चेदमुच्यते अनुमानमममाणमिति, तक्किमनु- पानमात्रस्याममाणसमुतानुमानविशेषस्येति ? । किं चातः ? प. घनुमानमात्रमप्रमाणमिति पक्षः १ देतोरेकदेशत्तित्वादन्यापकत्व- .

·२५२ स्पायवात्तिके म् । समस्तमनुमानं पक्षीकृतं न सर्वस्मिन्ननुमाने व्यभिचारोऽ स्ति । न हि व्यभिचारस्पाप्रमाणतसाधकस्प व्यभिचारः प्रतिपा. दयितुं शक्यः, न हि व्यभिचारस्य व्यभिचारे किञ्चित प्रमा. णमस्तीत्यव्यापकत्वादहेतुः । अथ यद्यभिचारि तदममाणमिति घूपे ? मतिज्ञाविशेषणत्वाद्धेतोत्वन्तरं वचनीयम् । सिद्धसाधनं चैतत् यद्यभिचारि तत्ममाणं न भवति । पान्यप्येतान्युदाहरणानि भवता व्यभिचारीणीत्युच्यन्ते तेष्वपि व्यभिचारो नास्तीत्यसिद्धतोद्भानद्वारकं सूत्रम्- नैकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ॥ ३८ ॥ नैकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् । यत्तावद्रोधादमि नदीपूरो भवतीति ? नात्र नदीपुरमात्रेणोपरि दृष्टिमद्देशसम्ब. धित्वं नद्याः साध्यते, अपि तु पूरविशेषेण, तस्य च ऽव्यभि- चारोऽसिद्धः । उपघातात पिपीलिका(१)ण्डसञ्चारमात्रस्य च व्यभिचारो न सञ्चरणविशेषस्य । कः पुनरसा विशेषः ? अवित्रस्तानां* भूयतीनां भूयासु स्थानेष्वपि पिपीलिका. ण्डभ्यस्त्वेनोर्वसभारणं यत्तदनागतदृष्टयविनामादि । शब्द. व्यभिचारोऽपि नास्ति-पस्मान्न शब्दमात्रमनुमानं मयूरा• स्तिो, न चात्र मयूरः साध्यते, अपि तु माब्दगतादूविपे-' शात पड़नादेः(२)शब्द एव मयूरगुणविशिष्टोऽनुमीयते, एवं हि व्यभिचारो नास्तीससिद्धो हेतुः ।। (इत्यनुमानपरीक्षा ।) त्रिकालाविषयमनुपानं त्रैकाल्पग्रहणादित्युक्तम् । तत्र तावत्काल (१) पिपीडिका-पा० १ पुः । एवं सर्वत्र । * औरत्रस्तानां इति २ पु० पा०। (२) पक्षालादेः-पा० १ पु०।

·- अथ न न द्वितीयेऽव्याये १ आहिके ३८-३९ सूत्रम् । २५३ एव नास्तीति केचित् । सच्च न प्रमाणाभावात्-न हि कालास- खे ममाणमस्तीति । ननु चानुपलाब्ध। कालासर मतिपादप- ति ?न प्रतिपादपति, व्यभिचाराव-त्रिकारणेयमनुपलब्धिः, तत्रानुपलब्ध्या कारणवैकल्यं गम्येत, उपलभ्यमेव नास्ती- स्पेतदेव कुन: ? । अयोपलभ्यमानस्याभावादनुपलब्धिरिलयं प्रतिज्ञार्थः । तथा च हेतुर्नास्ति प्रतिज्ञार्थेनाक्षिप्तत्वान-आक्षि- तो हेतुः पतिज्ञार्थेनात । न चासति घर्मिणि धर्म: सम्भवति आश्रयाभावाद धोऽपि नास्ति? साधनार्थो हीयते, हमनः साधनार्थ पश्यामः । परापरादिमत्यपाना सनिमित्तत्वात्कालभतिषेधो -~-यश्च कालं न मतिपद्यने तेन परापरादिमत्य- पानां निमित्तं वक्तव्यम् । न हामति निमित्ते नैमि. त्तिकान् विशेषतः प्रत्ययात् पश्यामो रूपादित्य. पदिति । कालकलात् प्रत्ययभेदानुपपत्तिरिति चेत् ?- अथ मन्यसे कालेकरवे सात न युक्तः परापरादिमत्ययमेदो नामिन्नं निमित्तं भिन्नं कार्य करोतीति ? न सापेक्षवाद-पित्रादि- मत्ययभेदवदिति-यथैकस्मिन् पुरुष अनेकसम्बन्धभेदानुवि: धायिन्यभिन्ने पिता पुत्रो भ्रातति प्रसया भान्ति तदेका काला कार्यकारणविशेषापेक्षः परापरादिप्रत्ययहेतुरिति ।। (इति कालपरीक्षा) एवमुपपादितः कालः । तस्योपपन्नस्य वर्तमानकालमतिपै- धाध सूत्रम्- वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालो- पपत्तेः ॥ ३९ ॥ वर्तमानाभावः पतता पसिनपतितव्यकालोपपत्तेः । न्ताम- ·२५४ न्यायवानके च्युतस्य फलस्य भूमि प्रत्यासीदतः पर्व फलमवधि कला यावदन्तपिति स पतितोऽध्वा । पदधाताद फळमवाधं कृत्वा पावभूमिरिति स पवितव्योऽध्वा । नेदानी तृतीपोध्या विद्यते यत्र पततीति स्यात् । न चाध्वानमन्तरेण कालव्यक्तिहेतुरस्ति । तस्माद्वर्तमानः कालो नास्तीति ? न, विरोपाव- वर्तमानः कालो 'नास्तीति त्रुवन्नभ्युपगतौ काळी पायते ॥ एतदर्थापनार्थ सूत्रम्- तयोरप्यभायो घर्तमानाभाये तदपेक्षत्वात् ॥४०॥ तयोरप्पभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् । वर्तमानसापे-- सावितरौ कालो । यस्य वर्तमानो नास्ति तस्य वर्तमानानभ्युपगमे ऽभ्युपगत्यो कालपोरभाव इति । न चायं कालोऽध्यपनयः । किं सहि ? क्रियाव्यद्यः पततीति यदा द्रव्पं क्रियासम्बद्धमुपलभते. सोऽयं सम्बन्धविशिष्टः कालो वर्तमान उच्यते। क्रियासम्बन्धात. क्रमादतीतः । यदातु क्रियाकारणान्याभिमुख्येनावास्थितान्यपाति- पद्धवाक्तिकानि, तदा भविष्यति क्रियेत्यनागतः काल इति । पदि चायं धर्तमाना क्रियां न प्रतिपद्यते कस्मादतीतामनागा च प्रतिपद्यते न कालोऽतीतः न फलमतीतम् । कालस्य सर्वदा वर्तमानत्वाद फलस्य चापत पतति पतिष्यतीति क्रियाविशेषण- खेन मसय पविषयत्वात क्रियायां सम्भवो न फले इति । तस्मात् क्रियाकालाभिव्यक्तिनिमित्तं नाध्या, गन्तव्यस्य तादच. स्थ्पाद-पोऽसौ गन्तव्यो देशः स यथाभूत एवानुत्पन्नक्रिये फले त्याभूत एवोत्पन्नक्रिय इत्यभेदानाध्या कालव्यक्तिहेतुः । अथ मन्यसे वर्तमानकालानभ्युपगमेऽप्यतीतानागतावितरे- तरापेक्षौ सेत्स्पेते ? एतस्मतिपेधार्य सूत्रम्- ·द्वितीयेऽध्याये १ आहिक ४०-४२ सूत्रम् । २५५ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः॥४१॥ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिरिति । न ह्यतीतानाग- तावितरेतरापेक्षौ सिद्धयतः । कथामिति ? वर्तमानाभावे किमतीत कथं चेति किमनागतं कथं चेति न शक्यते वक्तुमव्याकरणीयमे- सद्वर्तमानलोप इति । विशेपपतिपेघाच्च वर्तमानांभ्युपगता-पस्मादयं विशेषमतिपेधः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तिरिति । नच वर्तमानकालानभ्युपगमे पतत इति पदस्यार्थोऽस्ति । न चैतत्पदा- निभ्युपगमे पतत इति युक्तं वक्तुम् । सोऽयं व्याघातो वर्तमा- नश्च नास्ति पतत इति च प्रयोगः।न चेतरेतरापेक्षया कस्य चिद सिद्धिरिति । यस्मादेकाभावेऽपतराभावाद् द्वयाभावः । यदी- तरेतरापेक्षया सिद्धिः स्यात् यावदितरत नास्ति तावदितरव नास्तीत्युभपोरभावः अर्थसद्भावव्यङ्गयश्च वर्तमानकालो विद्यते द्रव्यं विद्यते गुणो विद्यते कर्मेति ।। यस्य चायं नास्ति तस्य-- वर्तमानाभाचे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ।। वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रसक्षानुपपत्तेः । सूत्रार्थोविरोधः । कथं पुनर्वर्तमानाभावे प्रसक्षानुपपत्तिः ? यस्मादिदं प्रत्यक्ष धर्त- पानाधार कार्यत्वात् क्षीरवदिति-यत्कार्यं तद्वर्तमानाधारं दृष्टं यया क्षीरं, कार्प च मसक्षम्, तस्माद्वर्तमानाधारमितिवर्तमानका- लानभ्युपगमादनाधारं मसक्षं मामात अनाधारं च कार्य नास्ती- ति प्रत्यक्षानुपपत्तिः । मत्यक्षानुपपत्तेश्च सर्वप्रमाणलोपः । सर्व- प्रमाणलोपे च सर्वस्य ग्रहणं न स्यात् । अस्ति च सर्वस्य ग्रहणं, सर्वस्य ग्रहणात पश्यामोऽस्ति वर्तमानः प्रत्यक्षानिमित्तं भत्यक्षाव- पया प्रत्यक्ष चति सोऽयं वर्तमानः काल इस्तेउपपन्नश्च सन् द्वेषा ·१५६ न्यायवार्तिके . - विभिद्यते कचित क्रियामावल्पनयः कचिद क्रियासन्तानव्यङ्ग- यः । क्रियामात्रव्यङ्गयो विद्यते द्रव्यमिति । क्रियामन्तानव्यङ्ग्यः पचात छिनत्तीति । क्रियासन्तानोऽपि द्वेषा भवाते एकाकार. क्रियो नानाकारक्रियश्चेति । एकाकारक्रियश्छिनत्तीति । तत्र घुद्यम्योद्यम्य निपातनक्रिया एकाकारा । नानाकाराक्रियश्च स. ताना पचतीति । तत्र बनेका क्रिया अनेकाकारा-तद्यथैघोपस- पणमन्यभिचालनं स्थास्यधिश्रयणमुदकासेचनं तण्डुलप- चनं दीघहनं मण्डसावणमवतारणमिति । स होवम्भूतः क्रिया- सन्तानः पवतीत्यनेनैकशब्देनाभिधीयते क्रिपासन्तानस्य धवा- विच्छेदो विरक्षितो नानारम्भो नोपरम इति । सन्ताना(ना)रम्भ- विवक्षा पक्ष्पनीत्युपरमविवक्षापामपाक्षीदिति ॥ पञ्चेदं छियमानं तत् क्रियमाणं, तस्मिन् क्रियमाणे- कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तुभयधा ग्रहणम् ॥ ४३ ॥ कृतताकर्तव्यतोपपत्तेऽभययाग्रहणम् । कस्य ! वर्तमानस्य । कय? मुभपया! केवलस्य पपटक्तस्यातीवानागताभ्यो, सम्पृक्तस्प च ताभ्यामिति । क पुनर्यपक्तस्य ? विद्यते द्रव्यामसत्र हि के- पला सुद्धा वर्तमानोऽभिधीयते । पचति छिनत्तीसत्र सम्पृक्तः। कथं ? काश्चिदत्र क्रिया व्यतीताः काश्विदनागताः एका च वर्त. माना इति । अन्यश्च लोके मत्यासत्तिममृतेरयय विवक्षापाप- नेकमकारो वर्तमानप प्रपोगः । कदाचिदपं वर्तमानमतीने प्रयुः आगतः मन् प्रवीत्येष आगच्छामति । कदाचिदनागते मयुद्धे यथा स्थिनः सन् ब्रवीत्येप आगन्छामीति । एवमन्येषु . प्रयोगेपूरमेक्षितव्यमिति ॥ (नियमानपरीक्षा) ·-- द्वितीयेऽध्यापे १ आहिके ४३-४५ सूत्रम् । अथेदानीमुपमानमवसरमाप्तं परीक्ष्यते । किं पुनरुपमान ? प्रसिद्धसाधाव साध्यसाघनमित्युक्तम्-तस्याक्षेपः- अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिः ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेयधोक्तदोपानु- पपत्तिः॥ ४५ ॥ अत्यन्तमायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिारति । नात्यन्तसा. दुिपमानं भवति यथा गौरेवं गौरािते । भूयः साधदिपि नोपमान सिद्ध्यति न हि भवारी यथा गौरवं महिप इति । एक- देशप्ताधादपि न भवति यथा मेरुस्तथा सर्पप इति । न चान्या गतिरस्ति तस्मान्नोपमानं सिद्ध्यति । असन्तादिसाधादुपमानप्रतिपधानोपमानप्रतिषेधः-पद- त्यन्तमायैकदेशसाधादुपमानं तत्मतिपिझ्यते तेन सूत्रेण न पुनरुपमानमात्रस्य प्रतिषेधः । एवं मत्यन्ययोपमान तत्स्वरूपं वक्तव्यम् ? । अथ नैवान्यथोपमानस्य स्वरूपम. स्तीति मन्यसे ? कथं तहीदं वाक्यं(१) अत्यन्तमा- यैकदेशसाधादुपमानासिद्धिरिति, अनभ्युपगच्छता झुपमा- नमेवं वक्तव्यम् , उपमानं न प्रमाणमर्थाप्रतिपादकत्वादि- ति। प्रसिद्धसाधर्म्य(स्य) वैधप॑स्य चोपमानहेतुलादमतिषेधः- योऽयं भवता प्रतिपेयः क्रियते अत्यन्तादिसाधादुपमानं न सिद्ध्यतीत्ययमनुपपन्नोऽनभ्युपगमात्-का खल्वेवमाहात्यन्ता- दिसाधादुपमानमिति, अपि तु प्रसिद्धसाधादुपमानम् , सा- ध्यसाधनभावमाश्रित्य । तथा चायमप्रतिषेधः सर्वथाभावाचात्य- तसाधम्यादप्युपमानं सिद्ध्यात तवाक्रिययैव ततक्रिपोपमीयते । - (१) घाच्यम्-पा०१पु०॥

·२५८ न्यायाचिके -- पया "समरावणयोयुद्ध रामरावणयोरिवेति भूया साधयेणापि भवति यदा गोवळकपजिज्ञासा भवति तदा भूपःसाधम्र्येणोपमा- नम्-यथा महिपस्तथा गौगिते । एकदेशसाधादापे (भवाति) यदा तु सन्मानं जिज्ञासानिमित्तं भवात मेरोः मत्ता किं रूपोते यथा सर्पपस्य तथा मेरोः तस्मादमतिपधोऽयमिति । अस्तु स[पमानमनुमानम् ?- प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षसिद्देः ॥ ४६ ।। प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षसिद्धेः । यथा प्रत्यक्षेण धूमधर्मणोर्द्ध- गसादिनाऽप्रत्यक्षो धूमधर्मोऽग्निरनुमीयते तथा प्रयोण गवा ऽमयक्षस्य गवयस्य प्रतिपत्चिरिसायक्षार्थप्रतिपादकलापमा- नमनुमानमिति ? । नापरिज्ञानात्-न भवतोपमानलक्षणं व्यज्ञायि।- नाप्रत्यक्षे गवये ममाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति (१) ४७ ॥ न चामत्यक्षे गवय उपमानार्थं पश्यामः । अथ प्र- स्पो गये क उपमानार्थः १ याऽसौ सज्ञासन्धिसम्बन्धपति- पत्तिः स उपमानार्थः । एवं च नोपमानमागमो न प्रत्यक्षम, न हयपागमात् प्रत्यक्षादापं गवय इति (स)प्रतिपद्यते । तथेत्युपसंहारादृपमानसिद्धेन विशेषः ॥ १८ ॥ परार्थत्वाच-परार्थ चोपमानं भवति-न हि यथा गौरवं गरप इत्येतदागममन्तरेण सारूप्यमावपरिज्ञानमुषमानम् । न घागपमा साप्पपरिवानमन्तरणोपमानं भवितुमर्हति । न चैवमनुमानम् । लिगलिगिसम्बन्धस्मृत्यनुग्रहे. सति लिड्परामर्शोऽनुमानम, तच्च प्रत्यक्षम, तयाऽऽगमाई- (१)'पति'शान्दो नास्ति वृत्ती । - तस्पायथा ·द्वितीयेऽध्याये ? आदिके ४६-४८ सूत्रम् । तसंस्कारस्मृत्यपेक्षं सारूप्यमत्पक्षमुपमानमिति ॥ मतिपत्तिभेदाच-नानुमानमेवं भवति यथा धूमस्तथानिरि- ति । अस्त्युपमाने यथा गौरवं गवय इति । यत्र प्रतिपत्तिभेदस्त- समाणान्तरम् । यथा प्रयक्षादनुमान,मपूर्वानधिगमादुपमानं न भवतीसनेन प्रत्युक्तम् ॥ (इत्युपमानपरीक्षा) अयावसरमाप्तः शब्दः परीक्ष्यते । कः पुनरयं शब्दः। आ- सोपदेशः शन्द इत्युक्तम् । तस्याक्षेपो-न शब्दः ममाणं ससप्प- प्रसिद्धः-पस्माद् विद्यमानोऽप्ययं शब्दोऽश्रूयमाणो न प्रति- पत्तिहेतुः प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाणमिति । विषयाभावाच-न प्रत्य- क्षानुमानव्यतिरेकी विषयः शाब्दस्यास्ति । न चाविषयं प्रमाण- मिति । अविज्ञानात्मकत्वाच्च न प्रमाणम्,-पत्रमाणं तत् तद्रि- ज्ञानात्मकं यथा प्रसक्षम, अविज्ञानात्मकं च न प्रमाणं घटादिव- देव । बाधकरणप्रत्यक्षवाच्च घटादिवदेव न प्रमाणम् । आत्मन्यप्त- मायाद न घटादिवदेव प्रमाणम् | आकाशगुणत्वा च संख्या- दिवन ममाणम् ? तावत् ससप्यप्रमितरिति ? तन्नासिद्धत्वाव-न हि कदाचिच्छब्द उपलभ्यमानो न प्रमाणं भवयनुपलभ्यमानो () भवतीति नासौ प्रमाणम् । प्रमाणं हि नाम येन प्रमीयते । कदा च तेन प्रमीयते ? पदोपलभ्यते । यद् पुनरेतद्विपयाभावादिति । के एवमाह प्रत्यक्षानुमानव्यतिरेकी विपयो नास्तीससिद्धो हेतुः यथा प्रत्यक्षादेम्पो भेदनयोक्तम् यापुनरेतदविज्ञानात्मक स्वाद बाह्यकरणपसक्षवाद आत्मन्यसमवापाचेति ? तन्नानेका- न्ताव प्रदीपवत्, प्रदीप एतत् सर्वमस्ति प्रमाणं च मदीपः - यद ·२६० न्यायार्तिके , सागवादिस्युक्तम्()। तस्मादनकान्तिकवादहेतव एवेति। यद पुनरेतदाकाशगुणवादिति? अयमप्यनैकान्तिक एव-पथाकाशे यह परिमाणं तन्महत्मत्ययकर्तृत्वाद प्रमाणं भवति तस्मादाकाशगुण. खादिसयमध्यहेतुः। अनुमानं शब्दः स्मृत्यपेक्षत्वाद-यस्य स्मृसपेक्षित्वं तद. नुमान, स्मृत्यपेक्षश्च शब्दोऽर्थमत्पायने, तस्मादनुमानम् । त्रि- कालविषयत्वाच-त्रिकालविपयमनुमानम्, तथा च शब्दस्तस्मा. दनुमानम् । अन्वयव्यतिरेकोपपत्तेश्च-पदन्वयव्यतिरेकि तदनु- मानप, यया धूमविशेषदर्शनमनिमत्प्रतीतो, तथा च शब्दोन्वय. व्यतिरेकाभ्यामेवाय मतिपादयति तस्मादनुमानम्- शब्दोऽनुमानमधपानुपलब्धेरनुमेयत्वात ।। ४९ ॥ इतश्चानुमानं शब्दोऽर्थस्पानुपलब्धेः । प्रत्यक्षणानुपलभ्यमा. नाविपयत्वादिति मूत्रार्थः ।। उपलब्धरदिप्रयत्तित्वात् ॥ ५० ॥ इतश्चानुमानमुपलब्धरद्विपत्तित्वात् । ममाणान्तरभावे उप- लब्धि(हेनौ) भेदो दृष्टः यया प्रत्यक्षेऽनुमाने च अन्यथा हि मत्य- हो उपलब्धिरन्ययाऽनुपाने, न त्वेवं शन्दे इति । तस्मान्न प्रमा णान्तरम् ॥ सम्यन्धाच्च ॥५१॥ मम्बन्धाच । सम्बदार्यप्रतिपादकत्वाचोत मूत्रार्थः सम्ब- दार्थप्रतिपादकपनुमानं तया च शब्द इति ॥ यत्तारत स्मृसपेक्षत्वादनुमान मान्द इति ! तन्नानेकान्ताद । अनुमानेऽपि स्मृयपेक्षितमस्ति यथा संशये यथा त यथोपपान इति । एतेन त्रिकालविषयत्तं प्रत्युक्तम् । यत् पुनरेतदन्वयव्यात. (१) प्रन्युनाम्-पा० १ पु। .

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ४१-५३ सूत्रम् । रेकोपपत्तरिति ? । अन्वयव्यतिरेकोपपचिः प्रत्योऽपि-पथा यत्र घटस्तर घटवानम् । यत्र नास्ति तत्र तदभाव इति । यत् पुनरंतदनुपलभ्यमानार्थविषयलादिति । ससम अनुपलभ्पमा- नार्थविषयमनुमानं, न पुनः स्वर्गापूर्वदेवताद्यर्थेपु लौकिकस्य प्र. त्यक्षमनुमानं वा, आप तु- आप्तोपदेशसामाच्छन्दादर्थे सम्प्रत्ययः ॥ १२ ॥ आप्तोपदेशसामच्छिब्दादर्थे संमत्यय: ॥ न ह्ययं शब्दमात्राव स्वर्गादीन प्रतिपद्यते । किंतु पुरुषविशेषाभिहितत्वेन प्रमाणत्वं मतिपय तथाभूताच्छन्दाद स्वर्गादीन प्रतिपद्यते । न चैवमनुमाने, तस्मानानुमानं शब्द इति । एवं (शब्दं ) चोल्लिखन्ती प्रतिपत्तिः शब्दानानुमानादिति । ए- तेनाद्विपत्तित्वं व्याख्यातम् । यत् पुनरेतत् सम्बन्धाचेति । अस्ति शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽनुज्ञातोऽस्ति च प्रतिपिष्ट्र इति वा. च्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धोऽनुज्ञातः-~-अस्य शब्दस्याय. मर्थों वाच्य इति । य: पुनरयं स्वाभाविकः शब्दार्थपोः स. म्वन्ध इति कैश्चिदभ्युपगम्यते स प्रतिषिद्ध इति । न स्वाभाविका शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽस्ति । कथमू- प्रमाणतोऽनुपलब्धेः (१)॥५३॥ प्रमाणतोऽनुपलब्धेः । तत्र प्रसक्षेण तावच्छदार्थस्यानु. पलब्धिरतीन्द्रियविषयत्वात् । यस्माच्छब्दस्यातीन्ट्रियोऽध्ययों विषयस्तस्मान्न प्रत्यक्षेणोपलब्धिरिति । अनुमानेनोपलश्यत इति चेत् नानुमानेन विकल्पानुपपत्तेः । शब्दो वार्थदेशमुप. सम्पद्यतेऽर्थो वा शब्ददेशम् उभयं वा । न तावदः शब्ददेशमु. (१)न्यायसूचीनिवन्धे सूत्रमिदं न दृश्यते।

·२६२ न्यायवार्तिके पसम्पयते- पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्व(१) सम्बन्धाभावः ॥५४॥ पूरणमदाहपाटनानुपलब्ध। । आस्पैकदेशस्यानकरणोधार• जीया शब्द इति-~-अन्नान्यसिशब्दोच्चारणे पूरणमदाहपाट. नानि ट्रोरन् । मूर्तिमान महान् पदार्थो मोदकादिर्गवादिवदा- गच्छन्नुपलभ्येत । ततश्च लोकव्यवहार उधेित । अथ पा. ब्दोऽान्तिकमुपप्तम्पद्यते । तस्याप्पनुपपत्तिापाताव । नित्य: शब्दः सन्तानच्या चागच्छतीति व्याइतम् । अथ नाग- छत्यर्थदेश एव भवतीति ! नित्यश्च भवति चेत्पनिहत्तो व्या- पातः । स्थानकरणमयनासम्भवाचार्थदेशे न भवति । अथ न गच्छति न भवति तब व्यज्यते । एको वितत्यावस्थित इति चेत न सर्वार्थोपसब्धिमसगात् । यदि सर्वशब्दा एव वितत्याव- स्थिताश्च स्थानकरणादि (निमित्त) सन्निधाने सति व्यज्यन्त इति मन्यसे ? सर्वार्थानामुपलब्धिः प्राप्ता यदेकस्य व्याकं तच्छन्दान्तराणामपीति । वितत्यापस्थितश्च शब्दो व्यक्त इति स्वविषय(२) व्याप्यावस्थाने सति यत्र वचनावस्थितानां गोश- न्दाभिव्यक्तौ ककुदादिमदर्थप्रत्यायनं स्यात सामान्यवदेतत्स्याव- यथा सामान्यं स्वाविषयं व्याप्यावरियतं न च सर्वत्रोपलभ्यते तथा शब्दोऽपि स्वविषयं व्याप्यावस्थित इति नियमो भविष्यात? न युक्तमेवं भवितुम्, सामान्यस्पाश्रयोपलब्धिव्यक्तिहेतुः न च पुन शब्दस्याश्रयोपलब्धिरस्ति न च वाच्ये वृत्तिस्तस्माद. समो दृष्टान्तः । यदि च (३) वाच्यात्तिः शब्दः स्याद वा- (१) पूरणदाहपाटनानुपपत्तेश्च-इति वृत्ती । (२) स्वयिषयप्राप्त्यवस्थाने इति २ पु० पा। (३) अपि च-पा० १ पु ।

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ५४-५५ सूत्रम् । च्योपलब्धावकृतसमयेनापि प्रतिपद्येत-~पया सामान्यमकृतस- मयोऽपि प्रतिपद्यते इति । सस्मान्नानुमानादपि प्रतिपद्यते । इतश्च स्वाश्रयादन्येनापि न सम्बन्धी शब्दः गुणत्वात अन्येन गवादिना शब्दं प्रति समवायो(ऽपि)नास्ति मान्दस्याकाशवाद- खात् । नापि शब्दार्थयोरेकार्थसमवायः साभ्यामेकस्यानारम्भा. त् । उपमानात प्रनिपत्स्यत इति चेत् ? न उपमानस्यापि नायं विषयः। आगमात् प्रतिपत्स्यत इति चेत् ! स एवात्र विचार्यते- कि शब्दार्थों सम्बद्धावाहोस्विदमम्बद्धाविनि । यदिदं भवताभि- धीयते स्मृसाद्यपेक्षवादनुमानसाधदिनुमानं पाब्द इति । तस्मा- देव नानुमानं, न हि सेनेव तस्य साधयमिाते । अथ स्मृत्या- दिसापाच्छन्दानुमानयोरेकत्वमेर ? तहों के प्रमाणं प्राप्नोते । अस्ति ह्यर्थपरिच्छेदकनं सर्वप्रमाणाना साधमिति । भवत्वे ममाणं किनो वाध्यत इति । कथं न बाध्यन इति ? यदभीष्टं सनिवर्तते । किमभीष्टं ? प्रत्यक्षानुमाने भिन्ने इति । अथ सामान्य- माश्रित्याभेदो देश्यने तदोपेक्षया वर्तितव्यम, सामान्यमाश्रित्या. भेदो विशेषमाश्रित्य भेद इति न किश्चिद्वाचितम् । न चानुपानं पान्दः स्वपरात्मप्रत्ययायकत्वात् । यत् स्वपरात्म- प्रत्यायकं तदनुमान न भवति यथा मदीप:--मदीपो येनापि क्रियते तस्याप्युपलब्धिसाधनं भवति अन्यस्यापि । श. दोऽप्येवं तस्मानानुमानमिति ।। शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५५ ॥ शान्दार्थव्यवस्था(नदर्शनादप्रतिषेधः । पादे शब्दार्थावस. म्बद्धौ स्पाताम, शब्दार्यपत्ययव्यवस्था न स्यात् । शान्दा सम्बदोऽध प्रतिपादयात प्रत्ययानपमहेतुत्वात् ,प्रदीपवत् ।

·पियवात्तिके या मत्यपनियमहेतुः स सम्बद्धोऽयमत्यायको दृष्टः यया मदीपा । शब्दश्चैवंधी, तस्मारछन्दोऽपि सम्बद्धोऽर्थमत्या- पक इति । यद्वा प्रत्ययः पक्षीकर्तव्यः सम्बद्धाभ्यां शब्दार्याभ्यां वस्तुमत्ययो भवतीति नियमाव कुण्डलीति मत्स्यवदिति ।। न सामयिकत्वाच्छन्दासम्प्रत्ययस्य ॥५६॥ न सामयिकत्वाच्छन्दादर्थे सम्मत्यपस्प । न सम्बन्धकारितं शब्दार्यव्यवस्थानं, कि तर्हि ? समयकारितं, कः पुनरयं समयः। अभिधानाभिधेपनियमनियोगः समययुक्त(१) शब्दार्थव्यवस्था भ. वतीति । कश्चित् च मम्बन्धोनुज्ञात इति पदवोचाम समयं तदवोचाम इति । सेपं शब्दार्थव्यवस्थाऽन्यथापि भवतीत्पहेतुः । अयं च वा. च्यवाचकमावलक्षणः सम्बन्धः स्वाभाविकशब्दार्थसम्बन्धवादिना- प्यनुज्ञेयः। न हि स्वाभाविकसम्बन्धवादिनोऽनुपयुक्तशब्दार्थसम्ब- न्यस्प शब्दग्रहणाद्वियोपपत्ययो भवति । स पुनः समयः कुतःमत्ये- तम्या? पदज्ञानालोकतश्चेति तदिदं समयशास्त्र शाब्दस्याविलोपार्य प्रणीतम् । लोकतश्च समपो बोदव्यः मात्रादास्तेषु तेष्वर्थेपुताँ- स्तान् शान्दान प्रयुआनानुपलभ्य सोऽपि तथैव शिक्षितस्तास्ता. नेव शब्दास्तेपुतेप्चर्येषु प्रयुङ्क्ते न पुनरेनं लिपिमिक कश्चित् शि. क्षयतीति ॥ जातिविशेपे चानियमात् ॥ ५७ ।। जातिविशेष चानियमाव । न स्वाभाविकः शब्दार्थयोः स. म्बन्धः-पदि स्वाभाविकः शब्दार्थसम्बन्धोऽभविष्यन्न जातिविशे- पे शब्दार्थव्यवस्थाऽभविष्यत । अस्ति तु यथाका प्रयोगो जा. तिविशेपे यथाकामं प्रयोगो दृष्टः न तु स्वाभाविकेन सम्बन्धेन ११) तस्मिस्तूपयुक्ते-पा१ पु० ॥

·द्वितीयेऽध्याये १ आहिके ५८-५९ सूत्रम् । २६५ सम्बद्धानां जातिविशेष व्यभिचारो दृष्टः न हि प्रदीपोऽस्माक- मन्यथा प्रकाशयत्यन्यथा जातिविशेष इति । जातिविशेषशब्देन पुनर्देशोऽभिधीयत इति ॥ (इति शाब्दस्यानुमानाद्भेदः।) तदमामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्यः ॥ ५८॥ तदपामाण्यमन्तव्पाघातपुनरुक्तदोपेभ्य इति सूत्रम् । तदित्यधिकृतशब्दाभिधानाच्छन्दविशेषाधिकार: यस्मा प्राप्त. मपि प्रकरणेन शब्दं तच्छब्देन पुनरभिवते, तत्र ज्ञापयति शब्दविशेष प्रतीयं चिन्ता न तु शब्दमात्रम् | अन्यथैव वक्तव्य. म्--अप्रमाणं शब्दोऽनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्य इति । अ. प्रामाण्यमर्थस्यामत्यापकत्वम, अनृतलमयथार्या भिधानम्, व्या- घातः पदपोक्पियोर्चा सहामम्भवः, पुनरुक्तं पूर्वाभिहितार्था- भिधानम् । उदाहरणानि भाये । वातवे हेतुः फला- दर्शनम् । भनिहोत्रं जुहुयादिने विधिवाक्यम् । अस्य व्याघातः कालासम्भवेन उदितानुदितसमपाध्युपिततिपेयो, न चान्यः कालो विद्यते यत्राग्निहोत्रहवनं स्यात् । उदि. सानुदितसमयाध्युपिनवाक्यानां वा परस्परविरोधः। प्रथमो- चमोत्तमयोखिरभिधाने पुनरुक्तम् । उदाहरणं भाष्ये । दृष्टान्तोनैतानि वाक्पान्युपन्यस्य एककर्तृकत्वेन शेषनाक्या- नामप्रमाणसमिति । अग्निहोत्रादिवाक्याना वा प्रमाणत्वमात- पेयो वैदिकत्वेन तदन्यवाक्यवद । पुनरुक्तनायां पूर्वमुत्तरं या न वाच्यमेकेन प्रतीयमानत्वात(१) || न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५९॥ (१)प्रणीयमानत्वात्-पा० १ पु०॥

·न्यायवात्तिके न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् । यत्तावदनृतत्वादममाणानि के. दवाक्यानि फलादर्शनादिति ? तदत्र सम्मधार्यम् । कि फळादर्शनं वेदवाक्यानामप्रमाणत्वादाहो कर्मकई साधनवैगुण्या• दिति । वयं तु घूमः (न) कर्मकर्डसाधनवैगुण्यादिति, फला. दर्शनात् तु कारणानामसामान्य गम्यते, इष्टेः कारणसाधन. साचाऽविरोधः । न चेयपिटिर्मपा साक्षात् पुत्रकारणले. नाभ्युपगम्यते, अपि तु पितराविष्टया संमयुज्यमानौ पुत्रं जनयत इाते । तत्र न ज्ञायते किं पित्रोरसाद्गुण्यात पुत्रजन्म न भवति ? आहोस्त्रिादिष्टेरसादगुण्यादिति ? । मन्त्राश्चेष्टिसाध. स्वेन प्रयुज्यमाना इष्टयङ्गं भवन्ति(१) तत्रापि न ज्ञायते कि. मिधिमन्त्राणां वैगुण्यान सम्पन्ना ? आहो दर्भेन्धनादे:(२) का रणस्प बैगुण्यादिति ?-पथैव मन्त्राणां न्यूनाधिकभावेन प्रयुज्य. मानानामिष्टिर्न निर्वते तथा दहेंधमादेरपि साधनस्य वैगुण्या- दिति ? । न केवलं साधनवैगुण्पादेवेप्टेरनभिनिटतिस्तयेष्टेः सा. धपितुः कर्मणश्वासाद्गुष्पादिति ? । उपत्येष्टिसम्पदं(३) न केव लैवेष्टिः कारणमित्युक्तम् । पुत्त्रजन्मादर्शनेन न युक्तं मनुष्पधर्मणो वक्तुम् मन्त्राणामसामर्थ्यातू पुत्त्रानुत्प सिरिति । उभपया दृष्टवाद सन्देह इति चेत् ! न अभ्यु- पेतहानेः । अथ मन्यने विकारणं पुत्रजन्म, तत्रान्यतरकार- वैकल्यात पुत्रो न भवतीति कारणवैकल्यं गम्यते--तत्र यथैव पित्रोर्वैगुण्यात्-पुत्वानुत्पत्तिस्तथा मन्त्राणामप्रमाण- स्वादिति सन्दिह्यते । नाभ्युपेतहाने:-पूर्व भवताऽभ्यघापि चेदो- ऽप्रमाणमिति, अधुना त्वभिधीयते सन्दिग्धं प्रमाणसमिसे ध्रुवता (१) सम्भवन्नि-पा० १ पु०। (२) दर्भध्मादे-पा० १ पु०। (३) उपेक्षेटिसम्पदम्-पा०१ पु। तत्र ·दिनीयेऽध्याये ? आहिके ६०-६१ सूत्रम् । २६७ पूर्वो वादस्त्यक्तो भवति । समानमिति चेद ?-अथ मन्यते समानमेतद्भवतोऽपि-किं पित्रोवैगुण्यात पुत्राजन्म ! वेदवाक्या- नाममामाण्याद्वोस सन्दिह्यते ? । नासाधनाव-न मयैतव सा- ध्यते वेदवाक्पानि ममाणमप्रमाणं चेति, भवता तु साध्य. ते । तत्र मया भवतः साधनान्यतरवैकल्पात(१) पुत्त्राजन्म न भवतीति सन्दिग्पो हेतुरुपदिश्यते तत्सहकारित्वाच्चोपदेशो दारू- मधनवदिति । नेयमिष्टिः साक्षात्कारणत्वेन पुस्त्रजन्मन उपादि- श्यते, अपि तु 'पुस्तकाम इाट कुति' इति । यथाऽग्निकामो दारुणी मनीपा दिति उपदेशस्तत्र कर्तृकर्मणोगुण्यादग्निर्न भवतीति नोपदेशवयर्थं तथेहापीसदोपः । सामस्त्ये फल- निष्पत्तिदर्शनाच्च-पत्र समस्तानि कारणानि तत्र फलाभि- नित्तित्यदोषः । यच्चेदं वाक्य "तदशामाण्यमनृतव्याघातपुन- रुक्तदोपेभ्य"इति । तदपि वेदवाक्यस्य पक्षीकृतत्वादव्यापकम् । अय यान्येवंधर्मकाणि वाक्यानि तानि पक्षीक्रियन्ते ? तेवप्येषां धर्माणां विशेषणनेनोपयुक्तत्वादप्रामाण्यातिपादको हेतुर्वक्त- व्यः । अनृतत्वादप्रामाण्यमिति चेन् ? किमिदमन्तवं नाम ? यद्यपदार्थाभिधान ? नन्वयमेव मविज्ञार्थोऽपमाणमिति । अनु. सस्त्र वाऽसिद्धमित्युक्तमेतत् ॥ यद पुनरेतयाघातदोपादिति- अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥ ६० ॥ अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनान्न व्याघातः । अग्न्याधान- काल एवायं नियमपरिग्रहः- उदिते होतव्यमनुदित होतव्यं सम- पाध्युपिते होतव्यमिति । सोऽयमभ्युपेत्य कालं यदाऽतिक्रामति (१) वैगुण्यात् इति २ पु० पा०।

·२६८ न्यायवात्तिके तदाऽभ्युपेतकालातिकमानिन्धते निन्दावचनेन। न च व्याघातः उ- भयमतिपेधानभिधानान्नेदमन्यथा, पदि पुनरेतदुभयमतिपेधाभिधानं स्यात् भवेदयं प्रमङ्गो व्याघात इति, न पुनरेतानि प्रतिपेषवाक्यानि उदिते होतव्यमित्येवगादीनि, तस्मादमप्सङ्गोऽयमिति । अथ पुन: रेतानि वाक्यानि होमविधेः प्रतिपेधकानि स्युः ? तदोदितादि- ग्रहणं व्यर्धमे हि वक्तव्यम्-अग्निहोत्रं जुहुयादिति यद्राक्यं तन कर्तव्यमिति । एवं च सद्भतार्थता-यथैतद्यारूपानमेवं पूर्वोत्तरे वाक्ये सङ्गने भवनः इवनमन्ध कालविवोपविधानादिति । एवपेतन पुनर्यथाऽस्माभियाघातोऽभिधीयत इति नियमहेतुर्व- क्तव्यः ? इदमेवोदितादिवाक्पं नियमहेतुः । कथमिति ?। इदं पुनर्वाक्य(तावद्वक्तव्य) कामतो वा कल्प्येत अभिहितं वाऽनयत ? इति । अभिहितानुवादो न्यायः । तत्र हि प्रमाणानामविसंवादा- दिति न व्याघात इति ॥ यत्पुनरेतत् पुनरुक्तदोषाद ? न पुनरुक्तदोष:- अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६१ ॥ अनुवादोपपत्तेः । पुनरुक्तं नाम तस्यैवार्थस्यानगीकृत. विशेषस्य सनः पुनर्वचनम् । अनुवादस्तु पुनाश्रुतिसामर्थ्या- दगीकृतविशेषस्यार्थस्य वादः । एवं सति ययोक्तो न दोपः । उदाहरणं भाष्ये। पुत्रकामेष्टिवाक्यानि ममा वेदैकदेशस्वात् "भू. मिरावपनं मह"दिति वाक्यवत इतश्च पदादिनियमात् "द्वादश- मासाः संवत्मर" इति वाक्यवत् । इनश्च कर्दविशेषाभिहिनवाद "अग्निहिमस्य भेषामिति वाक्यवत् ॥ वाक्यविभागस्य चार्धग्रहणात् ॥ ६२ ॥ समस्तानि वा वेदवाक्यानि पक्षीकृत्याभिधीयन्ते प्रमाणे ·द्वितीयेऽध्याये १ आहिक ६३-६८ सूत्रम् । वेदवाक्यानि अर्थविभागवत्यात मन्वादिवाक्यवद्-यथा म. न्वादिवाक्यान्पविभागवन्ति, अर्थविभागवत्त्वे सति प्रामाण्यं, तथा च वेदवाक्यान्यविभागवनि तगाद प्रमाणमिति ॥ विभागश्च त्रिविधों भवति- विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६३ ॥ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् । विधा खलु ब्राह्म- णवाक्पानि भवन्ति विधिवचनानि, अनुवादवचनानि, अर्थवादव- चनानि च ॥ विधिविधायकः ॥ ६४ ॥ तत्र विधिविधायकः । यद्वाक्यं विधायक-देशकं स विधिः। विधिस्तु नियोगोऽनुज्ञा चा-यद्वाक्यं विधत्ते इदं कुर्यादिति स नियोगः। अनुज्ञा तु-पद कर्तारमनुजानाति(१) तदनुज्ञावाक्यम्, यथाऽग्निहोत्रवाक्यमेवैतत् साधनावाप्तिपत्तिपूर्वकत्वमनुजानाति ।। स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्धवादः॥६५॥ स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इसर्थवादः । एषामुदाहर- पानि भाप्ये॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ १६ ॥ विधिविहितस्यानुवचनयनुवादः । विध्यनुवचनं चानुवा- दः। विधिविहितानुवचनं च। पूर्वः शब्दानुवादः परोऽनुवादो, यया पुनरुक्तं द्विविधं शाब्दपुनरुक्तमर्थपुनरुक्तं च । शब्दपुनरुकम- निसो ऽनित्य इति । अर्थपुनरुक्तमनित्यो निरोधधर्मक इति । नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ ३७॥ नानुवादपुनरुक्तयोविशेपः शब्दाभ्यासोपपत्तेः । कोऽस्य (१) यत्कुर्वाणकमनुजानाति इति २ पु० पा।

·२७० न्यायवार्तिके " सूत्रस्यार्थः । । प्रतीतार्थशब्दाभ्यासोऽनुवादपुनरुक्तयोः साम्यम, पुनरुक्तंऽपि मतीतार्यः शब्दोऽभ्यस्यते, अनुवादेऽप्येव, मतः प्रतीतार्थान्दाभ्यासादुभयमसाध्विति ॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाधिशेपः ॥ ६८ ॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाविशेष इति । यथा शीघ्र गम्यतां शीघ्रतरं गम्यतामिति तरपा क्रियातिशयो ग. म्यते तथाऽनुवादलक्षणेनाप्यभ्यासेन क्रियातिशयोऽभिधीयत इति । अस्य प्रयोगः । अर्थवाननुवादलक्षणोऽभ्यासः प्रसय- विशेपहेतुत्वात शीघ्रतरगमनोपदेशवदिति । यथा(१) शीघ्रशब्दा. च्छीघ्रतरशब्दः प्रयुज्यमानः प्रत्यपविशेपहेतुत्वान पुनरुक्तदोपं लभते(२) तयाऽनुवादलक्षणोऽप्पभ्यासः प्रत्यपविशेषहेतुत्वान पुनरुक्तदोपं लप्स्यत इति । कः पुनरसौ विशेषो भवतीति ? वक्त- ध्यस्तदुच्यते । आये पचतुशब्दप्रयोगे पाको निर्वर्तनीय इति पक्तुः प्रत्ययो भवाते, द्वितीयात् तु पचतुशब्दादवधारण- प्रत्ययो भवति, मपैक पक्तव्यमिति, सातत्यप्रत्ययो वा भवति सततं मया पक्तव्यमिति, अध्यषणात्ययो वा भवति मामेवाय- मधिकुरुत इति । आथुप्रत्यपो वा भाति आधु मया पक्तव्यमिति, एवं श्रोतुः । यथा च श्रोतुस्तथा वक्तुरप्पेते (एव) प्रत्यया भवन्तीति । पुनरुक्ते तु न कश्चिद्विशोपे गम्यत इति महान वि- शेषः पुनरुक्तानुवादयोः । एवमन्योऽप्यनुवादस्य प्रयोगो वाक्पे वोद्भव्य इति ॥ किं पुनः प्रतिषेधहेतूद्धारादेव प्रमाणता वेदवाक्यानां सिद्धा ? न न कि कारणम् ? । न साधनमन्तरेण सिद्धिरस्तीति । (१) अथ इति २ पु. पा०। (२) न भवति इति २ पु० पा०।

·द्वितीयेऽपाये १ आदिके ६९ सूत्रम् । २७१ कुतस्ताह ! ममाणत: 1 किंतव प्रमाणम् ? अविभागवत्वम्- मन्त्रायुधंदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्य- माप्तप्रामाण्यात् ॥ ६९ ॥ मन्त्रायुर्वेदमामाण्यवच्च तमामाण्यमाप्तमामाण्यात् । चका- ब्दः पूर्वहेत्वनुकर्षणार्थः । यथा मन्त्राऽऽयुर्वेदवाक्यानि पुरुष- विशेषाभिदितत्वात् प्रमाण, तथा वेदवाक्यानीति पुरुषविशे- पाभिहितत्वं हेतुः । किमायुर्वेदस्य मामाण्यं ? यत् तदायुर्वेदेनोप- दिश्यते-इदं कृत्वेष्टमधिगच्छति इदं कृत्वाऽनिष्टं जहाति, तस्यानुष्ठीयमानस्य तथाभावोऽविपर्ययः एन मामाण्यम् । किंकृत मेत? आमपामाण्यकृतम् । किं पुनरामानां प्रमाणत्वम? साक्षात्कृत तधर्मता-पं ते पदार्थमुपदिशन्ति स तैः साक्षात्कृतो भवतीति । भूतदया च-यस्मै चौपादेशन्ति तं प्रसनुकम्पा भवति । यथा- परिज्ञातार्थचिख्यापयिषा चास्य भवति(२) । एतेन विविषेन विशेषणेन विशिष्टो वक्ता आप्तः । तेन य उपदेशः क्रियतेस प्रमाणपिति । दृष्टार्थवाक्याविसंवादेन चा शेपानुमानं-यद्वाप हष्टार्थ यथा वा "ग्रामकामो यजेते"स्येवमादि सेन शेषानुमान प्रमाणमि. ति(२) लौकिकमपि वाक्यमनेनैव त्रिमकारेण विशेपणेन(३) विशिष्टस्य वक्तुः प्रमाणं भवति । अस्य प्रयोगः । ममाणं वेद- वाक्यानि वक्तृविशेषाभिहितवाद मन्त्रायुर्वेदवाक्यपदिति । एककर्तृकत्वेन वा मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि पक्षीकृत्यालौकिकावे. पपमतिपादकत्वेन वैधMहेतुर्वक्तव्यः । पौरुषेयत्वमसिद्धं नित्यत्वादिति चेत् ?-अथ मन्यसे नित्यानि (१) यदि भवति-पा० १ पुः। (२) प्रमाणत्व इति-पा०२पु०। (३) विशेपेण पति-पा०२ पु० ।

·न्यापधात्तिके . वेदवाक्यानि नित्यत्वाञ्चषां मामाण्यं तस्मात् पौरुषेयत्वमसिद्ध- म् । नासिद्धत्वात-सिद्धे नित्यत्वे एतद्युक्तं, तत्तु न सिद्धमतो न युक्तमेतत् । यदि न नित्याने कथं प्रमाण ? प्रमेयप्रतिपादकत्वात ममाणं न निसरवाद। केचित्तु धुनते न किञ्चिन्निसं प्रमाणमस्तीति ममा- णत्वादेवानित्यानीति ? | सत्तु न सम्योगति पश्या- मः नित्यमपि प्रमाणं यथा मनः आत्मा च, प्रमाणशब्दस्य समुदायाचित्वात्-अयं खलु प्रमाणशब्दः समुदाय वर्तते । तत्र नित्यमनिस्पं चाने समुदायि प्रमाणस्थागतात प्रमाण- मित्युच्यते यथा प्रदीप. एवं च नियमपि ममाणमस्तीति । यदा च परमात्रादि नित्यमितरवस्तुसाधकरवेनोपादीयते तदा परमायादेनित्यस्य प्रमाणभावात् प्रमाणत्वादनित्य इत्ययं नैका तो भवतीयनुत्तरमेतत् । तस्माद्युक्तमर्थविभागवचादनित्यत्वं लौकिकवाक्पवादात- यथाविभागवन्ति लौकिकवाक्यानि तथा च घेदवाक्या- नि तस्मान्न निस्थानीति । लौकिकान्याप नित्यानीति चेत्-अथ मन्यसे यान्यप्येतानि लौकिकवाक्याने अर्थ- विभागवन्ति तान्यपि नित्यानीति ? अर्थविभागो न स्यात योऽयमविभागो लौकिकवाक्ये स न स्यात्, दृष्टस्तु । तान्य- नित्यानीति चेत् ? विशेषहेतुर्वक्तव्या तुल्ये चार्थविभागवत्वे तुल्ये चार्षप्रतिपादकले लौकिकान्यनित्यानि वैदिकानि नित्यानीति विशेषहेतुर्वक्तव्यः ? । तुल्यं भवतोप्यनित्यत्वे विशेपहेतुर्वक्तव्य इति ?। उक्तोर्थविभागवावं हेतुः । इतश्च वर्णवत्त्वावर्णवन्ति लौकि- कवाक्यानि अनित्यानि तया च वेदवाक्पानि, तस्माद तान्य- प्यनित्यानि । इतश्च सामान्यविशेषत्वे सति श्रोत्र ग्राह्यत्वात - ·, द्वितीयेऽध्याये : आहिके ६९ सूत्रम् । २७३ लौकिकवारपत्रद । इतश्च पदवत्वात् लौकिकवाक्यवत् । दर्शनस्य परार्थत्वादिति चेत् ?-अथ मन्यसे दर्शनं परार्थ दर्शनशाब्द उच्चारणार्थः उच्चारणं परपतिपादनार्थम्, न हि कश्चिदात्मा तिपत्तये पान्दमुच्चारयति, यदि चायं नित्यो भाति शब्दा- दर्थमत्ययो युक्त, अथानिस्य उत्पन्नमवसी ततोऽस्य श्रोतुः नित्पमपूर्वः श्रोत्रविषयमेति, न चापूर्वश्रवणात् प्रति- पत्तियुक्ता, न हि नारिकेलद्वीपचासिनोऽप्रसिद्धगोश्रवणात् ककुदादिमदर्थमतिपत्तिर्भवति, तथा चानित्यवादिनः सर्वे बाब्दाः (तया) तस्मादस्यापि शब्दात् प्रत्ययनियमो न प्राप्त इति ? । नानेकान्तात्-क्षणविध्वंसिपु प्रदीपादिपु अपूर्वस्य मस्यायनं दृष्टायति ? । नौदाहरणवैधात् मदीपोनाल्याता - काशनीयार्थसम्बन्धात् प्रकाशनीयार्थसम्प्रतिपत्ति करोति न पुन- रनाख्यातः शब्द इति । का पुवरेवमाह 'भाब्दः प्रतिपादयति इति ? 1 सम्बन्धस्यादर्शनादारूपानमनुपपन्न म् । उक्तमेतद्यथा न शब्दार्थयोः माप्तिलक्षण: सम्बन्धो. ऽस्तीति । वायवाचकभावलक्षणस्तु पौरुपेयः सम्बन्धः स च कृतक इति । स च संसारानादित्वाद लोकतोऽवगम्यते । ये तु संसारमादिमन्तं वर्णयन्ति त एवमुपालभ्या: । अब योऽपम. मिलापो नित्या वर्णा(वेदा) इति, स कथं सम्प्रदायस्याविच्छेदात तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुर्युगान्तरेपु सम्पदायाभ्यासावि. छेदेन मवर्तन्ते तदपेक्षया लौकिकाः शन्दान मयुअन्ते नित्या वेदा इनिायथा निसाः पर्वता: निसाः सरित इति । तन्मयादिवाक्ये- पु समानम् । कुन एवं सम्प्रदायाविच्छेदाद नित्यत्वं न पुननि- त्यत्वादेव ? अनित्यत्वोक्तप्रमाणाविघातात्-यानिमयाऽनित्यत्वे प्रमाणान्युपन्यस्तानि तानि न विहन्यन्ते तेपामविघातादनित्यले सति सम्प्रदायाविच्छेदात् नित्यत्वोपचार इति ॥ इति-औद्योतकरे न्यायवार्तिके द्वितीयस्था. ध्यायस्यायमाहिकम् ॥ अनारख्यातः ·न्यायवार्तिके अथ द्वितीयमाहिकम् । न चतुष्टमैतिद्यार्धापत्तिसम्भयाभावप्रामाण्यात् ॥१॥ मत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रम् । तस्या- क्षेपः न चतुष्पैतिह्यापचिसम्भवाभावमापाण्यात । अस्पार्थः अयथार्थोऽयं प्रमाणोदेश इति । न चत्तापैव प्रमाणानि ऐति. ह्यार्यापत्तिसम्भवाभावा अपि प्रमाणानीति । संशयव्युदासाय वा ऐतिह्यादय उपदिश्य प्रतिपिध्यन्ते । प्रत्यक्षादीनि च ममाणानि ऐतिहादीनि चेति केचित् मन्यन्ते तत्र श्रीतुः संशयः स्याद कि विद्यमाना ऐतिह्यादपो नोक्ता अथाऽविद्यमाना हो ? विधिन्यू- नतापरिहाराय वा प्रकरणम् । विद्यमानान्पैतिह्यादीनि नो. क्तानीति विधिवाक्यहीन (शब्द) शास्त्रं स्यात् । दोपवा दोपान.. भिधानात् दोपहीनं वा शास्त्रं स्यात् । इत्यत उद्दिश्य निवर्क्स- न्ते-दोपत्रन्त ऐतिह्यादय इत्यतो नाभिधीयन्त इति । दोप-' स्तर्हि वक्तव्यः ? अथ दोपो नाभिधीयमे दोपहीनं शास्त्रमिति तत्परिहारार्थ प्रकरणमुपक्षिप्यते । प्रत्यक्षादिष्वन्तर्भावमदर्शना. थै वा-ऐतिह्यादीनि प्रत्यक्षादिनन्तर्भावयितुं ये पत्रान्तर्भवन्ति तत्र तेषां प्रदर्शनार्थ प्रकरणमिति । सिद्धतादनारम्भः ?-नन्वय- मर्थः चत्ताव प्रमाणानीत्यस्मिन्नेव विभागोदेशम्ने सिद्ध इति सिद्धत्तात् पुनरनारम्भ इति । न । अवधारणायोजनस्य इता. (श्च) सिद्धः-पेन न्यायेन चत्वार्य प्रमाणानीत्येतदवस्थाप्यते स न्याय इह प्रकरणे वर्पत इति तस्मादारभ्यमेवेति । किमिदमैतिचं नाम ? अनिर्दिष्टवक्तृकं मवादपारम्पर्पमिति होचुदाः कथयन्तीति। अर्थादापतिर पत्तिः-आपत्तिः-माप्तिः मसङ्गः यस्मिन् वाक्ये विधीयमानादर्थादन्योऽर्थ आपद्यते सार्था- ·द्वितीयेऽध्याय २ आदिके २-३ सूत्रम् । २७५ . पति:-यथाऽसत्सु मेघेषु दृष्टिन भानीति, किमत्रार्थादापयते सत्सु भवतीति । सम्भवो नामाविनाभावत्तिनोऽर्थस्य ग्रहणादन्यत- ताविज्ञानमू-पथा द्रोणस्य ग्रहणादाढकस्य सचेति । अमा. वोनाम प्रत्यनीकस्प ग्रहणात् तद्विरोधिनो ग्रहणम् यथा विधा. रके वायभ्रसंयोगे सति गुरुत्वमतिबन्धादपा पात: प्रतिगि- दः तदपायपातेन विरोधिनं वावभ्रसंयोगं प्रतिपद्यते इति । तान्येतान्यतिवादीनि एवम्भूतानीति लक्षणाभेदादेष्वे. वान्तर्भवन्ति इनि न पृथगुच्यन्ते । विपयाभावाच्च-न प्रत्यक्षादि। प्रमाणव्यतिरेकेण विपया ऐतिहादीनां सम्भवन्त्यतश्च न प्रमा- जान्नराणि । अप प्रयोजनभेदात भियन्त इति मन्यसे ? एवं तष्टितं निवर्तते यदभ्युपगतं प्रमाणाटवं, तन्निवर्तते प्रयोज- नभेदाद प्रमाणभेदमभ्युपगच्छत इति । एककरणश्च प्रपोज. नभेदो इष्ट इत्यनेकान्तः । यथैक चक्षुरनेकनीलादिभिन्नरू- पग्रहणप्रयोजनमिति । इन्द्रियानेकत्वं वा । अथ प्रयोजनभेदाभेद मन्यसे ? एकमिन्द्रियमने प्रामोति । अथ विषयसामान्याव्य- तिरेकादेकोमन्द्रियं ? न युक्तस्तहि मतिषेधो न चतुष्वमैतिद्यार्थाप- तिसम्भवाभावप्रामाण्यादिति ॥ यद्येतानि प्रमाणानि न प्रमाणान्तराणि कतन्तिवन्तीति वक्तव्यम् ? अन्तर्भावप्रदर्शनार्थ सूत्रम्- शब्द ऐतिद्यानर्धान्तरमावादनुमानेऽर्थाप- त्तिसम्भवाभावानान्तरभावाचाप्रतिषेधः ॥२॥ शब्द ऐतिद्यानन्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावान- त्तिाभावाचामतिषेधः । शब्द ऐतिह्यमन्तर्भवति समानलक्ष- णत्वान्न शब्दलक्षणपेनिशानिवर्तते सोऽयं भेदः सामान्येन संगृहीतः । अनुमानेऽर्यापत्तिमम्भवाभावानामन्तवः समान.

·२७६ न्यायवार्तिके नलक्षणत्वात् । कयमापत्तिरनुमानेन संगृशते ! द्वयोरेकतरप- तिघस्य द्वितीपाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । पत्र यत्र द्वयोवस्तुनो.. रेकवरद्वस्तु प्रतिषिध्यते तत्र तत्र द्वितीयाभ्यनुज्ञा दृष्टा-यया दिवा न भुझे इत्पभिधानादात्री मुले इति गम्पते । एके तु बुनते नेयमर्यापत्तिदिवा न भुले इति । अत्र किला विधारणद्वयं दिवा न भुक्ते एव,दिवैव न मुफ्ते इति चो,मयमाप्तीन वक्तव्यं रात्रौ भुङ्क्ते इति ? । एतत तु न सम्यगसम्भवाद-दिवा न भुते एव इसपमर्योऽसम्भवेन निराकृतः न दिकश्चिोदवान भुत एक भुआनोऽपि तावन्न भुत एव कि पुनरभुमान इति । तस्मादसम्भवे. नार्थस्य निराकृतत्वात कालप्रतिषेधोऽनेन दिवान भुत इति । अन्य. थाऽनर्थक स्थान क्रियान्तरमतिपेनिटचे रसम्भवन निराकृतत्वात कालमतिपेयस्यानभ्युपगमात् अनर्थकं वाक्यम् । भवत्वनर्थकं किं नोपाध्यते पदभ्युपात तन्निवर्तते। किं चाभ्युपगत ? क्रियान्तरम- तिपयो (पत्र) नकालपतिपय इति । न चेदनपकं तस्माद्पोरेका तरपतिषेधे द्वितीयाभ्यनुज्ञानादनुमानमेवापित्तिः । कतपदेवानु- मान ? सामान्पोष्टम् । एनेन सम्भवाभावी व्याख्याती । सम्भवोऽनुमानम, अभावोऽप्यनुमानमेव । तच्च वर्णितम् । अ. नयोपि सामान्यतोदृष्ट एवान्तर्भाव इति । तदेवमन्तर्भावात् पृथ- गनुपदेश इति । ( मन्यसे) सत्पमेतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणीत्युक्तम् , तत्रा- पत्तेः प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते- अर्थापतिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ।। ३ ॥ तथाहि इयमापत्तिरमपाणमनैकान्तिकवाद । येयं भवता. ऽयापत्तिः प्रमाणत्वेन प्रतिपाद्यते सा नपमाणं, अपमाणमिति नार्थस्यैकदापि प्रतिपादिका ! यथा मेघेष्वसत्सु चाप्टर्न भवतीति 4 ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ४-६ सूत्रम् । २७७ - अर्यादापन्नं सत्सु भवतीति, सत्स्वप्येकदा न भवतीति अनैका- तिकी । अर्धापत्तिमात्रस्य पक्षीकरणे ऽनैकान्तिकतमव्यापकम्- याद तावदर्यापत्तिमान पक्षपप्ति ततोपत्तेरनैकान्तिकत्वमश- क्यम् । अथानकान्तिकी या सा पक्षीक्रियते ? तदाभ्युपगमो वयमगि मोनैकान्तिक्यममाणामिति(२) हेतुश्च नास्ति-हेतोः प्रतिज्ञाविशेषणस्वान-पदनैकान्तिकं तदपमाणमिति प्रतिज्ञा तत्र हेतु स्ति, न चापमर्थः साध्य इति हेत्वभावः व्याघातश्चा- भ्युपगमात् । पाऽनैकान्तिश्पर्धापत्तिः सा प्रमाणं न भवतीति ध्रुवता ऐकान्तिकी सा प्रमाणमिसभ्युपगतं भवति । अनर्थक चे. दभिधानम्-याउनैकान्तिक्यापत्तिः सा न प्रमाणामति । यामपि भवानपत्ति मन्यते साऽपि नानैकान्तिकी- अनर्थापत्तावर्थापत्यभिमानात् ॥ ४॥ अनपत्तावापत्यभिमानात् । नेयपर्यापत्तिरनकान्तिकी । अर्धापत्तिश्च सत्सु मेघेषु दृष्टिर्भवतीति । सेयमनकान्तिकी कथं न सत्सु भवसेवेति आप तु सत्सु भवतीति । यतु सत्सु मे. घेपु राष्टिर्न भवतीति ? कारणमतिबन्योऽसौ, न तदर्थापत्तेः प्रमेयम, किं त्वस्याः प्रमेयं कारणे सति (कार्य) भवतीति । सेयमनैका- तिकी कथं स्यात् । यद्यससपि कारणे कार्पमुत्पद्यते तत्तु न दृष्ट. मिति न कदाचिदनैकान्तिकत्वम् ॥ प्रतिषेधाप्रामाण्यं (या) चानकान्तिकस्यात् ।। ५ ॥ प्रतिपघामामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् । योऽयं भवता मति- पेपः क्रियते अर्धापत्तिन प्रमाणम् अनेकान्तिकत्वात---अय- पमप्यनकान्तिकः सत्ताऽमतिपधाव नानेन प्रातिपेधेनार्थापत्तेः (१) ऐकान्तिकी प्रमाणमिति-पा०१ पु०॥

·२७८ न्यायवार्तिके सत्ता प्रतिपध्यते । कथं न सचामतिपेयः यस्मादर्थापत्तेविशेष: प्रतिपध्यते नार्यापत्तिमात्रं तेन सत्ताऽप्रतिपादनकान्तिको भ. चति । अथ मन्यसे न मतिपेयस्य सत्त्वं विपपः किं तु प्रमाणत्वम, सोऽयं प्रतिषेधः स्वविपये मवर्तमानो नानैकान्तिको भवितुमई- तीति ।। अनैकान्तिको हि नाम स शेयो यः स्वविपपतजाती- यान्पत्तिः, न चानकान्तिकारी प्रामाण्यप्रतिषेधेऽस्ति, तस्माना- नैकान्तिकः प्रतिषेध इति ॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ तममाये वा नापपमामाण्यम् । यदि स्त्रविषयत- ज्जातीयान्यत्तिरनकातिक इति मन्यसे ? अर्थापतिरपि तह. नैकान्तिकी न भवति, न घसति कारणे कार्यमुत्पद्यमानं दृष्ट- मिति । तदिदं सूत्रं व्याघातदेशनार्थम् । यदुक्तं भवता स्वविषपा- दन्यत्र वर्तमानमनैकान्तिकं भवति अर्थापत्तिश्चानकान्तिकीति, व्याहतम् । अज्ञानं वा । अथाबुदैवानकान्तिकन्यपहारमिदमु- च्यते अपिचिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वादिति । तत्रोपेक्षया वर्ति- तव्यम्-नोन्मत्तवाक्पानि प्रतिसन्धेयानीति । नाभाचप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः॥७॥ नाभावः प्रमाणं विषयाभावात--पदाविपयं तदप्रमाणम्, यथा गोशन्दोऽश्वप्रतिपादने, तथा चाभावस्तस्मादप्रमाणम् । कश्चैवमाहाभावः प्रमाणम,अपि स्वभावविषया प्रतिपत्तिः म. माणम्, तपा प्रमीयत इति । कः पुनरस्या विषयोऽभाव इत्युक्तम् । तत्रानकामिन्नस्याभावमपश्चस्योदाहरणार्थं सूत्रम्- लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः(१)॥ ८॥ (१)सिद्धिरिति २ पु० पा० । - ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ९-१३ सूत्रम् । २७९ लक्षितेप्वलक्षणलक्षिालादलक्षितानां तत्पमेयसिद्धः । अल- क्षिताने चासांस्यानयेति भयुक्तः उभयसन्निधौ येपु वासासु लक्षणानि न पश्यति तानि लक्षणाभावेनैव प्रतिपयते, मेपण. सम्पतिपरपोरेकविषयत्वात, प्रतिपद्य चानपति प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाणम् । तस्मात् सिध्यत्यभावस्य प्रमेयम् ।। असत्यर्थे नाभाव इति चेन्नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥९॥ असत्यर्थे नाभाव इति चेत् ?--अथ मन्यसे यत्र यद्भवात तत्र तस्याभावो, न चालक्षितेपु वासासु लक्षणानि भवन्ति, त- स्मान तत्र न भवन्तीति ? नापरिज्ञानाव-न भवताऽस्मदभिप्रायो- ऽवोधि-न बूमो यत्र पद्भवति तत्र तन्न भवतीति, आप तु लक्षिताने चासांस्युपलभमान इतराणि लक्षणाभावविशिष्टानि प्रतिपद्यत इति । अयथार्थोऽयमुपालम्भः प्रयुज्यत इयत उक्तार्य सूत्रम् नान्यलक्षणोपपत्तरित ॥ तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥ तत्सिद्देरलक्षितेष्वहेतुः । पानि तानि लक्षितेपु वासामु लसणानि ताने न कस्यचिन्न सन्तीति यानि च सन्ति रोपाम- भावो व्याहतः १ अत्रोक्तम् नापरिज्ञानादिति । अस्प चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रम ॥ न लक्षणावस्थितापेक्षसिद्धेः ॥ ११ ॥ न लक्षणावस्थितापेक्षसिद्धेः । न चूमो यानि भवनित तेषां तत्रैवाभाव इति । आप तु फेपु चिल्लक्षणान्यवस्थिता- न्यपेक्ष्य येषु तानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यत इति। मागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ मागुत्पत्तेरभाषोपपत्तेः । अभावद्वैत खलु भवति मागु- २.

·२८० न्यायवार्तिके A पत्रविद्यमानता उभं च विनाशादावेद्यमानतोते । तत्र योऽयं . विनाशादभावो लक्षणानामलक्षितेषु वासः सोऽनुपपन्नो नेतर इति । अमसः नाभावस्तरिसद्धेरलसिनेप्वहेतुरिति उभे अप्येते छलसूत्रे । छलस्पोक्तमुत्तरं जावानात्वा पाउसम्बन्धस्वमज्ञानं घेति तस्मादमपोज्पं छलामति । (प्रगाणचतुष्टपरीक्षा ।) "आप्तोपदेशः शब्द"इति प्रमाणभाचे विशेषणं चुवतानाना। प्रकारः शन्द इति ज्ञाप्यते । कथं ? नासात भेदे विशेषणमर्थवत न चानर्थक विशेषणं युक्तमिति-युक्तो नानाभूतः शन्दो विशे. पणसामादिति । तस्मिन् सामान्येन विचारो नित्योऽनित्यो पा, विचार:-परीक्षा- विमर्शहेत्वनुयोगे च विप्रतिपत्तेः संशयः ।।१३।।(१ विमपेहेत्वनुयोगे च विप्रतिपत्तेः संशयः । विमतिपत्तिावाद स्योक्तोऽर्थः । तत्राकाशगुणः शब्दः महत्त्ववदभिव्यक्तियत्य. के-एके तावद्वते नित्यः शब्द इति अघिनश्यदाधारकद्र- ध्याकाशगुणत्वात्-पदविनश्यदाधारकद्रव्यमाकाशगुणश्च तनि- सं दृष्टम, यथाऽऽकाशमहत्त्वम् , तथा शब्दस्तस्मानिस इति । सोऽयं निसः सन्नभिव्यक्तिधर्मा तस्याभिव्यञ्जकाः संयोगविभा- गनादा होते । गन्धादिसहीतव्ये पु सन्निविष्ठो गन्धादिवदव. स्थितोऽभिव्यक्तिधर्मेसपरे-अपरे पुनर्ग्रवने गन्धादिभिः सह स. निविष्टः शब्दो गन्धादिवदेवाभिव्यज्यते तस्याभिव्यञ्जका भूत. विशेषाभियाता इति । आकाशगुणः शब्दः उत्पत्तिनिरोधधर्मति (१) विश्वनाथपञ्चाननमते नेदं सूत्रं किन्तु भाष्यम् । न्याय सूचीग्रन्थे तु " प्रयोदशभिः सूत्रैः " प्रमाणचतुष्टप्रकरणामत्युक्त किन्त्यिद सूत्र न दृश्यते तत्र १२ सूत्राणि पर्तन्ते ।

·द्वितीयेऽध्याये २ आह्निके १३ सूत्रम् । चान्ये अन्ये पुनर्वर्णपन्ति अनिसः शन्द आकाशगुण उत्पत्तिनिरोधधर्मक इति । महामृतसंक्षोभजः शब्दोऽनाश्रित उत्पत्तिनिरोधधर्मेति चापरे । अतः संशयः किमत्र तत्व. मिति। अनिस इसेतत् तत्त्वम् । किमिदमानिसत्वं नाम ? य- तोऽनिस इति भवति । किं पुनः तत् १ पाक्मध्वंसाभावाघिसे- के-एके तावद्वर्णयन्ति यस्य मामधंसाभावौ स्तस्तद- निसमिति । नासम्बन्धात हि प्रामध्वंसाभावाभ्या भावः सम्बद्ध्यत इति । अनुत्पविनष्टयोश्च प्रसझाव । यदि च मामध्वंसाभावावानेसतेति मन्यसे ? अनुत्पन्ने वस्तुनि भागभावोऽस्ति ऊ च वस्तुनः प्रध्वंसामावोऽस्ति इस- सात प्रामध्वंसाभावेऽनिमित्ततोऽनिसप्रसयः स्यात् । अनि स्यस्प भावोऽनिसतेति प्राक्मध्वंसाभावयोरभावस्वाभावशब्देना- नभिधानम् । निसं नाम यस्य नास्त्पत्पन्तं भावः तस्यानित्यस्य यो भारः साऽनित्यता, प्रामध्वंसाभावी च भावमतिपेधौ न थाभावो भावाभिधानेन(अभिधातुं)वक्तुं युक्तः। तस्मान प्रापध्वं- साभावनित्यतेतिापयर्थश्च नास्ति "तस्य भावस्वसला"विति तस्पति धर्मापदिश्यते, भाव इति धर्मिणो धर्मः न चाभावो धन च धर्मकाले तन्छन्दवाच्यो य विद्यते । न चाविद्यमानस्य पठ्या योग इति। अथ यद्भवति तत्माट्न भवति ऊर्जच न (म)भवतीति भन्यो ? एवपाप न किश्चित प्रतिपिद्धम,यमापे घूमः पद माइन भवति तय न भवतीति । षष्ठयर्थस्तु पूर्ववनास्ति । घटस्य माग- भावो घदस्य प्रबंमाभाव इति एतत् कथम्? नात्र पष्ठया सम्बन्धी ऽभिधीयते अपितु मागिदं वस्तु नासीव(नास्ति)पश्चाजातमित्यर्थः। ऊर्भ च विनाशादिदं वस्तु न भविष्यतीति अनित्यमित्युन्यो ·२८२ न्यापार्तिक तस्प च भावोऽनित्यति। वर्तमाने चाऽमम्मनात् । पदिच पार मध्वसामावावनियोति मन्यसे वर्तमाने वस्तुनि न प्रागभानो न प्रध्वंसामाव इति भनिस इत्यामलापो न स्पाद । पाठकादिया ब्दवदिति चेत् १-अप मापसे यथाऽमी पाठकादिशब्दा खिकालापपपास्तपाऽयमनित्पशाखकालविपपो भविष्यतीति!! न, पुलनिकालविषपसात् गुल्मपपा त्रिकालावपपो : पाठको भाति पाठको भविष्यति पाठको भूदिति । त्यपः त्रिकालविषयत्वमिति चेत् ?--अथ मन्यमे स्पपो ऽपि भि. कालविपयत्वमिति ! तच नादर्शनात् न ह्यसत्पनिये नित्य शति प्रपोगं पश्यामः । तस्माद सपत्रिकालविषपत्वमयुक्तमिति । ओ न मागभावमध्वंसाभावावनिसनेति । विनाशहेतुभाव इत्पन्पे-अन्ये पुनर्गुनने विनाशहेतोरस्ति. समनिरपति । एतनु न युक्तपसात भावात माविनाशहेतुभावात अनित्पप्रत्ययो दृष्टः अनुपजातकपालविभागेषु घटादिपु । यदि वि. नाशहेतुभावोऽनित्यना स्यादर्तमानेषु घटादिषु न स्यात् । न हासात बरे जरितमत्यपो दृष्टः विनाशहेतुभावाच विनाशहेतुरस्तीति युक्तः प्रसयो नानित्य इति । न हि गोवादश्वमत्ययो भव- तीति । अथ मन्पमे यस्प विनाशहेतुरस्ति तद्विनाशवत् पय. विनाशवत् तदानसमिति ? एतदपि न बुद्धधामहे यस्य विनाशे हेतुरस्ति तद्विनाशरदिति, किन्तु यस्य विनाशहेतुरस्ति तद्विनाश हेतुमदिति युक्तं वक्तुम् । न चान्येन योगादन्यनिमित्तः प्रत्ययो युक्तः न हि दण्डयोगाद कुण्डलीत भवति । विनाशवच्छरी- रमितिप्रयोगदर्शनायुक्तमिति चेत ?-अथ मन्यसे विनायक छरसिमीते दृष्टः प्रयोगो न चासात सम्बन्धे प्रयोगो भाव- तुमर्हति ? । न, मतुपोऽसत्स्वदर्शनात् नायं मतुप कचिदप्यसरम ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके १३ सूत्रम् । २८३ दृष्टो न ह्यसता कुण्डलेन कुण्डलीत भवति । न चासता बिना. शेग सम्बन्धोऽस्ति तद्विनाशवच्छरीरपित्ययुक्तः प्रयोगः । दृष्ट इति चेद ?-अथ मन्यसे दृष्टोऽयं प्रयोगो विनाश्येतच्छरमेोऽ. ध्रुवा विपया इति 1, नोपचारात्-विनाशीत्युपचारेण प्रयोगः विनाशो यस्यावश्यतया भविष्यति इति अधुवा विषया इसनिस- तैवोच्यते, तस्मान्न विनाशहेतुमायोऽनित्यता । उपलब्धिलक्षणमाप्तस्य अत्यन्ततिरोभावोऽनित्यतत्पन्य-अन्ये पुनरनित्यताशब्दार्थमन्यथा वर्णयन्ति यदुपलब्धिलक्षणमास वस्तु तेनैवात्मनाऽत्यन्तं नोपलभ्यते तिरोभूतं तदनित्यमित्युच्यते । एतत्तु शून्यमभिधानप, उपलब्धिलक्षणमाप्तमत्पन्ततिरोभूतं नोपलभ्यत इति ब्रुवाणा सिद्धान्तं बाधते । न हि किञ्चिद्वस्त्वत्यन्तं नोप- लभ्यत इति सिद्धान्तः । अनुपजातविशेषप्य घ वस्तुन. स्तिरोभावो न युक्त इत्यनेकपा वर्णितम् । तस्मादियमनित्यता न युक्ता । ये पुनर्वर्णयन्ति-स एव भावोऽभूत्वा भवम् भूत्वा चाभवननित्य इत्युच्यते सा चावस्था भावासयेनानित्यतेत्य. भिधीयते । एतत् तु न युक्तम, स्वार्थे भावमत्यपस्याद- शनात्-न हि कश्चित् स्वार्थ भावमत्यपो दृष्टः । विनपादिव. दिति चेत् ? न, अनभ्युपगमात् । ननु च "विनयादिभ्यठगि"ति स्त्रार्थे प्रत्ययो दृष्टः धिम्य एव वैनयिकमिति ? मानभ्युपगमात् । नायं स्वार्थे प्रत्ययोऽपि तु विनपेन योगो वैनयिकमित्युच्यते एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अनुपलभ्यमानभेदानापप्यनुमानतो भे. दोनुभेषः-पाँवाले भाननुपरसपमानभेदार मलयान सार्थ मन्यते तेवप्पनुमानतो भेदोऽनुमेयः । किमनुमान ? पष्ठया भेद- विपपत्वं सर्वा पठी भेदविपये दृष्टति यथा चानान्तरे षष्टी ·२८४ न्यायवार्तिक नास्ति तोक्तं गुणगुणिभाववाद इति । तकिमिदानीमनित्यतेसयं शब्दोनिरभिधेय एच ? ना. नभिधेयः अवध्यपेक्षानपक्षाभदात् सवाभपया-पोमपा- तपरिच्छिन्नवस्तुमचा साऽनित्यति । या तूभयान्ता- नवच्छिन्नवस्तुसत्ता सा निसता । यथा समवाय एकः सन् कार्येण विशिष्यमाण: कारणत्वमभिधीयते कारणेन विशिष्य- माणः कार्यसमिति च । कथमिति ? कारणमित्ययं प्रत्ययो नानिमित्तकः कदाचिद्भावात् न च वस्तुनिमित्तोऽवस्तुमत्ययः व्यतिरीकत्वात् । न च सत्तातो वैलक्षपात् । सचातः सदिति स्यात् । अयं तु सत्तामत्पयाद्विलक्षणस्तस्मान्न सत्तातः। इहविशेष. निमित्तत्वाच्च सम्बन्धनिमित्त-इइ बन्तुपु पट इसाधारविशिष्टः। प्रत्यय उपजायते । न चाप्तति सम्बन्धे इहमत्ययेन शक्यं भवितुम् यतोऽपमिहमत्यपः स समनापः कार्पसमापे सति कारणामः . त्यभिधीयते । यस्य गुणस्प योगायस्मिन्नर्थे शब्दनिवेशस्तदभि- घाने स्वतलो । कार्यसमबापस्य भावादेतद्भवतीति कार्यसमवायः कारणतम् । एतेन कार्यत्वं व्याख्यातम् । कार्यात्मलाभहेतुः समवायः कारणविशिष्टः कार्यत्वं यथा समवाय एवं सत्ताप्येका सती उभयान्तपरिच्छिन्नवस्तुसम्बन्धित्वनानित्यतेत्युच्यते विपर्ष- यानित्यतेति । एतयाऽनित्यतया योगादानत्यः शब्द इति । आदिमत्यादैन्द्रियकत्यात् कृतकवदुप- चाराच(९) ॥ १४ ॥ आदिमत्त्वादादिः योनिः कारणमिति, कारणवत्वाद- नित्य इति सूत्रार्थः । किं पुनारदं कारणवत्वं नाम ? निमित्त- कारणमेदानुविधानमुत्पत्तिधर्मकलं तदभिव्यगयेषु नास्ति । न (१) कृतकादुपचाराच्चेति विश्वनाथसम्मतः पाठः।

·द्वितीयेऽध्याय २ आह्निके १४ सूत्रम् । हि किश्चिदभिव्यज्पमान निमित्तकारणभेदानुविधापि दृष्टमिति । संयोगविभागानन्तरमुपलब्धेः सन्देद इति चेत -अथ मन्यसे संपोगविभागानन्तरमुपलभ्यते शब्दा, सा च तदनन्तरोपलान्ध- य॑ज्यमानस्यापि युक्ता, अतः सन्देहः किमयं संयोगविभागाभ्यां व्यज्यते अप क्रियत इति ? । न व्यज्यते ऐन्द्रियकत्वात । किमिदमैन्द्रियकत्वम, इन्द्रियमत्यासतिग्राह्य पेन्द्रियकामिति । तता किं १ पदीन्द्रियमत्यासतिग्राह्य ऐन्द्रियकस्तवो न व्यज्य- ते । न हि व्यज्यमानस्यन्द्रियेण प्रत्यासत्तिर्युक्ता । कथमिति ? न श्रीवं नाच्छन्ददेशमुपगच्छीत अमूर्ततात-पदमूर्त तनि. क्रिय पथा रूपादि, अमूर्त चाकाशं तस्मानिष्क्रियमिति । क्रि- याकारणगुणसमबापाद क्रिपाववामिति चेत् ?--अथ मन्यसे पत्र क्रियाकारणं गुणो वर्तते तो क्रियावदृष्टं यथा लोहम, तथा चाका, तस्मादेतदपि क्रियावादिति ? । नानेकान्ताव । क्रियाकारणं च गुणः आत्मनि, न क्रियावानात्मा इत्यनेका- न्त: विद्यमानस्यापि न क्रिपावत्त्व(२) महत्परिमाणप्रतिव. धाव-विद्यमानोप्याकाशेऽभिषातो न क्रियाहेतुः महत्परिमाण- मातबन्धात् । यदाकाशे वर्तते महत्त्वं तेनैकार्थसमवेतेन तत्तिर- भिघात: मतिवध्यत इति । यथा लोप्टगुरुत्वं तदेकात्तिना संयोगेनेति । संयोगपतिबन्धात गुरुत्वस्य सापेक्षत्वममङ्ग इति चेत् ?--अथ मन्यसे यदि संयोगेन प्रतिवध्यमानं गुरुवं न क्रियामारमते तत्पतिवन्धापगयापेक्षमारभत इति ? नन्वेवं गुरुत्वं मापेक्षं क्रियाकारणामेति मातम, एवं च शास्त्रच्याघाता निरपेक्ष गुरुत्वं कर्मकारणमिति हि शास्त्रम् ? । न, निर. पेक्षयान्वया व्याख्यानाव-नायं निरक्षरपायों गुरुवं न (१)क्रियातुस्वम्-पा०९ पु।

·२८६ न्यायवार्तिके किश्चिदपेक्षत इति, अपि तु चरमभाविनिमित्तान्तरं नापे- सत इति, निरपेक्ष गुरुत्वं कर्मकारणमिति नास्ति व्याघातः । तथा च शास्त्र "संयोगाभावे गुरुत्वात् पतन"मिति(१) | विषया. भावाच-न क्रियाकारणसमवायमा क्रियायत्त्वे हेतुः, अपि तु क्रियाकारण(गुण)समवाये सति मूर्तिः । यदि क्रिपाविषयो मूर्तिर्भवति क्रियाकारणं गुणोमतिबद्धो भवति तदा क्रियो। स्पयत इति । तस्मादमिपाववादाकाशं न गच्छति शब्दोऽपि न गच्छति निष्क्रियत्वादेव । न चामाप्तस्य ग्रहणमस्ति सर्वशब्दोपल. धिमसङ्गात् । परिशेपाव तु सन्तानसिद्धिातत्रायः शब्दः संयोग विभागहेतुकः तस्माच्छन्दान्तराणि कदम्बगोलकन्यापेन सर्वदि- कानि, तेभ्यः प्रसेकमेकैको शन्दो मन्दतरतमादिन्यायेनाश्रया(२), प्रतिवन्धमनुविधीयमानः मादुरस्ति । ततोऽन्यस्पातिमान्धाच्छन्दा. न्तरोत्पत्तिशक्तिविघातो येन केनचित् मतिबन्धाद्भवतीति । अतः शब्दसन्तानोच्छेदः तत्र यः कर्णशप्कुलीमन्तमाकाशदेशं प्रा- मोति स उपलभ्यते नेतर इति तस्मादैन्द्रियकत्वं, तधान्य. था न युक्तमिसनोऽनित्य इति । एक एवेति चेत् ? न, सर्वैरुपलब्धिमलगाव-अथ म. न्यसे नैव शब्दान्तराणि मयाऽभ्युपगम्पन्त, अपि त्वेक एवायं शन्दो वितत्याकाशमवतिष्ठते, स संयोगविभागा- भ्यामभिव्यक्तः मन्नुपलभ्यते यथा घटाद्यपवरकाद्यवस्थित मदीपपंपोगेनेति। तच न, सर्वैरुपलब्धिप्रसङ्गात् य. घेका शब्दो वितत्यावस्थितः संयोगेनाभिव्यक्तः श्री- प्रवतोऽर्थे मत्ययं करोतीति मन्यसे ? तदा येन केनचिध. व कुत्रावस्थितेन शब्दो व्यक्त इति सर्वैः श्रोत्रवद्भिपल. (१) वैः सू०७ १०५आ०११ (२) तमादिभावेनाश्रया-पा० ६ पु । ..

·द्वितीयेऽध्याय २ आहिके १४ मूत्रम् । भ्येत, न चोपलभ्यते तस्मात् कल्पनेपम् । एकदेशाभिव्य- क्तिरिति चेत् ? न किमा तादात्म्पातादात्म्यानुपपत्तेः । अथ मन्यसे सत्यं वितत्यावस्थितः तस्य वस्थितस्यैकदेशो निमित्ते. नाभि व्यज्यत इति ? । न किमस्तादात्म्यातादात्म्यानुपपत्तेः । यांस्तानेकदेशान् शब्दस्य मन्यसे ते किं शब्दात्मका आहो नेति ! किश्चातः ? यदि शब्दात्मकास्ततोऽनेके शब्दा इति व्याघातः । अथाशब्दात्मकाः ! न सदा शब्दादर्थमत्यय इति प्राप्तम् । तेषां स्वभावश्च वक्तव्यः(१) । शब्दस्याकाशक्ति स्वादेकदेशार्थानभिधानाच्च । एकदेश इति समासपदमेतत् एकश्चासौ देशश्चेति । तत्र देशशब्द आधारार्थः कारणा- थों वा ? । तत्राधारार्थस्तावन्न युक्तः शब्दस्याकाशत्तिला. तु-आकाशत्तिः शब्दस्तद्गुणत्वात् तस्मादाकाशव्यतिरिक्तो माधार इति । कारणार्थोऽपि नास्ति अकृतकत्वाभ्युपगमा- तू अकृतका शब्द इति स्वयं प्रतिपद्यमाना भवन्तो ना. ईन्ति वक्तुं कारणमेकदेश इति । न चान्य एकदेशार्थः स- म्भवतीति शून्यमभिधानमेकदेशः शब्दस्य व्यज्यते इति । एकदे- शाभिव्यक्ती चार्थपसयो न स्याद्वर्णवत्, वर्णाः सर्व एव ध्यापका भवन्तीति । एतस्मिन् पक्षे वर्णैकदेशव्यक्तिः, न च वर्णेकदेशः शंक्यो निरूपयितुम् । न च निरूपितादापे त- स्मादर्थप्रसपो भवति वर्णानामर्थपसायनानभ्युपगमात् । व. ण) अपि तावदेकैकशोऽधप्रसायका न भवन्ति कुतस्तदेक- देशा इति । एतेन यदुवं प्रत्युक्तम् । यकस्य व्यक्तौ (२) दोप एवपनेकशन्दस्यापि क्यापित्वे दोपाः कोलाहलश्च स्यात् । (१) विमोक्तव्या-पा०६०। (२) व्याप्ताविति सम्भाव्यो। है ·यापातिक कृतकपचाराध तीयं मन्दमिति कृतकमुपचते ती मुखं मन्द मुखपिनि उपचने च तीवः पान्दो मन्दः शन्द इति । अत्र च प्रयोगः । अनियः शब्दः तीप्रमन्दविषपत्ता सुख हुस्खादिति कृतकचदुपचारादिसनेन सूत्रेण सर्वानियत्वसाधनधर्म- संग्रहः कृतकलग्रहणस्यौदाहरणार्थवाद यथा सामान्पविशेषरतो. ऽस्मदादिवाकरणमसक्षत्वात् उपलभ्यस्यानुपान्धकारणाभावे ससनुपलब्धेः गुणस्य सतोऽस्मदादिगाकरणमसात्वाव .. सेवमादि । तीनशब्दस्य तीवाविषयत्वं न शब्दादिवि- पपत्वमिति चेत् ? अथ मन्यसे तीव्रशब्देन तीवार्थोऽभि- धीयते न शन्दः, न चान्यविपणः शब्दोऽन्यस्यार्यस्य मति. पादक इति ? न, शब्दशन्देन समानाधिकरणस्य तीनशब्द. स्याभिधानात् । सत्यमयं तीब्रशन्दः केरल उचारि. तो ट्रव्यगुणकर्मणां समानधर्म प्रतिपादयति, बाब्द शब्दोऽध्युमरनेकर्धमयोगिनं शब्दपभियते । यदा पुनरेती तीव- शान्दशब्दो विशेषणविशेष्यभावापन्नावभिधीयते तदा तीप्रशन्दे- न धर्मान्तराणि व्यवछियन्ते शब्दशब्देन धय॑न्तराणीति उभपशब्दमपोगाव शब्दो गम्यते तस्मादुपपन्न तीनशब्दविप- पत्वादानस: शब्द इति । व्याकस्प तथाभावात् ग्रहणस्य तीवमन्दता रूपादिति चेव ? नाभिभवोपपत्तेः । शेष भाष्ये । प्रहणं निमितभेदानुविधायीति चेन् ? न ग्रहणभेदस्यैकत्रादृष्टला. त् । अथ मन्यसे न शब्दो भिद्यते पादे त्वभिने ग्रहणं निमि- तभेदानुविधापि भवति ग्रहणभेदाचामिभर शव ? न ग्रहण- भेदस्पैकवादृष्टत्वात-ययभिन्नः वान्दो ग्रहणभेदो न मानीत न हमिन्ने ग्रहणभेदं विषये पश्यामः । अधाभिन्ने ऽपि विपये प्रणानि मियन होत मन्यसे । निसं ग्रहणभेदः स्थाद, ततश्च ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिक १४ सूत्रम् । भिन्नोऽभिन्न इति भिन्नाभिप्रत्ययौ न स्याताम् । अभिमा- नुपपत्तिश्च ग्रहणयोर्युगपदसम्भवाद न हि ग्रहणे युगपद्भ- पतः । न चैकं ग्रहणमात्मन एवाभिभावक न चायमभिभयो नास्ति तस्माद्भिद्यते शब्दः। अभिभवानुपपत्तिश्च व्याकसमानदेशस्याभिव्यक्ती माय. मावाद-व्यञ्जन समानदेशोऽभिव्यज्यत इति एनस्मिन् पक्षे नोपपद्यते ऽभिभवः, कस्माद्यअकसमानदेशत्वाव-न हि व्याकसमानदेशेनामाप्तः शब्दोऽभिवितुं शक्यः अप्राप्तवाद न ह्यप्राप्तमभिभारकं भवति(अस्ति) अयामाप्तमयभि. भावकं भवतीति मन्यसे वीणासन्दानामश्रवणप्रसङ्गः । अप्राप्ताः शङ्खरासमादिशब्दाः अभिभावका इति न कदाचिद्वीणादिशब्दाः भूयेरन् । सर्वत्र सन्तति चेदन पूर्वदोषानुवृत्तेः। अथ मन्यसे यो. भिव्यकसमानदेशं शन्दमभ्युपोत तस्यैप दोपः अस्माकं तु सर्व एव शब्दाः समानदेशाः तस्माददोपोऽयमिति? न पूर्वदेोपानति. तेः समानदेशत्वे शब्दानां व्याकेषु नियमो नास्तीति यदाकश्चिद व्यजकमुशतं सर्वशब्द(स्य) व्यक्तिहेतुरिति पूर्वदोपानतित्ति- रिति । समानदेशवे च वीणावेणुशब्दाना शतशब्देन वी- णावेणुगाब्दयोरभिभव इति वीणादिशब्दाश्रवणमङ्गः । तस्मा- पछदा एव भियन्त इति । तेषां च भिन्नानां समानदेशत्वे सति ये कर्णशष्कुलीमस्याकाशदेशे युगपत समश्यन्ति तत्र य: पटुः शब्द: स इतरस्याभिभावक इति । अभिमनन नाम मन्दस्य पटीयसा ग्रहणादग्रहणमिति । यदि च सन्तानत्तिः शब्दः कर्णशकुलीमदाकादेश माप्तश्च गृह्यते ? दिग्देशप्रत्ययो न मा. मोति पूर्वेण शब्द उत्तरेण शब्द इति । न हि विषयेषु प्रसामी- दरस दिग्देशमत्यपो दृष्टः गन्धादियादिति । ।नोपादाननिमिः ·२९४ न्यायवात्तिके मानवाद-न हि विद्यमाना आकाशादेः प्रदेशा इति । कथं न विद्यन्ते ? प्रमाणतोऽनुपलब्धेः-पचाकाशादेः प्रदेशाः स्युः प्रमाणत उपलभ्परनिति । कयं प्रमाणतोऽनुपलब्धिः? विकल्पानुः पपत्तेः-प्रदेशशब्देन कारणं वापिधीयते आधारो वान कार- णमकृतकत्वात् यस्मादकृतकमाकाशमतो न कारणार्थः प्रदे- वाशब्देनोच्यते । नाधारोऽनाश्रितत्वात् अनाभितमाकाशं तस्या- धारार्थोन शक्यो वक्तुमिति । लोकविरोध इति चेत् ? नान्यथा तदुपपत्तेः-पचाकाशं निष्पदेशं प्रतिपद्यसे ननु लोको विरु- क्ष्यते पूर्वभागेन व्यास आदिस इति । नान्यथा त. दुपपत्तेः संपोगस्यान्याप्पत्तित्वे प्रदेशशब्देनाभिधीयमाने न लोकविरोधो यस्माद्यसंयोगस्याच्याप्यत्तित्वं तत्मदेशश- ब्देनाभिधीयते । एतच प्रदेशनता द्रव्येणाकाशस्य सामा- न्यम् । ये (खलु परिच्छिन्न) अविमतिपन्न आमलकादिके गवत- स्तयोर्पः संयोगो वर्तते स ते न व्यामोति प्रदेशवती च ते । आकाशसंपोगोऽपि नाकाशं व्पामोतीति प्रदेशवद्रव्यसामा• न्यात प्रदेशवदाकाशमिति भाक्तः प्रयोगः । का पुनरियं भक्तिः ? अतथा भूनस्य तथाभानिभिः सामान्पमुभपेन भज्यत इति भक्तिः । एतस्मात सामान्यादध्यारोपितप्रदेशात्तिः मदेशशब्दः पस्मादाकाशस्य प्रदेशवद्भिर्द्रव्यैः सामान्यं संयो। गस्याव्याप्यत्तित्वमस्सतः प्रदेशशब्दोप्याकाशे प्रयुज्यत इति । एवमेतत् न तत्त्वतः । कुत इति चेत् ? न प्रमाणतोऽनुप- लब्धेः । अथ मन्यसे आकाशप्रदेशाः प्रदेशवद्र्व्यसामान्यादा. कामा उपचपन्ते न पुनस्तत्वतस्तदस्तीति(१) न प्रमाणमस्ति ? न मदेशस्य प्रमाणनोऽनुपलब्धेः । न ह्याकाशादेः प्रदेशप्रति- (१) सन्तीवि-पा० ६ पु० ।

·द्वितीयेऽध्याये २ भाटिके १८ सूत्रम् । गादक प्रसक्षादि ममाणं सम्भवतीति । स्वरूपेणानभिषा- नाच्च । पचाकाशस्प प्रदेशाः स्युः ते स्वरूपेण व्यपाद- येरनु पथा पटस्य प्रदेशाः । के ? तन्तबः, न पुनराकाशस्य पदेशाः के इत्युक्ते स्वरूपेण व्यपदेष्टुं पाक्या इति । किमोऽनुपपत्तिश्च पूर्ववत । याँश्चाकाशप्रदेशान् भवान् मन्पते ते किमाकाशात्मका उत नोते !कि चात: ? यद्याकाशात्मका अनेकमाकाशमिति प्राप्तम् । अध न ? तेषां स्वभावो वक्त- व्यः कथं च से तस्य प्रदेशा इति वक्तव्यम् । अनाका- शात्मकाः सन्तः आकाशस्य प्रदेशा इति केनार्थेनाभिधीय. ते ? तद्यथा तन्तवः पटस्प प्रदेशा इत्युक्त कारणार्थ आधा. रार्थश्च गम्यते न पुनराकाशस्य प्रदेशेष्वेतदस्ति । प्रदेशाभावाद- नाधारः संयोग इति चेन्नानाधारा आकाशत्तित्वात् । अथ मनुपे यद्याकाशदेशा न सन्ति आकाशदेशाश्रयः संपोगो- ऽनाधार: ? न अनाधारआकाशत्तित्वात् । यस्मात् वये- घोच्यते आकाशाश्रय इति, तस्मान्नानाधार इति । ममानदे. शाा इति चेत् ? नावाधनात् । अथ मन्यसे मूर्तिमद्रव्यसं- योगा ये आकाशदेशे वर्तन्ते ते प्रदेशाभावाद सर्व एवं समानदेशाः प्राप्नुवन्ति इति । एवं च समानदेशवे सति न किश्चिद्वाध्यत इति । तदेवं मदेशद्रव्यसामान्यादाकाशप्रदेश इति भाक्तः प्रसय (प्रयोग) इति । निप्मदेशत्वात् सर्वेण सर्वश. दोपलब्धिमसंग इति चेत् ? न उक्तोत्तरत्वाद । अथ मनुषे यदि निष्पदेशमाकाशं तेन ताई सर्व एव शब्दाः समानदेशा इति सर्वैः सर्वः शब्द उपलभ्येत, न पलभ्यते, तस्माद- न्यान्यवृत्तपः पान्दाः सर्वैरग्रहणादगुलिरूपादिव(१)दिति । (१)संयोगात्-पा०६ पुरु ·न्यायवात्तिके चलादिग्देशव्यपदेशशास्प-योऽयं शब्देष दिग्देशम्पपदेशो नार्य शब्दनिमित्तः पूर्वापरादिभिन्नेभ्यो निमित्तेभ्य उपजायमानाना- मेकदेशग्रहणात तुल्यो दिग्देशव्यपदेशः स्यात् । तस्मान्न शब्द निमित्तः । कुतस्तहीयं भवतीति वाच्यम् ? निमित्तभेदाव-पानि निमित्तानि शाब्दकारणस्य संयोगस्यानुग्रहकारीणि दिग्देशनि तेषां निमित्तानां भेदादिन्देशमसया इति । य उपलभ्यमाननिः मित्ताः शब्दास्तेषु तयुक्तं येषां तु शब्दाना निमित्तानि नोपलभ्यन्त तेषु दिग्देशपत्ययो न युक्तः ? न न युक्तः शब्दसन्तानस निमित्तभेदाभिमुख्येनादौ प्रातः-या शब्दसन्तानो यस्मानि- मित्तादुपजायते स समन्ताद शब्दान्तराणि सन्तनोति । तत्र यः शब्दविशेष आदौ कर्णशष्कुलीमत आकाशदेशस्य तदभिमुखेन भागेन सम्बद्ध्यते तनिमित्तः पूर्वापरादि(शब्द)व्यपदेशः इति । पदा पुनराद्यशब्दपरिच्छेदो नास्ति तदा विपर्यय इति । एके तु दुवते-नैव शब्देषु दिग्देशमसयाः सन्ति । कुतः १ चक्षुपियसिद्धौ दिग्देशाध्यवसायाव(१)-तथादि जासन्धानां पूर्वापरादिपत्पपाः शब्दे न सन्तीति । अपरे तु दिग्देशव्यपदेशेन चक्षुःश्रोत्रे अमाप्पकारिणी इति ब्रुवते । तेपामुक्तमुत्तरं प्रत्यक्षमूत्रं वर्णयद्भिात ॥ न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्नित्येष्वपनित्य. व(२)दुपचाराच्च ।। १५ ॥ न घटाभावसामान्यनित्यतानित्पेषप्यानित्यवदुपचाराच । सूत्रस्प पूर्वहेवनामनैकान्तिकत्वज्ञापनमः । शेषभाष्ये । तत्त्यभाक्तयोनानात्वस्य विभागादम्पभिचार॥१६॥ (१) देशव्यवसायात्-पा० १ पु० । (२) नित्येध्वनिश्यपदिति क्ववित् ।

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके १७-१८ सूत्रम् । २९३ तत्वमाक्तयो नात्वस्प विभागादव्यभिचारः । नित्यत्वमि. त्यत्र किं तावत् सत्यम् १ । उभयान्तापरिच्छिन्नवस्तुसत्तासंस्प- (१) इति । विपर्यपादानस्यत्वमेतचाभावे नास्ति । भाक्त तु तद्भवति नित्य इव नित्यो घटाभाव इति । न पुननित्य एवं कालद्वयाननुभवात् । मध्वंसाभावो न मागस्ति न घटकाले ऽस्ति भागभावो न घटकाले न प्रध्वंसकाल इति। कयं ताई? नित्य इत्र नित्य इन्युच्यते भस्या । का पुनरियं भक्तिः ? मागमावस्य कारणाभाव: प्रध्वंसाभावस्य विनाशामाव: उभयं चैतन्नित्य- विषयं इसेतत्सामान्यान्नित्य इव नित्यो न पुननित्य एवेति इन्द्रियमत्यासत्तिग्राह्य ऐन्द्रियंक इति ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ।। १७ ॥ सन्तानानुमानविशेषणादव्यभिचारः । न यमन्द्रियक- वादित्यनेनानित्यत्वं प्रतिपादयामोऽपि तु शब्दस्पाभिव्यक्ति प्रतिपघामः । न हि पज्यमानस्यन्द्रियकतं युक्तमिति पुरस्ता. कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानान्नित्येष्य- प्पव्यभिचार (इति(२) ॥ १८ ॥ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानान्नित्पेष्वन्पभिचार:(३)। न हि नित्यानां द्रव्याणां प्रदेशशब्दन कारणमुच्यते । भा. काशस्य प्रदेश आत्मनः प्रदेश इति नाकाशात्मनोः कारण. द्रव्यमभिधीयते यया कृतकस्य । किमिति नाभिधीयते ? अविद्य. (१) पाटोऽयं मुद्रितभाष्यपुस्तके स च प्रामादिका वात्तिक- न्यायसू नियन्धविरोधात् । (२) व्यभिचारात्-पा०६ पु०। (३)सम्बन्धः--पा०१पु०

·थ
य
२९६
पापहार्तिक
एतच न, उक्तोत्तरताव उक्तोत्तमेतत्-पया संपोष
स्पाच्याप्पतिवं तया सदस्यापीति ।
गुणत्वायापकमिसके-एके गुणत्वादेतोः शन्दसंयोगावलि
रूपवह्यापक प्रतिपद्यन्ते । एवं मन्या व्यापकत्वमिति कोऽय:।
ययात्रपटातत्वव्याप्ति(२)न किञ्चिद्वाध्यते । अयान्पचनास्ति।
वयं तु व्याप्तिमहीलरूपस्याश्रयोपलब्ध्पोपलब्धिं घूमः न पुन
शब्दादप आश्रयोपलब्धाधुपलम्पन्ते तस्मादगुलिमपवन्न व्या
पका इति । समुदितस्थानानामेकसमुदाप्युपलब्धावुपलक्ष्यनुप
लब्धी व्याप्यव्यासी एकाश्रयाणामाश्रयोपलब्धाविति । अ.
आकाशे मूर्तिमनां संयोगास्तेपी कोश्चित
केषित कृतकान् प्रतिपद्यन्ते कॉश्चिदकृतकानिति ।
कार्यव्यर्मयोगः कुतका संयोगजत्वादुत्पद्यमानस्य
कारणसम्बन्धिभिः कार्यस्य संपोगजः संपोग इति । क्रियाज तु ।
केचिन्नेछन्ति यावद्रव्यभावितात संयोगस्य अविभक्तस्प
संयोगो नास्तीति नास्साकाशे
इति । अम्बाकाशमयोगमकृतकामिच्छन्ति । तत्रैवाकापासंयोग
तारत कृतकलेऽनुमानम् आकाशेन कृतकसम्बन्धेन
सम्बन्धी परमाणुर्मुर्तिमत्त्वादिभ्यो घटादिवदिति । कार्या-
काशसंयोगो विमतिपत्तिविषयो न यावदन्यभाषी अविनश्य
दाधारत्वे क्रियावदपत्राचेवे सत्यमाप्तिपतिद्वन्दितान (१)मति:
मादतरसंयोगवत् । तस्मात् कार्यद्रपेणाकाशस्य संयोगजः सं.
योगः क्रियाजश्व परमाणोस्तु क्रियाज इति । विप्रतिप•
त्तिविषपाविभागिनः आकाशादयः क्रिपाववव्पसंयोगिस्वात(२)
(३) प्रतिसन्धित्वात-पा० १ ० .
(२) क्रियावदन्यसंयोगित्वाद्विभागित्वं संयोगषन्-पा०६९०।
क्रियाजः संपोग

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके १८-२० सूत्रम् । २९७ परमाणुवत् । पथा परमाणोः क्रियावदद्रव्यमयोगा अयाच. द्रव्यभाविना, संयोगव(१)च्छन्दबुद्ध्यादपश्चात्मन्यव्यापकाः योगस्य चान्याप्यत्तिस्वमात्मना प्रदेशार्थ इति व्याख्या- पम् । एकस्य चानेकमूर्तिमत्मदेशवद्रव्यसम्बन्धित्व प्रदेशार्थः । पदा यदाकाशस्यैकस्य सतः प्रदेशवताऽनेन सम्बन्धित आत्मदेशवद्रव्यसामान्यं यथा घटादेः । कस्माद पुनः सूत्रकारस्यास्मिन्नर्थे सूत्रं न श्रूयते इति । कतमस्मिन्नर्थे ? निष्पदेशमाकाशं निष्पदेश आत्मनि एतस्मिन्न- थै ? । अर्थतोऽधिगोने मूत्रं-यस्मादयमोंर्थतोऽधिगम्यते ततो न मृत्रित इति । पादसन्तानमतिपादने वा न सूत्रमर्थतोऽपिगतः । शास्त्र सिद्धान्ताद्वा तदाधिगातेः-शास्त्रसिद्धान्तस्तु न्यायस- माख्यानं बहुशासमनुपानं तेनानुक्तमपि गम्यत इति न सूयते । अयापीदमरित इदं नास्तीति गोऽयं पर्यनुयोगस्तस्य को विपय इति ? । अनुप- लभ्यमानास्तित्त्वम्- पादस्प नित्यत्वं कल्पयन्ति ते इदं- पर्यनुमोज्याः इदमस्ति इदं नास्तीत्तद्भवतः (क) कुन: भ. तिपद्यन्त इति ? । एतमनुयुक्ताः सन्तः प्रतिववते प्रमाणत उ. पलब्धेरनुपलधेश्चगि। अविद्यमानस्तहि शब्दः भागुधारणादनुपलब्धेरापरणाचनुपलब्धेश्च ॥ १९ ॥ प्रागुच्चारणादनुपलब्धरावरणाचनुपलब्धेश्चेति । पचोभय- पक्षसम्मतिपनं घटायनिस्पलेग, तेन चानुयोज्या:--पदिदम- नित्य घटादि भवद्भिः प्रतिपद्यते तत्कथमनित्यमिति ?। ए. (१) क्रियाघद्रव्यसंयोगित्वाविभागित्यं संयोगवत्-पा०६ पु०। भाग्यम् ।

·२९८ न्यायवासिके वमनुयुक्ता पदि घटाधनित्यत्वन्यायं मतिपयन्ते स शन्देऽपीति- (मागिति) सूत्रम् । सतोऽनुपलब्धिकारणाभावे कदाचिदनुपल- धेरनित्यः शब्द इति सूत्रार्थः । शेष भाष्ये । व्यअकाभावाद ग्रहणमिति चेत् ! नोक्ताचरत्वात-अथ मन्यसे शब्दस्योचारणं पअकं तस्याभावानोपलभ्यत इससिद्धं विशेषणमनुपल. धिकारणाभाव इति । किमिदमुच्चारणं नाम ? विवक्षाजनिते- न प्रयत्रेन कोष्ठयस्य वायोः मोरतस्य कण्ठादिस्यानाभिघातः ! तन्नोकोचरवात-वायुगतवेगापेक्षो वायुना(१) तावादिसपो. गोऽभिधात: संयोगस्य व्यकत्वं मार प्रतिपिद्धमिति । एवं च तत्व(२) पाशुभिरवाकिरनिदमाह । कोऽस्यार्थः ? । तत्व उक्ते जासा प्रत्यवतिष्ठते । सा च जाति:- तदनुपलब्धेरनुपलम्भादायरणोपपत्तिः॥२०॥ तदनुपलब्धेरनुपलम्भादाचरणोपपत्तिः । कोऽस्प वाक्य- स्यार्थः ? आवरणायनुपलब्ध्याऽनेकान्त इत्यर्थः । यथाऽऽवरणा- धनुपलाधरनुपलभ्यमानाऽप्यस्ति तथाऽऽवरणमित्यनेकान्तः । अथानुपलब्धिरनुपलभ्यमाना नास्ति ? तदभावादुपलब्धिरस्ति । न चाविद्यमानस्योपलब्धिरस्तीति सिमावरणम् । कथं पु. नर्भवान् जानीचे नावरणानुपलब्धिरुपलभ्यत इति ? किमत्र क्षेपम् प्रयात्मवेदनीयवाद प्रत्यात्मवेदनीपामेायमावरणानुपल. धिमावरणोपलब्धिं च वेदपते । एवं च सत्यपहृतविषयमुत्तरवा. क्यामिति । अपहनविषयमिति नास्योत्थानमस्तीति । १९) वेगापेक्षेण वायुना-पा० ६ पु। (२) च सति तरव-पा०६ पुछ।

·द्वितीपेऽध्याये २ आहिके २१-२९ सूत्रम् । २९९ अभ्यनुनावादेन तुच्यते- अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसदायपन्नायरणानुपप-- तिरनुपलम्भात् ॥ २१॥ अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववनावरणानुपपभिरनुपल- म्भादित्यस्य सूत्रस्यानुपलब्धेरनैकान्तिकत्वमर्थः ।। अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २२ ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः अतथाजातीपेन प्रत्यवस्थानादनुत्तमिति सूत्रार्थः । यथाजातीयकः शब्दोऽ. नित्यस्तयाजातीयकं किश्चिनित्यं न दृष्टमिति । उक्तं चात्र । किमुक्तम् ? उभयान्तापरिच्छिन्नवस्तुसत्तासम्बन्धो नित्य. तेति । तस्मादपथार्थप्रत्यत्रस्थानात् यत्किञ्चिदेव । अनिसः शन्दो गुणत्वे ससस्मदादीन्द्रियविषयत्वाव बुद्धिवत् । अध्यापकस्य व्यापकद्रव्यप्तमवायित्वे सति प्रत्यक्षवात मुख. वत् । आकाशनिष्पदेशत्वे हेतुः निष्मदेशमाकाशं व्यापक- खात् आत्मवद, द्रव्यस्य सतः सदाऽमूर्तत्वात् आत्मत्रदेव न्यापकत्वादेवाकृतकत्वम् । व्यापकवे च द्रव्यव्यापकस्य सतः सर्वदाऽमलाद । एनेन दिक्कालौ व्याख्याती । एतावत् स्वसाधनस्थित्या व्यवस्थितमनिस्पः सान्द इति ॥ अथ शब्दस्य निस्पत्वं भतिजानान इति भाष्यम् । विम. सियले प्रमाणमूलबादेनो परिप्रश्नः । विपतिपनि म टुणे- रेकविषया विरुद्धधर्मप्रतिपत्तिः न च विमतिपत्तिः प्रमा- णान्तरमन्तरेण युक्तेति निस्पस्से प्रपाणं वक्तव्यमित्यत आह ।

·न्यायवाचिके अस्पर्शत्वात् ॥ २३ ॥ नित्या शब्दोऽस्पर्शवाद ॥ अनुपलब्धविपक्षकदेशस्य प्रयोग आकाशादिति । तस्य व्यभिचारदर्शनार्थ सूत्रम् । न कर्मानित्यत्वात् । शेषमस्व भाष्ये ॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥ २४ ॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २५॥ सम्प्रदानात् ॥ २३ ॥ अपमन्यो हेतुः शब्दनित्यत्वे सम्गदानात् । न हि किञ्चिन्नित्यं सम्पदीयमानमित्पन्वपिनो यान्तस्याभावाद्विरु- दः । अथायं प्रतिज्ञार्थोवतिने शब्दः सम्प्रदानाद् घटा दिवदिति । एवमपि नित्पत्वं न सिद्धयति- तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २७ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ तदनारालानुपलब्धेरहेतुः । अवतिष्ठमानो हि दातृम. तिनहीबोरन्तराले उपलभ्यतेति इति विरोधः स्वार्थः । न विरोधोऽनुमानादुपलब्धेः न हि प्रत्यक्षतोऽनुपलभस्पानुपाने- नोपलब्धिः सत्ता वाधते । किमनुमानम् ? अध्यापनम् । किमिद- मध्यापनं नाम ? दोयमानस्य सम्पदान-माप्ति:- दातृमतिग्रही- चोरन्तराले शब्दोऽस्त्यध्यापनात शरादिवदिति । उभयो। पक्षयोरन्पतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः ।। उभपोः पक्षपोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः॥२९॥(१) न शब्दस्याध्यापर्न मनिषिध्यते आप तु नृत्योपदेश (१) फोचित्तु नास्य वाक्यस्यसूत्रत्य किन्तु भाष्यत्यामिति घवन्ति ।

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिक ३०-३३ सूत्रम् । ३०१ पदनित्य स्पैवाध्यापनमिति । यत् पुनरेतदातृमतिग्रहीनोरन्तरा- ले शब्दोऽसीति सिद्धसाधनमेतदिति । वयमापे चूमो दा- प्रोचारितः शन्दः सन्तानत्या संम्पदानं मामोति तस्मात् सम्भदानमवस्थाने न हेतुः । अयं तहिं हेतु:- अभ्यासात् ॥ ३० ॥ अभ्पासात् । वीणादिवदिति । अनित्यप्षेत्र लड्चनप्ला- बनादिषभ्यास इति विरुद्धः । अथावस्थानमभ्यासात सा. ध्येत तथाप्यनवस्थितेनेवाभ्याप्त इत्यनेकान्तः अभ्यासस्वरू- पानवधारणादसिद्धश्च । अभ्यामो कविषयोऽनेकज्ञानोत्पाद एकाकारविपयो वा । तत्रायमभ्यास एकविषय एकाकारवि- पयो वेति सन्दिग्धासिद्धः अभ्यासासिद्धावभ्यासोपचारविष- यत्रेन साधनं तस्यानकान्तिकतज्ञापनार्थम्- नान्यत्वेप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ ३१ ॥ नान्यत्वेप्यभ्यासोपचारादिति । एतत्सूत्रमन्यत्वमतिपेधार्थम् ।। अन्पदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः॥३२॥ अन्यदन्यस्मादनन्यवादनन्यदित्यन्यतामावः । यदिदम- न्यदिति मन्पसे इदमन्यस्मादन्यद्वा स्यादनन्यदा । यधन्यदनन्पन्न भवति यथा ब्राह्मणादन्योन ब्राह्मण इति अथानन्यद तथाप्यन्यन भवति अनन्यवाद । यदनन्यत् तत् कथमन्पद्भावपतीति ।। तदभावे नास्त्यनन्यता तपोरितरतरापेक्षसिद्धेः॥३३॥ तदभावे नास्सनन्यता तयोरितरेतरापेक्षसिद्धः। सूत्रस्पार्थों- विरोधः । अनन्यस्वमभ्युपगतं तन्निवर्तत इति । कथं निवर्तते ? प्रतिपेपस्यान्यविषयत्वाद-अन्याभाचे अनन्यन्नास्तीति, न हि ग्रामणाभावे ब्राह्मणः सिद्ध्यति ।

·न्यायपातिक अयं ताई हेतुः मत्यभिज्ञानात् १-तदभावे प्रसभिज्ञा- ने न दृष्टं मण्पादिपु, अस्ति च मत्यभिज्ञान शब्दे, त. स्माद प्रत्यभिज्ञानादतिष्टो शब्द त ? । किमिदं प्रत्य- भिक्षानं ? तत्सत्ययविषयत्तम् ? तत्सत्ययविषयत्वमन्यत्वेऽपी- त्यनेकान्तः । अथ मत्यभिज्ञानं तत्मयपविषयस्याम्पभिचारः न हिन्दे कदाचित सत्मत्ययविषयव्यभिचारोऽस्ति यः पुनः सशे तत्मत्ययविपपः स विशेपदर्शनान्निवर्तते, अतो पासो तत्सत्यपस्य शब्देऽव्यात्तिः तत्मत्यभिज्ञानमिति ? न, तत्मसय- स्याम्पादत्तिरसिद्धा अयं तावत् तत्प्रत्ययः पुरुषान्तरे निवर्तमानो दृष्टः । यत् पुनरेतत् विशेपदर्शना सदशे तद्भावप्रत्ययो निर. तर इति मन्यसे एवमेतत, शन्दे तु कि विशेपस्यादर्शनात सहयो तत्पसय उत तद्भावादेव तस्मत्यप इति सन्दिखने । अप प्रत्य भिज्ञानं तदावाद्भवतीति पक्षस्तथाप्यन्पो हेतुकम्पक का- रण ! मत्यभिज्ञानस्य पक्षाविशेषणत्वेनोपयुक्तताद । यस्पुनर्गों- शन्दो गोशब्द इति मत्पयस्पान्पातिरस्तीति । न च गोशब्द. स्प गोमत्यपकर्तृत्वव्याभिचार इति ! एतदपि सन्दिाने, फयम् ? कि कारणसामान्पादोशब्दे गोमत्य पत्यानितिराहो तद्भाचा दिति । एतेन तत्पत्यपाल पारुपातम् । युक्तं तु कारण• सामान्पादोशन्दे गोशब्दप्रत्ययस्याम्पातिः । कथमिति ? गोबु. दो गोबुद्धिमत्पपो न व्याने, न चास्पा गोशब्दयुदेवात्मत्य. पकलं निसनी तस्मात् तन्मसपहेतुस्खे प्रसभिज्ञानमहेतु: । प. थानुपलविशेष एस निरीत मति तस्य वस्तुनः किं विशे. पोऽसि नातीनि भवन ए मष्पाः । यात विशेष: प्र. स्पपाल्पातिरहेतुनेकान्नान । अथ नाति एक वस्तु धात्मक मिति प्राप्तम् । विरोधादहेतुः प्रत्यपान्याचियाशेपपुरुषविषय.

·द्वितीयेऽध्याये २ भाहिके ३४-३६ सूत्रम् । तयाऽसिद्धा-पुरुपमात्रीषपयतयानकान्तिकीति । अयं हि हेतुः- विनाशकारणानुपलब्धेः ॥ ३४ ॥ विनाशकारणानुपलब्धेः । पदनित्यं तस्य विनाशकारणमुप. लभ्यते यथा लोप्टस्य, कारणद्रव्यविभागः, न तु शब्दस्य तस्मा. निसः शब्द इति॥ अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३५॥ अश्रवणकारणानुपलब्धेः मततश्रवणप्रसङ्ग इति । शेष भाप्ये॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३६॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेसवादनपदेशः । अनुमानेन श- ब्दस्य विनाशकारणमुपलभ्यते । यच्चानुमाननोपलभ्यते न तन्ना. स्ति । किमनुमानम् ? सन्तानोपपत्तिरिति । तस्मादनपदेशोऽयं विनाशकारणानुपलब्धेरिति । यथा यस्माद्विपाणी तस्मा- दश्व इति । किं पुनरत्रासत विषाणमाहोस्वित् विपाणस. म्वन्ध इति ? । उभयमित्याह यदा विपाणिनमर्थमश्यत्वे- न साधयति तदा विपाणमस्त्येव न विपाणं मातापध्य- से । अश्वीवपाणसम्बन्धस्याभावादनुमानमप्तदिति युक्तमुक्तम- सत्वादनपदेश इति । कर्मत्ववादति चेत् ! नाश्रयानियत्वात् । अथ मनुपे. नित्पस्याप्युपलभ्यमानस्यात्यन्तमग्रहणं दृष्टम्-यथा कर्मत्वस्पेति । तय न, आश्रयानित्यवाद आश्रयस्य निसत्वादश्रवण(कारणा) नुपपत्तिरित वूमः । कर्मत्वस्प पुनरग्रहणकारणमाश्रयानित्यत्व- मस्ति तस्मादमसङ्ग इति । घण्टापाममिहन्यमानाय तारस्तारतरो मन्दी मन्दतर इस्त श्रुतिभेदान्नानाशब्दसन्तानो ह्यविच्छेदेन श्रूयते तत्रदं चिन्त्यते । ।

·न्यायवार्तिके शब्दस्य व्यज्यमानस्य ययक्तिकारणं तत् किं घण्टास्थमा होस्विदन्यत्तीति । यदि घण्टास्थं किमवस्थितमुत सन्तानवृत्ती- ति । अन्यत्तित्वेऽपि किमवस्थितमुत सन्तानत्ति । यदि घण्टास्थमास्थित च तदा श्रुतिभेदो न प्राप्नोति । अ. थ घण्टास्थं सन्तानत्ति च युगपदनेक शब्दोपलब्धिप्रसङ्गः । यदि घण्टास्नास्थितेन सन्तानत्तिना वाऽभिव्यक्तस्तावानेच शब्द एकस्मिन् काले उपलभ्येत । घण्टास्थं चाभिव्याक्तकारण कथमन्यत्र वर्तमान शब्दं व्यक्तीति वाच्यम् । अधान्यगतमा स्थितं सन्नानति वाभिव्यक्तिकारण मनुषे तदैकस्यां घण्टाया. मभिहतायां शब्दान व्यनक्तिन मत्यासन्नदेशीतपु घण्टान्तरवि- ति नियमहेतुर्वक्तव्यः । अमति च शब्दभेदे श्रुतीना भेद उपपाद- यितव्यः । तारो मन्द इति नादोऽभिधीयत इति चेन् ? न, शब्दसा- पानाधिकरण्यस्य ग्रहणात्-शब्दममानाधिकरणोऽयं तारमन्दश- ब्दः गवर्नने न नादममानाधिकरणः तस्माच्छन्दोऽभिधीयत इति । चामति शब्दविषयले शब्दमामानाधिकरण्यं युक्तम् नीलोत्प. लादिवदिति । व्यामोहमययः म इति चेत् ! न निमित्तानभि गाना- त् । अथ मन्यमे तारो मन्द इति शब्दसमानाधिकरणो व्यामोह मसयो भाति-पथा दीर्घः शब्दो महान शब्द इति ।न, विशेष हेवभावात्-व्यामोइमत्यय इति न विशेषहेतुरस्ति । यदि चाय व्या: मोहमत्ययो भवनि पामोहमत्ययस्य निमित्तं वाच्यम् । यथा दीर्घः शब्द इति अविरतशब्दसन्नानश्रुतौ शब्दे दीर्घमत्ययो भवति-पानि खलु दीर्घाण द्रव्याणि तेषामवयवोपच सति ग्रहणमन्ततिविष• यत्त नसामान्यान् शन्दे दीर्घमत्ययः । न तु नित्यशब्दवादिनो. व्यामोहमत्यपोजमस्तीत्ययुक्तमेनन् । तुल्पपेतदिति चेत् ? न, न. निमित्तस्य कदाचिद्भावात् । अध मन्यमे यस्याप्पनियः नाद ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ३७-३९ सूत्रम् । जन्तानस्तेनापि घण्टास्यमवस्थितं सन्तानति वाऽन्यस्यमवस्थित सन्तानहात्ति बोत्पत्तिकारणं वाच्यम् घण्टास्थमुत्पत्तिकारणं कदाचिच्छब्दानुत्पादयति कदाचिन्नेति नित्यवत् प्रसङ्गः ।। न प्रसङ्गः कदाचिद्भाबाद पान्दानामुत्पत्तिकारणं घण्टा- त्ति(तद)कदाचिद्भवति कदाचिद्भावेऽपि सति सन्तान ति । तस्मानिमित्तभेदानुविधायिनः शब्दाः कदाचिद्भ- चन्ति सन्तानचित्वाद च मन्दतरमन्दतमादिभिन्नरूपानुविधा. यिनं पान्दमुत्पादयन्तीति । तच्च कारणं संस्कार इति । कुतस्तदुत्पत्तिः पाणिसंश्लेपमपेक्षमाणात कर्मणः पाणिघण्टासं. श्लेपात् पाणिगवेगापेक्षात घण्टापां कर्म, सत्कर्म पापभिघातमपे. क्ष्यमाणं विमागसमकालं संस्कारं करोति । सा चलन्त्याध्या- त्मिकं वायुमुपगृहाति। सा च वायुनाभिहता पुनः कर्म करोति ततः कर्मणः संस्कार: संस्कारेण पुनः कर्म पुनर्वायूपग्रह इत्येवमादिन्पायेन संस्कार उत्पद्यत इति । तत्रान्त्यस्यातिमा- न्यात् घण्टायां महाभूतसंक्षोभणशक्तेरभावस्ततो वायूपग्रहोच्छेदः तमः संस्कारक्षय इति ॥ न संस्कारोऽस्त्यनुपलधेरिति चेत्-अथ मन्यमे नैव संस्कारो. उत्पनुपलब्धेः तचासत- पाणिनिमित्तमश्लेपाच्छन्दाभावे नानुपलब्धिः॥३॥ पाणिनिमित्तमश्लेपारछब्दाभावे नानुपलब्धिः । उक्तार्थ सू. प्रम्। यदि संस्कार शन्दोत्पत्निनिमित्तं न प्रतिपय पाणिघण्टासं. इलेपाच्छन्ने सन्तानोच्छेदो न मामति । अथ घण्टायः संस्कारः पाणिसंश्लेपानिवर्तते तयापि कथं शब्दसन्तानोच्छेद इति ? । न ग्रूपो घण्टासंश्लेपः शब्दानुन्छिनत्तिइति । अपि तु पाणिघण्टा- - ·न्यायवात्तिके संश्लपातत्तिसंस्कारः स्पर्शबवथ्यसंयोगविरोधित्वाविवर्तते । नित्ते च कारणाभावात् कार्याभाव इति सन्तानोच्छेदः ।। विनाशकारणानुपलब्धेश्यावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ ३८॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रमङ्गः । यदि. दमुच्यते विनाशकारणानुपलब्धनित्यः शब्द इति । यदि याप विनाशकारण नोपलभ्यते तानत्यं पानीमानि शब्दग्रहणानि ते. पो न भवता विनाशकारणमुपपाधते अनुपपादनादवस्थानानि स्यत्वमिति। अथानुपलब्धविनाशकारणान्यापे शब्दग्रहणानि अनित्यानि शब्दोऽप्येवमित्यनेकान्तः । अथानुमानतः शब्दग्रहण- विनाशकारणानि गम्यन्ते तत्समानं शब्द इति न किश्चिद्वाधित भवति । ध्यधिकरणवादयुक्तमिति चेत् ?-अथ मन्यसे व्पधिकर-1 पसब्दः कथमन्यत्तिना संदलपेण निवर्यते । अथ व्यधिकर. णोऽपि निवर्पत ? सर्वघण्टाशब्दोच्छेदमसङ्गः। तस्माद पाणिप. ण्टासंदलपसमानाधिकरणः शब्दः- अस्पर्शवादप्रतिषेधः ॥ ३९ ॥ अस्पर्शवादप्रतिषेधः । अस्पदीदव्याश्रयः शब्द इति मूत्रा- थः । कथमन्यत्र वर्तमानस्य पाणिघण्टामंडलेपो निवर्तक इति ? नोकोनाला-तोचरमेतत् कारणाभावादन्पदान्दानुत्पादः । यम्पन्नः शब्दः स मन्दतरतमादिन्यायनान्यस्पातिमान्धात पेन केनचिदिरोधिस्वाद सोयने । पोऽयं सरकारः शब्दकारण- सेन ममधिगतः म किमकोऽनेको यति मन्दिाले । अनेकः सं. स्तार हा तत्सम् । शब्दमैदाउ-कारणभेदे गति कार्यभेदो हएः ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ४०-५१ सूत्रम् । ३०७ यस्पैका संस्कारः तस्येपोः पातः माप्नोति अगस्वैव यावद्द- नव्यागाति । अथाप्रतिवध्यमाने संस्कारे द्रव्यं गच्छति न कदा. चिपातः प्राप्नोत तस्मादनेका संस्कारः ।। विभत्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ४०॥ विभत्स्यन्तरोपपत्तेश्च समासे । नापं शब्दो गन्धादिभिः सह सनिविष्टो व्यज्यते विभत्त्यन्तरोपपत्तेः विभागश्च विभागान्तरं चे. ति विभत्स्यन्तरम्। (पतिद्रव्य)विधर्माणश्च सरूपाश्च शब्दाः एकद्र व्याः श्रूगन्ते। समाप्तः समुदायः एतय स्पर्शवद्व्यत्तिषु शब्देपु न प्राप्नोत गन्धादिवत् यथा प्रतिद्रव्यमेको गन्ध प्रतिद्रव्यमे का शब्द इति । सन्तानोपपत्तेश्चोते चार्थः यद्ययं गन्धादिभिः सह सन्निविष्टः स्यात् नान्यत्र वर्तमानः श्रोत्र उपलभ्येत तस्मात सन्तानत्तित्वादाकाशाश्रयः शब्द इति ।) विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ ४१ ॥ विकारादेशोपदेशात संशय इति। संशयकारणज्ञापनार्थ सूत्रम् ॥ प्रकृतिषियूडी विकारविवृद्धः ॥ ४२ ।। प्रकृतिविटद्धी विकारविदेशित सूत्रम् । प्रसनुविधाना- दिति सूत्रार्थः । विकारे प्रत्यनुविधानं दृष्टमिति ।। न्यासमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुः ॥ ४३ ॥ न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुरिति साधनपक्षे दृष्टान्त- मात्रत्वादहेतुः ॥ नातुल्पप्रकृतीमां विकारविकल्पात् ॥ ४४ ।। दूपणपक्षे नातुल्यकृतीनां विकारविकल्पात् इससम्रद्धम् । अतुल्यायाः प्रकृतेः विकल्प्यन्ते विकारा इस्वदीर्घानुविधानं तु यकारे नास्तीति॥

·न्यायवार्तिके द्रव्यविकारपम्यववर्णधिकारविकल्पः ॥ ४५ ॥ द्रव्यविकारौपम्यवद्वर्णविकाराविकल्पः । यथा द्रव्यमावेन तुल्पायाः प्रकृविकारो विकल्प्यते । एवं वर्णभावेन तुल्यायाः प्रकृतेर्विकारविकल्प: स्पादिति ।। न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४६ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः (१)॥ ४७ ॥ विकारमाप्तानामपुनरापरिति । यदि विक्रियन्ते वर्णाः पु. नरापत्तिर्न प्राप्नोति ॥ सुवर्णदिनां पुनरापत्तेरहेतुः॥४८॥ सुवर्णादीनां पुनरापत्ते (२) रहेतुः। विकारमाप्तानां पु. नरापत्तिदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः ।। न तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् ॥ ४९ ।। न तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् । सर्वावस्थं सुपर्ण- दर्शनं न पुनरिकारयकारयोधर्म पोः कश्चिद्वात्मा व्यवस्थिती भवति य इत्वं हित्वा यत्वमापधत इति ।। थर्णयाव्यतिरेकादर्णविकाराणामप्रतिषेधः(३) ॥५०॥ वर्णत्वाव्यतिरेकादर्णविकाराणाममतिपेयः । वर्णविकारा अ. पिन वर्णवं व्यभिचरन्तीति । अस्ति वर्णवं सामान्य मिति ।। सामान्पयतो धर्मयोगो न पुनः सामान्यस्य ॥१॥ सामान्पवतो धर्मपोगो न पुनः सामान्पत्योत परिहार। इतश्च वणीवकारानुपपतिः- (१) अपुनरावृत्तेरिति पाठो मुदिनमाष्यपुस्तके । (२) पुनरावृत्तेः-पा० १ पु०। (३) म्यापसूचीनिशन्धे ५० । ५१ रति पुत्रायं न पश्यते ।

·द्वितीयेऽध्याये २ आझिके ५२-६० सूत्रम् । नित्यत्वे निकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥५२॥ नित्यले विकारात अनित्यत्वे चानवस्यानात् । निसा व. र्णा इति न युक्तो विकारः व्याघातादनित्या वर्णा इति न युक्तो विकारोऽनवस्थितानां विकारादर्शनात ॥ नित्यानामप्पतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकल्पाच प. विकाराणामप्रतिषेधः ॥५३॥ नित्यानामप्यतीन्द्रियत्वदर्शनाद तद्धर्मविकल्पाच वर्णधिका- राणामप्रतिषेध इति विकल्पसमा जातिः । अनवस्थायित्वे च घोंपलब्धिवत् तद्विकारोप- पत्तिः॥ ५४॥ अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवद्विकारोपपत्तिरिति साधर्म्य- समा जातिः। उभयोरप्युत्तरम्- विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तश्चाप्रतिषेधः ॥ ५५॥ विकारमित्वेन नित्यत्वाभावाव कालान्तरे विकारोपपत्ते- श्चामतिपेपः । नित्या विक्रियन्त इति व्याघातो दोपः । उपल- भ्यमानस्य चैकारस्य यत्यानुपपत्तेः वर्णोपलब्धियादित्यसम्बदम् । इतश्च वर्णविकारानुपपत्ति:- प्रकृत्यनियमावर्णधिकाराणाम् ॥ ५६ ॥ प्रकृसनियमाव । विकारे प्रकृतीनां निपनो हष्ट इति । इकारयकारयोस्त्वनियमः तस्मादनियमान विक्रियन्त इति । अनियम नियमान्नानियमः ॥ ५७ ॥ मनियमे नियमानानियमः । सूत्रार्थोऽनियमो नास्तीति ।। - ·न्यायवार्तिके नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः।।५८॥ नियमानियमविरोधादनियम नियमाचामतिषेधः । अनु. ज्ञातप्रतिपिद्धयोरेकत्वानुपपत्तरिति विरोधः सूत्रा: । तस्माद- नुपलभ्यमानपृथग्धमिविशेषाणामादेश इति । यद्येते व वि. क्रिपेरन ततः पृथविकारलक्षणेभ्यो धयुपलभ्येत, न तूपल- भ्यते तस्मान्न विक्रियन्त इति । अथ विक्रिपन्त एवं विका. रो भवति- गुणान्तरापत्त्युपमर्दहासखिलेशलेपेभ्यस्तु वि. कारोपपत्तेवर्णविकार ॥ ५९ ।। गुणान्तरापत्त्युपमहासद्धिलेशश्लेपेभ्यस्तु विकारोपपचे सन्ति वर्णधिकाराः । मूत्रार्थो गुणान्तरापत्यादेरादेश इति । अयं च विकारादेशोपदेशविचारो भाष्यकारेणैव सम्यक् नि, रूपित इति स्वार्थमा निरूपितमिति ॥ ( इति वर्णानित्यत्ववादः।) ते विभयन्ताः पदम् ॥ ६० ॥ ते विभक्सन्ताः पदम् । ते वर्णा यथादर्शनं विकृता विभ- सन्ताः पदसज्ञका भवन्ति । अर्थपरपस्तहि न प्राप्नोति ?(न न प्राप्नोति । अन्त्यवर्णप्रय पात् पूर्ववर्णमतिसन्धानमत्पयापे. क्षादर्थप्रत्यय इति । विभक्तिदयी नामिकी चाख्यातिकी च । नामिकी स्वादयः आख्यातिकी तिवादयः । त्या विशिष्यमा- णं पदं द्वेषा भवाते । नाम च आख्यातं च । अभिधेयस्य क्रि. पान्तरपोगाद विशिष्यमाणकप: पान्दो नाम-यथा ब्राह्मण इति-क्रियाकारकसमुदाया कारकसंख्या विशिष्टः । क्रियाकाल- योगाभिधायिक्रियामधानमाख्यातम्-पचतीति यथा । यदि यी ·- द्वितीपेऽध्याय २ आझिके ६१ मूत्रम् । ३११ विभक्तिरूपमनिपातास्ता न पदसशकाः ? (१) । नाना. स्सन्तभावातू-उपसर्गानेगाता ना(ना) संगृहीताः (२) । परमा दाह अध्पपाटोप शत, ते मुवन्नत्वानेव मंगृहीता इति । पदेन व्यवहार इनि पदार्थश्चिन्यते । नामपदं चाधिकृत्य व्यवहार इति नामपदं चिन्तयते । नाम्नश्वाधिकारो व्यापकत्वान-- यस्मानाम्ना सबै (एच) पदं व्याप्पते तस्माद्गौरित्पस्य प. दस्पाश्चिन्त्यते । न पदादाधिगतिपिशेपेऽनवस्थानात् । न हि पद उच्चरिते कश्चिदिशेपो गम्यते तस्मात्पदमवाचाम् । न पदस्य विशेषाविषयत्वात् । के एक माह पदेन विशेपो ग- म्यते, अपि तु सामान्यत्तिपदं विशेषवर्ति वाक्यम् । न च सामान्पाभिधानादनर्थकं भवितुमतीति ? । न सामान्यस्प व्यय. हारविशेषाविपयवाद । सर्व उपदेष्टा विशेषतिपत्यर्थं प- दमुच्चारयति । न च सामान्ये मेपो न सम्मतिपत्तिः त. स्मात्पदमवाचकमेति । न सामान्यविषयकत्वे सति विशेषश्रु- तेनियामकत्वात् ~यदि पदमवाचकं स्पाद न च पदश्रय- णार सामान्य गम्येन । यदवाचकं न तत: सामान्य वि. शेपो चा गम्पते यथार्थाद, गम्यते च पदात् तत् सामान्य सामान्यश्रुतेविशेषश्रुतिनियागिका भवति । यथा गौरिति सा. गान्याधिगतो तिष्ठति गच्छनीति विशेषचया विशेषो गम्यत इति । कथं पुनरियं विपश्वास्तिति गच्छनीति ? । नेयेयं केरला विशेपश्रुतिः किं तु पूर्वपदापेक्षया विशेषमत्ययहेतु- स्वाद्विशेपचारित्युच्यते । भवतु या पदादेवोभयम् । एतस्मा- देव (1) गोशब्दादुमयं गम्यते क्रिया च तत्साधनं च, मधा. नोपार्जिनभावस्पानिपमेन, यदायं गोशब्दो गोत्वनिमिचो गोत्व- (१) पदसम्मा:-पा० १ ०। (२) नामसंगृहीताः-पा० १ पुन ·न्यायवार्षिक योगागौरिति तदा गोशन्दाद प्रधान साधनं गौम्प- ते। क्रिया स्वगभूता विशेषकत्वात् । पदा पुनः क्रिया- प्रधानं पदं तदा गोभीवो गोत्वमिति । तदा गौरङ्गभूता वि. शेषकत्वाद्गम्पते मघाम गोत्वमिति । तदेवं प्रधानोपसर्जन- भावस्पानियमेन गोत्वमिति च पदे गौराित चोभयं गम्पत इति ॥ तत्र प्रधानापसर्जनभावमाश्रित्य तदर्थे व्यत्याकृति- जातिसन्निधाधुपचारात संशयः (१) । यस्मादयं गोशब्दो व्यस्याकृतिजातिप्वीवनाभावेन वर्तमानासु प्रयुध्यते (२)। अविनामावत्तिश्च सन्निधिः । अमो न ज्ञायते कि व्यक्तिः पदार्थ उताकृतिरूत जातिराित- पाशब्दसमूहत्पागपरिग्रहसङ्घयावयुपचयवर्ण- समासानुबन्धानां व्यक्ताचुपचाराद्यक्तिः ॥ ६ ॥ शब्दस्य प्रयोगसामान पदार्थावधारणमिति प्रयोगाद- मीनाय याशब्दादिमूत्रम् । नामी याशब्दादयः (इति) जाती भयुज्यन्ते, कस्मादभेदात एका जातिस्तस्या विशेषणमनर्थक- म्। पा गौस्तिष्ठनीति पा गौनिषण्णेति । एवं शेपेषु । आकृतेरप्यभिधायकतिन्न भाते । निष्क्रियत्वादाकृतेः नहि निष्क्रिया गच्छति तिष्ठति भवति चेति । एवं सर्वत्र 14. स्य चानेन विशेषणेन ( ३ ) तिष्ठयादिना योगस्तं गोशब्दो ऽभिधातुईनीति । कुतः विशेषणविशेष्यमावस्यकविपयवाद । यदि गोशब्दस्य तिप्रतिशब्दस्य चैकमभिधेयं भवति ततो गो- (१) अस्य वाक्यस्य सूत्रत्वं कचिदृश्यते । (२) प्रवर्तमानासु प्रयुज्यते-पा०१पु० (३)विशेषेण-पा० १०॥

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ६२-६५ सूत्रम् । ३११ साम्देन धर्यन्तराणि निराक्रियन्ते तिष्ठतिशब्देन च क्रियान्त. राणीति विशेषणीवशेष्यभावापनयोस्तिष्ठतिगोशन्दयोः सा- मानाधिकरणं युज्यते अन्यथा नेति । द्रव्यं व्यक्तिरिति हि नार्थान्तरं तितिशब्दसन्निहितेन(१) गोशम्देन व्यक्तिरभिधीयत इति तत्मातपेधार्थम्---- न तदनवस्थानात् ।। ६२ ।। न तदनस्यानादिति सूत्रम् । नानेन गोशब्देन व्यक्तिमा शुद्धमुरुगते । यद्ययं व्यक्तिमात्राभिधायकोभविष्यत् तेन यस्या कस्पां चिव्यक्ती प्रत्ययोऽभविष्यदिति सूत्रार्थः । यदि व्यक्तिन पदार्थः कथं या गौस्तितीत्यादिप्रयोगः । नि- मित्तादतद्भावे ऽपि तदुपचास । क पुननिमित्तादतद्भावे ऽपि तदुपधारो दृष्ट इति तस्योपपा- दनार्थ सहचरणादिसूत्रम्- सहचरणस्थानतादर्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोग- साधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनग- गाशकटानपुरुष्यतायेऽपि तदुपचारः ॥ ६३ ॥ अनद्भावे ऽपि तदुपचार इति । अच्छब्दस्प छन्दे- नाभिधानमुपवारो यथा पष्टिकाशब्देन द्रव्यविशेषोऽभिधी. यत इति यष्टिकाशब्दार पुनः साहचर्याद्रिाह्मणविशेषो (२) भिधीयते । यथा यटिकाः प्रवेशयेति । एवं सर्वत्र किं. पुनरत्रोपचारधीनं पष्टिका ब्राह्मण इति । न ग्रुपचारबीज- मागरणोपचारो लभ्यते । ननुक्तं साहचर्यमिति ? साहचर्य ना- म याष्टिकया नित्यसम्बन्धः । पाटकासम्बन्धाच यष्टिका. (१) तिष्ठति सहितेन -१ पु०। (२) ग्राहक्षणो-पा०६ पु०॥

·न्यायवार्तिके पानिति स्यान्न पाटकोत । यष्ठिकावानिति चायं शन्दो मुख्य एषोते । तस्मादुपचारवीजमन्यद्वक्तव्यमिति । यष्टिकायर्या. तावदयं यष्टिकाशग्दो जातिनिमित्तः यष्टिकात्वं जाति: सा पष्टिकायां वर्तते तपा पष्टिकावयुक्तया यष्टिकया वा- मणस्य योगः साहचर्यात संयुक्तसमवेता जाति ब्राह्मणे ऽभ्यारोप्य ब्राह्मणं पष्टिकत्याह । एवं शेपाण्युपचारवीजा- नि स्वयमुत्प्रेक्षणीयानीति ॥ आकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिडेः ॥६४॥ यदि तहिं गौरीित पदस्य न व्यक्तिरर्थः अस्तु त - कृतिः (१) तदपेक्षवाद सत्यव्यवस्थानसिद्धः । आकृतिः पदार्थः कस्मात् ? तदपेक्षत्वाद सत्त्वव्यवस्थानस्य गौरश्वः पुरुष इत्येवमादि (२) सत्यव्यवस्थानमासपेक्ष सिद्धयति यदपे. क्षा च सत्चव्यवस्थानसिद्धिः स गोशब्दस्य विषय इति । अत्रापि तदेवोपस्थितं न तदनवस्थानादिति । यस्य च जात्या योगः स गोशदस्य विषयो नाकृति सपोगात् । कस्य पुनर्जात्या योगः ? नियमावयवव्यूहस्यावयविन:-नियतोवयवव्यहो यस्प भवति स नियतावयवव्यूहः-अन्पपदाधन बहुव्रीहिणाऽवयव्यभिधीयत इति ।। व्यस्याकृतियुक्तेऽप्यप्रसङ्गात् मोक्षणादीनां मृद्ग- यके जातिः ॥६५॥ अस्तु ताद जातिः पदार्थः व्यत्याकृतियुक्तप्यमसगाव (३) मोक्षणादीनां मृद्गत्रके जातिः । यस्मान मृद्गरके व्यस्या. (१) कस्मात्स्यधिकम् ६ पु०। (२) इत्यादि-पा० १ पु०। (३) प्यपाएरयारप्यप्रसार-पा० १ पु० । ।

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ६५ सूत्रम् । कृती स्तः न च तत्र मोक्षणादीनि प्रयुज्यन्ते। न हि गामा- नय गां देहीति मृद्गवके मैपसम्प्रतिपत्ती भवतः । यदमा- वात्तवासम्प्रत्ययः स गोशब्दस्या: । कस्याभावातवासम्मः स्पयो ? जाते। अध मृद्गाके कस्मादगोत्वं न जातिः ? यम्मा- न्मृद्गतको गौर्न भाति, यश्च गौर्न, म तत्र गोत्र, वर्तते यथास इति । अथ मृद्गतका कस्मादूगौर्न भव. तांति अत एव गौन भवति यस्मानमृद्गवक इति । न चायं युक्तः प्रश्नो मृद्गवका कस्मादगार्न भवतीति । कि कार. पणम् ? मतिपत्तिवाधितवाद-~भवानप्येनपर्य प्रतिपद्यते नायं गौरिति । प्रतिपत्या च मश्नो वाध्यत इति । अथ मृद्गवके गोशब्दः कुतः ? आकृतिमायान्यात चित्रादिवदिति । सर्वगतेति चेतू!-अथ मन्यसे सर्वगता जाति: सोत्पद्यमानेन यथागवा सम्ब- दयने तथा मृदय केनापीनि अस्ति मृद्गवके गोत्व-नानभ्युपगमाव केन सर्वगतत्वं जारभ्युपगम्यते, आप तु स्वविषपे सर्वत्र वर्तत इनि सर्वगतेत्युच्यते । कः पुनगोत्वस्य स्त्रोविषयः । यत्र गोत्वं वर्तते । पुनर्गोवं वर्तते? पत्र गोखनिमित्तोऽनुवृत्तमसयोभवाते। क पुनरनुत्तप्रत्ययं गोत्वं करोति ? यत्तस्य साधनं, का पुननिये गोवे गोः साधना ? यत्तेन स्यज्यते । न हि ककुदादिमदर्थव्य. तिरकेण गोत्वस्य अभिव्यक्तिस्ति(१) । न हि पिण्डेभ्योऽन्तरं गोत्वं पिण्डान्तरालेनदर्श. नादिति केचित् । न विकल्पानुपपत्तेः पिण्डान्तराले. पदर्शनादिति(२)नुवाणः पिण्डान्तरालं पर्यनुयोस । किमिदं पिण्डान्तरालं किमाकाशम् आहो अभाव उस द्रव्यास (१) व्यक्तिरिति -पा० १ पु०। (२) अग्रहणादिति- -पापुर ·न्यायवार्तिके रम् । यद्याकाशम् न सत्र गोत्वं न ह्याकाशं गौरिति । एतेना. भावो द्रव्यान्तरं च व्याख्यातम् । विशेषप्रसयानामनाकस्मिक वाव च । अयं च पिण्डमस्ययव्यतिरेकभाक् प्रत्यय उपजायमानो निमित्तान्तराद्भवति दृष्टा खलु पिण्डप्रत्यपव्यतिरेकभाजां प्रत्य. यानां निमित्तान्तरादुत्पत्तिः । यथा वस्त्रचर्मकम्बलेषु नीलपसय इति । आकृतिमामान्पादिति चेद ?-अथ मन्यसे ससमपमस्तु पिण्डव्यतिरेकनिमित्तादनुवृत्तिमसयो भवति, न पुनरस्प जाति. निमित्तं अपि तु यच्छिर:पाणिपादाकृति सामान्य तस्मादनुट- तिमत्यय इति न पिण्डवदसाधारणत्वादाकृत: यथैव पिण्डाः पिण्डान्तरहत्तपो न भवन्ति तथाकृतिरपि एकपिण्डसतित्वात पिण्डानरनितीन भाते ) आकृतः पिण्डान्तरनितमभ्यु- पगम्यते नाम्नि विवादोनार्थ इति । अथ पिण्डव्यतिरिक्तं सामान्य नाभ्युपगम्पते तथाप्येकमामान्पनिराकरणार समानमत्पयधी- नपन्य(१)दक्तव्यं स्यात् । न यसति सामान्ये समानमत्पर्य पपाम इति । समस्याप सामान्पे पृष्टः सामान्पप्रत्पप इति चेत?- मय मन्यमे यया सामान्येवमात मामान्पानरे ऽनुतम- सपो दृष्टो गोलादिपु इदं सामान्यमिद सामान्यमितितरमा. दनकान्निकचादनुपति मत्यपोऽमाधनमान्नर(२)(निमित्तमात- पादन इति ! | नानभ्युपगमात्- मया गोवघटतावतेषु निनिमित्तः सामान्य(३)पसयोभ्युपगम्पो तस्माइनुत्तरमेनन । स्त्रब्यापात इति चेत् ? -पदि मन्पसे सामान्येष्वपि सामान्य. मस्तीति ननु ग्वव्यायातः “सामान्पविशेपेषु सामान्गविशेपा. भावात् ता एन मान"मीत ? | न घार्यापारिजानाद-अपं (१) सामान्यमन्य-पा०१०। (२) मसाधारणमपान्तर-पा० १ पु01 (३) समान-० १०॥

·द्वितीयेऽध्याये २ आझिके ६५ सूत्रम् । मूत्रार्यों यथा द्रव्पमिति मत्पयो द्रव्यत्वविशेषणो द्रव्ये भवति न पुनः सामान्पविशंपेप्पेयमिति । न पुनरयं सूत्रार्थो नि. निमित्तोऽनुत्तिप्रत्यय इति । किनिमित्तमिति चेत् ?- अथ मन्यमे गोवादिष्वनुत्तिमययस्य किं निमित्तं यतः सामा- न्यमिति भवति ? कुन सामान्यमिति भवाते ? अनेकार्थसमवा- यात्यथा गोत्वमनेकार्थसमवाये तथाश्वत्यादीसनेका स्त- समवायस्य समानत्वात् गोत्वादिष्वनुत्तिपयय इति । पा. घकादिशब्दवदिति चेत् 1-अथ मन्यसे यथा पाचकादिशब्दा अनुदत्तप्रत्ययाश्च भवन्ति न च पाचकत्वं नाम सामान्यवि- शेषोऽस्ति तथा गवादिष्वनुत्तमत्यया इति ? न हेत्वापारज्ञा- नाव-विशेपपपपानामनाकस्मिकलादित्यस्य हेतोः पिण्डप्रत्य- यव्यतिरिक्तस्प गसयस्प निमित्तान्तरादुत्पाद इत्ययमर्थः न पुनः सर्वोऽनुत्तिपत्पयः सामान्यादेव भवतीति । एवं सति पचनक्रियायां यत् प्रधान साधनं तत्पाचकशब्देनोच्यते । तच्च प्राधान्यं पाचकान्तरेऽपस्तीति न दोपः। पद्यनेकानुत्ति गोत्वं तव किं पतिपिण्इं परिसपाप्या वर्तते अथैकदेशेनोते ! । किं चातः ? यदि मतिपिण्डं परिसमाप्रपा वर्तते पिण्डबदसाधारणत्वान्न सामान्य भवितुमर्हति ? अधैकदेशेन वर्तते ? तथापि नैकमनेकत्र वर्गो किन्सनेकानेकवति तस्मात(१) प्रदेशाः सामान्यस्य वनन्त इति । ये ते(२)एकदेशाः सामान्यस्य पिण्डेषु सत्येकं वर्तन्ते ते किं सामान्यात्मका उत नेति । याद सामान्यात्मका एकमेकत्र वर्तत इति प्राप्तम्, न चैकमनेकर वर्तमान सामान्यामिति युक्तं वातुम(३) अधासामान्यात्मकाः ? * वै.सू ५५.८ आ. १.। (१) यस्मातू-पा०१पु.। (२) येनते-पा० ६ पु०। (३) युक्तमुक्तम्-पा०१पु!

·न्यायवार्चिक शुन्याभिधानम्-सामान्यस्यैकदेशाः प्रत्येक वर्तन इति तैराप देशैः सामान्यं पूर्ववर्तन इति पूर्ववत्मसङ्गः । न चान्या गारस्ति तस्मानानेकति सामान्यमिति ? न विकल्पानभ्युपग. माद-नाय विकल्पोऽस्ति गोत्वं मयेक पिण्डेपु परिसमाप्य(वर्ग) अथ प्रदेदोन वर्तन इति, तस्माद्विकल्पानभ्युपगमादप्रश्नोयम् । कस्मागोत्वस्यावयविसमुदायत्वानभ्युपगमात् । न गोलमत्यावे न समुदाया, समुदायस्य भाग एकदेशशब्दः अवयविना- वयो यदा न किञ्चित्परिदापाशेपमभिधीयते तदापविनो- ऽयवानपेक्ष्य कृत्स्नशब्दः समुदाये च समुदायिनोपेक्ष्य । न च गोत्वमवयवी न समुदायः तस्मान्न कृत्स्नैकदेशशब्दो स्तः । न चेनौती शब्दो स्तः तस्माद्गोत्तं कि कास्न वर्तते उनैकदेशे- नेति न युक्तः प्रश्नः । उक्तं चात्र एकमनेकत्र वर्तन इति मतिजानानो मानुगोक्तव्यः । कस्मादुभपेन व्याघातादिति । कथं तर्हि गोत्वं गोपु वर्तने ? आश्रयाश्रीपभावेन । कः पुनरा- श्रयायिभावः ? समवायः तत्र इत्तिमहोत्रम् । वृत्तिः समवाय इतीहासयहेतुत्वादित्युक्तम् (न गोव) गव्यगवित्यभावादिति चेत् ?-अथ मन्यते पदिदं गोत्वं गोपनुचिप्रसपकारणं तत् कि गाव वर्त्तने आहोलिदगवि, यदि तावद्भाव मा गोत्वपो- गागौरवासाविति व्यर्थ गोत्रम् । अथागाचे (न) अज्ञाद्यपि गोवयोगागौः प्रामोति । न चान्या गतिरस्ति तस्मान्न गोखा- दनुटीचमसय इति ? न विकल्पानभ्युपगमात्-न गावे गोत्वं नागवि भाक् गोवानाप्ती गौनांगौरीति । किं कारण ? उभाषेतौ विशेष्यप्रययौ न विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवतः न च माक् गोवयोगाद्वस्तु विद्यते न चाविद्यमानं गौरियगौरिति च शक्य व्यपर्दष्टुम् पदैव वस्तु तदैव गोर्चनाभिसम्बयत ·द्विनीपेऽध्याये २ आहिक ६६-६७ सूत्रम् । इसनास्पदो विकल्पः । एतेन सत्तासम्बन्धस्य सदमद्विकल्पो व्याख्यातः । न सता सत्तासम्बन्धः नामतः । यदैव तद्वस्तु सदैव सत्ता सम्बद्धमिति सदसदाश्रपो दोपोऽनुपपन्न इति तस्मादुपपन्ना जातिः । न चासौ मृद्गवक शते । यदभावाद तत्रा- सम्मत्ययः स पदार्य इति ॥ माकृतिव्यत्त्यपेक्षत्वाजात्यभिव्यक्त ॥६६॥ नाकृतिव्यत्तयपेक्षत्वाजात्यभिव्यक्तः । जातेरभिव्यक्तिराकृ. तिव्यक्ती अपेक्षेन व्यत्याकृती इति प्राप्से प्राधान्यादाकृतेः पूर्व- निपातः किं पुनः प्राधान्यम् आकृतिविशेषणत्वं व्यक्तेः यस्मान्य- स्या विशेष्यमाणा आकृति तलिङ्ग भवति तस्मान प्रधानमाकृति: न चागृह्यमाणायामाकृती व्यक्ती च जातिमात्रं शुद्धं शदा. द्गम्पते तस्मान्न जातिरेव पदार्थः । न च वै पदान न शक्यं भवितुम् । कस्तहि पदार्थों ? व्यत्तस्याकृतिजातपस्तु पदार्थः ।। . . व्यत्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६७ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः । किं विशिष्यते प्रधानोपसर्जन. भारस्यानियमेन पदार्थत्वम्पदा भेदविवक्षा विशेषगतिश्च गौस्तिष्ठति गौनिपण्णेति तदा व्यक्तिः पदार्थः अङ्ग जात्या- कृती, जातावाकृती च स्थानगमनादीनामभावाधन सम्भवः स पदार्थ इति । यदा पुनर्भेदो म विवक्षितः सामान्यावग. तिश्च तदा जातिः पदार्यः यया गौर्न पदा स्पष्टव्योति आ- कृतेश्च प्रधानमाय उत्मेक्षितप इति स्वयमुत्मेत्य इत्य(यमोथः । क पुनराकृते: प्राधान्यं दृष्टं ? यथा पिएकमप्यो गावः कि.

·, न्यायवार्तिके यन्तामिति । तदेवघडुलं प्रपोगेषु प्रधानोपसर्जनभावः स्वयमुत्सेक्ष्य(१) इति । न व्यत्याकृतिजातपः पदार्थ इति केचित कुतः विकल्पानुपपत्तेः सदित्येतदेव व्यापकलादुपादाय चि. न्यो सदियनेन पदेन पुनर्जीतिरभिधीयते पिण्डो वा सम्बन्धो वा जातिमान् वा पदार्थः । तत्र न तावजा. तिरभिधीयते भेदार भिन्नत्रिभक्तिकत्वात् यद्ययं जातिवा. चका सच्छदो भवति सत्यमिति भेदवाचिना द्रव्यश. देन सहप्तामानाधिकरणं न मानोति न हि भिन्ना- थवाचकाना सामानाधिकरण्यं पश्यामः न दि गवायगिति सामानाधिकरण्यं दृम् । अथ द्रव्यादित्तित्वात्मत्ताया एव ट्रम्पादिशब्दैः सह सामानाधिकरण्पम् तथापि पारत. व्यात्सत्तापा गुणत्वं गुणगुप्पभिधापिनोश्च शब्दयो:.-सा मानाधिकरण्पं न दृष्टमिति पथा शङ्खस्य शौक्लयमिति । ए. तेन सम्बन्धो पारुपात: । सम्बद्धः पिण्डानांपाचको भ- विष्यतीति न युक्त पिण्डानामानन्यात् न एकस्य शब्द. स्पानेकद्रव्यगुणप्रपञ्चेन सम्बन्ध आख्यातुं (शस्यः न चाना- ख्याते शदार्थसम्बन्धे शब्दादर्थपतिपतिपतियुक्ता स्वरू- पमात्रप्रतीतः व्यभिचाराच्च । सच्छन्दश्नवणा द्रव्यगुण काणीति परिप्लवमाना धुद्धिवतिष्ठते । नच) यस्माद- भिधानात् परिप्लवते बुद्धिस्तदभिधानमिति युक्त वक्तुम् तस्मात् सच्छन्दो भेदाना न वाचक इति । जातिमन्मात्रा- भिघापकोऽपि सच्छरो न भवनि कस्मादस्वतन्त्रवाद न हि सच्छब्दाचद्भदा घटादयो गम्यन्त इति तद्वदूधयोदपेदाना- क्षेपात सामानाधिकरण्याभार. । अथवा अवतन्त्रत्वा- ·द्वितीयेऽध्याये २ भाहिक ६७ मूत्रम् । दिति सच्छन्दः प्राधान्येन सत्तायां पर्तते । तत्र वर्तमान. स्तद्व(दि)त्युपर्यते यच्च यत्र वर्गपानमन्यत्रीपर्यते न तत्त- स्याभिधायकं पञ्चशब्दवदिति । उक्तं चात्र ! किमुक्तम् । तदा तामानन्त्यात् न सन्छन्देनाभिधानं पुक्तमिति । तद्रति च न गुणसारूप्यात् प्रसयसङ्क्रान्ति: यया स्वामिशब्दस्य भृत्ये, न गुणोपरागाव~यथा नीला स्फोटक इति, क्रमपभावाद युगपदसम्भवाच । अयथार्थज्ञानोत्पत्तिमसनाच । तस्मान ना- तिमन्मात्राभिधायकोपि । अमाधारणविशेषणविशेष्याभिधायको भविष्यतीति न युक्तम् । अन्यत्र प्रसपाभावप्रसाद । न चा. न्या गतिस्ति तस्मादन्यार्थापोहकृछुतिरिति । अन्यपदार्या- तरा(१)पोहं हित्वा स्वार्थे कुर्वती श्रुतिरभिधत्त इत्युच्यत इति । अस्माभियंत्याकृविजातयः पदार्थ इस प्रधानो. पसर्जनभावस्यानियमेन व्यवस्थापितमेकान्तवादिनचैते दोपा हात । न चैते दोषाः । कथयिति ? यत्तावत्सत्ताशब्दः सत्ताया न धावक इति ? तन्न पाधावा-सत्ताश- ब्दो न सत्तावाचक इति व्याहतमुच्यते । कथं वा तद. वाचकले सास ससाशब्द इसभिधीयते । भवदभिमायेणा- भिधीयत इति चेत् ?--अप मापसे नैव नः सिद्धान्ते सत्ता दिशब्दाः सन्ति, किं तु भवद्भिः सत्ताशब्दो द्रव्यगुणकर्मा- शब्दा इति च परिकल्प व्यवहारः क्रियते । ततोऽस्माभिः रपि युष्मदभिप्रायानुविधानेन सत्ताशब्दा इति वाच उचा- यन्त इति । न व्याघातानिटतेः । सदियेवमादीनि पदा- नि लोकप्रतिदानि केवपु वन्त इत्युभगोविचारः ! पर्य तु घूमः सत्ताशब्दः सत्तायां वर्तने पुनर्बीपि स- (१) अन्यशम्दान्तिरा-पा० १ पु० ।

·न्यापालिके यथा ताशब्दो न सत्तायामिति । एवं गुणो मया विरोधेन मत्यवस्थीयमे विरोधोदारं चाहता वनयो मयाभिधीयत इस ब्रुवाणो न व्याघातमीतवर्तमे । यचेदमुच्यते खपा स्या परिकल्पिताः सचादि. शादा इति ? तदपि न, परिकल्प्पविषयानभिधाना- परिकल्पस्प च विषयोऽनयाभूतस्य तयामाविभिः सा- मान्ये सबध्यारोपिततद्धर्मणः प्रधानार्थप्रतिपत्तिः स्थाणी पुरुप इति । यदि चामी शब्दाः परिकल्पिता भवन्ति मधानमेषां वाच्यम् । न हि निधानं परिकल्पम् । यत्पुनरेतद्भेदाऽधैंकभिन्नविभक्तिकत्वादिति । तन्न, समानार्या- परिज्ञानात (१) न घूमः सत्ताशन्देन द्रव्यशब्दस्य सामा. नाधिकरण्यम्, आप तु सत्तामा प्रधानताधनाविना सच्छ, देन द्रव्यगुणकमाण्पभिधीपन्ते (इसर । गुणकर्मशब्दैरपीतरे- तरविशेषणविशेष्यभावापन्नस्तान्येव । एवं च सति युक्तं सामा- नाधिकरण्यमुभयोः सदव्यशब्दयो(२)रेकविषयत्वात् यदा पुनरपं सत्ताशब्दः सत्ताधान एमागभुत साधनमभिधत्ते न तदा सामानाधिकरण्यम् द्रव्याप सत्तेति भवति । तस्मा. द सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरदोषः विभक्तिभेदनियमाद्गुण- गुष्पभिनायिनोः सामानाधिकरण्यासिद्धिः सद्गशब्दयोरि. ति एतदनेन प्रत्युक्तम् । एतेन सम्बयो व्याख्रातः । कथामति न ? स- सम्देन सम्बन्धो ऽभिधीयते आप तु सम्बन्धिशन्देनेव, मम्बन्धश्च गुणः न सब्दो गुणशब्दा, (१) सामानाधिकरण्यापरिज्ञानात्-पा० १ पु०॥ (२) सन्छन्दद्रव्यशम्दयोः-पा० १ पु। 1 न च गुण ·द्वितीपेऽध्याये २ आहिके ६७ मूत्रम् । ३२३ पन्देनैव द्रव्यवाचिन: शब्दरूप सामानाधिकरण्पमस्तीति । पापुनरेतदानन्स्पा(१)न्न जातिशब्दो भेदानां वाचक इति ? । कश्चैवमाह जातिशन्दो भेदानां वाचक इति, क्लुप्त स्वयम्प(युक्तां) पाचोयुक्ति भवान् मतिपेति । पदि हि भेदानां न वाच- का कथं सच्छब्देन द्रव्यगुणकर्माण्यभिधीयन(२) 11 चायं भोः सच्छन्दो जातिशब्दः अपि तु भेदशब्द एवायम् । भेदशन्देन घ भेद एवाभिधीयते इति न किञ्चिद्राध्पते । कथं न बाध्यते ? यदा मच्छन्द एको भेदानामानन्त्यं तदवस्थमेव । न चैकस्पानेकेन सम्बन्धः शक्य आस्पातुम् न चाना- ख्याते मम्बन्धे शब्दापतिपत्तियुक्तति ? न केवलानामन- भिधानाव-~~-पो हि सच्छब्देनाविशेषणानि द्रव्यगुणकर्माण्य. भिधीयन्त इसभिधत्ते तं प्रत्येप दोषः । अस्माकं तु द. व्पगुणकर्माणि सत्ताविशेषणान्यभिधीपन्तायत्र पत्र सत्तां पश्यति तत्र तत्र मच्छब्दं प्रयुङ्क्ते एका च सत्ता तत्मसयस्यानुत्ते तस्माद्रे दानामानन्सं न दोषः । कश्वायमेवम्भूतः साध्यसाधनभावः शब्दं पक्षपति आनन्यादिति वस्तुधर्म हेतुत्वेनाभियरस इति । अथ भेदा एव जातिशब्दावाच्यत्वेन पतीक्रिपन्ते ? तथा- पि नानपी न म्पतिरेकी च यतोऽस्तीसहेतुरानन्या- दिति । अथाप्येकदेशान् पक्षीकृयानन्यादिति हेतुः एकदे. यो दृष्टान्त इति ? अयमपि न, विरोधात । एवं च सति. न कश्चित्पदार्थों वाच्यः न कश्चियन्दो वाचक इति पाच्यवाचकभावनिहत्तौ विशेषणमनर्थकम् एते न वाच्या एले न वाचका इति । (पुनरेतदस्त्यानन्या-पा०१०। (२) उच्यन्ते-पा० १०१.

·३२४ न्यायानिके परपुनरतम्यभिचारादिति ? न, पमिचारनिपपाप. रिज्ञानाद-व्यभिचारी हि नाम मयः यः विषयान्जानीपरतिले ससम्पर पत्ते, न पुनरयं स. च्छन्दः स्वविपपव्यानरकेणामति पती । तस्मादस्याने व्यभिचारदेशनेति । हेतुभावानभ्युपगमाघ । केन चार हेतु. रभिधीयते द्रव्यं गुणः कर्म सत्वादिति । तस्मादयुक्तमेतदपि । भेदवाचकलप्रतिपाद् द्रव्यसच्छन्दयोः सामानाधिकरणपमिति न वक्तव्यम, व्याघाताद । न च कश्चिच्छन्दो द्रव्यवा. चकः द्रव्यसन्दपोश्च सामानाधिकरण्यमिति पाहतम् । परपुनरेतब तदनो नास्त्रान्त्रतादिति ? न किल(२)मच्छन्देन सद्भेदा पटादयो गम्पन्ने तद्वदयटादिभेदानाक्षेपात समाना. धिकरण्याभाव इति । तन्न उक्तोत्तरत्वाद-उक्तोचरमेत सद्व्पशब्दपोरेकाषेपपत्ताद सामानाधिकरण्पमिति । तद्द- घादिभेदानाक्षेप इति चायुक्तम् सच्छन्देन सत्तासाधनानां दव्यगुणकर्मणामाक्षेपाव । सत्ताशब्देन द्रव्यगुणकर्माणि ना. लिप्यन्ते म पुनः शब्देन शक्यते वक्तुं(२) सत्ताशब्देना. पि गुणभूतानि गम्यन्त इति । सदिति चायं अभिधानशब्दः क. स्तस्याभिधेपो योपस्मात् प्रतीपते स तस्यार्थ इति । कोs. स्यार्थः ? विभज्यते सचा तयोगोऽन्तरमिति 'प्रयोऽर्याः । तत्र प्रधानोपमर्जनभावविवक्षायां प्रधान साधनं गम्यते । अङ्गं सत्ता च तयोगश्च । किकृतः मघानागभावः ? अर्थकृत:-पदा सत्ता किश्चित्कुरुते तदा सना विशेषणं पदार्थमुपादाप किञ्चित् करोति तत्पधानम् । अझं सत्ता प्रधानमत्यपहेतुत्वा- (१) न खलु-पा० १ पु०। (२) सत्त्वमुक्तम्-पा० १ पु०.

·द्वितीयेऽध्याये २ भाहिके ६७ मूत्रम् । तु । यस्माद सत्तया पदार्थो विशेप्यो अङ्गहीने प्रत्यय- निवृत्तः पत्र तदङ्गं सत्तादिकं नास्ति न तत्र सदिति भत्ययः । तदेवं तद्वघटादिभेदानाक्षेपादित्ययुक्तम् । यत्पुनरेतत्तच्छन्दः मत्तायां माघान्येन वर्तन इति तत्र वर्तमानस्तद्वत्युपर्यत इति ? तन्न सच्छन्दविपयापारज्ञानाव-न भवता सच्छन्दस्य विषयो व्यज्ञायि, क एवमाह सन्छन्दः सत्तायां प्राधान्येन वर्तत इति, यथा च सच्छन्दस्य द्रव्य- गुणकर्माणि सत्तासाधनभावाद्विपय इति तथा चोक्तम् । एतेन भेदानामानन्त्यं प्रत्युक्तम् । सच्छन्दस्य विषपः स. पासायनं विषयश्च सत्तासाधनभूत एक एवेति । यत्पुनरेतत्तद्वति च न गुणयामप्यात् प्रत्ययसङ्क्रान्तिर्यथा स्वामिशन्दस्य भृत्य इति । अस्याः स्वाम्यनुकारित्वादमृत्ये स्वामिवान्द इति । एतत्तु न बुद्ध्यामहे प्रत्यपानां सङ्क्रा- तिरिति । यदि स्वामिमत्यपविपयत्वं तन्न प्रत्ययसका नितः न हि स्वामिमत्ययो भूसे भवति, केरलं गुरुतां मि. यतां वा सम्पश्पन् स्वामिशन्दं गुणभूतं तत्र प्रयुक्ते । तया च भृत्यः स्वाम्यर्थकारित्वातं(१) भृत्य स्वामीत्युपचर्य- ते(२) न पुनरेवं सत्ताभन्दः कदाचिदपि द्रव्यादिषु वर्तत इन । पदा तु सा भाषः सत्तति तदा सतां विशेष- कवादगुणभूतानां सत्ताशब्देनाभिधानं विशेषकत्वमुपचारः । एतेनैव गुणोपरागाद्यथा नीलः स्फटिक इति मत्युक्तम(३)। यत्पुनरेतत् क्रमस्यभावाद्युगपदसम्भवाचेति । अस्पार्थः । सत्तावन्दः सत्तायां किल वर्तित्वात तद्वति वर्गत इति । न चैत्र (१) करपात्-पा०६पु०। (२) उच्यते- 1-पा०६ पु०॥ (३) एतत् प्रत्युत्ताम्-पा० १०।

·न्यायवात्तिके पश्यामः युगपदापि न सम्भवति सत्तामययश्च द्रव्यमत्ययश्च न युगपन्यतः ? । एतदपि ने, उक्तोत्रता-उक्तोत्तरमेत नात्र क्रमो न युगपत्मत्पयः सत्ययस्य साधनविषयत्वात् । एतेनापयार्थज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गादिति प्रत्युक्तम् । एवं हि कुहेतु- मताननिरासाव्यवस्थितं व्यत्स्याकृतिजातयः पदार्थ इति । नजातिवान्दो भेदानां वाचक इति च विशेषणानर्थवयम् न हि कश्चिच्छब्दो भवता भेदानां वाचकवेनाभ्युपगम्पते विशेषणं नाप विशेष्ये (च) सति सामान्यमतिपत्तौ (च) भवति नास्य कि. श्चिाविशेष्यमस्ति । न च जातिशब्दस्प कश्चित्पदार्थो वाच्योऽभ्यु- पगम्यते तस्माद्विशेषणानर्थक्यम् । विरोधाश पदि चापं जाति. शब्दो भेदानां वाचकोभविष्यदाप ताई जातिशब्द एव नाभाव. प्यत न हन्य(पदार्थ)वाचकानां तच्छन्दवं सम्भवति । कथं वा भेदवाचकत्ते सात भातिशब्द इत्युच्यते। यच्चोच्यते न जातिशब्दो भेदानां वाचक इति तथा तत् । को हि स्वस्थात्मा(१) जातिशत, ब्दवाच्यान भेदानभ्युपैति । याद च नातिशब्दवाच्या भेदा न भवन्ति अन्पशब्दवाच्पास्ताहि प्राप्नुवन्ति । अथान्यशब्द- वाच्या अपि न भवन्ति ते न जातिशब्दवाच्या नान्यशब्दवाच्या इत्युभयावाच्यत्वे कियस्य विशेषणस्य सामध्य न जातिशब्दो भेदानां पाचक इाते । अा एवं वक्तव्य(२) वाच्या भेदा अवाचकाः शब्दा इति । अथ मन्यमे परमतव्पपेक्षपैतदुच्यते न जातिशब्दो भेदानां वाचक इति । नानभ्युपगपात् न हि कश्चि- तान्त्रिकोऽस्ति यो जातिशब्दवाच्या भेदान प्रतिपद्यते जाते. रप्पाचकर व्यापातो जातिशन्द इति । न हि यो यस्यावा- चकः स तच्छन्द इति शक्यं वक्तुम् न जातिशब्दो भेदानां (१) मुस्थात्मा-पा०१पु०। (२) वाच्यम्-पा० १ पु० ·द्वितीयेऽध्याये २ आहिक ६७ मूत्रम् । पाचक इति । कस्य साई वाचकः भेदवाचकत्तप्रतिषेधादन्यत्रा. चकत्वगायातम् । अथावाचकत्वमपि नेप्यते व्यय विशेषणं जातिशन्दो भेदानां न वाचक इति । सर्व एव बाब्दा अर्थानां न बाचका इति युक्तं वक्तुम(१) अथावाचकाः शब्दा अवाच्या अर्था इत्ययुक्तं चैतत् व्याघातात्--अवाचकाश्च शन्दा भवन्ति अवाचकसं च मान्दानां शब्देनैव प्रतिपाद्यत इसवाचकत्वे श. दानां प्रतिज्ञाहेत्वोाघातः न हि जातिशब्दो भेदानां वाचक इति प्रतिज्ञाहेतुरानन्यादिति । उभयं च वचनात्मकमित्यु- भयस्यावचनात्मकत्वाद्याघात:(२) । शब्दांश्वावाचकान् प्रतिप- द्यमानेन लोकप्रतिपादनोपायोऽन्पो वक्तव्यः । अन्यथाभ्युप. गत(३) हाते च ?--अथ मन्यसे न मया शब्दा अवाचका अ. भ्युपगम्यन्ते नाप्यर्थी अवाच्याः अपि तु यो भवद्भिाच्या- चकन्यायोऽभ्युपगम्पो सोऽस्माभिनिराक्रियते । अस्माकं तु शब्देनान्यापोहलक्षणा जातिभिधीयत इति ? विशिष्य वक्तव्यम् पद्यन्यथा शब्दा अर्थानामभिशापका (भवन्ति) इति ? विशिष्य वक्तव्यम्-अस्मत्मक्लप्तनासादिम्पतिरेकेण जात्यादिशन्दा न जात्यादीनां वाचका इति स्वरूपानभिधानाच । न च समान. प्रत्ययकारणता(४)व्यतिरेकेण जाते: स्वरूप निर्देष्टुं शक्य न चानुत्तिमत्यया मत्याख्यातुं शक्यः । न च विशेपमत्ययेनाक- स्माच्छक्यं भवितुं यतोऽयं प्रत्ययः मा जातिरिति नास्त.विधा- दः । एप तापयथाश्रुतिवाक्ये दोषः । अथ जातिशब्दावाच्यतेन (१) युक्तमुक्तम्-पा० १ पु०॥ (२) अवाचकन्यायाघात.-पा० ६ पु०) (३) अभ्युपगम-पा०६पु० । (४) कारणव-पा० १ पु०।

·भ्यायवार्तिके भेदा अपि(१) पक्षीक्रियन्ते । एतस्मिन्नपि प्रतिज्ञायें यान्त एते वाक्पदोपारने सर्वे मसम्पन्ते एवमेकदेशपक्षीकरणे ऽपि विशेषणांचशेप्यभावानुपपतेः पूर्वदोषानुतिः। यदपीदमुच्यते द्रव्यमच्छन्दयो सामानाधिकरण्पमिति ? तदपि न, पाघातात् । द्रव्यसच्छन्दयोश्च सामानाधिकरण्यं न च भेदवा. चकाः शन्दा इति व्याहतम् । उपचारतो न गाघात इति चेद ?-- अथ मन्यमे सद्व्यशब्दावेतौ उपचारतोऽभिधीयते। कथमिति ? ट्रब्यशब्देनाद्रव्यज्युदासः सच्छन्दनासव्युदासः तावतावसदद्र- व्यव्युदासरूपेण प्रवर्नमानौ एकगर्थे घुवाते इति समानाधिकरणा. वित्युच्यते मुख्यतस्तु न कश्चिद्विधानतः शब्दो वाचक इति ? न मुख्यासम्भवाद मुख्यतः सद्व्यशब्दप्रयोगे सति तेन सामा- न्यादतथाभून उपचार इति युक्तम्, न त्वेवं वादिनां प्रधानमस्ति । न च प्रधानमन्तरेणोपचार सम्भवति। न चान्यापोहवादे उप. चारो युक्तः उभयोः प्रधानाब्दत्वात् । यथा-सिंहशब्दः सिंहे वर्तते ऽसिंहरूपव्युदासेन तथा माणवकेऽपीति तुल्यत्तित्वात कस्मादुपचार इति । यत्पुनरैतदन्यशब्दार्थापोड:(२) शब्दार्थ इति ? तदप्ययु- तम् विधानशब्दार्यसम्भवे सत्याद्या प्रतिपतिः(३) याद विधानशब्दार्थो भवाते ततो विधीयमानशब्दार्थपतिपत्ती सत्यां तस्यान्यत्र(४) प्रतिषेधः इत्युपपन्नः प्रतिषेधः यस्य पुन: विधीयमानः पदार्थों नास्ति तस्याद्यां पतिपत्तिमन्तरेण कथं प्रतिषेधः(२) यावच्चतरं न प्रतिपद्यते तावदितरं न प्रतिपेधतीति ।- (१) भेदा एन-पा० १ पु०। (२) अन्यार्थापोहः-पा०१ पु०। (३) प्रवृत्तिः-पा०१पु०। (४) तस्माद्यन-पा०६०। (५) मन्तरेण कस्य प्रतिपत्तिमन्तरेण फस्य प्रतिषेधः-पा०६ पुष ·द्वितीयेऽध्यागे २ आहिक ६७ सूत्रम् । . -- - यमा गौशिी पदार्थोंsगीन भागतीगि पारय गान प्रतिपद्यते। तावद् गघि प्रतिपत्तिर्न युक्ता पावन गान प्रतिषयते ताब दगवीरपुभयमतिपक्यभावः । पश्चायमन्यापोहः अगौन भवतीति गोशब्दस्यार्थः स कि भावोऽयामात्र इति ? यदि माव: कि गौरगौरोत, यदि गौनास्ति विवादः, अशागौशब्दस्याः ? अहो श- दार्थकौशलम् । अभावस्तु न युक्तः भैपमम्पतिपत्योरविप. यत्वात, न हि गोशब्दश्रवणादभावे पो न पा मम्मतिपत्तिः, श. दार्यश्च मतिपरया मतीयते । न व गोशब्दादमा कश्चि स्पतिपद्यत इति । अपापोहश्च शब्दार्थ इत्पयुक्तम अव्यापकत्वाद-पत्र वैराश्यं भवति तत्रेतरमतिपेधातदितरः प्रतीयते यथा गौ- रित पदे गोः प्रतीयमानः अगोः प्रतिषिध्यमानः, न पुनः मर्वपद एतदस्ति, न बसर्व नाम किश्चिदस्ति यत्सर्वपदेन नि- चर्सत । एकादिव्युदासाद व्यापकामति चेद ?-अथ मन्यमे एकाघसर्व तत् सर्वशब्देन निवर्यते । तन्न, स्वार्थापवाददोषर- सङ्गाद । एवं सत्येकादिव्युदासेन मवर्तमानः सर्वशब्द: अगम्य मतिपेधादद्व्यतिरिक्तस्प चाङ्गिनो ऽनभ्युपगमात् अनर्थका स्यात् । एवं मर्ने समुदायशब्दा एकदेशमतिपेपरूपेण प्रवर्तमानाः समुदायिव्यतिरिक्तसमुदायानभ्युपगमादनकाः माप्नुवन्तीति । बादिशब्दानां च समुचयविषयत्वादेकादिमतिपेधे प्रांताप- ध्यमानानामममुच्चयात धादिशब्दानामनर्थकलम् । क्रियापसाच्चापोहस्य सविषयो वक्तव्या-गौन भातीति अयमपोहः कि गोविपयो वाऽगोविषय इति यदि गोविपयः ? कथ गोगव्येतामा । अथागोविषय इति मन्यसे ? कथमन्यविषयादपो- ४२ ·न्यायवात्तिके * हादापत्र प्रतिपत्तिः न हि खदिरे छिपाने पलाशे छिदा भव- ति । अथागोगवि प्रतिषेधः अगौौन भवतीति ? केन गोरगोलं मप्तकं यस्मातषिध्यत इति । कथं वा गवि गोप्रतिपत्तिमन्तरेण प्र. शिपेपः, न धुचरपदार्थपतिपत्तिमन्तरेण प्रतिपेधं पश्यामः । उक्तं चार आधा मतिपत्तिर्न मामोतीति । आदिमतिपत्ति चान्तरेण न प्रतिपय इति । इतश्च न युक्तोऽपोहः विकल्पानुपपत्तेः-पोऽयमगो- रपोहो गरि, स किं व्यतिरिक्त आहोस्विदच्पतिरिक्त इति । यदि व्यतिरिक्तः ? किमाश्रितोऽनाश्रितो वेति । पचा- श्रितः आश्रितत्वाद्गुण इति गोशब्देन गुणोऽभिधीयते, न गौरिति, गौस्तिष्ठनीति सामानाधिकरण्यं न प्राप्तम । अथाना- श्रितः ! केनान पष्ठी गोरपोह इति। अथाव्यतिरिक्तः ? गोरेवा- साविति न किञ्चित्कृतं भवतीति । अयं चापोहः मतिवस्त्लेकोऽनेक इति वा पतपः । पोकोऽनेकगासम्बन्धी तदा गोवं तदिति । अधानेकस्ततः पिण्डवदानन्सादाख्यानानुपपत्तेरथमसपो न युक्तः । इंदं च तावत्मष्टव्यो जायो भवान् किमयमपोहो बापो- पापाच्य हाती । यदि वाच्योऽनेकान्तिका शब्दार्थः अन्यापारः मान्दार्य इति । अनवस्पा वा-अयानपोहच्युदासरूपेणाभिधीयते अपोहतापाप्पय इसनवस्या । अपावाप्योऽन्यशब्दार्थापो. ६(१) करोतीति पाहनम् । यदि च शन्दस्पापोहो नाभिधेयार्थः! अभिषेपार्यष्पतिरफैण स्वापों(२) वक्तव्यः । अप स एवास्प स्वार्यः ? तथापि व्पादनम्-अन्पान्दार्थापोहं स्वार्थे कुत्री श्रु. (१) सदायतरापोह-पा०६पुर। (२) स्थापोऽमियो यकस्या-पा० १ पुरु।

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ६७ सूत्रम् । सिरभिधत्त इत्युच्यते इति तस्प धावपश्यायमः तदानीं भव- सन्यदनभियानोऽभिधस इति । अनेकपिति चास्य पदस्य यादिविषपवाद सामान्याधिगती विशेष आपितव्यः न यासति विशेषाश्रपणे सामान्पशब्दाद्विशेषप्रतिपत्तियुक्तोति । नीलो- त्पलशब्दयोश्च प्रधानावाद्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तो विशेष. मस्य पूर्वनिपात इत्युभयोः प्रधानत्वाम्म मामिः । एतेन राज- पुरुषादी पारुपाती । समानाधिकरणाचान्यापोहबाद- नावाच्यः । यस्य चापापोहः शब्दार्थस्तेनानीलानुस्पलव्युदा. दामो कथं समानाधिकरणाविति वक्तव्यम् पाप पु. नषिधीयमानः शब्दार्थस्तस्प जातिगुणविशिष्टुं नीलोत्पल- शब्दाभ्यां द्रव्यमभिधीयते जातिगुणौ च द्रव्ये वर्नेसे न पुनरनीलानुत्पलव्युदासौ, तस्मात् सपानाधिकरणार्योनास्ती- ति । तदेवमायापोहो यया यथा विकरप्यते तथा तथा ममामत्तं(१) बापत इति ॥ कथं पुनयिते नाना व्यस्याकृतिजातय हति।। अधिगतत्वाव प्रश्नानुपपत्तिरिति चेद -भधिगता व्यत्या- कृतिजातपो याशब्दादिस्त्रैरभिगतवाद प्रश्नोऽनुपमः । न, निमित्तत्रैविध्ये सति तद्विदोषविषयापनार्थत्वात् प्रभस्य, गोशब्द उच्चरन् प्रधानोपसर्जनभावेन निमित्तवयं पति- पादयतीति याशब्दादिसूत्राणामर्थः, एवं च सति तविशेषविषय- बापनार्थों युक्ता प्रश्न: कतमा तत्र व्यक्तिः ? कतमा मारुतिः सतमा जातिरिति ? व्यत्यावीतजातीनां भेदो लक्षण- दाद । किं पुनर्व्यक्त क्षणमस्ति ? व्यक्तिलक्षणमतिपादनार्थ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूचिरिवि सूत्रम् ॥ (१) चाय-पा० १ पुस ·पायवास्तिके पक्तिर्गुणविशेपाथयो मृतिः॥ ६८ ॥ व्यज्यत इति व्यक्तिरिन्द्रियग्राह्यति-पद्रव्यमुप. लब्धिलक्षण पाप्तानां स्पर्शान्तानां गुणानामाश्रयः सन्माच्छाव- क्यत्वात् मुर्तिरिति चोच्यते व्यक्तिरिति च । एतत्तु न बुद्ध्यामहे किमिदमवयविद्रव्यस्य लक्षणम ? आहो पदार्थत्वेन त्रयाणां प्रसक्तानां जात्याकृतिव्यवच्छेदकं व्यक्तिलक्षणमिति । वयं तु पो नावावयवी व्यवच्छयोऽपि तु जात्याकृतिपद- पनिरिक्तस्प व्यक्तिपदस्पार्थो वक्तव्य इति । सा च व्य. क्तिर्या न जातिनीकृतिस्तस्या अनेन सूत्रेण सदः व्यक्ति- गुणविशेपाश्रयो मूतिरिति । गुणाश्च विशेषाश्च तदाश्रय- श्वात्र तच्छन्दलोपादगुणविशेषा, आश्रयशब्दन द्रव्यमुच्यते कर्मापि गुणविशेषशब्दालभ्यते गुणेभ्यो विशेपाः गुणविशेषा इति । गुणविशेषग्रहणं किमर्थं ? गुणपदार्थेन सहगृहीताया आ- निराकरणार्थम्-आकृतिः संयोगविशेषः सा च गुणन- हणन महीनेति तनिगकरणार्थ गुणविशेषग्रहणम् । गुणवि. शेषा इत्यत्र द्विरूपो विग्रहः 'गुणाश्च ते विशेषा इति च गुणे. भ्यो विशेषा इति च । आश्रयशब्दसमानाविकरणो मुक्ति- जादो द्रव्ये वनने मच्छेने इति मूर्तिशब्देन द्रव्यमुच्यते । एवं च पतिपदं लक्षणं मियति । एवं च रूपाकाशाधवरोधा-यदि प्रतिपदमेतभ्यक्तिलक्षणं भवति ततो रूपादयश्चाकाशादपश्च व्याप्यन्ते अन्यथा तु (न) लक्षणमव्यापकं स्पादिति(१) । अ. थवा गुणविशेषाणामाश्रय इति गुणाश्च विशेषाश्च गुणवि. वोपाः तेपामाश्रयो द्रव्यं तत्र मूच्र्छ। इति मूर्तिः ॥ (१) अध्यापकं भवति-पा० १३०।

·द्वितीयेऽध्याये २ आहिके ६९-७० सूत्रम् । आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ॥ ६९ ॥ आकृति तिलिङ्गाख्या | जाति तिलिङ्गानि च प्रख्या- यन्ते यया तामाकृति विद्यात् । सा च नान्या सत्त्वावयवानां निपताव्यूहाव-नियतव्यूहाः खल्ववयवा जातिमनुमापयन्ति । शिरःपाण्यादिमदाकारसामान्येन गोत्वं व्यज्यते इति । शिर:- पाण्यादीनां चा वावविशेपदर्शनेन । कदाचित्पुनरियमातिः पदार्थतं जहाति । क पुनर्नहाति ? यत्राकृतिव्यमा जातिन भवति यथा मन्सुवर्णरजतामिनि(१) आकृतौ नियमो जातो सर्वा- कृति तिलिङ्गामति न पुनः सर्वा जातिराकृत्या लिङ्गयते ।। समानप्रसवात्मिका जातिः।। ७०॥ समानप्रवामिका जातिः । यया भिन्नान्यनेकानि वस्तूनि इतरेतरतोनुत्तिपत्यययहेतुलेन व्यवनिहन्ते सा जातिः । यथे- मानि कुण्डानीत्यनुवर्तन्ते नेपानि कुण्डानीति ध्यावन्ते तदेक सन्निमित्तमनुत्तिकारणं यरसामान्यविशेषो जातिरिति । तद समा- नमसपोत्पत्तिकारणं जातिरिति जातो नियमो न समानप्रस- योत्पत्ती, जातिमन्तरेणापि हटवात(२)- जातिमन्तरेणापि स. मानप्रसयो दृष्टः यथा पाचकादिपु, तस्माद्यवस्थितं व्यस्या- कृतिजातयः(३) पदार्थ इति । गवादिष्वनुत्तियत्यपो दृष्टः पिण्डव्यतिरिक्तालिहाज ति(४) विशेषत्वान्नीलादिमत्यय. चदिति । गोतोऽयान्तरं गोत्वं भिन्नासयविषयत्वात रूपस्पर्शप्र. (१) मृत्सुवर्णरजतादि-पा० १ पु०॥ (२) अन्यथापि त्यात्-पा० १३० । (३) जात्यानिध्यतयः-पा० ६ पु० । (४) निमित्तानपतीति-पा०१ पु ।

·न्यायवास्तिके
त्पपदिति । गोतोऽर्धान्तरं गोत्वं व्यपदेशशब्दविषयरसात चै.
प्रासवत्, गोर्गोत्तानुत्तिपसया भिन्ननिमिता विशपश्व(१).
पादिप्रत्यवादिति ॥
संशयस्य प्रमाणानां विचारस्तव्यवस्थितिः ।
शान्दस्य तत्वं प्रामाण्य पदार्थाश्वेह कीर्तिताः ।।
इति-औद्योतकरे न्यायवात्तिके द्वितीयाध्या-
यस्य द्वितीयमाह्निकम्(२) ।
समाप्तश्चात्र द्वितीयोऽध्यायः॥
(१) विशेषयत्वात्-पा० १ पु० ।
(२) उद्योतकरकृतन्यायसूत्रद्वितीयाध्यायवात्तिकमिति क्वचित् ।
अत्र प्रथमाशंपुस्तके लिपिकालो लेखन एवंरूपेण लिखितः।
"इत्याचार्यश्रीउद्द्योतकरकृती द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः॥ शुभम
स्तु ॥ संवत् १६०० शाके १४६५ विरोधकतनामसंवत्सरे पुस्तक
लिषितं वाराणसिमध्ये लिपायितं ब्राह्मण लिखितं धर्मदास का.
पस्थ ।। मास माघपदी एकादशी ॥ श्रीविश्वेदेवरस्थानात् । xि-
(श्री) साहि आलमराज्ये ॥ प्रवर्तमाने ॥"

·न्यायवार्तिके तृतीयोऽध्यायः। आनन्तर्यात् ममेयपरीक्षा(१)। यद्विपयोऽहङ्कारः संसारं म- तनोति यदिपयं च तत्त्वज्ञान संमारनिवृत्तिहेतुर्भवति तदानन्त- पद परीक्ष्यते । तात्मादीसात्मा विचार्यते 1 किं पुनरस्म विचार्यम् ? किं शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरिक्त पाहो नेति ? न, धर्यप्रसिद्ध व्यतिरेकाव्यतिरेकावात्मधर्मों, सति धीमणि धर्मों भवतीति धर्मी चात्रामसिद्धः, न चामिद्धे धीमणि धर्मयोर्वि- चारो युक्तः, तस्मादम्व तावत्प्रतिपाद्यतामिति ! 1न, इच्छादि- सूत्र आत्मसद्भावः प्रतिपादितः प्रतिपादितत्वादनन्तरो विचारो (१) अब भाये परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानों परीक्ष्यते इति वृत्तानुकीर्तनं प्रमेयपरीक्षा पर्तिग्यमाणां प्रति वृत्तायाः प्र. माणपरीक्षायाः हेतुभावं दर्शयितुम् । प्रमाणेन हि प्रमेयं परीक्ष्यते नान्येन । न च तदपरीक्षितं प्रमाणं प्रमेयपरीक्षायै प्रभवति । त- स्मात् प्रमाणपरीक्षा हेतुः हेतुमती च प्रमेयपरीक्षेति । द्वादशविध च प्रमेयमिति कस्मात् प्रथमत आत्मव परीश्यते न च प्रमेयान्त- रमित्यत आह । तचास्मादीत्यत्रात्मा विचार्यते इति । आत्मैव दि प्रमेये प्रथममुहिएः लक्षितश्चति तदनुरोधादात्मैव प्रथमं परीक्ष्यते न प्रमेयान्तरमिति । अत्र यद्यपि स्वरूपेणात्मन्येव परीक्षा प्रतिज्ञा- नाते तथापि लक्षणपरीक्षाधारण लक्ष्यपरीक्षणात् लक्षणपरीक्षेव द्रष्टव्या । यथा चेयमात्मलक्षणपरीक्षा तथोपरियादयिष्यते । तदे. तद्वातिककारो व्याचटं । मानन्तर्यादिति । किं पुनः प्रयोजनं प्रमे- यपरीक्षायाः न हि निष्प्रयोजनं परीक्षन्ते प्रेक्षावन्त इत्यत आह । यविषयोहार इनीति तात्पर्यटीकायां श्रीयाचस्पतिमिभा। - ·न्यायवात्तिके . युक्त इति । अविपतिपत्तेः-न कश्चिद्राद्यात्मसद्भावे विप्रतिपद्यते, किन्तु विशेष विप्रतिपद्यते शारीरमात्रमात्मा बुद्ध्यादय आत्मा सहात आत्मा व्यतिरिक्त आत्मेति । इयं च धर्मविशेषविर. तिपत्तिरपतिपन्नात्मसचानां न युक्तेति युक्तो धर्मविचारः । अस्त- समतिपादकप्रमाणामम्भवाच । न चात्मासत्त्वमतिपादकं प्र. सिपादक प्रमाणमस्तीत्यतश्च मद्भावे न विमतिपद्यत इति । मनास्वजातवादित्येके-नास्त्यात्मा अजातवाद शशविपा- णवदिति ! सत्र नास्यात्मेतिपदे सावधाहन्यते नास्तिशब्दसमाना. पिकरणोऽपमात्मशब्दो नात्मनोऽसत्वं प्रतिपादयति । किं कारण- म् ? आत्मेति सत्यमभिधीयते, नास्तीति तस्य प्रतिषेधः, यत्र यत्र प्रतिपिश्यते तत्तस्मादन्यत्रास्ति, पथा नास्तिना समानाधिकरणो घटशब्दो न घटाभाचे प्रतिपादयितुं शक्नोति, अपि तु देशका- लवियोपे प्रतिपेति नास्ति घट इति । देशविशंपे वा मतिषेधो गेहे नास्तीति, कालविशेपे वा प्रतिपेध इदार्नी नास्ती- ति मागास्ति ऊर्व नास्तीति, सर्वश्चापं मनिपेधो नान- भ्युपगतपटमत्तस्य(१) युक्तः । तथा नास्त्पात्मेति किमयं दे. शाविशेपे प्रतिपिध्यते अथ कालविशेष इति ? । यदि सावद्देशवि- शोपे पतिपिद्धः(२) स आत्मनि न युक्तः अदेशवादात्मनः । न च देशविशेषपीतपेघा(३)दात्मा भनिपिद्धो भवति । अपापं भवतामपिशायः शरीरमात्मा न भवतीति ? कस्प वा शरीरमात्मा यं प्रति प्रतिषेधः । शरीरे नास्सात्मेत्येवं(१) (१) नालक्ष्यगतघटसत्वस्य-पा०३ पु०। (२) देशविशेष प्रतिपेधा-पा०४ पु०। ..(३) देशविशेष प्रतिवधा-पा० १ । (४) भात्मेत्ययं-पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये १ मालिके। सत्रम् मतिपेध इति चेत् ! कस्य या शरीरे आत्मा यंगति प्रतिषेधः कसायमामान विदारमा । किमयं नास्येव ? न नास्ति, विशेषमत्तिपेघाव । केयं वाचोयुक्तिः न च शरीरे, न चान्यत्रं, न च नास्ति ? एपेपर वाचोयुक्ति पायाभूनं तत्तथा निर्दिश्यते न चापपारमा कचिदपीति तस्यायव निर्देशः । न च कालविशेषीतपेयोऽपि युक्तः आरपनि त्रैकाल्पपानाम- व्यक्त(१)- यात्मनि कारपभिव्यते निसवाद नित्य आ. स्मेत्येतदुपरिष्टाद पूर्वा पस्तसूत्रे प्रतिपादयिष्यामः । तमाम कालविशेषतिपेयोऽपि ! आत्मप्रतिक्षेप ३(२) कुर्वानात्मशब्द. स्य विषयो वक्तव्यः । न होकं पदं निरर्थक पश्पामः ! अधापि शरीरादिीपपणत्मशब्द प्रतिपद्येयाः एवमप्यनिरत्तो व्याघातः । कमिटि ? नास्यात्मेति पापस्प तदानीगपमो भवति शरीरा- दयो न सन्तीति । अय पं भवन्त आत्मानं कल्पपतिना- स्तीति ! न रपमात्मानं कल्पपाम: कल्पना हि नामातथाभूतस्य तथाभाविभिः सामान्यात बद्धारोपेण तत्मयपत्रिपपत्वम् । न घारमानमेवम्मुत प्रतिपयामहे । य मान्त प्रात्मानं कल्पयनीति च वाणो म. वान प्रपो जापते कथं वपमात्मानं कल्पयाम इति । कि सनायासत्वेन वा । यदि सन ? किममतः सता साधय येन कल्पनाविपप आत्मा, आत्मप्तामान्य चानात्मनो ध्रुवता आत्माभ्युपगको भवतीति, न बसता सता सामान्यमस्ती- ति(३) । अथ शरीरादिविषयमहङ्कारमात्मनि कल्पयित्वा. विप- (१) काल्यात् तस्यानमिव्यको-पाय पु०॥ (२) प्रतिषेधे च-पा० ४ पु०। (३) सता साधर्म्यमस्ताति-पा० ४ पु०। ५३ ·३३८ न्यायवात्तिके , यस्पति(१) एवं शरीरादिव्यतिरिक्ताऽहयाराविपयसत्त्वाभ्युप- गमादनिटचो व्याघातः । अथ मन्यमे-एकपदस्प नावश्यमर्थेन भवितव्यमिति पथा शून्यं तम इति ? तन्न, व्याघातानिटत्तेः शू- न्यशब्दस्य तावदयमर्थः यस्प रक्षिता द्रव्यस्य न विद्यते तद्- व्यं वभ्योहितत्वाच्छ्न्पमित्युच्यते, तमाशब्दस्याप्यनुपलब्धि- लक्षणमाप्तानि द्रव्यगुणकर्माणि विपयः यत्र पत्रामन्निधिस्ते. जसस्तत्र तत्र द्रव्पाद तमाशब्देनोच्यते । तमाशब्दश्चानर्थक इति ब्रुवाणः स्वसिद्धान्तं वाधते चतुर्णामुपादेयरूपत्वाचमस इति, तस्मानानर्थकं पदमिति । नास्त्पात्मोत चैववाणः सिद्धान्त वाधते । कथामति ? रूपं भदन्त नाई वेदना संस्कारो(२) विज्ञानं भदन्त नाहमिति एव• मेतद्भिक्षो रूपं न त्वं वेदना संस्कारो विज्ञानं वा न स्वामि- ति । त एते स्कन्धा रूपादयोऽहंविषयलेन(३) प्रतिपिद्धाः(४), विशेषमविपेपश्वापं न सामान्यमतिपेधः, आत्मानं चानभ्युप गच्छना सामान्यमेव मतिपेद्धव्यम् नाहं नैव स्वमसीति । अथै. कशः प्रतिषेधेन(५) समुदायविषयोऽहकार इति ? तथापि पादिस्कन्धपञ्चकन्यतिरेकेण समुदायो वक्तव्योऽङ्कारविषयः तयतिरिक्तं च समुदायमहङ्कारविषयमभ्युपगच्छता(6) सजा भियो आत्मा समुदाय इति । अयाव्यतिरिक्कमेकासपो न मामोत्यहमिति । न हि यहवेकान्द(७) पश्या: । न च रू. (१) विपर्ययिष्यति-पा०१ पु० । (२) पंदना संवा संस्कारो-पा०४ पु०। (३) अहवारविषयत्वेन-पा० १ पु० । (४) प्रसिदा-पा० ४ पु०। (५) प्रतिषेधे-पा०१पु। (६) गच्छतः-पा०४पु०। (७) एकप्रत्ययं-पा०४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके १ सूत्रम् । . पादिस्कन्धा एकशा समुदिता था आत्मा इत्पहङ्कारप्रत्ययो. ऽतस्मिादिति मातः । भवतु मिथ्यामत्यया किमो बाध्यत इति ! कथं न वाध्यते यदा सम्यक्पस्ययानुकारिणोमियामत्यया भवन्ति । न चात्मानमनभ्युपगच्छना तथागतदनमचार्या व्यवस्थापयितुं शक्यम् । न चेदं वचनं नास्ति सर्वाभिप्तमयसूत्रे ऽभिधानात् । तस्मानास्पात्मति वाणा(१) सिद्धान्तं पापत इति । तथा "भारं को भिक्षको देवपिप्यामि भारहारं च, भारः पञ्चकन्या भारहारश्च पुद्गल इति । पश्चात्मा नास्तीति स मिथ्याष्टिको भवतीति" सूत्रम् । पोऽप्ययं देतुरजातत्वादिाने अयमपि राइपन्तरव्यवच्छेद- हेतुत्वाविरुद्धः जातमनातमिति च वस्तुधर्मावती । किं पुनति , किं चाजातमिति ! यस्य कारणतः सत्ता तज्जातम् । यस्या- कारणवतः सत्ता सदनातम् । कि कारणम् १ नमो जन्ममतिपेध. विषयत्वाद-अपं खलु न भवर्तमानो जन्मनः पातेपेधं करोति नास्य जन्म विद्यत(२) इति । तदिदमजातमित्यात्मनः प्रति. पेधो न भवति यथानुदकः कमण्डलुरिति । अथापं भाव- प्रतिपेध एवाजातमिति ? तथापि प्रतिज्ञाहेत्वोरकत्वम् अजातामिति चायं धर्मः, न च धर्मः स्वतन्त्रो युक्तोऽन्यत्र समनायात, य- न्यायं धर्मः स आत्मेति विरुद्धः । अथ धोऽस्ति न धाति धाप्पनियतो व्याघातः स्वतन्त्रस्य धर्मस्यादर्शनाव । कश्चायमर्थोऽजातत्वादिति ? याद चापमर्थो नास्प जन्मेति ततो- ऽसिद्ध(३) जन्मवानात्मा । किं पुनरात्मनो जन्म? निकायावाशे- (१) नात्मेति घुवाण:-पा० ४ पु ! (२) जन्म प्रतिषेध इति-पा.१पुर। (३) तदाऽसि-पा०४ पु०॥

·३४० न्यायवार्तिके टाभः शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिरपूर्वाभिरभिसम्बन्धः । अथा- जानवमकारणलं ? तथा न कश्चि(१)वाध्यते विरुद्धश्च हेतु. रकारणकस्य निसस्वादसत्वं साधयतो निसतामापाद्यत इति बिरुद्धो हेतुः । प्रतिज्ञाहेत्वोश्च विरोधः-प्रतिज्ञाया विषयो ना. स्सात्मेति, हेतीविषय आस्यन्तिकः सत्ताऽसम्बन्धः, सांयती प्रति- माहेत् असत्सद्विषयत्वाविरुदौ । एतेन निर्हेतुकस्वाजन्महे- त्वनुपादानादकार्यवादकारणत्वादित्येवमादयस्तुल्पदोषा इति मत्युक्ताः ॥ यदपीदमुच्यते शशविषाणदिति ? अयमप्यसिद्धो दृष्टान्तः। कथामतिशशविषाणशब्दस्य सम्बन्धविपणवाद सम्बन्धप्रतिषे. थो न विषाणतिषेधः । शमाविणसम्बन्ध उदाहरणं भवि- प्यनीति ? सोऽपि न युक्ता कदाचिद्विपाणेन शशस्य सम्बन्धो- पपत्तेः । लोकविरोध इति चेत्-अथ मन्यसे पदि शाशे वि. पाणमस्ति ननु लोको विरुध्यत इति ? न विरुध्यते, कार्यकार- णभावप्रतिपेघद्वारेण लौकिकपत्तेः-लोकस्तावद कार्य का. रणं वा शशस्य विपाणं नास्तीत्येवं मतिषेधात यथा गोषिपा. णस्य च कार्यकारणभावो न च शशस्य विपाणस्य च कार्य- कारणभावः । न च कार्यकारणभावप्रतिपेधादसत्वम् । नहि पद्यस्य न कार्य न कारणं(२) तनास्ति । यथा देवदत्तस्य घट इति । इदं च शशविषाणं नास्तीति ब्रुवाणा मष्टपः किमयं मान्यातिषेधोऽय विशेपपतिपेध इति । यदि.सामान्यप्रतिषेध। सा युक्तमशक्यचा नाशस्य विषाणं मास्ति इति गवादिविपा. मान्याप शशस्य न सन्नीति प्राप्तम् । एतच्छाशपम न हितानि (१) किञ्चित्-पा०४ पु०॥ (२)न दि यस्य पन कार्य न कारपां-पा०४ पु० । .

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके १ भूत्रम् । न सन्ति । अथ विशेपपतिपेपः किश्चिदिपाणं शाशस्य मतिपि- क्ष्यते पस्य शशो न कार्यम् सच्च(१) शशस्पन कारणमिति । सोऽयं कार्यकारणसम्बन्ध एव मतिपिध्यते । कार्यकारणसम्ब न्धवान्यत्र इष्ट इह मतिपिध्यते इति नात्यन्तासत्वप्रतिपादने दृष्टान्तो भवति । एतेन खपुष्पाधसत्वं पारुपात पेदितव्यम् । नास्पात्मानुपलब्यरित चेद ? अापि मतिज्ञादिदोपो हटान्तदोषश्च पूर्ववत् । यदनुपलब्धोरेति तदुप्पयुक्तम् । अनु- पलब्धिरसिद्धा प्रसक्षादिममाणाधिपयत्वा(२)दात्मनःप्रत्यक्षेण तावदात्मा उपलभ्यते । कथं ! लिङ्गलिङ्सिम्बन्धस्मृत्यनपेक्ष वि- पपस्वभावभेदानुविधाय्यहमिति विज्ञान(३) रूपादिज्ञानवत् म. रपक्षम् । यच्चापि भवान मुक्तसंशयं प्रत्यक्ष प्रतिपद्यते तस्य कुना प्रत्यक्षतपित्यवश्यं भवता विज्ञानमेष लिङ्गादिसम्बन्धनि- रपेक्ष स्वात्मतवेधं मतिपत्तव्यम् । अथ मापसे अस्पयमहम- स्यमो न पुनरस्पारमा विषयः ? इन्त ताई निश्यितां विषपः । रूपाद विषय इति घेद ?--अप मन्यसे रूपादय एवाहङ्कारस्प विषयः सथाचोक्तपहङ्कारालम्भनोत्पत्ति निमित्तत्वादात्मेत्युच्यते इति ? तन्न, असत्स्वाद प्रतिपेयाच-मसिद्धिोऽहकारो कपादिषु रूपं नाइमेक्मेतदभिक्षो रूपं न त्वयिति । तस्मादूपादयः ता. बदहङ्कारस्य विपया न भवन्ति । न चायमहङ्कारो रूपादिपु क- दाचिदपि न हि भवति कदाचिदई रूपमई वेदनादय इति । ननु भवत्यई गौरोऽहं कृष्ण इतिन भातीति त्रूमः, कथं? न घेतस्प द्रष्टुर्यदेतन्मम रूपं गौरमेतदहमिति मत्पपो भवति केवलं मतुप्लोपं कृत्वाऽहं गौर इति पष्टयर्थं निर्दिशति । एवमेतन्नत- (१) यय-पा०१ पु०॥ (२) गोचरत्या- पापु० (३) शान-पा० ४ पु०।

·३४२ स्पायवार्तिके वत इति कुन इति चेत् ?-अथ मन्यसे मतुप्लोपादयं षष्ठया र्थव्यपदेशो न तत्वत इति(१) को हेतुरिति ? मममत्यपसमाना• धिकरणस्य निर्देशात्-यस्मिन्नर्थे ममप्रत्ययोऽस्य भवति तत्रैवा. यमहङ्कारोऽपीति मममसयसामानाधिकरण्याद्गम्यते मतुप्लोप इति । ममप्रत्ययसमानाधिकरणश्चायमप्रत्ययोऽन्यत्वे दृष्टः उपकारकत्वात्-उपकारके वस्तुनि मममत्ययसमानाधिकरणो. ऽहंमत्ययो दृष्टः योऽयं सोऽहमिति । उक्तं चात्र रूपादि- स्कन्धेप्वहमसपोऽस्मिस्तदितिप्रत्यय इति । तदेवमहंमत्यय. विपयत्वादात्मा तावत्सत्यक्षः अनुमानेनापि यथात्मोपलभ्यते तथोक्तमिच्छादिसूत्रे इति । आगमोऽप्यस्त्येव । तान्येतानि प्रमाणानिधीग्येकविपयतया प्रतिसन्धीयमानान्यात्मानं प्रति पादयन्ति । न च प्रमाणान्तरं विपतिपत्तिहेतुरस्ति तस्मा. दनुपलब्धेरित्पसिद्धो हेतुः । सन्दिग्यश्चानुपलब्धेखिकारणत्वात् -अनुपलब्धिकारणा. नि त्रीणि उपलब्धोपलम्भनमुपलभ्पमिति । तत्रेयमनु: पलब्धिर्भवन्ती कस्पाभावादिति(२) सन्दियते यदि ब्रूपे उपलभ्यस्याभावादिति ? नन्वयं प्रतिज्ञार्थ एव । न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञा साधपतीत्यनुपलब्धिरहेतुः । या चेय. मनुपलब्धिरात्मासत्वमतिपदिनायोपादीयते तस्याः क ा. श्रयः । यद्यात्मानं प्रतिपघसे ? व्याहतं भवति आश्रय. श्व नास्ति चेति । अथानाश्रयः ? क साधनार्थः न बनायो धर्मः साध्पं साधयितुं मानोति । अथानुपलब्धिरपि नास्ति ! कः साधनार्योऽनुपलब्धेरित न प्रसाधनं भवितुमहतीति । (१) इति रह-पा० १ पु०। (२) मायाद्यतीति-पा०४ पुरु!

·तृतीयेऽध्याय १ भाहिके १ सूत्रम् । अथ कल्पितस्यानुपलब्धिधर्म इति ? कथं कल्पितस्येति पा- च्यम्-कि सनाथासत्वेन ? यदि सचेन ? नानुपलब्धिस्तस्य धर्मः, न हि स्थाणो पुरुपत्वेन कल्पितस्य स्थाणुधर्माः मसबभासन्ते । अथासत्वेन कल्पितत्यानुपलब्धिधर्म: ? सिध्यस- नुपलब्धिर्द्धर्मों था तु कल्पना । किं कारणम् ? कल्प- नापा अतथामावात । कल्पना हि नामातथामावः असत्वेन चारमा कल्पित इससत्वेन नास्ति, अप्सत्त्वेन चेन्नास्ति था कल्पना । किमर्थं चायमात्मा असत्वेन कल्प्यते ? यदि है. स्वर्थमुपपन्नो हेतुर्यदर्थमुपातः स पुनरर्थो न सिध्पति, न हि यः पुरुपे स्थाणुधर्मानध्यारोप्य हेतुत्वेनापदियोत(१) तपासो स्थाणुः स्यादिति । तदेवमप्यनुपलब्धिरप्यहेतुः । रूपादिस्कन्धवाचकशब्दविषयव्यतिरिक्तविषय आत्मशब्दः रूपादिवशब्देभ्योऽन्यत्वे सत्येकशब्दखात घटान्दवदिति(२) । एतेनाईप्रत्ययो पारुपातः । असिद्धो दृष्टान्त इति चेत् ? अत्रो. क्तम्-यथा गुणव्यतिरिक्तो गुणीति । तमाशब्दादिभिरनेका. तिक इति चेत् ?- अथ मन्यसे यथा रूपादिशन्देभ्योऽन्यत्वे ससकपदले च तमामाब्दस्यार्थान्तराविषयत्वमेवमात्मशब्दस्या. पीति ? तन्न, विरोधात्-तमाशब्दो निर्षिपप इति बुवाणा सिद्धान्तं वाधते । उपादायरूपत्वाचमस इति । न चैतदस्मा- भिरभ्युपगम्यते तमाशब्दो निर्विपप इति । तमन्दस्य सविप- यचे सूत्रव्याघातो द्रव्यगुणकर्मनिप्पत्तिवैधादाभावस्तम इति । न सूत्रा(परिज्ञानात निराकृतजासम्बन्धीनि द्रव्य- गुणकर्माणि तमाशब्देनाभिधीयन्ते तस्मान्न सूत्रव्याघातः । (१) व्यपदिशेत--पा०४ पु०। (२) घटादिधदिति-पा० ४ पु०॥

·१४४ न्यायवार्तिके अपरे तु जीवच्छरीरं निरामकलेन पलायित्वा सत्त्वादिसे. यमादिकं हेतुं बरते । तन्न विकल्पानुपपत्तेः । निरात्मकमि ति(१) कोऽयः । यदि तावदात्मनोनुपकारकमिति ? न दृष्टान्तोऽस्ति । न हि किश्चिदात्मनोऽनुपकारकमस्ति । अधात्मप्रतिषेधः आत्मा शरीरं न भवति ? कस्यात्मा शारी- रम् उत्तरपदविषयत्वाच निस: कि सात्मकमिति वाप- म्-न बसत्युतरपदे निसः प्रयोग पश्यामा पपा निर्मशकामात । अथ शरीरे आत्मा प्रतिषिध्यते । सिद्धं साधयति कस्य वा श. रीरे आत्मा विद्यते । अथ शारीरमात्मसम्बन्धि न भवतीति पुनदृष्टान्तो नास्तीति, सर्वे चैते विशेषमतिपेषाः, विशेपमतिपेधाच्च सामान्पमभ्युपगम्यते (२) एवं च सति पर प्रतिपेद्धव्यं तद- नुज्ञातं मति । अयात्मशब्दो निसावपयो षणात्मकलावत. पापि नित्यान्दनानकान्तिक पारीरादीनामात्मशब्दस्वाद सि. द्धमापनम् । अथ शारीरादिश्यतिरिक्तविषय आत्मशब्दोऽनि- स्पविषयः तथापि भारीरादिव्यतिरिक्तविषयाभ्युपगमे कि. रोपः । तदेवं पपायया भात्मासत्तं विचार्यते(३) तयारया म्यान सहत इति ।। परायारादयः सड्ढातलाद आपनासनादिवदिति । सहा- तान्तरायी इति चेत् - ~अय मन्यसे सत्यं सहाताः परार्या मान्ति ते तु सहातान्तरार्याः पपा शपनादय इति 1 न, साहातस्याभ्युपगमे विरोपाद न हि रूपादिस्कन्धपति- रिक्त सहात मयत: प्रतिपयन्ते न चासति सहातान्तरे स. (1) निरामकरयमिति-पा० १० । (२) सामान्यमधिगम्यते-पा० ४ पु.) (३) प्रतिज्ञायते-पा० ४९०१ " ·तृतीयेऽध्याये । आदिके १ मूत्रम् । जाताना 'सद्धानान्तरार्यता भयो । अथ मविषयते ? पाहतं भव. नि । अनिष्टासङ्ग इति च ?--अध मन्यसे न मया सहातान्त रं प्रतिपद्यते अपि त्वस्मिन् हेता सतीदमनिष्ट भवति पराय- स्य सङ्घातान्तराधिनायाचित्वान् पावत्परार्थ भवति तम स. हातान्तरार्थ इष्टमिति ! । न विरोधात अनभ्युपगमाच्च-न हि कश्चिातिरिक्तात्मनादिनः माता सङ्घातस्य परार्थ(१) करोति तदुभपपक्षे संभातिपन्ने नानिष्टापादनं दृष्टमिति । विरोधा च । यदि विवक्षिताव्यतिरेकेणानुपानमाविवक्षितमा विपण: नन्तस्पा कल्पनायां सर्वमनुमानं व्याहन्न । कथामिति ? यदि- एमनुमानलेन तदा नानुमानं मामोनि । यथा शब्दानिसले कृतकस्वपकि कारणम् ? यथेदं कृतकत्वमानित्यत्वेनानिनाभून(२). मनिरपवं साधयति । एवं दुःखशुन्यानात्मकत्वमपि(३) ता. धपति दुःस्त्रशून्पानात्मकत्व(४) वद श्रोत्रग्राह्यतमपि साधीमध्यति तसश्च न श्रोत्रग्रायः शब्दः कृतकत्वात घटवादिति। अथानुपाने पाध्यते अयं प्रतिज्ञार्थ इत्यतोन हेतुः । नन्वपमपि मानान्तरा. श्चितुरादय इत्यागमेनानुमानेन व बाध्यते । पच्चापि भवान् सङ्घातान्तरं प्रतिपद्यते तत्राप्यनिहत्तं सनातत्वमिति तेनापि म. वातान्तरार्थ भवितव्यमिति एवं चानवस्था । न चैनां शक्तः क. श्विन मतिपादयितुमिति। यत एपा निवर्तते सदसहनम् । अथासंह- तनवास्ति ! अमेहता(५) नभ्युपगमे सङ्घातानुपपरेव्याधान ११) परस्यार्थ करोति-इति शोधितम् ४ पु.1 (२) अनित्येनाविनाभून-पा० ४ पुं० । (३) शून्यात्मकत्य-पा० ४ पु०॥ (४) दुःखशुन्यात्मकत्य-पा० ४ पु०। (५) असताना-पा० ४ पु.॥ ४४ ·न्यायवात्तिक न हि कदाचिदसंहतमाप्तेिषपे (१) सहतिः सिध्पति । अथा- नुमान नैवास्तीति पर प्रतिपद्यते ? स कथं न मतिपद्यत इतिमा पृव्या पद्यनुमानवाधितत्त्वादनुमानं नास्ति ? अतिन्यायोऽनुमानेन च बाध्यते अनुमानं च नास्तीति । अतीन्द्रियाधिगतिश्च क. थम् (२) यद्यनुमानं नास्ति कथमतीन्द्रिपार्यो गम्यते । आ. गमादतीन्द्रिपार्याधिगतिभविष्यतीति न युक्तम् आगमव्यतिरि- क्तविषयत्वात् । कस्मादनुमानस्यागमव्यतिरिक्तो विषयः ? यथा स्तनयित्नुशब्दस्य हेती, न हि तब प्रससं नागम इति । तदेवमात्मास्तीति समधिगतम् । तस्मिन् व्यपदेशस्योभपया सिद्धेः संशयः। का पुनरयं व्यपदेशः ? क्रियाकरणयोः कर्ता सम्बन्धाभिधानं व्यपदेशः-दर्शन क्रिया करणं चक्षुः, करणस्य क्रियायाः की सम्बन्धः चक्षुपा पश्यतीति । स चायं व्यपदे- शो द्वेषा भवति अवयवेन समुदायस्य, यथा मूलैक्षस्तिकृतीत्यत्र समुदायशब्देनावपवी क्षोऽभिधीयते इति । एकदेशेन चैक देशान्तराणां पगिनजातीपैरारभ्यते तत्र छकदेशदर्शनादेकदे- शान्तराणि प्रतिपद्यन्ते तत्रापि(३) च व्यपदेशः स्तम्भैः प्रा. सादो नियत इति । अन्येन चान्यस्य व्यपदेशः परशुना पश्चनीति, परशुः करणं वृश्चतिः क्रिया ताभ्यां कर्तुरभिसम्बन्धः परचना दृश्चति । अस्ति चापमिहापि व्यपदेशः चक्षुपा प. अपतीति । किपन्नान्यस्य उपपदेशः ! अथवा अश्यवेना- पत्रपत्रिनः ? अथैकदेशेनैकदेशान्तराणामिति ? क्रियाकरणकर्म- णां वा कर्म सम्बन्धो व्यपदेशः चक्षुपा वृक्षं पश्यतीति (१) सङ्घातप्रतिषेधे -पा०४ पु०॥ (२) इन्द्रियार्थावरातिः कथम्-पा०४ पु०। (३) तदापि-पा०४ पुष ।

·तृतीयेऽध्यायें । आहिके १ सूत्रम् । क्रियाकरणकर्मणां का सम्बन्धा अस्ति चापमिहापि व्यप- देशः शरीरेण सुखदुःखमनुभवति । तत्र न जायते कि तत्व- मिति ? अन्येनायमन्यस्य व्यपदेश इति तापम् || कथम् :-- दर्शनस्पर्शनाम्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहमाद । दृश्पते ऽनेनेति दर्श- नं चक्षुः, स्पृशत्यनेनारमा स्मव्यममिति(१) स्पर्शन खगि- न्द्रियमुच्यते । दर्शनेन एमर्थं स्पर्शनेन मत्यभिजानाति पम- द्राक्ष त स्पृशामि यमसाक्षं तं पश्यामीति एकविपपावेतो प्रत्ययौ प्रतिसन्धीयते प्रतिसन्धानं च नाम मया सहकषि पपरवम् । दर्शनस्पनिप्रसपयोगदिविषयत्वादसम्बन्ध इति चन् ?--अप मापसे पावती दर्शनस्पनिमत्पयौ तौ घटा- दिविपपौ न व्यतिरेकमात्मनो व्यधिकरणत्वाद्गमयत इति । सूत्रायापरिज्ञानात-दर्शनस्पर्शनप्रत्ययावककतकाविति मू. प्रार्थः । पदि चानुपक्तं गुणव्यतिरेकमप्येकतिपयत्वेन साधपति न कश्चिद्दीपः । गुणपतिरेकोऽसिद्ध इति चे. ही उक्तमेतद्यथा गुणपतिरिक्तो गुणीति । कार्यकारणभा. वाद प्रतिसन्धानमिति चेत् ? उक्तोतामेतदिच्छादिसून इति । कार्यकारणभूतानां च प्रतिसन्धाने ऽनेकान्ता(२) । भावाप भवित्रपेक्षतावति सूधार्थदृष्टिदर्शनम् स्पृष्टिः स्पर्शनमिति भावरूपावेतो मत्ययौ भवितारं मनिपादय- सः । न हि भावमनाधारं पश्याम: 1 उत्पत्तिवत् कांधा- (१) अव्यमिति-पा० १ पु०॥ (२)सन्धानेनानकान्तः-पा० ४ पुः।

·३४८ न्यायवार्तिक रो भविष्गी न युक्तप ? कर्मपतनि दर्शनात अपरपापि कीण स्मो यो मवतीति । न च विगळं कर्म भावस्पा. धारो युक्तः तो पदाधारो भानः म आमा । दर्शनस्प. निग्रहणायो म्पादिविपयाचा(१)न घटादिविषयतं ? न, कप- नुालयौ तद्विशिष्टमयगदर्शनाव-पदाऽयमनुफ्लम्पमाना पादिकं वस्तूपलमने नदाऽस्य तद्विशिष्टः गत्यय उपजायते य. था(२) नीलाशुपरिस्थितस्फोटके प्रत्पयो रूपाउनुपलब्धी भाति रात्रौ च(३) बलाकायां शुमादिरूपाग्रहणाद पक्षिमत्ययः । तस्मादूपस्पशव्यतिरिक्त घटमत्ययः मतिमन्धानाच पति- रिक्तानमित्तलम् । न हि नानाविपयो मत्ययौ प्रतिसन्धीयते । अस्ति च मतिसन्यानं यमद्राक्षं तं स्पृशामीति यमस्मास पयामीति, तस्मादेकविषयत्वम् । सड्डातकर्तृको दर्शनस्प- शनविषपी प्रसयौ भविष्यत इति न युक्तम् सद्धातस्य ना. नावावाधनाव | सातः संहन्यमानान्त्री भवतीति संह- न्यमानं चानेकम् । अनेकं च प्रतिसन्धानमत्यपकारणं(४) न युक्तम्, नानाकईकाणी नानाविषयाणां च प्रत्ययानाम: निमन्धानात् । एकन्द्रियमत्ययाविति चेत् ?-अथ मन्यसे यदेवेन्द्रियं दर्शनमसपस्य कारणं तदेव स्पर्शनप्रन्ययस्यापी- नि। तन्नाविषयत्वान्-चक्षुः खलु स्वविषयं प्रतिसन्धातु- पईनीति याद्राक्षं स एवायाध इति, न पुनः स्पर्शमिन्द्रि थान्तरविषयत्वादिति । इन्द्रियान्तरवैयर्थं वा एकैकमेवेन्द्रियम (१) रूपस्पर्शविषयत्वात् -पा० ४ पु०॥ (२) तदा-पा० ४ पु०। (३) रात्री तु-पा० ४ पु० । (४) अनेकप्रतिसन्धानकारणं-पा० ४ ० । , ·हतीयेऽध्याये १ आझिके २-३ सूत्रम् । नेकविषयग्रहण प्रतिसन्धत्ते इन्द्रियान्तरोत्पादो व्यर्थः(१)। न विषयव्यवस्थानात् ॥ २॥ न विषयव्यवस्थानात् । चेतनानीन्द्रियाणि विषयव्यव- स्थानात्-विषयव्यवस्थानादित्यस्यायमर्थः करणविषयनिय- मादिति-प्रति चक्षुपि रूपग्रहणं भवत्पमति न भवति । यच्च पस्मिन् सति भवति असति न भवति तस्य तद । सति च चक्षुपि रूपग्रहणं भवति तस्मादूषग्रहणं चक्षुपः । एवं कोपेवपि । एवं सति किमन्पेन चेतनेनेति चेत ? न, स- न्दिम्पन्वादहेतु:-किमयामन्द्रियाणां विषयनियमः चेतनत्वात आहो चेतनोपकरणस्वादिति सन्दिह्यते । चेतनापकरण- वेऽपि सतीन्द्रियाणामनद्भवितुमर्हति यथा प्रदीपस्य सद्भावे रुपग्रहणं भवससति न भवति, न च रूपग्रहणं प्रदीपस्य । विपर्षयममाधकश्चायं हेतुपियव्यवस्थानादिति । विपर्यय(२) सापकत्वज्ञापनार्थं च तयवस्थानादेवात्मसभा- वादमनिपेध इति सूत्रम्- तह्यवस्थानादेयात्मसद्भावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ परमादेवैतानीन्द्रियाणि व्यवस्थितविपयाण्यत एवाध्या- स्थितविपयेणान्येन भवितव्यम् । यदि हि किचिदिन्द्रि- पमनेकार्थना व्यवस्थितविषयं स्यादिति कस्ततोऽन्यं चेतना मनुमातुं शक्नुयात् चैतन्यं तु आत्मनः सातपे ससव्यव स्थानाचक्षुरादिवादिति नाचेतन आत्मा गाच्चक्षुरादिवदिति । अन्वयाभावादयुक्तमिति चेत् ?-अय मन्यमे आत्मनश्चैनन्यसाधनस्याव्यवस्थानस्य नान्वयोऽस्ति, न (१) इन्द्रियान्तरोत्पादधैयध्यम्-' -पा० १ पुस (२) विपर्यास-पा०४ पु०॥ अश्वातन्यप्रस- ·न्यायवार्षिके . अथ - चान्नयमन्तरेण हेतुः सिद्धमनीति ? न, विपर्यय(१)मम्बन्धस्या- व्यभिचाराद नायमन्यपी हेतु(२)रपि तुः व्यतिरेकी हेतुः(३) तत्र च पतिरकसम्बन्धा(४)व्यभिचार: सापर्य । यच्चा- चेतनं तत्सर्व व्यवस्थितविषयं एमिति । पृथिव्यादिनित्यत्त साधने गयावादिमम इति चेत् ?~-अपमन्पसे यदि व्य. तिरेकी हेतुर्भक्त्यन्वयमन्तरेण पृथिव्यादिनित्यते साध्ये गन्धरत्वं कस्मान हेतुः । न हेतुरुभयपारते:-~-यस्मा. द्वन्धवत्वं नित्याचानिसाच्च व्पावर्तते, न पुनरव्यवस्थानमवं, तस्मादब्यवस्थानं हेतुर्न गन्धवत्वमिति ॥ इतश्च शारीरादिम्पतिरिक्त आत्मा न शरीरादिसडातमात्रम्-- शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४॥ शरीरदाहे पातकामावात् । परीरग्रहणेन बारीरेन्द्रि पबुद्धिवेदनासातः माणिभूतो गृह्यते । शरीरं माणिभूतं दहतः प्राणिहिंसाकृतं पापं पातकमित्युच्यते तापामावोऽकर्तुः फलेन सम्बन्धः कर्तुश्चानभिप्सम्बन्ध इति । कस्मात ! अन- भ्युपगतार्थान्तरात्मनोऽन्यः शारीरेन्द्रियबुद्धिवेदनासद्धातः कर्ता अन्यश्च तत्फलसम्भोक्तेति । तदेवमकृतकाभ्यागपविनाश- दोपप्रसङ्गः अनिष्टश्च तस्माद कर्चा भोक्ता च यः स आत्मेति । तदिदं सूत्र पस्पारमा नास्ति तस्यायं दोष इति दोपपतिपादनार्थ न साधनामिति हेतुफलभावाद स्मृति- वकर्तृभोक्तृव्यवहारः यथा हेतुफलभावेन व्यवस्थितायां स. (१) विषयांस- -पा०४ पु०। (२) अन्वयहेतुः-पा०४ पु०॥ (३) व्यतिरकहेतु'-पा० ४ पु० । (४) विवर्ययसम्बन्धा-पा० ४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याय १ आहिके ४ मूत्रम् । नती यत्यात मावनोपजापते तस्यामेव सन्तती स्मृतिर्भ- पतीति । एवं पत्कायचित्तसन्तानमभव कर्म तत्कायचित्तस- तानमम फलामति नास्त्यकृताभ्यागमकृमनाशमसङ्गः। स कथं स्पादिति पद्यन्यस्यां सन्तती कृत कर्म अन्यत्पा सन्तती फलं दद्यात् । यदि च भवानेवमय(१) प्रतिपादयितुं शक्नोति य एवं करोति स एव भुते इति उभपञ्च नास्ति तस्मादकृताभ्यागादिरदोषः ? नोक्तोत्तरत्वादन सन्तानो नानावं बाधते इत्युक्तोत्तरपेतत् । यत पुनरेतदेकस्मिन्न- दर्शनादिति ? अवाप्युत्तपेकनिमित्तानो प्रययानां प्रतिसन्धा. नादिति । शाल्पादि(२)बीजवादिति चेद 1-अथ मन्यसे यथा शालिवीजादङ्कुर उपजायते शालिवीजावमर्दोत्तरकालं ना- लकाण्डादिभावेन भुतानुग्रहवशाच्छालिबीजं प्रादुर्भवति न च सबैकं निपित्तं किञ्चिदनुवर्तमस्ति अथ च नियमः शालि- वीजपूर्वादकराच्छालिबीजम् एवं हेतुफलमावेन व्यवस्थिता- यो सन्ततावान्तरे चेतसि परिणामविशेषप्राप्तात् कर्मणः फलीमति ? । नन्न वीजावयवानुवृत्तेः-शालिपीजादित्यसिद्धो धान्तः तत्रापि ये बीजावयवास्ते पूर्वन्युहपरिसागेन न्यू- हान्तरमापद्यन्ने व्यूहान्तरापत्तौ च पृथिवीधातुरब्धातुना सङ्ग- गृहीत आन्तरेण तेजसा पच्यमानो रसद्व्यं नियति, पूर्वावस्वसहितोऽङ्कुरादिभावमापद्यते तस्माद्वीजावय. वानुत्तरसिद्धमिदमुध्यते यथा शालिनीजाद्विनष्टादकर - पचते अथ च प्रतिसन्धानमिति । परमावस्थतादीना- वयवानां यथोक्तदोषापतिरिति चेत् !-अथ मन्यसे अथापि(३) (१) पतदर्थ-पा० ४ पु०। (२) धान्यादि-पा०४ पु०॥ (३) यस्यापि-पा० ४ पुः।

·न्यायवार्तिके चीजावयवाः पूर्वव्यूह परिस्पन्ति व्यूहान्तरं चापधन्ते तपा- पि परमाण्यवस्थवादीजस्य परमाणुमात्रं शिष्यत इति । न च पववी जशालिपीजपरमाणूनो करिवद्विशेषः ययानुपनातपिशेषा: परमाणवः कार्यकारणभावनियमात् तत्पूर्वकत या शालारम• भिनव योन्त तथा ममापि कार्यकारणभावानिगम(१) इति । नानभ्युपगमातू-परमाणपत्रस्यानि वीजानि भान्तीत्येनन्न प्र. तिमद्यामहे सर्वावस्थापलब्धः यस्माच्छाल्पादिवीजमुचनाव स्थामादिं कृत्वा पावदुपास्यं गालिबीजकार्य तावन्न कदाचित परमाण्यवस्थं भवति । पदि तु स्यात् कदाचिनोपल पेत । यदि तर्वापरमाणोविभागो नास्ति कल्पादाघुम्पत्तिर्न स्यात् परमा. वस्थस्वाजगता परमाण्यवस्थे च जगनि नशालपादिजा- तिव्यक्तिरस्तीति पुनरुत्पादे जातिव्यक्तिहेता परमाणय एवेसभ्युपगन्तव्यम् पया च कल्पादावे परमावस्ये वीनेऽपीति ? ! मानेनैवोक्तोत्तरता--अनैव सर्वावस्थोप- लब्धरित्युक्तोत्तरमेतत् । सर्गादौ शालिजातिव्यक्तिहेतुरदृष्ट- विशेपो येनादृष्टेन प्राणिनामुपभोगाय शाल्यादयो निर्वसन्ते समदृष्टविशेषमपेक्षमाण ईश्वरस्तांस्तान परमाणून तथा तथा सातयति यथा यथा शाल्पादिजातिव्यक्तिरिति । एतेन घ. टादिपाको व्याख्यातः । नापरमाण्यन्तो विनाश(२) सवि- स्थोपलब्धरिति । आमध्या पाकानुपपत्तिरिति चेत् ? अथ मन्यसे यदि कार्यकारणद्रव्ये पञ्च्येते आमध्यात ; पाको न मा- मोति पाचकेन तेजसा अमानत्वात् ? नामतिबन्धात भवेदप्येष (१) भावनियम-पा० १ पु० (२) विभागः-पा०४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये १ माहिके ४ सूत्रम् । दोपो पदि तेजोऽनुमवेशमापती प्रतियनाति() स तु न मनिषनाति भपतिपद्धं तेजोऽनुपविशति । इति ।.न . शिवनातीति न हेतुरस्तीति, ! न नास्ति परिस्रवादिमतो. घट स्पोपलब्धेः-पस्मात् परिसवादिमतो घटस्य द्रवत्तमतिबन्यो न दृष्टः अमतिबन्धेन द्रनवं परिशुतिं करोति संघ सात- उपलभ्यते । यदि चायमवयवानुमवेशी द्रव्यस्य विनाशका स्पात न परिस्रवादिगान घट उपल-पेत परिसरमाणस्वाझा. जनगतानामपामस्पानं न गाव(२) विनाशे च कार्पद्र- पाणां व्यवहिताच्यहितयोस्तुरूपकालोपलब्धि(७)पम:- यदि चानुमविश्य द्रव्यं द्रव्यान्तर व्यतिभिनत्ति तेन 'चा. सुपाय रश्मेरनुभवेशात स्फटिकादि विमष्टमिति व्याहते चाव्यवाहते च तुल्पोपलब्धिा मानोति । तपाछालिपी. जहाना च पूर्वस्कन्धनिरोधसमकालानि रकमान्तरा- णि मादुर्भनन्ति तप्प तेषां स्कन्धातराणां न कपीनाम- तः सर्गः प्रायोति । अकनिमित्वेन सवसर्गेण शुभा. शुभशाप्त्यर्था क्रिपा न मामोति । सुखी स्पामिति क्रिये. ति चेत् ?- अथ मन्यसे स्वयं कर्माणि करोति कथमई मुखी स्यां दुःखी न स्यामिति । तत्राननुभूतवाद-पेन म खमनुभूतं मुखमाधनसम्बन्धानुस्मृतिश्च पस्य स तत्माध- नमुपादत्ते यस्य पुनः प्रतिक्षणं प्रध्वंसिना संस्कारास्तस्य मु. खमायनसम्बन्धानुस्मृतेरमाणात मुखी स्यामिति क्रियानुपप. (१) प्रतियनीयात्-पा०४ पु०॥ (२) अवस्थानमेव न स्यात्-पा०४ पुस (३) तुल्योपलब्धि-पा० ४ पु। पस्प ·न्यायवार्तिके ति: मोक्षार्थश्च मयासो नोपपद्यते(१) अयन सिद्धलात न तमात्र एवापं मुख्पत इति मुत्यय ब्रह्मचर्यवासो उप परिपृच्छा च न मानोति । तथागतेन भिक्षा परिपूछ ने कचियूपं मया विनीता इति १ ते चाहुविनीताः । इति । मीतानागपानानां चानुपकार्यताद-पे तावदना- गताः संस्कार्यास्ते तावदसत्वान्नोपक्रियन्ते ये ऽप्यतीता(२) तोप्येवं, ये तु वर्तमानास्तेष संस्काराधानमशक्यं वर्तमान- लक्षणस्यानुपकार्यत्वात् न हि तस्यावस्थानकालोऽस्ति प. स्मिन्नुपक्रिया स्पाद | संस्कार्यसंस्कारकयोः सहोत्पादायुः तमिदमिति चेव ? न संस्कार्यसंस्कारकपो सहोत्पादे(३) नि- यमानुपपत्तिरिति । इदं संस्कारकमिदं संस्कार्यमिति निय- मो नोपपद्यते । अथ संस्कारकमपेक्षमाणं संस्कार्य विलक्षण- कार्यं करोति विलक्षणकार्योत्पादश्च संस्कार इत्युच्यते । न , संस्कार्यानभिधानात् इदं संस्कारकमिदं संस्कार्यमिसेतन के पम् ? न हि यो पस्प विशेष नापते स तसंस्कारका तसंस्कार्यमिति च पाक्यं व्यपदेष्टुम् । अधाप्युपदेशन संस्का राणामनागतानामनुत्पत्तिः क्रियते ।। न, अनागतानामनुत्पत्ते सत्ताव । यासावनागतानामनुत्पत्तिः संस्काराणां नासौ कदाचिन्नास्तीति किं तस्याः क्रियते । तस्मान्मुक्त्यों ब्रह्मच पवास इत्यनुपपन्नम् । तदेवमनभ्युपगवार्थान्तरात्मनो दोष इति ॥ तद्भावः सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात ॥५॥ दभावः सात्मकमदाहऽपि तन्नित्यत्वात् । यस्पात्मा (१) मुक्त्यर्थश्व मयालो नोपयुज्यते- -~पा०४ पु०॥ (२) ये व्यतीताः-पा० १ पु० । (३) सहोपादास-पा० ४ पु० ।

·तृतीयेऽपाये १ आहिके ५ सूत्रम् । निसः तस्यापि हिंसाफले न मानुतः हिमा वावन मा. मोति निसत्वात, फलमपि नात्मनो युक्तम् अनुपकार्यवाद । अस्य चार्थस्य ज्ञापिका कारिकामुदाहरन्ति । धर्षातपाभ्यां कि व्योन्नश्चर्मण्यस्ति तयोर्भयम् । चौपमश्चेव सोनिया खतुल्यश्थेदसत्फला ।। तदेवमेकास्मिन् मते हिंसा विफला अपस्मस्तु पक्षेs- नुपपना निष्फला चेति । इयं च हिंसा सांख्यपक्षे म्भवति बुद्धेः परिणामित्वाद कार्यकारणभाव:(१) परिणा- मित्वादुन्छिद्यते स एव च तत्फलानि मुझे तत्फलस्प तत्र व्यक्तः १ । न, पूर्वावस्थाऽपरिवागाव-पवात्मा पूर्वावस्या न जहातीति तत्र फलं नेष्यते तथा बुद्धिरपि पूर्वावस्था न जहाति नियत्वादिति । अथ मन्यसे पूर्वावस्यां नहा- तीति ? निसतं विरुद्यते पूर्वावस्यापरिसागेन बुद्धिनिसत्व विरुध्यते । अथाप्यवस्था मिद्यत इति मन्पो ? तथाप्यनि- हचो व्याघात: अवस्थाभ्योऽस्यावतोऽनन्यवाद(२) न . पस्याभ्योऽवस्थावानन्य इति अवस्थाभेदे स्थावान भिध- त इति । य एव बौद्धस्य प्रतिक्षणं ध्वमिपु संस्कारयु दोपः स एष पतिक्षणपरिणामिष्वपीति । जुवकनावाद- ति चेद ? -~-अथ मन्यसे जुवक्रतादिभेदे ययालिद्रव्य न भियते न चागुलीतोऽन्ये ते तयावस्याभेदे बुद्धेरभेद इति ! नान्पत्वाद-अन्ये ऋजुवक्रते । युक्तं च यदन्यभेदे अन्याभेद(३) इसे, न पुनलस्याभ्योऽधार. (१) कार्यकारणसङ्घाता-पा० १०। (२) अभेदात्-पा० ४ पु०। (३) भेदेनात्याभेद-पा० ४ पु०॥

·न्यायवार्तिके स्पावतोऽपत्यम, तस्मादपपो दृष्टान्तः । किं पुनर्वक्रतं ऋजुत्तं वा ? गुगः-आकुश्चनजं चक्रतं प्रसारण ऋजुतं गुणाध गुणिनोऽन्तमिति मतिपादितमेतत् । बुदेरप्पेवमिति चेत् ? अथ मन्यते युद्धपि ये हे अवस्ये भियते योदे बुद्धिर्न भियत इति ? (अन्यावस्थातो बु. दि) (२) तन सिद्धान्तविरोधात-न भवतां पो धर्मधामणोर्मेंद इति भेदं चाभ्युपगम्यता सिद्धान्तस्त्पत्तो भवति । तस्माद्यया आत्मनित्यत्वे मुखदुःखानुपभोगो दोप इति न तन मुखदुःखे काल्प्यते इति तथा बुदिनित्यत्वात् बुद्धावपि न कल्पनी. ये(२) समानं नित्यत्वमिति । अथाानो निस्पस्य पुष्पपा. पाभ्यां किं क्रियते ? सुखदुःखे, ताभ्यां किं क्रियते ? प्रत्ययः(३) ये सुखदुःखे आत्मनि द्विपप (४) प्रसय आत्मनि भवतीत्पे- सावत् क्रियते स च मसयो मोगः । यत पुनरेतदातपाभ्यां कि व्योम्न इति ? यदेव चर्मणो वर्षातपाभ्यां क्रियते तव्योम्नः। अथ चर्मणः किं ? सम्बन्धः यथा चर्म वातपाभ्यां सम्पयने तथा व्योपापि । वातपसम्बन्धाच्चविदनित्यं व्योमेति चेत:- अथ मन्यसे यथा चर्म वतिपाभ्यां सम्पन्धाद्विक्रियते तथा व्योम वर्षातपसम्बन्धाद्विकरिष्यन(५) इति चेन ? नानेकान्तात वर्षातपसम्बन्धी परमाणुरथ च नित्य इत्यनेकान्त इति । धर्मणश्चानित्यवं कि वर्षातपमम्बन्धादय कारणविभागादया. (१) एतन्मध्यस्था पाठो नास्ति ४ पु०। (२) कल्प्येते-पा० ४ पु०॥ (३) सुखदुः पुण्यपापाभ्यामात्मनो निस्यस्य क्रियते अथा- भ्यो सुखदुःखाभ्यां नित्यस्यात्मनः किं कियते प्रत्यय:-पा० ४ पु० (४) आत्मनस्तद्विषया-पा० १ पुछ। (१) वर्षातपाभ्यां विकरिष्यते--पार४ पु.।

·तृतीपेऽध्याये १ आहिक ५ मृत्रम् । श्रयविनाशादिति ? । वयं तु घूमः कारणवतः द्विभागायुक्तो विनाशः(१) न पुनराकाशस्य कारणमस्तीत्युभपाभाव इति तद्वतां चावस्थानान्न सम्बन्धो नाशहेतुः । यदि चायं सम्बन्धी नाशहेतुरमविपन्न नामवस्यानमभविष्यत् अप्रतिमन्ते तु भावाः यावन्न विनाशकरणसन्निपात इति । अथ मन्यसे वर्षातपाभ्यां चर्मणः सङ्कोचविकाशौ भवतो नत्वाका- शस्येति ? तन्न विकल्पानुपपत्तेः।सङ्कोचविकाशौ चर्पण इति को- SU:? किं तावदल्पलमहर?उत संयोगविभागाविति तन्न तावत् सङ्कोचविकाशावलात्महत्ये पाबवण्यभावितात् परिमाणस्य, पारद्रव्यं हि परिमाणं तद्रव्ये सति न निवर्तते इति । अय चर्पणः सङ्कोचविकाशौ संपोगविभागापिति ? तदपि न युक्तमकत्वाव-न होकस्य संयोगविभागो सम्भवत इति । कथं नहिं इदमुच्यते चर्मणः सङ्कोचश्चर्मणो विकाश इति चर्मका• रणानामविनश्पतकार्याणामत्यवानामातपसम्बन्धात्परसरेण पा: मामय: भारब्धकार्याणां द्रव्यान्तरानारम्भिकास्ता इतरेत- रोपडलेपणावयवेषु वर्तमानास्तदेकार्यसमवायनि चर्मण्युपचर्य. न्ते तदपेक्षं चेमुच्यते चर्मणः सङ्कोचो न पुनश्चर्म सह- चतीति । एतेन - तदवपवानामेबोदकसम्बन्धापेक्षाणामविनश्य- कार्याणां परस्परतो विभागो विकाश इति । विक्रिपायां च हाताभावात् सदेव यस्सविनश्यविक्रेगामापद्यत इति न दृष्टान्तोऽस्ति । विक्रिया तु पदार्यान्तरोत्सादः यथा पूर्वम्- पादिनिवृत्तौ रूपान्तरोत्सादै विकृतो घट इति । यद्येवम्मको विकार आत्मन्यपि चकास्ति तत्रापि सुखनिटतौ दुःखमा. । दुर्भार इनि मुखपत्ययनिवृत्तौ दुःखमस्यय इति, तस्मानिय- (१) तद्विभागात् तद्विनाशायुक्तो विनाशा--पा० ४ पु.।

·न्यायवार्तिकें स्थात्मनः पुखदुःनोपभोग इति सिद्धम् । निरपवादात्मनो हिंसादोपोऽपरिहार्यः ? ने अन्यथा तदुपपत्ते-आत्मनिसोप्प. न्यथा हिंसा भवति। अस्यास्प ज्ञापनाप न कार्याअपकर्तृवधादिति सूत्रम्- न कार्याश्रयकवधाद ॥ ६ ॥ न चूमो नित्यस्य सत्वस्य वधो हिंसेति, अपि तु अनुच्छि. चिधर्मकस्य सत्तस्य पच्छरीरं पानि च मुखसंविचिसाधना- नि(१) इन्द्रियाण्यसाधारणानि तेषां पीडा चैकल्यं वा प्रमा- पणं वा हिंसेति । कुन एतत् प्रतिपत्तव्यम् ? हिंसायाः फलो. पभोगस्य च उभयपक्षसम्प्रतिपन्नत्वात हिंसाफलोपभोगश्चोभय- पक्षसम्प्रतिपन्ना सेयं हिंसा एकस्मिन् पक्षे सम्भवति । यस्य तावत् मतिक्षणवंसिनः संस्कारास्तस्य किं हिंस्यते निर्हेतुक- वाद्विनाशस्प कस्प व्यापारोऽस्ति । अथ विलक्षणोत्पति- निमित्तत्वेन व्यवतिठमानः परो हिनस्तीत्युच्यते ? ननूप- चारो भवति, न भवतः प्रधानमस्ति पेन शारीरोत्पादक उ. पर्यते । न समानवाद-भवतामपि पक्षे न मधानं हिस्थत इति ? सत्यम् ममापि कार्याश्रयकवयो हिंसोत तुल्पम् । अयं तु विशेपो पत एकस्मिन् पक्षे प एवायमात्मा शरी- रादिसाधनः कर्म करोति एर तरफलमुपमुळे इति अ- कृताभ्यागमदोषो नास्ति । भवतामकृताभ्यागमः कृतप्रणाश. श्चति(२) परिशेषादात्मनित्यले हिंसोत व्यवस्थितम् । तत्र कार्याश्रपशब्देन शरीरमुच्यते बनिमित्तत्वादुपभोगस्येति कर्तृ- मीन्द्रिपाणि तत्साधनवाद । अथवा समानाधिकरणसमासाच्छ- (१) सुखदुःखसाधनानि-पा० पु.। (२) कृतहानं चेति- पापुआ। , ·तृतीयेऽध्याये १ भाहिके ६-७ सूत्रम् । रमेव कार्याश्रयकर्तशब्दाभ्यामुच्पत इति कर्चा भोक्ता चा- मा । कि पुनरिदं कर्तृतं भोक्तृत्वं वा किमिति ? ज्ञान(१). चिकीर्षापपरनाना समवायः कर्तृत्वम, मुखदुःखवित्समपायों भोक्तृत्वम्, एतत्तु न शारीरे, निमित्तत्वात् कर्तृ शरीरमुच्यते । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा- सव्यहष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥७॥ सम्पदृष्टस्पेवरेण प्रत्पभिज्ञानाद । सम्येन चक्षुपा दृष्टमि. तरेण प्रत्यभिजानातीति सूत्रम् । तच प्रतिसन्धान प्रत्यभिज्ञानं, स्मृत्तिपूर्वकत्वात् प्रसभिज्ञानस्प, प्रतिसन्धानाच्चैककतत्वं म. स्पयानां सिध्यतीति । सिद्धत्वादनारम्भ इति !-दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्यग्रहणा- दित्येतस्मिन् प्रकरणे सिद्ध आत्मव्यतिरेका सिद्धवादना- सभ्यं मकरणमिति १ । इन्द्रियव्यतिरेकज्ञापनार्थमिसेके- एके इदं प्रकरणमिन्द्रियव्यतिरेकज्ञापनार्थ वर्णयन्ति तन्न, तत एव सिद्धेः-पूर्वप्रकरणेनैव इन्द्रियशरीरव्यतिरेका सिद्ध इति । समुच्चयार्थमित्यपरे-अपरे तु समुच्चयार्थ सव्य- दृष्टस्यतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति हेतुं त्रुवते । युक्तोऽन्यः स. मुचयः, अपं तु न युक्तो विरोधात सव्यदृष्टस्पेतरेण म. सभिज्ञानादिति बुवाणो युक्ति वापते । का पुनरियं युक्ति. याचा ? अनेकत्वादिन्द्रियस्प युगपदधिष्ठानासम्भवः अणु मनो- उनकं चक्षुः, न चाणोर्मनसो युगपदनेकेन चक्षुषा सम्बन्धः सम्भवति । अयासम्बद्रमपि द्वितीयं चक्षुरानालोचयति ? एवं च सति द्वितीयचक्षुर्वदितरचक्षुपि मनसाऽनधिष्ठितमेव प्रब. (१)शात विज्ञान-पा०१पु!

·न्यायवार्तिके तिष्पत इनि(१) व्यर्थ मनः मागम, अनविष्ठित च वर्तमा- नमिन्द्रियं करणत्वं वायनेन च करणमनधिष्ठितं मवर्तमान दृष्टमिति समग्रासमायोश्च तुल्योपलब्धिमसन नान घिष्ठितमिन्द्रियं प्रार्चन इसणुलान्मनमा निसमकमेष . म्बद्धयत इति विकलाविकलयोस्तुल्पोपलब्धिः पामोति । प्रक- रणविरोधश्च इन्द्रियपश्चकतादितीन्द्रियपश्चलप्रतिपादक प्रा- रणं विरुध्यते इति । पदि त·कमिन्द्रियं द्विखोपलब्धिः कथं ? द्वित्वोपलब्धिप्रति- पादनार्थ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिने द्विताभिमानादिति सूत्रम्- नैकस्मिन् नासास्थिव्यवहिते दित्वाभिमानात् ॥ ८॥ एकमिन्द्रियं दन्पं अधिष्ठानमभिन्नम् । कोधिष्ठानायी ? लैजसस्य चक्षुषः पाधिवेन कृष्णसारेण उपकारविकारभेदानु विधानम्-यस्माद कृष्णमार उपक्रियमाण उपक्रियते वि. क्रियमाणे विक्रियते तिष्ठति पश्यतीति, तस्मादस्प कृष्णसा- रमधिष्ठानमुच्यते । एतच्च व्याख्यातं शरीरसूत्रे । तस्यान्ती गृह्यमाणो द्वित्वाभिमान प्रयोनयनः यथा दीर्घस्य द्रव्यस्य मध्ये व्यवहितस्यान्तावुपलभ्यमानौ द्विवाभिमानं मयोजपत इति । एकविनाशे द्वितीयाविनाशान्नकत्वम् ॥ ९ ॥ एकरिनाशे द्वितीयाविनाशाग्नैकत्सम् । एकस्मिन् विन- हे उद्गुत्ते वा द्वितीयमवतिष्ठते विषयग्रहणे लिङ्गम् । नान्य- था तदुपपत्तेः-द्वितीयमतित इति नैतत् कस्यचित् मय- सप प्रसयपात्रं तु विनोऽप्पकस्मिनधिष्ठाने यदवतिटते ते- न भवति । न चाधिष्ठानमिन्द्रियम, अपि तु पत्तदनुति- (१) मवतयिष्यतीति-पा०४ पु०।

·वृतीयेऽध्याये १ आह्निक १०-१२ सूत्रम् । पापि तदनुविधत्त इति(१) पपा बहुवातायनस्य वेश्मन एकपिधानादितरेण ग्रहण(२)मिति । अवयवनाशे ऽप्यवधन्युपलब्धेरहेतुः ॥१०॥ भारे लपवनाशेऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुरिति परिहार(३) वर्णयन्ति । तस्पोत्तरम्--- दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ दृष्टान्तविरोधादप्रतिपेध इति सूत्रम् । अस्या:- कारणद्रव्यविनाशे कार्यद्रव्यमवतिष्ठते । पदि नावतिष्ठते कथं कारणद्रव्यविनाशे कार्यमुपलभ्यत इति ? । क एवमाद उपलभ्यत इति, अपि तु बहुवयावषु पस्य कारणानि विभक्तानि तदिनष्टम् । यस्य न विभक्तानि(४) तदुपलभ्यत इति । शेष भाष्ये ॥ इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ अनुमीयते चार्य देहादिव्यतिरिक्तश्चेनन आत्मा इन्द्रि- पान्तरतिकारान् । कस्पचिदम्लस्प फलस्य हताहच(५) रूपे गन्धे वा केनचिदिन्द्रियेण गृह्यमाणे रसनेन्द्रिपत्रिकारः। का पुनर्विकारः ? रसानुस्मृती रसगाईभवात्तता गद्धिः तृष्णा रसतृष्णामवर्तितो दन्तान्तरपरिनुताभिरद्भीरसनेन्द्रिगस्प संप्ल- (१) तदेकमनुविधत्त इति-पा० ४ पु० । (२) पिधानमपरेण प्रहण-पा० ४ पु०। (३) परिहारान्तरं-पा०४ पु०। (४)न विनष्टानि-पा०४ पुष (१) गृहीतसाहचर्ये-पा० ४ पु० ! .

·३६२ न्यापातिके , वः सम्बन्धो विकार इत्युच्यते । सा चेयं स्मृतिरिन्द्रियचैत- न्ये न पामोति । न च प्रतिक्षणासपु(१) संस्कारष्वन्या- नुभूतस्यान्यनास्मरणादिति । इन्द्रियान्तरविकार इन्द्रियान्त- रधर्मः स कर्ष व्यधिकरणवादात्मव्यतिरेक मतिपादयति ? ने न्द्रियान्तरविकार आत्मव्यतिरेकमतिपत्तिकारण,मपि तु स्मतिः न होकमनुभवितारमन्तरेण स्मृति। मामोति, स्मृतिश्च भाव- वादवित्रपेक्षा उत्पत्तिवदिति न्यायः । न च स्मृतिमन्तरेणे. न्द्रियविकारः सम्भवतीति प्रत्यक्ष इन्दिपान्तरविकार उपादी- यते अननुभूतरसस्येन्द्रिपरिकाराभानादिति व्यतिरेकहेतुः । म स्मृतेः स्मर्तव्यविपयत्वात् ॥ १३ ॥ न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् । स्मृति म धर्मस्तस्याः स्मर्तव्योऽयो विपयः सेपं स्मर्तव्यार्थप्सन्निधानादुपजायमाना- ऽपरिदृष्टसामथ्र्य न स्मारं प्रतिपादयिष्यति । न हि स्व- कारणसन्निधानादुत्पन्नो(२)ऽङ्करोऽपरिदृष्टसामर्थ्य कुम्भादिकमर्य प्रतिपादयति । तदात्मगुणसदावाद प्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तदात्मगुणप्तद्भावादप्रतिषेधः । न स्मर्तव्यमात्रात स्म- तिरुत्पद्यते यदायमतीतमर्थ स्मरात तदा स्मृतिरनाधारां भानोति, न चेयमनाधारा युक्ता गुणत्वात, न हि कश्चि- दूगुणोऽनाधारो दृष्ट इति(३) न चेयमिन्द्रिये सम्भवत्पन. नुभूतत्वात् । न विपये तस्यासत्ताद । न शारीरे शारीरय- (१) प्रतिक्षणविनाशिपु-पा० ४ पु०। (२) उपजायमानो-पा०४ पु०। (३) युक इति--पा० . ४पु० ·तृतीपेऽपाये १ भाहिके १३-१६ सूत्रम् ! ३६३ जाना प्रसंशाणा स्वात्मपरात्मासात्वात् । न घेयपनाधारा गुणवादित्युक्तम् । न चेयं नास्ति । न चात्मन्यमयस्याः सद्भावो युक्त इति । तेभ्योऽन्पत्य तदुत्पत्तौ(१) सामर्थ्यम. वापते कमिसनेनैव मत्युक्तम् । असारमना सामय स्मृतेराधारमाव: । न चेयमनाधारा कार्यत्वाव सर्व कार्यमाधा: रखत क्षीरादि एमिति । एतेन- "न तच्चक्षुपि नो रूपे नान्तराले तयोः स्थितम् । न तदस्ति न तन्नास्ति यत्र तन्निष्ठितं भवेत् ॥" इति प्रत्युक्तम् । न तदस्ति न तन्नास्तीति व्याहतम् । न चानपा कारिकया विज्ञानस्याश्रयिभावः प्रतिपे पा क्यते । कि कारणम् १ विशेषप्रतिपादन तचापि नो रूप इसादिविशेषमतिपधः । अयानाश्रितमेव विज्ञानम् । व्यर्थ धाश्यं न तचक्षुपि नो रूप इति-कम्प चा चक्षुपि रूपे का विज्ञान वर्तते यं मति प्रतिपेधा, अयं च विज्ञानस्याश्रय निषेत्रो(२) विचार्यमाण आत्मसचं प्रतिपादपति । न हि विज्ञानस्यात्मसत्वयन्तरेण वाक्यमेतदर्थवत्तायां व्यवतियते । अथवा एकस्पानेकतिपयोपलब्धिपतिसन्धानमनेन सूत्रेणोपद- इयंत इत्युक्तन्यापम् । योपं भाष्प इति । अपरिसंख्यानाच स्मृतिविषयस्य ॥ १५॥ (इस्पष्टभिः सूत्रः मासद्भिक चक्षुरद्वैतपकरणम ॥) नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् । ५ एते भवता (१) तापलब्धि-पा० ४ पु०॥ तदुपपत्तीनति च कचित् । (२) यमाय निषेधो-पा० पु०।

·३६४ न्यायवास्तिके आत्मपतिपादका हेतव उपदिष्टाः सर्व एते मनसि सम्मर. न्ति । एवं च न मनोव्यतिरिक्त आत्मा सिद्ध्यति । ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः सज्ञाभेदमात्रम् ॥ १७ ॥ ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः सज्ञाभेदमात्रम् । पया ज्ञातार- मभ्युपगच्छता ज्ञानसाधनानि चक्षुरादीनि प्रतिपद्यन्ते तथा मन्तारं प्रतिपद्यमानेन मतिसाधनमभ्युपेयम् । यच्च तन्मतिसाधनं तन्मन इति सम्माभेदमात्रम् । अथ मन्ता निःसाधनो मात करोति ? एवमयं ज्ञाता निसाधनो ज्ञानं करिष्यतीति सर्वेन्द्रिय- विलोपप्रसङ्गः। नियमच निरनुमानः ॥ १८॥ नियमश्च निरनुमानः । योऽयं नियम आश्रीपते मतिर- साधना न पुनीप्तरिति निपमो निरनुमानः इतिवनु(१) मते: ससाधनते ऽनुमानमस्ति मुखादयश्च रूपादिभ्यो विषयान्तर- मिति तद्विपपत्वादुपलब्धेः साधनेन भवितव्यम् न हि किञ्चित मविपयं ज्ञानमसाधनं दृष्टं पाविज्ञानवदिति नियमश्च निर. नुपानः मुखादिविज्ञानानि निःसाधनानि भवन्तु माभूवन(२) रूपादिविषपाणीति । यदि सर्व विज्ञानं समाधनमुच्यते(३) पन. स्पपि करणान्तरं प्राप्नोति विषयवाद ? ओमित्युच्यते अस्ति मनाम करणं, कि पुनस्तर । येन पनोऽधिगम्यते । केन च मनो- ऽपिगम्यो ? अयुगपज्जानोत्पत्पा । यस्प तु मनः प्रयतं भवति सस्प योगनवर्मानुगृहीत आत्ममनःसंयोगः करणं योगि. (१) शनिव-पा० ४ पु०। (२) मा भयन्तु-पा० ४ पु.। (२) मसाधनं मापते-पा०४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याये १ आधिके १७-१९ सूत्रम् । धर्माणां चाचिन्यविपपत्वात् कथं ते मनो गृह्णन्तीसविचार- णीयमेतत् । एतेनात्मज्ञाने(१) प्रत्युक्तम् । आत्मपनःसंपोगस्य कारणभावादिति । एव नावदात्मनोऽस्तित्वव्यतिरेको सिद्धौ, बहुत्वं चात एव, दर्शनस्पीनाभ्यामकार्यग्रहणात् नान्यदृष्टमन्यः स्मरतीति शरीरदाहे पातकाभावादिति । सेपं सर्वा व्यवस्था शारीरिभेदे सति सम्भवतीति ।। ( इति त्रिभिः सूत्रैर्मनोव्यतिरेकाप्रकरणम् ।) किं पुनरयं देहादसतातादन्यो नियोऽधानिस इति ? एत- स्मिन्नर्थे उभपया एत्वादिति संशयमुपपादयति । अनुपपन्न- रूपश्चार्य(२) संशया-आत्मास्तित्वव्यतिरेकहेतुभिः शरीरभेदे- यभेद आत्मनि सिद्धः सिद्धत्वात प्रकरणमनारम्पमिति । नानारभ्यं कथं ? जन्ममृति याद मायणमेतस्मादेका सिध्यति न पुनर्देहविनाशार्श्व भवतीसतत् सिद्धयत्येतस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्पनुक्याजातस्य इर्पभपशोकसम्मतिपचारात- मूत्रम्-- पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुसन्धाजातस्य हर्पभयशोकसम्भ- तिपत्तेः॥१९॥ अस्पार्थः । जातः खल्वपं कुमारको विषपाधिगमासम- थेषु इन्द्रियेषु हर्षभयशोकान् प्रतिपयमानो : स्मितकम्पक. दितानुमेपान, ते च(३) स्मृत्पनुबन्धादुत्पद्यन्ते । स्मृत्यनुबन्धश्च नान्तरेण पूर्वशरीरमिति । तत्र जन्म निकायविशिष्टाभिः शरीरे- न्द्रियबुद्धिवेदनाभिः सम्बन्धः । अभिप्रेतविषपप्रार्थनामासी मुखा- (१) विज्ञान- -पा०४ पु० (२) अनुपपन्नोऽयं-पा० ४ पु० ॥ (३) अनुमेयानि तानि च इति कचित् ।

·न्यायवात्तिके । नुभवो हपः । अनिष्टविपयसाधनोपनिपाते तजिहासोहीनाश- क्यता भयम् । इष्टविपपवियोगे सति तत्माप्सशक्पमार्थना शोकः । तदनुभवः सम्प्रतिपत्तिा । एकविषपानेकविज्ञानो- त्पादोऽभ्यासः एकाकारविषयो वा । यथा शालयोऽनेना- भ्यस्ता इति । प्रत्यक्षबुद्धिनिरोधे (१) तदनुमन्धानविषयः मसपः स्मृतिः ? तदनुगृहीतस्तदनुसन्धानविपपा मस्ययस्त- भावविपयः प्रत्यभिज्ञानम् । अनुवन्धो-भावनाख्यः स्मृतिहेतुः संस्कारः । इष्टविषयानुस्मरणानयनादिप्रसादः स्मितम् । अनि- एविपयानुस्मरणात् तत्साधनजिहासानुष्ठानलक्षणो हस्तादि- विक्षेपयतोऽश्रुविमोचनप्तहितः शब्दविशेपो रुदितम् । स्मितरुदिते व्यधिकरणवादसाधनम् -अथ मन्यसे स्मितरु- दित वाल्पावस्थायां भवतो न च वाल्यावस्या आत्मनः तस्मा- अधिकरणत्वादसाधनमिति ? । न, शोकादिमदात्मवतीति वा. ल्यावस्थायाः साध्यस्थात्-शोकादिमदात्मवती बाल्पाव- स्थति साध्यं स्मितरुदितादिमत्तादिति । पाल्पावस्था वयो- थो यौवनावस्थावत् । एतेन स्मृतिसंस्कारानुभवपूर्ववारी- रसम्बन्धवदात्मवयं व्याख्यातम् । कथमिति ? यथा स्मिता रुदितवत्वेन शोकादिमदात्मवती पाल्यावस्था साध्यते एवं शोकादिमदात्मवत्तेन स्मृतिमदात्यवती वाल्यावस्या साध्या, तथा स्मृतिमदात्मवत्वेन संस्कारवदात्मवती चारपावस्या साध्या, संस्कारवदात्मयत्वेन पूर्वानुभवत्रदात्मवती, पूर्वानुभ- बचदात्मवत्वेन पूर्वशरीरसम्बन्धदात्मवती साध्या सर्वत्र पूर्वानुभवचदात्मत्वेन पूर्वशरीरसम्बन्धवदात्मवती साध्या सर्वत्र यौवनावस्था दृष्टान्तः(२) सा हि स्मितरुदितवती भवतीति भरपालिस-यमाविष्टान्ता-पाठ पु० । .

·तृतीयेऽपापे १ भाहिक २० मूत्रम् । शोकादिपदात्मवती चेति सर्वत्र वक्तव्यम् ।। पद्माधिषु प्रयोघसम्मीलनविकारवत् तद्विकारः ॥२०॥ पमादिषु प्रवाधसम्पीलनचिकारवद तद्विकारः । अनि. स्पेऽपि विकारदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः । कः पुनरयं प्रयोधः किं च सम्मीलनमिति। पापत्रावयवावे. भागो ऽविनश्पकार्यः प्रबोधः। पमपत्तावयवानामारब्धकार्याणां याः पुनः(१) परस्परेण मामपा तत्सम्मीलनमिति । न विकल्पा- नुपपत्तेः-~-पादिपु प्रबोधसम्मीलनविकारादिवत्तविकार इति किमयं दृष्टान्त साधनपक्ष ? उतानकान्तिकपक्ष(२) इति । यदि साधनपक्षे ? हेतुमन्तरेण दृष्टान्तमात्रं न साधनामिससाधन दृष्टान्तः । अथ दूपणं ? तरिक दृष्टकारणासाख्यानम् ! उत कारणान्तरोपपादनम् १ अथात्मन उत्पत्ति(३)निरोधकार- णानुमान ? अथाकस्मिकत्वमिति । तद्यदि तावडएकारण- प्रसाख्यानम् ? तदयुक्तम् दृष्टेन विशेपितत्वाद-यौवनायवस्थानु स्मितरुदितवत्वं शोकादिममात्मरत्वं दृएमिति ऐन स्मितरुदितवन शोकादिमदात्मवत्वं बाल्यावस्थायां ग. म्यत इति न दोषः । अथ कारणान्तरोपपादनम् ? तदपि न युक्तप्-0 एवं दृष्टेन विशेपितत्वादिति । अथात्म. न उम्पत्तिनिरोधकारणानुमानम् ? सन्न युक्तं-द्रव्यस्य सर्वदा अमूर्तस्वादकारण आत्मा आकाशादिवदिति । आ- स्मानं च कृतकं प्रतिपद्यमानेन कारणमस्य वाच्यम् ? कुतः ? (९) यत् पुनः-पा० ४ पु०। (२) उतानेकान्तपक्ष-पा०४ पु०। (३) अधात्मन उपपत्ति-पा०४ पु० ।

·न्यायवार्तिके Pira कार्यस्य कारणवत्वाव(१) सर्व कार्य कारणवदृष्टीमति । अप पद्मादिप्रवोधसम्मीलनविकारोऽकस्माद्भवतीति । तनो- पणशीतवर्पकाल(२) निमित्तत्वाद पश्चात्मकविकाराणाम् ।। गोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पश्चात्मकविका- राणाम् ॥२१॥ नायमाकस्मिका पदादिप्रयोयसम्पीलनविकार' इति सू. चार्यः । एवं च सति दृष्टान्तेन न किञ्चित् प्रतिषिद्धय पर मकविकाराणामिति । न पश्चात्मककारणानि(३) पानी- ति, अपि तु पञ्चानां भूतानामनुग्रहे सति भवन्तीति पश्चा- स्मकानीत्युच्यन्ते । वस्तुतस्तु न पश्चात्मकं किञ्चिदस्ती. त्युपरिष्टावक्ष्यामः॥ प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलापात् ॥ २२ ॥ मेसाहाराभ्यासकतात् स्तन्पामिलापात् । जातमात्रस्प वत्सस्य प्रपा स्तन्याभिलापो गम्पते तत्र प्रत्युग्ने या(४) स्तन्याभिशापरतेनं स्मृतिस्तपा संस्कारस्तेनानुभवस्तेन पूर्वशरीरमिति पूर्ववत् प्रपोगः । किमर्थं पुनारदं सूत्रमा- रम्पते पदाऽयमर्थः पूर्वाभ्यस्तमूत्रे ऽवगतः १ सामान्यतो- ऽधिगतस्प(५) विशेपशापनार्थ सूत्रमित्यदोपः ॥ मीचमात्रस्पानकान्तिकलज्ञापनार्थम्--अपसोऽयस्कान्ता- मिगपनाचदुपसर्पणमिति मूत्रम्- (१) कारणयत्वनियमात्-पा०४ पु० । (२) पपांकाल-पा० १३०। (३) कारणानि-नति नास्ति ४ पु। (४) प्रत्यनुमेयः-पा०४०।. सामान्पतोशातस्य-पा०४पुर। - ·तृतीवेऽध्याये १ आह्निके २१-२५ सूत्रम् । + अपसोऽयस्कान्ताभिगमनयत् तदुपसर्पणम् ॥२३॥ न चिकल्पानुपपचेः-किमिदमयसोऽयस्कान्ताभिगमन(२) सनिमित्तमाहो निनिमित्तमिति ? । यदि सनिमित्तं ! सकेन गम्यते ? नियमेन अपांपपस्कानतमेवोपसर्पन्ति न तु लोप्टादीन, न च लोप्टादप उपसन्ति, सोऽयं कार्यनियमात कारणनियमो गम्पते । एतेनाकस्मिक प्रतिपिद्धम् । तदि. दमयसामुपमर्पणं किं दृष्टकारण त्याख्यानार्थमुपन्यस्तीमथवा कारणान्तरोपदर्शनार्थम् ! अपात्मन्युत्पत्तिनिरोधानुमानमिति(२) पूर्ववत्मसङ्गः ॥ नान्यत्र प्रत्यभावात् ॥ २४ ॥ आकस्मिकत्वप्रतिषेधार्थ च नान्यत्र प्रत्यभावादिति सूत्रम् ।। धीतरागजन्मादर्शनान् ॥ २५॥ निस आत्मा वीतरागजन्मादर्शनात् । न हि कश्चिजान. मात्रो वीतरागो जायते वीतरागाणां जन्मादर्शनात सरागो जायते इति गम्यते । जन्म व्याख्यातम् । ततः किं ? रागस्य पूर्वानुभूतविपया(३)नुचिन्तनं योनिः, न विषयागमा- समषु इन्द्रियेषु रागः सम्भवति, न च स्मृतिमन्तरेण विष- पानुचिन्तनम्(४) युक्तम्, पूर्वानुभूतविषयमार्थना सङ्कल्पः । अदिति चेत् ?--अथ मन्यसे न पूर्वशरीरयोगो रागान- म्पते अपि त्वष्टाद्राग इति ? | नाभिमायापरिज्ञानान(५). (१) अयस्कान्तस्याभिगमनं- -पा० ४ पु०॥ (२)नरोधार्थमिति-पा०४ पु । (३) पूर्वानुभवाविषया-पा० ४ पु०। (४) रागचिन्तनं~पा० ४ पु०॥ (१) नाभिप्रायाधिशानास्पा०४०।

·न्यायाचिके बभिमापः कारणनियमेन रागोऽपि तु. पूर्वशरीरसम्बन्धमा तिपादनं सूत्रार्थः । न चादृष्टानाग इति त्रुवता तत्मतिपि. पत इति किञ्चिदुक्तम् । तन्मयत्वाद्वाग इति, विपयाभ्यासः खवयं भावनाहेतुस्तन्मयत्वमुच्यते जातिविशेषाच रागविशेष इति । कर्म खल्विदं जातिविशेषस्य निर्वतक वादात्ता- ब्धं लभ्यते वीरणादिवत् ॥ सगुणद्रव्योत्पत्सिवत् तदुत्पत्तिः ॥ २६ ॥ सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिरित्पनैकान्तिकपक्षे सूत्रम् । नोकोत्तरत्वाद-उक्तोत्तरमेतद् । म सङ्कल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् ॥ २७ ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनामिति । अत्रापि पूर्ववत सङ्कल्पस्मृतिसंस्कारपूर्वानुभवपूर्वशरीरवदात्मवत्वानि योज्यानी- ति । एवं चानादिः संसारोऽपवर्गातः सिध्यतीति व्यत्र. स्थितमेतदस्यात्मा व्यतिरिक्तो निसश्चेति ।। (इति नवभिः सूत्रैनिसवप्रकरणम् ।) आत्मानन्तरं शरीरमरसरमासं परीक्ष्यते । अथवा अ. नादिश्चतनस्य शरीरयोग इति शरीरं परीक्ष्यते । तस्मिन् परीक्ष्पमाणे आत्माधिकारश्च परि(३)ममाप्तो भवति । कि पुनरस्य परीक्ष्य १ किं प्राणादिवदेकमकृति ? अथ नानाप्रक. तीति ! विमतिपत्तेः संशयः। श्रूपते खल्वत्र विप्रतिपचि. स्तत्रेदं तस्वम् ॥ पाधिय गुणान्तरोपलव्धेः ॥२८॥ मानुपं पारीरं पार्थिवमिति । मानुपपिति किमर्थ(२) (१) यात्माधिकारः पय-पा०४ पु०॥ (२) फिमिति-पा० ४ पु.!

·हतीयेऽध्याये १ आह्निके २६-२८ सूत्रम् । विशिष्यते ? लोकान्तरवारीराणि न पार्थिवानीति युक्तं वि. शेषणं, गन्र्धववाद परमाणुवान्धवान् परमाणुरेकारमको दृष्टः गन्धवच शरीरं तस्मादेकालकमेकस्वभावामति । न विदयादिभिरसंपृक्तपा पृथिव्याऽऽरब्धं चेष्टेन्द्रिपाश्रियभावेन कल्प्यत इति भुतसंसर्गोऽविमतिपिद्धः । एवं तहिं पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणोपलब्धः, निश्वासो- वासोपलब्धेचातुर्भातिकम, गन्धलेदपाकव्यूहावकापादानेभ्यः पाश्चभौतिकमिति (१) प्रत्युक्तमू(२)॥ तत्र सन्निहितानां तद्गुणोपलब्धरिति तदिदमनेक भूतम. कृति पारीरमरसमगन्धपरूपमस्पर्श च प्रकृत्यनुविधानाद स्यादिति भाप्पम् । तस्प पारुपानं पृथिव्युदकाभ्यापार- भ्यमाणमगन्धं कारणगन्धस्पैकस्यानारम्भकवाद । पृथिव्य- नळाभ्यामारभ्यमाणमगधमरसं च कारणगन्धरसयोः केवल- पोरनारम्भकत्वात् । पृथिव्यानलाभ्यामगन्धमरसञ्चारूपं च पायोरगन्धरसरूपत्वात । पृथिव्याकाशाभ्पामगन्धमरसफरूपम- स्पर्श च आकाो गन्धाधभावात् सर्वत्र समानो न्याय: कारणगुणस्य, केवळस्यानारम्भकवाद । जलानलाभ्यामगन्ध. चारसं च, जलवायुभ्यामगन्धं चारसञ्चारूपं च, जलाका- शाभ्पामगन्धमरसमरूपमस्पर्श च, तेजोनिलाभ्यामगन्धं चारसं चारूपञ्च, अनलाकाशाभ्यामगधमरसमरूपमस्पर्श च, अनिला. (१)पाथियाप्यतैजसमिति-निःश्यासोवासोपलब्धेरिति-न्ध. वेदपाकेति च धास्यत्रयं सुत्रत्वेन निर्णात वाचस्पतिमिश्रेयायसूची. निवन्धे विश्वनाथपञ्चाननेन गोतमसूत्रवृत्तौ च । युक्तं चैतत् अनुप- दमेव " इति भाष्य"मिति दर्शनात् ।। (२) प्रतिपिम्-पा० ४ पु०।

·न्यायवात्तिके काशाम्यामेवमेव मृजलानलैरगन्धमेव भूजलानिलैरेवमेव भून- लाकाशेरेवमेव पृषिव्यानिलानलै गन्धमरसं च, पृथिव्यनलाका. शेरेवमेव, प्रथिन्पनिलाकाशैरगन्धमरसमरूपं च, जलानिलानलै- रगन्धपरमं च जलानलाकाशेरेवमेव जलानिलाकाऔरगन्ध चारमं चारुपं च अनलानिलाकाशेरेवमेव पृथिव्युदकतेजो. घायुभिरगन्ध पृथिव्युदकज्वलनाकाशेरेवमेव अवनिजलाकाशे. रेखमेर पृथिव्यानलज्वलनाकाशैरगन्यमरूपं च(१) जलानिला- मलाकाशेरेवमेव पृथिव्युदकतेजोवारखाकाशेरगन्धं कारणगुण. पकस्यानारम्भकतादिति वाच्यम्(२) एककारणकले(३) तु समतोत्परपनुत्पत्ती निसलप्रसङ्गाश्वेत्युक्तम् ।। श्रुतिप्रामाण्याच ॥ २९ ॥ श्रुतिमामापाच्च । सूर्प ते चक्षुः स्पृणोमासस्य :- नस्यान्ते पृथिव्या ते शरीरमिति-सेयं स्मृतिः कारणाद कार्योत्पत्तिः । यदुक्तं भवति सूर्यचक्षुःकारणं, पृथिवी - सरस्पति अन्ोष्टिकाले मन्त्रः सूर्य त चक्षुर्गच्छतु पृथिवीं शरीरमिति । अस्यापि मन्त्रस्याओं यद्यस्मादापातं तचस्मि- व प्रलपं गच्छति प्रकृती विकारस्प मलयाभिधानम् । मलयशब्देन च कार्यशुन्य कारणमुच्यते न पुनः कार्यस्य कारणे लपः मलयः एवं चामदुत्पद्यते सनिरुयते इत्यय- मर्थ उक्तो भवति ॥ (इति शरीरपरीक्षामकरणम् ।) (१)रगन्धमरसञ्च-पा०४९०, (२) दिति समानम्-पा० ५। (३) पफकारणगुणन्य-पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये ' आह्निके २९-३१ सूत्रम् । अथेदानीमिन्द्रियाणि ममेपक्रमेण विचार्यन्ते । किमा- व्यक्तिकापाइंकारिकाणि आहो भौतिकानीति संशयकारण. प्रतिपादनार्थ सूत्रम्- कृष्णसारे सत्युपलम्भाद् व्यतिरिच्य चापलम्भा- त् संशयः ॥ ३०॥ कृष्णसारे सत्युपलम्भायतिरिच्य चोपलम्भात संशयः । कृष्णसारं भौतिक तस्मिन्ननुपदते विपयोपलब्धिः, कृष्णसार- व्यतिरेकेण विकृष्टदेशावस्थितस्य विषयस्योपलब्धिः, सेयं व्यतिरेकोपलब्धिरभौतिकधर्मः, तदेवमुभपधर्मोपलब्ध संशप इति । कृष्णसारमेव चक्षुः तस्मिन् सति भावाद्रूपग्रहणस्य- यस्मादिदं रूपग्रहणं सति कृष्णसारे भवति अमति न भवति । यच्च यस्मिन् सति भवत्यसति न भवति तस्य सदिति । यया कार्यद्रव्यस्य रूपादय इति । न पदी- पादिभिरनेकान्ताव-प्रदीपे सति रूपोपलब्धिर्भवति न च प्रदीपस्य रूपोपलब्धिरित्यनेकान्तः । यस्प कृष्णामारं चक्षुः तस्प सनिकृष्टविमकृष्टयोस्तुल्पोपलब्धिप्रसङ्गः । कृष्णसारं न विषयं मामोति अमाप्त्यत्रिशेपात् समिकृष्टविमकृष्टयोस्तुल्यो- पलब्धिः भामोति । विपपीभावादिति चेद -अथ मन्यसे सनिकृष्टोऽस्प विषयो भवति विप्रकृष्टो न विपया एवं च न तुल्योपलब्धिारति ? नोक्तोत्तरत्वात् मत्यक्षसूत्र इति । अभौतिकानीत्यपरे- महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ महदणुग्रहणात् । महदिति महासरं महत्तममुच्यते अ- विति अणुतरमणुतममिति(?) तदिदमुभयं चक्षुप्युपलभ्पमानं (१) महदिति महत्तरमुच्यते अश्विति अणुनरमिति-पा० ४ पुन - ·३७४ न्यायवासिके भौतिकलं वक्षुषो वायते भौतिकं हि यावद्भवति तावदेव च्याप्नोति अभौतिकं तु व्यापकत्वात् सर्वसम्बद्धम् । न भौतिकेषु मदीपादिषु दृष्टत्वात-भौतिकाः प्रदीपादयो महदण्योः मकाशका भवन्तीत्पनकान्तः प्रदीपायनभ्युपगमे या मददणुपकाशकत्वं चक्षुप एवेत्पसाधारणवादहेतुः भौतिका. भौतिकयोनिवृत्तेः । ननु चाभौतिके माने महदणुपकाशक- त्वं दृष्टं ? न दृष्टं-न हि बुधा महदणुनी प्रकाश्येते, अपि तु प्रकाशो बुद्धिर्न प्रकाशनामिति, अबधारितस्यार्थस्य हा. नोपादानोपेक्षाबुद्धीनां साधनं .बुद्धिरिति नाभौतिकं महदणु- प्रकाशकमस्ति । ननु मनो विनते ? सत्यं न पुनस्तद्भौतिक नाप्य- भौतिकमिति । एनेनात्मा व्याख्यातान भौतिको नाभौतिक इति । यदि मनो नाभौतिकं यदुक्तं भौतिकानीन्द्रियाणि अभौतिक मन इति तद्व्याहतं ? नाभौतिकास्पाभूतात्मकपर्यायवाद अ. भौतिकं पन इति अभूतात्मकं मन इति यावदुक्तं भवति । मु. ख्यतस्तु मनो न भौतिक नाभौतिकमिति । नेन्द्रियेऽपि समान- सात-इन्द्रिपमभौतिकमिति पावदुक्तं भवति अभूनात्मकमिति ? । भभूतात्मकं व्यापकं चेन्द्रियं प्रतिपद्यमान इदं पर्यनुयोज्य प वहितार्थग्रहणं करमान्न भवति? किं कारणम्-व्यापकत्वादिन्द्रि यस्य न कुड्यादेरावरणसामर्थ्यमस्तीति ? मृत्तिः प्रतिषिध्यन इति चेत् ?-अथ मन्यसे ससं व्यापकमिन्द्रियं तस्य तु पुरुषार्धहेतुना क्षोभ्पमाणस्य महाइदाबुबुदा इव निःसरन्या कुड्यादि. भिः प्रतिपिध्यन्त(१) इति ? न हनिम्पतिरेकेणेन्द्रियसत्वे(२)म- माणाभावाद-येयं विपपग्रहणात्मिका ति तो त्यत्रा तय. (१) प्रतियमन्त-पा०४ पु०। (२) प्यतिरिकेनेन्द्रियसत्वे-पा०४ पु०।

·तृतीपेऽध्यापे ! आदिके ३१ मूत्रम् ! ३७५ तिरिकॉन्द्रियमिति कि प्रमाणम् ! न चामामाणिकोऽय: शक्यः मतिपतुम्, न च मतिपिध्यमानापतिपिध्यमानयो(१)रकतम्, ए. को वाऽऽनर्थक्यं रत्तिः भातपिध्यते निश्वरतीति च । अव्य. तिरकाच तदुत्पत्तिविनाशर्षकम-पदि हत्पव्यतिरेकीन्द्रियं यथा हत्तेरुत्पादविनाशावमिन्द्रियस्यापि माप्नुतः । वृत्तव्यक्तिों- त्पत्तिरिति चेद ?-अथ मन्यते न मया वृत्तेरुत्पनिरभ्युपगम्यते ऽपि तु व्यक्तिः न निरोधो बिनाशोऽपि तु तिरोभाव इति ? नोत्पत्तिविशेषत्वात-व्यक्तिरुत्पत्तेविशेष: । कमिति ? नानुपजा- तविशेपस्य व्यक्तिरिति । अथानुपजातविशेष व्यश्यत इति म. न्यसे ? नित्यं व्यक्ति स्मात । एतेन विनाशो ध्याख्यातः । ति. रोभाव इति विद्यमान न किश्चिनिरुद्रं न घनित्तविशेषस्या. ग्रहणं भवति । न च सर्वानियवादिना ग्रहणाग्रहणे युक्त-विशे- पस्यानुपजननान ग्रहणं विशेषत्वानुपचयामाग्रहणीमति नियं व्यापकञ्चेन्द्रियमभ्युपगच्छतः कारणार्थो हीयते-कारणं नाम पस्यानन्तरं पद्भवति कारण निस्पं कार्यश्च नित्यमिति कि कस्यानन्तरं कार्यकारणभावश्च कथं तयोनिस्यत्वात् । कारक- ब्दार्थश्च वाच्यः(२) । ननु करोतीति कारकम् ? ससं करोतीति कारकम्(३) न पुननित्यवादिनः किञ्चित्कर्तव्यमस्ति न चा. सति कर्तव्पे कारकार्य पश्यामः । पक्तो कारकार्य इति चेत् ? व्यक्ती च तुल्यं व्यक्तिरपि व्यङ्ग्यवानत्येति व्यक्तावपि न का- रकार्योऽस्सि(४) युगपदनेकविद्वानमसलाच-यदि च त्तिति- मतो नान्या भवति रत्तिमतोऽवस्थानाचीमामत्रस्थानमिति यु- (९) प्रतिवद्यमानाप्रतिवद्यमानयोः-पा० १ पु० । (२) वक्तव्यः-पा०४ पु०। (३) बाधकम्-raurat (४) कारकोऽस्ति-पा० १ पुर।

·पायवार्तिके गपइनेकविज्ञानासहः इत्यनेकवे चैमिन्द्रियमने पामोति रत्तिभ्योऽनन्यवाद । अथ माभूदिन्द्रियभेद इति ? वृत्तीनां त. वेकत्वं प्राप्नोति वृत्तिचिमतोरनन्यवाद । अथ माभूदयं दोप इत्युमयं नेप्यते ? भेदस्तहि वृत्तित्तिमतोरिति न चान्पा गतिर स्ति तस्मादयुक्तम् व्यापकमिन्द्रियं नित्यं चेति ।। महदणुग्रहणस्य चान्यथासिरहेतुः-योऽयं हेतुर्महदणु- ग्रहणा(१)इभौविकानीन्द्रियाणीसयमन्यथासिद्धः न महदणु. ग्रहणमावादभौतिकत्वं व्यापकत्वमिन्द्रियाणां शक्यं प्रतिपत्तुं, कस्मात इदं ? पस्माद्रश्म्यर्थमनिकर्पविशेषान्महदण्वाग्रहणम् ।। रम्पर्षसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ चरश्मेर्थस्य च सन्निकर्पविशेषान्महदोहणं भवति । तत्र सन्निकर्षमात्रात् सामान्यग्रहणे सन्निकर्षविशेषाद्रिशेपग्रह- णम् । कः पुनः सनिकस्य विशेषः ? भूपोऽवयवसानिकानु- ग्रह यस्मादयं सन्निको विशेषप्रतिपत्तिहेतुर्भूयोऽवयवसंयोग- रनुगृह्यते सोऽयमवयवान्तरसंपोगापेक्षोऽवपीन्द्रियसन्निकर्षः स. निकपविशेष इन्युच्यते स च रम्पर्धप्सन्निकर्षविशेषोऽणुमह- तोस्तुल्यो भवतीत्पन्यथा महदण्योहण सिद्धयति । सभ्यर्थस- निकर्षश्वावरणलिगः कुड्यादिव्यवहितानामपकाशरूपताव अ. पाप्पकारित्वे तु न कुड्यादेरावरणमामथ्र्पमस्सीसस्ति चाक्षुपो रशिमः पया मदीपरश्मिारेति ॥ आवरणानुपेयत्वे सतीदमाह- तदनुपलब्धेरहंतुः ॥ ३३ ॥ तदनुपलब्धेरहेतुः । न चासुपो रश्मिविद्यत इति सूत्रार्थः । (१) महदण्योहणा-पा०४ दु।

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके ३२-३४ सूत्रम् । कथमिति ? | उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वादनुमानानुपपत्तिः यत् ख- लूपलब्धिलक्षणमातं नोपलभ्यवे तनास्ति यथा घटादि.घटा- देर्महदनेकद्रव्यवत्सरूपवसानि सन्तीत्युपलभ्यन्ते घटादयः तथा महदनेकद्रव्यात्त्वरूपश्चिाक्षुपो रश्मिा कस्मात् प्रत्यक्षतो(१) नोपलभ्यत इति-महतं तावत् कारणमहत्वबहुवचयेभ्यः अ- नेकद्रव्यवत्वमपि कारणबहुतादेव रूपस्पर्शवदि तेज इति ना. रूपं तब-एवमशेपोपलब्धिकारणसनिधाने सति स्नोपलभ्यते(२) तेन गम्यते नास्तीति ।। नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभाघहेतुः ॥३४॥ नानुपीयमानस्य प्रसक्षतोऽनुपलब्धिरमावहेतुः । पद मत्य. क्षतो नोपलभ्यते तदनुमानेनोपलभ्यमानं नास्तीत्ययुक्तप(३) यथा चन्द्रमामः परमागः पृथिव्याश्चाधोभागः प्रत्यक्षलक्षणमा- सावपि न प्रत्यक्षा उपलभ्यते अनुपानेन चोपलब्धेनंतो न स्तः । किं पुनरनुमानम् ! अागभागवदुभपतिपत्तिः तथा चाक्षुपस्य रश्मे कुड्याचावरणमनुमा सम्भवतीति । अपरे तु महदनेकद्रव्पवाटूपत्वाञ्चोपलब्धिरित्युपलब्धी नियमं वर्णयन्ति । नोपलभ्यमान इति किमुक्तं भतति न युक्तो(४) पत्र यत्र महदनेकद्रव्यवत्वरूपाणि मन्ति तत्तदुपल- भ्या इति, अपि तु यद्यदुपलभ्यते तत्र तत्र महदनेकद्रव्यय. स्वरूपाणि सन्तीति । एवं ईि इदं मून नोपलब्धेः कारण:- तिपादकम् मत्स्वभावादिति-सत्सु महदनेकद्रव्यरूपेषु उपलब्धि भवतीति नेतान्युपलब्धिकारणमिति । (१) प्रत्यक्षतया--पा०४ पु०। (२) पेन नोपलभ्यते-पा० ४ ० । (३) न नास्तीत्पत उक्तम्-पा०४ पु। (४) न यूमो-~पापु .

·न्यापवार्चिके द्रव्यगुणधर्मभेदाचोपलब्धिनियमः ॥ ३५॥ ट्रव्यगुणधर्मभेदाचोपलब्धिनियम इति । शेपं भाप्पे । क- स्माद ताद चाक्षुपो रश्मिनॊपलभ्पते इति ? उपलब्धिकारणाभा- वादिति । नैतावदेवो(२)पलब्धिकारणं यन्मदनेकद्रव्यरूपाणि, अपि तु रूपग्रहणाद्रपविभापोऽभिधीयते न रूपमात्रम् । एवं च मूत्रम् ॥ अनेकद्रव्पसमयायापविशेषाच रूपोपलब्धिः ।।३६ ॥ अनेकद्रव्येण समवायाद्रपविशेपाच रूपोपलब्धिरिति । अत्र रूपविशेषग्रहणेन रूपधर्म उद्भवसमाख्योऽभिधीयते न रू. पत्वं रूपान्तरादूपं विशिनाट अपि वृद्भवो विशेषकत्वाद्विशेष इत्युपते पथा ब्राह्मणविशेष इति न ब्राह्मणत्व ब्राह्मणविशेषः एवं समानजातीयविशेषकत्वं यत तद्विशेष इत्युच्यते उद्भव श्च कार्पगम्यः पस्पाभावाद्विपक्तावपधमाप्यं द्रव्यं हेमन्ते न गृह्यते लैजसथ ग्रीमे(२) यस्य मावाद प्रदीपरश्मिरुपलभ्यते आदि- सरश्मिश्व, स उद्भवो नाम विशेषः स तस्मिन्नापने रश्मौ रूप- विकोपो नास्तीत्यतश्वापो रश्मिोंपलभ्यते इष्टश्च तेजसो प. भेदः । चतुविपश्च तेनो भवति उद्भूतरूपस्पर्श पयाऽऽदियर- मिः । उन्नरूपमनुभूतस्पर्श यया मदीपरमिः । उभयं च प्रत्यक्षम रूपस्पोद्भूतस्त्रात । उद्धृतस्पर्शमनुद्भूतरूपं यथा पारिस्थित तेनः । अनुदूतरूपापी यया नापन तेजः(३) । उभयं चा- प्रत्यक्षम् रूपस्यानुद्भूतः ॥ फर्मकारितश्चेन्द्रियाणांव्यूहः पुरुपार्थतन्यः॥ ३७॥ कर्मकारितश्यन्दिपाणां व्यूहः पुरुषार्थमन्त्रः । शेपं भा. (१) नेवायो-पा० ४ पुस (२) उज्मा इत्यधिक ४० (३)पसों यथा नायनो रश्मि-पापृ०॥

·सृतीयेऽध्याये १ आहिक ३५-३८ सूत्रम् । ३७९ ध्ये । रूपस्पर्शानभिव्यक्तिश्च व्यवहारप्रक्लार्धा-यदि नायनो राश्मिरुद्भूतस्पों भवेत् तेन दृश्यविपो ऽनेकरश्मिसन्निधाने स- ति द्रव्यं दह्येत अनेकरश्मिसानपाते च सति(१) व्यवहितत्त्वा- गन्यस्यानुपलब्ध्या भवितव्यम् । अथ मन्यसे यथादियरश्मि- सम्बद्धेर्थे नापनो रश्मिन व्यवधीयते एवं रश्म्यन्तरसन्निपाते sपीति ? सन्न व्यतिभिधाग्राहकत्साव(२) व्यतिभिद्यादियरश्मि तवसम्बद्धेन द्रव्येण सम्बसते उद्भूतपस्पर्शवावे च चक्षुपो यस्य पूर्व सन्निपतितं वास्तदितरेण व्यवहितमपि(३) नार्थ - दीपात् । अयानेकरश्मिसानपाते सात सयानजातीयव्येभ्यो पान्तरं रश्मिरुत्पद्यत इति । एवं सति समग्रासमयचक्षुपोस्तु- स्पोपलम्मा मानोति । न चैतादेष्टमतुपलब्धेरिति व्यवहारक्ल- स्पर्थ च नायनस्य रइग्नुभूतरूपल्पविश्वमिति । सर्वद्रव्याणां विश्वस्यो व्यहः पुरुषार्थकारित इति । कर्म च धर्माधर्मरूपं चेतनायोपभोगामिति ॥ अव्यभिचाराच प्रतीघातो भौतिकधर्मः ॥३८॥ (४) अव्यभिचारी तु प्रतीघातो भौतिकधर्मः । भौतिकं चक्षुः कुख्यादिभिः प्रवीघातदर्शनाव घटादिवदिति । अतीपाताद- भौतिकमिति चेत् ।-अथ मन्यसे यदि प्रतीघातादौतिकममतीपा- सादभौतिकम् एश्वातीपात: काचाभ्रपटलरफाटकान्तरितोप- लब्धः । नानेकान्ताव-प्रदीपरश्मिवत् भौतिकस्पामतीघात यथा (१) सनिधाने सति-पा०४ पु०। (२) ग्राह्यत्वात्-पा०१पु। (३) व्यवाहितामिति-पा० ४ पु० । (स) सूत्रं न विश्वनाथपज्ञानवसम्मतम नायि न्यावसूची. नियन्धे दश्यते ।

·न्यायवार्तिके प्रदीपरश्यति । स्थाल्यादिषु' च पाचकस्य तेजसोऽप्रती- घातादिति। उपपद्यते चानुपलब्धिः कारणभेदात्- मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥३९॥ मध्यन्दिनोलकामकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः । यथोप- लब्धिलक्षणप्राप्तस्य मध्यन्दिनोल्कामकाशस्य निमित्तादग्रहण- मभिभवात् तथोपलब्धिलक्षणमासस्य चाक्षुपस्य रश्मेरग्रहणं निमित्तादूपस्यानुतरिति । मध्यन्दिनौल्काप्रकाशो । नोपल- भ्यते इति आदित्याकाशाद-आदित्यप्रकाशाभिभवादिययु- तम् सर्वरशिपच्चप्रसङ्गात ?-एवं सति सर्व लोष्टादि रशिपमत पामोति । अथ लोष्टादिरश्मयः कस्मानोपलभ्यन्ते इत्यनुक्को ब्रूयादादित्यरम्पभिभवादित्ययुक्तं तदेतदुत्तरद्वारकं सूत्रम्- न रावावप्पनुपलब्धेः ॥ ४० ॥ न रात्रावप्यनुपलब्धेः । पदि लोष्टादिरश्मयः स्युदि- वादित्यप्रकाशाभिभवाच नोपलभ्यन्ते इति रात्रौ तह पलभ्ये. रन रात्रावपि नोपलभ्यन्ते । व्यञ्जकाभावादिति चेद ? न हि यद्यस्याभिभावकं तव तस्याभिव्यनकमिति । कथं न मामोति लोप्टादिरश्मीनामुपलम्भः अनुमानतश्च नोपलभ्यते लोप्टरमिरित्यपिशब्दात गम्यते । तदेवं सर्वममाणनिरत्तेने विद्यते लोएरश्मिा न पुनरेवं चाक्षुपो रश्मिनिरनुमानः कु. ध्यादेरावरणस्य सामर्थ्यादिति तस्य विद्यमानस्य बाझम- काशानुग्रहाद्विपपोपलब्धेरनभिव्यक्तिनोऽनुपलब्धिः ॥ यायप्रकाशानुग्रहाद् यिषपोपलव्धेरनभिव्यक्ति तोऽनुपलब्धिः ।। ४१ ॥ दृष्टान्तस्थान एवंतत् सूत्रम् । किमुक्तं भवति ? यत् खलु ?

·. - तृतीयेऽध्याये १ भाक्षिके ३९-४३ मूत्रम् । ३८१ पाद्यमकाशमपेक्षते(१) तस्पानुपलब्धीरूपानमिव्यक्तित इसनु. द्भूपया विपक्तावयवस्याऽऽप्पटव्यस्य रूपानुदूरग्रहणम् तथा चाक्षुपो रश्मिर्वाह्यप्रकाशानुग्रहमपेक्षते तस्मादस्यापि रूपस्या- नुभृतेरग्रहणमिति । कस्मात् पुनयिनस्य रश्मेरनुपलब्धेर- भिभवो न कारणमुच्यते इति ? नोच्यते- अभिव्यक्ती चाभिभवात् ।। ४२ ।। भिव्यक्ती चाभिभवान-~-पदुद्भूतरूपं चाह्यप्रकाशा- नुग्रहणं च नापेक्षते तदभिभूयते पथा मध्यन्दिनोलकामका- शः, अनुभूतरूपश्च नाफ्नो रश्मिधिमकाशानुग्रहणं चा- क्षते यदनुभृतरूपं तन्नाभिभुपते यथा तदेव विपक्तावपन- माप्यं द्रव्यम् । यच्च बाह्यमकाशानुग्रहापेक्षं उदभूतरूपमाप तन्नामिभूपते यथा घटादिद्व्यमिति, सोऽयमुभपविषयोऽभिभ- यो नायनरश्मावनुपपन्न इति विमतिपत्तिविषयः । कृष्णसारं रश्मिमन द्रव्यत्त्वे सति रूपोपलब्धी नियतस्य साधनागप निमित्तलाव प्रदीपवदिति । अथा रश्मिमचनुः द्रव्यत्वे मति नियतत्वे च सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वाव मदीपवत् ॥ नक्तश्चरनयनराश्मिदर्शनाच ॥ ४३ ॥ नक्तरश्चनयनरश्मिदर्शनाचेति दृष्टान्तमूत्रम् । मानुपं च. भू रश्मिमत् अमाप्तिस्वभावले सति रूपाशुपलब्धिनिमित्त. स्वात् नकचरचक्षुर्वदिति । जातिभेदादिन्द्रियप्रभेद इति चेत ?--अथ मन्यसे यथा विडालन्वं जातिपदशे वर्त- ते न मनुप्पे एवं रश्मिमद्विालस्पैव चक्षुर्भविपति (१) प्रकाशानुग्रहमपेक्षते. -पा०४ पु०॥

·न्यायवाचिके न मानुपस्पेति ? नावरणसामर्थ्यात्-सत्येतस्मिन् जातिभेदे यथा- दृपदंशप्रमृतीनां कुड्यादिभीरश्मय आवियन्ते तथा मनुः प्याणामपीति समानमेवेति । इतश्च(१) भौतिकानीन्द्रियाणि प्रतिघातित्वात् घटवदितिवन(२) भूतं श्रोत्रं द्रव्यते सति चाह्यमाप्तार्थमकाशकत्वात् घ्राणादिवदिति ॥ रम्पर्धप्सन्निकर्षग्रहणाचद्ग्रहणमयुक्तपन्पपापि ग्रहणाद- अप्राप्यग्रहण काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः॥४४॥ अमाप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः । तृ- णादिसर्पद्व्यं काये ऽभ्रपटले वा प्रतिहन्यते । यदि चाक्षुः पो रश्मिः प्राप्तार्थमकाशकः स्पाद काचाभ्रपटलैकान्तरिते प्रकाशको न स्याद । अस्ति तु । तस्मान प्राप्पकारि चक्षु रिति । अत एवाभौतिकं प्राप्पकारित्वं भौतिकधर्म इति । कुड्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिपेधः ॥ ४५ ॥ न कुड्यान्तरितानुपलब्धेरमतिपेध इति । अमाप्पकारित्वे इन्द्रियस्प न कुड्याघावरणसामर्थ मस्ती. त्युक्तम् । शेपं भाष्ये ॥ अप्रतिघातात् सन्निकर्पोपपत्तिः ॥ ४६ ॥ अमतिघातात सनिकर्पोपपत्तिः(३) । न काचोऽभ्रप. र वा राम प्रतिवधाति सोऽप्रतिइन्यमानो व्यतिभिद्यार्थेन सम्बध्यते। (१) अतश्च-पा०४ पु०1 (२) घटादियादिति-पा०४ पु०। (३) सनिकषापन्धिा-पा.४ पु०।

·तृतीयेऽध्याय १ आहिके ४४-४८ सूत्रम् । यश्च मन्येत न भौतिकस्यास्समतीपात इति सर्व हि भौतिक प्रतीघातधर्ममिति ? तन- आदित्परइमेः स्फटिकान्तरिते ऽपि दाधे ऽपि. घातात् ॥४७॥ आदिसरयः स्फोटकान्तरिते ऽपि(१) दाधे ऽविधाता. च । न आदिसरमेरविघातात् स्फोटकान्तरिते ऽप्यविधा. तादाय ऽप्यविधाताद । अविधातादिति(२) पदाभिसम्बन्धा- द्वाक्पभेदः । नैकं वाक्यमनेका प्रतिवाक्यं चार्यभेद इति । शेष भाष्ये ॥ कोऽयमविपातः ? अव्यूद्यमानावपवद्रव्यानुभवेश-पत्य द्रव्यस्थावपवा न व्यूरान्ते तस्यान्तराक्यतैरव्यूबमानस्य योऽ. भिसम्पन्धः सोऽविघात इति । अन्तर्व्यवस्थितस्य वा द्रव्यस्य वाऽव्युहमानावयवद्रव्यस्थ पहिरवास्थितद्रव्यप्राप्तिः । दृष्ट कलमो निपक्तानामपा वहिःशीतस्पर्शग्रहणम् न हि गुणस्यास्वत. न्त्रस्य(३) गुणिनमन्तरेण बहिनिर्गमन(४) युक्तमिति । तत्र परि- स्पन्दः तिर्पग्गमनं परित्रका पात इति ॥ नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ १८ ॥ मेरेतरधर्मप्रसङ्गात् । इतरधर्म इतरत्र प्रसज्यो(५) इतरधर्म- श्वेतरत्र पद्यविधातः चक्षुरदमेः स्फटिकादिभिः कुड्यादिभिरपि (१) स्फटिकान्तरेऽपिपा. ४ (२) अप्रतिघातादिति-पा०४ पु० । (३) गुणस्य द्रव्यतन्त्रस्य-पा०४ पु] (४) बहिर्गमन-पा० ४ पु०॥ (५) प्रयुज्यते -पा०४ पु.॥

·न्यायवार्तिके प्राप्नोति कुड्यादिभिर्धा प्रतीघातः स्फटिकादिभिरपि पामोति ? नैप दोप:- आदीदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवा तदुपलब्धिः ।। ४९ ॥ आदशोंदकयोः प्रसादस्वाभाब्याट्टपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः । आदर्शोदकयोः प्रसादो रूपविशेषः स च स्वो भवति निय. मात् । कः पुनरयं रूपविशेषः द्रव्यान्तरासंयुक्तद्रव्यसमवायः तस्प वा रूपोपलम्भनसामथ्र्य स्त्रो धर्मः स च स्वभावतः तस्य या विद्यमानता उदकादिषु सत्स्वाभाव्यं प्रसादस्वभावत्वाद आदशोंदकादिपु नयनरश्मिः प्रतिहन्यते स च प्रतिहराः प्रति. निवृत्तौ स्वमुखादिना सम्बध्यते तस्य चाग्रसम्बन्धाद्यदभि- मुखमग्रं तदभिमुखं मुखादि पश्यतीति यथाग्रतोऽवस्थितस्य पुरुपस्येति आदर्शमुखग्रहणमनुक्रमेण तदप्याशभावान्म वि. भाव्यते आदर्शरूपानुग्रहणात् तदनुरक्षितः मत्ययः । शेष भाष्ये ।। दृष्टानुमितामां हि नियोगप्रतिपेधानुपपत्तिः ॥ ५० ॥ दृष्टानुमितानां हि नियोगपतिपेधानुपपत्तिः । प्रमाणस्प तत्सविषयत्वाद्-दृष्टानुमिताः वहिलमे द्रव्पधर्मा यथाभूता भवन्ति तथाभूता एवं प्रमाणेन प्रतिपाद्यन्ते इमो च भवता नियोगमतिपेधौ देशिती क विपये स्याताम, न चैतद्युक्तम् न हि यथा धूमेनाग्निप्रतिपत्तिस्तयोदकप्रतिप.. चिरोप भवविति । न चौदकतिपत्तिधूमेन भवतीत्य- मिमतिपत्तिपि न युक्ता, अर्थानियुभानो भवानुपेक्षणीयः मतियाताप्रतिघातयोः खलपलब्भ्यनुपलब्धी व्यवस्थापिके घ्प- वहितोपकाभ्यानुपीयते स्फोटकादिभिरपतीघातः व्यवहिता.

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके ४९-५१ सूत्रम् । नुपलब्ध्या च कुमादिभिः प्रतीघात इति । यदि मा. प्यकारि चतुर्भवति अथ कस्मादजनशलाकादि नोपलभ्यते ? नेन्द्रियेणासम्बन्धाद(१) इन्द्रियेण सम्बद्धा अर्था उपल- भ्पन्ते न चाअनशलाकादीन्द्रियेण सम्बद्धम् अधिष्ठा. नस्यानिन्द्रियवाद रश्मिरिन्द्रियं नाधिष्ठान न रश्मिनाभ- नशलाका सम्बद्धति ॥ (इति इन्द्रियमौतिकत्वपरीक्षामकरणम् ।) एच तावद भौतिकानीन्द्रिपाणीति समर्थितम् । किं पुनरे- कमिन्द्रियमाहोऽनेकापति ? । एक तु- स्थानान्यत्ये नानात्वादवयविनानास्पानवाच संशयः ॥५१॥ स्पानान्यत्वे नानास्वादवयविनानारथानत्ताच संशयः । एके तु स्थानान्पत्वे नानात्वं दृष्टं पथा वहूना घटा- नामिति । एकस्य च नानास्थानत्वं यथाऽपविन इति । अनुपपनापश्चायं संशयः । कथामति ? यदि तावदेवं कि. यते स्थानान्यत्वे नानात्वैकस्वदर्शनादिति ? तदैकत्वे स्थानान्य- वस्था(२)दर्शनान समानधर्मः । अथ नानास्थानले ससेकाने. कतदर्शनाव संशय इति । तदा द्रवपं नानास्थानमने न कि. श्चिदृष्टमिति न समानधर्मत्वम् यद् घटायनेक तन्न नाना- स्थानम् अपि तु स्थानापन(३) तस्प, सोऽयं संशग उभप. थानुपपन्न इन्द्रियेषु । स्थानेषु तु युक्तः कि नानास्थानानि (नेन्द्रियाणामसम्बन्धान-पा० ४ पु। (२) स्थाननानात्वस्या-पा० ४ पु०॥ (३) स्थापनानाथ-पा०४ पुन ४९ ·सत्वाच ३८६ न्यायवार्तिके उत नानास्थानम् ? इन्द्रियेषु तु न स्थाननानावाद सम्भवति न च नानास्पानत्वादिति । पारीरव्यतिरेकित्वाद संशया-शरीरव्यतिरिक्तमुभपया दृष्टमेकमने च यथाकाश घटादि च । सच्चोभयथा दृष्टमेकमनेकं च । तदेवमुभयथेन्द्रि- येपु(१) शरीरव्यतिरेकः सत्वं च, तेन सन्दियते । एकमिन्द्रियं, किं पुनस्तत्- त्वगपतिरेकात् ॥५२॥ स्वगन्पतिरेकातू । का पुनरयमध्यतिरेकः ? सर्वाधिष्ठा नप्सम्बन्धः-नहि न किश्चिदिन्द्रियं न स्वचा प्राप्तम् । सति भावो वा-न ह्यसयां त्वचि किश्चिदर्थग्रहणं भवति(२) त. स्मात् त्वगेकमिन्द्रियम् । नेन्द्रिपानरार्थानुपलब्धेरिति लोकविरोधः-एकमिन्द्रियमिति ग्रुणो लोकं विरुणदि विद्यमाने स्वगिन्द्रिये स्पर्शोपलब्धिप्रस- हुः इन्द्रियान्तरार्या रूपादयोऽन्मादिभिरुपलभ्यरन न तूपल-पन्ने तस्मान्नैकमिन्द्रियमिति। यदप्यव्यतिरेकादिति ? तदपि नानेकान्ता- व अनेकेन धानिन्द्रिपेण सर्वाणीन्द्रिपाधिष्ठानानि पृथिव्यादिना प्राप्तानीसनेकान्तः । अवयवोपघातादिति चेत् ?-अथ भवेदेवव स्वगवपकः कश्चिदुपहतो भवति तदुपघातादन्यादिभिर्नोप- लभ्यन्ते(३) रूपादय इति-पया त्वगण्यचविशेषेणैव धू. मोपलब्धिः पश्चपि लगवयवविशेषस्तदुपघाता मस्पर्शानु पलब्धिरिति(४) ।। न व्याघाताव-वावयविशेषेण धूपो- (१) उमपमिन्द्रियेपु-पा०४०। (२) किचिद्विषयमहणं सम्भवतीति-पा० ४ पु०। (३) नोपपद्यन्ते-पा०४ पु०। (५) धूमस्पानुपलम्भिरिति-पा०५ पुर।

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके ५२-५३ सूत्रम् । पलब्धिवद्रूपाशुपलब्धिरिति युवता पदुक्तमैकमिन्द्रियमिति त. ध्याहस भवति मागेकांमन्द्रियं सगित्युपगम्मेदानी स्वगवयव. विशेपा रूपादिग्राहका इति नुवाणः प्रतिपेध्यमभ्पनुजाना- तिन क्यव्यनतिरिक्ता अवयवा इति । पश्चिावयवान रूपा. दिग्राहकान त्वचो मन्यन्ते ते किमिन्द्रियात्मका उत नेति ? किं चातः ? यदीन्द्रियात्मका नैकमिन्द्रियम, अथेन्द्रियात्मका न भवन्ति न तहीन्द्रियग्राडा रूपादय इति । सूत्रेण चामिसम्बन्ध:- न युगपदानुपलब्धेः ॥ ५३॥ ने युगपदर्थानुपलब्धेः । पपैकमिन्द्रिपं तस्य युगपद- नामुपलब्धिः प्रसस्पते । कमिति । आत्मा मनसा सम्बध्यते मन इन्द्रियेण, इन्द्रियं सर्वाः सन्निहितैरिति, आत्मेन्द्रिय- मनोऽर्थसनिक-पो युगपदुपलब्धपः पादुः स्युरिति । नैकेन्द्रिपग्राह्याणां युगपदपलब्धिप्रसङ्गात्-पपैकेन्द्रियवादिनो युगपदनेकार्थप्सन्निधाने(२) सति युगपटुपळधिोपो भवति तयान केन्द्रियवादिनोऽपि एकेन्द्रियप्रायपु पुगपदुपलब्धि प्रसङ्गः । य एवात्र परीहारः स एव ममापि भविष्य- तीति । अथायमदुष्टः पेक्षः ? अदेश्यं तवेनद युग- पदुपलब्धिप्रसह इति । अत्र कचिद परिहारं वर्णय- बुभुत्साभेदान युगपदुपलब्धिरिति । ममाप्येवम्- यदि बुभुत्साभेदान युगपदुपलब्धिलभ्यते ममापि न चुमुत्साभेदो दण्डबारित शेत । ससां च बुमुत्सायाम- पुगपदुपलब्धौ न्यायोऽन्यो ऽवधारणीय इति । करणत्वा- (१) सम्बन्धे सति-पा०४ पु०॥

·३८८ न्यायवाचिके दियन्ये-अन्ये तु चुक्ते परिहारं करणत्वादिति-करण- स्य किलार्य धी अधिष्ठितमप्यनेकां युगपतक्रियां न श. मोग कर्तुम् अनधिष्टितं च न मर्तत इति तुल्यम् । यस्याप्यकमिन्द्रियं तस्यापि करणत्वं न निवार्यत(१) इति तस्माधुगपदानुपलब्धिरित्यदोषोऽयमिति । एवं ब्रुवाण प. कोन्द्रियवादी विकल्प्य पर्यनुयोज्या-यत्तदेकमिन्द्रिपं स. मिति मन्यसे तद कि मायकार्याहो नेति, किं चाता ! पदि प्राप्पकारि ? किं तदिति वक्तव्यम् ? यदि वर व चा प्राप्ताना रूपाणामग्रहणप्रसङ्गः । अथाप्राप्तं रूपं गृह्णाति ! स्पर्शादिप्वप्येवं मप्तद्गः । अथ सामिकारीन्द्रियं किश्चिद माप्तं गृह्णाति किञ्चिचामाप्तम् ? एवं सति करणधर्मातिक्रमः । भवतु करणधर्मातिक्रमः किन्नो बाध्यत इति ? एतस्मिन् पक्षे न युगपदुपलब्धिमसङ्गादिति सूत्रम् । पथानेकन्द्रिप वादिन(२) एकेन्द्रियग्राहयेषु युगपदुपलब्धिमसने करणत्वादिति परिहारः सोऽस्प(३) न भवति करणधर्मातिकमाव । व्याहतं चैतत करणं मायकार्यप्राप्पकारि चौते । असाहचर्याच न सर-साहचर्य नाम पस्पैक विषपाहणं तस्य द्वितीय मपीसन्धवधिराद्यभावप्रसङ्गः ॥ घिप्रतिपधाच न त्वयेफा ॥५४॥ विमतिपेधाच न वगेका । शेपं भाष्ये । एकोपघा. ते तद्विनादो वा सानुपलब्धिपमद्गः- अपकमिन्द्रियं ग. वनि तद्विघात विनाशे वा सर्वानुपलब्धिप्रसङ्गः । आवरणा. (१३ निवर्तत-पा०४ पुर। (0) यया नानन्द्रिययादिन-पा०४ पु०। (३) सोध-पा ४ पुर।

·तृतीयेऽध्याये १:आहिके ५४-५५ मूत्रम् । नुपपत्तेः-पदि स्वर्गकमिन्द्रियं भवति नावरणस्य “साम मस्तीति विपकृष्टावस्थितोपलब्धिप्रसङ्गः । दुरान्तिकार्थानु- विधान चोपलम्पनुपलब्ध्योन पात्-अप्राप्यकारिखे स्व- गिन्द्रियस्पान्तिक ग्रहणं दूरे चाग्रहणमित्येतन स्यात् । प्रतिषेधाच नानात्वसिद्धौ स्थापनाहेतुरप्युपादीयते प्रतिषेधा- भानावं सिध्यतीति । तन्न बुद्ध्यामहे प्रतिषेधादेकतसाधनं न स्पात् नानावं कथं सिध्यतीतिनासाधना क्रियेति ए. कत्वं च प्रतिपद , कथं शाक्यले भतिषेधात एकत्रसाधनम- नुमानं निवर्तते न पुनरेकत्वमनेकत्वं वा निवर्तत इति । कथं तहिं अयं ग्रन्यो ग्राह्यः १ मतिषेधाचनन्तरं नानात्वसिद्धी स्थापनातुरप्युपादीयते इन्द्रिपार्थपश्चात्तात् । अधका पति- पेधाच नानात्वसिद्धाविति प्रतिषेधहेतुना एकलप्रतिषेधे कृते यांनानात्वं सिध्पतीयपमर्थः । कतमा पुनरसौ प्रतिषेधः- तुः ? युगपदपिलब्धिप्रसङ्गादिसयम् । अनेनैकत्वं प्रतिषिद्धम् । तदेवमवीतसिद्धी चीतदर्शनापंपिदमुच्यते- इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५ ॥ इन्द्रियार्थपञ्चस्वादिति सूत्रम् । अर्थः प्रयोजनमिले. घमादि भाप्पे । इदं च मूत्र न कयश्चन न्यायेन स. म्बध्यते । कयमिति १ विधायमानोऽध: साध्यः पञ्चेन्द्रिया- णीति इन्द्रियार्थपञ्चत्तादित्यसम्वद्धप(१) अप प्रयोजनपश्चा ख(२) तदप्येवमेष । अथ ग्रहणानि पक्षीक्रिपन्ते. तत्राप्य. कान्तिको हेतुर्नास्तीति । एतेन विषया व्याख्यावाः । इदं तु सूत्रपेवं स्याद रूपरसगन्यस्पताब्देषु नानासाधनक्रिया (१) इत्यसिसम्-पा०४ पु०। (२) परत्वम्-पा०४ पुः।

·३९२ न्यायवार्तिके रान्तरेणास्यादिना शब्दमुपलक्षयति(१) नान्यति तदुपका- रमतीकारभेदावोपक्रियते प्रतिक्रियते चेति, न च पुनराकाश नित्यत्वादुपक्रियते न(२) प्रतिक्रियत इति । प्रकृष्टामकृष्टश्रोत्र- भेदोऽप्यत एव । जातिरिति योनि प्रचक्षते । पञ्च खलि. मा इन्द्रियपोनयः पृथिव्यादीनि भूनानीन्द्रियाणां पोनप इति पोनिस्तादात्म्प न पुनस्तत् कार्यत्रमाकाशे सम्भवति निसत्वात् । कथं पुनर्जायते भूतप्रकृतीनीन्द्रिपाणि नाव्यक्त मीनीति ? नोकोत्तरत्वात् नौव्यक्त कृतीनन्द्रियाणीत्युक्तो- चरमेतत् ।। भूतगुणविशेपोपलब्धेस्तादात्म्पम् ॥ ६ ॥ भूतगुणविशेपोपलब्धेस्तादात्म्यम् । भूतगुणविशेषो गन्धः रसरूपस्पर्शशब्दा विशेषकत्वाविशेषा इत्युच्यन्ते । यथा ग. न्धरस्वादिना(३) पृथिम्पादिभ्यो भिद्यते रसादिभिरवादय इति । दृष्टो हि वाह्यानामुभयपक्षमम्मतिपन्नाना पृथिव्या. दिभूताना स्वगुणाभिव्यक्तिनियमः अस्ति च घ्राणादिभिरपि गन्यायभिव्यक्तिनिपमः तेन भूतगुणविशेपोपलर्भूतप्रकृती- नीन्द्रियाणीति । कि किमात्मकमिति ? येन यद्गुणाभिव्य तिः । तत्र पार्थिव घ्राणं गन्याभिव्यक्तिहेतुत्वाद पार्थिवद्रव्यवदिति । एवं शेपेपि । (इतीन्द्रियनानात्वाकरणम् ।) गन्धादयः पृथिव्पादिगुणा इत्युदिष्टम् उदेशश्च नियो. गविकल्पसमुच्चयः समानः तत्र नियोग एकैकगुणत्व, विक- (१) शब्दमुपरम्भयति-पा० ४ पु०॥ (२)म-नास्ति४ पु०। (३) गन्धवस्येन-पा.४ पु०। पाय- ·उनीऽध्याय १ भाहिक ६१-६३ सूत्रम् ! ३१३ स्प कस्पाँचदेकः कस्पचिवाक्सेिवमादिः, समुच्चपः सर्व (१) सर्वत्र, अतो विशेषणार्थम्- गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानास्पर्शपर्यन्ता:पृथिव्याlan अप्तजीवायूनां पूर्व पूर्वमायाकाशस्योत्तरः ॥२॥ गन्धरसापपर्शशब्दानां स्पर्शपर्पनाः पृथिव्याः, अतेनी- वायुना पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः, नियमार्थे सूत्रे (२)॥ चत्वारः पृथिव्यामकैकशोऽपकर्ष उत्तरेषु स्पर्शपर्यन्ताना- मिति विभक्तिविपरिणामः । तेन कि कृतं भवति ? स्पर्शपर्य. न्तानां विनियुक्तानां य उचरः स आकाशस्यति आका. शस्योचरः शन्दः । उत्तर इत्ययं तनिर्देशो न युक्तः ट्याईएवात् इह पुनः प्रकृष्टयाचित्रे सत्युत्तम इति स्पाव ? । नायं (लो)नरनिर्देशः, अपि तु पराभिधानमेतत् यदुक्तं भवति पर इति तदुक्तं भवत्युत्तर इति । तन्त्रं वा स्पर्श स्प विवक्षितत्वान-भवतु वा तरनिर्देशः । ननूक्तमुत्तम इनि मानोति ? न स्पर्शप विवक्षितता गन्धादिभ्यः परः स्पर्माः स्पर्शादयं पर इति याचदुक्तं भवति तावदुक्तं भात्युत्ता इति । न सर्वगुणानुपलब्धैः- न सर्वगुणानुपलब्धेः ।। ६३ ॥ नापं गुणेषु विनियोगः साधुः, कामात ? पार्थिवन प्राणन पार्थिवानां गन्धादीनामुपलम्भपसाद , एमापन रसनेन प्रयाणां, तेजमेन चक्षुपा योरिति । कथं तहाँ गुणा विनियोक्तव्याः ? (१) सवे-पु.। (२) नियमार्य सूत्रपम् ।। - ·न्पायवात्तिके एककश्नोत्तरोत्तरगुणसद्भावानुत्तरोत्तराणां तदा नुपलन्धिः ।। ६४॥ एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तरोत्तराणां सदनुपन्धिः पामादेकैकगुणानि मृतानि तस्मादेकगुणग्रहणमिति(१) एकै. कश्पनेति सौत्रो निर्देश (२) कथं तानेकगुणानि भूतानि गृह्यन्त इति ?- संसर्गावनेकगुणग्रहणमिति । संसद्यावादिभिः पृथिवी तस्मादनेकगुणा(३) गृपत इति । एवं शोषेषु । संसर्ग(४)स्लम तिपिद्धो मिपा पमानां चेति । नियमस्तहि माप्नोति प्रथिः न्यां चत्वारो नेतरेषु संसर्गस्पानिपमादिति ? न न पामोति, कस्मात(६)- विष्टं परं परेण ॥६५॥ विष्टं परं परेण- विष्टमवादिना परेणापरं, नापरेण पृथिष्पादिना पर- मनादि । विष्ट-संयोगविशेषः । न पापियाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ।। ६६ ॥ न पापिराप्पयोः पस्पालादिति(६)। नेति त्रिसूत्रीमनन्तरोक्तामनेन भत्याचटे । यस्पैकेकगु. णानि भूतानि तस्प तैजसमेव द्रव्यं रूपाचा मत्यक्ष प्राप्नोति (तस्मादेकैकगुणाहणमिति-पा० ४ पु०॥ (२) स्त्रे निर्देशा-पा०५ पु०। (३) मनेकगुणानि गृह्यन्ते-पा०१पु.। (७)संयोगः-पा०५ पु! (१) कयं यस्माद-पा०'पु०। (१) मत्पतसिखल्यात्-पा० ।

·तृतीयेऽध्याये । आहिके ६४-६८ सूत्रम् । न पापिषमाप्यं वा अरूपलात । अस्य सूत्रस्य विक- कल्पतोऽनेका सूत्रार्थः करप्यत इति भाष्पे वर्णितम् । तदेवं न्यायविरुदं प्रादं प्रीतपिध्प न सर्वगुणानुपळन्धे- रिति यद देशितं तरसमाधीपते ।। पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात(१) तत्तत् प्रधानम् ॥ ६७ ॥ पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत् तत्मयानम् तस्मान्न सर्वगुणोपल- धि:-प्राणादीनामिन्द्रियाणां पूर्व पूर्वमिन्द्रिपं परस्मात मधा- नम् । का प्रधानता ? चतुर्गुणत्वादिको गुणोत्कर्षः १ गुणा- भिव्यक्तिसापर्यम्-येन गुणेन यद्रव्यमुस्कृष्यते सतनाती- पाभिन्पअकस्तादुरस्कृष्टो भवति यथा बाह्यानां द्रव्पाणामिति । अस्ति चेन्द्रियाणामपि स्त्रगुणाभिपक्तिनियमः तस्मान्न सर्व- गुणोपलब्धि:(२) । यः पुनर्गन्धगुणता प्राणं गन्धग्राहक- मिति प्रतिमानीते सस्प सर्वगुणोपलब्धिप्रस कस्माद पुनर्न सबै पाधि प्राणमिति ? तयवस्थान तु(३) भूयस्त्वात् ॥ ६८ ॥ पवस्यानिपपनापनार्थम् तयवस्थानं तु भूयस्त्वादिति सू. प्रकि पुनरिदं भूपात्रम् ? अर्थनितिप्समर्थस्प पत्रिमतस्प द्रव्यस्य संसर्गः पुरुषसंस्कारकारितो भूपस्त्वम, दृष्टो हि प्रकर्षे भूपस्त्वशन्द (४) पथा लोके प्रकृष्टो विषयो मूयानित्युच्यते । पपी च पृथगर्यक्रियासमर्थानि पुरुषसंस्कारोपग्रहाद त्रिपौपाध- मणिप्रभृतीनि द्रव्याणि निन्ति इति । (१) पूर्वपूर्य गुणोत्कर्षात्-पा० ४ पु० । (२) सर्पगुणोपलब्धिासना-पा० ४ पु०। (३) सयवस्थापन तु-पा० ४ पु०। (४) मयस्त्वे प्रकर्षशन -पा०४ पु०॥ ।

·न्यायवात्तिके - . स्वगुणान्नोपलभन्त इन्द्रिपाणि । कस्मादिति चेत् ?-केन तारणेन स्वानि गन्धादीनि इन्द्रियाणि नोपलभन्त इति ?- सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ६९ ।। सगुणानामिन्द्रिपभावातू-सह गुणेनेन्द्रियं भवति, निर्गुणं नेन्द्रिपमतो न गृहाति। यदि पुनरिन्द्रियस्प, सहकारी च गन्धः स्याद् ग्राह्यश्चेति तेनैव तस्यामहणाच ॥ ७० ॥ तेनैव तस्पाग्रहणाच-पदीन्द्रियं स्वगन्धं गृहीपाद ते, नासा. विन्द्रियगन्धः । अथेन्द्रियगन्धः ? नेन्द्रियग्राह्यः स्यात् गन्धश्च गृह- दिन्दिपमात्मानं गृहीपाद भात्मा ह्यस्य गन्ध इति । न चात्मसा- धनं करणमस्तीति दृष्टान्तविरोधः । न चैतत् प्रत्यक्ष पद प्रा. णगन्धो प्राणग्राह्य इति । कस्मात् पुनरिदं न देश्पते प्रा. न घ्राण करमान्न गृह्यत इति ?।न देश्यते सात- न दृष्टं प्राणेन प्राणस्य ग्रहणमित्यतो न देश्यत इति ! तुल्य-प्राणेन स्वस्प गन्धस्याग्रहणमित्पेतदपि अोशनी. यम-स्वगुणानोपलमन्त(२) इन्द्रियाणि, कस्मादिति ! तुल्यो गुपयन हेत्वभावः।। न शब्दगुणोपलन्धेः ॥ ७१ ॥ न पान्दगुणोपलब्धः-स्वगुणानोपलभन्न इन्द्रियाणीत्येत- दयुक्तम् । सगुण उपलभ्यते आकाशेन शब्द इति । म पुनः श्रोत्रं मशब्दमिन्द्रियमिति-पाराणि सगुणानीन्द्रिया. णि नैवमाकाशामिति । कस्मान ? शब्दस्पेनरगुणैवधा-आका. शाम्पेनस्ट्रव्यपाद अपास्प ज्ञापनार्थ तदुपलान्धरितरे- तरधर्मबंधम्पादिति मत्रम्- (१) नोपलम्पन्त-पा०४ पु. १ एपमप्रेऽपि।

·तृतीयेऽध्याये १ आहिके ६९-७२ मूत्रम् । तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ।। ७२ ॥ नशब्दः शब्दस्य पक्षको नाकाशं सगुणमिन्द्रियमि- ति । किं पुनरिदं श्रोत्रम् ? आकाशं परिशेपात् । तत्रामा सावन श्रोत्रं, कर्तृताव-श्रोता आत्मा न श्रोत्रम् । मनः श्री. (१) भविष्यतीत्यपि न, मनसः श्रोत्रत्वे वधिराद्यभावः स. वरिपयत्वाच्च पनस:-सर्वविषयं च श्रोत्रं मानोति । प्रायच्या- धपि न श्रोत्रं, प्राणादिभावन' विनियोगाव-प्राणादिविनियु- ताः पृथिव्यादयः श्रोत्रमावे च घाणादीनां तद्वैकल्पे श. दानुपलब्धिमसङ्गः । वचः श्रोत्रभाव(२) यपिराधभावः सपिघाते च मायणम् । दिक्कालयोः श्रोप्रभावे च शब्द- स्यान्यगुणवादग्रहणप्रसङ्गः । तद्गुणत्वमेवेति चेत् ? नान्नि विवादः-पस्प शब्दो गुणस्तदाकाशं, भंवता सज्ज्ञामात्रं भि- छते तो दिकालाविति । आकाशगत्पाल्पानं वाऽज्यगुणत्वा- छन्दस्य-यदि शन्दो दिकालगुणो भवति आकाशं तहि प्र. त्यारूपातम् । न हि पान्दमन्तरेणाकामास्तित्वे लिङ्गमीत(३) यया दिक्कालपोः परापरादि(४) लिङ्गामति । न च ट्रम्पान्तरं शिष्यते । न च गुणानां श्रोत्रमावो युक्तः, न च कर्मणाम, न च सापापविशेषसमवायानां सामानुपलब्धेः । न चेदं श्रोत्रं नास्ति शब्दोपलब्धिलिङ्ग, शिष्यते चाका, तस्मादाकाशं श्रोत्रीमति ॥ (इति अर्थपरीक्षामकरणम् ।) इति-औद्योतकरे न्यायवार्तिके "हनीयस्या- - । - (१) श्रवण-पा०४ पु०। (२) श्रौत्रत्ये- -पा०४ पु०॥ (३) लिङ्गमस्ति-पा० ४ पु । (५) परत्वापरत्वे-पा० ४ पुरु।

·तृतीये ऽध्याये वितीयमाह्निकम् । ॐनमः परमात्मने। परीक्षितानीन्द्रियापश्चि, बुदेरिदानी परीक्षाक्रमः । सा किमनिस्पा नित्या बेति धर्मविचारः सत्त्वस्याधिगतत्वात्, मस्या च संशयमुपपादयति(२)॥ कर्माकाशसाधात संशयः॥१॥ कर्माकाशमापात संशयः । उभाभ्यां साधयमप- बत्वम्, विशेष उपजननापायधर्मकरव(२) विपर्यपश्च बुद्धौ नो. पलभ्यते ततः संशयः । अनुपपन्नरूपः खल्वयं संशयः सर्वशरीरिणां मत्या- स्मवेदनीयता-सर्वशरीरिणां मत्पात्मवेदनीयमेतत् यदुता(३). नित्पा बुद्धिरिति, त्रैकाल्पव्यक्तेश्व-पुदी कास्प व्यज्यपानं दृष्टम्-जानामि हास्याम्पमासिपमिति । न चोपजननापापान्तरेण त्रैकाल्पव्यक्तिः :-न अनुपजनना- पायधर्मेषु आकाशादिषु काल्पं व्यज्यते । न च विशेषदर्शने सति युकः संशयः तस्मात् संशपक्रियानुपपतिरिति । भाष्ये । एमादोपालम्भा प्रकरणम्-न च बुद्धनित्यत्वं (१) उत्पादयति-पा०४ पु.1 (२) उपजनापायधर्मकर-पा०४ पु । पयमऽपि । (1) पद्धता-पा०४ पु०।

·तृतीयेऽपाये २ आहिके १-३ सूत्रम् । - मतिपाद्यमपि तु परस्य दर्शनं निवर्तनीयामेति । एवं हिप- इयन्ता प्रवदन्ति साख्या नित्या बुद्धिरिति । साधनं च प्रचक्षते विषयप्रत्यभिज्ञानादिति- विषयमत्यभिज्ञानात् ॥ २ ॥ यं पूर्वमहासिपं तमिमं जानामीति ज्ञानयोः समानेऽर्षे मतिसन्धानमनस्थिनापा बुद्धरुपपन्नम्-बुदिनानाचे प्रत्यभि- मानानुषपचिः पया पुरुषान्तरबुदिषु ॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३॥ साध्यसमत्वादहेतुः । यथैव बुद्धीनत्पत्र साध्यं तथैव धुदौ प्रत्यभिज्ञानमपि साध्यम, कस्माद ? चेतनधर्मस्प करणे ऽनुपपत्तेः-पुरुपर्मः खसयं गानं दर्शनमुपलब्धियोंप इति । चेतनो हि पूर्वज्ञातमर्थ प्रत्पभिनानातीति तस्यैव तस्मादेतो. नित्यत्व युक्तम् । क्रिपानाधारवाच करणस्य । न हि करणं क्रियाया आधारो भवति, उपलबिश्व क्रिषा सा च न करणे व. तितुमईतीति । स्वक्रियाधारवादयुक्तामेति चेत् ?--अथ 4. न्यसे सर्व कारक स्त्रक्रियाया आधारो भवतीत्यतोऽयुक्तं क्रियानाधार इति , सस्पम् भवति स्वक्रियापारो, न पुन: सक्रियातः करणम्पपदेशः । क्रियासु सर्व कारक कर्तृ भवनि, करणभावं चाश्रित्य । बुद्धौ विचारस, तस्माद- युक्तमेतत् । सर्वकर्तृत्वमसङ्ग इति चेत् !-पदि पुनः स्त्रक्रि- यानिमित्तकः कर्तृव्पपदेशः सर्व कारक कर्तृ पातं ?, सत्य. येतत नाभ्युपगमा एव दोपत्वेन देश्यन्त हो । ककर. पादिव्यपदेशश्च कथ ! प्रधानक्रियापेक्षा कर्तृकरणादिव्यपदेनाः .

·पापनातिके पदर्थ करण(१)मुपादीयते सा प्रधानक्रिया, तस्यां च साधनभावे विवक्षिते भेदे वा ऽविवक्षित कारकमित्यनेन शाब्देनाभिलप्यन्ते कादयः, यदा तु भेदो विवक्षितस्तदा कर्तृकरणकर्मशब्दवापानीति । कारकशब्देनापि सामान्पना- भिधीयमानेषु कारकेषु यः स्वगनो विशेषः इतरेतरव्याहत्तः सोऽभिधीयते अन्यस्पाभावात, प्रधानक्रियापेक्षं तु कारका. णां कायभिधानमिति(२) । तव पदितरांप्रयोज्यमितरका- रकमयोक्त च तत् कर्तृ, एवं शेपेषु कारकशब्दाः पूर्वक दक्तव्याः(३) । यद्यन्यकारकाप्रयोज्या कर्तृत्व नवयमपि कारकोपादानेन प्रयुज्यते ? न प्रयुज्यते फलस्य प्रयोजक- स्वात्-फलं करि प्रयोजयति, न कारकं करणादि, न च फलं कारकमिति तेषां तन्नान्तरीयकमुपादानम् । न हि करणादिकारकोपादानमन्तरेण क्रिपा सम्भवतीति तना. तरीयकत्वात् कारकाण्युपादीयन्त इति । तस्माच्चेतनधर्मः करणे न सम्भवतीति । उपेत्य प्रत्यभिज्ञानमन्तःकरणे तस्पैकानेकव्याहत्तरसा- पारणता । न हि प्रसभिज्ञानमेकवे दृएं न नानाल इति मत्पमिझानेन स्वरूपावधारणे च सति विरुद्धः। यदा चेदं प्रसमिज्ञानं निमप्यते तदा बुद्धिभेदं प्र. तिपादयति प्रसभिज्ञानं हि नामाघमत्यतानरोधे द्वितीयदर्शने पागाहिनसंस्काराभिव्यक्ती स्मृतिपूर्व तृतीयं दर्शनम् । न च बुद्ध्यमेदवादिनो द्वितीयमपि तावदर्शनमस्ति कुतस्कृतीप. (१) कारक-पाः १ पु०॥ (२) अमिधानादिति-पा० ४ पु० । (३) पूर्ववत् प्रयोक्य्या-पा०४ पु० - ·तृतीयेऽध्याये २ आहिक ३ सूत्रम् । स्वभाव . मिति । भसयभेद इति चेत ?-अथ मन्यसे अवस्थिताया बुद्धेः प्रसपास्तिरोभवन्ति व्यज्यन्ते च, तनाऽऽद्यदर्शनतिरो. भावे प्रसपान्तराविभावे च भयभिज्ञानमिनि ? तन्न युक्तम् तयतिरेकेण बुद्धिस्वभावानवधारणाव-पां तां प्रसपन्य. तिरिक्त बुद्धि भयन्तः कल्पयन्ति तस्याः का इति वक्तव्यम् ? । अस्माक तु प्रसयमा बुद्धिः अर्थग्र- हणं हि बुद्धिारति । दर्शनस्य स्पर्शनेन प्रत्यभिज्ञाना- नानात्वे प्रत्यभिज्ञानमिति विरुद्धः प्रदीपान्तरदृष्टस्य प्रदी. पान्तरेणात । यदि बुद्धिरध्यनस्पति ? अथ बुद्धी वर्तमानेन ज्ञा- नेन चेतनः किं करोति, चेतयत इति ? कश्चेतयने ? यदि यस्या पवमायः स चेतपने विरुद्धमेतत् । अथात्मा चेत. यते ? कथं बुद्धौ वर्तमानेन मययेनात्मा चेयतेन ह्यन्यत्र वर्तमानया क्रियया अन्यस्य तद्वत्ता भवति । अध पु. रुपश्चेतपते बुद्धि नीत इाले ? नेदं ज्ञानादर्थान्तर- मुच्यते यावदुक्तं भवति चेतयते तावदुक्त भवति जा- नीत(१) इति । बुद्धि पयतीति चत ?~-अथ मन्यसे बुद्धिापयत्यात्मा जानीते इति ? अद्धा जानीते च पुरुपो बुद्धिपिपतीति अव्यबसायचेतनयोश्च स्वभावभेदो वक्तव्यः । भवताप्पेकत्वं वक्तव्यम् ? (२) देशकालस्त्रभाषाभेदात यस्मादविदेशमविकालं च बुद्ध्याध्याप्सितमात्पाप्यवयवस्यति । स्वभावाभेदोऽसिद्ध इति चेन् ?-अथ मन्यमे सत्यमभिन्नका. लमभिन्नदेशं च बुद्धयाऽध्यासतमात्माप्यध्यवम्यति न पुन(4) (१) जानातीति-पा०४ पु०। (२) वाच्यम्-पा० ४ पु०॥

·४०२ न्यायवार्तिके रचेतनात्मैवाध्यवमाय इति ? न प्रतिशरीरमनेकपुरुषपसद्भाव पद्यन्पश्चतायता अन्यश्चाध्यवसाता भवति, अन्यः प्रतिजा. नीते अन्यः पश्यत्यन्यः शृणोति मन्तेत्येवमादिपु, पुरुषा- न्तराणि खोल्वमानि द्रष्टा श्रोता मन्तेति, नैकापते धर्मा इति । अत्र भवता किं वक्तव्यम् ? अभिन्नार्या एते श. दा इत्येतद्वक्तव्यम् अभिन्नास्तिदेते सान्दा भवन्ति, नव. चाप्यों न भिद्यते चेतनोऽव्यवसाता मन्ता बोद्रेति(१) तस्मादयुक्तमेतद् बुद्धिरध्यवस्पत्यात्मा चेतयत इति । यदि पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानं मनमो नित्यत्वसाधक(२) स्यात् न युक्तमेवं भवितुम् मनसोनिसत्वाभ्युपगमाव(३) अभ्युपगम्पते मनमो निसत्वमिनि तत्र साधनमनर्धकम् । अनेकान्ताच न प्रत्पभिज्ञानात् करणकत्वं सिध्यति दृष्ट करणभेदे ऽपि प्रत्यभिज्ञान ज्ञातुरेकत्वात् दर्शनदृष्टस्य स्पर्शनेन प्रत्यभिज्ञा. नात् प्रदीपदृष्टस्य प्रदीपान्तरेणेति ॥ पत्चिदं मन्यने बुद्धवस्थिताया ययाविषयं वृत्तयः प्रादुः भवन्ति वृत्तिश्च तिमतो नान्पेति(४) तच्च न युगपदग्रहणात, न युगपदग्रहणात् ॥ ४॥ त्तिमोऽवस्यानाद कृत्यवस्थानमिति मूत्रायः ॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥५॥ अमत्यभिज्ञाने च विनाशममङ्गः वृत्तीनामपगमे वृत्तिम. तोऽप्यपगम इति मनार्थः । (१) मन्ता यति-पा०४ पु० । (२) साधन-पा०१पुः। (३) निन्यस्याभ्युपगमात्-पा०४ पु०। (४) अनन्यति-पा०४ पु०।

·इतीपेऽध्याये २ आह्निक ४-८ सूत्रम् । ४०३ अविभु चैकं मनः पर्यायणेन्द्रियैः सम्यक्ष्यत इति- क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ क्रमोत्तत्वादयुगपद्रहणम् । वृत्तिनिपतो नास्त्रादिति सूत्रार्थः । चिचिपतोरेकवे प्रादुर्भावविरोभावपोरभाव अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरन्यासगात् ॥७॥ अप्रसभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गादिति तित्तिम. सोमेंदे सत्युपपद्यत इति । एकले स्वार्थको व्यासङ्ग इति । विभुत्वे चान्त:-करणस्य पर्यायेणेन्द्रियैः संयोगः न, गत्यभाचात् ॥८॥ न गत्यभावात | प्राप्ताभ्यन्तःकरणेनेन्द्रियाणीति सूत्रा. ध: । व्यापि च युगपदनेकेन्द्रियसम्बन्धाधुगपदहणमसङ्ग- श्व दोषः । अणावपि मनस्येकेन्द्रियग्राह्येषु युगपदुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेत ? करणवान युगपद्रहणम् । ममाप्येवं कस्मान परिहारः ? न कारणभेदे इत्वात-पानि खल(स्य)- भिन्नानि कारणाने तान्ये कनवाधिष्ठायनाधिष्ठितानि युगप- प्रवर्तमानानि दृष्टानि । यथोभयहस्ताधिष्ठिते वास्यो प्रवर्ते- ते तन्द्रियाणि व्यापकनान्तःकरणेनाधिष्ठीयन्त इति युगप- पतिः पमता, तत्ममक्ती च युगपदहणप्रसङ्ग इति । गत्यभावाच विभुनोऽन्तःकरणस्प माप्त्यर्थस्प गमनस्याभा- वात् । न चायुगपत्मत्पयोत्पत्ती प्रमाणमस्ति पेन प्रमाणेन प्रतिपिदमपि प्रत्ययायोगपचं प्रतिपद्येत यथा किश्चि(१)म- (१) कथञ्चिन-पा० ४ पुर।

·४०४ न्यायवार्तिके तिपिदमपि प्रतिपद्यते यथा(१) चक्षुपो गतिः प्रतिपिद्धा के नचित् सन्निकर्पविकर्षपोस्तुल्पकालग्रहणाद-पस्मात् सन्नि कृष्टं पाणि विपकृष्टं चन्द्रमसमेकस्मिन् काले चक्षुपा प्रति पद्यते तस्मान्न गतिपच्चक्षुरिति विप्रतिपिदापि सती गनि- पवधानमतियातनानुमीयत इति । न चाऽयुगपत्मत्ययो. त्पत्ती प्रमाणमस्ति । सोऽयं नान्तः करणे विवादो न तस्य निसत्वे । कुन- स्तहि विवादः ? तस्य विभुते । तच्च प्रमाणतोऽनुपलब्धे. नास्ति । न ह्यन्नाकरणस्य विभुत्त्रप्रतिपादकं प्रमाणम स्ति एकमन्तःकरणं नाना चेमाश्चक्षुर्विज्ञानाद्यामिका ए. त्तय इति–एनच वृत्तित्तिमतोरेकत्वे ऽनुपपन्नम् । यस्प पुनर्वत्तित्तिमतोन नात्वं तस्यान्तःकरणसाधनश्चक्षुरादिसाधन- श्वान्मा अर्थानुपलभन इति युक्तम् । एतेन विषयान्तरल्या. सङ्गः प्रत्युक्तः पुरुषो जानीने नान्तःकरणमिति । कः पुनरपं व्यासङ्गः १ अभीष्टविषयोऽनेकविज्ञानोत्पादः स च पुरुषाय नान्त:करणस्य, यः पुनरयं सन्निधानासन्निधानलक्षणोऽन्ताकर णस्य व्यामङ्गः सोऽनुज्ञात इति । एकमन्तःकरणं नाना वृत्तय इति नैनन्यायवित्स- शक्षाणकः मतिपत्तुमईति यथैवान्तःकरणमेकं तया वृत्ति रिति । दृष्टविरोध इति चेत् ?-अय मन्यमे यदि चा• नाकरणान्न वृत्तिभिद्यते ननु दृष्टं विरुध्यो रूपं रसो गन्धः सर्श इति दृष्टः मसयभेदो न स्यात् ?, न न स्पाद वि. पषभेदानुविधानात् वृत्तिभिन्नापि विषयभेदमनुविधीयमाना मिन्ने रूपानि यथोफ्यानभेदमनुविधीयमानं स्फटिकादिद्रव्य (१) तया-पा०४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याये २ आडिके ९ सूत्रम् । मिन्नमित्र प्रकाशने । अस्य चार्थस्प ज्ञापनार्थ स्फटिकान्य. ताभिमानयत् तदन्यत्वाभिमान इति सूत्रम्-~- स्फटिकान्पत्वाभिमानवत् तदन्यत्वाभिमानः ॥ ९॥ नानेकान्ताद-उभयथा वलयं नानात्वाभिमानो दृष्टः नानाभूनेपु, गन्धादिपु, अभिन्ने च स्फटिक इति । यथा श्रुति सूत्रे हेत्वभावो दृष्टान्तमात्रस्वाद-~ह. धान्तमात्रमेतन्नात्र हेतुरस्तीति । विकल्पानुपपत्तेश्च-यो- ऽयं दृष्ट्वान्तः स्फटिकवदिति विकल्पोऽत्र किमयं स्फ. टिक उपधानभेदेन भियते उत न, किं चातः ? यदि भियो ? न दृष्टान्तः । अथ न भिद्यते ? नानात्वाभिमानः कथम् ? यापधानभेदाद ? भिन्नमुपधानमिति कथं प्रतिपद्यसे ? यदि मत्य. यभेदाब्याधान:-अभिन्ना हत्तिः प्रययश्च भिन्न इति व्याघात: भरापपर्यायवाद पत्तेः । अथ भवतां वृत्तीनां भेदे किं प्रमाणम् ? झानानां क्रमेणोपजनापायदर्शनं-क्रपेण ज्ञानान्युपजायन्ते अप- यन्ति चेति दृश्यते, एकानेकविषयत्वाच प्रययनानासाभिमा. नस्य । एकानेकविषपाधिगतिः कथम् ? एकस्मिश्च विषये नाना- वाभिमानः स्फटिके दृष्टः(१) नानाभुनेषु च गन्धादिपु नाना- वाभिमानो दृष्टः तेन नानात्वाभिमानस्योभयथा दृष्टत्वादिद- मेकामदमनेकमिति म युक्तः प्रत्यय इति । यथायमभिन्ने स्फ- टिके भेदमसयः सोऽपि प्रसयभेदमन्तरेण न युक्तः । न हि भसयाभेदयादिनः स्फटिके नीलादिमसयभेदो युक्त इति । स्फ- टिके नीलादिमत्ययोऽसम्बन्धान युक्तः न हि नील द्रव्यं चक्षुः सनिष्टमिति । अथ सनिकृष्टं तदेव नीलं न स्फटिक इति (१) दृष्टान्ता-पा०४ पु.।

·४०६ न्यायवात्तिक स्फटिकममानाधिकरणः स्फटिके नीलमसयो न युक्तः नरन्तर्यदर्शनाव-नैरन्तणावस्थिते स्फटिकनीलद्रव्ये चक्षुषा सनिकृप्यने तत्मनिकनीलगुणाध्यारोपेण स्फटिके मिथ्या. मसयो नील इति यथा सानरेप्वन्तरालादर्शनात संयुक्त मत्यय इति । यम्य च प्रत्ययो न भिद्यते तस्य त्रीणि प्रमा. णानीति शास्त्रं पाहन्यने(१) न हि प्रसपाभेदे प्रमाणभेदः सम्भवति । विपयभेदाद त्रित्वमिति चेत् ?–अध मन्पसे विप. यस्रोपा भिन्नस्तेनानुरअितः मत्ययस्वेधैव भवति ?, तन्न युक्तम प्रमाणाभेदे विषपभेदानधिगतेः । न हि प्रमाणभेदमन्तरेण विषयमेदोऽधिगन्तुं शक्यते इति । विषयतादात्म्यादिति चेन् ?-अथ मन्यमे विपप एवासी तथा व्यवस्थितस्तादा. रम्पात् तथा ख्यानीति ? तन्न, प्रमाणवैपति(२) एवं सति घ्पर्य प्रमाणं, न विषयभेदं प्रमाणभेदोऽवगमयति विपपस्तु तादात्म्यात् तथा व्यनिष्टते इति । ययाध्ययम्यति तया. चेतपत इति च व्यायातः-अप्रकारखचात्-प्रकारवसेन. धुक्तम, अमकारे न युक्तम् । बुद्धिम्त मत्पयमुपलमन इति च विरोधोऽधिकरणाधेयपोरभेदात्-प: प्रत्ययः स बुदि- दिरित्यधिकरणापेपपौरभेदः । एवं च सति बुद्धिस्यं म. स्पयमुपलमन इति व्याहतप् ॥ (इनि युद्धसनिस्पतापकरणम् ।) स्फटिकापताभिमानार तदन्पत्वाभिमान इस्पेतदमृप्प- मान: गिराधाह- (१) मिन-०४ पुन (२) परमात्-०४ पु०।

·४०७ तृतीपेऽध्याये २ आहिके १०-११ सूत्रम् । स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्याध्यक्तीनाम. हेतुः ॥ १० ॥ स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकवायतीनामहेतुः । स्फटिकस्याभेदेनावस्थितस्यान्यत्वाभिमान इत्ययुक्तम् क्ष. णिकवाव्यक्तीनाम् क्षणिकत्वमुपचयापचयमवन्धदर्शनात- स्माछरीरादिपु पक्तिनित्तं रसदव्यं(२) प्रतिक्षणमुपचीयते चापचीयते च, उपचयाध्यक्तीनामुत्पादः अपचयाम्यक्तिनिरो- घा, तो चोत्पादनिरोधौ तस्य कालान्तरेण दृष्टौ अतोऽवग. म्यत्ते प्रतिक्षणमुपचीपते चापचीयते च रीरमिति । यस्य खलु प्रतिक्षणमुपचयापचयौ न दृष्टौ तस्य कालान्तरेणापि न भवतो(२) यथा भूमेरपच्यमानायाः पाकजानामिति । प. च्यमानभूमिपाकजवञ्च गतिक्षणं विशेष इति । अस्य मयोगः प्रतिक्षणं शरीरमन्यच्चान्यच भवति वाह्यमत्ययाभेदे सत्यन्ते विशेषदर्शनाद पच्यमानभूमिपाकनवत् अपन्यमानभूमिपाक- जवचेति । नियमहेत्वभावाद यधादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ तदिदमुपचयापचयप्रवन्धदर्शनं शरीरे दृष्टताच्छरीर- स्यान्यलं साधयतु, न पुनरनुपलभ्पमानोपचयापचयाव- पाणां स्फोटकादीनामेतस्मादन्यत्वं सिध्यतीत्यहेतुः । य. जोपलब्धिस्तस्याम्पत्वमिति चेत् ?-अथ मन्यसे वास्माभिरु- पचयापचयप्रवन्धदर्शनेन सर्वभावानां क्षणिकत्वं माध्यते अपि तु यत्र तदस्ति तस्मिन(३) क्षणिकत्वमिति ? । सत्यम् यस्य (१) रसपद्रव्यं-पा०१पु० । (२) न भवति-पा० ४ पु०॥ (३) तत्र-पा०४ पु०।

·४०८ न्यायवार्तिक यस्योपचयापचयप्रवन्ध उपलभ्यते तस्य तस्यान्पत्वमिति, न तु क्षणिकत्वम, उपचयापचयप्रवन्धदर्शनं चान्यथाभवदातुः क्षणिकवे । कथमन्यथा पूर्वावयवा(१) आहारावयवसहिताः पूर्वव्यूहपरित्यागेन व्यूहान्तरमापद्यमानाः शरीरान्तरमुत्पाद- यन्तीति युक्तो भेद इत्यहेतुरेपः । तुल्यं पक्षमतिज्ञानमिति चेत् ?-अथ मन्यसे पूर्वाहारावयवोपचययोगे(२) सांत शरी- । रावयवाः शरीरान्तरमारभन्ते पूर्वव्यूहपरित्यागेन, न पुनः क्षणिकत्वादन्यज्जातमित्यत्र को हेतुरिति ? । नासाधनातून मयाऽऽहारोपचयापचययोगाच्छरीरस्यान्यता साध्यते, अपि तु भवता विशेषदर्शनाच्छरीरस्पान्यत्वमभ्यधायि ततश्च क्षणिक स्वमिति विशेपदर्शनं क्षणिकत्वमाधनम् । तदस्माभिविशेपदर्शनम- न्यथाभवत् क्षणिकरवे न साधनमित्तावन्मात्रमुच्यते न साधनमभिधीयत इति । नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ १२॥ अपविश्यं साधनं वक्तव्यम् इदं ब्रमः-नोत्पत्तिविनाशकार• णोपलव्यः ॥ उत्पत्तिकारणं पिनाशकारणं चोपचयापचपी बल्गीक- घटादीनां दृष्टाविति तदुभयं मणिकत्वे न स्यात् । उपचप इति च छोदः उपचिनो गौरिति, आचय इनि हासः अपांच तो गौरिति, उभयं चैतदवस्थितास्तुविषयम, नापूर्व जायमा- न पद्धत इत्युच्यते नापि विनश्यदपचितमित्युच्यते उपचपाप- चपोत्पतिविनाशकारणोपलन्धरिति मूत्राः । (१) शरीरावययाः-पा० ४ पु.। (२) प्यापरापयोपचययोगे-पा० ४ पु०।.

·तृतीयेऽध्याय २ आदिके १२ सूत्रम् । अथवा कारणमित्याचारोऽभिधीयते कार्यामत्याधेयम् । न च क्षणिक आधाराधेयभावः सम्भवति न चा. धाराधेपभावमन्तरेण कार्यकारणभाव: तस्मात् कार्य- कारणभावोपलव्यरक्षणिकन्वमिति । अस्य प्रयोगः कार्यका- रणे एककालानुभाचिनी आधाराधेयभाषाव क्षीरकुण्डयदिति । क्षीरं कुण्डे वर्तने तच्च कुण्डकालमनुभवाति तथा च कार्य कारणे वर्तते तस्माद तदपि कारणकालमनुभवति । ना- धाराधेयभावस्यासिद्धत्वादिति चेत् ?-अय मन्यमे ऽमिद्धः का- र्यकारणयोराधाराधेपमावः कार्यस्यानाधारवाद--नैव हि न किञ्चित् कार्यमाधास्वदृदृष्टमिति ? । नानेकान्तात्-नायका. त: सर्व कार्यमनापारमिति । यथोभयपक्षसम्प्रतिपस्या रूप कार्य चाधारवञ्च स्पर्शस्तदाश्रय इति च व्याघात:-पदि च रूपमनाश्रितं भवति तदाश्रय इति व्याहनम् । अनेन च रूपष्टान्तेन यावद्यावत् समानकालतमा साध्यते सर्व त. देककालानुभावि भवतीनि । सिद्धः कार्यकारणभावः क्षणि. कैयपि, नाशोत्पादयोरेककालवात् तुलान्तयोरुन्नमनामना दिति चेत् ?-भय मन्यते कार्यकारणभावः क्षणिकपाप स. म्भवतीति कारणविनाशममकालं कार्यभावात-पदा कारणं विनश्यति तदा कार्यमुत्पद्यते विनश्पच कारणमस्ति कारण- विनाशेनाभिन्नकालः कार्योत्पादः यथा तुलान्तपो मोन्नामा- विति ? । न देखापरिक्षानात्-न घूमः क्षणिकाव(१) का. कारणभावो नास्ति, अपि त्वापाराधेयभावो भिन्नकालवाद कार्यकारणयोन युक्त इति । कार्य चानाधारमिति न दृष्टानो. ऽस्ति, अस्मत्पक्षे तु कार्यमाधास्वदित्यस्ति दृष्टान्तो रूपादि- (२) क्षणिके-पा० ४ ०।।

·न्यायवात्तिके रिति । तुलाधारस्य च व्यापारे(१) नामोन्नामभावानभ्युपग- मा(२) युगपद्भावानुपपत्ति(३)रेकत्वात् । यदि तुलामधि- कृत्य वीपि ? तदैकं कर्म भ्रमणास्यमेकत्वाद् युगपद्भायो न युक्तः न ह्येकं युगपद्भवतीति । अयावयवकर्मणी ? तयोरपि कार्यकारणभावेनानभ्युपगमात् किं केन सम्वध्यते । अय युग- पद्भावमात्रं विवक्षितमिति ? युगपद्भावः कारणयोगपद्यात्-या. चतामर्थानां कारणानि युगपद्भवन्ति तावतापेकस्मिन् काले भाव इति नामोन्नामावसम्बद्धौ कारणयोगपचं तु-गुरुत्वमय- वसंयोगा उन्नतः, अवनतेरोप गुरुत्ववद्व्यमयोगानुगृहीतो रज्जुतुलासंयोगः । अधापि न कमार्थान्तरं संपोगं वा परः प्र. तिपद्यते ? तस्पाप्युक्तमुत्तरं संयोगोऽप्यन्तरमिति संयोग- कारणवेन च कर्माप्यन्तिरमिति । यथा च भावानामुत्पत्ति- विनाशकारणमुपलभ्यते नैवं स्फटिकस्य, न चानुपलम्पमान शरपमभ्यनुज्ञातुमिति । क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धियद् दध्युत्पत्तिवच तदुपपत्तिः ॥ १३ ॥ सौरविनाशे कारणानुपलब्धिबद्दभ्युत्पत्तिवञ्च तदुपपत्ति:(४) पपा क्षीरस्य विनाशकारणपनुपलभ्पमानमभ्यनुज्ञायते द. प्रश्चोत्पत्तिकारणमेवं स्फोटकादिव्यक्तीना(५)मनुपलभ्यमान उत्पत्निविनाशकारणे अभ्यनुज्ञेये इति ।। (१) कर्मणः-पा०४ पुष (२) मायनानभ्युपगमात्-पा० ४ पु०॥ (३) भागनुत्पत्ति-पा०४ पु०॥ (४) शारविनासकारणानुपाधियद्दयुत्पचिव तत्पत्ति स्फटिकादीनां-पा० ४ पु०। पा०४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके १३-१४ सूत्रम् । ४१.१ लिङ्गतो ग्रहणानानुपलब्धिः ॥१४॥ लिङ्गतो ग्रहणान्नानुपलब्धिः । पल्लिङ्गत उपलभ्यते न तन्नास्तीति । विपर्पपश्च स्फोटकादौ, न हि स्फटिकादिव्य तीनामपरापरोस्पत्तौ लिङ्गमस्तीति। न नास्ति शीतोष्णस्पर्शभेदस्प नानात्वे साधनस्यात् (१)-गीतोष्णस्पर्शभेदो नानाले दृष्टो यथायो उदके च, अस्त्ययं शीतोष्णस्पर्शभेदः स्फटिके ? सत्यमस्ति तु निमित्तान्तराद्भवति । किं पुनर्निमित्तम् ? अप्लेजोऽवयवा- नुभवेशाच्छीतः तेजोऽवयवानुप्रवेशाचोष्ण इति । अते- जोऽवयवानुप्रवेशो न युक्तः अल्पतरवहुतरानुमवेशे हेत्व- भावाद-हेमन्ते द्वाकाशे पर्युपितानां काष्ठभूम्यश्मलोहानां त्यस्योत्तरोत्तरो विशेपो दृष्टः तथा पुनीमातपसन्तापि- तानां तेपामेनीपस्य, न हि तेवल्पतरबहूतरप्रवेशे का. रणं पश्यामः तस्माद स्वगतमहाभूतविधोपापेक्षाण्यासादितबा. घनिमिचानि भूतान्येत्र तथा तथोत्पद्यन्त इति युक्तम् । न युक्तम्-न हप्तेनोऽवयवानुमवेशेन मनस्वभावो निवार्यत इति भूतस्वभावस्योभयपक्षमाम्यादसाधनं भूतस्वभाव इति । घि. रुद्धश्चायं हेतु:(२) यद्यवयवानुमवेशं न प्रतिपद्यसे खरले. होणेरणात्मकानि भूनानीति व्याहन्यते । कथमिति ? यत् क. ठिनं तदेकस्मिन् काले उष्णमपि भवतीति, यच्चोष्णं तद कठिनं गच्छनीति, तदेकस्वभावकं वस्तु द्विस्वभाकं त्रिस्वभाव- कं च प्राप्नोति । यस्य पुनरवयवानुमवेशस्तस्यैष दोपो नास्ति अन्पत्रावस्थितस्य संयुक्तममवेतस्य औण्यस्य ग्रहणादिति । (१) साधनात्-पा० ४ पु०॥ (२) स्वभावहेतुः-पा० ५ पु० ।

·न्यायवाटिके विरुद्धश्चायं हेतुः । कथम् ? एकस्य विशेष(स्पाभ्युपगमात-एकं वस्त्वेकम्मिन् काले कठिनमुष्णं गच्छति चेति त्रिस्वभावक, ततश्च विशेषदर्शनादित्ययं हेतुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति विरुद्धो भवति । अथ मन्यमे न विशेषमात्र नानात्वं प्रतिपादयत्पपि तु विरोधी विशेपो नानास्त्रे साधन- मिति ! | नाभिप्रायापरिहानात्-वयमपि न यूपो विशेषमात्रं नानात्वतापन,मपि तु विरोधी विशेष इतरेतरव्याहतो लक्षणवे. नोपपन्नः स विरुद्धः, यद्यविरुद्धः स्यान्न लक्षणं स्याद एक- त्तित्वे वा लक्षणत्रयस्प तत्तद्वस्तु किमभिधीयते । यदि तावद पृथिवी ? तन्न युक्तमोण्यम्य दर्शनात । अथ तेनः?तदीप नयुक्तं काठिन्यदर्शनात । एतेन वायुयख्यिातः । सोऽयं हेतुर्भूतलक्षणं धाधते नानात्वमानं वा न भवति । एतेन जले तापग्रहणं मत्युक्तम । तत्राप्यौपस्निग्धरणता च युगपद्भवतीति । जलेऽनिरूपग्रहणममनस्तु न युक्तोऽभिभवात् । सन्न, सि. द्धान्तापरिज्ञानात-जापं सिद्धान्नो जलम्पेणानिरूपमभिभूपत्र इति, अपि तु तेजसश्चातुर्वियात् तत्र न रूपग्रहणम् -- तुर्विध तेज इसेतत् प्रसाधित(१)मिन्द्रियप्रकरण इति । या चर्य प्रतिज्ञा अन्यश्चान्यश्च स्फटिक इति, अस्याश्च को. ऽर्थः ? यदि तावदन्यत्वमात्रं तदा सिद्धसाधनं भवति कु. म्भादिभ्योऽन्यः(२) स्फटिक इति । अथ स्फरिकान्तराद- न्य इति ? तदपि तागेर । अथ पूर्वस्फटिकादन्य इति !, कनमोऽसौ पूर्वस्फटिको यतोऽयमन्य इति । व्याछेद. स्याशक्पवादनभिधानप-गयोभयपक्षमम्मतिपन्ना झपादय: (१) प्रतिपादितम्-पा० ४ पु० । (२) स्तम्भादिभ्योऽन्यः-पा ४ पु० ।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके १४ सूत्रम् । तेभ्योऽत्यानन्यविचारो घटादेयुक्तः न पुनरिह पूर्वस्फटि- कान्तरमुमयपक्षसम्पतिगन्नं यतो वर्तमानमन्यत्वेन साध्यते ।अ. योभयपक्षमम्प्रतिपन्नं पूर्वस्फटिकान्तरं ! व्यर्थं साधनम् । अथ वर्तमानं स्फटिकमभ्युपगम्य पदतीनं स्फटिकान्तरं तदन्यदि- ति साध्यते ? एवं सति शीतोष्णपभेदो न तद्धर्मः वर्तमानस्फटिकर्मत्वात् । वर्तमानाच स्फटिकादन्यदतीतमिति कैनैतन्न प्रतिपन्नम् । अथ तदेवान्यदिति ? व्याघातः तदेवा. न्यचति । एवं यथायथाऽन्यत्वं विचार्यते तथा तथा सिद- साधनं भवति सिद्धान्त च बाधते । अधायुगपत्कालप्रसयानामालम्बनं स्फटिको न भवतीति प्रतिज्ञार्थः ? एतस्मिन्नपि प्रतिज्ञार्थे न दृष्टान्तोऽस्ति । मदीपो दृष्टान्तः प्रदीपोऽयुगपत्कालमसयानामनालम्वनं सदादिधर्माचेति विद्यते दृष्टान्तः ?, नासिद्धत्वात्-असिद्धमेनत् अयुगपत्कालप- सयानालम्बनाः मदीपादयः नेपामनेकक्षणावस्थानात्-प्रदी. पस्य तावत् स्वकारणसनासम्बन्धकाल: सामान्याभिव्यक्ति- कालः अवयवकर्मकालः तदनन्तरं विभागकाला तदनन्तरं तत्संयोगविनाशकालः ततो द्रव्यनाश इति । पथा प्रदीप एवं सर्वे भावाः स्वकारणसत्तासम्बन्धा(२)मिव्यक्तितद्विरो- ध्याश्रयविनाशानुविधानेन विनश्यन्ति, अकारणस्य चिना- शानभ्युपगमात् । न हि नः किश्चिनिष्कारणं विनश्यति । विनश्यदवस्थद्रव्यकर्मवदेतत् स्यात् ? न कर्मणाभ्युपगमे विरो- घाद अनभ्युपगमाच । विनाशदेवभावादिति चेत् !-अथ मन्यमे न विनाशकारणमस्ति तस्मादुत्पन्नमात्र एवायं भावो विनश्यतीति ?-न विकल्पानुपपत्तेः-विनाशहेतु स्तीति त्रु- (१) सम्बन्धेति नास्ति ४ पु०।

·न्यायवार्तिके बाणः पर्पनुपोक्तव्यः(१) किमकारणावादिनाशो नाति उ. ताकारणत्वानिरप इति । भात पक्षे कारणं दे॒धा नि. स्यमसच(२) अस्माकं तु नियमेव । यद्यकारणत्वानिसो विनाशः कार्पस्योत्पादो न मामोति उत्पन्नस्य च भावस्प विनाशेन सहावस्थानमिति , दोपः । ततश्च भावानाम- भावाविरोधादत्यन्तमरस्थानमिति । अयाप्सन्निनाश ? एवमपि सनित्यत्वं विनाशाभावात् । पदि चासन्निनाशो विनश्य- तीसमति विनाशे मस्पयो न मानोति नासपा गती ग. सतीति भवति । अथाविनाशिवादकारणो विनाश इति मापसे ? विनाशो न विनश्यतीति कुन एतत् । विनष्टानां पुनरनुत्पत्तरिति चेत् ?-अप मापसे यदि विनामो विनश्येत विनष्टः पुनरुतघेत ? । न युक्तमेतत्-न हि विनाशा(भावा)- भावो पतोऽस्य विनाशाद्भवेत(३) अपि तु कारणवान् भावस्तस्प यदा कारणं भवति तदोत्पाद इति । अपि च विनाशः कारणवाँश्च न विनश्पसभावत्वाव, भावधर्म एषः (४) यत् कारणवद विनश्यतीति अभावस्त्तकारणोऽपि विनश्यतीति यथा भागभावः, कारणानपि न विनश्पति यथा प्रध्वंसापावः । पदि कारणवान् विनाशो ननु ज. नक विनाशकं प्रामोति-प एवामिसंयोगः पाकजानामुपा- दपिता(५) स एव पाकजान्तरोत्पादे पूर्वपाकजानुच्छिनत्ती- (१) पर्यनुयोज्यः-पा० ४ पु० ॥ (२) अकारण द्विधा भवति नित्यमसश-पा० ४ पु०। (३) यतो विनाशविनाशायेत् -पा०४ पु० ॥ (४) एव-पा०४ यु०॥ (५) उत्पादकः-पा०४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याय २ आहिक १४ मूत्रम् । ति जग विनाशकं प्राप्तम(१) ? नानवरोधात(२)-नेदं भ- वता काश्यपीयं दर्शनं व्यज्ञायि, न हि नो य एवाग्नि- संयोगः पाकजानुत्पादयति स एकोच्छिनत्ति, अपि स्वप्निसं- योगान्तरं पूर्वरूपादयुच्छिनाच समनन्तरकालाद्रूपादीनार. भने(३) ततस्तान्यप्यन्यस्तापप्यन्य इत्येवं जनकस्य विनाशक- स्वमसङ्गो नास्ति । अथ मन्यमे जनकसरूपमपि विगशक न भवति ? न न भवति-मुष्टो ववादिसंयोगादङ्करस्योत्पा- दः स एवावादिसंयोगस्तद्विनाशक इति । न हि हप्टेऽतु- पपन्नं नाम । यश्चाकारणविनाशे दोपः सोऽपरिहार्य इत्यत एवमुच्यते जनकसरूपं विनाशकमिति । एवं तावदन्यत्वे साध्ये दोष उक्तः । ये तु क्षणिकत्वं सामपन्ति विशेपदर्शनाद्विनाशहेत्वभावाच, तान् प्रतीदमुच्यते क्षणिका: संस्कारा इति वाणः क्षणिकशब्दार्थ मष्टव्यः कि- मुक्तं भवति क्षणिका इति । यदि विनाशिन इति ? सिद्धसा- धनम् । अथाशुविनाशिन इति ? तदा विशेषणं सिद्धान्तविरो- घि। अथोत्पन्नमसिन इति ? एतदपि तादृगेव । उत्पन्नाः प्रध्वं- सिन इति ? सिद्धसाधनम् । अथोत्पन्नो विनष्ट इसेकः का- उत्पत्तिविनाशावककालाविति । तेन यथाऽनुत्पन्नस्पो- त्पत्तिरेवमनुत्पन्नस्य विनाश इति माप्तम् । अथोत्पनं वि. नश्यतीति ? एतस्मिन्नपि पक्ष उत्पत्तिवद्विनाशः कारणवान पथोत्पतिः क्रियावाद कादाचितलाव सकारणा तथा (१) प्रामोति-पा० ४ पुरु। (२) नानवयोधात्-पा०४ पु। (३) समनन्तरकालान् रूपादीनारभते-पा० ४ पु०॥

·न्यायवार्तिक विनाशकारणमनुभवति(१) ततो विनश्पतीति अकारणे च विनायो दोप उक्तः । यश्चायं मत्वर्थीयः क्षणिका इति स कथं ? यदि निरुक्तन्यायन क्षयः क्षण इति क्षणोऽस्या- स्तीति क्षणिक इति ? तन युक्तं कालभेदान-पदा क्षयो न तदा क्षपीति भिन्नकालयोर्न मत्वर्थीयो दृष्टः । अथ पुनर्भाव एवानन्तरेण विनाशेन विशिष्यमाणः क्षणिक(२) इत्युच्यते? तथापि तेनैव तदेव तदन्न भवतीति न युक्तो मत्वर्थीयः । अथ क्षणावस्थितिकालाः क्षणिका इति ? सर्वान्सं कालं क्ष. णतेन प्रतिपद्य तब ये ऽतिgन्ने ने क्षणिका इति । एतदपि न युक्तम्-मझामात्रवेन कालस्याभ्युपगमात् । पञ्चभिक्षः सज्ञाभेदमावमिति शास्त्रम् । न हि सज्ञा. मानं वस्तुविशेषणत्वेन युक्तम् । क्षणिका इति च प्रति. ज्ञां कृत्वा न दृष्टान्तोऽस्तीत्युक्तम् पदीपादेरासिद्धत्वात् । ये ऽपि हेतवोऽन्ते विशेषदर्शनादियेवमादपस्तेप्पसिद्धाः अन्य. थासिद्धा विरुद्धा वा भवन्तीसह नवः । उपेस वा विशेपवत्वं वर्तमानकक्षणविशेषवत्तेनानकान्तिकम् उभयपक्षमम्प्रतिपत्त्या य एक क्षणो वर्तमानः स विशेपवान् भवत्येक श्चत्यनेकान्तः । अन्ते विशेषदर्शनादिति च विशेषणानर्थक्यम् अन्तार्थानभिधानात कतमस्मिन्नन्ने विशेषदर्शनादिति च वक्तव्यम् ।अधान्तो विनाशः? नैतस्मिन् विशेषदर्शनमस्ति ? अथान्तिम वस्त्ववान्तशब्दवाच्यम्! एवं ससेकस्मिन् विशेपदर्शन मिति विरुद्धो हेतुः । योऽप्ययं हेतुर्दर्शनादर्शनादिति-अस्पार्थः नीयमानस्पकिल म (१) तथा विनाशिन इत्युत्पद्य विनाशकारणमनुभति-पा० ४ पु० । 'तथा विनाश इत्युपेत्य विनाशकारण' इति कचित् पा । (२) क्षण इत्युच्यते -पा०४ पु०॥

·तृतीयेऽध्याये २ आशिके १४ सूत्रम् । दीपाव्यस्य देशान्तरे उत्पादोदेशान्तरे निरोधः तस्कृते दर्शनाद- शने स्तः आश्व देवदत्तादेगच्छतो दर्शनादर्शनादतस्तस्यापि भति. क्षणमुत्पादविनाशामिति ! | नैतान्याच्यम्-देवदचादेदर्शनादर्श नपोरन्पनिमित्तत्वात् संयोगविभागकने(१) दर्शनादर्शने नो-पा- दविनाशकृते, यस्मिन् देशे संयोगो विनः तस्मिन् संयोगीन गृह्यते यस्मिन्नुत्पन्नस्तस्मिन् गृह्यत इति यद्योगाद्धि द्रव्ये इबु- द्धिर्भवति तद्भावामावयोस्तद्रत्वादिति । अथ संयोगविभागी न विद्यते ? तस्यापि संयोगोऽर्थान्तरं भवतीति प्रतिपादितम् । एतेन विभागो व्याख्यातः । तदेवं संयोगविभागोत्पत्तव्यस्य दर्शनादर्शने भवतो नान्पधोते । यत्पुनरेगद प्रदीपस्य देशान्तर. उत्पाद इत्येतदपि न बुद्ध्यामहे । कथमिति ? यत्तावद्भवतां पक्षे वस्तू. त्पन्न(२) पत्र रात्रैव तद् ध्वंसते यदुत्पिरम् तदनाहित- संस्कारमसत्त्वाद्देशान्तरे नोत्सतुमईनीति । अधानाहितसंस्कार- स्यापि देशान्तरे उत्पादो ? न किञ्चिद्वस्तु स्वभिन्न देशगुत्पद्यते । अथ कारणं संस्कृतमिति ? तदाधेयवशात कार्यमपि तयाभूतमे- वोत्पद्यत इति तुल्पम् कार्यण, यथैव कार्य संस्कार आधातुम- शक्यः तथा कारणे ऽपीति तुल्यम् । निसं भवतां पक्षे भिन्नदशेन कार्येणोत्पत्तव्यमभिन्नदेशेन वा । एतेनैवातुल्यपातो व्याख्यातः । अतुल्पपाताव क्षणिकत्तमिति न किलाकाशे पततो लोटादेः प्रतिवन्धक किश्चिदस्ति यदनुविधानेन लोष्टादिकं किश्चिचिरेण पतति किश्चिदाशिनि, तस्मात् क्षणिकवाद काश्चिदवस्था- स्वादृश्य उत्पधनो यासा न भवस्यपः सन्तानोत्पची सामर्थ पुनश्च तादृश्य उत्पद्यन्ते यासां भवतीति ? एतदप्यन्ययासिद्धगेर (१) संयोगविनाशरुते-पा० ४ पु० । (२) वस्तूपपन्नं-पा० १ पुग ·४१.८ न्यायवार्तिके तुल्पानां गुरुतवतां द्रव्याणापेकस्प गुरुत्वमपत्नक्षेपाः कारणम् एकस्य गुरुत्वमात्रमेकस्य गुरुत्वमयत्नाविति । तदेवं कारणभे- दानुविधापनि गुरुत्ववन्ति द्रव्पाणि चिरापातानुविधानमा- जि भवन्तीत्यहेतु(१)रतुल्पपातः । यदपीदमिपाश्चापतनं भवे- दिति । संस्कारकत्ववादिनो दोपः अयमाप संस्कारकसानभ्यु. गमेन प्रत्युक्तः। यथा चानेकः संस्कार इति तथोक्तं पाणिनि- पमिचमश्लेपसूत्र इति । एकश्च संस्कारः यदा कदाचिनिमित्त भेदाव पटूनि कर्माणि करोति कदाचिन्मन्दानीति गुरुत्ववद- द्रष्टव्यम् ---यथैकं गुरुवं सहकारिसंयोगात मन्दं पातं करोति रादेव मतिवन्यापगमे पटुं करोति । दृष्टो हि ग्राण आकाशे मु. तस्प पटुः पातो पन्दोऽपामिति तदेवमतुल्पपातोऽपहेतुः । अयाक्षणिकत्ते किं प्रमाणम् ? उक्तमाधाराधेयमावादेक. कालानुभावीनि कार्यकारणे कुण्डे बदरवदिति अतश्च विप्रतिपन्ना अयुगपत्कालाः प्रन्यया एकविषयाः अग्युत्थायितत्मसपसामाना. धिकरण्ये सति समानशब्दवाच्यत्वात् वर्तमानकक्षणानेकपुरुपन सयवत् यथा वर्तमानक्षणविपयाणामनेकपुरुषप्रत्ययानामव्युत्था- यितत्मत्पयसामानाधिकरण्ये सति समानशब्दवाच्यानामेकविष- यत्वम् तथा चाव्युत्थायितत्सत्ययसमानाधिकरणाः समानश- ब्दवाच्याश्च विप्रतिपन्ना अयुगपत्कालाः प्रत्ययास्तेऽप्येकविपपा इति प्रत्यात्म नानेककर्तृकाः प्रत्यया अप्रतिसन्धानप्रसङ्गादेवद- तादिप्रत्ययवदिति। रूपरसगन्धस्पर्शमसया एकानेकांनमित्ताः मयेतिगतिमन्धानात् कृतप्तमयानां वहूनां वर्तमानकक्षणानेकषि- ज्ञानदिति। श्वस्तनाद्यतनविज्ञानान्पेकसन्तती एकानेकनिमित्तानि (१) चिराशुपाताचागुतरपातानुविधानभाजि भवन्तीति न हेतुः-पा० ४ पु०।

·- तृतीयेऽध्याये २ आहिके १५-२६ सूत्रम् । मयतिप्रतिप्तधानात् पूर्ववत् । शास्त्रार्थप्रत्यया एकानेकनिमित्ताः प्रतिमन्धानात पूर्ववत् । नानाविषयाणां च नानाकर्तृकाणांच प्रत्ययानाममतिसन्धानादिति पूर्ववदेव पाय इति ॥ न पपसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ २५ ॥ न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् । नैवं क्षीरं विनश्य- ति नापि दध्युत्पद्यते, आपि स्ववस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनि- वृत्तौ धर्मान्तरमुत्पद्यत इत्येके वर्णपन्ति । अपरे स्वस्थितस्प द्रव्यस्य गुणनित्तौ गुणान्तरमुत्पद्यत इति । स खल्लय मेकपक्षी- भाव इव (१) क उपमानार्थः उभयत्र द्रव्यमवतिष्ठते एकस्य तिरोभावाभिव्यक्ती एकस्य विनाशमादुर्भावावित्युपमानार्थः । उभयत्रोत्तरम- व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनि- वृत्तेरनुमानम् ॥ १६ ॥ व्यूहान्तराद्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रब्पनिटचेरनुमानम् । शेष भाष्ये । यत्पुनरेतदेकस्य तिरोभावाभिव्यक्ती एकस्य विनादामादुर्भावाविति ? तन्न, पूर्वावस्थापरित्यागात् । यदि वि. नाशोत्पादौ नितिपादुर्भावात्रथाप्याभेव्यत्स्यनभिव्यक्ती सर्वथा पूर्वावस्थां जहाति द्रव्यमिति न हनपटक्तस्य पूर्वावस्थातोऽभि व्यत्यनभिव्यक्ती भवतो विनाशपादुभावी वेति । तस्मादयुक्त- मवस्थितस्प परिणाम इति । अभ्यनुज्ञाय च निष्कारणं क्षीरविनाशं निष्कारणं च दध्युत्पादम- (१) भाव इति-पा० १ पु०।

·न्यायवार्तिके कचिदिनाशकारणानुपलब्धेः कचिच्चोपलब्धेर. नेकान्तः ॥ १७ ॥ कचिद्विनाशकारणानुपलब्धेः(१) कविधोपलब्धेनेकातः । सीरदाधियनिष्कारणी विनाशोत्पादौ स्फटिकव्यक्तीनां, न पुनः कुम्भादिवत् सकारणाविति नात्र हेतुरस्तीति । निरधिष्ठान च दृष्टान्तवचन । कोऽधिष्ठानार्थः ? आश्रयार्थः । किमुक्तम्भवति निरधिष्ठानमिति । धर्मा नास्तीति यावदुक्तं भवति, न हि स्फ- टिकस्योत्पादविनाशो नतिक्षणमुपलभ्यते यत इयं चिन्ता भवेत् किमेती सकारणाचाहोस्सिदकारणाविति, यथाऽनभ्युपगतशब्द- रात्वं प्रति कश्चिद्यात् कृपावादनित्यः शब्दस्तागेतदिति धमिद्धेश्च दृष्टान्नाभाव इति च समानम् । अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्साद(२)विनाशौ योऽत्र माधकस्तस्याभ्यनुज्ञाना- दप्रतिपेयः उभावती दृष्टान्लो क्षीरदधिवत् कुम्भादिवच्च तत्र किं कुम्भादिष्टान्तो भवत्वय क्षीरदधिनी इति । तर कुम्भा- दिवदिति युक्तम् कुम्भाधुत्पत्तिविनाशकारणस्य दृष्टत्वात् । क्षी. रदधिवत्तु न युक्तम् अनुमानतो ग्रहणादिति मिद्धमनित्या बुद्धिरिति । इतश्चानिया बुद्धिः गुणत्वे सति प्रत्यक्षाया व्याप. केंद्रन्यसमवायात् शब्दवत् जातिमले सति अस्मदादिमसक्षवा- दाश्रिततात् शब्दवत करणभावे सखयोगिप्रत्यक्षवात शब्दवदेव।। (इति क्षणभङ्गप्रकरणम् ।) सा स्वियं बुद्धिः कस्य गुण इसेनच्चिन्त्यते । न गुणभावा- मिद्धेः ? अनित्यत्वे सत्यचाक्षुषप्रयक्षत्वाद्गुणभावः । सन्निको स्पत्तेः संशय इति । तत्रायं विशेषः- (१) नुपपत्तेः- पा० १ पुः। (२) तस्योत्पाद-पा०४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आहिके १७-१९ मूत्रम्। ४२१. -नेन्द्रियार्थयोस्तदिनाशे ऽपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १८ ॥ नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशे ऽपि ज्ञानावस्थानात् । भवति ख- लिन्द्रिये ऽर्थे च विनष्टे ज्ञानमद्राक्षमिति । अद्राक्षमित्येतन्नेन्द्रियार्थ. सन्निकर्पात् स्मृतित्वात् स्मृतिरेपा नेन्द्रियार्थसनिकपाद्भवितुम- हति ? स्मृतावपि तुल्यं यथैव ज्ञातारमन्तरेण ज्ञानं न भवसेवमनु- भवितरि नटे अनुमवितारमन्तरेण स्मृतिरयुक्तति । अस्तु ताई मनो गुणः ज्ञान- युगपज्ज्ञयानुपलब्धेर्न मनसः ॥ १९ ॥ युगपज्ज्ञयानुपलब्धेन मनसः। तत् खलु युगपज्ज्ञेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो नातस्तस्य गुणो ज्ञानम् । विशेषणोपादाना- दन्तःकरणबहुलमसन इति चेत् ?-अथ मन्यसे यत् खलु युगप- ज्ज्ञेयानुपलच्या समधिगनं मनो न तस्य गुणो ज्ञानमिसेवं बुवा- णेन बहून्यन्तःकरणानि प्रतिपन्नानि भवन्ति न झमत्यन्तःकर- णबहुले विशेषणमर्थवादिति ?। न, सर्वस्येन्द्रियस्य मनननिमित्त- स्वात्-सर्वमिन्द्रियं मनननिमित्तवान्मन इत्युच्यते । एवं च सति विशेषणं युक्तम् युगपज्ज्ञयानुपलब्ध्या यत् समधिगतं मनो न तस्य गुणो ज्ञानामति । एवमपि विशेषणं व्यर्थम्-~अन्यस्या- नभ्युपगमात्-पदि तस्यान्ताकरणस्य न भवत्यन्यस्य ताई सा- धनस्य ज्ञान गुण इति प्राप्तम् ? अन्पस्यानभ्युपगमात् । अन्य- स्योपपत्तेरमतिषेधः-अनवस्थितत्वान् प्रमाणप्रमेयभावस्य, यदायं योगी पुरुषान्तरेण पुरुपान्तरं परिच्छिनत्ति तदा पुरुपान्तरपरि- छेदे पुरुषान्तरं साधनमिति तत्त्वज्ञानगुणं भवतीति युक्तं वि. शेषणमिति । तस्मान्न तस्य गुणो ज्ञानमिति । कस्य तहि ? ज्ञस्य, वशित्वात्-शी ज्ञाता, वश्यं करणमिति नचार्य ज्ञातरि नि- ·४२२ न्याययानिके यमो ज्ञाता क्षेत्र कश्योऽपि भवतीति । अचेनने तु नियम:-अ. चेतने तु स वश्यामागे । वश्यं मनोऽचेतनत्वात् घाणादिवदिति । ज्ञानगुणवे वा मज्ञाभेदमात्रम् चित्तं चान्तःकरणं ज्ञानगुणं चाते सज्ञामा भिद्यते । यथा च ज्ञातुनिमायनामन्द्रियमे मन्नुमतिमाधनेनावश्यं भवितव्यमिति । उभयोश्चेतनत्वे प्रत्यय- व्यवस्थानुमान न स्याक विभु चान्तःकरणं ज्ञानगुणमिति सर्वे. न्द्रियैर्युगपदुपलब्धिमप्तङ्गः ॥ तदात्मगुणत्ये ऽपि तुल्पम् ॥ २० ॥ तदात्मगुणत्वे ऽपि तुल्यम् । यस्यात्मा विभुश्च ज्ञानगुणश्च तस्यापि सन्द्रियैः मम्बन्धस्यापतिपधाद् युगपदुपलब्धिप्रसङ्गः । इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्पाभावात् तदनुत्पत्तिः ॥२१॥ न प्रसङ्गः कारणान्तरभानाव-इन्द्रियार्थमनिकर्पवदिन्द्रियम. नासनिकषि कारणमिति । तस्यायोगपद्यमगुत्वान्मनस इति । यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थमन्निकदेव ज्ञानमुत्पद्येत किं स्याद-- नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ।। नोत्पत्तिकारणानपदेशात् । अस्मादेवोत्पद्यतामिति न का. रणमपदिश्यत इति सूत्रार्थः । आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षात् ज्ञान- मुत्पद्यत इति । अयुगपदुत्पत्तौ वा न कारणान्तरमपदिश्यत इति । विदेहमसयानुत्पत्ती वा । पदेन्द्रियमर्थेन वहिरवस्थितेन सम्बद्ध्यने आत्मसम्बन्धोऽपि तत्रास्तीति(१) कस्माद्विदेहम. सयो न भवतीति वक्तव्यम् । अन्तःकरणप्रयाख्याने च केत्र. लमात्मा स्मृसादिकारणमिति कस्मान्न युगपदुत्पत्तिः स्मृतीनां, यदा चेन्द्रियमात्मा चार्थेन युगपरसम्बद्धौ तदा किमिन्द्रियार्थ- (१) तस्यास्तीति -पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके २०-२४ सूत्रम् । सन्निकर्पः कारणम् उत आत्मार्थ(२)मन्निकर्षः उतात्मेन्द्रियार्य- सन्निकर्प इति कारणानपदेशः। विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्र- सद्भः ॥ २३ ॥ विनाशकारणानुपलब्धश्चावस्थाने तन्निसत्वमसङ्गः सदात्मगुणत्वे ऽपि तुल्यम् इत्येतदनेन समुच्चीपने पद्या. स्मगुणो बुद्धिर्भवति विनाशकारणाभावान्नित्यत्वमस्याः प्रस- ज्येत । कथमिति ? गुणानां द्वौ विनाशहेतू आश्रयाभावो विरो. विगुणमादुर्भावश्च तत्र नित्यत्वादास्मनोऽनुपपन्नः पूर्वः पि. रोधी च गुणो नास्तीति नित्यस्यमसङ्गः॥ अनित्यत्वग्रहणागुडेयुयन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥२४॥ अनित्यत्वग्रहणादबुद्धेर्बुध्यन्तराद्विनाशः शब्दवत् । अ. नित्या बुद्धिरित्येतत् प्रतिपादितम् । तत्रास्या बुद्ध्यन्तराद्रा संस्कारागा विनाश इति प्रतिपत्तव्यम् । न द्वे सहेति चेत् ?- अथ मन्यसे न द्वे वुद्धी सह भवतो यः परया पूर्वा निव- त्यने ? तच्च न युगपदुत्पत्तिनिषेधात-युगदुत्पत्तिः प्रतिपिश्यते न सहभावः न हि बुद्ध्योर्युगपद्भाचे किञ्चिद्विरुध्यत इति । लब्धात्मकेन च कार्येण कारणविनाशाभ्युपगमाद-पदा च कार्यं लब्धात्मकं भवति तदा कारणं विनाशयति बाब्दवत् । यथा लब्धात्मकः(२) कार्यः शब्दः कारणं शब्दं निर्मा- हिं तथा• बुद्धिरपीति । अन्त्ययोर्न स्यादिति चेत् ? अथ मन्यसे यदि पूर्वो बुद्धिशब्दौ पराभ्यां विवाश्येते अन्त्य (१) उतारमार्थयो.- -पा०४ पु०॥ (२) लब्धात्मा--पा०४ पु०।

·४२४ न्यायवाचिके पोर्बुद्धिशब्दयोः कथं(१) विनाशकारणगिति-यया चा. न्यौ बुद्धिशब्दौ बिना निमिचाद्विनश्यतः एमपदपि का. यमिति ।। न सचद्व्यसंयोगान्न तदुत्पति(२) सर्श- ववव्यसंयोगेनान्स्यशन्दो विरुध्यते । ये कुड्यादिभिः कारणस्य संयोगास्त एकार्थसमायिनं शब्दं प्रतियन. ति मोऽत्यन्तमश्रुतिः शब्दस्येति । अन्त्या बुद्धिः स्थितित्वभावाद्विनश्यतीति कालाद्वा संस्काराद्वा । कथं कालात ? पारस्य जन्मनः स्थितिहेवू धर्माधर्मों तयो- रभारादन्त्या बुद्धिविनश्पतीति । कस्मात् पुनरेवमुच्यते ? न पुनरहेतुको विनाशोऽभ्युपगम्पत इति ? नाभ्युपगम्यते उक्तदो. पात् । निहतुके विनाशे उक्तो दोप:(३) क्षणभङ्गं निराकुर्व- द्भिागते । यदि कारणस्पायौगायाबुद्धनिामयुगपदुत्पत्तिः यत्र कारणस्य योगपद्यमस्ति तत्र युगपदुत्पत्तिममङ्गो यथा स्मृतिपु । अत्र तावदेकः परिहारः करणस्यैकक्रियानित्ती सामर्थ्यात्-न हि करणकस्मिन् काले नेकां कियां निवतीयतुं शाक्तमिति परिच्छेदत्वाच स्मृतीनां ज्ञानवद्युगपदुत्पत्तिरिति । अपरे तु कारणस्यायोगपद्यमुपपादयिष्यन्तः ज्ञानसमवेतात्मपदे- शासनिकन्मिनसः स्मृत्युत्पत्तन युगपदुत्पत्तिरियाहुः- ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्युत्प. तेन युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ नान्ताशरीरत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ एतत्तु न सम्पगिति मतिपादापितुमाइ नात शरीरत्ति- स्वान्मनसः॥ (१) कि-पा० ४ पु०॥ (२)तदनुपपत्तेः-पा०४ पुर। (३) उक्त हेतुः-पा०४ पु ·हतीयेऽध्याये २ आह्निके २७-३४ सूत्रम् । अन्तःशरीरे मनो वर्तते इति को मृत्यर्थः ? । न तावदाश्र- याश्रितभावः-न हि मनः कचिदाश्रियम् । नापि वृत्तिः स्वकार्य: सामर्थ्यम् चदिकार्यदर्शनान्मनसाधिष्ठितं चक्षुनिःमृत्य रूपादि ग्राहयान(१) चक्षुपोवासरावो(?)मनसः कार्य तद्भावभाविवाद न चान्या वृत्तिः सम्भवति तस्मानान्तःशरीरत्ति मन इति । अत्र चूमः नाश्रयाश्रितभावो(२) मनसो चिर्नापि कार्यपतिल. म्भोऽपि तु नाशरीरस्य मनसः कार्यमिति मनसो वृत्त्य. F-न ह्यशारीरं मनः पुरुपस्या करोतीति । साध्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ साध्यत्वादहेतुः। अशरीरं मनः पुरुषार्थासममिति साध्यमेतत् । स्मरतः शरीरधारणापपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेर्न प्रतिपेध (३) स्मरणशरीरधारणे युगपद्भवत इति दृष्टम् । दृष्टं च सर्वेण प्रतिपत्तव्यम् । चिरनिश्च- रिते च मनमि स्मरतः शरीरधारणं न स्यात् । न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २९ ॥ न तदाशुगतिवान्मनसा-उभयं सिध्यति स्मरणं धारणं च । न स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ न स्मरणकालानियमात् । अनियताम्मृतिकालोऽतोऽयुक्त. मैतत् । शरीरसंयोगानपेक्षं चात्मनः संयोग स्मृतिकारणं युवतः शरीरस्योपभोगायतनत्वं निवर्तते । ततस्तानचौ शरीरोत्पत्तिदै- ययामिति ॥ (१) रूपादिमदर्थ प्रादयति-पा०४ पु०। (२) नाश्रयाश्रयिभायो-पा०४ पु०। (३) रमतिपेधः-पा०४ पु०।

·४२६ न्यायवात्तिके आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः॥३॥ अपरे तु आत्मप्रेरणयदृच्छाशताभिश्च न संयोगविशेप इति परिहारं ब्रुक्ते ॥ व्यासक्तमनसः पादव्यधनेन संयोगविशेषेण स- मानम् ॥ ३२॥ एतच्च व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानं भवतीत्यपरिहारः । कर्मादृष्टमुपभोगार्थ नियामकं भवतीति न युक्तं समानत्वात् । तस्माद पूर्व एव परिहारो नान्तःशरीर. त्तित्वान्मनस इति । पदि तर्हि ज्ञानसमवेतात्मसन्निकर्षापौगपद्यादिति परिहारो नेप्यते प्राप्तः स्मृतीनां युगपदुत्पादः कारणस्य योगपयादिति ।। नापेक्षाकारणस्यायुगपद्भावात् । प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपद्भावाद्युगपदस्मर- णम् ॥ ३३ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानायनपेक्षे स्मार्ग पौगपद्य- प्रसङ्गः ॥ ३४ ॥(१) यतः मणिधानाद्यात्ममनःसंयोगस्य सहकारि कारणं तन्न युगपद्भवतीत्ययुगपदुत्पत्तिः स्मृतीनाम् । यदि प्रणिधानाधपेक्षा- स्ममनामयोगो न युगपद स्मृतिकारणं याः स्मृतयः प्रणिधा- मादिसन्निशानमन्तरेण(२) भवन्ति तासां योगपचं स्पाद ? नान- भ्युपगमात्-न हि प्रणियानाद्यनपेक्षं स्मार्तमस्ति ?, सनः स्मृति- इतोरसंवेदनात् मातिभेन समानाभिमानोऽपमिति । मातिम तार्ह (१) न्यायसुचीनिवन्धे सूत्रमिदं नास्ति । (२) सन्निधानाद्यन्तरेपा-पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निक ३५-३८ सूत्रम् । ४२७ युगपद्भवितुमर्हति-न हि तस्यासन्निहितं कारणमिति ? नोक्तोत. रत्वाद-उक्तोत्तरमेतन-हि करणस्यानेकक्रियानिटरीत(१)सा- मर्यमस्ति, प्रातिभं चानेकं ज्ञानं भवदेकस्मिन्नर्थे भवेदथानेकस्मि. नान तावदेकस्मिन् वैया | नानेकस्मिन्, सामीभावात् । न चायं नियमः प्रसयानां योगपद्यं न भवतीति, ज्ञातुर्विकरण. धर्मणो देहनानाले मत्ययानां पौगपद्यादिति । यदि च ज्ञान. समवेतात्मप्रदेशासनिकान स्मृतीनां युगपदुत्पत्तिः ये संस्कारा एकदेशास्तेष्ववास्थितशरीरस्यानेकज्ञानसमवायादेकदेशे युगपद. नेकार्थस्मरणं स्यात्, न चैतदस्तीति अतश्चापरीहार इति । अवस्थितशरीरस्य संस्काराः समानदेशा इसयुक्तम्-आत्म. प्रदेशानामद्रव्यान्तरस्वात, एवं सति सर्वसंस्काराणां समान- देशवे प्रयपयोगपद्यप्रसङ्गोऽपरिहार्यः । संस्कारमत्यासत्या स्मृतियोगपद्यं न भवतीति। का मस्यासत्तिः?-न हि संस्काराणां सनिकृष्टविप्रकृष्टभावोऽस्ति समानदेववाद ? न ब्रूमः-सन्नि कृष्टता प्रसासत्तिरपि तु संस्कारस्य सहकारिकारणसमवधान मसाप्तत्तिः शब्दवत्-यथा शब्दाः सन्तानवर्तिनः सर्व एवाका. (२) समवयन्ति समानदेशस्त्रे ऽपि यस्योपलब्धेः कारणानि सन्ति स उपलभ्यते नेतरे, तथा संस्कारेवपीति ।। पुरुषस्य ज्ञानमिच्छादयोऽताकरणस्योत कस्यचिद्दर्शनं त- स्मतिपिध्यते-- ज्ञस्येच्छारेपनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्योः ॥ ३५ ॥ ज्ञस्येच्छारोपनिमित्तत्वादारम्भनिहत्त्योः । ज्ञातुरेवेच्छादय इति सूत्रार्थः । यद्यन्तःकरणस्येच्छादयः स्युर्न प्रत्यक्षाः स्युः-न (१) निमित्त-पा० १ पु०। (२) सर्वचैयाकाशे-पा० १ पु०।

·४०८ न्यायवार्तिके 1 हीच्छादयोऽन्यत्र वर्तमाना अन्यस्य प्रत्यक्षा भवितुमर्हन्तीति । नित्यं चेच्छादयोऽप्रत्यक्षाः स्युः मनोगुणानामतीन्द्रियत्वात् । आरम्भनियोश्च प्रत्यगात्मनि दृष्टत्वात परत्रानुमानम् || तल्लिदत्यादिछापियोः पार्थिवावप्रतिषेधः ॥३६॥ तल्लिङ्गलादिच्छादेपपोः पार्थिवाद्येवप्रतिषेधः । प्रवृत्ति नितिभ्यां सामानाधिकरण्यात शरीरादिपु (ब)ममङ्ग इति सूत्रार्थः॥ परश्वादिष्वारम्भनिरत्तिदर्शनात् ॥ ३७॥ परश्वादिप्यारम्भनित्तिदर्शनादनेकान्तो वाक्पार्थः ॥ नियमानियमौ तु तद्विशेषको ॥ ३८ ॥ नियमानियमौ तु तद्विशेषको । प्रयुज्यमानभूतविषयत्वं प्रतिनियोनियमा-यानि भूतानि प्रयुज्यन्ते तेपु प्रति- निवृत्ती भवनो न मर्वेविति । यदि पुनर्जत्वाद्भूतानां प्रतिनि. वृत्ती स्यातां भूनमा स्याताम्-यथा गुरुत्वादिभ्यो, यानि गुरु- वादिमन्ति भूतानि तानि स्वगुणाद पतन्तीति, नियमश्व दृष्टः तस्मान्न भूनानि चेतनानीति 1 एकशरीरे च ज्ञादबहुत्त्वं निरनु- मानमिति-यस्प भूतानि चेतनानि तस्पैकशरीरे बहूनि भू. तानीति बहनश्चेतनाः स्युः। भवन्तु बहरश्चेतनाः किन्नो बाध्यत इति चेन् ? न, बहुत्वे मत्पपव्यवस्थानानुपान(१) भवेद, अव्य. वस्थानं तु पश्यामः प्रत्ययानो प्रतिसन्धानात्-सर्वः प्रत्ययः भतिसन्धीयमान एकस्मिन् कार्यकारणमड्डाने दृष्ट इनि । अन्य. याभिधानाच--हिनाहितमाप्तिपरीहारार्थः परिस्पन्दः प्रतिनि- हत्ती, भवता व क्रिपामा क्रियोपरमं चाश्रित्य तल्लिगला. (१)न भवन् इति तात्पर्यटीकासम्मतः पाठ ।

·तृनीयेऽध्याये २ आहिके ३९-४२ सूत्रम् । ४२९ दिच्छा।पयो: पार्थिवाद्येप्वप्रतिषेध इत्युक्तम् यथाविधे च प्र. तिनिवृत्ती प्रयुज्यमानभूताधारस्तेन तथाभूने(१) भूतमात्रे भवत इति भूनेन्द्रियमनसा समानः प्रतिषेधः । मनस्तूदाहरणमात्रम्- यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्यादकृताभ्यागमाच न मनसः ।। ३९॥ यथोक्तहेतुत्वाद पारतम्यादकृताभ्यागमाञ्च न मनसः । यथोक्तहेतुत्वादिति-दर्शनस्पर्शनाभ्यापेकार्थग्रहणादिसेवमादीनां हेतूनाममतिपघात् । पारतन्त्र्यादिति-परतन्त्राणि शरीरैन्द्रिय- मनांसि धारणप्रेरणव्यूहनक्रियासु प्रयत्नवशात् प्रवर्तन्ते चैतन्ये पुनः स्वतन्त्राणि स्युः । अकृताभ्यागमाच्च-चेतनत्वाच्छरीरा- दीनां तैः कृतं कर्म पुरुषेण भुज्यत इति अकृतकृतागमनाशदो. पप्रसङ्गः अचेतनत्ये तु तत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलोपभोग इति ॥ अथायं सिद्धोपमशाहः- परिशेपायथोक्तहेतूपपत्तेश्च॥ ४० ॥ स्मरणं त्यात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात् ।। ४१ ।। परिशेषाद्यथोक्तहेतुपपत्तेश्च आत्मनो गुणो ज्ञानमिति मकृतम् । यथोक्तहेतूपपत्तरिति आत्मप्रतिपादकानां हेतुनाममाते. पेधाद । परिशेपादिति शरीरेन्द्रियमनसा प्रतिषेधादन्यस्य च शिष्यमाणस्यासम्भवात् आत्मनश्च शिष्यमाणत्वात् तस्य गुणो ज्ञानमिति । उपपत्तरिति वा स्वतन्त्रो हेतुः आत्मनित्यत्व इति । कस्योपपत्तेः ? संसारापर्गयोरुपपत्तेरित्येवमादि भाष्ये ॥ स्मृतिहेतूनामयोगपद्यादयुगपत् स्मरणमित्युक्तम् । अय (१) तथाविधे-पा०४ पु०॥

·न्यायवार्तिके केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यत इति ? स्मृतिकारणानामयोगपद्यप्रतिपादना. , प्रणिधानादि सूत्रम्--- प्रणिधाननियन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिम- हाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगककार्यविरोधाति- शयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखच्छादेषभयार्थित्वक्रियारा- गधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४२ ॥ एवमुपपन्नमनित्या बुद्धिरिति ।। झाते बुद्धरामगुणत्वमकरणम्। अनित्यायां च बुद्धायुत्पन्नापागस्वात् कालान्तरावस्थि. तत्वाच्च(१) संशयः उत्पन्नापागणी घुद्धिः शब्दवत् आहो कालान्तरस्थायिनी(२) कुम्भवदिति । उत्पन्नापनिणीति युक्तम् । का पुनरयमर्थः उत्पन्नापवर्गिणीति ? अन्येभ्योऽपि विनाशिभ्य आशुतरं विनश्यतीति, न सयमर्थ उत्सत्यनन्तरं वसत(३) इति । का पुनरत्र न्यायः? भाशुतरविनाशिनी बुद्धिः जातिमत्त्रे सत्यस्मदादिप्रत्यक्षतायां व्यापकद्रव्यसमवायाद शब्दवत् प्र. तिक्षणमपूर्वोत्पत्तौ(४) करणले सति मत्पर्थप्रकाशकत्वात् यस्य भतिक्षणमपूर्वोत्पन्नपदार्थप्रकाशकलं करणत्वे सति तस्याशुतर- विनाशित्वं दृष्टं यथा प्रदीपस्य, प्रतिक्षणमपूर्वोत्पन्नान(५) म. ध्वंसिनः पदार्थान बुद्धिः प्रत्यर्थनिपमेन प्रकाशयति तस्मादिय- मप्याशुतरविनाशिनीति । अथवा आशुनरविनाशिनी बुद्धिः (१)वस्थायित्वाच-पा० ४ पु० । (२) कालान्तरावस्थायिनी-पा० ४ पु० । (३) ध्वंस इति-पा० १ पु०। (४) अयुगपदुत्पत्ती-इत्याधिक १ पुरु। (५) प्रतिक्षणमुत्पन्नान-पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २, आदिके ४३-४५ सूत्रम् । गुणत्वे सत्यवाह्यकरणप्रत्यक्षवाद सुखवदिति ॥ अस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ कर्मानवस्थायिग्रहणादिति सूत्रम्- कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४३ ॥ यदि तीनवस्थायिपदार्थेषु अनवस्थिता बुद्धिः अथ यदा बुद्धिस्थित(१) कुम्भादिकमुपलभ्यते तदा किं कुम्भवत् काला- रावस्थापिनी उताशुविध्वंसिनीति ? । अवस्थितग्रहणे ऽपि प्र. त्यक्षनिटत्तेः प्रचंसिनी- यदाप्पवास्थितं कुम्भादिकमुपलभते तदापि मन्तानेनैव बुद्धयो निवर्तन्ते । कस्मात् व्यवाहिने ? प्रत्य- क्षनिटने:-यदि कुम्भवत् कालान्तरावस्थायिनी बुद्धिरभविष्यव पवाहिते ऽपि प्रत्यक्षमत्रास्थास्यन् न लवतिष्ठते तस्मान्न का. लान्तरावस्थायिनीति स्मृतेवतिष्ठत इति चेत् ?-पदि बुद्धि. ध्वसिनी स्याद स्मृतिर्न स्यात् न हि बुद्धिभेदे स्मृति पश्याम इति यथा पुरुपान्तरबुद्धिपु, अस्ति च स्मृतिः तस्मादवतिष्ठने बुद्धि रित ? नातं एवानवस्थानाव-न हि बुद्धाववस्थिनायां स्मृतिः सम्भवति-स्मृति म प्रत्यक्षवुद्धिनिराये तत्पूर्वको विषयमतिस- न्धिः यथेदमद्राक्षमिति, एतच्च न प्रत्यक्षबुद्धाववस्थितायां यु- तमिति । अन्यतश्च तद्भावात् स्मृतिविद्गमिति-येयं स्मृतिर्बु- द्धाववस्थानलिङ्गसेनाभ्युपगम्यते नेयं लिङ्गमन्यतस्तद्भावात् अतिष्ठते हि बुद्धिनः संस्कार त: प्रणिधानादिनिमित्ता- पेक्षा स्मृतिरिति । हेत्वभाव इति चेत् अयं मन्यसे संस्कारात् स्मृतिर्न बुद्ध्य- वस्थानादिसत्र को हेतुः ? स्मृतिरेव-पयवतिष्ठते बुद्धिः स्मृ- तिनं स्यादिति- (१) यदावस्थित-पा०४ पु ।

·४३२ न्यायवात्तिके अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद् विद्युत्सम्पाते रू- पाव्यक्तग्रहणवत् ।। ४४ ॥ हेतूपादानात् प्रतिपेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४५ ॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वात् विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रह- णवत् । यद्यनवस्थायिनी बुद्धिरव्यक्तं व्यक्तस्य ग्रहणं प्रा- प्रोति यथा विद्युत्मकाशितानामव्यक्तग्रहणमिति ? न विरोधात अव्यक्तग्रहणादवस्यायिनी बुद्धिरिति त्रुवाणोऽनवस्थायिनी बुद्धिरिति यत्प्रतिपेश्य(१) तदभ्पनुजानासि तस्य चाभ्यनु. ज्ञानाद्यदुक्तं कालान्तरावस्थायिनी बुद्धिरिति तवाधितं भव- ति । अव्यक्तग्रहणस्य चान्यनिमित्तत्वाद नाव्यक्तग्रहणाद् बु- धनव स्थानं सिद्ध्याते । यत्तद्व्यक्तमव्यक्तं च ग्रहणं न बु- देवस्थानानवस्थानाभ्यामपि तु ग्रहणदेतोपेंदादिति । तदस. म्भवाच नाव्यक्त नाम ग्रहणमस्ति । कस्माद ? अर्थग्रहणमात्र- स्वाद् बुद्धेः-अर्थग्रहणमा बुद्धि:-तचार्यग्रहणं सामान्यतो विशेषतश्च यच्च सामान्यविषयं तसामान्यं प्रति व्यक्तम् । एवं विशेषविषयम् एवं तद्विपयामिाते । तदिदमव्यक्तग्रहणं देशि- तम् कथमकस्मिन् (२) विपपे बुद्धयनवस्थानकारितं स्यात् । लो. कविरोध इति चेत् ?-पदि ताई व्यक्ताव्यक्तग्रहणे न स्याता योऽयं व्यवहारो लोकेषु व्यक्त(३) पपापीति स कथम ? नान्यथा तदुपपत्ते-नायं सामान्यविशेपनदात्म व्यक्ताव्यक्त- अहणभेदोऽपि तु धर्मिणः सामान्यतोऽधिगतस्प विशेषत उपलि- मादारकमव्यक्तग्रहणमिति । अनेकान्ताच()-नायकान्तो- (१) प्रतिपेपव्यम्-पा० ४ पु०। (२) कतमस्मिन्-पा० ४ पु० । (३) लोकेन र-पुरु। (४) अनेकान्तिकमाथेति तात्पर्यटीकासम्मतः पाठः।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके ४६-४८ सूत्रम् । ऽस्ति यद्विपयग्रहणहेतोर्माह्यस्य चानवस्थानं तत्राव्यक्तग्रहणम।। न प्रदीपार्चिपः सन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत् तद्- हणम् ॥ ४६॥ न मदीपाचिपः मन्तसभिव्यक्तग्रहणवत् सद्भरणम् । अनवस्थायित्वे ऽपि यथा प्रदीपार्चिषां सतसा वर्तमानानां ग्राह्या- नवस्थानं ग्रहणानवस्थानं च भवति, भवति च व्यक्त ग्रहणमर्ची- पीति याचिःपु, तथान्यापीति, व्यवस्थित क्षणिका बुद्धिरिति । (इति बुद्धरुत्पन्नापगित्वमकरणम् । ) भव- शारीरिगुणश्चेतना सति शरीरे भावादसति चाभावा- दिति-पच्च यस्मिन् सति भवति असति च न ति तस्य तदिति विज्ञायते यथा रूपादय इति । ? न सति भावात् शरीरगुणत्वं चेतनायाः सिद्ध्यति सति भावस्यान्यगुणवे ऽपि दर्शनात् , न तावत् संयोगवि- भागसंस्काराः कर्मगुणाः अथ च सति कर्मणि भावोऽस. ति चाभाव इति । संयोगविभागशब्देषु च सत्सु शब्दो भासथ च न , तद्गुण इति । तद्गुणत्वं च तत्रोपलब्ध्या सिद्ध्याते पचत्र वर्तमानमुपलभ्यते रूपादिकं ततस्य गुण इति । अथ सति भावादिसनेन पारीरे चानोपलब्धिं यू. या ? तस्पाम्पमिद्धना दोपः-न हि पारीरे चेनोपलभ्यते, चेतनामानं तूपलभ्यते, तच्च सदिग्ध किं शरीरे उनान्य. स्मिन् इति । उपेस शरीरे चेतनोपलब्धि किं शरीरगुणश्वे- तना उन द्रव्यान्तरगुण इति-द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः साप इत्युक्तार्थ सूत्रम्- ·न्यायवात्तिके द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ ४७ ॥ न पारीरगुणश्चेतना यावद्रव्यभावित्वा(१)द्रूपादीनाम् ।। दृष्टान्तसूत्रम्-- यावद्व्यसावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ४८ ॥ वैधम्र्येण ये शरीरगुणा भवन्ति ते पापच्छरीरं वर्त- न्ते पथा रूपादयः न तु यावच्छरीरं चेतना वर्तते त- स्मान्न तद्गुण इति । साधम्र्येण वा न तद्गुण इति यथाप्सूष्णतेति(२) । संस्कारवदिति चेव ?-अथ मन्यसे य. था संस्कारः शरीरगुणो न च यावच्छरीरं वर्तते तथा चेतनापीति ? न कारणानुच्छेदात्-संस्कारस्य न शरीरमानं कारणं तस्य नोदनादिकारणसन्निधाने तदभावे भावाभावी युक्ती कारणसन्निधानतोऽयुक्तमेतदिति । चेतनानिमित्तस्या- प्यसन्निधानमिति चेत् ?-अथ मन्यसे यथैव संस्कारस्य का. रणमसन्निहितमेवं चेतनाकारणमपीति ? तदयुक्तम् विकल्पानुप- पत्तेः-यच्छरीरे चेतनोत्पत्तिकारणं तबिक शारीरस्थमुत पान्तरस्यम् ? शारीरस्थमपि किं पावच्छरीरमावि उत नैमि- त्तिकमिति ? । यदि यावच्छरीरमावि न कदाचिचतनाहीनं शारीरमुपलभ्येत निमित्तस्य सन्निहितत्वात् । अथ नैमित्तिकं ? यच्छरीरे चेतनोत्पत्तेनिमित्तस्य कारणं तत्रापि(३) चेतनाव- स्मसनः । अथ द्रव्पान्तरस्थं द्रव्यान्तरतिनिमित्तं शरीरे चेतना करोति न द्रव्यान्तरेवित्पत्रापि निपमहेतुर्वक्तव्यः । ट्रव्यान्तरस्थं च निरामनित्यं वा, अनिसमाप कालान्तराच- (१) यापच्छरीरमारित्या-पा०४ पु० । (२) यथाप्स्यग्न्युष्णतेति-पा० ४ पु०। (३) सदापि-पा०१ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निकै ४९-५६ सूत्रम् । ४३५ स्थायि क्षणपध्वंसि वेति(१) चेतनावद प्रसङ्गः ।। यच मन्यते श्यामादिगुणं च द्रव्यं भवति न च यावगुव्य. भाविनी श्यामतेति ? तच्च न, न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ ४९ ॥ पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः । नात्यन्तं श्यामतोपरमे(२) रूपान्त- रोत्पत्तिः चेतनोपरमस्त्वत्पन्तं इति ।। इतश्व- प्रतिद्वन्द्रिसिद्ध पाकजानामप्रतिषेधः॥ ५० ॥ प्रतिद्वन्द्रिसिद्धः पाकजानामप्रतिषेधः । यावत्सु द्रव्ये. घु पूर्वगुणमतिपेघस्तावत्सु प्रतिद्वन्द्रिनो गुणान्तरस्य दर्श- नमू-यथा श्यामनिहत्तौ रक्तादीनामिति । शारीरे चेतनाविपरीतं गुणान्तरमुपलभ्यते चेतनामावोपरमस्त्छ- त्यन्त इति । अथ मन्यसे शारीरेऽप्यचेतनवं नाम(३) गुणान्तर- मिति ? तन्न, स्वरूपतोऽनिर्देशाव-यत्तदचेतनत्वं नाम, किं तद चेतनाविपरीतं धर्मभूतं वस्तु उत चेतनाविमतिपेधमात्रमिति ? यदि विपरीतं चेतनावत् संवेद्यं स्यात् । अथ चेतनाविमतिपेपमा तन्न गुण इति ॥ इतश्च न शरीरगुणश्चेतना- शरीरव्यापित्वात् ॥ ५१ ॥ शरीरव्यापित्वाव-शरीरवत् शरीरावयवाश्चैतनोत्पत्त्या व्याप्यन्ते । को व्याप्त्यर्थः.? न कश्चित शरीरावयव श्चे. (१) प्रतिक्षणं ध्वंसि वेति-पा० ४ पु०। (२)श्यामरूपोपरमे-- -पा०४ पु०। (३) अचेतना नाम-पा० ४ पु०।

·न्यायवात्तिके त- द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलव्धेः संशयः ॥ ४७ ॥ न शारीरगुणश्चेतना यावद्व्यभावित्वा(१)दूपादीनाम् ।। दृष्टान्तमूत्रम्- यावद्रव्यसावित्वानुपादीनाम् ॥ ४८ ॥ वैषम्येण ये शरीरगुणा भवन्ति ते पावच्छरीरं वर्त- न्ते पया रूपादयः न तु यावच्छरीरं चेतना वर्तते स्मान्न तद्गुण इति । साधम्र्पण वा न तद्गुण इति पयाप्प्णतेति(२) । संस्कारवदिति चेत् ?-अथ मन्यसे य. या संस्कारः शरीरगुणो न च यावच्छरीरं वर्तते तथा चेतनापीति ? न कारणानुच्छेदाद-संस्कारस्य न शरीरमात्रं कारणं तस्य नोदनादिकारणसन्निधाने तदभावे भावाभावी युक्तो कारणसन्निधानवतोऽयुक्तमेतदिति । चेतनानिमित्तस्पा- यसन्निधानमिति चेत् ?-अथ मन्यसे पथैव संस्कारस्य का- रणमसन्निहितमेवं चेतनाकारणमपीति ? नदयुक्तम् विकल्पानुप- पत्तेः- यच्छरीरे चेतनोत्पत्तिकारणं तरिक शरीरस्थमुत है. व्यान्तरस्थम् ? शरीरस्थमपि कि पावच्छरीरभावि उत नैमि. त्तिकमिति ? । यदि यावच्छरीरभावि ? न कदाचिञ्चतनाहीनं शारीरमुपलभ्पत निमित्तस्य सन्निहितत्वात् । अथ नैमित्तिकं ? पच्छरीरे चेतनोत्पत्तेनिमित्तस्य कारणं तत्रापि(३) चेतनाव- सद्भः । अय द्रव्यान्तरस्थं द्रव्यान्तरत्तिनिमित्तं शरीरे चेतनां करोति न द्रव्यान्तरेवित्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । द्रव्यान्तरस्थं च निसपनित्यं वा, अनिसमाप कालान्तराव- (१) यावच्छरीरभावित्वा-पा०४ पु० । (२) यथाप्स्यग्न्युष्णतेति-पा०४ पु०। (३) तदापि-पा०१ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके ४९-५६ सूत्रम् । ४३५ स्थायि क्षणपध्वंसि वेति(१) चेतनारद प्रसङ्गः॥ यच्च मन्यते श्यामादिगुणं च द्रव्यं भवति न च यावद्द्व्य. भाविनी पामतेति ? तच्च न, न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥४९॥ पाकनगुणान्तरोत्पत्तेः । नात्यन्त श्यामतोपरमे(२) रूपान्त- रोत्पत्तिः चेतनोपरमस्त्वत्यन्तं इति ।। इतश्च- प्रतिद्वन्द्रिसिद्धः पाकजानामप्रतिषेधः॥५०॥ प्रतिद्वन्द्रिसिद्धः पाकजानामप्रतिषेधः । यावत्सु द्रव्ये. पु पूर्वगुणप्रतिपेघस्तावत्सु प्रतिद्वन्द्रिनो गुणान्तरस्य दर्श. नम्-यथा श्यामनिवृत्तौ रक्तादीनामिति । न पुनः शारीरे चेतनाविपरीतं गुणान्तरमुपलभ्यते चेतनामावोपरमस्त्व- त्यन्त इति । अथ मन्यसे शरीरेऽप्यचेतनत्वं नाम(३) गुणान्तर- मिति ? तन, स्वरूपतोऽनिर्देशाव-यत्तदचेतनत्वं नाम, किं तत् चेतनाविपरीतं धर्मभूतं वस्तु उत चेतनाविप्रतिषेधपात्रमिति ? यदि विपरीतं चेतनावद संवेद्यं स्याद । अथ चेतनाविप्रतिषेधयानंतन गुण इति ॥ इतश्च न शरीरगुणश्चेतना- शरीरख्यापित्वात् ॥ ५१ ॥ शरीरव्यापित्वाव-शरीरवत् शरीरावयवाश्चेतनोत्पत्या व्याप्यन्ते । को व्याप्त्यर्थः ? न कश्चित् शरीरावपवश्वे- (१) प्रतिक्षणं ध्वंसि घेति-पा० ४ पु०। (२)श्यामरूपोपरमे-पा०४ पु०। (३) अचेतना नाम-पा० ४ पु ।

·न्यायवात्तिके तनाहीनो भवतीति सर्वस्प चेतनानिमित्तात् शरीस्वच्छरी. रापयवाश्चेतनाः माप्नुवन्ति । भवन्तु शरीरावयवाश्चेतनाः ? न प्रत्ययव्यवस्थामसङ्गाद-शरीरवच्छरीरावयवाश्चतना इत प्रत्ययव्यवस्थानं स्यात् । न शरीरावयवाश्चाना:- न(१) केशनखादिष्वनुपलब्धेः ॥ ५२ ॥ केशनखादिप्यनुपलब्धेः इति दृष्टान्तमूत्रम् ॥ त्वपर्पन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिप्वप्रसङ्गः ॥५३॥ स्वपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिवसः। संयोगिद्रव्यं केशनखादयो न तु शरीरावयवा इति, तस्मान्नायं प्रसङ्ग इति । इनश्च न शरीरगुणश्चेतना- शरीरगुणवैधात् ॥ ५४॥ शरीरगुणवैधात् ॥ द्वये शरीरगुणा भवन्ति बाह्यकरणप. त्यक्षा रूपादयोऽतीन्द्रियं च गुरुत्वं, विधान्तरं तु चेतना न वाहा- करणप्रत्यक्षा मुमवेद्यत्वाव, नातीन्द्रिया मनोविषयत्वाव, तस्मान शरीरगुण इति । न रूपादीनामितरेतरवैधात् ॥५५॥ न रूपादीनामितरेतरवैधात् ॥ यथेतरेतरांवधर्माणो रूपा- दयो न शरीरगुणवपतिवर्तन्ते तथा रूपादिवैध सति चेतना शारीरगुणत्वं न हास्यति । ऐन्द्रियकत्वाद्रूपादीनाममतिपेधः ॥ ५६ ॥ ऐन्द्रियकलापादीनामप्रतिषेधः । द्वये शरीरगुणा भव. नतीत्युक्तः सूत्रार्थः । रूपादीनामितरेतरवैधर्म्यमननुसंहितं चा- (१)न-रति नास्ति ४ पु०। .

·तृतीयेऽध्याये २ 'आदिक ५७-६१ सूत्रम् । व्यात्तं चेति वैधमात्रमन्वयव्यतिरेक तु चेतनायाः शरी. रगुणत्वसाधनं न भवतीति, तस्मादसममेतद । ये हेतबोऽनेन भकरणेन(२) लभ्यन्ते तेषां प्रयोगः-न शरीरगुणश्चेतना नि. मित्तान्तराभावे विरोधिगुणादर्शने च सत्ययावदव्यभाविता- व अप्सु औषण्यचदिति । शरीरव्यापिलादिति तु न साधनं, किन्तु शरीरे चेतना मुक्तो दोपोऽनेक चेतनत्वप्रसङ्गः । न शरी- रगुणश्चेतना वाह्यकरणामसक्षत्वात् मुखादिवदिति । अथेदं प्रकरणं निर्णीतार्य कस्मात्पुनरारभ्यमिति ? बहुधा परीक्ष्यमाणं तत्व(२) निश्चिततर भवतीयत आरभ्यत इति । परीक्षिता बुद्धिरिति ॥ (इति युदेः शरीरगुणव्यतिरेकमकरणम् ।) मनोऽवसरमाप्तं परीक्ष्यते तव प्रतिशरीरमेकमनेकामाते वा विचारे- ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः ॥ ५७ ।। शानायोगपग्रादेकं मनः ॥अयुगपज्ज्ञानानि भवन्तीति प्रत्य- क्षम् एतच मनस एकवं साधयति । कथमिति ? यदि बहूनि मनांसि स्युः प्रतीन्द्रियं मनप्तः सम्बन्ध इति युगपदनेकार्यसन्निधाने युगपदनेकज्ञानानि भवेयुः यत्वेकेन्द्रियग्राह्येष्वर्थेषु विज्ञानानामयु. गपद्भावः तन मनस एकत्रो लिङ्गं अन्यतस्तद्भावात अन्यथा हि करणत्वात्तद्भवतीत्युक्तम् ॥ न युगपदनेकक्रियोपलब्धेः ॥ ५८ ॥ न युगपदनेकक्रियोपलब्धेरित । शेपं भाप्ये । अस्योत्तरद्वारकं सूत्रम्- (१) प्रकरणे-पा० १ पु०। (२) परीक्षितं तु-पा०४ पु०।

·न्यायाचिके अलातचक्रदर्शनषत् तदुपलब्धिराशुसञ्चारात् ॥५९॥ अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशुसञ्चारात । यथाऽला. तस्य भ्रमतो विद्यमानः क्रमो नोपलभ्यते तथा बुद्धीनामाशुभा- वाद्विद्यमानः क्रमो नोपलभ्यते न चास्त्युभयपक्षसम्प्रतिपना(१) युगपदुत्पत्तिर्यपा बहुवं मनसः प्रतिपघेमहीति ॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु(२) १६० ॥ यथोक्तहेतुत्वाचाणु(२) य एवैकवे हेतुर्मनस उक्तोऽननेवाणु मनोऽवसातव्यमिति ॥ (इति मनःपरीक्षामकरणम् ।) मनमः खलु भोः सेन्द्रियशरीरे रतिः । शरीरे विचार्य- माणे(४) मन एव विचारितं भवसतः शरीरं पुनर्विचार्यते-किमयं शरीरसर्गः कर्मनिरपेक्षे तैरारभ्यते आहोस्वित् सापेक्षैरिति ? वि. प्रतिपत्तेः संशया-श्रूयते खल्चत्र विमतिपत्तिः । तत्रदें तत्त्वं- पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ।। ६१ ।। पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ पूर्वशरीरे या प्र- त्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत्पूर्वकृतं, तस्य फलं-त. जनिती धर्माधर्मो, तयोरनुबन्ध-आत्मसमवेतयोरवस्थानं, वि. पाककालस्यानियमाव-अनियतो विपाककाल इहामुत्र जास. न्तरे चेाते । तेनावस्थितेन प्रयुक्तभ्यो भूतेभ्यः तस्य शरी- रस्पोत्पत्तिर्न स्वतन्त्रेभ्यः । कस्मात पुनः कर्म धर्माधर्मसञ्ज- (१) न चास्योभयपक्षसम्प्रतिपन्ना-पा० ४ पु० ! (२) यथोक्तनिमित्तत्वाचाणु-पा०४ पु०। (३) यथोक्तनिमित्तन्याचाणु-पा०४ पु०। (४) विचारिते-पा० ४ पु० ।

·तृतीपेऽध्याये २ आहिके ६१-६५ सूत्रम् । कमुत्पत्तिसमकालं फलं न ददाति ? । क एवमाह न ददातीति विपाककालस्यानिपमा-यदा शेपकारणसन्निधान भवति, सन्निधाने ऽपि यदा कारणान्यप्रतिवद्धानि भवन्ति तदा ददास्येव(१) यदा पुनर्न ददाति तदा विपच्यमानकर्मातिश- यमतिबन्धात्-यो विपच्यमानः कर्मातिशयो भवति यस्य धर्मा- धर्मसमाख्यासो(तो)ऽनुपभुक्तफलः तेन प्रतिवन्यात् विद्यमानमपि कर्म फलं न ददाति । पानि वा प्राण्पन्तर्माण तस्य कर्मणः समानापभोगानि तपां विपच्यमानः कमीशयैः प्रतिबन्धात न सर्वदा फलम् । यानि वा यन्तराणि कर्मभागीनि तस्य कर्मण- स्तत्कर्मभिः प्रतिबन्धाद तस्य वा कर्मणः सहकारिधर्माधर्मलक्षणं निमित्तं नास्तीसतः फलस्यानारम्भः, तस्य वा सहकारिणः प्र. तिबन्धात्, सत्त्वान्तरकर्मणां वा सहकारिणां प्रतिबन्धात् न सर्वदा फलं धर्माधर्मों प्रयच्छन इति । दुर्विज्ञेया च कर्मगतिः सा न शक्या मनुष्यधर्मणाऽवधारयितुम् | आकृतिमात्रं तूक्तम् । का पुनरत्र न्यायः कर्मतन्त्राणि भूताने शरीरमारभन्ते न निरपेक्षाणीति ? अयं न्यायोऽभिधीयते-पुरुपविशेषगुणप्रेरितभू- तपूर्वकं शरीरं कार्यत्वे सति पुरुषार्थक्रियासामर्थ्यात यत् पुरु- पार्थसमर्थ तत् पुरुपविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं दृष्टं यथा स्थादि, पुरुषविशेषगुणेन प्रयत्नेन प्रेरित भूतैरारभ्यमाणं पुरुषार्थक्रिया- समर्थ दृष्टं तथा च शरीरम् तस्मादिदमपि सापेक्षैर्भूतरारभ्यते मुखदुःखनिमित्तत्वात् घटादिवदिति । इतश्च कार्यत्वात् स्था- दिवत् बाह्यकरणग्राह्यत्वे सति(२)रूपादिमत्वात् घटादिवदेव ॥ अत्र नास्तिक एवमाह- (१) ददात्यपि-पा०४ पु०। (२) माधकरणप्रत्यक्षत्ये सति-पा० ४ पु०।

·४४० न्यायवार्तिके भूतेभ्योमूर्युपादानवत् तदुपादानम् ॥ ६२ ॥ भूतेभ्योमूर्युपादानवद तदुपादानम् ॥ पया कर्मनिरपे- क्षेभ्यो भूनेभ्यो निर्वा मूर्तयः सिकताशर्करागारकाअनममृतयः पुरुषाक्रियाकारित्वादुपादीयन्ते तथा शरीरसगीपीति पुरुपाय- क्रियाप्सामर्थ्यादिखेतस्प हतारनैकान्तिकारक सूत्रम् । साध. नपक्षे दृष्टान्तमावस्वादसिद्धम् । अथ पक्षः कर्मनिरपेक्षाणि भूतानि शारीरमारभन्ते पुरुषा- क्रियासामर्थ्यात् सिकतादिवदिति ? एतच्च न- न साध्यसमस्यात् ॥ ६३ ।। साध्यसमत्वात् । यधैव शरीरसर्गः कर्मनिरपेक्षे नेरारभ्यत झते साध्यं तथा सिकतादीनामकमंनिमित्तः मर्गः साध्यत इति । मिकतादीनामपि कर्मनिमित्तः सर्ग इत्येतस्मादेव हेतोः सिध्या तीति । यथा चोभयपक्षमम्मतिपत्री रथादिष्टान्तः पुरुप. विशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकोस्ति न तथा अकमनिमित्तसर्गपक्षे दृष्टा- नमोऽस्तीति । विषमश्चायमुपन्यासः भूतेभ्योमृत्युपादानदिति ?- नोत्पत्तिनिमित्तत्त्वान्मातापित्रोः ॥ ६४ ॥ नोत्पतिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः ।। मातापितृशब्देन लोहित. रेतसी वाजमते गृह्यने-तत्र पित्रोः पुत्रफलानुभवनीये कर्मणी सत्वस्य गर्भवासानुभवनीयं कर्म सह मातृगशिप शरीरोप- त्ति प्रयोजयति । तत्र चौपपन्नं वाजानुविधान, धीजानुविधानाच पज्जातीयौ तस्य पितरौ तज्जातीयः सम्भवतीति ।। तधाहारस्य ॥६५॥ तथाहारस्प-उत्पचिनिमित्तत्वादिाते प्रकृतम् । एतदपि सिकतादिभिधर्म्यमेवोच्यते--अशितपीतमाहारः तस्य पाका- ·.. तृतीयेऽध्याये २ आहिक ६६-६९ सूत्रम् । इसद्रव्पं निर्वसते सन्मातृशरीरे(') उपचीपते, गर्भशरीरे चो- पचिन(२) कललादिभावेनोपचीयमानं कर्मसापेक्षभूषः पाण्या- दिभावमापद्यते । यदि पुनः कर्मनिरपेक्षाणि भूतानि स्युः स्थाल्पादिगतमिवान्नं पच्येत, न विदमस्ति तस्मात् सापे. क्षाणीति॥ प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६६ ॥ माप्ती चानियमात् ॥ कर्मनिरपेक्षाणि भूतानि शरीरमा. रमन्त इति सत्रों दम्पत्पोः संयोगः पुत्रादिफलकः स्यात् । कर्मसापेक्षेषु भूतपूपपन्नो नियमाभाव इति । सर्वात्मभिः सम्बन्धातू साधारणावग्रहवमसङ्गः नियम. हेवभावादिति चेत् ?-अध मन्पसे शरीरं सर्वात्मभिः सम्बध्यते मंयोगजेन च संयोगेन क्रियाजेन वा तत्र शरीरादिगतो न कश्चि- नियमहेतुरािते येन शरीरमेव तस्यात्मनो व्यवतिष्ठत, न च पुरु. पगतो विशेषः कश्चिद्विद्यते येन शरीरमेकस्य पुरुपस्य उपभोग- साधनं भवेत् अस्ति च नियमः तस्माद्वक्तव्यो नियमहेतुरिति । भस्योत्तरद्वारकं सूत्रम्- शरीरोत्पत्तिनिमित्तयत् संघोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६७॥ शारीरोत्पत्तिनिमित्तवव संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म । येनैव कर्मणा शरीरमुत्पाद्य तदेव सयोग नियमयति अकर्मनिमित्तं तु शरीरमर्गे यथोक्तदोष इति । सवस्थता कुत इति चेन् ?-अथ पम्पसे यदि कर्म नियामक शरीरसर्गस्याय कर्मणि कुनो नियम इति ? न, स्वसंयोगोत्पत्ति- नियमाव-पो यस्यात्मनः संयोगः तस्माद्यत् कोपजायते (१) तस्माध शरीरे च-पा०१ पु०। (२) उपदित-पा०४ पु०।

·४४२ न्यायवार्तिके . तत्तस्य भवतीति । संपोगे कुतो निपम इति ? यथैव कर्मणि प. पनुयोगो न व्यावर्त तथा संयोगेऽपीति ! न, मनोनियमहेतुत्वा- त्-यस्पात्मनो यन्मनस्तेन या संयोगो जन्यते स तस्य भव• तीति । मनस्यपि तुल्यम् ?-मनसहतहि सर्वात्मभिः सम्बन्धाद कि नियामकमिति ? कर्मव-पन्मनो यदीयेन कर्मणा उपनिवद्धं तदीयं तद्भवतीति । सर्गादौ कथमिति चेद ? सर्गादेरनभ्युपग- माददेश्यम्-अनादिः संसारः पूर्वाभ्यस्तसूत्रे प्रतिपादितमेतत आदिमति संसार एप देश्यो नानादाविति ॥ एतेनानियमः प्रत्युक्तः ॥ ६८ ।। एतेनानियमः प्रत्युक्तः । कः पुनरय निपमः ? यथैक- स्पात्मनः शरीरं तथा सर्षात्मनामिति नियमः अन्यस्यान्यधा- ऽन्यस्यान्यथेत्यनियमो भेदो व्यारतिष्टः वारीरभेदः माणि. नामनेकरूपः स च कर्मनिरपेक्षैर्भूतैः शरीरारम्भे न युक्तः, क. मणां भेदाच्छरीराणि भिद्यन्त इति युक्तम् । उपपन्नश्च तदि- योगः कर्मक्षयोपपत्तेः । द्वे शरीरस्य प्रकृती व्यक्ता चाव्य. क्ता च । तवाव्यक्तायाः कर्मसमाख्यातायाः प्रकृतरुपभोगाव मक्षयः प्रक्षीणे च(१) कमीण विद्यमानानि भूतानि नारी- रमुत्पादयन्तीति उपपन्नोऽपवर्गः, कर्मनिरपेक्षेषु कस्य प्रक्षया मोक्षमाणा अपज्येरन् भूतलक्षणायाः प्रकृतेरनुच्छेदात ॥ तदृष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे ॥६९॥ अहकारितमिति चेत् ?-अथ मन्यसे अदृष्टकारिता शरी रोत्पत्तिः-अदृष्टशब्देनादर्शनमुच्यते अदर्शनमदृष्टमिति, सर्गादौ प्रधानं पुष्पार्थेन हेतुना प्रवर्तते, तत्तु मवर्तमानं महदादिभा. (१) प्रक्षीयमाणे च-पा० ४ पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके ६९ सूत्रम् । ४४३ वेन शरीरमुत्पादयति उत्पने शरीरे द्रष्टा दृश्यं पश्यतीति । दृश्यं च द्वेधा विषयो नानावं (१) च प्रकृतिपुरुपयोः, दृष्टेन प्रधान चरितार्थत्वान्न मवर्तत इति तदेवमदर्शनं शारीरसहे. तुस्तद्भावमावित्वादिति(२) ? एतस्मिन् खल्वदर्शने पुनस्तत्मस- होऽपवर्गे-या च प्राक् प्रहत्तेर्दर्शननित्तिरदर्शनाभिमता या चोत्तरकालं नियत्ते सर्गे नैतपोरदर्शनयोः कश्चिविशेषः । अदर्शननिमित्ता चेत् शारीरोत्पीचर्भवति तेन यथा पार ना. नात्वदर्शनात् प्रधान पुरुषार्थं प्रवर्तते तथाऽपटक्तपि प्रवर्तेत, न चैवमभ्युपगम्यते, तस्मान्नादीनं शरीरसर्गे कारणमिति । च- रितार्थता विशेपो(३) भविष्यतीति न युक्तं (न) चरितार्था- नामचरितार्थानां च भूतानां पुनरारम्भदर्शनात् आद्येन शरी- रेण रूपाद्युपलब्धेः कृतत्वाद् द्वितीयादिशारीरं शब्दाग्रुपलब्धि- साधनं न स्थाव, भवति च शब्दाधुपलब्धिसाधनं द्वितीया- दिशरीरं, सेन गम्यते चरितार्थान्यपि भूतानि पुनः भारीर- मारमन्त इति । पुरुषार्थेन च हेतुना पुनः शरीराण्यार- भन्त इति-पुरुषार्थश्च पुरुषप्रधाननानात्वदर्शनं !, तस्य चाकर- णादनर्थकः शरीरारम्भो भवेदिति । दिक्षाविशेपोऽदर्मान- मिति चेत् ?-अथ मन्यसे नादर्शनं दर्शनाभायः किन्तु दिदृक्षा दर्शनमित्युच्यते सा चापरक्त प्रधाने दिक्षा न भवतीति !, न प्रामसत्तेस्तदभावात-यावत्प्रधान महदादिभावन न परिण- मते तावदिक्षा नास्ति कथं कारणं भविष्यति प्रहत्तेरिति । सर्वशक्तिमत्वातु तदाप्यस्तीति चेत् ?-अथ मन्यसे सर्वाः कारण- (१) भेद इत्यर्थः। (२) स्तद्भावभावादिति-पा०१ पु०॥ (३) चरितार्थताविशेपो-पा० ४ पु० ।

·४४४ न्यायवार्तिके शक्तयः मधाने विद्यन्ते तदिदमात्मभूतामिः कारणशक्तिभिः सर्वशक्तिमत्प्रधान, सर्वशक्तिमत्वाच्च प्रागपि प्रत्तेः प्रधाने दिक्षाऽस्तीति ? न अपवर्गामावप्रसङ्गाद-दिसावन्नानात्वदर्श नमप्यस्तीत्यपवर्गाभावः विद्यमाने च नानात्वदर्शने प्रधानस्य प्रतिरयुक्ता-पदा च नानात्वदर्शनं तदापि दिक्षा न व्या- वते न हि मदात्मानं जहातीति यः पक्षः । दिक्षायां च मत्यां कुनोऽपवर्गः ? दिक्षानानात्वदर्शने च विरुद्ध कयमे फस्मिन् काले भवतः । अज्ञानमदर्शन मिति च ब्रुवाणो वि. कल्पतः पर्यनुयोज्यः किं ज्ञानाभावोऽज्ञानमुत मिथ्याज्ञान- मिति ? किं चातः ? यद्यमावोऽपवर्गो न प्राप्नोति प्राक् प्रवृत्तेरप- वृक्ते च पाने ज्ञानाभावस्य तुल्पस्वात् । अथ मिथ्याज्ञानं ? तन्न युक्तं, प्राक् पटत्तेस्तदभावात् । कथमभावो ? बुद्धिधर्मकत्वाद अपटक्ते च प्रधाने न बुद्धिरिति(१) कथं तद्धर्मोऽज्ञानं भवि. प्यतीति । सत्कार्यवादाभ्युपगमा सर्वदास्तीति युवाणों मोक्षं वाधते । कथं ? तत्त्वज्ञानस्य सर्वदाभावात तत्वज्ञानमिथ्या- ज्ञानयोश्च सहानवस्थानात् प्रवृत्तेस्तादार्थ्य(२)पयुक्तम् । न हि भवना पक्षे किञ्चिदसद्भवति सच्चात्मानं जहातीति सर्वा. र्थानां सम्भवात् मधानं किमर्थं प्रवर्तन इति वक्तव्यम् । अथाभिव्यक्तिनिमित्तो प्रवृत्ति प्रतिपद्येयाः ? साप्यभिव्यक्तिः प्राक् प्रत्तेः सती आहोऽसतीति पूर्ववत्मसङ्गः । अथ भागनु- पलब्धं पश्चादुपलभने ? किमुपजातविशेषमुनानुगजातविशेषमिति । यदि विशेपोपजननात् पश्चादुपलभ्पते व्याहतं भवति । अनु. पजातविशेषः कस्मात् मागोपलभ्यत इति वक्तव्यम् ? सका. (१) बुद्धिरस्ति-पा० पु०॥ (२) तादात्म्य-~-पा०४पु०।

·तृतीयेऽध्याये २ आह्निके ७०-७३ सूत्रम् । ४४५ र्यवादाभ्युपगमे च स्फूर्जतापि न विपोपजनः शक्यः प्र. तिपादयितुम् । न च विशेपोपजनप्रत्याख्याने वस्तुन उपल- ध्यनुपलब्धिविषयत्वं शक्यमवगयितुम् । कर्मनिमित्वे तु सर्गे दर्शनार्थ भूतानि शरीरं पुरुपगुणप्रेरितान्यारभन्त इति यु- तम् । न ह्यनुत्पन्ने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यतीति ।। अपरे त्वदृष्टं परमाणुगुणं वर्णयन्ति तेषामपि पुनस्तत्प्रसङ्गो. पवर्ग इति परमाणुगुणस्य पारीरोत्पत्तिनिमित्तत्वात पुनस्त- प्रसङ्गोऽपवर्ग इति ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वाच संयोगायनुच्छेदः(१) ॥७॥ मनःकनिमिनस्वाच संपोगायनुच्छेदः । परमाणवः स्व- गुणाददृष्टात संहन्यन्ते संहताश्च घणुकादिमक्रमेण शरीर- मुत्पादयन्ति तन्मनः स्वगुणाददृष्टादुपतर्पतीति । उपसर्पणहे- तोरदृष्टस्य नित्यत्वात् किंकृतमपसर्पणमिति ?। कर्माशयक्ष कर्माशपादपसर्पणमिति युक्तं प्रायणम् । उभयहेतुर्मनोवृत्तिरदृष्टो भविष्यतीति न युक्तम् एकस्य जीवनमायणहेतुत्वानुपपत्तेः ॥ नित्यत्वप्रसगश्च प्रायणानुपपत्तेः ।। ७१ ॥ नित्यत्वप्रसङ्गश्च मायणानुपपत्तेः । निसत्वमसङ्ग इति प्रा. यणानुपपत्ति ब्रूमः तदिदमुक्तमुपसर्पणहेतोरदृष्टस्यानित्यवाद- पमर्पणहेतोश्चादृष्टयाभावात पाहच्छिके तु मायणे मायणभेदो न स्था॥. अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥ ७२ ॥ अणुश्यामतानित्यत्तदेतत् स्यादिति परिहारं वर्णयन्ति । यथा किलाणोः श्यामता नित्याऽथापि संयोगेन प्रतिषिध्यते (१) संयोगाव्युच्छेदः-पा० पु०।

·न्यायवार्तिके एवमणुमनसोरदृष्टः सम्यग्ज्ञानेन प्रतिषिध्यते इति ।। एतच न- नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७३ ॥ अकृताभ्यागमप्रसङ्गादिति ॥ अनुपपन्नप्रमाणस्याभ्युपगमो- ऽकृताभ्यागम इति सूत्रार्थः । यथाश्रुति वा सूत्रार्य: अकृतस्प कर्मण उपभोगमसङ्गादिति । एतत्सविस्तरोक्तंभाप्य इति । आत्मा शरीरं करणमर्यो बुद्धिर्मनस्तथा । पद्यया वस्तु तत्वेन तत् तयेहोपपादितम् ।। (इति मासनिकमदृष्टानेप्पाद्यत्त्वपकरणम् ।) इति-औद्योतकरे न्यायसूत्रधातिके तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥

·न्यायवार्तिके चतुर्थोऽध्यायः मनमोऽनन्तर(१) मीत्तरवसरमाला परीक्षितव्यत्यत आह- प्रवृत्तिधोक्ता ॥१॥ प्रतियोक्ता-तथा परीक्षितेत्यर्थः सूत्रस्य । किं पुनः प्रत्तेः परीक्षितमिति ? यावद्धर्माधर्माश्रयं परीक्षितं सर्वा प्रत्तेः परीक्षा । तत्र प्रवृत्तिया भवति-कारणरूपा कार्यरूपा च । कारणरूपा-प्रटीचर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ इति । कार्यरूपा-धर्मा- धर्मसमाख्या(२) दुःखादिसूत्रे वर्णिता । तब कारणरूपायाः महत्तेविंशतिधा भेदः । कार्यरूपा तु प्रोत्तरेकद्रव्याऽभ्युदयस्प प्रतिनियमात् अवस्थिता विपाककालस्प नियमात , आत्मस- मवायात् गुणभूता, अनित्पा मायणादिदर्शनात् । तदुक्तं वि. पच्यमानकर्माशयप्रक्षये प्रायणमिति । जन्मनः कारणम् पूर्वकृत- फलानुबन्धातू तदुत्पत्तिरिति संसारापवर्गहेतुभूता तद्भावे संसारः तदभावे ऽपवर्ग इत्येवमायुक्तम् ।। मत्तेरनन्तरास्तादोपा इत्यभिधीयन्तामित्यत आह- तथा दोपाः ॥२॥ तथा दोपाः ॥ उक्का इति । बुद्धिसमानाश्रयत्वादात्मगुणाः संसारस्यानादित्वात अनादिना प्रवन्धेन प्रवर्तन्ते सम्परमानाच्च (१) अनन्तरा-इति चित् । (२) समाख्याता-इति कचित् ।

·४५८ न्यायवार्तिके रागपक्ष:-कामो मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ निवर्तन्त इत्युत्पादनिरोधधर्मकाः । कार्यते सतीन्द्रियान्तरप्रत्यक्षवाद अचाक्षुषप्रयक्षत्वाच गुणाः । ( इति प्रत्तिदोपसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् ।) प्रवर्तनालक्षणादोषा इत्युक्तं, तथा च मानादयः भवः तयन्तीति लक्षणसाम्यात तेऽप्युपसंख्येपा इति ? नोपसंख्यायन्ते संगृहीतत्वात् । केन संग्रहः ? प्रवर्तनालक्षणा दोपा इसनेनैव । तेषां तु संगृहीतानां- तत्त्रैराश्यं रागद्वेपमोहार्थान्तरभावात् ॥ ३ ॥ तत् त्रैराश्यं रागद्वेपमोहार्थान्तरभावात् ॥ तेषां दोपाणां त्रयो राशप:-त्रयः पक्षाः सम्भवन्ति, मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभ इति । द्वेषपक्ष:-क्रोधः ईया- असूया द्रोहोऽमर्प इति । मोहपक्षः-मिथ्याज्ञानं विचिकित्सा मानः प्रमाद इति । कामो मत्सर इत्यादि(१) किं पर्यायवचनम् आहो. अर्थान्तरभाव इति ? । किं चातः ? यदि पर्यायवचनं त्रयो राशप इत्ययुक्तम्-न हि पर्यायशब्दपु राशिव स- म्भवति, न हीन्द्रयाक्रपुरन्दरशन्दाना राश्यर्थः कश्चित् सम्भ पति, अर्थान्तरमाचे विशेपो वाच्य(२) इति ? । अर्थान्तरभाव इति ध्रुमः-तर कामः स्वीगताऽभिलापः-या स्त्रीगता प्रार्थना सा काम इति । एवं चाहुः नाकामयमानो मण्डयत इति । अक्षीयमाणवस्त्यपरित्यागच्छा मत्मरः- यया राजकीयोदपा- नान्मोदकं पा इति । अस्ववस्तादानेच्छा स्पृहा-पद्रस्तु स्वं न भवति तस्य या आदानेच्छा सा स्पृहा । पुनर्भवतिसन्धानहे. (१) स्येवमादिक-पा०४ पुर। (२) वक्तव्य- पा०४०।

·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके १-६ सूत्रम् । ४४९ तुभूना तृष्णा-या पुनर्भवप्रार्थना सा तृष्णा(१) । प्रमाणविरु. दपरद्रव्यापहारेच्छा लोभः-प्रमाणविरुद्धं पारद्रव्यादानं कुर्शको लुब्ध इत्युच्यते । एपांच सामान्यं सगः सामान्येन विशेषः सगृहीत इति । शरीरेन्द्रियाधिष्ठानकृत्यहेतुः क्रोधा-सआते यस्मिन् शरीरेन्द्रियाधिष्ठानानि विकृतानि भवन्ति स क्रोध शत । साधारणे वस्तुनि पराभिनिवेशप्रतिपेषेच्छा ईर्णा-यदपरिगृहीत साधारणं वस्तु तस्मिन् यः पराभिनिवेशप्रतिषेधाभिप्रायः से- या । परगुणाक्षमता असूया-पा परगुणान् श्रुखा असमतो- पजायने सा अनया । परपकारेच्छा द्रोहः-अशक्तस्य या परम्प- सपचिकीप(२) सा द्रोहः । कृतापकारासहिष्णुता अमर्पः-पा कृतापकारस्याऽसहिष्णुता सोमर्पः । अस्य च द्वेपः सामान्य तेन सङ्ग्रहः । विपर्ययज्ञानं मिथ्याज्ञानम् अस्मिस्तदिति प्रत्यय इति । संशयो विचिकित्सा किंस्विदिति । तथा(३) विद्यमानाविद्यमानगुणाध्यारोपेणात्मोत्कर्षमयपो मानः अहोऽ. हमस्मि(४) इति । शाक्तस्य कर्तव्याकरणं प्रमाद:-पतः शक्तः स्त्रकर्तव्यं न करोति स प्रमाद इति । अस्प च सामान्य मोहः तेन संग्रह इति । अतस्त्रापानोपसख्यायन्त इति । कुन एतत् ? लोकत्तस्तदवगतः(५)-लोकत(6) एते कामादयः एवम्भूतेषभिमायेषु प्रयुज्यन्ते नाभिप्रायमात्रे, न हि भिक्षा मार्थ. पमानः कामयत इत्येवं भवतीति ।लक्षणस्य ताई अभेदात् विल. मनुपपन्नमिति ?-एकं रागद्रेपमोहाः लक्षणाभेदात् रागभेददि- दिति ? । नानुपपन्नं रागद्वेषमोहान्तिरभावात्-सत्यपि लक्षण- (१) सा तृष्णेति-पा० ४ पु० । (२) चिकित्सा-पा० १ पु०॥ (३) यथा--पा०४ पु०। (४) अहोऽहमस्मि-पा० १ पु० । (१) तदधिगतेः-पा० ४ पु०। (६) लोक--पा० ४ पु.। ५७ ·४५० न्यायवार्तिके स्याभेदे आन्तर्गणिक भेदकं लक्षणमस्ति तदुपपत्तत्रित्वम् । पथा रागलक्षणेन सङ्गृहीतानां कामादीनामिति । न च सा- मान्यमेकत्वे कारणं (तथा च) सामान्यस्पैवाभावः स्यात् यदि रागद्वेपमोहानामेकत्वं स्यात् समानमतल्लक्षणमित्येतदेव न स्या- दिति न होकस्य समानं भवतीति । किं पुनरान्तर्गणिकं लक्षण- मिति ? सक्तिलक्षणो राग:-यो विपयेवभिपद्गः स रागः । अमर्ष- लक्षणो द्वेषः-असहिष्णुता दुःखस्य दुःखसाधनानां चेति द्वेषः । मिथ्यामतिपत्तिलक्षणो मोहः-यथाऽवस्थितविपये ऽयथाभावप्र- तिपत्तिर्या एतच रागद्वेपमोहानां व्यवच्छेदक लक्षणमात्मपत्य- क्षमिति(१)॥ नैकप्रत्यनीकत्वात्(२) ॥ ४ ॥ एक रागद्वेपमोहा एकमत्यनीकत्वात् विभागवदिति-यथा विभाग एकनैव संयोगेन विरुद्ध्यमान एको भवति तथा त- त्वज्ञानेनैकेन विरुद्यन्ते रागादयस्तस्मादेकं रागादय इति ।। व्यभिचारादहेतुः ।।५॥ व्यभिचारादहेतुः।। एकमत्यनीकाश्च रूपादयः एकाग्निसंपो- गविरोधिनः न चैपामेकत्वामात अनेकान्तिकम् । एकयोनि. स्वादेके रागादयः शब्दवदित्यप्पनेनैव प्रत्युक्तम् । एकयोनयो रूपादयो न चैपामेकत्वमिति । सति चान्तरभाव- तेषां मोहः पापीयान् नामूढस्येतरोत्पत्तेः॥ ६ ॥ तेपा पोहः पापीयान-पापतमः-पापिष्ठ इति वा प्राप्ते द्वी (१) एकप्रत्यनीकमावात-यधिकं ४ पु०। (२) प्रत्यनीकमायात्-पा० ४ पु०। A ·चतुर्थेऽध्याये १ आह्निक ७-११ सूत्रम् । ४५१ द्वाभिमेत्य पापीयानित्युच्यते रागमोहयोोहः पापीयान उप- मोहयोर्मोहः पापीयानिति । कस्मात् ? नामूहस्येतरी भवतः मूढः कुप्पति मूढो रज्यते मूढो मुह्यतीति । तत्वज्ञानाच मोहनि. वृत्तौ रागादिनिवृत्तिरित्येकात्यनीकता-यस्मात् तत्त्वज्ञाना. निटत्ते मोहे न रागद्रेपो भवतः अत एकप्रत्यनीकता न पुन- स्नेकत्वादिति । एवं च कृत्वा दुःखादीनामुत्तरोत्तरापाये तदन- तरामावादपवर्ग इति सिध्यति ।। माप्तस्तहि- निमित्तनैमित्तिकभावादर्थान्तरभावो दोपेभ्यः ॥७॥ निमितनैमित्तिकभावा()दर्यान्तरभावो(२) दोयेभ्यः । अ. दोपो मोहः दोपनिमित्तत्वाद्र्पादिवदिति ।। न दोषलक्षणावरोधान्मोहस्थ ॥ ८ ॥ न दोपलक्षणावरोधात(३) न कार्यकारणभावेन पदार्थानां तथाभावोऽतथाभावो वा सिध्यात, किन्तु लक्षणस्याभेदादिति दोपलक्षणं च मोहे ऽस्तीति दोषो मोहः । निमित्चनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रति- पेधः ॥९॥ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिपेषः(४)तु. ल्पनातीयानामनेकविधविकल्पो निमित्त(५)नैमित्तिकांवो दृष्ट इति । यया बुद्धिबुद्धयन्तरनिमित्तं बुद्धिनातीया चेति । तुर्या- (१) निर्देशात्-पा० ४ पु० । (२) मोहान्तरभावो-पा०४ पु०। (३) लक्षणाययोधात्-पा०४ पु० । (४) मनेकप्रतिषेधा-पा० ४ पु०। (५) नित्य-पा० ४ पु० ।

·४५२ न्यायवार्तिके दयो द्रव्यस्प निमित्तं द्रव्यजातीयाः । नोदनाभिघातसंयुक्तसं- योगाः संस्कारस्य गुणा इति । (इति दोपत्रैराश्यप्रकरणम् ।) परीक्षिता दोपा इति दोपानन्तरं प्रेत्पभावस्तस्याऽमि.' द्विरात्मनो निसत्वात-नियआत्मा न जायते न म्रियते उभयं च प्रेसभावः मृत्वा पुनर्जन्म । तत्रायं सिद्धार्थानुपादः- आत्मनित्यत्वे प्रेत्पभावसिद्धिः ॥१०॥ आत्मनियते प्रत्यभावसिद्धिः। नित्यः सन् आत्मा प्रै- ति जायते चेति । किमुक्तं भवति म्रियन इति ? पूर्वोत्पन्नाभिः शरीन्द्रियबुद्धिवेदनाभिर्वियुज्यत इति । किं चोक्तं जायत इति ? अपूर्वोत्पन्नाभिनिकायविशिष्टाभिः शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः स- म्यक्ष्यत इति । न पुनः(१)नन्ममरणे आत्मन्युत्पादनिरोधौ(२) निसत्वात्-नित्य आत्मेनि(३) पूर्वाभ्यस्तमुत्रे प्रतिपादितम् । पस्य पुनरात्मन उत्पादनिरोधौ जन्ममरणे तस्याकृताभ्यागम- फतनाशदोपप्रमग(५) इत्युक्तम् शारीरदाहे पातकाभावादिति मूत्रं वर्णपद्भिः ॥ कयमुत्पत्तिरित चेत् ?-किंधर्मशात् कारणान(५) शरीरे- न्द्रियमहाभूतादि व्यक्तमुत्पद्यत इति :- गरात् व्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥११॥ ध्यक्ताद व्यक्तानां प्रसक्षप्रामाण्याद । किं पुनर्पक्तमुपला (U-पा०४०। (२) आत्मन उत्पाद निरोधी-पा० ४ ० । (३) नित्य यामेत्येतत्-पा०४ पु। (४) दोष-पा०४ पु.। (५)गिन्धर्मकारणात्-पा० ४ पु० ।

·चतुर्येऽध्याये १ आदिके १२-१६ सूत्रम् । ४५३ ब्धिलक्षणमा रूपादियुक्तं द्रव्यं तत्सामान्याद परमाणुलक्षणमाप पृथिव्यादिकारणं व्यक्तमित्युच्यते । किं सामान्यं ? रूपादि- योगः-रूपादिसामान्याव(१) परमाणवो व्यक्ता इत्युच्यन्त इति रूपादियुक्तेभ्यः परमाणुभ्यो घटादि गवादि व्यक्तमुत्पद्यत इति । का पुनरत्र न्यायः? प्रत्यक्षमामाण्याद(२)-दृष्टा रूपादिमन्यो रू- पादिमतामुत्पत्तिरिति । नानेकान्ताव ?-नायमेकान्तो कपादिमन्यो रूपादिमदुत्पत्तिरिति अपादापि संयोगाद्रूपादिमदुरपयपानं घटादि गवादि दृष्टमिति ? । न सूत्रांर्थापरिज्ञानात्-नायं सूबार्थों रुपा- दिमन एव रूपादिमदुत्पद्यत इति, अपि तु रूपादिमरसामग्रीपूर्व- कं गवादि व्यक्तमिति सूत्रार्थः । एवं च(३) नानेकान्तोऽस्ति न हरूपायाः सामग्न्या रूपादिमत्कार्पमिति ।। न घटाघटानिष्यत्तेः ॥ १२ ॥ न घटाघटानिप्पत्तेः । सजातीपात् सजातीयमुत्पद्यत इति मत्वा मतिपेधः । न सूत्रार्थापरिज्ञानादिति-न ब्रूमः सर्व सर्व- स्य कारणमिति, यश्च सर्व सर्वस्प कारणत्वेनाभ्युपपात स एवं- मसवस्थेपो न घटाघट उत्पद्यमानो दृष्ट इति ॥ . अपि तु- व्यक्ताद्घनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ व्यक्ताद्घटनिप्पत्तरपतिषेधः । यदपि तघटादि व्यक्त- मुत्पद्यते तदपि व्यक्तादेव कपालादेः, व्यक्ताचोत्पद्यमान घटादि न किञ्चिद्वाधत इति । रूपादिमत्सामग्रीपूर्वकं शरी- रादि व्यक्तं(8) दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणाघवादिति । श. (१) रूपादिसामान्ययोगात्--पा० ४ पु० । (२) रूपादिमयो-इत्यधिकम् ४ पु। (३) सति-इत्यधिकम् ४ पु०। () गादि-पा० ४ पु०॥ .

·न्यायवार्तिके . ब्दबद्रा वैधम्र्येण तदेतत्तत्वम् ॥ (इति प्रेत्यभावपरीक्षामकरण ।) अपरं पावादुकानां दर्शनान्युपन्पस्य कानिचित प्रतिपि. ध्यन्ते कानि चिदुपगम्पन्त इति । तत्र तावत्-- अभावादावोत्पत्तिर्नानुपमृय प्रादुर्भावात् ॥१४॥ अभावाद्भावोत्पत्तिनानुपमृध प्रादुर्भावात् । अभावाद्भावो जायत इति कस्पचिद्दर्शन-तत्र न्यायं त्रुवते-नानुपम्य मादु भावादिति, न किलाविनष्टे कारणे कार्यमुत्पद्यत इति । यथा वी- जीवनाशोत्तरकालमङ्कुरः मादुर्भवति । यदि वीजविनाशोऽङ्गुरका- रणं नाभविष्यदविनष्टे ऽपि वीजे ऽङ्कुरोऽभविष्यत् न चैवम. स्ति(१) तस्माद्वीजविनाशोऽङ्कुर कारणमिति ॥ व्याघातादप्रयोगः ॥ १५ ॥ उपमृद्य मादुर्भवतीति व्यायात:-पदुपमद्गाति तदस्ति-न घसदुपमर्दकारणमिति । यच्च मादुर्भवति तन्नास्ति-न हि सदुम्पद्यत इति तदिदमुपमृगाति मादुर्भवति चेति व्याहतमुच्यते । को व्याघात: ? सहामम्भवः। यथुपमृद्गाति ? न जायते, अथ जायते ? नोपदाति ।। नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६ ॥ नातीतानागतयोः कारकशन्दप्रयोगात् । अतीते ऽनागते च कारकशन्दः प्रवर्तमानो हट:-अनीते तावत् भिन्नं कुम्भम. नुशोचति भित्रस्य कुम्मस्य कपालानि, अमृत कुम्भ इति । अनागोऽपि--पुत्रो जानप्यने जानप्यमाणं पुत्रमभिनन्दति ज. निप्पमाणस्य पुत्रस्य नाम करोति अनाता पुत्राः स्यविरं (१)नवमस्तीति मास्ति ४ पुः ।

·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके १७-२१ सूत्रम् । तापयन्तीत बहुलं प्रयोगा भाक्ता इति । एवमयं प्रादुर्भविष्य- नङ्कुर उपमृद्रातीत्युच्यते । कः पुनरुपमर्दार्थः ? आनन्तर्यसाम. र्यात अनन्तरोत्पत्त्यर्थः यस्माद्वीजोपमर्दादनन्तरमपं मादुर्भव- तीति । अत्रोक्तं व्याघातादिति-नाजातेनोपमर्दो नापपर्दा. समर्थो जायत इति । यदपीदमुच्यते अतीते ऽनागते च कारकशब्दाः प्रयुज्यन्त इति ! न प्रयोगो वार्यते, अपि स्वसतः कारणादुत्पत्तिर्न युक्तेति । कारकशब्दानां च त्रैका. लिकः प्रयोगः तदुक्तं मामाण्यसामान्यचिन्तायां क्षस्तिष्ठती- ति पथा । यत्पुनरेतत् आनन्तर्यसामीदुपमृद्य मादुर्भवती. त्युच्यत इति न योजनाशोऽङ्गुरकारणमीप तु व्याकृत(१) व्यू. हानां वाजावयवानां पूर्वव्यूहनिवृत्ती व्यूहान्तरमुत्पद्यत इति न्यूहान्तरादङ्गुर आविर्भवतीति । न चाविनष्टे पूर्वव्यू- हे व्यूहान्तरेण शक्यते भवितुमित्पानतर्थप्रादुर्भावार्थः । एवं च बीजोपादानं युक्तमिति । अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रम्- न विनष्टेभ्योऽनिष्पत्तेः ॥ १७ ॥ न विनप्टेभ्योऽनिप्पत्तेः इति । न हि वाजविनाशोऽङ्कुरस्य' कारणमपि तु वीजावयवाः पूर्वव्यूहपरित्यागेनत्पधः सूत्रस्य(२)।। क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ क्रमनिर्देशादप्रतिपेयः । पूर्व वाजविनाशः पश्चादङ्कुरोप- त्तिरिति सूत्रार्थः । अभावश्चेदङ्घरोत्पत्तिकारणं स्यात् सर्वे सबै. पादुत्पद्येत अभावस्य निर्विशेषत्वात् । न हि शालिवीजे विनष्टे काचिदन्वयशक्तिस्ति, अनन्वितं च कार्यं सर्वाभिः शाक्ति- (१) व्याशत-व्याहत-पा०४पु०। (२) नेति सूत्रार्थ:-पा०४पु०।

·४५६ न्यायवार्तिके भिरुत्पद्येत, अन्वितं तु दृष्टं तस्मान्नाभावः कारणमिति सूत्रार्थः । (इति शून्यतोपादानप्रकरणम् ।) अपर इंदानीमाह- ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥ १९ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुपकांफल्यदर्शनात् । पुरुषोऽयं समी- हमानो नावश्यं सभीहाफलमाप्नोति तेनाकाम्पते पराधीन पु. रुपस्य कर्मफलाराधनमिति(१)-निरपेक्षश्चत् पुरुषः कर्मफल- भोगे समर्थः स्यात् न कस्यचिदफला क्रिया भवेत् । न कश्चि. दुदुःखं कुर्यादिति । उभयं च दृष्टं तस्मादीश्वरः कारणमिति ।। न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ न पुरुषकर्मामाचे फलानिष्पत्तेरिति । ईश्वरश्चेत् कार- णं स्पात् पुरुपकर्मान्तरेणापि मुखदुःखोपभोगी रयाताम(२) ततश्च कर्मलोपोऽनिर्मोक्षश्च । ईश्वरस्यैकरूपत्वादेकरूपा कि- येति । अथेशर. कारणभेदानुविधानेन कार्य निर्वतयति यद. पेक्षते तन्न करोतीति प्राप्तम् न हि कुलालो दण्डादि करोति एवं कर्मसापेक्षश्चेदीश्वरो जगदुत्पत्तिकारणं स्यात् कर्मणीबरो नीश्वर: स्पात् ॥ तत्कारितस्वादहेतुः ॥ २१ ।। तत्कारितवादहेतुः । न घूमः कर्माधमोक्ष ईशरः कार.' णमिति । अपि तु पुरुपकर्म ईशरोऽनुगृह्णाति । कोऽनुग्रहार्यः ।। यद्ययामृतं पाप च पदा विपारुकाल:(३) तत्तथा तदा विनि- गुरु इति । य: पुनर्सवरं कर्मानपेतं कारणत्वेन प्रतिपद्यते (१) फलायाधनमिति-पा० ४ पु०। PR) सुखदुःघोपमोगा भवत्-पा०४ पु०। (३) परिपाककाला--पा० ४ पु०।

·. चतुर्थेऽध्यापे ? आहिके २१ सूत्रम् । ४५७ तस्पानिर्मोक्षवादिदोपः । सापेक्षे तीसरे यथोक्तो न दोपः । शेष भाष्ये । तकारितत्वादिसेवं युवता निमित्तकारणमीवर इत्यु- पगतं भवति । यच निमित्तं तदितरयोः समवापिकारणासमत्रा- पिकारणपोरनुग्राहकम, यथा तुर्यादि तन्तूना तत्संयोगानां चति । ईश्वरज्जगतो निमित्त जगतः साक्षादुपादानकारणं किम् ? उक्तं पृथिव्यादि परमसूक्ष्म परमाणुसज्जितं द्रव्य(पक्त) मिति । व्यक्तकारणाभ्युपगमे तु सति निमित्तत्रियोपविमतिपत्ती ईश्वरमक्रिया- यस्मानिमित्तकारणे विप्रतिपद्यन्ते केचित कालं केचिदीश्वरं केचित् प्रकृतिमिति तदेवं निमित्त विशेषविप्रतिपत्ती कि न्याय्यमिति । ईश्वर इति न्याय्यं तत्र हि प्रमाणानि अविघातेन मवर्तन्त इति । अस्तित्वासिद्धिारति चेत् ?--अथ म. न्यसे सिद्ध ईश्वरस्यास्तिो कारणान्तरनिराकरणं निमित्त. कारणामावश्च साध्येन, तत्त्वसिद्धं तस्मादयुक्तमिति ? न, अत एवं तदुत्पत्तेः इति-येनैव न्यायेन ईश्वरस्य कारणत्वं सिध्पति तेनैवास्तित्वमिति, न ह्यविद्यमानं कारणमिति । का पुनरी- श्वरस्य कारणले न्यायः ? अयं न्यायोऽभिधीयते प्रधानपरमाणु कर्माणि माक्मवृत्तेबुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्तन्ते अचेतन- त्वात् वास्यादिवदिति-यथा चास्यादि बुद्धिमता तक्ष्णा अधि. ठितमचेतनवाद प्रवर्तते तथा प्रधानपरमाणुकर्माणि अचेतनानि प्रवर्तन्ते तस्मात् तान्यपि बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानीति(१) । तत्र प्रधान कारणिकास्तावत् पुरुषार्थमधिष्ठायकं प्रधानस्य वर्णपन्ति-पुरुषार्थेन प्रयुक्तं प्रधान प्रत्रतते, पुरुषार्थश्च द्वेषा भवति (१) युद्धिमता तणाधिष्ठितानि-पा० ४ पु० । .

·४५८ न्यायवाचिके शब्दापलब्धिर्गुणपुरुपान्तरदर्शनं चति, तदुभयं प्रधानमत्तेविना न भवतीति ?न, माक् प्रवृत्तेस्तदभावात्-पावत् प्रधान महदादिभा- वेन न परिणमते तावन्न शाब्दाग्रुपलब्धिरस्ति न गुणपुरुषान्तरो। पलब्धिरित हेत्वभावात् प्रधानमत्तिरयुक्ता । अथाऽस्ति, नाऽस- दात्मानं लभते न सन्निरुध्यत इति ? एवं च सति विद्य' मानः पुरुषार्थः प्रधानं प्रवर्तयतीति न पुरुषार्था(य) प्रधानस्य प्रहत्ति: - हि लोके यद्यस्य भवति स तदर्थं पुनर्यतत इति । सततं च मतिः मानोति कारणस्य सन्निहितत्वादिति--पुरु- पार्थः प्रवृत्तेः कारणमिति पुरुषार्थस्य निसत्तात् सततं प्रत्या भवितव्यमिति । अथ विद्यमानोऽपि न प्रवर्तयात ? न ताई पु. रुषार्थः कारणमिति यस्याभावात् प्रधानं न प्रवर्तते यस्य च भावात् प्रवर्तते तत्कारणमिति । अथ विद्यमानः प्रतिबन्धान प्रवर्तयति ? प्रतिबन्धापगमस्याशक्यत्वात् सततमपत्तिः-पत्तत्र प्रतिबन्धकारणं पुरुषार्थस्य तस्थापगमः कर्तुमशक्यः न सदात्मानं जहातीति प्रतिवन्धकस्य निसत्वान्नित्यमहत्या भवितव्यम् । पदा भवन्तः सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृति वर्णयन्ति सा कुतो निवर्तत इति वक्तव्यम् ?-न चानिवृत्तायां साम्या- वस्थायां वैषम्येण शक्यं भवितुम् । अयाङ्गाङ्गिभावस्यानियमा- द्वैपम्यं भवति इति ? अत्रापि भवन्तं पर्यनुयुइक्ष्महे-कथं साम्पे- नास्थितमधिकं हीनं च भवति ? नापूर्वोपचयो विद्यते न पूर्व- हानमस्तीति । यांश्च शब्दादीन् मागनुपलब्धस्वरूपान् पुरुष उपलभने बुद्धिरुपलम्भपति ते किमुपजानविशेपा उतानुपजातवि. झोपा इति !! यापनातविशेपा उपलभ्यन्त इति ? व्याहतं भवति नासदात्मानं लभत इति । अथानुपजातविशेपा एवोपलभ्यन्ते ! तयाप्पनिरचो पापात: प्रधानं पुरुषार्यः मवर्तयतीति । सो.

·. चतुर्थेऽध्याये १ आह्निके २१ सूत्रम् । ४५९ ऽयं प्रधानवादो यावद्यापद्विचार्यते तावत्तावत् प्रमाणवृत्तं वाघत इति । ये परमाणून पुरुषकर्माधिष्ठितान जगतः कारणत्वेन वर्णपन्ति तान् मतीदमुच्यते परमाणवः प्रवर्तन्त इति सततं मरया भवितव्यम् । अथ कालविशेषापेक्षाः भवन्ति ? प. रमाणुभिः कालो व्याख्यात:-यथा परमाणवो बुद्धिमन्तम- घिष्ठातारमपेक्षन्ते तथा कालोऽपीति, न हि तत्राचेतन- वं निवर्तत इति । क्षीरादिवदचेतनस्यापि मत्तिरिति चेत् ?- यथा अपसभरणार्थ क्षीरादेरचेतनस्यापि प्रतिरेवं परमाणवो. ऽप्यचेतनाः पुरुषार्थ प्रतिप्यन्त इति ? । तन युक्तम्, साध्यस. मत्वात्-पथैत्र परमाणवः स्वतन्त्राः प्रवर्तन्त इति साध्यं त- था क्षीराधचेतन स्वतन्त्र प्रवर्तत इति । यदि क्षीरादि स्वत- स्त्र प्रवर्तेत मृतेपपि प्रवर्तेत, न तु मवर्तते, अतोऽवगम्यते बुद्धि- मत्कारणाधिष्ठितं तदपि । न चायं हेतुः तस्मानिवर्तते(१) एवं यावद्यावदचेतनं प्रवर्तते (तत्) सर्व तव चेतनाधिष्ठितमिति(२)। अयमपरो हेतुः बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितं महाभूनााद(३) व्यक्त (मिति)मुखदुःखादिनिमित्तं भवति रूपादिमत्वात् तुर्यादिवदिति । धर्माधर्मों बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितो पुरुषस्योपभोगं कुरुतः करण- वाद् वास्यादिवदिति । आत्मैवाधिष्ठाता धर्माधर्मयोभविष्यती- ति चेत् ?-यस्य तौ धर्माधौं स एवाधिष्ठाता भवि- प्यतीति न युक्तम् ? माक् कार्यकरणोत्पत्तेः तदसम्भवातू- पावत कार्यकरणमड्डातो नोपजायते पुरुषस्प सावदयमज्ञः (१) न प्रवर्तते-पा०४ (२) बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितमिति-पा०४ पु० । (३) महाभूतानि-पा० ४ पु०। पु० ·म्यायवार्तिके उपसन्धातापि उपलभ्यानपि तायद्पादी(१)नोपलमते कुतोऽनु- पलभ्यो 'धर्माधर्मायुपलप्स्यत इति । यदि पुरुषः स्वतन्त्र पत्र- तते न दुःखं कुर्यात् न हि कश्चिदात्मनो दुःखमिच्छतीति । पश्चात्मनो(गो)पघात शिरश्छेदादि वा करोति(२) तवैकल्पे मा- यणे(३) वा हितबुद्धिः प्रवर्तते इति । यदि पुनर्धर्माधर्माभ्यामेवा. घिष्ठिताः परमाणवः प्रवर्तेरन् ? न युक्तमेतदचेतनत्वात्-न हि किश्चिदचेतनं स्वतन्त्रमधिष्ठायकं दृष्टमिति । अभ्युपगम्यापि च धर्माधर्मयोः परमाणुप्रत्तिसामय ? न करणस्य केवलस्य क्रियानिवृत्तावप्तामात्-न हि करणं केवलं क्रियां निवर्तय- दुपलभ्यते । अथ परमावपेक्षाभ्यां(४) धर्माधर्माभ्यां क्रियते ? तदपि न युक्तमदृष्टत्वात्-न हि कर्मकरणाभ्यां क्रिया ज. न्यमाना कचिदपि पश्याम इति । आत्मा कर्ता भविष्यतीति ? उ. तमेतदज्ञस्यादिति । अकारणोत्पत्तिर्भविष्यतीति ? न युक्तम. दृष्टस्वादिति । न चान्या गतिरस्ति, तस्मादबुद्धिमत्कारणा. धिष्ठिताः परमाणवः कर्माणि च प्रवर्तन्त इति । क्रिपानावेशादकारणमिति चेत् ? अथ मन्यसे ये खलु कतारो भवन्ति ते क्रियाविष्टाः कुलालादय इति, क्रियारहितवेश्वरस्त. स्मादकारणमिति ?, न विकल्पानुपपत्तेः-ईश्वरो निष्क्रिय इति कां क्रियामधिकृत्योच्यते ?। द्वयी हि नः क्रिया उत्क्षेपणादिका चारुपातशब्दवाच्या च । यद्याख्यातशब्दवाच्यामधिकृसोच्य- ते ? तदाऽसिद्धोहेतुः स्वातन्त्र्याभ्युपगमात्-स्वातन्त्र्यं हि भ• (१) विषयान् इति अधिकम् ४ पु०। (२) सोऽपि-अधिकम् ४ पु०। (३) प्रधाने-पा०४ पु०। (४) परमात्मापेक्षाभ्यां -पा०४ पुर।

·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके २१ मूत्रम् । गति नित्यमस्ति । किं पुनः स्वातन्त्र्यम् ? अन्धकारकामयो- ज्पत्वमितरकारकपपोक्तृत्वं च, तदुक्तं कारकानि वर्णपद्भि- रिति । अथोत्क्षेपणादिकामधिकृत्योच्यते निष्क्रिय इति । तदा- नेकान्त:-क्रियावच कारणं दृष्टं निष्क्रिपं चेति कदाचिद- व्याणि उपरतक्रिपाणि द्रव्यमारमन्ते संयोगाद निहत्ते कर्म- णि संयोगोपकरणानि द्रव्याणि द्रव्यमारभन्त इति निष्कि- पाणामारम्भः। यदा च युगपदहूनि द्रव्याणि संहन्यन्ते त. दाऽसाधारणकार्यव्याहत्तेभ्यः सपोगेभ्यः एकमेव द्रव्यमुत्प. घते । एकावयाविभागे तु द्रव्पनिटत्ती शेपाणि द्रव्यान्तरा- णि द्रव्यपारमन्त(२) इति निष्क्रियाणामारम्भः । कानिचित पुनः क्रियावन्त्यारभन्ते यदान्यतरकर्मजात संयोगानिहत्ते क- मणि इतरास्मिन् द्रव्पे कमीनतिप्तमकालमेव द्रव्यमुत्पद्यते तदा क्रियावता द्रव्येणारम्भात् क्रिपावतामारम्भः विरोधश्चोक्षेपणा- दिकायाः क्रियापाः अनभ्युपगमादिति । न कारणमीश्वरा विकल्पानुपपत्ते-कर्ता चेदीश्वरः किं सापेक्षः करोति उत निरपेक्ष इति ? किं चातः ? पदि सापेक्षा ? येन करोति तस्याकर्ता, एवमन्यत्रा- पि प्रसङ्गः तदपि साधनं येन करोति तस्याकति ? । अथायं किञ्चिदनपेक्ष्प करोति ? तद्वदन्यत्रापि प्रसङ्गः-अथायं सर्वमनपेक्ष्प करोति(२) एवमपि पुरुषकर्माफलं भवेद अनिर्मोक्षश्च प्रसज्येत यश्चाकर्मनिमित्ते(३) सर्गे दोपा(४) स इहापि प्रसज्यत इति ? निरपेक्षकर्तृत्वस्यानभ्युपगमात धर्माधर्मविफलत्वादिदोषो नास्ति न चाकर्मनिमित्ते सर्गे दोष इति । येन करोति तस्या- (१) मुत्पादयन्त इति-पा०४पु० । (२) तस्याकति-पा०४पु० । (३) यस्याकर्मनिमित्ते-पा० ४ पु0 1 (४) उक्त-इत्यधिकम् ४ पु०॥

·न्यायवार्तिके . कति चेत् ? नानेकान्ताव-नापमेकान्तोऽस्ति पो येन करोति स तन्न करोतीति यथाऽनेकशिल्पपर्यवदाता पुरुषः कर- णान्तरोपादानो बास्पादि करोति, वास्पायुपादानो दण्डादि(१) करोति, तदुपादानो घटादि, न च पर्यायकत्वे सति अकतत्वं, त. येश्वरोऽपि धर्माधर्मोपादानः शरीरमुखदुःखादि, आत्ममनःसयो- गशुद्धाशुद्धाभिसन्धिमाघनश्च धर्माधी, मुखदुःखस्मृसपेक्षः त. साधनायपेक्षश्च शुद्धमशुद्धं चाभिसन्धिमिति । यदा करोति तदा साधनस्पाकर्तेति चेत् ?-अथ मन्यसे पदाऽयं साध्य (पत्र) किश्चिदृष्टं निर्वतपाते सदा येन साधयति तस्याकर्ता प्रसज्यत इति ? । नैतदेवं, न घूमः मनिर्यानपमेकस्मिन् काले करोतीति, अपि तु पयेण, पर्यायकर्तते चायमदोपः। यदादौ करोति तस्या- साधनोत्पत्तिरिति चेत् ?-अथ मन्यसे यदि शरीरादिकर्तृत्वं धर्मा- धर्माद्यपेक्षस्य, अथ यदादौ करोति(२) कथं तद ?, आदेरनभ्युप- गपाददेश्यमेतत्-अनादिः संसार इति प्रतिपादितमेतत, धर्माध- मसाफल्यं चैवम-पदि चानादिः संसारः सापेक्षश्च कर्ता, एवं प्राण्यन्तरसमवायिनां. धर्माधर्माणां साफल्यम् । अथायमीश्वरः कुर्वाण: किमर्थं करोति ?-लोके दि ये कारो भवन्ति ते किञ्चिदुद्दिश्य प्रवर्तन्ते इद- माप्स्यामि इदं हास्यामि चेति, न पुनरीश्वरस्य हे. यमस्ति दुःखाभावात् नोपादेयं वशित्वात ? । क्रीडामि- सेके-एकतावद् अवते क्रीडार्थमीश्वरः सृजतीति नन्वेतदयुक्तम् क्रीडा हि नाम रत्यर्थं भवति विना क्रीडया रतिमविन्दताम,न च रत्यर्थी भगवान् दुःखाभावादिति । दु:खिनश्च मुखोपगमार्थ क्री- (१) घटादि १-पा०४ पु०॥ (२) तस्यासाधनात्-इत्याधिकम् ४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये ? आहिक २१ सूत्रम् । इन्ति । विभूतिख्यापनार्थमित्यपरे-जगतो वैधरुप्प ख्यापनीय- मित्यपरे मन्यन्ते । एतदपि तागेव-न हि विभूतिख्यापनेन कश्चिदतिशयो लभ्यते न चास्पाख्यापनेन किञ्चिद्धीपत इति । किमर्थ सहि करोति ? तत्स्वाभाव्यात मवर्तत इत्यदुष्टम्-यथा भू- म्यादीने धारणादिक्रिया तत्स्वाभाव्यात् कुर्वन्ति तथेश्वरो. ऽपि तत्स्वाभायात् प्रवर्तत इति प्रतिस्वभावकं तत्त्वमिति । तत्स्वाभाव्यात् सतत प्रतिः(१) इति चेत् ?-अथ मन्यसे यदि प्रतिस्वभावकं तत्वं प्रतिनिहत्ती न माप्नुतः न हि प्रह- त्तिस्वभावके तत्वे निष्टोत्तयुज्यत इति, क्रमेणोत्पत्ति(२)ने मा- मोति तत्वस्यैकरूपत्वात इदमिदानी भवविदमिदानी न भ. वत्तिति(३) न युक्तम्-न खेकरूपाद कारणात् कार्यभेदं प- श्याम इति ? । नैप दोपः बुद्धिपत्वेन विशेषणात् बुद्धिमत्तात्र- मिति प्रतिपादितम्-बुद्धिमत्तया च विशिष्यमाणं सापेक्ष च न सर्वदा प्रवर्तते- सर्वमेकस्मिन् काले उत्पादयति यस्य कारणसान्निध्यं तद्भवति यदसन्निहितकारणं तन्न भवति, न च सर्वस्य युगपत्कारणसानिध्यमस्ति, अतः सर्वस्य युग. पदुत्पादो न प्रसक्तः, स खलु मवर्तमानो धर्माधर्मयोः परिपाक- कालमपेक्षते कारणान्तरोत्पादं तद्भागिनां च सत्वानां तत्र(४) सन्निधानं तद्भागिसत्वधर्माधर्मपरिपाकं च तदमतिबन्धं चति । पत् तदीश्वरस्पैश्वर्य किं तन्नित्यमानिसमिति ? । यद्यनित्यं तस्य कारणं वाच्य(५) पस्य चानित्यमैश्वर्यं तस्य कारणभेदो भवति अणिमादेः एवमन्येपामपात्यनेक ईश्वरः प्रसज्यत इति । (१) प्रवर्ततइति 1-पा० ४ पु० । (२) क्रमेण चोत्पत्ति-पा०४ पु० । (३) माभूदिति-पा. ४ पु०। (४) तत्र तत्र-पा०४ पु०। (५) पकव्यम-पा०४ पु०।

·न्यापत्रिके अयानेकवे किं वाध्यत इति ? एकस्मिन् पस्तुनि व्याहनकाम- पोरीश्वरयोः प्रचिर्न प्राप्नोति अथकामतर अतिशेते ? योऽति- शेते स ईश्वरः नेतर:(१) इति । अय नित्यमेश्वर्य ? धर्मपथ्य न तद्धर्माद्भवतीति । निसमिति घूमः । न च धर्मवेयध्य दोपः तस्य, यो धर्म ईसरे नासी तसय करोनि, किन्तु प्रत्यात्मवृत्तीन धर्माधर्मसनिचयाननुगृहात, न चेवरे धर्मोस्तीत्यचौद्यमेतत् । तत्स्वभावानवधारणा सन्देहः ईश्वरः किं द्रव्यमाहो गुणादीनामन्पतम इति ? । ट्रम्प, बुद्धिगुणत्वाद्रव्यात रवद । युद्धिमत्वात् तहि आत्मान्तरामिति ? नात्मान्तरं गुणभेदाद-तथपा गुणभेदे सति पृथिव्यादयो नात्मानः त. था गुणभिन्न ईश्वरस्तस्मादसावपि नारमानमिति । कः पुनरे तस्प भेदः ? । एके तापद् ब्रुवते धर्मज्ञानराग्यश्वर्याप्पतिशयव. न्ति तस्मिनिति नित्यत्वमतिशयः । एतत्तु न बुद्धयामहे यथा बु· द्धिमत्तायामीश्वरस्प प्रमाणसद्भावो न चैवं धर्मादिनित्यत्वे प्रमा- णमस्ति, न चापामाणिकं मतिपत्तुं शरयम, अतिशयस्तु बुद्धिान त्पत्वं गुणभेदः तत्र हि नित्या बुद्धिः ससयादयश्च सामान्यगु. णाः पड्गुण(२) आकाशवदीवर इति । अपास्य बुद्धिनित्य वे कि प्रमाणीमति ? । नन्विदमेव-बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिताः परः माणवः प्रवर्तन्त इति ? बुद्धिमत्तायामेतत् साधनं सा पु. ननित्यति कुतः ? मत्यनियमासम्भवाद-ये खलु प्रत्यर्थनियता बुद्धिभेदास्ते भारीरादिकारणसन्निधाने सति भवन्ति, नवि- (३) प्रत्पनियता युगपदनेककार्योत्पत्तिदर्शनात् यथा स्थावर- (९) इतरो नेश्वर इति-पा०४ पु०। (२) न चामामाणिकं शक्यम-इत्यधिकम् ४ पु० । (३)न चेय--पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके २१ सूत्रम् । भेदस्पानेकस्य युगपदुत्पाद इति । स च प्रत्यर्थनियतबुद्धिभेदे- वीरस्य न युक्तः संरुपापरिमाणपृथक्त्वसंपोगविभागबुद्धय एक तस्य गुणाः। अथ बुद्धिमत्येश्वरस्य(') भारीरयोगमपि मतिपद्य- ते १ तेनापि मतिपद्यमानेन पारीरादयो निसा अनित्या वा अवश्यमेपितव्याः । यद्यनित्या ? धर्माधर्मसद्भावोऽभ्युपेपः तद. भ्युपगमे च तत्तन्त्रवादीवरो नेश्वर: स्यात् । अथ नित्यान शरीरादीन कल्पयसि । एवमपि दृएविपरीतं कल्पितं भवति दृष्ट. विपर्यय प्रतिपद्यमानेन बुद्धेनिसत्व(२) प्रतिपत्तव्यम् । अथ म- न्तानवतिनीमनेका बुद्धिमीश्वरे प्रतिपद्यमे ? एवमापे न युगपदु. त्पादः स्थावरादीनां(३) प्रामोति । अथ (ता.) सानातिन्यः : सर्वार्थाः(४) बुद्धयो भवन्ति ? एवमपि दृष्टविपरीतं कल्पितं भव- ति । एवं च कल्पयता बुद्धिनित्यत्तमेव प्रतिपत्तव्यम् । एता चचैतत् स्पाद निया या सन्तानवर्तिनी ( वा सन्तानवतिनी ) न युक्ता। यदि गुणभेदानेदः यदभिन्नगुणं तदेकं मामोति य. था दिकालाविति ? नानेकान्ताद-गुणभेदान्नानात्वं घूमः न पुनर्गुणाभेदादेकत्वमिति-तथाहि अभिन्नगुणानां घटादीनां ना- नात्वमिति, दिकालयोर्गुणाभेदे ऽपि कार्यभेदान्नानात्वमिति । न च बुद्धिमत्ता विनेश्वरस्प जगदुत्पादो घटत इति । सा च बुद्धिः सर्वार्धाऽतीतानागतवर्तमानविपया मसक्षा नानुमानि- की- तवानुमानं नागम इति, ज्ञाननिसत्वाचन मंकास-नि. न्य विज्ञानमीपरस्येति न तत्र संस्कारो विद्यत इति संस्का- (१) बुद्धिमतमीश्वरस्य-पा०४ पु । (२) बुद्धरेय--पा०४ पु०। (३) व्ययस्यादीनां--पा० ४ पु०। (४) सन्तानतिन्योऽर्थाः-पा० ४ पु०1.

·न्यायाचिके राभावाबुद्धिानसत्त्वाध न स्मृतिः, स्मृत्यभावाच नानुमानं, न दुःखमधर्मस्याभावात, अत एव न पैराग्यमिति दुःखाभावान विरज्यत इति, अत एव न द्वेपो दुःसाभावादिति । इच्छा तु विद्यते ऽस्टिाऽव्याहता सर्वार्थेषु यथा बुद्धिरित । अथ किमयं पद्धो मुक्त इति ? । न बद्धो दुःखाभावादेव, अबद्धत्वान्न मुक्त इति-वन्धवान् मुन्पत इति, न च भगवति पन्धनमस्तीति अनो न मुक्त इति । आत्मान्तराणामसम्बन्धाद- धिष्ठातृत्वमनुपपन्नमिति चेद ?-अथ मन्यसे ऽर्थान्तरसमवायिनो ये धर्माधर्मास्ते न साक्षादीवरेण सम्पयन्ते न पारम्पर्येण नचाऽसम्बद्धमधिष्ठातुं शक्यते न चानाधष्ठितपोधर्माधर्मयोः मत्तियुक्तति ? । तच्च न, अजसम्बन्धोपपत्तेः-अजः सम्बन्ध आत्मान्तराणामित्येक इच्छन्ति न चैतीदह प्र. तिपिध्यत इति अपतिपेघादुपातः स इति । ते व. नं सम्बन्ध प्रमाणतः प्रतिपादयन्ति व्यापकैराकाशादिभिः स. म्वद्ध ईश्वरः मूर्तिद्रव्यसम्बन्धित्वात् घटवदिति-यथा घटा. दि मूर्तिमता घटादिना सम्बन्धित्वेन व्यापकैराकाशादिभिः स. म्वद्ध्यते तयेश्वरोपि मूर्तिमत्सम्बन्धीति तस्मादयमाप व्याप- कैराकाशदिभिः सम्वद्धयत इति । स पुनरात्मेश्वरसम्बन्धः किं व्यापकोऽव्यापकोवा इति ? अर्थाभावादव्याकरणीय: | आत्मेश्वरस. म्बन्धोऽस्तीत्येतदेव(१) शश्यते वक्तुम् । पुनरीश्वरात्मानौ व्यामोति न व्याप्नोतीत न व्याक्रियते । ये ऽप्याज संयोग नेच्छन्ति तेपामप्यणुमनःसंयोगोपपत्तेरस्ति सम्बन्धः यानि मसात्ममनासि तानि सर्वाणीश्वरसम्बद्धानीत्यतः सम्ब- (१) इत्येव च-पा०४ पु०। प्रश्न:

·चतुर्थेऽध्याये १ भाहिके २२ सूत्रम् । द्धमम्बन्धोपपलेरात्मान्तराण्यधिनिष्ठति यथाऽत्महस्तसंयोगायः नाभ्यां इस्ने कर्म भवति उत्पन्नामको हस्तः सन्दंशादिना सम्बद्धयते तमम्बन्धादय:पिण्डाधितिष्ठति । यदि सहि स. दावीश्वरस्य कारणले ऽयं न्यायोऽभिहितः इदानीमीश्वरो न कारणमिति प्राप्तम् ? इदानीमपि स एव न्पाय:-मृतशरीरिणां यो धर्माधर्मों तो बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिताविति समानो न्यायः। बुद्धिमत्कारणाधिष्टितानि स्वामु स्वासु धारणादिक्रिया म- हाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्तन्ते अचेतनवादास्यादिवत् । एम कार्यत्वात् तृणादीनि पक्षीकृत्य दर्शनस्पर्शनविपपत्तादेति च- कन्यम् । एवं यत्र यत्र विपतिपत्तिः कार्यत्वं च तत्तदनेनै- व न्यायनानेन दृष्टान्तेन वास्पादिना पक्षयित्वा साधयित. व्यम् । आगमाच-भागमादपि श्रूयते ईश्वरः कारण- अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमारमनः मुखदुःखयोः । ईसररितो गन्छन् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥ यदा स देवो जागर्ति तदेदे चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तारमा तदा सर्व निमीलति॥ इति ईश्वरोपादाननामकरणम् । अपर इदानीमाह--- अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतैष्पयादिदर्श- नात् ॥ २२॥ अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतण्यादिदर्शनात् । यथा कण्टकण्यादि निनिमित्तं च उपादानवञ्च तथा शरीरादिसापि । तदिदं दृष्टान्तसूत्रम् । कः पुनरत्र , पायः ? अनिमिता रचनाविशेषाः शरीरादया संस्थानबचाव ·४६८ न्यायपातिके कण्टकादिवदिति । न, अनुपलब्धनिमिचानामनुमानतो निमि- तोपलब्धि: ?-~यस्प निमित्तं प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते तस्यानुमानतः प्रत्येतब्यम, कुन: 1 निमित्तवदध्यसा- मान्यात्-यानि खलु निमित्तवन्ति द्रव्याणि संस्थानविशेषव. नि तानि घटादीनि, संस्थानविशेषवचशरीरं कण्टकादयश्च, त- स्मात निमित्तवन्त इति । । उक्तं चान । किमुक्तम् पूर्वकृतफला• नुवन्धात तदुत्पचिरिति । न चोभयपक्षसम्मतिपन्नं संस्थान- विशेपवदनिमित्तं दृष्टमिति । अपरे तु- अनिमित्तमिमित्तत्यानानिमित्ततः ॥ २३ ॥ अनिमित्तानिमित्तस्वाना ऽनिमित्तत इति परिहारं वर्णयन्ति ।। अनिमित्तमेव निमित्तं यतश्चोत्पत्तिस्तन्निमित्तमिति । अनि- मित्तनिमित्तस्वाद नानिमित्तत उत्पत्तिरिति । एतच न- निमित्तानिमित्तयोरान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ निमित्तानिमित्तपोरयान्तरभावादमतिपेयः ॥ अन्यनि- मित्तमन्यच्च निमित्तमसाख्यानमिति । मसाल्या. नमेव प्रसाख्येयं भवति निमित्तीमत्याभ्यनुज्ञा अनिमित्त. मिति तस्य प्रतिषेधः अभ्यनुज्ञाप्रतिषेधयोश्चैकत्वमयुक्तमिति । स खल्वयं वादोऽकर्मनिमित्तः सत्यमर्ग इति एतस्मान्न भिद्यत इति । अभेदे तु तत्प्रतिषेधेनैव प्रतिपिद्धो बोद्धव्यः । कण्टकादीनां चानिमित्तं जन्मेति त्रुवाणः प्रष्टव्यः-किं कण्टक: मात्रस्यानिमित्तं जन्म उत सर्वस्यति । यदि कण्टकमात्रस्यानि. मित्तं जन्म ? तच्छषण(१) दृष्टान्तेन शक्यं प्रतिपादपितुं निषि- (१) निमित्तं जन्म तच्छास्त्रेण-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये १ आनिक २३-२५ सूत्रम् । तवदिति । अथ सर्वमनिमित्तमित्ययं पक्षस्तथापि व्याघात: प्रतिपायप्रतिपादकन्यायस्याभ्युपगमाव-सर्व चानिमित्तं मति पादयसि चेति व्याघात । वाक्योपादानाच व्याघात:-अ. निमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकण्यादिवदितिवाक्यं प्रतिपाद. कमुपादीयते न च निमित्तमस्तीति व्याघातः । अनिमित्त- तो भावोत्पत्तिरिति सनिमित्ता भावोत्पत्तिरिति च वाक्ये यद्यनयोरर्थभेदं मतिपयसे ? वास्यभेदादर्थभेदमतिपत्तिरिति व्या. हतं भवति अनिमिता भावोत्पत्तिरिति । अथ न(१) वाक्य- भेदेनार्थभेदं प्रतिपद्यसे ? वाक्पविशेपोपादानं व्याहतम् यत्कि- श्चिद्वाक्यमुपादेयामिति । अनिमित्ता भावोत्पत्ति प्रतिपद्यमानेन सर्वलोकव्यवहार उच्छिन्नो भवति । अनिमित्ता भावोत्पत्तिरिति- च भाषमात्रपक्षीकरणे न दृष्टान्तो भवति । अथ शारीराधेकदे. शं पक्षपसि ? तथाप्यन्पतरधर्मामिद्धो दृष्टान्तः संस्थान(२) विशे- पाचस्प विद्यमानत्वात् अनिमित्वस्य चाभावादिति ॥ (इति आकस्मिकत्त्वप्रकरणम् ।) भन्ये तु मन्यन्ते- सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ सर्वमनित्यमुत्पनि विनाशधर्मकत्वाद ॥ किमनित्यं नाम ? यस्य कदाचिद्भावस्तदनित्यम्---उत्पत्तिधर्मकमनुत्पन्नं नास्ति विनाशधर्मकं चाऽविनष्ट नास्ति । किं . पुनः सर्वे ? भौ- तिकं पारीरादिकमभौतिकं च बुझ्यादि सदुभयमुत्पत्ति- विनाशधर्मकमिति विज्ञापत इति । तस्मात् सर्वमनिस्पमिति । सू. (१)न-इति नास्ति ४ पु० । (२) सन्तान-पा०४ पु०।

·न्यायवार्तिके त्रस्य दृष्टान्तार्थत्वात् तस्य सर्वान्तर्भावाददादरणामाव-सर्व- मनित्यमिति पे (१)टाताभावः सर्वस्य पक्षीकृतत्वात् न सा- ध्यमुदाहरणं युक्तम् । उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वादिति चायं हेतुर- व्यापकः-यदि सर्व पक्षयित्वा उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वमुपादसे परमावाकाशादिषु तद्गुणेषु च केपुचित सामान्यादिपु नो. पत्तिविनाशधर्मकत्वमस्तीति हेतुरव्यापकः ॥ नानित्यता नित्यत्वात् ॥ २६ ॥' नानियता नित्यत्वात् ॥ सर्वमानसमेवेति गुवाणा प्रष्टव्यः कि सर्वस्यानिसता निसा आहोस्विदनित्यति । यद्यनित्यता नित्या ? न तहि सर्वमनित्यम् । अथानित्या? अनित्यताया अभा. यात् (२)सर्वमनित्यमिति व्याहतो हेतुः ॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाधं विनाशानुविनाशवत् ।। २७ ।। तदनित्यत्वमग्नेर्दाह्य(३) विनाश्यानुविनाशनत् । यथाऽग्नि दाह्यं विनाश्यानुविनश्यति एवमनिसतापि स. विनाश्यानुवि नश्पति । अयं च खलु वादः सर्वमनित्यमिति, नित्यं पावटे- नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानांत् ॥२८॥ नित्यस्य प्रत्याख्यानं न युक्तं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् । यत्र यत्राऽयं हेतुरुपलभ्यते तत्र तत्र हेतुसामोदनित्यत्वं पति- पद्यामहे यत्र पुनरय हेतुर्नास्ति तेपामनित्यत्वं कथं प्रतिपत्तव्य- म् । अथाकारपाकमनित्यं प्रतिपद्यते ? व्याहतस्तर्हि हेतुः उत्प- त्तिविनाशधर्मकत्वादिति-अनित्यमिति वाणेनावश्यं नित्यम- भ्युपेयं नमः प्रमज्यप्रतिपधपर्युदामविषयत्वातू-अयं खलु नम् (१) मुत्पत्तिविनाशधर्मकस्यादिति पे-पा०४ पु० । (२) स्वभावात्-पा०४। (३) दाह्यत्वमिति कचित् ।

·. चतुर्थेऽध्याये ? आह्निके २६-३१ सूत्रम् । ४७१ प्रवर्तमानः प्रसज्पप्रतिपेधे वर्तने पयुदासे पा तथा चोत्तरपदास- द्धिः यदि निरां न भवतीत्यनित्यं तर्हि यदन्यत्र भवति तदन्यत्र प्रतिपिध्यत इति सिद्धमुत्तरपदम् । अथ नित्यान्यददोनत्यमिति तथाप्युत्तरपदेन भवितव्यम् नासत्युत्तरपदार्थे तस्मादन्यत्वं सिद्धयतीति । अनिसताभावाच सर्वमानस्पमिति न दोपः अनित्यताया धर्मत्वेनाभ्युपगमात् -अनित्यत्वं नाम धर्मः सो. ऽसति धर्मिणि न भवतीति एवं च सति सर्वस्यानिसत्वं न दोप इति । अथ पुनरुत्पत्तिविनाशधर्मकेणानित्येन सिद्धेन शेपं स- न्दिह्यमानानित्यत्वं विपरीतनिसत्वं च सत्तादनित्यमिति साधयेत तस्याप्युत्तरपदसिद्धया नित्यत्वसिद्धिरिति प्रतिज्ञादोपादाक्यं नि- वर्तत इति ॥ (इति सर्वानित्यतानिराकरणमकरणम् । ) अयमपर एकान्त:- सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २९ ॥ सर्व नित्यं पञ्चभूतनिसत्वात् । भूतमात्रमिदं सर्व तानि च निसानि भूतोच्छेदानुपपत्तेः सर्वं निसमिति ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ ३० ॥ नोत्पत्ति विनाशकारणोपलव्धेः। उत्पत्तिकारणं भावानामु. पलभ्यते विनाशकारणं च तदुभयं नित्यत्वे न स्यात् न हि नित्यं . नाम जापते विनश्यति वा ॥ तल्लक्षणायरोधादप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ तल्लक्षणावरोधा(१)दमतिपेधः । यदिदमुत्पद्यते विनश्यतीति च मन्यसे न तद्भुतलक्षणहीनं गृह्यते भूतलक्षणावरोधात(२) सर्व (१) योधा-पा०४ पु०। (२) योधात्-पा० ४ पु०। .

·४७२ न्यायवार्तिके निसमिति । सर्व नित्यमिति च (१)युवाणो न किञ्चिजायते न विनश्यतीति प्रतिपयेत, तत्मतिपत्तौ च हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थो- ऽस्प परिस्पन्दो व्यर्थ आपद्येत, सर्वस्य च पक्षीकरणादृष्टान्ताः भावः वाक्योपादानं च व्याहतम् । यदिदं वाक्यं(२) परप्रतिपा: दनायोपादीयते सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वादिति, अनेन वाक्येनायं किङ्करोति-किमसिद्धं साधयति उत सिद्धं निवर्तयति ? । यदि तावदसिद्ध साधयति ? केपं सिद्भिर्वाक्येन(३) प्रतिपाद्यते । यदि विज्ञानी व्याहतं भवति सर्व नित्यं विज्ञानं च जायत इति । अथ प्रतिपत्तिर्न क्रियते कातहिं सिद्धिः? या प्रवर्तमानं साधनं करोति अव श्यं कारकेणापूर्व किश्चिन्निप्पाचं तन्निप्पत्ताघातः कारकत्वं वा निवर्तते न हि नित्यस्य किश्चित् कर्तव्यमस्ति । अथ सिद्ध नि. वर्तयतीति पक्ष आश्रीयते ? एतस्मिन्नपि पक्षे नित्यं निवर्तते चेति उपाघातः । अथ तिरोभवतीति ? तिरोभावे ऽपयमपूर्वोत्पत्तिः पूर्ववस्तुविनाशो वाभ्युपेय इति सर्वथा न व्याघातान्मुच्यते-य- स्मागनुपलब्धरूपं पश्चादुपलभ्यते तस्यावश्यमपूर्वोत्पत्तिा पूर्व वस्तुविनाशो वाभ्युपेय इति(४) तदभ्युपगमे चच्याघातः । यत्पुनरेतद्भूतलक्षणावरोधात सर्व नित्यमिति, नान्यथा तदुप पत्तेः-भूतलक्षणपोगोन्पथा सम्भवतीति- नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः ॥ ३२॥. उत्पत्तिकारणोपलब्धः ॥ कारणसमानगुणोत्पत्तिश्च दृश्यते कारणं च दृश्यते न चैतदुभयं निसविषयम्, न हि निसस्योत्पत्ति पि नित्यस्य कारणमस्ति, अस्ति चैतदुभय, (१) सधैं नित्यं-पा०४ पु० । (२) वाच्यं-पा० ४ पु०। (३) पाव्येन-पा०४ पु०। (४) सर्वथा न ध्याघातान्मुच्यसे इति-अधिकम् ४ पु । - तस्मात ·चतुर्थेऽध्याये । आहिक ३२ सूत्रम् । कारणप्तमानगुण कार्यमुत्पयन(१) इति कारणसमानगु णोत्पादे च कार्यभूतलक्षणावरोधा सिध्यतीति विभक्तन्याय चैतत् व्यक्ताव्यक्ताना(२) प्रसक्षप्रायाप्पादित्येत- स्मिन् सूत्रे । अव्यापाश्चायं हेतुः पञ्चभूतनित्यत्वादिति, । कथ? कर्मादीनामव्याप्ते -कर्मबुद्धिशब्दादयः पञ्चभूतनित्यत्वादियोन न व्यासा इति । ज्ञातुः प्रयनदर्शनाच्च व्याघाता-उत्पत्तिविना- शप्रयुक्तस्य ज्ञातुः मपनो दृष्टः सनित्यते च न युक्त. गसिद्ध. श्वानयंती तद्भर्मा-उत्पत्तिविनाशधर्मा चावयवी प्रतिपादितोऽतो- ऽयुक्तमेतत् । कथमव्यापकोऽनेकान्त:-पक्षस्पान्तद्वये ऽवस्थानात- पक्षो हि सर्व (हि)नित्यमिति, तच्च मने भुगलक्षणयुक्तम(३)अन्यथा च तत्पशान्तद्वये ऽवस्थानात न सर्व भूतलक्षणयुक्तगिसनेकातः । स्वप्नविषयाभिमानवन्मिथ्योपलपिरिति चत् ?-१५ मनुप पदिदमुपद्यते विनश्यति चेति तन्न तत्वतोऽस्ति असत्येतस्मिन्न भिमानो भवति उत्पन्न पिनष्टमिति, यथा न स्वप्न विषयाः सन्ति अथ च विषयाभिमानो भवतीति ? न प्रमाणाभावात्-यदिद ग- पादि घटायुत्पत्तिविनाशयुक्तमुपलभ्यते(२) एतनास्तीति ना- सत्वप्रतिपादक प्रमाणपभिधीयो न चापामाणिक शक्य प्रतिपत्तुम् । यथा “च चित्तव्यातरकिणो विषयास्तथोप. रिटापाम: । यदि समविषयाभिमानबदुत्पत्तिविनाशा- भिमान: ? अथ भूतोपलब्धिरपि स्वनविपयाभिमानात प्रसज्यते । पृषिव्याघमाचे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् ?-अथ (१) कार्यमुत्पादयति इत्यधिक चित् । (२) व्यत्ता यताना चाविवक्षा इति-पा० २ पु० । (३) उत्तम-इत्यधिकम् । (४) घटादिश्यत्तमुपलभ्यते इति पा० २ पुरु। ६० ·न्यायवार्तिके मन्यसे यदि पृथिव्यादीनि भूतानिन सन्ति ननु पृथिव्यायाश्रयो व्यवहार उच्छिद्यत इति ? तदितरत्र समानम्-यदि व्यवहारो- च्छेदभयाद्भूतानि प्रतिपद्यन्ते तत एवोत्पचिोवनाशावति मति: पद्यस्त न ह्युत्पत्तिविनाशावन्तरेण कश्चनव्यवहारः सिद्धयः तीति नित्पानां द्रव्याणामतीन्द्रियत्नात् अविषयत्वाचोत्पत्ति- विनाशयोः यनियं तदनीन्द्रियम् अविपपश्चात्पत्तिविनाशयोः तेन स्वप्नविषयाभिमानवत्तदभिमान इत्ययुक्तम् । उत्पत्तिवि- नाशाभिमान इति च ध्रुवतोत्पत्तिविनाशयोधिपयो वक्तव्यः । न च सर्वनित्यवादिनामुत्पत्तिविनाशयोपियोऽस्ति । विपयं च प्र. स्थाचक्षणेन तदनुकारी विपर्ययप्रसयो हेय इति । अपरे तु सर्व नित्यमित्येतदन्यथा वर्णन्ति-व्यवस्थितस्यो- पादानस्य धर्ममात्र निवर्तते धर्ममात्रमाविर्भवति पच निवर्तते तन्नित्तमप्यस्तीति पञ्चाभिर्ववति तत्यागप्पाविर्भावादस्ति- न व्यवस्थानुपपत्तेः ।। ३३ ।। नव्यवस्थानुपपत्तेरिति । शेपं भाप्ये। यच्च निवर्तते तनिटत्तमप्य. स्तीति ब्रुवाणो भवानपष्टव्योभवात(१)किमुक्तं भवति निवृत्तमिति ? पदि द्रूपे पुत्रमुपलब्धं पश्चान्नोपलभ्यत इति । अथ सतोऽनुपलब्धिः किडना ? ययावरणादिकृता ? तदावरणाद्युपलभ्येत । उक्त चात्र पत्पूर्वमनुपलब्धं पश्चादुपलभ्यते तस्यापूर्वविशेपोत्पादः पूर्व विशेष- प्रच्यवोऽभ्युपेय इति, तदभ्युपगमे च व्यायातः । यच्चोक्तं यच्चावि- भवति तत् मागप्पाविर्भावादस्ति ? तन्न व्याघाता-आविर्भवति (१) जायते-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये १ आदिके ३३-३५ सूत्रम् । ४७५ विद्यते चौत व्याहतम् । अथाविर्भावोऽभिव्यक्ति तथापि पूर्वदोपानिटत्तिरभिव्यक्तिरसतीति ॥ .., ( इति सर्वनित्यत्वनिराकरणम् ।) अपमपर एकान्त:- सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥ ३४ ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथवाद । भावस्य लक्षणं शब्द लक्ष्यते ऽनेन भावः इति । सर्वो भावसमाख्याशब्दोऽनेकविषपो यथा कुम्भ इति भावसमाख्याशब्दोऽनेकस्मिन्नवयवसमूहे वर्तत इति । यथा कुम्भशब्द! एवमन्ये ऽपि माब्दा इति । अस्य म. योगः कुम्भशब्दोऽनेकविषयः एकपदत्वात् सेनाशब्दवदिति । पदश्रवणादनेकार्थापगते:~-यस्मात् पदश्रुतेस्नेकोर्थोऽवगम्यते यथा सेनेति ॥ नानेफलक्षणैरेकभावनिप्पत्तेः ॥ ३५ ॥ नानेकलक्षणेरेकभावनिप्पत्तेः । अनेकलक्षणारति मध्यमप- दलोपी समासोऽनेकविधलक्षणैरिति । गन्धादिभिश्च गुणैर्यु. नादिभिश्चावयवैः सम्बद्ध एको भाव उत्पद्यो अतः शब्दादेका. वगतो(१) शेपो ऽनुक्तोप्यवगम्यत इति गुणव्यतिरिक्तो गुणीति अवयवव्यतिरिक्त(२) श्चावयवीति विभक्तन्पायमेतत् । यत् पुनरे- कपदत्वादनेकविषयः कुम्भादिशब्द इति ? तन्न, दृष्टान्ताभावाद- नहि कश्चिच्छन्दोऽनेकविषपोऽस्ति, सेनादिशब्दानामनेकविषय- खेनासिद्धः । यथा चैकविषयः सेनादिशब्दस्तथोक्तमिति । स. वस्य पक्षीकरणादृदृष्टान्ताभाषः आधाराधेयभावेनानुपक्तानां (१) एकाधिगती- 1-पा०४ पु०। (२) अवयवव्यतिरिक्ता-पा०४ पु०।

·न्यायवार्तिके रूपादीनामध्यविनश्च ग्रहणादन्यथासिद्धः ननः प्रसज्यप्रतिषेधः । पंयुदामविषयन्वनावधानाच विरुद्धः(१) अनेकमित्ययं नमः पयोगः म चापं ममज्यप्रतिपेपपयुदामविपयलेन प्रतिपेधात् प्रकल्प्यते। यदि तावत् प्रमज्यप्रतिपेय एको न भवतीति य: देकत्र प्रतिषिद्धयने तदन्यत्र भवति एवं च व्याघातः । अथ प. युंदामपक्षः ? एकस्मादन्यदनेकमिति एवमप्येकमभ्युपगनं भवति न हामत्येकस्मिन् तस्मादन्यदनेक सिद्ध्यतीति । इतश्च- लक्षण व्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ तल्लक्षणव्यास्थानादेवामतिपेधः । न हि कश्चिदेको भाव इत्ययुक्तः पक्ष:(३) कस्मात् ? लक्षणव्यवस्थापनात(४) न हि कुम्भ इत्युक्ते ऽनेकोऽर्थोवगम्यते । कथं नामगम्यते ? एकवचना- नावान-एकवचनान्त एप शब्दः कुम्भ इति । न च बहुप्चेकव• चनं युक्त प्रैप(५)सम्प्रतिपच्योरेकविषयचात कुम्भमानये. नि मैप एकविपपो भवति । इनसोपे कुम्भशब्दाव प्रतिपद्यैकं- कुम्भपानपनि ते पते पमम्प्रतिपत्ती एकविपपे ज्ञापयत: कुम्भशब्देनकोर्थोऽभिधीयत इति । योस्तु रूपादीनत्रयवान प्र. विषयमे म न शब्दार्थः किन्वनुपगः वन्नान्तरीयकवादिति । समूहदेस्य चानवस्थानात-~पत्रावस्थानं तदेकं गवादिघटा दिव्याणि ममुदितानि पनिपघमागेन ममूहोऽभ्युपेयते स चा• (१) विरूपति- --पा०४ पु०॥ (२) तहमण-पा०४ पु०। (३) व्ययमयुक्त प्रतिपंधः-पा०४ पु०। (8) व्यरम्यानात्--पा०४ पु.। (५) वैध-पप-पा०चित् ।

·४७७ चतुर्थेऽध्याये १ आह्निकै ३६ सूत्रम् । यं समूह इयन्नि द्रव्याणि एतानि घटादि(१)मावेनावस्थिता- नीति न व्यवतिष्ठन्ते ऽस्य भेदोऽल्पतर(२)तमत्वेन यत्तत् प- रयल्पं(३) तदभेद्यं ततो निवर्ता इति । यतश्चायं भेदो निवर्तते तदेकम् । एकं च प्रत्याचक्षाणेनानेकमपि प्रसाख्येयम् एकसमु- चयवा(४)दनेकस्य । अथ मन्यसे यन्तमभेद्यं परमाणुं प्रतिपद्यसे स रूपादीनां समुदाय इति चत्वारि वा द्रव्याणि पृथिव्यादी. नि समुदितानि परमाणुरिति । एतस्मिन चै दर्शने ये रूपा- दयः समुदितास्ते परमाणुरिति यत्परमाणो रूपं स कस्य स- मुदाय इति वक्तव्यम् । एवं शेषेषु गुणेषु चत्वारि द्रव्याणि स. मुदितानि परमाणुरिति ब्रुवाणेन चतुष्वस्य एकसमुच्चयनिमित्त तार यदेकं पृथिव्यादि स कस्य समुदाय इति वक्तव्यम् । अथानन्तं समुदाय प्रतिपद्यसे अष्टौ द्रव्याणि समुदितानि प. रमाणुरिति ? शास्त्रं व्याहतं भवति-कामेऽपद्रव्यकोणुरशब्द(५) इति एकानुपत्तौ नानेकोपपत्तिरिखेतदेयम् । यश्चार्य हेतुः समुहै भावशब्दप्रयोगादिति उभयतो व्याघातान्न किश्चिदेतत् । क- थमुभपतो न कश्चिदेको भावः समूहे भावशब्दप्रयोगादिति प्रतिज्ञाहेत्वोाघातः । यस्मादेकार्थानुपपत्तौ(६) न समूह उप- पद्यत इति समूह चाश्रिसैकं पसाचक्षाणेन समूह एवं प्रसा. ख्यातो भवतीति मोऽयमुभयतो व्याघाताव यत्किञ्चनवाद इति । शेपं भाप्ये ॥ (इति सर्वपृथकनिराकरणप्रकरणम् !) (१) गवादि -पा०४ पु (२) अभ्यतर-पा०४ पु० । (३) मन्यं-पा०४ पु.। (४) समुदाया-पा० ४ पु०॥ (१) गुशब्द-पा०४०। (६) नानेकाथ न हत्यधिक कचित्।

·न्यायवार्तिके अथायमपर एकान्त:- समभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः ।। ३७ ॥ मर्चपभावो भाववितरेतराभावसिद्धः(१) । यावद्भावजात तरसमभावः । कस्मात् ? भावेवितरेतराभावसिद्धेः । असदप्रस- यमतिपेधाभ्यां भावशब्दसामानाधिकरण्यात् सर्वमभावः अ. नुत्पन्नमध्वस्तपटवत्-सर्वो भावशब्दोऽसरसमानाधिकरणः प्रति- पेधसमानाधिकरणश्च प्रश्वस्तपटवत् यथा नास्ति पट इति । कथं नास्ति कदा च नास्तीति ? स्थाल्पाद्यात्मना ऽनुत्पद्यमानो ध्व. स्तश्चेति । सोऽयं घट(२)शब्दोऽसत्पत्ययसमानाधिकरणो घट. स्यासन्तामत्वं प्रतिपादयति । तथा च सर्वे भावा असत्मत्य- पसमानाधिकरणास्तस्मात् सर्वमभाव इति । प्रतिज्ञापदयोःम तिज्ञाहेत्वोश्च व्याघातः सामानाधिकरण्यमभिन्न विभक्तिमत्वमेकाविभक्त्युच्चारणमिति भावाभ्युपगमाव तच्छन्दाभ्यु पगमाञ्च विरुद्धः। यत्सर्वमिति मन्यसे तदभाव इति नासति तत्मत्य. येन भवितुं पारयम् । न च भावप्रत्ययेनाभाव इति च भावः पति- पिध्यते नासत्युत्तरपदार्थे नमः प्रयोग इति प्रमज्यप्रतिपेधपर्युः दासाभ्यां पूर्ववत् प्रमङ्गः यथाऽनेकपदे ऽनिस्यपदे चैत्र सर्वप. दे भावपदे च व्याघात ऊद्यः । शेष भाप्पे । सर्वा- सत्वे विभक्तिस्वभावावधारणं वक्तव्यम् । यदि च सर्वमभा. वो विभक्तिः किस्वभाविकेति वक्तव्यमेतत् । अपत्यां च वि- भक्तावभिन्न विभक्तिकलं मामानाधिकरण्यामिति व्याहनम् । अ. मत्सत्ययाति प्रमापानाधिकरणपमिति पे(३) सर्वपमा इति (१) इतरेतरसिद्धः-पा० ४ पु०। (२) स घट-पा०४ पु० । (३) प्राण एय-पा०४ पु०।

·४७९ चतुर्थेऽध्याये १ आहिके ३७-३८ मूत्रम् । च व्यावर्तयसि न ह्यमदधिकरणं भवति । अधिकरणं हि नाम यद्यत्र वर्नते, तच्चाभावे नास्तीति । सूत्रेण चाभिप्सम्बन्धः- न स्वभावसिद्धर्भावानाम् ॥ ३८ ॥ न स्वभावसिद्धर्भावानामिति / स्वेन भावेन भावा भवन्तीति सूत्रार्थः । किं पुनरनेन सूत्रेण क्रियते ? पूर्वमनविरोधश्चाद्यते । कथमिति ? भावेषितरेतराभानमिद्धेरित्यभावोभवताऽभिधीयते तथा चाभिदधानः(१) स्त्रभारतोभावानभ्युपैपि, विशेषणवैयर्थ्य च भावेवितरेतराभावसिद्धेरिति(२) सर्वासत्त्वे ह्येवमेव वक्तव्यम् न सन्नि भावा, न पुनरेवं वस्तुं युक्तम् इतरदितरन(३) भवतीति । इतरदिति(४) चापं विधानशब्दः न च सर्वस्याभावे विधीयमानं वस्तु सम्भवति यदिनरशब्दवाच्य स्यादिति । इतरवाच्यता चाभ्युपगम्येतरदितरत्र प्रतिषिध्यत इति स्वभावसिद्धिरभ्यु- पगता भवति । कश्च सो भावो भावाना ट्रव्यादीना ? सदादि सामान्य क्रियावदादिविशेष स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः प्रत्येक मनन्तो भेदः-सामान्यविशेषसमवायादीनां च सामान्यो वैशेपिक- श्चान्तर्गणिकोऽनन्तो भेद इति । सोऽयममावस्य निरुपाख्यत्वात सम्प्रत्यायकः स्वभावभेदो न स्यात् अस्ति स्वसौ(६) तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथवा स्वभावसिद्धेरिति गौरिति प्रयुज्य- माने नाभावः प्रतीयते किन्तु जातिविशिष्टं द्रव्यं, यदि च सर्वमभावः स्याद गौरिति प्रयुक्ते भावो गम्येत, नत्वभावोगम्यते, तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथवा स्वभावसिद्धेरिति असन् अश्वो- गवात्मना अनश्वो गौरगोगौरिति कस्मानोच्यते इति अपचनादु. (१) चातिदधानः-पा०४ पु०। (२) इतरेतरासिद्धे-पा०४ पु० । (३) इतरदित्तरवान-पा० १ पु । (४) इतरवदिति-पा० १ पु० । () भस्ति त्वयं-पा०४ पुः ।

·४८० न्यायवार्तिके गौरिति(१) अगौगोरित्युक्ते व्याहतं भवति । यदि व्याघातभया. दगौगोरिति नोच्यते ? हन्त तर्हि मिद्धोभावः । कथं तहि अयं प्रति. पेघोऽगौरव इति ? । व्यतिरेकप्रतिषेधे भावेनासत्यत्ययस्य सा- मानाधिकरण्यमिति-यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति कुण्डवद- रयोः सम्बन्धः प्रतिपिद्ध्यते न कुण्डे वदरसभावः ।। न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ३९ ॥ न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् । न स्वभावसिद्धिरापे. क्षिकी यतः न स्वेनात्मना किञ्चित् सिद्धमिति । यथा दीर्घव- इस्वत्चे परापरे चेति । व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४० ॥ व्याहतत्वादयुक्तम् । यदि इस्वापेक्षाकृतं दीर्घ ? इस्त्रमना- पेक्षिकम् । अथ दीपीपेक्षाकृतं हवं ? दीर्घमनापेक्षिक, परस्परा. पेक्षयोश्च पदपेक्षतरजायते तदनापेक्षिकमिति उभपोरभाव: एकस्पाभावादिति । अपेक्षायामनपेक्षायां च द्रव्यपोर्न भेदः-या. वती एव द्रव्ये ऽपेक्षमाणे तावती एव(२) अनपेक्षमाणे अपि न धन्पतरत्र भेदः । अतिशयग्रहणं कथं यदि द्रव्ययोपोर- भेदः अपेक्षमाणयोरनपेक्षमाणयोर्दीर्घहस्वप्रत्ययः तर्हि न प्रामो- ति ? न न मानोति द्वयोहणेऽतिशयस्प ग्रहणात्-दयोस्तावद द्रव्ययोः प्रत्यर्थनिपते द्वे व बुद्धी भवतः अन एकस्मिन् वि- घमानमतिशयं गृह्णाति एकस्मिन् विद्यमानं च इस्वस्वम् सो. ऽयमुभयदर्शने प्रतिसम्बत् मतिसन्धानप्रसयजा स्वस्य दु. दिस्त्वद्यते अस्माद्दीमदोऽस्माददो हम्वमिति, न पुनर्वस्तुन (१) गौरस्तीति-पा०४ पु०। (२) द्रव्य-दत्यधिम् ४ पु० ।

·चतुर्थेऽध्याये १ आह्निके ४१ मूत्रम् । ४८१ उत्पादानुत्पादाविति । स्वभावमिद्धी चामत्या(१)मपेक्षा न मामोति-पदि स्वभावसिद्धिमन्तरेणापेक्षाभेदादीर्यादिभेदा म. पन्ति समपेक्ष्य सर्वस्य सर्वत्र तयाभूतः प्रसयः स्यात् न च परसगन्धस्पर्शप्रत्ययेप्रपेक्षासामध्यमस्ति । न च परिमण्डली परमाणू उपलभमान ईश्वरः परमाणुमपेक्षा परमानन्तरे दीर्घ स्वादिप्रत्यपान करोति अो नापेक्षाकृताः मत्यया इति । सर्वमभाव इति सर्वथा चापं वादो व्याहतः । कुनो(क)व्याघा त: ? आदी तावत् प्रमाणोत्पत्त्पनुत्पत्ती(२) सर्वमभाव इति ध्रुवाणः भमाणं पर्यनुयोज्यः । यदि घूते ? व्याहतं भवति । अथ नाभिधत्ते? अर्थोऽस्य न सिध्यति प्रमाणाभावात् । सर्वमभाव इति वाक्यं तस्य यद्यभिधेयमर्थ प्रतिपद्यते पूर्ववद्याधातः । अथ न पात. पद्यते । वर्णोचारण(३)मारमनर्थकमिति । सर्वमभाव इति च वा- क्यस्य(४) मतिपादयितारं मतिपत्चारं च यदि प्रतिपद्यते(५) पूर्ववद्याधातः । सर्वमभाव इति सर्व भाव इति च वाक्ये, यद्यनया- र्थभेदं प्रतिपद्यते ! पाहतं भवति । अथ न प्रतिपद्यने ? विशेषो. पादान व्यर्थम् । सोऽयं सर्वाभाववादो यावद्यावद्विचार्यते ताव- चावदुपपत्ति न सहत इति ॥ ( सर्वशून्यमानिराकरणम् ।) (१) स्वभावसिद्धावसत्यां-पा० ४ पु०। (२) प्रमाणोपपत्त्यनुपपत्ती-पा०४ पु० । (३) साधारण-पा० ४ पु०। (४) वाक्यार्थ-पा०४ पु०॥ (६) पाचते-पा० ४ पु०।

·४८२ न्यायाचिके न साध्य अथेमे संख्यैकान्तवादाः । सर्वपकं सदविशेपादित्येवमा. दि भाष्ये । तेषां प्रतिपेधद्वारकं सूत्रम् ॥ संख्यकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्युपपत्तिभ्याम्॥४१॥ संस्थैकान्तासिदिः कारणानुपपत्युपपत्तिभ्याम् । संख्यै- कान्तानामसिद्धिः कारणस्य प्रतिज्ञानार्थम्परिकाद-सर्वमैकमि- ति प्रतिज्ञा कृत्वा यदि प्रतिज्ञेपव्यतिरिक्तं साधनं ब्रवीति ए. कान्तो न सिद्धयोत तच्च साधनं प्रतिज्ञायाश्चार्य-इति द्वैतम् । एवं द्वैतादिप्वपीति । अथ प्रतिज्ञेयव्यतिरिक्तं साधनं नास्ति ? एवमप्येकान्तो(ऽस्य वा) न सिद्ध्यांत साधनाभावात साधनामात ॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ न कारणावयवभावात् । कारणस्य साध्यावयवत्वादित्य- य(१) सूत्रार्थः । साध्पावयव एव साधनम्, एवं च सति साध्य. व्यतिरिक्तं साधनं नोक्तं भवति न घासाधना सिद्धिरिति ॥ निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ निरवयववादहेतुः । साध्यावयर एवं कारणमित्ययपहेतुः निरवयवत्ताद प्रतिज्ञार्थस्य सर्वमैकमित्येतस्मिन् प्रतिज्ञा न. किश्चिदपज्यते अनपवर्गेण सर्व पक्षीकृतमिति सर्वस्प निरचय- घस्य पक्षीकरणान देतुरस्ति, न च साध्य हेतुभवितुमईती- ति। आत्मनि च क्रिया विरुद्ध्यो यत्तत्प्रतिपाचं तदेव प्रति. पादकामात न युक्तं न कर्म करणं भवितुमर्हतीति । ते ख. लिमे संख्यैकान्ता पदि विशेपकारितस्यार्थभेदस्य प्रसारुपा- (२) साध्यावयवत्वादि साधनं नास्ति यं सत्येकान्तो छायं-पा०४ पु०॥

·. चतुर्थेऽध्याये १ आह्निके ४२-४४ सूत्रम् । ४८३ नेन वर्तन्ते मिथ्यावादा भवन्ति प्रत्यक्षानुमानामगाव- रोधितात्-प्रत्यक्षा गवादिघटादिभेदः अनुमानतोऽपि गम्यते अन्यदन्पेनानुमीयते, आगतोऽपि गम्यते प्रतिपन्नः प्रतिपादयिता अप्रतिपन्नः प्रतिपाद्य(१) इति । अथाभ्यनुज्ञा. नेन चर्तन्ते ? तथाप्येकान्तत्वं जहति । अथ सामान्यकारितो. ऽभेदः विशेषकारितश्च भेद इति प्रतिपद्यते ? तथापि न कि. विद्धाध्यते । न च भेदमन्तरेण सामान्यं लब्धावकाशमिति । सामान्यं प्रतिपद्यमानेन(२) भेदोऽभ्युपगन्तव्यः भेदं च(३) प्रत्याचक्षाणेन सामान्यमपि मसाख्येयम् । विशेषानाधारस्य सा. मान्यस्याविषयत्वात् । ते खलिमे संख्यैकान्तास्तत्वज्ञानप्रवि- वेकाय परीक्षिता इति ।। (इति सधैकान्तवादपकरणम् ।) - ROOOOO- प्रेत्यभावानन्तरं फलमुद्दिष्ट, तस्मिन्- सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः ॥४४॥ सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः । काचित् कि- या सद्याफला यथा पचति दोग्धीति तस्याः सद्यः फलमोदन- पपती क्रियानन्तरं भव। इति(४) । काचित् कालान्तरफला यथा कृष्पतिवपतीति तस्याः कालान्तरे फलं न क्रियानन्तरं सस्पाधिगम इति । अस्ति चेपं क्रिया अग्निहोत्रं जुहुपादिति । (१) प्रतिपद्यते पु०२ पा। (२) सामान्य च प्रतिपद्यमानेन-पा० ४ पु०॥ (३) भेदं वा-पा०४ पु० । (४) भवति इति-पा०४ पु०।

·८८४ न्यायवार्तिके तस्याः फलं मन्देहः किमियं सद्यस्वापादिफला उत काला. तरफला॥ न सद्यः कालान्तरोंपभोग्यत्वात् (१) ॥ ४५ ॥ न सद्यः(२) कालान्तरोपभोग्यत्वात् । स्वर्गः फलं श्रूयते चोदिनया(३) च क्रियया नानार्थिकया शक्यं भवितुम् । न चायं तापादिकामोऽग्निहोत्रं जुहोति तेनावगम्यते तां हवनादिक्रिया- मपेक्षमाणादात्ममनासम्बन्धात् विशुद्धनाभिसन्धिना अनुर- होतादात्मनि धर्म उत्पद्यत इति । स च कालान्तरे ऽप्रतिबद्धय- मानशक्तिः देशाधनुगृहीतः फलं ददाति । तच्च पतिते तस्मिन् देहे भवति देहान्तरापन्नस्यातो न मद्य इति ।। कालान्तरेणानिप्पत्तिहेतुविनाशात्(४) ॥ ४६ ॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविनाशात् । व्यारते हक व्या- वृत्ते च पूर्वशरीरे देहान्तरे फलं श्रूयते तन विनष्टात कारणा• दयुक्तमिति ।। मानिष्पत्तेचफलयत् तत् स्यात् (५) ॥ ४७ ।। मानिष्पक्षफलवत् तत् स्पात् । न चूमो विनष्टाद कारणात् कार्यमुत्पद्यते, अपि तु अग्निहोत्रहवनादिलक्षणपा क्रियया यथोक्तेन विधिना धमों जन्यत इत्युक्तम् । तस्मात् फल. मिति यया फलार्षिना क्षस्य मूलसेकादिकर्म क्रियते । न च (१) खूनमिदं न्यायसूचीनिवन्धे नास्ति । (२) न सद्यः फलम्-पा०४ पु०१ (३) चंदिनरया-पा०४ पु० । (४) निणतेहेतुविनाशात्-पा० । (५) वृक्षफलयच स्यात्-पा०४१०।

·चतुर्थेऽध्याये ? आनिके ४५-४९ सूत्रम् । मूलसेकात मिनटात फलेन युक्तं भवितुम्, आप तु मूलसे- कादिकर्म कृतं भोक्तुः कपिकं पृथिव्पादिधातुमनुगृह्णाति स उपगृहीत आन्तरेण तेजसा, पपमानो रसद्रव्यमभिनितांत तद्रसद्रव्यं क्षमाफलात् सा उपसपीत तस्मात् पंणीदिलं निर्वतते । एवं च सति विनष्टा मूलसेकात फलनितिन च मूलमेकादिवयीमति । तदिदं मानिप्पत्तः- नासन्न सन्न सदसत् सदसतोधात् ॥४८॥ नासन्न सन्न सदसत् सदसतोधात् । मागिप्पत्तेरुत्पत्ति- धर्मकं नासन उपादाननियमात् असत्त्वे समाने(१) उपादान- नियमो न मानोति । सदपि न भवति विद्यमानस्योत्पत्तिव्याह- तेति(२) अस्ति चोत्पद्यते चेति व्याहतम् । न सदसव, सदस- सोधात् सदित्पाभ्यनुज्ञा अमदिति तस्य प्रतिषेधः अ. भ्यनुज्ञाप्रतिषेधयोः सामानाधिकरण्यमनुपपनम् । तस्मान्न स. दसदपि । नाप्युभविपरीत कार्य युज्यते तस्य स्वरूपानिर्देशा- दिति । न हि तस्य स्वरूपं शक्यं निर्देष्टुमिति । मागुत्पत्तरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा- ससमिति । कस्मात ?- उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ ४९ ॥ (३) उत्पादव्य पदर्शनात् । वस्तुनः प्रागनुपलब्धिरूपस्प पश्चा- दुपलब्धिर्षा साऽसदुत्पादे सति युज्यते विनाशश्चोपलब्धरूपस्य पुनरनुपलब्धिाराते । न चैतत् सर्वनित्यवादिनः सम्भवति न (१) असत्येन समानेन-पा० ४ पु० । (२) विद्यमानस्योत्पादो व्याइन्यते-पा० ४ पु० । (३) प्रागुत्पत्तरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा उत्पादव्ययदर्शनादि- स्येकमेव सूत्रमिति केचित् ।

·न्यायार्तिके हि सत्पक्ष उत्पादो न च विनाश इति । उत्पादविनाशौ च प्रसा- चक्षाणेन लोको हेयः । अथ लोकोऽयं मवर्गमानः किमय म. वर्तते ? ननु चापं प्रवर्नते इदमाप्स्यामि इदं हास्यामीति ! सत्य. मेवं मवर्तते न पुनः सत्कार्यवादिनः किञ्चिदेयमुपादेयं वा. विद्यते । प्रतिज्ञादीनां चावयवानामुपादानं व्यर्थपू- उत्पाद व्ययप्रत्याख्यानात्-न किञ्चित् जायते न किञ्चित् विन- ३पतीति अवयवानामुपादानं व्यर्थ(१) यदि सत्कार्पमतिपत्पर्य प्रतिपचेनिद्यमानत्वाद् व्यर्थमुपादानम् न हि यद्यस्प लोके भवति म तदुपादानमुपादत्ते इति । अथाज्ञानतिरोभावमात्रार्यमु. पादानमिति । एतदपि तागेव । न हि अनुपजातविशेपस्याज्ञा- नानीतर्युक्तेति । अथाभिव्यक्त्यर्थमुपादानमिति ? केयमभि- व्यक्तिर्नाम ? या उपादानेन क्रियते ? यदि कार्प ? व्या- हतम् । अथ कार्यधर्म: ? तथाप्पनिवृत्ती व्यायातः । अयोपल- ब्धिः कार्यविपयाभिव्यक्तिः सा क्रियत इति ? न मुख्यसे पाघातात(२)। अय कारणात्मनावस्थिताप कार्यात्मनान- स्यानपभिव्यक्तिः ? एवमप्यनित्तो व्याधातः कार्यात्मनावस्था- नममद्भवतीति । अय कारणस्य संस्थानविशेषोऽभिव्यक्तिः । प्रस्थानविशेषोऽभूला भवनीति व्याघातः । अयास्ति ? व्य. यमुपादानम् । अय कारणस्य स्खलक्षणपुष्टिरभिव्यक्तिः ? न अपूर्वाभ्यागपामावे सलमणपुष्टिशन्दाय पश्याम इति स्पर्ध- मुपादानम् । स्वलाणपुष्टिश्च पूर्वपमूला पश्चाद् भवतीति व्या. पानाप्न मुम्पमे(३) एवं येन पेन कल्पनाभिव्यक्तिभिधीयते (१) उत्पादय्यययादिनः-पा० पु.। (२)न मुच्यसे उपघातात्-पा० ४ पु०॥ (३) व्यायातः-पा०४०।

·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके ५० सूत्रम् । ४८७ तेन तेन सरकार्य बाधत इति । परपुनरेतत् नासदुपादाननि- यमादिति-? युद्धिसिद्धं तुं तदसत् ॥५०॥ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् । नायं सच्चादुपादाननियमोऽपि तु सामाव-इदमनेन शक्यं निर्वतीयतुं(१) नेदमनेनेत्येवं बुद्धि- सिद्ध कार्य कृत्वा यद् यस्योत्पत्तये समर्थं तत् तस्योपादी- यते न सर्व सर्वस्य न सर्वस्मात् सर्वमुत्पद्यमानं दृष्टमिति । अथोत्पत्तिनियमेन कार्यनियमेन कार्यकारणनियम प्रतिपद्यते ते- नापि कार्यकारणशब्दयोरों वाच्यः(२) किमुक्तं भवनि कारण- मिति किमुक्तं च भात कार्यगिति ? ननु करोतीति कारणं क्रियत इति कार्यम् । यद्यभिव्यक्तिः? पूर्ववत् प्रसङ्गः। अथ विद्यमानेपाप करोत्यर्थों दृष्ट इति मन्यमे ? यया केशान् कुरु पृष्ठं कुर्विति न तद्विद्यमानानां हि रचनाविशेषः केशानामविद्यमानः क्रियते पश्चात् पृष्ठस्यापि मलापगमोऽविद्यमान इति न विद्यमाने का- रणार्थ जात्वपि पश्याम इति तस्मादसदेतत् । यदि यसत् क्रियत इति खरस्य विपाणं किं न क्रियत इति । 'क एवमाह न क्रियत इति, यत् (तत्) खरस्य विषाणं तत् क्रियत इति । अथ कस्मात् खरः विपाणस्य कारणं न भवतीति एतत् न जानीमा कस्मात् न भवतीति न पुनः वरेण विपाणं क्रिय- माणं एमित्यतोऽवत्तीयते । एनेन शशविषाणं व्याख्यातम् । न तदसत्वाद न क्रियते किंतु कारणाभावादिति । न चा- ऽसत्त्वमुत्पत्तौ हेतुः अपि तु सतोऽनुत्पत्तेरसदुत्पद्यत इति । अस- वाद खरविपाणं नोत्पद्यत इति वाणः स्वसिद्धान्त वाधते (२) निर्णयितुं शक्यं-पा० ४ पु० । (२) पक्तव्या-पा०४ पु०।

·४८८ न्यायवार्तिके - न हि भवत्पने स्वरविपाणं नास्ति सत्ते चामत्ये च समाने यस्य कारणमस्ति तदुत्पद्यत इति । सत्कार्यवादिनश्चैवं सर्वलो. कव्यवहार उच्छिद्यन इत्युक्तम् नापूर्व जापते न पूर्व विन- श्यतीति । अथासवकार्ये(१) किं पपाणम् ? न सत्वे न चास- से ऽनुमानमस्ति धमिपविमतिपत्तेः ? कताई विवादः ? यदु- भयपक्षसम्प्रतिपनं तस्य धर्मेषु तदुभयपक्षसम्मतिपन्नाः तन्तब- स्तान प्रति पक्षा विभज्यन्ते । एके तावद् त्रुवते त. न्तुमा पट इति । अपरे तु ततः संस्थानविशेषेणावस्थि- ता इति । अपरे तु तन्तब एक कार्यात्मना ऽवतियन्ते इति । अपरेषां धर्मान्तरा विर्भाव(२)तिरोभावाविति । अपरे तु श- क्तिविशिष्टास्तन्तवः पट(३) इत्याहुः । तदेवं विभक्तपु पक्षेषु सन्तुमात्रेषु तावद्यतिरेकः साधयितव्यः स चोपपादित(४) इति । ये ऽपिसंस्थानविशेपेणावस्थितान् तन्तून् पट इति धर्णय- न्ति तान् प्रति साधन-मागुपलब्धिकालाव संस्थानविशेपशू न्याः सन्तवः तत्कारणत्वात तुर्यादिपादीत । एतेन कार्या- स्मनाऽवतिष्ठन्त इति व्याख्यातम् तथा धर्मान्तराविर्भावति- रोभावामिति । अत एव शक्तिविशेपावस्थितास्तन्तः इति ब्रु. वाणः किञ्चिदपि न वाधत इति तान् मति न साधनमुच्य त इति । य एवार्थों बुद्धिसिद्ध तदसदिति स एवार्थः शक्तिविशेषावस्थितास्तन्तः इति सर्वेषु चैत्र पक्षेषु नापूर्वोत्पा- (१) असत्कार्यवादे-पा०४ पु० । (२) धर्माधर्माविर्भाव-पा०४ पु०। (३) शक्तिविशिष्टान् तन्तून् पट-पा०४ पु०। (४) उपपादित इनि द्वितीयाध्याये । प्रागुपलब्धिकालादिति कारणव्यापारात् प्रागित्यर्थ इति तात्पर्यटीकायां वाचस्पतिमिश्राः ।

·चतुर्थेऽध्याय ' आहिके ५१-५४ सूत्रम् । ४८९ 'दमन्तरेण पटबुद्धिः सम्भवतीति व्याघालोऽनिवार्यः । विद्य- मानाभिव्यत्त्यर्यास्तन्तयः तयना नियमेनोपादानात खनि. नादिवत् । विद्यमानस्याभिव्यक्तिरमतीति अभिव्यक्तिवत् कार्यपि प्रसङ्गः एवं चोक्तोत्तरमेतत् । यत् पुगरेतदुपादान. नियमादिति ? उपादानं च कारणम्, न च मति कारणार्थ पक्ष्या म इति पूर्ववत् प्रसद्गः । यदीप स्खनित्रादिनदिति ? न च खनि- त्राादकार्थमुपादीयते, आप तु आवरणविगमार्थम् । आवर- विगमश्च विभागः । स चाभृत्वा भवतानि मिद्धो दृष्टान्तः । अथ विभागं न मतिपत ? सोऽप्यमापनविभागा विभागप्र. सपोत्पत्तिकारणं पर्यनुयोज्यः । अथामाप्तिमात्रात् विभागवयं प्रतिपद्यते ? साप्याप्तिः किं प्राप्तरभाव उतपाप्लेग्न्येति ? किश्चा- त:? यदि प्राप्तेरभावोऽप्राप्तिः सा प्राप्तिः कुतो भवतीनि वक्तव्य- म्?। यद्धि माप्तिविरोधनिमित्तं सद्विभाग इगि नामान विभागस्य । यद्यत्र प्रतिषिभ्यते तदन्यत्र भवतीत्युक्तम् । अप्राप्तिश्च द्वयी अ. संश्लेपः संश्लिष्टाना विगमश्च । तत्र यः संश्लिष्टानां विग म: स विभाग इति । तं च खनिनादीनि कुन । अध प्राप्तेरन्याऽमाप्तिः ? सापि द्वयी तत्रापि पूर्ववत् प्रमशः । अ- थ भिन्न देशोत्पत्ति विभागं प्रतिपद्यत ? भिन्नदेशे इमे उ. पन्ने इति विशेषणोपादानान्न मिनदेशोत्पत्तिविभाग इति उत्पन्ने उत्पनीमति भिन्नदेशनपा भिन्नमिति विभागात् । "विभक्तमिति तान्येतानि भिन्नपस गनिमित्तान(१) मसयभेदानुमेयानि न होने पर्यापशब्दा भिन्नमुत्पन्नं वि. भक्तं चेति । भिन्न देशोत्पनेश्च प्रांतारेद्रत्वान भित्रदेशोत्प- त्तिविभाग इति । क्षीणकवाद विभागस्य विभागात्ययो- (१) प्रत्ययभेदनिमित्तानि-पा० ४ पु०।

·४९० न्यायवार्तिके त्पत्तिन(१) युक्तेति चेत् ! न, सामान्याभिव्यक्तिसंयोगविनाशा- भ्यामेव प्रसयोत्पत्तिकालानुभवात -पूर्व तावत् स्वकारणा- दुत्पन्नो विभागः सामान्य व्यक्ति सामान्याभिव्यक्त्युत्तर- कालं संयोगालब्धात्मकात(२) विनश्यतीति । तदेवमनेकत. णानुभवादुत्पन्नपात्रो विभागो ध्वंसत इत्पसिद्धम् । तदेवं व्यवस्थितमेतदसदुत्पद्यत इति ॥ आप्रयव्यतिरेका वृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥५१॥ आश्रयव्यतिरेकाद वृक्षफलोत्पत्तिवदिसहेतुः । यच मूल. सेकादि कर्म यच्च पर्णादिफलं तदुभयं वृक्षाश्रयम् । कर्म विह कर्मफलं चान्यत्रीत आश्रयव्यतिरेकात सफलोत्प. त्तिवदियसिद्धो हटान्तः ॥ प्रोतरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२॥ मीतेरात्माश्रयस्वादप्रतिषेध इति । आश्रयव्यतिरेकोऽसि- द्ध इति सूत्रार्थः । यत्रैव कर्म तत्रैव कर्मफलमिति । 'पुत्रस्त्रीपशुपरिच्छदहिरण्यानादिफलनिः- A न पुत्रस्त्रीपशुपरिच्छदहिरण्यानादि(३) फलनिदेशात । पुत्रादि फलस्वेन निर्दिश्यते न पुत्राद्यात्मनि वर्तन इति ॥ तत्सम्बन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेपु फलबदुपचारः।।५४॥ तत्सम्बन्धान फलनिष्पत्तेस्तेषु फलबदुपचारः। पुत्रादिसम्ब म्घात् फलं प्रीनिर्भवति तत्कारणत्वात् पुत्रादि फलशब्दे. (१) विभागप्रत्ययस्योत्पत्तिन-पा० ४ पु०। (२) संयोगाद्यात्मकात्-पा० ४ पु०। (३) अनादिपु-पा४ पुः ।

·चतुर्थेऽध्याये १ आदिके ५५ सूत्रम् । ४९१ नाभिधीयते 'यथान्नमाधनाः प्राणाः अन्नं चे पाणा(१) इति । उपचारश्च माणाभावाद लोकायुक्तवाक्यानुविधा. नेन क्रियत इति । (इति फलपरीक्षामकरणम्) फलानन्तरं दुःखमुद्दिष्टं लक्षितं च(२) पापनालक्षण(३) दुःखमिति । तत् किमिदं सर्वलोकमाक्षिकस्प सुखस्य(४) प्रत्या- ख्यानम् आहोस्तिदन्यः कला इति । अन्य इत्पाह । कथं न वै सर्वलोकसाक्षिकं मुखं शक्यं प्रत्यारूपातुम् । अपन्तु जन्ममरणप्रबन्धानुभवानमिनात दुःखात् निर्षिण्णस्य दुःखभावनोपदेशः कथं नामायं सर्व दुःश्वमिति भावयेत् भाक्यंश्च विरज्येत विरक्तो मुन्यते इति । कथं पुनरयं सर्व दुःखमिति भावपति ? सर्वे मचानकायाः सर्वः पुनः भः सर्वमुत्पत्तिस्थानं दुःखमाहचर्यात् दुःखमित्युक्तमृपिभिः । दुःखभावनमुपदिश्यते तत्र च हेतुरूपादीयने-: विविधयाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५ ॥ विविधवाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिरिति । तत्र जायत इति जन्म शरीरेन्द्रियबुद्धयो व्यपदिश्यन्ते भारी रादीनां प्रादुर्भाव उत्पत्तिः जन्मन उत्पत्तिः जन्मोत्पत्तिः । विविधा च वाधना हाना मध्यमोत्कृष्टा चेति । शेष भाष्ये । अनेनाभिमायेण दुःखो(है)शो -न मुखं प्रत्या- ख्यातुम् ॥ (१) प्राणिनः प्राणा-पा० ४ पु०॥ (२) उक्तं च-पा०४ (३) लक्षितं-पा० ४ पु०। ()सर्यलोककस्थ-पा० ४ पु० ।

·न्यायवार्तिके न सुग्वस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः(१) ॥ ५६ ॥ न सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः । यस्मादापनान्तराले सुखमुत्त्यमानं सक्षमिति । इश्व- चाधनानिवृत्तेदयतः पर्यपणदोपादप्रतिषेधः॥५७|| चाधनानि चर्वेदयतः पर्येपणदोपादप्रतिपेप:-मुखाय दुःसोदेशनेति, प्रकरणात्-यस्मादयं वेदपन् इदं मे मु. खमाधनमिदं में दुःखसाधनमिति मुखसाधनमाप्तुं दुःख साधनं हात प्रयतते मुखमाधनानां प्राप्तये चास्य यत- मागस्यानेकविधस्तापोऽनुपलाते । ततस्तापानुगवाद सर्व दुः खमित्युच्यते न सुखस्याभावादिति(२) । अपमेव चार्थों मुनिना श्लोकेन वणिता- कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यति । अर्थनमपरः कामः क्षिप्रमेर मयाधते(३) इत्येवमादि । दुविधिकल्पे सुखाभिमानाच ॥ ५८ ॥ दुःखचिकल्पे मुखाभिमानाच्च । यश्च मुखार्थ पत- मानस्य दु खोचकल्पो भाति तं मुखागमाचात् मुखमि- सभिमन्यमानः पुनस्तदुपादत्ते पुनः पुनर्जायत इति न (१) निवृत्तेः-पा० ४ पु०॥ (२) सुरूस्याविर्भावादिति-पा० ४ पुः । (३) काम काम्यं कामयमानस्य यदा कामः समृद्यति सम्पन्नो भवति अथानन्तरमेनं पुरुषमपरः कामः इच्छा क्षिप्रं घाधते । स्व. गोदिप्राप्तावपि स्वाराज्यादि कामयते । एवं तत्प्राप्ती प्राजापत्यादी- त्यस्य इच्छा तदुपायतार्थनादिना दुःखेन वाधते इत्यर्थः । इति तात्पर्यटीकायां याचस्पतिमिश्नाः ॥ ..

·. . चतुर्थेऽध्याये १ आह्निके ५६-६० सूत्रम् । संसारमतिवर्तत(१) तस्याः मुखमज्ञायाः प्रतिपक्ष उपदे- शोऽयं क्रियते (इति) सर्व दुःखमिति । यद्येवं कस्माद दुःखं जन्मेति नोच्यते ? सोऽयमे वक्तव्ये यदाह दुःखमे- वेति तेन सुखाभा ज्ञापयति । यदपि तदन्तराले मुख- मुपजायते तदपि दुःखमेव दुःखानुपङ्गात् नामावादिति । जन्मविनिग्रहार्थीयो वै खल्वयमेव शब्द:-जन्मनोऽनेन विनिग्रहं शास्ति सर्व दुःखमिति भावयन् दुःखसाधनानि नोपादत्ते अनुपाददानो विमुच्यते इति । (इतिदुःखपरीक्षाप्रकरणम्) दुःखोदेशानन्तरमपवर्गः स प्रत्याख्यायते- . ऋणलेशप्रत्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥ ५९॥ ऋणलेशपत्त्यनुवन्धादपवर्गाभाव इसनेन सूत्रेण । ऋ- णानुबन्धानास्सपार्गः । शेपं भाष्ये । अनुबन्धः सदा(२) करणीयता नायमृणानुबन्धात् कदाचित् मुच्यते "जन्ममभृति यावत गापणमिति । क्लेशानुबन्धादपवर्गों नास्ति-~-क्लेशा. नुबद्ध एवायं जायते क्लेशानुबद्ध एवायं म्रियते इति । प्रत्यनुपयन्धादपत्रों नास्ति-न कदाचिदयं न कर्म करोति ।। पत्तावहणानुबन्धादिति- प्रधानशब्देनानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादो(३) नि. न्दाप्रशंसोपपत्तेः ॥ ६०॥ मधानशब्देनानुपपनेर्गुणशब्देनानुपादो निन्दामशंसोपपचे. (१) पुनः पुनर्जायते न संसारमभिवर्तते-पा० ४ पु० । (२) सर्वदा-पा०४ पु०॥ (३) नायमर्थवादो-पा० ४ पु।

·न्यायवानिक रिति()। नायं प्रधानशब्दः प्रत्यादेयदानमतिदेयंग्रहणास. म्भवात् । पत्र खलु एका प्रत्यादेपं(२) ददाति इतर मतिदेयं गृह्णाति तवायमृणशब्दः प्रधानं भवति अन्यत्र भारत इति तस्माद् गुणशब्देनायमतुवाद इति । पधानि- र्माणवक इति । तत्राग्निशब्दो दहनादिममर्थ तेजीविशेपे व. ते स तत्र वर्तमानः तत्सामान्यादतयाभूने माणवके प्र. युज्यते ऑनर्माणवक इति । न पुनरनिशब्दो माणवकासमा नाधिकरणो दहनादिममर्थ माणाकं प्रतिपादयति अपि तु येऽगे: पिङ्गलपाटललादयो धर्माः तत्सम्बन्धिनं माणवक प्रतिपादयति तदारकच प्रयुज्यमानोऽयं शब्दो गुणोपकर- स्वात(३) गौणो भवति । तथा च ऋणशब्द:(४) अम. युक्तोपमञ्चेदं वाक्यम् ऋणवान् जायते इति । उपमाऽत्र लुप्ता द्रष्टव्या ऋणानिन जायत इति के उपमानाः ? अबातच्य- ऋणवान् यथा अवतन्त्रः एवमयं जायमानः कर्ममु अस्वतन्त्रो वर्तत इति । जायमान इति चायं गुणशद एव न मुरुयः सम्भ वति नहि मानृतः कुमार जायमाने लोहितपाणिपादास्ये अध्ययनादिकर्मोपपत्तिसित अनो गृहस्थे जायमाने हाते । किं पुनर्ग्रहस्थस्य जायमानेन कुमारेण सामान्यं ? क्रियासम्बन्धः अग्निहोत्रादिहननक्रियामम्बन्धमापापात् गृहस्थो जायत इति । यथा मानः कुपारको जायमानः शरीरादिभिः सम्बद्धयते एवपग्निहोत्रहवनादिक्रियामम्बन्धसामान्येन जा- (१) ऋणेति-इत्यधिकम् । (२) खल्वेभ्यः प्रत्यादेयं-पा०४ पु०॥ (३) गुणोपकरणात्-पार ६ पु०। (४)स शब्द:-पा०६पु।

·. चतुर्थेऽध्याये १ आधिके ६० मूत्रम् । ४९५ यत इति । कम्मान ? शक्तस्पानिश्च कर्मभिरधिकारात शक्त- श्वार्थी च कर्मभिरधिक्रियते मातृगः कुमारके जायमाने न शक्ति न चाथिति, उभयं तु गृहस्थे जायमाने, तस्मात् गृह- स्थो जायमानोऽभिधीयत इति । अर्पित्वस्याविपरिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः-यञ्चेदं ग्राह्म. णमाजरसं कर्मभिः सम्बन्धं शास्ति तदन्यथा सम्भवतीति अ. थित्वस्याविपरिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः-यदार्थित्वाविपारणाम: यदाधित्वं विपरिणतं भवति(१) तदानेन अग्निहोत्रं सम्पमनी. यम् । आयुपस्तुरीयभागं भत्रयायुक्तमाह जरेति । यावज्जीव- वसंयोगे हि जरया हवा इसनर्थकं यस्मात् स्वयमशक्तस्य बाह्याशक्तिविहिता सत्यथित्वे अन्येन हवन शास्ति । यदा पु. नधित्वं विपरिणतं तदा सन्यानोविधीयत इति । कस्मा- त् पुनरेतदेवमुच्यते सत्यथित्वे अग्निहोत्रहवनमिति ? कमविधौ- काममयोगश्रुतेः-यस्मात् सर्वस्मिन् कणि कामविधिः श्रूयते स्वर्गकाम इति यथोपदिष्टार्थः विद्राश्चोपदेशविषपः यशा- पदिष्टमर्थ विजानाति तं मत्युपदेशः क्रियते न गायनो व. विरेषु प्रवर्तते न नकोऽन्धेषु, न चोपदेशविज्ञानं वालके पस्ति(२) तस्मान तं प्रत्युपदिश्यत इति न भिद्यते च लौकिकार लौकिकोऽपि तावदपरीक्षको न जातमात्रं कुपारकमेवं यादघोष परेति(३) । कुत एवमृपिरुपपन्नानवद्यवादी पजस्व ब्रह्मच (१) यदार्थित्यविपरिणामः यदा हर्हित्वं विपरिणतं भ-- ति-पा० ४ पु०॥ (२)चालकास्ति--पा० ४ पु . (३) अधीप्य ब्रह्मचर्य चरेति-पा०४ पु०।

·न्यायवार्तिके भूपादिति । अथापि विहितं वा अन्येत . कामाद्वार्यः(2) कल्प्यतेति । विहिनानुवचनं न्याय्यम् तत्रानुपपन्नममाणकस्पा- यस्याभिधानं कामतः प्रकल्प्पेत यो यर्थः प्रमाणतो न सम्भवति तस्य पदभिधानं तन कामतः प्रकल्प सम्भाति यथा जापमानः कुमारकः ऋणवान् भवतीति । उपपन्नममाणकस्याभिधानमनुवचनम् यथा नापमानशब्दो गृ. हस्यवचन इति । करामनगम्यते गृहस्थ इति ? यज्ञमाधनलात् य. स्माद यजमानो यज्ञाझं भवति साधने तु प्रयवपापारी न फले यथा पाकसाधनेषु काष्ठादिषु न पाके न लोष्ठादिपु असाधनेषु । शेषं भाये । कथं पुनारदं गम्यते फलाथिन एनद्रालणं भवतीति ? अधिकाराच विधान विद्यान्तरवत् ॥ ६१॥ (२) समारोपणादात्मन्यप्रतिपेषः ॥ १२ ॥ सपारोपणादामापतिपेषः । यस्मानियत फलार्थिले स- रोपणं विधीयते । पात्रचपान्तानुपपत्तेश्च फलाभायः ॥ ६३ ॥ पात्रचपानमानुपपत्तेश्च फलाभावः । यस्मानिवृत्त ऽयित्व मनितानां पात्रचयान्नानि कर्माणि न क्रिपन्ने यदि चेदं ब्राह्मणमविशेषेण मवर्तते तेन सर्वत्र पात्रचयान्तानि कर्माणि प्रतज्यन्त इति । चोपं भाप्पे । यत्पुनरेतत् क्लेशसन्तनेविच्छेदादिति ? सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने क्लेशाभाववदपवर्गः ॥६४ ॥ सुषुप्तस्य स्वनादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः । यथा सुपुप्तस्य (९) कामार्थचादर्थ,-पा०५ पुर। (२) इदं सूत्रं न्यायसूचीनियन्धे न दृश्यते ॥ - ·चतुर्थेऽध्याये १ आहिके ६१-६७ सूत्रम् । स्वमादर्शने क्लेशानुबन्धो लिच्छियने मुखदुःखसाधनानुवन्धश्च तथा मुक्तस्यापीति तच्च योगिनो मुक्तस्य रूपमुदाहरन्तीति । यदाफ, प्रवृत्त्यनुवन्यादिति ?- न-प्रत्तिः पतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य ॥६५॥ न प्रवृत्तिः प्रतिमन्धानाय हीनतंशस्य । विद्यमाना मत्तिः क्लेशमन्तरेण प्रतिसन्धानाय न भवतीति धर्माधर्म- कारणं न भवतीति यावदुक्तं स्यात् । प्रतिप्तन्धिस्तु पूर्व- जन्मनिटत्ती पुनर्जन्म, तच्च तृष्णाकारितम् । एतचोक्तं वीतरागमन्मादर्शनादिति सूत्रे । कर्मवैफल्यमसङ्ग इति चेत् ? न, कर्मविपाकप्रतिसंवेदनम्यामयारूपानात न-यूमो विद्यमाने कर्मणि मुच्यत इति, अपि तु कर्माणि अन्ने जनानि विपरपन्ने । न क्लेशसन्ततेः स्वाभाविकरचात् ॥ ६६ ॥ न लेशमन्ततः स्वाभाविकत्वात् । नोपपद्यते क्लेशमन्तः तेविच्छेदः । कुतः ? क्लेशसन्ततः स्वाभाविकत्वात् । अनादिरियं क्लेशसन्ततिः स्वभावतः प्रत्ता न चासावुच्छेत्तुं शक्यति । तंत्रके परिहारं वर्णनित-- प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्यवत्स्वाभाविक ऽप्यनि- स्पत्यम् ।। ६७ ॥ (१) प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववस्वाभाविक ऽप्यनित्यत्वम् । य. था मागुत्पत्तेरभावोऽनादिस्थ च भावेग निवपते(२) एवमना- दि: क्लेशमन्तविरतत्वज्ञस्य तत्वज्ञानेन विरोत्स्य। इति । (१) विश्वनाथपञ्चाननास्तु प्रागुत्पत्तेः इत्यारभ्य अणुझ्यामता- नित्यत्ववेत्यन्तमममय सूर्य पछीत '. (२) विरुध्यते-पा० ४ पु०।

·न ४९८ न्यायवात्तिके अणुश्शामतानित्यवदा ॥६८॥ अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा-यथाणोः श्यामता अनादिश्च अं. नित्या च एवं केशमन्तीसरपीति । सतः खलु धर्मो निस्पत. मनित्यत्वं चति नित्यानित्यले अवधारगि(१)रुक्तं तत्त्व. भावे भाक्तमिति । का पुनरिह भक्तिः ? नित्यमकारणम् अ. कारणश्च भागभावः अनित्यं भूत्वा न भवति । न च माग भावोभावे सीत(२) भवत्येतत् सामान्यम् । यत्पुनरेतदनादिर- णुश्यामतेति ? हेत्वभावादयुक्तम् । अनुत्पत्तिधर्मकमनिसं नाव हेतुरस्ति इति । अयं तु समाधि:- न सङ्कल्पनिमित्तत्याच्च रागादीनाम् ॥ ६९ ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच रागादीनाम् । कनिमित्तत्वा- दितरेतरनिमित्तत्त्वाचेति चार्थः । अनुभूतविषयमार्थना सङ्कल्प इत्युक्तम् । मिथ्यासङ्कल्पेभ्यो रञ्जनीय(३) कोपनीयमोहनीये- भ्यो, रागादयः प्रादुर्भवन्ति ।। कर्म च निकायनिर्वर्तक सङ्कल्पापेक्षं रागादीन जनयाते । हो हि कश्चित् सत्वनि- कापो रागवहुलो यथा पारावतादिः । कश्चित् क्रोधबहुलो पथा सादि । कश्चित् मोहबहुलो यथाजगरादिः । यदि कर्म रागादीन निवर्तयेत् सर्वदा रागादिर्भवेदित्पीनर्मोक्ष- प्रसङ्गः ? न, कारणवैकल्याव(४). सङ्कल्पाद्यपेक्षं कर्म रागादि- कारणम् न निरपेक्षामिति । सुखादीनामपि तहि कर्मका• रणं(कस्वं) न प्राप्तम् ! न निरपेक्षत्वात् कर्म सुखादिपु कर्तव्ये. (१) नित्यानित्यत्वावधारयद्भिः-पा० ४ पु० । (२) प्रागभावे सति-पा०४ पु०। (३) व्यञ्जनीय-पा० ४ पु० । (४) वैफल्यात्-पा० ४ पु०॥

·चतुर्थेऽध्याये १ आधिके ६९ सूत्रम् । ४९९ पु सङ्कल्प नापेक्षते ऽपि तु स्वकारणसनिधानापेक्षं मुखादि करोति । यथोवक्षेपणादिकर्म नोदनाथपेक्ष संस्कार करो. ति अनपेक्षं तु संयोगविभागाविति । परस्परनिमित्त्वं च रागादीनां दृष्टपू-रक्तो मुह्यति रक्तः कुप्यति कुपितो मुह्यति कुष्यति रज्यते चेति । यदपीदमुच्यते अनादिः शसन्त. तिरिति ? तन्न, विशेपाव-यथानादिः क्लेशसन्ततिरेवमाध्या- त्मिका.भावाः सर्वेऽनादिना प्रबन्धन प्रवर्तन्ते न जातु अनुत्प- नपूर्व किश्चिदुत्पद्यते । न चैवं किञ्चिदनुत्पत्तिधर्मकं व्ययधर्म- क(२) प्रतिज्ञायते अनुत्पन्नपूर्व तु तत्त्वज्ञानं केवलमुत्पद्यते ना. न्यः कश्चिदाध्यात्मिको भाव इति । (इत्यपवर्गपरीक्षाप्रकरणम् ।) इति-औद्योतकरे न्यायपात्तिके चतुर्थस्याध्याय- स्थाद्यमाहिकम् ॥ (१) व्यक्तधर्मकं-पा० ४ पु०।

·चतुर्थेऽध्यायः दितीयमाह्निकम् । ॐ नमः परमात्मने । तदिदं तत्वज्ञानमुत्पद्यमानं किं विपपमात्रे भवति आहोस्त्रि. द्विपपविशेष'उनि । विषयमा तावदशमं तत्वज्ञानेन भवितुम् । कुतः ? विषयाणापानन्यात् । पियविशेपे ऽपि तत्वज्ञानविष- यत्वेन योऽवतिष्ठते स विभज्य वचनीयः । तत्र विषयान्तरा- णामात्मादिप्रमेयव्यानरोकिणा निराकरणं प्रमेपविशेषविषयत्वा- व मूत्रस्य-पदारमादिमूत्रं न तेन ममेयमात्रमभिधीयते । प्रमेयमात्राभिधाने हि आत्मादिग्रहणं व्यर्थम्, अपि तु प- मेयविशेषः यस्तस्त्रज्ञानविपयत्वेन व्यवतिष्ठमानः समारव्य च्छेदहेतुर्भपति यश्च मोहविषयतात् संसारं प्रतनोति स तस्व. तो ज्ञेय इति । तस्मिन् अयं प्रश्नः किं नु खलु भो यावन्तो वि. पयाः तावत्सु तत्वज्ञानं प्रत्येकमुत्पद्यते अथ कचिदुत्पद्यते इति ? । न तावत् प्रसेकम्-आत्मादेरानन्त्यात् । किमिदमानन्त्यम् ? इय. तामसपाविषयत्वम् । अथ कचिदुपद्यते ? पत्र नोत्पद्यते(१) तत्वज्ञानं तत्रावित्रत्तो मोहः यत्र मोहस्तत्र , रागद्वे- पाविति -रागद्वेगमोहाश्च वन्धनमिसनिर्मोक्षमसङ्गः । अथ मन्य- से ज्यविषयं तत्वज्ञानमन्यविपयं मोहं निवर्तयति ? एवं च स. सपागः पाणिभावे प्राप्नोति(२) न हि कश्चित् प्राणी (१) नोत्पन्न-पा०४ पु० (२) भवति-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके १-२ मूत्रम् । कस्य चिदर्थस्य तत्वं न वेत्ति ? न, मोहापरिज्ञानाव-न तत्वज्ञानत्यानुत्पत्तिमा मोहोऽपि तु मिथ्याज्ञानं मोहः, तच्च मिथ्याज्ञानं यस्मिन् विपये मवर्तमान संमारवीनं भ. वति स पिपस्तत्वतो ज्ञेय इति । किं पुनस्तन्मिध्या. ज्ञानम् ? अनात्मन्यात्ममत्यय(२) इति । शेष भाष्ये ॥ दोपनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः॥१॥ दोपनिमित्तानां तत्वज्ञानादहङ्कारनित्तिः । शरीरादि- दुःखान्तं प्रमेयं दोपनिमित्तम्, तद्रिपपत्तान्मिथ्याज्ञानस्य, त- द्विषये तत्वज्ञानमुत्पन्नं तद्विषयमहङ्कारं निवर्तयति समाने विपये तयोनिरोधात् । सर्वं चैतदुक्तं द्वितीयसूत्रे इति । दोपनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताना२॥ दोपनिमितं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताः । कामा विषया इन्द्रियार्था रूपादय उच्यन्ते । तत्र ते विषया मिथ्यासङ्कल्प्यमाना रागादीन जनयन्ति । कः पुनरेपां मिथ्या सङ्कल्पः ? अमाधारणमसयोत्पतिनिामेतत्वेन व्यवसायो ममैत्रेत इति । तान् साधारणतया प्रतिसञ्चक्षीत(२) नैते मम देवचौराग्निदायादसाधारणा इति । एवमेतस्य प्रतिसश्चक्षाण. स्य(३) यो. व्यवसायस्तद्विपयो मोहः स निवर्ता इति । तन्निटत्तावध्यात्म शरीरादीन् प्रतिसञ्चक्षीत । किं पुनः प्र- संख्यानं ! बारीरादिपु नैते आत्मान इति उपनिरेकदर्शनं ग. संख्यानम् । सोऽयमध्यात्म यहिश्च विविक्तचिचो विहरन् मुक्त इत्युच्यते । एतच्च त आहुः- (१) आत्मग्रह-पा०४ पु०॥ (२) प्रसञ्चाति-पा०४ पु०। (३) प्रसश्चक्षाणस्य-पा०४ पु०।

·५०२ न्यायवार्तिके "जीवन विद्वान सहर्षापासाभ्यां मुच्यते" इति । अतः परं का चित्तज्ञा भावयितरूपा का चिद्धया इत्यु. पदिश्यते । नानिराकरणं नार्योपादानं,कि तु यथान्यवस्थित(२) एव विषये किश्चिद्भावनीयं किञ्चित निराकरणीपमिति । तन्निमित्तं त्वषयव्यभिमानः ॥ ३ ॥ सनिमित्तं तु अवयव्पभिमानः । तेषां दोपाणां नि- मित्तात्रयव्यभिमानः । तत्रावपवीति सज्ज्ञा भावनीपा स्त्री- सज्ञा हेया सपरिष्कारा(२) पुरुषस्य, परिष्कारो बन्धनं स्त्रियाः पुरुषप्तज्ञा सपरिकारेति । तत्रापि च द्वे स. ज्ञ निमित्तसज्ञा अनु (अर्थ)पमनसज्ञा च । निमित्त सना दन्तौष्ठमिति । दन्तादिपु दन्तत्वादिनियन्यना सज्ञा (अर्थ) यअनमज्ञा (न) इत्यं दन्ता इत्यमोठाविति इत्यामिसध्यारोपेण निमित्तस्य सेपमध्यारोपण भाव्यमाना(३) सज्ञा मोहः । स च रागादिकारणापति हेयः । न पुनरचयत्री निराकार्प:(४) प्रमाण- तस्तथाभावादिति ॥ अथैदानीमर्थं निराकरिष्यता अश्यविन्युपपाद्यते । विद्याविद्याद्वैविध्पाद संशयः ॥ ४॥ विद्याविद्याद्वैविध्यात संशयः । सदसतोरुपलम्भाव द्वि. विधा घिद्या । मदसतोरनुपलम्भाव अविधाऽपि द्विविधैव । एवं चावयवी पशुपलभ्यते अथ नोपलभ्यते न कपश्चन संश- यात मुच्यते इति । तत्र तावदुक्तं न विद्याविद्याद्वैविध्यं संशयस्य कारणम् उपलब्ध्यनुपलब्ध्योः पूर्वपदावेशेषणवाद। (१) व्यवहित-पा० ४ पु०। (२) अनुपरिकारा-पा०४ (३) उच्यमाना-पा०४ पु०। (४) निराफर्तव्यः-पा०४ ·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके ३-७ सूत्रम् । सदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात । तस्मिन्नवयविनि सं. शयो न युक्तः पूर्वोक्तानां हेतुनामातिषेधात् तत्र ये ऽव- यविनोऽर्थान्तरमावे हेच उद्दिष्टास्ते न शक्या प्रतिपे. दुधुमिति । वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः(१)॥६॥ वृत्यनुपपत्तेरपि तहि संशयानुपातिः । नास्त्येव ह्यवयवीति । तद्विभजते- कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वाधयवानामवयव्यभावः(२) ॥७॥ कृतस्नैकदेशातिवादवयवानामवयव्यभावः । अश्यविनि वर्तेरन् अवयवी वा अश्योपु । अवयवा अ- वयविनि वर्तमानाः कृत्स्नेन वर्तन्ते एकदेशेन वा । तत्र': ताबदवपवा अवयविनि कृत्स्ने न चर्तन्ते अवयवावयविनोः परिमाणभेदाव । अल्प(३)गरिमाणोऽवयवो महापरिमाणश्चा.' वयवीति अल्प(४)परिमाणन महापरिमाणस्याव्याप्तिः । एकद्र- व्यश्चावयवः प्राप्नोति । एकावयवित्तित्वात् । न चैकद्रव्यं द्रव्यमविनश्यदाधारमस्ति नाप्यवयव्येकदेशेन वर्तते । न स्यान्ये ऽवयमा एकदेशभूताः सन्ति । तस्मिन्नपि चैकदेशेन वर्तमानोऽवयवः किमेकदेशेन वर्तते कृत्स्नेन वेति पूर्ववत् मसङ्गः । अयावयचे अवयी वर्तते ?- अवयवा ह्य- 1 (१) संशयानुपपत्तिरिति-पा० ४ पु । विश्वनाथसम्मतोऽपि । (२) न्यायसूचीनिवन्धे ऽपि सूत्रमिदं दृश्यते । किं तु विश्वना थेनानवधृतम् । (३) अणु-पा०४ पु०। (४) अणु-पा०४ पु०।

·न्यायमाति . तेषु चावृत्तेरवययभावः(१)॥८॥ तेपु चाहचेरवयव्यभावः । न तावत् मसवयवं कृ. स्नो वर्तते तयोः परिमाणभेदात् अत्रयविनश्च एकद्रव्यता- प्रमगात् । एकावपत्तित्वादेकद्रव्योऽवयवी मामोति एक द्रव्यश्वावयनी एकेन द्रव्पेणारभ्यत इति सततोत्पत्तिमसः । किय एकद्रव्यत्वात(०) झणुक(३)पेकस्मिन् परमाणी वर्तत इति कारणविभागविनाशाभावात् निसं प्राप्नोति उत्पत्तिमञ्च निसं चति न दृष्टान्तोऽस्ति । अयाप्यवपकी एकदेशेन वर्तते ? तथापि अपविन आरम्भकावयव्यतिरिक्तावयवाः माप्नुवन्ति ये ऽपयोपु वर्तन्त इति । पृथक् चाचयवेभ्योऽधयव्यवृत्तः ॥ ९॥ पृथंक चावयवेभ्योऽवयव्यवृत्तेः । नाप्यत्र यत्रव्यतिरेके- 'णान्यत्र वर्तते अग्रहणानियत्वप्रसङ्गात् च । अवयवव्यतिरेकेणा- पत्र वर्तमान उपलभ्येत नियश्च स्पादनाधारं द्रवं नियगिति । न चावयम्पवयवाः ॥ १० ॥ न चावयव्यवयवाः । न चावयवानां धर्ममात्रमवयवी । कस्मात ? धर्मस्यावयविनो धर्मिभिरवयवैः पूर्ववत् सम्बन्धो- ऽनुपपन्नः। न चात्र धर्मिभ्योऽवयवेभ्योऽवयत्री धर्मः पृथगुपलभ्यते नित्यत्वमसङ्गादिति च समानम्। अवयवी चैकदेशेन अव. यवे वर्तत इति अवयवसमूहमात्रमवयवी प्राप्नोति । एक- स्मिश्वावयवे एकदेवोन वर्तमानोऽवयवी एकावपोपलम्भात एकदेशेनोपलब्धौ तत्स्थानोऽवयत्री गृह्यत न वेकतन्तुदर्शने (8) विश्वनाथनावधृतम् । (२) पकद्रव्यवृत्तित्यात्-पा० ४ पु० । (३) एकद्रव्ये यद्यणुक-पा० ४ पु.।

·चतुर्थेऽष्पापे २ आहिके ११-१२ सूत्रम् । ५०५ पटोपलब्धिर्भवति । तदेवं मुक्तसंशयोऽभिधीयते नास्त्यवपवीति । पत्तावदवा आपापनि धनत इति ? तन, अनभ्युप- गमाव-न कारणं कार्य वर्तते ऽपि तु कारणे कार्यामति(१) । पत् पुनरेतदवयव्यवपत्रेषु वर्तमान एकदेशेन वर्तते कृतस्नो या वर्तत इति ? तन- एकस्मिन् भेदाभावाद्रेदशब्दप्रयोगानुपपनरम- अवयवान्तराभावा- एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः । कृत्स्नमिति च एकदेश इति च भेदविपपावेतो शब्दी, न चैतावेकस्मिन्नुपपन्नो-अनेकस्याशेषता कृत्स्नबाब्दस्यार्थः अशेषस्य कस्य चिदभिधानमकदेशशब्दस्य । न चैतदिहोपपद्यते इति । तस्मान्नावयविनि कृत्स्नशब्दो नाप्येकदेशशब्द इति । अवयवान्तराभावे(२) ऽप्यसत्तरहेतुः ॥ १२ ॥ अपवान्तराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः । दिति । यद्यवयवव्यतिरिक्तमवयवान्तरं मतिपोधाः । तथाप्य- चमोऽवयवे वर्तते नावपत्रीसहेतुः अवयवान्तरामावात् 'नैक- देशेन वर्तते इति । एक(३) धानेकत्र वर्तते इति मतिजाना- नो नानुपोक्तव्यः उभयेन व्याघातादित्युक्तम् । यद्यवयत्री नकदेशेन वर्तते न कृत्स्ना ते अथ कथं वर्तत इति ? चिरवयोपु आश्रयायिभावः(४) समवापाख्यः सम्बन्धः । स कथं भवतीति ? पस्य यतोऽन्यत्रात्मलाभानुपपत्तिः स (तन) (१) किं तु कार्य कारण पति-पा० ४ पु०।। (२) अवयवान्तरभावेऽपि पति-पा०२ पु० । (३) कथं-पा०४ पु०। (४) आश्रयाधितभाषा-पा०४ पुस ।

·५०६ न्यापवात्तिके तत्रैव चर्तत इति-न खलु कारणद्रव्येभ्योऽन्यत्र कार्यद्रव्य- मात्मानं लभत इति । विपर्ययस्तु कारणद्रव्येपु-न कार- णानि कार्यद्रव्पपु आत्मानं लपन्त इति । कथं नित्येषु आश्रयायिभावः(१) अनित्येषु दर्शनाद सिद्ध नित्यपु-य. थानिपानि यत्रोपलम्पन्ते तत्र वर्तन्ते तपा निस्पान्यपि य. घोपल पन्ते तत्र वर्तन्त इति एतद समानमनियानां निसः । रूपान्तरानिर्देशादिति चेत!- अथ मन्यसे यदि पतिरिक्तो ऽचयत्री भवति तस्यावषय (रूपादि) व्यतिरेकेणावयविनो कपा- न्तरं निर्देशव्यम् यथाऽचित्रास्तन्तवः पटं चित्र(२)मारभन्त इति ? न, उपलभ्यमान(३). रूपायाधारत्वात् -- यदवयविनो रूपमुप. लभ्यते तदस्य रूपं यथाऽवयवस्य, कार्यकारणभावाभ्युपगमांचाs. (४)विरुद्धः-अवपविनो रूपं निर्दिश्यतामिति त्रुवाणेन अवयवाव- यविनी तावदभ्युपगतौ तदभ्युपगमाञ्च विरुद्धः एतावानेवायं वि- वाद इत्पभ्युपेतहानिः । उपत्य चित्र (वि)वादं घूमः पटस्य चित्रं रूपामिति । अनेकत्वप्रसङ्ग इति चेत् ?-अथ मन्यसे चित्रं रूप- मस्यौवनोऽभ्युपगच्छता ऽनेकरूपोऽवयव्यभ्युपगतो भवति न चैकं द्रव्यमनेकरूपम्, नाप्पनेकस्पिन एकामाते(५) न, चि शब्दस्यैकानेकविषयत्वात(६)-चित्रशब्देनैकं चाभिधीयते अनेक च, चित्रं रूपं, चित्राणि रूपाणीति । न, एकस्मिन्न- (१) नित्येषु कयमाश्रयाधितभावः-पा० ४ पु०। (२) पटमात्र-पा०४ पु०। (३) नोपपद्यमान-पा०४ पु०। (e) कार्यकारणभावानभ्युपगमाच-पा० ४ पु०। () नाप्येकस्मिन्ननेकम्-पा०४ पु०॥ (६) शब्दस्य नैकैकविषय-पा० ४ पु०।

·चतुर्थेऽध्यापे २ आहिके ११-१२ सूत्रम् । ५०७ कस्मा- इष्टत्वादन हि एकस्मिन चित्रं एमिति ? नाभ्युपेतहाने एक चित्रमित्पनभ्युपगच्छताऽनेक चित्रमिति हेयम्-एकचित्रसमु. चयो ह्यनेक चित्रमिति । अथानकमचित्रं चित्रमित्युच्यते ? एवम- प्यनिहत्तो व्याघात: अचिवं चित्रमिति यथाऽशुक्लं शुमाम- ति । अथाचित्राणि तन्तुरूपाणि संहस पटे चित्रं रूपमु. स्पादयन्तीति(१) पक्ष आश्रीयते ? एवं चैतस्मिन्न किश्चिद् बाध्यते । पुटान्तरे प्रसङ्गश्चित्रमत्ययस्य-पस्य पटस्य एक चित्रं पार्श द्वितीपमविचित्रं तेन यथैकस्मिन् पाखें तं पदं पश्य- तश्चित्रमिति बुद्धिर्भवति(२) एवं पुटान्तरे ऽपि चित्रपदबुद्ध्या भ- वितव्यम् ? भवतवेदमुक्तम्-यस्य पटस्पैकं पार्श्व चित्रं स तु प. टो न चित्रः पार्थस्यापटत्वात् । चित्रप्रसयस्तत्र प्रेति चेत् चित्राचित्राभ्यां पार्माभ्यां पट आरभ्यमाण- श्चित्रः पट इति पथा पुटान्तरे(३) चित्रप्रत्यय एवं चित्र- प्रत्ययः पुटान्तरेऽपि(४) प्रसक्तः(५) ? न प्रसक्त:-एकस्य चित्ररूपस्यानारम्भकत्वाद-एकस्मिन् पाचे चित्रं रूपंत. स्कथमवयविनि रूपान्तरमारप्स्यत इति । एतावच्च शक्य वक्तुम्-अवयवरूपाभ्यामवयविनि रूपान्तरमारभ्यत इति तथोप- लब्धः । यद्ययमरूपोऽवयवी स्यात् नोपलभ्येत । न तावदवयव- रूपादवयचिनो ग्रहणं युक्तम्(६) वायोरप्युपलब्धिमसङ्गाव-प- धन्यरूपादन्यस्योपलब्धिर्भवति' वायोप्युपलब्धिः प्राप्नोति, न चैतदस्ति । तस्मात् स्वरूपादवयव्युपलभ्यते । उभयावय- (१) चित्ररूपमारमन्ते-पा० ४ पु० । (२) चित्रपटवुद्धिर्भपति-पा०४ पु०। (३) घटान्तरे-पा० ६ पु०। (४) पटान्तरे-प० ४ पु०॥ (१) प्रसङ्गा-पा०४ पु०। (६) न चावयवरूपाभ्यामन्यदययचिनो ग्रहणं युक्तम्-पा०४ पुष ·न्यायवात्तिके बदर्शनमतिसन्धानाचावयानि रूपोपलधर्मात । न चैत्र सत्यरूपोऽवयवीति-तस्मादवयव्यभिमानः प्रतिषिध्यते सपरि• प्काररूपो नावयवीति, यथा रूपादिषु मिथ्यासंकल्पो न. सादय इति । अयं चार्थों मुनिना श्लोकेन दर्शित:- "इन्द्रियार्था घनाय यदि स्युरविकल्पिताः। सर्वोऽनर्येन युज्येत चनिन्द्रियगोचरः" इति । सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः इति प्रत्यवस्थितोऽथेदमाह-~- केशसमूहे नैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥१३॥ केशसमूह तैमिरिकोपलब्धिवद तदुपलब्धिः । यथा एकै का तैमिरिकेण नोपलभ्यते केशसमूहस्तूपलभ्यते तथा एकैकशोऽणुनॊपलभ्यते अणुसमूहस्तूपलभ्यत इति, तदिदमणु समूहविषयं ग्रहणीयति। स्वविषपानतिक्रमेणन्द्रिपस्य पटुमन्दभावाद घि. पयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये पत्तिः ॥ १४ ॥ स्वविषयानतिक्रमणेन्द्रिपस्य पटुमन्दभावाविषयग्रहणस्य तयामावो नाविषये प्रवृत्तिः । न हीन्द्रियं प्रकृष्यमाणं स्वविषयमतिकामति । न हि चक्षुः मकृष्यमाणं रसं गृह्णा. ति नाप्यपष्पमाणं स्वविषयाद मच्यवते, अपि तु स्वविषय एन्द्रियस्य प्रकर्षामकपक्षिाणि पटुमन्दभावेन ग्रहणानि भ. वन्तीति । तत्र पटुग्रहण-सामान्यविशेषतद्वता ग्रहणमिति । पन्दं तु ग्रहण(') मामापरावालोचनामात । सोऽयं नैमिरिक: कश्चित् चक्षुर्विपयं केशं न गृह्णाति केशसमुह १ गृह्णाति उ. भयं हे अमिरिकम्य चक्षुपो विषय इति । परमाणवस्व (७)मन्दग्रहणं तु-पा०४०।

·चतुर्थेऽध्यापे २ आधिके १३-१५ मूत्रम् । ५०९ तीन्द्रिया दर्शनविषपत्रं न प्रतिपद्यन्ते । मंहता ऐन्द्रियका अ. संहता अतीन्द्रिया इति महान् व्याघात: अनुपजातविशेपा- गां दर्शनविपपत्वानुपपत्तेः । तस्मादुत्पद्यते ऽवयवी पो दर्शन- स्य विषय इति । समुचपमात्र(१) दर्शनस्य विषय इति चेत् ? अप मन्यसे दर्शनस्य परमाणुममुचपमा विषयः समुचिताः परमाणवो दर्शनस्प विपयतामुपयान्तीति ? न, समुच्चयस्य संयो. गभावात-समुच्चयोऽपि निरूप्यमाणः परमाणुसंयोगः, संयो- गचोपलभ्यमानाश्रय उपलभ्यते । भवति हीदमनेन संयुक्त- मिति, यश्च विषय उपलभ्यते तस्यानुपलब्धौ चावरणं का- रणमुपलभ्यते, न तु परमाणर उपलब्धिलक्षणमाप्ताः । तस्मा- मतेपामावरणादेरग्रहणकारणा(२)दग्रहणमिति ॥ अवयवावयविप्रसाश्चैवमा प्रलयात (३) ॥ १५ ॥ अपयववायविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात । पश्चावयविनोऽवपचे वृत्तिविकल्पादभाव उक्तः सोऽवयवस्यावयवेषु प्रसज्यमानः मलयादा निवर्तेत निरनयवाद् वा परमाणुनो निवर्तेत । क- थमिति ? पथाऽवयव्यवयवेषु वर्तमानः प्रसेकं सस्मिना वा एक- देशेन वा वर्तेतेत्युक्तम्, तथावयवोऽवयवेषु वर्तमानस्तदवप- वोऽपवयवेषु इत्येवं यावत् परमाणुरिति पावदा प्रलयो. निति सर्वथोपलब्धि(४)विषयो नास्ति, उपलब्धिविषय चाश्रित्यायं वादः किमवयव्येकदेशेन वर्तते उत सर्वात्मना वत इति । सोऽयमाश्रयं व्यानन्नास्म(व्या)चाताप कल्पत इति । (१) सर्वत्र समुन्धयशम्दस्थाने सञ्चय इत्येष पाठः २ पु०। (२) तेपामनायरणादरमहणकारणा-पा० ४ पु०। (३) प्रसङ्गश्चाप्रलयात्-पा० ४ पु.। (१) सर्वोपलब्धि-पा० ४ पु०।

·न्यायवार्तिके . इयद. न प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ न प्रलयोऽणुसद्भावात् । न चास्ति मलयोऽणुसद्भावा- त् । अयं च खलु विभज्यमानभेदस्तावद् वर्तते यावत् परमाणु- रिति । परमाणुर्नाम विभागे ऽल्पतरमसङ्गस्प यतो नापी. यस्तत्रावस्थानाद-लोष्टस्य विभज्यमानावयवस्याल्पतरमल्प- तममुत्तरमुचरं भवति, स चायमल्पतरप्रसङ्गो यतो निव. तते यती नाल्पायोऽस्ति तं परमाणु प्रचक्ष्महे(१) इति । अथ न परमाण्वन्तो विभागः ? तेन- परं वा त्रुटेः ॥१७॥ परं वा घुटेः । अवयवविभागस्याऽऽनन्त्यात् त्रुटिरमेयः भानोति संख्यापरिमाणगुरुत्वैस्तावत्परिमाणस्त्रुटि: घ गुरुत्वं वर्तते (इति) इयन्तश्च परमाणकः संहतास्त्रुटि- भावमापद्यन्त इति नावधारण युक्तम् ययैवानेकपरमाणुमंघातो हिमवान् संख्यापरिमाणगुरुत्वैरमेया तथा त्रुटिरपि भेदस्यानन्यात प्रसज्यते । अथ मलयान्तो विभागः ? सोऽपि न युज्यते विभागस्य विभज्यमानहानानु- पपत्तेः न प्रलयान्तो विभागः स चायं विभागो विभ- ज्यमानापारो विभज्यमानश्च(२) नास्ति विभागोऽस्तीति व्याघातः । विभज्यमानावपवं परमाणुं प्रतिपद्यमानेन सा- वयवः परमाणुः प्रतिपत्तव्यः । सावयवस्त्रे च परमाणुशन्द- स्यायों वाच्यः किमुक्तं भवति परमाणुरिति ? । ये च परमाणोरवयवास्ते कि समानपरिमाणा उत मिनपरिमाणा इति ? | यदि समानपरिमाणा ? अवयवावयविभावो दुरुपपादः (१) आवश्महे-पा०४ पु०। (२) विभज्यमानाधारश्च-पा० ४ पु०। किं कारणम?

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके १६-२० मूत्रम् । न हि वयं समानपरिमाणानां कचिदवयवावयविभावं प- श्यामः । अथ भिन्नपरिमाणाः ? न परमाणुः प्रतिषिध्यते कार्यमिदं परमाणुरिति कृत्वा प्रतिषिध्यते । (इति अवयवावयविमकरणम् ।) अथेदानीमानुपलम्भिकः सर्वं नास्तीति मन्यमान आह- आकाशव्यतिभेदात्तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ आकाशव्यतिभेदात्तदनुपपत्तिः । आकाशन परमाणुः पतिभिन्नः व्यतिभेदादनित्यो घटवदिति । आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १९ ॥ अन्तर्षहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादका तभावः॥२०॥ आकाशासर्वगतलं वा । अथ परमाणोरन्तराकाशं नास्ति असर्वगतं तर्वाकाशं प्रसज्यते ऽन्तःपरमाणूनामसम्बन्धात् । आकाशव्यतिभेदादनिसः परमाणुरिसभिदधानो व्यतिभे- दार्य प्रष्टव्यः किमुक्तं भवति आकाशव्यतिभेदादिति ? । यदि परमाण्वाकाशसम्बन्धो व्यतिभेदः ? तदाऽत्र न किञ्चिद् वाध्यते न हि आकाशसम्बन्धात् परमाणोनिसत्वमनित्यत्वं वा प्रसज्यत इति । अथ सम्बन्धमात्रमेवानित्यताकारणं ब्रूयात् ? तपा- प्पांकाशग्रहणं व्यर्थम् -- सम्वन्धमात्रस्यानित्यतासापकत्वात्-न हि कुनकत्वस्य साधनभावे देवदत्तकृतकत्वादिति युक्तं वक्तुम् । संपोगमा चोत्तरसूत्रेणान्द्यते चरितार्थ संयोगोपपत्तैरिति तदेतदेव पुनरुच्यते इति । तस्मानायं (१)च्यतिभेदार्थः । (१) पर-इत्यधिकं ४ पु०। .

·न्यायवार्तिके न प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ न प्रलयोऽणुसद्भावात् । न चास्ति प्रलयोऽणुसद्भावा- द । अयं च खलु विभज्यमानभेदस्तावद् वर्तते यावत् परमाणु- रिति । परमाणु म विभागे ऽल्पतरमसङ्गस्य यतो नाल्पी- यस्तवावस्थानात्-लोष्टस्य विभज्यमानावयवस्याल्पतरमल्प. तममुत्तरमुत्तरं भवति, स चायमल्पतरमसङ्गो यतो निव- तते यतो नाल्पीयोऽस्ति तं परमाणुं प्रचक्ष्महे(१) इति । अथ न परमाण्वन्तो विभागः ? तेन- परं या त्रुटेः ॥ १७॥ परं वा त्रुटेः । अवयवविभागस्याऽऽनन्त्यात् त्रुटिरमेयः मानोति संख्यापरिमाणगुरुत्वैस्तावत्परिमाणस्युटि: इयद- घ गुरुत्वं वर्तते (इति) इयन्तश्च परमाणवः संहतास्त्रुटि- भावमापद्यन्त इति नावधारणं युक्तम् । किं कारणम् ? यथैवानेकपरमाणुसंघातो हिमवान् संख्यापरिमाणगुरुत्वैरमेयः तथा त्रुटिरपि भेदस्यानन्सात् प्रसज्यते । अथ प्रलयानतो विभागः ? सोऽपि न युज्यते विभागस्य विभज्यमानहानानु- पपत्तेः न प्रलयान्तो विभागः स चायं विभागो विभ- ज्यमानाधारो विभज्यमानश्च(२) नास्ति विभागोऽस्तीति व्याघातः । विभज्यमानावयवं परमाणु प्रतिपद्यमानेन सा- वयः परमाणुः प्रतिपत्तव्यः । सावयवत्वे च परमाणुशब्द- स्यार्थो वाच्यः किमुक्तं भवति परमाणुरिति ? । ये व परमाणोरखपवास्ते किं समानपरिमाणा उस भिन्नपरिमाणा इति ? । यदि समानपरिमाणा ? अवयवावयविभावो दुरुपपादः (१) आचश्महे-पा०४ पु०॥ (२) विभज्यमानाधारश्च-पा० ४ पु०।

·५१० न्यायवार्तिके न प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ न मलयोऽणुसद्भावात् । न चास्ति मलयोऽणुसद्भावा. द । अयं च खलु विभज्यमानभेदस्तावद् वर्तते यावत् परमाणु रिति । परमाणु म विभागे ऽल्पतरप्रसङ्गस्य यतो नापी- यस्तत्रावस्थानाव-लोष्टस्य विभज्यमानावयवस्याल्पतरमल्प- तममुत्तरमुत्तरं मवात, स चायमल्पतरप्रसङ्गो यतो निव- तते यतो नाल्पायोऽस्ति तं परमाणुं प्रचक्ष्म(१) इति । अथ न परमाण्वन्तो विभागः ? तेन- परं वा त्रुटेः ॥ १७॥ परं वा त्रुटेः । अवयवविभागस्याऽऽनन्त्यात् त्रुटिरमेयः माप्नोति संख्यापरिमाणगुरुत्वैस्तावत्परिमाणस्तुर्टिः इयद- घ गुरुत्वं वर्तते (इति) इयन्तश्च परमाणवः संहतास्त्रुटि- भावमापद्यन्त इति नावधारण युक्तम् । किं कारणम् ? ययैवानेकपरमाणुसंघातो हिमवान संख्यापरिमाणगुरुत्वैरमेयः तथा त्रुटिरपि भेदस्यानन्साद प्रसज्यते । अथ प्रलयान्तो विभागः ? सोऽपि न युज्यते विभागस्य विभज्यमानहानानु- पपतेः न मलपान्तो विभागः स चायं विभागो विभ- ज्यमानाधारो विभज्यपानश्च(२) नास्ति विभागोऽस्तीति व्याघातः । विभज्यमानावयवं परमाणु प्रतिपद्यमानेन सा- क्यः परमाणुः प्रतिपत्तव्यः । सावयवले च परमाणुशब्द- स्पार्यों वाच्या किमुक्तं भवति परमाणुरिति ? । ये च परमाणोरखपवास्ते किं समानपरिमाणा उत भिन्नपरिमाणा इति ? | यदि समानपरिमाणा ? अवयवावयविभावो दुरुपपाद: (१) आवश्महे-पा०४ पु०। (२) विभज्यमानाधारश्च-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याय २ आह्निकै २१-२३ मूत्रम् । सर्वसंयोगशब्दविभवाच सर्वगतम्() ॥ २१ ॥ सर्वसंयोगशब्दविभवाच्च सर्वगतम् । यस्मान सर्वमूर्तिम. दिः संयोगाः विभीन्न आकाशे तदाश्रया भवन्ति, श. ब्दाश्च स्वकारणनिधानादुपजायमाना सर्व एवाकाशमाश्रयन्त इति सर्वगतमाकाशम् । अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ २२ ॥ अव्यूहाविष्टम्भावभुत्वानि चाकाशधर्माः । सर्पता कि- यावता द्रव्येणाकाशं न व्यूह्यने- सप्तश्च क्रियावतो द्र. रूपस्य क्रियाहेतुं गुण न मलिवनाति । कस्मात् ? अस्पर्शवाद यत् स्पर्शवत् भवति तदव्युह्यते प्रतिवनाति च, न वेधर्मकमा. काशं तस्मादमतिघातीति । स भवान् सायो स्पर्शवति द्रव्ये दृष्टं धर्म विपरीते नाशङ्कितुमहंतीति । उक्तं चाय-पदि परमा- णुर्विभज्यते परमाणुन स्पात् । कि कारणम् ? विभागे ऽल्प. तरमसदस्य यतो नाल्पीयस्तावस्थानमिति । विनाशश्च प. रमाणाभवन् कारणांवनाशाद्वा कल्प्येत कारणविभागाद्वा । उ- भयं च नास्ति परमाणोरकार्यवादित्युक्तम् । तस्मानाका. माध्यतिभेदादनित्यत्वमिति । मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥ २३ ॥ मतिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः । सावपवाः प- रमाणवो मूर्तिमत्त्वादिति सस्थानववाच सावया इति । सं- स्थानवत सावपवं दृष्ट घटादि, संस्थानवन्तश्व परमाणवः त. स्माद सावया इति । (१) शब्दसयोगविभवाय सर्वगतमिति न्यायसूचीनियन्धे । विश्यनाथसम्मतोऽपि।

·५१२ न्यायानिके अय परमाण्वन्तासम्बन्यो व्यतिभेदः ! सोऽपि न युक्तः कार्यवाद परमाणोः। अन्तहिरिति कार्यस्य कारणान्तरवचनम, अका. यश्च परमाणुस्तस्मानान्तहिरिति । अथ परमाण्वय वसम्बन्ध आकाशेन व्यतिभेदः १ एतदपि तागेव, परमाणी- रकार्यवान्न तस्यावयवा इति । अथ परमावस्यवानां विभागो व्यतिभेदः ? सोऽपकार्यत्वेनैव प्रत्युक्तः । कार्यस्या- षयवा विभज्यन्ते अकार्यश्व परमाणुरिति । तस्मानावयवः विभागः । उपत्य परमाणोरवपवान न तद्विभागस्पाकाशं कारणं, कर्मो हि विभागः तस्याकाशमपि कारणमिति न न्यायोऽस्ति । आकाशं च विभागहेतुत्तेन मतिपद्यमानः सर्व- भावानामनवस्थानं पतिपद्यत । न हि सन्निहिते विभागहेतावा- काशे भावानामवस्थानं युक्तम् । अथ सदप्याकाशं निमित्ता. न्तरमपेक्षते ? तद्यतिरेकणाकाशस्यापि तदुत्पत्तावस्ति सामर्थ्य- मिति प्रमाणाभावः । अथान्तः सुपिरं व्यतिभेदः । एत. दपि नास्ति-सर्वतो ऽव्यरहितस्य यस्य मध्ये ऽपया न सन्ति तत्सुपिरं, न च परमाणोरवयवाः सन्ति, कुतः मु.. पिरं व्यतिभेदः । न चान्या गतिरस्ति । तस्मादाकाशव्य. तिभेदादिति शून्पमभिधानम् । यत् पुनरेतदाकाशमसर्वगत मसज्यते अन्तःपरमाणुनाऽसम्बन्धादिति ? न, सर्वगतार्थापरि- ज्ञानात्-नायं सर्वगतार्थों यन्नास्ति तेन सम्बन्ध इति, अ. पि तु यन्मूर्तिमत् तेन सर्वेण सम्बन्ध इति(१) सर्वगत. स्वार्थः । न च परमाणोर्मध्यमस्ति तस्मान्न तेनासम्बन्धा- दाकाशमसर्वगतं प्रसज्यत इति । (१) तन सर्येण सम्बद्भयत-पा.२ पु०। .

·चतुर्थेऽध्याये २ आदिके २१-२३ सूत्रम् । सर्वसंपोगशब्दविभवाच सर्वगतम(२) ॥ २१ ॥ सर्वसंयोगशब्दविभवाच सर्वगतम् । यस्मान् सर्वमूर्तिम द्भिः संयोगाः विभवन्ति आकाशे तदाश्रया भवन्ति, श. ब्दाश्च स्वकारणसन्निधानादुपजायमाना सर्व एवाकाशमाश्रयन्त इति सर्वगतमाकाशम् । अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ २२ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः । सर्पता कि- यावता द्रव्येणाकाशं न व्यूछते- सप्तश्च क्रियावतो द्र- व्यस्प क्रिपातुं गुणं न प्रतिवनाति । कस्मात् ? अस्पर्शवाद यव स्पर्शवत् भवति तद्व्यूह्यते प्रतिवनाति च, न त्वेधर्मकमा- काशं तस्मादमतिघातीति । स भवान् सावयवे स्पर्शवति द्रव्ये दृष्टं धर्म विपरीते नाशङ्कितुमर्हतीति । उक्तं चात्र-यदि परमा- णुर्विभज्यते परमाणुन स्यात् । किं कारणम् ? विभागे ऽस्प. तरमसगस्य यतो नाल्पीयस्तावस्थानमिति । विनाशश्च प. रमाणाभवन् कारणविनाशाद्वा कल्प्येत कारणविभागाद्वा । उ- भयं च नास्ति परमाणोरकार्यवादित्युक्तम् । तस्मान्नाका. शान्यतिभेदादनित्यत्वमिति । मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥ २३ ।। मूतिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः । सावयवाः प. रमाणवो मतिपत्वादिति संस्थानबत्त्वाच सावयचा इति । सं- स्थानवर सावयवं दृष्टं घसाद, संस्थानवन्तश्च परमाणवः त- स्माद सावया इति। (१) शब्दसंयोगविभवाश सर्वगतमिति न्यायसूचीनियन्धे । विश्वनाथसम्मतोऽपि।

·५१४ न्यायनिक संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेचाप्रतिषेधः ॥२५॥ संपोगोपपत्चेश्च । सावपात संयोगिलादिति मूत्रार्थः । नन्निदं सूत्र संस्थानवत्वादिसनेनैव चरितार्थ संयोगविशेषस्य संस्थानशब्देनाभिधानात ?, न (च) चरितार्थ, अवयव संयोगवि. शेपस्प संस्थान(ब)त्वेनाभिधानात संपोगमात्रं च संपोगशब्देना. भिधीयत इति न दोपः। तत्र मूर्तिनामाव्यापिद्रव्यस्य पद्धि(२) परिमाणम्-अणु महही इस्त्रं परमहस्वं परमाण्विति । सं. स्थानं नाम प्रचयाख्यः संयोगः । संयोगोऽपातिपूर्षिका प्रातिरिति । यत् तावत् मूर्तिमत्वाद सावयवा इति ! तन्न, अनेकान्तादयः परमाणोस्खयवः स मुतिमांश्च निर. वयवश्वेयनेकान्तः । अथ मूर्तिमत्वाद तस्याप्यवयवाः सन्ति ! एवं सति त्रुटिरमेयः मामोति गुरुत्वसंख्यापरिमाणीरत्युक्त- म् । अथ तावन्मृतिमद्विभज्यते यावदन्त इति ? अन्तो नि- रचयर इति वाच्यम्(२) । अधान्तो विभागः ? सन युक्तः विभागस्य विभज्यपानविनाऽनुपपवेरिति । एताव. वेतन स्पात् परमाण्वन्तो विभागः प्रलयान्तो वा अनन्तो वा, यदि परमाण्वन्तोऽनेकान्तः व्याहतं भवति परमाणुर्मृतिमाँश्च न च सावयव इति । कः पुनरत्र व्याघातः? निरवयवं मूर्तिमन्तं च परमाणुं प्रतिपद्यसे सावयव इति च ब्रवीपि । प्रतिपत्त्या व्याहन्यते । अनन्ते मलयान्ते च व्याघातः । घुटेरमेयत्वासनः विभागस्य चानाधारसमसङ्गः । सावयवः पर- मारिति च प्रतिज्ञापदे व्याहते । कथमिति ? सावयवशब्दस्यार्थ: (१) अव्यापिनो द्रव्यस्य पड्विधं-पा० ४ पु। (२) इत्युक्तम्-पा० ४ पु० N ·चतुर्थेऽध्याये २ आदिके २४-२५ सूत्रम् । ५१५ समानजातीयारब्धं समानजातीपाश्रितम् अवयवः तदाधार इति । सावयत्रः परमाणुरिति ब्रुवता कार्यविशेषः परमाणुरित्युक्तं भवति। कार्यावशेषः परमाणुश्चेति व्याहतम् । अधकपरमाणुपूर्वकत्वं प- रमाणोः प्रतिपद्यसे तथा च न परमाणुः सावया इति ना. स्यावयवाः सन्ति किं तु कृतकः परमाणुपूर्वकत्वात् । एत च्च न दृष्टान्ताभावात्-एक कारणमिति न दृष्टान्तोऽस्ति एके. न चारभ्पमाणस्य परमाणोर्न कारणसामान्यपेक्षणमस्तीति न मागभावो युक्तः यस्य मागभावो नास्ति तस्य चोत्पादोऽपि न युक्तः। अधैकशब्दपूर्वकत्वे सति शब्दादीनां प्रागभा. वादि प्रतिपद्यते ? तदप्यसिद्धम्-नैकं कारणमस्ति आश्रयाय. पेक्षः शब्दः शब्दान्तरं करोतीति । मतिपद्यापि चैकपरमाणुपूर्वकत्वं परमाणोः कः साक्यवार्थः कतमस्तवावयकः कतमस्तवावयवीति ? । अथ कारणमेवावयव इति ! न कार्यपरमाणुकाले कारणपरमाणुरस्तीति सावपवार्थों वक्तव्यः । मूर्तिमत्वाद सावयवः परमाणुरिति वाणो विकल्पतः पुनः पर्यनुयोज्यः केयं मूर्तिः ? यया मूर्या मूर्तिमान परमाणुरिति, ससां च मृतौ किमर्थान्तरमनन्तरं वा परमाणोतिरिति ? यदि रूपादिविशेषो मूर्ति भवत्पक्षे तया मूर्त्या मूर्तिमान कश्चन | न च रूपादिव्यतिरिक्त प्रमाणेन परमाणुं प्रतिपद्यते स- पिकर्षप्राप्ता रूपादय एव परमाणुः न च रूपादिभीरूपादयो रूपादिमन्तः न चानान्तरभावे मतुव्युत्पादनं पश्यामः । ननु दृष्टोऽनन्तरभावेऽपि पतुप्पसयो यथा हस्तिमती सेनौति ? न दृष्ट इति ध्रुमः । यथा च सेना(न)र्थान्तरं तथोक्तमिति । असति चार्थान्तरभूते परमाणावसत्यां च मूर्ती सावयवाः परमाणवो मू. तिमत्वादिति वास्यस्पार्थों रूपादयो रूपादिमन्तो रूपादिमत्वा ·६१४ न्यायवार्तिके संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥२५॥ संयोगोपपत्तेश्च । सावयवत्वं संयोगित्वादिति सूत्रार्थः । नन्विदं सूत्रं संस्थानवत्वादिसनेनैव चरितार्थं संयोगविशेषस्य संस्थानशब्देनाभिधानात् !, न (च) चरितार्थ, अवयवसंयोगवि- शेषस्य सस्थान(व)त्वेनाभिधानात् संयोगमात्रं च संयोगशब्देना. भिधीयत इति न दोपः। तत्र मूर्ति माध्यापिद्रव्यस्य पविध(१) परिमाणम्-अणु महद्दीर्घ इस्वं परमहस्वं परमाण्विति । सं- स्थानं नाम प्रचयाख्यः संयोगः । संयोगोऽमाप्तिपूर्विका प्राप्तिरिति । यत् तावत् मूर्तिमत्वाव सावयवा इति ! तन्न, अनेकान्तात-प: परमाणोरवयवः स मूर्तिमाश्च निर- वयवश्वेयनेकान्तः । अथ मूर्तिमत्वात् तस्याप्यवयवाः सन्ति ? एवं सति त्रुटिरमेयः प्रामोति गुरुत्वसंख्यापरिमारित्युक्त म् । अथ तावन्मूर्तिमद्विभज्यते यावदन्त इति ? अन्तो नि. रवयव इति वाच्यम्(२) । अधान्तो विभागः ? युक्तः विभागस्य विभज्यमानर्विनाऽनुपपत्तेरिति । एताव. चैतत् स्यात् परमाण्वन्तो विभागः प्रलयान्तो वा अनन्तो वा, यदि परमाण्वन्तोऽनेकान्तः व्याहतं भवति परमाणुतिमाश्च न च साचयव इति । कः पुनरत्र व्याघातः ! निरवयवं मूर्तिमन्तं च परमाणुं प्रतिपद्यसे सावयव इति च बीपि । प्रतिपत्त्या व्पाहन्यते । अनन्ते मलयान्ते च व्याधातः । त्रुटेरमेयत्वप्रसङ्गः विभागस्य चानाधारवप्रसङ्गः । सावयवः परः माणुरिति च प्रतिज्ञापदे व्याहते । कथमिति ? सावयवशब्दस्यार्थः (१) अव्यापिनो द्रव्यस्य पड्विय-पा०४ पु०। (२) इत्युक्तम्-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आह्निके २५ सूत्रम् । रमाणूना(१) सम्बन्धिनं परमाणुमधिकृसाभिधीयते ? ततोनेकैः संयोगः समानदेश इति न किञ्चित् वाध्यते । यत् पुनरेनव समानदेशाः परमाणव इति ? तन्नानभ्युप- गमाव-देशा एव तावत् परमाणो न सन्तीति कुतः समानदेशा भविष्यन्ति । न च किञ्चिद् द्रव्यं समानदेशमस्तीत्यसिद्धो दृष्टान्तः । ननु च कार्यकारणे(२) संयोगिसमानदेशे यथा घटः पटेन सम्बध्यते तन्तुना तदंशुना च तत्वाश्रयेणे- त्यादि । एतदनभ्युपगमेन मत्युक्तम् । समानदेशास्तत्र संयोगा इति न कार्यकारणे न च संयोगा अपि द्वे दे अधिकृत्यति । पण्णां समानदेशत्वादिति वाक्यं न द्रव्यस- मानदेशतायां व्यवतिष्ठते न संयोगसमानदेशतायामिति । यत् पुनरेतदिन्देशभेदो यस्यास्ति तस्यैकत्वं न युज्यते ? क एकमाइ दिनदेशभेदोऽस्तीति, दिग्देशभेदाश्च दिशः संयोगा। परिकल्पितांश्च दिग्देशभेदान् कल्पयित्वा परगाणोदिग्देशभे दोऽभ्युपगम्यते, मुख्यतस्तु न दिग्देशभेदो नापि परमाणोमें- दः परमाणुर्दिशा सम्बद्ध्यत इति- एतावन्मानं विद्यते एतच न किश्चिद पाधते । छायाकृती सहि न प्राप्नुतः परमाणोरदेशवा. दिति ? न देशवत्वाच्छापाती, कि ताई ? मूर्तिमवस्पर्शवतात मुर्तिमन पविशिष्टं द्रव्यं द्रव्यान्तरमाणोति । किमिदमारणो. ति! ससम्बन्धित्वेनेतरस्य सम्बन्ध(३) प्रतिपेधतीति । छाया तु तेजपरमाणोरावरणात मूर्तिमता परमाणुना तेजःपरमाणुरा- वियते यत्र(४) चास्यावरणं तत्र छापेति विरलतेनासम्ब- (१) ततो मिनदेशा अथ परमाणूना-पा०४ पु०। (२) कार्यकारणे-पा० ४ पु। (३) सम्बन्धित्व-पा०४ पु०। (४) यस्य-पा० पु०॥

·न्यायवार्तिके दिति । एतेन पटोमृतिमत्ताद सावयव इति प्रत्युक्तम् । न च रूपादिव्यतिरिक्त पदं प्रतिद्यसे न मूर्तिमत्त्वम् अध च मूर्ति मचात् सावयाः पट इति च प्रवीपि । व्यतिरेकाभ्युपगमे व्याघातः अनभ्युपगमे नार्थः सिद्धयतीति ? दृष्टान्तस्योभयधर्म- सिद्धत्वात न पटे सावपत्रत्वं मूर्तिमत्त्वार्य इति । एतेन सावयवाः परमाणवः संयोगोपपवेरिति व्याख्यातम् । सं. योगस्याभ्युपगमे व्याघातः भनभ्युपगमे परमाणुत्वादिति हे. सर्थः । संस्थानविशेषवत्वं तु असिद्धम-प एवार्थः सावपत्र- वादिति म एवार्थः संस्थानविशेषत्वादिति । अथ सं. स्थानमर्वगतद्रव्पपरिमार्ण प्रतिपद्यथा:(१) एवं सति मूर्ति- पञ्चेन संस्थानाचं चरितार्थमिति पृथग् न वक्तव्यम मूर्तिमत्वात संस्थानविशेषत्वाचेति । उक्तं चात्र विभागे ऽल्पतरमाङ्गस्य यतो नाल्पीयस्तत्रावस्थानात अण्ववयवस्य चाणुतस्त्वमसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । यद पुनरेता संयो. गोपपत्तेमध्ये सन्नणुः पूर्वापराभ्यां सम्बध्यमानः(२) सावपवः । अयमेव पार्थः कारिकया गीयते(३)- "पटकेन युगपद्योगात् परमाणोः पदंशता(४) । पण्णां ममानदेशत्वे पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥” इति । परमाणुर्युगपत् पभिः सम्बध्यमानः पडशः प्राप्नोति भिनदेशत्वात् सम्बन्धानाम् । अथ समानदेशाः सर्वे सं. योगाः पग्णां परमाणूनों ? पिण्डः परमाणुमावकः प्रामोति । यदि द्वे द्वे द्रव्ये अधिकृसाभिधीयते ततोऽभिन्नदेशाः । अथ प. (१) मन्येथाः-पा०४ पु.। (२) सरुध्यमानः-पा० ४ पु०। (३) अभिधीयते-पा०४०। (४) योगात् परमाणोः पडङ्गता-पा० ४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके २५ सूत्रम् । रमाणूनां(२) सम्बन्धिनं परमाणुमधिकृयाभिधीयते ? तवोनकैः संयोगः समानदेश इति न किञ्चित् वाध्यते । यत पुनरेनत् समानदेशाः परमाणव इति ? तन्नानभ्युप- गमाव-देशा एव तावत् परमाणौ न सन्तीति कुतः समानदेशा भाषेष्यन्ति । न च किञ्चिद् द्रव्यं समानदेशमस्तीत्यसिद्धो दृष्टान्तः । ननु च कार्यकारणे(२) संयोगिसमानदेशे यथा घटः पटेन सम्बद्ध्यते तन्तुना तदंशुना च तन्वाश्रयेणे- स्यादि ? । एतदनभ्युपगमेन प्रत्युक्तम् । समानदेशास्तत्र संयोगा इति न कार्यकारणे न च संयोगा आप द्वे द्वे अधिकृत्येति । पण्णां समानदेशत्वादिति वाक्पं न द्रव्यत मानदेशतायां व्यवतिष्ठते न संयोगसमानदेशतायामिति । यत् पुनरेतदिनदेशभेदो यस्यास्ति तस्यैकत्वं न युज्यते ? क एवमाह दिनदेशभेदोऽस्तीति, दिग्देशभेदाश्च दिशः - संयोगा। परिकल्पितांश्च दिग्देशभेदान् कल्पयित्वा परमाणोदिग्देशों दोऽभ्युपगम्यते, मुख्यतस्तु न दिग्देशभेदो नापि परमाणो - दः परमाणुर्दिशा सम्बद्ध्यत इति-एतावन्मानं विद्यते एतच न किश्चिद बाधते । छायावती तहिं न प्राप्नुतः परमाणोरदेशता. दिति ? न देशवत्वाच्छापावृती, कि तर्हि ? मूर्तिमदस्पर्शवत्वात् मुतिमव स्पर्शाविशिष्टं द्रव्यं द्रव्यान्तरमाणोति । किमिदमाणो. ति ? स्वसम्बन्धित्वेनेतरस्य सम्बन्ध(३) प्रतिषेधतीति । छाया तु तेजःपरमाणोरावरणात मूर्तिमता परमाणुना तेजःपरमाणुरा- प्रियते यत्र(४) चास्यावरणं तत्र छायेति विरलतेनासम्ब- (१) ततो भिन्नदेश अथ परमाणूना-पा०४ पु०॥ (२) कार्यकारणे-पा०४ पु.। (३) सम्बन्धित्वं-पा० ४ पु०। (४) यस्य-पा० पु०॥ + ·न्यायवार्तिके न्धीनि द्रव्यगुणकर्माणि छायेत्यभिधीयते सर्वतो व्या. वृत्ततेजासम्बन्धीनि तु तानि तमामाकानीति । तदेवं अया. वृत्यो(१)रल्यधासिद्धवादहेतुः । एतेन क्रिपावसात् स्पर्श- वत्वाद द्रव्पान्तरारम्भकत्याद क्रियाकारणसंस्काराश्रयत्ता- व(२) परतापरत्वाचादित्पेत्रमादि प्रत्युक्तम् । कथमिति ? यथा मूर्तिमवाद सावयवा इत्पतस्मिन् वास्ये प्रतिज्ञादोपा हेतु. दोपाः तथा सर्वेष्तेपु पक्षेषु परपसाभ्युपगतेपु हेतुषु यथासम्भव विरुद्धासिद्धानेकान्तिकादिदोपभेदा वक्तव्या इति । शेपं भाप्ये । ये तु क्रियावत्वादिभिः परमाणूनामनित्यत्वं साधय. न्तितः क्रियावत्वं पञ्जकं वा कारक वाऽवश्यमभ्युपगन्त: पम् । यदि क्रिपावत्वमनित्यत्तस्य कारकं ? यदाक्रपं तन्नित्यं मामोति । अथ जन्म क्रिपेत्यभिधीयते ? तदाऽनिसाः परमाणको जन्मवत्वादिति हेत्वर्थः जन्मवत्वमसिद्धं परमाणुनामिति । अथ क्रियावत्वं व्यञ्जकमुच्यते ? व्यजनकत्वे ऽप्यन्यतोऽनिसत्वं पर- माणूनां वक्तव्यम् । न ह्ययं व्यसकस्य धर्मों पद्य वस्तु कुर्याद अपि तु अन्यतो भूतं हेतुळनक्ति । न दि प्रदीपोऽस- न्तमर्थ (जनयित्वा) प्रकाशयति । परसिद्धोदक्षेपणादिक्रिया-यु. पगमे विरुद्धः । एतेन घटादिदृष्टान्तो व्यारुपातः । क्रिपावत्वं च क्रियासमवायः तदभ्युपगमे विरुद्धः अनभ्युपगमे ऽनि- त्यः परमाणुः परमाणुत्वादिति देवः । मतुपश्चार्यान्तरे दृष्टः साद् विरुद्धः अनन्तरे दृष्टान्ताभावः। एवं शेपाणि वाक्या- नि विकल्प्प यथासम्भवं दोपा वक्तव्या इति । अथ परपक्षसिद्धा- (१) छायावरणयोः-पा० ४ पु०। (२) सस्कारप्रत्ययत्वात्-पा० ४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके २६ मूत्रम् । नेतानभ्युपति(१) गदि प्रमाणतोऽभ्युपौति ? कथं परपक्षसिद्धाः । अध न प्रमाणाः ? कथं स्वयमनुपलब्धो धर्मः परमतिपादनायो- पादीयत इति ॥ (इति निरवयवप्रकरणम् ।) यदिदं भवान् बुद्धीराश्रिस विषयाः सन्तीति मन्यते मिथ्याबुद्धय एता:-पाद हि तत्वबुद्धयः स्युः बुद्ध्या विवेचने क्रियमाणे बुद्धिविपयाणां याथात्म्य(२)मुपलभ्येत- युद्धया विवेचनात् तु भावानां याथात्म्यानुपल- ब्धिस्तन्त्वपकपणे(३) पटसद्भावानुपलब्धियत् तदनु- पलब्धिः ॥ २६ ॥ बुद्ध्या विवेचनात् तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिा त- तन्त्वपकपणे पटमद्भावानुपलब्धियद तदनुपलब्धिः । य एते बुद्धिविषया गवादयोघटादयश्च नैते तत्ततः सन्ति ? कस्मात् ? बुद्ध्या विविच्यमानानां भेदशोऽग्रहणाद । यथाऽपं तन्तुरयं त- न्तुरयं तन्तुरिति बुद्धा तन्तुषु विषिच्यमानेषु न पटः कश्चि- दस्ति यः पटबुद्धेः विपयः स्यादेव(४)मंशुषु बुद्ध्या विवि- च्यमानेषु, एवं तदश्यवेषु तावद् पारद परमाणुः, परमाणवो- ऽपि भागशो विविच्यमाना(५)स्तावत् यावत् प्रलय इति । तदेवं सर्वस्यासले गवादिबुद्धपो घटादिबुद्धयश्च मिथ्याबुद्धप इति ॥ .. (१) एतान् धर्मानभ्युपैति-पा० ४ पु० । (२) यथार्थता-पा०४ पु.। (३)न याथात्म्योपलब्धिस्तन्यपकर्ष-इति कचित् । न याथा. यस्योपलब्धिस्तन्वपफ-पा० ४ पु० । (४) भवेदेव-पा० ४ पु०1 (५) विमन्यमाना इति २ पुपा।

·न्यायवार्तिके व्या. साधय- न्धीनि द्रव्यगुणकर्माणि छायेत्यभिधीयते सर्वतो वृत्ततेजासम्बन्धीनि तु तानि तमाससकानीति । तदेवं छाया• वृत्पो(१)रन्यथासिद्धत्वादहेतुः । एतेन क्रियावत्वात् स्पर्श- वत्त्वाद द्रव्यान्तरारम्भकत्वात् क्रियाकारणसंस्काराश्रयत्वा- व(२) परत्वापरत्ववत्वादित्येवमादि प्रत्युक्तम् । कथामाते ? यथा मूर्तिमत्त्वात सावयवा इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रतिज्ञादोषा हेतु- दोपाः तथा सर्वेष्येतेषु पक्षेषु परपक्षाभ्युपगतेपु हेतुषु यथासम्भव विरुद्धासिद्धानकान्तिकादिदोपभेदा वक्तव्या इति । शेष भाष्ये । ये तु क्रियावत्वादिभिः परमाणूनामनित्यत्वं न्ति ः क्रियावत्वं व्यञ्जकं वा कारकं वाऽवश्यमभ्युपगन्त: व्यम् । यदि क्रियायत्त्वमनित्यत्तस्य कारकं ? यदक्रियं तन्नित्यं मामोति । अथ जन्म क्रियेत्यभिधीयते ? तदाऽनिसाः परमाणको जन्मवत्वादिति हेवर्धः जन्मवत्त्वमसिद्धं परमाणुनामिति । अथ क्रियावत्वं व्यजकमुच्यते ? पजकत्वे ऽप्यन्यतोऽनिसत्वं पर• माणूनां वक्तव्यम् । न ह्ययं व्यअकस्य धर्मों यद्यङ्ग्यं वस्तु कुर्यात् अपि तु अन्यतो भूतं हेतुर्व्यनक्ति । न हि मदीपोऽस- न्तमर्थ (जनयित्वा) प्रकाशयति । परसिद्धोतक्षेपणादिकिपाभ्यु. पगमे विरुद्धः। एतेन घटादिदृष्टान्तो व्याख्यातः। क्रियावत्त्वं च क्रियासमवायः तदभ्युपगमे विरुद्धः अनभ्युपगमे ऽनि- त्या परमाणुः परमाणुत्वादिति हेत्वर्थः । मतुपश्चार्थान्तरे दृष्ट: ताद् विरुद्धः अनर्यान्तरे दृष्टान्ताभावः। एवं शेपाणि वाक्या- नि विकल्प्य यथासम्भवं दोपा वक्तव्या इति। अथ परपक्षसिद्धा. (१) छायावरणयोः-पा०४ पु०॥ (२) सरकारप्रत्ययत्वात्-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आदिके २६-३४ स्त्रम् । ५२१ सने विपया नमन्ति अथ च विषयाभिमानः एवं न प्रमाणानि न प्रपेयाणि सन्ति अथ च प्रमाणप्रपाभिमानः । हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवच स्वप्नविषयाभिमानः ॥३४॥ मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावद्वति न, ममाणाभावात् स्वमान्तवदविद्यमानेषु विषय पु अभिमान इत्यत्र न हेतुरुच्य- ते इति स्वप्नान्ते चासन्तो विपया इनि को हेतुरिति । रुपा- तिरिति चेत् ? अयं जाग्रदयस्थोपलब्धानां विषयाणां चित्त. व्यतिरेकिणामसत्त्वे हेतुः ख्यातिः स्वप्नवदिति ?, न दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वात्~एते स्वप्नावस्थायां विपयाः ख्याति न ते चित्तव्यतिरिक्ता इति अत्र को हेतुः प्रतिबुद्धेना. नुपलम्भान्न सन्तीति । अथ मन्यसे यस्मात् प्रतिबुद्धेन नोपलभ्य- नते तस्मान्न सन्तीति ?, न, विशेषणोपादानात्-ये प्रतिबुद्धेनोप- लभ्यन्ते सन्तीति प्राप्त व्यर्थ वा विशेषणं प्रतिबुद्धनानुपलम्भा- दिति । यदि चोपलभ्यमानं जाग्रदयस्थायां स्वप्नावस्थायां वि. पयमसन्तं मन्यसे (१) अथ चित्तमस्तीत्यत्र को हेतुरिति । विपर्यये चे सामर्थ्याभावादहेतुः जाननोऽनुपलब्धौरति । यधुपलब्धिः सत्त्वसाधनं ततोऽनुपलब्धिरतत्त्वं माधयति विपर्यये हि हेतोः सामय दृष्टमिति । न चित्तव्यतिरोकिणो विषया ग्राह्यस्वाद वेदनादिवदिति-पथा वेदनादिग्राह्यं न चित्तव्यतिरिक्त तथा विषया आप वेदना-सुखदुःखे,चित्तं ज्ञानमिति, मुखदुःखाभ्यां चापं ज्ञानमित्यसिद्धो(२) दृष्टान्ता मुखदुःखे ग्राह्ये ग्रहणं ज्ञा. (१) प्रतिपद्यसे-पा० ४ पु० । (२) सुखदुःखाभ्यां चान्यं वेदनादिग्राह्यं न चित्तव्यतिरिक्तशा- नमित्यसिद्धो -पा०४ पु०॥

·न्यायवात्तिके नमिति(१) ग्राह्यग्रहणभावादन्यत्वम् । अथाभिन्नं विज्ञानं वे. दनायास्तथापि ग्राह्य च गृहीतिश्च एकमिति न दृष्टान्तो. ऽस्ति । न हि कर्म च क्रिया च एकं भवतीति । अथैकत्वं प्रमाणवृत्तमनपेक्ष्य भतिपद्येथाः ? तथापि चत्वारः स्कन्धा इति शास्रव्याघातः । अथ चतुष्ट्वं न प्रतिपद्यते दृष्टं विज्ञानमात्र मेवाभ्युपगम्पते ? सोऽपि दृष्टं विज्ञानभेदमनुयोक्तव्यः वाह्यस्या- ऽऽध्यात्मिकस्य च विज्ञानभेदहतोरभावान(२) कथं विज्ञानभेद इति । स्वप्नवविज्ञानभेदं यदि प्रतिपद्यते ? सोऽपि दृष्टानु- भूतानां भावानां भावनावशेन विज्ञानभेदं प्रतिपादायत. व्यः । अथ स्वप्नपक्षे ऽपि मावनाभेदाद् विज्ञानभेदं प्रतिप- येत सोऽपि भाव्यभावकयों देन(३) प्रत्यवस्थेयः नाभिन्नं भा- व्यं भावकं चेति । ये चैते स्वप्नादिप्रसयाः सुरविमानोद्या- नपानभेदानुविधायिनः ते मिथ्याप्रसपा इति, मिथ्यामत्यया- नां च जाग्रदवस्थामत्ययसामान्याद्भावः । ममापि सर्व एव मिथ्यामसया भविष्यन्तीति त्रुवाणः प्रधानमनुषोक्तव्यः न च निःप्रधान विपर्ययमत्ययं पश्याम इति । चिचव्यतिरोकिणं च वि. पपममतिमद्यपानः साधनदृषणस्वभावं पर्यनुयोक्तव्यः। यदि वाह्यस्वभावकं ? व्याघातः । अथ चित्तस्वभावक ? न चित्तेन परः प्रतिपाद्यते इत्यर्थोऽस्य न(४) सिद्धयति । न हीतरस्वतमना. ख्यातीपतरो विज्ञानातीति । अथ शब्दाकारं चित्तं प्रतिप- यते । तेनापि शन्दाकारं विचपित्याकारार्थों वक्तव्यः । आ- (१) विज्ञानमिति-पा० ४ पु०। (२) सोऽपि दृष्टविधानहतोरभावाद-पा०४ पु०॥ (३) भाव्यभापकगयो दन-पा० ४ पु०। (४) इत्ययों न-पा०४०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिके ३४ मूत्रम् । ५२३ कारो हि नाम प्रधानवस्तुमामान्यादतस्मितादीत मत्ययः । न च भवत्पक्षे शब्दो विद्यत इति शब्दाकारं चित्तमिति नि रभिधेयं वाक्यम् । चित्तव्यतिरिक्तं विपपमप्रतिपद्यमानो जा. अत्स्वप्नावस्थोंभेर्दै पर्यनुयोज्यः जाग्रदवस्थायां विषया न सन्ति स्वभावस्थायामपीति इयं स्वभावस्था इयं जा- ग्रदास्थोते कुत एतद । धर्माधर्मव्यवस्था, च न प्राप्नो- ति(१) यथा स्वप्नावस्थायामगम्यागमनायोत्सतिर्न भवत्येवं जाग्रदवस्थापामपि न स्यात् । अथ निद्रोपघातानुपघाती भे- दं जनयत इति भतिपद्येत ? तदपि ताहगेर निद्रोपघातश्चेत. सो वैकृत्यहेतुरिति कथमवगम्यते । अथ विज्ञानस्य स्पष्टता. पस्पष्टता :च भेदं प्रतिपद्येत ? विषयमन्तरेण ज्ञानस्य स्पष्टता. ऽस्पष्टताच वक्तच्या । असत्यर्थे विज्ञानभेदो दृष्ट इति चेत् ?-- अथ मन्यसे यथा तुल्यकर्मविपाकोत्पन्नाः प्रेताः पूयपूर्णा न. दर्दी पश्यन्ति, न तत्र नद्यस्ति, न पूपं, न कि वस्त्रनका. कारं भवितुमर्हति, दृष्टश्च विज्ञानभेदः केचिद तामेव जल- पूर्णी पश्यन्ति कोचित रुधिरपूर्णामियत्तोऽवसीयते (पथा)ऽध्या- स्मेनिमित्तापेक्षमतति बाह्ये निमित्ते विज्ञानमेव तथोत्पद्यते इति ? न व्याघाताद-अप्तति वाह्य विज्ञानमेव तथेति त्रुवाण: प्रष्टव्यो जायते कथं तथेति । यदि रुधिराकारं विज्ञानं ? रुधिर ताह वक्तव्यं किं रुधिरपिति, एवं जलाकारं नद्याकारं च व- क्तव्यं, पूयपूर्णी पश्यन्तीति च वाक्यस्य पदानि भसेक विचार्य माणानि रूपादिस्कन्धाभावे निर्विपयाणि भवन्ति, देशादि- नियमश्च न मामोति, एकस्मिन् देशे नदी पूयपूर्णां पश्य- - (१) व्यवस्थान न प्राप्नोति- 1-पा०४ पुछ ·न्यायवार्तिके न्ति न देशान्तरेषु, असत्पर्थे नियमहेतुर्वक्तव्यः । यस्य पुनर्वि- द्यमानं केनचिदाकारेण व्यवस्थितं तस्य शेषो मिथ्यामस्य- य इति युक्तम् । मिथ्यामत्ययाश्च भवन्तो न प्रधान वाधन्त(१) इति पूयादिमत्ययानां प्रधानं वक्तव्यमिनि-यथा पृयादिमत्ययानामे मायागन्धनगरमृगतृष्णासलिलानामिति । कर्मणो वासनान्यत्र फलपन्य कल्पत इति । अस्पार्योय. त्रैव कल कर्म त्रैव किल फलेन भवितव्यम् यस्य तु चित्तव्यतिरोकिणो विषयास्तस्यान्यत्र कर्मान्यत्र फलमिति पधिकरणे कर्मफले भवत इति ?! त. मानभ्युपगमाव-न मया कर्मफले व्यधिकरणे अभ्युपगम्पेते आत्मनि कर्म तत्रैव फलोमत्यदोषः । मदीयाचित्तात अर्था- नरं विषयाः सामान्यविशेषवत्त्वात सन्तानान्तरचित्तवत् । प्रपाणगम्यत्वात् कार्यत्वादीनत्यत्वात् धर्मपूर्वकत्वाचेति । एवं च सति- मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वमविपगा. भिमानप्रणाशवत् प्रतियोधे ॥ ३५ ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानात स्तमविपपाभिमानप्रणा रावत् प्रतिवोपे । स्थाणी पुरुषाध्यवभागो मिथ्पोपलब्धिः तत्वज्ञानेन च मिथ्याध्यमायः स निवर्तते नार्थः स्थाणुपु. रुपलक्षणः न घमौ स्थाणुर्न भवतीति यथा स्वप्नापलब्धानां येऽध्यवसायाः ते जाग्रदयस्योपलब्या निवपन्ते नार्थी पिपमामान्पलक्षण इति । शेपं भाप्पे ॥ युद्धश्चैवं निमित्तसङ्कायोपलनात् ।। ३६ ॥ रदेश्वरं निमित्तमद्भावोपलम्भादप्रतिषेधः। मिथ्या बुद्धनिमि (२) प्रधानप्रत्ययं यान्ति-पा०४ पु०।

·चतुर्थेऽध्याये २ आदिके ३५-३८ सूत्रम् । ५२५ तमस्ति । किं पुनस्तत् ? सामान्यदर्शनं विशेपादर्शनमविद्य- मानविशेषाध्यारोप इति । मिथ्याबुद्धि प्रतिपद्यमानेन तस्या निमित्तं वक्तव्यं निमित्त च प्रतिपद्यमानेनार्थोऽभ्युपेय इति ॥ तत्वप्रधानभंदाच मिथ्यापुढे विध्योपपत्तिः॥३७॥ तत्वाधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धदैविध्योपपत्तिः । तत्व स्थाणु. रित प्रधानं पुरुष इति तत्वप्रधानयोरलोपे मिथ्याबुद्धिर्भ- वतीति । शेप भाये। ( इति वाह्यार्थभङ्गनिराकरणप्रकरणम् ।) दोपानामनानां तचज्ञानादहङ्कारांनांतरित्युक्तम् । अथ तत्वज्ञानं कथमुत्पद्यत इति ? समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८॥ समाधिविशेषाभ्यामात् । शेप माप्ये । व्यापकत्वादन्तः :-करणस्य प्रसाहारो न युक्त इति चव -अथ मन्यसे व्यापकपन्न:-करण तत्कथं प्रत्या- दियत इति चेद ? नोक्तोत्तरत्वाद-यथा न व्यापकमन्त:- करणं तथोक्तमयस्तात् । अणुत्वात(१) स्वाङ्गगतीक्षणानु. पपत्तिरित चेत् -अथ मन्यते पस्याप्यन्त करणमणु तस्यापि स्वागगतिवीक्षण(२) न, मानोति युगपद्धस्ते चक्षुपि चाs- सन्निधानाद !, न शरीरात्ममनासंयोगयोगपद्यात मपनदर्शनयो- युगपदुत्पत्तेः। स्वात्मशरीरसम्बधश्वात्ममनासम्बन्धश्व(३) युगपद भवति । तनात्ममनःशरीरसम्बन्धाव स्वागगतिरात्पमनासम्ब- न्याचक्षुपः प्रेरणम् तथा स्वागगतिः प्रयत्राद्भवतीति दर्शनं (१) अल्पत्वात्-पा०४ पु०। (२) स्वाङ्गगतेरीक्षण-पा०४ (३) समर्थश्चात्मनः समर्थश्च-पा० ४ पु० । एवमग्रेऽपि ।

·५२४ भ्यायवार्तिके न्ति न देशान्तरपु, असत्पर्षे निपमहेतुर्वक्तव्यः । यस्य पुनर्षि- द्यमानं केनचिदाकारेण व्यवस्थितं तस्प शेपो मिथ्यापत्य. य इति युक्तम् । मिथ्यामत्ययाश्च भवन्तो न प्रधान वाधन्त(१) इति पूपादिप्रत्ययाना प्रधान वक्तव्यमिति--पधा पृयादिप्रत्ययानामे मायागन्धनगरमृगतृष्णासलिलानामिति । कर्मणो वासनान्यत्र फलमन्यव कल्यत इति । अस्यार्थीय- त्रैव किल कर्म तवैव किल फलेन भवितव्यम् यस्य तु चित्तव्यतिरोकिणो विषयास्तस्यान्यत्र कर्मान्यत्र फलीमति व्यधिकरणे कर्मफले भवत इति । त. भानभ्युपगमात्न मया कर्मफले व्यापकरणे अभ्युपगम्यते आत्मनि कर्म तवैव फलमित्यदोषः । पदीयाचित्ताद अर्धा- तरं विषयाः मामान्यविशेषवत्तात् सन्तानान्तरचित्तवत् । ममाणाम्यतात् कार्यत्वादनित्यत्तात धर्मपूर्वकत्वाचेति । एवं च सति- मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानात् स्वमविषया भिमानप्रणाशवत् प्रतियोधे ॥ ३५ ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानात स्वप्नविपपाभिमानप्रणा- शात् प्रतिबोधे । स्थाणौ पुरुषाध्यकमायो मिथ्योपलब्धिः तत्वज्ञानेन च मिथ्याध्यमापः स निवर्तते नार्यः स्थाणुपु. रुपलसणः न ह्यमौ स्थाणुर्न भवतीति यथा स्वप्नोपलब्धानां येऽध्यवसायाः ते जाग्रदयस्थोपलब्या निवयन्ते नार्थी विपपसामान्यलक्षण इति । शेपं भाष्ये ।। युद्धश्चयं निमित्तसद्भावांपलग्नात् ।। ३६ ॥ बदेश्च निमित्तमद्भाशेपलम्भादप्रतिषेधः। मिथ्याबुद्भनिमि- (१) प्रधानमत्ययं याचन्त-पा०४०1 ।

·चतुर्थेऽध्याये २ आहिक ३९-४८ सूत्रम् । ५२७ भरण्यगुहापुलिनादिपु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्ग ऽप्येवंप्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥ ४४ ॥ न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् । सति शरीरे याह्यविषयो ज्ञानोत्पत्तिकारणम, नान्यति सूत्रार्थः ।। तदभावश्चापवर्गे ॥ ४५ तदभावश्चापवर्गे । तस्य शरीरादेरुपलब्धिकारणस्याभा- वोऽपवर्ग इति । तस्मात् सर्वदुःखमोक्षो(१)ऽपवर्गे इति । यस्मात् सबै दुःखबीजं दुःखं चापवर्गे विच्छिद्यते तस्माद सर्वदुःखेन विमुक्तिरपवर्गः ॥ तदर्थ यमनियमापामात्मसंस्कारो योगाचाध्या- त्मविध्युपायैः ॥ ४६॥ तदर्थ यमनिपमाभ्यामात्मसंस्कारः योगाचाध्यात्मविध्युपायैः। तस्थापवर्गस्याधिगमाय यमनियमाभ्यामात्मसंस्कार:(२) ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तदिद्यैश्च सह संवादः ॥४७॥ (म)ज्ञानग्रहणाचाभ्यासः तद्वियैश्च सह संवादः । ज्ञानग्रहणं शास्त्रग्रहणं, तद्विधा-यत्रमुपायं बुद्ध्यन्त इति तद्विद्या इत्यविभ- तार्थ वचनम् ॥ तं शिष्यगुरुसव्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोधिभिरनसू- युभिरभ्युपेयात् ॥ ४८ ॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्ट इत्येवमादि सूत्रम् । एतत् तु निगदेनैव नीतार्थम् ।। प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥४९॥ (१) सुखदुःसमाक्षो-पा० ४ पु० । (२) नियमाभ्याससस्कार-पा० ४ पु०।

·. ५२८ न्यायवार्तिके प्रतिपक्षहीनमपि वाप्रपोजनामयित्वे तमभ्युपेयादिति वर्तते ॥ तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्ड बीजप्ररो- हसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ(१) जल्पवितण्डे वीजपरोहसरणार्थ कण्टकशाखावरणवादति।अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानेनैतत्कर्तव्यमिति सूत्रायः। विद्यानिर्वेदादिभिश्च परेणावज्ञायमानस्य--- ताभ्यां विगृह्य कथनम्(२) ॥ ५१ ॥ ताभ्यां जल्पवितण्डाभ्यां विगृति विजिगीपपा न तत्व भुसयेति । विद्यापालनाथ चैतत् न लाभपूजाख्यात्यर्थीमति(३) ॥ प्रवृत्तिदोपसम्बद्धः प्रत्यभावः पश्चितः । फलं दुःख विमुक्तिश्च तदुपायश्च कीर्तिताः ॥ इति-औद्योतकरे न्यायसूत्रवात्तिके चतुर्धाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम्() ॥ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥ (१) प्रतिपक्षहीन-त्यधिकम् ४ पु० (२) न्यायसूचीनियन्धानुसारेणेदं सूत्रमेव । भाप्यमित्यन्ये । (३) वाभ्यां विगृह्य कयनमिति सूत्रम् । यस्तु फुदर्शनपलाहित. मिथ्यामानमवलम्न्य दुर्विदग्धतया सद्विद्यावराग्यावा लामपूजा. स्यात्पर्धितया कुहेनुभिरीदयराणां जनाधाराणां पुरतो वेदग्राह्मण. परलोकादिपणे प्रवृत्तस्तं प्रति वादी समीचीन दूरणमप्रतिभया. प्यन् जल्पवितण्डे अयतार्य विगृध जल्पवितण्डाभ्यां तत्यकथन फरोति विद्यापरिपालनाय ! माभूदीश्वराणां मतिविन्त्रमेण तप- रितानुयस्निानां प्रजानां धर्मयिहरदमपि प्रयोजनं जपवितण्डयोः न तुलाभण्यात्यादि एम् । न हि परहितमत्तपरमकामणिको मुनिरंपाय परपमुलोपायमुपदिनातीति तात्पर्यटीकायर्या याच. स्थतिमिधाः। (४)ति धीमयुरापोतकपचापरिचित न्यायमभन्नुधाsध्याप. पार्मिक समाप्तम्-पा०४ पु० ।

·स्पायवात्तिके पञ्चमोऽध्यायः। न जाते: मंक्षेपेणोक्ताया विस्तरो वक्तव्य इतीदमारभ्यते(१) साधादि सूत्रम्-- साधर्म्यवैधयोत्कर्षापकर्षवावपविकल्पसा- ध्यप्राप्त्यमाप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकर- णहेत्वर्थापत्यविशेपोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानि- स्पकार्यसमाः॥१॥ तब जातिनाम स्थापनाहेती प्रयुक्त या मतिरोधासमों हेतुः। जातेः प्रयोगमतिपेधादसदुत्तरताचारम्भो यु. का-छलजातिनिग्रहस्थानानां सताश्ये परिवर्जनमिति पति- पिदा जातिः, न च जातिः मदुत्तरमतश्च जात प्रयोगो न युक्तः ? न, आरम्भप्रयोजनस्योक्ताला-दुक्तं जातेरारम्भप्रयोजन स्वयं च मुकरः प्रयोग इति । साधुमाधननिराकरणाथै वा प्रयोगः-पदा तु बादी परस्य साधनं साध्विति मन्यते लाभ- पूजाख्यातिकामश्च भवति तदा जाति प्रयुङ्क्ते कदाचिदयं जान्युत्तरंणाकुलीकृतो नोचरं प्रतिपद्येत उत्तरापतिपत्त्या च निगृह्यते । अनभिधाने (च) जाते'कान्तजयः परस्येत्यैकान्तिकात (१) अथ प्रमाणादय, पदार्था उद्दिया लक्षिताः परीक्षिताच तरिकमपरमवशिष्यते यदर्थ पञ्चमाध्याय आरभ्यत इत्यत आह । साधर्म्यवैधम्याभ्यां प्रत्ययस्थानस्य विकल्पाजातिवद्वत्यमिति भा. प्यम् । तस्यार्थमाह वार्तिककारः जाते. सक्षेषणोकाया इत्यादि। इति वारपर्यटीफायां चाचस्पतिमिश्नाः । . ६७ ·न्यायाचिके पराजपाद्वरमस्तु सन्देह(१) इति युक्तो जातेः प्रयोगः । असाधुमाधननिराकरणामित्यन्ये-एकेतु जाते. प्रयोगं म. न्यन्ते असाधुसाघननिराकरणार्थमेवं चाहुः असाधौ तु साधने म- युक्त य आतां प्रयोगः मोऽनभिज्ञतपा साधनदोपस्य, तदोपपदर्श- नार्थ वा मसगव्याजेनेति । एतत्तु न युक्तम्-प्रपोजनाभावाव(२) यदि तावदसाध्वेतत्साधनमिति प्रतिपद्यते य एषास्य दोपो बुद्धः स एव वक्तव्यो न नायभिधानेन(३) प्रयोजनमस्ति । अथ न बुद्ध्यते ? किमिाते जाति प्रयुड़े(४) न हनवयुयमानः शक्नोति मयोक्तुम् । अथानवबुद्ध्यमानोपि (मयुक्त) यत्किश्चिद् श्रूयाद नियमो न स्यात् । एतेनानैकान्तिके पश्चानां प्रयोगः प्रत्यु- ता-प आहुरनैकान्तिके साधने परेण प्रयुक्त पश्च जा. तयः प्रयोक्तव्या इति, तदप्यनेनैव मत्युक्तम् । कमिति ? बुद्धा तदेव वक्तव्यमबुद्धा अज्ञानमिति । एतेन युक्तायुक्तयोः पू. पिरभावः प्रत्युक्तः । अयुक्त साधने अयुक्तमुत्तरं युक्ते युक्त- मिति । युक्तं च नाम (पत) प्रतिज्ञादिदोपोद्भावनं नासौ जातिः, उत्तरमेव तदिति जातिलक्षणापरिज्ञानादयुक्तमेतदपीति । समीकरणार्थ प्रयोगः समः साधर्म्यमेव समं वैधयमेव (५) सममिति समार्थः समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः । समीक्रियता परपक्षो मावाकारि अयं तु समीकरणा) प्रवर्तते यथा लोके कुटुम्वार्थ घटत इति । विशेषत्वभावो वा समार्थः न भवता । (१) घरं तत्सन्देह-पा० ६ पु०। (२) प्रयोजनासाभावादिति २ पु० पा० । (३) जात्यभिधाने-पा०६ पु०। (४) प्रत्युञ्जीत इति टीकासम्मतः पाठः। (१) समं पैधयमेव-इति नास्ति ६ पु०।

·पञ्चमेऽध्याये १ आहिके २ मूत्रम् । विशेषहेतुः कश्चिदपदिश्यत इति । एनपर्थमुररीकृत्य प्रवर्तते यथाभूतं भवतः साधनं तथाभूतं ममापीति । न च सर्वापदेशव्या- प्तिरव्यापकलाद । न हि सर्वापदेशे सर्वा जातयः प्रवर्तन्ते, न हि वैधयण स्थापनायामुत्कर्षापकर्षवर्ध्यावयेविकल्पसमाः प्र. योक्तुं शक्यन्त इति । न च वादिमतिवादिनोस्तुल्यता समार्थः जातेरसदुत्तरत्वाद-नियमैनैव जातिवाद्यमद्वादी भवति वा- दिनांतु सदसदादित्वे अनियम(१) इति ।। साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपप- तेः साधयंवैधय॑समौ ॥२॥ प्रतिषेधाविति । साधयेणोपसंहारे तद्विपरीतसाधम्र्पण प्रसवस्थान, वैधणोपसंहारे तविपरीतेन साधम्र्पण प्रसवस्थान साधर्म्यतमः यथा-अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वाव । उत्पत्ति- धर्मकं कुम्भाद्यनित्यं दृष्टम् । यद्यनित्यघटसाधीदनित्यः नित्नाप्पाकाशेन साधर्म्यममूर्तत्वमस्तीति नित्यः(२) माप्तः इति । एतस्मिन्नेव हेतावाकाशवैधम्यादित्युक्ते यदि नित्याकाशवैधा- दनित्यः नित्यसाधर्म्यमप्याकाशेनामूर्तत्वमस्त्यतो नित्या मामः । अथ मन्यसे सत्यस्मिन् साधम्र्ये न नित्यः ? न ताई वक्तव्यमान- त्यघटसाधानित्याकाशवधर्माचानित्य इति । सेयं जातिर्वि- शेपहेत्वमावं दर्शयति । विशेषत्वभावाचानकान्तिकदेशनामासा इति । एवं वैधम्णोके तो तद्विपरीतवैधम्र्येण मसवस्थान साधम्र्पणोक्ते देतो तद्विपरीतवैधम्र्पण प्रत्यवस्थान वैधयेप्तमः पथा तस्मिन्नेव हेतावाकाशवैधादनिय इत्युक्ते यदि नि.. (१)मनियमप्रसन्नः-पा०६ पु०॥ (२) भमूनत्वमस्स्यतो नित्यः-पा० ६ पु०।।

·न्यायवार्तिके - स्पाकाशवैधादनित्यः भनित्येनापि घटेनास्प वैधर्नाममूर्त- स्वमतो नियः प्राप्तः । तस्मिन्नेव हेती घटसाधादित्युक्ते य. घनित्यघटसाथदिनित्यः वैधमप्यस्यास्त्यमूनतमतो नित्यः माप्तः । अथ मन्यसे सत्येतस्मिन् (१) वैधपे न नित्यः(२) न तर्वयमेकान्तोऽनित्यपटसाधान्नित्याकाशवैधाचानित्य इति । सोऽयं विशेषहेलभावः ॥ अनयोरुत्तरमू- गोस्वादूगोसिद्धियत् तत्सिद्धिः॥३॥ गवानसाधम्र्षे सत्त्वादी समाने, वैधये चैकशफवादी सा- धात सत्यागौरश्वो न भवति । न च वैधादेकशफत्वादेरगी- गभिवति । कि कारणम् ? एकस्यानन्यादेकस्य चाव्याहत्तेः । यदन्वयव्यतिरेकि साधम्र्प तस्माद्धर्मव्यवस्था, गोतं च तथा, तस्माद्गोत्वादेव गौः सिद्ध्यति, तहाप्यमूवमुभयव्यतिरेकि उभयान्वयि च, तस्मानित्यत्वमनित्यत्वं च(३) न शक्यं प्रतिए. तुम्, अपि वन्वयथ्यतिरेकसम्पन्नादुत्पत्तिधर्मकत्वा(४)दनिस इति । अतो यद्वीपि विशेपहेलभावादिति अयं विशेषहेतुः इति ॥ ( इति सत्मतिपक्षदेशनाभासप्रकरणम् ) साध्यदृष्टान्तयोर्धमविकल्पादुभयसाध्यत्वाची. स्कर्पापकर्षवावर्ण्यविकल्पसाध्यसमाः॥४॥ विद्यमानधर्माध्यारोप उत्कर्षः, विद्यमानधर्मापचयोऽपका, वर्यः साध्या, अवर्यः अमाध्यः, विकल्पो विशेषः, एतेपा (१) सत्यप्यस्मिन्-पा० ६ पु०। (२) प्राप्तः-त्यधिकम् ६ पु० ॥ (३) नित्यमनित्य च-पा० ६ पु०। (४) उत्पत्तिमस्वा-पा०६०।

·पञ्चमेऽध्याये १ भादिके ५ मूत्रम् । धर्माणामुद्भावनार्थाः मपोगा उत्कर्षममाया जातयः(१) साध्य. साधनधर्पयोस्तुल्यतया प्रत्यवस्थानं साध्यसमेत्युच्यते-यथा तस्मिन्नेव हेनौ घटमाधादित्युक्त यदि यथा घटस्तथा शब्द- स्तदा घटो स्पादिमान् शब्दोप्येवं प्रसक्त इत्युत्कर्षमपः । शन्दो वाऽरूप इति घटोप्येवं प्रसक्त इत्यपकपप्तमः । घटोऽनिस इत्पवर्यः शब्दोऽप्येवं, शब्दो वावर्ण्य इति घटोप्येवमिति वर्यावर्यसमौ । मत्येतस्मिन् उत्पत्तिधर्मकत्वे विभागजः शब्दो न विभागजो घटः विभागजाविभागजविकल्पवत् च(२)*नित्यानि- त्पविकल्प इति विकल्पमा । घटो वा अनिस इसत्र को हेतुरयमपि साध्यवज्ञापयितव्य इति साध्यवत् मत्यवस्थानात साध्यसमः ॥ किञ्चित्साधादुपसंहारसिद्धेधादप्रतिषेधः ॥५॥ न, हेत्वर्थापरिज्ञानादिति सूत्रायः । न घूमो पावन्तो घट. धर्मास्ते सर्वे एव शब्दे सम्भवन्तीति, अपि तु पो यस्य सा- धको धर्म उपपद्यते स तत्साधनं तत्रोपसहियते । तथाच शब्दे- न शब्द चोपचिधर्मकत्वं धर्म उपसंहियते । एवं यथोक्तमसम्ब- दम् । यथा गौस्तथा गवय इत्युक्ते न गोधर्माः सर्व एव गवये, न गयधर्माः सर्व एव गवि प्राप्नुवन्ति । अपि तु यदि. सरस्पतरण सम्बध्यते तावन्मात्रमेवोपमहिपते । पिधर्मोप- संहारे तु यथा तधेयेव न स्यात् स एवासाावाने स्याद तथेहापीत्ययमदोपा । परपुनरेताद्वैभागजातिभागनावकल्पना, नित्यानित्यविकल्प इति ? पथोत्पत्तिधर्मफलमन्वयव्यतिकि (१) उभयोः-पा०६ पु०। (२) विकल्पे च-पा० ६ पु०॥ * वदितिकृते २ पु पा०।

·५३४ न्यायवार्तिके नैवं विभागनतम् । न हि किचिद्विभागाजायमानं यचो. कविशेषणं निसमनित्यं वा दृष्टमित्येतदप्पनुत्तरम् ॥ साध्यातिदेशाच दृष्टान्तोपपत्तेः ॥ ६ ॥ दृष्टान्तः साध्य इति त्रुवता भवता न दृष्टान्तलक्षणं व्यज्ञायि । दृष्टान्तो हि नामाविहतयोर्दर्शनयोपियः । तथा च साध्यत्वमनुपपन्नम् । अथ दर्शनं विहन्यते ? नासौ दृष्टान्तो लक्षणाभावादिति । यवत्रोक्तं जातीना(१) पौनरुत्यं प्रसज्यत इति ?-न पौनरु- त्यमर्थभेदात्-यथा चोत्कर्पसमादीनां भिन्नोर्थस्तथोक्तम् । प्रयोग- भेददर्शनाच-प्रयोगश्च भिन्न उत्कर्पसमादीनामिति । आनन्समिति चेत् ?-अथ मन्यसे यदि प्रयोगभेदाभेदो न चतुर्विशतिर्जातय इति प्राप्तम् ! न, अनवधारणात्-नेदमवधार्यते चतुर्विशतिर्जा- तय इति, किन्तू(२)दाहरणानां भेदः । कथमवगम्यते ? त. थाहि प्रकरणसमैका चतुर्दा भिन्नेति । अथ सामान्यतो- ऽभिन्ना जातय इत्यभेदं चूयाद ? तस्याप्यभ्युपगतं चतुर्दशात्वं निवर्तते । अथ कुताश्चद्भेदाभ्रेदः ? अदेश्यं(३) तर्हि उत्कर्षप्त- माया न विकल्पसमातो भिद्यन्त इति, यथा केनचिढ़े- देन चतुर्दशत्वं तथा केनचिनेदेन चतुर्विशतित्वम् । अ. विशेषसमा त्वियं जातिः उत्कर्षसमादीनामेकत्वं किञ्चित्साधा. दिति । अस्या जातेरुक्तमुत्तरम् ॥ (इति साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्पसमादिजातिपकप्रकरणमा) (१) झातीतां-पा०६ पु०॥ (२) अपि तू-पा०५ पु०। (३) अचोचं इति २ पु० पा ।

·पञ्चमेऽध्याये ? आहिके ७-८ मूत्रम् । प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः माप्तधाविशिष्टत्वा- दप्राप्तथासाधकत्वाच्च प्राप्तयमाप्तिसमौ ॥ ७ ॥ तस्मिन्नेव हेनौ घटसापादिति कृते यदि तावदयं हेतुः साध्यं सम्प्राप्नोति माप्तया अविशिष्टः । कोऽविशे- पार्थ: ? उभयोविद्यमानता-वाविद्यमानः सम्प्राप्यत इति देतो. साधनार्थो हीपते | अथ न प्राप्यते । अप्राप्तेनाहेतुना अ. विशिष्टत्वादहेतुर्भवति । न धगिरप्राप्तो दहति । प्राप्तथा प्रस- वस्थानं माप्तिसमः अमाप्तथा प्रसत्रस्थानमप्राप्तिसमः । अ. नयादेनोपन्यासो विवक्षात:-भेदविवक्षायां माप्तयमाप्तिसमा- विति । अभेदविचक्षायामेकमेवोत्तरम-यथा वृक्षा वनमिति । जातिलक्षणाभावानवयं जातिरिति चेत् -अथ पन्यसे य- जातेलमणं तदस्या नास्ति साधर्म्यवैधाभ्यां प्रसवस्थान- मिति हि तव, न च लक्षणेनासम्बद्धा जातिरिति श. तयं वक्तुम, न दि गोलक्षणहीनोऽस्रो गौरिति, न, स्पार्षापरिज्ञाना-साधवैधाभ्यां प्रसवस्थानं जाति- रियस्य सूत्रस्यार्थो न व्यज्ञायीत्यनुत्तरमेतत् । एतेन त्रै. काल्यसमाद्याः प्रत्युक्ताः मूत्रापरिज्ञानात् ॥ घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारा(१)द- प्रतिषेधः॥८॥ मूस्पिण्डप्राप्तानां दण्डादीनां नाविशेषो न च साध्य- साधनभावनिति: न हि मृत्पिण्डमाप्तो दण्डः साधनवं जहाति नापीतरतु माध्यत्वं जहाति । अथ मन्यसे घ. साध्यस्तस्य चाविद्यमानस्य कि साधनेन ? ना. दस्तत्र (३) चाव्यभिचारादित्यपि कचित् ।

·गायराति विद्यमानस्य माधनमपि तु पिण्डो पीमियत हात । किमिदं घटीकियत इति ? सवयवाः पूर्वव्युहपरित्यागेन म्यू: हान्तरमापद्यन्ते व्यूहान्ताच घटोत्पत्ति । पाइने चामि चारादप्रामघापि साधकलं एम् । कोऽमारपर्यः ? पर- स्परोपलेपमन्तरण साधकत्तम । अन्यथा तूशेनायं प्राप्त एव नियमाद । इयं च जातिः सर्वहत्वपवादद्वारिका यदि शापको हेतुरपदिश्यते तथापि, यदि कारकस्तथापी- ति । सा चेयं कार्यकारण(वा)पवादद्वारेण प्रवर्तमाना न्या- हता भवति । को व्याघातः ? उत्तरस्पानुत्थानम् । कपा मिति ? यदिदमुत्तरं माया (कारणत्वापवादद्वारेण) साधयेद माप्प वेति तस्यापि प्रतिपध्यं प्राप्य वाऽमाप्य ति स. मो दोपः ॥ (इति प्राप्यमाप्तियुगनवादिविकल्पोपकमजातिद्वपपकरणम् ।) दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्ययस्थानाच प्रति- दृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥९॥ यथा तस्मिन्नेव हतौ घटादिसाधम्र्येण कृते इत्थं-घट एव तावदनिस इसत्र को हेतुरिति प्रसङ्गममः । मतिः दृष्टान्तममस्य यदेव भाष्प उदाहरणं तदेव द्रष्टव्यमिति । वालाकाशमयोगस्याकारणत्वादयुक्तमिति चेत् ?-अथ म. न्यसे न वाय्वाकाशसंयोगः क्रियाकारणं विष्वपि कालेव- सम्भवात् ?--ने वावाकाशसंयोगनाकाशे क्रिया कृता न करोति न करिष्यतीति, यच्च त्रिषपि कालेष्वकारणं स. दकारणम्-यथा घटो घटान्तरस्य ? । न, तत्समानधर्मोपपत्तेः- न बूमो बाबाकाशसंयोग एव कारणमपि तु तथाभूतोय.

·पचमेऽध्याये : भाहिके ९-११ सूत्रम् । मोऽन्यत्र दृष्टो गया घायुवनस्पतिसंयोग इति । परस्वसौ तयाभूतः क्रियां न करोति तनाकारणत्वादपि तु प्रतिक. न्धकाव । केनाप्य प्रतिबन्धः । महत्पारमाणेन, यथा-मन्दवा. सवगेन नुन्नानां लोष्टादीनामिति । यदि च क्रियां दृष्ट्या क्रियाकरणमिति मन्यसे सर्व कारणं क्रियानुमेयं भवतः प्राप्तं ततश्चोपादानं कारणस्य न पामोति किमिदं करि- प्पसाहो न करिष्यतीति । यस्य पुनः साधादु(१)पादानं त. स्प युक्तम् । यदि च तत्सहन कारणमिति मन्यसे ? अ. नैकान्तिको हेतुर्न पामोति, न हि यच्छन्दै ऽमूर्तत्व त. दाकाशादीनामिति, अनुमान चान्यत्र दृष्टस्यापत्र सादृश्यादेव प्रवर्तते न हि ये धूमधर्मा एकस्मिन् धूमे त एव घूमा- स्तरेष्वपीति ॥ प्रदीपोपादानप्रसङ्गविनिवृत्तियत् तद्विनिवृत्तिः ।।१०।। इदं तावदयं मष्टव्यः के प्रदीपमुपाददते किमर्थ थे. ति! | दिदृक्षमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीपोपट- ध्यर्थं कस्मान्न मदीपोपादानं कुर्वते ?। अन्तरेण पदीपो दृश्पते प्रदीपान्तरमिति । अथ दृष्टान्तः किमर्थमुपादीपते ! अज्ञातस्प मझापनार्थम् । अथ दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तः किमर्थ देश्यते? पदि मनापना नापजातो दृष्टान्त इति । (यत्पुनराकाशदृष्टा- तवदिति)(२)॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नातुर्दष्टान्तः ॥ ११ ॥ अभ्युपगमाव-प्रतिष्टान्तस्य च हेतुमा प्रतिपद्यमानेन . (१) सामादिति २ पु० पा। (१) ) पतदन्तर्गता प्रत्य. २ पु० नास्ति।

·न्यायवार्तिके दृष्टान्तस्तथा त्वदीय धान्तस्यापि हेतुभावोऽभ्युपगन्तव्यः हेतुभावश्च साधत्वं स च कथं हेतुर्न स्यात यद्यमतिपिद्धः साधकः स्यात् अप्रतिपिद्ध श्चार्य, साधकप्रयोगानुपपत्तेश्च यदि तावदेवं प्रयुले य. था भवदीयो दृष्टान्तस्तथा मदीय इति अभ्युपगमान्न प्रतिदृष्टा- तः। अथैनं प्रयुङ्क्ते यथा मदीयो न इति तथापि व्याघातान्न प्रतिदृष्टान्त इति ॥ (इति युगनवाहिमसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमजातिद्वयप्रकरणम् ।) प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ अथा अनित्यः शन्द' उत्पत्तिधर्मकत्वात घटवदिति कृते पदि घूयात् मागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मकत्वं नास्ति तदभावादनु त्पत्तिधर्मका अनुत्पत्तिधर्मकलाच नित्य इति अनुत्परपा प्र. त्यवस्थानमनुत्पत्तिसमः ॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेन कारणप्रति. पेधः ॥ १३ ॥ यथैव मागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मकत्वं नास्ति तथा शब्दोषीति उत्पन्नः सन् शब्द इति भवति उत्पन्नः सन्नुत्पत्तिधर्मक इति भवति तथानित्य इति । उत्पन्ने उत्पत्तिधर्मकत्वमस्तीति न कारणप्रतिषेधः अनुत्पन्नस्य चातथाभावाद न चायमनुत्पन्नः घान्द इति वा उत्पत्तिधर्मक इति वा नित्य इति वा अनिस इति वा व्यपदेष्टुं शक्यत इति । ज्ञापकश्चायं हेतुर्न कारकः ज्ञापके च कारकवद प्रसवस्थानममम्बदम् । न कारकज्ञापकयोआंदो- ऽस्ति कारकत्वादिति चेत् ? न, कारकज्ञापकयोः क्रियाज्ञप्ति- हेतुत्वात् । योऽप्ययं ज्ञापकः सोऽपि किश्चित् कुर्वन् ज्ञापक. इत्युच्यते कारकोपीत(१)। नैप दोपः कारकस्य क्रियाहेतु. (१) कारकत्वादिति-पा०६ पु०।

·पञ्चमेऽध्याये १ आदिके १२-१४ सूत्रम् । ५३९ स्वाद प्राप्तहेतुत्वाद् ज्ञापकस्यति । तत्रैको वस्तु निष्पादयति एकत्तु विद्यमाने वस्तुनि ज्ञा करोति प्राक्चोत्पतिधर्मकत्व- स्वाभावादनुत्पचियर्मकः शब्द इति चुत्राणः शब्दमभ्युपैति नासतोऽनुत्पत्तिधर्मकत्वं धर्म इति । ततश्च विशेषणमनर्थ मा. गुत्पत्तरिति । अपरे तु प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादित्युक्त अर्या- पतिसमेवयमिति, पागुत्पत्तेः प्रपत्रानन्तरीयकवस्थामा. वादादप्रयननान्तरीयकोऽमयननान्तरीयकताच नित्य इति छते उत्तरं ब्रूयाव(१) नायं नियमो अपनानन्तरीक(२) निस- मिति । गी हि तस्य गतिः किञ्चिन्नित्यमाकाशादि किश्चि दनित्यं विद्युदादि किश्चिदसदेव आकाशकुसुमादि । एतत्तु न युक्तमुत्पश्यामः । कथमिति ? पचावदसदमपनना- तरीयकामति न युक्तं प्रयत्नानन्तरीयकलस्प जन्मविशेषणवाद- यस्प न मयनानन्तरीयकं जन्म तदप्रयनानन्तरीयक, न चाभावो विद्यते अतो न तस्य जन्म । पचासत् किं तस्य विशेष्यमस्ति । एतेन निसं मत्युक्तम् । न हि नित्यमप्रयत्रानन्तरीयकामात शक्यं धक्तुम् । जातिलक्षणाभावान्नेयं जातिरित चेत ? ना. नुत्पन्नैरहेतुभिः साम्पात-पोऽनुत्पन्नः स न हेतुः तथया अ. नुत्पन्नास्तन्तको न पटस्य कारणमिति ॥ (इत्यनुत्सतिसमप्रकरणम् ।) सामान्यदृष्टान्तयोरैन्द्रियकत्वे समाने नित्या: नित्यसाधम्र्यात् संशयसमः ॥ १४ ॥ उदाहरणं भाष्ये । संशयसमा साध्यममातो न मिधः ते इति चेत ?-अथ मन्यसे गया साधर्म्यप्तमोदाहरणं साध. (१)उत्तर मुघते इति १ पुष्पा । (२)मागुत्पन्नः इत्यधिकम् ६ पु।

·५४. न्यायवार्तिके पति प्रवर्तते या संशयसमापीति, अतोऽभेदाम्न जात्यन्त - रमिति ? न, उभपैकसाधम्र्यभेदाद-उभयमाधान संश- यसमा एकसाधात् साधर्म्यप्तम इति विशेषः । साधर्म्यात संशये न संशयो वैधादुभयथा घा संशये ऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमा च सामान्यस्याप्रतिषेधः ॥१५॥ साधात् साधर्म्यदर्शनात् संमायः वैधाद्विशेषदर्शना. म संशयः उभयथा तु(१) संशये सामान्यविशेपदर्शने सति संशये ऽत्यन्त(२)मंशयमसङ्गो नित्यं सामान्पं संशयं करोती. ति तु न प्रतिपद्यामहे सति सामान्ये विशेषदर्शनाद्याहत्तेरिति ।। (इति संशयसमप्रकरणम् ।) उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धःप्रकरणसमः॥१६॥ उदाहरणं भाप्ये । संशयसमसाधर्म्यसमाभ्या प्रकरणसमा न भिद्यते । कथामिाते ? तत्रापि साधीमहापीति ? । न, उभय- पक्षसाधाद भेदसिद्धेः :-उभावत्र वादिमतिवादिनौ पक्षपरिग्रहेण नित्यानित्यत्वे साधयता, न चैवं माधर्म्यसमसंशपसमयोरीित ॥ प्रतिपक्षात् प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्र. तिपक्षोपपत्ते.(३) ॥ १७ ॥ विरुद्धाव्यभिचाप उक्तोत्तर इति । प्रकरणोत्थानं च न प्रतिषशादिति घूमः किन्तु तत्वादर्शनान(४) तदुक्तं प्र. करणसमे हेत्वाभास इति ॥ (इति प्रकरणसमप्रकरणम् ।) (१) उभयथा संयोगिनि-पा०६ पु०। (२) सशय इत्यत्र-पा०६ पु०॥ (३) प्रतिपधोपपत्तेः- पापु०। (४) तथादर्शनात्-पा०६ पुot ·. पश्चमेऽध्याये ! भातिके १५-२२ सूत्रम् । त्रैकात्यासिद्ध(:)हतोरहेतुसमः ॥ १८ ॥ अहेतुप्साम्पात् प्रत्ययस्थानमहेतुमम इति ॥ न हेतुतः साध्यसिद्धकाल्यासिद्धिः ॥ १९ ॥ विरोधः सूत्रार्थः । नोत्पद्यमानमहेतुन उत्पद्यते नापि ज्ञाप्यमानमहेतुना प्राप्यते इति । प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिपेद्धव्याप्रतिषेधः ॥२०॥ विरोध उत्तरदोष इति । पत्रिष्वपि कालेषु न सा- घयाने सन हेतुरिति प्रतिषधे ऽपि समानो दोपः उक्तोत्तरवाञ्च-प्रत्यक्षादीनाममामाण्यं काल्यासिरित्पत्रो- कोचरमेतदिति । (इति हेतुमममकरणम् ।) अर्थापत्तितः पतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः ॥२१॥ उदाहरणं भाष्ये। अनुक्तस्वार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपतिरनुतस्यादनका- तिकत्वाचार्थापत्तेः ॥ २२ ॥ अनुपपाय सामर्थ्यपर्यादापयत इति युवाणः परं हा. पयति । किं कारणम् । सामर्थ्यप्यानुक्तवाद । एवं च पलहानेरुपपत्तिः । अनैकान्तिकत्ताचार्यापतेः(२) पूर्वमूत्रव्या- यातः । यदुक्तं नानकान्तिकत्वमनपचार्थापत्यभिमानादि- ति? ह्याहन्यते(३) नाति व्याघातः सन्निधिविशिष्टाया अ: कान्तिकताभ्युपगमात्-येयं सूत्रेगोपात्ता साउनैकान्तिको (१) धैकाल्यानुफ्तेरिति न्यायसूचीनिवन्धे । (२) अनुपपत्तेः-पा० ६ पुर। (३) नुपपत्तिरिति-पा० ५३० ।

·५४२ न्यायवाचिके नापत्तिमात्रं यथानुमान व्यभिचारि यत् तदप्रमाणं नेतर- दिति तहापीति ॥ (इति अर्थापत्तिसमप्रकरणम् ।) एकधर्मोपपत्तेरधिशेपे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भा. वोपपत्तरविशेषसमः.॥ २३ ॥ उदाहरणं भाष्ये । साधर्म्यसमातो न भिद्यते अवि. शेषसमः । कस्मात् ? साधर्म्यमात्रात्-प्रवृत्तविशेषादिति चे- द ! न, एकसमस्तभेदाभेदः एकसाधाव सार्पसमा स. मस्तप्ताधाद्विशेषसमेति ।। कचित् तद्धर्मोपपत्तेः कचिच्चानुपपत्तेः(१) प्रतिषेः घाऽभावः॥२४॥ कचित साधर्म्यमुपलभ्पते कचिन्नेति सूत्रार्थः । अभ्युप- गमाच विरोधः सर्वभावानामनित्यत्वं प्रसनयता अभ्यनुज्ञा. तं शब्दस्यानित्यत्वं व्यर्थं वा सर्वाभावग्रहणमिति । उक्तश्च वि. शेषोऽन्वयव्यतिरेकसम्पनो हेतुर्नोत्तर इति । (इति अविशेषसमप्रकरणम् ।) उभयकारणोपपत्रुपपत्तिसमः॥ २५ ॥ उदाहरणं भाप्पे । उपपत्तिप्तमा प्रकरणसमातो न भिय- त इति तत्रापि नित्यानित्यकारणोपपत्तिरिहापीति ।न, नित्पा: निस्पकारणस्पैकत्रोपपत्तेः--नित्यकारणं चानित्यकारणं चै. कत्रोपपपद्यत इत्युपपत्तिसमः नित्यानिसपसाभ्यां प्रत्यवस्था- नाद प्रकरणसम इति भेदः ॥ (१) तधर्मानुपपत्तेः कविधोपपत्तेः-पा०६ पु०।

·पञ्चमेऽध्याये १ आझिके २३-२८ मूत्रम् । ५४३ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ विरोधः सूत्रार्थः । नित्यत्वकारण(१)मप्यस्योपपद्यते इति ब्रूरताऽभ्यनुज्ञातं अनित्यसकारणमिति, तथा च विरोधादुत्त- रपक्षोत्यानं न युक्तम् ॥ (इति उपपत्तिममप्रकरणम् ।) निर्दिष्टकारणामावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥२७॥ उदाहरणं भाष्ये । सर्वसाध्यारोपेणान्यापकत्वं साधनस्ये- स्युपलब्धिसमार्थः । सर्वमनित्यं सामान्यविशेषवतोऽस्मदादिवा- धकरणमत्यक्षलेनाध्यारोप्याव्यापकलं हेतो, ह्ययं हेतु: स- स्मिन्ननित्ये द्यणुकादौ विद्यत इति । श्रूयमाणप्रतिज्ञा (२). व्यापकत्वं वा हेतोः । यथाऽनित्यः शब्दः शब्दान्तरोत्पादकत्ता. दिति, न शब्दान्तरोत्पादकतेन सर्वः शब्दो व्याप्यते । न ह्य. न्यः शब्दः शन्दान्तरं करोति ।। कारणान्तरादपि तदर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ अनित्यः शन्द इति त्रुवता न साध्यान्तराणां कारणान्त- रं मतिपिध्यते न साध्यस्य कारणान्तमिति । अपरे तु परिहारान्तरं त्रुवते-यदेव प्रयवानन्तरीपकं तदेव तस्मादान पमिति । एततु नाविवादाव-यः मयनानन्तरीयकत्वं भोतपद्यते न तं प्रति किश्चित् साध्यते, यदा तु मयनानन्तरी- यक वस्तुविशेषणं तदाऽन्यो हेतुर्वक्तव्यः । जातिलक्षणा- भागाने जातिः । न, अहेतुसामान्याजातिः ।। (इत्युपलब्धिमममकरणम् ।) (२) नित्यानित्यकारण-पा०६ पुरु: (२) प्रतिधातार्थ-पा०६ पुआ।

·न्यायवार्तिके तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिदो तविपरीतो. पपत्तेरनुपलन्धिसमः ॥ २९ ॥ उदाहरणं भाप्पे । न उक्तोचरतात-द्वितीयाध्याये 3. तोत्तरमेतत् ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्या- स्मम् ॥ ३१॥ आवरणाद्यसम्भवे सस्वाभ्युपगमे च सत्यनुपलब्धेरिति प्रयोगः । एवं च सति न हेत्वन्तरं नानकान्तिकं विष. सात्तित्वात् । आवरणायसम्भवे सत्वाभ्युपगमे विपर्यय- स्पान्यभिचारान्नापत्तिसमेति ॥ (इति अनुपलब्धिसमप्रकरणम् ।) साधात् तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसाद नित्यसमः ॥ ३२॥ सर्वमनिसं प्रामोतीत्युदाहरणं भाष्ये । अविशेपसमातो अनियसमा न भिद्यते तत्रापि सर्वाविशेष इहापीति ? | मि. यते तत्र सर्वाविशेष इह सर्वानियत्वमिति । साधादसिद्धः प्रतिपेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाम. यात्(१) ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात् तस्य चोभयधाभावान्नाविशेपः ॥ ३४ ॥ प्रतिषेध्येन पक्षण प्रतिषेधस्य प्रतिज्ञादियोगः सामा. (१) साधम्वोत्-पा०६ पु० ।

·पञ्चमेऽध्याये ! आझिके ३९-३५ सूत्रम् । ५४५ , म्यम् । तपदि (वादि)प्रतिषेध्यस्थानिसस्वस्यासिदिर्घटादिसा. धात् ननु प्रतिषेधस्याप्पसिद्धिः प्रतिपेयेन प्रतिज्ञादि- योगसामान्यादिति । नेयं साधर्म्यमात्रात स्थापना, अपि तु . शान्ते विशिष्टमन्वयव्यतिरेकिगं धर्म(१)मुपलभ्य सत्सामाद । न च प्रतिपक्षस्यैवंभूतो धर्म उपपद्यते । तस्मात मतिषेधो नोपपद्यते इति । उक्तं चात्र कचित् तदर्मानुपपत्तेः कविच्चो. पपत्तेः प्रतिषेधाभाव इति । यचाविशेषसम उत्तरं तदि. हापि एम्पम् । नासाधनादिति चेद ?-अथ मन्यसे न मया सर्वस्यानिसत्वपतङ्गेन सर्वस्यानिसत्वं साध्यते, अपि वेचं वाणस्य सर्वस्यानियत्वं प्राप्नोतीति प्रसङ्गः क्रियते ।। न, विशेषहेतूपपत्तेः- मया साध्यसाधम्र्पमात्रेण साधन- मुच्यते इसतो न सर्वानित्यत्वप्रसद्रः । सर्वानित्यत्वसाधने म. माणाभावाच- न सर्वानित्यत्वप्रमाधकं प्रमाणस्तीति । अथ समिनित्यं सत्त्वादिति साधत ! तस्यापि नान्ययो न व्यतिरेकः ॥ ( इति अनित्यसमप्रकरणम् ।) निस्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपते(२)नित्य- समः ॥ ३५॥ 'अनित्यः शब्द इत्येतस्यां प्रतिज्ञायां प्रतिज्ञादिदोषो. भावनदारिका जाति:-अनित्यः शब्द इत्यभिदधान एवं भवान् शब्दस्य नित्य प्रतिजानीते । कथामति ? यदनित्पत्वं तत(३) कि शन्दे नित्पमस्ति उत कदाचिद्भवतीति । (१) व्यतिरेकिलक्षण धर्म-पा०६ पु. ! (२)नित्यत्वं-६ पु. (३) यत् तदनिस्यत्यं-पा०६५.।

·'न्यायाचिके पदि नित्यं धर्मनित्यतामिणोऽपि नित्यत्तम् । अथानि. त्पमनित्यत्तस्पाभावानित्यः शब्द इति ।। प्रतिपेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपचे प्रतिषेधाभावः ॥ ३६ ॥ प्रतिपध्ये नित्यमनित्यचमिति ध्रुवताऽभ्यनुमातमनिसत्वम् । अभ्यनुज्ञानाच्यासमर्थः प्रतिपेध इति । अय नाभ्यनुज्ञायते ? नि. त्यमनित्पभावान्नित्यः शब्द इति हेतुनोपपद्यते हेवनुपपनेर- नर्थकः प्रतिषेधः । भश्नानुपपत्तिश्च पृथधर्मत्वेनानिसत्त्वस्पा- नभ्युपगमात् । अपि चानात्यन्तिकसत्तायोगोऽनित्यस्तमित्यु- के न युक्ता प्रश्नः किमयमत्यन्तं भवति उत नात्पन्त. मिति । आसन्तिकानात्यन्तिकभावयोगश्चैकस्प न युक्तः । अनित्यता नित्येति चुवता एकस्यात्यन्तिकसत्तापोगो Sना- स्पन्तिकयोगश्चाभ्यनुज्ञायते स चापं विरोधान्न युक्त इति । भतिपेध्यदोपोद्भावनायुक्त इति चेव ?-अथ मन्यसे न मपैकस्य नित्यत्वमनित्पत्वं चाभ्युपगम्पते, अपि त्वनित्यः शब्द इति ब्रुवाणस्य भवतः स एव दोष इति ? न, विकल्पानुपप:-- नायं पक्षदोपो न साधनदोषा, पक्षदोपस्तावदयं न भवति पक्ष- स्य तादवस्थ्पात् । न साधनस्य, प्रतिज्ञादिदोपाणामनुद्भाव- नाव । विरोधस्य चोक्तोत्तरत्वादिति ॥ (इति नित्यसमप्रकरणम् ।) प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः ॥ ३७॥ ओनत्यः शब्दः मयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते जाति: का. र्यसमा मयुज्यते-प्रयवकार्यमनेकधा दृष्टमिति किञ्चित् प्रपना- नन्तरं व्यज्यते किञ्चिव प्रयवानन्तरमुत्पद्यते भगवानन्त- ·पञ्चमेऽध्याये ? आहिके ३६-४१ सूत्रम् । ५४७ रमुपलब्धेहेतुत्वाध्यारोपणानकान्तिकदेशनाद कार्यसमः । कार्य: शब्दः प्रयनानन्तरमुपलब्धेरिति हेतुमनैकान्तिकं चोदयति । भयनानन्तरमुपलभ्यमान कार्यमकार्य च दृष्टमिति । अथ भयत्रानन्तरं जन्म हेत्वर्थः तथाप्यसिद्धदेशनेति ।। कार्यान्यत्वे प्रपनाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः॥३८॥ यद खलु भयनेन व्यज्यते तत्रानुपलब्धिकारणमुपप- घते, न तु शब्दस्यानुपलब्धिकारणं किश्चिदस्ति, वस्मान रुपज्यते इति । संशयसमातो न भियत इति चेद ? उभयता- धात् संशयसमः अयं तु न तथा तस्माद्भिद्यत इति । अथ साधम्र्पसमातो न भियत इति चेत् ? न, हेत्वध्यारोपणात् । साधर्म्यसमा न हेवध्यारोपेण प्रवर्तते इयं वन्पयाभिहिते हेवी अन्ययाकारं प्रवर्तते ॥ (इति कार्यप्तमप्रकरणम्।) एवं जातयो व्यवस्थिताः । अथेदानी पटपक्षीमुपपाप. बिदमाइ- प्रतिपेधे विप्रतिषेधे ऽपि(१) समानो दोपः ॥ ३९ ॥ मयमपक्षवादी जातिवादिनमुत्तरं प्रवीति । पद्यनैकान्वि- कत्लादहेतुः प्रतिधोप्यनैकान्तिकः कस्यचिदमतिपेघाद कस्य- चिमतिपधादिति । विशेपहेत्वभावो वा अविशेषः । शेष भाष्ये ॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४०॥ सर्वासु जातिस्पा प्रयुक्तिरिति सूत्राः । प्रतिपेविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोपवहोपः ।। ४१ ।। तृतीयः पक्षो विप्रतिषेधः । एतस्मिन् विप्रतिषेधे - (१) प्रतिषेधे ऽपि समानो दोप- इति न्यायसूचीनियन्धे ।

·५४८ म्यायवार्तिके मानमनैकान्तिकत्वं दोप इति चतुर्थः पक्षः ॥ प्रतिषेधं सदोपमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे स. मानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ।। ४२ ।। प्रतिप, द्वितीयपक्षं सदोपमभ्युपत्य हनीयपक्षे ऽपि प्रतिषेध. तुल्यदोफ्नामासअयन् विप्रतिपधे ऽपि समानो दोप इति झुग्न मतमनुजानाति(१) सेपं मतानुज्ञा भवतीति पञ्चमः पक्षः ॥ स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे पर- पक्षदोपाभ्युपगमात् समानां दोपः ॥ ४३ ।। स्वपक्षसमुत्थानं दोपमभ्युपेस परपक्षे ऽपि प्रसअयन(२) स्वपक्षदोपमनुजानातीति तुल्या मतानुज्ञा । शेपं भाष्ये । अत्र खलु स्थापनाहेतुवादिनः प्रथमतृतीयपश्चमाः पक्षाः प्रतिपेधहेतुवादिनो द्वितीयचतुर्थपष्ठाः पक्षाः । तेषां साध- साधुतापां मोपास्यमानायां चतुर्थपष्ठयोराविशेषात् न पुन- रुक्तदोपप्रसङ्गः-समानः तृतीयपञ्चमयोः पुनरुक्तदोषः । तत्र पञ्चमपष्ठयोः पुनरूक्तदोपः, तृतीयचतुर्थयोर्मतानुज्ञा दोपः। प्रथमद्वितीययोविशेपहेलभाव प्रत घट्पक्ष्यामुभयोरसिद्धिरयुक्त- (ख)बादित्वात् । पदाऽनुपलब्धिकारणाभावे सति प्रयवानन्तर- मुपलब्धेरिति विशेपहेतुरुच्यते तदा न पट्पक्षी प्रवर्तते । एतास्तु जातपो न तन्नविवेकमुपकुर्वन्तीति भेदमात्रमासामुक्तमिति । (इति पदपक्षीपकथाभासप्रकरणम् ।) इति-औद्योतकरे न्यायपातिके पथमस्याध्या- पस्पायमाह्निकम् ॥ (१) तमनुजानाति-पा० ६ पु०। (२) प्रयुअन्-पा० ६.पु.

·पञ्चमे ऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः पति- ज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञाताम- पार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञा- नमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं नि. रनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रह- स्थानानि ॥१॥ विप्रतिपयमतिपत्योरिकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वमिति सझे. पेणोक्तम् । सदिदानी विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि तु प- राजपवस्तुनि अपराधाधिकरणानि । सामान्यतो वे निग्रह- स्थाने । कर्वकर्मकरणानां तस्य । तके वर्णयन्ति पक्षस्येति, एवं चाहुर्दपणानि न्यूनता वयवोत्तरदोषाक्षेपभावोद्भावनानि एभिर्दा सो परपक्षो ष्यत इति । एतत्तु न सम्पक, कर्मणस्तादवस्थ्या-न हि दूपणाभिधानेन कर्मणोऽन्यथालं भवति यथाभूत एवार्थों दृष्यमाणस्तथाभूत ए. वादृष्यमाणोऽपि 1 न करणस्य विषपान्तरे ऽसामात- साधनमपि प्रतिज्ञादिकं से दृष्यते(१) विषपान्तरे ऽसाम- पति । न हि किश्चित्साधनं यद्विपयान्तरे समर्थ स्याद - (१) न दृष्यमिति-पा०६ पु०।

·न्यायवार्तिके सर्व साधनं स्वविपये सममिति । तस्मादसमर्थयो: कर्म- करणयोरुपादानात कर्तुनिग्रह इति । यत् कर्म क्रिया मुपादीपमानमभीकियां न निवर्तयति तदिदमसमर्थ यथा सिकता घटादिकरण इति । यत् च करणं क्रिपार्थमुपादीय. मानं क्रियां न निर्वतयति . वदसमर्थ पया तुर्यादि घटे । खविपये तूभयं समर्धम् । तदन्यविपपस्य च कर्मणो ऽन्य- विषयस्य च करणस्पान्पयोपादानाव(१) कर्तुरज्ञानम् । अ. शानं पुनरमतिपत्तिविपतिपत्निति कर्ता निगृह्यते, न कर्म- करणे पारतम्याद । तस्माद स्वतन्त्रस्य कर्तुनिग्रह इति । विमतिपत्पमतिपत्त्योश्च पुरुषधर्मत्वात पुरुपस्पेति-विपति- पत्यमतिपची च पुरुषस्य वचनद्वारेण गम्यते तस्मात भ. विज्ञादिदोपा इति भक्तिः(२) । कानिचिनिग्रहस्थानान्पना. नादीनि पुरुपधर्मा एव । वैविध्यानुपपत्तिरनेकाभिधानादिति चेत् ?–अनेकं नि- ग्रहस्थानं प्रतिज्ञाहान्यादिसूत्र पठ्यते तस्माद्वे निग्रहस्थाने इस युक्तम् ? । न, सामान्यभेदविस्तरस्य विवक्षातः प्रत्ते- सामान्यमधिकृत्य निग्रहस्थाने द्वे, भेदविस्वरविवसायां तु द्वाविंशविघा भेदः । उदाहरणमात्रत्वाच भेदस्याऽऽनन्त्यमिति । मायेण प्रतिज्ञाधवयवाश्रपाणीति भाष्यम् विषयकवाद प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयत्वमनुपपन्नमिति चेत् - अथ मन्यसे विमतिपत्तिरमतिपत्रिश्च निग्रहस्थानमित्य- मिधाने प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रितवे का प्रसङ्ग इति ? । वक्त (१) पपादनात-पा०६ पु०। “(२) शक्ति:-पा०६ पु०।

·पञ्चपेऽध्याये २ आदिके १-२ सूत्रम् । क्रियावचनदोपद्वारेण कर्तृवतृणामहत्त्वोपपत्तेः । क्रियाद्वारेण कर्ता दृष्यते वचनद्वारेण वक्तति न प्रतिज्ञाद्याश्रयत्वमनुप- पन्नम् न चाधाराधेयभाव आश्रयायिभावो विवक्षितः । कि तु प्रतिज्ञादिमुखेनोद्भावनमिति । तत्ववादिनमतत्त्ववादिनं चामिसंप्लवन्त इति भाष्यम् । तत्त्ववादिनो निग्रहस्थानानुपपत्तिः प्रतिपादकत्वाद-त प्रवीतीति प्रतिपादयति प्रतिपादपंश्च निगृह्यत इति न युक्तम् ।। न परापदिष्टदपणदोपानवबौधोरण तदुपपत्तेः । तत्ववादी प्रथमपक्षे द्वितीयपक्षवादिना (च) यो 'दूपणाभास उक्तस्तस्य त. चानयवोधानिगृह्यते तत्त्वमभिदधानोऽपि, तत्र वस्तु निर्णीत निर्णीते च वस्तुनि दूपणाभासस्पाप्रतिपच्या निगृह्यत इति । सत्रोदाहरणभेदप्रदर्शनार्थं प्रतिमाहान्यादिसूत्रम् ॥ लक्षणं च- प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानि॥२॥ पतिदृष्टान्तस्य यो धर्मस्तं यदा स्वपक्षे हटान्ते ऽभ्यनुजा- नाति तदा निगृहीतो चेदितव्यः । यथाऽनित्यः पान्द ऐ- न्द्रियकत्वात घटवदित्येकः । सामान्यमन्द्रिपकं दृष्टं नित्यं, कस्पान क्या शब्द इति द्वितीयः । यदि सामान्पमन्द्रि- यकं नित्यमिति घटोऽप्येवमास्त्रति तृतीयः । अनेन किल प्रतिष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानाति अभ्यनुज्ञानाच हु. शान्तं नहनिगमनान्तमेव पक्षं जहातीति प्रतिज्ञाहानिरित्युच्यते । एनत्तु न बुद्ध्यामहे कथमत्र प्रतिज्ञा हीयते इति । हेतोरनेकान्तिकत्वं सामान्यदृष्टान्तेन परेण चोयते तस्यान. कान्तिकदोपोदारमनुक्का स्वदृष्टान्ते निसतां प्रतिपद्यते । नि.

·૧૧૨ न्यायवार्तिके त्यताप्रतिपत्तेश्वासिद्धता(१) दृष्टान्तदोपो भवति । सोऽयं दृष्टा- न्तदोपेण साधनदोपेण वा निग्रहो न प्रतिमाहानिः । धान्तं च जहद प्रतिज्ञामीप जहातीत्युपचारेण निग्रहस्थानम् । न च प्रधानासम्भवे उपचारो लभ्यते इति प्रतिज्ञाहानेर्मुख्यो विषयो वक्तव्यः। कथं तहाँद सूत्र मतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुशा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिरित ? । दृष्टश्चामावते व्यवस्थित इति .. टान्तः स्वश्चातौ दृष्टान्तश्चेनि स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एवा. भिधीयते । प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्ष:-प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टा- न्तश्चेति । एतदुक्तं भवति । परपसस्प यो धर्मस्तं स्वपक्ष एवा- नुजानातीति यथाऽनित्यः शब्द ऐन्द्रिपकत्वात् इति द्वितीयपसवा- दिनि सामान्यन प्रत्यवस्थिते इदमाह-यदि सामान्यन्द्रिय निसं दृष्टमिति शब्दोऽप्येवं भवत्तिति एपा प्रतिज्ञाहानिः । मा- गनेन प्रतिज्ञातमनित्यः शब्द इति सामान्येन अनेकान्तिकवे. न प्रत्यवस्थित इदमाह नित्य इति(२) मान् प्रमाणावधारि- तार्थपरित्यागाद्विपतिपत्तितो निग्रहस्थानमिति । प्रसङ्गविधा. नादिति चेत् !-अय मन्यसे नामौ पश्चादापे शब्दस्प नित्यता प्रतिपद्यते, कि तु मसङ्गं करोति-पदि मामान्यमैन्द्रियकं नि• त्यं दृष्ट शब्दाप्येवं भवत्तिनि प्रसङ्गं विधत्ते । तच्च(३) नात एन तत्माः । यत एवासौ हेतुदोपोदारे कर्तव्ये प्रसञ्जयत्य- त एवं निगृह्यत इति। हेतुदोषेण चरितार्थवान्न मतिज्ञाहानि(४)निग्रहस्थान- (१) असिद्धान्तता इति २ पु० पा० । (२) नित्यः शब्द इति-पा०६ पु०॥ (३) यश्च-पा० ६ पु०॥ (४) प्रतिज्ञाहानिरिति नास्ति ६ पु० ।

·. पंञ्चमेऽध्याये २ भाहिके ४ सूत्रम् । मियन्ये- अन्ये तु वर्णपन्ति नैवेदं निग्रहस्थान युक्तं हेतुदोषेण चरितार्थत्वात् यस्मादैन्द्रिपकवादित्यस्य हे. तोरनैकान्तिकलं दोपस्तेनायं निगृहीत इति । नानकान्तिक- सदोषपरिहारेण विप्रतिपत्तेसदुपपत्तेः-तस्यैवानकान्तिकस्य प- रिहारं कुर्वाणोऽयं निष्टात इत्यतो ऽनकान्तिकत्वं न निन- इस्थानमिति ॥ प्रतिज्ञातापप्रतिषेधे धर्मविकल्पात् तदनिर्देश: पतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ उदाहरणं पूर्ववत् । सर्वगतासर्वगतविकल्पेन पतिज्ञान्तर करोति असर्वगतोऽनित्यः शब्द इति-तबानित्यः पान्द इति पूर्वी मतिज्ञा सामान्यतेन्द्रियकेण प्रतिहता, अस- वंगतोऽनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञान्तरम् । तद कथं- निग्रहस्थानम् ? । साधनसामर्थापरिज्ञानाव-अपरिज्ञाय साध. नसामथ् कुर्वतोऽसर्वगतोऽनियः शब्द इति प्रतिज्ञा । न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरं साधयति साधनसामापरिज्ञानाद । तदेतत्पतिशान्तरम् । तदिदममतिपत्तितो विप्रतिपीत्ततो वा नि. ग्रहस्थानमिति ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ ४ ॥ पत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुश्च प्रतिशपास प्रतिज्ञावि. रोपो नाम निग्रहस्थानम् - यया गुणव्यतिरिक्त द्रव्यं भेदे- नाग्रहणादिति । एतेनैव मतिज्ञाविरोधोप्युक्तः-यत्र पति- ज्ञा सचनेन विरुष्पो यथा श्रमणा गर्भिणी । हेतुविरो- घोऽपि --पत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुष्यते यथा सर्व पृथक् समुहे भावशब्दप्रयोगादिति । एतेन प्रतिवया दृष्टान्तविरोधोऽपि व.

·न्यायवार्तिके क्तव्या-तोश्च दृष्टान्तादिभिर्विरोधः प्रमाणावरोधश्च प्रतिक्षा- हेलोवक्तपः । परपीसद्धेन गोलादिनाऽनैकान्तिकदेशना• द्विरोधा-पा परपक्षसिद्धन गोलादिना व्यभिचारयति तद्विरुद्धमुत्तरं वेदितव्यम् । स्वपक्षानपेक्षं च तथा-पच स्व- पक्षानपेक्षं हेतुं प्रयुक्त अनित्यः शब्द ऐन्द्रिपकत्वादिति स मसिद्धस्य गोत्तादेनित्यत्वविरोधाद्विरुद्धः । उभयपक्षसम्मति पन्नस्त्वनैकान्तिका-यदुभयपक्षसम्प्रतिपन्नं वस्तु तयात्वेन ते नानैकान्तिकदेशनेति । दृष्टान्ताभासाश्च कस्मानिग्रहस्थानेषु नोक्ताः ? हेवाभासपूर्वकत्वाद् दृष्टान्ताभासानां तदभिधाने यो- का वेदितव्या इति ॥ पचप्रतिपेधे प्रतिज्ञातापनपनं प्रतिज्ञासं. पासः॥५॥ या प्रतिज्ञातम) प्रतिपेधे कृते परित्यजति स प्रतिज्ञाप्तंन्यासो वेदितव्यः । उदाहरणं पूर्ववत् । सामान्यननिकान्तिको हे. तोः कृते याद कश्चैवपाहानित्या शब्द इति एतत्साधनसा- मापरिच्छेदात(१) विमतिपत्तितो निग्रहस्थानमिति ।। अविशेपोक्त हेतौ प्रतिपिद्धे विशेषमिच्छतो हे- स्वन्तरम् ॥ ६॥ उदाहरणं भाष्ये । साधनान्तरोपादाने पूर्वस्यासामर्थ्यख्या- पनान्निग्रहस्थानमिति, सामर्थ्य वा हेत्वन्तरं व्यमिति ॥ (इति प्रतिज्ञाहेत्वन्याराश्रितनिग्रहस्थानपञ्चकविशेपलक्षणमकरणम्।) प्रकृतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७ ॥ उदाहरणं भाष्ये । अभ्युपगतार्थासङ्गतत्वान्निग्रहस्थानं प. (१) परिझानाद-ति कचित् ।

·पञ्चमेऽध्याये २ आहिके ५-११ सूत्रम् । दभ्युपगतं तत्सम्बद(१)मन्यदसम्बद्धमुच्यत इति । 'घाममनिर्देशयन्निरर्थकम् ॥ ८॥ उदारणं भाष्पे । साफ्ननुपादानादज्ञानमेवं युवबन्न साधन साध्यं जानीत इति न साध्यं न साधनं चौपादत्त इति निगृह्यते ॥ परिपन्मतिवादिभ्यां विरभिहितमप्यविज्ञातमा विज्ञानार्थम् ॥ ९ ॥ उदाहणं भाष्ये । असामर्थ्यख्यापनान्निग्रहस्थानम् । असा- मध्य(२) चाजानाति ॥ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्याद्वार्थमपार्धकम् || १० ॥ यथा ददादाडिमादि(३)वाक्यम् । निरर्थकामार्थकयोरभेद इति घेत !-अथ म-पसे निरर्थकादपार्थक न भियने तबाप्पयों न गम्यत इदापीति ? भिद्यत इति यः । कथं ? तब हि वर्णमा- अमिह तु पदान्यातवद्धानि । तव कथं निग्रहस्थानम् १ । वाक्पा हते न विशेषावगतिशित साधनसामर्थ्यापरिज्ञानानिग्रहस्थानम् ॥ (इति प्रश्नोपयोगिवाक्यार्थमतिपत्तिफलशून्यनिग्रहस्थान- चतुष्काकरणम् ।) अवयव विपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ अवयवाना विपर्यासेनाभिधान निग्रहस्थानम् । नवापसिद्धरिसके-एके तु वो नैतन्निग्रहस्थानमेवमपि सिद्ध- रिति । समयानम्युपगमाञ्च-न च वयमेवं सपयं मतीच्छाम इति । मयोगाच-प्रयुक्तवाक्यस्यव्यापयः सर्वशास्त्रेनिनि कस्मार्य समय इति । यत्तावलेवमपि सिद्धेरिति ! मयोगापेतशब्दबदेतस्पा. (१) तत् स्थितमिति फचित् । (२) बसमधे वा-पा० ६ पु०। (३) वाडिमा इति-पा० ६ पु०॥

·न्यायवार्तिके क्ष-पया गौरिसस्य पदस्याथै गीति(१) मयुज्यमानं पदं क कुदादिमन्तम प्रतिपादयतीति । नव शब्दान्याख्यानं व्यर्थ म् । अनेन शब्देन गोशब्दमेवामौ मातपयते गोशब्दाव क. कुदादिमन्तमर्थम् । तथा प्रतिमाद्यविपर्यासेना(२)नुपूर्वी प्रति पद्यते आनुपूर्या चार्य(३)मिति । एतत् कथम् । पूर्व तावत कर्मोपादीयते ततः करणम् मृत्पिण्डाशुदाहरणम् अनेकधा लो- क इति । परपुनरेसन समपानभ्युपगमाव इति ? नापं समयोऽपि स्वर्थस्यानुपूर्वी, सोयमस्यानुपूर्वीमन्याचक्षाणोनाभ्यारूपेय इति । पत्नरतत्मपोगादिति । न, निग्रहस्थानावपयापरिक्षानाव-शास्त्र वाक्यापर्थसंग्रहार्थमुपादीयन्ते संगृहीतं स्वयं वाक्येन प्रतिपादयिता प्रयोगकाले प्रतिमादिकयाऽऽनुपूा प्रतिपादयतीति ॥ हीनमन्यतमेनाप्पवयवेन न्यूनम् ।। १२ ॥ यस्मिन् वाक्ये प्रतिज्ञादीनामन्यतमोऽवयवो न भवति । द्वाप न्यून चेदितव्यम् । तत् कथं निग्रहस्थानम् ? । न सह धनाभावे साध्यसिद्धिरिति । एके तु प्रतिज्ञान्युनं नास्तात्याचक्षते । एतव तु न युक्तमान प्रतिज्ञामात्रेण प्रयोगो विकल्पत. पर्यनुपोज्यः । यः प्रतिज्ञान्यूयामा पाक्पं ब्रूते किमयं निगृह्यते अथ नेति ?, यदि निगृह्यते ?, क मद ? निग्रह स्थानमिति ? न हि हेत्वाभासादयो ऽत्र सन्तीति । न हेवादिदोपाः सन्नीति निग्रहं चाभ्युपैति, बाद प्रतिज्ञान्यूनम, वेति । अथ न निग्रहः ? न्यूनं वाक्यमर्थ साघयतीति माधनाभाई सिदिरभ्युपगता भवति । यत्तु बीपि सिद्धान्तपारग्रह एव (३) गौरित्यस्य शब्दस्याथै गावीति । (२) विपर्ययजा-पा०६० () मानुपाचार्यम्-पा०६०) .

·५५८ न्यायवार्तिके पादकत्वात चैयर्थं स्यात् वैयान्निग्रहस्थानं सापनविषयापार ज्ञानात् न चायं शिष्यो न गुरुस्तस्मात्राय पुनः प्रतिपाद्यत इति ॥ अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम् ॥ १६ ॥ पूर्ववन्निग्रहस्थानमिति ॥ ( इति पुनरुक्तनिग्रहस्थानप्रकरणम् ।) विज्ञातस्य परिपदा त्रिरभिहितस्याप्पप्रत्युच्चा• रणमननुभापणम् ॥ १७ ॥ शेपं भाप्पे । उत्तरेणावस्थानात नेदं निग्रहस्थानमिति केचित- उत्तरेणावस्थानात उत्तरेण गुणदोपवता मूढत्वामुदत्वं म्यत(१) इति किं पुनरुचारते नास्ति । अस्ति हि उप. कश्चित्समर्थो दृश्यते न प्रत्युच्चारणे, नासौ तावता निग्रहस्थानम ति । पश्चारभ्य स्वपसं न निर्वाहयेत् तस्य स्यात् खली रमात्रमिति । नोत्तरविपयापरिज्ञानाव~यद्ययं न मत्युचार पति ? निर्विपयमुत्तरं मसज्यते । अधोत्तरं ब्रवीति ? कथं नोचा रयति तदिदं व्याहतमुच्यते नोचारयत्युत्तरं च ब्रवीतीत अभतिज्ञानाच-नेदं प्रतिज्ञायते पूर्वमुच्चारयिनव्यं पश्चादुतारमण घेयपापे तु यथाकथञ्चित्तरं वक्तव्यम् । उत्तरं चापाभा' न युक्त(२)मिति युक्तयमत्युबारणं निग्रहस्थानमिति ॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥ १८ ॥ स्फुटं भाष्ये । अप्रतिपचितो निग्रहस्थानम् ॥ उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १९ ॥ श्लोकपाटगदिभिरवशां दर्शयन्नोत्तरं प्रतिपद्यत इति, दप्रतिमा नाम निग्रहस्थानं (क)दत्वादिति ॥ (१) बमूढत्व गभ्यते-पा०६ पु.। (२) उत्तर चाध्यामाधन युक्तम्-पा०६५ ·पञ्चमेऽध्याये २ आशिके १६-२५ सूत्रम् । ६५९ . कार्यव्यासगात् कथाविच्छेदो विक्षेपः ॥ २० ॥ यत्र कर्चव्यं कार्य व्यासज्य कथा विच्छिनांत स विक्षेपो विज्ञेयः यथा रसालया मपा भुक्तं प्रतिश्यायकणो मे कण्ठं क्षिणोतीत्येवमादि । तत् कथं निग्रहस्थानम् ? अज्ञाननिगृहनार्थं तु प्रत्युक्तमज्ञानमेव परिहारेणाविष्करोति ॥ (इति उत्तरविरोधिनिग्रहस्थानचतुष्कमकरणम् ।) स्वपचे दोषाभ्युपगमातू परपक्षे दोपप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥ २२॥ यः परेण चोदितं दोपमनुधृत्य भवतोप्ययं दोष इति ति सा मतानुज्ञा परमते स्वमतेऽनु(१)जानाति । उदाहरणं श्चिौर पुरुषत्वादिति स तं प्रति ब्रूयात् भवानपीति सोऽभ्यु. गम्य दोपं परपक्षेऽभ्यनुजानातीति निगृहीतो वेदितव्यः अन- पुषगच्छना(२) न पुरुपत्त्वं चौर्य हेतुरिति वक्तव्यम् । किन्तु परस्नानातिसृष्टेन सम्बन्धः तद् उत्तरापरिज्ञानानिगृह्यत इति । प्रसङ्गविधानान्न निग्रहस्थानमिसन्ये-अपरे तु युवते नैत. निग्रहस्थानं प्रसङ्गविधानाद-नैवायं पश्चादाप तं दोपं प्रतिपद्यते अपि तु प्रसङ्गं करोति पदि पुरुषत्वाचौरो भवति भवानपि पुरुपस्तस्माचौर इति । एतत्तु नात एव,-यत एवायमुत्तरे वक्तव्ये प्रसङ्गं करोति, तत एवोत्तरापरिज्ञानान्निगृह्यत इति ॥ निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥२२॥ यो निग्रहस्थानमाप्तं न निगृह्णाति स निगृहीतो भवति ग्रहस्थानप्राप्तस्यापरिज्ञानाद । नाम्पवचनादियन्ये- अन्ये सतेनेदं निग्रहस्थानम् अन्योचरस्पाभिधानाद-पस्मादसी नि स्थानमाप्त न निगृह्णाति ब्रुवन्नन्यदुत्तरमभिधत्त इति । तच्च (१) न्यायवत्वेनानु-पा० ६ पु० । (२) अनभ्युपगतो-पा०६ पुरु । ननापि ·न्यायवार्चिके नात एव-पत एवासौ निग्रहस्थाने वक्तव्ये अन्यदभिष एव निगृह्यते जानानो ह्यसौ किमर्थमन्यव ब्रवीति ।। अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनु योज्यानुयोगः ॥ २३ ॥ अनिग्रहस्थान एवाभिधत्ते निगृहीतोऽसीति एतनिय नापरिज्ञानानिग्रहस्थानमिति ।। (इति दोपनिरूप्यमतानुन्नादिनिग्रहस्थानत्रिकप्रकरणम् सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽप- सिद्धान्तः ॥ २४ ॥ अस्पोदाहरणं स्फुटं भाप्ये । प्रतिज्ञातार्थव्यतिरेकेणा गतार्थपरित्यागानिगृह्यत इति ।। हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २५ ॥ यथैव विभक्ता लक्षणेन तयैव तेषां निग्रहस्थानभाव इस इमे प्रमाणादप उद्दिष्टाः प्रथमसूत्रे, लक्षिताः प्रथमेऽध्याये, क्षिताः शेपेविति विविधा तत्वस्य परिसमाप्तिरुक्ता वेदितव्ये (इति कथकान्योक्तिनिरूप्यनिग्रहस्थानद्वयप्रकरणम् । जातीनां सप्रपश्चानां निग्रहस्थानलक्षणम् । शास्त्रस्य चोपसंहारः पञ्चमे परिकीर्तितः ॥ पदक्षपादमतिभो भाष्यं वात्स्यायनो जगौ(.)। अकारि महतस्तस्प भारद्वाजेन वार्तिकम् ।। इति श्रीपरमर्पि-भारद्वाज-पाशुपताचार्यश्रीमद तकरकृती न्यायवार्तिके पश्चमोऽध्यायः समाप्त ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्या । न्यायः प्रत्यभावदतां वरम् । (७) योऽक्षपादमृषि नस्य यात्स्यायन एवं भाष्यजातमवर्तयन् । ययं लोको न्यायभाष्यान्ते रश्यते ।