·VIPL
anto
m
A Reformed Series of Illustrated Sanskrit Readers.
READER III
BY
Vidyasagar K. L. V. SASTRI.
॥ संस्कृततृतीयादर्शः
न
PUBLISHED BY
R. S. VADHYAR & SONS,
stak
BOOK-SELLERS & PUBLISHERS,
KALPATHI-PALGHAT,
S. INDIA.
wwwder
HSLSASURURIRAL
.
1947
Price.1-4-0
मूल्यम् ॥ सपादो रूप्यकः
MAyurved

·MOMMmmelan NALY .. पुस्तक सारणमा A Reformed Sories of Industrated Sanskrit Reader 卐 READER Hlebra COMPILEU गुरुकुल अन्याय कागडी. Vidyasagar K. L. V. SASTRI, Mahopadhyaya, Siromani, Sahityanipuna, Vidyalankara etc. ॥ संस्कृततृतीयादर्शः ॥ महोपाध्याय-शिरोमणि-साहित्यनिपुण-विद्यासागर- विद्यालङ्काराघनेकविरुदभाजा मद्रपुरीय प्रसिडेन्सि कलाशालासंस्कृतप्रधानाध्यापकेन विद्यासागर के. एल यासरस राज जत्रणा विरहितः॥ मा REVISED THIRD EDITION -- PUBLISHED BY R. S. VADHYAR & SONS, BOOK-SELLERS & PUBLISHERS. KALPATHI-PALGHAT S. INDIA All Rights Beserved. 1947

·PRINTED AT
THE SCHOLAR PRESS
PALGHAT

·अनुक्रमणिका-CONTENTS १ ३ १. १६ १९ २३ १. सरस्वती (पद्यपाठ) २. सगरः ३. भगीरथः ४. गगनप्रासाद: ५. हरिणाः ६. बिडालःकोष्टाच (पद्यपाठः) ७. श्रीकण्ठः शितिकण्ठश्च til ८. भल्लूका ९. काष्ठविक्रेता कुठारश्च ८ १०. मृगः काको जम्बुकश्च । ११. कालिदासस्य सूक्तयः (पद्यपाठः) १२. पिता पुत्रो गर्दभश्च 4 १३. पत्रिकालेखनम् १४. धर्मगुप्तो भार्या च ॥ १५. अयः (पयपाडा) १७. धौम्य उपमन्युश्चछ १८. मदोन्मत्तः- १९. कालिदासस्य गुरु-प्रथमो भागः । २०. -द्वितीयो भागः २८ ३२ ४१ ४४ १६. मैत्री ४७ ५९ " रुकुल कांगड़ा ·पाठः पृष्ठम् 90. ८९ ८३ २१. धनप्रशंसा (पद्यपाठः) २२. क्षेत्रकर्षणम् । २३. शतं प्रहाराः २५. अजगरो भिक्षामाजनं च २५. अशोकः २६. एकलव्यः २७. भवभूतेः सूक्तयः (पद्यपाठः) २८. श्रीमध्वाचार्यः २९. जीर्णधनः श्रेष्ठीच ३०. आस्तिको नास्तिकश्च ३१. राजा कविश्व (पद्यपाठः) ३२. शरणागतरक्षणम् ३३. महीशूरमहाराजः ३५. भारतवर्षम् ३५. पद्यमाला-प्रथमा पश्चिका v ३६. द्वितीया पश्चिका ३७. तृतीया पञ्चिका चतुर्थी पश्चिका ३९. पश्चमी पञ्चिका ४०. षष्ठी पश्चिका ४१. शब्दार्थकोशः-Glossary १०० १०३ १०८ ११० १११ ११६

·॥ श्रीरामजयम् ॥
॥ संस्कृततृतीयादर्शः ॥
१
१. सरस्वती
शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे ।
सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधि सन्निधिं क्रियात् ॥
सुरासुरासेवितपादपङ्कजा
करे विराजत्कमनीयपुस्तका ।
विरिञ्चिपनी कमलासनस्थिता
सरस्वती नृत्यतु वाचि मे सदा ॥
पस्तकालय

·३ संस्कृततृतीयाद” माणिक्यवीणामुपलालयन्ती मदालसा मञ्जुलवाग्विलासाम । माहेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गी मातङ्गकन्यां मनसा स्मरामि ॥ श्रीमश्चन्दनचर्चितोज्ज्वलवपुः शुक्लाम्बरा मल्लिका- मालालालितकुन्तला प्रविलसन्मुक्तावलीशोभना । सर्वज्ञाननिधानपुस्तकधरा रुद्राक्षमालाङ्किता धाग्देवी वदनाम्बुजे वसतु मे त्रैलोक्यमाता शुभा ॥ या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना। या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निश्शेषजाड्यापहा ॥ दोभियुक्ता चतुर्भिः स्फटिकमणिमयीमक्षमालां दधाना हस्तेनैकेन पनं सितमपि च शुकं पुस्तकं चापरेण । भासा कुन्देन्दुशस्फटिकमणिनिभा भासमाना समाना सा मे वाग्देवतेयं निवसतु वदने सर्वदा सुप्रसन्ना । ४ ६ - १) प्रमाः-सरखत्याः स्वरूपं महिमानं च स्ववाक्यैः संक्षिप्य वर्ष. यत? सा चतुर्भिदौर्भिः कानि वस्तूनि धरति ? २) प्रयोग विपरिणमयत- १. विरिञ्चिपनी सरस्वती सदा मे वाचि नृत्यतु । २. माहेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गी मातङ्गकन्यां स्मरामि । ३. बैलोक्यमाता वाग्देवी मम वदनाम्बुजे वसतु । ४. निःशेषजाड्यापहा भगवती सरखती मां पातु ॥

·. द्वितीय पाठ ३) निर्दिशानां धातूनां शत्रन्तः शामजन्तै रूपैः वाक्यानि पूरयत- १. सरस्वती माणिक्यवीणां (वाद)... गायति । २. वाग्देवता मे निःशेष जाडधं अपहन)... वाचि नृत्यतु । ३. वाग्देवता एकेन हस्तेनाक्षमालां (घा)... विलसति । ४. अनुपमया भासा (भास)... सरखती मे जिह्वायां वसतु। ४) तत्पुरुषसमासः १. मदेन अलसा मदालसा। २. विरिश्चेः पत्नी-विरिञ्चिपत्नी। ३. वस्त्रेण आवृता-वस्त्रावृता॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १. स्मृ= (स्मरति) स्मृतः, स्मृतवान्, स्मृत्वा, विस्मृत्य, स्मर्तुम, स्मरणीयम्, स्मर्तव्यम् । २. ५ = (धरति) धृतः, धृतवान् , धृत्वा, विधृत्य, धर्तुम, धरणीयम, धार्यम, धर्तव्यम् ॥ ६) पर्यायाः-१, ब्राह्मी गीऔरती वाणी शारदा वाक् सरस्वती। २. व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः। ३. विपश्ची वल्लकी वीणा॥ २. सगरः आसीदयोध्यायां सूर्यवंशीयः सगरो नाम राजा, यः खलु सागराम्बरां विश्वम्भरां प्रीत्या शासत् प्रजानामनुरागस्य पात्रता- मगमत् । तस्य केशिनी सुमतिश्चेति द्वे भायें आस्ताम् । तयोः कैशिन्यामसमाख्य एकः पुनः समजनि । सुमतिस्त्वेकं गर्म- । पिण्डमसोष्ट । विदारिते च तस्मिन् पिण्डे षष्टिसहस्राणि पुत्रास्ततो ·संस्कृतवृतीयावरों चिनिस्सृताः। ते सर्वे शलविद्यायामश्वारोहणे अय्यामान्धीक्षियां वार्तायां दण्डनीतौ च परं प्रावीण्यमुपगताः कालेन रूपयौवनशा. लिनः समवर्धन्त॥ तत्र यः केशिन्यास्तनयोऽसमजः स दुर्मतिर्दुराचारः प्रजाना. महितश्च सन्नसमञ्जस एवासीत् । अतः स पित्रा राज्यानिष्का- सितः । अंशुमान् नाम तस्यात्मजस्तु साधुवृत्तः सुधांशुरिव प्रमोदं जनयन् जनतायाः प्रीतिपात्रमभूत् ॥ धीरैः शूरैश्च बहुसङ्ख्यैः पुत्रैः परिवृतः स राजा परमानन्द- मविन्दत । एकदा स महाराजो महता विभवेन शतं यज्ञान कर्तुमुपाक्रमत । निर्वर्तितास्तेन निर्विघ्नमेकोनशतं यागाः। आरब्धे व शततमे मखे सगरोऽयं शतमखो भूत्वा स्वकीय पदमपहरिष्य- सीति मिया वासवः सद्य एव रक्षोरूपेणागत्य यशियमश्वं हठादा- कृष्य रसातलमनैषीत् ॥ तेन पर्याकुलः सगरस्तद्वेषणाय षष्टिसहस्राणि पुत्रानादिक्षत्। से च भुवं परिभ्रम्य तुरगमलभमानाः पातालं प्रविधिक्षवः क्षिति- मखानिषुः । सगरतनयैः खातानि गर्तान्येष सम्प्रति सागरत्वेन प्रथन्ते ॥ तेनैव मार्गेण सगरपुत्राः पातालं प्रविश्य तत्र घोरे तपसि बर्तमानस्य महर्षेः कपिलस्यान्तिके चरन्तं स्वीयं यज्ञाश्वमद्राक्षुः । रष्ट्रा चायमेवास्माकमश्वस्य हर्तेति भाषमाणास्ते खनित्राणि लाज- सानि च दधतस्तमभ्यधावन् । तदवलोक्य क्रुद्धो महर्षिस्तान शापाग्निना भस्मसादकार्षीत् ॥

·द्वितीयः पाठः ततः खतनयांश्चिरमनागतान् वीक्ष्य विषण्णो नरपतिस्तेषा- मन्वेषणाय नप्तारमंशुमन्तं प्राहिणोत् । स च भुवं परिभ्रम्य पातालं प्रविष्टः पथि गच्छन् यदृच्छया सगरतनयानां मातुलं खगेन्द्र- मद्राक्षीत् । अप्राक्षीञ्च तं तेषां वृत्तान्तम् । कपिलेन भस्मीकृतान् सगरसुतान् यशियमश्व च खगेन्द्रस्तस्मै दर्शयामास ॥ तदवलोक्य शोकाकुलं पितृव्याणां तर्पणाय सलिलंमन्वेषु प्रवृत्तमंशुमन्तं खगेन्द्रोऽभ्यधात्-'वत्स! कपिलरूपेणावतीर्णस्य भगवत एवायं व्यापारः । नात्र शोकः कार्यः । अपि चैतेषां लौकिकेनाम्भसा तर्पणं न युक्तम् । या खलु हिमवतो ज्येष्ठा पुत्री गङ्गा नाम तस्याः क्षितिमानीतायाः सलिलेन तर्पणीया एते महात्मानः। अतस्तुरङ्गममादाय निवर्तख' इति ॥ तन्निशम्यांशुमांस्तुरगमानीय सगरायार्पयित्वा पितृव्याणां वृत्तान्तं खगेन्द्रस्य वचनं च तस्मै व्यजिशपत् । सगरश्च तच्छ्रत्वा शोकापनोऽप्याररुधं यज्ञं परिसमाप्य गङ्गाया आनयने परं यत्नमा- धात् । परं तु स भग्नोद्यमः परितप्यमानः कालेन दिवमारुक्षत् ॥ तदनु तवंशीयाः परमसाहसिका दिलीपादयो राजानः सुर- धुनी भुवमवतारयितुं यावज्जीव प्रायतिषत । तेऽपि विफलोद्यमा अभूवन् ॥ ३) प्रश्नाः-सगरात्मजानामुत्पत्ति वर्णयत । कस्य यशियमश्वं कर किं निमित्तं रसातलमनेषीत् । सगरात्मजास्तदन्वेष- णाय किमकुर्वन् ? कः कस्य हेतोस्तान भस्मसाद- कार्षीत् ? अंशुमान् कः? तेन कथं यक्षियोऽश्वा प्रत्यानीत? गङ्गाया आनयनार्थ के थनमादधुः?

·- ६ संस्कृततृतीयावरों २) असोष्ट, अजनि, अनैषीत्, अदिक्षत्, अद्राक्षुः, अपाक्षीत्, अभ्यधात्, आरुक्षत्-एषां लटि लङिच रूपाणि निर्दिशत। ३) शत्रन्तैः रूपैः वाक्यानि पूरयत- १. गुरवः शिष्यान् धर्मम् (अनुशास)... सन्मार्ग नयन्ति । २. बालिकाः पुस्तकानि (धा)... पाठालयं व्रजन्ति । ३. राजानः पुरा धरां (भृ)... प्रजा आनन्दयामासुः । ४. बालाः श्वभ्यो भी)... सुदूर पलायन्ते । ५. पक्षिणस्तण्डुलकणान् (दा)... स्वशाबकान् पोषयन्ति ॥ ४) तत्पुरुषसमासः १. शोकम आपन्नः- शोकापन्नः। २. शोकेन आकुल:- शोकाकुलः । ३. सगरस्य पुत्राः -सगरपुत्राः। ४. नगरे वासः - नगरवासः॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १. शास- (शास्ति) शिष्टः, शिष्टवान् , शिष्टवा, शासित्वा, आशास्य शासितुम्, शासनीयम, शासितव्यम्, २. खन् = (खनति) खातः, खातवान्, खात्वा, खनित्या, निखाय. खानतुम्, खननीयम्, खनितव्यम,खेयम् ३) दिश= (दिति) दिष्टः, दिष्टवान्, दिष्ट्वा, आदिश्य, देष्टुम् , देशनीयम्, देष्टव्यम् ॥ ३) पर्यायाः-१. यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः। २. गरुत्मान् गरुडस्ताक्ष्यों वैनतेयः खगेश्वरः। नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः ॥ ३. आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रस्तनूभवः॥ ma १२.००० ·तृतीयः पाठः CV.RAIAN. ३. भगीरथः अथ गच्छति काले तस्मिन्नेव वंशे भगीरथो नाम राजा जझे। सच स्ववंशीयानां सगरात्मजानां वृत्तान्तेन नितान्तं सन्तप्तो राज्यधुरां सचिवेषु निक्षिप्य स्वयं गङ्गानयनाय चिरमूर्ध्वबाहुर्मासा- झारश्च भूत्वा घोरं तपोऽतप्यत ॥ वर्षसहस्रान्ते च प्रीतो भगवान् पायोनिस्तस्य पुरस्तादावि. भूय-'राजन् ! इक्ष्वाकुकुलभूषामण ! साहसिन् ! प्रीतोऽस्मि । वरं वृणीष्व'-इत्यवोचत् । भगीरथश्च प्राञ्जलिर्भगवन्तमुपस्थाय- मोः! करुणानिधे! परमेष्ठिन् ! चिरात् खलु भस्मीभूता मे प्रपिता- - ·८ संस्कृततृतीयावशे महा निरुदकाः क्लिश्यन्ते। तेषां च तर्पणाय यथा भगवतीं व्योम- गङ्गां भुवमानेतुं प्रभवेयं तथा मामनुगृहाण'-इति प्रार्थयत ॥ तच्छ्रुत्वा प्रीतः पत्नयोनिः-राजन् ! फलिष्यति ते मनोरथः । किन्तु सुदुस्सहेन वेगेनावतरन्ती सा भुवं प्लावयिष्यति । तस्याश्च धारणाय न कश्चित् पशुपतेरन्यः क्षमते । तस्मात् तं शरणं व्रज' -इत्यावेद्यान्तर्हितः॥ ततो भगीरथः पशुपतेस्तोषणार्थमगुष्ठाग्रेण तिष्ठन् निरा- हारो भूत्वा तीवं तपस्तेपे । संवत्सरान्ते च तस्य तपसा प्रीतः शङ्करः प्रादुर्भूय-'राजन् ! अलं तपसा । शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्'- इत्युक्त्वा तिरोदधे ॥ इत्थं लब्धवरो भगीरथः पुष्करसरितं स्तुतिभिरुपातिष्ठत । तत्क्षणमेव मुखरयन्ती दिगन्तानि महती सरिदाकाशात् पशुपतेः शिरसि पपात । महावेगा सा तरसैव शिरसा गृहीत्वा परमेश्वर रसातलं नेतुमुदयुत। पशूनां पतिः कपर्दी क्रुद्धस्तां जटया बबन्ध । तथा बद्धा सा तत्रैव निश्चलाऽभूत् ॥ ततः पश्चाद्भग्नमानसो भगीरथः पुनरपि तीवेण तपसा शङ्कर- माराधयामास। तेन प्रीतो भगवान् जटाबद्धां गङ्गां शनैर्बिन्दुसरः प्रति विससर्ज । विसृष्टायास्तस्याः सप्तधा मिनायाः काचिदेका शाखा महारथं भगीरथमनुगच्छन्ती प्रोवाह । महता वेगेन प्रवहन्ती सा जहनुमहर्षेदर्दीर्घ सत्रमुपासीनस्य यक्षवाट प्लावयामास । सच कुपितस्तां चुलुकीचकार । अनन्तरं भगीरथो भग्नमनोरथोऽप्यारब्धस्य कर्मणः परि- स्यागमयुक्तमाकलयन् भूयोऽपि शान्तो दान्तश्च भूत्वा देवान् ·हुतीयः पाठा दध्यौ । तेन प्रीताः सुमनसो देवाः सद्यः समेत्य जहनुमहर्षि- मसान्त्वयन् । स तां श्रोत्राभ्यामुत्ससर्ज । अत एव गत 'जाह्नवी' इति व्यपदिश्यते ॥ अथ गङ्गयाऽनुगतो भगीरथः पातालं प्रविश्य तत्र भस्मवय- रूपेणावस्थितान् सारात्मजान् गङ्गासलिलेन तर्पयित्वा दिवमारो- पयत् । कृतार्थ चात्मानं मेने। तदनु गङ्गापि भागीरथी' इति प्रथामवाप॥ प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः। विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ १) प्रभाः-भगीरथः कः १ स ग भुवमानेतु किमकरोत् ! म पनयोनेः कं वरं प्रार्थयत? पद्मयोनिः किं चकार ! कथे पशुपतिस्तेन तोषितः ? स ते किमब्रवीत् ? महता वेगेन प्रवहन्ती गङ्गा कुत्र कुतः केन निरुबाभूत! गङ्गायाः जाह्नवीन्यपदेशः कथं सिद्धः ।। RDC- २) क्रियापदानां स्थाने यथायथं तान्तानि क्तवत्वन्तानि वा रूपाणि निवेश्य वाक्यानि रचयत- १. स मांसाहारो भूत्वा घोरं तपोऽतप्यत । २. तस्मात् तं शरणं व्रजेत्यावेध अन्तरघात् । ३. भगीरथः पुष्करसरितं स्तुतिमिरुपातिष्ठत । ४. महावेगा सा परमेश्वरं रसातलं नेतुमुदयुङ्क । ३) तत्पुरुषसमासः जटायां बद्धा- जटाबद्धा। भसनां चयः-भस्मवयः । पशूनां पतिः = पशुपतिः॥ शैलानां राजा-शैलराजः। -- ·संस्कृततृतीयादरों 22 % 3D १) कर्मधारयसमासः १. शुभ्रं च तत् वसं च-शुभ्रवस्त्रम् । २. कृष्णश्वासौ सर्पश्च कृष्णसर्पः। ३. कृष्णा चासौ मृगीच-कृष्णमृगी। ४. शाप एव अग्निः -शापाग्निः। ५. शोक एव अनलः -शोकानलः॥ कुत्प्रत्ययान्ताः १. जन् = जा (जायते) जातः, जातवान् , जनित्वा, संजन्य, जनितुम् , जननायम, जनितव्यम् । २. प्री = (प्रीयते) प्रीतः प्रीतवान् , प्रीत्वा, सम्प्रीय, प्रेतुम, प्रयणीयम्, प्रेतव्यम् ॥ पर्यायाः-सन्ततिर्गोत्रजनन कुलान्यभिजनान्वयौ । वंशोऽन्ववायः सन्तानः॥ - ४. गगनप्रासादः आसीत् क्वचित् कश्चिदलसो भैक्ष्योपजीवी भूसुरः । एकस्मिन् दिने कस्यापि विप्रस्य गृहे भोजनार्थं गतः । तत्र नैकस्मिन् मृन्मये पात्रे तैलं प्रतिगृहीतम् ॥ तदादाय कृतभोजनः स ब्राह्मणः प्रहृष्टहदयः सायं स्वगृह प्रस्थितः। किश्चिद्रं गच्छति तस्मिन् सूर्योऽस्तं जगाम । अतः स रात्रौ गमनमशक्यं मन्वानो मार्ग परिसरे स्थितं किश्चिद्गृहमास- साद। आसाद्य च तत्र बहिर्वेदिकायां तैलपात्रं पादमूले निधायाशेत॥ शयानश्च गगने प्रासादमिव रचयन् मनस्येवमचिन्तयत्- 'महो! अद्या धन्यो धनिकःश्चास्मि संवृत्तः। श्वः प्रभाते तैलमिदं - ·चतुर्थः पाठः ॥ विक्रीय तल्लब्धेन धनेनैकामजां ऋष्यामि । षड्मिर्मासैः सा पञ्चषान शाबकान् प्रसोष्यते । ततस्तस्याः शाबकानां च विक्रयेण भूरि इविणं लप्स्यते । तेन धनेनैकां गां ऋष्यामि । वर्षेणैकेन तस्या मपि सन्ततिर्भविष्यति । तस्याः पयो दधि घृतं च विक्रीय प्रभूत वित्तमुपार्जिष्यामि। गां वत्सं च ततो विक्रेष्ये। तेनापि महखन- माप्स्यामि । तदनु भूयसीः ऋष्यामि । तेनाहं धनाधिप सम्पत्स्ये । पश्चान्महता मूल्येन तत्र तत्र बहून् भूभागान परिवेष्ये। MAWAHI एवं क्रमेणाहं प्रभूतेन वित्तेन सम्पन्नो राजतुल्यः क्षेत्रपति- अवेयम् । ततः पश्चाद्राजतैः स्तम्भैः सौवर्णैर्गवाक्षश्चोपशोभमान सप्तभूमिकोपेतमासेचनकमतिविचित्रं रम्यं हर्म्य कारयिष्यामि । राजा च तदा सादरं मां समाजयिष्यति । स्वसुतां च मह्यं प्रदास्यन् स दूतानसमदन्तिकं प्रेषयिष्यति । तान् सर्वानहं सावहेलं प्रत्याख्यास्ये । ततः परं नरपतिरेव स्वयमुपेत्य मां प्रार्थयिष्यते ।

·१२ संस्कृततृतीयाद” तदाऽप्यहमनादरं दर्शयन्नन्ततस्तस्यार्थनामङ्गीकरिष्ये । सन्तुष्टान्त- रको राजा तां मां प्रदास्यति ॥ निर्वृत्ते च विवाहे सा राजसुता सँल्लपितुकामा स्मेरमुखी मदन्तिकमागमिष्यति । अहं च तामाङ्गेन धीरं विलोकयिष्यामि । बदि सा जातु कुपिता किश्चिदप्रियं वचो चूयात् तदा तामेवं पादेन प्रहरिष्यामि'--इति चिन्तयन्नेव स ब्राह्मणः पादमाकृष्य बलवत् प्रजहार । तेन च पादप्रहारेण तत् तैलपानमधः पतितं तस्य मनोरथशतैः सह शतधा भग्नमभूत् ॥ ॥ मनोरथानामतटा: प्रवाहाः ॥ - १) प्रश्नाः-कः के पादमुले निधाय कुत्र अशेत? शयानः किम- चिन्तयन्मनसि ? तथा चिन्तयन् स किमकरोत् ? तेन किमभूत् ? ३) मधोरेखाङ्कितानां पदानां स्थाने लङ् रूपाणि निवेशयत- १. तत्र तेनैकस्मिन् पाले तैलं प्रतिगृहीतम्। २. कृतभोजनः स सायं गृहं प्रति प्रस्थितः। ३. स मार्गपरिसरे स्थितं किञ्चित् गृहमासादितवान् ।। प्रयोग विपरिणमयत- १. श्वःप्रातरजामेकां ऋष्यामि । २. षड्भिर्मासैः सा पञ्चषान् शाबकान् प्रसोध्यते । ३. सेनापि प्रभूतं वित्तमाप्स्यामि । ४. राजा सादरं मां समाजयिष्यति ॥

·पञ्चमः पाठः - S - ४) बहुव्रीहिसमासः- १. प्रहृष्टं हृदयं यस्य सः २. लब्धा वर: येन सः लब्धवरः। ३. महान् वेगः यस्य सः महावेगः । ४. प्राप्तं यौवनं यया सा =प्राप्रयौवना। ५) खगृहम, राजसुता, राजतुल्यः, राज्यधुरा-एतेषां विग्रह- वाक्यानि दर्शयत ॥ ६) दृष् , प्रसद्, वृत्-एषां क्तप्रत्ययान्तैः पदैः वाक्यानि रचयत । ७) पर्यायाः-१. हादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् । २. इच्छा कासास्पृहेहा तुडवाच्छा लिप्सा मनोरथः। कामोऽमिलापस्तषश्च सोऽत्यर्थे लालसा द्वयोः॥ ५. हरिणाः हरिणाः केचिदश्वा इव प्रांशवः केचिदजा इव हवाच । तेऽस्यन्तं भीरवः । तृणेऽपि चलति ते साध्यसेन सम्भ्रान्ता: पलायन्ते । हरिणयः प्रायेण शान्तेषु शाहलेषु च प्रदेशेषु निवसन्ति । ऋषय इमानाश्रमेष्वपत्यनिर्विशेष पोषयन्ति ।। हरिणानां चरणाः कृशा असुन्दराश्च । अथापि से शीघ्रतरं धावितुं शक्नुवन्नि । तेषां लोचने कर्णान्तविस्तृते । हरिणीनां शृङ्गाणि न विद्यन्ते । हरिणानां शृङ्गाणि तु बहुशाखानि मनोहराणि प। इत्थं हरिणाश्चारुरूपा मृगाः । ते कदाचिदात्मसौन्दर्येण रता भवन्ति । तथा हि- एणः कश्चित् कदाचिजलं पिबन्नात्मनः प्रतिबिम्ब जले ददर्श। दृष्ट्वा च मनस्यचिन्तयत्-'अहो! कियचारवो मे शृङ्गशाखाः! -

·संस्कृततृतीयावरों
२. न धर्मः
%
3D
अधर्मः।
-
न तत्पुरुषः
१. न सुन्दरः= असुन्दरः। ४. न सत्यम्-असत्यम्।
५. नऋतम्-अनुतम्।
३. न आर्यः = अनार्यः॥ ६. न धीरः - अधीरः
४) नञ् बहुव्रीहिः-
१. न विद्यते तटं येषां ते
अतटाः।
२. न विद्यते पुत्रः यस्य सः = अपुत्रः ।
३. न विद्यते पापं यस्य सः= अपापः ॥
१) भ्रम, विस्तृ, लग्-एतेषां क्तप्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत ।
पर्यायाः-१. मृगे कुरङ्गवातायु हरिणाजिनयोनयः ।
२. सुन्दरं रुचिरं चारु सुषेमं साधु शोभनम् ।
कान्तं मनोरथं रुच्यं मनोज्ञ मञ्जु मजुलम् ॥
३. अधीरे कातरत्रस्नो भीरुभीरुकभीलुकाः॥
१
६. बिडालः क्रोष्टा च
कश्चिद्विडालः क्रोष्टा च मैत्री कृत्वा परस्परम् ।
एकदा पर्वसमये सेतुस्नानाय जग्मतुः ॥
बनमार्गेण गच्छन्ती धर्मतप्तकलेबरौ।
कचिच्छायामुपाश्रित्य सुस्थौ सँल्लेपतुर्मिथः ॥
कोष्टा विडालमधूत सखे! वनमिदं खलु ।
यदि व्याधः समागच्छेत् त्वयात्मा रक्ष्यते कथम् ।।
कांस्कानुपायाआनीषे का विद्याः शिक्षितास्त्वया।
इति पृष्टो बिडालस्तं क्रोटारं प्रत्यवोचत ।

·षष्ठः पाठः
१७
युक्तिरेका मयाऽधीता न त्वन्या ज्ञायते मया ।
वृक्षमारुह्य जीवेयं यदि व्याधः समापतेत् ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विहसञ्जम्बुकोऽवदत् ।
सखे! त्वामनुशोचामि तपस्वी त्वं विपत्स्यसे ॥
मया पश्य विदग्धेन युक्तय. शिक्षिताः शतम् ।
येन केनाप्युपायेन रक्ष्येतात्मा मया द्रुतम् ॥
६
NH4
R
द्वित्रानुपायानधुना शिक्षये त्वां यदीहसे।
ज्ञातव्या बहवो विद्याः किश्चिज्ज्ञत्वं भयावहम् ॥
इति ध्रुवाणे गोमायौ नेहाई सरसं वचः ।
अकस्मादागतस्तत्र धनुरादाय लुब्धकः
.2

·१. इतिकर्तव्यतामूढः ११ संस्कृततृतीयादर्श तं विलोक्य स मार्जारो व्याधेनालक्षितो द्रुतम् । भूरुहाग्रं समारुह्य विटपान्तयलीयत ॥ लुब्धको जम्बुकं दृष्ट्वा तस्यान्तिकमभिद्रुतः। क्रोष्टा व्यामोहमव्रजत् ॥ शते युक्तिषु का योज्या कतमा श्रेयसी भवेत् । किं नु धावामि किं युध्ये किं जङ्गम्ये किमुत्लवे ॥ किं शये मृतवद्धमौ किं नु वृक्षं समाश्रये । इत्थं विकल्पयन् कोष्टा तस्थौ तत्रैव मोहितः॥ लुब्धको द्रुतमभ्येत्य धनुषाऽऽहत्य जम्बुकम् । गृहीत्वा हर्षभरितो न्यवर्तत गृहं प्रति ॥ बालाः पश्यत बहीभिर्विद्याभिः किं प्रयोजनम् ? । सङ्गता कार्यकाले या सैव विद्या प्रकीर्तिता॥ १२ १३ - १) प्रश्ना:- को कदा सेतुस्नानाय जग्मतुः कुत्र सुस्थौ तौ मिथः सल्लेपतुः ? क्रोष्टा बिडालं किमत? बिडालः क्रोष्टारं किं प्रत्यवोचत? तस्य तदचनं श्रुत्वा विहसन् जम्बुका किमवदत् ? तथा ध्रुवाणे तस्मिन् कस्तत्र समागतः ! तं विलोक्य बिडालो जम्बुकश्च किमकुरुताम् ? अनया कथया किं गृह्यते युष्माभिः ? २) प्रयोग विपरिणमयत- १. कश्चित् बिडाल: क्रोष्टा च सेतुस्नानाय जग्मतुः। २. तौ क्वचिच्छायावृक्षमुपाश्रित्य मिथः सल्लेपतुः । ३. यदि व्याधः समागच्छेत् त्वया कथमात्मा रक्ष्येत । ४. युक्तिरेका मयाऽधीता नत्वन्या बायते मया ॥

·UAE सप्तमः पाठः १९ - D ३) सहपूर्वपदो बहुव्रीहिः- १. रसेन सह वर्तत इति सरसम्। २. आदरेण सह वर्तत इति ३. पुत्रेण सह वर्तत इति सपुत्रः। ४. भार्यया सह वतेत इति सभायः॥ ४) तप्, वद्, दह -- एषां क्त्वाप्रत्ययान्तानि, अधि+इ, पलाय. निलीय-एषां ल्यप्प्रत्ययान्तानि च रूपाणि कथयत ॥ ५) पर्यायाः-- १) स्त्रियां शिया भूरिमाय गोमायु मृगधूर्तकाः । गाल वञ्चक क्रोष्टु फेरु फेरव जम्बुकाः। २) व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुलुब्धकोऽपि सः॥ । ७. श्रीकण्ठः शितिकण्ठश्च आस्तां कस्मिंश्चिदग्रहारे श्रीकण्ठ इति शितिकण्ठ इति च द्वौ सहाध्यायिनौ सखायौ । तयोः श्रीकण्ठो जन्मना धनिकः । शितिकण्ठस्त्वकिञ्चनः । श्रीकण्ठो रमणीयं सौधमधिवसति । प्रत्यहमश्वशकटेन पाठालयं गच्छति । शितिकण्ठस्तु उपनगरं पित्रा सहकस्मिन् कुटीरे निवसति । तस्य माता बाल्य एव दिवं गता। स एक एव पुत्रः। अतो गृहकार्यमपि सर्व तेनैव कर्तव्य. मासीत् । अथापि स स्वकीयान् पाठान् पठन् यथाकालं विद्यालय गत्वा सश्रद्धं विद्यामभ्यास्थत् ।। एकस्मिन्नहनि मध्याह्ने विश्रान्तिवेलायां श्रीकण्ठःशितिकण्ठश्व पाठालये किमपि संभाषमाणावास्ताम् । तत्प्रसङ्गाश्च श्रीकण्ठः ·२० संस्कृततृतीयादर्श शितिकण्ठमाह-'सखे! त्वमतीव दुर्गतोऽसि । भृशं त्वामनु- शोचामि । किं न त्वं धनिको भवितुमिच्छसि ? अहं तावत् सुखी मम गृहे द्वौ भृत्यौ स्तः । यद्यदाज्ञापयामि तत् सर्व तो कुरुतः। न किञ्चिदपि गृहे मे कर्तव्यमस्ति । त्वद्गृहे तु सर्व कर्म त्वयैव क्रियते। नैकोऽपि भृत्यस्तवास्ति'-इति ॥ घते। Nilits- शितिकण्ठः-सखे! इदं तावदज्ञानेनोदीरितं त्वया। ममापि सन्त्यष्टौ भृत्याः। ते मद्वचन मनुवर्तन्ते ॥ श्रीकण्ठः-सौम्य! त्वं सत्यवादीति सर्वे त्वां स्तुवन्ति। तस्यैव हेतोरुपाध्यायोऽपि त्वयि नितरां खिाति । कथं त्वमद्य मिथ्यावादी संवृत्तः? शितिकण्ठः-सखे ! नैव मया मिथ्योक्तम् । सत्यं सन्त्येव ममाटी मृत्याः॥ श्रीकण्ठः-भद्र ! त्वमकिञ्चन इति सर्वो जानाति । एकमपि भृत्य भृतिदानेन नियोक्तुं न शक्तस्त्वम् । कथङ्कारमष्टौ भृत्यान् नियोक्ष्यसे ? कथमिदं ते वचः श्रद्धातव्यम् ?

·-br सप्तमः पाठः इदमनयोः संभाषणमुपाध्यायो भित्यन्तरितः शृण्वन्नासीत् । सोऽगि शितिकण्ठस्य वचनम सत्यं मन्यमानः सहसा सविधमागत्य कुपित इव शितिकण्ठमब्रवीत् - 'अरे! तवाष्टौ भृत्याः सन्तीत्य- विश्वसनीयमिदं वचः । किमित्येवं मिथ्या भाषसे ? किं न जानासि विनोदार्थमप्यसत्यं न वक्तव्यमिति ? शितिकण्ठः स्मयमानः प्राह-'प्रसीदत्वाचार्यः । नैव मिथ्या भाषितं मया। सत्यमेव सन्ति ममाप्टौ भृत्याः। श्रीकण्ठस्य भृत्याः कदाचित् कार्यान्तरेण यत्र कुत्रापि गच्छे ग्रुः । कदाचिदालस्येन कर्मापि न कुर्युः। मम भृयास्तु न तादृशाः। सततं ते ममाझा- मनुपालयन्ति । न व ते मां विहाय क्षणमप्यन्यतो गच्छन्ति । तेभ्यो मया काकिण्यपि न वेतनं दीयते ॥ उपाध्यायः-वत्स! हृदयङ्गम उपन्यासः। ब्रूहि तावत् के ते तव भृत्या:?. श्रीकण्ठः-साधु सखे ! तेषां नामानि चूष्य ॥ शितिकण्ठः-आचार्य ! सत्यमुक्तं मया। मम सन्त्यष्टौ भृत्याः । ते च नामतः-- मम द्वौ पादौ, द्वौ हस्ती, द्वे नेत्रे, द्वे श्रोत्रे च । अष्टावते भृत्याः सविनयं मदुक्तमनुतिष्ठन्ति । यदाऽहं कुत्र- चिजिगमिषामि तदा मम पादावाज्ञापयामि-तत्र मां नयतम्' इति । तौ च सत्वरमेव पां नयाः । एवं यदा किंचिद्वस्तु जिघृक्षे तदा मम हस्ती. यदा किंचिद्दिदृक्षे तदा नेत्रे, यदा किमपि शुश्रूषे तदा श्रोत्रे चादिशामि । सत्वरमेतैस्तत्तत् कार्य क्रियते। नापेक्ष्यते लिस्त्रिक्तिः । यद्यत् श्रीकण्ठस्य भृत्याः कुर्वन्तुि तत् सर्वमेते कर्तुं प्रभवन्ति ॥

·%3- संस्कृततृतीयादश श्रुत्वेदं वचनमुपाध्यायश्चमत्कृतः परं प्रसन्नः प्रत्यवोचत्- 'वत्स! साधूक्तं त्वया । ईशा एव भृत्याः प्रशस्यन्ते । यावदिमानेव मृत्यानादरिष्यसे तावत् त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसि । २) प्रश्ना:-श्रीकण्ठः शितिकण्ठश्च कीदृशौ पालो? कस्तयोः जीविकायाः प्रकारः? तयोः कुत्र कीदृशं संभाषणं प्रवृत्तम ? कुपित उपाध्यायः शितिकण्ठं किमवोचत्! शितिकण्ठस्याष्टो भृत्याः के? २) शत्रन्तः शानजन्तैर्वा रूपैः वाक्यानि पूरयत- १) ते बालाः (संभा)...(हस)...च पथि गच्छन्ति । २) एने मृगा उन्नमितककर्णा गान (ट)...आसते । ३) स्त्रियः पतीनां वचनानि (कृ)...तान प्रीणयन्ति । ४) पक्षिणो धान्यकणान् (ग्रह)...स्वनीडं गच्छन्ति ॥ ३) तत्पुरुषसमासः १) अह्नः मध्यम-मध्याह्नः। २) रात्नेः मध्यं मध्यरात्रः। ४) अव्ययीभावसमासः- २) कालमनतिक्रम्य-यथाकालम्। २) दिने दिने प्रतिदिनम्। ३) अहनि अहनि-प्रत्यहम् । ४) नगरस्य समीपे-उपनगरम् ॥ ५) नियुज, श्रु, व्र-एषां तुमुन्प्रत्यया वाक्यानि रचयत ॥ ६) पर्यायाः- १) इभ्य आढयो धनी स्वामी । २) भृत्य दासेय दासेर दास गोप्यक चेटकाः। नियोज्य किङ्कर प्रैष्य भुजिष्य परिचारकाः। ३) भावुक भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥ - ·अष्टमः पाठः ८. भल्लूकः भल्लूकः आरण्यको जन्तुः । मन्ये युष्माभिर्न भल्लुको हष्टपूर्षः। अत्र पश्यत, एतद्भल्लुकस्य चित्रम्। भल्लूकस्य शरीरं दीघः कर्कशैश्च रोमभिर्व्याप्तम्। तस्याङ्गानि पीयराणि। पादेषु निशिताग्राः पञ्च नखाः सन्ति । अतस्ते सुतरां भयङ्करा जन्तवः ॥ भल्लूका नानाजातीयाः सन्ति । केचिद्गौराः, अपरे केचिद्रक्ताः, इतरे केचित् कृष्णाश्च । अयमीहशो भेदस्तन्निवासदेशीयां शीतोष्ण- स्थिति निमित्तीकृत्य समुत्पन्नः ॥ Semen अस्माकं देशे प्रायेण कृष्णभल्लुका पवोपलभ्यन्ते । केचि- इल्लुका मनुष्या इव द्वाभ्यां पादाभ्यां चलन्ति । तादृशास्ते वृक्षानारोढुं प्रभवन्ति ॥ भल्लुकाः प्रायेण सस्याशिनः। कदाचित्ते मांसमप्यनन्ति । खेषां प्रधानभूत आहारः पुष्पाणि फलानि च। ते मद्यपानेऽत्यन्तं लोलुपाः। मधुणनेऽप्यतिमहती लालसा तेषाम । यदि कुत्रः ·२४ संस्कृततृतीयाद” चिद् वृक्षस्याग्रे मधुकोशं पश्यन्ति तर्हि ते तमधः पातयितुं सर्व. प्रकारैर्यतन्ते । तमपातयित्वा न तस्माद्देशानिर्गच्छन्ति । अपि चैते वल्मीकानि भञ्जयन्तस्तद्वारे मुखं निधाय तत्रत्यान् वनीन् नालिकया आकृष्य बहिरुच्छ्वसन्ति । इत्थं भल्लू कानां कर्माणि विनोदावहानि॥ भल्लूकान् बाल्ये गृहीचा जनाः शिक्षयन्ति। तथा शिक्षितास्ते श्वान इव मनुष्याणामाशामनुसरन्ति । अशिक्षिता भल्लुकास्तु प्राधान्येन मनुष्यानेव हिंसन्ति । भालूकस्य गोचरे पतितो जनः सजीवो न निवर्तत॥ २) प्रश्नाः-कुनो मल्का भया? नानाजातीया भस्काः के? किनिमित्तः स तेषां भे कीदृशा मल्लू का वृक्षा- नारोढुं प्रभवन्ति ? कानि तेषां विनोदावहानि कर्माणि ? शिक्षिता अशिक्षिताश्च भल्लू काः किं कुर्वन्ति ? २) निर्दियान शब्दानां परिनिष्ठिनैः रूपैः वाक्यानि पूरयत- १) मनुष्या वयं (द्वि)...पादाभ्यां (गम)... । २) (करुणाशालिन् )...जनाः (साधु)...मृगान् न (हिस)... । ३) भल्लूकस्य शरीरं (दीर्घ)...(कर्कश)...च रोमभियाप्तम् ॥ ३) निशितायाः, सजीवाः अशिक्षिताः-विग्रहवाक्यानि कथयत ॥ ४) पूर्व दृष्टः = दृष्टपूर्वः। एवं श्रुतपूर्वः, उक्तपूर्व इत्यादयो द्रष्टव्याः॥ ५) बहुव्रीहिः--एको धा द्वौ वा एकद्वाः। एवं द्वित्राः, त्रिचतुराः, चतुःपञ्चाः, पञ्चषाः, षट्सताः इत्यादयो द्रष्टव्याः॥ ६) पर्यायाः- १) ऋक्षाच्छभल्ल मल्लकाः। २) दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयावहम् । भयङ्करं प्रतिभयं भैरवं च भयावहम् ॥ - ·नवमः पाठ २५. ९. काष्ठविक्रेता कुठारश्व कस्मिंश्चिद् ग्रामे कुठारैकजीवनः कश्चित् काष्ठविक्रेताऽवर्तत । स प्रत्यहं कुठारच्छिन्नानि काष्टानि विक्रीय तद्धनेन जीविका- मकरोत् । एकदा काष्ठानि च्छिन्दतस्तस्य कुठारो हस्तात् सस्तः सहसा नद्यां पपात । स तत्रावतीय तं ग्रहीतुं नाशनोत् । अधिकूल स्थितः उच्चैःकारं चक्रन्द ॥ - गा। . तस्य करुणं क्रन्दनं श्रुत्वा भगवान् वरुणस्तस्य पुरस्तादाविर्भूय तं शोककारणमपृच्छत् । स च यथावृत्तमात्मनः कुठारस्य वृत्तान्तं विज्ञापयामास ॥ तदाकर्ण्य वरुणो जले निमज्य राजतमेकं कुठारमानीय तम- प्राक्षीत्-'किमयं ते कुठारः?'-इति । स प्रत्यवोचत्-~-'नायं मदीयः' इति। ततो वरुणः पुनरपि निमज्य सौवर्णमेकं कुठारमानीय तस्मा अदर्शयत् । 'नायमपि मदीयः' इति तेनाभ्यधायि ॥

·२६ संस्कृततृतीयाद” तच्छ्रुत्वा भगवान भूयोऽपि जले निमग्नस्तदीयमायसं कुठार- माहृत्य तस्मै ददौ। तल्लामेन परं प्रमोदमुपगतः स काष्ठविक्रेता कृतज्ञतामाविष्कुर्वन् वरुणं बहुधा तुष्टाव । वरुणोऽपि तस्य सत्य- वचसा प्रीतः सौवर्णराजतावुभावपि कुठारौ तस्मै दत्त्वा तिरोदधे । उदन्तमेनं तस्य प्रातिवेशिकः कश्चिदाकार्य स्वयमपि ईम कुठारं लब्धुमिच्छन् गृहादेकमायसं कुठारं गृहीत्वा तस्या एव नधास्तीरं जगाम ॥ गत्वा च तत्र स्वीयं कुठारं नद्यां प्रक्षिप्यो- चैश्चुक्रोश ॥ तन्निशम्य तत्राविर्भूतो वरुणः तस्य शोकहेतुं विज्ञाय नद्यां पतितः सद्य एघ हेमं कुठारमानीय-'अप्ययं भवदीयः कुठारः?' इत्यप्राक्षीत् । बलवता लोभेनाकृष्टः स पुरुषः-'आम, अयमेव मदीयः. मदीय एवायम्' इति ब्रुवन् तस्य हस्तात् तं बलादाम- मयतिष्ट॥ भगवान् वरुणस्तं लोभाविष्टमनृतभाषिणं विनिन्दन झटिति कुठारेण सह नद्यां निममज । हैमं कुठारं लिप्समानस्य तस्य आयसः कुठारोऽपि नष्टः । अतोऽत्याशया मिथ्या वदतो जनस्य थितोऽप्यर्थो विनश्यति ॥ -- १) प्रश्नाः- कः किं निमित्तं नधास्तीरे स्थित उच्चैःकारं चक्रन्द? वरुणस्तस्य पुरस्तादाविर्भूय किमपृच्छत् ? अनन्तरं किमभृत् ? उदन्तमेनमाकर्ण्य प्रातिवेशिकः किं चकार न कीदृशं फलमलमत?

·munde
नवमः पाट:
२७
२) कुठारच्छिन्नानि, यथावृत्तम , तल्लामेन, लोभाविष्टः, शोकहेतुः,
एतेषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥
-
%
3D
३) अव्ययीभावसमासः-
१) कुले इति
अधिकूलम्।
२) काश्याम् इति --अधिकाशि।
३) ग्रामस्य समीपे- उपग्रामम् ।
४)सन्प्रत्ययान्ताः--
१) लन्धुमिच्छति - लिप्सते ।
२) आप्तुमिच्छति = ईप्सति
३) मातुमिच्छति :- मित्सति ।
४) दातुमिच्छति -दित्सति-ते।
५) इत्थङ्कारम, कथङ्कारम , उचैःकारम-एतैः पदैः वाक्यानि
रचयत।
६) कृत्प्रत्ययान्ता-
१) छिद् = (छिनत्ति) छिमः, छिन्नवान , छित्वा, विच्छिद्य,
छत्तुम, छेदनीयम , छेत्तव्यम्, छेद्यम् ।
२) मिद् (भिनत्ति भिन्नः, भिन्नवान् , भित्वा, विभिद्य,
भेत्तुम , भेदनीयम, मेत्तव्यम्, भेद्यम् ॥
७) पर्यायाः-
१) द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः।
२) काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित् स्त्रियाम्।
३) प्रचेता वरुणः पाशी यादसाम्पतिरप्पतिः।।
++ +--- -----

·२८ संस्कृततृतीयादर्श hi १०. मृगः काको जम्बुकश्च अस्ति मगधदेशे चम्पकवतीनामारण्यानी। तस्यां चिरान्महता नेहेन मृगकाको निवसतः। स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गः केनचिजम्बुकेनावलोकितः । तं दृक्ष जम्बुकोऽचिन्तयत् -'आः! कथमेतन्मांसं सुललितं भक्षयामि। भवतु, विश्वासं तावदुत्पाद- यामि'-इत्यालोच्योपगम्याब्रवीत्-'मित्र! कुशलं ते?' मृगे.' णोक्तम्- 'कस्त्वम्!' स ब्रूने-'क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोऽहम् । अवारण्ये बन्धुहीनो मृतवन्निवसामि । इदानीं त्वां मित्रमासाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम्। मृगोणोक्तम्-- 'एवमस्तु॥

·दशमः पाठः २९ ततः पश्चादस्तं गते सवितरि तो मृगस्य वासभूमि गती। तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत्-'सखे! चित्राङ्ग! कोऽयं द्वितीयः?' । मृगो ब्रूते-'जम्बुकोऽयम् । अस्मत्सख्यमिच्छ- भागतः'। काको व्रते-'मित्र! अकस्मादागन्तुना सह मैत्री न युक्ता॥ तच्छृत्या जम्बुकः सकोपमाह- --'मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यागन्तुरेवाभूत् । तत् कथं भवता सहैतस्य स्नेहानुवृत्ति- रुत्तरोत्तरं वर्धते । यथायं मृगो मम बन्धुस्तथा भवानपि । मृगोऽब्रवीत्-'किमनेनोत्तरेण ? सधैरेकत्र विश्रम्भालापैः सुखिमिः स्थीयताम्। काकेनोक्तम्-'एवमस्तु । अथः प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः । एकदा निभृतं शृगालो ते-'सखे! चित्राङ्ग! अस्मिन् वनैकदेशे सस्यपूर्ण क्षेत्रमस्ति । तदहं त्वां नीत्वा दर्शयामि'। तथा कृते सति स मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । अथ क्षेत्रपतिना तत् दृष्ट्वा पाशो नियोजितः। अनन्तरं पुनरागतो मृगः पाशैर्बद्धोऽचिन्तयत्- 'को मामितः कालपाशादिव व्याधपाशात् त्रातुं मित्रादन्यः समर्थः। तत्रान्तरे जम्बुकस्तत्रागत्योपस्थितोऽचिन्तयत्-'फलितः ताव- दस्माकं कपटप्रबन्धेन मनोरथः । एतस्योत्कृत्यमानस्य मांसा- सृग्लिप्तान्यस्थीनि मयावश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च बाहुल्येन भोजनानि भविष्यन्ति'॥ मृगो जम्बुकमागतं दृष्ट्वोल्लसितो ब्रूते - 'सखे! छिन्धि सावन्मम बन्धनम्। सत्वरं वायस्व माम्'। जम्बुको मुहुर्मुहुः ·૨૨ संस्कृततृतीयादर्श ११. कालिदासस्य सूक्तयः ॥२॥ पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥१॥ ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणं कुरुते । प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात् प्रतिपद्य जन्तुः लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरोस्तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् । यस्यागमः केवलजीविकायै तं ज्ञानपण्यं वणिज वदन्ति भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैनवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः । अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् । स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु सन्दृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः। प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजात- मन्यैर्द्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति ॥ सतीमपि ज्ञातिकुलै कसंश्रयां जनोऽन्यथा भरीमती विशङ्कत्ते । अतः समीपे परिणेतुरिष्यते प्रियाऽप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः । शुश्रूषख गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृताऽपि रोषणतया मा म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ·एकादशः पाठः - १)प्रश्नाः सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते" कयोरन्यतरत् ? “प्रायः खं महिमानं क्षोभात् प्रतिपद्यते जन्तुः" किमत्रो. दाहरणम? "तं शानपण्यं वणिज वदन्ति" कम्? "स्वभाव एवैष परोपकारिणाम" कः? स्त्रीणामशिक्षित- पटुत्वे किश्चिदुदाहरणं दर्शयत । “अतः समापे परिणेतुरिष्यते" का? कैः ? कुतः? “योन्त्येवं गृहिणी. पदं युवतयः" कथम् ? वामाः कीदृश्यः ? २) सप्तमश्लोकगतानि वाक्यानि प्रयोगान्तरतया विपरिणमयत । ३) लब्धास्पदः, विवादभीरुः, ज्ञानपण्यः, फलोद्मैः, अनुद्धताः, सत्पुरुषाः -- एषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ ४) सन्नन्ताः श्रोतुमिच्छति-शुश्रूषते । जेतुमिच्छति =जिगीषति । शातुमिच्छति-जिज्ञासते। पातुमिच्छति =पिपासति । द्रष्टुमिच्छति -दिदृक्षते। भवितुमिच्छति-बुभूषति ॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १) वस्- (वसति) उषितः, उषितवान् , उषित्वा, अध्युष्य, वस्तुम, वसनीयम , वस्तव्यम् । २) पद्= (वदति) उदितः, उदितवान्, उदित्वा, अनूध, वदितुम् . बदनीयम, वदितव्यम् ॥ ६) जुगुप्सते, तितिक्षते. मीमांसते. चिकित्सति, विचिकित्सति पतैः वाक्यानि रचयत ।। ७) पर्यायाः- १) समग्रं सकलं सर्व समस्तं निखिलाखिले । समं कृत्स्नमशेषं च विश्वं पूर्णमनूनकम् ॥ २) नासत्यावश्विनौ दसौ स्व_द्यावश्विनीसुतौ ॥ ३) पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥ am- . - • 3 ·संस्कृततृतीयादर्श १२. पिता पुत्रो गर्दभश्च जातु कश्चित् अकिञ्चनः स्थविरः पुत्रदाराणां कृते वस्त्राणि केतुमुपायान्तरमपश्यन् स्वीयं गर्दभं विपण्यां विक्रेतुमैहत । स गर्दभमादाय पुत्रेण सह नगरी प्रतस्थे । पुनं गर्दभं च पुरोभागे कृत्वा यावत् स किश्चित् दूरं गच्छति तावत् कश्चित् पान्थस्त- मवलोक्य-"हन्त ! वृद्धोऽयं बुद्धिशून्यो मध्याह्नसमये सन्तप्त- पांसुपटले पथि पद्धयां चरन् स्वकीयं गर्दभमनारोपितमारं नयति । महञ्चित्रमिदम!"-इति स्वयमवोचत्। तदाकर्ण्य स वृद्धः स्वतनयं खरमारोप्य चलितः॥ अथ गर्दभमारुह्य गच्छन्तं तस्य तनयं वीक्ष्य कश्चिदन्यः पुरुषः- 'अरे! दुष्टवटो! किमेतत् ? तव स्थविरः पिता पादचारी क्लेशेन चलति । त्वं च सानन्दं गर्दभेन गच्छसि। अपि त्वमेतदुचितं मन्यसे? नूनमयं कलिकालस्यैव महिमा । न किलाद्यत्वे मान्यान् मानयन्ति लोकाः। नैतादृशो दुराचारः पुराकाले दृष्टः। को हि मतिमानीदृशं कर्म कुर्वीत'-इत्युच्चैरभाषत। तन्निशम्य स वृद्धो गर्दभात् पुत्रमवरोप्य स्वयमारुरोह ॥ अनन्तरं तौ कमपि ग्राममासाद्य त्वरया जग्मतुः । तदा मार्गोपकण्ठे स्थितौ द्वौ पुमांसौ गर्दभस्थं वृद्धमवलोक्य सम- भाषेतामः सखे! अपि नाम त्वया कुत्रचिदवलोकितमीहशं कुत्सितं कर्म? यदयं जडो जरठः खरमध्यासीनः शिशुमात्मजं पादचारिणं न्यति। अयं नाम दयालुः पुत्रवत्सलो जनकः । पश्यायमका प्रक्षीणगात्रः परिम्लानवक्त्रा पदात् पदमपि चलितुं न शक्नोति ।

·द्वादशः पाठः महो! कथमस्य मनसि नोत्पद्यते कारुण्यम!'-इति। वृद्धोऽपि समुपालम्भमाकर्ण्य लजितः पुत्रमपि गर्दभस्योपरि निवेशयामास ॥ Con- Alaina - ततस्तो ग्रामस्य मध्यमार्ग प्रापतुः । तत्र स्थितो ग्रामणीः स्थविरमवलोक्य-'भो! महाभाग! अप्ययं गर्दभस्त्वदीयः?'- इत्यपृच्छत्। स्थविरः प्रत्यवोचत्-आम; कः सन्देहः? ममैवायं गर्दभः । पञ्चभ्यो वर्षेभ्यः प्रागस्य माता मया क्रीता । तया सह तदीयोऽयं वत्सोऽपि लब्धः। स च मयैतावन्तं कालं परिपोषितो. मदीय एव न त्वन्यदीयो भवितुमर्हति'- इति । तच्छुत्वा प्रामणीरमाणीत्-'महाभाग! तथा चेत् युवयोयोरारोहणेन प्रक्षीणसत्त्वं मुमूर्षु तपखिनमिमं गर्दभं दयया किञ्चिहरं युषां वहतम्। अन्यथा महानधर्मः स्यात्'-इति ।

·३६ संस्कृततृतीयाद” ततस्तावल्पमेधसौ द्वावयवरुह्य गर्दभस्य चरणान् दृढं बवा कमपि बेणुदण्डं तचरणान्तरालं प्रवेश्य तं स्कन्धमारोप्य अम्मतुः। नातिदूरे ग्रामा(हिरासीत् कश्चित् संक्रमीथः । गर्दभमादाय मध्ये- संक्रमीथं व्रजतोस्तयो मूखतां निन्दन्तो जनाः सहस्तताडमुच्चै- रहसिषुः। तेन हस्तताडनकोलाहलेन भयाकुलो गर्दभः पादान निरसितुमारभत । गईभस्य व्याकुलीभावेन भूयो ववृधे जनानां अथ स गर्दभो बलाद्वात्रविक्षेपं कुर्वन् नद्यामपप्तत् । पितापुत्रावपि बलादाकृष्णौ दैवयोगान्नद्यामपतितौ कथमपि प्राणाव- शिष्टौ गृहं प्रति न्यवर्तेताम् ॥ सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः। विद्यते न खलु कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः॥ ततः १) प्रश्नाः-स्थविरः किमर्थ गर्दभं विपण्यां विक्रेतुमैहत ? किमकरोत् ? पान्थस्तं किमवोचत् ? अन्यः पुरुषस्तस्य तनयं किमभाषत? द्वौ पुमांसौ किं समभाषेताम्। ग्रामण्यः स्थविरस्य च मिथः कीदृशं सम्भाषणं प्रवृत्तम? पितापुत्रौ किमकुरुताम् ? ततः किं जातम् ? अनेन किं गृह्यते युष्माभिः? २) पुत्रहाराः, दुराचारः, अकिञ्चनः, प्रक्षीणगात्रः, अल्पमेधसो, मध्यभाग:-एषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ शेकप्रत्ययान्तैः रूपैः वाक्यानि पूरयत- १) (परि+म्ला)...कुसुमं दूरतस्त्यज्यते जनः । २) अध्ययनात् (ग्ला)...बालकः गृहं गच्छति । ३) अध्वगमनात् (खिद)...तरुच्छायामाश्रयति । ४) स बालकः शुनो (भी)...सुदुरं (परा+अय)... ।

·त्रयोदशः पाट
३७
wom
४) द्वन्द्वसमास:---
१) माता च पिता च -मातापितरौ ।
२) स्वसा च जामाता च= स्वसाजामातरौ।
३) पिता च पुत्रश्च
=पितापुत्रौ।
४) माता च पुत्रश्च
= मातृपुत्रौ।
५) अन्य उपायः= उपायान्तरम् । एवं गत्यन्तरम्, ग्रामान्तरम्,
लोकान्तरम--- इत्यादयो द्रष्टव्याः॥
६) अद् = (अस्ति) जग्धः, जग्धवान् , जग्ध्वा, सअग्ध्य, अत्तुम,
अदनीयम , अत्तव्यम् ॥
अस् -- (अस्यति) अस्तः, अस्तवान् , अस्त्वा, निरस्य, असितुम,
असनीयम् , असितव्यम् ॥
७) पर्यायाः-
१) प्रययाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्णो जरन्नपि ॥
२) चात्रीवन्तस्तु वालेया गर्दभा रासभाः खराः ।।
३) अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थ नः पदी सृतिः।
सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
-
१३. पत्रिकालेखनम्
पिता-सत्यमत! चिरादिव चिन्तयन् दृश्यसे। किं कर्तुमुद्यतोऽसि?
सत्यमूर्तिः- तात! रजतपुरस्थाय मम सहाध्यायिने सत्यकीर्तये
पत्रिका लिखामि।
पिता--चिरात् स्खलु चिन्तयसि। अपि समापितो लेखा ?
सत्यमूर्तिः-तात! न समापितः ।

·३८
संस्कृततृतीयाद”
पिता-आनय लेखम, पश्यामि तावत् । (दृष्ट्वा) अरे! किमिदम ?
नैकमप्यक्षरमत्र लिखितम्!
सत्यमूर्तिः–तात! पत्रिका कथं लेखनीयेति न बायते ।
पिता-भद्र! यदि सत्यकीर्तिस्तव सम्मुखेऽवर्तिष्यत तर्हि त्वं
त्वदाशयं तस्मै विना क्लेशमवदिष्यः। किं न ?
सत्यमूर्तिः-आं तात! भाषणं सुकरं लेखनं दुष्करम् ।
पिता-अस्तु, को वा विषयः पत्रिकायां लेखनीयः? अहं त्वां
लेखनप्रकारं शिक्षयामि।
सत्यमुर्तिः-परीक्षायाः फलमधिकृत्य काऽपि पत्रिका प्रेषणीयेति
तेनाहमुक्तः। 'तथा करिष्यामि' इति मया तस्मै प्रतिश्रुतम्।
अयमेव विषयः पत्रिकायां लेखनीयः।
पिता-तेन सह साक्षात् सम्भाषणे यानि वाक्यान्यवदिष्यः तत्र
तान्येव लिख।
सत्यमुर्तिः-केन प्रकारेण लेखस्योपक्रमः कर्तव्यः ?
पिता-समीचीनस्ते प्रश्नः। कथयामि तावत् । सर्वोऽपि लेख:
स्वस्तिशब्देनारब्धव्यः। ततः अमुकस्थानात् अमुकनामकः
अमुकनामानं प्रणिपत्य विज्ञापयतीति लेखनीयम् ।
सत्यमुर्तिः-यदि कश्चिल्लेखः कनीयसे भ्राने कनीयस्यै खस्ने वा
प्रेष्यते कथं तत्र लेखनीयम? न हि तत्र प्रणिपातो युज्यते।
पिता-आत! साधु पृष्टम ।
तत्र तावत् आयुष्मन्तं भ्रातरं
आशीर्वचनपूर्वकं निवेदयतीति न्यसनीयम् । पुत्रादिभ्यः

·त्रयोदशः पाठः ३९ पत्रिकालेखनेऽप्ययमेव क्रमः। गुरुजनेभ्यः प्रेष्यमाणे लेखे तु विनयप्रकर्षे द्योतयितुं साष्टाङ्गपातं प्रणिपत्य सविनयं विज्ञापयतीति निवेशनीयम्। सत्यमूर्तिः–(सद्य एव लेख लिखित्वा) तात! लिखितो लेखः । निरूपयतु भवान् ॥ लेखः स्वस्ति। श्रीसुवर्णपुरात् सत्यमूर्तिः प्रियसुहृदं सत्यकीर्ति- शर्माणं प्रणिपत्य विज्ञापयति । सर्वे वयं कुशलिनः। शुश्रूषामहे च भवन्तं कुशलम् ॥ अस्माकं परीक्षायाः फलमद्य विद्यालये प्रकाशितं मया दृष्टम्। भवान् प्रथमवर्गे प्रथमत्वेनोत्तीर्णः। अहं तु द्वितीयत्वेन । भवतः संसर्गेणैव मया द्वितीय स्थानमधिगतम् । तेन भवते बहु धार- याम्यहम्। सम्प्रति भवतो विरहेण नितरां दूयते मे हृदयम् । अतोऽविलम्बितेन प्रत्युत्तरेण मां प्रीणयितुमईति भवान् । अपरं च, भवतो व्यवसायं विनयमुत्साहं परोपकारितां सत्यशीलतां मितभाषितां सामयिकतां च बह्नभिनन्दन्ति में पितृपादाः। तत्तदवसरे मामुपदिशन्तस्ते भवन्तमेव निदर्शनतया दर्शयन्ति । यथापूर्वमागामिन्यपि वर्षेऽध्ययनार्थे भवतः धनसाहाय्य ते करिष्यन्ति । अतः पुनरध्ययनारम्भकालेऽवश्यमेव भवता समागन्तव्यम्। वर्धतां नौ सौहार्दम् ॥ इति भवदीय मित्रम् सत्यमूर्तिः ·संस्कृततृतीयाद” ३) प्रश्ना:-कथं लेखस्योपक्रमः कर्तव्यः? कनीयसे भ्रात्रे लिख्य- मानायां पत्रिकायामादरणीयो विशेषः कः? किचन पत्र मात्र पित्रे भ्रात्रे वस्त्रे जामाने वा लिखत॥ २) प्रयोग विपरिणमयत- १) त्वं चिरादिव बिन्तयन् दृश्यसे। २) अहं त्वां लेखनप्रकार शिक्षणामि । ३) तथा करिष्यामीति मया प्रतिश्रुतम्। ४) लिखितो लेखः, तं निरूपयतु भवान् ॥ ३) एकपदीकुरुत - लब्धुमिच्छन् , स्वस्य इदम, परस्य इदम्, अन्यस्य इदम, महत् अरण्यम्, मृतेन तुल्यम्॥ ४) सुखेन कर्तुं शक्यम्-सुकरम्। दुःखेन कर्तुं शक्यम्-दुष्करम्। एवं सुलभदुर्लभादयो द्रष्टव्याः। ५) १) सुहृदः भावः सुहृत्ता. सुहृत्वम, सौहार्दम्। २) सुभगस्य भाष:- सुभगता, सुभगत्वम्, सौभाग्यम्। ३) सुजनस्य भावः-सुजनता, सुजमत्वम, सौजन्यम् ॥ कृत्प्रत्ययान्ताः लिख (लिखति) लिखितः, लिखितवान्, लिखित्वा. लेखित्वा, विलिख्य, लेखितुम, लेखनीयम्, लेखितव्यम्॥ पठ् =(पठति) पठितः, पठितवान्, पठित्वा, प्रपठण, पठितुम , पठनीयम्, पठिमव्यम्। वाच- (वाचयति) वाचितः, वाचितवान्, वाचयित्वा, अनुवाच्य, वाचयितुम्, वाचनीयम्, वाचयितव्यम्। ७) पर्याया:- १) लिखिताक्षरविन्यास लिपिलिबिरुमे स्त्रियो। २) लिपिङ्करो लिमिकरोऽक्षरचुंचुश्च लेखके । ३) प्रमोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्यासरे समे ॥ -- ·चतुर्दशः पाठः १४. धर्मगुप्तो भार्या च आसीदुजयिन्यां धर्मगुप्तो नाम वैश्यः । तस्य भार्या दुश्शीला जल्पनशीला चावर्तत । यद्यद्भ; कृतं तत्सर्वे निन्दन्ती सा तस्य प्रतीपगामिनी बभूव । न केवलं भर्तारमेव किन्तु सान्त्वनायागतान् प्रातिवेशिकानपि सा कर्कशैर्वचनैरतिमात्रं तुतोद । धर्मगुप्तस्तां दमयितुं बहुधा प्रायतत । तस्या हस्तपादं बध्वा तां शश्वद ताडयामास । परन्तु तस्यायं समुद्यमस्तस्या जल्पनशी ठतामवर्धयत्। अन्ततो धर्मगुप्तस्तस्या महामार्याः सकाशात् कश्चिदात्मनो मोचनमैच्छत् ॥ 11 1- c.AJAN एकस्मिन् दिवसे धर्मगुप्तस्ता नापि च्छमना नद्यास्तीरं नीत्वा तत्र करुणवरेण भार्यामाह-'अवि दयिते ! यद्यनुजानासि तहि यथेतः परमाधयोः कदापि कलहोन भविष्यति तथा चिकीर्षामि।

·४२ संस्कृततृतीयादशैं येन त्वं सुखिता भविष्यसि-इति । भार्याऽपृच्छत्- 'कथमिव ?'। भर्ताऽब्रवीत्- 'अयि प्रिये! अद्याहमस्यां नद्यां निपत्य प्राणांस्त्यजामि । अतो मम हस्तौ पश्चाद्भागमाकृष्य दृढं बन्धुमर्हसि । अन्यथा हि मानुषतासुलभया जीविततृष्णया प्रत्याकृष्टो बाहुभ्यां प्लवमान: कदाचिदात्मनो रक्षणाय प्रयतेय । हस्तयोर्बन्धने तु नैतच्छक्यम् । प्रमीते च मयि तव जीविकायै मम जीवितान्ते लभ्यं धनं पर्याप्त भविष्यति'-इति॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सन्तोषस्य परां कोटिमारूढा साझटिति तस्य हस्तौ पश्चादाकृष्य स्वकीयेन करवस्त्रेण दृढं बबन्ध । ततः सा-'नुनमयमिदानीं म्रियते । न काचिदितः परमस्मान्मे पीडा भविष्यति । विशृङ्खला करेणुरिव खैरं चरिष्यामि'--इत्यचिन्तयत् । तथा चिन्तयन्त्यास्तस्याः सन्तोषबाष्पविन्दवः पक्ष्माग्रेषु पदं चक्रुः । सा तदानीं त मृतमेव मेने ॥ धर्मगुप्तो भार्यामाह-'अयि! प्रिये ! आत्मवधो हि पापहेतुः प्रकृतिविरुद्धश्च । अतोऽहं नद्याः कूले तिष्ठामि । यथाऽहं नां पतेय तथा त्वं त्वरितगतिरागत्य बलान्मां प्रक्षिप'-इति । तच्छ्रुत्वा ला तं बलात् प्रक्षेप्तुमिच्छन्ती कतिचित् पदानि द्रुततरमधावत् । तस्मिन्नेव क्षणे स पुरुषः सहसा पार्श्वभागमपससार । रभसा गच्छन्ती सा नद्यामपतत् । ततः सा-'हा! प्रियतम! परित्रायव मां परित्रायख'-इति भृशमक्रोशत् । तदानीं धर्मगुप्त:-'हा! प्रियतमे ! किमेतदापतितम्। त्वया खलु मम हस्तौ सुदृढं बद्धौ। अन्यथेदानी त्यामरक्षिष्यम्। किं करोमि मन्दभाग्यः!'-इति प्रत्यवोचत् ॥ - ·चतुर्दशः पाठः १) प्रश्ना:--धर्मगुप्तस्य भार्या कीदृशी बभूव ? तां दमपितुं सकिमकरोत् । तस्या मोचनमिच्छन् स किमकार्षीत्। नधास्तीरे किं संभूतम्? २) निर्दिष्टैः तत्तत्प्रत्ययान्तैः पदैः वाक्यानि पूरयत- १) चोरः पश्यतां जनानां गृहात् उत्+प्लु (त्यबन्त) पलायत । २) राजा चोरे बन्ध् (तुमुन्नन्त) आरक्षकानादिदेश । ३) अस्मान् परि+त्रा (तुमुन्नन्त) ईशादन्यः कः समर्थः ॥ - % 3D ३) बहुव्रीहिः- १) दुष्टं शीलं यस्याः सा -दुःशीला। २) दुष्या बुद्धिः यस्य सः - दुर्बुद्धिः। ३) दुष्टः आचारः यस्याः सा =दुराचारा। ४) शोभनं शीलं यस्याः सा = सुशीला । ५) कुत्सिता मतिः यस्याः सा= कुमतिः ॥ ४) तत्पुरुषा १) दुष्टश्चासौ मार्गश्च - दुर्मार्गः। २) शोभनं च तत् कृतं च सुकृतम्। ३) कुत्सितं च तत् वर्म च= कुवम ॥ %D - ५) समाहारद्वन्द्वसमास:- १) हस्तौ च पादौ च एतेषां समाहारः = हस्तपादम्। २) गजाश्च अश्वाश्च एतेषां समाहारः = गजाश्वम् । ३) यूका च लिक्षा च एतयोः समाहार:-यूकालिक्षम् । ४) गावश्च अश्वाश्च एतेषां समाहारः -- गवाश्वम् ।

·संस्कृततृतीयादशैं ६) कृत्प्रत्ययान्ताः- १) पत्= (पनति) पतितः, पतितवान् , पतित्वा, निपत्य, पतितुम, पतनीयम्, पति नव्यम् । २) यत् == (यतते। यनितः, यतितवान्, यतित्वा. प्रयत्य, यतितुम, यतनीयम, यतितव्यम् ॥ ५) पर्यायाः- १) पत्नो पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी। भार्या जायाऽथ 'भूम्नि दाराः म्यात्तु कुटुम्बिनी। २) धवः प्रियः पतिर्भर्ता। ३) अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री। ४) अन्दुको निगडोऽस्त्री स्याल्लोहरज्जुश्च शृङ्खला । १५. अयः लोके तावत् सुवर्ण रजत तानं पित्तलं अयः सोसमित्येविधा बहवो लोहाः सन्ति। ते व ततदाकरेषु मृदा लोहान्तरेण वा व्यामिश्रा उपलभ्यन्ते, न तु शुद्धरूपाः । तादृशास्ते खनिभ्य- उद्धृत्य संस्क्रियन्ते। संस्कृताश्च ते जनानामुपयोगाय कल्पन्ते । तेषां मध्येऽय एवात्यन्तमुपयुक्तो लोहः ॥ अयस्तावद् भूम्यन्तर्भागे शिलाखण्डैः सह सम्मिश्रमासाद्यते। तानि च शिलाखण्डान्युत्खाय चूर्णपेषं पिष्टा द्रवीकृत्य शुद्धमयः सम्पाद्यो । अत एवे 'मश्मलारः' इत्यभिधीयते । तच भूमण्डले सर्वत्र प्रभूततयाधिगम्यते । तस्मादस्य लोहस्य मुल्यमत्यरूपम् ॥

·पञ्चदशः पाठः यद्यपि अयसः प्रयोजनानीयत्तया निमशक्यानि । सुवर्णादयो लोहा अप्यस्माकमुपयुक्ता पव तथापि तैर्विना वयं जीवितुं शक्नुयाम । अयसा विना त्वस्माकं लोकयात्रैव दुष्करा स्यात् । कृषि कर्तुं गृहादिकं निर्मातुं च न प्रभवेम ॥ अस्माकं खननोपयुक्तानि खनित्रपिटकादीनि तक्षणोपयुक्तानि वृक्षादनादीनि व्रश्चनोपयुक्तानि परशुकुठारादीनि च्छेदनोपयुक्तानि च्छुरिकादीनि कर्तनोपयुक्तानि कर्तर्यादीनि चायसा क्रियन्ते । अपि चाद्यत्वे नानाविधानि यन्त्राण्ययसा निर्मीयन्ते । अयसोऽभावे बाष्पशकटादीनां कथैव न स्यात् । साम्प्रतिको नागरिकपरिष्कारः सर्घोऽप्ययोभूलकः । आयसैरुपकरणविना सुवर्णकारादयोऽपि स्वस्वकर्माणि कर्तुं न शक्नुवन्ति । योऽरासा तत्तदुपकरणानि करोति सोऽयस्कार इत्युच्यते । अपस्कारोऽसाकमुपयुक्तानि भर्जनकपालानि विविधान्यायानि च पात्राणि करोति । इत्थमल्पमूल्योऽप्यश्मसारो जनानाममूल्यो स कानि १) प्रश्नाः-प्रधानभृता लोहाः के ? अयस उत्पत्तिः कथम? अयस: प्रयोजनानि कानि? को नामायस्कारः? वस्तूनि करोति? २) लोहान्तरेण, अमूल्यम, अयोमूलकः-एषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥

·%3- ४६ संस्कृततृतीयावरों ३) चूर्णपेषं विनष्टि, समुलघात हन्ति, समूलंकार्ष कषति, उदरपूर्व भुते-एतैः वाक्यानि रचयत ॥ ४) अभूततद्भावार्थकाः विप्रत्ययान्ता:- १) अद्रवं द्रवं सम्पद्यमानं कृत्वा द्रवीकृत्य। २) अनन्धमन्धं सम्पद्यमानं करोति= अन्धीकरोति । ३) अखलः खलः सम्पद्यमानो भवति-खलीभवति । ४) अपटुः पटुः सम्पद्यमानो भवति पटूभवति ॥ ५) प्रयोगं विपरिणमयत- १) से मृदा लोहान्तरेण वा व्यामिश्रा उपलभ्यन्ते । २) कृषि कर्तु गृहादिकं निर्मातुं च न प्रभवेम । ३) अपि चाद्यत्वे नानाविधानि यन्त्राण्ययसा निर्मीयन्ते । ६) कृत्प्रत्ययान्ताः- १) पिष्= (पिनष्टि) पिष्टः, पिष्टवान् , पिष्टा, निष्पिज्य, पेष्टुम, पेषणीयम, पेष्टव्यम् ॥ २) सह-(सहते) सोढः,सोढवान् , सोढ्वा, प्रसह्य, सोढुम, सोढव्यम, सहनीयम्, सह्यम् ॥ ७) पर्यायाः- १) खनिः स्त्रियामाकरः स्यात् । २) अयोऽश्मसारो लोहोऽस्त्री पिण्ड कालायसं तथा । ३) प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमददँ बहुलं बहु । पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरि च ॥ -

·षोडशः पाठः
१६. मैत्री
मृगा मृगैः सङ्गमनुवजन्ति गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः।
मूर्खाश्च मूखैः सुधियः सुधीमिः समानशीलव्यसनेषु सख्यम् II
उदयन्नेव सविता पनेष्वर्पयति श्रियम् ।
विभावयन् समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम
परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
घर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥३॥
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु-
खलु बहिरुपाधीन प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीके
द्रवति च हिमरश्माबुद्गते चन्द्रकान्तः ॥४॥
आरम्भगुवी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमुपैति पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसजनानाम
ने
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः
क्षीरे तापमवेक्ष्य तेन पयसा खात्मा कृशानी हुतः।
गन्तुं पावकमुन्मनास्तदभवदृष्ट्वा स्वमित्रापदं
युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी
॥६॥

·४८ . - संस्कृततृतीयादरों १) प्रश्ना:-के कैः सह सङ्गमनुव्रजन्ति ? तेन किं शायते ? उदयन्नेव सविता किं करोति? स किं विभावयंस्तथा करोति? कीशं मित्र वर्जयेत् ? पदार्थान् को व्यतिषअति। प्रीतयः कान् न संश्रयन्ते। अत को दृष्टान्तः? खल- सजनानां मैत्री कीशी? सतां मैत्री कीशी? २) सुधियः, कार्यहन्ता. विषकुम्भः, हिमरश्मिः उन्मनाः आरम्भ- गुर्वी-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) भावार्थकप्रत्ययान्ताः- १) मित्रस्य भावः = मित्रता, मित्रत्वम्, मैत्री। २) सख्युः भावः सखिता, सखित्वम् , सख्यम्। ३) सुहृदः भावः - सुहृत्ता, सुहृत्त्वम्, सौहार्दम् ॥ ४) द्वन्द्वसमासः- १) खलाश्च सज्जनाश्च खलसजनाः। २) सूर्यश्च चन्द्रश्च नक्षत्राणि च = सूर्यचन्दनक्षत्राणि । ३) कुन्दं च इन्दुश्व तुषारश्च कुन्देन्दुतुषाराः॥ ५) अव्ययीभाव समास:- १) अक्षि प्रति -प्रत्यक्षमा २) अक्ष्णः परम् परोक्षम्। ३) अक्ष्णः समोपमसमक्षम् । ४) अक्ष्णः पश्चात् = अन्वक्षम् । ५) अक्षे इति अध्यक्षम् ॥ ६) गुरुः, लघुः, बहुः मृदुः-एषां स्त्रीलिङ्गे रूपाणि निर्दिशत । ७) पर्यायाः- १) सख्यं साप्तपदीनं स्यात् । २) पतङ्गः पक्षिसूर्ययोः॥ ३) खिग्धो वयस्यः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ॥ ..- - -- - --

·सप्तादशा पाट
४२.
१७. धौम्य
स उपाध्यायस्य
उपमन्युश्च
धौम्यस्य महर्षेः शिष्य उपमन्यु म । तं चोपाध्यायः प्रेषया
मास-'वत्स! उपमन्यो! गा रक्ष'-- इति ।
वचनादरक्षनाः । सोऽहनि रक्षित्वा दिवसक्षये गृहमागम्योपा.
ध्यायस्याग्रता स्थित्वा नमश्चक्रे॥
तमुपाध्यायः पीवानमपश्यत् । अपृच्छच्चैनम्-'वत्स!
उपमन्यो! केन वृत्ति कल्पयसि ? भृशं पीवाऽसि । कथम्?'-
इति । स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो ! भैक्षण वृत्ति कल्पयामि'-
इति । तमुपाध्यायोऽब्रवीत्-‘मामनिवेद्य भैक्षं नोपयोक्तव्यम्.
-इति । स तथोक्तो भैक्षं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् ।
तस्मादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्षमगृहात् ॥
स तथा कृत्वा पुनररसद्गाः । अहनि रक्षित्वा निशामुखे
गुरुकुलमागस्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चके । तमुपाध्यायस्तथापि
-

·- । -इति । संस्कृततृतीयावरों पीवानमेव दृष्ट्वोवाच-'वत्स! उपमन्यो! सर्वमशेषतस्ते मैक्षं गृहामि । केनेदानी वृत्ति कल्पयसि!'-इति। स उपाध्याय प्रत्युवाच-'भगवते निवेद्य पूर्वम्, अपरं चरामि । तेन वृत्ति कल्पयामि'-इति । तमुपाध्याय उवाच- नैषा न्याय्या वृत्तिः। अन्येषां भैक्षोपजीविनां वृत्युपरोधं करोषि । एवं वर्तमानो लुब्धोऽसि'-इति ॥ स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षत् । रक्षित्वा च सार्य गृहमाग- म्योपाध्यायस्याप्रतः स्थित्वा नमश्चके । तमुपाध्यायस्तथापि पीवान. मेव दृष्ट्वा पुनरुवाच-'वत्स! उपमन्यो! अहं ते सर्व भैक्षं गृहामि । न चापरं चरसि । पीवाऽसि भृशम् । केनेदानी वृत्ति कल्पयसि ? स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच-'भो! एतासां गवां पयसा वृत्ति कल्पयामि'-इति । तमुवाचोपाध्यायः-'नैतन्न्याय्य पय उपभोक्तुम्। भवतो मया नाभ्यनुज्ञातम्'-इति ॥ स तथेति प्रतिक्षाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायस्य गृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चके। तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच- वत्स! उपमन्यो भैक्षं नानासि । नापरं चरसि । पयो न पिबसि । भृशं पीवरोऽसि । केनेदानी वृत्ति कल्पयसि ?'-इति। स उपाध्यायं प्रत्युवाच-'भोः! फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातृणां स्तनं पिबन्त उद्विरन्ति'- इति । तमुपाध्यायोऽब्रवीत्-'एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्रेियुः। तदेतेषा- मपि वत्सानां वृत्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः । फेनमपि त्वं न पातुमर्हसि'-इति ॥ स तथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षनाः। तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नानाति । नान्यश्चरति । पयो न पिबति । फेन नोपयुते । - ·सप्तदशः पाठः स नियत - स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् । स तैरपत्रैक्षितैः शारतिक्तकटुः उपहतचक्षुरन्धो बभूव । ततः सोऽन्धश्चक्र- म्यमाणः कूपे पपात ॥ अथ तस्मिन्ननागच्छति, सूर्ये चास्ताचलावलम्बिन्युपाध्यायः शिष्यानवोचत्-'मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः । कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतः । अतः सोऽन्वेष्टव्यः' इति । सत उपाध्यायः शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याहानाय शब्दं चकार 'भो! उपमन्यो! कासि वत्स? पहि'-इति ॥ स उपाध्यायस्याह्वानं श्रुत्वा प्रत्युवाचोचैः-'अयमस्मि ; कूपे पतितोऽहम्'-इति। तमपृच्छदुपाध्यायः-'कथं त्वमस्मिन् कूपे पतितः?'-इति । स उपाध्यायमुवाच-'अर्कपत्राणि भक्षयित्वा अन्धीभूतोऽस्मि । अतश्चक्रम्यमाणः कूपे पतितः' इति । तमुपाध्याय उवाच-'अश्विनी स्तुहि । तौ देवमिषजो त्वां चक्षुष्मन्तं कर्तारौ'-इति ॥ स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः विविधैः स्तवैरश्विनौ तुष्टाव । तेन तुष्टावश्विनावाजग्मतुः । आहतुश्चैनं-'प्रीतो स्वः । एष तेऽपूपः । अशानैनम्' इति । स एवमुक्तः प्रत्युवाच-'नानृत- मवोचतां भगवन्तौ। न त्वहमेनमपूपं भक्षयितुमुत्सहे गुरवेऽनि- वेद्य'-इति॥ ततस्तमश्विनायव्रताम्-'पूर्व कदाचिद्भवत उपाध्यायेना- प्येवमेवामिष्टुताभ्यामावाभ्यां तस्मा अपूपो दत्तः । सोऽपूप- आवयोः पुरस्तात् तेनोपयुक्तो गुरवेऽनिवेद्य । त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेन'-इति । स एवमुक्तः प्रत्युवाच- ·संस्कृततृतीयादरों 'भो ! अश्विनौ ! मानृतमाहतुर्भवन्तौ। अथापि नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुम्'-इति ॥ अश्विनावाहतुः--'प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या । त्वं चक्षुष्मान भविष्यसि, श्रेयश्चावाप्स्यसि'-इति । स एवमुक्तोऽ- श्विभ्यां लब्धचक्षुः उपाध्यायसकाशमागत्याभ्यवादयत् । आह चैनमुपाध्यायः-'वत्स! उपमन्यो! यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसि । सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति, सर्वाणि च धर्मशास्त्राणि'-इति ॥ १) प्रश्नाः-गाः पालयन्नुपमन्युः कां कां वृत्तिमकल्पयत् ? किं निमित्तं स उपाध्यायेन सत्सवृत्तेः प्रत्यषेधि ? सर्वतः प्रतिषिद्धः स किमकरोत् ? अश्विनावागत्य किमाहतुः! स किं प्रत्युवाच ? स कथं लब्धचक्षुरभवत् ! उपा- ध्यायस्तं किमाह? २) उपहतचक्षुः, निराहारः, महर्षिः, क्षारतिक्तकटुरूः, अन्धी- भूतः एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) मतुष्प्रत्ययान्ता गुणवान् । २) चक्षुषी अस्य स्त इति-चक्षुष्मान् । ३) धनमेषामस्तीति ४) शीलमस्यास्तीति शीलवान् ॥ ४) प्रयोग विपरिणमयत-- १)स तथा कृत्वा पुनररक्षताः। २) स तसादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्षमगृहात् । ३) एते गुणवन्तो वत्सा प्रभूततरं फेनमुद्रिरेयुः। - १) गुणः अस्यास्तीति - धनवन्तः। % 3D ·अष्टादशाः पाठः ५३ ४) यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसि ॥ ५) न्यायात् अनपेतम् न्याय्यम् । एवं धर्म्यपथ्यशब्दौ द्रष्टव्यौ । ६) कृत्प्रत्ययान्ता:- १) ग = (गिरति) गीर्णः, गीर्णवान्, गोवा, निगीर्य, गरि- तुम, गरीतुम, गिरणीयम, गरितव्यम्। २) कृ = (किरति) कीर्णः, कीर्णवान्, कीर्वा, विकीर्य, करि- तुम, करीतुम, किरणीयम्, करितव्यम् ॥ ७) पर्याया:- १) कदाचिजातु, साधं तु साकं सत्रा समं सह । २) भैक्षं भिक्षासमूहः स्याद्याच्आभिक्षार्थनार्दना। ३) तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः। तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु॥ १८. मदोन्मत्तः पुरा कलिङ्गदेशे मदोन्मत्तो नाम मद्यपानशीलः कश्चित् पुरुष- आसीत् । सोऽतीव दरिद्रोऽभूत् । प्रत्यहं कर्मकरणेन याचनेन वा स यत्किश्चिद्धनं संपाद्य तत् सर्व मद्यपानाय व्ययीचकार ॥ एकस्मिन् दिने स शैत्यबाधितः कर्म कर्तुं भिक्षामटितुं या नाशक्नोत् । पानेच्छा च व्यवर्धत। ततो जिहालौल्येनाकृष्टः स- किमपि मधगृहमगच्छत् । मद्यगृहस्वामी च तं यथाचारमुपचार- वचनैः सत्कृत्य-'अये! किमपेक्षितं भवतः?'-इत्यपृच्छत् । 'भवते यद्रोचते तद्दीयताम्' इति मदोन्मत्तः प्रत्यवोचत् । तस्य वचनं श्रुत्वा मद्यगृहस्वामी मूल्यवन्ति भक्ष्याणि तस्मै ददौ। सच तान्यावाय खादन पिबंध जहर्ष ॥

·संस्कृततृतीयावशे तदनु मदोन्मत्तः कश्चित् क्षणांस्तत्रैव स्थित्वा ततः शनैह प्रति प्रतस्थे । तदा मद्यगृहस्वामी- 'अये! यत्वया पीतं खादित च तस्य मुल्यं देहि'-इत्यवोचत् । मदोन्मत्तः प्रत्युवाच-'अरे! किमिदम् ? अहं मधगृहं द्रष्टुमागतः । त्वयैवेमानि भक्ष्याणि मां दत्तानि न तु मयाऽपेक्षितानि । मम हस्ते वराटिकाऽपि नास्ति । कुतो यच्छेयम्' इति । मद्यगृहस्वामी किमपि कर्तुमपारयस्तं विससर्ज॥ अयं वृत्तान्तस्तस्यां पण्यवीथिकायां सर्वैः परिशातः। परेधु- मदोन्मत्तस्तस्यामेव वीथिकायामन्यन्मद्यगृहं जगाम। विदिततवा- चारश्च तन्मद्यगृहस्वामी कशामेका वस्त्राच्छन्नामानीय मदोन्मत्तं वञ्चयितुकामः सोपचारम-'अये किमपेक्षितं भवतः?' इत्यन्व- युङ्क। मदोन्मत्तः पूर्वेद्युरिव 'भवते यद्रोचते तद्दीयताम्' इत्यत्र- वीत् । तदाकर्ण्य मद्यगृहस्वामी झडिति कशामाकृष्य तं बलव- मदोन्मत्तश्च भृशमाकोशन् सत्वरं समुत्प्लुत्य सुदूरं पलायितः॥ त्ताडयामास । १) प्रश्ना:--मदोन्मत्तस्य दैनन्दिनी वृत्तिः कीदृशी? प्रथमेऽहनि मद्यगृहे सम्भूतो वृत्तान्तः कः ? परेधुरन्यस्मिन् मद्यगृहे किं सम्भूतम् । २) एकपदीकुरुत-अन्यत् मद्यगृहम, गुणैः सह वर्तत इति, अहन्यहनि, विधिमनतिक्रम्य, मूल्यमस्यास्तीति ॥ ३) बहुव्रीहिः- १) चञ्चयितुं कामः यस्य सः पञ्चयितुकामः । २) रक्षितुं मनः यस्य सः रक्षितुमनाः॥

·एकोनविंशः पाठः - ४) प्रयोग विपरिणमयत- १) स यत्किञ्चिद्धनं सम्पाद्य तत्सर्व मद्यपानाय व्ययीचकार । २) मद्यगृहस्वामी मुल्यवन्ति भक्ष्याणि तस्मै ददौ । ३) ततो जिह्वालोल्याकृष्णः स किमपि मद्यगृहमगच्छत् । ४) जम्बुको मुहुर्मुहुः पाशं विलोक्याचिन्तयत् ॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १) रम् = (रमते) रतः, रतवान् , रमित्वा, रन्त्या, विरम्य, रन्तुम, रमणीयम, रन्तव्यम् । २) यम् = (यच्छति) यतः, यतवान् : यन्त्वा, नियम्य, यन्तुम, यमनीयम, यन्तव्यम्। ३) दा = (यच्छति) दत्तः, दत्तवान् , दत्वा प्रदाय, दातुम् , दानीयम्, दातव्यम् , देयम् । ४) दा - (ददाति) दत्ता, दत्तवान्, दत्वा, प्रदाय, दातुम् , दानीयम्, दातव्यम, देयम् ॥ ६) पर्यायाः- १) निस्विस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः। २) आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका। ३) वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥ - . १९. कालिदासस्य गुरुः प्रथमो भागः धाराधीशो भोजराजः परमो दानशौण्ड इति श्रुत्वा कश्चि- दकिञ्चनो ब्राह्मणः स्वयमपि द्रविणाशया भोजसमां जगाम । गच्छंश्च पथि यहच्छया कालिदासेन दृष्टः पृष्टश्च स ब्राह्मणः स्व. मनोरथं कथयामास.

·संस्कृततृतीयाद” तदाकर्ण्य कविपुङ्गवः कालिदासः-'भो! ब्राह्मण! किं भवान् कविः ? आहोस्विच्छास्त्रज्ञः?'-इत्यप्राक्षीत् । महाभाग! नाहं कवि पि शास्त्रज्ञः, किन्तु दरिद्रोऽस्मि । दक्षिणार्थ मया राजा- 'न्तिक गम्यते'--इति ब्राह्मणोऽभाणीत् । तच्छ्रुत्वा कालिदास- आह-आर्य! भोजस्य राज्ञः सभायां कविभ्यः शास्त्रक्षेभ्यश्च सम्भावना दीयते, न तु ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा । मन्ये तत्र त्वया वराटिकाऽपि न लभ्येत'-इति ॥ तस्य भाषितं निशम्य विषण्णो ब्राह्मण:-'भद्र! अप्यस्ति कश्चिदुपायो येन यत्किञ्चिद् द्रविणं मया राशः सकाशाल्लभ्येत?'- इति पप्रच्छ । जरसाऽऽक्रान्तं तमवलोक्य सातकरुणः कालिदास आह-'अस्त्युपायो यदि मचनमनुवर्तसे'। ब्राह्मणः प्रत्यवोचत् ---'बाद भवदाशामनुवर्तिष्ये ॥ इत्याभाष्य कालिदासस्तं ब्राह्मणं स्वगृहे समुपवेश्य तस्मिन् अहनि चिरेण राजसभामगमत् । राजा च चिरायागतं कालिदासं वीक्ष्य पप्रच्छ-'महाकवे! किंकृतोऽयं विलम्बः?' । कालिदा- सोऽवदत्-'राजन् ! वाराणसीतश्चतुश्शास्त्रपारगा मम गुरुचरणाः समागताः । तेषां वरिवस्यायां प्रवृत्तस्य ममतावान् विलम्बः'- - - इति॥ हन्त ! कालिदासस्यापि गुरुचरणा इति श्रोत्रामृतं वचनम् । अद्धा धन्योऽस्मि" इत्याकलय्य राजा-महाकवे! परमानन्द- तुन्दिलाः स्मः । तेषामिह समिधानेन वयमात्मानं समां च कृत- कृत्यतां नेतुमामिलषामः । श्व एव तेषामिहागमनं भवतु'- इत्यवोचत् । कालिदासो प्रवीति-'राजन्! तेषामिहागमन ·एकोनविंशः पाठः दुश्शकं पश्यामि । यतस्ते सर्वदेव कर्मानुष्ठाननिरताः क्षणमपि विश्वान्ति न लभन्ते । अथापि तेषामभिप्रायं विदित्वा भवन्तं निवेदयामि'-इति ॥ ततः कालिदासो गुरोरभिप्राय जिज्ञासमान इव गृहं गत्वा सायं प्रत्यागम्य--'राजन् ! यदुक्तं मया तदवितथमेव । अथापि तावत् सनिर्वन्धं मयाऽभ्यर्थितास्ते अनुल्लकनीया शिष्यप्रार्थनेत्युक्त्वा श्वः समागमनं प्रत्यपद्यन्त । अथ तु ते पञ्चषानेव निमेषानत्र स्थास्यन्ति । मितभाषिणस्ते त्रिचतुराण्यक्षराणि भाषिष्यन्ते । यत्रुच्यते तच्छिरसा वोढव्यम् । न तु तत्रानुयोगः कार्यः'- इत्यवादीत् ॥ तत् सर्व 'तथैव' इत्यङ्गीकृत्य राजा धन्यमात्मानं मन्यमानः सन्तोषस्य परां काष्टामधिरूढो माल्यतोरणादिमिः सभामलङ्कार- यामास। आकारयामास च धारावास्तव्यान् महाजनान् ॥ कालिदासोऽपि गृहं गत्वा ब्राह्मणमाहूय-"त्वामहं श्वो राजान्तिकं नेष्यामि । तत्र च राजानं दृष्ट्वा 'त्रिपीडापरिहारोऽस्तु' इत्येतावदुक्त्वा विष्टरे तूष्णीमासितव्यं त्वया"-इत्यवोचत् । ब्राह्मणस्तदुक्तमङ्गीकृत्य सर्वान् व्यापारान् परित्यज्य कालिदासो- तान्यक्षराणि महता यत्नेन ओष्टगतान्यकरोत् ॥ ३) प्रश्ना:-अकिञ्चनो ब्राह्मणः किमर्थ भोजसमां जगाम ? कालि- दासस्त किमब्रवीत् ? कालिदासो राजानमुपगम्य किमवोचत् ? राजा तं किमवादीत् ? गृहं गत्वा कालिदासो ब्राह्मणमाहूय किमभ्यधात ?

·संस्कृततृतीयादरों २) अकिञ्चनः, मवचनम्, भवदाशा, किंकृतः, पञ्चषाणि, ओष्ट- गतानि-एषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ ३) द्विगुसमासः- चतुर्णा शास्त्राणां समाहारः- चतुश्शास्त्रम् । एवं पञ्चपात्रम्. त्रिभुवनम् , त्रिलोकी, पञ्चवटी-इत्यादयो बोध्याः। ४) उपमानपूर्वपदस्तत्पुरुषः- १) कुन्दमिव धवला = कुन्दधवला। २) घन इव श्यामः -घनश्यामः। ३) शिरीषमिव मृदुलम् - शिरीषमृदुलम् ॥ ५) उपमानोत्तरपदस्तत्पुरुषः- १) कविः पुङ्गव इव - कविपुङ्गवः। २) पुरुषः व्याघ्र इव-पुरुषव्याघ्रः। ३) राजा सिंह इव राजसिंहः॥ ६) क्तप्रत्ययान्तैः रूपैः वाक्यानि पूरयत- १) मातुः (निली)...तिष्ठति बालकः। २) पुत्रस्य दुराचारेण (दू)...अभूत् पितुश्चेतः। ३) मृद्घटो भूमौ (पत्)...शतधा (भज्)...अभूत् । ४) सन्तः सर्वदा (क्षुद्)...वर्त्मनि सञ्चरन्ति ॥ ७) पर्याया:- १) स्युर्वदान्य स्थूललक्ष्य दानशौण्डा बहुप्रदे । २) समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमिति संसदः । आस्थानीक्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसक्योः सदः। ३) वरिवस्था तु शुश्रूषा परिचयर्याप्युपासना ॥ - ·S विंशः पाठः २०. कालिदासस्य गुरुः द्वितीयो भागः अपरेयुः कालिदासो ब्राह्मणं वेषभूषादिभिः परि कृत्य सेन सह राजसमा प्रतस्थे । ब्राह्मणं च पुरोभागे कृत्वा स्वयं तस्य पृष्ठतो भक्तिमान् शिष्य इव बद्धाञ्जलिर्जगाम ॥ राजा च सभाद्वारमागतं ब्राह्मणं सवाधघोषमन्तः प्रवेश्य सादरं सत्कृत्य दर्शितविनयस्तस्य पादयोः पपात । ब्राह्मणोऽप्य- दृष्टपूर्वाणां राजसभावैभवानां दर्शनमात्रेण सम्भ्रान्तः कालिदा- सोक्तां परिपाटी विस्मृत्य राज्ञः समक्षं 'त्रिपीडा अस्तु' इत्युक्त्वा विष्टरे समुपविष्टः॥

·६० संस्कृततृतीयाद” तच्छ्रुत्वा राजा परिम्लानवदनः पादपीठीमपश्यत् । सभा- स्ताराः सर्वे स्मेरमुखा अभूवन् । प्रत्युत्पन्नमतिः कालिदासस्तु समुपस्थितामात्मनो दुरवस्था परिजिहीर्षन्–'अहह! गुरुपादानां वचसः प्रकर्षः! अहो! वाग्देवतायाः प्रसादः! अहो! महाराजस्य सुकृतम्!'-इति वदन् नर्तितुमारेमे ॥ तदवेक्ष्य राजाऽब्रवीत्-'कालिदास! तव गुरुपादानां वच- सोऽर्थ एव नास्माभिरधिगतः, किमुत प्रकर्षः। अर्थ तावद्वर्णय' -~-इति। कालिदास आह -'महाराज! किं ब्रवीमि! कीदृशं ते भागधेयम! अहो! आचार्याणां महाराजे प्रेमातिशयः । अहो! गुरुचरणानां वचसो गाम्भीर्यम्! गुरुचरणानन्तरेण कस्य वाऽन्यस्य मुखचन्द्रादीदृशं वचनामृतं स्यन्देत! अहो! आचार्याणां पाण्डि- त्यस्य प्रकारः। श्रूयतां तावदस्यार्थः- आसने विप्रपीडाऽस्तु शिशुपीडाऽस्तु भोजने । शयने दारपीडाऽस्तु त्रिपीडाऽस्तु नरेन्द्र ते ॥ इति व्याख्याय-"राजन्! इतोऽधिकं किमस्ति जनिमता जगत्य- भ्यर्थनीयम् ! अनेन हि भवान् सम्पदः सन्ततेररोगितायाश्च भाज- नतामुपनीतः' इत्याचख्यो। तदाकर्ण्य सर्वेऽप्यतिमात्रं चमत्कृताः कालिदासस्य गुरुं साक्षात् भगवत्याः सरस्वत्या अवतारममन्यन्त । राजाऽप्यतितरां तुष्टस्तस्मिन् द्रधिणराशि ववर्ष । कालिदासोऽपि रहस्यभेदभयेन ब्राह्मणं सत्वरं गृहं नीत्या रात्रौ निभृतं स्वदेशं प्रेषयामास ॥

·- विंशः पाठः %3DD २) विद्यैव धनम् - प्रश्नाः-परेधुः कालिदासः किं चकार ? ब्राह्मणः किमुक्त्वा विष्टरे समुपविष्टः ? कालिदासः किं वदन् नर्तितु. मारेमे १ तमवेक्ष्य राजा किमत्रवीत् ? कालिदासः किमाचख्यौ १ तदनन्तरं किं सम्भूतम् ? २) अवधारणपूर्वपदस्तत्पुरुषः- १) मुखमेव चन्द्रः मुखचन्द्रः। = विद्याधनम्। ३) वचनमेव अमृतम्- वचनामृतम्॥ ३) बहुव्रीहिः- १) तप एव धनं येषां ते - तपोधनाः। २) मान एव धन येषां ते मानधनाः॥ ४) सन् प्रत्ययान्ता:--- १) हर्तुमिच्छति जिहीर्षति । २) हन्तुमिच्छति - जिघांसति । ३) मत्तुमिच्छति = जिघत्सति । ४) ग्रहीतुमिच्छति-जिघृक्षति ॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १) भ्रम= (भ्राम्यति, भ्रम्यति, भ्रमति) भ्रान्तः, भ्रान्तवान् , भ्रान्त्वा, भ्रमित्वा. परिभ्रम्य, भ्रमितुम, भ्रमणीयम् , भ्रमितव्यम् । उपशम्य, शमितुम्, शमनीयम , शमितव्यम् ॥ १) निर्णनं तु निध्यान दर्शनालोकनेक्षणम् । २) आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत् परिपाटी अनुक्रमः। ३) सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते ॥ - - ६) पर्याया- -

·संस्कृततृतीयाद”
२१. धनप्रशंसा
२
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते ॥
त्यजन्ति मित्राणि धनविहीनं पुत्राश्च दाराश्र सुहजनाश्च ।
तमर्थवन्तं पुनराश्रयन्ति धनं हि लोके पुरुषस्य बन्धुः॥
बुभुक्षितैयाकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते ।
न च्छन्दसा केनचिदुद्भुतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फला गुणाः॥ ३
दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि धनं धनं धनम् ।
इत्थमेव निनदः प्रवर्तते किं पुनर्यदि जनः सचेतनः ॥
धनैर्निष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति धनरापदं मानवा निस्तरन्ति ।
धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्वं धनान्यर्जयध्वम् ॥
"धनं हि
२) प्रश्ना:-यस्यास्ति वित्तं स नरः कीरशो भवति ?
लोके पुरुषस्य बन्धुः" कुतः ? 'हिरण्यमेवार्जय
निष्फला गुणाः कस्मादिदमुच्यते ? "इत्थमेव निनदः
प्रवर्तते कीडशो निनदः १ धनान्यर्जयध्वं धना-
न्यजयध्वम्" कुत एवमुघुष्यते ?
२) सुहजनाः, अचेतनः, सचेतनः एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥
३) सन्प्रत्ययान्ताः-
१) कर्तुमिच्छति -चिकीर्षति-ते।

·एकविंशः पाठः
२) भोक्तुमिच्छति= बुभुक्षते ।
३) नेतुमिच्छति = निनीषति-ते।
४) गन्तुमिच्छति =जिगमिषति ।
५) वक्तुमिच्छति -विवक्षति ॥
४) एकपदीकुरुत-दोषं जानातीति । कुले भवः । द्रष्टुं योग्यः ।
श्रुतमस्यास्तीति । अर्थः अस्यास्तीति ॥
५) प्रयोग विपरिणमयत--
१) सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ।
२) त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं दाराश्च पुत्राश्च सुहृजनाश्च ।
३) बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काम्यरसो न
पीयते।
४) धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्वं धना-
न्यर्जयध्वम्॥
६) वक्ता, गन्ता, द्रष्टा, प्रष्टा, श्रोता-एषां स्त्रीलिङ्गरूपैः वाक्यानि
रचयत॥
,
७) कृत्प्रत्ययान्ताः
हा- (जहाति) हीनः, हीनवान्, हित्वा, विहाय, हातुम,
हानीयम्, हातव्यम्, हेयम् ॥
८) पर्यायाः-
१) द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।
हिरण्यं द्रविणं धुनमर्थरैविभवा अपि ॥
२) सगोत्र बान्धवाति बन्धुखरखजनाः समाः॥

·संस्कृततृतीयादशै Pr २२. क्षेत्रकर्षणम इह क्षेत्रं कृष्यसे । इदं शालेयक्षेत्रम् । शालीनामुत्पत्ती प्रभूतं जलमपेक्ष्यते । तस्माजलस्यावस्थानाय क्षेत्राणि परितः सेतवः क्रियन्ते । गोधूमादयस्तु नातीव जलमपेक्षन्ते । अतस्ते पर्वत- सानुष्यपि समृद्धतया प्ररोहन्ति । शालयस्तु जलमयेषु निम्नप्रदे- शेषु केवलमुत्पद्यन्ते ॥ चित्रेऽस्मिन् कर्षणाय द्वौ वृषभो हलस्य धुरि नियुक्तौ वर्तेते। क्वचिन्महिषावपि नियुज्यते । यूरोपखण्डेऽमेरिकाखण्डे च निय. मेनाश्वौ बध्यते । अद्यत्वे कर्षणाय कचिद्यन्त्राण्युपयुज्यन्ते । शर्करिलानां निष्कुटादीनामुत्कषणार्थमायसानि लाङ्गलान्युपकल्पि- तानि ॥ चित्रमवलोकय । सकर्षको हलस्य पश्चाहण्डं हस्तेन धृत्वा हलस्यानं भूमौ खनन् वृषभो चोदयति । हलस्याप्रभागे निशिताग्रो

·द्वाविंशः पाठः
लोहफालः सङ्घटितः। तेन यदा वृषभो गच्छतस्तदा हलस्याधस्तात्
पञ्चषाङ्गुलखाता पद्धतिर्जायते। सैषा पद्धतिः 'सीता' इत्युच्यते ॥
सकृत् कृष्टे क्षेत्रे मृत्तिका न मृदूभवति। अतो द्विस्त्रि
कर्षणं क्रियते। द्विः कृष्ट क्षेत्रं द्विगुणाकृतमिति, त्रिः कृष्टं त्रिगुणा-
कृतमिति चोच्यते । द्विगुणाकृते त्रिगुणाकृते वा क्षेत्रे बीजान्यु.
प्यन्ते । बीजावापात् परं सकृत् कृष्ट्वा क्षेत्र फलकाकर्षणेन संमी.
क्रियते । तदा बीजानि मृदन्तः पतितानि त्रिचतुरैर्दिनैरुद्भिद्यन्ते ।
उद्भिन्नाश्च शालयः सकृदुत्वाय प्रतिरोप्यमाणाः प्रभूतानि फलानि
वितरन्ति । शालीनां मार्योऽत्यन्तं मनोहराः। पचेलिमाः शालयो
लविलृयन्ते ॥
सैषा कृषिः देवमातृकायां भूमौ वर्षकाले सकृत् सम्पाद्यते।
नदीमातृकायां तु वर्षस्य द्विनिर्वा क्रियते । क्वचिजलस्याभ्युक्षणेन
कृषिः सम्पाद्यते। सर्वासु वृत्तिषु कृषिरेव प्रधानतमा। कृषितो
नास्ति दुर्भिक्षम॥
रामाद्याचय मेदिनी धनपतेबीज बलाल्लाङ्गलं
प्रेतेशान्महिषं तवास्ति
वृषभः
फालं त्रिशूलं तव।
शक्ताऽहं तव चानदानकरणे स्कन्दोऽस्ति गोरक्षणे
खिन्नाऽहं हर भिक्षया कुरु कृर्षि गौरीवचः पातु वः ॥
१) प्रश्नाः-बीह्यादयः शालयश्च कुत्र समृद्धतया प्ररोहन्ति ? क्षेत्र.
कर्षणाय कानि साधनान्युपयुज्यन्ते ? कीदृशे क्षेत्रे
बीजान्युप्यन्ते ? देवमातृकायां नदीमातृकायां च भूमौ
कियद्वारं कृषिः सम्पाद्यते? गौरी हरं किमाह ?
.
5

·संस्कृततृतीयादशै
२) व्रीह्यादयः, त्रिचतुरैः, धनपतिः, गोरक्षणम्, गौरीवचः-एषां
विग्रहवाक्यानि लिखत॥
३) अव्ययीभावः--
१) मक्षिकाणामभावः = निर्मक्षिकम् ।
२) भिक्षाणामभावः दुर्भिक्षम्।
३) भिक्षाणां समृद्धिः-सुभिक्षम् ।
४) संशयस्याभावः असंशयम् ॥
-
-
-
%3-
४) मयट् प्रत्ययान्ताः-
१) जलेन
प्रचुरः जलमयः।
२) सुवर्णस्य विकारः --सुवर्णमयः।
३) चिदेव
चिन्मयः॥
-
५) सकृत् , द्विः, त्रि; चतुः, पञ्चकृत्वः-पतैः वाक्यानि रचयत ॥
६) कृत्प्रत्ययान्ताः-
१) वप् = (वपति) उत्तः, उप्तवान् , उपत्वा, निरुप्य, वस्तुम,
वपनीयम्, चप्तव्यम्।
२) लू = (लूनाति लूनः, लूनवान् , लूत्वा, विल्य, लवि-
तुम, लवनीयम, लवितव्यम् ॥
3) पर्यायाः-
१) क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषकश्च कृषीवलः ।
२) उक्षा भद्रों बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः।
अनड्वान् सौरभेयो गौः।
३) क्षेत्रं हेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवोचितम् ॥

·प्रयोविंशः पाठः ६७ अन्यथा तच्छुत्वा कविः २३. शतं प्रहाराः एकदा गुर्जरदेशीयः कश्चित् कविः कविवत्सलं काशिराज द्रष्टुकामः काशीदेशमगच्छत् । गत्वा च तत्र राजभवनं प्रविशन् स द्वारे द्वाःस्थेन न्यरुध्यत । सप्रश्रयमनुनीयमानः स द्वास्थः- 'यदि त्वमन्तः प्रवेष्टुमिच्छसि तर्हि यत्किञ्चिदेहि । दुर्लभस्ते प्रवेशः' इत्यवोचत् ॥ :-'भद्र ! अधुना मम हस्ते वराटिकाऽपि न विद्यते । किन्तु राज्ञः सकाशान्मया सम्भावना लभ्येत । यल्लप्स्यते तस्यार्ध ते दास्यामि'- इति प्रत्यवोचत् । तद्वचः श्रुत्वा हृष्टो द्वारपालकस्तं प्रावेशयत् ॥ ततः कोष्टान्तरं प्रविशन् स भूयोऽन्येन द्वारपालकेन न्यरु- ध्यत । तस्मा अपि राज्ञः सकाशाल्लप्स्यमानस्याध प्रतिशाय से कविस्तेनाप्यनुमतः कथञ्चित् राशः सविधं प्रापत् । प्राप्य च सरसः श्लोकः राजानं तुष्टाव । तेन प्रीतो नरपतिस्तं सत्कृत्य तस्मै वारणमेकं दापयितुं मन्त्रिणमादिक्षत् । तस्य वचनं श्रुत्वा कविराह-'राजन् ! अहं लब्धवारण एवास्मि । अतोऽद्य तल्लामेन न मे प्रयोजनम् । तस्मादन्यदेव याचिष्ये । तहानेन मत्प्रार्थना सफलयितुमर्हसि'-इति । राजोवाच-'विद्वन् ! किं तेऽभीष्टम ? कथय । यदि शक्यं तर्हि तत् साधयितुं यतिष्ये'-इति ॥ कविरब्रवीत् - 'राजन्! यदि मां सम्भावयितुमिच्छसि तर्हि शतं प्रहारान् मे पारितोषिकत्वेन विधेहि। न ते दातुमशक्यं मया किञ्चित् प्रार्थितम्'-इति । राजा कवेराकूतमज्ञात्वा भृशं खिन्नः ·६८ संस्कृततृतीयादर्श प्राह-'महाकवे! त्यज्यतां प्रहारकथा । रनं हिरण्यं वा यथाभि- मतं याचस्व । तत् ते वितरिष्यामि'-इति । कविः प्रत्यवोचत्- 'राजन् ! यदि त्वं कवीनां मनोरथस्य पूरकस्तर्हि प्रहारशतेन मां सम्भावय। नो चेद्गमिष्यामि। स्वस्त्यस्तु ते'-इति ॥ ततो गत्यन्तरमपश्यन् विषण्णवदनो राजा तदभीष्टस्य पूरणाय बेत्रहस्तं किङ्करमाशापयामास । स च किङ्करो यदा तं प्रहर्तु- मुद्युक्तोऽभूत् तदा कविः प्राह-'महाभाग! क्षणं प्रतीक्षस्व । अस्याः सम्भावनाया अंशहरौ द्वौ दौवारिकावासाते। राज्ञः सकाशाल्लभ्य- मानस्यैकमर्धमेकस्मै, अपरमर्धमपरस्मै च मया प्रतिक्षातम् । अन्यथा मेऽन्तःप्रवेशो राजदर्शनं च नाभविष्यत् । तस्मादेते शतं प्रहाराः सम विभज्य तयोः पृष्ठे पात्यन्ताम् , येनाहं कृतप्रतिशः सत्यवचनो भवेयम्'-इति ॥ तवनुरोधेन राशः पुरोभागमानीतयोः प्रतीहारयोः पृष्टभागे प्रत्येक पञ्चाशत् प्रहाराः प्रदत्ताः । अनेन कवेः कौशलेन राजा मन्त्रिणश्चात्यन्तं चमत्कृतास्तं नितरां बह्वमानयन् ॥ १) प्रश्नाः-गुर्जरदेशीयः कवी राजभवनं प्रविशन् किनिमित्त केन न्यरुध्यत ? कुतः पश्चात् तस्य प्रवेशोऽन्वमन्यत? राजा मन्त्रिणं किमादिक्षत् ? तस्य वचनं श्रुत्वा कविः किमाह ? कवेराकूतमज्ञात्वा राजा किं प्राह ? कविः किं प्रत्यवोचत् ? ततः किं सम्भूतम् ? २) कविवत्सलः, दुर्लभः, राजभवनम् . सरसाः, कृतप्रतिशः. सत्यवचन:-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥

·द्वात्रिंशः पाठः
३) व्यधिकरणबहुवीहिः
१) वेत्रं हस्ते यस्य सः - वेत्रहस्तः।
२) चक्रं पाणौ यस्य सः = चक्रपाणिः ।
३) पनं नाभौ यस्य सः = पमनाभः ।
४) पक्षे वृत्तिः यस्य सः == पक्षवृत्तिः॥
४) अव्ययीभावः--
--
3-
१) एकमेकं प्रति
२) अर्थमर्थ प्रति
३) क्षणे क्षणे
४) पदे पदे
प्रत्येकम्।
प्रत्यर्थम्।
प्रतिक्षणम्।
= प्रतिपदम् ॥
५) दा, क, प्रविशू, रुह-एषां णिजन्तरूपैः वाक्यानि पूरयत ॥
६) कृत्प्रत्ययान्ताः
१) स्तु = (स्तौति) स्तुतः, स्तुतवान्, स्तुत्वा, प्रस्तुत्य,
स्तोतुम्, स्तवनीयम, स्तोतव्यम, स्तुत्यम् ।
२) चि - (चिनोति) चितः, चितवान्, चित्वा, निश्चित्य,
चेतुम, चयनीयम्, चेतव्यम्, चेयम् ॥
७) पर्यायाः-
१) प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थवाःस्थितदर्शकाः ।
२) मन्त्री पी सचिवोऽमास्यः ।
३) राजा रापार्थिवक्ष्माभृग्नृपभूपमहीक्षितः ॥
.

·संस्कृततृतीयादरों २४. अजगरो भिक्षाभाजनं च - पुरा पाटलिपुने यशसोमः कीर्तिसोमश्चेति द्वौ भ्रातरावास्ताम् । तयोः प्रभूतं पित्र्यं वित्तममूत् । ती तद्विभज्य पृथग्गृहिणावभूताम् । तयोः कीर्तिसोमः स्वीय भागं वाणिज्येन कौसीयेन चावर्धयत् । यज्ञसोमस्तु भुजानो ददानश्च स्वीयमंशं कियतैव कालेन व्ययीकृत्य रिक्तीभूतो बन्धूनामवधीरणायाः पात्रमभूत् ॥ बन्धुजनैरवमन्यमानः सोऽत्यन्तं खिन्नः स्वभार्यामवोचत्- 'प्रिये! सम्प्रति निर्धनीभूतयोरावयोः घरमन्यदेशगमनम् . न त्विह बन्धूनां मध्ये जीवनम् । अतोऽद्यैव देशान्तरं गच्छावः'-- इति । भार्याऽब्रवीत्-'नाथ! पाथेयेन विना कथं वा देशान्तरं गमिष्यावः । न किमप्यस्ति गृहे । अतस्ते भ्रातरं गत्वा यत् किश्चिद्धनं याचस्व'-इति ॥ तदनुरोधेन यशसोमः कीर्तिसोमस्यान्तिकं गत्वा तस्मै स्वीय सङ्कल्पमावेद्य यावत् तं पाथेयमयाचत तावत् तस्य भार्या श्रुततद्व- चना ससम्भ्रममागत्य अये! नाथ! एतादृशा दरिद्राः प्रत्यह. मस्माकं गृहद्वारमाश्रयिप्यन्ति । तेभ्यः कियत् कुतो वा दास्यामः । स्वीय वित्तं क्षपितवतेऽस्मै दुर्भगाय त्वया वराटिकाऽपि न दातव्या। यदि दास्यसि मम जीवितेन शपे'-इत्यब्रवीत् । कीर्तिसोमः भ्रातृस्नेहान्वितोऽपि भार्या भीतः किमप्यदत्त्वा तं प्राहिणोत् ॥ यशसोमो गृहं गत्वा वृत्तान्तमिमं भार्यायै निवेद्य देवैकशरणः सद्य एव तया सह देशान्तरं प्रति प्रतिष्ठत । गच्छन्तोच तो मार्गवशात् किमपि घोरमरण्य प्रापतुः । शिलाकण्टकाकीर्णे वन-

·चतुर्विशः पाठः
वर्मनि क्लेशेन व्रजतोस्तयोः यक्षसोमः केनचिन्महाकायेनाजगरेण
स्वगीर्यत॥
Vi..
तदवेक्ष्य सा वाला सोरस्ताङमुच्चैः क्रन्दन्ती क्षितौ पपात ।
तां तथा विलपन्तीमवलोक्याजगरः
सातकरुणो
मानुषभाषया-
भाषत-'शोभने ! किमर्थमेवं विलपसि!'---इति । साऽवोचत्-
'महासत्त्व! कथं न विलपियामि । मम हि भिक्षाभाजनं भवता-
ऽपहृतम् । कथङ्कारमशरणा प्राणान् धारयिष्यामि'-इति ॥
सदाकाजगरः सपदि स्वजठरात् किञ्चित् सुवर्णपात्रमुगीर्य
तस्यै वृत्त्वाऽब्रवीत्-'महाभागे! गृह्यतामिदं ते भिक्षापात्रम्'-

·- - संस्कृततृतीयाद” इति । सा तदादाय प्रत्यवोचत्-'महात्मन्! किमनेन मे प्रयो- जनम्? को वा स्त्रियै मह्यमस्मिन् भिक्षा प्रदास्यति ?'-इति ब्रुवती भूयोऽप्युश्चैरकन्दत् । ततः सोऽजगरस्तां सान्त्वयनाह- साध्वि! त्वमिदं पात्रं गृहीत्वा मिक्षार्थ बज । यस्ते मिक्षां न दास्यति तस्य शिरः सहस्रधा विशरिष्यते । सत्यमेतद्वचो मम । माऽस्तु तेऽत्र संशयः' इति ॥ तदाकर्ण्य सा भो! महासत्व! यदि ते वचः सत्यं तर्हि त्वमिदानीं मे भर्तृभिक्षां देहि'-इत्युक्त्वा पात्रमदर्शयत् । अज- गरोऽपि स्वनाशभयात् यशसोमं जीवन्तमेवोद्गीर्य तस्यै प्रायच्छत् ॥ अथ सोऽजगर:-'भो! महामागौ! अहं काञ्चनवेगाख्यो विद्याधरः कस्यचिहषः शापेनाजगरत्वमापन्नः । स च शापो मे साध्वीसंवादपर्यन्तोऽभूत् । इदानीमनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवत्या'- इति वदन् निजं रूपं प्रतिपद्य तत् सुवर्णपानं रत्नैरापूर्य ताभ्यां दत्त्वा स्वाभीष्टदेशं गतः । तौ दम्पती च महता हर्षेण तद्रत्नपात्र- मादाय स्वदेशमागत्य बन्धूनां प्रीतेः पात्रीभूतौ चिरं न्यवसताम् ॥ प्रश्ना:-यक्षसोमः कीर्तिसोमश्च पित्र्यं वित्तं कथं व्ययीचऋतुः ! यज्ञसोमः किं निमित्तं विदेशं प्रस्थितः१ पाथेययाच. नार्थ कीर्तिसोमस्यान्तिकं गते तस्मिन् कीर्तिसोमस्य जाया भर्तारं किमब्रवीत् ? यक्षसोमः कुत्र केन न्यगी- र्यत? कथं तस्य भार्या भर्तारमजगरात् प्रत्यलमत ? २) रिक्तीभूतः, भ्रातहान्धितः, भार्या भीतः, देवैकशरणः, महा- सत्वः, काञ्चनवेगाख्यः-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ।

·७३ चतुर्विशः पाठः ३) शानच् प्रत्ययान्तैः रूपैः वाक्यानि पुरयत- १) सजनः स्वधनं याचकेभ्यो (दा)...स्वयं (भुञ्ज)...च व्ययी- - करोति। . - % 3D २) दुर्जनः कापथे पदं (नि+धा)...पापं (क)...च परेभ्यो द्रुह्यति। ३) रामायणम् (अधि+इ)...परां श्रियमधिगच्छति । ४) शास्त्रस्य तत्वं (शा)...जनो न नीचकर्माणि करोति । ५) सीतां (वि+चि)...मारुतिः सागरं सन्ततार । ६) सिंहासनम् (अधि+आस)...राजा प्रजाः पालयति । ४) एकपदीकुरुत- पितुः आगतम्, स्वस्य इदम, परस्य इदम, अन्यस्य इदम, जाया च पतिच, माता च पिता च ॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः- भी (बिभेति) भीतः, भीतवान् , भीत्वा, सम्भीय, मेतुम् , भयनीयम, मेतव्यम्। भि = (भिनत्ति) भिन्नः, भिन्नवान्, भित्त्वा, निमिद्य, मेत्तुम, मेदनीयम्, मेत्तव्यम्, मेद्यम् ॥ ६) पर्याया:- १) वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात् । २) गृहं गेहोदवसितं वेश्म सन्न निकेतनम् । निशान्तपस्त्य सदनं भवनागारमन्दिरम् । गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः। (गृहाः-पुंलिङ्गे नित्यबहुवचनम्) ३) उत्तमाङ्गं शिरः शीर्ष मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम्। (ना=पुंलिङ्गः, अलियाम्= पुंसि नपुंसके च)। - ·७५ संस्कृततृतीयादशैं २५. अशोकः सन्नद्ध- क्रिस्तोः पूर्व २७२-तमवर्षादारभ्य २३२-तमवर्षपर्यन्त- मशोको नाम बुद्धमतावलम्बी महाराजो भारतवर्षस्याधिपत्यमव- हत्। यः खलु चन्द्रगुप्तमौर्यस्य पौत्रो बिन्दुसारस्य पुत्रश्वासीत् । स एवाशोकवर्धन इत्यपि समाख्यायते । स चेक्ष्वाकुवंशीयः श्रीराम इव प्रजानामै हिकमामुष्मिकं च योगक्षेमं व्यचिन्तयत् ॥ प्रथमतस्तावदशोकः समरप्रियोऽवर्तत । महदपि स्वीयं राज्यं कलिङ्गदेशस्य विजयेन महत्तरं कर्तु मति बबन्ध । सहायश्च राज्यावाप्तः परं द्वादशे वर्षे कलिङ्गानभ्ययुङ्क । प्रवृत्तश्च तत्र कलिङ्गाशोकसैन्ययोस्त्रैवार्षिको दारुणः सङ्ग्रामः । तृतीयस्या- ब्दस्यान्ते जयलक्ष्मीरशोकमशिधियत् ॥ जितराज्यस्त्वशोकः सशोको जातः । भयानके तस्मिन् सङ्ग्रामे सहस्रशः प्रतिपक्षीयान् विशसितान दृष्टवतस्तस्य मनसि महान् शोकः समजनि । अतः सद्य एवायं भूयः समरोद्यमाद्विर. राम । पश्चात्तापाभिभूतश्च संन्यासमङ्गीकृत्य बुद्धमहर्षेः शान्तान शुद्धांश्चोपदेशान् अन्ववर्तत । अहिंसामेव परमं धर्ममाकलयन् मृगयाविनोदमप्यहासीत् । आकीटादामत्यै सर्वानपि जीवराशीन स्वीयप्रजात्वेनागणयत् ॥ सोऽयं राजर्षिः प्रजानां परितोषणे कृतमतिः परस्परं विवद- मानानां विविधानां मतानां सामरस्यमुपपादयन् मतभेदमूलक जनानां मिथो वैरस्यं च परिहरन् प्रजासु मिथः सोदरस्नेहमुदपाद- यत् । स्वयं बौद्धमतमवलम्बमानोऽप्ययं मतान्तराय नाद्बुद्धत् ।

·पञ्चविंशः पाठः प्रत्युत खस्खधर्मात् प्रमाद्यतो जनानदण्डयत् । सर्वमतस्थानपि समदृष्टयापश्यत् ॥ अपि चायमशोकमहाराजः स्वीयानां प्रजानामाचारस्य प्रत्यवे- क्षणाय तासां लोकयात्रासरणेः परिष्करणाय च स्वसाम्राज्ये समन्तादधिकृतान् पुरुषान् न्ययोजयत् । असंस्कृतानां वन्य- वर्गाणां शिक्षणाय सर्वोपदेशकान् न्ययुत । किञ्चायं भूतदया, शान्तिः, कायचित्तयोः शुद्धिः, मातापित्रादीनां गुरुजनानामादरण. मित्यादी विषयानधिकृत्य चतुर्दश नियमान निरमासीत् । तांश्च शिलालेखेष्वर्पयित्वा प्रजानामवधारणाय भारतवर्षे समन्तात् प्रतिष्ठापयामास । येषु खलु केचन शिलालेखाः सम्प्रत्युपलभ्य- मानास्तस्य चरितं तदीयं राज्यभारप्रकारं च बोधयन्ति ॥ महाराजोऽयं स्वयमेवात्मानं प्रियदर्शिनमाह । तदनुरोधेन च प्रजानां प्रियमाचरन् मनुष्याणामिव मृगाणामपि तत्र तत्र चिकित्सालयानकल्पयत् । पथिकानां विश्रमाय बहुत्र पथिकाश्र- मान निरमापयत्। सर्वत्र पथि कूपतटाकादीनखानयत् । सञ्चार- सौकर्याय यथापेक्ष रथ्या अकारयत् । रथ्यानामुभयोः पार्श्वयो- श्छायावृक्षानवर्धयत् । आबालवृद्धं प्रजाः सर्वाः परमानन्दमन्व- भूवन् ॥ अशोकस्त्वेतावतोऽप्युपकारानपर्याप्तान मन्यमानः स्वयमतृप्त- एवासीत् । दुर्लभा एवैतादृशाः प्रजाहितैषिणो राजानः । सर्व- थैवायं महाराजः सर्वत्र सर्वदा सर्वेषां राक्षामनुकरणीयः सर्वेषां जनानामनुस्मरणीयश्च भवति ।

·% Ec संस्कृततृतीयादर्श १) प्रश्ना:-अशोकः कदा भारतवर्षस्याधिपत्यमवहत् । स प्रथम कीदृश आसीत् , जितराज्यः कीदृशो जातः ? स प्रजानां परितोषणे कृतमतिः किं व्यधात् ? अशोकी- यान् शिलालेखानधिकृत्य किं जानीध्वे ? राजा सावा- स्मानं प्रियदर्शिनं ब्रुवन् किं चकार ? २) महाराजः, समरप्रियः, जयलक्ष्मीः, अहिंसा, राजर्षिः, माता- पित्रादयः, परमानन्दः-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) अव्ययीभावः- १) कीटानवधीकृत्य आकीटम। २) मानभिव्याप्य आमर्त्यम्। ३) बालानवधीकृत्य वृद्धानभिव्याप्य= आबालवृद्धम् ॥ ४) एकपदीकुरुत-अधिपतेः भावः, इक्ष्वाकुवंशे भवः, इह भवम् , अमुष्मिन् भवम, परत्र भवम्, अतिशयेन महत्, पुत्रस्य अपत्यं पुमान् , दुहितुः अपत्यं पुमान् ॥ ५) मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः- १) फलप्रधाना वृक्षाः -फलवृक्षाः। २) पुष्पयुका लताः पुष्पलताः॥ ३) छायाप्रधाना वृक्षाः = छायावृक्षाः। ४) शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः॥ ६) कृत्प्रत्ययान्ताः १) नह = (नाति) नद्धः, नद्धवान्, नवा, संना, नथुम, नहनीयम्, नव्यम्। २) शस्= (शसति) शस्त:-शसितः, शस्तवान् , शंसितवान् , शस्त्वा-शसित्वा, विशस्य, शसितुम, शसनीयम्। ३) शंस= शस्तः-शंसितः, शस्तवान्-शंसितवान्, शस्त्वा- शंसित्वा, प्रशस्य, शैसिनुम् शंसनीयम् । - ·- षड्विंशः पाठः ७) पर्यायाः १) समानोदर्य सोदर्य सगऱ्या सहजाः समाः । २) अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि । ३) ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनाऽनीकिनी चमूः । वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकलियाम् ॥ । २६. एकलव्यः पुरा पाण्डवानामास्थाने द्रोणाचार्यों नाम कश्चिद्धनुर्वेद- कोविदो बभूव । यः खलु पाण्डवान् कौरवानन्यांश्च क्षत्रिय- कुमारान् धनुर्विद्यामध्याप्य लोके विश्रुतिमवाप । यं यं सोऽशि- क्षयत् स सर्वेऽपि परेषामधृष्योऽभूत् ॥ गच्छति काले कदाचिदेकलव्यो नाम निषादकुमारस्तस्मात् शस्त्रविद्यामधिगन्तुकामस्तदन्तिकं प्राप्य विनयान्वितः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य खाभीष्टं तस्मै व्यजिज्ञपत् । द्रोणाचार्यस्तस्य विनयेन प्रीतोऽपि तस्येच्छां निर्वोदुमक्षमस्तमाह-'नैषादे! अहं केवलं क्षत्रियकुलोत्पन्नान् शिक्षयामि। त्वं च निषादानां कुले समुत्पन्नः। अतस्ते शिक्षणमशक्यमेव'- इति ॥ तच्छ्रुत्वा स निषादः सविषादोऽरण्यं प्रत्यगमत् । गत्वा च कुत्रचिदेकान्ते मृन्मयीं द्रोणाचार्यस्य प्रतिकृति प्रतिष्ठाप्य तस्याः पुरस्तात् सविनयो भूत्वा स्वयमेव शस्त्रविद्यां पर्यशीलयत् । कियतैय कालेन स बाणस्य सन्धाने मोचने संहरणे च परमं प्रावीण्यमध्यगच्छत् ॥

·G८ संस्कृततृतीयावर्श अत्रान्तरे पाण्डवाः कदाचिन्मृगयाथै तदेवारण्य प्राविक्षन् । तानेकः सारमेयोऽप्यन्यवर्तत। धीरास सारमेयः प्रविष्टमात्रस्तार भषन्नितस्ततो धावन्नेकलव्यमभ्यद्रवत् । आस्यं ज्यादाय भषतस्तस्य मुखे युगपदेकलव्यः सप्त शरान् प्रेरयामास । सच शरविद्ध- वदनो रक्तसिक्ताङ्गः सारमेयः पाण्डवानामभ्यर्णमगच्छत् ॥ NA . S mmmmmm)का I 1 पाण्डवाश्च तं ताहगवस्थं दृष्टा व्याकुलीभावमुपगताः सद्य एव तेन शुना दर्यमानमार्गा एकलव्यस्यान्तिकमुपेत्य बाणप्रयोगे तस्य लोकोत्तरं हस्तलाघवं वीक्ष्य विस्मिता:-'अये! कस्त्वम् ? कस्य शिष्यः ?-इत्यप्राक्षुः?' । सोऽवादीत्-'आर्याः! अहं ·षड्विंशः पाठः निषादाधिपतेहिरण्यधनुषः पुत्रस्तत्रभवतो द्रोणाचार्यस्य शिष्य- श्वास्मि'-इति । तदाकर्ण्य पाण्डवास्तस्य शस्त्रविद्यानैपुण्येनात्मन्यवशां कुर्वन्तो गृहं प्रत्यागत्य द्रोणाचार्य सखेदमवादिषुः-'आचार्य! चयमेव भवतः शिष्येप्वप्रतिमाः शूरा इत्यसकदुक्तवता भवता नूनं वञ्चिताः स्मः। यतो ह्यस्ति कश्चिदरण्यैकान्ते शस्त्रविद्यायाममानतिशयानो भवतः शिष्यो निषादकुमारः'--इति ॥ तन्निशम्य द्रोणाचार्यः साश्चर्यहृदयः सद्य एव पाण्डवैः सार्क वनमागत्यैकलव्यमपृच्छत्-'अये! कथं त्वमसि मम शिष्यः ?' -इति । एकलव्यः सप्रश्रयं प्रणिपत्य प्रत्युवाच-'आचार्य ! अहं तावद्भवन्तमेवानुध्यायन् भवत एव च नैपुण्यमनुचिन्तयन् शस्त्रविद्यां पर्यचैषम् । तस्मात् ते शिष्य एवास्मि'-इति ॥ द्रोणाचार्योऽब्रवीत् यदि त्वं मम शिष्यस्तर्हि देहि मे गुरुदक्षिणाम्' इति । तस्य वचनं श्रुत्वैकलव्यः परं तुष्टः प्रत्यव्रवीत-आचार्य! असंशयं दातव्या गुरुदक्षिणा । परन्तु यथातृप्ति दातुमिदानीमक्षमोऽस्मि । अथापि मत्सकाशे यदस्ति तदवश्यमेवं दास्यामि । विस्रब्धं कथ्यतां यदपेक्षितम्'-इति । द्रोणाचार्योऽवदत्-'यदि तथ्यमुक्तं त्वया तर्हि तव दक्षिणहस्त- स्याङ्गुष्ठं मे दाक्षिणां कल्पय'- इति । एकलव्यो द्रागनक्षरं स्वीयं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठं च्छित्वा सभक्ति द्रोणाचार्याय समर्पयामास ॥ निरगुष्ठ एकलव्यस्ततः परं शस्त्रप्रयोगेऽसमर्थो जातः । अथापि स आत्मानमनृणं मन्यमानः सुतरां मुमुदे । पाण्डवाश्च वीतचिन्ता अभूवन् । एकलव्यस्य गुरुभक्तिस्त्रैलोक्येऽप्यश्लाघ्यत । - ·20 तत एकलव्यः पटोः भावः॥ रामस्य संस्कृततृतीयादर्श १) प्रश्नाः-एकलव्यः कः ? स किमर्थ द्रोणाचार्यमुपगतः ? कुत- स्तस्य प्रार्थना तेन प्रत्याख्याता ? किमकरोत् ? मृगयार्थमरण्यं गतेषु पाण्डवेषु किं सम्भूतम् ! ते प्रत्यागत्य द्रोणाचार्य किमवोचन् ? द्रोणाचार्यः किमकरोत् ? २) सविनयः, रक्तसिक्ताङ्गः, गुरुदक्षिणा, अक्षमः, अनृणः, असंश यम, निरगुष्ठः-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) एकपदीकुरुत-प्रवीणस्य भावः, लघोः भावः, गुरोः भावः, निपुणस्य भावः, ४) ल्यबन्तरूपैः वाक्यानि पूरयत- १) सुतं सुचरितं (वि+ईक्षु ।...पिता प्रीतोऽभवत् । २) मारुतिः सीतायाः पादयोः (प्र+नि+पत्). सन्देशं व्यजिशपत् । ३) शिष्यः गुरोः कुलम (उप+इ)...विद्यामभ्यस्यति । ४) ते सर्व (सं+भू)...सायं समुद्रतीरमगमन् ॥ ५) अधीते, तिष्ठति, करोति, शिक्षते, पश्यति-एषां णिजन्तरूपैः वाक्यानि रचयत ॥ ६) कृत्प्रत्ययान्ताः १) द् = (द्रवति) द्रुतः, द्रतवान् , द्रुत्वा, अनुद्रुत्य, द्रोतुम्, द्रवणीयम, द्रोतव्यम्। २) स्मि - (मयते) स्मितः, लितवान् , स्मित्वा, विस्मित्य, स्मेतुम, मयनीयम, स्मेतव्यम् ॥ ७) पर्यायाः- १) धन्वी धनुष्मान् धानुष्को निषङ्गयस्त्री धनुर्धरः । २) धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्। ३) पृषत्कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुकाः । कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुर्वयोः ।। - - ·सप्तविंशः पाठः २ ३ २७. भवभुतेः सूक्तयः लौकिकानां हि साधूनामर्थ वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ ऋषयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तहप्तयोः । सा योनिः सर्ववैराणां सा हि लोकस्य निर्ऋतिः॥ कामं दुग्धे विप्रकर्षस्यलक्ष्मी कीर्तिं सूते दुष्कृतं या हिनस्ति । शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥ शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी। कालानुरोधः प्रतिभानवत्व- मेते गुणाः कामदुधाः क्रियासु ॥ वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ वितरति गुरुः प्राक्षे विद्यां यथैव तथा जड़े न तु खलु तयोर्शाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा। भवति हि पुनर्भूयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः॥ न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां विषहते स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः । मयूखैरश्रान्तं तपति यदि देवो दिनकरः किमाग्नेयो ग्रावा निकृत इव तेजांसि वमति ॥ ६ . 6 ·? . .८२ संस्कृततृतीयाद” १) प्रश्नाः-केषां वागर्थमनुवर्तते । केषां च वाचमर्थोऽनुधावति ? सूनृतां वाचं धीराः कुतो धेनुमाहुः ? "एते गुणाः कामदुधाः क्रियासु" के ते गुणाः ? लोकोत्तराणां चेतांसि कीदृशानि ? प्राशजडयोर्भदं स्ववाक्यैर्वर्णयत । स तस्य खो भावः कः ? "निकृत इव तेजांसि वमति कः? २) अभ्यस्तगुणा, उन्मत्तहप्तयोः, सहजः, अकृतकः, दिनकरः- एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) भावार्थकप्रत्ययाः- १) प्रगल्भस्य भावः - प्रगल्भता, प्रगल्भत्वम्, प्रागल्भ्यम् । २) जडस्य भावः जडता, जडत्वम, जाडयम्। ३) सकलस्य भावः --- सकलता, सकलत्वम्, साकल्यम्। ४) कृत्स्नस्य भावः -- कृत्स्नता, कृत्स्नत्वम, कात्य॑म्॥ ४) एकपदीकुरुत-आदौ भवाः, अन्ते भवाः, मध्ये भवाः, अन्तः भवाः, बहिः भवाः, लोके भवाः॥ ५) उपपदसमासः-- २) कामं दुहन्तीति कामदुघाः। २) कुम्भं करोतीति कुम्भकारः। ३) तत्वं जानातीति तत्वशः। ४) तन्तुं वयतीति तन्तुवायः॥ ६) कृत्प्रत्ययान्ताः- १) मद्= (माद्यति) मत्तः, मत्तवान्, मदित्वा, संमद्य, मदितुम्, मदनीयम्, मदितव्यम्। २) हप्- (दृप्यति) दृप्तः, दृप्तवान्, दर्पित्वा, संदृप्य, दर्पितुम, दर्पणीयम्, दर्पितव्यम् ॥ ... %A - - ·८३ अष्टाविंशः पाठः ७) पर्यायाः- १) विश्वं तु जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् । २) शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः। ३) चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः । ४) निकृतः स्यात् विप्रकृतः ॥ २८. श्रीमध्वाचार्यः 'अस्ति कर्णाटकेषु · उडपि' इति प्रसिद्धं रजतपीठपुरं नाम वैष्णवानां पुण्यक्षेत्रम् । तस्य च नातिदूरवर्तिनि पाजकनाम्नि क्षेत्रे श्रीमान् मध्वाचार्यों जनिमलभत । यो हि ११९९-मते क्रिस्त्वन्दे विलम्बिनाम्नि संवत्सरे आश्वयुजमासे शुक्लपक्षे दशम्यां तिथौ वेदवतीमध्यगेहमयोः पुत्रत्वेनावततार ॥ जातस्य च कुमारस्य पिता वासुदेव इति नाम चकार । बाल एवार्य कमनीयाभिलीलाभिः सर्वस्या अपि जनतायाश्चेतां- स्याहादयामास । सम्प्राप्तश्च क्रमेण विद्याग्रहणयोग्य वयः पित्रोप- नीतः स सर्वान् वेदान् सर्वाणि शास्त्राणि चाल्पीयसैव कालेन जग्राह ॥ अधिगताखिलवेदश्च वेदान्ताध्ययनाय रजतपीठपुरेऽनन्तेश्व- रामिधं क्षेत्रमधितष्ठिवांसमच्युतप्रेक्षं नाम वेदान्तपारगं यतिवर्य शरणं प्रापत् । तस्मादद्वैतवेदान्तमधीयानोऽयमाचार्यः प्रतिपदं तत्रानुपपत्तीरुद्भाव्य द्वैतस्यैव सत्यत्वमुपपादयामास । प्रतिभाशक्त्या तुष्टोऽच्युतप्रेक्षाचार्यस्तस्य 'पूर्णप्रज्ञः' इति नाम कृत्वा लोकानुग्रहाय द्वैतधर्म जगति प्रचारयितुं तमचोदयत् ॥

·. संस्कृततृतीयादर्श आचार्योऽपि तस्मादेव यतिप्रवरात् संन्यासमङ्गीकृत्य सर्वत्र तीर्थक्षेत्राण्यटन मधुमयीभिर्भणितिभिः सर्वस्य लोकस्य हृदयान्या- ददानो द्वैततत्वं सर्वत्र प्रख्यापयामास । मधुरभाषित्वादयमाचार्यः 'मध्वाचार्यः' इति दिगन्तेषु प्रथामधाप । अनन्तरमयं मध्वाचार्यो बदरीं प्राप्य कश्चित् कालं तत्र निवसन् आनन्दकराणि द्वैतार्थ- प्रतिपादकानि ग्रन्थरत्नानि प्रणिनाय । तेनासौ 'आनन्दतीर्थः इत्याख्यामविन्दत । सोऽयमाचार्यः पूर्वैः कृतानि एकविंशति भाज्याणि खण्डयित्वा ब्रह्मसूत्रग्रन्थस्य द्वाविंशं भाष्यमकृत । भगवद्गीतादीनामपि द्वैतानुगुणमर्थ वर्णयामास ॥ अथ ततः प्रस्थित आचार्यः सर्वत्र दिक्षु विचरन् प्रतिवादि- भयङ्करांस्तार्किकसिंहान् विजित्य 'अनुमानतीर्थः' इति प्रसिद्धि. ततः पश्चादनन्तशयनं प्राप्तस्तदात्वे यदृच्छया तत्र सङ्गतं विद्याशङ्करं नाम शृङ्गगिरिमठाधिपति वादे निर्जित्य तद्देशीयेन महाराजेन सुतरां सम्मानितोऽभूत् ॥ सोऽयं धीमध्वाचार्यः सांयात्रिकद्वारा द्वारकातः समासादितां विष्णोरवतारभूतस्य श्रीकृष्णस्य प्रतिमां रजतपीठपुरे प्रतिष्ठाप्य तत्पूजार्थमष्टौ संन्यासिनो नियोजयामास । ते चाटौ पश्चादष्टानां मठानामधिपतयोऽभूवन् । ये खल्बष्टौ मठाधिपतयः शिष्यपरम्पर- याऽनुवर्तमानाः वर्षद्वयपर्यायक्रमेण श्रीकृष्णमर्चयन्तो द्वैतं प्रचार- यन्तश्चाद्य यावदाचार्यस्याज्ञां निर्वहन्ति ॥ श्रीमदाचार्योऽपि निर्वर्तितात्मकृत्यः पुनरपि बदरीं प्राप्य तत्र शाश्चतिकी योगासिकामध्यासिष्ट । यस्त्रेतायां हनूमत्त्वेन द्वापरे भीमत्वेन चावातरत् स एव वायुदेवः कलौ भगवत्कार्य- मलमत ।

·अष्टाविंशः पाठः साधनाथ पूर्णप्रज्ञत्वेनावतीर्ण इत्याहुः । अत एव श्रीमदाचार्योऽयं वायुः' इति 'मुख्यप्राणः' इति 'भीमः' इति च व्यपदिश्यते ॥ तस्य - १) प्रश्नाः-मध्वाचार्यः कुत्र कयोः पुत्रत्वेनावततार ? पितृकृतं नाम किम् ? स वेदान्ताध्ययनं कुत्र कथं चकार? तस्य 'मध्वाचार्यः' 'आनन्दतीर्थः ' 'अनु- मानतीर्थः' इत्येते व्यपदेशाः कथं सिद्धाः? स किं मतं लोके प्रचारयामास? स कस्यावतारः? कुत्र स योगासिकामध्यासिष्ट ? २) यतिवर्यः, प्रतिपदम, प्रतिवादिभयङ्कराः, तार्किकसिंहाः, मधुर- भाषी-एतेषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ ३) अधो निर्दिष्टानां कम्प्रत्ययान्तानां शब्दानां यथोचितैः रूपैः वाक्यानि पूरयत- २) पीठे (तस्थिवस ) आचार्य शिष्याः प्रणमन्ति । २) हरिवधार्थम् (उपेयिवस्) पूतना तेनैव न्यहन्यत । ३) मध्वाचार्येण सह वादाय (आजग्मिवस) विद्वांसस्तेन पराजिताः। ४) सत्यम (ऊचिवस्) पुत्रस्य वचनैस्तुष्टः पिता तमभ्यनन्दत् । ४) मत्वर्थीयाः प्रत्ययाः- १) रूपवान् , रसवान् , धनवान् , विद्यावान् इत्यादयः। २) दण्डी, सुखी, दुःखी, धनी, फली, बली इत्यादयः। ३) फलिनः, मलिनः, बर्हिणः इत्यादयः । ४) तुन्दिलः, पिच्छिलः, पङ्किलः, सिकतिलः इत्यादयः॥ ५) अधीते, आदत्ते, निरुन्धे, कुरुते-एषां शानच् प्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत॥ - ..

·संस्कृततृतीयादर्श पर्यायाः- १) भिक्षुः परिबाद कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी । २) ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते । ३) प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता ॥ २९. जीर्णधनः श्रेष्ठी च अथ आसीद्याघ्रपुरे जीर्णधनो नाम वणिक् । तस्य पित्र्यं धनं यत्किञ्चिदासीत् । स तत् क्रमशो भोगेन क्षपितवान् । द्रव्यक्षयात् तत्र वस्तुं लज्जमानो देशान्तरं गन्तुं मतिं चक्रे । तस्य गृहे लोहमयी पूर्वपुरुषार्जिता तुला काऽप्यासीत् । तां खमित्रस्य कस्यापि श्रेष्ठिनो गृहे न्यासं कृत्वा देशान्तरे गतः। बहून् वर्षांस्तत्र तत्रोषित्वा पुनः स्वपुरमाजगाम । आगत्य च श्रेष्ठिगृहं गत्वा- 'श्रेष्ठिन् ! मदीया निक्षेपतुला दीयताम्'-इति तं प्रार्थयत ॥ वञ्चकः श्रेष्ठी तु तां स्वयमपहर्तुमिच्छन् प्राह-'भोः ! त्वदीया तुला कस्याञ्चिद्रात्रौ मूषिकैक्षिता। तद्गम्यताम्'-इति । तच्छ्रुत्वा धीमान् जीर्णधनश्चिन्तयामास--'न हि लोहमयीं तुला मूषिका भक्षयितुं शक्नुवन्ति । अन्तः सत्यामेव तुलायामयमेवम् असत्यं वदति । अहो! अस्य वञ्चकस्य मूर्खतायाः प्रकारः। तत् केनोपायेन तुला मे सुलभा भवेत् ? अस्तु, एवं करिष्ये'--इति ॥ अथ जीर्णधनः श्रेष्ठिनमुवाच-सुमुख! नास्त्यत्र तवापराधो यदि तुला मूषिकैक्षिता। ईदृश एवायं संसारः । न किमप्यत्र ·एकोनत्रिंशः पाठः शाश्वतमस्ति । आस्तामेतत् । मातुं नदीं गमिष्यामि । तदिमं तष बालं नानोपकरणहस्तं मया सह प्रेषय'-इति । सोऽपि मुढस्तुलालामेन नितरां तुष्यन् बालमुवाच ---'वत्स! अयं तय पितृव्यः स्नातुं नदी याति । अनेन सह स्नानोपकरणान्यादाय गच्छ'- इति ॥ अनन्तरं जीर्णधनस्तेन वालेन साधु नदीं जगाम । स्नात्वा तं बालं नदीगुहायां सङ्गोप्य तद्द्वारं वृहत्या शिलयाऽऽच्छाद्य सत्वरं श्रेष्टिगृहं गतः । अथ बालमदृष्ट्वा श्रेष्ठी तं पप्रच्छ - 'कुत्र मे बालः?'-इति । स एवं प्रतिवचनं ददौ-श्रेष्ठिन् ! तव बालं नदीतटे समुपवेश्य स्नानमाचरति मयि कोऽपि श्येनः समागत्य बलात् तमपाहरत्' इति । तच्छ्रुत्वा स आह- 'मिथ्यावादिन् ! किमेवमसम्भावितं भाषसे? किं कचिच्छयेनो बालमपहरेत् ? समर्पय मे सुतम् । अन्यथा न्यायसभायां निवेद- यिष्यामि-इति । जीर्णधनः प्राह-- 'श्रेष्ठिन् ! यथेच्छं समाचर । किं मया क्रियताम् । पश्यतो मे तव बालं श्येनोऽपहृत्य डयितः' -इति ॥ एवं विवदमानौ द्वावपि न्यायसभां गतौ । तत्र श्रेष्ठी तार- स्वरेण प्रोवाच-'भो ! न्यायाध्यक्ष! मम शिशुरनेन चोरेणापहृतः' -इति । तदाकर्ण्य न्यायाधिपो जीर्णधनं पप्रच्छ-'भोः! किमस्य शिशुस्त्वयाऽपहृतः ?' - इति । स प्राह-'राजन् ! नाहमस्य शिशुमपाहरम् । किन्तु पश्यतो मे नदीतटादस्य शिशुः श्येनेना- पहृतः' इति । न्यायाधिपः प्राह-'भोः! न सत्यमभिहितं भक्ता। किं श्येनो वालमपहरेत् ? - इति ॥

·संस्कृततृतीयादर्श अथ जीर्णधनः प्राह- न्यासीकृतां लोहतुलां यत्र खादन्ति मूषिकाः । राजस्तन हरेच्छयेनो बालकं नात्र संशयः॥ न्यायाधिपः कथमेतदिति पप्रच्छ । जीर्णधनः सर्वे वृत्तं यथावत् तस्मै न्यवेदयत् । तदाकर्ण्य न्यायाधिपो जीर्णधनमतीव प्रशशंस । तुलालोभिनं श्रेष्टिनं च निष्कशतेन दण्डयामास ॥ १) प्रश्ना:-जीर्णधनः किनिमित्तं कुत्र लोहतुलां न्यासीकृत्य देशान्तरं गतः? प्रत्यागतेन तेन लोहतुलां प्रार्थितः श्रेष्ठी किं प्रत्यवोचत् ? तद्वचनं श्रुत्वा जीर्णधनः कि चिन्तयामास ? स श्रेष्ठिनो वञ्चनाय किमकरोत् ? न्यायसभायां किं वृत्तम् ? २) जीर्णधनः, न्यायसभा, लोहमयी. देशान्तरम् , सुमुखः, निष्क- शतम्-एषां विग्रहवाक्यानि वदत॥ ३) एकपदीकुरुत-अपहर्तुमिच्छन्, सुखेन लब्धं शक्या, मूर्खस्य भावः, निपुणस्य भावः ॥ ४) अधो निर्दिष्टेषु पूर्वाणि वाक्यानि सति सप्तमीत्वेन विपरिण- मयत- १) देवदत्तो भुङ्क्ते, यशदत्तः समागच्छति । २) वणिक् स्नानमाचरति, बालः श्येनेनापाहियत । ३) गुरुरध्यापयति, शिष्यो निद्राति । ४) अहं विद्यालयं गन्तुं प्रस्थिनः, त्यं समागतः ॥ ५) अनादरे षष्ठी-पश्यतो मे श्येनस्तव बालमपहृत्य पलायित:- पश्यन्तं "मामनाहत्येत्यर्थः ।.. एवंविधान्युदाहरणान्तराणि दर्शयत ॥

·त्रिंशा पाठ:
८९
-
६) कृत्प्रत्ययान्ताः
१) डी (डयते) डयितः, डयितवान्, डयित्वा, उड़ीय,
डयितुम्, डयनीयम, डयितव्यम् ।
२) डी= (डीयते) डीन:, डीनवान् , डयित्वा, उडीय,
डयितुम, डयनीयम, डयितव्यम्॥
७) पर्यायाः
१) पूः स्त्री पुरीनगर्यो वा पत्तन पुटमेदनम् ।
२) मृषा मित्थ्या च वितथे।
३) उन्दुरुर्मूषिकोऽप्याखुर्गिरिका वालमूषिका ।
४) पत्री श्येनः शशादनः॥
३०. आस्तिको नास्तिकश्व
आस्तिकः सुतीर्थो नाम कश्चित् तैर्थयात्रिकः कदाचित्
क्वचिदातपक्लान्तः कस्यचिन्न्यग्रोधतरोमूलं विश्रमायाससाद । तदा
सुकेशो नाम कश्चिन्नास्तिको ग्रामान्तरं जिगमिषुस्तेनैव पथाऽऽगत्य
तत्रैव वटच्छायायां तस्थौ। तत्र तयोरयं सँल्लापः सम्प्रवृत्तः-
नास्तिकः-आर्य! कुतस्त्यो भवान् ? कुन च प्रस्थितः ?
आस्तिक-सौम्य! अहं तावदाक्षिणात्यो विप्रः, तीर्थक्षेत्राटनार्थ
प्रस्थितः । बहूनि तीर्थानि क्षेत्राणि च मया संदृष्टानि ।
इदानी वाराणसी प्रति गम्यते ॥
नास्तिक:-आर्य! किमनेन कायक्लेशेन प्रयोजनम् ? नूनमात्मा
निरर्थकमायास्यते भवता॥

·संस्कृततृतीयादर्श आस्तिकः-अये! अपष्टक्तं भवता । अस्ति खल्वीश्वरः सर्वसाक्षी योऽस्मभ्यं कर्मानुरूप फलं यच्छति । यश्च खलु सुकृतिनः स्वर्ग दुष्कृतिनो निरयं च प्रापयति । तस्माल्लोकान्तरे सुखमभिलषद्भिरवश्यमेवानुष्ठेयमीदृशं कर्म ॥ - MAIL नास्तिकः-आर्य! अस्तीश्वर इति मुग्धालापोऽयं भवतः । न खल्वीश्वरमभिशाः प्रमाणयन्ति। ईश्वरो नाम कश्चिन्नास्त्येव ॥ आस्तिकः-शान्तं पापम् । देवानांप्रियेण भवता सह भाषमाणोऽहं मुग्ध एव । अस्तु नमस्ते ॥ मास्तिका-आचार्य! मा म कुप्यः । इदं पृच्छामि-ईश्वरस्य सद्भावे किं मानम्?

·प्रिंशः पाठः आस्तिका-स्वमशः। ईश्वरोऽस्तीति श्रुतयः शास्त्राणि चोद्धोषयन्ति। नास्तिका-श्रुतयः शास्त्राणि चोन्मत्तप्रलपितानि । तान्यस्माक- मप्रमाणानि॥ आस्तिक:-कुतस्तेषामप्रामाण्यमुच्यते ? नास्तिकः-तानि धस्माभिरहश्यमानमर्थ प्रतिपादयन्ति । ईश्वरः वर्ग: नरकं पुण्यं पापम-इमानि को वा विश्वस्यात् ? आस्तिकः-यद्यस्माभिरहश्यमान यस्तु नास्तीति ग्रूपे तर्हि यूरोप- खण्डे यल्लण्डनपुरं तन्नास्तीति ब्रूमः॥ नास्तिकः-लण्डनपुरमस्तीति पुस्तकेभ्योऽवगच्छामः ॥ आस्तिकः-तानि पुस्तकानि भ्रान्तप्रलपितानीति घूमः ॥ नास्तिका-आस्तामेतत् । लण्डनपुरं साक्षात् दृष्टवन्तो जनाः सन्ति । ते कथयन्ति तदस्तीति । तस्मात् तस्य सद्भावः प्रतीयते।। आस्तिका-तव साक्षात्कृतधर्माणो योगिनः कथयन्ति-ईश्व. रोऽस्तीति । तस्मात् तस्य सद्भावः प्रत्येतव्यः॥ नास्तिकः-दृष्टान्तोऽयं मां व्यामोहयति॥ आस्तिक:-अन्यदपि तावत् कथयामि । अस्य पटस्य कर्ता न त्वया दृष्टः। सोऽस्ति वानवा ? नास्तिक:-अस्त्येव। अन्यथा हि कथमुत्पद्येतायं पटः ॥ आस्तिक-एवं तयवधारय-यथा हि घटपटादीनामुत्पत्ती कुलालतन्तुवायादयः कर्तारो भवन्ति तथैवास्मान् परितो दृश्यमानानां वृक्षलतादीनामुत्पत्तौ कर्ता कश्चिदपेक्ष्यत एव । स एवेश्वरो नाम ॥

·संस्कृततृतीयादशै नास्तिकः-सन्ति खलु लोके केचिनिरीश्वरवादिनः। किं ते मूर्खाः? आस्तिकः-सर्वेऽपीश्वरस्य सद्भावमङ्गीकुर्वन्त्येव । पश्य ! क्रैस्तवा मुसल्मानाश्चापि सर्वे सेश्वरवादिन एव ॥ नास्तिकः-स्तवेषु न विद्वांसस्तस्य सद्भावमभ्युपगच्छन्ति ॥ आस्तिकः-प्राप्ते हि भानुवासरे यो देवालयं न याति तादृशः स्तवो दुर्लभ एव ॥ नास्तिकः-आर्य! अस्ति चेदीश्वरः स किंरूपः? कथं च द्रष्टव्यः? आस्तिक:-प्रश्नः सुकरः; उत्तरं दुष्करम् । अथाप्यवधेहि- ईश्वरः सर्वव्यापी सर्वकर्ता सर्व द्रष्टा सर्वशक्तः सर्वशश्च भवति । स च ज्ञानैकगम्यः । चक्षुभ्यो द्रष्टुमशक्य एव ॥ नास्तिकः - नानामतीयाः खलु भिन्नभिन्नमीश्वरं प्रतिपादयन्ति । तत्र को वा तथ्य ईश्वरः? आस्तिकः-साधु पृष्टं त्वया ! मतभेदादीश्वरस्य नामानि परं भिद्यन्ते। ईश्वरस्तावदेक एव । तमेव केचिद्विष्णुरिति अपरे शिव इति, अन्ये बुद्ध इति चाहुः। उक्तं च- यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नैयायिकाः । अर्हनित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः सोऽयं यो विधातु वाञ्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः॥ नास्तिक:-आर्य! अस्ति चेदीश्वरः स मुढः। यतो ह्येतस्मिन्नति- महति न्यग्रोधपादपेऽत्यल्पानि फलानि, मृणालकोमलायां तनीयस्यां कूष्माण्डलतायामतिमहान्ति फलानि च सृजनी.

·विंशः पाठः श्वरो बालिश एव भवितुमर्हति । (एवमाचक्षाणे तस्मिक वटफलं नास्तिकस्य शिरस्यपत्तत् ।) तदवलोक्यास्तिकस्तमाह- आस्तिक:-पाषण्डहतक! विद्धीदानीमीश्वरस्य महिमानम् । न्यग्रोधवृक्षोऽयं छायार्थिभिः पथिकैः पशुभिश्च प्रतिक्षण- माश्रीयते । यद्यस्य फलानीश्वरः कूष्माण्डतुल्यान्यस्रक्ष्यत् तर्हि तेषां पतनेन बहवः प्राणिनो व्यपत्स्यन्त । तादृश्या विपत्तः परिरक्षितुं न्यग्रोधवृक्षोऽयं भगवता छायाप्रधानः सृष्टः ॥ नास्तिकः-आचार्य! सत्यमुपन्यस्तं भवता । तत्त्वमेव कथयन्ति श्रुतयः शास्त्राणि च । अस्तीश्वरः सर्वशः । सोऽत्यन्तं क्रान्तदर्शी दयालुश्च । तस्यैव कारुण्येनाहमितः सजीवो व्रजामि । नमो भगवते लोकस्य नियन्त्रे सर्वशक्ताय ॥ १) प्रश्ना:-आस्तिकनास्तिकयोः सँल्लापः कुत्र प्रवृत्तः १ ईश्वरस्य सद्भायः कथं प्रत्येतव्यः ? ईश्वरः किं रूपः१ न्यग्रोध- वृक्षो भगवता किमिति च्छायाप्रधानः सृष्टः ? २) जिगमिषुः, तिष्टासुः, विवक्षुः, चिकीपुः-६षां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत॥ ३) आस्ति दिष्टमिति मतिरस्य = आस्तिकः, नास्ति दिष्टमिति मतिरस्य नास्तिकः ॥ ४) भवार्थक प्रत्ययान्ताः-- १) दाक्षिणात्यः। ५) अत्रत्यः। २) औत्तराहः । ६) तत्रत्यः। ३) पौरस्त्यः। ७) कुत्रत्यः। ४) पाश्चात्यः। ८) यत्रत्यः॥

·. संस्कृततृतीयादर्श ५) सुष्टु, दुष्ठु, अपष्टु-एतैवाक्यानि रचयत ॥ ६) अलुक् समास:-देवानांप्रियः, दास्याःपुत्रः, प्रामेवासा, अग्रेसरः, सरसिजम्, पङ्केरहम , आत्मनेपदम्, परस्मैपदम्॥ ७) कृत्प्रत्ययान्ताः- १) मुह = (मुह्यति) मुग्धः- मूढः, मुग्धवान्-मूढवान्, मुहित्वा-मोहित्वा, विमुह्य, मोहितुम, मोहनी- मोहितव्यम् । २) क्रम- (क्रामति फ्रान्तः, क्रान्तवान् , ऋमित्वा-क्रान्त्वा, उपक्रम्य, ऋमितुम् , क्रमणीयम, ऋमितव्यम् । - यम, ८) पर्यायाः- - १) अशे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः। २) अस्त्री पङ्क पुमान् पाप्मा पापं किल्विषकल्मषम् । कलुषं वृजिननोऽधमंहो दुरितदुष्कृतम् । (अस्त्री -- पुंलिङ्गः, नपुंसकलिङ्गश्च) । (पुमान् पुंलिङ्गः)। ३) स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः॥ ३१. राजा कविश्व अहं च त्वं च राजेन्द्र ! लोकनाथावुभावपि । बहुव्रीहिरहं राजन् ! षष्ठीतत्पुरुषो भवान् ॥ राजंस्त्वत्कीर्तिचन्द्रेण तिथयः पूर्णिमाः कृताः। मवहान बहिति तिथिरेकादशी भयात् ॥ सर्वज्ञ इति लोकोऽयं भवन्त भाषते मृषा । पदमेकं न जानीषे वक्तुं नास्तीति यावके । २ ३ ·एकविंशः पाठः ५ अपूर्वेयं धनुर्विद्या अवता शिक्षिता कथम् । मार्गणौधः समायाति गुणो याति दिगन्तरम् ॥ यदस्ति तहदासीति नैतचित्रमवैम्यहम् । भयं स्वप्नेऽपि ते नास्ति दत्तं तद्विद्विषां कथम् ॥ सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या त्वं कथ्यसे जनैः । नारयो लेभिरे पृष्ठं न वक्षः परयोषितः ॥ यशोदयामण्डितकान्तदेहो बाल्येऽपि गोपालजनस्य नेता। गोमण्डलं पासि बलेन युक्तः कथं न राजन्! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ "अपूर्वयं प्रश्ना:-कथं राजा कविश्चोभावपि लोकनाथौ ? का कस्य रोहान्न बहिर्याति ? कुतो न बहिर्याति ? "सर्वश इति लोकोऽयं भवन्तं भाषते मृषा" कुतः ? धनुर्विद्या भवता शिक्षिता" कथमपूर्वत्वम् ? “नैत- चित्रम्" किं तत् ? सर्वदोऽसीति मिथ्या त्वं कथ्यसे" कुतः ? राक्षः पुरुषोत्तमत्वं कथम ? २) राजेन्द्रः, कीर्तिचन्द्रः, अपूर्वा, मार्गणौघः, परयोषितः, गोम- ण्डलम्, पुरुषोत्तमः-एषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ ३) प्रयोगं विपरिणमयत- १) राजस्त्यत्कीर्तिचन्द्रेण तिथयः पूर्णिमाः कृताः। २) सर्वज्ञ इति लोकोऽयं भवन्तं भाषते मृषा। ३) पदमेकं न जानीषे वक्तुं नास्तीति याचके। ४) सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या त्वं कथ्यसे अनैः॥ - ·१६ th संस्कृततृतीयादर्श - - सर्वशः। सर्वदः। - - ४) उपपदसमासः- १) सर्वे जानातीति २) सर्व ददातीति ३) गगने तिष्ठतीति गगनस्थः। ४) पुरः गच्छतीति पुरोगः। ५) पुरः सरतीति पुरःसरः॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः १) पा = (पाति) पातः, पातवान् , पात्वा, परिपाय, पातुम, पानीयम्, पातव्यम् । २) पा - (पिबति) पीतः, पीतवान् . पीत्वा, निपाय, पातुम, पानीयम , पातव्यम् ॥ ३) घ्रा -- (जिघ्रतिघ्रातः-घ्राणः, नातवान्-घ्राणवान् , घ्रात्वा, आघ्राय, घ्रातुम् , घाणीयम, प्रातव्यम्, प्रेयम् । ६) पर्याया:- १) वनीपको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ । २) आतङ्कः स्यादरत्रासौ भीति ः साध्वसं भयम् । ३) रिपो वैरिसपत्नारिद्विषवेषणदुहृदः । द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः । अभिघातिपरासतिप्रत्यर्थियरिपन्थिनः ॥ show- ३२. शरणागतरक्षणम् आसीत् पूर्वमुशीनरेषु धार्मिको दयालुः सत्यसन्धश्च शिवि- नाम नरपतिः । यः खलु सर्वाणि भूतान्यात्मवत् पश्यन् न केवलं मनुष्यानेव किन्तु पशुपक्ष्यादीनपि प्रेम्णा पर्यपालयत् । इतरेषां प्राणिनां जायमानमुपद्रवमात्मन एवामन्यत ·निशा पाठ: भूयते च-एकदा कश्चिच्छयेनो बुभुक्षितः कपोतमेकमन्व. भावत् । कपोतोऽपि श्येनाद्रीतो द्रुतं पलायमानः शिवि राजानं शरणमगच्छत् । राजा च तमभयप्रदानेन सान्त्वयामास । तेन समयेन श्येनोऽपि द्रुतं धावन् राजान्तिकमाजगाम । उवाच च- 'राजन् ! बुभुक्षा मामत्यन्तं पीडयति । चिरादिमं कपोतमनु- धावन्नलि। परं ग्रहीतुं नाशकम् । इदानी मे मनोरथः फलितः। मुश्च मे कपोतम्'- इति । राजाऽब्रवीत्-'विहगोत्तम! अयं तपस्वी कपोतो रक्षार्थ मामुपगतः । शरणागतस्य परिपालनमेव राक्षः प्रथमो धर्मः । तस्मादिमं न मोक्तुमुत्सहे'-इति ॥ श्येनोऽवदत्-'राजन् ! यथाऽयं कपोतो रक्षार्थी तथाऽहमपि भिक्षार्थी त्वामुपसन्नः । शरणागतयोरेकस्य पुरस्कारः अन्यस्य तिरस्कारश्चायुक्तः । अपि च निराहारस्य मे द्वित्राणि दिनान्य- तीतानि । यदि कपोतमिमं न मुञ्चसि तथैव मे प्राणा विप- त्स्यन्ते । विपन्ने च मयि मम पुत्रा दाराश्चानाथा मरिष्यन्ति । तेन ते महानधर्मः स्यात् । अतो बहूनां रक्षणार्थ मुच्यतामयमेकः कपोतः' इति । राजाऽऽचष्ट- 'महाभाग! तव तावदन्यदेव भक्ष्यं कल्पयामि । तेन त्वं जीवितं धारयिष्यसि । कपोतश्चार्य रक्षितो भविष्यति' इति ॥ श्येनोऽकथयत्-'राजन् ! कपोतो नाम श्येनानां विधात्रा विहित आहारः। अतः कपोतादन्यैर्वस्तुभिर्न मे प्रयोजनम् इति । राजाऽऽह-'अयि! पतत्रिन् ! वृथाऽयं ते निबन्धः। मम जीवितस्य व्ययेनाप्यस्य प्राणाः परिरक्षणीया इति धीरो मे निश्चयः । अतः कपोतादन्यदभिमतं वस्तु याचस्व । तत् ते दास्यामि'-इति ॥

·२८ संस्कृततृतीयादर्श श्येन आह-'राजन् ! यदीहशस्ते निश्चयस्तर्हिमा नाम मुच्य तां कपोतः । तव शरीरस्य दक्षिणभागात् कपक्षप्रमाणं मांस- मुत्कृत्य मह्यं देहि । तद्भक्षणेनाहं तृप्तो गमिष्यामि'-इति । तच्छ्रुत्वा राजा सन्तुष्यन्तरङ्गो यदि महेहमांसेनैकस्य प्राणिनो रक्षणं भविष्यति तर्हि कृतार्थ मे जनुरित्याभाष्य सविधे तिष्ठन्याः स्वभार्याया मुखे चक्षुः पातयामास ॥ राजन्यपुत्री सा साध्वी पत्युराकूतमवगत्य तस्य विशदं यशः पालयितुमिच्छन्ती खड्गमादाय तस्य दक्षिणाङ्गान्येकैकशश्छित्वा मांसमादाय तुलामारोपयत् । यथा यथा मांसेनाऽऽपूर्यते तुला तथा तथा कपोतो गुरुतामृच्छति। शरीरस्य दक्षिणभागः समग्रोऽप्य- वसन्नः । तदानीं राशो वामनयनादेकोऽश्रुविन्दुः क्षितौ पपात । तदवलोक्य को राजन् ! मांसदाने तवास्ति खेद इत्यश्रुबिन्दुः कथयति । नाहं ते मांसं गृह्णीयाम्'-इति वदन् प्रस्थितः ॥ राजा ब्रवीति'महासत्त्व! अन्यथा न मन्तव्यं भवता । तुलायां कपोतमद्यापि गुरुतरं दृष्ट्वा दक्षिणभागस्येवात्मनोऽपीदानी परं प्रयोजनं भविष्यतीति चिन्तयतो वामभागस्याविरासीत् प्रमोदः । तेनायं वामादक्ष्णः सन्तोषबाष्पः समजनि, न तु शोक- अतः कपोतस्य प्रतिनिधित्वेन मम कृत्स्नं शरीरमेव स्वीक्रियतामिति वदन् स्वयं तुलामारुरोह । तस्मिन्नेव क्षणे नमस्तः पुष्पवृष्टिः पपात । देवदुन्दुभयो नेदुः । सव लोकाः साश्चर्या- बाष्पः । बभूवुः॥ श्येनकपोतावपि दिव्यरूपधरौ भूत्वा-'राजन् ! आषां वासवानलौ ! तव भूतदयां परीक्षितुमागतौ। सत्यं दयालुरेवासि । म

·द्वात्रिंशः पाठः
९९
चिरं विजयस्ख'-इत्युक्त्वा स्वस्थानमारोहताम्। राजाऽपि देवतानां
प्रसादेन सद्य एवाक्षताङ्गो भूत्वा प्रथितयशाश्चिरं राज्यं चकार ॥
१) प्रश्नाः-शिविः कीदृशो नरपतिरासीत् ? कस्तं शरणमगच्छत् ?
श्येनो राजानमुपेत्य किमाह ? राजा किमब्रवीत् ?
श्येनः किमवदत् ? राजा किमाचष्ट? श्येनः कपोतस्य
प्रतिनिधितया कि प्रार्थयत ? राजा किं चकार? तस्य
भार्या किं व्यधात् ? राशो नयनात् पतितमबिन्दु-
मवलोक्य श्येनः किं प्राह १ राजा कि प्रत्यवोचत् ?
तथोक्त्वा राजा किं चकार ?
ततः किमभूत् ? तौ
श्येनकपोती को?
२) सत्यसन्धः, विहगोत्तमः, शरणागतः, निराहारः, कृतार्थः,
दक्षिणभागः, साश्चर्याः, श्येनकपोतो-एषां विग्रहवाक्यानि
लिखत ॥
३) मत्वर्थीवप्रत्ययान्ताः-मायावी, मेधावी, स्त्रग्वी ॥
४) एकपदीकुरुत-आत्मना तुल्यम्, प्राणाः एषां सन्तीति,
भोक्तुमिच्छा, धर्म चरति ॥
५) वि+जयति, प्र+तिष्ठति, उप+फामति, वि+कीणाति,
वि+वदति-एषां परिनिष्ठितरूपैर्वाक्यानि रचयत ॥
६) तसिल' प्रत्ययान्ताः-नमस्तः, नदीतः, ततः, इतः, कुतः,
यतः, सर्वतः, विश्वतः ॥
७) कृत्प्रत्ययान्ताः-
१) कृत् = (कृन्तति) कृत्तः, कृत्तवान् , कर्तित्वा, निकृत्य,
कर्तितुम, कर्तनीयम्, कर्तितव्यम्।
-

·१०० संस्कृतद्वतीयाद” २) क्षण = (क्षणोति) क्षतः, क्षतवान्, क्षत्वा-क्षणित्वा, क्षणितुम, क्षणनीयम, क्षणितव्यम् । ३) क्षि =(क्षिणोति) क्षीणः-क्षितः, क्षीणवान्-क्षितवान् , क्षित्वा, संक्षीय, क्षेतुम, क्षयणीयम्, क्षेतव्यम् । ८) पर्यायाः- १) जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः । २) पिशितं तरसं मांसं पललं व्यमामिषम् । ३) रुधिरेऽसग्लोहिताम्ररक्तक्षतजशोणितम् । ४) पारावतः कलरवः कपोतो रक्तलोचनः । ५) बुभुक्षितः स्यात् क्षुधितो जिद्यत्सुरशनायितः ॥ ३३. महीशूरमहाराजः महीशूरदेशस्याधिपतिः श्रीमान् कृष्णराजस्तत्रभवतो यशो- मात्रावशिष्टस्य श्रीचामराजेन्द्रस्य ज्येष्ठात्मजः समजनि। महारा- जोऽयं १८८५-तमे क्रिस्त्वब्दे स्वजन्मना वसुमतीमभूषयत् । बाल्ये च तत्सदाचार्यैः साधु शिक्षितोऽयं महाराजो बहुषु विद्यासु प्रावी- ण्यमध्यगच्छत् ॥ महाराजस्यास्य जनकः श्रीचामराजेन्द्रः १८९४-तमे क्रिस्तुवर्षे भवितव्यताबलादेकोनत्रिशे वयसि लोकान्तरमयासीत् । तदनु श्रीकृष्णराजोऽयं १८९५- तमे वर्षे जनवरिमासस्य प्रथमे दिवसे शुमे मुहूर्तेऽभिषिक्तः सिंहासनमारक्षत् । परन्त्वयं तदात्वे दशवर्षः कुमार आसीत् । अतः षड्वर्षाणि वाणीविलाससन्निधानाख्या तस्य माता तत्प्रतिनिधित्वेन राज्यमकरोत् । महाराजोऽयं १९०२-तमे क्रिस्त्वन्द प्राप्तवयस्को राज्याधिकारमविन्दत ॥

·प्रयस्त्रिंशः पाठः १०१ लब्धाधिकारोऽयं महाराजः खकौशलेन सुधियाममात्यानां साहाय्येन च स्वराज्ये नवनवान् परिष्कारान् विदधानः प्रजानां घेतांसि रञ्जयन् स्वदेशमत्युग्नतां दशामलम्भयत् । धर्मशास्त्रैरुप- दिश्यमानान् राजधर्माननुजिहानः कालोचितां सरणिमनुवर्तमान- श्चायं स्वीयानि कर्माणि सावधानेन चेतसा निरवहत् । अपि च महाराजोऽयं राज्यकार्यविचारार्थ प्रतिष्ठापितायाः प्रजाप्रतिनिधि- सभायाश्छन्दमनुरुध्यैव राज्यमकार्षीत् । येन प्रजाः पूर्णमनोरथाः परमानन्दमविन्दन्त ॥ महाराजोऽयं प्रजासु विद्यायाः प्रचारे बद्धादरः स्वराज्ये स्वतन्त्रां सर्वकलाशाला प्रत्यतिष्ठिपत् । ग्रामे ग्रामे पाठालयान् प्रतिष्ठाप्य बालानां बालिकानां च प्राथमिकविद्याभ्यासं परं परि- पोषमनैषीत् । महीशूरदेशेऽस्मिन् कचित् क्वचिनिर्बन्धविद्याभ्या- सोऽपि कृतारम्भो दृश्यते । स्त्रीणां विद्याभ्यासाय पृथक् पाठा- लयाः परिकस्पिताः । देशेऽस्मिन्नाङ्गलीव गैर्वाण्यपि समुत्कृष्ट पदवीमारोपिता । अत्रैका संस्कृतविद्याशाला महाराजेन सादरं पोषिता दिने दिने वृद्धिमुपैति । विपुलं धनं व्ययीकृत्य महार्घाः प्राक्तनाः संस्कृतग्रन्थाः सम्मुन्ध प्रकाश्यन्ते । नीचवर्गीयाणां शिक्षणेऽपि महान्तं यत्नवादधात् । ते चात्र प्राधान्येन जीवनोप. युक्ता व्यवसायविद्याः शिक्ष्यन्ते। किं बष्टुनोक्तेन! महीशरराज्यम् इदं विद्याभ्यासविषये भारतवर्षीयाणामितरेषां राज्यानां धुरि कीर्तनमहति ॥ अपि चायं महाराजः स्वराज्ये तत्र तत्र कुल्यातटाकादीनां निर्माणेन कृषिकर्मण्यतिमात्रं सौकर्यमातनोत् । तेनास्मिन् देशे सर्वत्रापि सुभिक्षमेवास्ते; दुर्भिक्षं तु दुनिरीक्षमेव । विद्युच्छक्तेः ·१०२ संस्कृततृतीयादशै व्यवसायोऽप्यस्मिन् देशेऽनन्यसामान्यः समवलोक्यते। ये चान्ये प्रजाहितकारिणः परिष्कारास्ते सर्वेऽपि महीशूरदेशेऽस्मिन् नई शक्याः । इत्थं महाराजोऽयं प्रजाभ्यो गृहीतं बलिं तासामेक भूत्यर्थ सइस्रगुणतयोत्सृजति स्म ॥ महाराजानां राज्यावाप्तः परं पञ्चविंशतितमे वर्षे राजतोत्सवः, पञ्चाशत्तमे वर्षे हैमोत्सवः, षष्टितमे वर्षे हैरोत्सवश्च प्रचाल्यते । समनन्तरातीते १९२७ तमे वर्षे महता विभवेन प्रवृत्ती महाराज- स्थास्य राजतोत्सवः प्रजाभिराबालवृद्धममन्दानन्दविवशाभिरभि. नन्दितः । सोऽयमुदारचरितो महाराजः अतीते १९४०-तमे क्रिस्तुवर्षे प्रत्येक प्रजानां हृदयं त्रिदशालयं च प्राविशत् ॥ १) प्रश्नाः-लब्धराज्यो महाराजः कथं राज्यमकार्षीत् ? विद्याभि- वृद्धधर्थमनेन किकृतम् ? राज्येऽस्मिन् दुर्भिक्षाभावे को हेतुः १ देशेऽस्मिन् विद्युच्छक्तेर्व्यवसायः कीदृशः ? कदाऽसौ त्रिदशालय प्राविक्षत् ? २) सिंहासनम्, दशवर्षः, प्राप्तवयस्कः, लब्धाधिकारः, सावधानम, आबालवृद्धम् : दुर्निरीक्षम-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) बालः, सुन्दरः, सुकरः, सुलभः, सुजनः, कुशलः, प्रवीण:- एषां भावार्थकप्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत ॥ ४) प्राक्भवःप्राक्तनः । एवं पुरातनः, चिरन्तनः, इदानीन्तनः, अद्यतनः, अधुनातनः इत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ ५) उजिहीते, जानीते, निरुन्धे, आशास्ते, विधत्ते-एतेषां शानच्- प्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत ॥

·चतुर्विंशः पाठः ६) एकपदीकुरुत-श्रीः अस्यास्तीति, भिक्षाणां समृद्धिः, भिक्षाण' अभावः, यश एव, अन्यो लोकः, वने भवाः ॥ ७) लभते, आरभते, अधीते-एषां णिजन्तरूपाणि वदत ॥ ८) पर्यायाः- १) पुराणे प्रतनप्रत्नपुरातनचिरन्तनाः। २) प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नृतनो नवः । ३) शम्पा शतहदाहादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा । तडित्सौदामिनीविद्युञ्चञ्चला चपला अपि ॥ ३४. भारतवर्षम पुरा भरतनाना चक्रवर्तिना परिपालनादस्य देशस्य भारत- वर्षमिति व्यपदेशः सिद्धः । यदधुना 'इण्डिय' इति व्याहरन्ति तदस्य चैदेशिकः कल्पितं नामधेयम् । भारतवर्षमिदं यद्यप्येष्या- खण्डस्यैकदेशत्वेन विभक्तं तथाप्यतिविशालतया देशान्तरेभ्यो विश्लिष्टतया च खण्डान्तरत्वेन विभागमर्हति । तदिदं पूर्वतो वनाधिना, दक्षिणतो भारतमहासागरेण, पश्चिमतः सिन्धुनदा- रभसमुद्राभ्याम् , उत्तरतो हिमालयश्रेण्या च परिगतं प्रायेण त्रिकोणाकारं भवति ॥ भारतखण्डस्यास्य दैये काश्मीरदेशात् कुमारीपर्यन्तं पञ्चा- शदुत्तरनवशतं (९५०) क्रोशाः, विस्तारः सिन्धुमुखात् गङ्गामुख. पर्यन्तं नवशतं (९००) कोशाश्च भवन्ति । इदं च भारतवर्ष 'उत्तरापथः' इति 'दक्षिणापथः' इति च द्वेधा विभज्यते । आलेख्य पश्यत-भारतवर्षस्य मध्यभागे विन्ध्याद्रिः पूर्वापरायतस्तिष्ठति ।

·१०४ संस्कृततृतीयाद” हिमाद्रविन्ध्याद्रेश्चान्तराले दृश्यमानो भाग उत्तरापथः। विन्ध्याद्रि- मारभ्य दक्षिणतः कुमारीपर्यन्तमायतो भागो दक्षिणापथः ॥ भारत वर्ष तिदेत देश काशी विन्ध्या कालिबह wha गढ़मुख मुम्बापुर कुमारी में 80 उत्तरापथः प्रायेण समभूभागः । हिमालयादुद्भूय बय स्तरङ्गिण्यो भूभागेऽस्मिन् प्रवहन्ति । तासु गङ्गाब्रह्मपुत्राभिधाने नद्यौ सिन्धुसमाख्यो नदश्च प्रधानभूतः । गङ्गासिन्धू हिमाद्रे- रुद्भवतः । ब्रह्मपुत्रा तु हिमाचलगतां सुरक्षामार्गमाश्रित्य तिबेत- ·पताः सर्वाः ततः क्रमेण चतुर्विंशः पाठः देशात् प्रवहति । उत्तरापथोऽयं विविधानां पुण्यतीर्थानां पुण्य- क्षेत्राणां चायतनत्वात् पुण्यभूमिरिति, आर्याणामधिवासत्वादार्या वर्त इति च व्यपदिश्यते ॥ दक्षिणापथः पर्वतर्नेदीभिश्चाकीर्णः सस्याढयो देशः। मुम्बा- पुरादारभ्य कुमारीपर्यन्तं पश्चिमपर्वतावलिः, तत्पूर्वतः पूर्वपर्वता- वलिश्च सन्तिष्ठते । पश्चिमपर्वतावलेः पश्चिमतः समुद्रपर्यन्तमायतो भागः परशुरामक्षेत्रमित्याख्यायते । दक्षिणापथेऽस्मिन् प्रधानभूता नद्यः-महानदी, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी च । पूर्वसागरमभिधावन्ति ॥ भारतवर्षमिदं पुरा भरतभगीरथदशरथप्रभृतयस्ततो हर्षा- शोकप्रभृतयश्च हैन्दवा राजानः परिपालयामासुः । ग्रीसुदेशीयाः पोर्तग्रीसूदेशीयाः फ्रान्स्देशीयाश्च जैत्रयात्राप्रसङ्गा- दभ्येत्य राज्यमिदं स्वायत्तीकर्तुं बहुतरमयतन्त । किन्तु तेषां यत्ना मुधाऽभूवन् । तदनु मुसल्मानाः समेत्य राज्यमिदं कञ्चित्का- लमविभः। परन्त्वन्तत इदमाङ्गलाधिपतेर्षशमयासीत् । सम्प्रति स एवास्य सार्वभौमः । तस्य शासनमनुरुन्धानाः शताधिका हैन्दवा मुसल्मानाश्च सामन्तास्तत्तद्देशस्याधिपत्यं भजन्ति ॥ भारतवर्षेऽस्मिन्नद्यत्वे परशतानि नगराणि विद्यन्ते । तेषाम् अष्टसप्तति गराणि लक्षार्धाधिकः, एकोनत्रिशनगराणि लक्षाधिकैश्य जनैरध्युष्यन्ते । तत्रापि कालिघट्टपुरं मुम्बापुरं मद्रपुरं चेति नीणि नगराणि प्रधानतमानि । आहत्य भारतवर्षेवासिनां जनानां सङ्ख्या त्रयस्त्रिंशत्कोटिरित्याहुः ॥ भारतखण्डेऽस्मिन् प्रधानभूता वृत्तिः कृषिः । अत्रत्याना जनानां त्रिषु द्वौ भागौ कृषिकर्मणैव जीविका निर्वतयतः ।

·संस्कृतकृतीयादर्श प्राधान्येन संवर्ध्यमानानि धान्यानि प्रियगुः शालिगोधूमश्च । भाषमुन्नादीन्यपि धान्यानि तत्र तत्राभिवय॑न्ते । कार्पासीनीली- प्रभृतयस्तन्तूपयुक्ता ओषधयोऽप्यभ्रतया प्ररोप्यन्ते । वाणिज्यम् अपि भारतीयैः साधारण्येनाभ्युपगता वृत्तिः । अथापि नैषा वृत्तिस्तेषां मध्ये लब्धोपचया दृश्यते ॥ विविधासु कलासु च भारतीयाः प्रावीण्यमभजन्त । वयने सीवने चित्रलेखने शिल्पकलायां च नितरां निपुणा अभूवन् । भारतीयैः पुरा मसृणमसृणान्यंशुकानि निरमायिषत । इतराण्यपि लोकयात्रापेक्षितान्युच्चावचानि वस्तून्युदपादिषत । परन्त्विदानी विदेशीयानां वस्तूनामभियोगेन भूयस्यो भारतवर्षीया वृत्तयः कथावशेषतामगमन् ॥ विद्यायां विषये भारतवर्षमिदं खण्डान्तराण्यतिशेते। पुरा- कल्प एवात्र जना व्युत्पन्नमतयोऽभूवन् । तत्फलत्वेन च तैर्वेदाः शास्त्राणि पुराणानि काव्यान्यन्यानि च विविधानि ग्रन्थरत्नानि विरच्य गुरुशिष्यपरम्परायां पर्यपालिषत । सम्प्रति जगत्युपलभ्य- मानेषु ग्रन्थेषु वैदिकग्रन्था एव प्राचीनतमाः । खण्डान्तरेषु पुनः प्राकालभवानां ग्रन्थानां वार्ताऽपि न श्रूयते । व्याकरणे गणिते ज्योतिषे अश्ववेदे धनुवेंदे आयुर्वेदे च भारतीया लोकोत्तरं वैचक्षण्यं प्राचकटन् ॥ किं बहुनोक्तेन! सर्वविधानां सम्पदामाकरभूतमिदं भारतवर्ष समुत्कृष्टत्वेन गणनीयेषु मातृकादेशेष्वन्यतमं भवति । सैषा भारतभूमिः भूमण्डलमण्डनायमाना भूतात्मनो देवदेवस्य हृदय- कमलमिव बाभाति ॥ ॥ जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥ - -

·.
चतुर्विंशः पाठः
१०७
प्रश्ना:-अस्माकं देशस्य भारतवर्षमिति व्यपदेशः कथं सिद्धः?
भारतवर्षमिदं कस्य खण्डस्यैकदेशत्वेन विभक्तम् ?
अस्य सीमानः काः? प्रधानभूती विभागो को?
भारतवर्षीयाः प्रधानभूता नद्यः काः। प्रधानभूतानि
त्रीणि नगराणि कानि? भारतवर्षमिदं कैः पूर्व परि-
पालितं कैश्चेदानी परिपाल्यते ? भारतवर्षीयाणां
प्रधानभूता वृत्तिः का ? विद्याविषये भारतीयाः कीदृशं
स्थानमभजन्त?
२) दक्षिणापथः, गङ्गा सिन्धू, महानदी, शताधिकाः, दैर्घ्यम्,
वैचक्षण्यम् , वैदेशिका:- एतेषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥
३) गरीयस्, लघीयस्, पटीयस्, ज्यायस्, यवीयस्-एषां
स्त्रीलिङ्गरूपैः वाक्यानि रचयत ॥
४) शतात् परे = परःशताः, सहस्रात् परे= परःसहस्रा:-आभ्यां
वाक्यद्वयं रचयत॥
५) सं+तिष्ठति, वि+जयति, सं+क्रीडति, नि+विशति-
एतेषां परिनिष्ठितरूपाणि लिखत ॥
६) व्यपदिशति, विश्लिष्यति, विभजति, आयच्छति, प्राह-एषां
तप्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत ॥
७) पर्यायाः-
१) आर्यावर्तः पुण्यभूमिमध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।
२) आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ।
३) तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी हादिनी धुनी।
स्रोतस्विनी द्वीपवती स्त्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा।
४) मलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ।
मण्डनं चाथ मकुटं किरीटं पुंन्नपुंसकम् ॥
-
-

·१०८
संस्कृततृतीयादर्श
.३५. पद्यमाला
१
२
प्रथमा पञ्चिका.
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो
पली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः ।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः
करी च सिंहस्य बलं न मूषिकः ॥
दुर्गस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो
रक्षांसि योधा धनदाच वित्तम् ।
शास्त्रं च यस्योशनसा प्रणीतं
स रावणो दैववशाद्विपन्नः ।
यः परस्य विषमे विचिन्तयेत्
प्राप्नुयात् स कुमतिः स्वयं हि तत् ।
पूतना हरिवधार्थमाययो
प्राप सैव वधमात्मनस्ततः ॥
सत्सङ्गाद्भवति हि साधुता खलानां
साधूनां न हि खलसङ्गमात्खलत्वम् ।
आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते
मृगन्धं न हि कुसुमानि धारयन्ति ॥
विद्यया विमलयाऽप्यलकृतो
दुर्जनः सदसि माऽस्तु कश्चन ।
साक्षरा हि विपरीततां गताः
केवलं जगति तेऽपि राक्षसाः ॥
३

·पञ्चविंशः पाठः १०९ १) प्रश्ना:-गुणं बलं च को वेत्ति कश्च न वेत्ति? किं तत्रोदाह- रणम् ? "स रावणो दैववशाद्विपन्नः" स कीदृशः? 'प्राप सैव वधमात्मनः' का? अनेन किं ज्ञायते ? सत्सङ्गात् किं भवति ? खल सङ्गात् किं न भवति ? किमत्रोदाहरणम् ? 'जगति तेऽपि राक्षसाः' के ? २) गुणी, बली, निर्बलः, धनदः, कुमतिः, विमला, दुर्जनः-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत॥ ३) प्रयोगं विपरिणमयत- १) यः परस्य विषमं विचिन्तयेत् प्राप्नुयात् स कुमतिः स्वयं हि तत् । २) आमोद कुसुमभयं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं न हि कुसुमानि धारयन्ति । ३) विद्यया विमलयाऽप्यलकृतो दुर्जनः सदसि माऽस्तु कश्चन ॥ ४) निर+बीतम, प्र+नमति, प्र+मानम्. प्र+नश्यति, परि + नाहः, प्र+नयः- एषां परिनिष्ठितरूपाणि लिखत ।। ५) विपद् , विद्, विधा, विरम्, अङ्गीकृ-एषां तप्रत्ययान्तः रूपैः वाक्यानि रचयति ॥ ६) पूतनायाः कथां संस्कृतवाक्यैः संग्रहेण लिखत ॥ ७) पर्यायाः- १) शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः । २) कर्णेजपः सूचकः स्यात् पिशुनो दुर्जनः खलः । ३) राक्षसः कौणपः ऋव्यात् व्यादोऽनप आशरः । रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः । यातुधानः पुण्यजनो नैकतो यातुरक्षसी ॥

·संस्कृततृतीयादर्श
१
पद्यमाला-द्वितीया पञ्चिका
कर्पूरधूलीरचितालयाला
कस्तूरिकाकुङ्कुमलिप्तदेहः ।
सुवर्णकुम्भैः परिषिच्यमानो
निजं गुणं मुञ्चति नो पलाण्डः ॥
रत्नैर्महाब्धेस्तुतुषुन देवा
न भेजिरे भीमधिषेण भीतिम् ।
सुधां बिना न प्रयगुर्विराम
न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥
अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूट
कूर्मो बिभर्ति धरणी खलु पृष्ठभागे ।
अम्भोनिधिर्वहति दुस्तरबाडवाग्नि-
मङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ।
पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥
सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दबलास्ते
शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति ।
कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं
सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥
३
--

·. पञ्चत्रिंशः पाठः ११ २) प्रश्नाः-किं क्रियमाणः पलाण्डुनिजं गुणं न मुञ्चति ? निश्चितार्थाधिरमन्ति धीराः' कथमिदं ज्ञायते ? अङ्गी- कृतं के परिपालयन्ति ? उदाहरणानि कथयत । सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगा इत्येतदुदाहरणैः समर्थयत । सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानमिति कथं शायते ? २) महाब्धिः, भीमविषम्, निश्चितार्थः, अम्भोनिधिः, दिनकरः, जलधरः, दुर्बल:-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) परि+सिञ्चति, वि+सीदति, वि+सहते, नि+सेवते, नि+सेधति, परि+स्वजते, वि+लमम्-एषां परिनिष्ठित- रूपाणि लिखत ॥ ४) शुष्यति, पचति, विभर्ति, जुहोतिएतेषां क्तप्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत ॥ ५) वि+रसते, प्र+तिष्ठति, वि+क्रीणाति, परि+कोडति- एतेषां परिनिष्ठितरूपैः वाक्यानि रचयत ॥ ६) पर्यायाः- १) रेणुद्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः । २) सुधा पीयूषममृतं क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् । ३) स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूम कमठकच्छपौ ॥ - पद्यमाला-तृतीया पश्चिका प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं कर्णे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रम। छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरितं मशकः करोति ॥

·११२
on)
.
संस्कृतवतीयावरों
धूमः पयोधरपदं कथमध्यवाप्य
वर्षाम्बुमिः शमयति ज्वलनस्य तेजः ।
देवादवाप्य कलुषप्रकृतिमहत्व
प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥
हंसोऽध्वगः श्रममपोहितुमश्रमेण
कारण्डकाकबककोककुलं प्रविष्टः ।
मूकोऽयमित्युपहसन्ति लुनन्ति पक्षान्
नीचाश्रयो हि महतामपमानहेतुः ॥
आबद्धकृत्रिमसटाजटिलांसमित्ति-
रारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्वा ।
मस्तेमकुम्भतटपाटनलम्पटस्य
नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ।
रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं
भावानुदेण्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः ।
इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे
हा हन्त हन्त नलिनी गज उजहार ॥
Ear
---
४
مول
१) प्रश्नाः खलो मशकश्च किं करोति ? कलुषप्रकृतिः किमवाप्य
किं करोति? "मूकोऽयमित्युपहसन्ति " के ? कम् ?
'नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य'का? कस्मिन्
कथं चिन्तयति कां क उजहार ?
२) अशङ्कः, पयोधरः, अध्ययः, अटिला, कोशगता, हिरेफ:-एषां
विग्रहवाक्यानि लिखत॥

·- पञ्चशिः पाठः ३) प्रयोग विपरिणमयत- १) सर्व खलस्य चरित माकः करोति । २) धूमो वर्षाम्बुमिः शमयति ज्वलनस्य तेजः। ३) श्वा नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य । ४) रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातम् । ५) हा हन्त हन्त नलिनी गज उजहार ॥ १) पतति, खादति, प्रविशति-षां तुमुन्' अस्तानि रूपाणि वदत ॥ ५)कुत्प्रत्ययान्ताः- रु - (रौति) रुतः, रुतवान् , रुत्वा, विरुत्य, रवितुम, रवणीयम्, रवितव्यम् ॥ ६) पर्यायाः- १) कर्णशब्दग्रही धोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रषः । २) छिद्रं रन्धं शुषिः श्वनं सुषिरं विवरं बिलम् । ३) विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः । निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः॥ ४) आपः स्त्री भूनि वारि सलिलं कमल जलम् । पया कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥ कांधमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् । मम्मोऽस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् । - पद्यमाला-चतुर्थी पञ्चिका भवित्री रम्भोस त्रिदशवदनग्लानिरधुना स ते रामः स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मणसखः । इयं यास्यत्युचर्षिपदमधुना धानरचमू- सैविष्टदं षष्ठाक्षरपरघिलोपात् पठ पुनः॥ १ .8

·२
११४
संस्कृततृतीयादशै
कस्त्वं वानर रामराजभवने लेखार्थ संवाहको
यातः कुत्र पुरागतः स हनुमानिर्दग्धलङ्कापुरः ।
बद्धो राक्षससूनुनेति कपिभिः सन्ताडितो भत्सितः
सब्रीडातपराभवो धनमृगः कुत्रेति न ज्ञायते ॥
कस्त्वं भद्र? खलेश्वरोऽहमिह किं घोरे घने स्थीयते?
शार्दूलादिमिरन हिनपशुमिः स्वाद्योऽहमित्याशया।
कस्मात् कष्टमिदं त्वया व्यवसितं? महिमांसाशिनः
प्रत्युत्पन्ननृमांसभक्षणधियस्ते घ्नन्तु सर्वानिति ॥
विप्रास्सिन्नगरे महान् कथय कः? तालद्रुमाणां गणः
को दाता? रजको ददाति वसनं प्रातहीत्वा निशि ।
को विद्वान् ? परवित्तवञ्चनविधौ सर्वेऽपि विद्वजनाः
करमान्जीवसि? हे सखे! विषकृमिन्यायेन जीवाम्यहम् ॥
या पाणिग्रहलालिता सुसरला तन्वी सुवंशोद्भवा
गौरी चारुमुखी मदन्तिकचरी नित्यं मदानाकरी।
सा केनापि हता तया विरहितः स्थातुं न शक्नोम्यहं
मिक्षो ते दयिता हता? नहि नहि प्राणप्रिया यष्टिका ॥ ५
३
३) टिप्पणिः-(१) अयं सीतारावणसंवादः । तत्र प्रथमे त्रयः
पादा रावणस्य, अन्तिमः पादः सीतायाश्च वचनम् ।
षष्ठाक्षरात् परं सप्तममक्षरं, तस्य लोपेन पुनः पठने
प्रथम पादत्रय रावणं प्रति सीतायाःप्रतिवचः सम्पद्यते।
(२) लङ्कां प्रविश्य मध्यरात्रसमयेऽङ्गदो रावणगृहं गत्वा
तदीयशय्यागृहस्य कवाट पाणिना बलंवत् प्रजहार ।

·. पञ्चत्रिंशः पाठः तेन शब्देन प्रबुद्धस्य रावणस्याङ्गदस्य च संवादः । (३) अरण्यैकदेशे निभृतमासीनस्य स्खलस्य तेन पथा गच्छतः पथिकस्य च सम्भाषणम् । (१) वैदेशिकस्य तद्देशीयम्य च सम्भाषणम् । (५) मिनोरन्यस्य च संवादः ॥ २) लक्ष्मणसखः, वनमृगः, महेहमांसाशिनः, विद्वजनाः, सुसरला, चारुमुखी-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) प्रयोग विपरिणमयत- १) लघिष्ठेदं षष्टाक्षरपरविलोपात् पठ पुनः । २) बद्धो राक्षससूनुनेति कपिभिः सन्ताडितो भस्तितः । ३) प्रत्युत्पन्ननृमांसभक्षणधियस्ते नन्तु सर्वानिति । ४) सा केनापि हृता तया विरहितः स्थातुं न शक्नोम्यहम् ४) भविता. कर्ता, वक्ता, द्रष्णा, प्रष्टा, पठिता-एषां स्त्रीलिङ्गे प्रथमैकवचने रूपाणि यदत ॥ ५) कृत्प्रत्ययान्ताः- १) ग्ला=(ग्लायति) ग्लानः, ग्लानवान् , ग्लात्वा, परिग्लाय, ग्लातुम, ग्लानीयम्, ग्लातव्यम् ॥ २) म्ला == (म्लायति) म्लानः, म्लानवान् . म्लात्वा, परिम्लाय, म्लातुम, म्लानीयम, म्लातव्यम् ॥ ६) पर्याया १) सम्पत्तिरुदयः श्रेयो विपत्तिर्षिपदापदौ । २) अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया। रीदावमाननावाऽवहेलनमसूक्षणम् । ३) मन्दाक्षं हीनपात्रीडा लजा साऽपत्रपाऽन्यतः ॥ (अन्यतः-- अन्यस्मात् जनात्) । - -

·संस्कृतहतीयावरों
पद्यमाला-पञ्चमी पश्चिका
अकं केऽपि शशङ्किरे जलनिधेः पङ्क परे मेनिरे
सारङ्ग कतिचिश्च सञ्जगदिरे भूच्छायमच्छन् परे ।
इन्दौ यदलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते
तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥
खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितो मस्तके
गच्छन् देशमनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः .
प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥
एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान् परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुधमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये।
तेऽमी मानुषराक्षसाः परहित स्वार्थाय निम्नन्ति ये
ये तुघ्नन्ति निरर्थक परहितं ते के न आनीमहे॥
२
1
वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणा-
न्मेरुः खल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरझायते ।
ज्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते
यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतांशीलं समुन्मीलति ॥
क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां वशा-
मापन्नोऽपि विपनदीधितिरपि प्राणेषु नश्यत्वपि ।
मोमेन्द्रविमिन्नकुम्भपिशितनासैकबद्धस्पृहः
किं जीणे तुणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥

·- पञ्चविंशः पाठ १) प्रश्ना:-चन्द्रस्य कलकं कवयः प्रकारैरुत्प्रेक्षन्ते ? खर्वाटस्य वृत्तान्तः का? तेन किं ज्ञायते ? चतुर्विधाः पुरुषाः के! ते किं कुर्वन्ति ? शीलवतः पुरुषस्य वह्नयादयः किमिवाचरन्ति ? "किं जीर्ण तृणमत्ति" कः? कीदृशः? २) इन्द्रनीलशकलश्यामम , अनातपम, महाफलम , निरर्थकम, परहितम्, शुक्षामः, अग्रेसर:-एषां विग्रहवाक्यानि लिखत ॥ ३) प्रयोग विपरिणमयत- १) तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे । २) ये तु नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे । ३) किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ ४) एकपदीकुरुत-भुवः छाया, अन्धं च तत् तमश्च, प्रियश्चासौ सखा च, जलमिव आचरति॥ ५) बिभर्ति बिमेति, ददाति, चकास्ति-एतदीय "शत" प्रत्यया. न्तानां पुलि) स्त्रीलिङ्गे च प्रथमैकवचने रूपाणि निर्दिशत ॥ ६) इच्छति, आचरे, अनक्ति हन्ति. क्षायति. जीर्यति-एतेषां तप्रत्ययान्तानि रूपाणि निर्दिशत । ७) पर्यायाः- १) कलकाको लाञ्छनं च चिह्न लक्ष्म च लक्षणम् । २) भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्योऽध समेंऽशके । ३) मेरुः सुमेरुहेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः। ४) ग्रासस्तु कवलः पुमान् ॥ - पद्यमाला-पष्टी पश्निका कस्त्वं शूली मृगय भिष नीलकण्ठः प्रियेऽहं केकामेकां कुरु पशुपतिनैव दृश्ये विषाणे । स्थाणुर्मुग्धे न वदति तरुर्जीवितेशः प्रियाया- गच्छाटण्यामिति हतपचाः पातु यश्चन्द्रचूडः । - १ ·Mगोत? किमु जीवनं? किमु धनं? का जन्मभूः? किं वया ne संस्कृततृतीयादर्श किं चारित्र्यममुष्य के सहचराः के वंशजाः प्राक्तनाः । का माता? जनकः शिवस्य क? इति प्रहेण पृथ्वीभृता पृष्टाः सस्मितनम्रमूकवदनाः सप्तर्षयः पान्तु वः ॥ कोऽयं द्वारि? हरिः प्रयायुपवन शाखामृगस्यात्र किं? कृष्णोऽहं दयिते ! बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् । राधेऽहं मधुसूदनो घज लतां तामेव पुष्पान्विता- मित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीणो हरिः पातु वः॥ Antim ३ अगुल्या कः कवाट प्रहरति ? कुटिले माधवः किं घसन्तः? नो चक्री किं कुलालो? नहि धरणिधरः किं द्विजिह्वः फणीन्द्रः। नाहं घोराहिमर्दी किमुत खगपतिनों हरिः किं कपीन्द्रः? इत्येवं सत्यभामाप्रतिजितवचनः पातु वश्चक्रपाणिः ॥ कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमसन्मृद्भक्षिता स्वेच्छया सत्यं कृष्ण ? क एवमाह ? मुसली मिथ्याऽम्ब पश्याननम् । व्यादेहीति विदारिते च वदने दृष्ट्वा समस्तं जग- न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्स वः श्रीपतिः॥ १) टिप्पणि:-(२) पार्वतीपरमेश्वरयोः संवादः। (२) परमेश्वरस्य कृते पार्वत्याः परणार्थ गतानां सप्तर्षीणां सनिधी हिमवतो वचनम् । (३). रात्रायकाले प्रत्यागतस्य कृष्णस्य राधायाश्चोक्तिप्रत्युक्ती श्लोकेऽसिन द्रष्टव्ये । (४) श्रीकृष्णस्य सत्यभामायाश्योक्तिमत्युक्ती ।

·पञ्चविंशः पाठः ११९ (५) क्रीडाथ गतयोः रामकृष्णयोः रामो मातरमुपसृत्य कृष्णेन कृतं मृद्भक्षणं निवेदयति । तदा कृष्णमुपसृत्य पृच्छन्त्या यशोदायाः कृष्णस्य च मिथः संवादः ॥ २) शूली, नीलकण्ठः, हतवचाः, वंशजाः, प्राक्तनाः, शाखामृगः, मधुसूदनः, निर्वचनीकृतः, चन्द्रचूडः, चक्रपाणिः-एमेषां विग्रहवाक्यानि निर्दिशत ॥ ३) प्रयोग विपरिणायत-मृगय भिषजम् । केकामेकां कुरु । न वदति तरुः । प्रयायुपवनम् । अगुल्या कः कवाट प्रहरति । कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमसकृन्मृद्भक्षिता । मिथ्याऽस्त्र पश्याननम् ॥ ४) पृष्टः, भीतः, कृतः, ह्रीणः, रन्तुम, गन्तुम- एषां लटि प्रथम- पुरुषैकवचने रूपाणि निर्दिशत । ५) व्यधिकरणबहुव्रीहिः- चन्द्रचूडः, चक्रपाणिः, पद्मनाभः, सुवंशोद्भवा । ६) नानार्थाः १) यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । शुकाहिकपिमेकेषु हरिना कपिले त्रिषु ॥ २) शूली-शिवः व्याधितश्च । नीलकण्ठः = शिवः मयूरश्च । पशुपतिः-शिवः वृषश्च । स्थाणुः शिवः शकुश्च । शिषा: पार्वती जम्बुकी च । हरिः कृष्णः कपिश्च । कृष्णः- श्रीकृष्णः कृष्णवर्णों वानरश्च । मधुसूदनः श्रीकृष्णो मधुकरश्च । माधवः= कृष्णः वसन्तश्च । चक्री == कृष्णः कुलालश्च । धरणिधरः-कृष्णः शेषश्च घोराहिमी --- कृष्णः गरुडश्च ॥ - ·GLOSSARY-शब्दार्थकोशः ABBREVIATIONS USED N. Noun विशेष्यम a Adjective विशेषणम (can be used in 3 genders) m Masculine पुंलिङ्गम f Feminine स्त्रीलिङ्गम n Neuter नपुंसकलिङ्गम P. Parasmaipadi परस्मैपदी A. Atmanepadi आत्मनेपदी U.Ubhayapadi उभयपदी in. Indeclinable अव्ययम Ppp Past Passive Participle क्तप्रत्ययान्त pap Past Active Participle क्तवतुप्रत्यवान्त pra p Present Active Participle शसृप्रत्ययान्त or शानच् प्रत्ययान्त pr p? Present Passive Participle कर्मणि शानन् pt p Potential Participle कृत्यप्रत्ययान्त - आसेवित ppp Lesson 1 शारदा f The goddess of learning शारद Autumnal अम्मोज nA lotus अम्बुज सर्वदा in. Always सर्वदा af. Bestower of all desired objects afarem A great treasure }n afarfa m Presence सुर m God Attended on all sides पादपङ्कn The lotus feet कमनीय a Beautiful विरिञ्चि mब्रह्मन् विरिञ्च Alfaparatott f A rubylutc ·arms शब्दार्थकोशः १२१ garoserait рт ар. fer sammit f The earth Playing on fara ypp. Split open Asya Agreeable, शस्त्रविद्याf Science of sweet माहेन्द्रनील n An emerald sarcigor n Horse- धुति / Lustre riding मातङ्गकन्या f The त्रयी | The three Vedas daughter of a Matanga -Rik. Yajus & Saman (a man of the lowest आन्वीक्षिकी / तर्कशास्त्र caste) Metaphysics चन्दनचर्चित a Besmeared graf f Business, trade with sandal paste दण्डनीति / Administra- कुन्तल m Hair of head lion of justice agafarena n A store graftoy n Proficiency house of all kinds of knowledge असमञ्जस a Unbecoming निष्कासित ppp. Expelled TNT no Show HITTA a Well-condu- जाड्यापहाf She who cted and also of wards off dullness round shape fara a White #taga n Ninety-nine भासमाना af Shining 7 m He who has असमाना af Matchless performed hundred कृत्प्रत्ययान्त m Verbal Derivation sacrifices; as puikio a Perturbed ; Lesson 2 Agitated ETTOFTTT a f Having ufafan a Desircus of on the garment of entering oceans, surrounded 17 ppp Dug by oceans गर्न n A hole ·१२२ संस्कृततृतीयादशै खनित्रn A spade परमेष्ठिन् m ब्रह्मन् लागलn A plough साहसिन् m Using great WATErfa U force Reduced to ashes to a Folding hands Hem A grandson, together (son's or daughter's son) Aacka Without libations of water यदृच्छया f Accidentally AIG m A maternal पशुपति m Lord Siva uncle अन्तर्हित a Disappeard facez m A paternal grapefa P. Will wash uncle away me m The lord of शैलराजसुता f The birds, i.e , 783 daughter of हिमालय ago n Presenting liba (here it means the tions of water to Ganges) Imanes (पितृयज्ञ) fattah A. Disappeared सलिल gokcafea f The celen Water अम्भस stial river goifaga A. Praised, Lesson 3 worshipped 7F7YTT f The yoke of मुखरयन्ती | Filling with Government noise afaa m A Minister कपर्दिन m Having मासाहार a Eating only matted hair-शिव भग्नमानस a Disappointed জলছু a Raising the बिन्दुसरस ॥ A tank in arms upwards FEAST qof m The lotus OTATI A place of born, ब्रह्मन् sacrilice }" once a month ·शब्दार्थकोशः १२३ HETTO m A great warrior Is thus defined: एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम्। शस्त्रशास्त्रप्रवीणच विशेयः स महारथः ॥ प्रोवाह U Flowed kar V. Sipped, Drank up भस्मचय A heap of . asbes Faref a He who has accomplished his desired object gurf Fame; celebrity राजत a Made of silver सौवर्ण a Made of gold गवाक्षA window सप्तभूमिकोपेत a Sevenstoried आसेचनक n Anything charming by the sight of which no end of satisfaction is seen On A mansion सादरम् in. Respectfully समाजयिष्यति P. Will honour असकृत् in. Many times सावहेलम in. Scornfully प्रत्याख्यास्ये A. I will decline अनादर m Disregard अन्तरङ्ग The heart निर्वृत्त a Brought about स्मेरमुखी af With a smiling face 39975 m Corner of Lesson 4 गगनप्रासाद mA castle in the air at a Lazy, indolent भैक्ष्योपजीविन् m Eating food obtained by begging भूसुर m. A Brahmin मृन्मय a Earthen बहिर्वेदिका f An altar outside a house aufa m A land-lord the eye धीरम् in. Boldly भग्न ppp Shattered Tag in, Into hundred pieces ·संस्कृततृतीयाद” Lesson 5 Forfangs a Obstruct- हरिण, एणm A deer ing one's work प्रांशु a Tall Lesson 6 साध्वसn Fear बिडाल m A cat सम्भ्रान्त a Perplexed mg m A jackal go a Grassy, पर्वसमय N. m The day abounding in young of new or full moon green grass अपत्यनिर्विशेषम् in. Not agara n Holy bath differently from his at Rama सेतु own children कलेबर n The body E a Puffed up, Proud सुस्थ a Sitting happily arg a Beautiful व्याध, लुब्धक m A hunter पीवर a Fat तपस्विन् m Helpless शबरसैन्य n An army Fagret a Clever of foresters अकस्मात् in. Suddenly Hrar in. Forcibly, अलक्षित a Without rashly being noticed लंग्न a Held fast भुरुहाग्र n The top of सामोदम in. With high a tree glee farna: in, Inside a slag a Being trembled bough fete m The creator, इतिकर्तव्यतामुढ a Being ब्रह्मन् at a loss as to what अविमृश्यकारिता N.f The to do state of doing things TIATE m Confusion inconsiderately कतमा af Which of च्यापादित ppp Was slain these fra a Efficacious श्रेयसी afPreferable ·शब्दार्थकोशः विकल्पयन् pr a p Allow• स्मयमान a Smiling ing options आलस्य n Laziners 47441 m Time for वेतन n Wages action हृदयगम a Attractive, Lesson 7 agreeable सहाध्यायिन् m A class उपन्यास mStatement, mate speech 42 a He who has चमत्कृत a Surprised, nothing, poor astonished elet m n A large house gan a Pleased, delighted GATTA in. Near the town श्रेयस् ॥ Prosperity कुटीर n A hut Lesson 8 खकीय a One's own fenfica f Interval भल्लूक m A bear gula a Distressed, आरण्यक a Wild, miserable forest-born satria ppp Uttered hozt a Hard, rough faire la m Speak- गौर a White ing falsely, lier sfatiofenfa f Clime, climate भृतिदान n Payment of सस्याशिन् am Eating wages vegetables Walau pt p Can be trusted मद्यपान n Drinking liquor भित्यन्तरित a Hiding लोलुप a Very cager, behind a wall Ardently longing अविश्वसनीय a Untrust लाललाn Ardent desire worthy Ayia m n A bee-hive विनोदार्थम् in. In fun qafi m An ant-bill ·3TITTEE N. т А १२६ संस्कृततृतीयादशे afe f White ants egfog a Low-minded विनोदावह a Amusing samt m The world ter a Within the of living beings range of अनुचर am A follower Lesson 9 er inBy all means कुठारैकजीवन a He whose afaa N. m The sun lively-hood was Farfan An old friend only an axe Fue a m Striped, त्रस्त ppp Slipped having a spotted body अधिकूलम् in. On the ATT 1. Friendship bank stranger उचैःकारम् in. With a magyar f Continuity loud noise of friendship कृतज्ञता /Cratefulluess afronta pr a P उत्तरोत्तरम in. Higher Exand higher pressing विसम्भालाप m Friendly ra m News, story conversation arfaaf:7 m A neighbour Fann in. Privately आविर्भूत ppp Appeared eigur a Full of cornplants भवदीय a Yours OTGT mi A net, snare लोभाविष्ट a Avaricious, कालपाशm Asnare of greedy god of death Lesson 10 ETTET M A snare of अरण्यानी fA large forest a hunter Elegen f At his will कपटप्रबन्ध m Fraudulent Egers a With limbs scheme cheerfully grown उत्कृत्यमान pr pp Torn gefesa a Very nice, fine out ·असूजु Blood parstar: चलितेन्धन a With fuel उल्लसित am Delighted stirred Fryfafáa a Made of ferentes ppp Hurt, muscle (fr) offended ET N. m A serpent भट्टारकवार m Sunday o mi The hood of a प्रदोषकाल m Eveningserpent time Afgha m Greatness, 27a Deceitlul, majesty, power a cheat m a jackal 1 m Excitement, लंगुडहस्त a With a club agitation in hand लब्धास्पद a He who has c m Wind secured a position स्तब्धीकृत्य in. Making fafanut a Putting up motionless with, suffer patiently उत्फुल्ललोचन a With 19H m Learning, blooming eyes knowledge TETn A fort-night, केवलजीविका | Mere शुक्ल or कृष्णपक्ष means of livelyhood अत्युत्कट a Excessive शानपण्य a Dealing in knowledge Lesgon 11 नम्र a Bowing down मुक्ति / A good speech 12 N. m Appear. ance of fruits नव a New दूरविलम्बिन् & m Hanging अवघa To be condown a long way demned gay m A cloud परप्रत्ययनेयबुद्धि a He अनुद्धत a Not puffed up whose mind ia guided आशिक्षितपटुत्व Unby the belief of others taught cleverness पुराण a Old ·1 १२८ संस्कृतवतीयावरों अमानुषी f Other than ZTAT A Acting contrary mankind, birds ano m Mental agony aparatstaro / Possessed Lesson 12 of reasoning faculty अन्तरिक्षगमन n. To lly in pfat m Old the air पान्थ mAtraveller अपत्यजात n The brood पांसुपटल n A mass of of young ones dust fam A bird also T ni An ass ब्राह्मण, दन्त दुष्टव? m A wicked boy परभृत m An Indian Arigaog ni Near the cuckoo कोकिल road सतीf A chaste woman fan a Contemptible, शातिकुलैकसंश्रया af Liv. mean ing always in the SEM A boy, child parent's house प्रक्षीणगात्र a With his Whet f A young woman body extremely To mi Elders, also a wearied Teacher परिम्लानवक्त्र a With his सपत्नीजन mCo wives face completely withered प्रतीप a Against भूयिष्ठम in. In the highest 390** N. m Abuse, taunt degree दक्षिणा f Generous, graut m The leader liberal of a village अनुत्सेकिनी af Not प्रक्षीणसत्व a He who has lost vigour af oftqe n The position मुमूर्षु a About to die of the mistress of वेणुदण्ड m A bamboor the house stick puffed up ·शब्दार्थकोशः : ate m A causeway, bridge सहस्तताडम in. With the clapping of hands facrata in. To shake, to tremble व्याकुलीभाव m Agitation गात्रविक्षेप n The refutation of body दैवयोगात् m Fortunately Tutafay a With their lile saved agutat a Talkative, Loquacious सर्वलोकपरितोषकर a me Pleasing all people in the world उपक्रम m Beginning Fefta a Right good अमुक A person or thing, so and so. (To be used when a person or thing is referred to without a name.) प्रणिपात m Reverential bow, Salutation snigtha a. m Long-lived आशीर्वचन n Words of blessing न्यसनीय pt p Should निवेशनीय be placed, put in Lesson 13 पत्रिकालेखनम् ॥ Letter writing उद्यत aIntent on पत्रिका | लेख m Letter समापित ppp Completed सम्मुख n Front त्वदाशय m What you have in mind प्रतिश्रुत a Promised faq m Subject matter, topic विनयप्रकर्ष m High modesty प्रियसुहृत् m A dear friend paga a Relating to you प्रथमवर्ग m First class उत्तीर्ण a Passed fata m Separation mfarafraa a Prompt प्रत्युत्तर A reply व्यवसाय m Industry उत्साह m Energy मितभाषिताf Measured speech • 9 ·अयस n Iron measure १३० संसाततीयाद” सामयिकताf Punctuality करेणु / A female Farqata n. An example elephant यथापूर्वम् in. As before Tesfafara a Against आगामिन् a m Ensuing one's nature gieren Friendship मन्दभाग्य aUnfortunate परित्रायस्व A (You) Lesson 14 protect, save प्रतीपगामिनीaGoing Lesson 16 against Armera n Conciliation अतिमात्रम् in. Beyond सुवर्ण n Gold रजत nSilver Cat P. Pained, vexed ताम्र n Copper Afach in. To tame, पित्तलn Brass to check सीस n Lead 379977 in. Frequently लोह m A metal in समुद्यम m Great efforts general HETATA F A great evil आकर m खनि | A mine spirit an a Mixed ifaaccount f Thirst for इयत्ता Fixed measure, Jite Limitation प्रमीत a Dead लोकयात्राf The course जीवितान्ते m लभ्यं धनम् of worldly life The due from money खनित्रn A spade the life insurance arepot n Paring, cutting policy वृक्षादन nA carpenter's fe f The edge, point chisel FITE n Hand-kerchief a n Cutting faxzy a f Unfettered, परशुm An axe unchecked छुरिका f Aknife ·sence of pania: da n Lopping, cutting qitat a Behind one's कर्तरीf Scissors back of n An instru- प्रत्यक्षे a In the prement, implement PETIT m n A steam fakt* m A pot of carriage poison साम्प्रतिक a Modern पयोमुख a Having milk in the mouth -नागरिकपरिष्कार m aufaqafa P. Joins Civilisation together TT ni An iron- आन्तर a Internal gmith wae m A fryingafecafe n External attributes pan gautett N. m A gold- #m The sun, also a smith bird STETHET a Of small द्रवति P. Gets melted value, cheap FERRISA N. m The cool- अमूल्य a Priceless, rayed, the Moon invaluable Tietoa m The moon- BTSHATT ni n Iron stone आरम्भगुर्वी af Long or Lesson 16 #sit N.ß Friendship large in the beginning क्षयिणी a Diminishing समानशीलव्यसन a Whose habits and vices are पूर्वार्धपरामिना a / Diequal vided by the former सख्य n Friendship and latter half of the day sit f Beauty, lustre ferrera pr a p Con- Eram f Shade sidering quen Water, also milk Tata f Prosperity, EITEHT m One's own self riches कृशानु, पावक m Fire ·१३२ संस्कृततृतीयावरों SFHTET W Eager facett a m Faodless ganda Aflicted by Lesson 17 hunger दिवसक्षय m Evening, अर्कपत्र n Leaf of the sunset Arka-plant 3792: in. In front of fat, a Bitter fraz a m Fat, fleshy उपहतचक्षुस् a With eyes arer f Livelyhood, being affected Maintenance चङ्गम्यमाण a Walking 997 a n Alms, food tortuously obtained by begging अस्ताचलावलम्बिन् a Restfag in. Without ing on the अस्तमनपर्वत making known Faqaf in. Surely, Faranga n Evening, certainly night-fall चिरगत a Gone long ago अशेषतः in. Entirely Staa n Calling get a First round अश्विनौ m. The twin sons अपर a Second round of अश्विनी-the wife Forreu a Just, proper of the Sun वृत्युपरोध m Impediment देवभिषज् m Two physito the means of cians of Gods, i. e. subsistence अश्विनी goy m Avaricious TIG P. Eat अभ्यनुज्ञात ppp Allowed. GEHS a m Furnipermitted shed with eyes frat a Fat, fleshy प्रतिभास्यन्ति P. Will 0697 m Foam come into the mind अनुकम्पा f Compassion Lesson 18 प्रतिश्रुत्य in. Having feletet n Fickleness agreed of the tongue ·ears grearentzat: १३३ यथाचारमin. As usual alca in. Certainly. उपचारवचन n Polite surely words किकृत ppp Due to what मूल्यवत् an Valuable ardoret f The holy खादत् pr ap Eating city of Benares वराटिका aA cowric used पारग am One who has as a coin in ancient gone to the end of. days, i e. lowest-coin One who is comple- अपारयत् pr ap Being tely familiar with unable afarar f Service पण्यवीथिका f Bazaar fagra ni Delay Street श्रोत्रामृत ॥ Nectar to the सोपचारम in. Courteously gou a Fortunate, 374 A. Asked Blessed 371#icta pr a p Crying परमानन्दतुन्दिल a Filled out with high glee समुत्प्लुत्य in. Having afera n Presence jumped up Totfera a Took to heels कृतकृत्य & He who has achieved his desired Lesson 19 object eraattog a n Munificent 74 a Impossible gratiam f Desire for fara a Engaged in wealth afera m Intention, Hatte m A wish, desire wish आहोस्वित् in. Or जिज्ञासमान a Desirous of सम्भावना f Present knowing factor a Dejected, face a Not false Despondent सनिबन्धम् in. Pressingly भूरि a Abundant natura A. Agreed ·संस्कृततृतीयादशै निमेष m A moment सुकृत . Virtuous act अनुयोग m Question गाम्भीर्य n Depth TTT Frigt f The highest प्रकार A mode limit विप्रपीडा f Trouble from धारावास्तव्य am Inhabit Brahmins. (When a ing in धारानगर man is rich enough महाजन mGreat men they will approach विष्टर N. m A seat him for begging. By this, Kalidasa inter- ओष्ठगत a Learnt by prets the Guru wishes heart that the King should Lesson 20 become very rich) afrete in. Having शिशुपीडा f Trouble decently dressed from children. (By arro a With hands this Kalidasa says, folded together the Guru wishes the wa m Grandeurs King many children) magnificence दारपीडा f Trouble from oftaret f f m Succeswives. (By this, Kalision, order dasa says, the Guru facfist f (farast ET) wishes the good health. Three kinds of When a man is healthy troubles he will be troubled by पादपीठी / A foot-stool wives) समुपस्थिता a f That has afin ppp Astonished occured अतितराम in. Very much दुरवस्था f Miserable रहस्यमेदभय n Fear of disclosure of the secret state OfThetara pria p Desir- Lesson 21 ing to avoid प्रशंसा f Praise प्रसाद m Gracious श्रुतवत् am Possessed disposition of high learning ·programat: १३५. gurer a He who knows सेतु m A narrow merits barrier बात m A speaker apie m Grain, corn दर्शनीय a Worthy of गोधूम m Wheat being seen qant m n The suma n Gold, wealth mit of a mountain autaa a Wealthy faggy m Low land बुभुक्षित a Hungry कर्षण n Ploughing foafera a Thirsty लाङ्गल, हलn A plough छन्दस् n The Vedas धुर / A yoke 564 PPP Uplifted Afga m A buffalo Tou n Gold, wealth नियमेन m Invariably दुन्दुभिm A large drum शर्करिल a Stony, अचेतन a Lifeless gravelly धनं धनं धनम् n Wealth निष्कुट m A pleasure wealth wealth, and grove near a house also the sound produced by a drum उत्कर्षण n Ploughing, putting up Fantas m Sound ** m A cultivator, सचेतन a Sentient, husbandman animate निष्कुलीन a Born of a Farstara a Sharp-edged very low family लोहफाल mn An iron farmarria P. They cross ploughshare over, get over पञ्चषाङ्गुल a Five or six inches बान्धव m A Kinsman qefa f A line Lesson 22 frir f Earth, soil शालेयक्षेत्र A paddy f A shoot, sprout field लवित्रn A sickle ·an संस्कृततृतीयादशे देवमातृका af Having the afgan Vicinity god of rain as foster Ata a Charming, mother, watered beautiful only by the clouds वारण m An elephant नदीमातृका af Watered असकृत् in.Several times by rivers लब्धवारण am He who अभ्युक्षण n Sprinkling has obtained over elephant and also दुर्भिक्ष N. m Absence obstruction of provisions 3TTO N A desired TA m Parasurama object A feat f Ground, land पारितोषिक n A present धनपति m Kubera आकूत n Intention बल n Balarama afrin. Hail, may it प्रतेश m The god ot be well with death, a गत्यन्तर n Other way farza n A trident वेत्रहस्त a Having a staff of शिव in the hand Lesson 23 31 TTT a An heir, a co-heir प्रहार m A blow दौवारिक, प्रतीदार m m A door- A door-keeper द्वारपाल keeper Wafana One who has अनुनीयमान pr pp Being fulfilled his promise prevailed upon तदनुरोधेन m According EFATTATT f A present qaratif Fifty (to it कोष्ठान्तर n Another fin Skill room or inner part of the apartment चमत्कृत a Surprised wuf in. Some how, Lesson 24 with difficulty 1959. a. Ancestral A ·शब्दार्थकोशः Thean A house-holder FRATIFA n A begging, भाग m Share bowl वाणिज्य n Trade A in. How, in what manner कौसीद्य n Usury STT TOT a f Helpless रिक्तीभूत a He who has जठरn The stomach become emptied qreto n Provisions for उद्गीय in. Having vomitted journey EU in. Into a thou- सङ्कल्पm Mental resolve sand pieces ससम्भ्रमम् in. Hastily, विशरिष्यते A. Will be hurriedly shattered waaraa pap Destro विद्याधर m A class of yed, completely spent demi gods शपे A. I say on oath preat f A chaste woman प्राहिणोत् P. Sent gà attor a m Depend- संवाद m Conversation on m Husband and ing on god alone for wife protection Lesson 25 शिलाकण्टकाकीर्ण an Filled with stones आधिपत्य n Sovereignty and thorns ऐहिक a Pertaining to 27510TT M A huge serpthis world ent who is said to आमुष्पिक a Pertaining to swallow goats the next world न्यगीर्यत A. Was ata m Welfare, devoured security सोरस्ताडम् in. Beating सन्नद्धसहाय Equipped the chest with help महासत्व am Agreat त्रैवार्षिक a Lasting for : being three years ·संस्कृतवतीयावरों argut a Terrible fere om n Teaching, HAT, Hamm A battle instructing जयलक्ष्मीf The goddess भूतदया f Compassion of victory towards all beings भयानक a Frightful Tu n Honouring, प्रतिपक्षीय a Belonging to Respecting the opponent party नियम m Religious ferarea ppp Slain observance मृगया f Hunting fata se m An inscrip- आ on. कीटात् m From tion the insects aferral in. Having आमय॑म् in. Up to the presented mankind Tu n Affirmation 1995 f One's own प्रियदर्शिन् m Causing subjects or children pleasure विवदमान a Quarrelling, चिकित्सालय m Hospital disagreeing पथिकाश्रम mn Rest house सामरस्य n Harmony वैरस्य n Hostility छायावृक्ष m A large umbrageous tree सोदरस्नेह m Brotherly affection आबालवृद्धम् in. Fron children to old men MATEIT prap Neglecting अपर्याप्त a Insufficient समदृष्टि | An impartial Isited for a m A welleye अस्यवेक्षण nLooking after wisher of his subjects FIERT Empire, अनुकरणीय a m Worthy dominion of being imitated afa N.m An officer staroa a m Worthy भसंस्कृत a Not refined of being remembered.

·atay: १३९ Lesson 26 अप्रतिम a Matchless area in An assembly mfatora a p Excell- धनुर्वेद m The science ing archery BT SURE pr a p Medi- कोविद m Learned tating on parafa f Fame, celebrity अनुचिन्तयत् pr ap Thinking of *787627 a Invincible, Unassailable A m Under my for 17 m A young control boy of a wild tribe facuta in. Without faratga in. To hesitation carry on तथ्य a True अक्षम a Being unable अशक्य a Impossible अगुष्ट m The thumb কোন m A lonely place GIT in. At once gfafa f An image अनक्षरम in. Without a word Fratra n Fixing (an arrow to the bow. Tror a Free from debts string) Lesson 27 Ataa n Discharging, Releasing लौकिक a Worldly HETOT n Withdrawing STIC a Foremost * pr a p Barking Trezet a Belonging to an व्यादाय in. Having evil spirit: demonical opened दृप्त a Arrogant 2737 of n Vicinity ff Source, origin atentat a Extraordinary fazla f An evil हस्तलाघव n Skill of the pa A. Yields, grants hand विप्रकर्षति P. Drives 29f Contempt away ·340 संस्कृततृतीयावरों अलक्ष्मी | Bad luck, Lesson 28 poverty कर्णाटकेषु In the सूतृत a True and कर्णाटकदेश pleasant रजतपीठपुर-उटुपी (so 9 m n A diamond called because, it is afaul f Accomplish said, in olden days a ment king called Ramabhoja Ha a Inborn, natural performed a sacrifice, TEXT n Boldness being seated on seat made of silver) कालानुरोध m In confor- वैष्णव am Adevotee mity with time of Vishnu gfara n Readiness goura r A sacred of wit place कामदुध a Granting जनि f Birth every desired object क्रिस्त्वन्द m Christian era asfaa m Degnified, आश्वयुजमास m. The month of Aswina Powerful (October-November) प्रसृत a Spread Yhtem Bright hall forget A. Puts up with of the lunar month अकृतकa Not sham लीला f Sport ray of light जनता f Assemblage 872TIFETF in. Incessantly of people उपनीत am. Invested fakt m The sun with the sacred thread भाग्नेय a Pertaining to sya n A temple also a fire field arer / m A stone afgafgaf a He who निकृत, a Injured resided मयूख m A ·शब्दार्थकोशः dan The dualism in प्रतिमा | Image philosophy which re शिष्यपरम्परा f Succescognises the individual sion of disciples and supreme soul as grafakt a f Permanent different from each योगासिका f A pasture other suited to profound वेदान्त m Philosophy meditation प्रतिपदम in. At every त्रेता f The second of step अनुपपत्ति f Inconclusive the चतुर्युग reasoning Lesson 29 afaraferi f The power लोहमयीaf Made of iron of bright conception gerea m Full of knowgegaaffiar a f Procured by ancestors ledge, all knowing gragat m The foregarf A balance piga m The head of a most among sages mercantile guild, ateratar n Sacred river Merchant and place FIT m A pledge, fufa f Speech, talk deposit भाददान pr ap Attracting निक्षेपतुला / A balance बदरी f The name of the deposited hermitage of the sages मुषिक m A rat नर and नारायण मुर्खता f Foolishness प्रतिवादिभयङ्कर am Fear. संसार m The course ful to an opponent of worldly life तार्किकसिंह a m A lionac a Eternal like logician स्नानोपकरण N. n. The qaragga n Trivandrum bathing material City पितृव्य m A peternal Axa a Come across uncle ·an संस्कृतवतीयावरों नदीगुहा / A cave near Fu1778 m A banian the river fer m Rest (trce artea in. Having कुतस्त्य am Whence concealed come बृहतीaf Big दाक्षिणात्य am A native ईयेन mA hawk of the Deccan असम्भावित a Unimagin कायक्लेश N.m Bodily able suffering REXOf A court of आयास्यते A. Is being law troubled डयित PPP Flew 3779 in. Falsely, तारस्वर m A loud voice adversely सर्वसाक्षिन् m He who न्यायाध्यक्ष न्यायाधिप m Judge witnesses everything अभिहित ppp Said कर्मानुरूप a According to action न्यासीकृत ppp Deposited. Estaat a m Virtuous, Pledged Pious F1# n Hundred दुष्कृतिन् a m The sinfull gold coins treat n Next world Lesson 30 groter m A silly talk af m One who be Ha m The wise lieves in god and an- Trofa P. Recognise, other world. A believer Prove in sacred tradition सद्भाव m Existence af in. An atheist. Aran Authority, means One who denies of proof authority of the sacred 3m a m Unwise, stupid scriptures श्रति f The Vedas आतपक्लान्त a Exhausted उन्मत्तमलपित n The by the sun words of insane ·Tapet#1973 Tai no Heaven तनीयसी afCompara- *T* no Hell tively thin goon Religious merit कूष्माण्डलंता f A pumpkin creeper 'पापn Sin afot N. m A fool, Arae a m He who has block-head realised truth पाषण्डहतक m A wret- व्याकुलयति P.Confounds ched heretic qe m Cloth उपन्यस्त ppp Spoken कुलाल m A potter फ्रान्तदर्शिन् a m Omnisci- तन्तुवाय m A weaver ent निरीश्वरवादिन am He नियन्तृ m Regulator who defends Lesson 31 godlessness Tataru a m The lord सेश्वरवादिन am He who of people and also defends the existance he to whom the people are lords e a m A devotee बहुव्रीहि m The word of Siva 6710 is to be taken STATUTUTE Om Skilled in as a Bahuvrihi comthe means of proof pound when it quali- #gift. N.m A logician ties the poet stareata am He who षष्ठीतत्पुरुष m The word is devoted to Jain larg is to be taken scriptures as a diger compound Het N.m Wellwhen it qualifies the versed in मीमांसा king कर्मन् ॥ Performance transm The moonof religious rites like glory मृणालकोमला af As soft grat f The full-moon as a lotus stalk day of god ·88 संस्कृतहतीयादर्श मद्नेह My house पुरुषोत्तम m Lord Vishnu gereaft'f It is the ele and also the best of venth day of every ment fortnight on which Lesson 32 religious people fast उशीनर m Name of a te m People, also country world सत्यसन्धam True to at in. Falsely one's promise अपूर्वा af Unpreced भूतn Living beings ented Hrriotat m The stream उपद्रव m A calamity. trouble of arrows and also कपोत m A pigeon of beggars विहगोत्तम am The best qur m A bow-string of birds and also merit 'रक्षार्थिन m Seeking दिगन्तर ॥ The distant protection extrimity भक्षार्थिन् m Seeking food विद्विष् m An enemy पुरस्कार m Acceptance यशोदयामण्डितकान्तदेह am fatimit m Rejection He whose lovely body 31 a m Lordless, is adorned by Yasoda Helpless and also by Tre=glory विहित ppp Prescribed and Fu=kindness qafaa m A bird गोपालजन m Cowherds and also princes suy n Expense, cost Agen The multi- कपोतप्रमाण a With weight equal to the pigeon tude of cows, and also kingdom उत्कृत्य in. Having cut off बल m Balarama and also (n) strength of राज्यन्यपुत्री force A Khsatriya girl जनुस् ॥ Birth ·शब्दार्थकोशः माकूतn Intention e n Skill farare an Pure, spotless STATE m A minister grat a f Heavyness refera pr a p Witheta P. Attains out departing from अवसन्न a Completed, syve m Wish, desire finished सर्वकलाशालाf University m Disinclination प्राथमिकविद्याभ्यास m Eleguitare m The tears mentary education due to joy परिपोष m Increase, siteur m The tears advance due to pain निर्बन्धविद्याभ्यास m Comgrand a Whole pulsory education afafafe m A substitute आकली / English TH: in. From the sky Haruft Sanskrit पुष्पवृष्टि f A shower of विपुल a Large flowers HETS a Valuable, अनलm Fire Precious भूतदया f Compassion व्यवसायविद्या f Industry towards all beings कुल्या | Asmall channel अक्षताam He whose CT m n A lake, tank body is not wounded सौर्य n Facility Leggon 83 सुभिक्षम R Abundance HITTE m Mysore of provisions স্কিন m Scarcity of state provisions Tatarnate a Remain- Fagroafers f Electricity ing only in fame afe m A tax, Assess- वसुमती / The earth ment war m A teacher भूत्यर्थम् in. For the sake अवितव्यता f Destiny of welfare of • 10 ·संस्कृततृतीयादशै राजतोत्सव N. m Silver पूर्वापरायत amExtending Jublee from east to west CATAT N. m Golden STTTT n Intermediate Jublee space trea N.m Diamond atfruft f A river Jublee आनन्दविवश am Lost are m A river (flowing in happiness to the western sea) Lesson 34 at f A river (flowing to the eastern sea) dat m A name, title आयतन n An abode arx m A stranger, सस्याढथ m Fertile foreigner एकदेश m A portion पश्चिमपर्वतावलि f The faire pup Separated range of western from mountains सिन्धुनद m The river gevaarafes f The range Indus of eastern mountains आरमसमुद्र m Arabean जैत्रयात्राप्रसङ्गेन m By way of victorious journey भारतमहासागर m Indian ferro: P. Ruled Ocean alfest m The bay of सार्वभौम m An emperor Bengal STIET N An order, हिमालयश्रेणि / The range Command of Himalayas सामन्त m A tributary दैये n Length prince att f Cape-comorin अष्टसप्तति f Seventy-eight विस्तार m Breadth #tafirma f Twentysfatat m Two miles nine fegarenfę m Vindhya कालिघट्टपुर n Calcutta mountains city sea ·शब्दार्थकोशः १४७ Preu m f Indian corn. पुराकल्प m Olden days (There is also a creeper प्राचीनतम m. The oldest called forreguar wbich: EUTATOT n Grammar is said to put forth opfuta in Mathematics blossoms at the touch अश्ववेद m The science of women) dealing with horses HT m Black gram आयुर्वेद m The science A m Green-gram ol medicine Argieft f The cotton TFT m A store house, plant mine नीली / The indigo plant HITATET M A model are m Thread country HUsa m Ornament अदभ्रतया f in plenty लब्धोपचय am That Lesson 35 which has attained प्रथमा पश्चिका growth of f Consisting of कला fAn art five वयन n Weaving Fayor a Devoid of merits tan n Sewing, निर्बल a Having no Stitching strength, weak चित्रलेखन n Painting त्रिकूट m A mountain in शिल्पकला / A mechani Lanka on the top of cal art which was situated HELUT & Soft, smooth Ravana's capital garment ghraif A ditch round terar f The course of worldly life धनद m कुबेर (God of खण्डान्तर n Another wealth) continent उशनस m शुक्राचार्य (priest: अतिशेते A. Excels of असुरा:) अंशुक nA a fort ·संस्कृसहतीयादर्श fagna Evil, adverse पनाकर m A lotus tank gafa a The wicked दिनकर m The sun minded farena Blown, opened आमोद m Fragrant smell कैरवचक्रवाल n A circle f Clay, earth or group of night HET a Possessed of lotuses letters जलधर m Acloud विपरीत a Perverse. परहित an Welfare of Note the letters of the another word AIETOT reversed विहिताभियोग a He who Inake it राक्षसा is making energetic feature of efforts पवन m Wind ar m f Camphordust वनगजm A wild आलवाल n A basin for elephant water round the premn A bulbons root root of a tree Faretra n A treasure, पलाण्डु n n An onion Wealth Parim Cessation, discontinuance तृतीया पञ्चिका कालकूट mn Adeadly कलम in. Sweetly poison किम् अपि in. Something कूर्म m A tortoise inexpressible Stroft f The earth 377 a Fearless दुस्तर a Insurmountable aftan An act, deed agafa m Submarinefire HT m A mosquito eta a Once under- धूम m Smoke taken पयोधरपद n The place सुकृतिन् A virtuous of clouds, sky man ज्वलन m Fire ·gruarantai: eguneta a m Wicked पङ्कजश्री f The splendour natured of a lotus अध्वगm A traveller Tra a Caught in the fold of a lotus FITTIM A kind of duck. Also WTECT fata m A bee pou m A crane aferat f A lotus tank tem The ruddy goose चतुर्थी पञ्चिका (चक्रवाक) TEXTG f A handsome कुलn A multitude lady ETA a Artificial fat m A god HET f A mane of a lion Terfa f Displeasure जटिल a Dense IT f A battle iafufer f The wallface f Calamity like shoulder वानरचमू / The army मृगपति m A lion of monkeys Taet f Rank, position ofag a The lightest, #erom An elephant lowest in rut षष्ठाक्षरपरविलोपात् m By ** m The frontal dropping the letter globe on the fore-head following the sixth one of an elephant लेखार्थसंवाहक a A letter area n Splitting, carrier Fata Hankering after भत्सित PPP Threatened arę m A loud roar बीडात्तपराभव am Being हरिणाधिपm मृगाधिप ashamed of humilia- A lion tion he received सुप्रभात m A fine वनमृग m A monkey morning खलेश्वर m Lord of the भावत् m. The sun wicked ·संस्कृततृतीयादों घोर a Frightful पञ्चमी पञ्चिका fcary m A cruel beast cara a Undertaken अङ्कm A spot कतिचित् Some people तालदुम m A palmyra tree भूच्छाया f Shadow of the earth are m A giver afsa a Cut, split THE m A was herman शकल m A piece वसन n Acloth विषकृमिन्याय m The सान्द्र a Thick maxim of the worms अन्धतमस n Deep born and bred in poidarkness son. (The poison is fatal aalt m A bald-headed to others but not to the man worms born and bred मस्तक mn The head therein) aray m Free from Orforagarfsar a f sun's heat Fondled by taking in 1976 in. With a loud the hand and also noise by marrying परार्थघटकam He who सुसरला f Straight and strives for another's interest straight-forward Faref nu Self-interest greit f Slender सुवंशोद्भवा a f Made of ETATRY a Ordinary a beautiful bamboo उद्यमभृत् a m Striving and also born of hard noble family निरर्थकम् in. Without चारुमुखी af Having a any purpose lovely face जलायते A. Acts like fathesi a Separated water from कुल्यायते A. Acts like a af f A walking stick small channel ·sick man a deer of a Textitat: 8198 खल्पशिलायते A.Acts like षष्ठी पञ्चिका a small rock शुलिन् m Lord Siva and कुरङ्गायते A. Acts like urta P. Seek after व्याल m A serpent funt m Doctor माल्यगुणायते A.Acts like at uz ni Lord Siva the string of a garland and peacock पीयूषवर्षायते A. Acts like केका fThe cry a shower of nectar peacock वल्लभतरa More pleasing पशुपति m Lord Siva and lord of cattle समुन्मीलति P. Becomes famu m n A horn manifest स्थाणु m Lord Siva and क्षुत्क्षाम Emaciated by the branchless trunk hunger of a tree FTTISET a Reduced by ETETT f A lovely or foolish lady शिथिलप्राय a Slackened farar f Goddess Parvati to a great extent and a female jackal आपन्न a Distressed हतवचस् a He whose विपनदीधिति a With words are reluted one's splendour lost Ta n Family fofalame m A mouthful जन्मभूf Birth place of flesh Ta a Bent low, modest stof a Worn out, old हरि m Lord Krishna -मानमहत् am Rich in and a monkey pride, Greatly proud शाखामृग m A monkey अग्रेसर a Going in front, FECT m Lord Krishna Fore-most and a black monkey old age

·संस्कृतवतीयादणे
मधुसूदन mLordKrishna घोराहिमर्दिन् m The
and a bee slayer of a frightful
Top a Ashamed
serpant (the Lord
कवाट n Aleafotadoor
Krishna) and 759
माधव m Lord Krishna मुसलिन् m Balarama
and the spring season व्यादेहि P.Open
चक्रिन् m Lord Krishna farmaqen Point of
and a potter
wonder
geforerem Lord Krishna TOT P. May he
and Adisesha who
protect
upholds the earth stafar m Lord Vishnu..

·No text on this page.