·1
( All Rights Reserved by the Publisher )
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
BENARES.
Printed at the Vidya Vilas Press, Benares,
1936.

·- हरि दास संस्कृत ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशी-संस्कृत-सीरिज़पुस्तकमालायाः व्याकरणविभागे (१३) त्रयोदशं पुष्पम् । ॥ श्रीः॥ अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीतं सारस्वत-व्याकरणम् । श्रीचन्द्रकीर्तिसूरिप्रणीतया चन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, काशीस्थदेवनाथचतुष्पाठी-प्रधानाध्यापक-कवितार्किकोत्कल-यास्क- श्रीन वकिशोरशास्त्रिणा निर्मितया प्रसादाख्यया टीकया, मनोरमया विवृत्या, सटीकलिङ्गानुशासन- प्रक्रियया च समुद्भासितम् । ( उत्तरार्द्धम् ) प्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, - बनारस सिटी। १९९३ [अस्य सर्वे पुनर्मुद्रणाधिकाराः राजकायनियमानुसारं प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः

·1
प्राप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास हरिदास
गुप्तः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
Ahearni....
-
1

·विज्ञप्तिः सुन्दरस्तुन्दिलश्शान्तो बालसूर्यसमप्रभः । विघ्नेशो हरतामत्र प्रत्यूह कर्मघातुकम् ॥ अथ धर्मार्थकाममोक्षाख्य चतुर्विधपुरुषार्थो विश्वेषां विश्वेशयानां प्रार्थनीय इतिश्रुतिस्मृति- दुन्दुभिः । तत्र धर्म समीहमानः स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूद्यत्र सार्थकः । स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ येयं मालतीमालेव मुमनसां तोष बालानां कण्ठभूषामादधती संसारपरिसरसमुद्गके- ऽनायासज्ञानामोदकुञ्चिकां विमुञ्चति । चेत्थं प्रतिज्ञा ग्रन्थक धार्मिकस्य 'बालधीवृद्धिसिद्धये । सारखतीमृखं कुर्वे'। इति तत्र पूत्तित्रयात्मिकायां पूर्वोत्तरार्द्धभागभाजि चान्द्री प्रभामिव प्रकृतिव्यक्षिकां प्रत्ययप्रदां चन्द्रकीर्तिमरीरचत्तरां पूणीं सूरिश्चन्द्रकीर्तिः। भट्टोऽपि वासुदेवस्तत्र प्रसादमिव प्रसादं निचिक्षेपेति पूर्वार्दोपद्धाते विस्तृतमस्माभिरभाषि। अभिष्टसिद्धिप्रदस्यापि भट्ट- विदुषो दुर्घटतया प्रापणे प्रसादस्य भाग्यतो यथोपलब्धं समूलं चन्द्रकीर्तिसनाथं १९९१ वसन्तोत्सवावसरे तद्धितान्तकभागं तन्तु प्राकाशयन्मदनुयोगेन प्रकाशको धीरः श्री जयकृष्णदासः । अस्मिन् किल सव्वत्सरे तेनानुदिनं प्रोत्साहितेन मयानुपलभ्य- मानस्योत्तरभागप्रसादस्य पूरणं सभाष्यचन्द्रिकातत्त्वदीपिकास्मरणमुखेनाकारि । भद्रसमाजेषु निवेद्यते च- श्रीवासुदेवभट्टेन पूर्वार्द्ध या विनिर्मिता। टीकायाः पूरणं तस्या उत्तरार्द्ध प्रकाश्यते । इति । हेमाननीय विवुधाः कृतशास्त्रचर्चाः यद्यत्र लेखनगता मम दोषसंघाः । जाता भवद्भिरनिशं परिमार्जनीया दोषान्धरन्ति महतामपि ये तु दुष्टाः ।। इति निवेदकः प्रसादपूरकः ·सारस्वतप्रक्रियोत्तरार्द्धगतविषयाणा- मनुक्रमणिका । विषयः पृष्ठम् १ भ्वादि परस्मैः १५९ १६१ ७७ " " आत्मने० उभये ४ अदादिः परस्मैः ३ " १६४ १६७ १६८ आत्मने उभये. " ६ १७३ १८६ ८ . १९६ " • ९ . २०५ २१७ पृष्ठम् | विषयः १ २२ तुदादि० आत्मने ६४ | २३ क्यादि० उभये २४ परस्मै ८५ २५ आत्मने० १०१ २६ चतुरादिगणः १०६ २७ ज्यन्तप्रक्रिया ११२ २८ स प्रक्रिया २९ यन्तप्रक्रिया १९९ ३० यङलुक् प्रक्रिया १२४ ३१ नामधातुप्रक्रिया १३२ । ३२ आत्मनेपदप्रक्रिया १३५ | ३३ भावकर्मप्रक्रिया ३४ लकारार्थप्रक्रिया १३९ । ३५ कृ० प्र० १ १४० कृ० प्र० ३५ नि० २ १४१ कृ० प्र० ३५ क. ३ १४४ कृ० प्र० ३५ शी०४ १४६ कृ० प्र० ३५ उ० ५ १४७ कृ० प्र०३५ भा०६ १५० कृ.प्र.३५ कृ. ७ १५० • प्र० ३५ स्त्री०८ कृ० प्र० ३५क्त्वा० ९ १५४ | ३६ लि० प्र० " २२२ " ७ जुहोत्यादि० परस्मै० आत्मने उभये १० दिवादि० परस्मैः आत्मने १२ उभये १३ स्वादि० उभये १४ " परस्मै १५ आत्मने १६ रुधादि० उभये १७ परस्मै १८ आत्मने० १९ तनादि० उभये आत्मने परस्मैः २० तुदादि० उभये. परस्मैः 0 २३२ २३५ २५८ २६८ २७४ " २८१ " . २९४ ३०१ " ३०५ ३१३

·30
- सारस्वतप्रक्रिया
प्रसाद-चन्द्रकीर्तिसमाख्यया व्याख्यया मनोरमा-
ख्यविवृत्या च संवलिता।
(उत्तरार्द्धम्)
भ्वादिषु परस्मैपदिनः १३
अथाख्यातप्रत्यया निरूप्यन्ते ॥ * ॥
* चन्द्रकीर्तिः *
सरस्वती सदा भक्तवान्छितार्थविधायिनीम् ।
सद्वाग्विलाससन्दोहदोहां कामदुधामिव ॥ १ ॥
नत्वा नागपुरीयाहतपोगणविभूषणम् ।
श्रीराजरत्रसूरि चाख्यातव्याख्या विधीयते ॥ २ ॥ युग्मम् ।
अथ ग्रन्थकार आख्यातप्रत्ययान्विवक्षुः प्रतिज्ञां करोति-अथाख्यातेत्यादि
अथेति संज्ञासन्धिविभक्तियुष्मदस्मस्रीप्रत्ययकारकसमासतद्धितलक्षणाधिकाराष्टककथनान-
न्तरमाख्यातं नाम व्याकरणस्य नवमोऽधिकारः। तस्य प्रत्यया निरूप्यन्ते । आख्यायन्ते
कथ्यन्ते अर्थात् निष्पायन्ते भ्वादीनां रूपाणि येन तदाख्यातम् । अथवा आख्यान्ति
आचक्षते कर्तुयापारमित्याख्याताः ॥ प्रतीयन्ते ज्ञायन्ते अर्था येभ्यस्ते प्रत्ययाः आख्या
तसंज्ञकाः प्रत्ययास्ते निरूप्यन्ते ॥ * ॥
* प्रसाद:*
सुन्दरस्तुन्दिलः शान्तो बालसूर्यसमप्रभः ।
विघ्नेशो हरतामत्र प्रत्यूह कर्मघातुकम् ॥ १ ॥
श्रीवासुदेवभट्टन पूर्वार्द्ध या विनिर्मिता ।
टीकायाः पूरणं तस्या उत्तरार्द्ध प्रकाश्यते ॥ २ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध २ - अथाख्यातप्रत्ययान्विविक्षुः प्रतिज्ञां करोति-अथेति । स्याद्यन्तशब्दाधिकारानन्त- रमित्यर्थः । आख्यायन्तेऽस्मिन् धातुप्रत्ययार्था इत्याख्यातोऽधिकारविशेषः ॥*॥ धातोः॥ वक्ष्यमाणाः प्रत्यया धातोर्जेयाः ॥१॥ (२०) तत्र प्रथममधिकारसूत्रम्-'धातोः ॥ धातुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । वक्ष्यमाणा इति । वक्ष्यन्ते कथयिष्यन्ते ते वक्ष्यमाणाः अतः परं ये वक्ष्यन्ते प्रत्ययास्ते धातोरेवाग्रे ज्ञेयाः न नाम्नः । अत्र प्रत्ययशब्देन प्रायो विभक्तयो ज्ञेयाः। तदधिकारादवा- दयोऽपि प्रत्यया धातोरेवाग्रे ज्ञेयाः । तांश्च यथाधिकारं ग्रन्थकृदेव वक्ष्यति ॥ १ ॥ (प्र०) धातोरिति । अधिकारोऽयं नाम्नो य इत्यतः प्राक् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमि- ज्यामस्तत्र धातोरित्यधिकृत वेदितव्यम् । तत्फलं तु ऊरीकरोति शुक्लीभवति सहायी- स्यादित्यादावादीनां च्व्यन्तस्य धातोः पूर्व प्रयोगस्य नियतत्वेन विशिष्टात् प्रत्ययोत्प- तिर्मा भूदिति । अन्यथा अद्वित्वयोर्दोषः स्यादिति दिक् ॥ १ ॥ भ्वादिः॥ भू सत्तायामित्यादिगणो धातुसंज्ञो भवति ॥ स च त्रिविषः । आत्मनेपदी परस्मैपद्युभयपदी चेति ॥ २ ॥ (च० ) अथ कोऽसौ धातुरित्याह-सूत्रम्-'भ्वादिः ॥ भू आदिर्यस्यासौ भ्वादिः । स् 'स्रोवि० ॥ भूधातुः सत्तायां विद्यमानार्थे वर्तते इत्येवमादिर्यः शब्दो वर्ण- समुदायात्मको धातुपाठेऽभिहितः स धातुसंज्ञो भवति विभक्तिप्रत्ययरहितः केवलो भ्वा- दिर्धातुसंज्ञो भवति । तत्क्रमश्च धातुपाठादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यते । दधात्यर्थमिति धातुः ॥ स चेति । स च धातुस्त्रिविधः । तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य स त्रिविधः पदभेदानिप्रकारः । आत्मनेपदमष्टादशसु वक्ष्यमाणेषु विभक्तिवचनेषु अन्त्य नववचनात्मक विद्यते यस्य स आत्मनेपदी 'एध वृद्धौ' इत्यादिः । तथा परस्मैपदं वक्ष्य- माणवचनेष्वाचं नववचनात्मकं विद्यते यस्य स परस्मैपदी 'भू सत्तायाम्' इत्यादिः । तथा उभे परस्मैपदात्मनेपदे विद्यते यस्मिन् स उभयपदी । पचतिकरोतीत्यादि। यद्यपि 'नि- विशादेः' इति सूत्रेण केषांचिद्धातूनां पदविपर्ययो भवति । तथाप्यत्र स्वभावेन पदत्रयेण विविधत्वमुक्तम् ॥ २॥ (प्र.) भ्वादिरिति । भवनं भूः क्रिया । आदीयतेऽर्थोऽनेनेत्यादिः शब्दः । आङ्- पूर्वात् दानः किः । तथा च भूशब्दः क्रियावाचक: आदिशब्दः प्रकारवाचक इत्यर्थः । एवं सति हिल्क् वर्जने इत्यव्ययेऽतिव्याप्तिः तस्यापि वर्जनरूपक्रियावाचित्वात् । अतो भ्वा- दिरित्यावर्तनीयम् । अत्रादिशब्दो व्यवस्थार्थः । तथा च भूशब्दमारभ्य ये पठितास्ते धातुसंज्ञाः स्युः । एवञ्च क्रियावाचित्वे सति भ्वादिगणपठितत्वं धातुत्वमिति लक्षणम् । वादावव्ययेऽतिप्रसङ्गवारणाय सत्यन्तम् । तावन्मानोपादाने च हिल्गादावतिव्यातिः । अत्राहुः-क्रियावाचित्वलाभायावृत्तिर्न कर्त्तव्या । न च यादावतिव्याप्तिः; या इत्यस्य लाक्षणिकत्वेनैवाग्रहणात , यदस्त्यदायत्वम् आपि वेति सिद्धेः, वेत्यव्ययस्य च धातुत्वेऽ- प्यनिष्टादर्शनात् । अथ धातुत्वे विकल्पादावपि गन्धनादाविव वातीति रूपमापद्यतेति । .

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ॥ आत् चेत् , अणु, तल्याव्ययत्वेन 'अव्ययाद्विभक्तिरिति तिवादेलकोऽनिवार्यत्वात् । एवं च सूत्रे विभक्तिग्रहणस्य सार्थक्यम् । न स्यादेरिति नोक्तम् । सर्वादेरुभशब्दस्य तु उभ उभे इत्यत्र पठितत्वेऽपि उभकावित्याद्यर्थतया सर्वादिपाठस्योक्तत्वेन धातुत्वबाधनात् ; धातुत्वे हि स्याद्यनुत्पत्तेरुभकावित्यस्यासम्भवात् । अथ यो दिवावित्यन्न स्वर्गवाचकस्य धातुत्वं स्यादिति वाच्यम् ; न; तत्रोदितः पाठेनानुदितस्तस्याग्रहणात् । सानुबन्धकग्रहणेनातदनुब- न्धकस्येत्युक्तेरिति । का पुनः क्रिया भावनैवेति गृहाण । तथा हि अभवतो गमनादेरक्रि- यमाणतया भवतश्च घटादेः क्रियमाणतया भवत्यर्थकत्तुंः करोतिकर्मत्वम् । तथा च करो- त्यर्थक वितृप्रयोजकतया भवतेरुत्पत्त्यर्थात् प्रयोजकव्यापारो निरुत्पद्यमानः करोत्यर्थम- बलम्बते ॥२॥ आदनुदात्तडितः ॥ अनुदात्तेतो तिश्च धातोरादित्यात्मनेपदं भवति ॥ ३ ॥ (च०) अथ प्रथममात्मनेपदं येभ्यो धातुभ्यो भवति तान् दर्शयति । सूत्रम्- 'आदनुदात्त०' इति प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः' अनुदात्तश्च ङ्च अनुदात्तङौ अनुदात्तडौ इतौ यस्य सोऽनुदात्तडित् तस्मात् अनुदात्तडितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । द्विपदं सूत्रम् । अनुदात्तेदिति धातुपाठे योऽभिहितः धातुपाठे यो धातुरनुदात्तेत्संज्ञकः कल्पितः ‘एध वृद्धौ' इत्यादिकः । तथा डित् डकारानुबन्धः ‘शीङ् स्वप्ने' इत्यादिः ततोऽनुदात्तेतो ङितश्च धातोः आदितिशब्देन आत्मनेपदं भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ (प्र०) आदनुदात्तङित इति । अनुदात्तश्च ङ् च अनुदात्तडौ तावितौ यस्य धातोः सोऽनुदात्तडित् तस्मात् । द्वन्द्वान्ते श्रुयमाण इच्छब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । द्वन्द्वेऽल्प- स्वरेति डस्य पूर्वनिपातो न हसान्तत्वात् । ‘ण्यायनणिरत्यादि ज्ञापकसिद्धं हि तत् । ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रेति 'देवतेदमर्थ' इत्यादिना च तस्यानित्यत्वाच्च । अनुदात्तेतो ङितश्च धातोरात्मनेपदं भवति । एधते । शेते । अन्यपदार्थत्वेन धातोराश्रयणं किम् ; अगमत अशिश्रियत् । डाडोङित्त्वेऽपि धातुत्वाभावादान्न ॥ ३ ॥ जित्स्वरितेत उभे ॥ जितः स्वरितेतश्च धातोरात्मनेपदपरस्मैपदे भवतः ॥ आत्मगामि चेत्फलमात्मनेपदं परगामि चेत्फलं परस्मैपदं प्रयोक्त- व्यम् । अन्वर्थानुगतार्थसंज्ञाबलत्वात् ॥ ४ ॥ (च०) अथोभयपदिनां लक्षणमाह-'मित्स्वरितेत०' इत्यादि ॥ अकार इत यस्य स जित् यश्च स्वरितेत्संज्ञको धातुपाटे उक्तः । जिच्च स्वरितेच्च मित्स्वरितेत् तस्मात् जित्स्वरितेतः पञ्चम्येकवचनम् । उभे प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ईमौ' 'अ इ ए' द्विपदमिदं सूत्रम् । जितो धातोः 'हुदा दाने, डुकृञ् करणे, ब्रूज ,' इत्यादितः प्रसिद्धात् तथा स्व- रितेत इति यस्य धातुपाठे स्वरितेत इति संज्ञा कल्पिताऽस्ति तस्मात् 'डुपचए पाके' इत्यादेर्धातुपाठोकाद्धातुगणादुभे इति आत्मनेपदपरस्मैपदे द्वे अपि भवतः ॥ अथ ग्रन्थकार एवोमयपदिनां धातूनां पदप्रयोजनशिक्षामाह-आत्मगामि चेदित्यादि। चेद्यदि उभयपदिनां ·सारस्वतप्रक्रिया- PANISE [ उत्तरार्द्ध । । धातूनामुपायः फलं आत्मगामि भवति तदा आत्मनेपदं प्रयोज्यम् । यथा आत्मार्थ पचते । परार्थ पचति । यद्यपि 'सारस्वतीमृर्जु कु' इत्यत्र पठनस्य परगामित्वात्परस्मैपदं युज्यते तथापि तत्पठनादुत्पन्नं पुण्यलक्षणं फलं कर्तृगाम्येवेत्यवधार्यात्मनेपदं प्रयुक्तम् ॥ परगामीति । चेद्यदि क्रियाफलं परगामि भवति तदोभयपदिनां धातूनां परस्मैपदं भव- ति ॥ यथा प्रक्रियाकौमुदी कुर्मः' इत्यत्र करोतेर्धातोः परस्मैपदं ग्रन्थस्य शिष्यानुशि- प्यपठनपाठनलक्षणस्य फलस्य परगामित्वात् युक्तम् । एवमन्यदपि यथासम्भवमूद्यम् । एतत्पदद्वयस्य प्रयोजनं कुत इत्याह-अन्वर्थादिति । आत्मने परस्मै इति द्वयोः शब्द- योः नामानुगतार्थत्वात् यादृशं नाम तादृश एवार्थः । यथा आत्मनिमित्तमात्मनेपदम् परनिमित्तं परस्मैपदमित्यन्वर्थः । तस्मात् इदं चात्मगामीत्यादिना पदप्रयोगकथनं नाम तादृश एवार्थः । यथा आत्मनिमित्तमात्मनेपदं परनिमित्तं परस्मैपदमित्यर्थः । तस्मात् इदं चात्मगामीत्यादिपदप्रयोगकथनं । तूभयपदिनामेवावगन्तव्यम् । असार्वत्रिकश्चार्य विधिः ॥ ४॥ (प्र० ) अिदिति । अत्र केचित्-उभयपदिनां धातूनां कुत्र किं पदं प्रयोक्तव्यं तदाह;-आत्मगामि चेति । चेत् यदि क्रियाफलं क्रियाजन्यफलमात्मगामि कर्तनिष्टं भवति तदा आत्मने पर्द प्रयोक्तव्यं विधेयम् । चेत् क्रियाफलं परगामि परनिष्टं भवति तदा परस्मैपदं प्रयोक्तव्यम् । कुत इत्यत्राह-अन्वर्थति । आत्मनेपदपरस्मैपदयोर्महासंज्ञ- योरेवमन्वर्थसंज्ञाविज्ञानार्थत्वादिति भावः । यद्यपि सर्वासामपि क्रियाणां फलं कर्तर्थमेव भवति फलेच्छां विना कर्तुः प्रवृत्त्यभावात् , तथापि अव्यक्तं प्रधानगामीति न्यायेन फल. शब्देनान प्रधानं फलं वाच्यम् । यदर्थः क्रियारम्भस्तदेव प्रधानं फलम् । यथा याग. क्रियाया यजमानस्य स्वर्गप्राप्तिः पाकक्रियायाश्च भोक्तस्तृप्तिस्तदर्थमेव क्रियारम्भात् । दक्षिणावेतनादिकन्तु न प्रधानं फलम् । देवदत्तः पचते इत्यत्र तृप्तयर्थे पाकं कुरुते इत्यर्थः । सूपकारः पचतीत्यत्र परतृप्त्यर्थं पाकं करोतीत्यर्थः । तथा चोक्तम्-'स्वगामि चेत् फलं यत्र कामस्तत्र प्रयुज्यते परगामिफले चैषा कामना च तृतीयया । बहूनामेककर्तृणामेक- श्चेत् स्वार्थमाचरेत् , परस्मैपदमेव स्यात्' इति । वस्तुतस्तु कर्तगामिनि फले आत्मने पद परगामिनि फले परस्मैपदमिति न संगच्छते उभेग्रहणस्य वैयापातात् । तथा हि- जित्स्वरितेत एतावदेव सूत्रमस्तु आदिति चानुवर्तनीयम् । तेन कर्तगामिनि फले आत्, अन्यत्र परतोऽन्यदिति परम् । किञ्च करोति कुरुते वा घटमित्यत्र घटनिर्माणफलस्य कुललादन्यगामित्वस्यासम्भवात् सृष्टिं चकार चक्रे वा ईश्वर इत्यत्र जगनिर्माणफलस्य ईश्वरेऽसम्भवाच्च । यजधातौ तु स्वर्गकामो यजेत होतर्यजेतेति श्रुतिभ्यां यजमानत्विजो- रात्प्रयोगनियमः, अन्यत्र तु यथेष्टं प्रयोक्तव्यम् ॥ ४ ॥ परतोऽन्यत्॥पूर्वोक्तनिमित्तविधुरादन्यस्माद्धातोः परस्मैपदं भवति ॥५॥ (च०) अथ परस्मैपदप्रयोगमाह-'परतो परतः पञ्चम्येकवचनान्तं तस्प्रत्य- यान्तम् । अन्यद् प्रथमैकवचनान्तम् । अन्यशब्दस्य नपुंसकलिङ्गे पदप्रयोगः। द्विपदमिदं सूत्रम् । पूर्वोक्तेत्यादि । पूर्वोक्तानि यानि सूत्रद्वयोक्तानि निमित्तानि तत्रानुदात्तक्वेि ·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ५ . . - आत्मनेपदनिमित्त जिल्स्वरितत्वे उभयपदनिमित्ते एभिर्विधुरादहितात् अस्माद्धातोः उदा. तत्संज्ञकाद्धातुपाठोक्तात् डकारअकारानुबन्धरहिताच्च धातोः परस्मैपदं भवति । स च धातुपाठे ज्ञेयः ॥ ६ ॥ (प्र०) परतोऽन्यदिति । अनुदात्तेतो तितो निविशादेर्जितः स्वरिनेतश्च धातो- रन्यस्माद्धातोः परतः केवलं परस्मैपदं भवति ॥ ६ ॥ नव परस्मैपदानि ॥ तिबादीनामष्टादशसंख्यकानामाद्यानि नव वचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवन्ति ॥ पराण्यात्मनेपदानि ॥ ६ ॥ (च० ) अथ विभक्तिषु परस्मैपदयोर्वचनसंख्यामाह-सूत्रम्-'नव परस्मैप- दानि ॥ नव प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'जश्शसोलुंक? 'परस्मैपदानि प्रथमाबहुवचनम् । नपुसंकलिङ्ग । द्विपदमिदं सूत्रम् । तिबादीनामिति । वर्तमाना, विधिसंभावना, आशीः प्रेरणा, अनद्यतना, परोक्षार्थी, अद्यतना, श्वस्तनार्थी, भविष्यति, क्रियातिपत्तीभूतार्था, इति लक्षणानां दशविभक्तीनां यान्यष्टादश वचनानि तेषां मध्ये आधानि नव वचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवन्ति । तत्रापि केषुचित्पुस्तकेषु 'पराण्यात्' इति सूत्रं दृश्यते । तत्र पराणि प्रथमाबहुवचनम् । आत् प्रथमैकवचनम् । द्विपदम् । पराणि नव वचनानि आत्म. नेपदसंज्ञानि भवन्तीति वृत्तिः सुगमा ॥ ६ ॥ वर्तमाने-तिप् तस् अन्ति, सिप् थस् थ, मिप् वम् मम् । ते आते अन्ते, से आथे ध्वे, ए वहे महे ॥ प्रारब्धापरिसमाप्तक्रि- योपलक्षितः कालो वर्तमानस्तस्मिन्नमिवये तिबादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ अस्य तिबादेः पाणिनीयानां लडिति संज्ञा ॥ तत्रैकवचनादीनि व्याक्रियन्ते ॥ ७ ॥ (च० ) अथाख्यातविभक्तीनां मध्ये सर्ववैयाकरणसमयप्रतिपालनार्थ विभक्तिप्रयोग- सूत्रमाह-'वर्तमाने० ॥ सप्तम्येकवचनान्तम् । तिप, तस्, अन्ति । सिप, थस्, थ। मिप, वस्, मस् । ते, आते, अन्ते । से, आथे, ध्वे । ए, वहे, महे। सर्वाण्येतानि प्रथ- मैकवचनान्तानि सांकेतिकानि । एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारो वर्तमान इति पदं व्याचष्टे-प्रारब्धेति । कश्चित्काल: क्रियायाः प्रथमक्षणे एव लग्नः सः प्रारब्धः स यावदपरिसमाप्तः अपरिपूर्णस्तावद्वर्तमान इत्युच्यते । प्रारब्धापरिसमाप्तक्रियोपलक्षितः कालो वर्तमानः तस्मिन्नुक्तलक्षणे वर्तमाने कालेऽभिधेये वाच्यमाने सति धातोस्तिबादयो महेपर्यन्ता अष्टादश प्रत्यया विभक्तिलक्षणा भवन्ति प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः । तत्र तिबादयो मस्पर्यन्ताः परस्मैपदसंज्ञाः । ते आदयो महेपर्यन्ता आत्मनेपदसंज्ञाः । अथ ग्रन्थान्तरे एतेषामेवाष्टादशवचनानां संज्ञान्तरमाह-अस्येति । पणिनीयानामाचार्याणां पणिन्युक्त- ग्रन्थपाठिनां वा मते अस्य तिबादेरष्टादशसंख्यस्य प्रत्ययस्य लट् इति संज्ञा ज्ञेया । लट्, लिङ्, लोट, लङ्, लिट्, लुट्, लेट, लट्, लुङ्, इति दश लकाराः। तत्र वर्त- माने लट् ॥ ७ ॥ , ·सारस्वतप्रक्रिया- ६ [ उत्तरार्द्ध R - (प्र०) वर्तमानेति । तिवादयश्च वर्तमानक्रियाया द्योतका एव न तु वाचकास्तस्य धातुनैव लाभात् । वर्तमानत्वं तु प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम् ; विंशत्यादिवर्षपर्यम्तं वेदाध्यय- नेऽपि अधीते इति प्रयोगदर्शनात् । भूतभविष्यदभिन्नत्वमिति लक्षणं तु न भविष्यवर्त्त- मानभिन्नत्वं भूतत्वं वर्तमानभूतभिन्नत्वं भविष्यत्वमित्यपि स्यात् , तथा चान्योन्याश्रयो दोषः । पर्वतास्तिष्ठन्ति इत्यत्र तु स्वतो भूतायभावेऽपि कालत्रयवर्तिनां राज्ञां भूतादि. भेदभिन्नपालनादिक्रियाभेदाद् भूतादिव्यवहारः ! तथा हि नलादिकाले तस्थुः । कल्क्या- दिकाले स्थास्यन्ति । इदानींतनराजकाले तिष्ठन्ति । आत्मास्ति इत्यत्रापि शरीराद्युपा- ध्यतीतत्वादिनाऽतीतत्वादिव्यवहारोऽस्तीति दिक् ॥ ७ ॥ नाम्नि च युष्मदि चास्मदि च भागैः॥ नामादिषूपपदेषु प्राप्तेषु सत्सु त्रिभिर्भागैरेते प्रत्यया भवन्ति ॥ (ते च त्रयो भागा यथाक्रम प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञाका भवन्ति)॥ नाम्नि प्रयुज्यमाने चशब्दादप्रयुज्यमानेऽपि प्रथमपुरुषः ॥ युष्मदि मध्यमः ।। तथैवास्मद्युत्तमः ॥ ८ ॥ (च०) एतेषामेव प्रत्ययानां त्रित्रिवचनविभागभेदेन पुरुषसंज्ञामाह सूत्रम्- 'नाम्नि च युष्मदि चास्मदि च भागै ॥ नाम्नि सप्तम्येकवचनान्तम् । च प्रथमै- कवचनान्तम् । युष्मदि सप्तम्येकवचनान्तम् । च प्रथमैकवचनान्तम् ॥ अस्मदि सप्तम्येक- वचनान्तम् । च प्रथमैकवचनान्तम् । भागैः तृतीयाबहुवचनान्तम् । सप्तपदमिदं सूत्रम् । नामादिष्विति । देवः देवी देवाः। अथवा सः तौ ते इति नाम । त्वं युवां यूर्य इति युष्मत् । अहम् आवाम् वयम् इत्यस्मद् । ततः नाम, युष्मद, अस्मत् , लक्षणेषु त्रिपु पदेषु उभयपदेषु समीपे प्रयुज्यमानेषु परस्मैपदानामात्मनेपदानां च त्रिभिर्भागैः छेदैः कृत्वा एते उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया भवन्ति । तिप् तस् अन्ति इति परस्मैपदानि । ते आते अन्ते इत्यात्मनेपदानि एकवचन द्विवचनबहुवचनभेदेषु प्रथमपुरुषसंज्ञां लभन्ते । सिप् थस् थ। से आथे ध्वे । इति परस्मैपदात्मनेपदयोर्मध्यमपुरुषसंज्ञा । मिप वस् मस्, इति परस्मपदे ए वहे महे, इत्यात्मनेपदे इत्युत्तमपुरुषसंज्ञा ॥ अथ नामादिषु प्रथमादिषु पुरुष- प्रयोगशिक्षामाह-नानीति । नाम्नि सामान्यलक्षणप्रयुज्यमाने उच्यमाने चशब्दादप्रयु- ज्यमानेऽप्यनुच्यमानेपि प्रथमेति प्रथमपुरुषो ज्ञेयः। प्रयुज्यमाने यथा चम्पूकथायाम् । 'जयति गिरिसुतायाः कामसंतापवाहिन्युरसि रसनिषेकश्चान्दनश्चन्द्रमौलिः' इति । यदि वा-'त सन्तः श्रोतुमर्हन्ति' । तथा अप्रयुज्यमाने यथा रत्नमालायाम्-'शिशिरपूर्व- मृतुत्रयमुत्तरं ह्ययनमाहुरहश्च तदाऽमरम्' इत्यत्र बुधा इत्यप्रयुज्यमानेऽपि नाम्नि आहुरिति प्रथमपुरुषप्रयोगः । तथा--युष्मदि प्रयुज्यमाने अप्रयुज्यमानेऽपि मध्यमः पुरुषः । यथा कुमारसंभवे-'त्वं पितॄणामपि पिता देवानामपि देवता । परतोऽपिपरश्चासि विधाता वेधसामपि । अप्रयुज्यमाने यथा-'अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृग- तृष्णाम् । भूतदयां विस्तारय तारय संसारसागरतः ॥ इत्यत्र युष्मद्यप्रयुज्यमानेऽप्यप- नयेत्यादिमध्यमपुरुषप्रयोगः । अस्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमानेऽप्युत्तमः पुरुषः। प्रयुज्य- .. ।

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
माने यथा-'तमहमिह निमित्तं विश्वजन्मात्ययानामनुमितमभिवन्दे भग्रहैः कालमीशम् ।
अप्रयुज्यमाने यथा-'मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्' इत्यादि ॥ ८॥
(प्र. ) नाम्नि चेत्यादि । अत्राद्भुवि कर्मणि' इत्यादेः कर्मणीति कर्तरीति
चानुवर्तते । पाच्छब्दावनुवृत्तौ च सप्तम्या विपरिणम्येते । ननु भागैरित्युक्ते कथं त्रय एव
भागा लभ्यन्ते न चत्वारः पञ्च वेति चेत् , सत्यम् , कपिजलालम्भनन्यायेनेति गृहाण ।
भवान् पचतीत्यत्र तु युष्मद्भवदर्थयोरसमानार्थत्वान्न मध्यमः । तथा हि अलिङ्गः सम्बो-
धनविषयश्च युष्मदर्थः भवदर्थस्तु लिङ्गवान् न च सम्बोधनैकविषयः ॥ ८ ॥
कर्तरि पंच ॥ पं परस्मैपदं कर्तरि भवति ॥ चकारादात्मनेपदमपि ॥
तत्र भू इत्येतस्मात्परस्मैपदिनोऽब्विकरणात्कर्तरि तिबादयो योज्यन्ते ॥ भू
सत्तायाम् ॥ तत्रैकत्वविवक्षायां प्रथमपुरुषैकवचनं तिप् । भू तिप् इति स्थिते ।
पकारः पित्कार्यार्थः ॥ ९॥
(च० ) अथ परस्मैपदप्रयोगशिक्षामाह-'कर्तरि पंच॥ कर्तरि सप्तम्येकवच-
नान्तम् । पं प्रथमैकवचनान्तम् । च प्रथमैकवचनान्तम् । त्रिपदमिदं सूत्रम् । पम् इति
परस्मैपदं तिप् तस् अन्ति इत्यादिनववचनलक्षणं कर्तरि कर्चुक्तावेव भवति । न केवलं
परस्मैपदं किन्तु आत्मनेपदमपि भवति । उभयपदिनां तु उभे अपि परत्मैपदात्मनेपद-
लक्षणे भवतः । यथा 'जयन्ति सन्तः' इति परस्मैपदम् । 'तदनु च विजयन्ते' इत्यात्मने-
पदम् । 'सारस्वतीमृजें कुर्वे' इत्यत्र करोतेर्धातोरात्मनेपदम् । 'प्रक्रियाकौमुदी कुर्मः' इति
परस्मैपदम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । कर्मोक्तौ तु आत्मनेपदमेव भवति ॥ अत्र प्रथमं यदुक्तं
'भ्वादिः' इति सूत्रेण भू इत्यादीनां धातुसंज्ञा प्रतिपादिता। तेन भूधातोर्दशानामपि
लकाराणां प्रयोगं चिकीर्षुः प्रथमं वर्तमानार्थप्रयोगं दर्शयति-तत्रेति । तेषु परस्मैपद्यात्म-
नेपधु भयपदिलक्षणेषु धातुपु । भू सत्तायाम् इत्यादिधातुरुदात्तत्त्वात् परस्मैपदी वर्तते स
बाविकरणे भवति । विक्रियन्ते अवस्थान्तरं भजन्ते धातवोऽनेनेति विकरणम् । यद्वा
प्रत्ययार्थाभिधाने सहायो विकरणम् । यद्वा प्रकृतिप्रत्ययान्तः पाती गणविभागकारकः
प्रत्ययो विकरणः । सच 'अप् कर्तरि' इत्याद्याख्यातोक्तः प्रत्ययस्तद्विकरणमुच्यते । अवेव
विकरणं यस्यासौ अब्धिकरणस्तस्मात्परस्मैपदिनोऽब्विकरणाच तिबादयः परस्मैपदार्था
नव प्रत्यया योज्यन्ते । इह हि धातवो दशधा । तत्राधिकरणा भ्वादयः। लुग्विकरणा
अदादयः । लुग्विकरणा अपि द्विरुक्ता द्वादयः । यविकरणा दिवादयः । नुविकरणाः
स्वादयः । नविकरणा रुधादयः । उब्विकरणास्तनादयः । अविकरगास्तुदादयः नावि-
करणाः क्रयादयः । स्वार्थे ण्यन्ताश्चरादयः ॥ तेषु भूधातुरब्बिकरणस्तस्मात् तिबादयः
प्रयुज्यन्ते ॥ भू सत्तायां । भू अयं धातुः सत्तायां विद्यमानार्थे भवनाथें वर्तते । भूधातोः
प्रथमपुरुष्पैकवचनम् तिम् । अत्र पकारः पित्कार्यार्थः । अपित्तादिर्डित्' इत्यादि तदर्थोऽयं
पकारः । भू इति स्थिते ॥९॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध .. अप् कर्तरि ॥ धातोरप्पत्ययो भवति कर्तरि विहितेषु त्यादिषु चतुर्यु दिपपर्यन्तेषु परतः ॥ पकारो विकरणभेदज्ञापनार्थो गुणार्थश्च ॥ प्रकृतिप्रत्य. यान्तः पतति यः प्रत्ययः स विकरणः ॥ १० ॥ (च० ) सूत्रम्-'अप् कर्तरि' ॥ अप् प्रथमैकवचनान्तम् ! कर्तरि सप्तम्येकवच- नान्तम् । द्विपदं सूत्रम् । धातोरिति । भ्वादेर्धातोः प्रत्ययान्ताच धातोः कर्तरि अप्प्र- ययो भवति । तिबादिषु दिबायन्तेषु चतुर्यु विद्यमानार्थविधिसंभावनार्थाशी:प्रेरणार्थान- यतनार्थलक्षणेषु चतुर्दा प्रत्ययगणेषु परेषु सत्सु अप्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । अप इत्यत्र पका- रो विकरणादूभेदज्ञापनार्थः । यतोऽत्र अप्प्रत्ययेऽप्यकारोऽवशिष्यते । 'तुदादेरः' इत्यत्रा- प्यकारो विधीयते । इत्थम् अप्प्रत्ययस्य अप्रत्ययस्यान्तरं न लक्ष्यते । अतः प्रत्यय- भेदज्ञापनार्थमयं पकारः पित्कार्यार्थः । भू अति इति स्थिते ॥ १० ॥ (प्र. ) अपकर्तरीति । अपः पित्त्वमपित्तादिर्डिदिति डित्त्वाभावार्थम् । अन्यथा भवत इत्यादौ डित्त्वाद्गुणो न स्यात् ॥ १० ॥ गुणः ।। धातोरन्त्यभूतस्य नामिनो गुणो भवति ।। अवादेशश्च भवति ।। व्यर्थविवक्षायां तम् ॥ ११ ॥ (च०) 'गुण ॥ गुणः प्रथमैकवचनान्तम् । । स्रोवि० ॥ धातोः धातुसंबन्धि- नोऽन्त्यभूतस्य नामिनः इवोवर्णवर्णानां च गुणः स्यात्संज्ञासंध्युक्तो भवति ॥ कचित् 'णिति परे' इति दृश्यते तदशुद्धम् । पितं विनापि बिभरांचक्रुरित्यादौ गुणस्य दृश्यमा- नत्वात् । 'भो अ ति' इति स्थिते । अवादेशश्चेति । 'ओ अव्' 'स्वरहीनं० । भवति इति सिद्धम् ॥ यर्थविवक्षायां द्वयोर्वाच्यमानयोः सतोः प्रथमपुरुषद्विवचनं तस् । भू तस् । 'अप् कर्तरि भू अ तस् इति स्थिते 'गुणः' इति ॥ ११ ॥ (प्र० ) गुण इति । इह धातोः प्रेरणे इत्यतोऽनुवृत्तस्य धातोरित्यस्य षष्ठीनिईि- ष्टस्येत्यन्तरस्य नामिनो गुणो भवति तत्स्थानिनामेवारेदो नामिन इत्यनेन गुणसंज्ञाविधा- नादित्यभिप्रेत्याह-धातोरित्यादि ॥ ११ ॥ अपित्तादित्॥ि पकारेतं तादिकं च विहायान्यः प्रत्ययो नि. संज्ञो भवति ॥ अन्य इति किम् । इडामायवर्जितो दशलकारान्तःपाती डित् । आदिशब्दात्सीसिग्रहणम् ॥ १२ ॥ (च०) ननु अप्प्रत्ययं विनापि गुणः क्रियतां तदर्थ सूत्रमाह-"अपित्तादि०॥ व इत् यस्यासौ पित् । त आदिर्यस्यासौ तादिः पिच तादिश्च पित्तादी ताभ्यानन्योs- पित्तादिः प्रथमैकवचनान्तम् । ङ इत् यस्यासौ हित प्रथमैकवचनान्तम् । द्विपदमिः सूत्रम् । पकारानुबन्धं तिप् अप उप् प्रत्ययादिकं तादिकं ता तारौ तारस् इत्यादिश्व- स्तनार्थप्रत्ययं विहाय त्यक्त्वा योऽन्यः प्रत्ययः स डकारानुबन्धं विनापि आख्याते ।

·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ।
५
डित्संज्ञो भवति । पकारेतं तादिकं चेति आदिशब्दासिस्थपोहणं । तेन भूतार्थे सिप्र-
त्यये परे अवतिष्ट अदर्शत् अदर्शतामित्यादौ भविष्यदाद्यर्थे स्यपि प्रत्यये परे 'भविष्यति'
अभविष्यत्' इत्यादौ च गुणः ॥ १२ ॥
(प्र.) अपित्तादिरिति । अत्र पर्युदासबलात् पित्तादिभिन्नः प्रत्यय एव गृह्यते
न धातुः। यत्तु आदिशब्दादायोऽपि गृह्यते तेन गोपायतीत्यादिसिद्धिरिति तदभसात् ॥१२॥
कित्यद्वयुसि॥ किति डिति च परे धातोगुणो न भवति व्युसं वर्ज-
यित्वा ॥ कृताद्विवचनादुसि परे तु गुणो भवति ॥ ततो ङित्त्वात्तसि गुगप्र-
तिषेधेऽप्यप्प्रत्ययनिमित्तो गुणो भवत्येव ॥ स्रोर्विसर्गः ।। भवतः ॥ वह्वर्थवि-
वक्षायां भव अन्ति इति स्थिते ॥ १३ ॥
(च० )अथ डिप्रयोजनमाह-सूत्रम्-'किङत्यासि ॥ क् चङ् च क्डौ तौ इतौ य
स्य स विडत् तस्मिन् किङति सप्तम्येकवचनान्तम् । द्विरिति द्विरुक्तो धातुः द्वेः उस्दव्युस्
तस्मादन्योऽव्युस् तस्मिन् अव्युसि । सप्तम्येकवचनान्तम् । द्विपदं सूत्रम् । किति
पिता व्यतिरिक्त णबादौ यक्प्रत्ययादौ च, ङिति पित्तादिवर्जिते प्रत्यये यङ्प्रत्ययादौ च
धातोनामिनो गुणो न भवति । तत्रापि विशेषमाह-द्व्युसमित्यादि । द्वेः द्विरुक्तस्य
धातोः उस् द्वयुस् तं द्वथुसं वर्जयित्वा अन्यत्र गुणो न भवतीत्यर्थः । कृतद्विवचनात् इति
अप्प्रत्यये लुकि कृते ह्वादेर्धातोद्विरुक्तात्कृतद्वित्वात्परस्य यो झ उसादेशो विहितः तस्मिन्
परे सति ङित्त्वेऽपि गुणो भवतीत्यर्थः । ततोऽत्र प्रस्तुते भूधातोः डित्त्वात्तसि परे गुण-
प्रतिषेधेऽपि अप प्रत्यये पिन्निमित्तो गुणो भवत्येव । गुणे कृते । 'ओ अव्' 'स्वरहीन
भवतः इति सिद्धम् ॥ वह्वर्थानां बहूनां वक्तुमिच्छा यत्र क्रियते तत्र बहुवचने भू अन्ति
इति स्थिते । 'अप कर्तरि' 'ओ अव्' 'स्वरहीनं०' भव अन्ति इति जातम् ॥ १३ ॥
(प्र.) संज्ञाफलमाह-ङ्कित्यासीति । यत्तु नोक्तमनित्यमित्यनेन अजुहरि-
त्यादौ न गुण इति कैश्चिदुक्तं; तन्न युक्तम्; "आदेः स्वरेऽपि नोपधाया गुण" इति सूत्रेणै -
वात्र गुणनिपेधे सिद्धे तदर्थे नोक्तमनित्यमित्याश्रयणस्य व्यर्थत्वात् ॥ १३ ॥
अदे॥ अकारस्य लोपो भवति अकारे एकारे च परे ॥ भवन्ति ।
भवसि भवथः भवथ ॥ १४ ॥
(च०) सूत्रम्-'अदे ॥ अञ्च ए च अदे तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्त' सांकेतिकम् ॥
अकारस्येत्यादि । प्रत्ययस्थे अकारे एकारे च परे लोपो भवति । अनेन च मध्यस्थित-
स्य अप्प्रत्ययसंबन्धिनोऽकारस्य लोपः । 'स्वरहीनं । भवन्ति । इति प्रथमपुरुषस्य वच-
नत्रयसाधना ॥ एवं भवसि भवथः भवथ । इति मध्यमपुरुषे वचनत्रयसाधना ॥ उत्त-
मपुरुषे वचनत्रयेऽपि अपप्रत्यये नामिनो गुणे च कृते । 'यो अव्' 'स्वरहीनं भव मि भव
वस् भव मस् इति स्थिते-॥ १४ ॥
(प्र०) अदे इति । आख्यातप्रकरणे एवायं विधिस्तेन न स्यादावतिव्याप्तिः ॥१४॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध अथ मोरा॥ अकारस्य आत्वं भवति वकारे मकारे च परे । भवामि भवावः भवामः ॥ स राजा धार्मिको भवति । स्वं साधुर्मवसि । अहमात्मविद्ध- वामीत्यादि प्रयोक्तव्यम् ॥ १५ ॥ (च० ) सूत्रम्-'मोरा' ॥ व् च म् च व्मौ तयोमोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । आ प्रथमैकवचनं सांकेतिकम् । प्रत्ययसंबन्धिनोऽकारस्य तिबादेर्वकारे मकारे च परे आत्वं भवति । अनेन अपोऽकारस्य आकारः । भवामि 'सो० भवावः भवामः ॥ प्रन्थकारः उक्तिप्रयोगमाह-स राजा धार्मिको भवति' अत्र राजेति कर्तृपदम् । भवतीति क्रियापदम् । धातोः कर्मनिरपेक्षत्वात् अकर्मकत्वम् । धार्मिक इति विशेषणपदम् । एवं तौ राजानौ धार्मिकौ भवतः । ते राजानो धार्मिका भवन्ति । त्वं साधुर्भवसि । युवा साधू भवथः । यूयं साधवो भवथ । अहमात्मविद्भवामि । आवामात्मविदौ भवावः । वयमात्मविदो भवामः । इत्याधुक्तवाक्यं प्रयोक्तव्यम् ॥ १५ ॥ (प्र० ) मोरेति । अत्रापि स्यादावपि नातिप्रसङ्गः उक्तयुक्तेः । तेन धनवानि- त्यादौ नात्वम् । इत्यादि प्रयोक्तव्यमिति । इदमत्र बोध्यम्-युगपत्प्राप्तौ परः । त्वं च भवथः । अहं च त्वं च भवावः । अहं च त्वं च स च भवामः इति । उक्त च--"एकदाचेत् क्रियाकालसम्बन्धप्रतिपादनं धातोर्नामादिषूक्तेषु यः परः स पुमान् भवेत् । परत्वं चाभिधायकसूत्रापेक्षया न प्रयोगापेक्षया ग्राह्यम् । अस्मदर्थस्यैक- त्वेऽपि समुदायाश्रिताः संख्या ग्राह्याः। तदुक्तम्---"द्वयोर्नाम्नोर्बहूनां वा यदि वाक्ये समुच्चयः नामत्रयाश्रिता संख्या कृत्तिबाद्योबिशेषणम् । स च त्वं च अहं चाहेति विव- क्षायां त्वेकशेषो भवति ॥ १५ ॥ अव्यवधानाच्च पुरुषविशेषः ॥ यस्य क्रियापदेन व्यवधान नास्ति ततः पुरुषविशेषः । अत्र व्यवधान सूत्रस्थं ग्राह्यं न तु वाक्यस्थम् । सूत्रक्रमेण पुरुषप्रयोगो भवति ।। साधू स च त्वं च भवथः ॥. अहं त्वं स च पण्डिता भवामः ॥ १६ ॥ (च.) अथ पुरुषभेदमाह-नामयुष्मदस्मदा द्वयोस्त्रयाणां वा युगपत्प्रयोगे कस्य पुरुषस्य क्रियापदं भवतीत्याह । सूत्रम्-'अव्यवधानाच्च० ॥ अव्यवधानात्पुरुष- विशेषः । अव्यवधानाच्च पुरुषक्रियाभिः सहाव्यवधानादन्तरराहित्यात प्रथममध्य- मोत्तमानां क्रमेण पुरुषविशेषः । चकारात्क्रियाभिर्व्यवधानादन्तरसाहित्यात् उत्तम - मध्यमप्रथमानां व्युत्क्रमेण पुरुषविशेषः मध्यमप्रथमयोर्मध्यमः उत्तममध्यमयोर्मध्यमः उत्तममध्यमप्रथमेषूत्तमः । एवं सर्वलकारेषु ज्ञेयम् । सच त्वं च भवथः । इति व्युत्क्रमेण पुरुषविशेषः । अहं स च भवावः । अहं च त्वं च स च भवामः ॥ इति व्युत्क्रमोऽप्येवमेव ज्ञेयः । अव्यवधानात् अन्तररहितात् क्रियायाः सामीप्यात् पुरुषविशेषः प्रयोक्तव्यः । प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषोत्तमपुरुषाणां विशेषः स्यात् । अयमर्थः । .

·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। 'ओ अव प्रयोज्यानि । 'अप कर्तरि 'गुणः नामयुष्मदस्मदा पुरुषत्रयाणां मध्ये द्वयोस्त्रयाणां वा युगपत्प्रयोगे सति क्रियायाः समी- पस्थं पदं तस्यैव पदस्य पुरुषो भवति । तस्यैव पुरुषस्य क्रियापदं प्रयोज्यम् । यथा साधुः स च त्वं च भवथः इति। अत्र स च त्वं चेत्यत्र युष्मदः क्रियासमीपवर्तित्वात् क्रियाया मध्यमपुरुषः। नामयुष्मदोः प्रयोगात् द्वित्वं च । स च त्वं च साधू भवतः । अत्र नाम्नः क्रियायाः समीपवर्तित्वात्प्रथमपुरुषद्विवचनस्य प्रयोगः । एवं स च त्वं च अहं च साधवो भवामः इत्याद्यपि ज्ञेयम् ॥ व्याकरणान्तरे तु 'युगपद्वचने परः पुरुषा- 'णामन्यच्च (नामयुष्मदस्मदा मध्ये) द्वययोगे त्रययोगे च पराश्रयमेव । वचनं तु क्रियायाः सामीप्येऽप्यादिमपुरुषवचनम् । इति वर्तमाने साधना ॥ १६ ॥ भूङ्ग प्राप्तौ आत्मनेपदी। तस्मात्तेप्रभृतीनि नव वचनानि प्रयोज्यानि । अब्गुणावः । भवते ॥*॥ (च० ) भूङ प्राप्तौ ङित्त्वादात्मनेपदी तस्माद्धातोः तेप्रभृतीनि नव वचनानि कर्तरि 'गुणः' ' भवते । भू आते इति स्थिते । 'अप 'ओ अव' 'स्वरहीन भव आते इति स्थिते ॥*॥ (प्र०) भूमाप्ताविति । ननु भूभाप्ताविति आत्मनेपदिप्रकरणेऽनभिधाय कथं परस्मैपदिप्रकरणे उक्तः । उच्यते। सत्तार्थभिन्नप्राप्त्यर्थभूधातुरस्तीति झटिति ज्ञानार्थ सत्तार्थभूधातुकथनानन्तरं भूमाताविति कथनम् । अथवा तिबादि नववचनकार्यमु. क्त्वा तेप्रभृतिनववचनानां कार्य्यप्रदर्शनार्थ तत्कथनम् ॥ * ॥ आदाथ ई ।। अकारात्परस्य आत् आथ्संबन्धिन आकारस्य ईकारो भवति ॥भवते भवन्ते । भवसे भवेथे भवध्वे । अदे-भवे भवावहे भवामहे ॥ स श्रियं भवते ॥१७॥ (च० ) सूत्रम्-'आदाथ ई॥ आ सांके० । आत् च आथ् च अदाथ् तस्य आदाथः । इ । 'स्रो'। आदौ सव०' मध्ये 'आदवे लोपश्' । त्रिपद सूत्रम् । स्परस्य आते आथे आताम् आथाम् इति वर्तमाना आशीःप्रेरणाऽनद्यतनप्रथमपुरुषमध्य- मपुरुपद्विवचनस्याकारस्य इकारादेशो भवति । अनेन आते इत्यस्याकारस्य इकार: 'अ इ ए' भवेते । भू अन्ते इति स्थिते 'अप कर्तरि' गुण: 'ओ अव ' आदाथ ई' अनेन आका- रस्य इकारः 'अ इ ए' भवेथे भवध्वे । भू ए इति स्थिते । 'अप् कर्तरि ‘गुणः' 'ओ अव' 'अदे? भवे। 'मोरा' भवावहे भवामहे । स पुरुषः श्रियं लक्ष्मी भवते इत्युदाहरणम् ॥१७॥ (प्र०) आदाथ ई । आ किम् अन्त्यस्य माभूत् । तपरः किम् गाते । अन्तरङ्ग- त्वादयः सवर्णदीर्घ कृते पुनः सवर्णदीर्घः ॥ १७ ॥ विधिसंभावनयोः :-यात् यातां युस, यास् यातं यात, याम् याव याम, ईत ईयाताम् ईरन् , ईथास् ईयाथाम् ईध्वम् , ईय ईवहि ईमहि ॥ विधिः कर्तव्या- । अकारा-

·१२
सारस्वतप्रक्रिया-
[उत्तरार्द्ध
।
योपदेशः । संभावनं कल्पनमूहः । तत्र यादादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ लिडिति
चैषां संज्ञा पाणिनीयानाम् ॥ १८ ॥
(०) अथ द्वितीयं लकारमाह-'विधिसंभावनयोः ॥ विधिश्च संभावनं च
विधिसंभावने तयोः विधिसंभावनयोः । शेषाण्यष्टादशापि पदानि प्रथमैकवचनान्तानि ।
एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । अथ विधिसंभावनयोरिति पदं व्याचष्टे--विधिरित्यादि ।
कर्तव्यः कर्तुं योग्योऽर्थः स कर्तव्यार्थस्तस्योपदेशः शिक्षा स कर्तव्यार्थोपदेशः ॥ अथवा
अज्ञातस्य वस्तुनो ज्ञापन विधिः । कर्तव्यार्थी यथा--'विप्रो वेदमधीयीत' अज्ञातज्ञापन
प्रातःकृत्यादि शिक्षारूपम् । सर्वोऽप्ययं विधिः ॥ तथा संभावनं कल्पनं विचारणमुच्यते !
तस्य पर्यायान्तरमूह इति। वितर्क इत्यर्थः । ततो विधौ संभावने च यादादयोऽष्टादशा
प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एषां यादादीनामष्टादशानां पाणिनीयव्याकरण.
पाठकानां मते लिङ् इति संज्ञा ॥ भू इति स्थिते तत्र प्रथमैकवचने भू यात् । 'अप्
कर्तरि गुणः' 'ओ अव' । भव यात् इति स्थिते ॥ १८ ॥
(प्र०) विधीति । कर्त्तव्येऽर्थे उपदेशः आज्ञापनं भृत्यादेरित्यर्थः । एतेन निमन्त्र-
णाधीष्ठानामप्यत्रान्तर्भावः सूचितः । तत्रापि प्रवर्तनमात्रस्य सद्भावात् । तत्र नियोग-
करणं निमन्त्रणम् । इह भावान् भुञ्जीत । आमन्त्रणं कामचारकरणम् । इह भवानासीत
अधीष्ठः सत्कारपूर्वको व्यापारः अधीष्वभो माणवकः भवानुपनयेत । सम्भावनशब्दार्थ-
माह--कल्पनमिति । अस्यापि पर्याय ऊहः ॥ १८ ॥
या ई ॥ अकारात्परो या ई भवति ॥ अ इ ए। भवेत् भवेताम् ॥१९॥
युस इत् ॥ अकारात्परस्य युस इडागमो भवति ॥ भवेयुः। भवेः
भवेतम् भवेत ॥ २०॥
(च०) सूत्रम् । 'या ई॥ या प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । ई प्रथमैकवचना-
न्तम् । अकारात्परो विधिसंबन्धिप्रत्ययस्य यो या इति वर्णः स ई इति भवति । इकारः
'अ इ ए' भवेत् भवेताम् । बहुवचने भव युस् इति स्थिते । 'युस इट्' युसः षष्ट्येक-
वचनान्तम् । इट् प्रथमैकवचनान्तम् । द्विपदम् । अकारात्परस्य युस इत्येतस्य वचनस्य
इडागमो भवति। टित्त्वादादौ । 'अ इ ए' भवेयुः । भवेः भवेतं भवेत । सर्वत्र या ई"
इतीकारः । उत्तमपुरुषैकवचने भव याम् इति स्थिते ॥ १९-२० ॥
(प्र०) या ई इति । अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षयाऽविभक्तिको निर्देशः ।
'आदाथ इ. रित्यत इरित्यनुवर्तते । अन्त्यादेशः षष्ठयभावान्न ॥ १९॥
यामियम् । अकारात्परो यामियं भवति ॥ भवेयम् भवेव भवेम ।
शिष्यो गुरुशुश्रूषको भवेदिति विधिः । भवेदसौ वेदपारगो ब्राह्मणत्वादिति
सम्भावनम् ॥ भवेत भवेयाताम् भवेरन् । भवेथाः भवेयाथाम् भवेध्वम् । भवेय
भवेवहि भवेमहि । 'अहं हरिभक्तिं भवेय ॥ २१ ॥

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
१३
।
(च०) सूत्रम्-'यामियम् ॥ याम् षष्ठ्येकवचनान्तम् । इयम् प्रथमैकवचना-
न्तम् । अकारात्परस्य यामिति वचनस्य इयम् भवति । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः । भवेतम् ।
द्वित्वबहुत्वयोः । 'या ई' इतीकारः । भवेव भवेम । इति सिद्धम् ॥ अथोदाहरणम् ।
शिष्यो गुरुशुश्रूषको भवेत् । विधिः । अत्र शिष्यस्य गुरुशुश्रूषारूपः कर्तव्यार्थः, अस्यो-
पदेशविधिः शिष्येण गुरुशुश्रूषा कर्तव्येत्युपदिश्यते । ततोऽत्र विधौ यादादयः । तथा
असौ ब्रह्मणत्वाद्वेदपारगो भवेत् इति सम्भावने सम्भवे यदादयः प्रत्ययाः स्युः । ब्राह्मण-
त्वेन बेदपारगत्वं सम्भाव्यते इत्यर्थः । एवमन्यान्यप्युदाहरणानि ज्ञेयानि ॥ २१ ॥
(प्र०) यामिति । भवेयमिति इयमादेशे एत्वं भवेव भवेमेति येतित्वे एत्वं शिष्य
इति शुश्रूषत इति शुभ षकगुरोः शुश्र षक इति विधिरिति शुश्रूषकत्वलक्षणस्य कर्त्तव्य-
स्यार्थस्य अत्रोपदेशादेवं तौ तादृशौ भवेतां ते तादृशा भवेयुः त्वं तादृग् भवेः युवां साधू
भवेतं यूयं सन्तो भवेत । अहं साधुभवेयम् आवां ताशौ भवेव वयं सन्तो भवेमेति
प्रयोज्यम् । इति सम्भावनमिति ब्राह्मणत्वेन छन्दोऽवगतत्वस्य सम्भवात् ॥ २१ ॥
आशीः प्रेरणयोः-स्तुप ताम् अन्तु, हि तम् त, आनिम्
आवप् आमप् । ताम् आताम् , अन्ताम् , स्व आथाम् ध्व-
म् , ऐप आवहैए आमहैप् ॥ प्राप्तप्रार्थनमाशीः परस्येष्टार्थाशंसनं वा
प्रेरण प्रवर्तनम् । तत्र तुबादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ एषां संज्ञा लोट् ॥ २२ ।।
(च०) सूत्रम्-'आशीः प्रेरणयोः ॥ आशीश्च प्रेरणं च आशीः प्रेरणे तयोरा-
शीः प्रेरणयोः । सप्तमीद्विवचनान्तम् । शेषाणि तुबादीन्यामहैप्पर्यन्तानि अष्टादश पदानि
प्रथमैकवचनान्तानि सांकेतिकानि । एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । आशिषं प्रेरणं व्याच.
टे-अप्राप्तस्य वस्तुनः स्वयं प्रार्थनं मे इदं वस्तु भवतु इत्याशी;। परस्यान्यजनस्य वा
इष्टाशंसनं वाञ्छितार्थकथन वा आशीरुच्यते । तथा हे शिष्य इदं कार्यं कुरु इति यत्प्रव.
तनं तदेव प्रेरणम् । तत्र आशिषि प्रेरणे च तुबादय आमहैप्पर्यन्ता अष्टादश प्रत्ययाः
परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एषां च तुबादीनां पाणिनीयानां मते लोट् इति संज्ञा
कथ्यते । भू । तुबादयः । सर्वत्रापि । 'अप् कर्तरि ‘गुणः' 'ओ अव्' 'स्वरहीनं० पकार
पित्कार्यार्थः । भव तु । भू तुप् इति स्थिते ॥ २२ ॥
(प्र०) आशीरर्थमाह-अप्राप्तेति । प्रार्थना इच्छा । परस्येति । इष्टस्य प्रिया-
थस्य प्रतिपादनमाशंसनं वा । पक्षान्तरे प्रेरणमिति । तेन विधेः प्रैधातिसर्गप्राप्तकालान
च ग्रहणं भवति । प्रवर्त्तमानमात्रस्य तत्रापि सत्त्वात् । तत्र विधिः प्राग्वदुदाहार्यः !
त्रैपादौ भवान् कटं करोतु प्रेषितोऽतिसृष्टः प्राप्तकालश्च करणे अतिसर्ग: कामचारानुज्ञा ।
तत्रेति । आशीः प्रेरणार्थविशिष्टेषु कर्तादिवित्यर्थः ॥ २२ ॥
,
।
तुह्योस्ताताशिषि वा वक्तव्यः ॥ भवतु-भवतात् भव-
ताम् भवन्तु ॥ २३ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - (च० ) 'तुह्योस्ताङाशिषि वा वक्तव्यः ॥ तुश्च हिश्च तुही तयोः तुह्योः आशीः प्रेरणे तुप हि इत्येतयोर्वचनयोराशिष्यर्थे वाच्यमाने तातडित्यादेशो वा भवति । इकारो डित्कार्यार्थः । गुणनिषेधार्थस्तनुतादित्यादौ । अत्र तु अप्प्रत्ययनिमित्तो गुणो भवत्येव । अकार उच्चारणार्थः । गुरुत्वात्सर्वस्य तात् इति । तेन प्रथमपुरुषैकवचने रूपद्ध- यम् । भवतु भवतात् । भवताम् । भव अन्तु इति स्थिते 'अदे' इत्यकारलोपः । 'स्वर. हीनं० भवन्तु । मध्यमपुरुषैकवचने भव हि इति स्थिते ॥ २३ ॥ (प्र.) तुह्योरित्यादि । अन्न तातडो ङित्त्वं गुणप्रतिषेधसम्प्रसारणाद्यर्थतया सम्भवत्प्रयोजनमतो नान्त्यादेशं प्रयोजयति । अनन्यप्रयोजनमेव ङित्त्वमन्त्यादेशं प्रयो- जयति ॥ २३ ॥ : अतः॥ अकारात्परस्य हेलग्भवति न तु तातङः ॥ तातङिति डिस्क. रणं गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थ न त्वन्त्यादेशार्थम् । भव-भवतात् भवतम् भवत । भवानि भवाव भवाम । आयुष्मान् भवतु भवान् । अध्ययनायोद्यतो भव सौम्य ! ॥ भवताम् भवेताम् भवन्ताम् । भवस्व भवेथाम् भवध्वम् । भवै भवा. बहै भवामहे । हरिं भवस्व त्वम् ॥ २४ ॥ (३०) 'अतः ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । अकारादुत्तरस्य हि इति वचनस्य लुग्भ- वति । अनेन हेलुंग्भवति । भव इति सिद्धम् । द्वितीयरूपे । 'तुह्योस्तात०' इति तातङ् आदेशः । भवतात् भवतं भवत । उत्तमपुरुषैकवचनत्रयेऽपि 'सवणे दीर्घ ०. भवानि भवाव भवाम । अथोदाहरणम्-भवानायुष्मान् भवतु। इत्याशीः। एवं भवन्तावायुष्मन्तौ भवताम् । भवन्तः आयुष्मन्तो भवन्तु । अत्र यद्यपि भवच्छन्दो युष्मच्छब्दवाची तथापि सामान्येन नामरूपत्वात् प्रथमपुरुषप्रयोगः । हे सौम्य ! त्वमध्ययनाय पठनाय उद्यतः सावधानो भव । अत्र प्रेरणे मध्यमपुरुषैकवचनप्रयोगः । एवमन्यदप्युदाहरणं ज्ञेयम् ॥२४॥ (प्र०) अत इति । स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि लोपो न । 'ओर्वा हेरित्यतो वेत्यनुवृत्तस्य व्यवस्थितत्वेन स्वीकारात् । अतः किम् । युहि । तपरः किम् । याहि । हे: किम् । भवतः । ननु अत इति सूत्रे वाग्रहणं कर्त्तव्यम् । ओर्वा हे रिति सूत्रे इतस्तद- नुवृत्तिकरणेनासंयोगपूर्वादिति लाभः, वैपरीत्यकल्पनायां विधानगौरवप्रसङ्ग इति चेन्न, ओर्वाहेरिति सूत्रे वापदोपादानेन कार्यद्वयप्राप्तिसत्त्वाग्रहणमत्र तु काय्यकत्वात्तदध्या- हारः कर्त्तव्यः ॥ २४ ॥ अनद्यतनेऽतीते-दिप ताम् अन् , सिप् तम् त, अमिप् व मातन् आताम् अन्त,थास् आथाम् ध्वम्, ह वहि महि ।। अतीताया रात्रेर्यामद्वयादग्यावदागामिन्याः प्रथमयामद्वयं सोऽद्यतन- -स्ततोन्योऽनद्यतनस्तस्मिन्ननद्यतनेऽतीते काले दिबादयः प्रत्यया भवन्ति ।

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १५ । एषां संज्ञा लङ् ॥ दिसिमि इत्येतेषामिकार उच्चारणार्थः। ततो नकार 'इण्तन्यकतरि' इति विशेषणार्थः । 'वावसने' इति दकारस्य तकारः ॥ २५ ॥ (च०) 'अनद्यतनेऽतीते ॥ अद्य भवोऽद्यतनस्तदन्योऽनद्यतनस्तस्मिन् अनद्यतने सप्तम्येकवचनान्तम् । अतीते सप्तम्येकवचनान्तम् । अग्रे दिबादीन्यष्टादशपदानि प्रथमै- कवचनान्तानि सांकेतिकानि। एवं विंशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारोऽनद्यतनेऽतीते इति पदं व्याचष्टे-अतीताया इति । वर्तमानदिनात्प्राक् अतीताया गताया रात्रेः अन्त्ययाम- द्वयादाक् वर्तमानदिनं संयोज्य यावत् आगामिन्या आसन्नवर्तिन्या रानः प्रथमप्रहरद्वयं सोऽष्टप्रहरप्रमाणः कालोऽद्यतन इत्युच्यते । ततोऽनद्यतनः कालोऽन्यः । सच अनद्यतनो द्विधा । अतीतानागतभेदात् । तत्रातीतेऽनद्यतने काले वाच्यमाने सति दिबादयो महि- पर्यन्ताः परस्मैपदात्मनेपदभेदेनाष्टादश प्रत्यया भवन्ति । एषां चाष्टादशानां पाणिनीय. मते लङ् इति संज्ञा-'अनद्यतने लड़ इति ॥ दिसिमोत्यादि । तत्र दिप सिप् अमिप् इत्येषां पकारः पित्कार्यार्थः । इकार उच्चारणार्थः । तेन द् स् अम् इत्यवशिष्यते । आ- त्मनेपदे तन् इति वचनस्य नकारः 'इण तन्यकर्तरि' इति सूत्रार्थः । भू । दिवादीनि नवः परस्मैपदवचनानि । सर्वत्र 'अपकर्तरि 'गुणः' 'ओ अव्' प्रथमपुरुषैकवचने । 'वावसाने दस्य तः ॥ २५ ॥ (प्र०) अनद्यतने इति । अस्मिन्नहनीत्यद्य । सद्य आदित्वादिदमद्यप्रत्यय- चाहनीत्यर्थे निपात्यते । तद्धितोक्तत्वात्प्रथमा । अद्यशब्दवाच्यः कियान् काल: इत्याह-अतीताया इत्यादि । अतीता गता या रात्रिश्चतुर्यामात्मिका तस्या यद्यामद्वयं ततोऽर्वाक आगामिन्या रात्रेः प्रथमयामद्वयं यावद्भवति तावानष्टयामात्मकः कालोऽयश- ब्दवाच्यः । अरुणोदयादारभ्य अरुणोदयपर्य्यन्तः काल इति केचित् । सूर्योदयादारभ्य सूर्योदयपर्यन्तमित्यन्ये । लौकिकानां ह्योऽद्य एय इति तत्रैव व्यवहारदर्शनात् । अद्य. भबोऽथतन: 'त्यतनाविति तनः । अद्यतनश्च कालविविधः अतीतवर्तमानानागतभेदात् । अतीते सिः । वर्तमाने तिवादिः । अनागते स्यप् ! नास्त्यद्यतनो यस्मिन्निति बहुप्रीहिः तस्मिन् ह्यस्तने काले दिवादिरादपरोक्षे । नन्वेवं हस्तन इत्येवास्तु अनागतकालशङ्कापि नेति चेत्सत्यम् , न ओक्तमनित्यमित्यद्यतनेऽपि परोक्षेऽपरोक्षे णादिविध्यर्थमिदम् । तेन 'बहुजगद पुरस्तात्तस्य, मत्ता किलाहं चकर चकिल चाटु प्रौढ्योषिद्वदल्य' इत्यादिप्रयोगाः सिद्धाः । बहुव्रीहिपक्षेऽद्यतनेऽद्यतनाभावादद्यतने दिवादिप्रसङ्गाशङ्का तु न । अद्यतने अव्यापकेऽयतनस्य व्याप्यस्य सत्त्वात् ॥ २५ ॥ दिवादावट ।। दिबादौ परे धातोरडागमो भवति ॥ अभवत् अभव- ताम् अभवन् । अभवः अभवतम् अभवत । अभवम् अभवाव अभवाम । ह्योऽ. भवत्त्वत्पुत्रः ॥ २६ ॥ (१०) सूत्रम्-'दिबादावट ॥ दिप्आदिर्यस्यासौ दिवादिस्तस्मिन् दिबादौ ससम्येकवचनान्तम् । अट प्रथमैकवचनान्तम् । मध्ये । 'ओ अवः द्विपदमिदं सूत्रम् ।।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । 'अप 'गुणः 'ओ विवादौ प्रत्यये परे सति धातोः अट् इत्यागमो भवति । टित्त्वादादौ ।।अभवत् अभवताम् । ब- हुवचने-'अदे' इत्यकारलोपः । 'स्वर०१ अभवन् । मध्यमपुरुषैकवचने-'स्रोवि०' अभवः अभवतम् अभवत । उत्तमपुरुषैकवचने-'अदे' इत्यकारलोपः 'स्वर' अभवम् । द्वित्व- बहुत्वयोः-'मोरा' अभवाव अभवाम । अथोदाहरणं कल्पे-अतीतदिने पूर्वेद्यः तव पुत्रो- ऽभवत् । एवं यः तव पुत्रौ अभवताम् । तव पुत्रा अभवन् । ह्यस्त्वमभवः । ह्यो युवा. मभवतम् । ह्यो यूयमभवत । ह्योऽमभवम् । ह्य अवामभवाव । ह्यो वयमभवाम इत्या- द्युदाहरणानि योज्यानि । एवं भवतिवत्कर्तरि विभक्तिचतुष्टये परस्मैपदिनां धातूनामुदा- हरणानि योज्यानि ॥ ३६ ॥ अभवत अभवेताम् अभवन्त । अभवथाः अभवेथाम् अभवध्वम् । अभवे अभवावहि अभवामहि । स राज्यमभवत ॥ (च० ) अथात्मनेपदिनो भूधातोस्तनादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू तन् इति स्थिते कतरिम अव 'दिवादावट तनो नकारः इत् । अभवत । 'आदाथ है 'अइए' अभवेताम् अभवन्त । अभवथाः अभवेथाम् अभवध्वम् । 'अइए' अभवे अभ- वावहि । अभवामहि । स पुरुषो राज्यमभवत । इत्युदाहरणम् ॥ अथ णबादि कर्तरि प्रणीयते-परोक्षे णप् अतुस् उस्, थप् अथुस् अ, णप्व म। ए आते इरे, सेआथेवे ए वहे महे ।। धातोः परोक्षेऽतीते काले णबादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ एषां संज्ञा लिट् ॥२७॥ (च०) अथ णबादि विभक्तिषट्कं कर्तरि कर्चुक्तौ प्रणीयते प्रदर्श्यते इत्यर्थः ॥ सूत्रम्-'परोक्षे॥ अक्षेभ्यः परोऽगोचरः परोक्षस्तस्मिन् परोक्षे । कचिदमाधन्तस्य परत्वम्' इति परशब्दस्यादौ प्रयोगः अक्षशब्दस्य परत्वम् । परःशब्दोऽत्र सान्तो निपातो गृह्यते । परार्थवाचको न परशब्दः यथा 'अलुक् क्वचित् ॥ प्रक्रियामते तु पारस्करादित्वा- सुडागमः । णबादीन्यष्टादशापि पदानि सांकेतिकप्रथमैकवचनान्तानि । एवमेकोनविंशति- पदं सूत्रम् । परोक्षे इन्द्रियागोचरे अतीते गते काले णबादयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदा- त्मनेपदभेदेन भवन्ति । एषां पाणिनीयमते लिट् इति संज्ञा ॥ २७ ॥ (प्र०) परोते इति । अक्ष्णः पर इति परोक्षः, टाडका इत्यनेनाकारप्रत्ययः समासान्तः। यस्यलोपः। अक्षादिन्द्रियात् पर इति क्वचिदमान्तस्य परत्वमिति परत्वं -सहादित्वात् परस्यौकारः । अनद्यतन इत्यनुवर्तते । अनद्यतनेऽतीते परोक्षे द्योत्ये वाच्ये वा धातोर्णाबादयः प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः । अनद्यतने किम् । देशान्तरे घटोऽभूत् । अत्र घर- भवन परोक्षमतीतं न चिरन्तनम् । अतीते किम् । अयमन्नं भोक्ता । अत्र भुजेभविष्यद- नद्यतनत्वेऽप्यतीतत्वाभावः । इह विशेषविहिततादिभिर्बाधो नाशकनीयः । अपरोक्षे तादीनां सावकाशत्वात् परोक्षे णबादिभिरेव बाघसम्भवात् । परोक्षे कि रामोराज्यमकरो- दिति हनुमद्वचनम् । अथ पचतीत्यत्र विक्लित्त्यनुकूलो व्यापारसन्तानोऽधिश्रयणाद्यधः- श्रयणान्तः क्रियाशब्दवाच्यः पच्यर्थस्तस्य समुदायस्य युगपदुत्पत्त्यगादिः किदिति ।

·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १७ 'अपित्तार्दिर्डि' दित्यतोऽपिदित्यनुवृत्तम् । कित् किद्वत् । कार्यातिदेशोऽयम् । ईजतुः । जुहुवतुः ॥ २७ ॥ णादिः कित् ॥ अपित् णादिः किद्भवति ॥ २८॥ द्विश्च ॥ णबादिसंयोगे धातोद्विवचनम् ॥ २९ ॥ सस्वरादिरिद्विः॥ सस्वरा- द्योऽवयवोऽद्विरुक्तो द्विर्भवति ॥ ३० ॥ भू भू णप् इति स्थिते । णकारो वृद्धयर्थः । पकारः पित्कार्यार्थः ।। (च० ) सूत्रम्-'णादिः कित्' ॥ अपित् णादिः किद्भवति। कित्वाद्गुणाभावः । अथ भूधातोः परस्मैपदप्रक्रिया प्रदर्यते । भू णप् इति स्थिते णो वृद्धयर्थः । पकारः पित्कार्यार्थः । भू अ इति स्थिते । सूत्रम् 'द्विश्व ॥ द्वि द्विवारम् इति विग्रहे 'द्वित्रि. चतुर्व्यः सुः” इति सु द्विस् प्रथमैकवचनं सि 'अव्यया, 'स्रोवि० । च अव्ययं ॥ द्विपदं ॥ णबादिसंयोगे सति धातोर्विचनं द्वित्वं भवति ॥ सूत्रम्-'सस्वरादिरिद्विः ॥ स्वरेण सहितः सस्वरः स्वरसहित इत्यर्थः । सस्वरश्चासौ आदिश्च सस्वरादिः प्रथमैकवच- नान्तम् । द्विः अव्ययम् । न द्विः अद्विः त्रिपदं सूत्रम् । सस्वर अद्विरुक्तः आद्यावयवो द्विर्भवति । भू भू अ इति स्थिते ॥ २८-२९-३० ॥ (प्र. ) द्विश्वेति । अत्र द्विवचनं द्विः प्रयोग एव न त्वादेशः । तेन तुतोसेत्यादौ कृतस्य सस्याभावात् षत्वं न अनन्तरल्येति न्यायादुक्तणादिरेव गृह्यते न तु विदोनबाना- मित्यादिविहितोऽपि, तेन वेदेत्यादौ द्वित्वं न ॥ ३० ॥ आभ्वोर्णादौ ॥ [ आ, अश्च भूश्च अभ्वौ तयोः ] पूर्वस्याकारस्य भूशब्दस्य च आकारो भवति णादौ सति ॥ ३१॥ ह्रस्वः ।। पूर्वसंबन्धिनो दीर्घस्य ह्रस्वो भवति ॥ ३२ ।। (च० ) सुत्रम्-'आभ्वोर्णादौ' ॥ अश्व भूश्च अन्वौ तयोः अम्वोः । ण आदि- यस्यासौ णादिः तस्मिन् णादौ। आदौ 'सवणे दीर्घः सह' द्वितीये 'नामिनो रः' द्विपद सूत्रम् ॥ णादौ परे द्वित्वे कृते सति पूर्वस्य द्विरुक्तरूपस्य अकारस्य तथा भूधातुसंबन्धिन उकारस्य च आकारादेशो भवति । यद्यप्यासेत्यादौ आकारकरणं विनैव सिद्धिस्तथापि व्यानशे आना आनर्च इत्यादिसिद्धयर्थमकारत्वम् । इति पूर्वस्य भूइत्येतस्य मा । भा भू अ इति जाते ॥ सूत्रम्-'हस्वः ॥ एकपदम् । पूर्वसंबन्धिदीर्घस्य हस्वो भवति । अनेन पूर्वस्य हस्वः ॥ भ भू अ इति स्थिते ॥ ३१-३२ ॥ (प्र०) आम्वोर्णादाविति । यत्तु नो वेत्यतो वेत्यनुवृत्ते व्यवस्थया भावकर्मणो- (वो नात्वं तेन वुभूवे सुखमनुवुभूचे इति। तन्नावभूवे अनुवभूवे इति रूपस्यैव न्याय्य. त्वात् । यद्यपि भूकारस्य दीर्घाकारकरणमनर्थकं तथाप्यानचेत्याद्यर्थम् ॥ ३२ ॥ झपानां जपचपाः॥ पूर्वसंबन्धिनां झपानां जवाश्चपाच भवन्ति - -- ·। १८ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध ॥ ३३॥ झवधषमानां जडदगबा भवन्ति । खफछठथाना चटतकपा भवन्ति इति पूर्वभकारस्य वकारः ॥ भुवो वुक्॥ भुवो वुगागमो भवति णादौ स्वरे परे । बभूव बभूवतुः बभूवुः ॥ ३४ ॥ (च०) सूत्रम्-'झपानां जबचपाः ॥ झपानां जबाश्च चपाश्च जबचपाः । पूर्व. संबन्धिनां झपानां जबाः चपा भवन्ति । झढधधमानां जडदगबा भवन्ति खफछठथानां कपचटता भवन्ति ॥ इत्यनेन सूत्रेण भकारस्य बकारो जातः । पुनश्च ब भू अ इति जाते ॥ सूत्रम्-'भुवो वुक् ॥ भूधातोर्णबादौ स्वरे परे बुगागमो भवति ॥ कित्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः । वुग्विधानसामर्थ्यादेव गुणवृद्धी न भवतः। 'स्वरहीनं० । बभूव बभूवतुः बभूवुः । बभूथ इति स्थिते ॥ ३३-३४ ॥ कादेर्णादेः॥ डुकृञ् करणे । सृ गतौ । डुभृञ् धारणपोषणयोः । वृञ् संवरणे । द्रु गतौ । श्रु श्रवणे । सु प्रस्रवणे । ष्टुञ् स्तुतौ कृसृभृवृ- द्रुश्रुत्रुस्तु इत्येतस्मात्परस्य वसादेर्णादेर्गणस्येट् न भवत्यन्यस्माद्भवतीति निय- मादनिटोऽपीडागमः । 'यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते' इति न्यायादिटोऽपि णबाद्यन्तत्वेन थपि वुक् । बभूविथ बभूवथुः वभूव । वभूव बभूविव बभूविम । बलिबलवान् बभूव ॥ ३५ ॥ (च० ) सूत्रम्-'कादेर्णादेः ॥ कृआदिर्यस्यासौ क्रादिस्तस्मात्क्रादेः । णादेः । द्विपदं सूत्रम् । डुकृञ् करणे । स गतो डुभृञ् धारणपोषणयोः । वृञ् वरणे । श्रु श्रवणे । टुञ्ज स्तुतौ । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य वस् प्रत्याहारादेर्णादिगणस्य । वस् प्रत्याहारः आदौ यस्य स वस्प्रत्याहारादिस्तल्य वस्प्रत्याहारादेः । थप् व म से ध्ये वहे महे इति प्रत्ययस्येडागमो न भवति । यथा चकर्थ ससर्थ बभर्थ दुद्रोथ शुश्रोथ तुष्टोथ इत्यादौ इडागमो न भवति ॥ अन्यस्माद्धातोस्तु इडागमो भवति । यतो निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवतीति । एभ्यो धातुभ्य इनिषेधेऽन्यस्माद्धातोः इट् भवतीति नियमः । इति भूधातोः णबादिषु स्वरादिव्यतिरिक्तेषु थकारवकारमकारेषु इडागमो भवति । 'बुक' 'स्वर०' बभूविथ बभूवथुः बभूव । वभूव बभूविव बभूविम ॥ बलिर्बलिराजा बलवान् बभूव ॥ एवं रामलक्ष्मणौ बलवन्तौ बभूवतुः । पाण्डवा बलवन्तो बभूवुः । त्वं बलवान् अभूविथ इत्युदाहरणम् । इति लिट्लकारस्य परस्मैपदम् ॥ ३५ ॥ (प्र.) नियमादिति । विध्यभावादिडभावे सिद्ध सत्यारम्भो नियमाय भवतीति गतौ। : नियमः ॥ ३५ ॥ बभूवे बभूवाते बम्विरे । बभूविषे बभूवाथे । (च० ) अथात्मनेपदं लिख्यते । बभूवे बभूवाते बभूविरे । बभूविषे बभूवाथे । “एतेषु रूपेषु पूर्वोक्तसूत्रेणैव सिद्धिः । नभूविध्वे इति जाते सति ॥

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १९ नामिनोऽचतुर्णा धो ढः॥ नाम्यन्ताद्धातोरुत्तरस्य तिबादिचतु. कव्यतिरिक्तस्य लिङो लुलिटोश्च धस्य ढो भवति ॥ ३६॥ अत्र सेटो हलाद्वति वक्तव्यम् ॥ बभूविध्वे बभूविवे । बभूवे बभूविवहे बभूविमहे । रामो राज्यं बभूवे ॥ (च० ) सूत्रम्-'नामिनोऽचतुर्णा' नाम अस्यास्तीति नामी तस्य नामिनः । अचतुणों धः ढः। नामी अन्ते यस्य सः नाम्यन्तः तस्मान्नाम्यन्तात् धातोरुत्तरस्य तिवादिचतुष्कव्यतिरिकस्य लिङो लुङ्लिटोः धस्य ढकारो भवति । अनेन सूत्रेण धका- रस्य ढकारो जातः । अत्र अस्मिन्सूत्रे ( सेटो हलाद्वेति वक्तव्यम् ) अस्यार्थ:--इटा सह- वर्तमानः सेट् तस्मात् सेटः हलात् वा भवति इति विकल्पेन धस्य ढो भवति । अतो बभूविध्वे बभू विवे इति रूपद्वयं जातम् । वभूधे बभूविवहे बभूविमहे । रामो राज्य बभूवे । भूधातोलिट्लकारः समाप्तिमगमत् । एवं पञ्च लकारा उक्ताः ॥ ३६ ॥ आशिषि-यात् यास्ताम् यासुस् ,यास् यास्तम् यास्त, यासम् मास्व यास्म । सीष्ट सीयास्ताम् सीरन् सीष्ठास् सीयास्थाम् सीध्वम् , सीय सीवहि सीमहि ॥ धातोराशिषि यादादयो भवन्ति ॥ एषां संज्ञा लिङ्॥ ३७ ।। (च०) अथ पष्ठो लकारः प्रारभ्यते । सूत्रम्-'आशिषि०॥ आशिषि सप्तम्येक- वचनान्तम् । अग्रे यादादीन्यष्टादशपदानि प्रथमैकवचनान्तानि सांकेतिकानि । एकावि- शतिपदं सूत्रम् । धातोः केवलायामाशिषि अप्राप्त प्रार्थनालक्षणायां परस्येष्टार्थशंसनलक्ष- णायां वाच्यमानायां यादादयोऽष्टादशप्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । पाणि- नीयानां मते एषां संज्ञा लिङ् । भूधातोः परस्मैपदित्वात् नव यादादयः प्रत्यया भवन्ति ।। ३७ ॥ : (प्र.) आशिपीति । स्वस्य परस्य चेष्टार्थस्याऽऽर्शसनमाशीः। तस्यां वाच्यार्या यादादयः । यद्वा प्रार्थनप्रक्रिया वृत्तेतिोर्यादादयः ॥ ३७ ॥ आशीर्वादादेः पं किदिति वक्तव्यम् ॥ तेन गुणाभावः । भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः । भूयाः भूयास्तम् भूयास्त । भूयासम् भूयास्व भूयास्म । सः श्रीमान् भूयात् ॥ ३८ ॥ (च० ) 'भाशीर्वादादेः ॥ पं परस्मैपदं कित् भवति इति वक्तव्यम् । किस्वा. दुगुणाभावः। भूयात् भूयामुः। भृया: भूयास्तं भूयास्त । भूयासं भूयास्व भूयास्म । स पुरुषः श्रीमान् लक्ष्मीवान् भूयात् । इत्युदाहरणम् । एवं सौ श्रीमन्तो भूयास्ताम् । ते श्रीमन्तो भूयासुः ।। ३८ ॥

·२० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे (प्र.) सः श्रीमानिति । एकतदभिन्नाश्रया श्रीमदनुकूला भावनाशंसना आशंसा- विषया भवनक्रिया वेति बोधः ॥ ३८ ॥ भू सीष्ट इति स्थिते । सिसतासीस्यपामिट् ॥ धातोः परेषां सि स तासी स्यप् इत्येतेषामिडागमो भवति ॥ ३९ ॥ गुणाबादेशौ । पत्वम् । भविषीष्ट भविषीयास्ताम् भविषीरन् । भविषीष्ठा: भविषीयास्थान भविषीध्वम् । सीव्यवधानेऽपि ढत्वम् भविषीदवम् । भविषीय भविषोवहि भविषीमहि । हरिभक्तिं भविषीष्ठाः ॥ (च० ) भूङ् प्राप्तौ इति धातोरात्मनेपदित्वात् सीष्टादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू सोष्ट इति स्थिते । गुणः । भोसीष्ट इति जाते ॥ सूत्रम्-'सिसतासि ॥ सिश्च सश्च ता च सीश्च स्यप च सिसतासीस्यपः तेषां सिसतासीस्यपाम् । इट् । द्विपदं सूत्रम् । सि 'भूते सिः । स इति इच्छार्थः सः । ता श्वस्तनाऽष्टादशको गणः । सी सीष्ट सीयास्ता- मित्यादिः आशीर्थात्मनेपदे नवको गणः । स्यप भविष्यत् क्रियातिपत्त्योः । धातोः परे- पां इत्येतेषां प्रत्यायनामिडागमो भवति । टित्त्वादादौ । अत्र प्रथम सीष्टादिकस्याडि. स्वाद् गुणं विधाय तत इडागमः । अथवा इडागमे कृतेपि टित्वे सति ङित्त्वाभावात् गुणकरणे न दोषः । 'ओ अव किलात्' भविषीष्ट भविषीयास्ता भविषीरन् । भविषी- ष्ठाः भविषीयास्थाम् भविषीध्वम् । सीव्यवधानेपि णत्वं भवेत् ।[ तत्र 'सेटो हलाद्वा' इति विकल्पेन भविषीध्वम् ] भविषीदवम् । भविषीय भविषीबहि भविपीमहि । त्वं हरिभक्ति भविषीष्ठा इत्युदाहरणम् । इत्यात्मनेपदिनौ रूपाणि ॥ समाप्तिमगमत्पष्ठो लकारः ॥ ३९ ॥ श्वस्तने--तातारौ तारस् , तासि तास्थस् तास्थ, तास्मि तास्वस् तास्मम् । ता तारौ तारस्, तासे तासाथे ताध्वे, ताहे तास्वहे तास्महे ।। श्वो आगतेऽह्नि भविष्यदर्थे तादयो भवन्ति । एषां संज्ञा लुट् ॥ इद्गुणांवः । भविता भवितारौ भवितारः । भवितासि भविता- स्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः । श्वस्ते हरिः प्रत्यक्षो भविता ॥ ४०॥ (१०) सूत्रम्-'श्वस्तने ॥ वो भवः श्वस्तनस्तस्मिन् श्चस्तने । ता तारौ तारस् । इत्याद्यष्टादश पदानि सांकेतिकानि प्रथमैकवचनान्तानि । इत्येकोनविंशतिपदं सूत्रम् । धातोः च आगामिदिने भाविनि कालाऽर्थे तादयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभे. इन भवन्ति । एषां पाणिनीयानां मते लुट् संज्ञा । प्रथमं परस्मैपदिनो धातो रूपाणि । भू ता इति स्थिते । गुणः । 'सिसतासीस्यपामिट्' इत्यनेन सूत्रेण इट् । 'ओ अव' भवि- ·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २१ । ता भवितारौ भविताः । भदितासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः नवितास्मः । श्वः प्रातःकाले तव हरिः प्रत्यक्षो भविता ॥ ४० ॥ भविता भवितारौ भवितारः। भवितासे भवितासाथे भविताध्वे । भविताहे भवितास्वहे भवितास्वहे । श्वो हरि भवितासे ॥ (च० ) अथात्मनेपदिनो भूङ् धातो रूपाणि पूर्वोक्तेनैव सूत्रेण साधितव्यानि । भविता भवितारौ भवितारः । भवितासे भवितासाथे भविताध्वे-[ भविताब्वे ] भवि- ताहे भवितास्वहे भवितास्महे । इति रूपाणि । श्वो हरिं भविता इत्युदाहरणम् । एते- पामुदाहरणानि विस्तरभयान्न लिखितानि । लुट्लकारः समाप्तः। समाप्तोयं सप्तमो लकारः ॥ त्यादी भविष्यति स्यप् ॥ धातो विप्यति काले स्यप् प्रत्ययो भवति तिबादिष्वष्टादशसु परेषु । अस्य संज्ञा लट् ॥ भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविष्यावः भवि- यामः। कल्किधर्मप्रवर्तको भविष्यति ॥ ११ ॥ (च०) सूत्रम्-'त्यादौ भविष्यति स्यप् ॥ त्यादौ, भविष्यति, स्यप् । त्रि- पदं सूत्रम् । भविष्यतीति भविष्यन् तस्मिन् भविष्यति काले धातोः तिबाधष्टादशसु पर- स्मैपदात्मनेपदवचनेषु परेषु स्यप् प्रत्ययो भवति । पकारः पित्कार्यार्थः । पाणिनीयानां मते अस्य लट् इति संज्ञा । भू तिप् इति स्थिते 'त्यादौ भविष्यति स्यप' अनेन सूत्रेण स्यप् प्रत्ययः । 'सिसतासीस्यपां' अनेन सूत्रेणेट् । 'गुण' इति गुणः । 'ओ अव् इति अव्'। 'किलात्' इति पकारः पूर्वोक्तेन सूत्रेण भविष्यति इति रूपं सिद्धम् । अत्रा- न्यानि सूत्राणि पूर्वोक्तानि ज्ञेयानि। भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविप्यावः भविष्यामः । कल्किर्नामेश्वरस्यावतारो धर्मप्रवर्तको भविष्यति इत्युदाहरणम् । इति परस्मैपदिनो रूपाणि कथितानि ॥ ४१ ॥ भविष्यते भविष्यते भविष्यन्ते । भविष्यसे भविष्येथे भविष्यध्वे । भवि- ये भविष्यावहे भविष्यामहे ॥ सावर्णी राज्यं भविष्यते ।। (च० ) अथात्मनेपदिनो रूपाणि कथ्यन्ते । पूर्वोक्तेनैव सूत्रेणात्मनेपदिनोपि रूपा- णि सिध्यन्ति । भविष्यते भविष्येते भविष्यन्ते । भविष्यसे भविष्येथे भविष्यध्वे । भविष्ये भविष्यावहे भविष्यामहे । सावणिर्मनू राज्यं भविष्यते इत्युदाहरणम् । त्मनेपदिनो रूपाणि । समाप्तोऽथं लट्लकारः । अष्टमो लकारः समाप्तः ॥ स्या क्रियातिक्रमे ॥ धातोः क्रियाया अतिक्रमे कुतश्चिद्वैगुण्याद- निष्पनौ सत्यां दिवादिपरः स्यप् प्रत्ययो भवति भविष्येऽर्थे कचिद्भतेऽपि ।। अस्य संज्ञा लछ । अदागमः । अभविष्यत्-अभाविष्यद् अभविष्यताम् अभ- इत्या- ·२२ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । विष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत । अभविष्यम् अभविष्याव: अभविष्याम । यदि सुवृष्टिः सुराज्यं चाभविष्यत्तदा सुभिक्षमभविष्यत् ॥४२॥ (च०) सूत्रम्-'स्यप कियातिक्रमे ॥ स्यप् क्रियातिक्रमे । द्विपदं सूत्रम् । क्रियाया अतिक्रमोऽभवनं क्रियातिक्रमस्तस्मिन् क्रियातिक्रमे क्रियायाः कर्तव्यापाररूपाया धात्वर्थलक्षणायाः कार्यस्य वातिक्रमे कुतश्चित्कारणादनिष्पत्तौ असिद्धौ सत्यां धातोदिबा- दिषु विभक्तिषु परतः स्यष्प्रत्ययो भवति । पाणिनीयानां मते एषां लुङ् इति संज्ञा । भृ दिप् इति स्थिते अनेन सूत्रेण स्यप् प्रत्ययः । 'सिसतासी०' अनेनेडागमः । 'गुणः' अनेन सूत्रेण गुणः । 'ओ अव्' इति सूत्रेणाव् । 'क्विलात्' इति षकारः । 'वावसाने अनेन तका- रस्य दकारो भवति । 'दिबादावट्' इति सूत्रेणाडागमो भवति 'स्वरहीन' अभविष्यत् अभविष्यताम् । 'अदे' इति सूत्रेणाकारस्य लोपः कार्यः । प्रथमपुरुषस्य बहुवचने अभ- विष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतं अभविष्यत । 'अदे अभविष्यम् । मोरा' अभवि- ध्याव अभविष्याम । अथोदाहरणम् । यदि सुवृष्टिः सुराज्यं च अभविष्यत् तदा सुभुक्षम- भविष्यत् । इति परस्मैपदिनो भूधातो रूपाणि ॥ ४२ ॥ (प्र०) स्यप् क्रियातिक्रम इति क्रियाया अतिक्रमोऽनिष्पत्तिरसिद्धिरिति यावत् ।। भूतत्वं भविष्यत्वं चानुक्तमपि परिशेषाल्लब्धम् । यदि सुवृष्टिरिति । सुवृष्टयाश्रयात्मधा- रणानुकूला भूता भविष्यन्ती वा या क्रिया तदभावप्रयुक्ता सुभिक्षाश्रयात्मधारणानुकूला- थाः क्रियाया असिद्धिः । क्रियातिक्रमे किं, सुवृष्टिरभूत् , सुवृष्टिभविष्यति । सुभिक्षम- भूत् सुभिक्षं भविष्यति । दिवादिषु किं कृष्णं नमेञ्चेत् सुखं यायात् । कादिकमाख्यात- वाच्यम् । कालस्तु धातोराख्यातस्य वार्थः । स्यपस्तु विकरणत्वादनर्थकत्वमेव ॥ ४२ ॥. अभविष्यत अभविष्येताम् अभविष्यन्त । अभविष्यथाः अमविष्यथाम् अभविष्यध्वम् । अमविष्ये अभविष्यावहि अभविष्यामहि । यद्यभविष्यत द्रव्य भवास्तदा रम्यमभविष्यत् ॥ (च०) अथात्मनेपदिनो भूधातो रूपाणि कथ्यन्ते तेषामनेनैव सूत्रेण सिद्धिः । अभविष्यत अभविष्येताम् अभविष्यन्त । अभविष्यथाः अभविष्येथाम् अभविष्यध्वम् । अभविष्ये अभविष्यावहि अभविष्यामहि । यद्यभविष्यत द्रव्यं भवांस्तदा रम्यभविष्यत् । समाप्तिं गतो नवमोऽयं लङ्लकारः। अस्येतराण्युदाहरणानि न दर्शितानि विस्तरभयात्॥४३॥ भूते सिः ॥ धातोभूतमात्रे काले सिः प्रत्ययो भवति दिवादिपरः ॥४३॥ अस्य संज्ञा लुङ् ॥ इकारः सेरिति विशेषणार्थः । अभूस् त् इति स्थिते ।। दादेः पे ॥ परस्मैपदे परे अपित् दाधास्थेण्भूपिवतिभ्यः परस्य सेझेंपो भवति ॥१४॥ (च०) सूत्रम्-"भूते सि ॥धातोभूतमात्रे तत्कालोत्पन्नमाने अतीते कालेऽर्थ सिप्रत्ययो भवति दिबादौ परे । इकारः 'स' इति विशेषणार्थः । अस्य पाणिनीयानां मते लुङ् इति संज्ञा । भू दिप् इति स्थिते 'भूते सिः अनेन सूत्रेण सिः प्रत्ययः । इकारः सेः' इति विशेषणार्थ इत्संज्ञकत्वाल्लुप्यते 'दिबादावट' अनेनाडागमः । 'वावसाने अनेन ·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । दकारस्य तकारः । पूर्वोक्तसूत्रः अभू स् त् इति जातम् ॥ सूत्रम् 'दादेः पे' ॥ अपित् दा या स्था इण भू पा पाने इत्येतेभ्यः परस्य भूतार्थस्य सेर्लोपो भवति परस्मैपदविषये (प्र०) भूते सिरिति । भूतसामान्ये सिरित्याह-भूतमात्रे इति । तथा च सिवि- शिष्टदिवादेर्भूतसामान्योऽर्थः । अबादिविशिष्टस्य तुभूतविशेषानद्यतनोऽपरोक्षः भूतानद्यतन- परोक्ष णबादिः ॥ ४४ ॥ शाच्छासाघ्राधेटो वेति वक्तव्यम् ॥४५॥ भुवः सिलो- पो लुग्वाच्यः ॥ ४६॥ लुकि न तन्निमित्तम् । तेन गुणेवृद्धयो न । अभूत् अभूताम् ॥ भुवः सिलोपे स्वरे वुरवक्तव्यः॥४७॥ अभूवन् । अभूः अभूतम् अमृत । अभूवम् अभूव अभूम । अभूदृष्टिः ॥ (च०) 'शाच्छासा' ॥ शाच्छासामाघेट एभ्यो धातुभ्यः सिलोपो वा भवतीति वक्तव्यम् । 'भुवः' [ इदं सूत्रमस्ति ] भूधातोः सिलोपो लुग्वाच्यः । लुकि न तन्निमित्त- म् । तेन गुणेऽवृद्धयो न भवन्ति । अभूत् अभूताम् । बहुवचने अभू अन् इति स्थिते 'भुवः' भूधातोः सिलोपे कृते सति स्वरे परे अमि अनि च वुगागमो भवति । ककारो गुणप्रतिपेधार्थः स्थाननियमार्थश्च । उकार उच्चारणार्थः । इति अनि वकारागमः । 'स्वर- हीनं अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूव अभूम । इति परस्मै- पदिनो भूधातो रूपाणि । अभूत् वृष्टिरित्युदाहरणम् । ४५-४६-४७॥ आत्मनेपदे सिः इट् गुणावौ षत्वं ष्टुत्वं अट् । मभविष्ट अभविषाताम् ।। (च० ) अथात्मनेपदिनो भूधातो रूपाणि कथ्यन्ते । आत्मनेपदे सिः इट् गुणावौ पत्वम् ष्टुत्वं अट् एते भवन्ति । अभविष्ट अभविषाताम् ॥ अभविप् अन्त इति स्थिते ॥ आतोऽन्तोऽदनतः ॥ आत आत्मनेपदस्यान्त इत्येतस्याद्भवति अकारादुत्तरस्य तु न ॥ अभविषत । अभविष्ठाः अभविषाथाम् ॥४८॥ ध्वे च सेर्लोपः॥ध्बे परे सेलोपो भवति ॥ सस्य वा द इति केचित् । अभ- विद्ध्वम् । अमविषि अभाविष्वहि अभविष्महि । देवदत्तो राज्यमभविष्ट ॥४९॥ (च० ) सूत्रम्-आतोऽन्तोऽदनतः ॥ आतः, अन्तः, अत्, अत अकारः न अद् अनत् तस्मात् अनतः । आद्य पदद्वये 'अतोत्युः' 'उओ' 'एदो' तृतीये 'चपा अबे चतु- प्प सूत्रम् । आत्मनेपदसंवन्धिनः प्रथमपुरुषबहुवचनस्य अन्त इत्यस्याद्भवति । अन्ते इत्यस्य ‘अते' इति भवति, अन्तां इत्यस्य 'अताम्' अन्त इत्यस्यातो भवतीति भावः । परं अकारादुत्तरस्य न भवति । अनेनान्त इत्यस्याते कृते 'स्वरहीन' अभविपत । अभ- विष्ठाः अभविपाथाम् ॥ अभविस् ध्वम् इति स्थिते । सूत्रम्-ध्वे च सेलोपः' ॥ ध्ये च अव्ययम्, सेः, लोपः ॥ध्ये परे सति सेर्लोपो भवति । अभविध्वम् ॥ [ इति जाते 'नामिनोऽचतुर्णाम्' 'सेटोहलाद्वा' इति ढत्वविकल्पे अभविठ्वम् अभविध्वम् ] 'वा सस्य । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध दकारो भवति' इति केचित् । केषांचिदाचार्याणां मतेन सकारस्य दकारो भवति । 'स्वर- हीनं० अभविद्ध्वम् । अभविषि अभविष्वहि अभविष्महि । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । देवदत्तो राज्यमभविष्टेत्युदाहरणम् ॥ ४८-४९ ॥ माडि लुङव वक्तव्यः ॥ ५० ॥ सर्वलकारापवादः ॥ मेटः ।। माशब्द प्रयुज्यमाने आटो लोपो भवति ॥ ५१ ॥ मा हर्यभक्तो भवान् भूत्।। स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्या ॥ ५२॥ (च० ) [ सूत्रम्-] 'भाङि' । माङि प्रयुज्यमाने लुङ्लकार एव वक्तव्यः । सर्वलकारापवादो भवति ॥ सूत्रम्-'मेटः ॥ [इदं सूत्रमस्ति । ] मे अटः । द्विपदम् । निषेधार्थमाशब्दे प्रयुज्यमाने दिवादिनिमित्तोत्पन्नस्याटोऽडागमस्य लोपो भवति । अनेन सूत्रेणाटो लोपो भवति । मा हर्यभक्तो भवान भूत् । इत्यादिप्रयोगसिद्धिः । सूत्रम्-'स्म- योगे०' । स्पष्टमिदं सूत्रम् ॥ १२ ॥ (प्र.) मेट इति । योगशब्दोऽत्र अर्थेन योगः। न तु अव्यवहितपूर्वापरैकतरव- तित्व-योगः । तेन मा हर्यभक्तो भवान् भूत्' इत्यादिप्रयोगः सिध्यति । केचित्तु माङ्- योगेऽपि अटो लोपो न स्यात् , तेन 'मा निषाद प्रतिष्ठान्त्वमगमः शाश्वतीः समा' इत्या- दिसिद्धमित्याहुः । डकारस्य प्रयोगोऽश्रवणादपि माडित्यत्र सिंहावलोकनन्यायेन 'डित्यदुः रित्युत्तरोक्तसूत्राद्व्याकरणान्तरानुरोधेन डकारः सम्बध्यते इति चिन्त्यम् ॥ १२ ॥ भास्मयोगे लङ् च ॥ मा स्म भवत् । मा स्म भूत् ॥ ५३ ॥ (च० ) द्वितीयं सूत्रम्-"मास्मयोगे लङ् च । स्पष्टम् । च पुनः मास्म इत्ये- तयोः द्वयोोंगे लङ् लकारो भवतीत्यर्थः । मा स्म भवत् इत्युदाहरणम् द्वितीयसूत्रस्य । मा स्म भूत् इत्युदाहरणं प्रथमसूत्रस्यास्ति इति । भू सत्तायाम् इत्यस्य भूङ् प्राप्तौ इत्य- स्य च रूपाणि दर्शितानि । तत्र भूधातुः परस्मैपदी ज्ञातव्यः 'परतोऽन्यत्' इति सूत्रात् । भूधातुरात्मनेपदी ज्ञातव्यः डित्त्वात् । परस्मैपदिनः परस्मैपदानि भवन्ति आत्मनेपदिन आत्मनेपदानि भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अत्र बहुस्थले सन्धिर्न कृतः बालानां सुखेन बोध- करत्वात् । समाप्तोयं दशमो लकारो लुङ् । इति द्वयोर्धात्वो रूपाणि ॥ १३ ॥ चिती संज्ञाने । इकार इदित्कार्यार्थः । पूर्ववत्तिवादयः। अप् कर्तरि । उपधाया लघोः॥ धातोरुपधाया लघोनीमिनो गुणो भवति ॥५४॥ चेतति चेततः चेतन्ति १ ॥ चेतेत् चेतेताम् चेतेयुः २ ॥ चेततु चेततात् चेतताम् चेतन्तु ३ ॥ अचेतत् अचेतताम् अचेतन् ४ ॥ द्वित्वम् । चिचेत । कित्त्वाद्गुः णाभावः । चिचिततुः चिचितुः । चिचेतिथ चिचितथुः चिचित । चिचेत चि. चितिव चिचितिम ॥ कित्त्वाद्गुणाभावः। चित्यात् चित्यास्तां चित्यासुः ६॥चेतिता चतितारौ चतितारः ७॥चेतिष्यति चेतिष्यतः चेतिष्यन्ति ८॥ अचेति प्यत् - ·स्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २५ । । अचतिष्यताम् अचेतिष्यन् ९ ॥ चित् सित् इति स्थिते । “सिसता' इतीट् ।। (च० ) अथ भ्वादिगणः प्रारभ्यते । तत्रादौ परस्मैपदप्रक्रिया निरूप्यते । चिती- संज्ञाने । ईकार ईदित्कार्यार्थः । पूर्ववत् तिबादयो भवन्ति । 'अप् कर्तरि अनेनाप् । चित् अप तिप् इत्ति जाते ॥ सूत्रम्-'उपधाया लघोः ॥ उपधाया लघोः । द्विपदं सूत्रम् । धातोरुपधाभूतस्य लघोर्नामिनः विङद्वर्जिते प्रत्यये परे गुणो भवति । पकारः पित्कार्यार्थः 'स्व. लट्-चेतति चेततः चेतन्ति । चेतसि चेतयः चेतथ । चेतामि चेतावः चेतामः ॥ लिङ्-चेतेत् चेतेताम् चेतेयुः । चेतेः चेतेतम् चेतेत । चेतेयम् चेतेव चेतेम ॥ लोट-चे- ततु चेततात् चेतताम् चेतन्तु । चेत चेततात् चेततम् चेतत । चेतानि चेताव चेताम ॥ लङ्-अचेतत् अचेतताम् अचेतन् । अचेतः अचेततम् अचेतत । अचेतम् अचेताव अचे- ताम ॥ लिट्-'विश्व' 'सस्वरादिविरद्विः चि चित् णप् इति स्थिते णकारपकारावितो 'गुणः 'स्वरहीनं० चिचेत । कित्त्वाद्गुणाभावः । चिचिततुः चिचितुः । चिचेतिथ चि. चितथुः चिचित । चिचेत चिचितिव चिचितिम । लिङ्-चित्यात् चित्यास्ताम् चि- त्यासुः । चित्याः चित्यास्तं चित्यास्तः चित्यासं चित्यास्व चित्यास्म ॥ लुट्-चेतिता चेतितारौ चेतितारः । चेतितासि चेतितास्थः चेतितास्थ । चेतितास्मि चेतितास्वः चेतितास्वः ॥ लुट-चेतिष्यति चेतिष्यतः चेतिष्यन्ति। चेतिष्यसिचेतिष्यथःचेतिष्यथ । चेतिष्यामि चेतिष्यावः चेतिष्यामः ॥ लङ्-अचेतिप्यत् अचेतिष्यताम् अचेतिष्यन् । अचेतिष्यः अचेतिष्यतम् अचेतिष्यत । अचेतिप्यम् अचेतिष्याव अचेतिष्याम । लुङ्-- चित् सि दिप् इति स्थिते ‘सिसता' अनेन इट् । चित् सि दिप् इति जाते ॥ १४ ॥ (प्र०) चिती संज्ञाने । सम्यग् ज्ञानं चैतन्यमित्यर्थः ॥ सेः॥ सिशब्दात्परयोर्दिस्योरीडागमो भवति ॥ ५५ ॥ इट इंटि ।। इट उत्तरस्य से.पो भवति इंटि परे ॥ अचेतीत् अचेतिष्टाम् ॥ ५६ ।। (च० ) सूत्रम्-'सेः सिशब्दात्परयोदिल्योरीडागमो भवति । अनेनेट् तदा चित् इट् सि ईट् दिप् इति जातम् । तत्र सूत्र ‘इट ईटि ॥ इटः ईटि । इट उत्तास्य से रिटि लोपो भवति । इति दिस्योविषये सिलोपः। अनेन सूत्रेग सिलोपः कार्यः। तदा चित् इट् ईट् दिप् इति जाते टकारः टित्कार्यार्थः, दि सिमि पकारः पित्कायार्थः । तदा चित् इई दू इति स्थिते 'गुणः 'सवणे 'स्वरहोन' 'दिवादावट' 'वावसाने' एभिः पूर्वोक्तः सूत्रैः अवेतोत् इति रूपं सिद्धं भवति । अचेतीत् अचेतिष्टाम् । अचेति सि अन इति स्थिते ॥ ५५-५६ ॥ स्याविदः॥ सेराकारान्ताद्विदश्चोत्तरस्यान उम् भवति । अचेतिषुः । अचेतीः अचेतिष्टम् अचेतिष्ट । अचेतिषम् अचेतिष्प अचतिष्म ॥ ५७ ।। (०) सूत्रम्-'स्याविद । एकपदं सूत्रम् । सेः भूतार्थोत्पन्नात् आकारान्तात् दा इत्यादेः विद ज्ञाने इत्यस्माद्धातोश्च परस्य अन उस् भवति । अनेनान उस् जातः । सा० उ०३ ·- -- २६ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध स्वरही 'स्रोवि०' अचेतिषुः । अचेतीः अचेतिष्टम् अचेतिष्ट । अचेतिषम् अचेतिष्ब अचेतिष्म । समाप्तोऽयं धातुः ॥ १७ ॥ (प्र.) स्याविद इति । अत्र वाक्यत्रयम् । सेरित्याद्यम् । तत्र प्रत्ययाप्रत्ययन्याये. न प्रत्यय एवं गृह्यते, विकरणव्यवधानेन धातोः परस्यानोऽसम्भवात् । तत्राप्यस्तेरित्यनुवर्त्य विद्यमानात् सेरिति व्याख्येयम् । तेनाभूवनित्यन्त्र प्रत्ययलक्षणेन सेः परस्याप्यनोऽविद्यमान. त्वानो सादेशः । आ इति द्वितीयं वाक्यम् । अत्र सिग्रहणं नानुवर्तते । यद्यनुवर्तते तर्हि प्रत्ययलक्षणेन आदन्तादेव सेरन उस् स्यात, नान्यस्मात् । तथा च अनद्यतने न स्यात् । तेन विकल्पः फलितः । आयुः आयान् । विद इति तृतीयम् । अत्राप्यद्यतने विल्पेन : भूतमात्रे तु सिरित्यनेनैव सिद्धम् । केचित्तु-अत्र सिविद इति सूत्रणीयम्, तत आत इति सुत्रणीयम्, ततो णब्डाविति, इत्थं चाकारग्रहणं न कर्तव्यमिति लाघवम् । एवं कुतो र कृतमिति चिन्त्यमित्याहुः । तन्न समीचीनम्, एकमात्रालाघवाय योगविभागस्यानिष्प्रमा. णत्वेन उपेक्षणीयत्वात् ॥ १७ ॥ न्युतिर् आसेचने । इर् अनुबन्ध 'इरितो वेति विशेषणार्थः । उच्चारित- प्रध्वंसो ह्यनुबन्धः । च्योतति । च्योतेत् च्योततु । अच्योतत् । च्युत् णप द्वित्वम् ॥ (च० ) च्युतिर् आसेचने । इर् अनुबन्धोऽस्ति इरितो वा' इति सूत्रस्य विशेष- णार्थः । उच्चारितप्रध्वस्तो ह्यनुबन्धो भवति । पूर्ववत्तिबादयः 'उपधाया लघोः अनेन गुणः। लट्-च्योतति च्योततः च्योतन्ति । लिङ्-च्योतेत् च्यातेताम् च्योतेयुः । लोट् । च्योततु च्योततात् च्योतताम् च्योतन्तु । लङ्-अच्योतत् अच्योतताम् अच्यो- तन् । सुगमत्वादेतेषां विवरणं न कृतम् । लिट्-च्युत् णप् इति स्थिते । 'द्विश्व' च्युत च्युत् णप् इति जाते॥ पूर्वस्य हसादिः शेषः॥ पूर्वस्यादिहस् शिष्यते अन्यो लुप्यते । चुच्योत चुच्युततुः चुच्युतुः । चुच्योतिथ चुच्युतथुः चुच्युत । चुच्योत चुच्युतिव चुच्युतिम । च्युत्यात् । च्योतिता । च्योतिष्यति । अच्योतिष्यत्। अच्योतीत् अच्योतिष्टाम् अच्योतिषुः । अच्योतीः अच्योतिष्टम् अच्योतिष्ट । अच्योतिषम् अच्योतिष्व अच्योतिष्म ॥ ५८ ॥ च० ) सूत्रम्-'पूर्वस्य हसादिः शेषः ॥ पूर्वस्य हसयोर्हसानां वा संयुक्ता- नामादिः हसादिः शेषः । अथवा हस इति पृथक्पदं सांकेतिकं प्रथमैकवचनम् । द्विवंचने कृते सति पूर्वरूपस्य संयोगे सति आदिमो हसः शिष्यतेऽन्यो द्वितोयो लुप्यते । अनेन यकारतकारयोर्लोपः कार्यः । तदा चुच्युत् णप् इति जाते । गुणः । 'उपधाया लघोः' 'स्वर- हीन० णकारसकारावितौ । चुब्योत चुच्युततुः चुच्युतुः । चुच्योतिथ चुच्युतथुः चुच्युत। चुच्योत.चुच्युतिव चुच्युतिम । लिङ्-च्युत्यात् च्युत्यास्ताम् च्युत्यासुः । लुट्-व्यो- ·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २७ तिता च्योतितारौ च्योतितारः । लुट्-च्योतिष्यति च्योतिष्यतः च्योतिष्यन्ति । लुङ्-- अच्योतिष्यत् अच्योतिष्यताम् अच्योतिष्यन् । लुङ्-अव्योतीत् अच्योतिष्टाम् अच्योतिषुः ॥१८॥ (प्र.) पूर्वस्येति । हसेति लुसविभक्तिकं पृथक् पदं । शिष्यत इति शेषः । कर्मणि धम् । यद्यप्यादेवस्थानं स्वत एव सिद्ध तथापि शेष इत्यस्य नियमार्थत्वेन तच्छे- शनिमित्तेनादिलोपोऽनेन विधीयते । पूर्वरूपापेक्षोऽयमादिशब्दः । पूर्वस्यादिहसः शिष्यते- अन्यो हसो लुप्यते । चुच्योत । ननु हसानामादिरिति षष्ठीतत्पुरुषो हसश्चासावादिश्चेति कर्मधारयो वा कुतो न स्यात् इति चेन्न, आधे आनक्षेत्यदौ स्वरादिष्वपि प्रसङ्गात् हसादि- त्वस्य हसान्तरापेक्षत्वात् । द्वितीये नीलोत्पलवद्विशेषणत्वेनादिशब्दस्य पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । तथोक्तं पदमञ्जाम् -“कर्मधारयपक्षे स्यादादिशब्दस्य पूर्वता । षष्ठोसमासे त्वानक्षेत्यादौ शेषः प्रयुज्यते” इति । न चातनुरित्यादावादिहसशेषासम्भवेनादेस्तकारादेलोपो न स्या- दिति शङ्कनीयं जातिपक्षाङ्गीकारेण पूर्वरूपजातावादेः शेषो विवक्षितो न प्रतिऽवतीति सिद्धा न्तात् । आदिवासी हसश्चेति विशेषणस्याप्यनेन परनिपातो ज्ञाप्यते इति सदानन्दः ॥१८॥ इरितो वा ॥ इरितो धातोर्वा ङः प्रत्ययो भवति दिवादिपरः परस्मै पदे ॥ सेरपवादः । डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । अच्युतत् अच्युतताम् अच्युतन् । अच्युतः अच्युततम् अच्युतत । अच्युतम् अच्युताव अच्युताम ॥ ५९॥ (च० ) अस्य धातोर्लुङ्लकारे सेरपवादो ङप्रत्ययो विकल्पेन भवति तद्विधायक सूत्रम्-'इरितो वा ॥ इर् इत् यस्य स इरित् तस्मात् इरितः । द्विपदं सूत्रम् । च्युतिर रुधिर् भिदिर् छिदिर दृशिर् रुदिर स्कन्दिर इत्यादेरिरनुबन्धाद्धातोभूनेर्थे दिवादौ परे वा प्रत्ययो भवति । डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । उप्रत्ययोऽयं परस्मैपदे भवेन्मूल उक्त- त्वात् । यस्मिन्पक्षे प्रत्ययस्तस्मिन्पक्षे सेरभावः । अनेन उप्रत्ययः । दिवादावट 'स्व- रहीनं०' अच्युतत् अच्युतताम् अच्युतन् । अच्युतः अच्युततम् अच्युतत। अच्युतम् अच्युताव अच्युताम । समातोयं धातुः ॥ १९ ॥ (प्र०) सेरपवाद इति । भूतमात्रार्थे दिवादौ पे इत्यपि बोध्यम् । तेन अवेवेक् भूतार्थत्वेऽपि न, रुगद्धीत्यत्र दिवादिपरत्वाभावान्न । न चात्र भूतार्थतामावादेवाप्राप्तिरिति चाच्यम्, वर्तमानसमीप इत्यनेन भूतेऽपि दिवादिविधानात्, अरुद्धेत्यत्र विवक्षितत्वाभा- 'वात् ॥ श्च्युतिर् क्षरणे । श्च्योतति । श्च्योतेत् । श्च्योतत । भश्च्यातत् । द्वित्वम् ॥ (च) 'श्च्युतिर क्षरणे ॥ पूर्ववत्तिबादयो भवन्ति । लट्-च्योतति श्च्योततः च्योतन्ति । लिङ्-च्योतेत् श्च्योतेताम् श्च्योतेयुः। लोट-रच्योततु रच्योततात् च्योतताम् च्योतन्तु । लङ्-अच्योतत् अपच्योतताम् । अच्योतन् । लिट् द्विश्चर- रच्युत् श्च्युत् प् इति स्थिते ॥ ।

·२८. सारस्वतप्रक्रिया- 10 [उत्तराद्ध - शसात् खपाः ॥ द्विवंचने कृते यत्पूर्वरूपं तस्य शसादुत्तराः खपाः शिष्यन्ते न शसाः ॥ इति चकारशेषः । चुश्च्योत चुश्च्युततुः चुश्च्युतः । ३च्युत्यात् । श्च्योतिता । श्च्योतिष्यति । अश्च्योतिष्यत् । भश्च्युतत् अश्च्योतीत् ॥ ६०॥ (च०) 'शसात् खपा ॥ शसातखपा द्विपदं सूत्रम् । संयोगपूर्वस्य धातोदित्वे कृते सति यत्पूर्वरूपं द्वित्वसंबन्धि तस्य शसखपसंयोगे सति शसाबुत्तरा अत्र वर्तमानाः खपाः शिष्यन्ते न शसाः। आदौ वर्तमानाः शसा लुप्यन्त इत्यर्थः । अनेन शकारस्य यकारस्य तकारस्य च लोपः कार्यः । [ पुनः पूर्वस्य हसादिः शेषः इति सूत्रेण तकारस्य लोपः कार्य: ] 'गुण: 'स्वरहीनं० चुश्चुयोत चुश्च्युततुः चुश्च्युतः। चुश्च्योतिथ चुश्च्यु- तथुः चुश्च्युत । चुश्च्योत चुश्च्युतिव चुश्च्युतिम । मधु चुश्च्योतेत्युदाहरणम् ॥ लिङ्- श्च्युत्थात् श्च्युत्यास्ताम् श्च्युत्यासुः ॥ लुट्-श्च्योतिता श्च्योतितारौ श्च्योतितारः ।। लुट्-श्च्योतिष्यति श्च्योतिष्यतः श्च्योतिष्यन्ति ॥ लङ्-अश्च्योतिष्यत् अश्च्योति. म्यताम् अश्च्योतिष्यन् ॥ लुड्-अस्मिल्लकारे साधनं तु पूर्ववत् । अच्युतत् । अ- श्च्योतीत् अश्च्योतिष्टाम् अश्च्योतिषुः । समाप्तोयं धातुः ॥ ६ ॥ मन्थ विलोडने | मन्थति । मन्थेत् । मन्यतु । अमन्यत् । ममन्थ ॥ नोलो- पः॥ धातोरुपधाभूतस्य नकारस्य लोपो भवति किति डिति च परे ॥ ६१॥ इत्युपधानकारलोपे प्राप्ते ॥ ऋसंयोगात् णादेरकित्त्वं वाच्यम् ॥ ६२ ॥ तेन नलोपो न । ममन्थतुः ममन्थुः । ममन्थिथ ममन्यथुः ममन्य । ममन्य ममन्थिव ममन्थिम ॥ केचित्संयोगाद्वति वक्तव्यम् ॥३३॥ ममथतुः ममथुः । नो लोपः० मथ्यात् । मन्यिता । मन्थिष्यति ।अमन्थिष्यत् । अमन्थीत् अमान्थष्ठाम् अमन्थिषुः ॥ (च) मन्थ विलोडने ॥ लट-मन्थति मन्थतः मन्थन्ति । लिङ्-मन्थेत् मन्थे- ताम् मन्थेयुः । लोट-मन्थतु मन्थतात् मन्थताम् मन्थन्तु । लङ्-अमन्थत् अमन्य- ताम् अमन्थन् । लिट्-ममन्थ, ममन्थ अत्तुस्' इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'नोलोपः ॥ नः लोपः । द्विपद सूत्रम् । धातोरुपधाभूतस्य नकारस्य अर्थात् तकारस्थानियानुस्वारस्य किति डिति च परे लोपो भवति । अन्न लोपाधिकारे नकारादेशरुपस्यानुस्वारस्य लोपः । अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्ते सति । संयोगात्' इति वार्तिकं । ऋश्च संयोगश्चऋसंयोगं तः स्मात् ऋसंयोगात् णआदिर्यस्य स गादिःतस्य णादेः। कितोभावः कित्त्वं न कित्त्वं अकि- त्वं वाच्यम् । ऋकारान्तात्संयोगात् धातोश्च णादेरकित्त्वं वाच्यम् । अस्य धातोः संयोग- त्वात् । अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपाभावो भवति । 'स्वरहीन, स्रोविका ममन्थतुः पमन्थुः ॥ वार्तिकम्-केचिदाचार्याः संयोगात् धातोर्णादैः कित्त्वं वा वचव्यमिति वदन्ति ।

·भ्वादि० परस्मै०१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
अनेन गादेविकल्पेन कित्त्वं तदा ममयतुः ममयुः । ईशानि रूपाणि भवन्ति ॥ लिङ् ।
नलोपः । मथ्यात् मथ्यास्ताम् मयासुः ॥ लुट् । मन्थिता मथितारौ मन्यितार:
लट् मन्थिष्यति मन्थिष्यतः मन्थिष्यन्ति ॥ लुङ् । अमन्थिव्यत् अमन्यिष्यताम् अम-
न्धिष्यन् ॥ लुङ् । अमन्थीत् अमन्यिष्टाम् अमन्थिषुः । समाप्तोयं धातुः ॥ ६३ ॥
कुथि पुथि लुथि मथि हिंसासंक्लेशनयोः ॥ इदितो नुम् ॥ इदितो
धातोर्नुमागमो भवति ॥ ६४ ॥ लघूपधत्वाभावान गुणः । कुन्थति । कुन्थेत् ।
कुन्थतु । अकुन्थत् । द्वित्वम् ।। कुहोश्च ॥ पूर्वसम्बन्धिनोः कवर्गहकार-
योश्चुत्वं भवति ॥ ६५ ॥ वर्गचतुर्थो हस्य सवर्णः । चुकुन्थ चुकुन्थतुः
चुकुन्थुः । चुकुन्थिथ चुकुन्थथुः चुकुन्थ । चुकुन्थ चुकुन्थिव चुकुन्थिम ॥
इदितो नलोपाभावो वाच्यः ॥ कुम्थ्यात् । कुन्थिता । कुन्थिष्यति ।
अकुन्थिष्यत् । अकुन्थीत् अकुन्थिष्टाम् अकुन्थिषुः ।। ६६ ॥
(च) कुथि पुथि लुथि मथि एते धातवो हिंसासंक्लेशनयोः प्रवर्तन्ते ॥ सूत्रम्-
"इदितो नुम् ॥ इत् इत् यस्य स इदित् तस्मात् इदितः नुम् । द्विपदं सूत्रम् । इदितो
धातोर्दशस्वपि लकारेषु नुमागमो भवति । पूर्ववत्तिबादयः । 'इदितो नुम्' । 'मिदन्त्या-
स्व० 'नश्चापदान्ते? 'जमा यपेऽस्य० लट् लघूपधत्वाभावात् गुगाभावो भवति । लट् कुन्थ.
ति। लिङ्-कुन्थेत् । लोट-कुन्थतु । लङ्-अकुन्थत् । लिट्-कुन्थ् णप् इति स्थिते 'विश्व'
पूर्वस्य 'हसादिः शेषः । कुकुन्थ् णप् इति जाते । सूत्रम्-'कुहोश्चुः ॥ कुश्च हच कुहौ
लयोः कुहोः, चुः, द्विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसम्बन्धिनोद्वित्वसम्बन्धिनोः कवर्गह-
कारयोश्चवर्गादेशो भवति ॥ ननु कवर्गस्य चवर्गो यथासंख्यं भवति पर हकारस्य चवर्गत्वं
कथं क्रियते । अत्रोच्यते-मातृकापाठे शषसह इत्यत्र हकारस्य चतुर्थस्थानवर्तित्वात्
हकारस्य चुत्वे अकारो भवति । अथवा 'वर्गचतुर्थो हस्य सवर्णः इति वचनात् चवर्गमध्ये
हस्य सवर्णो झो भवति ॥ अनेन कवर्गस्य चवर्गो भवति । 'स्वरहीनं० चुकुन्थ चुकुन्थतुः
चुकुन्थुः । लिङ्-'नो लोपः' इति सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्ते सति । वार्तिकम् 'इदितो
धातोः किति डिति च परे नलोपस्याभावो वाच्यः' । कुन्थ्यात् । लुट्-कुन्थिता । लट्-
कुन्थिष्यति । लङ्-अकुन्थिव्यत् । लुङ्-अकुन्थीत् ॥ पुथि लुथि मथि इति तिसृणा(?)
धातूनां सुगमत्वाद्रूपाणि न लिखितानि ॥ ६३-६६ ॥
(प्र०) इदितो नुमिति । नुमि सिद्धे यन्नुम्ग्रहणे तत्खनित्यादौ नकारश्रवणा-
र्थम् । नुमिति योगो विभज्यते, क्वचिदन्यत्रापि नुम् सिद्धः ॥ ६४ ॥
षिधु गत्याम् । उकार उच्चारणार्थः॥ आदेः ष्णः स्नः॥ षोपदे-
शस्य णोपदशस्य च धातोरादौ वर्तमानयोः षकारणकारयोः सकारनकारी
भवतः ॥६७॥ नामधातुष्ट्यैष्वष्कष्ठिवां षः सो नेति वाच्यम् ।।
गुणः । सेषति । निपूर्वः ॥ ६८॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । । (च०) पधु गत्याम् । उकार उच्चारणार्थः ॥ सूत्रम्-'आदेः षणः स्नः ॥ आदेः ष्णः स्नः । त्रिपदं । षः उपदेशे यस्य स षोपदेशः। ण उपदेशे यस्य स णोपदेशः । पोप- देशस्य णोपदेशस्य च धातोरादौ वर्तमानयोः षकारणकारयोः सकारनकारौ भवतः यथासं. ख्यम् । योपदेशस्य णोपदेशस्य च धातोर्लक्षणं (१) प्रक्रियोक्तमेव ज्ञेयम् । अस्यां विस्तर. भयान्न लिखितम् ॥ तथाच षस्य सत्वनिषेधक सूत्रं (2) 'नामधातु' नामधातुष्टयैवष्क- ष्टिवां षकारस्य सकारो न भवतीति वाच्यम् । गुणः । लट् । सेधति ॥ यदा निपूर्वोऽर्य धातुः स्यात् तदा कीदृशं रूपं कार्यम् ॥ ६७-६८ ॥ (प्र०) आदेः ष्णः स्न इति । षोपदेशानाह-सेकृ सूप् स स्तृ सृज स्तृस्त्यान्ये दन्त्याऽजन्तसादयः । एकाचः षोपदेशाः ष्वक् स्विद्वस्व स्वप्स्मिङः ॥ सेकृगतौ। सृ. प्ल गतौ । स्तृआच्छादने । सृज विसर्गे । स्त छादने। स्त्यष्ट्यै शब्दसंघातयोः । एभ्यो- ऽन्ये दन्त्याजन्तसादयः एकाचः पोपदेशाः । दन्ते भवो दन्त्यः दन्त्यश्च अञ्च दन्त्याचौ तौ अन्तौ यस्य स दन्त्याजन्तः स चासौ सश्च दन्त्याजन्तसः स आदियेषां ते दन्त्याजन्तसा- दयः । दन्त्यकेवलदन्त्यः न तु दन्तोष्टजोऽपि ष्वष्कादीनां पृथग्ग्रहणात् । प्वक गतौ । जिष्विदागानप्रक्षरणे । स्वद् आस्वादने । स्वा परिष्वङ्गे । निष्वप् शये । स्मिङ् ईप- द्धसने । इति । णोपदेशानाह-अनर्द नाटि नाथ् नाध नन्द नक्क मृ नृतः । नर्द गतौ नट नर्तने । नाथ नाध् याञ्चोपतापैश्वाशिष्षु । टुनदि सम्मृद्धौ । नक्क नाशने नृ नये । नृती गत्रविक्षेपे । एभ्योऽन्ये णोपदेशाः ॥ नकारजावनुस्वरपञ्चमौ झलि धातुपु । सकारजः शकरश्च षाट्ठवर्गस्तवर्गजः । इति ॥ ६७ ॥ प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ॥ प्रादेरुपसर्गात्परेषां स्वादीनां नमा- दीनां च धातूनां सकारनकारयोस्तौ पूर्वभाविनावेव षकारणकारौ भवतः तथा तेष्वेव निमिते सत्सु ॥ निषेधति । सेपेत् । सेतु। अव्यवधानेऽपि षत्वम् । न्यषेधत् । द्वित्वव्यवधानेऽपि षत्वम् । निषिषेध । सिषिधतुः । सिषिधुः । सिषेधिथ । सिध्यात् । सेधिता । सेषिष्यति । असेघिष्यत् । असेघीत् असे. विष्टाम् असेधिषुः ॥ ६९ ॥ । । १) (मनो०) सेक्सृपसृस्तृसृजरूस्त्यान्ये दन्त्याजन्तसादयः। एकाचःघोपदेशा:ध्वस्विद्स्वद्स्त्रअस्वस्मिडः। सेकृ गतौ । सप्ल गतौ। स गतौ । रतृ आच्छादने। सृज् विसर्गे । स्तृ छादने। स्यै टथै शब्दसंघा- तयोः । एभ्योऽन्ये दन्त्याजन्तसादयः एकाचः षोपदेशाः। दन्ते भवो दन्त्यः दन्त्यश्च भच्च दन्त्याचो तो अन्तौ यस्य स दन्त्याजन्तः स चासौ सश्च दन्त्याजन्तसः स आदिर्येषां ते दन्त्याजन्तसादयः। दन्त्यः केवलदन्त्यः न तु दन्तोष्ठजोऽपि ध्वष्कादीनां पृथग्रहणात् । ष्वक गतौ । जिविदा गात्रप्रक्षरणे । स्वद आस्वादने । वा परिव । भिष्वप् शये। स्मिड ईषद्धसने । एते षोपदेशाः।। णोपदेशास्तु अनना. टिनाथनाध्नन्दनकननृतः॥ नदं गतौ । नट नर्तने। नाथ नाघ याच्ओपतापैश्वर्याशीष्षु । टुनदि समृद्धो। नक नाशने । न नये । नृती गात्रविक्षेपे । एभ्योऽन्ये णोपदेशाः ॥ नकारजावनुस्वारपञ्चमी झलि धातुषु । सकारजः शकारश्च षाट्टवर्गस्तवगंजः ।।

·भ्वादि०, परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । (च० ) तदर्थं सूत्रम्-'प्रादेश्व तथा तौ सुनमाम् ॥ प्र आदिर्यस्य स प्रादिः तस्य प्रादेः, च, तथा, सुनमाम् पञ्चपदं सूत्रम् । प्रादेरुपसर्गात्परेषां पुज अभिषवे, पोऽन्तकर्मणि, ष्टुन स्तुती, ष्टुभ् स्तोभे, षिङ् बन्धने, षजि सङ्गे, ष्वा परिष्वङ्ग, इत्या- दीनां नमादीनां च णम् प्रह्वीभावे, णीज् प्रापणे, टुनदि समृद्धौ, णिदि कुत्सायाम्, इत्या- दीनां धातूनां यो सकारनकारौ तयोः क्रमेण तौ पूर्वभाविनी एव पूर्वावस्थायां वर्तमानौ षकारणकारावेव भवतः । तथा तेष्वेवेत्यादि । तथेति सूत्रोक्तं पदं तस्यार्थः तेष्वेव निसि. तेविति । अत्रायं भावः-सकारस्य षकारनिमित्तानि कवगैल्लक्षणानि । नकारस्य णत्व- निमित्तानि षकाररेफऋवर्णाः । अबप्रत्याहारकवर्गपवर्गव्यवधानानि च । ततो यद्युपसर्गान्ते कपर्गस्येल्प्रत्याहारस्य च योगो भवति तदा तस्मात्परस्य सकारस्य षकारो भवति । यदा वोपसर्गे षकाररेफवर्णानामन्यतमो भवति नकारस्य वा प्रत्याहारकवर्गपवर्गान्तरं च भवति तदा नकारस्य णकारो भवति । अत्रोपसर्गे इल्प्रत्याहारोऽस्ति तेन सेधतेः सकारस्य षकारो भवति । निषेधति । लिङ् सेवेत् । लोट-सेधतु । लङ् । अव्यवधानेपि षत्वं भवति न्यषेधत् इति प्रयोगदर्शनात् । यदा निपूर्वस्तदा न्यषेधत् । तदभावे असेधत् । लिट्- द्वित्वव्यवधानेपि षत्वम् । नास्ति व्याख्यानेन प्रयोजनम्, तदभावेपि प्रयोगसिद्धः । निषिषेध निपूर्वे सति । तदभाव सिषेध । लिङ्-सिध्यात् । लुट्-सेधिता । लट्-सेधि- ष्यति । लङ्-असेधिष्यत् । लुङ् -असेधीत् । समाप्तोयं धातुः ॥ ६९ ॥ (प्र० ) प्रदेश्च तथा तौ सुनमाम् । यद्यपि विलादित्यैवानन्तरस्येति न्यायेना- वृत्तिस्तथापि चकारेण 'पु!ण' इत्यनुवर्तते । तदेवानुवृत्तौ किं चकारेण । तथा तावित्य- स्य तेन प्रकारेण तो स्तः । तेष्वेव निमित्ते सत्सु इति । षत्वनिमित्तं किलम् । णत्वनि- मित्तं षकाररेफऋवर्णाः । तत्र स्वादयः । सप्रत्ययस्यप्प्रत्यान्तेषु । पुज् अभिषवे । ष्टुन स्तुतौ । पोऽन्तकर्मणि । धूप्रेरणे ठागतिनिवृत्तौ न्यन्तसोनाशब्दः । पक्ष संगे। रिष्वङ्गे । पिधुगत्याम् । अतिप्रतिपूर्वः षद्लविशरणगत्योः । अयडन्तः पिच क्षरणे । अवपूर्वःष्टम्भनिरोधेः। व्यवपूर्वको भोजनार्थः । स्वनशब्दे । परनिविपूर्वकः । षे से. वने । सुट्प्रत्ययः । अड्वर्जितः पिवु तन्तु सन्ताने ॥ ६९ ॥ विधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । ऊकार इविकल्पार्थः । सेवति । सेधेत् । सेधतु । असेधत् । सिषेध । सिध्यात् ।। ऊदितो वा ॥ उदितो धातो: परस्य वसादेरिड्वा भवति ॥ ७० ॥ स्वसूतिसूयतिधूधादीना- मिड्वा वक्तव्यः॥ ७१ ॥ स्वशब्दे । धूङ प्राणिगर्भविमोचने । घूङ प्रसवे । धूञ् कम्पने । रध् हिंसायाम् । नश् अदर्शने । तृप् प्रीणने । तृप् हर्षविमोचनयोः । द्रुह जिघांसायाम् । मुह वैचित्ये । ष्णुह उद्गिरणे । स्निह- प्रीतौ । एते रखादयः । सेधिता। (१०) पिधू शास्ने माङ्गल्ये च । ऊकार इड्विकल्पार्थः । 'भादेः ष्णः स्नः' । पूर्व- वत्तिबादयः । सेधति । सेधेत् । सेधतु । असेधत् । लिट्-सिषेध । सिध्यात् । लुट्-सिध ·३२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध ता इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ऊदितो वा ॥ ऊत् इत् यस्य स अदित् तस्मात् अदितः वा । ऊदितो धातोः परस्य वसादेः प्रत्ययस्य वा इडागमो भवति । द्वितीयं सूत्रम्- 'स्वृसूति ॥ स्वसूतिसूयतिधूइत्यादीनां धातूनां वा इडागमो वक्तव्यः। वसादेः प्रत्ययस्यैवेति शेषः । धातवस्तु मूले दर्शिताः । अनेन सुत्रेण वा इट् । सेधिता ॥७०-०१॥ पक्षे-'तथोधः ॥ दधाति विना झमान्ताद्धातोः परयोस्तकारथकार- योधकारादेशो भवति ॥ झबे जबाः । सेद्धा । सेधिष्यति-सेत्स्यति । असेधि- प्यत्-असेत्स्यत् । असेधीत् असेधिष्टाम् असेधिषुः ॥ (च० ) सिध् ता इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'तथोधः ॥ तश्च थ् च तथौ तयोः तथोः द्विपदं सूत्रम् । दधाति वर्जयित्वा झभान्ताद्धातोः परयोस्तकारथकारयोर्धकारादेशो भवति । सुगममिदं सूत्रम् । अत्याधिकं व्याख्यानं नास्ति । अनेन तकारल्य धकारः । 'झने जबाः' प्रथमधकारस्य दकारः ‘स्वरहीनं० "गुणः । सेद्धा सेद्धारौ सेद्धारः । सेद्धासि सेद्धास्थः सेद्धास्थ । सेद्धास्मि सेद्धास्वः सेद्धास्मः ॥ लुट-सेधिष्यति सेत्स्यति । 'खसे० ॥ लुङ । असेधिष्यत् असेत्स्यत् ॥ लुङ् । असेधीत् । असेधिष्टाम् असेधिषुः ।। इडभावे ॥ अनिटो नामिवतः॥ नामिवतोऽनिटी धातोः परस्मैपदे परे सिप्रत्यये वृद्धिर्भवति ॥७२॥ चपत्वम् । सेः॥ असत्सीत् ॥ (च०) इडभावे असिध् सि ईड् दिप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'अनिटो नामिवतः । अनिटः नामिवतः। नास्ति इट यस्य सः अनिट् तस्यानिटः । नामी अस्यास्ति इति नामिवान् तस्य नामिवतः । द्विपदं सूत्रम् । नामिवतो नाम्युपधस्य 'नैकस्वरादनुदात्तात! इति सूत्रेणोक्तात् अनिटो धातोः सम्बन्धिनो नामिनः परस्मैपदविषये सिप्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन वृद्धिः । परं पूर्ववत् । 'खसे०' असैत्सीत् । असैध सि ताम् इति स्थिते ॥ ७२ ॥ (प्र०)अनिटो नामिवत इति । पे इत्यनुवर्तते । सिरित्यनुवर्तमानं विपरिणामेन साविति व्याख्येम् । अनामिवत इतिच्छेदः । द्वयमिदंलब्धस्य धातोविशेषणम्। यद्यपि धा- तुसामान्यस्थानिट्त्वमेव तस्येविधानाऽभावात्तथापि नेट् यस्माद्धातोः परस्य तादिप्रत्य- यस्येति व्याख्यानं कर्त्तव्यम् । अश्च नामी चानामिनौ तावस्याऽस्तोऽनामिवात् तस्या- ऽनामिवतः । क्वचिदमान्तोपधादपि वत्विनौ भवत इत्यनेन ज्ञापितम् । मत्वर्थीयो भवती- ति च । अवतो नामिवतश्चानिटो धतोः वृद्धिः स्यात् पे सौ परतः । अवत्त्वं चानुपधाकारे. णावसेयम् । उपधाकारस्य पूर्वेण विहितत्वात् । अत एवानुपधाभूतस्याकारस्योपधाभूत- स्य नामिनश्च पूर्वेण न सिध्यतीदमारब्धम् । नन्वत्र एकस्य वतोःसत्त्वात् कथमवतोऽनामि- वतश्चेति व्याख्यनमितिचेन्न, द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य वतोः प्रत्येकमन्वयात् ॥ ७२ ॥ शसात् ॥ झसादुत्तरस्य सेलोपो भवति झसे परे ॥ ७३ ॥ प्रत्यय- लोपे प्रत्ययलक्षणं कार्य भवति ॥७४ ॥ असैद्धाम् असत्सुः । असैत्सीः असैद्धम् असैद्ध । असैत्सम् असत्स्व असैस्म ।।

·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ३३ । (च० ) सूत्रम्-'झसात् ॥ एकपदं सूत्रम् । झसादुत्तरस्य सेर्लोपो भवति झसे परे । अनेन सेर्लोपः कार्यः। 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं कार्य भवतीति न्यायात वृद्धिर्भ- वति । 'तथोर्ध: झमे जबाः' 'स्वरहीन' असैद्धाम् असत्सुः । असैत्सीः असैद्धम् असैद्ध । असैत्सम् असत्स्व असैस्म ॥ ७३-७४ ॥ खद् स्थैर्य हिसायर्या च । खदति खदेत् खदतु अखदत् ॥ अत उप- धायाः॥ धातोरुपधाया अकारस्य वृद्धिर्भवति मिति णिति च परे ।। ७५ ॥ चुत्वम् । चखाद चखदतुः चखदुः। चखदिथ चखदथुः चखद ॥ णबु. त्तमो वा णिद्वक्तव्यः ॥ ७६ ॥ चखाद-चखद चखदिव चखदिम । खद्यात् । खदिता । खदिष्यति । अखदिष्यत् ॥ णित्पे ॥ परस्मै. पदे परे सिणिद्भवति ॥ ७७॥ 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः । अखा. दीत् अखादिष्टाम् अखादिषुः ॥ हसादेर्लध्वकारोपधस्य वा वृद्धिः सेटि सौ वाच्या ॥ ७८ ॥ अखदीत् ॥ (च० ) खद् स्थैर्ये हिंसायां च । पूर्ववत्तिबादयः । खदति खदेत् खदतु अखदत् । खद् खद् णप् इति स्थिते 'पूर्वस्य हसादिः शेषः' खखद् णबिति जाते ॥ सूत्रम्-'अत उप. धायाः ॥ अतः उपधायाः। धातोरुपधाया अकारस्य वृद्धिर्भवति जिति णिति च परे । 'कुहोश्चुः । चखाद चखदतुः चखदुः । चखदिथ चखदतुः चखद । 'बुत्तमो वा' उत्तमो ग वा णिद्वक्तव्यः । तेन वृद्धेविकल्पो भवति । चखाद-बखद चखदिव चखदिम । खद्यात् खदिता खदिष्यति अखदिष्यत् । अखदीत् इति स्थिते । सूत्रम्-'णित्पे ॥ ण् इत् यल्य स णित् पे द्विपदं सूत्रम् । परस्मैपदे परे सिर्णिद्भवति । अनेन सेर्णित्त्वात् 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः । अखादीत् अखादिष्टाम् अखादिषुः ॥ वृद्धिविकल्पकरं सूत्रम्-'हसादेः ॥ इस आदिर्यस्य स हसादिस्तस्य हसादेः । लघुश्चासौ अकारश्च लध्वकार उपधायां यस्य स लध्वकारोपधस्तस्य लध्वकारोपधस्य हसादेर्लध्वकारोफ्धस्य च धातोर्वा वृद्धिः सेटि सौ वाच्या । अनेन वृद्धिविकल्पो भवति । अखदीत् अखदिष्टाम् अखदिषुः । सुगमोयं धातुः ममाप्तः ॥ ७५-७८ ॥ गद् व्यक्तायां वाचि । गदति ॥ उपसर्गस्थनिमित्तानगंदादौ णत्वं वाच्यम् ॥ ७९ ॥ 'गद् नद् पत् पद् स्था अपित् दा धा मा सो इन् या वा द्रा प्सा सप् वह चि शम् दिह' एते गदादयः । गद् न्यक्तायां वाचि । नद् अव्यक्ते शब्दे । परल पतने । पद् गतौ । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । इदाम दाने । डुधाञ् धारणपोषणयोः । माङ् माने । षोऽन्तकर्मणि । हन् हिंसागत्योः । या प्रापणे । वा गतिगन्धनयोः । द्रा कुत्सायां गतौ च । प्सा भक्षणे । टुवप् बोजतन्तुसन्ताने । वह प्रापणे । चिञ् चयने । शम् उपशमे ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तराद्ध । M रद् दिह उपचये । प्रणिगदति । गदेत् । गदतु । अगदत् । कुहोश्चुः जगाद जगदतुः जगदुः । जगदिथ जगदथुः जगद । गद्यात् । गदिता । गदिष्यति । अगदिष्यत् । अगादीत्-अगदीद् ॥ च०) गद् व्यक्तायां वाचि । गदति । 'उपसर्गस्थनिमित्तात्' उपसर्गस्थनिमि- तान्नेर्गदादौ णत्वं वाच्यम् । गदादयस्तु मूले उक्ताः सन्ति, त एव ज्ञातव्याः । अतो- ऽनेन सूत्रेण नकारस्य णकारो भवति । प्रणिगदति । गदेत् । गदतु। अगदत् । 'कुहोश्चः' । अनेन गकारस्य जकारः । 'अत उपधायाः । जगाद जगदतुः जगदुः । गद्यात् गदिता गदिष्यति अगदिष्यत् अगादीत् 'हसादे । अगदीत् ॥ ७९ ॥ विलेखने । रदति।रदेत् । रदतु । अरदत् । रराद ॥लोपः पचां कित्ये चास्य ॥ पचादीनामनादेशादीनां किति णादौ सति पूर्वस्य लोपः । असंयुक्तहसयोर्मध्यस्थस्याकारस्यैकारः ॥ ८० ॥ रेदतुः रेदुः ।। सेटि थपि एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ ॥८१॥ रेदिय रेदथुः रेद । रराद-ररद रेदिव रेदिम । रद्यात् । रदिता । रदिष्यति । अरदिष्यत् । अरादीत् अरादिष्टाम् अरादिषुः । अरदीत् ॥ (च० ) र विलेखने । रदति । देत् । रदतु । अरदत् । रराद । रद् अतुस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'लोपः पचांग ॥ लोपः पचा किति ए च अल्य षट्पदमिदं सूत्रम् । येषां धातूनां द्विवचनस्य 'कुहोचः 'झपानां जबचपाः' इति जबादिरादेशो न भवति तेषां पचादीनां पचूसदृशानां पत् पद् चल चर् तन् भन् इत्यादीनां पूर्वस्य द्वित्वस्य किति णादौ सति लोपो भवति । एक एव हसो यस्य सः । यद्वा एकश्च एकश्च एको असंयुक्तौ केवलौ संयोगरहितौ पूर्वापरौ हसौ यस्य स एकहसस्तस्य एकहसस्य असंयुक्तहसमध्यस्थल्याका- रस्य च एकारो भवति । मूले तु न संयुक्तौ असंयुक्तौ च तौ हसौ असंयुक्तहसौ तयोरसं. युक्तहसयोः। पूर्वव्याख्यानं चन्द्रिकानुसारेण इदं तु मूलानुसारेण । चकारादुक्तनिमित्तामा- वेऽपितृ फल भज् प् सध् ग्रन्थ दम्भानामेत्वपूर्वलोपौ भवतः । तथा जृष् भ्रम् असगण राज् भाइ भ्राज भ्लाश् खन् राध् एतेषां विकल्पेन एत्वपूर्वलोपौ भवत इति सूत्रम् । अनेन पूर्वरकारस्य लोपश्च धातोरकारस्यैकारो भवति । 'स्वरहीन रेदतुः रेदुः । ररद् थप् इति स्थिते सिसता०' अनेनेट् । ररद् थप् इति जाते ॥ सेटि थपि०' वार्तिकम् । सेटि थपि परे एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ । अनेनैत्वपूर्वलोपौ स्तः । 'स्वर' । रेदिय रेदथुः रेद । राद-रद रेदिव रेदिम । लिङ् । रद्यात् । रदिता । रदिष्यति । अादिष्यत् । अ- रादीत् । 'हसादेः' अरदीत् । समाप्तोयम् ॥ ८०-८१ ॥ (प्र.) लोपपचमिति । पचामिति बहुत्वं प्रकारार्थे तेन निमित्तवैरूप्यसंपादका- देशहीनासंयुक्तहसाधकारोपधाः पचसहशा धातवो गृह्यन्ते । तथा च पप्रच्छतुरित्यत्र एक- इसमध्यस्थत्वाभावान्नैत्वलोपौ । अनादेशादिः किम् । चख्नतुः । लिटयनादेशविशेषणात ।

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ३५ नेमिथ, सेहे । अस्य किम् , दिदिवतुः ॥ रेदतुः, रेदुः । लोपोऽयं पूर्वान्त्यस्य न भवति नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरिति न्यायात् । अनर्थकश्च पूर्वरूपमवयवत्वात् । अवयवा हि अन- र्थकाः ॥ ८१॥ णद् अव्यक्ते शब्दे । आदेः ष्णः स्वः । नदति । नदेत् । नदतु । अनदत् । प्रपूर्वः । प्रादेश्च इति । णत्वम् । प्रणदति । गदादित्वात् प्रणिन. दति । ननाद नेदतुः नेदुः । नेदिथ नेदथुः नेद । ननाद-ननद नेदिव नेदिम । नद्यात् । नदिता। नदिष्यति। अनदिष्यत् । अनादीत् अनादिष्टाम् अनादिषुः । अनदीत् अनदिष्टाम् । (च०) णद् अव्यक्त शब्दे । पूर्ववत् तिबादयः । 'आदेः ष्णःस्नः नदति । अन्यानि रूपाणि सुगमत्वान्न लिखितानि । लिट् लकारे 'लोपः पचां०' अनेनैत्वपूर्वलोपौ कार्यों ननाद नेदतुः । यदा प्रपूर्वोयं धातुस्तदा 'प्रादेश्च अनेन सूत्रेण नकारस्य णकारः । प्रण. दति इति रूपं भवति प्रपूर्वत्वे सति । यदा निपूर्वः स्यात् तदा गदादित्वात् नेर्णत्वं भवति । प्रणिनदति इति रूपं सिद्धं भवति । नद्यात् नदिता नदिष्यति अनदिष्यत् अनादीत् । हसादेः अनदीत् । सोऽनादीत् इत्युदाहरणम् ॥ अर्द गतौ याचने च । अर्दति । अर्दैत् । अर्दतु आर्दत् । द्वित्वे कृते । आभ्वोर्णादौ । आ अर्द इति स्थिते ॥ नुगशाम् ॥ अश्नोतेकारादिधा- तूनां संयोगान्ताकारादिधातूनां च पूर्वस्य नुमागमो भवति णादौ सति ॥८॥ आनद आनर्दतुः आनर्दः । आनर्दिथ आनर्दथुः आनद । आनदं अनर्दिव आनर्दिम । अर्थात् । अर्दिता । अर्दिष्यति। आर्दिष्यत् । आदीत् आर्दिष्टाम् आर्दिषुः ॥ (च) अर्द गतौ याचने च । अर्दति अर्देत् अर्दतु आर्दत् । लङ्लकारस्य रूपे 'स्व- रादेः अनेन वक्ष्यमाणेन सुत्रेण द्वितीयोऽडागमो भवति । अर्द णप् इति स्थिते द्वित्वम् । द्वित्वे कृते सति 'अभ्वोर्णादौ' इति सूत्रेण पूर्वस्याकारस्याकारो भवति तदा आ अर्द ण इति जाते ॥ सूत्रम्-'नुगशाम् ॥ नुक् आशाम् । अशूङ् व्याप्ती अञ्चू अर्च् अर्दू ऋच्छ इत्यादिनां धातूनां द्विर्भावे कृते सति णबादौ परे पूर्वस्य द्वित्वस्य नुगागमो भवति । ककारः स्थानवृद्धयर्थः कित्त्वादन्ते। उकारः उच्चारणार्थः । अनेन सूत्रेण द्वयोर्मध्ये नुगागमो भवति । स्वरहीन आनई आनर्दतुः आनर्दुः । सर्वाणि रूपाणि मूले सन्ति । अर्थात् अर्दिता अदिष्यति 'स्वरादेः आर्दिष्यत् आर्दीत् ।। ८२ ॥ (प्र०) नुगशामिति । णादावित्यनुवर्तते पूर्वस्येति च । अनाश्नोतेः परिग्रहोड- तोऽश्नातेर्बहुत्वमाद्यर्थ तेनान्यपरिग्रहः । अश्नोतेः ऋकारादेस्संयोगान्ताकाराश्च पूर्वस्य नुमागमः स्याण्णादावित्यर्थः । पूर्वस्येति किम्, परस्य माभूत् । णादौ किम् , अशिशिष- ते । अदिधिषति । अंजिजिपति । विपरितनिर्देशान्नुगिति विभज्य तत्र तो वेत्यतो वानु- - ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध वृत्त्या क्वचिद्वा पुगागमः स्यादिति व्याख्येयम् । तेनाऽऽनन्छ आञ्छेति सिद्धम् । अत्रेद- ममवधेयम्-आभ्वोरित्यत अकारोऽनुवर्तते स चार्थात् सप्तम्यन्तोऽवसेयः । तथ च पूर्वस्या- त्वेकृते नुगिति व्याख्यानात नुगात्वं न बाधेत ॥ ८२ ॥ इदि परमैश्वर्ये । इन्दति । इन्देत् । इन्दतु ॥ स्वरादेः॥ स्वरा- देधीतोद्धितीयोडागमो भवति दिवादौ परे ॥ ८३ ॥ अ इ ए । ए ऐ ऐ । ऐन्दत् । इन्दु णप् इति स्थिते ॥ कासादिप्रत्ययादामक्रस्भूपरः ।। (१)कास्त्रास्दय्अय्नाम्यादिगुरुमद्धास्वनेकस्वरधातुभ्यः प्रत्ययान्ताच्च णबादौ परे आम् प्रत्ययो भवति स च कृ-अस् भूपरः प्रयोक्तव्यः ॥ ८४ ॥ कास दीप्तौ । आस् उपवेशने । दय दानगतिहिंसादानेषु । अय् गतौ । एते का- सादयः॥ (च) इदि परमैश्वर्ये । पूर्ववत्तिबादयः । 'इदितो नुम्' इत्यनेन नुम् । इन्दति इन्देत् इन्दतु ऐन्दत् इति जाते । स्वरादेः स्वर आदिर्यस्य स स्वरादिस्तस्य स्वरादेः । स्वरादेर्धातोद्वितीयोऽडागमो भवति । अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'ए ऐ ऐ । ऐन्दत् ऐन्दता- म् ऐन्दन । ऐन्दा ऐन्दतं ऐन्दत । ऐन्दै ऐन्दाव ऐन्दाम । अस्य धातोलिट्लकारे विशेषो- ऽस्ति । इन्दू णप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'कासादिप्रत्यया ॥ कास् आदिर्यस्यासौ कासादिः प्रत्यायन्तो धातुःप्रत्ययशब्देनोच्यते । कासादिश्च प्रत्ययश्च कासादिप्रत्ययं तस्मात् कासादिप्रत्ययात् आम् । कूच अस् च भूश्च क्रस्भुवः क्रभुवः पर यस्मात्स ऋत्भुपरः । त्रिपदमिदं सूत्रम् । कास् आस् दय् अय् नाम्यादि गुरुमद्धात्वनेश्वरधातुभ्यः प्रत्यया न्ताण्णादौ परे आम् प्रत्ययो भवति स च आम् क्रस्भूपरः प्रयोक्तव्यः। सूत्रस्य सुगम- त्वाब्याख्यानस्यानावश्यकत्वम् , तथापि सूत्रस्यास्य चन्द्रिकायां व्याख्यानं कृतमस्ति कासादेर्धातोः कास् आस् चकास जागृ दरिद्रा दय् अय् उप एध ईक्ष् उह् इत्यादेर्धातोः, प्रत्ययान्ताच सयडायः इत्यादेः प्रत्ययाद्धातोर्णबादौ विषये आम् प्रत्ययो भवति सच आम् ऋभूधातुषु परेषु सत्सु प्रयोक्तव्यः । कासादेः प्रत्ययान्ताच्च णबादिस्थाने आम् प्रत्ययः । तस्माच्च परेषां क्रस्भूधातूनां मध्ये अन्यतमस्य धातोः परोक्षप्रयोगो भवती- त्यर्थः । तस्य च धातोर्णबादौ पूर्ववत्प्रक्रिया । आम्प्रत्ययः पित्संज्ञकश्च ज्ञेयः ॥८३-८४॥ (प्र०) स्वरादेरिति । अत्राट विना स्वरादित्वं बोध्यम्, विधानसामर्थ्यात् । अन्यथा दिवादावडित्यस्याने अट चेति सूत्रिते न द्वितीयाटः सम्भवात । यत्तु घोच्चारणे स्वरादेः, अन्यथा सर्वस्यैव प्रथमाटा स्वरादित्वादव्यावृत्तेरित्युक्तम् , तन्न, आ- मनो( १ ) क्रियाविशेषणोवसर्गादिव्यवधानेऽपि आम्प्रत्ययो भवति, तेन 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्' 'उक्षा प्रचकुनगरस्य मार्गान्' इत्यादि प्रयोगाः साधुत्वं लभन्ते इति गुरवः । दीश्वरेण सप्रसादिकृम्वस्तिमिश्चे' त्यादि सत्रं निम्नाय उझा प्रचरित्युदाहृतम्, तन्न सार्वत्रिकम्, उपसर्गमिन्नक्रियाविशेषणादिव्यवधानदशायां तस्य गत्यन्तराभावात् इति ध्येयम् । यत्तु क्रम.

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । औष्ट ऐज्यत इत्यादावप्रसङ्गात् । कारणसामदेिकनाटा धातुकार्यानन्तरं द्वितीयेन का- यमित्याह,-एऐऐ ॥ ८३ ॥ कासादिप्रत्ययादामित्यादि । प्रत्ययग्रहणमनेकप्वरोप- लक्षकम् । तेन अ इवाचचार औ इत्यत्र प्रत्ययान्तत्वेऽपि अनेकस्वरत्वाभावान्नाम् । कथं तहि 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्' प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार' 'उझा प्रचक्रुर्नगरस्य मार्गान्' इत्यादिप्रयोगः, प्रमादत एवेति तत् गृहाण । क्रसभुवा क्रियासामान्यबाचित्वा- दाम्प्रकृतीनां क्रियाविशेषवाचित्वात् तदर्थयोरभेदान्वयो भवति । सामान्यविशेषयोरभेदा- न्वयो लोकतः सिद्धोऽस्ति । एवञ्चन्दांचकार इन्दांवभूवेत्यादौ एककर्त्तका भूतानद्यतनपरो- क्षा परमैश्वाभिन्न क्रियेति तुल्यशाब्दबोधः । ननु करोतिः सकर्मकः भवतिस्त्वकार्मकः, कथं द्वयोस्तुल्यबोध इति चेदत्राहुः-यदा हि करोतिरुत्पादनार्थकः स्वातन्त्रण प्रयुज्यते तदा तस्य नियमेन सकर्मकत्वं भवति, घट चक्रे राज्यं चकारेत्यादौ। यदा तु क्रियान्तर- समानाधिकरणः करोतिः प्रयुज्यते, तदा यत्समानाधिकरणः करोतिस्तत्सकर्मकत्वाकर्मक- त्वाभ्यां कृत्वा स्वयमपि तथा सकर्मकाकर्मकभावौ भजते । जुहवां चकारेति। एवं भ्वस्त्योरप्याम् । प्रकृतिसमानाधिकरणत्वेन क्वचित् सकर्मकत्वं बोध्यम् । तथा च-त- स्यातपत्रं विभरांवभूवे' 'तप पूर्तावपि मेदसां भरा विभावरीभिर्विभरां बभूविरे' इत्यत्र क्रियान्तरसमानाधिकरणाद् भवतः सकर्मकत्वात् कर्मणि लिट् । एवञ्चाम्प्रकृत्यर्थगत कारकसंख्यादिविशेषाभिव्यक्तिरनुप्रयोगस्य फलमिति ॥ ८४ ॥ विद्दरिद्राकास्काश्चागृउष् एभ्यो वाम् ॥ ८५॥ 'विद् ज्ञाने । दरिद्रा दुर्गतौ । काश् विकशने । जागृ निद्राक्षये । उष् दाहे'। एते विदादयः। इन्दा कृणम् इति स्थिते । कृ इत्येतस्य द्वित्वम् ॥ ॥ पूर्वसं- बन्धिन ऋकारस्याकारो भवति ॥ चुत्वम् ॥ ८६ ।। (च० ) सूत्रम्-'विद् दरिदा० ॥ विद् दरिद्वा कास् काश् जागृ उ एभ्यो वाम् प्रत्ययो भवति । इदू आम् कृ णप् इति जाते 'स्वरहीनं०' इन्दां कृ णप् इति जाते 'दिश्च' क इत्यस्यास्य द्वित्वम् । इन्दां कृ कृ णप् इति जाते । सूत्रम्-२ ॥ * सांके. तिकम् अः द्विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसंवन्धिन ऋकारस्य अकारादेशो भवति । अनेन ऋकारस्याकारः तदा इन्दा क कृ णप् इति जाते 'कुहोश्चुः अनेन सूत्रेण ककारस्य चकारः । इन्दां च कृणप् इति स्थिते ॥ ८५-८६ ॥ (प्र.) उदितो वेत्यतो वानुवृत्तेराह,-विददरिद्रेत्यादि । दरिद्राजागोरने- कस्वरत्वान्नित्यप्राप्ती वेत्त्योपत्त्योश्चाप्राप्तौ विकल्पः ॥ ८५ ॥ धातोनामिनः॥ धातोरन्त्यभूतस्य नामिनो वृद्धिर्भवति जिते णिति च परे ॥८७॥ इन्दांचकार इन्दांचक्रतुः इन्दांचक्रुः । क्रादित्वानेट । इन्दांचकर्थ इन्दांचक्रथुः इन्दोचक्र । इन्दोचकार-इन्दांचकर इन्दांचव इन्दचिकृम । इन्दामास इन्दामासतुः इन्दामासुः । इन्दामासिथ । इन्दोबभूव । इन्धात् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- D [उत्तरार्द्ध । इन्दिता । इन्दिष्यति ॥ स्वरादेः । ऐन्दिष्यत् । ऐन्दीत् ऐन्दिष्टाम् ऐन्दिषु । ऐन्दी: ऐन्दिष्टम् ऐन्दिष्ट । ऐन्दिषम् ऐन्दिष्व ऐन्दिष्म ॥ (च० ) सूत्रम्-धातोर्नामिनः ॥ धातोः नामिनः द्विपदं सूत्रम् । धातोः अन्त्यभूतस्य नामिनः मिति णिति च प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन वृद्धिस्तदा इन्दा च क् आर् णप् इति जाते 'नश्वापदान्ते' 'स्वरहीन' इन्दांचकार इति रूपं सिद्धं भवति एवमन्यान्यपि रूपाणि सिद्ध्यन्ति । किति णादौ गुणवृद्धी न भवतः किंतु 'ऋरम्' इत्य- स्य सूत्रस्य प्राप्तिः । इन्दांचकार इन्दांचक्रतुः इन्दांचक्रुः । 'क्रादेर्णादेः' इति सूत्रे कृधातो. रिड्निषेधात् इडागमो न भवति पित्त्वाद्गुणो सवति । इन्दांचकर्थ इन्दांचक्रथुः इन्दांचक्र इन्दांचकार 'णबुत्तमः' इति सूत्रेण वा णित् तेन वा वृद्धिर्भवति । इन्दांचकार इत्यत्र गुणो भवत्येव वा । इन्दांचव इन्दांचकृम । यदा अस्धातोरनुप्रयोगस्तदा इन्दा अस् णप इति स्थिते द्वित्वसूत्रेण अकारस्य द्विर्भावः 'आभ्वोर्णादौ सवर्णे दीर्घः, 'स्वरहीन.' इन्दामास इन्दामासतुः इन्दामासुः। इन्दामासिथ । यदा भूधातोरनुप्रयोगस्तदा इन्दा भ णम् इति जाते 'नश्चापदा०' पुनश्च बभूव इति रूपं यथा सिद्धं भवति तथैव रूप कार्यम्। इन्दांबभूव इन्द्यात् इन्दिता इन्दिष्यति । स्वरादेः। ऐन्दिष्यत् ऐन्दीत् ॥ ८७ ॥ (प्र०) धातोर्नामिन इति । आदिस्वरस्य णिति वृद्धिरित्यतो णिति वृद्धिरि- त्यनुवर्तते । नामिन इति धातोविशेषणं तेन तदन्तलाभः । नाम्यन्तस्य धातोद्धिः स्या- द्धातोविहिते णिति प्रत्यये परतः । नामिनः किम् । पप्रच्छ । धातोः किम् । आत्रेयः । न चात्रादिवृद्धिर्यस्य लोपयोर्वाधकत्वेनान्तवृष्यप्राप्ते धातोरिति व्यर्थमिति वाच्यम् . परत्वात्तत्प्राप्तिसम्भवात् । अथ द्वयोर्लब्धावकाशयोः परत्वाश्रयणात् । कथमत्र परत्वाद प्राप्तिरिति चेदवधारय । मारुत्वत इत्यादावादिवृद्धरवकाशो निनायेत्यादावन्त्यवृद्धर. वकाशः । णिति किम् । नेष्यति । धातोर्विहिते किम् । अग्निभुवोऽपत्यमाग्निभवः । इहान्त्यवृद्धिर्माभूत् । यद्यपि क्विबन्तस्य धातुत्वानपायः तथाप्यत्र नाम्नो विहितोऽण न धातोरिति भावः । धातोरित्येवं शब्देन विहिते णितीति यावत् । तेन विबन्तानामधातो- रप्यणि आग्निभव इत्येव भवति। अत्र स्वरस्येत्यनुवृत्त्य वाक्यभेदेन व्याख्यानं कर्त्त- व्यम् । स्वरान्तस्य धातोर्वृद्धिः स्यात् णिति इत्यायातम् । तेन शावयति अर्थापयतीत्या- दि सिद्धमिति दिक् ॥ ८७ ॥ गिदि कुत्सायाम् । निन्दति ॥ निसनिक्षनिन्दामुपसर्गाण्ण- त्वं वाच्यम् ॥ ८८॥ प्रणिन्दति प्रनिन्दति । निन्देत् । निन्दतु। अनिन्दत् । निनिन्द । निन्द्यात् । निन्दिता । निन्दिष्यति । अनिन्दिष्यत् । अनिन्दीत् ॥ (च०) णिदि कुत्सायां पूर्ववत् । इदितो नुम् । निन्दति । यदायं धातुः प्रपूर्वः स्यात तदा प्रनिन्दति इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'निस्निक्षनिन्दा॥ निस्निनिन्दा धातू. नामुपसर्गात् उपसर्गस्थनिमित्तात् णत्वं वा वाच्यम् । अनेन णत्वम् । प्रणिन्दति प्रनिन्दति निन्देत् निन्दतु अनिन्दत् । अत्र 'उपधाया लघोः' इति सूत्रस्य प्राप्तिरेव नास्ति उपधाया ·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ३९ मिकाराभावात् । निनिन्द निन्द्यात निन्दिता निन्दिष्यति अनिन्दिष्यत् अनिन्दीत् । अस्य रूपाणि मूले सन्ति तथापि लिखितानि ॥ ८८ ॥ णिश् चुम्बने । प्रणिक्षति । निक्षेत् । निक्षतु। अनिक्षत् । निनिक्ष । निक्ष्यात् । निक्षिता निक्षिष्यति । अनिक्षिण्यत् । अनिक्षीत् । (च०) गिक्ष चुम्बने । निक्षति । 'निस्निक्ष' अनेन सूत्रेण णत्वम् । प्रणिक्षति । अन्यानि रूपाणि सुगमत्वान्न लिखितानि उखु गतौ । ओखति । ओखेत् ओखतु । औखत् । द्विवे उपचागुणे च कृते ॥ असवणे स्वरे पूर्वकारोकारयोरियुवा वक्तव्यौ ॥८६॥ उवोख । सवर्गे दीर्घः । ऊखतुः । ऊवुः । उवोखिथ । उख्यात् । ओखिता ओखिष्यति । औखिष्यत् । औखीत् ।। (च० ) उख् गतौ 'गुणः' ओखति ओखेत् ओखतु औखत् । अत्र स्वरादेः' इत्यनेन सूत्रेण द्वितीयोऽडागमो भवति । उख णप् इति स्थिते 'विश्व' गुणः। उ ओख णप इति जाते सूत्रम्-'असवणे स्वरः ॥ असवणे स्वरे परे सति पूर्वयोरिकारोकारयोः इयुवा यथासंख्येन वक्तव्यौ । अनेन सूत्रेण, उकारस्य उव् जातः । 'स्वरहीन०. उवोख । अस- वर्णस्वराभावान्नोव् । 'सवणे दीर्घः सह' उखतुः ऊखुः । उवोखिथ । उख्यात । ओखिता। ओखिष्यति । 'स्वरादेः' औखिष्यत् । औखीत् ॥ ८९ ।। अञ्चु गतिपूजनयोः। अञ्चति । नुगशाम् । आनञ्च आनश्चतुः आनन्चुः ॥ पूजायामश्चनलोपाभावो वाच्यः॥ ३० ॥ अञ्च्यात् । गतौ तु अच्यात् । अञ्चिता । अञ्चिष्यति । आश्चिष्यत् । आञ्चीत् ।। (च० ) अन्चु गतिपूजनयोः । अञ्चति अञ्चेत् अञ्चतु । 'स्वरादेः' आञ्चत् । अ अञ्च् णप् इति जाते 'आभ्वोर्णादौ! 'नुगशाम्। 'स्वरहीनं०, आनञ्च आनञ्चतुः आन- चुः । पूजायाम् ॥ 'पूजायामञ्चेर्धातोनकारस्य लोपाभावो वाच्यः अञ्च्यात् । गतौ तु 'नो लोपः' इति सूत्रेण नकारस्य लोपो भवति, अच्यात् । अञ्चिता । अन्यानि सुगमानि । अजिष्यति । 'स्वरादेः आञ्चिष्यत् । आञ्चीत् ॥ ९०।। आच्छि आयामे । आन्छति । आना छ । आञ्छतेनुग्वेति केचित् । आञ्छ । आञ्झ्यात् । आन्छिता । आञ्छिष्यति। माञ्छिष्यत् । आन्छीत् । (च० ) आच्छि आयामे । इदितो नुम् । आञ्छति आञ्छेत् आञ्छतु । 'स्वरादेः' आञ्छत् । आ आञ्छ् णप् इति जाते 'नुगशा' 'आने मुक् (2), 'स्वरहीनं आनाञ्छ आनाभ्छतुः अनाम्छुः । साञ्छतेर्धातोर् 'नुगशाम्' इति सूत्रेण विहितो नुग्वा भवतीति केचिदाचार्या वदन्ति, तदा द्विश्च । सवर्णदीर्घः । आग्छ आञ्छतुः आञ्छुः । आच्छ्यात् आग्छिता आन्छिष्यति । 'स्वरादे: आश्छिप्यत् आश्छीत् । ..

·४०. सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । हुर्छा कौटिल्ये। 'थ्वोर्विहसे' इति दीर्घः । इर्छति । 'कुहोश्चुः' हस्य सवर्ण: 'झपानां जबचपाः' । जुहूर्छ । अहीत् । (च) हुर्छा कौटिल्ये । पूर्ववत तिबादयः । हुर्छ अ तिप् इति स्थिते 'य्यावि- हसे? अनेन दीर्घः । 'स्वरहीन' हूर्च्छति हुच्छेत् हुर्च्छतु अहूर्च्छत् । हु हळु णप् इति स्थिते । होश्चुः वर्गचतुर्थो हस्य सवर्णः । अनेन हकारस्य झकारो भवति । 'झपानी जवचपाः अनेन झकारस्य जकारः 'य्बोर्विहसे अनेन दीर्घः । 'स्वरहीनं०' जुहूर्छ जुहूर्छ. तुः जुहू । हूच्छात हूञ्छिता हूच्छिष्यति अहूच्छिष्यत् अहूच्छीत् । वज गतौ। वति । बजेत्। वजतु । अवजत् । ववाज ॥ शस्ददवा- दिगुणभूताकाराणां नैत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ ॥१॥ शसु हिंसायाम् | दद दाने । शशास शशसतुः। ददाद दददतुः। ववाज वव. जतुः ववजुः । क्वजिथ । अवाजीत्-अवजीत् ।। (च) बज गतौ । पूर्ववत् । वति वजेत् वजतु अवजत् । ववज् णप् इति जाते [ 'अत उपधायाः अनेन सूत्रेण वृद्धिः । ववाज ॥ ववज् अतुस् इति स्थिते ] 'लोपः पच अनेन सूत्रेण एत्वपूर्वलोपे प्राप्ते सति ॥ 'शस्दद० शस् दद् वादि गुणभूताकाराणां किति णबादौ परे एत्वपूर्वलोपौ न वक्तव्यौ । अनेनास्यैत्वपूर्वलोपनिषेधः ववजतुः । व- वजुः । ववजिथ वज्यात् वजिता वजिष्यति अवजिष्यत् । 'हसादेः' अवजीत् ॥ ९१ ॥ (प्र. ) गुणभूतेति । गुणो भवतीति गुणशब्देन भावितो योऽकारस्तस्येत्यर्थः । तथा च शशरतुरत्रापि गुणे कृतेऽवयवस्यास्य न । लुलविथेत्यत्र ओकारे गुणे तस्यापि तदवयवस्यास्य न । गुणभूतत्वं साक्षात् परम्परासाधारण । तेनोक्तप्रयोगद्वयनिर्वाहः॥९॥ व्रज गतौ। व्रजति। ब्रजेत् । व्रजतु । अबजत् । वव्राज वव्रजतुः वज्रजुः । व्रज्यात् । जिता । ब्रजिष्यति । अब्रजिष्यत् ॥ वदिव्रज्योः सौ नित्यं वृद्धिः ॥ १२ ॥ अब्राजीत् ॥ (च० ) व्रज गतौ । व्रजति । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे वृद्धिविकल्पे सू. त्रम्-'यदिवज्योः ॥ वदिबज्योर्धात्वोः सौ परे नित्यं वृद्धिर्भवति । अनेनास्य वृद्धिवि- कल्पाभावः अबाजीत् ॥ १२ ॥ (प्र.) वदिव्रज्योरिति । अतो हसादेरिति विकल्पप्राप्तौ नित्यम् ॥ १२ ॥ अज गतौ क्षेपणे च । अजति । अजेत् । अजतु । आजत् ॥ अजे- रार्धधातुके वी वक्तव्यः वसादौ वा ॥ ९३ ॥ एतच्च विभक्ति- चतुष्टयं सार्वधातुकं परमार्धधातुकसंज्ञं पाणिनीयानाम् । द्वित्वम् । वृद्धिः । विवाय ॥ नुधातोः॥ विकरणस्य नोर्धातोश्चवर्णीवर्णयोरियुवो भवतः स्वरे परे ॥ ९४ ॥ अनेकस्वरस्यासंयोगपूर्वस्य तु य्वौ ॥ विव्यतुः विव्युः ॥

·भ्वादि० परस्मै०१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
४१
-
(च० ) अज गतौ क्षेपणे च । अजति अजेत् अजतु । 'स्वरादे: आजत् ॥ 'अजे-
रार्धधातुके०' अजेर्धातोरार्धधातुके विषये वीवक्तव्यो वसादौ परे वा भवति । सार्वधातु-
कवर्धधातुकयोर्लक्षणं मूठे उक्तम् । अनेन वी आदेशः । वी णप् इति स्थिते । 'विश्व' ह.
स्वः । वि वी गप् इति जाते 'धातोर्नामिनः अनेन सूत्रेण वृद्धिर्भवति । 'स्वरहीन वि.
वाय । विवी अतुस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'नुधातोः ॥ नुश्च धातुश्च नुधातुस्तस्य नु-
धातोः स्वादेर्नु रिति स्वादेरुत्पत्रस्य नु इति विकरणस्य तथा धातोरिति इवर्णान्तोवर्णा-
न्तधातोः संबन्धिन इवर्णस्य उवर्णस्य इयुवौ भवतः । इवर्णस्य इय् उवर्णस्य उव् । अ.
त्रापि विशेषमाह-अनेकेत्यादि । तु पुनः अनेकस्वरः । संयोगपूर्वरहितश्च यो धातुर्भ-
वति तत्संबन्धिनोरिव!वर्णयोर्यकारवकारावेव भवतः । एवंभूतस्य नुविकरणसंबन्धिनः उ.
वर्णस्यापि वत्त्वम् । तुशब्दात् क्वचिदेकस्वरस्यापि यकारः । यथा वदन्ति(१)क्वचिदनेकस्व-
रस्यापि इय् । यथा ईयतुः ॥ 'स्वोर्धातोः 'वो वा' इति सूत्रद्वयेन केवलस्य ईकारस्य
उकारस्य च इयादिकार्यम् । अत्र तु 'नुधातोः' इत्यनेन सूत्रेण सर्वत्र इवर्गस्य उवर्णस्य च
इयादि कार्य भवति इति विशेषः । अनेन सूत्रेणानेकस्वरल्यासंयोगपूर्वस्यास्येकारस्य य-
कारो भवति । विव्यतुः विव्युः । गुणः । विवयिथ ॥ ९३-९४ ॥
(प्र०) नुधातोरिति । सूत्रे हयत्र क्नोरपि न ग्रहणं नुग्रहणेन निरनुबन्धकप्रहगे
न सानुबन्धकस्येति' परिभाषया विकरणस्यैव नोर्ग्रहणात् । णु स्तुताविति धातोरपि न
'कृत्रिमावृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणमिति परिभाषितत्वात् । परिशेषात् नु इत्यस्य वि-
करणस्य ग्रहणम् ॥ १४ ॥
स्वरान्तान्नित्यानिटस्थपो वेट् ॥१५॥ विवयिथ-विवेथ-आजिथ
विव्यथुः-पिव्य । विवाय-विवय, विव्यिव-आजिव, विधिम-आजिम । वीयात् ।।
नैकस्वरादनुदात्तात् ॥ एकस्वराद्धातो_तुपाठेऽनुदात्त इत्येवं पठिता-
दिडागा न भवति ॥ ९६ ॥
(च० ) 'स्वरान्तात् ॥ स्वरान्तान्नित्यानिटो धातोः यो वा इट् भवति ।
अनेनास्य वेट् भवति । 'गुणः विवेथः विव्यथुः विव्य । विवाय-विवय विव्यिव विधि-
म। बीयात् । अज् ता इति स्थिते 'अजेरार्धधातुके' अनेन वीरादेश । वी ता इति
स्थिते । सूत्रम्-नैकस्वरादनुदात्तात् ॥न एक एव स्वरो यस्य स नैकस्वरस्तस्मात् नै-
कस्वरात् अनुदात्तात् त्रिपदं सूत्रम् । यो धातुरेकस्वरात्मकः धातुपाठेऽनुदात्त इति संज्ञक:
कथितस्तस्मात्परेषां पूर्वोक्तानां सिसतासीस्यपां इडागमो न भवति । उदात्ताः सेट एष्ट-
व्याः । तथाऽनुदात्ता अनिट एटव्याः । अनुदात्ता धातवो धातुपाठाज्ज्ञेयाः । अत्रानिट-
कारिकास्ति तस्याः श्लोकाः सन्ति ॥ ९५-९६ ॥
(प्र०) नैकस्वरादिति । आयोच्चारणे इत्युभयत्रान्वेति । आयोच्चारणेऽनुदात्ता-
देवस्वराचेत्यर्थः । तेन बिभित्सतीत्यत्र सान्ताद् द्वित्वदशायामनेकाल्त्वेऽपि इनिषेधो
भवत्येव ॥ ९६ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- । उत्तरा . -- * अथानिटकारिकाः * अनिट्स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामिमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः अदन्तमृदन्तमृतां च वृनौ श्विडीङिवर्णेष्वथ शीशिआवपि ॥ १ ॥ गणस्थमूदन्तस्तां च रुस्नुवौ भुवं तथोोतिमथो युणुक्ष्णुवः । इति स्वरान्ता निपुणैः समुच्चितास्ततो हसान्तानपि सन्निबोधत ॥२॥ शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी। रभिश्च भान्तेष्वथ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे ॥ ३ ॥ यमिर्जमान्तेष्वनिडेक ईप्यते रमिर्दिवादावपि पठ्यते मनिः । नमिश्चतुर्थों हनिरेव पञ्चमो गमिस्तु षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥ ४ ॥ दिहिर्दुहिमहतिरोहती वहिर्नहिस्तु षष्ठो दहतिस्तथा लिहिः । इमेऽनिटोष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्तिताः ॥५॥ दिशि हशि दंशिमथो मृशिं स्पृशिं रािशिं रुशिं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशं च शान्ताननिटः पुराणगाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥ ६ ॥ रुधिः सराधियुधिबन्धिसाधयः क्रुधिः क्षुधिः शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश चानिटो मतास्ततः परं सिद्ध्यतिरेव नेतरे ॥७॥ शिषि पिपिं शुष्यतिपुष्यती स्विर्षि श्लिर्षि विषि तुप्यतिदुष्यती द्विषिम् । इमान्दशैवोपदिशन्त्यनिविधौ गणेषु षान्तान्कृषिकर्षती तथा ॥ ८ ॥ नपिं तिपिं चापिमथो वपि स्वपिं लपि लिपि तृप्यतिप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं छुपिं क्षिपिं प्रतीहि पान्तान् पठतांस्त्रयोदश ॥९॥ माद हदि स्कन्दिभिदिच्छिदिक्षुदीन् शादि सदि स्विद्यतिपद्यतिस्विदीन् । तुदि नादि विद्यति विन्द इत्यपि प्रतीहि दान्तान् दश पञ्च चानिटः॥१०॥ पाचं वाचं विचिरिचिरञ्जिपृच्छतनिजि सिचिं मुचि भजिमञ्जिभृज्जतीन् । त्याज याज युजिरुजिसञ्जिमज्जतीन् मुजि स्वाजं सृजिमृजी विध्यनिट्स्वरान् ॥११॥ ॥ इत्यनिट्कारिकाः॥ वेता-अजिता । वेष्यति अजिष्यति । अजिष्यत्-अवष्यत् । आजीत् । 'घातो मिनः' 'सेः' अवैषीत् । ष्टुत्वम् । मवैष्टाम् अवैषुः । (च०)तथा चाकारान्ताः सर्वेष्वनिटो दरिद्रावर्जम् ॥ भूसत्तायाम्। रु शब्दे । स्नु प्रस्रवणे। क्ष्णु तेजने । शीङ् स्वप्ने । यु मिश्रणे । णु शब्दे । टुक्षु शब्दे । टु ओश्विगतिवृद्ध्योः । -- ·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता ! । वृज अकारान्तेषु वृङ - डीङ् विहायसा गतौ । श्रिञ् सेवायाम् । वृङ् सम्भक्तो संवरणे । इत्येतर्ज अन्ये इवर्णोवर्णान्ता धातवोऽनिटो ज्ञेयाः ॥ टु ओश्विइर् गतिवृद्ध्योः । श्रिञ् सेवायाम् । एतौ वर्जयित्वा इकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटः ॥ ईकारान्तेषु शीङ् स्वप्ने । डीङ् विहायसा गतौ । एतौ द्वौ वर्जयित्वाऽन्ये सर्वेऽप्यनिटः ॥ उकारान्तेषु यु रु नु क्ष्णु क्षु स्नु ऊर्जुञ् एतान्सप्तधातून्वर्जयित्वाऽन्ये सर्वेऽप्यनिटः । ऊकारान्ताः सर्वेऽपि सेटः न कोऽप्यनिट् । संभक्तो वृज वरणे । जागृ निद्राक्षये । एतांस्त्रीन्धातून्वर्जयित्वान्ये सर्वेऽप्यनिटः । एकारान्ताः षडेवानिटः ऐकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटः । ओकारान्ताः पञ्चैवानिट। औकारान्तो धातुः कोपि नास्ति ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः कथ्यन्ते । तथानानिट्त्वाधिकारा. त्कातन्त्रसूत्राणि लिख्यन्ते । शके: कात् नेट् । पचि विचि सिचि विचि मुचेश्चात् । प्रच्छेः : छात् । युजि रुचि भुजि भनि त्यजि भ्रस्जि यजि मस्जि सृजि निजि विजिर वञ्जर्जात् । अदि तुदि नुदि क्षुदि स्विदि स्विद्यति बिन्दति छिदि भिदि हदि सदि पदि खिदेत् । राधि रुधि क्रुधि क्षुधि बन्धि साधि शुध्यति बुध्यति युधि बुधि व्यधेर्धात् । हनिमन्यते त् । आपि तपि तिपि स्वपि वपि क्षिपि लुपि छुपि लिपि स्पेः पात् । यभि. रभिलभिभ्यो भेभ्यः यमि रमि मनि नमि गमेर्मात् । रिशि रुशि क्रुशि लिशि विशि दिशि दृशि स्पृशि मृशि देशेः शात् । त्विषि पुष्यति कृषि श्लिष्यति द्विपि रिषि विषि मिषि सिषि सुपि शुपि तुषि दुषेः षात् । वसि घसेः सात् । दहि दिहि दुहि मिहि मुहि रुहि लिहि नहि वहेर्हात् । च ग्रहिगुहेः सने एभ्यो धातुभ्यः 'सिसतासीस्यपामिट्' इति सूत्रेण इडागमो न भवति । अत्र सर्वस्य कात् अस्य पदस्य ककारात् क इत्यर्थे कार्यः (१)। इति धातवोऽनिटः । एतेषामर्था धातुपाठादवगन्तव्याः । अनेन सूत्रेण च व्याख्यानेन वीरादेशस्य इनिषेधो भवति । गुणः । वेता अजिता। वेष्यति अजिष्यति । स्वरादेः । आजिष्यत् अवेष्यत् । आजीत् आजिष्टाम् । आजिषुः। 'धातोनामिनः' अवैषीत् । ष्टुत्वम् । अवैष्टाम् अवैषुः ॥ क्षि क्षये । क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्षयत् । चिक्षाय । 'नुधातोः' चिक्षियतुः ॥ ये॥ अनपि यकारे पूर्वस्य दी| भवति ॥ ९७ ॥ क्षीयात् । क्षेता । क्षेष्यति । अक्षेष्यत् । 'धातोर्नामिनः' अक्षैषीत् अक्षैष्टाम् अझैषुः ।। (च० ) क्षिक्षये। पूर्ववत् तिबादयः । गुणः । क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्षयत् । क्षिणप् इति स्थिते 'द्विश्च' क्षि क्षिणए इति जाते 'शसात् खपाः अनेन सूत्रेण ककारः शेष: 'कुहोश्चुः चिक्षिणबिति जाते 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः। 'स्वरहीनं० चिक्षाय 'नुधातोः' चिक्षियतुः चिक्षियुः । क्षि यात् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ये ॥ एकपदं सूत्रम् । अनपि यकारे परे सति पूर्वस्य दीर्घो भवति । अनेन दीर्घः । क्षीयात् क्षेता क्षेष्यति अक्षेष्यत् । 'धातो मिनः' अक्षेपीत् अक्षैष्टाम् अझैषुः ॥ ९७ ॥ (प्र०) ये इति। यकारस्तु प्रत्ययस्यैव प्रकरणत्वात् । तेन इयाजेत्यादौ नाति. प्रतङ्गः । वानुवृत्तेर्व्यवस्थया वा। अनपि ये किम् । चिनुयात् । संज्ञापूर्वकस्य विधेरनि- त्यत्वाद्वान न दीर्घः ॥ ९७ ॥ । .

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध 0 कटे वर्षावरणयोः । कटति । कटेत्। कटतु । अकटत् । चकाट । ह्मयन्तक्षणश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सो न वृद्धिः ॥ ९८ ।। हसादय एकारेतः। अकटीत्' अकटिष्टाम् अकटिषुः । (च) कटे वर्षावरणयोः । कटति। लिट्लकारे 'कुहोश्चुः' 'अत उपधायाः' अनेन वृद्धिः । चकाट चकटतुः चकटुः। कट्यात् कटिता कटिष्यति अकटिष्यत् । 'पूर्वोक्तसूत्रः अकट इ सि ईट् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'मयन्त० ॥ ह्ययन्तक्षणश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सौ परे वृद्धिर्भवति । अत्र हसादय एकारेतो ज्ञातव्याः। अनेन वृद्धिनिषेधः 'इट इटि: 'सहर्णे दीर्घः' अकटीत् ॥ ९८ ॥ (प्र०) झयन्तेति । हच मच यच झयः ते अन्ते येषां ते मयन्ताः हकारमकार यकारान्ता इत्यर्थः ॥ १८ ॥ गुपू रक्षणे ॥ आयः ॥ गुप्धूप्विच्छिपणिपनिभ्यः स्वार्थे आयः प्रत्ययो मवति । अनपि तु वा ॥ ९९॥ उपधाया गुणः । स धातुः॥ स यङा- दिप्रत्ययान्तः शब्दो धातुसंज्ञो भवति ॥१००॥ धातुत्वात्तिबादयः। गोपाय- ति । गोपायेत् गोपायतु । अगोपायत् । 'कासादिप्रत्ययादाम्' गोपायांचकार । गोपायामास । गोपायाम्बभूव । जुगोप ॥ यतः॥ यकारस्याकारस्य च लोपो भवत्यनपि ॥ १०१ ॥ गोपाय्यात्-गुप्यात् । गोपायिता-गोपिता। 'ऊदितो वा' गोता । गोपायिष्यति गोषिष्यति गोप्स्यति । अगोपायिष्यत्- अगोपिण्यत्-अगोप्स्यत् । अगोपायीत् अगोपीत् । 'अनिटो नामिवतः' अगौ. प्सीत् । झसात् । अगोप्ताम् । एवं धूप् सन्तापे । धूपायति । धूपायाञ्चकार । धूपायामास । धूपायाम्बभूव । दुधूप । दीर्घोपधत्वान्न गुणः । (च०) गुपू रक्षणे । ऊकारः 'दितो वा' इति कार्यार्थः ॥ सूत्रम्-'आय: ॥ एकपदं सूत्रम् । गुप्धूविच्छिपणिपनिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे आयः प्रत्ययो भवति अनपि वा भवति । गुप् आय इति स्थिते 'उपधाया लघोः' 'स्वरहीनं० गोपाय इति जाते ॥ सूत्रम्-'स धातुः ॥ सः धातुः । यङादिप्रत्ययान्तः शब्दो धातुसंज्ञो भवति । सुगमम् । धातुत्वात्तिबादयः । गोपाय तिप् इति जाते 'अप् कर्तरि' गोपाय अप् तिप् इति जाते 'अदे? 'स्वर० गोपायति गोपायेत् गोपायतु अगोपायत् । गोपाय णप् इति स्थिते 'का- सादिप्रत्ययादाम्।। अनेन सूत्रेण आम् प्रत्ययो भवति तदा गोपाय आम् कृणप् इति जाते 'सवणे दीर्घः सह गोपायां कृणबिति जाते 'द्विश्च' र 'कुहोश्चुः 'धातोनामिनः 'नश्वापदान्ते झसे' 'स्वरहीनं० गोपायाञ्चकार गोपायामास गोपायाम्बभूव । 'अनपि वा' इत्युक्तत्वात् वा आयप्रत्ययो भवति । आयप्रत्ययाभावे आम्प्रत्ययाभावो भवति । गुप् णबिति स्थिते 'द्विश्च' 'कुहोश्चुः अनेन गकारस्य जकारो भवति । 'उपधाया लघोः ·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। . अनेन गुणो भवति 'स्वरहीन । जुगोप जुगुपतुः जुगुपुः । गोपाय यात् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'यतः ॥ य च अत् च यत् तस्य यतः। यकारस्य अकारस्य च अनपि विषये लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः। गोपाय्यात् । आयाभावे सति गुप्यात् । अस्य धातोः 'ऊदितो वा' अनेन सूत्रेणेड्विकल्पो भवति । अनपि आयप्रत्ययस्यापि विकल्पो- ऽस्ति । गोपायिता गोपिता 'ऊदितो वा गोता । अन्यानि रूपाणि मूले उक्तान्यतो न लिखितानि । अनिटो नामिवतः । अनेन वृद्धिर्भवति । अगौप्सीत् । समाप्तोऽयं धातुः ।। धूप सन्तापे । 'आयः अनेन सूत्रेणास्यापि आयः प्रत्ययः। दीर्घोपधत्वान्न गुणः । धूपा. यति धूपायाञ्चकार धूपायामास धूपायाम्बभूव । आयाभावे दुधूप । अन्यानि रूपाणि सुगमानि ॥ ९९-१००-१०१ ॥ (प्र०) आय इति । स्वार्थे इति अपरस्यानिर्दिष्टत्वात् स्वार्थे एव लभ्यते ॥९८॥ सधातुरिति । तच्छब्देन यडादिः परामृश्यते । यडादिना च प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तं गृह्यते । तेषां केवलानां संज्ञाप्रयोजनाभावाद्वा । 'यङ् सकाम्या इयचेति यगा यजिजिङस्तथा । आचारे विवथो यश्च ज्ञेया दश यादयः ॥' प्रत्ययविशिष्टस्य धातुत्वात् तिवादिः ॥ ९९-१०० ॥ तप सन्तापे । तपति । तपेत् । तपतु । अतपत् । तताप तेपतुः तेपुः । तेपिथ ॥ अत्वतो नित्यानिटस्थपो वेट् ॥ १०२ ॥ ततप्थ । तप्यात् । तप्ता । तप्स्यति । अतप्स्यत् । अताप्सीत् । (च० ) तप् सन्तापे पूर्ववत् तिबादयः । तपति तपेत् तपतु अतपत् । 'अत उप- धापाः' अनेन वृद्धिः । तताप । 'लोपः पचा कित्ये चास्या अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेपतुः तेपुः । तेपिथ ॥ सूत्रम् -'अत्वतो० ॥ अत्वतो नित्यानिटो धातोः थपो वा इड् भवति । अनेनास्य वा इट् । ततप्थ तप्यात् । तप्ता तप्तारौ तप्तारः। तप्स्यति अत- प्स्यत् । णित्पे अनेन सूत्रेण सेर्णित्वात् 'अत उपधायाः अनेन सूत्रेण वृद्धिः । अता- प्सीत् । झसात् । अताप्ताम् अताप्सुः ॥ १०२ ॥ क्रमु पादविक्षेपे ॥ क्रमभ्रमुत्रसित्रुटिलष्भ्राइभ्लाशो वा यः प्रत्ययो वक्तव्यः ॥ १०३ ॥ चतुषु । काम्यति ॥ क्रमः पे चतुषु दीर्घता वक्तव्या ॥ १०४ ॥ कामति क्राम्यति । क्राम्येत् क्रामेत् । क्राम्यतु-क्रामतु । अक्राम्यत् अक्रामत् । चक्राम । क्रम्यात् । क्रमिता। क्रमिष्यति । अक्रमिष्यत् । अक्रमीत् । (च० ) क्रमु पादविक्षेपे । 'क्रमु भ्रमु०' एभ्यो वा यः प्रत्ययश्चतुर्षु लकारेषु परेषु । सुगमोऽस्यार्थः ॥ द्वितीयं सूत्रम्-'क्रमः पे ॥ क्रमधातोः परस्मैपदे चतुएं परेषु दीर्घता वक्तव्या अनेन दीर्घः प्रथमसूत्रेण यप्रत्ययः द्वितीयेन दीर्घता भवति । क्राम्यति । यंप्रत्य- याभावे क्रामति । एवमन्यान्यपि रूपापि ज्ञेयानि । लिट्लकारे क्रम् णप् इति स्थिते ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । 'दिश्च पूर्वस्य 'हसादिः" इति रेफमकारयोलौंपे 'चक्रम् अ' इति स्थिते 'अत उपधाया। अनेन सुत्रेण वृद्धिः। (:.) 'कुहोश्चुः' चक्राम चक्रमतुः चक्रमुः । क्रम्यात्। क्रमिता । अन्यानि रूपापि मूले उकानि सन्ति । 'णित्पे' इति णित्त्वात् । 'अत उ०' अनेन वृद्धि- प्राप्तौ हम्यन्तक्षण इत्यनेन सूत्रेण वृद्धेरभावः । अक्रमीत अक्रमिष्टाम् अक्रमिषुः१०३-१०४॥ (प्र.) क्रमु भ्रम्वित्यादि । प्राप्ताप्राप्तविभाषेयम् । अनवस्थानार्थो भ्रमिःक्लमिः त्रसिश्च दिवादयस्तेभ्यो नित्ये प्राप्ते इतरेषामप्राप्तेश्चारम्भः । भ्राभलादीप्तौ फणा- दावेतौ । भ्रमुचलने भ्वादिलिादिश्च भ्रम अनवस्थाने दिवादिः पुषादिः शमादिः । तत्र भ्वादेः भ्रमति भ्रम्यति, शमादेस्तु शमादीनामिति दीघे भ्राम्यति, इत्थन्त्रैरूप्यम्॥१०३॥ यम उपरमे ॥ गमां छः॥ गम्यम्इषूणां छो भवत्यपि ॥ १०५ ॥ यच्छति। यच्छेन् । यच्छतु । अयच्छत् । ययाम येमतुः यमुः । येमिथ-यमन्थ । यम्यात् । यन्ता । यस्यति । अयंस्यत् ।। (च० ) यम उपरमे ॥ 'गमां छः ॥ इदं सूत्रमिति । गमां छः । गम् यम् इपूणां धातूनां छकारादेशो भवति तिबादिषु चतुर्षु लकारेषु परेषु । यम् अप तिप् इति स्थिते अनेन मकारस्य छकारः । कुतोऽयमादेशो मकारस्य भवति, तत्राह षष्ठीनि० अनेन निय- मसूत्रेण मकारस्य छादेशो भवति तदा यच्छ अप तिबिति जाते 'स्वरहीनं०, 'छ: 'खसे चपा० । यच्छति यच्छेत् यच्छतु अयच्छत् । 'अत उपधायाः ययाम । 'य यम् अतुस्' इति स्थिते 'लोपः पचां० अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । येमतुः । येमुः । येमिथ । 'अत्वतः अनेन वा इट् । इडभाचे एत्वपूर्वलोपत्वाभावः 'सेटि थपि' इत्युक्तत्वात् । ययन्थ । यम्यात् । 'नश्वा० यन्ता यस्यति अर्यस्यत् । अयं सि ईट् दिप् इति स्थिते ॥१०५॥ (प्र०) गमांछ इति । बहुवचनान्तास्तद्गणसूचका इति गमयमेषूणां ग्रहणम्॥१०॥ आदन्तानां यमिरमिनमीनां सेरिट सक् च पे वक्त- व्यौ । १०६ ॥ अयंसीत् अयंसिष्टाम् अयंसिषुः ।। (च०) सूत्रम्-मादन्तानाम् ॥ आदन्तानां यमिरमिनमीनां सेरिट चैतेषां धातूनां सगागम एतौ द्वौ परस्मैपदे वक्तव्यौ । अनेनास्येट्सको भवतः। अयं सक इट सि ईप् दिपिति स्थिते । ककारः टकारश्चेतौ ‘इटईटि’ ‘सवर्णे०' दिसिमि पकारः इत् । 'स्वरहीनं० 'वावसाने 'ह्मयन्तः अनेन वृद्धरभावो भवति । 'नश्चापदान्ते अनेन मका- रस्यानुस्वारो भवति । अर्थसीत् अयसिष्टाम् अयंसिषुः । समाप्तोऽयम् ॥ १०६ ॥ णमु प्रहृत्वे शब्दे च । नमति । नमेत् । नमतु । अनमत् । ननाम । नेमतुः । नमुः। नेमिथ-ननन्थ । नम्यात् । नन्ता । नस्यति । अनस्यत् । अनंसीत् अनंसिष्टाम् अनंसिषुः । (च० ) णमु प्रह्वत्वे शब्दे च । पूर्ववत्तिबादयः ‘आदेः ष्णः स्नः अनेन णकारस्य नकारो भवति । नमति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः ननाम । लोप: । नेमतुः । नमुः । . । 1 ·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ४७ नेमिथ । 'अत्वतः । ननन्थ । अन्येषां लकाराणां रूपाणि मूले उक्तानि । लुङ्लकारे 'आ- दन्ताना' अनेनेट्सको भवतः । 'यन्त०' अनेन वृद्धरभावः । अनंसीत् । अनसिष्टाम् असिषुः । अयं धातुरनिट् । गम्ल गतौ । लकारो लित्कार्यार्थः । गच्छति । गच्छेत् । गच्छतु । अगच्छत् । जगाम ॥ गमां स्वरे ॥गम् हन् जन् खन् धस् एतेषामुपधाया लोपो भवति कित्यङे स्वरे ॥ १०७ ॥ जग्मतुः जग्मुः । जगमिथ जगन्थ । गम्यात् । गन्ता ॥ हनृतः स्थपः॥ हन्तेऋकारान्तात् स्यप इडागमो भवति गमेश्च पे ॥ १०८ ॥ गमिष्यति । अगमिष्यत् ॥ लित्पुषादेङ ॥ लितो धातोः पुषादेवुतादेश्च ङप्रत्ययो भवति दिबादौ परस्मैपदे ॥ १०९ ॥ सेरप. वादः । अङे इत्युक्तेपघालोपः ॥ अगमत् अगमताम् अगमन् ॥ (च० ) गम्ल गतौ । लकारो लदित्कार्यार्थः । गम् अप् तिप् इति स्थिते । 'गमा छः अनेन मकारस्य छकारः । 'स्वर' 'छ:' 'खसे०' गच्छति । गम् णप् इति स्थिते द्विश्च? पूर्ववत् 'कुहोश्चुः, 'अत उपधायाः' जगाम । ज गम् अतुस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'गमा स्वरे' ॥ गमां स्वरे । गम् हन् जन् खन् घस् एतेषां धातूनां किति डिति व स्वरे परे च उपधाया लोपो भवति अङे स्वरे । अनेनोपधाया लोपो भवति । 'स्वर० जग्मतुः जग्मुः । जगमिथ । 'अत्वतो.' 'नश्वा०' जगन्थ । अन्यानि मुले सन्ति तथापि लिखामि : गन्ता । गम् स्यप तिपिति स्थिते । सूत्रम्-'हनृतः स्यपः ॥ हन्च ऋत्च हनृत. तस्मात् हनृतः स्यपः । हन्तेकारान्तादूधातोः स्यप इडागमो भवति गमेश्च परस्मैपदे । अनेनेट् । गमिष्यति अगमिष्यत् ॥ सूत्रम्-'लित्पुषादेङ ॥ ल लकारः इत् यस्यासौ लित् । पुषु आदिर्यस्यासौ पुपादिः। लिच्च पुषादिश्च लित्पुपादिः तस्मात् लित्पुपादेः ङः द्विपदं सूत्रम् । लितो धातोः पुपादेषुतादेश्च भूतार्थे ङप्रत्ययो भवति दिबादौ परे सति । सेरपवादो भवति । अ गम् ङ दिबिति जाते ‘गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपे प्राप्तेऽङ इत्यु- क्तत्वान्नोपधाया लोपः। डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । 'स्वर०' अगमत् ॥१०७-१०८-१०९६ (प्र० ) गमां स्वरे इति । बहूवचनस्य बहूपलक्षकत्वमभिप्रेत्य गणयति-गमहने. त्यादि । वानुवृत्तेर्व्यवस्थया क्वचिन्नेत्यभिप्रेत्याह-अङ इति । डिभिन्ने स्वरें इत्यर्थः । तेनागमदित्यत्र लोपो न ॥हनृतः स्यपइति । ऊदितो वेत्यतो वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थया गमेः परस्मैपदमेवेत्याह-गमेश्च पे इति । तेन संगस्यते इत्यादौ न ॥ लित्पुषादेरिति । ननु औरङ् द्विश्चेत्यनन्तरोक्तसूत्रादङनुवृत्तः किं ङग्रहणेनेति चेत् सत्यम् । ङग्रहणं योग- विभागेनान्यतोऽपि विधानार्थम् । तेन द्युतादिभ्योऽपि अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यश्च भवति । अथै कयोगनिर्दिष्टन्यायेनाङि द्वित्वं भवेदिति वाच्यम् , ओरिति ग्रहणात् । भ्यन्तादेवाङि द्वित्वविधानात् । नत्वन्यस्मात् ॥ १०९ ॥ इषु इच्छायाम् । इच्छति । इच्छेत् । इच्छतु । ऐच्छत् । इयेष ईषतुः इषुः । इयेषिथ । हष्यात् ॥ इषुसहलभरिषरुषामनपि तस्येवा .. ,

·सारस्वतप्रक्रिया-
[उत्तरार्द्ध
४८
वक्तव्यः॥११० ॥ एषिता-एष्टा । एषिष्यति । ऐषिष्यत् । ऐषीत् । ऐषि-
ष्टाम् ऐषिषुः ॥
(च० ) इषु इच्छायाम् । पूर्ववत् तिबादयः ‘गमां छः अनेन षस्य छः । 'छ:,
खसे. 'स्वर' इच्छति। लिट्लकारे इ इष णबिति स्थिते 'उपधाया लघोः अनेन
गुणः । 'असवणे. अनेनेय 'स्वर' इयेष । 'सवणे ईषतुः ईषुः । इयेषिथ । इष्यात् ।
इए ता इति स्थिते सूत्रम्-'इषुसह० ॥ इषुश्च सहश्च लुभश्च रिषश्च रुपच इधुसहलु-
भरिषरुषः तेषां इघुसहलुभरिषरुषां धातूनामनपि विषये तादिप्रत्ययस्येट वा वक्तव्यः ।
अनेनेट् । गुणः । एपिता । इडभावे गुणः । 'टुभिः एष्टा एषिष्यति 'स्वरादेः अनेन
द्वितीयोऽट् । ऐषिष्यत् ॥ ११० ॥
त्रिफला विशरणे । फलति । फलेत् । फलतु । अफलत् । पफाल ।
आदेशादित्वेनैत्वपूर्वलोपनिषेधे प्राप्ते ॥ तृफल भजत्रपां किति णादौ
सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ ॥ १११ ॥ फेलतुः फेलुः ।
फेलिथ । फस्यात् । फलिता । फलिष्यति । अफलिष्यत् । लध्वकारोपधत्वने
वृद्धिविकल्पे प्राप्ते ॥ ल्रान्तस्याकारस्य सौ नित्यं वृद्धिाच्या
॥ ११२ ॥ अफालीत् ।
(च० ) त्रिफला विशरणे । पूर्ववत्तिबादयः । फलति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः'
अनेन वृद्धिः । 'झपानां' अनेन फस्य पः । पफाल । पफल् अतुस् इति स्थिते आदेशादि-
त्वेनत्वपूर्वलोपनिषेधे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'तफल' ॥तृफलमजत्रपां धातूनां किति णादौ परे
च सेटि थपि परे एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ। अनेनास्यत्वपूर्वलोपौ । फेलतुः फेलिय । अ-
न्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे 'हसादेः अनेन वृद्धिविकल्पे प्राप्ते सूत्रम्-'रान्त-
स्या॥ लकारान्तस्य रेफान्तस्य च धातोरकारस्य सौ परे नित्यं वृद्धिर्वाच्या। अनेन
'नित्यं वृद्धिः । अफालीत् ॥ ११२ ॥
जि जये। जयति। जयेत् । जयतु । अजयत् ॥ सपरोक्षयोर्जेन्।ि
सप्रत्यये परोक्षे च जि जय इति धातोगिरादेशो भवति ॥ ११३ ॥ जिगाय
जिग्यतुः जिग्युः । जिगयिथ जिगेथ । जीयात् । जेता । जेष्यति । अजेष्यत् ।
अबषीत् अजैष्टाम् अजैषुः ।
(च० ) जि जये । गुणः । जयति । लिट्लकारे जि जि णपिति स्थिते ॥ सूत्रम्-
'सपरोक्षयोः॥ सश्च परोक्षश्च सपरोक्षौ तयोः सपरोक्षयोः जेः गिः त्रिपदं सूत्रम् ।
सप्रत्यये च परोक्षे णबादौ परे सति जिजय इति धातोगिरादेशो भवति । अनेन गिरा-
देशः । 'द्विश्व 'धातोः 'कुहोश्वः अनेन गकारस्य जकारः । जिगाय । 'नु धातोः अनेन
यकारः । जिग्यतुः । 'ये जीयात् । जेता । अनिटोऽनेन (धातोनामिनः ) वृद्धिः ।
अजैषीत् ॥ ११३॥

·म्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ४९ लघोः' (प्र.) सपरोक्षयोरिति । परोक्षशब्देन तदर्थकणबादिग्रहः । द्वित्वनिमित्तयोरिति व्याख्येयम् । यथाश्रुतव्याख्याने तु यङ्लुगन्ताज्जेादेश: स्यात् ॥ ११३ ॥ कृष् विलेखने । कर्षति । कर्षैत् । कर्षतु । अकर्षत् । चकर्ष 'उपधाया चकृषतुः चक्षुः । चकर्षिथ । कृष्यात् । गुणे कृते ॥ रारो झसे दृशाम् ॥ दृश्सृज्कृष्मृश्तृप्हप्स॒पां झसे परे अरो रो भवति ॥ ११४ ।। रार इति तन्त्रोपात्तम् । तेन रा आरः र अरः । सकृदुच्चरितमनेकोपकारक तन्त्रम् । ष्टुत्वम् । ऋष्टा ॥ कृषादीनां रो वा वक्तव्यः ॥ ११५ ॥ की । रारो झसे दृशाम् ॥ षढोः का से॥ धातोः षकारढकारयोः कत्वं भवति सकारे परे ॥११६॥ किलात्षः सः कृतस्य । कषसंयोगे क्षः। क्रक्ष्यति- कति । अक्रक्ष्यत्-अकमंत्-अक्राक्षीत् । अनिटो नामिवतः । अकार्षीत् ।। कृषादीनां वा सिर्वक्तव्यः ॥११७॥ 'कृष् स्पृश् मृष् तृप् दृप्' एते कृषादयः, तत्पक्षे ॥ हशषान्तात्सक् ॥ हकारान्तात् शकारान्तात् षका- रान्ताच्च नम्युपधादविद्यमानेटो दिवादौ परे सक्प्रत्ययो भवति दृशं वर्जयित्वा ॥११८॥ सेरपवदः ॥ अकृक्षत्-अकृक्षताम् अकृक्षन् । (च०) कूप् विलेखने । पूर्ववत् । उपधायाः।कर्षति । लिट्लकारे 'द्विश्च २ः, 'कुहोश्चुः 'उपधायाः' 'स्वर' चकर्प चकृषतुः चकर्षिय कृप्यात् । कृष् ता इति स्थिते । 'उपधाया। क् अर्पता इति जातम् ॥ तत्र सूत्रम्-'रारो झसे दृशाम् ॥ र अरः झसे दृशां 'हवे. 'उओ । दृशादीनां दृश् स्पृश् मृश् मृज् कृष् मृप दृप् तृप् इत्यादीनां धातूनां संबन्धिनो र इत्येतस्यावयवस्य झसे परे र इत्यादेशो भवति, सस्वर एवादेशो भवति । तत्र द्रष्टव्य इत्यादौ रस्यैव दर्शनात् अरो रो भवति । अर् इति निर्देशात् दृशादीनां गुणोऽपि सूचित- स्तेन पूर्व गुणं विधाय पश्चात् रकारः कार्यः इत्यभिप्रायः । रा र इति तन्त्रोपात्तम् । तेन रा आरः, र अरः । सकृदुच्चरितमनेकोपकारक तन्त्रम् । अनेन अरः ः जातः । तदा क् र प् ता इति जाते 'स्वरहीनं 'टुभिः दुः' ऋष्टा ॥ तथा च सूत्रम्-'कृषादीनाम् ।। कृप स्पृश् मृप् तृप् हप् एतेषां धातूनां रः अरो वा भवति । अनेन विकल्पः । कर्धा । कृप स्यप् इति स्थिते । गुणः । 'रारो झसे 'स्वरही.' तदा क्रप् स्यप् इति जातम् ॥ तन्त्र सूत्रम्-'षढोः कः से' ॥ पश्च ढश्च पढौ तयोः पढोः कः से त्रिपदं सूत्रम् । धातुसंबन्धि- नोः पकारढकारयोः कत्वं भवति सकारे परे । त्यादावेवायं विधिः । तेन मधुलिट् सु इ. त्यादौ ककारो न भवेत् अनेन पकारस्य ककारः । 'क्विलात्। 'कपसंयोगे क्षः 'स्वरहीनं०. ऋष्यति । विकल्पेन अरो रो न भवति । कक्ष्यति । लङ् लकारे । अक्रक्ष्यत् । अकीतू सि ईट् दिप् इति स्थिते 'अनिटो 'सरो झसे 'स्वरही०' अक्रा सि इट् दिप् इति जाते 'पढोः कः से' अनेन घस्य कः। 'किलात? 'कपसं० अक्राक्षीत् अक्राष्टां अक्राक्षुः । र- । । - सा० उ०५ ·सारस्वतप्रक्रिया- البا उत्तरार्द्ध काराभाव अकाक्षीत अकार्टाम् अकाक्षुः । सूत्र-कृषादीना० ॥ कृषादीनां धातूनां भू- ते सिः' इति सूत्रेण विहितः सिप्रत्ययो वा भवति । सेरभावपक्षे ॥ सूत्रम्-'हशषान्ता- सक् ॥ हश्च शश्च पश्च हशषाः ते अन्ते यस्य स हशषान्तस्तस्मात् हशषान्तात् सक् इकारान्तात् दुह लिड् इत्यादेः शकारान्तात् दृशिं वर्जयित्वा विश आदेः, पकारान्तात् कृषादे म्युपधात् अविद्यमानेटो धातो तेऽर्थे दिवादौ परे सेः स्थाने सक्प्रत्ययो भवति । कारो गुणनिषेधार्थः स्थाननियमार्थश्च । तदा अकृष् स दिप् इति जाते षढोः कः से किलात् , 'कपसं०' 'स्वरहीनं० अकृक्षत् अकृक्षतां अकृक्षन् । सक्प्रत्ययस्य सकारः स- स्वर एवं तिष्ठति ॥ ११८ ॥ (प्र०) हशषान्तात् सगिति । अत्र चानिटोऽनामिवत इति पूर्वसूत्रान्नामिवत इ. त्यनुवृत्त्य तस्य च विशेषणार्थतया विवक्षणानाम्युपधत्वलाभः इत्यभिप्रेत्याह-नाम्युपधा- दिति । तेन स्तुहेरस्ताीदित्येवरूपमिति बोध्यम् । हशषान्तादित्यत्रान्तग्रहणं चिन्त्यम् । हशषादिति षाव्यम् । तेन च धातोर्विशेषणादन्तलाभः ॥ ११८ ॥ रुष् हिंसायाम् । 'उपधाया लघोः' रोषति । रोषेत् । रोषतु । अरोषत् । रुरोष । रुरुषतुः । रुरुषुः । रुरोषिथ । रुष्यात् । रोषता-रोष्टा । रोषिष्य- ति । अरोषिष्यत् । अरोषीत् । (च० ) रुष् हिंसायाम् । पूर्ववत् तिबादयः 'उपधाया लघोः रोषति । लिट्लकारे रुरोष । रुष्यात् रोषिता 'इषुसह. अनेनेट् विकल्पः टुभिः ष्टु' रोष्टा। अन्यानि मूले सन्ति। उष् दाहे । ओषति । ओषेत् । ओषतु । औषत् ॥ उश्विदूजागृ. णामाम्वा वक्तव्यः॥११९॥ ओषांचकार । उवोष । उवोषिथ। उष्यात। ओषिता । ओषिष्यति । औषिष्यत् । ओषीत् । (च०) उष् दाहे । पूर्ववत् । ओषति । 'स्वरादेः । उष्णप् इति स्थिते सूत्रम्- 'उविद्जागृणां ॥ ओषांचकार । आमभावे उवोष ऊषतुः । उवोपिथ । अन्यानि सन्ति ॥ ११९॥ मिह सेचने । मेहति । मेहेत् । मेहतु । अमेहत् । मिमेह मिमिहतुः मिमिहुः । मिमहिथ । मिह्यात् । 'हो ढः' 'तथोघः' ष्टुत्वम् ।। ढि ढो लोपो दीर्घश्च ॥ ढकारस्य ढकारे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः ॥१२॥ मेढा । मेक्ष्यति । अमेक्ष्यत् । 'हशषान्तात्सक्' 'हो ढः' 'षढोः कः से'। अमिक्षत् अमिक्षतात् अमिक्षन् ॥ (च०) मिह सेचने । 'उपधायाः) मेहति । लिट् मिमेह । मियात् । मिङ् ता इति स्थिते । 'हो ढः तदा मिढ् ता इति जाते तथोर्धः । मिढ़ ता इति जाते ॥ सूत्रम्- 'ढि दो लपो० ॥ मी हा इति जाते गुणः । वात्र 'ढि हो लोपो दीर्घश्च' इति सूत्रप्रा- प्राक. 'उपधाया लघो। अनेन गुणः कार्यः । मेढा प्रेढारौ मेढारः। मिह स्यप तिप् - ।

·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । - इति स्थिते हो ढा' 'पढोः कः से 'किलात्! 'कषसंयोगे 'उपधाया लघोः मेक्ष्यति । अ. मेक्ष्यत् । 'हशषान्तात्सक्' । मिह स दिप् इति जाते हो ढा' षढोः कः सेः 'किलात् 'कषसं०१ 'स्वरहीनं० अमिक्षत् ॥ १२० ॥ (प्र०) ढिढो लोप इति । वान्यत्रेत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थयानृतः पूर्वस्येति बोध्य. म् । अत्र च ढिढो लोपश्चेति बाच्यम् । एवं च रिलोपो दीर्घश्चेति न सूत्रणीयम् ॥ १२० ॥ दह भस्मीकरणे । दहति । दहेत् । दहतु। अदहत् । ददाह देहतुः देहुः । देहिथ-ददग्ध । दह्यात् । दग्धा । दादेघः । आदिजवानां झभान्तस्य झ्भाः स्ध्वोः । खसे चपाः । किलात् षः सः कृतस्य । कषसंयोगे क्षः। धक्ष्य. ति । अधक्ष्यत् । अधाक्षीत् । 'झसात्' अदाग्धाम् अधाक्षुः । (च०) दह भस्मीकरणे । दहति 'अत उपधायाः ददाह । लोपः पचा' देहतुः दे- हिथ । 'अत्वतो अनेनेड्विकल्पः । तदा दह् थप् इति स्थिते । 'दादेर्घः अनेन हस्य धः 'तथोः अनेन थस्य धः । 'झवे जबा: अनेन घस्य गः । ददग्ध । दह्यात् । दग्धा । इदमपि रूपं पूर्वोक्कसूत्रैः सिध्यति । दह् स्यप तिप, इति स्थिते । 'दादेः अनेन हस्य पः "आदिजवानां अनेन दस्य घः । 'स्वसे चपा०' अनेन घस्य कः 'किलात्कषसंयोगे' धक्ष्यति । अधक्ष्यत् । दह सि इट् दिप इति स्थिते दिवादौ 'दादेः 'आदिजबानां 'खसे। 'कष ०' 'स्वरहीनं 'अत उपधाया: 'अधाक्षीत् । 'झसात्! अदाग्धाम् । अधा- क्षुः । समातोऽयम् । ग्लै ग्लै हर्षक्षये । आयादेशः । ग्लायति । ग्लायेत् । ग्लायतु । अग्ला- यत् ॥ सन्ध्यक्षराणामा ॥ सन्ध्यक्षराणां धातूनामात्वं भवति अनपि विषये ॥ १२१ ॥ णप् 'द्विश्च' 'हस्वः' पूर्वस्य हसादिः शेषः' 'कुहोश्चुः ।। आतो णप् डौ ॥ आकारान्ताद्धातोः परो णप् डौ भवति ॥ १२२ ॥ टिलोपः । जग्लौ॥ आतोऽनपि ॥धातोराकारस्य लोपो भवति अनपि किति डिति स्वरे सेटि थपि च ॥ १२३ ॥ जग्लतुः जग्लुः । जग्लिथ-जग्लाथ जग्लथुः जग्ल । जग्लौ जग्लिव जग्लिम ॥ संयोगादेरादन्तस्य किति यादादावेकारो वा वक्तव्यः॥ १२४ ॥ ग्लायात्-ग्लेयात् । ग्ला- ता। ग्लास्यति । अग्लास्यत् । अग्लासीत् अग्लासिष्टाम् अग्लासिषुः । (च०) ग्लै मलै हर्षक्षये । पूर्ववत्तिबादयः । 'ऐ आय' ग्लायति । लिट्लकारे- ग इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'संध्यक्षराणामा॥ संध्यक्षराणां आ सांकेतिक द्विपदं । संध्यक्षरान्तानां धातूनां अन्त्यस्वरस्यानपि विषये कर्तरि तिबादिचतुर्गणवर्जित- स्थले आकारो भवति । अनेन ग्लै इत्यस्य ग्ला जातः । तदा ग्ला गप् इति जाते 'द्विश्च" 'हस्वः' । ग्ला ग्ला गप् इति स्थिते-'पूर्वस्य हसादिः अनेन गकारोऽवशिष्टः कुहोश्चुः' - ।

·सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध । जग्ला णप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'आतो गए डौः ॥ आतः णप् डौ। सांके० त्रिप- उम् ॥ आकारान्ताद्धातोः परो यः प्रथमपुरुषे उत्तमपुरुषे च णम् डौ भवति । डकारष्टिलो- गार्थः । डित्करणं विनापि रूपसिद्धौ यत् डौ इति डिस्करणं तत् 'आतो युक्' इति युगा- गमनिषेधार्थम् । कृतेऽपि युगागमे टिलोपः स्यादेव । अनेन णप् डौ जातः डित्त्वाटिलोपः 'स्वर' जग्लौ जग्ला अतुक् इति जाते ॥ सूत्रम्-'आतोऽनपि' ॥ आतः न अप् अनप् तस्मिन् अनपि यत्र 'अप् कर्तरि' इत्यादि विकरणं न भवति तत्र विभक्तौ परतः तस्या एव किति डिति च स्वरे परे इटि च धातोराकारस्य लोपो भवति । यन्त्र णबादौ अनप् तत्रापि तं विना सर्वोऽपि प्रत्ययः कित् । तत्रानेनाकारस्य लोपो भवति । जग्लतुः । अन्यानि मूले सन्ति । ग्लायात् इति स्थिते ॥ सूत्रं-'संयोगादे ॥ संयोगादेः आद- न्तस्य धातोः किति यादौ परे एकारो वा वक्तव्यः । षष्ठीनिर्दिष्ट' अनेन नियमसूत्रेण अन्तस्यैव भवति । ग्लायात्-ग्लेयात् । अग्लासि ईट् दिप् इति स्थिते । 'आदन्तानाम्। अग्लास् इट् सि ईट् दिप् इति जाते ‘इट ईटि 'सवणे 'स्वरहीन' अग्लासीत् ॥ १२४ ॥ (प्र०) मातोणबिति । णबित्यत्रानुबन्धद्वयग्रहणं, प्रथमपुरुषबहुवचने गाते इत्या- दावतिप्रसङ्गवारणाय डित्करणम् । आतो युग्वारणाय णित्त्वं वा स्थानिवत्त्वात् । तज्ज्ञा- पकं चात्र डग्रहणमेव । नित्यत्वात् प्रथमप्राप्तोऽपि युक् सावकाशन्यायेन वारितः ॥१२२॥ आतोऽनीपति । आत इति योगविभागात् सेटि थपि चेत्यस्य लाभः ॥ १२३ ॥ गैरै कै शब्दे । गायति । गायेत् । गायतु । अगायत् । जगौ जगतुः जगुः ॥ दादेरे ॥ अपिदाधामागैहापिबतिसोस्थानामाकारस्यैकारो भवति आशीर्यादादौ परस्मैपदे परे ॥१२५॥ गेयात् । गाता । गास्यति । अगास्यत् । अगासीत् अगासिष्टाम् अगासिषुः । (च) गैरै कै शब्दे । गायति । अन्यानि रूपाणि मूले सन्ति । आशिपि लि- छलकारे विशेषः । गायात् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'दादेरे॥ दादेः ए ॥ अपित् दा धा मा गै हाक् पिबति सो स्थानां आकारस्य एकारो भवति यादादेः परस्मैपदे परे । गेयात् । अन्यानि रूपाणि पूर्ववत्साध्यानि वैयाकरणैः ॥ १२५ ॥ व्यै शब्दसंघातयोः । सत्वनिषेधः । ष्टयायति । ष्टयायेत् । ष्टयायतु । अष्टथायत् । 'सन्ध्यक्षराणामा' 'शसाखपाः' 'षाहवर्गस्तवर्गजः' इति षकारे गते तकार एव। तष्टौ । ध्यायात्-ष्टयेयात् । ष्टपाता। टयास्यति । अष्टया- स्यत् । अष्टथासीत् ॥ (१०) ट्यै शब्दसंघातयोः । नामधातुः । अनेनास्य सत्वनिषेधः । 'ऐ आया। घ्यायति । लिट्लकारे ष्ट्ये गप् इति स्थिते 'संध्यक्ष' ष्टया णप् इति जाते 'द्विश्व' । 'झसात् । पूर्वस्य षाट्टवर्गस्तवर्गजः' इति षकारे गते तकार एव शेषः । तष्ट्या णप् इति जाते । 'आतो णप् डौः 'स्वरहीनं तष्टयौ। अत्वतो नित्यानिटश्च धातोः थपो वेट - ·। . भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसदचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ५३ भवति । तष्टियथ-तष्ट्याथ । 'संयोगादेः' । ट्यायात् ष्ट्येयात् । अन्यानि मूले सन्ति तेषां साधनं सुगमं पूर्वधातुवत् ॥ (प्र०) ष्ट्यै शब्दसंघायोरिति । अत्र केचित् नामधातुष्वष्कष्ठयैष्ठिवां सत्वं नेति वदन्ति, तद् भाष्यविरुद्धम् ॥ दैप् शोधने । दायति । दायेत् । दायतु । अदायत् । ददौ । पित्त्वा- देकाराभावः । दायात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदासीत् अदासि- ष्टाम् अदासिषुः । पित्त्वासिलोपाभावः इत्यादि । (१०) दैप शोधने । पकारो धातुभेदज्ञापनार्थः । पूर्ववत् तिबादयः । “ऐ आय दायति । ददौ । पित्त्वात् 'दादेरेः अनेन एकारो न भवति । दायात् । “आदन्तानाम् । अदासीत् । पित्त्वात् 'दादेरे अनेन सिलोपो न भवति । घेट पाने । ट ईबर्थः । धयति । धयेत् । धयतु । अधयत् । दधौ । घेयात् । धाता । धास्यति । अधास्यत् । वा सिलोपः। अधासीत् अघासि- ष्टाम् अधासिषुः । अधात् अधाताम् । 'स्याविदः' । उस्यालोपः॥ उसि परे धातोराकारस्य लोपो भवति ॥ १२६ ॥ अधुः । धेटः सेरङ । धातोद्वित्वं वेति केचित् ।। 'आतोऽनपि' अदधत् अदधताम् अदधन् । (च० ) धेट पाने । ट ईबर्थः । 'ए अय्' धयति । लिट्लकारे । 'संध्यक्षराणां 'द्विश्चः 'हस्वः । 'झपानाम्' 'आतो णप् डौदधौ । 'दादेरे धेयात् अधासीत् । 'शा- उछा' अनेन वा सिलोपः । अधात् अधाताम् । अधा अन् इति जाते 'स्याविदः अधा उस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'उस्यालोपः॥ उसि, आ सांके०, लोपः। उसि परे सति धातोराकारस्य लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः । अधुः ॥ धेटः सेः स्थाने द्वित्वं वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । अनेनाद्वित्वे भवतः । अ धा धा अङ्ग दिप् इति जाते । 'हस्वः' ! 'झपानां' 'आतोऽनपि 'स्वरहीनं० अदधत् ॥ १२६ ॥ दृशिर प्रेक्षणे ॥ दशादेः पश्यादिः॥ शादेर्धातोः पश्यादिरादेशो भवति चतुषु परेषु ॥ १२७ ॥ 'दृश् ऋ सू शद सद पा घ्रा मा स्था ग्ना दाण्' एते दृशादयः । पश्य ऋच्छ धौ शीय सीद पिब जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ' एते पश्यादयः । पश्यति । पश्येत् । पश्यतु । अपश्यत् । ददर्श दहशतुः ददृशुः । सृजिदृशोस्थपो वेट् । ददर्शिथ । गुणः ‘रारो झसे दृशाम्' यत्वम् !! प्टुत्वम् । दद्रष्ठ ददृशथुः ददृश । ददर्श ददृशिव ददृशिम । दृश्यात् । द्रष्टा द्रक्ष्यति । अद्रक्ष्यत्। 'अत उपधायाः' अद्राक्षीत् । 'झसात्' ष्टुत्वम् । अद्राष्टाम् अद्राक्षुः । पक्षे 'हरितो वा' 'दृशादे. गुणः' । अदर्शत् अदर्शताम् अदर्शन् । अङ् धातो- ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । . (च० ) हशिर प्रेक्षणे । पूर्ववत्तिबादयः । इर् अनुबन्धः 'इरितो वा' इति सूत्रस्थ- विशेषार्थः । दृश् अप तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दृशादेः पश्यादिः ॥ दृश् आदि- यस्यासौ शादिस्तस्य शादेः पश्य आदिर्यस्यासौ पश्यादिः शादेर्धातोस्तिबादौ विभ- तिचतुष्टये परे पश्य इत्यादिरादेशो भवति । अनेन पश्यादेशः । पश्य अप् तिप् इति जाते । 'अदेः 'स्वरहीनं पश्यति । लिट्लकारे-'उपधायाः अनेन गुणः । ददर्श ददृशतुः ददृशुः । ददर्शिथ । 'सजिशोः' इति, सृजिशोर्धात्वोः थपो वा इट् भवति । अनेनास्य थपि वा इट् भवति । इडभावे ददृश् थप् इति जाते 'उपधाया लघोः गुणः । 'रारो झसे' अनेन अरो २ जात: 'छशष०१ ष्टुत्वम् । दद्वष्ठ । रारो' द्रष्टा । 'अत उपधायाः अद्रा- क्षीत् । 'झसात् अद्राष्टाम् । अस्य 'इरितो वा' अनेन ङ प्रत्ययो भवति । तदा अदृश् ङ दिप् इति जाते । 'दृशादेः शादेर्धातोर्डकारे परे गुणो भवति । अनेन गुणः । डकारो डित्कार्यार्थः स्वर०१ अदर्शत् ॥ १२७ ॥ (प्र०) दशादेरिति । पा पाने इत्यस्यैव ग्रहणं नतु पारक्षणे इत्यस्यापि लुग्विक- रणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति केचित, तन्न' न्यायेन सिद्धौ साहचर्य्यस्याग- तिकत्वात् ॥ १२७॥ ऋ गतौ । ऋच्छादेशः । ऋच्छति । ऋच्छेत् । ऋच्छतु । आर्छत् । २ः पश्चात् ऋ अर् वृद्धिः । आर आरतुः आरुः ॥ अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट् ॥ १२८ ॥ आरिथ आरथुः। आर । आर आरिव आरिम ॥ गुणोर्तिसंयोगायोः॥ अर्तेः संयोगादेरृदन्तस्य च गुणो भवति याक यडि किति णादावाशी-दादौ च ॥ १२९ ॥ अर्यात् । अती । 'हनृतः स्यप अरिष्यति । आरिष्यत् ॥ सर्तिशास्त्यर्तिभ्यो को लुङि॥ १३० ॥ सेरपवादः ॥ लित्पुषादेङः । आरत् आरताम् आरन् । भर्तेहादेः सेरपवादो लुङीति केचित् । आर्षीत् । (च० ) गतौ । 'दृशादेः' अनेन ऋच्छादेशः । 'अदे' ऋच्छति चतुणी लकाराणां रूपाणि सन्ति सुगमत्वाड्याख्यानं न कृतम् । प् इति स्थिते 'द्विश्व' 'र: । अ णप् इति जाते । 'ऋ अर्' अर् णप् इति जाते 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः। आर । 'गुणोति सवर्ग आरतुः आरुः॥ सूत्रम्-'अत्यति ॥ अत्यतिव्ययतीनां धातूनां थपो नित्यमिद् भवति । 'अत्वतो अस्य विकल्पस्यायमपवादः । आस्थि। * यात् इति स्थिते । सूत्रम्-'गुणोऽतिसंयोगाद्योः ॥ अतिश्च संयोगादिश्च अतिसंयोगादी तयोः अतिसंयोगायोः ऋगतावित्यस्य धातोः संयोगादेव॑दन्तस्य च ऋकारस्य गुणो भवति यकि यडि किति णादौ आशीर्यादादौ च । अनेनारतुरिति रूपं सिद्धं भवति । गुणोऽनेन तदा अर्यात् । 'गुणः' अर्ता । 'हनृतः स्यपः' अनेनास्येट् । गुणः अरिष्यति 'स्वरादेः' • आरिष्यत् ॥ सूत्रम्-'सतिशास्त्य॥ सतिशास्तिति एभ्यो धातुभ्यो इप्रत्ययो M . . ..

·भ्वादि० परस्मै०१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। भवति सेरपवादः । अनेनास्य ङः । 'शादेः 'स्वरादेः । आरत् ॥ 'अतः । अतेहादे- र्धातोर्डप्रत्ययो भवति लुङि। सेरपवादः इति केचिदाचार्या वदन्ति तेषां मते 'सेः । स्व. रादेः । आर्षात् इति रूपं सिद्धं भवति ॥ १३० ॥ (प्र०) गुणोऽति संयोगाद्योरिति । अर्तीति भ्वादिद्वाद्योग्रहणम् । लुनिर्देश- स्तु सौनस्तिबन्नद्देशो यङ्लुनिवृत्यर्थः ॥ १३० ॥ सृ गतौ । धावादेशः । धावति । शीघ्रगतावेव धावादेशः । सरति । ससार सस्रतुः सत्रुः । क्रादित्वात् ससर्थ । सस्रथुः सत्र । ससार-ससर ससृव समृम ॥ यादादौ ॥ ऋकारस्य रिङादेशो भवति यदादौ परस्मैपदे परे ॥१३१॥ उकारो व्यवधानार्थः तेन 'ये' इति न दीर्घः । सियात् । सर्ता । सरिष्यति । असरिष्यत् । पुषादित्वात् ङः । असरत् असरताम् असरन् । (१०) स गतौ । धावादेशः धावति । शीघ्रगतावेव धावादेशः। तदभावे सरति । लिट्लकारे । ससार । थपि क्रादित्वान्नेट् । ससर्थ । सृ यात् इति स्थिते ॥ सूत्रम्- 'यादादौ ॥ एकपदं सूत्रम् । आशीरर्थे यादादौ परे धातोकारस्य रिङ् इत्यादेशः पर- मैपदे एव । अत्रापि डकारो 'ये' इति सूत्रेण विहितदीर्घनिषेधार्थः । नियात् । सर्ता । 'हनृतः स्यपः' सरिष्यति । असरिष्यत् । 'पुषादि अनेन । 'शादेः । असरत्॥१३१॥ (प्र०) शीघ्रगतावेति । एतच्च विदोनवानामित्यतो वेत्यस्यानुवृत्तेर्व्यवस्थया बोध्यम् । को व्यवधानार्थ इति । नत्वन्त्यादेशार्थः । धातोरधिकारात् षष्ठीनिर्दिष्टत्वेनैतल्लाभात् । व्यवधानफलमाह-तेनेति ॥ शद्ल शातने ॥ शीयादेशे आत्मनेपदं वाच्यम् ॥१३२॥ शीयते । शीयेत । शीयताम् । अशीयत । शशाद । 'लोपः पचाम्' शेदतुः शेदुः । शेदिथ-शशस्थ । शद्यात् । शत्ता । शत्स्यति । अशत्स्यत् । लदि- त्वात् ङः । अशदत् । (च०) शदूल शातने । शीयादेशः ॥ सूत्रम्-'शीयादेशे० ॥ शीयादेशे कृते सति आत्मनेपदं वाच्यम् । अनेनास्यात्मनेपदत्वम् । शीयते । लिट्लकारे । 'अत उपधा- याः' शशाद 'लोपः पचां' शेदतुः । 'अत्वतः' अनेन वा इट् । शेदिय । 'खसे चपा झसा- नाम्' शशत्थ शथात् 'खसे' शत्ता। अन्यानि मूले सन्ति । 'लित्पुषादे अनेनास्य लदित्त्वाद् ङः। अशदत् ॥ १३२ ॥ (प्र०) शातन इति । विशीर्णतायामित्यर्थः । पिबतीत्यत्र पिबादेशोऽदन्तः, 'अदे इत्यलोपः । अल्लोपस्य असिद्धत्वात् उपधाया लघोरिति गुणो न । अकारयुक्तोच्चारणसाम- द्विा॥ बदल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । सदिादेशः । सीदति । ससाद ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तराद्धे । . सेदतुः सेदुः । सेदित्थ-ससस्थ । सद्यात् । सत्ता । सत्स्यति । असत्स्यत् । असदत् । निपूर्वः । न्यषदत् । (३०) षदूल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । सीदादेशः। सीदति । ससाद ! 'लोपा सेदतुः । 'अत्वत: सेदिय । 'खसे०१ ससत्य । खसे० सत्ता । अन्यानि मुले सन्ति ॥ लुङ्लकारे 'लित्पुषादेऊ' असदत् । अयं धातुर्यदा निपूर्वो भवति तदा 'प्रादेश्वः अनेन षत्वम् । न्यषदत् । पा पाने । पिबादेशः । पिबति । पिबेत् । पिबतु । अपिबत् । पपौ पपतुः पपुः । पपिथ-पपाथ। 'दादेरे' पेयात् । पाता। पास्यति । अपास्यत् । 'दादेः पे' अपात् । (च०)पा पाने । पिबादेशः । पिबति । लिट्लकारे पा णप् इति स्थिते । 'विश्व' 'हस्वा 'आतो गप डौः पपौ 'आतोऽनपि पपतुः 'अत्वतो. पपिथ-पपाथ । 'दादेरे पेयात् । 'दादेः पे. अनेन सेर्लोपो भवति । अपात् । अपाताम् अपुः । 'आतोऽनपि: इत्यनेनाकारस्य लोपः । घा गन्धोपादाने । जिघ्रादेशः । जिप्रति । जित् । जिवतु । अजिः प्रत् । जघौ जघ्रतुः जनः । जप्रिथ-जनाथ । प्रायात्-नेयात् । प्राता है प्रास्यति । अघ्रास्यत् । अघ्रासीत्-अघ्रात् ॥ ध्मा शब्दामिसंयोगयोः । धमा- देशः । धमति । धमेत् । धमतु । अधमत् । दध्मौ । मायात्-ध्मेयात् । माता । ध्मास्यति । अध्मास्यत् । अध्मासीत् ॥ (०) मा गन्धोपादाने जिघ्रादेशः । जिघ्रति । ब्रा गप् इति स्थिते 'द्विश्वः 'इस्वः' 'झपानाम्। 'कुहोश्चुः' 'आतो णप डौ' जघौ । 'अत्वतः-जनिथ जनाथ । 'संयोगादेः-घायात्-घेयात् । 'आदन्तानाम्' अघ्रासीत् । 'शाच्छासा०' अनेन वा सेलोपः । अघ्रात् ॥ (प्र०) ध्माशब्दाग्निसंयोगयोः । शब्दशब्देन तदनुकूलो वायुरिह गृह्यते । तेन शङ्ख धमतीतिवत् मृदङ्ग धमतीति प्रयोगो न, अग्निसंयोगे सुवर्ण धमति अग्निना संयुनक्तीत्यर्थः ।। ष्ठा गविनिवृत्तौ । 'आदेः ष्णः स्नः' सकारे जाते निमित्ताभावेन ठस्य थः। तिष्ठादेशः । तिष्ठति । तिष्ठेत् । तिष्ठतु। अतिष्ठत् । 'शसारखपाः तस्थौ तस्थतुः तस्थुः । स्थयात्-स्थायात् । स्थाता । स्थास्यति । अस्था- स्यत् । निपूर्वः । षत्वम् । न्यष्ठात् ।। (०) ष्ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः ष्णः स्नः' अनेन षस्य सः । निमित्ताभावे अनेन न्यायेन ठस्य थः। शादेः तिष्ठादेशः तिष्ठति । स्था गप इति स्थिते । 'द्विश्व: । -- ·भ्वादि० परस्मै०१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । । + । 'ह्रस्वः' 'शसात्! 'झपानां सवर्णत्वात 'आतो ण? तस्थौ । 'दादेरे स्थेयात्-स्थायात् । लुङ्लकारे निपूर्वोयं । 'दादेः पे' अनेन सेर्लोपो भवति । 'प्रादेश्च-न्यष्टात् । म्ना अभ्यासे । मनादेशः । मनति । मनेत् । मनतु । अमनत् । मम्नौ। मन्नतुः मन्नुः । मन्निथ-मनाथ । मायात्-नेयात् । नाता। म्नास्यति । अन्नास्यत् । अम्नासीत् । (च० ) ना अभ्यासे । मनादेशः । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदे मनति । 'पूर्वस्त्र मन्नौ। 'अत्वतः मन्निथ-मनाथ । 'संयोगादेः-नायात्-म्नेयात् । अन्यानि म सन्ति । लुङ्लकारे 'आदन्तानाम्। अम्नासीत् । दाण् दाने । यच्छादेशः । यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छत् । ददौ ददतुः ददुः। 'दादरे' देयात्। दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदात् । (च० दाण् दाने 'दृशादे:'-अनेन यच्छादेशः । यच्छति । दा णप् इति स्थिते । 'विश्व' 'हस्वः' 'आतो गप ददौ । 'आतोऽनपि ददतुः 'अत्वतः ददिथ-ददाथ । 'दादेरे देयात् । लुङ्लकारे ‘दादेः पे? अनेन सेर्लोपो भवति । अदात् । व कौटिल्ये । हरति । हरेत् । हरतु । अहरत् । जहार । 'गुणोर्ति- संयोगायोः' जहरतुः जह्वरुः ॥ ऋदन्तस्य थपो नेट् ॥१३३॥ जहर्थ जहरथुः जहर । जह्वार-जहर जहरिव जह्वरिम । हयात् । हर्ता । 'हनृतः स्यपः' हरिष्यति । अह्वरिष्यत् । वृद्धिः अह्वात् अह्वार्टीम् ।। (च० ) व कौटिल्ये । कुटिलस्य भावः कौटिल्यं । तस्मिन्कौटिल्ये । गुणः । वरति । ढ णप् इति स्थिते 'विश्व' 'र:' 'पूर्वस्य 'कुहोश्चुः' 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः-जबार । 'गुणोऽतिसंयोगाद्योः अनेन किति णबादौ गुणः । जह्वरतुः ॥ सूत्रम्- 'ऋदन्तस्य० ॥ ऋदन्तस्य धातोः थप इड् न भवति । जह्वर्थ ह्वर्यात् हर्ता । 'हनृतः हरिष्यति । अह्वरिष्यत् । णित्पे अनेन णित्त्वावृद्धिः अह्वार्षीत् ॥ १३३ ॥ स्कन्दिर् गतिशोषणयोः। स्कन्दति । स्कन्देत् । स्कन्दतु। अस्कन्दत् । चस्कन्द चस्कन्दतुः चस्कन्दुः। चस्कन्दिथ ॥ हसात्परस्य झसस्य सवर्णे झसे लोपो वाच्यः॥१३४॥ चस्कन्थ । 'नो लोपः' स्कद्यात् । स्कन्ता । स्कन्त्स्यति । अस्कन्स्यत् ।। सावनिटो नित्यं वृद्धिः॥१३॥ णित्त्वविधानसामर्थ्यादनुपधाभूतस्याप्यतो वृद्धिः। अस्कान्सीत् । 'हरितो वा' अस्कदत् । (१०) स्कन्दिर् गतिशोषणयोः । इर् अनुबन्धः "इरितो वा' इति सूत्रस्य विशेष- गार्थः । स्कन्दति । लिट्लकारः । स्कन्द णम् इति स्थिते 'विश्व शसात् 'पूर्वल्य' ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध 'कुहोश्चुः चस्कन्द । 'संयोगात्'-अनेन कित्त्वात् 'नो लोपः' इति सूत्रेणानुस्वारस्य लोपो न भवति । चस्कन्दतुः । 'अत्वतः अनेनास्य वेट् । चस्कन्दिथ । इडभावे चस्कन्द थप इति स्थिते ॥ सूत्रम्-हसात्परस्य०॥ हसात्परस्य सवर्णे झसे परे लोपो वाच्यः । अनेन दस्य लोपः चस्कन्थ । 'नोलोपः स्कन्धात् 'हसात् स्कन्ता। 'खसे स्कन्त्स्यति । अस्कन्त्स्यत् ॥ सुत्रम्-'सावनिटः॥ सौ परे सति अनिटो धातोनित्य वृद्धिर्भवति । अस्य धातोवृद्धिप्राप्तिरेव नास्ति, तत्राह-णित्त्वविधानसामर्थ्यात् अनुपः धाभूतस्यातोकारस्य वृद्धिः 'खसे' अस्कान्सीत् । 'इरितो वा' अनेनास्य वा ङ प्रत्ययो भवति-'नो लोप: अस्कदत् ॥ १३५ ॥ तृ प्लवनतरणयोः । तरति । तेरेत् । तरतु । अतरत् । कित्त्वाभावा- द्गुणः ॥ ऋसंयोगादेर्णादेरकित्त्वं वाच्यम् ॥१३६॥ तृफलमज. त्रपाम्' इत्येत्वपूर्वलोपौ ॥ ततार तेरतुः तेरुः । तेरिथ ॥ ऋत इर् ऋकारस्य इर् भवति किति परे ॥१३७॥ 'स्वोर्विहसे' तीर्यात् ॥ ईटो ग्रहाम् ॥ ग्रहादीनामिट ईकारो भवति ॥१३८॥ तरीता-तरिता । तरीष्यति. तरिष्यति । अतरीष्यत्-अतरिष्यत् । अतारीत् अतारिष्टाम् अतारिषुः ।। वृद्धिहेतौ साविटो न दी? वाच्यः ॥ १३६ ॥ (च० ) तृ प्लवनतरणयोः । गुणः । तरति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे । 'ऋसंयोगात्' अनेनाकित्त्वात् गुणः । 'तृफलभजत्रपाम्' अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेरतुः । तृ यादिति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ऋत इर् ॥ ऋतः इर् , ऋकारस्य किति डिति च परे इर् भवति । 'थ्वोर्विहसे अनेन दीर्घः। तीर्यात् । तर् इट् ता इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ईटो ग्रहाम्' । ई इटः ग्रहाम् । ग्रहादीनां धातूनामिट ईकारो भवति न्तु णादौ । बृङ् वृदन्तानां वा भवति । अनेनास्येट इकारो भवति । तरीता तरिता । अन्यानि मूले सन्ति । अतारीत् अतारिष्टाम् अतारिपुः । अत्रेट ईकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'वृद्धिहेतौ ॥ वृद्धिहेतौ सौ परे इटो दीर्घो न वाच्यः । अनेन लुङ्लकारे दीर्घाभावः ॥ १३६-१३९ ॥ (प्र०) ऋत इर् इति । तरतीत्यादौ विशेषविहितेन गुणादिना बाधितत्वान्नेत्य न्याभिप्रायः । अतः किम् , भूयात् । तिति किम् , तरति ॥ १३९ ॥ रज रागे । उभयपदी । अपि रञ्जदंशषञ्जष्वञ्जाम् ॥ एषाम. नुस्वारस्य लोपो भवत्यपि परे ॥१४०॥ रजति रजते । रजेत् रजेत । रजतु रजताम् । अरजत् अरजत । ररज ररञ्जतुः ररञ्जः । रञ्जिथ-ररथ ररञ्जथुः ररञ्ज । ररख्ने । रज्यात् । रङ्गोष्ट । रङ्गा । रमयति रयते । अरश्यत् अर.. । , ·भ्वादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ड्थत । अराझीत् । 'चोः कुः' 'खसे चपा' षत्वम् । अराताम् अराक्षुः । मरक्त मरजाताम् अरसत । (च० ) रा रागे। उभयपदी ।। सूत्रम्-'अपिरञ्ज। अपि रञ्जदंशषञ्ज- 'प्वजां एषां धातूनामनुस्वारस्य लोपो भवति अपि परे । अनेनास्यानुस्वारस्य लोपो भवति । रजति रजते । अन्यानि मले लिखितानि सन्ति । लिट्लकारे । रज्ज । अकित्त्वादनुस्वारस्य लोपो न भवति । ररज्जतुः । 'अत्वतः-ररजिथ । ररज थप् इति स्थिते । 'चोः कुः' 'खसे' ररक्य । आत्मनेपदे । रज्जे । 'नो लोप-रज्यात् । चोः कुः खसे० रहीष्ट ॥ अरासीत् 'झसात्? 'चोः कुः 'खसे० अराङ्क्ताम् अराक्षुः । आत्मनेपदे-अरङ्क्त अरशाताम् अरश्त ॥ १४० ॥ दंश दशने । दशति । दशेत् । दशतु । अदभूत् । ददंश ददंशतुः ददंशुः । ददंशिथ-दर्दष्ठ दर्दशथुः । दश्यात् । ष्टुत्वम् । दंष्टा । दक्षयति । अदङ्घयत् । णित्पे' णित्त्वाद्बुद्धिः । 'षढोः कः से' अदासीत् ॥ (च) देश दशने । 'अपि रज्जदंशा अनेनास्यापि लोपो भवत्यनुस्वारस्य । दशति । ददंश ददंशतुः । 'अत्वतः-दर्दशिथ । इडभावे दर्दश् थप् इति जाते 'छशष' अनेन यकारः । ष्टुभिः ष्टुः दर्दष्ट । 'नो लोपः' दश्यात् । दंष्टा । 'पढोः कः से' दमयति । 'णित्पे। अनेन णित्वाद् वृद्धिः । 'पढोः कः से' अदासीत् ॥ षञ्ज संगे । सजति । सजेत् । सजतु । असजत् । ससञ्ज ससजिथ- ससङ्क्थ । सज्यात् । सङ्क्ता । सञ्जयति । असङ्ख्यत् । असाहीत् असाङ्क्ताम् असाङ्क्षुः ॥ (च०) षञ्ज सङ्गे । 'आदेः ष्णः स्नः अनेन षस्य सः । पूर्ववत्तिबादयः । सजति लिट्लकारे । ससञ्ज । 'अत्त्वतः अनेनास्य वेट् । ससंजिथ । इडभावे ससञ्ज थप् इति जाते 'चोः कुः खसे०' ससंक्थ ॥ 'नो लोपः' सज्यात् । सञ्ज ता इति स्थिते 'चोः कुः' 'खसे० 'स्वर० सङ्क्ता । सञ्ज स्यप तिप् इति स्थिते 'चोः कुः 'खसे० षढोः कि लात' 'कष संयोगे' सङ्ख्यति । असङ्ख्यत् । 'सावनिटः' असाहीत् । 'झसात्'-असा- ताम् असाक्षुः। कित रोगापनये संशये च ॥ गुब्भ्यः॥ गुप् तिज कित् मान् बध् दान् शान् एभ्यः स्वार्थे सः प्रत्ययो भवति धातोश्च द्वित्वम् ॥ १४१ ।। 'कुहोश्चुः' गुप्तिन्किद्भ्यः क्रमानिन्दाक्षमारोगापनयनेषु सः। तेन गोपति तेजति केतति । 'सघातुः' 'गुबादिभ्यः सस्येण्नेष्यते' । नानिटि से ॥ इड्वर्जिते सप्रत्यये परे धातोगुणो न भवति ॥ १४२ ॥ तिम् । चिकित्सति । चिकित्सेत् । चिकित्सतु । अचिकित्सत् । चिकित्सांचकार चिकित्सामास ·सारस्वतप्रक्रिया- उत्तरार्द्ध - चिकित्साम्बभूव । चिकित्स्यात् चिकित्सिता। चिकित्सिष्यति । अचिकित्सि- प्यत् । चिकित्सीत् । अचिकित्सिष्टाम् ।। (०) कित् रोगापनयने संशये च ॥ सूत्रम्-'गुब्भ्यः ॥ गुप् तिज कित् मान् बध दान शान इत्येतेभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे धात्वर्थे एव । इगर्थे विनैव दशस्वपि लकारेपु, कृति च सः प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगे द्विश्च ॥ 'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे एवं भवन्तिः । गुप् तिज् किन यः क्रमात् निन्दाक्षमारोगापनयनेषु सः प्रत्ययो भवति । तेन मोपति तेजति केतति इत्यत्र पूर्वोक्तसूत्रेण सः प्रत्ययो धातोः द्वित्वं च भवति । तदा 'किकित् स' इति जाते 'कुहोश्चुः' अनेन कस्य चः। चिकित् स इति जाते 'सिसता अनेनेटि प्राप्ते । 'गुपादिभ्यो धातुभ्यः सख्य इट् न इष्यते आचार्यः अनेन इनिषेधः । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते 'नानिटि से' न अनिटि से। इड्वजिते सप्रत्यये परे धातोर्गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः । चिकित्स इति जाते ‘स धातुः अनेन धातुत्वात्तिबादयः । चिकित्स तिप् इति स्थिते। 'अप कर्तरि' 'अदे' चिकित्सति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट् लकारे 'कासादिप्रत्ययादाम्'-चिकित्सांचकार । अन्ये द्वे मूले स्तः । चिकित्स्यात् । लुङ्लकारे अचिकित्सीत् । अचिकित्सिष्टाम् ॥ १४२ ।। (प्र०)कितरोगापनयने संशयेचेति । रोगापनयनं व्याधिप्रतिकारः । संशये प्रायेण विपूर्वः । "विचिकित्सा तु संशयः" इत्यमरः । गुरुभ्य इति । बहुवचनमाद्यर्थमतो गणय- ति-गुपतिज् इत्यादि । स्वार्थे अन्यार्थानुक्तेरिति भावः । चिकित्सतीति आगमस्यानि- त्यत्वादिडभावस्ततो "नानिटि से" गुणाभावः ॥ १४२ ॥ पत्ल पतने । पतति । पतेत् । पततु । अपतत्। पपात पेततुः पेतुः । पत्यात् । पतिता । पतिष्यति । अपतिष्यत् । लित्पुषादेर्डः ॥ पतेर्डे पुगाग- मो वाच्यः॥१४३॥ अपप्तम् ।। (१०) पत्ल पतने । पतति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः पपात । 'लोपः पचों पेततुः । पतिता । लुङ्लकारे 'लित्पुषा०' अनेन ङः प्रत्ययो भवति । अपत् ङ दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'पते' पतेर्धातोः ङप्रत्यये परे पुगागमो वाच्यः । कित्त्वादन्ते । 'स्वर' अपसत् अपतताम् ॥ १४३ ॥ अमु चलने ॥ शमां दीर्घः॥ शमादीनां दी? भवति यकारे परे ॥१४४॥ शम् दम् श्रम् भ्रम् क्षम् क्रम् मद् एते शमादयः । भ्राम्यति- प्रमति । भ्राम्येत् अमेत् । भ्राम्यतु-प्रमतु। अभ्राम्यत्-अभ्रमद् । बनाम ।। फणादीनामेत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ ।। १४५ ॥ फणतिभाजिराजी च भ्राशिभ्लाशी स्थमिस्वनी । अमित्रसी जीर्यतिश्च दशैते तु फणादयः ॥

·स्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । भ्रेमतुः-बभ्रमतुः । प्रेमुः-बभ्रमुः । प्रेमिथ-बभ्रमिथ। भ्रम्यात् । भ्रमिता अमिष्यति । अनमिष्यत् । अभ्रमीत् ।। (३०) भ्रमु चलने ॥ सूत्रम्-'शमां दीर्घः ॥ शमां दीर्घ:, द्विपदं सूत्रम् । शमा- दीनां धातूनां दी? भवति यकारे परे । शमादयो मूले उक्ताः । भ्रम् तिप् इति स्थिते 'क्रम भ्रमु’ अनेन यः प्रत्ययः । भ्रम् य तिप् इति जाते 'शमां दीर्घः अनेन दीर्घः । भ्राम्यति । यप्रत्ययाभावे दीर्घाभावः । श्रमति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः अनेन बृद्धिः । 'झपानाम्' बभ्राम ॥ 'फगादीनाम्। फणादीनां एत्वपूर्वलोपौ वा वक्तव्यौ अनेनास्य वा एत्वपूर्वलोपौ। भ्रमतुः बभ्रमतुः। बभ्रमिथ । फगादयः श्लोकेनोक्ताः । भ्रम्यात् । भ्रमिता । लुङलकारे । अभ्रमीत् ॥ १४४-१४५ ॥ टुवम् उद्विरणे । टु इत्संज्ञकः । वमति । वमेत् । वमतु। अवमत् । बवाम । वम एत्वपूर्वलापौ वा वाच्यौ ॥१४६ ॥ वेमतुः---ववमतुः वेमु:-ववमुः । वम्यात् । वमिता । वमिष्यति । अवमिष्यष्यत् । अवमीत् ।। (च०) टुवम् उद्गिरणे । टु इत्संज्ञकः । वमति । लिट्लकारे 'शसददवादि' अनेन निषेधे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'वम एत्व० ॥ वम्धातोरेत्वपूर्वलोपौ वा वक्तव्यो । अनेनास्य वा एत्वपूर्वलोपौ । ववाम देवतुः-ववमतुः । वमिता । लुङ्लकारे । अवमीत् ॥ १४६ ॥ (प्र०) वम् एत्वमिति । 'वेमुश्च केचिदूधिरम्' इत्यादिप्रयोगाभाष्यविरुद्धाः ॥१४६॥ फण गतौ । फणति । फणेत् । फणतु । अफणत् । पफाण फेणतुः फेणुः । फण्यात् । फणिता । फणिष्यति । अफणिष्यत् । अफाणीत् । अफणीत् ।। (च० ) फण गतौ । फणति । लिट् लकारे 'अत उपधायाः' 'झपानां पफाण । 'फणादीनाम' अनेन वा एत्वपूर्वलोपौ भवतः । फेणतुः पफणतुः। फेणिथ-पफणिय । फणिता । अफणीत्-अफाणोत् । स्वनस्यम शब्दे । स्वनति । स्वनेत् । स्वनतु । अस्वनत् । सस्वान स्वे- नतुः स्वेनुः । स्वन्यात् । स्वनिता । स्वनिष्यति। अस्वनिष्यत् । अस्वनीत् --अस्वानीत् ॥ (च०) स्वन स्यम शब्दे । स्वनति । स्यमति । सस्वान । सस्याम । स्वनिता । स्यमिता । अस्वानीत्-अस्वनीत् 'हसादेः अनेन वा वृद्धिः। अस्यामीत् अस्यमीत् । वस निवासे । वसति । वसेत् । वसतु । अवसत् । वस् णप् इति स्थिते द्वित्वम् ।। णबादौ पूर्वस्य ॥ णबाद परे यजादीनां ग्रेहादीनां च पूर्वस्य सम्प्रसारणं भवति । यकारवकाररेफाणामिकारोकारऋकारा भव- न्ति ॥ १४७ ॥ सस्वरस्य सम्प्रसारणं दीर्घस्य दीइस्वस्य हस्वः । सा० उ०६ ।

·६२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराखें प्रहिावयीव्यधिर्वष्टिविचतिवृश्चतिस्तथा । पृच्छतिभृज्जतिश्चैव नवते तु ग्रहादयः ।। पूर्ववकारस्योत्वे । 'अत उपधायाः' उवास । उवस् अतुस् इति स्थिते ॥ यजा यवराणां स्वृतः सम्प्रसारणं किति ॥ यजादीनां संप्रसारण भवति किति परे ॥ १४८ ॥ यजिवपिर्वहिश्चैव वेव्येौ यतिः स्वपिः । वद्वसी इवयीर्तवीक्तरेकादश यजादयः ॥ 'सवणे दीर्घः सह ॥घसादेः षः॥ घसिशासिवसीनां सस्य षो भव. ति षत्वानिमित्ते सति ॥ १४९॥ ऊषतुः ऊषुः । उवसिथ-उवस्थ । संप्र. सारणम् । षत्वम् । उष्यात् । वस्ता ॥ सस्तोऽनपि ॥ सकारस्य तकारो भवति अनपि सकारे परे ॥ १५० ॥ वत्स्यति । अवत्स्यत् । वृद्धिः । अवा- सीत् । 'झसात्' 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति न्यायात् । अवाताम् । अवासुः॥ (च० ) वस निवासे । वसति। वस् गप् इति स्थिते । 'द्विश्व' ववस् णप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'णवादौ पूर्वस्य यजादीनां यज् वच् स्वप् वह वेञ् वप् वद् वसां श्वयतेहा- दीनां ग्रह ज्या व्ये वेञ् व्यध् वश् व्यच प्रच्छ घ्रश्च भ्रस्जादीनां च धातूनां पूर्वस्य द्वित्व- स्य णबादौ परे संप्रसारणं भवति यकारवकाररेफाणां इंकारोकारनकारा भवन्ति । सस्वर- स्याक्षरस्य सम्प्रसारणं भवति । हस्वस्याक्षरस्य हस्वः । दीर्घस्याक्षरस्य दीर्घः । ग्रहादयः श्लोकोक्ताः सन्ति । अनेन पूर्वस्य वकारस्य संप्रसारणं जातम् । हस्वत्वा- त् 'हस्वः' अनेन सूत्रेण पूर्वस्य वकारस्य उकारः । तदा उवस् णम् इति जाते। 'अत उपधायाः' 'स्वरहीनं०' उवास । ववस् अतुम् इति स्थिते । णबादौः अनेन पूर्वस्य सम्प्रसारणम् । उवस अतुस् इति जाते ॥ सूत्रम्-यजा यवराणां ॥ यजां यवराणां इश्च उश्च ऋत् च य्वृतः सम्प्रसारणं किति पञ्चपदं सूत्रम् । ग्रहादीनां तु किति डिति च परे सम्प्रसारणं भवति । यजादीनां तु केवले किति पर एव सम्प्रसारणं भवति । अत एवं पृथक्सूत्रकरणम् । यत्तु 'स्वप्व्येनोर्यङि सम्प्रसारणं' तत्र प्रक्रियायां पृथक् सूत्रमस्ति- 'स्वपिस्वमिव्येनां यङि ॥ अथवा 'स्वप्व्येद्वेजां ग्रहादिमध्ये यद् ग्रहणं तत् यङि' प्रत्यये सम्प्रसारणार्थ नान्यत्र । यजादीनां धातूनां यकारवकारयोः किति परे सम्प्रसारणं भवति । यवराणामित्यत्र कारग्रहणं 'ग्रहां तितिः इति सम्प्रसारणं भवति । हस्वस्य हस्वः दीर्धस्य दोघः । अनेन द्वितीयस्यं वकारस्य सम्प्रसारणं भवति ॥ यजादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः उउस् अतुस् इति स्थिते ॥ 'सवर्णे०. ऊस् 'अतुस्' इति जाते सूत्रम्-'घसादेः षः ॥ घस् आदिर्यस्य सः, घसादिः तस्य घसादेः षः । 'क्विलात! 'घस्ल अदने 'शास् अनु- -

·भ्वादि० परस्मै० १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ।
६३
शिष्टौ
वस् निवासे' इत्येतेषां धातूनां सकारस्य षकारो भवति । अत्र किलात्' इति
सूत्रस्य प्राप्तिरेव नास्ति तस्मात्सूत्रं कृतम् । अनेन सस्य षः 'स्वरहीन अपतुः ऊः ।
'अत्त्वतः । उवसिथ उवस्थ । 'यजाम्' । 'घलादेः । उज्यात् । वल्ता । वस् स्यप् तिप्
इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'सस्तोऽनपि ॥ सः, तः, अनपि, त्रिपद सूत्रम् । धातोः सका-
रख्यानपि विषये जबादिविभक्तिषट्कविषये सकारे परे तकारो भवति । अनेन सकारस्य
तकारो भवति । वत्स्यति । अवत्स्यत् । 'सावनिटो नित्यम्' अनेन वृद्धिः । अवा-
सीत् । 'झसात्' । 'सस्तोऽनपि' 'प्रत्ययलोपे' इति न्यायात् वृद्धिः । अवात्ताम् ।
अवात्सुः ॥ १० ॥
(प्र०) णवादाविति । यद्यपि ग्रहिवृश्चिपृच्छतिभृज्जतीनां पूर्वस्य सम्प्रसारणे कृते
विशेषो नास्ति तथापि पर्जन्यवल्लक्षणं प्रबर्तते ॥ १४७ ॥
यजामिति । वहुवचनेनान्यान् गृह्णाति । एषां ये यकारवकाररेफास्तेषां
सम्प्रसारणमित्यर्थः । यवयोश्च तद्विधौ प्रयाजनाभावात् वृत इति इकारोकारयोर्ग्रहणम् ।
सम्प्रसारणमिति संज्ञानिर्देशः वृत इत्येव सिद्धे संज्ञाविधानं पाणिनीयमतानुसरणा-
र्थम् ॥ १४८॥
अवात्तामिति । सिलोपस्यासिद्धत्वात् पूर्व धातोः सस्य तकारे जाते वर्ण-
समाम्नाय एतदर्थमेवाकृतिग्रहणस्य भाष्ये सिद्धान्तितत्वेन द्वयोरपि तयोस्तकारयोझस-
त्वाद् झसादिति सिलोपः ॥
वद व्यक्तायां वाचि । वदति । वदेत् । वदतु। अवदत् । उवाद
ऊदतुः ऊदुः। उवदिथ । उद्यात्। वदिता । वदिष्यति । अवदिष्यत् ।
अवादीत् ।।
(च० ) वद व्यक्तायां वाचि। वदति। लिट्लकारे ‘णबादौ' अनेन सम्प्रसारणम्
'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । उवाद । 'यजाम्' । उदथुः हुः । उवदिथ । सम्प्रलार.
गम् । उद्यात् । वदिता । लुङ् लकारे 'वदिव्रज्योः सौ नित्यम्' अवादीत् ॥
टुओश्वि इर् गतिवृद्ध्योः । टुकारोकारौ कार्याौँ । इर् इत्संज्ञकः । श्व-
यति । श्वयेत् । श्वयतु । अश्वयत् ॥ श्वयतेादौ प्रथमं सम्प्रसा-
रणं वा वक्तव्यम् ॥१५१॥ ततो द्वित्वम् । शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः ।
शुशविथ । सम्प्रसारणाभावपक्षे। शिश्वाय शिश्वियतुः शिश्वियुः। शिश्वियिथ ।
सम्प्रसारणम् । 'ये' शूयात् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अश्वयिष्यत् ।।
श्वयतेः सौ वृद्धधभावो वाच्यः॥ १५२॥ अश्वयीत् अश्वयि.
ष्टाम् अश्वयिषुः । इरितो वा॥ इवयतेरिलोपो ङे वक्तव्यः ॥१५३।।
अश्वत् ॥ श्वयतेर्डे द्वित्वं वा ॥ १५४॥ अशिश्वियन इत्यादि ।
इति भ्वादिषु परस्मैपदिनः ॥१॥

·, - ६४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (१०) टुओश्वि इर् गतिवृद्धयोः । टुकारोकारौ कार्याौँ । इर् इत्संज्ञकः । पूर्ववत् तिबादयः । गुणः 'ए अय्? श्वयति । लिट्लकारे ॥ सूत्रम्-'श्वयते ।। श्वयतेर्धातोर्णादौ परे प्रथमं सम्प्रसारणं वा वाच्याम् । अनेनास्य पूर्व सम्प्रसारणं ततो द्वित्वम् । शु शु णप् इति जाते । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । शुशाव। शुशु अतुस् इति जाते 'नु धातोः अनेन वकारे प्राप्ते । 'नानप्योः अनेन वक्ष्यमाणेन सूत्रेण तन्नि- षेधः किं तु इय् एव भवति । शुशुवतुः शुशविथ । संप्रसारणाभावपक्षे 'धातोर्नामिनः शिश्वाय । 'नुधातोः शिश्वियतुः । 'गुणः' । शिश्वयिथ । संप्रसारणाम् । 'ये' । शूयात् । श्वयिता । श्चयिष्यति । अश्वयिष्यत् । अश्वि इ सि ईट दिप् इति जाते णित्पे अनेन सेर्णित्त्वात् वृद्धः प्राप्तौ ॥ सूत्रम्-'श्वयतेः श्वयतेर्धातोः सौ परे वृधभावो वाच्यः । अनेन तन्निषेधः । गुणः । 'इट ईटि' इत्यादिसूत्रैः अश्वयीत् इत्यादिरूपं सिद्धं भवति । अस्य हरितो वा अनेन वा ङप्रत्ययो भवति । तदा अश्वि ङ् दिप इति जाते ॥ सूत्रम्-'श्वयते ॥ स्वयतेर्धातोर्डप्रत्यये परे इकारस्य लोपो वक्तव्यः । अनेनेकारस्य लोपो भवति । अश्वत् अश्वतां अश्वन् ॥ सूत्र-'श्वयतेर्धातोः ङ प्रत्यये परे द्वित्वं वा ६ भवति पूर्वस्य । 'नुधातोः' अशिश्वियत् । अशिश्वियताम् । अशिश्चियन् इत्या- दीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ इति भ्वादिगणस्य परस्मैपदिनः कथिताः ॥ १॥ १५४ ॥ (प्र. ) अश्वयीदिति । नन्वत्र परस्मैपदसिनिमित्तकत्वेन वृद्धव हिरङ्गत्वात सिमा- ब्रापेक्षत्वेनान्तरङ्गे गुणे कृते इकारान्तत्वाभावाद् वृध्यप्राप्त्याऽयादेशे यान्तत्वादेव हसा. दिलक्षणाया वृद्धेनिषेधे सिद्ध कि 'हन्न्वत इत्यत्र श्विग्रहणेनेति चेन्न, सौ वृद्धेर्येन ना- प्राप्तिन्यायेनान्तरङ्गत्वादिति ॥ इति प्रसादटीकायां भ्वादिपरस्मैपदप्रक्रिया ॥१॥ ॥ भ्वादिष्वात्मनेपदिनः॥२॥ अथ भ्वादिष्वात्मनेपदिप्रक्रिया । एध वृद्धौ । अकार आत्मनेपदार्थः । ततः पराणि तिबादिवचनानि । अप् कर्तरि । एधते । 'आदाथ ई' । अका- रान्तात्परस्य आतआथसंबन्धिन आकारस्येकारो भवति । अ इ ए एघेते । धर्मादेधतेऽदो राज्यम् ॥ विधिसंभावनयोरीतेत्यादीनि नव वचनानि । एघेत । एधताम् । ऐधत । कासादिप्रत्ययादाम् । एषांचक्रे ॥ आम्प्रत्ययो य. स्माद्विहितः स चेदात्मनेपदी तर्हि अनुप्रयुक्तकृत आत्म- नेपदं भ्वसो त्मनेपदम् ॥ १ ॥ एधामास-एघाबभूव । विधानसा- मादस्ते भावो न । इट् । एधिषीष्ट । एपिता । एधिष्यते । ऐधिष्यत । ऐ- घिष्ट ऐघिषाताम् ॥ (च०) आत्मनेपदिनां प्रयोगमाह-एध वृद्धौ। एधू अयं धातुः वृद्धयर्थे । एध इत्यत्राकारोऽनुदात्तस्तेनायमनुदात्तेत् तेनात्मनेपदी। तदेव ग्रन्थकार आह-अकार आ- त्मनेपदार्थः । ततस्तस्मात्कारणात् विभक्तिचतुष्टयेऽपि पराणि ते आते अन्ते । तथा ईत, ·भ्वादि० आत्मने० २ ] सप्रसदचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ईयाताम् , ईरन् । ताम् , आताम् , अन्ताम् । तन् आताम् अन्त, इत्यादीनि नब वचनानि योज्यानि ॥ तत्र वर्तमानात्मनेपदे प्रक्रिया लिख्यते । अबादिप्रयोगः 'अपकर्त- रि' इति कार्य पूर्ववत् । सर्वत्र 'अप् कर्तरि 'स्वरहोनं० एधते । द्विवचने एध आते इति स्थिते सूत्रम्-'आदाथ ई' ॥ आ षष्ठयेकवचनान्तं सांकेतिकम् । आच आथ् च आदाथ् तस्य आदाथ षष्ठयेकवचनान्तम् । ई प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' 'आदौ सवणे, मध्ये । 'आदवे लोप त्रिपदमिदं सूत्रम् । अ अकारात्परस्य आते, आथे, आताम्, आ- थाम् इति वर्तमानाशीःप्रेरणानद्यतनीयप्रथमपुरुषमध्यमपुरुषद्विवचनस्याकारस्य ईकारादेशो भवति । अनेन आते इत्याकारस्य इकारादेशो भवति । 'अइए' एवेते । बहुवचने-'अदे' इत्याकारलोपः । 'स्वरहीनं० एधन्ते । एधसे । द्विवचने-'आदाथ ई' इतीकारः । 'अ- इ ए' एथेथे । एधध्वे । उत्तमपुरुषैकवचने-'अदे' एधे । द्वित्वे बहुत्वे च-मोरा' एधा. वहे एधामहे । अथोदाहरणम्-धर्मादिति । अदः समीपवर्ति राज्यं धर्मात् एधते-वर्धते इति वर्तमानप्रक्रिया । विधिसम्भावनयोः ईतेत्यादि नव वचनानि योज्यानि । सर्वत्र "अप् कर्तरि 'स्वरहीनं 'अइए' एघेत एधेयाताम् एधेरन् इत्यादि नव रूपाणि । साधुर्जनो मनुष्यो धर्मतः धर्मात् एघेत वर्धेत इति विधिः । 'आशीःप्रेरणयोः' ताम् आताम् अन्ताम् इत्यादयो नव प्रत्ययाः । 'अपकर्तरि आताम् आथाम् इत्यत्र 'आदाथ ई. 'अ इ ए'। अन्तामित्यत्र । 'अ 'स्वरहीनं० ॥ मध्यमपुरुषे द्वित्वे । 'आदाथ ई। 'अइए'। एक- त्वबहुत्वयोरविशेषः । उत्तमपुरुषैकवचने । 'एऐऐ” । द्विबहुत्वयोः 'सवर्णे' एधताम् एघेता मित्यादीन्युदाहरणानि ज्ञेयानि । तवायुरेधताम् ॥ अथानद्यतने-एध् । तनादि नव वचनानि योज्यानि । सर्वत्र 'अप् कर्तरि दिबादावट्' इति प्रागडागमः । सूत्रम्-'स्व- रादेः ॥ षष्ठ्येकवचनान्तम् । स्वर आदिर्यस्यासौ स्वरादिस्तस्य धातोः अडागमानन्त- रमनेन द्वितीयोऽडागमः । 'सवणे, एऐऐ। अथवा द्विवारमपि । 'एऐऐ साधना प्रा- ग्वत् । केवलमुत्तमपुरुषैकवचने । 'अइए' ऐधत । ऐघेताम् 'आदाथ ई। ऐधन्त अदे इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि । अत्र यद्यपि द्वितीयमडागर्म विनापि रूपसिद्धिर्भवति तथापि ऐक्षत इत्यादौ रूपसिद्धयर्थ सूत्रस्यास्य प्रयोगः ॥ १॥ (प्र०) एध वृद्धाविति । अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्थः । ऐधत इति । अत्र यद्य- पि द्वितीयमडागर्म विनापि रूपसिद्धिर्भवति तथापि ऐशत इत्यादौ रूपसिद्धयर्थं सूत्रस्या- स्य प्रयोगः । ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईक्षते । ईक्षेत । ईक्षताम् । ऐक्षते। ईक्षाञ्चके । इक्षिषीष्ट । ईक्षिता । ईशिष्यते । ऐक्षिष्यत । ऐक्षिष्ट ॥ (च०) एवम् ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईक्षधातुः दर्शनाङ्कनार्थे । अङ्कन परीक्षगम् । अत्राप्यकार आत्मनेपदार्थः । तेन विभक्तिवतुष्टयेऽप्यात्मनेपदानि योज्यानि । एधवत्प्र- क्रिया । ईक्ष ते आते अन्ते । 'अप् कर्तरि ईक्षते 'आदाई' ईक्षेते । 'अदे ईक्षन्ते । ईक्षसे ईक्षेथे ईक्षध्वे। ईक्षे ईक्षावहे ईक्षामहे 'मोरा' ॥ विधिसम्भावनयोः। ईक्ष ईत ईयातामित्यादि । 'अप कर्तरि 'स्वरहीनं०' सर्वत्र । 'अइए' ॥ 'आशीःप्रेरणयोः । ईक्ष -- ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उतरा? - . तनिषेधः। ताम् आताम् अन्तामित्यादयः । 'अप् कर्तरि 'स्वरहीनं० ईक्षताम् । आदाथ ई, 'अ- इए ईक्षेताम् । ईक्षस्व । “आदाथ ई. ईक्षेथाम् ईक्षध्वम् । ई एऐऐ। ईक्षावहै ईक्षामहै 'सवर्षे ॥ अनद्यतने तनादयः । 'अप कर्तरि दिवादावट' स्वरादेः' इत्यडागमद्वयं वि- धाय अग्रेतनाडागमेन सह 'अइए: द्वितीयेन तु 'एऐऐ। ऐक्षत इत्यादीनि रूपाणि ॥ दद दाने । ददते । ददेत । ददताम् । अददत । 'शसददवा' इति नैत्वपूर्वलोपौ । दददे दददाते दददिरे । ददिषीष्ट । ददिता। ददिष्यते । अददिष्यत । अददिष्ट । (च०) दद दाने । अत्राप्यकार आत्मनेपदार्थः । ददते । ददेत । ददताम् । अद. दत । 'लोपः अनेनत्वपूर्वलोपे प्राप्ते । 'शसददवादि० अनेन तन्निपेधः । दददे। ददि. वीष्ट । ददिता । लुङ् । अददिष्ट अददिषाताम् अददिषत । सुगमोऽयं धातुः ॥ (प्र० ) ददे इति । अत्र लोपपचामित्यनेनैत्बपूर्वलोपे प्राप्ते 'शश दद वा०' अनेन प्वक गतौ । 'नामधातु' अनेन सत्वाभावः । वष्कते । वष्केत । ब्व. एकताम् । अवष्कत । षष्वष्के । बष्किर्षीष्ट । प्वष्किता। ध्वष्किष्यत । अष्वष्किष्यत । अष्वष्किष्ट अवष्किषाताम् ॥ (च०) वष्क गतो । नामधातु अनेन सत्वाभावः । वष्कते । 'पूर्वस्य हसा- दिः । षष्वष्के । षवष्काते । षष्वष्किरे । ध्वष्किषीष्ट । ध्वष्किता। लुङ्लकारे । अ- ध्वष्किष्ट । अष्वकिपाताम् । अध्वष्किषत ।। (प्र.)वष्कत इति । 'नामधातु ध्वष्कष्टिवाम्' इति सत्वनिषेधः । ऋज गतौ स्थैर्ये स्पर्शे च । 'उपधाया रघोः' अर्जते । अर्जेत । अर्ज. ताम् । आर्जत । 'नुगशाम्' 'अभ्वोर्णादौ' आनृजे। अर्जिषीष्ट । अर्जिता ।' अर्जिष्यते । मार्जिष्यत । आर्जिष्ट ।। (१०) ऋज् गतौ स्थैये स्पर्श च । अकार आत्मनेपदार्थः। पूर्ववत् तिवादयः । 'उपधायाः अनेन गुणः । अर्जते । अर्जेत । अर्जताम् । 'स्वरादेः । आर्जत । ऋ ण इति स्थिते । द्विश्च । 'रः। 'नुगशाम्' अनेन पूर्वस्य नुगागमो भवति । 'आभ्वोर्णा- । 'स्वरहीनं० । आनृजे आनृजाते आजिरे । अजिषीष्ट । अर्जिता । 'स्वरादेः । आर्जिष्ट आजिषाताम् आर्जिषत । वन परिष्वञ्जने । सत्वम् । 'अपिरञ्जदंशषञ्जष्वजाम्' स्वजते । स्वजे. त । स्वजताम् । अस्वजत । सस्वले सस्वञ्जाते सस्वञ्जिरे ॥ स्वजतेांदी वा किनवम् ॥२॥ सस्वजे सस्वजाते सस्वजिरे। 'चोः कुः' 'खसे चपाः' पत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः' स्वशीष्ट । स्वता । स्वसथते । अस्वसयत । 'झ-- सात्' अस्वल अस्वसाताम् अस्वसत । अस्वक्थाः ॥

·भ्वादि० आत्मने०२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता ! । (च०) वक्ष परिष्वक्षने । आदेः ष्णः स्नः । अनेन सत्वम् । 'अपिरञ्ज' अने. नानुस्वारस्य लोपः । स्वजते । स्वजेत । स्वजताम् । अस्वजत । 'विश्व' । सस्वजे सस्वक्षाते सस्वञ्जिरे ॥ सूत्रम्-'स्वजते॥ स्वजतेर्धातोर्णादौ वा कित्त्वं वाच्यम् । कित्त्वात् 'नो लोपः अनेनैवानुस्वारस्य लोपो भवति । सस्वजे सस्वजाते सस्वजिरे । स्वज सीष्ट इति स्थिते । 'चोः कु: । अनेन जकारस्य गकारः । 'खसे० । अनेन गस्य कः । 'किलात् अनेन सस्य षः 'कषसं० स्वंक्षीष्ट । 'चोः कुः 'स्वसे. अनेन गस्य कः 'स्वरहीनम्' स्वता । स्वयते । अस्वङ्ख्यत । 'झसात अनेन सेलोपः । अस्वतः ॥२॥ (प्र.) सस्वजे इति । सदिस्वचोरिति षत्वनिषेधः । झसादिति सिलोपे अस्वतः । त्रपूष् लज्जायाम् । ऊकारषकारौ कार्याौँ । त्रपते। पेत । त्रपताम् । अत्रपत । 'तृफलभजत्रपाम्' इत्येत्वपूर्वलोपौ । त्रेपे त्रेपाते । त्रेपिरे । 'ऊदितो वा' त्रपिषीष्ट-त्रप्सीष्ट । पिता-प्ता । त्रपिष्यते त्रप्स्यते । अत्रपिण्यत. अत्रप्स्यत । अत्रपिष्ट अत्रपिषाताम् अत्रपिषत । अत्रप्त ।। (च० ) पूष् लजायाम् । ॐकारषकारौ कार्यार्थौ । पूर्ववत्त आदयः । त्रपते । लिट् लकारे त्र अप ए इति स्थिते 'तृफलभजत्रपाम्। अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । त्रेपे त्रेपाते नेपिरे । अस्य धातोः 'अदितो वा' अनेनेड्विकल्पो भवति । त्रपिषीष्ट-प्सीष्ट । लुङ्ल- कारे अत्रपिष्ट । इडभावे 'झसात्, अनेन सेलोपो भवति तदा अत्रत अत्रप्साताम् अत्रप्सत॥ (प्र०) पूष लज्जायाम् । षकारः 'षिभिदाम' इत्यङ्प्रत्ययार्थः । ऊकार 'ऊदि- तो वेतीविकल्पार्थः । लुङि "झसादिति सिलोपः । अत्रप्त । तिज निशाने क्षमायां च ॥ 'गुब्भ्यः' तितिक्षते । तितिक्षेत । तितिक्ष- ताम् । तितिक्षत । तितिक्षाञ्चके । तितिक्षांबभूव । तितिक्षामास । तितिक्षि. षीष्ट । तितिक्षिता । तितिक्षिष्यते । अतितिक्षिष्यत । अतितिक्षिष्ट । (च) तिज निशाने क्षमायां च । निशानं तीक्ष्णीकरणम् गुब्भ्यः अनेन स्वार्थे सप्रत्ययो भवति धातोद्वित्वं च । तितिज् स अ ते इति जाते चोः :कु: अनेन जस्य गः । 'खसे चपा०' अनेन गस्य कः । 'किलात् । 'कपसं० । 'अदे। अनेनाकारस्य लोणे भवति । 'स्वरहीनं० । तितिक्षते । तितिक्षेत । तितिक्षताम् । अतितिक्षत । लिट्लकारे 'कासादिप्रत्ययादाम्' अनेनाम्प्रत्ययो भवति । तितिक्षाञ्चक्रे । 'आम्प्रत्ययो यस्मात्' अनेन व्याख्यानेन भ्वसोरनुप्रयोगे सति आत्मनेपदं न भवति । तेन तितिक्षाम्बभूव । तितिक्षामास । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येव । लुलकारे अतितिक्षिष्ट ॥ (प्र०) तिज निशाने इति निशानं तीक्ष्णीकरणम् । 'गुब्भ्यः इति तिजेः क्षमायां सः । तितिक्षते क्षमा करोतीत्यर्थः । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध . .-- गुप गोपनकुत्सनयोः ॥ जुगुप्सते । जुगुप्सेत । जुगुप्सताम् । अजुगु. प्सत । जुगुप्साञ्चक्रे जुगुप्साम्बभूव जुगुप्सामास । जुगुप्सिषीष्ट । जुगुप्सिष्य- ते । अजुगुप्सिष्यत । अजुगुप्सिष्ट ॥ (च० ) गुप गोपनकुत्सनयोः । 'गुब्भ्यः । अनेनास्य धातोरपि सप्रत्ययो भवति धातोद्वित्वं च । तदा गुगुप् स् इति जाते 'कुहोश्चः' । अनेन गस्य जः । जुगुप् स इति जाते । स धातुः अनेन धातुत्वात तआदयः प्रत्यया भवन्ति । तदा जुगुपसते इति जाते। अप कर्तरिः । अदे जुगुप्सते । लिट्लकारे । जुगुप्साञ्चके । जुगुप्सामास । जुगु- प्साम्बभूव । लुङ्लकारे अजुगुप्सिष्ट अजुगुप्सिषाताम् अजुगुप्सिषत । अन्येषां लकाराणां रूपाणि मूले सन्ति तस्मात् न लिखितानि ॥ (प्र०) गुप गोपनकुत्सनयोरिति । गोपनं रक्षणं । गुपेनिन्दायां सः । जुगुप्सते निन्दां करोति । मान विचारणे । द्वित्वम् । हस्वः ॥ यः से ॥ पूर्वस्याकारस्येकारो भवति से परे ॥ ३ ॥ मानादीनां पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः ॥४॥ मीमांसते । भीमांसेत । मीमांसताम् । अमीमांसत । मीमांसांचके मामांसामास मामांसांबभूव । मीमांसिंषीष्ट । मामांसिता । मीमासिष्यते । अमीमासिष्यत । अमीमांसिष्ट ।। (च०) मान विचारणे । अकार इत् आत्मनेपदार्थः । 'गुब्भ्यः अनेन सद्वित्वे भवतः । ह्रस्वः । 'म मान स' इति जाते ॥ सूत्रम्-'यः से॥ धातोः पूर्वस्य अका- रस्य इकारो भवति सप्रत्यये परे । अनेनाकारस्य इकारः । तदा मि मान् स इति जाते ॥ सूत्रम्-'मानादीनाम् ॥ मान् बध् दान् शान् इत्येतेषां धातूनां पूर्वस्य सप्रत्यये परे दी? वक्तव्यः । अनेन पूर्वस्येकारस्य दीर्घः । स धातुः' 'अप्कर्तरि नश्वापदान्ते' मीमां- सते लिट्लकारे । मीमांसांचक्रे । लुङ्लकारे । अमीमांसिष्ट इत्यादीनि रूपाणि पूर्वोक्तरेव सूत्रः सिध्यन्ति पिष्टपेषणैः किं प्रयोजनम् ॥ ३-४ (प्र०) मानादीनामिति । एषां पूर्वस्येकारस्य दीर्घः स्यात् । मानविचारणे । बध- निन्दायाम् । दान आर्जवे । शानतेजने । इत्यादि ॥ ३-४ ॥ बध निन्दायाम् । आदिजबानाम् । बीभत्सते । बीभत्सेत । बीमत्स- ताम् । अबीमत्सत । बीमत्सांचके । बीभरिसषीष्ट । बीभत्सिता। बीभत्सि- ष्यते अबीभत्सिष्यत । अबीमत्सिष्ट ।। (१०) बध निन्दायाम् । अकार उभयपदार्थः । 'गुब्भ्यः । 'आदिजबानाम् । “यः से। 'मानादीनाम्। 'स धातुः। 'अकर्तरि 'अदेः 'खसे चपा बीभत्सते । लिट लकारे । बीभत्सांचक्रे । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । अबीभत्सिष्ट ॥ । ।

·भ्वादि० आत्मने० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च । आयः। पणायते । पणायेत । पणायताम् । अपणायत । पणायांचके । आयाभावपक्षे । पेणे पेणाते पेणिरे । पणायिषीष्ट-पणिषीष्ट । पणायिता-पणिता। पणायिष्यते-पणिज्यते । अपणा. यिष्यत अपणिष्यत । अपणायिष्ट-अपणिष्ट । एवं पन च ।। (च.) पण व्यवहारे स्तुतौ च । 'आयः अनेनास्य आयः प्रत्ययो भवति । 'स धातुः 'अप्करि 'सवणे दीर्घः सह' पणायते । पणायेत । पणायताम् । अपणायत । पणायांचक्रे । आयप्रत्ययोऽनपि वा भवति सूत्रोक्तत्वात् । अयाभावपक्षे-लोपः पचाम्' अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ । पेणे पेणाते पेणिरे। पणाय इट् सीष्ट इति जाते । 'यतः 'स्वर- हीनं० किलात्' पणायिषीष्ट । आयाभावपक्षे-पणिषीष्ट । पणायिता-पणिता । लुङ्- लकारे-अपणायिष्ट । अपणिष्ट । एवं पनधातोरपि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ (प्र०) पणव्यवहारे स्तुतौ चेति । व्यवहारः कुसीदादिः । विनानार्थऽव सन्देहे हरणं हार उच्यते, नानासन्देहहरणात् व्यवहार इति स्मृतः इति कात्यायनः । पन चेति। यद्यपि पृथङ्निद्देशो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थमिति सुवचं तथापि सम्प्रदायानुरोधात् पनेति स्तुतावित्यनेन सम्बध्यते पृथनिर्देशादेव । स्तुताबनुबन्धस्य केवले चरितार्थत्वादाय प्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । भट्टिस्तु-'न चोपलेभे वणिजा पणायाम्' इत्यत्र व्यवहारेऽप्यायप्रत्ययं कृतवान् ॥ कमु कान्तौ ॥ कमेः स्वार्थ मिः प्रत्ययो वक्तव्यः ॥५॥ अनपि तु वा । वृद्धिः । सधातुः । अपगुणौ । अयादेशः । कामयते । काम- येत । कामयताम् । मकामयत । कामयांचवे चकमे । कामयिषीष्ट कमिषीष्ट। कामयिता-कमिता। कामयिष्यते-कमिष्यते । अकामयिष्यत-अकमिष्यत । अकामि त इति स्थिते ॥ अरद्विश्च ॥ न्यन्ताद्धातोमूतेऽर्थे अङ्ग प्रत्ययो भवति दिवादौ परतः ॥६॥ सेरपवादः। धातोश्च द्वित्वम् ॥ ॥ इडा- गमवर्जित अनपि विषये अलोपो भवति ॥७॥ ह्रस्वः । कुहोश्चुः ॥ अङि लघौ हस्व उपधायाः॥ अङि सत्युपधाया हस्वो भवति पूर्वसम्बन्धिनो- ऽकारस्येकारो भवति लघुनि धात्वक्षरे परे ॥८॥ लघोर्दीर्घ ॥ अङि सति हसादेलघोः पूर्वस्य दीर्घो भवति लघुनि धात्वक्षरे परे ॥ ९॥ अचीकमत अचीकमेताम् अचीकमन्त ॥ अरभावपक्षे-॥ कमेरद्वित्वे वाच्ये ॥ ज्यन्तत्वाभावान दीर्धकारौ ॥१०॥ अचकमत ।। (च० ) कमु कान्तौ। कांन्तिरत्र इच्छा । उकार इत् आत्मनेपदार्थः ॥ 'कमे कमेर्धातोः स्वार्थे निः प्रत्ययो वक्तव्यः । अनपि तु वा बक्तव्यः । कम् जि इति जाते।

·१७० सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । स धातु' अकारो मित्कार्यार्थः । 'अप्कतरि' 'गुणः' "एअय् कामयते । कामयेत । कामयताम् । अकामयत । कामयांचवे। अरभावपक्षे- चकमे । कामयिषीष्ट-कमिषीष्ट । कामयिता-कमिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे- अकामि तन् इति स्थिते । सूत्रम्-'ओरङ् द्विश्व' ॥ इदं ः अङ् द्विः च चतुः पदं सूत्रम् । जिप्रत्ययान्ताद्धातोर्भूतमात्रेऽतीते काले सिविषये दिवादौ परे अप्रत्ययो भवति । सेरपवादो धातोः द्वित्वं भवति । चकारात् श्रिदुख्नुभ्यो निप्रत्ययाभावेऽपि अङ् द्वित्वं च ॥ ': : इडागमवर्जिते अनपि विषये जिप्रत्ययस्य लोपो भवति । तदा अ का काम् इति स्थिते । 'हस्वः' । 'कुहोश्चुः तदा अचकाम् तन् इति जाते सूत्रम्-'अङि लघौ ह्रस्व उपधाया ॥ अङि लघौ ह्रस्वः उपधायाः चतुःपदम् । अङि प्रत्यये सति धातोः लधौ परे पूर्वसम्बन्धिनोऽकारस्य इकारो भवति । दीर्घादेर्धातोपधाया हस्वोऽपि भवति । अनेन अकारस्य इकारः । उपधायाः हस्वः । तदा अचिकम् अङ् तन इति जाते सूत्रम्- 'लघोर्दीर्घः ॥ लघोः दीर्घः । अङि सति हसादेलघोः पूर्वस्य दीर्घो भवति लघुनि धात्व- क्षरे परे सति । अनेनेकारस्य दीर्घः अङ्तनोर्डकारनकारलोपः। 'स्वरहीनं०' अचीकमत अचीकमेताम् अचोकमन्त । बेरभावपक्षे। सूत्रम्-'कमे ॥ कमेर्धातोरङ्प्रत्ययद्वित्वे वाच्ये । अनेनाप्रत्ययः द्वित्वं च भवति । ज्यन्तत्वाभावात् न दीर्घकारौ । अचकमत । अचकमेताम् । अचकमन्त । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ ५-१०॥ (प्र०) कमुकान्ताविति । कान्तिरिच्छा। जिङभावे उदित्त्वात् क्त्वयामिड्वि- कल्पः । कमित्वा-कान्त्वा । अरद्विश्चेति । अस्य प्रत्ययत्वात्तदन्तलाभः । अप् कर्तरीत्यतो मण्डूकप्लुत्या कर्तरीत्यनुवर्तनीयम् । तत्किम् । अकारयिषातां घटौ कुलालेन ॥ ६ ॥ ओरिति । निजिडोः सामान्येन ग्रहणम् । अनपि जेर्लोपो न विडामन्ताल्वाय्येत्ल्यि- ष्णुषु । इति व्याख्येयम् । तेन इटि-कामयिता । आमि--कामयामास । औणादिके अन्ते- मण्डयन्तः । आलुप्रत्यये-स्पृहयाय्यः । इत्नुप्रत्यये औणादिके-स्तनयित्नुः । इप्णुप्रत्यये छान्दसिके-पारयिष्णवः ॥ ७ ॥ अडिलधाविति । धात्वक्षरस्य ककारेण व्यवधानेऽपि 'येन नाव्यवधानन्तेन व्यवहिते- ऽपीति वचनसामर्थ्यात् पूर्वस्यातोऽत्रेत्वम् । अजजागरदित्यत्र त्वनेकवर्णव्यवधाक्त्वान भवति । न चाचिक्षणदित्यत्राप्यनेकवर्णव्यवधानत्वान्न भविष्यतीति वाच्यम्, अत्स्मृ. इत्वरेतीत्वबाधनार्थमत्वेन संयोगव्यवधाने भवतीति ज्ञापितत्वात् । तेन स्वरहससमुदाय एव न भविष्यतीति बोध्यम् ॥ ८॥ लघोर्दीर्घ इति । अत्राङि लघावित्यनुवर्तते इत्याह-लधुनीत्यादि । हसादेर्धातोः पूर्वस्य लघोर्दीपो भवति । तेनारिरदित्यादावप्रसङ्ग इति प्राच । वस्तुतस्तु अत्र दीर्घाप्रा. तिरेव लघुधात्वक्षरपरत्वाभावात् ॥ ९॥ अय गतौ । अयते । अयेत । अयताम् । आयत ॥ परापूर्वेऽयता- वुपसर्गरेफस्य लत्वं वाच्यम् ॥११॥ पलायते । पलायेत । पलाय- ·स्वादि० आस्मने० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ७१ - ताम् । अपलायत । अयांचक्रे-अयामास-अयांबभूव । अयिषीष्ट | अयिता । अयिष्यते । आयिष्यत । आयिष्ट आयिषाताम् आयिषत । आयित्वम्- आयिध्वम् ।। (च० ) अय गतौ। पूर्ववत् तेआदयः प्रत्यया भवन्ति। अयते । यदायं धातुः परापूर्वः स्यात्तदा वक्ष्यमाणेन सूत्रेण लत्वं भवति ॥ सूत्रम्-'परापूर्वेऽयती० ॥ अयतौ धातौ परे उपसर्गरेफस्य लत्वं वाच्यम् । अनेन रकारस्य लकारः । तदा पलायते इति रूपं सिद्धम् । लिट्लकारे। 'कासादिप्रत्ययादाम्। अनेनाम् प्रत्ययो भवति । अयांचवे । द्वे मूले स्तः । अयिषीष्ट । लुङ्लकारे। आयिष्ट ॥ ११ ॥ (प्र०) अय गतौ। अयते इति । अथ कथं उदयति वितथो रश्मिरजा' इति माघः । तथाचान शानप्रत्ययेन भाव्यमिति शङ्कितुराशयः । उच्यते । अनुदात्तत्वलक्षण. मात्मनेपदमनित्यं बक्षिडो डित्करणाज्ज्ञापितम् । केचितु-इट किट कटी गतावित्यत्र इ इ इति प्रश्लिष्य इधातोरयतीति रूपे जाते ततः शतरि तद्रूपं सिद्धम् ।-इत्याहुः । दय दानगतिहिंसादानेषु । दयते । अयतिवत्प्रक्रिया ॥ (च०) दय दानगतिहिंसादानेषु । अस्यापि धातोरयतिबत् रूपाणि ज्ञेयानि ॥ घट चेष्टायाम् । घटते । घटेत । घटताम् । अघटत । कुहोश्चुः । जघटे । घटिषीष्ट । घटिता। घटिष्यते । अघटिष्यत-अघटिष्ट ।। (च० ) घट चेष्टायाम् । पूर्ववत् तआदयः । घटते । लिट्लकारे । 'कुहोश्चुः अनेन घस्य झः । जघटे जघटाते जघटिरे । घटिषीष्ट । लुङ्लकारे । अघटिष्ट ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहते । ईहेत । ईहताम् । ऐहत । ईहाचक्रे । ईहिषीष्ट । ईहिता । ईहिष्यते । ऐहिष्यत । ऐहिष्ट । (च०) ईह चेष्टायाम् । दीर्घोपधत्वात् न गुणः । ईहते लुङ्लकारे । 'स्वरादेः ऐहत । लिट्लकारे । 'कासादि०' अनेनास्याम् । ईहांचक्र । ईहिषीष्ट । लुङ्लकारे ऐहिष्ट ॥ काशुङ्ग दीप्तौ । काशते । काशेत । काशताम् । अकाशत ।। (च० ) काशु दीप्तौ । उकारङकारौ इतौ । काशते । लिट्लकारे। 'विदरिद्वार अनेनास्य वाम् प्रत्ययो भवति । काशांचक्रे (2) ॥ आमभावे-'कुहोश्चुः' 'हस्वः' चकाशे । काशिषीष्ट । लुड्कारे-अकाशिष्ट ॥ विद्दरिद्रा० । काशांचक्रे (?) । चकाशे । काशिषीष्ट काशिता । का- शिष्यते। अकाशिष्यत । अकाशिष्ट ॥ कास शब्दकुत्सायाम् । कासते। कासेत । कासताम् । अकासत । कासां चक्रे । चकासे (?) । कासिषीष्ट । कासिता । कासिष्यते । अकासिष्यत । अकासिष्ट ॥ (च०) कास शब्दकुत्सायाम् । ऋकार इत् ।। पूर्ववत् तआदयः । कासते । लि.

·- - ७२ [उत्तरार्द्ध सारस्वतप्रक्रिया- । ट्लकारे 'कासादिप्रत्ययादाम्। अनेन नित्ये प्राप्ते । 'विदरिद्रा०' अनेन वा भवति । कासांचक्रे (?) । आमभावे-चकासे । कासिषीष्ट । कासिता । लुङ्लकारे अकासिष्ट ॥ षेत्र सेवने । सत्वम् । सेवते । सेवेत । सेवताम् । असेवत । सिषेत्रे सिषेवाते । सेविषीष्ट । सेविता । सेविष्यते । असेविष्यत । असेविष्ट । (च च०) षे सेवने । 'आदेः ब्णः स्नः' अनेन सत्वम् । ऋकार इत् । सेवते । लि. ट्लकारे । सिषेवे सिषेवाते सिषेविरे । सेविषीष्ट । लुङ्लकारे । असेविष्ट ॥ गाङ् गतौ । सवर्णदीचे कृते आकारत्वात्-'आतोऽन्तोदनतः' । गाते गाते गाते । गेत । गाताम् । अगात । जगे जगाते जगिरे । गासीष्ट । गाता। गास्यते । अगास्यत । अगास्त अगासाताम् ॥ (च०) गाङ् गतौ । उकार आत्मनेपदार्थः । पूर्ववत् तआदयः । 'सवणे' गाते । गाते । आकारान्तत्वात् । आतोऽन्तोदनतः । अनेन अन्ते इत्यस्य अते भवति । "सवर्णे गाते । गासे । गाथे । गत्यादिनी । 'अ इ ए गेत । गाताम् । गाताम् । गाताम् ! अगात अगाताम् अगात । गा णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'हस्व' 'कुहोचः' 'आतोऽनपि । जगे जगाते जगिरे । गासीष्ट । गाता । गास्यते । लुङ्लकारे । अगा- स्त अगासाताम् अगासत ॥ (प्र०) गाङ्गताविति । गाते इत्यत्र पूर्वमप्प्रत्ययेन सह सवर्णदीर्धे कृते पश्चादा- दाथ इरिति न आतोन्तोदनत इति तु प्रवर्तत एव । तेन अन्ते परतत्तुल्यं रूपमिति भावः । गातेऽत्रादादिकोऽयमिति हरदत्तादयः । फले तु न भेदः । रुङ् गतौ भाषणे च। गुणः । रवते । रवेत । रवताम् । अरवत अर- वेताम् । अनेकस्वरत्वादसंयोगपूर्वत्वाच्चोकारस्य वत्वे प्राप्ते ॥ नानप्योर्वः॥ अनपि विषये धातोरुवर्णस्य वत्वं न भवति ॥१२॥ तत उव् । नुधातोः । रुरुवे रुरुवाते रुरुविरे । रविषीष्ट । रविता । रविष्यते । भरविष्यत । अरविष्ट । (च० ) रुङ् गतौ भाषणे च । पूर्ववत् तआदयः 'गुणः' रखते । लिट्लकारे-नु- 'धातोः अनेनानेकल्वरासंयोगपूर्वत्वात् वकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'नानप्योर्वः ॥ न अन. पि ओः वः । तिबादिचतुष्टयस्याप्प्रत्ययो भवति नान्यविभक्तिगणस्य । ततो विभक्तिव- तुष्टयवर्जितो विभक्तिगणोऽनप कथ्यते । ततोऽनप्संबन्धिनि स्वरे परे धातोरुवर्णस्य वत्वं न भवति । किंतु उवेव भवति । अनेनो भवति । रुस्त्रे । रुरुवाते । रुरुविरे । रविषीष्ट । रविता । लुङ्लकारे-अरविष्ट अरविषाताम् अरविषत ॥ १२ ॥ दे पालने । दयते । दयेत । दयताम् । अदयत ॥ दयतेांदी दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः॥१३॥ दिग्ये । 'संध्यक्षरा. णामा' । दासीष्ट । दाता। दास्यते । अदास्यत ॥आपिदाधास्थामित्वं । ।

·भ्वादि० आत्मने० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ७३ सङित्त्वं आत्मनेपदे वाच्यम् ॥ १४ ॥ ङित्त्वान्न गुणः ॥ लोपो हस्वाज्झसे ॥ हस्वादुत्तरस्य सेर्लोपो भवति झसे परे ॥ १५ ॥ अदित अदिषाताम् अदिषत ॥ (च०) दे पालने । डकार आत्मनेपदार्थः । दयते । लिट्लकारे ॥ सूत्रम्-'दय- ते ॥ दयतेर्धातोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो भवति । द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः । 'आतो. ऽनपि दिग्ये दिग्याते दिग्यिरे । 'संध्यक्षराणामा०, दासीष्ट । दाता । दास्यते । अदा. स्यत । अदासि तन् इति स्थिते । सूत्रम्-'अपिहाधास्थाम्' अपिज्ञाधास्थां धा- तूनां इत्त्वं सेङित्त्वं च आत्मनेपदे वाच्यत् । 'षष्ठीनिर्दि०' डित्त्वात गुणाभावो भवति । तदा अदि सि तन् इति जाते ॥ सूत्रम्-'लोपो हस्वाज्झसे ॥ लोपः हस्वात् झसे ! हस्वादुत्तरस्य सेर्लोपो भवति झसे परे । अनेन सेलोपो भवति । अदित अदिषाताम् अदिषत ॥ १५ ॥ डीङ् विहायसा गतौ । डयते । डयेत । डयताम् । अडयत। 'नुधातोः' डीडये । डयिषीष्ट । डयिता। डयिष्यते । अडयिष्यत । अडयिष्ट ॥ (च० ) डीङ् विहायसा गतौ । डकारः सर्वत्रात्मनेपदार्थो ज्ञातव्यः । 'गुणः इयते । डयेत । लिलकारे-'नुधातोः' अनेन इ य् भवति । डिड्ये डिड्याते डिडियरे । 'गुणः' डयिषीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति। लुङ्लकारे--अडयिष्ट अडयिषाताम् अडयिषत ।। दैङ् त्रैङ् पालने । दायते । दायेत । दायताम् । अदायत ॥ दैङो णादौ दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च ॥ १६ ॥ दिग्ये । दासीष्ट । 'अपिद्दाधास्थामि लोपो ह्रस्वाज्झसे' अदित ॥ त्रायते । तत्रे । अत्रास्त ।। (च० ) दैङ् बैङ् पालने । पूर्ववत् तआदयः । 'ऐ आय्' । दायते त्रायते । लिट्- लकारे सूत्रम्-'दैङः ॥ दैडो धातोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च भवति । 'आतोऽनपि' । दिग्ये दिग्याते दिग्यिरे । 'संध्यक्षराणा० दासीष्ट । लुङ्लकारे । 'अपि- दाधा० लोपो ह्रस्वा० । अदित अदिषाताम् अदिषत ॥ त्रैधातोलिट्लकारे 'संध्य- क्षराणामा० अनेनाकारः 'द्विश्च' 'हस्वः । 'पूर्वस्या 'आतोऽनपिः अनेनाकारलोपः । तत्रे तत्राते तत्रिरे । अस्य धातोर्लुङ्लकारे । 'संव्यक्षरा' अनास्त अत्रासाताम् अत्रा- सत ॥ १६ ॥ द्युत द्योतने । उपधाया लघोः । द्योतते । द्योतेत । द्योतताम् । अ- द्योतत ॥ श्रुतेः पूर्वस्य संप्रासारणं वक्तव्यं णादौ परे ॥१७॥ दिद्युते । द्योतिषीष्ट । द्योतिता । द्योतिष्यते । अद्योतिष्यत । अद्योतिष्ट ।। शुतादिभ्यो लुङि वा परस्मैपदं वाच्यम् ॥ १८॥ लित्पुषादे- ऊँः। अद्युतत् ॥ सा० उ०७ ·[ उत्तरार्द्ध RS सारस्वतप्रक्रिया- ७४ ( ० ) द्युतङ् द्योतने । अकार उच्चारणार्थः । उकार आत्मनेपदार्थः । 'उपधायाः अनेन गुणो भवत्यस्य । द्योतते । अन्यानि मूले सन्ति । द्युत् ण इति स्थिते । 'विश्व' धु द्युत् ण इति जाते ॥ सूत्रम्-'द्यते ॥ धुतेर्धातोः पूर्वस्य सम्प्रसारणं वक्तव्यं णबादौ परे सति । अनेनास्य पूर्वस्य सम्प्रसारणम् । 'स्वरहीनम्' । दिद्युते विद्युताते दिद्युतिरे । योतिषीष्ट । घोतिता । लुङ्लकारे-अयोतिष्ट । सूत्रम्-'धुतादिभ्यः ॥ द्युतादिभ्यो लुङि वा परस्मैपदं वाच्यम् । अनेनास्य लुङि वा परस्मैपदं भवति । तदा 'लित्पुषादे: अनेन ङः । डिवात् गुणाभावः । अद्युतत् अद्युतताम् अद्युतन् ॥ १८ ॥ वृतुङ् वर्तने । वर्तते वर्तते वर्तन्ते । वर्तेत । वर्तताम् । अवर्तत । ववृते । वर्तिषीष्ट । वर्तिता । वर्तिष्यते । अवर्तिष्यत ॥ वृतादिभ्यः स्यप्स्योर्वा पं पेनिट्त्वं च ॥ १६ ॥ 'वृतु वृधु शृधु स्यन्दू कपू' एते वृतादयः । वय॑ति । अवय॑त् । अवर्तिष्ट । परस्मैपदपक्षे-लित्पुषा- देऊः । अवृतत् ॥ (च० ) वृतुङ् वर्तने । उकार उच्चारणार्थः । वर्तते । लिट्लकारे 'द्विश्च' 'र: ववृ- ते । वतिषीष्ट । वर्तिता । वतिष्यते । अवर्तिष्यत् ॥ सूत्रम्-'वृतादिभ्यः ॥ वृता- दिभ्यो धातुभ्यः स्यप्स्योः परतो वा पं परस्मैपदमनिट्रत्वं च वाच्यम् । वृतादयस्तु.मूले उक्ताः । 'गुणः वय॑ति । अवय॑त् । लुङ्लकारे। अवतिष्ट । परस्मपदपक्षे-लित्पुषा- देड, अनेनास्य ङः । अवृतत् ॥ ११ ॥ वृधुङ् वृद्धौ । वर्धते । वर्धेत । वर्धताम्। अवर्घत । ववृधे । वर्धिषीष्ट । वर्षिता। वर्धिष्यते । अवर्षिष्यत । वय॑ति । अवय॑त् । अवर्धिष्ट । अवृषत् ॥ (च० ) वृधुङ् । 'उपधाया लघोः । वर्धते । लिट्लकारे । ववृधे । वर्धिषीष्ट । अस्य धातोरपि पूर्वधातुवत् रूपाणि साध्यानि ॥ शृधुङ् पर्दने । शर्धते । शर्धेत । शर्धताम् । अशर्धत ॥ शशृधे । शर्षि- पोष्ट । शर्षिता । शर्घिष्यते। अशर्धिष्यत । अशर्धिष्ट । शय॑ति । अश- य॑त । मशृधत् ॥ (च०) शृधुङ् पर्दने । पर्दनं गुदरवः । शर्धते । अयमपि तद्वत् । न किंचिद्विशेषः । स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दते । स्यन्देत । स्यन्दताम् । अस्यन्दत । सस्य- न्दे । ऊदितो वा । स्यन्दिषीष्ट । स्यन्सीष्ट । स्यन्दिता-स्यन्ता । स्यन्दिष्यते. स्थन्स्यते । स्यन्स्यति । अस्यन्दिष्यत-अस्यन्त्स्यत अस्यन्त्स्यत् । अस्यन्दिष्ट अस्यन्तं । पक्षे अस्यदत् ॥ (च०) स्यन्दू प्रस्रवणे । ऊकार इड्विकल्पार्थः । स्यदन्ते । लिट्लकारे द्वित्वम् । “पूर्वस्य । सस्यन्दे सस्यन्दाते सल्यन्दिरे। अस्य धातोः 'अदितो वा अनेनेड्विकल्पो ·भ्वादि० आत्मने० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । भवति । स्यन्दिषीष्ट । इडभावपक्षे 'खसे चपा झसानाम्। अनेन दस्य तः । स्यन्त्सीष्ट । स्यन्दिता-स्यन्ता । स्यन्दिष्यते। इडभावपक्षे 'खसे' स्यन्त्स्यते । अस्यन्दिष्यत-अ- स्यन्त्स्यत । अस्यन्दिष्ट । इडभावे । अत्यन्त । परस्मैपदपक्षे-लित्पुषादेः 'नो लोपः' अनेन अनुस्वारस्य लोपो भवति । अस्यदत् ॥ कृपू सामर्थ्ये । गुणः॥ कृपो रो लः॥ कृपो रेफस्य लो भवति ऋकारस्य लकारो भवति ॥ २० ॥ कल्पते कल्पेत । कल्पताम् । अक. ल्पत । चक्लपे । कल्पिषीष्ट । इडभावपक्षे ॥ सिस्योः ॥ उपधाया गुणो न भवति सिस्योरनिटोः परतः ॥ २१ ॥ क्लप्सीष्ट । कलिता-करता । कल्पिष्यत कल्प्स्यते कल्प्स्यति । अकल्पिष्यत अकल्प्स्यत । अकल्पिष्ट । अक्लप्त अक्लप्साताम् अक्लप्सत । अक्लपत् । (च०) कृपू सामर्थे । पूर्ववत् तआदयः । 'उपधायाः सूत्रम्-'कृपो रोलः ॥ कृपः रः लः । कृपो धातो रेफस्य लकारो भवति ऋकारस्य लकारो भवति । अनेन रस्य लः । कल्पते । लिट्लकारे 'कृपो रो ल । अनेन ऋकारस्य लकारः । चक्लपे। कल्पि- पोष्ट । अस्यापि उदित्त्वादिड्विकल्पो भवति । तदा क्लप्सीष्ट इति जाते । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते सति ॥ सूत्रम्-'सिस्योः ॥ सिश्च सीश्च सिस्यौ तयोः सिस्योः। सिस्योरनिटोः परत उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः । 'कृपो रो लः । क्लप्सीष्ट | कल्पिता । कल्ला । कल्पिष्यते। कल्प्स्यते । अकल्पिष्यत । अक- ल्प्स्यत । परस्मैपदपक्षे । कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । अकल्पिष्ट । “लित्पुषादे: कृपो रोल: अक्लपत् । अक्लपताम् । अक्टपन् । समाप्तोऽयं धातुः ॥ २१॥ (प्र.) कृतो रो ल इति । आवृत्त्या वाक्यद्वयसिद्धिरित्याह-ऋकारस्येति । तत्फलन्तु अक्लपदित्यादिसिद्धिः । यद्यपि क्लपूसामथ्य इति पाठेनैव रूपसिद्धिः सूत्रा- करणलाघवं च । कृपणादिसिद्धिस्तु कृप कृपायामित्यस्योगादयो बहुलमिति बहुलग्रहणात सम्प्रसारणे तथापि अचीक्लपदिति सिद्धयर्थस्तथा पाठः ॥ २१ ॥ व्यथ दुःखभयचलनयोः । व्यथते । व्यथेत । व्यथताम् । अव्यथत ।। व्यथतेर्णादौ पूर्वस्य सम्प्रसारणं वक्तव्यम् ।। २२ । विव्यथे । व्यथिषीष्ट । व्यथिता । व्यथिष्यते । अव्यथिष्यत । अव्यथिष्ट ।। (च० ) व्यथ दुःखभयचलनयोः । अकार आत्मनेपदार्थः । व्यथते ॥ 'व्यथतेर्धातो- दौ परे पूर्वस्य सम्प्रसारणं वक्तव्यम्। इदं मूले सूत्रमस्ति । अनेनास्य धातोः सम्प्रसा- रणं भवति । विव्यथे विव्यथाते विव्यथिरे । व्यथिषीष्ट । व्यथिता । लुङ्लकारे । अव्य- थिष्ट ॥ २२ ॥ रमु क्रीडायाम् । रमते । रमेत । रमताम् । अरमत ॥ व्यापर्युपे- भ्यो रमः पम् ॥ २३ ॥ विरमति आरमति परिरमति उपरमति । रेमे । ।

·७६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । । रंसीष्ट । रन्ता । रंस्यते । अरस्त अरंसाताम् अरंसत । विपूर्वः । आदन्ता- नाम् इवीट्सकौ । व्यरंसीत् व्यरंसिष्टाम् ।। (च० ) रसु क्रीडायाम् । रमते । रमेत । रमताम् । अरमत ॥ सूत्रम् -'व्याप- युपेभ्यः । वि आङ्परि उप एभ्य उपसर्गेभ्यो रमधातोः पं परस्मैपदं भवति । विर- मति । आरमति । परिरमति । उपरमति । लिट्लकारे । 'लोपः पचाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । रेमे रेमारे रेमिरे । 'नश्चापदान्ते झसे अनेन मकारस्यानुस्वारो भवति । रंसीष्ट । रन्ता । लुङ्लकारे-अरंस्त अरंसाताम् अरंसत । यदायं धातुर्विपूर्वः स्यात् तदात्मनेपदं भवति । 'आदन्तानाम् अनेन परस्मैपदे सति इट्सकौ भवतः । 'व्यरम् स इट् सि ई. दिए इति स्थिते । 'इट ईटि सवर्णे स्वरहीनम्' 'नश्चापदान्ते"। 'वावसाने व्यरंसीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्यरंसिषुः ॥ २३ ॥ मित्वरा संभ्रमे । भिआवितौ । त्वरते । त्वरेत । वरताम् । अवरत । तत्वरे । त्वरिषीष्ट । त्वरिता । त्वरिष्यते । अत्वरिष्यत । अत्वरिष्ट । अत्वरि- इट्वं-अत्वरिध्वम् ॥ (०) जित्वरा संभ्रमे । निगवितौ। पूर्ववत् तआदयः । त्वरते । लिट्लकारे 'द्विश्च' । पूर्वस्य हसादिः शेषः । तत्वरे । तत्वराते । तत्वरिरे । त्वरिषीष्ट । लुङ्लकारे । अत्वरिष्ट अत्वरिषाताम् अत्वरिषत ॥ वह मर्षणे । सहते । सहेत । सहताम् । असहत । सेहे। सहिषीष्ट । सहिता । इषुसह । इति वेट । हो ढः। तथोषः। ष्टुत्वम् । ढलोपः ।। सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ सहिवहोरवर्णस्यौकारादेशो भवति ढलोपनिमित्ते ढकारे परे ॥ २४ ॥ सोढा । सहिष्यते । असहिष्यत । असहिष्ट ।। इति भ्वादिष्वात्मनेपदिनः ॥ च० ) वह मर्षणे । 'आदेः ष्णः स्नः' अनेन सत्वम् । सहते। लिट्लकारे । लोपः पचाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ । सेहे सेहाते सेहिरे। सहिषीष्ट । सहिता । 'इषुसह, अनेनास्य वा इट् भवति । इडभावपक्षे सह ता इति स्थिते । 'हो ढः अनेन हस्य ढः। 'तथोर्धः अनेन तस्य धः ष्टुभिः ष्टुः 'ढि ढो लोपः' दीर्घश्च तदा सा हा इति जाते ॥ सूत्रम्-'सहिवहोरोदवर्णस्य सहिश्च वह च सहिवहौ तयोः सहिबहोः ओत् अवर्णस्य । सहिवहोर्धात्वोरवर्णस्य ओकारो भवति ढलोपनिमित्ते ढकारे परे । अनेन ओ- कारः । सोढा सोढारौ सोढारः। सहिष्यते । असहिष्यत । असहिष्ट असहिषाताम् अमहिषत ॥ २४॥ इति भ्वादिष्वात्मनेपदिनः । (च० ) सहीति । सोदेति इडभावपक्षे ॥ २४ ॥ इति प्रसादटीकायामात्प्रक्रिया ।

·भ्वादि० उभये० ३ ] सप्रसदचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ७७ .. भ्वादिषूभयपदिनः॥३॥ अथोभयपदिप्रक्रिया ॥ राज दीप्तौ । ऋकार ऋदित्कार्यार्थः । राजति । राजते । राजेत् । राजेत । राजतु । राजताम् । अराजत् । अराजत । रराज । फणादित्वादेत्वपूर्वलोपौ । रेजतुः-रराजतुः रेजुः-रराजुः । रेजे रराजे । राज्यात् । राजिषीष्ट । राजिता । राजिता । राजिष्यति । राजिष्यते । अराजिष्यत् । अराजिष्यत । अराजीत् । अराजिष्ट ॥ (च० ) अथ भ्वादिगणस्योभयपदिनः कथ्यन्ते । राजु दीप्तौ । उभयपदिनो धातो- स्तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । द्वयोः परयोः सतोः 'अप् कर्तरि अनेन अप् प्र- त्ययो भवति । प्रकार ऋदित्कार्यार्थः । राजति । राजते । लिट्लकारे 'फगादीनां अने. नास्य वा एत्वपूर्वलोपौ । रराज । रेजतुः । रराजतुः । रेजिथ । रराजिथ । आत्मनेपदे । रेजे । एत्वपूर्वलोपाभावे । रराजे । राज्यात् । राजिपीष्ट । राजिता। अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमानि पूर्वोक्तैः सूत्रः सिद्धयन्ति । लुड्लकारे । अराजीत । अराजिष्ट अराजिषाताम् अराजिषत ॥ (प्र०) राजु इति । ऋदित्वमयुक्तोपधाहस्वादिनि वृत्त्यर्थम् । खन खनेन । खनति । खनते । खनेत् । खनेत । खनतु। खनताम् । अखनत् । अखनत । चखान । गमा स्वरे । चख्नतुः चख्नुः । वख्ने । खन्यात् ।। जनखनसनां कृिति ये आकारो वा वक्तव्यः॥१॥ खायात् खनिषीष्ट । खनिता-खनिता । खनिष्यति-खनिष्यते। अखनिष्यत्-अखनि- ष्यत । अखानीत्-अखनीत् । अखनिष्ट ।। (च०) खन खनने । अकार उभयपदार्थः । खनति । खनते । लिट्लकारे । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । 'कुहोश्चुः' चखान । चखन् अतुम् इति जाते 'गमा स्वरे' अने. नोपाधाया लोपो भवति । 'स्वरहीनं० चख्ने । खन्यात् ॥ सूत्रम्-'जनखनसनाम्। जन खन सन एतेषां धातूनां किति यकारे परे आकारो वा वक्तव्यः । 'षष्ठीनिर्दि०' खा- यात् । खनिषीष्ट । खनिता । खनिता । लुङ्लकारे 'हसादेः अनेनास्य वा वृद्धिः । अ- खानीत्-अखनीत् । अखनिष्ट अखनिषाताम् अखनिषत ॥ १ ॥ हृञ् हरणे । हरति । हरते । हरेत् । हरेत । हरतु । हरताम् । अहरत् । अहरत । जहार जहतुः जहः ॥ ऋदन्तस्य थपो नेट् ॥ २॥ जहर्थ । जहे । यादादौ । हियात् ॥ उः॥ ऋकारस्य गुणो न भवति सिस्योरनिटोः परतः ॥३॥ हृषीष्ट । हो । 'हनृतः स्यपः' । हरिष्यति हरिष्यते । अहरिष्यत् अहरिष्यत । अहार्षीत् । लोपो ह्रस्वाज्झसे । अहृत अहृषाताम् अहृषत ॥ .

·सारस्वतमक्रिया- [ उत्तरार्द्ध Ratem (च० ) हृञ् हरणे । जकार उभयपदार्थः । 'गुणः' । हरति । हरते । लिट्लकारे । धातोनामिनः । अनेन वृद्धिः । 'कुहोश्चुः । जहार । जहतुः ॥ 'ऋदन्तस्य' ऋदन्तस्य धातोस्थप इट् न भवति । 'गुणः' जहर्थ । जहे 'यादादौः अनेन अकारस्य रिङादेशः । हियात् । हृषीष्ट इति जाते । 'गुणः अनेन गुणे प्राप्ते । सूत्रम् 'उ: अनिटोः सिस्योः परतः ऋकारस्य नुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधः । हसीष्ट । “गुणः हर्ता । 'हनृतः स्यपः अनेन स्यपि इड् भवति । 'गुणः हरिष्यति। हरिष्यते । लुङ्लकारे । वृद्धिः । अहार्षीत् । 'लोपो हस्वाज्झसे' अनेन सेर्लोपो भवति । अहृत अहृषाताम् अहृषत ॥३॥ गुहू संवरणे ॥ गुहेरुपधाया उद्गुणहेतौ स्वरे ॥४॥ गृहति- गृहते । जुगूह । जुगूहतुः । जुगूहिथ-जुगोढ । जुधुक्षे-जुगुहिये । जुगु- हिवे-ध्वे, जुवे। गूहिषीष्ट-घूक्षीष्ट । गृहिता गोढा । गहिष्यति-धोक्ष्यति ।। दुदिलिगुड्भ्यः सको लुग्वा वकारतवर्गयोराति ॥५॥ अगूढ-अघुक्षत ॥ आति सकोऽकारलोपः स्वरे॥६॥ अघुक्षाताम् अधुक्षन्त । अगूढाः-अधुक्षथाः । अघुक्षाथाम् । अधूढवं-अधुक्षध्वम् । अधु- क्षि । अगुह्वहि अधुक्षावहि अघुक्षामहि ॥ (च०) गुहू संवरणे । ऊकार इड्विकल्पार्थः । पूर्ववत् तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति ॥ 'गहेः' इदं सूत्रमस्ति । गुहेर्धातोरुपधाया ऊत् स्याद् गुणहेतौ स्वरे परे । अ. नेनास्योपधाया ऊत् । गृहति । गृहते । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येवानेनैव क्रमेण साध्यानि । लिट्लकारे-जुगूह जुगुहतुः जुगुहुः । 'गुहेः' जुगूहिथ । 'अदितो वा' अनेनास्येड्विकल्पः । गुहेरिति सूत्रे स्वरादौ इति वक्तव्यं तेन हलादौ गुणनिमित्ते प्रत्यये परे उत् न भवति किन्तु गुणो भवति । जुगुह् थप् इति स्थिते 'गुणः' । जुगोह थप् इति जाते । 'हो ढ तथोर्ध: 'ढिढो लोपो० जुगोढ । आत्मनेपदे । जुगुहे जुगुहाते जुगुहिरे । "ऊदितो वा जुगुहिषे । इडभावे जुगुह से इति जाते । 'हो ढः 'आदिजबानाम्' जुगुढ़ से इति जाते । षढोः कः से अनेन ढस्य कः । 'किलात् 'कपसंयोगे क्षः जुधुक्षे। जुगु- हिषे । जुगुहिध्वे-वे, इडभाषे 'हो ढ: 'तथोर्धः, 'आदिजबानां' 'ढि ढो०' जुगूढवे । गुह्यात् । 'गुहे: । 'सिसता० गूहिषीष्ट । इडभावे 'हो ढः 'आदिजबानाम्। 'पढोः कः से 'किलात्' कष' घुक्षीष्ट ॥ गृहिता । इडभावे गुणः 'उपधाया लघोः अनेन सूत्रेण भवति । 'होढः 'तथोधः ढिढो० गोढा । आत्मनेपदे । गृहिता। गोढा ॥ गूहिष्य- ति । इडभावे । 'उपधायाः। 'हो ढा 'आदिजबानाम्। 'षढोः कः से' 'क्विलात्, 'कष- सं० घोक्ष्यति ॥ गूहिष्यते घोक्ष्यते ॥ अगूहिष्यत् । अघोक्ष्यत् । अगूहिष्यत । अघो- क्ष्यत ॥ लुङ्लकारे । अगृहीत् । इडभावे । 'हशषान्ता, अनेन सक्प्रत्ययो भवति । अधुक्षत् । आत्मनेपदे । अगूहिष्ट । इडभावे अगुह् सक् तन् इति स्थिते । 'होढः 'आ- दिजबानाम्। अधुढ् स् क् तन् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दुहदिहलिहगुहभ्यः ॥ दुङ् ·भ्वादि० उभये० ३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। : . । लिह् गुह् एभ्यो धातुभ्यः सको वा लुगू भवति वकारतवर्गयोराति आत्मनेपदे ॥ [ वर्ग- ग्रहणात् ] धकारे परेऽपि भवति । अनेन सको वा लुक् । 'तथोर्धः' 'ढिढो लोपः' दीर्घ. श्च । अगूढ । लुगभावे अगूढ सक् तन् इति जाते । 'पढोः कः से 'किलात् कषसंयोगे क्ष:' अघुक्षत । अधुक्ष आताम् इत्यत्र । 'आदाथ इ. अनेन आकारस्य इकारे प्राप्ते 'आति०' आति आत्मनेपदे सकः अकारस्य लोपो भवति स्वरे परे। अनेन अकारस्य लोपः । अघुक्षाताम् अधुक्षत । अगूढाः अधुक्षथाः अघुक्षाथाम् अधूवम् अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अगुह्वहि अधुक्षावहि अघुक्षामहि ॥ ६ ॥ दान आजबे । गुब्भ्यः । यः से: मानादीनां पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः ॥ ७ ॥ दादांसति दादांसते । दादांसेत् दादांसेत । दीदांसतु दीदांसताम् । अदीदासत् अदीदांसत । दीदासांचक्रे दीदांसामास दादासांबभूव । दीदां- स्यात् दीदांसिषीष्ट । दीदांसिता २।दीदांसिष्यति-दीदांसिष्यते । अदीदा सिष्यत्-अदीदांसिष्यत । अदीदासीत् अदांदीसिष्ट । (च० ) दान आर्जवे । 'गुरुभ्यः' 'यः से' । 'मानादीनाम् । स धातुः' 'नश्चा- पदान्ते' । दीदांसति दीदांसेत् । अन्यानि मुले सन्ति । दीदासांचकार। दीदांसांचक्रे । द्वे मूले स्त । अस्यायतः । दीदास्यात् । दीदांसिषीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति तानि पूर्वोकैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति ॥ ७ ॥ शान तेजने । शीशांसति शीशांसते । दानवत् ॥ (च) शान तेजने । 'गुब्भ्यः' शीशांसति शीशांसते । दानवत् ॥ भज सेवायाम् । भजति भजते । भजेत् भजेत । मजतु भजताम् । अ. भजत् अभजत । बमाज [ तृफलभज इत्येत्वपूर्वलोपौ ! भेजतुः भेजुः । मेजि- थ बमक्थ । भेजे भेजाते भेजिरे । भज्यात् भक्षीष्ट । भक्ता भक्ता । भक्ष्यति भक्ष्यते । अभक्ष्यत्-अभक्ष्यत । अमाक्षीत् अभाक्ताम् अभाक्षुः । अभक्त अ- भक्षाताम् अभक्षत ॥ (च०) भज सेवायाम् । भजति भजते । लिट्लकारे । 'अत उपधायाः' बभाज । 'तृफलभज०' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । भेजतुः । भेजे । भेजाते । 'चोः कुः । 'खसे." 'पढाः कः से क्विलात, 'कपसं०' भक्षीष्ट । भक्ता ॥ लुङ्लकारे । 'सावनिटः' अभाक्षी- त् । 'झसात् अभाक्ताम् । अभक्त । अभक्षाताम् ॥ डुपचष् पाके । डुकारषकारी कार्याथौ । पचति । पचते । पचेत् । पचेत । पचतु । पचताम् । अपचत् । अपचत । पपाच पेचतुः पेचुः । पेचे । पच्यात् । पक्षीष्ठ । पक्ता । पक्ता । पक्ष्यति । पक्ष्यते । अपक्ष्यत् । अपक्ष्यत । अपाक्षीत्। अपक्त अपक्षाताम् अपक्षत ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे । । D. (च० ) डुपच पाके । डुकारषकारौ कार्याौँ । पचति पचते। लिट्लकारे । 'अतः उपधाया पपाच । 'लोपः पचाम्। पेचतुः । पेचे । पेचाते । पच्यात् । पच् सीष्ट इति स्थिते । चोः कुः "क्विलात् कषसंयोगे क्षः' पक्षीट । 'चोः कुः पत्ता । लुङ्लकारे । सावनिटः' अपाक्षीत् । 'झसात्' अपाक्ताम् । आत्मनेपदे । अपक्त । अपक्षाताम् ॥ अञ्चु गतौ याचने च । आञ्चीत् ।। व्यय गतौ । बव्यये । अव्ययात् ।। (२०) अञ्च गतौ याचने च । अञ्चति । लिट्लकारे । आनञ्च । आनञ्चे । 'नो- लोपः अच्यात् । असीष्ट । अङ्क्ता । लुङ्लकारे । आञ्चीत् । आङ्क्त ॥ श्रिङ्ग सेवायाम् । गुणः । श्रयति । श्रयते । शिश्राय शिश्रियतुः । शिश्रिये । श्रीयात् । श्रयिषीष्ट । श्रयिता-श्रयिता। श्रयिष्यति-श्रयिष्यते । अश्रयिष्यत्- अश्रयिष्यत ॥ सुश्रिद्रुवां सेरङ् धातोत्विं च ॥८॥ अशिश्रियत्- अशिश्रियत। (च०) श्रिज सेवायाम् । पूर्ववत् तिबादयस्तआदयश्च । 'अप् कर्तरि 'गुणः' 'ए अचा श्रयति । श्रयते । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । शिश्राय । 'नुधातोः शिश्रियतुः-शिश्रिये । श्रीयात् । श्रयिषीष्ट । श्रयिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे ॥ सूत्रम्-'स्नुभिद्रुवाम् ॥ यु श्रि द्रु एतेषां धातूनां सेरङ् प्रत्ययो भवति धातोद्वित्वं च भवति । अशिश्रियत् अशिश्रियत ॥ ८ ॥ विष दीप्तौ । त्वेषति-त्लेषते । तित्वेष तित्विष । त्विष्यात् । विक्षीष्ट । खेष्टा २। वेक्ष्यति त्वेक्ष्यते । अत्वेक्ष्यत् अत्वेक्ष्यत । हशषान्तात्सक् । अत्विक्षत ॥ सस्यात्मनेपदे स्वरे दिलोपो वाच्यः ॥९॥ अकार- लोपे कृते । 'आतोऽन्तोदनतः' अत्विक्षाताम् अत्विक्षत । (च०) त्विष दीप्तौ । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । त्वेषति । त्वेषते । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधायाः' 'पूर्वस्य' । तित्वेष । तित्विषतुः । आत्मनेपदे । तित्विषे । तित्विषाते । त्विष्यात् । 'पढोः कः से' । त्विक्षीष्ट । 'उपधायाः' । 'टुभिः छ । त्वेष्टा । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे। 'हशषान्तात्सक्' अनेन सक् प्रत्ययो भवति । 'पढोः कः से 'किलात् 'कषसंयोगे क्ष अत्विक्षत् अत्विक्षताम् अत्विक्षन् । आत्मनेपदे । आत्विक्षत । अत्विक्ष आताम् इति जाते.। 'आदाथ इ. अनेन आकारस्य इकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'सस्या० ॥ सस्य आत्मनेपदे स्वरे परे सति टेर्लोपो वाच्यः । अनेन अकारस्य लोपः। 'स्वरहीनं० अत्विक्षाताम् । 'आतोऽन्तोदनतः' अत्विक्षत् । अ- माप्तोऽयं धातुः ॥ ९॥ यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु । यजति यजते । यजेत् यजेत । यजतु ·श्वादि० उभये० ३] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ८१ । । . .. यजताम् । अजयत् अजयत । ‘णबादौ पूर्वस्य' इयाज । यजां यवराणां ग्वृतः सम्प्रसारणम् । ईजतुः ईजुः । इयजिथ-इयष्ठ । ईजे । इज्यात् । यक्षीष्ट । यष्टा यष्टा । यक्ष्यति-यक्ष्यते । अयक्ष्यत् अयक्ष्यत । अयाक्षीत् अयाष्टाम् अयाक्षुः । अयष्ट अयक्षाताम् अयक्षत । अयष्ठाः अयक्षाथाम् ॥ ध्वे च सेलोपः॥ १० ॥षतम् । झबे जबाः । ष्टुत्वम् । अयड्वम् । अयक्षि अयक्ष्वहि अयक्ष्महि । (च० ) यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु । यजति यजते । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे-यज् णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'णबादौ पूर्वस्य अनेन सम्प्रसारणम् । 'अत उपधायाः' इयाज । य यज् अतुस् इति जाते। णबादौ पूर्वल्या 'यजां यवराणाम्। 'सवणे' ईजतुः । ईजुः । इयजिथ । 'अत्वतो नित्यानिट:' अनेनास्य वा इड् भवति । इयज् थप् इति जाते । 'छशवराजादेः षः अनेन जस्य षः। 'टुभिः ष्टुः' इयष्ठ । आत्म- ने पदे द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सम्प्रसारणं भवति । ईजे ईजाते ईजिरे। 'यजाम्' इज्यात् । 'छशपराजादेः षः । षढोः कः से। किलात, कपसंयोगे' यक्षीष्ट । 'छशषराजादेः षः ष्टुभिः ष्टुः यष्टा । अन्यानि लिखितानि सन्ति सस्मान्न लिखितानि मया । ताति पूर्वोक्तैरव सूत्रैः सिध्यन्ति । लुङ्लकारे-सावनिटः अनेन वृद्धिः। अयाक्षीत् । 'मसात्! अयाष्टाम् । अयाक्षुः । आत्मनेपदे । 'झसात अनेन सेर्लोपः । 'टुभिः ष्टुः' अयष्ट अय- क्षाताम् । अयक्षत । अयज स् ध्वं इति जाते ॥ 'ध्वे च सेलोपः' अनेन सेलोपः । 'छश- पराजादेः षः, 'यो डा' । अनेन षस्य डः । ष्टुत्वम् । अयड्ढ्वम् ॥ १० ॥ टुवप् बीजतन्तुसन्ताने । टु इत् । वपति । वपेत् । उवाप ऊपतुः ऊपुः । उवपिथ-उवप्थ । ऊपे। उप्यात् । वप्सीष्ट । वप्ता २ । वप्स्यति वप्स्यते । अवप्स्यत् अवप्स्यत । अवाप्सीत् अवप्त । (च० ) टु वप् बीजतन्तुसन्ताने । टु इत् । वपति वपते । लिट्लकारे । 'बादौ अनेन सम्प्रसारणम् । 'अत उपधायाः उवाप । वे सम्प्रसारणे भवतः सवर्णे। ऊपतुः । 'अत्त्वतः उवपिथ इडभावे। उवप्थ । ऊपे ऊपाते ऊपिरे। 'यजाम्। उप्यात् । वप्सीष्ट । वप्ता अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे। 'सावनिटः' अवाप्सीत् । 'झसात्' अवाप्ताम् अवाप्सुः । आत्मनेपदे । अवप्त अवप्साताम् अवप्सत ॥ वह प्रापणे । वहति वहते । उवाह ऊहतुः ऊहुः । उवहिथ । हो ढः । तथोधः । ष्टुत्वम् । ढलोपः । सहिवहोरोदवर्णस्य। उवोढ । उह्यात् । वक्षीष्ट । वोढा २। वक्ष्यति वक्ष्यते । अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । अवाक्षीत् अवोढाम् । अवोढ अवक्षताम् अवक्षत । (च० ) वह प्रापणे । वहति वहते । लिट्लकारे। 'णबादौ पूर्वस्या । 'अत उप- ·सारस्वतप्रक्रिया- - [उत्तराढ़ें । धायाः उवाह । 'यजाम्' उहतुः । उहुः । उबहिथ । 'अत्त्वतः' । उवह थप् इति जाते। 'हो ढः अनेन हस्य ढः । 'तथोर्धः अनेन थस्य धः । ष्टुत्वम् । ढलोपः। 'सहिवहोरो दवर्णस्या । उवोढ । उहे । ऊहाते । अहिरे । 'यजाम्' । उह्यात् हो ढः' । 'तथोर्ध: । टुत्वम् । ढलोपः । 'सहिवहोरोदवर्णस्य वोढा । षढोः का से, वक्ष्यति । वक्ष्यते । अन्यानि सन्ति मूले । लुङ्लकारे 'सावनिटः । अवाक्षीत् अवोढाम् अवाक्षुः । अवोद अवक्षाताम् अवक्षत ॥ वेजतन्तुसन्ताने । वयति वयते ॥ वेत्रो णादौ सम्प्रसारणा- भावो वाच्यः ॥११॥ सन्ध्यक्षराणामा । ववौ । वादित्वान्नत्वपूर्वलोपौ । ववतुः वः । ववे । वेस्रो वप् णादौ वा वक्तव्य ॥१२॥ उबाय ॥ ग्रहां विति च ॥ ग्रहादीनां सम्प्रसारणं स्यात् किति डिति च परे ॥१३॥ इति सम्प्रसारणम् । यकारस्य सम्प्रसारणनिषेधः॥१४॥ ऊयतुः ऊयुः । उवयिथ ऊयथुः । ऊये ऊयाते यिरे ॥ वयो यस्य किति णादौ वो वा वक्तव्यः॥१५॥ ऊवतुः ऊवुः। ऊवे । ऊयात् । वासीष्ट । वाता वाता। वास्यति वास्यते । अवास्यत्। अवास्यत । अवासीत् । आदन्तानाम् इति इट्सको अवासिष्टाम् अवास्त । (च० ) वेञ् तन्तुसन्ताने । अकार उभयपदार्थः। वयति क्यते । लिट्लकारे । सूत्रमू-'वेत्रः ॥ वेलो धातोर्णबादौ परे सम्प्रसारणाभावो वाच्यः । अनेनास्य सम्प्र. सारणनिषेधो भवति । सन्ध्यक्षराणामा 'विश्व' 'आतो णप् डौ' ववौ । 'लोपः पचाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ प्राप्तौ । 'शस्ददवादि' अनेन तन्निषेधः । 'आतोऽनपि' ववतुः । ववुः । आत्मनेपदे । ववे क्वाते वविरे ॥ सुत्रम्-'वेसो वय् णादौ वा वक्तव्यः ॥ वय णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'णबादौ पूर्वस्य' । 'अत उपधायाः' । उवाय । वय् अतुस इति स्थिते । “णबादौ-पूर्वस्य' सूत्रम्-ग्रहां किङति च । त्रिपदं सूत्रम् । ग्रह उपादाने । ज्या वयोहानौ । वे तन्तुसन्ताने । हृञ् आह्वाने । व्यध ताडने । वश कान्तावभिलाषे । व्यच व्यक्तीकरणे । प्रच्छ ज्ञीप्सायां (पृच्छायाम् )। भ्रस्ज् पाके । ऋच छेदने । इत्येतेषां सम्बन्धिनां यकारवकाररेफागां किति ङिति च परे सम्प्रसारणं भवति । यकारस्य इकारः । वकारस्य उकारः । रेफस्य प्रकारः । लकारस्य लकारः] सम्प्रसारणम् । अनेन द्वितीयं सम्प्रसारगम् । “यकारस्य सम्प्रसारणनिषेधो वाच्यः । अत्र । जयतुः उयुः । उवयिथ । आत्मनेपदे । ऊये ऊयाते अयिरे ॥ सूत्रम्-'वया ॥ वयो यस्य किति णादौ परे वकारो वा वक्तव्यः । तदा । उवाय ऊवतुः जवुः । आत्मने- पदे । ऊबे जवाते अविरे । 'ग्रहां किङति च ऊयात् । 'सन्ध्यक्षराणामा' वासीष्ट । वाता। वाता। अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । 'आदन्तानाम् । अवासीत् अवासिष्टाम् अवासिषुः । अवास्त । अवासाताम् । अवासत ॥ १५ ॥ - ·भ्वादि० उभये० ३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ८३ - (प्र०) उरिति । षष्ट्ये कवचनान्तम् । ऋवर्णान्तस्य धातोर्गुणो न स्यात् अनिटि- सिप्रत्यये सीष्टादौच विशेषाप्रतिपादकलिङ्गाभावाहवर्णमात्रं गृह्यते न तु ऋगताविति । आरम्भसामर्थ्यादुपधाया न । अन्यथा सिस्योरित्येव सिद्ध किमनेन । व्येञ् सम्वरणे । व्ययति व्ययते ॥ व्येङो णादौ नात्वम् ॥१६॥ विव्याय विव्यतुः विव्युः ।। अत्यर्तिव्ययतीनांथपोनित्यमिट् ॥१७॥ विव्ययिथ विव्ये । वीयात् व्यासीष्ट । व्याता व्याता | व्यास्यति व्यास्यते । अव्यास्यत् अव्यास्यत । अव्यासीत् । अव्यास्त । (च० ) व्येञ् सम्वरणे । व्ययति व्ययते । लिट्लकारे ॥ सूत्रम्-'व्येञ:०॥ व्येलो धातोर्णबादौ परे ‘सन्ध्याक्षराणामा' अनेन सूत्रेण आत्वं न भवति । व्यञ् णप् इति स्थिते। 'विश्व' 'णबादौ पूर्वस्यः अनेन सम्प्रसारणं तदा। विव्ये णप् इति जाते। 'धातोर्नामिनः । विव्याय विव्यतुः विव्युः । 'अत्यति' विव्ययिथ । विव्ये । वीयात् । 'सन्ध्यक्षराणामा' व्यासीष्ट । व्याता । व्याता । अन्यानि मूले सन्ति । अव्यासीत् । अव्यास्त ॥१६-१७॥ हृञ् स्पर्धायाम् । यति ह्वयते ॥ अद्विरुक्तस्य ह्वयतेः संप्रसा- रणं वक्तव्यम् ॥ १८॥ जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुहविथ जुहोथ । जुहुवे जुहुवाते जुहुविरे । हुयात् । हासीष्ट । हाता ह्वाता । हास्यति हास्यते । अहास्यत् अहास्यत ॥ अस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिबय- तीनां सेडो वा वाच्यः ॥ १९ ॥ अहत अद्वेताम् अहन्त । अह्वास्त अहासाताम् अहासत । (च. ) हृञ् स्पर्धायाम् । ह्वयति । ह्वयते । लिट्लकारे ॥ सूत्रम्-'अद्विरुक्त- स्य० ॥ अद्विरुक्तस्य ह्वयतेर्धातोः संप्रसारणं वक्तव्यम् । 'द्विश्च' 'धातोनामिनः जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुहविथ-जुहोथ । जुहुवे जुहुवाते जुहुविरे । संप्रसारणम् । हुयात् । ह्वा- सीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे अह्वासीत् । सूत्रम्-'अस्यतिवक्तिख्या- ति०॥ अस्यति वक्ति ख्याति लिपि सिचि ह्वयति एतेषां धातूनां से? वा वाच्यः । "आतोऽनपिः अह्वत् । अह्वत अह्वेताम् अह्वन्त । अह्वास्त ॥१९॥ (प्र०) हेच स्पर्धायां शब्दे चेति क्वचित् पाठः । शब्दे इति सामान्योक्तावपि स. म्बोधनरूपः शब्द एवात्र गृह्यते । तथाच माघे-यान्तोऽन्यतः प्लुतकृतस्वरमाशु दूरा- द्वाहुना जुहुविरे मुहुरात्मवाः' इति कर्मणि प्रयोगः। द्विरुक्तस्येति । ह्वेयः पूर्व द्वित्वं तेन उभयत्र सरप्रसारणं स्यात् । ऋत जुगुप्सायां कृपायर्या च । ऋतरीय स्वार्थेऽनपि तु वा ॥२०॥ ऋतीयते । ऋतीयांचवे । आनत । ऋतीयिष्यते । आतीत् । आर्तीयिष्ट ।। इति भादिषूभयपदिप्रक्रिया ॥ ३ ॥ इति अन्विकरणा भ्वादयो धातवः ।। - ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे । (च०) ऋत जुगुप्सायां कृतायां च ॥ सूत्रम्-'ऋते ॥ ऋतेर्धातोरीयङ्प्रत्ययो भवति स्वार्थे । अनपि तु वा भवति । ऋतीयते । ऋतीयांचक्रे । ईयभावे । आनर्त । अतीयिष्यते । आतीत् । आर्तीयिष्ट ॥ इति भ्वादिगणस्योभयपदिनः समाताः । इत्यविकरणा म्वादयो धातवः ॥ २० ॥ (प्र०) ऋतेरिति । ऋतिः सौत्रस्तस्मादीयङ् स्यात् स्वार्थे अनपि तु वा । सधा- तुरिति धातुत्वम् । अनुदात्तेदित्यात्मने पदम् ॥ २० ॥ इति प्रसादटीकायां भ्वादिप्रक्रिया ॥ ३ ॥ अदादिषु परस्मैपदिनः ॥४॥ इदानी लुग्विकरणाददादेर्गणाकतरि तिवादयो वर्ण्यन्ते । अद् भक्षणे ॥ अकर्तरि-अदादेलक् ॥ अदादेर्गणादुत्पन्नस्यापो लुग्भवति ॥ १॥ खसे चपा झसानां । अत्ति अत्तः अदन्ति । अरिस अत्थः अस्थ। आझि अद्वः अमः । अद्यात् । अत्तु-अत्ताद्वा अत्ताम् अदन्तु ॥ झसाद्धिः ॥ झसा- दुत्तरस्य हेर्षिभवति ॥ २ ॥ आद्धि-अत्ताद्वा अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम ॥ अदो दिस्योरडागमो वक्तव्यः॥३॥ आदत् आदः ।। जघास । गमा स्वरे । खसे चपा० । घसादेः षः, क्षः। जक्षतुः जक्षुः । जघ सिथ । पक्षे-माद आदतुः आदुः । आदिथ । अद्यात् । अत्ता । अत्स्यति । आत्स्यत् ॥ सिसयोरदेघस्ल लिटि तु वा ॥ ४ ॥ लुदित्त्वादङ् । अघसत् अघसताम् अघसन् ॥ (च० ) इदानी लुग्विकरणादादेर्गणात् कर्तरि तिबादयो योज्यन्ते। अदू भक्षणे । पूर्व- वत् तिबादयः 'अप्कर्तरि' सूत्रम्-भदादे क् ॥ अदादेः लुक् द्विपदं० । अदादेर्धातोर्ग- णादुत्पन्नो योऽप्प्रत्ययः तस्य लुग्भवति । अनेन सर्वत्राऽपि लुक् । तत्र वर्तमाने तिप तस् अन्ति सिप थस् इत्येतेषु । 'खसे चपा०' इति दस्य तकारः। अत्ति अत्त: अदन्ति । अद्यात् । अत्तु अत्तात् अत्ताम् अदन्तु । अदू हि इति स्थिते । सूत्रम्-'भसाद्धि।।। झसात् धिः हैः । झसादुत्तरेस्य हि इति वचनस्य धिरित्यादेशो भवति । तातडादेशे कृते तु न भवति । 'स्वर' अद्धि अत्तात् अत्तम् अत्त । उत्तमपुरुषे सर्वत्र । 'स्वर' अदानि अदाव अदाम । अनद्यतनेऽप् । प्रत्ययलुकि कृते । "दिबादावट! 'स्वरादेः इत्यडागमद्वये च कृते उभयत्रापि सवर्णे' ॥ सूत्रम्-'अदो दिस्यो० ॥ अदो धातोः परयोदिप सिप इत्येतयोः अमागमो भवति । अनेनामागमः टित्त्वादादौ । 'स्वर, 'वावसने.' आदत्! तकारादौ । 'खसे.' आत्ताम् आदन् । आदः आत्तम् आत्त । आदम् आद्व आद्म । अद् णप् इति स्थिते । सूत्रम्-'सिसयोः ॥ सिसयोः परतः अदधातोर्पस्ट इत्यादेशो. ।

·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । भवति णवादौ वा भवति । लकार लदित् कार्यार्थः । घस् गप् इति स्थिते । द्विश्व 'कुहोश्चुः' । 'झपानां जबचपाः' । 'अत उपधायाः जधास । जघस् अतुस् इति स्थिते । 'गमां स्वरेः अनेनोपधाया लोपः । 'खसे. अनेन घस्य कः । 'घसादेः षः । अनेन षत्व- म् । 'कषसंयोगे.' जक्षतुः । जक्षुः । जघसिथ । पक्षे । आद आदतुः आदुः । अद्यात् । 'खसे० अत्ता । अन्यानि सन्ति मूले । लुङ्लकारे । 'सिसयोः 'दित्त्वाद' । अघसत् अघसताम् अघसन् ॥ ४ ॥ (प्र.) अदादेरिति । अद् आदिर्यस्य स अदादिस्तस्माददादेराददभक्षण इत्यार- भ्यैतद्गणप्रागवत्तिधातुसमुदायोऽदादिपदेन गृह्यते । तस्य चानुभृतावयवभेदस्यान्य- पदार्थत्वेन विवक्षणाददादेरित्येकवचनम् ॥ १ ॥ भसाद्धिहरिति । अत्र स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि सकताविति न्यायेन न धिरादेशः ॥ २॥ प्सा भक्षणे । साति प्सातः प्सान्ति । प्सायात् प्सायाताम् प्सायुः । प्सातु-प्साताद्वा साताम् प्सान्तु । अप्सात् अप्साताम् । आदन्तविद्वि- षामन उस् वा वक्तव्यः॥५॥उस्यालोपः । अप्सुः-अप्सान् । पप्सौ पप्सतुः पप्सुः । पप्सिथ-पप्साथ । प्सेयात्-प्सायात् । साता । प्सास्यति । अप्सास्यत् । आदन्तानाम् इतीट्सको । अप्सासीत् अप्सासिष्टाम् ।। (०) प्सा भक्षणे । प्साति प्सातः प्सान्ति । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुग. मान्येव । ललकारे। अप्सात् अप्सातारा । आप्सा अन् इति स्थिते ॥ सूत्रम्- 'आदन्तविद्विषाम् ॥ आदन्तः विद् द्विष् एतेषां धातूनां अन उस् वा वक्तव्यः । 'उस्यालोपः' । अप्सुः । अप्सान् । 'द्विश्च' 'पूर्वस्या 'हसादिः' 'आतो णप डौः पालौ । पप्सतुः । 'अत्त्वतः पप्सिथ-पप्साथ । 'संयोगादे: प्सेयात्-सायात् । प्साता। लुङ्लकारे 'आदन्तानाम्' अप्सासीत् ॥ ५ ॥ मा माने । माति । मायात् । मातु। अमात् अमाताम् अमुः-अमान् । ममौ । दादरे । मेयात् । माता । मास्यति । अमास्यत् । अमासीत् ॥ (च० ) मा माने । माति । लिट्लकारे । ममौ । 'दादेरे' मेयात् । माता । 'आ- दन्तानाम्। अमासीत् । अमासिष्टाम् अमासिषुः । समाप्तोऽयम् ॥ या प्रापणे । याति । यायात् । यातु । अयात् । अयाताम् । अयुः- अयान् । ययौ । यायात् । याता । यास्यति । अयास्यत् । अयासीत् ।। (च० ) या प्रापणे । याति । ययौ । अयासीत् ॥ वा गतिगन्धनयोः । वाति । यातिवत् ।। (च०) वा गतिगन्धनयोः। वाति । अयं धातुर्यातिवत् ज्ञेयः। न कश्चित् विशेषः ॥ रा दाने । तद्वत् ॥ । सा० उ०८ ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । (च) रा दाने । राति । अयमपि तद्वत् ॥ ला दानग्रहणयोः । लाति । ललौ । तद्वत् ॥ (च.) ला दानग्रहणयोः । लाति । ललौ । अलासीत् ॥ द्रा कुत्सायां गतौ च । द्राति । दद्रौ । दायात-द्रेयात् । दाता । द्रा- स्यति । अदास्यत् । अद्रासीत् ॥ (च०) द्रा कुत्सायां गतौ च । द्वाति । र, दद्रौ। 'संयोगादेः' दायात्- द्रेयात् । अद्रासीत् ॥ ख्या प्रकथने । ख्याति । ख्यायात् । ख्यातु। अख्यात् । चख्यौ। ख्यायात्-ख्येयात् । ख्याता । ख्यास्यति । अख्यास्यत् । पुषादित्वात् ङः। आतोऽनपि अख्यत् ॥ (च० ) ख्या प्रकथने । ख्याति । 'कुहोश्चुः' 'झपानाम्' चख्यौ । 'संयोगादेः ख्यायात्-ख्येयात् । अस्य धातोढुंङ्लकारे । पुषादित्वात् 'लित्पुषादेर्डः' । 'आतोऽन- पि. अनेनाकारस्य लोपः । अख्यत् अख्यताम् अख्यन् ॥ पा रक्षणे । पाति । पायात् । पातु । अपात् । पपौ । पाता । पास्यति । अपास्यत् । अपासीत् ॥ मा दीयौ। भाति । बभौ । अभासीत् ॥ष्णा शौचे । स्नाति । सस्नौ । स्नायात्-स्नेयात् । अस्नासीत् ॥ (च० ) भा दीप्तौ । भाति । 'झपानां० बभौ । अभासीत् अभासिष्टाम् अभासि- घुः । सुगमत्वात् एतेषां धातूनां व्याख्यानं न कृतम् ॥ वश कान्तौ । 'छशषराजादेः षः' इति षत्वम् । ष्टुत्वम् । वष्टि । यहाँ विति च । उष्टः उशन्ति । षत्वम् । षढोः कः से । क्षः । वाक्ष उष्टः उष्ट । वश्मि उश्वः उश्मः । उश्यात् उश्याताम् उश्युः । वष्टु-उष्टात् उष्टाम् उश. स्तु । झसाद्धिः । झबे जबाः । ष्टुत्वम् । उढि-उष्टात् उष्टम् उष्ट । वशानि दशाव वशाम ॥ दिस्योहंसात् ।। हसादुत्तरयोर्दिप्सिपोलोंपो भवति ॥६॥ षत्वम् । षो । बावसाने । अवट-अवड् । सम्प्रसारणम् । अडागमः । उ ओ। ओ औ भौ । औष्टाम् औशन् । अवट्-अवड् औष्टम् औष्ट । अवशम् औश्व औश्म । उवाश ऊशिव ऊशिम । उश्यात् उश्यास्ताम् उश्यामः। वशिता । वशिष्यति । अवशिष्यत् । अवाशीत् ॥ (च० ) वश कान्तौ । कान्तिरिच्छा । पूर्ववत तिबादयः । 'अदादेलक। अनेन स. वत्र अपो लुग् भवति । वर तिप् इति जाते 'छशष० अनेन शस्य षः। 'टुभिः ष्टुः । अनेन तस्य ट: वष्टि । वश तस् इति जाते । 'प्रहां क्िित च' अनेन सम्प्रसारणम् । ।

·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । -- । “छशष०' ष्टुत्वम् । उष्टः । उशन्ति । चश् सिप् इति स्थिते । 'छशष 'पढोः कः से' । 'किलात्' । 'कषसंयोगे क्षः वक्षि । उश्यात् । लोट्लकारे । वष्टु । वश् हि इति जाते । सम्प्रसारणम् । 'झसाद्धिः शस्य षत्वम् । 'षोड: । उड्डि । उष्टात् । वानि वशाव वशाम । वश् दिप् इति स्थिते । षत्वम् । वर्ष दिप् इति जाते । 'षोड: ॥ सूत्रम्- 'दिस्योहंसाम् ॥ दिश्च सिश्च दिसि तयोः दिस्योः हसात् । हसादुत्तरौ यो दिप्सिपौ तयोर्लोपो भवति । अनेनास्य वशो धातोदिस्योर्लोपो भवति । 'पावसाने अनेन डस्य 2: । अवट अवड् । वश् ताम् इति स्थिते । 'ग्रहां क्ङिति च' ! अनेन सम्प्रसारणम् । पत्वम् । ष्टुत्वम् । अडागमः । 'इयं० । 'उ ओ । 'ओ औ औ' । औष्टाम् । औशन् । अन्यानि मूले सन्ति । वश् णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'गबादौ पूर्वस्या 'अत उपधायाः' । उवाश ग्रहां किति' अनेन द्वितीयं सम्प्रसारणम् । ऊशतुः । अशुः । उवशिथ-संप्रसार- णम् । उश्यात् । लुङ्लकारे-'हसादेः अनेन वा वृद्धिः । अवाशीत्-अवशीत् ॥ ६ ॥ (प्र०) दिस्योरिति । संयोगान्तलोपेनैव सिद्धे सभिन्नस्य रान्नेति ज्ञापयितुमय- मारम्भः । सिग्रहणं तूत्तरार्थे । ननु अरोदीदरोददित्यत्रातिप्रसङ्गो यदागमस्त गुणीभूत- स्तद् ग्रहणेन गृह्यत इति न्यायादिति चेन्न, तेन विभक्तित्वप्रत्ययत्वयोरेव प्रहणान्न तु दित्वसित्वयोः ॥ ६॥ हन् हिंसागत्योः । हन्ति ॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ॥ अनुदा- तानां तनादीनां च अमस्य लोपो भवति किति ङिति झसे परे ॥७॥ तुश. ब्दात्वचिदझसेऽपि क्यप्प्रत्ययादौ अमस्य लोपः ।। रमियमिनमी हन्तिरनुदात्ता गमिर्मनिः । तनुः क्षण क्षिण ऋणुकृणू वनुर्वमुस्तनादयः॥ हतः । 'गमा स्वरे' 'हनो ने नन्ति । हंसि हथः हथ । इन्मि हन्वः हन्मः । हन्यात् हन्याताम् हन्युः । हन्तु-हताद्वा हताम् नन्तु ॥ जोधि- शाधि ॥ हन्तेहिशब्दोऽस्तेरोधशब्दः शास्तेः शाधिशब्दो निपात्यते हि विषये ॥८॥ जहि-हताद्वा हतम् हत । हनानि हनाव हनाम ॥ अहन् अहताम् अन्नन् । अहन् अहतम् अहत । अहनम् अहन्व अहन्म ॥ हनो ने । वृद्धिः। जघान जनतुः जघ्नुः ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेस्थपि घत्वं वाच्यम् ॥९॥ जपानथ-जघन्थ जन्नथुः जन्न । जघान-जघन जग्निव जन्निम ॥ हन्तेः स्या- शीर्यादादौ वधादेशो वक्तव्यः॥ १०॥ वध्यात् वध्यास्ताम् वध्यासुः ॥ हन्ता हन्तारौ हन्तारः ॥ हनृतः स्यपः। हनिष्यति हनिष्यतः हनिष्यन्ति । अहनिष्यत् अहनिष्यताम् अहनिष्यन् ॥ जनिवध्योर्न ·८८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध वृद्धिः॥११॥ वधादेशे कृते इट् । अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिषुः । अवधीः अवषिष्टम् अवधिष्ट ॥ (च० ) हन् हिंसागत्योः। पूर्व तिबादयः। 'नश्वापदान्ते झसे । अनेन नस्या- नुस्वारः । 'जमा यपेऽस्य' हन्ति । तस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'लोपस्त्वनुदात्तत- नाम् ॥ लोपः अनुदात्तश्च तनश्च अनुदात्ततनः । तेषामनुदात्ततनाम् । अनुदात्तानां धातु- पाठोक्तानामनिटां हन् गम् नम् मन्यत्यादीनां तथा तनादीनां तन्मन्वनषक्षिणक्षणपृण ऋण इत्यादीनां धातूनां जमस्य लोपो भवति किति डिति च झसे परे। तुशब्दात्वचिद- झसेऽपि क्यप्प्रत्ययादौ अमस्य लोपो भवति । अनेन नकारस्य लोपः । हतः । हन् अन्ति इति स्थिते । 'अप् कर्तरि । 'अदादेर्लुक्' । अनेनापो लुग्भवति । हन अन्ति इति जाते । 'गमा स्वरे अनेनोपधाया लोपः। हन् अन्ति इति जाते । 'हनो ने अनेन हस्य घः । स्वरहीनम् । प्रन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्वः हन्मः ॥ हन्यात् हन्या- ताम् हन्युः ॥ लोट्लकारे । हन्तु । 'तुह्यो । हतात् । हताम् । 'गमा स्वरे'। 'हनो भने । 'स्वरहीनं० । नन्तु । हन् हि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'जोधिशाधि' जहिश्च एहिश्च शाधिश्च जयधिशाधि हिविषये हन इत्यस्य जहि, अस् इत्यस्य एधि, शास् इत्यस्य शाधि, एते आदेशा भवन्ति । हिसहितानामेतेषां धातनां निपाता भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अनेन हिसहितस्य हन्तेर्धातोरयमादेशः । जहि हतात् हतम् हत । हनानि हनाव हनाम । हन् दिप् इति स्थिते । 'दिस्योर्हसात् अनेन दिपो लोपो भवति । 'दिवादावट । अने. नाडागमः । अहन् । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाम्। अनेन नस्य लोपः। अहताम् । 'गमा स्वरे 'हनो ने अन्नन् । अहन अहतं अहत । अहनं अहन्व अहन्म । हन् णप् इति स्थिते । 'द्विश्व, 'पूर्वस्य हसादिः 'कुहोश्चुः । 'हनो ने । 'अत उपधायाः। अनेन वृद्धिः । जधान । हन् अतुस् इति स्थिये । 'गमा स्वरे'। 'हनो ने' । जन्नतुः जन्नुः । हन् थस् इति स्थिते । द्विश्च ॥ सूत्रम्-द्विरुतस्य द्विरुक्तस्य हन्तेर्धातोस्थपि घत्वं वाच्यम् । अनेन घत्वम् । 'क्रादेः । जघनिथ ।' 'अत्त्वतः'। नश्चापदान्ते' । जघन्थ । जघ्ने । अन्यानि मूले सन्ति ॥ हन् यात इति स्थिते । सूत्रम्-'हन्तः ॥ हन्तेर्धातोः स्याशी- र्यादादौ परे सति वधादेशो वक्तव्यः । अनेन वधादेशः 'यतः । वध्यात् वध्यास्ताम: वध्यासुः । लुट्लकारे । 'नश्वापदान्ते' हन्ता हन्तारौ हन्तारः । 'हनृतः स्यपः अनेन स्यपि इट् भवति । हनिष्यति । अहनिष्यत् । हन् दिप् इति स्थिते । 'भूते सिः' हन् सि दिप् इति जाते । 'हन्तेः अनेन वधादेशः । तदा वधू सि दिप् इति जाते । 'यतः । 'सिसतासीस्यपाम्। 'सेः' । णित्पे' । अनेन सेर्णित्त्वात् वृद्धौ प्राप्तायाम् ॥ सूत्रम्- 'जनिवध्योः०० जनिवध्योर्धात्वोर्वृद्धिन भवति । अनेन वृद्धिनिषेधः । 'इट ईटि। अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिषुः ॥ ७-११ ॥ (प्र०) लोपस्त्वनुदात्तेति । तु शब्दोऽपरलाभार्थ इत्याह-तनादीनामिति । लुप्तषष्ठीनिर्दिष्टन्यायेनान्त्यलोप इत्याशयेनाह-अमस्येति । अन्यथा जम्यादिष्वनन्त्य- स्थापि जमस्य सम्भवाल्लोप: स्यात् ॥७॥ - - - ·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । अवधीदिति । अत्र वधादेशोऽदन्तः । तेनायोच्चारणेऽनेकस्वरत्वान्नकस्वरादितोग निषेधो न प्रवर्तते । यत इत्यल्लोपः । यु मिश्रणे । ओरौ ॥ उकारस्याद्विरुक्तस्य औकारादेशो भवति पिति स्मि अबादौ विषये ॥१२॥ यौति युतः । नु धातोः। युवन्ति । यौषि युथः युथ । यौमि युवः युमः । युयात् । यौतु-युताद्वा युताम् युवन्तु । युहि-युताद्वा युतम् युत । यवानि यवाव यवाम । अयौत् अयुताम् अयुवन् । अयौः अयु- तम् अयुत । अयवम् अयुव अयुम ॥ धातोर्नामिनः । युयाव । नानप्योर्वः । युयुवतुः युयुवुः । युयविथः युयुवथुः । यूयात् । गुणः। यविता । यविष्यति । भयविष्यत् । अयावीत् अयाविष्टाम् अयाविषुः ।। (च० ) यु मिश्रणे । पूर्ववत्तिबादयः । 'अदादेर्लुक्' अनेन लुग् भवति । यु तिप् इति स्थिते ॥ सत्रम्-'ओरौ ॥ ओः औ । अद्विरुक्तस्य उकारस्य औकारादेशो भवति पिति स्मि परे अबादौ विषये। अनेनोकारस्यौकारः । यौति युतः । 'नुधातोः । युवन्ति । युयात् । यौतुयुतात् युताम् युवन्तु । युहि-युतात् युतम् युत । यवानि यवाव यवाम । अयौत् अयुताम् अयुवन् । अयोः : अयुतम् अयुत । अयवम् अयुव अयुम । यु "ण इति स्थिते । 'द्विश्व' 'धातो मिनः अनेन वृद्धिः । युयाव। यु अतुस् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'नुधातोः' 'नानप्योः' युयुवतुः। युयुवुः । युयविथ । 'ये यूयात् । 'गुणः' 'सिसतासीस्यपाम्' 'ओ अच्' यविता । लुङ्लकारे । णित्पे 'धातो मिनः । अयावीत् अयाविष्टाम् अयाविषुः ॥ १२ ॥ (प्र०) ओराविति । विदो नवानामित्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थयाद्विरुक्तस्येति बोध्यम् । तेन जुहोतीत्यादौ नातिप्रसङ्गः । गुणापवादकमिदम् ॥ १२ ॥ तु गतिवृद्धिहिंसासु ॥ तुरुनुस्तुभ्योऽद्विरुक्तेभ्यो हसादीनां चतुर्णामीड्वा ॥१३॥ तौति-तवीति तुतः तुवीतः तुवन्ति । तौषि-तवीषि तुथः-तुवीथः तुथ-तुवीथ । तौमि-तवीमि || तुयात्-तुवीयात् । तौतु-नवीतु तुतात्-तुवीतात् तुताम्-तुवीताम् तुवन्तु । तुहि-तुवीहि ॥ अतीत्-अतवीत् । तुताव । तोता । तोष्यति । अतोष्यत् । अतौषीत् ।। (च० ) तु गतिवृद्धिहिंसादिषु । पूर्ववत्तिबादयः । 'अदादेलुका 'ओरौः तौति ॥ सूत्रम्-'तुरुनुस्तुभ्यः ॥ तु गतिवृद्धिहिंसासु । रु शब्दे । णु स्तुतौ । ष्टुन स्तुतौ । अद्विरुक्तभ्य एभ्यो हसादीनां चतुर्णा ईड् वा भवति । 'गुणः' 'ओ अन् । तवीति तुतः। 'नुधातोः' तुवीतः तुवन्ति । लिङ्लकारे-तुयात्-तुवीयात् । तुयाताम्--तुवीयाताम् । तुयुः-तुवीयुः । लोट्लकारे-तौतु-तवीतु । तुतात्-तुवीतात् । तुताम्-तुवीताम् । तुव- न्तु । तुहि-तुवीहि । तुतात्-तुवीतात् । तुतम्-तुवीतम् तुत। तुवीत-। तवानि तवाव ·९ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध तवाम । लङ्लकारे-अतौत् अतुवीत् । अतुताम् अतुवीताम् । अतुवन् । अतौः अतवीः । अतुतम् अतुवीतम् । अतुत अतुवीत । अतवम् अतुव-अतुवीव । अतुम-अतुवीम । लिट्लकारे-'द्विश्च' 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । तुताव । तुतु अतुस् इति जाते । 'नु धातोः' 'नानप्योः' आभ्यामुत् भवति । तुतुवतुः तुतुवुः । 'स्वरान्तानि तुतोथ तुतविथ । ये तूयात् । तोता । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' । अनेन वृद्धिः । अतो. पीत अतौष्टाम् अतौषुः । अतोषीः अतौष्टम् अतौष्ट । अतौषम् अतौष्व अतौष्म ॥१३॥ रु शब्दे । रौति-रवीति रुतः रुवीतः रुवन्ति । रौषि-रवीषि । रुयात् रुवीयात् । रौतु-रवीतु रुतात्-रुवीतात् । अरौत्-अरवीत् अरुताम्-अरुवीताम् अरुवन् । अरौः-अरवीः । रुराव रुरुवतुः रुरुवुः । रुरविथ । स्यात् । रोता । रोष्यति । अरोष्यत् । अरौषीत् ॥ (०) रु शब्दे । पूर्ववत्तिबादयः । 'अदादेर्लुक्' अनेन तिबादिचतुर्षु लकारेषु अपो लुग् भवति । अस्य धातोरपि रूपाणि तुधातुवत् ज्ञेयानि । 'तुरुनुस्तुभ्यः अनेन सूत्रेण हसादीनां प्रत्ययानां वाईड् भवत्यस्य । 'ओरौः अनेन अबादौ विषये पितिस्मि परे ओकारस्य औकारः। रौति रवीति । स्यात् स्वीयात् । रौतु रखीतु । अरौत् अरवीत् । लिट्लकारे । 'धातोर्नामिनः' अनेन प्रथमपुरुषस्यैकवचने वृद्धिः । स्राव । 'नुधातोः रुरुवतुः । 'गुणः रविय । 'ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः । ख्यात् । 'गुणः रोता । लुङ्ल- कारे । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अरौषीत् अरौष्टाम् अरौषुः ॥ दु गतौ । भौवादिकः । दवति । दवेत् । दवतु । अदवत् । दुदाव । दृयात् । दोता । दोष्यति । अदोष्यत् । अदौषीत् अदौष्टाम् अदौषुः ।। (०)दु गतौ । अयं धातु दिकः । तेन 'अप कर्तरि अनेनाप्प्रत्ययो भवति । तस्य 'अदादेर्लुक् अनेन सूत्रेण लुग् न भवति भ्वादित्वात् । “गुणः' दवति । अन्यानि मुले सन्ति तानि सुगमान्येवातो व्याख्यानस्यानावश्यकत्वम् । लिट्लकारे । 'धातोर्ना- मिनः अनेन वृद्धिर्णित्प्रत्यये परे । दुदाव । 'नुधातोः' दुदुवतुः । “गुणः' दुदविथ दुदोथ । 'ये अनेन दीर्घः । दूयात् । 'गुणः' दोता । लुङ्लकारे-'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः ।। अदौषीत् अदौष्टाम् अदौषुः ॥ णु स्तुतौ। आदेः ष्णः स्नः। नौति-नवीति नुतः-नुवीतः नुवन्ति । नुनाव । नुयात् । नोता । नोष्यति । अनोष्यत् । अनौषीत् ॥ (च० ) णु स्तुतौ । 'आदेः ष्णः स्नः अनेन णस्य नः । 'अप कर्तरि 'अदादेलुक अनेन तस्यापो लुग भवति । 'ओरौः अनेनोकारस्यौकारः । 'तुरुनुस्तुभ्यः' अनेनास्य ईड् भवति वा तदा 'गुणः अनेन गुण एव । अस्यापि धातो रूपाणि नुधातुवत ज्ञातव्यानि । चौति नवीति। लिट्लकारे । नुनाव नुनुवतुः नुनुवुः । 'थे' अनेन दीर्घः । नूयात् । 'गुणः । लुलकारे । 'अनिदो नामिवतः । अनौषीत् ॥

·। अदादि० परस्मै० १ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ९१ टुक्षु शब्दे । टु इत् । क्षौतेि क्षुतः क्षुवन्ति । क्षुयात् । क्षौतु । अ- क्षौत् । चुक्षाव चुक्षुवतुः चुक्षुवुः । सूयात् । क्षविता । क्षविष्यति । अक्षवि. ध्यत् अक्षावीत् ॥ (च० ) टुक्षु शब्दे । टु इत् । 'अप् कर्तरि 'अदादेर्लुक्। 'ओरौ' । क्षौति । क्षुतः । लिट्लकारे । 'दिश्च पूर्वस्य । 'कुहोचुः । 'धातोनामिनः । चुक्षाव । 'नु धातोः' चुक्षु- वतुः । 'ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः । क्षयात् । “सिसता, 'गुणः' 'ओ अब्' क्षविता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । णित्पे' अनेन सेणित्त्वात् वृद्धिः। अक्षावीत् ॥ क्ष्णु तेजने । क्ष्णौति श्णुतः क्ष्णुवन्ति । क्ष्णुयात् । क्ष्णौतु । अक्ष्णौत् । चुक्ष्णाव । क्ष्णूयात् । क्ष्णविता । क्षणविष्यति । अक्षणविष्यत् । अक्ष्णावीत् ।। (च० ) क्ष्णु तेजने । अयमपि क्षुधातुवत् ज्ञातव्यः । क्ष्णौति । लिट्लकारे-'द्विश्च पूर्वस्य 'कुहोश्च, 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । चुक्ष्णाव 'नुधातोः' चुक्ष्णुवतुः । 'गुणः' चुक्ष्णविथ । 'ये' क्ष्णूयात् क्ष्णवीयात् । 'गुणः 'सिसता.' क्षणविता । लुङ्लकारे । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । अक्षणावीत् अक्षणाविष्टाम् अक्षणाविषुः ॥ ष्णु प्रस्रवणे । स्नौति । स्नुयात् । स्नौतु । अस्नोत् । सुस्नाव। स्नू. यात् । स्नविता । स्नविष्यति । अस्नविष्यत् । अस्नावीत् ।। (च०) ष्णु प्रस्रवणे । 'आदेः ष्णः सः' अनेन षस्य सः। पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादे क्' 'ओरौः अनेन उकारस्यौकारः । स्नौति । लिट्लकारे । सुनाव । 'नुधातोः' सुस्नुवतुः । 'गुणः' सुस्नविथ । 'ये स्नयात् । ‘गुणः 'सिसता' । 'ओ अव् स्नविता । लुङ्लकारे । अस्नावी॥ इण् गतौ । गुणः । एति । इतः ॥ इणः किति स्वरे यो वक्त- व्यः॥१४॥ यन्ति । एषि इथः इथ । एमि इवः इमः । इयात् इयाताम् इयुः । एतु-इताद्वा इताम् यन्तु । इहि-इताद्वा इतम् इत। अयानि अयाव अयाम । अडागमद्वयम् । ऐत् ऐताम् आयन् । ऐः ऐतम् एत । आयम् ऐव ऐम । द्वित्वम् वृद्धिः । पूर्वस्य इयादेशः । इयाय ॥ इणः किति णादौ पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः॥१५॥ ईयतुः ईयुः । इययिथ-इयेथ इयथुः ईय । इयाय-इयय ईयिव ईयिम् । ये । ईयात् ईयास्ताम् ईयासुः । एता। एष्यति । ऐष्यत् । दादेः पे । इणिको सिलोपे गा वक्तव्यः॥१६॥ अगात् अगाताम् अगुः ।। (च० ) इण् गतौ । णकार 'इम्' इति सुत्रस्य विशेषणार्थः । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेलकर 'गुणः एति इतः । इ अन्ति इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'इण ॥ इणो धातोः । - ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध विति स्वरे परे सति यकारो वक्तव्यः । अनेनेकारस्य यकारः । 'स्वरहीनम्०१ यन्ति । एषि । अस्मिन् रूपे किलात्' अनेन षत्वं भवति । इथः इथ । 'एमि इवः इमः । इ- यात् । एतु । इहि । 'गुणः' अयानि । लङ्लकारे-गुण:' अडागमद्वयं भवति । एऐऐ। पुनः । 'एऐऐ ऐत् । 'अइए । एऐऐ ऐताम् । अडागमद्वयम् 'सवणे० 'इण: । आय- न् । ऐः ऐतम् ऐत । आयम् । इत्यत्र गुणो भवति । इ णप् इति स्थिते । द्विश्च' धातो- नामिनः । 'सवर्णे अनेन पूर्वस्य इय् । 'स्वरहीनं० इयाय । इ इ अतुस् इति जाते । 'नुधातोः' इय् अतुस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'इण ॥ इणो धातोः किति णादौ परे पू. वस्य दी? वक्तव्यः । अनेन इकारस्य दीर्घः [विधानसामर्थ्याद् 'हस्वः' इति पूर्वस्य हस्वो न भवति । 'सवर्णे ] ईयतुः ईयुः । 'गुणः सवणे' 'ए अय्' 'क्रादेर्णादेः । इय- यिथ । 'अत्त्वतः । इयेथ ईयथुः ईय । इयाय । 'णबुत्तमः । 'गुणः' इयय ईयिव ईयिम । । 'ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः । ईयात् । 'गुणः एता। अन्यानि मूले सन्ति । लङ्लकारे-- अडागमद्वयम् । ऐष्यत् । लुङ्लकारे-इ सि दिप् इति जाते । 'दादेः पे' । अनेन सेर्लोपो भवति । इ दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'इणिकोः ॥ इणिकोर्धात्वोः; सिलोपे कृते सति गा इत्यादेशो वक्तव्यः । गुरुस्वात्सर्वस्यादेशः । 'दिबादावट अगात् अगाताम् अगुः । अस्मिन रूपे । 'आतोऽनपिः अनेनाकारस्य लोपो भवति । अगा: अगातम् अगात । अंगाम् अगाव अगाम ॥ १६ ॥ इक् स्मरणे । इङिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः। अध्येति अधीतः । अधियन्ति । अधीयात् । अध्येतु। अध्येत् । अध्येताम् अध्यायन् । अधीया- य । अधीयात् । अध्येता । अध्येष्यति । अध्यैष्यत् । अध्यगात् । इणवत् ॥ (च.) इक् स्मरणे । ककार 'इणिकोः' इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । 'अधिपूर्वोयं नित्यम् । इजिको धातू अध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । 'गुणः 'इयं स्वरे' अध्येति । 'सवणे दी: अधीतः अधियन्ति । 'इण्वदिक इति वक्तव्यम्'। अनेन इणो यानि का- याणि भवन्ति सानि कार्यागि इकोऽपि भवन्ति । लिट्लकारे-अधीयाय । अधीयतुः । अध्येता । 'गुणः' अध्येष्यति । लुङ्लकारे 'दादेः पे' 'इणिकोः' अध्यगात् । अध्यगा. ताम् । 'आतोऽनपि' अध्यगुः ॥ (प्र०) इस्मरणे इति । ककार इहेण्यदिक इति विशेषणार्थः । न व्यभिचरत इति । तथाच भःि-'ससीतयो राघवयोरधीयन्' स्मरन्नित्यर्थः । इडिकावध्युपसर्ग विना प्रयोगं नाहत इत्यर्थः । विद् ज्ञाने । उपधाया लघोः। वेत्ति वित्तः विदन्ति । वेसि विस्थः वित्थ । वेदिम विद्वः विद्मः ॥ विदो नवानां त्यादीनां णवादिळ ॥१७॥ विद उत्तरेषां तिवादीनां नवानां णबादिर्नवको वा भवति । वेद वि- दतुः विदुः । वेत्य विदथुः विद । वेद विद्व विद्म । विद्यात् । वेत्तु-विचाद्वा ·। अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ९३ वित्ताम् विदन्तु। झसाद्धिहेः विद्धि-वित्ताद्वा वित्तम् वित। वेदानि वेदाव वेदाम । दिस्योईसात् । अवेत् अवेद् अवित्ताम् । अन उस् वा । अविदन्- अविदुः ॥ दः सः॥ दकारस्य वा सकारो भवति सिविषये ॥१८॥ अवेः- अवेत् अवित्तम् अवित्त । अवेदम् अविद्व अविद्म । विवेद विविदतुः विवि. दुः । विवेदिथ । पक्षे ॥ आमि विदेन गुणः ॥१६॥ विदाञ्चकार-वि. दाञ्चकार विदामास बिदाम्बभूव । विद्यात् विद्यास्ताम् । वेदिता । वेदिष्यति । अवेदिष्यत् । अवेदीत् अवेदिष्टाम् अवेदिषुः ।। (च० ) विद् ज्ञाने । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेलक' 'उपधाया लघोः अनेन गु- णः । खसे चपा झसानाम्। अनेन दस्य तः। वेत्ति । 'खसे चपाः' इदं सूत्रं खसे परे स. र्वत्र प्राप्नोति । वित्तः विदन्ति । अन्यानि मूले सन्ति ॥ सूत्रम्-'विदो नवानां त्या- दीनां णबादिर्वा' । विदः नवानां त्यादीनां णबादि , वे व्ययम् । पञ्चपदं सूत्रं वर्तते विद ज्ञाने इत्यस्मात्परेषां तिबादीनां नवानां वचनानां णबादिनवकं वा भवति। अनेन ति- बादीनां णवादयो भवन्ति । णप् अतुस् इत्यादीनि नव वचनानि वा भवन्ति तिबाद्यर्थे एव । तदा विद् णप् इति जाते। "द्विश्व' अनेन द्वित्वे प्राले 'यदादेशः' इति न्यायेन द्वित्वं न भवति । किन्तु 'अप कर्तरि अनेनाप् प्रत्ययो भवति । तस्य 'अदादेर्लुक्' अनेन लुक् भवति । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । वेद विदतु विदुः । 'उपधायाः 'खसे.' वेत्थ । अन्यान्यस्य लकारस्य रूपाणि मूले सन्ति । विद्यात् । विद्याताम् । लोट्लकारे- वेत्तु । मध्यमपुरुषस्यैकवचने । 'साद्धिहें: अनेन हय धः । 'स्वरहीनं0 विद्धि । अन्या- नि मूले सन्ति । लङ्लकारे-विद् दिप् इति स्थिते । 'उपधाया०' 'दिस्योहंसात्? अनेन दिप्सिपोर्लोपः । 'दिबादावट 'वावसाने' अवेत् । अवेद् । 'खसे०' अवित्ताम् । 'आद- न्तविद्विषाम् ' अनेन वा अन उस् भवति । अविदन् । अविद् सिप इति जाते। 'दिस्योः अनेन सिपो लोपः। अविद् इति जाते । 'उपधायाः ॥ सूत्रम्-द सः । दः दकारस्य सिविषये वा सकारो भवति । अनेन दस्य सः । 'स्रोविसर्ग: । अवेः । सस्या- भावे । अवेत् । अन्यानि सन्ति। लिट्लकारे। 'उपधायाः' विवेद विविदतुः। विवेदिथ 'विदरिद्रा' अनेनास्य वा आम्प्रत्ययः । आमि परे सति 'उपधायाः अनेन गुणे प्राप्ते॥ सूत्रम्-आमि० ॥ आमि परे सति विदेर्धातोगुणो न भवति । अने गुणनिषेधः । साधनं तु पूर्ववत् । विदांचकार । विदामास । विदांबभूव । विद्यात् । विद्यास्ताम् । वेदिता। अन्यानि मूले सन्ति । लुङलकारे 'उपधाया लघोः । अनेन गुणः । अन्यत्तु पूर्ववत् । अवेदीत् अवेदिष्टाम् अवेदिषुः ॥ १९ ॥ (प्र०) विदेति । अनन्तरस्येति न्यायादुक्तार्थणादियोग एव द्वित्वं नान्यत्र । वेत्तेर्लोट्याम गुणाभावः करोत्यनुप्रयोगश्च वा' तनादेरु विदांकरोतु । 'छिन्त्यदुः कृतोऽत उत् किति । विदांकुरुतात् । विदां कुर्वन्तु ॥ १७ ॥ अम् भुवि । अस्ति । नमसोऽस्य ॥ नम् इत्येतस्य विकरणस्या- ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध सभुवीति धातोश्चकारस्य लोपो भवति डिति परे ॥२०॥ स्तः सन्ति ॥ सि सः॥ अस्तेः सकारस्य लोपो भवति सकारे परे ॥२१॥ ॥२१॥ सि स इत्यत्र अ- स्तेः सलोपः सकारमात्रे न तु पिति । तेन व्यतिसे । असि स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः । स्यात् स्याताम् स्युः । अस्तु-स्तात् स्ताम् सन्तु । जाँधिशाधि । एघि स्तात् स्तम् स्त । असानि असाव असाम ॥ अस्तेरीट् ॥ अस्तेः परयोर्दिस्योरीडागमो भवति ॥२२॥ आसीत् ॥ लोपागमयोर्मध्ये आ- गमविधिबलवान् ॥२३॥ आस्ताम् आसन् । आसीः आस्तम् आस्त । आसम् आस्व आस्म ॥ अस्तेरनपि भू वक्तव्यः ॥२४॥ बभूव ॥ (च० ) अस् भुवि । भू सत्तायाम् । अर्थादयं धातुः सत्तायां वर्तते इत्यर्थः । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेलक। अनेन लुक् । अस्ति । अस् तस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'नमसोऽस्या नम् च अस् च नमस् तस्य नमसः । अस्य द्विपदं सूत्रम् । नम इत्येतस्य रुधादिगणोत्पन्न- विकरणस्य अस् भुवि इति धातोश्च संबन्धिनोऽकारस्य डिति विभक्तौ परतो लोपो भवति । अनेन अकारस्य लोपः । स्तः । नमसोऽस्य' सन्ति । अस् सिप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्- 'सि सः ॥ अस्ते सकारस्य लोपो भवति सकारे परे । अनेन सकारस्य लोपे प्राप्ते 'सिस' इत्यत्र अस्तेः सलोपः सकारमाने न तु पित्येव । तेन व्यतिसे इति रूपं सिद्धं भवति । अनेनात्र सलोपः । असि । अन्यानि मूले सन्ति । 'नमसोऽस्य । स्याताम् स्युः । स्याः स्यातम् स्यात । स्याम् स्थाव स्याम । अस्तु स्तात-स्ताम् सन्तु । 'जोधिशाधि एधि स्तात् । अन्यानि सन्ति । अस् दिप इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'अस्तेरीट् ॥ अस्तेः ईट् । अस्तेर्धातोः परयोदिप्सिपोरीडागमो भवति । टित्त्वादादौ । 'दिबादाव? 'स्वरादेः । आसीत् । अस् ताम् इति जाते । 'लोपागमयोर्मध्ये तेन प्रथममडागमद्वयं भवति । पश्चात् 'नमसोऽस्या अनेन अकारेस्य लोपो भवति । आस्ताम् आसन् । आसीः । अन्यानि सन्ति मूले ॥ सूत्रम्-'अस्तेः ॥ अस्तेर्धातोरनपि गुरुत्वात् सर्वस्यादेशः । तेनास्य धातोरनपि भूधातुवत् रूपाणि ज्ञेयानि । बभूव बभूवतुः बभूवुः । इत्यादीनि ॥ २४ ॥ (प्र०) नमसोऽस्येति । यत्तु नन्वसा धातुना साहचर्यान्नमपि धातुरेव गृह्यता- मिति केनचिदुक्तं, तन्न, अस्प्रत्ययस्यापि सम्भवेन धातोर्ग्रहणमिति निर्णपाभावात ॥२०॥ अस्तेरीडिति । अस्तेरिति तु तन्त्रादिना व्याख्येयम् । तेन विद्यमानादस्तेरिति लभ्यते । विद्यमानात् किम् , अस्ते रित्यादेशेऽभूदित्यादौ माभूत् । स्थानिवद्भावेन नमसोऽस्ये- त्यत्र ओमौवेत्यतो वानुवृत्त्या व्यवस्थया लोपाभाषे द्वितीयोऽट् । उपदेशस्वरादिति तु न, अगादित्यत्रातिव्याप्तेः ॥ २२ ॥ मृजूष शुद्धौ ॥ मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्या किति डिति स्वरे वा ॥२५॥ षत्वम् । ष्टुत्वम् ॥रात्सस्य ॥रेफादु- तरस्य सस्यैव लोपः स्यान त्वन्यस्य ॥२६॥ मार्टि मृष्टः मृजन्ति-माजीन्त ।

·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । । मार्कि मृष्टः मृष्ट । मामि मृज्वः मृज्मः । मृज्यात् ॥ माटुं-मृष्टात् मृष्टाम् मृजन्तु-माजेन्तु । मृड्ढि-मृष्टात् मृष्टम् । मार्जानि मार्जाव मार्जाम । अमा -अमाई अमृष्टाम् अमृजन्-अमार्जन् । अमार्ट-अमाई अमृष्टम् अमृष्ट । अमा- जम् अमृज्य अमृज्म । ममार्ज ममृजतुः-ममार्जतुः ममृजुः-ममार्जुः । ममा- जिथ-ममाष्ट ममृजथुः-ममा थुः । मृज्यात् । मार्जिता-माटी । मार्जिष्यति- मायति । अमार्जिष्यत्-अमायत् । अमार्जीत् अमार्जिष्टाम् अमार्जिषुः । अमाीत् अमाष्टम् अमाक्षुः ॥ (च० ) मृजूषु । ऊकारषकारों कार्यार्थो । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादे क् मृज् तिप् इति जाते । सूत्रम्-'मृजे० ॥ मृजेर्धातोर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति किति डिति स्वरे वा भवति । अनेन वृद्धिः । 'छशषराजादेः षः अनेन षत्वम् । 'ष्टुभिः ष्टुः अत्र 'संयोगान्तस्य लोपः अनेन षकारस्य लोपे प्राप्ते-सूत्रम्-'रात्सस्य ॥ रात् सस्य । रेफादुत्तरस्य सकारस्यैव लोपो भवति नान्यस्य । अनेन षकारस्य लोपो न भव- ति । मार्टि सृष्टः मृजन्ति । 'मृजेः अनेन वा वृद्धिः । मार्जन्ति । मृज् सिप् इति स्थिते । 'मृजे:०' 'छशषराजादेः०१ षढोः कः से 'किलात्' 'कषसंयोगे क्षा' माक्षि मृष्टः । अन्यानि मूले सन्ति । मृज्यात् । माष्टुं । मृष्टात् । मृष्टाम् मृजन्तु-मार्जन्तु । मृज् हि इति स्थिते । 'झसाद्धिहे। 'छशष' घो ड.' ष्टुत्वम् । मृड्ढि । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे-'मृजे. अनेन वृद्धिः । ममार्ज ममृजतुः ममृजुः । ममार्जि- थ । 'अदितो वा' अनेन इड्विकल्पे सति । 'मृजे:०१ 'छशष०' ष्टुत्वम् । ममार्ट ममृज- थुः ममज-ममार्ज । ममार्ज ममृजिव ममृजिम । मृज्यात् मृज्यास्ताम् मृज्यासुः । अस्य धातोरूदित्त्वादिड् वा भवति । 'मृजेः मार्जिता । इडभावे । वृद्धिः । 'छशष० । ट- त्वम् । मार्टा । मार्जिष्यति । मृज् थप तिप् इति स्थिते । 'मृजेः' । छशष०, 'पढोः कः से। किलात्' । 'कषसंयोगे क्षः । मायति । अमार्जिष्यत् अमायत् । अमा- ीत् अमार्जिष्टाम् अमार्जिषुः । इडभावे । अमाीत् । 'झसात्' । 'छशष०' । टु- त्वम् । अमाम् अमाथुः । अमाीः अमार्टम् अमार्ट । अमार्शम् अमावं अमाधम । समाप्तोऽयं धातुः ॥ २६ ॥ वच परिभाषणे । वक्ति वक्तः । नहि वचिरन्तिपरः प्रयोक्त- व्यः किन्तु वदन्तीत्युच्चारणीयम् ॥२७॥ वदन्ति । वक्षि वक्थः चक्थ । वच्मि वच्चः वच्मः । वच्यात् । वक्तु-वक्तात् वक्ताम् वदन्तु । वग्धि- चक्कात् वक्ताम् वक्त । अवक् अवग् अवक्ताम् अवचन् । अवक् अवम् । अ- वक्तम् अवक्त । अवचम् अवच्च अवच्म । णबादौ पूर्वस्य । उवाच । यजां यवराणां वृतः सम्प्रसारणम् । ऊचतुः ऊचुः उवचिथ-उवक्थ । उच्यात् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध वक्ता । वक्ष्यति । अवक्ष्यत् ॥ अस्यतिवक्ति इति ङः ॥ अस्थतिवक्ती- ति डे वचेरुमागमो वक्तव्यः ॥२८॥ उ ओ । अवोचत् अवोचताम् अबोचन् । ( ० ) वच परिभाषणे । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेर्लुक' 'चाः कुः अनेन चका- रस्य ककारो भवति । वक्ति वक्तः ॥ सूत्रम्-'नहिवचिरन्तिपरः ॥ वदन्ति । वच सिप् इति स्थिते । 'चोः कुः' 'किलात्, 'कषसं० वक्षि । चोः कुः' वक्थः वक्थ । अ- न्यानि मूले सन्ति । वच्यात वच्याताम् वच्युः । वक्तु-वक्तात् । 'नहि वचि० वदन्तु । वच हि इति स्थिते । 'झसाद्धिहें: 'चोः कुः' । 'झबे जबाः' वन्धि । लङ्लकारे । 'चोः कु: "दिस्योहंसात्' अनेन सेलोपो भवति । 'वावसाने' अवक्-अवग् । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे-'द्विश्व' पूर्वस्य । ‘णबादौ पूर्वस्या अनेन पूर्वस्य सम्प्रसारणम् । 'अत उपधायाः उवाच । 'यजां० अनेन द्वितीयं सम्प्रसारणम् । 'सवणे' उचतुः ऊचुः । उवचिथ । 'अत्त्वतः । 'चोः कु. उवक्थ । 'चोः कुछ वक्ता । 'चोः कु' 'किलात्, 'कषसंयोगे क्षः' वक्ष्यति । अवक्ष्यत् । वच् सि दिप् इति स्थिते । 'अस्यति वक्तिः अनेन सेझै भवति । वच् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'अस्यतिवक्तीति छ' ॥ ङप्रत्यये परे सति वचोर्धातोः उमागमो भवति । 'मिदन्त्यात्' । उओ' । 'दिबादावट्' । अवोचत् अवोचताम् अवोचन् ॥ २८ ॥ (प्र.) अन्तिपर इति । बहुवचनपर इत्येके । अन्तिमानपर इत्यन्ये ॥ २७ ॥ रुदिर् अश्रुविमोचने ॥ रुदादेश्चतुर्णा हसादेः ॥ रुदादेः परेषां तिबादिचतुर्णा मध्ये हकारवसादेः प्रत्ययस्येट भवति ॥ २९ ॥ रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा । जक्षितिश्चैव विज्ञेयो रुदादिपञ्चको गणः ॥ रोदिति रुदितः रुदन्ति ।रोदिषि रुदिथः रुदिथ। रोदिमि रुदिवः रुदिमः। रुद्यात् । रोदितु-रुदिताद्वा रुदिताम् रुदन्तु । रुदिहि-रुदिताद्वा रुदितम् रुदित । रोदानि रोदाव रोदाम ।। रुदादेर्दिस्योरीडटौ च वक्तव्यौ ॥३०॥ अरोंदीत् अरोदत् । रुरोद रुरुदतुः । रुद्यात् । रोदिता । रोदिष्यति । अरो दिण्यत् । अरोदीत्। इरितो वा । अरुदत् ॥ (०) रुदिर् अश्रुविमोचने । इर् अनुबन्धः 'इरितो वा' इत्यस्य सूत्रस्य विशेष- णार्थः । तिबादयः ‘अदादेर्लुक्' इत्येतत्स पूर्ववत् । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः-सूत्रम्- रुदादेश्चतुर्णा ह्रसादेः ॥ रुदादेः चतुर्णा ह च वस् च ह्वसौ तौ आदी यस्य स ह्वसा- दिः तस्य ह्वसादेः त्रिपदं सूत्रम् । रुदादेः परस्य चतुर्णा तिबादीनां संबन्धिनो हकारादेवस्- प्रत्याहारादेश्च प्रत्ययस्य इडागमो भवति । टित्त्वादादौ । अनेन स्परादिरहिते प्रत्यये परे इडागमो भवति । रुदादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः। रोदिति रुदितः रुदन्ति । अन्यानि ।

·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। R -- मूले सन्ति । रुद्यात् रुद्याताम् । रोदितु । रुदिहि । लङ्लकारे-सूत्रम्-'रुदादेः०० ॥ रुदादेर्धातोः परयोदिप्सिपोरीडटौ च वक्तव्यौ इडपवादोऽयम् । अरोदीत् । अरोदत् । 'उपधायाः' रुरोद रुरुदतुः । रुरोदिथ । रुद्यात् रुद्यास्ताम् उद्यासुः । रोदिता। अन्यानि मूले सन्ति । अरोदीत् । 'इरितो वा' अनेनास्य वा प्रत्ययो भवति । अरुइत् । अरुद- ताम् । अरुदन् । अन्न ङित्त्वाद्गुणाभावः ॥ ३० ॥ जिष्वप् शये । जि इत् । स्वपिति । खप्यात् । स्वपितु-स्वपिताद्वा । अस्वपीत-अस्वपत् । संप्रसारणम् । सुष्वाप सुषुपतुः । सुषुपुः । सुष्वपिथ-सु. ष्वप्थ । सुप्यात् । स्वता । स्वप्स्यति अस्वप्स्यत् ॥ अस्वाप्सीत् अस्वाप्ताम् अस्वाप्सुः। (च०) जिष्वप् शयने । पूर्ववत् सर्व भवति । जि इत् । 'आदेः ष्णः स्नः' अनेन" सत्वम् । 'रुदादेश्चतुर्णाम्। अनेनास्यापि इट् । स्वपिति । लङ्लकारे। 'रुदादेदिस्योः०१ अस्वपीत् । अस्वपत् । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'णवादौ पूर्वस्य । अनेन संप्रसारणम् । 'किलात्, 'अत उपधाया। सुष्वाप । 'यजां'। अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । सुषुपतुः । 'अत्त्वतः सुष्वपिथ । सुष्वप्थ । संप्रसारणम्। सुप्यात् सुप्यास्ताम्। स्वप्ता । लुङ्लकारे । 'सावनिटः अनेन नित्यं वृद्धिः। अस्वाप्सीत् । 'झसात् । अनेन सेर्लोपः । अस्वाप्ताम् । अस्वाप्सुः ॥ श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसीत् । अश्वसद अश्वसिताम् अश्वसन् । शश्वास शश्वसतुः । शश्वसुः । श्वस्यात् । श्वासिता । श्वसिष्यति । अश्वसिष्यत् म्यन्तक्षण इति वृद्धयभावः । अश्वसीत् ।। (च० ) श्वस् प्राणने अयमपि पूर्ववत् । श्वसिति । लङ्लकारे दिप्सिपोरीडटौ भवतः अश्वसीत् अश्वसत् । लिट्लकारे । 'विश्व' पूर्वस्य । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । शश्वास। शश्वसतुः । शश्वसिथ । 'अत्त्वतः शश्वत्य । श्वस्यात् । श्वसिता। अन्येषां रूपाणि मूले सन्ति । लुङ्लकारे 'मन्तक्षण' । अनेन वृद्धयभावः । अश्वसीत् अश्वसिष्टाम् अवसिषुः ।। अन प्राणने ॥ अनिति । प्रपूर्वः । अनिति ॥ उपसर्गस्थानिमित्ता- दनितेनस्य णत्वं वाच्यम् ॥ ३१ ॥ प्राणिति । अन्यात् । अनितु । आ- नीत् । आनत् । आन आनतुः आनुः । अन्यात् । अनिष्यति । आनिष्यत् । आनीत् आनिष्टाम् आनिषुः ॥ (०) अन प्राणने । पूर्ववत्सर्वम् । अनिति । यदायं धातुः प्रपूर्वस्तदा ॥ सूत्रम्- [ अनिति ? ] 'उपसर्गस्थानिमित्तादनितेनल्य णत्वं वाच्यम् ॥ अनेन नकारस्यास्य ण- कारो भवति । 'सवणे' प्राणिति । लङ्लकारे । 'रुदादेः' 'स्वरादेः' । आनीत् । आ- नत् । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'सवर्णे' । आन आनतुः भानुः । अन्यात् अन्यास्ताम् अन्यासुः । अनिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । 'स्वरादेः परः । अनेन द्विती- योऽडागमो भवति । आनीत् आनिष्टाम् आनिषुः ॥ ३१ ॥ । .

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - जक्ष भक्ष हसनयोः । जक्षिति जक्षितः ।। जक्षादेरन्तोऽदन उस् ॥ जक्ष-जागृदरिद्राशास्चकासृभ्यः परस्य अन्त अत् अन उस् भवति ॥ ३२ ॥ जक्षति । जक्षिषि । जक्ष्यात् । जक्षितु । अबक्षीत् अजक्षत् । जजक्ष । ज- क्ष्यात् । जक्षिता । जक्षिष्यति । अजक्षिष्यत् । अजक्षीत् ।। (च० ) जक्ष भक्षहसनयोः । पूर्ववत् सर्वं भवति । जक्षिति । जक्षितः । जक्ष अन्ति इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'जक्षादेरन्तोदन उसः ॥ जक्षादेः अन्तः अत् अनः उस् । पञ्चपदं सूत्रम् ॥ जक्षजागृदरिद्राशास्चकासुभ्यः परस्य अन्तः अत् भवति । अन उस् भवति । जक्षादयः केनचिदाचार्येण गणिताः श्लोकेन 'जक्षि जागृ दरिद्राति चकास्तिः शास्तिरेव च । दीधीङ् वेवीङ् च विज्ञेयो जक्षादिः सप्तको गणः ॥' अनेन अन्ति इत्यस्य अतिः । जक्षति । जक्ष्यात् । जक्षितु जक्षितात् । जक्षिताम् । 'जक्षादे' जक्षतु । जक्षि. हि । 'रुदादेदिस्योः' अजक्षीत् । अजक्षत् अजक्षताम् अजक्षुः । लिलकारे-द्विश्व' । 'पूर्वस्य हसादिः शेषः । जजक्ष जजक्षतुः जजक्षुः । जजक्षिथ । जक्ष्यात् । जयास्ताम् । जक्षिता । लुङ्लकारे-अजक्षीत् अजक्षिष्टाम् अजक्षिषुः ॥ ३२ ॥ (प्र०) जक्षादेरिति । 'जक्षजागृदरिद्रातिचकास्तिशास्तयस्तथा दीधीङ् देवीङ च विज्ञेयो जक्षादिः सप्तको गणः' इत्युक्ताःसप्तजक्षप्रभृतयः ॥ ३२ ॥ जागृ निद्राक्षये । जागति जागृतः जाप्रति । जागर्षि । जागृयात् । जा- गर्तु-जागृतात् जागृताम् जाग्रतु । जागृहि-जागृताद्वा जागृतम् जागृत । जाग- राणि जागराव जागराम । गुणः । दिस्योहंसात् । सोर्विसर्गः। अजागः अ- जागृताम् ॥ उसि जागर्तेर्धातोर्गुणो वक्तव्यः॥३॥ अजागरुः । अजागः अजागृतम् अजागृत । अजागरम् अजागृव अजागृम । जजागार ।। जागर्तेः किति गुणो वक्तव्यः ॥३४॥ जजागरतुः जजागरुः । जजा- गरिथ जजागरथुः जजागर। जजागार-जजागर जजागरिव जजागरिम । 'विद्' इति पक्षे आम् । जागराञ्चकार जागरामास जागराम्भूव । जागर्यात् । जागरिता । जागरिष्यति । अजागरिष्यत् । मयन्तक्षण इति न वृद्धिः । अ- जागरीत् ॥ (च०) जागृ निद्राक्षये । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेर्लुक्' । 'गुणः । अनेन गुणो भवति । जागति । जागृतः । 'ऋरम्।। 'जक्षादे: । जाग्रति । जागर्षि। अन कि- लात. अनेन षत्वम् । जागृथः जागृथ । जागर्मि जागृवः जागृमः । जागृयात् जागृया. ताम् आगृयुः । जागर्तु । अन्यानि मूले सन्ति । जागृ दिप इति स्थिते 'गुणः' । 'दि- स्योहंसात् । अनेन दिपो लोपो भवति । 'स्रोविसर्ग: । 'दिबादापट्' अजागः । अजा- -गृताम् । जागृ अन् इति स्थिते । 'जमादे' अनेन अन उस् ॥ सूत्रम्-"उसि ।

·अदादि० परस्मै० ४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ९९ - उसि परे सति जागर्तेर्धातोर्गुणणे वक्तव्यः । अनेन गुणः । अजागरुः । अजागः अजागृतम् अजागृत । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'सस्वरादिः' । “हस्वः' 'धा. तो मिनः अनेन वृद्धिः। जजागार ॥ सूत्रम्-'जागः ॥ जागतेर्धातोः किति प्रत्यये परे गुणो वक्तव्यः । अनेन गुणः । जजागरतुः । अन्यानि मूले सन्ति । 'विद् दरिद्राः अनेन सूत्रेणास्य वा आम् प्रत्ययो भवति । 'गुणः । जागराञ्चकार । अन्ये द्वे मूले स्तः । 'जागतें:' अनेन गुणः । जागर्यात् । जागर्यास्ताम् । जागर्यासुः । 'गुणः । जागरिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे 'झ्यन्तक्षण. अनेनास्य वृधेरभावः । किन्तु गुणः । अजागरीत् अजागरिष्टाम् अजागरिषुः ॥ ३४ ॥ (प्र०) अजागरीदिति । लङि जागृ इस ई दीत्यत्र इत्वं प्राप्तं तद्गुणो बाधते । तं णित्ये' इति सेर्णित्वाद्धातोर्नामिन इति वृद्धिर्बाधते । तां जागतेरिति गुणो बाधते । तत्र गुणे कृते 'अतो हसादेरिति विकल्पं बाधित्वा लान्तस्येति वृद्धिः प्राप्ता मयन्तेति सूत्रेण निषिध्यते । अतिदेशोऽयम्-हसादिलक्षणाया वृद्धेर्जागर्तिगुणेन बाधते, तेन गुणेन हसान्तत्वसम्पादनात् । याहि गुणप्रवृत्तसमये वृद्धिः सा बाधते नान्येति भावः । तदाहुः- गुणो वृद्धिर्गुणो वृद्धिः प्रतिषेधो विकल्पनं पुनर्वृद्धिनिषेधोतो यण पूर्वाः प्राप्तयो न वा इति यण इति यवरलाः। दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्राति ॥ दरिद्रातेरिदालोपश्च डिति ॥. दरिद्रातराकस्य लोपो भवति किति स्वरे परे, इकारश्च डिति हसे परे ॥३५॥ दरिद्रतः दरिद्रति । दरिद्रासि दरिद्रिथः दरिद्रिथ । दरिद्रामि दरिद्रिवः द- रिद्रिमः । दरिद्रियात् । दरिदातु-दरिद्रताद्वा दरिद्रिताम् दरिद्रतु । दरिद्राहि- दरिद्रिताद्वा दरिद्रितम् दरिद्रत । दरिद्राणि दरिद्राव दरिद्राम । अदरिद्रात् अदरिद्रताम् । अदरिद्रुः । अदरिद्राः अदरिद्रितम् अदरिद्रित । अदरिद्राम् अदरिद्रव अदरिद्रिम ॥ णप् वुण सयुटो हित्वा अन्यस्मादरिद्रा- तेरनप्यालोपो लुङि वा ॥ ३६॥ ददरिद्रौ ददरिद्रतुः ददरिद्रुः । ददरिद्रिथ ददरिद्रथुः । पक्षे दरिद्राञ्चकार । दरियात् । दरिद्रता । दरिद्रि. ष्यति । अदरिद्रष्यत् । अदरिद्रीत् अदरिद्रष्टाम् अदरिद्रषुः । पक्षे । अद- रिद्रासीत् अदरिद्रासिष्टाम् अदरिद्रासिषुः ।। (१०) दरिद्रा दुर्गतौ । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेर्लुक् दरिद्राति। दरिद्रा तस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दरिद्रातेरिदालोपश्च डितिः॥ दरिद्रातेः इत् आलोपः । च अव्ययम् । ङिति पञ्चपदं सूत्रम् । दरिदातेर्धातोराकारस्य डिति स्वरे परे लोपो भवति च डिति हसे परे अकारस्य लोपो भवति । अनेनान अकारस्य इ। दरिद्रितः । अत्र 'दरिदाते. अनेन अकारस्य लोपः। 'जक्षादेः । दरिद्रति । अन्यानि मूले सन्ति । अने-. नैव प्रकारेण साध्यानि । दरिद्रियात् । दरिद्रातु । अदरिद्रात् । लिट्लकारे । 'द्विश्च ।। ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - सस्वरादि । 'आतो णप्डौ । ददरिद्रौ। ददरिद्रा अतुस् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'णपू वुण सयुटः ॥ णप् वुण सयुटः हित्वा अन्यस्मात् दरिदातेर्धातोरनपि आका- रस्य लोपो भवति लुङ्लकारे वा आकारस्य लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः । दद- रिद्रतुः । ददरिद्रिथ । 'विद् दरिद्रा०' अनेन सूत्रेणास्य धातोर्वा आम् प्रत्ययो भवति । 'ण' अनेनाकारस्य लोपः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् ज्ञेयम् । दरिद्रांचकार । दरिद्रा- मास । दरिद्रांबभूव । 'णप् वुण' । अनेनाकारस्य लोपः । दरिद्रयास्ताम् । दरिद्रयासुः । अयं धातुः सेट् । अतः 'सिसता०, अनेनेड् भवति 'णप् वुण अनेनाकारस्य लोपः । दरिद्विता । दरिद्विष्यति । अदरिद्विष्यत् । लुङ्लकारे। अदरिद्रीत् अदरिद्रिष्टाम् अद- रिद्विषुः । 'लुङि वा' इत्युक्तत्वात् वा आकारलोपः । तत्पक्षे 'आदन्तानां० अनेनेट्सको भवतः । अदरिद्रासीत् । अदरिद्रासिष्टाम् अदरिद्रासिषुः । समाप्तोऽयं धातुः ॥३५-३६॥ (प्र०) अदरिनुरिति । जक्षादेरित्यन उस् दरिद्राते रिदालोप इत्यनेन परत्वादालोप आदन्तत्वाभावादादन्ताद्विष इत्यादिलक्षणविकल्पप्रवृत्तिः । शास् अनुशिष्टौ। शास्ति ।। शासेरिः॥क्तिीत्यनुवृत्तम् । शास्तेरा. कारस्येकारादेशो भवति किति डिति हसे डे च परे ॥३७॥ घसादेः षः। शिष्टः शासति । शास्ति शिष्टः शिष्ट । शास्मि शिष्वः शिष्मः । शिष्यात् । शास्तु- शिष्टात् शिष्टाम् शासतु । जयधिशाधि । शाधि-शिष्टम् शिष्ट । शासानि शा. साव शासाम ॥ दिपि सस्य तः सिपि वा । दिपि परे सस्य तकारो भवति सिपि तु वा भवति ॥ ३८ ॥ अशात् अशिष्टाम् अशासुः । अशात्- अशाः अशिष्टम् अशिष्ट । अशासम् अशिष्य अशिष्म । शशास शशासतुः शशांसुः । शिष्यात् । शासिता । शासिष्यति । अशासिष्यत् लित्पुषादेर्डः । शासेरिः । अशिषत् ॥ (च० ) शास् अनुशिष्टौ । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेर्लुक्। अनेनापो लग भवति । शास्ति । शास् तस् इति स्थिते ॥ सूत्रम् -'शासेरिः ॥ शासेः इः । शास्तेर्धातोराका- रस्य इकारो भवति किति डिति हसे डे च परे । अनेन आकारस्य इकारः । 'घसादेः पः' । अनेन सूत्रेण सस्य षः । शिष्टः । शासति । अस्मिन् रूपे 'जक्षादेः अनेन अन्तो- ऽत् अन उस् । अन्यानि मूले । लोट्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचने । 'जोधिशाधिः अनेन हिसहितज्य शासः शाधिनिपातो भवति । शाधि । अस्यान्यानि सन्ति मूले । लङ्लकारे शास् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दिपि सस्य तः सिपि वा ॥ दिपि सस्य तः सिपि वा अव्ययम् । सकारान्तस्य धातोः सकारस्य दिपि परे तकारो भवति सिपि तु बिकल्पेन भवति सस्य तः । अनेन सकारस्य तकारः । 'दिस्योहंसात् अनेन दिपो लोपः । 'दिवा- दावट अशात् । दिपि परे द्वे रूपे भवतः । वाग्रहणात् । अशात् । अशाः। अन्यानि सन्ति । लिट्लकारे 'विश्व' । पूर्वस्य हस्वः । शशास । शशासतुः । शशासिथ । शासि- ·अदादि० आत्मने० ५ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । ता। शासिष्यति । लुड्लकारे । लित्पुषादेः अनेन डप्रत्ययो भवति । 'शासेरि' अने.. नाकारस्येकारो भवति । 'घसादेः षः अनेन सस्य षः । 'दिवादावट्' । अशिषत् अशि- षताम् अशिषुः ॥ ३७-३८ ॥ (प्र. ) शारिरिति । उ चेति कानुवृत्तेराङ् शासु इच्छायामित्यस्य नेत्वम्। अति- सतिसाहचर्यात् परस्मैपदिन एव शासेईविधानात् । तेन पे एव एत्वम् । नेह आशास्ते । अन्ये तु-व्यतिशिष्टे व्यतिशिड्वे इत्यात्मनेदेऽपि इत्वं स्वीकुर्वन्ति ॥ ३७ ॥ चकास दीप्तौ । ऋ इत् । चकास्तिः चकास्तः चकासति। चकास्यात चकास्तु-चकास्तात् चकास्ताम् चकासतु । झसाद्धिः ॥ धौसलोपो वा- च्यः॥३९॥ चकाधि-चकास्तात् चकास्तम् चकास्त । अचकात् अचकास्ताम् अचकासुः । अचकात्-अचकाः । कासादिप्रत्ययादाम् । चकासाञ्चकार । च. कास्यात् । चकासिता । चकासिष्यति । अचकासिष्यत् । अचकासीत् अच. कासिष्टाम् अचकासिषुः ॥ इत्यदादिषु परस्मैपदिनः ॥ ४ ॥ (च०) चकास दीसौ । ऋकार इत् । प्रत्ययलुगादि सर्व पूर्ववत् । चकास्ति । प्रथमपुरुषस्य बहुवचने । 'जक्षादे:०१ अनेन सूत्रेण अन्तः अत् अन उस् भवति । चका- सति । चकास्यात् । चकास्तु । अस्य लकारस्य मध्यमपुरुषस्यैकवचने । 'झसाद्धिहें । अनेन हेधिः । चकास् धि इति जाते ॥ सूत्रम्-'धौ सलोपो वाच्य ॥ धिप्रत्यये परे सति सकारस्य लोपो भवति । अनेन सकारस्य लोपः । चकाधि । लङ्लकारे। चकास् दिप् इति स्थिते । 'दिपि सस्य तः अनेन सस्य तः । 'दिस्योहंसात्' 'दिबादावट । अचकात् । अस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने । 'जक्षादेः । अनेन अन उस् । अचकासुः । अन्यानि मूले सन्ति । कासादिप्रत्ययादाम्। अनेनास्य धातोराम्प्रत्ययो भवति चकासा- चकार । चकासामास । चकासांबभूव । चकास्यात् चकास्यास्ताम् चकास्यासुः । सिस. ता. अनेनेट् । चकासिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । अचकासीत् ॥ ३९ ॥ . इत्यादिगणे परस्मैपदिनः कथिताः ॥ प्र०)धाविति । मतमिदं भाष्यकारस्यापि ॥ ३९ ॥ इति प्रसादटीकायामदादिपरस्मैपदम् । । अदादिष्वात्मनेपदिनः ॥५॥ अथात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ चक्षिा व्यक्तायां वाचि । इकार उच्चारणार्थः । ङकारः आत्मनेपदार्थः । स्कोराद्याश्च । ष्टत्वम् । चष्टे चक्षाते । आतोऽन्तोद- नतः । चक्षते । षढोः कः से । चक्षे चक्षाथे चढ्वे । चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे चक्षीत । चष्टाम् । अचष्ट अचक्षाताम् अचक्षत ॥ चक्षिङोऽनपि ख्या.

·।
१०२
सारस्वतमक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
झाली णादौ वा वक्तव्यौ ॥१॥ चख्यौ चख्यतः चख्युः । चक्शौ
चक्शतुः चक्शुः । चचक्षे । ख्यायात् ख्येयात् क्शायात् क्शेयात् । ख्यासी-
ष्टक्शासीष्ट । ख्याता २ क्शाता २ । ख्यास्यति ख्यास्यते कशास्यति-कशा-
स्यते । अख्यास्यत् अख्यास्यत अकशास्यत्-अकशास्यत । पुषादित्वाद् ङः ।
अख्यत् । अस्यतिवक्तिख्यातीनामात्मनेपदे सेडों वाच्यः॥२॥
अख्यत । अक्शासीत् अक्शास्ताम् ॥
(च० ) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । चक्षिक व्यक्तायां वाचि । इकार उच्चारणार्थः ।
उकार आत्मनेपदार्थः । तआदयः प्रत्यया भवन्ति । अप् कर्तरि 'अदादेलक। अनेनापो
लुग्भवति तदा चक्ष ते इति जाते । 'स्कोरायोश्च । अनेन ककारस्य लोपः । ष्टुभिः टुः ।
चष्टे चक्षाते । 'आतोन्तोऽदनतः । अनेन अन्तः अत् । चक्षते । चक्ष् से इति जाते स्को.
रायोश्च अनेन कस्य लोपः । षढोः कः । किलात'। कषसंयोगे क्षः। चक्षे। चक्ष
ध्वे इति जाते । स्कोरायोश्चः । षोड: । चढ्वे । अन्यानि सुगमानि । चक्षीत चक्षी-
याताम् चक्षीरन् । चष्टाम् चक्षाताम् चक्षताम् । 'स्कोरायोश्च । ष्टुत्वम् । चष्टा। अन्यानि।
तु सुगमान्येव तथापि लिखामि । चक्षाथाम् चड्ढ्वम् । च: चक्षावहै चक्षामहै। अचष्ट
अचक्षताम् अचक्षत । अचष्टाः अचक्षाथाम् अचढ्वम् । अचक्षि अचक्ष्वहि अचक्ष्महि ।
चक्ष णप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'चति ॥ चक्षिधातोरनपि विषये ख्याशाऔ
वा वक्तव्यौ णादौ वा वक्तव्यौ । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः । अकार उभयपदार्थः । ख्या-णए
इति जाते। 'विश्व' । 'पूर्वस्य हसादिः । 'कुहोश्चः' । 'झपानाम् । आतो
णप्
डो
चख्यौ । 'आतोऽनपि । चख्यतुः । चख्युः । 'अत्त्वतः । चख्यिथ ।
चख्याथ। चख्ये
चख्याते चख्यिरे । क्शानादेशे कृते । 'विश्व' । पूर्वस्य हृस्वः। 'कुहोश्चुः' 'आतो
णप्डौ । चक्शौ । 'आतोऽनपि' । चक्शतु: । 'अत्त्वतः । चक्शिथ चक्शाथ। चक्शे
चक्शाते चक्शिरे । एतयोः प्रत्यययोर्विकल्पः । तदा चक्ष् णप् इति स्थिते । “द्विश्व'
पूर्वस्य । चचक्षे चचक्षाते चचक्षिरे। 'संयोगादेरादन्तस्य ख्यायात् ख्येयात् । क्शायात्
क्शेयात् । अन्यानि मूले सति । सर्वत्र विकल्पेन ख्यामक्शाजौ भवतः । अत एक-
स्मिँल्लकारे द्विधा रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । 'लित्पुषादेर्ड: । 'दिबादावट । 'आतो-
उनपि' अख्यत् अख्यताम् अख्यन् । आत्मनेपदे ॥ सूत्रम्-'अस्यति॥ अस्यति-
वक्तिख्यातीनां धातूनामात्मनेपदे से? वाच्यः। अनेन सेः । 'आतोऽनपि' अख्यत
अख्येताम् अख्यन्त । क्शानादेशे सति । लुङ्लारे। 'आदन्तानाम०' । अनैनेट्सको
'भवतः । अक्शासीत अक्शासिष्टाम् अक्शासिषुः । अक्शास्त अक्शासाताम् अक्शासत ।
'अक्शास्थाः अक्शासाथाम् अक्शाध्वम् ॥ १-२ ॥
(प्र) चक्षिङ् इति । अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्थो डकारः।
तेन 'अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः' इत्यादि सिद्धम् । अयं धातुर्दर्शनार्थेऽपि प्रवर्तते ॥१॥

·अदादि० आत्मने० ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। चक्षिङ इति । चक्षिङः ख्याञ् क्शाजौ आदेशौ भवतः अचतुषु । लिटि परे तु वा। जित्वात्पदद्वयम् ॥ २ ॥ ईड स्तुतौ । खसे चपा झसानाम् । इट्टे ईडाते ईडते ॥ ईडीशो: सध्वयोरिड्वक्तव्यः ॥३॥ इंडिषे ईडाथे इंडिये । ईडे इंडबहे ईड्- महे । ईडीत । ईट्टाम् । ऐट्ट ॥ लङो ध्वस्य नेद ॥४॥ ऐड्ड्वम् । ईडां- चक्रे । ईडिषीष्ट । इंडिता । इंडिण्यते । ऐडिष्यत ऐडिष्ट ।। (च० ) इड स्तुतौ । पूर्ववत् तिबादयः । 'अदादेर्लुक् । इड् ते इति जाते । 'खसे चपा झसानाम्' अनेन डकारस्य टकारः । ष्टुभिः छु' । ईट्टे ईडाते । आतोन्तोदनतः । ईडते । ईड् से इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ईडीशो ॥ ईडीशोर्धात्वोः सध्वयोः प्रत्यय- योरिड् वक्तव्यः । अनेनेट् । 'विलात्० ईडिये । ईडाथे। ईड् ध्वे इति जाते पूर्वोक्तेनैव सूत्रेण इट् । ईडिध्वे । अन्यानि मूले सन्ति । लिङ्लकारे। ईडीत ईडीयाताम् ईडीरन् । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि। लोट्लकारे । ईट्टाम् ईडाताम् ईडताम् । 'ईडीशोः अनेनेट् । 'क्विलात्' । ईडिष्व ईडाथाम् ईडिध्वम् । लघूपधत्वाभावान्न गुणः । ईडै ईडा- वहै ईडामहै । लङ्लकारे ईड् तन् इति जाते । 'खसे चपा०' | 'टुभिः छुः' । 'दिबादा- वट् । 'स्वरादेः परः' । “अइए' । 'एऐऐ। ऐट्ट । ऐडाताम् । ऐडत । ऐट्ठाः । ऐडाथाम् । ऐड्वमिति जाते । 'ईडीशोः । अनेनेटि प्राप्ते सति ॥ सूत्रम्-'लङ० ॥ लाल. कारस्य ध्वप्रत्ययस्य इट् न भवति । अनेन तनिषेधः । 'ष्टुभिः ष्टुः' । ऐड्ध्वम् । 'कासा- दिप्रत्ययादाम्' अनेन आम् प्रत्ययः । अन्यत् साधनं पूर्ववत् । ईडांचक्रे । अन्यानि सुग- मानि । ईडिषीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । अन्येषाम् लुङ्लकारे। 'भूते सिः । सिस- ता। 'किलात्' । 'टुभिः ष्टुः द्वौ अडागमौ । 'अइए, 'एऐऐ। ऐडिष्ट ऐडिषाताम् ऐडिषत । अन्यानि सुगमानि ॥ ३-४ ॥ ईश् ऐश्वर्य । ईष्टे । ईशिषे। ईशीत । ईष्टाम् । ऐष्ट । ईशाञ्चक्रे । ईशिषीष्ट । ईशिता । ईशिष्यते । ऐशिष्यत । ऐशिष्ट । (च) ईश् ऐश्वर्ये 'छशष०' अनेन शकारस्य षकारः । 'ष्टुभिः ष्टुः' । इष्टे ईशाते ईशते 'ईडीशोः अनेनेट् । किलात० । ईशिषे । ईशाथे ईशिध्वे । ईशे ईश्वहे ईमहे । ईशीत ईशीयाताम् ईशीरन् । लोट्लकारे। ईष्टाम् ईशाताम् ईशताम् । 'ईडीशोः । अनेनेट् । 'किलात्' । ईशिष्व ईशाथाम् । ईशिध्वम् । दीर्घोपधत्वान्न गुणः । ईशै ईशावहै ईशामहै । लुङ्लकारे। अडागमद्वयं भवति । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । ऐष्ट ऐशाताम् ऐशत । ऐष्ठाः ऐशाथाम् । 'लडो ध्वस्य अनेन सूत्रेण इनिषेधः । 'छश- प० । 'ष्टुभिः ष्टुः । ऐड्ढ्वम् । लिट्लकारे । 'कासादिप्रत्ययादाम'। ईशांचके । ईशामास । ईशाम्बभूव । 'सिसता०' ईशिषीष्ट । अन्न 'किलात्? अनेन षत्वम् । लुङ्ल- कारे । अडायमद्वयम् । ऐशिष्ट । ऐशिषाताम् । ऐशिषत । सुगमोऽयं धातुः ।

·१०४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्दै । आस् उपवेशने । आस्ते। आसीत् । आस्ताम् । आस्त । कासादित्वादाम् । आसाञ्चके । आसिषीष्ट । आसिता । आसिष्यते | आसिष्यत् । आसिष्ट ॥ (च० ) आस् उपवेशने । 'अपकर्तरि । 'अदादेलुक' आस्ते आसाते आसते । अत्र 'आतोन्तोदनतः। अनेन अन्तः अत् । आसीत् आसीयाताम् आसीरन् । आस्ताम् आसाताम् । 'आतोन्तोऽदनतः । आसताम् । आस्त । आसाताम् । आसत । 'कासा- दिप्रत्ययादाम्' आसांचक्रे । आसामास । आसाम्बभूव । 'सिसता० अनेनेट् । आसि- घोष्ट । अन्येषां सन्ति मूले रूपाणि तानि सुसमान्येव । अतो व्याख्यानं न कृतम् । लुङ्लकारे द्वौ अटौ । 'सवर्णे' । आसिष्ट आसिषाताम् आसिषत ॥ वस् आच्छादने । वस्ते । वसीत । अवसिष्ट ॥ (च० ) वस् आच्छादने। 'अप् कर्तरि' । 'अदादेर्लुक्' इत्यादि सर्व पूर्ववत् । त आदयः प्रत्यया भवन्ति । वस्ते वसाते । वसीत वसीयाताम् वसीरन् । वस्ताम् वसा- ताम् वसताम् । 'आतोन्तोदनतः । अनेन अन्तः अत् । पूर्वरूपम् । वस्ताम् वसाताम् । वसताम् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य हसादिः । 'लोपः पचों कित्ये चास्या । अनेन सूत्रेग एत्वपूर्वलोपौ प्राप्तौ । वादित्वान्न भवतः एत्वपूर्वलोपौ । व- वसे ववसाते ववसिरे । 'क्रादेर्णादेः' अनेनेट् । 'किलात्' । ववसिषे । अन्यानि सुगमा- नि । 'सिसता०' अनेनेट् । 'किलात्' । वसिषीष्ट । वसिता ! वसिष्यति । अवसि. ष्यत् । लुङ्लकारे । अवसिष्ट अवसिसाताम् अवसिषत । अत्र 'आतोन्तो० अनेन अन्तः अत् भवति । अन्यानि सुगमानि ॥ षूङ् प्राणिगर्मविमोचने । आदेः ष्णः स्नः । सूते । सुवीत । सूताम् ।। सूतेः पिति गुणाभावो वाच्यः ॥५॥ सुवै सुवावहै । सुवाम- । असूत । सुषुवे । स्वरति इति वेट् । सविषीष्ट-सोषीष्ट । सविता सोता । सविष्यते-सोष्यते । असविष्यत असोष्यत । असविष्ट-असोष्ट ॥ (च०) पूङ प्राणिगर्भविमोचने। पूर्ववत् सर्वम् । 'आदेः ष्णः स्नः' अनेन षस्य सः । सूते । 'नुधातोः अनेन उव् । सुवाते । 'आतोन्तो'। सुवते । किलात् । सूषे सुवाथे सूध्वे । सुषे सूवहे सूमहे । 'नुधातोः सुवीत सुवीयाताम् सुवीरन् । सूताम् । 'नुधातोः । सुवाताम् । 'आतोन्तोद' । सुवताम् । 'क्विलात्।। सूध्व सुवाथाम् सूध्व- म् । सू ऐप् इति जाते । 'गुणः । अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'सूतेः । सूतेर्धातोः पिति प्रत्यये परे गुणस्य अभावो वाच्यः । किं तु 'नुधातोः अनेन उव् भवति । सुवै सुखावहै सुवामहै । लङ्लकारे। असूत असुवाताम् । 'आतोन्तो०' । असुवत । इत्या- दीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'सस्वरादिः । “किलात्०' । 'नुधा- तोः' । सुषुषे सुषुवाते सुषुविरे । इत्यादीनि । 'स्वरतिसूयति' अनेनास्य धातोरिड्विक- ल्पः। 'सिसता० । 'गुण: 'ओ अन् । सविषीष्ट । इडभाषे गुणः । सोषीष्ट अन्येषां । - ।

·अदादि० आत्मने० ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १०५ लकाराणां द्वे रूपे मूले स्तः । लुङ्लकारे । 'सिसता.'। अनेनेट् । पूर्व । 'भूते सिः' अनेन सिप्रत्ययः । 'क्विलात् । ष्टुत्वम् । 'दिबादावट । असविष्ट । असविषाताम् असविषत । इडभावे । असोष्ट असोषाताम् असोषत । इत्यादीनि रूपाणि झात. व्यानि ॥ ५ ॥ । शाङ् स्वप्ने ॥ शीङ सर्वत्र गुणो भवत्यपि विषये ॥६॥ शेते शयाते ॥ शीडोऽतो रुट् ॥ ७॥ शीङः परस्यादित्येतस्य रुडागमो भवति ॥ शेरते । शयीत । शेताम् शयाताम् शेरताम् । अशेत अशयाताम् अशेरत । शिष्ये शिष्याते । शयिषीष्ट । शायता । शयिष्यते । अशयिष्यत । अशयिष्ट ॥ (च० ) शीङ् स्वप्ने । डकार आत्मनेपदार्थः ॥ सूत्रम्-'शोङ ॥ शीडो धातोः सर्वत्र अपिविषये गुणो भवति । अनेनास्य धातोः सर्वत्र गुणो भवति । शेते । "ए अय्' शयाते । गुणे कृते। शे अन्त इति जाते 'आतोन्तोदनतः । शे अते इति जाते ॥ सूत्रम्-'शोङोऽतो रुट् ॥ शीङः अतः रुट् । शीङ् धातोः परस्य अन् इत्येतस्य रुडागमो भवति । टित्वादादौ। टकारष्ठित्कार्यार्थः । उकार उच्चारणार्थः । शेरते । शेपे शयाथे शेध्वे । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि तानि सुगमान्येव । शयीर शयीयाताम् शयीरन् । शेतां शयाताम् । 'शीडोतोरुट्' अनेन रुट् । शेरताम् । अशेन अशयाताम् । रुडागमः । अशेरत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्वः । 'सस्वरा- दिः । 'हस्वः । 'नुधातोः अनेन यकारः । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । अन्यानि सुग- मानि । 'गुणः । 'ए अय' शयिषीष्ट । अत्र 'श्विलात्-। अनेन सकारस्य षका भवति । लुङ्लकारे। अशयिष्ट अशयिषाताम् अशयिषत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञात. ज्यानि ॥ ६-७॥ इङ् अध्ययने । अधिपूर्वः । अधीते अधीयाते अघीयते। अधीयीत अघीयाताम् अघीयताम् । अध्यैत । इयादेशे कृते पश्चादडागमद्वयम् । अध्यै- याताम् अध्ययत ॥ इङो णादौ गा वक्तव्यः ॥ ८॥ अधिजगे। अध्येषीष्ट । अध्येता। अध्येष्यते। अध्यैष्यत ॥ इडो वा गी सौ लङि च तत्परस्य प्रत्ययस्य ङित्त्वं वाच्यम् ॥९॥ ङित्त्वाद्गुणो न । अध्यगीण्यत अध्यगीष्येताम् अध्यगीष्यन्त । अध्यैष्यत । अध्यगीष्ट अध्यगीषाताम् अध्यगीषत । अध्यैष्ट अध्यैषाताम् अध्यैषत ॥ इत्यदादिष्वात्मनेपदिनः ॥ ५॥ (च०) इङ अध्ययने । अयं धातुनित्यमधिपूर्वः । डकार आत्मने पदार्थः 'सवणे दीर्घः महः । अधीते । अधि इ आते इति जाते 'नुधातोः अनेन इय् । 'सवणे' अधीयाते ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । अधिजगे - अधीयते । अधीषे । 'क्विलात्' अनेन षकारः। अधीयाथे अघीध्वे अधीये अधीवहे अधीमहे । अधीयीत अधीयीयाताम् । अधीयीरन । लोट्लकारे। अधीताम् अधीया- ताम् । अधीयताम् । लुलकारे । अधि इ तन् इति जाते । 'दिबादावट् । 'स्वरादेः । अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'अइए' । 'इ यं स्वरे। अध्यैत । इयादेशे कृते पश्चादडागम- द्वयम् । अध्यैयाताम् । अध्यैयत । अध्यैथाः। अन्यानि सुगमानि पूर्वोक्तैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । लिट्लकारे । अधि इ णप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'इङ' ॥ इडो धातो- दौ परे गा इत्यादेशो वक्तव्यः । गुरुत्वात् सर्वादेशः । अधि गाणप् इति जाते। 'विश्व' । 'हस्वः' । 'कुहोश्चुः अतोऽनपि । अनेन आकारस्य लोपो भवति अधिजगाते अधिजगिरे। त्यादीनि । अध्येषीष्ट । अध्येता । अध्येष्यते ॥ अडाग- मद्वयम् । अध्यैष्यत । अध्यष्येताम् । अध्यैष्यन्त । इत्यादीनि ॥ सूत्रम्-'इडो० ॥ इधातोर्वा गी इत्यादेशो भवति सौ परे च लङि विषये । तस्मात्परस्य प्रत्ययस्य ङित्त्वं वाच्यम् । अनेन गी इत्यादेशः । ङित्त्वाद्गुणाभावो भवति । अध्यगीष्यत । अध्यगी- ध्येताम् । अध्यगीष्यन्त ॥ लुङ्लकारे । 'उडो वा' अनेन गीरादेशः । भूते सिः । वि. लात्' । ष्टुत्वम् । अध्यगीष्ट अध्यगीषाताम् अध्यगीषत । अन्यानि सुगमानि । गी. आदेशाभावे अडागमद्वयम् 'गुणः' । 'एऐऐ । 'इ यं स्वरे । अध्यैष्ठ अध्यैषाताम् अध्यै- पत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ ८-९ ॥ इत्यात्मनेपदिनः समासाः ॥ ५ ॥ (प्र०) इङ् अध्ययने । लोटि उत्तमपूरुषे गुणअयादेशयोः कृतयोरुपसर्गस्य इयं स्वरे इति यत्वम् । अध्ययातामिति । परत्वादियादेशे पुनरडागमद्वयेन सिद्धिः । इति प्रसादटीकायामदाद्यात्मनेपदम् ॥ ५ ॥ अदादिषूभयपदिनः ॥ ६ ॥ अथोमयपदिप्रक्रिया प्रदश्यते ॥ द्विष अप्रीतौ । अकार उभयपदार्थः । द्वेष्टि द्विष्टे । द्विष्यात् द्विषीत । द्वेष्टु-द्विष्टात् द्विष्टाम् । अद्वेट् अद्वेड् अद्वि- ष्टाम् अद्विषुः अद्विषन् । अद्विष्ट । दिद्वेष-दिद्विषे । द्विष्यात् । द्विक्षीष्ट । द्वेष्टा २ । द्वेक्ष्यति द्वेक्ष्यते । अद्वेक्ष्यत् अद्वेक्ष्यत । हशषान्तात्सक् । अद्वि- क्षत् । अद्विक्षत ॥ सस्यात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः॥१॥ अद्विक्षाताम् अद्विक्षन्त ॥ (च) अथोभयपदिनः प्रदर्श्यन्ते । द्विष अप्रीतौ। अकार उभयपदार्थः । तिबादय- स्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'अप् कर्तरि' । अनेन चतुर्षु लकारेषु अपप्रत्ययो भवति 'अदादेर्लुक् । अनेन तस्य लुग् भवति । द्विषु तिप् इति जाते । 'गुण: 'ष्टुभिः ष्टुः । द्वेष्टि द्विष्टः द्विषन्ति । द्विष् सिप् इति स्थिते । 'गुणः' । 'षढोः कः से। अनेन षस्य । ।

·अदादि० उभय० ६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १०७ । । कः। 'किलात्' । 'कषसंयोगे'। द्वेक्षि द्विष्टः द्विष्ट । द्वेष्मि द्विष्वः द्विष्मः । द्विष्टे द्विपाते द्विषते । द्विष्यात् द्विष्यास्ताम् द्विष्यासः । द्विषीत द्विषीयाताम् द्विषीरन् ॥ द्वेष्टु द्विष्टात् द्विष्टाम् द्विषन्तु । द्विष हि इति जाते । 'झसाद्धिहेंः' । 'षो ड' । टुत्वम् । द्विढि-द्विष्टात् । द्वेषाणि द्वेषाव द्वेषाम । द्विष्टाम् द्विषाताम् द्विषताम् । इत्यादीनि ! द्विष् दिप् इति जाते। 'गुणः । 'षो डः। दिस्योहंसात्' । 'वावसाने। "दिबादा- वट्' अनेन पूर्वमडागमः। अद्वेट् अद्वेड् अद्विष्टाम् । 'आदन्तविद्विषामु०' । अनेन वा अन उस् भवति । अद्विषुः अद्विषन् । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । अद्विष्ट अद्वि. षाताम् अद्विषत ॥ द्विष णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघोः । अनेन गुणः । दिद्वेष दिद्विषतुः दिद्विषुः । दिद्वेषिथ । दिद्विषे द्विद्विषाते दिद्विषिरे । द्विष्यात् । 'दिस्योः । अनेन गुणनिषेधः । षढोः कः से। 'किलात्० । 'कषसंयोगे । द्विक्षीष्ट। द्वेष्टा । 'उपधाया लघोः' । अनेन गुणः । द्वेष्टा । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि ॥ लुङ्लकारे । 'हशषान्तात् सक्' अनेन सक्प्रत्ययो भवति । कित्त्वाद्गुणाभावः । 'पढोः कः से: । किलात्' । 'कषसं० । अद्विक्षत् अद्विक्षाताम् अद्विक्षन् । आत्मनेपदेऽपि सक् प्रत्ययो भवति । अद्विक्षत् ॥ सूत्रम्-'सस्था' ॥ 'आत्मनेपदे स्वरे टिलोपी बाच्यः । अनेन टेर्लोपः । अद्विक्षाताम् अद्विक्षत । अद्विक्षथाः अद्विक्षाथाम् । अन्यानि सुगमानि ॥ १॥ दुह प्रपूरणे । दादेषः । दोन्धि दुग्धः दुहन्ति । घोक्षि दुग्धः दुग्ध । दोमि दुहः । दुमः। दुग्धे । दुह्यात् । दुहीत । दोग्धु ॥ हकारस्य कचि- ज्झसभावो वाच्यः ॥२॥ दुग्धि दुग्धाम् । अघोक्-अघोग् अदुग्धाम् अदुहन् । अदुग्ध । दुदोह । दुदुहे । दुह्यात् । धुक्षीष्ट । दोग्धा दोग्धा । घोक्ष्यति धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत् अधोक्ष्यत । अधुक्षत् अधुक्षत ॥ दुदिह- गुहूभ्यः सको लुग्वा वकारतवर्गयोराति ॥३॥ अदुग्ध अधुक्षा- ताम् अधुक्षन्त । अदुग्धाः-अधुक्षथाः अधुक्षाथाम् अधुरध्वम्-अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अधुक्षावहि-अदुहहि अधुक्षामहि । (च० ) दुह प्रपूरणे । अकार उभयपदार्थः । दुह् तिप् इति जाते 'दादेर्धः अनेन हस्य घः । 'उपधाया लघोः अनेन सर्वत्र गुणनिमित्त प्रत्यये परे गुणो भवति । दोह तिप् इति जाते । 'तथोर्धः' झवे जबाः । दोग्धि दुग्धः दुहन्ति । दुह सिप् इति जाते । 'दादेः' । 'आदिजबानाम् । 'उपधायाः । 'खसे चपा० । 'किलात०' । कषसंयोगे क्षः जोक्षि । अन्यानि मूले सन्ति । दुग्धे दुहाते दुहते । अत्र 'आतोन्तोदनतः अनेन अन्तः अत् । दुह्यात् दुह्याताम् दुयुः । दुहोत दुहीयाताम् दुहीरन् । दोग्धु दुग्धात् दुग्धाम् दुहन्तु ॥ सूत्रम्-हकारस्य क्वचित् ॥ अनेन हकारो झस्वत् ज्ञातव्यः । 'दादेर्घः अनेन धत्वम् । 'झसाद्धिहेः । 'झवे जवाः । दुग्धि दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे । 'उपधायाः । दोहानि दोहाव दोहाम । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् । दुहत्व इति जाते 'दादेर्ध: । 'आदिजबानाम्' । 'खसे चपा झसानाम् । 'किलात्' । 'कषसंयोगे० धुक्ष्व दुहाथाम् धुरध्वम् । दोहै दोहावहै दोहामहै ॥ दुइ दिप् इति जाते । 'दादेर्घः' ! शुशः । 'दिस्योहंसात् । 'आदिजबानाम्' । 'बावसाने' । 'दिबादावट् । अधोर अधोग अदुग्धाम् अदुहन् । अधोक् अधोग अदुग्धम् अदुग्ध । 'गुणः' । अदोहम् अदुह्न अदुह्म । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत । अदुग्धाः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि । लिट्- लकारे । 'विश्व' 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघो"। दुदोह दुदुहतुः दुदुहुः। 'उपधाया लघोः ! दुदोहिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । दुदुहे दुदुहाते दुदुहिरे। इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि वैयाकरणैः । दुह्यात दुह्यास्ताम् दुह्यासुः । दुह् सीष्ट इति स्थिते । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । 'दादेर्घः' । 'आदिजबानाम् । 'खसे चपा । 'क्वि- लात्' । 'कषसंयोगे० । धुक्षीष्ट । दुह् ता इति स्थिते । धत्वम् । “गुणः' । 'तथोर्धः 'झवे जबाः । दोग्धा । दोग्धा । दुह् स्यप तिप् इति जाते । घत्वम् । 'गुणः' । 'आदि- जबानाम्' । 'खसे चपा । षत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः। धोक्ष्यति धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत अधोक्ष्यत । लुङ्लकारे । 'हशषान्तात् सक् । अनेन सक प्रत्ययो भवति सिविषये. कित्वाद्गुणाभावः । चत्वं धत्वं कत्वं । 'किलात। 'कषसंयोगेक्षः' । अधुक्षत ।। सूत्रम्-'दुदिलिगुहूभ्य० ॥ अनेन सको लुक् । अदुह् तन् इति जाते घत्वम् । 'तयोधः। 'झबे जवाः । अदुग्ध । 'सत्यात्मन' । अनेन टिलोपः । अधुक्षाताम् अधुक्षत । थकारे परेऽपि सको लुग् भवति । विकल्पेनैव लुकि सति । अदुह् थास् जाते घत्वम् । 'तयोः । 'झवे जबाः । अदुग्धाः अधुक्षथाः अधुक्षाथाम् । ध्वे परेऽपि सको लुक। अदुग्धम् अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अधुक्षावहि अधुक्षामहि । समाप्तोऽयं धातुः॥२-३! दिह उपचये । देग्धि । तद्वत् ॥ (च) दिह उपचये । अयं धातुः पूर्ववत् ॥ लिह आस्वादने । हो ढः । लेढि । तद्वत् ॥ (च०) लिह आस्वादने । आस्वादनमीषशक्षणम् । पूर्ववत् भवन्ति । 'अदादेखें- । लिह तिप् इति जाते । 'हो ढः । तथोर्धः' । ष्टुत्वम् । 'उपधायाः' । 'ढि ढो लोपः' । दीर्घश्च । लेढि लीटः लिहन्ति । आत्मनेपदे । लीढे लिहाते लिहते। लिह्यात । लिहीत । लोट्लकारे । लेटु लीढात् लीढाम् लिहन्तु । लिड् हि इति स्थिते । अत्र स्परत्वाभावात् 'हो ढः अनेन ढत्वं न भवति । परम् । क्वचिदपदान्तेऽपि पदा- न्तताश्रयणीया' अनेन पदान्तत्वमाश्रित्य । हो तः अनेन ढकारो भवति । अथवा हो हकारोऽपि झस्वत् । अनेन पदान्तत्वमाश्रित्य । 'हो ढा अनेन ढकारो भवति । अथवा हौ हकारोऽपि अस्वत् । इति सरस्वतीकण्ठाभरणे उक्तत्वात् ढत्वं न भवति । झसा- द्धिह: । ष्टुत्वम् । “ढि दो लोप: । लीदि । लोढात् लीढाम् लीढ । लेहानि लेहाव लेहाम । लोढाम् लिहाताम् । लिहताम् लङ्लकारे । 'हो । 'दिबादावट । उप- धाया लघोः । "दिस्योहंसात् । 'वावसाने । अलेट अलेडू अलीढाम् अलिहन्ति । - ३ ·अदादि० उभये० ६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १०९ । इत्यादीनि । अलीढ अलिहाथाम् । आतोन्तोदनतः' अलिहत । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । लिलेह लिलिहतुः लिलिहुः । लिलिहे लिलिहाते लिलिहिरे। लिह्यात् लिह्यास्ताम् लिह्यासुः । लिह सीष्ट इति स्थिते । 'सिस्योः अनेन गुणाभावः । 'हो ढः । षढोः कः से' । विला.' । 'कष । लिक्षीष्ट लिक्षीयास्ताम् लिक्षीरन् । लिह ता इति स्थिते । 'हो ढः । 'उपधाया लघोः । तथोधः । ष्टुत्वम् । 'ढिढो लोपः' लेढा । आत्मनेपदेऽपि । लेढा लेढारौ लेडारः । लुट्लकारे। लिह स्यप् तिप् इति स्थिते । घत्वम् । गुणः । कत्वम् । षत्वम् । 'कषसंयोगे० । लेक्ष्यति लेक्ष्यते। अलेक्ष्यत् अलेक्षत। लुङ्लकारे । 'हशषान्तात्सक' । कित्त्वाद् गुणाभावः । अन्यत् साधनं पूर्ववत् । अलिक्षत् अलिक्षताम् अलिक्षन । आत्मनेपदे । अलिक्षत । 'दुहदिहलिह० अनेन सको लुक् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अलीढ सस्यात्मने । अलिक्षाताम् अलिक्षत । साध्योऽयं धातुर्दुहधातुवत् ॥ ष्टुञ् स्तुतौ । आदेः यः स्नः । ओरौ । स्तौति-स्तवीति स्तुतः स्तु. वीतः स्तुवन्ति । स्तुते स्तुवीते । स्तुयात्-स्तुबीयात् । स्तोतु-स्तवीतु स्तुतात्- स्तुवीतात् स्तुताम्-स्तुवीताम् स्तुवन्तु । स्तुहि-स्तुवीहि स्तुवीतात् । अस्तीत्. अस्तवात् अस्तुताम्-अस्तुवीताम् अस्तुवन् । अस्तुत-अस्तुवीत । तुष्टाव तुष्टुवतुः तुष्टुवुः । क्रादित्वानेट् । तुष्टोथ तुष्टुवथुः तुष्टुव । तुष्टाव तुष्टु- व तुष्टुम । तुष्टुवे । स्तूयात् स्तोषीष्ट । स्तोता स्तोता। स्तोष्यति स्तोष्य. ते । अस्तोष्यत् अस्तोष्यत ॥ स्तुसुधूनां पे सेरिड् वक्तव्यः ॥४॥ अस्तावीत् अस्तोष्ट ॥ (च० ) ष्टुन स्तुतौ । जकार उभयपदार्थः । 'आदेः ष्णः स्नः । 'ओरौ। स्तो- ति । 'तुरुनुस्तुभ्यः' अनेन ईट् । यत्र ईट् भवति तत्र गुणः । 'ओ अव्' । स्तवीति स्तुतः स्तुवीतः । 'नुधातोः' । स्तुवन्ति । इत्यादीनि । स्तुते स्तुवीते स्तुवाते स्तुवते । स्तु- यात् स्तुवीयात् स्तुयाताम् स्तुवीयाताम् स्तुयुः स्तुवोयुः । लोट्लकारे स्तौतु स्तवीतु स्तुतात् स्तुवीतात स्तुवन्तु । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । स्तुताम् स्तुत्रीताम् स्तु- वाताम् स्तुवताम् । लङ्लकारे । अस्तौत् अस्तवीत् । अस्तुताम् अस्तुवीताम् । 'नुधा- तोः । अस्तुवन् । अस्तुत अस्तुवीत अस्तुवाताम् । 'आतोन्तो० । अस्तुवत इत्यादी- नि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'शसात् खपाः' । अनेन तकारः शेषः । षत्वम् । 'धातो - मिनः । अनेन वृद्धिः। तुष्टाव 'नुधातोः' तुष्टुवतुः तुष्टुवुः । क्रादित्वात् अस्य धातोः स्यपि इडागमो न भवति । गुणः । तुष्टोथ । अन्यानि मूळे सन्ति । तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुविरे । अन्यानि सुगमानि। 'ये' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । स्तूयात् । गुणः । षत्वम् । स्तोषीष्ट । स्तोता । लुङ्लकारे। सूत्रम्-'स्तुसुधूनाम् ॥ स्तुसुधूनां धातूनां परस्मै- पदे सिप्रत्ययस्य इड् वक्तव्यः । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । अस्तावीत् अस्ताविष्टाम् अस्ताविषुः । इत्यादीनि । अस्तोष्ट अस्तोषाताम् अस्तोपत ॥ ४ ॥ ।

·११० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध भवति ॥६॥ बञ् व्यक्तायां वाचि ॥ अबादावी पिति स्मि ॥ ब्रुव ईकारः प्रत्ययो भवति तकारसकारमकारादौ पिति परे अबादौ विषये ॥ ५॥ ब्रवीति ब्रूतः ब्रुवन्ति । ब्रवीषि ब्रूथः ॥ आहश्च पश्चानाम् ॥ ब्रुव उत्तरेषां तिबादीनां पञ्चनां णबादयः पञ्चादेशा भवन्ति ब्रुव आहश्चादेशो आह आहतुः आहुः ॥ तस्थे ॥ आहो हकारस्य तकारादेशो भवति थे परे ॥ ७ ॥ आत्थ आहथुः ब्रूथ । ब्रवीमि ब्रूवः ब्रूमः। ब्रूयात् ब्रुवीत ! ब्रवीतु बताम् । अब्रवीत् अब्रूत ॥ ब्रुवो वचिः॥ ब्रुवो वचिरादेशो भव- ति अनपि विषये ॥ ८॥ ईकार इत् । उवाच ऊचे । अवोचत् अबोचत ! शेषस्य पूर्ववत्प्रक्रिया। (च० ) बेज व्यक्तायां वाचि । अकारः सर्वत्र उभयपदार्थः । अप्प्रत्ययो भवति । तस्य लुग् भवति ॥ सूत्रम्-'अवादावी पिति स्मि' ॥ अबादौ ई पिति त् च स् च म् च स्म तस्मिन स्मि चतुःपदं सूत्रम् । यद्वा दू च त् च स च म् च । त्स्म् । तस्मि- न् । स्मि । 'खसे चपा०' । अनेन दस्य तः। तेन दकारे परेऽपि ईप् प्रत्ययः । ब्रूजधा- तोस्तकारसकारमकारादौ पिति परे ईप् प्रत्ययो भवति । अबादौ विषये। अत्राविषये इत्येव वक्तव्ये आदिशब्दश्चिन्त्यः । यद्वा अप आदिः प्रथमो यस्य सः अबादिः । अब्लुक इत्यर्थः । तस्मिन्नबादौ अपो लुकि कृते सति इत्यर्थः । अनेनेकारः प्रत्ययो भवति । ब्रूतः । 'नुधातोः'। अवन्ति । पत्वम् । ब्रवीषि ब्रुथः सूत्रम्-'आहश्च पञ्चानाम् ॥ आहः च अव्ययं पञ्चानाम् । अधातोरुत्तरेपां तिबा. दीनां पञ्चानां णबादयः पञ्चादेशा भवन्ति । ब्रुवो धातोराहश्च आदेशो भवति । 'यदादेशः०? अनेन न द्वित्वम् । आह आहतुः आहुः । आह थप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'तस्थे । आहादेशस्य हकारस्य तकारादेशो भवति थकारे परे । अनेन हस्य तः । आत्थ । आहथुः बूथ । गुणः । ब्रवीमि बेवः ब्रूमः । ब्रुते ब्रुवाते 'आतोऽन्तो' । ब्रुवते । इत्यादीनि । ब्रूयात् । 'नुधातोः' ब्रुवीत । ब्रवीतु । ब्रूतात् ब्रूताम् । 'नुधातोः' । ब्रुवन्तु । ब्रूताम् ब्रुवा- ताम् ब्रुवताम् । 'दिबादावट्' अब्रवीत् अवताम् अब्रुवन् अब्रूत अQवाताम् अब्रुवत । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसूत्रैरेव सिध्यन्ति ॥ सूत्रम्-'ब्रुवो वचिः' ब्रुवो धातोर्वचिरादेशो भवतिअनपि विषये। इकार इत् । अनेन वचादेशः । वच्णप् इति जाते । “द्विश्वा” पूर्वस्य 'णबादौ पूर्वस्या अनेन संप्रसारणम् । 'अत उपधायाः। अनेन वृद्धिः उवाच । 'ग्रहां विङ. तिच अनेन द्वितीय संप्रसारणम् ऊचतुः ऊचुः । 'अत्त्वतो०। उचिथ उवक्थ । अन्या. नि सुगमानि । ऊचे ऊचाते उचिरे । इत्यादीनि। अन्यानि 'वच रूपाणि ज्ञातव्यानि । लुङ्लकारे । 'अस्यतिः अनेन सेझै भवति । 'डे वचेः अनेन उमा- गमः । अवोचत् अवोचताम् अवोचन् । आत्मनेपदे । अवोचत अवोचेताम् अवोचन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि ज्ञातव्यानि विद्वद्भिः ॥ ८ ॥ 'गुणः । 'ओ अव' । ब्रवीति , परिभाषणे' इति धातुवत् ·अदादि० उभये० ६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । (प्र.) अवादाविति । अप् आदिः स्थानी यस्य स तथा अन्लुक् तेन लुग्विषये इत्यर्थः । त्स्मीत्यत्र सकारतकारको निर्देशः । दस्य खसे चपा इति तः तेन अब्रवीदिति सिद्ध्यति ॥ ५ ॥ पञ्चानामिति । हादेशादेशिनोः संख्यासाम्यादादेशा अपि पञ्चैव ग्राह्याः । द्विश्चेत्य- त्र परोक्षार्थणबादि योगे द्वित्वविधानादेतद्योगे द्वित्वं न ॥ ६ ॥ तस्थ इति । आह इत्यनुवर्तते । तच्च षष्ठ्याविपरिणम्यते । षष्टीनिर्दिष्टत्वेनान्त्य- स्येत्याह-हकारस्येति । ऊर्गुञ् आच्छादने ॥ ऊोतेर्वा वृद्धिः ॥ हसादौ पिति ॥ ९ ॥ अर्णोति ऊर्जाति ॥ जोतेर्गुणो दिस्योः ॥ १०॥ वृद्धेरपवादः । और्णोत् और्णोः ।। ऊोतेराम्न ॥११॥ स्वरादेः परः ॥ स्वरादे- तोर्द्वितीयोऽवयवोऽद्विरुक्तः सस्वरो द्विभवति ॥ १२ ॥ स्वरात्परा: संयोगादयो नदरा द्विर्न ॥१३॥ ऊर्णनाव ऊर्जुनुवतुः ॥ ऊणोतेरि- डादिः प्रत्ययो वा डित् ॥ १४ ॥ ऊर्गुनुविथ ऊर्जुनविथ । ऊर्णयात् ऊणुविषीष्ट-ऊर्णविषीष्ट । ऊर्णविता ऊर्गविता ॥ जोतेर्वा वृद्धिः सौ परे ॥१५॥ पक्षे गुणः । और्णावीत् और्णवीत् औMवीत् और्णविष्ट-औd- विष्ट । इत्यदादिषूभयपदिनः ॥ ६ ॥ इति लुग्विकरणा अदादयो धातवः ॥ (च० ) ऊर्जुन आच्छादने। पूर्ववत् प्रत्ययो भवति । 'अदादेर्लुक्' । अनेन लुक् भवति । प्रकार इत् । अणु तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ऊोते उर्गातेर्धातोर्वा वृद्धिर्भ- वति हसादौ पिति प्रत्यये परे। अनेन वा वृद्धिः। ऊोति ऊर्णोति ऊर्णतः अणुवन्ति । अत्र 'नुधातोः । अनेनोव् । ऊर्गौषि ऊर्णोषि । अन्न षत्वम् । अन्यानि सुगमानि । ऊर्गुते । 'नुधातोः' । ऊर्णवाते अणुवते । अणुयात् । ऊर्जुवीत । ऊर्गौतु अर्णोतु ऊर्गुतात् ऊणुताम् । लङ्लकारे। सूत्रम्-'ऊर्णोते:०' ॥ ऊर्णोतेर्धातोदिस्योः परतो गुणो भवति वृद्धेरपवादः । अनेन दिस्योर्गुणो भवति । अडागमद्वयं च । और्णोत् औणुताम् औMवन् । और्णोः । और्णत औ वाताम् औMवत इत्यादीनि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । अनेकस्व- रत्वादाम्प्रत्यये प्राप्ते । सूत्रम्-'ऊोतेः ॥ ऊर्णोतेर्धातोरामप्रत्ययो न भवति। अनेनास्याम् प्रत्ययो न 'द्विश्व' । अस्य धातोद्वित्वविधायक सूत्रम्-'स्वरादेः परः ॥ स्वरादेर्धातोरद्विरुक्तः सस्वरो द्वितीयोऽवयवो द्विर्भवति । रकारल्य द्वित्वे प्राप्ते । सूत्रम्- (स्वरात्पराः०) संयोगादयो नकारदकाररकारा द्विर्न भवन्ति । अनेन रकारस्य न द्वित्वम् किंतु णकारस्यैव भवति । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । रकारस्तु पूर्वस्य णत्वे निमित्तं नेतरस्य । ऊर्गुनाव । 'नुधातोः' । अनेनोव । अर्जुनुवतुः । ऊर्जुनुवुः । उर्गुनु इट् थप् इति जाते ॥ सुत्रम्-'ऊोतेः ॥ ऊर्णोतेर्धातोरिडादिः प्रत्ययो वा डिद् भवति । डित्वाद्वा गुणाभावः । अर्जुनविथ ऊर्जुनविथ ऊर्जुनुवथुः ऊर्गुनुव । अन्यानि सुगमानि । - ·११२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध आत्मनेपदे । अर्जुनुवे अणुंनुवाते ऊर्जुनुविरे । 'ये। अनेन पूर्वस्य दीर्घः । ऊणूयात् ऊर्ण- यास्ताम् अणूयासुः । ङित्त्वात् । ऊर्णविषीष्ट । विकल्पेन गुणः । ऊर्णविषीष्ट । अन्येषां रूपाणि ज्ञातव्यानि। विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । लुङ्लकारे ॥ सूत्रम्-'उणोतेः ।। ऊोतेर्धातोर्वा वृद्धिर्भवति सिप्रत्यये परे। अनेनास्य वा वृद्धिः । द्वौ अडागमौ भवतः स्वरादित्वात् । और्णावीत् । पक्षे गुणो भवति । ङित्त्वात् वा उद् भवति । औMवीत् और्णविष्टाम् और्ण विषुः । यदा गुणो भवति तदा और्णवीत् और्णविष्टाम् और्णविषुः । आत्मनेपदे । और्णविष्ट और्णविषाताम् और्णविषत । और्णविष्ठाः । औणुविष्ठ औMविषा- ताम् औणुविषात । इत्युभयपदिनः । इति लुग्विकरणा अदादयो धातवः कथिताः ॥९-१५॥ इति द्वितीयो गणः ॥ (प्र०) ऊर्णोतेरिति । शितपानिर्देशो यङ्लुग्व्यावृत्त्यर्थः ॥ ९ ॥ स्वरादेरिति । सस्वर आदिरित्यल्यापवादः, अद्विरुक्तेत्युक्तत्वात् । अद्विक्त इति । तेन इयाजेत्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥ १२ ॥ स्वरात्परा इति । आद्योच्चारणनकार एवं गत्वं तु रुन इत्यनेन विधीयते तेन. नुशब्दस्य द्वित्वम् ॥ १३ ॥ इति प्रसादटीकायामदादिप्रक्रिया । । । जुहोत्यादिषु परस्मैपदिनः ॥७॥ लुग्विकरणस्यापि जुहोत्यादिगणस्य विशेषः । हु दानादनयोः ।। हादे- डैिश्च ॥ हु इत्यादंगणादुत्पन्नस्यापो लुग्भवति तस्मिन् लकि सति धातोद्धि- वचनम् ॥१॥ कुहोश्चुः । गुणः । जुहोति जुहुतः ॥ द्वेः॥ द्विरुक्तादुत्तर- स्यात इत्येतस्याद्भवति ॥ २ ॥ जुहति ॥ जुहोषि जुहुथः जुहुथ । जुहोमि जुहुवः जुहुमः । जुहुयात् जुहुयाताम् ॥ जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुहतु ।। हेधिः॥ जुहोतेरुत्तरस्य हेर्धिर्भवति ॥३॥ जुहुधि । अजुहोत् अजुहुताम् । अन उस् ॥ अद्वयसीत्युक्तेर्गुणः ॥ ४ ॥ अजुवुः । अनुहोः अजुहुतम् अजुहुत । अजुहवम् अजुहुव मजुहुम । जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुह- विथ-जुहोथ ॥ भीहुभृहीणामाम्वा वक्तव्यः स लुग्वत् ॥ लकि सति धातोत्विम् ॥५॥ जुहुवाञ्चकार । हूयात् । होता। होष्यति । अहो- ध्यत् । अहौषीत् अहौष्टाम् अहौषुः ॥ ( ० ) अधुना लुविकरणा ह्वादयो धातवः कथ्यन्ते । लुग्विकरणस्यापि जुहोत्या. दिगणल्य विशेषः। तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । हु दानादनयोः। अयं धातुः प्रायोऽ.. मितपणेऽथे होमाथें वर्तते । उदात्तेत् । तेन परस्मैपदी। हु अप तिप् इति जाते सूत्रम्- ·जुहोत्यादि० परस्मै०७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ११३ 'हादेविश्व' ॥ हादेः द्विः च । आद्ये 'नामिनो । द्वितीये 'विसर्जनीयस्य सः स्तोश्चु- भिः श्चुः' त्रिपदं सूत्रम् । हु इत्यादेर्गणात् धातुपाठोक्तादुत्तरस्य अप्प्रत्ययस्य लुग भवति । तस्मिश्च लुकि कृते सति धातोद्विवचनं द्वित्वं भवति । अनेन अपो धातो- द्वित्वे । सूत्रम्-'सस्वरादिरिद्विः ॥ हसादौ अनेकस्वरे धातौ एकस्बरे वा संयो- गादौ व्यञ्जनान्ते च धातौ सस्वर आदिरवयवोऽद्विरुक्तो द्विर्भवति । इदं द्वित्वविधापर्क सूत्रम् । हु हु तिप् । 'कुहोश्चुः । 'झपानां जबचपाः' जुहु तिम् । इति जाते । गुणः । जुहोति जुहुतः । 'जुहु अन्ति' इति जाते ॥ सूत्रम्-'दुः ॥ द्विरुक्तात् कृतद्वित्वाद्धातो- रुत्तरस्य अन्तः अत् भवति । अनेन अन्तः अत् । 'नुधातोः । जुह्वति । अन्यानि मूले सन्ति । जुहुयात् जुहुयाताम् जुहुयुः । जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुह्वतु । जुहुहि इति जाते । सूत्रम्-हेधिः ॥ हे धिः । जुहोतेरुत्तरस्य हिप्रत्ययस्य धिर्भवति । अनेन देधिः। जुहुधि । अन्यानि सुगमानि । अजुहोत् अजुहुताम् । अजुहु अन् इति जाते । सूत्रम्- अन उस् ॥ अनः उस् । द्विरुक्ताद्धातोरन उस् भवति । 'अद्वयुसि' इत्युक्तत्वात् गुणो भवति । अजुहवुः । अन्यानि मूले सन्ति । हुणप् इति स्थिते । "द्विश्व' । 'सस्वरादिः 'कुहोश्चुः । 'झपानाम्। । 'धातोर्नामिनः । जुहाव । जुहुवतुः । 'अत्त्वतो जुहुविथ । जुहोथ ॥ सूत्रम्-'भीडभृहीणामाम् वा० ॥ भीहुभृहीणां धातूनां आम वा वक्तव्यः स आम् लुगवत् । लुकि सति धातोद्वित्वं भवति । जुहवांचकार । जुहवामास । जुहवां- बभूव । एतानि सुगमानि । 'ये हूयात् । होता । अत्र गुणो भवति । अन्येषां लकाराणां प्रथमपुरुषल्यैकवचनान्तानि मूले सन्ति । लङ्लकारे-'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अहौषीत् अहौष्टाम् अहोषुः । अहौषीः अहौष्टम् अहौष्ट । इत्यादीनि ॥ १-६ ॥ (प्र०) लुगवदिति । कार्यातिदेशोऽयम् । तेन लुकि सति यत् कायं भवति द्वित्वादिकं तदामि परेऽपि भवतीत्यर्थः । अहौषीत धानोर्नामिन इति वृद्धिः ॥ ५ ॥ अिभी भये । जि इत् । बिभेति बिभीतः ॥ डिति हसे भिय इकारो वा वक्तव्यः॥६॥ सार्वधातुके । बिभितः बिभ्यति । बिभी. यात्-विमीयात् । बिभेतु बिभीतात् बिभितात् बिभीताम् बिभिताम् । अबिमेत अबिभिताम् अविभीताम् अविभयुः । बिमाय । पक्षे आम् । बिभयाञ्चकार । भीयात् । भेता। भेष्यति । अमेष्यत् । अभैषीत् ।। (च० ) निभी भये । जिहत् । पूर्ववत् तिबादयः । 'अप् कर्तरि । 'ह्यादेविश्वः । "हस्वः' । 'झपानाम्' 'गुण: । बिभेति बिभीतः ॥ सूत्रम्-(ङिति०)॥ डिति हसे परे भियो धातोरिकारो वा वक्तव्यः सार्वधातुके । सुगममिदं सूत्रम् । बिमितः । 'नुधातोः। बिभ्यति । अन्न रूपे । द्विरुकात्' अनेन अन्तः अत् । बिभेषि । अत्र 'षत्वम् । बिभीथः बिभिथः । बिभीथ बिभिथ। इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि विभीयात् । बिभियात् । बिभीयाताम् बिभियाताम् । बिभीयुः बिभीयुः । इत्यादीनि । लोट्लकारे-बिभेतु । बिभीतात्-बिभितात् । बिभीताम्-बिभिताम् । बिभ्यतु इत्या- ·सारस्वतनक्रिया- [ उत्तराद्ध -- । दीनि । अबिभेत् । अविभीताम् अबिभिताम् । अबिभयुः । इत्यादीनि । लिट्लकारे-~ 'द्विश्च । 'सस्वरादिः । 'हस्वः' । 'झपानाम्। 'धातोनामिनः । बिभाय बिभ्यतुः बिभ्युः । इत्यादीनि । 'भीहुभृहीणां । अनेनास्याम्प्रत्ययः । बिभयांचकार बिभयामास बिभयांबभूव । भीयात् । गुणः । भेता । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः । अनेन वृद्धिः । अभैषीत् अभैष्टाम् अभैषुः। इत्यादीनि ॥ ६ ॥ ही लज्जायाम् । जिहेति जिहीतः जिहियति । जिबीयात् । जिहेतु । अजिहेत् अजिहीताम् अजिहयुः । जिहाय जिहियतुः । जिहियुः। जियां- चकार । हायात् । हेता । हेष्यति । अद्देष्यत् । अद्वैषीत् ।। (च० ) ही लज्जायाम् । पूर्ववत् तिबादयः । 'अकर्तरि ।हादेविश्वः । 'सस्व. रादिः । कुहोश्चुः । 'झपानां जवचपाः' । 'गुण' । जिहेति जिहीतः । 'नुधातोः । द्विरुक्तात् । जिहियति । इत्यादीनि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'सस्वरादिः । 'कुहोश्चुः । 'झपानाम् । 'धातोनामिनः । जिह्वाय । 'नुधातोः । जिहियतुः जिहियुः। इत्यादीनि : 'भीहु० अनेनाम् । जिह्वयांचकार । जिहयामास । जिह्वयांबभूव । हीयात् । 'गुणः' । हेता। अन्यानि सुगमानि । लुङलकारे अनिटः । अहैषीत् अहेष्टाम् अहेपुः। इत्या- दीनि । सुगमोऽयं धातुः॥ पू पालनपूरणयोः ॥ ऋमोरिः पूर्वस्य ॥ ऋषोः पूर्वस्य ऋकारस्य इकारो भवति लुकि सति ॥७॥ गुणः पिपर्ति ॥ पोरुर् ॥ पवर्गादुत्तरस्य ऋकारस्य उर् भवति किति ङिति च परे ॥ ८ ॥ वोर्विहसे । पिपूर्तः पिपु- रति । पिपूर्यात् । पिपर्तु-पिपूर्तात् पिपूर्ताम् पिपुरतु । पिपूर्हि । अपिपः ।। ऋपोर्दिस्योरडागमो वा वक्तव्य इति केचित् ॥६॥ अपिपरत् अपिपूर्ती अपिपरुः । अपिपः अपिपरः अपिपूर्तम् अपिपूर्त । अपिपरम् अपि- पूर्व अपिपूर्म । पपार ॥ ऋसंयोगादेर्णादेरकित्त्वं वाच्यम् ॥१०॥ कित्त्वाभावाद्गुणः । पपरतुः पपरुः । पपरिथ । पूर्यात् । ईटो ग्रहाम् । परीता परिता । परीष्यति परिष्यति । अपरीष्यत्-अपरिष्यत् । अपारीत् ॥ वृद्धि- हेतौ साविटो न दीर्घः ॥ ११ ॥ अपारिष्टाम् अपारिषुः । हस्वोऽपि पिपर्तिरस्ति । पिपति पिपृतः पिप्रति । पिपृयात् । पिपतु । अपिपः । अपि- परत् अपिपृताम् अपिपरुः। अपिपः अपिपरः । पपार पप्रतुः पाः। ऋतो- रिङ । प्रियात् । पर्ता । हनृतः स्यपः । परिष्यति । अपरिष्यत् । अपार्षीत् ॥ (च० ) पृ पालनपूरणयोः । पूर्ववत् तिबादयः । 'अप् कर्तरि । 'वादेश्चि' । पृ पृ तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ऋपोरिः पर्वस्य ॥ ऋप्रोः इ. पूर्वस्य । * गतौ पृ पाल- ·। । - जुहोत्वादि० परस्मै० ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। ११५ नपूरणयोः इत्येतयोः धात्वोस्तिबादौ अपो लुकि कुते पूर्वस्य कारस्य इकारो मनति, लुकि सति । 'र' अस्य सूत्रस्यापवादोऽयम् । पिट तिप् इति जाते ‘गुणः । 'राधपो द्विः' । पिपति । पिष्ट तस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'पोरु ॥ पोः उर् । पवर्गात् उत्त. ख्य कारस्य किति डिति प्रत्यये परे उर् भवति । 'थ्वोर्विहसे' अनेन दीर्घः । पिपूर्तः । पोरुर । पिपुरति । पिपर्षि पिपूर्थः पिपूर्थ । पिपर्मि पिपूर्वः पिपूर्मः । पिपूर्यात पिपूर्या- ताम् पिपू युः । इत्यादीनि । एतानि रूपाणि पूर्वीक्तैरव सूत्रैः सिद्धयन्ति ॥ लोट्लकारे- पिपर्तु पिपूर्तात् पिपूर्ताम् पिपुरतु । पिपूहि पिपूर्तात पिपूर्तम् पिपूर्त । 'गुणः पिपराणि पिपराव पिपराम ॥ लङ्लकारे-अपिपृ दिप् इति जाते। 'गुणः' । अपिपर दिप् इति जाते । 'दिस्योर्हसात् 'स्रोविसर्गः' अपिपः । 'ऋप्रोदिस्योः । ऋोर्धात्वोः दिस्योः प्रत्य. ययोः अमागमो वा वक्तव्यः इति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते-अपिपरत् अपिपूर्ताम् अपिपरुः । अपिपः 'ऋोः' । अपिपरः । अन्यानि मूले सन्ति ॥ लिट्लकारे-पृ णप् इति स्थिते । 'द्विश्च । 'सस्वरादिः ' 'धातोनामिनः पपार । 'संयोगादेः इत्यने- नास्य कित्त्वाभावात् गुणो भवति । पपरतुः पपरुः । पपरिथ पपरथुः पपर । पपार-पपर पपरिव पपरिम। पृ यात इति स्थिते । 'पोर' । 'थ्वोर्बिहसे' । पूर्यात् पूर्यास्ताम् पूर्यासुः । इत्यादीनि ॥ पृता इति स्थिते । 'गुणः' । 'सिसता०' । 'ईटो ग्रहाम्' । परीता परिता । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे। 'णित्पे । अनेन सेर्णित्त्वात् 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । अपारीत् अपारिष्टाम् । अस्मिन् रूपे । 'ईटो ग्रहाम्' । अनेन दीधै प्राप्ते ॥ 'वृद्धिहेतौ सौ' अनेन तन्निषेधः । अपारिषुः । इत्या- दीनि ॥ ह्रस्वोऽपि पिपतिरस्ति । पूर्ववत् तिबादयः । 'हादेविश्व' । 'ऋपोरिः पूर्वस्य । 'गुणः । पिपतिः पिपृतः पिप्रति । पिपर्षि पिपृथः पिपृथ। पिपमि पिपृवः निमः । पिपृयात् । पिपतु पिपृतात् विपृताम् पिपरतु । पिपृहि पितात् पिपृतम् पिपृत । अपिपः । 'प्रोः' । अपिपरत् । अपिपृताम् अपिपरुः । अपिप: अपिपरः । अन्यानि सुगमानि ॥ लिट्लकारे---'विश्व' । 'सस्वरादिः' । 'र' । 'धातोर्नामिनः' । पपार ! ऋरेम्' । पप्रतुः पनुः । पपर्थ । 'यादादौः अनेन ऋकारस्य रिङ् । प्रियात् । 'गुणः' ! 'राधपो द्विः । पर्ता पर्तारौ परिः । 'हन्तः स्यपः । अनेन स्यप इडागमो भवति 'गुणः' । परिष्यति । इत्यादीनि रूपाणि । अपरिष्यत् । लुङ्लकारे-णित्पे'। अनेन णित्त्वात् 'सावनिटः । अनेन नित्यं वृद्धिर्भवति । पत्वम् । 'दिबादावट' अनेन अडा- गमः । अपार्षीत् अपाम् अपार्षुः । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि ॥७-११॥ (प्र०) पोरुरिति । धात्ववयवात्पवर्गादिति वक्तव्यम् । तेन समीर्णमित्यादौ नाति- प्रसक्तिः ॥८॥ ओहाक् त्यागे । ओकावितौ । जहाति ॥ द्वेस्तौ ॥ लोपोऽनुवर्तते इका- रश्च ॥ द्विरुक्तस्य धातोराकारस्य लोपो भवति ङिति स्वरे इकारश्च डिति हसे परे ॥१२॥ जहितः ।। जहातराकारस्य क्लिति हसे ईवा वा- च्यः॥१३॥ जहीतः जहति ।। जहातादादावालोपो वाच्यः॥१४॥ ।

·।
।
११६
सारस्वतप्रक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
जयात् । जहातु-जहितात् जहीतात् जहिताम् जहीताम् जहतु ॥ ईवा हौ।।
जहातेही परे इकारः सिद्ध एव ॥१५॥ पक्षे आकारकारौ भवतः ।। जहीहि-
जहिहि-जहीहि । अजहात् । अजहिताम्-अजहीताम् अजहुः। जहौ जहतुः
जहुः । जहिथ जहाथ । दादेरे । हेयात् । हाता। हास्यति । अहास्यत् ।
अहासीत् ॥
(च०) ओहाक् त्षागे । ओकावितौ । पूर्ववत् प्रत्ययः । 'हादेबिश्व' । अनेनापो
लुग धातोद्वित्वं च भवति । तदा हा हा तिप् इति जाते । 'हस्वः' 'कुहोश्चुः' । 'झपा-
नाम् । जहाति । इति सिद्धम् । जहा तस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'देस्तौ ॥ द्वेः तौ
लोपः इकारश्च अनुवर्तते । सूत्रं तु द्विपदमस्ति । कस्मात्सुत्रादनुवर्तते इति शङ्कायां वृत्ति-
कारो विशेषेण व्याचष्टे । 'नातः इति सूत्रादाकारस्व लोपोऽनुवर्तते। तथा 'थ्वोर्विहसे इति
सूत्राव इकारोऽनुवर्तते। द्विरुकस्यथातोराकारस्या डिति स्वरे परे लोपो भवति। डिति हसे परे
आकारस्य इकारो भवति अनेन आकारस्य इकाः। जहितः ॥ 'जहातेः०॥ जहातेर्धा तोरा-
कारस्य किङति हसे परे वा इकारो भवति । अनेन वा आकारस्य ईकारः । जहीतः। जहा
अन्ति इति जाते । द्विरुक्कात् । 'द्वस्तौ' । अनेन आकारस्य लोपो भवति । जहति । ज-
हासि । जहिथः जहीथः । जहिथ जहीथ । जहामि । जहिवः जहीवः । जहिमः । जहीमः ।
इत्यादीनिरूपाणि ज्ञेयानि। जहा यात इति जाते ॥ सूत्रम्-'जहाते॥ जहातेर्धातोर्या-
दादौ परे आकारस्य लोपो भवति । अनेन आकारस्य लोपः । जह्मात् । शेषाणि सुगमा-
नि । 'आशीःप्रेरणयोः । जहातु जहितात् जहीतात् । जहिताम् जहीताम् । "द्वेस्तौ ।
'द्विरुक्तात् । जहतु । जहा हि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ई हो ॥ ई वा अन्ययम्
हो। जहातेर्धातोहौ परे ईकारः सिद्ध एव । पक्षे आकारेकारौ भवतः । सुगमम् । अनेन
सूत्रेण त्रीणि रूपाणि भवन्ति । जहीहि जहिहि जहाहि । अत्र भट्टिः-'जहिहि जहीहि
जहाहि रामभार्याम्' इत्युदाजहार । अन्यानि सुगमाणि । ललकारे । अजहात् अजहि-
ताम् । अजहीताम् । 'द्वेस्तौ अनेनाकारस्य लोपो भवति । अजहुः । अन्यानि सुगमा-
नि ॥ परोक्षे । द्वित्वम् । 'हस्वः । 'कुहोश्चुः । 'झपानाम्।। 'आतो गप डौः जहौ।
'आतोऽनपि । अनेन आकारस्य लोपो भवति । तदा । जहतुः जुहुः । 'अत्वतो० ।
जहिथ जहाथ । अन्यानि सुगमानि । लिङ्लकारे हा यात् इति जाते 'दादेरे।
अनेन आकारस्यैकारः। हेयास्ताम् हेयासुः । हाता । लुङ्लकारे-'आदन्तानाम्'
अनेनेट्सको भवतः । सेः अनेनेट्-अहासीत् अहासिष्टाम् अहासिषुः । अन्यानि
सुगमानि ॥ १२-१५ ॥
(प्र०)स्ताविति । अत्रानुवृत्स्यव ईलोपयोर्लाभेऽपि अनन्तरत्वादीकारस्यैव
ग्रहणं माभूदित्येतदर्थे तावित्युक्तम् । ननु तर्हि 'द्विश्वे ति पाठ्यम् अनन्तरत्वादीधा-
लोपोऽनुवर्त्यः । एवं विति हसे लोपः ! डिति स्वरे ईरिति विपर्यायस्यापि सम्भवात् ।
सावित्युक्ते तु नात ई हसे अनयोर्यादृशौ दृष्टौ तायवान स्त इति न दोषः । पक्षे भीहा-
कारिति इत्वम् ॥ १२॥

·जुहोत्यादि० आत्मने०८) सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । (प्र०) ईर्वा हाविति । अत अव महि:-'जहिहि जहीहि जहाहि रामभाया॑म् इति । ५ क्षरणदीप्त्योः । जितिं ।' जिधर्म्यग्निं हविषा घृतेन' इति श्रुतिः। हृ प्रसा करणे । जिहर्ति । अयं वो अभिजिहित्ति होमान् । इति । गा स्तुतौ । देवान् जि- गाति सुन्नयुः ॥ १५ ॥ इति प्रसादे ह्वादिषरस्मैपदम् ॥ ७ ॥ ऋ गतौ ॥ ऋोरिः पूर्वस्य ।। असवर्णे स्वरे पूर्व इयादेशो भवति ॥ इयर्ति इयतः इयूति । इयूयात् । इयतु इयतात् इय॒ताम् इयूतु । इयूहि-इय- तात् इय॒तम् इयत । इयराणि इयराव इयराम । ऐयः ऐयरत् एयताम् ऐय- रुः । ऐयः-ऐयरः ऐवृतम् ऐयत । ऐयरम् ऐयव ऐयम ॥ रः । वृद्धिः । आर आरतुः आरुः ॥ गुणोर्तिसंयोगायोः । अर्यात् । अर्ता । अरिष्यति । अरि- ध्यत् । ऋशोः । पुषादित्वात् ङप्रत्ययः । सेरपवादः। गुणः। आरत् ।। इति जुहोत्यादिषु परस्मैपदिनः ॥ ७॥ (०) गतौ । तिबादयः । 'अप् कर्तरि । अनेन चतुर्षु अप् । 'हादेहिश्च । ऋतिप् इति जाते । 'ऋसोरिः पूर्वस्य' गुणः ॥ 'असवणे' अनेनेय् । इयर्ति इय॒तः । अत्र जित्त्वाद्गुणो न भवति । 'द्विरुक्तात् अनेन अन्तः अत् । 'ऋरम्' । इयूति । अ. न्यानि यथासम्भवं ज्ञेयानि । इयुयात् ॥ लोट्लकारे-इयतु । अन्यानि मूले सन्ति ॥ इय दिप् इति जाते । 'गुणः द्वौ अडागमौ । ऐयः। 'दिस्योः । ऐयरत् । अन्यानि मुले सन्ति ॥ लिट्लकारे-'द्विश्च : 'धातोर्नामिनः । अनेन वृद्धिः । 'सवणे' । आ- २। 'गुणोऽर्ति. अनेन गुणः । आरतुः आरुः । आरिथ । अन्यानि सुगमानि । ऋ यात् इति जाते । 'गुणोतिः अनेन गुणो भवति । अर्थात् अर्यास्ताम् अर्यासुः । इत्या. दीनि । ऋता इति स्थिते । 'गुणः । अर्ता अर्तारौ अर्तारः । 'हनृतः स्यपः । गुणः । अरिष्यति । स्वरादित्वादडागमद्वयम् । आरिष्यत् ऋदृशोर्धात्वोः पुषादित्वात् प्रत्ययो भवति सेरपवादः । 'हशादेः । अनेन गुणः । अडागमद्वयम् । आरत् आरताम् आरन । अन्यानि सुगमानि ॥ इति परस्मैपदिनः समाप्ताः ॥ ७ ॥ । । जुहोत्यादिष्वात्मनेपदिनः ८। अथात्मनेपदिनः ॥ ओहाङ् गतौ ।। भृञां लुकि ॥ डुभृञ् धारण- पोषणयोः । ओहार गतौ माक् माने इत्येतेषां पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति लकि सति ॥१॥ द्वेस्तौ । जिहीते जिहाते जिहते । निहीत । जिहीताम् ।

·सारस्वतप्रक्रिया-
[उत्तरार्द्ध
।
।
m
अजिहीत । जहे । हासीष्ट । हाता । हास्यते । अहास्यत। अहास्त अहा-
साताम् अहासत ॥
(३० ) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । ओहाङ् गतौ । ओकार इत् । डकार आत्म-
नेपदार्थः । तेादयः प्रत्यया भवन्ति । 'वादे_िश्च' । हा हा ते इति जाते । 'हस्बः' ।
'कुहोश्चुः । सूत्रम्-'भृां लुकिः ॥ भृजाम् लुकि । दु भृ धारणपोषणयोः ओहाङ्
गतौ माङ् माने इत्येतेषां धातूनां पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति । 'द्वेस्तौ। जिहीते ।
अकारलेापः । जिहाते । आतोन्तो' । जिहते । जिहीपे । जिहाथे जिहीध्वे । जिहे जि.
हीवहे जिहीमहे । 'द्वेस्तौः । अनेनाकारस्य लोपः। जिहीत जिहीयाताम् जिहीरन् । अ-
न्यानि सुगमानि ॥ लोट्लकारे। जिहीताम् । आकारलोपः । जिहाताम् जिहताम् ।
जिहीष्व । अन्यानि सुगमानि ॥ लङ्लकारे । अजिहीत अजिहाताम् अजिहत । अन्या.
नि सुगमानि ॥ लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'हस्वः' । 'कुहाश्चुः । 'झपानाम्' । 'आतो.
नपि । अनेन आकारस्य लोपः । जहे जहाते जहिरे । हासीष्ट । अन्येषां रूपाणि सुगमा.
नि मूलाज्ज्ञातव्यानि ॥ लुङ्लकारे । 'भूते सिः अनेन सिप्रत्ययो भवति । 'दिबादा-
बट् । अहास्त अहासाताम् अहासत । 'आतोन्तो। अनेनान्तः अत् ॥१॥
(प्र०) भृजामिति । कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन धातुत्रयमत्र लभ्यते । तदाह-
दुभृडिति ॥१॥
भृजिति । वितस्त्रिमगर्थो डुः। अकार उभयपदिविधानार्थः । चान्द्रुस्तु द्वितं
पठित्वा भरथुरित्युदाहरन्ति ।
इति प्रसादे ह्वाधात्मनेपदम् ।
माङ् माने । मिमीते मिमाते मिमते । मिमीत । मिमीताम् । अमिमीत ।
ममे । मासीष्ट । माता । मास्यते । अमास्यत । अमास्त ॥
इति जुहोत्यादिण्वात्मनेपदिनः ॥ ८॥
(१०) माङ् माने । पूर्वसूत्रैरैवायं धातुः सिध्यति । 'ह्वादेद्विश्च' । अनेन चतुर्यु
धातोद्वित्वम् । मिमीते मिमाते । 'आतो' । मिमीते । अन्यानि सुगमानि। मिमीत
मिमीयाताम् मिमीरन् । मिमीताम् अमिमीत । अमिमाताम् 'आतो० । अमिमत ।
लिट्लकारे । ममे ममाते ममिरे । अन्यानि सुगमानि । मासीष्ट । माता ॥ लुङ्लकारे
'भूते सिः' । अमास्त अमासाताम् अमासत । अन्यानि सुगमानि तानि ज्ञातव्यानि वि-
द्वद्भिः ॥ १॥
इत्यात्मनेपदिनः समाप्ताः ॥ ८॥

·। जुहोत्यादि० उभये० ९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । जुहोत्यादिषूभयपदिनः ।। अथोभयपदिनः ।। डुभृञ् धारणपोषणयोः । डनावितौ । बिभर्ति बिभृ- तः बिभ्रति । बिभृते । विभृयात् । बिभ्रीत । बिभर्तु बिभृताम् । अबिमः अविभृताम् अबिभरुः । अबिभृत । बभार बभ्रतुः बभ्रुः । बमर्थ । बझे बि- भराञ्चकार बिभरांचक्रे बिमरामास बिभरांबभूव । यादादौ । बिभ्रियात् भृषी- ष्ट । मर्ता २ । हनृतः स्यपः । भरिष्यति भरिष्यते । अमरिष्यत्-अभरिष्यत। अभाषर्षात् । उः । अभृत ।। (च० ) डुभृञ् धारणपोषणयोः । दुनावितौ स्तः। तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्त्यस्य धातोः । ह्वादेविश्च' । अनेनापो लोपो धातोद्वित्वं च भवति । भृ भृ तिप् इति जाते । 'र:' 'झपानाम् । 'भृजा लुकि' । 'गुणः । बिभर्ति बिभृतः। द्विरुक्तात् 'ऋरम्' । बिभ्रति । अन्यानि एतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । बिभृते बिभ्राते बिभ्रते । बिभू- यात् बिभ्याता बिभृयुः । बिभ्रीत बिनीयाताम् बिधीरन् । बिभर्तु बिभृताम् ॥ अबि- भः अबिभृताम् । 'अन उस्' । 'गुणः' । अबिभरुः । अन्यानि सुगमानि। अबिभृत अबिभ्राताम् अबिभ्रत ॥ लिट्लकारे-'द्विश्च' । अनेन द्वित्वम् । “र:'। 'झपानाम्' । 'धातोर्नामिनः । अनेन वृद्धिः । बभार । 'ऋरम्' बभ्रतुः बभ्रुः । क्रादित्वान्नेट् । 'गुणः' बमर्थ । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे बने बभ्राते बभ्रिरे। 'भीहु० । अनेनाम्प्र- त्ययः स लुगवत् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । बिभराञ्चकार बिभराञ्चके । बिभरामास बिभरांबभूव । एतानि रूपाणि सुगमानि । यादादौ । भ्रियात । 'उः । अनेन गुणाभावः पत्वम् । भृषीष्ट । 'गुणः' । भर्ता । भर्ता । 'हनृतः स्यपः' । अनेनेट् प्रत्ययो भवति । 'गुणः' । षत्वम् । भरिष्यति । भरिष्यते । 'दिबादाक्ट। अभरिष्यत् अभरिष्यत । एतानि रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे णित्त्वात्सेवृद्धिः । 'दिवादावट' पत्वम् । अभा. पोत् अभाम् अभावुः । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे 'लोपो हल्वाज्झसे । अनेन सेलेपो भवति । अभृत । षत्वम् । अभृषाताम् । अभृषत । 'आतोन्तो० ॥ डुदाञ् दाने । ददाति ॥ दादेः॥ द्विरुक्तस्य धातोराकास्य लोपो भ. वति किति परे॥१॥ दत्तः ददति । दत्ते ददाते ददते । दद्यात् ददीत । ददातु दत्ताद्वा दत्ताम् ददतु ॥ दां हो ॥ दापोराकारस्यैकारो भवति पूर्व- स्य च लोपो भवति हौ परे ॥२॥ देहि दत्तात् । अददात् अदत्ताम् अददुः । अदत्त ॥ ददौ ददे । देयात् । दासीष्ट । दाता २। दास्यति दास्यते। अ- दास्यत् अदास्यत । दादेः पे । अदात् अदाताम् अदुः॥ दाधास्थानि- त्वं सेर्डित्वम् ॥३॥ डिस्वान्न गुणः ॥ लोपो हस्वान्झसे । अदित अदि. पाताम् अदिषत ॥

·- १२० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (च) डुदान दाने । डुऔ इतौ। पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'हादेश्चि । 'ह- स्थः । ददाति । ददा तस् इति जाते। सूत्रम्-'दादेः॥ दाधातुरादिर्यस्य सः दादिः तस्य दादेः एकपदं सूत्रम् । द्विरुक्तस्य दादेर्धातोराकारस्य लोपो भवति डिति विभक्तो स्वरे हसे च परे । 'द्वेस्तौ' इत्यस्यापवादः । अनेन पिद्वर्ज षट्स्वपि वचनेषु आकारलोपः। तकारथकारेषु खसे चपा० । अनेन दकारस्य तकारः। दत्तः ददति । ददासि दत्थः दुत्थ । ददामि दद्वः दद्मः। दत्ते ददाते ददते । दत्से ददथे दध्वे । ददे दद्वहे दद्महे । एतानि सर्वाणि रूपाणि एतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति ॥ दद्यात दद्याताम् दधुः। अन्यानि सुगमानि । ददीत तदीयाताम् ददीरन् ॥ ददातु दत्तात् दत्ताम् ददतु । ददा हि इति जाते ॥ सूत्रम्-'दां हो ॥ दां हौ द्विपदं सूत्रम् । दादीनां दा धा इति धातूनां द्विवच- नस्य द्वित्वस्य लोपो भवति आकारस्य च एकारो भवति । देहि । द्वितीये तु तातडादेशः आकारलोपः । दत्तात् दत्तम् दत्त । उत्तमपुरुषे । 'सवणे ददामि ददाव ददाम । दत्ताम् ददाताम् । 'आतोन्तो० । ददताम् । अन्यानि सुगमानि ॥ अददात् अदत्ताम् । 'अन उस् । अददुः । अददाः अदत्तम् अदत्त । 'सवणे' । अददाम् अदद अद। अदत्त अददाताम् अददत । अदत्थाः । अन्यानि सुगमानि ॥ लिट्लकारे-'द्विश्व' 'हस्यः । 'आतो णप डौ' ददौ । 'आतोऽनपि' ददतुः ददुः ‘अत्वतो' ददिथ ददाथ । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । ददे ददाते ददिरे। दा यात् इति जाते। 'दादेरे' अनेनाकार- स्यैकारः देयात् देयास्ताम् देयासुः । दासीष्ट । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुङलकारे । अदासि दिप् इति जाते। 'दादेः पे । अनेन सेर्लोपः। अदात् अदाताम् । अ दा सि अन् इति जाते। 'स्याविदः' 'दादेः पे ।' अदुः । अदाः अदातम् अदात । अदाम् अदाव अदाम। अदा सि तन् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दाधास्थाम् ॥ दाधास्थाधातना इत्वं भवति सेर्डित्वं च । आत्मनेपदे डित्वात् गुणाभावः । 'लोपो हस्वा ज्झसे अनेन सेलोपः । अदित अदिषाताम् । 'आतोन्तो०' अदिपत ॥ ३ ॥ (प्र०) दादेरिति । येन नाप्राप्तिन्यायेन द्वेस्ता' वित्यस्यापबादः ॥ १ ॥ दामिति । बवहुचनेन धाग्रहणम् ॥ २ ॥ डुधाङ् धारणपोषणयोः । दधाति । दादेः ॥ पूर्वस्य डिति झसे धः॥४॥ झभान्तस्य दधातेः पूर्वेदकारस्य धकारो भवति जिति झसे परे । धत्तेः दधति । धत्ते । दध्यात् दधीत । दधातु घेहि धत्ताम् । अदधात् अ. दधाः अदत्त दधौ दधे । घेयात् । घासीष्ट । धाता २ । धास्यति धास्यते । अधास्यत् अधास्त । दादेः पे । अधात् अधित ।। (च०) जुधान धारणपोषणपोषणयोः । 'हुआवितौ । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति 'वादेविश्च अनेनापो लोपः धातोद्वित्वम् । 'ट्रस्वः' 'झपानां जवचपाः' दधाति । दधा- तस् इति जाते । 'दादेः अनेनाकारस्य लोपः । दध्तस् इति जाते ।। सूत्रम्-'पूर्वस्य डिति भसे ध॥ पूर्वस्य डिति झसे घः। झभान्तस्य धातोः पूर्वस्य दकारस्य । ..

·जुहोत्यादि० उभये० ९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १२१ ‘धकारो भवति ङिति झसे प्रत्यये परे । अनेन दकारस्य धकारः । ध ध तस् इति जाते । अन तथोधः अनेन तकारस्य धकार प्राप्ते 'दधाति विना' इत्युक्तत्वात् न भवति । 'खसे चपा०' धत्तः दधति । दधासि धत्थः धत्थ । दधामि दध्वः दध्मः । धत्ते दधाते । "आतोन्तो० दधते । धत्से दधाथे धध्वे । दधे दवहे दध्महे । 'दादे:०' दध्यात् दध्याताम् दध्युः। दधीत दधीयाताम् दधीरन् ॥ दधातु धत्तात् धत्ताम् । द्विरु- तात् । दधतु । 'दां हौधेहि धत्तात् धत्तम् धत्त । 'सवणे' दधानि दधाव दधाम । धत्ताम् दधाताम् दधताम् । धत्स्व दधाथाम् धद्ध्वम् । 'एऐऐ। दधै दधावहै दधामहै । अदधात् । अधत्ताम् । 'अन उस्' अदधुः । अधत्त अदधाताम् अदधत । अन्यानि सुग- मानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च 'सस्वरादिः 'झपानाम्०' 'आतो ण डौः दधौ । 'आतो- ऽनपिः अनेनाकारस्य लोपः । दधतुः दधुः। दधिथ-दधाथ । आत्मनेपदे 'आतोनपि: दधे दधाते दधिरे । 'दादेरे' धेयात् धेयास्ताम् धेयासुः । धासीष्ट । धाता । लुङ्- लकारे । 'दादेः पे' अनेन सेलोपः । अधात् अधाताम् । 'स्याविदः' अधुः । आत्मनेपदे । 'दाधास्थाम्। अनेन इत्वम् । सेङित्त्वम् । डित्वात् लोपो हस्वाज्झसे। अनेन सेर्लोपः । अधित अधिषाताम् । 'आतोन्तो अधिषत । अधिथाः अधिषाथाम् अधिध्वम् । अ. धिषि अधिष्वहि अधिष्महि ॥४॥ (प्र. ) डु धा धारणपोषणयोः । दानेऽपीत्येके । धत्त इति । तथोध इत्यत्र बावसाने इत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया धत्वाभावः णिजिर् शौचपोषणयोः । इरित् । आदेः ष्णः स्नः ॥ निजां गुणः ॥ निविज्विषां पूर्वस्य गुणो भवति लुकि सति ॥५॥ नेनेति नेनिक्तः नेनिजति । ननेक्षि नेनिक्थः नेनिक्थ । नेनेजिम नेनिज्वः नेनिज्मः। नेनिक्ते । नेनिज्यात् । नेनिजीत । नेनेक्तु नेनितात् नेनिक्ताम् ने- निजतु । नेनिग्धि नेनिक्तात् नेनिक्तम् नेनिक्त ॥द्वेः स्वरेऽपि नोपधाया गुणः॥ द्विरुक्तस्य धातोरपि विषये पिति स्वरे उपधाया गुणो न भवति ॥६॥ नेनिजानि नेनिजाव नेनिजाम । नेनिक्ताम् । अनेनेक्-अनेनेग् अनेनिक्ताम् अनेनिजुः । अनेनिक्त । निनेज निनिजे । निज्यात्। 'सिस्यो' निक्षिष्ट । नेक्ता- नेता । नेक्ष्यति नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत । अनिजत् अनिजताम् । अनिटो नामिवतः । अनैक्षीत् अनैक्ताम् अनैक्षुः ॥ (च०) णिजिर शौचपोषणयोः । इरित् । 'आदेः ष्णः स्नः' अनेन णकारस्य नका- सः। पूर्ववत् प्रत्ययाः । 'हादेविश्व निनिज् तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-निजां गुणः ॥ निजां गुणः । निविज्विषां धातूनां पूर्वस्य गुणो भवति लुकि कूते सति । अनेन चतुर्यु लकारेषु पूर्वस्य गुणो भवति । ने निज तिप् इति जाते । 'उपधाया लघोः अनेन गुगः । नेनेज् तिप् इति जाते 'खसे चपा० । नेनेक्ति नेनिक्तः नेनिजति । नेनेज् सिप् इति जाते। सा० उ०११ - ·१२२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । । । । खसे चपा, "किलात्' 'कषसंयोगे'। नेनेक्षि नेनिक्थः नेनिक्थ । अन्यानि रूपाणि सन्ति मूले । नेनिक्ते नेनिजाते । 'आतोन्तो नेनिजते । नेनिज्यात नेनिज्याताम् नेनि. ज्युः । नेनिजीत । नेनेक्तु नेनिक्तात् नेनिक्ताम् । द्विरुक्तात् । नेनिजतु । नेनिज् हि इति जाते । 'झसाद्धिहे: अनेन हेधिः । 'चोः कुः' 'झने जबाः' । नेनिग्धि नेनिक्तात् नेनिक्तम् नेनिक्त । नेनिज् आनिप् इति स्थिते । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्- 'द्वः स्वरेऽपि नोपधायागुणः ॥ द्वेः स्वरे अपि न अव्ययम् । उपधाया गुणः । द्विरु- क्तस्य धातोरपि विषये पिति स्वरे परे उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधोऽत्र । नेनिजानि नेनिजाव नेनिजाम । नेनिकाम् नेनिजाताम् नेनिजताम् । नेनिज स्व इति जाते । 'चोः : कु: । 'नसे चपा० । षत्वम् 'कषसंयोगे क्षः । नेनिक्ष्व अन्यानि सुग. मानि । लुङ्लकारे प्रथमपुरुषस्यैकवचने । नेनेज दिप् इति जाते । 'चोः कुः। 'दिस्यो. हंसात्' अनेन सेोपो भवति । 'वावसाने' । 'दिवादावट्' । अनेनेक-अनेनेग् । अनेनि- ताम् । अनेनिजः। अनेनेक्-अनेनेग अनेनिक्तम् अनेनिक्त । अनेनिजम् । अनेनिक्त अनेनि- जाताम् । 'आतोऽन्तो० । अनेनिजत । अनेनिक्थाः अनेनिजाथाम् अनेनिग्ध्वम् । लिट्- लकारे । 'विश्व' । अनेन द्वित्वम् । 'पूर्वस्य 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । निनेज निनिजतुः निनिजुः। 'उपधायाः निनेजिथ। अन्यानि सुगमानि । निनिजे निनिजाते नि- निजिरे । षत्वम् । निनिजिषे निनिजाथे निनिजिध्ये । निज्यात् निज्यास्ताम् निज्यासुः । 'सिस्योः अनेनात्र गुणाभावो भवति । निज सीष्ट इति जाते । 'चोः कु० । 'खसे । पत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः' निक्षीष्ट निक्षीयास्ताम् निक्षीरन् । इत्यादीनि । 'उपधाया लघोः । चोः कुः' । नेक्ता नेक्तारौ नेक्तारः। नेज् स्यप तिप् इति जाते । चुत्वम् । पत्वम् । 'कषसंयोगे० । नेक्ष्यति नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत ॥ लुङ्लकारे-अनिज् सि ईट् दिए इति जाते । 'अनिटो ना०' । अनेन वृद्धिः । चुत्वम् । पत्वम् । 'कषसंयोगे' अनैक्षीत् अनैताम् अनैक्षुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे वृद्धिर्न भवति । अनिक्त । अत्र 'झसात अनेन सेर्लोपो भवति । अनिक्षाताम् । 'आतोन्तो। अनिक्षत । अनिक्थाः अनिक्षाथाम् अनिरध्वम् । अस्य धातोः 'इरितो वा' अनेन उप्रत्ययो भवति । डिवा. दूगुणाभावः । अनिजत् अनिजताम् अनिजन । इत्यादीनि ॥ ५-६ ॥ (प्र.) निजां गुणः । बहुवचनेन त्रयाणां ग्रहणम् । लुकीति किम् । निनेज ॥ ५ ॥ द्वेरिति । द्विरुक्तस्य धातोरुपधाया गुणो न चतुर्यु पिति स्वरे इत्यर्थः । द्विरुक्तस्य किम् । द्वेषाणि । स्वरे किम्, वेवेष्टि । चतुर्यु किम्, निनिजे ॥ ६ ॥ विजिर् पृथग्भावे । वेवेक्ति । नेनेक्तिवत् ॥ (च० ) विजिर् पृथग्भावे । पूर्ववत् तिबादयस्तेआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'अप कर्तरि । 'हादेविश्च । 'चोः कुः । खसे चपा झसानाम्। 'निजां गुणः' । 'उपधाया लघोः बेवैक्ति । वेवितः। 'द्विरुक्तात् वेविजति । अयं धातु नेक्तिवज्ज्ञातव्यो न कश्चि द्विशेषः ॥ (प्र०) विजिर् पृथग्भावे इति । विवेजिथ इति अत्र विजेरिडादिप्रत्यय इति ङित्त्वं न। ओविजी भयचलनयोरित्यस्यैव तत्र ग्रहणात् । ।

·जुहोत्यादि० उभये० ९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १२३
।
विष्ल व्याप्तौ । वेवेष्टि वेविष्टे । वेविष्यात् वेविषीत । वेवेष्टु वेविष्टाम् ।
अवेवेट अवेवेड् । विवेष विविषे । विष्यात् विक्षीष्ट । वेष्टा २ । वेक्ष्यति
वेक्ष्यते । अवेक्ष्यत् अवेक्ष्यत । लित्पुषादेः । अविषत् । डो वेति केचित् ।
हशषान्तात्सक अविक्षत् अविक्षत ॥
इति जुहोत्यादिषूभयपदिनः ॥ 8 ॥ इति लुग्विकरणा जुहोत्यादयः ।।
(च०) विष्ल व्याप्तौ लुकार इत् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । “हादेविश्व' । 'निजां
गुणः । अनेन पूर्वस्य गुणः । “उपधाया लघो। अनेन द्वितीयस्य गुणो भवति । ष्टु-
त्वम् । वेवेष्टि वेविष्टः । 'द्विरुक्तात् वेविषति । 'पढोः कः से। अनेन षस्य कः । वेवेक्षि ।
इत्यादीनि । वेविष्टे । वेविष्यात् वेविषीत । वेवेष्टु वेविष्टात् वेविष्टाम् वेविषतु । बेविष् हि
इति जाते । 'झसात् । 'षो डः । वेविड्ढि । अन्यानि सुगमानि । विष्टां वेविषाताम्
वेविषताम् ॥ अवेवेषु दिप् इति जाते। 'षोड.। 'दिस्योहंसात् । अनेन दिप्सिपो-
लोपः । 'पावसाने । अवेवेट अवेवेड् अवेविष्टाम् अवेविषुः । अन्यानि सुगमानि । अवे-
विष्ट अवेविषाताम् अवेविषत । एतानि सर्वाणि रूपाणि एतैरव सूत्रैः सिध्यन्ति । तत-
स्तेषां व्याख्यानस्यानावश्यकत्वम् । लिट्लकारे 'द्विश्च । 'पूर्वस्य' । 'उपधायाः। विवेफ
विविषतुः विविषुः । विवेषिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । विविषे विविषाते विविषिरे ।
विविषिषे । विष्यात् । विष् सीष्ट इति स्थिते । 'पढोः कः से' । पत्वम् । 'कषसं० ।
सिस्योः । अनेन गुणाभावः । विक्षीष्ट । ष्टुत्वम् । वेष्टा । वेष्टा । 'पढोः कः से।
"किलात्.. 'कषसंयोगे'। 'उपधायाः । वेश्यति वेक्ष्यते । अपेक्ष्यत अवेक्ष्यत । एतेषां
लकाराणां रूपाणि सुगमानि ॥ लुङ्लकारे । 'लित्पुषादेः । अनेन ङप्रत्ययो भवति ।
ङित्त्वात् गुणाभावः । 'दिबादावट। अविषत् अविषताम् अविषन् । प्रत्ययो वा
भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । तत्पक्षे 'हशषान्तात्स कित्त्वाद्गुणाभावः । कत्वम् ।
पत्वम् । 'कषसं० । अविक्षत् अविक्षताम् अविक्षन् । आत्मनेपदेऽपि । 'हशषान्तात
अनेन सक्प्रत्ययो भवति । अविक्षत । आतिसकोऽकारलोपः स्वरे। अनेनाकारस्य
लोपः । अविक्षाताम् । 'आतोन्तो' । अविक्षत । इत्युभयपदिनः। इति लुग्विकरणा
बादयो धातवः कथिताः ॥
समाप्तोऽयं ह्वादिगणः ॥ ९॥
(प्र० ) बिष्ल व्याप्ताविति । व्याप्तिः कात्स्य॑म् ।
।
इति प्रसादे हृदय: समाताः ॥ ९॥

·१२४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । दिवादिषु परस्मैपदिनः॥१०॥ अथ दिवादयः ॥ ॥ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारयुतिस्तुतिमोद- मदस्वप्न कान्तिगतिषु ॥ दिवादेयः॥ दिवादेर्गणाद्यः प्रत्ययो भवति चतुर्ष परेषु ॥१॥ अपोऽपवादः ॥ वोर्विहसे । दीव्यति । दीव्येत् । दीव्यतु । अदीव्यत् । दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः । दिदेविथ । दीव्यात् । देविता । देविष्यति । अदेविष्यत् । अदेवीत् ॥ (च० ) अथ दिवादिगणः कथ्यते । तत्रादौ परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । दिवु क्रीडा- विजीगीषाव्यवहारट्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । दिधातुरेष्वर्थेषु वर्तते । तत्र क्रीडा खेलनम् । विजिगीषा जेतुमिच्छा। कान्तिरभिलाषः । शेषाः प्रतीतार्थाः । प्रसि- द्धिस्तु क्रीडार्थस्यैव द्युत्यर्थस्य च । उकार उदित्कार्यार्थ:-'उदितः को वेट' इति इड्वि- कल्पार्थः । 'परतोऽन्यत् । अनेन परस्मैपदं भवत्यस्य तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । तदा दिनु तिप् इति जाते सूत्रम्-'दिवादेर्यः दिवादेः यः द्विपदं सूत्रम् । दिवादेर्गणाच्चतुर्यु तिबादिषु दिप्पर्यन्तेषु प्रत्ययेषु परेषु यः प्रत्ययो भवति सस्वरो यः प्रत्ययो भवति । अय- मपोऽपवादः । अनेन यः प्रत्ययो भवति । 'बोविहसे, अनेन दी? भवति । दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति । 'अदेः अनेनाकारस्य लोपः । दीव्यसि दीव्यथः दीव्यथ । दीव्यामि 'व्मोरा'। दीव्यावः दीव्यामः । ननु 'अपकर्तरिः इति सामान्येनोक्तत्वात् दिवादेरपि अप्प्रत्ययः क्रियतां तत्राह-अपोऽपवादः । दिवादेरारभ्य क्रयादिगणो यावत् तावत् अष्प्रत्ययो न भवतीत्यर्थः । यादादौ तु भवविवत् या इत्यादीनि सूत्राणि योज्यानि । दीव्येत् दीव्येताम् । युस इट् 'अ इए' । दीव्येयुः। दीव्येः दीव्येतम् दीव्येत । 'यामि- यम्' दीव्येयम् दीव्येव दीव्येम। तुबादौ यप्रत्यये कृते सति भवतिवत्कार्य भवति । दीव्यतु दीव्यतात् दीव्यताम् दीव्यन्तु अस्मिन् 'अदेः अनेनाकारस्य लोपो भवति । 'अतः । दीव्य दीव्यतात् दीव्यतम् दीव्यत । 'सवणे । दीव्यानि दीव्याव दीव्याम । 'दिबादावन' । अन्यन्तु भवतिवत् । अदीव्यत् । अदीव्यताम् । 'अदे' अदीव्यन् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' 'पूर्वस्या । 'उपधायाः दिदेव दिदिवतुः दिदि. वुः । 'गुणः । दिदेविथ । शेषाणि सुगमानि । ‘थ्वोर्विहसे' दीव्यात् दीव्यास्ताम् 'उप- धाया लघोः । अनेनेट् । देविता । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि। लुङ्लकारे द्वौ इटौ । अडागमः । 'गुणः । अदेवीत् अदेविष्टाम् अदेविषुः ॥ १ ॥ (प्र०) दिवादेर्य इति । अत्र केचिदनुक्तससुच्चयार्थश्चकारोऽनुवर्तते, तेन 'भ्राश- मलाशनमुत्रसित्रुटिलसां यो वा' 'अनुपसर्गाचसा इत्यायातम् । इति वदन्ति । यतेन दीव्यन्ति माणवकाः क्रीडन्तीत्यर्थः । शत्रु दीव्यति विजिगिषतीत्यर्थः । अपोऽपवाद इति । अपो गणविशेषाकाङ्क्षाभावात् प्राप्तेः ॥ १ ॥ लिवु तन्तुसन्ताने । सीव्यति । सीव्येत् । सीव्यतु । असीव्यत् । सि. देव । सीच्यात् । सेविता । सेविष्यति । मसेविष्यत् । असवीत् ।।

·दिवादि० परस्मै०१० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । .१२५ (च०) पिवु तन्तु सन्तान । उकारः । 'आदेः ष्णः स्नः' तिबादयः । 'दिबादेर्यः । थ्वोर्विहसे' अनेन दीर्घः । सीव्यति । सीव्येत् । सीव्यतु । असीव्यत् । एतेषां रूपाणि सुगमान्यतो व्याख्यानं न कृतम् । लिट्लकारे । 'द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'उपधायाः' । 'कि. लात् । सिषेव सिषिवतुः सिषिवुः । 'गुणः । 'सिषेविथ । य्वोर्विहसे' । सीव्यात् सीव्यास्ताम् सीव्यासुः । 'उपधायाः' । 'सिसता० । अनेनेट् । सेविता । सेविष्यति । अत्र षत्वम् । लुङ्लकारे द्वौ इटौ । 'इट ईटि' । गुणः । अडागमः । असेवीत् असेविष्टाम् असेविषुः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ नृती गात्रविक्षेपे । ईकार इत् । नृत्यति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । ननर्त ननृततुः ननृतुः । नृत्यात् । नर्तिता । नतिष्यति । अनतिष्यत् ॥ नृत्तृमृत्कृतां सस्यासेरिट् वा वक्तव्यः ॥ २॥ नय॑ति अनयंत् । अनीत् ।। (च०) नृती गात्रविक्षेपे । पूर्ववत् तिबादयो भवन्ति । 'दिवार्यः अनेन यप्र, त्ययो भवति । ईकार इत् । नृत्यति नृत्यतः नृत्यन्ति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । लिट्लकारे द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'र: उपधाया लघोः । ननर्त । कित्त्वाद् गुणः । ननृततुः । ननृतुः । ननर्तिथ । अन्यानि सुगमानि । नृत्यात् । 'सिसता०' अनेनेट् प्रत्ययो भवति । 'गुणः अनेन गुणो भवति । नर्तिता । अन्यानि सुगमानि । नतिष्यति । षत्वं भवति । अनतिष्यत् ॥ सूत्रम्-नृत्तृद्' ॥ नृत्तृतकृतां धातूनां असेः सस्य इड् वा वक्तव्यः । अनेनास्य से परे वा इड् भवति । 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । शधपो द्विः । नय॑ति । अनयंत् । रूपाणि सुगमानि सन्ति । लुङ्लकारे अनृत् सि दिप् इति जाते । 'सिसता० । सेः । 'इट ईटि' । 'गुणः । अनर्तोत् अनतिष्टाम् । अन. तिषुः । अन्यानि सुगमानि ॥ २ ॥ इर् वयोहानौ । ऋत इर् 'बोर्विहसे' जीर्यति । जीयेत् । जीर्यतु । अजीर्येत् । जजार । गुणः जजरतुः जजरुः । जीर्यात् । 'ईटो ग्रहाम्' । जरी- ता-जरिता । जरिष्यति-जरीष्यति । अजरिष्यत्-अजरीष्यत् । 'इरितो वा' अ. जरत् अजारीत् ॥ (च० ) जृ इर् वयोहानौ । इर् इत् ‘इरितो वा' इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । दि- वादेर्यः । न य तिप् इति जाते । 'ऋत इर्' अनेन ऋकारस्य इर् । 'बोर्विहसे अनेन दीर्घः । जीर्यति । जीर्यतः । 'अदे। जीर्यन्ति । जीर्येत् । जीर्यतु जीर्यतात् जीर्यताम् । 'अदे । जीर्यन्तु । जीर्य । अन्यानि सुकराणि । 'दिबादावट' अजीर्यत् अजीर्यताम् अजी- यन् । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'सस्वरादिः' । 'र:' । 'धातोर्नामिनः । अनेन वृद्धिः । 'जजार । 'संयोगात्' । अनेनाकिस्वाद्गुणो भवति । 'गुणः' । जजरतुः जजरुः । जजरिय यात् इति स्थिते । 'ऋत इर्' । अनेनेर् । 'स्वोविहसे ।

·सारस्वतप्रक्रिया- GRESS [ उत्तराद्ध । अनेन दीर्घः । जीर्यात् । ता इति जाते । 'सिसता अनेनेट् । गुणो भवति । जरिता । 'ईटो ग्रहाम्। । अनेन वा दीर्घः । जरीता। एवमन्येषामपि लकाराणां रूपाणि ज्ञेयानि । अस्य धातोः इरितो वा' अनेन उप्रत्ययो भवति । 'शादेः अनेन गुणः । अजरत् अजरताम् अजरन् । उप्रत्ययाभावे सि प्रत्ययो भवति । सेर्णित्त्वात वृद्धिः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । 'दिबादावट् । अजारीत् अजारिष्टाम् अजारिषुः । अन्यानि सुगमानि॥ शो तनूकरणे ॥ योः॥ यप्रत्यये परे धातोरोकारस्य लोपो भवति ॥३॥ श्यति । श्येत् । श्यतु । अश्यत् । शशौ । शायात् । शाता । शास्यति । अ. शास्यत् । वा सिलोपः । अशात् अशासीत् ।। (च० ) शो तनूकरणे तिबादयो भवन्ति । 'दिवादेर्यः । शो य तिप् इति जाते ।। सूत्रम्-'योः ॥ य् ओ । यप्रत्यये परे सति धातोरोकारस्य लोपो भवति । अनेन ओकारस्य लोपः। 'स्वरहीनं० । श्यति श्यतः । 'अदे । श्यन्ति । श्येत् श्येताम् श्ये- युः । श्यतु श्यतात् श्यताम् श्यन्तु । अश्यत् अश्यताम् अश्यन् । सर्वाणि रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे । 'संध्यक्षराणां० । 'द्विश्व' । 'आतो णप् डौ'। शशौ । 'आतोऽ- नपिः अनेनान्यत्राकारस्य लोपो भवति । ६.शतुः शशुः । 'अत्त्वतः । शशिथ । शशाथ । 'संध्यक्षराणां । शायात् । शाता। अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे । अशासि दिप इति जाते । 'शाच्छासा० । अनेन वा सेलेपिः । 'दिबादावट । अशात् अशाताम् अशुः । इत्यादीनि । सेलेपिाभावपक्षे 'आदन्तानाम्' अनेनेट्सकौ । अशासीत् अशासि- वाम् अशासिषुः । द्वयो रूपयोः षत्वं भवति ॥ ३ ॥ (प्र.) योरिति । यि ओरिति च्छेदः । धातोरोतो लोपः स्यादिवादिविकरणे ये पर इत्यर्थः । तेन लव्यमित्यादौ न । शाच्छेति वा सेलृक् । अशात् । लुगभावे यमिरमी- तीट् सकौ । अशासीत् ॥ ३ ॥ को छेदने । छ्यति । छ्येत् । छयतु । अछ्यत् । चच्छौ । छायात् । छाता । छास्यति । अच्छास्यत् । अच्छात् अच्छासीत् ॥ (च०) छो छेदन । प्रत्ययादयश्च पूर्ववत् भवन्ति । 'योः अनेन यकारे परे ओका- रस्य लोपः । छ्यति । छयेत् । छ्यतु । दिबादाक्ट् । अच्छयत् । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि सन्ति । लिट्लकारे छो णप् इति स्थिते । 'संध्यक्ष०' । द्वित्वम् । 'हस्वः' । 'आतो । 'झपानाम् । चच्छौ । 'आतोऽनपि अनेनान्यत्राकारलोपः। चच्छतुः चच्छुः । चच्छिथ-चच्छाथ । 'संध्यक्षराणां । छायात् छायास्ताम् छायासुः । छाता । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे 'शाच्छासा०' अनेन वा सेलोपो भवति । तदा । अच्छात् अच्छातां अच्छुः । इत्यादि। यदा सेलोपो न भवति तदा 'आदन्ता- नां अनेनेट्सको भक्तः । 'दिबादावट । अच्छासीत् अच्छासिष्टाम् । षत्वम् । प्टुत्व- म् । अच्छासिषुः ॥ । . .

·दिवादि० परस्मै० १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। १२७ द्य। अन्या- षोऽन्तकर्मणि । स्यति । स्येत् । स्यतु । अस्यत् । ससौ । सेयात् । साता । सास्यति । असास्यत् । असात्-असासीत् ।। (च० ) षो अन्तकर्मणि। 'आदेः ष्णः स्नः' । 'यो । त्यति । लिट् । ससौ। लुङ् । वा सिलोपः । असात् । असासीत् ॥ (प्र०) षोऽन्तकमणीति । अन्तकर्म नाशः । 'दादेरेइत्येत्वम् । सेयात् । 'रा- घवस्य शरैघोरै र राबणमाहवे' इत्यत्र राघवेति सम्बोधनम् । स्येति लोट्मध्यमपुरुषैक- वचनान्तम्। दो अवखण्डने । यति । चेत् । यतु । अद्यत् । ददौ । देयात् । दाता। दास्यति । अदास्यत् । अदात् ।। (च. ) दो अवखण्डने। तिबादयः 'दिवादेर्यः । 'योः' । यति । यतः । 'ग्दे' द्यन्ति । चेत् । चतु घतात् यताम् । 'अदे अनेन अकारस्य लोपः धन्तु । नि सुगमानि । अद्यत् अद्यताम् अद्यन् । अद्यः । लिट्लकारे दो णप् इति जाते । 'संध्य- क्षराणां ! द्वित्वम् । हस्वः । 'आतो गप् डौ'। अनेन आकारस्य लोपो भवति । ददौ । 'आतोऽनपि' । ददतुः ददुः। ददिथ ददाथ । इत्यादीनि । 'संध्यक्षराणाम् । दायात् इति जाते । 'दादेरे । अनेन आकारस्य एकारः । देयात् । दाता । लुङ्लकारे 'दादेः पे' अनेन सेर्लोपो भवति । अदात् अदाताम् अदुः । इत्यादीनि ॥ (प्र०) दो अवखण्डन इति । उपसर्गस्थानिमित्तान्नेति णत्वम् । प्रणिदाता। राध साध संसिद्धौ । राध्यति । राध्येत् । राध्यतु । अराध्यत् । ररा- ध ॥ राधतेहिसायां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपौ वा॥४॥रेषतुःरराधतुः । राध्यात् । राद्धा । रात्स्यति । अरात्स्यत्-अरात्सीत् अराद्धाम् ॥ (च० ) राध साध् संसिद्धौ। तिबादयः । 'दिवादेर्यः' । 'स्वरहीनम्' । राध्यति राध्यतः राध्यन्ति । राध्येत राध्येताम् राध्येयुः। राध्यतु राध्यतात् राध्यताम् । 'अदे" राध्यन्तु । अराध्यत् अराध्यताम् अराध्यन् । लिट्लकारे। राथ् णः इति जाते । 'द्विश्व' । 'हस्वः' । रराध ॥ सूत्रम्-'राधते:०' ॥ राधते_तोहिंसायां किति णादौ परे सेटि थपि परे च एत्वपूर्वलोपौ भवतः । अनेनास्य धातोर्वा एत्वपूर्वलोपौ भवतः । रेध- तुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति इति ज्ञातव्यम् । थपि-रराधिथ रराद्ध रेधिथ । राध्यात् राध्यास्ताम् राध्यासुः। राध् ता इति जाते । 'तथोर्धः अनेन तकारस्य धकारः 'झये जबाः' । राधा राद्धारौ राद्धारः । राध् स्यप् तिप् इति जाते । खसे चपा झसानाम् । अनेन धस्य तः । रात्स्यति । दिबादावट । अरात्स्यत् । लुङ्लकारे अराध् सि ईत् दिप इति जाते 'खसे०, 'स्वरहीनम्, 'वावसाने अरात्सोत् । 'झसा' अनेन सेलोपो भवति । अराद्धाम् अरात्मः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । साधधातोरपि रूपाणि गधधा- तुवत् ज्ञातव्यानि । अस्यैत्वपूर्वलोपौ न भवतः । यप्रत्ययः ! साध्यति । लिट्लकारे द्वि ·१२८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - । त्वादिकं सर्व भवति । ससाध ससाधतुः ससाधुः । ससाधिथ । 'तथोधः । अनेन थकार- स्य धत्वम् । 'झवे जबाः' । सलाद्ध । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ ४ ॥ (प्र. ) राधसंसिद्धाविति । राधोऽकर्मकादेव यः । 'यन्मह्यमपराध्यति' द्रुह्यतीत्य- र्थः । 'विराध्यन्तं क्षमेत कः द्रुह्यन्तमित्यर्थः । अकर्मकात्किम् । शत्रुमपराध्नोति हिन- स्तीत्यर्थः । रायत्योदनः सिद्धयतीत्यर्थः ॥ इषु सर्पणे । इष्यति । इष्येत् । इण्यतु । ऐष्यत् । इयेष। इग्यात् । एषि- ता। एषिष्यति । ऐषिष्यत् । ऐषीत् ।। (च० ) इषु सर्पणे । तिबादयो भवन्ति । 'दिवादेर्यः । अनेन यप्रत्ययो भवति । इष्यति इष्यतः इष्यन्ति । इत्यादीनि । इष्येत् इष्येताम् इष्येयुः। इष्यतु इष्यतात् इष्यताम् । 'अदे' इध्यन्तु। स्वरादित्वात् द्वावडागमौ । 'अइए । 'एऐऐ । ऐष्यत् ऐष्यताम् ऐष्यन् । लिलकारे। 'द्विश्व० । 'सस्वरादिः' । 'उपधायाः । अनेन गुणः । असवणे । इयेष । 'सवणे' । ईषतुः ईषुः । 'गुणः । इयेषिथ । इत्यादीनि । इष्यात् । 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । 'सिसता.' अनेनेट् । एपिता एषितारौ एपिता- रः । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे द्वाविटौ भवतः । 'इट ईटि' । अनेन सेलोपो भवति । द्वावडागमौ भवतः । ऐषीत् ऐषिष्टाम् ऐषिषुः । इत्यदीनि भवन्ति ॥ व्यध् ताडने । ग्रहां क्विति च । विध्यति । विध्येत् विध्यतु । अवि. ध्यत् । विव्याध । व्यद्धा । व्यत्स्यति । अन्यत्स्यत् । अव्यात्सीत् अव्याताम् अव्यात्सुः ॥ (च० ) व्यध ताडने तिबादयः । 'दिवादेर्यः । अनेन यप्रत्ययो भवति । ग्रहां किति चा। अनेन संप्रसारणं भवति । यकारस्य सस्वरस्य इकारः। विध्यति विध्यतः । 'अदे। विध्यन्ति इत्यादीनि । विध्येत । विध्यतु । अविध्यत् अविध्यताम् अविध्यन् । व्यच् णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' । 'सस्वरादिः । व्य व्यध् णप इति जाते। 'णबादौ पूर्वस्यः अनेन संप्रसारणम् । 'पूर्वल्य' । 'अत उपधायाः। विव्याध । व्य व्यध् अतुस् इति जाते । 'णबादौ पूर्वस्य' । 'ग्रहां विति च । विविधतुः विविधुः । विव्यधिथ । 'अस्वतः 'तथोर्ध। 'झवे जबा: विव्यद्ध । सम्प्रसारणम् । विध्याव बिध्यास्ताम् विध्यासुः । तथोधः । झवे जबाः । व्यद्धा व्यद्धारौ व्यद्धारः। 'खसे चपा" । व्य- स्थति । अव्यत्स्यत् । लुङ्लकारे । अ व्यध् सि दिप् इति जाते । से:' । अनेन इट् । 'खसे चपा' झसानाम् । सेणित्त्वात वृद्धिः । अव्यात्सीत् । झसाव । अनेन सेलोपो भवति । तथोधः । अव्याद्धाम् अव्यात्सुः । अव्यात्सीः अव्याद्धम् अव्यादूध । अ- व्यात्सम् अव्यात्स्व अव्यात्स्व ॥ पुष् पुष्टौ । पुष्यति । पुष्येत् । पुष्यतु । अपुष्यत् । पुपोष । पुष्यात् । पोष्टा । पोक्ष्यति अपोक्ष्यत् । अपुषत् ।।

·दिवादि० परस्मै० १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १२९ (च० ) पुष् पुष्टौ । तिबादयः । 'दिवादेर्यः । पुष्यति । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'दिश्च' । 'पूर्वस्य 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । पुपोष पुपुषतुः पुपुषुः । पुपोषिथ । पुष्यात् । 'उपधायाः। ष्टुत्वम् । पोष्टा । पोष् स्यप् तिप् इति जाते । 'षढोः कः से 'किलात्' । 'कष' । पोक्ष्यति । अपोक्ष्यत् । लुङ्लकारे 'लित्पुषादेर्ड: ङित्त्वाद् गुणाभावः । 'दिबादावट । अपुषत् अपुषताम् अपुषन् ॥ श्लिष् आलिङ्गने । श्लिष्यति । श्लिष्येत् । श्लिष्यतु । अश्लिष्यत् । शिश्लेष । श्लिष्यात् । श्लेष्टा । श्लेष्यति । अश्लेष्यत् । हशषान्तात्सक् ।। शिलषेरालिङ्गने सक् ॥५॥ छापवादः। अश्लिक्षत्कन्यां चैत्रः । अना- लिङ्गने समश्लिषत् जतु काष्ठम् ॥ (च०) श्लिष् आलिङ्गने । तिबादयः । 'दिवादेर्यः । श्लिष्यति । चतुर्णा लका- राणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघोः' । शिश्लेष शिश्लिषतुः शिश्लिपुः । शिश्लेषिथ। इत्यादीनि । श्लिष्यात् । श्लिष ता इति स्थिते । 'गुणः' । ष्टुत्वम् । श्लेष्टा । श्लिष् स्यप तिप् इति जाते 'गुणः' । 'पढोः' । कत्वम् । 'कप० । श्लेक्ष्यति । अश्लेक्ष्यत् अलेक्ष्यताम् । अश्लेक्ष्यन् । लुङ्लकारे । 'हशषान्ता- त्सक्' । अनेन सक्प्रत्ययः । 'दिबादावट । 'पढोः कः से। । 'दिबादावन । 'पढोः कः से। 'किलात्' । 'कष० । अश्लिक्ष्यत् । अश्लिक्षताम् । अश्लिक्षन् ॥ सूत्रम्-'श्लिषेः ॥ विषेर्धातोरालिङ्गानेऽर्थे सक्प्रत्ययो भवति अनालिङ्गने ‘लित्पुषादेर्ड:' अनेन उप्रत्ययः । डित्वाद् गुणाभावः । 'दिवादावट । अश्लिषत् अश्लिषताम् अश्लिषन् । आलिङ्गने अश्लिक्षत् कन्यां चैत्रः इत्युदाहरणम् । अनालिङ्गाने तु अश्लिषत् जतु काष्ठम् इत्युदाहरणम् ॥ ६ ॥ (प्र०) आलिङ्गन इति । अनिटः श्लिषेः सक् प्रत्यय: स्यात् आलिङ्गन्ने अर्थ । नान्यत्र । प्राणिकर्त्तकमुपगृहनमालिङ्गनम् । लित्पुषादेरित्यस्यापवादः । अनिटः किम् । श्लिषदाहे इति सेटो भौवादिकस्य मा भूत् ॥ ५ ॥ पृप् प्राणने । तृप्यति । तृप्येत् । तृप्यतु । अतृप्यत् । ततर्प । तृप्यात् । रघादित्वादिड्विकल्पेन । तर्पिता-त्रप्ता तप्ती । रारो झसे दृशाम् । तर्पिष्यति त्रप्स्यति तय॑ति । अतर्पिष्यत्-अत्रप्स्यत् अतय॑त् ॥ स्पृश्मृश्कृश्- तृषां सिर्वा वक्तव्यः ॥ ६॥ रघादित्वाद्वेट् । अतीत् अताप्सीत् । पुषादित्वात् कः । अतृपत् ॥ (च०) तृप् प्रीणने । तिवादयः । 'दिबादेर्यः तृप्यति । चतुर्णी लकाराणां रूपा- णि सुगमानि लिट्लकारे 'द्विश्च' 'पूर्वस्या 'हसादि:०१ : 'उपधाया लघोः ततर्प ततृपतुः तत्पुः । ततर्पिथ । इत्यादीनि । तृप्यात् । अस्य धातो रधादित्वात् इड् विकल्पेन भव- ति । गुणः । तर्पिता तर्पितारौ तर्पितारः । इडभावे । 'गुणः । त् अर् प् ता । इति - ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध - । जाते । रा रो झसे दृशाम् । अनेन अरो रो वा भवति । त्रप्ता । तर्पिता । तर्पिष्यति । तर्पिष्यतः। तर्पिष्यन्ति । इडभावे गुणः 'रारो झसे त्रप्स्यति विकल्पेन तस्येति । रूपाणि सुगमानि । अतीत् । अन्नप्स्यत् । अतयंत् । रूपाणि सुगमानि । लुङ्- लकारे ॥ सूत्रम्-'स्पृश्.' ॥ अतृप् सि दिप् इति जाते 'सिसता० । 'से। 'इट ईटि' । 'गुणः' । 'पावसाने । अतीत् अतर्पिष्टाम् अतर्पिपुः । इडभावपक्षे । 'उपधाया लयोः । सेः । 'शरो झसे । अत उपधायाः: । अत्राप्सीत् अत्राताम् अत्राप्सुः । शेषाणि सुगमानि । अतासीत् अताप्तम् अताप्र्मुः। पुषादित्वात् अस्य धातोर्डप्रत्ययो भवति । डित्त्वात् गुणाभावः। अतृपत् अतृपताम् अतृपन । अन्यानि सुगमानि ॥ ६ ॥ एवं हप् हर्षविमोहनयोः । दृप्यति ॥ (च. ) एवं हप् हर्षविमोहनयोः । 'दिवादेर्यः । दृप्यति । अयं धातुः तृप्यतिवत् । मुह वैचित्ये । मुह्यति । मुमोह । मुह्यात् । द्रुहादीनां धत्वढवे वा । मोढा मोग्धा मोहिता । रघादित्वाद्वेट् । मोक्ष्यति-मोहिष्यति । अमोक्ष्यत् अमोहिष्यत् । पुषादित्वात् ङः । अमुहत् अमोहीत् अमोक्षीत् अमुक्षत् ।। (च० ) मुह वैचित्ये । पूर्ववत् तिबादयः । 'दिवादेर्यः । मुह्यति मुह्यतः मुह्यन्ति । मुह्येत् मुह्येताम् मुह्येयुः । मुझतु मुह्यतात् मुह्यताम् मुह्यन्तु । अमुह्यत् अमुद्यताम् अमु. ह्यन् । मुह् णप् इति स्थिते । 'विश्व' । 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघोः' । मुमोह मुमुहतुः मुमुहुः । 'गुणः' । मुमोहिथ । इत्यादीनि । मुह्यात् । मुह ता इति जाते। 'उपधाया लयो । 'तथोर्धः । 'झवे जबाः' । मोग्धा मोग्धारौ मोरधारः । रधादित्वाद्वा इड् भव- ति । 'गुण: । मोहिता । मुह स्यप् इति जाते । 'उपधाया लघोः । 'पढोः कः से'। 'किलात्' । 'कषसंयोगे' । मोक्ष्यति । इटि कृते सति मोहिष्यति । अमोक्ष्यत् अमो- हिष्यत् । लुङ्लकारे-अमोहीत् अमोहिष्टाम् अमोहिषुः । इडभावपक्षे । 'अनिटो नामि- वतः । अनेन वृद्धिः । अमौक्षीत् अमौढाम् अमौक्षुः । 'हशपान्तात्० कित्त्वात् गुणा- भावः । 'पढोः कः से । 'किलात' 'कप० । अमुक्षत् अमुक्षताम् अमुक्षन् । पुषादि. त्वात् ङप्रत्ययो भवति । अस्य डित्वात् गुणाभावः । 'दिबादावट' अमुहत् अमुहताम् अमुहन् । णश् अदर्शने । नश्यति । ननाश । फणादित्वादेवपूर्वलोपौ । नेशतुः नेशुः । नश्यात् ॥ मस्जिनशोझसे नुम् वक्तव्यः॥ ७ ॥ छशष- राजादेः षः । नष्टा । नशेः षान्तस्य । नशेः षान्तस्य णत्वं न स्या- त् ॥ ८॥ प्रनष्टा-नशिता । नक्ष्यति नशिष्यति । अनशिष्यत्-अनक्ष्यत् । पुषादित्वात् ङः ।। • नशेरत एत्वं वा वाच्यम् ॥ 8 ॥ अनेशत्- अनशत् ॥ ।

·दिवादि० परस्मै० १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १३१ । . .. (च) णश् अदर्शने। 'आदेः ष्णः स्नः । अनेन णकारस्य नकारः । तिबादयः । 'दिवादेर्यः । नश्यति । चतुर्णो लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'पूर्वस्य' । 'हसादिः । 'अत उपधायाः ननाश । 'लोपः पचां० । अनेनैत्वपूर्वलोपौ भव. तः । नेशतुः नेशुः । नेशिथ । 'अत्त्वतः । 'छशष'। ष्टुत्वम् । ननष्ट । इत्यादीनि । नश्यात् । नश् ता इति स्थिते । 'छशष० ॥ सूत्रम्-मिस्जनशोः ॥ मस्जिन- शोर्धात्वोझसे परे नुम् वक्तव्यः । अनेन नुम् । 'मिदन्त्यात्' । 'नश्चापदान्ते ॥ टुत्वम् । नष्टा मंष्टारौ नष्ठारः । प्रनंष्टा । इति जाते । 'उपसर्ग० । अनेन णकारे प्राप्ते ॥ सूत्र- म्-'नशेः षान्तस्यः ॥ षान्तस्य नशेर्धातोर्णत्वं न भवति । अनेन तन्निषेधः । प्रनष्टा। रधादित्वात् वेट् । नशिता । नश् स्यप् तिप् इति जाते । 'छशष' । 'मस्जि'। क- त्वम् । षत्वम् । 'कष' । क्ष्यति । इटि कृते सति । षत्वम् । नशिष्यति । 'दिबादा- वट । अनंक्ष्यत् । अनशिष्यत् । लुङ्लकारे पुषादित्वाद् ङप्रत्ययो भवति ॥ सूत्रम्- के नशे ॥ ङप्रत्यये परे नशेर्धातोरत एत्वं वा वाच्यम् । अनेन अकारस्य एकारः । अनेशत् ॥ वाग्रहणात्-अनशत् अनशताम् अनशन् । इत्यादीनि ॥ ७-८-९ ॥ (प्र०) नंष्टेति । अत्र नशेः कोवेति पक्षे ककारोऽस्त्विति न भ्रमितव्यम्, तस्य पदान्ते एव विधानात् । स्याद्यधिकाराच्च ॥ शम् दम् उपशमे ॥ शमां दीर्घः ॥ शमादीनां दी| भवति थे परे अबादौ विषये च ॥ १० ॥ शाम्यति । शाम्येत् । शाम्यतु । अशा- म्यत् । शशाम शेमतुः शेमुः । शम्यात् । शमिता । शमिप्यति । अशमि- ष्यत् । लित्पुषादेर्डः । अशमत् । अशमीदिति कोचत् । 'दम् श्रम् तम् भ्रम भम् क्रम् मद् एते शमादयः । रूपं तद्वत् ॥ (च०) शम् दम् उपशमे । तिबादयः। 'दिवादे ॥ सूत्रम्-'शमाम् ॥ शमां दीर्घः । शमादीनां धातूनां यप्रत्यये परे अबादौ विषये दी? भवति । अनेन दीर्घः । शाम्यति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' । 'अत उपधायाः शशाम । 'शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निः' इत्युदाहरणम् । 'लोपः पचां'। शेमतुः शेमुः । शेमिथ शशन्थ । इत्यादीनि । शम्यात् । 'सिसता'। शमिता । षत्वम् । शमिष्यति । 'दिवादावट । अशमिष्यत् । 'लित्पुषादेर्ड' । अशमत् अशमताम् अश. मन् । इत्यादीनि । केचिदाचार्या अस्य अशमीत् इति रूपमिच्छन्ति । साधनं तु पूर्ववत् ॥ दम् धातोरपि रूपाणि शमधातुवत् ॥ शम् दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम् क्रम् दू एते शमादयो ज्ञातव्याः तेषां रूपाणि पूर्वधातुवत् न कश्चित् विशेषः ॥ १० ॥ (प्र.) शमां दीर्घ इति । शमादीनामष्टानां दीर्घः स्यात् ये परे । अष्टौ मुले उक्ताः ॥ १० ॥ डिमिदा स्नेहने । आजी इतौ ॥ मिदेयें गुणो वक्तव्यः॥११॥ - ·- सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध मेद्यति । मेद्येत् । मेद्यतु । अमेद्यत् । मिमेद मिमिदतुः मिमिदुः । मिद्यात् । मेदिता । मेदिष्यति । अमेदिष्यत् । अमिदत् ।। (च० ) जिमिदा स्नेहने । आजी इतौ । तिबादयः । 'दिवादेर्यः' मिद् य तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'मिदेः ॥ मिदेर्धातोर्यप्रत्यये परे गुणो भवति । मेद्यति । चतुर्णा रूपा- णि सुगमानि । लिट्लकारे। द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघोः' । मिमेद मिमिदतुः मिमिदुः । मिमेदिथ । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । मिद्यात् । 'उपधाया लधोः । मेदिता । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे 'लित्पुषादेड: । 'दिबादावट्' । अमिदत् अमिदताम् अमिदन इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ ११ ॥ असु क्षेपण । अस्यति । आस । असिता। असिष्यति ॥ अस्यते थुरवक्तव्यः ॥ १२ ॥ आस्थत् ॥ इति दिवादिषु परस्मैपदिनः ।। (च० ) असु क्षेपणे । तिबादयः । 'दिवादेर्यः । अस्यति । चतुर्णी रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे द्वित्वम् । 'सस्वरादिविर०' 'अत उप० । 'सवर्णे' । आस आसतुः आसुः । आसिथ । इत्यादीनि । अस्यात् । 'सिसता' । असिता । अन्यानि सुग- मानि । अन्येषामपि लुङ्लकारे । 'लित्पुषादे: । द्वावडागमौ । आस् ङ दिप् इति जाते सूत्रम्-'अस्यते॥ अस्यतेर्धातोर्डप्रत्यये परे थुग वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्थ: कारः कित्त्वादन्त्यार्थः । आस्थत् आस्थताम् आस्थन् । इत्यादीनि ॥१२॥ इति परस्मैपदिनः समाप्तिमगमन् ॥ (प्र. ) अस्यतेस्थुक् के इति । असेः थुगागमः स्यात् के परे। असेः पुषादित्वात् प्रत्यये सिद्धे अस्यतिवक्तीति वचनमात्मनेपदार्थम् । उपसर्गादस्यत्यूहोरित्यात्मनेपद वक्ष्यते । पस्थित ॥ २२॥ इति प्रसादे दिवादौ परस्मैपदिनः । । दिवादिष्वात्मनेपदिनः ॥ ११ ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ जनी प्रादुर्भावे । ईकारेत् ॥ जा जनाज्ञोः ॥ जनी प्रादुर्भावे ।। ज्ञाऽवबोधने । अनयो देशो भवति चतर्षु परेषु ॥१॥ जायते। जायेत। जायताम्। अजायत। गमां खरे । श्चुत्वम् । जनोजः। जज्ञे। जनिषष्टि । जनिता । जनिष्यते । अजनिष्यत । अजनिष्ट ॥ पदादेस्तनि कर्तर्यपि सेरिण वक्तव्यः दीपादिभ्यो वा ॥२॥ 'पद् दीप् जन् बुध् पूरि तायि प्यायि एते पदादयः ॥ लोपः।। इसंयोगे तनो ·दिवादि० आत्मने० ११ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता १३३ - लोपो भवति ॥ ३ ॥ जनिवध्योन वृद्धिः । अजनिषाताम् । (च०) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ जनी प्रादुर्भावे । ईकार इत् । तआदयः प्रत्ययाः सर्वत्र भवन्ति । "दिवादेर्य: जन् य तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'जा जनिशो" || जा जनीज्ञोः । ज्ञा अवबोधने । जनी प्रादुर्भावे । अनयोर्धात्वोर्जा इत्यादेशो भवति चतुर्यु लकारेषु परेषु । अनेन जा इत्यादेशः । जायते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'सस्वरादिः' 'हस्वः' । 'गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपो भवति । श्रुत्वम् । जजोः । जने जज्ञाते जज्ञिरे । इत्यादीनि । 'सिसता० । षत्वम् । जनिषीष्ट । जनिता। लुङ्लकारे । 'भूते सिः' । 'सिसता०। षत्वम् । ष्टुत्वम् । अजनि ॥ सूत्रम्-‘पदादे' ॥ पदादेर्धातोस्तनि परे सति कर्तरि अपि सेरिण वक्तव्यः ॥ दीपादिभ्यो धातुभ्यो वा भवति । पद दीप बुध पूरि तायि प्यायि एते पदादयो ज्ञातव्याः ॥ सूत्रम्-'लोपः ॥ इण् संयोगे सति तन् प्रत्ययस्य लोपो भवति । णित्त्वात् वृद्धौ प्राप्तायाम् । 'जनि. वध्योः । अनेन वृद्धनिषेधः । अजनि अजनिषाताम् । 'आतोन्तो' । अजनिषत इत्यादीनि ॥ १-२-३ ॥ (प्र.) जा जनीज्ञोः । ज्ञाजनोजाति पाठान्तरम् । अनयोर्जादेश, स्याच्चतुषु । तुर्पा किम् । ज्ञाता ॥ १ ॥ दीपी दीप्तौ। दीप्यते । दीप्येत । दीप्यताम् । अदीप्यत । दिदीपे । दीपिषीष्ट । दीपिता । दीपिष्यते । अदीपिष्यत । अदीपिष्ट । अदीपि ।। (च० ) दीपी दीप्तौ । ईकार इत् । 'दिवादेर्यः दीप्यते । चतुर्णा सुगमानि । लिट्- लकारे। द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हस्वः' । दिदी दिदीपाते दिदीपिरे। इत्यादीनि। 'सिसता०' । दीपिषीष्ट । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । 'भूते सि: "सिसता० । षत्वम् । टुत्वम् । 'दिबादावट् अदीपिष्ट । “पदादेः अनेन सेरिण वा भवति । यदा सेरिण् तदा लोपः । अदीपि अदीपिषाताम् । 'आतोन्तो। अदीपिषत । इत्यादीनि ॥ पूरी आप्यायने । पूर्यते । पूर्येत । पूर्यताम् । अपूर्यत । पुपूरे । पूरि- षीष्ट । पूरिता । पूरिष्यते । अपूरिष्यत । अपूरि । अपूरिष्टं ।। (च० ) पूरी आप्यायने । ईकार इत् । तआदयः । 'दिवादेर्यः । पूर्यते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि। लिट्लकारे । 'विश्व' 'पूर्वस्या 'हस्वः । पुपूरे पुपूराते पुपूरिरे । 'सिसता.' षत्वम् । पूरिषीष्ट । अन्येषां सुगमानि। लुङ्लकारे वा सेरिण भवति । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अपूरि। अपूरिष्ट अपूरिषाताम् अपूरिषत । ष्टुत्वम् । अपूरिष्ठाः । इत्यादीनि ॥ पद् गतौ । पद्यते । पद्येत । पद्यताम् । अपद्यत । पेदे । पसीष्ट । पत्ता । पत्स्यते । अपत्स्यत । अपादि अपरसाताम् अपत्सत ॥ (च० ) पदू गतौ । तादयः । 'दिवादेर्यः । पद्यते । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । पूर्वस्य । 'लोपः पचाम्' । पेदे पेदाते पेदिरे । पदू सीष्ट इति जाते । ‘खते." सा० उ०१२

·१३४
सारस्वतप्रक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
-
पत्सीष्ट । पत्ता । इत्यादीनि । लुङ्लकारे । अ पद् सि दिप् इति जाते । “पदादेः०'
अनेन सेरिण । णित्त्वाद् वृद्धिः । लोपः । अपादि अपत्साताम् अपत्सत । इत्यादीनि ॥
बुध अवगमने । बुध्यते । बुध्येत । बुध्यताम् । अबुध्यत । बुबुधे ।
आदिजबानाम् । सित्योः। खसे चपा झसानाम् । भुत्सीष्ट । बोद्धा ।
भोत्स्यते । अबुद्ध अभुत्साताम् अभुत्सत । अबोधि ।
(च० ) बुध अवगमने । तआदयः । 'दिवादेर्यः । बुध्यते । अन्येषां सुगमानि ।
लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य । बुबुधे बुबुधाते बुबुधिरे । इत्यादीनि । बुध् सीष्ट इति
स्थिते । 'आदिजबानाम् । 'सिम्योः अनेन गुणाभावः । 'खसे चपा० । भुत्सीष्ट ।
'उपधायाः' । 'तथोधः बोद्धा बोद्धारौ बोद्धारेः । 'आदिजबानाम् । भोत्ययते अभो-
ल्यत । लुङ्लकारे। 'पदादेः 'गुणः' लोप: । अबोधि । अबुद्ध अभुत्साताम् अभुत्सत ।
इत्यादीनि ॥
तायङ् पालनसन्तत्योः। तायते । तताये। तायिषीष्ट । तायिता ।
तायिष्यते । अतायिष्यतः । अतायिष्ट | अतायि ॥
(च०) तायङ् पालनसन्तत्योः । डकार आत्मनेपदार्थः । तआदयः । 'अप् कर्तरि'
अनेन अप्प्रत्ययो भवति । भ्वादित्वात् । तायते । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य ।
'हस्वः' । तताये ततायाते ततायिरे । इत्यादीनि भवन्ति । 'सिसता० अनेनेट् । षत्वम् ।
तायिषीष्ट । तायिता। लुइलकारे वा सेरिण भवति । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अता-
विष्ट । अतायि अतायिषाम् अतायिषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥
ओप्यायिङ् वृद्धौ। प्यायते । पप्याये । प्यायिषीष्ट । प्याथिता ।
प्यायिष्यते । अप्यायिष्यत । अप्यायिष्ट । अप्यायि अप्यायिषाताम् । इमौ
द्वौ भ्वादिकौ ॥ इति दिवादिष्वात्मनेपदिनः ॥ ११ ॥
(0) ओप्यायिङ् वृद्धौ । डकार आत्मनेपदार्थः । ओकारेकारौ इतौ स्तः ।
तआदयः । 'अप् कर्तरि प्यायते । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । तस्माद्
व्याख्यानं न कृतम् । लिट्लकारे । 'विश्व' 'पूर्वस्या 'हस्व' । पप्याये पप्यायाते पप्या.
थिरे । इत्यादीनि। 'सिसता. अनेनेट् । प्यायिपीष्ट । प्यायिता । लुङ्लकारे वा सेरिण
भवति । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अप्यायिष्ट । अप्याथि अप्यायिपाताम् अप्यायिषत ।
अप्याथिष्टाः अप्यायिषाथाम् अप्यायिध्वम् । अप्यायिषि अप्यायिष्वहि अप्यायिष्महि ।
इमौ द्वौ धातू भ्वादिको । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः ॥ ११ ॥
(प्र०) ओप्यायिङ् वृद्धौ । लुङि-अप्यायि अप्यायिष्ट, 'दीपजनबुध' अनेन वेण ।
।
इति प्रसादे दिवाद्यात्मनेपदिनः ॥ ११ ॥

·दिवादि० उभय० १२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । । दिवादिषूभयपदिनः ॥ १२ ॥ अथोभयपदिनः ॥ णह बन्धने । नाति नह्यते । न त् नखेत । नयतु नह्यताम् । अनह्यत् अनह्यत । ननाह नेहतुः नहुः नेहिथ-ननद्ध । नेहे। नह्यात् नत्सीष्ट । नहो धः । नद्धा २। नत्स्यति-नत्स्यते । अनस्यत् अन- स्यत । अनात्सीत् अनाद्धाम् अनात्सुः। अनद्ध अनत्साताम् अनत्सत ॥ इति दिवादिषूभयपदिनः ।। १२ ॥ इति यविकरणा दिवादयो धातवः ।। (च० ) अथोभयपदिनः कथ्यन्ते । गह बन्धने। अकार उभयपदार्थः । 'आदेः ष्णा स्नः' । अनेन णकारस्य नकारः । तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'दिवाइयः । अनेन यप्रत्ययः । नाति नह्यते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । अतः पिष्टपेषणं न कृतम् । लिट्लकारे। 'द्विश्च । 'पूर्वस्य । 'अत उपधायाः । ननाह । 'लोपः पचाम्। अनेनैत्वपूर्वलोपौ । नेहतुः । नेहुः । नेहिथ । 'अत्त्वतो.' । ननह' थप् इति जाते । 'नहो ध: 'तथोधः । 'झबे जबाः । ननद्ध । नेहे नेहाते नेहिरे। नह्यात् । नह सीष्ट इति. स्थिते । 'नहो धः । 'खसे चपा०' । नत्सीष्ट ॥ नह ता । 'नहो धः' । 'तथोधः । 'झचे जबाः । नद्धा । 'नहो धः 'खसे । नत्स्यति नत्स्यते । इत्यादीनि । लुड्लकारे। 'अत उपधायाः । अनात्सीत् । 'झसात्' अनेन सेलोपो भवति । अनाद्धाम् अनात्सुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । अनद्ध अनत्साताम् । अनत्सत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनः समाप्ताः। इति यविकरणा दिवादयो धातवः कथिताः ॥ (प्र०) ननद्धेति । 'नहोध' इति धत्वे तथोर्द्ध इति दत्वम् । अनात्सीत् । अत्र. अत उपधाया इति वृद्धिः । इति प्रसादे दिवाद्युभयपदिनः ।। १२ ।। । स्वादिषुभयपदिनः ॥ १३॥ अथ स्वादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः । षुञ् अभिषवे । न उभयपदार्थः । आदेः ष्णः स्नः ॥ स्वादेर्नुः ॥ स्वादेर्गणान्नुः प्रत्ययो भवति चतुषु परेषु ॥१॥ अपोऽपवादः ॥ नूपः ॥ विकरणस्य नुसत्ययस्य उप्प्रत्ययस्य च गुगो भवति पिति परे ॥२॥ सुनोति सुनुतः। नुधातोः । सुन्वन्ति । सुनोषि सुनुथः सुनुथ । सुनोमि ॥ आर्वमोर्वा लोपः॥ असंयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसंब- न्धिन उकारस्य वा लोपो भवति वमोः परयोः ॥३॥ सुनुवः सुन्वः । सुनुमः- ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । सुन्मः । सुनुते सुन्बाते सुन्वते । सुनुयात् सुन्वीत । सुनोतु-सुनुताद्वा सुनुताम् सुन्वन्तु ॥ ओर्षा हेः॥ प्रत्ययसंबन्धिन उकारादुत्तरस्य हे ग्भवति ।। वाग्रहणासंयोगान्न ॥४॥ तेन तक्ष्णुहि त्वक्ष्णुहीत्यत्र न । सुनु सुनुतात् सुनु- तम् सुनुत । असुनोत् अमुनुत । सुषाव व सुषुवतुः । सुषविथ सुषोथ । सुषुवे । सूयात् । सोषीष्ट । सोता २ । सोष्यति सोप्यते । असोष्यत् असोण्यत ।। स्तुसुधूनां पे सेरिड्वा वक्तव्यः ॥५॥ असावीत् असौषीत् । दुसुस्तु- नुधातूनामिड्वेति केचित् । असविष्ट असोष्ट । (च) अथ स्वादयो धातवः कथ्यन्ते । तत्रादौ उभयपदिनः सन्ति । षुञ् अभिषवे। अकार उभयपदार्थः। 'आदेः ष्णः स्नः । तिबादयस्तआदयश्च प्रत्ययाः सर्वत्र भवन्ति इति ज्ञातव्यम् ॥ सूत्रम्-'स्वादेर्नुः ॥ स्वादेः नुः द्विपदं सूत्रम् । स्वादेर्गणात् चतुर्यु तिबादिषु परेषु नुप्रत्ययो भवति । सुनु तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'नूपः ॥ नुश्च उप् च नूप तस्य नूपः । स्वादेरुत्पन्नस्य नुप्रत्ययस्य तनादेरुत्पन्नस्य उम्प्रत्ययस्य पिति प्रत्यये परे गुणो भवति । अनेन गुणः । सुनोति सुनुतः । 'नुधातोः' । सुन्वन्ति । पत्वम् । सुनोषि सुनुथः सुनुथ । 'नूपः अनेन गुणः । सुनोमि । सुनु वस् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'ओवमो लोपः ॥ ओः वमोः वा अव्ययम् । लोपः । चतुःपदं सूत्रम् । असंयोगा- दुत्तरस्य प्रत्ययसंबन्धिन उकारस्य वमोः परयोः सतोर्लोपो भवति । अनेन उकारस्य वा लोपः । सुनुवः सुन्धः । सुनुमः सुन्मः । सुनुते सुन्वाते । 'आतोन्तो सुन्वते । षत्वम् । सुनुषे सुन्वाथे सुनुध्वे । सुन्वे । 'ओर्वमोर्वा लोपः । सुनुवहे सुन्वहे । सुनुमहे सुन्महे । सुनुयात् सुनुयाताम् सुनुयुः । 'नु धातोः' । सुन्वीत सुन्वीयाताम् सुन्वीरन् । अन्यानि सुगमानि । लोट्लकारे । 'नूपः' । अनेन पिति प्रत्यये परे गुगः । सुनोतु । 'तुह्योः । सुनुतात् सुनुताम् सुन्वन्तु । सुनु हि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ओर्वाहः ॥ ओः वा अव्ययम् हैः ॥ प्रत्ययसंबन्धिन उकारादुत्तरस्य हिप्रत्ययस्य वा लुग् भवति । अस्मिन् सूत्रे वाग्रहणात् संयोगात् न लुग भवति । तेन तक्ष्णुहि त्वष्णुहि इत्यत्र न । सुनु सुनुतात् सुनुतम् सुनुत । 'नूपः'। सुनवानि सुनवाव सुनवाम । सुनुताम् सुन्वाताम् सुन्वताम् । सुनुष्व सुन्वाथाम् सुनुध्वम् । सुनवै सुनवावहै सुनवामहै । 'दिबादावट । 'नूपः' ! असुनोत् असुनुताम् असुन्वन् । असुनोः असुनुतम् असुनुत । असुन्वम् असुनुव । 'ओर्व- मो: । असुन्व । असुनुम असुन्म । असुनुत असुन्वाताम् । 'आतोन्तो'। असुन्वत । असुनुथाः असुन्वाथाम् असुनुध्वम् । असुन्धि असुनुवहि असुन्वहि । असुनुमहि असु. न्महि । लिट्लकारे । 'द्विश्व०' । 'सस्वरादिः । किलात्' । 'धातोर्नामिनः' । सुषाव । 'नुधातोः' । 'नानप्योर्वः । सुषुवतुः सुषुवुः । 'अत्वतः । 'गुणः' । सुषविथ सुषोथ । आत्मनेपदे । सुषुवे सुषुवाते सुषुविरे। ये । सूयात् । गुणः । षत्वम् । सोषीष्ट । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । असु सि दिप् इति जाते ॥ सुत्रम्-'स्तुसुधू० ॥ स्तुसुधूनां धातूनां परस्मैपदे सेः इड् वा वक्तव्यः । सेर्णित्त्वात् 'धातो मिनः' अनेन ·स्वादि० ० उभय० १३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १३७ । । - वृद्धिः । असावीत् असाविष्टाम् असाविषुः । इडभावे । 'अनिटो० । असौषीत असौष्टाम् असौषुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । दुसुस्तुनुधातूनां इड् वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । अनेनात्मनेपदेऽपि सेरिट् । गुणः । असविष्ट असविषाताम् असविषत । इड- भावे । असोष्ट असोषाताम् असोषत ॥ १-५ ॥ (प्र) पुन् । अभिषवः स्नपनं स्नानं पीडनं सुरासन्धानञ्च । तत्र स्नान अकर्मकः । नूप इति । उपा साहचर्य्यात् नुः प्रत्यय एव गृह्यते ॥ १ ॥ चिञ् चयने । चिनोति चिनुते । चिनुयात् चिन्वीत । चिनोतु चिनुताम् । अचिनोत् अचिनुत ॥ चिनोतेः सणादौ कित्वं वा वाच्यम् ॥६॥ चिकाय चिक्यतुः चिक्युः । चिचाय चिक्ये चिच्ये । चौथात् षष्टि । चेता २ । चेष्यति चेष्यते । अचेष्यत्-अचेष्यत । अचेषीत् अचेष्ट ।। (च० ) चिञ् चयने । 'स्वादेर्नु: । 'नपः' । चिनोति चिनुतः चिन्वन्ति । चिनुते चिन्वाते चिन्वते । चिनुयात् । चीन्वीत चिनोतु चिनुतात् चिनुताम् चिन्वन्तु । 'ओर्वा हे' । चिनु । अन्यानि सुगमानि । चिनुताम् । अचिनोत् । अचिनुत । अन्यानि रूपा. णि सुगमानि । लिट्लकारे । चि गप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'चिनोतेः०१ ॥ चिनोते- र्धातोः सप्रत्यये णादौ च परे कित्त्वं वा वाच्यम् । अनेन चकारस्य ककारः। द्वित्वम् । 'सस्वरादिः' । 'कुहोश्शुः । 'धातोर्नामिनः । चिकाय । 'नुधातोः । चिक्यतुः चिक्युः । चिकयिथ चिकेथ । चिचाय चिच्यतुः चिच्युः । आत्मनेपदें कित्वे कृते सति । चिक्ये चिक्याते चिक्यिरे । कित्त्वाभावे । चिव्ये । रूपाणि सुगमानि । 'ये' चीयात् । गुणः षत्वम् । चेषीष्ट । चेता चेता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे 'अनिटो नामि- वतः' अवैषीत् अचेष्टाम् अचैषुः । आत्मनेपदे गुणः । अचेष्ट अचेषाताम् अचेपत ॥ ६ ॥ (प्र०) चिनोतेः सणादौ कित्वमिति । चिनोतेः किरादेशः स्यात लिटि सप्रत्यये व से परे। चिकीर्षति चिचीपति । णादौ तु चिकाय-चिचाय ॥ ६ ॥ स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोति स्तृणुते । तस्तार । गुणोतिसंयोगाद्योः । तस्तरतुः तस्ततः । तस्तथे । तस्तरे ॥ स्तर्यात् ।। संयोगादि ऋदन्त- वृवृक्षां सिस्योरात्मनेपदे इड्वा वक्तव्यः ॥७॥ स्तरिषीष्ट । उः । स्तृषीष्ट । स्तर्ता २ । स्तरिष्यति-स्तरिष्यते । अस्तरिष्यत् अस्तरिष्यत । अस्तार्षीत् अस्तरिष्ट (च०) स्तृन आच्छादने । 'स्वादेर्नुः । रुनोगोऽनन्ते' । 'नूपः स्तृणोति स्तृ. गुते । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । स्तृ णप् इति जाते । 'द्विश्च' । 'सस्वरा- दि० । 'शसात् खपा: 'धातोर्नामिनः' तस्तार । 'गुणोति । अनेन गुणः । तस्तरतुः तम्तरुः । ऋदन्तस्य गुणः । तस्तथ । आत्मनेपदे । तस्तरे तस्तराते तस्तरिर । इत्या- दीनि । 'गुणोऽतिः' । अनेन यादादौ गुणो भवति । स्तर्यात् । अन्यानि सुगमानि । अस्तृत ॥

·१३८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । Home 'उः अनेन गुणनिषेधः । 'किलात्' । अनेन षत्वम् । स्तृषीष्ट । संयोगादेः अनेन अस्य घेट सीष्टादौ । गुणः । स्तरिषीष्ट । स्तर्ता स्तर्ता । 'हनृतः स्यपः । स्तरिष्यति स्तरिष्यते । अन्यानि सुगमानि। लुङ्लकारे वृद्धिः । अस्तार्षीत् । आत्मने पदे ॥ 'संयोगादि अनेन वेट् । अस्तरिष्ट । इडभावे । अस्तृत । 'लोपो०' । अनेन सेलोपः । अस्तृषाताम् अस्तृषत । इत्यादीनि ॥ ७ ॥ वृञ् वरणे । वृणोति वृणुते । ववार वव्रतुः वत्रुः । वृणोतेस्थपो नित्यमिट् ॥ ८॥ ववरिथ वव्रथुः वत्र ववार-ववर ववृव ववृम । वत्रे चवृवे । त्रियात् । इटो ग्रहाम् । वरीषीष्ट वरिषीष्ट । वरिता वरीता २ । चरिष्यति वरीष्यति । वरिष्यते वरीष्यते । अवरिष्यत् अवरीष्यत् । अव- रिष्यत अवरीष्यत । अवारीत् अवरिष्ट अवृत ॥ (च० ) वृक्ष वरणे । जकार उभयपदार्थः । 'स्वादेर्नुः । 'रुनॊणोनन्ते'। 'नूपः वृगोति वृणुने । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । 'धातोर्नामिनः । ववार । 'ऋरम् । वव्रतुः वत्रुः । ववर् थप इति जाते ॥ सूत्रम्- 'वृणोतेः । वृणोतेर्धातोः थपो नित्यं इट् भवति । ववस्थि । क्रादित्वान्नेट् । ववृव । इत्यादीनि । वने वनातेवक्रिरे । यादादौ । त्रियात् । संयोगादेः ? । वृषीष्ट। ईटो ग्रहाम्'। अनेन इकारस्य ईकारः । वरिषीष्ट वरीषीष्ट । इत्यादीनि । वरिता वरीता । इत्यादीनि ! अन्येषां रूपाणि सुगमानि। लुङ्लकारे । द्वाविटौ । वृद्धिः । अवारीत् अवारिष्टाम् अवारिषुः । आत्मनेपदे गुणः । अवरिष्ट अवरीष्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तेषां साधनमपि सुगमम् ॥ ८ ॥ धून कम्पने । धुनोति धूनुते । धुनुयात् धून्वीत । धूनोतु धूनुताम् । अधूनोत् अधूनुत । दुवाव दुधुवे । धूयात् घविषीष्ट-धोषीष्ट ॥ स्वरतिसूतिसू- यतिधूनरधादीनां वा ॥ धविता घोता। धविष्यति धोष्यति । अधविष्यत् अधोष्यत् । अधावीत् अधवीष्ट अघोष्ट ॥ इति स्वादिषूभयपदिनः ॥१३॥ (च०) धूकम्पने । अकार उभयपदार्थः । पूर्ववत्प्रत्यया भवन्ति । 'स्वादेर्नुः । 'नूपः' । अनेन चतुर्पु पिति गुणो भवति । धूनोति । आत्मनेपदे । धूनुते । चतुर्णी पूर्वव. दूपाणि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्वे भवति । 'धातोर्नामिनः । 'झपानां०' अनेन धस्य दः । हस्वः । दुधाव दुधुवतुः दुधुवुः । दुधविथ । इत्यादीनि । दुधुवे दुधुवाते दुधुविरे । धूयात् ॥ 'स्वरति०' । अनेनास्य वेद । गुणः । धविषीष्ट । इडभावे धोषीष्ट । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । धविता धोता। अन्येषां रूपाणि सुगमानि। सर्वत्रेड्विकल्पः । लुङ्लकारे । अधावीत अधाविष्टाम् अधाविषुः । साधनं सुगमम् । इडभावे । 'अनिटो.. अधौषीत् अधौष्टाम् अधौषुः । आत्मनेपदे । अधविष्ट अधोष्ट । इत्यादीनि रूपाणि भव.

·स्वादि० परस्मै० १४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। - न्ति । एतादृशानि रूपाणि शतशः साधितानि । अधो व्याख्यानं न कृतम् । इत्युभय. पदिनः कथिताः ॥ १३ ॥ (प्र०) धून कम्पन इति । हस्वान्तोऽप्ययम् । तथा च कविरहस्ये- "धूनोति चम्पकवनानि धुनोत्यशोक चूतं धुनाति धुवति स्फुटितातिमुक्तम् । वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून यत्कानने धवति चन्दनमारीश्च ॥" इति ॥ इति प्रसादे स्वादिषूभयपदिनः ॥ १३ ॥ । । स्वादिषु परस्मैपदिनः॥१४॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ हि गतौ वृद्धौ च । हिनोति ।। द्विरक्तस्य हि- नोतेः कुत्वं वाच्यम् ॥ १ ॥ जिघाय । हीयात् । हेता। हेष्यति । अहेष्यत् । अहषीत् ॥ (च० ) अथाधुना परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । हि गतौ वृद्धौ च । तिबादयो भवन्ति । 'स्वादेर्नु: 'नूपः हिनोति हिनुतः हिन्वन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे। द्वित्वादिकम् । सूत्रम् 'द्विरुक्तस्य ॥ द्विरुक्तस्य हिनोतेर्धातोः कुत्वं वाच्यम् । अनेन हस्य घः 'धातोर्नामिनः । 'झपानाम् । जिघाय जिध्यतुः जिघ्युः । जिधयिथ जिघेथ इत्यादीनि । 'ये' हीयात् । गुणः। हेता। हेष्यति । अहेष्यत् । शेषाणि रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अहैषीत् अहैष्टाम् अहैषुः । इत्यादीनि ॥१॥ (प्र.) हि गताविति । अनिटो नामिवत इति वृद्धिः । अहषीत् । द्विरुक्तस्येति । न त्वडीति वाच्यम् । अङि किम् । अजीहयत् । ज्यन्तस्य धात्वन्तरत्वेन हिग्रहणादग्र- हणेपि जिघाययिषतीत्यत्र ज्यधिकस्यापि कुत्वज्ञापनार्थमिदमिति बोध्यम् ॥ १ ॥ इति प्रसादे परस्मैपदिनः ॥ १४ ॥ शक्ल शक्तौ । शक्नोति । शशाक । लोपः पचा कित्ये चास्य । शेक- तुः शेकुः । शक्यात् । शक्ता । शक्ष्यति । अशक्ष्यत् । अशकत् ॥ (च० ) शक्ल शक्तौ । लुकारः लदित्कार्यार्थः । तिबादयः । 'स्वादेर्नुः, 'नपः । शक्नोति शक्नुतः । 'नुधातोः' । शक्नुवन्ति । लोट्लकारे मध्यमपुरुषस्यैकव- चने । शक्नुहि । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्वे भवति । 'अत उप. धायाः शशाक । 'लोपः पचाम् । शेकतुः शेकुः । अन्यानि सुगमानि। शक्यात् । शता । किलात्' । 'कषसंयोगे' । शक्ष्यति । अशक्ष्यत् । रूपाणि सुगमानि । लुड्ल- कारे। 'लित्पुषादे: । अनेन ङप्रत्ययो भवति । अशकत् अशकताम् अशकन् । इत्या- दीनि भवन्ति ॥ - ·सारस्वतप्रक्रिया- Im ( उत्तरार्द्ध - - घिवि प्रीतौ । 'इदित' इति नुम् ॥ धिन्विकृयोनों लोपो वाच्यः॥२॥ चतुषु ॥ यवयोर्वसे हकारे च लोपः॥ ३ ॥ धि- नोति । धिनुयात् । घिनोतु । अधिनोत् । दिधिन्व । धिन्व्यात् । धिम्बि- ता। विन्विष्यति । अधिन्विष्यत्। अधिन्वीत् ॥ (च० ) धिवि प्रीतौ इकार इत् । इदितो नुम् । तिबादयः । 'स्वादेर्नुः । धिन व नु तिप्' इति जाते ॥ सूत्रम्-'धिन्विकराव्योः ॥ अनयो कारस्य लोपो वाच्यः चतुर्पु परेषु । अनेन नकारस्य लोपः। सूत्रम् 'यवयो। यकारवकारयोर्वसे हकारे च लोपो भवति । 'नपः' । धिनोति धिनुतः धिन्वन्ति । इत्यादीनि । लिट्लकारे। द्वित्वम् । 'पूर्वस्य 'झपानाम् । दिधिन्व दिधिन्वतु: दिधिन्वुः । दिधिन्विथ । इत्यादीनि भव- न्ति । 'सिसता.' अनेनेट् । धिन्विता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे द्वावि- ौ । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अधिन्वीत् अधिन्विष्टाम् अधिन्विषुः । इत्यादीनि॥२-३॥ कृवि हिंसायाम् । कृणोति । चकृण्व । विनोतिवत् ॥ (च० ) कृवि हिंसायाम् । सर्वसाधनं तु पूर्ववत् । एत्वम् । कृणोति । अयं धातु- धिनोतिवत् ज्ञातव्यः ॥ श्रु श्रवणे ॥ श्रुवः ॥ श्रुवः शृ भवति चतुर्षु परेषु ॥ ४ ॥ शृणो. ति । शुश्राव शुश्रोथ । श्रुयात् । श्रोता । श्रोष्यति । अश्रोष्यत् । अश्रौ- षीत् ॥ इति स्वादिषु परस्मैपदिनः ।। १४ ।। (च०)श्रु श्रवणे तिबादयः । स्वादेर्नुः ॥ सूत्रम्-'श्रुवः ॥ सांकेतिकम् । द्विपदं सूत्रम् । श्रुवो धातोःश इत्यादेशो भवति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वा. दिकं 'पूर्वस्य । धातोर्नामिनः' । अनेन वृद्धिः । शुश्राव शुथुवतुः शुश्रुवुः । इत्यादीनि भवन्ति ! 'थे' श्रूयात् । 'गुणः । श्रोता श्रोष्यति । अत्र पत्वं भवति । अश्रोष्यत् । रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' अनेन वृद्धिः। अन्यत्साधनं तु सुगमम् । अौषीत् अौष्टाम् । अश्रौषुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ ४ ॥ इति परस्मैपदिनः समाप्ताः ॥ १४ ॥ - Comewana स्वादिषु आत्मनेपदिनः ॥१५॥ अथात्मनेपदिनः ॥ अशूङ व्याप्तौ । ऊङावितौ । अश्नुते । अश्नुवीत । अश्नुताम् । आश्नुत । नुगशाम् । आभ्वोर्णादौ । आनशे । ऊदितो वा । अशिषीष्ट । अक्षीष्ट । अशिता-अष्टा । अशिष्यते-अक्ष्यते । भाशिष्यत-आ- .क्ष्यत । आशिष्ट आष्ट आक्षाताम् आक्षत ।। इति स्वादिष्वात्मनेपदिनः ॥१५॥ इति नुविकरणाः स्वादयः ॥

·स्वादि० आत्मने० १५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । (च० ) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ अशू व्याप्तौ । ऊडावितो स्तः । तिबादयः। "स्वादेर्नुः । अश्नुते अश्नुवाते । 'आतोन्तो० । अश्नुवते । इत्यादीनि । अश्नुवीत अश्नुवी- याताम् अश्नुवीरन् । अश्नुताम् अश्नुवाताम् अश्नुवताम् । स्वरादित्वाद् द्वावडागमौ भ. वतः। आश्नुत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्दम् । 'नुगशां०: । 'आ. भ्वोर्णादौ । आनशे आनशाते आनशिरे । इत्यादीनि । 'अदितोवा। अनेनास्य धातोरि- इविकल्पो भवति । अशिषीष्ट । इडभावे । 'छशष० । अनेन षत्वम् । 'पढोः कः से' । पत्वम् । 'कषसंयोगे' । अक्षीष्ट । रूपाणि सुगमानि । अन्यानि मूलात् ज्ञेयानि । लु- लकारे । द्वावडागमौ । स्वरादित्वात् । आशिष्ट आशिषाताम् आशिषत । इडभावे । 'झसात्' । 'छशष' । ष्टुत्वम् । आष्ट आक्षाताम् आक्षत । इत्यादीनि । इत्यात्मने- पदिनः समाप्तिमगमन् । इति नुविकरणाः स्वादयो धातवः कथिताः ॥ (प्र०) अशूङिति । लिटि 'नुगशाम्' इति नुक् आनशे । टिघ आस्कन्दने? आ- स्कन्दनं संग्रामम् । स्तिध्नुते । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । इति प्रसादे आत्मनेपदिनः ॥ १५ ॥ रुधादिषूभयपदिनः ॥ १६ ॥ अथ रुधादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः । रुधिरावरणे । इरित् ॥ रुधा. देनम् ॥ रुधादेर्गणान्नम् प्रत्ययो भवति चतुषु परेषु ॥१॥ अपोऽपवादः । मकारः स्थाननियमार्थः । णत्वम् । तथाः । रुगद्धि। नमसोऽस्य ॥ ह. सात् झसस्य सवर्णे झसे लोपो वाच्यः ॥२॥ रुन्धः । रुन्धन्ति । रुणत्सि रुन्धः रुग्ध । रुणध्मि रुन्धवः रुन्धमः । रुन्धे रुन्धाते रुन्धते । रु- ध्यात् । रुन्धीत । रुणधु । रुधाम् । अरुणत् अरुणद् । अरुन्ध । रुरोध रुरुधतुः रुरुधुः । रुरोधिथ । रुरुधे रुरुधाते । रुध्यात् रुत्सीष्ट । रोद्धा २ । रोत्स्यति रोत्स्यते । अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । अनिटो नामिवतः । अरौत्सीत् । सिस्योः । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत । इरितो वा । अरुषत् ।। (च० ) अथ रुधादयो धातवः कथ्यन्ते ॥ तत्रादावुभयपदिनो धातवः सन्ति । रु. धिर आवरणे । इरित् । उभयपदित्वात् तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम्- 'रुधादेर्नम्। ॥ रुध् आदिर्यस्मात् स रुधादिः तस्य रुधादेः नम् । रुधादेर्गणान्नम् प्रत्ययो भवति चतुर्यु लकारेषु परेषु । अपोऽपवादः । प्रत्यये मकारः स्थाननियमार्थः । 'स्नों णोs. नन्ते । अनेन णत्वं च । 'तथोधः । अनेन तकारस्य धकारः । 'झये जबाः । रुगद्धि । रुध् तस् इति जाते । 'नमसोऽस्या । अनेन अकारस्य लोपः । 'तथोर्धः ॥ 'हसात् अनेन धकारस्य लोपो भवति । निश्चा० । रुन्धः रुन्धन्ति । 'खसे । रुगत्सि सन्धः , ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध रुन्ध । अन्यानि मूले सन्ति । रुन्थे रुन्धाते रुन्धते । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । रु- न्ध्यात् रुन्ध्याताम् रुन्ध्युः । सुगमानि । रुन्धीत रुन्धीयाताम् रुन्धीरन् । रुगधु-रुन्धाद. रुन्धाम् रुन्धन्तु । 'झसाद्धि: । 'हसात्।। रुन्धि रुन्धात् रुन्धम् रुन्ध । रुणधान्नि रुणधाव रुणधाम । रुन्धाम् रुन्धाताम् रुन्धताम् । इत्यादीनि । अरुणत् अरुन्धाम् अरु- न्धन् । अरुणः अरुन्ध अरुन्धाताम् अरुन्धत । अरुन्धाः अरुन्धाथाम् अरुध्वम् । अरु- गधम् अरुन्ध्व अरुन्ध्म । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वोक्तैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति तानि यथासम्भव साध्यानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्वं भवति । 'उपधाया लघोः । रुरोध रुरुधतुः रु. धुः । रुरोधिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे रुरुधे रुरुधाते रुरुधिरे। अन्यानि सुगमानि ! रुध्यात् । रुत्सौष्ट । 'तथो । गुणः । रोद्धा रोद्धा। 'खसे०। रोत्स्यति रोत्स्यते । लुङ्लकारे । 'अनिटः । अनेन वृद्धिः । 'खसे०' । अरौत्सीत् अरौद्धाम् अरौत्सुः । इ- त्यादीनि । आत्मनेपदे । 'झसात्० अनेन सेर्लोपो भवति । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्स. त । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । अस्य धातोरिरितो वा । अनेन प्रत्ययो भवति । इरित्वात् । डिस्वात् गुणाभावः । अरुधत अरुधताम् अरुधन् । सुगमानि ॥ १-२ ॥ (प्र० ) रुधादेरिति । रुध् आदिर्यस्य स रुधादिस्तस्माद्धादेः । न च रुदादेरिति भविष्यति अन्तर्वतिविभक्त्या पदत्वादिति वाच्यम् । असन्देहार्थमिदम् । अन्यथा रुध आदिः रुदआदिरिति वा सन्देहः स्यात् । यद्यपि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति न्या. याद्रुधादिरेव गृह्यते तथापि क्वचिदान्तरं पदकार्य नेति ज्ञापनार्थमिदम् । नमः प्रत्ययत्वे. ऽपि मित्त्वसामर्यादन्त्यस्वरस्य परत्वम् । अन्यथा मित्त्वं व्यर्थ स्यात् । न च नम इति विशेषणार्थं तदिति वाच्यम् , अनुबन्धान्तरस्यैव सुवचत्वात् । न च नमि मध्येऽपि ति- बादिपरत्वस्यावाधादपा भाव्यमिति वाच्यम् , दधिब्राह्मणेभ्यो दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेति तक्रकौडिन्यन्यायेन तक्रदानेन दधिदानस्येव नमापो बाधनात् । नमानित्यत्वादू गुणो बाध्यते ॥ १॥ उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः । उइरावितौ । कृणति छुन्तः कृन्दन्ति । कृ. न्ते । छून्यात् । कृन्दीत । कृणत्तु छुन्ताम् । अच्छृगत् अच्छृणद् ॥ दः सः ॥ दकारस्य वा सकारो भवति सिपि विषये ॥३॥ अच्छृणः अच्छृदत् अच्छृन्तम् अच्छृन्त । चच्छर्द चच्छृदे । छूयात् । कृत्सीष्ट छर्दिषीष्ट । छर्दि- ता २ । छर्दिष्यति छय॑ति । छर्दिष्यते छय॑ते । अच्छर्दिष्यत् अच्छl- त। अच्छर्दिष्यत-अच्छय॑त । इरितो वा । अच्छृदत् अच्छदात् अच्छर्दिष्ट ।। (च०) उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयो' । उइरावितौ । पूर्ववत् प्रत्ययाः। 'रुधादेर्नम् । अनेन चतुर्यु नम्प्रत्ययो भवति । घृणत्ति । अत्र 'खसे चपा झसानाम्' । अनेन दस्य तः । 'नश्चापदान्ते झसे' । अनेन नस्यानुस्वारो भवति । छुन्तः सृन्दन्ति । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसदृशानि पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । छन्ते छुन्दाते छन्दते । चतुर्णी लकाराणां रूपा- णि पूर्वसदृशानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकसर्वे भवति । 'पूर्वस्या 'र:' । 'उपधायाः । अनेन

·रुधादि० उभय० १६ सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ।
१४३
।
गुणः । 'झपानाम्०' चच्छई चच्छृदतः चच्छृद्धः । चच्छर्दिथे । आत्मनेपदे । चच्छृदे
चच्छुड़ाते चच्छृदिरे । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । फुयात् । 'सिस्योः अनेन गुणनि-
षेधः 'खसे०' छ«ष्ट । नृत् तृद् छूद् अनेन वक्ष्यमानेन वेट् । 'उपधाया लघोः' । अनेन
गुणः । छर्दिता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । छर्दिष्यति । 'नृत्तृ' अनेन वा इट् ।
'खसे । छय॑ति । इत्यादीनि । लुङ् । द्वाविटौ सेर्लोपः । गुणः । अडागमः । अ.
च्छदीत् अच्छर्दिष्टाम् अच्छर्दिषुः । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे साधनं पूर्ववत् ।
अच्छर्दिष्ट अच्छर्दिषाताम् अच्छर्दिषत । इत्यादीनि । अस्य धातोरिरितो वा अनेन
उप्रत्ययो भवति । ङित्त्वाद् गुणाभावः । अच्छुदत् अच्छृदताम् अच्छृदन् । अच्दः अ-
दतम् अच्छुदत । अच्छृदम् अच्छृदाव अच्छुदाम । साधनमेतादृशं शतशः कृतम् ॥३॥
उतृदिर हिंसानादरयोः । तृणति तृन्तः तृन्दन्ति । तृन्ते । तृन्यात् ।
तृन्दीत । तृणन्तु तृन्ताम् । अतृणत् अतृन्त । ततर्द । ततृदे। तृद्यात् ।
तृत्सीष्ट तर्दिषीष्ट । तर्दिष्यति-तस्य॑ति । तर्दिश्यते तय॑ते । अतर्दिष्यत्-अ-
तस्य॑त् । अतर्दिष्यत-अतय॑त । अतृदत् अतीत् ॥ नृततृदछुदद-
कृयोऽसे सादेरिड्वा ॥४॥ अतर्दिष्ट ॥ इति रुधादिषूमयपदिनः॥१६॥
(च० ) उतृदिर हिंसानादरयोः । उइरावितौ। पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'रुधा.
देर्नम्। अनेन चतुर्यु नम्प्रत्ययो भवति । णत्वम् । तृणत्ति । अस्मिनरूपे 'खसे०, अनेन
दस्य तः डिति प्रत्यये परे । 'नमसोऽस्या अनेन नमोऽकारस्य लोपो भवति। 'नश्चा,
अनेन झसे परे नकारस्यानुस्वारो भवति । 'हसात्। अनेन वा तकारस्य लोपो भवति
छुत्तः । कृन्तः । एतादृशमपि रूपं स्यात् । तृन्दन्ति । तृन्ते तृन्दाते तृन्दते । इत्यादीनि
चतुर्णा रूपाणि सुगमानि पूक्तिरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । लिट्लकारे 'द्विश्व' 'पूर्वस्य र ।
'उपधाया लघोः अनेन गुगः । ततर्द। कित्त्वात् गुणाभावः । किति णबादौ । अन्यत्सा-
धनं पूर्ववत् । ततृदतुः ततृदुः । गुणो भवति । थपि । ततर्दिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे
साधनं पूर्ववत् । ततृदे ततृदाते ततृदिरे । अन्यानि सुगमानि । तृद्यात् । 'खसे० । 'नृत्-
तृद्० अनेन वा इनिषेधः । 'सिख्योः अनेन गुणनिषेधः । तृत्सीष्ट । इटि कृते गुणो
अवति । तदिपाष्ट । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । अन्यानि रूपाण्यन्येषां लकाराणां मू.
लात ज्ञेयानि । सिर्जितसादिप्रत्यये इड्विकल्पः । लुलकारे 'सिसता० से. आभ्यां
द्वाविधौ । सेलोपो भवति । 'उपधायाः' अनेन गुणः । 'दिवादावट् । 'वावसाने । अ-
तीत् अतर्दिष्टाम् अतर्दिपुः । 'इरितो वा' अनेन वा उप्रत्ययो भवति । डिवादगुणा-
भावः । अतृदत् । आत्मनेपदे । 'सिसता. अनेनेन् । गुणः । पत्वम् । टुत्वम् । 'राद्यपो
द्विः' अनन द्वित्वम् । अतर्दिष्ट अतर्दिषाताम् अतर्दिषत ॥ ४ ॥
।
इत्युभयपदिनः समाप्ताः ॥ १६ ॥

·१४४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्ध (प्र. ) तृह हिंसायाम् । तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे । तृणेढि । अतृणेट । अतीत् । अद्येवं न स्यात् तर्हि येन नाप्राप्तिन्यायेन मा नम् बाध्यते । अबाधने वा पूर्व. मिमेव स्यादिति शंकानिवृत्तये नमि कृते इति । नमः प्रकरणत्वात् प्रत्ययस्य ग्रहणम्॥ १॥ इति प्रसादे रुधाधुभयपदिनः ॥ १६ ॥ रुधादिषु परस्मैपदिनः ॥ १७ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ शिष्ल विशेषणे । शिनष्टि शिष्टः शिंषन्ति। शिं- ष्यात् । शिनष्टु । अशिनट् । शिशेष । शिष्यात् । शेष्टा । शेक्ष्यति । अशे. क्ष्यत् । अशिषत् ॥ (10)अथ परस्मैपदिनः । कथ्यन्ते तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । 'रुधादेर्नम्' अनेन नम्प्रत्ययो भवति । शिष्ल विशेषणे । लकारो लत्कार्यार्थः । पूर्ववत्सर्व कार्य भव. ति । शिनष् तिप् इति जाते। ष्टुत्वम् । शिनष्टि । 'नश्चापदान्ते झसे। शिष्टः शिंष- न्ति। पढोः कः से' । षत्वम् । शिनक्षि शिंष्टः शिष्ट । शिनष्मि शिंष्वः शिष्मः । शि- ष्यात् शिंष्याताम् शिष्युः । शिनष्टु शिष्टात् शिष्टाम् शिंषन्तु । 'झसाद्धिहः । टुत्वम् । घोड: शिण्डि' । अन्यानि सुगमानि । लङ्लकार षोड:' अनेन षकारस्य डकारः । 'वावसाने । 'दिबादावट' । अशिनट्-अशिन अशिष्टाम् अशिंषन् । अन्यानि सुगमा. नि । लिट्लकारे । द्वित्वं 'पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः । शिशेष शिशिषतुः शिशिषुः । शिशेषिथ । अन्यानि सुगमानि । शिष्यात् । 'उपधाया लघोः । ष्टुत्वम् । शेष्टा । गुणः । 'षढोः कः से' । 'कषसंयोगे क्षः । शेक्ष्यति । 'दिबादावः । अशेक्ष्यत् । लुङ्ल- कारे । 'लित्पुषादे। अनेन प्रत्ययः । डिवाद्गुणाभावः । 'दिबादावट' । अशिपत् अशिषताम् अशिषन् ।। हिसि हिंसायाम् । इदित इति नुम् ॥ नमः ॥ नमः प्रत्ययात्परस्य नस्य लोपो भवति ॥ ११ ॥ हिनस्ति हिंस्तः हिंसन्ति । हिंस्यात् । हिनस्तु धौ सलोपो वा । सस्य द इति केचित । हिन्धि हिन्द्धि । अहिनत् अहिनद्।। दिपि ॥ सस्य दः सिपि वा ॥ २ ॥ अहिनत् अहिनः। जिहिंस । हिंस्यात् । हिंसिता । हिसिष्यति । अहिंसिष्यत् । अहिंसीत् ॥ (३०) हिसि हिंसायात् । तिबादयः । 'इदितो नुम् । पश्चात् । 'रुधादेर्नम्।। अनेन नम्प्रत्ययो भवति । हिनस् तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'नमः ॥ नमः एकपदं सू- त्रम् । नमः प्रत्ययात्परस्य नकारस्य लोपो भवति । अनेन नकारस्य लोपः। 'स्वरहीन०, हिनस्ति । 'नमसोऽस्या । नश्चापदान्ते। अनेन नमो नकारस्यानुस्वारः। हिस्तः हिं. सन्ति । अनेनैव प्रकारेणाण्यानि रूपाणि साध्यानि । हिंस्यात् । हिनस्तु हिंस्तात् हिं- ·रुद्धादि० परस्मै० १७ ) सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १४५ । । स्ताम् हिंसन्तु । 'झसाद्धिहेंः । तदा हिंस् धि इति जाते । सूत्रम् । धौ॥ धौ परे सति सकारस्य लोपो भवति । वा सकारस्य दकारो भवति । यदा सकारस्य लोपः तदा हिंधि यदा सकारस्य दकारस्तदा हिंद्धि । अन्यानि सुगमानि । लङ्लकारे । 'दिबादावट्' । अहिंस् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दिपि सस्य द:०१ ॥ अनेन सकारस्य दकारः । 'दिस्योहंसात् । 'वावसाने । अहिनत् अहिनदू अहिंस्ताम् अहिंसन् । अहिनत् अहिनः अहिंस्तम् अहिंस्त । अहिनसम् अहिंस्व अहिंस्म । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'कुहो- चुः । जिहिंस जिहिंसतुः जिहिंसुः । हिंस्यात् । हिसिता । 'सिसता । अनेन इडागमो भवति । हिसिष्यति । 'दिबादावट' । अहिंसिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ। सेलेपिः । 'दिवादावट । अहिंसीत् अहंसिष्टाम् अहिंसिषुः । इत्यादीनि ॥ १-२ ॥ भञ्जो आमर्दने । ओ इत् । भनक्ति भतः । बभञ्ज । भज्यात् । भता । भक्ष्यति । अभक्ष्यत् ॥ (०) भञ्जो आमर्दने । ओकार इत् । तिबादयः । 'रुधादेर्नम्। । भनज् तिप् इति जाते । 'नमः । 'चोः कु: । 'खसे चपा० । भनक्ति। 'नमसोऽस्या अनेन डि. त्यकारस्य लोपः । 'नश्चापदान्ते०' । भङ्कः भञ्जन्ति । 'किलात्' । 'कपः । भनक्षि । भज्यात् भञ्ज्याताम् भञ्ज्युः । भनक्तु भङ्कगत् भताम् भञ्जन्तु । भब्धि मङ्कात् भङ्गम् भङ्क । भनजानि भनजाव भनजाम । 'चोः कुः' । 'दिस्योर्हसात्' । 'दिबादावन' 'वावसाने । अभनक अभनग अभङ्काम् अमान् । अभनक अभनग अभङ्कम् अभङ्गः । अभनजम् अभव अभञ्ज्म । लिट्लकारे द्वित्वादिकं । 'झपानाम्। । बभञ्ज बभञ्जतुः बभक्षुः । बभञ्जिथ । 'अत्त्वतः' । 'चोः कुः । 'खसे चपा०' । बभक्थ । इत्यादीनि । भज्यात् । अत्र 'नो लोप:' अनेन नकारस्य लोपः । भञ्ज ता इति जाते । 'चोः कुः । 'खसे चपा०' । भङ्का भतारौ भङ्कारः । भन्न् स्यप तिप् इति जाते । 'चोः कुः । 'खसे । 'किलात्' । 'कष'। भक्ष्यति । 'दिबादावट । अभक्ष्यत् । लुङ. लकारे । 'भूते सिः' 'सेः' । 'दिबादावट' । अभ सि ईद दिप् इति जाते ॥ सावनिटो नित्यं वृद्धिः । अनिटो धातोर्नित्यं वृद्धिर्भवति पर- स्मैपदे सौ परे ॥३॥ अभाङ्क्षीत् अभाक्ताम् अभाक्षुः ॥ (च० ) सूत्रम्-'सावनिटो नित्यं वृद्धिः ॥ सौ अनिटः नित्यं वृद्धिः । अनि. टो धातोनित्यं वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सौ परे । सुगममिदं सूत्रम् । 'चोः कुः । “खसे । 'किलात्' । 'कष.' अभासीत् । 'झसात्' । अभाङ्काम् अभावः । अन्यानि सुग- - . मानि ॥३॥ अजू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अनक्ति । अङ्ग्यात् । अनक्तु । आनक् आनगू । आनञ्ज । अज्यात् । अञ्जिता । अङ्क्ता । अञ्जिष्यति-अ- क्ष्यति । आञ्जिष्यत्-आक्ष्यत् ॥ अञ्जेः सौ नित्यमिड्वाच्यः ॥४॥ आम्जीत् । इति रुधादिषु परस्मैपदिनः ॥ १७ ॥ सा० उ०१३ ·- १४६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्र (५०) अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिः । ऊकार इविकल्पार्थः । तिबादयः । 'रुधादेर्नम्' । 'चोः कुः' । 'खसे०' । अनक्ति । 'नमसोऽस्य'। अङ्कः । । अञ्जन्ति । अज्यात् अळ्याताम् अञ्ज्युः । अनक्तु अङ्कात् अङ्काम् अञ्जन्तु । अग्धि । 'दि- बादावट । 'स्वरादेः परः' । 'सवणे दीर्घः' । 'चोः कुः । 'दिस्योर्हसात् । 'वावसाने । आनक आनम् । 'नमः' । आङ्काम् । 'नश्चापदान्ते' आञ्जन् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । 'नुगशां० । 'आभ्वोर्णादौ' । आनञ्ज आनक्षतुः आन. जुः । आनञ्जिय । अज्यात् । 'ऊदितो वा' । अनेन सूत्रेण इड्विकल्पो भवति । अ- जिता । इडभावे । 'चोः कुः' । 'खसे० अङ्का । अञ्जिष्यति । इडभावे । कुत्वम् । 'खसे० षत्वम् । 'कप० । अक्ष्यति । 'दिबादावट' । आञ्जिष्यत् । इडभावे । आङ्. क्ष्यत् । लुङ्लकारे । इड्विकल्पे प्राप्ते । सूत्रम् 'अञ्जः ॥ अक्षेर्धातोः सौ नित्यं इड् वाच्यः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । आक्षीत् आमिष्टाम् आमिषुः । इत्यादीनि ॥४॥ इति परस्मैपदिनः कथिताः ॥ १७ ॥ (प्र०) अजेसेरिति । अजेः परस्य सिप्रत्ययस्येडागमः । अदित्वाद्विकल्पे प्राप्ते । , अयमारम्भः ॥ ४ ॥ इति प्रसादे रुधादिपरस्मपदिनः ॥ १७ ॥ रुधादिष्वात्मनेपदिनः ॥ १८ ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ जिइन्धी दीप्तौ । भिई इतौ। इन्धे । इन्धीत । इन्धाम् । ऐन्ध । इन्धाञ्चके । इन्धिषीष्ट । इन्धिता । इन्धिष्यते । ऐन्धिष्यत । ऐन्धिष्ट । इति रुधादिष्वात्मनेपदिनः ॥१८॥ इति नम्बिकरणा रुधादयः ॥ (च० ) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । लिइन्धी दीप्तौ। जिई इतौ। तआदयः । 'रुधादेनम्।। 'नमः' । 'तथोर्धः । 'नमसोऽस्य' । 'नश्वापदान्ते' । 'हसात् । इन्धे इन्धाते इन्धते । इन्धीत इन्धीयाताम् इन्धीरन् । इन्धाम् इन्धाताम् इन्धताम् । 'दि. बादावट । 'स्वरादेः परः' । 'अइए' । 'एऐऐ' : अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । ऐन्ध ऐन्धा- ताम् ऐन्धत । एन्धाः ऐन्धाथाम् ऐन्ध्वम् । 'कासादिप्रत्ययादाम्' अनेनान् । अन्य- साधनं तु पूर्ववत् । इन्धांचक्रे । इन्धामास । इन्धांबभूव । रूपाणि सुगमानि । “सिस- ता. अनेनेट् । इन्धिषीष्ट । इन्धिता । इन्धिष्यते । द्वावडागमौ । 'अइए' । 'एऐऐ। एन्धिष्यत । लुङ्लकारे । ऐन्धिष्ट ऐन्धिषाताम् ऐन्धिषत । इत्यात्मनेपदिनः समाप्तिम- गमन् । इति नुम्विकरणा रुधादयो धातवः कथिताः ॥ १८ ॥ (प्र०) ङि इन्धीति । जितां तगित्येतदर्थो जिः । इद्ध इत्यत्रेण निषेधार्थः । इन्धी इति नम इति न लोपः । नमसोऽस्येति सलोपः । इति प्रसादे रुधाद्यात्मनेपदिनः ॥ १८ ॥ ।

·तनादि० उभय ० १९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । १४७ तनादिषूभयपदिनः॥ १६ ॥ अथ तनादयः ॥ सर्वे उभयपदिनः। तनु विस्तारे ॥ तनादेरुप् ॥ तनादेर्गणादुप् प्रत्ययो भरति चतुषु परेषु ॥ १॥ अपोऽपवादः । नूपः । तनोति तनुते । तनुयात् तन्वीत । तनोतु तनुताम् । अतनोत् अतनुत । ततान तेन- तुः तेनुः । तेने । तन्यात् । तनिषीष्ट । तनिता २ । तनिष्यति तनिष्यते । अतनिष्यत् अतनिष्यत । अतानीत् अतनीत् । अतनिष्ट ॥ तनादेरकरो. तेस्तन्थासोा सिलोपो वाच्यः॥२॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । अत. त। अतथाः अतनिष्ठाः ॥ (च० ) अथ तनादयो धातवः कथ्यन्ते । तनादयः सर्वे उभयपदिनः सन्ति । तनु विस्तारे तिबादयः तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम् 'तनादेरुप्' ॥ तनादेः उप् । तनादेर्गणाच्चतुर्यु लकारेषु परेषु उपप्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । अनेन उप । तनु तिप् इति जाते । 'नूपः अनेन गुणः । तनोति तनुतः । 'नुधातोः तन्वन्ति । तनोषि तनुथः तनुथ । तनोमि । ओर्वमोर्वा लोपः । तनुवः तन्वः । तनुमः तन्मः । तनुते तन्वा. ते। 'आतोन्तोदनतः । तन्वते । इत्यादीनि । तनुयात् । 'नुधातोः । तन्वीत । तनो- तु । हौ परे 'ओर्वा है: तनु । तनुताम् । तन्वाताम् । तन्वताम् । तनुष्व । अन्यानि सुग- मानि । 'दिवादावट्' । अतनोत् । अतनुताम् । अतन्वन् । आत्मनेपदे । अतनुत । इत्या- दीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'पूर्वस्य' । 'अत उपधायाः' । तता- न । 'लोपः पचाम् तेनतुः तेनुः । 'अत्त्वतः' । तेनिथ ततन्थ । इत्यादीनि । आत्मने- पदे । तेने तेनाते तेनिरे । अन्यानि सुगमानि । तन्यात् । 'सिसता' । षत्वम् । तनि- षीष्ट । तनिता । लुङ्लकारे । णित्पे' । अनेन गित्त्वात् वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अतानीत अतानिष्टाम् अतानिषुः । आत्मनेपदे । अतनिष्ट ॥ सूत्रम्-'तनादेः ॥ अकरोतेस्तनादेस्तनथासोः परयोः सेोपो वाच्यः । अनेन वा सेर्लोपः । 'लोपस्त्वनु- दात्त० । अनेन नकारस्य लोपः । अतत अतनिषाताम् अतनिषत । सेलोपः । नकारस्य लोपः । अतथाः अतनिष्ठाः । अन्यानि सुगमानि ॥ १-२ ॥ (प्र. ) तनादेरिति । तन् आदिर्यस्य स तनादिस्तस्मात् । नलोपाभावस्त्वसन्दे- हार्थः । यदि व्याख्यानत इति न्यायादसन्देहस्तदा क्वचिन्नलोपो नेति ज्ञापनार्थः । तेन सन् आदिर्येषां ते सनादय इत्यादि सिद्धम् । उपः पित्त्वं कुरुत इत्यादौ गुणार्थम् । यदि 'ङित्यदुः' इति सामर्थ्यादू गुणः । अन्यथाऽकारस्यासंभव इति विभाव्यते तदा 'धोति' इत्यत्र गुणार्थमिति बोध्यम् ॥ १ ॥ क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । क्षणोति क्षणुते । क्षणुयात् क्षण्वीत । क्षणोतु क्षणुताम् । अक्षणोत् । अक्षणुत । चक्षाण चक्षणे । क्षण्यात् । क्षणिषीष्ट ।

·१४८ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध क्षणिता २। क्षणिष्यति क्षणिष्यते । अक्षणिष्यत् अक्षणिष्यत । 'वन्तक्षण' इति न वृद्धिः । अक्षणीत् अक्षणिष्ट-अक्षत अक्षथाः-अक्षणिष्टाः ॥ (च० ) क्षगु क्षिणु हिंसायाम् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'तनादेरुप्' । 'नूपः' णत्वम् । क्षणोति क्षणुतः क्षण्वन्ति । क्षणुते । क्षणुयात् । क्षण्वीत । क्षणोतु । क्षणुताम् अक्षणोत् । अक्षणुत। लिलकारे । 'द्विश्च । 'पूर्वस्य' । 'कुहोश्चुः । 'अत उपधायाः' । चक्षाण चक्षणतुः चक्षणुः । चक्षणे चक्षणाते चक्षणिरे । क्षण्यात । 'सिसता० । षत्वम् । क्षणिषीष्ट । क्षणिता । क्षणिता । अन्येषां मूलात् ज्ञेयानि । लुङ्लकारे द्वाविटौ । सेणि- स्वात् । 'अत उपधायाः। अनेन वृद्धौ प्राप्तायाम् । 'यन्तक्षण, अनेन तन्निपेधः । अक्षणीत् । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । अक्षणिष्ट । 'तनादेः अनेन वा सेलोपः 'लोपस्त्वनुदात्त, अक्षत अक्षणिषाताम् अक्षणिषत । अक्षणिष्ठाः । वा सेर्लोपः। अक्ष. थाः। इत्यादीनि॥ (प्र०) क्षणु इति । इमौ लाक्षणिको णकारौ। तेन यङ्लुकि चक्षन्ति इत्यत्रानु- स्वारपरसवर्णों । तनादेरुपधाया गुणो वा पिति ॥३॥क्षिणोति क्षेणोति । अक्षेणीत् अक्षित अक्षेणिष्ट ॥ (च० ) क्षिणुधातो रूपाणि कथ्यन्ते। प्रत्ययादयः पूर्ववत् । 'तनादेरुप' ॥ सूत्रम्- 'तनादेः ॥ तनादेर्धातोरुपधाया गुणो वा भवति पिति प्रत्यये परे । क्षिणोति । क्षेणोति । क्षिणुते । क्षिणुयात् । क्षिण्वीत । क्षिणोतु । क्षेणोतु क्षिणुताम् । अक्षिणोत् । अक्षणोत् । अक्षिणुत । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधाया लघोः' । चिक्षण चिक्षिणतुः चिक्षिणुः । चिक्षिणे चिक्षिणाते चिक्षिणिरे । इत्यादीनि । क्षिण्यात् । 'सिस. ता' । क्षेणिषीष्ट । क्षेगिता क्षेणिता । लुङ्लकारे अक्षेणीत् । आत्मनेपदे । अक्षेणिष्ट । अक्षेत । इत्यादीनि ॥ ३ ॥ (प्र०) तनादेरिति । तनुक्षणुषणुधातूनां गुणासम्भवात् क्षेण्वादिष्वस्य प्रवृत्ति. बोध्या । अतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः ॥ ३ ॥ षणु दाने । सेने । सायात् सन्यात् । असात्-असनिष्ट । असाथाः अ- सनिष्ठाः ॥ (च० ) पणु दाने । पूर्ववत् प्रत्ययाः। तनादेरुप्' । 'आदेः ष्णः स्नः । 'नूपः । सनोति । सनुतः । सनुते । सनुयात् । सन्वीत । सनोतु । हौ परे । सनु । सनुताम् । असनात् । असनुत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । वृद्धिः । ससा- न । 'लोपः पचां० सेनतुः सेनुः । सेने सेनाते सेनिरे। सन् यात् इति स्थिते । 'जन- खनसनां । अनेन वा आकारो भवति । सायात् सन्यात् । सिसता। सनिषीष्ट । सनिता । सनिता । लुङ्लकारे । असानीत् । असनिष्ट । असन । असनिष्ठाः । असथाः । इत्यादीनि ॥ । .. ।

·तनादि० उभय० १९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १४९ । डुकृञ् करणे । डुबावितौ । गुणः । नूपः, करोति । डित्यदुः । करो- तेरकारस्य उकारो भवति ङिति विभक्तौ परतः ॥४॥ कुरुतः कुर्वन्ति । करोषि कुरुथः कुरुथ । करोमि ॥ कुर्छरोन दीर्घः ॥५॥ कृजो नित्यं वमो- रुलोपो वाच्यः ॥६॥ कुर्वः कुर्मः । कुरुते ॥ कृतो ये ॥ कृञ उत्तरस्य उपप्रत्ययस्य लोपो भवति ये परे॥७॥ कुर्यात् कुर्वीत । करोतु करवाणि कुरु. वाम् करवै । अकरोत् अकुरुत । चकार चक्रतुः चक्रुः । चकर्थ । चक्रे । क्रियात् कृषीष्ट । कर्ता । करिष्यति । अकरिष्यत् । अकार्षीत् । अकृत । अकृषाताम् अकृषत ॥ संपर्युपेभ्याकरोतेभूषणेऽर्थे सुट् ॥८॥ संस्करोति ॥ अड्- द्वित्वव्यवधानेऽपि सुट् स्यात् ॥९॥ समस्करोत् सञ्चस्कार ॥ ससु- र कृञो णादौ नित्यमिड्वाच्यः॥१०॥ सञ्चस्करिथ । एवमुपस्कुरुते ॥ (च० ) डुकृञ् करणे । डुजावितौ । 'तनादेरुप्' । 'गुणः' 'नूपः' । करोति । कृ उप् तस् इति जाते । गुणः ॥ सूत्रम्-'ङित्यदुः ॥ डिति अत् उः । करोतेर्धातोरकास्य उका. रो भवति डिति विभक्तौ परतः । कुरुतः कुर्वन्ति । करोषि कुरुथः कुरुथ । करोमि । कुरु वस् इति जाते । 'ओर्वमोर्वा' अनेन लोपविकल्पे प्राप्ते सूत्रम्-'कृजः० ॥ कृमो धातोनित्यं वकारमऽकारयोरुकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन नित्यं लोपः। वोविहसे अनेन दीर्धे प्राप्ते । सूत्रम् 'कुर्छरोः०' कुर्र्छरोः दी? न भवति । अनेन करोतेः दीर्घाभा- वः । कुर्वः कुर्मः । कुर्यात् इति जाते ॥ सूत्रम्-'कृजोये ॥ कृतः । कुन उत्तरस्य उप्र- त्ययस्य लोपो भवति । अनेन उकारस्य लोपः । कुर्यात् कुर्वीत । करोतु कुरुतात् कुरुताम् कुर्वन्तु । 'ओहि:0' कुरु । णत्वम् । करवाणि । कुरुताम् कुर्वाताम् कुर्वताम् ॥ करवै । अकरोत् । अकुरुत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'र:' 'कुहोश्चुः' । 'धातोर्नामिनः । चकार । रम् । चक्रतुः चक्रुः । क्रादित्वान्नेट् । चकर्थ । चक्रे चक्राते चक्रिरे । 'ऋतोरिङ् । क्रियात्। षत्वम् । कृषीष्ट । गुणः । कर्ता । कर्ता । 'हनृतः स्यपः। 'गुणः करिष्यति । करिष्यते । 'दिबादाव' अकरिष्यत् अकरिष्यत । लुङ्लकारे । 'धातो- नामिनः अनेन वृद्धिः । अकार्षात् अकाटम् अका': । 'तनादेः । अकृत अकृषाताम् अकृषत ॥ सूत्रम्-'संपर्युपेभ्यः॥ संपर्युपेभ्यः उपसर्गेभ्यः करोतेर्धातोभूषणेऽर्थे सुड् भवति । सांस्करोति । इत्यादीनि । सूत्रम् ‘अद्वित्व० ॥ अद्वित्वव्यवधाने सत्यपि सुद् स्यात् । समस्करोत् । संचस्कार टित्त्वादादौ भवति सुट् ॥ सूत्रम्-'ससुटकमः० ॥ सुटा सह वर्तमानः चासौ कृञ् च समुद्कृञ् तस्य ससुकृञः । ससुट्करोतेर्धातोर्णादौ परे सति नित्यमिड् वाच्यः । संचस्करिथ । एवमुपस्कुरुते ॥४-१०॥ (प्र. ) संपर्युपेभ्य इति । भूषणे संघे चार्थे संस्करोति अलङ्करोतीत्यर्थः । अड्वि. त्वेति । संपर्युपेभ्यः परस्य कृमोऽव्यवधाने द्वित्वविधाने च कात् पूर्वः सुट् भवति । वृत्तिकारस्येदं मतम् । भाष्यवार्तिककारमते तु सम्परिभ्यामित्येव ॥ ९ ॥ ससुट् चासो ·१५० सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तराद्ध मनु अवबोधने । मनुते । मेने । मन्ता ॥ (५०) मनु अवबोधने । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'तनादेरुप्' । अयं धातुरात्म. नेपदी । मनुते मन्वाते मन्वते । मन्वीत । मनुताम् । 'दिबादावट्' । अमनुत । रूपाणि सुगसानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'लोपः पचाम् । मेने मेनाते मेनिरे। इत्यादी- नि । 'नश्चापदान्ते । मंसीट । मन्ता । मंस्यते । 'दिबादावट । अमंल्यत । लुब्ल. कारे। असंस्त अमंसाताम् अमंसत इत्यादीनि ॥ वनु याचने । परस्मैपद्ययमित्येके । वनुते ॥ इति तनायुभयपदिनः ॥१९॥ इत्युब्विकारणास्तनादयः ॥ (च० ) वनु याचने । अयमण्यात्मनेपदी। तआदयः प्रत्यया भवन्ति । 'तनादे. रुप्' । वनुते वन्वीत । वनुताम् । अवनुत । लिट्लकारे । वादित्वान्नेत्वपूर्वलोपौ भवतः । ववने ववनाते ववनिरे । वंसीष्ठ । वन्ता । वंस्यते । अवख्यत । लुङ्लकारे। अवस्त अवंसाताम् अवंसत । सर्वत्र 'नश्चापदान्ते झसे' अनेन अनुस्वारः । अयं धातुः परस्मैप. दी इति एके आचार्या वदन्ति । तन्मते वनोति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इत्युब्धि- करणास्तनादयो धातवः कथिताः ॥ १९ ॥ (प्र०) इत्येक इति । एके इति चान्द्राः । इति प्रसादे तनायुभयपदिनः ॥ । तुदादिषुभयपदिनः ॥ २० ॥ अथ तुदादयः । तत्रादावुभयपदिनः ॥ तुद व्यथने । अकार उभयप- दार्थः॥ तुदादेरः॥ तुदादेर्गणादप्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु ॥१॥ अपोऽपवादः डित्त्वान्न गुणः । तुदति तुदते । तुदेत् । तुदेत । तुदतु तुदताम् । अतुदत् अतुदत । तुतोद तुतुदे । तुद्यात् । तुत्सीष्ट । तोता तोत्स्यति तोत्स्यते । अतोत्स्यत् अतोत्स्यत । अतौसीत् अतौताम् अतौरसुः । अतुत्त अतुत्साताम् अतुत्सत ॥ (च०) अथ तुदादयो धातवः कथ्यन्ते । तत्रादावुभयपदिनो धातवः सन्ति । तुद व्यथने । अकार उभयपदार्थः । तिबादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम्- 'तुदादेर: ॥ तुदादेः अः । तुदादेर्गणात् अः प्रत्ययो भवति चतुएं परेषु । अपोऽपवादः । छिन्त्वान्न गुणः । तुदति । आत्मनेपदे । तुदते । रूपाणि सुगमानि । तुदेत् तुदेत । तुइतु तुदताम् । अतुदत अतुदत । रूपाणि भूधातुवत् । किंतु गुणाभावः। लिट्लकारे द्वित्वा- दिकम् । 'उवधाया लघोः अनेन गुणो भवति । तुतोद तुतुदतुः तुतुदुः। तुतोदिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । तुतुदे । तुद्यात् । 'खसे०' । तुत्सीष्ट । अन्येषां मूलतो ज्ञेया- नि । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' । अनेन वृद्धिः। अतौत्सीत् । 'झसात् । - ·तुदादि० उभये० २० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । अनेन सेलोपः । 'सिस्योः । अनेन गुणनिषेधः । अतुत्त अतुत्साताम् अतुत्सत । इत्या. दीनि भवन्ति ॥ १ ॥ (प्र०) तुदादेरिति । अप्रत्ययस्य अपित्त्वात् 'अपित्तादिर्डित्' इति ङित्त्वम् , तेन गुणाभावः ॥ १ ॥ भ्र-जो पाके ॥ ओ इत् ॥ अन्यत्र सो जः॥ झसपरत्वामावे स- स्य जो भवति ॥ २ ॥ ग्रहां क्ङिति च । अप्रत्ययो द्वित् ॥ ३ ॥ भृज्जति भृज्जते । बभ्रज्ज । 'ऋसंयोगात्' इति कित्त्वाभावान्न संप्रसारणम् । बभ्रज्जतुः बम्रज्जुः । बज्जिथ बभ्रष्ठ । बम्रज्जे ॥ भृज्जतेः सकाररेफौ लुप्त्वा रमागमोऽनपि वा वाच्यः॥४॥ बभर्ज बभनें भू- ज्ज्यात् भात् । भ्रक्षीष्ट-भीष्ट । भ्रष्टा-भष्टी । भ्रक्ष्यति-भयति । अभ्रक्ष्यत् अभक्ष्यत् । अभ्राक्षीत्-अभाीत् । अभ्रष्ट-अभष्ट ॥ भ्रस्जो पाके । ओकार इत् । तिबादयो भवन्ति । 'तुदादेरः । अनेन अप्रत्ययो भव- ति ॥ सूत्रम्-'अन्यत्र सो जः ॥ अन्यत्र सः जः । झस्परत्वाभावे सति सकारस्य जकारो भवति । अनेन सस्य जकारः । सूत्रम्-'अप्र० ॥ अप्रत्ययो डिद्वद् ज्ञातव्यः । डिन्त्वात्संप्रसारणम् । 'ग्रहां क्ङिति च' । अनेन भवति । भृज्जति भृज्ज्ते । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । कित्त्वाभावात् संप्रसारणं न भव. ति । बभ्रज्जतुः बभ्रज्जुः । बभ्रजिथ बभ्रष्ठ । आत्मनेपदे । बभ्रजे बभ्रज्जाते बनज्जिरे। इत्यादीनि ॥ 'भृज्जतेः । भृजतेर्धातोः सकाररेफौ लुप्त्वा रमागमोऽनपि वा वाच्यः । सुगममिदं सूत्रम् । मिदन्त्यात्स्वरात्परो भवति । तत्पक्षे । बभर्ज बभर्जतुः बभर्तुः । आत्मनेपदे । बभर्जे । इत्यादीनि । 'अन्यत्र सो जः' संप्रसारणम् । भृज्ज्यात् । 'भृज- तेः' । भात् । भ्रस्ज सीट इति स्थिते । 'स्कोरायोश्च । अनेन सस्य लोपः । 'चोः कुः' । 'खसे.' । षत्वम् । 'कषसंयोगे० । भ्रक्षीष्ट । 'भृज्जतः । तदा । भीष्ट । अन्येषां मूलात् ज्ञातव्यानि सर्वाणि रूपाणि अनेनैव प्रकारेग सिध्यन्ति । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अभ्राक्षीत् । 'झसात् । अनेन सेलोपो भवति । अभ्राष्टाम् अनाक्षुः । रमागमे कृते । अभाीत् । आत्मनेपदे 'स्कोरायोश्च । 'छशष' । अनेन षकारः । अभ्रष्ट अभ्रक्षाताम् अभ्रक्षत । रमागमे कृते । अभर्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ २-४॥ (प्र०) भ्रस्जपाक इति । भर्जनरूपः पाकोऽत्र धात्वर्थो न तु ओदनादेः पाकस्तत्र प्रयोगाभावात् ॥ भ्रस्ज इत्ययं पाठः । भ्रस्जो इति पाठे तु भृष्ट भृष्टवानित्यन्त्र ल्वायो- दित इति नत्वं स्यात् ॥ ४ ॥ दिश अतिसर्जने । दिक्षीष्ट । अदिक्षत् अदिक्षत ॥ (च०) दिश अतिसर्जने । अकार उभयपदार्थः । पूर्ववत्प्रत्यया भतन्ति । 'तुदा. - ।

·- १५२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध देरः । दिशति दिशते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । दिदेश दिदिशे । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । दिश्यात् । दिश सीष्ट इति स्थिते । 'छशष.' । 'पढोः' । षत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः दिक्षीष्ट । षत्वम् । छुत्वम् । देष्टा । अत्र गुणो भवति । देष्टा । देक्ष्यति देक्ष्यते । अदेक्ष्यत् अदेक्ष्यत । 'हश- षान्तात्। अनेन लुङि सक् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अदिक्षत् । आत्मनेपदे । अदि- क्षाताम् अदिक्षत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ क्षिप प्रेरणे | क्षिप्सीष्ट । अक्षिप्त । (च० ) क्षिप प्रेरणे । प्रत्ययादयः पूर्ववत् । क्षिपति क्षिपते । लिट्लकारे द्वित्वा. दिकम् । 'गुणः । चिक्षेप चिक्षिपे । क्षिप्यात् । क्षिप्सीष्ट । क्षेप्ता क्षेप्ता । अन्येषां रूपा. णि सुगमानि । लुङ्लकारे 'अनिटः । अनेन वृद्धिः । अक्षैत्सीत् । 'झसात०। अझै. साम् । आत्मनेपदे । अक्षिप्त । इत्यादीनि रूपाणि ॥ कृष् विलेखने । कृक्षीष्ट । क्रष्टा-कटी । अकात् िअक्राक्षात् । अकृक्षत अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत ॥ (च० ) कृष् विलेखने । 'तुदादेः । कृषति कृषते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'र' । 'कुहोश्चः । 'उपधाया लघोः' चकर्ष चकृषतुः चकृषुः । 'अस्वतः । चकर्षिय चकर्ट । चकृषे चषाते चकृषिरे । इत्यादीनि । कृष्यात् । कृष् सीष्ट इति स्थिते । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । 'पढोः । षत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः । कृक्षीष्ट । गुणः । ष्टुत्वम् । कर्टा । 'रारो झसे।। अनेन अरो स्कारो वा भवति । ऋष्टा कट । कयति क्रक्ष्यति । अन्येषां रूपाणां सिद्धिरनेनैव प्रकारेण । लुङ्लकारे । 'अनिट:०।। वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशमस्ति । अकार्षीत् अकाष्टम् । अत्र 'झसात्' अनेन सेर्लोपो भवति । अका ः 'रारो झसे.' । अक्राक्षीत् । आत्मनेपदे । 'सिस्योः' । अनेन गुणनिषेधः । 'झसात्' । अनेन झसे परे सेर्लोपः । अकृष्ट अकृक्षा. ताम् 'आतोन्तो०' । अक्षत । 'हृशषान्तात०' । अकृक्षत् । आत्मनेपदे । अकुक्षत । अकृक्षाताम् । 'आतोन्तो०' । अकृक्षत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ मिल संगमने । मिमिले । अमेलिष्ट ॥ (च. ) मिलसंगमने । अकारः । 'तुदादेरः । मिलति मिलते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'उपधाया लघोः । मिमेल मिमिलतु : मिमिलुः । मिमेलिथ । इत्यादीनि । मिमिले । मिल्यात् । 'उपधाया लघोः । मेलिषीष्ट । अत्र षत्वं च भवति । मेलिता मेलिता । मेलिष्यति मेलिष्यते । अमेलिष्यत् । अमेलिष्यत । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । 'इट ईटि' अनेन सेलेोपो भवति । 'दिबादावट् । अमेलीत् अमे- लिष्टाम् अमेलिषुः । आत्मनेपदे । अमेलिष्ट अमेलिषाताम् अमेलिषत । इत्यादीनि ॥ मुच्ल मोक्षणे ॥ मुचादेर्मुम् ॥ मुचादीनां मुमागमो भवति अप्रत्यये परे ॥५॥ मुञ्चति मुञ्चते । मुमोच मुमुचे । मुच्यात् । सिस्योः। अनेन गुणा- ·तुदादि० ० उभय० २० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १५३ भावः । चोः कुः । मुक्षीष्ट । मोक्ता २ । मोक्ष्यति मोक्ष्यते । अमोक्ष्यत् अमोक्ष्यत । अमुचत् अमुक्त ॥ (च० ) मुच्ल मोक्षणे । लकारो लित्कार्यार्थः । 'तुदादेरः ॥ सूत्रम्-'मुचादे- मुंम् ॥ सुचादेः मुम् । सुचादीनां धातूनां मुमागमो भवत्यप्रत्यये परे । मुच् लुप् विदू लिप् सिच् कृत् पिर खिद् एते मुचादयो धातवो ज्ञातव्याः 'मिदन्त्या' मुञ्चति मुञ्चते । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। द्विश्व०' । 'पूर्वस्य'। 'उपधाया लघोः । मुमोच मुमुचतुः मुमुचुः । 'अत्त्वतः (१) । मुमोचिथ । 'चोः कुः' मुमोक्थ(?)। मुमुचे। मुच्यात् । 'चोः कुः षत्वम् । 'कषसं० । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । मुक्षीष्ट । 'गुगः । 'चोः कुः' । मोक्ता मोक्ता । मोक्ष्यति मोक्ष्यते । अमोक्ष्यत अमो. क्ष्यत । 'लित्पुषादेर्ड, अनेन लुङि ङप्रत्ययो भवति । ङित्त्वाद्गुणाभावः । अमुचत् । आत्मनेपदे । 'झसात्। अनेन सेलोपो भवति झसे परे । अमुक्त अमुक्षाताम् अमुक्षत॥९॥ लुप्ल छेदने । लुम्पति । लुप्सीष्ट । अलुपत् ॥ विद्ल लाभे । विन्दति । अवेदिष्ट । अनिडयमित्येके । वेत्ता ।। (च० ) लुप्ल छेदने 'तुदादेर । 'मुचादेर्मुम्' । लुम्पति लुम्पते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । लुलोप लुलुपे । लुप्यात् । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । लुप्सीष्ट । लोप्ता लोप्ता । लोप्स्यति लोप्स्यते । अलोप्स्यत् अलोप्स्यत । 'लित्पुषादे। अलुपत् । आत्मनेपदे । 'झसात्' । अलुप्त अलुप्साताम् अलुप्सत । इत्यादीनि ॥ लिए उपदेहे । 'मुच् लुप् विद् लिप् सिच् कृत् पिश् खिद्' एते मुचा- दयः ॥ लिम्पति । लिलेप । अलिपत् अलिपत ॥ लिपिसिचिह्वयतीनामात्मनेपदे सेडो वा वाच्यः ॥६॥ अलिप्त ॥ । (च० ) सूत्रम्-'लिपिसिचिह्वयतीनाम् ॥ एषां धातूनामात्मनेपदे सेडों वा वाच्यः । अनेनात्मनेपदेऽपि सेः । अलिपत् अलिपेताम् अलिपन्त । इत्यादीनि ॥ बिच्छ्र क्षरणे । सिञ्चति । सिषेच । सिच्यात् । सिक्षीष्ट । सेक्ता सेक्ता । सेक्ष्यति । असिचत् असिचत असिक्त ॥ इति तुदादिषुभयपदिनः ॥२०॥ ( च० ) पिचल क्षरणे । 'तुदादेरः' । 'मुचादेर्मुम्' । 'आदेः ष्णः स्नः' । सिञ्चति सिञ्चते । अन्येषां सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । षत्वम् । 'गुणः' । सिषेच सिषिचतुः सिपिचुः । सिषेचिथ । 'अत्त्वतः' । 'चोः कुः । सिक्थ (१)। सिपिचे । सिच्यात् । 'चोः कुः । पत्वम् । 'कष सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । सिक्षीष्ट । 'गुणः' । 'चोः कुः । सेक्ता सेक्ता। सेक्ष्यति सेक्ष्यते । असेक्ष्यत् असेक्ष्यत । 'लित्पुपा. दे। असिचत् । 'लिपिसिचि०' । असिचत असिचेताम् असिचन्त । डेरभावपक्षे । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध 'झसात्' । 'चोः कुः। असिक्त असिक्षाताम् असिक्षत । इत्यादीनि। इत्युभयपदिनो धातवः कथिताः ॥ २० ॥ - तुदादिषु परस्मैपदिनः ॥ २१ ॥ अथ परस्मैपदिनः। कृती छेदने । कृन्तति । चकर्त । कृत्यात् । कर्तिता। कर्तिष्यति । अकर्तिष्यत् अकर्तीत् ।। (च० ) अथ परस्मैपदिनो धातवः कथ्यन्ते । तिबादयः सर्वत्र भवन्ति । 'तुदा- देरः । अयमपि चतुर्यु भवति । कृती छेदने । ईकार इत् । 'मुचादेर्मुम्' । कृन्तति । चतुर्णा सुगमानि रूपाणि । लिट्लकारे। 'द्विश्व' । 'र:' । 'उपधाया लघोः' । 'कुहोश्चुः । चकर्त चकृततुः चकृतः । चकृत । कृत्यात् । 'सिसता० । 'गुणः' । कतिता । कतिष्यति । अकतिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ। सेर्लोपः । 'उपधाया लघोः' । अकर्तीत अकर्ति- शाम् अकर्तिषुः ॥ लुभ विमोहने । लोभिता-लोब्धा । अलोभीत् ॥ (च० ) लुभ विमोहने । 'तुदादेरः' । लुमति । लुभेत् । लुभतु । अलुभत् । लिट्- लकारे । द्वित्वादिकम् । 'उपधाया लघोः' । लुलोभ । लुलु भतुः लुलुभुः । लुभ्यात् । 'इषुसह' । लोभिता । इडभावे गुणः । तथोधः । 'झवे जबाः' । लोब्धा लोब्धारौ लोब्धारः। लोभिष्यति । अलोभिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ। 'उपधाया लघोः । अलोभीत् अलोभिष्टाम् अलोभिषुः ।। चूती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिष्यति चत्स्यैति । अचीत् ॥ (च० ) वृती हिंसाग्रन्यनयोः । ईकार इत् । 'तुदादेरः' । वृतति । घृतेत् । घृततु । अचूतत् । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य रः । 'उपधाया लघोः' । चचर्त चचूततुः चतुः । नृत्यात् । 'सिसता० । 'गुणः' । चर्तिता । 'नृत्तृद्०' । अनेन स्यपि वा इट् । चर्तिष्यति चय॑ति । अचतिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटौ । अचीत् अचतिष्टाम् अचतिषुः॥ विध विधाने । वेधिता ॥ (च० ) विध विधाने । 'तुदादेरः'। विधति । चतुर्णी सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । गुणः। विवेध विविधतुः विविधुः । विध्यात् । 'सिसता० । गुणः । वेधिता । षेधिष्यति । अवेधिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटौ । गुणः । सेर्लोपः । अवेधीत् अवेधिष्टाम् अवेधिषुः । इत्यादीनि ॥ कुट कौटिल्ये ॥ कुटादेणिद्वजः प्रत्ययो द्वित् ॥१॥ चुकोट चुकुटिथ । कुटिता । अकुटीत् ॥ (च) कुट कौटिल्ये । अकार इत् । 'तुदादेरः । कुटति । चतुर्णा' रूपाणि सुग. मानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'पूर्वस्य । 'कुहोश्चुः । उपधाया लधोः । चुकोट चुकुटतुः चुकुटुः । चुकुट् इट् थः इति जाते । 'उपधाया लघोः । अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्- ।

·तुदादि० परस्मै० २१ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १५५ 'कुटादेः ॥ कुटादेर्धातोज्गिदर्जः प्रत्ययो ङिद्वत् । डिवाद्गुणाभावः । चुकुटिथ । कुट्यात् । 'कुगदेः' अनेन ङित्त्वाद्गुणो न भवति । कुटिता कुटिष्यति । अकुटिष्यत् । शेषाणि रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । गुणाभावः । अकुटीत् अकुटिष्टाम् अकुटिषुः । इत्यादीनि ॥ १ ॥ त्रुट छेदने । त्रुट्यति त्रुटति ॥ (च० ) त्रुट छेदने । 'क्रमभ्रमु० । अनेनास्य धातोर्वा यः प्रत्ययो भवति । 'तुदा- देः' त्रुट्यति । अप्रत्यते कृते सति । त्रुटति । एवं चतुर्णा रूपाणि । लिलकारे । तुत्रोट तुत्रुटतुः तुत्रुटुः । तुत्रुटिथ । त्रुट्यात् । त्रुटिता । कुटादित्वात्गुणो न भवति । त्रुटिष्य- ति । अत्रुटिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेलोपः । 'दिबादावट । अत्रुटीत् । अत्रु- टिष्टाम् अत्रुटिषुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ ओवश्चू छेदने । ओऊ इतौ । ग्रहां किति च । वृश्चति । वज्रश्च ववृ- श्चतुः ववृश्चुः । वश्चिथ वज्रष्ठ । वृश्च्यात् । ऊदितो वा । ब्रश्चिता व्रष्टा । स्कोराद्योश्च । व्रश्चिष्यति ब्रक्ष्यति । अबक्षीत् अवाक्षीत् अत्राष्टाम् ॥ (च० ) ओवश्च छेदने । ओकारोकारावितौ । 'तुदादेरः' । 'ग्रहां विति च । अनेन संप्रसारणं भवति । वृश्चति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। 'द्विश्व' । 'पूर्वस्य' । वनश्च । संप्रसारणम् । वनश्चतुः वव्रश्चः । वश्विथ । 'अदितो वा'। 'संयोगा. न्तस्य लोपः अनेन सकारस्य लोपः 'छशष०' । ष्टुत्वम् । ववष्ठ । इत्यादीनि। संप्रसारणं । वृश्च्यात् । 'सिसता'। व्रश्चिता । 'ऊदितो वा०, अनेन वा इट् । 'संयोगान्तस्य लोपः । षत्वम् । ष्टुत्वम् । ब्रष्टा । ब्रश्चिष्यति । इडभावे 'कोरायोश्च । 'चोः कुः । पत्वम् । 'कषसंयोगे० । व्रक्ष्यति । अश्विष्यत् अवक्ष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । 'दिबादावट । अब्रवीत् अवश्चिन्टाम् अवश्चिषुः । इडभावे । 'स्कोरा' । 'चोः कु: । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः अवाक्षोत् । 'झसात् । अनेन सेर्लोपः । अन्य- साधनं पूर्ववत् । अवाष्टाम् अवाक्षुः ॥ (प्र० ) अब्राक्षीदिति । नन्वत्र शकारस्य कथं लोपः । उच्यते । नकारजावनुस्वार. पञ्चमौ झलि धातुषु । सकारजः शकारश्चे ट्वर्गस्तवर्गजः ॥ इति । कृ विक्षेपे ॥ ऋत इर् । किरति । चकार चकरतुः । कीर्यात् । करिता। ईटो ग्रहाम् । करीता। करीष्यति-करिष्यति । अकरिष्यत्-अकरिष्यत । अका. रीत् ॥ उपात्किरतश्छेदेऽर्थे सुड्वाच्यः॥२॥ हिंसायांप्रतेश्च॥३॥ उपस्किरति । उपचस्कार । प्रतिस्किरति ।। (च० ) कृ विक्षेपे 'तुदादेः । ऋत इर् । अनेन ऋकारस्य इर् भवति । किरति । किरेत् । किरतु । अकिरत् लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'र:' 'कुहोश्चुः' । धातोर्नामिनः । चकार । 'संयोगातः अनेन कित्त्वान्न गुणाभावः । चकरतुः । चकरुः । चकरिथ । 'ऋ- ·१५६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध . । त इर्' । 'य्वोविहसे । कीर्यात् । सिसता.' । 'गुणः' । करिता । ईटो ग्रहाम्' अनेन वा दीर्घः । करीता । अन्येषां रूपाणि मूलाज्ज्ञेयानि । लुङ्लकारे । “णित्पे' अनेन सेणि. त्वात् वृद्धिः । 'धातोर्नामिनः' अकारीत् । वृद्धिहेतोः अनेन दीर्घाभावः । अकारिष्टाम् अकारिषुः । इत्यादीनि ॥ सूत्रम्-'उपात्' ॥ उपोपसर्गपूर्वात् किरतेर्धातोः छेदनेऽर्थे सुड् वाच्यः ॥ सूत्रम्-'हिंसायाम् ॥ किरतेर्धातोहिंसायामर्थे प्रतिपूर्वाच्च सुड् वाच्यः । उपस्किरति । उपचस्कार । हिंसायाम् । प्रतिस्किरति ॥ २-३ ॥ गृ निगरणे । गिरते रस्य वा लः स्वरे वाच्यः॥४॥ गिलति । जगार-जगाल जमरतुः जगलतुः जगरु:-जगलुः । अगारीत्-अगालीत् ॥ (च. ) गृ निगरणे । 'ऋत इर्' अनेनेर् । 'तुदादेरः' गिरति ॥ सूत्रम्-'गिरतेः०' गिरतेर्धातोरकारस्य लकारः स्वरे परे वाच्यः । अनेन रकारस्य लकारः । गिलति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे 'द्विश्च' 'र: 'कुहोश्चुः' 'धातो मिनः' अनेन वृद्धिः । जगार । जगाल । 'संयोगात्' अनेनाकित्त्वाद्गुणो भवति । जगरतुः । जगल- तुः । इत्यादीनि । 'ऋत इर्' । 'थ्वोर्विहसे' । गीर्यात् । गरिता गलिता । अन्यानि सुग- मानि । लङ्लकारे । द्वाविटौ। 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः। अगारीत् अगारिष्टाम् अगारिषुः । लत्वे कृते सति । अगालीत् अगालिष्टाम् अगालिषुः । इत्यादीनि ।। ४ ।। स्पृश स्पर्शने । स्पृशति । पस्पर्श । स्पृश्यात् । स्प्रष्टा स्पष्टी । स्प्रक्ष्यति । स्पीति । अस्प्रक्ष्यत्-अस्पयत् अस्पाक्षीत् । 'रो वा' अस्पार्षीत् ॥ कृषा- दीनां वा सिर्वक्तव्यः ॥५॥ तत्पक्षे । हशषान्तात्सक् । अस्पृक्षत् ।। (च) स्पृश् स्पर्शने । तिबादयः । 'तुदादेर: 'स्पृशति । लिट्लकारे। 'द्विश्च । 'र: । 'पूर्वस्य हसादिः । 'उपधाया लघोः' । पस्पर्श पस्पृशतु पस्पृशुः । इत्यादीनि । स्पृश्यात् । स्पृशता इति स्थिते । 'छशष' । अनेन षकारः । 'उपधाया लघो' अने- न गुणः । 'रारोझसे० अनेन अरो रकारः । 'कृषादीनाम् । अनेन विकल्पः । ष्टुत्वम् स्प्रष्टा स्पष्टी । 'पढोः कः से' । स्प्रक्ष्यति स्पयति । अस्प्रक्ष्यत् । अस्पयंत् । लुइल. कारे । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अस्पाक्षीत् । 'झसा- त्' । अनेन सेर्लोपः । अस्पार्टाम् अस्पार्षुः । अरो रकारे कृते । अस्पाक्षीत् अस्प्रा- टाम् अस्माक्षुः । इत्यादीनि । 'कृषादीनां.' भूते सिः । अनेन विहितः सिः प्रत्य. यो वा भवति ॥ सूत्रम्-'कृषादीनां०' ॥ अनेन कृषादीनां धातूनां सर्वत्र सेविकल्पः तदा 'हशषान्तात् अनेन सक् अन्यत्साधनं सुगमम् अस्पृक्षत् अस्पृक्षताम् अस्पृक्षन इत्यादीनि ॥ ५ ॥ प्रच्छ शिप्सायाम् । संप्रसारणम् । पृच्छति। पप्रच्छतुः। पप्रच्छिथ पप्रष्ठ । पृच्छयात् । प्रष्ठा । प्रक्ष्यति । अप्राक्षीत् ।। (च० ) प्रच्छ झीप्सायाम् । 'तुदादेरः' । 'ग्रहां क्ङिति च' अनेन संप्रसारणम् ।

·तुदादि० परस्मै० २१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १५७ । । पृच्छति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'पूर्वस्य । पप्रच्छ । संप्रसा- रणम् । पप्रच्छतुः पप्रच्छुः । पप्रच्छिथ । 'अत्त्वतः । षत्वम् । ष्टुत्वम् । पप्रष्ठ । इत्या. दीनि । संप्रसारणं । पृच्छ्यात् । षत्वम् । ष्टुत्वम् । प्रष्टा । 'पढोः कः से। किलात् । 'कष । प्रक्ष्यति । अप्रक्ष्यत् । लुड्लाकारे। 'अत उपधायाः' । अनेन वृद्धिः । अन्यत् साधनं सुगमम् । अप्राक्षीत् । 'छशष' । ष्टुत्वम् । अप्राष्टाम् अप्राक्षुः । इत्यादीनि । ( प्र०) प्रच्छ इति । अथ कथं 'वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄन्' इति । प्रच्छकमित्येव पाठ इति बहवः । पृच्छकमिति पाठे तु भिदादेराकृतिगणत्वात् अडिपृच्छा तत्करोतीति ज्य. न्तावुणि बोध्यम् । सृज विसर्गे । सृजति । ससर्ज ससृजतुः ससृजुः । ससर्जिथ-सस्रष्ठ । सृज्यात् । रारो झसे दृशाम् । स्रष्टा । स्रक्ष्यति । असाक्षीत् ॥ (च० ) सृज विसर्गे । 'तुदादेरः । सृजति । चतुर्णी सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । सः । 'उपधाया लघोः । ससर्ज ससृजतुः ससृजुः । 'अत्त्वतः । ससजिथ । समृज् थप् इति जाते । 'उपधाया लघोः' । 'रारो झसे०' । ष्टुत्वम् । सस्रष्ट । सृज्यात् । 'रारो झसे०' । षत्वम् । ष्टुत्वम् । स्रष्टा । षढोः कः से' । षत्वम् । 'कषसंयोगे। स्रक्ष्यति । अस्रक्ष्यत् । 'अनिटो नामिवतः' । अनाक्षीत् अस्राष्टाम् अस्राक्षुः ।। टुमस्जो शुद्धौ । टुओ इतौ । अन्यत्र सो जः। मज्जति । ममज्ज । नुम् । मङ्ख्यति । अमासीत् अमाङ्क्ताम् अमाक्षुः ॥ (०) टुमस्जो शुद्धौ । टुकारौकरौ इतौ। 'तुदादेः' । 'अन्यत्र सोज । अनेन सकारस्य जकारः । मजति । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि। लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'अन्यत्र सोजः' । ममज ममज्जतुः ममजः । इत्यादीनि । मस्ज् ता इति स्थिते । 'स्कोरायोश्च । अनेन सकारस्य लोपः । 'चोः कुः'। 'खसे चपा.' । 'मस्जि. नशोः अनेन नुम् । 'नश्चापदान्ते' । मङ्का मतारौ मङ्कारः । मद्ध्यति । अमङ्ख्यत्। 'अत उपधायाः। अमासीत् । 'झसात्' अनेन सेलोपः । अमाङ्काम् अमाक्षुः । इत्यादीनि ॥ विश् प्रवेशने । वेष्टा । अविक्षत् ।। (च० ) विश् प्रवेशने। 'तुदादेरः । विशति । लिट्लकारे । द्विश्व' । पूर्वस्य । 'इसा०' । गुणः । विवेश विविशतुः विविशुः । विवेशिथ । 'अत्वतः (१) । षत्वम् । टुत्वम् । गुणः । विवेष्ठ (१) । विश्यात् । 'गुणः' । षत्वम् ष्टुत्वम् । वेष्टा । षत्वम् । 'पढोः कः सेः' । 'किलात्' । 'कष०' । 'गुणः' । वेक्ष्यति । अवेक्ष्यत् । 'हशषान्तात् अनेन सक् । अन्यत्साधनं सुगमम् । अविक्षत् अविक्षताम् अविक्षन् ॥ मृष् आमर्शने । अम्राक्षीत् अमाीत् अमृक्षत् ॥ (८० ) मृश् आमर्शने । 'तुदादेरः । मृशति । लिट् द्वित्वादिकम् । 'र' । 'गुण, सा० उ०१४ मङ्क्ता । मस्जिनशोझसे ·१५८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । ममर्श ममृशतः ममृशुः । ममर्शिथ । 'अत्त्वतः' । समर्ट (?) । मृश्यात् । गुणः । ष्टुत्वम् । 'सरो' । मष्टा । 'पढोः कः से' । म्रक्ष्यति । अम्रक्ष्यत् । 'अनिटो नाभिवतः । अम्राक्षीत् अब्राम् । अम्राक्षुः । 'कृषादीनां०' । अनेन सेर्विकल्पः । तत्पक्षे । 'हशषान्तात् । अमृक्षत् अमृक्षताम् अमृक्षन् ॥ विच्छ गतौ । आयः । विच्छायति । विच्छायाञ्चकार-विविच्छ । विच्छाग्यात्-विच्छ्यात् । विच्छायिता-विच्छिता। अविच्छायीत् ॥ (१०) विच्छ गतौ । 'आयः अनेन आय: प्रत्ययः । 'तुदादेशः' । 'अदे'। विच्छा- यति । लिट् । विच्छायांचकार । अत्र । 'कासादि०' अनेनाम् । 'अनपि वा' इति उक्त- त्वात् अनपि वा भवति । तत्पक्षे विविच्छ विविच्छतुः विविच्छुः । विच्छाय्यात् । अत्र 'यतः अनेन अकारस्य लोपः । आयाभावे । विच्छ्यात् । 'सिसता० । विच्छायिता वि. च्छिता । विच्छायिष्यति विच्छिष्यति । अविच्छायिष्यत् । अविच्छिप्यत् । लुङ्लकारे। द्वाविटौ। अविच्छायीत् अविच्छीत् ॥ (प्र. ) विच्छ इति । तुदादिपाठसामर्थ्यात् आय प्रत्ययान्तादपि अ एव न त्वम् । तेन विच्छायती विच्छायन्तीत्यत्र वादीपोरिति नुम् विकल्पः। केचित्तु तुदादिपाठादिदमे- व विकल्पयन्ति । तन्मते तुदादिपाठप्य केवले विच्छति विच्छन्तीत्यत्र चरितार्थत्वादाय. प्रत्ययान्तादवेव नत्वः । तेन विच्छायन्तीत्यत्र नित्यमेव नुम् ॥ इति प्रसादे तुदादिपरस्मैपदिनः । । . इषु इच्छ.याम् । गमां छः । इच्छति । इच्छेत् । इयेष । एषिता--एष्टा । (च० ) इषु इच्छायाम् । 'तुदादेरः' । 'गमेश्छः' । इच्छति । लिट् । 'द्विश्च । 'गुणः । असवणे । इयेष । 'सवर्णे | ईषतुः ईषु । इत्यादीनि । इष्यात् ! 'इषु सह०' । गुणः । एषिता । ष्टुत्वम् । एष्टा । एषिष्यति । 'स्वरादेः ऐषिष्यत् । लुङ् । ऐपीत् ॥ छुप स्पर्शे । छोप्ता । अच्छौप्सीत् ॥ (च० ) छुप स्पर्श 'तुदादेरः' । छुपति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट् । 'विश्व' 'गुणः । 'झपानाम्' । चुच्छोप । छुप्यात् । गुणः । छोसा । छोप्स्यति । अच्छोप्स्यत् । 'अनिटो नामिवतः' । अच्छौप्सीत् । 'झसात् । अच्छौताम् अच्छौत्सुः ॥ लिश् गतौ । लेष्टा । अलिक्षत् ॥ (च) लिश् गतौ । 'तुदादेरः'। लिशति । लिट् लिलेश लिलिशतुः लिलिशुः । लिलेशिथ । 'अत्त्वतः । लिलेष्ठ । लिश्यात् । 'गुणः । षत्वम् । लेष्टा । षढोः कः से। लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् 'हशषान्तात् । 'छशष । 'पढो कः से' । षत्वम् । 'कष, अलिक्षत अलिक्षताम् अलिक्षन् ॥ खिद परिधाते । खिन्दति । खेत्ता । अखैत्सीत् ।। (च० ) खिद परिघाते । 'तुदादे। अनेनाप्रत्ययो भवति । 'मुचादेर्मुम्' अनेन ·दुदादि० आत्मने० २२ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपता । १५९ । मुमागमो भवति । 'नश्चापदान्ते झसे' अनेनानुस्वारः । खिन्दति । खिन्देत् । खिन्दतु । 'दिबादावअखिन्दत् । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । चिखेद चिखिदतुः चिखिदुः । इत्यादीनि । खिद्यात् 'खसे०' । 'गुणः । खेत्ता । खेत्स्यति । अखेत्स्यत् । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः ! अखैत्सीत् । 'झसात्' अनेन सेर्लोपः 'तथोधः । अखैद्धाम् अखैत्सुः । इत्यादीनि ॥ पिश अबयवे । पिंशति पशिता ॥ इति तुदादिषु परस्मैपदिनः ॥ २१ ॥ (च) पिश अवयवे । 'तुदादेरः' । 'मुचादेर्मुम् । पिंशति । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । पिपेश पिपि- शतुः पिपिशुः । पिपेशिथ। पिश्यात् ! "सिसता'। 'उपधाया लघोः । पेशिता ! षत्वम् । पेशिष्यति । 'दिबादावट् । अपेशिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविौ अन्यत्सा- धनं तु पूर्वसदृशम् । अपेशीत अपेशिष्टाम् अपेशिपुः । इत्यादीनि । इति परस्मैपदिनो धातवः कथिताः ॥ २१॥ तुदादिष्वात्मनेपदिनः ।। २२ ।। अथात्मनेपदिनः ।। मृङ् प्राणत्यागे ॥ अयकि ॥ ऋकारस्य रिङादेशो भवति अकारे प्रत्यये यकि च परे ॥१॥ नुधातोः। म्रियते ॥सपरोक्षयो- स्तादौ म्रियतेः परस्मैपदं वाच्यम् ॥२॥ ममार मम्रतुः । मृषीष्ट । मर्ता मरि प्यति अमरिष्यत् । लोपो ह्रस्वाज्झसे अमृषाताम् अमृषत ॥ (१०) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । मृङ् प्रागत्यागे । डकारः आत्मनेपदार्थः 'तुदा- देरः । सूत्रम्-'अयकि' ॥ अश्व यक् च अयक् तस्मिन् अयकि । ऋकारस्य । 'तुदादेरः अनेन सूत्रेण विहिते अकारे परे च यक प्रत्यये परे रिडादेशो भवति । अत उकारव्यवधानात् 'ये' अनेन दी| न भवति । अनुबन्धः प्रत्यक्षवत् इति न्यायात् 'नुधातोः अनेनेय् भवति । म्रियते । 'आदाई।। 'अइए नियेते म्रियन्ते । नियेत । नियताम् । अम्रियत ॥ सूत्रम्- 'सपरोक्षयोः ॥सपरोक्षयोस्तादौ स्यपि परतो म्रियतेर्धातोः परस्मैपदंवाच्यम् । तदाणबाद. यः प्रत्यया भवन्ति । 'द्विश्च । 'र' । 'धातो मिनः ममार । 'ऋरम्' । मम्रतुः मनुः । ममर्थ । इत्यादीनि । 'उ' अनेन गुणनिषेधः । षत्वम् । मृषीष्ट । गुणः । मर्ता । 'हनृतः स्यपः । मरिष्यति । अमरिष्यत् । लुङ्लकारे । 'लोपो ह्रस्वाज्झसे' अनेन सेर्लोपः । अ. मृत अमृषाताम् अमृषत ॥ १-२ ॥ (प्र०) अयकीति । निर्दिष्टत्वाकारस्यैव रिडि सिद्धे डकारग्रहणं व्यवधानार्थम् । तेन ये इति न दीर्घः ॥ १ ॥ हङ् आदरे । द्रियते । दद्रे । दृषीष्ट । दर्ता । हनृतः स्यपः । दरिष्यते । अदरिष्यत । अदृत ॥ ।

·१६० सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । । (1.) हङ् आदरे । डकार आत्मनेपदार्थः । 'तुदादेरः । अयकि । 'नु धातोः । द्रियते द्रियेत। द्रियताम् । अद्रियत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' 'र:, 'करम् । दद्रे ददाते ददि. रे। दृषीष्ट । 'गुणः' । दर्ता। 'हनृतः। दरिष्यति । अदरिष्यत् । लुङ्लकारे 'लोपो हस्वाज्झसे अनेन सेलोपः । अहषाताम् अषत । इत्यादीनि ॥ धृङ् अवस्थाने । ध्रियते तद्वत् ॥ (च०) धृङ् अवस्थाने। डकार आत्मनेपदार्थः । “तुदादेरः । अयकि । 'नुधातोः । अनेन इय् भवति । ध्रियते । ध्रियेत. । ध्रियताम् । अध्रियत । लिट्लकारे। 'द्विश्च । 'र: । 'झपानाम् । 'ऋरम्' । दधे दध्राते दधिरे। 'उः । धृषीष्ट । अत्र षत्वं भवति । 'गुणः धर्ता । 'हनृतः अनेनेट् । धरिष्यते । अधरिष्यत । लुङ्लकारे । सेर्लोपः । अश्त अषाताम् अषत ॥ पृङ् व्यापारे । व्याप्रियते । व्यापरिष्यते व्यापृत व्यापृषाताम् ॥ (च) पृङ व्यापारे । कारः अन्यत्साधनं पूर्व सदृशम् । व्यापूर्वोऽयं धातुः । व्याप्रियते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । व्यापप्रे । अन्येषां रूपाणि पूर्वसहशानि । लुङ्लकारे । सेर्लोपः । व्याप्त व्यापृषाताम् व्यापृषत इत्यादीनि ॥ ओविजी भयचलनयोः । विजते । विजेत । विजताम् । अविजत । वि- विजे । विजिता ।। विजेः पर इद किद्वक्तव्यः॥३॥ ततो नोपधागुणः । विजिष्यते । अविजिष्यत । अविजिष्ट ।। (०) ओविजी भयचलनयोः। इकारौकारावितौ स्तः । 'तुदादेरः। विजते । लि. ट्लकारे द्वित्वादिकम् । विविजे विविजाते विविजिरे । विज् इट् ता इति जाते । तत्र गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'विजः ॥ विजेः धातोः पर इट् किद्वक्तव्यः । अनेन गुणनिषेधः । विजिता । षत्वम् । विजिष्यते । अविजिष्यत् । लुङ्लकारे ष्टुत्वम् । अविजिष्ट अविजि- 'पाताम् अविजिषत ॥ ३ ॥ (प्र०) ओविजीति । प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजने । विजेः पर इति । अत्र ओ- विजीतुदादिः रुधादिश्च गृह्यते न तुविजीर पृथग्भावे इति जुहोत्यादि व्याख्यानात् ॥ ३ ॥ इति प्रसादे तुदादयः॥ ओलस्जी ब्रीडायाम् । अन्यत्र सो जः । लञ्जते । ललज्जे । अलज्जिष्ट ।। इति तुदादिष्वात्मनेपदिनः ॥ २२ ॥ इति अधिकरणास्तुदादयः ॥ (च० ) ओलस्जी बीडायाम् । द्वावितौ । 'तुदादेरः' । अन्यत्र 'सोजः अनेन स- कारस्य जकारः । लज्जते । चतुर्ण लकाराणां सुगमानि । लिटलकारे । द्वित्वादिकम् । ललज्जे इत्यादीनि । लजिषीष्ट । लजिता । लजिष्यते । अलजिषत । अलजिष्ट अलजिषाताम् अलजिषत । इत्यादीनि । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः ॥ २२ ॥ इति अविकरणास्तुदादयो धातवः कथिताः । ।

·क्यादि० उभय० २३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । १६१ क्रयादिषूभयपदिनः ॥ २३ ।। अथ कथादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः ॥ टुक्रीन् द्रव्यविनिमये ॥ ना क्यादेः ॥ यादेगणान्नाप्रत्ययो भवति चतुषु परेषु ॥१॥ अपोऽपवादः ॥ णत्वम् । क्रीणाति ॥ ईहसे ॥ ना इत्यस्याकारस्य ईकारो भवति डिति हसे परे ॥२॥ क्रीणीतः ॥ नातः॥ ना इत्यस्याकारस्य लोपो भवति डिति स्वरे परे ॥३॥ क्रीणन्ति । क्रीणासि क्रीणीथः क्रीणीथ । क्रीणामि क्रीणीवः क्रीणी- मः । क्रीणीते । क्रीणीयात् । क्रीणीत । क्रीणातु क्रीणीताम् । अक्रीणात् अक्री- गीत । चिक्रीय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चिक्रयिथ चिक्रेथ । चिक्रिये । क्रीया- त् । ऋषीष्ट । क्रेता २ । वेष्यति केष्यते । अक्रेष्यत् अक्रेष्यत । अके. षीत् । अवेष्ट ॥ अथ ऋयादयो धातवः कथ्यन्ते । तत्रादाबुभयपदिनो धातवः सन्ति । डक्रीजद्रव्य. विनिमये द्रव्यपरावर्तने वस्तूनां मौल्येन ग्रहणे इत्यर्थः । डुकारनकारावनुवन्धौ । डुकारो 'डिवतत्रिमक्' इति कार्यार्थः । नकारानुवन्धत्वादुभयपदी। तिबादयः प्रत्ययाः । क्री तिप् इतिस्थिते सूत्रम्-ना क्रयादेः ॥ ना सांके क्रयादेः। क्रयादेर्गणात् ना प्रत्ययो भवति चतुर्षु तिवादिषु परेषु । अनेन नाप्रत्ययः । णत्वम् । क्रोणाति । क्री णा तस् इति जाते ।। सूत्रम्-'ईहसे ई सांकेतिकम् । हसे । ना इति प्रत्यय सम्बन्धिन आकारस्य डिति हसे प्रत्यये परे ईकारो भवति । अनेन सर्वत्र डिति हसे आकारस्य ईकारः कार्य: 'रुनॊणोऽनन्ते । अनेन णत्वम् । क्रीणीतः । क्री ना अन्ति इति स्थिते ॥ सूत्रम्- 'नातः' ॥ ना सांके० । आत: द्विपदं सूत्रम् । क्रयादेरुत्पन्नस्य ना इति प्रत्यसंवन्धिन आकरस्य डिति स्थरे लोपो भवति । अनेन डिति स्वरे सर्वत्र आकारस्य लोपः कार्यः । क्रीणन्ति । क्रीणासि । पीत्वादिकारो न । अन्यानि मूले सन्ति । आत्मनेपदे क्रीणीते क्रीणाते क्रीगते । 'आतोऽन्तो । अनेन अन्तः अत् । अभ्यानि सुगमानि यथासम्भवं साध्यानि । यादादावीकारः सर्वत्र । क्रीणीयात क्रीणीयाताम् ऋणीयुः। इत्यादीनि 'नातः अनेन आकारस्य लोप ई तादौ भवति । क्रीणीत क्रीणीयाताम् क्रीणीरन् । इत्यादोनि । लोट्लकारेऽपि साधनं सदृशम् क्रीणातु । तातङि ङित्त्वादीकारः । क्रोणीतात् क्रीणीताम् । 'नातः । अनेनाकारस्य लोपः। क्रीणन्तु । हौ परे अकारस्ये. कारः । क्रीगिहि । आनिबादौ सवर्णे क्रीणानि क्रीणाव क्रीणाम । इत्यादीनि । आत्म- नेपदे । क्रीणीताम् क्रीणाताम् क्रीणताम् । षत्वं भवति । क्रीणीष्व ! इत्यादीनि । 'दिबादावदः । अक्रीणात् अक्रीणीताम् अक्रीणन् । अक्रीगाः। अमिपि 'सवणे दीर्घः' । अक्रीणाम् । आत्मनेपदे । अक्रोणीत । 'नातः' । अक्रोणीताम् अक्रीणत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । सर्वेषां रूपाणां द्वाभ्यां सूत्राभ्यां प्रायः सिद्धिर्भवति । लिट्लकारे 'द्विश्च' 'सस्वरादिः' 'हस्वः' 'कुहोचः 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । चिक्राय । 'नु ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध धातोः अनेन इय । चिक्रियतुः चिक्रियुः । 'अत्वतः (१) । 'गुणः । चिक्रयिथ । चिक्रेथ चिक्रियथुः चिक्रिय । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । चिक्रिये चिक्रियाते चिक्रियिरे । क्रीयात् । 'गुणः' ! षत्वम् । ऋषीष्ट । अन्यानि मूलात् ज्ञेयानि । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' । षत्वम् । 'दिवादाव? अझैषीत् अष्टाम् अऋषुः । आत्मनेपदे । 'गुणः' । पत्वम् । शुत्वम् । 'दिबादावट् । अष्ट अवेषाताम् अक्रेषत । इत्यादीनि भवन्ति॥१-३॥ (प्र०) डुक्रीजिति । विनिमयो व्यतिहारः परीवत्त इति यावत् । नेति । प्रत्यय- स्यादावुञ्चारणं योगाविभागार्थम् । नेति योगो विभज्यते । स्वादेर्नु रित्यतो नुरित्यनुव- तते । अत्र च स्तम्भु स्तुम्भु स्कुम्भु स्कुञ् एते धातबो गृह्यन्ते लक्ष्यानुसारात् । स्त- म्नाति स्तम्नोतीत्यादि । एते सौत्राश्चत्वारः पठ्यन्ते क्यादिषु । पठ्यरंस्तदापि नुविधा- नार्थ योगविभागः कर्त्तव्यः क्यादेनेति पठित्वा । तत्र नोरनुवर्तते । नुः सर्वेभ्यः क्यादि- स्यात् । नात इति ना आत इति च्छेदः । नेत्यविभक्तिकम् । पष्ठीनिर्दिष्टत्वेना- न्त्यस्यैवस्थादात इत्युत्तरार्थ स्पष्टार्थमिहैव कृतम् । हसे ईविधानात् परिशेषात् स्वर इति लभ्यत इत्याह-स्वरे परे इति। ना किम् । यान्ति । डिति किम् । अक्रीणम् । आत: किम् । येतीकारवत् सर्वस्य माभूत् ॥ १-३ ॥ पाञ् तर्पणे कान्तौ च । पिप्रिये ॥ मोञ् हिंसायाम् । मीनाति ।। मीनातिमिनोतिदीड गुणवृद्धिविषये क्यपि च आत्वं वाच्यम् ॥४॥ ममौ मिभ्यतुः मिम्युः । ममिथ-मभाथ । मासीष्ट । माता । अमासीत्-अमेष्ट ॥ स्कुञ् आप्रवणे ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कु. अभ्यो नुर्नाश्च ॥ ५॥ स्कुनोति स्कुनाति । अस्कुनीत् । चुस्कुविषे । भस्कौषीत् अस्कोष्ट ॥ स्तम्भु स्तुम्भु स्कम्भु स्कुम्भु रोधने । स्तभ्नोति- स्तम्नाति । स्तुभ्नोति स्तुभ्नाति । स्कभ्नाति-स्कभ्नोति । स्कुभ्नोति । स्कु- म्नाति । स्तभान । स्तुभान । स्कभान । स्कुभान । जृस्तम्भु चुम्लु- चुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च्लेर वा॥६॥ अस्तमत् ।। अस्तम्भीत्।। (च० ) प्रीज् तर्पणे कान्तौ च । तिबादयो भवन्ति । 'ना क्रयादेः अनेन चतुर्षु ना प्रत्ययः । णत्वम् । प्रोणाति । 'ईहसे । प्रीणीतः । 'नातः प्रीणन्ति । रूपाणि पूर्ववत् । प्रीणीते । प्रीणीयात् । प्रीणीत । प्रीणातु । प्रीणीताम् । अप्रीणात् । अप्रीणीत । लिट- लकारे । 'द्विश्व' । 'सस्वरादिः । 'हस्वः' । 'धातोर्नामिनः' । पिप्राय पिप्रियतुः पिप्रियुः 'अत्त्वतः । पिप्रयिथ । पिप्रेथ । इत्यादीनि । पिप्रिये पिप्रियाते पिप्रियिरे । प्रीयात् । 'गुणः' । प्रेषीष्ट । अन्न षत्वं भवति । प्रेता प्रेता । पत्वम् । प्रेष्यति प्रेष्यते । अप्रेस्यत् अप्रेष्यत । 'अनिटो नामिवतः । अप्रैषीत् । आत्मनेपदे गुणः । अप्रेष्ट अप्रेपाताम् अप्रेषत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ ६ ॥ पूञ् पवने । प्वादेहस्वः ॥ प्वादीनां हस्वो भवति चतुषु परेषु॥७॥ ।

·क्रयादि० उभये० २३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १६३ । पुनाति पुनीते। पुनीयात् पुनीत । पुनातु पुनीताम् । अपुनात् अपुनीत । पुपाव पुपुवे । पूयात् पविषीष्ट । पविता २ । पंविष्यति पविष्यते । अपवि- ष्यत् अपविष्यत । अपावीत् । अपविष्ट ।। (च० ) पूज् पवने । तिबादयः । 'ना क्रयादेः ॥ सूत्रम्-'वादेहस्वः ॥ प्वादे ईस्वः । प्वादीनां धातूनां हृस्वो भवति चतुर्यु परेषु । अनेन हस्वः । पुनाति पुनीते । अन्यानि पूर्वसदृशानि । लिटलकारे । 'द्विश्च' । 'सस्वरादिः । 'हस्वः' । 'धातो मि- न । पुपाव । 'नुधातोः' । पुपुवतुः । पुपुवुः । पुपविथ । आत्मनेपदे । पुपुवे पुपुवाते पुपुविरे । पूयात् । 'सिसता अनेन इट् । गुणः । षत्वम् । पविषीष्ट । अन्येषां मूलतो ज्ञा- तव्यानि । लुङ्लकारे । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अपावीत् अपाविष्टाम् अपाविषुः । आत्मनेपदे तु गुणः । षत्वम् । ष्टुत्वम् । अपविष्ट अपविषाताम् अपविषत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ ७ ॥ (प्र०) प्वादेरिति । प्वादीनां धातूनां हल्वो भवति चतुर्यु परेषु इत्यर्थः ॥ ७ ॥ कृञ् हिंसायाम् ! कृणाति कृणीते । चकार चकरे । कार्यात् करिषीष्ट । अकारीत् ॥ (च० ) कृञ् हिंसायाम् । अकार उभयपदार्थः । तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । 'ना यादेः अनेन नाप्रत्ययो भवति । प्वादेर्हस्वः' । णत्वम् । कृणाति । 'ईहसे' । कृणीतः । 'नातः अनेन अकारस्य ङिति स्वरे लोपः । कृणन्ति । आत्मनेपदे कृणीते कृणाते कृणते । कृणीयात् । कृणीत । कृणातु । कृणीताम् । अकूणात् । अकृणीत । लिट्लकारे द्वित्वादि- कम् । ३: । 'कुहोश्चुः । 'धातो ० । चकार चक्रतुः चक्रुः । चकरिथ । चक्रे चक्राते चक्रिरे । 'यादादौ । य्वोविहसे' । कीर्यात् । 'सिसता० । गुणः । षत्वम् । करिषीष्ट । करिता । करीता । षत्वम् । 'गुणः । इट् करिष्यति करिष्यते । अकरिष्यत । रूपाणि सुगमानि सन्ति अतो न लिखितानि । लुङ्लकारे । सेर्णित्वात् । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । अकारीत् अकारिष्टाम् अकारिषुः । आत्मनेपदे । 'गुणः । पत्वम् । ष्टुत्वम् । अकरिष्ट अकरिषाताम् अकरिषत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ धूञ् कम्पने । धुनाति धुनीते दुधाव अघविष्ट अघोष्ट । (च० ) धूम कम्पने । अकारः । तिबादयः । 'प्वादेहस्वः' । 'ना क्रयादेः । धुनाति धुनाते । चतुर्णी लकाराणी रूपाणि सुगमानि । तेषां साधनमपि पूर्वसदृशमस्ति । लिट लकारे द्वित्वादिकम् । 'हस्वः' । 'झपानाम् । 'धातो ० । दुधाव । 'नु धातोः । 'नानप्योर्वः । अनेनो भवति । दुधुवतुः दुधुवुः । दुधविथ । दुधुबे दुधुवाते दुधुविरे । इत्यादीनि । धूयात् । 'स्वरति०' अनेनास्य धातोरिड्विकल्पः । गुणः पत्वम् । धवि- पीष्ट । इडभावे । गुणः । पत्वम् । धोषीष्ट । धविता २ । धोता २। धविष्यति । इडभावे धोष्यति । धविष्यते धोष्यते । अधविष्यत् । अधोष्यत् । अधविष्यत । अधो- प्यत । लुङ्लकारे । 'स्तुसुधूजा' अनेन सेरिट् । वृद्धिः । अधावीत् अधाविष्टाम् अधा- ।

·सारस्वतमक्रिया- [ उत्तरार्द्ध विषुः । आत्मनेपदे । अधावष्ट अधविषाताम् अधविषत । इडभावे । 'गुण: । षत्वम् । ष्टुत्वम् ! अधोष्ट अधोषाताम् अधोषत ॥ ग्रह उपादाने । ग्रहां किति च । गृह्णाति गृह्णीते ।, गृह्णीत । गृही- यात् गृह्णीयाताम् । गृह्णातु-गृह्णीतात् गृह्णीताम् गृहन्तु ॥ हसादान हो । हसान्ताक्यादेगणादानप्रत्ययो भवति हौ परे ॥८॥ नाप्रत्ययाभावः । गृहा- ण । अगृह्णात् । जग्राह । जगृहे । गृह्यात् । ईटो ग्रहाम् इति ईः । ग्रहीषीष्ट ग्रहीता ग्रहीष्यति । अग्रहीष्यत् अग्रहीप्यत । अग्रहीत् अग्रहीष्ट ।। इति क्रयादिषूभयपदिनः ॥ २३ ॥ (च० ) ग्रह उपादाने ! उपादानं ग्रहणम् । तिवादयः । 'ना ययादेः' । 'ग्रहां क्ङिति च' अनेन संप्रसारणम् । णत्वम् । गृह्णाति गृहीतः गृह्णन्ति । गृहीते । गृहायात् । गृही. त । गृह्वातु गृहीतात गृह्णीताम् गृह्णन्तु । गृह हि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'हसादान हौ ॥ हसात् आनः हौ । हसान्तात् क्यादेर्गणात् आनः प्रत्ययो भवति किप्रत्यये परे । नाप्रत्ययाभावो भवति । 'अतः अनेन हेर्लुक् । संप्रसारणम् । गृहाण । अन्यानि सृग- मानि । गृहीताम् । अगृह्णात् । अगृहीत । लि लकारे। 'द्विश्व' संप्रसारणम् । र । 'कुहोश्चुः । 'अत उपधायाः' । जग्राह जगृहतुः जगृहुः । जगृहे जगृहाते जगृहिरे । सं- प्रसारणम् । गृह्यात् । ग्रहसीष्ट इति स्थिते । 'सिसता- । 'इटो ग्रहां, अनेन दीर्घः । ग्रहीषीष्ट । ग्रहीता २ । ग्रहीष्यति । ग्रहीष्यते । अग्रहीष्यत् अग्रहीष्यत । एतेषां रूपा- णि सुगमानि । लुङ्लकारे । 'अत उपधायाः अनेन वुद्धिः । अन्यत् साधनं सुगमम् । अग्रहीत् अग्रहिष्टाम् अग्रहिषुः । 'वृद्धिहेतोः अनेन अत्र दीर्घाभावः । आत्मनेपदे । अग्र- हीष्ट अग्रहीषाताम् अग्रहीशत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनः ॥ ८ ॥ (प्र. ) हसादानहाविति । हसादिति धातोविशेषणात्तदन्तलाभ इत्याशयेनाह- हसान्तादिति । येन नाप्राप्तन्यायेन नाप्रत्ययं बाधित्वा एवायं न तु नुमपि तेन पक्षे स्तु- भ्नुहीत्येय ॥ ८॥ इति प्रसादे क्याधुभयपदिनः ॥ २३ ॥ -- क्रयादिषु परस्मैपदिनः ॥२४॥ अथ परस्मैपदिनः । पुष पुष्टौ । पुष्णाति । पुष्णीयात् । पुष्णातु पुष्णी- ताम् पुष्णन्तु । पुषाण । अपुष्णात् । पुपोष । पुष्यात् । पोषिता । पोषिष्य-- ति । अपोषिष्यत् । अपोषीत् ।। अथ परस्मैपदिनो धातवः कथ्यन्ते । पुष पुष्टौ तिबादयः । 'नाक्रयादेः । इति णत्वम् अन्यत्र साधनम् तु पूर्वसदृशम् । पुष्णाति । चतुणों रूपाणि सुगमानि । हौ परे । पुषाण ।

·क्रयादि० परस्मै० २४ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १६५ । । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः । पुपोप पुपुषतुः दुपुषुः । 'त्र्यादेर्णादेः' । 'गुणः । पुपोषिथ । पुष्यात् । सिसता । 'उपधाया लघोः । पोषिता । षत्वम् । पोषिष्यति । 'दिवादावट । अपोषिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ सेलोपः । 'गुणः । अपोषीत् अपोषिष्टाम् अपोषिषुः इत्यादीनि ॥ मुष स्तेये । मुष्णाति । मुमोष । मुष्यात् । मोषिता । मोषिष्यति। अमोपि- ष्यत् । अमोषीत् ॥ (०) मुष स्तेये । तिवादयः । 'ना ज़्यादेः । णत्वम् । मुष्णाति । मुष्णीयात् । मुष्णातु । हौ परे । मुषाण । अमुष्णात् । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः । मुमोष मुमुषतुः मुमुषुः । 'गुणः' । मुमोषिथ । मुष्यात् । "सिसता० । गुणः । मोषिता । षत्वम् । मोषिष्यति । अमोषिष्यत् । लुङ्लकारे । द विटौ । गुणः । सेर्लोपः । अमोषीत् अमोषिष्टाम् । अमोषिषुः । शू हिंसायाम् । शृणाति । शशार शशरतुः शशरुः । शीर्यात् । शरिता । शरिष्यति । अशरिष्यत् अशारीत् ।। (च०) हिंसायाम् । तिवादयः 'ना क्रयादेः । प्वादेर्हस्वः । णत्वम् । शृणाति । शृणीयात् । शृणातु । अशृगात् । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'र' । 'धातोर्नामिनः । शशा- र । 'संयोगात्। अनेनाकित्त्वात् गुणः । शशरतुः शशरुः । शशरिथ । शर् इर् । 'थ्वो- विहसे शीर्यात् । 'सिसता.' । 'गुणः । शरिता। षत्वम् । शरिष्यति अशरिष्यत् धातोर्नामिनः । अशारीत् अशारीष्टाम् अशारिषुः । ज्या वयोहाना । ग्रहादित्वात्सम्प्रसारणम् । जिनाति । जिनीयात् । जिज्यौ जिज्यतुः जिज्युः । जिज्यिथ-जिज्याथ । जीयात । ज्याता । ज्यास्यति अज्यास्यत् । अज्यासीत् ॥ (च०) ज्या वयोहानौ । तिबादयः 'ना क्रयादेः' । 'ग्रहां किति च अनेन संप्रसा- रणम् । दीर्घस्वरत्वत् दीर्घः । जीनाति जीनीतः जीनन्ति । जीनीयात् । जीनातु । जीनीहि अजीनात् अजीनीताम् अजीनन् । लिट्लकारे । 'द्विश्व' णवादौ पूर्वस्य हस्वः । 'आतो 'णप् डौ । जिज्यौ जिज्यतुः जिज्युः । जिज्यिथ जिज्याथ । संप्रसारणम् । जीयात् । ज्याता ज्यास्यति । अज्याष्यत् । 'आदन्तानाम्' अनेनेट्सको । अज्यासीत् अज्यासि- ष्टाम् अज्यासिषुः॥ ज्ञा अवबोषने । जा जनजोः । जानाति । जज्ञौ । ज्ञायात ज्ञेयात्। ज्ञाता । अज्ञासीत् ॥ (च० ) ज्ञा अवबोधने । तिबादयः । पूर्ववत् । 'ना ज़्यादेः अनेन चतुर्यु नाप्रत्ययो 'जजानीज्ञोः अनेन सुत्रेण जा इत्यादेशः । जानाति । ई हसे जानीतः । 'नातः जनन्ति भवति । इत्यादिनि रूपाणि भवन्ति तानि पूर्वसदृशानि । जानीयात् । जानातु । हौ .

·१६६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराई - । १ । 'ई हसे अनेन ईकारः । जानीहि । अजामात । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । पूर्वस्य ह्रस्वः । परे सति । 'आतो गप् डौ' डित्त्वात् टिलोपः । जज्ञौ । 'आतोऽनपि' जज्ञतुः जजुः । 'अत्त्वतः । 'आतोऽनपिः अनेन आकारस्य लोपो भवति । जज्ञिथ जज्ञाथ । 'संयोगादेः। । ज्ञायात् ज्ञेयात् । ज्ञाता । ज्ञास्यति । 'दिवादावट। अज्ञास्यत् । 'आदन्तानां' अनेन इट्सको भवतः । अन्यत् साधनम् सुगमम् । अज्ञासीत् अज्ञासिष्टाम् अज्ञासिषुः । इत्यादिनि ॥ ली श्लेषणे । लीनाति ॥ लीलीडोरात्वं वा॥ ललौ । लिलाय लिल्य- तुः । लाता-लेता । अलासीत् । अलैषात् ॥ (च०) ला श्लेपणे । तिवादयः । 'ना ज़्यादे: । लीनाति । लीनीयात् । लीनातु ! दिबादावट । अलीनात् । चतुर्णा रूपाणि सुगमाणि। लकाराणां सुत्रम् । 'लीलीडोः' ली. लीडोर्धात्वोर्गुणवृद्धिविषये आत्वं वा भवति । 'षष्टी अनेनान्तस्य भवति । आत्वपक्षे । ललौ । आत्वाभावपक्षे द्वित्वादिकम् । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । लिलाय लिल्यतुः । 'नुधातोः अनेन यत्वम् । लिल्युः। 'अत्वतः । ललिथ ललाथ । लिलयिथ लिलेथ । इत्यादिनि । लीयात् । आत्वे कृते । लाता। आत्वाभावे गुणः । लेता। लास्यति लेष्यति । अलास्यत् अलेष्यत । 'आदन्तानां अनेन आत्पक्षे इट्सको । अलासीत अलासिष्टाम् अलासिषुः । आत्वाभावपक्षे । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अलैषीत् अलै.ष्टाम् अलैधुः ॥ १॥ बन्ध बन्धने । बध्नाति । बबन्ध । भन्स्यति । अभान्सीत् ॥ (च०)बन्ध बन्धने । तिबादयः । 'नाक्रयादेः । 'नो लोपः' अनेन नकारस्य लोपः । बध्नानि । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । बबन्ध बबन्धतुः बब. न्धुः । बबन्धिथ । 'अत्त्वतः' । 'तथोर्धः 'झवे जबाः' । 'नो लोपः' । बध्यात् । बबन्ध । इत्यादीनि । बद्धा 'आदिजबानाम्' अनेन बस्य भः । 'खसे चपा०' भन्त्स्यति 'दिबादा- वट् । अभन्त्स्यत् । लुङ्लकारे । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । अभान्त्सीत् । 'प्रत्यय. लोपे०अस्यामित्यत्वान्न भकारः । 'झसात् अनेन सेर्लोपो भवति । 'तथोर्धः' अबान्द्वाम् अभान्सुः इत्यादीनि॥ मन्थ विलोडने । मनाति ॥ (च० ) मन्थ विलोडने। 'ना क्रयादेः । नोलोपः। मथ्नाति । चतुर्णा सुगमानि ? लिट्लकारे । ममन्थ ममन्थतुः ममन्थुः । ममन्थिथ । अन्येषां लकाराणां भ्वादिगणोक्त- मन्थधातुवत् रूपाणि । कुष् निष्कर्षे । कुष्णाति । कुषाण ।चुकोष। कुष्यात् । कोषिता । अकोषीत् । (च०) कुष निष्कर्षे । 'ना क्रयादेः । णत्वम् । कुष्णाति कुष्णीतः कुष्णन्ति । इत्यादीनि चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'कुहोरचुः । उपधाया लघोः चुकोष चुकुषतुः चुकुषुः । चुकोषिथ । कुष्यात् । 'सिसता० । गुणः । कोषिता ।

·क्रयादि० आत्मने० २५ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । यत्वम् । कोषिष्यति । 'दिवादावट्' । अकोषिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ सेर्लोपः । 'गुणः । अकोषीत् अकोषिष्टाम् अकोषिषुः ॥ अश् भोजने । अश्नाति अश्नीयात् । अश्नातु अश्नीतात् अश्नीताम् । अश्नन्तु । अशान । आश । अशिता । आशात् । इति क्यादिषु परस्मैप- दिनः ॥ २४ ॥ (च० ) अश् भोजने । तिबादयः । 'ना क्रयादेः । अनाति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । हो परे 'हसादान हो । 'अतः' । अशान । लुङ्लकारे । 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'सवणे' आश्नत् । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । 'अत उपधायाः। 'सवर्णे । आश आशतुः आशुः । आशिथ । अश्यात् । सिसता० । अशिता । षत्वम् । अशिष्यति । 'दिबादावट् । स्वरादेः आशिष्यत् ।आशीत आशिष्टाम् आशिषुः इत्या- दीनि । इति परस्मैपदिनो धातवः कथिताः ॥ (प्र०) खव् भूतप्रादुर्भावे । भूतप्रादुर्भावोऽतिक्रान्तोत्पत्तिः । 'खो वस्य औने खौति । खौनीहि इत्यत्र परत्वादौत्वे हसन्तत्वाभावात् हसादान हौ इति न । इति प्रसादे त्र्यादिषु परस्मैपदिनः । क्रयादिष्वात्मनेपदिनः ।। २५ ।। अथात्मनपदिनः । वृङ् संभक्तौ । वृणीते । वृणीत । वृणीताम् । अवृणीत । बने । वरिषीष्ट वरीषीष्ट ॥ संयोगादिऋदन्तवृवृक्षांसिस्यौरात्म- नेपदे इड्डा वाच्यः ॥ १॥ वृषीष्ट उः । अवरिष्ट-अवरीष्ट-अवृत । इत्यादि ॥ इति कथादिष्वात्मनेपदिनः ॥२५॥ इति नाविकरणाः क्रथादयः ।। (च० ) अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । वृङ् संभक्तौ । डकार आत्मनेपदार्थः। तआ. दयः प्रत्ययाः भवन्ति 'ना ज़्यादेः । ई हसे' । णत्वम् । वृणी । 'नातः' वृणाते वृणते वृणात वृणीताम् । अवृणीत । रूपाणि सुगमानि । तेषां कार्यमपि सदृशम् । लिट्ल- कारे । 'द्वश्व' । ':'। 'करम् । वज्र ववाते वत्रिरे । ज्यादित्वान्नेट् । ववृषे । इत्या. दीनि । वृसीष्ट इति स्थिते । 'सिसता"। 'गुणः । वरिषीष्ट । ईटो ग्रहां० । वरीषीष्ट । 'संयोगादि० अनेन सीष्टादौ । वेट् । 'उः अनेन गुणनिषेधः वृषीष्ट । वरिता- वरीता । वरोष्यते वरिष्यते । अवरिष्यत अवरीष्यत । लुङ्लकारे । अवरिष्ट अवरिषा- ताम् अवरिषत । दीर्धे कृले अवरीष्ट अवरीषताम् अवरीषत । इडभावपक्षे । 'लोपो हस्वाज्झसे अनेन झसे परे सेर्लोपः । अवृत अवृषाताम् अवृषत । अवृथाः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः ॥१॥ इति नाविकरणा: क्रयादयो धातवः ॥ (प्र०) वृङ् संभक्ताविति । सम्भक्तिर्भजनम् । क्रादेरिति नेट् । ववृषे 'संयोगदि- ऋदन्तः अनेन वरिषीष्ट वृषीष्ट ॥ १ ॥ इति प्रसादे ज़्याद्यात्मनेपदिनः । । ।

·१६८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध चोरयति । । चुरादिगणः ॥ २६ ॥ अथ चुरादयः ॥ चुर स्तेये ॥ चुरादेः ॥ चुरादेर्गणात्स्वार्थे त्रिः प्रत्ययो भवति ॥ १॥ उपधाया गुणः ॥ स धातुः। अपगुणायः । चोरयत् चोरयतु । अचोरयत् । चोरयाञ्चकार । चोरयाम्बभूव । चोरयामास । चोरयाञ्चक्रे । ओः । चोर्यात् चोरयिता । चोरयिष्यति । अचारयिष्यत् अरङ् द्विश्च । अङि लघौ हस्व उपधायाः । लघोर्दीधः अचूचुरत् ।। (३०) अथ चुरादयो धातवः कथ्यन्ते । चुर स्तेये। सूत्रम्-'चुरादेः ॥ चुरादेर्धातुगणात् धातुपाठोक्तात् स्वार्थे मूलार्थे एव प्रेरणाद्यर्थ विनैव निप्रत्ययो भवति । यथा भ्वादीनां अबादिविकरणं तथा चुरादीनां जिविकरणमित्यर्थः । अनेन निप्रत्ययो भवति । तत्र वृद्धः प्राप्तौ सूत्राभावे । 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । चोरि इति स्थिते । 'स धातुः । अनेन धातुसंज्ञा । धातुत्वात् तिबादयः । 'अपकर्तरि । अनेन 'अपप्रत्ययः । 'गुणः । 'ए अय' 'स्वरहीनम् । चोरयति चोरयतः चोरयन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । चोरयेत् । चोरयतु । 'दिवादावट' । अचो. ग्यत् लिट्लकारे । 'कोसादिप्रत्ययादाम्' अनेन आम् । गुणः । अन्यत् साधनं सुगमम् । चोरयांचकार । चोरयामास । चोरयांबभूव। इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । जित्त्वादुभयपदी। चोरयते । चोरयांचके । चोरि यात्। इति जाते : अनेन जेलोपः। चोर्यात् । 'सिसता.' अनेनेट् । चोरयिता । चोरयिष्यति । 'दिवादावट् । अचोरयिष्यत् । चुर् नि दिप् इति जाते । 'जेरङ् द्विश्च' । अनेन सिविषये अप्रत्ययो भवति च धातोत्विम् । पूर्वस्य चुचुर् जि अङ् दिप् इति जाते । ':' अनेन जे.पो भवति । चुचुर् अङ् दिप् इति जाते 'लघो- दीर्घः' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । 'दिवादाव' । 'स्वर' । 'वावसाने' । अचूचुरत् अचूचुर- ताम्' अचूचुरन् । इत्यादीनि भवन्ति रूपाणि । अथवा चोरि इति सिद्धस्येव अङ् प्रत्यये कृते ने अनेन जेलोपे कृते निमित्ताभावे इति वचनात् चो इत्यस्य चुः । ततो द्वित्वम् एवमपि साधना भवति । 'अचूचुरञ्चन्द्रमसोऽभिरामतां' इति माघः ॥ १ ॥ (प्र.) चुरादेरिति । चुर आदिर्यस्य स चुरादिस्तस्मात् । तद्गुणसंविज्ञानो बहु- ब्रीहिः । अनुभूतावयवभेदसमुदायस्यापदार्थत्वेनाश्रयणादेकवचनम् । ननु धातोः प्रेरणे इत्यनेनैव चुरादेरपि स्यात् किमनेनेत्यतआह-स्वार्थे इति ॥ १ ॥ चिती संज्ञाने । चेतयति अचीचितत् ॥ (०) चिती संज्ञाने । ईकार इत् । 'चुरादे: 'उपधाया लघो। 'सधातुः तिवा. दयः । 'अप् कर्तरि' । 'गुणः । अप् । चेतयति । चेतयेत् । चेतयतु । अचेतयत् । 'का- सादि० अनेन सर्वत्र णबादौ आम्प्रत्ययो भवति । चेतयांचकार । चेतयामास । चेतयां. वभूव । जे अनेन अर्लोपः । चेत्यात् । 'सिसता०' । 'गुणः । चेतायता । चेतयिष्यति । अचेतयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरङ द्विश्च । 'अङि लधौ हुस्वः। 'लघोर्दीर्घ दिवादा- वट अचीचितत् अचीचिततापू अचीचितन् । इत्यादीनि ॥ ।

·चुरादिगणः २६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १६९ चिति स्मृत्याम् । इदितो नुम् । चिन्तयति । लघोरभावान्न दीर्घः । अचिचिन्तत् । चुरादेर्जिति केचित् । चिन्तति । (च० ) चिति स्मृत्याम् 'चुरादेः अनेन जिप्रत्ययो भवति । 'इदितो नुम् । अन्य. साधनं पूर्वसदृशं वर्तते। चिन्तयति। लिट्लकारे आम् प्रत्ययो भवति । अन्यानि रूपाणि पूर्वधातुवत् । लुड्लकारे । 'डेरङ् द्विश्च' । अनेनाप्रत्ययो भवति । लघोरभावात् पूर्व- स्य दी| न भवति । 'दिवादाव' अचिचिन्तत् । अविचिन्तताम् । अचिचिन्तन् । इत्या. दीनि ॥ चुरादेर्धातोर्गणात् निः प्रत्ययो वाभवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते चित्तति चिन्ततः चिन्तन्ति । इत्यादीनि रूपाणि स्युः ॥ (प्र०) निवेति । अयं भावः । चिन्तेति पठितव्ये इदित् करणं जे: पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तेन चिन्त्यादित्यादौ लोपो न ॥ पीड अवगाहने । पीडयति ॥ भ्राजभासभाषदीपजीवमील- पीडां वोपधाया हस्वोऽपरे औ ।। २॥ अपीपिडत्-अपिपीडत् । प्रथप्रल्याने। प्रथथति ॥ स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशां पूर्वस्यातोऽद. परे औ ॥ ३ ॥ इत्वापवादः । अपप्रथत् ॥ (च० ) पीड अवगाहने । अवगाहनं प्रवेशः । चुरादेः लघ्वभावात् 'उपधाया लघोः। अनेन गुणो न भवति । अप् । गुणः । पीडयति लिट्लकारे । 'कासादिः । अनेनाम् । पीडयांचकार । ':' । पीडयात् । 'सिसता.' गुणः । पीडयिता । लुङ्लकारे । 'डेरङ् द्विश्च । अनेनाङ् प्रत्ययः धातोद्वित्वम् । 'पूर्वस्य' । 'दिवादावट्' हस्वः । अपिपीड् जि. अङ् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'भ्राज' ॥ भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडामेतेषां धातू. नामुपधाया वा ह्रस्वो भवति अङ् परे । अनेन वोपधाया ह्रस्वः । हो, अनेन सेर्लोपः । 'लघोघः अनेन पूर्वस्य दीर्घः । अपीपिडत् अपीपिडताम् अपीपिडन् । इत्या. दीनि । यदोपधाया हस्वो न भवति तदा । अपिपीडत् अपिपीडताम् अपिपीडन् । प्रथ प्रख्याने । 'चुरादेः' । प्रथयति । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययः । प्रथयांचकार । लुङ्लकारे । बेरङ् द्विश्व' । 'पूर्वस्य । अप प्रथ जि अङ् दिप् इति जाते 'अङि लघौः अनेनोपधाया हस्वः । अकारस्येकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'स्मृदृत्वर' ॥ स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पृशां धातूनां पूर्वस्य अकारस्य अकार एव भवति इत्यपवादः । अनेन पूर्वस्य अकारस्य इकारो न भवति । 'जे अनेन सेलोपः । अपप्रथत् अपप्रथताम् अपप्रथन् । इत्यादीनि ॥२-३॥ पृथ प्रक्षेपे । उपधाया ऋवर्णस्याङि वा वक्तव्यः॥४॥ इररामपवादः । अपीपृथत् अपपर्थत् । (च०) पृथ् प्रक्षेपे । 'चुरादेः'। 'उपधाया लघोः' । अन्यत्तु पूर्ववत् । पर्थयति । लुङ्ल- कारे । 'जेरङ् द्विश्व' । 'अङि लघौ' 'लघोर्दीर्घः' । 'ड' । अपीपृथ् अङ् दिप् इति जाते ॥ 'उपधायाः उपधाया ऋवर्णस्य ऋकारो वा वक्तव्यः इररामपवादः । अनेन ऋकारस्य सा० उ०१५ ।

·१७० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध ऋकार एव । अपीपृथत् अपीपृथताम् अपीपृथन् । यदा ऋकारो न भवति तदा औ परे गुणः । अपपर्थत् अपपर्थताम् अपर्थन् ॥ ४ ॥ (प्र०) इरराराम इति । दीर्घोपधे उपधाया ऋत इति इर् प्राप्तः । मृजेवृद्धिरि- त्यार् प्राप्तः । लघूपधत्वे त्वर प्राप्तः ॥ ४ ॥ ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ॥ मितां हस्वः ॥ मितां धातूनां हवो भवति जो परे ॥ ५॥ ज्ञपयति । (०) ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः । 'चुरादेः । 'अत उपधायाः । ज्ञाप् मि इति जाते ॥ सूत्रम्-'मितां ह्रस्व ॥ मितां हस्वः, मितां धातूनां हस्वो भवति औ परे। मितो धातवो धातुपाठादवगन्तव्याः । अनेन ह्रस्वः । अन्यत्सुगमम् । ज्ञपयति । लिट्लकारे । आम् प्रत्ययः । ज्ञपयांचकार । लुङ्लकारे 'जेरङ् द्विश्व' । पूर्वस्य ह्रस्वः । 'जे । अङि अजिज्ञपत् अजिज्ञपताम् अजिज्ञपन् ॥ ५ ॥ (प्र.) मितामिति । म् इत् येषां ते मितस्तेषां । घटादयो मित इत्यादिमित्संज्ञ- कानां ग्रहणम् ॥ ५ ॥ चिञ् चयने । मित् ॥ चिस्फुरो वात्वं वा ॥ ६॥ रातो औ पुक् ॥ ७ ॥ ऋगतावित्यस्याकारस्य च पुगागमो भवति औ परे ॥ चपयति चययति ॥ च० ) चिञ् चयने । अयं धातुर्मित् । 'चुरादेः' । अनेन मिः । सूत्रम्-'चिस्फु. रो' ॥ चिस्फुरोर्धात्वोर्जिप्रत्यये परे आत्वं वा भवति । 'षष्ठी' अनेनायमादेशोऽन्त्य- स्य । चा नि इति जाते ॥ सूत्रम्-'रातो औ पुक् ॥रातः जो पुक् । ऋ गतौ इत्यस्य धातोराकारान्तस्य च धातोर्जिप्रत्यये परे पुगागमो भवति । अनेन पुक् । कित्त्वादन्ते । 'मिता ह्रस्वः' अनेन हस्वः। 'सधातुः तिबादयः । 'अपकर्तरि' । 'गुणः । चपयति । चपयेत् । चपयतु । अचपयत् । लिट्लकारे । 'कासादिप्रत्ययादाम् । अनेनास्याम् । अन्यत्साधनं सुगमम् । चपयांचकार । चापयामास । चपयाम्बभूव । 'जे' चप्यात् । 'सिसता० । चपयिता । चपयिष्यति । अचपयिष्यत् । लुङ्लकारे। चप जि दिप् इति जाते । 'जेरङ् द्विश्च । 'पूर्वस्य' । 'अङि लधौ' । 'लघोर्दीर्घः' । अचीचपत अचीचपताम् । अचीचपन् । आत्वाभावपक्षे । 'धातो मिनः' अनेन वृद्धिः। 'मितां ह्रस्वः' 'सधातुः अप् । चययति । लिट्लकारे। आम्प्रत्ययः । चययांचकार । जेः' । चय्यात् । लुङ्ल- कारे । चप् जि दिप् इति जाते। 'जेरद्विश्च 'जेः। 'अङि लधौ' । 'लघोर्दीर्घः' । अचीचयत् अचीचयताम् । अचीचयन् ॥ ६-७ ॥ (प्र.) रातो आविति । आच आश्च रात् तस्य रातः । इत्यनेनोभयोरपि ग्रह- णम् । तेन ऋच्छन्तं इत्यतम् वा प्रेरयतीति विग्रहे अर्पयतीति भवति ॥ ७ ॥ अर्च पूजायाम् ॥ अर्चयति ।। स्वरादेः परः ॥ स्वरादेर्धातोः परोऽ- वयवो ऽद्विरुक्तः सस्वरो विर्भवति ॥ नदराः संयोगादयो न द्विः । इति रेफस्य । " ·चुरादिगणः २६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । । , न द्वित्वम् ॥ ८॥ आर्चिचत् । (च० ) अर्च पूजायाम् । 'चुरादेः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अर्चयति । लिट्- लकारे । अर्चयांचकार । आशीर्यादादौ । 'जे' । अात् । लुङ्लकारे । अर्चि दिप् इति जाते । 'जेरङ् द्विश्वः ॥ 'स्वरादेः परः 'नदराः' अनेन रकारस्य द्वित्वनिषेधः । । 'दिवादावट् । 'स्वरादेः । आचिचत् आचिचताम् आर्चिचन् ॥ कृत संशब्दे॥धातोरुपधाया ऋकारस्य ईकारादेशोवाच्यो जिप्रत्यये परे ॥९॥ कीर्तयति । अचिकीर्तत् । (च० ) कृत संशब्दे । 'चुरादेः । सूत्रम्-'धातोः' धातोरुपधाया ऋकारस्य जिप्रत्यये परे ईकारादेशो वाच्यः । 'य्वोर्विहसे' अनेन दीर्घः। कीर्तयति । लिट् कीर्तया- ञ्चकार । लुङ् 'मेरङ् द्विश्च' 'हस्वः' 'कुहोश्चुः "दिबादावट' अचिकीर्त्तत् अचिकीर्तताम् अचिकीर्तन् ॥ ९॥ गण संख्याने । अकारान्तः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न वृद्धिः । गणयति॥ अल्लोपिनो नाङ्कार्यम् ॥ १० ॥ अजगणत् । कथगणयोरङ्कार्यं चेति केचित् । अजीगणत् । (च०) गण संख्याने । अयमकारान्तः 'चुरादेः 'यतः अनेनाकारस्य लोपः । तत्र 'अत उपधायाः अनेन सूत्रेण वृद्धः प्राप्तौ सत्यां 'यदादेशस्तद्वद्भवति' इति न्यायेन वृद्धिर्न भवति उपधायामकाराभावात् । गणयति । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । गणयांचकार । लुङ् 'जेरङ् द्विश्च' 'पूर्वस्य० 'कुहोश्चुः ॥ सूत्रम् 'अल्लोपिनः ॥ सूत्रम्-'अल्लोपिन: अल्लोपिनो धातोरङ्कार्यं न भवति । 'अङि लघौ' 'लघोर्दीर्घः' आभ्यां सूत्राभ्यामुक्त कार्य न भवति इत्यर्थः । अजगणत् अजगणताम् अजगणन् ॥ कथगणयोर्धात्वोरकार्य वा भवतीति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते-अजीगणत् अजीगणताम् अजीगणन् ॥ १० ॥ कथ वाक्यप्रबन्धे । कथयति । अचकथत् अचीकथत् । (च०) कथ वाक्यप्रबन्धे। अयमप्यकारान्तः । 'चुरादेः । कथयति कथयांचकार । कथ्यात् 'अल्लोपिनः अनेनाकार्यं न भवति । 'कुहोश्चुः । अचकथत अचकथताम् अचकथन् । वा भवतीत्युक्तत्वात् अङ्कार्य भवति । साधनं तु पूर्ववत् । अचीकथत् अचीकथताम् अचीकथन् । ऊन परिहाणे । ऊनयति ॥ जिनिमित्तस्वरादेशो द्वित्वे कर्तव्ये स्थानिवत् ।। स्वरादेः परः । औननत् ।। (च० ) ऊन परिहाणे । 'चुरादेः । अकारान्तोऽयम् । जनयति । ऊनयेत् । ऊनयतु । 'स्वरादेः अनेनास्य धातोद्वितीयोऽडागमो भवति । औनयत् ।लिट्लकारे । 'कासादिक अनेनाम् । उनयांचकार । 'जेः' । उन्यात् । 'सिसता०' । ऊनयिता। ऊनयिष्यति । औनयिष्यत् । लुङ्लकारे। उनयि दिप् इति स्थिते । 'जेरङ् द्विश्च' । अनेन ङप्रत्ययो ·१७२ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तराद्वै धातोद्वित्वं च भवति । 'स्वरादेः परः अनेन नकारस्य द्वित्वम् । 'ज: 'यतः' दिबादावट' 'स्वरादेः परः' औननत् औननताम् औननन् । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ अर्थङ् याचने । अर्थयते । आथित ॥ (च० ) अर्थङ् याचने । ङकार आत्मनेपदार्थः । अकारान्तोऽयं धातुः । 'चुरादेः । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अर्थयते । अर्थयेत । 'स्वशदेः अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । आर्थयत । लिट्लकारे । 'कालादि अनेनाम् । अर्थयांचक्रे । आम्प्रत्ययः अनेन अर्थ- यामास अर्थयांबभूव । इत्यादीनि रूपाणि । 'सिलता' । अर्थयिषीष्ट । लुङ्लकारे अप्रत्ययः । धातोत्विम् । 'स्वरादेः परः अनेन यकारस्य द्वित्वं भवति । 'झपानां०, अनेन थकारेस्य तकारः । 'जे' यतः 'स्वरादेः अनेन द्वितीयोऽडागमः । आथित आतथेताम् आतथन्त । इत्यादीनि ॥ संग्रामङ् युद्धे । अससंग्रामत ॥ (च० ) संग्रामङ् युद्धे । डकार आत्मनेपदार्थः । अकरान्तोऽयम् । 'चुरादेः 'यतः' अन्यत्साधनं पूर्ववत् । संग्रामयते । संग्रामयेत । संग्रामयताम् । असंग्रामयत । 'कासा. दि० । संग्रामयांचक्रे । “सिसता० । संग्रामयिषीष्ट । संग्रामयिता । लुङ्लकारे 'सस्व. रादि०' अनेन सकारस्य द्वित्वम् । अन्यत् । अससंग्रामत अससंग्रामेताम् अससंग्रामत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ अन्ध दृष्टयुपघाते । आन्दधत् ।। ( च० ) अन्ध दृष्ट्युपघाते । अकारान्तोऽयम् । 'चुरादेः' । 'यतः' । 'स धातुः । तिबादयः । अबादयः । अन्धयति । अन्धयेत् । अन्धयतु । 'स्वरादेः । अनेन द्विती- योऽडागमो भवति । आंधयत् । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययो भवति । अन्धयांचकार । 'जे । अन्ध्यात् । 'सिसता०' । अन्धयिता । अन्धयिष्यति । अन्धयिष्यत् । लुङ्ल- कारे । अम्प्रत्ययः । धकारस्य द्वित्वम् । 'झपानाम्, 'जे' यतः स्वरादेः आन्दधत् आन्दधताम् अन्दधन् । इत्यादीनि ॥ अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे च । आञ्चकत् ॥ इति चुरादिगणः ॥ २६ ॥ (च० ) अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे च । अकारान्तौ । 'चुरादेः ' 'यतः' । अङयति । अङ्गयति । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययो भवति । अङ्कयांच- कार । लुङ्लकारे अप्रत्ययः । 'स्वरादेः परः अनेन ककारस्य द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः : 'यतः' 'स्वरादेः आञ्चकत् आञ्चकताम् आञ्चकन् । इत्यादीनि । इति चुरादयो धातवः कथिताः॥ (प्र) अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे च । लक्षण चिह्नकरणम् ॥ शाकटायनस्तु कथादीनां सर्वेषां पुकमाह । तन्मते कथापयति गणापयतीत्यादि ॥ इति प्रसादे चुरादयो धातवः ॥ २६ ॥ । ।

·न्यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । - - ज्यन्तप्रक्रिया ॥ २७॥ ॥ अथ ज्यन्ताः ॥ धातोःप्रेरणे ॥ प्रयोजकव्यापारेऽर्थे धातोद्भिः प्रत्ययो भवति ॥ १ ॥ कुर्वन्तं प्रेश्यति यः स प्रयोजकः । कारयति कारयते । अचीकरत् ॥ (च० ) अथ ज्यन्ता धातवः कथ्यन्ते । सूत्रम्-'धातोः प्रेरणे' धातोः प्रेरणे द्विपदं सूत्रम् । भ्वादेर्धातोः प्रेरणेऽर्थे कारितेऽर्थे जिः प्रत्ययो भवति । प्रेरणेऽर्थे इति कोऽर्थः । प्रयोजकव्यापारे । प्रयोजक इति कोऽर्थः । कुर्वन्तं पुरुषं यः कारयति 'एतत्कार्यं त्वं कुरु' इति प्रवर्त्तयति स प्रयोजक इत्युच्यते । तस्य व्यापारः प्रयोज्यद्वारेण रूपेण क्रियासम्बन्धस्तस्मिन् निः प्रत्ययो भवति। कुर्वन्तं प्रेरयति यः सः प्रयोजकः । एकः करोति तं कुर्वन्तं अन्यः प्रेरयति इत्यस्मिन्नर्थे कृते धातोजि: प्रत्ययः। कृजि इति जाते जकारो वृद्धयर्थः । उभयपदार्थश्च । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः । स धातुः' अने- नास्मिन्प्रकरणे धातुसंज्ञा सर्वत्र भवति । तिबादयः । 'अप् कर्तरि गुणः । 'ए अय्' कारयति । जित्वादयमुभयपदी । कारयते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट. लकारे 'कासादिप्रत्ययादाम्' । अनेनाम् प्रत्ययो भवति । अन्यत्साधनं सुगमम् । कार- याचकार । कारयाञ्चक्रे । कारयामास । कारयाम्वभूव । इत्यादीनि । 'जे'। कार्यात् । 'सिसता० षत्वम् कारयिषीष्ट । कारयिता २ । अन्येषां सुगमानि । लुङ्लकारे । कार जि दिप् इति जाते । 'जेरङ् द्विश्च' अनेनाञ् धातोद्वित्वं च हृस्वः । कुहोश्चुः 'अङि लधौ' 'लघोर्दीव:' 'दिबादावट । अचीकरत् अचीकरताम् अचीकरन् । आत्मनेपदे । अचीकरत अचीकरेताम् अचीकरन्त । इत्यादीनि भवन्ति । ज्यन्ता धातवः सर्वे उभय. पदिनः । मित्त्वात् ॥ १॥ (प्र०) अथ दशगणी निरूप्य स्वार्थजिप्रसङ्गात प्रेरणार्थ जिं दर्शयति-धातो- रिति । प्रयोजकः प्रेरकः स च चेतनाचेतनसाधारण्येन विवक्षितः । स च क्वचित् सिद्धः क्वचित् फलरूपः, देवदत्तः पाचयति गमयतीत्यादौ सिद्धः । भिक्षां वासयति संग्रामो वासयतीत्यादौ तु फलरूपः । तस्य व्यापारः प्रेरणम् । भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्त्तना प्रेरण. माज्ञेत्यर्थः । धातोनिः प्रत्ययः स्यात् प्रेरणेऽर्थे । ननु यदि धातोः प्रेरणे निर्भवति लोट् च तदा नेर्लोटश्च पर्यायता स्यात् । ततश्चेदानी पृच्छतु भवानिति वक्तव्ये प्रच्छयतीति जिप्रत्ययेनापि प्रयुज्यतेतिचेन्न, प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहिताया प्रयोजकनिष्ठप्रवृत्तिः सा जिप्रत्यय- स्यार्थः। प्रयोज्यप्रवृत्त्यनुपहिता प्रयोजकप्रवृत्तिस्तु लोडर्थ इत्युभयोभदः । उक्तं च- 'द्रव्यमानस्य तु प्रैषे पृच्छादेलोड् विधीयते । सक्रियस्य यदि प्रैषस्तदा स विषयो णिचः अस्यार्थः-कर्तृत्वेनावधारितस्य देवदत्तादेस्तु प्रैषे प्रच्छ ज्ञीप्सायामित्यादेर्लोट् भवति । प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहितप्रवृत्त्याश्रयस्य प्रयुक्तिस्तु यदा स्यात् जेविषय इति । किञ्च प्रयो- तृनिष्ठा प्रयुक्तिोंडर्थः प्रयोज्यप्रयोक्तृकर्त्तका तु ज्यर्थः । पच देवदत्तेत्यत्र हि वक्तव प्रेरकः । पाचयतीत्यादौ वक्तृभिन्नः पाचयामीत्यादौ तु वक्तेति दिक् ॥ १ ॥ - ·१७४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्ध . पाचयति । अपीपचत् ॥ (२०) डुपचष् पाके । पचन्तं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे. अनेन निः प्रत्ययः । 'अत उपधायाः । स धातुः' । तिबादयः । 'अप् कर्तरि' । गुणः 'ए अय पाचयति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययः । पाचयाञ्चकार । 'जेः' । पाच्यात् । 'सिसता.'। पाचयिता । षत्वम् । पाचयिष्यति । 'दिबादावदः । अपाचयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'ओरङ् द्विश्च । अन्यत्साधनं सुगमम् । अपीपचत् अपीप- चताम् अपीपचन् । इत्यादीनि । भवन्तं प्रेरयति भावयति । भावयते । भावयांबभूव ॥ अङ्सयोः ॥ अङ्सयोः पूर्वस्योकारस्यवं पवर्गयवरलजकारेष्ववर्णपरेषु परतः ॥ २ ॥ द्विनिमित्तेऽचि ।। द्वित्वनिमित्तेऽचि अच आदशो न द्वित्वे कर्तव्ये ॥ ३ ॥ अबीभवत् ॥ (च० ) भू सत्तायाम् । भवन्तं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे । 'धातोना- मिनः । अन्यत्साधनं सुगमम् । भावयति । भावयते। भावयाञ्चकार । भाव्यात् । 'सिसता०' । भावयिता । लुङ्लकारे । भू भू जि अङ् दिप इति जाते । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । हस्वः । 'झपानाम् । 'अङ्सयोः' अङ्सयोः परयोः पूर्वस्य उकारस्य इत्वं भवति । अवर्णपरेषु पवर्गयवरलजकारेषु परतः । अनेन उकारस्य इत्वम् । 'अडि लघौ । 'लघोर्दी: अबीभवत् अबीभवताम् अबीभवन् । इत्यादीनि ॥२-३॥ मूङ् मोहने । मावयति । अमीमवत् ॥ (च) मूङ् मोहने । मवन्तं प्रेरयति । धातोः प्रेरणे। अन्यत्पूर्ववत् । मावयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' । अनेनाम् । मावयांचकार । 'जे:' माव्यात् । 'सिसता'। मावयिता । लुङ्लकारे साधनं पूर्वसदृशम् । अमीमवत् । अमीमवताम् । अमीमवन् । इत्यादीनि ॥ यु मिश्रणे । अयीयवत् ।। (च० ) यु मिश्रणे। एकः यौति तमन्यः प्रेरयतीति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' यावयति । लिट्लकारे। 'कासादि०' अनेनाम् । यावयाञ्चकार । जे । याव्यात् । याव- यिता । लुङ्लकारे । अप्रत्ययः । द्वित्वादिकम् । 'अङ्सयोः' अनेन इत्वम् । अयीयवत् अयीयवताम् अयीयवन् । रु शब्दे । अरीरवत् ॥ (च० ) रु शब्दे । 'धातोः प्रेरणे' अन्यत्पूर्ववत् ज्ञेयम् । रावयति । लिट्लकारे । रावयाञ्चकार । 'जे: राव्यात् । रावयिता । लुङ्लकारे । अप्रत्ययः द्वित्वादिकम् । अन्यत्पूर्ववत् कार्य भवति । अरीरवत् अरीरवताम् अरीरवन् । इत्यादीनि । लुञ् छेदने । अलीलवत् ॥ .

·ज्यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १७५ .. (च० ) लूज़ छेदने । 'धातोः प्रेरणे एकः लुनाति तमन्यः प्रेरयति । लावयति । लावयेत् । लावयतु । अलावयत् । लावयाञ्चकार । लाव्यात् । सिसता । लावयिता। लावयिष्यति । अलावयिष्यत् । लुङ्लकारे । अलीलवत् अलीलवताम अलीलवन् । जु गतौ । अजीजवत् ॥ (च० ) जु गतौ। 'धातोः प्रेरणे' । जावयति । लिलकारे जावयाञ्चकार । जाव्यात् । [लिट्लकारे साधनं सुगमम् ? । ] अजीजवत् अजीजवताम् अजीजवन् । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । एषां धातूनां लुङ्लकारे द्वित्वनिमित्ते स्वरे स्वरादेशो न भवति । तस्मात्पूर्व द्वित्वं भवति । पश्चाद्वृद्धिः । स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनाम् ॥ अङ्. सयोः पूर्वस्येत्वं वाऽवर्णपरे धात्वक्षरे परे ॥४॥ असिस्रवत्-असुनवत् । (च० ) त्रु स्त्रो। एकः स्रवति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । अन्यत सुग. मम् । स्रावयति । लिट्लकारे । आम् प्रत्ययः । स्रावयाञ्चकार । लुङ्लकारे । 'जेर द्विश्व' । 'पूर्वल्य' । 'जे:' अनेन ओर्लोपो भवति । असुस्रव अङ् दिप् इति जाते । 'अडि लधौ ॥ सूत्रम्-'नवतिः । स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां धातूनां अङ्- सयोः परयोः पूर्वस्य इत्वं वा भवति अवर्णपरे धात्वक्षरे परे । अनेन पूर्वस्य इकारः । असिस्रवत् असिस्रवताम् असिस्रवन् । इत्वाभावपक्षे-असुस्रवत् असुस्रवताम् असुस्रवन्॥४॥ अशिश्रवत् अशुश्रवत् ॥ (च०) श्रु श्रवणे। शृण्वन्तं प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' 'धातोर्नमिनः। श्रावयति । श्रावयेत् श्रावयतु । अश्रावयत् । लिट् । 'कासादि० अनेनाम् । श्रावयाञ्चकार । '' श्राव्यात् । 'सिसता० । श्रावयिता । श्रावयिष्यति । अभावयिष्यत् । लुड् । 'जेर द्विश्व' । 'पूर्वस्य हसादिः । 'धातोर्नामिनः । 'जे' । 'अङि लघौः 'स्रवतिगोति०, अनेन पूर्वस्येत्वम् । अशिश्रवत् अशिश्रवताम् अशिश्रवन् । इत्वाभावपक्षे साधनं पूर्वसदृशम् । अशुश्रवत् अशुश्रवताम् अशुश्रवन् । अदिद्रवत्-अदुद्रवत् । (च०) द्रु गतौ । 'धातोः प्रेरणे' । द्रावयति । चतुर्णो सुगमानि । लिट् । द्राव- यांचकार । लुङ्लकारे । 'स्रवति०' । अनेन पूर्वस्य वा इत्वम् । अदिगवत् अदिद्रवताम् अदिद्वन् । इत्वाभावपक्षे अदुद्रवत् अदुद्रवताम् अदुद्रवन् । हनो घत् ॥ हन्तेर्घदादेशो भवति ब्णिति णप्वर्जिते परतः ॥५॥ धातयति । अजीतत् । (च० ) हन् हिंसागत्योः। नन्तं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' हन् जि इति जाते । 'हनो घत्! हनः घत् । द्विपदम् । हन्तेर्धातोर्घदादेशो भवति णवर्जिते मिति प्रत्यये परतः । अनेन घदादेशः । 'अत उपधायाः । स धातुः । धातयति । धातयेत् । घातयतु । अधातयत्। लिट् । 'कासादि० । घातयांचकार । ' । घात्यातू ।

·দ্বাঙ্গস্বা== [ उत्तरार्द्ध 'सिसता० । घातयिता । धातयिष्यति । अघातयिष्यत् । लुङ्लकारे। घात् नि दिए इति स्थिते । 'रङ द्विश्च । 'कुहोश्चुः 'झपानाम्' । 'अङि लधौर। 'लघोदीः । हिबादावन' । अजीघतत् अजीतताम् अजीतन् । इत्यादीनि ॥ ६ ॥ (प्र०) हनो घदिति । अन्न नामजिभिन्न जित्परक जिपदम् । नामौ तु ब्रह्म घय. तीति दर्शनात् । एवमपि णित्पदमुपदिष्टणित्परम् । आदिष्टणित्प्रत्यये घानिषीष्टेत्यादिद- र्शनात् ॥ इह च हनो धनादेश इत्यादिव्याख्यानं प्राचामनुरोधेन । वस्तुतस्तु-हश्च न चा. नयोः समाहारो हन् तस्य । घश्च त् चानयोः समाहारो धत् । हनो न इत्यतो हन इत्यनु. वृत्तेः हन्तेर्हस्य घो णिति तस्य न च तो भवति णिति । नचेति निषेधादिण वर्जम् । एतेन हनो न इत्यतो हनोऽनुवृत्तेर्धत्वसिद्धेश्वोभयं व्यर्थमित्युक्तिरपि परास्ता ॥५॥ शद्ल शातने ॥ शदेः शत् ॥ शदेः शतादेशो भवति अगतौ जौ परे ॥ ६ ॥ शातयति । गतौ तु शादयति । अशीशदत् ॥ (च०) शदूल शातने । शदन्तं प्रेरयति इति विप्रहे । 'धातोः प्रेरणे ॥ 'शदेः शत्' । शदेर्धातोः शतादेशो भवति अगतौ नौ परे । 'अत उपधायाः। शातयति । लिट् । शातयांचकार । लुङि साधनं तु पूर्ववत् । अशीशतत् अशीशतताम् अशीशतन् । गतौ तु । शादयति । अशीशदत् ॥ ६ ॥ रातो जौ पुक् च । डुदाञ् दाने । दापयति । अदीदपत् ।। (च० ) डुदाज दाने । ददतं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' । 'रातो नौ पुक् च' अनेन पुगागमः । दापयति । लिट् । दापयांचकार । लुङ्लकारे । 'मेरङ् द्विश्च । हस्वः । 'अङि लधौ । 'लघोर्दीर्घः । अदीदपत् । धापयति अदीधपत् ॥ (च० ) डुधाञ् धारणपोषणयोः। दधतं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे । 'रातो जो पुक् छ । धापयति । धापयांचकार लुङ् । 'झपानाम्-' अनेन दस्य धः । अन्यत्पूर्ववत् । अदीधपत् अदीधपताम् अदीधपन् । पुगन्तस्य गुणो वक्तव्यः॥७॥ अर्पयति । स्वरादेः परः। आर्पिपत् । (च० गतौ । ऋच्छन्तं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' 'जो पुक् चऋप जिज इति जाते सूत्रम् । 'पुगन्तस्य० पुगन्तस्य धातोर्गुणो वकव्यः । अनेन गुणः । अर्पयति । लिट् अर्पयांचकर । 'जे' । अर्ध्यात् । 'सिसता० । अर्पयिता । लुङ्लकारे । अर्पि दिए इति स्थिते । 'मेरङ् द्विश्व' । 'स्वरादेः परः । 'नदराः अनेन रकारस्य द्वित्वं न भवति । ने दिवादावट्'स्वरादेः 'सवणे' आर्पिपत् आर्पिपताम् आर्पिपन् ॥ ७ ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । स्थापयति । तिष्ठतेरुपधाया इकारो वक्तव्यो- ऽङिपरे ॥८॥ ततो द्वित्वम् । अतिष्ठिपत् ॥ (च) ष्ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः ष्णः स्नः' । 'धातोः प्रेरणे तिष्ठन्तं प्रेरयति इति ।

·ज्यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १७७ - विग्रहे निः प्रत्ययः । रातो जो पुक् च । स्थापयति । स्थापयांचकार । 'जे' । स्था. प्यात् । 'सिसता.'। स्थापयिता । स्थापयिष्यति । अस्थापयिष्यत् । लुङ्लकारे । स्थाप् नि दिप् इति स्थिते । 'जोरङ् द्विश्व' । 'जे' ॥ सूत्रम् तिष्ठते, तिष्ठतेर्धातोरुपधा. या इकारो वक्तव्यः अङि परे । ततः द्वित्वं भवति । 'झलात् खपाः । अतिष्ठिपत् अतिष्ठि- पताम् अतिष्ठिपन् अतिष्ठिपः अतिष्टिपतम् अतिष्ठिपत इत्यादीनि ॥ ८ ॥ पायुक् ॥ पाशाछाह्ववेओ युगागमो भवति जौ परे ।। ॥ ९ ॥ पाययात ॥ पिवतेरडि पूर्वस्येकारोपधालोपौ वक्तव्यौ॥१ अपीप्यत् ॥ (च० ) पा पाने । पिबन्तं प्रेरयति इति विग्रहे 'धातोः प्रेरणे अनेन जिप्रत्ययः । पा जि इति जाते। सूत्रम्-'पादेर्युक्' पादेः युक् ॥ पाशाछासाढेवेनामेतेषां धातूनां युगा. गमो भवति जिप्रत्यये परे । पुकोऽपवादः । पाय् नि इति जाते । स धातुः' अन्यत्सा. धनं पूर्ववत् । पाययति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। 'कासादि० । पाय- यांचकार । | पाय्यात् । 'सिसता.' । पाययिता । पाययिष्यति । अपाययिष्यत् । अपापाय जि अङ् दिप् । 'जे: अनेन जेर्लोपो भवति ॥ सूत्रम्-'पिबते । पिवतेर्धा- तोरङि पूर्वस्य ईकारोपधालोपौ वक्तव्यौ । सुगममिदं सूत्रम् । अनेन पूर्वस्य ईकारो भवति उपधालोपश्च । अपीप्यत् अपीप्यताम् अपीप्यन् । इत्यादीनि ॥ ९-१० ॥ शो तनूकरणे । सन्ध्यक्षराणामा । शाययति । अशीशयत् (च०) शो तनूकरणे । 'सन्ध्यक्षरागामा०' । श्यन्तं प्रेरयति । 'पादेर्युक्' । अन्यत्साधनं सुगमम् । शाययति । लिट्लकारे। शाययाञ्चकार । जेः'। शाय्यात् । सिसता, । शाययिता'। शाययिष्यति । अशाययिष्यत् । शाय् नि दिप इति जाते । 'जेर द्विश्च' 'अजि लधौ' । 'लयोर्दीः' । 'दिबादावः । अशीशयत् अशी- शयताम् अशोशयन् ॥ छो छेदने । अचीछयत् ॥ (च०) छो छेदने । सन्ध्यक्षराणामा० । एकः छयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । 'पादेर्युक्' । अनेन युगागमो भवति । छाययति । छाययांचकार । जे । छा. य्यात् । 'सिसता० । छाययिता । छाययिष्यति । अच्छाययिष्यत् । लुङ्लकारे । 'झपा नाम्' । अनेन छकारस्य चकारः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अचीच्छयत् अचीच्छयताम् अचीच्छयनू ॥ षोऽन्तकर्मणि । साययति । असीषयत् ॥ (च० ) षो अन्तकर्मणि । 'आदेः ष्णः स्वः' । 'सन्ध्यक्षराणामा'। एकः स्यति तम- न्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे । 'पादेर्युक्' । साययति । साययांचकार । जे । साय्यात् । 'सिसता० । साययिता । साययिष्यति । असाययिष्यत् । लुङ्लकारेऽपि पूर्ववत् साध. नम् । असीपयत् असीपयताम् असीषयन् । इत्यादीनि ॥

·१७८ सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध हृञ् स्पर्धायाम् ॥ ह्वयतेरङि संप्रसारणं युगभावश्च वक्त- व्यः ॥ ११ ॥ कृतसंप्रसारणस्य ह्वयतरङि क्रमागुणवृद्धी वाच्ये ॥ १२ ॥अजुहावत् अजूहवत् अजूहवताम् ।। (च० ) ह्वेन स्पर्धायाम् । एको ह्वयति तमन्यः प्रेरयति । 'संध्यक्ष०' । 'धातोः प्रेरणे । पादेर्युक्' । ह्वाययति । ह्वाययांचकार । लुङ्लकारे ॥ सूत्रम्-'ह्वयतेः' ह्वयते- र्धातोरङि परे सति संप्रसारणं युगभावश्च वक्तव्यः । कृतसंप्रसारणस्य ह्वयतेर्धातोरनि क्रमा- दूगुणवृद्धी वाच्ये । 'कुहोचुः । अनेन हस्य जः । अजुहावत् । अजुहावताम् अजुहावन् गुणे कृते सति । अजुहवत् अजुहवताम् अजुहवन् ॥ ११-१२ ।। व्येञ् संवरणे । व्याययति । अविव्ययत् ॥ (च० ) व्येष संवरणे । 'सन्ध्यक्षराणामा'। 'पादेर्युक्' । एको व्ययति तमन्यः प्रेरयति व्याययति । व्याययाञ्चकार । लुङ्लकारे। व्याय् जि दिप् इति जाते । 'जेर द्विश्च'। 'जे'। 'पूर्वस्य । 'अङि लघौः । अवीव्ययत् अवीव्ययताम् अवीव्ययन् ॥ वेञ् तन्तुसंताने । वाययति अवीवयत् ।। (च. ) बेञ् तन्तुसंताने । एको वयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । 'सन्ध्य. क्षः। 'पादेर्युक्। वाययति । लिट्लकारे । 'कासादि० अनेनाम्प्रत्ययो भवति । वाययां- चकार । 'नः । वाय्यात् । सिसता' । वाययिता। वाययिष्यति । अवाययिष्यत् । लु- ङ्लकारे पूर्वोक्तरेव सूत्रै रूपाणां सिद्धिः । अवीवयत् अवीवयताम् अवीवयन् । पातौं लुरवक्तव्यः॥ युकोऽपवादः ॥ १३ ॥ पालयति अपीपलत्॥ (च० ) पा रक्षणे । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम् -'पाते: । पातेर्धातोप्रित्यये परे लुगागमो वक्तव्यः । पुकोऽपवादः । पालयति । लिट् । पालयांचकार । लुङ् । अपीपलत् अपीपलताम् । अपीपलन् ॥ १३ ॥ रभ राभस्ये । रभसो वेगहर्षयोः ॥ रभलभोः स्वरे णाद्यपौ वि- ना नुम्वाच्यः ॥ १४॥ रम्भयति । भररम्भत् ॥ (च) रभ राभस्ये वेगहर्षार्थयोः। सूत्रम्—'रभलभोः । रभलभोर्णाद्यपी विना स्वरे परे नुम् वाच्यः । 'नश्चापदान्ते' । 'धातोः प्रेरणे' । रम्भयति । लिलकारे रम्भयांचकार । जे: । रम्भ्यात् । 'सिसता०' रम्भयिता । लुङ्लकारे । 'जेरङ द्विश्च । अनेनाङ्प्रत्ययः । धातोद्वित्वम् । अकार्य न स्यात् । अररम्भत् अररम्भताम् । अरर- म्भन् । इत्यादीनि ॥ १४ ॥ डुलभष् प्राप्तौ । लम्भयति । अललम्भत् ।। (०) डुलभष प्राप्तौ । डुकारषकारावितौ । 'धातोः प्रेरणे' । 'रभलभोः । अनेन नुम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । लम्भयति । लिट्लकारे । लम्भयांचकार । 'सिसता' । लम्भ- - ·न्यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १७९ - यिता । लुङ्लकारे । अललम्भत् अललम्भताम् अललम्भन् ॥ प्रीञ् तर्पणे ॥ प्रीधूञोर्नुक् ॥ अनयो गागमो भवति जौ परे॥१५॥ प्रीणयति । अपिप्रिणत् ।। (च. ) प्रीज् तर्पणे 'धातोः प्रेरणे' । एकः प्रीणाति । तमन्यः प्रेरयति ॥ सूत्रम्- 'प्रीधूञोर्नुकू' प्रीज् च धूञ् च प्रीधूनौ तयोः प्रीधूजोः नुक् अनयोः प्रीधूजोर्धा- त्वोर्नुगागमो भवति । डिप्रत्यये परे णत्वं भवति । प्रीणयांचकार लुङ्लकारे । 'मेरङ्. द्विश्च । 'पूर्वस्य हस्वः' । अङि लघौ । अनेनोपधाया हस्वः । अपिप्रिणत् अपिप्रिण- ताम् अपिप्रिणम् ॥ १५ ॥ धृञ् कम्पने । धूनयति । अदुधूनत् ॥ (ल० ) धूल् कम्पने । 'धातोः प्रेरणे' । प्रीधुजोर्नु क् । धनयति । धूनयांचकार । धून्यात् । धूनयिता । लुङ्लकारे । 'जेर । 'अङि लधौ। 'लघोर्दीर्घः । 'झपानाम्। अदूधुनत अदूधुनताम् । अदूधुनन् । स्मिङ् ईषद्धसने ॥ स्मयतेरात्यात्वं नो वाच्यम् ॥ १६ ॥ विस्मापयते । असिष्मपत । आति किम् ! विस्माययति असिष्मयत् ॥ (च० ) स्मिङ् ईषद्धसने । एकः स्मयति तमन्यः प्रेरति । 'धातोः प्रेरणे' । सूत्रम्- 'स्मयते स्मयतेर्धातोरात्वं वा भवति जिप्रत्यये परे । अनेनात्वं वा । स्मापयते । अत्र 'रातो जो पुक्' । अनेन पुक् । स्मापयांचकार । लुङ्लकारे । पूर्वस्येकारः । षत्वम् । असिष्मपत असिष्मपेताम् असिष्मपन्त । आत्वाभावपक्षे वृद्धिः। ऐआय् । विस्मायय- ति । विस्माययाञ्चकार । लुङ्लकारे। असिष्मयत् असिष्मयताम् असिष्मयन् साधनं सुगमम् ॥ १६ ॥ (प्र.) स्मयतेरिति । एवं सति "विस्मापयन् विस्मितमात्मवृत्तौ"इत्यपपाठः । मनुष्यवाचेतिकरणादेव विस्मयात् । अन्यथा शानोऽपि स्यात् । ज्यन्तात् जौ शता वा । विस्मापयते मनुष्यवाक् तया सिंहो विस्मापयन्निति ॥ १६ ॥ रुहेऔं पो वा वाच्यः॥ह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहयति रोपयति । अरूरुहत् अरूरुपत् ॥ (च० ) रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । 'धातोः प्ररणे। सूत्रम्-'रुहे:' हेर्धातोप्रि- त्यये परे पोवा वाच्यः । षष्ठी' अनेनान्तस्यैव । 'उपधायाः अनेन गुणः। रोपयति रोपया- ञ्चकार लुङ्लकारे अङ्कार्यं भवति । अरूरुपत् अरूरुपताम् अरूरुपन् । पत्वाभावपक्षे । रोहयति रोहयाञ्चकार । अङ्कार्य सर्वं भवति । अरूरुहत् अरूरहताम् अरूरुहन् ॥ १७ ॥ (प्र) रहेरिति । रुपविमोहने इति देवादिकस्यापि रोपयतीति सिद्धम् ॥ कृपू सामर्थे । कृयो रो लः । कल्पयति ॥ उपधाया ऋवर्णस्या- ङि वा वक्तव्यः ॥ इररामपवादः । अचीरकृपत्-अचकल्पत् ॥

·१८० सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध -- । । (च० ) कृपू सामथ्र्थे। 'धातोः प्ररणे' । गुणो भवति । 'कृपो रो लः' अनेन रकारस्य ल। कल्पयति । कल्पयाञ्चकार । 'जे' कल्प्यात् । 'सिसता- कल्पयिता ॥ 'उपधाया अवर्णस्य० । अचीक्लपत् । विकल्पेन । अत्राकार्य न भवति अचकल्पताम् अचकल्पन् । वृतु वर्तने । वर्तयति । अवीवृतत्-अववर्तत् ॥ (च० ) वृतु वर्तते । 'धातोः प्रेरणे' । 'उपधाया लघोः' । वर्तयति । वर्तयांच. कार । 'उपधाया ऋवर्णस्य० । अनेन वा ऋकारस्य स्कारः । यदा ऋकारस्तदा अङ्. कार्य भवति । अवीवृतत् अवीवृतताम् अवीवृतन् । काराभावपक्षे अकार्य न भवति । सूत्रप्राप्त्यभावात् । अववर्तत् अववर्तताम् अववर्तन ॥ मृजूष् शुद्धौ । मार्जयति । अमीमृजत् अममार्जत् ।। (च० ) मृजूष शुद्धौ । 'धातोः प्रेरणे' । 'मृजेः अनेन वृद्धिः। मार्जयति । लिट्- लकारे । 'कासादि०' अनेनाम् । मार्जयांचकार । अन्येषां सुगमानि । लुङ्लकारे । उप- धायाः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अमीमृजत् अमीमृजताम् अमीमृजन् । 'मृजेः अनेन वृद्धिः । अममार्जत् अममार्जताम् अममार्जन ॥ इडादेौ पुक् च ॥ इक्रीजीनामात्वं भवति औ परे होठलीरीक्तू- यीक्ष्मायीनां पुगागमो भवति जौ परे ॥ १९ ॥ इङ् अध्ययने । अध्याप- यति । अध्यापिपत् ॥ अपरे औ इङोगाङ् वा वक्तव्यः ॥२०॥ अध्यजीगपत् ॥ (च० ) इङ् अध्ययने । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्-'इङादेऔं पुक् च' ॥ इडादेः औ पुक् च । इड्क्रीजीनां धातूनां डिप्रत्यये परे आत्वं भवति । होब्लीरीक्नूयीक्ष्मायीनां धातूनां जिप्रत्यये पुगागमो भवति । एकोऽधीते तमन्यः प्रेरयति । इयं स्वरे' । अध्याप- यति । अध्यापयांचकार । लुङ्लकारे । 'अङि लघौ अनेन पूर्वस्येकारः । अध्यापिपत् अध्यापिपताम् अध्यापिपन् ॥ 'अपरे०' अपरे डिप्रत्यये परे इडो धातोर्गाङ् वा वाच्यः ! अनेन वा इत्यादेशः । पुगागमः । ततो द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः' । 'अडि लघौ । 'लघोदीधैः अध्यजीगपत् अध्यजीगपताम् अध्यजीगपन् ॥ १९-२० ॥ डुक्राञ् द्रव्यविनिमये । क्रापयति अचिक्रपत् ।। (च०) डुक्रीज् द्रव्यविनिमये । एकः क्रीणाति तमन्यः प्रेस्थति 'घातोः प्रेरणे 'इडादेऔपुनः अनेनात्वपुको । क्रापयति । लिट् । आम्प्रत्ययः । क्रापयांचकार । '' क्राप्यात् । 'सिसता' । क्रापयिता । क्रापयिष्यति । अक्रापयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरङ द्विश्च । 'अङि लघौ' । अचिक्रपत् अचिक्रपताम् अचिक्रपन् ॥ जि जये । जापयति । अजीजिपत् ॥ (च० ) जि जये । एको जयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । आत्वपुकौ । जापयति । लिट्लकारे । जापयांचकार । 'जे' । जाण्यात । 'सिसता.'। जापयिता। । 3. ।

·ज्यन्तप्रक्रिया २७) सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । । । जापयिष्यति । अजापयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्व' । 'अङि लघौ । 'लघोदीर्घ: 'अजीजपत् अजीजपताम् अजीजपन् । ही लजायाम् । हेपयति । अजीविपत् ॥ (च० ) ही लज्जायाम् । एको जिहति । तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे । पुग् भवति । गुणः । हृपयति । हेपयांचकार । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्च । 'अङि लघौ' । 'कुहोथुः । अजीहिपत् अजोहिपताम् अजीहिपन् ॥ (प्र.) हेपयतीति । उपधाया लघोरित्यत्रोपधाया इत्यस्य योगविभागाद्धातोरुप- धाया नामिनो गुणो भवति ॥ तेन गुरोरपि भवति ॥ दीर्घस्यापि गुणो भवतीत्यर्थः ॥ ब्ली वरणे । ब्लेपयति । अबीब्लिपत् ।। (च० ) ब्ली वरणे । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । गुणः । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । ब्लेपयति । ब्लेपयांचकार । 'जे: ब्लेप्यात् । 'सिसता० । बलेपयिता। ब्लेपयिष्यति । अब्लेपयि- ष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरविश्च । 'अङि लघौ । अवीब्लिपत् अवीब्लिपताम् अवीब्लिपन् । रीङ् क्षरणे । रेपयति । अरीरिपत् ॥ (च०) रीङ् क्षरणे । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । गुणः । रेपयति । रेपयांचकार । '' रेप्यात् । रेपयिता । लुङ्लकारे । पूर्ववत् साधना । अरीरिपत् अरीरिपताम् अरीरिपन् ।। नूयी दुर्गन्धे ॥ यवयोर्वसे हकारे च लोपो वक्तव्यः ॥२१॥ क्नोपयति । अचुक्नुपत् ॥ (च० ) क्नूयी दुर्गन्धे । ईकार इत् । 'धातोः प्रेरणे । 'जौ परे' पुगागमः ।। 'यवयोः अनेन यकारस्य लोपः । गुणः । क्नोपयति । क्लोपयांचकार । जेः। क्नोप्यात् । सिसता० । कोपयिता । क्नोपयिष्यति । अनोपयिष्यत् लुङ्लकारे जेर द्विश्व' । 'अङि लघौ' । 'कुहोश्चुः । अचुक्नुपत् अचुक्नुपताम् अचुक्नुपन् ।। मायी बिधूनने । एकः मायति तमन्यः प्रेरयति मापयति अचिक्ष्मपत् ॥ (च०) क्ष्मायी विधूनने । 'धातोः प्रेरणे' । पुगागमः । 'यवयोः । अनेन यकारस्य लोपः । क्षमापयति । क्षमापयांचकार । क्षमाप्यात् । 'सिसता.' । क्षमापयिता । क्षमाप- यिष्यति । अक्ष्मापयिष्यत् । लुङ्लकारे। 'मेरङ् द्विश्व' पूर्वस्य । 'अङि लघौ' । 'कुहो- क्षुः । अचिक्ष्मपत् अचिक्ष्मपन् ॥ लीङ् श्लेषणे ।। लीयते वात्वं वा ॥२२॥ विलापयति व्यली- लपत् ॥ [ लीलो पुग् वक्तव्यः॥ २३ ॥ विलेपयति व्यलीलपत् ॥ ] लीलानौं कमान्नुग्लुको वा ॥ २४ ॥ विलीनयति । व्यलीलिनत् ।। (०) लीङ् श्लेषणे । एको लिनाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्- 'लीयते॥ लीयतेर्धातोर्जी परे आत्वं वा भवति । रातो जौ पुक् च । विपूर्वोऽयम् । विलापयति । विलापयांचकार । विलाप्यात् । 'सिसता.'। विलापयिता । लुङ्लकारे । सा० उ०१६ ।

·१८२ सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध । व्यलीलपत् व्यलीलपताम् व्यलीलपन् [ सूत्रम्-'लोलो० ॥ ली ला एतयोर्धात्वोः युग वक्तव्यः । तदा विलेपयति । विलेपयांचकार । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्च । 'अङि लघौ। 'लयोर्दीर्घः । व्यलीलिपत् व्यलीलिपताम् व्यलीलिपन् ॥] सूत्रम् -'लीलोः॥ ली ला एतयोर्धात्वोः क्रमात नुग्लुको वा भवतः । तदा विलीनयति । विलीनयांचकार । विली. न्यात् । 'सिसता० । विलीनयिता । विलीनयिष्यति । लुङ्लकारे। पूर्वसूत्रैरतद्रूपाणां सिद्धिः । व्यलीलिनत् व्यलीलिनताम् व्यलीलिनन् ॥ २२-२४ ॥ ला ग्रहणे । लापयति । अलीलपत् ।। लालयति । अलीललत् अलीललताम्।। (१०) ला ग्रहणे । एको लाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । लाप. यति । लापयाञ्चकार । लाप्यात् । लापयिता । लापयिष्यति । अलापयिष्यत् । लुङ्ल. कारे । अलीलपत् अलीलपताम् अलीलपन् । लुगागमे कृते सति । लालयति । लालयां. चकार । लाल्यात् । 'सिसता० । लालयिष्यति । लुङ्लकारे 'जेरङ् द्विश्च । 'अडि लघौर लघोदीः । अलीललत् अलीललताम् अलीललन् । न रितः॥ ऋकारेतोऽनेकस्वरस्य शासश्चाङि उक्तं कार्य न भवति ॥ ॥२५॥ ढौक गतौ । ढोकयति अड्डदौकत् ॥ (च० ) ढौक गतौ । ऋकार इत् । एको ढौकति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे ढोकयति । चतुर्गो सुगमानि । ढौकयाञ्चकार । 'नेः । ढौक्यात् । 'सिसता० । ढौक- यिता। ढोकयिष्यति । अढौकयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्व' ॥ सूत्रम्-'न रितः ॥ न ऋ इत् यस्यासौ रित् तस्य रितः ऋकारानुबन्धस्य अनेकस्वरस्य च शासो धातोरङि प्रत्यये परे 'अङि लघौ' 'लघोर्दीर्घः' इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यामुक्त कार्य न भव- ति । 'हस्वः' । 'झपानाम् ०' अडुढौकत् अडुढौकताम् अडुढौकन् इत्यादीनि ॥ २६ ॥ टुयाच याञ्चायाम् । याचयति । अययाचत् ॥ (च. ) टुयाच याञ्चायाम् । ऋकार इत् । 'धातोः प्रेरणे। याचयति । याचयां. चकार । 'जे. याच्यात् । 'सिसता०' । याचयिता । याचयिष्यति । अयाचयिष्यत् । लु- छलकारे । 'न रितः' अन्यत्सुगमम् । साधनं पूर्ववत् । अययाचत अययाचताम् अययाचन् ॥ शासु अनुशिष्टौ । शासयति । अशशासत् ॥ (०) शास अनुशिष्टौ । एकः शास्ति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे शासय- ति । शासयाञ्चकार । शासयिता । लुङ् । 'न रितः । अशशासत् अशशासताम् अश. शासन् ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रयति । अददरिद्रत् अददरिद्रताम् ॥ (च० ) दरिद्रा दुर्गतौ । एको दरिद्राति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे । 'णप् वुण-अनेन आकारस्य लोपः-दरिद्रयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' दरिद्रयाञ्चकार । 'जे-दरिद्रयात् । 'सिसता०-. दरिद्रयिष्यति । अदरिद्रयिष्यत् । लुङ्लकारे-'न रितः 'सस्वरादिः । अददरिद्रत् अददरिद्रताम् अददरिद्रन् ॥ । 1 ·ज्यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १८३ दुष वैकृत्ये ॥ दुषेनौं वा दी? वक्तव्यः ॥ २६ ॥ दूषयति दोषयति । अदूदुषत् ॥ । (च०) दुष वैकृत्ये । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्-'दुषेः ॥ दुषेर्धातोर्जिप्रत्यये परे वा दीर्घः । दूषयति । दूषयाञ्चकार । लुङ्लकारे । ओरछ द्विश्च' 'अङि लघौ' लघो- दीवः । अदूदुषत् अदूदुषताम् अदूदुषन् : दोर्घाभावपक्षे दोषयति । दोषयाञ्चकार । जेः' । दोष्यात् । 'सिसता०- दोषयिता । दोषयिष्यति । अदोषयिष्यत् । लुङ्ल- कारे-पूर्वसूत्रैरेव सिद्धिः । अदूदुषत् अदू दुषताम् अदू दुषन् ॥ २६ ॥ (प्र०) दूषेरिति । अत्रेदं वक्तव्यम्--'दुषेी दी| चित्तविरागे वा' इति। वि. रागोऽप्रीतता । दूषयति दोषयति वा चित्तं कामः । चित्तं दृष्यति स्नानसन्ध्यादौ विरक्तं. भवति । तत्प्रयुक्त इत्यर्थः ।। २६ ।। घट चेष्टायाम् ॥ मितां हस्वः ॥ धातुपाठे मित इत्येवं पठितानां धातूनां ह्रस्वो भवति औ परे ॥२७॥ घटयति । अजीघटत् ॥ (च) घट चेष्टायाम् । 'धातोः प्रेरणे । 'अत उपधायाः' । 'मितां हस्वः अनेन. हस्वः । घटयति । लिट्लकारे 'कासादि० । अनेनाम् । घटयांचकार । 'जे:' । घट्यात् । 'सिसता। घटयिता। घटयिष्यति । अघट यिष्यत् । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्व' । 'अङि लघौ। 'लघोदीर्घः । झपानाम् । अजीघटत् । अजीघटताम् । अजीघटन॥२७॥ व्यथ दुःखभयचलनयोः । व्यथयति । अवीव्यथत् ॥ एवं पञ्चपञ्चाशतो रूपम् ॥ (च० ) व्यथ दुःखभयचलनयोः । एको व्यथति तमन्यः प्रेरयति 'धातोः प्रेरणे । 'अत उपधायाः । 'मितां ह्रस्वः' अनेन ह्रस्वो भवति । अन्यत्सुगमम् । व्यथयति । लिट्लकारे आम्प्रत्ययो भवति । व्यथयांचकार । 'जे' व्यथ्यात् । "सिसता.'-व्यथ- यिता । व्यथयिष्यति । अव्यथयिष्यत् । लुङ्लकारे-'जेरद्धिश्च' । 'पूर्वस्या--'अकि लधौ'। अवीव्यथत् अवीव्यथताम् अवीव्यथन् । जनीजृषुक्कसुरजोऽमन्ताश्च ॥२८॥ एतेऽपि मितः ॥ जन- यति । अजीजनत् ॥ (च० ) जनी प्रादुर्भावे । एको जायते तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । वृद्धिः । 'मितां ह्रस्वः' । जनयति । लिट्लकारे-'कासादि०' । जनयांचकार । 'ने'-जन्यात् । 'सिसता.' जनयिता । जनयिष्यति । अजनयिष्यत् । लुङ्लकारे-'अरङ् द्विश्च' । 'अडि लघौः । 'लघोर्दीर्घः । अजीजनत् अजीजनताम् अजीजनन् । इत्यादीनि ॥ २८ ॥ जृष् वयोहानौ । ष् इत् । जरयति । अजीजरत ।। वयोहानौ । ष् इत् । 'धातोः प्रेरणे । एको जृणाति तम् । 'धातोः नामिनः अनेन वृद्धिः । 'मितां ह्रस्वः' । अन्यत्सुगमम् । जरयांचकार । 'जे-जर्यात् । । (च०) जृष् .

·- . .. १८४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध 'सिसता जरयिता । जरयिष्यति । अजरयिष्यत् । लुङ्लकारे-त्रिसुत्रैः कार्यसिद्धिः । अजीजरत अजीजरताम् अजीजरन् । कसु हरणदीप्त्योः । कसयति । अचिक्नसत् ॥ (च० ) कसु हरणदीप्त्योः । 'धातोः प्रेरणे' । वृद्धिः । 'मितां ह्रस्वः' । कसयांच- कार । 'जे' । कस्यात् । 'सिसता-कलयिता । कसयिष्यति । अन्नसयिष्यत् । लुङ्- लकारे-'जेरङ् द्विश्व' । 'अङि लघौ' । अचिनसत् अचिनसताम् अचिनसन् ॥ रञ्ज रागे ॥ रञ्जनौं मृगरमणेऽर्थे नलोपो वाच्यः ॥ २६ ॥ रजयति मृगान् । अरीरजत् ॥ (च० ) रा रागे। एको रज्यति तम् । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्-'रजेनर्जी, रज्जैर्धातोमगरमणेऽर्थे नकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन सूत्रेग नकारस्य लोपो भवति । 'अत उपधायाः' । 'मिता ह्रस्वः। रजयति । रजयाञ्चकार । जे-रज्यात् । सिस- ता' । रजयिता ! रजयिष्यति । लुङ्लकारे-त्रिसूत्रः कार्यसिद्धिः प्रायः । अरीस्जत अरीरजताम् अरीरजन् । मृगरमणाभावेऽर्थे नकारस्य लोपो न भवति । रञ्जयति । रक्ष- याञ्चकार । अररक्षत् अररञ्जताम् अररञ्जन् ॥ २९ ॥ (प्र.) रजेरिति । मृगरमणमाखेटः । मृगेति किम् , रञ्जयति पक्षिणः । रमणे किम् , रञ्जयति मृगान् तृणदानेन । अत्र 'मृगरमग इति किमर्थम् ? रञ्जयति वस्त्राणी"- ति भाष्यालोचने तु यथाश्रुतमेव मृगरमणम् । तथा च 'रजयां चकार विरजाः स मृ- गान्' इति भारविप्रयोगः साधुत्वमायाति ॥ २९ ॥ शम दम उपशमने । शमयति । अशीशमत् । दमयति अदीदमत् ॥ (च) शम् दम् उपशमे । एकः शाम्यति तम् । 'धातोः प्रेरणे । 'मिता ह्रस्वः' । शमयति । शमयांचकार । जेः । शम्यात् । 'सिसता०'। शमयिता । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्च' । 'अङि लघौ । 'लघोर्दीर्घः । अशीशमत् अशीशमताम् अशीशमन् ॥ दमयति । दमयांचकार । अदीदमत् अदीदमताम् अदीदमन् । एतेषां रूपाणां पूर्वोक्तैरव सूत्रैः सिद्धिः ॥ जानतेऔं वा हस्वः ॥ ३० ॥ ज्ञाऽवबोधने । एकः जानाति त- मन्यः प्रेरयतीति ज्ञपयति । आजिज्ञपत् ॥ (च० ) अवबोधने । 'धातोः प्रेरणे'। एको जानाति तमन्यः प्रेरयति ॥ 'जाना- तेः । जानातेर्धातोर्जिप्रत्यये परे वा हस्वो भवति । ज्ञपयति । अत्र प्रथम पुकं कृत्वा पश्चात् हस्वो भवति ॥ हस्वाभावपक्षे । ज्ञापयति । ज्ञपयाञ्चकार । ज्ञापयाञ्चकार । लुङ्लकारे तु । अजिज्ञपत् । त्रिसुत्रैः । अजिज्ञपताम् अजिज्ञपन् ॥ ३० ॥ ज्वलग्लास्नाश्च वा मितः॥ ३१॥ ज्वल दीप्तौ । ज्वलयति ज्वालयति । अजिज्वलत् ।। . ।

·यन्तप्रक्रिया २७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १८५ - -- (च० ) ज्वल दीप्तौ । 'धातोः प्रेरणे । एको ज्वलति तम् । 'अत उपधायाः ॥ सूत्रम्-'ज्वलग्लास्ना० ॥ ज्वलग्लास्ना एते धातवो वा मितो भवन्ति । 'मिता हस्वः । ज्वलयति । मित्त्वाभावे । ज्वालयति । ज्वलयाञ्चकार । ज्वालयांचकार । 'जे' । ज्वल्यात् । ज्वाल्यात् । 'सिसता० । ज्वलयिता । ज्वालयिता । लुङ्लकारे । 'जेरङ् द्विश्व' । अङि लघौ । अजिज्वलत् अजिज्वलताम् अजिज्वलन् ॥ ३१ ॥ ग्लै हर्षक्षये । ग्लपयति ग्लापयति । अजिग्लपत् ॥ (च० ) ग्लै हर्षक्षये । 'धातोः प्रेरणे' । 'संध्यक्षराणामा० । 'शतो जो पुक् च । 'ज्वल..। अनेन वा मित्त्वम् । ग्लापयति । ग्लपयति । ग्लापयांचकार । ग्लप- यांचकार । जे । ग्लाप्यात्। ग्लप्यात् । सिसता० । ग्लापयिता। ग्लपयिता । लुङ्लकारे । 'मेरङ् द्विश्व' । 'अङि लधौ'। अजिग्लपत् अजिग्लपताम् अजिग्लपन्न । इत्यादीनि ॥ ष्णा शौचे । आदेः ष्णः स्नः। स्नापयति । स्नपयति । असिस्नपत् ।। (च० ) ष्णा शौचे । एकः स्नाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे । वा मित्वम् । 'रातो जौ पुक् च' स्नपयति स्नापयति । लिट्लकारे । 'कासादिः । स्नपयांचकार । स्नापयांचकार । लुङ्लकारे । 'पूर्वस्या । अङि लघौ। असिस्नपत् असिस्नपताम् असि- स्नपन् । ओस्फायी वृद्धौ ॥ स्फायो वकारः स्यात् जो परे ॥ ३२ ॥ स्फावयति । अपिस्फवत् ।। (च० ) ओस्फायी वृद्धौ । ओकारेकारावितौ । 'धातोः प्रेरणे' ॥ सूत्रम्-स्फा. यः ॥ स्फायो धातोर्वकारः स्यात् जिप्रत्यये परे। 'षष्ठी अनेनान्त्यस्यैव भवति । स्फावयति । लिट्लकारे--'कासादिक-अनेनाम्प्रत्ययो भवति । स्फावयांचकार । जे:- 'फाव्यात्' । 'सिसता० । स्फावयिता। स्फावयिष्यति । अस्फावयिष्यत् । लुङ्ल. कारः । 'जेरङ् द्विश्व' 'झसात् 'झपानाम्। 'अङि लधौ' । अपिस्फवत् । अपिस्फ. वताम् । अपिस्फवत् ।। ३३ ।। भियो औ वा षुगात्वे वाच्ये ॥ ३३ ॥ भीषयति भापयति भाययति अबीभिषत् अबीभषत् अबीभयत् ।। (च०) जिभी भये । जिकार इत् । एको बिभेति तम् । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्- 'भियः ॥ मियो धातोर्जिप्रत्यये परे षुगात्वे क्रमाद् भवतः। भीषयति । भीषयांच- कारः । लुङ्लकारे-'जेरङ् द्विश्च । 'झपानाम् । 'अङि लघौ लघोदीर्घः । अबी- भिषत् अबीभिषताम् अबीभिषन । आत्वे कृते । 'रातो जौ पुक् च भापयति । भापयां- चकार । भाप्यात् । भापयिता। भापयिष्यति । लुङलकारे त्रिसूत्रैः पूर्वोक्तरेव रूप. सिद्धिः । अबीभपत् अबीभपताम् अबीभपन् । सूत्रे वाग्रहणं कृत्वा भाययति इति रूप- । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्ध मिच्छन्ति । भायमांचकार । लङ्लकारे पूर्वोक्तैरव सूत्रैः सिद्धिः । अबीभयतू अबीभयताम् अबीभयन् ॥ ३३ ॥ (प्र०) भियाति । भयजनकः प्रयोजकश्वेभियो वाकारः आत्वाभावे पुगागमश्व स्यात् औ इति चन्द्रिकासम्मतोऽर्थः ॥ ३३ ॥ व्यापारमात्रे भिर्वक्तव्यः स च डित् ॥ ३४॥ हलं गृह्णा- तीति हलयति ॥ इति ज्यन्तप्रक्रिया ॥ २७॥ (च०) सूत्रम्-'व्यापारमात्रे जिप्रत्ययो वक्तव्यः स च डित् ॥ हलं गृह्णाति इति । अत्रानेन जिः प्रत्ययो भवति । डित्त्वाहिलोपः । हलयति । लिट्लकारे- हलयांचकार । 'जे' हल्यात् 'सिलता०' । हलयिता । हलयिष्यति । अहलयिष्यत् । लुङ्लकारे-'अरद्विश्व' । 'अल्लोपिनः अनेनास्याकार्य न भवति । 'कुहोश्चुः । अजहलत् अजहलताम् अजहलन् । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ ३४ ॥ इति ज्यन्तप्रक्रिया समाप्ता ॥ २७ ॥ व्यापार० इति । क्रियासम्बन्धमान इत्यर्थः । मात्रपदेन विशिष्टार्थों वाय॑ते ।। ३४ ॥ इति प्रसादे अन्तप्रक्रिया समाता ॥ २७ ॥ सप्रक्रिया ॥ २८॥ अथ सप्रक्रिया निरूप्यते ॥ इच्छायामात्मनः सः॥ घातोरिच्छा- यामर्थे सः प्रत्ययो भवति सा चेत्स्वसम्बन्धिनी, द्विश्च ॥१॥ भवितुमि- च्छति । वुः से ।। उश्च आश्च वृ तस्मात् वुः । उवर्णान्ताहवर्णान्ताच्च ग्रह- गुहोश्च स परे इट् न भवति ॥ २ ॥ नानिटि से ॥ इड्वजिते सप्रत्यये परे गुणो न भवति ॥ ३ ॥ स धातुः । धातुत्वादप्तिबादि । अदे । बुभूषति ॥ (०) अथ सप्रक्रिया निरूप्यते ॥ सूत्रम्-'इच्छायामात्मनः सः' इच्छायां आत्मनः सः धातोरर्थसम्बन्धिन्यामिच्छायां वाच्यमानायां इच्छारूपेऽर्थे वाच्ये सति सः "प्रत्ययो भवति । सा चेच्छा स्वसम्बन्धिनी चेत् , धातोद्वित्वं च भवति । भवितुमि- च्छति इति विग्रहे अनेन सूत्रेण सः प्रत्ययः द्वित्वं च भवति । 'हृस्वः । 'झपानाम् । षत्वम् । नन्वन सिसता. अनेनेट् कथं न क्रियते तत्राह ॥ सूत्रम्-'वुः से' ॥. उश्च ऋच वृ तस्मात् वुः से अयं समासो बालबोधनार्थे दर्शितः । उवर्णान्तात् 'महउपादाने 'गुह संवरणे इत्येताभ्यां परस्य स प्रत्ययस्य इडागमो न भवति । इति इडागमनिषेधः॥ नन्वत्र गुणः न क्रियते तत्राह ॥ सूत्रम्-'नानिटि से॥ अस्य सूत्रस्य व्याख्यानं ·सप्रक्रिया २८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेसा । १८७ . कृतमस्ति । अनेन गुणनिषेधः । बुभूष इति जाते । स धातुः अनेन धातुत्वात्तिबादयो भवन्ति । 'अप् कर्तरि । 'अदे' बुभूषति । बुभूषेत् । बुभूषतु । अबुभूषत् । लिट्लकारे । 'कासादि०, अनेनाम् । बुभूषांचकार । 'यादादौ । 'यतः अनेन अकारस्य लोपः । चुभूष्यात् । 'सिसता० । बुभूषिता । बुभूषिष्यति। अबुभूषिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वा. क्टिौ । सेर्लोपः । अन्या साधना पूर्ववत् । अबुभूषीत अबुभूषिष्टाम् अबुभूषिषुः ॥१-३॥ (प्र०) इच्छायामिति । इष्टिरिच्छा । आत्मशब्दोऽत्र स्ववाची न तु चेतनद्रव्य. वाची आत्मन इत्यस्य व्यर्थतापातात् । इच्छायामात्मकर्तकत्वाव्यभिचारात् । तच्चे- व्यमाणमिच्छाकर्त सम्बन्धि भवति । 'आभुवि कर्मणिः इत्यत कर्मणीत्यनुवयं पञ्चम्या विपरिणम्य कर्मणो धातोरिति सामानाधिकारण्येन व्याख्येयम् । इच्छायां किम् । कत्तुं याति । आत्मनः किम् । शिष्याणां पठनमिच्छति गुरुः। स्वसम्बन्धित्वं चेच्छायाः तेन शिष्याणां स्वसम्बन्धित्वेऽपि न। धातोः किम् । प्रतिष्ठासते इत्यत्र प्र. सहितस्थाधातोर्माभूत् । तथा सति अद्वित्वयोर्वैषम्यं स्यात् । कर्मणः किम् । गमने- न इच्छतीति करणान्माभूत् । यत्तु केनचियाख्यातम् इच्छाचेत् स्वसम्बन्धिनीति । शिष्याणां पठनमिच्छति गुरुरित्यत्रातिव्याप्तेरनिवारात् । तथा हि अत्र पठनस्य धात्वर्थ- त्वेन तत्सम्बन्धिन्या इच्छायाः सत्त्वात् ॥ १-३ ॥ तृ प्लवनतरणयोः ।। नाम्यन्तात्परस्य सस्य कित्त्वं वाच्यम् ॥ ४॥ ऋत इर् । तरितुमिच्छति तितीर्षति । अतितीषर्षीत् ॥ (च० ) तृ प्लवनतरणाः । तरितुमिच्छतीति विग्रहे । 'इच्छायामात्मनः सः अनेन सः प्रत्ययः धातोद्वित्वं च सूत्रम्-'नाम्यन्तात् ॥ नाम्यन्ताद्धातोः परस्य सस्य कित्त्वं वाच्यम् । 'ऋत इर' अनेन इर् । पश्चादूद्वित्वम् । 'थ्वोर्विहसे' । षत्वम् । 'स धातुः । तितीर्षति । लिट्लकारे । तितीर्षांचकार । 'सिसता'। तितीर्षिता । अतितीर्घात अतितीर्षिष्टाम् अतितीर्षिषुः । इत्यादीनि ॥ ४ ॥ डुकृञ् करणे । कर्तुमिच्छति चिकीर्षति ॥ से दीर्घः ॥ से परे पूर्वस्य दी! भवति ॥ ५॥ (च० ) डुकृञ् करणे । स प्रत्ययः । 'नाम्यन्तात् । 'ऋरत इ' ततः द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः । 'टोविहसे' । 'नैकस्वरात्' । अनेन इग्निषेधः । चिकीर्षति । चिकीर्षा- 'वकार । अचिकीर्षीत् अचिकीर्षिष्टाम् अचिकीर्षिषुः । ऋत इति तपरकरणात् ऋकारस्यैव इर् क्रियते ।। ५॥ [स विधिः सार्वत्रिको न तेन हस्वस्यापि ऋवर्णस्य इर् भवति ।।] चिन् चयने ॥ चिनोतेः सणादौ कत्त्वं वा वाच्यम् ॥ ६॥ चिकीषति चिचीषति ॥ (च०) चिञ् चयने 'इच्छायाम्' सूत्रम्-'चिनाते॥ चिनोरोर्धातोः सप्रत्यये शादौ कत्त्वं वा वाच्यम्-अनेन चस्य कः । ततो द्वित्वम् । सूत्रम्-'से दीर्घ: सप्रत्यये परे पूर्वस्य दीर्घो भवति । 'नैकस्वरात् षत्वम् । स धातुः । चिकीपति । चिकीषांच-

·१८८
सारस्वतप्रक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
--
कार । अचिकीष्यात् ।। कत्वाभावे । से दीर्वः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । चिचीपति ।
चिचीपांचकार । अचिचीपीत् ॥ ६ ॥
जि जये । सपरोक्षयोर्जेर्गिः । जेतुमिच्छति जिगीषति ॥
(च० ) जि जये । 'इच्छायाम्। 'सपरोक्षयोजेंगिः । अनेन जस्य गः ततः
द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः । से दीर्घः । षत्वम् । 'नैकस्वरात्०' अनेन सूत्रेण सर्वेषां एक-
स्वराणां धातूनां सप्रत्यये परे इड् न भवति इति ज्ञातव्यम् । जिगीषति । जिगोषांच .
कार । 'सिसता जिगोषिता । अजिगीषीत् ॥
यु मिश्रणे । युयूषति ॥
(च०)यु मिश्रणे । 'इच्छायाम् । यवितुमिच्छति इति विग्रहे । सप्रत्ययः ।
धातोद्वित्वम् । ‘से दीर्घः । युयूषति । युयूषांचकार । 'यतः' । युयूष्यात् । 'सिसता' !
युयूषिता । युयूषिध्यति । अयुयूपिष्यत् अयुयूषीत् अयुयूपिष्ठाम् अयुयूपियुः ।।
डुपचष् पाके । यः से । पक्तुमिच्छति । पिपक्षति ॥
(च० ) डुपचा पाके । पक्तुमिच्छति इति विग्रहे । 'इच्छायाम् । द्वित्वं 'पूर्व.
स्य' । 'यः से' । 'चोः कु। 'किलात्' । 'कषसंयोगे'। 'स धातुः । पिपक्षति ।
पिपक्षांचकार । 'यतः । विपक्ष्यात् । 'सिसता.'। पिपक्षिता । पिपक्षिष्यति । 'दिवा.
दावट । अपिपक्षिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ। सेर्लोपः । अपिपक्षीत् अपिपक्षिष्टाम्
अपिपक्षिषुः । इत्यादीनि भवन्ति ॥
पातुमिच्छति पिपासति ॥
(च० ) पा पाने । पातुमिच्छति इति विग्रहे । 'इच्छायाम्' । अनेन सप्रत्ययः
धातोद्वित्वं च भवति । 'हस्वः । “यः से। पिपासति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि ।
लिट्लकारे । 'कासादि०' । अनेन म् प्रत्ययो भवति । पिपासांचकार । 'यतः । पिपा-
स्यात् । 'सिसता' । पिपासिता । पिपासिष्यति अपिपासिष्यत् । अपिपासिष्टात् अपि-
पासिषुः। एतेषां साधनं तु पूर्ववत् ॥
गौणः प्रकृत्यर्थोऽन्यत्र सात् ॥७॥ प्रकृतिप्रत्ययोर्मध्ये प्रत्य-
यार्थः प्रधानीभूतः । अत्र सप्रत्यये तु वैपरीत्यं प्रकृत्यर्थः प्रधानीभूतः । तेन
काष्ठेन पिपक्षतीत्यत्र तृतीयायाः पाकेन संबन्धो न विच्छया ।
(च०) ननु देवदत्तः काष्ठेन पिपक्षति । पक्तुमिच्छति इत्यत्र काष्ठेनेति साधनस्य
किं पाकेन संबन्धः किं वा इच्छायाम् इत्याशङ्कापामाह-गौणः प्रकृत्यर्थोऽन्यत्र
सात् ॥ सप्रत्ययादन्यत्र स्थाने अन्येषु प्रत्ययेषु प्रकृत्यर्थोधात्वर्थो गौणोऽमुख्यः । प्रत्य-
यार्थो मुख्यः । सप्रत्यये तु धातोरों मुख्यः । अतोऽत्र काष्ठेन पिपक्षति इत्यत्र काष्ठेन
साधनभूतेन यः पाकलक्षणो धात्वर्थस्तमिच्छति इत्यर्थः । अन्यथा पाक काष्टेन इच्छति
इति स्यात् । अत्र इष्धातोरिच्छार्थस्य गौणत्वन् अतोऽत्र काष्ठस्य इच्छां प्रति साधन-
त्वाभावः । किन्तु पाकलक्षणं प्रकृत्यर्थे प्रति साधनत्वम् ॥ ७ ॥

·सप्रक्रिया २८ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। मृङ् प्राणत्यागे । मर्तुमिच्छति मुमूर्षति । पोरुर् ॥ (च० ) मृङ् प्राणत्यागे । मार्तुमिच्छति । 'इच्छायाम् । पोरु । ततो द्वित्वम् । पूर्वस्य । 'य्वोविहसे' मुमूर्षांचकार । 'यतः' । मुमूर्ध्यात् । 'सिसता' । मुमूर्षिता । मुमूर्षिष्यति । अमुमूर्षिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेोपो भवति । अमुमूर्षीत् अमु. मूर्षिष्टाम् अमुमूर्षिषुः इत्यादि । पृ पालनपूरणयोः । पुपूर्षति ।। (च०) पू पालनपूरणयोः । पूरितुमिच्छति । इति विग्रहे । 'इच्छायाम् । पोरर । बोर्विहसेः । षत्वम् । विभक्तिकार्य प्राग्वत् । पुपूर्षति । पुचिकार । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुलकारे । अपुपूर्षीत् अपुपूर्षिष्टाम् । अयुपू. र्षिषुः । इत्यादीनि ॥ वृङ् इत्यस्य उर्वाच्यः ॥८॥ वृङ् वरणे । वरितुमिच्छति वुवूषति । (च० ) वृङ् वरणे । वरितुमिच्छति । 'इच्छाया ॥ 'वृ वृडो धातोः स- प्रत्यये परे उर् वाच्यः । षष्ठी । अन्यत्साधनं पूर्वसदृशम् । वुवूषति । बुवूर्षांचकार । लु- लकारे । अचूर्षीत् अवुर्विष्टाम् अवुवूर्षिषुः ॥ ८ ॥ रुदविदभुषग्रहिस्वपिप्रच्छः सः किद्वाच्यः॥९॥ रुदिर् अ- श्रुविमोचने । रुरुदिषति ॥ (च० ) रुदिर् अश्रुविमोचने । 'इच्छायाम' , सूत्रम्-'रुद् विद्' रुद् विद् मुष ग्रहि स्वपि प्रच्छ एभ्यो धातुभ्यो सः कित् वाच्यः । द्वित्वम् । 'सिसता० । षत्व- म् । रुदितुमिच्छति । रुरुदिषति । लिट्लकारे । 'कासादिक । रुरुदिषांचकार । 'यतः। रुरुदिष्यात् । 'सिसता.' । रुरुदिषिता । रुरुदिषिष्यति । अरुरुदिषिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वापिटौ । सेर्लोपः । अरुरुदिषीत् अरुरुदिषिष्टाम् अरुरुदिषिषुः । इत्यादीनि ॥ ९ ॥ (प्र०) रुदविदेति । रुसाहचर्याद्वेत्तरैव ग्रहणम् । रुदक्दिमुषाणां त्रयाणामिव- गोपधादिति विकल्पेप्राप्ते अहिस्वपिप्रच्छीनां तु सस्य कित्त्वाप्रासौ वचनम् । कित्त्वस्य फलं ग्रहामिति सम्प्रसारणम् । अत्र गुणाभावः सम्प्रसारणञ्च ॥ ९॥ विद ज्ञाने । विविदिषति ॥ (च० ) विद ज्ञाने । वेदितुमिच्छति । इच्छायां सप्रत्ययः । द्वित्वम् । सिसता, षत्वम् विविदिषति । विविदिषांचकार । लुङ्लकारे। अविविदिषीत् ॥ मुष स्तये । मुमुषिषति ॥ (च० ) मुष स्तेये । मोषितुमिच्छति । 'इच्छायाम्। साधनं पूर्ववत् । मुमु- विषति । मुमुषिषांचकार । अमुमुषिषीत् । अन्यानि सुगमानि ॥ ग्रह उपादाने । हो ढः। आदिजबानाम् । षढोः कः से । षत्वम् । क्षः । ग्रहीतुमिच्छति जिघृक्षति ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध W0 । (च० ) ग्रह उपादाने । ग्रहीतुमिच्छति । 'इच्छायाम् । अनेन सप्रत्ययः । ततः 'ग्रहां डिति च ततो द्वित्वम् । 'र:' 'कुहोश्चः 'झपानाम् ' 'यः से'। 'हो ढः । 'आदिजबानाम् । 'घढोः कः से' । षत्वम् । 'कषसंयोगे'। जिघृक्षति । जिघृक्षांच. कार । लुङ्लकारे । अजिघृक्षीत् अजिघृक्षिष्टाम् ॥ सुषुप्सति ॥ (च०) जिष्वप् शये । 'इच्छायाम्' । सम्प्रसारणम् । ततो द्वित्वम् । षत्वम् । स्वप्तुमिच्छति । सुषुप्सति । लिट्लकारे । सुषुप्सांचकार । लुङ्लकारे । असुषुप्सीत् असुषुप्सिष्ठाम् असुषुप्सिषुः ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् ॥ कृगृधप्रच्छस्मिज्वशूङर्तीनां स- स्येड् वक्तव्यः॥१०॥ पिपृच्छिषति ॥ (च० ) प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । 'इच्छा' 'कृगृधप्रच्छस्मि’ सम्प्रसारणम् । “यः से” षत्वम् । पिच्छिषति । लिट्लकारे । पिपृच्छिषांचकार । लुड्लकारे । द्वाविटौ। से- लोपः । अपिपृच्छिषीत् । अन्यानि सुगमानि ॥ १० ॥ (प्र०) कृगृध्रिति । अन्न वृङ् वृञ् ऋदन्तानामितीटो दी? नेष्टो भाष्यकारेणा- मुक्तत्वात् ॥ १० ॥ करितुमिच्छति चिकरिषति । (च०) कृ विक्षेपे । करितुमिच्छति । 'इच्छायाम् । 'र: 'गुणः । इट् । फ. त्वम् । 'कुहोश्चुः यः से' । चिकरिषति । चिकरिषांचकार । अचिकरिषोत् ॥ जिगरिषति । जिगलिषति । च० ) गृ निगरणे । गरितुमिच्छति । 'इच्छायाम्'। द्वित्वम् । 'र' । 'कु- होश्चुः । 'यः सेः । इट् । गुणः । षत्वम् । जिगरिषति । 'जिगरिपांचकार । 'यतः । जिगरिष्यात् । 'सिसता' । जिगरिषिता । अजिगरिषिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटौ । सेर्लोपः । अजिगरिषीत् अजिगरिषिष्टाम् अजिगरिषिषुः । 'गिरतेः अनेन रस्य लः । जिगलिषति ॥ दिदरिषति । (च० ) दृ विदारणे । दरितुमिच्छति । 'इच्छायाम् । सः प्रत्ययः । धातोद्वि- त्वम् । 'र: । 'यः से । 'गुणः । इट् । षत्वम् । दिदरिषति । दिदरिषाञ्चकार । त: । दिदरिष्यात् । सिसता०, दिदरिषिता । लुङ्लकारे । साधनं पूर्ववत् । अदिदरि- षीत् । अन्यानि सुगमानि ॥ दिपरिषति । (०) धारणे । धर्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्। अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । 'झपा- नाम् । अनेन धस्य दः । दिधरिषति। दिधरिषाञ्चकार । लड्लकारे । अदिधरिषीत। । ।

·सप्रक्रिया २८ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १९१ । सिस्मयिषति । (च० ) स्मिङ् ईषद्धसने । स्मयितुमिच्छति । 'सः। द्वित्वम् । पूर्वस्य गुणः । सिस्मयिषति । सिस्मयिषांचकार । लुङ्लकारे। द्वाविटौ। सेर्लोपः । 'दिवादावट्' । असिस्मयिषीत् असिस्मयिषिष्टाम् असिस्मयिषिषुः । इत्यादीनि । स्वरादेः परः । अञ्जिजिषति । (च० ) अङ्ग व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अञ्जितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' | 'कृ गृ? अनेनेट् । पश्चात् । 'स्वरादेः परः' । जस्य द्वित्वम् । षत्वम् । अञ्जिजिषति । चतु. गो सुगमानि । 'कासादि० अजिजिषांचकार । 'यत:' । अजिजिष्यात् । 'सिसता.' । अञ्जिजिषिता । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेोपः । अन्यत्सुगमम् । 'स्वरादेः । अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । 'लवणे । आलिजिषीत् । अन्यानि सुगमानि ॥ आशशिषते । (च० ) अशूङ् व्याप्तौ । अशितुमिच्छति । इच्छायाम् । 'स्वरादेः परः' । शिशिषति । 'कासादि अनेनाम् । अशिशिषाञ्चकार । 'यतः' । अशिशिष्यात् । 'सि- सता । अशिशिषिता । अशिशिषिष्यति । 'स्वरादेः । आशिशिषिष्यत् । लुङ्लका- रे। द्वाविटौ । सेर्लोपः । आशिशिषीत् ॥ अरिरिषति । (च. ) अर्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्' इट् 'स्वरादेः परः ईरशब्दस्य द्वित्वम् । ष. त्वम् अरिरिषति । चतुर्णा सुगमानि । 'कासादिः अनेनाम् अरिरिषांचकार । 'यतः' । अरिरिष्यात्। 'सिसता.' अरिरिषिष्यति । 'स्वरादेः आरिरिषिष्यत् । लुङ्लकारे द्वावि- टौ सेलोपः आरिरिषीत् ॥ अद भक्षणे । 'सिसयो:०' इति घसादेशः। 'सस्तोऽनपि' । अत्तुमि- च्छति जिघत्सति ॥ (०) अद भक्षणे । अत्तुमिच्छति । 'इच्छायाम् । अनेनास्य सप्रत्ययः । 'सिसयोः । अनेय घसादेशः । ततो द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः' । 'झपानाम् । 'यः से' । 'सस्तोऽनपि । अनेन सकारस्य तकारः । जिवत्सति । लिट्लकारे। जिघत्सांचकार । “यतः । जिघत्स्यात् । 'सिसता। जिघत्सिता । जिपत्सिष्यति । अजिपत्सिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । अजिघत्सीत अजिघसिष्टाम् अजिधत्सिषुः ॥ हन्तीको सो णित् ।। हन्तीडोर्धात्वोः सो गिद्भवति ॥११॥ हन हिंसागत्योः । द्वित्वम् । पूर्वस्य । हसादिः शेषः । कुहोश्चुः । झपानां जब- चपाः । यः से। हनो ने। अत उपधायाः । नश्वापदान्ते झसे । स धातुः। अप् । अदे । हन्तुमिच्छति जिघांसति ।। (च० ) हन हिंसागत्योः ॥ 'हन्तीङोः सो णित् । हन्तीडोः स णित् । हन्ती- ·१९२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । । डोर्धात्वोः स प्रत्ययो णित् भवति । णित्वात् वृद्धिः । अन्यत्साधनं मूले लिखितम् । हन्तुमिच्छति । लिट्लकारे । जिघांसांचकार । लुड्लकारे । द्वाविटौ सेर्लोपः । अजिघां- सीत् । इत्यादीनि ॥ ११ ॥ (प्र०) हन्तीडोरिति । अत्र हनिडोः से दीर्घ इति केचित् पठन्ति ॥ ११ ॥ इङ से गम् वाच्यः ॥ १२ ॥ अध्येतुमिच्छति अधिजिगांसते ।। (२०) इङ् अध्ययने । अध्येतुमिच्छति । 'इच्छायाम् । इङ० इडो धातोः सप्रत्यये परे गम् वाच्यः। अन्यत्साधनं तु पूर्ववत । अधिजिगांसते । चतुों रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि०' । अधिजिगांसाँचक्रे । 'सिसता० । अधिजिगां- सिषीष्ट । अधिजिगांसिता। अधिजिगांसिष्यते। 'दिबादावन' अध्यजिगांसिष्यत् । लुङ्लकारे । अध्यजिगांसिष्ट । इत्यादीनि ॥ १२ ॥ गमे से इड्वाच्यः ॥ १३ ॥ गन्तुमिच्छति जिगमिषति ॥ (च० ) गम्ल । गन्तुमिच्छति । 'इच्छायाम् ॥ 'गमे गमेर्धातोः सप्रत्यये इड् वाच्यः । अनेनास्येट् । द्वित्वादिकं तु पूर्ववत कार्यम् । पत्वम् । जिगमिपति । लिट्लकारे । 'कासादि० । जिगमिषाञ्चकार । 'यतः । जिगमिष्यात् । 'सिसता. जिगमिषिता । जिगमिषिष्यते । अजिगमिषिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः अजिगमिषीत् इत्यादीनि भवन्ति ॥ १३ ॥ इस्से । अपित्दाधारभ्लभशपदपमिमीमामाङ् हिंसार्थराधा स्व- रस्य से परे इसादेशो भवति पूर्वस्य च लोपः ॥ १४ ॥ दित्सति । (च० ) दा दाने। दातुमिच्छति इच्छायाम्। अनेन सप्रत्ययः । धातोद्वित्वं च ॥ 'इससे इस से। अपित् दा धा रम लम् शक् पदू पत् मि मी मा माङ् मेङ् हिसार्थराधां धातूनां स्वरस्य सप्रत्यये परे इसादेशो भवति । पूर्वस्य च लोपो भवति अने- नेसू । पूर्वस्य लोपः । 'सस्तोऽनपि अनेन सन्य तः । दित्सति । चतुर्णो रूपाणि सुग. मानि । लिट्लकारे । 'कासादि० । दित्साञ्चकार । 'यतः । दित्स्यात् । सिसता' । दित्सिता । दित्सिष्यति । अदित्सिष्यत् । अदित्सीत् । इत्यादीनि ॥ १४ ॥ धित्सति । (०) जुधाञ् धारणपोषणयोः । धातुमिच्छतीति । 'इच्छायाम्। 'इस्से' । 'धित्सति । धित्साञ्चकार । 'लुङ्लकारे। अधित्सात् । अधित्सिष्टाम् । अधित्सिषुः ॥ स्कोरायोश्च । खसे चपाः । रिप्सति । (च० ) रम् रामस्ये। रब्धुमिच्छति । 'इच्छायाम्। 'इस्से'। 'खसे । स्कोराद्योश्च ।। रिप्सति । 'रिप्सांचकार । लुङ् । अरिप्सीत् ॥ लिप्सति । (च० ) हुलभष् प्राप्तौ। लब्धुमिच्छति । 'इच्छायाम्। द्वित्वम् । 'इस्से । 'स्कोरायोश्च । 'खसे । लिप्सति । लिट्लकारे । कासादि। लिप्सांचकार । ।

·सप्रक्रिया २८ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १९३ 'यतः । लिप्स्यात् । 'सिसता'। लिप्सिता । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । अलिप्सीत् अलिप्सिष्टाम् अलिप्सिषुः । इत्यादीनि । शिक्षते । । (च० ) शक्ल शक्तौ । शक्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'इस्से' । षत्वम् । 'कष- संयोगे क्षः । शिक्षते । लिट्लकारे । शिक्षांचकार । 'यतः । शिक्ष्यात् । 'सिसता.' शिक्षिता । लुङ्लकारे । साधनं सुगमम् । अशिक्षीत् । इत्यादीनि । पतो वेट् ॥ पित्सति पिपतिषति । इट्पक्षे इस्पूर्वलोपौ न भवतः ॥१५॥ (च०) पत्ल पतने। पतितुमिच्छति । 'इच्छायाम्। 'इस्से। पित्सति । पित्सांचकार । लुङ्लकारे। अपित्सीत् ॥ 'पतः०० पत्ल पतने भवति । 'यः से। अनेन पूर्वस्याकारस्येकारः । इट्पक्षे स्पूर्वलोपौ न भवतः । पिप- तिषति । लिट्लकारे । पिपतिषांचकार लुङ्लकारे । साधनं पूर्ववत् अपिपतिषीत् ॥१५॥ इत्यस्य धातोर्वा पित्सते। . (च० ) पद गतौ । पत्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्। 'इस्से । पित्सते । पित्सां. चक्रे । लुङ्लकारे । अपित्सिष्ट । इत्यादीनि । मीञ् हिंसायाम् । डुमिञ् प्रक्षेपे । मित्सति । (१०) मी हिंसायाम् । दुमिञ् प्रक्षेपे। अनयोर्धात्वोः सप्रत्यये कृते । 'इस्से' 'सस्तोऽनपि' अनेन सकारस्य तकारः । मित्सति । लिट्लकारे। मित्सांचकार । लुङ्लकारे साधनं सुगमम् । अमित्सिष्टाम् । माङ् माने । मेङ् शोधने । मित्सते । (च०) माङ् माने । मेङ् शोधने । अनयोर्धात्वोः सप्रत्यये कृते । 'इस्से। मित्स- ते । मित्सांचक्रे । 'सिसता'। अनेनेट् । मित्सिषीष्ट । लुङ्लकारे। अमित्सिष्ट । इत्यादीनि । राध संसिद्धौ । रित्सति ॥ (च० ) राध संसिद्धौ । राधुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'इस्से' । अनेनेस् पूर्व- लोपौ भवतः। 'स्कोरायोश्च । 'खसे'। रित्सति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्ल. कारे । 'कासादि० । अनेनाम् । रित्सांचकार । लुङ्लकारे । 'दिबादाचट् । अरित्सात् । इत्यादीनि ॥ आप्नोतेरीः॥ आप्नोतेराकारस्येकारो भवति से परे पूर्वस्य च लोपः ॥१६॥ आप्ल व्याखौ । ईप्सते ॥ (च) आप्ल व्याप्तौ । आप्तुमिच्छति । इच्छायाम् । 'स्वरादे ॥ 'आप्नोते- री: आप्नोतेः ईः। आप्नोतेर्धातोराकारस्य ईकारो भवति सप्रत्यये परे। पूर्वस्य च सा० उ०१७ ·सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध लोपो भवति । ईप्सते । लिट्लकारे । 'कासादि० ईप्सांचक्रे । लुङ्लकारे । 'दिबादा. वट्' । 'स्वरादेः परः' । 'अइए' । 'एऐऐ' । ऐप्सिष्ट । ऐप्सिषाताम् । ऐप्सिषत ॥१६॥ अशेरनायो वा ।। अशेरिच्छायां संस्थाने वा अनायप्रत्ययो भव- ति ॥१७॥ अशनायति । अशिशिषति ॥ (च० ) अश भोजने। अशितुमिच्छति । 'इच्छायाम् ॥ 'अशेरनायो वा अशेः अनायः वा अव्ययम् । अशेर्धातोरिच्छायां सकारस्य स्थाने वा अनायः प्रत्ययो भवति । तदा धातोत्विं न भवति । अशनायति । अशनायांचकार । लुङ् । अशना. यीत् । इत्यादीनि । यदा अनायः प्रत्ययो न भवति तदा इट् । 'स्वरादेः परः । षत्वम् । अशिशिषति । लिट्लकारे । अशिशिषांचकार । लुङ्लकारे । 'स्वरादेः' । आशिशि. षीत् । इत्यादीनि ॥ १७ ॥ पततनदरिद्राभ्यः स वा इड्वाच्यः ॥ १८ ॥ तितनिषति ।। तितंसति ॥ तने से वा दीर्घः ॥१९॥ तितांसति ॥ (च० ) तनु विस्तारे । तनितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । अनेन सप्रत्ययो धातो- द्वित्वं च । 'सिसता० । 'यः से' षत्वम् । तितनिषति । तितनिपांचकार । अतितनि- षीत् ॥ सूत्रम्-'पततनदरिद्राभ्यः ॥ पत तन दरिद्रा एभ्यो धातुभ्यः सप्रत्यये वा इड् वाच्यः । तदा । 'नश्चापदान्ते' । तिसंसति । लिट्लकारे। तितंसांचकार । 'यतः । तितास्यात् । 'सिसता० । तितंसिता । लुङ्लकारे । अतितंसीत् ॥ 'तनेः । तनेर्धातोः सप्रत्यये वा दीर्घो भवति । अनेन दीर्घः । तितांसति । तितांसांचकार । 'यतः' । तितांस्यात् । लुङ्लकारे । अतितांसीत् । इत्यादीनि ॥ १८-१९ ॥ दिदरिद्रषति दिदरिद्रासति ॥ (च) दरिद्रा दुर्गतौ । 'दरिद्रातुमिच्छति । 'इच्छायाम् । द्वित्वम् । 'यः से 'सिसता० । गप् । अनेनाकारस्य लोपः । षत्वम् । 'दिदरिद्विषति । 'पतः०' । अने- नास्येविकल्पः। दिदरिद्रासति । लिट्लकारे । 'कासादि० । दिदरिद्रासांचकार । 'यतः' । दिदरिद्रास्यात् । 'सिसता० । दिदरिद्रासिता । लुङ्लकारे । अदिद रिद्रासीत् । इत्यादीनि ॥ वेडिस्से दीर्घता च ॥ दम्भिज्ञप्योर्धात्वोवा इड् भवति सप्रत्यये परे ॥ यदा नेट् तदा किम् । अनयोर्दम्भिज्ञप्योर्धात्वोः सानुस्वारस्य स्वरस्य इस् भवति इकारस्य दीर्घता दम्भेरिकारस्य वा दीर्घता । चकारात्पूर्वस्य लो- पः ॥ दम्भ दम्भने । आत्मनः दम्भितुमिच्छति दिदम्भिषति । द्वित्वम् । इस् । आदिजबानाम् । खसे चपा झसानाम् । स्कोरायोश्च वा दीर्घता । धी- प्सति धिप्सति ॥ २० ॥ (१०) दम्भ दम्भने । आत्मनो दम्भितुमिच्छति ॥ सूत्रम्-'वेडिस्से ॥

·सप्रक्रिया २८ ]
सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ।
१९५
वा इट् इस् से दीर्घता च अव्ययम् । अस्य सूत्रस्य व्याख्यानं मूल एव कृतम् । साधने
यानि सूत्राणि तानि मूले उक्तानि दीर्घता वा भवति । धीप्सति । धिप्सति । यदा इट्
तदा दिदम्भिषति । अस्य साधनं तु सुगमम् । लिट्लकारे । दिदम्भिषांचकार । धीप्सां-
चकार । धिप्सांचकार । लुङ् । अदिदम्भिषीत् । अधोप्सीत् । अधिप्सीत् । इत्यादीनि
रूपाणि सुगमानि ॥ २० ॥
ज्ञाऽवबोधने । इच्छायामात्मनः सः । द्विश्च हस्वः । पूर्वस्य हसादिः
शेषः । यः से । वा इट् । गुणः । ए अय् । स्वरहीनम् । षत्वम् । स धातुः ।
तिप् । अप् । अदे । आत्मनः ज्ञापयितुमिच्छतीति जिज्ञापयिषति । पक्षे ।
जिज्ञापि स इति स्थिते । सस्य इस् तस्य दीर्घता । पूर्वस्य लोपः । ।
स्कोरायोश्च ज्ञीप्सति ।
(१०) ज्ञा अवबोधने । आत्मनः ज्ञापयितुमिच्छति । अस्य ज्यन्तात् सः ।
सूत्राणि मूले लिखितानि । जिज्ञापयिषति । लिट्लकारे । 'कासादि० । 'जिज्ञापयि
षांचकार । लुङ्लकारे । अजिज्ञापयिषीत् । यदा इड न भवति तदापि अस्य साधनं
मूले उक्तम् । ज्ञीप्स्यति । लिट्लकारे । जीप्सांचकार । 'सिसता० । जीप्सिता ।
लुङ् । अज्ञीप्सीत् ।
ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः। जिज्ञापयिषति। मिता हस्वः । जिज्ञपयिषति ज्ञीप्सति ॥
इति सप्रक्रिया ॥ २८॥
(च०) ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः । 'इच्छायाम् । यन्तानाम् । अन्यत्साधनं तु
मूलतो ज्ञेयम् । जिज्ञपयिषति । लिट्लकारे । जिज्ञपयिषांचकार । लुङ् । अजिज्ञपयि-
पीत् । यदा इड् न भवति तदा ज्ञीप्सति । लिट्लकारे । 'कासा दि०' । जीप्सांचकार ।
लुङ् । अज्ञीप्सीत् अज्ञीप्सिष्टाम् अज्ञीप्सिषुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । सुगमत्वा-
त्सर्वाणि न लिखितानि ।
इति सप्रक्रिया समाप्ता ॥ २८ ॥
(प्र.) (सान्तात्सो न स्वार्थसान्तात्तु स्यादेव) अत्र श्लोकवार्तिकम् । 'शैषिका-
न्मतुबर्थीयाच्छैषिको मतुबर्थिकः । सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान्न सनिष्यते' इति ।
शैषिकाच्छैषिकः सरूपः प्रत्ययो नेष्टः । शालीये भव इति वाक्यमेव । न तु ईयान्तात्
पुनरीयः । सरूपः किम् । आहिच्छत्रे भवः आहिच्छत्रीयः । अण्णन्तादीयः । तथा
मत्वर्थीयात् मतुबर्थिकः सरूपः प्रत्ययो न भवति । धनवानस्यास्ति । वत्वन्तान्न वतुः ।
विरूपस्तु स्यादेव । दण्डिमती शाला । सरूप इति अनुसम्बध्यते । सरूपः सादृश्यं
तत्तु
अर्थद्वारा । तेनेच्छासान्तादिच्छासो न भवति । स्वार्थसान्तात्तु स्यादेव । जुगुप्सिषते ।
'अतिशये हसादेर्यङ् द्विश्व' इत्यतश्चकारानुवृत्तरेतद्बोध्यम् ॥
इति प्रसादे सान्तप्रक्रिया ॥ २८ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध यप्रक्रिया ॥ २६॥ ॥ अथ यशक्रिया निरूप्यते ॥ अतिशये हसादेयं द्विश्च ।। हसोदेरेकस्वराद्धातोरतिशयेऽर्थे यङ् प्रत्ययो भवति तस्मिन्सति धातोदित्व- म् ॥१॥ यङि ॥ यङि सति लुकि च पूर्वस्य नामिनो गुणो भवति ॥२॥ स धातुः। ङित्त्वादात्मनेपदम् । अप् । अतिशयेन भवतीति । बोभ्यते । बोभूयेत । बोभूयताम् । अबोभूयत । बोभूयांचक्रे । बोभूयिषीष्ट । बोभूयिता। बोभूयिष्यते । अबोभूयिष्यत । अबोभूयिष्ट । (च० ) अथ यङ्प्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'अतिशये हसादेर्यङ् द्विश्च ॥ अतिशये हसादेः हस् प्रत्याहार आदिर्यस्य स हसादिः तस्मात् हसादेः । यङ् च अव्य. यम् । द्विः हस्प्रत्याहारादेर्धातोरतिशयेऽर्थे यङ्प्रत्ययो भवति । क्वचिदेकस्वराद्धातोरपि न दृश्यते । तेन जागृ चकास इत्यादिभ्यो नैकस्वरेभ्यो यङ्प्रत्ययो न भवति इति विग्रहे अन्न भूधातोरेकस्वरत्वात् हसादित्वात् यङ्प्रत्ययो भवति । ततो द्वित्वम् । डकार आत्मनेपदार्थः । भू भू य इति ॥ 'यङो'। यङि सति लुकि च सति पूर्वस्य द्विरुक्त- संबन्धिनो नामिनो गुणो भवति । अनेन गुणः । 'झपानाम् । स धातुः' । अनेना- स्मिन् प्रकरणे सर्वत्र धातुसंज्ञा कार्या । धातुत्वात् तआदयः प्रत्यया भवन्ति । 'अप् कर्तरि । 'अदे । बोभूयते बोभूयेते बोभूयन्ते । इत्यादीनि । बोभूयेत बोभूयेताम् बोभू. येरन् । लोट् बोभूयताम् बाभूयेताम् वोभूयन्ताम् । अबोभूयत अबोभूयेताम् अबोभू- यन्त । लिट् । 'कासादि० । अनेन सूत्रेण सर्वत्राम्प्रत्ययो भवति । अन्यत्साधनं सुग- मम् । बोभूयांचक्रे बोभूयांचक्राते बोभूयांचक्रिरे । 'सिसता० । 'यतः' षत्वम् । बोभू- यिषीष्ट । बोभूयिता। बोभूयिष्यते । 'दिबादाव' । अबोभूयिष्यत । लुङ्लकारे । 'भूते सिः' । ईट् । षत्वम् । ष्टुत्वम् । अबोभूयिष्ट अबोभूयिषाताम् अबोभूयिषत । इत्यादीनि ॥ १-२॥ (प्र० ) अतिशय इति । अतिशयनमतिशयः । अतिशयो द्विविधः । पौनः पुन्य भृशार्थश्च । स चार्थो यङो द्योत्य एव । धातुश्च यङन्त एव न तु यङः प्रकृतिभूतः । अटा- ट्यत इत्याद्यसिद्धः । अन केचित्-कथं यङन्तादात्, डितो धातोराद् विधानात् । अत्र च यो डित् स न धातुः यो धातुः स च न ङित् । किंच ङस्य गुणनिषेधादिप्रयोजकत्वेन चरितार्थत्वादात्मनेपदप्रयोकजत्वासम्भवः । अवयवे कृतं लिङ्गमचरितार्थ समुदायविशे- षकं भवतीत्युक्तेः । अत्राभिधीयते । सधातुरित्यनेन यङन्तस्य धातुत्वेन धातोत्त्वि. सत्त्वात् । गुणनिषेधार्थ च डकारप्रश्लेषस्य कर्त्तव्यत्वात् । वाभूयत इति। भवनानुकूल एकाभिन्नाश्रयको वर्तमानोऽतिशयविशिष्टो व्यापारः।१-२॥ बोभुज्यते ॥ अनपि च हसात् ॥ हसादुत्तरस्य यो लुग्भवति अनपि विषये ॥ ३ ॥ धात्वंशलोपनिमित्ते आर्धधातुके परे ·यङन्तप्रक्रिया २९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १९७ तन्निमित्ते. समाननामिनां गुणवृद्धी न वाच्ये ॥ ४ ॥ बोभु- जांचक्रे ॥ (च० ) भुज पालनाभ्यवहारयोः । अतिशयेन भुनक्ति इति विग्रहे यङ् । द्वित्वम् । 'झपानाम् ०' । यङि अनेनास्य पूर्वस्य गुणः । बोभुज्यते । बोभुज्येत । बोभुज्यताम् । गुणः । अबोभुज्यत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। 'कासादि० । अनेनाम् प्रत्ययः ॥ सूत्रम्-'अनपि च हसात् ॥ अनपि च अव्ययम् । हसात् । हसादुत्तरख्य यङ्प्रत्ययस्य लुग् भवति अनपि विषये । अनेन यडो लुक् । अन गुणे प्राप्ते ॥ 'धात्वं- श०' धात्वंशलोपनिमित्ते आर्धधातुके परे सति तन्निमित्ते समाननामिनां गुणवृद्धी न वाच्ये । अनेन गुणाभावः । बोभुजांचक्रे । 'सिसता० । षत्वम् । बोभुजिषीष्ट । बोभु- जिता । बोभुजिष्यते । 'दिबादावः । अबोभुजिष्यत । लुङ्लकारे । भूते सिः' । इट् । षत्वम् । ष्टुत्वम् । अबोभुजिष्ट अबोभुजिषाताम् अबोभुजिषत । इत्यादीनि ॥ ३-४ ॥ (प्र०) हसादिति । हसात् किम् । लोलूयिता । योयूयिता । आदेः परस्य ॥ परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेोध्यमिति यलोपः । यत इत्यलोपः । वोभूजांचक्रे ॥ अनपीति । हसात्परस्य यशब्दस्य लोपोऽनपि विषये । हसात् किम् , लोल. यिता । आदेः परस्य । परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेबोध्यम्, इति य लोपः। यत इत्यलोपः । बोभुजांचक्रे । बोभुजिषीष्ट । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधागुणः ॥ ३-४ ॥ मुह वैचित्ये । मोमुह्यते ॥ (च० ) मुह वैचित्ये । 'अतिशये.' । द्वित्वम् । 'गुणः' । 'स धातुः । मोमुह्यते । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे। 'कासादि० । अनेनाम् । 'अनपि च हसात अनेन यको लोपः । मोमुहांचक्रे । 'सिसता.'। मोमुहिषीष्ट । मोमुहिता । मोमुहिष्यते । अमोमुहिष्यत । अमोमुहिष्ट । रूपाणि सुगमानि ॥ लिह आस्वादने । लेलिह्यते ॥ (च० ) लिह आस्वादने । 'अतिशये । अनेन यङ्। अतिशयेन लेढि । लेलि. ह्यते । लिट् । 'अनपि च हसात्' । लेलिहांचक्रे । 'सिसता. लेलिहिषीष्ट । लुङ् । अले- लिहिष्ट । रूपाणि सुगमानि ॥ हु दानादनयोः । जोहूयते ॥ (च०) हु दानादनयोः । अतिशयेन जुहोति । य । द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः । 'गुणः' । जोहूयते । लिट् । जोहूयांचक्रे । 'सिसता.' । जोहूयिषीष्ठ । लुङ् । अजोहू- यिष्ट । रूपाणि सुगमानि ॥ विद ज्ञाने । विद्यते ॥ (च० ) विद ज्ञाने । अतिशयेन वेत्तीति । 'अतिशय० । अनेन यङ् । अन्पत्सा- धनं तु पूर्ववत् । वेविद्यते । लिट् । वेविदांचक्रे । लुङ् । अवेविदिष्ट ॥ ।

·१६८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - आतः॥ यडि लुकि च सति पूर्वस्य अकारस्य आकारो भवति अकिति । पापच्यते ॥ ५ ॥ (च० ) पच्न पचने । पठ व्यक्तायां वाचि । अनयोर्यङ् ॥ सूत्रम्-'आतः ॥ आ अतः । यडि लुकि च पूर्वस्य अकारस्य अकारो भवति अयकि । पापच्यते । अपा. पचिष्ट ॥ ५ ॥ (प्र०) आत इति । आ आ अत इति च्छेदः। द्वितीयाकारस्य वैयर्थ्यानुपपत्त्या किञ्चिदिष्ट ज्ञाप्यते, किं तदिष्टम् , अकित्पूर्वस्याकारस्याकार इति तेन नरीनृत्यत इति सिद्धम् ॥ ५ ॥ पठ व्यक्तायां वाचि । पापठ्यते ॥ (च०) पापठ्यते । अपापठिष्ट । रूपाणि सुगमानि ॥ सूचिसूत्रिमूत्र्यटयर्त्यपूर्णोतिभ्यो यङ् वाच्यः ॥ ६ ॥ सोसूच्यते। (च० ) सूत्रम्-'सूचिसूत्रि ॥ सूचि सत्रि मूत्रि अटि अति अश् ऊर्जाति एभ्यो धातुभ्यो यङ्प्रत्ययो वाच्यः । एषामप्राप्तत्वात्सूत्रमिदम् । साधनं तु सुगमम् । सोसूच्यते । लिट् । सोसूचांचक्रे । लुङ् । असोसूचिष्ट ॥ ६ ॥ सोसूच्यते । (च० ) सोसून्यते । लिट् । सोसूत्रांचक्रे । लुङ् । असोसूनिष्ट । मोमच्यते ॥ (च० ) मोमूत्र्यते । लिट् । 'कासादि० । 'अनपि च हसात्' । मोमूत्रांचक्रे । अमोमूत्रिष्ट । गत्यर्थात्कौटिल्य एवं यङ् । स्वरादेः परः । अट गतौ । यङ्सहितस्य द्वित्वम् । अटय ट्थ इति स्थिते । पूर्वस्य हसादिः शेषः । आतः। इति पूर्वस्यात्वम् । कुटिलं अटतीति अटाटयते । अटाटांचक्रे । अटाटिषीष्ट ॥ (च० ) अट गतौ । गत्यर्थाद्धातोः कौटिल्येऽर्थे यङ् । 'स्वरादेः परः । यङ्सहि- तस्थ द्वित्वम् । अट्य ट्य इति स्थिते । 'पूर्वस्य० । 'आतः । कुटिलं अटति । अटा- ट्यते । लिट् । अटाटांचक्रं । लुङ् । अटाटिषीष्ट । व्रज गतौ । कुटिलं बजतीति वाव्रज्यते ॥ (च०) कोपि ब्रजति । यङ् । 'आतः साधनं सुगमम् । वाव्रज्यते । लिट् । वात्र- अवाव्रजिष्ट भश भोजने । अशाश्यते ॥ जांचक्रे । लुङ्।

·यङन्तप्रक्रिया २९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १६६ । (च०) अश भोजने । अतिशयेन अपनातीति । यङ् । द्वित्वम् । 'आतः' । अ- शाश्यते । लुङ् । अशाशिष्ट । ऊर्गुञ् आच्छादने । ऊनुर्णोयते । स्वरात्पराः संयोगादयो नदरा द्विन॥ (च) ऊर्युज आच्छादने । अतिशयेन ऊर्णीतीति । यङ् । 'स्वरादेः । 'नदराः । 'गुणः' । 'ये' । ऊर्गोनूयते । लिट् । अर्णोनूयांचक्रे । लुङ् । और्णोनूयिष्ट । अत्र 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयोऽडागमः ॥ ७ ॥ गुणोर्तिसंयोगाद्योः ॥ यकारपरस्य रेफस्य द्वित्वं वाच्यम् ॥८॥ अरायते ॥ (च० ) ऋगतौ । 'अतिशये । इयति । यङ् 'गुणोतिः अनेन गुणः ॥ 'यका. रसहितरेफस्य द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' । 'आतः' । आरायते । लिट् । अरारांचक्रे । लुङ् । 'स्वरादेः । आरारिष्ट ॥ ८ ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ ।।६।। गर्हितं लुम्पतीति लोलुप्यते । (च०) सूत्रम्-'लुप० ॥ लुप सद चर जप जभ दह दश गृ एभ्यो धात्वर्थगर्हा- यामेव यङ्प्रत्ययो भवति । गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । साधनं सुगमम् । लिट् । लोलु- पांचके । लुङ् । अलोलुपिष्ट ॥ ९ ॥ । सासद्यते ॥ (च० ) षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । 'आतः । सासद्यते । लिट् । सासदांचक्रे । लुङ् । असासदिष्ट ॥ अमजपां नुक् ॥ अमान्तस्य जपादीनां च पूर्वस्य नुगागमो भवति यडि लुकि च सति ॥१०॥ जप् जभ दह दंश्मञ्च् पश्' एते जपादयः ॥ जङ्गम्यते । (च० ) सूत्रम्-'अमजपा नुकः ॥ नमजपाम् नुक् । जमान्तस्य धातोश्च जपा. दीनां धातूनां पूर्वस्य नुगागमो भवति यडि लुकि च सति । अनेन नुक् । उकारः उच्चारणार्थः । ककारः कित्कार्यार्थः । 'कुहोश्चुः। 'नश्चापदान्ते । जंगम्यते । अझसेऽपि अनुस्वारो भवति नकारस्य आदेशिना अनुस्वारादेशवता नुगागमेन नकारेण आदेशो निर्दिश्यते । जङ्गमांचके । अजंगमिष्ट ॥ १० ॥ (प्र० ) अमजपामिति । 'जए जभ दह देश् भन्ज पश्’ एते जपादयः । पस धातुर्दन्त्यान्तः सौत्रो गत्यर्थः । तालव्यान्त इति ;-माधवः ॥ १० ॥ बम्ब्रम्यते । (च० ) भ्रमु चलने । अतिशयेन भ्राम्यति यङ्प्रत्ययः । द्वित्वम् । 'पूर्वस्यक 'झपानाम्' । 'अमजपाम्' बम्भ्रम्यते । लिट् । बम्भ्रमांचक्रे । लुङ् । अबम्भ्रमिष्ट ।

·२०० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । अझसेऽप्यनुस्वारः । आदेशिना आदेशो निर्दिश्यते । यंयम्यते । (०) यम उपरमे । अतिशयेन यच्छतीति । यङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य० । 'ज- मजपाम् । अझसेऽप्यनुस्वारः। आदेशिना आदेशो निर्दिश्यते । अस्य व्याख्यान पूर्व कृतम् । अनेन अझसेऽपि नकारस्य अनुस्वारः । ययम्यते। ययमाञ्चक्रे । अर्ययमिष्ट । कण शब्दे । चङ्कण्यते । (च० ) कण शब्दे । अतिशयेन कणतीति । यङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य. 'कुहोश्चः । 'अमजपाम् । 'नश्चा०'। चंकण्यते । चंकणांचके । अचंकणिष्ट । तन्तन्यते । (च० ) तनु विस्तारे । अतिशयेन तनोति । साधनं पूर्ववत् । तन्तन्यते । तन्त- नांचके। अतन्तनिष्ट । जप मानसे च । गर्हितं जपतीति जञ्जप्यते । (१०) जप मानसे च । गर्हितं जपति । साधनं पूर्ववत् । जाप्यते । जञ्चपांच- के। अजनपिष्ट । जभ गात्रविनामे । गर्हितं जभतीति जञ्जभ्यते । (च० ) जभ गानविनामे । गर्हितं जभति। द्वित्वादिकं पूर्ववत् कार्यम् । जनभ्य- ते जामांचक्रे । अजञ्जभिष्ट । दह भस्मीकरणे । दन्दह्यते । (च० ) दह् भस्मीकरणे । गर्हितं दहति । यङ् । द्वित्वादिकम् । दन्दह्यते । दन्द. हांचके । अदन्दहिष्ट । नो लोपः । दन्दश्यते। (च०) दंश् दहने । गर्हितं दशति । यङ् । नो लोपः । द्वित्वम् । 'जमजापां नुक् । दन्दश्यते । दन्दशांचके । बम्भज्यते । (च० ) भलो आमदने । अतिशयेन भनक्ति । यङ् । नो लोपः । द्वित्वम् । 'अम- जपाम्' 'झपानाम्' । बम्भज्यते । बम्भजांचके । अबम्भजिष्ट । पश्यतीति पम्पश्यते । पश् बाधनग्रन्थनयोः ॥ (च०) अतिशयेन पश्यति । यङ् । द्वित्वम् । लमजपाम्' पर बाधनग्रन्थनयोः । पम्पश्यते । पम्पशांचक्रे । अपम्पशिष्ट । चरफलोरुच्चास्य ॥ अनयोङि लकि च सति पूर्वस्य नुगागमो भवति पूर्वात्परस्य अकारस्य उकारः ॥११॥ चन्चूर्यते । (०) चर गतिभक्षणयोः ।.गर्हितं चरति यङ् । द्वित्वम् ॥ 'चरफलोरुच्चास्यः ॥ ।

·यङन्तप्रक्रिया २8 ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २०१ । चरफलोः उत् च अव्ययम् अस्य । अनयोर्धात्वोर्यङि लुकि च पूर्वस्य नुगागमो भवति अनेन नुक् । पूर्वावरस्य अकारस्य उकारः । 'नश्चापदान्ते । 'य्बोर्विहसे' । चन्चूर्य- ते । चञ्चूरांचक्रे । अचञ्चूरिष्ट ॥ ११ ॥ (प्र.) चरफलोरिति । पूर्वाद द्वित्वरूपादुत्तररूपस्यात उत्वमित्यर्थः । नुगित्य- नेनानुस्वारो लक्ष्यते स च पदान्तवद् । अमजपामिति नुगागमोऽनुस्वारं बोधयति । सो- ऽनुस्वारः पदान्तकायें लभत इत्यर्थः । तेन वापदान्तस्येत्यनेन वा परसवर्णः । चञ्चूर्यते चंचूर्यते इति ॥ ११ ॥ फल निष्पत्तौ । पम्फल्यते ॥ (च. ) फल निष्पत्तौ । अतिशयेन फलति । यङ् । द्वित्वम् । 'चरफलो' । 'झ. पानां । पम्फल्यते । पम्फलांचक्रे । अपम्फलिष्ट ॥ वलयान्तस्य वा नुक् ॥१२॥ मव स्थौल्ये। मम्मव्यते मामव्य- ते ॥ चल कम्पने । चञ्चल्यते-चाचल्यते । दयङ् दाने । दन्दय्यते दादग्यते ॥ (०) सूत्रम्-'बलयान्तस्य० ॥ वलयान्तस्य धातोर्वा नुम् भवति । तत्पक्षे। 'आतः । भव स्थौल्ये । यङ् । द्वित्वादिकम् । मम्मव्यते । मम्मवांचक्रे । अमम्मविष्ट । नुगभावे । मामव्यते । मामवांचक्रे । अमामविष्ठ ॥ चल कम्पने । अतिशयेन चलति यङ् । द्वित्वादिकम् । 'नमजपाम्' । चञ्चल्यते । चञ्चलांचक्रे । अचञ्चलिष्ट । नुगभावे । 'आतः । चाचल्यते । चाचलांचक्रे । अचाचलिष्ट ॥ दयङ् दाने । यङ् । द्वित्वादिकम् । 'अमजपाम् । दन्दय्यते । दन्दयांचक्रे । अदन्दयिष्ट । नुगभावे । दादय्यते । दादयांचक्रे । अदादयिष्ट ॥ १२ ॥ रीगृदुपधस्य ॥ ऋकारोपघस्य धातोर्यङि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति ॥१३॥ कित्त्वादाकाराभावः ॥ नृती गात्रविक्षेपे । अतिशयेन नृत्यति नरीनृत्यते नटः ॥ अत्र णत्वाभावो वाच्यः ॥१४॥ वृतु वर्तने । वरीवृत्यते ॥ ग्रह उपादाने । जरीगृह्यते ॥ (च० ) नृती गात्रविक्षेपे । अतिशयेन नृत्यति । यङ् । द्वित्वम् । 'रः ॥ सूत्रम्- 'रीगृदुपधस्य रीक ऋदुपधस्य । ऋकारोपधस्य धातोर्यङि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति । कित्त्वादाकाराभावः । नरीनृत्यते । अत्र णत्वाभावो वाच्यः । नरीनृतांचक्रे । अनरीनृतिष्ट ॥ वृतुङ् वर्तने । अतिशयेन वर्तते । यङ् । द्वित्वादिकम् । 'र'। 'रीगृदुप- धस्य' । वरीवृत्यते । वरीवृतांचके । अवरीवृतिष्ट ॥ ग्रह उपादाने । यङ् । सम्प्रसारणम् । द्वित्वादिकम् । 'रीगृदुपधस्य' । जरीगृह्यते । जरीगृहांचक्रे । अजरीगृहिष्ट ॥ १३-१४ ॥ ऋत्वतो रीग्वाच्यः ॥१५॥ ओवश्चू छेदने । वरीवृश्चयते ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । परपृच्छयते ॥ कृपू सामर्थे । कृपो रो ला। ऋल ! चरीक्लप्यते ॥ वशेयङि न सम्प्रसारणम् ॥१६॥ वावश्यते ॥

·२०२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध -- (च० ) ओवश्चू छेदने । अतिशयेन वृश्चति । यङ् । सम्प्रसारणम् ॥ सूत्रम्- 'ऋत्वतो रीग् वाच्यः ॥ ऋत्वतो धातो रीगागमो वाच्यः । अनेनास्य रीक् । वरी- वृश्चयते । वरीवृश्चांचक्रे । अवरीवृश्चिष्ट ॥ प्रच्छ जीप्सायाम । यङ् । सम्प्रसारणम् । ततो द्वित्वम् । 'र: रीक् । परीपृच्छ्यते । परीपृच्छांचक्रे । अपरीच्छिष्ट ॥ कृपू सामर्थे । अतिशयेन कल्पयति । यङ् । द्वित्वम् । ':' । 'कुहोश्चुः । रोक् । 'कृपो रो लः । चरीक्लुप्यते । चरीक्लपांचक्रे । अचरीक्लूपिष्ट ॥ वश् कान्तौ । कान्तिरिच्छा । यङ् । सूत्रम्-'वशेः ॥ वशेर्धातोर्यङि सम्प्रसारणं न भवति । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य० । 'आ- त वावश्यते । वावशांचके । अवावशिष्ट ॥१५-१६ ॥ पदस्रंसुध्वंसुभ्रंसुदंशुकस्वञ्चुपतस्कन्दा यङि लुकि च सति पूर्वस्य नुगागमो वाच्यः ॥१७॥ पनीपद्यते । नो लोपः । संसु ध्वंसु अधःपतने । सनीस्रस्यते । दनीध्वस्यते । बनीभ्रस्यते ॥ वञ्चु वञ्चने । वनीवच्यते । दनीदस्यते । चनीकस्यते । पनीपत्यते । चनीस्कद्यते ॥ (च० ) सूत्रम्-'पद० ॥ अनेन नीगागमः । अतिशयेन पद्यते । यङ् । द्वि- त्वम् । नीगागमः । कित्त्वादाकाराभावः । पनीपद्यते । पनीपदांचक्र। अपनीपदिष्ट ॥ संसु ध्वंसु अधःपतने । यङ् । नो लोपः। द्वित्वम् । पूर्वस्य नीगागमः । सनीस्रस्यते । सनीलसांचके । असनीससिष्ट । 'झपानाम् । अनेन धस्य दः । अन्यत्तु पूर्ववत् । द- नीध्वस्यते । दनीध्वसांचक्रे । अदनीध्वसिष्ट ॥ भंसुधातोर्यङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्यः । 'झपानाम् । ‘पद' अनेन नीगागमः । 'नो लोपः' । बनीभ्रस्यसे । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । 'कासादि०' । 'अनपि च हसात् । बनीभ्रसांचक्रे । 'सिसता० । बनीभ्रसिषीष्ट । बनीभ्रसिता । लुङ्लकारे 'भूते सिः' । इट् । षत्वम् । ष्टुत्वम् । अबनीभ्रसिष्ट ॥ पञ्च वञ्चने । अतिशयेन वञ्चति यङ् । द्वित्वम् । पूर्वस्य नीगागमः । वनीवच्यते । 'नो लोपः, इति सूत्रेण नकारलेापः । लिट्लकारे । 'कासादि०' । वनीवचांचक्रे । लुङ्लकारे। सा- धनं तु पूर्ववत् । अवनीवचिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ॥ दंश दशने । अतिशयेन दशति । यङ् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । नीगागमः । 'नोलोपः' । दनीदश्यते । लिट् । 'कासादि। दनीदशांचके । लुङ् । अदनीदशिष्ट ॥ स्कन्दिर गतिशोषणयोः। अतिशयेन स्कन्दति । नीगागमः । 'नो लोपः' । 'कुहोश्चुः । चनीस्कद्यते । लिट् । चनीस्कदांचक्रे । लुङ् । अचनीस्कदिष्ट ॥ कस गतौ । अतिशयेन कसति । यङ् । दित्वादिकम् । नीगागमः । 'कुहोश्चुः । चनीकस्यते । लिट्लकारे । 'कासादि० अनेनाम् । 'अनपि च०' । चनी- कसांचक्रे । लुङ् । अचनीकसिष्ट ॥ पत्लु पतने । अतिशयेन पतति । यङ्। अन्यत्सुग- गम् । नीगागमः । पनीपत्यते । लिट् । 'कासादि०' पनीपतांचक्रे । लुङ्लकारे । अप- नीपतिष्ट ॥ १७ ॥ ऋतो रि॥ ऋकारस्य रिरादेशो भवति यङि सति ॥ ततो द्वि- त्वम् । ये । चेक्रीयते । चक्रीयांचक्रे ॥ जेहीयते ॥ १८ ॥ ।

·यङन्तप्रक्रिया २९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २०३ - . (च०) डुकृञ् करणे । अयिशयेन करोति । 'अतिशये । अनेन यङ् ॥ सूत्रम्- 'ऋतो रिः ॥ ऋतः रिः ऋकारान्तस्य धातोः रि इत्यादेशो भवति यङि सति । 'ये। अनेन दीर्घः। ततो द्वित्वम् । 'हस्वः' । 'पूर्वस्य० । 'कुहोश्चुः' । 'यङिः । अनेन गुगः । चेक्रीयते । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । 'कासादि० । चेक्रीयांचक्र । लुड्लकारे । अचे. क्रीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ हृज् हरणे । अतिशयेन हरति । यङ् । द्वित्वादिकम् । पूर्वम् । 'ऋतो रिः' । अन्यत्सुगमम् । जहीयते लिट्लकारे । 'कासादि० । जेहोयांचक्र । लु. ङ्लकारे । अजेहीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ १८ ॥ दादेरिः ॥ अपिद्दाधामाडोहापिबसोस्थानामिकारो भवति किति डिति हसे परे । देदीयते । देदीयांचक्रे ॥ ये । देधीयते । मेमीयते । जेगी. यते । जेहीयते । पेपीयते । सेषीयते सेष्ठीयते ॥ १९ ॥ (च०) दा दाने । अतिशयेन ददाति । 'अतिशये. अनेन यङ् । सूत्रम्-'दादे. रिः। दादेः इः अपिद्दा धा मा गा हाक् पिब सो स्थानाम् एतेषां धातूनां इकारो भवति किति ङिति हसे परे । 'षष्ठी, अनेन अन्तस्य भवति । ततो 'ये अनेन दीर्घः । ततो द्वित्वम् । 'हस्वः' । 'गुणः' । अन्यत्साधनं सुगमम् । देदीयते । लिट् । 'कासादिक । देदीयांचक्र । लुङ्लकारे । अदेदीयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ॥ दुधाज् धारणपोषणयोः । अतिशयेन दधाति । यङ् । 'दादेरिः' । अन्यत्सुगमम् । देधीयते । लिट्लकारे । 'का- सादि० । देधीयांचक्रे । लुङ्लकारे । अदेधीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ मा माने । अतिशयेन माति । यङ् । 'दादेरिः । मेमीयते । लिट् । मेमीयांचवे । लुङ् । अमेमीयिष्ट । इत्या. दीनि ॥ गाङ् गतौ । अतिशयेन गायति । यङ् । 'दादेरिः । अन्यत्सुगमम् । जेगीयते । लिट् । जेगीयांचक्रे । लुङ् । अजेगीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ पा पाने । अतिशयेन पिबति । 'अतिशये० । अनेन यङ् । 'दादेरिः । अन्यत्सुगमम् । पेपीयते । लिट्लकारे । 'का- सादि०' । पेपीयांचवे । लुङ् । अपेपीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ घो अन्तकर्मणि । 'आदेः ष्णः स्नः' । अतिशयेन स्यति । यङ् । 'दादेरिः । षत्वम् । सेषीयते । लिट् । 'का. सादि० । सेषीयांचक्रे । लुङ्लकारे। असेषीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः : ष्णः स्नः' अतिशयेन तिष्ठति । 'अतिशये। अनेन यङ् । 'दादेरिः । गुणः । षत्वम् । तेष्ठोयते । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि । अनेनाम् । तेष्ठीयां. चक्रे । लुङ्लकारे। अतेष्ठीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ १९ ॥ (प्र०) दादेरिति । डुदाञ् दाने । दो अवखण्डने । देङ् पालने । अनयोः संध्य- क्षराणामित्यात्वे दारूपम् । दाप्दैपौ विना ॥ १९ ॥ घ्राध्मोरीः॥ अनयोरीकारो भवति यङि ॥२०॥ जेनीयते ॥ दे- ध्मीयते ॥ (च० ) घ्रा गन्धोपादाने । अतिशयेन जिघ्रति । यङ् ॥ सूत्रम्-घ्रामारी ॥ घ्राध्मो ईः घ्राः ध्मा अनयोर्धात्वोरीकारो भवति यङि सति । 'षष्ठी । अनेनान्त्यस्य । ततो द्वित्वम् । 'पूर्वस्य । 'झपानाम् अन्यत्सुगमम् । जेधीयते । लिट्लकारे । ।

·२०४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध 'कासादि । जेनीयांचक्रे । लुङ्लकारे। अजेनीयिष्ठ । इत्यादीनि ॥ ध्मा शब्दाग्नि- संयोगयोः । अतिशयेन धमति । यङ् । 'घ्राध्मोरीः । अनेनेकारः। द्वित्वम् । 'पूर्वस्य अन्यत्सुगमम् । देध्मीयते । देध्मीयांचक्रे । अदेध्मीयिष्ट इत्यादीनि ॥ २० ॥ (प्र०) घेति । दीर्वोच्चारणं यङ्लुगर्थम् ॥ २० ॥ हन्तर्हिसायांनी वा वाच्यः ॥ २१ ॥ जेन्नीयते ॥ ञमजपा नुक् ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् ॥२२॥ जघन्यते ॥ (च० ) हनू हिंसागत्योः । अतिशयेन हन्ति । यङ् ॥ सूत्रम्-'हन्तेः ॥ हन्ते- र्धातोहिंसायां वानी वाच्यः । ततो द्वित्वादिकम् । अन्यत्साधनं सुगमम् । जेध्नीयां- चक्रे । अजेनीयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति । हिंसाभावे तु । 'द्विरुक्तस्य' । अनेन कुत्व. म् । 'अमजपा० अनेन नुक् । 'नश्चापदान्ते' जङ्घन्यते । लिट् । जङ्घनाञ्चक्रे । लुङ्ल. कारे । अजङ्घनिष्ट । इत्यादनि ॥ २१-२२ ॥ चायो यङि की वाच्यः ॥ २३ ।। चाय सन्तानपालनयोः । चे- । कीयते ॥ । (च०) चाय सन्तानपालनयोः ॥ सूत्रम्-'चाय' ॥ चायो धातोः की वाच्यः पङि परे । अनेन कीः। 'कुहोश्चुः । गुणः । चेकीयते । लिट्लकारे । 'कासादि । चेकीयाञ्चके । 'सिसता.चेकीयिषीष्ट । चेकीयिता । चेकीयिष्यते । अचेकीयिष्यत । लुङ्लकारे । अचेकीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ २३ ॥ कवतेयंङि चुत्वाभावो वाच्यः ॥२४॥ कु शब्दे । कोकूयते (च० ) कु शब्दे । अतिशयेन कवति । यङ् । द्वित्वम् ॥ सूत्रम्-'कवते ॥ कवतेर्धातोयंङि परे चुत्वाभावो वाच्यः । अनेन चुत्वनिषेधः । 'थे। गुणः । कोकूयते । लिट् । 'कासादि०' । कोकूयाञ्चक्रे । लुङ्लकारे । अकोकूयिष्ट । इत्यादीनि ॥ २४ ॥ शीडो यङ् कृिति ये वक्तव्यः॥२५॥ शाशय्यते ॥ ढोक गतौ । डोटौक्यते ॥ त्रौत गतौ । तोत्रौक्यते । इति यप्रक्रिया ॥२९॥ (च० ) शीङ् स्वप्ने । अतिशयेन शेते । 'अतिशये. अनेन यङ ॥ सूत्रम्- 'शीको० ॥ शीडो धातोरयङ् किङति यप्रत्यये परे वक्तव्यः ङिदन्तस्य । पश्चात् द्वि- त्वम् । 'आतः' । 'यतः । शाशय्यते । लिट्लकारे। शाशयांचक्रे । अशाशयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ।। ढोकू गतौ। अतिशयेन ढौकति । यङ् । द्वित्वम् । 'हस्वः' । 'गु. गः' । 'झपानाम्' । डोढौक्यते । लिट्लकारे । डोढौकांचक्रे । लुङ्लकारे । अडोटौकिष्ट । इत्यादीनि ॥ त्रौक गतौ । अतिशयेन नौकति । यङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हस्वः' । 'गु. णः' । तोत्रौक्यते । लिट्लकारे । तोत्रौकाञ्चक्रे । लुङ्लकारे । अतोत्रौकिष्ट अतोत्रौ. किषाताम् अतोत्रौकिषत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ २५ ॥ इति यङप्रक्रिया समासा ॥ २९ ॥ ।

·यङ्लुक्प्रक्रिया ३०] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । (प्र०) शीड़ इति । डित्त्वादन्तादेशः । परत्वादन्तरङ्गत्वाच्चायडादेशे कृते द्वि- त्वम् ।। आत इति अलोपः । शाशय्यते ।। २९ ।। यङ्लुक्प्रक्रिया ॥३०॥ अथ यङ्लुप्रक्रिया निरूप्यते ॥ वान्यत्र ॥ लुगनुवर्तते । अन्यत्रे- स्यच्प्रत्ययसंयोगं विनापि वा यङगे लग्भवति ॥१॥ (च० ) अथ यङ्लुक्प्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'वान्यत्र' ॥ द्विपदं सूत्रम् । लुक् एतत् पदं पूर्वसूत्रादनुवर्तते । अनुवृत्तिक्रमस्तु सूत्रपाठगज्ज्ञातव्यः । अन्यत्र अच्प्रत्यय- संयोग विनापि वातिशयाथें विहितस्य यङ्प्रत्ययस्य लुग् भवति ॥ अन्यत्र तु-'उप्र- त्यये परे यडो लुग् भवति । अन्यत्रापि उक्प्रत्ययाभाषेपि यङो लुग् भवतीति' व्याख्या- तम् । वाग्रहणात् कचित् यजो लोपो न भवति । अनेन यजो लोपः ।। १ ।। (प्र०) वान्यति। लुक् इति सूत्रमात्रमनुवर्तते । तेन उकप्रत्यये यडो लुक् विधीयते । दंदशूक इत्यादौ । अन्यत्र उक् प्रत्ययाभावे यङ्प्रत्ययस्य वा लुक् भवति । लुगभावे यङ्प्रत्ययान्तं भवति । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति । ततः प्रत्यय- लक्षणेन यङन्तत्वाद्वित्वादि । धातुत्वाल्लडादयः । परतोऽन्यदिति परस्मैपदम् । आदनु. दात्त डित इत्यनेनात्मनेपदं तु न भवति । येऽपि स्पर्द्धशीङादयोऽनुदात्तङितस्तेभ्योऽपि न, अनुबन्धनिर्दिष्टत्वात् । उक्तं च स्तिपाशपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च, यत्रैकाच महणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि' इति । इति निषेधात् एतानि पञ्च कार्यागि यङ् लुकि न प्रवर्तन्ते । तान्याह--श्तिप्प्रत्ययनिर्दिदष्टं कार्यम् इश्तिपाविति स्तिप् । शपा अप प्रत्ययेन निर्दिष्टमप् । कर्तरीत्यप् । अनुबन्धनिर्दिष्टं यङो द्वित्वादि । गणनिदि. कटं दिवादेयं इत्यादि । एकस्वरनिदिष्टं नैकस्वरादनुदात्तादित्यादि । यथा गदनदेति सूत्रे रितपाशपा च निदिष्टत्वाद्यङ्लुकि णत्वं न प्रणिजंघन्ति प्रनिजागदीति । लित्पु- षादेरित्यत्रानुबन्धेन गणेन च निद्दिष्टत्वादू को न। अजङ्गमीत् । अवर्वर्तीत् । नैक- स्वरादित्यत्रैकस्वरनिर्दिष्टत्वादिनिषेधो न वेभेदिता चेच्छेदितेति । अत एव तादयो न गणेन निद्दिष्टत्वात् । किन्तु अबेव । यङलुगन्तमदादिवदिति नव्याः ॥ १ ॥ लकि सति पिति स्मि वा ईकरो वक्तव्यः॥२॥ बोभवीति बाभोति बोभूतः बोभुवति । यङ्लुगन्तं परस्मैपदं हादिवच्च द्रष्टव्यम् । ह्वादि- स्वादपो लुक् द्वित्वमपि ज्ञातव्यम् । बोभूयात् । बोभवीतु बोभोतु बोभूतात् बोभूताम् बोभुवतु । अबोभवीत् अबोभात् अबोभूताम् । अबोमवुः । बोभवा. चकार । बोभूयात् । बोभविता बोभविष्यति । अबोभविष्यत् । दादेः पे । गुणं बाधित्वा नित्यत्वावुक् । अबोभूवीत्-अबोभोत् अबोभूताम् अबोभूवुः । (च० ) भू सत्तायाम् । अस्य धातोरतिशयार्थे विहितस्य यो लोपः। यङ्लुगन्तं सा० उ०१८ ·२०६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्दै । । धातुरूप परस्मैपदे प्रयोज्यम् । तच्च ह्वादिवत्साध्यम् । ह्वादित्वात् 'वादेविश्चः अनेन द्वित्वम् । 'अप् कर्तरि' सूत्रेण विहितस्यापो लुग् भवति । लुकि कृते सति धातोद्वित्वं च भवति । अनेन व्याख्यानेनापो लुक् । धातोद्वित्वम् । यङि च अनेन गुणः । 'झपा. नां० अनेन भस्य बः ॥ सुत्रम्-'लुकि०' ॥ लुकि कृते पिति तकारे सकारे मकारे च परे वा ईट् वक्तव्यः । अनेन ईट् 'गुणः अनेन गुणो न भवति । 'ओअब्'। वोभवीति यदा ईट् न भवति तदा गुणो भवति । वोभोति । वोभूतः । 'नुधातोः । अनेनोव् । वोभुवति । वोभवीषि वोभोषि वोभूयः वोभूथ । बोभवीमि बोमोमि बोभूवः बोभूमः । बोभूयात् बोभूयाताम् बोभूयुः । बोभवीतु वोभोतु बोभूतात् बोभूताम् बोभुवतु । बोभूहि बोभूतात बोभूतम् बोभूत । बोभवानि बोभवाव बोभवाम । 'दिवादावट । अबोभवीत अबोभोत् अबोभूताम् । 'अन उस्' । उसि परे गुणः । अबोभवुः । अवोभवीः । अबो- भोः अबोभूताम् अबोभूत । अवोभूव अदेोभूम । 'कासादि०' । अनेनाम् । गुणः । बो. भविता । बोभविष्यति । अवोभविष्यत् । लुङ्लकारे । 'दादेः पे” अनेन सेर्लोपः । गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद्वक् । अवोभूवीत् । इडभावे गुणः । अबोभोत् अबोभूताम् । अन उस् 'गुणः । अबोभवुः। अबोभवीः अबोभोः अबोभूतम् अबोभूत । अबोभूवम् अबोभूव अबोभूम ॥ २ ॥ (प्र०) लुकीति । स्मीति द्वितकारको निर्देशः । एकः दकारजः ॥ २ ॥ पापचीति-पापक्ति पापक्तः पापचति । पापच्यात् । पापचीतु-पापक्तु । झसाद्धिः । पापन्धि । अपापचीत् अपापक् । पापचांचकार । पापच्यात् । पापचिता । पापचिष्यति । अपापचिष्यत् । अपापचौत् ।। (च) पच धातोर्यको लुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् । 'आतः' अनेन सूत्रेण पूर्वस्या- कारख्याकारः लुकि सति । अनेन वा ईट् । पापचीति । ईडभावे । 'चोः कुः' । पाप. क्ति । पापक्तः । पापचति । अन्यानि सुगमानि । पापच्यात् । पापचोतु पापक्तु--पाप- तात् । पापक्ताम् । पापचतु । होपरे । 'झसाद्धिहे: । 'चोः कुः । 'झवे जबाः । पाप- ग्धि । अन्यानि सुगमानि । अपापचीत् । ईडभावे । 'चोः कुः' । 'दिस्योर्हसात्' । अ- पापक अपापक्ताम् अपापचुः । अन्यानि सुगमानि । लिट् । 'कासादि०' । पापांच- कार । पापच्यात् । अनपि धातुः प्रत्ययान्तः सन् सेड् भवति । पापचिता । पापचि ष्यति । अपापचिष्यत् । लुङ् । द्वाविटौ । सेर्लोपः । अपापचीत् अपापचिष्टाम् अपापचि- पुः । इत्यादीनि । द्वेः॥ द्विरुक्तस्य पिति सार्वधातुके स्वरऽपि नोपधाया गुणः ॥३॥ बोभुजीति-बोभोक्ति । अबोभुजीत्-अबोभोक् ।। (च०) भुज् पालनाभ्यवहारयोः । यो लुकि कृते सति । अन्यत् साधनं तु पूर्व- वत् । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'द्वेः ॥ द्विरुक्तस्य धातोः पिति सार्वधातुके स्वरे परेऽपि उपधाया गुगो न भवति । अनेन गुणनिषेधः । बोभुजति । ईडभावे । 'चोःकु' । “खसे । 'उपधाया लघोः' । वोभोक्ति वोभुक्तः बोभुजति । द्वेः। ।

·यङ्लुक्प्रक्रिया ३० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २०७ । । अनेनात्र अन्तः अत् । अन्यानि सुगमानि । बोमुज्यात् । बोभुजीतु वोभोक्तु । हौ परे। 'झसाद्धि::, 'चोः कुः' । 'झवे जबाः' । बोभुग्धि । अन्यानि सुगमानि । अबोभुजीत् । ईडभावे । लिट् । 'कासादि० । बोभोजांचकार । इत्यादीनि बोभुज्यात् । 'सिसता। बोभोजिता । बोभोजिष्यति । अबोभोजिष्यत् । लुङ् । अबोभोजीत् ॥ ३ ॥ वावदीति-वावति ।। (च० ) वद व्यक्तायां वाचि । यो लुक् 'आतः अनेन पूर्वस्याकारः लुकि सति । अनेन ईट् । वावदीति । ईडभावे । 'खसे । वावत्ति वावत्तः बावदति । इत्यादीनि । बावधात् । वावदीतु वावत्तु । हौ परे 'झसाद्धिः, वावद्धि । अवावदीत् । ईडभावे । अवावत् अवावत्ताम् अवावदुः । इत्यादीनि । लिट् । 'कासादि० । वावदांचकार । वाव- यात् । 'सिसता.' । वावदिता। वावदिष्यति । अवावदिष्यत् । लुङ् । द्वाविटी सेर्लोपः । अवावदीत् अवावदिष्टाम् । अवावदिषुः ॥ जाघटीति । जापट्टि ॥ (च०) घट चेष्टायाम् । यङो लक् । द्वित्वम् । “कुहोश्चुः । आतः लुकि सति । अनेन ईट् । जाघटीति । ईडभावे । 'ष्टुभिः ष्टुः । जाघट्टि जाघः जाधटति । जावट्यात् जाघटीतु जाधड्ड । हौ परे । 'झसाद्धिः ष्टुत्वम् । जाधड्डि । अजाघटीत् । ईडभावे अजाघट । लिट् । 'कासादि० जाघटांचकार । नाघट्यात् । जाघटिता। जाघटिष्यति । अजाघटीत् ॥ ऋकारान्तानामृदुपधानां च यङ्लुकि सति रुक्रिक्- रीक् आगमा वक्तव्याः॥ ४ ॥ रः ॥ डुकृञ् करणे । चरीति- चरिकरीति चर्कति चरिकर्ति चरीकर्ति । चर्कतः चरिकृतःचरीकृतः । चक्रति चरिक्रति चरीक्रति । अचारीत्-अचरिकारीत् अचरीकारीत् ॥ (च०) डुकृञ् करणे । यङ्लुकि सति द्वित्वम् । 'र। 'कुहोश्चुः सूत्रम्-'लुका- रान्तानां० ॥ कित्त्वादन्ते । रुक् इत्यत्र इकार उच्चारणार्थः । ककारः कित्कार्यार्थः । अ- तो र इत्यागमः । रिक्रीकौ तु यथास्थितौ । तत्र ककारः कित्कार्यार्थः । लुकि सति अनेन पित्यडागमो वा भवति । रुगागमे कृते ईडागमे कृते । चर्करोति । अत्र गुगो भव- ति । रिगागमे कृते । चरिकरीति । रीगागमे कृते । चरीकरोति । ईडभावेपि त एवागमा भवन्ति । चर्कति । चरिकर्ति । चरीकर्ति। द्वित्वबहुत्वयोस्तु क्रिक्रीगागमेषु कृतेषु सत्सु प्रत्येकं त्रीणि रूपाणि भवन्ति । चकृतः चरिकृतः चरीकृतः । अन्त अत् । 'ऋरम्' पूर्वोक्ता आगमा भवन्ति । चक्रति चरिक्रति चरीक्रति । एवं प्रथमपुरुषे द्वादश रूपाणि भवन्ति । चर्करीषि । अत्र षत्वम् । च भवति । चरिकरीषि । चरीकरीषि । ईडभावे । चर्षि चरिकर्षि चरीकर्षि। चथः चरिकृथः चरीकृथः । चर्कथ चरिकृथ चरीकृथ। उत्तमपुरुषे- ऽपिद्वादश । ईड् वा भवति । चकरीमि चरिकरीमि चरीकरोमि । चर्कवः चरिकृवः चरी. कृवः । चक्रमः चरिकमः । एवं षट्त्रिंशद्रूपाणि वर्तमाने स्युः ।। । ।

·२०८ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध अन्यन्त्रः .. विधिसम्भावनयोः। एते आगमा भवन्ति । चयात् चरिकृयात् चरीकृयात् । चर्च्याताम् चरिकृयाताम् चरीकृयाताम् । चर्च्युः चरिकृयुः चरीकृयुः। कृयाः चरिकृयाः चरीकृयाः। चर्चयातम् चरिकृयातम् चरीकृयातम् । चर्क्यात चरिकृयात चरीकृयात । चईयाम् चरिकृयाम् चरीकृयाम् । चर्चयाव चरिकृयाव चरीकृयाव । चर्कयाम चरिकृयाम चरीकृयाम ॥ लोट्लकारे---ईडागमे त्रीणि रूपाणि । तदभावे त्रीणि रूपाणि भवन्ति । यथासंभवम् । चर्करीतु चरिकरीतु चरीकरीतु । ईडभावे चर्कर्तुं चरिकर्तु चरीकर्तु ।। तातडादेशे कृते-चकृतात् चरिकृतात् चरीकृतात् । एवं तुपि नव रूपाणि ॥ द्विवचनेऽपि त्रीणि रूपाणि-चर्कताम् चरिकृताम् चरीकृताम् ॥ बहुवचने त्रीणि रूपाणि । द्वेः अनेन अन्तः अत् । 'ऋ रम्'। चक्रतु चरिक्रतु चरीक्रतु ॥ मध्यमपुरुषे-चहि चरि- कृहि चरीकृहि । तातडादेशे-चकृतात् चरिकृतात् चरीकृतात् । चर्कतम् । चरिकृतम् चरीकृतम् । चर्कत चरिकृत चरीकृत ॥ उत्तमपुरुषे पित्वात गुणः । णत्वम् । चर्कराणि चरिकराणि चरीकराणि । चर्कराव चरिकराव चरीकराव । चर्कराम चरिकराम चरीकराम । एवमाशीः प्रेरणयोः पत्रिंशत्रूपाणि । लुङ् । त्रिविमागमः । 'दिबादावट अचरीत् अचरिकरीत अचरीकरीत् । ईडभावे दिस्योहंसात्' 'स्रोविसर्गः' अचर्कः अच- रिकः । अचरीकः । अचकृताम् अचरिकृताम् अचरीकृताम् । 'अन उस्' । 'गुणः' । अच- करुः अचरिकरुः अचरीकरुः । अचर्करीः अचरिकरीः अचरीकरीः। ईडभावे । 'दिस्योह. सात् । स्रोर्विसर्गः । अचरिकः अचरीकः । अचकृतम् । अचरिकृतम् । अचरीकृतम् । अचकृत अचरिकृत अचरीकृत । अचर्करम् अचरिकरम् अचरीकरम् । अचव अचरिकृक अचरीकृव । अचक्रम अचरिकम अचरीकृम ॥ लिट् । 'कासादि० । चर्करांचकार चरिकरांचकार । चरीकरांचकार । इत्यादीनि । चर्करामास चरिकरामास चरीकरामास । चर्करांबभूव चरिकरांबभूव चरीकरांबभूव । इत्या. दीनि रूपाणि भवन्ति ॥ चक्रियात् चरिक्रियात् । चरीक्रियात् ॥ 'सिसता. अनेन इट् । चर्करिता । चरिकरिता चरीकरीता इत्यादीनि ॥ चर्करि- ष्यति चरिकरिष्यति चरीकरिष्यति ॥ अचर्करिष्यत् अचरिकरिष्यत् अचरीकरिष्यत् ।। लुङ् । द्वाविटौ । सेलोपः । अचर्कारीत अचरिकारीत् इत्यादीनि ॥ ४ ॥ वतीति-वरिवृतीति वरीवृतीति । वर्वति वरिवर्ति-वरीवति । अवतीत्- अवरिवृतीत्-अवरीवृतीत् ॥ रात्सस्य ॥ रेफादुत्तरस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य ॥५॥ अवर्वत्-अवरि- वर्तु-अवरीवत् । अवताम्-अवरिवृताम्-अवरीवृताम् । वर्वञ्चिकार वरिवर्ता- ञ्चकार वरीवर्ताञ्चकार ।। (०) वृतु वर्तने । यङ्लुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् । अयं धातु+दुपधोऽस्ति । ।

·यालुप्रक्रिया ३० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
-
तस्मात् पूर्वोक्ता आगमा भवन्ति । 'लुकि सतिः अनेन ईडागमः । वर्तृतीति वरिवृतीति
चरीवृतीति । ईडभावे । वर्वति वरिवर्ति वरीवति । इत्यादीनि ॥ लिङ्-वर्वृत्यात् वरि-
वृत्यात् वरीवृत्यात् । इत्यादीनि ॥ लोट-बर्वृतीतु वरिवृतीतु वरीवृतीतु । तातडादेशे-
ववृतात् वरिखतात वरीवृतात् । इत्यादीनि॥ लङ् । 'द्वैः' अनेन गुणनिषेधः । अवतीत् ।
अवरिवृतीत् । अवरीवृतीत् । ईडभावे-'संयोगान्तस्य०, अनेन तकारस्य लोपे प्राप्ते ॥
'रात्सस्या अनेन तन्निषेधः । अवर्वत् । अत्र 'दिस्योः अनेन लोपः । अवरिव
अवरीवत् । अवताम् अवरिवृताम् अवरीवृताम् । इत्यादीनि ॥ लिट् । 'कासादि ।
वर्वर्ताञ्चकार वरिवाञ्चकार वरीवर्ताञ्चकार । वर्वर्तामास वरिवर्तामास वरीवर्तामास ।
वर्वर्ताम्बभूव । वरिवर्ताबभूव । वरीवर्ताबभूब ॥ आशीलिङ् वर्वृत्यात् वरिवृत्त्यात् वरी-
वृत्त्यात् ॥ 'सिसता० । वर्वतिता वरिवर्तिता वरीवर्तिता ॥ वर्वतिष्यति वरिवर्तिष्यति
बरीवर्तिष्यति ॥ अवर्वतिष्यत् अवरिवर्तिष्यत् अवरीवतिष्यत् लुङ् । अवर्वर्तीत् अवरिव.
तीत् अवरीवर्तीत् ॥ ५ ॥
वनीवञ्चीति वनीवति । 'नो लोपः' वनीवक्तः बनीवचति ॥
(च० ) वञ्चु वञ्चने । यङ्लुकि कृते । पूर्ववत् साधनम् । नीगागमः । 'लुकि सतिः
अनेन ईट् । वनीवञ्चीति । ईडभावे । 'चोः कुः । वनीवक्ति ! 'नो लोपः' । वनीवक्तः ।
'द्वेः' वनीवचति । इत्यादीनि । वनीवच्यात् । वनीवञ्चीतु वनीवक्तु । अवनीवञ्चीत् ।
अवनीवक् इत्यादीनि ॥ लिट् । वनीवञ्चांचकार । वनीवञ्चामास । वनीवञ्चांबभूव ॥ 'नो
लोपः वनीवच्यात् । 'सिसता० ॥ वनीवच्यात् । सिसता०॥ वनीवञ्चिता ॥ वनीव-
चिष्यति ॥ अवनीवञ्चिष्यत् । अवनीवञ्चित् अवनीवञ्चिष्टाम् अवनीवञ्चिषुः ।
जङ्गमीति जङ्गन्ति । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । जङ्गतः । गर्मा स्वरे । ज-
मति। धातुग्रहणोक्तं यङ्लुकि वेति केचित् । जङ्गमति ॥ जङ्गमीमि ॥ मो
नो धातोः ॥ धातोर्मकारस्य नकारो भवति झसे पदान्ते वमयोश्च ।।६।।
जङ्गन्मि जङ्गम्वः जगन्मः ।।
(च०) गम्ल गतौ । यङ्लुकि कृते द्वित्वादिकं कार्यम् । 'कुहोश्चुः अनेन गस्य
जः । 'अमजपा० अनेन पूर्वस्य नुक् । 'नश्चा०' । 'लुकि सतिः अनेन वेट् । जङ्गमीति ।
ईडभावे-'नश्चा० जङ्गन्ति । 'लोपस्त्वनुदात्ततना अनेन नकारस्य लोपः । जङ्गतः । गमा
'स्वरे' अनेनोपधालोपः जङ्ग्मति । इत्यादीनि । धातुग्रहणोक्तं यङ्लुकि वा भव.
ति इति केचिदाचार्या वदन्ति । तेन वा नोपधालोपः। जङ्गमति ॥ अन्यानि
मूलतो ज्ञेयानि । जङ्गम्यात् ॥ जङ्गमीतु । जङ्गन्तु ॥ अजङ्गमीत् । ईडभावे । 'दिस्योः ।
सूत्रम्-'मो नो धातोः ॥ अजगन् । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि अनेनैव प्रकारेण
साध्यानि ॥ लिट्लकारे । 'कासादि अनेनाम् । जङ्गमांचकार । जङ्गमामास । जङ्गमां-
बभूव । इत्यादीनि ॥ जङ्गम्यात् ॥ 'सिसता.' जङ्गमिता ॥ जङ्गमिष्यति ॥ अजङ्गमि-
ज्यत् । लुङ्लकारे । अजङ्गमौत अजङ्गमिष्टाम् अजङ्गमिषुः ॥ ६ ॥

·२१० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् ॥ ७॥ जवनीति-जङ्घन्ति जङ्घतः जनति ॥ (च० ) हन् हिंसागत्योः । यङलुकि कृते द्वित्वादिकं सर्व भवति । 'कुहो- श्चुः' । 'झपानाम् ॥ 'द्विरुक्तस्य 'अमजपाम् । 'नश्वा' । 'लुकि सतिः जङ्घनी- ति । ईडभावे-'नश्चा, जवन्ति । 'लोपस्त्वनु' । 'गमा स्वरे' जंघ्नति । जङ्घ- न्यात् । जङ्घनीतु । जवन्तु । इत्यादीनि ॥ अजङ्घनीत् । ईडभावे । अजङ्घन अज- घताम् अजंध्नुः ॥ जङ्घनांचकार । जङ्घनामास । जङ्घनांबभूव । आशिषि वधा- देशः वध्यात् । जङ्घनिता । जङ्घनिष्यति । अजङ्घनिष्यत् ।। वृद्धिनिषेधः । अवधी. त् । इत्यादीनि ।। ७॥ जाहेति-जाहाति जाहीतः जाहति । एवं दाधेतीत्यादि । दादेति दा- दाति दात्तः दादति । दादेतु दादेयात् मदादात् । एवं धेट् । दाति दाधा- ति दाद्धः दाधति । दाधेयात् । अदाधासीत् अदाधात् भदाधत् ॥ धाञ् । दाति दाधाति धात्तः । पितोस्तु । दादेति । दादीतः । दादीहि । दादा- यात् । अदादासीत् । जहातेः पूर्वस्य दीर्घो वेति केचित् ॥ जहाति ॥ इति यलप्रक्रिया ॥ ३० ॥ (च० ) ओहाक त्यागे । यङ्लुकि कृते । द्वित्वादिकम् । 'कुहोश्चुः' । 'हस्वः' । 'झपानाम् । 'आत:' । 'लुकि सति' अनेन ईट् । 'अइए' । जाहेति । ईडभावे-जाहा- ति 'द्वस्तौ' । अनेनाकारस्य ईकारः । जाहीतः । जाहति । जाहीथात् । जाहेतु हातु । अजाहेत् । अजाहात् । जाहांचकार । जाहायात् । सिसता' । जाहिता । जा. हिष्यति । अजाहिष्यत् । 'आदन्तानां । अजाहासीत् ॥ दा दाने । यङ्लुकि कृते द्वित्वादिकम् । 'हस्वः' 'आतः' 'लुकि सति' दादेति । दादाति । 'दादेः । दात्तः । दादति । दाद्यात । दादेतु । अदादेत् । अदादात । दादा- ञ्चकार । दादायात् । दादिता। दादिष्यति । अदादिष्यत् । अदादासीत् । 'दादेः पेः। अदादात् ॥ एवम् । दाधेति । दाधाति । दाद्धः । दाधति । लिट् । दाधाञ्चकार । लुङ् । आदाधासीत् । वा सिलोपः । अदाधात् ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः । अस्यापि रूपाणि पूर्ववत् ॥ दैप शोधने । दादेति । दादाति । दादीतः । दादति । दादीयात् । दादेतु । दादा- तु । अदादेत् । अदादात । दादाञ्चकार । दादायात् । लुङ्लकारे। 'आदन्तानाम्' । अदादासीत् ॥ 'जहातेर्धातोः पूर्वस्य दी? वा भवति' इति केचिदाचार्या वदन्ति । त- न्मते जहाति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तेषां सुगमत्वात् व्याख्यानं न कृतम् । इति यङ्लुक्प्रक्रिया समाता ॥ ३० ॥ - - ·नामधातुप्रक्रिया ३१ ] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपेता । (प्र०) जहातेरिति । केषांचिदाचार्याणां मते जहातेर्धातोः पूर्वस्य दी? वा भवति । तथाच जहातीति रूपम् ॥ ३ ॥ इति प्रसादे यङ्लुगन्तप्रक्रिया ॥ ३० ॥ .: । । नामधातुप्रक्रिया ॥ ३१॥ अथ नामधातुप्रक्रिया ॥ नानो य ई चास्य ॥ नाम्न इच्छायामर्थे यः प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगे चाकारस्य ईकारः ॥ १ ॥ आत्मनः पुत्रमि- च्छतीति पुत्रीयति । पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्रीयत् इत्यादि । (च० ) अथ नामधातुप्रक्रिया। सूत्रम्-'नाम्नो य ई चास्य ॥ नाम्नः यः ई: च अव्ययम् अस्य । नामशब्दात् इच्छायां वाच्यायां यः प्रत्ययो भवति तस्य सन्नियोगे सति अकारस्य ईकारो भवति । आत्मनः पुत्रमिच्छति इति विग्रहे । अनेन यः प्रत्ययो भवति । 'समासप्रत्यययोः अनेन विभक्तिलोपः । स धातुः अनेन धातुत्वम् । धातु. त्वात् तिबादयः 'अप् कर्तरि । 'यतः पूर्वस्य अकारस्य ईकारः । पुत्रीयति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि० । पुत्रीयांचकार । पुत्रीय्यात् । 'सिसता पुत्रीयिता । पुत्रीयिष्यति । अपुत्रीयिष्यत् अपुत्रीयीत् । इत्यादीनि ॥ १ ॥ (प्र) नाम्न इति । अत्रा'भुवि' इत्यतः कर्मणीति इच्छायामित्यत इच्छाया- मिति आत्मन इत्यनुवृत्त्य कर्मणि वर्तमानान्नाम्नो यप्रत्ययः स्यादित्यर्थः करणीयः । आत्मशब्दस्तु परव्यावृत्त्यर्थस्वशब्दपायो गृह्यते । इच्छायाश्च क्रियात्वेन स्वाश्रयः कतक्षिप्तः । सचेदिष्यमाणं वस्तु स्वसम्बन्धित्वेनापेक्षते तदा यप्रत्ययः । आत्मनः स्व. सम्बन्धित्वं साक्षाद् ग्राह्यम् । तेन यजमानस्य पुत्रमिच्छतीत्यत्रापि न यः । सविशेष. णानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेति वचनात् ॥ १ ॥ यादौ प्रत्यये ओकारोकारयोरवावी वक्तव्यौ ॥ २ ॥ गां इच्छतीति गव्यति ॥ नावं इच्छतीति नाव्यति ॥ त्वद्यति। युष्मद्यति । अस्म. द्यति । काम्यश्च ॥ ३ ॥ पुत्रं इच्छति पुत्रकाम्यति ॥ गव्याञ्चकार ॥ य- कारस्यानपि वा लोपो वाच्यः ॥ ४ ॥ गांचकार । गव्यात् । गव्यिता-गविता। अगव्यीत् अगवीत् अगव्यिष्टाम्-अगविष्टाम् अगव्यिषुः अगविषुः ॥ नाव्यात्। नाव्यिता नाविता । अनाव्यीत्-अनावीत्॥ धनीयति ॥ (च० ) गामिच्छति । 'नाम्नो य ई चास्य । अनेन यः प्रत्ययः । अन्यत्तु पूर्ववत् कार्यम् । सूत्रम्-'यादो० ॥ यादौ प्रत्यये परे ओकारौकारयोः अवावी वक्तव्यौ । अनेन अव् । गव्यति । लिट्लकारे । 'कासादि०' । गव्यांचकार सूत्रम्-'यकारस्य। यकारस्य अनपि विषये वा लोपो वाच्यः । अनेन यकारलोपः । गवांचकार । एवमन्येषा- मपि ॥ नावमिच्छति । य: प्रत्ययः आव् च भवति । नाव्यति । नाव्यांचकार नावांच.

·- २१२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध . । कार । नाव्यात् । नाव्यिता। नाविता । इत्यादीनि । लुङ्लकारे । अनाव्यीत् । अनावी । इत्यादीनि भवन्ति ॥ त्वामिच्छति । यः । त्वन्मदे० ॥ अनेन त्वत् । त्वद्यति । लिट् । त्वद्यांचकार । त्वदांचकार यकारस्य लोपे सति यानि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । लुङ्लकारे-अत्वधीत् अत्वदीत् ॥ मामिच्छति । यः । मत् । मधति मद्यांचकार । मदांचकार । लुङ्लकारे । अमद्यीत् । अमदीत् ॥ युष्मान् इच्छति युष्म- द्यति । युष्मद्यांचकार । युष्मदांचकार । लुङ्लकारे । अयुष्मद्यीत् । अयुष्मदीत् । इत्यादीनि ॥ अस्मान् इच्छति अस्मद्यति । लिट् अस्मद्यांचकार । 'स्वरादेः । अनेन द्वितो रोऽडागमः । आस्मद्यीत् । आस्मदीत् । इत्यादीनि ॥ धनमिच्छति इति विग्रहे यः प्रत्ययः अकारस्य ईकारः। धनीयति । धनीयांचकार । धनीय्यात् । “सिसता। धनीयिता । लुङ्लकारे । अधनीयीव अधनीयिष्टाम् अधनीयिषुः इत्यादीनि ॥ २-४ ॥ (प्र) गामिच्छति गव्यतीत्यन्त्र "य्योर्लोपश् वा पदान्ते" इति तु न भवति अप- दान्तत्वात् । अनपि सन्निपात परिभाषया यप्रत्यययकारस्यानपि च हसादिति लोपोन। यकारे परे वान्तादेशविधानात् । वकारो यस्य लोपस्य निमित्तं न भवतीति भावः ॥३॥ हसात्तद्धितस्य लोपो ये ॥५॥ गार्गीयति ॥ वाच्यति ।। हसाद्यस्य लोपो वाऽनपि ॥६॥ समिध्यिता समिधिता ।। (१०) गाग्र्यमिच्छति । यः प्रत्ययः ॥ सूत्रम्-'हसात् ॥ हसादुत्तरस्य तद्धितस्य यप्रत्यये लोपो भवति । अनेन यकारस्य लोपः । 'निमित्ताभावे.' अनेन अलो. पाभावः। अकारस्य ईकारो भवति । गार्गीयति । चतुर्णी सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि। गार्गीयांचकार । गार्गीय्यात् । सिसता० । गागोयिता । गार्गीयि- व्यति । अगार्गीयिष्यत् । लुङ्लकारे । अगार्गीयीत् वाचमिच्छति । यः प्रत्ययः । अन्यत्पूर्ववत् । वाच्यति । वाच्यांचकार । वा यकारलोपः । वाचांचकार । अन्येषां सुग- मानि अनेनैव प्रकारेण साध्यानि । लुङ्लकारे। अवाच्यीत् । अवाचीत्॥ समिधमि- च्छति । समिध्यति । समिध्यांचकार वा यलोपः । समिधांचकार । "सिसता.'। समि- ध्यिता । समिधिता । लुङ्लकारे । असमिध्यीत् । असमिधीत् । इत्यादीनि ।।६-६।। (प्र) समिधमिच्छति समिध्यति । हसाद्यस्येति आदेः परस्येति यलोपः । यत इत्यलोपः । तस्य लोपः। तस्य स्थानिवत्त्वादुपधाया लघोरिति गुणो न । समिध्यिता समधिता ॥५॥ मान्ताव्ययाभ्यां यो न ॥ ७॥ किमिच्छति । इदमिच्छति । (च०) सूत्रम्-'मान्ताव्ययाभ्यां०॥ मान्तशब्दात् अव्ययात् यः प्रत्ययो न भवति । अतो वाक्यमेव भवति । किमिच्छति । इदमिच्छति स्वरिच्छति । इत्या. दीनि ॥ ७॥ (प्र)मान्तेति । मान्तमिह नामैव न तु सिवन्तं अन्यथा पुत्रमिच्छत्तीत्यत्रापि मान्तत्वान्न स्यात् ॥ ७ ॥ करणे च ॥ नाम्नः करणेऽर्थे यः प्रत्ययो भवति ॥ ८॥ कण्डं करो- ·नामधातुप्रक्रिया ३१] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २१३ नीति कण्डूयति। नमस्यति । तपस्यति । वरिवस्यति । गुरुन् शुश्रूषत इत्यर्थः।। (च० ) सत्रम्-'करणे ॥ करणे च अव्ययम् ॥ नाम्नः करणेऽर्थे यः प्रत्ययो भवति । कण्डं करोति । अनेन यः । ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । कण्डूयति । लिट्लकारे । कण्डूयांचकार । लुड्लकारे । अकण्डूयीत् ॥ नमः करोति । यः प्रत्ययः । नमस्यति । चतुर्गा सुगमानि । नमस्यांचकार । नमस्यात् । नमस्थिता । लुङ्लकारे । अनमस्यीत् । इत्यादीनि ॥ तपः करोति । यः प्रत्ययः । तपस्यति । तप. स्यांचकार । अतपस्यीत् । मतपसीत् । यलोपस्य विकल्पः । वरिवस्शब्दस्य यः प्रत्ययः । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । वरिवस्यति । वरिवस्यांचकार । वरिवसांचकार । अवरिवस्यीत् अवरिवसीत् इत्यादीनि भवन्ति । गुरुन् शुश्रूषते इत्यर्थः ॥ ८ ॥ क्षीरलवणयोस्तृष्णायां यः सुट् च ॥ ६ ॥ क्षीरस्यति । लवणस्यति । (च०) सूत्रम्-'क्षीरलवणयो" ॥ क्षीरलवगयोः शब्दयोस्तृष्णायामिच्छायां यः प्रत्ययो भवति । सु च भवति प्रत्ययस्य । क्षीरमिच्छति । यः सुट् । अन्यत्तु पूर्व वत् । क्षीरस्यति । क्षीरस्यांचकार । क्षीरसांचकार । लुड्लकारे । अक्षीरस्यीत् । अक्षी. रसीत् । लवणमिच्छति । यः सुट् । लवणस्यति । लवणस्यांचकार । लवणसांचकार । लवणस्यात् 'सिसता' । लवणस्थिता । लवणसिता । लुङ्लकारे । अलवणस्यीत् । अलवणसीत् । इत्यादीनि ॥ ९ ॥ (प्र०) क्षीरलवणयोरिति । तृष्णा उत्कटेच्छा। क्षीरलवणविषय इच्छातिरेको यदा अभ्यवहाराथो न तु होमाद्यर्थस्तदेत्यर्थः ॥ ९ ॥ शब्दादिभ्यो यङ् ॥१०॥ ये। शब्दायते । वैरायते । कलहा- यते । अभ्रायते । मेघायते । कष्टायते ॥ (च० ) सूत्रम्-'शब्दादिभ्यः ॥ शब्दादिभ्यः शब्देभ्यो यङ्प्रत्ययो भवति । डकार आत्मनेपदार्थः । अयमपि प्रत्ययः करोत्यर्थे । शब्दं करोति । यङ्प्रत्ययः । कारो ङित्कार्यार्थः । 'ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः। शब्दायते । लिट्लकारे । शब्दायांवकार । लुङ्लकारे । अशब्दायिष्ट । इत्यादीनि ॥ कलहं करोति । यङ् । 'ये' कलहायते । कल- हायांचक्रे । लुङ्लकारे-अकलहायिष्ट ॥ वैरं करोति । या । ये वैरायते । वैरायांचक्रे । 'सिसता० । वैरायिता। वैरायिष्यते । अवैरायिष्यत । अवैरायिष्ट । इत्यादीनि ॥ अभ्रं करोति । यङ् । 'ये' अभ्रायते । अभ्रायांचक्रे । 'स्वरादेः । आभ्रायिष्ट ॥ मेध करोति । यङ् । 'ये। मेघायते । मेधायांचक्रे । अमेघायिष्ट ॥ कष्टं करोति । यङ् 'ये' कष्टायते । कष्टायांचक्रे । अकष्टाविष्ट । इत्यादीनि ॥ १० ॥ (प्र०) शब्दादिभ्य इति । आदिपदेन "शब्दवैरप्रतीपाभ्र कन्दनीहारदुहिनाः कलहः सुदिन मेघः कोटा अट्टा अटा तथा, सीका मोटा च पोटा च प्लुटा शब्दादिरी- रितः।-इत्येतानि ग्राह्यानि ॥ १० ॥ ।

·२१४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध ऊष्मबाष्पाभ्यामुद्वमने यङ् वाच्यः ॥११॥ ऊष्माणमुद्र- मति उष्मायते । बाष्पायते ॥ (च) सूत्रम्-'ऊष्मबाष्पाभ्यां ॥ ऊष्मबाष्पाभ्यां शब्दाभ्यामुद्वमनेऽर्थे यङ्प्रत्ययो भवति । ऊष्माणमुद्वमति । यङ् । नकारलोपः । 'ये। ऊष्मायते । ऊष्मा- यांचक्रे । 'स्वरादेः । औष्माविष्ट ॥ बाष्पमुद्वमति । यङ् । 'ये । बाष्पायते । बाष्पा- यांचने । अबाष्पाविष्ट । इत्यादीनि भवन्ति । सुगमत्वात्सर्वाणि न लिखितानि ॥११॥ अिर्डित्करणे ॥ नाम्नो भिः प्रत्ययो भवति करणेऽर्थे स च डित् ॥१२॥ ञकार उभयपदाथैः । घटं करोतीति घटयति । अग्लोपिनो नाङ्का- र्यम् । अजघटत् । महान्तं करोति महयति । अममहत् ॥ (च०) सूत्रम्-'भिडित्करणे ॥ जिः डित् करणे । नाम्नो जिः प्रत्ययो भवति करणेऽर्थे स प्रत्ययो डित् भवति च । अकार उभयपदार्थः । डिवाटिलोपः । घटं करोति इति विग्रहे-अनेन निः प्रत्ययः । टिलोपः । अन्यत्पूर्ववत् । घटयति । घटयते । घटयां- चकार । लुङ्लकारे । 'मेरङ् द्विश्च' । अग्लोपिनो जाकार्य इति उक्तत्वात् 'अङि लघौर 'लघोदी द्वाभ्यां सूत्राभ्यामुक्तं काय न भवति । । 'झपानाम् । अजघटत् । महान्तं करोति । लिः प्रत्ययः । टिलोपः । महयति । महयांचकार । लुङ्लकारे । अममहत् ॥ १२ ॥ (प्र०) भिडित्करण इति । ड् इत् यस्य स डित् । अतिदेशोऽयं न तु संज्ञा । तथात्वे तु डिति टेरित्यादावस्यैव ग्रहणं स्यान्न तु ड् इत् यस्य तस्य । कृत्रिमावृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणमित्युक्तत्वात् । अथ कथं वृत्ति विनाऽतिदेशबोधनम् इति चेच्छुणु । अडितं डिदित्याह डिवदिति गम्यत इति भाष्योक्तः ॥ १२ ॥ आविष्टवत्कार्यम् ॥१३॥ पृथ्वादे ॥ पृथ्वादेर्ऋकारस्य रो भवति औ परे ॥१४॥ पृथु करोति प्रथयति । म्रदयति । द्रढयति । स्थूलं करोति स्थवयति । अङि लघौ हस्व उपधायाः। अतिस्थवत् । दवयति । अदीदवत् । प्रियं करोति प्रापयति । गुरुं करोति गरयति । स्थिरं करोति स्थापयति । ऊढिं करोति ऊढयति । अरङ् द्विश्च । अः । स्वरादेः परः । मङि पूर्वस्य ढस्य वा जः । औडिढत् औजिढत् ॥ (च०) सूत्रम्-'आविष्टवत् ॥ जिप्रत्यये परे इष्ठवत् कार्य भवति । सूत्रम्- 'पृथ्वोदे र' पृथ्वादेरः ॥ पृथ्वादेकारस्य स्कारो भवति । पृथु करोति । मिः । टेर्लोपः रः । प्रथयति । प्रथयांचकार । लुङ् । 'औरङ् द्विश्च । अपप्रथत् ॥ मृदुं करोति। मिः । टिलोपः । र: म्रदयति म्रदयांचकार । लुङ् । अम्रदत् ॥ स्थूलं करोति । भिः । स्थुलस्य स्थन् । स्थवयति । स्थवयांचकार । लुङ् । 'जेर । 'शसात्' । 'अडि लधौ । अति- स्थवत् ॥ दूरं करोति । लिः । दूरस्य दव। दवयति । दवयांचकार । लुइ सर्व कार्ये - ·नामघातुप्रक्रिया ३१ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २१५ भवति । अदीदवत् ।। प्रियं करोति जिः । प्रियस्य प्रादेशः । 'रातो जो पुक च । प्राप- यति । प्रापयांचकार । लुङ् । अपिप्रपत् अपिप्रपताम् अपिप्रपन् ।। गुरुं करोति । निः । गुरोगरादेशः । गरयति । मरयांचकार । अजगरत् । अल्लोप्ययं धातुः ।। स्थिर करोति । निः । स्थिरस्य स्थादेशः । पुक् । स्थापयति । स्थापयांचकार । लुङ्लकारे । अतिस्थ. पत् ॥ ढिं करोति । निः । टिलोपः । ऊढयति। ऊढयांचकार । लुङ् 'जेर । 'स्वरादेः परः' । 'जे'। स्वरादेः। औडिढत् । अकि पूर्वस्य ढस्थ वा जः । औजिढत् ॥ १३-१४॥ (प्र०) आविष्ठवदिति । इष्ठे यत्कार्यं दृष्टं सम्भावितं तन्नाम्नो आवतिदि- श्यते । इष्ठे यथा विन्मतुवतूनां लोपो रभावो गुर्वादेर्गराधादेशटिलोपौ तथा जावपीति बोध्यम् ॥ १३ ॥ ऊढं करोतीति ऊढयति ॥ वहः कृतक्तौ कृतसंप्रसारे हो ढस्तथोध ष्टुभिना ढि ढश्च ॥ अढिश्च निर्डिकरणे स धातु.रङ् स्वरादेर्डज औज ढश्च ॥ २०॥ औजढत् ॥ (च० ) ऊढं करोति । निः। टेर्लोपः । ऊढयति । अढयांचकार । लुङ्लकारे । श्लोकक्रमेण साधनं कार्यम् । औजढत् । औजढताम् । औजढन् । इत्यादीनि । कर्तुर्यङ् ॥ कर्तुरुपमानादाचारेऽर्थे यङ् प्रत्ययो भवति ॥ १५ ॥ श्येन इव आचरतीति श्येनायते काकः ॥ पण्डितायते मूर्खः । (च० ) सूत्रम्-'कर्तुर्यङ् ॥ कर्तुः-यङ् ॥ कर्तुरुपमानादाचारेऽर्थे यङ् प्रत्ययो भव. ति । डकार आत्मनेपदार्थः । श्येन इव आचरति इति विग्रहे अनेन सूत्रेण यङ् । 'ये अन्यत्पूर्ववत् । श्येनायते । श्येनायांचक्रे । लुङ्लकारे । अश्येनायिष्ट । काकः श्येनायते ॥ पण्डित इव आचरति । यङ् । 'ये'। पण्डितायते । पण्डितायांचक्रे । लुङ् । अपण्डि. - तायिष्ट ॥ १५ ॥ यङि सलोपो वाच्यः ॥१६॥ पयसस्तु विभाषया ॥१७॥ अप्सरायते ओजायते पयायते-पयस्यते ॥ सुमनायते ॥ (च० ) अत्सरा इव आचरति यङ् ॥ सूत्रम्-'यङि' ॥ यङि परे सकारस्य लोपो वाच्यः । द्वितीयपयस्शब्दस्य विकल्पेन भवति । 'ये'। अप्सरायते । अप्सरायां- चक्रे । 'स्वरादेः । आप्सरायिष्ट । ओज इव आचरति । यङ् । सकारलोपः । 'ये' । पया यते । वाग्रहणात् पयस्यते । पयायांचवे । पयस्यांचक्रे । यलोपो वा । पयसांचके । अप. यायिष्ट । अपयस्थिष्ट । अपयसिष्ठ । इत्यादीनि ॥ सुमना इव आचरति । यक सलोपः । ।

·२१६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध 'ये । अन्यत् पूर्ववत् । सुमनायते । लिट् । 'कासादि० । सुमनायांचक्रे । लुङ् । असु. मनायिष्ट ॥ १६-१७ ॥ नाम्न आचारे क्विब् वाच्यः॥१८॥ कृष्ण इव आचरति कृष्ण- ति । क्विपो लोपः॥ १९॥ (१०) सूत्रम्-'नाम्नः ॥ पश्चात् आचारेऽथें विप् प्रत्ययो वाच्यः । कृष्ण इव आचरतीति विप् प्रत्ययः ॥ 'क्विपो लोपः ।' विप्प्रत्ययस्य लोपो भवति । 'स धातुः । पश्चात् लोपः कार्यः । 'अकर्तरि । कृष्णति । लिट् । 'कासादि० । कृष्णां. चकार । कृष्ण्यात् । 'सिसता० । कृष्णिता । लुङ् । अकृष्णीत् ॥ १८-१९ ॥ आचार उपमानात् ॥ कर्माधारयोरुपमानात् यः प्रत्ययो भवति आचरेऽथ ॥२०॥ अकारस्येकारः। पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः । प्रासा- दीयति कुटयाम् ॥ (च) सूत्रम्-'आचार उपमानात् ॥ आचारे उपमानात । कर्माधारयोरु. पमानात आचारेऽर्थे यप्रत्ययो भवति । अकारस्य ईकारः । पुत्र इव आचरति अनेन यः प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः ॥ प्र. साद इव आचरतीति यः प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः । प्रासादीयति कुटयां भिक्षुः । लिट् । प्रासादीयांचकार । लुङ् । अप्रासादीयीत् ।। २० ।। (प्र०) पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः । पुत्रविषयक यज्ज्ञानं व्यवहारा वा तत्सदृश शिष्याभिन्नाश्रयं यज्ज्ञानं व्यवहारा वा तदनुकूला वर्तमानकालिक एकगुर्वभिन्नाश्रयका व्यापारः । प्रासादयति कुटयाम् । प्रासादाभिन्नाश्रयं यज्ज्ञानं व्यवहारो वा तत्सदृशं कु- व्यभिन्नभयं यज्ज्ञानं व्यवहारो वा तदनुकूल एकाभित्नाश्रयो वर्तमानकालिको व्यापारः ॥ भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङ् वाच्यः ॥२१॥ अभृशो भृशो भवतीति भृशायते । श्यामायते । इत्यादि । (च० ) सूत्रम्----'भृशादिभ्यः ॥ भृशादिभ्यः शब्देभ्योऽभूततद्भावे यङ्प्रत्य- यो वाच्यः । अभृशो भृशो भवतीति । यङ् ये भृशायते । लिट् । भृशायांचके । लुङ् अभृशायिष्ट ॥ अश्यामः श्यामो भवतीति यङ् । 'ये' श्यामायते । लिट् श्यामायांचक्रे । लुङ् । अश्यामायिष्ट ॥ २१ ॥ (प्र.) भृशादिभ्य इति । इत्यादीति । अशश्वच्छश्वगभवति शश्वायते । विवपि । भृशादिभ्यः किप स्यादभूततभावेऽर्थे । भृशति । चिरपि । भृशीभवति । भृश्यभूत् ॥ अश्ववृषयोमैथुनेच्छायां यः प्रत्ययः सुगागमश्च ॥२२॥ अश्वस्यति वडवा वृषस्यति गौः ॥ सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यङ् ॥२३॥ सुखं ज्ञापयति सुखायते ।। इति नामधातुप्रक्रिया ॥ ३१ ।। - ·नामधातुप्रक्रिया ३१ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । (च० ) सूत्रम्-'अश्ववृषयोः ॥ अश्ववृषयोः शब्दयोः मैथुनेच्छायां य: प्रत्ययो भवति । सुगागमश्च भवति । अश्वमात्मन इच्छतीति । यः । सुगागमः । अश्वस्यति । अश्वस्यांचकार । आश्वसीत् । वृषमात्मन इच्छतीति । यः सुक् । वृषस्यति गौः । पुरुष इव आचरतीति । यः सुक् । पुरुषस्यति कामातुरा ।। सूत्रम्-'मुखादिभ्यः ।। सुखादिभ्यः शब्देभ्यो ज्ञापनायां यङ्प्रत्ययो भवति । सुखं ज्ञापयतीति । यङ् । 'ये' सुखायते । सुखायांचके । असुखायिष्ट । इत्यादीनि ।। २२-२३ ।। इति नामधातुप्रक्रिया समाप्ता ।। ३१ ।। (प्र०) अश्ववृषयोरिति । अश्ववृषभेच्छा यदा मैथुनार्था न त्वारोहणाधर्था तदैव सुगित्यर्थः । अन्ये तु "इति रामा वृषस्यन्तीम्" इत्यादिप्रयोगदर्शनात् परित्यक्तप्रकृतार्था मैथुनैच्छैवार्थ:-इत्याहुः । अत एव वृषस्यन्ती तु कामुकीति केाऽपि स्वरसतः संगच्छ. ते। वृपाउन शुक्रलः पुरुषः। तथा च-"शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः" इत्यमरः । कामुकी वृषेण जन्धुमिच्छतीत्यर्थः ।। २२ ॥ इति प्रसादे नामधातुप्रक्रिया ।। ३१ ।। आत्मनेपदप्रक्रिया ॥ ३२॥ अथात्मनेपदव्यवस्था ॥ निविशादेः ॥ नीत्याद्युपसर्गपूर्वकाद्विशादे- र्धातोरात्मनेपदं भवति ॥१॥ निविशते ।। (च० ) अथात्मनेपदप्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'विविशादेः ॥ निपूर्वो विश् आदिर्यस्य स निविशादिः तस्मात् निविशादेः । निपूर्वस्य विशादेर्धातोः परस्मैपदिनोऽपि आत्मनेपदं भवति । विश् प्रवेशने । निपूर्वः । अनेन सूत्रेण आत्मनेपदं भवति । ते इत्यादयः प्रत्यया भवन्ति । निविशते । 'तुदादेरः अनेनात्र अ: प्रत्ययो भवति ॥ १॥ (प्र०) निविशादेरिति । अत्रादिशब्दः प्रकारे । “निविशते यदि शूकशिखापदे" इति श्रीहर्षः । नि कि ? प्रविशति । अर्थवग्रहणलक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाभ्यां नेरुपसर्ग- स्य ग्रहणम् । तेनेह न। मधुनिवशन्ति : मराः । कथं तर्हि इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरते निविशती भयात्" इति : अत्र तु अङ्गानि निवशतीति पाव्यम् । न च पदसंस्कारपक्षे स्वके निविशतीति पाठेऽप्यदोष इति वाच्यम् । युष्मदस्मदोः सामानाधिकरण्येऽपि त्वं करोति भवान् करोषीत्यादिप्रयोगस्यापि त्वदुक्तरीत्या साधुत्वापत्तेः । वा लिप्साया- मित्यादेवैयापत्तेश्च ॥ १॥ विपराभ्यां जेः॥ २ ॥ विजयते । पराजयते ॥ (च० ) सूत्रम्-'विपराभ्याम् ॥ विपराभ्यामुपसर्गाभ्यां परस्य जयतेर्धातो. रात्मनेपदं भवति । विजयते । पराजयते । इत्युदाहरणम् ॥ २ ॥ (प्र०) विपराभ्यामिति । अत्रा विशब्दसाहचर्य्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य सा० उ०१६ ·२१८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे ग्रहणम् । तेन 'पराजयति सेना' इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थ केन पराशब्देन योगो न । पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्परसाहचर्यादुपसर्गग्रहणं व्याख्येयम् इति कैयटः ॥ २ ॥ समो गमादिभ्यः ॥ ३ ॥ सङ्गच्छते ॥ (च०) सूत्रम्-'समः ॥ समुपसर्गात् गमादिभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भव- ति । सङ्गच्छते ॥ ३ ॥ गमः परी सिस्यौ आत्मनेपदे वा किती वाच्यौ ॥४॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । संगसीष्ट सङ्गंसीष्ट। लोपो ह्रस्वाज्झसे । समगतं समग. स्त ॥ ऋच्छ गतीन्द्रियमूर्तिभावेषु । समृच्छते ॥ संपृच्छते ॥ स्वृ शब्दोपता- पयोः । संस्वरते । संस्कृषीष्ट संस्वरिषीष्ट । समियते । संशृणुते । संविते संवि. दाते ॥ वित्तरन्तो वा रुट आति॥॥ संविद्रते संविदते । संपश्यते । 'गम् ऋच्छ पृच्छ स्वृ ऋ श्रु विद दृश' एते गमादयः।। (च० ) सूत्रम्--'गमः ॥ गम्धातोः परौ सिस्यौ वा कितौ वाच्यो आत्मने- पदे । तस्मादाशिषि नकारस्य लोपो वा भवति । संगसीष्ट । संगसीष्ट । लुङ् । 'लोपो हस्वाज्झसे । अनेन सकारस्य वा लोपः ! समगत । समगस्त । इत्यादीनि रूपाणि । आदिशब्दात् । समृच्छते । संपृच्छते । संशृणुते । समियते । इत्यादीनि । स्वृ शब्दो- पतापयोः । संस्वरते । अस्येड्विकल्पः । 'उः अनेन गुणनिषेधः । संस्बृपीष्ट । संस्वरि- षीष्ट ॥ संवित्त । 'अन्तो वा रुट् आत्मनेपदे' । संविद्रते । संविदते । गमादयो मूले उक्ताः ॥ ४-५ ॥ - आङो दोऽनास्यविहरणे ॥ आङ्पूर्वाद्ददातेरात्मनेपदं भवति मुखप्रसारणव्यतिरिक्तेऽर्थे ।। ६ ।। आदत्ते ।। 'मुखं व्याददाति' अत्र न ।। (च० ) सूत्रम्-'आङो दोऽनास्यविहरणे' || आङः दः अनास्यविहरणे ॥ आस्य. स्य मुखस्य विहरणं प्रसारणं आस्यविहरणम् । न आस्यविहरणमनास्यविहरणं तस्मिन् अनास्यविहरणे। आपूर्वात् ददातेर्धातोरात्मनेपदं भवति मुखप्रसारणव्यतिरिक्तेऽर्थे । आदत्ते ॥ मुखप्रसारणे तु 'मुखं व्याददातिः अत्रात्मनेपदं न भवति ॥ ६ ॥ क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ अनुसंपरिभ्यः क्रीडतेरात्मनेपदं स्यात् ॥७॥ क्रीड विहारे शब्दे च । अनुक्रीडते । संक्रीडते। परिक्रीडते ॥ शब्दे तु न ॥ ८॥ संक्रीडति चक्रम् ॥ (च० ) सूत्रम्-'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ क्रीडः अनुसंपरिभ्यः । च अव्ययम् । अनुसंपरिभ्य उपसर्गेभ्यः क्रीड विहारे इत्यस्य धातोरात्मनेपदं भवति। क्रीड विहारे ·आत्मनेपदप्रक्रिया ३२ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २१४ शब्दे च । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडने । इत्युदाहरणानि । शब्दे तु नात्मनेपदं भवति 'संक्रीडति चक्रम्' अत्र न भवति ॥ ७-८ ॥ समवप्रोपविभ्यः स्थः॥ एभ्यस्तिष्ठतेरात्मनेपदं भवति ॥ ९ ॥ सन्तिष्ठते । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते । वितिष्ठते ।। (च०) सूत्रम्-'समवप्रोपविभ्यः स्थः ॥ समवप्रोपविभ्यः स्थः ॥ सम् अव प्र उप वि एभ्य उपसर्गेभ्यः ष्ठा गतिनिवृत्तौ इत्यस्य धातोरात्मनेपदं भवति । सन्तिष्ठते । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते । वितिष्ठते । इत्युदाहरणानि ॥ ९ ॥ आङो यमहनः॥ आपरयोर्यमहनोरात्मनेपदं भवति ॥ १० ॥ आयच्छते । आहते ।। अकर्मकयोरात्माङ्गकर्मकयोर्वा ॥ ११ ॥ आयच्छते पाणिम् । आहते शिरः। अन्यथा पराशिरः आयच्छति । शत्रु- माहन्ति ॥ (च०) सूत्रम्-'अङो यमहनः ॥ आङः यमहनः ॥ आइपरयोर्यमहनोर्धा- त्वोरात्मनेपदं भवति । आयच्छते । आहते ॥ 'अकर्मकयो:०१ अकमकयोरात्माङ्गकर्म. कयोर्यमहनोर्वा आत्मनेपदं भवति । आयच्छते पाणिम् । आहते स्वशिरः । अन्यथा परशिर आयच्छति । शत्रुमाहन्ति ॥ १०-११ ॥ हन्तरात्मनेपदे सिः किद्वा वाच्यः ॥ १२ ॥ 'लोपस्त्वनु-' आहत ॥ हन्तेः स्थाशीर्यादायोर्वधादेश आति वा ॥ १३ ॥ अवधिष्ट ॥ (च० ) सूत्रम्-'हन्ते ॥ हन्तेर्धातोरात्मनेपदे सिः किद्वाच्यः । 'लोपस्त्वनु० अनेन नकारलोपः । आहत । 'हन्तेः स्याशीर्यादायोर्वधादेश आत्मनेपदे वा भवति । अवधिष्ट । इत्यादीनि ॥ १२-१३ ॥ उद्विभ्यां तपः॥ उद्विभ्यां परस्याकर्मकस्यात्माङ्गकर्मकस्य वा तपतरात्मनेपदं भवति ॥ १४ ॥ उत्तपते। वितपते पाणिम् । अन्यथा महीं विखपत्यकः ॥ (च०) सूत्रम्-'उद्विभ्यां तपः ॥ उद्विभ्यां तपः । उत् वि एताभ्यामुपसर्गा- भ्यां तपतेरकर्मकस्य च आत्मनेपदं भवति । उत्तपते वितपते स्वपाणिम् । अन्यथा महीं वितपत्यर्कः । अत्र न भवति ॥ १४ ॥ उदश्चरस्त्यागे ॥ उत्पूर्वाच्चरतेस्त्यागेऽर्थे आत्मनेपदं भवति ॥१५॥ धर्ममुच्चरते त्यजतीत्यर्थः ॥ त्यागे किम् । मन्त्रमुच्चरति ।। (च०) सूत्रम्-'उदश्चरस्त्यागे॥ उदः चरः त्यागे। उदुपसर्गपूर्वस्य चरते- ·सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध र्धातोस्त्यागेऽर्थे आत्मनेपदं भवति । धर्ममुच्चरते त्यजति इत्यर्थः । त्यागाभावे मन्त्र- मुच्चरति ॥ १६ ॥ समस्तृतीयायुक्ताच्च ॥ संपूर्वाच्चरतेस्तृतीयान्तेन पदेन युक्ता. दात्मनेपदं भवति ॥१६॥ अश्वेन संचरते ॥ (च०) सूत्रम्-'समस्तृतीयायुक्ताच्च ॥ समः तृतीयायुक्तात् । सम्पूर्वाच्चरधा- तोस्तृतीयान्तोपपदयुक्तात् आत्मनेपदं भवति । चर गतिभक्षणयोः। संपूर्वस्यास्य आ- त्मनेपदम् । सञ्चरते अश्वेन । अश्वेन इति तृतीयान्तमुपपदम् । अन्यथा सञ्चरति अश्वः । अन्न न भवति ॥ १६ ॥ व्यवपरिभ्यः क्रीनः ॥ एभ्यः क्रीणारात्मनेपदं भवति ॥ १७ ॥ विक्रीणीत । अवक्रीणीते । परिक्रीणीते ।। (च० ) सत्रम्-'व्यवपरिभ्यः ॥ व्यवपरिभ्यः क्रीजः । द्विपदम् ॥ वि अव परि एभ्य उपसर्गेभ्यः डुक्र ाज्धातोरात्मनेपदं भवति । उदाहरणानि । विक्रीणीते । अव- क्रीणीते परिक्रीणीते ॥ १७ ॥ शप उपालम्भे॥ उपालम्भेऽर्थे शपतरात्मनेपदं भवति ॥ १८ ॥ वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भः । विप्राय शपते। विप्रशरीरं स्पृशति । शपथं करोतीत्यर्थः ॥ उपालम्भे किम् । दुष्टं शपति । शापं ददातीत्यर्थः ।। (च० ) शप उपालम्भे आक्रोशे च ॥ 'शप उपा' वाचा शरीरस्पर्शनमुपा. लम्भः । विष्णोः (विप्राय ) शपते । शपथं करोति इत्यर्थः । सत्यमेतदिति कथयति ॥ उपालम्भे किम् । दुष्टं शपति । शापं ददाति । अनात्मनेपदं न भवति । शत्रु शपति । आक्रोशति इत्यर्थः ॥ १८ ॥ (प्र०) शपउपालम्भ इति । उपालम्भः शपथः । स च त्वत्पादौ स्पृशामि नतन्मया कृतमित्येवं वाचा शरीरस्पर्शनम् । विप्राय शपत न । त्वत्पादौ स्पृशामि नैतन्मया कृतमित्येवं शपथेन विप्रस्य स्वाभिप्रायं प्रकाशयतीत्यर्थः । "सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि इत्यत्र तु स्वाशयप्रकाशनमात्रं विवक्षितं न तु श.पथ- मात्रमप्यदोषः ॥ १८ ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सान्तानामात् ॥ सप्रत्ययान्तानामेषामात्मनेपदं भवति ।।१९।।यः से । जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते ॥ (च० ) सूत्रम्-'ज्ञाश्रुस्मृदशां सान्तानामात् ॥ सप्रत्ययान्तानामेतेषां धातू. नो आत्मनेपदं भवति । तेषां साधनं तु पूर्वं कृतम् । सः प्रत्ययः । “यः से' इत्यादि । जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते । इत्यादीत्युदाहरणानि ॥ १९ ॥ अनुपसर्गाज्जानातरात्मगामिनि फले आत्मनेपदं वाच्यम् ॥२०॥ गां जानीते ॥ - ।

·आत्मनेपदप्रक्रिया ३२ ) सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । २२१ देः (५०) सूत्रम्-'अनुपसर्गात् । अनुपसर्गात् जानातेर्धातोरात्मगामिनि क्रि- याफले सति आत्मनेपदं वाच्यम् । अनेनात्मनेपदम् । गां जानीत इत्युदाहरणम् ॥२०॥ कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादेरात् ॥ कर्मव्यतिहारेऽर्थे वाच्ये हिंसार्थान् गत्यर्थान्पठजल्पहसान् विहाय इतरेतरान्योन्यपरस्परपदाभावे सर्वेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति ॥२१॥ परस्परमेकक्रियाकरणं कर्मव्यतिहारः। श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । श्रद्धा व्यतिभवते । परस्परं भवतीत्यर्थः । व्यतिस्त । विवदन्ते वादिनः । अन्यत्रेति किम् । व्यतिघ्नन्ति । व्यतिगच्छन्ति । व्यति- पठन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिहसन्ति । इतरेतरं परस्परं अन्योन्यं वा व्य- तिलुनन्ति ।। ( च० ) सूत्रम्-'कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादरात्' । कर्मव्यतिहारे कर्मणो व्यतिहारः विनिमयः पराभवो वा कर्मव्यतिहारः तस्मिन् कर्मव्यतिहारे । अन्यन्न हिंसा- : आत् । कर्मव्यतिहारेऽर्थे वाच्यमाने सति हिंसान गत्यर्थान धातून पठजल्पहसान् विहाय इतरेतरान्योन्यपरस्परपदाभावेऽपि सर्वेऽभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । परस्प- रमेकक्रियाकरणं कर्मव्यतिहारः । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । श्रद्धा व्यतिभवते परस्परं भव- ति इत्यर्थः । अस् भुवि । व्यतिस्ते ॥ विवदन्ते वा दिनः । इत्युदाहरणानि ज्ञातव्यानि । अन्यत्रेति किम् । व्यतिघ्नन्ति । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिपठन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्य- तिहसन्ति । एतेषु आत्मनेपदं न भवति सूत्रे निषेधात् । इतरेतरं अन्योन्यं परस्पर ज्यतिलुनन्ति । इत्यत्रापि आत्मनेपदं न भवति ॥ २१ ॥ (प्र०) कर्मव्यतिहार इति । व्यतिभवत इति । अन्यस्य योग्यं भवनमन्य- तरः करोतीत्यर्थः । परस्परकरणमपि कर्मव्यतिहारः । सम्प्रहरन्ते जान इति यथा । अत्र च यदानेकस्य कर्तृत्वे सह विवक्षा तदा द्विवचनं च भवति। सह विवक्षाभावे त्वेक- वचनमपि । तेन कर्मव्यतिहारस्यानेककर्तृत्वादेकवचनं न सम्भवतीति न शङ्कनीयम् ॥२१॥ भुजो भोजने आत्मनेपदं वाच्यम् ॥२२॥ भुङ्के ओदनम् । भुनक्ति महीं नृपः ॥ इत्यात्मनेपदव्यवस्थाप्रक्रिया ॥ ३२ ॥ (च० ) सूत्रम्-'भुजो भोजने ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । अस्य भोजनेऽर्थे आत्मनेपदं भवति । उदाहरणम् । देवदत्त ओदनं भुङ्क्ते । भोजनाभावे तु भुनक्ति महीं नृपः । आत्रात्मनेपदं न भवति ॥२२॥ इत्यात्मनेपदप्रक्रिया समाप्ता ॥ ३२ ॥ (प्र०) भुजो भोजन इति । उपभोगस्यापि भोजनाभत्वात् 'वृद्धो जनो दुःख. शतानि भुक्ते' इत्यत्रात्मनेपदं सङ्गच्छते । अन्न भुजेरुपभोगोऽर्थः । उपभोग इत्युपलक्ष. णम् । तेन "वुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम्" इत्यत्रात्मसातकरणमर्थः । आत्म- सात्करणस्यापि भोजनाभत्वम् । 'भुजकौटिल्ये' इति तुदादेस्तु पमेव । तेन विभुजति पाणिमित्यदोषः ॥ २२ ॥ - ·२२२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । भावकर्मप्रक्रिया ॥ ३३ ॥ अथ भावकर्मणोकि प्रक्रिया ॥ यक् चतुषु ॥ धातो वे कर्मणि च यक् प्रत्ययो भवति चतुषु पूर्वोक्तेषु परतः ॥ १ ॥ ककरो गुणप्रतिषेधार्थः ॥ आद् भुवि कर्माण ॥ अकर्मकेभ्यो भुवि भावे सकर्मकेभ्यश्च कर्मण्या- स्मनेपदं भवति ॥ २॥ ये कर्मनिरपेक्षा क्रियामाहुस्ते अकर्मकाः भूएआस्- शीप्रभृतयः । तदुक्तम्--- लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् । शयनक्रीडारुचिदीप्त्यर्थ धातुगणं तमकर्मकमाहुः ॥ (0) अथ भावकर्मणोर्यकि प्रक्रिया कथ्यते । भावश्च कर्म च भावकर्मणी तयोः भावकर्मणोः । बालबोधनार्थमयं समासः । सूत्रम्-'यक चतुर्युः ॥ यक् चतुर्यु । धातो. भावे कर्मणि च चतुर्षु पूर्वोक्तेषु तिबादिपु परेपु यक्प्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिपेधा- र्थः, अयकि इति सूत्रविशेषणार्थः । अनेन धातोर्यक् । यकि सति पदनियममाह-'आद् भुवि कमणि ॥ आत् भुवि कर्मणि । अकर्मकेभ्यः न विद्यते कर्म येषां ते अकर्मकाः तेभ्यः अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भुवि भावोक्तौ ॥ अकर्मका लज्जासत्तार्थवाचकाः । तथा सकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । अयं भावः । भावोक्तौ तृतीयान्तः कर्ता । अकर्मकधातोः आत्मनेपदं भवति । दशानामपि विभक्तीनां प्रथमपुरुफैकवचनम् । कर्मोक्तौ च तृतीयान्तः कर्ता प्रथमान्तं कर्म। क्रियायाश्चात्मनेपदं भवति । विभक्तिचतुष्टयेऽपि यक्- प्रत्ययान्तमेव । कर्मण एकवचने सति क्रियाया एकवचनम् कर्मणो द्विवचने सति क्रियाया द्विवचनम् । कर्मणो बहुवचने सति क्रियाया बहुवचनं भवति । इति ज्ञातव्यम् ॥ 'कर्तरि प्रथमा यत्र द्वितीया तत्र कर्मणि । धातोरुभे पदे स्यातामेतत् कव॒क्तिलक्षणम् ॥ कर्तरि तृतीया यन्न प्रथमा तत्र कर्मणि यक्प्रत्यायान्तं विज्ञेयं धातोश्चात्रात्मनेपदम् ॥ भावे का तृतीयान्तः कर्म चात्र भवेन्नहि । क्रियायाश्चैकवचनं भवेद्यस्यात्मनेपदम् ।। अथाकर्मकान् धातूनाह-ये कर्मेति । ये धातवः कर्मवाञ्छारहितां क्रियां कथ- यन्ति ते अकर्मकाः । ते धातवो 'लज्जासत्ता. अनेन श्लोकेन कथिताः । ततोऽन्येपि ज्ञातव्याः ॥ भावस्तु एक एव ॥ भावलक्षणमाह-'धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभि. । । धीयते ॥ १-२ ॥ (प्र०) आद्भुवीति । भवन भूः तस्यां भुवि । शुधे धात्वर्थे साध्यरूपभावो धनर्थस्तु सिद्धरूपो भाव इति विशेषः। तत्र सिद्धरूपो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते लिङ्गसं. ख्यादीन् गृह्णाति । अतो द्विवचनादि। साध्यरूपस्य तु असत्त्वरूपत्वान्न संख्याद्यन्वयः । उक्तं च-"क्रियाया सिद्धतावस्था साध्यावस्था च कीर्तिता । सिद्धतां द्रव्यमिच्छन्ति तौवेच्छन्ति धश्विधिम् ॥ इति । कर्म तु पारिभाषिकमेव । पुनर्भावग्रहणात् । फलाश्र- यः कर्म । फलस्य च धातुवाच्यत्वादाश्रयमानामाख्यातार्थः । अथ सकर्मकादपि भावे.

·भावकर्मप्रक्रिया ३३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२३ स्यादिति चेन्न द्विश्चेत्यतश्चेत्यनुवर्तते सचावधारणार्थः । सकर्मकात्कर्मण्येव न भावे कर्त्तर्यपि न स्यादिति चेच्छुणु । मध्ये अपवादन्यायेन भावस्यैव बाधनात् ॥ २ ॥ भावस्यैकत्वादेकवचनमेव भवति प्रथमपुरुषस्य । भूयते भवता । भूयेत। भूयताम् । अभ्यत । बभूवे ॥ (च० ) ततो भावस्यैकत्वात्प्रथमपुरुषस्य एकवचनमेव भवति ॥ भू सत्तायाम् । आदयः प्रत्यया भवन्ति । 'यक् चतुर्युः । अनेन यक्प्रत्ययो भवति। [ भूयते भूयेते भूय. न्ते । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति भूयेत भूयेयाताम् भूयेरन् । भूयताम् भुयेताम् भूयन्ता- म् । 'दिबादावट्' अभूयत अभूयेताम् अभूयन्त । ] (2) भावता भूयते । इत्युदाहरणम् । लि. लकारे तु पूर्ववत्साधनं कार्यम् । बभूवे इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ स्वरान्तानांहन्ग्रहदृशां च भावकर्मणोः सिसतासी- स्यपामिट् वा इण्वद्वक्तव्यः ॥३॥ वाशब्दात्सेटा धातूनां नित्य मिट् स विकल्पेन णित् । अनिटां धातूनां विकल्पेन इट् स नित्यं णित् ।। एवं च हन्हशोरनिटो वा इट् स च नित्यं णित् । ग्रहधातुस्तु सेट । ततः परो नित्यमिट् स च वा णित् । णित्त्वाद्वृद्धिः । भाविषीष्ट : णित्त्वाभावे । भवि. पोष्ट । भाविता भविता । भाविष्यते-भविष्यते । अभाविष्यत अभविष्यत ॥ (च) सूत्रम्-'स्वरान्तानां ॥ स्वरान्तानां धातूनां हन्ग्रहदृशां च धातूनां भावकर्मणोः सिसतासीस्यपामीड् वा इण्वद्वक्तव्यः ॥ वाग्रहणात्सेटां धातूनां नित्यमिट् स विकल्पेन णित् । अनिटां धातूनां विकल्पेन इड् भवति स नित्यं णिद भवति । अन्यदू व्याख्यानं मुले कृतम् । तत्सुगममेव । लिङ् । अनेन इट् । स गिद् वा भवति । णित्त्वाद वृद्धिः 'धातो मिनः अनेन सूत्रेण । भाविषीष्ठ । णि भावपक्षे । 'गुणः' । 'ओ अव्' । भविषीष्ठ । इत्यादीनि भवन्ति । भाविता भावितारौ भाविताः। णित्त्वाभावपक्षे । गुणः । भविता भवितारौभवितारः । भाविष्यते भाविष्येते भाविष्यन्ते इत्यादीनि । 'दिबादावट् । अभाविष्यत अभाविष्येताम् अभाविविष्यन्त । अभविष्यत अभविष्ये ताम् अभविष्यन्त । लुङ्लकारे ॥ ३ ॥ इण तन्यकर्तरि ॥ धातोस्तनि परे भावे कर्मणि च इण् प्रत्ययो भ- वति ॥ ४ ॥ सेरपवादः । णो वृद्ध्यर्थः ॥ लोपः ॥ इण्संयोगे तनो लोपो भवति ॥ ५॥ अभावि ॥ (च० ) सत्रम्-'इण तन्यकर्तरि॥ इण् तनि अकर्तरि ॥ धातोस्तनि परे अकर्तरि भावे लोपः कर्मणि च इण्प्रत्ययो भवति । 'भूते सिः अस्यापवादोऽयम् । णित्त्वाद् वृद्धिः 'धातो मिनः अनेन सूत्रेण । णकारस्तु वृद्धयर्थः ॥ सूत्रम्-'लाप इणः संयोगे सति तनः प्रत्ययस्य लोपो भवति । अनेन तनो लोपः । 'दिबादावट । अभावि । अभावि.

·५२४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तता । । पाताम् अभविषाताम् अभाविषत अभविषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमा: न्येव अनेनैव प्रकारेण साध्यानि विकल्पेन । णित्त्वादू वृद्धि विकल्पः ।। ४-५ ॥ अकर्मकोऽपि कदाचित् सकर्मकतामनुभवति ।। उक्तं च-- उपसर्गण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । विहाराहारसंहारपरिहारप्रहारवत् ॥ धात्वर्थ बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते । विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा ।। सुखमनुभूयते स्वामिना । अन्वभावि भवो भवता । अन्वभाविषाताम्- अन्वभविषाताम् । अन्वमाविषत -अन्वभविषत ॥ (च० ) अकर्मकोऽपि धातुः कदाचिदुपसर्गबलात सकर्मकतामनुभवति । उक्तंच उपसर्गेणेति-उपसर्गेग धातोरर्थोऽन्यत्र नीयते । अन्यस्मिन्नर्थे प्राप्यत इत्यर्थः । उदाहर. णानि उत्तरार्धे सन्ति । अन्योऽपि श्लोकोऽस्ति । कश्चिदुपसर्गों धातोरथ बाधते । कश्चिदु- पसर्गो धातोरर्थमनुवर्तते । कश्चिदुपसर्गस्तमेवार्थ विशिनष्टि । अनया रीत्योपसर्गाणां त्रिधा गतिरस्ति । 'भू सत्तायाम्। अयं धातुर्यद्यपि अकर्मकः तथापि यदानुपूर्वः तदा सकर्मकः उदाहरणम् । सुखमनुभूयते स्वामिना । अन्वभावि भवो भवता । इदमप्युदाहरणम् ॥ (प्र०) अकर्मकोऽपीति । यो यदा कमक्रियावाच्यप्यनेकार्थत्वात्सकर्मकक्रि- यामुत्थापयति तदा तदर्थपरत्वे सकर्मको भवति । तत्परत्वञ्च तस्योपसर्गेण द्योत्यत इत्य. नुपसर्गवशादित्युक्तं । न तु सोपसर्ग एव सकर्मकः । उपसर्गस्तु द्योतक एव । सकर्म- काकर्मकधातुलक्षणमाह;-"फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धम्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥" तथाच-फलव्यधिकरणव्यापारबोधकत्वं सकर्मकत्वत्, फल- समानाधिकरणव्यापारबोधकत्वमकर्मकत्वम्, इति । शीङोऽयकितिङिति ये वक्तव्यः॥६॥शय्यते । शिश्ये। शायिषीष्ट । शयिषीष्ट । अशायि । अन्वशायि । अन्वशायिषाताम्-अन्वशयि- षाताम् अन्वशायिषत अन्वशयिषत ॥ (च० ) शी स्वप्ने । 'यक् चतुर्यु' । अनेनास्य यक्प्रत्ययः । शीयते। इति स्थिते॥ सूत्रम्-'शीडोऽयङ् ॥ शीङः अयङ् ॥ शीद्धातोः यकि परे सति अयङादेशो भवति डकारोऽन्त्यादेशार्थः । तेनेकारस्य भवति । अकार उच्चारणार्थः । शय्यते शूद्रेण । केचि. दाचार्या. इदं सूत्रं न पठन्ति । किंतु शीङः सर्वत्र गुणो भवति । अनेन कित्यपि गुणः -'क- चित्स्वरवद्यकार:'--अनेन यकारस्य स्वरवत्वात एअय् । शय्यते शय्येते शय्यन्ते । शय्येत शय्येयाताम् शय्येरन् । शय्यताम् शय्येताम् शय्यन्ताम् । 'दिवादावः । अशय्यत अ- शय्येताम् अशय्यन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे । 'द्विन' । 'नुधातोः' 'हस्वः' अनेन पूर्वस्य हस्वो भवति । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे। इत्यादीनि । 'स्वरा- ।

·भावकर्मप्रक्रिया ३३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२५ i । न्ता०' अनेनेट् इटो वा णित्त्वम् । 'धातोर्नामिनः अनेन वृद्धिः। 'ऐ आय् । शायिषीष्ट । णित्त्वाभावपक्षे-गुणः । 'ए अय्। शयिषीष्ट । एवं सर्वत्र वा णित्त्वं ज्ञेयमस्य धातोः । शायिता । शयिता । शायिष्यते । शयिष्यते । दिबादाव' । [ आशायिष्यत । अशयिष्यत ॥ लुङ्लकारे-'इणतन्यकर्तरि' । अनेन इण् वृद्धिः । अशायि अशायिषाताम् अशयिषाताम् अशायिषत अशयिषत । ] (?) यदा अनुपूर्वोऽयं तदा अन्वशायि । इत्यादीनि भवन्ति ॥ ६ ॥ ये कर्मसापेक्षा क्रियामाहुस्ते सकर्मकाः। यकि। घटः क्रियते देवद- तेन । 'स्व दुःखी क्रियसे रागैः विरागैः सुख्यहं क्रिये ॥ चक्रे । कारिषीष्ट । कृषीष्ट । कारिता-कर्ता । कारिष्यते करिष्यते। अकारिण्यत-अकरिष्यत । अकारि अकारिषाताम्-अकृषाताम् । अकारिषत-अकृषत ॥ (च०) सकर्मकधातुलक्षणमाह--ये धातवः कर्मसापेक्षा क्रियामाहुस्ते सकर्मका ज्ञेयाः करोत्यादयः । डुकृञ् करणे । अस्य धातोः 'यक् चतुर्युः अनेन यक् । 'अयकि०' अनेन ऋकारस्य रिः । क्रियते । क्रियेत । क्रियताम् । अक्रियत । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'र:' । 'कुहोश्चुः' । 'ऋरम्' चक्रे चक्राते चक्रिरे । इत्यादीनि । 'स्वरन्ता' अनेन इट् । अयं धातुरनिट तस्माद् विकल्पेन इट् । नित्यं णित् । इटो णित्त्वात् 'धातोनामिनः अनेन वृद्धिः। कारिषीष्ट । इडभावे-'नु:' गुणनिषेधः। षत्वम् । कृषीष्ट । कारिता कारितारौ कारितारः । इडभावे-'गुणः । कर्ता कर्तारौ कर्तारः । कारिष्यते करिष्येते कारिष्यन्ते । णित्त्वाभावपक्षे । 'हनृतः स्यपः अनेन इट् । गुणः। करिष्यते करिष्येते करिष्यन्ते । अकारिष्यत अकारिष्येताम् अकारिष्यन्त । णित्वाभावपक्षे-अकरिष्यत अकरिष्येताम् अकरिष्यन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे-'इण् तन्यकर्त- रिश धातोर्नामिनः । "लोपः अनेन तनो लोपः । अकारि अकारिषाताम् अकृषाताम् । अकारिषत अकृषत । इत्यादीनि । देवदत्तेन त्वं सुखी क्रियसे । रागैस्त्वं दुःखी क्रियसे । विरागैः सुख्यहं क्रिये ॥ चिञ् चयने । चीयते । चिच्ये । चायिषीष्ट-चेषीष्ठ । चायिता-चेता। चायिष्यते-चेष्यते । अचायिष्यत-अचेष्यत । मचायिषाताम्-अचेषाताम् ।। (च) चिन चयने । 'यक् चतुर्षुः । अनेन यक् प्रत्ययः । थे। अनेन दीर्घः । चीयते चीयेते चीयन्ते । चीयेत चीयेयाताम् चीयेरन् । चीयताम् चीयेताम् चीयन्ताम् । दिवा- दावट अचीयत अचीयेताम् अचीयन्त । लिट् । 'द्विश्च । 'नुधातोः' । चिच्ये चिच्याते चिच्चिरे । 'स्वरान्तानां । अनेन इट् । णित्वाद् वृद्धिः। 'धातोर्नामिनः अनेन । " आय् । चायिषीष्ट । इडभावपक्षे गुणः । चेषीष्ट । चायिता चेता। चायिष्यते चायिष्येते चायिष्यन्ते । 'इडभावपक्षे । चेष्यते चेष्येते चेष्यन्ते । 'दिवादावट् । अचायिष्यत अचायिष्येताम् अचायिष्यन्त । इडभावपक्षे । अचेष्यन्त । लुङ्लकारे। इण् । वृद्धिः ।

·२२६ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध । तनो लोपः । 'दिवादावट । अचायि अचायिषाताम् । इडभावपक्षे । अचेषाताम् । अचायिषत अषत । इत्यादीनि ॥ दादेरिः । दीयते । ददे ददाते ददिरे ॥ आतो युक्॥ आकारान्ता- द्धातोर्युगागमो भवति मिति णिति च परे ॥७॥ दायिषीष्ट-दासीष्ट । दायिता दाता । दायिष्यते-दास्यते । अदायि अदायिषाताम् । 'दाधास्थामित्वम् । अदिषाताम् ॥ (च० ) दा दाने । 'यक् चतुर्यु' । अनेन यक् । 'दादेरिः । 'ये' अनेन दीर्वः । दीयते दीयेते दीयन्ते। दीयेत दीयेयाताम् दीयेरन् । दीयताम् दीयेताम् दीयन्ताम् । 'दिवादावट् अदीयत अदीयेताम् अदीयन्त । लिट् । 'द्विश्व' । 'हृस्वः' । 'आतो. ऽनपि । ददे दतारे ददिरे । दा सीष्ट इति स्थिते । 'स्वरान्तानां.' अनेन इट् इटो णित्त्वम् ॥ सूत्रम्-(आतो युक्) आतः युक् ॥ आकारान्ताद्धातोर्युगागमो भवति जिति णिति च परे । अनेन युक् । उकार उच्चारणार्थः । ककारः कित्कार्यार्थः । दायि- पोष्ट ॥ इडभावपक्षे। दासीष्ट । दायिता दायितारौ दायितारः । इडभावपक्षे । दाता दातारौ दातारः। दायिष्यते दास्यते । 'दिबादावट' । अदायिष्यत अदायिध्येताम् अदायिष्यन्त । इडभावपक्षे । अदाल्यत अदास्येताम् अदास्यन्त । लुङ् । इण् । युक् । तनो लोपः । अदायि अदायिपाताम् । 'दाधास्थाम्, अनेन इडभावपक्षे इकारः । अदिषाताम् । अदायिषत । अदिषत । इत्यादीनि ॥ ७ ॥ धीयते । अधायि अधायिषाताम्-अधिषाताम् ।। (च० ) दुधाञ् धारणपोषणयोः । 'यक् चतुर्युः अनेन यक् । 'दादेरिः अनेनाकारस्य इकारः । 'थे अनेन पूर्वस्य दीर्घः । धीयते । धीयेत। धीयताम् । अधीयत । इत्यादीनि भवन्ति । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'हस्वः' । 'झपानाम् । 'आतोऽनपि अनेनाकारलो- पः । दधे दधाते दधिरे । 'स्वरान्तानाम् । इटो णित्त्वम् । 'आतो युक्' । पत्वम् । धायिषीष्ट । इडभावे । धासीष्ट । धायिता धाता। धायिष्यते धास्यते । 'दिवादावट । अधायिष्यत अधास्यत । लुङ्लकारे । इण् । युक् । तनो लोपः। अधायि अधायिषा. ताम् । इडभावपक्षे । 'दाधास्था' अधिषाताम् । अधायिषत अधिषत । इत्यदीनि ॥ स्थीयते । अस्थायि ॥ च० ) ष्ठा गविनिवृत्तौ । सत्वम् । यक् ‘दादेरि'। ये । स्थीयते । स्थीयेत । स्थीयताम् । अस्थीयत । लिट्लकारे तु साधनं पूर्ववत् । तस्थौ तस्थतुः तस्थुः । स्वरा. न्तानाम्' । 'आतो युक्' स्थायिषीष्ट । इडभावे । स्थासीष्ट । स्थायिता स्थाता। स्थायिष्यते स्थास्यते । अस्थायिष्यत अस्थास्यत । लुङ्लकारे । इण् । युक् । तनो लोपः अस्थायि अस्थायिषाताम् । इडभावे । 'दाधास्थाम्' अनेनेत्वम् । अस्थिषाताम् । इत्यादीनि ॥ स्तूयते। तुष्टुवे | अस्तावि अस्ताविषाताम्-अस्तोषाताम् हरिहरौ भक्तेन ॥

·भावकर्मप्रक्रिया ३३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२७ । (च०) धुञ् स्तुतौ । सत्वम् । यक् । 'ये । स्तूयते स्तूयेत । स्तूयताम् । अस्तू- यत । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुविरे । 'स्वरान्तानाम्' । अनेनेट् । इटो णित्त्वम् । वृद्धिः । स्ताविषीष्ट । इडभा- वपक्षे । गुणः । षत्वम् । स्तोषीष्ट । स्ताविष्यते स्तोष्यते । अस्ताविष्यत अस्तोष्यत। लुङ् लकारे । इण् । वृद्धिः । तनो लोपः। अस्तावि अस्ताविषाताम् । इडभावपक्षे । अस्तोषाताम् । इत्यादीनि ॥ हन्यते । हनो ध्ने । जघ्ने । धानिषीष्ट हंसीष्ट ॥ हन्तेः स्याशीयर्या- दाद्योर्वधादेशो वक्तव्यः आति वा ॥८॥ बधिषीष्ट । घानिता- हन्ता । घानिष्यते हनिष्यते अघानिष्यत-अहनिष्यत । अघानि अघानिषाता- म् ॥ हन आत्मनेपदे सिः किद्वाच्यः॥ ॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् अहसाता अघानिषत-अहसत । अवधि अवधिषाताम् ।। (च० ) हन् हिंसागत्योः । यक् । हन्यते हन्येत हन्यताम् । अहन्यत । लिट्ल. कारे । द्वित्वम् । 'कुहोश्चुः' । 'गमां स्वरे' 'हनो घने । जघ्ने जनाते जनिरे इत्यादीनि । 'स्वरान्तानाम् । 'हनो ध्ने' घानिषीष्ठ । इडभावपक्षे । 'नश्चा' । हंसीष्ठ ॥ सूत्रम्- हन्तेः ०॥ हन्तेर्धातोः स्याशीर्यादायोर्वधादेशो वक्तव्यः। आत्मनेपदे वा भवति। 'जनिवध्वोः । अनेन बृद्धिनिषेधः । वधिषीष्ठ । घानिता । 'नश्चा० । हन्ता । घानिष्यते । 'हनृतः । हनिष्यते । अघानिष्यत । लुङ्लकारे। इण् । 'हनो ध्ने। 'अत उपधायाः । अधानि । अत्र--हनो घत् । अनेन घादेशो न भवति । तत्र सूत्रे इणि निषेधः । अघानिषाताम् ॥ सूत्रम्-'हन० ॥ हनो धातोरात्मनेपदे सिः प्रत्ययः किद्वाच्यः । लोपः अनेन वकार- लोपः अहसाताम् । अघानिषत अहसत । इत्यादीनि। 'हन्तेः अनेन वा वधादेशः वृद्धि- निषेधः। अवधि अवधिधाताम् अवधिषत। अवधिष्ठाः । इत्यादीन । रूपाणि वन्ति ॥८-९। 'ग्रहां किङति च' गृह्यते । जगृहे । ग्राहिषीष्ट । 'ईटो ग्रहाम्' ग्रही- षीष्ट । ग्राहिता ग्रहीता । ग्राहिष्यते-ग्रहीष्यते । अग्राहिष्यत-अग्रहीष्यत । अग्राहि अग्राहिषाताम् अग्रहीषाताम् ॥ दृश्यते । ददृशे । दर्शिषीष्ट-वृक्षीष्ट । दर्शिता द्रष्टा । दर्शिष्यते द्रक्ष्यते । अदार्श अदर्शिषाता-अहक्षाताम् ॥ डुप- चप् पाके । पच्यते । पेचे । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपक्ष्यत । अपाचि अपक्षाताम् ।। (च० ) ग्रह उपादाने । 'यक् चतुर्युः अनेन यक्प्रत्ययः । 'ग्रहां डिति च अनेन सम्प्रसारणम् । गृह्यते । गृह्येत । गृह्यताम् । 'दिवादावन' । अगृह्यत । लिट्लकारे । संप्रसारणम् । ततो द्वित्वम् । ३ । 'कुहोश्चुः । जगृहे जगृहाते जगृहिरे। इत्यादीनि । 'स्वरान्तानाम् अनेन ट् इटो णित्त्वम् । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । ग्राहिषीष्ट । 'ईटो ग्रहाम्। अनेन इट ईकारो भवति । ग्रहीषीष्ट । ग्राहिता । अत्र दीपो न भवति ।

·२२८ [ उत्तरार्द्ध सारस्वतप्रक्रिया- । । । । 'यक चतुर्युः अनेन यक् । पच्यते .. । अनिष्टत्वात् । ग्रहीता। ग्राहिष्यते ग्रहीष्यते । 'दिबादावट अग्राहिष्यत अग्रहीष्यत । इत्यादीनि ॥ लुङ्लकारे । इण् । वृद्धिः । तनो लोपः । अग्राहि अग्राहिषाताम् अग्रही. पाताम् । अग्राहिषत अग्रहीषत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ दृशिर प्रेक्षणे । 'यक् चतुई अनेन यक् । दृश्यते दृश्येते दृश्यन्ते । इत्यादीनि । दृश्येत दृश्येताम् अदृश्यत । इत्या- दीनि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'र' । ददृशे ददृशाते द शिरे । 'स्वरान्तानाम् ० अनेन इट् । इटो णित्त्वम् । णित्त्वावृद्धेरप्राप्तत्वाद् गुणः । दर्शिषीष्ट । इडभावपक्षे । 'छशष०, अनेन षत्वम् । षढोः कः से' । षत्वम् । 'कषसंयोगे०' । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । हक्षीष्ट । अन्यानि सुगमानि । दर्शिता । इडभावे षत्वम् । 'गुगः' । रारो झसे दृष्टा । दशिष्यते द्रक्ष्यते । 'दिबादावट अदर्शिष्यत अद्रक्ष्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे। इण् । गुणः । तनो लोपः। अदर्शि अदर्शिषाताम् । इडभावपक्षे । 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । पत्वम् । अदृक्षाताम् । अदर्शिपत अदृक्षत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ दुपच पाके पच्येत । पच्यताम् । 'दिबादावः । अपच्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानीति । लिट्लकारे । 'द्विश्वः । 'पूर्वस्य' । 'लोपः पचाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । पेचे पेचाते पेचिरे । इत्यादीनि । 'चोः कुः' पत्वम् । 'कषसंयोगे क्षः' । पक्षीष्ट । 'चोः कुः । पक्ता पक्तारौ पक्तारः । पक्ष्यते अपक्ष्यत । लुङ्लकारे । इण् । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः। तनो लोपः । अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ तनोतेनों वा॥ तनोतनकारस्य वा आकारो भवति यकि परे॥१०॥ तायते तन्यते । तेने । अतानि । अतानिषाता-अतनिषाताम् ।। (च०) तनु विस्तारे। 'यक् चतुर्यु, अनेन यक्॥ सूत्रम्-'तनातेनी वा ॥ तनोतेः नः वा अव्ययम् । तनोतेर्धातोकारस्य वा आकारो भवति यक्प्रत्यये परे सति । 'सवर्णे, तायते । तायेत । तायताम् । अतायत । आत्वाभावपक्षे । तन्यते । तन्येत । तन्यताम् । अतन्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे 'द्विश्च' । 'पूर्वस्य । 'लोपः पचाम्। अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेने तेनाते तेनिरे । इत्यादीनि । 'स्वरान्ता- नाम्। अस्य सूत्रस्य व्याख्यानात् । इट् । वा णित् । तानिता। 'अत उपधायाः, अनेन वृद्धिः। णित्त्वाभावपक्षे । तनिता । तानिष्यते। तनिष्यते । 'दिवादावदः । अतानिष्यत अतनिष्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । इण वृद्धिः । ततो लोपः । 'दिबादावट । अतानि अतानिपाताम् अतनिषाताम् । अतानिपत अतनिषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ १० ॥ भलो आमर्दने । ना लोपः । भज्यते । अकित्त्वात् बभञ्ज । भक्षीष्ट । भता । भक्ष्यते ॥ भञ्जेरिणि वा नलोपो वाच्यः ॥११॥ अभाञ्जि अभाञ्जि ॥ (च० ) भञ्जो आमदने । 'यक चतुर्यु' अनेन यक् । 'नो लोप अनेन नकारस्य ।

·मावकर्मप्रक्रिया ३३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२९ लोपः । भज्यते । भज्येत । भज्यताम् । 'दिबादाबट्' । अभज्यत । लिट्लकारे । अकि- त्वान्नकारस्य लोपो न भवति । द्वित्वादिकं कार्यम् । 'झपानाम्। 'पूर्वस्य । बभों बभञ्जाते बभञ्जिरे । इत्यादीनि । भञ्जिसीष्ट इति स्थिते । 'चोः कु: । 'खसे० षत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः' । भक्षीष्ट। 'चोः कुः' । 'खसे०' । भङ्का । भङ्क्षते । 'दिबादावट अभ- झयत । लुङ्लकारे । 'इण्तन्य. अनेन इण् ॥ सूत्रम्-'भः ॥ भङ्गेर्धातोरिणि वा नकारस्य लोपो वाच्यः अनेन वा नकारस्य लोपः । 'अत उपधाया। तनो लोपः । अभाजि । नकारलोपाभावपक्षे । अभजि अभङ्खाताम् अभसत । इत्यादीनि ॥ ११ ॥ शम उपशमे । शम्यते मुनिना । धातोः प्रेरणे । मितां हस्वः। ः। शम्यते मोहो हरिणा। शमांचक्रे॥ ज्यन्तानां मितामिणि णिदिटि च वा वृद्धिर्वाच्या णिदिदि जिलोपश्च ॥ १२ ॥ अशमि अशामि अशामिषातां-अशमिषाताम् । णिद्वदिडभावपक्षे अशमयिषाताम् ॥ (च० ) शम उपशमे । 'धातोः प्रेरणे' अनेन निः । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । "मितां ह्रस्वः' अनेन ह्रस्वः । 'यक् चतुर्युअनेन यक् । 'जेः अनेन जिलोपः। शम्यते मोहो हरिणा । शम्येत शम्यताम् । 'दिबादाक्ट' अशम्यत । 'कासादि० अनेन आम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । शमयांचवे ॥ सूत्रम्-भयन्तानां० ॥ ज्यन्तानां मितां धातूनां इणि णिद्वदिटि च वा वृद्धिर्वाच्या। णिद्वदिटि ओर्लोपो वाच्यः। अनेन शेर्लोपः । वा वृद्धिः । शामिषीष्ट । वृद्धयभावपक्षे । शमिषीष्ट । शामिता शमिता। शामिष्यते शमि. प्यते । अशामिष्यत अशमिष्यत । लुङ्लकारे । 'इण्तन्य०' अनेन इण् । जेर्लोपः । वा वृद्धिः । अशामि अशमि । अशामिषाताम् । अशामिषत अशमिषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि अनेनैव क्रमेण साध्यानि ॥ १२ ॥ (प्र०) यन्तानामिति । कथं तर्हि-"हरेर्यदक्रामि पदैककेन खम्" इति नैषध- काव्ये श्रीहर्षः, उच्यते, "निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थे णिजिष्यते” इति प्राकृते जिस्तत इण बोध्यः ॥ १२ ॥ गुणोतिसंयोगायोः । अयंते स्मयते ॥ (च० ) ऋ गतौ । 'यक् चतुषु। अनेन यक्प्रत्ययः। शुणोतिसंयोगायोः अनेन गुणः । अर्थते । अर्येत । अर्यताम् । 'दिवादावट । 'स्वरादेः अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'सवणे । आयेत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति लिट्लकारे साधनं पूर्ववत् । आर आरतुः आरुः । इत्यादीनि । आरिषीष्ट ऋषीष्ट । आरिता अर्ता । आरिष्यते आरिष्यत लुङ्लकारे । आरि आरिषाताम् । इत्यादीनि । एवं स्मृ स्मरणे । यक् । 'गुणोति० अनेन गुणः । स्मर्यते । स्मर्यंत । स्मर्यताम् अस्मर्यत । लिट्लकारे। सस्मरे । स्मारि षीष्ट स्मृषीष्ट । स्मारिता । इत्यादीनि ।। लुङ्लकारे । अस्मारि। अस्मारिषाताम अस्मृषाताम् । इत्यादीनि ।

·२३० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध - यत्कर्मगुणसंयोगात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते स कर्मकर्ता । तदुक्तम् - 'क्रियामाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्धयति । सुकरैः स्वर्गुणैर्यस्मात्कर्मकर्तेति तद्विदुः ॥ तत्राप्येतदेवोदाहरणम् ॥ कर्मवर्कमणा तुल्यक्रियः। कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति ॥ १३ ॥ लूयते केदारः स्वयमेव । लुलुवे । अलावि अलाविषाताम् ।। पच्यते ओदनः स्वयमेव ॥ भिदिर विदा- रणे भिद्यते काष्ट स्वयमेव । अमेदि ।। (च० ) अथ कर्मोक्ताधिकारे कर्मकर्तृलक्षणं तस्योदाहरणं चाह यत्कर्मेति । यत्क. मापि गुणयोगात वस्तुमध्यस्थितसुकारादिमार्दवादिगुणस्य संयोगात् उपचारात्कतृत्वेन विवक्ष्यते सः कर्मकर्तेत्युच्यते । यतः 'क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्धयति ॥ सुकरैः स्वैर्गुणैर्यस्मात् कर्मकर्तेति तद्विदुः ॥' तत्रापि एतदेव कक्प्रत्ययान्तस्यैवोदाहरणमुच्यते ॥ सूत्रम्-कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः॥ कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः। कर्मस्था क्रिया तया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद् भवति । अनेन कर्तुः कर्मत्वं भवति । लू छेदने । देवदत्तः केदारं लुनाति । स एवं वदति नाहं लुनामि किंतु केदारः स्वयमेव लूयते । लूधातोः 'यक्चतुर्युः अनेन यक्प्रत्ययो भवति । लयते। लूयेत । लयताम् । 'दिवादावट । अलूयत । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'नुधातोः' । लुलुओ लुलुबाते लुलुविरे । 'स्वरान्तानां ' अनेन इट् । इटो वा णित्त्वम् । णित्त्वात् वृद्धिः । लाविपीष्ट लविषीष्ट । णित्त्वाभावपक्षे । इदं रूपम् । लाविता लविता । लाविष्यते लविष्यते । 'दिबादावट अलाविष्यत अलविष्यत । लुङ्लकारे । इण वृद्धिः । तनो लोपः । अलावि । अलावि. पाताम् अलविषाताम् । अलाविषत अलविषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ डुपचष पाके । पच ते । यक्प्रत्ययो भवति । कश्चिद् वक्ति-देवदत्त ओद पचति । एवं वदति नाहं पचामि किन्तु ओदनः स्वयमेव पच्यते । अत्र ओदनस्य स्वयमेव पाक. सिद्धौ सामर्थ्य ततः कर्मकर्तृत्वम् । कर्म एव कर्ता जातः । न पुनस्तृतीयान्तः कर्ता भवति । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । अपच्यत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' 'पूर्वस्य० । 'लोपः पचां। पेचे पेचाते पेचिरे। 'चोः कुः । षत्वम् । 'कषसंयोगे' । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते। अपक्ष्यत । लुङ्लकारे। इण् । 'अत उपधायाः । 'तनो लोपः' । अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत । इत्यादीनि ॥ भिदिर विदारणे । कश्चिदेवं बक्ति देवदत्तः काष्ठं भिनत्ति । स एवं वक्ति 'नाहं भिनद्मि किंतु काष्टं ल्वयमेव भिद्यते' । 'यक्चतुर्यु' । भिद्यते । भिद्येत । भिद्यताम् । अभिद्यत । लिट्लकारे । 'द्विश्चः 'पूर्वस्य० । बिभिदे बिभिदाते बिभिदिरे । भित्सीष्ट । भेत्ता । भेत्स्यते । अभेत्स्यत । लुङ् । इण् । गुणः । तनो लोपः । अभेदि अभिसाताम् अभित्सत ॥ १३ ॥ (प्र०) यत्कर्मगुणेति । अयमर्थः। यदा सौका-तिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां लभन्ते । साध्वसिश्छिनत्ति । काष्टानि - ·। । भावकर्मप्रक्रिया ३३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २३१ पचन्ति । स्थाली पचति । पच्यते ओदनेन । भिद्यते काष्ठेन । लेनोक्ते कर्मकर्तरि यगा- दिणिण्वदिटः । पच्यते ओदनः । भिद्यते काष्ठम् । कर्मवत्कर्मणेति । वत्करणं किम- र्थम् । यथा अब्रह्मदत्ते प्रयुज्यमानो ब्रह्मदत्तशब्दः ब्रह्मदत्तवदित्यर्थं वदति, तथा कम्मत्यु- च्यमानेऽपि कर्मवदित्यर्थलाभात् , सत्यं, कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता कम्मेत्युच्यमाने कर्मसंज्ञक इत्यर्थः स्यात् । तथा हि सति अकर्मकव्यपदेशाभावाभावे लकारो न स्यात् किं तु कर्मणि स्यात् ॥ १३ ॥ दुहस्नुनमां कर्मकर्तरि यगिणी न ॥ १४॥ दुग्धे स्नुते गौः स्वयमेव । नमते दण्डः स्वयमेव । अदुग्ध । अस्नोष्ट । अस्नाविष्ट । अनस्त ॥ (च० ) सूत्रम्-'दुहस्नुनमां' । दुह स्नु नम् एतेषां धातूनां कर्मकर्तरि यगिणा न भवतः तेषां धातूनां रूपागि पूर्ववत् ज्ञेयानि । आत्मनेपदे । दुग्धे दुहाते दुहते । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ स्नुधातोः । स्नुते स्नुवाते स्नुवते । इत्यादीनि ॥ नमः धातोः । नमते नमते नमन्ते । त्रयाणां लुङ्लकारे । अदुग्ध अधुक्षाताम् अधुक्षत । अस्नोष्ट अस्नाविष्ट । अनंस्त अनंसाताम् अनंसत ॥ १४ ॥ अथ द्विकर्मकाः॥ दुह्याच्पच्दण्डधिप्रच्छिचित्रूशासुशिमथमुषाम् । कर्मयुक्स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ २५ ॥ न्यादयो ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्थी मुख्यकर्मणि । प्रत्ययं यान्ति दुह्यादिौणेऽन्ये तु यथारुचि ॥ २६ ॥ निन्ये विजनमजागरि रजनीमगमि मदमयाचि संभोगम् । गोपी हास्यमकार्यत भावश्चैनामनन्तेन ॥ २७ ॥ च० ) अथ द्विकर्मका धातवः कथ्यन्ते । द्वे कर्मणी यस्य स द्विकर्मकः । यस्य धातोः कर्मद्वयापेक्षत्वं भवति स द्विकर्मकः ॥ ते धातवः श्लोकेन गणिताः ॥ . 'दुह्याच्पच्दण्डधिप्रच्छिचिबूशासुजिमथ्मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥' दुह् । याच् । पच् । दण्ड् । रुधि। प्रच्छि। चि । बू । शास् । जि । मथ् । मुष् । नी । हृ । कृष् । वह एतेषां धातूनां द्विकर्मकत्वं स्यात् ॥ 'न्यादयो ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्था मुख्यकर्मणि प्रत्ययं यान्ति दुह्यादिौणेऽन्ये तु यथारुचि । न्यादयः । ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्था धातवः मुख्यकर्मणि प्रत्ययं यान्ति । दुह्यादिर्गोणे प्रत्ययं यान्ति अन्ये तु यथारुचि प्रत्ययं यान्ति । गौणे वा मुख्ये वा । उभयत्रापि वा। तत्र द्विकर्मके कर्मद्वयम् । एक मुख्यं कर्म । अपरं च गौणं कर्म । यदर्थे क्रिया आरभ्यते तत् मुख्यं कर्म । अन्यद् गौणम् । न्यादीनां मुख्ये कर्मणि प्रथमा । याच्यादीनां तु गौणे कर्मणि प्रथमा । प्रच्छादीनां तु मुख्येऽमुख्ये वापि कर्मणि प्रथमा । .

·MERO २३२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध निन्ये विजनमजागरि रजनीमगमि मदमयाचि संभोगम् ॥ गोपी हास्यमकार्यत भावश्चैनामनन्तेन ॥ अस्य व्याख्या-अनन्तेन गोपी विजनं निन्ये । अनन्तेन गोपी रजनीमजागरि । गोपी मदमगमि। त्रिषु स्थानेषु गोपी मुख्यं कर्म । गोपी संभोगमयाचि । गोपी हास्यमकार्यत । एनां भावोऽकार्यत ॥ कर्तुरिष्टतम प्रधानं कर्म । अन्यदप्रधानम् । नगरं नीयते नागरिकैर्वने चरः । भोजनं याच्यते यजमानो याचकेन । पृच्छयते पन्थाः पथिकेन पान्थः। शिष्येणाचार्यस्तत्त्वं पृच्छयते । कटश्चिकीयते देवदत्तेन । यतः बोभूय्यते । अनपि च हसात् । पापच्यते । तेन पापचिता अपापचि । इत्या. दि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया॥ (च० ) अथ दुह्यादीनामुदाहरणानिआह-मूले तु कर्तुरिष्टतम प्रधानं कर्म । अन्य- दप्रधानमिति व्याख्यातम् । तदपि समीचीनम् । नगरं नीयते नागरिकैर्वनेचरः । अत्र वनेचरस्य मुख्यत्वम् । नगरस्य गौणत्वम् । तेन वनेचर इति प्रथमा । यदा मुख्ये कर्मणि प्रथमा तदा गौणे द्वितीया। यदा गौणे प्रथमा तदा मुख्य द्वितीया भवति इति विवे- कः ॥ यदा मुख्यामुख्ये द्वे अपि प्रत्यये न अभिधीयेते तदोभयत्रापि प्रथमा । भोजन याच्यते यजमानो याचकेन । अत्र मुख्ये द्वितीया। गौणे प्रथमा ॥ पृच्छयते पन्यानं पथिकेन पान्थः । अनापि मुख्ये द्वितीया। गौणे प्रथमा । शिष्येणाचार्यस्तत्त्वं पृच्छय. ते । अन्यान्यपि उदाहरणानि यथासम्भवं ज्ञेयानि ॥ सप्रत्ययान्तात् 'कृ' धातोर्यक्। चिकीयते । चिकीयंत । चिकीर्घ्यताम् । अचिकी- यंत । लिट्लकारे-चिकीर्षाचक्रे । चिकीर्षिषीष्ट । अचिकीर्षि कटः चिकीर्ण्यते देवदत्तेन ॥ यङन्तात् भूधातोर्यक् । 'यक्चतुर्यु' अनेन । 'यतः अनेनाकारलोपः । बोभूय्यते । बोभूय्येत । बोभूय्यताम् । 'दिबादावट् । अबोभूय्यत । बोभूयांचक्रे । इत्यादीनि । लुङ्लकारे । अबोभूयिष्ट ॥ यङन्तात् पचधातोर्यक् । पापच्यते । पापच्येत । पापच्यताम् अपापच्यत । 'अनपि च हसात अनेन अनपि विषये यडो लोपः । पापच चक्रे । पाप- चिषीष्ट । पापचिता। पापचिष्यते। अपापचिष्यत । अपापचि । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । इति भावकर्मप्रक्रिया समाप्ता ॥ ३३ ॥ (प्र०) प्रधानमिति । मतान्तरे तु-साक्षाद्धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वेन मुख्य. कर्मव्यवहारः । धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफलशालित्वेन तु गौणव्यवहारः ॥ ३३ ॥ लकारार्थप्रक्रिया॥३४॥ अथ लकारार्थप्रक्रिया ॥ हठपौनःपुन्ययोर्लोपमध्यमपुरु- कवचनान्तता निपात्यते सर्वकाले सर्वपुरुषविषये अती- ते काले ॥१॥ । ।

·लकारार्थप्रक्रिया ३४]
सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता।
२३३
पुरामवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः ।
विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्निशं दिवः ॥२८॥
(च० ) अथ लकारार्थप्रक्रिया कथ्यते। सूत्रम् 'हठपौनः पुन्ययो हठात्का.
रेऽर्थे पौनः पुन्यार्थे च धातोर्लोग्मध्यमपुरुषल्य एकवचनं ततो हि: निपात्यते सर्वकाले
सर्वपुरुषविषये अतीते काले । अस्योदाहरणानि । पुरीमवस्कन्द अस्मिन् श्लोके उक्तानि
ज्ञेयानि । तत्र परोक्षे काले लोणमध्यमपुरुषस्यैकवचनान्तानि रूपाणि प्रदृश्यन्ते । श्लोका-
र्थः सुगमोऽस्ति ॥ १॥
(प्र०) हठपौनः पुन्ययोरिति । अनेदं वक्तव्यम् । तध्वमोविषये वा क्रियास-
मभिव्याहारे द्वित्वं तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च ॥ "अनेकक्रियासमुच्चये वा लोट् तस्य
हिस्वौतध्वमोविषये वा" । समानार्थस्य धातोरनुप्रयोगात्तिबादयः । याहि याहीति
याति । एवं यातः यान्ति । यासि याथः याथ ! यात यातेति यूयं याथ । यामि यावः
यामः । याहि याहीति यास्यति । अधीष्वाधीष्वेत्यधोते । एवमन्यत्रापि । ध्वविषये
प्राग्वत् । पक्षे अधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीध्ये ॥ सक्तून पिब, धानाः खादेत्यभ्यवह.
रति । पिबत खादत खादतेभ्यवहरथ । अन्नं भुक्ष्व, दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवहरते ।
भुग्ध्वमास्वादयध्वमित्यभ्यवहरध्वे इति ॥ १ ॥
वर्तमानार्थाया अपि विभक्तेः स्मयोगे भूतार्थता वक्त-
व्या ।।२।। आहस्म हारीतः । यजति स्म युधिष्ठिरः ।।
(च०) सूत्रम्-'वर्तमानार्थाया:०१॥ वर्तमानार्थाया अपि त्यादिविभक्तः स्म
इत्यस्य योगे भूतार्थता वक्तव्या । अस्योदाहरणम्-आह स्म हारीतः। अत्र वर्तमाने-
ऽपि स्मयोगेन भूतार्थता ॥ द्वितीयमुदाहरणम् यजति स्म युधिष्ठिरः । अत्रापि वर्तमाने
स्मयोगेन भूतार्थता भवति ॥ २ ॥
वैचित्यापहवयोरल्पकालेऽपि णादिर्वक्तव्यः ॥३॥ सुप्तो-
ऽहं किल विललाप । नाहं कलिङ्गं जगाम ॥
(च० ) सूत्रम्-'चित्त्यापह्नवयोः ॥ वैचित्यापह्नवयोरल्पकालेऽपि णादिर्व-
क्तव्यः । अस्योदाहरणम् । वैचित्त्ये सुप्तोऽहं किल विललाप । अपह्नवे नाहं कलिङ्ग जगा-
म। इत्युदाहरणम् ॥ ३ ॥
(प्र.) वैचित्त्येति । अत्र यद्यपि बुद्धीन्द्रियशरीरादिसंघातरूपस्य कर्तुंरात्मनः
प्रत्यक्षतैव तथापि मदस्वप्नादिभिश्च विक्षिप्ते चित्त कश्चित् स्वगतमेव न वेत्ति पश्चादन्ये.
भ्यः श्रुत्वा प्रयुक्त सुप्तोऽहमिति । अपह्नवोऽपलापः । कलिङ्गो नाम देशविशेषः । तस्य
तु "अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनः संस्कारमहति" इत्यु.
क्त्या निषिद्धत्वेन जुगुप्सितत्वेन च तत्र त्वया चिरं स्थितमित्युक्तः कश्चित् गमनमेव
निषेधतीत्यत्रापह्नवः ॥ यदा तु गमनमेवायुक्तं तदेवापलपति तदा लडेवापह्ववाभावात् ॥३॥
यावत्पुरानिपातयोयोगे भविष्यदर्थे तिवादयः लट् ॥४॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । पुरा करोति । यावत्करोति । करिष्यतीत्यर्थः ॥ ( च० ) सूत्रम्-'यावत्पुरानिपातयोः ॥ यावत् पुरा अनयोनिपातयोोगे भविष्यदथें तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । लट्लकारश्च । अस्योदाहरणम् पुरा करोति करि. व्यतीत्यर्थः । यावत्करोति । करिष्यतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ स्मृत्यर्थधातुयोगे भूतेऽर्थ लुट् ॥ ५ ॥ स्मरसि मित्र यदुपक. रिष्यसि । उपकुरुथा इत्यर्थः ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया समाप्ता । (च०) सूत्रम्-'स्मृत्यर्थधातुयोगे ॥ स्मृत्यर्थधातुयोगे सति भूतेऽपि लट्लकारो भवति । स्मरसि मित्र यदुपकरिष्यसि उपकुस्थाः ॥ ५ ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया समाप्ता ॥ ३४ ॥ धातूनामप्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच्च सर्वथा । अभिधातुमशक्यत्वादाख्यातख्यापनरलम् ॥ २९ ॥ इति श्री अनुभूतिस्वरूपाचार्यविरवितायां सारस्वत- प्रक्रियायामाख्यातप्रक्रिया समाप्ता ॥ (च० ) अथ आख्यातोपसंहारमाह-धातूनामिति । यतो धातवोऽनन्ता यद्यपि कविकल्पद्रुमादौ चतुःपञ्चाशदधिकसप्तदशशतानि धातुसंख्या प्रतिपादिता तथापि प्रयोगा- णां बहुत्वदर्शनात् धातवोऽनन्ता एव । तथा एकैकस्य धातोः अनेकेऽर्थाः यथा दिव क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमदमोदस्वप्नकान्तिगतिषु इत्यादि । एवमेकैको धातु- स्नेकेष्वर्थेषु वर्तते । तथा 'ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः प्राप्त्यर्थाश्च' इत्यनेकार्थत्वम् । तथा उपसर्गयोगादप्यनेकार्थत्वम् तत उक्तं धातूनामनन्तत्वात् । नास्ति अन्तो येषां तेऽनन्ता- स्तेषां भावोऽनन्तत्वं तस्मात् अनन्तत्वात् । तथा प्रत्येकं धातूनां नानार्थत्वात् नाना बहुप्रकारेण अर्थो येषां ते नानार्थास्तेषां भावो नानार्थत्वं तस्मात् । चकारात्सर्वथा सर्व- प्रकारेण सम्पूर्णतयाभिधानं कथनं शब्दशास्त्रं अभिधातुं वक्तुं कथयितुं वा अशक्यम् । यदि बृहस्पतिः स्वयं वक्ता इन्द्रः स्वयं श्रोता तथापि वर्षसहस्रेणापि धातूनामन्तं न गच्छति । 'लोकाच्छेषस्य सिद्धि रिति सबै बैंयाकरणैरुत्त त्वात् , तेषां प्रक्रिया प्रयोगानु- सारेण प्रकारान्तरेण वा ज्ञातव्या मया वक्तुं न शक्यते इति कारणादाख्यातस्य व्याक. रणनवाधिकारस्य ख्यापनैः कथनैरल पर्यापूर्यतामिति यावत् ॥ इति सारस्वतव्याकरणे द्वितीया वृत्तिः सपूर्णा ॥ (प्र०) स्मृत्यर्थेति । स्मृत्यर्थ इत्युक्तेर्बुध्यसे चेतयते इत्यादि योगेऽपि भवति । एषामपि प्रकरणादिना स्मृतिवाचित्वात् ॥ स्मरसीति । अत्र पश्य मृगो धावति इति वाक्यवद् वाक्यार्थस्य कर्मता बोध्या ॥ ५ ॥ इति प्रसादे लकारार्थप्रक्रिया ॥ ३४ ॥ इति श्री यास्कनवकिशोरकरपरिपूरते प्रसादोत्तरार्द्ध आख्यातप्रक्रिया समाता । ।

·क. प्र. ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २३५ कृदन्तप्रकरणम् ॥ ३५॥ निजजनैर्विधिना निखिलापदो झटिति यो विनिवर्तयति स्मृतः । जलधिजापरिरम्भणलालसो नरहरिः कुरुता जगतां शिवम् ॥ १ ॥ अथ कृदन्तप्रक्रिया निरूप्यते ॥ कृत्कर्तरि च ॥ वक्ष्यमाणाः प्र- त्ययाः कृत्संज्ञकास्ते च कर्तरि च भवन्ति ॥ १ ॥ चकाराद्भावकर्मणोरपि । स्वतन्त्रः कर्ता ॥ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ शुद्धो धात्वर्थो भावः ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म । तथायुक्तं चानीप्सितम् । विषं भुङ्क्ते देवदत्तः । अन्नं भुङ्क्ते देवदत्तः ॥ (च० ) अथेत्याख्यातकथनानन्तरं कृत्प्रत्यया निरूप्यन्ते । तृतीयवृत्तिस्थप्रत्ययानां 'कृत्' इति संज्ञास्ति ते निरूप्यन्ते प्रकाश्यन्ते । यद्वा कृदन्तप्रक्रिया निरूप्यते । कृत्सं. ज्ञकाः प्रत्यया अन्ते येषां ते कृदन्ताः शब्दास्तेषां प्रक्रिया निरूप्यते । द्वितीयवृत्तौ धा. तवः साधितास्ते भवन्त्याद्यन्ताः अत्र तु भ्वादीनां कृत्प्रत्यययोगेन निष्पन्नाः स्याद्यन्ताः शब्दाः साध्यन्ते ॥ सूत्रम्-'कृत् कर्तरि०' ॥ कृत् प्रथमैकवचनान्तम् कर्तरि हसेपः करोताति कर्ता तस्मिन् 'डौ' इति अर् 'स्वर० ॥ अत्र ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते ते कृत्संज्ञकाः कृन्नामानो ज्ञेयाः । अत्र 'जातावेकवचनम्' इति वचनाद्वक्ष्यमाणा इति कथितं च कृत्प्र. त्ययः प्रायः कर्तरि कर्चुक्तावेव भवति । चकारात् विशेषविधाने भावकर्मणोरिति ॥१॥ (प्र०) कृदिति । उत्सर्गतः कर्तरीति बोध्यम् ॥ १ ॥ तृवुणौ ।। धातोस्तृवुणौ प्रत्ययौ भवतः ॥ २ ।। डुपचष् पाके । पच् तृ इति स्थिते । चोः कुः । पक्तृ इति स्थिते । 'कृत्तद्धितसमासाश्च प्रातिप. दिकसंज्ञा' इति केचित् इति नामत्वम् । नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिर्भवति । स्तुरार् । सेरा । पचतीति पक्ता पक्तारौ पक्तारः । पक्तारम् । पुंलिङ्गे पक्ता । स्त्रियां पक्त्री । नपुंसके पक्तृ पक्तृणी पक्तृणि इत्यादि । डुकृञ् करणे । करोतीति कर्ता । हृञ् हरणे । हरतीति हती । मृङ् प्राणत्यागे । म्रियते इति मा । डुभृञ् धारणपोषणयोः । बिभर्तीति भर्ता ।। (च० ) सूत्रम्-'तृवुणौ ॥ तृश्च वुण च तृवुणौ 'स्वर' । धातोरने तृपुणौ इत्ये. तौ द्वौ प्रत्ययौ भवतः कर्तरि । वुण् इत्यत्र णकारो वृद्धयर्थः । उदाहरणम् । डुपचष् पाके । पच् तृप्रत्ययः । 'चोः कुः । 'स्वर' । पक्त इति जातम् । कृतद्धितसमासाश्चेति नामसंज्ञायाम् प्रथमैकवचने 'स्तुरा' । यदादेशस्तद्वद्भवति इति न्यायात् 'सेरा' । स च डित् डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं० । पक्ता । 'स्तुरा' । 'स्वर० पक्तारौ पक्तारः । एवं कृ-तृप्रत्ययः । 'गुण: 'राद्यपो द्विः । कर्तृशब्दात्प्रथमैकवचने 'स्तुरार' । 'सेरा' । 'स्वर' । कर्ता कर्तारौ । एवं सप्तसु विभक्तिषु रूपाणि ज्ञेयानि । एवं ह हर्ता । पचती- ·२३६ सारस्वतप्रक्रिया- । उत्तरार्द्ध ति पक्ता । करोतीति कर्ता । हरतीति हर्ता । एवं भर्ता भर्तारौ भर्तारः। भोक्ता, दाता, पाता, स्थाता, माता, गन्ता, वक्ता, मंक्ता इत्यादि ॥ स्त्रीलिङ्ग-पक्त्री, 'न ई। इतीप् । 'करम् ॥ नपुंसकलिङ्गे-पक्तृ पक्तृणी पक्तृणि । इत्यादि ॥ २ ॥ (प्र०) धातोरिति ॥ अधिकारादिदलब्धमित्याशयः ॥ पचतीति वाक्ये पक्तेति॥ कृतः॥ सेटधातोः परस्य कृत्पत्ययस्य वसादरिड गमो भवति ॥ ३ ॥ कृत इदं सूत्रं सेटधातुविषयम् ॥ सत्तायाम् । भवतीति भविता । एथ् वृद्धौ। एधतेऽसौ एघिता ॥ (च० ) सूत्रम्-'कृतः ॥ कृत् प्रथमैकवचनान्तम् 'स्वर०, 'स्रोवि० । एकपद सूत्रम् । सेट्धातोः परस्य वसादेः कृत्प्रत्ययस्य इडागमः स्यात् । वस्प्रत्याहार आदी यस्य तस्यैव कृत्प्रत्ययस्येडागमः नत्वन्यस्य । उदाहरणम् भू तृ प्रत्ययः । 'कृतः इति इडागमः । 'गुणः' । 'ओ-अब् । 'स्वर' भवितृशब्दात्प्रथमैकवचने कर्तृशब्दवत्साधना । भवतीति भविता । एथ् वृद्धौ । एध तृ । 'कृनः एधिता ॥ ३ ॥ गुपू रक्षणे ॥ ऊदितो वा ॥ ऊदितो धाजोरिड्वा भवति ॥ ४ ॥ गोपायति गोपिता गोपायिता-गोप्ता | बिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । सेधिता-से. द्धा ॥ इषुसहलुभरिषरुषामनपि तस्येड्वा भवति । इषु इच्छायाम् । इच्छतीति एषिता-एष्टा ॥ लुम्विमोहने ॥ लुभ् गार्धे । लुभ्यतीति लोभिता । इडभाव- पक्षे-तथोधः । झबे जबाः लुभ्यतीति लोब्धा ॥ रिष् बन्धने । रेषतीति वा रिष्यतीति रेषिता-रेष्टा ॥ रुष क्रोधे । रोषतीति रोषिता-रोष्टा ॥ षह मर्षणे । आदेः ष्णः स्नः । होढः । तथोधः । ष्टुभिः ष्टुः । ढि ढो लोपः । सहिवहो- रोदवर्णस्य । सहतेऽसौ सोढा । वह प्रापणे । वहति इति वोढा ॥ (च०) सूत्रम्-'ऊदितो वा' ॥ ऊत् ऊकारः इत् यस्य स ऊदित तस्मात् ऊदि- तः पञ्चम्येकवचनम् 'स्वर०. 'स्रोवि०' वा 'अव्ययम्। । 'हब' । 'उओ' अदितो धातोः । गुपू रक्षणे पिधू माङ्गल्ये इत्यादेर्वा इडागमः क्स्प्रत्याहारादेः कृत्प्रत्ययस्यैव । उदाहरणम् । गुपू रक्षणे । गुप् । 'तूवुणौ' इति तृप्रत्ययः 'उपधाया लघोः 'अदितो वा' इति इडागमः । 'स्वर' । उभयत्रापि प्रथमैकवचने 'स्तुरा' । 'सेरा' । डित्त्वाहिलोपः 'स्वर० गोपि. ता-गोता । गोपायतीति-गोपिता । गोप्ता । षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । पिध् 'आदे ष्णः स्नः सिध् तृप्रत्ययः 'उपधायाः लघोः' । 'अदितो वा' इत्येकत्रेडागमः द्वितीये 'तथोर्धः । तृस्थाने । 'झवे जबाः' । 'स्वर' । उभयत्रापि प्रथमैकवचने 'सेरा'। 'स्तुरार! टिलोपः । 'स्वर' । सेधिता। सेद्धा । वाशब्दादेव इषु इच्छायामित्यस्य-एष्टा एषिता॥ पह मर्षणे सहने च। 'आदेः ष्णः नः सहते इति सोढा । तृप्रत्ययः । 'हो ढः । 'तथोर्धः । 'टुभिः ष्टुः । 'ढि ढो लोपो दीर्घश्च' । 'सहिवहोरोद०' सहिवहोः षह् मर्षणे वह प्रापणे इत्येतयोः धात्वोः सम्बन्धिनोऽवर्णस्य ओकारो भवति ढकारलोपे सति । .

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २३७ तेन दुःसहं सह्यं भारवाट् इत्यादौ ओकारो न भवति । अनेन स इत्यस्य सो। सोढ़ शब्दात्प्रथमैकवचने 'स्तुरा । 'सेरा' । इत्यादि कर्तृशब्दवत् । एवं वह प्रापणे । वह- तीति वोढा ॥ ४ ॥ युवो(व्वो)रनाको ।। यु वु इत्येतयोरन अक इत्येतावादेशौ भवतः यथासंख्येन ॥५॥ णित्त्वाद्वृद्धिः। अत उपधायाः। पचति वा पाचयतीति पाचकः पाचको पाचकाः । देवशब्दवत् । पठति वा पाठयतीति पाठकः । एवं याचते वा याचयतीति याचकः । भवति वा भावयतीति भावकः । लुनाति वा लावयतीति लावकः । पुनाति वा पावयतीति पावकः । श्रुञ् श्रवणे । शृगोति वा श्रावयतीति श्रावकः । यु मिश्रणे । औ आव् । यौति वा यावयतीति यावकः । हनो घत् । हन्ति वा घातयतीति घातकः । जायते वा जनयतीति जनकः । 'जनिवध्योन वृद्धिः' । वध हिंसायाम् । वधकः । 'मिता हस्वः' घटते वा घटयतीति घटकः ॥ 'आतो युक्॥ आकारा- न्तस्य धातोयुगागमो भवति निति गिति च परे ॥६॥ डुदाञ् दाने । ददाति वा दत्तेऽसौ दायकः । दैप् शोधने । सन्ध्यक्षराणामा' । दायतीति दायकः ।। बुण मयुटौ हित्वा दरिद्रातेरनप्यालोपो लुङि वा वक्तव्यः ॥७॥ दरिद्रा दुर्गतौ । रिद्राति वा दरिद्रायतीति दरिद्रायकः। दरिद्रता । नृतिखनिरञ्जिभ्यो वुर्वक्तव्यः । नृती गात्रविक्षेपे। उपधाया लघोः। राधपो द्विः । नृत्यतीति नर्तकः । नदादेः । नर्तकी । खनकः खनकी ॥ रञ्जन- लोपा वा ॥८॥ रञ्जका-रजकः रजकी । युवारनाकौ इति तद्धितयुपत्ययस्य नेति वक्तव्यम् । तेन ऊर्णायुः ॥ (च० ) सूत्रम्-'युवोरनाकौ ॥ युश्च वुश्च युवू तयोः षष्ठीद्विवचनान्तम् ‘उवम्' । 'स्वरहोनं० । 'स्रोविसर्गः । अनाको । अनश्च अकश्च प्रथमाद्विवचनान्तम् 'ओऔऔर पश्चात् 'नामिनो रः' । 'स्वर' । द्विपदम् । यु वु इत्येतयोः प्रत्यययोः क्रमेण अन अक इत्यादेशौ भवतः यु इत्यस्य अनः वुइत्यस्य अकः । उदाहरणम् । पच् । 'तृवुणौ इति वुण् । णकारो वृद्ध्यर्थः । 'अत उपधायाः' इति युवोरनाकौ' इति बु इत्यस्य अकादेशः । 'स्वर' । पचतीति पाचकः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि। एवं पठ् पठति पाठयति वा पाठकः ॥ डुकृञ् करणे। वुण् प्रत्ययः । 'धातोर्नामिनः' । कार दु इत्यस्य अक । 'स्वर' । करोति कारयति वा कारकः। प्रथमैकवचने 'स्रोविसर्गः ॥ एवं भू वुण् । उकारस्य औकारो वृद्धिः। 'औ आव? अक । 'स्वरहीनं०।। भवतीति भावकः ॥ एवं लूञ् छेदने । लुनातीति लावकः ॥ यु मिश्रणे । यो तीति यावकः ॥ श्रु श्रवणे । गो.

·२३८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध तीति श्रावकः । एतेषां रूपाणि देवशब्दवत् । तद्धितसम्बन्धियुप्रत्ययस्यानादेशो न । तेन ऊर्णायुः । शंयुः ॥ ५-८॥ (प्र०) युवोरिति । युश्च वुश्चेति समाहारः । नुम्त्वनित्यत्वान्न ॥ ५ ॥ नाम्युपधात्कः॥ (१)नाम्युपधाद्धातोः कः प्रत्ययो भवति ॥९॥ ककारो गुणाभावार्थः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीति क्षिपः ॥ छिदिर द्वैधीकरणे । छिन- तीति छिदः ॥ भिदिर विदारणे । मिनचीति भिदः ॥ दुह प्रपूरणे । द्रव- द्रव्यभागानुकूलो व्यापारः प्रपूरणम् । कामान् दोग्धि सा कामदुधा ॥ दुहा के वाघो वाच्यः ॥१०॥ तेन कामदुहा । दुहः दुवः ॥तुद् व्यथने। तुद- तीति तुदः ।। विद् ज्ञाने । वेत्तीति विदः ॥ द्विष् अप्रीतौ । द्वेष्टीति द्विषः ।। पुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरतीति सुरः।। शुभ् शोभायाम् । शोभते तत् शुभं कल्याणम् ॥ (च०) सूत्रम्-'नाम्युपधात्कः ॥ नामी उपधा यस्य स नाम्युपधस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'सिरत'। 'सवणें । कः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० । नामी अवर्णवर्जः स्वर इकारादिः स उपधा यस्य तस्माद्धातोः कप्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः ।। क्षिप् प्रेरणे । क्षिप् अत्र नाम्युपधात् कप्रत्ययः । 'स्वरहीन' 'स्रोविक, क्षिपः । क्षिपति प्रेरयतीति क्षिपः ॥ एवं भिदिर विदारणे । भिनत्तीति भिदः ॥ छिदिर् द्वैधीकरणे । छिनत्तीति छिदः ॥९-१०॥ (प्र. ) नाम्युपधादिति । कप्रत्ययमाह-प्रत्ययाद्या लशकवर्गा इत्संज्ञका भवन्ति तद्धितं विना ॥ ९॥ जानातेश्च ॥ जानातेर्षातोरपि कः प्रत्ययो भवति ॥११॥ जानातेश्चेति चकारात्कृगृड्रीब्रुवामपि कः प्रत्ययो भवति ॥ कृ विक्षपे । ऋत इर् ! किरतीति किरः ॥ धृञ् धारणे। धरतीति ध्रः। प्रीञ् तर्पणे । प्रीणाति वा प्रीणीतेऽसौ प्रियः 'नु धातोः' गृ निगरणे । गिरतीति गिरः । “गिरतेरस्य वा लः स्वरे वाच्यः ॥ गिले परेऽगिलस्य ॥ गिलशब्दं विहाय पूर्वस्य मुम् वक्तव्यः ॥१२॥ तिमि गिलतीति तिमिगिलः । अगिलस्येति किम् । गिल गिलः । ब्रूने व्यक्तायां वाचि । 'नु धातोः' ॥ ब्रवीतीति ब्रुवः । अपिशब्दा- (१) ( मनो)- तथा च पाणिनीये-लशक्वतद्धिते तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्यु, ॥ तद्धि तवर्जमिति किम् । 'सिध्मादेल: सिध्मालः। 'लोमपामपिच्छादिभ्यः शनेलाः' इति "मादिभ्यः शप्रत्यये लोमशः गिरिशः, इत्यादि ।

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २३६ ते -- स्कर्तरि हेरपि कः प्रत्ययो भवति । गृह्णातीति गृहम् । तास्थ्यात् गृह्णन्ति गृहा दाराः ॥ (च०) सूत्रम्-'जानातेश्व' इति ज्ञा अवबोधने इत्येतस्यापि धातोः कप्रत्ययो भवति । ज्ञा। अकित्त्वात् 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । 'स्वर० । 'स्रोवि० । जाना- तीतिज्ञः । चकारात्कृप्रियोरपि कप्रत्ययः । किरः । प्रियः ॥ ११ ॥ (प्र. ) सूत्रम्-'ऋत इस्'। प्रियः । प्रीङ् कप्रत्ययः । 'नुधातोः' इति इय् ॥ पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि ॥ पचादेर्नन्द्यादेर्ग्रहादेश्च अ, यु, णिनि, इत्येते प्रत्यया भवन्ति यथासंख्येन ॥१३॥ पचतीति पचः । वक्तीति वचः । वेत्तीति वेदः । वपतीति वपः ॥ चरिचलिपतिहनिवदीनां वा द्वित्वं पूर्वस्याऽगागमश्च ॥१०॥ अप्रत्यये परे। हसादिः शेषाभावः । चर गतिमक्षणयोः । चरतीति चराचरः-चरः । चल चलने । चलतीते चलाचल-चलः । परल पतने । पततीति पतापतः-पतः । वदतीति वदावद । वदः ।। हन्तेधनश्च ॥ ११ ॥ हन्तीति घनाघनः-हनः । चकाराद् धन शब्दे । घनतीति घनाधनः धनः । इत्यादि ।। णद अव्यक्ते शब्दे । नदतीति नदः ॥ प्लुङ् गतौ । प्लवतेऽसौ प्लवः । चरतेऽसौ चरः ॥ क्षमृष् सहने । क्षमतेऽसौ क्षमः । पचादिषु देवट नदट् इति । टकारानुबन्ध- त्वादी! । दीव्यतीति देवी ॥ षिवु तन्तुसन्ताने । षे सेवने । सेवतेऽसौ सेवः । सीव्यतीति सेवः ॥ व्रण क्षते । ब्रण रुजि । व्रण शब्दे । व्रणतीति ब्रगः ॥ अन प्राणने । प्राणितीति प्राणः ॥ दशिरप्रेक्षणे । पश्यतीति दर्शः। सृप्ल गतौ । सर्पतीति सर्पः। भृञ् भरणे । भरते वा भरतीति भरः । डुभृञ् धारणपोषणयोः । बिभर्ति वा बिभृतेऽसौ भरः । सहतेसौ सहः । पचादिराकृतिगणः पचादेरप्रत्ययो निरुपपदस्यैव ज्ञातव्यः ॥ इति पचादिः ॥ (च० ) सूत्रम्-'पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि' ॥ पचिश्च दन्दिश्च ग्रहश्व पचिनन्दिग्रह तदादिर्यस्य स पचिनन्दिग्रहादिस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् 'ङितिः 'ङस्या इत्यलोपः । 'स्रोवि० । अयुणिनि । अश्च युश्च णिनिश्च अयुणिनि प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसकात्म्य- मोर्लुक् । पश्चात् 'नामिनो र: । 'स्वरहीन' । वृत्तिः कण्ठ्या। पचादेः अप्रत्ययः । नन्द्यादेर्युः प्रत्ययः । ग्रहादेणिनिः प्रत्ययः । णकारो वृद्धयर्थः । इकार उच्चारणार्थः । उदाहरणम् । पच अप्रत्ययः । 'स्वर०' । 'स्रोवि०' । पचः । एवं वदतीति वदः ॥ दिबु क्रीडा० । दिव दीव्यतीति देवः । अप्रत्ययः । 'उपधाया लघोः स्वरही.' 'स्रो० ॥ एवं षिव सेवायाम् । 'आदेः ष्णः स्वः' । सिव सेवते इति सेवः । पच वद देव सेव चप ·२४० [ उत्तरार्द्ध सारस्वतप्रक्रिया- नन्द भद प्लद चर जर मर क्षर वेद सेध कोप वर्त व्रण सर्प भरः स्वप इत्यादिपचादयः ॥ (प्र०) पचिग्रहादेरिति ॥ द्वन्द्वान्तेश्रयमाणस्यादिशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः । अश्च युश्च णिनिश्चेति समाहारद्वन्द्वः । एते च गणा न धातुपाठे पठयन्ते किन्तु नन्दन- रमग इत्येवमादिषु नामगणेष्वेवोदाहुत्य प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते ॥ १३ ॥ अथ नन्द्यादिनिरूप्यते ॥ टुनदि समृद्धौ । इदितो नुम् । नन्दति वा नन्दयतीति नन्दनः। नन्दतीति नन्दकः ॥ रमु क्रीडायाम् । रमतेऽसौ रमणः ॥ वाम क्रम संहर्षे । वामतीति वामनः । क्रामतीति क्रमणः ॥ वास शब्दे । वासयतीति वासनः ॥ मितां वस्वः । मदी हर्षे । माद्यतीति वा मद- यतीति मदनः ॥ दुष वैकृत्यै ॥ दुषेौं कति च दीर्घो वक्तव्यः ॥ १५॥ दूषयतीति दूषणः । राध् साध् संसिद्धौ । राध्यतीति वा राधय. तीति राधनः साधनः ॥ वृधुङ् वृद्धौ । वर्षयतीति वर्धनः ॥ रु शब्दे ॥ रोयुण् ।। रु शब्द इत्येतस्माद्धातोर्युग् प्रत्ययो भवति ॥ १६ ॥ रौति वा रावयतीति रावणः ॥ रु शब्दात् युरपि वक्तव्यः॥१७॥ तेन रवणः॥ ऋकारान्ताच्च ॥१८॥ युग्प्रत्ययो भवति । करोतीति वा कारयतीति कारकः । कारणः ॥ शुभ शोभने रोचने च । शोभयतीति शोभनः ॥ रुच दीप्तौ । रोचयतीति रोचनः । विभीषयतीति विभीषणः ॥ णश् अदर्शन । चित्तं विनाशयतीति चित्तविनाशनः । युध्यते इति योधनः । एते ज्यन्ताः । सहतेऽसौ सहनः तपतीति तपनः ॥ ज्वल ज्वलने । ज्वल दीप्तौ । ज्वलतीति ज्वलनः शम् दम् उपशमे । शाम्यतीति शमनः । दाम्यतीति दमनः । जल्प- तीति जल्पनः ॥ तृप् प्रीणने । तृप्यतीति तर्पणः । रमणः । दृप् संदर्प । दृप्यतीति दर्षणः ॥ क्रन्द आक्रन्दने । क्रदि अह्वाने रोदने च। संपूर्वः। संक्र- न्दयतीति संक्रन्दनः । कृप् निष्कर्षे । कृष आमर्षणे । सकर्षतीति संकर्षणः ।। मर्द मर्द अर्दने । अर्द गतौ याचने च । जनान् अर्दयतीति जनार्दनः । मर्दयतीति मर्दनः ॥ घृष संघर्षणे । संघर्षतीति संघर्षणः । पुनातीति पवनः । पवतेऽसौ पवन ॥ षूद क्षरणे । षूद निबर्हणे । सूदी हिंसायाम् । मधु सूद- यतीति मधुसूदनः । लुनातीति लवणः । अत्र णत्त्वं निपात्यते । शत्रून् दाम्य- तीति शत्रुदमनः ॥ इति नन्द्यादिः ॥ (च० ) टुनदि समृद्धौ । णद । 'आदेः ष्णः स्नः पचिनन्दि० इति युप्रत्ययः ।

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २४१ . १ .. । 'इदितः' इति नुमागमः । 'नश्चापदान्ते, 'युवोरनाको' अन । स्वरहीनं०' नन्दयति-- धर्धयति कुलमिति नन्दनशब्दात्प्रथमैकवचने 'स्रोवि० नन्दनः । रम् । युवोरनाको' इति युप्रत्ययस्य अनादेशः । 'स्वरहीनं०' 'रुनॊणोऽनन्ते' रमते इति रमगः । नन्दनः वासनः मदनः दूषणः साधनः शोभनः रोचनः तपन: जल्पनः दर्पणः अर्दनः यवनः लवणः मधुसूदनः विचक्षणः इत्यादिनन्द्यादयः । रायुण रु शब्दे इत्यस्य धातोः युगप्रत्ययो भवति । ण. कारो वृद्धयर्थः । रु युप्रत्ययः । णित्त्वात् 'धातोर्नामिनः रौ । 'युवोरनाको' अन । 'औ आ' 'स्वरहीनं.' 'रु!' 'स्रोवि० । रौति रावयतीति वा रावणः । युरपि तेन रवणः ॥१५-१८॥ अथ ग्रहादिनिरूप्यते ॥ ग्रह उपादाने । इनां शौ सौ। 'हस पः से- लोपः' णिनिप्रत्ययान्ताः सर्वे दण्डिवत् । गृह्णातीति ग्राही । उत्साही ॥ आम् उपवेशने । उदास्तेऽसौ उदासी ॥ दास दाने । उत्पूर्वः । उदासी ॥ भास दीप्तौ । उद्भासतेऽसौ उद्भासी ॥ आतो युक् । छो छेदने । छयतीति छायी। तिष्ठतीति स्थायी ॥ मत्रि गुप्तभाषणे । मत्रि अवधारणे । मन्त्रयतीति मन्त्री । मृद मर्दने । मर्द आमदने । मृदु आर्जवे । समदति वा संमर्दयतीति संमर्दी। निस्तौतीति निस्तावी । निशृणोतीति निश्रावी ॥ रक्ष पालने । निरक्षतीति निरक्षी । वस् निवासे । निवसतीति निवासी ॥ डुवप् बीजसन्ताने । निव- पतीति निवापी ॥ शो तनुकरणे। निश्यतीति निशायी ॥ नपूर्वेभ्यः कृहणीयावदिभ्यो णिनिश्च ॥ १६ ॥ न करोति वा कुरुतेऽसौ अकारी । इनां शौ सौ । न हरतीत्यहारी ॥णीञ् प्रापणे । न नयतीत्यनायी। न याचतेऽसौ अयाची। न वदतीत्यवादी ॥ रघ हिंसायाम् । णिनिश्चेति चकारादपावपरिविभ्यो गिनिः। अपराध्यतीत्यपराधी । रुधिर् आवरणे । अवरुणद्धीत्यवरोधी । परिभवतीति परिभावी । विपूर्वः। विचरतीति विचारी। विशेषेण रौतीति विरावी ॥ इति ग्रहादयः ॥ (च० ) ग्रह उपादाने। गृह्णातीति ग्राही। ग्रहादित्वात् णिनिप्रत्ययः । इन् । 'अत उपधायाः' ग्रा । 'स्वरहीनं० । प्रथमैकवचने 'इनां शौ सौ' इति दीर्घः । 'हसेपः सेलोपः 'नानो नो रु शब्दे । रु विपूर्वः । विशेषेण रौतीति विरावी । णिन्प्रत्ययः। णित्त्वात् 'धातोर्नामिनः 'औ आव' 'स्वरहीनं० दण्डिनशब्दवत् । उदासी उदासी स्थायी यायी संमदर्दी वादी परिभावी निश्रावी निवासी इत्यादिग्रहादयः ॥ १९ ॥ अथ दशादिनिरूप्यते ॥ दृशादेः शः॥ दृश् हन् धेट मा ब्रा पा दा धा विद् एभ्यः शप्रत्ययो भवति ॥ २० ॥ शकारः शिति चतुर्वत्कार्या. सा० उ०२१ ·२४२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध थैः ॥ शिति चतुर्वत् ॥ शिति प्रत्यये परे तिबादिषु परेषु यत्कार्यमुक्तं सद्भवति ॥ २१॥ दृशादेः पश्यादिः । अप् । अदे । पश्यतीति पश्यः । उत्पूर्वः । उत् ऊर्ध्वं पश्यतीति उत्पश्यः ॥ हन् हिंसागत्योः । अप् । अदा- दित्वादपो लुक् । अपित्तादिर्डित् । गमा स्वरे । हनो ने। गां हन्तीति गोघ्नः । पापघ्नः ॥ घेट पाने । अप् । अदे धयतीति धयः ॥ ध्मा धमादेशः । धमतीति धमः । उद्धमतीति उद्धमः । ब्रा जिघ्रादेशः । जिघ्रतीति जिघ्रः ॥ पा पाने। पिबादेशः । पिबतीति पिवः । अप् । अदे ॥ हादेश्चि दादेः इत्याकार- लोपः । ददाति वा दत्तेऽसौ ददः । दधाति वा धत्तेऽसौ दधः॥ मुचादेर्मुम् । तुदादेरः । विद्ल लाभे ॥ गां विन्दतीति गोविन्दः ॥ (च० ) सूत्रम्-'दृशादः शः ॥ दृश् आदिर्यस्य स दृशादिः तस्मात हशादेः । पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङितिः 'डस्य' इत्यलोपः 'स्रोविसर्गः' शः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्ग: । दृश् धे घ्रा पा ध्मा हन् इत्यादेर्धातो शप्रत्ययो भवति । दृश् आदिर्यस्य स शादिः । शकारः शित्कार्यार्थः ॥ शित्प्रयोजनमाह । शिति चतुर्वत्' शकार इत् यस्यासौ शित तस्मिन शिति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०'चतुर्भिस्तुल्य इति चतुर्षत् प्रथमैक. वचनान्तम् । 'अव्ययाद्वि०' वृत्तिः सुकरा । नवरम् । शिति प्रत्यये परे तिबादिवर्तमाना विधिसंभावना आशीःप्रेरणा अनद्यतनाख्यविभक्तिचतुष्टयस्य यत्कार्य 'शादेः' 'अप् कर्तरि' इत्यादि तद्भवति । उदाहरणम् । दृश् । पश्यतीति पश्यः । शप्रत्ययः चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि 'दृशादेः पश्यादिः' इति पश्यादेशः । 'स्वरहीन.' 'अदे' पुनः 'स्वरहीनं० प्रथमै. कवचने । 'सिस्योः' । धेट पाने । धयतीति धेटः शप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि 'ए अय 'स्वर- हीन०) 'अदे' 'स्वरहानं० एवं स्तनधयः ॥ एतं पिबः ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । धमा- देशः । उत्पूर्वः । उत्प्राबल्येन धमतीति उद्धमः । शप्रत्ययः । 'अय कर्तरि 'अदे 'स्वर. हीनं उद्धमः । प्रथमैकवचने 'स्रोविसर्गः ॥ हन् हिंसागत्योः । हन् गोपूर्वः । गां हन्तीति गोनः । शप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि 'अदादेलक' पश्चात् 'हनो ने हस्य घः । पूर्व 'गमां स्वरे। स्वरहीनं०' स्रोविसर्गः' एवं कृतघ्नः ॥२१॥ (प्र०) दुशादेरिति दृश्पाघ्राध्माधेट्भ्यः शप्रत्ययो भवति । शितीति ॥ चतु- विवेति चतुर्वत् । पश्य इति । चतुर्वत्करणादप्पश्यादेशौ : अन्यत्राप्येवम् । अत्र केचि. दुपसर्गमनुवर्तयन्तीति बहवः । धय इति । श्रीहर्षोऽपि-'फलानि धूमस्य धयान्' इत्युदा- हृतवान् ॥ २० ॥ ज्वलादेणः ॥ ज्वलादेर्गणात् णः प्रत्ययो भवति ॥ २२ ॥ ज्वला- देो वेति केचित् ॥ पक्षे पचादित्वादः। ज्वल दीप्तौ। ज्वाल:-ज्वलः ॥ तपतीति ताप-तपः ॥ पथि गतौ । चुरादिः । इदित् । पान्थयातित वा ·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २४३ पन्थतीति पान्थः पन्थः । अत्र वृध्यनन्तरं नुमागमः । ज्वलादिगणपाठसाम- र्थ्यात् ।। परल गत्यैश्वर्ययोः । पततीति पातः-पतः ॥ कथ पचने । कयतीति काथः कथः ॥ पथ गत्याम् । पथतीति पाथः पथः ।। मथ गाहे । मथतीति माथः-मथः ॥ सहतेऽसौ साहः । इति ज्वलादिः । (च० ) सूत्रम्-'ज्वलादेर्णः ॥ ज्वल आदिर्यस्य तस्य ज्वलादेः । पञ्चम्येकवच- नान्तम् । 'डितिः । 'डस्य इत्यकारलोपः । 'स्रोवि० ॥णः प्रथमैकवचनान्तम् 'नामिनो रः' । 'राद्यपोद्विः' जलतुम्बिका० । ज्वलादेः ज्वल् तप् पथि पद इत्यादेर्धातोः णप्रत्ययेह भवति । णकारो वृद्धयर्थः ॥ ज्वल दीप्तौ । ज्वल् णप्रत्ययः । अ 'स्वरहीनं० । 'अत उप- धायाः प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ एवं तप संतापे । तापः ॥ पद् गतौ । पादः ॥ पथि गतौ । पथ् । णप्रत्ययः । वृद्धिः । 'स्वरहीनं० ॥ पथि गच्छतीति पान्थः । लक्ष्यमुद्दिश्य लक्षणस्य प्रवृत्तिरिति प्रथमं वृद्धिस्ततः 'इदितः' इति नुमागमः । 'नश्वापदान्ते ॥२२॥ (प्र. ) ज्वलादेरिति ॥ पान्थ इत्यादौ ज्वलादिपाठसामर्थ्याद् वृद्धौ सत्यां नुम् । अणप्यनेति केचित् । श्रीहर्षोऽपि-'प्रियागपान्थः कुचयोनिपत्य' इत्याह ॥ २२ ॥ अथाऽण् ॥ कार्येण ॥ धातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने अण् प्रत्ययो भव. ति ॥ २३ ।। कुम्भकारः । ग्रन्थकारः ॥ (च० ) सूत्रम्-'कार्येऽण् ॥ कार्ये सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' । अण् प्रथ. मैकवचनान्तम् । 'हसेप:०१ यत्क्रियते तत्कर्म तस्मिन् कर्मणि पूर्व प्रयुज्यमाने धातोरणप्र. त्ययो भवति । कृ कुम्भपूर्वः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । अण्प्रत्ययः । 'धातोर्नामिनः' इति वृद्धिः कार अ । 'स्वरहीनं० , 'स्रोविलर्गः । एवं ग्रन्थपूर्वः । ग्रन्थं करोतीति ग्रन्थ. कारः । एवं शास्त्रकारः । एवं तन्तुवायोदयः ।। २३ ।। (प्र०) कार्येऽणिति ॥ कुभं करोतीति नित्यसमासार्थमस्वपदविग्रहः । इहाणि, कृते कर्तृ कार्ययोरिति षष्ट्यन्तेन कुम्भशब्देन कारशब्दस्य समासः । कथं तहिं गङ्गाधर- भूधरादय इति चेत् पदसंस्कारपक्षे धरतीति धरः गङ्गाया धरः गङ्गाधर इति शेषे कृति बेति कर्मणि या षष्ठी तदन्तेन समासः ।। २३ । आतो डः ॥ आकारान्ताद्धातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने डप्रत्ययो भव- ति ॥ २४ ॥ गोदः । धनदः । जलदः ॥ (च०) सूत्रम्-'आतोडः ॥ आतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०, 'स्रो- वि० । डः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०, 'हवे. 'उ ओर सिद्धम् । आकारोऽन्से येषां तेषां धातूनां डप्रत्ययो भवति कर्मणि प्रयुज्यमाने । डकारष्टिलोपार्थः ॥ डुदाज दाने । दा गोपूर्वः। गां ददातीति गोदः । डप्रत्ययः । अ । टिलोपः । 'स्वरहीनं० एवं धनं ददातीति धनदः । एवं जलदः ॥ २४ ॥ नानि च ॥ नाम्न्युपपदे धातोर्डः ॥२५॥ द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः ।

·२४४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध द्वौ वारौ जायतेऽसौ द्विजः। गृहैदौरैः सह तिष्ठतौति गृहस्थः । गिरिशः । शीङ् स्वप्ने ॥ पादैः पिबतीति पादपः ॥ द्रु गतौ । शुचं द्रवतीति शूदः ।। शुचः शूद्रे ॥ शुचः शूरादेशो भवति द्रे परे ॥ २६ ॥ (च०) सूत्रम्-'नाम्नि च ॥ नाम्नीति नामन् शब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अल्लोपः स्वरेः 'स्वरहीनं च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० नाम्नि नाममात्रे कर्मादिनियमर- हिते प्रयुज्यमाने डप्रत्ययो भवति कर्तरि चकाराद्भावेऽपि । यथा । आखूनां मूषिकाणा- मुत्थानमाखूत्थम् । ष्ठा । 'आदेः ष्णः स्नः उत्पूर्वः । 'उदः स्थादेः' इति सलोपः । "खसे चपा०' आखुपूर्वः । 'सवणे दी: डप्रत्ययः । टिलोपः। 'स्वरहीनं०' 'अतोऽम्। इत्यादौ उदाहरणम् ॥ पा पाने । पा द्विपूर्वः । द्वाभ्यां शुण्डामुखाभ्यां पिबतीति द्विपः । डप्रत्ययः । अन्न टिलोपः। 'स्वरहीनं, 'स्रोवि० ॥ एवं द्विवारं द्वाभ्यां जन्मसंस्का- राभ्याम् एकं जन्मतो द्वितीयं दीक्षासंस्काराच्च जायते उत्पद्यत इति द्विजः । जनी प्रादु- भावे । जनेर्जा आदेशः । डप्रत्ययः । टिलोपः । 'स्वरहीनं०' । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ष्ठा । 'आदेः ष्णः स्नः स्था षस्य सः। निमित्ताभावे० इति ठस्य थः । गृह पूर्वः । गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः । डप्रत्ययः । टिलोपः ‘स्वरहीनं० ॥ द्रु गतौ । शुचपूर्वः । शुचं शोक द्रवति प्राप्नोति हीनजातित्वादिति शूद्रः । डप्रत्ययः । अन टिलोपः । 'शुचः शूद्रे' शुच्शब्दस्य द्रे इति डप्रत्ययान्तद्रुधातौ परे शू इत्ययमादेशो भवति । अनेन शुचः शू ॥ २५-२६ ॥ उरसः सलोपो मुम्वा ॥ उरसः सकारस्य लोपो भवति डप्रत्य. यान्ते गमौ मुमागमश्च वा ॥२७॥ उरसा गच्छतीत्युरगः उरङ्गः सर्पः ।। (०) 'उरसः सलोपो मुम्वा' ॥ उरस्शब्दस्य उपपदस्य गमिधातौ परे सकारस्य लोपो भवति वा विकल्पेन मुमागमो भवति । अनेन गम् उरस्पूर्वः । उरसा हृदयेन गच्छतीति उरगः उरङ्गो वा । 'नाम्नि च' इति उप्रत्ययः । अत्र टिलोपः । 'स्वरहीनं, 'उरस०' इति सलोपः । एकत्र मुमागमः 'नश्चापदान्ते ॥ २७ ॥ विहायसो विहश्च ॥ विहायस्शब्दस्य विहादेशो भवति चकारा- न्मुम्बा डान्ते गमौ ॥२८॥ विहायसि आकाशे गच्छतीति विहगः विहङ्गः ।। भुजस्य च मुम्वा डप्रत्ययान्ते गमौ ॥ २९ ॥ भुजो वकार्ये ॥ भुजं वक्रं गच्छतीति भुजगः भुजङ्घः । विहायसो विहश्चेति चकारात् तरस- स्तुरादेशः । मुम्वेति अनुवर्तनीयम् । तरसस्तुरादेशः। तुरस्य मुम्वा डान्ते गमौ ॥ तरसा वेगेन गच्छतीति तुरगः-तुरङ्गः ॥ (च० ) एवं विहायसा आकाशेन विहायसि आकाशे वा गच्छत्तीति विहगः विहङ्गः । गम् विहायस्पूर्वः ॥ 'विहायसो विहश्च' विहायस्शब्दस्य विहादेशः मुमागमः ।

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। डप्रत्ययः ॥ चकारात् भुजं कुलिलं गच्छतीति । भुज कौटिल्ये । भुजगः भुजङ्गः । प्लवगः प्लवङ्गः । तुरगः तुरङ्गः । इत्याद्यपि ॥ २८-२९ ॥ अटौ ॥ नाम्नि कार्ये च उपपदे सति अटौ प्रत्ययौ भवतः ॥ ३० ॥ अस्थि हरतीति अस्थिहरः कः? श्वा। कवचं हरतीति कवचहरः कुमारः ।। धृञ् धारणे । धनुर्घरतीति धनुर्धरः क्षत्रियो राजा वा ॥ चर गतौ । कुरुषु देशेषु चरतीति कुरुचरः । ट ईबर्थः । ष्टिवतः स्त्री चेत् कुरुचरी। महीचरी । सेनाचरी । भिक्षाचरी दीक्षाचरी । अप्रत्ययः सर्वधातुसाधारणः । टप्रत्ययस्तु चरादेरेव भवति ॥ शोकं करोतीति शोककरी कन्या । यशः करोतीति यश- स्करी विद्या ॥ स गतौ । पुरःसरतीति पुरः सरः । अग्रे सरतीति अग्रेसरः॥ पाच शेतेऽसौ पार्श्वशयः। तथैव पृष्ठे शेतेऽसौ पृष्ठशयः । उदरशयः ।। उत्तानादिषु कर्तृषु । उत्तानः शेतेऽसौ उत्तानशयः । स्तम्बेरमः हस्ती ॥ जप जल्प व्यक्तायां वाचि । कर्णेजपः ॥ ग्रह उपादाने । शक्तिं गृह्णातीति शक्ति. ग्रहः । लाङ्गलग्रहः । पृष्ठिग्रहः । अङ्कुशग्रहः । तोमरग्रहः । घटीग्रहः । धनुर्ग्रहः । सूत्रग्रहः । पुष्पग्रहः । फलग्रहः । कामग्रहः । मधुरग्रहः । शंपूर्वः कृञ् । शं सुखं वा कल्याणं करोतीति शङ्करः। शंवदः । भारंवहः । अत्र कर्मणि अणपि वक्तव्यः । भारवाहः । श्वेतवाहः । इत्यादि ।। (च० ) सूत्रम्-'अटौः ॥ अश्च टश्च अटौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ और नाम्नि कार्ये च वाच्यमाने अकारटकारप्रत्ययौ यथायोग्यं भवतः टप्रत्यये । टकार ईबर्थः । पचिनन्दीति पचादीनां निरुपपदानामप्रत्यय उक्तः । अटावित्यत्र तु सोपपदानां अप्रत्यय इति न पौनरुक्त्यम् । उदाहरणम् । हृन् हरणे । हृ अस्थिपूर्वः । अप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं०, अस्थीनि हरतीति अस्थिहरः श्वा कुक्कुरः ॥ एवं कवचं संनाहं हरतीति कव- चहरः कुमारः इन्द्रो वा ॥ धृ धनुषपूर्वः । 'दोषां.' इति षस्यरः । 'राद्यपो द्विः 'झवे जबाः' जलतुम्बिकान्यायेन । धनुर्धरतीति धनुर्धरः कुमा रः इत्यादयोऽप्रत्ययान्ताः ॥ चर गतिभक्षणयोः । चर कुरुपूर्वः । कुरुषु देशेषु चरितीति कुरुवरः । स्त्रीचेत् कुरुचरी। टप्रत्ययः । अ 'स्वरहीनं० एकत्र प्रथमैकवचने 'स्रोवि०॥ द्वितीये टित्त्वात् 'टिवतः' इतीप् । 'यस्य लोपः प्रथमैकवचने 'हसेपः सेोपः नदोशब्दवत् ॥ ३० ॥ इखखि ॥ धातोर्नाम्नि कार्ये च सति इ ख खि एते प्रत्याया भवन्ति ॥३१॥ शकृत्स्तम्बात्कृतः फले रजोमलाद्ग्रहो हनः । हतिनाथादेववातादापःकतरि वाच्य इः ॥ ३ ॥ वत्सब्रीह्योरेव । डुकृञ् करणे । शकृत्करोतीति शकृत्करिः को वत्सः ।।

·२४६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । १ स्तम्ब करोतीति स्तम्बकरिः को व्रीहिः । फलं गृह्णातीति फलेग्रहिः वा फलानि गृह तीति फलेग्रहिवृक्षः । फलस्यैदन्तत्वं निपातनात् । रजो गृह्णातीति रजो- अहिः । मलग्रहिः । दृति हरतीति इतिहरिः । नाथहरिः। आप्ल व्याप्तौ । देवान् आप्नोतीति देवापिः । वातं आप्नोतीति वातापिः । (च० ) सूत्रम्-'इखखि' ॥ इश्च खश्च खिश्च इखखि प्रथमाबहुवचनान्तं सांकेति- कम् । यद्वा प्रथमैकवचनान्तं नपुंसके । धातोर्नाम्नि कायें च सति इ, ख, खि, एते त्रयः प्रत्यया भवन्ति यथायोग्यम् । उदाहरणम् । कृ स्तम्बपूर्वः । स्तम्बं करोतीति विग्रहे इप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि० स्तम्बकरिः व्रीहिः शालिः । एवं शकृत्करिवत्सः । आप्ल व्याप्तौ। आप् देवपूर्वः । देवानाप्नोतीति देवापिः । इप्रत्ययः स्वरहीन एवं वातापिः । फलग्रहिः । नाथहरिः ॥ ३१ ॥ खकारः 'खिति पदस्येति सूत्रस्य विशेषणार्थः ॥ खिति पदस्य ।। खिति प्रत्यये परे पूर्वपदस्याव्ययवर्जितस्य मुमागमो भवति ॥३२॥ तेन दोषा- मन्यमहः । आत्मानं दोषा मन्यते तदोषामन्यम् अहः॥ करीषकूलसर्वाभ्रात्कषः प्रियवशाद्वदः । ऋतिमेघभयात्कृत्रः क्षेममद्रप्रियात्तु वा ॥ ३ ॥ कष निष्कर्षे । करीषं कषतीति करीषंकषः । करीषं शुष्कगोमयमित्य. मरः । कूलं कषतीति कूलंकषः । सर्व कषतीति सर्वकषः । अनं कषतीति अभ्रंकषः । खकारो मुमागमार्थः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । प्रियं वदतीति प्रियंवदः । वशंवदः ॥ ऋतिं करोतीति ऋतिकरः । मेघंकरः । भयंकरः । विकल्पपक्षे 'कार्य अण्' । क्षेमं करोतीति क्षेमकरः क्षेमकारः । भद्रं करोतीति भद्रकरः भद्रकारः। प्रियं करोतीति प्रियंकरः प्रियकारः ।। आशिताच भुवो भावे करणे च तुराभुजात् । विहायसः सुतोरोभ्यां हृदयाच्च जनात् प्लवात् ॥ ४ ॥ गच्छतेः प्रत्ययः खः स्याद्भजोधातोस्तु खिर्भवेत् । आत्मन्कुक्ष्युदरेभ्यः स्युस्तथा वाचंयमादयः ॥ ५॥ आशितेन भूयते इति आशितम्भवम् । भावे नपुंसकता वाच्या । आशितो भवत्यनेनेति आशितम्भवः ओदनः॥ तुरं गच्छतीति तुरङ्गमः । भुजङ्गमः । विहङ्गमः । सुतङ्गमः । उरङ्गमः । हृदयङ्गमः । जनङ्गमः । प्लवेन गच्छतीति प्लवङ्गमः ॥ डुभृञ् धारणपोषणयोः। आत्मानं विम- ·कु० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। तौति आत्मभरिः । कुक्षिभरिः । उदरम्भरिः । लुप्तविभक्तेश्च पदान्तत्वं वि. ज्ञेयम् । अतः परं वाचंयमादीन् कथयति। वाचंयमादयो निपात्याः । वाचं यच्छतीति वाचंयमः । अत्र अकारो निपात्यते ॥ ह विदारणे । पुरं दार- यतीति पुरंदरः ॥ तप सन्तापे । द्विषं तापयतीति द्विषंतपः। सर्व सहतेऽसौ सर्वसहः । विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरः ॥ भगं दास्यतीति भगंदरः ॥ तृ प्ल- वनतरणयोः । रथं तरतीति रथंतरः ॥ वृञ् वरणे । पति बृणोतीति वा वृणुते सा पतिवरा ॥ जिजये। धनं जयतीति धनंजयः ॥ धृञ् धारणे । वसूनि वा वसु धरति वा धरतेऽसौ वसुन्धरा । शत्रु सहतेऽसौ शत्रु सहः । और दाम्यतीति आरदमः । शतपः । एते वाचंयमादयः ॥ (च) सूत्रम् । 'खिति पदस्य ख इत् यस्य स खित् तस्मिन् खिति । सप्तम्ये. कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० पदस्येति षष्ठयेकवचनान्तम् । 'डस्स्या खिति खकारेत्प्रत्यये परे पूर्वपदस्य सुमागमो भवति । उकार उच्चारणार्थः ॥ कृ क्षेमपूर्वः । क्षेमंकरातीति क्षेम- करः । 'इखखि इति खप्रत्ययः । अन्न खकारो मुमागमार्थः। 'खिति पदस्य इति पूर्व- पदस्य मुमागमः । 'मोऽनुस्वारः' 'गुणः 'स्वरहीनं०, एवं प्रियं वदतीति प्रियंवदः । वशंवदः । कूलंकषः । अभ्रंलिहः । वाचंयमः । पुरंदरः । भयंकरः । परंतपः । सवसहः । विश्वभरः । मितंवचः । विधुन्तुदः । सूर्यपश्यः। ललाटंतपः । असूर्यपश्या राजदारा इत्यादि ॥ दुभृञ् । भृ आत्मन्पूर्वः । आत्मानं बिभर्तीति आत्मभरिः । खिप्रत्ययः । नाम्नो नो० खिति पदस्य मोऽनुस्वारः 'स्वरहीनं० प्रथमकवचने 'सोविसर्गः एवम् उदरंभरिः । कुक्षिभरिः इत्यादयोऽपि ज्ञेयाः ॥ ३१ ॥ एजां खश् ॥ एजृ कम्पने इत्यादीनां खश् प्रत्ययो भवति ॥३३॥ खकारो मुमागमार्थः । शकारः शिति चतुर्वकार्यार्थः । धातोः प्रेरणे इति जिः प्रत्ययः । जनान् एजयतीति जनमेजयः ॥ ज्यन्तैजेर्मन्यतेर्मुञ्जकूलास्यपुष्पतो धयेः । नाडीमुष्टीशुनीपाणिकरस्तनात्सनासिकात् ॥ ६ ॥ मनु अवबोधने । दिवादेयः । आत्मानं पण्डितं मन्यते स पण्डितम- न्यः । धेट पाने । मुझं धयतीति मुझंधयः । कूलंघयः । आस्यंधयः । पुष्पं- धयः । धमाधेटोस्तुल्योपपदत्वं ज्ञेयम् ॥ ध्मा शब्दानिसयोगयोः । नाडी धय- ताति नाडिंधयः । नाडिंधमः ॥ खशन्ते पूर्वपदस्य हस्वो वाच्यः ॥३४॥ मुष्टिंधयः । मुष्टिंधमः । शुनिधयः । शुनिंधमः । पाणिधयः । पाणि- ·२४८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध धमः । करंधयः । करंधमः । स्तनधयः । स्तनंघमः । नासिका धयतीति नासिकन्धयः । नासिकन्धमः ॥ ध्मा खारीवातघटीतो रुजवहौ तु कूलतः । अरुर्विधुतिलात्तुद् स्यादसूर्योगाशिस्तपिः ॥ ७ ॥ ललाटतो वहाम्रालिह मितमाननखात्पचिः । वातादजिरिराया मद् जहातिः शतिस्तथा ॥ ८ ॥ खारी धमतीति खारिंधमः । वातंधमः । घटिंघमः ॥ रुजो भङ्गे । वह प्रापणे । उत्पूर्वः । कूलमुद्रुजतीति कूलमुगुजः । कूलमुद्वहतीति कूलमुद्रहः ।। अरुः किम् ? । मर्मस्थानम् । अरुस्तुदतीति अरुंतुदः । विधुतुदः । तिलं- तुदः ॥ इशिर् प्रेक्षणे । न सूर्यं पश्यन्तीति असूर्यपश्याः । के ? राजदाराः । उग्रंपश्यः । ललाटंतपः ॥ लिह आस्वादने । वहं लेढीति वहलिहः । अभ्रं. लिहः ॥ मितं पचतीति मितंपचः । प्रस्थंपचः । पानंपचः । नखंपचः ॥ अज गतौ क्षेपणे च । वातमजतीति वातमजः ॥ मदी गर्वप्लबनयोः । इरया माद्य. तीति इरमदः ॥ ओहाक् त्यागे । शधैं जहतीति शर्धजहा माषाः ॥ इति खशप्रत्ययः ॥ (च०) सूत्रम् । 'एजां खश्' एजां षष्ठीबहुबचनान्तम् । 'स्वरही 'मोऽनुस्वा० खर प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेर्लोपः' 'एज् कम्पने' इत्यादीनां खश प्रत्ययो भवति खकारो मुमागमार्थः । शकारश्चतुर्वत्कार्यार्थः । एज जनपूर्वः । जनं लोकमेजयति कम्पयतीति विग्रहै । 'धातोः प्रेरणे' जिप्रत्ययः । 'स्वरहीनं0 ततः । एजां खश्' इति खश । अ । 'खिति पदस्यः इति पूर्वस्य मुम् । 'स्वरहीनं०, चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि "गुणः' 'एअय्' 'स्वरहीनं०' 'अदे' इत्यकारलोपः । 'स्वरहीनं० जनमे- जयः॥ मन ज्ञाने मन् पण्डितपूर्वः । आत्मानं पण्डितं मन्यते इति पण्डितमन्यः । खश्प्रत्ययः । शित्त्वात् 'दिवादेर्यः' खित्वान्मुमागमः । 'स्वरहीनं० ॥ एवं सुभगंमन्य: इत्यादि ॥३३-३४ ॥ (प्र०) एजामिति ॥ बहुवचनमाद्यर्थम् ।। ३३ ।। ख्युट करणे ॥ धातोः करणेऽर्थे ख्युट् प्रत्ययो भवति ॥ ३५ ॥ अभूततद्भावे ॥ आल्यसुभगस्थूलपलितनग्नांधप्रियेषु कृत्रा ख्युट वाच्यः ॥३६॥ अनाढ्यः आढ्यः क्रियतेऽनेनेति आयकरणं द्यूतम् । सुभगंकरणम् ।। स्थूलंकरणं किम् । दधि ॥ पलितंकरणं किम् ?। शीतवस्तुसेवनम् । अनमः नमः क्रियते अनेनेति न करणं द्यूतम् ॥

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २४६ न्धकरणं किम् ? । सूर्यावलोकनमसकृत् । अप्रियः प्रियः क्रियते अनेनेति प्रियंकरणं मैत्रम् ॥ दार्वाहनोऽण वक्तव्यः ॥३७॥ तकारस्य च टः ॥ घाटादेशो वक्तव्यः ॥३८॥ उवम् । दारु आहन्तीति दावाधाटः ।। चारौ वा ॥३९॥ चारु आहन्तीति चार्वाघाटः चार्वाधातः ॥ कर्मणि- सम्पूर्वाच्च ॥४०॥ वर्णान् संहन्तीति वर्णसंघातः ॥ जायापत्यो- ष्टक् ॥४१॥ जायापत्योरुपपदयोर्हन्तेष्टक्प्रत्ययो भवति लक्षणवति कर्तरि ।। जायां हन्तीति जायानः ना। पति हन्तीति पतिघ्नी स्त्री ॥ अमनुष्य- कर्तृके च ॥४२॥ जायाघ्नः तिलकालकः । कपाले भ्रभरः । पतिघ्नी पादरेखा ॥ पाणिघताडघौ शिल्पिनि निपात्येते ॥४३॥ राजय उपसंख्यानम् ॥४४॥ (च०) सूत्रम्-'ख्युट करणे' ख्युट् प्रथमकवचनान्तम् । 'हसेपः सेर्लोपः' करणे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए । अकृतस्य निष्पादन करणमुच्यते तस्मिन्नर्थे धातोः ख्युत्प्रत्ययो भवति । खकारो मुमागमार्थः । टकार ईवर्थः । कृ नन्नपूर्वः । आनन्नो नग्नः क्रियते अनेन इति विग्रह ख्युट्प्रत्ययः । यु । 'खिति पदस्य' इति खित्त्वान्मुम् । 'समा- सप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपे मुमागमः । “युवोरनाको” इत्यनादेशः । 'स्वरहीनं० 'हगोगो०' नपुंसकान्तम् । नग्नकरणं द्यूतम् । एवम् अस्थूलः स्थूलः क्रियते अनेनेति स्थूलंकरणं दधि । कृ स्थूलपूर्वः ॥ ३५ ॥ (प्र० ) लक्षणवतीति ॥ मरणसूचकं पाणिरेखादिकं लक्षणं यस्यास्ति स लक्षणवान् तस्मिन् कर्तरि सति; इत्यर्थः ॥ भजां विण ॥४५॥ भजसहवहां कर्तरि विण् प्रत्ययो भवति । णका- रो वृद्यर्थः ॥ वेः॥ वेलोपो भवति ॥४६॥ भज सेवायाम् । अर्घ भज- तीति अर्धभाक् । चोः कुः सुखभाक् । दुःखमाक् ॥ वह प्रापणे । भार वहतीति भारवाद भारवाड् भारवाही भारवाहः । भारवाहम् भारवाहो ॥ बाहो वा ॥ बाहो वाकारस्योकारो भवति शसादौ स्वरे परे ॥ भारोहः भारी- हा भारवाड्भ्याम् भारवाड्भिः । इत्यादि ॥ सह मर्षणे । हो ढः। वाव- साने । सहादेः सादिः इति सूत्रेण त्वरायास्तुरादेशः । त्वरां शत्रूणां वेगं सहतेऽसौ तुरासाट् । साहेः षः सोऽढि । तुरासाही तुरासाहः ॥ पूच्छ- तेर्षिण ॥४७॥ तत्त्वं पृच्छतीति तत्त्वप्राट् । अम्बूनि वहतीति अम्बुवा- ट् । शसादौ तु मम्बूह ।। अन उः ॥ अनकारादुत्तरस्य वाहो वाकारस्य उः स्यात् शसादौ स्वरे परे ॥४८॥ शालिवाट् शास्यूहः ।।

·२५० सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध , । (०) सूत्रम्-'भजांवि ॥ भजां षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वर मोऽनुस्वारः विण प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः' भजामिति । भजादीनां भज, वह, पह, शम्, इत्या. दीनां धातूनां विण्प्रत्ययो भवति कर्चुक्तौ विषये । णकारो वृद्धयर्थः ॥ भज सेवायाम् । भज् । अर्धपूर्वः । अर्ध भजतीत्यर्धभाक् । विण्प्रत्ययः । वि । णित्त्वात् 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः । अर्धभाज वि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'वेः ॥ षष्ठयेकवचनान्तम् । 'डितिः 'डस्या सोवि० वेरिति विप्रत्ययस्य लोपो भवति । इत्यनेन विलोपः । प्रथमैकवचने 'चो कु: 'हसेपः सेर्लोपः' 'वावसाने अर्धभाक् अर्धभाजौ अर्धभाजः इत्यादि । स्रोलिङ्गेऽप्ये- वम् । नपुंसके तु अर्धभाक् अर्धभाजी अर्धभाञ्जि इत्यादि ॥ ४५ ॥ वह भारपूर्वः । भारं वहतीति विग्रहे विण प्रत्ययः । वृद्धिः । विलोपः । प्रथमैकव. चने हो ः 'हसेपः सेर्लोपः' 'वावसाने' ढस्य डः । भारवाट भारवाड् । मधुलिहशब्दव. त्प्रक्रिया । शसादौ स्वरे तु विशेषः ॥ 'वाहो वौ' शसादौ स्वरे । वाह इति विणप्रत्य- यान्तस्य वहधातोः शसादौ स्वरे परे वा इत्यक्षरस्य कृत्स्नस्य औकारो भवति वा इत्यस्य औ 'औ औ और भारोहः । भारोहा भारवाड्भ्यां हो ढः' 'झवे जबाः' 'स्वरहीनं०' भा- स्वाड्भिरित्यादि । षह मर्षणे । 'आदेः ष्णः स्नः' सह विण्प्रत्ययः । वृद्धिः । वेलोपः । प्रथमैकवचने हो ढ५ 'साहेः षः सो दि साहः षष्ठोकवचनान्तम् । षः प्रथमैकवचनान्तम्। सः षष्टयेकवचनान्तम् । ढि ससम्येकवचनान्तम् । सहधातोः सकारस्य षकारो भवति ढका- रेपरे बसे पदान्ते च । अनेन सस्य षः । 'हसेपः से० 'वावसाने तुरां शत्रुबेगं सहते इति तुरापाट् इन्द्रः । तुराषाहौ तुरासाहः । भकारादौ सुपि च तुराषाड्भ्यां तुरापाभिः इत्या- दिरूपाणि ज्ञेयानि ॥ अत्र केचित् तत्त्वं पृच्छतीति तत्त्वप्राट् इत्युदाहरणं पठन्ति । तदत्र न युज्यते । अग्रे विप्प्रत्ययाधिकारे साधितत्वात् इह तु भ्रमात् पठन्ति ॥ ४८ ॥ (प्र०) भजामिति बहुवचनमाद्यर्थम् । अत आह भजसहवहामिात ॥ ४५ ॥ शमेरपि विण वक्तव्यः ॥ ४९ ।। मो नो धातोः । शम दम उपशमने । प्रकर्षेण शाम्यतीति प्रशान् प्रशामौ प्रशामः ॥ (च० ) शम उपशमे। शम् प्रपूर्वः । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशान् । विण्प्रत्ययः । वृद्धिः । बेर्लोपः । प्रथमैकवचने। 'भो नो धातोः' धातोर्मकारस्य नकारो भवति रसे पदा- न्ते च । इति मस्य नः । 'हसेपः सेर्लोपः प्रशान् प्रशामौ प्रशामः । प्रशान्भ्यां प्रशानूभिः। अभूततद्भाचे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्च्विः ॥ अभूततद्भावेऽर्थे कृ भू अस् इत्येतेषु नाम्नश्च्विप्रत्ययो भवति ॥५०॥ सम्पद्यकर्तरीति वक्तव्यम् ॥५१॥ तेन अगृहे गृहे भवतीति गृहेभवति । चकारश्च्वौ दीर्घः इति विशेषणार्थः । अथवा चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । वः ॥ (च० ) अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्च्विः ॥ न प्राक् भूतमभूतं तस्य तेनैव स्वात्मना भवनं तद्भावः तस्मिन्नर्थे अतथाभावस्य तथाभावे सति कू भू अस इत्ये- तेषां त्रयाणां धातूनां मध्ये एकतरेण योगे नानश्च्चिप्रत्ययो भवति । चकारश्च च्वौ दीर्घ ई चास्या इति सुत्रविशेषणार्थः ॥१०॥ ।

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २५१ च्ची दीर्घ ई चास्थ ।। च्चौ प्रत्यये परे अकारस्य ईकारादेशो भवति अन्यस्य स्वरस्य दी| भवत्यव्ययवर्जितस्य ॥५२॥ अमिथुनं मिथुनं सम्पद्यमानं तथा करणं इति मिथुनीकरणम् । किम्? | पाणिग्रहणम् । च्च्यन्तत्वादव्ययम् अव्ययाद्विभक्तेलक् । असहायः सम्पद्यमानस्तथा स्यात् इति सहायी स्यात् । अकृष्णः कृष्णः यथा सम्पद्यमानस्तथा करोतीति कृ- णीकरोति । हेतूकृतम् । अव्ययस्य न दीर्घत्वम् । अस्वस्ति स्वस्ति यथा सम्पधमानस्तथा स्यादिति स्वस्ति स्यात् । सम्पद्यकर्तरि किम् । अगृहे गृहे भवतीति गृहेभवति । अलुक् क्वचित् इति विभक्तरलुक् ।। (च० ) 'चौ दीर्घ ई चास्य' च्वौ परे सति अकारव्यतिरिक्तस्वराणां दीर्घः आ- कारस्य च । यद्वा अस्य अवर्णस्य ईकारो भवति । उदाहरणम् । कृमिथुनपूर्वः । अमि- थुनं मिथुनं क्रियते इति विग्रहे । 'भावे युट्? यु । 'अभूततद्भावे' । अनेन मिथुनस्याग्ने च्विः । 'चौ दीर्घ ई चास्य' इति अकारस्य ईकारः । 'युवोरनाको 'गुणः' 'स्वरहीनं० वेर्लोप: रु। णो.' भावत्वानपुंसकलिङ्गत्वम् कुलशब्दवत् । एवं मिथुनीकरोति मिथु- नीभवति मिथुनीस्यात् । भू शुक्लपूर्वः । अशुक्लस्य शुक्लभवनं शुक्लीभावः । घञ् । 'घञ् भावे' अ । णित्वाद्वृद्धिः । 'औ आव्' 'स्वरहीनं० च्विः । अकारस्य ई । 'वेर्लोपः अत्र भूयोत्र चिः । 'स्रोवि०' अस् भुवि । विधिसंभावनयोः यात् । 'अप् कर्तरि 'अदादेर्लुक्' 'नमसोऽस्य इत्यलोपः । सहायपूर्वः । असहायः सहायः स्यादिति विग्रहे चिप्रत्ययः ई चास्य । 'वे' इति लोपः । सहायी स्यात् क्रियापदम् । अन्न अस्योगे च्विः । कृ हेतु. पूर्वः । अहेतुर्हेतुतया कृतं हेवकृतम् । 'तक्तवतू तप्रत्ययः । विप्रत्ययः । 'चौ दीर्घः । इति दीर्घः । उकारस्य ऊकारः । नपुंसकान्तम् ॥ १२ ॥ च्ची सलोपश्च ॥ अरुस् मनस् महस् चेतस् रजस् इत्यादीनां स. कारस्य लोपो भवति च्ची प्रत्यये परे ॥५३॥ द्वौ नौ प्रकृतार्थमनुसरतः । उत्सुकं मनो यस्यासौ उन्मनाः, न उन्मनाः, अनुन्मनाः, अनुन्मना उन्मनाः सम्पद्यमानस्तथा भाव इति उन्मनीभावः । विगतं मनो यस्याऽसौ विमनाः, न विमनाः अविमनाः, अविमना विमनाः सम्पद्यमानः तथा भाव इति विम- नीभावः । न विद्यते मनो यस्यासौ अमनाः, न अमनाः अनमनाः अनमनाः अमनाः सम्पद्यमानस्तथा भाव इति अमनीभावः । तथा सुमनीभावः । सुचे- तीभावः । महीकरोति । अरूकरोति । चर्करोति ।। (च०) ध्वौ सलोपश्चः विप्रत्यये परे अरुसमनश्चक्षुश्वेतोरहोरजां सकारख्य लोपो भवति । सलोपे कृते च पूर्वस्य दीर्घः । अकारस्य ईकारः । स्थिरस्य मनसः अमन- ·२५२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्र सत्वेन भवनममनीभावः । अरूकरोति । चक्षुकरोति । चेतीकरोति । विरहीकरोति । भू। अमनस्पूर्वः । 'घण्भावे' अ । विप्रत्यये कृते । 'चौ सलोपश्च' इति सलोपे कृते अका- रस्य ईकारः ॥ एवमपरिखा परिखा कृता । परिखीकृता । क्तप्रत्ययः । परिखापूर्वः विप्र- त्ययः । ई चास्य इति अवर्णव्य ईकारः । 'वैः' इति विलोपः ॥ १३ ॥ डाच कचिद्वक्तव्यः॥ अभूततद्भावेऽर्थे कचित् डाच् प्रत्ययो भवति ।। ५४ ॥ अदुःखं दुःखं सम्पद्यते तत् करोतीति दुःखाकरोति । तथा भद्राकरोति ॥ (च० ) प्रथमैकवचने 'स्रोविसर्गः' क्वचित्प्रयोगान्तरे च्व्यर्थ नाम्नो डाचप्रत्ययो भव- ति । डकारष्टिलोपार्थः । चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । अदुःखिनं दुःखिनं करोतीति दुःखा- करोति । इति सिद्धमेव । करोति दुःखिनपूर्वः । डाच् । टिलोपः । 'स्वरहीनं० ॥ एवं सुखाकरोति । सपनाकरोति । प्रियाकरोति । मुण्डने भद्राकरणम् ॥ ५४ ॥ आतो मनिएकनिध्वनिपः॥ प्रादौ नाम्नि च प्रयुज्यमाने आ. कारान्ताद्धातोर्मनिप् क्वनिप् वनिप् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ ५५ ॥ सुष्टु ददातीति सुदामा । राजन्शब्दवद्रूपम् । खसे चपा झसानाम् । अश्वे तिष्ठ. तीति अश्वत्थामा ॥ (१०) सूत्रम्-'आतोमनिव्वनिपः ॥आतः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'स्रोविसर्गः मनिप् च वनिप् च वनिप् च मनिपक्वनिव्वनिपः । प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० स्रोविसर्गः' आकारान्ताद्धातोः मनिप्, कनिम्, वनिप्, एते त्रयः प्रत्ययाः कर्तरि । पकारः पित्कार्यार्थः । इकार उच्चारणार्थः । वनिप् इत्यत्र ककारः कित्कार्यार्थ: डुदाउ दाने । दा सुपूर्वः । सुष्टु ददातीति सुदामा । मनिष्प्रत्ययः । सुदामन्शब्दात् प्रथ- मैकवचने । 'नोपधायाः 'हसेपः से० 'नाम्नो नो लोप० राजनशब्दवत्साधना ॥ १५ ॥ स्थामी ॥ इश्च ईश्च ई। दासोमास्था ह्रस्व इकारो भवति ॥ ५६ ॥ दीर्घ ईकारो भवति तकारादौ किति हसे परे, न क्यपि विपि वा कनिष्प्र- त्ययः । सुष्टु पिबतीति सुपीवा । भूरि ददातीति भूरिदिवा । घृतं पिबतीति धृतपीवा । धनदिवा । मलसिवा । मार्गस्थिवा । धनधीवा । सुगीवा । दोष- हीवा ।। कानप् कचिदन्येभ्योऽपि दृश्यते ||५७॥ सुष्टु करोतीति सुकर्मा । सुष्ठु शृणोतीति सुशर्मा । अन प्राणने । अत्र किम् । प्राणितीति प्राण प्राणौ प्राणः । हे प्राण ॥ अनः ॥ पदान्ते वर्तमानस्यापि अनो नस्य णत्वं स्यात् ॥५०॥ अधौ इति विशेषणान्नलोपो न शङ्कनीयः । इण् गतौ । ह. स्वस्थ पिति कृति तुक ॥ हस्वस्य पिति कृति परे तुगागमो भवति ॥१९॥ , ·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २५३ प्रातरेतीति प्रातरित्वा ॥ वनिपि अमस्याऽत्वं वाच्यम् ॥६०॥ जनी प्रादुर्भावे । विजायतेऽसौ विजावा । केवलेभ्योऽपि वनिप् । ओ अपनयने । ओणतीति अवावा अवावानौ ॥ इपि बनो नस्य रो वाच्यः ॥३१॥ रण ईप् । ओणति । सा अवावरी । पारं पश्यतीति पारदृश्वा पारं पश्यतीति सा पारदृश्वरी । केवलेभ्योऽपि वनिप् । घुञ् अभिषवे । घूङ प्राणिगर्भविमो- चने । सुनोतीति सुत्वा । तुक् ॥ धेट पाने । धयतीति धीवा ॥ गै शब्दे । गायतीति गीवा । जहातीति हीवा । पीवा ॥ (च० ) सूत्रम्-'स्थामी' ॥ स्थां षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'आतो धातोलोपः 'स्व- रहीनं० मोऽनुस्वारः ई प्रथमैकवचनान्तम् सांकेतिकम् । अथवा स्थां षष्ठीबहुवचना- न्तम् । इ प्रथमैकवचनान्तम् ई प्रथमैकवचनान्तम् त्रिपदम् । 'अव्ययाद्वि० इश्च ईश्च ई। स्था, पा पाने, गा, मा, हा, इत्यादीनामीकारो भवति विप्रत्ययव्यतिरिक्त कृति परे स्थादीनामाकारस्य इकारः ईकारश्च भवति । क्वचित्प्रयोगानुसारेण हस्व इकारः । यथा स्थितं सहितं मिर्त प्रमितम् । दो अवखण्डने । दितम् । षोऽन्तकर्मणि । अवसि. तम् । छो छेदने । छितम् । निशितमित्यादि । कचिदीर्घः । पा पाने । पा सुपूर्वः । सुष्टु पिवतीति विग्रहे । 'आतो मनिपु० इत्यादिना कनिष्प्रत्ययः। कित्त्वादाकारस्य ईकारः । पा इत्यस्य पी सुपीवन् । प्रथमैकवचने 'नोपधायाः 'हसेपः सेलोपःनाम्नो- नो' सुपीवा इति कनिबन्तम् । डुदाञ् । दा भूरिपूर्वः । भूरि प्रचुर स्वर्ण वा ददा- तीति भूरिदावा वनिप् कित्त्वाभावात् 'स्थामी' इतीकारो न । राजनशब्दप्रक्रिया ५६-६१ (प्र०) स्थामिति ॥ एषामित्त्वं स्यात्तादौ किति ॥ १६ ॥ 'विश्वदृश्वनयना वयम्' इत्यत्र विश्वं पश्यन्तीति विश्वदृश्वानि नयनानि येषां ते वि. वश्वनयना इति वर्तमानेन विग्रहेऽपि न क्षतिः॥ किए ॥ उपपदे सति असति च सर्वधातुभ्यः विप् प्रत्ययो भवति ॥६२॥ विपः सर्वापहारिवाल्लोपः । कपावितौ ॥ वेः॥ (च० ) सूत्रम् । 'चिप' प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः एकपदम् । सर्वधातुभ्यः विप्प्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः तुग्विधानार्थश्च । अन्ये तु प्रत्यया उदाहर- णानुसारेण यथायोग्यं धातुभ्यः प्रयोज्याः । विप्प्रत्ययस्तु सर्वधातुभ्यो भवतीत्यर्थः । कृ । कर्मन्पूर्वः । कर्म करोतीति विग्रहे क्विप्प्रत्ययः ॥ ६२ ॥ हस्वस्य पिति कृति तुक् ।। कर्म करोतीति कर्मकृत् । अनि चिनोतीति अग्निचित् । देवान् स्वौतीति देवस्तुत् । सोमं पिबतीति सोमपाः॥ सर्व पश्यतीति सर्वदृक् । दिशाम् इति कुत्वम् । दिश अतिसर्जने । दिशतीति दिक् किम् ॥ वचिप्रच्छयायतस्तुकटपुजुश्रीणां दीर्घः सम्प्र- सा० उ०२२ ·सारस्वतप्रक्रिया- २५४ RAND [ उत्तरार्द्ध . सारणाभावश्च वक्तव्यः ॥६३॥ वक्त्यनया सा वाक् वा उच्यते अनया सा वाक् ।। प्रच्छ जीप्सायाम् । तत्त्वं पृच्छतीति तत्त्वप्राट् । छश- पराजादेः षः ॥ छ्चोः शउ वाच्णो किति ङिति झसे परेऽनु- नासिके कौ च ॥६४॥ तेन तत्त्वप्राच्छौ(शौ) तत्त्वप्राच्छः(शः) ॥ ष्टु. ञ् स्तुतौ । आयतं स्तौतीति आयतस्तू ः ॥ प्रुङ गतौ । कट प्रवतेऽसौ कट- प्रूः ॥ जु गतौ । जवतेसौ जूः । सुष्टु श्रयतीति सुश्रीः। वा सुष्ठु श्रीर्य- स्यासौ सुश्रीः । श्रयन्ते जना यामिति श्रीः ॥ (च० ) सूत्रम्-'हस्वस्य पिति कृति तुक् ॥ ह्रस्वख्य षष्ठयेकवचनान्तम् । 'डरल्या पिति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' तुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेलो. पिति कृति परे हस्वस्य स्वरस्य तुगागमो भवति । अनेन धातोः पुरस्तुगागमः । किपः सर्वापहारी लोपः इति विप्लोपः । प्रथमैकवचने 'इसेपः सेोप:' कर्मन्नित्यत्र 'ना. म्नो नो कर्मकृत् । एवमग्नि चिनोतीत्यग्निचित् । चिञ् चयने ॥ देवान स्तौतीति देव. स्तुत् । ष्टुञ् स्तुतौ । ष्टु। 'आदेः ष्णः स्नः' 'निमित्ताभावे' इति टस्य तः । देव. पूर्वः । विप्प्रत्ययः । तुगागमः । विपः सर्वापहारी लोपः ॥ पा पाने । सोमपूर्वः । विप्प्रत्ययः । सोमं पिबतीति सोमपाः । अत्र दीर्घत्वान्न तुगागमः। प्रथमैकवचने 'स्रो- वि० ॥ दृशिर् प्रेक्षणे । सर्वपूर्वः सर्व पश्यतीति सर्वहक् । विप्प्रत्ययः । विपः सर्वाप- हारी लोपः । 'दिशाम्' इति शस्य कः । प्रथमैकवचने । 'हसेपः से० सर्वदृक् सर्वदृशौ इत्यादि ॥ श्रिधातुः सेवायाम् । श्रिः सुपूर्वः । सुष्टु श्रयतीति विग्रहे विप् ॥ 'वचिप्र. च्छ्यायः' इति । प्रच्छ, वच, स्तु, कटग्रु, जु, श्रीणां दीर्घता भवति चकारात् प्रच्छः संप्रसारणाभावः । इति स्वरस्य दीर्घः। विब्लोपः । सुश्रीशब्दात्प्रथमैकवचने । 'स्रो- वि० ॥ प्रच्छ तत्त्वपूर्वः । किप्प्रत्ययः । 'प्रच्छादे० ।। इति दीर्घः । 'संयोगान्तस्य लो- पः' 'छशषराजादेः ष: 'षो ड. हसेपः से.. 'वावसाने' तत्त्वं पृच्छतीति तत्वप्राट् तत्त्व प्राड् तत्वप्राच्छौ (शौ) तत्वप्राच्छः (शः) ॥ ६३-६४ ॥ नहिवृतिव्यधिवृषिचिसहितनिषु क्विबन्तेषु पूर्वपद- स्योपसर्गस्यान्ते दी? वाच्यः ॥६५॥ णह बन्धने । आदेः ष्णः स्नः । नहो धः । उप समीपे नह्यतीति उदानत् ॥ नितरां वर्ततेऽसौ नीव- त् ॥ व्यध ताडने । ग्रहां क्ङिति च । मर्माणि विध्यतीति मर्मावित् ।। वृष वृष्टौ । प्रकर्षेण वर्षतीति प्रावृट् ॥ रुच दीप्तौ । नितरां रोचतेऽसौ नीरुक् ॥ (३०) णह बन्धने । नह उपपूर्वः । उपनह्यते पादयोरित्युपानत् । क्विप् प्रत्ययः । विपि परे नहेर्धातोः पूर्वस्य उपसर्गस्य दीर्घता च वक्तव्या। किप्परे इति पाठे विप् परो यस्मात् स क्विप्पर ईदृशे नहिधातौ परे उपसर्गस्य दीर्घता वक्तव्या। प्रथमैकवचने 'नहो धः हस्य धः । 'वावसाने' उपान उपानदू उपानही इत्यादि हसान्तस्त्रीलिङ्गे ॥ ..

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २५५ चकारात् प्रावृट् । प्रवर्षतीति प्रावृट् । मर्मावित् । नीरुक् इत्यादावपि दीर्घता ॥ नहेरि. त्युपलक्षणात नहि वृषि वृति व्यधि सहि तनयः गृह्यन्ते ॥ ६५ ॥ गम्यम्नम्हन्तनादीनां विपि अमस्य लोपो वाच्यः क्यपि वा ॥ ६६ ॥ तुक् । परितः तनोतीति परितत् ॥ कटं चिकीर्ष- तीति कटचिकीः । चिकीर्षतेः किम् । यतः इत्यकारलोपः । दोषाम् इति षस्य रेफः । रिलोपो दीर्घश्व इति मध्यमरेफस्य लोपः नतु संयोगान्तस्य लोपः । रसे पदान्ते चेति चकाराद् ॥ रात्सस्य । स्रोविसर्गः । कटचिकीर्षों कटचिकी- ॥ वह प्रापणे । यजां यवराणाम् । अनो वहतीति अनड्वान् ॥ किय. न्ते वह्यनसो डान्तादेशो वाच्यः ॥ ६७ ॥ अनवाडौ अनड्वा- हः ।। राज दीप्तौ । मो राजि समः कौ । सम्यक् राजतेऽसौ सम्राट् ॥ ध्यै चिन्तायाम् ॥ ध्यायतेः किपि सम्प्रसारणं दीर्घता च वक्तव्या ॥ ६८ ॥ सुष्ठु ध्यायतीति सुधीः ॥ द्युतिगमिजुहोतीनां क्विपि क्वचित् द्वित्वं वाच्यम् ॥ ६९ ॥ हसादिः शेषाभावः ॥ द्योतते क्वचित्पूर्वस्य क्विपि सम्प्रसारणं वाच्यम् ॥ ७० ॥ द्योतते- ऽसौ दिद्युत् । गच्छति उत्पत्तिस्थितिलयान् प्राप्नोतीति जगत् ॥ जुहोतेर्दी- घंश्च । जुहोत्यनया सा जुहूः ॥ (च०) कृ कटपूर्वः । कटं चिकीर्षतीति विग्रहे। 'इच्छायां.' इति सप्रत्ययः । 'से दीर्घः' 'ऋत इर् किर् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हसादिः शेषः रलोपः । 'कुहोचः चिकिर् । य्वोर्विहसे' इति दीर्घः । 'क्विलात्षः सः०' कटं चिकीर्ष अग्रेविप् । 'यतः इति सप्रत्ययस्य अकारस्य लोपः विपः सर्वापहारी लोपः । 'दोषां : 'रिलोपो दीर्घश्व 'स्रोवि० एवं साधयन्ति ॥ ध्यैचिन्तायाम् । ध्यै सुपूर्वः । सुष्टु ध्यायति इति सुधीः विप्प्रत्ययः। ध्यायतेः ध्यै चिन्तायामित्यस्य धातोः विपि परे संप्रसारणं भवति दीर्घस्य(? दीर्घ ईकारः । ध्यै इत्यस्य धी। विप्लोपः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि० सुश्रीशब्दवत् । दृशष्टक्सको चोपमाने कार्ये ॥ ७१ ॥ दृशेर्धातोः सर्वादिषु टक्सको प्रत्ययौ भवत उपमाने कार्य सति ॥ चकारात् विप् वक्तव्यः ।। आ सर्वादेः ॥ एतेषु प्रत्ययेषु परेषु सर्वादेः पूर्वस्य टेरास्वं भवति ॥७२॥ दृशिर् प्रेक्षणे । अन्य इव दृश्यतेऽसौ अन्यादृशः । छशषराजादेः षः । षढोः का से । किलात् । अन्यादृक्षः अन्यादृक् । स इव दृश्यतोऽसौ तादृशः-- तादृक् । य इव दृश्यतेऽसौ यादृक्षः यादृक् । एष इव दृश्यतेऽसौ एतादृशः- एतादृक्षः एतादृक् ॥ ।

·'अव्यया." २५६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (च) सूत्रम्-'दृशेष्टक्सको चापमाने कार्य ॥ दृशेरिति दृशिशब्दस्य पञ्च. म्येकवचनान्तम् । 'डिति' 'ङस्या 'स्रोवि० टक् च सक्च टक्सको प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० पश्चात् 'विसर्जनीयस्य सः' 'ठुभिः ठु:' च प्रथमैकवचनान्तम् । उपमाने सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' । कार्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' सिद्धम् । दृशेर्धातोः टक्सको प्रत्ययौ भवतः । चकारात् तृतीयरूपे विप्प्रत्ययो भवति कार्ये कोक्तौ उपमाने वाच्ये सति । दृश् अन्यपूर्वः । अन्य इव दश्यत ति विग्रहे एकत्र टक् प्रत्ययः । टकारानुबन्धः ‘ष्टिवतः' इति कार्यार्थः ककारो गुणनिषेधार्थः ॥ सूत्रम्-'आ सर्वाः ॥ आ प्रथमैकवचनान्तम् सांकेतिकम् । सर्वादेः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'ङिति' 'सस्य एतेषु टक् सक् क्विा सप्रत्ययेषु परेषु सर्वादेः सर्वादिगणस्य पूर्वपदस्य टेरात्वं भवति । स्व. रही०' प्रथमैकवचने 'स्रोवि० अन्यादृशः । द्वितीये सक्प्रत्ययः । टेरात्वम् । 'दिशाम्' इति शस्य कः । 'किलात्पः सः' 'कषसंयोगे क्षः प्रथमैकवचने । 'स्रोविसर्गः, अन्या- दृक्षः । तृतीयरूपे किप्प्रत्ययः । टेरात्वम् । क्विपलोपः । प्रथमैकवचने 'दिशाम्' 'हसेपः सेर्लोपः अन्याह । टित्त्वादीप् । अन्यादृशी ॥ एवं स इव दृश्यते इति तादृशः तादृक्षः ताहा । तद्पूर्वः । 'आ सदिः ॥ ७१-७२ ॥ (प्र. ) आसर्वादरिति ॥ एवं चोपमाने कर्मोपपदनिमित्तकटक्सक्किप् एषु परेषु सर्वादेष्टेरात्वं नान्यत्रेत्यर्थः । तेन सर्व पश्यतीति सर्वदृगित्यत्र न उपमानाभावात् ॥७२॥ किमिदमः कीश् । किम्शब्दस्य इदमशब्दस्य च कीश् ईश् इत्येतावादेशौ भवतः टगादिषु प्रत्ययेषु परेषु ॥७३॥ शकारः सर्वादेशार्थः । क इव दृश्यतेऽसौ कीदृशः कीदृक्षः कीदृक् । अयमिव दृश्यतेऽसौ ईदृशः- ईदृक्षः ईदृक् । ईदृशी वार्ता । सर्वादित्वाट्टेरात्वम् ॥ भवदादिषु दृशेष्ट- कारादयः पूर्वस्य टेर्दीर्घता च वक्तव्या ॥५४॥ भवानिव दृश्य- तेऽसौ भवादृशः-भवादृक्षः भवादृक् । चकारात् एतेषु प्रत्ययेषु परेषु समानश- ब्दस्य सो वाच्यः । समान इव दृश्यतेऽसौ सदृशः-सदृक्षः-सहक् ॥ अद- सोऽमू आदेशः ॥ अदस्शब्दस्य टगादिषु सत्सु अमू आदेशो भवति किति परे ॥७५॥ असाविव दृश्यतेऽसौ अमृदृशः अमूहक्षः-अमूहक्-ग ॥ प्रत्ययोत्तरपदयोः परतो युष्मदस्मदोरेकत्वे त्वत् मत् इत्ये- तावादेशौ भवतः॥ ७६ ॥ त्वमिव दृश्यतेऽसौ स्वादृशः त्वाक्षः त्वा- इक्-ग्। अहमिव दृश्यतेऽसौ मादृशः मादृक्षः-मादृक्-म् । यूयमिव दृश्यतेऽसौ युष्मादृशः युष्मादृक्षः-युष्माहक । वयमिव दृश्यतेऽसौ अस्मादृशः-अस्मादृक्षः- अस्मादृक् । टकारानुबन्धत्वादीप् । तादृशी। यादृशी । एतादृशी। त्वादृशी। मादृशी । अन्यादृशी । युष्मादृशी । अस्मादृशी । भवादृशी इत्यादि ॥ .

·कृ० प्र० ३५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २५७ । (च०) सूत्रम्-'कमिदमः कोश् ॥ किं च इदं च किमिदम् तस्य षष्ठयेकवच. नान्तम् । 'स्रोवि० । की च ई च की कीपूर्वः शः शकारोऽनुबन्धः उभयत्रापि युज्यते । कीश् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से० ॥ केचित्तु किमिदमः कीशीश' एवं सूत्रं पठन्ति । एतेषु प्रत्ययेषु परेषु धातोः पूर्वयोः किम् इदम् शब्दयोः कीश् इश् इत्येतावादेशौ भवतः यथासंख्येन । किम् शब्दस्य कोश् । इदम् शब्दस्य ईश् शकारः सर्वादेशार्थः । दृश् किम्- पूर्वः । क्रमेण टक्सक्छिप्प्रत्ययाः। क इव दृश्यत इति विग्रहे किमः की आदेशः । कीदृशः कीदृक्षः कीदृक् । शेष प्राग्वत् ॥ एवम् इदम् पूर्वः । इदमः ई आदेशः । अयमिव दृश्यते ईदृक्षः ईदृक् ॥ ७३ ॥ भवदादिषु प्राक्पदेषु सत्सु इवार्थे उपमानार्थे दृशेर्धातोः टक्सक्किप्प्रत्यया भवन्ति । पूर्वपदस्य टेरात्वं भवतीत्यर्थः । भवानिव दृश्यते भवादृशः । भवादृक्षः । भवादृक् । अह. मिव दृश्यते इति मादृशः माक्षः माइक् । दृश् अस्मत्पूर्वः । त्वन्मदेकत्वे' इति महादेशे सौ कृते पश्चाटेराकारः। एवं त्वमिव दृश्यत इति त्वादृशः त्वाक्षः त्वाहा चकारात् समान इत्यस्य स आदेशः । समान इव दृश्यत इति सदृशः सदृक्षः सदृक् । वयमिव दृश्यत इत्य- स्मादृशः अस्मादृक्षः अस्माकू । यूयमिव दृश्यत इति युष्माशः ॥ ७४ ॥ णिनिरतीते ॥ धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च णिनिप्रत्ययो भवति ॥ ७७॥ करणे उपपदे यजणिनिर्वाच्यः॥ ७ ॥ इनां शौ सौ । भमिष्टोमेन इयाज इति वा अमिष्टोमेन अयाक्षीत् इति अमिष्टोमयाजी। वा अग्निष्टोमं यष्टुं शीलं यस्य सः अमिष्टोमयाजी। अश्राद्धं भुङ्क्ते इत्येवंशील: अश्राद्धभोजी । अर्धं भुङ्क्ते इत्येवंशीलः वा भुक्तवान् इति उष्णं भुक्के इत्ये. वंशीलः वा भुक्तवान् इति उष्णभोजी ॥ हनो धत् ॥ हन्तर्निन्दायां णिनिर्वाच्यः ७६॥ पितरं जघान वा अवधीत् इत्येवंशीलः पितृघाती । दण्डिन् शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ कर्तर्युपमाने णिनिर्वाच्यः ॥ ८ ॥ अभ्र इव पततीति अभ्रपाती । मत्त इव करोतीति मत्तकारी। हंस इव गच्छ- तीति हंसगामी । स्त्री चत् हंसगामिनी ईप् ॥ (च.) सूत्रम्-'णिनिरतीते ॥ णिनिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविः । अतीते सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' पश्चात् 'नामिनोरः 'स्वरहीनं० । धातोरतोते गतकाले णिनिप्रत्ययो भवति । शीले स्वभावेऽर्थे । णिनिरित्यत्र णकारो वृद्धयर्थः । इकारः प्रत्यय- भेदज्ञापनार्थः ॥ उदाहरणम् । यज् अग्निष्टोममिष्टवान् यष्टुं शीलमस्ये त वा अग्निष्टोमयाजी। णिनिप्रत्ययः इन् । णित्त्वाद्वृद्धिः । 'स्वरहीन' 'इनां शौ सौ' 'हसेपः से० 'नाम्नो नो दण्डिन् शब्दवत्प्रक्रिया ॥ ७७ ॥ (प्र०) अग्निष्टोमेनेति । नन्वग्निष्टोमस्य कर्मनामधेयत्वेनाभेदात् कथं करणत्वमस्येति चेत् , सत्यम् , अभ्यासोऽपि फलोत्पादनायां करणं सम्भवतीत्यकारे स- माहितत्वादग्निष्टोमः फलभावनायां करणं भवत्येव ।

·२५८ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध क्विक्वनिब्डाः ॥ धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च विप् कनिम् डा इत्येते प्रत्यया इव भवन्ति ॥८१॥ क्विप् ॥ वृत्र ब्रह्म भ्रूण एतत्पूर्व- कादेव हन्तेः किप् स्यात् ॥८२॥ अतीते काले एव । वृत्र हतवानिति वृत्र- हा । ब्रह्महा । भ्रूणहा । अन्यत्र शत्रुघातीत्यत्र णिनिः । शत्रु हन्तीत्येवंशील: शत्रुघाती । सुष्टु करोति स्माऽसौ सुकृत् । कर्मकृत् । पापकृत् । पुण्यकृत् । शास्त्रकृत् । सोमं सुनोति स्माऽसौ सोमसुत् । अग्निं चिनोति स्माऽसौ अमि- चित् । इत्येते क्विवन्ताः ॥ कनिप् । युधि संप्रहारे । राजानं युध्यते स्माऽसौ राजयुध्वा । राजानं करोतीत्येवंशीलः राजकृत्वा । सह युध्यते स्माऽसौ सह. युध्वा सहकृत्वा ॥ षुञ् प्राणिप्रसवे । कनिव् तुक् । कित्त्वाद्गुणाभावः । सुनोति स्माऽसौ वा सुत्वान् इति सुत्वा । स्तुत्वा । यजति यज्वा । पारमद्रा- क्षीत् इति पारदृश्वा । इत्येते कनिबन्ताः ॥ (च०) सूत्रम्-'क्विब्वनिवडा ॥ प्रथमाबहुवचनान्तम् । “सवणे' । 'स्रो- वि०। वृत्तिः सुगमा । हन् हिंसागत्योः । हुनु वृत्रासुरं हतवानिति विग्रहे क्विाप्रत्ययः । विपः सर्वापहारी लोपः । प्रथमैकवचने 'इनां शौ सौ 'हसेपः से 'नाम्नो नो०' वृत्रहा वृत्रहणौ । एवं ब्रह्महा । पूर्व विष्प्रत्यो वनिप्प्रत्ययश्च वर्तमानकाले उक्तः । अन्न तु अतीते काले इति न पौनरुक्त्यमित्यादि । यज् वनिष्प्रत्ययः । वन् । 'स्वर०' यज्वन् प्रथमैकवचने 'नोपधायाः 'हसेपः से०, 'नाम्नो नो इष्टवानिति यज्वा । यज्वानौ ॥१॥ जनी प्रादुर्भावे ॥ सप्तम्यां जनेर्डः ॥ सप्तम्यां जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति अतीते काले ॥८३॥ सरसि जायते तत् सरसिज पद्मम् । अलुक् क- चित् । सरसि जातं सरोजम् । संस्कारजः । अजः । द्विजः ॥ परितः खाता इति परिखा । प्रकर्षेण जायते स्मेति प्रजा । सर्वं गतवान् इति सवर्गः वा सर्वं गच्छति स्माऽसौ सर्वगः ॥ गै शब्दे । साम गीतवान् गायति स्माऽसौ सामगः ॥ इति डप्रत्ययान्ताः ॥ इति कर्बर्थप्रक्रिया ॥१॥ (च० ) जनी प्रादुर्भावे । जन् सरसिपूर्वः । डप्रत्ययः । अ । डिवाहिलोपः । 'स्व. रहीनं०' सरसि जातं सरसिजम् । 'अलुक् क्वचित्' इति सप्तम्या अलुक् । नपुंसके कुलश. ब्दवत् । ज्ञाअवबोधने । ज्ञा सर्वपूर्वः। डप्रत्ययः । टिलोपः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोविक सर्व ज्ञातवानिति सर्वज्ञः ॥ गम्ल गतौ गम् सामन्पूर्वः। सामवेदं गतवान् ज्ञातवान् । गीतवानिति विग्रहे ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति डप्रत्ययः टिलोपः 'स्वरहीनं.' 'नाम्नो नो० सामगः । एवं सर्वत्र गतवान् सर्वगः ॥

·१० प्र० ३५ नि० २] सप्रसादचन्द्रकीर्तिमनोरमोपेता। २५९ निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥२॥ अथ निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥ क्तक्तवतू ॥ धातोरतीते काले क्तक्तवतू प्रत्ययौ भवतः ॥८४|| भावकार्ययोः क्तः । क्तवतुः कर्तर्येव ॥ कृतो घटः । कृतवान् घटम् । उकावितौ । उमर्थः ॥ ष्णा शौचे । स्नायते स्म तत् स्नातं त्वया । आगम्यते स्म तत् आगतम् । स्थीयते स्म तत् स्थितं देवद. त्तेन । भावस्यैकत्वादेकवचनं नपुंसकत्वं च । भावे नपुंसकता ।। अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे च मनोहरे । धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते ॥ ८ ॥ क्रियते स्माऽसौ कृतः कटस्तेन । स कटं कृतवान् । करोति स्माऽसा कृतवान् । कृष्णः सर्व कृतवान् । बितो नुम् नुमागमः ।। (च० ) अथ निष्ठाप्रक्रिया ॥ सूत्रम्-~-'तक्तवतूः ॥ तश्च क्तवतुश्च तक्तवतू प्रथ- माद्विनचनान्तम् । 'औ यू' 'सवणे ॥ धातोरतीते क्त क्तवतु इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । तत्र प्रत्ययो भावे कर्मणि च भवति, क्तवतुश्च कर्तरि । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः । अकारि इति कृतः । कृक्त त्ययः । त । प्रथमैकवचने 'स्रोविक कृतः घटा कारकेण । अत्र कर्मणि तः ॥ क । क्तवतुः । उकारो नुम्विधानार्थः तवत् प्रथमैकवचने । 'वितो नुम् अत्वसोः सौ दीर्घः हसेपः सेलोपः। 'संयोगान्तस्य लोपः ॥ चकार इति, कृतवान् । 'डितः । स्त्रीचेत् कृतवती । अत्र कर्तरि क्तवतुः ॥ ८४ ॥ गत्यर्थीदकर्मकाच्च कर्तरि क्तः॥ गत्यर्थादकर्मकाच कतरि क्तप्रत्ययो भवति ॥ ८५ ॥ चाद्भावकर्मणोरपि ॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । गच्छति स्म इति गतः ॥ स्थामी। तिष्ठति स्म इति स्थितः । कृतः । अटति स्म इति अटितः ॥ शम दम उपशमे ॥ अमान्तस्य किति झसे दीर्घः॥ अमान्तस्य धातो? भवति क्डिति झसे परे किपि वा ॥८६॥ शाम्यति स्म इति शान्तः । दाम्यति स्म इति दान्तः ॥ टुवम् उद्गि- रणे । वमति स्म इति वान्तः ।। (च० ) सूत्रम्-'गत्यर्थादकर्मकाच्च कर्तरि क्तः ॥ गतिरों यस्य सः ग- त्यर्थः तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरत! 'सवणे दीर्घ:०१ न विद्यते कर्म यस्येत्यक- मकस्तस्मात् । पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङसिरत् मध्ये । 'चपा अबे, 'स्वरहीनं च प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'अव्यया पश्चात् 'स्तोः श्चभिः श्वः 'स्वरहीनं कर्तरीति कर्तृशब्दस्य सतम्येकवचनान्तम् । सोवि० ॥ गम् क्तः । त । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् इति मलोपः । देवदत्तेन आगतमन भावे क्तः । नपुंसकलिङ्गे भावे विहितस्य क्तप्रत्ययस्य नपुंसकलिङ्गता ·२६० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध च ॥ ष्ठा 'आदेः ष्णः स्न: स्था क्तप्रत्ययः । 'स्थामी' इति हस्व इकारः । देवदत्तेन स्थि- तम् ॥ गत्यर्थो धातुः 'अट गतौ इत्यादिः । अकर्मकश्च लज्जासत्तादिः । एवं द्विविधा- दपि धातोः कर्तरि क्तप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । अट् क्तप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडाग- मः । अटितशब्दात् प्रथमैकवचने 'सोवि०' अत्र गत्यर्थत्वात् क्तप्रत्ययः ॥ ष्ठा स्था क्तः । 'स्थामी' इति इकारः । स्थितः । अत्र अकर्मकत्वात् क्तः ॥ शम् दम् उपशमे । शम् क्तप्रत्ययः । शमां दीर्घ 'नश्चापदान्ते शान्तः। एवं दम् धातोः दान्तः ॥ टुवम् । वान्तः । अकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः ॥ मदेर्न दीर्घता, तेन मत्तः इति रूपम् ॥ ८५-८६ ॥ (प्र०) गत्यर्थादिति । एभ्यो भावकमकर्तृषु क्तः प्रत्ययः स्यात् ॥ यस्य कचिद्विकल्पेनेट तस्य निष्ठायां ने वाच्यः ॥८७।। गुप्तः गुप्तवान् ॥ श्लिष्शीस्थाआश्रिवस्जनरुहजीयतीनां सोपसर्गत्वेन सकर्मकाणामपि कर्तरि क्तो वाच्यः ॥ ८८ ॥ रमामाश्लिष्यति स्मेति आश्लिष्टः हरिः । हरी रमामाश्लिष्टः ॥ शेषमधि- शिश्ये इति अधिशयितः । को विष्णुः । शेषमधिशयितो विष्णुः । स्वर्गम. धितष्ठावित्यधिष्ठितः । स्वर्गमधिष्ठितः ॥ अघिशीङ्स्थासां कर्म || उपासांचके इति उपासितः भक्तो हरिम् । भक्तो हरिमुपासितः ॥ आश्रयति स्म इति आश्रितः ।। एकादशीमुपोवास इति उपोषितः वा हरिदिनमुपोवास इति उपोषितः ॥ वसिक्षुधोरिट् ॥ आभ्यां नित्यमिट् स्यात् ।।८९॥ घसादेः पः ॥ राममनुजज्ञे इति अनुजातोऽच्युतः तमनुजातः ॥ वृषमारुरोह इति मारूढः शिवः ॥ जृष् वयोहानौ । 'ऋत इर्' । 'वोर्वि हसे' जगत् अनु- जजार इति अनुजीर्णोऽच्युतः। जगदजीर्णों वासुदेवः ।। रः ॥ रेफादुत्तरस्थ- तस्य नो भवति । णत्वम् ।।९०॥ पक्षे तेन रमाश्लिष्टा हरिणा इत्यादि ज्ञेयम्।। (च० ) 'वसिक्षुधोरिट्' इति । यद्यपि वसिक्षुधौ एतौ द्वौ धातू अनुदात्तौ अनिटी कथितौ तथापि तयोरिडागमः । वस निवासे । क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । 'वसि. क्षुधोरिट्' इतीडागमः । 'घसादेः षः' । अवात्सीदीति उषितः ॥ एवं क्षुण् बुभुक्षायाम् । क्षुधितः । मिष्वप् शये । 'आदेः ष्णः स्नः स्वप् क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । सुप्तम् ॥८९॥ (प्र०) आश्लिष्ट इति । सकर्मकत्वादप्राप्तौ वचनम् । तो वा सेट् ॥ उकारोपधान्मृषश्च परः सेट् क्तः प्रत्ययः किद्वा भवति ॥९॥ दिद्युते तत् द्युतितम् । द्योतते स्म तत घोतितम् । प्रकर्षण दिद्युत्ते स्माऽसौ प्रद्युतितः । प्रकर्षण द्युतं प्राप्तः वा प्रद्योतते स्माऽसौ प्रद्यो- तितः ॥ मृष क्षान्तौ संपूर्वः । सम्यक् ममृष तत् संमृषित-संमर्षितम् ॥ उमयं ।

·कृ० प्र० ३५ नि० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। २६१ प्राप्तः उद्यते स्माऽसौ उदितः । रोदनं प्राप्तः रोदितः वा रोदिति स्माऽसौ रोदितः रुदितः ॥ मुष्यते स्माऽसौ मोषितः-मुषितः ॥ ग्रहां किङति च । गृह्यते स्माऽसौ गृहीतः ॥ नुद्यते स्म इति नोदितः नुदितः । वेदितः विदितः ॥ शीविदिमिदिक्ष्विदिधृषुपूङ क्षेमार्थे ॥ एभ्यः परौ सेटौ तक्तवतू प्रत्ययौ कितौ न भवतः ॥९२॥ पूडो वा क्तः सेट। पृङः परस्य क्तप्रत्ययस्येड्वा भवति ॥९३॥ पूङ् शोधने । पुपुवेऽसौ पवितः पूतः ॥ शिश्येऽसौ शयितः ॥ (च० )सूत्रम्-'क्तो वा सेट् ॥ क्तः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० 'हवे' 'उ ओर सेट् । सह इटा वर्तमानः सेट् प्रथमैक. वचनान्तम् । 'हसेपः सेलोपः ॥ इट्सहितः क्तप्रत्ययो भवति कित्त्वे सत्यपि विकल्पेन कित्त्वं कल्पनीयम् । किवाद्गुणप्रतिषेधः । यत्र कित्त्वं न तन्त्र गुणो भवति। शुत् दीप्तौ । द्युत् प्रपूर्वः । कर्तरिक्तः । 'कृतः । इतीडागमः । एकत्र कित्त्वाभावः तत्र गुणः । 'उपधाया लघोः' कित्त्वपक्षे गुणाभावः। प्रद्योतितः प्रद्युतितः ॥ रुदिर् अश्रुविमोचने । रुद रोदितः रुदितः॥ मुष स्तेये । मोषितः । मुषितः । एवं नोदितः । नुदितः वेदितः विदितः ॥ ग्रह । 'तक्तवत्' इति क्त प्रत्ययः । 'ग्रहां किति च' इति संप्रसारणम् । 'कृतः इतीडागमः । 'ईटो ग्रहाम्' इति इकारस्य ईकारः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' गृहीतः ॥ ९१-९२ ॥ वृतः॥ उवर्णान्तात् ऋवर्णान्तात् विश्रियश्च धातोः परस्य कित प्रत्ययस्य वसादेः इट् न भवति ॥ ९४ ॥ बभूवेल्यसौ वा भवति स्म इति भूतः ॥ णु स्तुतौ नौति स्म इति नुतः ॥ वृञ् वरणे | ववार इति वृतः ।। श्रयते स्म इति श्रितः ॥ श्वयतेः सम्प्रसारणस्थ दीर्घः ॥ ९५ ॥ अशिश्वियदिति शूतः ॥ (च० ) सूत्रम्-'वृतः ।। षष्ठयेकवचनान्तम् । एकपदम् । 'वुः से. इति सूत्रात बुरित्यनुवर्तते । कापि वृश्रि कितः' इति सूत्रं दृश्यते । उवर्णान्तात् लवर्णान्तात् श्रिञ् सेवायाम् इत्यस्माच्च धातोः परस्य कित्तः ककारेतः प्रत्यस्य इडागमो न भवति 'भू गत्यर्थादकर्मका०इति क्तप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ वृञ् वरणे । क्तप्र. त्ययः । 'प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ श्रिज् सेवायाम् । नि क्तप्रत्ययः ॥ अभावि इति भूतः । अवारि ब्रियते सा इति वृतः । अश्रायि इति श्रितः । अत्र रूपत्रयेऽपि उवर्णा- न्तात् श्रिजश्व धातोरिति वचनात् 'कृतः' इति सूत्रेण प्राप्तस्य इटो निषेधः । एवम् नुतः मृतः ॥ ९४-९५ ॥ (प्र०) वृत ति । क्वचित् कित इति । तन्न वुः सेरित्यतो बुरित्यस्यानुवृत्तेव । . इत्यस्य लाभः ।। १४ ।।

·सारस्वतप्रक्रिया- २६२ - [उत्तरार्द्ध आदीदितः ॥ आदितः इदितश्च परस्य क्तस्ये न भवति ॥१६॥ आतां तक (क्त) वर्तमानेऽपि ॥ नीता धातूनां मतिबुद्धिपूजार्थानां च वर्तमानेऽपि तक (क्त) प्रत्ययो भवति।। ९७ ॥ अपिशब्दात् भावकर्मणो- रपि ॥ दस्तस्य नो दश्च ॥ दकारादुत्तरस्य कितस्तस्य नवं भवति॥९॥ चकाराद्दकारस्य नकारो भवति ॥ जिमिदा स्नेहे ॥ आदितः कर्मणि निष्ठा कर्तरि च वाच्या ॥१९॥ भिद्यते तत् भिन्नं । भिन्नमन्नं तैलेन वर्तते ॥ भावे कर्तरि चादितः क्तस्येट् वा वाच्यः ॥१००॥ मि. देर्गुणः ॥१०१॥ मेद्यतऽसौ मेदितः । मिद्यते तत् मेदितम् । ह्राद आह्वा- दने । निष्ठायां हस्वो वाच्यः ॥१०२॥ हादतेऽसौ हुन्नः ।। नि- विदा गात्रप्रक्षरणे द्वादने च । आयासने प्रस्विद्यतेऽसौ प्रस्विन्नः । प्रस्वे. दितः । स्वेदितं तेन ॥ निविदा संचूर्णने । विद्यतेऽसौ विण्णः । श्विद्यते तत् श्वेदितं तेन ॥ निधृषा प्रागल्भ्ये । स्वादिषु । धृष्णोतीति धर्षितः धृष्टः ॥ मन्यतेऽसौ मतः ॥ बुध अवगमने । बुध्यतीति बुद्धः ।। पूज अायाम् । पूजतीति पूजितः सः। जीता तक वर्तमानेऽपि इत्यपिश. ब्दात् ज्ञार्चेच्छार्थशीलादेस्तक् । ज्ञा अवबोधने । अर्च पूजायाम् । इषु इच्छायाम् । शील स्वभावे । एतेषां तक् भवति ॥ ज्ञातः । अर्चितः । इण्यतेऽसौ एषितः । शीरयतेऽसौ शीलितः ॥ तस्य च वर्तमाने । वर्तमानार्थस्य क्तस्य यागे षष्ठी स्यात् ॥१०३॥ तेन राज्ञां पूजितः । पूज पूजने । अन्यत्र कार्य क्तः सामान्यः ॥ दस्तस्य नो दश्चेति चकारान्मदेनेति वाच्यम् । तेन माद्यतीति मत्तः । मदी हर्षे ।। (च०)सूत्रम्-'आदीदितः ॥ आच्च ईच्च आदीतौ तौ इतौ यस्य स आदीदित तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०, 'स्रोवि०' आकारानुबन्धादीकारानुबन्धाच्च धातोः परस्य कितः प्रत्ययस्य इडागमो न भवति ॥ जीतां तक जि इत् येषां ते जीत- स्तेषां धातूनां वर्तमानकालेऽर्थे अपिशब्दादतीतेऽप्यर्थे तक् (क्त) प्रत्ययो भवति । जिमि- दाधातुः स्नेहने म्रक्षणे । निकार आत्मनेपदार्थः । मिद् त इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'द- स्तस्य नो दश्च ॥ दः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्रोवि० । दः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्व- रहीनं, 'स्रोवि०॥ च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया ॥ दकारान्ताद्धातोः परस्य कितेस्तकारस्य नकारो भवति धातुसम्बन्धिनो दकारस्यापि नकारः । इति तसंबन्धि- नस्तस्य ना, दस्य च नः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' नपुंसकान्तम् । .

·कृ०प्र० ३५नि०२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । २६३ how तैलेन भिन्न स्निग्धं वर्तते इत्युदाहरणम्॥ एवं जिष्विदाधातुः गात्रप्रक्षरणे प्रस्वेदने । विदू । 'आदेः ष्ण: स्नः स्विदू ज्यनुबन्धन्धत्वात्तक । ‘आदीदितः' इति आकारानुबन्धत्वादि. निषेधः । 'दस्तस्य नो०' इात दकारतकारयोर्नकारः॥ प्रपूर्वः । आयासेन खेदेन प्रस्विनः॥ अिष्विदा ॥ मिक्ष्विदा ॥ शुदिर संचूर्णने । संचूर्णनं पेषणं । क्षुद्र तक् प्रत्ययः । दकार- तकारयोर्नकारः । रुनॊणोऽनन्ते? 'अवकुप्वन्तरेऽपि' इति धातोर्नस्थ णत्वे 'टुभिः ष्टु' इत्युत्तरनकारस्य णकारः । 'स्वरहीनं. क्षुण्णः । चूर्णित इत्यर्थः ॥ मदी हर्षे । इत्यस्य तु दकारतकारयोर्नकारो न तेन मत्त इति रूपम् ॥ ९६-१०३ ॥ (प्र०) आदिदीति आच्च ईच्च आदीतौ इतौ यस्य तथा तस्मात् । कृत इति प्राप्तस्यापवादः॥ १६ ॥ जितामिति । जिरियेषां ते जातस्तषाम् ॥ ९७ ॥ अदो जघुः ॥ अदो जघुरादेशो भवति निष्ठायां किति तकारे परे क्यपि च ॥१०४॥ उकार उच्चारणार्थः ॥ क्तक्तवतू निष्ठा ॥ एतौ प्रत्ययौ निष्ठासंज्ञौ स्तः ॥१०५॥ तथोषः। झबे जवाः। अद् भक्षणे । मद्यते स्म तत् जग्धम् । किं ? अन्नम् ॥ रः ॥ विदारणे । हिंसाया- म् । कृ विक्षेपे । ऋत इर् । य्वोर्विहसे विकीर्यते स्माऽसौ विकीर्णः । जुष् अष् वयोहानौ । षकारः षिद्भिदामङ् इत्यस्य विशेषणार्थः । जायते स्म तत् जीर्णम् किं ! शरीरम् । गीर्यते स्म तत् गर्णिम् । पुरी पूर्ती । पूर्यते स्माऽसौ पूर्णः ॥ 'रः' इति सूत्रं न पिपर्तेः ॥ पोरुर् पिपर्ति स्म इति पूर्तः ।। (च० ) सूत्रम्-'अदो जघुम्॥ इति । अदृभक्षणे इत्यस्य धातोर्जघुरित्ययमादेशो भवति । तकारादौ किति परे। अदू क्तप्रत्ययः । जघ् आदेशः । 'तथोधः' 'झबे जबाः' घस्य गः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्शसोरस्य, मोऽनुस्वरः' जग्धम् । अन्नम् ॥ सूत्रम्-'र" ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं 'स्रोविक रेफात् रकारात्प- रस्य कितः तकाल्य नकरो भवति । उदाहरणम् । कृञ् विक्षेपे विकरणे हिंसायां वा क क्तप्रत्ययः । त । 'ऋत इर् ":" इति सूत्रेण तस्य नः । यत्रोवि हसे' इति दीर्घः रुनों गो. 'शद्यपो द्विः, 'जलतुम्बिका०' विकीर्णम् । प्रथमैकवचने । 'अतोऽम् ॥ जृष् धातुश्च वयोहानौ वार्धक्ये । षकारः पित्कार्यार्थः । ज़ क्तप्रत्ययः । 'ऋत इर् रकारान्तत्वात् 'र' इति सूत्रेण तस्य नः । “य्वोर्विहसे 'रुनों णो 'राद्यपो द्विः' जलतुम्बिका जीर्ण शरी. रम् । एवं सृष्झीर्ण शरीरम् ॥ (प्र०) र इति । कृतस्यापत्यं कार्तिरित्यत्र वृद्धेरसिद्धत्वान्न स्वरात्तो वेत्यतो त्यस्यानुवृत्तये व्यवस्थया क्वचिन्न क्वचिद्वेति बोध्यम् । तेन पूर्व इत्यादौ न ॥ ल्वाद्योदितः॥ स्वादेरोदितश्च धातोः कितस्तो नो भवति ॥१०६॥ लुञ् छेदने । लयते स्मासौ लूनः ॥ ज्या वयोहानौ । ग्रहां विति च । ।

·२६४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध जानाति स्मासौ जीनः ॥ भुजो कौटिल्ये। चोः कुः । भुज्यते स्माऽसौ भुमः । मोहाक् त्यागे । स्थामी । हीयते स्मासौ होनः ॥ घुङ् दूङ दी धीङ् रीङ् मीङ् दीङ् लीङ् बीङ् एते नव आदितः । षूङ् प्राणिप्रसवे । सूयते स्मासौ सूनः ॥ दृङ् परित्यागे । दूङ् दुःखे । दूयते स्मासौ दूनः ॥ डीङ् विहायसा गतौ ॥ डीङ् इडभावः ॥१०७॥ डीयते स्मासौ डी- नः ॥ धीङ् धारणे । धीङ् सामर्थे । धीयते स्मासौ घीनः ॥ रीङ् क्षरणे । शङ् स्रवणे । रीयते स्मासौ रीणः ।। मीङ् प्राणवियोगे। मीङ् हिंसायाम् । मीयते स्माऽसौ मीनः ॥ दीङ् क्षये । दीयते स्मासौ दीनः ॥ लीङ् आश्ले. षणे । लीङ् विलपने । लायत स्मासौ लीनः । ब्रीङ् वरणे । ब्रीयते स्मासौ ब्रीणः । एते ओदितः । ओप्यायी वृद्धौ ॥ प्याय पी॥ प्यायः पी आ. देशो भवति निष्ठायाम् ॥ १०८ ॥ प्यायते स्मासौ पानः ।। क्षि क्षये ।। नियो निष्ठायां कर्तरि दी? वाध्यः ॥ १०९ ॥ दीर्घादेव क्षियो निष्ठातस्य नो वाच्यः ॥ ११०॥ क्षीयते स्मासौ क्षीणः । क्षीणवान् । भावकर्मणोस्तु क्षीयते स्म तत् क्षितं तेन । क्षितः कामो मया ॥ यरलषसंयोगादेरादन्तान्निष्ठातस्य नो वाच्यः ॥१११॥ द्रा स्नप्ने । द्रायते स्मासौ द्राणः ॥ ग्लै म्लै हर्षक्षये। ग्लायते स्मासौ ग्लानः । म्लानः ॥ हि गतौ । हीयते स्मासौ हितः ॥ (च०) सूत्रम्-'ल्वाधोदितः ॥ लू आदिर्यस्य स स्वादिः ओकार इत् यल्य स ओदित् । ल्वादिश्च ओदित् चल्वाद्योदित् तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहो नं.' 'स्रोवि०' ल्वादयो धातुपाठोक्ताः । ओदितश्च । ओहाक त्यागे । ओहाङ् गतौ । ओ. प्यायी वृद्धौ । इत्यादयस्तेभ्यः परस्य कितस्तकारस्थानकारो भवति । उदाहरणम् ।। लून छेदने । लू। तक्तवतूर त । 'ल्वाद्योदितः' इति तस्य नः । प्रथमैकवचने 'स्रोविक, लूनः ॥ क्षि क्षये । क्षि क्तप्रत्ययः । 'शमां दीर्घः केचित्तु क्ष्यादेर्दीर्वता च । 'ल्वाद्योदितः' इति तस्य नः । “रुणो०, 'स्रोविसर्गः: क्षीणः ॥ ग्लै हर्षक्षये ग्लै क्तप्रत्ययः । 'संध्यक्षराणामा' ग्लै इत्यस्य ग्ला । 'ल्वाद्योदितः' इति तस्य नः । 'स्रोवि० ग्लानः । एवं म्लै गात्रविनामे । म्लानः ॥ ओहाक् त्यागे । हा क्तप्रत्ययः। 'स्थामी' 'ल्वाधोदितः' इति तस्य नः । हानः ॥ ओप्यायी धातुः वृद्धौ । 'प्यायः पी ओप्यायी इत्यस्य धातोः पी इत्यादेशो भवति इति प्यायीस्थाने पी। 'ल्वाद्योदितः' इति तस्य नः । पीनः । एवं दीनः लीना दूनः ॥ १०६-१११ ॥ (प्र.) त्वाद्यादित इति । लू आदिर्यस्य स ल्वादिः । ओदिद्यस्य स ओदित् । स्वादिश्च ओदिच्च ल्वादित तस्मात् ॥ १०६ ॥ ।

·कृ० प्र० ३५नि० २] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २६९ । त्रैङ् पालने ॥ त्राणाद्या वा॥ त्रणादीनां नत्वं वा निपात्यते।।११२॥ त्रायते स्मासौ त्राणः त्रातः ॥ घ्रा गन्धोपादाने । जिघ्रति स्मासौ घ्राणः प्रातः ॥ ही लज्जायाम् । होयते स्मासौ हीतः हीणः ॥ नुद् प्रेरणे। नुद्यते स्मासौ नुन्ना-नुत्तः ॥ विदिर विचारणे । विद्यते स्मासौ-विन्नः वित्तः ।। वेत्ति रूपं विद ज्ञाने विन्ते विदिर विचारणे । विद्यते विद सत्तायां विद्ल लाभे च विन्दति ॥ १० ॥ उन्दी क्लेदे । उद्यते स्मासौ उन्नः-उत्तः ॥ वा गतिगन्धनयोः । निर्वाति स्म वा निर्वायते स्मासौ निर्वाणः-निर्वातः ॥ विद् सत्तायाम् । विद्यते स्मासौ विन्नः-वित्तः । एते त्राणाद्या ज्ञेयाः ।। (च०) त्राणाद्याः शब्दाः अतीते कालेऽर्थविशेषे सिद्धा एवं वा निपात्यन्ते ॥ त्रै रक्षणे इत्यस्य त्राणः जातः । इति रूपद्वयम् । न त प्रत्ययः । 'संध्यक्षराणामा' ब्रातः । पक्षे क्तप्रत्ययेन सहैव त्राण इति निपात्यन्ते ॥ एवं ही लज्जायाम् इत्यस्य हीग: हीतः ॥ वाधातुः गतिगन्धनयोः । निपूर्वः । निर्वाणः । एवं ब्राणः प्रातः ॥ वित्तं विन्नम् । उत्तः उन्नः । नुत्तः नुन्नः ॥ ११२ ।। सम्पर्युपेभ्यः करोतेः सुट् ॥ सं परि उप एभ्यः परस्य करोते- र्धातोभूषणेऽर्थे शोभनेऽर्थे च वाच्ये सति सुट् आगमो भवति ॥११३॥ टित्त्वा. दादौ । संस्क्रियते स्मासौ संस्कृतः। परिष्क्रयते स्मासौ परिष्कृतः ।. उप. स्क्रियते स्मासौ उपस्कृतः । यदा संस्कृतिनं तदा संक्रियते स्मासौ संकृतः । परिक्रियते स्मासौ परिकृतः । उपकृतः ॥ भावे घञ् । संस्क्रियते स्मासौ संस्कार. । अलंक्रियते स्मासौ अलंकारः ॥ विद ज्ञाने। विद्यते स्मासौ वि. दितः । जातः खातः ।। (च० ) 'संपर्युपेभ्यः ॥ सम् परि उप इत्येतेभ्यःपरस्य कोतेर्धातोभूषणे अलं- करणार्थे सुडागमो भवति टित्त्वादादौ। उकार! उच्चारणार्थः । कृ क्रमेण संपरिउपपूर्वः । क्तप्रत्ययः। सर्वत्र सुडागमः 'स्वरहीनं०,संस्कृतः परिष्कृतः उपस्कृत अलंकृत इत्यर्थः ॥११३।। दो दत्ति ॥ दा इत्यस्य दद्भवति किति ताक परे ॥११४॥ दीयते स्मासौ दत्तः । ददाति स्म इति दत्तवान् । ब्रितो नुम् ।। (च० ) सूत्रम्-'दो दत्ति' ॥ दः षष्टयेकवचनान्तम् । 'आतो धतोः' इत्याका- रलोपः । 'खरहीनं० स्रोवि० । दत् । प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः । ति सप्तम्येकवच. नान्तम् 'स्वरहीनं० डुदाञ् दाने इत्यस्य धातोस्तकारादौ किति परे दत् आदेशो भवति । दा क्त दत् आदेशः 'स्वरहीनं०, 'स्रोवि०' दत्तः । क्तवतुप्रत्यये दत्तवान भवच्छन्दवत् ॥ ११४ ॥ - सा० उ० २३ ·CREEN २६६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (प्र.) दो दत्ति इति ॥ ददातेर्दथादेशः स्यात किति तकारे । दाप् लबने अस्य तु न व्याख्यानात् प्रयोगाभावाच्च । थान्तोऽयमादेशः । किञ्च यदि तान्त आदेशस्तदा विदत्तमित्यादौ आद्यन्तवदेकस्मिन्निति न्यायेन नाम्यन्तोपसर्गस्येति दीर्घः स्यात् ॥ यदि दान्तस्तदा दस्तस्येदि नत्वं स्यात् । यदि धान्तस्तदा तथोध इति तस्य धः स्यात् । थान्ते तु 'खसे चपा' इति थस्य तः ॥ ११४ ॥ स्वरात्तो वा ॥ स्वरादुत्तरस्य दा इत्यस्य वा तो भवति किति तकि परे ॥११५॥ प्रकर्षेण दीयते स्मासौ प्रत्तः प्रदत्तः । अवदीयते स्मासौ अव: दत्तः अवत्तः ॥ नाम्यन्तोपसर्गस्थ दीर्घो भवति ॥११६॥ ददा- तेस्तो वाच्यः ॥११७॥ नितरां दीयते स्म तत् नीत्तं निदत्तम् । पर्या- समन्ताद्भावेन दीयते स्म तत् परिदत्तम् ॥ दधातेर्हिनिष्ठायां वाच्यः ॥११८॥ धीयते स्मासौ हितः । दधाति स्मासौ हितवान् ॥ जहातेश्च किति ॥ जहातेर्धातोः किति प्रत्यये परे हिरादेशः स्यात् ॥११॥ तेन पूर्व हित्वा । हीयते स्मासौ हितः । अहासीदिति हितवान् ॥ ध्याख्या मूछिमदां क्तस्य नत्वाभावो बाच्यः ॥१२०॥ ध्यै चिन्तायाम् । ध्यायते स्मासौ ध्यातः ॥ ख्या प्रकथने । ख्यायते स्मासौ ख्यातः ।। पृ पालन । पूर्यते स्मासौ पूर्तः । पोरुर् । बोर्विहसे ।। मूछी मोहसमुच्छ्राययोः ॥ राल्लोपश्छ्वोः ॥रेफादुत्तरयोश्छ्वोलापो भवति किति तकारे परे ॥१२१॥ मूर्छयते स्मासौ मूर्तः ॥ मदी हर्षे । मद्यते स्म इति मत्तः ॥ यज देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु । यजेः क्तः । षत्वम् । ष्टुत्वम् । सम्प्रसारणम् । इज्यते स्म तत् इष्टं इष्टवान् ॥ (च० ) सूत्रम्-'स्वरात्तो वा ॥ स्वरात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । ङसिरत् सवर्णे। तः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया सस्वरादुप. सर्गात्परस्य दाधातोः न इत्यादेशो वा भवति पक्षे वा दत् इत्यादेशो भवति तकारादौ किति परे । दा प्रपूर्वः । एकत्र त एकत्र दत् क्तप्रत्ययः । प्रत्तम् प्रदत्तम् । एवम् अवपूर्वः। अवत्तम् अवदत्तं चेति रूपद्वयम् । प्रादायि इति प्रत्तं प्रदत्तम् । उपात्तम् ॥ यज् देवपूजा- संगतिकरणदानेषु । यज् क्तप्रत्ययः । 'यजां यवराणां०' इति संप्रसारणम् । यकारस्य इ- कारः । 'छशषराजादेः षः' इति पत्वम् । 'टुभिः ष्टुः' इष्टम् । क्तवतुप्रत्यये इष्टवान् ॥१२१॥ (प्र. ) स्वरात इति ॥ स्वरपदं स्वरान्तोपसर्गोपलक्षकम् ॥ तेन देवदत्त इत्यादौ न॥ ११५॥ टुवा बीजतन्तुसन्ताने । उप्यते स्म तत् उप्तम् ॥ वह प्रापणे । हो ।

·कृ० प्र० ३५ नि०२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २६७ ढः। तथोधः । ढि ढो लोपो दीर्घश्च । उद्यते स्मासौ ऊढः भारः ऊढोऽन- डुहा पङ्गुः ॥ वेञ् तन्तुसन्ताने । ऊयते स्मासौ उतः ॥ व्यञ् संवरणे । संवीयते स्मासौ संवीतः ॥ ह्वेन् स्पर्धायां । हृञ् आह्वाने । हृञ् कौटिल्ये। संप्रसारणं दीर्घः । आहूयते स्मासौ आहूतः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । संप्र. सारणम् । उद्यते स्मासौ उदितः ॥ वच परिभाषणे । उच्यते स्मासौ उक्तः ।। वसिक्षुध्योरिट् । वस् निवासे । उष्यते स्मासौ उषितः । घसादेः षः । क्षुध बुभुक्षायाम् । क्षुध्यते स्मासौ क्षुधितः ॥ अिण्वप् शये। सुप्यते स्मासौ सुप्तः । ओवश्चू छेदने ॥ वेटो निष्ठायां इट् न ॥ १२२ ॥ स्कोरा- योश्च संप्रसारणम् । त्वाद्योदितः इति नत्वम् । णत्वम् । चोः कुः । प्रवृश्च्यते स्मासौ प्रवृक्णः ॥ जनेर्जा निष्टायाम् ॥ जनेर्धाताजी आदेशो भवति निष्ठायां परतः ॥ १२३ ॥ जन जनने । जन्यते स्मासौ जात ।। खनेरात्वं निष्ठायाम् ॥ १२४ ॥ खन खनने । खन्यते स्मासौ खातः ।। (च०) टुव बीजसंताने ॥ अन्नादिवपने इत्यर्थः । टुकारः दिवतो थुक्' इति कार्यार्थः । वप् क्तवतुप्रत्ययः । 'यजां यवराणां.' इति वस्य उः । 'स्वरहीनं० प्रथमैक- वचने । 'अतोऽम्' उत्तं बीजम् । अवापि इत्यर्थः ॥ वह प्रापणे। वह कप्रत्ययः । 'यजां यवराणां.' इति वस्य उः। 'हो ढः' तथोघः' 'टुः भिष्टुः 'ढि ढो लोपः, ढलोपः-उकारस्य ऊकारः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' ऊढः । अनुडुहा वृषभेण पङ्गुः खञ्जः पुमानूढः ॥ व्येञ्- संवरणे । व्ये संपूर्वः । क्तप्रत्ययः । कित्त्वात् । “यजां यवराणां' इति संप्रसारणम् । सस्व. रस्य संप्रसारणं दीर्घ च दीर्घः इति व्ये इत्यल्य वी । संवीतः ॥ वेज् आह्वाने । आङ् पूर्वः क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । ह्वे इत्यस्य हू। प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' आहूतः । आहूतवान् । आहूयते स्म इत्याहूतः । आजुहाव इत्याहूतवान् ॥ वदव्यक्तायां वाचि । वद क्तप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । कित्त्वात्संप्रसारणम् । वल्य उः ! प्रथमैकवचने 'अतोऽम् उपितम् ।। वच् क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । 'चाः कुः उक्तः ॥ 'जनेर्जा' जनी प्रादुर्भावे इत्यस्य जा इत्यादेशः । क्तप्रत्ययः जातः ॥ एवं खन इत्य- स्य खा आदेशः । खातः ॥ पचो वः ॥ पचेः परस्य क्तस्य वो भवति निष्ठायाम् ।। १२५ ॥ पच्यते स्मासौ वा पाकक्रियया निवृत्तः पक्कः । पचति स्मासौ पक्कान् ।। क्षायो मः ।। क्षायः परस्य क्तस्य मो भवति निष्ठायाम् ॥ १२६ ॥ क्षये । सन्ध्यक्षराणामा । क्षायते स्मासौ क्षामः ॥ शुषेः कः ॥ शुषः परस्य क्तस्य को भवति निष्ठायाम् ॥ १२७ ॥ शुष् शोषणे । शुष्यते स्मासौ .- ·२६८ सारस्वतप्रक्रिया- TER [ उत्तरार्द्ध शुष्कः ॥ स्फायः स्फीः ॥ स्फायः स्फीरादेशो भवति निष्ठायां परतः ॥१२८॥ ओस्फायी वृद्धौ । स्फायते स्मासौ स्फीतः । धेट पाने । धीयते स्म तत् धीतम् स्थामी। गै शब्दे । गीयते स्म तत् गीतम् । पा पाने । पीयत स्म तत् पीतम् । दो अवखण्डने । दीयते स्म तत् दितम् । षोऽन्त- कर्मणि । सीयते स्म तत् सितम् । माङ् माने । मीयते स्म तत् मितम् ।। सेति निष्ठायां जेलोपो वाच्यः ॥१२९॥ चोर्यते स्मासौ चोरितः। याच्यते स्माऽसौ योचितः ॥ तक्तवतु निष्ठासंज्ञौ । इति निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥ (३०) 'पचोवः पचेर्धातोरतोतेऽर्थे वप्रत्ययो भवति क्तप्रत्ययाथें । यद्वा क्तप्रत्यय- स्यैव व इत्यादेशो भवति 'चोः कुः ॥ 'शुषेः कः शुष शोषणे इत्यस्य कप्रत्ययः शुष्कः॥ 'स्फायः स्फी' स्फायेर्धातोः क्तप्रत्ययो भवति क्तप्रत्यये परे स्फीआदेशो भवति । स्फायी वृद्धौ । स्फाय् क्तप्रत्ययः । स्फी आदेशः स्फीतः ॥ क्षै क्षये। 'संध्यक्षरागामा' 'क्षायो मः' क्षायतेमप्रत्ययः । क्षामः ॥ इति निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥ १२५ ॥ (प्र०) पचो व इति ॥ पचतेः परस्य तक्तवत्योस्तस्य वः स्यात् । वल्यासिद्धत्वा- च्चोः कुरिति कः । पक्कः ॥ १२५ ॥ कस्वादिप्रक्रिया ॥३॥ अथ कस्वादिप्रक्रिया ॥ कसुकानौ णबेवत् ॥ धातोः कसुकानौ प्रत्ययौ भवतः अतीते काले वाच्ये सति तौ च णबेवत् परस्मैपदात्मनेपदे भवतः ॥ १२६ ॥ णबादित्वाहिर्वचनं न तु णपो णित्त्वाद्वृद्धिरित्याशयः ॥ यथा च णः परस्मैपदे तथा क्वसुः । यथा आत्मनेपदे ए तथा कानः । क- कारो गुणप्रतिषेधार्थः । तकारो नुम्बिधानार्थः । डुकृञ् करणे । चकार इति चकृवान् । ब्रितो नुम् । हे चकृवन् चकृवांसौ चकृवांसः । चकृवां सम् चकृ- वांसौ । वसोर्व उः । चक्रुषः । चक्रुषा । वसा रसे । चक्रवद्भ्याम् चकृव- द्भिः । इत्यादि । चक्रे इति चक्राणः । स्त्रीलिङ्ग्रे चक्रुषी । नपुंसके चकृवद् चक्रुषी चकृवांसि ॥ भिदिर विदारणे । बिभेद इति बिभिद्वान् विभिद्वांसौ बिभिद्वांसः । बिभिद्वांसम् । बिभिद्वांसौ । वसोर्व उः । बिभिदुषः। बिभिदु. षा । वसा रसे । बिभिद्वथाम् । बिभिद्वद्भिः । इत्यादि । बिमिदे इति बि. भिदानः ॥ भलो आमर्दने । बभञ्ज इति बमज्वान् । बमले इति बभञ्जा- ·कृ० प्र० ३५ क० ३ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २६६ नः । जागृ निद्राक्षये । जजागार इति जजागृवान्-जजागर्वान् । इत्यपि भव- ति ॥ जागर्तेः किति गुणो वक्तव्यः ॥१२७ ॥ तेन जजागरुषः ।। कृतद्वित्वानामेकस्वराणामादन्तानां च घसेरेव कसोरिड्वा. च्यः नान्येषाम् ॥१२८॥ बभूव इति बभूवान् ॥ ऋ गतौ । आर इति आरिवान् ॥ पपौ इति पापिवान् ॥ अद भक्षणे । आद इति आदिवान् ।। तस्थौ इति तस्थिवान् ॥ बभौ इति बभिवान् ॥ ययौ इति ययिवान् । या प्रापणे । दरिद्रातेरनपि नित्यालोपित्वेनेट् । ददरिद्री इलि ददरिद्रिवान् ॥ वण्सयुटौ हित्वा दरिद्रातेरनप्यालोपो वाच्यो लुङि वा ॥१२६॥ ददरिद्रुषः ॥ डुदाञ् दाने । ददौ इति ददिवान् ददुषः ॥ घस्ल. अदने । जघास इति जक्षिवान् । कुहोश्चुः । झपानां जबचपाः । गमां स्वरे । खसे चपा झसानाम् । किलात् वस्योत्वे कृते इडभावः । जक्षुषः ।। गम् धविविश्शां कसोर्वेट् ॥ १३० ॥ गम्ल गतौ । जगाम इति जग्मिवान्-जगन्वान् । मो नो घातोः ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेहकारस्य चत्वं वक्तव्यम् ॥१३॥ जघान इति जनिवान्-जघन्वान् ॥ विद ज्ञाने । विवेद इति विविदिवान् विविद्वान् ॥ विश् प्रवेशेन । विवेश इति विविशिवान् विवि- श्वान् । दृशिर् प्रेक्षणे । ददर्श इति ददृशिवान् ददृश्वान् ॥ इण् गतौ ।। इण दीर्घता क्वसौ वक्तव्या ॥ १३२ ॥ इयाय इति ईयिवान् । उपेयाय इति उपेयिवान् । लोपः पचर्चा कित्ये । पपाच इति पेचिवान् ।। (च०) सूत्रम्-'क्वसुकानौ णबेवत् ॥ क्वसुश्च कानश्च वसुकानौ प्रथमाद्विवच- नान्तम् । ओ औ और । ण च ए च णवे णवेभ्यां तुल्यौ वर्तते इति णवेवत् प्रथमैकव- चनान्तम् ॥ धातौरतीते काले कपुकानौ प्रत्ययौ भवतः तौ च णवेव भवतः । यथा आ ख्याते परस्मैपदीनां धातूनां परोक्षे गप् तथा अत्रापि तेषां परस्मैपदिनां कनुः । यथा चा- त्मनेपदिनाम् ए आते तथात्र कानः । उभयपदिनामुभावपि आख्याते तु जप ए इत्येतयोः प्रथमपुरुषः । अन्यत्र पुरुषत्रयमपि । ककारो गुणनिषेधार्थः । वसोः उकारो नुम्विधानार्थः । णबादित्वाद्विवचनं न तु वृद्धिः । उदाहरणम् ॥ विद ज्ञाने। 'क्वपुकानौ०, इति परस्मैप. दित्वात् वसुप्रत्ययः । वस् । णबादित्वात् द्वित्वम् । 'पूर्वल्या 'हसादिः शेषः । नामसं. ज्ञायां स्यादिविभक्तिः विविद्वस् स् इति स्थिते । उकारानुबन्धत्वात् 'वितो नुम्' इति नुमागमः । 'न्संमहतो, इति दीर्घः । 'हसेप:०१ 'संयोगान्तस्य इति सलोपः । विवि- द्वान् विविद्वांसौ विविद्वांसः । विविद्वांसं विविद्वांसौ। शसादौ स्वरे तु विशेष: 'वसोर्व उ: 'विलात्प; स:०१ 'स्वरहीन विविदुषः विविदुषा । भकारादौ 'वर्सा रसे' विविद्वदूम्या- - १ ·२७० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । . । मित्यादि । विवेद इति विविद्वान् ॥ एवं भिदिर विदारणे । भिद् । वपुप्रत्ययः । द्वि त्वम् । झपानां जवचपा भस्य बः । शेषं पूर्ववत् । बिभेद इति बिभिद्वान् ॥ कृ कसुप्र. प्रत्ययः । वस् णबादित्वात द्वित्वम् । 'रः' इति पूर्वकारस्य अकारः । 'कुहोश्चुः । चकृवस्शब्दात् प्रथमैकवचने 'ब्रितो नुम्, 'सम्महत०' इति दीर्घः । 'हसेप:०, 'संयोगा न्तस्य लोपः' चक्रवान् चकार इत्यर्थः । शसादौ स्वरे तु वस्य उत्वे कृते 'ऋरम्' 'स्वरही नं० किलात्पः सः' चक्रुषः चक्रुषा इत्यादि । आत्मनेपदे कानप्रत्ययः । आन । द्वित्वम्। 'र: 'कुहोश्चः' 'स्वरहीनं०१ रु णो प्रथमैकवचने 'स्रोवि' चक्राणः चक्रे इत्यर्थः । देव वत् ॥ पटविशरणे । 'आदेः ष्णः स्नः' सद् आपूर्वः । क्वसुप्रत्ययः । द्वित्वम् पूर्वस्ट 'हसादि०' इति दलोपः। 'लोपः पचा कित्ये चास्यः इति पूर्वपदस्य लोपः अकारस्य ए कारः । 'कृत०' इतीडागमः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने नुमादिकं प्रारवत् । आसेदि वान् आसेदिवांसौ इत्यादि । शसादौ 'वसोर्वउः' 'निमित्ताभावे नैमित्तकस्याप्यभावः इति वचनात इटो लोपः। 'स्वरहीन क्विलात्षः सः' आसेदुषः । आसेदुषा आसेदिव न्यामित्यदि। एवमन्येऽप्यूह्याः। क्वसप्रत्यये । घस् एकस्वरम् । ऋ इण आकारान्तानामि टू वक्तव्यः । जक्षिवान् पेचिवान् उपेयीवान् ददिवान् विदू हन् गम् दृशां वा इट् । इड भावे गम्धातोर्मकरस्य नकारः । यद्वा 'क्वचिदपदन्तेऽपि पदान्तता' इति ‘मो नो धातोः विविद्वान विविदिवान् जघन्वान् जगन्वान जग्मिवान् ददृशिवान् ददृश्वान् । वाशब्द व्यवस्थार्थः । विविश्वान् विविशिवान् ॥ १२६-१३२ ॥ (प्र०) णवेवदिति । यथा परस्मैपदिभ्यो गप् तथा कमः । यथाऽऽत्मनेपदिभ्य ए तथा कानः॥ १२६ ॥ शतृशानौ तितेवत् क्रियायाम् ॥ क्रियापदे गम्यमाने सति धातोः शतृशानौ प्रत्ययो भवतः वर्तमानेऽर्थे तौ च तिप्तेवत् परस्मैपदात्मने- पदयोर्मवतः ॥१३३॥ अदे । पचतीति पचन् आस्ते ॥ ऋकारानुबन्ध- स्य नुमागम एव भवति न दीर्घता वक्तव्या ॥१३४ ॥ पठ- तीति पठन् । तिष्ठतीति तिष्ठन् । गायतीति गायन् । गच्छतीति गच्छन् । पिवतीति पिबन्। मुगानेतः॥ अकारस्य आने परे मुगागमो भवति ॥१३५|| पचतेऽसौ पचमानः पिबति वा पठति ॥ यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु । य. जतेऽसौ यजमानः स्तौति ॥ मन ज्ञाने । मन्यतेऽसौ मन्यमानः ॥ मनु अवबो. धने । तनादेरुप् । मनुतेऽसौ मन्वानः परागच्छति । करोतीति कुर्वन् सः । ङित्यदुः । कुरुतेऽसौ कुर्वाणः। क्रियतेऽसौ क्रियमाणः ॥ उपसर्गस्थ. निमित्तात् नकारस्य णो वाच्यः॥१३६॥ प्रपीयतेऽसौ प्रीयमा- णः ॥ आसेरान ई ॥ आसेर्धातोः परस्य आन आकारस्य ईकारादेशो ·२७१ १० प्र० ३५ क० ३] सप्रसादचन्द्रकीर्त्ति-मनोरमोपेता। भवति । आस् उपवेशने । आस्तेऽसौ आसीनः ॥१३७॥ (च० ) सूत्रम्-शतृशानौ तिप्लेवत् क्रियायाम् ॥ शतृश्च शानश्च शतृशनौ प्रथ- माद्विवचनान्तम् । 'ओ औ और तितेवत् 'अव्यया०, क्रियायां सम्येकवचनान्तम् । 'आम् डे' 'डितां यट्' 'सवणे ॥ क्रियापदे गम्यमाने प्रोच्यमाने धातोः शतृशानौ प्रत्ययौ भवतः तौ तिप्तेवत् भवतः । परस्मैपदिनां शतृ । आत्मनेपदिनां च शानच् । उभयपदिनामुभावपि इत्यर्थः । शकारः शित्कार्यार्थः । ऋकारश्च नुम्विधानार्थः पच् शतृप्र- त्ययः । अत् । चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि 'स्वरहीनं., 'अदे' अलोपः । 'स्वर' प्रथमैक. वचने 'ब्रितोनुम्' 'हसेपः। 'संयोगान्तस्य लोपः पचन् आस्ते ॥ एवं पठ व्यक्तायां वाचि । पठन् तिष्ठति । 'नः सक्छते'। 'नश्चापदान्ते पठतिष्ठति ॥ गै शब्दे । शत. प्रत्ययः । अत् 'अप् कर्तरि' 'ऐ आय' 'स्वरहीनं.' 'अदे० 'वितो नुम्' 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्य.' गायन् गच्छति । एवं कुर्वन् कुर्वाणः ॥ सूत्रम्-'मुगानेतः ॥ मुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः०' आने सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' अतः षष्ट्येक. वचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोविस०, अकारस्य शानप्रत्ययसम्बन्धिनि आकारे परे मुमागमो भवति । ककारः स्थाननियमार्थ: । उकार उच्चारणार्थः ॥ डुपच पाके । पच् उभयपदित्वात् शानप्रत्ययः । आन । 'शिति चतुर्वत्' इति । 'अप् कर्तरि 'मुगानेतः' इति मुगागमः । कित्त्वात् पच अग्रे म् । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोवि०, पचमानः पानीयं पिबति ॥ एवं यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु । यजमानः सन् पूजां कुर्वन् सन् स्तौति ॥ मन ज्ञाने । शानप्रत्ययः। 'तनादेरुप्' उप्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'उवम्। 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि० मन्वानः मनुत एति मन्वानः ॥ आस उपवेशने । आस् । 'शतृशानौ तिप्ते' इति शानप्रत्ययः 'अप् कर्तरि 'अदादेर्लुक् ॥ 'आसेरान ई, आसेः षष्ट्येकवचनान्तम् । 'डिति: 'डस्या 'स्रोवि०' आनः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्व. रहीनं० । 'स्रोवि ई प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । चतुःपदं सूत्रम् । 'आस उपवेशने' इत्यस्य धातोः परस्य आनप्रत्ययसम्बन्धिन अकारस्य ईकारो भवति । स्वर- हीने० आसीनः ॥ १३३-१३७ ॥ (प्र०) शतृशानाविति। परस्मैपदिभ्यः शतृ आत्मनेपदिभ्यः शानः उभयेपदि- भ्यस्तूभयम् । पचन्निति । विक्लित्त्यनुकूलवर्तमानव्यापाराश्रयश्चैत्रः॥ १३३ ॥ वादीपोः शतुः ॥ अवर्णात्परस्य शतृप्रत्ययस्य वा नुमागमो भवति ईकारे ईपि च परे ॥१३८॥ तुद व्यथने । तुदतीति तुदन् तुदन्तौ तुदन्तः । स्त्रीलिङ्गे तुदति सा तुदन्ती तुदती तुदन्त्यौ-तुदत्यौ तुदन्त्यः-तुदत्यः । नपुं- सके तुदतीति तुदत् तुदन्ती-तुदती तुदन्ति । इत्यादि । (च०) सूत्रम्-'वादीपाः शतुः ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् आत् पञ्चम्येकवच- नान्तम् । 'सिरत्' 'सवर्णे' इश्व ईप् च ईपौ तयोः सप्तमीद्विवचतान्तम् । 'स्वरही पश्चात् 'चपा अवे जबाः शतुः षष्ट्येकवचनान्तम् । तो ङ उ: टिलोपः । 'स्वरहीनं. ."

·सारस्वतप्रक्रिया- RANI [ उत्तरार्द्ध .. चतुःपदम् । अवर्णान्तात्परस्य शतुः शतृप्रत्यस्य वा नुमागमो भवति नपुंसके 'ईमौ' इति सूत्रोत्पन्ने इपि परे ॥ तुद व्यथने । तुद शतृप्रत्ययः । अत् । 'तुदादेरः' 'स्वरहीन, 'अदे 'स्वरहीनं-' तुदत् । नपुंसकात्स्यमो क्' द्विवचने तुदत् औ इति स्थिते । 'ईमौ? औस्थाने ई । 'वा दिपोः शतुः' इति एकत्र नुमागमः । 'मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः' 'नश्चापदान्ते 'स्वरहीनं तुदन्ती पक्षे तुदती व्याकुले ॥ तुदन्ति पुनरपि तुदत् तुदन्ती तुदती तुदन्ति । स्त्रीलिङ्गे तुदत् ऋकारानुबन्धत्वात् 'ष्टिवतः' इतीप् । 'वादिपोः शतुः इति एकत्र नुमागमः । तुदन्ती तुदती वा स्त्री वर्तते । तुदन्त्यौ तुदत्यौ तुदन्त्यः तुदत्यः । एवं पक्षद्वयेऽपि नदीशब्दवत् ॥ १३८ । (प्र० ) वादीपोरिति ॥ ननु तुदती इत्यन्न शितिचतुर्वदित्यनेन कृतस्य तुदादेरि- त्यप्रत्ययस्य अदे इत्यनेनान्तरङ्गत्वाल्लोपे कृतेऽवर्णात्परत्वाभावान्नुम् न स्यात् । उच्यते । प्रत्ययलक्षणेन तत्परत्वमस्त्येव । न चैवं नन्तीत्यादावतिप्रसङ्गः, लुकि न तन्निमित्तिमत्य- नेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् ॥ १३८ ॥ अप्पयोरान्नित्यम् ॥ अप्प्रत्यययप्रत्ययसम्बन्धिनः अकारात्परस्य शतुर्नित्यं नुगागमो भवति ईपोः परतः ॥१३९॥ भवति ईति भवन् भवन्तौ भवन्तः । भवति सा भवन्ती भवन्त्यौ भवन्त्यः । भवति तत् भवत् भवन्ती भवन्ति । पचतीति पचन् पचन्तौ स्त्री। नपुंसके पचति तत् पचत् पचन्ती पचन्ति । दिवु क्रीडादिषु । दीव्यति इति दीव्यन् । दीव्यन्ती स्त्री । नपुं- सके ॥ दीव्यति तत् दीव्यत् दीव्यन्ती दीव्यन्ति । पठतीति पठन् । पठन्ती स्त्री नपुंसके पठत् पठन्ती पठन्ति । हसतीति हसन् । हसन्ती स्त्री । हसत नपुंसके । श्लिष्यतीति श्लिष्यन् । श्लिष्यन्ती स्त्री। श्लिष्यत् नपुंसके ॥ जय- तीति जयन् जयन्ती स्त्री। नपुंसके जयत् ॥ वादीपोः शतुरित्यत्र बाशब्दात् द्विरुक्तानां जक्षादीनां च शतुर्नित्यं नुम्प्रतिषेधो वक्तव्या नपुंसके शौ वा ॥१४०॥ ददातीति ददत्-दधत् ददती दधती | जक्ष भक्षहसनयोः । जक्षतीति जक्षत् जक्षती जक्षति जक्षन्ति कुला- नि ॥ जागृ निद्राक्षये । जागर्तीति जाग्रत् जाग्रती जाग्रन्ति-जाग्रति ॥ (च०) सूत्रम्-'अप्ययोरान्नित्यम् ॥ अप् च यश्च अप्यौ तयोः षष्ठीद्विवचना- न्तम् । 'ओसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं० 'स्रोवि० आत् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङसिरत्' 'सवर्णे०१ पश्चात् 'नामिनोरः' 'स्वर०, नित्यम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' 'अमे जमा वा' 'स्वरहीनं ० ॥ 'अप् कर्तरि' इति अप्रत्ययः । 'दिवादेर्यः' इति यप्रत्ययः । एतयोः सम्बन्धिनः अकारात्परस्य शतृप्रत्ययस्य नित्यं नुमागमो भवति न तु विकल्पेन ईकारे ईपि च परे । मकारः स्थाननियमार्थः । भू शतृप्रत्ययः अत् । 'अप् कर्तरि गुणः, ·कृ० प्र० ३५ क० ३] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २७३ औ - अब 'स्बरहान०' 'अदे' स्वरहीनं० ट्वितः' इतीप्प्रत्ययः । 'अप्ययोरान्नित्यम्' इति नुमागमः । भवन्ती ॥ एवं पचन्ती ॥ दिव् । 'दिवादेर्यः' शतृप्रत्ययः । थ्वोर्विहसे' इति दीर्घः 'अदे' 'स्वरहीनं० टिवतः' 'अध्ययोरान्नित्यम्' इति नुमागमः । दीव्यन्ती दृश्यते ॥ एवं श्लिष आलिङ्गने श्लिष्यन्ती ॥ द्विरुक्तानां धात्तूनां विशेषमाह-'द्विरु. क्तानां जक्ष भक्ष हसनयोः यक्ष जागृ दरिद्रा चकास् शास् इत्यादीनां च सम्वन्धिनः शतृप्रत्ययस्य 'नितो नुम् तस्य निषेधो वक्तव्यः । नुमागमो न भवतीत्यर्थः । उदाहरण - दा शतृप्रत्ययः अत् । 'अय् कर्तरि' 'हादेविश्व' अप्लुक् द्वित्वं च । 'हवा' 'दादेः' इत्यालोपः । स्वर द्विरुक्तान्नुनिषेधः । प्रथमैकवचने 'हसेपः ददत् ददतौ ददतः इत्यादि ॥ स्त्रीलिंगे-ददती ददत्यौ ददत्यः । नपुंसके ददत् ददती ददन्ति । द्विरुक्तानां नपुंसके वा नुम् तेन ददति ददन्ति इति रूपद्वयम् ॥ बुधाज धारणपोषणयोः । धा शतृ. प्रत्ययः 'अप् कर्तरि वादेश्चि' अपो लुक द्वित्वं 'हस्वः' 'झपानां जबचपाः' पूर्वस्य धस्य दः । स्वरहीनं० प्रथमैकवचने द्विरुक्तानां०' इति नुनिषेधः । दधत् दधतौ दधतः ॥ एवं बिभ्रत् दुभृञ् भृ शतृप्रत्ययः । अत् 'अप् कर्तरि बादेद्विश्च! : 'झपानां जबचपाः भृजा लुकि 'ऋरम्। 'स्वरहीनं० ॥ जिभो भये । भी अत् अप् ‘हादेविश्च' 'झपानां० 'हस्वः, 'नुधातोः । अनेकस्वरस्य० इति यकाः । विभ्यत् ॥ एवं जुह्वत् विदधत् इत्या. दयोऽन्येपि ह्वादितुल्या यलुगन्ताश्व ज्ञातव्याः ॥ जक्षभक्ष हसनयोः । यक्ष शतृप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि 'अदादेर्लु' 'स्वरहीनं०' यक्षादित्वान्तुम् निषेधः । 'हसेप:०' जक्षत् जक्षतौ जक्षतः ॥ जागृनिद्राक्षये । जागृ अत् । 'अप कर्तरि' 'अदादे क्' 'रम्'स्वरही.' प्रथमैकवचने हसेपः०१ जाग्रत् जाग्रतौ जाग्रतः ॥ १३९-१४० ॥ (प्र०) अप्ययोरिति ॥ ननु अप्ययो रित्यत्र 'चपा अवे' इति जववं वक्तुं युक्तम् , उच्यते, ज्ञापनार्थमेवं निर्देशः ॥ प्रत्यये परतः क्वचित् पदत्वं नेति । तेन तडित्वानि. त्यादि सिद्धम् ॥ १३९ ॥ दरिद्रा दुर्गतौ ।। दरिद्रातरालोपो वक्तव्यः ॥१४१॥ दरिद्रा- तीति दरिद्रत दरिद्रन्ती-दरिद्रति दरिद्रन्ति । चकास्तीति चकासत् चकासती चकासन्ति चकासति । शास्तीति तत् शासत् । अनुशास्ति तत् अनुशासत् ।। दादेः । ददत् ददती ददन्ति-ददति । दधत् । इत्यादि ॥ विदेर्वा वसुः ।। विदेर्धातोः शतृविषये वा वसुः प्रत्ययो भवति ॥१४२॥ वेत्तीति विद्वान्- विदन् । भविष्यदर्थे तिप्तेवत् शतृशानौ भवतः॥ १४३ ।। अत्र भवत्तत्रभवच्छब्दौ पूज्याथै निपात्येते ॥१४४॥ अत्रभ- वन्तो भट्टमिश्राः । पूज्या इत्यर्थः । तत्रभवद्भिर्भगवत्पादैर्भणितम् ।। (च० ) दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रा अत् । 'अदादेर्लुक्क 'ददिदातेरालोपो वक्तव्यः इत्याकारलोपः । 'स्वरहीन.' 'हसेपः०० दरिद्रत् ॥ चकास दीसौ । चकास् शतृप्रत्ययः । अदादेलक' 'स्वरहीनं०' चकासत् ॥ शास् अनुपूर्वः । शतृ अनुशासत् । एषु 'द्विरुक्तानां ·२७४ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरा जक्षादीनां.' इति नुनिषेधः । इत्यादि जक्षादयः । आनप्रत्यये जक्षाण: दरिद्वाणः बिभ्राणः विदधानः ।। सूत्रम्-'विदेर्वा वसुः ॥ विदेः षष्ठ्येकवचनान्तम् 'ङितिः 'इस्या सोवि। वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । वसुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' सिद्धम् । विद ज्ञाने इत्यस्य धातोः शतृप्रत्ययार्थे वा विकल्पेन वसुप्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-विद एकत्र वस्प्रत्ययः । विद्वस् हसान्तपुंलिङ्गवत्प्रक्रिया । वितो नुम्। 'सम्महतो.' 'संयोगान्तस्य' विद्वान् विद्वांसौ इत्यादि । द्वितीये तु शतृप्रत्यये कृतेभवच्छब्दवत्प्रक्रिया । विदन् विदन्तौ इत्यादि ॥ अहं पूजायाम् शतृप्रत्ययः । अत् । अप् । 'अदेः 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने बितो नुम्' 'संयोगान्तस्य लोपः 'हसेपः। अहै. तीत्यर्हन् । अत्रभवत् तत्रभवत् इत्येतौ द्वौ शब्दौ उकारानुबन्धौ पूजार्थे पूज्यत्ववाच. कत्वे निपात्यते । शतप्रत्ययं विनापीत्यर्थः । “पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्र भगवानपि" इत्य. भिधानवचनात् उकारानुबन्धत्वात् 'ब्रितो नुम्' 'अत्वसोः सौ' इति भवति । अत्रभवान् अन्नभवन्तौ अत्रभवन्तः इत्यादि। अत्रभवन्तः पूज्या एते भट्टमिश्राः । एवं तत्रभवान् तत्रभवन्तौ तत्रभवन्तः। तत्रभवद्भिः पून्यैः भगवत्पादैर्युस्माभिः भणितं कथितम् । शतृप्रत्ययरहितावेतौ निपातौ ॥ १४१-१४४ ॥ शीले तन् ॥ धातोस्तृन् प्रत्ययो भवति शीले स्वभावेऽर्थे ॥१४५॥ नकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । करोतीत्येवंशीलः कर्ता। विचरतीत्येवंशील: विचारिता ॥णीञ् प्रापणे । नयतीत्येवंशील; नेता। धर्ती । म्रियते इत्ये. वंशील: मर्ता । बिभतीत्येवंशीलः भर्ता । शयिता इत्यादि ॥ इति कस्वादि. प्रक्रिया ॥ (च० ) सूत्रम्-'शीले तृन्। ॥ शीले सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' तृन् प्रथमैक- वचनान्तम् । 'हसेपः०' ॥ शीले स्वभावार्थे धातौ तृन्प्रत्ययो भवति । नकारः प्रत्यये पदे भेदाज्ञापनार्थः । कृ तृन्प्रत्ययः । 'गुण.' । जलतुम्विकान्यायेन । प्रथमैकवचने 'स्तु. रा 'सेरा डित्वाहिलोपः। 'स्वरहीनं०१ करणशीलः कर्ता ॥ अश्वम् । हृज् हरणे । हरणशीलो हर्ता । भरणशीलो भर्ता । इति कस्वादिप्रक्रिया ॥ १४५ ॥ (प्र.) शीलेतृन्निति । शीले स्वभावेऽर्थे धातोस्तृन्प्रत्ययो भवति । नकारः प्रत्य- ये पदे भेदज्ञापनार्थः ॥ १४५ ॥ शीलार्थप्रक्रिया ॥४॥ अथ शीलार्थप्रक्रिया ॥ इष्णुस्नुक्नुः ॥ धातोः शीले स्वभावेऽर्थे इण्णु स्नु क्नु इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।।१.४६॥ कृञ् अलंपूर्वः ॥ अलंकृञ् निराकृञ् प्रजन उत्पच उत्पत् उत्पद् ग्रस् उन्मत् रुच अप- व वृतु वृधु सह चर भूभ्राज् यन्त एभ्य इष्णुः ॥१४७.! अलङ्करोतीत्येवंशीलः अलङ्करिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजायते इत्येवंशीलः - ·कृ०प्र० ३५ शी०४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २७५ प्रजनिष्णुः । उत्पचतीत्येवंशीलः उत्पचिष्णुः ॥ परल पतने। उत्पततीत्येवं. शीलः उत्पतिष्णुः । पद गतौ । उत्पद्यते इत्येवंशीलः उत्पदिष्णुः ॥ अस् अदने । असतीत्येवंशीलः प्रसिष्णुः ॥ उन्माद्यतीत्येवंशीलः उन्मदिष्णुः ।। रुच दीप्तौ । रोचतीत्येवंशील: रोचिष्णुः ॥ त्रपूष् लज्जायाम् । अपत्रपति वा अपनपते इत्येवंशीलः अपत्रपिष्णुः ॥ वृतु वर्तने । वर्तते इत्येवंशीलः वर्तिः ष्णुः ॥ वृधुङ् वृद्धौ । वर्धते इत्येवंशीलः वर्धिष्णुः ॥ सहति सहते वेत्येवं- शीलः सहिष्णुः ॥ चरतीत्येवंशील; चरिष्णुः । भविष्णुः ॥ भ्राज़ दीप्तो प्राजते इति प्राजिष्णुः ॥ इष्णुप्रत्यये परे धन्तानां मिलोपा. भावो वाच्यः ॥१४८॥ कारयतीत्येवंशीलः कारयिष्णुः ॥ एते इष्णु. प्रत्ययान्ताः॥ (च० ) सूत्रम्-'इष्णुस्तुक्नुः ॥ इणुश्च स्नुश्च क्नुश्च इष्णुस्नुक्नु प्रथमैकवचनान्त- म् । 'नपुंसकात्स्यमोर्लक्' शीलेऽर्थे इष्णु स्नु क्नु एते त्रयः प्रत्यया भवन्ति यथायोग्यम् ज्यन्त भ्राज, भू, सह, रुच्, वर, वृध, वृत, प्रजन् , अपनप, अलंकृञ् , निराकून, उन्मद् , उत्पच् ' उत्पत, एभ्यः इष्णुः । उदाहरणानि । कृ अलंपूर्वः । अलंकरणशीलोऽलंकरिष्णुः इष्णुप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं० निरापूर्वः । निराकरिष्णुः निराकर्तुं शीलमस्येति नि- राकरिण्णुः । भानुशब्दवत् । ग्रस अदने । असिष्णुः उन्मदिष्णुः इत्यादि । १४६ ॥ (प्र०) इषिरावति । ज्यन्तभ्राजभूसहचरवृधवृतप्रजनरुच्यपन्नपालंकृनिराकजुत्प- तोन्मद इष्णुः ॥ १४६ ॥ ग्ला जि स्था भू म्ला ति पच यज् परिमृज् एभ्यः स्नुः ॥२४९॥ ग्लै हर्षक्षये । ग्लायतीत्येवंशीलः ग्लास्तुः। जयतीत्येवंशी. लः जिष्णुः । भवतीत्येवंशीलः भूष्णुः ॥ जिभ्यो लौ गुणाभावो न इट् ॥१५०॥ क्षेश्च तथा ॥१५१॥ तिष्ठतीत्येवंशीलः स्थास्नुः । क्षि क्षये । क्षयतीत्येवंशीलः क्षिष्णुः । पचतीत्येवंशीलः पक्ष्णुः । मृजूष शुद्धौ ॥ मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिाच्या ॥१५२॥ परिमार्दीत्येवं- शीलः परिमाणुः ॥ (च०) स्था, म्ला, ग्ला, पच् , परिम्रज, जि, भू, एभ्यः स्नुः जिभुवोर्गुणः इडभा- वश्व । जि जये स्नु त्ययः । 'क्विलात्ष.' 'रुनॊणो० नस्य णः । जिष्णुः एवं भूप्णुः स्थास्नुः ग्लास्नुः पक्ष्णुः माक्ष्णुः ।। विष त्रस् गृध् धृष् क्षिप एभ्यः क्नुः ॥ १५३ ॥ विष्ल व्याप्तौ । वेवेष्टि इत्थेवंशीलः विष्णुः। त्रसी उद्वेगे। त्रसी भये । त्रस्यती- ·4ta २७६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्धे .. त्येवंशीलः त्रस्नुः । गृध अभिकाकायाम् । दिवादिः । गृध्यतीत्येवंशीलः गृ. धनुः । निधृषा प्रागल्भ्ये । स्वादिः । धृष्णातीत्येवंशीलः धृष्णुः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीत्येवंशीलः क्षिप्नुः । ककारो गुणनिषेधार्थः ।। (च० ) क्षिप्, जस्, गृध्र , विप्, एभ्यः क्नुः । विष्टव्यासौ वेवेष्टि जगदिति एवं- शीलो विष्णुः । क्नुप्रत्ययः । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः । गृध्धातुः अभिकाङ्क्षायां वाच्छा. याम् । गृध क्नुप्रत्ययः । गर्धनशीलो गृध्नुः क्षिप्नुः बस्नुः ॥ षाकोकण ॥ धातोः शीलेऽर्थे षाक उ उकण इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥१५४॥ जल्प भिक्ष कुट्ट लुण्ट वृङ् एभ्यः षाकः प्रत्ययो भवति ॥१५५॥ जल्य व्यक्तार्या वाचि । जल्पतीत्येवंशीलः जल्पाकः ।। भिक्ष याञ्चायाम् । भिक्षतीत्येवंशीलः भिक्षाकः ॥ कुट्ट ताडने वा छेदने । कुट्टतीत्येवंशीलः कुट्टाकः ॥ लुण्ट चौथे । लुण्टतीत्येवंशीलः लुण्टाकः । वृङ् सम्भक्तौ । वृञ् संवरणे । वर निबारणे । घृणुते वा वरतीत्येवंशीलः वा. वृणीत इत्येवंशीलः वराकः । ष ईबर्थः । वराकी । (च०) 'पाकोकणः ॥ पाकश्च उश्च उकण च पाकोकणः प्रथमावहुवचनान्तम् । स्वरहीनं 'स्रोवि०' शीले स्वभावार्थे पाकः उः उकण् एते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । भिक्ष जल्प, कुट्ट, लुण्ट, वृग, वर एभ्यः पाकः पकार ईबर्थः । वर निवारणे । वर पाकप्रत्यय । स्वरहीनं० वराकः । स्त्री चेत् वराकी ‘ष्ट्रितः यस्य लोपः' 'स्वरहीनं० वारयतीति वरा- कः : भिक्ष याचनायाम् । भिक्ष पाकप्रत्ययः । आकः । 'स्वरहीने, 'स्रोविक भिक्षाकः ॥ जल्प जल्पने । कुट्ट कुट्टने । लुठि स्तेये । जल्पाकः । कुट्टाकः लुण्ठाकः ॥ १५ ॥ सान्ताशं भिक्ष एभ्य उः प्रत्ययो भवति ॥ १५६॥ सान्ताशंसयोश्च ॥ सप्रत्ययान्तादापर्वात् शंसु स्तुतावित्यस्माद्धातोश्च शीलाथै विनापि उः प्रत्ययो भवति ॥१५७॥ वच परिभाषणे । विवक्षतीति विवक्षुः । इच्छायामात्मनः सः । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' हसादिः शेषः । ऋत इर् । य्वोर्विहसे । कुहोश्चुः । चिकीर्षतीत्येवंशीलः चिकीर्षुः । जिघृक्षती- त्येवंशीलः जिघृक्षुः । आयूर्वः शंसुस्तुतौ । शंस् कथने । आशंसती- त्येवंशीलः आशंसुः । भिक्षतीत्येवंशीलः भिक्षुः । पिपासतीत्यवंशील: पिपासुः । तितीर्षतीत्येवंशीलः तितीर्घः ।। (च० ) सान्ताशंभिक्ष एभ्यः उप्रत्ययो भवति । भिक्ष उप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० भिक्षुः । 'सान्ताशंसयोश्च इच्छार्थे सप्रत्ययो भवति । आपूर्वात् 'शंस स्तुतौ' इत्य- स्माद्धातोः शीलाथै विनापि उप्रत्ययो भवति ॥ वच परिभाषणे । वच् वक्तुमिच्छुर्विवक्षुः । , ·कृ० प्र० ३५ शी० ४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। . -- 'इच्छायामात्मनः सः द्विश्च पूर्वस्या 'हसादिः शेषः, 'य: से' अकारस्य इकारः। 'चो कुः 'किलात्षः सः' 'कषसंयोगे क्षः विवक्षुरिति सिद्धम् । शंस् उप्रत्ययः । 'स्वरहीन' प्रथमैकवचने 'स्रोवि० आशंसुः ॥ ग्रहउपादाने । ग्रह इच्छार्थे सप्रत्ययः । 'द्विश्व' पूर्वस्य 'हसादिः, 'कुहोश्चुः 'यः से 'ग्रहां क्षिति' इति संप्रसारणम् । 'हो ढ: 'आदिजबानां' इति गत्य घः । 'घढोः कः से' किलात्षःसः कषसंयोगे, उप्रत्ययः । “यतः' इत्य. लोपः। 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि. जिघक्षुः । ग्रहीतुमिच्छर्जिवृक्षुः ॥ पा पाने । सप्रत्ययः । द्वित्वं 'हस्वः' 'यः से' उप्रत्ययः । 'खोर्वि०' पिपासुः ॥ १५६-१९७ ॥ लष पत भिक्ष पद स्था भू वृष हन् कम् गम् श एभ्य: उकण् प्रत्ययो भवति ॥१५८॥ लष कान्तौ । लपतीत्येवंशीलः लाषु- कः । पततीत्येवंशीलः पातुकः ॥ भिक्ष याञ्चायाम् । भिक्षतीत्येवंशीलः भि- क्षुकः ।। पद गतौ । णित्त्वाद्वृद्धिः । पद्यतीत्येवंशीलः । पादुकः ॥ तिष्ठती- स्येवंशीलः स्थायुकः । भवतीत्येवंशीलः वा भवितुं शीलमस्यास्तीति भावुकः॥ वृष वृष्टौ । वृषु सेचने । वर्षतीत्येवंशील: वर्षुकः॥ हन्तीत्येवंशीलः घातुकः॥ कमु कान्तौ । कामयते इत्येवंशीलः वा कामितुं शीलमस्यास्तीति कामुकः ॥ गम्ल गतौ । गच्छतीत्येवंशीलः गामुकः ॥ शृ हिंसायाम् । शृणातीत्येवं. शीलः शारुकः ॥ शृवन्द्योरारुः ॥ शृवन्धोपर्धात्वोरारुः प्रत्ययो भवति ॥१५९॥ शरारुः । बन्दारुः । स्पृहि गृहि पति शी एभ्य आ- लुाच्यः ॥१६०॥ स्पृह ईप्सायाम् । ईप्सा ईच्छा । गृह ग्रहणे । पत ऐश्वर्ये । त्रयश्चुराइयोऽदन्ताः ।। आम्लौ जिलोपाभावो वाच्या ॥१६१॥ स्पृहयतीत्येवंशीलः स्पृहयालुः । गृहयतीत्येवं शीलः गृहयालुः । पतयतीत्येवंशीलः पतयालुः । शीङ् स्वप्ने । शेते इत्येवंशीलः शयालुः ।। (च० ) कम् , भिक्ष, भू, स्था, हन् , गम् , लप , शश, पत्, पदू, एभ्यः उकण् । कम् धातुः कान्तौ अभिलाषे। कामयतीति कामुकः । कम् उकण्प्रत्ययः । यकारो वृद्ध्यर्थः । 'अत उपधायाः' 'स्वरहीनं० खोवि०' एवं भैक्षकः ॥ भू सत्तायाम् । भू उकण्प्रत्ययः । 'धातो मिनः' इति वृद्धिः । 'औ आव? 'स्वरहीनं० सोवि०' भावुकः ॥ स्थायुकः । 'आतो युक्० ॥ 'हनो धत्' घातुकः । अभिलाषुकः । वार्षुकः । पातुकः । पादुकः । अगामुकः इत्यादि ॥ १९८-१६१ ॥ (प्र०) शरारुरिति । "शरारुर्वातुको हिंस्रो वन्दारुरभिवादके" इत्यमरः ॥१५८॥ नमादे रः ॥ नम्, कपि, स्मिङ, नपूर्वो जस् , कम् , हिंस् , दीप, एभ्यो रः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥१६२॥ णमु प्रहरवे शब्दे च । सा० उ०२४ ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध नमतीत्येवंशील: नम्रः ॥ कपि चलने । कम्पतीत्येवंशीलः कम्प्रः ॥ स्मिक इषद्धसते । स्मयते इत्येवंशीलः स्मेरः ।। जसु मोक्षणे। जस् गतिनिवृत्तौ । दिवादिः । न जस्यतीत्येवंशीलं अजस्रम् ॥ कामयते इत्येवंशीलः कम्रः ।। हिसि हिंसायाम् । हिनस्तीत्येवंशीलः हिंस्रः ॥ दीपा दीप्तौ । दीप्यते इत्येवं शीलः दीपः ॥ (च०) 'नमादे र ॥ नम् आदिर्यस्यासौ नमादिः तस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । "डितिः उस्य 'सावि०' प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' मध्ये । 'नामिनो २ः 'रिलोपा दीर्वश्च ॥ नम् कम् स्मिङ् अजस् कम्प् दीप दिस् एभ्यो रप्रत्ययः । णम् प्रतीभावे । 'आदे' ष्णः स्नः' नम् रप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि० नमशीलो नम्रः ॥ एवं कम कान्तो कम्रः । स्मेरः अजस्रम् कम्प्रः दीप्रः हिंस्रः ॥ १६१ ॥ घसादेः कमरः ॥ धस् स् अद् एभ्यः क्मरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥१६३॥ घस्लु अदने । घसतीत्येवंशील घस्मरः ॥ सृ गतौ । स सरणे । स हिंसायाम् । सरतीत्येवंशीलः समरः ॥ अद् भक्षणे । अत्ती- त्येवंशीलः अद्मरः ॥ भिदि छिदि विदि एभ्यः कुरड्वाच्यः शीलेऽर्थे ॥१६४॥ भिनत्तीत्येवंशीलः। भिदुरः ॥ विद् ज्ञाने । वेत्तीत्येवं- शीलः विदुरः ॥ छिदिर द्वैधीकरणे । छिनचीत्येवंशीलः छिदुरः ॥ भासा- देपुरः ॥ भास् भञ्ज भिद् एभ्यो घुरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ।। १६५ ॥ धकारो धिकार्याथः ॥ भास दीप्तौ । भासते इत्येवंशीलः भासुरः ।। (च० ) सूत्रम्-'घसादेः क्मरः ॥ घस् आदिर्यस्यासौ घसादिः तस्य पष्ठ्येक- वचनान्तम् । क्मरः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' घसादेर्धातोः आदेश्च क्मरप्रत्ययो भवति शीलार्थे । ककारो गुणनिषेधार्थः । घल्ल अदने धस् क्मरप्रत्ययः । 'स्वरहीन, 'स्रोवि० ॥ स गतौ । मरप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि० समरः ॥ अद भक्षणे अद् मरप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' अद्मरः ॥ 'भासाघुरः' भास दीप्तौ भने जिमिदा स्नेहने एभ्यो धातुभ्यो धुरप्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । धकारो चित्कार्यार्थः । भास् उरप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोवि०, भासनशीलो भासुरः । भञ्जो आदर्मने भञ्ज 'भाषादेः०० इति उरप्रत्ययः ॥ १६३-१६५ ॥ (प्र०) भासादेरिति ॥ आदिपदात् भञ्जादेग्रहणम् । भङ्गुर इति । भञ्जः कर्म- कर्तरि । अभिधानस्वाभाव्यमत्र हेतुः । छिदुर इति कर्मकर्तरीति कश्चित् । भाष्ये तु न तथा । एवमायोऽपि प्रागुक्त एव मुख्यकर्तरि । तथा च माघे-'प्रियतमाय वपुर्गुरुमत्स- रच्छिदुरयादुरयाचितमङ्गनाः' इति ॥ १६५ ॥ चजोः कगौ घिति ॥ धातोश्चकारजकारयोः ककारगकारौ भवतः ·कृ० प्र० ३५ शी० ४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २७8 . . घिति प्रत्यये परे ॥१६६॥ भञ्जो आमर्दने । भनक्तीत्येवंशीलः भङ्गुरः । जिमिदा गात्रविक्षेपे । मेद्यते इत्येवंशीलः मेदुरः ।। (च० ) 'चजोः कगौ घिति' इति जस्य गः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०, भगुरः स्वयमेव भज्यत इत्येवंशीलो भङ्गुरः । :मृदुः मृदुरः । 'छिदिभिदि- विदां कुरु: ककारो गुणनिषेधार्थः। छिदुरः भिदुरः विदुरः । एते सर्वे प्रत्ययाः शीला॥१६६ ॥ यङ ऊकः ॥ यज् जप् दश् वद् एभ्यो यप्रत्ययान्तेभ्य ऊकः प्र- त्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥१६७॥ पङो लुक् । तत्सन्नियोगेन धातोवि. चनम् ॥१६८॥ यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु । अतिशयेन यजतीति वा इज्यते इत्येवंशालः ॥ जप व्यक्तायां वाचि । अमजपा नुक् । जञ्जपूकः ।। दंश दंशने । ददशूकः ॥ वावद्यते इत्येवंशीलः वावदकः ।। (च० ) सूत्रम्-'यड ऊकः ॥ 'यङ' पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' उकः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' अतिशयार्थे यङ् प्रत्ययाद्धातोः शीलार्थे ऊकः प्रत्ययो भवति । यज् जप जागृ वद् दंशिभ्य इति वक्तव्यम् । वक्तव्यस्य प्रयोगा- नुसरणार्थत्वात् । अयङन्तस्यापि जागर्तेः ऊक:प्रत्ययो भवति ॥ सूत्रम्-यङो लुक् ।। यङः षष्ट्यैकवचनान्तम् । लुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः तस्य ऊकस्य संनियोगे यङ्. प्रत्ययस्य लुक् भवति । उदाहरणम् । यज देवपूजा० । यज् । अतिशयेन यजतीत्येवंशीलो यायजूकः । 'अतिशयेन हसादेर्य द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हसादि.' 'आतः' इत्यकारस्य अकारः । यायज्य इति स्थिते ऊकप्रत्ययः । 'यडो लुक्' इति यडो लुक् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि० ॥ दंश दशने । दश् अतिशयेन दशतीत्येवंशील इति विग्रहे यङ्प्रत्ययः । 'नो लोपः' द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हसादिः शेषः । 'अमजपा नुक्' 'नश्चापदान्ते उकप्र. त्ययः। 'लुक्' इति यङो लुक्। दंदशूकः सर्पः ॥ जप व्यक्तायां बाचि । जंजपूकः । वावदूकः ॥ १६७-१६८॥ जागर्तेरूको वाच्यः ॥१६९॥ जागर्तीत्येवंशीलः जागरूकः ।। इनशजिमृगमिभ्यः क्वरप् वाच्यः ॥१७०॥ इण् गतौ । हस्व- स्य पिति । एतीत्येवंशील इत्वरः ॥ णश अदर्शने । नश्यतीत्येवंशीलः नश्व. रः । जयतीत्येवंशीलः जिस्वरः ॥ सरतीत्येवंशीलः सूत्वरः ॥ गत्वरो निपात्यत शीलेऽर्थे ॥ १७१ ११ गच्छतीत्येवंशीलः गत्वरः ॥ भियः क्रुक्रुको वक्तव्यौ ॥१७२॥ बिभेतीत्येवंशील: भीरुः । भीरुकः ॥ इषे. रुश्छश्च ॥ इषेरुः प्रत्ययो भवति छान्तोदेशश्च ॥ १७३ ।। इच्छतीति इच्छुः ॥ वरः ॥ स्था इश् भास् पिस् कसादिभ्यो वरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥१७४॥ तिष्ठतीत्येवंशीलः स्थावरः ।।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध . (३०) अयङन्तस्यापि जागतेः उकप्रत्ययो भवति । जागरूकः ॥ यायेर्यङन्ताद्वरप्र- त्ययः। तत्संनियोगे यङो लुक् । अतिशयेन कुटिलं वा यायीत्येवंशीलो यायावरः इत्यादि। आदृतः किश्चि भूते ॥ आकारान्ताहकाराम्ताद्धातोर्जनिनमिग- मिभ्यश्च शीलेऽर्थे भूतकाले किः प्रत्ययो भवति णबादिवद्धातोश्च द्विवचनं भवति ॥१७५॥ आतोऽनपि रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् । याजकान् वत्रिराजह्निः पौण्डरीके महाद्विजम् ॥ १ ॥ तदा जज्ञिमहाश्चर्य नेमिनूपगणोऽपि तम् । ब्राह्मणानां श्रुतिविदा गणो जग्मिघनं मुदा ॥ २ ॥ इति कृदन्तप्रक्रियायां शीलार्थप्रक्रिया ।। ४ ॥ (च० ) सूत्रम्-'आवृतः किदिश्च भूते' ॥ आञ्च ऋ च आदृत् तस्मात् पञ्चम्ये. कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० : 'स्रोवि० कि. प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०, द्वित्रिचतुर्व्यः सुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० ॥ च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाद्वि० ॥ भूते सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' ॥ आकारान्ता दादयः, ऋकारान्ता दुकृञ्करणे हुज्ह. रणे इत्यादयः तेभ्यो धातुभ्यः शीले स्वभावार्थे अतीते काले किप्रत्ययो भवति । ककाशे गुणनिषेधार्थः । तत्संनियोगे धातोद्धिर्वचनम् ॥ पा पाने । पा किप्रत्ययः । इ द्वित्वम् । 'पूर्वस्या 'हस्वः' 'आतोऽनपि' इत्यकारलोपः। प्रथमैकवचने 'स्वरहीन, 'स्रोवि०, पपिः । एवं कुंदाज् दाने। ददिः ॥ डुकृञ् करणे । कृ किप्रत्ययः । इ । 'द्विश्च । ' इति पूर्वऋकारल्य अकारः 'कुहोश्वः' 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' चक्रिः ॥ एवं वरणे वत्रिः । हृज् हरणे हृ आङ्पूर्वः । कि प्रत्ययः । इ द्वित्वम् । 'र: 'कुहोचः' हस्य झः । 'झपानां जबचपाः' झस्य जः । 'ऋरम्। 'स्वरहीनं आजह्निः । श्लोकश्चात्र- 'रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् । याजकान वबिराजह्निः पौण्डरीके महाद्विजान् ॥ १ ॥ तदा जज्ञिर्महाश्चर्य नेमिनूपगणोऽपि तम् । ब्राह्मणानां श्रुतिविदां गणो जग्मिर्धनं मुदा' ॥ २ ॥ व्याख्या। रामः पौण्डरीके नाम्नि यज्ञे सोमममृतं पपिः पीतवान् । पपौ इत्येवं. शीलः पपिः । पुन: गाः धेनूः ददि दत्तवान् । पुनः अद्भुतमाश्चर्य चक्रिः कृतवान् । पुनः याजकान् यज्ञकर्तृन् वत्रिः ववारेत्येवंशीलः । पुन: महाद्विजान् ब्राह्मणान् आजहिः आवृतवान् आजहारेत्येवंशील इत्यर्थः । इति श्लोकव्याख्या । चकारादुपधालोपिनामपि 'किप्रत्ययः । गम् जग्मिः। हन् जन्निः । जन् जज्ञि। सहिवहिचलिपतिभ्यो यडन्तेभ्यः किः । सासहिः वावहिः चाचलि: पापतिरित्यादि ॥ इति शीलार्थप्रक्रिया ॥ १७५ ॥ (प्र०) रामइति । रामो यज्ञे सोमं पपाविति पपिः। अक्कादाविति वर्जनान्न वृज ·कृ० प्र० ३५ उ० ५ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २८१ - कर्मणि षष्ठी। रामो यज्ञे गाः सुरभीः ददाविति ददिः। रामो यज्ञे अद्भुतमाश्चर्य चकारेति चक्रिः । रामो यज्ञे याजकान् यज्ञकर्तृन् बन्ने इति वत्रिः । रामः पौण्डरीकनाम्नि यज्ञे महान्तश्च ते द्विजाश्च महाद्विजास्तान आजहारेति आजहिः । इति प्रसादे कृदन्तप्रक्रियायां कत्रादिशीलार्थप्रक्रिया ॥ उणादिप्रक्रिया ॥ ५ ॥ अथोणादयो निरूप्यन्ते । सदोणादयः ॥ सर्वस्मिन्काले उणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥१॥ कृ वा पा जि मि स्वदि साधि अशुङ् एभ्यः उण् प्रत्ययो भवति ॥ २॥ णकारो वृद्यर्थः करोतीति कारुः कारुकः ॥ वा गतिगन्धनयोः । आतो युक् । बातीति बायुः ॥ पा पाने । पातीति पायुः ॥ जयति अनेनेति जायुः ॥ डुमिञ् प्रक्षेपणे । मि कौटिल्ये । मिनोतीति मायुः ॥ स्वदि आस्वादने। स्वद्यते इति स्वादुः । साध्यतीति साधुः । अश्नोतीति आयुः ॥ सि तनि गमि मसि सचि अवि हि धा क्रुशि एभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति ॥ ३ ॥ षिञ् बन्धने । सिनो- तीति सेतुः । अव रक्षणे | अवतेर्वकारस्य उकारः । अवतीति ओतुः॥ हि गतौ वृद्धौ च । हिनोतीति हेतुः ।। दधातीति धातुः ॥ क्रुश आह्वाने । क्रुशि रोदने च । क्रुश् आक्रोशे । छशषराजादेः षः । ष्टुभिः ष्टुः । क्रोशतीति कोष्टा ।। (च० ) अथोणादिप्रक्रिया ॥ सत्रम्-'सदोणादयः ॥ सदा सप्तम्येकवचना. न्तम् । 'अव्यया' उण आदियेषां ते उणादयः प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'ए ओ जसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं० सोवि० पश्चात् 'उ ओ' ॥ सर्वस्मिन् भूतभविष्यद्वर्तमानकाले उणा- दयः प्रत्यया भवन्ति । उण आदियेषां ते उणादयः । उदाहरणम्-करोतीति कारुः । कृ उण्प्रत्ययः । णित्त्वाद्वृद्धिः। कृस्थाने कार् 'स्वरहीनं० 'स्रोवि०' कारुः ॥ वा गतिगन्ध- नयोः । वा अयं धातुर्गतौ गन्धने च । वा उपप्रत्ययः । 'आतो युक्' 'स्वरहीन, 'स्रोविक बातीति वायुः ॥ पा पिबतीति पायुः ॥ मिनोति हिनस्तोति मायुः । गोपूर्व. कत्वे गोमायुः ॥ क्रुश आह्वाने । क्रुश् उगादयः इत्यादिशब्दात् तुप्रत्ययः । 'उपधाया लधोर' गुणः 'छशषराजादेः षः' 'टुभिः ष्टुः स्वरहीनं०' क्रोशति आह्वयति पूत्करोतीति वा क्रोष्टा गालः । साधना स्वरान्तपुंलिङ्गे कथिता ॥ जायते जन्यते वा जन्तुः । जन तु प्रत्ययः कायति अभिलषतीति कन्तुः ॥ १-३ ॥ (प्र०) उग प्रत्ययमाह-सदोणादय इति। करोतीति कारः शिल्पी कारकश्च । तत्राये योगरूढ़िः द्वितीये तु योगमात्रमिति विवेकः । अत एव यौगिके तु धात्वर्थं प्रति ·२८२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्ध - कारकान्वयो भवत्येव । तथा च भट्टि:-राघवस्य ततः कार्य कारु नरपुंगवः । सर्ववा- नरसेनानामाश्‍वागमनमादिशत् ॥ इति । "विश्वकर्मणि ना कारुस्त्रिषु कारकशि- ल्पिनोः" इति मेदिनी । कारुशिल्पिनि कारके इति धरणी । पायुरिति । 'गुदं त्वपानं पायुर्ना' इत्यमरः। पातीति विग्रहे रक्षकोऽपि पायुः । जयति अभिभवति रोगान् इति जायुः । औषधम् । भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुः' इत्यमरः। मायुरिति । 'मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा' इत्यमरः । स्वादुरिति । साधुरिति । एतौ विशेष्यनिघ्नौ । आशु- रिति । आशु/हिः पटलः स्यात् । शीघ्रार्थोऽप्ययम् । सेतुरिति । 'सेतुरालौ स्त्रियां पुमान्' इत्यमरः। 'सेतुर्तालो कुमारके इति मेदनी। ओतुरिति । “ओतुर्विडालो मार्जारो" इत्यमरः। क्रोष्टा शृगालः ॥ अवतेमुक् ॥ अवतेर्धातोर्मुसत्ययो भवति ॥ ४ ॥ अवतीति अव रक्ष पालने । कित्त्वात्सम्प्रसारणमुकारः ॥ ओम् ओमौ मोमः ॥ अतिबृ. हिभ्यां मनिण ॥५॥ अत सातत्यगमने | सततं अततीति आत्मा वा अतति अखिलजनान्तर्निवासित्वेन सुकृतदुष्कृतकर्माणि पश्यतीति आत्मा ॥ (च० ) अव रक्ष पालने । अवधातुः रक्षधातुश्व द्वावपि पालने । अव मुक्प्रत्ययः कित्वात्संप्रसारणम् । कित्त्वकरणसामर्थ्यादेव व्यञ्जनस्यापि वकारस्य संप्रसारणं भवति वस्य । 'उ ओ' 'मोनुस्वारः' ओम् । अवत्तीति ओम् । जनपूर्वः जनान् अवतीति जौनम् । विश्वमवतीति विश्वौम् । जनौ जनौमौ जनौमः जनौममित्यादि । यद्वा । अव- तीति ओम् । अव्ययमेतत् । अतधातुः सातत्यगमने । निरन्तरगमन इत्यर्थः । अतति सातत्येन गच्छति तांस्तान भावानित्यात्मा । अत मनिणप्रत्ययः इकार उच्चारणार्थः । णकारो वृद्धयर्थः । मन् 'अत उपधायाः' 'स्वरहीनं०' आत्मन प्रथमैकवचने 'नोपधायाः इति दीर्घः । 'हसेपः । 'नाम्नो नो० ॥ ४-५ ॥ बृहि वृद्धौ ॥ मन्युपधाया ऋ रः॥ मनिप्रत्यये परे उपधाया ऋकारस्य रेफो भवति ॥ ६ ॥ बृंहतीति ब्रह्मा ॥ घृधृपदो मः॥ ७ ॥ घ क्षरणे दीप्तौ च । घरतीति वा प्रियते इति धर्मः ॥ धृ धारणे । धरतीति वा ध्रियतेऽसौ धर्मः ॥ पद गतौ । पद्यते तत् पद्मम् ।। क्र स्तु स ह हु मृ क्षि क्षु भा मा या वा जक्ष रै नी श्यैङ् पद् एभ्यो मः प्र. त्ययो भवति ॥८॥ ऋ गतौ । ऋच्छतीति अमः नेत्ररोगः ॥ स्तौतीति स्तोमः ॥ पूङ् प्रसवे । सुतेऽसौ सोमः । हर्मः ॥ जुहोतीति होमः ॥ म्रियते इति मर्मः ॥ क्षि निवासगत्योः । क्षयतीति क्षेमः ॥ टुक्षु क्षब्दे । क्षौतीति भोमः ॥ भातीति भामः ॥ मातीति मामः ॥ यातीति यामः || वातीति वामः ॥ जक्ष भक्ष हसनयोः । जक्ष्मः । रायतीति रामः ॥ नेमः ॥ श्यैङ ·कृ० प्र० ३५ उ० ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २८३ . दीप्तौ । श्यायतीति श्यामः ॥ पद्मः ॥ भीध्वो| मक् ॥९॥विभेत्य- स्मादिति भीमः । धूयतेऽसौ धूमः ॥ ध्यादेशलिक् ॥ ध्वादेर्धातोरुलिक प्रत्ययो भवति ॥ १० ॥ धूनोति वा धूयतेऽसौ धूलिः । अगि लघि रधि गत्यर्थाः । इदितः । अङ्गते सा अङ्गुलिः ॥ (च० ) तृहि वृहि वृद्धौ। तृह् बृह् । बृंहति वेति ब्रह्म । मन्प्रत्ययः । 'मन्युप- धाया ऋरः मनि परे उपधासम्बन्धिन ऋकारस्य रो भवति । बृइत्यस्य ब्र। ब्रह्मन्निति सिद्धम् । प्रथमैकवचने 'नपुंसका, 'नाम्नो नो पुलिङ्गे ब्रह्मा स्वयं ब्रह्मत्वात अन्येषां बृंहणत्वाध्यापकत्वाद्वा ब्रह्मा । आगमजमनित्यमिति न्यायात् 'इदितो.' इति नुम् न ॥ सृञ् धारणे मप्रत्ययः । 'गुणः 'रायपो द्विः' जलतुम्बिका० । प्रथमैकवचने 'स्त्रोवि०, धारणात् धर्मः ॥ 'ध्वादेरुलिः' ध्वादेर्धातोः उलिप्रत्ययो भवति किञ्च । धूञ् कम्पने । धू उलिप्रत्ययः 'सवर्ग' धूलि: धूयते वातादिना इति धूलिः । अगि रगि लगि गत्यर्थाः। अग उलिप्रत्ययः । 'इदितो, इति मुमागमः । 'नश्वापदान्ते 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने स्रोवि०' अङ्गुलिः ॥ ६-१० ॥ (प्र.) ब्रह्मेति । 'ब्रह्म तत्त्वतपो वेदे न द्वयोः एसि वेधसि, ऋत्विग्योगभिदो- विप्रे' इति मेदिनी । 'वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः' इत्यमरः । भविष्यदर्थे णिनिः॥११॥ आगमिष्यतीति आगामी । भविष्यतीति भावी शसादेः करणे त्रक् ॥ शसादेर्धातोः करणेऽर्थे त्रक् प्रत्ययो भवति ॥१२॥ सर्वधातुभ्यस्त्रमनो॥१३॥ शम् हिंसायाम् । शंसति वा शस्यते अनेनेति शस्त्रम् । शास् अनुशिष्टौ । शिष्यते अनेनेति शास्त्रम् । असु क्षेपणे । अस्यते अनेनेति अस्त्रम् । पा पाने । पीयते अनेनेति पात्रम् । नीयते अने. नेति नेत्रम् । दाप लवने । दायते अनेनेति दात्रम् ॥ [(१)युवहागिभ्यो निः॥ १४ ॥ एभ्यो धातुभ्यो निःप्रत्ययो भवति ॥ यु मिश्रणे । योतीति योनिः । वहतीति वह्निः । अङ्गतेऽसौ अग्निः ॥ इदिचदिशकिरुदिभ्यो रः॥ एभ्यो रप्रत्ययो भवति ॥ १५॥ इदि परमैश्वर्ये । चदि आबादने दीप्तौ च ॥ इन्दत्यसौ इन्द्रः। चन्दतेऽसौ चन्द्रः । शक्नोतीति शक्रः । रोदितीति रुद्रः ॥ पुष्पादेरः।। पुष्पादेर्धातोरः प्रत्ययो भवति ॥१६।। पुष्प विकसने । पुष्पति तत् पुष्पम् । फल निष्पत्तौ । फलति तत् फलम् । मूल व्याप्तौ । मूलति तत् मूलम् ॥ रध सामर्थे ॥ उप्रत्ययः ॥ १७॥ रघते शास्त्राणां शत्रूणां च अन्ते गच्छति प्राप्नोतीति रघुः ।। (१) अस्य व्याख्यानमग्रे पृष्ठायां विद्यते ॥

·। सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (च० ) गम्ल गतौ । गम् । अपूर्वः । भविष्यदर्थे णिनिः' इति णिनिप्रत्ययः । णिवाद्वृद्धिः । 'स्वरहीनं०' 'इनां शौ सौ' 'हसे प.०' 'नाम्नो नो.' आगमिष्यतीत्या- गमी । भूणिन वृद्धिः । औ आव भविष्यतीति भावी ॥ ११-१४ ॥ (प्र० ) अस्त्रमिति । 'अस्त्रं प्रहरणे चापे करवाले नपुंसकम्' इति मेदिनी । बहि- रिति । बह्निवैश्वानरेऽपि स्याचित्रकाख्यौपधौ पुमान्' इति मेदिना । योनिरिति । योनिस्त्रीपुंसयोश्च स्थाचित्रकाख्यौपधौ पुमान्' इति मेदिनी । अग्निरिति । 'अग्नि- श्वानरो वह्निः' इत्यमरः । इन्द्र इति । 'इन्द्रः शचीपतावन्तरात्मन्यादित्ययोः ।। इति विश्वः । चन्द्र इति । “हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः" इत्यमरः। मूलमिति । मूलं वुध्नो- ऽधिनामकः' इत्यमरः । रथुरिति । रघुपभेदः अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थ वित् चकार नाम्ना रघुमात्मसम्भवम्' इति रघुवंशे । ईश् ऐश्वर्ये । ईष्टे इत्येवंशीलः ईश्वरः । भास दीप्तौ। भासते इत्येवं. शीलः भास्वरः । पिसृ गतौ । पिसतीत्येवंशीलः पेस्वरः । कस् गतौ । क. सतीत्येवंशीलः कस्वरः ॥ (२०) ईश् ऐश्वर्ये । ईष्टे ऐश्वर्यं करोतीति ईश्वरः । ईश् वरप्रत्ययः । 'स्वरहीनं एवं तिष्ठतीति स्थावरः । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः प्णः स्नः स्था वरप्रत्ययः । ‘स्रोवि० भास्वरः । 'इनजि०' इति क्वरप् । पित्वात्तुक् । जयतीत्येवंशीलो जित्वरः । एतीत्ये. वंशील इत्वरः । नश्यतीत्येवंशीलो नश्वरः ॥ गमेडोंः॥ गमेर्धातो?ः प्रत्ययो भवति ॥ १८॥ गच्छतीति गौः ॥ ग्लानुदिभ्यां डौः ॥ १९ ॥ ग्लायतीति ग्लौः । नुदतीति नौः । नुद प्रेरणे ॥ ष्टयै स्त्यै शब्दसङ्घातयोः ॥ स्त्यायतेईट ॥ २० ॥ डित्त्वादि. लोपः । संयोगान्तस्य लोपः टित्त्वादीप् । स्त्यायति समूहं करोति सा स्त्री ।। लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ॥ लक्षतेरी मुट् च ॥२१॥ लक्षतेर्धातोरिः प्रत्ययो भवति तस्य ईप्रत्ययस्य मुडागमश्च ।। लक्ष्यते पुमान् अनया सा लक्ष्मीः ।। (च०) 'गमेडों । गम् डोप्रत्ययः । टिलोपः । स्वरहीनं, 'ओरौः सोवि० गच्छतीति गौः ॥ नुदिग्भ्यां डौ' नुदति नुद्यते वा नौः । ग्लायतीति ग्लौः चन्द्रः ।। (प्र० ) गौरिति । गौर्नाऽदित्ये बलीवदं किरणक्रतुभेदयोः । स्त्री तु स्यादिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि । “नृस्त्रियोः स्वर्गवत्राम्बुरश्मिहग्वाणलोममु” इति केशवः। गौः स्वर्गे वृषभे रश्मौ वने चन्द्रे पुमान् भवेत् । अर्जने नेत्रदिग्वाणमुवाग्वारिषु गौर्मता' इत्यमरः । नौरिति । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः' इत्यमरः । ग्लौरिति । गलौटूंगाङ्कः कलानिधिः' इत्यमरः । स्त्रीति । 'स्त्रीयोषिदवला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः' इत्य- मरः । लक्ष्मीरिति । 'लक्ष्मीः संपत्तिशोभयोः । ऋन्यौषधौ च पद्मायाम्' इति मेदिनी। 'आशीराश्यहिदंष्ट्रायां लक्ष्मीर्लक्ष्मी हरिप्रिया' इति द्विरुपकोशः।

·कृ० प्र० ३५ उ० ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २८९ . राजादेः कन् । राजादेर्धातोः कन् प्रत्ययो भवति ।।२२।। राज् धन्व यु द्यु प्रतिदिव् वृष् तक्ष् दंश पचि षष् अशुङ् नु मह एते राजादयः ।। राज़ दीप्तौ । राजतेऽसौ राजा ॥ धन्व गतौ । धन्वतीति धन्वा ॥ यु मिश्रणे यौतीति युवा ॥ गतौ । द्योतीति युवा ॥ प्रतिदीव्यतीति प्रतिदिवा ॥ वृषु वृद्धौ । वर्षतीति वृषा ॥ तल तनुकरणे । तक्ष्णोतीति तक्षा ॥ दंशन्ती ति दश ॥ पचि विस्तारे ॥ पचि संङ्ख्याने । इदित् । जस्शसोलुंकू । पञ्च- न्तीति पञ्च ॥ षप् सम्बन्धे । षप् गणने। अशुङ् व्याप्तौ ॥ षपेरशः किति तुग वक्तव्यः ॥२३॥ सपन्ति ते सप्त । अश्नुवते इति अष्ट । णु स्तुतौ ॥ अस्य गुणः ॥ नुवन्ति ते नव । मह पूजायाम् ॥ अस्य घान्तादेशो वुगागमश्च निपात्यते कन्प्रत्यये परे ॥ २४ ॥ मह्यते इति मधवा । इति राजादयः । इस्मन्त्रासुकः सर्वधातुभ्यः ॥२५॥ सर्वधातुभ्यः इस् मन् । असुक् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।। (च०) 'राजादे' ॥ राज दीप्तौ इत्यादेर्धातोः कन्प्रत्ययो भवति । राजते इति राजा । राज् अन्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं.' 'नोपधायाः हसेपः०, नाम्नो नो० ॥ युमिश्रणे । यु अन्प्रत्ययः । 'नुधातोः' इत्युव । 'स्वरहीनं०' यौतीति युवा ॥ (प्र०) राजेति । 'राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे पक्षे क्षत्रियशक्रयोः' इत्यमरः । धन्वेति 'धन्वा तु मरुदेशे ना क्लीवे चापे शरेऽपि च' इति मेदिनी । युवेति । युवा स्यात्तरुणे श्रेष्ठे निसर्गबलशालिनीति मेदिनी॥ वचादेरम् ॥ वचादेधीतोरस् प्रत्ययो भवति वा सर्वधातुभ्योऽस्प्र. त्ययः ॥२६॥ उच्यते इति वचः । मह्यते इति महः । पीङ् पाने । पीयते तत् पयः ॥ पिबतेरसि ॥ पिबतेधीतोरसुन्प्रत्ययो भवति इकारान्तादेश. श्च ॥ २७ ॥ पीयते इति पयः ॥ तिज निशाने क्षमायां च । तितिक्षतीति तेजः । तप्यते इति तपः ॥ रज रागे । असि नलोपो वाच्यः ॥२८॥ रजते तत् रजः । रक्ष हिंसायाम् । रक्षतीति रक्षः ॥ अर्चिरुचिशुचि हुसूपिच्छादिदिभ्य इस् प्रत्ययो भवति ॥ २९ ॥ अर्चिरुची दीप्तौ । अर्चतीति अर्चिः । गुणः । रोचिः । शोचिः। हूयते इति हविः । सर्पिः ॥ छादेरिस्मन्नघकिप्सु ह्रस्वो वाच्यः ॥ ३० ॥ छद संवरणे । चुरादिः । छादयतीति छदिः ॥ उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः । कृण. त्तीति छर्दिः ॥ सर्वधातुभ्यस्त्रमगौ ॥ तनु विस्तारे । तनोतीति तत् तन्त्रम् ॥

·२८६ सारस्वतप्रक्रिया- [उत्तरार्द्ध - मन ज्ञाने । मन्यते इति मन्त्रः ॥ यम उपरमे । यच्छतीति यन्त्रः ॥ छदि संवरणे । ज्यन्तः । छादयतीति छन्त्रम् ।। क्रियते तत्कर्म ॥ वृञ् आच्छा- दने वृणोतीति वर्म । मर्म । दाम । धर्म । छादयतीति छद्म ॥ धनाति- चक्षिपवपितपिजनियजिभ्य उस् प्रत्ययो भवति ॥३१ ॥ धन शब्दे । धनतीति धनुः ॥ ऋ गतौ । गुणः । अरुः ॥ चक्षिङ्ग व्यक्ता- यां वाचि । चष्टे इति चक्षुः । पिपर्तीति परुः । वपतीति वपुः । तपतीति तपुः । जायते इति जनुः । यजतीति यजुः॥ अवतृस्तृतन्त्रिकण्ठि- भ्यः ईः ॥ ३२ ॥ अवतीति अवीः । तरतीति तरीः स्तृञ् भाच्छादने । स्तृणोतीति स्तरीः । तन्त्रि धारणे। तन्त्रयति वा तन्त्रयते सा तन्त्रीः । कण्ठ अवधारणे । कण्ठयतीति कण्ठीः ।। (च० ) 'वचादेरस । वच् अस्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'नपुंसकोत्स्य. मोलक स्रोवि' वचः वचसी वचांसि । एवं मह दीप्तौ। महः । उच्यते इति वचः । मह्यत इति महः ॥ क्वादीनामिः । कु शब्दे । इप्रत्ययः । कौतीति कविः । पुनातीति पविः । हरतीति हरिः । ‘मनेरुच्च' मन ज्ञाने इत्यस्य इप्रत्ययः अकारस्य चोकारः । मनुते तत्त्वमिति मुनिः ॥ मुहो खः मुरादेशश्च । मुह्यतीति मूर्खः ॥ 'पुरः कुषन्' पृ पालनपूरणयोः इत्यस्य कुधन् प्रत्ययः । पृ उषप्रत्ययः । “पोरुर्' पिपति पूर्यते वा पुरुषः ।। माप्रभृतिभ्यः सः । मीयत इति मासः । ददात्यात्मानं दासः ॥ माप्रभृतिभ्यो यः । मातीति माया । जन्यते अपत्यमिति जाया। जनेदेिशः । 'दधातेयें नुट् दधाति सत्त्वानीति धान्यम् ॥ पतिचण्डिभ्यामालच् । वृद्धिः पतत्यस्मिन्निति पातालम् । चडि कोपेऽतश्चण्डालः ॥ खर्जादिभ्यः ऊः । खर्ज व्यथने । खजूं : ॥ बहेर्धश्च । वहति गृहमारं वधूः । अवितृतत्रिभ्यः ईः । अवीः तरीः तत्त्रीः ॥ उतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च निपा- त्याः । अवनम् ऊतिः । यु मिश्रणे। यूतिः । हन्यते अनयेति हेतिः । कीर्तनं । कृत संशब्दे ॥ शृवन्द्यो रारुः । ऋ हिंसायाम् । हिंसनशीलः शरारुः । वन्दनशीलो वन्दारु । वद आरुप्रत्ययः । 'इदितो०' इति नुम् 'स्वरहीनं०' ।। भृजादिभ्यो यण् । दुभृज यणप्र- त्ययः । वृद्धिः । जलतुम्बिका० । भ्रियते इति भार्या । एवं गतौ । आर्या स्त्रीत्वादा। 'युवहअगिभ्यो निः' योनिः वह्निः अग्निः ॥ 'इदिचदिशकिरुदिभ्यो रः । इन्द्रः शक्रः । रुद्रः इत्यादि ।। २६-३२ ॥ (प्र) पय इति । 'पयः स्यात् क्षीरनीरयोः' इति मेदिनी । अचिरिति । 'ज्वाला. मासोनपुंस्यार्चिः इत्यमरः । रोचिरिति । 'रोचिः शोचिरुभे क्लीवे' इत्यमरः । हविद्युतम् । सौकर्ये केलिनः ॥३३॥ सुखेन भिद्यते तत् निदेलिमं वा भेत्तुं - ·कृ०प्र०३५ भा०६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। सुकरं भिदेलिमं । किं ? काष्ठम् । सुखेन पच्यन्ते इति पचेलिमा आढक्य: वा पक्तुं सुकराः पचेलिमाः के ? तण्डुलाः ।। संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ १ ॥ उणादयोऽपरिमिता येषु सङ्ख्या न गम्यते । प्रयोगमनुसृत्याद्धा प्रयोक्तव्यास्ततस्ततः ।। २ ॥ इति कृदन्ते उणादिप्रक्रिया ॥ ५ ॥ (च० ) 'सौकये केलिमः ॥ सुखेन क्रियते इति सुकरम् तस्य भावः सौर्य तस्मिन्नर्थे केलिमप्रत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः । एलिम इति । मिदिर् विदारणे । सुखेन भिद्यत इति विग्रहे एलिमप्रत्ययः । 'स्वरहीनंप्रथमैकवचने 'अतोऽम्। भिदेलिम काष्ठम् । पच् एलिमप्रत्ययः 'स्वरहीनं.' 'आवतः स्त्रियाम्' प्रथमाबहुवचने अस् । “सव. णे० 'सावि० सुखेन पच्यन्ते इति पचेलिमाः आढक्यः आढकी धान्यविशेषः ॥ ऊपसं- हारमाह-उणादयः प्रत्ययाः अपरिमिताः संख्यारहिता इत्यर्थः । यो यन्त्र प्रयोगः संभवति तत्र तं प्रयोगमनाश्रित्याश्रित्य वा प्रयोगानुसारेण प्रयोक्तव्या इत्यर्थः॥३३॥ इत्युगादय॥५॥ (प्र.) सौकर्येति । धातोः कर्मणि केलिमः प्रत्ययः स्यात् ॥ ३३ ॥ इति पूर्वकृदन्ते प्रसादटीकायामुणादिप्रक्रिया ॥ ५ ॥ भावाधिकारप्रक्रिया ॥६॥ तुम् तदर्थायां भविष्यति ॥ धातोर्भविष्यति काले तुम् प्रत्ययो भवति तदर्थायां क्रियायां प्रयुज्यमानायाम् ॥१॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । भोक्ष्यतीति भोक्तुं ब्रजति । पठिष्यतीति पठितुं ईष्टे । स्तोष्यतीति स्तोतु ईहते । स्थातुं ईहते ।। तुमर्थे बुण वक्तव्यः ॥२॥ द्रक्ष्यतीति द्रष्टुम् । कृष्णं द्रष्टुं ब्रजति । कृष्णदर्शको ब्रजति ॥ (च०) 'तुम् तदर्थायां भविष्यति' ॥ तुम् प्रथमैकवचनान्तम् । स एवार्थों यस्याः सा तदर्था तस्यां सप्तम्येकवचनान्तम् । 'आम्, 'डितां यट् 'स्वर' भविष्यति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० ॥ धातोर्भविष्यति काले तुम्प्रत्यया भवति यल्याने तुम्प्रत्ययो भवति स एव धात्वर्थ एवार्थः प्रयोजनं यस्याः सा तस्यां तत्सम्बन्धार्थवा- चिकायां तत्प्रयोजनायां क्रियायां वाच्यमानायां सत्याम् ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । भुज् तुम्प्रत्ययः । 'चोः कुः 'उपधाया लघोः' 'खसे चपा झसानाम्' 'स्वरहीनं० । तुम्प्रत्ययान्तोऽव्ययम् । । भोक्तुं ब्रजति अन्न भुज्धात्वथप्रयोजने व्रजतीति क्रिया प्रयु- ·सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध ज्यते । पठ् तुम्प्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । 'स्वरहीनं० पठतुमीष्टे समर्थो भवति । ष्णा शौचे । 'आदेः ष्ण स्नः स्ना तुम्प्रत्ययः स्नातुमीहते वाञ्छति ॥ १ ॥ (प्र०) तुमतदायामिति । क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोभावे तुम् प्रत्ययः स्यात् । तच्छब्देन क्रिया, सा अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तस्याम् । भोक्तुं व्रजतीति । भविष्यद्रूपं यदूभोजनं तत्प्रयोजक देवदत्तकर्तृकं व्रजनमित्यर्थः ॥ १ ॥ कालसमयवेलासु तुम् ।। ३ ॥ भोक्तुं कालः । अध्येष्यतीति अध्येतुं समयः । स्तोष्यतीति स्तोतुं वेला ॥ घञ् भावे ॥ धातो दे घञ् प्रत्ययो भवति ॥४॥ चजोः कगौ घिति ॥ पच्यते तत् पचनं पाकः ॥ त्यज् वयोहानौ । त्यज्यते तत् त्यजनं त्यागः ॥ भज्यते तत् भजनं भागः !! इज्यते तत यजनं यागः ॥ विभज्यते तत् विभजनं विभागः ॥ युजिर योगे। अनुप्रयुज्यतेऽसौ अनुप्रयोगः ॥ अनुच्यते तत् अनुवचनं अनुवाकः ॥ इण् गतौ नन्दादित्वाद्युः। ततोऽनादेशः । गुणः । वृद्धिः । अयनं आयः ।। भूयते तत् भवनं भावः ॥ आतो युक् । दीयते तत् दानं दायः । पानं पायः ॥ भावे करणेऽर्थे धनि रक्षेनलोपो वक्तव्यः ॥५॥ रज्यते नेनेति रञ्जनं वा रागः ॥ भावे किम् । रज्यतेऽस्मिन्निति रङ्गः ॥ रभ राभ- स्थे । रमलभोः स्वरे णाद्यपी विना नुम् वाच्यः ॥६॥ आर- म्भः ॥ अञ्चु गतिपूजनयोः । परितः अञ्चतीति पर्यङ्कः ॥ (च०) 'कालबेलासमयेषु च तुम् वक्तव्यः' ॥ भोक्तुं कालः भोक्तुं वेला भोक्तुं समयः ॥ 'घन प्रथमैकवचनान्तम् । 'अ इ ए' धातोर्भावे कर्मरहितेs, थें केवलधात्वर्थ एव घञ् प्रत्ययो भवति । जकारो वृद्धयर्थः । घकारो धित्कार्यार्थः । डुप- चष् पाके । घञ् प्रत्ययः । 'अत उपधायाः' पाच अ इति स्थिते । “चजोः कगौ० चश्च जू च चजो तयोः षष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीने'सोविः कश्च गश्च कगौ प्रथमाद्विवचना- न्तम् । 'ओ औ और ध इत् यस्य स घित् तस्मिन् घिति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'सोवि. घिति परे चकारस्य ककारः । जकारस्य गकारः । अनेन चस्य कः । स्वरहीनं ० 'स्रोविक, पचनं पाकः ॥ त्यज हानौ त्यज घञ्प्रत्ययः । आवृद्धिः । 'चजोः कगौ धिति' इति जस्य. गः । स्वरहीनं त्यजनं त्यागः ॥ भज सेवायाम् । विपूर्वः । घञ् । 'चजोः कगौ वृद्धिः । 'स्वरहीन विभजनं० विभागः ॥ इण् गतौ इ घञ् । ऐ वृद्धिः । 'ऐ आय् स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोवि० ॥ अयनन् आयः । अथ गतौ । अयनमायः । ये ग- त्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः । एवं भवनं भावः डुदाञ् दाने । दा घञ्प्रत्ययः । 'आतो युक्' स्व- रहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' दानं दायः ॥ एवं विस्तरणं विस्तारः ॥ ६ ॥ (प्र०) कालेति । प्रेरणग्रहणमत्रानुवर्तते । तेन 'भूतानि कालः पचतीति वार्ता भावे ॥ घञ् ।

·कृ० प्र० ३५ भा० ६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २८ इत्यत्र न ॥ भावे इति ॥ भवनं भावः क्रिया सामान्यं न तु भवत्यर्थमात्रम् । उक्तं च । 'क्रियाया सिद्धता वस्था साध्यावस्था च कीर्तिता । सिद्धतां द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छन्ति घविधिः ॥ सिद्धत्वं नाम क्रियान्तराकाङ्क्षोत्थापकतावच्छेदकरूपत्वम् । इति वैया- करणभूषणे कौण्डभट्टपादाः ॥३-४ ॥ संज्ञायामकर्तरि च ॥ धातोः कर्तृवर्जिते कारके भावे कर्मणि च घञ् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये ॥ ७ ॥ कार्य कार्य प्रति आहियते इति प्रत्याहारः दीयते अस्मिन् इति दायः । पायते अस्मिन् इति पायः। विक्रि. यते अनेनेति विकारः ॥ मजूष शुद्धौ । अपामृज्यते अनेनेति अपामार्गः ॥ लिख आलेखने । लिख्यतेऽस्मिन्निति लेखः ॥ आचर्यतेऽस्मिन्निति आचारः । उपाधीयतेऽस्मादिति उपाध्यायः ॥ (च. ) सूत्रम्-'संज्ञायामकर्तरि च ॥ संज्ञायां सप्तम्येकवचनान्तम् । 'आम् D, 'डितां यट् 'सवणे दीर्घः' न कर्ता अकर्ता तस्मिन् अकर्तरि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डौ इति अर् । 'स्वरहीनं०' च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्य० ॥ संज्ञायां विषये कस्या- पि नाम्नि वाच्ये सति कर्तृवर्जिते कारके भावेऽर्थे कर्मार्थे च घञ्प्रत्ययो भवति । अनुव. धादिः प्राग्वत् । उदाहरणम्-ह प्रत्यापूर्वः प्रतिकार्यमाहियत आनीयत इति प्रत्या- हारः । घञ्प्रत्ययः वृद्धिः 'स्वरहीनं० स्रोवि० ॥ एवं विक्रियते विकारः । दीयत इति दायः ॥ वस्यते अस्मिन्निति वासः ॥ ७ ॥ स्वरादः ॥ इउऋवर्णान्तेभ्यो धातुभ्यः अः प्रत्ययो भवति भावादौ ॥८॥ घोऽपवादः । सञ्चीयतेऽसौ सञ्चयः। चयनं चयः । जीयते इति जयः । नीयते तत् नयनं नयः । उन्नीयते इति उन्नयः। नूयते तत् नवनं नवः । लवनं लवः । स्तूयते तत् स्तवनं स्तवः ॥ कृ विक्षेपे । कीर्यते इति करः । गरः॥ विक्षेपे । नियते विक्षिप्यते कामादिभिरिति नरः ॥ षिञ् बन्धने । विशेषेण सीयते बध्यते अनेनेति विषयः ।। (च०) सूत्रम्-'स्वरा ॥ स्वर० पञ्चम्येकवचनम् । इसिरत् । 'सवणे अ प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'स्रो०' 'चपा अबे जबा: 'स्वर' ॥ वृत्तिः सुगमा । चिञ् चयने चि अप्रत्ययः । 'गुणः' 'ए अय्? 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रो वि० चयनं चयः । अन भावे सम्पूर्वः । सञ्चीयत इति सञ्चयः अत्र कर्मणि ॥ ष्टुञ् स्तुतौ। 'आदेः ष्णः स्नः स्तु । 'स्वरादः' इति अप्रत्ययः गुणः 'ओ अब 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि० स्तवनं स्ववः ॥ एवं भवनं भवः । अनुभवनमनुभवः ॥ णु स्तुतौ । नवनं नवः ॥ णीज् प्रापणे 'आदेः ष्णः स्नः नी उत्पूर्वः । उत्प्राबल्येन ऊर्ध्व वा नयनं प्रापणमुन्नयः अप्रत्ययः गुणः 'ए अय्' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्त्रो० ॥ नृ विक्षेपे नियते विक्षिप्यते कर्मादिभिः अथ सा० उ०२५ नृ ·२६० सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध कामादिभिः इति नरः । 'स्वरादः' इति अप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०॥८॥ मदामः ॥ मदादीनां अः प्रत्ययो भवति भावादौ कर्तृवर्जिते ॥६॥ मदी हर्षे । मद्यते तत् मदनं मदः । प्रमद्यते अनेनेति प्रमदः । प्रमद्यते पुरु- षोऽनया सा प्रमदा । पण्यते तत् पणनं पणः ॥ शमु दमु उपशमे । शम्य. तेऽसौ शमः । दमनं दमः ॥ श्रम खेदे । श्रभ्यते इति श्रमः । भ्रमः ॥ यमु उपरमे । यम्यते इति यमः । दीव्यति विश्वमनेनेति देवः । जङ्गम्यतेऽसौ जङ्गमः ॥ हिसि हिंसायाम् ॥ सिंहे वर्णविपर्ययश्च ॥१०॥ चकारादः प्रत्ययः । हिनस्तीति सिंहः ॥ च०) सूत्रम्-'मदामः ॥ मदां षष्ठी बहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनु. स्वारः । अः प्रथमैकवचनान्तम् । मदादीनां धातूनामप्रत्ययो भवति भावे कर्मणि च । मदी हर्षे मद् । अप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि० मदन मदः अत्र भावे । एवं प्रमद्यते प्रकण हृष्टः क्रियते अनयेति प्रमदा स्त्रीत्वादाप । अत्र कर्मणि । पणधातुः व्यवहारे स्तु- तौ च । पण अप्रत्ययः । 'स्वरहीन, पणः । शम दम उपशमे । शमः दमः । यम उप- रमे । यमः विस्तरः । दीव्यते विश्वमनेनेति देवः । पिञ् बन्धने । 'आदेः ष्णः स्नः' सि विपूर्वः । विशेपेण सिनीते बध्नाति पुरुपमीश्वरोऽनेनेति विषयः । अप्रत्ययः 'गुणः 'प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम्' प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ हिंसतेर्धातोः अप्रत्ययो भवति वर्णः विपर्ययश्च भवति । 'सिंहे वर्णविपर्ययः' इति प्रागुक्तत्वात् । हिंस् हिंसायाम् । हिंस् हिनस्तीति सिंहः । अप्रत्ययः वर्णविपर्ययः । हस्य स्थाने सः । सस्य स्थाने सः । सस्य स्थाने ह इति । 'स्वरहीनः ‘स्रोवि० ॥ ९-१० ।। (प्र०) मदाम इति । अथ कथं विश्राम इति । अपाणिनीयमिति दीक्षितः । 'विश्राम लभतामिदं च शीथिलज्यावद्धमस्मद्धनुः' इत्यादौ तु विश्रान्तिपदप्रक्षेपेणाप्यु- पपत्तेः । विश्रामभूरिति त्वन्याय्यमेवेति वामनादयः । वस्तुतस्त्वत्रापि प्रमादशब्दवत्स- माधानम्॥ ९॥ मूर्ती घनः॥ मूर्ती काठिन्ये परिच्छेदेऽर्थे चाभिधेये हन्तेरः प्रत्ययो भवति भावादी हन्तेघनादेशश्च ॥११॥ दधिकाठिन्यं हन्यते इति दधिधनः । परिच्छिन्नं सैन्धवं हन्यते इति सैन्धवघनः । हनो वधादेशश्चाप्रत्य- यः॥ १२॥ हन्यते इति वधः॥ (च०) सूत्रम्-'मू? धनः ॥ मूर्ताविति मूर्तिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'रौ डित' टिलोपः । 'स्वरहीनं० । धनः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि० ॥ मूर्ती कोऽर्थः काठिन्येऽर्थे पुनः परिच्छेदे परिमाणेऽर्थे स्तोकार्थे वा ज्ञानविशेषे वा अभिधेये वाच्ये सति इन्तेर्धातोः अप्रत्ययो भवति हन्तेश्च धनादेशः । हुन् एकत्र दधिपूर्वः द्वितीये सम्बन्धपूर्वः , ·कृ० प्र० ३५ भा०६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २६१ अप्रत्ययः । घनादेशः । 'अदेः 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोविक कठिनं दधि दधिधनः । परिच्छिन्नमेतावत्स्तोक वा सैन्धवं सैन्धवधनः ॥ १२ ॥ द्वितोऽथुः ॥ द्वितो धातोरथुः प्रत्ययो भवति भावादौ ॥१३॥ टुवेट कम्पने । वेप्यते अनेनेति वेपथुः ।। टुनदि समृद्धौ । नन्द्यते अनेनेति नन्द- थुः॥ टुवप् बीजतन्तुसन्ताने । उप्यते इति वेपथुः ॥ टुक्षेप क्षेपणे । क्षेप्यते अनेनेति क्षेपथुः। टुओश्वि गतिवृद्ध्योः। श्वयथुः । टुक्षु शब्दे । क्षुयते इति क्षेपथुः । टुवम् उद्गिरणे । वमथुः ॥ (च० ) सूत्रम्-'दिवतोऽथुः ॥ टु इद्यस्य स ट्वित् तस्मात् पञ्चम्येकवचना- न्तम् । 'स्वरहीनं 'स्रोवि०, अथुः प्रथमैः मैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोतोऽतः ॥ टु इद्यस्य स तथा धातोः अथुप्रत्ययो भवति भावे । टुवेट कम्पने । वेप अथुप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोविक, वेपथुः ॥ एवं क्षिप प्रेरणे । क्षेप- थुः ॥ टुणदि समृद्धौ । नन्दथुः दवथुः ॥ टुश्च शब्दे । क्षक्थुः ॥ टु ओश्वि गतिवृद्ध्योः । श्वयथुः ॥ टुवम् उद्गिरणे । वमथुः ॥ १३ ॥ डितस्त्रिमा तत्कृते ॥ द्वितो धातोस्त्रिमक् प्रत्ययो भवति तेन धात्वर्थेन कृतेऽर्थे वाच्ये सति ॥१४॥ क्रियया निवृत्तः कृत्रिमः घटः । संभा- रेण सम्भृतं वा निवृत्तं सम्भृत्रिमं युद्धम् । पाकेन निवृत्तं पक्रिमं फलम् । याचनेन निवृत्तं याचित्रिमं किं ? विप्रधनम् ।। (च०) सूत्रम्-'ड्विस्त्रिमक ॥ 'ड्वितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन 'सोवि०' त्रिम प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः' तत्कृते सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' ॥ डु इत अनुबन्धो यस्य स डिवत् तस्माद्धातोः त्रिमा प्रत्ययो भवति तेन धात्वर्थेन सा- धनभूतेन कृते निष्पादितेऽर्थे वस्तुनि वाच्ये सति । कृ । क्रियया करणेन निवृत्तो निष्पन्न इति कृत्रिमः अस्वाभाविको घटः । अत्र कृधातोरर्थः करणं तेन कृतो निष्पन्नो यो घटरूपो ऽर्थः पदार्थस्तस्मिन् वाच्ये सति त्रिमा प्रत्ययः । ककारो गुणनिषेधार्थः प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ एवं डभृज धारणपोषणयोः । सम्पूर्वः त्रिमक्प्रत्ययः । प्रथमैकवचने अतो- ऽम्' संभारेण जनसमूहेन निर्वृत्तं संभृत्रिमं युद्धम् ॥ डुपच पाके । पच् त्रिमक्प्रत्ययः । 'चोः कु: 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' पाकेन निर्वृत्तं निष्पन्नं पक्त्रिम फल- म् । एवं पवित्रमः ओदनः ॥ १४ ॥ (प्र०) तत्कृत इति । तेन,धात्वर्थेन कृतस्तत्कृतस्तस्मिन्नित्यर्थः । नकी ॥ धातोर्नट्की इत्येतो भवतः भावादौ ॥१५॥ यज् याच यत् विच्छः प्रच्छ स्वप् एभ्यो नट् प्रत्ययो भवति ॥१६॥ स्तौः श्चुमिः श्चुः । असम्प्रसारणम् । इज्यते अनेनेति यज्ञः । याच्यते सा यामा । यती प्रयत्ने यत्यते तत् यतनं यत्नः ॥

·२६२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (च० ) सूत्रम्-'नटूकी' ॥ नट् च किश्च नटकी प्रथमाद्विवचनान्तम् 'औ यू 'सवर्णे' धातोर्नट् कि इत्येतौ प्रत्ययो भवतः भावादौ । स्वप् रक्ष यत् प्रच्छि विच्छ याच् यज् एभ्यो नट् । यती धातुः प्रयत्ने । यत् नट् प्रत्ययः 'स्वर' 'स्रोवि०, यत्नः ॥ १५-१६ ॥ (प्र०) नटकीति । यज्ञ इति । यजनं यज्ञः 'यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः' इत्यत्र तु इज्यत यज्ञो विष्णुरिति कर्मणि ॥ १५ ॥ छः श्ने ॥ छकारस्य शकारादेशो भवति नप्रत्यते परे भावादौ ॥ १७ ॥शकारादेशः संप्रसारणबाधार्थः । विच्छि गतौ । विच्छयते इति विश्नः । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । पृच्छयतेऽसौ प्रश्नः । रक्ष्यतेऽसौ रक्षणः । सुप्यते इति स्वप्नः ॥ उपसर्गकर्माधारेषु दाधोः किः ।। उपसर्गे कर्मण्युपपदे आधारे च दाधोः किः प्रत्ययो भवति ॥ १८ ॥ अन्तर्धीयते इति अन्तर्षिः। आधिः । आदिः । विधिः। आधीयते तत् आघानं आधिः आदी- यते तत् आदानं आदिः । आतोऽनपि इत्याकारलोपः । विधीयते तत् विधानं विधिः। संघीयते तत् संघानं सधिः। उदकं धीयतेऽस्मिन्निति उदधिः ॥ उदकस्य ॥ उदकशब्दस्य उदादेशो भवति अधिकरणे ॥१६॥ पयोधिः । अम्भो निघीयते यत्र स अम्भोनिधिः । (च० ) प्रच्छ जीप्सायाम् ॥ प्रच्छ नट् प्रत्ययः । प्रश्नः ॥ सू०- 'छः श्ने ॥ प्रच्छ धातोन परे छकारस्य शकारो भवति संप्रस्गरणाभावश्च । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' पृच्छनं प्रश्नः । याचनं याच्ञा। यज देवपूजा० । यजनं यज्ञः । नट्प्रत्ययः । 'स्तोः श्चुभिः श्चुः' 'जजोः' प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' स्वप्नं स्वपनः । टकार ईबर्थस्तेन द्रवतीति द्रोणी। राजा धीयते यस्यामिति राजधानी ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः । धा विपूर्व: । किप्रत्ययः । ककारः कित्कार्यार्थः । इ। 'आतोऽनपि इत्याकारलोपः । स्वर- हीनं० 'स्रोवि० विधानं विधिः । एवं निधिः आविसंधिः अम्भो निधीयते यत्र सः अ. म्भोनिधिः । आदीयत इति आदिः । ग्रन्थिः । ग्रन्थि ग्रन्थने। प्रथ् किप्रत्ययः । 'इदित०' 'नश्चापदान्ते' स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ग्रन्थिः । विधि, निधि, संधि, आधि, समाधि अम्भोनिधि, [ ग्रन्थि ] एते सर्वेऽपि किप्रत्ययान्ताः पुंलिड्ने हरिश- ब्दवत्साध्या:॥ १९ ॥ भावे युट् ॥ धातो वे युट् प्रत्ययो भवति ॥२०॥ युवोरनाको । ज्ञायते तत् ज्ञानम् । क्रियते तत् करणम् । दीव्यते तत् देवनम् । दीयते तत् दानम् । भूष अलंकारे । भूष्यते तत् भूषणम् हियते तत् हरणम् । इयते तत् हवनम् उह्यते तत् वहनम् ॥ भाष व्यक्तायां वाचि । भाष्यते तद्धा.

·१० प्र० ३५ भा० ६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २६३ . षणम् ॥ दुष वैचित्ये तत् दूषणम् । गीयते तत् गानम् । पीयते तत् पानम् । मीयते तत् मानन् । उदः स्थास्तम्भोः सलोपश्च ।। उदुपसर्गात्परयोः स्थास्तम्भयोः सकारस्य लोपो भवति ॥ २१ ॥ उत्थीयते तत् उत्थानम् । स्तम्भ रोधने । उत्तभ्यते तत् उत्तम्भनम् ॥ (च० ) सूत्रम्-'भावे युद्ध ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । युट्प्रत्ययान्ता नपुंसकलिंगे भवन्ति । कृ युट् प्रत्ययः । यु 'युवोरनाको 'गुणः०, रु! णो' क्रियते इति कारणम् ॥ हु दानादनयोः । हूयते इति हवनम् ॥ दुष वैकृत्ये । दूष्यत इति दूषणम् । 'दुषेय॑न्तल्य कृति च कचित् इति दीर्घः ॥ डुदान दानम् ॥ एवं भाषणमुदाहरणम् इति ॥ उत् उपसर्गपूर्वात् स्थाधातोर्युट्प्रत्ययो सलोपश्च भवति । ष्ठा गतिनिवृत्तौ 'आदेः ष्णः स्नः स्था उत्पूर्वः। यु 'युवोरनाको 'उदः स्थास्तम्भोः सलो- पश्च' इति सकारस्य लोपः । 'खसे चपा झसानाम्। उत्थानम् । एवं स्तम्भ निरोधे । उत्तम्भनम् उत्थितिः ॥ २१ ।। साधनाधारयोयुट् ॥ साधाने आधारे चार्थे युट् प्रत्ययो भवति ॥२२॥ पच्यते अनेनेति पचनः अमिः । पच्यतेऽस्यां स्थाल्यां सा पचनी स्थाली । (च० ) सूत्रम्-'साधनाधारयोः ॥ साधनं च आधारश्च साधनाधारौ तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । 'ओसि' 'ए अय' 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि० साध्यते येन कृत्वा तत्सा- धनं करणं यन्न आधेये साध्यते स आधारः एतयोः अर्थे युट्प्रत्ययो भवति । पच् 'युवार- नाको स्वरहीन, 'स्रोवि.' पच्यते अन्नमनेनेति पचनोऽग्निः । अन्न साधने युट् । पच्यते अस्यामिति पचनी स्थाली युट् टित्त्वादीप् । आधारे युट् । एवमन्येऽप्यूह्या ।२२। ईषदुःसुषु खल्यू ॥ ईषदादिषु प्रयुज्यमानेषु खल्यू इत्येतो प्रत्ययौ भवतः भावादौ ॥२३॥ लकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः ॥ खकारो गुण- विधानार्थः मुमागमार्थश्च ॥ ईषत्सु अकृच्छार्थो । दुःकृच्छार्थः । ईषदनायासेन भूयते इति ईषद्भवः । दुर्भवः । सुभवः । ईषदनायासेन क्रियते इति ईषत्करः प्रपञ्चो हरिणा । दुःखेन क्रियते इति दुष्करः। सुखेन क्रियतेऽसौ सुकरः। ईषदाढ्यः क्रियते अनेनेति ईषदाढ्यंकरः । दुराढयंकरः । आढयंकरश्चैत्रो भवता । ईषत् । पीयते असौ ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः । युधि संप्रहारे । दुःखेन योधयितुं शक्यः दुर्योधनः सुखेन योषयितुं शक्यः सुयोधनः । ईषच्छासनः । दुःखेन शासयितुं शक्यः दुःशासनः । सुशासनः ।। इति कृदन्त भावाधिकारप्रक्रिया ॥ ६॥ (०) सूत्रम्-ईषदुःसुषु खल्यू ॥ ईषच्च दुश्च सुश्च ईषद्दुःसुवः तेषु सप्त.

·२६४ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध मीबहुवचनान्तम् । 'किला' खल् च युश्च खल्यू थमाद्विवचनान्तम् । 'आ यू. 'सवणे० ।। ईषदादिषु ईषत् दुःसु एतेषु त्रिषु पूर्वपदेषु सत्सु धातोः खल यु एतौ प्रत्ययौ भवतः । खकारः खितिपदस्य' इति मुमागमार्थः । लकारः इखखि' इति खप्रत्ययाभेद- ज्ञापनार्थः । भू ईषत् दुःसुपूर्वः । खल्प्रत्ययः । अ 'ओ अब् 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' ईपद्भव- तोति ईषद्भवः । एवं दुःखेन भवतीति दुर्भवः । सुखेन भवतीति सुभवः । एवं करोतेः । ईपत्क्रियते इति ईषत्करः। दुःकरः । सुकरः । एवं दुर्जयः सुजयः। दुर्लभः सुलभः । युधधातुः संप्रहारे संग्रामे । युध् दुर् पूर्वः । युप्रत्ययः । 'युवोरनाको' इति अनादेशः 'उपधाया लघोः' 'स्वरहीनं०, 'स्रोवि० दुर्योधनः दुःखेन युध्यते अनेनेति दुर्योधनः एवं सुयोधनः ॥ २३ ॥ इति कृदन्ते भावाधिकारप्रक्रिया ।। ६ ।। (प्र०) खल्विति । लकारः इखखीत्यत्रोक्तात् खप्रत्ययादभेद ज्ञापनार्थः। खकारो मुमागमार्थः ।।२३ ।। कृत्यप्रक्रिया ॥७॥ अथ कृत्यप्रक्रिया ॥ तव्यादीनां कृत्यसंज्ञा पाणिनीयानाम् । कृत्यादि भाव- कर्मणोरेव ॥ तव्यानीयौ॥धातोस्तव्यानीयौ प्रत्ययौ भवत भावादौ।।१॥ एष वृद्धौ। एध्यते वा एधितुमर्ह एघितव्यं एधनीयं धनं त्वया। भावस्यैकत्वादैकव- चनं नपुंसकत्वं च । भूयते वा भवितुमर्हं भवितव्यं भवनीयम् । क्रियते वा कर्तुमई कर्तव्यं करणीयम् । आस्यते वा आसितुमर्ह आसितव्यं आसनीयम् । कर्तव्यः करणायो वा धर्मस्त्वया । या प्रापणे । प्रयातुमर्ह प्रयातव्यं प्रयाणीयम् । इटो ग्रहाम् । गृह्यते तत् ग्रहीतव्यं ग्रहणीयम् । वृञ् संभक्तौ । ब्रियते वा वरितुं योग्य वरितव्यं वरीतव्यं वरणीयम् वृञ् वरणे वियते तत् वरितव्यं वरीतव्यं वरणीयम् । (च०) सूत्रम्-'तव्यानीयौ ॥ तव्यश्च अनीयश्च तव्यानीयौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओऔ और ॥ धातोस्तव्यानीयौ प्रत्ययौ भवतः । अकर्तरि कर्मादिकारके भावे च ॥ भू तव्यप्रत्ययः कृतः' इतीडागमः । 'स्वरहीनं0, 'अतोऽम्' भवनं भवितव्यम् । अन्न भाषे तव्यप्रत्ययः ॥ आस उपवेशने । अनीयप्रत्ययः । 'स्वरहीनं0 'अतोऽम् ॥ कृ एकत्र तव्य. प्रत्ययः । एकन अनीयप्रत्ययः । स्वरान्तत्वान्नेट् । 'स्वरहीनं० कर्तव्यं करणीयम् । अन्न कर्मणि । क्रियते इति कर्तव्यं करणीयम् ॥ ग्रह तव्यप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । ग्रहि तव्य इति स्थिते । सूत्रम् ईटो ग्रहाम्। ॥ ई प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इटः षष्टयेकवचनान्तं 'स्वरहीनं० 'स्रोवि० । ग्रहां षष्ठीबहुवचनान्तं 'स्वर' मोऽनुस्वारः ॥ ग्रहादीनां ग्रह वृञ् वृङ् इत्यादीना मिटः ईकरो भवति नतु णबादौ । तेन जग्रहिथेत्यादौ न अनेन इकारस्य ईकारः । ग्रहीतव्यम् ॥ वृञ् धातुः संभक्तौ संसेवायाम् । तव्यप्रत्ययः । 'कृतः इतीडागमः । गुण: स्वरहीनं0, 'अतोऽम्' 'ईटो ग्रहाम्' वरीतव्यम्.!

·१० प्र० ३५ कृ० ७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता।
२६५
(प्र०) तव्यानीयाविति । 'कृत्याः पञ्च समाख्याताः क्यध्ब्यणौ भावकर्मणोः ।
तव्यानीयौ स्वराद्यश्च केलिमः कर्मकर्तरि ॥१॥
स्वराद्यः॥ स्वरान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति भावादौ ॥२॥ चीयते
वा चेतुमर्ह चेयम् । नेयम् । जेयम् मीयते तत् मेयम् ॥ असरूपोऽपवादः
प्रत्यायोऽस्त्रियां वा बाधकः सरूपस्तु नित्यम् ॥३॥ चीयते
वा चेतुमर्ह चेतव्यं चयनीयम् । चिकीयते वा चिकीर्षितुमर्ह चिकीर्थम् ।
दातुमिच्छतीति दित्सति वा दित्स्यते इति दित्स्यम् ॥ क्षय्यजय्यौ श-
क्याथै निपात्येते ॥४॥ क्षेतुं शक्यं क्षय्यम्। जेतुं शक्यं जय्यम् । अन्यत्र
क्षेयं पापं जेयं मनः । क्षय्यजय्यौ चेति चकारादजयमिति निपात्यते । न
जीर्यतीत्यजय संगतम् ॥
(च० ) सूत्रम्-'स्वराध' ॥ स्वरात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । डिसिरत! 'सवणे,
यः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रो०. 'चपा अबे जबाः' 'स्वरहीन सिद्धम् । उदाहरणम् ।
चिन् चयने । यप्रत्यये 'गुणः प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारः चेयम् । एवं जीन्
प्रापणे । 'आदेः ष्णः स्नः' नीयप्रत्ययः । 'गुण' नेयम् । क्रय्यजय्यौ एतौ द्वौ शक्यार्थे
निपात्येते । ऋतुं योग्यं शक्यं वा क्रय्यम् । जेतुं योग्यं शक्यं वा जय्यम् । एतौ निपा-
त्येते । केचित्तु क्षय्यजय्यौ निपात्यौ तन्मते क्षि क्षये । क्षेतुं शक्यं क्षय्यं जेतुं शक्यं जय्य-
म् । पक्षे क्षेयं जेयम् ॥ २-३-४ ॥
(प्र०) स्वराय इति । 'यद्भव्यं तदूभव्यं तदूभविष्यति' इत्यत्र औरावश्यक
इति ध्यण् । अत्र स्वरग्रहणं चिन्त्यम् । धातोद्विविधत्वेनैव हसान्ताद्ध्यणो विधानेन परि.
शेषात् स्वरान्तलाभात् । यदि तु यत इत्यत्रानपीति विषयसप्तमी तदा भूतपूर्वस्वरान्ता-
दपि य इत्येतदर्थ स्वरग्रहणम् । तेन दित्स्यमित्यादौ यः । वस्तुतस्त्वन्न स्वरग्रहणे प्रयो.
जनाभावाद्ध्यण्यपि न क्षतिरिति ध्येयम् ॥ २॥
इच्चातः ।। अकारान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति आकारस्य च इकारादेशः।।५।।
दीयते वा दातुमर्ह देयम् । ज्ञातुं योग्य ज्ञेयम् । गीयते तत् गेयम् । ग्लेयम् ।
पातुमर्ह पेयम् धीयते तत् घेयम् ॥
(च०) सूत्रम्-ईच्चात ॥ ईत् प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । च प्रथमैकव-
चनान्तम् । 'अव्यया० । अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । स्वरहीनं० 'स्रोवि, सिद्धम् ।
वृत्तिः सुगमा । अकारस्य चेकारः । डुदाञ् । 'ईच्चातः' इति यप्रत्ययः । आकारस्य
ईकारः । 'गुणः 'स्वरहीनं० 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारस । देयं दीयत इति देयम् । एवं गेयं
पेयं गै 'संध्यक्षराणामाः ॥ खनेश्च । खनेर्धातोः यप्रत्ययः । टेश्कारः । खन खनने । यप्र.
त्ययः । खन इत्यस्य खि । 'गुणः प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्। 'मोऽनुस्वारः' खेयम् ॥ ५ ॥
पुशकात् ॥ पवर्गान्तात् शकादेश्च यः प्रत्ययो भवति भवादौ ॥६॥

·२६६ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध , शप् उपालम्भे आक्रोशे च । शप्यते इति शप्यम् । डुलभष् प्राप्तौ । लब्धं योग्यं लभ्यम् । यभ् मैथुने । यधुं शक्यं यभ्यम् । जप्तुं योग्यं जप्यम् । सरूपत्वात् पक्षे न ध्यण् । शक्यम् शक् सह गद् मद् चर् यम् तक् शस् चत् यत् पत् जन् हन् शल रुच् एते शकादयः । षह मर्षणे । सोढुं शक्यं शक्यते सह्यते वा सादुमहँ सह्यम् । गद्यते वा गदितुमर्ह गद्यम् । मद्यते वा मदितुमर्ह मद्यम् । चरितुमर्ह चर्यम् । यम्यम् ॥ तक् हसने । तक्यते वा तकितुमहँ तक्यम् ॥ शसु हिंसायाम् । शंसितुमर्ह शस्यम् ॥ चते माने । चते कान्तौ ।। चस्यते इति चत्यम् ॥ यत्यम् । पत्यम् । जन्यम् ॥ हनो वधादेशो ये ॥ ७ ॥ हन्यते वा हन्तुमर्ह वध्यम् । शल् शोभायाम् । शल्यम् । रोचितुं शक्यं रुच्यम् । शक् सामर्थ्ये । शक्ल शक्तौ । शक्यते तत् शक्यम् ।। (च० ) सूत्रम्-'पुशकात्' ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङसिरत्? 'सवणे०१ पवर्गा न्तात् पफबभम इत्येतदन्तात् शकादेश्च धातोयप्रत्ययो भवति भावादौ । यभ मैथुने । यम् यभ्यते इति यभ्यं कलत्रम् । पवर्गान्तत्वात् यप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारः' एवं लभ्यं जप्यं नम्यम् इत्यादयः पवर्गान्ताः। शक्ल शक्तौ । शक् यप्रत्ययः। शक्यम् । मह पूजायाम् । मह यप्रत्ययः 'स्वरहीनं0' 'अतोऽम्। 'मोऽनुस्वारः मह्यम् । एवं पह मर्पणे सह्यम् ॥ ६-७ ।। ऋहसात् ध्यण् ॥ ऋवर्णान्ताद्धसान्ताच्च धातोर्यण् प्रत्ययो भवति भावादौ ॥ ८॥ धकारो चित्कार्यार्थः । णकारो वृद्ध्यर्थः । क्रियते वा कर्तुमर्ह कार्यम् । वृञ् वरणे । ब्रियते तत् वार्थम् धार्यम् चार्यम् । हस् हसने । हा- स्यम् । हियते तत् हार्यम् । हनो घत् । हन्यते तत् घात्यम् । चजोः कगौ घिति ॥ पक्तुं योग्यं पाक्यम् । वच पारंभाषणे ॥ वचे शब्दसंज्ञायां कुत्वं वाच्यम् ॥ ९॥ तेन वाक्यम् । अन्यत्र वाच्यम् ॥ यज्या- चचच्च्प्रवचअत्यपूजगभुजां घ्यणि कुत्वाभावः ॥१०॥ याज्यम् । याच्यम् । वाच्यम् । रोच्यम् । प्रवाच्यम् । अय॑म् । त्याज्यम् । पूज्यम् । गर्ज शब्दे । गर्यते तत् गय॑म् । भुज्यते तत् भो- ज्यम् । बाध् हिंसायाम् । बाधितुं योग्यं बाध्यम् । भाजतुं योग्यं भाज्यम् ।। (च०) 'ऋहसान्तात् ध्यण' ॥ ऋश्च हसश्च ऋहसं ऋहसमन्ते यस्य स ऋहसा- न्तस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम्। 'उसिस्त! 'सवर्णे० ध्यण प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः। ऋवर्णान्तात हसान्ताच्च धातोः ध्यणप्रत्ययः स्यात् भावादौ। धकारो चित्कार्यार्थः ।

·कृ० प्र० ३५ कृ० ७.] सप्रसादचन्द्रकीर्ति- मनोरमोपेता। २९७ णकारो वृद्धयर्थः । कृ ध्यणप्रत्ययः । वृद्धिः । 'स्वरहीनं० रायपो०-' जलतुम्बिका० । प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' । कारणाय अहं क्रियते वा तत्कार्यम् । वृज् वरणे । वार्यम् ।। वच् परिभाषणे । वचनाय योग्य वाच्यम् । बध बन्धने । बधू ध्यणप्रत्ययः । य वृद्धिः । 'स्वरहीनं०' बन्धनाय योग्यं बध्यम् । हस हसने । व्यण्प्रत्ययः । वृद्धिः। 'स्वरहीनं० 'अतोऽम्' हास्यम् । डुपचष् पाके । पच् घ्यणप्रत्ययः । य 'चजोः कगौ० इति चस्य कः । वृद्धिः पाक्यम् । एवं वाक्यम् उच्यते इति वाक्यम् । धित्वात्ककारोऽपि भवति । अपिशब्दात् कुत्रचित् 'चजोः कगौ० इति भवति । कुनचिन्न भवति । कुत्रचिद्विकल्पः । तेन वाच्यं वाक्यं भोज्यं भोग्यम् । इत्यादौ विकल्पः । त्याज्यं पूज्यं रुच्यम् अय॑म् इत्यादौ न । प्रयोगानुसारेण कुत्वाभावो ज्ञेयः ॥ अमापूर्वस्य वसतेय॑ण णित्त्वावृद्धि- वक्तव्या । अकर्तरि ध्यण च । अमा सह वसतश्चन्द्राकौं अस्यामिति अमावास्या अमा. वल्या इति विकल्पेन वृद्धिः ॥ ८-१० ॥ य एते भावकार्ययोविहितास्तव्यादयस्तेऽहंविधौ च वक्तव्याः । 'रारो झसे हशाम् ।' दर्शनार्थी द्रष्टव्यः । दर्शनीयः । दृश्यः ॥ इङ् अध्ययने । स्वाध्या- योऽध्येतव्यः । स्वाध्यायो नाम वेदः ॥ श्च श्रवणे । श्रवणाईः। श्रोतव्यः । श्रोतुं योग्यं श्रवणीयम् ॥ मान पूजायाम् । मानितुं योग्यो मानितव्यः। मा. ननीयः ॥ ध्यै चिन्तायाम् । ध्यानाहों ध्यातव्यः । ध्यातुं योग्यो ध्यानीयः ॥ मन ज्ञाने । मनना) मन्तव्यः । मन्तुं योग्यो मननीयः। सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति । नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्यः । भवितुमेष्टव्यो बुभूषितव्यः । बुभूषणीयः॥ (च० ) पुनर्विशेषमाह-य एते इति ॥ एते पूर्वोक्तास्तव्यादयः तव्य, अनीय, य, ध्यण् एते प्रत्यया भावकार्ययोः भावोक्तौ कर्मोक्तौ विहिताः कृताः ते अहे योग्यत्वादि. विधौ च कर्तव्यार्थोपदेशे च वक्तव्याः । कर्तव्या इत्यर्थः । इशिर् प्रेक्षणे । दर्शनार्थी द्रष्ट- व्यः । तव्यप्रत्ययः । 'गुणः रारो झसे शाम्। इति द्रा । 'छशषराजादेः ष: 'टुभिः ष्टुः। दृश् अनौयप्रत्ययः । 'गुणः' जलतुम्बिका० । दर्शनीयः। पुनः दृश् । 'ऋहसात्' इति ध्यण प्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' दृश्यः ।। इङ् अध्ययने । ई अधिपूर्वः । अध्येतुं विधेयोऽहो वा अध्येतव्यः तव्यप्रत्ययः । 'गुणः' 'इयं स्वरे' 'स्वरहीनं० स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ।। एवं शु श्रवणे । श्रोतुं योग्यः । श्रूयते वा इति श्रोतव्यः । मन ज्ञाने । मन्तव्यः ।। ध्यै 'सन्ध्यक्षराणामा' ध्यातव्यः । 'सप्रत्ययान्तादपि इच्छार्थसप्रत्ययान्ताद्धातोरपि तव्या- दयः प्रत्यया भवन्ति । ध्यै नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्यः । नितरां ध्यातुमेष्टव्य इति विग्रहे इच्छाथै सप्रत्ययः । 'द्विश्चा 'पूर्वस्या 'हसादिः शेषः' 'हस्वः' 'यः सेइति पूर्वकारस्य इकारः। 'झपानां जबचपा' धस्य दः। ततः सप्रत्ययान्तात्तव्यप्रत्ययाः । 'कृतः' इती डागमः । 'यतः' इत्यकारलोपः । निपूर्वः । निदिध्यासितव्यः । ज्ञा अवबोधने ज्ञा । सप्रत्ययः । द्वित्वादि प्राग्वत् । विजिज्ञासितव्यः । विशेषेण ज्ञातुमेष्टव्यः ।।

·२६८ सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध ओरावश्यके घ्यण् ॥ उवर्णान्ताद्धातोरावश्यकेऽर्थे व्यण् प्रत्ययो भवति ॥११॥ ओदौतोयः प्रत्ययः स्वरवत् ॥ धानोरोकारौकारयो. निमित्तं वा सम्बन्धी यः प्रत्ययः स स्वरवत् स्यात् ॥१२॥ समासे अवश्य- मादीनामन्तलोपमिच्छन्ति शाब्दिकाः ॥ लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुकाममनसोरपि । समो वा हितततयोमासस्य पचि युधोः ॥ १ ॥ लूळ छेदने । लूयते वा लवितुं योग्यः लाव्यः । अवश्यं लाव्यो अव- श्यलाब्यः । भोक्तुं कामो यस्य स भोक्तुकामः । श्रोतुं मनो यस्य स श्रोतु- मनाः । सम्यक्प्रकारेण हितं सहितं संहितम् । संतत-सततम् । मांसस्य पचनं मांसपचनम् । युधोः पचि परे मांसस्याकारो वा लुम्पेत् । मांसस्य पचनं मास्पचनम् । मांसस्य पाकः मास्पाक: मांसपाकः ।। (च० ) 'ओरावश्यके ध्यणः ॥ ओः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डितिः 'हस्य स्रोवि० आवश्यके सप्तम्येकवचनान्तम् । स्वरहीनं ० ॥ उवर्णान्ताद्धातोः आवश्यके. ऽर्थे ध्यणप्रत्ययो भवति भावादौ । भू ध्यणप्रत्ययः । य णकारो वृद्धयर्थः । भो अवश्य- पूर्वः । 'ओदौतोर्यः प्रत्ययः स्वरवत्। ओश्च औश्च ओदौत् तस्मात् । ओकारौकाराभ्यां परो यप्रत्ययस्य यकारः स्वरवत ज्ञेयः । स्वरवत्त्वात् औ आ' 'स्वरहीनं० अवश्यं. भाव्यम् । एवं लूञ् छेदने । अवश्यं लाव्यम् । मकारलोपार्थमाह-समासे सति अवश्या. दोनाम् अवश्यं, तुम्, सम् , मासानां मलोपमिच्छन्ति । मश्च अश्च मः । इति समास- स्तेन मकारलोपः । यद्वा अन्तलोपमिच्छन्तीति पठन्ति । श्लोकश्चात्र-लुम्पेदिति । कृत्ये प्रत्यये परे अवश्यंशब्दस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्येति अन्तं मकारं लुम्पेत् । व्याख्या । तव्य, अनीय, य, ध्यण , क्यप्, एतेषां पञ्चप्रत्ययानां कृत्यसंज्ञा ॥ तथा काममनसोः शब्दयोः परयोः तुम्शब्दस्यान्तं मकार लुम्पेत् । तुमिति पष्ठयन्तमव्ययम् ॥ हिततत एतयोः पायोः सतोः सममित्यस्य मकारं वा लुम्पेत् ॥ युट्प्रत्ययसहिते घञ्प्रत्ययसहिते च पचि- धातौ परे मांसशब्दस्य अन्तं मकारं वा लुम्पेत् विकल्पेन ॥ कृत्यसंज्ञायां संमतिमाह- तव्या० । पाणिनीयानां मते तव्यादीनां कृत्य इति संज्ञा । अवश्यं लाव्यमित्यत्र तव्य- प्रत्ययपरत्वात् अवश्यशब्दस्य मकारलोपः । अवश्यलाव्यमिति सिद्धम् । अवश्य निश्च- येन लवितुं योग्योऽवश्यलाव्यः ॥ तथा भुज तुम्प्रत्ययः । 'उपधाया लघो गुणः । 'चोः कुः स्वरहीनं०१ भोक्तुं कामोऽभिलाषो यस्य सः भोक्तुकामः ॥ तथा श्रु श्रवणे । तुम् प्रत्ययः । 'गुणः' श्रोर्तुं मनो यस्य स श्रोतुमनाः । अत्रोभयत्रापि काममनसोः सतोः तुमो मकारलोपः ॥ ओहाङ् गतौ । सम्पूर्वः । 'तक्तवतूः इति क्तप्रत्ययः । 'स्थामि' इकारः संहितम् । 'समो वा' इति विकल्पेन समो मकारलोपः सहितम् । तनु विस्तारे । क्त प्रत्ययः । लोपस्त्वनुदात्त० सम्पूर्वः । सन्ततं सततम् । अत्रापि ततशब्दे परे विकल्पेन - ·कृ०प्र० ३५ कृ०७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २88 समो मकारलोपः ॥ पच् युट्प्रत्ययः । 'युवोरनाको 'स्वरहीनं० मांसपूर्वः । युद्प्रत्यय- सहिते पचिधाता परे विकल्पेन मांसशब्दस्याकारलोपः । मांसपचनं मांस्पचनम् । पुनः पच् 'घञ् भावे' इति घञ् प्रत्ययः । अ वृद्धिः। 'चजोः कगौ घितिः 'स्वरहीनं० पाक मांसपूर्वः । अन्न घञ्प्रत्ययसहिते पचि धातौ परे विकल्पेन मसिशब्दस्याकारलोपः । मांसपकः मांस्पाकः इति रूपद्वयम् ॥ केचित्तु मांसशब्दस्य मकारस्य तथान्त्यस्याकारस्य लोपमिच्छन्ति । यथा मांस्पाकः ॥ इति ॥ ११-१२ ॥ (प्र.) आदौतोरिति । योतितार्थस्यापि कचित् प्रयोगो दृश्यते लाघवं प्रत्यना. दरादित्यत आह-अवश्यलाव्यमिति । ऋदुपधात् क्यप् ॥ ऋकारोपधाद्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति भाव. कार्ययोः ॥१३॥ कृती छेदने । कर्तितुमर्ह कृत्यम् । नितरां कर्तितुं योग्य निकृत्यम् । वृद्धयम् । वृत्यते तत् वृत्यम् ॥ कृपिनृत्योर्न क्यप् ॥१४॥ कृपू सामर्थे । कृपो रो लः। कल्पितुं योग्य कल्प्यम् । चूत दीप्तौ । चय॑म् ।। मृजो वा क्यप् ॥१५॥ मृज्यं मार्यम् ॥ हृस्वाच्च क्यप्॥ हस्वा- न्ताद्धातो वे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥१६॥ तस्य ग्रहणे तदन्तस्य ग्रहणम् । क्रियते तत्कृत्यम् ॥ कृतः क्यपि वा रिङ् वक्तव्यः तुगभावश्च ॥१७॥ कृत्या क्रिया ॥ दिनेकाक्षरोडप्यादेशस्तदन्तस्यैव व. क्तव्यः ॥१८॥ गुपगुहोः क्यप् ॥१९॥ गोप्तुं योग्यं गुप्यम् । गृहितुं योग्यं गुह्यम् ॥ वदे क्या भावादी ॥ वदेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति भावादः ॥ २० ॥ मृषा उद्यते इति मृषोद्यम् । ब्रह्मणा उद्यते या कथा सा ब्रह्मोद्या ॥ गृहेः क्यए । अर्जुनगृह्या सेना ॥२१॥भुवो भावे क्यम् ॥ नाम्नि उपपदे भुवो भावे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥२२॥ ब्रह्मणो भावः ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मणा भूयेत तत् ब्रह्मभूयं गतः । नाम्नि किम् । भवितव्यं भव्यम् ।। (१)स्त्यै ष्ट्यै शब्दसङ्घातयोः। स्त्यायतेडूट ॥२३॥ डित्त्वाहिलोपः । संयो गान्तस्य लोपः । टिवादीप् । स्त्यायति समूहं करोति सा स्त्री । लक्ष दर्श नाङ्कनयोः॥ लक्षेरी मुद् च ॥२४॥ लक्षतेर्धातोरीः प्रत्ययो भवति तस्य मुडागमश्च । लक्ष्यते पुमाननया सा लक्ष्मीः ।। (च०) सूत्रम्-'दुपधारक्यप् ॥ ऋत् ऋकारः उपधा यस्य स ऋदुपधस्त- स्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङसिरत्' 'सवणे. क्यप् प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः ऋकारोपधात् 'वृतु वर्तने' इत्यादेर्धातोः क्यप्रत्ययो भवति भावादौ। ककारो गुणनिषे- धार्थः । कृती छेदने । कृत् क्यप्प्रत्ययः । 'स्वरहीन' प्रथमैकवचने 'अतोऽम्। निःपूर्वः । (१) पाठोऽयमुणादिप्रक्रियायाः । .

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध १ . निकृत्यं नितरां कृत्यते निकृत्यम् ॥ वृतु वर्तने । वृत्यं नृत्यम् । 'हस्वाच्च' क्यप्प्रत्ययो भवतिः पित्त्वात् 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुगागमः । डुकृञ् कृ क्यप्प्रत्ययः । 'हस्वस्थ पिति कृति तुक्' कृत्यं स्तुत्यम् । 'भुवो भावे क्यप्' भूधातो वे शब्दप्रवृत्ति. निमित्ते क्यप्प्रत्ययो भवति । कित्त्वाद्गुणो न। क्यप्प्रत्ययः । ब्रह्मपूर्वः । प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' ब्रह्मभूयं ब्रह्मणो भावः । ब्रह्मत्वं गतः प्राप्त इत्यर्थः । एवं देवभूयं देवत्वम् ॥ २२ ॥ [ 'स्त्यायतेहूट् स्त्यायतेर्धातोः स्त्रीत्वे वाच्ये ड्रटप्रत्ययो भवति । डकारष्टिलो- पार्थः । ष्ट्यै स्त्यै शब्दसंघातयोः । शब्दार्थे समूहाथै च स्त्य ड्रट प्रत्ययः । डित्त्वाहिलोपः। 'संयोगान्तस्यः' इति यलोपः । 'स्वरहीनं. टिवतः' इतीप् । प्रथमैकवचने 'हसेपः, स्त्री 'लक्षेरी मुट् च लक्षधातोः ईप्रत्ययो भवति तस्य च मुडागमः । लक्ष दर्शनाङ्कनयोः । लक्ष ईप्रत्ययः । मुट् । टित्त्वादादौ । 'स्वरहीनं०१ ‘स्रोवि०' लक्ष्यत इति लक्ष्मीः । अत्र ईवन्तत्वाभावात्सेलोपो न ॥ २४ ] इण स्तुवृह भृ शास् जुष खन् एभ्यः क्यप् वाच्यः ॥२५॥ तुक् , ईयते इति इत्यः । स्तुत्यः । वृत्यः । इङ् आदरे । दृत्यः । भृत्यः । शासेरिः शिष्यः । जुष् प्रीतिसेवनयोः । जुष्यः ॥ खन एत्वं क्यपि वाच्यम् ॥२६॥ खन्यते इति खयम् ॥ भिद्योध्यौ नदे नि. पात्यते ॥२७॥ भिनत्ति कूलभिति भिद्यः । उज्झ उत्सर्गे । उज्झति जल. मिति उद्ध्यः नदः। नदे किम् । भेत्ता उज्झिता ॥ कृवृष्योर्वा क्यप् ॥२८॥ क्रियते तत् कृत्यम् । कर्तुं योग्यं कार्यम् । वृष वृष्टौ । वृष्यम् । वर्ण्यम् ॥ य एते भावकार्ययोर्विहितास्तव्यादयस्तेऽहविधी च वक्तव्याः ॥२९॥ रारो झसे दृशाम् । दर्शनार्थी द्रष्टव्यः। द्रष्टुं अहः दर्शनीयः दृश्यः । इङ् अध्ययने । स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । स्वाध्यायो नाम वेदः । श्रु श्रवणे । श्रवणार्हः श्रोतव्यः । श्रोतुं योग्यं श्रवणीयम् । मान पूजायाम् । मानितुं योग्यो मानितव्यः माननीयः । ध्यै चिन्तायाम् । ध्यानाहों ध्यातव्यः । ध्यातुं योग्यो ध्यानीयः । मन ज्ञाने । मनना) मन्तव्यः । मन्तुं योग्यो मननीयः ॥ सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति॥३०॥ नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्यः । भवितुमेष्टव्यो बुभूषितव्यः बुभू. षणीयः । तव्यानीयौ क्यब्ध्यण्याः ॥ कृत्याः पञ्च समाख्याता ध्यणक्यपौ भावकर्मणोः । तव्यानीयौ स्वरायश्च शब्दशाखविचक्षणैः ॥ २॥ ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥७॥ (प्र०) भिधोद्धयाविति । चत्वं निपात्यम् । ।

·कृ० प्र० ३५ स्त्री०८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। स्त्रीप्रत्ययाधिकारः ॥ ८ ॥ अथ स्व्यधिकारः ॥ स्त्रियां यजां भावे क्यप् ॥ यजादेर्धातो: स्त्रियां भावे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥१॥ यज् ब्रज समज् निषद् निपत् मन् नम् विद् षुञ् शीङ् भृञ् इण् कृ इषु परिसृप परिचर अटाट्य आस् चर् जागृ हन् एते यजादयः ॥ कित्त्वारसम्प्रसारणम् ॥ इज्यते सा इज्या । स्त्री. स्वादाप् ॥ व्रज्यते सा व्रज्या ।। अज गतौ क्षेपणे च । समज्यते सा समज्या शिविका ॥ प्रकर्षण ब्रज्यते अस्यामिति प्रव्रज्या ॥ षद् विशरणगस्यवसाद. नेषु । निषद्यते सा निषद्या || निपल्या ।। मन ज्ञाने । मन्यते सा मन्या ।। नम्या। विद्यते सा विद्या । सुत्या ॥ शीङोऽघड् किङति ये वक्त. व्यः ॥२॥ शय्या । भृत्या । ईयते सा इत्या । कृत्या ॥ कृमो यक् वा वाच्यः ॥३|| 'अयकि' । क्रियते सा क्रिया ॥ इषेश्छान्तादेशो यलोपश्च ॥४॥ इष्यते सा इच्छा ॥ सरतेगुणः ॥ ५ ॥ परिसर्या ॥ परिचर्या । अटाट्या । आस्या । चर्या ॥ जागर्तेर्गुणः ॥६॥ जागर्या । इनस्तकारान्तादेशो हिंसायामर्थे । हन्यते सा हत्या ॥ हन्तेस्तः ॥ हन्ते- नकारस्य तकारादेशो भवति क्यपि स्त्रियाम् ॥७॥ ब्रह्म हन्यते इति ब्रह्महत्या ।। (च०) सूत्रम्-'स्त्रियां यजां भावे ॥ स्त्रियां सप्तम्येकवचनान्तम् । यजां षष्ठी. बहुवचनान्तं भावे सप्तम्येकवचनान्तम् । यज् अज् हन् शीङ् ब्रज विद् आस् मन चर् भृ अटाव्यानिषद् निपत् इत्यादेर्धातोः स्त्रीलिङ्ग भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । ककारः संप्रसा- रणार्थः । यजनमिज्या क्यप्प्रत्ययः । 'यजां यवराणां०' इति संप्रसारणम् यस्य इः। 'स्वरहीनं०' स्त्रीत्वात् 'आवतः स्त्रियाम्। 'सवर्णे' प्रथमैकवचने 'आपः । अज गतौ क्षेपणे च । अज् संपूर्वः । 'स्वरहीनं० क्यप्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं० स्त्रीत्वादाप् । समज्या परि. पत् । हन् ब्रह्मपूर्वः । क्यप् । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाम्' इति तुशब्दात झसाभावेऽपि नका- रस्य लोपः हस्वस्य पितिक, 'स्वरहीनं० ब्रह्महत्या। ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य हननं ब्रह्महत्या । शीङ् शय्या व्रज व्रज्या विदू विद्या षद्ल निषद्या आस्या मन्या चर्या भृत्या अटाट्या । 'कृजो वा' रिन् । कृत्या क्रिया ॥ १-७॥ (प्र०) स्त्रियामिति । बहुवचनमाद्यर्थमत आह-यज् इत्यादि । स्त्रियां भावे क्तिः॥ धातोः स्त्रियां भावे क्तिः प्रत्ययो भवति॥८॥ क्रियते सा कृतिः। बुद्ध्यते सा बुद्धिः। स्मृङ् चिन्तायाम् । स्मयते सा स्मृतिः। पच्यते सा पक्तिः । पचि विस्तारे। पच्यते तत् पञ्चनं पतिः । सम्प्रसारणम् । उह्यते सा ऊढिः । संविद्यते संवित्तिः ।। सा० उ०२६ ·३०२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध (३०) सूत्रम्-'स्त्रियां भावे क्तिः ॥ धातोः क्तिप्रत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे भावे । ककारो गुणनिषेधार्थः संप्रसारणार्थश्च । डुपचप पाके पक्तिः । पचि विस्तारे । पच क्तिप्रत्ययः । ति। 'चोः कु: 'स्वरहीनं० 'इदितः' इति नुम् । 'नश्चापदान्ते, 'नोवि०' पञ्चनं पंक्तिः श्रेणिरित्यर्थः । वह प्रापणे क्तिप्रत्यय । 'हो ढः' 'तथोर्धः 'ष्टुभि- ष्टु: 'यजां यवराणां' इति संप्रसारणम् । वस्य उः। 'ढि ढो लोपो दीर्घश्व इति ढलोपः ऊकारस्य उकारः। प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' ऊढिः । विदू संपूर्वः । क्तिप्रत्ययः । 'खसे चपा झसानाम्। इति दस्य तः। 'स्वरहीनं संवित्तिः ॥ (प्र०) तिरिति । धातो स्त्रीलिंगे भावादौ क्तिप्रत्ययः स्यात् घनोऽपवादः ॥८॥ शमां दीर्घः ॥ शमादीनां दी| भवति क्तिप्रत्यये परे ॥९॥ शम्यते सा शान्तिः । दम्यते सा दान्तिः । गम्यते सा गतिः । हन्यते सा हतिः। अमु चलने । भ्रम्यते सा प्रान्तिः। अनुभूयते तत् अनुभवनं अनुभूतिः । विशिष्टा भूतिः विभूतिः । प्रभूतिः। भवनं भूतिः । शुध शौचे । शोधनं शुद्धिः ॥ (च०) शम् क्तिप्रत्ययः ॥ शमां दीर्घः' 'नश्चापदान्ते' 'स्रोवि० शान्तिः भ्रान्तिः । ग्लै 'संध्यक्षराणामा' ग्ला क्तिप्रत्ययः। 'ल्वाद्योदितः तस्य नः। ग्लानिः । म्ल म्लानिः । भू क्तिप्रत्ययः । भूतिः । अनुपूर्वः । अनुभवनमनुभूतिः । प्रथमैकवचने 'सोवि० ॥ गमनं गतिः । नमनं नतिः । 'लोपस्त्वनुदात्ततनां' इति मलोपः ॥ ईशशीङोवरक्तिप्रत्ययौ नेड्गुणश्च ।। ईश्शीडोवरक्तिप्रत्ययौ स्तो वरप्रत्ययस्य क्तिप्रत्ययस्य च इट् न । शीडो गुणोऽपि न भवति ॥१०॥ ईष्टेऽसौ ईश्वरः । संशय्यते तत् संशयनम् संशीतिः । ही गतौ । हीयते इति हीतिः । जागरणं जागृतिः । निगृह्यते सा निगृहीतिः । कुच संकोचने कुच सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनेषु । तुदादिः । निकुचितिः । निप- ठितिः । स्निह् भास्कन्दने । उपस्निहितिः । निपतितिः। विशेषेण प्रियते सा विधृतिः ॥ ग्लाम्लाज्याहाक्त्वरिभ्यः क्रर्थे निः प्रत्ययो भवति ॥११॥ ग्लायते सा ग्लानिः । ज्यानिः । हानिः । जित्वरा सम्भ्र- मे ॥ स्वरतेर्वस्य उत्वं वाच्यम् ॥ १२ ॥ स्वर्यते सा तुर्णिः ।। कृल्वादिभ्यश्च क्तरर्थे निः प्रत्ययो भवति ॥ १३ ॥ ऋत इर् । कीर्यते सा कीर्णिः । लनिः । धूनिः । पूर्णिः ॥ सम्पदादेः किप् वा वाच्यः ॥१४॥ सम्पत् सम्पत्तिः ।। (च०) शीङो गुणाभावो वक्तव्यः । 'ईशशोडोवरक्तिप्रत्यये नेड ·कृ० प्र० ३५ स्त्री०८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ३०३ गुणश्व' ॥ संशीतिः । बुध अवगमने । बुध इत्यादि तिप्रत्ययः 'तथोर्धः' 'झवे जबा:' 'स्वर हीनं० बुद्धिः ॥ अनुभूतिरित्यादौ 'कृतः' इतीडागमे प्राप्ने तन्निषेधार्थ हिवक्त्योनेंट! इति सूत्रं पठन्ति केचित् । हकारवकारादेः प्रत्ययस्य क्तिप्रत्यये इटो निषेधः । ग्रहादेस्तु क्तप्रत्यये इटो न निषेधः । गृहीतिः भणितिरित्यादिः ।। १०-१४ ॥ कतरि क्तिश्च संज्ञायाम् ॥ कर्थे धातोः क्तिः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये ॥१५॥ डुकृञ् करणे । प्रकुरुते सा प्रकृतिः। धृञ् धारणे । विपूर्वः । विशेषेण धरतीति विधृतिः ॥ (च०) 'कर्तरि क्तिश्च ॥ कर्तर्यपि क्तिप्रत्ययो भवति ॥ तन् क्ति संपूर्वः । 'लोप. स्त्वनुदात्त. संतनोति कुलमिति संततिः ॥ एवं कृक्तिप्रत्ययः । प्रपूर्वः । प्रकुरुते इति प्रकृतिः प्रधानं पुरुषः । धृ धारणे विपूर्वः । तिप्रत्ययः । वितिः ॥ पत् तिप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' पत्तिः ॥ १५ ॥ षिद्भिदामङ् ॥ पितो धातोर्भिदादेश्च स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति भा. वादौ ॥ १६ ॥ पच्यते सा पचा । मृज्यते सा मृजा ॥ जृष् वयोहानौ ।। जरादौ ङानुषन्धरहितः अः प्रत्ययो भवति ॥ १७॥ जीर्य- त्यनया सा जरा ॥ इषु इच्छायामिति निर्देशाज्ज्ञापकादिच्छा निपात्यते । इच्छा । इषादेरङर्थे युद् ॥ १८ ॥ एषणमिति एषणा । भिद्यते अनया सा भिदा । छिद्यतेऽनया सा छिदा । क्षिपा ॥ गुहू संवरणे । गुहा ॥ भेधृ हिंसायाम् । मेधृ वधमेधासङ्गमेषु । मेध्यते इति मेघा । कृपा। पीड बाधायाम् । पीडा ॥ बाध पीडायाम् । बाधा ॥ क्षपा रात्रिः ।। (च. ) सूत्रम्-'षिद्भिदाम' । षिच्च भिश्च षिद्भिदस्तेषां षष्ठीबहुवचना- न्तम् । 'स्वरहीनं०' अङ् प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेपः षितः षकारेतो धातोः भिदादेश्व धातो स्त्रीलिंगे अप्रत्ययो भवति भावादौ । डकारो गुणनिषेधार्थः । दुपच पाके पित्त्वात् अप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' स्त्रीत्वादाप् । पचनं पचा । मृजूष शुद्धौ मजा । अङ् । 'स्वरहीनं आए । मार्जनं मृजा ॥ एवं भेदन भिदा । छेदनं छिद्दा । जरा इत्यत्र 'ङ- कारानुबन्धरहितोऽप्रत्ययो वक्तव्यः तेन गुणप्राप्तिर्भवति । केचित्तु 'नोक्तमनित्यम्' इति न्यायेन गुणं कुर्वन्ति । जुषु वयोहानौ । जृ अप्रत्ययः । 'गुणः 'स्वरहीनं० स्त्रीत्वादाप् । जरा । साधना स्वरान्तस्त्रीलिंगे प्रतिपादिताऽस्ति ॥ १६-१८ ॥ (प्र०) षिद्भिदामिात । कथं तर्हि- मधुसुरभिमुखाब्जगन्धलब्धे इति माघः । प्रेक्षोपलब्धिश्चित संवित' इत्यमरश्च । पित्त्वादिहाङ्प्रत्यय उचितः, सत्यम् । “अनर्थकास्तु प्रतिवर्णमनुपलब्धेः इति भाष्यप्रयोगादू बाहुलकात क्तिप्रत्ययोऽपि बोध्यः॥१६॥ गुरोहंसात् ।। गुरुमतो हसान्ताद्धातोः स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति ·३०४ सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध भावादौ न क्तिः ॥ १९ ॥ ईंह चेष्टायाम् । ईह्यते सा ईहा ॥ ऊह्यते सा अहा ॥ ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईश्यते तत् ईक्षणं ईक्षा ॥ एध्यते सा ऐधा । गुरोः किम् । भक्तिः ॥ हसारिकम् । नीतिः ॥ लिख रिख लेखने । लिख्य- ते तल्लेखनं लेखा । रिख्यते तदेखणं रेखा ॥ गुध परिवेष्टने । गुध्यते इति गोधा ॥ धेट पाने । सुष्ठु धीयते इति सुधा ॥ डुधाञ् धारणपोषणयोः । श्रद्धीयते सा श्रद्धा ॥ क्तिरापादिभ्यः ॥ २० ॥ आप्तिः । दीप्यते सा दीप्तिः । राध्यते सा राद्धिः । प्रशास्तिः ।। (च० ) सूत्रम्-'गुरोहंसात् ॥ गुरुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डिति 'डहस्य' इत्यलोपः । 'स्रोवि०' हसादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'ङसिरत्! 'सवणे, पश्चात् 'नामिनोरः' गुरुमतो गुरूपधात् हसान्ताद्धातोः अप कर्तरि भावेऽर्थे अप्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-एध वृद्धौ । एध् । गुरूपधत्वात हसान्ताच्च अप्रत्ययः । स्त्रीत्वा- दाप् । प्रथमैकवचने 'आपः' एधा ॥ ईहा ईह वाञ्छायाम् ॥ ऊह वितर्क । उहा ॥ ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईक्षा ॥ एवं रेखा लेखा ॥ (प्र.) गुरोरिति । हसेन धातोविशेपणात् तदन्तलाभ इत्याह--हसन्तादिति । तथा च ताशसमुदायो न गुरुभवितुमर्हति । इति गुरुपदं तल्लक्षकमित्याशयेनाह-गुरुमत इति । प्रशंसार्थरूप इत्यादिनिर्देशाद्विपर्ययोऽपि नाशंक्यः ।। १९ ।। प्रत्ययान्तात् ॥ प्रत्ययान्ताद्धातोः स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति भावादी ॥२१॥ चिकीर्ण्यते सा चिकीर्षा । आत्मनः कर्तुमिच्छा चिकीर्षा । आत्म- नः पुत्रेच्छा वा पुत्रीयते सा पुत्रीया । अशितुमिच्छा अशनाया। लोलयते सा लोलया । अटाट्या । कण्डू गात्रविघर्षणे । कण्डूयते सा कण्डूया । मुमूर्षणं मुमूर्षी ॥ (च०) सूत्रम्-'प्रत्ययान्तात्' ॥ पञ्चम्येकवचनान्तन् । 'ङसिरत्। 'सवर्णे' सादयः प्रत्यया अन्ते यस्य स प्रत्ययान्तस्तस्मादपि धातोः अप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । कृ । 'इच्छायामात्मनः सः' 'ऋत इर्' 'द्विश्व' 'पूर्वस्या 'हसादिः शेप:' 'कुहोश्चुः' 'य्वोर्विहसे' इति दीर्घः । किलात्पः सः' जलतुम्बिका० चिकीर्ष इति जातम् । ततः 'प्रत्ययान्तात' इति अप्रत्ययः । 'यतः' इत्यलोपः । 'स्वरहीनं 'आवतः स्त्रियाम्। 'आप' कर्तुमिच्छा चिकीर्षा । एवं जिहीर्षा बुभूषा । 'पुत्र नाम्नो य ई चास्या इति यप्रत्ययः । तत्संनियोगे अकारस्य ईकारः पुत्रीयत इति जातम् । स धातुः ततः 'प्रत्ययान्तात्' इति सूत्रेण अप्रत्ययः । 'यतः' इत्यलोपः । स्वरहीन. 'आवतः स्त्रियाम्। प्रथमैकवचने 'आप' आत्मनः पुत्रेच्छा पुत्रीया । एवं पुत्रकाम्या कण्डूया इत्यादि॥२१॥ (प्र०) प्रत्ययान्तादिति। कण्डूयते । कड्ण्वादियगन्तात् केवला तिरिति । कण्डूतिः।

·कृ०प्र० ३५ स्त्री० ८सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ३०५ इश्तिपौ धातुनिर्देशे ॥ धातुनिर्देशे वाच्ये सति इश्तिपौ प्रत्ययौ भवतः ॥ २२॥ शकारः शिति चतुर्वकार्यार्थः । पच् इत्ययं धातुः पचिः । श्रयतिः । पचतिः । भवतिः ॥ धन्तआसूग्रन्थअर्थश्रन्ध गद्विदिइषिभ्यः स्त्रियां युर्वाच्यः ॥ २३ ॥ डुकृञ् करणे । युवोरनाको । कारणा । आसना । उपासनमिति उपासना। अर्थ याञ्चा- प्रकाशनयोः । अथैना । ग्रन्थ सन्दर्भ । अथ्यते तद्ग्रन्थनमिति अन्थना । श्रथि शैथिल्ये । श्रन्थना । घटनमिति घटना । विद्यते वेदनमिति वेदना । वन्द्यते सा वन्दना । एषणमिति एषणा ॥ इञ् अजादिभ्यः ॥ २४ ॥ अज गतौ । आजिः । अत सातत्यगमने । आतिः ॥ इक् कृष्यादिभ्यः ॥२५॥ भावादौ ॥ कृष्यते सा कृषिः । गिरिः । किरिः । सर्वधातुभ्यः इः । कविः । रविः ॥ इति स्च्यधिकारपक्रिया ॥ ८ ॥ (च० ) सूत्रम्-'इश्तिपौ धातुनिर्देशे ॥ इक् च शितप् च इश्तिपौ प्रथमा- द्विवचनान्तम् । धातुनिर्देशे सप्तम्येकवचनान्तम् । धातोनिर्देशे धातोर्नामग्रहणे नामोच्चा. रणेऽर्थे इक् शितप इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । रितपः शकारः चतुर्वत्कार्यार्थः । पच पच् एकत्र इप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' पचिः पधातुरित्यर्थः । द्वितीये श्तिप्प्रत्ययः। शित्त्वात् 'अप्कर्तरि स्वरहीनं० पचतिः॥एवं पठिः पतिः। गमिः गच्छतिः। करोतिः ॥२२॥ इयि स्न्यधिकारप्रक्रिया ।। (प्र०) इश्तिपाविति । निर्देशोऽनुकरणम् । वाहुलकत्वात् क्वचिन्न गुब्भ्यः इत्यादौ। ज्यन्ता० इति । धट्टचलने भ्वादिः । चुरादिस्तु ज्यन्तादेव सिद्धिः। विद्लला- भार्थः । दाने तुविचेतनादिष्विति चुरादिज्यन्तस्यैव । इषेस्तु गत्यर्थस्याभीक्ष्ण्यार्थस्य चन विच्छार्थस्य ॥२२॥ इजजा इति । जित्वावृद्धिः । आजिरिति । वीभावस्तुन बाहुलकात् ॥ इगिति । कित्त्वान्न गुणः । कृषिरिति । ऋतइर् गिरिः ॥२५॥ इति प्रसादे न्यधिकारप्रक्रिया । क्वाप्रत्ययाधिकारः ॥ ९॥ अथ क्त्वादयः प्रत्ययाः ॥ पूर्वकाले क्त्वा ॥ धातोः क्वाप्रत्ययो भवति पूर्वकाले समानकर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने ॥१॥ देवदत्तः स्नात्वा भुङ्क्ते । भुक्त्वा व्रजति ॥ ( मनो० )-समानकर्तृकइति । इह धात्वधिकारेऽपि समानकर्तृकत्वं क्रिययोरेव ·३०६ सारस्वतप्रक्रिया- HD [ उत्तराद्ध (च०) 'पूर्वकाले क्त्वा ॥ पूर्वकाले सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' ॥ क्त्वा प्रथमैकवचनान्तम् । अव्यया० ॥ धातोः समानकर्तृके एककर्तृके धातोः क्रियापदे अग्रे प्रयुज्यमाने सति पूर्वकाले प्रथमकाले क्त्वाप्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-ष्णा शौचे । 'आदे: ष्णः स्नः स्ना क्त्वाप्रत्ययः त्वा इति । 'अव्यया, 'क्त्वावन्तं च इत्यव्ययसंज्ञा । स्नात्वा भुङ्ग अत्र स्नानभोजनक्रियाद्वयमध्ये स्नानक्रियायाः पूर्वकालीनत्वात् त्वाप्रत्ययः भुज पालनाभ्यवहारयोः । भुज् क्त्वाप्रत्ययः । त्वा 'चोः कु: 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अव्यया' भुक्त्वा ब्रजति । अन भोजनार्थे वजनक्रियामध्ये च भोजनस्य प्रथमकालीन- त्वात् त्वाप्रत्ययः । एवं कृत्वा दत्त्वा । 'दो दत्ति' इति सूत्रेण दतृ आदेशः ॥ लात्वा शयित्वा सुप्त्वा उक्त्वा गृहीत्वा भक्त्वा । णश् अदर्शने । नष्ट्वा हित्वा जग्ध्वा इत्यादि ॥ १ ॥ (प्र०) पूर्वकाले । धातोरिति । पूर्वकालक्रियावचनादित्यर्थः । समानकर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने यस्माद्धातोः क्तवा विधीयते तक्रिया कर्ता यस्य धातोः कर्ता तस्मिन् प्रयुज्यमाने क्तवाप्रत्ययो भवति–इत्यर्थः । स्नात्वा भुङ्क्ते इत्यत्र स्नानभोजनक्रिययोरेक एवं कर्ता । स्नानक्रियायाः पूर्वभावित्वेन स्नाधातोः क्त्वा । यद्यपि शक्तिः कारकं सा च प्रतिक्रियं भिद्यते तथापि शक्तिशक्तिमतोरभेदादेककर्तृकत्वमुक्तम् । एवमेककर्तृकाणामपि नत्वा स्तुत्वा व्रजति । न तु चात्र सर्वपूर्वाया एव भविष्यति । यथामीषां विप्राणां पूर्व आनीयतामित्युक्ते सर्व पूर्व एव आनीयते । अत्राहु -आख्यातवाच्याः क्रियायोः प्राधा. न्यम् । तेन तामेव प्रति सर्वासां विशेषणत्वात् परस्परेण सम्बन्धः । न हि भिक्षुको भि- क्षुकान्तरं याचते किन्तु सर्व एव प्रभुमिति यथा तथा स्तुतेरिह व्रज्यपेक्षं पौर्वकाल्यमिति । पूर्व भुक्त ततो व्रजति इत्यत्र तु पूर्वशब्देनैव कालस्योक्तत्वान्न क्त्वाप्रत्ययः । आस्यते भोक्तुमित्यपि भवति । आसित्वा भोक्तुमिति न भवति अनभिधानात् किन्त्वासित्वा भुङ्क्ते इत्येव ॥ १॥ न क्त्वा सेट् कित् ॥ सेट् क्त्वा किन्न भवति ॥२॥ वर्तित्वा । शयित्वा । भवित्वा । सेट् किम् | कृत्वा ॥ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च ॥ उश्च इश्च वी ते उपधे यस्य तस्माद्धलादेरलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा किती स्तः॥३॥ विद ज्ञाने । विदित्वा वेदित्वा ॥ लिखित्वा । द्युति- त्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः किम् । एषित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ॥ मृङ्मृद्गुगुकुक्लिश्ववस्- मुष्ग्रहिभ्यः ॥४॥ सेट किद् भवति । मृड सुखने। मृडित्वा । मृद सम्भवतीत्याशयेनाह-धात्वर्थयोरिति । निर्धारणे षष्ठीसप्तमी वा । धात्वर्थयोर्मध्ये पूर्वः कालो यस्य धात्वर्थस्य तस्मिन् विद्यमानादित्यर्थः । एवञ्च निर्धारणे विभक्तिरेव पूर्वकाले इत्यस्य बहुव्रीहित्वद्योतिकेति फलितम् ।

·१० प्र० ३५ क्त्वा०९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। क्षोदे । मृदित्वा । गुध् रोचने । गुध् रोषे । गुधित्वा । गुह रोगे । गुहू संवरणे । गुहित्वा । कुष् निष्कर्षे । कुषित्वा । क्लिश् विबाधने । क्लिशित्वा । वद व्यक्तायां वाचि । उदित्वा । वस निवासे । उषित्वा । मुषित्वा । गृही- त्या ।। नोपधात्थफान्तावा कित् ॥५॥ नकारोपधात् थफान्ताद्धातोः सेट् क्त्वा वा किद्भवति ॥ ग्रन्थ संदर्भ । नो लोपः। ग्रथित्वा प्रन्थित्वा ।। गुम्फ् ग्रन्थने । गुफित्वा-गुम्फित्वा । इत्यादि ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधे क्त्वा ॥६॥ प्रतिषेधार्थयोरलंखलुशब्दयोः पूर्वपदयोः सतोः पूर्वकालं वि- नापि वस्वा प्रत्ययो भवति ॥ अत्रालंखलुशब्दौ निषेधार्थो तयोरुपपदत्वात् । अलं भुक्त्वा न भोक्तव्यम् । भोजनं मा कुरु इत्यर्थः । खलु उक्त्वा न वक्तव्यम् ॥ (च० ) सूत्रम्-'न क्त्वा सेट् ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया' । क्त्वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया ।। सेट् प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः०' । कित प्रथमैक० । इट्सहितः क्त्वाप्रत्ययो विकल्पेन कित्संज्ञो भवति । कित्त्वपक्षे गुणनिषेधः । कित्त्वाभावे गुणः । विद ज्ञाने । क्त्वाप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । एकत्र कित्त्वान्न गुणः । द्वित्वे कित्त्वाभावे 'उपधाया लघोःइति गुणः स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अव्यया० विदित्वा वेदित्वा । वृतित्वा वर्तित्वा ॥ 'अलंखल्वोः प्रतिषेधे क्त्वा' अलं खलु एतयो पूर्वपदयोः पूर्वकालं विनापि निषेधार्थे धातोः क्त्वाप्रत्ययो भवति । भुज क्त्वाप्रत्ययः । 'चो 'खसे चपा०' अलंपूर्वः । 'स्वरहीनं० 'अव्यया । अल भुक्त्वा भोजनेन अलं । भोजन मा कुर्वित्यर्थः॥ वच् परिभाषणे । वच् क्त्वाप्रत्ययः । 'यजां यवराणां०' इति संप्रसारणम् । 'चोःकुः' 'स्वरहीनं०' खलुपूर्वः । 'सवणे खलूक्त्वा वचनेन अलं मावदेत्यर्थः ॥ २-६ ॥ उदितः क्त्वा वेट् ॥ उदितो धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्य वा इडागमो भवति ॥७॥ एषित्वा-इष्ट्वा । अमुचलने । अमित्वा भ्रान्त्वा । अदो जघुः । जग्ध्वा ॥ (च०) सूत्रम्-'उदितः क्त्वा वेट' ।। उदितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वर- हीनं० 'स्रोवि० । क्त्वा षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'अव्यया.'। वा प्रथमैकवचनान्तम् । इ प्रमैकवचनान्तम् । 'हसेपः॥ उत् उकारः इद्यस्य स उदित् तस्मात् उदितः । उदितो धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्य इडागमा भवति । इषु इच्छायाम् । इष क्त्वाप्रत्ययः । 'उदितः क्त्वा वेट्' इत्येकत्र इडागमः। 'स्वरहीनं०' 'इपधाया लघोः' इति गुणः । इडभावे कित्वान्न गुणः । 'टुभिः ष्टुः' प्रथमैकवचने 'अव्यया' एषित्वा इष्ट्वा ॥ ७ ॥ समासे क्यप् ॥ समासे सति पूर्वकाले क्यप्प्रत्ययो भवति तत्कर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने ॥८॥ इस्वस्य पिति कृति तुक् ॥ डुभृञ् धारणपोषणयोः । ॥ । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध सं भृत्वा करोतीति संभृत्य करोति । णमु प्रहत्वे शब्दे च । प्रकर्षेण काय. वामनोमिनत्वा इति प्रणम्य गच्छति । अनपूर्व इत्येके । अकृत्वा जस्पति । अकृत्वा गच्छति ॥ अजित्वा शात्रवान्सान कृत्वा विमलं यशः। अदत्त्वा वित्तमर्थिभ्यः कथं जीवन्ति भूभृतः ॥ १॥ (च०) सूत्रम्-'समासे० ॥ सप्तम्येकवचनान्तम् । अ इ ए' । क्यप् प्रथमै- कवचनान्तम् । 'हसेप:०१ ॥ समासे सति उपसर्गपूर्वकत्वे सति धातोः पूर्वकाले क्वप्प्रत्ययो भवति स एव कर्ता यस्य स तत्कर्तृकः तस्मिन् तत्कर्तृके एककर्तृके धातोः प्रयुज्यमाने सति उदाहरणम् डुकृञ् भृ क्यपप्रत्ययः । 'हस्वस्य पिति' संपूर्वः । 'स्वर' 'अव्य०' संभृत्य मिलित्वा सं सम्यक् प्रकारेण भृत्वा करोति ॥ अत्र समुपसगेण समासः अत्र सम्भारक. रणक्रिययोः एव एवं कर्ता । ततः संभारक्रियायाः पूर्वकालीनत्वात् क्यप्प्रत्ययः ॥ णम् प्रह्वीभावे । 'आदेः ष्णः सः' नम् प्रपूर्वः । क्यष्प्रत्ययः । 'प्रादेश्च तथा तौ' इति नस्य णः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवने 'अव्यया अत्र प्रकर्षेण नत्वा प्रगम्येति समासे क्यपू । देवदत्तः प्रणम्य गच्छति । अत्र प्रणामगमनरूपद्वयोः क्रियायोः एव एव कर्ता यत्र स एव प्रणन्ता स एव गन्ता इत्येककर्तृत्वम् । ततः प्रणामस्य पूर्वकालीनत्वात् क्यप्प्रत्ययः ॥ अनपूर्व इति । नपूर्वकत्वे क्यप्प्रत्ययो नभवति इत्येक वदन्ति । यथा कृ नज्पूर्वः । क्त्वाप्रत्ययः । 'ना' इति सूत्रेण नस्य आकारादेशः । अकृत्वा गच्छति । अत्र नअप वक- त्वात् क्यप्प्रत्ययोनायातः। किंतु क्त्वाप्रत्यय एवायातः ॥ ७ ॥ क्यपि गुणश्च ।। क्यपि लघुपूर्वस्य अरयादेशोऽपि वाच्यः ॥९॥ परिणमयित्वा इति परिणमय्य भुङ्क्ते । विगमय्य । विगणय्य ॥ भलघुपूर्वस्य न । तेन बेर्लोपो वाच्यः । प्रतार्य । सम्प्रधारयित्वा इति सम्प्रचार्य । विचार्य करोति । आप्ल व्याप्तौ। आप्नोतेर्वा । प्रापय्य । प्राप्य ॥ दादीनां क्यपि क्वाभावो वाच्यः॥ १० ॥ क्यपि 'स्थामी' इति ईकारो न भवति ॥ दो अवखण्डने । प्रदाय । प्रसाय । प्रमाय । प्रस्थाय । उप समीपे स्थित्वा इति उपस्थाय ॥ पिबतेर्वा-प्रपाय प्रपीय । लोपस्त्वनुदात्तनाम् ।। अमस्य क्यपि वा लोपः॥११॥ प्रकर्षेण नत्वा इति प्रणम्य प्रणत्य । आसमन्तात् प्रामे आगम्य आगत्य ॥ विपूर्वस्य दधातेः करोतेर) क्यप्॥१२॥ विधाय । प्रहाय । तत्कालेऽपि क्यप् दृश्यते॥१३॥ नेत्रे निमीत्य हसति । मील सम्मीलने । मील सझमे उभयपदी । अक्षिणी - ·कृ० प्र० ३५ क्त्वा० ९) सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। ३०६ संमीलित्वा इति अक्षिणी सम्मील्य हसति । चक्षुषी सम्मील्य हसति । मुखं व्यादत्त्वा इति मुखं व्यादाय स्वपिति ॥ (च०) 'क्यपि शेर्गुणश्च ॥ क्यप्प्रत्यये परे निप्रत्ययस्य गुणो भवति । णम् ररिपूर्वः । 'धातोः प्रेरणे' जिप्रत्ययः । 'प्रत्ययान्तात्' इति समासे क्यप्प्रत्ययः । परिणमिय इति स्थिते । 'क्यपि जेर्गुणः' वचित्स्वरवद्यकार: 'स्वरहीनं.' 'अव्यया.' परिणमय्य भुङ्क्ते परितो सामस्त्येन नमयित्वा परिगमय्य पूर्वभुक्तं परिपाकं प्राप्य भुङ्क इत्यर्थः । एवम् उन्नमय्य आकलय्य ॥ 'तत्कालेऽपि द्वयोः क्रिययोः समकालत्वेऽपि क्य- प्प्रत्ययो भवति । मील मीलने मील संपूर्वः । क्यप्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं० । प्रथमैकवचने 'अव्यया नेत्रे संमील्य हसति समकालमेव संमीलति हसति च ।अत्र नेत्रसंमीलनहसन. योः समकालीनत्वात्पूर्वकालं विनापि तत्कालेऽपि क्यप्प्रत्ययः ॥ दुदाञ् दाने । विआङ्- पूर्वः । क्यप्प्रत्ययः । 'इ यं स्वरे' वि आपूर्वको दाधातुः मुखप्रसारणार्थे । तेन मुख व्यादाय प्रसार्य स्वपिति । अत्रापि मुखप्रसारणस्वप्नयोः युगपत्कालीनत्वात् समानकाले क्यम्प्रत्ययः । कचिनिन्नकर्तृकेऽपि क्यप्प्रत्ययो दृश्यते-'मत्प्रसूतिमनाराध्याऽप्रजेति त्वां शशाप सा' इति । 'अबधार्यकार्यगुरुतामभवन्न भयाय सान्द्रतमसम्' इत्यादि ॥९-१३॥ पौनःपुन्ये णम् पदं द्विश्च ॥ समानकर्तृकेषु धातुषु प्रयुज्यमानेषु पूर्वकाले पौनःपुन्यार्थे धातोर्णम् प्रत्ययो भवति णमन्तस्य पदस्य द्विवचनं भवति ॥१४॥ आतो युक् । पीत्वा पीत्वा इति पायं पायं गच्छति । आदरे वीप्सायां द्विर्भावः ॥ भुक्त्वा भुक्त्वा इति भोजं भोजं ब्रजति । स्मृत्वा स्मृत्वा इति स्मारं स्मारं नमति शिवम् ॥ कथमादिषु स्वार्थे कृतो णम् ॥१६॥ कथं इत्थं अन्यथा एवं एतेषु प्रयुज्यमानेषु स्वार्थे ओ णम् प्रत्ययो भवति ॥ कथंकारं इत्थंकारं अन्यथाकारं एवंकारं पठति । एवं पठतीत्यर्थः ।। समूलाकृतजीवेषु हनकृञ्ग्रहां णम् वाच्यः स्वार्थे तेषाम- नुप्रयोगश्च ॥१६॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवं गृही. स्वा इति जीवग्राहं गृह्णाति इत्यादि । (च०) सूत्रम्-'पौनःपुन्ये णम्पदं दिश्च ॥ पुनःपुनर्भवतीति पौनः पुन्य तस्मिन् । सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' । णम् 'हसेपः०' । पदं प्रथमैकवचनान्तम् । 'अतोऽम्' । द्विः प्रथमैक० । 'अव्यया० । च प्रथमैक० । 'अव्यया० ॥ पौनःपुन्ये वारं- वारार्थ धातोः पूर्वकाले णम्प्रत्ययो भवति तस्य च णम्सहितस्य पदस्य द्वित्वं भवति समानकर्त्तकेषु धातुषु प्रयुज्यमानेषु सत्सु । पा पाने । पा णम्प्रत्ययः । अम् । 'आतो युक्० 'स्वरहीनं०. 'मोऽनुस्वारः द्वित्वम् । प्रथमैकवचने 'अव्यया पायं पायं गच्छति। पीत्वा पीत्वा गच्छतीत्यर्थः एवं कारंकारं स्मारस्मारम् । द्विश्वेपि चकारात्-समूलघातं हन्ति जीवग्राहं गृह्णाति केशग्राहं युध्यति इत्यादावपि णम्कथनात् एषु पूर्वपदेषु सत्सु .

·सारस्वतप्रक्रिया-
-
[उत्तरार्द्व
स्वार्थे कथमादीनामेवाथै कृञ् धातोर्णम्प्रत्ययो भवति । णित्त्वावृद्धिः । कृ कधपूर्वः ।
णम्प्रत्ययः । अम् । 'धातोर्नामिनः' इति वृद्धिः। 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अव्यया,
कथंकारं कथमित्यर्थः इत्थंकारम् । इत्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥
(प्र०) पौनः पुन्ये इति । पौनः पुन्ये द्योत्ये समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोर्णम्
स्याच्चकारात् क्त्वा णमन्तस्य द्वित्वञ्च । णमन्तस्य नोमत्वात्स्यादौ पदत्वम् ।
वर्णात्कारः ।। वर्णमात्रात्कारः प्रत्ययो भवति ॥१७॥ क इति वर्णः
ककारः । व इति वर्णों वकारः । म इति वर्णः अकारः । वर्णसमुदायादपि
कारो दृश्यते । अहङ्कारः । ओंकारः। टकारः। पकारः । तकारः । इत्यादि ।
(च० ) 'वर्णात्कारः ॥ वर्णनिर्देशे वाच्ये सति वर्णात् अकारादिक्षकारान्तात्
अग्रे कारप्रत्ययो भवति । क अग्रे कारप्रत्ययः । ककारः खकारः गकारः अकार इकारः।
अत्र बहुलमित्यनुवर्तते तेन अ इ उ ऋ ल हयवरल इत्यादौ कारप्रत्ययो न । वर्णभि-
ननिर्देशे यथा । अः कृष्णः इ. कामः को ब्रह्मा खमाकाशमित्यादौ न ॥ १७ ॥
(प्र०) वर्णात् कार इति । प्रयोगस्थवर्णवाचिनः कारप्रत्ययः। अत:-'
केशवे विरिचे वा' इत्यादौ प्रयोगस्थवर्णप्रतिपादकत्वाभावात् कारप्रत्ययो नेति केन
चिदुक्तम् , तन्न युक्तम्, 'अकारो वासुदेवः स्यात्' इत्यादौ हसस्वरसमुदायस्योच्चार्यमा-
णत्वात् कारप्रत्ययो न स्यात् । अतो वर्णनिर्देश इत्यनुवर्त्य वर्णमात्रानुकरण इत्यर्थे
अकारस्योच्चारणार्थत्वादू वर्णमात्रस्यैवानुकार्यत्वात् लघुभाष्ये तु न एव नकार इत्यादौ
समुदायात् कारप्रत्ययाभावेन करोतेरुच्चारणार्थत्वात् करणं कार इति व्युत्पत्यैव सिद्धरेव-
मकारादिसिद्धौ वर्णात् कार इति वात्तिकं व्यर्थमित्युक्तम् । यत्तु अकोरकरणं न सिद्धयेत ।
करोतेः पौनरुक्तथादित्येतदर्थे वार्तिकमिति कृष्णपण्डितेनोक्तम् । तत्रेदं वक्तव्यम् । अकार-
णमित्यत्र वजन्तकरोतेरुच्चारणार्थत्वेन पौनरुक्त्याभावात् ॥ १७ ॥
रादिफो वा ॥१८॥ र इति वर्णः रेफः-रकारः ॥
रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण ।
रत्नानि च रमण्यश्च संत्रासं जनयन्ति मे ॥ २ ॥
रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति ।
मनः प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्कया ॥३॥
(च०) 'रादिफो वा॥ रात् रकाराक्षरात् वा विकल्पेन इफप्रत्ययो भवति। र अग्रे
इफप्रत्ययः । 'अ इ ए रेफशब्दात् प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' । पक्षे, कारप्रत्ययः ॥ रकार
इति प्रयोगे संमतिमाह-रकारादीनीति श्लोकः । हे पार्वति रकारादीनि रकार आदिर्येषां
तानि नामानि शृण्वतः ततो मम मनः प्रसन्नतां प्रसन्नभावं नैर्मल्यं सानन्दत्वं एति
प्राप्नोति । कया । रामनामाभिशङ्कया रकारादीनि नामान्युच्चरन् कदाचिद्रामनामाप्यु-
छरेदित्याशझ्या इत्याकाझ्या ॥ १८ ॥

·१० प्र० ३५ क्त्वा० ९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। ३११
लोकाच्छेषस्य सिद्धिर्यथा मातरादेः ॥ अस्य सारस्वतव्या.
करणस्य ये शेषप्रयोगास्तेषां लोकात् अन्यव्याकरणासिद्धिर्भवति यथा मात.
रादेः । इत्यादिप्रयोगानुसारेण बोद्धव्यम् ॥ १९ ॥
(०) अथोपसंहारसूत्रमाह-'लोकाच्छेषस्य० ॥ लोकात् पञ्चम्येकवचना-
न्तम् । 'उसिरत्। 'सवणें । शेषस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'उस्स्या । सिद्धिः प्रथमै-
कवचनान्तम् । 'स्रोवि०' उक्तादन्यः शेषस्तस्य शेषस्य । अत्र व्याकरणेऽनुक्तस्य सिद्धिः
साधनं लोकादन्यव्याकरणात् ज्ञातव्या । माता च पिता च पितरौ इत्यादीनां
सिद्धिलॊकाज्ज्ञेया ॥
शास्त्रान्ते च मङ्गलाचरणं युज्यते अतो मातृपित्रो मग्रहणेन मङ्गलमप्याचरितम् ॥१९॥
स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूद्यत्र सार्थकः ।
स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ ४ ॥
(0) अथ कविः स्वनामगर्भमलंकारश्लोकमाह-स्वरूपान्त इति । स मस्करी
मस्करो वंशदण्डोऽस्त्यस्येति मस्करी संन्यासिकः प्रक्रिया शुभामृज्वी चक्रे कृतवान् ।
कथंभूतां प्रक्रियां चतुरोचितां चतुराणां सुबुद्धीनां पुरुषाणामुचिता योग्या तां । स का ।
यत्र यस्मिन् मस्करिणि अनुभूत्यादिः अनुभूतिः इति आदौ यस्य सः अनुभूत्यादिः
तथा स्वरूपान्तः स्वरूप इति शब्दोऽन्ते यस्य स अर्थात् अनुभूतिस्वरूपनामवाचकः
शब्दः सार्थकः । अनुभूतिर्ज्ञानमेव स्वरूपं यस्येत्यर्थः । सहितोऽभूदित्यनेन अनुभूतिनामा
संन्यासिकः इमां प्रक्रिया शुभामृज्वीं सरला चक्रे । शुभामित्यनेन स्वकपोलकल्प
नानिरासः कृतः ॥
आवताद्वो हयग्रीवः कमलाकर ईश्वरः ।
सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः ॥ ५ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याऽनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितायां
कृदन्तप्रक्रियायां क्वादिप्रत्ययप्रक्रिया समाप्ता ॥ ९ ॥

·३१२ सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तराद्ध (३०) अथ पाठकश्रोतृणामभीष्टसिद्धयै इष्टदेवताशिषमाह-अवतादिति । हयग्रीवः ईश्वरः वो युष्मान् शिष्यान अवतात् रक्षतु । हयस्य ग्रीवा इव ग्रीवा यस्य सः । अर्थात् पुरुषशरीरः अश्वमुखः चतुर्विंशत्यवतारमध्यस्थः एको भगवतोऽवतारः । उक्तं च भागवतेऽष्टादशाध्याये षष्ठस्कन्धे । 'वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद्यो नृतु- रङ्गविग्रहः । प्रत्याददे वा कवयेऽभियाचते तस्मै नमस्ते विदधे हिताय ।' सांप्रतं तु तां हयग्रीवमूर्ति भद्राश्चखण्डे धर्मपुत्रो राजाभद्रश्रवाः पूजयन्नस्ति इति पुराणोक्तिः । कथंभूतो हयग्रीवः । कमलाकरः कमलां लक्ष्मी करोतीति । यद्वा कमलाया लक्ष्म्या आकरः। पुनः कथंभूतः ? ईश्वरः ईष्टे ऐश्वर्यं करोतीति ईश्वरः । पुनः कथंभूतः ? । सुरा- सुरनराकारमधुपापीतपत्कजः । के पानीये जाते कजे, पादावेव कजे कमले पत्कजे, सुराश्च असुराश्च नराश्च त एव आकारा येषामीहशा ये मधुपाः भ्रमरास्तैरापीते अत्यादरे. णावलोकिते पत्कजे चरणकमले यस्य सः ॥ इति कृत्प्रक्रिया ॥ श्रीनागपुरीयतपागच्छाधिराजभट्टारकश्रीचन्द्रकीर्तिसूरिविरचिता सारस्वतव्याकरणस्य दीपिका समाप्ता ॥ (प्र०) लोकाच्छेषस्येति । शेषस्योक्कादन्यस्य शब्दस्य सिद्धिनिष्पत्तिर्लोका- दनादिवृद्धशब्दप्रयोगात् ज्ञातव्येत्यर्थः । सिद्धिशब्दो मङ्गलवाचकत्वादन्ते प्रयुक्तः । आदिमध्यावसानेषु मङ्गलमाचरणीयमित्युक्तः ॥१९॥ सारस्वतस्योत्तरार्द्ध प्रसादाख्या व्यपूर्यत । व्याख्या नवकिशोरेण यास्केन करशर्मणा ॥ इति-यास्क-श्रीनवकिशोरकरविरचिता सारस्वत. व्याकरणस्योत्तरार्द्ध प्रसादटीका समाप्ता ॥

·लिङ्गानुशासनप्रक्रिया ३६ ] चक्रधराख्यव्याख्योपेता ® लिङ्गानुशासनप्रक्रिया ७ ३६ ॥ लिङ्गराजं नमस्कृत्य मत्वा पूर्वमुनेर्वचः । सारस्वतप्रक्रियायां कुर्वे लिङ्गानुशासनम् ॥ १ ॥ अथ लिङ्गानुशासनम् ॥ १ ॥ * चक्रधरा* ग्रन्थे विघ्नविधाताय कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थे निवधनानि-लिङ्गराजमिति । लिङ्गन्यतेऽनेनेति लिङ्ग शिवमूर्तिविशेषः । लिगि गतावस्माद् च । लिङ्ग चिले नुमाने च सांख्योक्तप्रकृतावपि शिवमूर्तिविशेषे च मोहनेऽपि नपुंसकमिति मेदिनी। तस्मिन् राजेति लिङ्गराजः, उत्तमशिवमूर्तिविशेषः, तन्नामकशिवो वा । राजाहःसखिभ्यष्ट इति टप्रत्ययः । तं नमो नतिं कृत्वेति नमस्कृत्य, कृनः 'समासे क्यप्' इति समासे क्यप् । हस्वल्येति तुक् । वाचस्पत्यादित्वाद्विसर्गस्य सः । पूर्वमुनेः पाणिनेर्वचः सूत्रात्मकं बचने मत्वा बुद्ध्वा । मन ज्ञाने पूर्वकाले क्त्वा । सारस्वतप्रक्रियामस्मिन् ग्रन्थे लिङ्गानां स्त्रीपुंसादीनामनुशासनं तदभिधं प्रकरण कुः ॥ कुरुळुरोरिति न दीर्घः अहमिति कर्तृपद- मध्याहार्यम् ॥१॥ लिङ्गानुशासनं प्रकुर्वाणो ग्रन्थकर्ता सूत्रमारचयति-अथेति । अथशब्दोऽधिकार- घोतकः । अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलैयेन तदनुशासनम् । लिङ्गानाम- नुशासनं लिङ्गानुशासनम् ॥१॥ स्त्री ।। अधिकारसूत्रे एते ॥ २ ॥ (चक्र० ) अधिकारसूत्र इति । उभयारधिकारसूत्रत्वेऽपि 'लिङ्गानुशासनमित्या. शास्त्रसमाप्तः, स्त्रीति 'ताराधारा इति यावदिति विवेकः । अत्रापि लिङ्ग शास्त्रीय विवक्षितम् । तच्चार्थनिष्ठम् , तत्रायं विशेषः । शब्दशक्तिस्वभावेन कस्यचित् सर्वलिङ्ग- प्रतिपादकता, कस्यचिद् एकलिङ्गप्रतिपादकता, कस्यचिद् द्विलिङ्गप्रतिपादकता चेति ॥२॥ ऋकारान्ता मातृदुहितस्वसृपोतृननान्दरः॥ ऋकारान्ताः पञ्चैते शब्दाः स्त्रीलिङ्गाः ॥३॥ (चक्र०) ऋकारान्ता इति । स्त्रीति पदमेषु सूत्रेषु संबध्यते । तच्च भावप्रधान- निर्देशेन स्त्रीत्वपरम् , तस्य लिङ्गपदेन बहुव्रीहिसमासे स्त्रीलिङ्गा इति सामानाधिकरण्येन व्यवहारः । मात्रादिशब्दानां विशेषत उपादानात्पञ्चेति लब्धम् ॥ यद्यपि शब्दानाम- र्थानां चानन्त्यात्प्रातिस्विकरूपेग तेषां ज्ञानं योगिनां युक्तयुञानत्वेन व्यवहारयोग्यानामेव सम्भवति, नत्वस्मदादीनामज्ञानाम् , तथाप्यस्मदायुद्देशेन शास्त्रप्रवृत्तेर्यथा लघूपायेनास्म- दादीनां ज्ञानं संभवेत्ततोऽयमारम्भः ॥ ३ ॥ अन्यूप्रत्ययान्तः ।। अनिप्रत्ययान्त अप्रत्ययान्तश्च स्त्रियां स्यात् ।। अवनिः । वधूः ॥ ४॥ (चक्र० ) अन्यूप्रत्ययान्तः । अनिप्रत्ययान्त उप्रत्ययान्तश्च स्त्रियां स्यात् ॥ सा० उ०२७ , ·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध । - अवनिः । 'अादेरनिः' इत्यनिः । वधूः । 'वहो धश्च । इत्यूः ॥ ४ ॥ अशनिभरण्यरणयः स्त्रीपुंसयोः ॥ अशान्यादयः स्त्रियां पुंसि च भवन्ति ॥ पूर्वस्यापवादः । इयमयं वा अशनिः ।। ५ ।। (चक्र० ) अशनिभर ॥ पूर्वसूत्रापवादोऽयम् ॥ ५ ॥ मिन्यन्तः ॥ मिनिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् ॥ भूमिः ॥ ६ ॥ (चक्र०) मिन्यन्तः । भूमिः । 'नियो मिः' इत्यतो मिनित्यनुवर्त्य विहितो 'भु- बकिच्चेति मिक् । ग्लानिः । 'वहादेनिः' इति निः ॥ ६ ॥ वह्निवृष्ण्यग्नयः पुंसि ॥ वयादयः पुंसि स्युः । पूर्वसुत्रापवा. दः । निप्रत्यवान्ता अप्येते पुंसि स्युः ॥ ७॥ (चक्र० ) वह्नयादिशब्दानां निप्रत्ययान्तत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते आह-वह्निवृष्णि । वृष्णिः । 'सादेनिः कित्' इति निः । अग्निः । 'अॉनलोपश्च' इति निः । वह्निः । वहा. देनिः इवि नि ॥ ७॥ श्रोणियोन्युर्मयः स्त्रीपुंसयोः। इयमयं वा श्रोणिः, योनिः, ऊर्मिः।।८।। (चक्र० ) श्रेणियोन्यूर्मयः । श्रोणिः । योनिः । 'वहादेनिः' इति निः । अमिः । अतरच इति मिः ॥ ८॥ क्त्यन्तः ॥क्तिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् ॥ कृतिरित्यादिः ॥९।। (चक्र. ) क्त्यन्तः। क्तिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् । कृतिः। क्तिरिति क्तिः ॥९॥ ईश्च ॥ ईप्रत्ययान्तः स्त्री स्यात् ।। लक्ष्मीः ॥ १० ॥ (चक्र० ) ईश्च । अन्न ईकार:प्रत्यय एव । पूर्वोत्तरसाहचर्यात् । लक्ष्मीः । 'लक्षे- मुट्च' इति सूत्रे 'अवितृस्तृतन्त्रिभ्यः ईः' इत्यत ईरित्यस्यानुवृत्या ईप्रत्ययः । एवमव्या- दिधातुभ्य ईकारप्रत्ययेऽपि स्त्रीत्वम् । तद्यथा अवीनारी रजस्वला, तरी स्तरी धूमः, तन्त्रीवीणादेर्गुणः ॥ १० ॥ ऊदावन्ती॥ ऊदन्त आवन्तश्च स्त्रियां भवतः ॥ कुरूः । विद्या । ( चक्र० ) ऊदावन्तौ । 'उत ऊः' इत्यूः । आब्ग्रहणेन डाबादीनामपि ग्रहणम् । कुरूः । विद्या ॥११॥ स्चन्तमेकाचरम् ॥ इप्रत्ययान्तमेकाक्षरमप्रत्ययान्तमेकाक्षरञ्च स्त्रियां स्यात् ।। श्रीः । भूः । एकाक्षरं किम् । पृथुश्रीः॥ १२ ॥ (चक्र०) यवन्तमेकाक्षरम् । ईकारोऽन्न प्रत्ययः ऊकारसाहचर्य्यात् । श्रीः । भूः । एकाक्षरं किम् । पृथुश्रीः ॥ १२ ॥ विंशत्यादयो नवत्यन्ताः ॥ आनवतेविंशत्यादयः स्त्रियां स्युः ॥ इयं विंशतिः, त्रिंशत् , चत्वारिंशत् , पञ्चाशत् , षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः ॥ १३ ॥ .

·लि० स्च्यधिकारप्रक्रिया ३६-१] चक्रधराख्यव्याख्याता ( चक्र० ) विंशत्यादिरानवतेरिति । विंशत्यादयः सूत्रनिर्दिष्टाः ॥१३॥ दुन्दुभिरक्षेषु ॥ अक्षेषु बोधनीयेषु दुन्दुभिः स्त्रियां स्यात् । इयं दुन्दुभिः । अन्यत्रायं दुन्दुभिर्वाद्यविशेषोऽसुरो वा ॥ १४ ॥ ( चक्र ) दुन्दुभिरक्षेषु । अक्षेषु वोधनीयेषु यो दुन्दुभिशब्दः प्रयुज्यते सः स्त्रियां स्थादित्यर्थः ॥ १४ ॥ नाभिरक्षत्रिये ॥ क्षत्रियभिन्ने यो नाभिशब्दः प्रयुज्यते सः स्त्रियां स्यात् । इयं नाभिः ॥ १५ ॥ ( चक्र०) नाभिरक्षत्रिये । क्षत्रियभिन्ने यो नाभिशब्दः प्रयुज्यते स स्त्रियां स्यादित्यर्थः ॥ दुन्दुभिर्नाभिश्चोक्तविषयादन्यत्र पुंसि भवति । अयं नाभिः क्षत्रियः । कथं तर्हि-समुल्लसत्पङ्कजपत्रकोमलैरुपाहितश्रीण्युपनीविनामिभिरिति भारविः । उच्यते । दृढभक्तिरित्यादाविव कौमलैरिति सामान्ये नपुंसकं बोध्यम् । वस्तुतस्तु लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिंगस्येति भाष्यात्पुंस्त्वमपीह साधु । अत एव नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्ष- त्रिययोः पुमान् , द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात्, स्त्रियां कस्तूरिकामदे । इति मेदिनी ॥ रम- सोऽप्याह । मुख्यराट् क्षत्रिये नाभिः पुंलि प्राण्यङ्गाके द्वयोः । चक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रियां कस्तूरिकामद इति । एवमेवंविधेऽन्यत्रापि बोध्यम् ॥ १५ ॥ तान्तः ॥ तप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता, देव एव देवता, जनानां समूहो जनता ॥ १६ ॥ (चक्र० ) तान्तः । भावे तत्वयणः' इति सूत्रविहितत (D) प्रत्ययान्तः स्त्रियों स्यात् । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता ॥ १६ ॥ भूमिविद्युत्सरिल्लतावनिताभिधानानि ॥ स्पष्टम् भूमिर्भूः । विद्युत् सौदामिनी । सरिनदी । लता वल्ली। वनिता योषित् ॥१७॥ ( चक्र० ) भूमिविद्युदिति । अन्नाभिधानशब्दो भूम्यादिशब्दे शक्यतावच्छेदक धर्मावच्छिन्नशक्तपरत्वेन प्रमेयशब्दव्यावृत्तिः ॥ १७ ॥ यादो नपुंसकम् ॥ पूर्वस्यापवादः । यादः शब्दः सरिद्वाच- कोऽपि नपुंसके स्यात् ॥ १८ ।। ( चक्र० ) यादो नपंसकम् । पूर्वस्यापवादः ॥ १८ ॥ भाः सुक् स्रग् दिगुष्णिगुपानहः ॥ एते स्त्रियां स्युः । इयं भा इत्यादि ॥ १९॥ स्थूणोणे नपुंसके च ॥ एते नपुंसके स्तः, चात् स्त्रियाम् ॥ स्थूणम्, ऊर्णम् , स्थूणा, ऊर्णा ॥ २० ॥ (चक्र०) स्थूणोणे नपुंसके च। चकारेण स्त्रियामित्यस्यानुकर्षणार्थमत्र लेखः । स्थूणा काष्टमयी द्विकर्णिका । ऊर्णा तु मेषादिलोम ॥ २० ॥ -

·सारस्वतप्रक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
गृहशशाभ्यां स्थूणोणे क्लीबे ॥ गृहशशपूर्वे स्थूणोणे यथा-
क्रमं नपुंसके स्तः । गृहस्थूणम् , शशोर्णम् ॥ २१ ॥
प्रावृट्विविद्विषः ॥ एते स्त्रियां स्युः ॥ २२ ॥
(चक्र० ) प्रावृडिति । स्त्रीशब्दस्य पूर्वत्र चानुकृष्टत्वेऽपि 'स्वरितेनाधिकारः
इत्यस्याधिकः कार इति व्याख्यानस्यापि प्रसिद्धत्वादन सम्बन्धः ॥ २२ ॥
दर्विविदिवेदिस्वनिशान्यश्रिवेशिकृष्योषधिकव्यङ्गुलयः।।
एते स्त्रियां स्युः । पक्षे ईप , दर्वी । दर्विरित्यादि ॥ २३ ॥
(चक्र०) दर्विविदि०। दर्विशब्दो औणादिकविन् प्रत्ययान्तः । इपि दर्वी
इति ॥ २३॥
नाडिरुचिवीचिनालिधूलिकिकिकेलिच्छविराज्यादयः ।।
एते स्त्रियां स्युः ॥ २४ ॥
तिथिश्च ॥ तिथिः स्त्रियां पुंसि च स्यात् । इयमयं वा तिथिः ॥२५॥
(चक्र० ) तिथिश्चेति। अमरस्त्वाह तिथयो द्वयोरिति । तथा च भारविः ।
तस्य भुवि बहुतिथास्तिथय इति । स्त्रीत्वे हि बहुतिथ्यः, इति स्यात् । श्रीहर्पश्च ।
'निखिलान्निशि पौर्णिमातिथोनि ति ॥ २५ ॥
शष्कुलिराजिकुट्यशनिवर्तिभृकुटित्रुटिवलिपङ्क्तयः ।।
एते स्त्रियां स्युः । इयं शकुलिरित्यादि ॥ २६ ॥
प्रतिपदापद्विपतसम्पच्छरतसंसत्परिषदुष: संवित्
क्षुतपुंमुत्समिधः ॥ इयं प्रतिपदित्यादि ॥ २७ ॥
आशीषूः पूर्गीद्वारः ॥ इयमाशीरित्यादि ॥ २८ ॥
अप्सुमनस्समासिकताकर्षाणां स्त्रीत्वबहुत्वे । अबादीनां
पञ्चानां स्त्रीत्वं बहुत्वञ्च स्यात् । एता आपः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पम् ।
सुमना मालती जातिः । देववाची तु पुंस्येव । सुपर्वाणः सुमनसः । बहुत्वं
प्रायिकम् । 'एका च सिकता तैलदानेऽसमर्था' इति भाष्यप्रयोगात् ॥२९॥
(चक्र०) पुंस्येवेति । देवासुरात्मेत्यनेन पुंस्त्वबोधकेन परत्वाबाधादिति भावः ।
भाष्यप्रयोगादिति । तेन भाष्ये 'णा' इति सूत्रनिर्दिष्टानां बहुत्वं प्रायिकमिति विक
स्पेनान्यत्र बहुत्वाभावेऽपि न क्षतिः ॥ २९ ॥
सक्त्वज्योग्वाग्यवागूनौस्फिजः। इयं सक्त्वक् ज्योक्
वाक् यवागूः नौः स्फिक् ॥ ३० ॥
तृटिसीमासम्बघ्या । इयं तृटिः । सीमा । सम्बध्या ॥ ३१ ॥

·लि. पुंलिङ्गाधिकारप्रक्रिया ३६-२] चक्रधराख्यव्याख्योपता ३१७ चुल्लिवेणिखार्यश्च ।। इयं चुल्लिः । वेणिः । खारी ॥ ३२ ॥ ताराधाराज्योत्स्नाशलाकादयश्च ॥ स्त्रियां स्युः । इयं तारा, अरुन्धती, शलाका । इत्यादि ।। ३३ ॥ इति सारस्वतप्रक्रियायां स्व्यधिकारः। (चक्र० ) शलाकेति । इयं स्त्रियां स्यात् । अत्र नित्यग्रहणं केचित्कुर्वन्ति अतो नित्यग्रहणादन्येषां वचिद् व्यभिचारः । तेन तिथिशब्दस्य पूर्वत्र यथा पुस्त्वं प्रदर्शितं तथान्येषामन्यलिङ्गत्वेऽपि साधुत्वमिति ॥ ३३ ॥ इति लिङ्गानुशासने स्त्र्यधिकारः ॥ १ ॥ ® पुंलिङ्गाधिकारः ७२ । पुमान् || अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥ घनदन्तौ ॥ घञ्प्रत्ययान्तोऽप्रत्ययान्तश्च पुमान् स्यात् । पाकः त्यागः भावः दायः ॥ भावार्थ एवेदम् ॥ २ ॥ (चक्र०) भावार्थ एवेति । भावे यो घन तदन्तस्य 'स्वराद' इत्यनेन योऽप्रत्य. यस्तदन्तस्य च पुंस्त्वं स्यादित्यर्थः । अदिति तपरकरणमसन्देहाय ॥ २॥ भयलिङ्गभगपदानि नपुंसके ॥ एतानि नपुंसके स्युः । पूर्वस्यापवादः ॥ भयम् । लिङ्गम् । भगम् । पदम् ॥ ३ ॥ (चक्र०) भयलिङ्गभगपदानि नपुंसक इति । पूर्वापवादः। नपुंसकविधानञ्च॥३॥ यामामृते नङन्तः॥ याञ्चां विना नङ्प्रत्ययान्तः पुंसि स्यात् ।। यज्ञः । यत्नः । प्रश्नः । याञ्चामृत इति किम् , इयं मे याच्या ॥४॥ (चक्र०) याच्यामृते नङन्तः । नडन्तः पुंसि स्यात् । याच्या स्त्रियाम् ॥४॥ अपिदाधारूप: क्यन्तः ॥ अपिद्दारूपो धारूपश्च क्यन्तः पुंसि स्यात् ॥ आदिः। आधिः । निधिः । वारिधिः । क्यन्तः किम् , दानम् । दाघारूपः किम् , जज्ञिर्वीजम् ॥ ५ ॥ (चक्र० ) अपिदाधारूप: क्यन्तः। किप्रत्ययोऽन्तः परो यस्मात्तादृशः पिद- भिन्नो दारूपः धारूपश्च पुमानित्यर्थः । आदिः । आधिः ॥६॥ स्त्रीपुंसयोरिषुधिः ।। इषुधिशब्दः स्त्रियां पुंसि च स्यात । पूर्व- स्यापवादः ॥ इयमयं वा इषुधिः ॥ ६॥ देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्रनखके शदन्तस्तनभुजकण्ठ- खङ्गशरपङ्काभिधानानि ॥ एतानि पुंसि स्युः । देवाः सुराः ।

·सारस्वतप्रक्रिया- - [ उत्तरार्द्ध असुराः दैत्याः । आत्मा क्षेत्रज्ञः । स्वर्गो नाकः। गिरिः पर्वतः समुद्रोऽ- ब्धिः । नखः कररुहः । केशः शिरोरुहः। दन्तो दशनः। स्तनः कुचः । भुजो दोः । कण्ठो गलः । खनः करवालः । शरो मार्गणः । पङ्कः कर्दमः । इत्यादि ॥ ७॥ ( चक्र० ) देवासुरा० । अत्र पङ्कशब्दान्तद्वन्द्वं कृत्वा तस्य षष्ठीसमासाऽभिधान- शब्देन कर्त्तव्यः । अभिधानशब्दः करणयुडन्तो वाचकशब्दपरः, तेन देवादिशब्दवाच्य. तावच्छेदकेत्यादि पूर्ववद्वोध्यम् । शब्दस्वरूपापेक्षया च नपुंसकत्वम् इति ॥ ७ ॥ त्रिविष्टपत्रिभुवने क्लीबे॥ त्रिविष्टपत्रिभुवनशब्दौ नपुंसके भवतः ॥ तृतीयं विष्टपं त्रिविष्टपम् । त्रिभुवनम् ॥ ८॥ (चक्र० ) त्रिविष्टपमिति ॥ स्वर्गाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः । अत ए- वामरसिंहः-'क्लीवे त्रिपिष्ठपम्' इति ॥ ८ ॥ द्याः स्त्रियाम् ।। स्पष्टम् , इयं द्यौः ॥ ९ ॥ (चक्र० ) द्यौः स्त्रियाम् । अस्य स्वर्गाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽयमारम्भः ॥ ९ ॥ इषुबाहू स्त्रियां पुंसि ॥ इषुवाहू स्त्रियां पुंसि च स्याताम् ।।१०॥ (चक्र०) इषुवाहू । शरभुजपर्यायाविमौ ॥ १० ॥ वाणकाण्डौ नपुंसके च । चात्पुंसि ॥ ११ ॥ (चक्र० ) वाणकाण्डौ । शराभिधानोऽयम् ॥ ११ ॥ नान्तः । नान्तप्रत्ययान्तः पुंसि स्यात । राजा । तक्षा । नहि चर्म- वादिष्वतिव्याप्तिः, नपुंसकप्रकरणे वक्षमाणत्वात ॥१२॥ (चक्र०) नान्तः । नान्तप्रत्ययान्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ क्रतुपुरुषकपोलगुल्फमेधाभिधानानि । एते पुंसि भवन्ति ।। क्रतुरध्वरः । पुरुषो नरः । कपोलो गण्डः । गुल्पः प्रपदः । मेघो वारिदः ॥१३॥ अभ्रन्नपुंसकम् । पूर्वस्यापवादः ॥ १४ ॥ ( चक्र० ) अनं नपुंसकमिति । मेघाभिधानविषये पूर्वस्यापवाद इत्यर्थः ॥१४॥ उकारान्तः । उकारान्तः पुंसि स्यात् । प्रभुः । इक्षुः (क) ॥१६॥ धेनुरज्जुकुहसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् । धेन्वादयः स्त्रियां स्युः ॥ १६ ॥ (क) हनुहटविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयव इति मेदि. नी । करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे इत्यमरः । एवं जातीयकविशेषवचनानाक्रान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । उक्तं च लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यधवाधित इति, एवमन्यत्रापि ॥

·लि. पुंलिङ्गाधिकारप्रक्रिया ३६-२] चक्रधराख्यव्याख्योपेता समासे रञ्जुः पुंसि च ॥ कर्कटरज्ज्वा, कर्कटरज्जुना ॥१७॥ श्मश्रुजानुवसुस्वाद्वश्रुजतुबपुतालूनि नपुंसके ॥ ए- तानि नपुंसके स्युः । वसु चार्थवाचि । अर्थवाचि इति किम् , वसुमयूखा- ग्निधनाधिपेषु ॥ १८ ॥ (चक्र० ) वसु चार्थवाचि। अर्थवाचि वसुशब्दो नपुंसके द्रष्टव्यः ॥ १८ ॥ मदुगुमधुसीधुशीधुसानुकमण्डलूनि नपुंसके च ॥ एतानि नपुंसके स्युश्चात् पुंसि । अयं मद्गुः । इदं मद्गु ॥ १९ ॥ रुत्वन्तः॥ रुत्वन्तः पुंसि स्यात् । मेरुः । सेतुः ॥ २० ॥ (चक्र०) रुत्वन्तः । उकारो नकारेत्संज्ञकः । मेरुः । सेतुरित्यत्र स्यादेरिति तुः । सुर्यवाचकः प्रथमः ॥ २० ॥ दारुकशेरुजतुवसुमस्तनि नपुंसके)इदं दारु । इत्यादि ॥२१॥ (चक्र०) दारुकशेरु । रुप्रत्ययान्ता एते ॥ २१ ॥ सकतुर्नपुंसके च ॥ चासि ॥ सक्तुः । सक्तु ॥ २३ ।। अदन्ता कटणथनपभयरषसोपधाः॥अदन्ता एते पुंसि स्युः।। क । स्तवकः । करकः ।। घट। पटः । ण । गुणः। गणः । पाषा. णः । थ । रथः । न । इनः । फेनः। प। यूपः । दीपः । भ । स्तम्भः । कुम्भः । म । सोमः । भीमः । य । समयः । हयः । र । क्षुरः । अङ्गु, र। ष । वृषः । वृक्षः। स । वत्सः । वायसः। महानसः ॥ २३ ॥ (चक्र०) अदन्ता इति । कोपधोऽकारान्तः, टोपधोऽकारान्तः, णोपधोऽकारान्त:, थोपधोऽदन्तः, नोपधोदन्तः, पोपधोदन्तः, भोपधोदन्तः मोपधोदन्तः, योपधोऽदन्तः, रोपधोदन्तः षोपधोदन्तः, सोपधोऽइन्तश्च पुंसि स्यात् ॥ उदाहरणं मूले उह्यम् ॥ २३ ॥ सिवुकशालूकप्रातिपदिकांशुकोल्मुकानि क्लीबे ॥ पूर्व- सूत्रापवादः॥ २४ ॥ कण्टकानीकसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकान. कशुष्कवर्चस्कपिनाकभाण्डकापिण्डककटकशण्डकपिटकता. लकफलकपुलाकानि क्लीवे च ॥ चात्पुंसि । अयं कण्टकः-इदं क. एटकम् । इत्यादि ॥ २५ ॥ (चक्र० ) कोपधस्यापवादमाह-चिवुकेत्यादि ॥ २५ ॥ किरीटमुकुटललाटवटवीटशृङ्गाटकराटलोष्टानि क्लीवे। किरीटम् । इत्यादि ।। २६ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया--- [ उत्तरार्द्ध- S कुटकूटकपटकवाटकपटनटनिकटकीटकटानि क्लीये च। चात्पुंसि । कुट:-कुटम् । इत्यादि ॥ २७॥ ( चक्र० ) टोपस्यापवादमाह-किरीटेत्यादि ॥ २७ ॥ ऋणलबणपर्णतोरणरणोष्णानि क्लीबे । पूर्वसूत्रापवादः ॥२८॥ कार्षापणस्वर्णसुवर्णवणचरणवृषणविषाणचूर्णतृणानि नपुंसके च । चात्पुंसि ॥ २९ ॥ (चक्र० ) णोपधस्यापवादमाह-मणेत्यादि ॥ २९ ॥ काष्ठपृष्टसिक्थोक्थानि नपुंसके। इदं काष्ठम् । इत्यादि । काष्ठा दिगर्थी स्त्रियाम् । इमाः काष्ठाः ॥ ३० ॥ तीर्थप्रोथयूथगाथानि नपुंसके च। चात्पुंसि । अयं तीर्थ:- इदं तीर्थम् । ॥३१॥ (चक्र० ) थोपधस्यापवादमाह-काष्ठेत्यादि ॥ ३० ।। जघनाजिनतुहिनकाननव नवनवृजिनविपिनवेतनशासन. सोपानमिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिहानि नपुंसके । पूर्वस्या. पवादः ॥ ३२ ॥ मानयानाभिधाननलिनपुलिनोद्यानशयनासनस्थानच. न्दनालानसमानभवनवसनसम्भावनविभावनविमानानि नपुंसके च । चात्पुंसि । अयं मानः-इई मानम् ॥ ३३ ।। (च) नोपस्यापवादमाह-जघनेत्यादि । ३३ ।। पापरूपोडपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुं. सके । इदं पापम् । इत्यादि ॥ ३४ ॥ शूर्पकुतपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च । अयं शूर्पः- इदं शूर्पम् इत्यादि ।। ३५ ।। (चक्र० ) पोपधस्यापवादमाह-पापेत्यादि ।। ३५ ।। तलभं नपुंसकम् । पूर्वस्यापवादः ॥ ३६ ॥ जृम्भं नपुंसकं च । जुम्भम्--जृम्भः ।। ३७ ।। (चक्र०) भोपधल्यापवादमाह्व-तलभेत्यादि ॥ ३६ ॥ रुकमसिध्मयुग्मेध्मगुल्माध्यात्मककुमानि नपुंसके । इदं रुक्मम् । इत्यादि ॥ ३८ ॥ ma

·लि० पुंलिङ्गाधिकारप्रक्रिया ३६-२] चक्रधराख्यव्याख्योपेता
सङ्कामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षीमहोमोद्दामानि नपुं.
सके च । चात्पुंसि । अयं सामः-इदं सङ्ग्रामम् ॥ ३९ ॥
(चक्र०) मोपधस्यापवादमाह-रुक्मेत्यादि ।
किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरीयाणि नपुंसके । स्पष्टम् ॥४०॥
गोमयकषायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च । गोमय:-
गोमयम् ॥ ४१ ॥
(चक्र०) योपधापवादमाह-किसलयेत्यादि ।
द्वारग्रस्फारतक्रवक्रवप्रक्षिप्रक्षुद्रनारतीरदूरकृच्छरन्ध्रा.
अश्वभ्रभीरगभीरक्रूरविचित्र केयूरकेदारोदराजशरीरकन्द
रमन्दारपञ्जराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगह्वरकुटीरकुली.
रचत्वरकाश्मीरनीराम्बर शिशिरतन्त्रयन्त्रनक्षत्रक्षेत्रमित्र.
कलत्रचित्रमूत्रसूत्रवक्रनेत्रगोत्राङ्गुलित्रभलनशस्त्रशास्त्रव.
स्वपत्रपात्रच्छत्राणि नपुंसके । इदं द्वारम् । इत्यादि ॥४२॥
(चक्र०) रोपधापवादमाह-द्वारमित्यादि।
शुक्रमदेवतायाम् । इदं शुक्रं रेतः ॥ ४३॥
चक्रवज्रान्धकारसारावारपारक्षीरतोमरशृङ्गारभृङ्गार-
मन्दारोशीरतिमिरशिशिराणि नपुंसके । चात्पुंसि । चक्रः, च.
क्रम् । इत्यादि । ४४ ॥
(चक्र० ) रोपधल्यापवादमाह-चक्रमिति ।
शिरीषर्जीषाम्बरीषपीयूषपुरीषकिल्बिषकल्माषाणि न-
पुंसके।
यूषकरीषमिषविषवर्षाणि नपुंसके च । चात्पुंसि । अयं
यूपः- इदं यूपम् । इत्यादि ॥ ४५ ॥
(चक्र) पापधल्यापवादमाह-शिरोषेत्यादिना ॥
पनसबिसबुससाहसानि नपुंसके ॥ ४६॥
चमसांसरसनिर्यासोपवासकासवासमासकासकां.
समांसानि नपुंसके च । इदं चमसम्-अयं चमस इत्यादि ॥४७॥
कंसं चाप्राणिनि । 'कंसोऽखी पानभाजनम् । प्राणिनि तु-कंसो.
नाम कश्चिद्राजा ॥४८॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ उत्तरार्द्ध- (चक्र ) सूत्राण्येतानि सोपधापवादकानि ॥४८॥ रश्मिदिवसाभिधानानि । एतानि पुंसि स्युः । रश्मिर्मयूखः । दिवसो घसः ॥ ४९॥ दीधितिः स्त्रियाम् । पूर्वस्यापवादः ॥ ५० ॥ दिनाहनी नपुंसके । इदमप्यपवादकम् ।। ५२ ।। ( चक्र० ) दिनाहनी । दिवसाभिधानाविमौ ।। ५१ ।। मानाभिधानानि । एतानि पुंसि स्युः । कुडवः । प्रस्थः ॥५२॥ द्रोणाढको नपुंसके च । इदं द्रोणम्-अयं द्रोणः ॥५३॥ खारीमानिके स्त्रियाम् । इयं खारी । इयं मानिका ।। ५४ ॥ (चक्र० ) खारीमानिके। मानाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः ।। ६४ ।। दाराक्षतलाचामूनां बहुत्वं च । इमे दाराः ॥ ५५ ॥ (चक्र० ) बहुत्वं च । चकारः पुंस्त्वस्य समुच्चायकः ॥ १५ ॥ नाड्यपजनोपपदानि ब्रणाङ्गपदानि । यथासङ्ख्यं नाड्याधु. पपदानि व्रणादीनि पुसि स्युः । अयं नाडीव्रणः । अपाङ्गः। जनपदः । व्रणादीनामुभयलिअन्त्वेऽपि क्लीबत्वानिवृत्त्यर्थं सूत्रम् ।। ५६॥ मरुद्गरुत्तरदृत्विजः । अयं मरुत् ॥ ५७ ।। ऋषिराशिदृतिग्रन्थिकृमिध्वनिवलिकोलिमौलिरविक- विकपिमुनयः। एते पुंसि स्युः । अयमृषिः ॥ ५८ ॥ ध्वजगजमुञ्जपुञ्जाः । एते पुंसि ॥ ५९॥ हस्तकुन्तान्तब्रातवातदूतधूर्तसूतचूतमुहूर्ताः। एते पुंसि । अमरस्तु 'मुहूर्तोऽस्त्रियाम्' इत्याह ॥ ६० ॥ ( चक्र० ) अमरस्त्विति । एवं च तन्मतेऽर्धर्चादिष्वयं द्रष्टव्यः ।। ६० ।। षण्डमण्डकरण्डभरण्डवरण्डतुण्डगण्डमुण्ड पाषण्डशि. खण्डाः । अयं षण्डः॥६१ ॥ वंशांशपुरोडाशाः । अयं वंशः। पुरो दाश्यते पुरोडाशः । कर्माण धञ् ॥ ६२ ॥ हृदकन्दकुन्दबुद्बुदशब्दाः । अयं हृदः ॥ ६३ ॥ अर्घपथिमध्यभुक्षिस्तम्बनितम्बपूगाः । अयमर्घः ॥६॥ पल्लवपल्वलकफरेफकटाह हनियुहमठमणितर रङ्गतुरङ्गग-

·लि. नपुंसकाधिकारप्रक्रिया३६-३] 'चक्रधराख्यव्याख्योपेता
३२३
न्धस्कन्धमृदङ्गसङ्ग समुद्पुङ्खाः । अयं पत्थलः । अयं पल्लव:
इत्यादि ॥ ६५ ॥
सारथ्यतिथिकुक्षिवस्तिपाण्यालयः । एते पुंसि । अयं
सारथिः ॥ ६६ ॥ इति पुंलिङ्गाधिकारः ।।
(चक्र० ) अयं सारथिरिति । इति पुल्लिङ्गाधिकारः ॥
• नपुंसकाधिकारः ०.३॥
नपुंसकम् । अधिकारोयम् ॥ १॥
भावे युडन्तः । हसनम् । भावे किम् । पचनोऽग्निः । इध्मप्रव.
श्वन कुठारः ॥ २ ॥
(चक्र० ) भावे युडन्तः । इदं च सूत्रं यद्यपि 'नपुंसके भावेतः 'युट् च इत्य-
नेन गतार्थन्तथापि स्पष्टार्थमुपात्तम् । एवमन्तग्रहणं वोध्यम् । इध्म ब्रश्चन इति ।
अन करणे
युट् ॥ २ ॥
क्तश्च । भावे यः क्तप्रत्ययस्तदन्तं क्लीबं स्यात् । हसित गौतम् ॥३॥
(चक्र० )क्तश्चेति । इदमपि सूत्रं 'नपुंसके भावे कः इत्यनेन गतार्थम् । प्रत्य-
यग्रहणे तदन्तस्य ग्रहणात् ॥ ३ ॥
स्वयणौतद्धितौ च । शुक्लत्वं । शोक्त्यम् ॥ ४ ॥
(चक्र० ) त्वयणौ तद्धितौ। भाव इत्यनुवर्तते । यद्यपि 'भावे तत्वयणः' इति
सूत्रे भावशब्दः प्रकृतिजन्यवोधायप्रकारताधर्मपरः । 'भावे युटन्तः' इत्यत्र तु भोवशब्दो
भावनाबोधक इति भेदस्तथापि इह भावशब्दः शब्दाधिकारेणान्यार्थको द्रष्टव्यः ।।
चकारात् कर्मण्यपि ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यो बोध्यम् । तेन ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् ॥
एवञ्च चकारादेवानुक्ततद्धितादिगतप्रत्ययान्तानि क्लीबानि वोध्यानि । तेन स्तेयम् ।
सख्यम् । कापेयम् । आधिपत्यम् । औष्ट्रम् । द्वहायनम् । पितापुत्रकम् । अच्छावाकी-
यम् । अधिस्त्रि । इत्यादिविवेच्यम् ॥ ४ ॥
बन्दैकत्वम् । पाणिपादम् ॥ ५ ॥
(चक्र० ) द्वन्द्वैकत्वमिति । 'प्राणितुर्य' इत्यादिना येषां द्वन्द्वानामेकबदभावो
भवति ते द्वन्द्वा नपुंसकाभिधायकाः वोध्या इत्यर्थः ॥ ५ ॥
हेमन्तशिशिराबहोरात्रे चाभाषायाम् । स्पष्टम् ॥ ६ ॥
अनल्पेछापा । शरच्छायम् ॥ ७ ॥
राजामनुष्यपूर्वा सभा। इनसभमित्यादि ॥ ८ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया
[ उत्तरार्द्ध
सुगसेनाच्छायाशालानिशाः स्त्रियां च । स्पष्टम् ॥ ९ ॥
(चक्र०) स्त्रियां चेति । चेन नपुंसकमित्यनुकर्षः ॥ ९ ॥
परवत् । अन्यस्तत्पुरुषः परवल्लिङ्गः स्यात् ।। रात्राहाहाः पुंसि॥१०॥
(चक्र० ) परवदिति । 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोः परपदस्यैव लिङ्गमिति सूत्रोपात्त
इत्यर्थः ॥ परपदस्य लिङ्गमिति सुत्रस्य स्मारकमिदम् , न तु अपूर्वम् ॥ १० ॥
अपथपूण्याहे नपुंसके ।। ११ ।।
संख्यापूर्वी रात्रिः । त्रिरात्रम् ।। संख्यापूर्वेति किम् । सर्वरात्रः ।
(चक्र०) संख्यापूर्वा रात्रिः। संख्यापूर्व रात्रं क्लीबमित्यस्यानुवादः ॥१२॥
द्विगुः स्त्रियां च । व्यवस्थया । पञ्चमूली । त्रिभुवनम् ॥ १३ ॥
(चर०) द्विगुः स्त्रियां च । चान्नपुंसकमिति संबध्यते ॥ १३ ॥
इसुसन्त । हविः धनुः ॥ १४ ॥
(चक्र० ) इसुसन्तः । 'अच्यादेरिस्' 'जनादेरुस्' एतयोरुपात्ता एतौ ॥ १४ ॥
अर्चिः स्त्रियां च। इसन्तत्वेऽपि अर्चिः स्त्रियां क्लीबे च स्यात् ।।
इयमिदं वा अर्चिः ॥ १५॥
छदिः स्त्रियामेव । इयं छदिः ॥ १६ ॥
(चक्र०) छदिः स्त्रियामेवेति । यद्यपि छदिरित्यस्येसन्तत्वेन नपुंसकत्वे प्राप्त विशे-
षोपादानेन स्त्रियामित्यनेनव नित्यस्त्रीत्वलाभे सिद्ध एवकारो व्यर्थः तथापि पटलं छदिः'
इत्यमरग्रन्थदर्शनेन साहचर्यान्नपुंसकत्वमपीति भ्रान्तिः स्यात्तनिवारणायैवकारः ॥ १६ ॥
मुखनयनलोहवनमांसरुधिरकार्मुकविवरजलहलधना.
नाभिधानानि । एतेषामभिधायकानि क्लीवे स्युः । मुखमाननम् । नयनं
लोचनम् । लोहं कालं । वनं गहनं । मांसमामिषम् । रुधिरं रक्तम् , कार्मुकं
शरासनम् । विवरं विलम् ।। जलं वारि ॥ हलं लाङ्गलम् । धनं द्रविणम् ।
अस्त्रमशनम् । १७ ।।
सीरार्थीदनाः पुंसि ॥ १८ ॥
( चक्र० ) सीरार्थीदनाः। सीरशब्दो हलाभिधानः । अर्थशब्दस्तु धनशब्दस्य
पर्यायः । ओदनशब्दोऽन्नवाची । भिस्साभिस्सटाशब्दौ तु दग्धान्नपराविति तयोः स्त्रीत्वे-
ऽपि न क्षतिरिति ॥१८॥
वक्रनेत्रारण्यगाण्डीवानि पुंसि च । वक्त्रः । बक्त्रम् ।
नेत्रः । नेत्रम् | अरण्यः । अरण्यम् । गाण्डीवः । गाण्डीवम् ॥ १९ ॥
अटवी स्त्रियाम् ॥ २० ॥

·लिनपुंसकाधिकारप्रक्रिया ३६-३ ] चक्रधराख्यव्याख्योपेता (चक्र० ) अटवी स्त्रियाम् । अयं वनाभिधानः ॥ २० ॥ लोपधः । कुलम् । कूलम् । स्थलम् ॥ २१ ॥ तूलोपलताल कुसूलतरल कम्बलदेवलवृषलाः पुसि ! अयं तूलः ॥ २२ ॥ शीलमूलमङ्गलसालकमलतलमुसलकुण्डलपललमृणाल. बालनिगलपलालबिडालखिलशलाः पुंसि च। चाक्लीवे । इदं शीलम्-शीलः । इत्यादि ।। २३ ।। शतादिः सङ्ख्याः। शतम् । सहस्रम् । शतादिः इति किम् ? एकः, द्वौ, वहवः । सङ्ख्या इति किम् ! शतशृङ्गो नाम पर्वतः ॥ २४ ॥ (चक्र०) संख्येति । संख्यावाचीत्यर्थः ॥ २४ ॥ शतायुतप्रगुताः पुंसि च । अयं शत:-इदं शतम् । इत्यादि । (चक्र० ) शतायुतः । अयं शतशब्दोऽनन्तवाची 'शतादिरिति पूर्वसूत्रापवाद- कोऽयम् ॥ २५ ॥ लक्षा कोटिः स्त्रियाम् । इयं लक्षा । इयं कोटिः । 'वा लक्षा- नियुतं च तत्' इत्यमराक्लीबेऽपि लक्षणम् ॥ २६ ॥ (चक्र०) लक्षा कोटिः। एतयोरपि संख्यावाचकत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्ते इदम् ॥ क्लीबेऽपीति । एवं चायमर्द्धर्चादिषु द्रष्टव्यः ॥ २६ ॥ शङ्खः पुंसि ॥ २७ ॥ चक्र०) शकु पुंलिः । अस्य शङ्कुशब्दस्य संख्याविशेषवाचकत्वात् 'शतादिः संख्या' इति नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः ॥ २७ ॥ सहस्रः क्वचित् । अयं सहस्रः--इदं सहस्रम् ॥ २८॥ (चक्र०) सहस्रः क्वचित् । क्वचिदित्यर्थविशेष इति अर्थः ॥ सहस्त्रशीर्षा- पुरुषः सहस्राक्षः सहस्नपादू इत्यत्रानन्तवाची न चात्र सहस्त्रशब्दस्यानन्तपरत्वे संख्यापर- त्वाभावेन सहस्त्रपादित्यत्र संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्यः इति पादशब्दस्यान्त्यलोपो न स्यात्. इति वाच्यम् ॥ नियतविषयपरिच्छेदकत्वरूपसंख्यात्वाभाषेऽपि यथाकथञ्चित् संख्यायाः प्रतीतिरिति लोपः । वस्तुतश्छान्दसो लोप इति तूचितम् ॥ २८ ॥ मन्द्रिस्थरकोऽकर्तरि । मन्प्रत्ययान्तो द्विस्वरकः क्लिवे स्यान्न तु कर्तरि । वर्म । चर्म । द्विस्वरकः किम् ? अणिमा। महिमा । 'अकर्तरि' किम् ? ददाति इति दामा ॥ २९ ॥ ( चक्र०) मनद्विस्वरकः । अत्र मन्प्रत्ययः श्रूयमाणनकारान्तः 'मनुधातो: इति विहितः । चर्म । वर्मेति । चरादिधातोर्मन्प्रत्ययः । बाहुलकादिडभावः ॥ अ.

·सारस्वतप्रक्रिया-
-
[ उत्तरार्द्ध-
।
णिमादौ त्विट् । दामेत्यत्रापि 'मन्धातोः' इत्यनेनव मन् । परन्त्वयं विशेषः । उणादि-
प्रत्ययान्तानां संज्ञाशब्दपरत्वेन यादृशी व्युत्पत्तिर्यत्रोचिता, सा कल्पनीयेति कर्त्तय॑पि
प्रत्ययः सम्भवतीति ॥ २९ ॥
ब्रह्मन्पुंसि च । अयं ब्रह्मा-इदं ब्रह्म ॥ ३० ॥
(चक्र० ) ब्रह्मेति । 'बृहेर्नस्य अ' इति मन्प्रत्ययः, नुमो नस्य अकारे कृते
रत्वञ्च॥ ३० ॥
असन्तोद्रिस्वरकः । यशः। मनः। तपः। द्विस्वरकः किम् । चन्द्रमाः॥३१॥
(चक्र० ) असन्तो द्विस्वरकः। 'धातोरसुः' इति विहितोऽसुः । तस्य असोर्य-
त्रानुवृत्तिस्तदन्ता अपि बोध्याः ॥ 'चन्द्रे माडो डित्' इति विहितासिन्प्रत्ययान्तश्च
न्द्रमस्शब्दोपि असन्तः ॥ कृदग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् । एवमप्सरः
शब्दोऽपि ॥ ३१ ॥
अप्सराः स्त्रियाम् । एता अप्सरसः। प्रायेणायं बहुवचनातः ॥३२॥
त्रान्तः । पत्रम् । छत्रम् ॥ ३३ ॥
(चक्र० ) त्रान्तः। प्रत्यान्तो नपुंसकः स्यात्। 'धातोस्त्रः' इति प्रत्ययः ॥३३॥
यात्रामात्राभ्रस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव ॥ ३४ ॥
( चक्र० ) यात्रामात्रेति । एवकारो न्यायसिद्धबाध्यबाधकभावानुवादकः ॥३४॥
भृत्रामित्रछात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमेद्रोष्टाः पुंसि । अयं भृत्रः ।
न मित्रममित्रः । 'तस्य मित्राण्यमित्रास्ते' इति माघः'। 'स्याताममित्रे मित्रे
च' इति च ॥ ३५ ॥
(चक्र०) भृत्रामित्र । पूर्वस्यापवादः ॥ ३५ ॥
पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छन्त्राः पुंसि च ।। ३६ ॥
वलकुसुमशुल्वयुद्धपत्तरणाभिधानानि । बलं वीर्यम् ।३७
पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ! पद्मादयः शब्दाः कुसुमाभिधा.
यित्वेऽपि द्विलिकाः स्युः । अमरोऽप्याह-'वा पुंसि पद्म निलनम्' इति ॥३८
(चक्र०) कुसुमाभिधायित्वेऽपीति । वस्तुतः कुसुमाभिधायित्वेऽपीत्यर्थः ।
यदि तु कुसुमविशेषाभिधायकोऽयं न तु कुसुमशब्दशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नशक्त इति
विभाव्यते तदात्वपूर्वमेवोभयलिङ्गत्वाभिधानमिति । मतान्तरेण जलजशब्दस्य जलजातकु
सुमान्तराभिधायकत्वमित्यभिप्रायकमतान्तरेणेत्यर्थः ॥ ३८ ॥
आहब सङ्ग्रामौ पुंसि ॥ ३९ ॥
(चक्र० ) आहवसंग्रामौ पंसि । एतयोर्युद्धाभिधायकत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्ते
एवमाजिशब्दोऽपि ॥ ३९ ॥

·नपुं०स्त्रीपुं० पुनपुं० ३५-३.४.५] चक्रधरापव्याख्योपेता
३२७
आजिः स्त्रियामेव ॥ ४० ॥
फलजातिः॥ फलजातिवाचिशब्दो नपुंसके स्यात् । आमलकम् ।
आम्रम् ॥४१॥
( चक्र० )फलजातिरिति । फलोपादानावृक्षपरल्यामलकीशब्दस्यस्त्रीत्वेऽपि न
क्षतिः॥ ४१ ॥
वृक्षजातिःस्त्रियामेव । कचिदेवेदम् । हरीतकी ॥ ४२ ।।
(चक्र० ) हरीतकीति । हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ।। ४२ ।।
वियजगत्सकत्शकनपृषच्छकृद्यकृदुदश्चितः ॥ एते
क्लीबा भवन्ति ॥ ४३ ॥
नवनीतावतानान्तामृतानिमित्तवित्तचित्तपित्तब्रतर.
जतवृत्तपलितनि॥ ४४ ॥
श्राद्धकुलिशदेवपीठकुण्डाकाङ्गदधिसक्थ्यक्ष्यस्यास्पदा-
काशकण्ववीजानि ॥ एतानि क्लीबे स्युः ॥ ४५ ॥
दैवं पुंसि च ॥ दैवम्---देवः ॥ ४६॥
( चक्र० ) दैवमिति । चाक्लीवे ।
धान्याज्यसस्यरूप्यपर्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्य-
मूल्यशिक्यकुड्यमद्यहऱ्यातूर्य सैन्यानि ॥ इदं धान्यम् । इत्यादि ।
द्वन्द्वबर्हदुःखवडिशपिच्छबिम्बकुटुम्बकवचवरशरवृ.
न्दारकाणि ॥ ४८ ॥
अक्षमिन्द्रिये ॥ इन्द्रिये किम् । रथाङ्गादौ माभूत् । इति
नपुंसकाधिकारः ॥ ४९ ॥
(चक्र०) रथाङ्गादाविति । आदिना देवनाक्षपरिग्रहः इति ॥
नपुंसकाधिकारः॥
ॐ अथ स्त्रीपुंसाधिकारः४।
स्त्रीपुंसयोः अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥
(चक्र० ) स्त्रीपुंसयोः । अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥
गोमणियष्टिमुष्टिपाटलिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरी-
चयः ॥ इयमयं वा गौः ॥ २॥

·३२८
सारस्वतप्रक्रिया-
[ उत्तरार्द्ध
वा
मृत्युसीधुर्कन्धुकिष्कुकण्डुरेणवः ॥ इयययं
मृत्युः ॥ ३ ॥
उकारान्तगुणवचनं नपुंसकं च ॥ त्रिलिङ्गम्, इत्यर्थः ।
पटुः-पटु-पट्वी ॥ ४ ॥
अपत्यार्थकस्तद्धिते ॥ औपगवः-औपगवी । इति स्त्रीपुंसा-
धिकारः॥५॥
( चक्र० ) नपुसकं चेति । चात्स्त्री पुंसाधिकारः ॥ ४ ॥
* पुनपुंसकाधिकारः * ५।
पुनपुंसकयोः ॥ अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥
घृतभूतमुस्तक्ष्वेलितैरावतपुस्तकवुस्तलोहिताः ॥ अयं
घृतः-इदं घृतम् ॥२॥
शृङ्गानिदाघोद्यमशल्यहढाः । अयं शृन:--इदं शृङ्गम्।।३।।
ब्रजकुञ्जकुधकूर्चप्रस्थदर्भार्धचंदर्भपुच्छा।अयं ब्रजः-इदं ब्रजम्
कबन्धौषधायुधान्ताः ॥ स्पष्टम् ॥ ४ ॥
दण्डमण्डखण्डशमसैन्धवपाश्वांकाशकुशकाशाङ्कुश
कुलिशाः ॥ एते पुनपुंसकयोः स्युः ।
'कुशो रामसुते दर्भे योक्त्रे द्वीपे कुशं जले' इति विश्वः ।
शलाकावाची तु स्त्रियाम् । तथा च 'जानपदादिभ्यः-' इत्यादिसूत्रेणा-
योविकारे ईप-कुशी । दारुणि तु आप कुशा ॥ ५ ॥
गृहमहेदहेपट्टपटहाष्टपदाम्बुदककुदाश्च ॥ ६ ॥
इति पुनपुंसकाधिकारः ॥ ६ ॥
( चक्र० ) कुश इति । तथा च श्रुतिः-'कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा वात' इति ॥
शलाकावाचीति । सा च शलाकाकाष्ठादिनिर्मिता । तत्र मानमाह-तथा-
चेति ॥ ५ ॥
इति नपुंसकाधिकारः ॥ ५ ॥

·No text on this page.

·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठा- नुक्रमाणका। पृष्टं । सूत्राणि মুরালিত पृष्ठं० अप कर्तरि अतः " अकर्मकयोरात्माङ्गकर्मकयो २१९ अपित्तादिर्डित् भङ्परे औ इडो गाङ् वा वक्तव्यः अपिद्दास्थामित्वं सेर्डित्वं आत्मनेपदे १८० अङ्सयोः १७४ वाच्यम् अङि लघौ हस्व उपधायाः ६९ अपिरञ्जदंशस्वञ्जष्वक्षाम् ५८ अजेरार्धधातुके वी वक्तव्यः वसादौ वा ४० अप्ययोरान्नित्यं २७२ अले सौ नित्यमिड् वाच्यः १४५ अप्रत्ययोडिईत् अटो २४६ अबादावीपि तित्स्मि ११० अद्वित्वव्यवधानेपि सुट् स्यात् १४९ अभूततदावे कृम्वस्तियोगे नाम्नश्च्विः २६० १४ अमनुष्यकर्त्तकेच २४१ अत उपधायाः ३३ अयकि १६९ अतिशये हसादेर्यङ् द्विश्व १९६ अचिरुचिशुपिहुसृपिछादिछदिभ्य इम्म् अतिबृहिभ्यां मनिण ૨૮૨ प्रत्ययो भवति २८५ अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट् १४ अलंकृञ् निराकृञ् प्रजन् उत्पत् उत्पच ८३ उत्पद्ग्रस् उन्मत् रुच अपनवृतु- अत्र णत्वाभावो वाच्यः २०१ वृधुसहचरभूभ्राज अन्त एभ्य इप्णुः२७५ अत्रभवत्तत्रभवच्छन्दौ पूजार्थे निपात्येते २७४ अलं खल्वोः प्रतिषेधेः अत्वतो नित्यानिटस्थपो चेट ४५ अल्लोपिनो नाङ्कार्यम् १७१ अदसोऽमृ आदेशः २५६ अवतेर्मुक २८२ अदादे क् ८४ अवेतृस्तृञतन्त्रिकण्ठिभ्य ईः २८६ अदे ९ अव्यवधानच्च पुरुपविशेपः १० २६३ अशिष्टव्यवहारदण् प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे ३०७ अदो दिस्योरडागमो वक्तव्यः अशेरनायो वा १९४ अद्विरुक्तस्य ह्वयतेः सम्प्रसारणं वक्तव्यम् ८३ अश्ववृषयोमथुनेच्छायां य: प्रत्ययः सु- ११२ गागमश्व २१६ २४९ असरूपोऽपवादः प्रत्यये स्त्रियां वा बा- २५२ धकः सरूपस्तु नित्यम् अनघतनेऽतीते १४ असवर्णे स्वरे पूर्वेकारोकारयोरियुवौ अनपि च हसात् १९६ वक्तव्यौ अनिटो नामिवतः ३२ असि नलोपो वाच्यः २८६ अनिति ९७ अस्तेरनपि भू वक्तव्यः ९४ अनुपसर्गाज्जानातेरात्मगामिनि फले आ अस्तेरीट् ९४ त्मनेपदं वाच्यम् अस्य घान्तादेशो वुगागमश्च निपात्यते १५१ कन्प्रत्यये परे अदो जघुः अन उस् अन उः अनः अन्यत्र सोजः २८५ ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । आङो यमहनः आतो डः २४३ आतोऽन्तोऽदन्तः इट ईदि २३ सूत्राणि पृष्ठं , सूत्राणि पृष्ठं० अस्यतिवक्तिख्यातीनामात्मनेपदे सेडों ३ वाच्यः १०२ इश्तिपौधातुनिर्देशे अस्यते थुरवक्तव्यः १३२ इक्कृष्यादिभ्यः आडो दोऽनस्याविहरणे २१८ इखस्वि २६४ २१९ इड: से गम् वाच्यः आचार उपमानातू ३१६ इडादेजो पुक् च आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु इडो णादौ गा वक्तव्यः १०६ कृनः ख्युट वाच्यः २४८ इडो वा गी सौ लुङि च तत्परस्य ङित्वं आतः १९८ वाच्यम् १०१ तिसकोकारलोपः स्वरे इच्चातः इच्छायामात्मनः स १८६ आतो णप्डौ आतोऽनपि इङ् अजादिभ्यः ३०६ इणः किति णादौ पूर्वस्य दीघा वक्तव्यः आतो मनिनक्वनिब्वनिपः ९१ २६२ अतो इणः किङति स्वरे यो वक्तव्यः ९१ युक् इणिको सिलोपे गा वक्तव्यः आदनुदातडितः ९१ इणो दीर्घता वसौ वक्तव्या आदन्तविद द्विषामन उस् वा वक्तव्यः २६९ ८५ अदन्तानां यमिरमिमनीनां सेरिट सक् इणतन्यकर्तरि २२३ च पे वक्तव्यौ इण्नजिभृगमिभ्यः करप वाच्यः २७१ अदाथ इ: इणस्तुवमृशास्जुष्खन् एभ्यः क्यप् आदितकर्मणि निष्ठा कर्तरि च वाच्या २६२ वाच्यः ३०० आदीदितः इदिचदिशकिरुदिभ्यो ः आदृतः किश्चि भूते इदितो नलोपाभावो वाच्यः २९ आदेः ष्णः स्नः २९ आद्भुवि कर्मणि इषादेरडर्थे २२२ आप्नोतेरीः १९३ । इषुसहलुभरिषरुषामानपि तस्येड् वा आभ्वोर्णादौ वक्तव्यः १७ आमि विदेन गुणः इषेरुश्छश्च ९३ २७९ आम्प्रत्ययो यस्माद्विहितः स चेदात्म- इषेश्छान्ता ३०१ नेपदी तर्हि अनुप्रयुक्तकृद् आत्मने इष्णुप्रत्यये परे अन्तानां जिलोपाभावो पदं भ्वसो त्मनेपदम् वाच्यः ६४ २७५ आयः ४४ इष्णुस्नुक्नुः २७४ आलौ जिलोपाभावो वाच्यः ३०२ आशिषि १९ इस्मन्त्रासुकः सर्वधातुभ्यः २८५ आशीःप्रेरणयोः १९२ आशीर्यादादेः पं किदिति वक्तव्यम् असेरानई २७७ ईडीशोः सध्वयोरीवक्तव्यः आहश्च पञ्चानाम् ११० ईपि वनो नस्य रो वाच्यः २५३ ८ इदितो नुम् २७७ इशशीको १३ / इस्से thar आ सर्वाः ईटो ग्रहाम् ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका। ७७ उदश्वरस्त्याग ७७ २९९ ११ एजां खा সুন্নাত पृष्ठं सूत्राणि पूछ ईर्वा हो ११६ अकारादौ नामधातौ वा ऋकारानुबन्ध- ईषःसुपु खल्यू २९३ स्य नुमागम एव भवति न दीर्घता १६१ वक्तव्या २७० आत इर ऋतेरीयक स्वार्थेऽनपितु वा ऋतो रिश उदकस्य २९२ ऋत्वतो रीग्वाच्यः २०१ २१९ | ऋदन्तस्य थपो नेट उदः स्थास्तम्भोः सलापश्च २९३ उदित क्त्वा वेट ३०७ ऋदुपधात्क्यप् उद्विभ्यां तपः २१९ ऋप्रोरिः पूर्वस्य ११४ उपधाया ऋवर्णस्याङि वा वक्तव्यः १६९ । ऋोर्दिस्योरडागमो वक्तव्यः ११४ १७९ ऋसंयोगात् णादेर कित्त्वं वाच्यम् उपधाया लघोः उपसर्गकर्माधारेपु दाधोः किः ३९२ | ऋस्तुसुहमक्षिक्षुभामान् यावाजक्षरती- उपसर्गस्थनिमित्तानकारस्य णो वाच्यः २७० श्यैङ्पद एभ्यो मः प्रत्ययो भवति २८२ उपसर्गस्थानिमित्तान्नेर्गदादा णत्वं ऋहसात् घ्यण वाच्यम् उपाकिरतेश्छेदेथे सुड्वाच्यः १५५ २४७ २८३ ओ उरसः सलोपो मुम्वा २४४ ओदौतोर्यः प्रत्ययः स्वरवत् उपविद्जागृणामाम्बा वक्तव्यः २९८ उसि जागर्तेर्धातोगुणा वक्तव्यः ९८ ओरौ उस्यालोपः १३६ औ अढिश्च जिडित्करणे स धातुरङ् स्वरादे- और्वमोर्वा लोपः १३६ ढंज औज ढश्च २१५ कथमादिपु ३०९ जदितो वा ऊोतेर्गुणो दिस्योः १११ कमेरङ् द्वित्वे वाच्ये १११ कमेः स्वार्थे शिः प्रत्ययो वक्तव्यः ६९ अर्णोतेर्वा वृद्धिः ५११ करणे उपपदे यजेणिनिर्वाच्यः उर्णोतेर्वा वृद्धिः सौ परे १११ करणे च २१२ ऊोतेरिडादिः प्रत्ययो वा उित् १११ कर्तरिपंच अमवाप्पाभ्यामुहमने यङ्वाच्यः २१४ कर्त्तरिक्तिश्च ऋ कर्तर्युपमाने णिनिर्वाच्यः ऋकारान्ताच्च २४० कर्तुर्य २१५ अकारान्तानामृदुपधानां च यङ्लुकि कर्मणि मंपूर्वाञ्च २४९ सति पूर्वस्य क्रिक्रोक् आगमा कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः वक्तव्याः ०७२) कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादेरात् २२१ उप्रत्ययः ओरावश्यके ध्यण ओर्वा हेः क ऊोतेरास्न ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । 5 N सूत्राणि पृष्टं० , सूत्राणि पृष्ठं० कवतेर्यङि चुत्वाभावो वाच्यः २०४ कसुकानौ णवत् कार्येण २४३ विप २६३ कालसमयवेलासु तुम् २८८ किपो लोप० कासादिप्रत्ययादामकृअस्भूपरः ३६ विपक्वनिप्डाः किमिदमः की २५६ विबन्ते वह्यनसो डान्तादेशो वक्तव्यः २५५ कुटादेणिदर्जः प्रत्ययो द्धित् १९४ क्षय्यजय्यौ शक्याथै निपात्येते २९५ कुछुरोर्न दीर्घः १४९ क्षायो मः कुहोचः २९ क्षियो निष्टायां कर्तरि दी? वाच्यः कृतः क्यपि वा रिङ् वक्तव्यः २९९ क्षीरलवणयोस्तृष्णायां यः सुटू च २१३ कृमो नित्यं वमोल्लोपो वाच्यः १४९ क्षेश्च तथा कृतोयक्का कृजो ये खन एत्वं क्यपि वाच्यम् १४९ खनेरात्वं निष्ठायाम् खशन्ते पूर्वपदस्य ह्रस्वो वाच्यः ३४७ कृतद्वित्वानामेकस्वराणामादन्तानां च घसेरेव कसेरिड्डाच्यः नान्येषाम् २६९ २४६ ख्युट करणे कृत्कर्तरि च कृपिचत्योर्न क्यप् २९९ गत्यर्थादकर्मकाच्च कर्तरि क्तः कृपो रोल: ७५ गत्वरो निपात्यते शीलेऽर्थे ૨૭૨ कृवापाजिमिस्विदिसाशू एभ्य उणप्र गमः परौ सिस्यौ आत्मनेपदे वा कितौ ३१८ त्ययो भवति कृल्वादि ३०२ गमां स्वरे कृषादीनां रो वा वक्तव्यः ४९ गमेडौंः २८४ कृषादीनां वा सिर्वक्तव्यः ४९ गमेसेः इड्वाच्यः गम्धननिविश् दृषां वसोवेंट ३६ कृगृध्रुदृप्रच्छस्मिववशूर्तीसस्येड् गम्यम्नम्हम्तनादीनां विपि यमस्य वक्तव्यः लोपो वाच्यः क्यपि वा कित्यद्वयुसि ९ गिरते रस्य वा लस्वरेवाच्यः १५६ क्तक्तवतू २५९ गिले परेऽगिलस्य खिति पदस्य २८१ गमां छः २६३ । गुणः क्तक्ततू निष्ठा क्तस्य च वर्तमाने तो वा सेट ३०४ गुप्नुहोः क्यप् २६० गुब्भ्यः ३०८ गुरोर्हसात् २६२ गुणोतिसंयोगाद्योः क्तरापादिभ्यः २९९ ६९ कपि गुणः क्रमः पे चतुर्यु दीर्घता वक्तव्या ४५ गुहेरुपधाया ऊद्गुणहेतौ स्वरे क्रमभ्रमुत्रसि त्रुटिलष्भ्राशभ्लाशो वा गौणः प्रकृत्यर्थोऽन्यत्र सात् यः प्रत्ययो वक्तव्यः ४५ ग्रहां क्ङिति च क्रादेर्णादेः २९९ क्रीडोनुसंपरिभ्यश्च २१८ ग्लाजिस्थाभूम्लाक्षिपच् यजपरिमृज् ए. क्वनिपक्वचिदन्येभ्योपि दृश्यते भ्यः स्नुः २७५ -- १८ ग्लहः क्यप् ·३३४ सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । २८८ घृधपदो मः ८७ सूत्राणि पृष्ठं । सूत्राणि पृष्ट ग्लानुदिभ्यां डौः २८४ जनेर्जा निष्टायाम् २६७ ग्लाम्ला ज्या ३०२ जरादौडानु० जल्पभिक्षकुट्टलुण्टडएभ्यः पाकः प्रत्ययो घञ् भावे भवति २७६ घसादेः क्मरः २७८ जहातेर्यादादावालापा वाच्यः ११५ घाटादेशोवक्तव्यः २४९ जहातेराकारस्य डिति हसे ईर्वा वाच्यः११५ २८२ | जहातेश्च किति घ्राध्मोरीः २०३ / जोधिशाधि जागर्तेः किति गुणो वक्तव्यः ९८,२६९ डिति हसे भिय इकारो वा वक्तव्यः ११३ जागर्तेरुको वाच्यः २७९ डित्यदुः १४९ यगातेगुणः ३०१ डिदनेकाक्षरोप्यादेशस्तदन्तस्यव वक्तव्यः२९९ जा जनीज्ञोः उ नशेरत एत्वं वा वाच्यम् १३० जानातौं वा हस्वः १८४ उवचेरुमागमो वक्व्यः ९६ जानातेश्च २३८ जायाफ्त्योष्टक २४९ चक्षिोऽनपि ख्याकशानौ णादौ वा जायाया निडादेशो बहुव्रीहौ वक्तव्यो वक्तव्यो यलोपश्च जिम्वोः स्नौ गुणाभावो न १०१ चजोः कगौ विति २७८ २७९ चरफलोरुच्चास्य २०० जुस्तम्भु चुम्लुचुचुग्लुचुगुग्लुअचिभ्य- चरिचलिपतिहनिवदीनां वा द्वित्वं पूर्व- श्च्लेरङ् वा १६२ स्यागागमश्च २३९ ज्ञाश्रुस्मृहशां सनन्तानामात् चायो यडि की वाच्यः २०४ ज्वलग्लास्त्राश्च वा मितः १८४ ज्वलादेर्णः २४२ २४९ चिनोतेः सगादौ कित्त्वंवा वाच्यम् १३७, १८७ झपानां जबचपाः चिस्फुरोर्जावात्वं वा झसात् ३२ च्वौ दीर्ध ई चास्य २५१ झसाद्विः च्चौसलोपश्च अमस्य क्यपि इट चारौ वा २५१ २९२ अमजपा मुक् १९९ छादेरिस्मन्नघक्विप्सुहस्वो वाच्यः २८५ अमान्तस्य किङति झसे दीर्घः २५९ छ्वोः शऊ वाच्यो किति डिति झसे परे जाविष्टवत्कार्यम् २१४ ऽनुनासिके क्वौ च २५४ जिनिमित्तः स्वरादेशो द्वित्वे कर्तव्ये स्थानिवत् १७१ जक्षादेरन्तोदन उस् ९८ जित्स्वरितेतश्च उभे ३ जनखनसनां किङति य आकारो वा पिडित्करणे २१४ वक्तव्या जीतां तक वर्तमानेपि जनिवध्योन बृद्धिः ८७ जनीजृषक्नसुरजोमन्ताश्च १८३ अरयद्विश्च ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । ४८ त्यादौ भविष्यति स्यप् ड डीड इडभावः M सूत्राणि पृष्ठ | सूत्राणि पृष्ट ज्यन्तान मितामिणिणिदिटि चना वृद्धि- तृफलभजत्रपां किति णादौ सेटि थपि र्वाच्या जिलोपश्च २२१ चैत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यो ज्यन्तआस्ग्रन्थ ३०६ / त्वरतेर्वस्य २१ ट्वतोऽथुः त्राणाद्या वा द २६४ ददातेस्तो वाच्यः २६६ डाच क्वचिद्वक्तव्यः २५० दधातेहिनिष्ठायां वाच्यः २६६ डितस्त्रिमा तत्कृते २९१ दयतेर्णादौ दिग्यादेशो दित्वाभावश्च वक्तव्यः २७३ ढिढो लोपो दीर्घश्च ५० दरिद्रातेरिदालोपश्च डिति ण दः सः गपवुण्सयुटो हित्वान्यस्माद्दरिद्रातेरन- १४३ प्यालोपो लुङि वा दस्तस्य नोदश्च २६२ णबादौ पूर्वस्य दादीनां क्यपि ६१ गलुत्तमो वा णिद्वक्तव्यः दादेः ३३ ११९ णादिः कित् दादेः पे १७ ११९ णित्पे दादेरिः २०३ णिनिरतीते दादेरे २५७ दधास्थामित्वं सेर्डित्वम् तथोर्धः ३२ | दार्वाहनो अण वक्तव्यः २४९ तबृहतोः करपत्योश्चौरदेवतयोः सुट् त- ११९ लोपश्च तनादेरकरोतेस्तन्थासोसि दिपि सस्य तः सिपि वा १०० लोपो वाच्यः तनादेरुप् दिवादेयः १४७ १२४ तनादेरुपधाया गुणो वा पिति १४८ दिस्योहंसात् तनेः से वा दीर्घः १९४ दीर्घादेव क्षियो निष्टायास्तस्य नो तनोते! वा २२८ वाच्यः २६४ तत्कालेक्यप दृश्यते ३०८ दुषेो कृति च दीर्घो वक्तव्यः २४० तव्यानियो २९४ दुषेो वा दीर्घो वक्तव्यः तस्थे ११० दुहदिलिहगुहूंभ्यः सको लुग्वा वका- तिष्ठतेरुपधाया इकारो वक्तव्योऽडिापरे १७६ रतवर्गयोराति ७८,९०७ तुदादेरः १६० दुहः के वा घो वाच्यः २३८ तुमर्थे वुण वक्तव्यः २८७ | दुहः स्नुनमा कर्मकर्तरि यगिणी न २३१ तुम् तदर्थायां भविष्यति २८७ शादेः पश्यादिः तुरुनुस्तुभ्योऽद्विरक्तभ्यो हसादिनां च दृशादेः शः तुर्णामिड्डा ८९ दृशेष्टक्सको चोपमाने कार्य २५५ तुह्योस्तातङाशिषि वा वक्तव्यः १३ देडो णादौ दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च ७३ तृवुणौ त दां हो १४७ / दिबादावट २४१ २३९ / दो.दत्ति ·सारस्वतोत्तराद्धमत्रप.ठानुक्रमणिका । परे সুস্বাচিত पृष्टं सूत्रागि पृष्ट धुतेः पूर्वस्य सम्प्रसारणं वक्तव्यं णादी नटको २९१ १४४ धुतादिभ्या लुङि वा परस्मैपदं वाच्यम् । नमनाऽस्य ९३ धुतिगमिजुहोतीनां विपि क्वचिद्वित्वं नमादेरः २७७ वाच्यम् न रितः १८१ द्योततेः क्वचित्पूर्वस्य विपि संप्रसारणं नव परस्मपदानि ६ वाच्यम् २६५ नशेः पान्तस्य द्विरुक्तस्य हिनोतेः कुत्वं वाच्यम् १३९ नहिवचिरन्तिपरः प्रयानव्यः किन्तु द्विरुक्तस्य हन्ते कुत्वं वाच्यम् वदन्तीत्युञ्चारणीयम् ९५ २१० नहिचतिव्यधिवृषिरसहितनिषु विवन्तेषु द्विरुक्तस्य हन्तेस्थपि घत्वं वाच्यम् ८७ पूर्वपरस्योपसर्गस्यान्ते दीघा वाच्यः २६४ द्विरक्तस्य हन्तेहकारस्य घत्वं वक्तव्यम् २६९ नाक्यादेः द्विनिमित्तेऽचि १४७ नातः १६१ N ११२ नानप्योवः उस् प्रत्यया भवति नानिटि से २०६ द्वेः स्वरेपि नोपधागुणः नामधातुष्ट्यैवष्कष्टिवां पः यो नेति वाच्यम् धनार्तिचक्षिचक्षिपवपितपिजनियचिभ्य नामिनश्चतुर्णा धो टः २८६ नाम्र आचारे विब वाच्यः धातोः नाम्नि च धातोनामिनः धातोः प्रेरणे नाम्नि च युष्मादि चारमादित्र भाग: १७३ नाम्नो य ई चास्य धातोरुपधाया ऋकारस्य ईकारादेशो जिप्रत्यये परे नाम्यन्तात्परस्य सस्य किन्वं वाच्यम् १८७ १७३ धात्वंशलोपनिमित्ते आर्धधातुके पर नाम्यन्तोपसर्गस्य दीघा भवति तन्निमित्ते समाननामिनां गुणवृद्धी नाम्युपधात्कः न वाच्ये धिन्विकृण्व्योनों लोपो वाच्यः २१७ धौ सलोपो वाच्यः १०१ निष्ठायां हस्वो वाच्यः ध्याख्यपृमूच्छिमदां क्तस्य नलाभावो निसनिक्षनिन्दामुपसर्गाप्रणयं वा वाच्यम् ३८ वाच्यः २६६ नुगशाम् ध्यायतेः विपि सम्प्रसारणं दीर्घता च नूपः १३५ वक्तव्या २५६ / नृततृदष्ठदचदकृद्भयोऽसेः पाइरिङ्गा १४३ ध्वादेलिक २८३ नृत्तृछूकृद्कृता सल्यामरिद वा ध्वे च सेलोपः वक्तव्यः १२५ नैकस्वरादनुदात्तात् ८१ नोपधात्थफा नक्त्वा सेट कित् नापूर्वेभ्यः कृह २४१ पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि निजां गुणः १४० निविशादेः २३ " ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । सूत्राणि पृष्टं सूत्राणि पचो वः पृष्टं ६० १ म भजां विण २४९ चवक्तव्या पततनदरिद्वाभ्यः से वा इड् वाच्यः १९४ ! फणादीनामेत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ पते पुमागमो वक्तव्यः ब पतो वेट १९३ ब्रुवो वचिः ११० पदांसुध्वंसुभ्रंसुदशुकस्वञ्चुपतस्कन्दां यङि लुकि च सति पूर्वस्य नुगागमो वाच्यः २०२ भजेरिणि वा नलोपो वाच्यः २२८ पदादेस्तनि कर्तर्यपि सेरिणवक्तव्यः दीपा भवादिषु शेष्टकारादयः पूर्वस्य टे दीर्घता दिभ्यो वा पयसस्तु विभाषया २१९ भविष्यदर्थे णिनिः २८३ परतोऽन्यत् ४ | भविष्यदर्थे तिप्लेवद् शतृशानौ भवतः २७३ परापूर्वे यतावुपसर्गरेफस्य लत्वं वाच्यम् ७० भावे करणेऽर्थे धनि रज्जेर्नलोपो वाच्यः २८८ परोक्षे १६ भावे कर्तरि चादितः क्तस्येट् वा वाच्यः २६३ पाणिघताडयौ शिल्पिनि निपात्येते २४९ भावे युट् पातेऔं लुग्वक्तव्यः १७८ भासादेवुः २७८ पादेर्युक् १७७ मिदिछिदिविदि एभ्यः कुरङ्वाच्यः पिबतेरङि पूर्वस्येकारोपधालोपौ वक्तव्यौ ७५ शीलेऽर्थे पिबतेरसि २८५ भिद्योध्या नदे निपात्येते ३०० पुगन्तस्य गुणो वक्तव्यः १७६ भिः क्रुक्लुको वक्तव्या २७१ पुशकात् भियो जौ वा षुगात्वे वाच्ये पुष्पादेरः पूडो वा क्त सेट २६१ भीहुभृहीणामाम्वा वक्तव्यः स लुग्वत् १२१ पूजायामञ्चेनेलोपाभावो वाच्यः ३९ भुजस्य च मुम्बा डप्रत्ययान्ते गौ २४४ पूर्वस्य डिति झसे धः १२० भुजो भोजन आत्मनेपदं वाच्यम् २२१ पूर्वस्य हसादिः शेषः २६ भुवो भाये क्यप् २९९ ३०५ भूते सिः पृच्छतेविण् २४९ भृजतेः सकाररेफौ लुप्त्वा रमागमोऽनपि पृथ्वादेरः २१४ वावाच्यः १५१ पोरर ११७ २६४ | भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङ्वाच्यः २१६ ३०९/ भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडां वोप- प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् धाया हस्वो ऊपरे औ प्रत्यर्यात्तरपदयोः परतोयुष्मदस्मदोरेकले भ्वादिः प्रत्ययान्तात् ३०४ त्वत्मत इत्येतावादेशौ भवतः २५६ मदामः प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ३० मन्युपधाया रस प्रीधूजोर्नु १७९ मस्जिनशोझसे नम् वक्तव्यः प्वादेहस्व १६२ माङि लुडेव वक्तव्यः भीस्ध्वोर्वा मा पूर्वकाले क्त्वा ११४ भृजालुकि प्यायः पी पौनः पुन्येणम् ·३३८ सारस्वतोत्तरार्द्धसूज्ञपाठानुक्रमणिका । . मिता हस्वः " मूर्ती धनः मृजो वा क्यय २४ सूत्राणि पृष्ठं० सूत्राणि मानादीनां पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः यस्य क्वचिद्विकल्पनेड् तस्य निष्टायां ने मान्ताव्ययाभ्यां योन २१० वाच्यः १८२ या ई १२ १७०, १८३ यादादौ मिदेर्गुणः २६२ यादौ प्रत्यये ओकारौकारयोरवावी मिदेखें गुणो वक्तव्यः वक्तव्यो मीनातिमिनोतिदोडां गुणवृद्धिविषये यामियम् १२ क्यपिच आत्वं वाच्यम् १६२ यावत्पुरानिपातयोोंगे भविष्यदर्थ मुगानेतः तिवादयो लट् २३३ मुचादेर्मुम् १५२ युवगाहिभ्यो निः २८३ २९० युवोरनाको मृङमृद् ३०६ युस इट् १२ मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्यः २७५ योः १२६ मृजेर्गुणनिमिप्ले प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्या किति डिति स्वरे वा ९४ २९९ मेटः रञ्जनौ मृगरमणेऽर्थे नलोपो वाच्यः १८४ मो नो धातोः र नलोपो वा २०९ रभलमोः स्वरे णाद्यपी विना मुम्बाच्यः १७८ य य एते भावकार्ययोर्विहितास्तकादयस्ते- २.४९ ऽहंविधौ च वक्तव्याः राजघ उपसंख्यानम् यकारस्य सम्प्रसारणनिपेधो वाच्यः रोतो जो पुक् १७० यकारपरस्य रेफस्य द्वित्वं वाच्यम् यकारस्यानपि वा लोपो वाच्यः रात्सस्य ९४,२०८ २११ रादिफोवा यक्चतुर्यु २२२ राधतेहिंसायां किति णादौ सटिथपि चै- यङऊक: यडि त्वपूर्वलोपौ वा ४९ रारो झसे दृशाम् यदि सलोपा वाच्यः २१६ राल्लोपाच्छोः २६६ यजा यवराणां य्वृतः संप्रसारणं कि रीगुदुपधस्य यज्योच्वच्च्प्रवच्अर्चत्यपूजगर्जभुजां रुदविदमुषप्रहिस्वपि प्रच्छः स किद्वाच्यः१८९ रुदादेदिस्योरीडटौ च वक्तव्यौ २९६ यज्याच्यविच्छप्रच्छस्वप् एभ्यो नङ्प्र- रुदादेश्चतुर्णा ह्रसादेः रुधादेर्नम् १४१ त्ययो भवति शब्दात् युरपि वक्तव्यः २४० यतः ४४ रहेजी पो वा वाच्यः १७९ यरलवसंयोगादेरादन्तानिष्टातस्य नो रोयुण २४० वाच्यः २६४ यवयोर्वसे हकारे च लोपो वक्तव्यः १८१ ८६ / लक्षेरी मुट च २९९,२८४ " राजादेः कन् २८५ १२७ थको लुक ध्यणि कुत्वाभावः ल यः से ·सारस्वतोत्तराद्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । ३३९ २०१ हायामेव यङ् १३२ २२३ सूत्राणि पृष्ठं सूत्राणि पृष्ट लोलीडोरात्वम् वो १६६ वलयान्तस्य वानुक् लघोर्दीर्घः ६९ वशेर्यङि न संप्रसारणम् लडो ध्वस्य नेट १०३ / वसिक्षुधोरिट २६० लषपतपदस्थाभूवृषहनकम्गमच एभ्य वहः कृतक्तौकृतसम्प्रसारे होढस्त्यथोर्धक्षुभि उकण प्रत्ययो भवति २७७ नाढिढश्च लित्पुषादेः ४७ वादीपोः शतुः लिपिसिचिह्वयतीनामात्मनेपदे सेडों वा वादीपोः शतुरित्यत्र वाशब्दाद्विरुक्तानां वाच्यः १५३ दीनांच सतुर्नित्यं मुम्प्रतिषेधो वक्त- लीयतेर्वात्वं वा १८१ व्यो नपुंसके शौ वा २७२ लीलीङोरात्वंवा १६६. वान्यन्त्र २०६ लुकि सति पिति स्मि वा ईकारो वक्तव्यः२०६ वजेः पर इट् किद्वक्तव्यः लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो धात्वर्थंग वित्तेरन्तो वा रुट आति २१७ १९९ विदेर्वा वसुः लोकाच्छेषस्य ३११ विदो नवानां स्यादीनां णवादि लोपः विददरिद्राकास्कारजागृ उष एभ्यो वाम् ३७ विधिसम्भावनयोः लोपः पचां कित्ये चास्य विपूर्वस्यदधातेः लोपस्त्वनुदात्ततनाम् विपराभ्यां जेः लोपागमयोर्मध्ये आगमविधिबलवान् वित्रसगृष्क्षिप् एभ्यः क्नुः ३७५ लापो हस्वाज्झसे विहायसौ विहश्च २४४ ल्रान्तस्याकारस्य सां नित्यं वृद्धिर्वाच्या ४८ वुण्सयुटौ हित्वा दरिदातेरनप्यालोपो ल्वाद्योदितः वाच्यो लुङि वा २६९ २६३ वुः से वचादेरस २८५ वृड इत्यस्य उर्वाच्यः १८९ बचिप्रच्छयायतस्तुकटपुजुश्रीणां दीर्घः वृणोतेस्थपो नित्यमिट १३८ संप्रसारणाभावश्च वक्तव्यः २५३ / वृतः २६१ वचेःशब्दसंज्ञायां कुत्वं वाच्यम् २९६ वृतादिभ्यः स्यप्स्योर्वा पं पेनिट्त्वं च वुणसयुटौ हित्वा दरिद्रातेरनप्यालोपो वृद्धिहेतौ साविटो न दीर्घः ११४ लुङि वा वक्तव्यः २३७ वृद्धिहेतौ साविटो न दीर्घो वाच्यः वदेः क्यप् भावादी २९९ बेः वनिपि जमस्यात्वं वाच्यम् २६३ वेजो णादौ संप्रसारणाभावो वाच्यः वदिवज्योः सौ नित्यं वृद्धिः ४० घेणे वय् णादौ वा वक्तव्यः वम एत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ ६१ वेटो निष्ठायां इन वयो यस्य किति णादौ वो वा वक्तव्यः ८२ वेडिस्से दीर्घता च वरः २७९ वैचित्त्यापह्नवयोरप्लकालेऽपिणादिर्वक्तव्यः२३३ वोत्कारः ३१० व्मोरा वर्तमानार्थाया अपि विभक्तः स्मयोगे व्यवर्णादौ पूर्वस्य संप्रसारजं वक्तव्यम् ७६ भूतार्थता वक्तव्या २३३ / व्यवपरिभ्यः क्रीन: वर्तमाने ६ व्याङपर्युपेभ्यो रमः पम् २४९ २२० ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । . पाको कणः शप् उपालम्भे " १ पृष्ठं० | सूत्राणि पृष्ट सूत्राणि व्यापारभावे बक्तव्यः सचडित् १८६ स्वजतेर्णादौ वा कित्वम् ६६ व्यासादेः किः श्वस्तने व्येनो णादौ नात्वम् ८३ श्वेतवाहउक्थशास्पुरोडाश्अवयाजां डम् रसे पदान्ते चेति वक्तव्यम् रा शतृशानौ तिप्तेवत् क्रियायाम् २७० पढोः कः से ४९ शदेः शत् १७६ पपेरशेः किति तुरवक्तव्यः २८५ शब्दादिभ्यो यङ् २१३ शब्देतु न २१८ २२० पिद्भिदा ३०३ शमां दीर्घः ३३२ संज्ञायां कर्तरि च २८९ शमेरपि विण वक्तव्यः १३१-२५० सदोणादयः २८१ शस्दद्वादिगुणभूताकाराणां नैत्वपूर्वलो- सधातुः ६१ पौ वक्तव्यो ४० संध्यक्षराणामा शसात्खपोः २८ सरतेगुणः शसादेः करणे त्रक २८३ संपद्यकर्तरीति वक्तव्यम् शाच्छासाघ्राधेटो घेति वक्तव्यम् २३ | सपरोक्षयोस्तादौ म्रियतेः परस्मैपद शासेरिः १०० वाच्यम् शितिचतुर्वत् २४२ सपरोक्षयोगिः शीडोऽतो रुट १०५ संपर्युपभ्यः परस्य करोतेर्भूषणेथे सुट् १४९ शीडो यङ किति डिति ये वक्तव्यः २२४ संपर्युपेस्यः करोतेर्भूषणेऽर्थे सुट २६५ शीडो यह किङति ये वक्तव्यः २०४, ३१० सप्तम्यां जनेर्डः २५८ शीङः सर्वत्र गुणो भवत्यपि विषये १०५ सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति ३०० शीङ स्विदिमिदिविदिटपु पूङः क्षेमार्थ २६१ समवप्रोपविभ्यः स्थः २१९ शीयादेशे आत्मनेपदं वाच्यम् ५५ समस्तृतीयायुक्ताच्च २७४ समासेक्यप् २४४ समो गमादिभ्यः २१८ शुषेः कः २६७/ समूलाकृत. ३०९ शृवन्द्योरारुः २७७ सम्पदादेःक्विप १४० संयोगादि ऋदन्तवृवृक्षां सिस्योरात्म- श्लिषेरालिङ्गने सक् १२९ नेपदे इड् वा वाच्यः श्लिष्शीङ्स्थाआस् श्रिवसूजनरुहजीर्य संयोगादिनदन्तवृवृज सिस्यारात्मने- तीनां सोपसर्गत्वेन सकर्मकाणामपि पदे इड्दा वक्तव्यः कतरिक्तो वाच्यः २६. संयोगादेरादन्तस्य किति यादाषेकारो श्वयते. द्वित्वं वा वा वक्तव्यः ६१ श्वयते रिलोपेडो वक्तव्यः ६३ सर्तिशास्त्यतिभ्यो डो लुडि ६४ ग्वयतेः संप्रसारणस्य दीर्घः २६१ / सर्वधातुभ्यस्त्रमौ २८३ म्चयतेः सौ वृद्ध्यभावो वाच्यः ससुट् कृत्रोणादौ नित्यमिवाच्यः १४९ वयतेर्णादौ प्रथम संप्रसारणं वा वक्तव्यम् ६३ | सस्यात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः शीले तृन् शुचः शुद्धे २०२ श्रुवः शृ १३७ ३ ·सारस्वतोत्तरार्द्धसूत्रपाठानुक्रमणिका । ३४१ . २८१ / स्वरादः सि सः ७६ स्वरान्तानां oC ho सूत्राणि पृष्ठ | सूत्राणि पृष्ट सस्यदः सिपि वा १४४ स्त्रवतिशृणोतिद्भवतिप्रवति प्लवतिच्यव- तीनाम् १७५ सहिवहोरोदवर्णस्य ८६ | शुश्रितुवां सेरङ धातोत्विं च साधनाधारयोर्युट् २९३ / स्वतन्त्रः कर्ता सान्ताशंसयोश्च २७६ स्वरतिसूतिसूयतिधूजधादीनां वा सान्ताशंसभिक्ष एभ्य उः प्रत्यया भवति २०६ स्वरहीनंपरेण संयोज्यम् सावनिटो नित्यं वृद्धिः २७, १४६ स्वरात्तो वा २६६ सितनिगमिमसिसचिभविद्विधाशि स्यरात्पराः संयोगादया नदरा द्विर्न १११,१९९ एभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति २८९ स्वरादेः सिसतासीस्यपामिट २० स्वरादेः परः १७०, १११ सिसयोरदेघस्ट लिटि तु वा स्वराद्यः सिस्योः सिंहेवर्णविपर्ययश्च भावकर्मणोः सिसतासीस्यपामिट् वा सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यङ् इण वक्तव्यः २२३ सूचिसूत्रिमूत्र्यव्यवंशूर्णोतिभ्यो यङ् स्वरान्तानित्यानिटस्थपो वेट स्वादेर्नुः वाच्यः सूतेः पिति गुणाभावो वाच्यः १०४ सेः सेटिनिष्ठायां जेलोपो वाच्यः हकारस्य क्वचिज्झम्भावो वाच्यः १०७ २६८ हठपौन्यपुन्ययोर्लोपमध्यमपुरुषैकवचना- से दीर्वः १८७ न्ततानिपात्यते सर्वकाले सर्वपुरुष- सौकय्यकेलिमः विषये अतीतेकाले स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुम्भ्यो नु- हन आत्मनेपदे सिः किद्वाच्यः नश्चि १६२ हनृतः स्यपः स्तुसुधूजां पे सेरिड् वक्तव्यः १७२ १३६ हनो वधादेश्वाप्रत्ययः २९० स्त्यायतेई २९९,२८४ हनो वधादेशो ये २९६ स्त्रियांयजांभाषे ३०१ हन्तीडो सो णित् स्त्रीयांमावेक्ति ३०३ हन्तेरात्मनेपदे सिः किद्वाच्यः २१९ स्पृशमृश्कृशतृपां सिर्वा वक्तव्यः १२९ हन्तेर्घनश्च स्थामी २६२ हन्तेनिन्दायां णिनिर्वाच्यः स्पृहि हिपतिशीङ् एभ्य आलुर्वाच्यः २७७ हन्तेः स्याशीर्यादादौ वधादेश अति वा २१९ २६८ हन्तेः स्याशीर्यादादौ वधादेशो वक्तव्यः स्फायो वकारः स्यात् औ परे १८५ स्मयतेरात्यात्वं जौ वाच्यम् १७९ हन्तेहिसायां नी वा वाच्यः स्मृत्यर्थधातुभियोगे भूतार्थे लुट् २३४ हसषान्तात्सक स्मृहत्वरप्रथम्रदस्तृम्पृशां पूर्वस्यातोद हसात् झसस्य सवर्णे झसे लोपो वाच्यः १४१ परे जो १६९/ हसात्तद्धितस्य लोपो ये २१२ ४७ १०९ हनो घत् " स्फायः स्फोः