·No text on this page.

·10 कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषा- तत्र कर्मणि द्वितीयेति सूत्रे। तत्र कर्मत्वं व्याक- रणशास्त्रे बोधितकर्मसंज्ञकत्वम् । तत्र कर्तुरीप्सि- ततमं कर्मेति मृत्रबोधितं कर्मत्वं कर्तृगतप्रकृतधात्व- र्थव्यापारप्रयोज्यव्यापारव्याधिकरणफलाश्रयत्वेन क. तुरुद्देश्यत्वम् । तण्डुलं पचति इत्यादौ विक्लित्याश्रय- स्वात्कर्मत्वम् । विक्लितिरूपफलस्यापि व्यपदेशिव- ड्राधेन फलाश्रयत्वात्तत्वम् । अतएव तत्समानाधिक- रणे स्तोकं पचति इत्यादौ कर्मत्वम् । उद्देश्यत्वं च स- ना गर्भितम् । अतएव कर्मणा यमभिप्रेति इति सूत्रे कर्मणेत्यस्याभावेऽपि कर्मण एव संप्रदानसंज्ञा पर्या. येण स्यात् इत्यापादितं भाष्ये । - तीयायाः कर्मणि शक्तिग्राहकमिति शेषः । तन्त्रे सकलसंग्रहायाह व्याकेति । तत्र एतद्वोधितकर्मसंक्षकानां मध्ये प्रयोज्यत्वं फलवि. विशेषणं तत्वेन यः कतुल्देश्यस्तगतमित्यर्थः। ननु तल्लक्ष्ये तंडुलं पचतीत्यादौ वारशं किं फलं यदाश्रयत्वेन तस्योद्देश्यत्वाचनतत्वं तस्यात माह तंडुलमिति विशेषमाह विक्लितीति । तत्वं कर्मत्वं अ- स्य फलमाहातएवेति । तस्य कर्मत्वादेवेत्यर्थः । तस्याप्रातिपदिक- स्वादाह तदिति इत्यादिघटकस्तोकादावित्यर्थः। ननु तत्सूत्रातस्य तत्वं कथं लब्धमिति चेत् शृणु ईप्सितशब्द- स्तत्रक्रियापरों नाभिप्रेतपरो रूढः व्याख्यानात् । स्पष्टं चेदं वारणा- नामित्यत्र भाष्यकैयटयो । कर्तुरिति क्तस्य चे ति कर्तरि षष्ठी आ- प्नोतेः सचेतान्मतिबुद्धीतिसूत्रेण कर्मणि क्तः मतिरिछेति तत्राकरः । .. एवं च कर्ताआप्तुमध्यमाणं कर्म । आप्तिश्चात्र सम्बन्धः तत्र कत्री कर्मणः साक्षात्सम्बन्धस्यासम्भवात्कर्मवादीनां क्रियोपाधिकत्वाच क्रियाद्वारका परंपरासम्बन्धो गृहाते प्रधानधात्वर्थव्यापाराश्रयरुप- कर्तृपदार्थविशेषणतया तस्या उपस्थिततयोपस्थितपरित्यागनानु. पास्धतकल्पनायां मानाभावाच । एवंच का .. स्वनिष्ठव्यापार ·१३०२ सुवर्थविचारः उद्देश्यत्वं च साक्षात्फलरूपे धात्वर्थे क्रियायाः फलेच्छापूर्वकेच्छाविषयत्वात् तदाश्रयत्वात्तण्डुलादी- नामपि तत्त्वम् । फलस्थापि क्रियाजनकत्वम् । तज्ज्ञा- नपूर्वकं क्रियोत्पादनात् । रथो ग्रामं गच्छतीत्यादौ तु उद्देश्यत्वारोपेण निर्वाहस्तस्य न कालिकादिसंबन्धेन फलाश्रयेऽतिव्याप्तिः। फलतावच्छेदकसंबन्धेन तदा श्रयस्य ग्रहणात् । प्रयोज्यफलेनसम्बन्धुमिष्यमाणं कर्मेत्यर्थः । एवंच कर्तृव्यापारप्रयो. ज्यफलसम्बन्धी ईप्सितपदेनोच्यते । फलसस्बन्धश्चाप्तता तप्रत्ययो. पात्तर्तमानत्वं तु न विवक्षितं तेन कटं कृतवान् करिष्यतीत्वादिसि. द्विस्तदेतदभिप्रेत्याहोद्देश्यत्वमिति । तद्विनेच्छाविषयत्वासम्भवात्त. दप्यभ्यंतरीकृतमित्यर्थः। तदुपलक्षितमिति यावत् । अत्रमानमाहात- एवेति । तस्योपलक्ष्यत्वादेवेत्यर्थः । द्वयोरनवकाशत्वादाहापर्याये- णेति । अन्यथा तस्य चतुर्थ्यर्थत्वेनात्र तदभावेन तदसंगतिः। अन्यथा प्रयोगस्यापि देवदत्तव्यापारजन्यविभागाश्रयत्वेन स दुर्वार एव तस्य प्रकृतधात्वर्थोद्देश्यता तु नेति स्पष्टमेव अवध्यन्वयाय तत्र विभागस्यापि धात्वर्थत्वात् । ननु फलस्योक्तरीत्या फलाश्रयत्वेपि न कर्मत्वं क्रियाजनकत्वा- भावनाकारकत्वादत आह फलस्यापीति । नन्वेवं रथो ग्राममित्यादी कर्तुरचेतनत्वन तच्छाया असंभवात् कर्मणः कर्तृगतेच्छाविषय- स्वाभावेनानुद्देश्यत्वात्कर्मत्वं न स्यादतआहोद्देश्यत्वोरोपेति । (१)व. न्धेन तदाश्रयस्य एवं च तत सम्बन्धनिवेशो नैवेतिलाघवमिति भावः) नन्वेवमपि चैत्रो ग्रामं गच्छतीत्यादौ संयोगादिरूपफला. श्रयचत्रादेः कर्मापत्तिरत आह गच्छतीति । नन्वेवमात्मान मित्यादि नस्यादत आहात्मानमिति तदुपालब्धमाहकत्तुंगतेति । अन्यथा तदनिवेशे । अस्य कर्तुरिति सुत्रस्य । नचानौ तश्चरितार्थ तस्यापि तदुपस्थाप्यसंयोगरूपफलाश्रयत्वात्कर्मत्वप्राप्तेः । तदाह (१) अत्र किंचित्पाठस्तृटित एव सर्व पुस्तके ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां यद्वा तस्य नोद्देश्यतेति न दोषः । गच्छतियोगे गम्यर्थसंयोगरूपफलाश्रयस्थापि कर्तुर्न कर्मत्वम् । पर- या कर्तृसंज्ञया बाधात् आत्मानं आत्मा हन्तीत्यत्र तु शरीरान्तः करणरूपावच्छेदकभेदेनात्मनिभेदमारोप्य कर्मत्वकर्तृत्वोपपादनं भाष्ये कृतम् । कर्तृगतप्रकृतधा- त्वर्थ व्यापारप्रयोज्यफलेस्युक्तरनेर्माणवकं वारयती- त्यादावरन्यादेन कर्मत्वम् । अन्यथा वारणार्थानामिति सूत्रमस्यापवादः स्यादिति माणवकस्यापि कर्मत्वं न स्यात् । वारयतेश्च संयोगाद्यनुकूलव्यापाराभावा- नुकूलो व्यापारोथैः। चैत्रं ग्रामं गमयतीत्यादी ग्रामस्य कर्मत्वाय प्रयो- ज्यत्वनिवेशः। प्रयोज्यता च जन्याजन्यसाधारणी विषयताया अजन्यत्वे च स्वविषयज्ञानसामग्रीप्रयो- ज्यज्ञानविषयसाधारणी च निवेश्या पारेति । एष एव प्रवृत्तिविघातः । इप्सितशब्देनोभयत्रापि क्रिया. शब्द एव नच सयोगो नतत्कर्तृव्यापार जन्य इति तत्रकर्मत्वामा. प्तिरिति वाच्यं कर्तृव्यापारवाचकधातूपात्तफलाश्रयत्वमित्यर्थस्यैव तेन लाभात् । आदिना गां दोग्धीत्यादौ विभागानुकूलव्यापारा- नुकूलव्यापारार्थक दुहिसत्वेन पयसः कर्मत्वसंग्रहः । ननु तावता. पि कथं संग्रहोऽत आह प्रयोज्यंति चोह्यर्थे । नन्वेवमपि जाना- तोच्छतात्यादौ विषयतानिरूपकक्षानेच्छादि रेव व्यापार इति पक्षे विषयताया ज्ञानाजन्यत्वेन कथं फलाश्रय त्वमतआह विषेति । चस्त्वर्थे तेनारुचिः सुचिता। वस्तुतो जन्यत्वमेवेति नैतस्या उपयोग इति । स्वं व्यापारः चेन पूर्वसंमुश्चयः। ननु माषेषु प्रसक्तमश्वं माषनाशो मा भूदित्यन्यत्र बनातीत्यर्थ. के माषेष्वश्वं बधातीत्यत्र कर्मण ईप्सिता माषा न कर्तुरिति कर्तृ.

·सुवर्थविचारः फलं विशेष्यमाश्रयत्वं शक्यतावच्छेदकमखण्डोपा. धिरूपमाश्रयतात्वं वा तदनुगमकम् । आश्रयत्वस्य निरूपकतया फलेऽन्वय इति तु न युक्तम् , कर्मणि इति सूत्रस्वरसभङ्गात् । नचाधेयत्वस्य संसर्गवाङ्गीकारे तण्डुलः पचतीत्यतोऽपि बोधापत्तिरिति वाच्यम् । विभक्त्यर्थमवारीकृत्य प्रातिपदिकार्थधास्वर्थयोः सा- क्षाद्भेदेनान्वयाव्युत्पत्तेः । अन्यथा कर्मतासंसर्गकबो- धस्याप्यापत्तिरिति तन्न । सप्तमी पञ्चम्यौ कारकमध्ये इत्यत्र कारकशब्दस्य शक्तिपरत्वेन शक्तिशक्तिमतो. श्वाभेदेन शक्तिमत एव द्वितीयाद्यर्थताया भाष्यादि. संमतत्वात। किंच त्रयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति भाष्यसंमतमु. ख्यपक्षे संज्ञाशब्दैरारोपितस्वप्रवृत्तिनिमित्तबोधो य. था डित्यादिपदैः पूर्वपूर्वडिस्थादिगुणारोपेण तत्तड्डि- स्थादिबोध इति ऋलकसूत्रे कैयटे स्पष्टम । एवंचात्र- त्यसंज्ञाशास्त्रैस्तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तशक्तः संज्ञिनि बो- धनमेवोचितम् । उद्देश्यतावच्छेदकस्यैव तत्तत्संज्ञा- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वे फलाश्रयत्वात्कर्मत्वमित्यादि- व्यवहारासंगत्यापत्तेः। नचास्य तत्त्वात्कर्मसंज्ञेत्यर्थः । लक्षणापत्तेः। संज्ञामजानतामपि तथा व्यवहाराच । त्रयीपचे कर्मादिशब्दानां पदप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाभा- वेन तदुत्तरत्वप्रत्ययेन पदानभिधानाच । अनादित्वा- - स्तन्मतं खण्डयति आश्रयत्वेति । तदुक्तं दोषमुद्धरति नचेतिः । दोषांतरमाह किञ्चति । तस्यैव आश्रयत्वस्यः। नन्वादी तशक्तर. शानात्कथं शक्तिमहोत आहानादित्वादिति । अर्थसंकवाक्य ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां यवहारस्य पूर्वपूर्वव्यवहारेण कर्मादिपदानां तत्तच्छ. क्तिमति ग्रहः। केचित्तु वृद्धिरादैजित्यादाचप्येवमेव । तत्तत्प्रवृत्ति निमित्तं च कचिद्वास्तवं कचिदारोपितमित्यपि व्यव. हारतो निर्णेयम् । यत्र दिघुभादिषु प्रवृत्तिनिमित्त. ज्ञानासंभवस्तत्र पदप्रकारक एव बोधो नलपदादावि- वति प्राहुः । किंचाश्रयत्वस्यातिप्रसक्तत्वान्न तच्छक्यतावच्छे. दकमुचितम् । नच फलनिरूपितत्वावशिष्टमाश्रयत्वंत. था। तद्रूपेणावच्छेदकत्वे गौरवात। वैकुण्ठमध्यास्ते इत्या- दौतदभावेन तस्य न्यूनवृत्तितया द्वितीयाशक्यतावच्छे- दकत्वानौचित्याच्च । तत्र शुद्धाश्रयत्वस्य शक्यत्वेऽमा- दे नार्थत्वापत्तिः। हरिपदात्तस्य लाभेऽपि शक्तिम- वेनालाभान्न दोषः । कर्मादिपदवत्त्वेन शक्यत्वे तु तया । शब्दसंज्ञास्थलेपि नारायणायु क्तिमाह केचित्विति । एवमेव संज्ञाशास्त्रैः संशिषु तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तबोधनमेव । पूर्वतो विशेषमाह तदिति । क्वचित् वृध्द्यादौवर्धते रूपं । क्वचित् गुणादौ । ननु प्रर्यापले किं पदप्रवृत्तिनिर्मित्तत्वाभाव एव नेत्याह यत्रेति । तस्य सत्वेप्याह ज्ञानेति अस्यावश्यकत्वं लोकेपीत्याह नलेति । केचिदित्यरुचिबीज तु वृध्द्यादौ नतथेतीदं तु बोध्यमित्यादिना प्रागुक्तमेवेति तदुत्त्य- संगतिमाह किंचेति । यद्यपि तेव रूपेणानुगमात्तत्र शक्तिग्रहसौकर्य तथापि आहातीति तद आश्रयत्वं इमं दोषं परिहरति नचेति । एवमनतिप्रसक्तत्वेपि न्यूनबृत्तित्वात्तस्य तत्वमनुचितमेव । अन्यूना- नतिरिकवृत्तिधर्मस्यैव तत्वांगीकारादिति दोषांतरमाह वैकुण्ठमिति फलनिरूपितत्वविशिष्टाश्रयत्वाभावेनेत्यर्थः । यस्य' शक्यत्वे इति प्रकारत इति शेषः। शक्यतावच्छेदक इत्यर्थों वा। तृतीयार्थस्य ·१३०८ मुबर्थविचारः गौरवम् । आकृत्यधिकरणरीत्या शक्तिरेव वाच्येत्य- न्यदेतत। परे तु कर्मस्वादिशक्तिमान् तद्गतं विशेषणत्वं क्रियाकारकभावः सम्बन्धश्च द्वितीयार्थः । तद्योत्यो वा प्रातिपदिकार्थ एवं हि नानाशक्तियोगात्कर्मादि- शब्दवाच्य इति स एव विशिष्टशक्तियुक्तो विभ- क्त्यन्तवाच्य इति प्रशस्यस्य अ इति सूत्रे कैयटो. क्तेः। विभक्त्यन्तरवाच्य इति पाठेऽपि प्रथमाति- रिक्तविभक्त्यन्तचाच्य इत्येवार्थः। अर्थाद्विभक्तिवि- सम्बन्धित्वेन विवक्षया षष्ठीवा। ननु कर्मत्वशक्तिमानपि न शक्योऽन्यलभ्यत्वादतआह हरीति सकलसंग्रहाय संभावितप्राचोक्तप्रकारांतरं खण्डयति कर्मादीति । आश्रयस्य कर्मत्वादिशक्तिमतो वेति भावः । नन्वेवमाकृत्यधिकरण विरोधः। उक्तविभक्तीनां तत्तच्छक्तिश्चेति प्रागुक्तविरोधश्चात आहा- कृत्येति । कर्मादिपदानां च शक्तिवाचकत्वमेव सप्तमीपंचम्यावि. न्यत्र कारकपदस्य शक्तिपरत्वात् शक्तिशक्तिमतोरभेदायुमत्समाना. धिकरणे इत्यपि नानुपपन्नं। अनभिहिते इत्यस्य तत्तच्छत्यनभि- धाने इत्येवार्थः। जात्या व्यक्त्याक्षेपवत्तया स्वाश्रयव्यक्त्याक्षेपः । तत्प्रकारकशकिग्रहस्य तद्विशिष्टविषयकोपस्थितित्वं कार्यतावच्छे- दकं वा अभेदाद्वा आश्रयबोधः । एवंच तिङ्कतोरपि तत्रैव शक्तिः रस्तु स्पष्टं चदं सार्वधातुके यगिति सूत्र कैयट । तथा च तत्तदाश- यकामति.न विरोध इति भावः। इदमपि प्राचामनुरोधेनोकमिति सूचयन् सिद्धांतमाह परेविति तत्रादौ प्रागुक्तमाह कर्मवादीति विशेषमाह तद्गतमिति । प्रागेत. दनुक्तिस्तु अनुपयोगात् । अर्थः वाच्यः । अयमपि न सिद्धान्त इति सूचयन्नाह तत्वोत्योवेति। तत्रोभयसाधारणमाये मानमाह प्रातीति ननु पाठान्तरे वाचकत्वस्यैव लामोऽताह विमवंत. रेति । अम्सरेति । अन्तरशब्दस्यान्यार्थत्वे तदुक्तिरेव मानमित्याहा- .

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां २३०९ परिणामो भविष्यतीति भाष्यमुपादाय विभक्ति- शब्देन विभक्त्यन्तार्थ उच्यते इत्युपक्रमात् । कष्टं श्रितो भवतीत्यत्र क्रियाकारकयोरभिसम्बन्धस्य द्वि. तीया वाचिका भवतीति समर्थसूत्रभाष्याच्च । यत्तु कैयटेनोक्तं अत्राभिसम्बन्धपदेन शक्तिरे. बोच्यते तयोरभिसम्बन्धनिमित्तत्वादिति तन्न । रा. ज्ञः पुरुष इत्यत्र राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्यस्तयो- रभिसम्बन्धस्य षष्ठी वाचिका, तथा कष्टं श्रित इति क्रियाकारकयोरित्यादि संदर्भेण षष्ठीचदस्या अपि सं- बन्धवाचकत्वस्यैव प्रतीतेः। भाष्यस्थसम्बन्धपदस्य लाक्षणिकत्वे मानाभावाच्च । क्रियात्वकारकत्वसमूहः सम्बन्ध इति तद्भाष्यार्थः। भेदसमानाधिकरणवि- शेषणत्वज्ञान एव सम्बन्धाकाङ्केति तदपि द्वितीया- वाच्यं । विशेषणत्वं च शक्तिमत्वे एवेति सापि त. डाच्या। ऑदिति । आधे तृतीयांशे मानमाह कष्टमिति । इति इत्यत्र तत्सं. बन्धस्वरूपं भाष्याभिमतं तद्वदाह क्रियात्वेति । प्रागुक्तहेतोराह समूह इति। ननूक्तभाष्यात्तावत एव लाभ इति आद्ययोर्निर्मूलत्व मतो द्वितीय युक्तिमाह भेदेति । अभेदस्थलनिरासार्थमिदं सम्बन्धे- ति। तद्विशेषेत्यर्थः । तदपि विशेषणत्वं चेति । अपिना तद्वत: संग्रहः । ननु तस्य विशेष्यत्वमेवेत्थं सति स्यादतआह शक्तश्चेति । नन्वेवमपि पक्षान्तरे दोषएवात आहकारकेति । अत्र दृष्टान्तमाह संख्यावदिनि नकेवलं दृष्टान्तमात्रमपितु वाचनिकोप्ययमर्थ इत्याह सत्वेति । ननु तत्प्राधान्येपि न सत्वप्रधानताहानिरत आह विभ- त्यर्थश्चेति । तदेवाह तत्र हीति। असत्वेति ताशाव्ययार्थ स्येति भावः।

·सुवर्थ विचारः शक्तेश्च पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे विभक्ति धोत्यतया विशेषणत्वमुचितम् । कारकस्य विभ- क्त्यर्थत्वपक्षेऽपि तथैव संख्यावत् । सत्त्वप्रधानानी- नि निरुकाच ! विभक्त्यर्थश्चासत्त्वभूत इति तद्धित. श्वेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि विभक्त्यर्थप्रधा. नाव्ययस्य विभक्त्यर्थप्रधानत्वादसत्त्वभूतत्वमुक्तम् । विशेषणभृतत्वेऽपि कर्म हरीतिवत् हरिकमकेत्यप्युल्ले खः। कर्मशब्दस्य समासघटकस्य संज्ञाशब्दत्वेन तत्र विशेष्यविशेषणभावे कामचारात्। काण्डे इत्यादि वि. भक्त्यर्थप्रधानत्वोक्तिस्तु तदर्थसम्वन्धे प्रकृत्यर्थस्य प्र. कारकत्वमात्रेण' संसर्गभानेन संसर्गविशेष्योभय- निरूपितत्वस्य प्रकारतायां स्वीकारात् । अतएवाने- कमन्यपदार्थे इति सूत्रभाष्ये विभक्त्यर्थमुपक्रम्य त- त्र हि सर्वपश्चात्पदं वर्तते इत्युक्तम् । नन्वेवं हरिकर्मकेति प्रसिद्धवोधाच्छेदापत्तिरत आह विशेषणेति शक्तरित्यादिः। उल्लेख इत्यनेन आनुपूर्वीमात्रभेदो नत्वर्थभेद इति सूचितम् । तत्र मानमाह कति । अनति प्रसङ्गायाह हरीति । संज्ञेत्यनेन क्रियाव्यवछेदः । तत्र तेन समासे। नन्वेवं कांडे इत्यादेविभक्त्यर्थप्रधानत्वंतत्रैव भाष्योक्तं विरुध्येतात आह कांडे इति । संबंधे क्रियाकारकभावरूपे । मात्रपदेन शक्तिप्राधान्यनि- रासः। ननु प्रकारताया विशेष्यतानिरूपितत्वमेवेति सूचितं । अत्र मानमाहातएवेति । तत्र (१)तकारादेवेत्यर्थः । विभक्तरार्थमिति । अथवा विभक्त्यर्थोऽभिधीयते इत्यस्य समर्थनायेतिभावः । भाग्यमाह तत्रहीति । पदेन प्रकृत्यर्थोपसर्जनः प्रत्ययार्थः संबंधरूपोऽभिधीयत इतिविक्त्यर्थस्यैव प्राधान्यादन्यपदार्थपदेन ग्रहणं सर्वपश्चादित्यत्र भाष्यकारवचनप्रामाण्यादव्ययेनापि षष्ठीसमास इति कैयटः । पूरणगुणत्यत्राव्ययशब्देन वदव्ययमेव गृह्यत इति गुरुचरणाः ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां अत्र घोतकतापक्ष एवं मुख्यः । पञ्चकं प्रातिपदि- कार्थ इति पक्षे तत्त्वस्यैवाचितत्वात् । कुत्सिते इति सूत्रभाष्येऽपि । स्वार्थमभिधाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतं । समवेतस्य च वचने लिङ्गं संख्यां विभक्तिं च ।। अभिधाय तान् विशेषानपेक्षमाणश्च कृत्स्नमात्मानं । प्रियकुत्सनादिषु ततः प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्तः ॥ इत्यनेन पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इत्येवोक्तम् । सर्व- स्वार्धाभिधायकशब्दस्वाभिधानकर्तृत्वातीत: कर्मणि द्वितीया येकयोरित्यादीनां भाष्ये नियमत्वं युज्यते । तदुक्तं बहुध्विति सूत्रभाष्ये सुपो विशेषे. ण प्रातिपदिकमात्राद्विधीयन्ते इति । कैयटेन च वर्चत इत्यस्यास्येति शेषः । सिद्धांतमध्येऽपि सिद्धांतमुपपादयितु- माहात्रेति अनयोर्मध्ये इत्यर्थः । सिद्धांतपक्षणाह पंचकमिति भाग्यमप्यत्र मानमित्याह कुत्सित इतीति । अस्योक्तमित्यत्रान्वयः। आर्याद्वयेन निरपेक्षो निमित्तांत्तर- निरपेक्षः शब्दः स्वार्थ प्रवृत्तिनिमित्तमभिधाय समवेतं तत्संबद्धं द्रव्यमाह समवेतस्य द्रव्यस्याभिधाने सति लिङ्गं वचनं सख्यां वि. भक्ति कारकं त्वाह तानेतान्विशंषान् लिंगादीनामभिधाय स्वार्थाः दिपंचकवृत्तं कृत्स्नमात्मानमपेक्षमाणः शब्दः प्रियकुत्सनादिषु वि. भक्त्यंतः पुनः सतु वर्तते इत्यर्थः । अनेन अथवेत्युपक्रम्योकेन प्रथेन । ननु कथं ततस्तल्लाभोऽताह सर्वत्रेति । द्रव्याविषये इत्यर्थः समानेतिक्तः। सत्वादिति भावः । भाष्यान्तरमप्याह कर्मणीति । भाष्ये बहुषु बहुवचनमित्यादि. सुत्रस्थे। (नदा हि यतसात्पक्षे) एवमुपपादने मानमाह तदुतमिति कैयटन चेति । एतदग्रिमं यद्यप्यविशेषेण विधीयन्ते इति भाष्य प्रतीकमुपादायः सुपस्तावत्स्वार्थे विधीयमानाः स्वार्थद्रव्याला ।

·सुवर्थविचारः स्यष्टमेवोक्तम् । अतएव दधि राजेत्यादौ प्रातिपदि. कमात्रात्सर्ववोधः सङ्गच्छते । लुप्तस्मरणं तु लोपम- जानतोऽ सम्भवि । एकशेषसूत्रे प्रत्ययलक्षणकार्य लो. पफलं वदता भाष्यकृता तिरस्कृतं च । अतएव क्री. तात्करणपूर्वादिति सूत्रे गवाक्रीतेत्यत्रातिप्रसङ्गमा- शम विभक्त्या व्यवधानान्नेत्युक्तम् । अन्यथा विभ- क्त्यन्तस्व करणवाचकत्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । सम्बन्धस्तु वाच्य एव । अतएव प्रकारीभृतवि- भक्त्यर्थसम्बन्धेन नामार्थधात्वर्थयोरन्वय इति वृ. द्धाः । हरिकर्मकप्रीतीत्यादिक्रमेण बोधः प्रकारीभूतो विभक्तयर्थः । कर्मत्वादिशक्तिस्तद्धटितेन क्रियात्वका. रकत्वसमूहरूपसम्बन्धेन तयोरन्वय इति वृद्धो. क्तयर्थः । प्रकारीमूतस्यापि सम्बन्धघटकत्वं दृष्टम् राज्ञः स्वमित्यादौ। अतएव घटमित्येतावन्मात्रोक्तो क्रियाविशेषजिज्ञासा ॥ तत्रापि वाक्यैकदेशन्यायेन घटकर्मिकेत्येव बोधः । । संख्याकर्मलक्षणः पंचकः प्रातिपादकार्थ इति दर्शने संख्यायां सिद्धा इति तेनोक्तं । उक्तं द्रढयति । अतएवेति । तत्पक्षस्यांगीकारादेव. त्यर्थः । परोक्तिखंडनं दााय स्मरति नकेवलं तावन्मानं किंतु दुष्टमपीत्याहैकेति । सरूपेतीत्यर्थः। दोषातरमपि प्रागुक्त अत एव द्योतकतापक्षस्य मुख्यत्वादेव । उक्तसिद्धांत्येकदेशिना पंचम्यर्थ बहुवीहिरितितद्भावः। सिद्धांतस्तु करणादिति वाच्ये पूर्वपदादनुवृत्तप्रतिपदिकरूपा. न्यपदार्था वयववाचिपूर्वशब्देन वहुव्रीहिरिति तत्र नैवातिप्रसंगो मन- साक्रीतीत्यस्य सिद्धिश्चेति बोध्यं । अन्यथा वाचकत्वं । उक्तं द्योत. कत्वमुभयनिरूपितं तृतीयनिरूपितमित्याह ! संबंधस्त्विति । क्रिया:

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां यदा तु प्रातिपदिकार्थ इतराविशेषणत्वेनैव वि. वक्षितः शक्तिश्वतंदभेदेनैव विवक्षिता तदाघटः कमें- त्यायेव । यदा शक्ति देन विवक्षिता तदा द्वितीयाद. यः स्पष्टं चेदं षष्ठीशेषे इति सूत्रे भाष्ये । तदुक्तम्-- स्वशब्दरभिधाने तु स धर्मो नाभिधीयते । विभक्तयादिभिरेवासौ उपकारः प्रतीयते इति ॥ स धर्मःशक्तिरूपः विभक्तयाभिरित्यादिनांतरे। त्याद्यव्ययग्रहणं । दधि तिष्ठति इत्यादौ प्रतिपादि. कारकभावरूप इत्यर्थः। तस्य प्रकारतया अभानात् तदेवाहात एवेति। तस्यवाच्यत्वादेवेत्यर्थः । पूर्व बोधानुक्तत्वादाह हरीति कर्म हरिकर्म- कप्रीतीत्याद्यर्थः । ननु यस्य प्रकारत्वं न स संबंधो यश्च सः नस प्रकार इति विरुद्धवेयमत आह प्रकारीति । क्त्यर्थः तत्घोषः। प्रत्येकं तस्यासस्वादाह समूहेति । ननु प्रकारीभूतस्य संबंधघटक. त्वमपि विरुद्धमत आह प्रक्रति अतएव तेन संबंधेनान्वयादेव। अन्य. था तदसंगतिः स्पष्टैव। ननूत्धापकाभावात्कथं सा Saआह तत्रा- पीति सिद्धांतमतेनाह वाक्यैकेति तथाच तयोनित्यसंवंधेन तदुत्थापक सामान्यज्ञानमस्त्येवेति भावः। विशेषमाह यदाविति । धात्वर्थनिष्ठविशेष्यता उपजायते तत्- कृनावाख्याः प्रादुर्भवति कर्ता कर्मेत्यादि । ताश्च पुनर्विभक्तीनामु. त्पत्तौ कदाचिन्निमित्तत्वेनोपादीयंते कदाचिन्न यदा व्यभिचरंति प्रातिपादिकार्थ तदा आधं यदा हि न व्यभिचरंति आख्याभूता एव तदा भवति कर्म करणमित्यादीत्युकं । तत्रत्य कैयटमूलं हरिमाह तदुक्तमिति स्वशब्दैः कर्मादिशब्दैः । नाभीति । सामान्यतोषिशेषतो घा पृथक् नाभिधीयत इत्यर्थः। फलाश्रयत्वादिनैव ततो बोधा दिति भावः । अत्रकर्मादिशब्दै नाभिधीयते इत्युक्त्या कृदंते सर्वत्र तदनमिधानमिति लभ्यते । नहि कृतकर्मशब्दयोः कश्चिद्विशेषः । उभयत्रापि कर्मणि प्रत्ययात्। ग्रहणं चेति आदिशब्द आश्रयवाचीति ! उद्योतस्तु प्राचामनुरोधीति वोध्यं । प्रातीति स्वप्रकृत्यर्थस्येत्यर्थः । :

·१३१४ सुवर्थविचारः कग्रहणं च । उपकारशब्दोऽर्शआद्यजन्तत्वेन प्रातिप- दिकार्थस्य स्वावेशेन विशिष्टद्रव्यवाचकानि नतूद्भ कारकशक्तिप्रतिपादकानि इति गतिकारकोपपदा- दिति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । अनभिाहितसूत्रे तु अनुभूतशक्तिककर्मादिन हणं नेत्येतत्तात्पर्यकमेव । तिडोक्तावपि घटोस्ती- त्यादौ । प्रातिपादकस्योद्भुतकर्तादिशक्ताववृत्तेः । विशेषणेति । इतरेत्यादि किं परमकारकं कृतेपि तत्रात्र प्राप्रोति ए. तदपि कारकं एवं तर्हिचैत्रस्य कारकं इदमप्युदाहरणं । परमं कारकं परमकारकमिति नैतद्धि कारकं कारकविशेषणमेतत् यावत् ब्रूया. प्रकृष्टं कारकमिति तावदेतत्परमं कारकमितीत्युक्तं । यथा संप्रदा. नादयः शब्दा न कारकरूपता प्रतिपादयंति तथा कारकशब्दोपि इति कृदंता हि क्रियायोग्यताविशिष्टद्रव्यवाचिनो नतूभृतां कार. कता प्रतिपादयन्ति परममित्येतश्च न करोति क्रिया विशेषणं यतः कर्मकारकमेतत्स्यादपितु द्रव्यविशेषणं तथाचसमानाधिकरणसमा. स उपपद्यते इति च कैयटस्तत्र । नन्वेवमनभिहित इति सूत्रं व्यर्थ अतआहानभीति । मेवेति तथा त द्विषये प्रातिपादिकस्योद्भूततच्छक्तौ वृत्यभाव इति उद्भते कर्मणि वर्तमानात द्वितीयेत्यर्थः सूत्रस्य फलितः। एवंच तिङ्क्त. द्वितसमारभिधाने इत्यस्यापि रुक्तरीत्या वोधनविषये तत्त- च्छत्यावशेन न भानमिति विभक्त्यप्रसक्तिरिति । ननु पंचकपक्षे च प्रातिपदिकेनोक्तपि कर्मत्वादौ यथा द्वितीया भवति तथा क्रियते कट इत्यादौ तिङादिभिरूपि तथं दुर्वारा विभक्तीनां द्योतकत्वेन तत्समभिव्याहारं विना प्रातिपदिकमात्रस्य तदवोधक. त्वात विना जयतेः प्रकृष्टजयाबोधकत्ववत् । किंच दाार्य समासस्येति सूत्रभाष्योकेन द्विद्धं सुबद्धं भवतीति न्यायेनोकार्थ. प्रयोगोपि स्यादत आह तिङाधुक्तावपीत्यर्थः । ननूभूतत्वं तद्वत्त प्राप्यस्त्येव तुल्यत्वादनआह शक्ताविति । तद्वैपेति शकावनुभूतत्व ·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां : शक्तावुभ्दूतत्वं च सर्वत्र प्रतीयमानप्रातिपादकाद्भेदेन प्रतीयमानत्वं तद्वैपरीत्ये निमित्तं चाकाङ्क्षादि प्रति. पाद्यत्वं तत्समानाधिकरणत्वं च । तदुक्तमभिहितः सोर्थोऽन्तर्भूतःप्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इति । अन्तर्भू- तत्वं भेदेनाप्रतीयमानत्वमेव । प्रथमापि विशेषणत्व. बोधिका । अस्तिक्रियायाः सर्वत्र सत्त्वात् । अतएव प्रथमायाः कारकविभक्तित्वव्यवहारोभाष्ये इत्याहुः। कारकान्वघयोग्यक्रिया च धातूपस्थितैव न तु तद्धितायुपस्थिता । स्पष्टं चेदं कर्तृकर्मणोरिति सूत्रे भाष्ये । अतएव शतेन क्रीत इत्यर्थकशत्यपदोपात्त- क्रियायां न कारकान्वयः । शत्यो देवदत्तेनेत्यादि । । इत्यर्थः । तदुक्तमिति अनेकमित्यत्र भाष्ये इति भावः । चित्रगुरित्यत्र षष्ठयर्थस्थ नियमेन भानात् षष्ठी प्राप्नोतीत्याशंकायामाहाभीति । संपन्न इतीत्यस्य प्रथमेतीतिशेषः । अभिहित इति अनेनाशेषत्व. रूपं षष्ठयप्राप्तिबीजमुक्त अंतर्भूतइत्यनेन चित्रग्वादी संबंधस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन प्रातिपदिकार्थपदेन ग्रहणयोग्यतोक्तति बोध्यं । ननु तत्र भेदेनाप्रतीत्या प्रथमास्थले को विभक्त्यर्थोऽताह प्रध- मापीति आद्यस्यासंभवादाह विशेषणेति । नन्वेवं क्रियाशून्ये कथ. मत आहास्तीति अतएव तिल्लनाधिकरणेप्रथमेति वार्तिक संगच्छते अस्तिर्भवंतीपर इति भाष्यं च । अतएव तस्याः सर्वत्र सत्वादेव भाष्ये द्वितीयपादादौ विशेषमाह कारकेति । तदन्वययोग्यताव. छेदकरूपेण साध्यत्वेन तत एवोपस्थितेरिति भावः । एवव्यवछेद्यमाह नत्विति ।आदिना अतएव तद्योगे न कर्मादिसंशा हिरुगादिसमासश्च स्पष्ठमिति । तत्रहि कृतिकिं कृतोये कर्तृकर्मणी तत्रैव यथा स्यात्तद्धि- तस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र माभूदित्युक्तम् । अतएव तेन रूपेण तत्र क्रया- देरभानादेव । तमेवाह शत्यति । नन्वेवं भाध्यप्रयोगविरोधोऽत आहाधिकेति । क्रियायोगाभावेन कर्तुः कर्तृत्वाभावे जनकत्वरूप.

·मुबर्थविचारः अधिका खारी द्रोणेनेत्यत्र तु हेतुतृतीया । विष क्षोऽपि संवय स्वयं छत्तुमसांप्रतमित्यत्र तु पुनः सा. धुत्वाय इष्यते इत्यध्याहारावश्यकत्वेन तेन कर्मण उक्तत्वेन न दोषः । विषवृक्षोऽपि संवय स्वयं छत्तुमि. प्यते इति यत्तदसांप्रतमन्याय्यमित्यर्थः । तादृशेच्छाया अन्याय्यत्वं च तद्विषयस्याप्यन्नाय्यत्वेन । एवंच. इच्छार्थेषु इति तुमुन् । अमुं नारद इत्यबोधीत्यादौ नारद इतीति श्रिकृष्णीयज्ञानाकारानुकरणं नारद इत्येतच्छ. ब्दाभिलभ्यमानाकारो बोध इत्यर्थ इति प्रथमान्तस्या- प्रातिपादिकात्वान्न हितीयेत्यन्यत्र विस्तरः । हेतुत्वसत्वात् । नन्वेवं विषेत्यादौ दोषोऽत आह विषेति । परमते. नाहेत्यध्येति । अन्यथा क्रियार्थक्रियोपपदत्वाभावाच्छकादियोगा। भावाच न स स्यादिति भावः यद्यपि सांप्रतमितीदानिमित्यर्थकममरे उक्तं तथापि निपाताना. मनेकार्थत्वादाहान्याय्यमिति । ननु नेछायाः स्वतोऽन्याय्यत्व मतआह तारोछेति । यत्तु युज्यत इत्यध्याहारान्नदोषः साप्रतं इदानीं । अस. मर्थसमासः इदानीमेव संवर्यदानीमेव च्छेदनमयुक्तमित्यर्थ इति तदसदिति ध्वनयन्नाहैवं चेति । तदध्याहारे चेत्यर्थः अन्यत्रावे माहामुमिति सच शब्दो विभक्त्यंत इत्याह प्रथमेति। अतएवाधिहरी- त्यादौ समासः एतेन क्वचिन्निपाते नाप्यभिधानमिति सकलग्रंथ. कारोक्तमपास्तं भाष्ये तिडित्यादेः परिगणनताया एव स्पष्टत्वाच्च । सवचनसामर्थेनापि तत्वकल्पनाया एव युक्तत्वाच्च । अतएव अभ्र आँ अप इत्यादौ सप्तमी । किंच निपातनाभिधानेपि प्रातिपदिकादु. भूतत्तच्छक्तिमत्वेनैव भानमिति तत्र विभक्तिः सुलभा शब्दशक्ति स्वभावादस्यैवार्थस्य द्योतको धिनिपातः। अतएव परिगणनप्रत्या. ख्यानेऽपि न दोषः। तत्सत्वे तद्धितायुदाहरणं तु औपगवश्चित्रगुरि- ति नतु शसः प्रासानंद इति । एतेन तथा सकलग्रंथकारोक्तमपास्तं ·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां १३१७ तण्डलानोदनं पचतीत्यत्र विक्लेदन निर्वर्तनं च पचेरर्थः । तण्डुलान् विक्लंदयनोदनं निर्वतयति इत्यर्थ इत्यनेनैव द्वयोकर्मत्वम् । तण्डुलानामोदनं पचती- त्यादौ विकारयोगे षष्ठी निर्वर्तनेच पाकस्य करणत्वं तण्डुलविकारमोदनं पाकेन निर्वर्तयतीत्यर्थः । शेषष. ष्ठयन्तार्थस्य स्वान्वययोग्यनामार्थसमभिव्याहारे तेनै- वान्वय इति व्युत्पत्तेन तदर्थस्य क्रियान्वय इति कर्तु रीप्सितेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । काष्ठं भस्म करोती. त्यादौ विकृत्यनुकूलव्यापारनिवर्तनं धात्वर्थोऽन्वयः प्राग्वत् । अत्र प्रधानकर्मणि लादयः । प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुईिकर्मणाम् ॥ वस्तुतस्तयोरपि न प्रत्युदाहरणत्वमित्यन्यत्र स्पष्टमिति तत्प्रत्या- ख्यानपक्ष एव ज्यायानितियोध्यं तदात्यन्यत्रेति । उद्योता- दावित्यर्थः। नन्वेवं तण्ड्डलानोदनं पचतीति कथं प्रसिद्धार्थ ऽनेनोभयत्र कर्म- त्वाप्राप्तेःभाष्ये दुहियाचिरूधिप्रछिभिक्षिचियूशासामेव अकथितं. चेत्यस्थाप्यप्राप्तेरतआहतंडुलानिति । एवेनाकथितमित्यस्य व्यवछे. दः। एवंद्यर्थत्वमन्यत्रापीत्याहतंदुलाना मिति विशेषमाह विकारोति । ननु क्रियान्वयेऽपि कर्मत्वविवक्षायां षष्ठी सूपपादाऽत आह शेषेति षष्टयंतस्येति पाठः षष्टयतार्थस्येति पाठे बहुव्रीहियोध्येः । तदर्थस्य शेषषष्टयतार्थस्य । इति उक्तं सर्व तत्र हि यर्थश्चैव पचिर्विकारयोगे षष्टीत्येवोक्तं एवमन्यत्रापीत्याह काष्ठमिति । उक्तक्रमेणाह विकृत्येति काष्ठं विकारयन् भस्म निर्वर्तयतीत्यर्थ इत्याहान्वय इति भाष्यमते इष्टसिद्धिरेवेत्याहात्रेति । उभयविषय इत्यर्थः ननु विक्लित्याधनाश्रयः त्वात्कथमोदनादेः प्रधानकर्मत्वमत आह प्रधानेति व्यापारस्य विशे- षणेत्यर्थः । अस्यावश्यकत्वमाह ण्यतेति तत्सूत्रेति कर्तरीति सूत्रेत्यर्थः । १५३ ·१३१८ मुवर्थविचारः इति भाष्योक्तः। प्रधानकर्मत्वं च कर्तृप्रत्ययस- मभिव्याहारे प्रधानभूतव्यापारविशेषणफलाश्रयत्वं ण्यन्तविषये ईदृशप्राधान्यस्यैव ग्राह्यत्वात् । तच्चो. तोदाहरणयोनिमानौदनभस्मनोरेव तनिष्ठफल- विशेषणकव्यापारस्यैव तत्सूत्रस्थभाष्येण शाहप्राधा. न्यस्य प्रतीतेः । तण्डुलरूपे कर्मणि लादय इति तु न. ध्यानां प्रमाद एव । दुहादिषु भाष्ये गणनाभावाच । नीहृकृष्वहामुत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारानुकूल- व्यापाराकानामननैव विकर्मता। संयोगस्य फलता- वच्छेदकसम्बन्धो ग्रामनिष्टस्तदनुकूलव्यापारश्चाजा. निष्ठः प्रधानव्यापारजन्यफलाश्रयत्वादजा प्रधानं तत्र लादयः । उक्तभाष्यात् । 'तप्ते पपसि ध्यानयति सा दीक्षितायुक्तिं खंडयति तंडुप्लेति उक्तं भाष्यविरोधात् । ननु दुहा. दिवाशयात दुक्तिरतो दोषांतरमाह दुहादीति एवमन्यत्रापीत्याह नीति यद्यपि वहेः स्कंधग्रहणादिपूर्वः सोर्थः नत्वनुकूलव्यापारवि. शेषः। 5षेवलात ग्रहणपूर्वकंदेशांतरप्रापणं हरतेनयतेमौल एवेति भेदस्तथापि सामान्यस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वादाहेतरेति । वस्तुतस्तु क्वाचिकमिदं न सार्वत्रिकं उत्सर्गस्तु नीवह्योः प्राप. णार्थत्वं एवंहकृषोरप्यन्यार्थत्वं यथायथं प्रसिद्धमिति नशब्दरत्ना- दिविरोध इतिस्पष्टमन्यत्रति बोध्याकर्तर्यनतिप्रसंगायाह संयोगस्येति संबंधअनुयोगित्वं तत्र अजारूपप्रधानकर्मणि । उक्तेति प्रधानतीत्यर्थः नन्वेवं दधनः प्रधानकर्मत्वेन तत्परामापत्ती मीमांसकसिद्धांतविरा- धोऽत आह तप्ते इति । आर्थतद्रूपं । नन्वेवमपि ग्रामवत् पय सोपि द्वि- तीयापत्तिरत आह दधीति । इदं संयोगविशेषणं तदनुकूलो व्यापार: कर्तृनिष्ठः सएव धात्वर्थो नतु पूर्ववयापार द्वयं तथा च कर्मद्वारा क्रि. याधारस्वमिति भावःधातोरिति पूर्वान्वयि। नेया इत्यनेनाकाचःसूचि- ता अप्राधान्यपि तत्परामर्शसंभवरूपा । सर्वनाम्नां प्रधानपरामर्शित्व.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यत्र ध्यानयनेन पयसः संस्का. तयार्थप्राधान्यमादाय तच्छब्देन पयसः परामर्श इति मीमांसकग्रन्था नेपाः। दधिनिष्ठसंयोगानुकूलव्या. पारार्थत्वाद्धातोः पयसा सप्तमी। दुहेरप्यन्त स्थितद्रवद्रव्यविभागानुकूलव्यापारानु कूलव्यापारार्थत्वे गां दोग्धि पय इत्यत्र गोपचसोरु- भघोरप्यनेन कर्मत्वम् | गोः कर्तृव्यापारजन्यफला. अयत्वात् पयसः तत्प्रयोज्यफलाश्रयत्वात् । गोर्वि- भागाश्रयत्वेन तु न कर्मत्वम्। पयोनिष्ठविभागीयसम्ब- न्धस्यैव फलतावच्छेदकत्वात् । तत्वेनानुद्देश्यत्वा. च्च । उक्तप्राधान्यं च गोरिति तत्र लादयः । एवम- न्येषामपि दुहादीनां जिदण्ड्यादीनां च द्विकर्मकत्वं । बोध्यम् । गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामित्यत्रोक्तं प्राधान्यं गर्गा- स्यौत्सर्गिकस्य भाष्यादिसंमतत्वादिति एवमन्यत्रापीत्या दुहे. रपीति गौः पयस्त्यजति गवा पयस्त्याजयतीत्याद्यर्थप्रतीत्या पयो- निष्टविभागानुकूलगोनिष्टव्यापारानुकूलव्यापारार्थकत्वे इत्यर्थः । कमेणोपपादयति गोरिति । संबंधविशेषनिवेशेपि मात्र दोष इत्याह तत्वेनेति फलाश्रयत्वेनेत्यर्थः । इदंचावश्यकमिति प्रागुक्तमे. व उक्तति । प्रघानेत्यादिना । गोः गोरेव । तत्र तत्रैव । अस्यैव द्वि. कर्मकत्वमाकडारसूत्रे भाष्ये उक्तं उपसंहरति एवमिति व्यापारद्व. यार्थकत्वेनेत्यर्थः दुहादीत्यतहुणसंविज्ञानवहुव्रीहिणायाच्यादिग्रहणं दण्ड्यादीत्यादिना चुदिः।भाध्या बिरोधं वक्तुं दाण्डस्थले उपपाद- यति गर्या इति । नन्वेवं भाष्यविरोधोऽत · आहोद्देश्योति आदिना ‘शकारमसि चोदित इत्यादि परिग्रहः एवं सतियथाऽकथितंचेत्यस्य न वैपथ्र्य ·सुवर्थविचारः णामिति तत्रैव लादयः । उद्देश्यस्वरूपमार्थ प्राधान्यं तु शतस्येत्यनुद्देश्यत्वेनाप्रधानगर्गानुरोधान शता- वृत्तिरिति न वृद्धिसूत्रस्थभाष्यविरोधः। अमृतमम्यु निधिर्ममन्ध इत्याद्यष्यव मेव ॥ मासमास्ते इत्यादावास्यादेरासनादिकरणके व्या. पने वृत्तिव्याप्तिासादिनिष्ठा फलं, मासमासनेन व्याप्नोतीत्यर्थः। तथाग्रे स्फुटीभविष्यति । अकर्मकेत्यस्याविधायकत्वस्थान्यत्र स्पष्ट स्वात्तल्लक्ष्येवननैय कर्मत्वमाह मासमितिफलतावफलछेदकसंबंधो मासादिनिष्ठ इति व्याप्तिरूपफलाश्रत्वेन त्तत्वमित्याह व्याप्तिरि- ति । इत्यर्थः इत्याद्यर्थः । विनिगमनाविरहादाह यद्वा व्यापनेति|कर्तु रिति अत एव कालाध्वनोरित्यत्र 'कालाध्वनोः कर्मवदिति वार्तिक प्रत्याख्यानाय प्राकृतमेवैतत् कर्म यथा कट करोतीत्युक्तं अकथित चेत्यत्रत्यस्य अकर्मक प्रकृतिकण्यन्तानां कथंद्विकर्मकत्वीमति शंका- या मुक्तस्य । कालभावावगंतव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणां । देशचे त्यस्य हिशब्दघटितत्वेनाविधायकस्य वचनत्वे उक्तंवा प्राकृतं वेति वदेत् इति भावः। एतेन तत्कर्मसंज्ञाविधायकमिति सकलग्रन्थकारोक्तमपास्तम् । ननु एवमपि नासनजन्यत्वं व्याप्ताविति कथं तत्वमत आहासनेति. उभयथापीत्यस्यादावनुषंगः । अस्यावचनत्वमन्यथाप्याहानयेति । पक्षद्वयेनेत्यर्थः । तुल्यन्यायात् वचनत्वे तु तत्कर्मत्व नस्यात्तथा. च तेषामपिकालादिकर्मणासकर्मकत्वं तत्र कालादिकर्माप्रधानं द्रव्य- कर्म तु प्रधानं कालस्या प्रधानत्वेनद्रव्यद्वारैव क्रियासंबन्धात् । किंच कठिणपाक्यस्य महा परिमाणस्य बहुसंख्यस्य च चिरेण पाकोन्यस्या चिरेणेति द्रव्यधर्मपालोचनया क्रियासु कालयोग इतिस वाहिरंगः। अपिच साधन संबंधे जाते क्रियायाः परिच्छेदक वाह्यकालाकांक्षे. ति स बहिरंगः अकर्मक व्यवहारस्तुधातूनां द्रव्यकाभावनिमित्त ·कलाटीकासहितायां लघुपज्जूपायां १३२१ यदा व्यापनपूर्वके आसने वृत्तिः मासं व्याप्नु. वन्नास्ते इत्यर्थः । उभयथापि कर्तुरिति मृत्रेण कर्मत्व- म् । आसनजन्यत्वस्थ व्याप्तावारोपेण तस्याः फलत्वं अनया रत्यिा मासमोदनं पचतीत्यपि भवत्येव । आ. सनादिमात्रे वृत्ती त्वधिकरणत्वात्सप्तमी। समायां समायां विजायते इति यथा ॥ ननु यद्यपि पराधीनतया विषं भुङ्के इत्यादौ भु. जिक्रियाफलाश्रयत्वेनोद्देश्यत्वादनेन सिद्धम् । आत- श्व विषमीप्सितं यत्त क्षयतीति भाष्योक्तः । तथा- पिचोरान् पश्यति ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति इत्या. दौ कर्मत्वं न स्यात् तेषामनुद्देश्यत्वात् । चोरा विषये- द्रियसम्बन्धादृश्यमाना अपि न दर्शनोद्देश्याः । अ- क एवेत्यन्यत्र स्पष्टं। मात्रपदेन व्यापनन्यवछेदः। एतेन तथा सतीयं न स्यादित्यपा. स्तम् अत्र दृष्टांतमाह समायामिति । इदंच समां समामिति सूत्रे भा. ज्यीय विग्रहकथनं इतोपि तस्य न वचनत्व मन्यथा तेन द्वितीयाया एव साधुत्वेन तत्र तदसंगतिः स्पष्टैव । एवं कर्तुरित्यस्य विषय मुक्त्वा तथायुक्तमित्यस्य विषयं वक्तुंशंकते ननुयद्यपीति । आतश्च इतोपि द्वेष्यमाह चोरानिति । उदासीनमाह ग्राममिति। एतेन द्वेष्येतदुदाहरन्त: सकल ग्रन्थकाराः परास्ताः।भाभ्योक्तं तत्वमेवोपपादयति चौरा इति यथा स्पृश्यमानस्य गंगादेरीप्सितस्य स्पर्शादि जन्यसंयोगादि फला. धारत्वं तथैव तुणादेरपि तथेत्यनेन तदाह तथेति । अनेक कर्मत्वस्य अनति प्रसंगायाह तत्वंचेति अनुद्देश्यत्वं चेत्यर्थः । तेनति तत्र तस्या नुइंश्यत्वेपि माणावकस्योदेश्यत्वमेव तद्धात्वर्थफलाश्रयत्वनैवहि त. अकर्मत्वप्राप्तिरिति भावः । अपिना कर्तुरिति सुत्रसमुच्चयः । श्रयत्व. मिति तथाच विषेणौदन भुंक्त इत्यादी करणत्वमात्रविवक्षायां विष- स्यन तत्वं अत्रविषस्य स्वव्यापारजन्यत्वसंबंधेन व्यापार एवान्वय- ·१३२२ सुबर्थविचारः पित्वनिष्टदर्शना एवेति वेष्याः। तृणेऽप्यौदासीन्या- दनुद्देश्यत्वमिति चेन्न । तथायुक्तं चानीप्सितमित्यनेन सत्वात् । अनी. प्सितत्वमनुद्देश्यत्वम् । तत्वं च प्रत्यासत्त्या यद्धा- त्वर्थफलाश्रयत्वेन कर्मत्वं तद्धात्वर्थकर्तुरेव बोध्यम् । तेन वारयति योगऽग्न्यादानेनापि कर्मता। तथा. युक्तत्वं प्रकृतधात्वर्थप्रयोज्यफलाश्रयत्वम् ।। यत्तु परसमेवतक्रियाजन्यधात्वर्थफलाश्रयत्वं क. मत्वम् । परसमवेतेति विशेषणाच्चैत्रश्चैत्रं गच्छती. ति न प्रयोगः । तत्र द्वितीयया स्वप्रकृत्यर्थापेक्षया परत्वं योध्यते । आख्यातेन तु स्वार्थसंख्यान्वय्यपे. क्षया। परसमवेतत्वं च धात्वर्थक्रियान्वयि गमिप. विवक्षति न फलाश्रयत्वं प्रयागात्काशींगच्छति चैत्र इत्यत्र प्रया. गस्य च नेतिवोध्या सूत्रद्वयार्थयोरेकलक्षणेन क्रोडीकार इति लाघवात्तदेव युक्तं न सूत्रद्वयमित्याशवेन जीर्णनव्यनैयायिकोक्तंखण्डयति यत्त्वित्यादि कि- यति धात्वर्थक्रियेत्यर्थः। धात्वर्थेति धात्वर्थतावच्छेदकेत्यर्थः । चैतद्रहितं प्राचोक्तमेतत्सहितं नव्योक्तं । चैत्रमिति इदमुपलक्षणं चै. त्रेण चैत्रो गम्यते इत्यपि प्रयोगे न द्वितीया कर्माख्यातयोस्तुल्या. र्थत्वात्। तयोविशेषमाह तत्रति लक्षणे इत्यर्थः । तोमध्ये वा काल्या. ते आह द्वितीति। कर्माख्याते आहाख्यति । फलस्य धात्वर्थत्वन स्वा- र्थफलानयापेक्षयेत्यस्य दुर्वचत्वादाह स्वार्थसंख्येति स्वयापि तथैव कार्यकारणभावांतरकल्पनात् । तथा च चैत्रो ग्रामं गच्छतत्यिादौ चे. प्ररूपमामान्यनिष्ठाक्रियाजन्यधात्वर्थतावच्छेदकसंयोगरूपफलशालि- त्वात् द्वितीया। धात्वर्थतावच्छेदके त्यस्य फलमाह गमीति । एवंच गमे। संयोगः पतेरधः संयोगस्त्यजेर्विभाग स्तथास्यदेकिंचित्फलं ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३२३ त्योः पूर्वदेशे, त्यजेरुत्तरदेशे, स्थन्देश्च पूर्वपरयोः कर्म- त्ववारणाय धात्वर्थति । तत्र क्रियाफलस्य धातुनैव लाभादाधेयत्वं भेदश्च द्वितीयार्थः । तत्र फले आधा- न्वयोऽन्त्यस्य सामानाधिकरण्येन व्यापार भेदे प्रकृ- त्यर्थस्य फलान्वयि व्यक्तिविशेषावच्छिन्नप्रतियोगि- तयान्वयः। एवंच ग्रामं गच्छतीत्यादौ ग्रामाधेय फला. नुकूलग्रामभेदसमानाधिकरणव्यापारवानिति बोधः । एतेन प्रतियोगितासामान्यनान्वये द्वित्वावच्छि- नप्रतियोगिताकचैत्रभेदस्य चैत्र सत्त्वेन चैत्रश्चैत्रं ग- तथेति नदोषः । अतएव त्यागो गमनमित्यनयोर्न पर्यायता । इदंच सर्व द्वितीयावाच्यम् । तथा च ग्रामसमवेतधात्वर्थतावच्छेदकसंयोगानुकूलनामान्यसम. वेतक्रियाजनककृतिमांश्चैत्र इति बोध इति तदनुवादो भूषणे तदस- दिति सूचयन्नाह तत्रेति लक्षणघटकपदार्थानां मध्ये इत्यर्थः। तत्र आधेयत्वभेदयोर्मध्ये । आधेति आधेयत्वस्यत्यर्थः । फलस्य पदार्थ - कदेशत्वेऽपि व्युत्पत्तिवैचित्र्यात तस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वं च कर्तृ. प्रत्ययसमभिव्याहारे धात्वर्थविशेष्यकबोधप्रकारत्वं अतएव कर्मा. ख्याते फलस्य विशेष्यत्वेऽपि नक्षतिः। वस्तुतस्तदीया वच्छेदकत्वनिवेशो मास्तु अस्तु चेत्तस्य विशे. षणत्वं विशेष्यत्वं च गम्यादौ विभागादेरधात्वर्थत्वादेव नदोषः । अतएवात्रगुरुचरणैस्तत्यक्तमिति नैव दोषः। धात्वर्थफलशालिव- मेवाच्यतां धात्वर्थफलत्वं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे प्रकारता. सम्बन्धेन धात्वर्थव्यापारान्वयिधात्वर्थत्वमिति बोध्यम् । अंत्यस्य भेदस्य । उभयसाधारणमाह प्रकृत्येति । व्यापारेति क्रियानुकूलकृती त्यर्थः । तस्या अपिव्यापारविशेषणत्वात् । एतेन सम्बन्धविशेषनिवेशेन । एवं कर्माख्याते ऽपि भेद आधेय त्वं चाख्यातार्थः। तत्र फलांशे आधेयत्वं क्रियायां चयथोक्तसम्ब. न्धेन भेदः । भेदे च फलाश्रयस्तथेति बोध्यम् । भेदे शक्तिश्चैत्रश्चैत्र- ·१३२४ मुबर्थविचारः चछतीत्यस्यापत्तिः । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्र. तियोगितयान्वये देवदत्तो द्रव्यं गच्छनीत्यस्याना. पत्तिरिति निरस्तमिति । तन्न । परया कर्तृसंज्ञया. बाधेन(१)तत्प्रयोगाप- तेरसंभवेन भेदे शक्तिकल्पनस्थ व्यर्थत्वात् । किंच द्वितीयार्थाधेयत्वान्वितफल प्रकारकयोधं प्रति द्विती- यान्तार्थवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकव्यापारोपस्थिते. हेतुत्वकल्पनेन तदारणात् । फलान्वयानुरोधेन तवा. प्यावश्यके कार्यकारणभावे तादृशव्यापारप्रवेशेन न मे गौरवम् । तव तु भेदशक्तः सामानाधिकर- ज्येन तत्प्रकारकबोधे धातुजोपस्थितिः कारणमिति कार्यकारणभावान्तरस्य च कल्पने गौरवं स्यष्टमेव । चैत्रमैत्रौ परस्परं गच्छत इति तुभयोः समम् । तव चैत्रमैत्रयोः परस्परपदार्थभेदयन्मम परस्परपदार्थे व्यापारवड्रेदस्य सत्त्वात् । । मित्यस्य साधुत्ववारणाय ततो वोधवारणाय वा तत्र नाद्य इत्याह. परयेति । प्रागुक्तरीत्या आहोदेश्यत्वेति तत्वेनेत्यादि नांत्य इत्याह न. चेति । मम तुन तथा बोध इत्याह किंचेति । ततोविपरीतमाह तार्थ- वृत्तिभेदेति । कर्मणि कर्तृभेदात् तव विपरीतवत् । तदिति बोधे- त्यर्थः । नन्वेवमेतत्प्रयुक्तमेव गौरवमत आह फलेति । तादृशेति । जनकतावच्छेदककोटौ द्वितीयांतार्थवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदके. त्यर्थः । सामेति तस्य शक्यत्वेपि तथान्यत्रान्वयवारणायेत्यादिः। तदिति भेदेत्यर्थः। धातुजोपेति । तजव्यापारो नेत्यर्थः । अवान्तरस्य तत्कार्यकारणभावतो भिन्नस्य । ननु चैत्रमैत्री मिथो गच्छत इत्यत्र व्यापारस्य द्वितीयान्तार्थवृत्यन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकेत्येव (१) उद्देश्यत्वाभावेन चेतिपाठान्तरम् ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १३२५ किंच घट जानातीत्यादौ द्वितीयानापत्तिः । उक्तकर्मत्वाभावात् । नच तत्र विषयत्वे लक्षणा । कर्मण्येव द्वितीयेत्यादिनियमैरन्यत्र लक्षणयाप्यसा- धुत्वात् । अतएव सुधिभक्तौ न लक्षणेति त्वदृडव्य. वहारः । वैकुण्ठमधिनिष्ठतीत्यादौ अव्यातिश्च त्वदु. क्तलक्षणस्थ । संज्ञाया एव तन्नियामकत्वे तु किं भेद- निवेशेन । अनया रीत्या व्यापारव्यधिकरणधात्वर्थ फलाश्रयत्वं कर्मत्वमित्याद्यपि खण्डनीयमित्यलम् । यत्तु मीमांसकाः साध्यत्वं द्वितीयार्थः । विहीन- वहन्तीत्यस्यावहननेन ब्रीहीन भावयदित्यर्थः । य. विवक्षित मतपव भेदत्येवोक्तम् । अभ्युपेत्य दोषांतरमाह किञ्चति । आदिना घटामच्छति घटं क. रोतीति । तथाच त्वदुककर्मत्वस्थ द्वितीयोत्पत्ती तत्साधुत्वे वा न प्रयोजकत्वं सविषयकधातौ तदभावापत्तेः । नच सविषयान्यत्रैत- तत्र तु विषयतायाऽन्वय एव तथेति वाच्यम् कृष्णाय रोचत इत्या- दावतिप्रसंगापत्तेस्तदेतद्धृदि निधायाह नचेति । अतएव तत्र त. धवहारो भात इति तदुक्तिः । अपिना शक्तिः । इदं तवापि संमतं इत्याहातएवेति । असाधुत्वादेवेत्यर्थः । प्राग्वदाह बैकुण्ठमिति आ. दिना क्रूरमभिक्रुध्यतीत्यादि तदिति द्वितीयेत्यर्थः । दीक्षितायुक्तिंस्खण्डयति अनयेति चरमदोषेणेत्यर्थः । आदिना धात्वर्थफलशालित्वं ।। एतेन तथाभूषणकाराद्युक्तमन्यसकलग्रन्थका- रोक्तं चापास्तं तदात्यलमिति । यतु मीमांसका इति पाठः । यदपीति पाठेऽपि स्त्वर्थे । सक्त्व धिकरणे इति शेषः । कर्तुंस्तथेति सुत्रद्वयानुरोधादुभयसाधारण- माह साध्यत्वमिति तदुक्तं तैः। श्रुत्या साध्याभिधायित्वं द्वितीयायाः प्रतीयते । कर्तुर्यदीप्सितं यश्च तथायुक्तमनीप्सितं ।।

·१३२६ सुबर्थविचारः द्यपि त्रीहयः सिद्धा एव क्रियायाः साधनानि च तथाप्यदृष्टविशेषसाधानत्वरूपसंस्कार्यत्वमेवात्र सा. ध्यत्वं बोध्यम् । सक्तून् जुहोतीत्यत्र सत्तूनां भूत- भाव्युपयोगाभावेन प्रागुक्तसाध्यत्वासंभवेन तत्र व्यत्ययो बहुलमिति वचना तृतीयार्थे द्वितीया स. क्तुभिर्भावयेदित्यर्थ इत्याहुः । तेषामयं भावः वेदे कर्मत्वशक्तिः प्रागुक्तसंस्कार्यत्व- समानाधिकरणैवेत्येतावता तस्य द्वितीयार्थत्वमिति । तत्कर्म तत् द्वितीयार्थ इत्येवं पाणिनिस्मृतिः। बलीयसी च साचारात्प्रयोग श्वास्ति तादृशः॥ इति वीहीनित्यस्यैवं चेत्यादि । उक्तवैलक्षण्यमाह सक्तूनिति । अतएव तु यतः सक्तुकरणकहोमानुकूलव्यापारप्रतीतये तृतीयार्थः फरणत्वं द्वितीयया लक्ष्यते तदुक्तं भट्टैः। भूतभाव्युपयोगे हि संस्कार्य द्रव्यमिप्यते । शकयो नोपयोश्यन्ते नोपयुक्ताश्च ते कचित् ॥ प्राधान्यमेव तत्रापि द्वितीया वदति स्वतः। विरोधात्तन सम्बन्धी गुणभावस्तु लक्ष्यते ॥ इति भूषणकृदादयस्तन प्रागुक्तरीत्या लक्षणयापि तत्रासाधु- स्वात् । तद्ध्वनयन्नाह तति । तत्र साध्यत्वं शक्तिविशेष एवेति न कश्चित् कर्मशक्तिर्वाच्येत्यनेन प्रागुक्तेन विरोध इति । भूषणा- द्युक्तेरसांगत्यायाह वेदे इति अनेन लोके नैवमिति सूचितं । यद्यपि दुहादीनां व्यापारद्वयार्थत्वेन द्विकर्मत्वं प्रागुक्तमित्यक- थितं चेति सूत्रं व्यर्थ तथापि पयोनिष्ठविभागानुकूलब्यापारादेव धात्वर्थत्वे गवादीनामपादानत्वाद्यविषक्षायामन्येनासिद्धकर्मत्वार्थ- मावश्यकमिति कैयटदीक्षितादिसकलग्रंथासांगत्यमिति च सूचयन् नटस्य शृणातीत्यादावतिप्रसङ्गमाख्यातोपयोगे इति सूत्रभाम्योत परिगणनताकेन- - ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३२७ दुहियाचिरुधिप्रच्छिभिक्षिचि शासां योगेऽपा- दानत्वसंप्रदानत्वाधिकरणत्वानां विषयाभावे कारक कर्माकथितं चेति सूत्रात् । तद्विषयाभावश्च सर्वथा तद प्राप्त्या प्राप्तस्थाविवक्षया चेति बोध्यम् । तत्रच्यन्ता- नां योगे कर्तुरिति विहितकर्मसंज्ञकन धात्वर्थव्यापा- रात्प्रागपि यत्संबद्धं तदेव कर्म तेन कांस्यपाभ्यां गां दोन्धि पय इत्यादौ कांस्यपात्र्यादेनं कर्मत्वं शासि- योगे तु तदात्वर्थव्यापारोत्तरं यदुक्तकर्मणा संबद्धं- तत्कर्म । एतविहितं कर्म गौणं कर्मत्युच्यते । पूर्वोक्तप्रा. धान्यानाश्रयत्वात् तत्वं च फलानाश्रयत्वात्। गां दो- ग्धिपयः। द्रवद्रव्यविभागानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः । अ. पादानत्वं गोस्तदविवक्षायामनेन कर्मत्वम् । अत्र गौणकर्मणि गवादौ लादयः । दुहि याचि रुधि प्रछि भिक्षि चित्रा मुपयोगनिमित्तम पूर्वविधौ । त्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कविना । इत्यनेन वारयन् तदुक्कक्रमेणैव तद्विषयमाह दुहीति । तत्र पूर्व- विधिशब्दनापादानसंप्रदानाधिकरणान्येव न करणं हस्तादेः कर- णस्य पयादिकर्मयुक्तत्वाभावात् । भाष्यस्वरसोऽप्येवमेव । तदा- हापादानेति विषयेति तत्वेत्यर्थः । एवमपि विशेषमाह तत्रेति । दुहाद्यष्टकमध्ये इत्यर्थः । अत्र दुहाद्यष्टकयुक्तमेवाकथितं कर्म तत्रा- प्युपयोगनिमित्तमेवेति द्वेधा परिगणनं । तत्रोपयोगनिमित्तमित्यस्य धातूनां स्वार्थफलाश्रयाकांक्षानिवर्तकत्वेनोपयुज्यत इत्युपयोगः क- चुरिति सूत्रविहितं कर्म तस्य निमित्तमिव निमित्तं धात्वर्थव्यापा. रात्प्रागेव सम्बद्ध मित्यर्थस्तदेतदभिप्रत्याह कर्तुरिति प्रागपीति पाठः । अपिना याचिविशेषे रुधिप्रच्छिविषये व तदनंतरसमुच्चयेन सर्वत्र तत्र संभवात्प्राक्तनमेव ग्राह्यमिति तत्वं । पाध्यादेरिति आधि. करणत्वाविवक्षायामपीति शेषः । तदनंतरं तत्सम्बन्धेऽपि तत:

·अत्र बलो १३२८ सुषविचारः बलिं याचते बसुधाम् स्वामिस्वत्वनिवृत्तिस्वस्व. स्वोत्पत्युभयानुकुलो दीयतामित्यभिलापादिरूपो ब्या- पारो दिदापयिषाव्यंजको याचेरर्थः । पूर्वविषयस्य कस्यापि नप्राप्तिरिति कर्मत्वं, याचनामा- बादपायाभावेन बलेर्वसुधा याचत इतिनेष्टमिति स्पष्ट भाष्ये इत्यन्यत्र निरूपितम् । यत्तु स्वोद्देश्यकदानेच्छा याचनमिति तन्न पुत्रार्थ कन्यां याचते इत्यनापत्तेः । स्वसंप्रदानकदानेच्छावति- फलालाभशया देहीत्यवदत्यपि तथा प्रयोगाप- तेश्च । अवनीतं विनयं याचते । स्वीकारानुकूलो व्या. पारोऽत्र याचेरर्थः स्वीकारश्चेदमवश्यं करिष्यामीत्य. पूर्व तत्सम्बन्धाभावादिति भावः । तदनन्तरमेव उक्तति करिति विहितेत्यर्थः । तदेव विशेषमाहैतदिति । तत्वं च प्राधान्याना- श्रयत्वं च। अथोद्देशक्रमेणोदाहरणान्याह गांदोग्धीत्यादि द्रवेति अन्तस्थि. तपयोनिष्ठविभागेत्याद्यर्थः । गोः पयस्यन्वये षष्ठीति प्राग्वत् बोध्यं । अप्रधाने दुहादीनामिति भाष्योक्ते राहाति एतत्सुत्रविहितकर्म- विषय इत्यर्थः । स्वामीति अत्रेत्यादिस्तनिरूपितस्वत्वत्यर्थः। आ. दिना चेष्टादि । न प्राप्तिरिति वसुधया स्वामित्वसम्बन्धश्चेत्यपि वोध्यम् । नन्वत्रापादानत्वप्राप्तिरेवात आह याचनेति विभागस्य धात्वर्थ- स्वाभावात मात्रपदेन दाननिरासः । स्पष्टमिति । तत्र हि न याचना- देवापायो भवति याचितो ऽसौ यदि ददाति तदापायेन युज्यते इत्युक्तं । याचिता याचनकाले प्रयोक्ता बाप्रयोगकाले नाध्यवस्य. ति । नूनमस्मादिदं वस्तु निर्गत्य मामेनं वा प्राप्नोतीति कैयटस्तत्र । असंकीर्तितपोयाकथितग्रहणे गां दोग्धि गोदग्धि च । याचि. पृछिभिक्षियोगे कर्मसंवेत्येषा व्यवस्थेति सिद्धान्ते कैयटश्च । एतने.

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां भिलापादिजनको ज्ञानविशेषः। फलतावच्छेदकसं. बन्धो विषयता । अत्रापादानादिविषयाभावादनेन कर्मत्वम् । याचनामात्रेण विनयसंबन्धाभावानात्र संप्रदानत्वमिति स्पष्टं भाष्ये। विनयेन च तद्विषयज्ञा- नवत्वं संबन्धः। ब्रजमवरुणद्धि गाम् । निर्गमप्रतिबन्धद्वारा ब्रजा- धिकरणकचिरस्थित्यनुकूलव्यापारो रुधेरर्थः । ब्रजे गौस्तिष्ठति । तत्र तां निर्गमप्रतिवन्धेन चिरं स्थापय. तीति संप्रत्ययात् । तस्याधिकरणत्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । जिज्ञासाविषार्थ. ज्ञानानुकूलः केन पथा गन्तव्यमित्यभिलापादिरूपो व्यापारः पृच्छेरर्थः । माणवकस्य व्यापारे सम्बन्ध सामान्येनान्वयः ज्ञानविषयत्वेन पथः कर्मत्वम् । माण- स्वत्ववत द्रव्यीयविभागाश्रयत्वविवक्षायामपादानत्वं बलेरित्यपास्तं। अतएव पौरवात् गां याचत इति प्रयोगो नेति वोध्यम् तदात्यन्य. वेति । उद्यातादावित्यर्थः। परमतं खण्डयति यत्त्विति पुत्रार्थमिति पुत्रोदेश्यकं ह्यत्र दानं तथेति चैत्रो याचत इतीत्यर्थः । विशेषाल्लक्ष्यांतरमाहावीति तमेवा. हस्वीकारेति कर्नयनतिप्रसङ्गायाह फलतेति । नन्वत्रसम्प्रदानत्व. प्राप्तिरवात आह याचनेति । मात्रपदेन तदनुष्ठाननिरासः । अवश्यं कर्मणा सम्बन्धवानेव स्वोद्देश्यो भवति अतएव संदिग्धसम्बन्धे तव दातुमिच्छतीति षष्ठयेव । नन्वेवं कथमत्र ततः प्राक् तत्सम्बन्ध त्वमत आह विनयेनेति । तदिति विनयेनेत्यर्थः । तदनुकूलतामे- वाह बजेति । तस्य व्रजस्य सम्बन्धत्त्वेनेत्यर्थः । जनकत्वनेति यावत् । प्राग्वदाह ज्ञानति माणवेतिच । अपादानत्वं तु नात्र न प्रश्ना- ·सुवर्थविचारः धकेन च तज्ज्ञानाश्रयत्वं संवन्धः। कस्यापि पूर्वधिष- यस्याप्राप्तयाऽनेन कर्मत्वम् । भिक्षिचिना व्याख्यातः । वृक्षमवचिनति फलानि । विभागपूर्वकमादानं चेरर्थः । वृक्षात्फलानि आदत्ते इत्यर्थात् । अवधि- स्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वम् । माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा । ब्रूनो विषयतया ज्ञानानुकूल शब्दप्रयोगरूपोऽर्थः प्रवृत्तिपर्यवसायी स शासेः। सच धर्म कुर्वित्यादि विधिघटितोपदेशरूपः । अत्रोभयत्रापि कर्तृव्यापारा- नन्तरंतज्ज्ञानाश्रयत्वरूपोमाणवकेन सम्बन्धः वचना- दिकर्मणा धर्मेण माणवकस्याभिप्रेयमाणत्वात् । प्राप्त संपादनत्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वमिति स्पष्टं भाष्ये । अनयोोंगे सर्वथा पूर्वविधिविषयाप्राप्तियोग्ये विषये. नानेन कर्मत्वमनभिधानात् । तेन माणवकाय धर्मोप- देशकालं शूद्रेणापि श्रवणे शुद्रं धर्म ब्रूते इति न प्रयो- गः अनभिधानं च ततः शिष्टलोकस्य बोधाभावरूप- मिति तदस्य तदस्मिन्नितिसूत्रेभाष्ये स्पष्टम् । । देवापायो भवति पृष्टोऽसौ यद्याचष्टे तदा पायेन युज्यते इति भायात् । सम्प्रदानत्वमपि न कर्मसम्बन्धत्वेनेच्छाविषयत्वाभावात तदाह कस्यापीति सः उक्तो व्यापारः। सच द्विविधश्च । विषयताच फलतावच्छेदका सम्बन्धः। अत्र च्यंतभिन्नके ।नस धर्मस्येतिशेषः । आदिना शासिः। विशेषमाहानयोरिति शासोरित्यर्थः । तदेवाह तत्रहीति आद्याया अपि द्वितीयात्वेन यथाश्रुतभाण्यासङ्गते । कैयटमाह प्रयोविनति श्रोतापि ताशएवेत्याह परेति । ननु किं ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३३१ तत्र हिद्वयी विवक्षा प्रायोकी लौकिकी चेत्युक्तम् । प्रयोक्तृशन व्यवहारा) प्रयोगकारस्ते चापभ्रंशा. नपि प्रयुञ्जतेऽतस्तद्विवक्षा न शास्त्रे प्रवृत्ती नियामिका लोकशब्देन शिष्टलोकः सहि यत्रार्थे यं शब्दं धर्म बुध्या परशिष्ट बोधनाय प्रयोक्तुमिच्छति तद्विवक्षा शास्त्र. प्रवृत्तौ प्रयोजिकेति तदर्थइति तत्र कैयटे स्पष्टम् । शिष्टाश्च शब्दतत्वविदः साक्षात्कृत परावरा इति पृषोदरादिसूत्रे भाष्येस्पष्टमिति भाष्येप्रदीपोद्यो- तादौ विस्तरः। अत्रापि कर्मत्वशक्तिमत्त्वेनैव द्वितीयया बोधः कर्मसंज्ञाविधायकशास्त्रैस्तत्तदर्थे कर्मत्वशक्तिमत्त्वबो- धनात् । अतएवाकथितंचेति सूत्रशेषे भाष्येऽनेनैव । नाम शिष्टत्वमत आह शिष्टाश्चेति एवं चार्थनिबन्धनेयं संक्षेति कैयटा. देः पच्यादीनामधिकानामत्र गणनं चनेति नव्यादेश्व प्रमाद एव । अ. तएवाख्यातोपयोग इति सुत्रभाष्योक्तपरिगणत्वभंगो भिक्षिग्रहणवैय- ये च नान्यथोभयार्थकयाचिग्रहणेनैव सिद्ध तदानर्थक्यं तद्भगश्च स्पष्ट पवेति दिक् तदाह विस्तर इति । नन्वत्र सर्वत्र गौणकर्मत्वात्कथं वोधोऽत आहात्रापीति । अत्र मा. नमाहात एवेति । तेनैव बोधादेवेत्यर्थः । अनेनैव अकथितमित्यनेनैव। आद्येति कर्तुस्तथेतीत्यर्थः । त्वेनेति (स्वेति त्वेनेति) त्वे इति पाठांतरंई दिसतमिति एवं सति तथेत्यप्यावश्यकं अन्यथा बोधवलक्षण्यात्तयोरा- वश्यकत्वे तथा समाध्युक्त्यसंगतिः स्पष्टैव । तत्राधारो द्वितीयार्थ इति प्राचामाधारत्वमाधेयत्वं वा द्वितीयार्थ इति परोक्तस्य चासांगत्या- योक्तमेवान्यत्रापि विशिष्याहैवमिति । आदिभ्यामभिनि उपाश्चेति सूत्रयोस्तल्लक्ष्याणां च ग्रहः । विशेषमाहादीवेति एतेन क्रीडार्थक- दिबुधातुयोगे शतं दीव्यतीत्यादौ तृतीयांतपदानुपस्थाप्यतद्धात्वर्थ- साधकतमत्वमेव तत्कर्मत्वमिति परोक्कमपास्तं कर्मत्वशक्तीति ।

·१३३२ मुबर्थविचारः सर्वत्र कर्मत्वसिहेः आद्यस्वदयवैयर्थ्यमाशङ्कयचे सति वारणार्थानामिति सूत्रस्यानवकाशत्वेन माणव. कादपि पञ्चमी स्थादिताीप्सततमामत्याचारब्धव्यमि- त्युत्तरितम् । एवं वैकुण्ठमधितिष्ठतीत्यादावपि बोध्यम् । अधि- शाङ् स्थासामित्यादिभिराधार इत्यनुवृत्त्या तस्य कर्म स्वशक्तिमत्त्वबोधनात् । दिवधातुयागे दिवः कर्मचेति सूत्रात्तदात्वर्थ साधकतमस्य कर्मत्वकरणत्वोभयश- क्तिमत्त्वं बोध्यम् । शतं शतेन चा दीव्यति । एवंच सर्वसाधारणकर्मत्वं कर्मत्वशक्तिमत्वं । धातूनां सर्कम- कत्वमपि कर्मत्वशक्तिमदर्थान्वय्यर्थकत्वमिति दिक् । उपपदविभक्तीनां सर्थन्धोर्थः। विशिष्यानुक्तेः ष- ष्ट्यपवादकत्वाच्च । उभयतः कृष्णं गोपाः। कृष्णसं. बन्धिपाचव्यवर्तिनइति बोधः । धिक कृष्णाभ. क्तम् । कृष्णाभक्तसंबन्धिनी निन्देत्यर्थः । घिगों निन्दा । उपर्युपरि अधोऽधः अध्यधि वा लोकं हरिः । द्विरुक्तोपर्यादेः समीपोर्श्वभागसमीपाधस्तनभागस- मीपदेशवृत्तित्वानि क्रमेणार्थः। सामीप्यरूपः सम्बन्धो द्वितीयार्थः सामीप्यं न षष्ट्यर्थ इति त्वन्वयिपदावा- एतेन संकेतविशेषसम्बन्धेन कर्मशब्दवत्वमेव तत्वमिति त- दुक्तमपास्तं । अर्थकत्वमिति एतेन व्यापारव्यधिकरणेत्यादि भूषणा. धुक्तमपास्तं अध्यास्ते इत्यादेः सकर्मकतानापत्तेः अकर्मकतापत्तेश्च नचेष्टापत्तिः। अन्तः कंचुकिभिर्लसन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः। इत्यादौ दीव्यते ऽक्षा इत्यादौ च कर्मणि प्रत्ययानापत्तेर्भावे तदाए. तेश्चेतिदिक् । प्रतिपादितमिदं मूले एवादौ तदाहेति दिगिति ।।

·तसम्बन्धी कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां च्यं सामीप्यं न षष्ठ्यर्थ इत्येवं परम् । अतएव वृक्षस्य समीपमित्यादौ तत्र संबंधे षष्टी । लोकसमीपोर्श्वभाग वृत्तिरित्यादिक्रमण बोधः। अभितः परितो वा कृष्णं गोपाः । अनयोः स. मीपसर्वदेशावच्छेदेनेत्यर्थः । सामीप्यरूपः संबन्धो द्वितीयार्थः । अभित इत्याभिमुख्येऽपि कृष्णसं. मुखे इत्यर्थः। समया निकषा वा ग्राममित्यत्राव्यये समीप इत्यर्थकेऽधिकरणशक्तिप्रधाने द्वितीयार्थः सा- मीप्यरूपः सम्बन्धः। नामसमीपदेश इति वोधः । हा कृष्णाभक्तमित्यत्र हाशब्दः शोके । तत्संबन्धी शोक इत्यर्थः । वुभुक्षितं न प्रतिभातीत्यादौ वुभुक्षि यत्किञ्चिविषयप्रतिक्षाभाव इत्यर्थः। प्रतिभा झटिति स्फूर्तिः । अन्तरा त्वां मां च हरिरि- त्यत्रान्तरेति मध्ये इत्यर्थकम् । अवधित्वसंबन्धी द्वितीयार्थः । त्वन्मदवधिकमध्यवृत्तिहरि रिति अथोपपदविभक्तिभूद्वितीयाथै निरूपयन्सामान्यत आहोपेति नन्वेषमनिर्दिष्टार्था इति न्यायेन स्वार्थे स्युरतआह षष्ठयथेति । देशति देशानां वृत्तित्वादीत्यर्थः । सामीप्ये द्वित्त्वविधानात्प्रतियोगित्वरूपः सम्बन्धो द्वितीयार्थ इति कश्चि त्तन्नति सूचयन् कैयटोक्तमाह सामाति। ननु सामीप्यमषष्ठयर्थ इति सिद्धान्तात्कथं तदपवादभूताया अस्था अयमतआह सामीप्यमिति । तत्र सामीप्यरूपे। अतएवाह सामीप्ये- तिकृष्णसमीपदेशावच्छिन्ना गोपा इति बोधः । अव्यये समया नि- कषा रूपे । अधिकरणशक्तिप्रधानत्वादाह मध्ये इति । रूपः सम्बन्ध इति मध्यत्वान्वयीत्यर्थः । त्वदित्यस्यैवंचेत्यादिः। एवमपि प्रागु- तसिद्धान्तानुरोधेनाह भाववानिति । अधिकरणप्रधान इत्यर्थः । अत एव वक्ष्यति वृतिरिति । तत् अन्तरेति । गित्वं अभावान्वयि प्रा. गुक्तसिद्धान्तानुरोधेनाह सुखसत्ताभाव इति अभावमात्रमर्थः। भ. १५५ ·सुवर्थविचारः न बोधः । हरि सुखमित्यत्रामा. बांस्तदर्थः । हरिशब्दस्तक्तिलाक्षणिकः। द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वम् । हरिभक्तिप्रतियोगिकामाववद्वृत्तिः सुखसत्ताभाव इति बोधः। एवमन्तरेण शब्दोऽपि उभयार्थः। तद्योगेऽपि द्वितीया। तव मम चान्तरा कमण्डलुरित्यत्र त्वन्मत्सम्ब- न्धी कमण्डलुमध्ये इत्यादन्तराशब्दयोगाभावेन न द्वितीया । किञ्च यासामुपपदविभक्तीनां तत्तद्विशेष. सन्बन्धे विधानं तत्र तेषां सम्बन्धानां विशेषरूपेणा- विवक्षायां सम्बन्धत्वेन विवक्षायां षष्ठयेव । स्पष्टं चेदं चतुर्थीतदर्थार्थति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि तादर्थ्य- स्थ सम्बन्धत्वेन विवक्षायां षष्ठ्युक्ता । गुरोरिदं गुर्व. र्थ मिति। विशेषसम्बन्धे विधानं च क्वचिद्विशेषोत्यैव । यथानुर्लक्षणे इत्यादी। कचित्तु तत्तदर्थस्य तत्तत्सम्बन्धन सम्बन्धिनि नि- यताकाङ्कया, यथा प्रकृतेऽवधित्व प्रतियोगित्वयोः । एवंच त्वन्मत्संबन्धिमध्ये कमण्डलुरित्यर्थे न द्विती. या। ईदृशस्थले केवलौ तावेव मध्यस्यावधिभूता- वधिभूतामिति न निर्णयः । किंत्वन्यसाहितयोरपि त. न्यत्प्राग्वत् तत्प्रतियोगिकाभावसमानाधिकरणः सुखसत्ताभाघ इति बोध इति कश्चित् । तत् द्वय मव्ययमेवे त्यन्यत्र स्पष्टं । नन्वेव मतिप्रसंगोऽतआह तवेति । ताद्योगेप्यदोषमाह किंचेति तत्र तदुपप- दविभक्तिविषये तदेवाह तत्र हीति ननु वाचनिकविशेषसम्बन्धे एवं सुवचत्वेऽपि न प्रकृते तथा वचनाभावादत आह विशेषेति । प्रका- रान्तरमाह दृशेति । एवो व्युक्रमे इत्येव नेत्यर्थः। महासंज्ञाकर. णमन्वर्थत्वाय कर्म क्रियां प्रोक्तवंतः कर्मप्रवचनीयाः बाहुलका. ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां स्वप्रतीतिरिति नात्र द्वितीयति । हलोऽनन्तरा इत्यत्र कैयटे स्पष्टम् ॥ जपमनु प्रावर्षदित्यत्र द्वितीयार्थो लक्ष्य लक्षणभा. वः संबन्धोऽनुद्योत्यः। कर्मप्रवचनीयसंज्ञात्वात् हेतु. तृतीया बाधकत्वादत्र विभक्तहेतुरपि द्योत्यः। लक्ष्य- त्वं च ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वम् । जपज्ञानेन हि जपका- लज्ञानद्वारा तदुत्तरकालवैशिष्ट्येन वृष्टिाप्यते । अत एव कदा वृष्ट इति प्रश्ने इदमुत्तरम् । जपाभिः नहेतुलक्षणकं वर्षणमिति बोधः। उक्तं च । क्रियाया द्योतको नायं संवन्धस्य न वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपी सम्बन्धस्य तु भेदक इति ।। अस्थार्थः । प्रपतीत्यादौ उपसर्गवन्नायं क्रिया. गतविशेषद्योतकः । विभक्त्यैवोक्तत्वात्सम्बन्धस्य न वाचकः । नापि प्रादेशं बिलिखतीत्यादौ विशब्दवत् क्रियापदाक्षेपी । तत्र हि विना मानक्रियाक्षिप्यते तथा सति तक्रियानिबन्धना कारकविभक्तिरेवस्थान . कर्तरि भूतेऽनीयः । तेन संप्रति क्रियां न द्योतयन्ति किन्तु क्रिया निरूपितं सम्बन्धबिशेषं द्योतयंति येते तथेति लब्धमिति भावः। द्वितीये मान माह हेस्विति ॥ ननु तस्य द्वितीयार्थत्वे किमर्थं तस्य द्योतकत्व मत आह क- मैति । लक्षणे इत्युक्तेराह लक्ष्येति । हेतुरपि द्योत्य इति सो पिद्विती. यार्थोऽनुद्योत्य इत्यर्थः । जन्यत्वरूपं न तदित्याह लक्ष्यत्वं चेति त. त्र हेतुमाह जपेति । तत्र प्रकृत्यर्थे हेतौ तदर्थे भेदेनान्वेति तदाह जपाभिन्नेति । लक्षणकं तत्क्षानजन्यज्ञानविषयः। उक्तंच हरिणा प्र. त्ययं कर्मप्रवचनीयः। क्रियापदलक्ष्यार्थमाह क्रियागतेति।वैषम्ये दृष्टां- तः । एवमपि । सम्बन्धस्य लक्ष्यलक्षणभावादेः शब्दार्थयोस्ता:

·सुवर्थविचारः इति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीयति व्यर्थ स्यात् किन्तु वि. शिष्टक्रियाजनितोऽयं संम्बन्धो विभक्तयर्थ इति द्या. तकः । यथा प्रकृते निशमनक्रियाकृतः सम्बन्ध इति । लक्षणपदार्थलक्षणं तु हरिणोक्तं- आश्रितावधिभावं तु लक्षणे लक्षणं विदुरिति ।। लक्षणे लक्ष्यवस्तुप्रकाशे आश्रितावधिभावं आश्रित. मर्यादारूपम् । अनु हरि सुराः । स्वावधिकापकर्षरूप- हीनत्वसंबन्धोऽनुद्योत्यो द्वितीयार्थः । हरिप्रतियोगिः कापकर्षवन्त इत्यर्थः । उपहरिमित्यत्राप्यवम् । उपः स्वावधिकाधिकत्वसम्बन्धस्यापि द्योतकः । उप सुरेषु हरिरित्यादि। वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युदित्यादौ लक्ष्यलक्षण भावः प्रत्यादिद्योत्यः वृक्षप्रकाशेन हि तत्समीपदे- शावच्छिन्ना विद्युद् ज्ञाप्यते । भक्तो विष्णुं प्रति । अत्र भक्तत्वादिप्रकारविशेषरूपः सम्बन्धः प्रत्यादि- धोत्यः। भक्तपदार्थे विशेषणस्यापि तस्य सम्बन्ध- दात्म्यादाह क्रियेति । अत्र हेतुमाह तथासतीति यत.इत्यादिवर्थमाह किंस्विति अयं बुद्धिस्थः । प्रकृते जपमान्वित्यत्र । इतिरर्थसमाप्तौ । सूत्र तस्यैवोक्तेराह लक्षणेति । भावे ल्युडित्याह लक्ष्यति तथा च झानजनकज्ञानविषयत्वं लक्षणत्वम् । अधिकेआहोपेति कत्वेति तदूपइति तद्रूपसंबंधेत्यर्थः । अपिः पूर्वसमुश्चये तत्र यस्मादधि कमिति सप्तमीविधानादाहोप सुरेषु हरिरिति उपसुरान् हरिरित्य- पपाठः आदिनोप परार्धे हरे र्गुणाः उपखार्या द्रोण इत्यादि अतएव माग्वत् द्वितीयार्थस्येत्यत्र नोक्तं । लक्षणेस्थमित्यस्य लक्ष्यमाह वृक्षमित्यादि लक्ष्यत्वात्प्राग्वदेवे. त्याह वृक्षं प्रेति । वृक्षलक्षपाका विद्युद्विद्योतत इति वोधः । ननु तस्य ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां त्वम । लक्ष्मीहरिप्रति हरिस्वामिति बोधः । वृचं वृक्षं प्रति सिंचति। अत्र वीपमाविषये व्याप्यत्वं द्विवचनद्यो- त्यं व्याप्यत्वविशिष्टवृक्षादीनां व्यापकत्व सम्बन्धेन सेचनेऽन्वयः प्रत्यादिद्योत्यः सेचने वृक्षादीनां कर्मत्वे. ऽपि तत्त्वेनाविवक्षायां कर्मप्रवचनीययुक्तत्वाद्वितीया अतएव प्रत्यर्थ शब्दनिवेश इत्यादावर्थस्य निवशन- क्रियानिरूपिताधिकरणत्वेऽप्यर्थमधं प्रतीत्येव विग्रहो भाष्यादौ दर्शितः। यदा ममाभिष्यात्तद्दीयताम् । अत्र सच्छन्दो बुद्धिस्थत्वेन भागवाची। मत्सम्बन्धियद्भागकर्तृका प्रकारत्वात्कथं संवन्धत्वमत आह भक्तति । स्वस्वामिभावसंबंध स्तत्द्योत्य इत्याह हरिस्वामीति वीप्सा विषयो व्याप्यत्वमिति पाठः तस्याजहलिंगत्वात् वीप्साविषयव्याप्यत्वमिति समस्तपाठोवा द्योत्यत्वादेवाह व्याप्यत्वेति । वस्त्वर्थे । यद्यप्ययं द्विवचनवलादेव तथापि प्रत्यादिसत्वे सोपितनिर्णायक इति एता वतैव संबंधपरिछ. दकत्वेन कर्मप्रवचनीयत्वं तदाह प्रत्यादीति । सकल ग्रन्थासांगत्या. याह सेचने इति। किंच कर्मणि द्वितीयायां प्रतिनाऽसामर्थ्यात्प्रतिवृक्ष. मित्यादौ समासानापत्तिः एतैनोपपदविभक्तिरित न्यायाकर्मण्येवा. अद्वितीयेति दीक्षितायुक्तं कर्मण्येवात्र द्वितीया पर्यादयस्तु क्रियाविशेष. का एवेति हरदत्तायुक्तं चापास्तं । किंच प्रत्यादेः क्रियाविशेषकत्वे स्वर्थन या कर्मप्रवचनीयसंज्ञाया एवानापत्तिः अतएव भाष्येऽपि कि. मर्थ पुनरिद मुच्यते नचोपसर्गादिसंज्ञावाधनार्थ क्रियायोगाभा वादित्युक्त्वा द्वितीयार्थमिति सिद्धांतितं वृक्षप्रतिसिञ्चतीत्यादि क. चिल्लक्ष्यक्रियान्वये कर्मत्वादेव द्वितीया सिद्धति प्रश्नः, तदविवक्षायां षष्ठीबाधानार्थमकर्मकार्थ चावश्यकमित्युत्तरं । तदेतदभिप्रेत्योक्तं द्रढयति अतएवेति। वृत्तिविषये प्रतिरेव वीप्साया अपि द्योतक - इत्यन्ये । अभिरित्यस्योदाहरणान्युक्तप्रायाणीति प्रत्युदाहरणमाह यदति ।

·सुवर्थविचारः एतदधिकरणिका सत्ता प्रेरणाविषयस्तकर्मकं दान- मिति बोधः । सर्पिषोऽपि स्यात् । अत्रापिशब्दबलाद्विन्दुपदा- ध्याहारेणापः पदार्थद्योतकता। संभावनायां लिङ् । बिन्दौ सर्पिष इत्यस्यावयवावयविभावेनान्वयः । बि. न्दुश्चाख्यातार्थकर्तरि अन्ोति । अपिः क्रियायां स्वद्यो. त्यबिन्दुदौर्लभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्यस्यापि द्योतकः । शब्द. अपिः पदार्थत्यस्य लक्ष्य माह सर्पिषोऽपीत्यादि । पदस्थाप्रयुज्यमा- नस्य पदान्तरस्यार्थ इत्याशयेनाहात्रेति । यद्यपि मात्रा विदुःस्तोकमित्य स्यार्थेपिर्वतते इतिवृत्तिकृतोतं तथापि तत्द्योतकताभिप्रायमिति सूच यन् पदजन्यपदार्थोपस्थितिः शाब्दयोधे कारणमिति मतेनाह विन्दु. पदेति। प्राचांमतेनाहाध्येति । एतेनापिः बिंदुरूपपदार्थद्योतकः । स्यादि- ति तिङा कर्तृसामान्यवाचकेन विन्दुत्वेन तद्विशेष उच्यते इत्यपास्तं । लिङितिउपसंवादाशंकयोश्चेति सूत्र भाष्यपठितेनोपसंवादाशंकयो- लिङित्यनेन । तच लोकसाधारणमित्यपि तत्रैव भाष्येस्पष्टं। तत्राशं. कोत्प्रेक्षात्संभावनाप्युक्तद्विकोटिका शङ्कवेतिभावः । नन्वेवकर्मप्रवच- नीयद्योत्यार्थे सर्पिषोऽन्वयेन तस्य कर्मप्रवचनीययुक्तत्वात द्विती. या स्यादत आह बिन्दाविति धोत्येत्यादिः । क्रियायां स्थात्पदवाच्या क्रियायां । कर्मप्रवचनीयत्वात्तद्योत्यसम्बन्धमाह स्वेति अपीत्यर्थः । बिन्दुदौलभ्यमितिषष्ठीतत्पुरुषः अपिबिन्दुसमुच्चवे ! अत्र मानमाह शब्देति । तथा च तस्यां तस्य कर्तृतया ततद्योत्योक्तसम्बन्धेन चान्व. यस्तदाहैवंचेति तथाऽन्वये चेत्यर्थः। विन्द्विति तदभिन्नैककर्तृकेत्या थः। तदिति सर्पिरवयवेत्यर्थः । सत्तेति पाठः विशिष्ठसत्तायाः स. म्भावनाविषयत्वबोधे दौलभ्यस्यापि सम्भावना विषयत्वमनुभव- सिद्धं । (१)यायाः स्तुतः। तथाच प्रकृतेऽवानसगोचरंविष्णुमपि स्तुयादिति शक्त्युत्कर्षाविष्करणमिति बोध्यं । एतेन शक्त्युत्कर्षे- त्यस्यौचित्योत्कर्षादेरप्युपलक्षणत्वेन । इदं च (१) अत्र किञ्चित्पाठः खण्डितः। ।

·तया कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३३९ शक्तिस्वाभावात् । एवंच सर्पिरवयवबिन्दुकर्तृका त. दौर्लभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्यवती संभावनाविषयः सत्तेति बोधः । अपि स्तुयाद्विष्णुम् । संभावने लिङ् । अपि. लिङर्थ संभावनायां क्रियागतशक्यत्वस्य विषय. द्योतकः विष्णुकर्मिकैतत्कर्तृका शक्यत्वे- न संभाव्यमाना स्तुतिरिति बोधः विष्णुविष. यायाः शक्यत्वसंभावने चान्यविषया निश्चयेन शक्ये ति फलति । एतेनापिवेदान्तपारगमित्यादावपियोगे स्वार्थे न तात्पर्यमिति धर्मशास्त्रग्रन्था व्याख्याताः । ईदृशेषु संभावनाविषयतया क्रियागतमौचित्यं द्योत्यं संभावितौचित्यस्यानुष्ठानमयुक्तामति स्वार्थे तात्पर्याभावः। माप्समधीते । अत्यन्तसंयोग व्याप्तिरूपे द्वितीया। मासपदैनावयवानतिरेकेण त्रिंशद्दिनसमूह उच्यते । व्यापकत्वं द्वितीयार्थः। तत्त्वं च त्रिंशत्वनिष्ठप्रति- योगिव्याधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदका- वच्छिन्नत्वं । प्रतियोगिव्यधिकरणेत्युक्तर्दिनावान्तर- दण्डादावध्ययनाभावेऽपि न दोषः । एकदिनाध्ययने अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः। इतियाज्ञवल्क्यव्याख्यायां मिताक्षरायां स्पष्टं तदेवाहेदृशेविति। क्रियेति हननादिक्रियेत्यर्थः । औचित्यं तदुत्कर्षरूपं । यत्तु कालादीनामकर्मकाक्रयायोगे कर्मप्रत्ययार्थों विभाषा कर्मत्वमनुशासनादिति केचित् । अन्ये तु क्रियांतरांतर्भाः वेणोपपत्नी नापूर्वमनुशासनमिति तन्मते मासमास्ते धीते इत्यादौ कालाध्वनोरिति द्वितीययान्यथा तत्र निर्वाहस्त- थापि गुणादियोगे तत्सिद्ध्यर्थे कालाध्वनारित्यावश्यकमिति नैया. मासमा ·१३४० सुबर्थविचार च न तथा प्रयोगः । तहटकदिनपदेन चावयवाति- रेकेण सूर्योदयावधिसूर्योदयान्तरपर्यन्तक्षणसमूह उ. च्यते । एतेनैकैकक्षणव्यक्तरपि मासत्वाधिकरणतया तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावसत्त्वेन बाध इत्यपास्तम्। दिनं स्वपित्तीत्यादौ दिनपदभवयवानतिरेकेण त्रिं. शद्दण्डकूटपरमतो नैकदण्डस्वप्ने तथा प्रयोगः । अवयवानतिरेकेण 'भानेऽपि एकवचनान्तत्वमेव श- ब्दशक्तिस्वभावेन तत्त्वेऽपि अवयवगतसंख्यायाः समूहेऽनारोपात् त्रिंशत्वादिकं च तात्पर्यवशात्त- त्तत्रिंशत्वादिकमेव भासते । एतेनैकमासव्यापका. यिकस्तत्र तत्र तस्याः कारकविभक्तित्वमस्या उपपदविभक्तित्वमि. तिभेदात् तदनुशासनस्य विकल्पस्य च निर्मूलत्वाच्च तदेव तत् ध्वनयन्नाह मासमधीते इत्यादिरूपे अभिव्याप्तिरूपे प्रतिपाये द्विती. या भवति सूत्रणेतिशेषः । अभिव्याप्तिश्च यावदवयवसम्बन्धः यत्स- मुदायोमासादिपदार्थस्तएवावयवास्तदाह मासेति शिद्दिनसम्बन्ध श्च दिनपर्याप्तत्रिंशत्वव्यापकत्वं तत्र त्रिंशत्वादेर्मासादिपदादेव ला. भाद्यापकतामात्रं द्वितीयार्थस्तदाह व्यापेति । अत्र त्रिंशत्सु दिनेषु किञ्चित्कालावच्छेदेनाध्ययनसम्बन्धेऽपि तत्प्रयोगोपपत्तिः। व्यापक त्वं च व्याप्यविशेषाघटितमखण्डं दुर्वचमत आह तत्वं चेति । व्याप- कत्वं चेत्यर्थः । दिनावांतरेति त्रिशहिनेष्वेवाध्ययनेनेत्यादिः । माल- पद चत्रिशहिनसमूहपरमित्युक्तं । नतु तावत्कालस्थाय्यखण्डवस्त्वं. तरपरमिति तद्भावः। तत्फलमाह केति । अन्यथा तादृशाखण्ड- काले प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावाभावेन मासमधीत इति प्र. योगापत्तिः स्पष्टैव विशेषमुक्तोपपत्तय आह तदिति मासघट- केत्यर्थः। प्रागुक्तसिद्धांतेनाह क्षणेति । नतु तद्वत्तद्रूपस्तत्समूह इत्यर्थः ।

·कलाटीकासहितायां लंघुमञ्जूषायां १३४१ ध्ययनस्थलेऽपि मासान्तरेऽध्ययनाभावसत्वेन मास- व्यापकताया अध्ययने धाध हत्यपास्तम् । एवं क्रोशं कुटिला नदीत्यादौ यत्किंचित्क्रोशत्व- वनिष्ठप्रतियोगिव्याधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितान- घच्छेदकावच्छिन्नत्वं कुटिलादो भासते क्रोशत्वा- दिकं तत्तसंख्यावद्दण्डादि परिच्छिन्नदेशत्ववेत्य- न्यत्र विस्तरः। इति बिताया। एतेन तत्र तथा विवक्षन अपिना लन्हः। तत्र क्षणव्यहो। बाघ इति व्यापकत्वरूपद्वितीयार्थस्य बाध इत्यर्थः । तथा समूहतर्भदा. भेदसत्वेन तिरोहितावयवभेदस्यैव समूहस्य दिनपन तत्र प्रहणं मासपदेनातिरोहितावस्यनेदश्य सम्हालिनदोष इति ताप्तये । तघंटकेत्युक्तेः फलमाह दिनमिति प्राग्ववाहावयति नन्वेषभुभय- त्रापि आहावयवेति समूहस्येतिशेषः। वीजांतरा. भावादाह शब्देति तत्वेऽपि अवयवानतिरिकत्वेऽपि। आरोपेलतीति न्यायात्। एतेन विशेषभानेन । काच इलि। लधाच मासमधीत इत्या. धनुपपत्तिरेवेतिभावः। उक्तमर्थ देशेऽतिदिति एवमिति । सामान्यत आह क्रोशत्वादिकमिति सच सम्बन्धो गुणक्रियाद्रव्यैस्तदभावेन च तेन मासं भोजनाभाव इत्यादेः संग्रहः । एकादश्यां रात्री जागृया. दित्यादावधिकरणत्व विवक्षणान द्वितीया। एतेन मालत्वादेर्मासादि- भेदेन नानात्वेन मासमधीते चैत्र इत्यादावधिकरणव द्वितीयार्थः मासादिपदार्थतावच्छेदकदिनपर्याप्तत्रिशन्वादेर्धर्मिविशेषणतापनस्य द्वितीयार्थाधिकरणतायां चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारत्वव्याप्यधर्मावछिन्न- स्वरूपसंपंधरूपमवच्छेदकत्वसंबंधतया भासत इत्यभ्युपगमेन सामंज- स्यात् । मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तभूतानुगतधर्भ शक्त्यानंत्यप्रसंगभि- या स्वीक्रियमाणे चैत्राध्ययनाधारताया व्याप्यत्वस्य शब्दादलाभेड- प्यर्थतस्तल्लाभाद्वितीयाया अत्यन्तसंयोगार्थत्वमिति नानुशासन- विरोध इति नैयायिकोकमपास्तं तदात्यन्यत्रति उद्योतादावित्यर्थः। इति द्वितीया । बहुवचनापत्तिरत ·१३४२ सुबर्थविचारः तृनीयायाः कर्तृकरणे अर्थः । कर्तृकरणयोस्तृतीयेति सूत्रात् । कर्तृत्वं च कर्तृसंज्ञाबोधितकर्तृत्वशक्तिम- स्वम् । सा शक्तिश्च कर्तृप्रत्ययसभाभिव्याहारे व्या. पारतावच्छेदकसंबन्धेन तद्धात्वर्थनिष्ठविशेष्यता. निरूपितप्रकारतानाश्रयतद्धात्वर्थाश्रये वर्तते । स्व. तन्त्रः कर्तेति सूत्रस्वरसात् । उक्ततद्धात्वर्थाश्रयत्वमेव स्वातन्त्र्यम् । स्थालीस्थे यत्ने पचिना कथ्यमाने स्था ली स्वतन्त्रोत कारक इति सूत्रे भाष्योक्तेः। कालिकादिसम्बन्धेन व्यापाराश्रयेऽतिप्रसङ्गवारणाय सम्बन्धविशेषनिवेशः । एतेन सामग्रीलाध्यायां कि. यायां सर्वेषां स्वस्वव्यापारे स्वातन्त्र्यात् । सूत्रे स्व- तन्त्र इत्यव्यावर्तकमित्यपास्तम् । प्रागुक्तस्वातन्त्र्य- स्थ युगपत्सर्वेष्वभावात् । रूपवन्तं गच्छति इत्यादी उत्तरदेशसंयोगरूपे फले रूपादौ च न तादृशधात्व- र्थत्वमिति तदाश्रये रूपवति नातिव्याप्तिः। कर्तृप्र- त्ययसमभिव्याहारे इत्यनेन पक्वस्तण्डुलो देवद- प्रागुक्तसिद्धांतेनाह कर्तृकरणे इति प्राग्वदाह कर्तृत्वं चेति सूत्र इति भावः । ननु सूत्रे स्वतंत्र इत्युक्तं कथं तल्लाभोऽत आहोक्ते. ति ।कत्रित्यादिनाश्रयेत्यंतेत्यर्थः । यत्ने व्यापारतेत्यस्य फलमाह कालिकादीति एतेन तस्य तद्धात्वर्थाश्रये इत्यत्रान्वयः सूचितः। ए. तेनेत्वस्यार्थमाह प्रागुक्तति तद्धात्वर्थेति घटितेत्यर्थः । अतएवाह युगपदिति विशेष्यदले दलद्वयनिवेशस्य क्रमेण फले आह रूपेति । साहशधात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानाश्रयधात्वर्थत्वमित्या र्थः । तत्राद्य विशेषणांभावप्रयुक्तविशिष्टाभावो द्वितीये विशेष्याभा- वप्रयुक्त इति भावः। तदाश्रये । संयोगरूपफलाश्रये विशेषमाह तत्रे. ति कर्तृप्रत्ययसममि व्याहार इत्यर्थः । तद्धात्वर्थत्वमुभवविशेषणं ·फलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३४३ त्तेनेत्यादौ फलस्य विशेष्यत्वेऽपि देवदत्तस्य कर्तृ- स्वसिद्धिः । तत्र सति संभवे तद्धात्वर्थकृतिव्यापा. रोभयाश्रियत्वसमानाधिकरणव कर्तृताशक्तिरतो गुरुतरभारोत्तोलनादिविषयकयत्नसत्त्वेऽपि तक्रिया: या अनिष्पत्तौ न तत्र कर्तृत्व व्यवहारः। तत्र यत्न- सत्त्वे न मानमित्यन्ये । धात्वर्थकृतिश्च साध्यत्वाख्यविषयतया कृति- विषयैव ग्राह्या अतो मत्तो भूत्तन्नतु मया कृत मिति व्यवहारस्थ नानुपपत्तिः नान्तरीयकृतिसाध्यपिष्टक मध्यस्थकराभोक्तरि च न तत्कर्तृत्वव्यवहारः । एतेन कृति म न काचिद्यापारातिरिक्तत्यपास्तम् । आन्तरचेष्टाविशेष एव वा कृति रिति दिक् । तत्र व्यापारस्य धातुत एव लाभात् । कर्तृशक्तिमत्त्वेन कर्ता तृतीयार्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्याभेदान्वयः । सच धात्वर्थे आधेयतया अन्वेति तेन चैत्रेण सुप्यते इ. त्यत्र चैत्राभिन्नकर्तृवृत्तिः स्वापः इति बोधः इति प्रा- श्वः । द्वितीयाप्रकरणोक्तदिशा कर्तृचैत्रीयः स्वाप: इति चैत्रकर्तृकः स्वाप इति वा बोध इत्युचितम् । यत्नस्यातींद्रियत्वेन कार्यानुमेयत्वेन । उक्तविवक्षाया अनुपयोगं सूचयन् सिद्धांतमाह तत्रेति । ननु मत्तो भूतं नतु मया कृत मिति व्यपदेशानांतरीयककृतिसाध्यपिष्टक- मध्यसशर्कराभोक्तरि तत्कर्तृत्वव्यवहाराभावाच तत्रातिव्याप्तिः । कृती क्रियाविषयत्वस्यापि निवेशे तु यागादिकृतेरुदेश्यतया स्वर्गा- दिकर्तृत्वापत्ति रतआह धास्वति । तत्वेन विवक्षितकृतिरित्यर्थः । चस्त्वर्थे । अग्रिमचो वाक्यालंकारे। इदं यत्वित्यग्रिममतेऽपि वोध्यं । एतेन उक्तविवक्षाया भेद्घटिताया आवश्यकत्वेन तन्मतेऽप्युपपत्ति- ·१३४४ सुवर्थविचार .. यतु तत्तक्रियानुकूलकृत्याश्रयः कर्ता कञः कृ. त्यर्थकत्वेन कृप्रकृतिकतृचा तथैव लाभात् तत्राश्र- यस्य प्रकृत्या लाभात् कृतिस्तृतीयार्थ इति तन्न । कृतेरपि धातुलभ्यताया उक्तत्वात् । रथेन गम्यते इ- त्यादावचेतनेऽसंभवाच । विभक्तो लक्षणानौचित्य- स्य प्राङ् निवेदितत्वात् । तत्राश्रये लक्षणेत्ययुक्तम् । कृत्रः कृतिमाजाचकत्वानाधाच्चेलि दिक् । यस्तु धात्वर्थश्चेतनभात्रवत्येव । सनाचेतनस्य क- तत्वं चेतनत्यारोपण तनिष्टक्रियारोपेण वेति दामहा- पनान्ताच्चति मृत्रे भाष्ये स्पष्टम् । परे तु तद्धात्वीयकारकचक्रप्रयोक्तृत्वं सूत्रे स्वा माहांतरेति। दिगर्थस्तु कृतीक्रियेत्यादिनोक्त एव । तत्र तयोर्मध्ये। तत्र कर्तरि अभेदेति। अभेदेपि विशेषयविशेष्यभाव इत्यर्थः। सच तृतीया. 2: की। चैत्रेण सुप्यत इति पाठः। प्राचां मतमाह तेनति । प्रांच: दीक्षितभूषणकदादयः सिद्धान्तेऽबारुचिं सूचनायाह द्वितीयेति । दिशारीत्या । नैयायिकमतं खंडयति यत्त्विति । कत्यत्र कृधा- तोः कृतिवाचकत्वेन तृचश्चाश्रयवावित्वेन योगार्थबलात्तथैव लाभ इत्याह का इति । गुरुतरभारोत्तोलनादिविषयक यत्नसत्वेऽपित क्रियाया अनिष्पत्ती तस्कर्तृत्वाव्यवहाराद्विषयत्वमपहायानुकूलत्व. मुशतं साध्यत्वविषयतया क्रियाविषयैवकृति ह्येत्यप्यत्र प्रागुक्तं वोध्यं । तत्र तयोर्मध्ये उक्तति आख्यातवादे । ननु तत्र लक्षणात आह विभक्ताविति । तत्र दोषांतरमाहा इति । निरूपितमि दमाख्यातवादे । एतेन तत्र गौणं कर्तृत्वमित्यपास्तं तदाह दिगिति । तदेव ध्वनयनन्यत्र तथा आह यस्त्विति । ततो लाघवादाह त. निष्ठति। दानेति तत्रहि उद्देश्यामावः। वेत्यत्रानतिप्रसंगाय संख्यादेरि- त्यावश्यकं । उक्रमणादेश्चेतने प्रसिद्धत्वेऽप्यचेतनेऽपि चेतनवदुपचा- रान्न दोषः। (स्तस्तान्यस्यावनानीतित्युक्त) स्वातन्त्र्यांशे सिद्धान्त माहपरेत्वित्यादिनाहुरित्यन्तेन । अस्यण्यतप्रयोज्येऽसंभवादाहैवमि- ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायाँ १३४५ तन्त्र्यम् । तदुक्तं कारक इति सूत्रे माध्ये प्रधानन समवाये स्थाली परतन्त्रा, व्यवाय स्वतन्त्रा, किं पुन: प्रधान, कर्ता, कथं ज्ञायते कर्ता प्रधानमिति, यत्सर्वेषु कारकेषु संनिहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवतीति । एवं खेच्छाधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिकत्वमपि स्वातन्त्र्यं, तच्च प्रयोजकसंनिधानेऽपि प्रयोज्यस्य, तत्संनिधानेऽपि स्वार्थसत्त्वे प्रवृत्तेस्तदभावेऽप्रवृत्तश्च । एतच्च स्वत- न्त्रः कतैति सूत्रे भाष्ये। तच्चारोपितमनारोपितं च संज्ञानिमित्तम् । आचं स्थाल्यादौ अन्त्यं पुरुषे । यस्य च स्वातन्त्र्यवि धक्षा तयापार एवं च धातुना प्राधान्येनोच्यते । शब्दशक्तिस्वभावात् । स्थाली स्वतन्त्रेति भाष्ये आरोपितस्वातन्त्र्यवतीत्यर्थः। तत्त्वं विना नद्यापार धातोः प्राधान्येन वृत्त्यसम्भवात् । प्राधानधात्वर्थव्या. ति तद्वदित्यर्थः । अपिना तस्यैव समुच्चयः। तश्च द्वितीयं च । अपि. नाऽसंनिधानं अतएव पूर्ववैलक्षण्यं । तत्रैवान्वयव्यतिरेकावाह तत्सं. नीति । भाष्य इति तत्रहि कुर्वन्स्वतंत्रोऽकुर्वन्नेति साधीयो शापर्क प्रेषिने च किलायं क्रियां चाक्रिया चष्टाध्यवस्यति कुर्वन्स्वतंत्रः अकुर्वन्नेति यदि च प्रेषितोऽसौ न करोति स्वतंत्रोऽसौ भवतीतीत्युक्तं सूत्रे तंत्रणोभयोरपि ग्रहणमितिभावः। अचेतने कथं कर्तृत्वं लक्षणातुनेतिचित्यमिदमिति भूषणाधुक्ति- खंडनायाह तश्चेति आद्यमित्यर्थः । यथासंभवमितिभावः। तदुपपा- यति यस्यचेति । नन्वेवमुक्तभाष्यविरोधस्तत आरोपालामावताह स्थालीति । तत्व मारोपितस्वातंत्र्यं । ततस्थालीरूपं । दीक्षित भूष णाधुक्तिखंडयति प्रधानेति । तत्वं स्वातंत्र्यं । अपरीति कोशम्याकर- णयोरतएव दोषांतरमाहलोके इति ताशकारकचक्रप्रयोकरि स्वे.

·१३४८ मुबर्थविचारः देनस्वव्यापारमादाय कर्तृत्वम् । किंच करणादीनां कधीनत्ववन्न प्रयोज्यस्य प्रयोजकाधीनत्वम् । प्र- योज्यस्य स्वार्थसिध्यर्थं प्रवृत्तेः । नाहि करणादीनां ता- दृशी प्रवृत्तिः । तदुक्तम् । निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्वे एव स्वभुतये । अभिप्रायानुरोधोऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये इति ॥ निमित्तं भृत्यादि तन्निमित्तापि स्वार्थसाधनफ लिकैव सेति स्वाम्याशयानुवर्तनमात्रेण तु प्रयोज्य- त्वमितिदिक् इत्याहुः । केचित्तु धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वं साक्षात्परम्परया था तत्राद्यमसिद्धम् । द्वितीयं पञ्चभिर्हलैः कर्षतीति । तत्र ताशकारकचक्रप्रयोक्तृत्वरूपेत्यर्थः । ननु स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यविरो- धाकधमिदमत आह प्रेरणेति तत्काल पारतस्ये इत्यर्थः। अन्यथा प्रेरणा निष्फलब स्यादत एव तदसमर्थ प्रति न लतिभावः । नन्वेवं करणादावतिप्रसङ्गोऽतआह धातुवाच्यति। तत्र तत्वं अभ्युपेत्येदं । वस्तुतस्तयो वैषम्यमेश प्रागुक्तरीत्येत्या. ह किञ्चति । तादृशी स्वार्थसिधा । तदुक्कं हरिणा। भृतिवेतनं । आदिना दक्षिणादि । तेभ्यो ये प्रवर्तते सर्वे स्वभूतये एवेति पूर्वार्धे- शादोऽर्थः । तत्फलितमाह तदित्यादीति त्यन्तेन वहुव्रीहिः । प्रयोज. काशयानुसरणमपि न प्रवर्तकं । किन्तु स्वार्थसिद्धर्थ मेवेत्युत्तरार्ध. शाब्दार्थः। तत्फलितमाह स्वाम्याशयेति । प्रतिपादितमिद 'मात्म- नस्तुकामाय सर्व' मित्यादिश्रुतिमूलकतया भाज्ये इति प्राक स्पष्टीकृतं मूले एव तदाहति दिगिति । प्राची मतं खण्डयति केचित्वित्यादि । परम्परासम्बन्धमाह स्वा- श्रयेति । स्वं कर्षकनिष्ठविलेखनम् । अन्यथा द्वितीयसम्बन्धानिवेशे। अतएवाह प्रयोज्येति । हलानां बहुत्वेनैककर्तृकत्वासम्भवादाह दा. श्रयेति । नन्वन्तर्भावितण्यर्थत्वेन निर्वाहोत आहान्तरिति । इष्टाप- तापाहण्यन्ते चेति । अपिता सकर्मकाणां समुच्चयः । नन्वेषं त. - ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२४९ हि स्वाश्रयप्रयोजकत्वसम्बन्धेन कर्तुर्धात्वर्थव्यापा- राश्रयत्वम्, अन्यथा प्रयोज्यव्यापारस्य धात्वर्थत्वे तदाश्रयाणां बहुत्वाद् बहुवचनापत्तिः। प्रयोजक- व्यापारस्थापि धातुवाच्यत्वे तु णिजापत्तिः । अन्त- र्भावितण्यर्थाः इति प्रवादस्याप्ययनेगर्थः इत्याहुः । तन्न । अन्तर्भावितण्यर्थत्वेन सकर्मकत्वाच्छदाप- त्तेः । इष्यते चान्त वितण्यर्थत्वेन सकर्मकाणामपि द्विकर्मकता । तस्माद्धातूनामनेकार्थत्वात् ण्यर्थान्त- भीवेणापि धातोत्तिः । परन्तु पत्र णिचोऽभावेऽपि तदर्थद्योतकमास्त तत्रैव, यथा प्रकृते पञ्चभिहले- रिनि । कचित्तु एकान्ते तूष्णीमासीनत्वादिकं तद्- योतकम् । यदि तु द्वितीयकर्मरहितोऽपि तत्र प्रयोग इष्टस्त- स्था उक्तप्रयोगसाधनस्य किं तात्पर्यमत आह तस्मादिति । अपिना तद्राहित्यं । एवं सत्यनति प्रसङ्गायाह परंत्विति । गमकान्त- रमाह क्वचिदिति । द्वितीवेति भूमिमितीत्यर्थः । एतदेवाभिप्रेत्य चारणाहं परसैन्यमनुप्रविश्वसङ्कल्पानीत्यादौ प्रयोज्यकर्जुश्चारादेः करणत्वमुक्तं भामत्यां मिश्वेर्द्वितीयाध्यायोपान्त्याधिकरणे । यदापि चारेणेत्यस्यानुप्रवेशनक्रियायामन्वय स्तदापि करणे एव तृतीया। यन्तु क्त्वाप्रत्ययेन कषुरभिधानात्तत्र कर्तरि ला दुर्लभेति परिम- ले उक्तं, तन्न तस्य भावमात्रार्थकत्वस्य प्राङ्निरूपितस्वादिति दिक प्रागुक्तमपि विशेषं वक्तुं दाढायाह कर्तृत्वं चेति । अचेतनत्वेन तद- सम्भवादाह यत्न इति । अतएव धातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तुतेभ्यते ॥ इति हरिः। तमेवावमिति एकस्येति धर्मेरभ्युद्यतैः शब्दे नियमो नतु वस्तुनि कर्तृधर्मविवक्षायां शन्दा का प्रतीयते १५७ ·१२५० सुबर्थविचारः दाप्रयोजकव्यापारस्यैव धात्वर्थत्वमाश्रित्य समाधेयः। कर्तृत्वं च विवक्षानिबन्धनं तेन स्थाल्यादिव्यापार- स्थ धात्वर्थत्वे स्थाली पचतीत्याद्यपि । तदुक्तं कारके इति सूत्रे भाष्ये स्थालीस्थे यत्ने पचिना कथ्यमाने स्थाली स्वतन्त्रंति। यत्नो व्यापारः एवमेकस्यैवो- पाधि भेदेन कर्तृत्वकरणत्वकर्मत्वानि भवन्ति । यथा स्मानमात्मना सृजतीति । तदुक्तं हरिणा । एकस्य बुध्द्यवस्थाभिर्भेदेन परिकल्पने। कर्मत्वं करणत्वंच कर्तृत्वं चोपजायते ॥ इति । योऽपि रणौ इत्यादौ भाष्ये शरीरात्मान्तरा- स्मेत्यादि भेद् उक्तः सोऽपि व्यावहारिको बौद्ध एवेति वुध्यवस्थाभिरित्युक्तम् । बुद्धिकल्पितावस्था- इत्यादिः । भाष्याविरोधमाह योऽपीति । इति त्याशयेन । सम्प्र- दानापादानयोस्तु न कर्तृत्वविवक्षा शब्दशक्तिस्वाभाव्येन तयापारे धातोरवृत्तेरिति प्रागुक्तमेव । एतेन ज्ञानस्वरूपस्यात्मनः स्वरूपज्ञानविषयत्वरूपस्वप्रकाशत्वे कर्तृकविरोधः अभेदे आधाराधेयभावस्य विषयविषयिभावस्य वा- भाषादिति वाचस्पत्युक्तिः परास्ता शब्दविशेषोपाधिकस्य कर्तृ. त्वादेः प्रत्याक्षादावुक्तिसम्भवाभावात् । यदि तु कर्तृकर्मशब्दयो राश्रयविषयलक्षकत्वं यदि वा स्वप्रकाशत्वे इत्यस्य स्वप्रका. शपदव्यवहार्यत्वे इत्यर्थः। स्वं प्रकाशयतीति हि स्वप्रकाशपद- व्युप्तत्तिस्तदा सम्यगेव । अधिकं भावप्रकाशतोऽयंतमेवार्थप्रकर्षमाह यद्यापारेति क्रियाफलं वास्तवत्वस्यामावादाह विवक्ष्यत इति । एतेन सदनेकेषां तदभावेन द्वितीयादेरवकाशत्वेन सर्वेषां का. रकाणां करणत्वे सर्वत्र तृतीयास्यादित्युक्तिः परास्ता । अतिप्रसङ्गमे- वं सतीष्टापत्त्या परिहरति अधीति । यद्यापारादिति अनन्तरशब्दयो- गे दूरान्तिकारिति सूत्रेण पञ्चमी । यत्र येषां कारणानां मध्ये। अत्रैव ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूपायां १२५१ भिरित्यर्थकम् । करणत्वं च करणताशक्तिमत्त्वं सा च शक्तिः ययापाराव्यवधानेन क्रियानिष्पत्तिर्विव- क्ष्यते तनिष्टा । अधिकरणादिव्यापाराव्यवधानेना- पि यदा क्रियानिष्पत्तिर्विवक्ष्यते तदा तेषामपि कर- णत्वमिष्टमेव । तदाह हरिः। क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्ययापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ।। वस्तुतस्तदनिर्देश्यं नहि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येषाविवक्षादृश्यते यतः इति॥ विवक्ष्यत इत्यनेन विवक्षैव व्याकरणेऽङ्गं न बाह्य- वस्तु सत्तेत्युक्तम् । अतएव दानाद्यनादरेण बलस्य तत्त्वविवक्षायां बलेन लुनातीत्यादि भवति तदाह वस्तुत इति । इदमेव वस्तु करणमिति न नियमः । निश्चिताधिकरणत्वापि स्थाली तनुतरकपालत्वात् शीघ्रतरपाकसाधनत्वेनानुभवति वैवक्षिकं करणत्व- मित्यर्थः । प्रकर्षश्च कर्तृपराधीनस्यापि न करणान्तरा- तथेतिभ्रमवारणायाह व्याकति। अङ्गं कार्योत्पत्तौ त्वति करणत्वेत्यर्थः वस्तुत इतीति वस्तुनेत्यर्थः। सावविभक्तिकस्तसिः। तत् कर्तृत्वा. दिकमनिर्देश्यमिदं वस्तु कवेत्यादिक्रमेण न निर्देश्यं हि यतो वस्तु न तत्तद्रूपेण व्यवस्थितमिति शाब्दार्थस्तत्फलितमाहेदमेवेति । ता. मेवाव्यवस्थां दर्शितवान् स्थाल्येति । विशेषमाह प्रकर्पश्चेति प्रागुः करूप इत्यर्थः । अयमेवाक्षरार्थ इत्याह कारकेति एतत्फलमाहा. त एवेति। यत्तु भूषणकृत् करणतृतीयाया आश्रयव्यापारौ वाच्यौ मूलमु. पलक्षणं । तत्र व्यापारे प्रकृत्यर्थस्थाधेयतयाऽन्वयः व्यापारस्य च स्वनिष्ठजनकतानिरूपिताब्यवहितोचरोप्तत्तिकत्वसम्बन्धेन धात्व- ·१२५२ सुवर्थविचारः पेक्षः किन्तु कारकान्तरापेक्ष एव । कारकसामान्य- वाचिनः साधकशब्दादुत्पद्यमानेन तमपा तत एव प्रकर्षबोधनात् । अत एवाश्वेन पथा दीपिकया ब्रज- तीति भवति। करणं तृतीयार्थः प्रकृत्यर्थस्य तत्राभेदेनान्वयस्त- स्य च स्वनिष्ठव्यापाराव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्वस- म्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वय इत्येके । करणबाणीयो वध इति बाणकरणक इति वार्थ इति तत्वम् । अत्र बहवः । करणस्य व्यापार एवान्वयो न फ. लांश । शब्दशक्तिस्वभावात् । अतएवोद्भिदा यजेते. त्यादी मत्वर्थलक्षणाभिया नामधेयत्वं सिद्धान्तितम् । अन्यथा व्यापार प्रति करणत्वेनान्विते धात्वर्थफला शे करणत्वेनान्वयोपपत्ती लक्षणाया अप्रसङ्ग एव । अतएव सोमेन यजतेत्यादौ छान्दसी मत्वर्थल- क्षणेति मीमांसकाः। व्यापार तदन्वये तु फलस्य कर- थेऽन्वय इति तन्नति ध्वनयन्नाह करणमिति । तत्र तृतीयार्थे । एवमग्रे. पि परमतताहामेदेनति । अतएवाश्रयोऽवधिरिति मूलं सङ्गच्छते। एक इति सूचितारुचिं प्रकटयन् प्रागुक्तरीत्या सिद्धान्तमाह क. रणेति । तथाच कर्तृत्वशक्तिमान् कतक्रियाभावः सम्बन्धश्च यथा कर्तृतृतीयाया अर्थस्तथाकरणतृतीयाया अपि करणत्वशक्तिमान् क्रि. याकरणभावःसम्बन्धश्चार्थ इति बोध्यं । व्यापार एवेति धात्वर्थव्या- पारे एवेत्यर्थः । क्रियाकरणभावनेति भावः । अतएव तत्रैवान्वयादे- वा एवमग्रेऽपि अन्यथा फलेप्यन्वयसत्वे । व्यापार प्रति भावनां प्रति। पत्तौ उपपदार्थस्य । लक्षणयाप्यसाधुत्वस्योक्तवादाह छान्दसीति । सदाशयमाह व्यापारे इति । तुरेवार्थे व्युक्रमे व्यापारे एव तदन्धये इत्यर्थः। ननु समानपदोपात्तस्वस्य तत्र सत्वेप्युप्तत्तिशिष्टत्वमावशिष्टमि.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२५३ णत्वेनान्वयात् उत्पत्तिशिष्टकरणावरुद्धे करणान्तर- स्यान्वयायोग्यतया सावश्यकीति वदन्ति । फलेऽप्यन्वये युगपत्फलांशस्य भावनानिरूपितं करणत्वं स्वकरणनिरूपितं साध्यत्वं चेति वेरूप्यं स्यादिति सावश्यकीस्यन्ये । प्रकृत्या चारुरित्यादौ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमि- ति तृतीया साच सर्वविभक्त्यपवाद इति भाष्ये स्प- ष्टम् । प्रकृतिविदाश्रयवर्ती (१)धर्मविशेषस्तेन तत्स. म्बन्धीचारुत्ववानिति बोधः। प्रायण याज्ञिक इत्यत्र प्रायशब्दो बर्थः बह्वाचारादि(२) । बह्वाचारज्ञाप्यया. ति नैषा युक्तिस्तदावश्यकत्वसाधिका तस्मात्तस्यैव तत्र तेना न्धये- ऽस्य फले तेनान्वयो वाच्यः सत्रान्यदोषणायुक्त इति । सिद्धान्तमाह फलेऽप्यति । एवंच तत्रापि प्रसङ्ग एवेति तत्सिद्धां तितमत्रापि युक्तमेवेति तन्मतं युक्तमेवेति भावः । अथो पपदविभ. क्तिभूततृतीयासु बोधान्प्रदर्शयानादौ वार्तिकविषयमाह प्रायेणेत्या. दि । योग्यताया आह बहुश्चेति । ज्ञाप्यशापकभावसम्बन्धस्तृतीयार्थ इत्याह शाप्येति । एवं लति इत्यंभूतेत्येवसिद्धराह यद्वति । दृश्यते च तस्यां सः। प्रायेण निष्कामति च क्रयाणामिति । विषयविषयिभाव- सम्बन्धस्तृतीयार्थ इत्याह । विषयेति वंशादौ तत्र तु क्वचित्तथा पा. ठ एव प्रथमापवादोऽत्र तृतीया आद्यपक्षादरोऽत्र । गोत्रेण गार्य इत्यत्र गोत्रसम्बन्धिगार्यत्ववानित्यर्थः। सामान्यविशेषभावसम्वन्धस्तदर्थः समेनैतीत्यादौ समदेशाद्यधिकरणकं यानमिति बोधः। आधारा- धेयभावसंबन्धस्तदर्थः । अत्र सप्तम्यपवाद इयं समशब्दस्य मार्गा. र्थकत्वे द्वितीयापवादतात्र बोध्या । द्विद्रोणेन धान्यं क्रोणातीत्यत्र. द्रोणद्वयपरिछिन्नधान्यकर्मकःक्रय इति बोधः । परिच्छेद्यपरिच्छेदक- (१) आश्रयभावीति पाठान्तरम् । (२) बहुश्चाचारादिः इति पाठः।

·१२५४ सुवर्थविचारः ज्ञिकत्यवानिति बोधः। यद्वा प्रायशब्दः संभावनार्थः सम्भावनाविषय. याज्ञिकत्ववानिति बोधः । प्रायेणात्र पाज्ञिका इत्यादी बहवो याज्ञिका इति बोधः । नान्ना सुतीक्ष्ण इत्यत्र नामज्ञाप्यसुतीक्ष्णत्ववानिति बोधः । एवं चरितेन दान्त इत्यादौ । सुरथो नामराजेत्यादौ नामेति प्र- सिद्धौ सुरथ इति प्रसिद्धो राजेत्यर्थः । यद्वा नामभूतसुरथशब्दाभिन्नो राजति बोधः । नाम्ना चन्द्रकलेत्यादौ नामभुतचन्द्रकलाशब्दाभिः नेत्यर्थः। एवमवच्छेद्यत्वादीनां सम्बन्छत्वविवक्षायां पटत्वेन जन्यत्वं प्रकारकत्वमभाव इत्यादि प्रकृत्या- दित्वात्साधु। अत्र सर्वत्र कथांचित्करणत्वहेतुत्वान्यतरारोपेण त. भाव सम्बन्धस्तदर्थः । सुखेन यातीत्यादौ सुखजनकं यानमित्यादि- बोधः । जन्यजनकभावलम्बन्धस्तदर्थः । ज्ञाप्यज्ञापकभावसम्बन्धस्त. दर्थ इत्याह नामज्ञाप्यति । यतु प्राञ्चः सुरथो नामेत्यत्र सुरथ इत्यस्य तच्छब्दवाच्य इत्य- थः नामेत्यव्ययं संज्ञार्थ नामशब्दार्थसंज्ञायाः सुरथशब्दकदेशे शब्द ऽन्वयः । तेन संज्ञाभूतसुरथशब्दवाच्य इति बोध इति तन्नेति ध्वनय. नाह सुरथ इति । नात्र तृतीया अव्ययत्वात् । प्रागुक्तसिद्धान्तेनाह यति सुरथ इति शब्दपरं नामेति तत्र ताप्तर्यग्राहकं तदाह नामेति । तृतीया तु सर्वथा नेति गूढाकूनं । उक्तरीत्यैवाह नामभू- तेति प्रथमापवादोत्र तृतीया अनव्ययत्वात् उपसंहराति एवमिति । पटत्वेनेत्यस्य सर्वत्रान्वयः । एतेनानना. भेदे तृतीयेत्यपास्तं तत् ध्वनयन् सिद्धान्तमाहात्रेति । वार्तिकलक्ष्ये. षु सर्वेग्वित्यर्थः । कृतपदाध्यादारादिना प्रकृत्या कृतश्चारित्यादि- रूपेणेत्यर्थः । असम्भवस्थलेऽपि तथैवेति सूचनाय कथञ्चिदिति ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२५५ तीयेति भाष्यसंमतम् । अह्ना क्रोशेन वानुवाकोऽधीत इत्यत्र तृतीयार्थः सम्बन्धः क्तप्रत्ययार्थातीतत्वव्यन्ये क्रियात्यागे फलप्राप्तिपूर्वकत्वंच तृतीयाद्योत्यम् । एवंचा- नुवाकविषयकमहः संबन्ध्यतीतमध्ययनमिति बोधः । तेन फलप्राप्तिपूर्वकस्तत्त्यागो व्यज्यते। पुत्रेण सहागत इत्यादौ सहयुक्तेऽप्रधाने इति तृतीया सहार्थश्च समभिव्याहृतपदार्थसमकालिकत्व रूपं साहित्यं, तत्समनियताखण्डोपाधिरूपं वा तृती. यार्थश्च क्रियासमभिव्याहारे सहार्थबलात्प्रतीयमान तत्तक्रियाकर्तृत्वादिकमेव । द्रव्यगुणसमभिव्याहारे सहार्थबलात्प्रतथिमानस्तत्तत्पदार्थसम्बन्ध एव। एवं च पुत्रेण सह आगतः । पुत्रेणसह पितुगौः। पुत्रेण सह स्थूल इत्यादौ पुत्रकर्तृकागमनसमानका- , द्रव्यादिसङ्ग्रहाय हेतुत्वेति । इदं चास्यत्र स्पष्टं । अपवर्ग तृतीयेत्यस्य विषयमाहान्दति । सम्बन्ध इति निरन्तरो ऽभिव्याप्तिरूप इत्यर्थः । कालाध्वनोरित्यनुवृत्तेः । च तृतीयेति तृती. याद्योत्यं चेत्यर्थः । कर्मप्रत्ययसत्वादाह विषयकमिति । अहःसम्ब. न्धीति अवयवरूपदण्डसमूहव्यापकमित्यर्थः । कालस्य द्योत्यत्वा. दाहातीतमिति । फलप्राप्तौ सत्यां प्रयोजनाभावादेव न क्रियाप्रवृ. त्तिरिति सूत्रेऽपवर्गशब्देन फलप्राप्तिपूर्वकस्त्याग उच्यते तदाह तेन फलेति । आदिग्राममनुपदमेव स्फुटीभविष्यति समेति । स. हादिसमभिव्याहृतपुत्रक्रियादिसमानकालिकतक्रियादिमत्वमित्यर्थः । तथा ततो बोधाननुभवादाह तत्समेति तदन्यूनानतिरिक्तवृत्तीत्य- र्थः । जातित्वालम्भवादाहाखंडापेति । परमतेनेदं । सिद्धान्ते तु जातिरूपमेव बोध्यं सर्वत्रैकरूप्याभावादाह क्रियति । आदिना क- मत्वादि वक्ष्यमाणस्थले । आदिसंग्रामविषयस्थले आह द्रव्येति पुत्रस्वामिति । अत्र षष्ठ्यर्थसम्बन्धे एव सहार्थान्वयस्तथैवा.

·१२५६ सुवर्यविचार लिकागमनवान पुत्रस्वामिकस्वसमानकालिकपितृस्वा. मिकत्यवती गौः । पुत्रवृत्तिस्थौल्य समानकालिकस्थौ. ल्यवानित्यादिक्रमेण बोधः । तदुक्तं काव्यप्रकाशे । सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् । इति । शब्दशक्त्या एकार्थाभिधायकपदं यत्स. हान्वयबलादनेकार्थाभिधायक यथा कथञ्चिद्वोधक सा सहोक्तिरिति तदर्थः । तत्रैकस्यार्थस्य वाचकम- न्यस्याक्षेपकमिति बोध्यम् । उदाहरणे आगत इत्येतदुभयवृत्त्यागमनबोधक- मिति तयाख्यातारः । पुत्रकर्तृकागमनसहितागम- नवानिति बोधः । पुत्रादेः सहायोगश्चागमनादि. द्वारक एव बोध्यः । क्वचित्समानदेशत्वरूपं तत्स. मानियतं वा तदर्थः । यथा माषवापोत्तरं तत्रैव क्षेत्रे तिलवापे तिलैः सह माषान् वपन्ति स्मेति भवति स्पष्टं चेदं भाष्ये। नुभवात् । वलादित्यस्वार्थमाह सहाथैति । शक्तिरेव नाभिमतेत्याह यथेति सहोक्तिस्तन्नामालंकारः। दिगंतमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभिः सह । इत्युदाहरणं तदेव विशदयति तति तयोर्मध्ये इत्यर्थः । एकस्य प्रधानसम्बन्धिनः उदाहरणे दृष्टान्ते प्रागुक्त । तदिति प्रकाशेत्यर्थः । प्रागुक्तपक्षान्तरे आह पुत्रेति । एवं सति साक्षात्तद्योगाभावादाह पु. प्रादेरिति। पृथग्विनानानाभिरितिवत्सहेनेत्येव सिद्ध युक्तग्रहणं शब्द- विशेषानादरेणार्थयोगे भवत्वित्यर्थमित्याशयेनाहआगेति। तस्य प्रायि- कत्वादाह क्वचिदिति । प्राग्वदाह तत्समेति । तदर्थः सहार्थः। वापो. तरमित्यनेन कालमेव(१)तः भाष्ये अत्रैव सूत्रे । एवमपि । तेन ते- (१) अत्र किंचित्पाठस्तृटितः ।

·कलाटीकासहितायों लघुमषायां १२५७ यद्यपि सहागतः पुत्रेणेत्यादौ सहार्थसामर्थात्प्र. तीयमानाक्रियाकर्तृत्वेन पुत्रातृतीया सिद्धा नच क्तेना. भिधानं इतरसमभिन्याहारं विनापि प्रतीयमानस्वप्र. कृत्यर्थक्रियाकर्तुरेव तेनाभिधानात्। एवं पुत्रेण सहागम नं देवदत्तस्येत्यादावुक्तरीत्या प्रतीयमानकृत्प्रकृत्य. न्वियिनोः कर्तृकर्मणोरेव षष्ठी न तत्तत्प्रतीयमा. नतदन्वयिनोरिति न दोषः । तथापि पुत्रेण सह स्थूल इद्याद्यथै मृत्रम् । स्वान्व- विगुणहारा सहयोगस्य पितापुत्रयोरविशेषेऽपि न पितु स्तृतीया । प्रधानत्वात् । अप्रधान ग्रहणप्रत्याख्यानेऽपि पितुन सा । उपपदविभक्तरिति न्यायादिति सर्व भा. ध्ये स्पष्टम् । गुणद्रव्य क्रियाभिगुणप्रधानभावेन दयोः सम्बन्धे सहशब्दप्रयोगो भवति । तत्राप्राधान्यं नाम नैव । पुत्रात्तच्छब्दात् (वल्ल इत्युत्तरति सयेत्यर्थः ।) कर्तुरेष पितुरेव. उक्तेति इतरेतीत्यर्थः । कर्तृकरणयोस्तुतीयेत्यत्र तु नैवं वक्तुं शक्यं कृत्पदादिरूपगमकाभावात् । आदिना प्रागुक्तद्वितीयं पितापुत्री सहागतावित्यादौ तु तदुपातक्रियागतं वुध्यत इति न तृतीया । अप्रधानग्रहणफलमाह स्वान्वयीति । स्वं प्रधान । सहेति तदर्थ- त्यर्थः । सा तत्सुत्रविहिता तृतीया पूर्वे यधपीत्याद्युक्तं विशेषं वक्तु- मुक्तमेव विशदयति गुणेति । तत्र सम्बन्धमध्ये । उक्तेषु लक्ष्येषु शाब्दसम्बन्धः पुत्रं (१)स्यतस्य तु पतद्राहित्येनाद्ये तत्व विशदयति । इतरेति तत्र तयोर्मध्ये वक्ष्यमाणनिरासायाहोक्तति स इति । तद- भावादपि स इत्यर्थः । अतस्तद्योगेऽपि तत्र तृतीया तदाह सहवेति । साहित्यान्तरमाह पुत्रेणेति विशेषमाहैवमिति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । तृतीति सहार्थयुक्तेत्यादिः । आदिना द्वितीया। (१) अत्र मातृकास्थः पाठोयथावदवस्थापितः।

·१२५८ सुवर्थविचार शाब्दगुणाद्यन्ययित्वाभावः । उक्तेष्वागमनादिभिः पितुः शान्दः पुत्रस्य सहार्थबलात्प्रतीयमानैस्तैः सम्ब- न्धादार्थः । इतरसम्बन्ध विना प्रतीयमानत्वं चार्थस्य शाब्दत्वं तत्रोक्तसाहित्यवाचि सहशब्दप्रयोगे शा. ब्दत्वरूपविशेषणाभावकृतो विशिष्टाभावः । विद्य. मानतावाचि सहशब्दयोगे तु विशेष्याभावात्सः । स. हैव पुत्रैर्दशभिर्भारं वहतिगर्दभीत्यादौ दशसंख्या- कपुत्राणां विद्यमानत्वेऽपीत्यर्थः । पुत्रेण सह यः स ग- त इत्यादौ वैशष्ट्यादिरूपं साहित्यं सहार्थः पुत्रसा- हित्यवान् यः स गत इति बोधः। एवं तृतीयान्तार्थ स्य शाब्दाप्राधान्येऽपि प्रथमायन्तार्थस्थान्याधीनत्व- रूपमार्थमप्राधान्यं प्रतीयते । अतएव समकक्षयोर्म- ध्येऽन्यतरस्यापरेण सहागन्तव्यमित्युक्ते दुःखं दृश्यते यत्तु प्रधानत्वं मुख्यत्वमत्र नगरेऽयं प्रधान मित्या- दिवत् । तदभावरूपं चाप्रधानत्वं तृतीयार्थ इति । प्राचां मतं खंडयति यत्विति मुख्यत्वं सखंडं। अखण्डं सखडंवा यद्वाद्यवहार इत्याहात्रेति अस्मिन्नगरेइत्यर्थः। प्रधानशब्दस्य नित्य. क्लीयत्वादाह प्रधानमिति वाच्यमिति अतएवाप्रधानग्रहणं चरितार्थ । नच प्रधान तृतीयाव्यावृत्यर्थ तत्प्रातिपदिकार्थमात्रेऽन्तरंगत्वात्प्र. थमोत्पत्तेः । उपपदविभक्तीनां षट्यपवादतया षष्टीवत्तद्विशेषणा. देव प्राप्तेश्चेति भावः । उक्तेति सहयुक्ते अप्रधानवचनमनर्थकं कार- कविभक्तबलवत्वात्प्रथमा भविष्यतीति अप्रधानग्रहणप्रत्याख्यानभा- प्येत्यर्थः। किञ्च अन्तरङ्गत्वं न युक्तं षट्यपवादत्वमिव प्रथमापवादत्वस्या- प्युपपदविभकीनामापत्तेः । अनन्तरस्येतिन्यायेन प्रथमापवादत्व. स्यैव आपत्तरेतेन द्वितीय हेतुरपि निरस्तस्तदाहान्यत्रेति शब्दर- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२५९ तन्न राज्ञा सह सेना गच्छतीत्यादौ तृतीयाना. पत्तेरित्यन्यत्र विस्तरः। पादेन खच इत्यादौ विकारप्रयुक्तत्वरूपसम्ब- न्धस्तृतीयार्थः । पाइधिकारप्रयुक्तसंस्थान वैधुर्यचचर- जवानिति बोधः । कायेन दशवत्को मुखेन त्रिलोचन इत्यादौ प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । अक्षणा काण इत्यत्र चक्षुर्नाशवान् सचक्षुष्का काणपदार्थः । अक्षिपदार्थो गोलक। गोलकविकारप्रयुक्त चक्षुर्नाशवान् सचक्षुष्क- इति बोधः । अतिशायने तमविति सूत्रे भाष्ये त्वन्धा. नां काणतम इति कणिरयं सौम्ये वर्तते सर्व इमे किंचित् पश्यन्ति अयमेषां काणतम इत्युक्तम् । अ- न्धानामपि धास्तवं काणत्वं वर्तते । तत्रादर्शनप्रकर्षा- श्रयः प्रत्ययः । तथाच प्रसिधिरन्धानां काणो राजे- ति कैयटः। जटाभिस्तापस इत्यादौ ज्ञाप्यत्वं तृतायार्थः । नादावित्यर्थः । येनांगेत्यस्य लक्ष्ये आह पादेनेत्यादि । विकारेति पादस्यैव । तल्लक्ष्यत्वासंभवादाह कायनेति । तृतीयावाच्य एवं सम्बन्धः षष्ट्यपवादोनान्योऽतआह प्रकृत्येति । तृतीयार्थः सएवे- त्याह गोलकविकारेति । षठ्यपवादत्व माहान्धानामितिकणिरय- मिति एवं चेत्यादिः । वास्तवमिति नतु लोकप्रसिद्धमिति भाषः । एवं स्वार्थेन सर्वथा दृष्टिहीनः काण इति लभ्यते इति पूर्वतो. विशेषः इत्थंभूतेत्यस्य लक्षणमाह जटाभिरिति । यद्यपि ताभिस्ता- पसो ज्ञात इत्यर्थे ज्ञानक्रियायाःकरणत्वात्सिद्धिस्तथापि तदविव- क्षायां लक्ष्यलक्षणभावमात्रविवक्षायां तृतीयार्थतदित्याह ज्ञाप्यत्व मिति इत्थंभूतस्य यत्र लक्षणवाचकात्पृथगुपस्थितिरेव तत्रैव तेन तृतीया तेन कमंडलुपाणि च्छात्रमद्राक्षीदित्यादौ कमंडलुपदान तृतीया कैयटस्येत्यत्र प्रस्पष्टं ।

·१२६० सुवर्थविचारः जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इति बोधः। दण्डेन घट इत्यादौ हेतुस्तृतीयाः । हेतुत्वमखण्डोपाधिः। द. ण्डाभिन्नहेतुजन्यो घट इति बोधः । हेतुदण्डीयह- त्यादि बोध इति तूचितम् । अध्ययनेन वसतीत्यादी. फलस्थाप्यध्ययनस्य ज्ञानद्वारा हेतुत्वम् । उक्तंचहरिणा अनाश्रिते तु व्यापारे करणं हेतुरिष्यते । द्रव्यादिविषयो हेतुः करणं नियत्तक्रियम् ॥ इति च । व्यापारानावेशेऽपि योग्यतामात्रेण हेतुत्वम् । आदिना गुणक्रिये । क्रियाविषयं त्वनाश्रितव्यापार- मेव । दास्था संयच्छते । संयच्छतेर्दानपूर्वो भोगो- ऽर्थः । दास्यै दत्वा तां भुते इत्यर्थः । इति तृतीया। हेतावित्यस्य लक्ष्ये आह देडेनेत्यादि हेतुरिति कारणं न शास्त्री- यस्तस्य कर्तृसंज्ञाया अपि सत्वेन कर्तृत्तृतीययैव सिद्धेः यत्तु अन. न्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वरूपकारणत्वमेव हेतुत्वमिति तन्नान्य. थासिद्धरन्यत्रासिद्धेश्चात आह हेतुत्वमिति । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरः भेदः संसर्गः प्रत्ययार्थस्य च जन्यतासंसर्गेणेतरत्रान्वयस्तदाह दंडा- भिनेति । प्राग्वत्सिद्धांतमाह हेस्विति हेतुशब्दस्यासंज्ञात्वेनात्र बो. ध्यातरं बोतं॥ यतु हेतावित्यत्र फलमपि हेतुशब्देन गृह्यते अध्ययनफलको वास इति बोधस्तन कचित्फलमपि हेतुत्वेन विवक्ष्यते इति तदर्थात् । तथाचाहेत्वध्ययनीयोवासः इत्येव बोधस्ततध्वनयन्नाहाध्ययेति । तथाच करणत्वशक्तेभित्रैव हेतुत्त्वशक्तिरत्र तृतीयार्थ इति तात्पर्य । अत्र मानमाहोक्तंचति पूर्वतात्पर्यमाह व्यापारेति । अविरोधायाह क्रियेति एतेन लौकिकहेतुरपि करणमित्यपास्तं अशिष्टेति चार्ति कलक्ष्यमा दास्येति तत्र भाष्योक्तप्रकारमाह संयच्छतेरिति । प्रत्या. सत्तिलभ्यमाह तामिति । इति तृतीया ।

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १२६१ कारकचतुर्थाः संप्रदानत्वशक्तिमानर्थः । सा श- क्तिश्च तत्तद्धात्वर्थकर्मनिष्टफलनिरूपकत्ये नेच्छावि- षयो यस्तनिष्ठा । कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानमिति सूत्रात् । कर्मनिष्ठेत्यनेन कर्मणश्चतुर्थीनिमित्तत्वप्रद- शनात् । कर्मश्रुत्यपेक्षया चतुर्थीश्रुतेबलवत्वं बोध्यते। अतएव क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छती. त्यादौ दण्डदानं न प्रतिपत्तिः किन्तु द्वितीयापेक्ष- या बलीयस्था चतुर्थीश्रुत्या मैत्रावरुणसंस्कारकमिति मीमांसका। यत्तु तद्धात्वर्थकर्मसम्बन्धजन्यफलं गोलाभकृत- मुखादि तभ्दागित्वेन य इच्छाविषयः स संप्रदान. अनतिप्रसंगायाह कारकेति सिद्धांतमतेनाह संप्रेति अयमेवो देश्य इत्युच्यते जीर्णैः । प्राग्वदाह साशक्तिश्चेति कर्मणा संवन्धुं यमि- च्छति स सम्प्रदानमिति सूत्रार्थः । कर्मसंबंधश्च कर्मनिष्टफलनिरूप. कत्वं तदाह तत्तद्धात्वर्थेति । यस्तदिति योयस्तनिष्ठत्यर्थः । निमि- तेति तथाच शेषत्वं तस्येति भावः । कीते इति प्रयोजकलक्षणे मै- त्रावरुणाय दण्डप्रदानमित्यधिकरणे इत्यादि । उपयुक्तस्याकीर्णता. निवारकं कर्म प्रतिपत्तिकर्म । संस्कारकमिति इदमेवार्थ कर्मत्युच्यते, अन्यथा श्रुतित्वाविशेषेण तथोक्तासंगतिः स्पष्व । नैयायिकाद्युक्तिं खण्डयति यत्विति । इत्थं हि तदाकूतं कर्मत्वस्य क्रियानिरूपितत्वात्कारके इत्यधिकाराश्च तक्रियाकर्मणा करणभूतेन तक्रियाकर्मसम्बन्धजन्यफलभागित्वेन यमभिप्रेति स संप्रदानमिति सूत्रार्थः । कर्मसम्बन्यजन्यं फलं च गोलाभजन्यं विप्रसुखादि तश्च समभिव्याहारवलात्तात्पर्यंतश्चविशेष रूपेण भासते । कर्मसबम्धज- न्यफलभागित्वेनोद्देश्यश्चतुर्थ्यर्थः एवंच विप्राभिन्नो यो गोसंबधज. न्यसुखाश्रयत्वेनोद्देश्यस्तनिरूपितगावृत्तिस्वत्वात्पत्तिस्वस्वत्वनिवृत्यु. भयानुकूलो व्यापार इति बोधः । एवंच कर्मणेत्यस्य चारितार्थ्य स्पष्टमेव ।

·१२६२ सुवर्थविचारः मिति तन्न । सूत्राक्षरीच्यवृत्त्योक्तार्था लाभात् । तथा शाब्दवोधाभावाच । यदपीच्छाविषयत्वमेवोद्देश्यत्वमिति । तदपि न देवो रूपवानित्यादौ उद्देश्यविधेयभावेनान्वयाद्देचे उ- द्देश्यत्वप्रतीतावपि इच्छाविषयत्वाप्रतीतेः तस्मादुद्दे- श्यत्वमुद्देश्यादिपदशक्यतावच्छेदकतया सिद्धम् प. दार्थान्तरमेव । कचिदिच्छाविषयत्वसमानाधिकरण- मित्यन्यत् । विप्राय गां ददातीत्यादौ विप्राभिन्नसंप्रदाननि- ठोद्देश्यतानिरूपकं दानमिति बोधः । स्ववृत्त्युदेश्यता. निरूपकत्वं सम्बन्धः। संप्रदानविप्रीयमिति । विप्रसं. एवं क्रियया य मित्येतत्संपाद्यचतुर्थ्याः क्रियाजन्यफलाश्रयत- योद्देश्योर्थः फलं च सुखलाभादीति यद्यपि अयमों गत्यर्थकर्मणेति. सूत्रभाष्यविरुद्धः तत्रहि ग्रामाय गच्छतीत्यादौ क्रियाया अपि वक्ष्य माणरीत्या कृत्रिमर्मत्वमाश्रित्य कर्मेतिसूत्रेण संप्रदानत्वात्संप्र- दानचतुयैव सिद्ध चतुर्थीग्रहणं न कार्यमित्युक्तं तथापि तदुक्त्य- नुराधेन कर्मणा यमभीत्येव सूत्रे उक्तत्वादाहसूत्रेतिवोघानुभवोऽपि तथा नेत्याह तथेति भूषणकाराद्युक्ति खंडयति यदपीति कर्तुरिच्छाविषयश्चतुर्थ्यर्थः फलस्य धातुना निरूपितत्वस्य संसर्गमर्यादया लाभात् अयमेव बोदे. श्य इत्युच्यते एवंच विप्राय गांददातीत्यत्र स्वत्वतनिवृत्युभयानुकू. लव्यापाररूपदाधात्वथै कदेशे स्वत्वे चतुर्थ्यर्थस्य निरूपिततयाs न्वयः। एवंच विप्राभिन्नेच्छाविषयानरूपित स्वत्वतानिवृत्युभयानुकू. लो व्यापार इति बोध इति भावः । हेतुमाह देव इत्याद्यप्रतीतेरि- त्यंतेन । क्वचिसंप्रदानविषये तदेव स्पष्टयति विप्रायेति कर्मणा सम्बन्धमिच्छतीति सूत्रार्थघटकसम्बन्धमाहस्वेति संप्रदानेत्यर्थः । एवं प्राचां मतेन बोधायुक्त्वा सिद्धांतमाह संप्रेति । मतद्वये प्रोकदोष ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२६३ प्रदानकमिति वा बोधः । क्रिया कारकभावः संम्ब. न्ध इति द्वितीयोक्तदिशोचितम् । पितृभ्यः श्राद्धं दद्यादित्यादौ स्वत्वे पितृनिरूपि. तत्वस्य बाधेऽपि स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरमात्रस्वत्वाप- क्यनुकूलत्यागरूपे दाधात्वर्थे पितृणामुद्देश्यत्वसत्त्वा. न दोषः । परस्वत्वहेतुश्च त्याग एव । अत एव विदे- शस्थपात्रमुद्दिश्य त्यक्तधने स्वीकारमन्तरेणैव पात्र- स्थ मरणेऽपि उद्देश्यपुत्रादिभिरेव पितृदायत्वेन त. डनं विभज्य गृह्यते नान्यैरिति व्यवहारः। प्रतिग्रहस्तु लब्धावष्टगुण पुण्यमित्युक्तेः प्रति. गृहीतधनदाने फलातिशयजनकः । अदृष्टार्थदत्त- स्वीकार एव प्रतिग्रह इति परितोषदत्ततिलतुरगादि- स्वीकारे न दोषः। प्रतिपादयस्वमते निर्वाहमाह पितृभ्य इति बाधेपीति प्रतिग्रहा. भावातू॥ दाधात्वर्थ प्रागनुक्तमत्राह स्वत्वेति एवंच पित्रभिन्नसंप्रदाननि. ष्ठोदेश्यतानिरूपकः स्वत्वनिवृत्त्याउनुकूलो व्यापार इति बोधः। ननु स्वस्वत्वनिवर्तकोपि त्यागो न परस्वत्वहेतुः प्रतिग्रहादेरेव तत्वा. दतआह परेति त्योपीत्यर्थः । विप्रोद्देशेन त्यक्तमात्रायां गविगौरियं विप्रस्थ न ममेत्यादि सर्वजनप्रतीतेरितिभाव: । एवेन प्रतिग्रहादिनि. रासः । अतएव तस्यैव तद्धेतुत्वादेव । अन्यथा तैरिवोदासीनरपि तद्धनस्यारण्यककुशादेरिवोपादाने प्रत्यवायो न स्यादितिभावः नन्वेवं स्वीकारो व्यर्थोऽतआह प्रतीति । एवं सत्यसत्प्रतिग्रहे स्मृत्युक्तदोषातिप्रसंग वारयति अदृष्टेति । मात्रपदकृत्यमाह संस्ः ष्टीतिविभक्तं धनं पुनर्मिश्रीकृतं संसृष्टं । तदस्यास्तीति संसृष्टः सच न यः कश्चित् ·१२६४ मुवर्थविचार संसूष्ठिस्थले साधारणस्वत्वोत्पादेऽपि ददातीत्य- प्रयोगात्परमात्रस्वत्वोत्पत्यनुकूले त्युपात्तम् । तत्रापि स्वत्ववति स्वत्वानुत्पत्त्या पूर्वस्वत्वनाशाङ्गीकारात् । उपेक्षा तु न नियमतः परस्वत्वोत्पादिकेति न तत्र ददातीति प्रयोगः। विक्रयोऽपि न तथा मूल्यदान- पूर्वकस्वीकाररूपक्रयस्यैव स्वत्वजनकत्वात् । स्वत्वं च दानादि नाश्यं प्रतिग्रहादिजन्यमतिरिक्तपदार्थरूपं तच्च बहिरिन्द्रियवेद्यं पश्यामीत्यादि व्यवहारात् । विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा वैकत्र संस्थितः पितृव्येणाथवा प्रीत्या स तत्संसृष्ट उच्यते इति वृहस्पत्युक्तेः स्पष्टं चेदं संसृष्टिनस्तु संसृष्टीत्यत्र (यान स्मृ० अ० २ श्लो० १३८) मिताक्षरायां। साधेति असाधारणस्वत्व. नाशोत्तरमित्यादिः । ननु तत्र न स्वत्वनाश इति स्वत्व निवृतिपूर्व त्यनेनैवातिप्रसंगवारणे मात्रपद व्यर्थमतआह तत्रापीति । इच्छाया उत्ते जकस्यांगीकारे तु गौरवमितिभावः । एतेन न तत्र स्वत्वनाशः किंतु परस्वत्वोत्पत्तिमात्र स्वस्वत्ववतिस्वत्वोत्पत्तिस्तु स्वेच्छाया उत्ते. जकत्वाादित्यपास्तं । नन्वेवमप्पुपेक्षायां दोष एवात आहोपेक्षेति अ. तएव विक्रयस्थलेऽपि तथा प्रयोग इत्याह विक्रेति । तथा न निय मतः परस्वत्वापादकः तस्य परस्वत्वाजनकत्वात् क्रयस्यैव तज्ज. नकत्वादितिभावः । तत्राप्यनतिप्रसंगाय विशेषमाह मूल्येति ननु किमत्र स्वत्वमितिचेदत्र प्रांचः शास्त्रनिषिद्धयथेष्टविनियो- गोपायभूतक्रयप्रतिग्रहादिविषयत्वं । तञ्च नबाहिरिंद्रियवधं प्रति ग्रहादानसज्ञानविषयस्य वहिरिंद्रयायोगस्वादिति तन्न प्रतिग्र. हादिनाशांनतरमपि स्वत्वव्यवहाराहानादितः स्वत्वं नश्यति प्रति- प्रहादितश्चोत्पद्यत इत्यादिव्यवहाराश्च तदेतदभिप्रेत्याह स्वत्वं चेति सर्वसंग्रहायाह बहिरिति अत एवाग्ने आदिः। अनतिप्रसंगायाह तदिति अतस्तदाग्रहे तदीययथेष्टविनियो- ज्यत्वतीयत्वव्यभिचारित्वाग्रहे चन तद्ग्रह इतिभावः । एतेनानुमेय.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२६५ तत्साक्षात्कारे च तदीयस्वत्वव्याप्यतदीपयथेष्टविनि- योज्यत्ववदिदमिति ज्ञानं हेतुः। संप्रदानमनेकधोक्तम्- अनिराकरणात्कर्तुः त्यागाङ्ग कर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते संप्रदानताम् इति ।। आद्यं देवता। प्रेरणया याचकः । अनुमत्योपा- ध्यायः । खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै चपेटां ददातीत्यत्र संयोगविशेषानुकूलो व्यापारो ददात्यर्थः । चपेटा प्रसूतकरतलम् । न शुद्राय मतिं दद्यादित्यादी बोधनार्थः सः । म. तिशब्देन तजनकवेदादिरूपं शास्त्रमुच्यते । मेष स्वत्वं स्वं पश्यामीति तु सुरभिचंदनं पश्यामीति वन्न विशेषणां. शे लौकिकविषयत्वावगाहीति नव्यतरोक्तमपास्तं तस्यखण्डित त्वात् ॥ अस्यभेदाताह संप्रेति ।त्रिधा हरिणोक्तमित्यर्थः । कर्नुरित्यादे- मध्यमणिन्यायेनान्वयः । अनीत्यनेनैकमित्याहाद्यमिति । सूर्यायायैद- दातीत्यादि । नात्र सूर्यः प्रार्थयते नानुमन्यते न निराकरोति । याचक इति । विप्राय गां ददातीत्यादि । आन्वति उपाध्यायाय गां. ददातीत्यादि न च दानादीनां परम्परया तदर्थत्वातादर्थ्यचतुर्येव सिद्ध किमन- या संशयेति वाच्यं दाशगोध्नौ संप्रदाने इत्यर्थत्वात् तत्संग्रदानकंदान मिति बोधार्थमावश्यकत्वाच अतएव तादर्थ्यचतुर्थी दानकर्मणो. गवादेः संप्रदानार्थत्वपि दानाक्रियायास्तदर्थत्वाभावन चतुर्थ्यतार्थस्य दानक्रियायामन्वयानापतिरिति हेलाराजस्तदेतत्मृचितं । कर्मणेप्सि- तमिति । ध्याय इत्यग्रे त्यागाङ्गमित्युपलक्षणमितिक्वचित्पाठः नायं दाधात्वर्थः सर्वत्रेत्याह त्यादिना खंडीति लेखनोपाध्याय इत्यर्थः । गत्याद्यर्थनिरासायाह विशेषेति । मने र्बोधनासंभवादाह मे- १५९ ·१२६६ सुषर्थविचारः रजकाय वस्त्रं ददातीत्यादावाधीनीकरणं तदर्थः । शेषत्वविवक्षायां रजकस्य वस्त्रमित्यपि भवति । अ- जां ग्रामं नयतीत्यादौ परया कर्मसंज्ञया पाधा- न दोषः । पत्ये शेते इत्यादौ शयनादि क्रियाया अ- पि संदर्शनप्रार्थनव्यवसायजन्यारम्भक्रियानिरूपितं कर्मत्वम् । पिण्डीमित्यादौ गम्यमानक्रियापेक्षकार- कत्वदर्शनात् । हरिरप्याह- संदर्शनं प्रार्थनायां व्यवसाये त्वनन्तरा । व्यवसायस्तथारम्भे साधनत्वाय कल्पते ।। पूर्वस्मिन् या क्रिया सैव परस्मिन्न साधनं मता। इति । संदर्शनं फलविषयः संकल्पः तत्प्रार्थनायां फ- लोपायविषयेऽभिलाषे साधनत्वाय कल्पते । व्यव. सायः क्रियाविशेषस्य फलसाधनत्वेन निश्चयः । त. ति । अस्याभ्युपगमादाह वेदादीति । एतेन प्रागुक्तसिद्धान्तं वृत्ति- मतत्वेन संलिरव्य खडिकोपा न शूद्रायेत्यादिप्रयोगात् भा. ज्यमते नैतावत्पर्यन्तमर्थ इति भूषण कृदाद्युक्तमपास्तं । नन्वेवमजा ग्रामं नयतीत्यादौ नयतिक्रिया कर्मभिरजाभिः स. म्बन्ध्यमानस्य ग्रामस्यकर्मत्वापत्तिरिति अतआहाजाइति । यद्यपि प्रामस्याजाकमकनयनोद्देश्यत्वाभावात्तत्र नहि ग्रामोऽजासम्बद्धो भवत्वितीच्छा नेतुः । किन्तहहजा ग्रामसम्वद्धा भवस्वितीति भूषण. कृदप्येवं । तथाप्यजातोऽतिप्रसङ्गवारणसमाधिसाधारणशङ्कायामाह परयेति वार्तिकादिखण्डकभाष्यसिद्धान्तमाह शयति । दर्शनादय. वतनः। तदिति व्यवसायेत्यर्थः । कर्मत्वं कृत्रिमर्मत्वं । ननु तासां नश्रवण मतआह पिण्डीमिति । पररीत्याआह गम्ये. तिसिद्धान्तस्त्वन्यतो बोध्यः। अस्वार्थमाह संदर्शनमिति तदिति भिन्नं पदं । अनन्तरानिकटवर्तिनी तदाह प्रार्थनेति । तत्रहेतुमाहा- भीति ताशेत्यादिः। तथार्थमाह चेति । अस्य तात्पर्यमाह तेन चे. ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२६७ नानन्तरा प्रार्थना साधनं, अभिलाषे सति निश्चय करणात् । व्यवसायश्चारम्भे मानस्वां प्रवृत्ती सा. धनम् । तेन चाप्यमानत्वेन प्रकृतक्रिया कर्मत्वं ल. भते । पूर्वस्मिन् काले क्रिया सा परस्मिन्नुत्तर- कालभाविनि साधनम् । स्वापेक्षया सिद्धस्यैव त. स्साधनत्वात् संदर्शनं तु क्रियासाध्यफलाभिलाष- योग्यताविशिष्टचैतन्यस्वैव तत्साधनत्वात् । एवंच कर्मणा यमिति सूत्रेण संप्रदानस्वम् । पतिसंप्रदान- कमारम्भकर्मभृतं पत्नीकर्तृकं शयनमिति बोध इति स्पष्टं भाष्ये । कटं करोतीत्यादौ तु नैवं रीत्या तत् । अनभिधानात् । क्रियया यमभिप्रेति स संप्रदानमिति वार्तिक मते तु पतिसंप्रदानकं शयनमिति बोधः। तत्तत्सं. ज्ञासूत्रैस्तत्तदर्थे तत्तकारकशक्तिमत्त्वबोधनात् । पशुना रुद्रं पजते इत्यत्र फलाश्रयः करणत्वश- ति साधनेन चेत्यर्थः । प्राकृतक्रियाशयनादिक्रिया कीयं । वैपरीत्या निरासपरं तृतीयामित्याह पूर्वस्मिन्निति । क देरैक्यायोग्यतया आह काले इति । कालस्यासाध्यत्वादाहोत्तरेति व्यापारे इत्यर्थः । तत्र बीजमाह स्वापेक्षेति प्रत्यासत्तिलभ्यमिदं अतएवाहसंदर्श नंत्विति । अतएव तस्थ प्रागुक्तिः शुद्धस्य तत्वासम्भवादाह फलेति । तदा त स्याप्यभावादाह योग्यतेति त्वादि त्यस्येतीतिशेषः। एवंच त. स्था अपि कृत्रिमर्मत्वे च सूत्रेण तेनैव चरमोपष्टम्भेनाहारम्भेति । नन्वेव कटं करोतीत्यादावप्येवं रीत्या कटरादेः सम्प्रदानत्वापत्तिरत आह कटमिति तत् सम्प्रदानत्वं उक्तबोधतो वैलक्षण्यमाह क्रिये. ति । तच पूर्वसौत्रकर्मपदावृत्त्या द्वितीयस्य क्रियापरत्वे सिद्धम् । ननु तत्र सम्प्रदानत्वबोधोपि कुतः। पत्युद्देश्यकं शयनमित्येक युक्तोऽत आह तत्तदिति । अतएवाह पशुनेति । तत्कर्मकयागत्वमा ·१२६८ सुवर्थविचारः क्तिमान् । उद्देश्यः कर्मताशक्तिमान् कर्मणः करणसं. ज्ञा संप्रदानस्य कर्मसंज्ञेति वार्तिकात् । पशुकरणको रुद्रकर्मको याग इति बोधः। अग्नौ किल पशुः प्र. क्षिप्यते तद्रुद्रायोपाहियते इति भाष्यम् । हरये रो. चते भक्तिः । विषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रीत्यनुकूलस्त- समानाधिकरणो व्यापारो रुचरर्थः । तत्फलभूत. पीनेः समवायनाश्रयो हरिः संप्रदानत्वशक्तिमान् । रुच्यर्थानां प्रीयमाण इत्यनुशासनात् । समवायसं. बन्धावच्छिन्नप्रीत्यनुकूलो व्यापारः प्रीधातोरर्थः । अत एव हरिं प्रीणयतीत्यादिसिद्धिः । एतदभावे हि हरी षष्ठी मातेति शेषषष्ठयपधादो ऽचतुर्थी । केचित्तु प्रीतिविषयतामापद्यमानं मोदकं लौ. ल्यादेवदत्तः प्रयुङ्क्ते तदानुगुण्यमाचरतीति हेतुत्वे प्रा. से इदम् । एवं च हेतुसंज्ञाभावे णिचोभावाद्धेतुगत- व्यापाराप्रतीतेर्मोदकः स्वक्रियायां कर्ता भवति नतुदेव- दत्तः। उपात्तक्रियायां तस्य स्वातन्त्र्याभावादित्याहुः । हाग्नौ किलेति तथा प्रक्षेपो यज्यर्थः । रुच्यनामित्यस्य विषयमाह हरयइति । तदिति प्रीतीत्यर्थः। हदिति व्यापारेत्यर्थः । फलतावच्छेदकसम्बन्धमाह समेति चतुर्थ्यर्थमाह सम्प्रेति । तदुपपादयति समेति । रुचेस्ता. हशार्थकत्वादातदिति । रुच्यर्थानामितीत्यर्थः । हरौ लौल्यासम्भ. वादाह मोदकमिति | प्रेरणात्र तृतीयेत्याह तदानुगुण्यामिति । एवश तृतीयापवादत्वं नतु षष्टयाः अस्या हेतुसंशायाधकत्वेन संज्ञाभावे इत्यकारप्रश्लेषः। क्रियान्तरे तत्वेऽप्याहोपात्तेति केचिदित्यरुचिबी. जंतु तत्र तथासम्भवेपि प्रकृतोदाहरणे न तथेति तदेव युक्तमिति तमेवोक्तरीत्या विशदयति हरिनिष्ठेति ।

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १२६९ हरिसंप्रदानिका भक्तिकर्तृका रुचिरिति बोधः । हरिनिष्ठा या भक्तिविषया प्रीतिस्तदनुकूलो भक्ति. निष्ठो व्यापार इति यावत् । ये तु प्रीतिसमानार्थो रुचिः कर्मसंज्ञापवादश्चेदं- संप्रदानत्वमितीच्छन्ति । तेषां प्रीयमाण इति सूत्रे नि. देशात्प्रीधातुयोगेऽस्याप्रवृत्तिः कल्प्येति गौरवम् । अ. भिलषतेश्च विषयतासंबन्धावच्छिन्न प्रीत्यनुकूल: प्री- तिव्यधिकरणो व्यापारोऽर्थ इति न तस्य रुच्यर्थ- त्वमिति हरिभक्तिमभिलष्यतीत्यादौ न हरेः सं. प्रदानत्वमा गोपी स्मरात्कृष्णाय इलाघते अत्र श्लाघते बों. धविषया स्तुतिरित्यर्थः । बोधस्य फलतावच्छेदका नैयायिकादिमतं खण्डयति येविति । प्रीति अन्यथा कर्मणि शानच् न स्यात् । अतएव प्रागुक्तस्य हरिं प्रीणयतीत्यादेः सङ्गतिः नन्वेव मपि अभिलभ्यतियोगे तत्वापत्तिस्तस्य रुच्यर्थत्वादत आहाभीति चस्त्वर्थे लष्यतेरितिपाठः। अतएवाने तथो क्ति सङ्गतिः। ततो भेदकमाह प्रीतिव्यधीति । श्लाघहुङ्स्थेत्यस्य विषयमाह गोपीत्यादि ज्ञापयतित्यर्थ श्त्यंते. नवृत्तिता नतु विषयता अतएवाह बोधाश्रयेति । तदुपपादयति श्री. स्योत तत्रज्ञापनवचनात् क्षः सत्ताकर्मणि शानजिति णिजंत- बलादिति भावः। विशेषमाह सन्निति । तत्रेति तयोर्मध्ये। ण्यर्थ- कर्मणो ग्रहणे इत्यर्थः गम्यमिति। अतएव कृष्णायात्मानं श्लाघ. ते इत्यपि भवति । अतएव उक्ताभिसन्धानादेव । अयं योगः। उभय. वैलक्षण्यमाह कृष्णस्यैवेति कृष्णं श्लाघते इत्यादि तदा हि कृष्ण तिबोधविषया कृष्णकमिका स्तुतिरिति बोधः श्लाघादेः स्तुत्यादिमा प्रार्थत्वेऽप्येवमेव अत्र सनोऽसमवादुक्तरीत्या विनिगमनाविरहात्पक्षांतरमाह ·१२७० सुवर्थविचारः सम्बन्धो वृत्तिता । स्तुतिश्च गुणवत्त्वप्रतिपादकशब्द. प्रयोगादिः । स्मरादिति हेतौ पश्चमी । बोधाश्रयस्य श्लाघनुस्थाशपां जीप्स्यमान इति सम्प्रदानत्वम् । ज्ञीप्स्थमानपदेन प्रधानभुतण्पर्थकर्मणो ग्रहणम् । सनस्वारस्याद्यद्विषयकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलव्या- पारस्तस्य प्रकृत्यर्थकर्मणोऽपि तेन पदेन ग्रहणम् । अ. न्यथा ज्ञाप्यमान इत्येव वदेत् । तत्राद्ये गोपीकर्तृका स्मरहेतुका कृष्णसम्प्रदानिका अर्थात्कृष्णवृत्तियो- धविषया स्तुतिरिति बोधः। स्तुतिश्चात्मनः परस्यवेति तु प्रकरणादिगम्यम् । अत एव कृष्णाय गोप्या. स्मानं परं वा श्लाध्यं कथयतीत्यर्थ इति प्राञ्चः । कर्मः संज्ञापवादोऽयं कृष्णस्यैव स्तुत्यत्वे तु परत्वात्कर्म- त्वमेव । या गुणोत्कर्षेण श्लाध्यमानः कृष्णो गुणवत्तया तत्समर्थाचरणेनाध्यारोपितप्रेरणत्वाडेतुरिति हेतु. स्वापवाद इयम् । हनुते इत्यत्र होते बोधविषयमि- तरादर्शन योग्यदेशस्थापनमर्थ । आत्मानमित्यादे- रध्याहारः । सपत्नीभिया चात्मादेस्तथा स्थापन बोध्यम् । एवंच गोपीकर्तृका कृष्णसंप्रदानिका अर्था- कृष्णवृत्तिबोधविषयात्मकर्मकतथावस्थानानुकूला- क्रियेति बोध: । तिष्ठतेः स्वाभिप्रायबोधानुकूलस्थिति. यद्वेति निवृत्तप्रषणपक्षसंभवादाहाध्यारोपीति इयं संप्रदानसं. शा। प्राग्वदाहात्मानमिति । परमतेनेदं आत्मानमित्यस्याध्याहारे आ. हात्मकर्मकेति । मिति बोध इति एवंचात्रपक्षे श्लाघादिधात्वर्थ: बोधरूपफलाश्रवनिष्ठा संप्रदानत्वशक्तिरिति भावः ·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां १२७१ रथः। शपः स्वाभिप्रायबोधानुकूलशपथकरणमर्थः । कृष्णसंप्रदानकबोधानुकूला स्थितिः । तत्संप्रदानबो- धानुकूलं शपथकरणमिति बोधः । यदा श्लाध्यादेः स्तुत्यादिपूर्विका बोधनार्थः । स्तुत्या कृष्णमात्मानुरागं बोधयति नुत्या तं कृष्णं बोधयति स्थित्या शपथेन तं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः । प्रकृत्यर्थकर्मणो ग्रहणे तु स्तुत्या नुत्या स्थित्या शपथेन कृष्णः स्वसखीजनं ज्ञापयतीत्यर्थः । भक्ताय धारयति मोक्षं हरिः । धृ अवस्थाने इति धातोणि व्यवस्थानानुकूलो व्यापारो धारेरर्थः । तदर्थावस्थित्याश्रयसंबन्धी संप्रदान धाररुत्तमर्ण इ ति सूत्रात हरिकर्तृको भक्तसंप्रदानको मोक्षकर्मका- बस्थित्यनुकूलो व्यापार इति बोधः । शेषषष्ठयप- वादोऽयम् । अत्रोत्तमों दानक्रियया धारणस्य नि- मित्तम् । यतोऽसौ तहणं ददाति। ददातिश्च नश्रूयते विनिगमनाविरहादाह यद्वति बोधनति ण्यंतस्य रूपं । अध्याहार- माहात्मेति स्तुतिश्चकृष्णस्थैव । तं आत्मानुरागं। एवमलेपि हुनुप्तिःसप. ल्यादिभ्यः कृष्णस्यैव । स्थित्येत्यादेः प्रत्येकमन्वयः एवमग्रेपि । नन्वेवं सति ज्ञायमान इत्येव सिद्ध सनुक्तिवैयर्थं भयंतेक श्व कर्मण इत्युक्त्या ज्ञायमानपदेन तस्यैव ग्रहण सिद्धरतस्तेन तस्यापि ग्रहणं, तस्यापि ज्ञापनविषयेच्छाविषयत्वान्नशानजनुपपतिरित्युक्त तत्पक्षावष्टंभेनाह प्रकृत्यर्थेति अत्रपक्षेऽव्यवहित एव तदर्थ इत्याह स्तुत्येत्यादि प्राग्वदाह स्वेति । स्तुत्यादिः कृष्णस्वैवात्रापि । तस्मादुभयोरपिग्रहणं एतेनान्यतरस्यैव ग्रहणमित्यपास्तम् धाररुत्तमर्ण इत्यस्य विषयमाह भक्तायेति अवस्थान मवस्थित्य कूलोव्यापारस्तदाह तदर्थेति धार्यर्थः । अयंयोगः। तत्वमुपपादयन् कार ·१.२७२ सुबर्थविचार इत्यश्रयमाणक्रियात्वाच्छेषे षष्टी प्राप्ता सर्वत्र । वि- शेषविवक्षाया अभावे क्रियानिमित्तत्वमात्राश्रयणेन शेषत्वं प्राप्तमितिबोध्यम् । तदुक्तम् । हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेषत्वे वापि कारकम् । रुच्यर्थादिषु शास्त्रेण संप्रदानाख्यमुच्यते इति । ननु ऋणं नाम सजातीयद्रव्यान्तरदानमङ्गीकृत्य परदत्तपरकीयद्रव्यादानं तजन्योऽधर्मणनिष्टः परि- शोधननाश्योऽदृष्टविशेषो वा, उभयथापि नेह प्रा. प्तिः। मोक्षस्योक्त रूपऋणत्वाभावेन भक्तस्योत्त. मर्णत्वाभावादिति चेन्न । आवश्यकदेयत्वेन तत्रापि ऋणव्यवहारात्। पुष्पेभ्यः स्पृह्यति । स्पृहयतिरिच्छामात्रवाची । इच्छानुकूल मनः संयोगादिव्यापारवाची च फला. वच्छिन्नेच्छावाची च । आये स्पृहेरीप्सित इति संप्रदानत्वम् । तत्र हि ईप्सितत्वं धात्वर्थव्यापार- कत्वमाह । अत्रोत्तेति नैवं केवलमत्रैव किंतु शब्दः पुरुषः इत्यादावप्पे. वमित्याह सर्वत्रेति । तदुक्तं हरिणा रुच्यर्थादियोगे यत्रितयान्यत मत्वे सति कारकं तच्छास्त्रैः संप्रदानाख्यमुच्यत इत्यर्थः । चौर्यनिरा. सायाह परदत्तेति । तस्यापि चौर्यादिनिरासायाह परकीयेति नन्वादानस्य ऋणत्वेन तदुत्तरं ऋणमस्तीत्यादिव्यवहारो नस्या- दतआह तज्जन्य इति आदानजन्य इत्यर्थः अनतिप्रसंगायाह परीति अदृष्टेति दूरदृष्टेत्यर्थः । इह भक्तायेत्यत्र । ऋणेति तत्वेत्यर्थः । कृत्यैः- णे इतिवत् । स्पृहेरीप्सित इत्यस्य विषयमाह पुष्पेभ्य इति । गादीति तद्रूपव्यापारेत्यर्थः । द्वितीये पक्षांतरमाह फलति आये इच्छामात्रार्थ करवे फलेति यत्तेत्यर्थः। तमपालभ्यमाह कर्मेति द्वितीयाप्रकरणे इति भावः। अंत्ये इति अंत्यान्यतरे इत्यर्थः । अतएव स्पृहणीयं पु. अपमिति संगच्छते । षष्ट्यवेति अतएव ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां .१२७३ जन्यफलाश्रयत्वं नतु फलस्य धात्वर्धत्वाग्रहः । क. मसंज्ञा तु धात्वर्थफलाश्रयस्येत्युक्तम् । शेषषष्ट्यप- बाद एतत्संप्रदानविभक्तिः । पुष्पसंप्रदानिकेच्छेति बोधः । अन्त्ये कर्मत्वं पुष्पाणि स्पृहयतीति। संप्र. दानस्यापि तत्वेनाविवक्षायां षष्ट्येव । हरये क्रुध्यति द्रुह्यतीपत्यमृयति । तत्र वधा- अनुकूलव्यापारजनकश्चित्तवृत्तिविशेषः क्रोधः क्रुधे. रर्थः । दुःखजनकक्रियारूपापकारजनकश्चित्तवृत्तिवि- शेषो दुहेः । धात्वर्थोषसंगृहीतत्वादेतावकर्मको । विषयतयेतहात्वर्थमूलभूतकोपसंबन्धिना हरेः 'क्रु. धदुहेामृगार्थानां यं प्रति कोप' इत्यनेन संप्रदान- त्वम् । हरिसंप्रदानको द्रोहः क्रोध इति बोधः । अन्न शेषषष्ट्यपवादत्वम् । उत्कर्षविरोधिधर्मारोपानुकू- लव्यापारजनकश्चित्तवृत्तिविशेष इर्ष्या । शौचाचारा- दिगुणविषये दम्भादिकृतत्त्वरूप दोषारोपानुकूलश्चि- त्तवृत्तिविशषोऽसूया । एते चित्तवृत्तिविशेषरूपको पमूलकाः । प्ररूढस्य वाक्चक्षुरादिविकारानुमेयस्य कुमार्य इव कांनस्य प्रस्थंति स्पृहयंति च इति संगच्छते। क्रुद्धदुहेर्थे त्यस्य विषयमाह हरये इत्यादि । तत्र क्रुधादीनां मध्ये तत्वात संगृहीत कर्मकत्वात् । एतदिति उभयेत्यर्थः । अतएवाहा- नेति उभयत्रेत्यर्थः । हरेः क्रोधद्रोहाभ्यामिच्छाविषयत्वाभावास्कि- यया यमित्यनन नसिद्धियं प्रति कोप इति साधारणविशेषलब्ध. .माह एते इति क्रोधादयः सर्वे इत्यर्थः । सामान्यनाह चित्तवृत्तीति अतएव कुपेस्तदर्थत्वाभावेन न तद्योगे इदं । एवंच कुप्यति कस्मैचि. दित्याद्यसाध्ववेति बोध्यम् ।

·१२७४ सुवर्थ विचार कोपस्यैव क्रोधपदार्थत्वेन तस्यापि कोपमूलक पक्रोधे इति तु तद्वृत्तिकोपत्वसामान्यमादाय । कर्मसंज्ञापवादोऽत्र हरिसंप्रदानकोत्कर्षविरोधी त्यादिक्रमेण बोधः । तद्धात्वर्थमूलभूतकोपविषयत्वे सति तद्धात्वर्थफलाश्रयस्थात्र संप्रदानत्वम् । सत्य नतेन भार्यामीय॑ति मैनामन्योऽद्राक्षीदित्यादि व्यु: दासः। मित्राय दुधति प्रतापोऽपीत्यादौ चेतनत्वा. रोपो बोध्यः । द्विषस्तु वलवद्दुःखसाधनताज्ञानज. न्योऽप्रीतिजनकश्चित्तवृत्तिविशेषः । औषधं देष्टीति यथा । एतदेवानभिनन्दनम् । तद्योगे तु नैतत्प्रवृत्तिः। कुधाअर्थत्वाभावात् । कृष्णाय राध्यति ईक्षते वा । अत्र प्रश्नविषयः ननु कुप क्रोधे इत्यनुशासनेन तस्यापि क्रोधार्थत्वेनान्येषां तन्मू- लत्वेपि क्रोधस्य कथं तन्मूलत्वमतो नाकुपितः कुध्यतीति भाग्य- मुलकमाह प्ररूढेति । अतएवाह वागिति नन्ववमनुशासनस्य का- गाते रतआह कुोति। अनयोः सकर्मकत्वादाह कमेति । अत्र ईर्ष्याधु- भवत्र । विशिष्टसूत्रलब्धमाह तद्धात्वर्थेति क्रुधाद्यन्यतमेत्यर्थः। अत्र उक्तलक्ष्येषु । भार्यामिति नात्रभायो प्रति कोपः किन्तुपरैर्दृश्यमानांतां न सहत इत्येव एवं चात्र न कोपजन्येा किन्न्वन्यपुरुषदर्शनज- न्वेति भावः । एवं सति कचिदप्राप्ति निराचष्टे मित्रायेति । यत्तु प्रांचा द्वेषो बलवदुःख साधनताज्ञानप्रयोज्यः प्रत्याख्येच्छा- या अभाव एव नतु चित्तवृतिविशेषः औषधं द्वेष्टीति प्रयोगादतएव तद्योगे नेदं प्रवर्तते एत दभिप्रायेणैवानमि नंदनं द्विषरों द्विष अप्री- ताविति धात्वनुसारादिति तन तत्साजात्येनैतस्यापि तद्रूपत्वस्यौ. चित्यात् तत्राप्येतदतिप्रसंगाभावात्तदाह बलवदिति । एवोनोक्तव्या. वृत्तिः । ततद्विद! राधीक्ष्योरित्यस्य विषयमाह कृष्णायेति अत्र उभयत्र कर्मणः ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२७५ भाशुभपर्यालोचनं धानोरर्थः । तदर्थप्रश्नविषयसंब. धिनः कृष्णस्य 'राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्न' इत्यनेन संप्र- दानत्वम् । कृष्णसंप्रदानकमर्थात्कृष्णसंबन्धि प्रश्नवि- षयशुभाशुभपोलोचनमिति बोधः । विप्राय गां प्रतिश्रृणोत्याशृणोति वा । ওান্ত प्रवर्तनाजन्योऽभ्युपगमो धात्वर्थः । स्वार्थप्रवर्तनाश्र- यस्य 'प्रत्याभ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ने'त्यनेन संप्रदानत्वम्। हात्रेऽनुगृणाति प्रतिगृणाति चेत्यत्र शंसनविषय. हर्षानुकूलव्यापारलक्षणं प्रोत्साहनं धात्वर्थः । धात्वर्थ- शंसनाश्रयस्थात्रा 'नुप्रतिगृणश्चे' त्यनेन संप्रदानत्वम् । शतेन शताय वा परिक्रीत इत्यत्र करणस्य पक्ष संप्रदानत्वम् । शतव्यापारश्च दानम् । फलेभ्यो या. ति । अत्राहर्तुमिति तुमुनन्तार्थकर्म चतुर्थ्यर्थः । फल. प्रश्नविषयस्य धात्वर्थनोपसंग्रहादकर्मकावेतौ । अतएव श्यन् रा. धोऽकर्मकादेवेत्युक्तः। तदेकदेशे प्रश्नविषये कृष्णस्यान्वयस्तदाह तदर्थेति उभयर्थिकदेशेत्यर्थः । प्रत्याझ्यामित्यस्य विषयमा विप्रा- येति । व्याख्यानात्प्रत्येकनिमितत्वमितिभावः । प्रकृत्यर्थस्य तत्र प्रव. नायामन्वयः। विप्रसंप्रदानको गोकर्मकोऽर्थात् विप्रनिष्ठप्रवर्तना- जन्यो देवदत्तनिष्ठाभ्युपगम इति बोधः । तत्र विप्रस्य कर्तृ(प्रेप्सा)ज. नकत्वेन हेतुत्वे प्राप्ते इदं । तदेतदभिप्रेत्याह स्वार्थेति । अनुप्रतीत्यस्य विषयमाह होत्र इति । अनु प्रतीतभिन्नं पदं लु- सपंचभ्यंतं । गृण इति श्नांतानुकरणात् षष्ठी। शंसनेति शंसितुरि- स्यादिः । होतृसंप्रदानकोऽर्थाद्धोतृनिष्ठशंसनविषयहर्षानुकूलो व्या. पार ओथामोदैवेत्यादि शब्दप्रयोगरूप इतिबोधः । कर्मत्वापवायत्व. -मस्य तदाह धात्वर्थति । परिक्रयणे इत्यस्य विषयमाह शतेनेति अत्र करणस्यैव पक्षे सं. प्रदानत्वेन भानमित्याह करणेति नन्वेवं कस्तव्यापारोऽत आद ·१२७६ सुवर्थविचारः कर्मकाहरणफलकं यानमिति बोधः। एतदोधोपप- त्तिराकाजावादान्ते प्रदर्शिता। यत्तु फलेभ्य इत्यत्राहरणक्रिया चतुर्थ्यर्थः । कर्म- त्वप्रयोजकत्वे पूर्वपरयोः संसर्गाविति तन्न । क्रिया- थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इति सूत्रसत्त्वेनेहशे ऽर्थे साधुत्वे मानाभावात् । यागाय याति। अत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमाप. पवादश्चतुर्थी घत्रयं तुमुना समानार्थः। यागफलक यानमिति बोधः । न त्वां तृणाय तृणं वा मन्ये । अत्र कर्म द्वितीया- चतुथ्योरर्थः तृणपदं तृणसदृशपरम् । त्यत्कर्मकतृण. . शतेति। क्रियार्थोपेत्यस्य विषयमाह फलभ्य इति कर्मेति फलाश्रयरूपमि. त्यर्थः । दर्शितति यथा वाक्याथै चाक्यैकदेशप्रयोगस्थले प्रविश पिंडीमित्यादौ तस्यैव पदस्य संपूर्णवाक्यार्थशक्तता तथास्य समु. दायस्याहरणघटितोक्तार्थे शाकरेतच्छास्त्रबलात । स्थानिन इत्युक्ते. स्तत्प्रयोगे नेति बाध्यं । नैयायिकाद्युक्ति खंडयति यत्त्विति । यत्तु फलकर्मकाहरणे फल. पदस्य लक्षणा चतुर्थाश्च फलंमर्थयुक्ति तन्न गौरवात् अतआहाह- रणेति तन्मात्रमित्यर्थः । यथाक्रमान्वयेनाह कर्मत्वति कर्मात्युक्ति- विरुद्धमित्याह क्रियार्थोपेति । तुमर्यादित्यस्य विषयमाह । यागायेति बो. गोपपत्तये आह घत्र यमिति भावे ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते ते क्रियायामुपपदे भविष्यति स्युरि- त्यर्थकन भाववचनाश्चेतिसूत्रेण विहित इत्यर्थः। मन्यकर्मणत्यस्य विषयमाह नत्वामिति अनादरे इति मन्यक. मविशेषणं ततधोतकं यत्कर्मत्यर्थस्तेन युष्मच्छब्दाश्चतुर्थी न तद. ध्वनयभाह तृणेति अनादरश्च नादराभावमात्रं. अपितु नओऽधर्मा- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२७७ सदृशकर्मक मवृत्तिज्ञानाभाव इति बोधः । त्वद्वि. शेष्यकतृण सदृशप्रकारकति यावत् । एवंचात्यन्ताप- कर्षः फलति तत्रैव चयं चतुर्थी लाधुरिति भाध्यस्पष्ठम्। ग्राम ग्रामाय वा याति । अत्र छिपीताचतुर्थयों कमैवार्थ इति सूत्रमतम् । भाष्ये तु यातरवारम्भपर्यन्तमर्थन गम्यमानं प्रारम्भं प्रति यात्याद्यर्थस्य कृत्रिमर्मतया तेनाभिप्रे. यमाणत्वाद्रामस्य संप्रदानत्यम् । फलाश्रयत्वेऽपि तत्वस्याविवक्षा । एवंच ग्रामसंप्रदानकोत्तरदेशसं. योगानुकूलव्यापारविषयक आरम्भ इति बोधः । अतिप्रसङ्गस्त्वनभिधानाद्वारणीयः। ग्रामं यातीत्यादौ तदर्थाभावः कर्मत्वविवक्षा च । दाचिव प्रतिपक्षवाचित्वात्तिरस्कार: सच व्याख्यानादपकृष्टनिरूपि- तोपमेयत्वस्याभावरूप उपमेयेऽत्र गृह्मत नत्वपकृष्टसादृश्यरूपः तत्प्र. तीतिश्च मन्यतेतत्समभिव्याहारे एव तृणतुल्यमपि न मन्ये इत्यर्थः। तदाह त्वत्कर्मकति ज्ञानाभाव इलि तस्याप्यभाव इत्यर्थः । तृणायम. त्वा रघुनंदनोपीत्यादौ नोध्याहारादि बोध्यं विशेष्यताप्रकारतो. भयावच्छिन्नज्ञानमत्र मनेरर्थ इत्याह त्वद्विशेष्यकेति उक्ताशयादेवा- हैवंचेति। गत्यर्थकमणीत्यस्य विषयमाह प्राममिति सूत्रप्रत्याख्यानप्रका. रसिद्धांतमाह भाध्ये विति सिद्धांतिनामिति शेषः । अध्याहारस्या- भावादाह यातेरेवेति । प्राग्वदाहारंभेति । नारंमं प्रतीति न गम्यमान मारम्भामिति पाठान्तरं। तेन तद्रूपकर्मणा । संप्रेति कर्मणायमित्यनेन। नववमपि फलाश्रयत्वेन परत्वाकर्मत्वमेव स्यादत आह फलाश्न. यत्वेपीति तत्वस्य कर्मत्वस्य एवंच स एवात्र चतुर्थ्यर्थ इत्याह एवं चेति तस्य तदर्धकत्वेन तदुपपादनेचेत्यर्थः। नन्वयं कंटे कराती. स्यादावतिप्रसंगोऽतआहातीति नन्वेवं कथंपाक्षिकस्य ग्राम याती- ।

·१२७८ सुवर्धविचार: विप्रायादन इत्यादौ तायें चतुर्थी तादर्थ्यमुप- कार्योपकारकभावः संबन्धः विप्राय दधीत्यादौविप्रकर्तृ- कभोजनोपकारके विप्रोपकारकत्वारोपाद्विप्रोपकार्यो- पकारकं दधीतियोधः। मुक्तये हरिं भजति।मुक्तिरूपोप- कार्योपकारकं हरिकर्मकं भजनमितिबोधः । एवमध्य. यनाय वसती त्यादिष्वपि। तादर्थ्यस्यापि संबन्धत्वेन विवक्षायां षष्ठयेव यथा गुरोरिदं गुर्वर्थमिति स्पष्टं भाष्ये । तादर्थ्यस्य हेतुत्वानुगतत्वेऽपि कारणवाच. कान्न तृतीया । कुण्डलाय हिरण्यमित्यादौ कार्यवाच. कादुत्पद्यमान चतुर्थव कारणगतसंबन्धस्य बोध- नात् । तस्मै इदं तदर्थम् । तच्छन्द उपकार्यवाची इद- मर्थ उपकारकं तत्रोत्तरपदार्थस्य कारणरूपस्य ज्ञाप. नीयत्वेन प्राधान्यात्तच्छब्दवाच्ये गुणे सम्बन्ध उभ्दू- त इत्याहुः । सुखाय पुण्यं नरकाय पापमित्यादिसा. ध्वव । तुमर्थधान्ते पाकाय यातीत्यादौ घना ताद- स्यादेः सिद्धिरतआह ग्राममिति । इत्यादौ नत्र तु तदर्थेति आरम्भ- पर्यतत्यर्थः । किन्तु संयोगानुकूलव्यागरार्थकत्वमेव तदाह कर्म- त्वेति इतीतिशेषः । अथोपपदावभक्तिचतुर्थीमध्ये तादर्थे इत्यस्य विषयमुक्तरीत्या यस्य नसिद्धिस्तादृशमादावाह विप्रायति अत्रोप. कारारोपादित्यर्थः । एवं वोधः प्रागपि विशेषमाह तादर्सेति करण- स्वस्यक्रियामात्रविषयत्वादाह हेतुत्वेति वाचकात् यथासम्भवमोद- नादेः स्पष्टार्थमाह कुंडलायेति ननु विनिगमनाविरहाद्वैपरीत्यमेव कुतो नात आह तस्मा इति तत्र समाप्ते तथाचोद्भुतत्वमेव तत्र विनिगमकमितिभावः। यत्तु तदर्थेत्यत्र बहुव्रीहिरवधारणगर्भस्तत्रार्थशब्दार्थप्रयोजनस्य जन्तयेच्छाविषयरूपत्वे दुःखाय पापमित्यापत्तिस्तदर्थेतिस्त्रवैय.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२७९ स्त्रोक्तत्वादेतदप्राप्त्या तुमर्थाच भाववचनादिस्या. रब्धम्। भक्ति आनाय कल्पते । कृपेरुत्पत्तिरत्रार्थः । प्रथमा. पवादोऽत्र ।क्लपि संपद्यमाने चेत्यनेन विकारवाचका. चतुर्थी विकारेच प्रकृतिरूपारोपः भक्तिरूपज्ञानकर्तृ. कोत्पत्तिरिति बोधः। भक्तिरत्र निदिध्यासनरूपाप्रकृ. तिविकृत्योर्भेदविवक्षायां तु प्रकृतिविकृतिभावाप्रती. तेजनिकर्तुरित्यपादानत्वेन भक्तिपदात्पश्चनी भक्ते- निंकल्पते इति । ज्ञानस्य कर्तृत्वेन कारकविभक्तबलव- स्वेन च ततः प्रथमेति कैयटे स्पष्टम् । भक्तिीना. स्मना परिणमत इत्यादावात्म दस्तवृत्तिधर्मपरः ज्ञानत्वविशिष्टरूपान्तरप्राप्तिर्भक्तिकर्तृकत्यर्थः अत्र- प्रकृतिविकृतिभावाप्रतीतेन चतुर्थी किन्तु प्रकृत्यादि- स्वात्तृतीया। थ्य चेति नैयायिकास्तन्नार्थेन नित्यसमास इति विशेषवचनस. त्वात् तद्धवनयन्नाह सुखायेत्यादि । तुमति विशेष्यम् । क्लपीत्यस्य विषयमाह भक्तिरितं अनुशासनाबाधायाहात्रेति नतु सर्वेत्रतिभावः । यत्वदीक्षितादयः सम्बधोत्र चतुयर्थः भक्ति कर्तृका ज्ञानसम्बन्धिनी उत्पत्तिरितिबोधः । प्रकृतिविकृत्योभदाविक- क्षायां विकृतिवाचकाच्चतुर्थी अभेदविवक्षायां तु कर्तृत्वात्प्रथमैवेति तदसदिति सुचयन्कयटोक्तमाह प्रथमेति अत्रउक्तलक्ष्ये संपत्तिरुत्प. तिःकृपीत्यर्थग्रहणं सप्तम्यन्तं क्लय॑थकधातुयोगे उत्पद्यमानथैवर्तमा. नाचतुर्थी नि वार्तिकार्थमभिप्रत्याह विकारेति अन्यभक्तेस्तत्वासंभ. वादाह निदीति । ननु तदपि ततोऽनेन कुतो न चतुर्थी अत आह ज्ञानस्येति न. न्वस्याः प्रथमापवादत्वमुक्तमेवातआह कारकेति । कैयटे इति तेन हि क्लप्तस्य लक्ष्ये विकृतेः प्रकृतिरूपारोपासामानाधिकरण्यं वदता ।

·१२८० मुवर्थविचारः वाताय कपिला विद्युत् । उत्पातेन ज्ञापितेचे- त्यनेन चतुर्थी । प्राणिनां शुभाशुभसूचको भूतवि. कार उत्पातः । ज्ञाप्यज्ञापकभावश्चतुर्थयर्थः । बात. रूपज्ञापज्ञापिका कपिला विद्युदिति बोध: विप्राय हितम् । इष्टमाधनं हितपदार्थः संबन्धश्च- तुथ्यर्थः । विप्रसथन्धि हितमिति बोधः । एवं सुख- योगेऽपि विप्राय सुखमित्यादौ । हरयेनमः । अत्र 'नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंधष. योगाच' ति चतुर्थी । अपकृष्टत्व ज्ञानयोधनानुकुलो व्यापारः स्वरादिपठितनमः पदार्थस्तत्रापकर्षः प्रयो. क्तृपुरुषविशेषनिष्टो नमस्कार्यावधिक एव प्रतीयते । - भेदविवक्षायामेव चतुर्युक्तरीत्याऽभ्युपगता एवंच भक्तिज्ञानमित्य- साध्वेतिभावः । नन्वेवमतिप्रसङ्गोऽतआह भक्तिरितिइत्यादौ। धर्मः परः नतुस्वरूपपरः अतएवाहात्रेति करणवाद्यभावादाह प्रकृत्येति । उत्पातेनेत्यस्य विषयमाह वातायेति अनतिप्रसंगायाह भूते. ति पृथिव्यादि पञ्चेत्यर्थः हितयोगेचत्यस्य विषयमाह विप्रायेति अ. प्रेविप्रायेति पूर्वान्वयि । नमः स्वस्तीत्यस्य विषयमाह हरये इति । निपातस्थले विशेष. स्य वक्ष्यमाणत्वादाह स्वरादीति इयमेव ननिः। तत्रविशिष्टधात्वर्थ: मध्ये । कप्रतीतिपाठः। सर्वत्रमानमाह शब्देति । अत्रैवमानमाहान्यो- शारीति मात्रपदेनान्यसमभिव्याहारनिरासः । क्वाचिकमाहे दृशेति । अवधित्वमवधिमत्वं वा चतुर्थ्यर्थ इतिनैयायिकाद्युक्तरसाङ्गत्यायाह चतुरिति उद्देश्यकः । नतुतदवधिकः उक्तेति स्वनिष्ठापकृष्टत्वज्ञान. बोधनानुकूलः प्रयोक्तृनिष्टस्तादृशव्यापार इत्यर्थः । ननूइंश्यत्वं ने- च्छा विषयत्वरूपं प्राग् दूषितत्वात् । किनतिरिक्तं तदपि संवद्ध एव नालंबद्ध इति कथमत्रत त्वमत आहोद्देश्यत्वमिति स्वं त्यागः । प्राग्वः दाह शब्देत्यादि। अंत्ये व्याभिचार मुद्धरति ऋत्विग्भिरिति ची ह्यर्थे ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२८१ व्यापारश्च प्रयोक्तृनिष्ठः प्रतीयते शब्दशक्तिस्वमा. वात् । अन्योच्चारितेन नमः पदमात्रेणान्यदीयनत्य- बोधनात् । सच व्यापारः करशिरः संयोगादिरीदृश. शब्दप्रयोगश्च । चतुर्थ्यर्थ उद्देश्यत्वम् । एवंच हयुद्दे- श्यक उक्तव्यापार इति बोधः । एषोऽयः शिवाय नमः इत्यादी त्यागो नमः श. ब्दार्थः । त्यागश्च स्वस्वत्वनिवृत्यनुकूलो व्यापार:, उद्दे- श्यत्वं चतुर्थ्यर्थः । शिवोद्देश्यकत्यागविषयोऽयं इति बोधः । उद्देश्यत्वं विषयताविशेषरूपम् । त्यागश्च वेद. बोधितोद्देश्यकत्वस्वप्रयोगकर्तृकर्तृकत्वोपरक्त एवं प्र. तीयते । शब्दशक्तिस्वभावात् । अन्योच्चारितनमः शब्देनान्यदीयद्रव्यत्यागाप्रतीतेः ऋत्विग्भिश्च यजमा. नीयतत्तद्रव्ये स्वीयत्वमारोप्यैव नमः शब्दः प्रयुज्य- ते। वेदबोधितत्युक्तेन नीचोद्देश्यक सागे नमः श. ब्दप्रयोगः । अहं ममेत्यभिमानरहितानां शिवादीनां द्रव्ये स्वत्वाभावेऽपि शिवस्वं न प्रतिगृह्णीयादित्यादेः शिवोद्देशेन त्यक्तमित्यर्थों बोध्यः । संप्रदानचतुर्थी यत्तु शिवस्वत्वोत्पत्ति स्वस्वत्वनिवृत्युभयानुकूलव्यापारविशेष. स्त्यागः शिवस्वं न प्रतिगृहीयादितिस्मृतिप्रामाण्येन द्रव्ये देवताया अपि स्वत्वस्वीकारादिति केचित् तदसदिति ध्वनयन्नाहाहमिति अत्र एषोयः शिवायेत्यत्र । उभयत्र प्राग्वाद्विशेषमाहोहेश्यत्वेति ष- टयपि षष्ठयेव न्यायादिति अयं वाचनिक एव नतु अन्तरंगप्रधानन्या. यमूलकः भाज्यादिविरोधात् उत्कृष्टनिष्ठो यः स्वनिष्ठापकष्टत्वबोध. स्तदनुकूलव्यापाररूपनमस्कारफलस्य ताशवोधस्याश्रयतया दे. वानां कर्मत्वं स्वशब्देन प्रयोक्ता नमः शब्दस्य साक्षात्प्रभृतिषूर्यादि वा पाठेन गतित्वात्सत्वं।

·१२८२ सुबर्थविचारः त्वत्र न, नमः शब्दार्थस्य क्रियात्वाभावात् । उद्देश्य- स्वसंबन्धेन विवक्षायां षष्ठयपि । नमस्करोति देवानित्यत्रोपपदविभक्तेः कारकवि. भक्ति बलीयसीति न्यायात् कर्मणिद्वितीयेति श. ब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । अत्रायं नमः शब्दो निपातो द्योतकः उक्तनमः पदार्थोऽत्र कृधातोरेवार्थः स्वविष: यावधित्वसमानाधिकरणसमवायरूपेण फलतावच्छ- दकसंबन्धेन स्वनिष्ठापकृष्टत्वज्ञानबोधरूपफलाश्रय. स्वाद्देवानां कर्मत्वं नतु तटस्थस्य प्रेक्षितुरिति बोध्य- म् । स्वविषयेत्यत्र स्वशब्देनापकृष्टत्व ज्ञानबोधरूपं फलं नमः शब्दयोत्यार्थान्वयमात्रेण चात्र नमः स्व. स्तीत्यस्यापि प्राप्तिः । यदा त्वत्रापि नमः शब्दस्य वाचकत्वं तदा च. तुर्येव । तेन नमस्को नृसिंहायेति सिद्धम् । नमः स्वस्तीति सूत्रे चोभयोरपि नमः शब्दयोग्रहणमि एकस्या एवोपपदविभक्तित्त्वे कारकविभक्तित्वे चायं न्याय इति तु न युक्तं नमस्यति देवानित्यत्रैतत्परिभाषोपन्यासपर भाष्यविरो. धात् सहयुक्त इत्यादिमूत्रस्थभाष्यविरोधाश्च तदाह शब्दद्विति । ननुहरये नम इत्याधनुरोधेन नमः शब्दस्य वाचकत्वानमः शब्दा. र्थवोधाश्रयत्वपि धात्वर्थफलाश्रयत्वाभावात्कथं कर्मत्वमत आहा. ति नमस्करोतीत्यत्रेत्यर्थः । उक्तसूत्रद्वयान्यतरसुत्रेणाह निपात इति नत्र तु स्वरादिपठितो नैवमत्रात एव सत्वसिद्धिनमस्पुरसो. रित्यनेन ।नन्बेवमपि देवानामुक्तरीत्याकर्मत्वे प्रेक्षितुस्तटस्थादेरपिक- मत्यापति रत आह स्वविषयति । नन्वेवमपि नमः शब्दार्थान्वयाभावेनोपपदविभक्तः कथंप्राप्तिर. ताह नमः शब्दति । अत्रनमस्करोतीत्यत्र । एवमपि। विशेष.

·कलाटीकासहितायां लघुमपायां १२८३ ति दिक् । प्रजाभ्यः स्वस्तीत्यादौ स्वस्तिशब्दो मङ्गलार्थः । सम्बन्धश्चतुर्यर्थः । प्रजासम्बन्धिमङ्गलमित्यर्थः । म. ङ्गलाशंसास्थले 'स्वस्त्यस्तु गोभ्य' इत्यादी स्वस्तिशः ब्दार्थ एवान्वयन चतुर्थव । गोसंबन्धिमङ्गलकर्तृफ- माशंसाविषयो भवनमिति बोधः। यत्त्वाशीः स्वस्त्यर्थः साच परहितेच्छान्वयी। मय. न्धश्चतुर्थ्यर्थ इति तन्न । भूयादित्याशीलिंडादेः प्रयो- गानापत्तेः। प्रत्यभिवाद इति सूत्रस्थभाष्यात् शु- द्रे आशिषोऽभावेन स्वस्ति वृषलायेत्यादौ चतुर्थना- पत्तेश्च । मङ्गलाऽर्थो हि तत्र स्वस्तिशब्दः मङ्गलागी. कारार्थत्वस्यैव प्रामाणिकैरक्तश्चेतिदिक् । भाष्यसिद्धान्तेनाह यदात्विति उक्तरीत्या कर्मत्वाभावेन द्वितीया- या अप्राप्तेराह तदेति । ननुस्वरादि पठितस्यैव तत्र ग्रहणेन कृछतेः कथमिदमत आह नम इति विनिगमनाविरहात तंत्रांगीकारात् । य. दातु कर्मणः सम्बन्धत्वेन विवक्षा एवं हरये नम इत्यत्रापि सम्ब. न्धत्वेन विवक्षा, नोहेश्यत्वेन तदोभयत्र षष्ठ्येव सूत्रे तदनुरोधेन तस्यैव ग्रहणं न निपातस्य तंत्रांगीकारे मानाभावात् । नृसिहमनुकूलायतुमित्यर्थे फलेभ्यो यातीनिवत्तत्र चतुर्थी एवं. चारवाचकत्वे न मानं एवं सति नमः स्वस्तीत्यनेन नसिद्धिरुपप- दविभरिति न्यायन द्वितीयापत्तेः । एतेनात्र कृताव्यापार बाधः स्वापकर्षावधित्वप्रकारकबोधविषयतामात्रं निपातार्थः । अत्र स्व. समभिव्याहृतः कर्ता तथाच ताशबोधविषयताप्रयोजकव्यापारा- नुकूलकृतिमात्रमिति समुदायाधीनो बोधः। तादृशविषयताश्रय- तया कर्मत्वमितिनैयायिकाद्युकमपास्तं किञ्च वाचकन्ये धातोरा- नर्थक्यापत्तिस्तदाहेतिदिगिति । मंगलाशंसतितथाचात्राकुशलार्थ. त्वान्न चतुर्थीचाशिषीत्यस्य प्राप्तिरितिभावः।

·१२८४ सुवर्थविचार स्वाहास्वधावषट्शब्दास्त्यागार्थकनमः शब्देन व्याख्याताः । दैत्येभ्यो हरिरलम् प्रभुः समर्थः । अ. लमाद्यर्थः सामर्थ्यवान् मारणादिसम्बन्धित्वरूपः स. धन्धश्चतुर्थ्यर्थः । दैत्यमारणादिसवन्धिसामर्थ्यवा- नितिबोधः। इति चतुर्थी। पञ्चम्या अपादानत्वशक्तिमानर्थः । अपादाने पञ्च- मीति सूत्रात् । सा शक्तिश्च प्रकृतधातूपात्तविभाग- । नैयायिकाधुक्ति खण्डयति यत्त्वितिहितेच्छा तद्विषयेच्छा भव दीयहितविषयिणी मदीयेच्छेतिबोधः । ननु समुश्चयस्यान्यत्र दृष्टा. त्वादत्रापि स्यादत आह प्रत्यभीति। ननु तत्र नैव चतुर्थात्यताह म. लेति । हि यतः । ननु त्तत्रोक्तरीत्या चतुर्थीचाशिषीत्यस्य कुशलाथैs- प्राप्तावपि सुखार्थे वार्तिकेन चतुर्थ्यत आहमङ्गति एतदुभयार्थ. त्वस्यैवेत्यर्थः । एतेन कुशलार्थत्वमपिनेति चः पुनर्विधानार्थ इत्यादि कौमुदीग्रन्थः सकलतद्यारव्यातृग्रन्थश्च परास्तः । शब्देन्दुशेखरस्तु तदाशयमात्रप्रदर्शक इति न तद्विरोधः । सूत्रे साहचर्यादव्ययस्यैव स्वस्तिशब्दस्य ग्रहण सचानव्ययमपि। प्रतिगृह्णामि ते धेनुं कुटुंवार्थे विशेषतः। स्वस्तिर्भवतुमे नित्यं सुखं चानुत्तमं तथा ॥ इतिभविष्योत्तरप्रयोगात् अतएव तत्रषष्ठी तत्रांगीकारार्थः प्रति- प्रहे प्रसिद्धः अतएवस्वस्तिदक्षिणायां तु बहुदेयं चनोस्त्विति वाधा. यनः स्वस्ति भवन्तो ब्रुवंत्वित्यस्योत्तर मो स्वस्तीप्यपि तत्रैव स्पष्ट मित्यन्यत्र विस्तर स्तदाहति दिगिति । अर्थद्वयस्योक्तत्वादाह त्यागेति व्याख्यानादलमित्यर्थग्रहणमिः त्याह प्रभुरिति तेन शक्त इत्यादेरपि ग्रहणं ॥ इति चतुर्थी ॥ सिद्धान्तमतेनाह पंचम्या इति अपायपदार्थमाह प्रकृतेत्यादिव्या. पारान्तेन । अस्याश्च प्रकृतधात्वर्थविभागाश्रयत्वसामानाधिकरण्य.

·कलाटीकासहितायां लघुमपायां १२८५ जनकव्यापारानाश्रयत्वे सति प्रकृतधात्वर्थविभागा- श्रयो यस्तदृत्तिः । ध्रुवमपायेऽपादानमिति मृत्रात् । कर्तृवारणाय सत्यन्तम् । अयमेवच मूत्रे ध्रुवपदार्थः । विभागश्च न वास्तवसम्बन्धपूर्वक एवं किन्तु बुद्धिक- ल्पितसंबन्धपूर्वकोऽपि । अतएव जुगुप्सापूर्वकनि. त्तिलक्षकतामाश्रित्य जुगुत्साविरामेत्यादिप्रत्याख्यानं. भाष्योक्तं संगच्छते । मृत्रेऽधोदेशसंयोगानुकूलव्यापार रूपंपातमात्रंतु नापायः वृक्षमजहत्यपि पर्ण भूमिं स्पृ. शति सति वृक्षात्पर्ण पततीत्यप्रयोगात् । गति विना त्वधिना नापाय इति कथ्यते। इति हर्युक्तेश्च । अवध्यन्वययोग्यविभागं विनेति : । तत्र मानमुक्तं वृक्षस्य पर्ण पततीत्येवं भाष्ये निदर्शितमिति । तत्र हि वृक्षः पर्णविशेषणमिति अपायस्याविवक्षणात् षष्ठीभाष्ये उक्ता इति हेलारा- जः। धावतोऽश्वात्पतति कुड्यात्पततोऽश्वात्पतती. स्यादौ पततीत्युपात्तक्रियानाश्रयत्वेन तां प्रत्यश्वस्या- पादानत्वमक्षतम् । तदुक्तं हरिणा । तदर्थः मित्यपादानसमभिव्याहारे विभागोपि धात्वर्थ इति सूचयन्नाह प्र. कृतधात्वर्थेति । यतु सत्यन्तं परया कर्तुसंशया तदाश्रयपर्णादावपादानसंज्ञाबा- धमूलकं वस्तुत स्तनिवेशे फलंचिन्त्येमेवेति भूषणकृदादयस्तम्नअ. स्या स्तदपवादत्वापत्तः । अपाये विभागानुकूलव्यापारविषये यत्का. रकं तद्रूपक्रियाश्रयत्वेन तज्जनकं तदपादानमित्यर्थसंभवात् कर्तृ- संक्षा तु पत्यादियोगे चरितार्था । तदेतद्धवनयन्नाह कर्तृवति पर्णा दीत्यर्थः। ननु ध्रवपदेनैव तद्वारणमिति तद्यर्थमेवातआहायमेवेति प्रकृतधातूपात्तविभागजनकव्यापारानाश्रय एवेत्यर्थः।

·१२८६ सुवर्थविचारः अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वा ऽचलम् । ध्रुवमेवातदावेशात् । इति । परेतु एवं सति धावतः पततीत्यादौ अपादानत्वं कथमित्याशय ध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात्सतोऽप्यवि. क्षाभवतीति समाधानपरभाष्यासंगतिः । पतधा. त्वर्थव्यापाराश्रयत्वरूपस्य स्वदुक्तधुवत्वस्थानासत्त्वेन सतो ध्रौव्यस्याविवक्षेत्यस्यामङ्गतः । तस्मादवधिभा- वोपगमातिरिक्तावधित्वोपयोगिव्यापारानाश्रयत्वे स. ति इतिवक्तव्य मयमेव ध्रुवपदार्थः । अपाये गतिवि- शेषे सत्त्युक्तधुवस्ववदपादानमिति मृत्रार्थः । त्रासा- देवधित्वोपयोगित्वाभिमानेन शङ्का । वृक्षात्पर्णमित्या- दौ तदभावान्न तस्य तदुपयोगिता प्रकृते विद्यमानस्या. पि तस्य तत्त्वेनाविवक्षितत्वान्न तदुपयोगित्वं तस्येत्यु. त्तरमित्याहुः। परमतं खंडयति सूत्रे इति । स्पृशतिसति इतिवृक्षस्यपर्ण पत. तीत्येव हि तत्रोक्तार्थेन प्रयोग इति भावः। तत्र नियामकमाह गनि- रिति यथा श्रुतासंगतेराहावध्यन्वयेति तत्र स्वार्थोक्तौ उक्तं तवो- त्तरार्धेन तस्य तात्पर्यमाह तत्रहीति प्रकृत त्वनिवेशफलमाह धाव. त इति अत्रमानमाह तदुक्तमिति अपाये विश्लेषजनकक्रियायां उ. दासीनमनाश्रयः अतदावेशात तक्रियानाश्रयत्वात् स्पष्टं चेदं कैय. टादो। परेतु भाष्यानुसारिणस्तु । कथमिति धुवत्वाभावात् तत्वात् सिद्ध इतिशेषः । तत्र हेतुमाह सतोपीति यत इत्यादिः। अतिरिक्त त्वं व्यापारविशेषणं तदाश्रयतापेक्षासूचनाम । एवं सत्यानर्थक्यं परिहरति अयमेवेति । एवेनोक्तव्यवच्छेदः । एवंच ध्रुवमिति कार. कांतराणामिवापादानस्यावधिभावोपगमातिरिक्तव्यापाराभावबोध- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२८७ नचाद्यपक्षे परस्परस्मान्मेषावपसरत इत्यत्र दोष इति वाच्यम् । तत्र मेषपदोपात्तयोरेव क्रियाश्रयत्वं परस्परपदोपात्तयोविभागाश्रयत्वमेवेत्यदोषात् । अत एव देवदत्तयज्ञदत्तावन्योन्यमाश्लिष्यतइत्यादी तयोः कर्मवासिडिः। अन्यथा परत्वाकर्तृत्वमेव स्यात् । आत्मानमात्मना हन्तीत्यादावन्तः करणाशुपाघिभेदः वत प्रकृते शद्वरूपोपाधिभेदेन भेदः, शद्वालिङ्गितार्थस्यै. व भानात् । स्पष्टाचयं रीतिः कर्मवत्कर्मणति सूत्रे भाष्ये । हरिणा तु। उभावप्यध्रुवों मेषो यद्यप्युभयकर्मजे। विभागे प्रविभक्तं तु क्रिये तत्र व्यवस्थिते ॥ इति । तत्तव्यक्तित्वेन विभागस्य बुध्या प्रविभागे तत्त- विभागानुकूल क्रियावस्वस्थापरत्राभाषादुभयोरपि धु- बत्वमित्यर्थः । तदेवोक्तम् । मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वंच पृथक् पृथक् ॥ इति । धनार्थमिति तात्पर्य । अपाये इति तु कारके इत्यस्य क्रियाजनक- त्वेन विवक्षित इत्यर्थे तात्पर्यग्राहकं वोध्यं ध्रवमपाये इति तु वृक्षस्य पर्ण पततीत्यादौ वस्तुतस्तस्यैव पर्णपातजनकत्वात्प्राप्तापादानत्व- धारणाय । तदेतदभिप्रेत्याहापाये इति । उक्तध्रुवत्वेति । अवधिभावो. पगमाश्रयत्वे सति तदतिरिक्तस्यावधित्वोपयोगिव्यापारस्यानाथ. यत्ववदित्यर्थः। नन्वत्र पक्षे कथं भाष्यसंगतिरतआह त्रासादेरिति सिद्धांता. शयमाह प्रकृते इति प्रस्तादश्वादित्यादावित्यर्थः। अत्र पक्षे विव. क्षयैव सिद्धराहाद्यपक्ष इति । अत एव शब्दकृतभेदेन भेदादेव । अन्य था भेदानंगीकारे । अत्र मानमाहात्मानमिति। अत्र तदसंभवादाहाप्र.

·१२८८ मुबर्थविचार अत्र बदन्ति । वस्तुतस्तनिष्ठयोर्भेदेऽपि सुधा तुना निवृत्तभेदस्यैवो पादानादुभयोरपि तत्क्रियाश्र. यत्वेन परत्वाकर्तृत्वापत्तेः। अतएवैकशेषसूत्र भा. ष्ये उक्तं न तिङन्तान्येक शेषारम्भं प्रयोजयन्ति कि- पाया एकत्वादिति । अपसरणं विभागपूर्वकं पृष्ठतो गमनमित्यन्यत्र विस्तरः । धात्वर्थे प्रकृतत्वं च नशद्रोपात्तत्वं किन्तु विवक्षि. तत्वमात्रम् । अतएव धनुषा विध्यतीत्यत्रापादानसं. ज्ञां बाधित्वा करणसंज्ञेति भाष्यं संगच्छते । शरनि: सरणं प्रत्यवधिभावोपगमेनैव व्यधने करणताभ्युपग- मेनोभयोरपि निमित्तभावेन स्थित्या युगपदुभयवि. वक्षायां विप्रतिषेधोपपत्तेः । एवमन्यत्रापिबोध्यम् । कां. स्यपाश्यामन्नं भुते इत्यस्य तत्रस्थितमन्नं तत उधृत्य मुझे इत्यर्थ इति तत्राप्युभयविवक्षा । अपादानत्वश. हणे मानाभाव इति भावः । स्पष्टेति तत्रयुपाधिभेदादेव भेद उक्त इति प्राक् प्रतिपादित । एवंच चैत्र आत्मानं हतीत्यादौ शब्दभेदा- देव कर्मतोपपत्तिरिति बोध्यम् । खंडयितुमनुवदति हरिणा स्विति उक्तमितिशेषः । अस्यार्थमाह तत्तदिति । निथ्यो ापारयोः । स्यैव अपायस्य। सूत्रे सरूप इत्यत्र । इतिःखंडन समाप्तौ। उमयोपपत्तये आह पतेन ताशे विषयेमे. पः स्वस्मादपसरतीति स्यादित्यपास्तं स्वपदवाच्ये तदविवक्षणात् प्रयोगानुसारित्वाद्विवक्षायाः एतेनसिद्धान्ते त्वत्रापि दोष उद्धृतः।मे- षपदोपात्ते तदविवक्षणादेतेन तथाभूषणाधु कमपास्तं तदाहान्यो ति गुरुमंजूषादावित्यर्थः। विशेषमाह धात्वर्थे इति व्यधेनिः सरणजन्यवेधार्थ त्वादाह शरे. ति उभयोः निः सरणव्यधनयोः। एवमिति करणस्थले इति भावः ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२८९ तथाश्रय एवावधिरित्युच्यते । यत्तु विभागः पञ्चम्यर्थः । आश्रयत्वं प्रकृतिप्रत्य. यार्थयोः संसर्गः। विभागस्य च जन्यजनकभावेन धा. स्वर्थेऽन्वयः । यद्वा विभाग आश्रयश्च पंचम्यर्थ इति तन्न । वृक्षापादानकेत्येवं बोधानुभवात् । वृक्षाद्विभज त इत्यादौ विभागस्य बोधावृत्त्यापत्तेश्च । तत्रापादा- नस्यैव पञ्चम्यर्थत्वे किमर्धजरतीयेन । आधे प्रकृत्यर्थ विभक्त्यर्थयोस्तत्क्लसस्याभेदान्वयस्थ त्यागापत्तिश्च । वृक्षात्पर्ण पततिापतेर्विभागजन्यः संयोगोऽर्थः। तत्र विभागे पञ्चम्यर्थो विशेषणम् । प्रकृत्यर्थश्च प्रत्ययार्थे वृक्षरूपापादानकविभागेत्यादिरीत्या बोधः । वस्तुतो- उपादानवृक्षीयपर्णकर्तृकं पतनमिति बोधः । वृक्षाद्भू मि पर्ण पतति । अत्र विभागजन्य संयोगानुकूलो व्यापारो धात्वर्थः। विभागश्च फलतावच्छेदकः - एवं करणस्थले उक्त्वाऽधिकरणस्थल आह कांस्येति नन्वेवमाश्रयो- वधिरिति विरुद्धमतआहापैति । नैयायिकभूषणकारादिमतं खंडयति यस्विति । नचैवं प्रकृत्त्यर्थवि- भक्त्यर्थयोरभेदान्वयसिद्धांतहानिरतआह यद्वति । तत्र विप्रतिपन्नं प्र. त्याह वृक्षादिति। तदुक्तमेवाह तत्रेति । एवं सामान्येनोक्त्वोदाहरणान्य र्थभेदसत्वादाहवृक्षात्पर्णमित्यादि तत्रतयोर्मध्ये नित्यसाकांक्षवादा. ह विभागे इति। एवं प्राचां मतनाका सिद्धांतमाह वस्तुत इति पूर्वत्रसंयोगमात्र- स्य सत्वादाहानुकूलेति तद्यधिक रणत्यर्थः व्यापारव्यघि रणविभाग. स्यैव धात्वर्थत्वेन कर्मसंज्ञयाऽपादानत्वस्य वाधस्तदाह कर्मत्वमेवति वृक्षात्फलमिति अत्र वाय्वादिः कर्ता अत्र फलतावच्छेदकसम्बन्धः प्रतियोगिता । नन्ववं वृक्षात्स्पंदत इत्यपि स्यादतआह स्पंदेरिति ।

·१२९० सुवर्थविचारः वृक्षं स्यजति इत्यादी विभागानुकूलो व्यापारोऽर्थ इति कर्मत्वमेव । वृक्षात्फलं त्यजतीत्यादौ विभाग- जन्यसंयोगानुकूलव्यापारोऽर्थः स्पन्दे विभागोऽर्थ इति वृक्षेस्पन्दते इत्येव । चलतेस्त्वासनाचलित इति प्रयोगादस्त्येव वि. भागार्थकत्वम् । वृक्षाद्विभजते इत्यादी विभागजन्यः पूर्वदेशसंयोगनाशोऽर्थः । बलाहकाविद्योतते विद्यु. दिन्यत्र विद्योनतेर्विभागजन्य संयोगानुकूल क्रियारूप- निःसरणपूर्वकविद्योतने वृत्तिः। बलाहकापादानक वि. भागजन्यसंयोगानुङ्गलक्रियोत्तरकालिकं विद्युत्कर्तृक विद्योतनमिति बोधः। इदमुपात्तविषयनित्युच्यते । बलाहको नाम धू. मज्योतिः सलिलमरुनां संघालतोऽवयव भूतज्यो. तिषो भंदविवक्षा विभागविवक्षणात्सोऽवधिः । य. दा तु तेजस आधारत्वेन स विवक्ष्यते तदा बलाह- के विद्योतने इति सप्तमी। घदा स्वभेदेन विवक्षा। तेजोमयत्वात् प्रकाशनलालउदकधूलादेस्तत्प्रका- शप्रतिबन्धकत्वाविवक्षणात् तदा बलाहको विद्योतते इति । यदातु प्रत्यक्षसिद्धमागमनं मनसि निधाय निर्दिएविषयं किंचिदुपातविपयं तथा । मेघदूतायुक्तिमभि प्रेत्योक्तमुपपादयति वलेति ततः समुदायात् सः समुदायः। इदमपि भेदविवक्षायामेवेति सूचयन्नाह यदाविति सं. घसंघितेजसोरित्यर्थः । अतएवाह तेजति । नन्वेवमपि तत्र तत्प्रति. बन्धकमप्यस्तीत्यत आहोदकेति अभ्यर्हितत्वात्पूर्वनिशतः। यदा तु यत्र तु । निधायेत्यस्य प्रश्ऽन्वयः। अतएव तथैवोत्तरमाह पाटलीति ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२९१ कुतोभवानिति प्रश्ने पाटलिपुत्रादिति उत्तरयति त. नाकासाबादोक्तरीत्या वाक्यकदेश न्यायन बोधः । एतद पक्षितक्रियमित्युच्यते । वृक्षात्पनतीति तु निर्दिष्टविषयम् । घटाद्भिन्न इ. स्यादावप्यनेनैवापादानत्वं स्त्रऽपायशब्देन भेदस्थापि ग्रहणं । पञ्चनी विभक्त इत्यत्र विभक्तशब्देनेव तन्मूलकसम्बन्धविवक्षायां घटीयो द इत्यपि । भिदिर विदारणे इत्यत्र भेइज्ञानविषयत्वमपि वि. दारणन् । एकत्वेन गृहीनस्थ तथाबांधे बुद्धिविदार- गस्य तत्रापि सत्त्वादित्यन्यत्र विस्तरः। अधर्माज्जुगुत्सति । तत्रानिष्टसाधनताज्ञानरूपा रीतिमेवाह वाक्यकेति । एनपक्षितेति स्पष्टोर्थः । एतेनात्रान्य. थाभूषणाधुक्तमपास्तं एतदेवाभिप्रेत्याहुर्गम्यमानापिक्रिया कारकवि. भक्तो प्रयोजिकेति। निर्दिति यत्र साक्षाद्धातुना गतिर्निदिश्यते तन्निर्दिष्टविषयमिः त्यर्थः । अन्यारादित्यत्रार्थग्रहणस्य भाष्यादाउक्तत्वात्तत्रत्यसकल- थासांगत्यायाह घटादिति! अपिः पूर्वसमुश्चये। अनेनैव ध्रुवमपाये इत्य. नेनैव । अपि ना प्रोक्तगतिविशेषसमुश्चयः। अत्र व्यारव्यानमेव वीजमि- ति सृचयनदृष्टांत माह पंचमीति । विमक्तेति विभाषार्थकेत्यादि । तन्मूलकेतिभेदमूलकेत्यर्थः । ननु तत्राविदारणात्कथं प्रयोगावत- आहभिदिरिति अपिना प्रसिद्धं । तस्य तत्वे युक्तिमाहेकत्वेनेति । अत- एव घटाद्भेद इति सिद्धं तद्योगेप्यपादानत्वात् । अन्यशब्दार्थस्याक्रि. यात्वात्तद्योगे नास्य प्रवृत्तिः। अतएव घटः पटो नेत्यादौ न पंचमी नमो भेदवदर्थकत्त्वेपि तस्याक्रियात्वात् घटादेक इत्यादित्वसाधु । अतएवेतरग्रहणं तत्र चरितार्थ तदात्यन्यत्रेति शेखरादावित्यर्थः । चार्तिकविषयमाहाधर्मादिति अधर्मविषयकानिष्टसाधनताज्ञान- ·१२९२ सुवर्थविचारः निन्दा जुगुप्सतेरर्थः । विषयता पञ्चम्यर्थः । जुगुप्सा- विरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानमिति वार्तिकात् । अ- निष्टसाधनताज्ञान पूर्वकं ततो निवर्तते इत्यर्थ इति भा. ष्यकृन्मतम् । तेन ध्रुवमपाये इत्येवापादानमिति वा. तिकप्रत्याख्यानात् । धर्माद्विरमति । प्रागभावसाधा- रणकृत्यभावानुकूलो व्यापारो विरमतेरथैः । योगक्षे. मसाधारणी चात्रानुकूलता सच व्यापारो धर्माविष- योऽपेक्षाविशेष एव । नदुक्तं भाष्ये य एष मनुष्यो नास्तिकवुद्धिर्भवति स पश्यति नेदं किश्चिद्धो नाम नैनं करिष्यामीति स वुद्ध्या संप्राप्य ततो निवर्तते इति तेन हि कदापि धर्मानाचरणेऽपि तथा प्रयोग इति लभ्यते। एतेन जीवनकालावच्छिन्नः कृत्यसमानाधिकर- णकृतिध्वंसो विरमतेरथैः । कृतिश्च सर्वत्रेकविषयैव जीवनमपि कर्तृसम्बन्ध्येव सामानाधिकरण्यं च समभिव्याहृनकर्तृपदबोध्यशरीरजातीयशरीरघटितं. चैत्रादिपदैः शरीरविशिष्टात्मबोधनात् । साजात्यं च चैत्रादिपदोपस्थापितचैत्रत्व जात्यैव तेन भाविदेहा- मिति तन्मते बोधः। अतएव सिद्धांतमाहानिष्टति तावतो धात्वर्थ- त्वात् तेन भाध्यकृतां प्रागभेति अत्रेत्यादि अतएवाह योगेति अवश्यं. निवशनीयेत्यर्थः । वस्तुतस्तत्वाभावादाह वुद्धिरिति । तेनहि भाष्येण हि । अपिना तत्रापि तथापि पंचम्यंतघटितः। नैयायिकादिमतं खंडयति एतेनेति उक्तभाष्यविरोधेनेत्यर्थः। यैवेति व्युप्तत्तिवशाद्भासत इत्यर्थः । तत एवाहजीवनमपीति विशि- ऐति तैर्विशिष्टात्मबोधनेन शरीरस्यापि बोधनादित्यर्थः। प्रत्यासत्ते. राह पदोपति । उभयत्रहेतुमाहतत्कृतीति । एवंच तद्विशेषणं सफलं ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२९३ स्तरावच्छेदेन धर्मकरणेऽपि वर्तमानशरीरावच्छिन्नच- रमकृतिध्वंसमादाय विरमतीति प्रयोगसिद्धिः । युवशरीरावच्छेदेन धर्म कुर्वत्यपि बालशरीरावच्छि नकृतिध्वंसमादाय न विरमतीति प्रयोगः । नापि पूर्व- परकालयोधर्मकरणे मध्ये मुहूर्तमात्रमकरणे विरम- तीति प्रयोगस्तस्कृतिध्वंसस्य कृतिसमानाधिकरण- स्वात् पञ्चम्यर्थो विषयतेति परास्तम् । धर्माद्विरनोऽपि पुनः प्रवृत्त इत्यादेरनापत्तिश्च । धर्मात्प्रमाद्यति । अत्रेष्टसाधने वस्तुनि समानदेश. त्वसमानकालत्वोभयसम्बन्धेनाधिकारविशिष्टेष्टसा. धनत्वाभावज्ञानमनिष्टसाधन त्वज्ञानं वा धात्वर्थः । पञ्चम्पर्थो विषयत्वं ज्ञानान्वयि जुगुप्सादीनां यद्वि. षयकत्वेन विवक्षा तदपादानं तत्पूर्वकनिवृत्तिपर्यन्तं. सर्वत्र धात्वर्थ इति भाष्यमतम् । चोराद्विभति त्रायते वा। अनिष्टज्ञानं भयं, अ- निष्टपरिहारस्त्राणं अनिष्ट हेतुरत्रापादानं भीत्रार्थानां भयहेतुरिति सूत्रात् । चोरापादानकानिष्टज्ञानं तद. पादानकानिष्टपरिहार इति बोधः । सूत्रे भयहेतुरित्य- बोधश्चात्र मते स्वजीवनकालावच्छिन्नो धर्मविषयकृत्यसमानाधिकर- णकृतिध्वंसश्चैत्रवृत्तिरिति दोषांतरमाहधर्मादिति ॥ आदिना धर्मा- द्विरत इत्यस्यकेवलस्य परिग्रहः।बस्तुनि धर्मादौ। लाधवादाहानिष्टे. ति । वार्तिकमतमाह जुगुप्सति प्रत्यारव्यानप्रकारमाह चोरादिति ब- प्रक्रमेण वोधमाहचोरेति ननुभयमनिष्टज्ञानमेवंच सूत्रे भयहेतुरित्यु- क्त्याकथमनिष्टहेतोरपादानत्वमत आह मूत्रे इति । ननुयत्कंटकादिजन्य भयमेव न प्रसिद्धं ततः पंचमी न स्यादत आहयजन्यमिति। तत्र विषये । तस्याः पंचम्माः । प्रसंगादाहैवमेवेति ·१२९४ सुवर्थविचारः स्य भयैकदेशानिष्टहेतुरित्यर्थः । यजन्यं भयमेव न प्रसिद्धं तत्र पञ्चमी न भवत्येव । तस्था इष्टत्वे तु हेतु. स्वारोपेण सा । एवमन्तरिक्षेण जुहोति परमाणुं न पश्यतीत्यादेरुपपत्तिः । आरोपितस्यैव निषेधा- बोधाच्च। भाष्यात्तु भयपूर्विका प्राणपूर्विका च निवृत्ति. निवर्तना चानयोरा । बुद्धिमानचोरापादानिका प्रत्यासत्या तद्भयपूर्विका निवृत्तिस्तदपादानिका अ. निष्टपरिहारफलिका निवर्तनेति च बोध इति लभ्यते । चोरमध्यगतोऽपि तत्संपर्क फलवधादिनिवर्तनातेभ्यो निवर्तिन इत्युच्यते । एतद्विषयेऽपि हेतुत्वापादानत्वा विवक्षायां षष्ठी भवत्येवेति बोध्यम् । अध्ययनात्पराजयते । कृत्यसाध्यत्वधीसमाना. धिकरणस्तद्विषयकोत्साहाभावो धातोरर्थः। विषयो- त्रापादानम् । पराजेरसोढ इति सूत्रात् । अध्ययना- पादानको देवदत्त कर्तृक उत्साहाभाव इति बोधः। तत्पूर्विका निवृत्तिरिति वा । शत्रून्पराजयते इत्यत्र एवमेवेत्यस्यार्थमाहारोपितस्यैवेति । एतत्प्रत्याख्यानप्रकारमाह भाष्या. स्विति लभ्यत इत्यत्रान्वयः । यथासंख्यमन्वयः। तदिति बुद्धिप्राप्तचोरेत्यर्थः । नन्वत्र पक्षे स्थलविशेष इष्टस्य चो. रात्रायते इतिप्रयोगस्यानापत्तिरताह चोरमध्येतिअपिना तदन्य- समुच्चयो दृष्टांतार्थः। पराजरित्यस्यविषयमाहाध्ययनेत्यर्थः । कर्मणितत्यत्र प्रत्ययादाह. विषयोत्रेति उत्साहेति अर्थादध्ययनविषयक इत्यर्थः । एवं सूत्रमत- मुक्त्वा प्रत्याख्यानप्रकारमाह तत्पूर्विकति असोढइत्यस्य प्रत्युदाहर. णमाह शक्रमिति अभिभवतीत्यर्थस्तदाह तिरस्कारेति ।

·..
फलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां १२९५
तिरस्कारानुकूलो व्यापारो धात्यर्थः । आयेऽनिष्टं
धात्वर्थः अध्ययनजन्यमनिष्टमिति बोध इति न
युक्तम् । तथाबोधाननुभवात् । असोढशब्देन तदर्था-
लाभाच्च । प्रेक्षापूर्वकारी मनुष्योऽध्ययनस्य दुःखत्वदु
धरस्वादि पर्यालीच्य बुध्या प्राय तो निवर्तते इति
भाष्येण सर्वथाध्ययनाप्रवृत्ताश्यप प्रयोगस्पष्टतया
तत्रानिष्टस्याध्ययनजन्यत्वासम्भवाच ।
यवेभ्यो गां वारयति अग्नेर्माणवकं वारयति कूपा-
दन्धं वारयति । भक्षणलंयोगादिजरकव्यापाराभा.
वानुकूलो व्यापारो धात्वर्थः । अभावप्रतियोगिव्या.
पारजन्यफलाश्रयोऽनापादानम् । वारणार्थानामीप्सित
इति सूत्रात् वारणार्थधात्वर्थफलाश्रयत्वमन्नेप्सित.
स्वम् । तेनभक्षणसंयोगाद्याश्रयत्वाधवादीनामपादान.
त्वम् । अनुकूलता चात्र योग्यतारूपैव तेन प्रतिषिद्ध
गवि भक्षयत्यपि अयं धारयति तथापि न निवर्तते
नैयायिकादिमतं खंडयति माये इति अध्ययानत्पराजयते इत्यत्रे.
त्यर्थः । धात्वर्थ इति जन्यत्वं पंचभ्यर्थः । सूने चासोढो ग्लानिवि.
षयः । एवं च पराजेरकर्मकत्वसूत्रोदाहरणतेति तथैवोदाहृतं ग्ला-
यतीति तदर्थः। दोषांतरजाह प्रेक्षेति । इटतयेति इष्टत्वानुमाने.
नेत्यर्थः।
वारणार्थानामित्यस्य विषयमाह यवेभ्य इति । भक्षणेत्याद्या.
भिप्रायम् । संयोगत्यनिमाभिप्रायम् । तथाच भक्षणं च संयोगश्च तदा
दिरूपं यत्फलं तज्जनकेत्यर्थः । धात्वर्थः वारयन्यर्थः । फलति भक्ष.
णादिरूपेत्यर्थः । तदाश्रयश्च यवादिः एवमग्रेऽपि विशेषमाहानुकूलता
चेति । अत्र मानमाह यदीमा इति । तन्मते भाष्यमते ।

·१२९६ सुवर्थविचारः इति प्रयोगसिद्धिः । अप्रवृत्तवारणेऽपि अयं प्रयोगः । घदीमा गावस्तत्र गच्छन्ति ध्रुर्व सस्यनाशस्तन्ना शेऽधर्मो राजभयं च बुध्या प्राप्य निवर्तयतीति भा. ध्यात् । उक्तव्यापारानुकूलनिवर्तना च तन्मते धा. स्वर्थः । अन्त्येऽभिमुखदेशगमनत्वेनान्धस्य कूपपतन- मिच्छाविषयः । एवं नान्तरीयकविषभोजनप्रसक्तो तद्वारणकर्तरि चैत्रे विषाद्वारयतीति प्रयोगो भवत्ये- घ। विषस्य विषत्वेनेच्छाविषयत्वाभावेऽपि भक्ष्य- स्वेनेच्छाविषयत्वात्। मातुनिलीयते कृष्णः । स्वकर्मकदर्शनाभावप्रयो- जकदेशविशेषस्थितिर्धातोरथः । धात्वर्थदर्शनकर्ताs. त्राणदान तत्पूर्वकनिवृत्ति र्धातोरर्थस्तत्र मातुरपादा. नत्वेनान्वय इति भाष्यमतम् । दर्शने मातृकर्तृकत्वं प्रत्यासत्तिगम्यम् । यत्तु नैयायिकाः यत्र नांत्तरीयकतया चैत्रादेविषभोजनं प्रसक्तं नतु स्वेछया तत्र तद्भोजननिवर्तकव्यापारकर्तरि चैत्रं विषाद्वारय- तीति प्रयोगवारणाय सूत्रे सन्प्रयोगः । अतएव तत्र सविषादनाद्वा. रयतीत्येव प्रयोगः। नच कूपाइन्धं वारयतीति न स्यात नहि कृप- तनमन्धस्येच्छाविषय इति वाच्यं कूपपतनत्वेनेच्छाविषयत्वाभावे- प्यभिमुखदेशगमनत्वेन तस्यापीच्छाविषयत्वादित्याहुस्तदसदिति ध्वनयन्नाहांत्ये इत्यादि । अन्त्ये कूपादंधं वारपतीत्यत्र । एवमित्य. स्यार्थमाह विषस्येति । अन्त वित्यस्य विषयमाह मातुरिति देशविशेषेति व्यवहित. देशेत्यर्थः । अयमेव सूत्रेऽन्तर्द्धिपदार्थः । पंचम्यर्थो वृत्तिः धात्वर्थक- देश व्यापारे चेति । प्रत्याख्यानप्रकारमाह तत्पूर्वकेति तत्रैवाह द- र्शन इति। आख्यातोपेत्यस्य विषयमाहोपाध्यायादिति । उपयोगशब्दस्य ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२९७ उपाध्यायाधीने । उच्चारणोत्तरकालिको नि- यमपूर्वको ग्रन्थस्वीकारानुकूलो व्यापारो धात्वर्थः । उच्चारणाश्रयाऽत्रापादानमपादानत्वेनैव बोधः सर्वत्र उपाध्यायानिः सरन्तं ग्रन्धमधीते इत्यर्थः । अतिप्रस- श्वानभिधानादारणीय इति भाष्यमतम् । ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते। उपादानकारणमत्रा. पादानम् जनिकर्तुः प्रकृतिरिति सूत्रात् । मृत्रे प्रकृ- तिरुपादानकारणम् । ब्रह्मापादानिका प्रजाकर्तृकोत्प- त्तिरिति बोधः । ब्रह्मगो निःसरमाणा जायन्ते इत्य- र्थः । निः सरणं लोकप्रसिध्याश्रयम् । यद्यस्मान्जायते तत्सतो निर्गच्छतीति लोकव्यवहारात् । सच व्यव- हार उपादानकारणविषय एवेति भाष्यममतम् । पुत्रात्प्रमोदो जायते इत्यादावुपादानत्वारोपेणापादान- त्वं बोध्यम् । हिमवतो गङ्गा प्रभवति । प्रथमप्रका- शोऽन धात्वर्थः। तदाधारो हिमवदादिरत्रापादानम् । तत्रैव रूढंराह नियमेति ब्रह्मचर्यादीत्यर्थः । सूत्रमतमुक्त्वा प्रत्याख्या नमाहोति नन्वेवमतिप्रसंगो नटस्थ शृणोतीत्यादायत आ- हातीति। अनिकरित्यस्य विषयमाह ब्रह्मण इति दीक्षिताघिसकलन- स्थासांगत्यायाहोपेति । ननु सूत्रतो लाभः कथमत आह सूत्रे इति । ब्रह्म व मायाशयलं जगदुपादानकारणं तदाह ब्रह्मेति । एवं सूत्रमत मुक्त्वा प्रत्याख्यानमाह ब्रह्मण इति । निः सरणमिति । अनतिप्रसंगा- याह सचेति । नन्वत्र मते क्वचिदिष्टसिचिर्न स्यात्पुत्रस्य तत्र निमि. सकारणत्वेनातत्त्वादत आह पुत्रादिति । भुवः प्रभव इत्यस्य विषयमाह हिमेति । प्रग्रहणादाह प्रथ- मइति।

·१२९८ सुवर्थविचारः हिमवदपादानको गङ्गाकर्तृकः प्रथमः प्रकाश इति. बोधः । हिमवतो निः सरमाणा प्रकाशते इति वार्थः। प्रासादात्प्रेक्षते इत्यादौ तु वाक्यैकदेशन्यायेन बोधः। पञ्चम्यों ल्यवन्तक्रियाकर्म । आसनारप्रेक्षत इत्यादावुपविश्येत्याद्यर्थः । अधिकरणं पञ्चम्यर्थः प्रासादादितो निः सरता चक्षुषा तद्वत्या वा प्रेक्षते इत्यर्थः । प्रासादस्थपुरुषानिष्क्रमणमेव प्रासादावधि- कत्वेनोपचर्यत इति भाष्यसंमतम् । वनादामो योजने योजनं वा । अत्राव्यवहितोत्त. रत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वाव्यवहितोत्तरवृतित्वं प्रथमासप्त म्योरर्थः । एवंच धनाव्यवहितोत्तरयोजनाव्यवहितो. त्तरदेशवृत्तिाम इति बोधः । कार्तिक्या आग्रहाय- णी मासे इत्यत्र स्वावयवकत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वाव्यव. हितोत्तरकालवृत्तित्वं सप्तम्यर्थः। कार्तिक्यवयवकत्रिं- प्रभवो जलमूले स्यानन्महेतौ पराक्रमे । ज्ञानस्य चादिमस्थाने इति विश्वः ॥ प्रभवो जन्मकारणम्- आद्योपलंभनस्थानेऽपां मूले सनिभिधयोरिति हैमश्च । अत्र ना. म्यत्र । प्रभवत्यति प्रभव इति सुचयन्नाह दाधार इति प्रत्याख्या. नमाह हिमेति। ल्यब्लोपे इति वार्तिकविषयमाह प्रासादादिति। प्राचां ग्रन्थासां. गत्याय सिद्धांतमाह वाक्यकेति । प्रत्याख्यानमाह प्रासादेति आ. दिनासनं । नैयायिकमतेनाहषेति वेदांतिमतेनाह तद्वृत्यावेति न. विदं बाधितमेवात आह प्रासादस्थेति । अथोपपदविभक्तिपञ्चम्यर्थनिरूपणं। तत्रादौ यतश्चाध्वेति वात्ति- कविषयमाह पनादिति देशस्येदमुदाहरणं तदाहैवं चेति । कालस्यो.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १२९९ शत्तिथ्यात्मकमासाव्यवहितोत्तरकालवृत्तिराग्रहाय- णीत्यर्थः । वनान्निः सृत्य योजने गते ग्राम इत्यत: प्राप्यते इत्यध्याहारंग बोधः । निः मृत्यति परावर. योग चेलि का। वनाधिकविभागानुकूलव्यापार- संबद्ध योजने गते ग्रामः प्राप्य इति घोषः। योजन- मित्यस्य प्रथमान्तत्वगतं चेदिति शेषः। कार्तिक्या. इत्यादेरपि ततः प्रभृति गते मासे आग्रहायणीत्यर्थ इति भाष्यमतम् । अत्र सर्वत्र भाव्यसंमते एवार्थे साधुत्वं यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् । सर्वत्र तत्तत्कारकत्वाविवक्षायां षष्ठ्याः साधुत्वमिष्टमेवानभिधानं वेति तत्त्वम् । घटादन्य इत्यादी स्वप्रतियोगिकभेदसम्बन्धः पंच- म्यर्थः। तेन प्रकृत्यर्थस्थान्यस्मिन्नन्वयः । एतेन घटादि- तरो व्याख्यातः। अन्धारादितरते दिक्शब्दाचूत्तरप- दाहरणमाह कार्तिक्या इति स्वं कार्तिकी मासश्च । प्राचीनमतेना. हाध्याहारेणेति सिद्धांतस्तु प्रागुक्त एव बोध्यः। अतएवाह परति प्राग्वदाह गतं चेदिति । एवंच तत्तुल्यत्वेऽपि न तस्य विषयतात्रेति सूत्रेणैवात्रापादानत्वमेवं सति तत्रापि एवमेवोपपत्तौ वार्तिकनाव. श्यकं तदेवम् ध्वनयद्वितीयेऽप्यन्यथासिद्धिमाह कार्तिक्या इति एवंच धनादित्यादिः प्रत्याख्यानप्रकार एतदन्तः । अत्र साधुत्वे विनिगमनाविरहं निराचष्टेऽत्र सर्वत्रेति सति प्रयोगे आहेष्टमेवेति तदभावे आहानभीति। अन्यारादित्यस्य विषयमाह घटादिति तेन । संबंधेन । दीक्षिता. द्युक्ति खंडयति अन्येत्यर्थेति । अन्यत्र शेखरगुरुमंजूषादौ । उक्ता आ. दावेव । संसर्गेति तादात्म्येतरसंसर्गाचच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । प्रागुक्तमत्र तुल्यं तत्र तस्य प्रयोज्यत्वेनान्धयः । सएवात्र ·१३०० मुवर्थविचारः दाजाहियुक्त इति पञ्चमी । अन्य इत्यर्थग्रहणमिति तु भाष्यानुक्तत्वादितरग्रहणाच्चायुक्तमित्यन्यत्र निरूपि. तम् । घटाद्भिन्न इत्यादी गतिरुक्ता। चनादारात् । आराद्दूरसमीपयोः । ऋते कृष्णा. त् नोत्पद्यते सुखम् । अत्र ऋतेशब्दार्थः संसर्गाभा. व प्रतियोगित्वं पञ्चम्यर्थः । कृष्णशब्दस्त दक्तिला. क्षणिकः । कृष्णभक्तिप्रतियोगिकाभावप्रयोज्यः सुख- कर्तृकोत्पत्त्यभाव इति बोधः । कृष्णाहते दुःखम् । अत्र ऋते शब्दार्थस्य सामा- नाधिकरण्येनेतरत्रान्वयः । कृष्णभत्त्यभावसमानाधि- करणं दुःखमिति बोधः। कृष्णाहते नरः शांच्यः । अत्राभाचवान् तदर्थः । कृष्णभक्त्यभाश्वान् नरः शो- च्य इति बोधः। कृष्णादृते न धनुर्धर इत्यत्र भेदवान् तदर्थः । कृष्णभिन्नो न धनुर्धर इति बोधः । एतद्योगे द्वितीयापि यथा ऋते पातं वृक्षः पतति वा. ताभाववान वृक्षः पतति इति बोधः। वृक्षपतने वात जन्यत्वाभावलाभस्त्वार्थः । नेत्याहात्रेति । संसर्गाभावस्येत्यर्थः । इतरत्र दुःखे तदेवाह कृष्णेति तभक्तिप्रतियोगिकाभावत्यर्थः । अत्रापि विशेष मात्रमाहा. प्राभावेति । तदर्थः ऋतेशब्दार्थः। अत्रापि तमाह भेदवानिति तदर्थः ऋते शब्दार्थः अत्र कृष्णश्चतुर्धा प्रतिपादितः। कृषिभूवाचकः शब्दो नश्च निवृतिवाचक: तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते। इत्युक्तेः। विशेषमाहैतदिति तृतीयप्रकारेण बोधमाह वातामेति प्रसिद्धार्थसंग्रहमाह वृक्षपेति ।

·No text on this page.

·0000000E
विशेष-सूचना।
3000000
000004
हमारे यहां हर तरह की संस्कृत पुस्तकें मै
भाषा टीका के हरवक्त तैय्यार रहती हैं इसके
अलावे हर तरह की छपाई तथा जिल्द के
बंधाई का कार्य भी होता है।
Jus
1000000000000000000000000000000000000000000
0000000000000000000000000000000000000
नीचे लिखे पते पर पत्र व्यवहार करें।
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस ।
विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर लेन ।
बनारस सिटी।
ator