Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Rasamanjari Vaidhak

Shalinath · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

IYA श्री। cromacc LIBRARTE orcanawr.cudrucksuccx रसमञ्जरी-वैद्यकी पंडितवर शालिनाथविरचित । मुखियाजी रघुनाथजी श्रीरुष्णलाल मथुरानिवासीकत- भापाटीकासहित । कार parvatosccccorateconomorrecwcom जिसम भनेक रस निकालनेकी क्रियाएँ स्पष्ट वर्णित हैं। towwwcomaccore जिसको खेमराज श्रीकृष्णदासने, वंबई स्वकीय "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम) यंत्रालयमें छापकर प्रसिद्ध की। संवत् १९६२, शके १८२७. रतिरी सम हर "श्रीवरटेश्वर" पन्त्राधिकारीने स्वाधीन रस्से हैं। xccccouamasoor प्रस्तावना। प्रकट हो कि, आयुर्वेदीयविद्याकेज्ञाता धन्वन्तरिजीने समस्त. प्राणियोंके रुजानाशनार्थ अनेक ग्रन्थ रचना किये हैं परन्तु उनमें बहुधा रसक्रिया सक्षम रही. अत एव भिषग्वर वैद्य- नाथात्मज पं० शालिनाथजीने अनेकआयुर्वेदीय ग्रंथोंका आ- शय लेकर दश अध्यायोंमें धात्वादिक तथा विषादिक शोधन मारण गुणागुणलक्षण और सर्वरसोंके बनाने तथा सर्वरोगों पर खाने की विधि समेत इस ग्रन्थकी रचना की. परन्तु ग्रंथ केवल संस्कृतमें होनेसे सर्व सामान्यके लाभदायक न हुआ. अत एव हम कृष्णलालजीके द्वारा भाषानुवाद कराय स्वच्छ- तापूर्वक मुद्रित कर सज्जनोंके दृष्टिगोचर करतेहैं आशा है कि, सामान्यवैद्यभी इसके द्वारा प्रत्येक रस बनानेमें कुशल होजायँगे॥ आपका कृपाभिलाषी- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-मुम्बई. " ARNA THAPA श्रीः। BH. अथ रसमञ्जा अनुक्रमणिका - LIBRARI! विषपाः पृष्ठांकाः विपयाः १ अथान्यः मकार अन्य ... २ अन्यच्च " अन्यच्च " ... श्रीगणपतिस्तुतिः श्रीशारदास्तुतिः ग्रन्थारम्भः पारदमकरणम् क्षणम् शिप्पलक्षणम् पारदनामानि पारदलक्षणम् पारदे दोषाः अथ पारदशोधन विधिः अब तमखत्वम् पारदशोधनस्यान्यामकारः 11 ... ... " ... ४ अथ रसकर्पूरविधिः अन्यच्च रसमूहनमाह अथान्यःमकारः अप गुणमाह अथ पद्धपारदस्य लक्षणम् । अब इससेवने पथ्यम् ... " ९ २० . ... २२ ... १० / अपोपरसानाह "अप गन्धकोत्पत्तिः ... ११ अय गन्धफशोधनम् ... " ... अप षड्गुणनारणम... পথ দুর্গনলে - भय रसमारणम् अप रस्मस्मविधिः... भयान्य: प्रकारः अय रससिंदूरकरणमाह अथान्यःपकारः -- अन्या " "अन्यच्च ... ... २४ "अप गन्धफलम् १६ अप हीएकनातयः ... "अप वनशोधनम् ... ... २६ अन्पच ....

अनुक्रमणिका। पृष्ठांका: .. ... ... ... । विषयाः अथ वनमारणम् अथान्यः प्रकारः अथ ववभस्म अथ वैकांतमारणम्... अयाभ्रकलक्षणम् अथ धान्याभ्रककरणविधिः अथाभ्रकशोधनम् अन्यच्च अथाधकमारणम् ४१ ... ... ... " ... ... " . अन्यच्च " ... ... पृष्टांकाः विषयाः २६ अथ भूनागसत्वम् २७ अथ वैकान्तसत्त्वम् . अथाभ्रकसत्त्वम् अथाभ्रकदावणम् २८ अथ सर्वसत्त्वनिपातविधिः २९ अथ मणिशोधनम् अथ मणिमारणम् अथ विषलक्षणानि अप विषमारणमाह... अथ विपस्य शोधनमारणम् अथ विषसेवनम् अथ विषमंत्रः "अयाप्टधातुशोधनमारणम् | अथ पृथक् पृथक् शोधनमाह ॥ अथ हेमशोधनम् "अन्यच्च अथान्यः प्रकारः "अन्यच्च अन्यच्च अय तारधनम् ३७ अयं तारमारणम् "म्पमा अन्यच्च "अथ तारयामगुणः ३९ अथ ताम्रशोषमावसकता .... ... ४९ ... ... ". अन्यच्च अन्यच्च अथ हरतालशोधनमारणम् अथ हरतालमारणम् अथ मनःशिलाशोधनम् अथ सर्परशुद्धिः अथ तुत्वशुद्धिः अथ विमलाशुद्धिः अय माक्षिकशोधनम् अन्यच्च अथ कासीसशुद्धिः अथ कांतपाषाणशुद्धिः अथ वराटिकाशुद्धिः अथ दरदशुद्धिः भय शिलानतुशुद्धिः ... ... ... ... .... N अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः ... ७० .... ... +- .... " ... " 1 ... 11 " 1 .... ... " ... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः अथ ताम्रशोधनम् ५५) तस्यैव सेवनमकारमाह अन्यच्च ... " अस्यैव फलानि अथ तानमारणम् अथ रानमृगांकरसः अथान्यः पकारः ५६) अथ रत्नगिरिरस: अन्यच्च अस्य सेवन विधिः ताम्रभस्मगुणाः ५७ अथ हिंगुलेश्वरो रसः अथ कांस्यपित्तलमारणम् अथ शीतभंजीरसः সুখ নাবিলম্ব अथ शीतारिरसः अथ नागमारणम् अथ ज्वरराजरसः अथान्यःमकार: ५८ अथापरः शीतभंजीरसः अथ वंगमारणम् ५९ | अथ महावरांकुशः... अन्यच्च अथ प्राणेश्वरो रसः... अथ लोहशुद्धिः ६० अस्यैव सेवनविधिमाह अथ लोहमारणम् अथ नववरेभसिंहः... अथान्यः प्रकार ६१) अथ पंचाननज्वरांकुशः अन्यच्च अथ पंचाननरसः अन्यच ६२ | अथ मृतसंजीवनीरसः अथान्यः मकारः "अस्यैव सेवनप्रकारः... अथ भस्मपरीक्षा ६३ अथ रनिसुन्दरो रसः तस्य गुणाः अथ सनिपातभैरवो रसः तस्य पथ्यापथ्यविधिः अय भरमेश्वरो रसः... ६४ अय प्रतापलकेश्वरा रसः अथ रत्नगर्भपोटलारसः अस्यैव सेवनप्रकारः अथ मृगांकरसः ६७) अथ महोदधिरसः अघ लोकनाथपोटलोरस: - ६९ अथोन्मत्ताख्यो रसः अथ लोकेश्वरपोटलीप अथ संज्ञाकरणो रसः ... ... ... " .... ... ... ८२ " ध्यहणम् ८४ ... ८५ " ८ ... ... १ .... ... .... ... ... ११० .... ... अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः विषयाः पृष्टांका ८८/ अथ मेहबचोरसः अथ इन्द्रवटीरसः ८९) अय रसेन्द्रमंगलरसः ९. अथ सर्वेभरो रसः .... अथ तालेश्वरो रसः... ९१] अप स्वर्णक्षीरीरसः. ९२ अथ शूलगनगरीरसः ९३ अप तालेभरोरसः ९४ अप ब्रह्मरसः ११२ अगं शशिधररसः ९५ | अप पारिभद्रसः ९६ अथ श्वेतारिरसः अप कालागिरदा रसः ११४ अब गारवमो रसः अब मान कामदेवो रमः ११६ अथ पूर्णेन्दुरमः अथ यामिनीमाभन्मना रमः.... ११९ अय मनोयो रसः ... अनंगमुन्दरी रमः अ५ यामश्वरा रगः १०२ अभानीर्णटफो रंगः अप उदयभाकररमा .... " " ... विषयाः जय चंदशेखरा रसः अथ कनसमुंदरो रमः अथ रामवाणरसः अथ चन्द्रमभावटी अपचित्राम्बररसः अथ ग्रहणीकपाटरसः अथ ववस्पाटरसः अथ ग्रहणीरुपाटरसः अथ विनयभैरवरसः... अप आनंदभैरवो रसः अध मेपडम्बरो रसः अप त्रिगुणाख्यो रसः अपनातारिरसः সব নানালিঃ अपाम्लपित्तको रसः अभामिकुमारी रमः... अय रीटाविलामरमः স শনশনী : अप रममियुमारी रसः সথ গহনামা: भधाऽमितुंडा वटी. अपानवादपरमः अग महोदधिवरी अप चिन्तामगिरमः अपरामादमरमः... बारिवारको रगः .... " ... " " .... ... ... अब नियोक्तिरसः... om १०४ अय अ:कटारगमः भय विद्याधरो नमः.. " अनुक्रमणिका । पृष्ठांकाः | विषयाः १२५ अन्यः प्रकार: (७) पृष्ठांकाः १२६) अन्यच्च .... ... "अन्यः प्रकार: १२७ अन्यच्च ... १४० " " विषयाः अथ वगेश्वरो रसः अथ उदरारिरसः अथ जलोदरारिरसः अथ नराचरसः अथ इच्छामेदारसः... अथ रसायनाधिकारः अथ गंधामृतरसायनम् अथ हेमसुन्दररसः अथ मृतसंजीवनी गुटिका अथ वीर्यरोधिनीगुटिका अथ अञ्जन विधिः अथ वर्तिममाणम् अन्यच अन्यञ्च । 11 अन्यच १२८ अथ स्थूलीकरणमाह १२९ अथ ध्वस्तकरणम् अथ पंदत्वकरणम् . अथ षण्ढत्यनाशनम् १३१ अन्यच्च १३३ अथ स्त्रीदावणम् अन्यः प्रकार: अथ स्त्रीवस्त्रीकरणम् " ... १४२ ... " ... " ... १३४ अन्यच्च " अन्यच अथ स्त्रीकर्षणम् " " अन्या १ ... १३५ / अथ वशीकरणम् . "अन्यच्च १६६ अथ भगसंकोचनम् . "अथ लोमशातनम् .... .... १४५ अन्यामकार: अन्यः प्रकार ... अथ चन्द्रोदयावर्तिः अथ प्रत्यंननमाह अथातः केशरजनं कम्यते. अन्यत्र अन्यत्र अथ शुक्लीकरणमाह.... अथ वीर्यस्तम्भनमाह अन्यच्च अन्पच . .... १३७ / अन्यच ... अथ विद्रपकरणम् " .... "अन्यच्च १३८ अथ स्तनदृढीकरणम १३९ अन्यच 11 अथ बन्ध्याकरणम् . " ...

(८) विपयाः अन्यच अन्यच पृष्ठांका ... ... .... अप वन्ध्यावनिवारणम् १५२ अनुक्रमणिका। पृष्टांका विषयाः १४६ अब मुसमसवोपायः जय वाटतन्त्रम् अय कालज्ञानम् अब छायापुरुपलक्षणम् १४८ সথ বৃষিবিদ बहुमूत्रहरोऽर्कः "अप गर्भपारकः १४९ वाजीकरण ... ... १ ... अन्यत् अन्यत् अन्पद अन्पद अन्पद अन्यत्र अन्य अपमानम्मानम् " .... ५६८ १५० भन्यप ... शहरः १५१ | मरमरोहर इत्यनुक्रमणिका समाप्ता।

Ting
BHAR
SN............
BHAVANE
परमात्मने नमः।
अथ रसमञ्जरी | HARY
भाषाटीकासमेता।
गणपतिस्तुतिः।
यद्गण्डमण्डलगलन्मधुवारिविन्दु-
पानालसातिनिभृता ललितालिमाला॥
सद्गुञ्जितेन विनिहन्ति नवेन्द्रनील-
शङ्कां स वो गणपतिः शिवमातनोतु ॥१॥
अर्थ-जिसके कपोलस्थलसे चुचुहाती हुई मधुकी बूंदोंको
धीरे २ पीते हुए अत्यन्त तृप्त सुन्दर भौंराओंकी पंक्ति अपने
श्रेष्ठ गुंजारसे नई इंद्रनीलमणिकी शंकाको दूरकर रही है
सो गणेश तुम्हारो कल्याणकरे ॥ १॥
श्रीशारदास्तुतिः।
इन्दीवरीभवति यच्चरणारविन्द-
द्वन्द्वे पुरन्दरपुरस्सरदेवतानाम् ॥
: वन्दारुतां कलयतां सुकिरीटकोटिः
श्रीशारदा भवतु सा भवपारदा वः॥२॥
अथ-जकिचरणारविन्दनपर शिर झुकातेभये इन्द्रादिक
'देवतानकी, सट कमलकी शोभाको प्राप्त होय ऐसीजो
शारदी सो तुम्हें संसारसांगरसे उत्तीर्ण करनेवाली होय ॥२॥

रसमञ्जरी।
ग्रंथारम्भः।
श्रीवैद्यनाथतनयः सुनयः सुशील:
श्रीशालिनाथ इति विश्रुतनामधेयः ॥
तेनावलोक्य विधिवद्विविधप्रबन्धा-
नारभ्यते सुकृतिना रसमअरीयम् ॥३॥
अर्थ-सुंदरनीति और शीलवाले श्रीवैद्यनाथके पुत्र श्रीशा-
लिनाथने अनेक प्रकारकी रसविधियोंको विधिवत् देखकर
इस रसमंजरीके बनानेका आरम्भ कियाहै ॥३॥
सन्मधुव्रतवृन्दानां सततं चित्तहारिणी॥
अनेकरसपूर्णेयं क्रियते रसमअरी ॥४॥
अर्थ-सद्वैद्यरूप भीराओंकेसमूहकेनिरन्तर चित्त हरनेवाली
अनेक रसनसे भरीहुई यह "रसमंजरी" बनाई जाती है॥४॥
पारदप्रकरणम्।
हरति सकलरोगान्मूछितो यो नराणां
वितरति किल वद्धः खेचरत्वं जवेन ॥
सकलसुरमुनीन्द्रैवेदितं शम्भुबीजं
स जयति भवसिन्धोः पारदः पारदोऽयम् ॥५॥
अर्थ-मूच्छित किया पारा मनुप्योंक सब रोगोंका नाश
करताह और गोली बँधनेपर वेगसे आकाशमें चलनेकी शक्ति
देताहै ऐसा जो यह पाराहै वह सम्पूर्ण देवता, मुनि और
ऋषियोंसे पृजित और संसारसागरसे पार लगानेवाला है।॥५॥
तेजो मृगाङ्गमौले सोढुं यन्नैव तेजसां पुजैः॥
अजरामरतां वितरति कल्पतरूं तं रसेश्वरं वन्दे ॥६॥

भाषाटीकासहिता।
अर्थ-महादेवका वीर्य तेजोंके पुंजोंकरिके सहन करनेको
शक्य नहीं है वह शिववीर्य अजरता और अमरताको देता है.
उस कल्पवृक्षरूप पारदको नमस्कार करता हूं॥६॥
यो न वेत्ति ( क्रिया) कृपाराशिं रसं हरिहरात्मकम् ॥
वृथा चिकित्सां कुरुते स वैद्यो हास्यतां व्रजेत् ॥७॥
अर्थ-जो वैद्य विष्णु और शिवके इस आत्मा रूप पारेके
गुणोंको नहीं जानताहै उसका इलाज करना कराना वृथाहै और
उसकी हंसीभी होतीहै ॥७॥
शुष्कन्धनमहाराशिं (यथा) यबद्दहति पावकः ।
(तथा धातुगतान्सूतो) तद्रदहति
सूतोऽयं रोगान्दोपत्रयोद्भवान ॥ ८॥
अर्थ--जैसे सुखे ईधनके बड़े देरको अग्नि जलादेती है उसी
तरह (धातुगत) कफ वात पित्तसे उत्पन्न रोगोंको पारद जला-
देताहै ॥ ८॥
गुरुसेवां विना कर्मणो निष्फलत्वम् ।
गुरुसेवां विना कर्म यः कुर्यान्मूढचेतनः ॥
स याति निष्फलत्वं हि स्वप्नलब्धं यथा धनम् ॥ ९॥
विद्यां ग्रहीतुमिच्छन्ति चौर्यच्छमवलादिना ॥
न तेपां सिध्यते किंचिन्मणिमंत्रौपधादिकम् ।। १०॥
अर्थ-जो भूढ़ बुद्धिवाले मनुष्य गुरुसेवाके विना रसादिक
बनाने में प्रवृत्त होतेहैं उनकी वह क्रिया स्वममें प्राप्त हुए धनकी
तरह नष्ट होजाती है और जो चोरी छल और बलसे विद्या-
ग्रहण करने की इच्छा करते हैं उनका द्रव्य व मंत्र व औषधा
दिक कुछ भी सिद्ध नहीं होताहै ॥ ९॥ १० ॥

अर्थ-नीचे लिखेहुए लक्षणोंसे युक्त मनुष्यको रसविद्यास जितेन्द्रिय होय,शिव और देवीका भक्त होय,सुख दुःखमें सदा गुरु समझना चाहिये. मंत्रकी सिद्धि होय, बलवान होय, धीरज धरे, देवताओंके यज्ञमें तत्पर और सम्पूर्ण शास्त्राने (४) रसमबरी। गुरोर्लक्षणम् । मंत्रसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः ।। देवीभक्तः सदा धीरो देवतायागतत्परः ॥ ११ ॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः कुशलो रसकर्मणि ॥ एतलक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुभवेत् ।। १२ ।। सारसंशको जाननेवाला रस बनाने में निपुण होय।। ११ ॥१२॥ शिष्यलक्षणम् । शिष्यो निजगुरोभक्तः सत्यवक्ता दृढव्रतः ।। निरालस्यः स्वधर्मज्ञा देव्याराधनतत्परः॥ १३ ॥ अर्थ-अपने गुरुमें श्रद्धा करनेवाला सत्यभाषी,विधिवत निय- म पालक, आलस्य रहित, अपने धर्मको जाननेवाला, देवीकी उपासनामें तत्पर इन लक्षणोंसे युक्त शिप्य होना चाहिये॥१३॥ पारदनामानि । शिवबीजं मूतराजः पारदश्च रसेन्द्रकः ॥ एतानि रसनामानि तथान्यानि शिवे यथा ॥१४॥ अर्थ-पारेको शिवपोज, सूतराज, रसेन्छ, पारद कहते हैं और जो २ शिषके नाम, घे धीजयुक्त पारेके नाम जैसे शम्भुमीम हरपीज इत्यादिक ॥१४॥ पारदलक्षणम् । अन्तःसुनीलोबहिरूज्ज्वलो योमध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः॥ शस्तोप्यधूमःपरिपाण्डुरश्रचिनोनयोन्योरसकर्मसिद्धी१५

-
भाषाटीकासहिता।
अर्थ-जो पारा भीतरसे स्वच्छ नील रंगका होय और
बाहर चमकदार दुपहरके सूर्य समान प्रकाशित होय वह श्रेष्ठ
है, और धुंधला चारोंओरसे पीला २ चित्र विचित्र हो वह
रसादिक बनानेके योग्य नहीं ॥ १५ ॥
दोपमुक्तो यदा सूतस्तदा मृत्युरुजापहः ॥
साक्षादमृतमैवैष दोपयुक्तो रसो विपम् ॥१६॥
अर्थ-जो पारा दोषरहित होताहे वह मृत्यु आदि रोगोंका
नाश करनेवाला साक्षात् अमृतके समान गुणदायक होता है
और दोष सहित पारा विष याने जहर के समान है अतएव
शुद्ध कियाहुआ पाराही काममें लाना चाहिये ॥ १६ ॥
पारदे दोषाः।
नागो वङ्गोऽग्निचाञ्चल्यमसह्यत्वं विषं गिरिः॥
मलान्येते च विज्ञेया दोपाः पारदसंस्थिताः॥१७॥
अर्थ-सीसा, रांग, अग्नि, चपलता,असह्यत्व,विष,गिरिदीप
और मल इतने दोष पारेमें होतेहैं इन दोपोंके रहनेसे पारा
मनुप्योंको क्रमसे नीचे लिखेहुये विकार पैदा करताहे ॥ १७ ॥
जाडयं कुष्ठं महादाहं वीर्यनाशं च मूर्च्छनाम् ॥
मृत्युं स्फोटं रोगपुनं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ॥ १८॥
अर्थ-सीसेसे जडता, रांगसे कोढ, अग्निसे दाह, चपल
तासे वीर्य नाश, असह्यत्वसे मूर्छा, विषसे मौत, गिरिदोषसे
फोडा और मलसे रोगोंका समूह मनुष्योंको होजाताहै॥१८॥
अथ पारदशोधनविधिः।
अथातः संप्रवक्ष्यामि पारदस्य च शोधनम् ॥
रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् ॥ १९ ॥

.
(६)
रसमञ्जरी।
अर्थ-अब यहांसे में पारदके शोधनेकी विधि कहताहूं कि
अच्छे शुभ नक्षत्र में१००पल अर्थात ४००तोले पारा लावे ॥१९॥
पञ्चाशत्पञ्चविंशदा दशपञ्चैकमेव च ।।
पलादूनं न कर्तव्यं रससंस्कारमुत्तमम् ॥ २०॥
अर्थ-२००पल न लावे तो ५० पल अथवा २५ पल अथवा
दश पल अथवा पांच पल; परन्तु एक पलसे कम शोधनेके
लिये यत्न न करे क्योंकि इसमें परिश्रम बहुत होताहे और
शुद्ध होनेपर बहुत थोडा हाथ लगताहै ॥ २० ॥
पलवयं चित्रकसर्पपाणां कुमारिकन्याबृहतीकपायैः ।।
दिनत्रयं मर्दितसूतकस्तु विमुच्यते पञ्चमलादिदोपैः॥२१॥
अर्थ-तीन पल चीता और सरसों ले कारपाठा और छोटी
कटेरीका कषाय करके तीन दिन खरल करनेसे पारेके पांच
मलादिक दोष दूर होजाते हैं ॥ २१ ॥
इएकारजनीचूर्णैः पोडशांशं रसस्य च ॥
मर्दयेत्तं तथा खल्वे जम्बीरोत्थद्रवैर्दिनम् ॥ २२॥
अर्थ-पारेका सोलहवां भाग ईंट और हलदीका चूरा लेकर
खरल कर फिर खरलमें डाल दिनभर नींबुकेरसमें घोटै॥२२॥
कांजिकैः क्षालयेत्सूतं नागदोपं विमुञ्चति ।।
विशालां कोलचूर्णेन वंगदोपं विमुञ्चति ॥२३॥
अर्थ-फिर कांजीसे धोनेपर पहिले कहा हुआ नागदोष
अर्थात् सीमा दोष दूर होजाता है और इन्द्रायण और अंको-
लके चूरसे घोटनेपर रांगका दोप दूर होजाता है ॥ २३ ॥
राजवृक्षो मलं हन्ति पावको हन्ति पावकम् ॥
चाञ्चल्यं कृष्णधत्तूरस्त्रिफला विपनाशिनी ॥२४॥

भाषाटीकासहिता। (७) अर्थ-अमलतास मलको दूर करता है चीतेकी छालका काथ अग्निदोषको मारता है काला धतूरा चपलता दोषको और त्रिफला विषदोषको दूर करती है ॥ २४ ॥ कटुवयं गिरि हन्ति असह्यत्वं त्रिकंटकः ।। प्रतिदोपं पलांशेन तत्र सूतं सकांजिकम् ॥२५॥ अर्थ-बिकटु पर्वतके दोषको और गोखरू असह्यत्वको दूर करताहै प्रत्येक दोपके दूर करनेके लिये एक २ पल कांजी प्रत्येक पल पारेमें डालै ॥२५॥ सुवस्त्रगालितं खल्वे सूतं क्षित्वा विमर्दयेत् ॥ उद्धृत्य चारनालेन मृद्भांडे क्षालयेत्सुधीः ॥२६॥ अर्थ-फिर गाढे वस्त्रमें छानकर खरलकरे फिर मिट्टीके वर्त- नमें कांजीसे धोवे ॥२६॥ सर्वदोपविनिर्मुक्तः सर्वकंचुकवर्जितः ॥ जायते शुद्धमूतोऽयं योजयेद्रसकर्मसु ॥२७॥ अर्थ-इस प्रकार पारा सब दोषों और सातों कांचलियोंसे अलग होजाता है और शुद्ध होनेपर सब प्रकारके रस बनाने में काम आताहै ॥२७॥ रसस्य दशमांशं तु गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ 'जम्बीरोत्थद्वैर्याम पौत्यं पातनयंत्रके ॥ २८॥ अर्थ-फिर पारेसे दशवां हिस्सागं कडालकर नींबूके रसमें पहरभर खरलकर पातनयंत्रसे पाच्य उडायले ॥२८॥ पुनर्मद्य पुनः पात्यं सप्तवारं विशुद्धये ॥ युक्तं सर्वस्य सूतस्य तप्तखल्वे विमर्दनम् ॥ २९ ॥ अर्थ-इसीप्रकार सातबार नार २ खरलकरे और बारपात नयन्त्रसे उडावे फिर सवकू मिलायकर तप्तखरलमें मर्दन करे२९ १पाच्यं पातालयंत्रके।

(८)
रसमजरी।
अथ तप्तखल्वम् ।
अजाशकृत्तुपानितु भूगर्भ त्रितयं क्षिपेत् ॥
तस्योपरि स्थितं खल्वं तप्तखल्वमिदं स्मृतम् ॥३०॥
अर्थ-बकरीकी मेंगनी और तुषकी आग पृथ्वीमें जलाक
उसके ऊपर खरल रखदे इसीको तप्तखल्व कहते हैं. इसमें
नीचे लिखीहुई रीतियोंसे पारा घोटा जाताहै और शीघ्रही
बहुत शुद्ध होजाता है ॥ ३०॥
पारदशोधनस्यान्यः प्रकारः ।
कुमाऱ्यांश्च निशाचूर्णर्दिनं सूतं विमर्दयेत् ॥
पतियेत्पातनायंत्रे सम्यक्छुद्धो भवेद्रसः॥३१॥
अर्थ-धीगुवार और हलदीके चरणसे पारेको दिनभर धोटे
फिर पाताल यंत्रसे उडावे तो पारा शुद्ध होय ॥ ३१ ॥
श्रीखण्डदेवदारू च काकतुण्डीजयाद्रवैः॥
कर्कोटीमुशलीकन्याद्रवं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ ३२ ॥
दिनैकं मर्दयेत्पश्चाच्छुद्धं च विनियोजयेत् ॥
अर्थ-चन्दन देवदार कौआडोंडी हरड कोटी मुसली
और धीगुवारके रससे दिनभर मर्दन करनेसे पारा शुद्ध
होजाताहै ॥ ३२॥
अन्यच्च।
अथवा हिंगुलात्सूतं ग्राहयेत्स निगद्यते ॥३३॥
जम्बीरनिम्बुनीरेण मर्दितं हिंगुलं दिनम् ॥
ऊर्ध्वपातनयंत्रेण ग्राह्यः स्यान्निर्मलो रसः॥३४॥
कंचुके गवंगायविमुक्तो रसकर्मणि ॥
विना कर्मकृतेनैव सूतोऽयं सर्वकार्यकृत् ॥ ३५ ॥

भाषाटीकासहिता। (९)
अर्थ-सिंगरफसे पारा निकालनेकी विधिकहतेहैं सिंगरफको
जंभीरी या नींबूके रसमें दिनभर मर्दनकर डमरूयंत्रसे उडावेतो
निर्मल पारा निकले सोकांचली सीसा वंगआदि दोषोंसे रहित
होकर विना और संस्कारोंके शुद्ध कियाहुआ ही सम्पूर्ण
रसादिक बनानेमें अत्यन्त उपयोगी होताहै ॥३॥३४॥३५॥
सर्वसिद्धमतमेतदीरितं सूतशुद्धिकरमद्भुतं परम् ।।
अल्पकर्मविधि भूरिसिद्धिदं देहलोहकरणे हि शस्यते३६
अर्थ-मैंने यह शोधनविधि सब महात्माओंके मतानुसार
कही इसमें थोडा परिश्रम और बहुतलाभ होताहै और शरी-
रको लोहवत् कडा करने में अत्यन्त उपयोगी है ॥३६ ।।
संस्कारहीनं खलु सूतराजयः सेवते तस्य करोति बाधाम् ॥
देहस्य नाशं विविधंच कुष्टं कष्टं च रोगाअनयेन्नराणाम्३७॥
अर्थ-जो मनुष्य विना शोधे हुये पारेका सेवन कर हैं उनके
अनेक व्याधि देहनाश अनेकप्रकारके कोढ कष्ट और भांति २
के रोग पैदा होजाते हैं ॥ ३७॥
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजया रसशोधनप्रकरणकथनं
नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि रसजारणमुत्तमम् ॥
अथाजीर्णमबीजं च सूतकं यस्तु घातयेत् ॥ ३॥
ब्राहा स दुराचारी मम द्रोही महेश्वरि ।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जारितं मारयेद्रसम् ॥२॥
अर्थ-हे पार्वती ! जो चंचल और अबीजपारेको मारे है वह
ब्रह्महत्यारा कुकर्मी और मेरा द्रोहीहै इसप्ते सर्व उपायोंसे
जीर्ण पारेको मार ॥१॥२॥

(१०) रसमञ्जरी। अथ षडगुणजारणम् । प्रक्षिप्य तोयं मृत्कुंडे तस्योपरि शरावकम् ॥ सचूर्ण मेखलायुक्त स्थापयेत्तस्य चांतरे ॥३॥ रसंक्षित्वा गंधकस्य रजस्तस्योपरि क्षिपेत् ॥ समभागंततो दद्याच्छरावेण पिधापयेत् ॥ ४॥ लघीयसी भस्ममुद्रां ततः कुर्याद्भिपवरः ॥ आरण्योपलकैः सम्यक् चतुर्भिः पुटमाचरेत् ॥५॥ एवं पुनः पुनर्गधं दत्त्वा दत्त्वा भिपग्वरः॥ सम्यक् कुर्वीत सूतस्य देवि पड्डणजारणम् ॥ ६॥ अर्थ-मिट्टीक कुंड में पानी भरके ऊपर एक शराव रखदे और बीचमें गोलमेखलाती आड लगायकर शरावके भीतर पारा रखदे और उसके ऊपर गंधकका चूरा डालदे और फिर दूसरे शरावसे ढकदे और राखसे उसको लेपदे और फिर आरने उपलाओंकी आग नीचे लगायदे इसीप्रकार बारबार गंधक उसके ऊपर डालतारहे हे देवि ! इसीप्रकार पारेका षड्गुण जारण होजाताहै ।। ३ ॥४॥५॥६॥ इति षड्गुणजारणम्। शास्यो रसः स्यात्पटुशिशुतुत्थैः सराजिकैयों- पणकैस्त्रिरात्रम्॥ पिष्टस्ततः स्विनतनुः सुवर्ण- मुख्यानयं खादति सर्वधातून ॥७॥ अथवाविडयोगेन शिखिपित्तेन लेपितम् ॥ चरेत्सुवर्ण रसराट् तप्तखल्वे यथासुखम् ॥ ८ ॥ निर्दग्धशंखचूर्ण च रविक्षीरेण संप्लुतम् ॥

भाषाटीकासहिता। . (११) पुटितं शतशो देवि प्रशस्तं जारणं विदुः ॥९॥ स्वर्णाभ्रसर्वलोहानि यथेष्टानि च जारयेत् ॥ अनेन विधिना सूतं चतुःषष्टयंशकादिना ॥ १० ॥ द्वात्रिंशत्पोडशांशेन जारयेत्कनकं वुधः॥ अर्थ-सेंधानोन सहजनके बीज तूतिया राई और सोंठ मिरच पीपल इन करके पारेको तीन दिन खरलकरे फिर स्वेद संस्कार करनेसे पारा सुवर्णादिक सब धातुओंको खाजाताहै ॥ दूसरी रीति ॥ नमक और मोरके पित्तसे लेपन करें और तप्तखल्वमें खरलकरे तो पारा सहजहीमें सोनेको खाजाताहै और जला- हुआ शंखका चूरा आकके दूधमें मिलाकर पुटदेनेसे पारेका उत्तम जारण होताहै इसीप्रकार सुव अभ्रक लोहा इन सबके जारणमें पारेका हिस्सा चौसठवां अथवा बत्तीसवां अथवा सोलहवां देनेसे सुवर्णको जलावे ॥ ७॥८॥९॥ १० ॥ इति सुवर्णजारणम् । अथ रसमारणम् । द्विपलं शुद्धसूतं च सूता? शुद्धगंधकम् ॥ ११ ॥ कन्यानीरेण संमर्च दिनमेकं निरन्तरम् ।। रुद्धा तद्भूधरे यंत्रे दिनैकं मारयेत्पुटात् ॥ १२॥ अर्थ-शुद्ध किया हुआ पारा दोपल और पारेसे आधी शुद्ध गंधक दोनोंको घीगुवारकेरसमें दिनभर निरन्तरमर्दन करें फिर भूधर यंत्रमें धरके एक दिनमें उडायले ॥ ११ ॥ १२ ॥ इति रसमारणम्।

(१२)
रसमञ्जरी।
अथ रसभस्माविधिः।
भुजंगवल्लीनीरेण मर्दितं पारदं दृढम् ॥
कर्कोटीकंदमृन्मूपासंपुटस्थं पुटे गजे ॥ १३॥
भस्म तद्योगवाहि स्यात्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥
अर्थ-पानके रसमें पारेको खूब रगडे मिट्टीकी मूषामें को-
टीके कंदसे संपुट दे फिर गजपुटकी आग देनेसे यह भस्म
योगधाही होती है फिर इसको हरएकयोगमें लगावे ॥ १३ ॥
अथान्यः प्रकारः ।
श्वेतांकोलजटावारिमर्यः सूतो दिनत्रयम् ॥१४॥
पुटितश्चांभमूपायां सूतो भस्मत्वमाप्नुयात् ॥
प्रत्यहं रक्तिकाः पञ्च भक्षयन्मधुसर्पिपा॥१५॥
को वा तस्य गुणान्वक्तुं भुवि शक्नोति मानवः।।
अर्थ-सफेदअंकोलकी जटानके पानीमें तीन दिनतक पारेका
मन करे फिर अंधमूपामें रखकर अग्नि जलानेसे पारा भस्म
होय प्रतिदिन शहद और घीके संग पांच रत्ती खाय तो पृथ्वी-
पर कौनसा मनुष्य उसके गुणोंको कहनेका सामर्थ्य रखताहै
॥ १४॥ १५॥
अथ रससिन्दूरकरणमाह।
पलमात्रं रसं शुद्ध तावन्मानं सुगंधकम् ॥ १६॥
विधिवत्कजली कृत्वा न्यग्रोधांकरवारिभिः॥
भावनावितयं दत्त्वा स्थालीमध्ये निधापयेत् ॥ १७ ॥
विरच्य कवचीयंत्रं वालुकाभिः प्रपूरयेत् ॥
दद्यात्तदनु मंदाग्नि भिपग्यामचतुष्टयम् ॥ १८॥

भाषाटीकासहिता। (१३)
जायते रससिंदूरं तरुणारुणसन्निभम् ॥
अनुपानविशेषेण करोति विविधान्गुणान् ॥ १९॥
अर्थ-एकपल पारा शुद्ध और उतनीही गंधक बडकी जडके
पानीसे विधिपूर्वक कजली करे तीनभावना देकरथालीमें रखदे
फिर कांचकी कुप्पीमें भरकर वालूयंत्रमें चार पहरतकमंदी मंदी
आग देता रहे तो दुपहर के सूर्यके समान प्रकाशित रससिंदूर
होय और अनुपानसे सेवन करनेपर अनेक प्रकारके
गुण करे ॥ १६ ॥ १७॥ १८ ॥ १९ ॥
अथान्याप्रकारः।
गंधकेन समः सूतो निर्गुडीरसमर्दितः ॥
पाचितो वालुकायंत्रे रक्तं भस्म प्रजायते ॥२०॥
अर्थ- गंधकके समान पारा लेकर निर्गुडीके रस में रगडा करे
फिर वालुकायंत्र में रखकर अग्निदेतोसुरख रंगकी भस्म होय२०
अन्यन्च ।
मूताई गंधकं शुद्धं माक्षिकोद्भुतसत्त्वकम् ॥
गंधतुल्यं विमाथ दिनं निर्गुडिकाद्वैः ॥ २१ ॥
स्थापयद्वालुकायंत्रे काचकुप्यां विपाचयेत् ॥
अंधमुपागतं वाथ वालुकायंत्रके दिनम् ॥ २२ ॥
पक्कं संजायते भस्म दाडिमीकुसुमोपमम् ।।
अर्थ-पारेसे आधी गंधक और गंधकके बराबर सोनामक्खी
का सत्त्व लेकर तीनोंको निर्गुडीके रसमें दिनभर रगडकर'
वालुयंत्रमें कांचकी कुप्पीमें भरकर आग लगावे अथवा अंध-
मूषामें रखकर वालुयंत्रके भीतर दिनभर अग्नि देनेसे अनारकी
कलीसी लाल भस्म होजाती है ॥ २१ ॥ २२ ॥

(१५)
रसमजरी।
अन्य।
पृथक् समं समं कृत्वा पारदं गंधकं तथा॥२३॥
नवसारं धूमसारं स्फटिकी याममात्रके ॥
निम्बुनीरेण संमर्च काचकुप्यां विपाचयेत् ॥२४॥
मुखे पापाणपटिकां दत्त्वा मुद्रां प्रलेपयेत् ॥
सप्तभिर्मृत्तिकावस्त्रैः पृथक् संशोप्य वेष्टयेत् ॥२५॥
सच्छिद्रायां मृदुः स्याल्यां कूपिकां सन्निवेशयेत् ॥
पूरयेत्सिकतापूरैरागलं मतिमान्भिपक् ॥ २६॥
निवेश्य चुल्ल्यां दहनं मंदमध्यखरं कमात् ।।
प्रज्वाल्य द्वादशं यामं स्वांगशीतलमुद्धरेत् ॥२७॥
स्फोटयित्वा पुनः स्थालीमूर्ध्वगं गंधकं त्यजेत् ॥
अधःस्थं रससिन्दूरं सर्वकर्मसु योजयेत् ॥२८॥
अर्थ-बराबर बराबर गंधक और पारा ले नौसहर और
धूमसार फिटकरीसे पहरभर मर्दनकर नींबूके रसमें घोटे फिर
कांचकी कुप्पीमें भरे उसके मुखको कडी ईटसे खामदे फिर
साततह कपडमिट्टीकी चढावे फिर कुप्पीको गलेतक वालुसे
भरेहुये बर्तनमें रख चूल्हे पर चढाय पहिले मंदी फिर मध्यम.
फिर बहुततेज आग बारहपहर जलावे ठंढे होनेपर सीसीको
उतार तोडले ऊपर जो गंधक उड जाय उसे छोड़ दे और नीचे
रससिंदूरको लेकर सब कामोंमें लगावे ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥
॥ २६॥ २७ ॥ २८॥
अथान्यः प्रकारः।
गंधकं धूमसारं च शुद्धसूतं समं समम् ।।
यामैक मर्दयेत्खल्वे काचकुप्यां विवेशयेत् ॥२९॥

भाषाटीकासहिता। (१५)
रुद्धा द्वादशयामं तु वालुकायंत्रगं पचेत् ।।
स्फोटयेत्स्वांगशीतं तमूर्ध्वलग्नं तु तं त्यज्येत् ॥३०॥
अधःस्थं मृतसूतं च सर्वयोगेषु योजयेत् ॥
अर्थ-गंधक धूमसार और शुद्धपारेको बराबर बराबर लेकर
खरल में पहर भरतक खरलकर कांचकी सीसीमें भर वालुका
यंत्रमें बारह पहरतक आग जलावै ठंढे होनेपर शीशीको उता-
रकर फोडे ऊपर गईहुई गंधकको छोडदे नीचेके पारेको सब
कामोंमें काम लावे ॥ २९ ॥ ३०॥
अन्य।
भागौ रसस्य त्रय एवं भागा गंधस्य भागं पवनाशनस्य॥
संमर्यगाढंसकलं सुभांडेतांकजली काचकृतेविदध्यात्३१
संवेष्टय मृत्कर्षटकैः खटांतां ।
सुखे सचूर्णा खटिकां च कृत्वा ।।
क्रमाग्निना त्रीणि दिनानि पत्वा ।
तां वालुकायंत्रगतां ततः स्यात् ॥ ३२॥
बंधूकपुष्पारुणमीशजस्य भस्म प्रयोज्यं सकलामयेषु ॥
निजानुपानमरणं जरां च निहन्ति बल्लक्रमसेवनेन ॥३३॥
अर्थ-दोभाग पारा तीनभाग गंधक और एकभाग सीसा
इनकी खूब कजलीकर कांचकीशीशी में भरदे फिर खडियामि-
ट्टीसे कपडमिट्टीकर मुंहको बन्दकर तीनदिनतक मंदी मध्यम
और तेज अग्निसे बालकायंत्रमें पकावे दुपहरियाके फूलके
समान पारेकी भस्मको सबरोगोंमें काम लावे अलग २ अनु-
पानसे दोरत्तीभस्मका सेवन किया जाय तो इससे मौत और
बुढापा पास नहीं आसकते ॥ ३१॥ ३२ ॥ ३३ ॥

रसमबरी।
अन्यत्र ।
परामुपागतं मूतं गंवकं वाघरोत्तरम् ॥
तुल्यं संचर्णितं कृत्वा काममात्रीहवं पुनः॥ ३४ ॥
द्वाभ्यां चतुर्गुणं देयं हवं मुपांनिरुध्य च ॥
पाचगुडकायंत्र क्रमवृद्धामिना दिनम् ॥ ३५॥
आरक्तं जायते भस्म सर्वयोगेषु योजयेत् ॥
अर्थ-मृमामें निकलाहुआ शुद्धपारा उतनाही गंधक ऊपर-
नीचे रखकर फिर दोनोस चौगुना मकोयका अर्क भरदे फिर
गडकायंत्रमें क्रमस यही अग्नि मंदी मध्यम यहुत तेज दिनभर
लगाय तो सुगममस्म होजाय सबयोगोंमें फिर काम लावे ॥
॥३४॥३॥
अन्यच्च।
अश्वगंधादिवर्गण रसं स्वेद्यं प्रयत्नतः॥३६॥
रमतुल्यं गंधकं दत्त्वा मईयेत्कुशलो भिपक ।।
पाचंद्रमसिंदूरं जायतेऽरुणसंनिभम् ॥ ३७॥
श्रेष्टं सर्वरसानां हि पुष्टिकामवलप्रदम् ॥३८॥
इदमेवायुपा वृद्धि कर्तु नान्यदलं भवेत् ।।
विनापि स्वर्णराजेन मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ३९ ॥
अर्थ-असगंधादि वर्गमे प्रथम पारेको स्वेचकर उस
ममान गंधक दाल रिगहाकरने फिर नीचे आगदेनेसे सूर्यके
समान प्रकाशित रमसिन्दूर बनकर तयार होजाता है यह
मामाम श्रेष्ठ पुष्टि, काम और बलदायक है टमरवढानेवाली
कई हमरी यन्तु स्वर्णराजक विनामीदसके सिवाय कोई
नी॥ ३६॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥

भापाटीकासहिता। (१७). अन्यञ्च । टंकणं मधु लाक्षाऽथ ऊर्णा गुंजायुतो रसः ।। मर्दयेद्भूगजैविदिनैकं वा धमेत्पुनः ॥ १०॥ ध्मातो भस्मत्वमायाति शुद्धः कर्पूरसन्निभः॥ अर्थ-सुहागा शहद लाख ऊन और एक रत्ती पारा भांगरेके अर्कमें दिनभर खरलकर धोंकनीसे फूकनेपर कर्पूरके समान भस्म होजातीहै ॥ ४० ॥ अथ रसकर्पूर । खटीटचगैरिका वल्मीमृत्तिका सैंधवं समम् ॥४१॥ भागद्वयमितं गंधं रसं भागद्वयं स्मृतम् ॥ हडिकायां विनिक्षिप्य पार्थे पार्श्वे च खपटान् ॥१२॥ दग्ध्वाऽथ हंडिकां दत्वा द्विरएप्रहरं पचेत । मृतसूतं तु गृहीयाच्छुद्धकर्पूरसन्निभम् ॥४३॥ अर्थ-खडिया ईंट गेरू बांबीकी मिट्टी सेंधानमक बराबर बराबर ले इनसे दूनी गंधक और दूना पारा लेकर खरल करें फिर हंडियामें भर चारोंओर खीपडा लगाय आग धर सोलह पहर आग जलावे फिर शुद्ध कपूरके आकारके मरेहुये पारको लेलेवे ॥४१॥ ४२ ॥४३॥ *- पिष्टं पांशुपटुप्रगाढममलं वज्राम्बुनानेकशः सूतं धातयुतं खटीकवलितं तं संपुटे राधयेत् ॥ अन्तःस्थं लवणस्य तस्य च तले प्रज्वाल्य वह्नि हठा- द्भस्म ग्राह्यमथेन्दुकुंदलवलं भस्मोपरिस्थं शनैः॥४॥ तबल्लद्वितयं लोगसहितं प्रातः प्रभुक्तं नृणा-

(१८)
रसमञ्जरी।
मूर्ध्व रेचयति द्वियाममसकृत्पेयं जलं शीतलम् ॥
एतद्धन्ति च वत्सरावधि विपं पाण्मासिकं मासिकं
शैलोत्थं गरलं मृगेन्द्रकुटिलोद्भूतं चतात्कालिकम्४५
अर्थ-खानिमक और थूहरके दूधमें कईवार पारेको खरल
कर संपुटमें धर खडियासे कपड मिट्टी कर आगपे धरे नीचे
और ऊपर नमक धरे चन्दासी सफेद भस्म धीरे धीरे उतारले
यही रसकपूरहै जो मनुष्य प्रातःकाल लोंगके संग इसकोपरत्ती
खाय तो दो पहरमें दस्त होय. ऊपरसे ठंडा जल पीवे यह एक
बरसके छः महीनाके महीनाके शिलासे निकले विषको और
सिंहके नखसे उत्पन्न और तत्कालके विषको मार है॥४४॥४५॥
रसमूर्च्छनमाह।
मेघनादवचाहिंगुलशुनैमर्दयेन्द्रसम् ॥
नएदिष्टं तु तद्नोलं हिंगुना वेप्टयेद्राहिः॥४६॥
पचेल्लवणयंत्रस्थं दिनैकं चंडवह्निना॥
ऊर्धलग्नं समादाय दृढं वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ ४७॥
ऊर्धाधो गंधकं तुल्यं दत्वा सौम्यानले पचेत् ॥
जीर्णे गंधे पुनर्देयं पड्भिवाः समं समम् ॥४८॥
पड्गुणे गंधके जीणे मूच्छितो रोगहा भवेत्॥
अर्थ-चौराई,वच,हींग और लहसनसे पारेको खरलकर गोला
बनायकर बाहरकी ओर हींगसे लपेटकर लवणयंत्रमें रखकर
नीचे प्रचंड आगजलायदिनभर पकावेफिर काचकी कुप्पीमें जो
ऊपर लगजाय उसेले कपडासेमजबूत लपेटे.ऊपर और नीचे गंध-
क रखमंदीमंदी आग जलाचे फिर छः बारबराबर बराबरगंधक
देतारहै इसी प्रकार करते रहनेसे षड्गुणजीर्ण गंधक मूच्छित हो
ता है,वह सब रोगोंको नाश करनेवाला होता है।४६॥४७॥४८॥

भाषाटीकासहिता।
(१९)
अथान्यः प्रकार:।
लोहपात्रेऽथवा ताने पलैकं शुद्धगंधकम् ॥४९॥
मृद्वग्निना द्वते तस्मिन्छुद्धं सूतपलत्रयम् ॥
शिवाथ चालयत्किचिल्लोहा पुनः पुनः॥५०॥
गोमयं कदलीपत्रं तस्योपरि च ढालयेत् ॥
इत्येवं गंधवद्धं च सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ५॥
अर्थ-लोहे अथवा तांबेके पात्रमें एकपल शुद्ध गंधक धीरी २
आगपर गरम करके तीन पल पारा डालकर लोहेके पलटासे
चलावे फिर केलेके पत्तोंपर गोमय लगाय कर वाप ढाले तो
गंधक बंध जाय फिर वह सब रोगोंपर काममें लावै।४९।५०१५। -
गुणमाह ।
मारितो देहसिद्ध्यर्थं मूछित्तो व्याधिनाशने ।।
रसभस्म कचिद्रोगे देहाथै मृच्छितं कचित् ।।
बद्धो द्वाभ्यां प्रयुंजीत शास्त्रदृप्टेन कर्मणा ॥५२॥
अर्थ-मरा हुआ गंधक देहकी सिद्धिमें काम आताहै और
भूछित रोगोंका नाश करताहे और पारेकी भस्म रोगमें और
मूच्छित देहके लिये, परन्तु बद्धशास्त्रकी रीतिसे देहके लिये
और रोगोंके लिये काम आता है ॥५२॥
बद्धपारदस्य लक्षणम् ।
अक्षयी च लघुवी तेजस्वी निर्मलो गुरुः ॥ ५३॥
फुटनं पुनरावृत्तिर्वद्धसूतस्य लक्षणम् ॥
कजलाभो यदा सूतो विहाय ,घनचापलम् ॥१४॥
दृश्यतेऽसी तदा ज्ञेयो मूछितः सुतरां बुधः ।।
आर्द्रत्वं च घनत्वं च चापल्यं गुप्ततेजसम् ॥ ५५ ॥

(२०)
रसमञ्जरी।
यस्यैतानि न दृश्यते तं विद्यान्मृतसूतकम् ।।
रसस्तु पादांशसुवर्णजीर्णःपिष्टीकृतो गंधकयोगतश्व५६
तुल्यांशगंधैःपुटितंक्रमेण निर्वीजनामाखिलरोगहन्ता।
बीजीकृतैरभ्रकसत्त्वहेमताराकान्तैःसहसाधितोय:५७
पुनस्ततः पड्गुणगंधचूर्णैःसबीजबद्धोऽप्यधिकप्रभावः॥
रसवीर्यविपाकेषु विद्यात्सूतं सुधामयम् ॥
सेवितोऽसौ सदा देहे रोगनाशाय कल्पते ॥१८॥
अर्थ-बद्ध पारेके लक्षण ये हैं क्षीण न होयलघुद्रावी होय चम-
कीलाहोय निर्मल होय भारी होय और विखरनेपर फिर इकट्ठा
होजाय और जब पारा कठोरता और चपलताको छोडकर
काजलसा होजाय तब उसे बुद्धिमान लोग अच्छी तरहसे मारा
हुआ जानें जिस पारेमें गीलापन सघनता चपलता भीतरका
चमचमाह दिखलाई न दे तब उसकी मृत पारद जानना
चाहिये तथा जिसमें पारसे चौथाई सुवर्ण जीर्ण हुआहो और जो
गंधकके योगसे पीसा गयाहो और तुल्य भाग करके क्रमसे पुट
दियागया हो उसको सब रोगोंका नाश करनेवाला निर्वीज-
नामा रस कहते हैं-और अभ्रकसत्त्व सुवर्ण चांदी और लोहके
संयोगसे पिष्टीकरके जारित और षड्गुण गंधक करके हत हो
उस अधिक प्रभाववाले पारेको सबीज बद्ध कहते हैं ऐसे अमृत-
तुल्य पारेका सेवन करनेसे रस और वीर्यका विपाक होता है
और देहके सब रोग नष्ट होते हैं ॥५३॥५४॥५५॥५६॥५७॥५८॥
अथ रससेवने पथ्यम् ।
कूष्मांडं कर्कटीं चैव कलिंग कारवेल्लकम् ॥१९॥
कुसुंभिकं च कोटी कदली काकमाचिकाम् ॥
प्रकाराष्टकमेतद्धि वर्जयेन्द्रसभक्षकः ॥६॥

भाषाटीकासहिता। (२१) हितं मुद्रांबुदुग्धाज्य शाल्यनं च विशेषतः।। शाकं पुनर्नवायास्तु मेघनादं च चिल्लिकाम् ॥६॥ सैन्धवं नागरं मुस्तं पद्मं मूलानि भक्षयेत् ।। अभ्यंग मैथुनं स्नानं यथेष्टं च सुखांबुना ॥६२ ॥ रूपयौवनसम्पन्नां सानुकुलां प्रियां भजेत् ॥ बुद्धिः प्रज्ञा बलं कांतिःप्रभा चैवं वयस्तथा ॥ १३॥ वद्धन्ते सर्व एवैते रससेवाविधौ नृणाम् ।। यस्य रोगस्य यो योगस्तेनेव सह योजयेत् ॥ रसेन्द्रो हरते रोगानरकुंजरवाजिनाम् ॥ ६॥ अर्थ-नीचे लिखे हुये आठ प्रकार पारदके सेवनमें त्यागने चाहिये-कोहला अथवा काशीफल वा पेठा १ ककड़ी २ तर- बूज व कलींदा ३ करेला ४ कुतुंभ ५ कोटी ६ केला ७ और मकोय ८ नीचे लिखी हुई वरतु पारेके सेवनमें पथ्य हैं मूंग- पानी दूध घी (कोई २ बकरीका दूध कहते हैं ) और विशेष- कर चावल सागमें साठी चौलाई मेथी संधानोंन सोंठ मोथा पद्मकी जड खाना चाहिये. उबटना मैथुन सुख पूर्वक यथेष्ट जलसे स्नान और रूपवती नवीन स्त्री पारा सेवन करनेवालेको हितकारी है. पारेका सेवन करना बुद्धि चल रूप कान्ति और अवस्थाको बढ़ाता है जिस रोगको जो योग हो उसको उसके साथ देनेसे पारा मनुष्य हाथी और घोडोंके रोगोंकोभी दूर करता है।॥ ५९॥ ६० ॥६१॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजयया रसस्य जारण- मारणकाथन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथोपरसाना । गंधकं वनक्रान्तं गगनं तालकै शिलाम ॥ खपरं शिखि तुत्थं च विमला हेममाक्षिकम् ।। ३ ॥ . ..

(२२) रसमञ्जरी। कासीसं कांतपापाणं वराटांजनहिंगुलम् ॥ कंकुष्टं शंखभूनागं टंकणं तु शिलाजतु ॥ एते उपरसाः प्रोक्ताः शोध्याद्रव्याश्च मारयेत् ॥२॥ अर्थ-गंधक हीरा वैक्रान्त अभ्रक हरताल मनसिल खप- रिया नीलाथोथा विमलीमक्खी सुवर्णमक्खी हीराकसीस कांतलोह कौडी सुरमा सिंगरफ मुरदाशंग गिडीया शंख सुहागा और शिलाजीत ये इतने उपरस हैं इनको शोधना और मारना चाहिये ॥ १ ॥२॥ अथ गंधकोत्पत्तिः। तत्रादौ गंधकोत्पत्ति शोधनं त्वथ कथ्यते॥३॥ श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्याः प्रसृतं रजः॥ शीरार्णवे तु स्नाताया दुकूलं रजसान्वितम् ॥ ४॥ धौतं यत्सलिले तस्मिन् गंधवद्धकं स्मृतम् ।। चतुर्धा गंधकः प्रोक्तो रक्तपीतसितासितैः॥५॥ रक्तो हेमक्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने ।। व्रणादिलेपने श्वेतःश्रेष्ठः कृष्णस्तु दुर्लभः॥६॥ अशुद्धगंधः कुरुतेऽतिकुठंतापं भ्रमं पित्तरुजं करोति ।। रूपं सुखं वीर्यवलं निहन्ति तस्मात्सुशुद्ध विनियोजनीयम्७ अर्थ-प्रथम गंधककी उत्पत्ति तथा शोधन विधि कहते हैं पहिले श्रीपार्वतीजीको श्वेतद्वीपमें क्रीडा करते करते रजोद- र्शन हुआ उन्ही रुधिराप्लावित वस्त्रोंसे समुद्र में स्नान किया और जलमें वस्त्र धोनेसे यह गंधफ उत्पन्न हुआ. गंधक चार प्रकारका है लाल पीला सफेद और काला लाल गंधक सुव. र्णके जारणमारणमें काम आता है,पीला गंधक रसायनमें और सफेद गंधक घावोंपर लेप करने में उपयोगी है और कालागंधक कठिनतासे मिलता है. विना शोधा हुआ गंधक कोद ताप भाषाटीकासहिता। (२३) भ्रम और पित्तरोगोंको करता है. रूप सुख वीर्य और पुरु- षार्थका नाश करता है इसलिये शोधा हुआ गंधकही काममें लगाना चाहिये ॥ ३॥ ४ ॥ ५॥६॥७॥ अथ गंधकशोधनम् । साज्यभांडे पयः शिवा मुखं वस्त्रेण बंधयेत् ॥ तत्पृष्ठे गंधकं क्षिप्त्वा शरावणावरोधयेत् ॥८॥ भांडं निक्षिप्य भूम्यां तदूर्ध्व देयं पुटं लघु ॥ ततः क्षीरेण गंधं च शुद्धं योगेपु योजयेत् ॥ ९॥ अर्थ-घृतके चिकने बर्तनमें दूध भरकर उसका मुख कपडेसे बांध दे फिर उसपर गंधकका चूरा करके रखदे और ऊपरसे सरवा ढक हलकासा पुट लगाय वर्तनको पृथ्वीपर रखदे नीचे आग लगानेसे जो गंधक पिघलकर कपडे में छनती हुई नीचे जायगी वह सब कामों में उपयोगी शुद्ध होजायगी।॥ ८॥९॥ अन्यच्च । गंधकं शोधयेदुग्धे दोलायंत्रेण तत्त्ववित् ॥ तेन शुद्धो भवत्येप धातूनां प्राणमूर्च्छकः ॥ १० ॥ अर्थ-बुद्धिमान् दोलायंत्रद्वारा गंधकका दूधमें शोधन करे ऐसा करनेसे वह शुद्ध गंधक धातुओंके मारनेमें अत्यन्त उपयोगी होगी ॥ १० ।। घृतयुक्तमयोदव्यौ गंधं वह्नौ प्रगालयेत् ॥ एकीभूतं ततो गंध दुग्धमध्ये परिक्षिपेत् ।। ११॥ तेन शुद्धौ भवेद्धः सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ शोधितो रसराजः स्याज्जरामृत्युरुजापहः॥ अग्निसंदीपनं श्रेष्टं वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ १२॥ .. अन्यच्च।

(२४)
रसमञ्जरी।
अर्थ-लोहेकी कढ़यामें घी भरके गंधक डालदे नीचे अग्नि
जलायकर गंधकळू गलायले जब घुलकर एकसी होजाय तब
दूधमें डालदे ऐसा करनेसे सब योगनमें काम आनेलायक
गंधक शुद्ध होजाय. शोधी हुई गंधक बुढापे मृत्यु और सब
रोगोंको नाश करे, जठराग्निको तेज करे और वीर्यको बढावे
है॥११॥ १२॥
इति गंधकशोधनम्।
अथ गंधकतैलम्।
अर्कक्षीरैः नुहीक्षीरैर्वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा ॥ १३॥
गंधकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेत्तु-तत् ॥
तर्तिज्वलिता वैशैभृता धार्या त्वधोमुखी ॥ १४ ॥
तैलं पतत्यधो भांडे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥
अनिसंदीपनं श्रेष्ठं वीर्यवृद्धि करोति च ॥ १५ ॥
अर्थ-आक और थूहरके दूधसे कपड़ेको सात सातवार
भिगोवे और सुखाले फिर गंधकको मक्खन धीमें पीसकर कप-
डेसे लगायले. फिर उस कपडेकी बत्ती कर जलादे, जली हुई
बत्तीको वांसकी पोरीमें लगायकर नीचेको करले, ऐसा कर-
नेसे तेल नीचे वर्तनमें गिरेगा और सब काममें काम आवेगा,
जठराग्नि और वीर्यको बढावेगा ॥ १३ ॥ १४ ॥१५॥
इति गंधकतैलम।
अथ हीरकजातयः।
श्वेतपीतारक्तकृष्णा द्विजाया वज्रजातयः ।।
पुंस्त्रीनपुंसकं चेति लक्षणेन तु लक्षयेत् ॥ १६॥
वृत्ताः फलकसंपूर्णास्तेजोवंतो वृहत्तराः॥
पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥ १७॥

भाषाटीकासहिता। (२५) रेखाविन्दुसमायुक्ताः पकोणास्ताः स्त्रियः स्मृताः ॥ त्रिकोणाः पत्रवर्धा विज्ञेयास्ते नपुंसकाः ॥ १८॥ सर्वपां पुरुपाः श्रेष्ठा वेधका रसबंधकाः॥ स्त्रीवनदेहसिद्ध्यर्थ क्रामणं स्यानपुंसकम् ॥ १९ ॥ विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने ॥ वादादौ वैश्यजातीयो वयःस्तंभे तुरीयकः ॥२०॥ स्त्री तु स्त्रिये प्रदातव्या क्लीवे क्लीवं तथैव च ॥ सर्वेपां सर्वदा योज्याः पुरुपा बलवत्तराः॥२१॥ अर्थ-हीरा अपने पृथक् २ रंगोंसे चार वर्णका है जैसे श्वत रंगका हीरा बाह्मणवर्ण, पीले रंगका क्षत्रिय वर्ण, लाल रंगका वैश्य वर्ण और काले रंगका शूद्रवर्ण है फिर नीचे लिखे हुए लक्षणोंसे इसको पुरुष स्त्री और नपुंसक जानना चाहिये अर्थात् गोल गाददार पूरा (टूटा हुआ न होय ) तेजवान् चम- कदार बड़े रेखा और बिन्दुसे रहित हीरको पुरुष कहते हैं और जिसमें रेखा और बिन्दुओंसे युक्त छः कोणवाले हीरेको स्वीसं- ज्ञक जानना और तीन कोणबाला पत्तेके समान लंबाहीरा नपुं- सक होता है परन्तु इन सबमें पुरुषसंज्ञक श्रेष्ठ होते हैं और यही पारेका वेधक है और बंधक है. स्त्रीसंज्ञकहीरा देहकी सिद्धिमें और नपुंसक क्रामणमें काम आताहै ब्राह्मणवर्ण रसायन क्रिया, में, क्षत्रिय रोगके नाश करनेमें, देहकी सिद्धि में वैश्यवर्ण और अवस्थाके पढ़ने में शूद्र वर्ण उपयोगी है. स्त्रीसंज्ञक हीरा स्त्रियों- को और नपुंसक नपुंसकको देना चाहिये क्योंकि स्त्रीसंज्ञक हीरा रूपको बढाता है और नपुंसक वर्यिको बढाता है और पुरुषजातिका सबके लिये श्रेष्ठ है यह बलकारक और सब औषधियोंमें डालनेको उपयोगी है ।१६।१७।१८।१९।२०।२१।.. .

(२६) रसमञ्जरी। अथ वजशोधनम् । पांडुरोगं पार्श्वपीडां किलासं दाहसंततिम् ।। रोगानीकं गुरुत्वं च धत्ते वज्रमशोधितम् ॥२२॥ व्यात्रीकंदगतं वज्र दोलायंत्रे विपाचितम् ॥ सप्ताहं कौद्रवक्वाथे कोलत्थे विमलं भवेत् ॥२३॥ अर्थ-अशुद्ध हीरा इतने रोगपैदा करता है पीलिया बसलीमें दरद किलास (सीफ)दाह जलन व भारीपन.इस लिये इसको प्रथम इन विधियोंसे शोधले पहिली विधि,होरेको व्यानीकंदमें रखकर दोलायंत्रद्वारा कोदों वा कुलथीके काढ़ेमें सात दिनतक पचानेसे हीरा निर्मल और शुद्ध होजाताहै॥२॥२३॥ अन्यञ्च । व्याघ्रीकंदगतं वजं मृदा लिप्तं पुटे पचेत् ।। अहोरात्रात्समुद्धृत्य हयमूत्रेण सेचयेत् ॥ २४॥ वज्रक्षीरेण वा सिंचेत्कुलिशं विमलं भवेत् ॥ अर्थ-दूसरी विधि-पूर्वोक्तविधिसे होरेको पचाकर व्याघ्री- कंदमें रखकर ऊपरसे कपडमिट्टीकर आगमें धरदे एक दिन रात पीछे निकालकर उसपर घोडेका मूत या थूहरका दूध डालदे तो हीरा शुद्ध होजायगा ॥ २४ ॥ अथ वधमारणम् । त्रिवारूढकासमूलमादाय पेपयेत् ॥ २५ ॥ त्रिवर्पनागवल्ल्याश्च द्रावण तं प्रपेपयेत् ।। तद्गोलके क्षिपेद्वजं रुद्धा गजपुटे पचेत् ॥२६॥ एवं सप्तपुटं कृत्वा कुलिशं म्रियते ध्रुवम् ॥ अर्थ-तीनवर्षकी. कपासकी जडको पीसकर तीनवर्षकी नागवेलके रससे लुगदी बनावे उसमें हीरेको रख कपडामिट्टी- भाषाटीकासहिता। (२७) कर गजपुटकी आगदै ॥ २५ ॥ २६ ॥ ऐसे सातवार फूंकनेसे हीरेकी भस्म होजाती है। अथान्यः प्रकार कांस्यपात्रे तु भेकस्य मूत्रे वज्रं सुभावयेत् ॥ २७॥ त्रिः सप्तकृत्वः संतप्तं वज्रमेवं मृतं भवेत् ॥ अर्थ-काँसीके बर्तनमें मेंडकका मूत भरदे फिर हीरेको तपातपाकर इक्कीसवार बुझानेसे भस्म होजाती है ॥ २७ ॥ अथ वभस्म । विः सप्तकृत्वः संतप्तं खरसूत्रेण सेचयेत् ॥२८॥ मत्कुणैस्तालकं पिछा तद्द्वोले कुलिशं क्षिपेत् ॥ प्रध्मातं वाजिमूत्रेण सिक्तं पूर्वक्रमेण वै ॥२९॥ भस्मीभवति तद्भुक्तं वज्रवत्कुरुते तनुम् ।। आयुष्यं सौख्यजनकं वलदं रूपदं तथा ॥३०॥ रोगनं मृत्युहरणं वज्रभस्म भवत्यलम् ।। अर्थ-हीरेको इक्कीसबार तपातपाकर गधेके पेशाब में बुझावै फिर खटमल और हरतालको पीस लुगदी बनाकर होरेको उसमें रखदे फिर खूब प्रचंड अग्नि लगाकर पहिली रीतिसे घोडेके मूत्रमें बुझावै तो भस्म होजाय यह भस्म शरीरको वज्रवत् कठोर कर देती है आयुको बढानेवाली सुख बल और रूपको देनेवाली रोगोंको और मृत्युको जीतनेवाली यह होरेकी भस्म अत्यन्त गुणदायक है ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥ इति वज्रभस्म । अथ वक्रांतमारणम् । अष्टास्त्रिरप्टफलकः पट्कोणो ममृणो गुरुः ॥३१॥ शुद्धमिश्रितवर्णेश्च युक्तो वैकान्त उच्यते ॥

(२८) रसमचरी।
श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलपारावतच्छविः॥ ३२॥
श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाप्टधा हि सः॥
आयुःप्रदः सकलवंधकरोऽतिवृप्यः
प्रज्ञाप्रदः सकलरोगसमूलहारी॥
दीप्तानिकृत्पविसमानगुणस्तरस्वी
वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ ३३ ॥
वैकान्तं वज्रवच्छुद्धं ध्मातं तं हयमूत्रके ॥
हितं तद्भस्म संयोज्यं वज्रस्थाने विचक्षणः ॥३४॥
अर्थ-जो हीरा अष्टाधार आठ फलकवालाछः कोणयुत चम-
कदार भारी शुद्ध मिले हुयेरंगोंका होता है उसे वैक्रान्त कहते
हैं श्वेत लाल पीला नीला कबूतरके रंगका श्यामल काले रंगका
चित्र विचित्र अर्थात् कवरा इन आठ रंगोंका वैक्रान्त होताहै
यह आयु बढानेवाला सफल बंधक बलप्रदायक बुद्धिको
बढ़ानेवाला सब रोगोंका जडसे नाश कर्ता जठराग्निको तेज
करनेवालास्फूर्ति और हिम्मत बढ़ानेवालासवशरीरको लोहके
समान करडा करनेवाला है यह वैक्रान्त हीरेकी तरह शोधा
जाता है अर्थात् इसको तपातपाकर घोडेके मूत्र में भिगोनेसे
भस्म होजाती है बुद्धिमान इस हीराको भस्मके स्थानमें
योगकर सक्ते हैं ॥ ३१ ३२॥ ३३ ॥ ३४॥
इति वैक्रांतमारणम् ।
अथाभ्रकलक्षणम् ।
पिनाकं दुर्दुरं नागं वत्रमभ्रं चतुर्विधम् ॥
ध्मातं वहाँ दलचयं पिनाकं विसृजत्यलम् ॥ ३५ ॥
फूत्कारं नागककुर्यादुदरं भेकशब्दवत् ॥
चतुर्थ च वरं ज्ञेयं न चानौ विकृति ब्रजेत् ॥३६॥

भाषाटीकासहिता। (२९). तस्माद्वजाभ्रकं ग्राह्य व्याधिवार्धक्यमृत्युजित् ॥ अशुद्धानं निहन्त्यायुर्वर्द्धयेन्मारुतं कफम् ॥ ३७॥ अहतं छेदयेद्वानं मंदानिकृमिवर्द्धकम् ।। अतः शुद्धाभ्रकं ग्राह्यं मंदाग्निकृमिनाशनम् ॥ ३८॥ अर्थ-काले अभ्रकके चार भेदहैं पिनाक, दर्द्धर, नाग और वज्र, अग्निमें डालनेले पिताक अभ्रकके दल अथवा वरक अल- ग २ होजाते हैं यह कुछकारक है. नाग अभ्रक अग्निमें डालं- नसे सांपकीसी कुंकार देता है यह भगंदर रोग पैदा करता है और दर्दुर अभ्रक अग्निमें डालनेसे मेंडककासा शब्द करता है यह मृत्युकारकहै अबचौथा वजानकअग्निमें डालनेसे वैसाका वैसाही रहता है अर्थात विकारको प्राप्त नहीं होता इसलिये वह सबमें श्रेष्ठ है इसी हेतुव्याधि बुढापा और मृत्युको जीतनेवाला वजाभ्रकको ग्रहण करे. अशुद्ध अभ्रक आयुको क्षीणकर देता है औरवात और कफको बढाता है और विनामराहुआशरीरको फोड देता है अर्थात् सब देहमें फोडे निकल आते हैं मंदामि और कृमिको बढानेवाला है अवएव उपरोक्त रोगोंके नाशके लिये शुद्ध किये हुए अत्रकका प्रयोग करे॥३५॥३६॥३७॥३८॥ धान्याभ्रककरणविधिः । पादांशशालिसंयुक्तमनं वद्धाऽ थकंबले ॥ विरात्र स्थापयेन्नीरे तत्छिन्नं मर्दयदृढम् ॥३९॥ कंवलागलितं श्लक्ष्णं वालुकारहितं च यत् ॥ तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तं सद्भिदेहस्य सिद्धये ॥४०॥ अर्थ-अभ्रक और उसके चतुर्थांश धानके तुष दोनोंको कंबलमै बांधदे फिर तीन दिनतक शनी में भिगोवे जब अच्छीतरह भीगजाय तर गीलेहीको उत्ती पानी में खूब मईन

(३०)
रसमञ्जरी।
करे कि, कंबलसे उसका सब कूडा कर्कट निकलकर स्वच्छहा
जाय इसीको धान्याभ्रक कहते हैं यह देहकी सिद्धिमें उपयोगी
है॥ ३९ ॥४०॥
अथाभकशोधनम्।
अथवा बदरीकाथे ध्मातमभ्रं विनिक्षिपेत् ॥
मर्दितं पाणिना शुष्कं धान्यानादतिरिच्यते ॥११॥
अर्थ-दूसरी विधि-अनकको तपातपाकर बेरीके काढेमें
वारंवार बुझावे फिर सुखाकर हाथसे खूब मर्दन करनेपर अभ्रक
धान्याभ्रकसेभी उत्तम होजाता है ।। ४१॥
अन्यच्च।
धमेदवाभ्रकं वह्नौ ततः क्षीरेण सेचयेत् ।।
भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा मेघनादाम्लयोवैः ॥४२॥
भावयेदष्टयामं तद्धान्यानं कारयेत्सुधीः॥
अर्थ-वजाभ्रकको तपातपाकर वारंवार गोके दूधमें वुझावे
फिर उसके दल (वरक ) अलग करके चौलाई और खटाईके
द्रावमें आठपहरतक भावनादे तो धान्यानक शुद्ध होजाय४२
इत्यभ्रकशोधनम्।
अथाभ्रकमारणम् ।
धान्याप्रकस्य भागैकं द्वौ भागौ टंकणस्थ च॥४३॥
पिष्ट्वा तदंधमूपायां रुद्धा तीवाग्निना पचेत् ॥
स्वभावशीतलं चूर्ण सर्वरोगेषु योजयेत् ॥४४॥
अर्थ-धान्याभ्रक एक भाग और सुहागा दो भाग दोनोंको
पीस अंधमूषामें रख मुँह बंदकर तेज आगमें धरदे जब ठंढा
होजाय तव रसको निकाल चूर्णकर औषधियोंके योगमें काम
लावे ॥ ४३ ॥४४॥

भाषाटीकासहिता।
अन्यच्च।
अन्यञ्च ।
धान्याभ्रकं दृढं मर्चमकक्षीरे दिनावधि ॥
वेष्टयेद्भानुपत्रैश्च चक्राकारं तु कारयेत् ॥ १५॥
कुंजराख्ये पुटे पाच्य सप्तवारं पुनः पुनः॥
ततो वटजटाकाथैस्तद्वय पुटवयम्॥ ४६॥
म्रियते नात्र संदेहो सर्वरोगेपु योजयेत् ॥
अर्थ-दूसरी विधि धान्यानकको आकके दूधमें एक दिन
खरलकर टिकिया बनाय आकके पत्तोंमें लपेटकर गजपुटकी
आगमें पकावे इसीप्रकार सातवार आकके दूध खरलकर
गजपुटकी आगदे फिर बडकी जटाओंके कायमें तीन भावना
देनेसे निस्सन्देह अभ्रक मरजाता है और सव काममें उपयो-
गके लायक होजाता है ॥ ४५ ॥ ४६॥
धान्याभ्रक समादाय मुस्तकाथैः पुटनये ॥४७॥
तद्वत्पुनर्नवासीरैः कासमदरसैस्तथा ॥
नागवल्लीरसैर्युक्तं सूर्यक्षीरैः पृथक्पृथक् ॥१८॥
दिने दिने मर्दयित्वा क्वाथैर्वटजटोद्भवैः ।।
दत्त्वा पुटवयं पश्चात्रिपुटं मुशलीजलैः ॥ १९ ॥
त्रिगोक्षुरकपायेण त्रिः पुटेद्वानरीरसैः ।।
मोचार्फदरसैः पाच्य निवारं कोकिलाक्षकैः॥५०॥
रसैः पुटेत्ततो धेनुक्षीरादेकं पुटं मुहुः ॥
दना घृतेन मधुना स्वच्छया सितया तथा॥५१॥
एकमेकं पुटं दद्यादभ्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥
सर्वरोगहरं व्योम जायते योगवाहकम् ॥५२॥

(३२) रसमञ्जरी। कामिनीमददर्पघ्नं शस्तं पुंस्त्वोपवाहिनाम् ॥ वृष्यमायुष्करं शुक्रवृद्धिसंतानकारकम् ॥५३॥ अर्थ-धान्याभ्रकको लाकर मोथके कायमें तीन पुटदे फिर इसीतरह सांठीके रसमें फिर कसोंदीके रसमें फिर पानके रसमें फिर आकके दूधमें अलग अलग एक एक दिन मर्दन कर बडकी जटाओंके क्वाथमें तीन दिन पुट देकर फिर तीन पुट मुस- लीके जलमें फिर इसी तरह गोखरूके काथमें कोचके रसमें कदलीकंदके रसमें और तालमखानेके तीन तीन पुटदे फिर एक पुट गौके दूध देकर फिर दही मक्खन शहद और सफेद मिश्रीका एक एक पुट देनेसे अभ्रक निश्चय मरजाता है सब रोगोंका नाश करनेवाला यह अभ्रक योगवाह होजाता है.स्त्रियोंके मदको विध्वंस करनेवाला नपुंसकताको हरनेवाला बलवीर्य और आयुप्पको बढानेवाला संतानके हेतु हितकारी होता है ।। ४७॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१॥५२॥ ५३ ॥ दुग्धत्रयं कुमार्यम्बु गंगापनं नृमूत्रकम् ॥ वटांकुरमजारक्तमभिरभ्रं सुमर्दितम् ॥ ५४ ।। शतधा पुटितं भस्म जायते पद्मरागवत् ॥ निश्चन्द्रकं भवेव्योम शुद्धदेहो रसायनम् ॥ ५५ ॥ निश्चन्द्रमारितं व्योम रूपं वीर्य दृढां तनुम् ॥ कुरुते नाशयेन्मृत्युं जरारोगकदंबकम् ॥५६॥ अर्थ-बड़ थूहर और आपका दूध, घीधारका रस,नागर- मोधा, मनुप्यका मूत्र पडकी जटाओंका रस चकरीका रुधिर एन सबमें अनकको अच्छीनहर घोट सौ पुट देनेसे पुग्वराग मणिकीसी भस्म होजाती है निश्चंद्र (जिसमें कोई सफेद अभ्र. फकी चमय न रद ) मरा हुवा अभ्रक देवकी शुद्धि और अन्यच्च।

भाषाटीकासहिता। (३३) रसायनमें उपयोगी होता है रूप वार्यको देनेवाला शरीरको पुष्ट करता है मृत्यु बुढ़ापा और सब रोगोंका नाश करता है ।। ५४ ॥ ५५ ॥५६॥ इत्यभ्रकमारणम् । अथ हरतालशोधनमारणम् । अशुद्धं तालमायुम्न कफमारुतमेहकृत् ॥ वांतिस्फोटांगसंकोचं कुरुते तेन शोधयेत्।। ६७॥ शुद्धः स्यात्तालका स्विन्नकूष्मांडसलिले ततः ॥ चूर्णोदके पृथक्तैले भस्मीभूतो न दोपकृत् ॥१८॥ तालको हरते रोगान्कुष्ठमृत्युरुजादिकान् ।। संशुद्धः कांतिवीर्यं च कुरुते यायुर्वर्द्धनम् ॥ ५९॥ अर्थ-विना शोधा हुआ हरताल आयुको क्षीण करने वाला कफ वात प्रमेहको करने वाला और वमन हाडफूटन अंगसंकोच करनेवाला है इसलिये हरतालको शोध लेवे, पेठेके भीतर हरतालकी पोटली रखकर पचानेसे हरताल शुद्ध होजाता है. चूनेके पानी वा तैलमें अलग अलग दोला- यंत्रद्वारा औटानेसे शुद्ध होजाता है. भस्म हुआ हरताल दोष नहीं करता है शुद्ध हरताल कुष्ठ मृत्यु आदि रोगोंका नाश करताहै और कांति वीर्य व आयुको बढाताहै ॥५७॥५०॥५९॥ इति हरतालशोधनमारणम् । पलमेकं शुद्धतालं कौमारीरसमर्दितम् ॥ शरावसंपुटे क्षिप्त्वा यामान्द्वादशकं पचेत् ॥६॥ स्वांगशीतं समादाय तालकं तु मृतं भवेत् ।। गलत्कुष्टं हरेचैव तालकं च न संशयः ॥६१ ॥ ३ (३४) रसमञ्जरी। अर्थ-एक गल शुद्ध हरताल लेकर घीकुवारके रसमें मर्दनकर शरावसंपुटमें बन्धकर बारह पहरकी आगदे ठंढा होनेपर उतार' लेनेसे हरताल मरजाता है मराहुआ हरताल निस्सन्देह गल- कुष्ठको दूर करताहै ॥ ६०॥६१॥ इति हरितालमारणम् । अथ मनःशिलाशोधनम् । अगस्तिपत्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् ॥ श्रृंगवेररसैर्वापि विशुद्धयति मनःशिला ॥ १२॥ . कटुः स्निग्धा शिला तिक्ता कफनी लेखनी परा॥ भूतावेशामयं हन्ति कासश्वासहरा शुभा ॥ ६३ ॥ अर्थ-मैनशिलको अगस्तके पत्तोंके रसकी अथवा अदरखके रसकी सात भावना देवे तो शुद्ध होजाय, मैनशिल चरपरी है, चिकनी है, कडवी है कफको नाश करती है, लेखनी है भूतबाधा आमय कास और श्वासको मारती है [मारणविधि] वंदाल, आक, बड, थूहर और हंसपदी इन सबके दूध घोट घोट कर अग्निदेनेसे मैनशिल मरजाती है ॥ ६२॥ ६३ ॥ इति मनःशिलाशोधनमारणम् । अथ खपरशुद्धिः। नृमूत्रैः खरमूत्रैश्च सप्ताहं रसकं पचेत् ॥ दोलायंत्रेण संसोध्य ततः कार्येषु योजयेत् ॥ ६४॥ अर्थ-खपरियाको लेकर मनुप्य वा गधेके पेशाबमें सात दिनतक भावना देकर दोलायंत्रसे शुद्धकरना चाहिये तब सब कामोंमें योग करे ।। ६४ ॥ अथ तुत्यशुद्धिः। ओतोर्विष्ठासमं तुत्थं सक्षौद्रं टंकणाद्भिपक ॥ विविधं पुटितं शुद्धं वांतिभ्रान्तिविवर्जितम् ॥ ६५ ।।

भाषाटीकासहिता। (३५)
तुत्थकं कटु सक्षारं कपायं विपदं लघु ॥
लेखनं भेदि चक्षुष्यं कंडूकृमिविपापहम् ॥६६॥
अर्थ-बिल्लीकी विष्ठाके समान नीलाथोथा ले उसमें शहद
और सुहागा डालकर खरल करले फिर शरावसंपुटमें रख
फूंक दे इसीप्रकार तीनवार करनेसे नीलाथोथा शुद्ध होकर
वमन और भ्रान्तिसे रहित होजाता है नीलाथोथा तीखा-
खारी कसेला-विषद-हलका-लेखन-भेदन-नेत्रोंको हितका-
रक, और खाज,कीडे तथा विषको दूर करनेवालाहै॥६५॥६६॥
इति तुत्थशुद्धिः।
अथ विमलाशुद्धिः।
जंबीरस्य रसे स्विन्ना मेपशृंगीरसेऽथवा ॥
रंभातोयेन वा पाय घस्रं विमलशुद्धये ॥ ६७॥
अर्थ-जंभीरी अथवा मेंढासींगी अथवा केलाके रसमें दिन-
भर विमलाको पचानेसे शुद्ध होजाती है ॥ ६७ ॥
इति विमलाशुद्धिः।
अथ माक्षिकशोधनम् ।
सिंधूद्भवस्य भागकं निभागं माक्षिकस्य च ॥
कृत्वा तदायसे पात्र लोहदाथ चालयेत् ॥ ६८॥
सिंदूराभं भवेद्यावत्तावन्मृमिना पचेत् ॥
समद्रं माक्षिकं विद्यात्सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ ६९॥
अर्थ-एक भाग सेंधानमक और तीन भाग सोनामक्खीको
ले घोटकर लोहेकी कढाईमें चढाय लोहेका दंडा वा पलटेसे
चलाता रहै जबतक उसका रूप सिंदुरकासा न होय तबतक
नीचे मंदी मंदी आग देता रहे यही उत्तम सोनामक्खीका
भस्म है इसका सब ओषधियों में प्रयोग करे ॥ ६८ ॥६९ ॥

(३६) रसमजरी। अन्यछ। माक्षिकस्य चतुर्थीशं दत्त्वा गंधं विमर्दयेत् ॥ ऊरुबूकस्य तैलेन ततः कार्या सुचक्रिका ॥७॥ शरावसंपुटे कृत्वा पुटेद्गजपुटेन च ॥ सिंदूराभं भवेद्भस्म माक्षिकस्य न संशयः॥७१॥ माक्षिकं तिक्तमधुरं मेहार्शःक्षयकुष्ठनुत् ॥ कफपित्तहरं बल्यं योगवाहि रसायनम् ।।७२॥ अर्थ-सोनामक्खीका चौथा हिस्सा गंधकले दोनोंको खरल कर फिर अंडीका तेल डालकर टिकिया बनाले तब शरावसं- पुटमें रख कपडमिट्टी कर गजपुटकी आगमें फूंकदे ऐसा कर- नेसे सोनामक्खीका सिंदूरके समान लाल भस्म होजायगा. सोनामक्खी-कहुई है, मधुर है, प्रमेह, बवासीर, क्षयी और कोढको दूर करै, कफ पित्तको हरे, बलकारक है और अन्य औषधियोंके योगमें उपयोगी है ।। ७०।७१ ।। ७२ ।। इति माक्षिकशोधनम् । अथ कासीसशुद्धिः। सकृद्धंगांवुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ कासीसं शीतलं निग्धं स्विन्नं नेत्ररुजापहम् ॥७३॥ पित्तापस्मारशमनं रसवद्गणकारकम् ।। अर्थ-हीराकसीस एक दिन भांगरेके रसमें पचानेसे शुद्ध होजाता है यह ठंढा,चिकना, तर, नेत्ररोगोंको दूर करनेवाला पित्त और मृगीका नाश करनेवाला, पारेके समान गुणका: रक है ॥ ७३॥ इति कासीसशुद्धिः।

भाषाटीकासहिता। (३७) अथ कांतपाषाणशुद्धिः। लवणानि तथा क्षारौ सोभांजनरसे क्षिपेत् ॥ ७४ ॥ अम्लवर्गयुते चादौ दिनमदै विभावयेत् ॥ तवैदौलिकायंत्रे दिवसं पाचयेत्सुधीः॥७९॥ कांतपापाणशुद्धौ तु रसकर्म समाचरेत् ॥ अर्थ-नमक तथा क्षारको सहँजनेके रसमें डालकर खटाई उसमें डालदे फिर आधे दिनतक कांतपापाणको उसमें डालदे फिर खटाई द्वारा दोलायंत्रसे इसको दिनभर पचावे तो कांतपाषाण शुद्ध होजाय फिर रसकर्ममें इसका योग करें -॥ ७४॥ ७५ ॥ इति कान्तपापाणशुद्धिः। अथ वराटिकाशुद्धिः। पीताभा ग्रंथिलाः पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिकाः॥७६॥ सार्द्धनिष्कभराःश्रेष्ठा निष्कभाराश्च मध्यमाः॥ पादोननिकभाराश्च कनिष्टाः परिकीर्तिताः॥ ७७॥ रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टास्ताश्चराचरसंज्ञकाः ॥ वराटा कांजिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयात् ॥७८॥ परिणामादिशूलनी ग्रहिणी क्षयनाशिनी ॥ कटूण्णा दीपनी वृप्या नेच्या वातकफापहा ॥ ७९ ॥ रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येपु शस्यते ॥ अर्थ-पीली ऊपरको गांठदार लंबी गोल और तोलमें छ। मासेकी कौडीको रसवैधोंने श्रेष्ठ कहा है और चारमालेकी 'मध्यम और तीन मासेकी कनिष्ठ कही गई है कौडीके दो भेद हैं, चर और अचर. कौडियां कांजीमें औटानेसे पहरभ- (३८) रसमञ्जरी। रमें शुद्ध होजाती हैं. कौडी परिणामादि शुल संग्रहणी और क्षयीका नाश करनेवाली हैं. तीखी, गरम, दीपन, बल- कारक,नेत्रोंको हितकारक वात और कफको नाश करनेवाली पारेके जारणमें उपयोगी और दस्तोंकी बीमारीको हितकारक हैं।७६ ॥ ७७ ॥ ७८॥ ७९ ॥ इति वराटिकाशुद्धिः। अथ दरदशुद्धिः। मेपीक्षीरेण दरदमम्लवगैश्च भावितम् ॥ ८॥ सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ तिक्तोणं हिंगुलं दिव्यं रसगंधकसंभवम् ॥ ८२ ॥ मेहकुष्टहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निदीपनम् ॥ अर्थ-हिंगलूको भेडके दूध और अम्लवर्गकी सात सात मा- वना देनेसे वह निश्चय शुद्ध होजाता है इसके गुण ये हैं पारे और गंधकसे निकाला हुआ हिंगलू कटु है, गरम है, दिव्य है,प्रमेह और कोढ हर्ता रुचि और वलकारकहै मंदाग्निको दीपन कर- नेवाला है ॥ ८० ॥ ८१॥ इति दरदशुद्धिः। अथ शिलाजतुशुद्धिः। गोदुग्धत्रिफलाभंगद्रवैः पिटं शिलाजतु ।। ८२।। दिनैकं लोहजे पाने शुद्धिमायात्यसंशयम् ॥ शिलाजतु भवेत्तिक्तं कटूष्णं च रसायनम् ।। ८३॥ क्षयशोपोदराशीसि हन्ति बस्तिरुजो जयेत् ॥ अर्थ-गौके दूध अथवा विफलाके रस अथवा भांगरेके रसमें शिलाजीतको घोलकर दिनभर लोहेके पात्रमें धर रहने देनेसे निस्सन्देह शुद्ध होजाता है इसके गुण ये हैं कि कटुहै,तित है ग-

भाषाटीकासहिता।
रम है, रसायन है,क्षय शोष उदरविकार और बवासीरका नाश
करनेवाला है और पेडूके सब रोगोंको दूर करता है॥८॥८॥
इति शिलाजतुशुद्धिः।-
अथोपरसशोधनम् ।
सौवीरं टंकणं शंख कंकुष्टं गैरिकं तथा ॥ ८४ ॥
एते वराटवच्छोध्या भवेयुर्दोपवर्जिताः ॥
अर्थ-सौवीरांजन, सुहागा, शंख,मुरदासंग और गेरू,कोडी
की रीतिसे शोधनेपर शुद्धि होजातीहै. अर्थात् सौवीरांजन
त्रिफला अथवा भांगरेके रसमें औटाने से शुद्ध होजाता है.
सुहागेको जंभीरीके रसकी एक दिनरात भावना देनेसे शुद्ध
होजाताहै अथवा गोबरमें रखनेसे भी कच्चा सुहागा वमन
और भ्रान्ति करता है इसलिये उसको आगपर रखकर फुला
लेना आवश्यक है. शंख अम्लवर्ग अथवा कांजीमें औटानेसे
शुद्ध होनेपर संग्रहणी दस्त और आंखके फूलेको दूर करता है
मुरदासंगसोंठके जलमें तीनवार धोनेसे शुद्ध होजाताहै गेरूको
गौके दूधमें खरल करने से अथवा घीमें औटानेसे शुद्ध हो
जाताहै विना शुद्ध किया हुआभी प्रयोग किया जाताहै, वह
कुछ नुकसान नहीं पहुंचाता ॥ ८४ ॥
इत्युपरसशोधनम्।
अथ भूनागसत्त्वम् ।
सद्यो भूनागमादाय चारयेच्छिरिखनं बुधः॥
अथवा कुकुटं वीरं कृत्वा मन्दिरमाश्रितम् ॥ ८५ ॥
मलं मूत्रं गृहीत्वा च संत्यज्य प्रथमांशकम् ॥
आलोव्य क्षीरमध्वाज्यैर्धमेत्सत्त्वार्थमादरात् ॥८६॥
मुञ्चन्ति ताम्रवत्सत्त्वं तन्मुंद्राजलपानतः ।।
नश्यन्ति जंगमविपाण्यशेपाणि न संशयः॥ ८७॥

.
(४०)
रसमजरी।
अर्थ-ताजी केचुए (गिंडोये) लाकर किसी मोर अथवा
मुर्गेको पेट भरकर खवादे और टसको हुँस्यारीसे मकानके
भीतर वा पिंजरे में रक्खै और उसकी बीट वा मूत्रको इकट्ठा
करले परन्तु उसके पहिले अंशको छोडदे उस मल मूत्रको दूध
शहद धीमें मिलायकर सत्त्वके हेतु बंकनालसे धोंकनेपर तांबे.
कासा सत्त्व निकलता है उसकी अंगूठी बनाकर पहरनेसे
अथवा उसका धुआ हुआ जल पीनसे सव जंगम विष दूर
होजाते हैं नीलायोथाका सत्त्व गिडोयेका तांबा और
सुवर्ण बराबर लेकर अंगूठी बनावै ॥८५॥८६॥ ८७ ।।
इति भूनागसत्त्वम्।
अथ वैक्रान्तसत्त्वम् ।
वैक्रान्तं वज्रकंदं च पेपयेद्वारिणा ॥८८॥
माहिपं नवनीतं च सक्षौद्रं पिंडितं ततः॥
शोपयित्वा धमेत्सत्त्वमिन्द्रगोपसमं भवेत् ॥ ८९ ॥
अर्थ-वैक्रान्त और थूहरकी जड़को दूध घोटकर भैसका धी
औरशहद मिलाकर गोला बनावे फिरसुखाकर उसको प्रचण्ड
आगसे धोंकेतो बीरबहूटीके समान लाल सत्त्व होय॥८॥८९॥
इति बैंकान्तसत्त्वम्।
अथाभ्रकसत्वम् ।
भावितं चूर्णितं त्व, दिनकं कांजिकेन च ।।
रम्भासुरणजैीरैर्मूलकोत्थैश्च मेलयेत् ॥ ९॥
तुर्याशं टंकणेनेदं क्षुद्रमत्स्यैः समं पुनः॥
महिपीमलसंमिश्र विधायास्याथ गोलकम् ॥ ९॥
खराग्निना धमेद्गाढं सत्त्वं मुंचति कान्तिमत् ॥
सत्त्वसेवी वयःस्तम्भं कृतशुद्धिलभेत्सुधीः ॥ ९२॥

--
भाषाटीकासहिता।
(४१)
“अर्थ-अभ्रककी भस्मको कांजीमें दिनभर भावना देकर
"फिर केलाकी जड और जमीकन्दके रसकी भावना देकर
इससे चौथाई सुहागा और छोटी छोटी मछली मिलाय भैसके
गोवरकेसंगइसकागोला बनावे फिरतेज आगसे इसको धमावे
तो चमकदारसत्त्व निकले जो मनुष्य शुद्ध किये हुए इस सत्त्वका
सेवन करता है उसकी आयुष्य बड़ी होती है ॥१०॥९१३९२ ॥
इत्यनकरत्वम् ।
अथाभ्रकद्रावणम् ।
अगस्तिपुप्पनिर्यासमर्दितं सूरणोदरे ॥
गोष्टभूस्थं नमोभासं जायते जलसन्निभम् ॥ ९३ ॥
अर्थ-अगस्तके फूलके रसमें अभ्रकको मर्दनकर जमीकन्दके
भीतर गोला बनाकर भरदे फिर गोशालामें उसको डालदे
और महीनेभर पीछे निकाले तो अभ्रक जलके समान पतली
होजाती है ॥ ९३ ॥
इत्यभ्रकाद्रावणम् ।
अथ सर्वसत्त्वनिपातविधि।
गुडं पुरस्तथा लाक्षा पिण्याकं टंकणं तथा ।।
ऊर्णा सर्जरसं चैव क्षुद्रमीनसमन्वितम् ॥ ९४ ॥
एतत्सर्वेत्तु संचूर्ण छागीदुग्धेन पिंडिकाम् ॥
कृत्वा ध्माता.खरांगारैः सर्वसत्त्वानि पातयेत् ॥ ९५ ॥
पापाणमृत्तिकादीनि सर्वलोहगतानि च ॥
अन्यानि यान्यसाध्यानिव्योमसत्त्वस्यका कथा।।९६॥
यत्रोपरसभागोस्ति रसे तत्सत्त्वयोजनम् ।।
कर्तव्यं तदणाधिक्यं रसज्ञत्वं यदीच्छासि ॥ ९७॥

(४२) रसमक्षरी। अर्थ-गुड, गुग्गुलु, लाख, खल, सुहागा, ऊन, राल और छोटी महली इन सबको पीसकर बकरीके दूधमें गोला बांध सुखाकर बंकनालसे धोंकनेपर सत्त्व निकल आता है. उपरोक्त वस्तुओंके रंग जिसका सत्त्व निकालना होय उसकोभी मि. लादे. ऐसा करनेपर पत्थर मिट्टी और लोहगत धातु तथा अन्यान्य जिनका सत्त्व निकालना बड़ा कठिन है उनकाभी सत्त्व निकल आता है. अनकका सत्त्व निकालना तो कुछ वडी बातही नहीं है. जहां कहीं किसी औषधिमें कोई उपरसका भाग लिखा हो वहां पारेमें उस उपरसका सत्त्व डालनेसे उसके गुणोंको बहुत बढा देताहै ॥ ९४ ॥९५ ॥ ॥९६॥ १७॥ इति सत्वपातनम्। अथ मणिशोधनम् । शुद्धयत्यम्लेन माणिक्यं जयंत्या मौक्तिकं तथा ॥ विद्रुमं क्षारवर्गेण ताय गोदुग्धतस्तथा ॥ ९८ ॥ पुप्परागं च संधानः कुलत्थकाथसंयुतैः ॥ तंदुलीयजलैर्वजं नीलं नीलीरसेन च ॥ ९९ ॥ रोचनाभिश्च गोमेदं वैडूर्य त्रिफलाजलैः ॥ अर्थ-नीचे लिखेहुए रत्न दोलायंत्रद्वारा शुद्ध होजाते हैं अम्लवर्गसे माणिक अरनीके रससे मोती, क्षारवर्गसे मूंगा और गौके दृधसे पन्ना, सेंधेनौन और कुलथीके काथमें पुखराज, चौलाईके रससे हीरा, नीलके रससे नीलम, गोमेद गोरोचनके जलमें त्रिफलांके जलसे वैडूर्य शुद्ध होता है।। ९८॥ ९९॥ इति मणिशोधनम् ।

भाषाटीकासहिता। (४३) . अथ माणिमारणम् । लकुचद्रावसपिष्टैः शिलागंधकतालकैः ॥ १० ॥ वज्रं विनाऽन्यरत्नानि नियन्तेऽटपुटैः खलु ॥ मुक्ताविद्रुमवजेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादिकम् ॥ १०१॥ मणिरत्नं खरं शीतं कपायं स्वादु लेखनम् ॥ चक्षुष्यं धारणात्तं तुपापालक्ष्मीविपापहम् ॥ १०२॥ अर्थ-मैनशिल, गंधक और हरितालको बढहरके रसमें पीसकर आठ २ पुट देनेसे सर्व रत्न भस्म होजाते हैं, हीराको छोडकर मोती, गा, हीरा, वैदूर्य, स्फटिक, मणि और रत्न दस्तावर हैं, शीतल हैं, कसेला हैं, मिष्ट हैं,लेखन हैं, नेत्रोंको हितकारक हैं और पहरनेसे पाप और अलक्ष्मी और विषको दूर करते हैं ॥ १०० ॥ १०१ ॥ १०२॥ इति मणिमारणम् । इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजर्यामुपरसशोधनमारणकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ अथ विपलक्षणानि। अष्टादशविधं ज्ञेयं कन्दजं परिकीर्तितम् ॥ कालकूटं मयूराख्यं विन्दुकं सक्तुकं तथा॥१॥ वालुकं वत्सनाभं चशंखनाभं सुमंगलम् ॥ शृंगी मर्कटकं मुस्तं कर्दमं पुष्करं शिखी ॥२॥ हारिद्रं हरितं चक्रं विपं हालाहलाह्वयम् ॥ अर्थ-कंदजविष १८ प्रकारका है (यह कन्दरूपप्रगट हुआ है विपोंगे उत्तम है ) कालकूट १ मयूर २ बिन्दु ३ सक्तक ४ (४४) रसमञ्जरी। वालुक ५ वत्सनाभ ६ शंखनाभ ७ सुमंगल ८ शृंगी ९मर्कट १० मुस्त ११ कर्दम १२ पुष्कर १३ शिखी १४ हारिद्र १५ हरित १६ चक्र १७ और हालाहल १८॥ १॥२॥ घनं रूक्षं च कठिनं भिन्नांजनसमप्रभम् ॥३॥ कन्दाकारं समाख्यातं कालकूटं महाविपम् ॥ मयूराभं महूराख्यं विन्दुवद्विन्दुकः स्मृतः॥४॥ चित्रमुत्पलकन्दाभं शतकं शक्तुवद्भवेत् ॥ वालुकं वालुकाकारं वत्सनाभं तु पांडुरम् ॥५॥ शंखनाभं शंखवणे शुभ्रवर्ण सुमंगलम् ॥ धनं गुरु च निविडं शृंगाकारं तु शृंगिकम् ॥ ६॥ मर्कटं कपिवर्णाभं मुस्ताकारं तु मुस्तकम् ॥ कर्दमं कर्दमाकारं सितपीतं च कर्दमम् ॥७॥ पुष्कर पुष्कराकारं शिखि शिखिशिखाप्रभम् ॥ हारिद्रकं हरिद्राभं हरितं हरितं स्मृतम् ॥ ८॥ चक्राकारं भवेचक्र नीलवर्ण हलाहलम् ॥ ब्राह्मणः पांडुरस्तत्र क्षत्रियो रक्तवर्णकः॥९॥ वैश्यः पीतप्रभः शूद्रः कृष्णाभो निन्दितः स्मृतः ॥ ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विपभक्षणे ॥१०॥ वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदष्टाय शूद्रकम् ॥ अर्थ-धना रूखा कडाअंजनके समान नीला कन्दवत् आका- रखालेको कालकूट महाविषकहते हैं.१मोरकेसे रंगका मयूराख्य है, २ बिन्दुसा बिन्दुक है, ३ जो चित्रवर्ण कमलके कन्दके - . - भाषाटीकासहिता। (४५) समान होता है वह और सत्तूके समान हो उसे सकुक कहते हैं, ४ वालुक वालके रंगका, ५ पीले रंगका वत्सनाभ, ६ शंख के रंगका शंखनाभ, ७ सुफेद रंगका सुमंगल, ८ घना भारी कडा और सींगके आकारवाला शृंगी, ९ बन्दरकेसे रंगका मर्कट, १० नागरमोथाके समान मुस्तक, ११ कीचकेसे रंगका सफेद पीला और मैला कर्दम,१२नीले कमलके रंगका पुष्कर, १३ मुगेंके रंगका शिखी, १४ हलदीके रंगका हारिद्रक, १५ हरे रंगका हरित, १६ चक्रके आकारका चक्र,१७ और नीले वर्णका हलाहल होता है,१८ पीला और सफेद रंगका ब्राह्मण, लाल रंगका क्षत्री, पीले रंगका वैश्य और काले रंगका शूद्र होता है. ब्राह्मण वर्ण विष रोगमें, क्षत्रियवर्ण विष भक्षणमें, सब व्याधियों में वैश्य और सांपके काटनेमें, शूद्रवर्णका विष दिया जाता है ॥ ३ ॥४॥५॥६॥ ७ ॥ ८॥ ९ ॥ १०॥ इति विलक्षणानि । अथ मारणमाह । समटंकणकं पिष्टं तद्विपं मृतमुच्यते ॥ ११॥ योजयेत् सर्वरोगेपु न विकारं करोति हि ॥ अर्थ-विपके बराबर सुहागा डालकर घोटनेसे विष मरजाता है, फिर सब रोगोंपर देनेसे कुछ विकार नहीं करता ॥ ११ ॥ अथ विषस्य शोधनमारणम् । विपभागांश्च कणवत्स्थूलान् कृत्वा तु भाजने ।। १२॥ तब गोमूत्रकं क्षित्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ।। शोपयेत्रिदिनादूर्व कृत्वा तीव्रातपे ततः॥ १३ ॥ प्रयोगेपु प्रयुंजीत भागमानेन तद्विपम् ।। अर्थ-विषक छोटे २ टुकड़े कर मिट्टीके वर्तनमें रख तीन दिनतक नित्य गायके नया मूत्रमें डालकर धूप रखकर तीन (४६) रसमचरी। दिन पाछे सुखाले फिर मात्राके अनुसार इसका प्रयोग करे ॥ १२॥ १३ ॥ इति विषशोधनमारणम् । विपस्य मारणं प्रोक्तमथ सेवा प्रवच्म्यहम् ॥ १४॥ शरद्वीप्मवसंतेषु वासु च प्रदापयेत् ॥ चातुर्मास्ये हरेद्रोगान् कुष्ठलूतादिकानपि ॥ १५॥ प्रथमे सर्पपी मात्रा द्वितीये सर्पपद्वयम् ॥ तृतीये च चतुर्थे च पंचमे दिवसे तथा ॥१६॥ पष्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवईयेत् ॥ सप्तसर्पपमात्रेण प्रथम सप्तकं भवेत् ॥ १७॥ क्रमहानि तथाक्षेपं द्वितीयं सप्तकं विपम् ॥ यवमानं विपं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ १८॥ वृद्धयां हान्या च दातव्यं चतुर्थे सप्तके तथा ॥ यवमानं ग्रसेत्स्वस्थो गुनामात्रं तु कुष्ठवान् ॥ १९॥ अशीतिर्यस्य वणि वसुवाणि यस्य वा ॥ विपं तस्मै न दातव्यं दत्तं चेदोपकारकम् ।। २० ॥ ददेदै सर्वरोगेपु घृताशिनि हिताशिनि । क्षीराशनं प्रयोक्तव्यं रसायनरते नरे॥२१॥ ब्रह्मचर्यप्रधानं हि विपकल्पे नदाचरेत् ॥.. पथ्ये स्वस्थमना भूत्वा तदा सिद्धिर्न संशयः॥२२॥ अर्थ-विपके मारणकी विधि कह चुके. अब उसके सेवनकी विधि लिखते हैं-शरद,ग्रीष्म,वर्षा और वसंतऋतुमें विषकासेवन विधिपूर्वक करे विषको चार महीने सेवन करनेसे कोढ और

भाषाटीकाहिता। (४७)
लूतादिक सब रोग नष्ट हो जाते हैं पहिले दिन विषकी मात्रा
सरसोंके बराबर ले दूसरे दिन दो सरसोंके बरावर इसप्रकार
क्रमसे बढाकर सातवें दिन सात सरसोंकी बराबर ले फिर
दूसरे सप्ताहमें सात सरसोंकी बराबरही प्रतिदिन खाता रहै,
फिर दूसरे सप्ताह अर्थात् १४ दिनके पीछे पन्द्रहवें दिनसे घटा-
‘ता जाय फिर तीसरे सप्ताहमें विषकी मात्रा जौकी बराबर दे
फिर प्रतिदिन बढ़ाता जाय यहांतक कि,चौथे सप्ताह प्रतिदिन
घटाकर फिर एक जो पर ले आवै, आरोग्य मनुष्य जौकी
बराबर मात्राले और कोढीको एक रत्ती मात्रादे अस्सी वर्षके
बुड्ढेको और आठ वरसके बालकको अर्थात् बालक
और बुड्ढोंको विष न दे, देनेसे विकार पैदा करता है सब
रोगोंमें इसके सेवन करनेवालेको घी और दूध हितकारक
हैं इसका सेवन करनेवाला ब्रह्मचर्यसे रहे पथ्य करे और
स्वस्थ चित्त रहै तो विष कल्पकी सिद्धि में कुछ संशय
नहीं है ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥ १७॥ १८॥१९॥२०॥२१॥२२॥
इति विषसेवा।
मात्राधिकं यदा मर्त्यःप्रमादागक्षयेद्विपम् ॥
अप्रैा वेगास्तदा तस्य जायते नात्र संशयः ॥२३॥
अर्थ-जो मनुष्य भूलकर विषकी मात्रा अधिक खाले तो
निश्चय उसको आठ वेग होंगे ।। २३ ॥
प्रथमे वेग उद्वेगो द्वितीये वेपथुर्भवेत् ॥
तृतीये घोरदाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥२४॥
अर्थ-पहिले वेगमें उद्वेग (घबडाहट) दूसरेमें कम्पन तीसरे
वेगमें घोर दाह अथवा जलन चौथेमें पृथ्वीपर गिर पड़ना॥२४॥
फेनं तु पंचमे वेगे पष्टे विकलता भवेत् ॥
जडता सप्तमे वेगे मरणं चाप्टमे भवेत् ॥ २५ ॥

(४८)
रसमञ्जरी।
अर्थ-पांचवें वेगमें मुखसे झाग डालना,
छठेमें विकलता
और सातवें वेगमें जडता (कुछ कहुने सुननेका ज्ञान नहीं)
और आठवें वेगमें मनुप्य मर जाता है ॥ २५ ॥
विपवेगांव विज्ञात्वा मंत्रतंत्रैर्विनाशयेव ।।
साधकानां हितार्थाय सदाशिवमुखोद्गतः ॥२६॥
सर्वविपविनाशाथै प्रोच्यते मंत्र उत्तमः ॥२७॥
अर्थ-इन विपके वेगोंको अच्छे प्रकार जानकर इनका
निवारण तंत्र मंत्रसे कर साधकोंके हितके लिये श्रीसदाशिवके
श्रीमुखसे निकले हुए सब प्रकारके विप और उनके वेगोंकी
शान्तिके लिये यह उत्तम मंत्र है ॥ २६ ॥२७॥
अथ मंत्रः।
ओं नमो भगवते घोणेयन् हर हर दर दर पर पर तर तर
वर वरवध वधवावा ला लःर र लांलां लां हरलां हरहर
भवसर रां रां क्षी क्षी ह्रीं ह्रीं भगवति श्री घोणेयन सं संसं
वर वर रसः ध वर वर खंडच रूपह्रीं वर विहंगम मानुप
योगक्षेमं वदशेपारेशेपारे पपः स्वाहा ॥ २८॥
विद्यैपा स्मृतिमात्रेण नश्यन्ते गुत्थकादयः॥
सप्तजतेन तोयेन प्रोक्षयेत् कालचोदितम् ॥२९॥
अर्थ-इस मंत्रके स्मरणमात्रसे गुत्थकादिकका नाश होजा-
ताहै इसमंत्रको सातबार जपकर मंत्र पढाहुआ जल छिडक
देनेसे विष उतर जाताहै-॥ २८ ॥२९॥
उत्तिष्ठति स वेगेन शिखावंधेन धारयेत् ॥
निमंत्रितेन शंखेन दुंदुभिर्वादयद्यदि ॥३०॥
अर्थ-वेगसे उठेहुएको चोटी पकडकर धामले फिर तीनवाल
मंत्र पढकर जो शंख और दुंदुभी वजावे तो॥३०॥

. भाषाटीकासहिता। (४९). देशांतरे शरीरेऽपि निर्विपं कुरुते क्षणात्।। विपं दृष्ट्या यदा मंत्री मंत्रमावर्तयेत्सकृत् ॥ याति निर्विपतां दृष्ट्वा अपि मारशतानि च ॥३१॥ अर्थ-दूरसेभी क्षणभरमें विष उतार सका है-मंत्री जो विषको देखकर एक संग मंत्र पढे चलाजाय तो भी विष शीघ्रही उतर जाताहे-यदि सौ मारनेवाले होय तौभी ॥ ३१ ॥ गोघृतपानाद्धरते विविधंगरलं च वंध्यककोंटी। सकलविपदोपशमनी त्रिशूलिका सुरभिजिह्वाच॥३२॥ अर्थ-वन्ध्याकोटी गोके वृतके साथ पीनेसे सब विष दूर होजाते हैं इसीप्रकार त्रिशुली और गोभी भी सब विषोंको दमनकर देती है ॥ ३२॥ तुत्थेन टंकणेनैव म्रियते पेपणाद्विपम् ॥ अतिमानं यदा भुंक्ते तदाज्य टंकणं पिवेत् ॥३३॥ अर्थ-नीलाथोथा और सुहागेके साथ विषको पीसनेसे विप मरजाता है अधिक मात्रा खानेसे जो विष विकार पैदा करने लगे तो धीमें सुहागा मिलाकर पी लेनेसे तत्क्षण विष दूर होजाता है ॥ ३३ ॥ न दातव्यं न भोक्तव्यं विपं वादे कदाचन ॥ आचार्येण तु भोक्तव्यं शिप्यप्रत्ययकारणम्॥३४॥ अर्थ-विपको विवाद में न किसीको देना चाहिये न स्वयं खाना चाहिये परन्तु आचार्यको शिष्यकी प्रतीति करानेके लिये पहिले स्वयं भक्षण करना चाहिये ॥ ३४ ॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजा विषलक्षणसेवा. परिहारकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ अथाष्टधातुशोधनमारणम् । हेमादिलोहकिटान्तं शोधनं मारणं गुणम् ॥ वक्ष्ये सप्रत्ययं योगं यथागुरुमुखोत्थितम् ॥ १ ॥ - (५०) रसमजरी। अर्थ-सुवर्ण आदि लोह कीटी पर्य्यन्तकाशोधन और मारण श्रेष्ठ योगोंके साथ जैसा गुरुमुखसे सुना गया है कहताहूं ॥१॥ तैले तक गवां मूत्रे क्वाथे कौलत्थकांजिके ॥ तप्तं तप्तं निपिंचेत्तु तत्तद्रावे तु सप्तधा ॥२॥ स्वर्णादिलोहपर्यन्तं शुद्धिर्भवति निश्चितम् ॥ अर्थ-सुवर्ण चांदी तांबा इत्यादिके पतले पत्र करके तेल- महा-गोमूत्र कुलथीके काटे व कांजीमें सातसात वार गरमक- रके बुझानेसे सब धातुओंकी निश्चय शुद्धि होजाती है ॥२॥ अथ पृथक्पृथक शोधनमाह । शोधनं मारणं चैव कथ्यते च मयाधुना ॥३॥ मृत्तिकामातुलुंगाम्लैः पंचवासरभाविता ॥ सभस्मलवणा हेम शोधयेत्पुटपाकवत् ॥ ४॥ अर्थ-अब धातुओंका शोधन और मारण कहते हैं बिजोराके रसकी पाँच बार भावना दीदुई मिट्टी, भस्म और नॉनसे सुवर्णको पुटपाक करके शोधे ॥३॥४॥ अथ हेमशोधनम् । शुद्रसूतसमं हेम खल्वे कुर्याच गोलकम् ॥ अधोव गंधकं दत्या सर्व तुल्यं निरुध्य च ॥५॥ त्रिंशदनोपलैर्देयं पुटान्येवं चतुर्दश ।। निरुत्थं जायते भस्म गंधो देयः पुनः पुनः ॥६॥ अर्थ-सुवर्णके बराबर शुद्ध किया हुआ पारा ले कजली- कर गोला बनाय शराव संपुटमें रखदे, ऊपर नीचे गंधक रखकर मुँह बन्दकर कपडमिट्टी करदे, फिर तीस आरने उपलानकी आगमें फूके इसीप्रकार चौदह बार करनेसे सुवर्णकी निरुत्थ भस्म होजाती है परन्तु गंधक बारयार देता रहे५॥६॥ .

भाषाटीकासहिता। अन्यच्च । कृत्वा कंटकवेष्यानि स्वर्णपत्राणि लेपयेत ॥ ढुंगांभस्मसूतेन म्रियते दशभिः पुटैः ॥ ७॥ अर्थ-सुवर्णके कंटक वेधी पत्र बनाकर विजोरेके रस और पारेकी भस्मसे पत्रोंको लेपन करे फिर गजपुटकी आग देनेसे इस प्रकार दशपुट देनेसे सुवर्णका भस्म होजाता है॥७॥ अथान्यः प्रकारः। रसस्य भस्मना वाथ रसैा लेपयेद्दलम् ॥ हिंगुहिगुलसिंदूरैः शिलासाम्येन लेपयेत् ।। ८ ॥ संमर्च कांचनद्रावैदिनं कृत्वाथ गोलकम् ।। तं भांडस्य तले धृत्वा भस्मना पूरयेदृढम् ॥९॥ अनि प्रज्वालयदाद द्विनिशं स्वांगशीतलम् ।। उद्धृत्य सावशेपं च पुनदेयं पुटत्रयम् ॥ १०॥ अनेन विधिना स्वर्ण निरुत्थं जायते मतिम् ॥ एतद्रसायनं बल्यं वृप्यं शीतं क्षयादिहत् ॥ ११॥ अर्थ-पारेका भस्म अथवा पारेले सुवर्णके कंटकवेधी पत्रोंको लपेटकर हींग-हिंगलू-सिन्दूर और मैनशिल बराबर बरावर लेकर कचनारके रसमें दिनभर मर्दनकर गोला बनावै उस .गोलेको वर्तनके भीतर रखकर खून राख भरदे फिर उसके नीचे दोराततक बराबर गहरी आगदे फिर ठंढा होनेपर उता- रले. बाकी बचे हुए कलेको निकालकर फिर तीनपुट देकर अग्निपर धरदे इसप्रकार करनेसे सुवर्ण निरुत्य भस्म होता है. यह भस्म रसायन है बलकारक है पुष्टिविधायक है ठंढा है और क्षयादि दोषोंको दूर करनेवाला है ॥ ८॥९॥ १० ॥११ (५२) रसमजरी। अन्यच्च। गलितस्य सुवर्णस्य पोडशांशेन सीसकम् ।। योजयित्वा समुद्धृत्य निंबुनीरेण मर्दयेत् ॥ १२॥ तद्गोलकसमं गंधं चूर्ण दद्यादधोपरि ।। शरावसंपुटे धृत्वा पुटेदिशद्वनोपलैः ॥१३॥ एवं मुनिपुटैटैम नोत्थानं लभते पुनः॥ अर्थ-सुवर्णको गलाकर उसमें सोलहवां भागसीसा मिला• कर निकाल ले फिर नींबूके रसमें उसको चार पहरतक खरल करै फिर उसके समान गंधकका चूरा ऊपर नीचे लगाकर शरावसंपुटमें धर कपडमिट्टीकर बीस आरनेउपलोंकी आगमें रखदे इसप्रकार सात पुट देनेसे सुवर्णकी भस्म निरुत्थ होजा- तीहै ॥ १२ ॥ १३ ॥ अन्यच्च। माक्षिकं नागचूर्णं च पिष्टमर्करसे पुनः ॥ १४॥ हेमपत्रं च तेनैव म्रियते क्षणमात्रतः ॥ कपायतिक्तमधुरं सुवर्ण गुरु लेखनम् ॥ १५॥ वृष्यं रसायनं बल्यं चक्षुप्यं कांतिदं शुचि॥ आयुमैदोबयः स्थैर्यवाग्विशद्धिस्मृतिप्रदम् ॥१६॥ क्षयोन्मादगदातानां शयनं परमुच्यते ॥ * अर्थ-सुवर्णके कंटक वेधी पत्र बनाकर सोनामक्खी सीसेका चूरा आकके दूध, खरलकर पोंपर लेपदे फिर शरावसंपुटमें रख कदे तो सुवर्णकी भस्म शीघ्र होजाती है. सुवर्णकी भस्मके गुण ये हैं कसीली चरपरी मीठी-भारी-लेखन हृदयको गुणकारक, रसायन, बलकारक नेत्रीको हितकारक

भाषाटीकासहिता। (५३)
अच्छीकांति देनेवाली, आयु, मेदा-अवस्थाको स्थिर रखने-
वाली, वाणीकी शुद्धि करनेवाली-स्मरणशक्तिको बढानेवाली-
क्षय उन्माद और अन्यरोगोंसे पीडित मनुष्योंको नींद
लावनेवाली है ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥
इति सुवर्णमारणम् ।
अथ तारशोधनम्।
भागेन क्षारराजेन द्रावितं शुद्धिमिच्छता ॥ १७॥
अर्थ-ओंगाके साथ रूपेको गलानेसे शुद्ध होजाता है॥१७॥
अथ तारमारणम्।
तारपत्रं चतुर्भागं भागैकं शुद्धतालकम् ।
मर्च जंबीरजैवस्तारपत्राणि लेपयेत् ॥ १८॥
रुद्धा त्रिभिः पुटैः पाच्यं पंचविशदनोपलैः ॥
म्रियते नात्र संदेहो गंधो देयः पुनः पुनः॥ १९॥
अर्थ-चार भाग चांदी और एक भाग शुद्ध कीहुई हाताल
लेकर जंभीरीके रसमें घोटकर चांदीके कंटकवेधी एचॉको
लेपदे फिर शरावसंपुटकर पञ्चीस आरनेउपलोंकी आगमें
रखदे इसप्रकार तीन पुट देनेसे निस्सन्देह चांदी मरजाती है
परन्तु गंधक बराबर देता रहै ॥ १८॥ १९ ॥
अन्यन्छ।
स्वर्णमाक्षिकगंधस्य समं भागं तु कारयेत् ॥
अर्कक्षीरेण संपिएं तारपत्रं प्रलिप्य च ॥२०॥
पुटेन जारयेतारं मृतं भवति निश्चितम् ॥
अर्थ-सोनामक्खी और गंधक बराबर बराबर लेकर आकके
दूध खरलकर चांदीके कंटकवेधी पत्रोंपर लेपन करदे फिर
शरावसंपुट देकर भस्म करनेसे निश्चय चांदीभी भस्म होजा.
तीहै ॥ २०॥

(५४)
रसमञ्जरी।
अन्यच्च ।
विधाय पिप्टिं सूतेन रजतस्याथ मेलयेत् ॥ २१ ॥
तालं गधं समं पश्चान्मर्दयनियुकद्वैः ॥
द्वित्रैः पुटैर्भवेद्भस्म योज्यमेवं रसादिषु ॥ २२॥
अर्थ-पारे और चांदीकी कजलीकर वरावर बराबर गंधक
और हरिताल लेकर नींबूके रसमें मर्दन कर फिर दो तीन
पुटकी आग देनेसे सम्पूर्ण औषधियोंमें योग करनेके लायक
भस्म होजातीहै ॥ २१ ॥ २२ ॥
तारभस्मगुणाः।
शीतं कपायं मधुरमम्लं वातग्रकोपजित् ॥
दीपनं बलकृत्स्निग्धं गूढाजीर्णविनाशनम् ॥२३॥
आयुष्यं दीर्घरोगनं रजतं लेखनं परम् ॥
अर्थ-चांदीकी भस्म ठंढी है, कसैली है, मीठी है, खट्टी है,
वातको जीतनेवाली है-अग्निसंदीपन है-बलकारक है चिकनी
है अजीर्णका नाश करनेवाली है-अवस्थाको बढानेवाली है
और सब रोगोंको नाश करनेवाली है और लेखन है ॥२३॥
अथ ताम्रशोधनावश्यकता।
न विपं विपमित्याहुस्तानं तु विपमुच्यते ॥ २४ ॥
एको दोपो विपे ताने त्वष्टौ दोपाः प्रकीर्तिताः॥
अर्थ-ऋषियोंने विषको विष नहीं कहा है किन्तु तांबेकोही
विष कहा है विषमें तो केवल एकही दोष है परन्तु तावेमें
आउँदोष कहेगयेहैं ॥२४॥
अथ अष्टदोषाः।
भ्रमो मूछा विदाहश्च स्वेदक्लेदनवांतयः ॥२५॥

भाषाटीकासहिता। (५५) अरुचिश्चित्तसंताप इति दोपा विपोपमाः॥ तस्माद्विशुद्ध संग्राह्यं तानं रोगप्रशान्तये ॥ २६॥ अर्थ-भ्रम, मूर्छा, दाह, स्वेदन, पीडा, वांति, अरुचि और चित्तसंताप ये आठ दोष विपके समान हैं इसलिये रोग- की शान्तिके हेतु शुद्ध ताम्र लेना चाहिये ॥ २५ ॥२६॥ अथ ताम्रशोधनम् । लवणैर्वजदुग्धेन ताम्रपत्रं विलेपयेत् ।। अग्नौ संताप्य निर्गुडीरसैः सिक्तं च सप्तधा ॥ २७॥ स्नुह्यस्वरसेऽप्येवं शुल्बशुद्धिर्भविष्यति ॥ अर्थ-नमक और थूहरके दूधसे सांबेके कंटकवेधी पत्रोंको लेपन करे फिर अग्निमें तपातपाकर निर्गुडीके रसमें सातबार बुझावै फिर इसीप्रकार सेहुंड और आकके रसमें बुझानेसे तांबा शुद्ध होजाता है ॥ २७ ॥ अन्यच्च । गोमन्त्रेण पचेद्यामं ताम्रपत्रं दृढाग्निना ॥२८॥ शुध्यते नात्र संदेहो मारणं वाप्यथोच्यते ।। अर्थ-तांबके कंटकवेधी पत्रोंको गोमूत्र में तेज अग्निले प- हरभर पचानेसे तांबा शुद्ध होजाता है अब मारणविधि कह- ते हैं ॥ २८॥ अथ ताम्रमारणम् । सूतमेकं द्विधा गंधं याम कन्यां विमर्दयेत् ॥ २९ ॥ द्वयोस्तुल्यं ताम्रपत्रं स्थाल्यागर्भ निरोधयेत् ॥. सभ्यङ्मृष्ठवणैः साई पार्थे भस्म निधाय च ॥३०॥ चतुर्याम पचेच्चुल्यां पत्रपृष्ठे सगोमये ॥

कंटकवेधी पोंपर लेपनकर शरावसंपुटकर तीनपुटकी आग . अर्थ-जंभीरीके रसमें पारे और गंधककीकजली कर तबिके रसमञ्जरी। जलं पुनः पुनदेयं स्वागशीतं विचूर्णयेत् ॥३१ ।। म्रियते नात्र संदेहः सर्वयोगेपु योजयेत् ॥ अर्थ-एक भाग पारा और दो भाग गंधक लेकर पहरभर ग्वारपाठेके रसमें मर्दन करें और दोनोंके समान तांबेके पत्र लेकर थालीसे ढक चारों और राख भरदे और उसके पास भी रखदे इसतरह गोबरसे ढके हुये तांबेके पत्रोंको चार पहरतक अग्निदे ऊपरसे वारवार जल डालता रहे फिर ठंढ़ा होनेपर उतारले तो तांबा सब योगोंके योग्य निस्संदेह मरजाता है ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अथान्यः प्रकारः। चतुर्थांशेन सूतेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ ३२ ॥ अम्लपिष्टं द्विगुर्णतमधोय दापयेद्रलिम् ॥ चांगेरीकल्कगम तद्भांडे याम पचेदृढम् ॥३३॥ भस्मीभूतं ताम्रपत्र सर्वयोगेषु योजयेत् ।। अर्थ-तावेसे चौथाई भाग पारा लेकर तायके पत्रोंपर चटादे और दूनी इमलीके साथ पितीहुई गंधक उसके ऊपर नीचे रखदे फिर चांगेरीकी लुगदीके वीचमें इसको रखकर मिट्टीके वर्तनमें पहरभर दृढ अग्निस पचावे तो सम्पूर्ण प्रयो- गके योग्य तांयेकी भस्म होजाती है ।। ३२॥ ३३ ॥ अन्यच्चा जंबीररससंपिष्टं रसगंधकलेपितम् ॥ ३४ ॥ शुखपत्रं शरावस्थं त्रिपुटैयाति पञ्चताम् ॥ देनेसे तांबेकी भस्म होजातीहै ।। ३४ ॥

भाषाटीकासहिता। (५७) ताम्रभस्मगुणाः। तानं तिक्ताम्लमधुरं कपायं शीतलं परम् ॥ ३५ ॥ कफपित्तक्षयं धातुकुष्ठघ्नं च रसायनम् ॥ नाशयेच्छूलमशीसि वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥३६॥ अर्थ-तांबेकी भस्म चरपरी है खट्टी है मधुर है कसैली है बहुत शीतल है कफपित्तको नाश करनेवाली है और धातुगत कुष्ठको दूर करती है रसायन है और शूल और बवासीरके वास्ते ऐसी है जैसे वृक्षके लिये बिजली ॥ ३५ ॥ ३६॥ अथ कांस्यपित्तलमारणम् । राजरीतिस्तथाघोपं ताम्रवन्मारयेत्पृथक् ॥ ताम्रवच्छोधनं तेषां ताम्रवर्णकारकम् ॥३७॥ अर्थ-पीतल और कांसीका तांयेकी रीतिसे मारण करै और तांबेहीकी रीतिसे शुद्धि करे तो ये तांबेहीके समान गुणकारक है ॥ ३७॥ इति कांस्यपित्तलमारणम् । नागवंगी च गलितौ रविदुग्धेन सेचयेत् ॥ त्रिवार शुद्धिमायाति सच्छिद्रे हंडिकांतरे ॥ ३८॥ अर्थ-सीसा वा रांगको गलाकर आकके दूधमें तीनबार युझानेसे शुद्ध होजाते हैं परन्तु हांडी छेददार होनी चाहिये उसमें दूधभरकर गलेहुए सीसे वा रांगको गेरता रहे ॥ ३८॥ इति नागवंगशोधनम् । अथ नागमारणम् । त्रिभिः कुंभपुटेनांगो वासास्वरसमर्दितः ॥ सा शिला भस्मतामेति तद्रजः सर्वमेह जित् ।। ३९ ।।

(५८) रसमञ्जरी। अर्थ-सीसा और मनसिलको अडूसेके रसमें घोटकर तीन- वार गजपुटकी आग देनेसे भस्म होजाती है और यह भस्म सब प्रकारके प्रमेहोंको दूर करनेवाली होती है ॥३९ ॥ अथान्यः प्रकारः। भूभुजंगमगस्ति च पिष्ट्वा पात्रं विलेपयेत्॥ तसं विद्वते नागे वासापामार्गसंभवम् ॥ ४०॥ क्षारं विमिश्रयेत्तत्र चतुर्थीशं गुरूक्तितः॥ प्रहरं पाचयेच्चुल्ल्यां वासादा च घट्टिता ॥४१॥ तत उद्धृत्य तच्चूर्ण वासानीरे विमर्दयेत् ॥ पुटेत्पुनः समुद्धृत्य तेनैव परिमर्दयेत् ॥ ४२ ॥ एवं सप्तपुटं नागं सिंदूरं जायते ध्रुवम् ॥ तारस्थो रंजनो नागो वातपित्तकफापहः॥ ग्रहणीकुष्ठमेहार्शःप्राणशोपविपापहः ॥४३॥ अर्थ-केंचुए और अगस्तके पनोंको पीसकर एक पात्रलेपक रदे और उसमें सीसा डालकर चूल्हे पर रखदे सासेके पिघ- लनेपर अडूसे और ओंगाकी भस्म सीसेसे चौथाई लेकर उसमें डालता जाय और अहसेकी एक लकडीसे सीसेको चलातारहै पहरभर पीछे उतारकर उसको अडूसेके रसमें मर्दन कर फिर पुट देकर भस्मकरे और फिर भी अदूसेके रसमें मर्दन कर इस प्रकार सात पृट देनेसे सीसेकी लाल भस्म होजाती है सीसा वातपित्त और कफको दूर करता है संग्रहणी कोढ, प्रमेह,बवा- सीर,माणशोष और विषको दूर करता है ॥ ४०॥४१॥४२।।४।। इति नागमारणम्।

भाषाटीकासहिता। अथ वंगमारणम् । आभीरं शोधयेदादौ द्रावयेदंडिकांतरे ।। अपामार्गचतुर्थाशं चूर्णितं मेलयेत्ततः॥४४॥ स्थूलाग्रया लोहा शनैरतदवचालयेत् ॥ यावद्भस्मत्वमायाति तावन्मा च पूर्ववत् ॥१५॥ तत एकीकृतं सर्व भवेदंगारवर्णकम् ॥ नृतनेन शरावण रोधयेदंतरे भिषक् ।। पश्चात्तीवाग्निना पकं वंगभस्म भवेद्धवम् ॥ ४६॥ अर्थ-प्रथम रांगको शोधकर फिर हांडीमें रखकर उसको गलाचै फिर उसका चतुर्थाश ओंगाकी भस्म उसमें डालता जाय और लोहेकी कलछीसे धीरे धीरे चलाता रहै जबतक भस्म न हो पहले की तरह चलाता रहै फिर लाल रंग होनेपर सवको इकट्ठाकर नये शरावसंपुटमें रख प्रचंड आगसे पचाने- पर बंग भस्म होजाता है ॥४४॥ ४५ ॥ ४६॥ अन्यञ्चा बंगं सतालमर्कस्य पिट्दा दुग्धेन तं पुटेत् ॥ शुप्काश्वत्थभवैवल्कः : सप्तधा भस्मतां ब्रजेत् ४७॥ बंगं तिक्तोष्णकं रूक्षमीपहातप्रकोपनम् ।। मेहश्लेप्मामयनं च कृमिघ्नं मोहनाशनम् ॥ १८॥ अर्थ-आपके दूध पिसीहुई गंधकके पुटमें बंगको रखदे ऊपरसे सूखे पीपलकी छालका चूरा डालता जाय ऐसे सात वार करनेसे बंग भस्म होजाताहे बंगभस्म चरपरी है गरम है रूक्ष है कुछ वातको प्रकोप करनेवाली है प्रमेह और श्लेप्माको

(६०)
रसमञ्जरी।
दूर करनेवाली है कीडोंको दूर करती है मूर्छाकों
छुडाती है ॥४७॥४८॥
इति चंगमारणम् ।
अथ लोहशुद्धिः।
विफलाटाणे तोये त्रिफला पोडशं पलम् ॥॥
तत्काथे पादशेपे तु लोहस्य पलपंचकम् ॥ ४९ ॥
कृत्वा पत्राणि ततानि सप्तवारं निपेचयेत्
एवं प्रलीयते दोपो गिरिजो लोहसंभवः ॥५०॥
अर्थ-सोलह तोले हरड बहेडे आँवलेको ४८ तोले पानीमें
भरकर अग्निपे चढ़ादे चौथाई रहनेपर उतारले फिर पांच तोले
लोहेके पत्र गरम करके उसमें सातवार बुझानेसे लोहमें जो
गिरिजदोषहै वह नष्ट होजाताहै ॥ ४९ ॥ ५० ॥
इति लोहशुद्धिः।
अथ लोहमारणम् ।
शुद्धस्य सूतराजस्य भागो भागद्वयं बलेः ।।
द्वयोः समं सारचूण मर्दयेत्कन्यकांबुना ।। ५ ।।
यामद्वयं बतो गोलं स्थापयेत्ताम्रभाजने ।।
आच्छाद्यैरंडजैः पत्रैरुष्णो यामद्वयं भवेत् ॥ ५२ ।।
चिदिनं धान्यराशिस्थं तं ततो मर्दयेदृढम् ।।
रजस्तइस्रगलितं नीरे तरति हसवत् ॥५३॥
तीक्ष्णं मुंडं कांतलोहं निरुत्थं जायते मृतम् ॥
त्रिफलामधुसंयुक्तमेतत्सेव्यं रसायनम् ॥५४॥

भाषाटीकासहिता। (६१)
अर्थ-शुन्द्र पारा एक माग और गंधक दो भाग और
दोनोंकी यरायर अथवा तीन भाग लोहा लेकर ग्वारपाठेके
रसमें दोपहरतक यरल कर फिर गोला यनाकर तायके यत.
नमें रनद उपरसे अरंडके पत्तोंस ढककर दो पहरतक धूपमें
रहनेदे फिर तीन दिनतक उसे धानकी राशिमें गहा रहने दें
फिर इसको ग्वरलकर कपडेमें छानल तो यह भस्म पानी-
पर इसकी तरह तेरने लगे-इसीप्रकार कांत तीक्ष्ण-और
मुंडलाहकी भस्म होजाती है इसकी प्रिफला और शह-
दफे साथ संयन करनेसे यही गुणकारक है ।। १ ।।१२।।
॥५३॥५४॥
अधान्यः प्रकारः।
द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णस्य मेलयेत् ॥
कन्यानारेण संमयं यामयुग्मं तु तत्पुटेत् ।।
पुटेदेवं लोहण सप्तधा मरणं ब्रजेत् ।। ५५॥
अर्थ-पोलाद लोहेका यारहवा हिस्सा सिंदूर मिलाकर
घीयारक रसमें दो पहरतफयरल कर फिर शरायसंपुटकर
गगपुटकी आग देसप्रकार सातयार पुट देनस लड़की
भस्म हो जाती है ॥५५॥
अन्य।
काकोडंपरिकानीरे लोदपत्राणि सेचयेत् ।।
तातलमानि पहारं फुट्यत्तदलखले ॥५६॥
तत्पनमांशं दरदं शिया सर्व विमदयेत् ॥
कुमारीनीरतस्तक्षणं पुटे गजपुटे तथा ॥२७॥
निसार विपलावायत्तसंख्यारेतद्वितः ।।
एवं चतुर्दशपुरलाई पारित भवेत् ॥५८ ॥

(६२)
रसमञ्जरी।
अर्थ-कट्टमरके रसमें गरम गरम लोहेके पत्रोंको बुझाकर
ऊखलमें कूट ले फिर उसमें पांचवां हिस्सा सिंगरफ मिलाकर
सबको खरल कर ग्वारपाठेका रस मिलाता रहे इस प्रकार
गजपुटकी तीन तेज आग देवे फिर फिर तीनही वार त्रिफलाके
काथमें खरल कर इस प्रकार चौदह पुट देनेसे लोहा पानी में
तैरनेके योग्य होजाता है ॥५६॥ ५७ ॥५८॥
अन्यञ्चा
तिंदूफलस्य मजायां खङ्गं लिप्त्वाऽऽतपे खरे ॥
धारयेत्कांस्यपात्रेण दिनैकेन पुटत्यलम् ॥ ५९॥
लेपं पुनः पुनः कुर्यादिनान्ते तत्प्रपेपयेत् ॥
त्रिफलाकाथसंयुक्त दिनेकेन मृतिर्भवेत् ॥ ६॥
अर्थ-तिन्दूफल के गूदेसे लोहेके पत्रको लेपन करके कांसीके
पात्रमें रखकर तेज धूपमें सुखा लेवे फिर इसीतरह दिनमें बार-
बार लेप करता रहै सायंकालको त्रिफलाके काथके साथ खरल-
करके फिर गजपुटकी आग देनेसे एकही दिवसमें भस्म होजा-
ता है । ५९ ॥ ६०॥
अथान्यः प्रकारः।
लोहं पत्रमतीव तप्तमसकृत्काथे क्षिपेत्रैफले ॥
चूर्णीभूतमतो भवेत्रिफलजे काथे पचेगोजले॥६१॥
' मत्स्याक्षीनिफलारसेन पुटयेद्यावन्निरुत्थं भवेत् ।।
पश्चादाज्यमधुप्तं सुपुटितं शुद्धं भवेदायसम् ॥१२॥
अर्थ-लोहे के पत्र बहुत गरम करके त्रिफलाके काथमें घुझावै
और त्रिफलाहीके कायमें खरल कर गोमूत्र में पचाये और
मछौछी और त्रिफलाकेरसमें उसको जमतकभावना दे तयतक
निरुत्य होय फिर धी और शहदमें लपेटकर पुट देनेसे लोहा
शुद्ध होजाता है॥६१॥ १२॥

(६३) भाषाटीकासहिता। भस्मपरीक्षा। सर्वमेतन्मृतं लोहं ध्मातव्यं मृत्पंचके ॥ यद्येवं स्यानिरुत्थानं सत्यं वारितरं भवेत् ॥ गंधकं तुत्थक लोहं तुल्यं खल्वे विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥ दिनकं कन्यकादाव रुद्धा गजपुटे पवेत् । इत्येवं सर्वलोहानां कर्त्तव्यत्थं निरुत्थितः ॥१४॥ अर्थ-इस सम्पूर्ण लोहेकी भस्मको मृत्पंचकमें बुझावै जो निरुत्थ होजाय तो सत्यही पानी में तैरनेके योग्य होय गंधक लीलाथोथा और इनके समान लोहेको ग्वारपाठेके रसमें खरलकर कपड़मिट्टी कर गजपुटकी आग देऐसा करनेसे लोहा निरुत्थ होजाता है ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ तरय गुणाः। कृष्णायसोऽथ शूलार्शः कुष्ठपांडुत्वमेहनुत् ॥ क्यःस्थं गुरु चक्षुष्यं सरं मेदोगदापहम् ॥ १९॥ . आयुःप्रदाताबलवीर्यकर्ता रोगहस्यहन्ता मदनस्य भी। अयःसमानं नहि किंचिदन्यदसायनं श्रेष्ठतमं हिजंतोः६६ अर्थ-काला लोहा शूल, बवासीर, कोढ, पीलिया और अमेहको दूर करता है अवस्थाको बढानेवाला, भारी, नेत्रोंको हितकारक, दस्तकारक और मेदाके रोगोंका नाश करनेवाला है. आयु, बल और वीर्यको बढानेवाली रोगोंको दूर करने वाला, कामको उत्तेजित करनेवाला, लोहेकी भनके समान माणियोंको हितकारक और कोई रसायन नहीं है ।। ६५॥६६॥ इति टोहमारणम् । तस्य पथ्यापथ्यविधिः। कूष्मांडं तिलतलं च मापानं राजकं तथा ॥ मद्यमम्लरसं चैव त्यजेल्लोहस्य सेवकः ।। ६७ ॥

(६४)
रसमञ्जरी।
अर्थ-पेठा और काशीफल, तिलतेल, उड़द, राई, मदिरा
और खटाईकी चीजें लोहेके सेवन करनेवाला छोडदे ।। ६७ ॥
किट्टग्रहणम् ।
ये गुणा मारिते मुंडे ते गुणा मुंडकिट्टके ।।
तस्मात्सर्वत्र मंडूरं रोगशान्त्यै नियोजयेत् ॥ ६८॥
अर्थ-जो गुण मरेहुये मुंडमें हैं वेही गुण मुंडकिट्टीमें हैं इसी
कारण सब रोगोंकी शान्तिके निमित्त मंडहीका योग करना
चाहिये ॥ ६८॥
शतोत्थमुत्तमं किट्ट मध्यमाशीतिवार्पिकम् ॥
अधमं पाटिवाीय ततो हीनं विपोपमम् ॥ ६९ ॥
अर्थ-सौ वर्षकी कीटी उत्तमऔर अस्सी वर्षकी मध्यम साठ
वर्षकी अधम और इससे कमकी विषके समान होतीहै ॥६९॥
दाधाक्षकाप्टेमलमायसं तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ॥
विचूर्ण्य लीढं मधुनाचिरेण नृणां क्षयं पांडुगदं निहन्ति ७०
अर्थ-बहेडेके कोयलोंमें कीटीको अच्छीतरह गरम करके
गोमूत्रमें आठबार बुझावै फिर पीसकर शहदके संग चाटे
तो थोड़ेही दिनों में मनुष्योंका क्षयी और पीलिया रोग दूर
होजाय ॥ ७०॥
विट्टादशगुणं मुंडं मुंडात्तीक्ष्णं शताधिकम् ॥.
तीक्ष्णाल्लक्षगुण कांतं भक्षणात्कुरुते गुणम् ।। ७१॥
अर्थ-कीटीसे दशगुणा मुंडलोहमें और मुंडसे सौ गुना तीक्ष्ण
लोहमें और तीक्ष्णसे लाखगुना गुण कांतलोहमें है यह मनु:
प्योंके लिये गुणकारक है ।।.७१ ॥
इति श्रीशादिनाधिरचितांयां रसमंजया स्यांद्यष्टधातुशोधन-
मारणसेवत नाम पञ्चमोध्यायः ॥५॥

भाषाटीकासहिता। (६५)
क्षीराब्धेरुत्थितं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।
वन्दे धन्वन्तरि नित्यं नानागदनिपूदनम्॥३॥
अर्थ-क्षीरसमुद्रनिवासी भगवान् पीतांबरधारी चतुर्भुज
नाना प्रकारके रोगोंको नाश करनेवालेधन्वन्तरि महाराजको
नित्य प्रणाम करताहूं ॥१॥
यथागुरुमुखं श्रुत्वा सानुभूतं च यद्सम् ।।
स रसःप्रोच्यते ह्यत्र व्याधिनाशनहेतवे ॥२॥
अर्थ-जैसे गुरुके मुखसे सुने और अनुभव किये हुए (अजमाये
हुए) रसरोगोंको दूर करनेकेलिये इस जगह लिखे गये हैं ॥२॥
मुक्कैकं रसवैद्यं च लाभपूजायशस्विनम् ॥
तृणकाप्टौपधैवेद्यः को लभेत वराटिकाम् ॥३॥
अर्थ-लाभ, पूजा और यशके भागी रसोंके जाननेवाले
वैद्यको छोड़कर कौनसा वैद्य तिनुके और काष्ठकी औषधि-
योंसे एक कौडीभी प्राप्त करसक्ता है ॥३॥
यस्य रोगस्म यो योगो मुनिभिः परिकीर्तितः ।।
तत्तद्योगसमायुक्तं भिषक् सूतं प्रयोजयेत् ॥४॥
अर्थ-महर्षियोंने जिस रोगपर जोऔषधि लिखी है उसी२
.योगमें पारा मिलाकर वैद्य दे॥४॥
मात्राधिकं न सेवेत रसं वा विपमौषधम् ॥
व्याधिवद्धं च कोष्टच वीक्ष्य मानांप्रयोजयेत्॥५॥
अर्थ-मानासे अधिक पारा.वा और २ औषध,वा अन्य
विष जैसे संखिया, कुचला, मीठातेलिया न खाय-वैद्यको
उचित है कि, रोगको जानकर या कोष्ठ अर्थात् उदरके वलाब-
लको देसकर अर्थात् रोगीकी अवस्थाके अनुसार मात्रादे॥५॥

(६४) रसमञ्जरी। अर्थ-पेठा और काशीफल, तिलतेल, उड़द, राई, मदिरा और खटाईकी चीजें लोहेके सेवन करनेवाला छोडदे ।। ६७ ॥ किट्टग्रहणम् । ये गुणा मारिते मुंडे ते गुणा मुंडकिटके ।। तस्मात्सर्वत्र मंडूरं रोगशान्त्यै नियोजयेत् ॥ ६८॥ अर्थ-जो गुण मरेहुये मुंडमें हैं वेही गुण मुंडकिट्टीमें हैं इसी कारण सब रोगोंकी शान्तिके निमित्त मंदरहीका योग करना चाहिये ॥ ६८॥ शतोत्थमुत्तमं किट्ठ मध्यमाशीतिवार्पिकम् ॥ अधमं पाप्टिवापीयं ततो हीनं विपोपमम् ॥ ६९॥ अर्थ-सौ वर्षकी कीटी उत्तमऔर अस्सी वर्षकी मध्यम साठ वर्षकी अधम और इससे कमकी विषके समान होतीहै ॥६९।। दाधाक्षकाप्टैमलमायसं तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ॥ विचूर्ण्य लीढं मधुनाचिरेण नृणां क्षयंपांडगदं निहन्ति ७० अर्थ-बहेडेके कोयलोंमें कीटीको अच्छीतरह गरम करके गोमूत्रमें आठबार बुझावै फिर पीसकर शहदके संग चाटे तो थोड़ेही दिनोंमें मनुष्योंका क्षयी और पीलिया रोग दूर होजाय ।। ७०॥ मुंडं मुंडात्तीक्ष्णं शताधिकम् ॥ Tagणं कांतं भक्षणात्कुरुते गुणम् ॥७१॥ '-कीटीसे दशगुणा मुंडलोहमें औरमुंडसे सौ गुनाती लाहमें और तीक्ष्णसे लाखगुना गुण कांतलोहमें है प्योंके लिये गुणकारक है ॥७१॥ इति श्रीशालिनाथविरचिताया रसमंजर्या ५ 4. मारणसेवत नाम पश्चमोध्यायः ॥५॥ पर भाषाटीकासहिता। (६७) और घीके साथ खानेसे आठ महारोगोंको और कास, ज्वर, श्वास, और अतीसारको जीते यह रत्नगर्भपोटलीरस योगवाही है ॥६॥७॥ ८॥९॥ १०॥ ११॥ १२॥ इति रत्नगर्भपोटलीरस.। अथ मृगांकरसः। स्यादसेन समं हेम मौक्तिकं द्विगुणं भवेत् ॥ गंधकं च समं तेन रसपादस्तु टंकणम् ॥ १३॥ सर्व तद्गोलकं कृत्वा कांजिकेनावशोपयेत् ॥ भांडे लवणपूणे च पचेद्यामचतुष्टयम् ॥१४॥ मृगांकसंज्ञको ज्ञेयो राजयोगनिबंतनः।। गुंजाचतुष्ट्रयं चास्य मरिचर्भक्षयेद्भिपक् ॥ १५ ॥ पिप्पलीदशकैर्वापि मधुना लेहयदुधः ॥ पथ्यं सुलघुमांसेन प्रायेणास्य प्रयोजयेत् ॥१६॥ दध्याज्यगव्यं तकं वा क्षीरं वाऽज प्रयोजयेत् ॥ व्यंजनघृतपक्कैश्च नातिक्षारैरहिंगुकैः ॥१७॥ .एलाजंबीरमरिचैः संस्कृतैरविदाहिभिः ।। बंताकतैलबिल्लानि कारवेलं च वर्जयेत् ॥ १८॥ स्त्रियं परिहरेरात्कोपं चापि परित्यजेत् ।। वल्ली तुंबरिकानाय तन्मूलं वाथयेत्पलम् ॥ १९॥ कटुकत्रयसंयुक्तं पाययेत्कासशान्तये ॥ त्रिशूली या समाख्याता तन्मूलं क्वाथयेदलम् ॥२०॥ ईपदिगुसमायुक्तं काकिणी चित्रकं वचा ।। भायेत्पथ्यभोज्यं च सर्वरोगप्रशान्तये ॥२१॥ ..

(६८) रसमञ्जरी। ; मर्कटीपत्रचूर्णस्य गुटिकां मधुना कृताम् ॥ धारयेत्सततं वक्र कासविष्टंभनाशिनीम् ॥२२॥ छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् ॥ छागोपसेवासहनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ।। २३ ॥ मलायत्तं वलं पुंसां शुक्रायत्तं च जीवितम् ॥ अतो विशेपतो रक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी॥२४॥ अर्थ-पारेके बराबर बराबर सोनेके वरक और दूने मोती और पारेके बराबर गंधक और चौथाई सुहागा सबको कांजी- में पीसकर गोला बनाये फिर नमकसे भरेहुए वर्तनके बीचमें इस गोलेको रखदे बासनका मुख बन्दकर चार पहरतक प्रचंड अमिसे पचावै तो यह मृगांक संज्ञक रस तैयार होजाय यह राजयक्ष्माको दूर करता है इसकी मात्राचार रत्तीकी है इसको कालीमिरच अथवा पीपल और शहदके साथ खाय प्रायः इसी पर हलके मांसका पथ्य देवे दही मक्खन गायकी छांछ अथवा दूध अथवा बकरीका दूध वा छांछका पथ्य देवे धीमें पकेहुए पदार्थ पूरी कचौरी इत्यादि खाय परन्तु इनमें बहुत नमक वा हींग न होवे इन पदार्थामें इलायची जारी कालीमिरच हों पर तेज न हों बैंगन तेल वेल और करेले वर्जित हैं स्त्री और क्रोधको पास न आनेदे बेल और तूंबरीकी जडका काढाकर त्रिकुटा डालकर पीनेसे कास दूर होता है विशलीकी जडके काढेमें काकतुंडी, चीता और वच और थोडी फूलीहुई. हींग ढालकर इस रसको पीवे तो सब प्रकारके रोग दूर होवेंकों के पत्तोंके चूर्णमें शहद मिलाकर गोली बना मुँहमें रखनेसे खांसी और मलका विकार दूर होता है बकरेका मांस बकरीका दूध बकरीका घी सौंठ मिलाकर खाय और बकरियोंको पाले और रातदिन बकरियोंमें रहे तो राजयक्ष्मा दूरहो मनुष्योंमें N भाषाटीकासहिता। (६९) मलके आधीन चल है और वीर्यके आधीन जीना है अतएव उचित है कि राजयक्ष्मामें मल और वीर्यकी अच्छेप्रकार रक्षा- करें।।१३।१४।१५।१६।१७।१८।१९।२०।२१।२२१२३ ॥२४॥ इति मृगांकरसा । अथ लोकनाथपोटलीरसः। पलं कपर्दचूर्णस्य पलं पारदगंधयोः॥ मापोऽपि टंकणस्यैको जंबीरेण विमर्दयेत् ॥२५॥ पुटेल्लोकेश्वरो नामा लोकनाथोऽयमुत्तमः॥ जयेत्कुष्ठं रक्तपित्तमन्यरोगं क्षयं नयेत् ॥२६॥ पुष्टवीर्यप्रदाता च कांतिलावण्यदः परः॥ कोऽस्ति लोकेश्वरादन्यो नृणांशंभुमुखोद्गतात् ॥ २७॥ अर्थ-कौडीकी भस्म चार तोले पारा और गंधक चार ताले और सुहागा एक मासे ये सब जंभीरीके रसमें मर्दन करे यह लोकेश्वरका कहा हुआ लोकनाथ रस रक्तपित्त कोढ और सब रोगोंका नाश करे पुष्टि और वीर्यका देनेवाला है कांति और सुन्दरताका देनेवालाहै महादेवजीके कहेहुये इस लोकेश्वररससे और उत्तम रस मनुष्योंके लिये कोई नहीं है ॥२५॥२६॥२७ ।। इति लोकनाथपोटलीरसः । अथ लोकेश्वरपोटलीरसः। रसस्य भस्मना हेम पादांशेन प्रकल्पयेत् ॥ द्विगुणं गंधकं दत्त्वा मर्दयच्चित्रकांबुना ॥२८॥ वराटकाश्च संपूर्य टंकणेन निरुद्धय च ॥ भांडे चूर्ण प्रतिलिखेत्क्षित्वा रुंधीत मृन्मये ॥२९॥ शोपयित्वा पुटेद्वत्तें वह्निं दत्त्वा पराहिके।

(६८) रसमञ्जरी। ; मर्कटीपत्रचूर्णस्य गुटिकां मधुना कृताम् ॥ धारयेत्सततं वक्के कासविष्टंभनाशिनीम् ॥ २२ ॥ छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् ॥ छागोपसेवासहनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ॥२३॥ मलायत्तं वलं पुंसां शुक्रायत्तं च जीवितम् ॥ अतो विशेपतो रक्षेद्यश्मिणो मलरेतसी॥२४॥ अर्थ-पारेके बराबर बरावर सोनके चरक और दूने मोती और पारेके बराबर गंधक और चौथाई सुहागा सबको कांजी- में पीसकर गोला बनावे फिर नमकसे भरेहुए वर्तनके बीच में इस गोलेको रखदे बासनका मुख बन्दकर चार पहरतक प्रचंड अग्निसे पचावै तो यह मृगांक संज्ञक रस तैयार होजाय यह राजयक्ष्माको दूर करता है इसकी मात्राचार रत्तीकी है इसको कालीमिरच अथवा पीपल और शहदके साथ खाय प्रायः इसी पर हलके मांसका पथ्य देवे दही मक्खन गायकी छांछ अथवा दूध अथवा बकरीका दूध वा छांछका पथ्य देवे धीमें पकेहुए पदार्थ पूरी कदौरी इत्यादि खाय परन्तु इनमें बहुत नमक वा हींग न होवे इन पदार्थोंमें इलायची जंभीरी कालीमिरच हों पर तेज न हों बैंगन तेल वेल और करेले वर्जित हैं स्त्री और क्रोधको पास न आनेदे बेल और तूंबरीकी जडका काढाकर त्रिकुटा डालकर पीनेसे कास दूर होता है त्रिशूलीकी जडके काटेमें काकतुंडी, चीता और वच और थोडी फूलीहुई. हींग डालकर इस रसको पीवे तो सर मकारके रोग दूर होकों के पत्तोंके चूर्णमें शहद मिलाकर गोली बना मुँहमें रखनेसे खांसी और मलका विकार दूर होता है बकरेका मांस बकरीका दूध बकरीका धी सोंठ मिलाकर खाय और बकरियोंको पाले और रातदिन बकरियों में रहे तो राजयक्ष्मा दूरहो मनुष्योंमें भाषाटीकासहिता। मलके आधीन बल है और वीर्यके आधीन जीना है अतएव उचित है कि राजयक्ष्मामें मल और वीर्यकी अच्छेप्रकार रक्षा- करें।।१३।१४।१५।१६।१७।१८।१९/२०१२१॥२२॥२३॥२४॥ इति मृगांकरसः । अथ लोकनाथपोटलीरसः। पलं कपर्दचूर्णस्य पलं पारदगंधयोः॥ मापोऽपि टंकणस्यैको जंबीरेण विमर्दयेत् ॥ २५॥ पुटेल्लोकेश्वरो नामा लोकनाथोऽयमुत्तमः ।। जयेत्कुष्टं रक्तपित्तमन्यरोगं क्षयं नयेत् ॥२६॥ पुष्टवीर्यप्रदाता च कांतिलावण्यदः परः॥ कोऽस्ति लोकेश्वरादन्यो नृणांशंभुमुखोद्गतात् ॥ २७॥ अर्थ-कौडीकी भस्म चार तोले पारा और गंधक चार तोले और सुहागा एक मासे ये सब जंभीरीके रसमें मर्दन करे यह लोकेश्वरका कहा हुआ लोकनाथ रस रक्तपित्त कोढ और सब रोगोंका नाश करे पुष्टि और वीर्यका देनेवाला है कांति और सुन्दरताका देनेवालाहे महादेवजीके कहेहुये इसलोकेश्वररससे और उत्तम रस मनुप्योंके लिये कोई नहीं है॥२५॥२६॥२७॥ इति लोकनाथपोटलीरसः । अथ लोकेश्वरपोटलीरसः। रसस्य भस्मना हेम पादांशेन प्रकल्पयेत् द्विगुणं गंधकं दत्त्वा मर्दयेचित्रकांबुना ॥ २८॥ वराटकाश्च संपूर्य टंकणेन निरुक्ष्य च ॥ भांडे चूर्ण प्रतिलिखेक्षित्वा रंधीत मृन्मये ॥२९॥ शोपयित्वा पुटेट्नत्तें वह्नि दत्त्वा पराहिके॥

(७०) रसमभरी। स्वांगशीतं समुद्धृत्य चूर्णयित्वाथ विन्यसेत् ॥३०॥ एप लोकेश्वरो नाम वीर्यपुष्टिविवर्द्धनः॥ अर्थ-पारेकीभस्मसे चतुर्थाशसुवर्णकी भस्म ले और पारेसे दूनी गंधक लेकर चीतके रसमें खरल करे फिर उसे पिट्ठीसे कौडियोंको भरकर सुहागेसे मुख बन्दकरदे कौडियोंको मिट्टी के बासनमें भरकर चूनेसे उसका मुख बन्दकरदे फिर सुखाकर गजपुट में फूंकदे ठंडा होनेपर निकाल कर चूर्णकरके रखले यह लोकेश्वररस वीर्य और पुष्टिका बढानेवाला है इस रसका अनुमान नीचे लिखीहुई रीतिसे करे ॥ २८ ॥२९॥३०॥ तस्यैव सेवनप्रकारमाह ॥ गुंजाचतुष्टयं चास्य पिप्पलीमधुसंयुतम् ।।३१ ।। खादयेत्परया भत्त्या लोकेशः सर्वसिद्धिदः॥ अङ्गकाश्येऽनिमांद्य च कासपित्ते रसस्त्वयम् ॥३२॥ मरिच तसंयुक्तः प्रदातव्यो दिनत्रयम् ॥ लवणं वर्जयेत्तत्र शयीतोत्तानपादतः॥३३॥ एकविंशदिनं यावन्मरिचं सघृतं पिबेत् ॥ पथ्यं मृगांकवदेयं शयीतोत्तानपादतः॥३४॥ अर्थ-इस रसकी चार रत्तीकी मात्रा अङ्गकी कृशता और मंदाग्निमें देवे और खांसी और पित्तमें कालीमिरच और घीके साथ तीन दिन देवे रोगी इक्कीस दिनतक लवण न खाय और जबतक मिरच घी खाय तबतक पैर सीधे पसारकर सोवे और इसपर यथ्य मृगांकके रसके समान देवे अर्थात् हलके मांसका पथ्य देवे घृतपकपदार्थ जिनमें नॉन मिरच खटाई अधिक न पडी होवे बैंगन बेल और तेल करेले न खाय स्त्रीसंसर्ग न करे ।। ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४॥ इति सेवनविधिः।

. भाषाटीकासहिता। (७१) अन्यव फलानि । ये शुष्का विपमानिलैः क्षयरुजाव्याप्ताश्च ये कुष्टिनो ये पांडुत्वहताः कुवैद्यविधिना ये शोपिणो दुर्भगाः ॥ ये तप्ता विविधैज्वरैर्धममदोन्मादैः प्रमादं गता- स्ते सर्वे विगतामया हतरुजः स्युः पोटलीसेवया॥३५॥ अर्थ-वातादिक पवनके लगनेसे जो कृश होगये हैं और जो क्षयरोगसे व्याप्त हैं कोढी हैं पीलियाने ग्रस लिया है जिनको वैद्यने त्याग दियाहो शोष होगयाहो विविधज्वरसे पीडितहों जिनको भ्रम मदोन्माद और प्रमाद होगयाहो वे सब इस पोट- लीके सेवनसे नीरोग (विगतामय ) होजाते हैं ॥३५॥ इति लोकेश्वरपोटलीरसः । अथ राजमृगांकरसः। रसभस्म त्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् ।। मृतताम्रस्य भागैक शिला गंधकतालकम् ॥ ३६॥ प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् ॥ वराटीः पूरयेत्तेन राजाक्षीरेण टंकणम् ॥ ३७॥ पिष्टा तेन मुखं रुद्धा मृद्भांडे च निरोधयेत् ॥ शुप्कं गजपुटे पाच्य चूर्णयेत्स्वाङ्गशीतलम् ॥३८॥ रसो राजमृगांकोयं चतुजः कफापहः॥ दर्शभिः पिप्पलीशोद्वैमरिचकोनविंशतिः॥ ३९ ॥ सघृतेर्दापयेत्वार्थ वातश्लेप्मोद्भवे क्षये ॥ अर्थ-पारेकी भस्म तीनमाग सोनेकी भस्म १ भाग मरा हुआ तांबा एक भाग और मेनसिल गंधक हरतालके दोही भाग ले सबको मिला पीली काटीमें भरे बकरी

(७२)
रसमञ्जरी।
सुहागेको रगड काडीका मुँह बन्दकर मिट्टीके वर्तनमें रखदै
सूखनेपर गजपुटकी आगदे ठंडा होनेपर उतारले यह राजमू-
गांकरस है दश पीपल शहदके साथ चार रत्ती खानसे कफको
दूर करे कालीमिरच और घृतसे वातश्लेष्मासे उत्पन्न क्षयीरो-
गमें देवे॥३६॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥
इति राजमृगांकरसः।
अथ रत्नगिरिरसः।
शुद्धं सूतं समं गंधं मृतं स्वर्णाभ्रताम्रकम् ॥ ४०॥
प्रत्येकं मृततुल्यं स्यात्मताई मृतलोहकम् ॥
लोहा मृतवैकान्तं मर्दयेझंगजैवैः ॥४१॥
पर्पटीरसवत्पाच्यं चूर्णितं भावयेत्पृथक् ॥
शिवासकनिर्गुडीवचासोमाग्निभंगजैः ॥ ४२ ॥
क्षुद्रा मुंडीजयंत्योश्च मुनिब्रह्मोत्थचित्रकः॥
कन्याद्रावैश्व संभाव्य प्रतिद्रावैस्त्रिधात्रिधा ॥४३॥
रुद्धा लघुपुटे पाच्य भूधरे तं समुद्धरेत् ॥
अर्थ-शुद्ध पारा इसीके समान गंधक, स्वर्ण, अभ्रक और
तांबेकी भस्म ये सब पारेके समान ले पारेसे आधी लोहेकी
भस्म और लोहेसे आधी वैक्रान्तकी भस्म इन सयको भांग.
रेके रसमें मर्दनकर पर्पटीरसकी तरह पचायकर नीचे लिखी
हुई औषधियोंकी पृथक् पृथक् तीन २ भावना दे सहजना,
अडूसा, निर्गुडी, वच, गिलोय, भांगरा, कटेरी, गोरखमुंडी,
अरनी,अगस्तिया, ब्राह्मी, चीता और ग्वारपाठाके रस में फिर
भूधरयंत्रसे लघुपुटकी आग दे उतार ले॥४०॥४१॥४२॥४३॥
अस्य सेवनविधिः।
इमं नवज्वरे दद्यान्मापमानं रसस्य तु ॥४४॥

भाषाटीकासहिता। (७३) कृष्णधान्यकसमिश्रं मुहूर्ताद्विज्वरो भवेत् ॥ अयं रत्नगिरिनाम रसोयोगस्य वाहकः॥४५॥ अर्थ-ठंढा होनेपर उतारकर एक मासे नवीनज्वरमें पीपल और धनियेके साथ दे तो दो घडीमें ज्वर दूर होजाय यह रत्न- गिरि नाम रस योगवाही है ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ इति रत्नगिरिरसः। अथ हिंगुलेश्वरो रसः। तुल्यांशं चूर्णयेत्खल्वे पिप्पली हिंगुलं विपम् ॥ द्विगुंजं मधुना देयं वातज्वरनिवृत्तये ॥४६॥ अर्थ-पीपल, हिंगलू और विष बराबर बराबर लेकर खरल करे वातज्वरकी शान्तिके हेतु इसकी दो रत्ती मात्रा शहदके संग देवे ॥ ४६॥ इति हिंगुलेश्वरो रसः। अथ शीतभंजी रसः। पारदं रसकं तालं तुत्थं टंकणगंधकम् ॥ सर्वमेतत्सम शुद्ध कारवेल्या द्रवैर्दिनम् ॥१७॥ मर्दयेत्तेन कल्केन ताम्रपात्रोदरं लिपेत् ॥ अंगुल्यर्धप्रमाणेन पचेत्तत्सिकताये ॥१८॥ यंत्रे यावत्स्फुदंत्येवं ब्रीहयस्तस्य पृष्टतः ॥ ततः सुशीतलं ग्राह्यं ताम्रपानोदराद्भिपक् ॥ १९ ॥ शीतभंजी रसो नाम चूर्णयेन्मारिचैः समम् ॥ मापेक् पर्णखेडेन भक्षयेन्नाशयेज्वरम् ॥५०॥ त्रिदिनर्चिपमं तीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ॥ अर्थ-पारा, खपरिया, हरताल, नीलाथोथा, सुहागा, गंधक, ये सब सिद्ध किये हुए बराबर लेवे इन सबको करे- -

(७४)
रसमञ्जरी।
लाके रसमें मर्दन करे फिर इसको तांबेके बर्तनमें आधे अंगु-
लके समान लेपदे फिर वालुयंत्रमें चूल्हेपर रख आग देवे बालके
ऊपर धान रखदे जबतक धानकी खील.न हो तबतक
आगपर रहनेदे खिलजायँ तब जाने कि, रस बनगया फिर
ठंडा होनेपर तांबेके बर्तनसे निकालले इस शीतभंजीरसमें
कालीमिरच मिला ले रसमेंसे पांच रत्ती पानके साथ खानेसें
तीन दिनमें विषमज्वर, ऐकाहिक, द्वयाहिक व्याहिक और
चातुर्थिक ज्वरका नाश होताहै ॥ ४७॥४८॥४९॥५०॥
इति शीतभंजीरसः।
अथ शीतारिरसः।
सूतक टंकणं गंधं शुल्वचूर्ण समं समम् ॥५१॥
सूताद्विगुणितं देयं जेपालं तुपवर्जितम् ॥
सैंधवं मरिचं चिंचात्वग्भस्मापिच शर्कराः॥५२॥
प्रत्येकं सूततुल्यं स्याजवीरैमर्दयोदिनम् ।।
द्विगुंजं तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहम् ॥५३॥
रसःशीतारिनामायं शीतज्वरहरः परः॥
अर्थ-पारा, गंधक, सुहागा और तांबेकी भस्म सब समान
ले और पारसे दूना विनाछिलकेका जमालगोटा, सेंधानोन,
कालीमिरच,
1, इमलीकी छालकी भस्म और मिश्री ये सब
पारेकी वरावर ले जंभीरीके रसमें एक दिन खरल को फिर
दो दो रत्तीकी गोली बनावे गर्मपानीके साथ खानेसे वातज्वर .
और कफज्वरको दूरकरे यह शीतारिनाम रस शीतज्वरके
लिये तो एकही औषधि है ॥५१॥५२॥ ५३॥
इति गौतारिरसः।
अथ ज्वरराजरसः।
भागेक रसराजस्य भागस्याईन माक्षिका ॥५४॥

भाषाटीकासहिता। (७५)
भागद्वयं शिलायाश्च गंधकस्य त्रयो मताः॥
तालकाष्टादश भागाः शुल्वस्य भागपंचकम् ॥५५॥
भल्लातकत्रयो भागाः सर्वमेकर चूर्णयेत् ॥
वत्रीशीरप्लुतं कृत्वा दृढे मृन्मयभाजने ॥५६॥
विधाय सुदृढं मुद्रां पवेद्यामचतुष्टयम् ॥
स्वांगशीतं समुद्धृत्य मर्दयेत्सुदृढं पुनः॥ ५७॥
गुजाचतुष्टयं चास्य पर्णखंडेन दापयेत् ॥
ज्वरराजः प्रसिद्धोऽयमष्टज्वरविनाशकः ॥५८॥
प्रातःकाले प्रभुज्यनं पथ्यं तक्रौदन हितम् ॥
भागेन तुत्थसंयुक्तं चातुर्थिकनिवारणम् ॥ ५९॥
अर्थ-पारा एकतोला सोनामक्खीकी भस्म ६ मासे मैनशिल
दो तोले गंधक तीन तोले हरताल १८ तोले और तांबेकी
भस्म तोले और शुद्ध कियेहुए भिलाये तीन तोले इन सबको
थूहरके दूध खरल कर मिट्टीके पात्रमें रख इसका मुख मजबूत
बन्दकरे फिर चार पहरतक तीन अग्निसे पचावे स्वाङ्गशीतल
होनेपर उतारकर फिर खरल करे इसकी ४ रत्तीकी मात्रा
पानके साथ देवे यह ज्वरराजरस आठ प्रकारके ज्वरोको नाश
करता है इसकी मात्रा प्रातःकाल ले छाँछ और भात इसपर
हित है इसमें नीलाथोथा मिलाकर देनेसे यह चौथिया ज्वरको
खोता है ॥५४॥ ५५॥५६॥ ५७ ॥५८॥ ५९॥
इति ज्वरराजरसः।
अथापरः शीतभंजी रसः।
रसहिंगुलगंधं च जपालं च त्रिभिः समम् ।।
दंतीकायेन समर्थ रसो ज्वरहरः स्मृतः॥६॥

(७६) रसमञ्जरी। आईकस्य रसेनाथ दापयेत्तिकाद्वयम् ॥ नवज्वरं महाघोरं नाशयेद्याममात्रतः॥६॥. शर्करा दधिभक्तं च पथ्यं देयं प्रयत्नतः॥ शीततोयं पिवेच्चानु इक्षुमुद्गरसो हितः ॥ ६२॥ शीतभंजी रसो नाना सर्वज्वरविनाशकः॥ अर्थ-शुद्ध कियेहुए पारा, हिंगलू, गंधक और जमालगोटा तीनोंको बराबर लेकर दंतीके काढेमें खूब खरलकरे अदरखके रसमें दोरत्ती देनेसे नवीन महाघोरज्यरको पहरभरमें खोदेता है इसपर दही भात और बूरेका पथ्य देवे इसके ऊपर ठंढा पानी पीवे ईख और मुंगका पानी भी हितकारक है यह शीतभंजी रस सब ज्वरोका नाश करनेवाला है॥६०॥६१॥२॥ इति अपरः गीतभंनी रसः । अथ महाज्वरांकुशः। सूतं गंधं विपं तुल्यं धूर्तबीजं त्रिभिः समम् ॥ ६३॥ तच्चूर्णाद्विगुणं व्योपचूर्ण गुंजाद्वयं हितम् ॥ जंबीरकस्य मजाभिराईकस्य रसैर्युतः ॥ ६॥ महाज्वरांकुशो नाम ज्वराष्टकनिकृतनः॥ एकाहिकं व्याहिकं च न्याहिकं च चतुर्थकम् ॥६५॥ विपमं च विदोपोत्थं हंति सर्व न संशयः॥ व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चंक्रमणं तथा॥६६॥. ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान्भवेत् ॥ अर्थ-शुद्धकिया हुआ पारा, गंधक और विष ले तीनोंके 'नरावर धतूरेका बीज और सबसे दुगुनी त्रिकुटा अर्थात् (सोंठ मिरच पीपल ) लेकर सबको खरल करे इसकी दो रत्तीकी मात्रा जंभीरी अथवा अदरखके रसमें देनेसे सवप्रकारके R..

भाषाटीकासहिता। (७७) प्रवर एकाँतरा, द्वयाहिक, तिजारी, चौथिया, त्रिदोषसे उत्प- न विषमज्वरको नाश करता है ज्वर हटनेपर जबतक देहमें बल न आवे तबतक कसरत, कुस्ती, स्नान, टहलना ये बातें न करे॥६३ ॥ ६४॥६५॥६६॥ इति महावरांसुशो रसः। अथ प्राणेश्वरो रसः। शुद्धसूतं तथा गंध मृतानं विपसंयुतम् ॥ ६ ॥ समं तन्मदयेत्तालमूलीनीरैरुयहं बुधः ।। पूरयेत्कुपिकां तेन मुद्रयित्वा विशोपयेत् ॥ ६८ ॥ सप्तभिमृत्तिकावस्त्रैर्वेष्टयित्वाथ शोपयेत्॥ पुटेकुंभप्रमाणेन स्वांगशीतं समुद्धरेत् ॥ ६९ ॥ गृहीत्वा कुपिकामध्यान्मईयेच्च दिनं ततः॥ अजाजी चित्रकं हिंगु स्वर्जिका टंकणं च यत्॥७॥ गुग्गुलः पंच लवणं यवक्षारो यवानिका ॥ मरिचं पिप्पली चैव प्रत्येकं च समानतः॥१॥ एपां कपायेण पुनर्भावयेत्सप्तधाऽऽतपे ॥ नागवल्लीदलयुतः पंचगुंजो रसेश्वरः ॥ ७२ ।। अर्थ-शुद्ध कियाहुआ पारा और शुद्ध गंधक अभ्रककी भस्म और सेंगिया विष इन सबको बराबर लेकर हुसलीके रसमें तीन दिनतक खरल करे फिर कांचकी शीशीमें भरकर उसका मुंह बन्द करके सात कपडमिट्टी करे फिर सुखायकर कुंभपुटकी आग दे ठंडा होनेपर शीशीको निकालकर फोड लेबे फिर रस निकालकर एकदिन खरल करे जीरा, चीता, हींग, सज्जी, सुहागा, गूगल, पांचोंनोंन, जवाखार, अजमायन, मिरचओर पीपल ये सब औषधी बराबर लेकर इनके काटेमें उस रसको (७८) रसमञ्जरी। सात भावनादे इसकी मात्रा पांच रत्ती नागरपानके रसमें लेवे तो नीचे लिखेहुए गुण करे ॥६७॥६८॥६९॥७०।७१॥७२॥ अस्यैव सेवनविधिमाह । दद्यानवज्वरे तीव्र सोष्णं वारि पिवेदनु । प्राणेश्वरोरसोनाम सन्निपातप्रकोपनुत् ॥ ७३॥ शीतज्वरे दाहपूर्वे गुल्मे शूले त्रिदोपजे ॥ वांछितं भोजनं दद्यात्कुचिन्दनलेपनम् ॥ ७४॥ तापोद्रेकस्य शमनं वालाभापणगायनैः ॥ प्रभवेन्नात्र संदेहःस्वास्थ्यं च लभते नरः ॥७९॥ अर्थ-नवीन ज्वरमें इस रसको पानकेरसमें देवे ऊपरसे गर्मजल पीवे यह प्राणेश्वररस सब प्रकारके सन्निपातको दूरकरनेवाला है दाहपूर्वक शीतज्वरमें गुल्ममें त्रिदोषसे उत्पन्न हुए शलमें देवे रोगीकी इच्छाके अनुसार भोजन देवेऔर शरीरमें चन्दन लगा- वे बालकोंकी मीठी बातेसुनना और गान ज्वरके वेगमें शांति- दायक है और शरीरमें इस औषधिसे चैन होवे॥७॥७॥७॥ इति माणेश्वरो रसः। अथ नवज्वरेभसिंहः। शुद्धं सूतं तथा गंधं लोहं तानं च सीसकम् ॥ मरिच पिप्पली विश्वं समभागानि चूर्णयेत्॥ ७६ ॥ अर्द्धभागं विपं दत्त्वा मर्दयद्वासरद्वयम् ॥ शृंगवेरानुपानेन दद्याद्वंजाइयं भिषक् ।। ७७॥ नवज्वरे महाघोरे वाते संग्रहणीगदे ॥ नवज्वरेभसिंहोऽयं सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ७८॥ अर्थ-शुद्ध पाराऔर शुद्ध गंधक,मराहुआ लोह, तांबा और सांसा कालीमिरच,पीपल और सोंठ येसब एक एक भाग और - भाषाटीकासहिता! आधा भाग विग लेकर दो दिनतक अदरखके रसमें खरल करे जब इस प्रकार बनजाय तब महाघोर नवीनज्वरमें इसकी दो रत्तीकी गोली दे, यह बात और संग्रहणीको भी दूर करता है इस रसका नाम नवज्वरभसिंह है सब रोगोंपर चलता है, वैद्यको उचित है बालक, वृद्ध, तरुण, बलवान्, कमजोर और स्त्रीके अनुसार मात्रा देवे ॥ ७६ ॥ ७७॥ ७८॥ इति नववरेभसिंहः। अथ पंचाननज्वरांकुशः॥ शंभोः कंठविभूपणं समरिचं मारारिरक्तं रविः पक्षौ सागरलोचनं शशियुतं भागोऽर्कसंख्यान्वितम् ॥ खल्वे तं खलु मार्दितं रविजलैगुंजैकमात्रं ततः सिद्धोऽयं ज्वरदंतदर्पदलनः पंचाननाख्यो रसः॥७९॥ पथ्यं च देयंदधितकभक्तं सिंधूत्थयुक्तं सितया समेतम्।। गंधानुलेपो हिमतोयपानं दुग्धं च देयं शुभदाडिमं च८० अर्थ-विष दो भाग, कालीमिरच चार भाग, गंधक दी भाग, सिंगरफ १ भाग, तांबेकी भस्म बारह भाग इन सबको खरलमें डाल आकके दूधमें खरल करे फिर एक २ रत्तीकी गोली बनावे यह रस ज्वररूपहाथीके दांतोंका दर्प तोडनेके लिये सिंहरूप है इसपर दूध दही भात सेंधानमक अथवा मिश्री मिलाकर पथ्य देना चाहिये, चंदनादि सुगंधित वस्तु- ओंका लेपन ठंडा पानी पीना हित है दूध और अनार भी हितकारकहै ॥ ७९ ॥ ८०॥ इति पंचाननग्धरांकुशः। अथ पंचाननरसा. सूतं गंधकचित्रकं त्रिकटुकं मुस्ता विपं.त्रैफल- मेतेभ्यो द्विगुणां गुडेन गुटिकां गुंजाप्रमाणां हरेत् ।। .

(८०) रसमञ्जरी। कुष्ठादादशवायुशूलमुदरं शोपप्रमेहादिकं रोगानीककरीन्द्रदर्पदलने ख्यातो हि पंचाननः॥८॥ अर्थ-पारा, गंधक, चीतेकी छाल, त्रिकुटा, नागरमोथा और त्रिफला, ये सब समान ले इनसे दूना गुड़ लेकर मर्दन करे एकएक रत्तीकी गोलियाँ वनावे इन अठारह प्रकारके कोट वायुशूल उदरशोष और प्रमेहको दूर करता है यह पंचानन नाम रस हाथीके समूहरूपी रोगोंके समूहका दर्प दुरकरने- वाला है।। ८१॥ इति पंचाननरसः । अथ मृतसंजीवनीरसः॥ म्लेच्छस्य भागाश्चत्वारोजेपालस्य त्रयो मताः॥ द्वौ भागौ टंकणस्यैव भागैकममृतस्य च ॥ ८२॥ तत्सर्व मर्दयेत्सूक्ष्मं शुष्कं याम मिपम्वरः।। शृंगवेरांवुनान्देयो व्योपचित्रकसैंधवैः॥ ८३॥ गुंजाद्वयमितस्तापं हरत्येप विनिश्चयः॥ अर्थ-हिंगलू चारभाग, जमालगोटाशुद्ध तीन भाग,सुहागा दो भाग, गिलोय एकभाग, इन सबको पहरभर खूब खरल करे फिर अदरखके रसमें मर्दन करके त्रिकुटा, चीता और सेंधानमक इसमें डाल दे इसकी दो रत्तीकी मात्रा निश्चय तापको दूर करती है ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अस्यैव सेवनप्रकारः॥ घनसारेण युक्तेन चंदनेन विलेपयेत् ॥ ८॥ विदध्यात्कांस्यपात्रेण जीवयहोगिणं भिपक्॥ शाल्यन्नं तकसहित भोजयेद्विल्वसंयुतम् ॥ ८५॥ सन्निपाते महाघोरे त्रिदोपे विषमज्वरे ॥

भाषाटीकासहिता। (८१) आमवाते वातशुले गुल्मे प्लीहि जलोदरे ॥८६॥ शीतपूर्वे दाहपूर्व विपमे सततज्वरे ॥ अग्निमांद्य च वाते च प्रयोज्योऽयं रसेश्वरः ॥ ८७॥ मृतसंजीवनं नाम ख्यातोऽयं रससागरे ॥ ८८॥ अर्थ-कपूर मिलेहुये चन्दनका लेपन करे. पथ्य इसपर बिल्वप्रमाण भात और छांछ देवे. यह रससागरमें लिखा हुआ मृतसंजीवन नाम रसेश्वर-महाघोर सन्निपात, विदोष, विषमज्वर, आमवात, वायु,शूल, गुल्म, तापतिल्ली, जलोदर, शीतपूर्वक और दाहपूर्वक विषमज्वर और निरन्तर ज्वर इन रोगोंका नाश करता है ॥ ८४॥ ८५॥८६॥ ८७ ॥८८॥ इति मृतसंजीवनरसः। अथ रविसुंदरो रसः। द्विभागतालेन हतं च तानं रसं च गंधं च समानमाहुः ।। विपं समं तद्विगुणं चं तानं त्रिसप्तवारेण दिवाकरांशौ ८९ विमर्च रिपृस्वरसेन चूर्ण गुंजैकमानं सितया समेतम् ॥ ज्वरांकुशोऽयं रविसुन्दराख्यो ज्वरानिहन्त्यएविधान्स- मयान् ॥ ९॥ अर्थ-दो भाग हरताल,मराहुआ तांबा, शुद्ध पारा और शुद्ध गंधक समान ले और समान ही विष ले विषसे दूनी तविकी भस्म ले आके रसमें इक्कीसवार घोटे और फिर नींबूके रसमें घोटकर एक एक रत्ती की गोली बनावे और मि- श्रीकै साथ दे तो यह रविसुन्दर नाम रस आठ प्रकारके ज्वरों- को नाश करता है ।। ८९ ॥ ९० ॥ प्रति रविसुन्दरो रसः। अथ सन्निपातमरवो रसः। ताम्रगंधरसश्वेतस्पंदामरिचपूतना समीनपित्तजेपालास्तुल्या एकत्र मर्दिताः॥९१ ॥ ६ (८०) रसमञ्जरी। कुटाष्ट्रादशवायुशूलमुदरं शोपप्रमेहादिकं रोगानीककरीन्द्रदर्पदलने ख्यातो हि पंचाननः ।।८१ ॥ अर्थ-पारा, गंधक, चीतेकी छाल, त्रिकुटा, नागरमोथा और त्रिफला, ये सब समान ले इनसे दूना गुड़ लेकर मर्दन करे एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनावे इन अठारह प्रकारके कोढ वायुशूल उदरशोष और प्रमेहको दूर करता है यह पंचानन नाम रस हार्थीके समहरूपी रोगोंके समूहका दर्प दूर करने- वाला है ॥ ८१॥ इति पंचाननरसः । अथ मृतसंजीवनीरसः॥ म्लेच्छस्य भागाश्चत्वारो जेपालस्य त्रयो मताः॥ द्वौ भागों टंकणस्यैव भागैकममृतस्य च ॥ ८२॥ तत्सर्वं मर्दयेत्सूक्ष्म शुष्कं याम भिपग्वरः॥ शृंगवेरांबुना देयो व्योपचित्रकसैंधवैः ।। ८३ ॥ गुंजाइयमितस्तापं हरत्येप विनिश्चयः॥ अर्थ-हिंगलू चारभाग, जमालगोटाशुद्ध तीन भाग,सुहागा दो भाग, गिलोय एकभाग, इन सबको पहरभर खूब खरल करै फिर अदरखके रसमें मर्दन करके त्रिकुटा, चीता और सेंधानमक इसमें डाल दे इसकी दो रत्तीकी मात्रा निश्चय तापको दूर करती है ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अस्यैव सेवनप्रकारः॥ घनसारेण युक्तेन चंदनेन विलेपयेत् ॥ ८ ॥ विदध्यात्कांस्यपात्रेण जीवयेद्रोगिणं भिपक् ॥ शाल्यनं तकसहित भोजयेदिल्वसंयुतम् ॥ ८५॥ सन्निपाते महाघोरे त्रिदोपे विषमज्वरे ॥

भाषाटीकासहिता। (८५) पीनोत्तुंगकुचोत्पीडैः कामिनीपरिरंभणैः॥ रम्यवीणानिनादाद्यैर्गायनैः श्रवणामृतैः ॥ १११॥ पुण्यश्लोकपुराणानां कथासंभापणैः शुभैः ॥ एभिः प्रकारैस्तापस्य जायतेशमनं परम् ॥ ११२॥ वर्जयेन्मैथुनं तावद्यावन्नो वलवान भवेत् ॥ दद्यादातादिरोगेषु सिंधुगुग्गुलवह्निभिः ॥ ११३॥ दद्यात्कणामाक्षिकाभ्यां कामलाक्षयपांडुपु॥ तत्तद्रोगानुपानेन सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ ११४॥ अयं प्रतापलंकेशः सन्निपातनिकृन्तनः ॥ ११५॥ अर्थ-औरभी यह काम करे कपूरसहित चन्दन लेपन, नौर- सिरी, चमेली और पुन्नागके फूलोंकी सेजकर रोगीको सुवावे और बारबार चन्दन लगाता रहे नवीन हाव, भाव, कटाक्ष, पानोंत्तुंग कुचवाली युवतियोंसे आलिंगन, मधुर वीणा आदि बाजोंकी ध्वनि, दिल बहलावके लिये कथा, पुराण, कहा- नीका सुनना इन बातोंसे तापका नाश होता है, जबतक बल न आवे तबतक मैथुन न करे वातादिरोगमें संधानोन, गूगल और चीतेके काढेके साथ दे. कामला, क्षय और पीलियामें पीपल और शहदके साथ चटावे जैसा रोग हो उसमें उसी अनुपानके साथ देवे. यह प्रतापलंकेश्वर नाम रस सन्निपातका जीतनेवाला है ॥१०९॥११०॥१११॥११२॥११३॥११४॥११॥ इति प्रतापलंकेश्वरः। अथ महोदधिरसः। सूतकं गंधकं लोहं विपं चापि वराटकम् ॥ ताम्रकं वंगभस्माथ अभ्रकं च समांशकम् ॥ ११६॥ त्रिकटुं पत्रमुस्तं च विडंग नांगकेशरम् ।।

(८४)
रसमञ्जरी।
अर्थ-ऑगाकी जड और चीतेकी जडकी छाल दोनोंको
पानी में घोट कर वस्त्रमें छान ले फिर इस रसके समान पारा,
गंधक, अभ्रक,हिंगल, विष,सुहागा, हरताल,सबको मिलाकर
सात दिनतक खरल करे फिर तीन दिन मूसलीकेरसमें खरल
करके धूपमें सुखा ले फिर गौके थनकीसी भूषामें इसको भर
ऊपरसे ढकदेवे पीछे सात कपडमिट्टी कर लघुपुटमें फूंक दे पीछे
इसमें पारेके समान लोहभस्म वंगभस्म सीसाभस्म मुलहठी
नागरमोथारेणुका गुग्गुल मैनसिल और नागकेशर और आधा-
भाग शोधा हुआ विप इन सबको खरल करे फिर सींगिया
विपके पानीमें देकर घोट घोटकर दो घडी धूपमें रखदे फिर
त्रिकुटाके काढेसे,धतूरके रससे,विफलाके काढेसे,अगस्तियाके
फूलके रससे, समुद्रफेनके रससे, भांगेके रससे चीतेके काढेसे
और ज्वालामुखीके रससे, सात सात भावना जुदी जुदी देवे
फिर इनको घोट पीस सबके समान विष डालदे फिर इसको
कांचकी शीशीमें भरदे और होश्यारीसे रक्खे यह रस एक
रत्ती चीते अथवा अदरखके रसमें रोगीकी मूळ अथवा
विस्मृतिके लिये देवे अधवा रोगीके तलुएको छुरीसे चीरकर
अदरखके रससे इसको भरदे. यदि इसपरभी दांत न खुलें ता
उसके शिरपर सौ घडे पानीके डाले यदि रोगीको भोजनकी
इच्छा होवे तो मिश्री मिला दहीभात अथवा जीरा मिली
हुई छोळ देवे पीने के लिये शरयत जो इच्छा करे तो ऐसे
करनेसे ताप और रसकी गर्मी शान्त होती है ।। १५-१०८ ।।
अस्यैव सेवनप्रकार: ॥
सचन्द्रचन्दनरसोल्लेपनं कुरु शीतलम् ।।
तृलिकामल्लिकाजातीपुन्नागवकुलावृताम् ।। १०९॥
विधाय शय्यां तत्रस्थं लेपयेचन्दनैर्मुहुः ।।
हावभावविलासोक्तिकटाक्षचंचलेक्षणः ॥१०॥

भापाटीकासहिता। (८५) पीनोत्तुंगकुचोत्पीडैः कामिनीपरिरंभणैः॥ रम्यवीणानिनादाद्यैर्गायनैः श्रवणामृतैः ॥ ११ ॥ पुण्यश्लोकपुराणानां कथासंभापणैः शुभैः ।। एभिः प्रकारैस्तापस्य जायतेशमनं परम् ॥ ११२॥ वर्जयेन्मैथुनं तावद्यावनो वलवान् भवेत् ॥ दद्यादातादिरोगेषु सिंधुगुग्गुलवह्निभिः ॥ ११३॥ दद्यात्कणामाक्षिकाभ्यां कामलाक्षयपांडुषु ।। तत्तद्रोगानुपानेन सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ११४॥ अयं प्रतापलंकेशः सन्निपातनिकृन्तनः ॥ ११५॥ अर्थ-औरभी यह काम करे कपूरसहित चन्दन लेपन, मौर- सिरी, चमेली और पुन्नागके फूलोंकी सेजकर रोगीको सुवावे और वारवार चन्दन लगाता रहे नवीन हाव, भाव, कटाक्ष, पीनों ग कुनवाली युवतियोंसे आलिंगन, मधुर वीणा आदि बाजोंकी ध्वनि, दिल बहलावके लिये कथा, पुराण, कहा- नीका सुनना इन बातोंसे तापका नाश होता है, जबतक बल न आवे तवत्तक मैथुन न करे वातादिरोगमें संधानोन, गुगुल और चीतेके काढेके साथ दे. कामला, क्षय और पीलियामें पीपल और शहदके साथ चटावे जैसा रोग हो उसमें उसी अतुपानके साथ देवे. यह प्रतापलकेश्वर नाम रस सनिपातका जीतनेवाला है॥१०९॥११०॥१११॥११२॥११३॥११४॥११५॥ इति प्रतापलंकेश्वरः। अथ महोदधिरसः। सूतकं गंधक लोहं विपं चापि वराटकम् ॥ ताम्रकं वंगभस्माथ अभ्रकं च समांशकम् ॥ ११६॥ त्रिकटुं पत्रमुस्तं च विडंग नांगकेशरम् ॥

(८६) रसमजरी। रेणुकामलकं चैव पिप्पलीमूलमेव च ।। ११७ ।। एपांच द्विगुणो भागो मर्दयित्वाप्रयत्नतः॥ भावना तब दातव्या गजपिप्पलिकांबुना ॥ ११८॥ मात्रा चणकमाना तु वटिकेयं प्रकीर्तिता ॥ श्वासं हन्ति तथा कासमशीसि च भगन्दरम्॥११९॥ हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कर्णरोगं कपालिकम् ॥ हरेत्संग्रहणीरोगमप्टौ च जाठराणि च ॥ प्रमेहविंशतिं चैव अश्मरी च चतुर्विधाम् ॥ १२०॥ नचानपाने परिहारमस्ति न शीतवाताध्वनि मैथुने च ॥ यथेष्टचेशभिरतःप्रयोगे नरोभवेत्कांचनराशिगौरः॥१२॥ अर्थ-शुद्ध पारा, गंधक, लोहा, विष, कोडी, तानभस्म, वंगभम्म और अभ्रक ये सब बराबर लेवे. त्रिकुटा, नागर- मोथा, वायषिडंग, नागकेशर, रेणुका, आमला, पीपलामूल ये सब दो दो भागले इन सबको खरल कर गजपीपलके रसकी तीन भावना देवे चनेकी बरावर गोली बनावे. यह महोदधि- रस श्वास, खांसी, बवासीर, भगन्दर, हृदयशूल, पसलीका शूल, कानका दर्द, व कपालके रोगको दूर करता है. संग्रहणी और आठ प्रकारके उदररोगोंको, वीस प्रकारके प्रमेहाँको और चार प्रकारकी पथरीको दूर करता है. इसमें किसी प्रकारके अन्न पानीका परित्याग, मार्गमें शरदी हवा मैथुनकी रोक नहीं है. इच्छाके अनुसार काम करनेपरभी मनुष्यका शरीर सुवर्णसा होजाता है ॥ ११६-१२१ ॥ इति महोदधिरसः। अथोन्मत्ताख्यो रसः। रसं च गंधकं चैव धत्तूरफलजैवैः ।। मईयेदिनमेकं च तुल्यं त्रिकटुकं क्षिपेत् ॥ १२२ ॥ , भापाटीकासहिता। (८७) उन्मत्ताख्यरसो नाम सन्निपातनिकृन्तनः ॥ कस्तेन न कृतो धर्मःकां च पूजांन सोऽर्हति ॥ १२३ ॥ सन्निपातार्णवे मनं योऽभ्युद्धरति देहिनम् ॥ अर्थ-पारा और गंधक समान लेकर धतूरेके फलके रससे एक दिन खरल करे फिर समान सोंठ, मिरच, पीपल, डालदे. यह उन्मत्ताख्य नाम रस सनिपातका नाशक है. जो मनुष्य सन्निपातरोगसमुद्र में डूबेहुये मनुष्यको निकालता है उसने सब धर्म करलिये और वहीं सब प्रकार पूजाके योग्य है ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ इति उन्मत्ताख्यो रसः। अथ संज्ञाकरणो रसः। वचा रसोनकटुकं सैंधवं बृहतीफलम् ॥ १२४ ॥ रुद्राक्ष मधुसारं च फलं सामुद्रिकामृतम् ।। समभागानि चैतानि हकक्षीरेण भावयेत् ॥ १२५॥ भावयेन्मत्स्यपित्तेन त्रिवारं चूर्णयेत्ततः॥ धमनं कथितं श्रेष्ठं सन्निपाते सुदारुणे ॥ १२६॥ कफोल्बणेऽतिवाते च अपस्मारे हलीमके । शिरोरोगे कर्णरोगे नेत्ररोगे विधानतः॥ १२७ ॥ दापयेनाणछिद्राभ्यां संज्ञाकरणमुत्तमम् ॥ अर्थ-वच, लहसन, कुटकी,सेंधानमक, बडीकटेरी,रुद्राक्ष, मुल समन्दरफल और विष ये सब समान भाग ले और आकंके दूधकी भावता दे फिर मछलीके पित्तकी तीन भावना देकर पीसले सनिपातमें इसका धमन उत्तम है. कफकी अधि- कतामें, वातमें, मृगीमें, पीनसमें, शिरके रोगोंमें, कर्णरोगमें, (८८) रसमञ्जरी। नेत्ररोगमें, इस उत्तमसंज्ञाकरणरसको नासिकाकै छिद्रद्वारा विधिपूर्वक ऊपरको चढावै ॥ १२४ ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ १२७ ॥ इति संज्ञाकरणो रसः। अथ चन्द्रशेखरो रसः । शुद्धं सूतं समं गंधं मरिचं टंकणं तथा ॥ १२८॥ चतुस्तुल्या सिता योज्या मत्स्यपित्तेन भावयेत् ॥ विदिनं मईयेत्तेन रसोऽयं चन्द्रशेखरः॥ १२९ ॥ द्विगुंजमाईकद्रावैर्देयं शीतोदकं पुनः॥ तक्रभक्तं च ताकं पथ्यं तत्र निधापयेत् ॥ १३०॥ अर्थ-शुद्ध किया हुआ पारा और इसके समान ही शुद्ध कोहुई गंधक और कालीमिरच और सुहागा ले और इन चारोंके बराबर मिश्री मिलाकर मछलीके पित्तमें घोटे. तीन दिन घोटनेसे यह चन्द्रशेखर रस होता है इसकी दो रत्ती अद- रखके रसमें दे ऊपरसे ठंढा पानी पिलावे पथ्य छांछ औरभात बैंगनका साग देवे तो तीन दिनमें पित्त और कफज्वरको दूर करे।। १२८ ॥२९॥ १३० ।। इति चन्द्रशेखरोरस । अथ कनकसुन्दरो रसः। हिंगुलं मारचं गंधं पिप्पली टंकणं विपम् ॥ १३१ ॥ कनकस्य च वीजानि समांशं विजयारसैः॥ सर्दयेद्यासमात्रं तु चणसारा वी कृता ।। १३२।। भक्षणाद्वहणी हन्याद्रसः कनकसुंदरः॥ अग्निमांद्यं ज्वरं तीवमतिसारं च नाशयेत् ॥ १३३॥ दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गव्या तक्रमेव च ।।

भाषाटीकासहिता। (८९) ग्रहणीदोपिणां तक दीपनं पाहिलाघवम् ।। १३४॥ पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपनम् ॥ अर्थ-हिंगुल, कालीमिरच, गंधक, पीपल,सुहागा,विष और धतूरेके बीज ये सब बरावर लेकर भांगके रसमें पहरभर खरल करे फिर चनाकी बराबर गोलियां बनावे तो यह कनकसुन्दर रस संग्रहणी मंदाग्नि ज्वर अतीसारका नाश करे पथ्य इसपर दही भात और गौ अथवा बकरीका मट्ठा देवे क्योंकि संग्रह- जीरोगवालोंको मट्ठा दीपन है और लघु है और पय्य मधुर पा- कित्व होनेसे पित्तको नहीं बढाताहै ॥१३॥९३२॥१३३॥१३४॥ इति कनकसुन्दररतः। अथ रामवाणरसः। सूतकं गंधकं चैव शाणं पाणं च गृह्यते ।। १३५ ॥ दरदं टंकणं चैव मरिचंच विपं तथा ॥ चत्वारोपधयः सर्वे द्विद्विटंकं च कथ्यते ।। १३६॥ जैपालबीजं संयोज्यं टंकं च दिक्पमाणतः ॥ तितिडीरससंमद्य गुंजामात्रवटी कृता । १३७ ॥ तुलसीपत्रसंयुक्ता सर्वं च विषमज्वराः ॥ एकाहिक ट्याहिकं च व्याहिकं च चतुर्थकम्।। १३८॥ शीतदाह्यादिकं सर्व नाशयति च वेगतः ॥ पथ्यं दुग्धौदनं देयं दधिभक्तं च भोजनम् ॥ १३९ ।। धन्वन्तरिकृतो योगो निजपुत्रेण हेतुना ।। रामवाणरसो नाम सर्वरोगप्रणाशकः ।। १४०॥ अर्थ -पारा,शाणभर गंधक,तोलेभर सिंगरफ,सुहागा,मिरच, व तेलियामीठायेचारों दो दो टंक और दशटंक जमालगोटाके बीज ये सब इमलीके रसमें खरल करके रत्ती रत्तीभरकी गोली (९०) रसमारी। बनावे और तुलसीके पत्तोंके संग खानेसे सब प्रकारके वियम- ज्वर, एकाहिक, द्वयाहिक, व्याहिक, चौथिया, शीतज्वर, दाहज्वरको तत्काल नाश करदेता है दूध चावल अथवा दही भात पथ्य देवे इस रामबाणका योग धन्वन्तरिने अपने पुत्रके हेतु किया था यह सब रोगोंको नाश करताहै ॥ १३५-१४०॥ इति रामवाणरसः। अथ चन्द्रप्रभा वटी। मृतं सूतं मृतं तानं मृतं स्वर्ण समं समम् ॥ तुल्यं च खदिरं सारं तथा मोचरसंक्षिपेत् ॥ १४१॥ द्रवैः शाल्मलिमूलोत्थैर्मईयेत्प्रहरद्वयम् ॥ चणमात्रां वटी भक्षेन्निप्कैकं जीरकैः सह ॥ १४२॥ त्रिदोपोत्थमतीसारं सज्वरं नाशयेवम् ॥ अर्थ-पारा, तांबा और सुवर्ण इन तीनोंका भस्म लेकर इनके समानही खैरसार और मोचरस लेवे इन सबको सेमरकी जड़के रसमें दो पहर खरल करे फिर चनेकी बराबर गोली बनावे एक गोली तीनमासे जीरेके संग खाय तो ज्वर सहित त्रिदोषका अतीसार दूर होवे ॥ १४१॥१४२॥ इति चन्द्रप्रभावटी। अथ चिनाबररसः। शुद्धमूतं मृतं चानं गंधकं मर्दयेत्समम् ॥ १४३॥ लोहपात्र घृताभ्यक्ते याम मृदग्निना पचेत् ॥ चालयेल्लोहदंडेन रावतार्य विभावयेत् ॥ १४४ ॥ त्रिदिनं जीरकैः क्वाथैर्मापैकं भक्षयेन्नरः॥ रसश्चित्रांवरोनाम ग्रहणी रक्तसंयुताम् ॥ १४५॥ शमयेदनुपानेन आमशूलं प्रवाहिकाम् ॥

भापाटीकासहिता। (९१) अर्थ-शुद्ध पारा, अभ्रकका भस्म और गंधक इन तीनोंको समान लेकर खरल करे फिर घृतसे चुपडे हुये लोहेके पात्रमें मंदी मंदी आगसे सेके और लोहेकी कलछीसे चलाता रहे फिर उतारकर तीन दिन जीरके काढेसे खरल करे और एक २ मासेकी गोलियां बनाये यह चिनांवर नाम रस दस्तके साथ रुधिर आवे ऐसी संग्रहणीको, अनुपानके साथ खानेसे आमशल और प्रवाहिकाको दूर करे ॥ १४३ ॥ १४४ ॥ १४॥ इति चित्रांवररसः। अथ ग्रहणीकपाटरसा। तारमौक्तिकहेमायःसारश्चैकैकभागिकाः॥ १४६॥ द्विभागो गंधकः सूतत्रिभागो मईयदिनम् ।। कपित्थस्वरसाद मृगशृंगे ततः क्षिपेत् ॥ १४७ ॥ पुटेन्मध्यपुटेनैव तत उद्धृत्य मर्दयेत् ॥ बलारसेः सप्तधैवमपामार्गरसैत्रिधा ॥ १४८ ॥ लोध्रप्रतिविपामुस्ताधातकीन्द्रयवामृताः। प्रत्येकमेपां स्वरसेभीवनास्याधिधाविधा ।। १४९॥ मापमात्ररसो देयो मधुना मरिचः सह ।। हन्यात्सर्वानतीसारान्ग्रहणी पंचधापि च ॥ १५० ॥ कपाटो ग्रहणीनाम रसोऽयं चाग्निदीपनः॥ अर्थ-रूपे, मोती, सुवर्ण, व लोहा इन सबकी भस्म एक एक भाग और गंधक शुद्ध दोभाग और पारा तीन भाग दिन- भर केय के रससे मर्दन करे फिर हिरणके सींगमें भरदे ऊपरसे कपडमिट्टी करके मध्यपुटकी आगमें फूकदे फिर निकालकर पला अर्थात् खरेटीके रसमें सातबार घोटे और ऑगाके रसमें तीनवार घोटे. लोधा, अतीस, नागरमोथा, धाय के फल , (९२) रसमचरी। इन्द्रजी और गिलोय इन सबमेंसे प्रत्येककी तीन २ भावना देवे. इसकी एक मासेकी मात्रा शहद और मिरचके संग देने- से सब प्रकारके अतीसार और पांच प्रकारको संग्रहणीको दूर करता है यह रस ग्रहणीकपाट नाम जठराग्निको प्रज्वलित करनेवाला है ॥ १४६॥ १४७ ॥१४८ ॥ १४९ ॥ १५० ॥ इति ग्रहणीकपाटरसः। अथ वचकपाटरसः। मृतसूताभ्रकं गंधं यवक्षारं सटंकणम् ॥ ११ ॥ अग्निमंथं वचां कुर्यात्सूततुल्यामिमां सुधीः॥ ततो जयंतीजवीरभंगद्रावैविमईयेत् ॥ १२ ॥ विवासरंततो गोलं कृत्वा संशोण्य धारयेत् ॥ लोहपात्रे च लवणं अधोपरि निधापयेत् ॥ १५३ ।। अधोवदिशनैः कुर्याधामाधैं चतदुद्धरेत् ॥ रसतुल्यामतिविपां दद्यान्मोचरसं तथा ।। १५४॥ कपित्थविजयाद्रावैर्भावयेत्सप्तधा भिपक् ॥ धातकीव्यवमुस्तालोधबिल्वगुचिकाः ।। १५५ ।। एतद्रसैर्भावयित्वा वारैकं च विशोपयेत् ॥ रसवनं कपाटाख्यं मापैकं मधुना लिहेत्॥१५६॥ वह्निः शुंठी विडंगापि विल्वं चलवणं समम् ॥ पिवेदुष्णाम्बुना चानु सर्वजां ग्रहणी जयेत् ॥ १७॥ अर्थ-पारेका भस्म,अभ्रककी भस्म,गंधक,जवाखार सुहागा, अरनी और वच ये सब पारेके समान लेवे इन सबको जंयती, जंभीरी और भांगरेके रसमें तीन दिन खरल करे फिर गोला पनाकर सुखालेवे फिर लोहेके पात्रमें उसको रख ऊपरसे नमक 7 भाषाटीकासहिता। (९३) भरदे फिर आधे पहरतक नीचे मंदी आगसे सेककर उता- रले पीछे पारेके समान अतीस डालकर कैथ और भांगके रस. की सात सात भावना देवै फिर धायके फूल, इन्द्रजौ, मोथा, लोध, बेल और गिलोयके रसकी एक एक भावना देकर सुखाले एक एक मासेकी गोलियां बनाकर शहदके संग खाय अपरसे चीता, सोंठ, वायविडंग, बेल लवण ये समान लेकर पूर्ण कर गर्मजलके साथ लेवै तो यह वज्रकपाटरस सब प्रका- रकी ग्रहणीको शान्त करता है ॥ १५१ ॥ १५२॥१५३॥ १५४ ॥ ॥ १५५॥ १५६॥ १५७॥ इति वज्रग्रहणीकपाटरसः । अथ ग्रहणीकपाटः। मुक्तासुवर्ण रसगंधटंकणं धनं कपर्दोऽमृततुल्यभागम् ॥ सर्वैः समंशंखकचूर्णयुक्त खल्वेच भाव्योतिविपाद्रवेण१५८ गोलं च कृत्वा मृतकर्करस्थं संरुध्य चानौ हि पचेदिनार्दम् ।। सुस्वांगशीतोरस एप भाव्योधत्तूवह्निमुशलीद्रवैश्च १९९|| लोहस्य पात्रे परिपाचितश्च सिद्धो भवेत्संग्रहणीकपाटः ॥ वातोत्तरायां मरिचाज्ययुक्तापित्तोत्तरायांमधुपिप्पलीभिः॥ श्लेष्मोत्तरायां विजयारसेन कटुवयेणापि युतो ग्रहण्याम् ॥ क्षये ज्वरेप्यसि विड्विकारे सामातिसारेऽरुचिपीनसेच१६१ मोहे च कृच्छ्रे गतधातुवृद्धौ गुंजाइयं चापि महामयनम् १६२ अर्थ-मोती, सुवर्णभस्म, पारा, गंधक, सुहागा, नागर- मोथा, विष ये समान ले इन सबके बरावर शंखकी भस्म मि- लाकर अतीसके रसकी भावना दे फिर गोला बनाकर मि- टीके वासनमें रख संपुटकर आधे दिनतक अग्निपर रखे ठंढा होनेपर उतारकर धतूरा, चीता और मूसलीके रसकी एक एक भावना देवे फिर लोहे के पात्र में पचानेसे यह ग्रहणीकपाट --

(९४)
रसमञ्जरी।
सिद्ध होता है वातजन्य ग्रहणीमें कालीमिरच और घीके साथ
देवे पित्तज ग्रहणीमें शहद और पीपलके साथ और कफजन्य
ग्रहणीमें भांगके रस अथवा त्रिकुटाके साथ देवे क्षयी, ज्वर,
बवासीर, मलके विकार, आमातिसार, अरुचि,पीनस,मोह,
कृच्छ्र,धातुक्षीण इन रोगोंमें दो रत्तीकी मात्रा देवे यह रस ऐसे
बड़े बड़े रोगोंको दूर करता है ॥ १५८-१६२ ।।
इति ग्रहणीकपाटरसः।
अथ विजयभैरवरसः।
सूतकं गंधकं लोहं विपं चित्रकमभ्रकम् ॥
विडंग रेणुका मुस्ता एला केशरपत्रकम् ॥ १६३ ॥
फलत्रयं त्रिकटुकं शुल्बभस्म तथैव च ॥
एतानि समभागानि द्विगुणो दीयते गुडः ।। १६४ ॥
कासे श्वासे क्षये गुल्मे प्रमेहे विपमज्वरे ॥
सूतायां ग्रहणीमांचे शूले पांड्वामये तथा ॥ १६५॥
हस्तपादादिरोगेषु गुटिकेयं प्रशस्यते ॥
अर्थ पारा, गंधक, लोहेका भस्म, विष, चीता, अभ्रकका
भस्म, वायविडंग, रेणुका, मोथा, इलायची, केशर, तेजपात,
त्रिफला, त्रिकुटा और तांबेका भस्म ये सब समान ले और
इन सबसे दूना गुड़ ले खरल करे और दो २ रत्तीकी गोलियां
मनाये. ये वटिका खांसी, वास, क्षयी, गुल्म, प्रमेह, विषम-
ज्वर, प्रसूता स्त्रीकी संग्रहणी, अग्निमंद, शल, पीलिया और
हाथपांवकी पीडामें उत्तम कहीगई है ॥ १६३ ॥ १६४ ॥ १६५॥
इति विजयभैरपरसः।
अथ आनन्दभैरवो रसः ।
दरदं वत्सनाभं च मरिचं टंकणं कणा ॥ १६६॥

भापाटीकासहिता। चूर्णयेत्समभागेन रसो ह्यानन्दभैरवः ।। गुंजैकं तु द्विगुंजं वा वलं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ॥ १६७॥ मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलत्वचम् ॥ चूर्णितं कर्पमात्रं तु त्रिदोपस्यातिसारजित् ॥ १६८॥ दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गव्याजं तकमेव च ॥ पिपासायां जलं शीतं हिता च विजया निशि ॥१६९॥ अर्थ-हिंगुलू,वत्सनाभविप,कालीमिरच,सुहागा और पीपल सबको बराबर लेकर चूर्ण करे यह आनन्दभैरव रस है. बलाबल देखकर एक रत्ती अथवा दो रत्तीकी मात्रा ऊपरसे कुडाकी छाल एकवर्ष शहदके संग चाटे तो त्रिदोषसे उत्पन्न अतिसार नाश होता है. पथ्य दहीभात और गौका बकरीका महा देवे, प्यास लगने पर शीतलजल औररातमें भांग हितहै१६६-१६९॥ इति भानन्दभैरवो रसः। अथ मेघडंबरोरसः। तंदुलीयजलैः पिष्टं मृततुल्यं च गंधकम् ॥ अंधमूपागतं पक्त्वाभूधरे भस्मतां नयेत् ।। १७०॥ दशमूलकपायेण भावयेत्महरदयम् ॥ गुंजाद्वयं हरत्याशु हिकां कासं ज्वरं तथा ॥ १७ ॥ अनुपानेन दातव्यो रसोऽयं मेघडंबरः ॥ अर्थ-चौलाईकेरसमें पारे और गंधककोसमान लेकर खरल करे फिर अंधभूषामें रख भूवरयंत्रद्वारा पचावे फिर दशमूलके काढेमें इसको दो पहरतक खरल करे, इस मेघडंबर नाम रस- की दोरारत्तीकी गोली बनावे यह हिचकी खांसी और ज्वर- को अनुपानके साथ देनेसे बहुत शीघ्र दूर करता है१७०११७१॥ इति मेघडंपरो रतः।

(९६)
रसमारी।
अथ त्रिगुणाख्यो रसः।
गंधकादिगुणं सूतं शुद्धं मृद्रग्गिना क्षणम् ।। १७२ ।।
पक्त्वाऽवतार्य संचूर्ण्य चूर्णतुल्याभयायुतम् ।।
सप्तगंजामितं खादेवईयेच्च दिने दिने ॥ १७३॥
गुजैकं च क्रमेणैव यावत्स्यादेकविंशतिः ॥
क्षीराज्यशर्करामिभंशाल्यनं पथ्यमाचरेत् ॥ १७४ ।।
कंपवातप्रशान्त्यथै निर्वाते निवसेत्सदा ॥
त्रिगुणाख्यो रसो नाम्ना त्रिपक्षात्कंपवातनुत् ॥ ३७५॥
अर्थ-गंधकसे दूना शुद्ध कियाहुआ पारा लेकर थोडीदेर
अग्निपर धीरे धीरे पचाये फिर उतारकर इसके बराबर हर-
डका चूर्ण मिलावे पहिले दिन सात रत्ती खाय फिर एक एक
रत्ती प्रतिदिन बढाता रहे ( दूसरे दिन ८ तीसरे ९ ) इसी
प्रकार इझीस रत्तीतक बढावे. इसपर पथ्य दूध, मक्खन
मिश्री और चावलका लेवे और ऐसे मकानमें रहे जिसमें हवा
न आवे यह त्रिगुणाख्यरस ४५ दिनमें कंपवातको दूरकरदेता
है।। १७२ ।। १७३ ।। १७४ ॥ १७५ ॥
इति त्रिगुणाख्यो रसः।
अथ वातारिरसः।
सूतहाटकवज्राणि तारं लोहं च माक्षिकम् ॥
तालं नीलांजनं तत्थमब्धिफेनं समांशकम् ॥ १७६॥
पंचानां लवणानां च भागमेकं विमर्दयेत् ॥
वज्रक्षीरैर्दिनैकं तु रुद्धा तं भूधरे पुटेत् ॥ १७७॥
मापैकमाईकद्रावलेहयेद्वातनाशनम् ॥
पिप्पलीमूलजं वाथं सकृष्णमनुपाययेत् ॥ १७८॥

+ भाषाटीकासहिता। (९७) सर्ववातविकारांस्तु निहंत्याक्षेपकादिकान् ॥ रसः सर्वत्र विख्यातो नानावातरिपुः स्मृतः ॥ १७९ ॥ अर्थ-पारेकी भस्म, हीराकी भस्म, रूपे, लोहे और सोना- मक्खीकी भस्म,हरिताल, नीलांजन, नीलाथोथा,समुद्रफेन ये सब समान भाग ले और एक भाग पांचों नीन लेकर एकदिन थूहरके दूध खरल कर फिर भूधरयंत्रद्वारा पचावै एकमासेकी गोली बनावैइस वातारि रसकोअद्रकके रसके साथ चाटै उपरसे पीपलामूलका काढा पीपल डालके ले यह रस सब वातजन्य विकारोंको और आक्षेपादिकोंको दूर करता है॥१७६॥१७७ ॥ ॥ १७८ ॥ १७९॥ इति वातारिरस । अथ वातगजांकुशरसः। मृतं लोहं सूतगंध ताम्रतालकमाक्षिकम् ॥ पां शृंगीविपं ब्यूपमग्निमंथं च टंकणम् ॥ १८॥ तुल्यं खले दिनं मर्य मुंडीनिडवैः ।। द्विगुंजां वटिकां खादेत्सर्ववातप्रशांतये ॥ १८१ ॥ साध्यासाध्यं निहंत्याशु रसो वातगजांकुशः ॥ अर्थ-भरा हुआ लोहा, मरा हुआ पारा, गंधक, तांबा, हरिताल सोनामक्खी, काकड़ासींगी, विष, त्रिकुटा, अरनी और सुहागा ये सब समान ले गोरखमुंडी और निर्गुडीके रसमें एकदिन खरलकरे दो दो रत्तीकी गोलियां बनावे. यह वातगजांकुश रस सयप्रकारकी साध्य और असाध्य वात- व्याधि खोनेमें वातरूप हाथीकेलिये अंकुशके समान है इसकी एक गोली पीपलके साथ खाय।। १८०॥ १८१ ।। इति घातगजांयुशो रसः। ७ काचकृप्यां च संवेश्य तां विभिमत्पुटैईढम् ।। १८४॥ साध दिनं क्रमेणानि ज्वालयेत्तदधस्ततः ॥ १८॥ मरिचान्यदभागेन समं वास्याथ मर्दयेत् ।। १८६॥ अमिमांद्य सन्निपातं पथ्य शाल्यादिकं लघु ॥ १८८॥ अर्थ-पारे,गंधक और सीसेको हंसपदीकेरसमें दिनभर धूपमें रगड़ कर उसकी गोलीबनाय काचकी आतिशी पकी शीशी में भरदे, उपरसे मिट्टीके तीन पुट लगावै मुखको अच्छी तरह रसमत्ररी। अथाम्लपित्तनाशको रसः। मृतसूताभलोहानां तुल्यां पथ्यां विचूर्णयेत ॥ १८ मापत्रयं लिहेसादरम्लपित्तप्रशान्तये ॥ अर्थ-मारा पारा,अभ्रक,और लोहेकी भस्म । हरड लकर खरल करे-शहदके साथ तीन मासे अम्लपित्तकी शान्ति करताहे ॥ १८२॥ इत्यम्लपित्तनाशको रसः। अधाग्निकुमारो रसः। सूतं गंधं च नागानां चूर्ण हंसानिवारिणा ।। १८३॥ दिनं धम्में विमाथ गोलिकां तस्य योजयेत् ॥ मुखं संरुध्य संशोप्य स्थापयेत्सिकताहये। स्वांगशीतं समुद्धृत्य पडशेनामृतं क्षिपेत् ॥ अयमग्निकुमाराख्यो रसो मात्रास्य रक्तिका॥ तांबूलीरससंयुक्तो हन्ति रोगानमूनयम् ।। १८७।। वातरोगान्क्षयं श्वास कास पांडकफोल्वणम् ॥ जलयोगप्रयोगोऽपि शस्तस्तापप्रशांतये॥ .

- (१००) रसमारी। पुनर्नवादेवदारुनि[डीतण्डुलीयकैः ।। तिक्तकोशातकीद्रावर्दिनकं मर्दयेदृढम् ॥ १९२ ।। मापमानं लिहेत्सोद्रे रसो मंथानभैरवः ॥ कफरोगप्रशान्त्यर्थं निववाथं पिवेदनु ॥ १९३॥ अर्थ-पारेकी भस्म, तबिकी भस्म, हींग, पुहकरमूल, सेंधा- नोन, गंधक, हरताल, सुहागा घरावर वरावर लेकर-साठी बन्दाल, निर्गुडी, चौंलाई, कुटकी, तोरईके रसमें एक २ दिन मर्दन करे फिर इस मंथान भैरव रसको एक मासे शहदमें मिलाकर चाटे ऊपरसे नीमका काढा पीवे तो कफरोग शान्त होय ॥ १९१ ॥ १९२ ॥ १९३ ॥ इति मंधानभैरवो रसः। अथ लध्वग्निकुमारो रसः। टंकणं रसगंधी च समाभागं त्रयो विपम् ॥ कपर्दिकासर्जिकाक्षारमागधीविश्वभेपजम् ॥ १९४॥ पृथक् पृथक् कर्पमानं त्वष्टभागं मरीचकम् ॥ जम्बीराम्लैर्दिनं पिएं भवेदमिकुमारकः ॥ १९५॥ विपूचिशूलवातादिवह्निमांद्यप्रशान्तये ॥ अर्थ-सुहागा, पारा, और गंधक समान भागले और तीन भाग तेलिया मीठा लेवे और कौडी, सजीखार पीपल, सोंठ ये चारों एक एक कर्प लेवे और आठ भाग कालीमिरच, लेवे इन सबको जंभीरी और इमलीके रसमें दिनभर खरल करने से यह अग्निकुमार रस तयार होता है. विचिका, शूल, बादीके रोग और मन्दाग्निकी शान्तिके हेतु अत्यन्त उपयोगी है ॥ १९४ ॥ १९५ ॥ इति लम्याग्निकुमारोरस। 4 .

भाषाटीकासहिता। (१०१) अथ क्रव्यादनामा रसः। पलं रसस्य द्विपलं बलेः स्याछ्रत्वायसी चाचपलप्रमाणे ॥ संचूर्ण्य सर्व द्रुतमग्नियोगादेरंडपने निवेशनीयम् ॥१९६॥ पिवाऽथता पर्पटिकां निदध्याल्लोहस्य पात्र वरपूतमस्मिन् ॥ जंबीरजं पक्करसंपलानां शतं तलेस्यानिमथाम्लमात्रम् १९७ जीर्णे रसे भावितमेतदेतैः सपंचकोलोद्भववारिपूरैः॥ सवेतसाम्लैः शतमत्र योज्यं समं रजटंकण सुभृष्टम् १९८ विडं तददै मरिचं समं च तत्सप्तधाई चणकाम्लवारा ॥ " क्रव्यादनामा भवति प्रसिद्धो रसःसुमंथानकभैरवोक्तः १९९ मापद्वयं सैंधवतकपीतमेतस्य धन्यैः खलु भोजनान्ते २०० गुरूणि मांसानिपयांसिपिष्टीकृतानिखाद्यानिफलानिवेगात नाम्नातिरिक्तान्यपिसेवितानियामद्वयाजारयति प्रसिद्धः॥ अर्थ-पारा चार तोले, गंधक ८ तोले, तांबेकी भस्म दो तो- ले, और लोहेकी भस्म दो तोले इन सबको मिलाय खरल- कर फिर थोड़ीसी आग देकर अंडीके पात्तोंमें रखदे फिर अच्छे साफ लोहेके पात्रमें रख पर्पटीके सदृश कर फिर इसमें सौ पलकी जंभीरीका रस डालदे नीचे मंदीआग जलावे, इसरसके सूखनेपर फिर पचास पल पंचकोलका काढा और५० पल अमलतासका काढा डालदे और आठ तोले फूला हुआ सुहागा और चार तोले काचका नॉन और इतनी ही काली- मिरच मिलादे और फिर चनाके खारकी सात भावना देनेसे सुमंथानभैरवका कहा हुआ क्रव्यादनाम रस तयार होता है. दो मासे रस सेंधेनमक और मटेके साथ भोजनके अन्त में खाय:भारी मांस दूध पिष्ट पदार्थ और खाद्य फल खाय अधिक भोजनको भी यह रस दोपहर में पचा देताहै | RATOPITA इति कल्यादनामा रसः। २ (१०२) रसमक्षरी। अधाऽग्रितुंडा पटी। शुद्धं सूतं समं गंधमजमोदाफलत्रयम् ।। सर्जिक्षारं यवक्षारं वद्विसैंधवजीरकम् ॥२०२॥ सौवर्चल विडङ्गानि सामुद्र त्र्यूषणं समम् ।। विपंपुष्टं सर्वतुल्यं जंबीराम्लेन मर्दयेत् ।। २०३॥ मरिचाभा वटी खादेवह्निमांद्यप्रशान्तये ॥ अर्थ-शुद्ध पारा और इतनीही गंधक, अजमोद, निकला, सजीखार, जवाखार, चीता, सेंधानोंन, जीरा, संचरनॉन, वायविडंग, समुद्रनोंन और त्रिकुटा ये सब समान भाग ले और सबकी बराबर कुचला लेकर सबको जंभीरी और खटा- ईमें खरल करै कालीमिरचके समान गोली बनाकर खाय तो जठराग्नि को तेज करै यह अग्मितुंडीवटीनाम रंस है२०२२२०३ इत्यप्रितुंडीवटी। अथ आनन्दोदयरसः । पारदं गंधकं लोहमभ्रकं विपमेव च ॥२०४।। समांस मरिचं चारी टंकणं च चतुर्गुणम् ॥ श्रृंगराजरसैः सप्त भावनाश्चाम्लदाडिमः ॥२०॥ गुंजाद्वयं पर्णखंडेर्हन्ति सायं तु भक्षितः ॥ वातश्लेप्मोद्भवानीगान्मंदाग्निग्रहण गावरान् ॥ २०६॥ अरुचि पांडुतां चव जयदचिरसेपनात् ।। अर्थ-पारा, गंधक, लोहा, अभ्रक, मीठातेलिया ये सब बरावर घरायर ले अठगुनी मिरच और चौगुना सुहागा इन सपको यरल कर भांगरेके रस और खट्टे अनारके रसकी सात भावना दे सकी दोस्ती सायंकाल पानकै संग खानेले वादी भाषाटीकासहिता। (१०३) और कफ रोगको, मन्दाग्निको, संग्रहणीको, ज्वरको अरुचिको और पांडुरोगको, शीघ्रही दूर करदेती है ।। २०४॥ ॥२०५॥ २०६॥ इति आनन्दोदयरसः। अथ महोदधिवटी। एकैकं विषसूतं च जाती टंक द्विकं द्विकम् ॥ २०७॥ कृष्णात्रिकं विश्वपट्वं दग्धं कपर्दिकद्विकम् ॥ देवपुष्पं बाणमितं सर्व संमत्र यत्नतः॥२०८॥ महोदध्याख्यवटिका नष्टस्यागेश्च दीपनी ॥ अर्थ-विष और पारा एक एक भाग, जायफल और सुहा- गा दो दो भाग, पीपल तीन भाग सोंठ छ: भाग, और को- डीकी भस्म दो भाग, तथा लोग पांच भाग, इन सवको घोट- ले फिर उडदकी बराबर गोली बनावे इसका सेवन नष्ट भई अग्निदीपन करनेवाला है ।। २०७ ॥ २०८ ॥ इति महोदधिवटी । अथ चिन्तामणिरसः रसं गंधं मृतं शुल्वं मृतमभ्रं फलचिकम् ॥२०९ ॥ यूपणं बीजजैपालं समं खल्वे विमर्दयेत् ॥ द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यं शुष्कं तद्वस्त्रगालितम् ॥ २१०॥ चिंतामणिरसोप्येप अजीर्णानां प्रशस्यते ॥ ज्वरमष्टविधं हंति सर्वशूलेषु शस्यते ।। २११ ॥ गुंजैको वा द्विगुंजो वा आमरोगहरः परः ।। अर्थ-पारा, गंधक, तांबेकी भस्म, अभ्रककी भस्म त्रिफ- ला, सोंठ, मिरच, पीपल, जमालगोटाके सूंघे हुये बीज, इन सबको बराबर लेकर द्रोणपुप्पीके रससे खरलकरे फिर कपडेमें (१०४) रसमञ्जरी। छाने इसकी एक या दोरत्तीकी गोली बनावे यह चिन्तामणि रस अजीर्णमें हितकारक है आठ प्रकारके ज्वर तथा सब प्रकारके शूलको खोवे और आमरोगमें तो यह अद्वितीय रस है ॥२०९ ॥ २१० ॥ २११॥ इति चिन्तामणिरसः। अथ राजवल्लभरसः। रसनिप्कैकगंधैकं निष्कमात्रः प्रदीपनः ॥२१२॥ साई पलं प्रदातव्यं चूलिकालवणं भिपक् ॥ खल्वे संमर्दयेत्तत्तु शुष्कवस्त्रेण गालयेत् ॥२१३ ॥ मापमानं प्रदातव्यो भुक्तमांसादिजारकः॥ अजीर्णेषु त्रिदोपेषु देयोऽयं राजवल्लभः ॥२१४ ॥ अर्थ-पारा ४ मासे, गंधक ४ मासे, विष ४ मासे और नौ- सादर ६ तोला इन सबको ले कूट पीस कपडछानकर एक एक मासेकी गोली बनावे. यह राजवल्लभरस खाये हुए मां- सको भस्म करताहै अजीर्ण और त्रिदोषमें यह देना चाहिये ॥२१२॥ २१३ ॥ २१४।। इति राजपालभरसः। अथ त्रिनेत्राख्यो रसः। टंकणं हारिणं शृंगं स्वर्ण शुल्वं मृतं रसम् ॥ दिनैकमा कदावमी रुद्धा पुटे पचेत् ॥२१५॥ त्रिनेत्राख्यो रसो नाम्रा मापैकं मधुसर्पिपा ।। सैंधवं जीरकं हिंगुमध्वाज्याभ्यां लिहेदनु ।।२१६॥ पंक्तिशूलहरं ख्यातं याममात्रान्न संशयः ।। अर्थ-सुहागा, हिरणका सींग, सोना, तांबा और पारेकी भस्म दिनभर अदरखके रसमें खरलकरे फिर शरावसंपुटमें - . भाषाटीकासहिता। (१०५) रख फूंकदे फिर एक मासे शहद और घीके साथ खावे ऊपरसे सेंधानमक, जीरा, हींग, शहद और घी मिलाकर चाटै यह निनेवाख्यरस पहर भरमें शूलका नाश करता है।।२१५॥२१६॥ इति चिनेवाख्यो रसः । अथ मेहवजो रसः। भस्म सूतं मृतं कांत शुल्वभस्म शिलाजतु ॥ २१७॥ शुद्धताप्यं शिला व्योपंत्रिफला कोहवीजकम् ॥ कापित्थरजनीचूर्णं भृगराजेन भावयेत् ॥२१८॥ विशद्वारं विशोप्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा॥ निष्कमात्रं लिहेन्मेही मेहवो महारसः॥२१९ ॥ महानिम्बस्य वीजानि पिष्ट्वा कर्पमितानि च ॥ पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ॥२२० ॥ एकीकृत्य पिवेत्तोयं हन्ति मेहं चिरन्तनम् ॥ अर्थ-पारेकी भस्म कांतलोहकीभस्म,तांबेकीभस्म,शिला. जीत, सुवर्णमक्खीकी भस्म, मनशिला, त्रिकुटा, त्रिफला, अंकोलके बीज कैथ,हलदीका चूर्ण ये सब बराबर लेकर मांग. रेके रसमें वीसबार भावना दे इस मेहवज रसको चार मासे शहदके संग चाटे ऊपरसे बकायनके बीज एककर्ष पीसकर ४ तोले चावलके पानी और आठ मासे घीके साथ मिलाहुआ पानी पीनेसे प्राचीन प्रमेहका नाश करता है ॥ २१७-२२० ॥ इति मेहवाम्रो रसा अथ इन्द्रवटीरसः। मृतं सूतं मृतं वंगमर्जुनस्य त्वचा सिता ॥ २२१ ।। तुल्यांशं भईयेत्सल्वे शाल्मल्या मर्दयेवैः ।।

(१०४) रसमञ्जरी। छाने इसकी एक या दोरत्तीकी गोली बनावे यह चिन्तामणि रस अजीर्णमें हितकारक है आठ प्रकारके ज्वर तथा सब प्रकारके शूलको खोवे और आमरोगमें तो यह अद्वितीय रस है ॥२०९ ॥ २१० ॥ २११ ॥ इति चिन्तामणिरसः। अथ राजवल्लभरसः। रसनिकैकगंधैकं निष्कमात्रः प्रदीपनः ॥२१२॥ साई पलं प्रदातव्यं चूलिकालवणं भिपक् ॥ खल्वे संमर्दयेत्तत्तु शुष्कवस्त्रेण गालयेत् ॥ २१३॥ मापमानं प्रदातव्यो भुक्तमांसादिजारकः ॥ अजीणेपु त्रिदोपेषु देयोऽयं राजवल्लभः ॥२१४ ॥ अर्थ-पारा ४ मासे, गंधक ४ मासे, विष ४ मासे और नौ. सादर ६ तोला इन सबको ले कूट पीस कपडछानकर एक एक मासेकी गोली बनावे. यह राजवल्लभरस खाये हुए मां- सको भस्म करताहै अजीर्ण और त्रिदोषमें यह देना चाहिये ॥२१२ ॥ २१३॥ २१४॥ इति राजवल्लभरसः। अथ त्रिनेत्राख्यो रसः। टंकणं हारिणं शृंगं स्वर्ण शुल्वं मृतं रसम् ॥ दिनैकमाईकद्रावैर्मर्थ रुद्धा पुटे पचेत् ॥२१५॥ चिनेत्राख्यो रसो नाम्ना मापैकं मधुसर्पिपा ।। सैंधवं जीरकं हिंगुमध्वाज्याभ्यां लिहेद्नु ॥ २१६॥ पंक्तिशूलहरं ख्यातं याममात्रान्न संशयः ।। अर्थ-सुहागा, हिरणका सींग, सोना, तांबा और पारेकी भस्म दिनभर अदरखके रसमें खरलकरे फिर शरावसंपुटमें । - भाषाटीकासहिता। (१०५) रख फूंकदे फिर एक मासे शहद और घोके साथ खावे ऊपरसे सेंधानमक, जीरा, हींग, शहद और घी मिलाकर चाटै यह त्रिनेत्राख्यरस पहर भरमें शूलका नाश करता है।।२१५॥२१६॥ इति त्रिनेत्राख्यो रसः । अथ मेहवजो रसः। भस्म सूतं मृतं कांतं शुल्बभस्म शिलाजतु ॥ २१७ ॥ शुद्धताप्यं शिलाव्योपंत्रिफला कोहबीजकम् ॥ कापित्थरजनीचूर्ण गराजेन भावयेत् ॥२१८॥ विशद्वारं विशोप्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा॥ निष्कमात्रं लिहेन्मेही मेहबज्रो महारमः॥२१९ ॥ महानिम्बस्य वीजानि पिष्ट्वा कर्पमितानि च ॥ पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ॥२२०॥ एकीकृत्य पिवेत्तोयं हन्ति मेहं चिरन्तनम् ॥ अर्थ-पारेकी भस्म कांतलोहकी भस्म,तांबेकीभस्म,शिला- जीत, सुवर्णमक्खीकी भस्म, मनशिला, त्रिकुटा, त्रिफला, अंकोलके बीज कैथ, हलदीका चूर्ण ये सब बराबर लेकर भांग- रेके रसमें वीसबार भावना दे इस मेहवज रसको चार मासे शहदके संग चाटै ऊपरसे बकायनके बीज एककर्ष पीसकर ४ तोले लके पानी और आठ मासे वीके साथ मिलाहुआ पानी पीनेसे प्राचीन प्रमेहका नाश करता है ॥ २१७-२२० ॥ इति मेहवज्रो रसः। अथ इन्द्रवटीरसः। मृतं सूतं मृतं -बंगमर्जुनस्य त्वचा सिता ॥२२१ ॥ तुल्यांशं मईयेत्खल्वे शाल्मल्या मर्दयेवैः ॥

(१०६) रसमञ्जरी। दिनान्ते वटिका कार्या मापमात्रा प्रमेहहा ॥२२२॥ एपा इन्द्रवटी नाना मधुमेहप्रशान्तये ॥ अर्थ-पारे और रांगकी भस्म, कोहकी अथवा अर्जुनकी छाल मिश्री ये सब बराबर ले सेमरकी जडके रससे खरल- कर सायंकालको एक मासेकी गोली बनाकर खावे यह इन्द्रवटी गोली मधुमेहको नाश करनेवाली है ॥ २२१ ॥ २२२ ॥ इति इन्द्रवटीरसः । अथ रसेन्द्रमंगलरस। तालसत्त्वं मृतं तानं मृत लोहं मृतं रसम् ॥ २२३॥ हतमभ्रं हतं तारं गंधं तुत्थं मनःशिला ।। सौवीरांजनकासीसं नीलभल्लातकानि च ।।२२४॥ शिलाजत्वकमूलं तु कदलीकंदचित्रकम् ॥ त्वचमकोलजां कृष्णां कृष्णधत्तूरमूलकम् ॥२२॥ अवल्गुजानि वीजानि गौरीमाध्वीफलानि च। हेमाह्वां फेनजात्यां च फलिनी विपर्तिदुकाम् ॥२२६॥ तैलिन्यो लोहकिटं च पुराणममृतं च तत्॥ त्वचा च मीनकाक्षस्य पुनरुक्तं फलं पृथक् ॥ २२७॥ तैलिन्यो वटकास्तासु सर्वमेकन चूर्णयेत् ॥ खल्वे निधाय दातव्या पुनरेपा च भावना ॥ २२८॥ ब्रह्मदण्डी शिखापुंखा देवदाली च नीलिका॥ वानशोना नृपतरुर्निवसारो विभीतकः॥२२९ ।। करंजो भुंगराजश्व गायत्री तितडीफलम् ॥ मलयूमूलमेतेपां तिसस्तिस्रस्तु भावनाः ॥२३०॥ दातव्या कुप्पिकां कृत्वा सम्यक् संशोप्य चातपे॥

भाषाटीकासहिता। (१०७) भांडे तद्धारयेद्भांडं मुद्रितं चाथ कारयेत् ॥ २३१॥ याममन्दाग्निना पच्यात्पुटमध्ये ह्यसौ रसः ।। पुंडरीकं निहन्त्येव नात्र कार्या विचारणा ॥२३२॥ द्विमासाभ्यंतरे पुंसामपथ्यं न तु भोजयेत् ॥ रोगाः सर्वे विलीयंते कुप्टानि सकलानि च ।। २३३ ॥ भानुभक्तिप्रवृत्तानां गुरुभक्तिकृतां सदा ॥ रसेन्द्रमंगलो नाना रसोऽयम्प्रकटीकृतः॥२३४॥ अनुग्रहाय भक्तानां शिवेन करुणात्मना ।। अर्थ -हरतालसत्त्व तांबेकी भस्म, लोहभस्म, पारेकी भस्म, अभ्रक भस्म, रूपेकी भस्म, गंधक, नीलाथोथा,मनशिल, सह- जना, कसीस, नीलीभलाये, शिलाजीत, ऑककीजड, कद- लोकन्द, चीता, दालचीनी, अंकोल, कालेधतूरेकी जड, चिरमिठी, तुलसी, महुआके फल, चोकफेन,जाती, फलिनी, विषतिन्दू, तेलिया, कीटी ( पुराणी जिसकी भस्म न हुईहो). मछछीकी छाल इन सबको इकट्ठी करके खरलकरे फिर ब्रह्मदंडी सरफोंका, बंदाल, नीलिका, वा नशोत, अमलतासका गूदा, नीमसार, बहेडा, कंजा, भांगरा, खैर,इमलीके कटारे, इनकी भावना दे फिर एक हँडियामें भरके उस हँडियाको हँडियामें रख दे और मुंहपै कपडमिट्टी करदे और पहरभरतक अग्निदे तो यह रस पुंडरीक कोढको आराम करता है दो महीनेतक पथ्यसे रहै सम्पूर्ण रोग सब प्रकारके कोढ दूर होजाते हैं सूर्यके भक्तों और गुरुसेवकोंके हेतु शिवजीने कृपाकरके रसेन्द्रमंगल नाम यह रस प्रकट कियाहै ॥ २२३-२३४॥ इति रसेन्द्रमंगलो रसः। अथ सर्वेश्वरो रसः। मृतताम्राभ्रलोहानां हिंगुलं च पलंपलम् ।। २३५॥ . .

(१०८) रसमञ्जरी। जंवीरोन्मत्तभाभिः स्तुह्यकविपमुष्टिभिः॥ मध हयारिजैद्रावैः प्रत्येकं च दिनंदिनम् ॥२३६॥ एवं सप्तदिनं मर्च तद्नोलं वस्त्रवेष्टितम् ॥ वालुकायंत्रगं स्वेचं त्रिदिनं लघुवह्निना ॥२३७॥ आदाय चूर्णयेत्सर्व पलैकं योजयेद्विपम् ॥ द्विपलं पिप्पलीचूर्णमिश्रं सर्वेश्वरं रसम् ॥२३८॥ द्विगुंजं लेहयेत्क्षौदैः मुनिमण्डलकुम्पनुत् ॥ बाकुची चैव दारू च कर्पमात्रं विचूर्णितम् ॥२३९ ॥ लिहेदेरण्डतैलेन ह्यनुपानं सुखावहम् ॥ रक्ताधिक्ये शिरामोक्षः पादे बाहौ ललाटके ॥ २४०॥ कर्तव्यो दृष्टिरोगेषु कुष्ठिनां च विशेषतः ॥ बलिनो बहुदोपस्य वयस्थस्य शरीरिणः॥ २४१॥ एतत्प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ॥ व्यभ्रे वासु विद्यात्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले ॥२४२॥ हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः॥ अर्थ-मरा हुआ तांबा, अभ्रक, लोह और सिंगरफ चारों एक एक पल को जंभीरी, धतूरा, भारंगी, सेहुंड, आक, पोस्त- के डोढा और कनेर इन सबके रसमें एक एक दिन मर्दन करे ऐसे सात दिन पीछे गोला बनाय उसके चारों ओर वस्त्र लपेट वालुकायंत्रद्वारा तीन दिन तक मन्दीमन्दी आगसे स्वेदन करे फिर दो पल पीपलका चूर्ण मिला देनेसे यह सर्वेश्वररस तयार होता है इसकी दोरत्ती शहदके साथ चाटनेसे कोढके चकत्तोंको आराम करता है और बाकुची और देवदारु कर्षभर अंडीके ते- लके साथ चाटे, रक्तकी अधिकतामें, पांव, बाहु अथवा लला " भाषाटीकासहिता। (१०९) टमें फसद लगाकर खून निकालदे आंखकी बीमारीवालोंके यह, काम करे,बलवान बहुतदोषोंकरके युक्त,जवान मनुष्योंके प्रस्थ- भर रुधिर निकालदे वादल न होय जब तो वर्षाऋतुमें ठंडके समय गरमीमें हेमन्त दुपहरके समय नस्तर लगवावे२३५-२४२ इति संबैश्वरोरसः। अथ तालेश्वरी रसः। द्वादशं कर्पतालं च कूष्मांडस्वरसे क्षिपेत् ।। २४३ ॥ स्वेदयेद्दोलकायंत्रे यावत्तोयं न विद्यते ॥ पश्चात्तं मेलयेत्खल्वे सूतं कर्पद्वयं क्षिपेत् ॥२४४॥ तन्मचं बहुवाराणि नीलाभा कज्जली भवेत् ॥ स्नुहीक्षीरं रविक्षीरं झागीक्षीरं च बाकुची ॥२४५॥ पातालगरुडी कोहा चक्रमईकहिज्जलम् ॥ कुमारीपत्रभल्लाता त्रिफला तु पुनर्नवा ॥ २४६॥ निबत्वचं महौपध्या पुटं देयं त्रयं त्रयम् ॥ पट्कपै चूककलिकां हडिकायां तु धापयेत् ॥२४७॥ चतुर्थांशमधः स्थाप्य मध्ये स्थाप्यं तु तालकम् ॥ पश्चादुपरि चूर्ण तत्सर्व स्थाप्यं प्रयनतः॥२८॥ हंडिकाखंडपर्यन्तं मज्जानं कन्यकोद्भवम् ।। ततो मुद्रां दृढं कुर्य्यादूर्खास्य योपितां किल ॥२४९ ॥ चतुर्यामं तु दीपानि विद्याधामं हताग्निना ॥ स्वांगशीतलमुद्धृत्य भवेत्तालेश्वरो रसः ॥२५॥ पथ्यं मुद्रं तु शाल्यानं कुष्ठानष्टादशाञ्जयेत् ॥ अर्थ-बारह कर्ष हरितालको पेठेके रसमें डालकर दोला.

-
(११०)
रसमञ्जरी।
यन्त्रद्वारा स्वेदनकरे जबतक पानी न रहे फिर दो कर्ष पारा
डालकर खरल करे यहांतक कि नीले रंगकी कजली तयार हो
जाय फिर सेहुंडका दूध, आकका दूध, बकरीका दूध, बाकु-
ची छिरहटा,कोल्हा, चकवड, समुद्रफल, ग्वारपाठा, भिलाये,
त्रिफला,सांठकी जड,नीमकी छाल और सोंठ इनकी तीन तीन
भावनादे छः कर्ष चूककी लुगदी इंडियामें भरे बीचमें हरिता-
लको रखदे फिर हांडीके गलेतक ग्वारपाठेका गूदा भरदे फिर
कपडमिट्टीकर सुखायले फिर चार पहर तेज आग और पहरभर
मन्दी आगदे ठंडा होनेपर उतारले यह जो तालेश्वररस है
कोढको दूर करता है इसपर मूंग और चांवलका पथ्य करनेसे
अठारह प्रकारके कोढोंको दूर करता है ॥ २४३-२५० ॥
इति वालेधरो रसः।
अथ स्वर्णक्षीरीरसः।
हेमाह्वां पंचपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघटे पचेत् ॥२५१ ॥
क्षीरे जीणे समुद्धृत्य पुनःक्षीरघटे पचेत् ॥
तके जीणे समुद्धृत्य क्षालयित्वा विशोपयेत् ॥ २५२ ।।
चूर्णितं तत्पंचपलं मरिचानां पलद्वयम् ॥
पलैकं मूछितं सूतमेकीकृत्वा च भक्षयेत् ॥२५३॥
निप्कैकं सुप्तिकुष्टारिः स्वर्णक्षीरीरसोह्ययम् ।।
अर्थ-पांचपल धतूरेक बीज मट्टेके घडे में डालदे मटेके सुख-
नेपर निकालकर दूध डालदे दूध कम होजानेपर निकालकर
सुखाले उसमें दो पल कालीमिरचऔर एक पल मराहुआपारा
'डालकरमर्दन करले इसकी एकनिष्ककी मात्रा सुप्ति कुष्ठको दूर
करती है॥२५१॥ २५२ ॥ २५३॥
इति स्वर्णक्षारी रसः।
अथ शुलगजकेशरीरसः।
शुद्धसूतं द्विधा गंध यामैकं मईयेदृढम् ॥ २५४ ॥

भाषाटीकासहिता। (१११) द्वयोस्तुल्यं भस्मता संपुटे तं निरोधयेत् ॥ ऊर्ध्वाधो लवणं दत्त्वा मृद्भांडे धारयोद्भिपक् ॥ २५५ ॥ ततो गजपुटे पक्त्वा स्वांगशीतं समुद्धरेत् ।। संपुटं चूर्णयेत्सूक्ष्म पर्णखंडे द्विगुंजके ॥२५६॥ भक्षयेच्छूलपीडार्थे हिंगुशुण्ठीसजीरकम् ॥ वचामरिच चूर्ण कर्पमुष्णजलैः पिबेत् ॥ २७ ॥ असाध्यं साधयेच्छूलं रसः स्याच्छूलकेसरी ।। व्यायाम मैथुनं मद्यं लवणं कटुकानि च ॥२५८ ॥ वेगरोधं शुक्ररोधं वर्जयेच्छूलवानरः ॥ अर्थ-शुद्ध पारा एक भाग, गंधक दोभाग, इनकी पहरभर कजली करे और तांबेकी भस्म दोनोंके समान लेकर सराव: संपुटकर ऊपर नीचे नमक रखकर मिट्टीके बर्तन में रखदेवे फिर गजपुटकी आगमे पचावे ठंडा होने पर उतारकर रखले इसकी दो रत्तीकी मात्रा पानके संग खावे ऊपरसे हींग, सोंठ जीरा, कालीमिरचका चूर्ण बना गरम जलके साथ पीवे तो यह असाध्यशुलरूप हाथीके लिये सिंहरूप रस वशमें लानेवाला है, कसरत, कुश्ती, मैथुन, मद,लवण, मिरचादि कडवी वस्तु, दस्तके घेगको रोकना, वीर्य अवरोध, इनको शुलवान् मनुष्य त्यागदे ॥२५४-२५८ ॥ इति शूलगजकेशरी रसः । अथ द्वितीयतालेश्वरो रसः। सूतो द्वौवल्गुजात्रीणि कणा विश्वा त्रिकंत्रिकम् २५९ ॥ साद्धकं ब्रह्मपुत्रस्य मरिचस्य चतुष्टयम् ॥ एकैकं निम्वधत्तूरवीजतो गंधकत्रयम् ॥२६०॥ जातीटंकणतालाया भागा दश दश स्मृताः॥ वचा (११२) रसमञ्जरी। युक्त्या सर्व विमाथामृतास्वरसभाविता ॥२६॥ सप्तधा शोपयित्वाथ धत्तूरस्यैव दापयेत् ॥ संमर्थ गोलकं सादै धातूरर्वेष्टयेदलैः ॥२६२ ॥ । गोमये वेटयेत्तचकुकुटाख्यपुटे पचेत् ॥ रसः कुष्ठहरः सेव्यः सर्वदा भोजनप्रियैः ॥२६॥ अर्थ-दो भाग पारा तीन भाग वल्गुजा, और तीन तीन भाग पीपल, और सोंठ, डेढ भाग ब्रह्मपुत्र, चार भाग मिरच, एक एक भाग नीम और धतूरेके बीज,गंधक३ भाग,जावित्री, सुहागा हरताल ये तीनों दश दश भाग लेकर इन सबको खरल करे फिर गिलोयके रसकी भावना देकर सातवार सुखाले फिर धतूरेके रसकी भावना दे फिर अदरखके रसमें मर्दनकर गोला बनाय ऊपरसे धतुरेके पत्ते लपेटदे ऊपर गोबर लपेटदे फिर कुछुटयंत्रमें पकानेसे यह कोढ दूर करनेवाला रस बनता है ।। २५९-२६३ ॥ इति द्वितीयतालेश्वरो रसः। अथ ब्रह्मरसः। भागैकं मूच्छितं सूतं गंधकं वह्निवाकुची । चूर्ण च ब्रह्मवीजानां प्रतिद्वादशभागकम् ॥२६४॥ त्रिशद्भागं गुडस्यापि क्षौद्रेण गुटिकां कृताम् ॥ अयं ब्रह्मरसो नाना ब्रह्महत्याविनाशनः ॥२६॥ दिनिकभक्षणादन्ति प्रसुप्तिं कुष्ठमंडलम् ॥ पातालगरुडीमूलं जले पिचा पिवेदनु ॥ २६६॥ अर्थ--एक भाग पारेकी भस्म और गंधक, चीता, यावची और ढाकके बीज प्रत्येक बारह बारह भाग और गुड तीस भाग ऊपरवाली सब औषधियोंको कट छान गुड मिलाय भाषाटीकासहिता। (११३) शहदके संग गोली बनावे यह ब्रह्मरस ब्रह्महत्यासे उत्पन्न रोग का नाश करता है दो निष्क अर्थात आठमासे खानेसे प्रसुप्त कुष्ठमंडलका नाश करे ऊपरसे कडवी घीयाकी जडका शरबत पीये ॥२६४ ॥ २६५ ॥२६६॥ इति ब्रह्मरसः। अथ शशिधररसः। शुद्धं सूतं समं गंधं तुत्थं च मृतताम्रकम् ॥ मर्दितं वाकुचीकाथदिनकं वटकीकृतम् ॥ २६७ ॥ निष्कमात्रं सदा खादेच्छेतनेन्दुधरो रसः ॥ वाकुचीतैलकपैंक सक्षौद्रमनुपाययत् ॥२६८॥ अर्थ-पाराशुद्ध कियाहुआ और समानगंधक नीलाथोथाता- बेकीभस्म वाकुचीके काढेमें दिनभर खरल करे फिर तीन तीन मासेकी गोली बनावै यह शशिधररस श्वेतकुष्ठका नाश करताहै ऊपरसे एककर्षवाकुचीका रस शहद मिलाकर पीवे२६७॥२६८॥ इति शशिधररसः। अथ पारिभद्ररसः। मूछितं सूतकं धात्रीफलं निम्बस्य चाहरेत् ॥ तुल्यांश खादिरकाथैदिनं मा च भक्षयेत् ॥ २६९ ॥ निष्कैकं दद्रुकुष्ठनः पारिभद्राह्वयो रसः॥ अर्थ-पारेकी भस्म आंवला और निंबोली ये सबसमान भागले खैरसारके काढेमें एकदिन खरल कर इसकी चारमासे की गोली बनाकर खाययह पारिभद्ररस दाद और कोढका नाश करता है। इति पारिभद्रसः। अथ श्वेतारिरसः। शुद्धं सूतं समं गंधं त्रिफलमभ्रं च वाकुची ॥२७॥ मल्लातंच शिला कृष्णा निक्वीजं समं समम् ॥ ८ . (११४) रसमञ्जरी। मर्दयटुंगजद्रावैः शोप्यं शोष्यं पुनः पुनः॥२७१॥ इत्थं कुर्य्यात्रिसप्ताहं रसः श्वेतारिको भवेत् ॥ मध्वाज्ये खादयेन्निष्कं दंतशूलं विनाशयेत् ॥ २७२ ॥ अर्थ-शुद्ध पारेके समान गंधक, त्रिफला, अभ्रक, वाकुची, भिलावे, मैनसिल, नीमके बीज ये सब समान लेकर भांगरेके रसमें खरल कर जब सब रस सूख जाय फिर और रस डाल- कर खरल करे इसी प्रकार इक्कीस दिन करनेसे यह श्वेतारि- रस बनता है इसकी मात्रा घी और शहदके साथ खानेसे दन्तशुलको नाश करती है ॥ २७० ॥ २७१ ॥ २७२ ॥ इति श्वेतारिरसः। अथ कालाग्निरुद्ररसः। सूतानं ताम्रतीक्ष्णानां भस्म माक्षिकगंधकम् ॥ बंध्याकर्कोटकीद्रावै रसो मो दिनावधि ॥२७३ ॥ वंध्याककर्कोटकीकंदे क्षिप्त्वा लित्वा मृदा पहिः॥ भूधराख्ये पुटे पाच्ये दिनैकं तु विचूर्णयेत् ॥ २७४ ॥ दशमांशं विपं योज्यं मापमानं च भक्षयेत् ॥ रसः कालानिरुद्रोऽयं दशाहेन विसप्पनुत् ॥२७॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तं ानुपानं प्रकल्पयेत् ॥ अर्थ-शुद्धपारा और गंधक, अभ्रक, तांबा, लोहा और सोनामक्खी इन सबकी भस्म वरावर लेवे फिर दिनभर बांझ- कोटीके रसमें मर्दन करे फिर बांझकर्कोटीकी जडमें रख ऊपरसे कपडमिट्टी करदेफिर एकदिन भूधरयंत्र में पचाफिर इस रसका दशवां भाग सींगियाविषमें मिलादे और मासेमरको मात्रा करे यह कालाग्निरुद्ररस दशदिनमें विसर्परोगको दूर करे इसके ऊपर शहद और पीपल मिलाकर ले ॥ २७३-२७५॥ इति फालाग्निरुद्ररस.।

भापारीकासहिता। (११५) अथ मकरध्वजो रसः। स्वर्णादष्टगुणं सूतं मर्दयेहित्वगंधकम् ।। २७६ ।। रक्तकासकुसुमैः कुमार्यास्त्रिदिनं ततः॥ मुखं काचघटे रुद्धा वालुकायंत्रगं हठात् ॥२७७॥ भस्म कुर्याद्रसेन्द्रस्य नवार्ककिरणोपमम् ॥ भागोस्य भागाश्चत्वारः कर्पूरस्य सुशोभनाः॥२७८॥ लवंगं मरिचं जातीफलं कर्पूरमात्रया ॥ मेलयेन्मृगनाभिं च गद्याणकमितां ततः॥२७९ ॥ श्लक्ष्णपिप्टो रसः श्रीमाञ्जायते मकरध्वजः॥ वलं वल्लयं वास्य ताम्बूलदलसंयुतम् ॥२८॥ भक्षयेन्मधुरं स्निग्धं लघुमांसमवातुलम् ॥ शृतं शीतं सितायुक्तं दुग्धं गोधूममाज्यकम् ॥ २८१॥ मापाश्च पिष्टमपरं मैद्यानि विविधानि च ॥ करोत्यग्निवलं पुंसां वलीपलितनाशनः ॥२८२॥ मेधायुःकान्तिजनकः कामोद्दीपनकृन्महान् ॥ अभ्यासात्साधकः स्त्रीणांशतं जयति नित्यशः।।२८३॥ रतिकाले रतान्ते वा पुनः सेव्यो रसोत्तमः॥ मदहानि करोत्येप प्रमदानां सुनिश्चितम् ॥ २८४ ॥ कृत्रिमं स्थावरविप जंगमं विपवारिजम् ।। न विकाराय भवति साधकेन्द्रस्य वत्सरात् ॥ २८५॥ मृत्युंजयरसाभ्यासान्मृत्यु जयति देहभृत् ।। तथायं साधकेन्द्रस्य जरामरणनाशनः ॥२८६॥ १मत्स्यानि इत्यपि पाठः।

(११६) रसमञ्जरी। अर्थ-सुवर्णके वरक १ तोले, पारा आठ तोले, गंधक सोल- ह तोले, इन तीनोंकी कजली करे फिर कपासके लालफूलों- के रसमें मर्दन करे फिर तीन दिन ग्वारपाठेके रसमें मर्दन को फिर इसको काँचकी आतिशी शीशी में भरकर मुख बन्द करके वालुकायंत्रमें मंद मध्यम और तेज आगसे पकावै ठंढा होनेपर लाल लाल नलीको निकालले फिर इसके एक- भागमें चार भाग कपूर, चार भाग लौंग, चार भाग काली- मिरच, चारभाग जायफल और छःमाशे कस्तुरी डालकर सबको खरल कर पक्की शीशी में भर रक्खै इस प्रकार यह मकरध्वजरस तैयार होता है इसको बलप्रमाण दो रत्ती तथा चार रत्तीकी मात्रा पानमें धरकर खाय इसपर मधुर और हलका मांस खाय अधोटा दूध मिश्री डालकर पौवै गेहूंके पदार्थ घीसहित खाय उडद्की दालके लड्डू इत्या- दिक और अनेक प्रकारके मदभी पीवै यह रस बलकारक है बालोंको सफेद नहीं होने देता बुद्धि आयु और कान्तिका बढानेवाला है कामोद्दीपक है अभ्यासपूर्वक इसका सेवन कर- नेवाला नित्य सौ स्त्रियोंको जीत लेता है यह रस मेथुन करते समय खानेसे निश्चय स्त्रियोंके गर्वको दूर करता है कृत्रिम, स्थावर, जंगम वा पानीके विप इस रसके सेवन करनेवालों- को नहीं सता सक्ते-जैसे मृत्युंजयकी सेवासेजरामरण रहोते हैं उसी प्रकार इस रसके सेवनसे मृत्युहट जातीहै २७६-२८६॥ इति मकरध्वजो रसः। अथ मदनकामदेवो रसः। तारं वत्रं सुवर्ण च तानं च सूतगंधकम् ॥ लोहं च क्रमवृद्धानि कुर्य्यादेतानि मात्रया ॥२८७ ॥ विमर्च कन्यकाद्वावन्यसेत्काचमये घटे। मुद्रित पिठरीमध्ये धारयेत्संधवे ते ।। २८८।।

भाषाटीकासहिता। (११७) पिठरी मुद्रयेत्सम्यक्ततश्चल्ल्यां निवेशयेत् ॥ वहिं शनैः शनैः कुर्यादिनैकं तत उद्धरेत् ॥ २८९ ।। स्वांगशीतं च संचूर्ण्य भावयेदर्कदुग्धकैः ॥ अश्वगंधा च कंकोली वानरी मुशली क्षुरः॥२९० ॥ विवेलस्वरसंभाव्यं शतावऱ्या विभावयेत् ॥ पद्मकंदकसेरूणां रसे कासस्य भावयेत् ॥२९॥ कस्तूरीव्योपकपूरैः कंकोलैलालवंगकम् ॥ पूर्वचूर्णादष्टमांशमितचूर्ण विमिश्रयेत् ॥ २९२ ।। सर्वैः समां शर्करां च दत्त्वा शाणोन्मितं ददेत् ॥ गोदुग्धद्विपलेनैव मधुराहारसेविनः ॥२९३॥ अस्य प्रभावात्सौन्दर्य बलं तेजो विवर्धते ।। तरुणी रमते बहीर्वीर्यहानिर्न जायते॥२९॥ अर्थ-मराटुआ रूपा, मराहुआ हीरा मराहुआ सुवर्ण और तांबा, शुद्ध पारा गंधक और मरेहुये लोहेकी क्रमले बढी हुई मात्राले अर्थात् रूपा एक भाग, हीरा दो भाग, सुवर्ण तीन भाग, तांबा चार भाग, इसी तरह औरभी जानों इन सबको ले खरलमें मिलाय घीगुवारके रसमें खरल कर काँचकी शीशी में भर अच्छी तरह मुँह बन्दकर कपडमिट्टी करके सुखा- यकर सेंधेनमकसे भरी हुई हंडियाके बीच में धर ऊपरसे दूसरी हंडियाकी खाम लगाय चूल्हेपै धर एक दिनभर मंदी मंदी आगसे पकावे फिर ठंढी होनेपर उतारकर आकके दूधकी भावनादे फिर असगंध, कंकोल, कौंच, मुसली, तालमखाने और शतावरीके रसकी पृथक् २.तीन २ भावनादे फिर कम- लकसेरू और काँसके रसकी एक एक भावनादे फिर कस्तुरी, सोंठ, मिरच, पीपल, कपूर, कंकोल, इलायची, लोंग ये सब , (११८) रसमञ्जरी। पहिले चूर्णसे आठवें हिस्सेके ले फिर सबके बराबर सफेद मिश्री मिलावै फिर शाण अर्थात् ४ मासे यह चूर्ण आधपाव गौके दूधके साथ खाय और हलका भोजन जैसे भात, मिश्री, दूधका कर तो इसके प्रभावसे सुन्दरता बल, तेज बढे बहुतसी स्त्रियोंसे विहार करै, वीर्यकी हानि कभी न होय ॥ २८७ ॥ ॥२८८ ॥ २८९॥२९० ॥२९१ ॥ २९२॥२९३ ॥ २९४॥ इति मदनकामदेवो रसः। अथ पूर्णेन्दुरसः। शाल्मल्युत्थैवैमर्थ पक्षकं शुद्धसूतकम् ॥ यामद्वयं पचेदाज्ये वस्त्रे बद्धाथ मर्दयेत् ।।२९५॥ दिनैकं शाल्मलिद्रावैर्मर्दयित्वा वटीं कृताम् ॥ वेष्टयनागवल्ल्या च निःक्षिपेत्काचभाजने ॥२९६॥ भाजनं शाल्मलीद्रावैः पूर्ण यामद्वयं पचेत् ॥ वालुकायंत्रमध्ये तु द्रवे जीणे समुद्धरेत् ॥ २९७॥ द्विगुंजं भक्षयेत्पात गवल्लीदलांतरे ॥ मुशली ससितां क्षीरैः पलैकं पाचयेदनु ॥ २९८ ॥ रसपूर्णेन्दुनामायं सम्यग् वीर्यकरो भवेत् ॥ कामिनीनां सहस्रैकं नरः कामयते ध्रुवम् ॥२९९॥ अर्थ-सेमरकी जड़के रसमें शुद्ध पारेको पन्द्रह दिन तक मर्दन करे फिर कपडेमें बांधकर दो पहर तक धीमें पकाये फिर पोटलीको निकाल सेमरके रसमें फिर मर्दनकर पानके रसमें खरल कर काचकी शीशी में भरदे और शीशीमें ऊपरतक सेमरके कन्दका रस भरदे फिर शीशीको वालुकायंत्रमें भर दो पहर तक पकावे रसके जलजानेपर उतारले इस प्रकार तयार होनेपर दो रत्ती पानमें रख प्रातःकाल प्रतिदिन खाय ऊपरसे आधे पल मुसली और उतनीही मिश्री मिलाय गौके भाषाटीकासहिता। (११९) दूधके संग पी ले यह पूर्णेन्दुनाम रस वीर्यका बढानेवाला अत्यन्त पराक्रम करनेवाला है।।२९५॥२९६॥२९७॥२९८॥२९९॥ इति पूर्णेन्दुरसः। अथ कामिनीमदभंजनो रसः । शुद्धं सूतं समं गंधं व्यहं कहारजवैः॥ मार्दतं वालुकायंत्रे याम संपुटगं पचेत् ॥३०॥ रक्तागस्तिवैर्भाव्यं दिनैकं तु सितायुतम् ॥ यथेष्टं भक्षयच्चानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥३०१॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधकको तीन दिन एक कलारीके रसमें मर्दनकर काचकी शीशी में भर संपुट लगाय वालुकायंत्रमें पकावे फिर लाल अगस्तके रससे एकदिन मर्दन करे फिर मिश्रीके संगप्रातःकाल दोरत्ती खायकर गायका दूध पीवै तो सौ स्त्रियोंसे भोग करनेकी सामर्थ्य होय।।३००॥३०१॥ इति कामिनीमदभंजनो रसः। अथ मदनोदयो रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं रक्तोत्पलदल वैः ॥ यामं मध पुनर्ग, पूर्वाद विनिक्षिपेत् ॥३०२॥ दिनैकंमदयेत्तत्त पुनर्गधं च मदयेत् ॥ पूर्वद्रावैदिनैकं तु काचकुप्यां निरुध्य च ॥३०३॥ दिनैकं वालुकायंत्रे पक्कमुद्धृत्य भक्षयेत् ॥ पंचगुंजा सिता साई रसोऽयं मदनोदयः॥३०४॥ समूलं वानरीबीजं मुशली शर्करा समम् ॥ गवां क्षीरेण तत्पेयं पलार्द्धमनुपानकम् ॥३०५॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधक दोनोंकी कजली कर लालकमलके पत्तोंके रसमें पहरभर खरल करे पहिलेसे (१२८) रसमञ्जरी। पहिले चूर्णसे आठवें हिस्सेके ले फिर सबके बरावर सफेद मिश्री मिलावै फिर शाण अर्थात् ४ मासे यह चूर्ण आधपाव गौके दूधके साथ खाय और हलका भोजन जैसे भाता मिश्री, दूधका करै तो इसके प्रभावसे सुन्दरता बल, तेज बढ़े बहुतसी स्त्रियोंसे विहार करे, वीर्यकी हानि कभी न होय ॥ २८७ ।। ॥ २८८ ॥ २८९ ॥ २९० ॥२९२ ॥ २९२॥ २९३ ॥ २९४ ॥ इति मदनफामदेवो रसः। अथ पूर्णेन्दुरसः। शाल्मल्युत्थैवैर्मर्य पक्षकं शुद्धसूतकम् ॥ यामद्वयं पचेदाज्ये वस्त्रे बद्धाथ मर्दयेत् ।।२९५॥ दिनैकं शाल्मलिद्रावैर्मर्दयित्वा वटीं कृताम् ॥ वेष्टयेन्नागवल्ल्या च निःक्षिपेत्काचभाजने ॥२९६॥ भाजनं शाल्मलीद्रावैः पूर्ण यामद्वयं पचेत् ॥ वालुकायंत्रमध्ये तु वे जीणे समुद्धरेत् ॥२९७॥ द्विगुंजं भक्षयेत्प्रातर्नागवल्लीदलांतरे॥ मुशली ससितांक्षीरैः पलैकं पाचयेदनु ॥ २९८ ॥ रसपूर्णेन्दुनामायं सम्यग वीर्यकरो भवेत् ॥ कामिनीनां सहस्रकं नरः कामयते ध्रुवम् ॥२९९॥ अर्थ-सेमरकी जडके रसमें शुद्ध पारेको पन्द्रह दिन तक मर्दन करे फिर कपडे में बांधकर दो पहर तक घीमें पकावै फिर पोटलीको निकाल सेमरके रसमें फिर मर्दनकर पानके रसमें खरल कर काचकी शीशीमें भरदे और शीशीमें ऊपरतक सेमरके कन्दका रस भरदे फिर शीशीको वालुकायंत्रमें भर दो पहर तक पकावे रसके जलजानेपर उतारले इस प्रकार तयार होनेपर दो रत्ती पानमें रख प्रातःकाल प्रतिदिन खाय ऊपरसे आधे पल मुसली और उतनीही मिश्री मिलाय गौके भाषाटीकासहिता। (११९) दूधके संग पी ले यह पूर्णेन्दुनाम रस वीर्यका बढानेवाला अत्यन्त पराक्रम करनेवालाहै॥२९५॥२९६॥२९॥२९८॥२९९।। इति पूर्णेन्दुरसः । अथ कामिनीमदभंजनों रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं व्यहं कहारजवैः ॥ मर्दितं वालुकायंत्रे याम संपुटगं पचेत् ॥३०॥ रक्तागस्तिवैर्भाव्यं दिनैकं तू सितायुतम् ॥ यथेष्टं भक्षयेचानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥ ३०१॥ अर्थ- शुद्ध पारा और उतनीही गंधकको तीन दिन एक कहारीके रसमें मर्दनकर काचकी शीशीमें भर संपुट लगाय वालुकायंत्र में पकावे फिर लाल अगस्तके रससे एकदिन मर्दन करे फिर मिश्रीके संगप्रातःकाल दोरत्ती खायकर गायका दूध पीव तो सौ स्त्रियोंसे भोग करनेकी सामर्थ्य होय।।३००॥३०१॥ इति कामिनीमदभंजनो रसः। अथ मदनोदयो रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं रक्तोत्पलदलद्वैः॥ यामं मद्य पुनर्गधं पूर्वाददै विनिक्षिपेत् ॥ ३०२॥ . दिनैकंमर्दयेत्तत्तु पुनर्गधं च मर्दयेत् ॥ पूर्वद्रावैर्दिनैकं तु काचकुप्यां निरुध्य च ॥३०३॥ दिनैकं वालुकायंत्रे पक्कमुद्धृत्य भक्षयेत् ।। पंचगुंजा सिता साई रसोऽयं मदनोदयः॥३०४॥ समूलं वानरीबीजं मुशली शर्करा समम् ॥ गवां क्षीरेण तत्पेयं पलाईमनुपानकम् ॥३०॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधक दोनोंकी कजली कर लालकमलके पत्तोंके रसमें पहरभर खरल करे पहिलेसे . . (१२०) रसमञ्जरी। आधी गंधक डालकर लालकमलके पत्तोंके रसस मर्दन करे फिर गंधक देकर फिर उसीके रसमें मर्दन करे एकदिन तक इसी प्रकार करता रहै फिर काचकी आतिशी शीशीमें भरकर सात कपडमिट्टीकर वालुकायंत्र में एक दिन पकावे फिर ठंढा होनेपर उतारकर इस मदनोदयरसमेंसे पांच रत्ती मिश्रीके साथ खाय ऊपरसे कोंचकी जड और बीज मुसली और उत- नीही खांड मिलाकर दो तोले फांकले ऊपरसे गौके दूधको पीवे ॥३०२॥३०३ ॥३०४॥३०५॥ इति भदनोदयो रसः। अथ अनंगसुंदरो रसः । पलद्वयं इयं शुद्ध पारदं गंधकं तथा ॥ मृतहम्नस्तु कपैकं पलैकं मृतताम्रकम् ॥ ३०६॥ मततारं चतुनिष्कं मी पंचामृतैर्दिनम् ॥ रुद्धा तु वै पुटे पश्चादिनकं तु समुद्धरेत् ॥ ३०७॥ पिष्ट्वा पञ्चामृतैः कुर्याद्वटिकां बदराकृतिम् ॥ अनंगसुन्दरो नाम परं पुष्टिप्रदायकः ॥३०८॥ अर्थ-दो पल शुद्ध पारा और एक पल गंधक, एक कर्ष सुव- र्णकी भस्म, एक पल तांबेकी भस्म, चार कर्ष रूपेकी भस्म, इन सबको पंचामृतमें मर्दनकर वालुकायंत्रद्वारा उडाले फिर पंचामृतमें मर्दनकर बेरके समान गोली बनाले तो यह अनङ्ग- सुन्दररस बहुत पुष्टिकारक तय्यार होता है३०६॥३०॥३०८॥ इति भनंगसुन्दरो रसः। अथ कामेश्वरो रसः। सम्यङ्मारितमभ्रक कटुफलं कुष्ठाश्वगंधामृता मेथी मोचरसो विदारिमुशली गोशूरकं शूरकम् ।। रम्भाकन्दशतावरी राजमुदा मापास्तिला धान्यक भाषाटीकासहिता। ( १२१) ज्येष्ठीनागबला कचूरमदनं जातीफलं सैंधवम्॥३०९॥ भागी कर्कटशृंगिका त्रिकटुकं जीरद्वयं चित्रक चातुर्जातपुनर्नवा गजकणाद्राक्षासमं वासकम् ।। बीजं मर्कटिशाल्मलीत्रिफलकं चूर्ण समं कल्पयेत् कार्दा गुटिकावलेहमथवा सेव्यं सदा सर्वथा ॥३१०॥ पेयं क्षीरसिता तु वीर्यकरणं स्तम्भोप्ययं कामिनी रामावश्यकरं सुखातिसुखदं प्रौढांगनाद्रावकम् ॥ क्षीणे पुष्टिकर क्षये क्षयहरं सर्वामयध्वंसनं कासश्वासमहातिसारशमनं मन्दाग्निसंदीपनम् ॥३१॥ धातोर्वृद्धिकरं रसायनवरं नास्त्यन्यदस्मात्परम् ॥ अशीसि ग्रहणीप्रमेहनिचयश्लेष्मातिरक्तप्रणुत् ॥ नित्यानंदकर विशेपविदुपां वाचां विलासोद्भव मभ्यासेन निहन्ति मृत्युपलितं कामेश्वरो वत्सरात् सर्वेपां हितकारको निगदितःश्रीवैद्यनाथेन यः॥३१२॥ अर्थ-अभ्रककी भस्म, कायफल, कूठ, असगंध, गिलोय, मेथी, मोचरस, विदारीकन्द, स्याहमुसली, गोखरू, तालम, खाना, केलाकन्द,शतावरी, अजमोद, उडद, तिल, धनियां, पडीगंगेरन, कचूर, मैनफल, जायफल, सेंधानमक, भारंगी, काकडासींगी, त्रिकुटा, दोनोंजीरे, चीता, चातुर्जात, सांठीकी जड, गजपीपल, दाख, अडूसा, कौंचके बीज, सेमर, त्रिफला इन सबको समान ले खरल करे इस में से आधी कर्पकी गोली अथवा चटनी प्रतिदिन सेवन करे. ऊपर मिश्री और दूध पीने से वीर्यको बढाता है स्तंभन करता है, स्त्रियोंको वश करता है सुख देनेवाला है नवयौवनाओंको द्रवीभूत करता है, क्षीण -

2.
.
,
.
.
(१२२)
रसमञ्जरी।
मनुष्यको पुष्ट करनेवाला है क्षयीको दूर करता है और सम्पूर्ण
रोगोंको दूर करता है, खांसी श्वास, अतिसारको नष्ट करता
है मन्दाग्निको दीपन करता है, बवासीर, संग्रहणी, प्रमेह,
लेप्मा, और रक्तविकारों को दूर करता है, धातुओंका बढा
नेवाला, रसायन है इससे परे और कोई औषधि नहीं है
नित्य आनन्ददायी है, विशेपकर विद्वानोंकी वाणीको
लालित्य देता है इसका सेवन वृद्धावस्थाको नहीं आने देता
है यह श्रीवैद्यनाथ ने सबका हितकारी कहाहै ॥३०९-३१२॥
इति कामेश्वररसः ।
अथाजीर्णकंटको रसः।
शुद्धं सूतं विपं गंधं समचूर्ण विचूर्णयेत् ॥
मरिचं सर्वतुल्यांशं कंटकायाः फलद्वैः ॥३१३॥
मर्दयेद्भावयेत्सर्वानकविंशतिवारकान् ।।
वटी गुजात्रयां खादेत्सर्वाजीर्णप्रशांतये ॥३१४ ॥
अर्थ-शुद्ध पारा, विष और गंधक ये सब समान भाग ले
सबके समान काली मिरच लेकर चूर्ण करले फिर कटेरी के
फलके रसकी इक्कीस भावना देवै और तीन रत्तीकी गोलियां
बनावे तत्काल सब प्रकार के अजीर्णको दूर करे ॥३१३३३१४॥
इत्यजीर्णकंटको रसः।
अथोदयभास्करो रसः।
गंधकेन मृतं तानं दशभागं समुद्धरेत् ।।
ऊपणं पंचभागं स्यादमृतं च द्विभागकम् ॥ ३१५ ॥
श्लक्ष्णचूर्णीकृतं सर्व रत्तिकैकप्रमाणतः॥
दातव्यं कुष्टिने सम्यगनुपानस्य योगतः ॥३१६।।
गलिते स्फुटिते चैव विपूच्या मंडले तथा ।
विचिकादद्रुपामाकुष्ठाटकप्रशान्तये ॥३१७ ॥

-
भाषाटीकासहिता।
अर्थ-गंधकसे मारा हुआ तांबा दश भाग, काली मिरच
पांच भाग, विष दो भाग, सबको बारीक खरल कर एक एक
रत्तीकी गोलियां बनाये और कोढीको अनुपानके साथ देव
तो गलितकुष्ट, शरीरका फटना, विचिका, मंडलकुष्ट, विच-
चिका, दाद, खुजली इत्यादि आठ प्रकारके कोढ दूर होवें
॥ ३१५ ।। ३१६ ॥ ३१७ ॥
इति टदयभास्करोरसः।
अथ रोटरसः।
शुद्धं सूतं समं गंधं मद्य यामचतुष्टयम् ॥
नागवल्लीरसयुक्त मेघनादपुनर्नवैः ॥३१८॥
गोमूने पिप्पलीयुक्ते मर्य रुद्धा पुटेल्लघु ॥
लिहेत्क्षौद्रे रसो रोद्रो गुंजामानोबुदं जयेत् ॥३१९॥
अर्थ-शुद्ध पारा और गंधक समान लेकर चार पहरतक पान
चौलाई और सांठीके रसमें खरल करे फिरगोमूत्र और पीपलमें
घोटकर लटपुटमें फूंक देवे एक २ रत्तीकी गोलियां बनाये और
शहदके साथ खाय यह रौद्ररस अश्रुद रोगको दूर करता है
॥३१८ ॥ ३१९ ॥
इति रौद्ररसः।
अथ नित्योदितरसः।
मृतसूतार्कलोहाभविपगंधं समं समम् ॥
सर्वतुल्यांशभल्लातफलमेकन चूर्णयेत् ॥ ३२०॥
वैः सूरणकन्दोत्यः खल्वे मद्य दिनत्रयम् ॥
मापमा लिहेदाज्ये रसश्वासि नाशयेत् ॥३२१॥
रसो नित्योदितो नामा गुदोद्भवकलांतके॥
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदावृपणयोस्तथा ॥ ३२२ ॥

, (१२४) रसमञ्जरी। शोथो हत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्याशंसां हितः ॥ असाध्यस्यापि कर्तव्या चिकित्सा शंकरोदिता ॥३२३॥ अर्थ-पारा, तांबा, लोहा और अभ्रककी भस्म विष और गंधक ये सब समान भाग लेवै सबके बराबर भिलावेके फलों- का चूर्ण मिलाकर जमीकन्दके रससे तीन दिन खरल करे इसमेंसे एक मासे घीके साथ खाय तो यह नित्योदित रस बवासीरको दूर करे और गुदाके रोगोंको, हाथ, पैर, मुख, नाभि, गुदा, अंडकोषकी सूजनको हृदय और सलीके दर दको तथा असाध्य बवासीरको दूर करता है यह शंकरोक्त चिकित्सा असाध्यकोभी करनी योग्य है ॥ ३२०-३२३ ॥ इति नित्योदितो रसः अथ अर्श:कुठाररसः। शुद्धसूतं पलैकं तु द्विपलं शुद्धगंधकम् ॥ मृतं तानं मृतं लोहं प्रत्येक तु पलत्रयम् ॥३२४ ॥ यूपणं लांगली दन्ती पीलुकं चित्रकं तथा। प्रत्येकं द्विपलं योज्यं यवक्षारं च दंकणम् ॥३२५॥ उभौ पंचपली योज्यौ सैंधवं पंचकं तथा ॥ द्वाविंशत्पलगोमूत्रं स्नुहीक्षीरं च तत्समम् ३२६ ॥ मृद्वग्निना पचेत्सर्व स्थाल्यां यावत्सुपिंडितम् ॥ मापद्वयं सदा खादेवसोप्य कुठारकः ॥ ३२७॥ अर्थ-शुद्ध पारा ४तोले, शुद्ध गंधक ८ तोले,तांयेकी, भस्म, लोहेकी भस्म प्रत्येक पारह बारह तोले, त्रिकुटा, कलिहारी, दती, पीलू, चीतेकी छाल, प्रत्येक तोले जवाखार, सुहागा, प्रत्येक वीस बीस तोले सेंधानमक वीस तोले गोमूत्र पनि दो सेर और इतनाहीथूहरका दूध इन सबको मिलाय एक पास. नमें भर नीचे मंदी मंदी आग जलावैजय सब मिलाकर गोलासा .

भाषाटीकासहिता। (१२५)
बनजाय तब दो दो मासेकी गोलियां बनाकर खाय तो यह
अर्श कुठार रस बवासीरको दूर करता है ॥ ३२४-३२७ ॥
इत्यर्शकुठारः ।
अथ विद्याधरी रसः।
गंधकं तालकं ताप्यं मृतं तानं मनःशिला ॥
शुद्धं सूतं च तुल्यांशं मर्दयेद्भावयेदिनम् ॥ ३२८ ॥
पिप्पल्याश्च कपायेण वनीक्षीरेण भावयेत् ॥
निष्काई भक्षयेत्क्षौद्रैः प्लीहगुल्मादिकंजयेत्॥३२९॥
रसो विद्याधरो नाम गोदुग्धं च पिवेदनु ॥ .
अर्थ-गंधक, हरिताल, सोनामक्खी, तांबकी भस्म, मैन-
सिला और समान शुद्ध पारा इन सबको ले खरल कर फिर
पीपलके काटे और थूहरके दूधसे एक २ दिन खरल कर इस
रसमेंसे दो मासे शहदके साथ खाय और ऊपरसे गौका दूध
पीवै यह विद्याधर नाम रस तापतिल्ली और वायुगोलाको
दूर करता है ।। ३२८ ॥ ३२९॥
इति विद्याधरो रसः।
अथ वंगेश्वरो रसः।
भस्मसूतं भस्मवंगं भागैकैकं प्रकल्पयेत् ॥३३०॥
गंधकं मृतताम्रश्च प्रत्येकं च चतुर्गुणम् ॥
अर्कक्षारैर्दिनं मर्च सवै तद्गोलकीकृतम् ॥ ३३१॥
रुद्धा तद्भूधरे पाच्यं पुटैकेन समुद्धरेत् ॥
एवं बगेवरो नाना प्लीहगुल्मोदरं जयेत् ॥ ३३२ ॥
वृतगुंजाइयं लिह्यानिष्का श्वेतपुनर्नवाम् ॥
गवां मूत्रैः पिवेच्चानु रजनी वा गवां जलैः ॥ ३३३ ॥

(१२६)
रसमञ्जरी।
अर्थ-पारेकी भस्म, रांगकी भस्म, प्रत्येक एक एक भाग
गंधक और तांबेकी भस्म प्रत्येक चार चार भाग सबको आक
के दूधमें एकदिन खरलकर गोला बनाय भूधरयंत्र में पचावे
यह बंगेश्वर नाम रस ताप तिल्ली, गुल्म और उदरविकारोंको
शान्त करता है इस रसकी दो रत्ती घीमें मिलाकर चाटे
ऊपरसे चार मासे विषखपरेका चूर्ण फांककर गोमूत्र पीवे
अथवा हलदी फांककर गोमूत्र पीले॥३३०॥३३१॥३३२॥३३३॥
इति वंगेश्वरो रसः।
अथ उदरारिरसः।
पारदं शुक्तितुत्थं च जैपालं पिप्पलीसमम् ॥
आरग्वधफलोन्मज्जा वज्रीदुग्धेन मर्दयेत् ॥ ३३॥
मापमात्रां वटी खादेवरेत्स्त्रीणां जलोदरम् ॥
चिंचाफलरसं चानु पथ्यं दध्योदनं हितम् ॥३३५॥
जलोदरहरं चैव कठिनेन रेचनेन तु ॥
अर्थ-पारा, शीशेकी भस्म. नीलाथोथा, जमालगोटा
पीपल और अमलतासका गूदा ये सब समान ले थूहरके दूधमें
मर्दनकर मासे मासेकी गोली बनावे ऊपरसे इमलीका रस
पीवे और पथ्यदही और भातका लेवे यह रस स्त्रियोंके जलो-
दरको दूर करता है और तेज जुलाबसे जलोदर दूर होजाता
है ॥ ३३४ ॥ ३३५॥
इत्युदरारिरसः।
अथ जलोदरारिरसः।
पिप्पली मरिचं तानं कांचनीचूर्णसंयुतम् ॥ ३३६ ॥
स्नुहीक्षीरौर्दिनं मी तुल्यं जैपालबीजकम् ।।
निष्कं खादेद्विरेकं स्यात्सद्यो हन्ति जलोदरम्॥३३७॥

भाषाटीकासहिता। (१२७)
रेचनानाञ्च सर्वेषां दध्यन्नं स्तंभनं हितम् ॥
दिनान्ते च प्रदातव्यमन्नं वा मुद्गयूपकम् ॥ ३३८॥
अर्थ-पीपल, कालीमिरच, ताम्रभस्म, हलदीका चूर्ण येसब
लेकर थूहरके दूध एकदिन खरलकरे फिर समान भाग जमाल-
गोटा मिलाकर चार मासे खाय दस्त होवे और तत्काल जलोदर
दूर होवे दही भातका भोजन दस्तोंके रोकनेके लिये हित है
अथवा सायंकालको मूंगका यूष देवे ॥३३६ ॥ ३३७ ॥ ३३८ ।।
इति जलोदरारिरसः।
अथ नाराचरसः।
सूतटंकणतुल्यांश मरिचं सूततुल्यकम् ॥
गंधकं पिप्पली शंठी द्वौ द्वौ भागौ विचूर्णयेत् ॥३३९॥
सर्वतुल्यं क्षिपेद्दन्तीबीजानि निस्तुपाणिच ॥
द्विगुंज रेचने सिद्धं नाराचोऽयं महारसः ॥ ३४०॥
गुल्मप्लीहोदरं हन्ति पिबेत्तमुष्णवारिणा ॥
अर्थ-पारा, सुहागा, कालीमिरच, एक एक भाग गंधक,
पीपल, सोंठ दो दो भाग सबको बारीक पीसले सबके बरा-
बर छीले हुये जमालगोटाके बीज मिलादे दो रत्तीकी गोली
देनेसे यह नाराचरस दस्त कराने वाला होवे यह गुल्म, प्लीहा
और सब उदरविकारोंको दूर करताहै ऊपरसे गरम जल
पीवै ॥ ३३९ ॥ ३४०॥
इति नारायरसः।
अथ इच्छाभेदीरसः।
शुंठीमारचसंयुक्तं रसगंधकटंकणम् ॥ ३४१॥
जैपालस्त्रीगुणः प्रोक्तः सर्वमेकत्र चूर्णयेत्॥
इच्छाभेदी द्विगुंजः स्यात्सित्या सह दापयेत् ॥३४२॥

(१२८) रसमझरी पिवेच चुल्लिकान्यावत्तावद्वारान्विरेचयेत् ॥ तक्रौदनं प्रदातव्यमिच्छाभेदी यथेच्छया। दोपाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लंघनपाचनैः॥३४३॥ अर्थ-सोंठ कालीमिरच पारा, गंधक सुहागा एक एक भाग जमाल गोटा तीनभाग सबको मिला खरल करे और इसमेंसे दो रत्ती मिश्रीके साथ खाय ऊपरसे पानी पीवे. पानीके जितने चुल्ले पीवैगा इतनेही दस्त होंगे इच्छा अनुसार छाछ और भा- तका पथ्य देवे. जो कदाचित् दोष प्रबल होजाय तो उनको लंघन कराके पचावे ।। ३४१॥ ३४२ ॥ ३४३ ।। इति इच्छाभेदी रसः। अथ रसायनाधिकारः। प्रणम्य निर्भयं नाथं खेन्द्रदेवं जगत्पतिम् ॥ दिगम्बरं त्रिनेत्रं च जरामृत्युविनाशनम् ॥१॥ अमृतञ्च विपञ्चैव शिवेनोक्तं रसायनम् ।। अमृतं विधिसंयुक्तं विधिहीनं तु तद्विपम् ॥२॥ रेचनान्ते इदं सेव्यं सर्वदोपापनुत्तये ॥ मृतानं भक्षयेदादी मासमेकं विचक्षणः॥३॥ पश्चात्तु योजयेदेहे क्षेत्रीकरणमिच्छतः॥ यत्क्षेत्रीकरणे सूतस्त्वमृतोऽपि विपं भवेत् ॥ ४॥ फलसिद्धिकृतस्तस्य सुवीजस्योपरे यथा ॥ । नक्षेत्रकरणाद्देवि किंचित्कुर्याद्रसायनम् ॥५॥ कर्तव्यं क्षेत्रकरणं सर्वस्मिंश्च रसायने । अर्थ-निर्भयकारी जगत्पति, दिगम्बर, त्रिनेत्र, जरामृत्युके दूर करनेवाले शिवजीको नमस्कारहै, उन्होंने अमृत और विप

भाषाटीकासहिता।
(२२९)
कहे हैं विधिपूर्वक देनेसे रसायन अमृत है विधिहीन होनेसे विष
है रेचनके अन्त में सम्पूर्ण दोषोंके दूर करनेके वास्ते इसका
सेवन योग्य है प्रथम एक महीने तक अभ्रक की भस्मका सेवन
करना चाहिये पीछे देहकी शुद्धिके अर्थ पारेका सेवन करे
देहकी शुद्धिके विना पारा अमृत है वह विष होजाता है,
बिनाक्षेत्रकी शुद्धिके फल सिद्ध होना कठिन है जैसे ऊपर
जमीन में वीज बोना, अतएव विनाक्षेत्रीकरण कुछ रसायन न
करे अतएव रसायनमें क्षेत्र करनाही उपयोगी है ॥ १-५॥
अथ गंधामृतरसायनम् ।
भस्मसूतं द्विधा गंधं क्षणं कन्याविमर्दितम् ॥६॥
रुद्धा लघुपुटे पच्यादुद्धृत्य मधुसर्पिपा ।।
निप्कं खादेजरामृत्युं हन्ति गंधामृतो रसः ॥७॥
समूलं भृगराजं तु छायाशुष्कं विचूर्णयेत् ॥
तत्समं त्रिफलाचूण सर्वतुल्या सिता भवेत् ॥८॥
पलैकं भक्षयच्चानु तच्च मृत्युरुजापहम् ।।
अर्थ-एक तोले पारेकी भस्म और दो तोले गंधकको ग्वार-
पाठेके रस में थोडीदेर खरल करे फिर शरावसंपुट में लघुपुटमें
फूंक देवे फिर इसको चार मासे घीऔ शहद के साथ खानेसे यह
गंधामृत बुढापे और मौतको पास नहीं आने देता. जड सहित
भांगरेको छायामें सुखाकर कूटले फिर उसके समान त्रिफलाका
• चूर्ण मिलावे और दोनों के समान मिश्री मिलाकर रख छोडे
पहिले चार मासे गंधामृत घी शहदके साथ खाकर ऊपरसे
इसको फांकले ऐसा करनेसे मृत्युआदि रोग नाश होतेहैं६-८॥
इति गंधामृतरसायनम्।
अथ हेमसुन्दररसः।
मृतसूतस्य पादांशं हेमभस्म प्रकल्पयेत् ॥ ९॥

(१३०) रसमञ्जरी। क्षीराज्यं मधुना युक्तं मापैकं कांस्यपात्रके। लेहयेन्मासपट्कन्तु जरामृत्युविनाशनम् ॥ १० ॥ वाकुचीचूर्णक धात्रीरसपरिप्लुतम् ॥ अनुपानं लिहेन्नित्यं स्याद्रसो हेमसुन्दरः॥११॥ अर्थ-पारेकी भस्म और उस से चौथाई सुवर्णकी भस्म मिलावे इसमेंसे एकमासेकी मात्रा छःमासे दूधधी और शहदके साथ कांसी के पात्र में मिलाकर चाटे तो यह बुढापे और मौत कोजीते इसके ऊपर वाकुचीके चूर्णको आंवलेके रसमें सानकर पीचे यह हेमसुन्दर रसहै ॥ ९॥ १० ॥ ११ ॥ इति हेमसुन्दररंसः। मृतसंजीवनी गुटिका। शुद्धसूतं वंगभस्म सत्त्वमभ्रकरौप्ययोः ॥ १२॥ कान्तलोहसमं हेम जम्बीरे मर्दयेहढम् ॥ सप्ताह सर्वतुल्यांशं गोलं कृत्वा समुद्धरेत् ॥ १३॥ गोजिहावायसीवन्ध्यानिर्गुडीमधुसेंधवैः ।। लेपयेदज्रमपान्ते गोलकं तत्र निक्षिपेत ॥१४॥ तत्कल्कैश्छादितं कृत्वा पक्षकं भूधरे पचेत् ॥ याम याम समुद्धृत्य लित्वा मूपां पुनः पुनः ॥ १५॥ रुद्धाथ पूर्ववत्पाच्यमेनं पक्षात्समुद्धरेत् ॥ यवचिञ्चीपलाशाख्यराजीकसतंडुलैः ॥१६॥ एतैः प्रलेपयेन्मूपां गुटिकां तत्र निक्षिपेत् ॥ टंकणं श्वेतकाचञ्च दत्त्वा यामे दृढं दृढम् ॥ १७॥ खदिरांगारयोगेन द्रुतोयं जायते रसः॥ जिहा इत्यपि पाउ :

.
,
भाषाटीकासहिता। (१३१)
मूपायां विडयोगेन समं हेमं च जारयेत् ॥१८॥
ततस्त्रियामकैमर्थ सगोमूत्रं दिनैकतः॥
अन्धमूपागतो ध्मातो बद्धो भवति वज्रवत् ॥ १९॥
मृतसंजीवनी नाम गुटिका वक्रमध्यगा ।
कर्पमात्रा जरां मृत्यु हन्ति सत्यं शिवोदितम् ॥२०॥
शस्त्रस्तंभं च कुरुते ब्रह्मायुर्भवते नरः॥
अर्थ-स्वच्छ पारा, हीराकी भस्म, अभ्रक और चांदीका
सत्त्व,कान्तिसार,लोह और समान सुवर्ण इन सबको जंभीरीके
रसमें सातदिनतक खूब खरल करके गोला बनायले, गोभी,
काकमाची, बांझककोड़ी, निर्गुण्डी, शहद और सेंधानमक इन
सबका वजमूषापर लेपनकरदे बीचमें उस गोलको रखदे और
उसी लुगदीसे टकदेफिर पन्द्रहदिनतक भूधर यन्त्रमें पकावेप्रति-
दिन उसको निकालकर पहिलेकी तरह उन्ही पूर्वोक्त द्रव्योंसे
मूषाको लेपकरके और मुख बन्दकरके पन्द्रहदिनतक करता रहे
फिर निकालकर जो चंचू, ढाक,राई,कपास और चांवल इनसे
मूषाको लेपन करे फिर सुहागा और काचका नमक डालकर
दिनभर खरल करे और खैरकी लकडीकी आग देवे फिर मूषामें
नमकके योगसे समान सुवर्णको जरावे फिर तीन पहर मर्दनकरे
फिर एक पहरगोमूत्रके साथ खरल करे और अन्धमूषामें रखकर
अग्नि देनेसे वज्रके समान कहा जाता है इसका नाम मृतसंजी.
दनी गुटिका है इसकी एक कर्षकी मात्रा जरामृत्युको हरती है
शस्त्रका स्तंभन करती है आयु दीर्घ होजाती है ।। १२-२०॥
इति मृतसंजीवनी गुटिका।
वीर्यरोधिनी गुटिका।
नागवल्लीदलद्रावैः सप्ताह शुद्धसूतकम् ॥ २१ ॥
मदयेत्सालयेदम्लैश्चतुनिष्कप्रमाणकम् ॥
विपकंदगतं कृत्वा विपेणैव निरोधयेत् ॥२२॥

( १३२)
रसमञ्जरी।
ततः शूकरमांसस्य गर्ने कृत्वाथ सिंचयेत् ॥
संध्याकाले वलिं दत्त्वा कुकुटीवारुणीयुतम् ॥ २३ ॥
ततश्चुल्लयां लोहपात्रे तैले धत्तूरसंयुते ॥
क्षित्वा त्रिंशत्पले पाच्यं तसं मांसपिंडकम् ॥२४॥
संध्यामारभ्य मंदानौ यावत्सूर्योदयं पचेत् ॥
हठाजागरणं कुर्य्यादन्यथा तन्न सिद्धिभाक् ॥ २५ ॥
प्रातरुद्धृत्य गुटिकां क्षीरभांडे विनिक्षिपेत् ।।
तत्क्षीरं शुष्यति क्षिप्रमेतत्प्रत्ययकारकम् ॥२६॥
रतिकाले मुखे धार्या गुटिका वीर्यरोधिनी॥
क्षीरं पीत्वा रमेदामां कामाकुलकुलान्विताम् ।। २७ ।।
स्वमुखाद्धारयेद्धस्ते तदा वीर्य विमुञ्चति ॥
अर्थ-नागरपानके रसमें शुद्ध पारेको सात दिनतक खरल
करे फिर इसको चार निष्क इमलीके पानीसे धो डाले तेलिया
मीठेमें रखकर ऊपरसे उसीसे ढक देफिर सूअरके मांसके बीच में
रखदे सायंकालमेंकुकुटी और मदिराकी बलि देकर लोहेकी
कढाईमें दोसेरतेल और धतूराडालकरचूल्हेपर चढादे सन्ध्या-
से सूर्योदयतक मन्दीमन्दी आगसे पकाता रहे कहीं ऐसा नही
कि आप सोजाय सोनेसे सिद्ध न होगा प्रातःकाल उठकर
गुटकेको दूधके बर्तनमें डाल दे वह दूध तत्काल सूख जायगा
यही इसकी परीक्षा है रतिसमय इस को मुखमें रखनेसे
वीर्यको रोकता है दूध पीकर कामाकुल स्त्रियोंसे विषय करे
मुखसे हाथमें निकाललेनेपर वीर्य स्खलित होगा ॥२१-२७ ॥
इति वार्यरोधिनी गुटिका ।
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजर्यो रसायनगुटिका-
कथनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

भाषाटीकासहिता। (१३३)
अथ अंजनविधिः।
अथ संपक्कदोपस्य प्रोक्तमंजनमाचरेत्॥
हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नअनमिष्यते ॥ १॥
पूर्वाह्नचापराहे च ग्रीष्मे शरदि चेष्यते ॥
वर्पासु कुर्यादत्युष्णे वा वसन्ते सदैवहि ॥२॥
श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे ॥
अजीर्णं वेगवाते च नाजनं संप्रशस्यते ॥३॥
अर्थ-दोषके पकनेपर अंजन कहा है हेमन्त और शिशिरमें
मध्याह्नमें कहा है. ग्रीष्म और शरदमें दुपहर पहले और दुप-
हर पीछे,और वर्षा में जिस समय अभ्र आवे और गरमी बहुत
पडे, और वसन्त ऋतुमें सदा हितकारक है. थकावटमें, वमन
होनेपर, डरमें,धूमपान, नवीनज्वरमें, अजीर्णमें दस्त होनेमें
अञ्जन न लगाना चाहिये ॥ १॥२॥३॥
वर्तिप्रमाणम् ।
हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्ति तीक्ष्णांजने भिपक् ॥
प्रमाणं मध्यमे सार्दै द्विगुणं च मृदौ भवेत् ॥ ४ ॥
अर्थ-मटरकी बराबर वर्ती तीक्ष्णांजनमें, डेढकी बरावर
मध्यममें और मृदुमें दुगुणी बनावै ॥ ४॥
अन्यञ्च ।
सूतकं गंधकोपेतं चांगेरीरसमूच्छितम् ॥
- अंजनं दृष्टिदं नृणां नेत्रामयविनाशनम् ॥५॥
अर्थ-पारा और गंधक चांगेरीके रसमें खरलकर अंजन
लगावे तो यह अंजन दृष्टि देनेवाला और नेत्रोंके सम्पूर्ण रोगों
को नाश करनेवाला होता है ॥ ५॥

अन्यञ्च । (१३४) रसमञ्जरी। अन्यच्च। रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ ताभ्यां द्विगुणमंजनम् ॥ ईपत्कर्पूरसंयुक्तमंजनं नयनामृतम् ॥ ६॥ अर्थ-पारा और शीसा बराबर २ तोले और उनसे दूना सुरमा डाले और थोडासा कपूर डाल दे यह अंजन नयना- मृत तयार होता है ॥६॥ कृष्णसर्पवसा शंखः कतकं कट्फलमंजनम् ॥ रस एप मरीचेन अन्धानां दर्शनम्परम् ॥७॥ अर्थ-काले सांपकीची, शंख, निविसी, कायफल और अंजन इनको कालीमिरचके पानी में खरलकर ले यह अंजन अंधोंको दृष्टि देनेवाला है ॥ ७ ॥ शंखस्य भागाश्चत्वारस्तदन मनःशिला ।। मनःशिला? मरिचं मरिचान पिप्पली॥ ८॥ वारिणा तिमिरं हन्ति अर्बुदं हन्ति मस्तुना ॥ चिर्पिटं मधुना हन्ति स्त्रीक्षीरेण च पुप्पकम् ॥९॥ अर्थ-शंख चारभाग, मैनसिल दो भाग, कालीमिरच एक भाग और पीपल आधे भाग इनकी गोली बनावे पानी में घिसकर लगानेसे धुन्धको दूर करती है तोडके साथ लगानेसे अर्बुदको शहदके साथ लगानेसे खुजली को स्त्रीके दूधके साथ लगानेसे फूलीको दूर करताहै ॥ ८॥९॥ अपामार्गशिखां घृष्ट्वा मधुना सैंधवेन च ॥ ताम्रपाने कृता नेत्रे हन्ति पीडां सुदुस्तराम् ॥१०॥ दंतैर्दन्तिवराहोष्टगोहयाजखरोद्भवैः॥ अन्यच्च । अन्यः प्रकार:।

भाषाटीकासहिता। (१३५) शंखमुक्ताम्भोधिफेनयुतैःसर्वैविचूर्णयेत् ।। ११॥ . हन्ति वर्तिः कृता श्लक्ष्णं शुक्राणां नासिनी परम् ॥ अर्थ-ओंगाकी बालको शहद और सेंधेनमकके साथ घिस कर तांबेके बर्तनमें रख ले नेत्रोंमें लगानेसे महापीडाको दूर करती है हाथी, सुअर, ऊंट, गौ, घोडा, बकरी और गधाके दांत शंख मोती समुद्रफेन इन सबको पीसले इनकी चिकनी बत्ती बनावे यह नेत्रोंके सब रोगोंको दूर करनेवालीहै १०।११॥ अन्य प्रकारः। तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थशिवाशंखमनःशिलाः॥ गैरिकोदकफेनं च मरिचं चति चूर्णयेत् ॥ १२ ॥ संयोज्य मधुना कुय्यादन्धानां सा रसक्रिया॥ वर्मरागं च तिमिरं काचशुक्रहरं परम् ॥ १३ ॥ अर्थ-नीलाथोथा, सोनामक्खी, सेंधानमक, हरड, शंख, मैनसिल, गेरू, समुद्रफेन, कालीमिरच, इन सबको शहदके साथ खरलकर नेत्रों में लगावे यह वर्मरोग धुन्ध फूली इत्या- दिको नाश करती है ॥ १२॥ १३ ॥ चन्द्रोदया वर्ती । शंखनाभिर्विभीतस्य मन्ना पथ्या मनःशिला ।। पिप्पली मरिचं कुष्टं वचा चेति समांशकम् ॥ १४॥ छागीक्षीरेण संपिष्ट्वा वर्ति कृत्वा यवोन्मिताम् ॥ हरेणुमात्रां संवृष्य जलैः कुर्यादथांजनम् ॥ १५॥ तिमिरं मांसवृद्धिं च काचं पटलमधूदम् ॥ राव्यन्धं वार्पिकं पुप्पं वर्तिश्चन्द्रोदया जयेत् ॥१६॥ अर्थ-शंख, बहेडेकी छाल, हरड, मैनसिल, पीपल, काली, मिरच, कूठ, वच ये सब बराबर ले बकरीके दूध, खरलकर .

( १३६) रसमञ्जरी। जोकी बराबर बत्ती बनावे हरेणु(मटर)के समान गोली घिस कर आंखमें लगावे धुन्ध, रोहोंका पडना, काच, पटल, अर्शद, रतोंध,फूली इन सबको यह चन्द्रोदयवर्ती दूर करती है१४-१६ इति चन्द्रोदयां वर्ती। प्रत्यंजनमाह । शुद्ध नाग द्वते तुल्यं शुद्धसूतं विनिक्षिपेत् ।। कृष्णांजनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥ १७ ।। दशमांशेन कर्पूरमस्मिश्चूर्णे प्रदापयेत् ॥ एतत्प्रत्यंजनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम् ॥ १८॥ -शुद्ध सीसको पिघलाकर उसमें शुद्ध किया हुआ पारा डालेद दोनोकी बराबर काला सुरमा डालकर कजली करले और दशवां हिस्सा कपूर डालदे यह प्रत्यंजन होता है नेत्रोंकी बीमारियोंको दूर करनेके हेतु नयनामृत है ॥ १७ ॥ १८॥ अर्थ- इति प्रत्यंजनम्। भुक्त्वा पाणितलं वृष्टा चक्षुपोर्यदि दीयते ।। जाता रोगाः प्रणश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ॥ १९॥ त्रिफलायाः कपायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥ अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥२०॥ अर्थ-भोजन करके हथेलियोंको आपसमें घिसकर आंखोंमें लगावे तो उत्पन्न हुए नेत्ररोगोंका नाश करे और कभी रोग न होनेपावेत्रिफलाकेजलसे प्रातःकाल नेत्रोंको धोनेसे तत्काल धुन्धादिक रोग नष्ट होजाते हैं ॥ १९ ॥२०॥ अथातः केशरंजनं कथ्यते। त्रिफलालोहचूर्ण तु वारिणा पेपयेत्समम् ॥ द्वयोस्तुल्येन तैलेन पचेन्मृदग्निना क्षणम् ॥२१॥ + भाषाटीकासहिता। (१३७) तैलतुल्ये मुंगरसे तत्तैलं तु विपाचयेत् ॥ स्निग्धभांडगतं भूमौ स्थित मासात्समुद्धरेत् ॥२२॥ सप्ताहं लेपयेद्वेश्य कदल्याश्च दलैः शिरः॥ निर्वाते क्षीरभोजी स्यात्क्षालयेत्रिफलाजलैः ॥२३॥ नित्यमेवं प्रकर्तव्यं सप्ताहं रंजनं भवेत् ।। यावजीवं न संदेहः कचाः स्युर्धमरोपमाः॥२४॥ अर्थ-त्रिफला, लोहचूरा. इन दोनोंको पानी में पीस हाल दोनोंके बराबर तेल डालकर क्षणभर खरल करले तेलके बराबर भांगरेके रसमें तेलको पकाकर चिकनी हंडियांमें भरकर पृथ्वीमें गाडदे महीनेभर पीछे निकालले इस तेलसे सात दिन तक लेप करे ऊपरसे केलेके पत्ते लपेटदे विनाहवाके मकानमें बैठकर त्रिफलाके जलसे धोवे दूधका भोजन करे ऐसे सातदिन तक करनेसे जीने पर्यन्त बाल भौरेसदृश काले रहेंगे ।। २१-२४ ॥ काकमाची यवा जाती समं कृष्णतिलं ततः॥ तत्तलं ग्राहयेद्यचे तेनस्यात्केशरंजनम् ॥२५॥ अर्थ-काकमाची, जौ, चमेली और काले तिल इन सबका तेल यंत्र द्वारा निकालकर बालोंपर लगावे बालकाले होय २५ अन्यञ्च । लौहमलामलकल्कैः सजपाकुसुमैः नरस्सदास्नायी।। पलितानीह निहन्यावंगास्नायीव नरकोषम् ॥२६॥ अर्थ-लोहकी कीटी, आंवले और जपाके फूल इनसे सदा स्नान करनेसे सफेद बाल ऐसे जाते रहते हैं जैसे गंगामें स्नान करनेसे पाप समूहोंका नाश होजाता है ॥ २६ ॥ अन्यच्च । काश्मा मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकीनां च मूलं

(१३८)
रसमञ्जरी।
लौहं चूर्ण सभृङ्गत्रिफलजलयुतं तैलमेभिर्विपकम् ॥
कृत्वावै लोहभांडे शितितलनिहितं मासमेकं निधाय
केशाकाशप्रकाशा भ्रमरकुलनिभालेपनादेव कृष्णाः२७
अर्थ-कुम्हेरनकीजड, पियाबासके फूल, केतकीकी जड,
लोहचूर्ण, भांगरा, त्रिफला, काजलतेल इन सबको लोहेके वर्त-
नमें भर पृथ्वीमें गाडदे महीनेभर पीछे निकाले और केशोपर
लगावे तो बाल लम्बे और तत्क्षण भौरेसे काले होजाते हैं॥२७॥
शुक्लीकरणमाह।
वजीक्षीरेण सप्ताहं सुश्खेतान् भावयेत्तिलान् ॥
तैलेन लिप्ताः केशाः स्युः शक्ला वै नात्र संशयः ॥२८॥
अर्थ-सेहुंडके दूध सफेद तिलोंको सात दिनतक भावनादे
फिर तेल निकालकर बालोंपर लगावे तो बाल सफेदहोजाय२८
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजर्या नेत्रांजनशरअनं नामा-
टमोऽध्यायः॥ ८॥
अथ वीर्यस्तम्भनमाह ।
कर्पूर टंकणं सूतं तुल्यं मुनिरसं मधु ॥
मर्दयित्वा लिपेल्लिंगं स्थित्वा यामं तथैव च ॥ १॥
• ततःप्रक्षालयलिंगं रमेद्रामां यथोचिताम् ॥
वीर्यस्तम्भकरं पुंसां सम्यनागार्जुनोदितम् ॥ २॥
अर्थ-कपूर, सुहागा, पारा ये समान भागले अगस्तके रस
और मधुमें मर्दनकर लिङ्गपर लेपन करे फिर उसी प्रकार पहर-
भर तक रहे तब लिङ्गको धोकर स्त्री संसर्ग करे तो वीर्यस्तंभ
होय यह नागार्जुनका कहा हुआ है ॥ १ ॥२॥

भाषाटीकासहिता।
(१३९)
अन्यच।
कृकलासस्य पुच्छाग्रमुद्रिका प्रोततन्तुभिः ॥
वेष्टया कनिष्ठिकाधार्या नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥३॥
अर्थ-सरटकी पूंछका अग्रभाग लेकर तुनकोसे गूंथकर
अगठी बनाकर कनिष्ठ अंगुली में धारण करनेसे रतिकालमें वीर्य
स्खलित नहीं होता है ॥३॥
अन्यच्च।
मधुना पद्मबीजानि पिट्वा नाभिं प्रलेपयेत् ॥
यावत्तिष्ठत्यसौ लेपस्तावद्वीर्य न मुंचति ॥४॥
अर्थ-कमलगट्टाकी मिंगी शहदमें पीसकर नाभी पर लेप
करले जब तक लेप रहेगा वीर्यस्खलित न होगा ॥ ४॥
अन्य: प्रकारः।
चटकाण्डं तु संग्राह्य नवनीतेन पेपयेत् ॥
तेनप्रलेपयेत्पादौ शुक्रस्तम्भः प्रजायते ॥५॥
यावन स्पृशते भूमि तावदीयं न मुञ्चति ॥
अर्थ-चिडेयाके अंडोंको मक्खनमें पीसकर पांवोंके तलुओं-
पर लेप करनेसे स्तंभन होता है जबतक पृथ्वीको स्पर्श न करे
तबतक वीर्य स्खलित न होगा ॥५॥
अन्यच्च।
वनक्रोडस्य दंष्ट्रायं दक्षिणं च समाहरेत् ॥६॥
कटयापार यदूद्धा शुक्रस्तम्भः प्रजायते ॥
अर्थ-वनसुअरकी दाहिनी डाढका अग्रभाग कमरमें बांध-
कर मैथुन करनेसे वीर्यस्तंभन होता है ॥ ६॥
अन्यः प्रकार
डुडुभो नामतः सर्पः कृष्णवर्णस्तमाहरेत् ॥७॥

अत्यञ्चा
(१४०)
रसमञ्जरी।
तस्यास्थि धारयेत्कन्यां नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥
विमुञ्चति विमुक्तेन सिद्धयोग उदाहृतः ।।८।।
अर्थ-काले डंडभ नाग सांपकी हड्डीको कमरमें बांधनेसे
वीर्यस्तंभन होय उसको खोलनेसे वीर्यस्खलितहोय यह सिद्ध-
योग है॥७॥८॥
अन्यच्च।
रक्तापामार्गमूलं तु सोमवाराभिमंत्रितम् ॥
भौमे प्रातः समुद्धृत्य कटयां बद्धा न वीर्यमुक् ॥ ९॥
अर्थ-सोमवारको लाल शेंगाकी जडकोन्यौते मंगलके दिन
प्रातः काल लाकर कमरमें बांधनेसे वीर्यस्तंभन होय ॥९॥
खसपलद्युठीकाथः पोडशशेपोनगुडेन निशिपीतः॥
कुरुते रतौ न पुंसो रेतःपतनं विनाम्लेन ॥ १०॥
अर्थ-एक पल खस सोंठके काथमें सोलहवां हिस्सा गुड
डालकर रतिके समय पीनेसे वीर्यस्खलित नहीं होता है जब
खटाई खाय तब वीर्यस्खलित होगा ॥ १०॥
सूरणं तुलसीमूलं ताम्बूलेन तु भक्षयेत् ॥
न मुञ्चति नरो वीर्यमेकैकेन न संशयः॥ ११॥
अर्थ-जमीकन्द तुलसीकी जडको पानके संग खानेसे मनुष्य
वीर्यको नहीं त्यागताहै यह एक एकही बहुत गुणकारक हैं
तीनों मिलाकर तो बहुतही उपयोगी होते हैं ॥ ११ ॥
इति वीर्यस्तम्भनप्रकरणम् ।
अथ स्थूलीकरणमाह।
वराहवसया लिंगं मधुना सह लेपयेत् ॥
स्थूलं दृढं च दीर्घ च पुंसो लिङ्गं प्रजायते ॥ १२ ॥

भाषाटीकासहिता। (१४१) अर्थ-तुअरकी चर्बी शहदके संग लिङ्ग पर लेप करनेसे मनु प्यका लिङ्ग स्थूल दृढ और वडा होजाता है ॥ १२॥ अथ ध्वस्तकरणम् । क्षौद्रेण च समं धृष्टं पुण्डरीकस्य केशरम् ॥ ध्वस्तं कुर्यात्ततो मेद्रं रत्यन्यत्राप्यसंशयः ॥ १३॥ अर्थ-कमलकी केशर शहदमें घिसकर लिङ्गपर लगावे तो टेढा होजाय ॥ १३॥ अथ पंढत्वकरणम् । अनुराधासुनक्षत्रे लांगलीमूलिका ध्रुवम् ॥ निखाता मैथुनस्थाने पुंस्त्वखंडत्वकारिणी ॥ १४ ॥ निशापतिन्दुचूर्णेन भावितेनाजवारिणा ॥ पानाशनप्रयुक्तेन पण्ढत्वं जायते नृणाम् ॥ १५ ॥ अर्थ-अनुराधा नक्षत्र में कलिहारीकी जड लाकर मैथुन- स्थानमें गाडदे तो पुरुषपन जाता रहे हलदीऔरतेन्दूके चूर्ण- को बकरेके मूबकी भावना देकर खाने पीनेसे मनुप्य नपुंसक होजाता है ॥ १४ ॥ १५ ॥ इति पण्डत्वकरणम् । अथ षण्डत्वनाशनम् । तिलगोक्षुरयोश्चूणे छागीदुग्धेन पाचितम् ॥ शीतलं मधुना-युक्तं भुक्तं पढ़त्वनाशनम् ॥ १६॥ अर्थ-तिल, गोखरूको बकरीके दूध औटाकर शहद डाल- कर पीनेसे नपुंसकत्व दूर होजाता है ।। १६ ॥

(१४०)
रसमञ्जरी।
तस्यास्थि धारयेत्कयां नरो वीर्य न मुञ्चति ॥
विमुञ्चति विमुक्तेन सिद्धयोग उदाहृतः ।। ८॥
अर्थ-काले डंडभ नाग सांपकी हड्डीको कमरमें बांधनेसे
वीर्यस्तंभन होय उसको खोलनेसे वीर्यस्खलित होय यह सिद्ध-
योग है ॥ ७॥८॥
अन्यच्च।
रक्तापामार्गमूलं तु सोमवाराभिमंत्रितम् ॥
भौमे प्रातः समुद्धृत्य कटयां बद्धा न वीर्यमुक् ॥ ९ ॥
अर्थ-सोमवारको लाल शेंगाकी जडकोन्यौते मंगलके दिन
प्रातः काल लाकर कमरमें बांधनेसे वीर्यस्तंभन होय ॥९॥
अन्यच्च।
खसपलद्युठीकाथः पोडशोपोनगुडेन निशिपीतः॥
कुरुते रतौ न पुंसो रेतःपतनं विनाम्लेन ॥ १०॥
अर्थ-एक पल खस सोंठके क्वाथमें सोलहवां हिस्सा गुड
डालकर रतिके समय पीनेसे वीर्यस्खलित नहीं होता है जब
खटाई खाय तब वीर्यस्खलित होगा ॥ १० ॥
सूरणं तुलसीमूलं ताम्बूलेन तु भक्षयेत् ॥
न मुञ्चति नरो वीर्यमेकैकेन न संशयः॥११॥
अर्थ-जमीकन्द तुलसीकी जडको पानके संग खानेसे मनुष्य
वीर्यको नहीं त्यागताहै यह एक एकही बहुत गुणकारक हैं
तीनों मिलाकर तो बहुतही उपयोगी होते हैं ॥ ११ ॥
इति धीर्यस्तम्भनप्रकरणम् ।
अथ स्थूलीकरणमाह
वराहवसया लिंग मधुना सह लेपयेत् ॥
स्थूलं दृढं च दीर्घ च पुंसो लिङ्गं प्रजायते ॥ १२ ॥

भाषाटीकासहिता। (१४१)
अर्थ-सुअरकी चर्वी शहदके संग लिङ्ग पर लेप करनेसे मनु
प्यका लिङ्ग स्थूल दृढ और वडा होजाता है ॥ १२ ॥
अथ ध्वस्तकरणम् ।
क्षौद्रेण च समं घृष्टं पुण्डरीकस्य केशरम् ॥
ध्वस्तं कुर्यात्ततो मेद्रं रत्यन्यत्राप्यसंशयः ॥ १३॥
अर्थ-कमलकी केशर शहदमें घिसकर लिङ्गपर लगावे तो
टेढा होजाय ॥१३॥
अथ पंढत्वकरणम् ।
अनुराधासुनक्षत्रे लांगलीमूलिका ध्रुवम् ॥
निखाता मैथुनस्थाने पुंस्त्वखंडत्वकारिणी ॥ १४ ॥
निशापतिन्दुचूर्णेन भावितेनाजवारिणा ॥
पानाशनप्रयुक्तेन पण्डत्वं जायते नृणाम् ॥ १५॥
अर्थ-अनुराधा नक्षत्र में कलिहारीकी जड लाकर मैथुन-
स्थानमें गाडदे तो पुरुषपन जाता रहे हलदीऔरतेन्दूके चूर्ण-
को बकरेके मूत्रकी भावना देकर खाने पीनेसे मतुप्य नपुंसक
होजाताहै ॥ १४ ॥ १५ ॥
इति पण्टत्वकरणम् ।
अथ पण्डत्वनाशनम् ।
तिलगोक्षुरयोशूर्ण छागीदुग्धेन पाचितम् ॥
शीतलं मधुना-मुक्तं भुक्तं पढ़त्वनाशनम् ॥ १६॥
अर्थ-तिल, गोखरूको बकरीके दूध ओटाकर शहद डाल-
कर पीनेसे नपुंसकत्व दूर होजाता है ॥ १६ ॥

(१४४) रसमजरी। दापयेचैव सप्ताहमात्मपञ्चमलेन तु॥ खाने पाने प्रदातव्यं स्त्रियं वा पुरुपं तथा ॥२७॥ यावजीवेत्सदा दासी आत्मना च धनेन च ॥ ॐ नमो भगवते उमामहेश्वराय ॐ नमो मोहिनीये मिलि मिलि सुभगे स्वाहा । अनेन सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा नियोजयेत् वशीकरणं भवति ।। अर्थ-चन्दन, तगर, कूट, प्रियंगु,नागकेसर,पीपल तितिडीक ये सब बराबर लेकर अपने पांच मल अर्थात् नाक, कान, आंव लिङ्ग और गुदाके मलके सातदिनतक जिस स्त्री पुरुषको दिया जाय वह अपनपेसे और धनसे सदा दासवत रहेगा "अनमो भगवते उमामहेश्वराय,ॐनमोमोहनीये मिलि मिलि सुभगे स्वाहा"यह मंत्र सातवार पढकर दे वश होजाय २६॥२७ शंखपुष्पी मधुपुप्पी तथा कुंचिकिपत्रिका॥ श्वेतगिरिसमायुक्ता समभागानि कारयेत् ॥२८॥ सप्ताहं दापयेधुक्ता ह्यात्मपंचमलेन तु ॥ खाने पाने प्रदातव्यं वशीकरणमुत्तमम् ॥ २९ ॥ पूर्वोक्तमंत्रेण सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा दापयेत् ।। अर्थ-शंखाहुली, महुआ और कुंचुकीके पर ये और सफेद कनेरसमानलेकर सातदिन तक पूर्वोक्तपांचमलोंके साथ पूर्वोक्त मंन सातवार पढकर खाने पीनेमें देनेसे वशीकरण होताह २९॥ अथ भगसंकोचनम्। प्रक्षालने भगे नित्यं कृते चामवल्कलैः॥ वृद्धापि कामिनी काम वालेव कुरुते रतिम् ॥३०॥ अन्यच्च।

अन्यचा
भाषाटीकासहिता। (१४५)
अर्थ-ऑभलेकी छालसे भगको नित्य धोनेसे वृद्धस्त्रीभी
षोडशवर्षकी स्त्रीके समान रमण करती है ॥ ३० ॥
अथ लोमशातनम्।
हरितालचूर्णकलिकालेपात्तेनैव वारिणा सद्यः ॥३॥
निपतन्ति केशनिचयाः कौतुकमिदमद्भुतं कुरुते॥३२॥
अर्थ-हरिताल और चुना, चूनेके पानीसे पीसकर लगानेसे
बालें तत्काल झड पड़ते हैं ।। ३१ ॥३२॥
पलाशचिंचातिलमापशंख दहेदपामार्गसपिप्पलोपि॥३॥
मनःशिला तालकचूर्णलेपात्करोति निलामशिरःक्षणेन३४
अर्थ-पलाश, चिंचा, तिल, उडद, शंख, ओंगा, पीपल,
मैनशिल, हरिताल, और चूना ये सब लगानेसे तत्काल बाल
गिरपडते हैं॥३३॥ ३४॥
अथ विद्वेषकरणम् ।
गर्दभस्य रजो गृह्य लुलितं गात्रसंभवम् ॥ ३५ ॥
मृतकस्य तथा भस्म नारीरजःसमन्वितम् ॥ ३६॥
एकीकृत्य क्षिपेद्रात्रौ शय्यांयामासनेपि वा ॥३७॥
नूनं संजायते द्वेपः कथितो मालतीमते ॥३८ ।।
अर्थ-जिस . जगह गधा लोटाहो इस. जगहकी धूल,
मुरदेको भस्म, और स्त्रीका रज तीनोंको मिलाकर रात्रिके :
समनं जिस शय्या अथवा आसनपर सोते बैठते हों डाल देव
तो निश्चय दोनोंमें कलह होवे ॥ ३५-३८ ॥
अन्यच्च।
अन्यद्योगवरं वक्ष्ये विद्वेपकरणं परम् ॥
युध्यमानावुभौ श्वानौ परस्परविरोधिनौ ॥ ३९॥

(१४६) रसमञ्जरी। तयोधूलि समादाय हन्यते योपिता रतिः॥ सत्यं भवति विद्येपं नात्र कार्या विचारणा ॥४०॥ अर्थ-एक और उमदाउपाय लडाई करानेका है. जहां दो कुत्ते आपसमें लडते हॉयवहांकीधूल उठाकर स्त्री पुरुषोंकोमारदेतो उनमें निश्चयलडाई हो इसमें कुछसन्देहका काम नहीं है।३९।४०॥ अथ स्तनदृढीकरणम् । सपद्मवीजं सितया भक्षितं पद्मवारिणा॥ दृढं स्त्रीणां स्तनद्वन्द्वं मासेन कुरुते भृशम् ॥४१॥ अर्थ- कमलगट्टाकी मींगी और मिश्री कमलके जलके साथ फांकनेसे एक महीने में स्त्रियोंके कुच करडे होजाते हैं ॥४१॥ अन्यच्च। मुंडीचूर्णकपायेण युतं तैलं विपाचितम् ॥ पतितं यौवनं यस्यास्तस्याःस्तनोन्नतिर्भवेत् ॥४२॥ अर्थ-गोरखमुंडीके काथको तेलमें पकाकर कुचोंपर लेप करनेसे नवीन स्त्रीके समान कुच कठोर होजाते हैं ॥४२॥ अथ बन्ध्याकरणम् । तण्डुलीयकमूलानि पिष्ट्वा तन्दुलवारिणा ॥ ऋत्वन्ते ज्यहपीतानि वन्ध्यां कुर्वन्ति योपितम्॥४३॥ अर्थ-चालाईकी जड चांवलके पानीके साथ पीसकर ऋतुके अन्तमें तीनदिन पीनेसे स्त्री वांझ होजाती है ॥४३॥ कांजिकेन जपापुप्पं पिछा पिवति यांगना।। ऋतौ व्यहं निपीतानिवन्ध्यां कुर्वन्ति योपितम् ॥४४॥ अर्थ-जो स्त्री कांजीके साथ जपाके फूल पीसकर कतुका- लमें तीन दिन पीवे सो वभ्या होय ॥४४॥ अन्यच्च ।

भाषाटीकासहिता। (१४७) अन्यच्च । धत्तूरं मल्लिकापुष्पं गृहीत्वा कटिसंस्थितम् ॥ गर्भ निवारयत्येव रण्डावश्यादियोपिताम् ॥४५॥ अर्थ-धतूरा और चमेलीके फूल जो कमरमें बांधे तो रंडा और वेश्यादिस्त्रियोंके गर्भका निवारण होजाता है ।। ४५ ॥ अन्यच्चा धूपिते योनिरन्ध्रे तु निम्बकाप्टेन युक्तितः॥ ऋत्वन्ते रमते सा स्त्रीगर्भदुःखविवर्जिता ॥४६॥ अर्थ-यत्नपूर्वक ऋतुके अन्त में नीमकी छालका योनिमें धुवां देवे और फिर उसके साथ रमण करे तो उसके गर्भ नहीं रहने पाता ॥ ४६॥ अथ बन्ध्यात्वनिवारणम् । नागकेशरपुष्पाणां चूर्ण गोसर्पिपा सह ॥ सेवनाल्लभते पुत्रमृतौ दुग्धानभोजिनी ॥४७॥ अर्थ-नागकेशरके फूलका गौके घीके साथ सेवन करनेसे पुत्र होताहै ऋतुकालमें दूधचावलका भोजन करे ॥४७॥ । वीजानिमातुलिंगस्य दुग्धस्विन्नानि सर्पिपा ।। सगर्भामिति कुर्वन्ति पानाद्वन्ध्यामाप स्त्रियम् ॥१८॥ अर्थ-दूध भीगेहुए बिजोरेके बीज घीके साथ खानेसे बांझ स्त्रीभी गर्भवती होजाती है ॥ ४८॥ मातुलिंगस्य वीजानि कुमार्या सह पेपयेत् ॥ क्षीरेण सह दातव्यं गर्भमाप्नोत्यसंशयम् ॥४९॥ अर्थ-बिजोरेके बीज ग्वारपाठेके साथ पीसकर दूधके साथ खानेसे स्त्री गर्भधारण करती है ॥ ४९॥ अन्यच्चा (१४८) रसमारो. अन्यत् । पिप्पली शृंगवेरं च मरिचं केसरं तथा।। घृतेन सह पातव्यं वन्ध्यागर्भप्रदं परम् ॥५०॥ अर्थ-पीपल, अदरख, कालीमिरच, केशर ये सब धोके साथ खानेसे वांझ स्त्री गर्भवती होवे ॥ ५० ॥ अन्यत् । पुप्योद्धृतं लक्ष्मणाया मूलं पिष्टं च कन्यका॥ ऋत्वन्ते घृतदुग्धाभ्यां पीत्वा प्राप्नोति संयुतम् ॥५३॥ .' अर्थ-पुप्यनक्षत्रमें लाईहुई लक्ष्मणाकी जडको ग्वारपाठेके साथ पीसकर धी और दूधके साथ स्त्रीधर्मके अनन्तर पीनेसे स्त्री गर्भधारण करती है ॥५१॥ अन्यत् । यासां पुप्पागमो नास्ति ऋतुकाले च योपिताम् ॥ तासां कुर्याचिकित्सेयं पुनः पुप्पागमो भवेत् ॥१२॥ पिप्पली च यवक्षारं विडंगा मन्मथं फलम् ॥ शुभ्रं तु तुंपिनीबीजं गुटिकां कारयेद्भिपक् ॥ ५३॥ मुडी च क्षीरसंयक्ता योनिद्वारेंगना शुभा ॥ त्रिपञ्चसप्तरात्रेण पुष्पं भवति नान्यथा॥५४॥ अर्थ-ऋतुकालमें जिन स्त्रियोंको गर्भ नहीं होता है उनकी नीचे लिखी हुई चिकित्सा करनेसे फिर पुष्पागमन होता है पीपल, जवाखार, वायविडंग, मैनफल, और सफेद तुम्बीके बीज इन सबको पीसकर गोली बनावे, गोरखमुण्डी और दूधके साथ योनिमें रखनेसे फिर तीन पांच या सातदिनमें पुप्पागमन होता है ॥५२॥५३॥ ५४॥ .

भाषाटीकासहिता। (१४९) अन्य। अन्यद्योगवरं वक्ष्ये येन सा सफला भवेत् ॥ उशीरमधुयष्टी च लोभ्रमिन्द्रयवानपि ॥६५॥ घृतं सर्जरसं चैव माक्षिकं त्रायमाणकम् ॥ सौभाजनकमूलानि समभागानि कारयेत् ॥५६॥ पेपयित्वा ततो द्रव्यमजाशीरेण पाचयेत् ॥ सप्तरात्रं पिवेत्रारी यावत्तिष्ठति शोणितम् ॥१७॥ ततो योनी विशुद्धायां पश्चाद्यान्महौषधम् ॥ कुमारीतीरसंयुक्तं नस्ये पाने प्रदापयेत् ॥२८॥ तेन सा लभते पुत्रं सत्यं चैव सुरार्चितम् ।। अर्थ-और बहुत अच्छा उपाय है खस,मुलहटी,लोध,इन्द्रजौ- घी, सर्जरस, सोनामक्खी, बायमाण और सहजनकी जड सब बराबर लेकर पीसले फिर बकरीके दूधके साथ जबतक स्त्रीरुधि- रयुक्त रहे सातदिनतक दे योनि शुद्ध होनेपर ग्वारपाठेके साथ सोंडको सुंघावेऔर पिवावेऐसाकरनेसे स्त्रीपुत्रवतीहोय५५-५८ अन्यत् । लशुनं क्षीरसंयुक्तं नस्ये पाने प्रदापयेत् ॥ ५९॥ अश्वगन्धाकृतं चूर्णमंजाक्षीरेण दापयेत् ॥ यवशार विडंगं च गुडूची च रसेणुका ॥६॥ सर्वाणि समभागानि कृत्वा च वरचूर्णितान् ।। एतत्पीत्वा लभेत्पुत्रं सा नारी नात्र संशयः ।।६।। अर्थ-दृधके संग लहशुनको सुंघानेमें और पीने में देवे,अस- गंधका चूर्ण बकरीके दूधके साथ देवे, जवाखार, वायविडंग, गिलोय, रेणुक इनसबको बराबरले चूर्ण करके पीनेसे निश्चय स्त्रीके पुत्र होता है ॥ ५९॥ ६० ॥६१ ॥ .

(१५०) रसमञ्जरी। अत्यंत । हिंगुं च शतवीरा च दाडिमं सैन्धवं तथा ।। विकटुः शतपुष्पा च नागपुष्पं शतावरी ।। ६२॥ मधुकं सुमना चैव कार्पकाणि प्रदापयेत् ॥ क्षीरेण सह दातव्या नाऱ्यांश्च पुरुपस्य च ।। ६३ ।। दिनत्रयं तु भुञ्जीत शालितन्दुलदुग्धया ।। भुक्तं तु लभते गर्भ नारीणां नात्र संशयः॥६४॥ अर्थ-हींग,शतवीरा,अनार,सेंधानमक,सोंठ,मिरच,पीपल, सोंफ,नागकेशर,शतावरी,महुआ,चमेली,इन सवको एकरकर्ष लेके दूधके साथ तीन दिन स्त्रीपुरुष दोनोंको देवे ऊपरसे साँठीचावल और दूधका पथ्य लेवे तो स्त्री निश्चय गर्भवती होय ॥६२-६४॥ अन्यत् । अर्कमूलं प्रियंगुं च कुसुम्भं नागकेशरम् ॥ वलाचातिवला छागीक्षीरं पीतं दिनत्रयम् ॥६५॥ विशोधयन्ति योनि च ततो दद्यान्महौपधम् ॥ उत्पलं तगरं कुष्ठं यष्टी मधु सचन्दनम् ॥६६॥ अजातीरेण पिष्टानि दापयेत्पञ्च वासरम् ॥ लक्ष्मणा गोपयोयुक्ता तस्यै पाने प्रदापयेत् ॥ ६७ तेन सा लभते पुत्रं लक्षणाढ्यं सुपंडितम् ।। ' अर्थ-आककी जड, प्रियंगु, कसभा, नागकेशर,खरेटी और कंघई इन सयको बकरीके दृधके साथ तीन दिन पीवे योनिके शुद्ध होनेपर सोंठ,नीलोफर,तगर,कूठ,मुलहटी,चन्दनपीसकर बकरके दूधके साथ पांच दिनदेवे और गोके दूधके साथ लक्ष्मणा देधे तो शुभ लक्षणोंसे युक्त और विद्वान् पुत्र होवे ॥६५-६७॥.

भाषाटीकासहिता। (१५१) गतरक्ते भगे शुद्धे सक्षीरा लक्ष्मणा तथा ॥ ६८॥ नस्ये पाने प्रदातव्या लभते सुतमङ्गना ॥ श्वेतार्कक्षुद्रणी श्वेता श्वेता च गिरिकर्णिका ॥ ६९ ॥ लक्ष्मणा वन्ध्यकर्कोटी देयं गोक्षीरसंयुतम् ॥ नस्ये पाने कृते गर्भ लभते रतिसंगमात् ॥७०॥ अर्थ-जब रुधिरसे योनि शुद्ध होजाय तब दूध और लक्ष्म- णा स्त्रीको नस्य और पानमें देनेसे पुत्र होता है सफेद आक, सफेद कटेरी,सफेद कनेर,लक्ष्मणा और बांझककोडीके दूधके साथ नस्य और पानमें देनेसे स्त्री गर्भवती होजावे ॥६८-७०॥ अथ गर्भस्तंभनम् । पतन्तं स्तम्भयेद्गर्भ कुलालकरमृत्तिका ।। मधुच्छागीपयःपीत्वा किं वा श्वेताद्रिकर्णिका ॥१॥ ललना शर्करा पाठा कन्दश्च मधुनान्वितः॥ भक्षितो वारयत्येव पतंतं गर्भमंजसा ॥ ७२॥ अर्थ-गिरता हुआ गर्म कुम्हारके हाथकी मिट्टी, शहद और बकरीका दूध पीनेसे रुकजाता है अथवा सफेद कनेरकी केशर, मिश्री,पाठा,कन्द और शहद पीनेसे गर्भ रुकजाता है।७१।७२। समभागं सितायुक्तं शालितन्दुलचूर्णकम् ॥ उदुम्बरशिफाकाथे पीतं गर्भ सुरक्षति ॥ ७३ ॥ अर्थ-साँठीचावल और मिश्री समान भाग लेवे और गूल- रकी जटाके कायके साथ पिलानेसे गर्भ रुकता है ।। ७३ ॥ अथ सुखप्रसवोपायः। मातुलुंगस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ॥ n धृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ।। ७४ ॥

( १५२) रसमञ्जरी। तुपाम्बुपरिघृष्टेन कन्देन परिलेपयेत् ॥ लांगल्याश्चरणौ सूर्ति क्षिप्रमाप्नोति गर्भिणी ॥ ७५ ॥ अर्थ-विजोरेकी जड,महुआ,शहद धोके साथ पीनेसे स्त्रीके बच्चा सुखसे होजाता है,कुम्हेरनकी जड़ को चावलोंके पानी में पीसकर पांवों पर लेप करनेसे बच्चा सुखपूर्वक होता है७४।७५॥ अथ बालतन्त्रम् । बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि समासाद्रविणोदितम् ॥ पूजाद्रव्यं दिशो भागं मन्त्रं तद्राह्यलक्षणम् ॥७६ ॥ प्रथमे दिवसे मासे व गृह्णाति बालकम् ।। मन्दानानी समाख्याता योगिनी तस्य लक्षणम्।।७७॥ द्वितीये दिवसे मासे व गृह्णाति बालकम् ॥ सुनन्दा योगिनी नाम प्रथमं जायते ज्वः ॥७८॥ संकोचो हस्तपादानामक्षिरोगोतिच्छर्दनम् ॥ सभयत्वं कृशत्वं च तद्भस्ते इति लक्षणम् ॥ ७९ ॥ तृतीये दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ पूतना योगिनी नाम गात्रभङ्गो ज्वरो रुचिः ॥ ८० ॥ प्रलापं कन्धराशोथच्छर्दिरित्यादिलक्षणम् ॥ अपराहे च वारुण्यां पंचरावं वलिं क्षिपेत् ।। ८१॥ चतुर्थे दिवसे मासे व गृह्णाति बालकम् ॥ विडाली नाम तदस्ते चक्षुःशूलं ज्वरोऽरुचिः ॥ ८२॥ . गात्रमोटनमित्यादि विवर्णन वलिं क्षिपेत् ॥ पंचमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ ८३॥ नतंकीति समाख्याता योगिनी तस्य लक्षणम् ॥

भाषाटीकासहिता। (१५३) अथ-पष्टदिने वर्षे मासे गृह्णाति बालकम् ।। ८४॥ योगिनी शकुनी नाम कासश्वासोऽरुचिज्वरः ॥ हस्तपादादिसंकोचश्चक्षुःपीडेति लक्षणम् ॥ ८५ ॥ पञ्चरात्रं बलिं तस्यै वारुण्यां दिशि निक्षिपेत् ।। अर्थ-द्रावण कहके अब बालतन्त्र कहते हैं पूजाद्रव्य दिशा- 'नकेभागऔर तद्वाह्यमन्त्र कहते हैं प्रथम दिन,मास वर्षमें मन्दा, नाम योगिनी बालकको पकडती है दूसरे दिन, महीने, वर्षमें सुनन्दा नाम योगिनी ग्रहण करती है जिससे ज्वर हाथपांवोंमें भडकन, अक्षिरोग और वमन होता है बालक डरता है कृश होता जाता है तीसरे दिन, महीना, वषमें पूतना योगिनीके प्रसनेसे ज्वर, अरुचि प्रलाप, सूजन और छर्दी होती है दुप:: हर पीछे वारुणीमें बलिदान करना उचित है, चौथे दिनमें महीना, वर्षमें बिडाली नाम योगिनीके प्रसनेसे आंखमें दुर्द ज्वर, अरुचि इत्यादि होते हैं बलि देना योग्य है ॥ पांचवें, दिन, महीना, और वर्षमें नर्तकी योगिनीके ग्रहण करनेसे पीडा होती है छठे दिन महीना वपमें शकुनी योगिनीके ग्रहण करनेसे श्वास, अरुचि, ज्वर हाथ पांवन में भडकन, चक्षुपीडा होती है वारुणीदिशामें पांच रात्रि बलिदान करना चाहिये ॥७६ ॥ ७७॥७८॥७९॥८०॥८१॥ ८२॥८३ ॥८४॥८॥ सप्तमे दिवसे मासे व शुष्काशिवा शिशुम् ॥ ८६॥ गृह्णाति रोदनं कम्पो ज्वरशोपादिलक्षणम् ॥ पश्चिमायां दिशि पञ्चवलौ दत्ते शिशुः सुखी ॥ ८७॥ अष्टमे दिवसे मासे वर्षे गृह्णाति जुंभका ॥ तया गृहीतमात्रस्य प्रथमं जायते ज्वरः॥८६॥ . शिरःपीडाक्षिरोगश्च चक्षुरुत्पाटचेटितम् ॥ .. दक्षिणां दिशमाश्रित्य बलिं तस्यै प्रदापयेत् ।। ८९ ।।

(१५४) रसमक्षरी। नवमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ।। अचिन्ता योगिनी नाम गात्रभंगः शिरोक्षिरुक्॥९॥ छर्दिः प्रलाप इत्यादि तद्गृहीतस्य लक्षणम् ।। उत्तरां दिशमाश्रित्य वलि तस्यै प्रदापयेत् ॥ ९१ ॥ दशमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ।। नाना कापालिका ख्याता योगिनी तस्य लक्षणम् ९२ रोदनं कम्पनं छर्दिज्वरो दुर्वलताक्षिरुक् ॥ पूर्वी दिशं समाश्रित्य पंचरात्रं वलिं क्षिपेत् ॥ ९३॥ एकादशे दिने मासे व गृह्णाति लिप्सिता॥ गावकम्पोज्वरस्तीवस्तगृहीतस्य लक्षणम् ॥ ९४॥ भानुसंख्ये दिने मासे वर्षे गृह्णाति वालकम् ॥ पीतली योगिनी नाम रोदनं वेदना ज्वरः॥९॥ निद्रा क्षीणस्वरः पीतो वमनाहारशून्यता। उत्तरां दिशमाश्रित्य सप्तरात्रं बलिं क्षिपेत् ॥ ९६॥ कामसंख्ये दिन मासे व गृह्णाति बालकम् ॥ भद्रकाली ज्वरो निद्रा वामहस्तस्य कम्पनम् ।। ९७ ॥ वेदनारुचिनिःश्वासाःकायः पीतो विचेष्टितम् ॥ पूर्वी दिशं समाश्रित्य वलिं तस्यै प्रदापयेत् ॥ ९८॥ अर्थ-सातवें दिन,महीने वर्ष, शुप्काशिवा बालकको ग्रहण करती है जिससे रोदन कम्पन, ज्वर और शोष होता है पति- मदिशामें पांच बलि देनेसे बच्चा प्रसन्न होजाता है आठवें दिन, महीने, वर्षमै वालकको जृम्भिका योगिनी ग्रहण करती है जिससे प्रथम ज्वर होता है फिर शिरमें दर्द, आँखरोग आँखोंकी उखडनेकीसी चेष्टा होती है इसकी पीडानि-

.
,
भाषाटीकासहिता।
वारणार्थ दक्षिण दिशामें बलि देना योग्य है नवमें दिन महीने,
वर्षमें अचिन्तायोगिनी बालकको ग्रहण करतीहै उससे गावभङ्ग
शिर और आँखमें दर्द,रोदन, कम्पन,छर्दि,ज्वर, दुर्बलता होती
है उत्तर दिशामें पांच रात्रितक बलि देना चाहिये दशवें दिन
महीने, वर्षमें कापालिका योगिनीके ग्रहण करनेसे रोदन,
कम्पन, छर्दि, दुर्बलता, अक्षि रोग होते हैं पूर्व दिशामें बलि-
दान करना चाहिये, ग्यारहवें दिन महीने, वर्षमें लिप्सिका-
योगिनी वालकको ग्रहण करती है गात्रमें कम्पन तीव्रज्वर ये
उसके लक्षण हैं बारहवें दिन, महीने वर्ष में पीतली योगिनी के
ग्रहण करनेसे रोदन वेदना,ज्वर,सुस्ती, झीनी बोली पीलारंग
वमन, भूख न लगना ये रोग होते हैं उत्तर दिशामें सातदिनतक
बलि देना चाहिये तेरहवें दिन भद्रकालीके ग्रहण करनेसे
ज्वर, निद्रा, बाँये हाथका कांपना, वेदना, अरुचि, नि:
श्वास, पीलारंग, चेष्टाका बिगडना होता है उसकी शान्तिके
वास्ते पूर्वदिशामें बलिदेना चाहिये ।। ८६-९८ ॥
पुरंदरदिने मासे वर्षे गृह्णाति बालकम् ॥
तारा हि योगिनी नाम ज्वरः शोपोऽरुचिर्भृशम्॥१९॥
चक्षुःपीडेंगितं तस्यै पश्चिमे बलिमाहरेत् ॥
पक्षे च दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ १०॥
योगिनी शर्वरी नाम श्वासः कासोऽरुचिवरः ।।
तद्स्ते चिह्नमित्यादि दक्षिणस्यां वलिं क्षिपेत्॥१०१॥
विकारदिवसे मासे व गृह्णाति योगिनी।।
कुमारी नयनोद्वेगः ज्वरशोपादिचेष्टितम् ॥१०२॥
महत दिशमाश्रित्य सतरा बलिं क्षिपेत् ।।
वालं च स्नपयेत्पश्चाच्छान्तितोयेन मंत्रवित् ॥१०॥
नदीतीरद्वयाकृष्टमृदा देवीस्वरूपकम् ॥
कृत्वा पूजा च कर्तव्या धूपपुष्पाक्षतादिभिः॥१०॥

रसमञ्जरी। वटका लड्डुकापूपा अग्रभक्तं गुडं दधि। चातुर्वर्ण्यपताकाश्च प्रदीप्ताः पुष्पचन्दनम् ॥ १०५ ॥ पूजयेत्सर्वरोगाणामपरा) यथा बलिः ॥ सर्वत्र नामभेदेन वलिदानं प्रजायते ॥ १०६॥ ऑनमोभगवति अमुके देवि वालं मुञ्च वलिं गृहाण स्वाहाः सर्वत्र वलिनिवेदने मंत्रोऽयम् ॥ इति श्रीशालिनाथविरचिताारसमक्षा नवमोऽध्यायः॥९॥ अर्थ-चौदहवें दिन, मास, वर्ष में तारा योगिनी बालकको ग्रहण करती है जिससे ज्वर, शोप, अरुचि चक्षुःपीड़ा होती है। पश्चिमदिशामें बलि देना चाहिये पन्द्रहवें दिन, महीने, वर्षमें शर्वरी योगिनी ग्रहण करती है जिससे श्वास, खांसी, अरुचि, ज्वर होता है दक्षिणदिशामें बलि देना चाहिये, सोलहवें दिन महीने, वर्षमें कुमारी योगिनी ग्रहण करती है जिससे नेत्रोंका घूमना, ज्वर, शोष और विचेष्टा होती है नैर्ऋतदिशामें सात दिनतक बलि देना चाहिये पीछे मन्त्रसे बालकको स्नान करावे नदीके तीरपर मृत्तिकाकी देवी बना- कर धूप, पुप्प, अक्षतसे पूजन करे, वटका लड्ड, मालपूआ, भात, गुड़, दही भोग लगावे चार रंगोंकी पताका चढ़ावे, दीपक जलावे, पुप्प चन्दन चढावे यह सब पूजन दुपहर पीछे करे बलि चढावे नाम भेद करके बलि चढावे"ॐ नमो भग- वति अमुके देवि वालं मुश्च बलिं गृहाण स्वाहा" इस मन्त्रसे बलि चढावे॥ ९९/१००।१०१११०२।१०३।१०४।०५।१०६ ॥ इति श्रीशालिनायविरचितापां रसमं० भाषाटीका सहितायांनयमोध्यायः॥९॥ अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम् ॥ जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चयात् ॥१॥ कालग्रहस्य यस्येदं दंष्ट्रासंपुटके जगत्॥

भाषाटीकासहिता। (१५७) अद्यैव वा प्रभाते वा सोऽवश्यं भक्षयिष्यति ॥२॥ रसं रसायनं योगं कालं ज्ञात्वा समाचरेत् ॥ यस्माज्ज्ञानं विना व्यर्थ तत्तस्मात्प्रोच्यतेऽधुना ॥३॥ अर्थ-अब मैं कालज्ञान कहता हूं जिससे जीवन मरणका वृत्तान्त योगीजन जान लेवें यह सम्पूर्ण जगत् कालके डाढोंमें आज वा कल वह अवश्य भक्षण करेगा कालको जानकर रस रसायन और योग करना चाहिये उसके ज्ञानके विना सब व्यर्थ हे अतएव कालज्ञान कहा जाता है ॥ १॥ २॥३॥ दूतो रक्तकपायकृष्णवसनो दन्ती जरामर्दितः ।। तैलाभ्यक्तशरीरकायुधकरो दीनाथपूर्णाननः॥ भस्माङ्गारकपालपांशुमुसलः सूर्यास्तसूर्योदये ॥ यःसूर्यास्वरसंस्थितो गदवतांकालाय सस्यादसौ॥४॥५॥ अर्थ-वैद्यके बुलानेको जो ऐसा मनुप्यजायकि, जिसके बस्त्र लाल होंय, गेरुआ होंय काले ऊँचे ऊँचे दांत होंय, बुड्ढा हो, शरीरमें तेल लगाहो,हाथमें शस्त्र हो,दीन हो, आँखोंमें आँसू हों भस्म लगरही हो कपाल,पांशु और मूसल रखता होसंध्या अथवा प्रातःकाल अथवा सूर्यअस्तका समयहो जिसका सूर्य- स्वर अर्थात् वैद्यके दहने स्वरकी तरफ खड़ा हो तो वह रोगी मरजावे ॥४॥५॥ अकस्माञ्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुपोत्तमः॥ अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिः सन्निपातस्ये लक्षणम् ॥६॥ शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतविकृतभवेत् ।। तत्रारिष्टं समासेन व्याप्तं तत्र निबोध मे ॥७॥ दुपशब्देन रमते साधुशब्देन कुप्यति॥ यश्वाकरमान शृणुते तंगतायुपमादिशेत् ॥८॥ .

(१५८)
रसमञ्जरी।
अर्थ-अकस्मात् जिस रोगीका चित्त बिगड़जाय, अकस्मात्
अच्छा होजाय,अकस्मात् इन्द्रियोंकी उत्पत्ति होने लगे ये सन्नि-
पातके लक्षण हैं शरीर ठंडा होय, प्रकृति बिगड़ी हुई हो उसका
वर्णन करते हैं जो बुरे शब्दसे प्रसन्न हो अच्छे शब्दसे क्रुद्ध होय
जो अकस्मात् बहराहोजाय उसको मराहुआ समझलो॥६-८॥
यो वा गंधं न गृह्णाति दीपे शान्ते च मानवः ॥
दिवा ज्योतीपि यश्चापि ज्वलितानि च पश्यति ॥ ९॥
चन्द्रं सूर्यप्रभं पश्येत्सूर्य वा चन्द्रवर्चसम् ॥
तडिद्वातोपितान्मेधान्निर्मले गगने चरान् ॥१०॥
विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्वरम् ॥
यश्चानीलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति ॥ ११॥
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् ॥
संजातः संशयो यस्य तं वदन्ति गतायुपम् ॥ १२॥
अर्थ-जिसको दीपक बुझनेपर गंध न आवै दिनमें तारे देखे
चन्द्रमाको सूर्यके समान सूर्यको चन्द्रमाके समान देखे निर्मल
आकाशमें हवा और बिजलीके संग बादल देखे, विमान,यान
और महल देखे जो अन्तरिक्ष में नीले रंगमी मूर्ति देखे जिसको
गरम शीतल और शीतल गरम लगे जिसको सन्देह उत्पन्न
होगया हो उसे मरा हुआ समझो ॥९॥ १०॥ ११॥ १२ ॥
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः॥
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ॥ १३ ॥
प्रदीप्तमिव लोकं च योऽवलुप्तमिवाम्भसा ॥
भूमिमष्टादशाकारां लेखाभिर्यस्तु पश्यति ॥ १४॥
ज्योत्स्नाद” हि तोयेपु छायां यश्च न पश्यति ॥
पश्यत्येकांगहीनां च वैकृतं चापि पश्यति ॥ १५॥

भाषाटीकासहिता। (१५९) श्वकाककंकगृध्राणां प्रयातं यक्षरक्षसाम् ॥ पिशाचोरगनागानां विकृतामपि यो नरः॥१६॥ हीथियौ यस्य नश्येतां तेज ओजः स्मृतिस्तथा ॥ अकस्माज्जूभते यश्च स परासुरसंशयम् ॥ १७॥ यस्याधरोष्टः पतति स्थितश्चोर्द्ध तथोत्तरम् ॥ पाशशंका भवेद्यस्य दुर्लभंतस्य जीवितम् ॥ १८॥ अर्थ-जिसको अनेक प्रकारकी चेष्टाभाव विपरीत माल्म हो जिसको पृथ्वी धुआँ, कुहर, वस्त्रसे ढकीहुई मालूम हो जो लोकको प्रदीत और पृथ्वीको जलसे ढकीहुई लेखानसे अठारह प्रकारकी देखे और जो चाँदनी दर्पण और जलसे अपना प्रति- बिंब न देखे. अंगहीन और बुरी सूरत देखे जो कुत्ते कौवे, चील्ह, गीध,यक्ष, राक्षस,पिशाच साँप इनके भयंकर रूप देखे जिसकी लज्जा, श्री, तेज, ओज, धारणाशक्ति जाती रहै जो अकस्मात् जंभाई लेने लगे उसे मराहुआ समझो जिसका नीचका होठ नीचेको गिर ऊपरका होठ ऊपर रहै जिसको फांसीकीसी शंका होय उस मनुप्यका जीना कठिन है ॥ १३-१८॥ कुटिला स्फुटिता वापि सुप्ता यस्य च नासिका ॥ अवस्फूर्यति मग्ना वा स परासुरसंशयम् ॥ १९॥ अर्थ-जिस मतुप्यकी नासिका टेढ़ी होगईहो, फटीसीहो, सुन्न पडगई हो, फडकती हो अथवा बैठगई हो वह निश्चय मरजाता है ॥ १९ ॥ धारा बिन्दुसमा यस्य पतते च महीतले ।। सप्ताहाज्जायते मृत्युःकालज्ञानेन कथ्यते॥२०॥ अर्थ-मेघके पानीके समान जिसके पसीने पृथ्वीपर टपकते हैं उसकी मृत्यु सात दिवसमें होजाती है ॥ २० ॥ .

(१६०)
'रसमञ्जरी।
कर्णहीनं यदात्मानं पश्यत्यात्मा कथंचन ॥
न स जीवति लोकेऽस्मिन्कालेन कवलीकृतः ॥२१॥
अर्थ-जो अपने को कर्णहीन देख वह संसार में नहीं जीवेगा
उसे तो मरा हुआही समझो ॥ २१ ॥
रात्रौ दाहो भवेवस्य दिवा शीतं च जायते ॥
कफपूरितकंठस्य मृत्युश्चैव न संशयः ॥२२॥
अर्थ-जिसके रात्रिमें दाह होय दिनमें शीतलता होय और
कंठमें कफ भरा होय तो मृत्यु होने में संशय नहीं ॥ २२॥
चरणौ शीतलौ यस्य शीतलं नाभिमण्डलम् ॥
शिरस्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः॥२३॥
अर्थ-जिसके पांव शीतल होंय और नाभिके चारोंओर का
मंडल शीतल होय और जिसके शिरमें ताप होय उसकी
मृत्यु होने सन्देह नहीं ॥ २३ ॥
हुंकार-शीतलो यस्य फूत्कारो वह्निसन्निभः॥
सदा दाहो भवेद्यस्य तस्य मृत्युनं संशयः॥२४॥
अर्थ-जिसकी हुंकार शीतल होय और फूक आगके समान
होय और जिसके सदा दाह होय उसकी मृत्यु होने सन्देह नहीं
अवती ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च ॥
हीनायुपो न पश्यन्ति चतुथै मातृमण्डलम् ।।२५ ॥
अर्थ-जो अरुन्धती, ध्रुव, विष्णु के तीन तारे, चौथा
मंडल के तारोंको न देखे उसकी आय हीन समझो ॥ २९॥
अरश्मिविवं सूर्यस्य वढेश्चैवांशुवर्जित
दृष्ट्वैकादशमासांस्तु नरधोवन जीवात ॥२६॥
अर्थ-जो सूर्यके मंडल को और अग्निको किरण रहित देखें
वह मनुष्य ग्यारह माससे अधिक न जीवे ॥ २६ ॥

. भाषाटीकासहिता। (१६१) वातं मूत्र पुरीपं यः सुवर्ण रजतं तथा ॥ प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासं न जीवति ॥२७॥ अर्थ-वात, मूत्र, विष्ठा, सुवर्ण, चांदीको जो प्रत्यक्ष अथवा स्वप्रमें देखें सो दशमहीने नहीं जीवेगा ।। २७ ॥ कचित्पश्यति यो दीप्तं स्वर्णवत्काननं नरः॥ विरूपाणि च भूतानि नवमासं न जीवति ॥२८॥ अर्थ-जो मनुष्य सुवर्णके समान प्रदीप्त जंगल देखै अथवा प्राणियोंके विकराल रूप देसै वह नौ महीनेमें मरजाता है। स्थूलांगोऽपि कृशः कृशोपि सहसा स्थूलत्वमालम्बते श्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेद्गौरोपि कृष्णच्छविः।। धीरो धीरतयार्थधर्मनिपुणः शान्तोपकारी पुमान् इत्येवं प्रकृते तुशान्तचलनं मास्यप्टमे मृत्युदम्॥२९॥ अर्थ-जो बहुत स्थूल मनुष्य अकस्मात् कृश होजाय और कृश मोटा होजाय, श्यामवर्ण मनुष्य गौर होजायगौर काला होजाय और धैर्यवानकी धीरज, यथार्थ धर्मवेत्ताका धर्म, शान्त और उपकारी मनुप्यकी शान्तप्रकृति जाती रहै तो ऐसा मनुष्य आठ महीने में मरजाता है ।। २९ ॥ पीडाभवेत्पाणितले च जिह्वामूलं समूलं रुधिरं च कृष्णम्।। वृद्धि नरःकामपि.यन्न दृष्ट्वा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्तमासान।। अर्थ-जिसकी इथली और जीभकी जड़में पीडाहोवे, जिस का रुधिर काना पडजाय, जिसको कोई वृद्धि न दीखे वह मनुष्य सात महीने में मरजाता है ॥ ३ ॥ मध्यांगुलीनां त्रितयं विरक्तं रोग विनाशुष्यति यस्य कंठः।। मुहुर्मुहुः प्रस्रवणं च जाड्यं श्रेष्टे च मासे प्रलयं प्रयाति३१॥ ,

(१६२)
रसमञ्जरी।
अर्थ-जिसकी वीचको तीन अंगुलियोंकी रंगत फीकी पड
गई हो रोगके विना जिसका कण्ठ सूखजाय वारंवार प्रस्रवण
और जडता होय वह रोगी छठे महीने मरजायगा ॥ ३१॥ ।
यस्य न स्फुरणं किंचिद्विद्यते यस्य कर्मणि ॥
सोऽवश्य पंचमे मासि स्कंधारूढो गमिष्यति ॥ ३२॥
अर्थ-जिसको किसी काममें कुछ स्फुरती न होय वह पांचवें
महीने अवश्य मरजायगा ॥ ३२ ॥
यस्य न स्फुरते ज्योतिः पीडिते नयनद्रये ॥
मरणं तस्य निर्दिष्टं चतुर्थे मासि निश्चितम् ॥३३॥
अर्थ-जिसकी ज्योति न फडकै जिसके दोनों नयनोंमें पीडा,
होवे वह मनुप्य निश्चय चौथे महीने में मरजाताहे ॥३३॥.
स्पन्दते वृपणो यस्य न किंचिदपि पीडितः।
तृतीये मासि सोऽवश्यं यमलोके गमिष्यति ॥३४॥
अर्थ-जिस मनुप्यके अण्डकोश किसी प्रकारकी पीडाके
विना भडकते हो अथवा उनमें खुजली चलती हो वह मनुष्य
निश्चय तीसरे महीने में यमलोकगामी होता है ।। ३४ ॥
तारा दिवा चन्द्रप्रभं निशान्ते यो विद्युतं पश्यति चैव श्वभ्रे॥
इन्द्रायुधं वा स्वयमेव रात्रौ मासद्धये तस्य वदन्ति नाशम्॥
अर्थ-जिस मनुष्यको दिनमें तारे दीखें और चन्द्रमाकोसी
प्रभा दीखनेलगे, जो निर्मल आकाशमें बिजली देखें और रात
में इन्द्रधनुष दीखनेलगे ऐसा मनुष्य दो महीने में मरजाताहै।
यस्य जानुगतं मर्म न किंचिदपि चेष्टितमं ।।
मासान्ते मरणं तस्य न केनापि विलंब्यते ॥३६॥
कनिष्ठांगुलिपर्व स्यात्कृष्णं च मध्यमं यदा॥
"
गतायः प्रोच्यते पुंसामप्टादशदिनावधिः ॥३७॥

भाषाटीकासहिता। अर्थ-जिस मनुप्यके जातुगत मर्मको स्पर्श करनेसे कुछ चेष्टा न हो वह महीनेभरमें अवश्य मर जाता है, जिसकी कनि- ष्ठिका अंगुलीके बीचका पोरुआ काला पडजाय वह मनुष्य १८ दिनमें मर जाता है ।। ३६ ॥३७॥ घृते तैले जले वापि दर्पणे यस्य दृश्यते॥ शिरोरहितमात्मानं पक्षमेकं स जीवति ॥ ३८॥ अर्थ-धृत, तेल, जल अथवा दर्पणमें जो अपनी सूरत शिर विना देखे वह पन्द्रह दिनमें मर जाय ॥ ३८॥ शैत्यं दध्यन्नपानानि यस्य तापकराणि चाशीतरश्मि भवे- चारु हासं चाथ सुनिर्मलम्॥३९॥न वेत्तिवैचारु हितं न चोष्णं वेत्तियो नरःकालज्ञानेनसंप्रोक्तं पक्षमेकं सजीवति अर्थ-शीतल पदार्थ दही अन्न इत्यादिजिसको तापकरें जिसको चन्द्रमा और निर्मल हँसना बुरामालूम होय जो हितकी बात और गरमी मालूमन करे वह पन्द्रह दिनमें मर जायगा।३९।४० सातमात्रस्य यस्यैते त्रयः शुप्यन्ति तत्क्षणात् ॥ हृदयं हस्तपादौ.च दशरात्रं स जीवति ॥११॥ अर्थ-स्नान करनेसे जिसका हृदय, हाथ, पांव तीनों तत्क्षण मूख जायें वह मनुष्य दश दिन जीवे ॥४१॥ नासायं रसनायं च चक्षुश्चैवोप्ठसंपुटम् ।। यो न पश्येत्पुरा दृष्टं सप्तराचं स जीवति ॥४२॥ अर्थ-नाककी नोंक जीभकी नोंक आंख और होठ जिसको न. दी, वह मालदिनमें मर जावे ॥४२॥ स्वरूपं परनेवेषु पुत्तिकां यो न पश्यति ॥ "यदा हि पटुदृष्टिश्च तदा मृत्युरदूरतः॥४३॥ अर्थ-और के नेवोंकी पुतली में अपने स्वरूपको नदेखे और जिस को पहिले नहीं दीखताथा फिर दीखने लगे वह शीघ्र भरेगा४॥ इति कालविज्ञानम् ।

(१६४)
रसमन्चरी।
अथ छायापुरुषलक्षणम् ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि छायापुरुपलक्षणम् ॥
यस्य विज्ञानमात्रेण त्रिकालज्ञो भवेन्नरः॥४४॥
कालो दूरस्थितोस्यापि येनोपायेन लक्ष्यते॥
तं वदन्ति समासेन यथोदिष्टं शिवागमे ॥४५॥
एकान्ते विजने गत्वा कृत्वादित्यं स्वपृष्ठतः॥
संनिरीक्ष्य निजच्छायां कण्ठदेशसमाहिताम् ।।
ततश्वाकाशमीक्षेत ततः पश्यति शङ्करम् ॥४६॥
अर्थ-अब छायापुरुषके लक्षण कहताहूं जिसके विज्ञानमात्रसे
मनुप्य त्रिकालकाजाननेवालाहोजाता है. जिसं उपायसे दूरस्थ
काल भी देखनेमें आताहै उसको मैं संक्षेपसेजैसाशिवागममें उद्दे-
शं है वैसा कहताहूं. निर्जन एकान्तमें जाकर सूर्यकी ओर पीठ
करके खडाहोवे और अपने कंठकी छायाको देखे फिर जपकरनेके
पश्चात आकाशकी ओर देखे तबशङ्करका दर्शन होवे॥४४-४६॥
"ॐ ह्रीं परब्रह्मणे नमः"
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततो वै दृश्यते शुभम् ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं नानारूपधरं हरम् ।। ४७॥
पपमालाभ्यासयोगेन भूचराणां पतिर्भवेत् ॥
वपद्येन हे नाथ कर्ता हर्ता स्वयं प्रभुः॥४८॥
निकालज्ञत्वमानोति स योगी नात्र संशयः॥
यत्कृताभ्यासयोगेन नास्ति किञ्चित्सुदुर्लभम् ॥ १९ ॥
तद्रूपं कृष्णवणे च पश्यति व्योनि निर्मले ॥
पण्मासान्मृत्युमाप्नोति स योगी नात्र संशयः॥१०॥

भाषाटीकासहिता। (१६५) अर्थ--"ॐ ह्रीं परब्रह्मणे नमः" इस मंत्रको एक सौ आठ- वार जप करके जब आकाशकी ओर देखेगा तब शुद्ध स्फटि- कके समान गौरवर्ण श्रीशङ्करका दर्शन होगा. इस प्रकार छः महीने अभ्यास करनेसे चराचर प्राणीमावका पति होजाय गा और दो वर्षपर्यंत अभ्यास करनेसे वह योगी स्वयं शिवके समान कर्ता हर्ता और त्रिकालज्ञ होजाता है इस अभ्यासके योगसे उसको संसारमें कुछभी दुर्लभ नहीं रहता यदि वही रूप निर्मल आकाशमें कृष्णवर्ण दीखे तो वह योगी निस्सन्देह छः महीने में मरजाता है ॥४७॥ ४८ ॥४९ ॥ ५० ॥ पीतो व्याधिभयं रक्तो नीलो हत्यां विनिर्दिशेत् ॥ नानावणे स्वरूपेस्मिन्नुद्वेगो जायते महात् ॥५१॥ पादौ गुल्फ च जठरं विनाशं कृशता भवेत् ॥ . अर्द्धवषैण वा वा जीवन्वपदयेन वा ॥५२॥ विनाशो दक्षिणे बाहौ स्वबन्धुम्रियते ध्रुवम् ॥ वामवादी तथा भार्या विनश्यति न संशयः ॥ ५३॥ शिरोदक्षिणबाहुभ्यां विनाशो मृत्युमादिशेत् ॥ अशिरो मासमरणं विना जंघे दिवा नव ॥५४॥ अष्टभिः स्कन्धनाशेन छायालुप्तेन तत्क्षणात् ॥५५॥ अर्थ-जो पूर्वोक्तरूप पीतवर्ण दीखै तो व्याधिका भय है, लाल और नीला हो तो हत्याका द्योतक है जो इस स्वरूप में अनेक प्रकार के वर्ण दीखें तो महान् उद्वेग होता है जो चरण, टकने और जठर का नाश होवे और कृशता होय तो छ: महीने एक वर्ष अथवा दो वर्षमें मरजाता है, दाहिनी भुजाके नष्ट होने से अपने बांधवका भरण होता है. बाँई भुजाके नष्ट होनेसे स्त्रीमरण, शिर और दाहिनी भुजाके नष्ट (१६६) रसमञ्जरी। होनेसे मृत्युकी सूचना होती है शिररहित एक महीनेमें, विना जांघ नौ दिनमें कंधे रहित आठ दिनमें और छायाके लुप्त होनेसे तत्क्षण मरजाता है । ५१-५५ ॥ तीर्थस्नानेन दानेन तपसा सुकृतेन वा ॥ जपेन ज्ञानयोगेन जायते कालबन्धनम् ॥५६॥ रसायनं च पूर्वोक्तं गुटिका मृतजीवनी॥ नरैः सेव्या यथोक्तं च परं कालस्य वंचनम् ॥१७॥ रक्षणीयमतो देहं यतो धर्मादिसाधनम् ॥ शरीरं नाशयन्त्येते दोपा धातुमलाश्रयाः ॥५८॥ वैद्यनाथतनूजेन शालिनाथेन धीमता॥ शास्त्रमालोक्य चाकृष्य रचिता रसमलरी ॥१९॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमचर्या दशमोऽध्यायः॥ १०॥ अर्थ-तीर्थस्नान, दान, तप, सुकृत, जप, ज्ञानयोगसे काल का बन्धन होता है, पूर्वोक्त रसायन मृतसंजीवनी गुटिका, आदि कालके निवारणार्थ मनुष्योंको सेवन करना उचित है, 'धातु और मलके आश्रय भृत दीप शरीरको नष्ट कर देते हैं इससे इस शरीर की रक्षा करना उचित है क्योंकि यही शरीर धर्मका साधनेवालाहै इसी हेतुसे यह रसमंजरी वैद्यनाथके पुत्र शालिनाथ ने शास्त्रोंको देखकर और उनकासारखींचकर यह "रसमंजरी" बनाई है ।। ५६ ॥५७ ॥५॥ ५९॥ इति श्रीमधुरानिवासिकृष्णलालोनर्मिसरसमेंजरीभाषाटोकायांदशमोऽध्यायः १० इति रसमंजरी भाषाटीकासहिता सम्पूर्णतामगमत् ।। - " भाषाटीकासहिता। (१६७) परिशिष्टम्। बहुमूत्रहरोका। चक्रमईकमूलन्तु संपिएं तण्डुलाम्युना ।। प्रभातसमये पीतस्तदकों वह सूत्रहत् ॥३॥ अर्थ-चकपडकी जडको चावलके पानी में पीसकर अर्क तयार करले यह अर्कप्रातःकाल पीनेसे बहुमूत्र रोगका नाश करताहै? गर्भकारका अश्वगन्धाभवाण सिद्धं दुग्धं सितान्वितम् ॥ ऋतुस्नातांगना प्रातः पीत्वा गर्भ दधाति हि ॥२॥ अर्थ-असगन्धके अर्कको दूधमें डालकर सिद्ध करे पीछे मिसरी डालकर ऋतुधर्मके अनन्तर स्नान करके प्रातःकाल जो स्त्री पीतीहै वह निश्चय गर्भधारण करती है ॥२॥ अथ वाजीकरणम् । स्वर्णमाक्षिकलोहञ्च पारदश्च शिलाजतु ॥ पथ्याविडंगधत्तूरविजयाजातिपत्रिका ॥३॥ अश्वगन्धागोक्षुराणामकैर्भाव्यं पृथक्पृथक् ॥ ... सप्तभागन्तु विश्वकं मध्वाज्याभ्यां लिहेत्ततः॥४॥ गवां विरूढवत्सानां सिद्धं पयसि पायसम् ।। गोधूमचूर्णन्तु तथा सितामधुघृतान्वितम् ॥ . . भुक्ताहि व्यक्तिजीर्णोऽपि दृशदारान्वजत्यपि ॥५॥ ब्रह्मचर्य प्रवर्तव्यमेकविंशदिनावधि ॥६॥ अर्थ-सोनमिक्खी, लोह, पारा और शिलाजीत,हरड, वाय विडंग, धतूरा, भांग, जावित्री इनको असगन्ध और गोखरूके अर्ककी एक २ भावना देवै, इसमेंसे सातभाग सोंठ और एक भाग घी और शहदके संग चाटै ऊपरसे ऐसी गायका दूध लेवे (१६८) रसमञ्जरी। कि जिसका बच्चा बडा होगया हो उस दूधमें सूजी भूनकर डालदे अर्थात् खीर या महेरी बनाकर खाय इक्कीस दिवसतक ब्रह्मचर्य से रहै तो मनुष्य कैसाही जीर्ण होगया हो दश स्त्रियोंसे भोग करसक्ता है ॥३॥४॥५॥६ । अथ प्रदरहरः। सितादुग्धेन संयुक्तमाभार्कस्य पलद्धयम् ।। घृतदुग्धाशनी नारी प्रदरात्परिमुच्यते ॥७॥ अर्थ-प्रदर रोगवाली स्त्री प्रातःकाल दोपल वंचूलका अर्क मिश्री मिलेहुए दूधमें डालकर पीवे घृत मिलाकर दूधका सेवन करे तो प्रदररोग नष्ट होजायगा ॥७॥ अन्यच्च अशोकवल्कलार्कश्च घृतं दुग्धं च शीतलम् ॥ यथावच पिबेत्प्रातः स्त्री प्रदरशान्तये॥८॥ अर्थ--अशोककी छालका अर्क पीवे फिर ऊपरसे यथावत् घी और कच्चा दूध पीवे.तो प्रदररोग दूर होवे ॥८॥ अथ प्लीहहरः। समुद्रशक्तिजो ह्यकः पिप्पल्यर्कः सदुग्धकः ॥ अार्को वासलवणः प्लीहरोगविनाशनः ॥९॥ अर्थ-समुद्रफेनका अर्क पीपलका अर्कधमें मिलाकर पीनेसे अथवा नमक डालकर आकका अर्क पीनेसे तिल्ली दूर होजातीहै९ अथाश्मरीहरः। कूष्माण्डाकों यवक्षाराहगुगुरु चाश्मरीप्रणुत् ॥१०॥ अर्थ- कूप्मांडका अर्क, जवाखार, हींग डालकर पीनेसे पथरीरोग नष्ट होता है ।। १०॥ इति श्रीरसमजा भाषाटीयान्वित परिशिष्टभाग समाप्त । मुखियाजी रघुनाथजी कृष्णलालजी परस्वती भंडार-मथुरा. पुग्नक मिल्नेका टिकापा-खेमराज श्रीकृष्णदास, “श्रीरेइटेश्वर" तीम् प्रेस-पबई. 4.

Rasamanjari Vaidhak

Author
Shalinath
Title
Rasamanjari Vaidhak
File name
Rasamanjari Vaidhak
Text
OCR done
Citation
1827
Published
2012/08
Publisher
Bombay.,venkteshwar Yantralaya
Language
Sanskrit
Pages
181
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Classification
Devotional
DLI number
406254
Barcode
99999990293244.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
Q6KfrbwZ2TW
Download PDF

Rasamanjari Vaidhak