·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No. 23] [ Price Rupee one. O GHEE DO GOV 001 HA THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT/VỢRKS. करणप्रकाशः। श्री ६ ब्रह्मदेवविरचितः। काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां ज्योतिषशास्त्रप्रधानाध्यापकेन महामहोपाध्यायश्रीसुधाकरद्विवदिना वासनाभिरासन्नमानाद्यनंकसिद्धान्तैर्विभूष्य संशोध्य च मुद्रितः। KARANAPRAKASA BY BRAHMADEVA WITH A COMMENTARY AND TUEORY OF NUMBERS EDITED BY MAHİMAHOPADHYAYA SUDHAKARA DVIVADE Professor of Mathematics and Astronomy Government Sanskrit-College, Benares, And Fellow of the Allahubad University PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT, BENARES. AGENT: -OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: Omme PRINTED BY FREEMAN & Co., Ld, Ar TIR TARA PRINTING WORKS, BENARES. - 1899. GEETA :00 ·श्रीः। Permire आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तूपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबका२३- aenine Soon N ·चौखम्वा-संस्कृत-ग्रन्थमाला । (ग्रन्थसंख्या ५) करणप्रकाशः श्री ६ ब्रह्मदेवविरचितः। काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां ज्यौतिषशास्त्रप्रधानाध्यापकेन महामहोपाध्यायश्रीसुधाकरद्विवेदिना वासनाभिरासन्नमानाद्यनेकसिद्धान्तर्विभूष्य संशोध्य च मुद्रितः। काश्याम् तारा-यन्त्रालय श्री०-बा-हरिदासगुप्तेनक्रीन कम्पनी लिमिटेड् द्वारा मुद्रयिस्वा प्रकाशितः। ७HO- सन् १८९९ ईस्वी। वैक्रमसंवत् १९५६ ॥ शुभम् ।

·( २ ) राशिद्वयं स्वदेशीयाक्षभागहीनं शेषसमे भानावगस्त्योऽस्तमुपैति । भपटुमस्तार्कहीनमवशेपसमे द्युमणी चोदयं वनति कुम्भज इति रीतिवर्तते अगस्त्यास्तोदयसाधने पत्र । अनेन विधिनाऽवन्तिकायां साईद्विहिपल- भागपुऱ्यां यदा रविः = १ । ७ । ३० तदाऽगस्त्यास्तः ॥ यदा च रविः = 80-(१।७। ३०) ४ । २२ । ३० तदाऽग- स्त्योदयः । अयमुदयश्च वृहत्संहितोक्तेन "तञ्चोजयिन्यामगतस्य कन्यां भांगेः स्वराख्यैः स्फुटभास्करस्ये" त्यादिना प्रायः सम एव । अगस्त्यो- दयसाधनैतत्प्रकारश्च । यदा खरांशु वनद्वयन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् । प्रयात्यगस्त्योऽस्तमयं भषटात् तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः ॥ अयं प्रकारश्च ब्रह्मगुप्तलिखितप्रकारसमः । अथैनं सांवत्सराः समवलोक्य वासनादित्रुटि पूरयन्त्विति तान् सप्रश्रयं प्रार्थयते। सुधाकरद्विवेदी।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । अथ सुधाकरद्विवेदिकृतसहासनासहितः करणप्रकाशः प्रारभ्यते ॥ ब्रह्माऽच्युतत्रिनयनाऽर्कशशाङ्कभौम- सौम्येज्यशुक्रशनिवागधिपागणेशान् । नत्वाऽहमार्यभटशास्त्रसमं करोमि श्रीब्रह्मदेवगणकः करणप्रकाशम् ॥१॥ सत्यव्रतं सततमात्मजनाभिरामं सीतापतिं पितृपरं परिपूर्णकामम् । साकेतकेतनमहस्करवंशगामिराम मनोहरतनुं शिरसा नमामि ॥ १ ॥ श्रीब्रह्मदेवकृतिरत्र कृतिप्रसिद्धा तैर्मानिता विबुध माध्वमतीयसिद्धाः । ये साऽथ सत्सुगमवासनया मयैव सम्पूज्यते सुमनसां च मुदे सदैव ॥२॥ अच्युतो विष्णुः । त्रिनयनो महादेवः । अर्कः सूर्यः। ईज्यो गुरुः । वागधिपा सरस्वती । शेषं स्पष्टार्थम् ॥ १ ॥ शाकः शक्रदशो-१०१४ नितो रवि-१२ गुणश्चैत्रादिमासान्वितो द्विष्ठो दस्र-२हतो द्विराम-३२सहितोऽधो भूपनन्दै-११ईतः । लब्धोनो विहृतः शिलीमुखरसै-६५ राप्ताधिमासैर्युतः खत्रिनः सतिथिविधा कररसै-६२ युक्तस्ततोऽधः कृतः॥२॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमते युगसौरमासाः%D8१८४०००० ।

·૨ करणप्रकाशे। युगाधिमासाः = १५९३३३६ । अनुपांतनैकस्मिन् सौरमासे घि- - मासाः- १३२७७४ ५१८४०००० ४३२०००० २१६००० ६६३८९४६५ ६५४२१६०००० ८६३०५७ ६५X४३२००० ६५४४३२००० ८६३०७ ९५३ ४३२००० ९४३४२ ४३२०००४२ ६५ - ४३२०००४२ २ ९९६ । एते इष्टसौरमासगुणिता जाता इष्टाधिमासाः-१४ इसौमा (२-२६) अत उपपन्नमधिमासा- नयनम् । द्विरामा ३२ हिम्नेष्टसौरमासयोजना) ग्रन्थादिभवोऽविमास- क्षेपस्तत्साधनं तु ग्रन्थान्ते विलोकनीयम् । ततः खत्रिन इत्यादि सुगमम् ॥ २॥ विलोचन-नस्त्रिखवेदभू-१४०३हृतः फलान्वितः सागरषड्-६४भिरुद्धृतः। फलावमोनो भृगुवारपूर्वको भवत्ययं रव्युदयादहगणः ॥३॥ अन्यादौ भृगुवार आसीदतो भृगुवारादिकोऽहर्गणो जातः शेष सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमते युगचान्द्राहाः=१६०३०००००० । क्षयाहाः=२५०८२५८० । अनुपातेनैकस्मिन् चान्द्राहे क्षयदिनमा- २५०८२५८० नम्-६०३००००८० ४१८०४३ २६७१६६६८ २६०३००००० ·मध्यमाधिकारः। ३ ४१८०४३४६४ ६४४२६७१६६६८ ४२८०४३४१६ ६४४६६७९१६७ ६६८८६८८ .x ६४ ६६७९९६७ x ९५२१४२ ६६७९१६७४२ ६४ ६६७९१६७ (१३३५८३३४ १+ ११.३) । अनुपातेनेष्टचान्द्राहसंबन्धिक्षयाहाः ६xइचा(१+) क्षेपोपपत्तिर्म- न्थान्तेऽस्ति । अत उपपन्नं क्षयाहानयनम् ॥ ३ ॥ दस्त्र-२ नो युगणोऽङ्कविश्व-१३६ विहृतो लब्धोनितोऽह्नां मणों- ऽशाद्याः सूर्यसितेन्दुजा गुरुकुजार्कीणां चलोञ्चं भवेत् । नन्दाष्टेषुतिथीन्दुभिर्दिनगणादाप्तांऽशकैश्चोनितो भागाः खाग्नि-३० हृता गृहा दिनकरै-१२ भक्ता गृहाः पर्यया:॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। आर्यभटमतेन रविभगणाः= ४३२०००० । युगकुदिनानि = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागा- त्मिका गतिः = ४३२००००४१२४३०-४३२००००४१२४३०:३००४२५ १५७७९१७५०० १५७७९१७५००-३००४२५ २०७३६० २१०३८९ ... ..(१) २१०३८९ परन्तु १ २१०३८९ ६५+ २+३३ट तत आसन्नमानानि, ६५ पहा गृहीतम् । ततः आचार्येणेदं, २३९ २ २ ३०२९ २ २१०३८९ २१०३८९ १३९ + 2 + (३०३९९ ३३०२+३०२९४१३९-२४२२०३८९ ·४ करणप्रकाशे। + ५२१०३१-४२०७७८ २९२४४०७१ + १३९ १२९२४४०७१ = स्वल्पान्तरात् । (१) समीकरणेऽस्योत्थापनेन भागादिका गतिः =१-२२-१९५८२ । इयमहर्गणगुणा नाता भागाद्या २ मह अह - रविबुधशुक्राः = अहः एत एव शनिजीवभूभुवां चलोच्चमित्युपपन्नमानयनम् । शेषं गृहादिकरणं चातिसुगममिति ॥ ४॥ अहां गणो गुण-३हतो नगचन्द्र-१७भक्तो लब्धान्वितो गुणशशाङ्क-१३ हतो दिनौधः । चन्द्रोंशकादिरिषुभूगुणनाग-८३१५भक्ता- दंशादिलब्धरहितो भवति धुवृन्दात् ॥५॥ आर्यभटमतेन चन्द्रयुगभगणाः ५७७५३३३६ । युगसावनादेव- साः १५७७९१७५०० । लल्लमतेन २५० सौरवर्षेषु १५७७९७५००४२५०-१५७७९१७५४२५-५२५९७२५४५ ४३२० २८८ सावनदिवसेषु २५ कला ऋणं बीजम् । ततोऽनुपातेनैकस्मिन् दिने भा- गादिका गतिः-२७७९३३३६४१२४३० १५०७९१७५०० ५७७५३३३६४१२४३०२६-५७७९३३३६४६ ३४६५२००१६ १५७७९१७५००-६० २६२९८६२५ २६२९८६२५ ५२५९७२५४५४६० १३६६३९८६३६ । एकस्मिन् दिने भागात्मकमृणं बीजम् २८८४२९ । उभयोः संस्कारेण भागात्मिका वास्तवा गतिः २४० २२५९७२५ ५२५९७२५० ·मध्यमाधिकारः। ५ .(१) २६२९८६२५ १२५९७२५० परन्तु २६२९८६२५१ १ १+ २+ ५९७२८ १५२८७२१ तत आसन्नमानानि ३, ६ ..... | आचार्येणेदं : गृहीतम् । (१) समीकरणेऽस्योत्थाप- 'नेन वास्तवा भागादिका गतिः=१३+ ३ १७ १७२६२९८६२५ ५२५९७२५० - १३+3-(ई-३६३६३५)-पश्परेका %3D = १३+3-२६१६३६४१-५२५० ५१७२८४२+२४०४१७. ३ =१३+ १७ ८९४१५३२५० =१३+२०-२२२७२९०४२० =१३+3 स्वल्पान्तरात्। इयमहर्गणगुणा जातो भागादिको विधुः =१३अ +६०-८०९ । अत उपपन्नम् ॥ ५ ॥ अह्नां चयो दश-१० गुणः स्वखरामदन-२३० भागोनितो नवशशाङ्क-१९ हृतो लवादिः। क्षोणीसुतो दिनगणात खगजाऽभ्रभूपै-१६०८० भकादवाप्तकलिकादिफलोनितः स्यात् ॥ ६ ॥ आर्यभटमतेन कुजयुगभगणाः २२९६ ८२४ । युगसावनदिवसाः = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन दिने भागात्मिका गतिः २२९६८२४४१२४३०.६. - १३७८०९४४ २६२९८६२५ ·६ करणप्रकाशे। + -(१६-१३७८०१४४ १३७८०९४४ २६२९८६२५४ -१९४८३१४ १९४२६२९८६२५ %- ११४८३१४ अत आसन्नमानानि १, ३, ६६,। आचार्येणेदं ३२ ९ + ११४३३१४ गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः= ३६ ८६२८-३२(१०-२६३६४६३६) अथास्या-२४३४४६३४ पि विततभिन्नेनासन्नमानानि विधाय तेषामिदं । ११. गृहीत्वा भागात्मिका दिनगतिः दर १० (३६०-० + रटहरप =१०-(३+२४३६२२०३२६) = (१०-३३० १९४२३४२६२९८६२५ १९४२३४२६२९८६२६ अत्र भागात्मकं गतः प्रथमखण्डमि- द-२६.१०-२०) महर्गणगुणं जातं भागादिफलम्= (१ ०अ-२३४) एतेन पूर्वाईमुपपन्नम्। अथ गतेर्द्वितीयखण्डं भागात्मकं षष्टिगुणं जातं कला- त्मकम् % लल्लमतेन २५ बर्षेषु वा ५२५९७२९४५ सावनदिवसेषु ४८ कलाभौमस्य धनं बीजम् । अनुपा- तेनैकस्मिन् दिने धनं बीजम् = ५२५९७२५४९ । पूर्वस्थितक्षयकलात्मकगति- खण्डसंस्कारेण जातमेकस्मिन् दिने गतेः कलात्मकं वास्तवं द्वितीयखण्डम् ११२५९७४१२० १९४२३४२६२९८६२५ १९४२३४५२५९७२५० २८८ ४८४२८८ - १८४२८८ ५२५९७२५४५ १९२५९७४१२० १९४२३४५२५९७२५० १२४५९५६१ १९४२३४५४५२५९७२२ - - = १२(१४३९४२१९४२३-१९२५९७४९) १६०७९ स्वल्पान्तरात् । आचार्येणेदं व गृहीतम् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् अत उपपन्नं सर्वम् ॥६॥ ७१४७३२ ११४९२४९९१२५ १६०८० Post ·मध्यमाधिकारः। रुद्रा-११हतो दिनगणो नवरुद्र-११६भक्तो लब्धाधिको युग-४हतो द्युगणो शशीघ्रम् । अशादिकं गुणगजाद्रिनवेन्दु-१९७८३भक्ता- दह्नां चलाद्भवति लब्धलवादिकानम् ॥ ७॥ आर्यभटमतेन बुधशीघ्रयुगभगणाः=१७९३७०२० । युगसावनदिव- साः १५७७९१७५०० । अनुपतिनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः १७९३७०२०४१२४३०३००-२१०२४४२४ =४+ १५७७९१७५००-३०० ५२५९७२५ ५२५९७२५ .... .(१) अथ २ १०+ ४+ १+ तत आसन्नमानानि कु, घ, , ....। आचार्येणास्य पं. द्विगुणलवहरयोरस्य १ लवहरौ निक्षिप्येदं ११९ गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः ४+38. ११९ - % + १८५५२४ ७९६१९ =४+११-१२ १८५९२६८) ४+१३ ५२५९७२५ ११९ १९९४५२५९७२५ बुधोच्चस्य २५० वर्षेषु वा ५२५९७२५४५ सावनदिनेषु ७ भागा धनं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने धनं बीजम=७४२८४ । एतत्संस्कारेण जाता ५२५९७२४५ ७४२८८ वास्तवा भागात्मिका गतिः४+११ - ७९६१९ ११९ १९९४५२५९७२५ '५२५९७२५४५ ११ _७९६१९४५ ७४२८८४११९ ४+ ११९४५२५९७२५४५ ११९४५४५२५९७२५ १४५ ११ _३९८०९५-२३९९०४-४+ ४+ ११९ ३१२९५३६३७५ ११९ ३१२९५३६३७५ =४+१११.उंटइ स्वल्पान्तरात् । इयमहर्गणगुणा जातं भागादि बुध- ११ चलम्=४+ । अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ७॥ ११९ १९७८३ -४+१ ·करणप्रकाशे। अहर्गणोऽधः कुयुगाऽग्नि-३४१ भाजितः फलोनितः सूर्य-१२ हृतोऽशपूर्वकः । गुरुर्भवेद्गोऽग्निखसागरतु-६४०३६ भि- दिवागणादाप्तकलादिवर्जितः ॥ ८॥ आर्यभटमतेन युगगुरुभगणाः= ३६ ४२२४ । युगसावनदिवमाः = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः __३६४२२४४१२४३०२६० = २१४५३४४ =३-३+३६३६६३५ १५७७९१७५००-६० २६२९८६२५ २६२९८६२५-२६२२४१२८ = १ -(१-२६२१६४८)-(२६ २२४२२०) १२४२६२९८६२५ ७४४९७ ७४४९७ - 33(१- १२४२६२९८६२५ = (१-इ-रिटर) (१-+ २६२९८६२५-३४१४७४४९ ३४१४२६२९८६२५ ४४) = (१-३१)+ २६२९८६२५-२५४०३५७० ३४१४२६२९८६२५ %3D (१-३४) + ८९५१५८ १२४३४१४२६२९८६२५ प्रथमखण्डमिदं १३(१-३) भागात्मकमहर्गणगुणं जातं भागादि फलम् = (अ एतेन पूर्वार्द्धमुपपन्नम् । गतद्धितीयखण्डं षष्टि- गुणं जातं कलात्मकम् = १२३४२४२६२९८६२५६० ३४१४९२९९७३५ ८९५२५४ अथ लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ५२५९७२५४५ सावनदिनेषु ४७ कला २८८ ऋणं बीजम् । अनुपानेनैकस्मिन् दिने बीजम् = ६६६९७३९४६। एतत् सं- ·मध्यमाधिकारः। ४७X०८८ स्कारेण जातं गतेः कलात्मकं द्वितीयखण्डं वास्तवम् = ३४१४५२५९७२५ ८१५१४८४५-३४१४४७४२८८ ४४७५७४०-४६१५७७६ ५२५९७२५४५ ३४२४२४२२५९७२५ ३४१४५४५२५९७२५ दरुद्दष्ट ३२५ = स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् = ६४०३९ एतेनोत्तरार्द्धमुपपन्नमिति सर्वं चतुरस्त्रम् ॥ ८ ॥ व्योमाभ्रचन्द्र-१०० गुणितो घुगणो विधाऽसौ शैलाभ्रचन्द्र-१०७ विहृतः सफलोऽग्निपड्भिः ६३ । भक्तोंऽशकादि सितशीघ्रमहर्गणाद्भू- खाग्न्यष्टषद-६८३०१ विहृताञ्च फलांशकोनम् ॥६॥ आर्यभटमतेन शुक्रशीवूभगणाः ७०२२३८८ । युगसावनदिनानि =१९७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः ७०२२३८८४१२४३०६०-४२१३४३२८ १५७७९१७५००-६० २६२९८६२५ - + ४२१३४३२८ २६२९८६२५ . २६२९८६२०००-६३४४२१३४३२८ ६३४२६२९८६२५ ६३ २६२९८६२५००-२६५४४६२६६४ ६३४२६२९८६२५ ६३(१००+२६३९६३५) ६३ =६३(१००+388-3०७+३६३९४६३६) ६३(१००+3 + १०७४२६२९८६२८) = ६ (१००+788+ २३५५०४४ ३४२०७४२६२९८६२५ -६३(१००+38)+sx१०७७२६२९८६२५ २६१६७२ ५२५९७२५४५ २८८ शुक्रशीघ्रस्य लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा सावनदिनेषु १९३ कला ऋणात्मकं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मकमृणं b ·करणप्रकाशे। २८८४१५३ २४४१५३ । एतत्संस्कारे ५२५९७२५४५४६० ५२५९७२५४५४५ % 3D बीजम् भागात्मिका गतिः=(१००+३९)+sx१०७४२६२९८६२५ २४४१५३ ५२५९७२५४५४५ ६३ २६१६७२४५-७४१०७X२' 0+ + १००/७४१०७४२६२९८६२५४५ - ७४१०७४२४४१५३-२६१६७२४५ -३(१००+१०)- ७४१०७४२६२९८६२५४५ २७५०३२८ - १३०८३६०-६३(१००+१७) ९८४८८३५०६२५ ६८०१ -रट ३६४६२५ = ६३(१००+१०)-इटईन स्वल्पान्तरात् । इय- महर्गणगुणा जातमंशादि शुक्रशीघ्रोच्चम् ६३(१०० अ+१०० अ अत उपपन्नं शुक्रशीघ्रोच्चानयनम् । अत्र भागात्मकगतेरस्या ३३३३४६३६ विततभिन्नत आसन्नमानानामेषा-१, २, ३, ५, ६,....मस्य ६ द्वादशगुण- लवहरयोरस्य ३ लवहरौ निक्षिप्यासन्नमान-१०१ मेतद्भवति तत्राचार्येणे-१०० तद्गृहीत्वानयनं अथितमिति ध्येयम् ॥ ९ ॥ दिवागणोऽधः खखराम-३०० भाजितः फलाधिकः खाऽग्नि-३० हृतोऽर्कनन्दनः। लवादिरटाङ्गनवाङ्ग-६९१८ भाजितात् कलादिहीनो दिनसञ्चयाद्भवेत् ॥१०॥ आर्यभटमतेन शनियुगभगणाः =१४६५६४ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागामिका गतिः %- १४६५६४४१२४३०-६० १५७७९१७५००-६० ७९३८४ ३६९ =+२६३८१९२०-२६२९८६२६ ३०४२६२९८६२५ (१+२६) ·मध्यमाधिकारः। ८२८९५ =(१+3-100+६२२५) =(१ +580-,२६२२६६२६२८ ०२४२६२२८६२२) = (१+:- -)-३०(१+sta) -२८६०२९ ३००४२६२९८६२५ ९०००४५२५९७२५ २८६०२०४६० २७२०५ २८८ २०४२८८ २०x२८८ % 3D - अत्र प्रथमखण्डमिद-३(१+6) महर्गणगुणं जातं भागादिकं फलम् =:( अ + अ.) एतेन पूर्वार्द्धमुपपन्नम् । गतेर्द्वितीयं खण्डं षष्टिगुणं २८६०२५ जातं कलात्मकम्= ९०००४५२५९७२५ १५०४५२५९७२५ ३०४५२५९७२५ । लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ५२५९७२५४५ सावनदिनेषु ६४५२५९७२५ २० कला धनं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने बीजम् ५२५९७२५४५ एतत्संस्कारेण जातं वास्तवं कलात्मकं गतेर्द्वितीयखण्डम् ५२५९७२५४५ ४४२८८ ६x४४२८८ ६४५२५९७२५ ५२५९७२५ ६४५२५९७२५ ६४५२५९७२५ ६४५२५९७२५ ६९१२-११४४२ इ१५५२३५०=-हट स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डनं फलम् = एतेनोत्तराईमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥१०॥ द्विधा धुवृन्दः खयुगाब्धि-४४० भाजितः फलान्वितो नन्द-९ हृतो लवादिकम् । फलं विधूचं सकलं प्रजायते सप्ताष्टशैलाद्रिहृतादहर्गणात् ॥११॥ आर्यभटमतेन विधूच्चयुगमगणाः=४८८२१९ । युगसावनदिनानि =१९७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः १४४२१९४१२४३०२६-११३६३११५-१-३१३६३१३६३५ १५७७११७५००-६० ६९६८ ·१२ करणप्रकाश। -३+२९२९३२४४१.-२६२९८६२९ ३+ ६५२०१ ९४२६२९८६२५ =(१+६६३९ दशप)-३(१+8.-६६२६३५) =३(१+gko+६४२७२४४६०३-२६२९८६२५) ६२९८६२२)=(१+xic)+ भागात्मकं गतेः प्रथमखण्डमिदं ३ (१०) दिनगणगुणं जातं भागादि फलम् = (अ+स.)। एतेन पूर्वार्द्धमुपपद्यते । भागात्मकं गतेर्द्वितीयखण्डमिदं षष्टिगुणं जातं कलात्मकम् =(१+to+२३८९८१९ ४७७९६३ ९४४४०४५२५९७२५ ४४०४२६२९८६२५॥ ४७७९६३ ९x४४०४५२५९७२५ ४७७९६३४६० ४७७९६३ । लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ९४४४०४५२५९७२५ ३४२२४५२५९७२५ ९२५९७२९४५ सावनदिनेषु ११४ कला विधूञ्चस्य क्षयं बीजम् । २८८ अनुपातेनैकस्मिन् दिने वीजम् ११४४२८८ । एतत्संस्कारेण जातं क- ५२५९७२५४५ लात्मकं वास्तवं गतेर्द्वितीयखण्डम् = ११४१२८८ ३४२२४५२५९७२५ ५२५९७२५४५ ४७७९६३४५-३४२२४११४४२८८-२३८९८२५-२१६६९१२ ३४२२४५४५२५९७२५ १७३५७०९२५० =दृष्ट३६३४९३५० टछ स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं द्विती- यखण्डभवं कलात्मकं फलम् = अ.। एतेनोत्तरार्द्धमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥११॥ अहर्गणो नाग-दहतो विभक्तो रुपेषचन्द्रः १५१ फलमंशपूर्वम् । गजाब्धिविश्वेषु-५१३४८ हृताहिनौघात् सांशं भचक्रात पतितं तमः स्यात् ॥१२॥ आर्यभटमतेन युगचन्द्रपातभगणाः=२३२२२६ । युगसावनदिनानि

·मध्यमाधिकारः।
१३
%
3D
=१२७७९१७९०० । अनुपातेनेकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः
२३२२२६४१२४३०६०
१०७७९२७५००-६०
१३९३३
इटहर५
२
। अत आसन्नमानानि २, ३१, ३, ६,...
१
१८+
६+
आचार्यणेदं वर्ष गृहीतम् । ततो
७७५६
१+१६३८३
जाता भागात्मिका गतिः-६५+३३३३३६५६
=दर्दन
१३९३३५६४२५१-८४२६२९८६२५
१५१४२६२९८६२५
+
२१०३९६७५६-२१०३८९०००
१५९४२६२९८६२५
पड
७७५६
१५१४२६२९८६२५
अथ लल्लमतेन राहुमध्ये २५० वर्षेषु वा
५२५९७२५४५
२८८
सावनदिनेषु ९६ कला ऋणं बीजं तदेव पाते धनं बीजम् ।
अनुपातेनैकस्मिन् दिने पाते धनं भागात्मकं वीजम्
-९६४२८८
९६x२४
९६४२४
५२५९७२५४५४६० ५२५९७२५४५४५ २६२९८६२५४५
उभयोः संस्कारेण जाता वास्तवा भागात्मिका गतिः
७७५६ ९६४२४
वन
+.
१५९४२६२९८६२५'५४२६२९८६२५
३८७८०+३४७९०४
१५९४५४२६२९८६२५
'१५१ १९८५५४६१८७५
+ ७७९६४२११९१४९६४२५
रहे६६६६वटपट स्वल्पान्तरात् ।
इयमहर्गणगुणा जातं भागात्मकं पातमानम् =ष्ट । इदं भच-
क्रात् पतितं तमोमानं भवतीत्युपपन्नं सर्वम् । तमो राहुरिति ॥ १२ ॥

·करणप्रकाशे।
रुद्रा११भूपतयो१६रदा३२नगशरा५७मानौ भवा-११स्तारका२७
व्योमाक्षीणि२०नखा२०विधौ हुतमुजोइविश्वे१३खदस्रा२०रसाः ।
भूपुत्त्रे, तुरगाण्युगानि४कुगुणाः३१सूर्या१२बुधोच्चे सदा
षड्-६दसौररससायका५६मुनियमाः२७क्षेप्या गुरौ भादयः ॥१३॥
आशा १० भवा ११ वसुशो-२८' ऽष्टयमाः-२८ सितोच्चे
रामा ३ यमौ २ कृतभुवो-१४ ऽग्निहशो-२३ ऽर्कसूनौ ।
रूपं १ शरा ५ नवयुगानि ४६ नृपा १६ विधुञ्चे
पाते शशी १ हुतभुज-३ स्तुरगेन्दवो-१७ अर्काः १२॥१४॥
'ग्रन्थादौ ये ग्रहास्त एव क्षेपाः पठिताः । ते च भाद्या रव्यादीनामेते
र=११।१६ । ३२ । ५७॥ = ११ । २७ । २०१२० ॥
मं= ३।१३ । २० । ६॥वु= ७ । ४ । ३१ ॥ १२ ॥
वृ% ६।२ । ५६ । २७॥ शु= १०।११ । २८॥ २८ ॥
श=३।२।१४।२३॥ रा=१।३।१७१२ ॥ चं. उ.-१।५।४९।१६ ॥
१०१४ शके चैत्रशुक्लप्रतिपदि भृगौ रन्युदये भादीन् रव्यादीनार्यभट-
मतानुसारेण प्रसाध्य तत्र
'शाके नखाब्धि-४२० रहिते शशिनोऽक्षदौ-२५
स्तत्तुङ्गतः कृतशिवै-१४४ स्तमसः षडकैः ९६ ।
शैलाब्धिभिः ४७ सुरगुरोर्गुणिते सितोच्चात्
शोध्यं त्रिपञ्चकु-१५३ हतेऽभ्रशराक्षि २५० भक्ते ॥
स्तम्बरमाम्बुधि-४८ हते क्षितिनन्दनस्य
सूर्यात्मजस्य गुणितेऽम्बरलोचन–२० श्च ।
व्योमाक्षिवेद-४२० निहते विदधीत लब्धं
शीतांशुसूनुचलतुङ्गकलासु वृद्धिम् ॥'
इत्यादिना लल्लमतेन बीजानि संस्कृत्य भाद्या रव्यादिक्षेपाः पठिताः
तदानयनं च ग्रन्थान्ते विलोकनीयम् ॥१४॥

·मध्यमाधिकारः। सूर्याद्भक्तिकलाः क्रमानवशराः ५९ खाङ्काद्रयो ७९० भूगुणा ३१ वाणाम्भोधियमाः २४५ शरा५रसखगा६६ दसौ २ रसा ६ वह्नयः ३। नागाः ८ सायकवह्नयो ३५ रसयमा २६ दन्ता ३२ नभः ० कुञ्जराः८ पूर्ण • रूपयुगानि ४१ रूपशशिनः ११ प्रोक्ता विलिप्ता इमाः ॥१५॥ स्पष्टार्थम् । सूर्यादीनां मध्यमाः कलाद्या गतयश्चमाः । र= ५९॥ ८ ॥= ७९० ॥ ३५॥३१॥२६॥ बु=२४५ ॥३२॥ वृ=५/०॥शु-९६॥ ८॥श२०॥रा=३।११॥चं. उ.६।४१॥ आर्यभटानुसारेण महीमितादहर्गणात् कलादीन् ग्रहान् प्रसांध्य भुक्तयः पठिता इत्यत्र वासना प्रसिद्धैव ॥१५॥ अवन्तिकादक्षिणसौम्यरेखा प्रदेशतः पश्चिमपूर्वदेश । भुक्तयध्वघातात खगजै-८०विभक्ताः फलं विलिप्ताः स्वमृणं ग्रहेषु॥१६॥ इति श्रीकरणप्रकाशे मध्यमाधिकारः । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । स्वष्टभूपरिधिना गतिकलास्तदा देशान्तरयोजनैः किम् । लब्धा देशान्तरकलाः पंष्टिगुणा विकला जाताः भुक्ति देख्योX६० । अत्र स्थूलतया सर्वदेशेषु स्पष्टभूपरिधिः ४८०० कल्पितः। ततो जाता देशान्तरविकला:= भुक्तिxदेव्योx६० अत उपपन्नम् । श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितो मध्यगतौ तु हेतुः स्पष्टभूप भुक्ति देव्यो। ४८०० इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां मध्यमाधिकारः समाप्तः॥

·करणप्रकाशे।
अथ स्पष्टाधिकारः ।
रूपानयो नवयमाः शरलोचनानि नन्देन्दवो दिनकराः श्रुतयः क्रमेण ।
ज्यार्धान्यमूनि वसुशैललवा इनोच्च खेदं मृदुच्चरहितं मृदुकेन्द्रमाहुः॥१॥
ज्यार्धानि ३११२९।२५।१९।१२।४ सूर्यमन्दोच्चांशाः ७८ ।
सप्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशपञ्चदशभागानां खार्कमितव्यासा? ज्योत्पत्तिवि-
धिना जीवाः प्रसाध्य ता अधोऽधो विशोध्य वृत्तपादे रूपानयो नवयमा
इत्यादि ज्यानि षट् पठितानि । आर्यभटेन मन्दोच्चस्यात्यल्पगतित्वात्
रविमन्दोच्चभागा ये वसुनगमिताः पठितास्त एव स्वल्पान्तरात् सुस्थिराएवा-
चार्येणापि पठिता इति सर्व स्फुटमेव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥
केन्द्र त्रिभादनधिके सति दोस्तदेव
राशिवयात् समधिके पतिते भषट्दात् ।
षड्भोनिते, षडधिके रहिते भचक्रा-
नन्दाधिके भवति बाहुरिहावशेषम् ॥२॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । अयुग्मे पदे यातमेप्यं तु युग्म-इत्यादि भास्करविधिना
स्फुटैवेति ॥ २॥
भागीकृते तत्र शरेन्दु-१५ भक्त
भुक्तज्यका संगुणितेऽवशेषे ।
भोग्यज्यया वाणशशाङ्क-१५ भक्त
भुक्तज्यका योगयुते भुजज्या ॥३॥
सष्टार्थम् ।
ज्या भ्यः पठितेभ्यश्चापतो ज्यानयनमनुपातेन स्पष्टमिति वासना
सिद्धान्तविदां विदितैव कि लेखप्रयासेनेति ॥ ३॥

·स्पटाधिकारः। ज्यां विशोध्य शरचन्द्र-१५ ताडिते भोग्यखण्डविहृतेऽवशेषके । शुद्धखण्डपरिमाणसङ्गुणै- र्वाणशीतकिरणैर्युते धनुः॥४॥ स्पष्टार्थम् । ज्यासाधनवैपरीत्येनास्य वासना प्रकटैवेति ॥ ४ ॥ दोा रवेः शत-१०० गुणा गुणनन्द-९३ भक्ता चन्द्रस्य पञ्च ५-गुणिता द्वि-रहता फलं स्यात् । लिप्तादि तेन रहितौ सहितौ रवीन्दू केन्द्र क्रमात क्रियतुलादिगते स्फुटौ स्तः ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटानुसारलल्लमतेन यद्यपि रविमन्दपरिधिमा- गाः १३३ । तथाप्याचार्येण ते भागाः १३३ = ४: एते गृहीताः । त- तोऽनुपातो यदि भांशैः सूर्यकेन्द्रज्या तदा रविमन्दपरिधिभागैः किम् । ४० ज्याके लव्धं मृदुभुजफलम् । प्रथमज्यार्धानुपाततो भुजफलस्य भा- ३६०४३ ४० ज्याके४१५४६० गादिचापं षष्टिगुणं जाता रविमन्दफलकलाः ३६०४३४३१ । एवं चन्द्रस्य मन्दपरिधिभागान् ३१ प्रकल्प्य तन्म- ३१ ज्याके १५४६० ५ ज्याके न्दफलकलाः । अत उपपन्नं यथो- ३१४३६० कम् । धनर्णवासना चातिसुगमा । आर्यभटमतेन चन्द्रमन्दपरिधिभा- गाः-३१ ३ एते सन्ति ॥ ५ ॥ भोग्यज्यका शक-१४ हृता खरांशो- भवा-११ हता बाण-५ हुता हिमांशोः । फलोनयुक्ते मृगकर्कटाये केन्द्रे गती स्पष्टतरे भवेताम् ॥६॥ -१०० ज्याके % 3D - २ ·करणप्रकाशे। भोग्यज्यका भोग्यखण्डं केन्द्रज्यासाधने । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशभिरंशैर्वा नवशतकलाभिर्भोग्यखण्डं तदा रवि- केन्द्रगतिकलाभिराभिः ५९ किम् । जातमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रज्ययोरन्तरम् । अस्मात् पूर्वप्रकारेण 'दोा रवेः शतगुणा गुणनन्दभक्ते'त्या- दिनाऽद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् = ५९ भो ४ १०० ५९ भो भो - ९००४ ९३ स्वल्पान्तरतः । एवं चन्द्रस्य केन्द्रगतिः = च म ग -च उग = ७९०।३५-६। ४ १=७८३ । ५४ = ७८३ ६४ = ७ । अद्यतनश्वस्तनकेन्द्र- ७८३९ भो ज्ययोरन्तरम् = १०४९०० । चन्द्रस्य पञ्चगुणिता द्विहृतेत्यनेनाद्यतनश्व- स्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् ७८३९ भो४५ ७८३९ भो १०४९००४२ ३६०० ७८३९भो ७२०-११ भो स्वल्पान्तरतः । अत उपपन्नं गतिफलानयन- ३६००-७२० म् । धनोपपत्तिः सिद्धान्तोक्त्या स्फुटेति ॥ ६ ॥ भुक्तिर्ग्रहाणां रविदोःफलनी खखाङ्गभूदस्त्र-२१६००हृता फलं स्यात् । कलादिकं तद्रविवविधेयं सूर्यादिकेषु स्वमृणं ग्रहेषु ॥ ७ ॥ रविदोःफलं रविमन्दफलं कलात्मकं शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आचार्येण रविमन्दकलासमा एव स्वल्पान्तरतो रविम- न्दफलोत्था असवः स्वीकृताः। ततो धुरात्रासुमिर्ग्रहमुक्तिस्तदा भास्वत्फ- लोत्थासुभिः किम् । लब्धा भुजान्तरकलाः= । पूर्वमहर्गणो- त्या ग्रहा मध्यमार्कोदये ते भुनान्तरसंस्कारेण स्पष्टार्कोदयकाले क्रियन्ते। 'मध्यमार्कोदयात् प्राक् स्फुटार्कोदयःस्थाहणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तर' मि- त्यादिभास्करोक्तन धनर्णवासना चातिसरला ॥७॥ रमफxअग २१६०० ·स्पष्टाधिकारः। १९ त्रिष्ठाऽक्षभा सगुणिता खचन्द्रे-१० नांगै ८ त्रिभिः सत्रिलवैः३।२० क्रमेण । अभीष्टदेशे क्रियपूर्वकाणां विनाडिकाः स्युश्चरखण्डकानाम् ॥८॥ स्पष्टार्थम् । 'दिड्नागसत्र्यंशगुणैर्विनिनी'त्यादिभास्करविधिना सुगमा वासनास्येति।।८॥ व्योमाद्रिवाणैः ५७० सहितोऽब्दसत्रो भवन्ति षष्टया ६० विहृतोऽयनांशाः । देया बुधैर्लग्नचरापमानां सिद्ध्यै ग्रहे हग्वलनादिकेषु ॥६॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । ४४४ शके ह्याचार्यमतेनायनांशाभावः प्रत्यब्दमेका कला गतिश्चाततअयनांशकला:=इश-४४४ =इश-१०१४+१०१४ –४४४= (इश-१०१४)+(१०१४-४४४) ग्रन्थारम्भतोऽब्द- गणः +९७० । एताः षष्टिभक्ता जाता अयनभागाः = अत उपपन्नम् । इदमेवानयन ग्रहलाघवे गणेशदेवज्ञेनापि निबद्धम् ॥९॥ भुजीकृतस्पष्टसहस्ररश्मेर्भसंख्यया यश्चरखण्डकैक्यम् । तद्भोग्यखण्डांशवधातू खरामै-३० राप्तेन युक्तं तु चरार्धकं स्यात् ॥१०॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च । परमभुजराशित्रयमध्ये त्रीणि चरखण्डानि । अतो भुज- राशिसंख्यासमं चराधैक्यं कृतम् । त्रिंशल्लवैरेप्यखण्डं तदा भुजशेषांशैः किम् । लब्धं शेषसम्बन्धि फलं पूर्वागतचरखण्डयोगे युक्तं जातं पलात्मकं चरमित्युपपन्नम् ॥१०॥ द्विष्ठा युतोनाः शरशीतभास-१५ श्चरार्धनाडीभिरिह क्रमेण । द्विघ्नाः प्रमाणं धुनिशोभवेत् तत् सौम्येऽन्यथा दक्षिणगोलगेऽर्के ॥११॥ अन्दग+२७० ·२० करणप्रकाशे। स्पष्टाधर्म । 'चरघटीसहिता रहिताः क्रमात् तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोरि'त्यादिभास्करविधिना स्फुटैव वासना ॥११॥ तुलादिमेषादिभपतसंस्थे क्रमाद्ग्रहे दक्षिणसौम्यगोलौ । कादिषट्वस्थितिभाजि याम्यं सौम्यायनं स्यान्मकारादिषट्वे ॥१२॥ स्पष्टार्थम् ॥१२॥ भुक्तिश्वरार्धेन हता विभक्ता खखाङ्गरामैः ३६०० कलिकादिलब्धम्। सूर्येऽस्तगे खं खचरे त्वजादावृणं तुलादावुदितेऽन्यथा स्यात् ॥१३॥ स्पष्टार्थम् । यदि षट्त्रिंशच्छतपलैर्ग्रहगतिस्तदा चरपलैः किम् । लब्धाश्चरसम्ब- न्धिकलाः । 'आदौ स्वदेशेऽथ निरक्षदेशे सूर्योदयो व्यस्तमतोऽस्तकाल' इत्यादिभास्करविधिना धनर्णोपपत्तिः स्फुटा ॥१३॥ अर्कोनशीतांशुकला विभक्ताः खदस्रशैलै-७२० स्तिथयो गताः स्युः । फलं गतैष्ये गगनाङ्ग-६० निघ्ने गत्यन्तरेणापहृते च नाड्यः ॥१४॥ सष्टार्थम् । द्वादशभिरंशैर्वा खकरनगकलाभिः सूर्यचन्द्रविवरकलाभिरेका तिथिरिति प्रकटैव वासना । गत्यन्तरानुपातेन गतेप्यघटीसाधनं चातिसुगमम् ॥१४॥ कला ग्रहस्याम्बरपूर्णनागै-८०० विभाजिता भानि हृते गतष्ये । भुक्त्या दिनान्यर्कशशाङ्कयोगे योगस्तथान्ये गतियोगभक्त ॥१५॥ ग्रहस्य कलाः खखगजैर्मक्ता लब्धानि भानि गतानि नक्षत्राणि स्युः । शेषकला गतकलास्ता हरतः शुद्धा एप्यकलाः । ते गतेप्ये कले भुक्त्या ग्रहस्य गत्या हृते दिनानि गतैप्यानि भवन्ति । एवमर्कशशाङ्कयोगकलाः खखगजहता लब्धो योगो गतो भवति । शेषं गतकलास्ता हरात् पतिता एप्यकलाः । एवं ये अन्ये गतैष्यकले ते रविचन्द्रगतियोगहते गतेप्य- दिनानि भवन्तीत्यर्थः।

·-
भिः किम् । लब्धानि गतभानि = २७ प्रक
२२६००
स्पष्टाधिकारः ।
अनोपपत्तिः । यदि चक्रकलाभिः सप्तविंशतिमानि तामा प्राका
प्रकाश वर्तमानमस्त्य ग
कलास्ताः खखगजेभ्यः शुद्धा एष्यकलाः । ततोऽनपानी पदि प्रह
भुक्त्या एक दिनं तदा गौप्यकलाभिः किम् । एवं लब्धानि गर्न
नानि । अथार्कशशियोगरूपग्रहान्नक्षत्रवत् योगः साध्य इति ।
गतेप्यकलातोऽर्कशशिगतियोगतो दिनानि पूर्ववदनुपातन सायानीति
सर्व सुगममिति ॥१५॥
व्यर्केन्दुलिप्ताः खरसाग्नि३६०भक्ताः फलं विरूपं नग-कशेषम् ।
प्राहुर्मुनीन्द्राः करणं बवाद्य तिथेरिवात्रापि भवन्ति नाडयः ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । एकस्यां तिथौ करणद्वयं भवति । कामनाया
त्तरदलाच्चत्वारि स्थिरकरणानि भवन्ति । अतः पूर्वार्धे प्रतिपद: BARHET
चैकं स्थिरकरणम् । तदुत्तरदलतः सप्तनलकरणनां प्रवृत्तिः । नियमा
गकलाः १२४६०-७२० । एतदर्ध करणभागकलाः . ३६ ० । न
एतत्कलाभिरेकं करणं तदा व्यर्केन्दुलिप्ताभिः किम् । लब्धगत करायः
स्थिरकरणसङ्ख्यां रूपमितां विशोध्य चलकरणसरल्याभिः मनमिनाभि
विरूपं फलं विभज्य शेषं बवादितो गतकरणं ज्ञेयम । रविचन्द्रगान
शतोत्रापि गतेप्यनाड्यो भवन्तीति सर्व निरवद्यम ॥१६॥
नीहारांशौ परिलघुतनौ या तिथिर्भूतसंशा
नूनं तस्यां भवति शकुनि म भागे द्वितीये ।
ये तिथ्यर्धे तदनु भवतस्ते चतुष्पादनागे
किंस्तुमाख्यं प्रतिपदि दले प्राचि सन्तो वदन्ति ॥१७॥
नाहारांशौ चन्द्रे परिलघुतनौ परिक्षाणशरीरे कृष्णपक्ष इयर्थः ।
शेष स्पष्टार्थम् । शकुनिः । चतुष्पादः । नागः । किस्नुवमिति पत्यारि
स्थिराणि करणानि सन्तीति ॥१७॥

·૨૨ करणप्रकाशे। सूर्येन्दुयोगे व्यतिपातवैधृतौ भार्धे भचक्रे गतियोगभाजिते । न्यूनाधिके गम्यगतं दिनादि पातः स्फुटःक्रान्तिलवैः समैः स्यात् ॥१८॥ इति करणप्रकाशे तिथ्याद्यधिकारः ॥ २ ॥ यदा रविचन्द्रयोः सायनयोर्योगो भषटुं चक्रं वा भवति तदासन्ने व्य- तिपातवैधृतो पातौ भवत इति सर्व भास्करीयपाताधिकारतः स्फुटमिति॥१८॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितो भादिविधौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां तिथ्याद्यधिकारः समाप्तः ॥२॥ अथ पञ्चतारास्पष्टाधिकारः । नागेश्वरा११८दशयमा२१०गगनाप्टचन्द्राः १८० खाङ्का६० रसानलयमा २३६ मृदुतुङ्गभागाः। शैघ्या गुणा मुनिनगा-७७ स्त्रिकृता ४३ द्विदनाः २२ षट्कुञ्जरा ८६ दिनकरा-१२ श्च कुजादिकानाम् ॥१॥ शैव्या गुणाः शीघ्रान्त्यफलज्याः खार्कमितव्यासदले भौमादीना- मेताः । भौ=७७ । बु=४३ । गु-२२ । शु८६ । श=१२ । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । मन्दोच्चानामत्यल्पगतित्वात् स्थिरांशा आचार्येण पठिता यथा लल्लेन च स्वतन्त्रे "वस्वीशा दशबाहवोऽम्बरधृतिः खाङ्का रसत्र्यश्विनो मन्दांशा" इति पठिताः । यद्यपि लल्लमतेन युग्माजपदीय- शीघ्रपरिधिभेदेन भिन्ना भिन्नाः शीघ्रफलभागास्तथाप्यत्राचार्येण स्थूलतया स्थिरान् प्रकल्प्य खार्कव्यासदले पूर्वोक्ता भौमादीनां शीघ्रान्त्यफलज्याः पठिताः । लल्लमतेन युग्मान्ते शैव्या गुणाः भौ=५३ । बु-३१ । गु= १६ । शु=५९ । श=९ । ओजान्ते भौ=५१ । बु-२९ । गु=१५ ।

·२
स्पष्टधिकारः।
२३
शु-६७ । श=८ ॥ एते सार्धचतुर्भिर्गुणिता जाताः शीघ्रपरिधिभागाः
ते खार्कत्रिज्याहता भांशहता युग्मान्ते शीघ्रान्त्यफलज्याः। भौ=७९३ ।
बु-४६३ । गु=२४ । शु-८८३ । श=१३३ । ओजान्ते भौ=७६३ ।
बु=४३३ । गु=२२३ । शु=८५३ । श=१२ ॥ स्वल्पान्तरादोना-
न्तीयशीघ्रान्त्यफलज्यासमा आचार्योक्ताः सन्तीति सुधीभिर्येयम् ॥ १ ॥
शीघ्रोचं ग्रहवर्जितं चलभवं केन्द्रं भुजज्या ततः
प्राग्वद्वाहुलवोनिताम्बरनव-६ज्या कोटिजीवा भवेत् ।
ऐक्यं यश्चलघातकोटिगुणयोः केन्द्रे मृगाद्येऽन्तरं
कादौ सति तद्भुजोत्थगुणयोर्वर्गक्यमूलं श्रुतिः ॥२॥
चलघातश्चलगुणः खार्कत्रिज्यायां शीघ्रान्त्यफलज्या। शेष स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'स्वकोटिनीवान्त्यफलज्ययोर्यो योगो मृगादावथ कर्क-
टादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुनजीवयोर्यढगैंक्यमूलं कथितः सकर्णः ॥ इति
भास्करविविना कानयनस्य वासना स्फुटैवेति ॥ २॥
दोा हता चलगुणेन तु कर्णभक्ता
चापीकृताऽऽशुफलमस्य दलं लवाद्यम् ।
स्वर्ण ग्रहे क्रियतुलादिगते स्वकेन्द्र
कृत्वा ततो व्यपनयेन्मृदुकेन्द्रभागान् ॥ ३ ॥
ततो मन्दोच्चादर्धशीघ्रफलसंस्कृतमध्यग्रहं व्यपनयेत् शोधयेत् ।
ततो मृदुकेन्द्रभागान् विधाय बाहुगुणः कार्य इत्यग्रेसम्बन्धः। शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपंपत्तिः । 'घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्योवा कर्णोद्धृता'दित्यादिना
भास्करोक्तेन स्फुटा । धनर्णवासना च गोलयुक्त्या सिद्धान्तविदां विदि-
तैवेति । 'मध्ये शीघ्रफलस्याध'मिति सूर्यसिद्धान्तप्रमाणेनादौ मध्ये शोध-
फलार्धसंस्कारः कृतः । ततः कर्मद्वयेऽपि समानं मन्दफलं स्वल्पान्तर-
तोऽङ्गीकृत्य मन्दफलार्धसंस्कारो न दत्त आचार्येण किन्तु मध्यमे सम्पूर्ण
मन्दफलमेव दत्तमित्यग्रश्लोकेन सर्व स्फुटमिति ।
अयमेव विधिम्रहलाघवकारेण गणेशेनापि स्वीकृत इति ॥ ३ ॥

·करणप्रकाशे। १२०४५ भौ १२०४९ १२०४५.५० १०८ |शुभ ३६० ६६ प्राग्ववाहुगुणस्ततः शर५-हतो भक्तो गजाम्भोधिभिः४५ पड्वाणेन्दुभि-१५६रप्टशून्यशशिभिः१०८खाङ्गाग्निभिः३६०षड्रसैः६६ । भीमान्मन्दफलं लवाद्यमखिलं तन्मध्यमे पूर्ववत् तस्माच्छीघ्रफलं तदत्र सकलं कार्य स्फुटः स्याद्रहः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आचार्येण भौमादीनां परममन्दफलानि भागात्मकानि १२०४५ ३ । बु= १३ । गु = | श=२२०४५३० । एतानि स्थिराणि कल्पितानि तानि च ल- लोक्तेभ्यो भिन्नानि । ततोऽनुपातो यदि खार्कमितकेन्द्रदोय॑या एतानि मन्दफलानि तदा स्वकेन्द्रदोय॑या किम् । परममन्दफलानां पञ्चमांशेन परममन्दफलानि त्रिज्यां चापवर्त्य लब्धो दोर्ष्यायाः सर्वत्र पञ्चगुणः । हरस्थाने च गजाम्भाध्यादय इति सर्वमुपपद्यते । मध्यमे संस्कारस्तु पूर्व- श्लोक एव प्रतिपादित इति ॥ ४ ॥ दस्ना-२ हतं स्वमृदुकेन्द्रजभोग्यखण्डं नन्दै-९ 1पै-१६ वसुयमेन्दुभि-१२८ रङ्गरामैः ३६ । खाभ्राविभि-२००श्च विभजेत् कुसुतादिकानां भुक्तेः फलं कथितवत् स्वमृणं कलादि ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । यदि पञ्चदशभागैर्वा नवशतकलाभिर्नोग्यखण्डं लभ्यते तदा भौमादिमृदुकेन्द्रगत्या किम् । लब्धमद्यतनश्वस्तनमन्दकेन्द्रज्ययोर- न्तरम् । तस्मात् पूर्वश्लोकेन यद्हमन्दफलं लवाद्यं तत् षष्टिगुणं जात- मद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् । एवं भौमस्य केन्द्रगतिः =उग-अग= ५९।८-३१।२६" = २८ स्वल्पान्तरात् । गतिफलम् = २८४ भो ४५४६० _ २४ भो ३४४८ ·स्पष्टाधिकारः। - भो २ भो २भो . २८ भो भो स्वल्पान्तरादत्राचार्येणे २ भो दं गृहीतम् । एवं सर्वे हराः स्वल्पान्तरत उपपद्यन्ते । तद्यथा बु के ग=६० । स्वल्पा. । गतिफलम् ६० भो४५४६० ६० भो ६०भो २ भो ९०.४१५६ -स्वल्पान्तरतः। ३४१५६ ४६८ १६ ५ भो४५४६० गु के ग =५ स्वल्पा.गतिफलम् = १९००४१०८. १२८ स्वल्पान्तरतः। ६० भो४५४६० भो शुकेग = ६० स्वल्पा. । ग फ= ९००४३६० ३४३६० ३६ श के ग= २. स्वल्पा. गफ = २ भो ४५४६०-२ भो २ भो स्वल्पा.. ९००४६६ अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ५ ॥ तदूनशीघ्रोच्चगतिः कुरामैः३१क्षुण्णाऽऽशुचापागतखण्डनिघ्नी। अष्ट-घ्नकर्णेन हृताऽऽशुभुक्तः फलं त्यजेत् खेटगतिः स्फुटा स्यात् ॥६॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यया १२० यद्याद्यज्या-३१ समं भोग्यखण्ड तदा शीघ्रफलकोटज्यया किं लब्धं शीघ्रफलज्यासाधने तात्का- लिकं भोग्यखण्डं तदेव स्थूलतया शीघ्रफलज्यासाधने धूलीकर्मणि उप- लब्धभोगखण्डसममाचार्येण स्वीकृतम् । एवं भोखं= ३१ कोज्याशीफ . कोज्याशीफ= १२०भावं । ततः 'फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनानी द्राक्केन्द्र- भुक्तिरित्यादिना स्फुटकेन्द्रगतिः केगxकोज्याशीफ_केग४१२०भोखं शोक ३१४शीक ३सकेगxभोख १२० ३१केगxभोख ३१ केगxभोख ३१४३१४शीक १६.xशीक स्वल्पान्तरात् । ८शीक ततः शीघ्रोच्चभुक्तेः स्फुटकेन्द्रगति विशोध्य शेषं स्फुटा खेटगतिः स्यादित्यादि भास्करविधित एव स्फुटम् । तात्कालिकभोग्यखण्डज्ञा- नार्थ मदीयं चलनकलनं वा मन्मुद्रायितसिद्धान्ततत्त्वविवेकस्य ४०१ पृष्ठं ·करणप्रकाशे। ३४३८:१४ ३६०४१९१ विलोक्यम् । अत्राचार्येण प्रथमचापं पञ्चदशभागात्मकं खार्कमितव्यास- दलपरिधौ कल्पितम् । तत्र परिधिः = २१६००४१२०:१८- ७२००४२० ततो यदि चक्रांशैरयं ७२००४२° परिधिस्तदा पञ्चदशभागैः किं लब्धं प्रथमचापम् ७२००४२०४१५.२०४२०४१५-६००० - ३१ स्व- पान्तरात् । अतोऽस्मिन्नपि परिधावाद्यज्यासममेवाद्यचापं स्वल्पान्तरा- द्भवति - इति सर्वमनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायत एवेति सर्वं चतुरस्त्रम् ॥ ६॥ यदाधिकं शीघ्रगतेः फलं स्यात् तदाऽऽशुभुक्तिं फलतोऽभिजह्यात् । शेषं कलाद्यं विपरीतगत्या दिने दिने व्योमचरो भुनक्ति ॥७॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७ ॥ रामाङ्गशीतकिरणैः १६३ शरवेदचन्द्र-१४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ शरनृपै-१६५ स्त्रिभवैः ११३ क्रमेण । वकं प्रयान्ति चलकेन्द्रलवैः कुजाद्या- श्चक्रच्युतैः क्रमगतिं च समाश्रयन्ति ॥८॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्यर्थ ग्रहलाघवे मत्कृता त्रिनृपैः शरजिष्णुभिरित्यादि- श्लोकस्योपपत्तिद्रष्टव्या ॥८॥ रसर्तवः ६ शीतमयूखदस्रा २१ यमेन्दुशीतद्युतयो ११२ द्विवाणा: ५२ । वेदाग्निचन्द्रा १३४ दिवसा निरुताः। सद्भिः कुजावक्रगतौ क्रमेण ॥ ६ ॥ सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । पूर्वश्लोकेन भौमस्य वक्रारम्भकेन्द्रांशकाः=१६३ ॥ एते चक्रच्युता मार्गकेन्द्रांशकाः=१९७। एभ्यो वक्रकेन्द्रांशकाः शुद्धाः शेषं वक्रस्थितिपर्यन्तं केन्द्रांशाः १९७ - १६३=३४° एपां कलाः = २०४०। यदि मध्यमकेन्द्रगत्या(५९। )-(३१।३६)= २७॥

·स्पद्याधिकारः। १२२४०० २७।४२ ४२. अनयकदिनं लभ्यते तदा केन्द्रान्तरकलाभि-२०४०' राभिः किम् । लब्धाः स्थूला दिवसाः ७० । मध्यममन्दस्पष्टके- न्द्रगतिभेदेन आचार्येण ६६ दिवसाः पठिताः । एवमन्येषां स्थूला दिवसा उत्पादनीया इति । लल्लेनापि 'रसरसाः क्रमतः शशिवाहवो यमनिशाकर- शीतमरीचयः' इत्यादिना एत एव दिवसाः पठिताः ॥ ९ ॥ नागाश्चिभिः २८ शरनखै-२०५ मनुभि-१८र्गुणाष्ट- क्ष्माभि-१८३ नखै-२० श्चलभवैर्निजकेन्द्रभागैः । अभ्युद्गमः सुरपतेः ककुभि च्युतैस्तै- श्चक्राद्भवेनियतमस्तमयः प्रतीच्याम् ॥१०॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्त्यर्थं ग्रहलाघवे मत्कृता 'क्षितिजोऽष्टयमैरुदेति पूर्वे' इत्यादि श्लोकस्योपपत्तिर्विलोक्या ॥१०॥ रूपेषुभि-५१ गुणयमै-२३ रुदयो ज्ञभृग्वोः धाच्च्युतैर्भगणतोऽस्तमयोऽपि तैः प्राक् । संजायते द्विदहनैः ३२ कुनगै-७१ रहोभि- रादिश्यतेऽस्तमितयोरुदयस्तयोश्च ॥११॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च पूर्वश्लोकवत् सुगमा ॥११॥ व्योमाक्षिाक्षितयो १२० नृपाः १६ खदहनाः३०स्तम्बरमाः षड्गुणाः ३६ पश्चादस्तदिनानि भूमितनयादीनां भवन्ति क्रमात् । षष्ट्यङ्गै-६६० रचलाग्निभि-३७ यंगगुणैः ३७२ शीतांशुवाणाक्षिभि-२५१ नेत्राम्भोधिगुणै-३४२ रहोभिरुदितास्तेऽस्तं प्रयान्ति स्फुटम् ॥१२॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। पूर्ववत् केन्द्रान्तरेण मध्यमकेन्द्रगत्या चानुपातेन स्थूला दिवसाः पठिता इति 'अभ्रार्काः क्षितिपा नभोहुतभुज' इत्यादिललोदित- दिवससमा एवेति ॥१२॥ पश्चाच ·करणप्रकाशे। २८ वक्रोदयास्तावधितोऽधिकोनाः स्वशीघ्रकेन्द्रस्य कला विभक्ताः। भवन्ति मन्दस्फुटभुक्तिहीनस्वशीघ्रगत्या दिवसा गतैष्याः ॥१३॥ इति करणप्रकाशे स्पष्टाधिकारः ॥ ३॥ स्पष्टार्थ केन्द्रगत्याऽनुपातेन वासना चातिसरला ॥१३॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः स्पष्टगतौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सहासनायां स्पष्टाधिकारः समाप्तः ॥ ३ ॥ सूर्ये तुलाजादिगते दिनार्धजे छाये युते दस्त्र-२ हृते पलप्रभा ! छायाऽर्क-१२ वगैक्यपदं श्रुतिर्भवेत् कार्क-१२ वर्गान्तरजं पदं प्रभा ॥१॥ स्पष्टार्थम् । विषुवद्दिने दिनदले द्वादशाङ्गुलनृभा पलभेति प्रसिद्धा । विषुवद्दिनं तु वर्षमध्ये सायनमेषतुलादिगते रवौ द्विर्भवति । अतस्तदुद्भवयोर्भयोर्यो- गार्द्धसमा पलभाऽङ्गीकृताऽऽचार्येण ततः पलकर्णानयनं पलकर्णतश्छाया- नयनं च प्रसिद्धमेव । भानौ गते क्रियतुलादिमहर्दले ये छाये तयोर्युतिद- लं विषुवत्प्रभा स्यादिति लल्लानयनमेवाचार्योक्तमिति ॥ १ ॥ सूर्या-१२ क्षभासंगुणिते त्रिभज्ये लम्बाक्षजीवे पलकर्णभक्त । अक्षज्यकाया धनुरक्षभागा याम्याः स्वखाऊ-२०शविवर्जिताः स्युः॥२॥ अक्षभागाः स्वस्य खार्क-१२० लवेन विजितास्तदा वास्तवा अक्ष- भागाः स्युरित्यर्थः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र भूष्टष्ठस्थस्य शङ्कोर्वशेन विषुवद्दिने पलमा विदि- ता तहशतो मध्याह्ने रवेः पृष्ठीया नतांशा अक्षभागा जाताः । अतो रविहग्लम्बनेन ते हीना गर्भाभिप्रायण वास्तवा अक्षभागाः स्युः । तत्रा- क्षभागा गणितागता द्विगुणाः स्वल्पान्तरात् जाता पृष्ठीयनतांशज्या-२॥

·स्पष्टाधिकारः।
રક
२४४
१२०४६०
ततोऽनुपातो यदि खार्क-१२० मितया पृष्ठीयनतांशज्यया रवेः परमं
लम्बनं तदतिपञ्चदशांशसमं स्वल्पान्तरात् कलाचतुष्टयं लभ्यते तदा पृष्ठी-
यनतज्यया किम् । लब्धा लम्बनकलाः पष्टिहृता जातं भागाद्यं दृग्लम्ब-
नम् =
। अतः 'स्वखाकांश' इत्यत्र ‘खखाङ्कांश' इति
पाठः साधुरिति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥ २ ॥
ग्रहस्य दोा शरनेत्र-२५ निघ्नी दस्नाङ्ग-६२ भक्ताऽऽप्तफलस्य चापम् ।
क्षेपोनयुक्तं स्युरपक्रमांशास्तेषां तु दिग्गोलवशात् खगस्य ॥३॥
खगस्य सायनखचरस्य गोलवशात् तेषामपक्रमांशानां दिगज्ञेयेति ।
शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । खार्कमिते व्यासदले परमक्रान्तिज्या = ४९ -1
१९५१ ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यया निनज्या तदा सायनखेटदोग़-
या किं लब्धा क्रान्तिज्या = १९५४ दोऱ्या _५४३९४ तोळ
५४१३xोर्ध्या ५४५४१३x दोा_२५ दोर्ध्या
-स्वल्पान्त-
-
४४१२०
४४१२०
२५ दोया
४४४०
४४४०४५
८००
६२
रात् । अस्याश्चापमपक्रमांशा भवन्ति । आचार्येण सूर्यसिद्धान्तादिवत्
स्वल्पान्तरात् कदम्बप्रोतीयशरसंस्कारेणैव स्फुटा क्रान्तिः साधितेति सर्व
निरवद्यम् ॥ ३ ॥
लकोदयाः कुञ्जरशैलदस्रा २७८
गोनन्दपक्षा-२९९ स्त्रिरदा ३२३ विनाड्यः।
ऊनैश्चराधैः सहिता विलोमै-
यस्ताः स्वदेशे भवनोदयाः स्युः॥४॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च निरक्षोदयासूनां विनाडीकरणेन स्फुटेति ॥ ४ ॥
सूर्येण भोग्यान भवनस्य भागान् स्वभोदयनान् विभजेत् खरामैः३०॥
लब्धं त्यजदिष्टविनाडिकाभ्यो भानौ क्षिपेद्भोग्यमथावशेषात् ॥५॥

·करणप्रकाशे।
स्पष्टार्थम् ॥ ५ ॥
त्यक्त्वोदयान् भोदयशुद्धतुल्यान् राशीन क्षिपेद्भास्वति खाग्नि-३०निनान्
शेषाद् विशुद्धोदयमानभक्ताभागादि लब्धं च विलग्नमिष्टम् ॥ ६ ॥
स्पष्टार्थम् ॥ ६ ॥
तदेव भार्धान्वितमस्तलग्नं गम्यं रवेः स्यादुदयादूगतं यत् ।
प्राग्वत् फलं तद्युतिरेव युक्तो मध्योदयैरिष्टविनाडिकाः स्युः॥७॥
सष्टार्थम् ॥ ७॥
सवितुरगतकालाल्पेष्टकालः खरामै-३०
गुणित उदय भक्तांशान्वितोऽकों विलग्नम् ।
रवितनुविवरांशैः सङ्गुणः स्वोदयोऽसौ
खशिखि-३० विहृतकालश्चैकमे लग्नभान्वोः॥८॥
स्पष्टार्थम् ॥ ८॥
क्रान्त्यक्षयोगविवरं समभिन्नगोले-
ऽनष्टं विशोध्य नवते-९० रवशेषमौा ।
भक्तविनष्टभवनत्रितयोत्थजीवे १२०
सूर्या-१२ हते दिनदले खलु भाश्रुती स्तः ॥ ६ ॥
अनष्टमविनष्टं च नतांशा दिनार्धनाः । शेषं सष्टम् ।
अत्रोपपत्तिः। पलावलम्बावपमेन संस्कृतौ नतोन्नते ते भवतो दिवादले
इत्यादिभास्कर प्रकारेण सुगमा । तत उन्नतांशज्यया नतज्यात्रिज्ये तदा
हादशाङ्गुलशङ्कुना किम् । इत्यनुपातेन छायाकनॊ भवत इति सर्व
सुगमम् ॥९॥
कालो गतः प्रागपरत्र शेषः स्यादुन्नतस्तद्रहितं दिनार्धम् ।
नतो रस-६ ना घटिका लवाः स्युर्जीवा नतस्योत्क्रमतो विधेया॥१०॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । स्यादुन्नतं शुगतशेषकयोर्यदल्पमित्यादिना सुगमम् ।
इष्टान्त्याज्ञानार्थ नतोत्क्रमज्या सावितेति ॥१०॥

·मक x अन्त्याxxमक त्रि स्पष्टाधिकारः। ३१ मेपादिगेऽर्के चरखण्डजीवया त्रिज्या युताऽन्त्या रहिता तुलादिगे। तया नतज्योनितया हुताऽन्त्यका स्यादिष्टकों द्युदलश्रवोहता ॥११॥ नतज्योनितया नतोत्क्रमज्याहीनया । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। 'नतोत्क्रमज्या शर इत्यनेन हीनाऽन्त्यका वाऽभिमता- ऽन्त्यकास्या' दित्यनेन भास्करविधिना माधिताचार्येणेष्टान्त्या ततो धुज्या- ऽनुपातेनेष्टहतिः= इभए हृतिश्च = अन्न्याछु । त्रिज्यार्कघातः श्रुति- हृन्नरः स्यादित्यादि भास्करविधिना मध्याह्नशकुः १२त्रि हृतिः कर्णः। मध्याह्नशङ्कुः कोटिः । तच्छङ्घतलं भुनः । एवमिष्टहृतिः कर्णः। इष्ट- शङ्कुः कोटिः । तच्छङ्घतलं भुजः । इति जात्यद्वयमक्षक्षेत्रत्वात् सजा- तीयम् । ततोऽनुपातो यदि हृतिकर्णेन मध्यशङ्कुस्तदेष्टहृतिकर्णेन किम् । मशंxइह १२ त्रिxत्रि इमं यु जात इष्टशङ्कः- १२४त्रिहों यदीष्टशङ्कुना त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कु- ना किम् । लब्ध इष्टच्छायाकर्णः = १२xत्रि_अन्त्या X मक । अत उपप- नम् ॥११॥ इष्टोन्नतो व्योमगजन्दु-१८० ताडितो भक्तो धुमानेन फलज्यया हृता। त्रिज्या दिनार्धश्रवणेन सगुणाऽङ्गुलादिरिष्टश्रवणोऽथवा भवेत्॥१२॥ इष्टोन्नत इष्टोन्नतकालः खनागेन्दुभि-१८० राहनो घुमानेन दिनप्र- माणेन हृतः । फलस्य ज्यया त्रिज्यादिनार्धमाकर्णाहतिताऽथवेष्ट- श्रवणो भवेदित्यर्थः। अत्रोपपत्तिः । दिनार्धमानेन दि नवतिरंशास्तदेष्टोन्नतकालेन किमिति स्थूलानुपातेनेष्टान्त्यचापसमा भागाः फलसंज्ञकाः= ९०xइउ =१८०Xइट। अस्य ज्या फलज्या इष्टान्त्या स्थूलतो भवति ततः पूर्वश्लोकविधिनाऽचा- येणान्त्यां स्थूलां त्रिज्या प्रकल्प्य साधित इष्टच्छायाकर्णः अन्त्याxमक इश ·करणप्रकाशे। अन्यामक इभ त्रिxमक फज्या । अत उपपन्नं यथोक्तम् ॥१२॥ अन्त्या दिनार्धश्रवणेन निघ्नी हृतेष्टकर्णेन फलोनिताऽन्त्या । शेपस्य यच्चापमथ क्रमेण रसो-६ घृतं ता नतनाडिकाः स्युः॥१३॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । एकादशश्लोकोक्तविधिवैपरीत्येन सुगमा ॥१३॥ दिनार्धकर्णेन हता त्रिभज्यका विभाजितेष्टश्रवणेन तत् फलम् । क्रमेण चापं दिनखण्डसङ्गुणं खनन्द-६० भक्तं घटिकाः स्युरुन्नताः॥१४॥ इति करणप्रकाशे त्रिप्रश्नाधिकारः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । द्वादशश्लोकोक्तविधिवैपरीत्येन सुगमा ॥१४॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः प्रश्नविधौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां त्रिप्रश्नाधिकारः समाप्तः॥४॥ तिथिगतैष्यघटीगुणिते गती गगनषड्-६० विहृते च कलादिना । विरहितौ सहितौ रविशीतगू समकलौ ग्रहणे भवतः सदा ॥१॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च चालनविधिना स्फुया ॥१॥ भुक्तिर्दशा-१० शसहिता दलिता च भाना- बिम्बं विधोर्गुण-३ हता विहृताधिशैलैः ७४। आशा-१० हते युगकरै-२४ विषयाद्रिभि ५७ पस्ते भक्त गती फलकलाविवरं त्वगोः स्यात् ॥२॥ ते रविचन्द्रयोर्गती आशा-१० हते क्रमेण चतुर्विंशत्या विषयाद्रि- भि-७९ हृते फलकलानां विवरं तु अगो राहोर्विम्बं स्यात् । शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । भानोर्गतिः स्वदशभागयुताधिता वेत्यादिभास्करो- केन रविचन्द्रविम्बानयनं स्फुटम् । भानोर्गतिः शरहता रविभिर्विभक्त-

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
२चग
२४५चग
१०चग
१० रंग
५xxरग
१२४२
%
3D
९४ दोऱ्या
१२०
त्यादिभास्करविधिना भूभाकलात्मकविम्बम्
। अत उपपन्नं सर्वम् ॥ २॥
आवरणं तिमिरं हिमरश्मेस्तीबकरस्य सुधाकरबिम्वम् ।
आवरणावरणीयकयोः स्यान्मण्डलयोगदलं तु तदाख्यम् ॥३॥
तदाख्यं मण्डलयोगदलं वा मण्डलयोगखण्डम् । शेषं स्पष्टार्थम् ॥३॥
पातोनशीतद्युतिबाहुजीवा नन्दा-६ हता वेद-४ हृता शरः स्यात् ।
तदिग्-विपातेन्दुवशाच्छरोन छन्नं भवेन्मण्डलयोगखण्डम् ॥ ४॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । अत्र चक्रशुद्धः पातस्तेनान्येषां सपातेन्दुरत्र विपाते-
न्दुतुल्यः । ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यातुल्यया विपातचन्द्रदोज्यया परमः
कलात्मकः शरः खम-२७० कलासमो लभ्यते तदेष्टविपातचन्द्रदोय॑या
२७०xविपाशेा
किम्।लब्धः कलात्मकः शरः=
। अत
उपपन्नं शरानयनम् । शेषोपपत्तिः स्फुटैव सिद्धान्तविदाम् ॥ ४ ॥
ग्राह्यस्य बिम्बादधिकं यदा स्याच्छन्नं तदानीं ग्रहणं समग्रम् ।
यदा पुनर्मानदलैक्यमूनं विक्षेपतो न ग्रहण तदा स्यात् ॥ ५॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्पष्टा ॥ ५ ॥
ग्राह्यार्धन ग्राहकाधै युतीने स्वघ्ने ताभ्यां क्षेपवर्गे विशोध्य ।
मूले षष्टि-६०ने वियोगेन गत्योभक्तं स्युः स्थित्यर्धमार्धनाड्य ॥५॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यां शरस्य वर्गेण वि-
वर्जिताम्या' मित्यादिभास्करविधिना स्फुटा ॥ ६ ॥
स्थित्यर्धमर्धजनाडिकाहता
भुक्तिर्विभक्ता खरसैः ६० कलादिकम् ।
आदौ क्षयोऽन्त्ये धनमर्कचन्द्रयोः
पातेऽन्यथा स्यात् स्वमृणं ततोऽसकृत् ॥ ७॥

·करणप्रकाशे।
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च ‘स्थित्यर्धनाडीगुणिता स्वभुक्ति' रित्यादि-
ना ' एवं विमर्धफलोनयुक्ते'त्यादिना च भास्करविधिना स्फुटा ॥७॥
तिथ्यन्तमूनमधिकं स्थितिखण्डकाभ्यां
प्राग्रासमोक्षसमयं क्रमशो वदन्ति ॥
स्थित्यर्धयोरिह युतिं खलु पर्वकालं
मर्धसंयुतिमदर्शनकालमिन्दोः॥८॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'मध्यग्रहः पर्वविरामकाले' इत्यादिना भास्करोक्तेन
स्फुटव ॥ ८॥
अभीष्टहीनस्थितिखण्डनिघ्नं गत्यन्तरं षष्टि-६०हृतं भुजः स्यात् ।
तात्कालिकेन्दोरिषुरेव कोटिस्तद्वर्गयोगात् पदमिष्टकर्णः ॥ ६ ॥
अत्रोपपत्तिः । 'वीष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेने'त्यादिना भास्क-
रोक्तेन तथा ' कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीदोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः
स्यादिति भास्करोक्तेनैवेष्टकर्णानयनवासना सुगमैव ॥ ९ ॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते च प्राग्वद्विधेया भुजकोटिकर्णाः ।
पिधानसन्दर्शनकालजाः स्युर्मासो विकर्णस्तनुयोगखण्डः ॥१०॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते प्राग्वत् षष्टिहते भुजः स्यात् । तत्कालशरश्च
कोटिस्तद्वर्गयोगपदं कर्ण इति प्राग्वद्भुजकोटिकर्णाः साध्याः ।
पिधानसन्दर्शनकालजाः संमीलनोन्मीलनकालभवाः । तनुयोगखण्डो
मानक्या विकर्ण इष्टकर्णरहितस्तदा ग्रास इष्टग्रासो भवतीत्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः । संमीलनोन्मीलनकाले वीष्टे स्थितिखण्डे मध एव ।
अतस्ते एव गत्यन्तरगुणे षष्टिहते तत्कालयोर्भुजौ भवतः । कर्णोनं मान-
क्यामिष्टग्रासो भवतीति सर्वा वासना स्फुटैव ॥ १० ॥
अहर्दलाद्रात्रिदलावसानं यावत् कपालं कथयन्ति पूर्वम् ।
ततो दिनार्धान्तमपूर्वमिन्दो नोर्भवेतां ग्रहणेऽन्यथा ते ॥११॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। इन्दोश्चन्द्रस्य ग्रहणे दिनाद्रिात्रिदलपर्यन्तं पूर्व ततो रात्रिदलादि- नदलं यावदपूर्व पश्चिमं कपालं कथयन्ति सिद्धान्तविद इत्यध्याहार्यम् । भानोर्ग्रहणे ते हे काले अन्यथा विपरीने भवतः । अर्थात् दिनदलाद्रा- त्रिदलपर्यन्तं पश्चिमं रात्रिदलाद्दिनदलं यावत् पूर्व कपालमिति वेदितव्यम् । अत्रोपपत्तिः । याम्योत्तरवलयेन गोलस्य प्राक्पश्चिमक्षितिजगतो यो भागो तावेव पूर्वपश्चिमकपालत्वेन व्यवहितौ । तत्रस्था ग्रहाश्च तत्क- पालीया एवोच्यन्ते । चन्द्रग्रहे दिनार्धाद्वात्रिदलं यावत् तावच्चन्द्रः पूर्व- कपाले ततः परं पश्चिमकपाले । एवं रविश्च रात्रिदलादिनदलं यावत् तावत् पूर्वकपाले ततः परं पश्चिमकपाल इति सर्व गोलविदामतिरोहितमे- वेति ॥ ११ ॥ स्पर्शादिकालोत्थनतज्यकाभिरक्षप्रभा सङ्गुणिता विभक्ता। निजाक्षकर्णेन फलस्य चापं याम्योत्तरं पश्चिमपूर्वयोः स्यात् ॥ १२ ॥ नतज्यकाभिर्नतकालोत्क्रमज्याभिः । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र नतकालोत्क्रमज्यासमा सममण्डलीयनतभागोत्क्रम- जीवा स्थूलाऽऽचार्येण स्वीकृता ततो ज्याऽक्षज्यागुणा धुज्यया हृता जातमक्षवलनं स्थूलं धुज्यास्थाने त्रिज्यां परिकल्प्य नउ X ज्याभ । उत्क्रमज्यया वलनं न समीचीनं भवती- त्येतदर्थ भास्करीया वलनवासनाऽवलोकनीया । आचार्येण च ' स्पर्शा- दिकालननतोक्रमशिञ्जिनीभिः क्षुण्णाऽक्षमा पलभवश्रवणेन भक्ता', इति लल्लानयनानुसारेणोत्क्रमज्ययेह वलनमानीतमिति । इदं वलनं पूर्वकपाले उत्तरं पश्चिमे दक्षिणमिति सिद्धान्तविदां विदितमेवेति सर्व स्फुटम् ॥१२॥ ग्राह्यात सत्रि-३गृहाद्विलोमविधिना दोर्ध्या विधेया ततः प्राग्वत् क्रान्तिरसौ ग्रहत्रययुतस्येन्दोर्दिशि स्यादिह । योगोऽपक्रमचापयोः समदिशोः कार्यो वियोगोऽन्यथा तज्ज्या वेद-४हताऽङ्गुलादिवलनान्येवं भवन्ति स्फुटम् ॥ १३ ॥ त्रि नउत्रिxपलभा त्रि पलकर्ण नउ पलभा पलकर्ण ·BE करणप्रकाशे। , वलनम् =३०४ तज्ज्या_नग्या १२० चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः सूर्यग्रहणे च ग्राह्यः सूर्यस्तस्माद्राशित्रयस- हिनादोा विलोमविधिना कार्या । अर्थात् सत्रिभग्रहस्योत्क्रमज्या साध्या ततस्तम्याः प्राग्वत् क्रान्तिः कायी । अस्यापक्रमस्य पूर्वागताक्षवलनचा- पस्य च समदिशोर्योगोऽन्यथा वियोगः कार्यः । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । सत्रिभग्रहस्य दोा खेटकोटिज्या भवति सा जिनज्या- गुणा धुज्याहृताऽऽयनं वलनं वास्तवं भवति । आचार्येणात्रापि लल्लस्य ग्राह्यात् सराशित्रितयागुनज्या व्यस्ता इत्यानयनानुसारेणोत्क्रम- ज्या जिनज्यागुणिता स्थूलतया च त्रिज्यामितया धुज्यया हृता । एवं त- क्रान्तिज्या जाता तच्चापं क्रान्तिरायनवलनांशाः सत्रिभग्रहदिक्का जा- ताः । प्रथम चापसंज्ञकमक्षवलनचापं साधितम् । तयोः संस्कारेण स्फु- टवलनभागानानीय तज्ज्या त्रिंशदङ्गुलव्यासदले परिणामिता जातं स्फुट- । अत उपपन्नम् ॥ १३ ॥ स्वाध्यं-४शयुक्तं दिनमुन्नताढ्यं दिनार्धभक्तं विहृतिस्तयाऽऽप्ताः । मानार्धमानक्यदलेषुकर्णदो कोटयः सन्ति तदङ्गुलानि ॥ १४ ॥ दिनं दिनमानं स्वीयचतुर्थांशेन सहितमुन्नतकालयुक्तं च यद्भवेत् त- दिनार्धभक्तं वितिरर्थात् छेदः स्यात् । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अत्रामुललिप्ताः साध्यन्ते तत्रोदये सार्धकलाद्वयनै- (२३-३ ) कमङ्गुलं मध्याह्ने सार्धकलात्रयेण चैकमङ्गुलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपातः । दिनार्धसमोन्नतेनाङ्गुललिप्तान्तरमेका कला तदेष्टोन्नतेन किम् । लब्धं सार्धद्वययुक्तं जाता अङ्गुललिप्ता विह्वतिः अनया विहृत्यैकमङ्गुलं तदा मानार्धादिना किय- न्त्यङ्गुलानि । इत्यनुपातेन तदङ्गुलानि जातानीति सर्वमुपपद्यते ॥१४॥ आदौ व्योमगुणा-३० जुलैः परिमितं मानक्यखण्डाङ्गुलैः पश्चाद्राह्यदलाङ्गुलश्च वलयं संसाधिताश लिखेत् । रदि+उन्न - - दि ,

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
आधे प्रावि यथादिशं स्ववलनेऽन्दोविमोक्षादिगे
पश्चात् स्पार्शिकमोक्षजन्यादशिज ज्यावत् क्रमात प्रापयेत्॥१५॥
अत्र स्फुट वलनं त्रिंशदङ्गुलव्यामार्धे परिणतं प्रागव कृतमतः प्रथम
वृत्तं बलनदानार्थं त्रिंशदङ्गुलव्यासदलेन विलिखितं ततो ' ग्राह्यायसूत्रे-
ण विधाय वृत्त' मित्यादिभास्करविधिनैव सर्वं छनमिति स्फुटम् ॥१५॥
शिलीमुखस्यात्र ककुप्पदेशाद्याम्याश्च सौम्याच्च समान्यकाष्ठे ।
मध्यं नयेत् पश्चिमपूर्वकाष्ठे तिग्मद्युतेश्चन्द्रमसोऽन्यथा स्यात् ॥१६॥
शिलीमुखस्य बाणस्य ककुप्प्रदेशाद्दिक्प्रदेशाद्याम्यादा सौम्यात्
मध्यं मध्यवलनं समान्यकाष्ठे समभिन्नदिक्के क्रमेण पश्चिमपूर्वकाठे प-
श्चिमपूर्वाभिमुखे नयेत् प्रापयेत् । तिग्मद्युतेः सूर्यस्यैवमेव ज्ञेयम् । चन्द्र-
स्य चातोऽन्यथा विपरीतं स्यात् । अर्थात् शरं विपरीतदिकं प्रकल्प्य
ततः पूर्ववन्मध्यवलनं देयमित्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिर्भास्करीयपरिलेखलेखनतः 'शरा यथाशा ग्रहणे खरांशो-
श्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः' इत्यादि वचनतश्च स्फुटा ॥१६॥
वृत्ते द्वितीये वलनानकेन्द्रस्पृक्सूत्रचिह्नात् प्रथमान्त्यवाणौ ।
केन्द्रान्न्यसेन्मध्यशरंच मध्येऽन्द्वाः स्वकीयान्यदिशि क्रमेण॥२७॥
स्पष्टार्थम् ॥१७॥
ग्राह्यवृत्तेऽथ बाणाऽग्रतः खण्डिते ग्राहकाप्रमाणेन सूत्रेण वा।
स्पर्शमोक्षौ भवेतां दिशौ लक्ष्यते मध्यमग्राससंस्थानमाकारतः ॥१८॥
स्पष्टार्थम् ॥१८॥
प्राग्नासे बाहुरिन्दोः स्ववलनककुभि प्राचि पश्चात् स मोक्षे
केन्द्रात् पूष्णोऽन्यथा स्यात् स्वदिशि दिनपतेःकोटिरिन्दोर्भुजानात्।
व्यस्ता मध्यात् प्रसार्य श्रुतिमनृजुगतां कोटिकर्णाग्रयोगा-
दिष्टग्रासादिसियै सुमतिरनुलिखेद्राहकार्धेन वृत्तम् ॥१९॥
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च भास्करपरिलेखात् स्फुटा ॥१९॥

·करणप्रकारो। दिनगणे शशिशै लजिनो-२४७१नितेशत-१००गुणे द्विनवेपुयमो२५६२च्ने। फलतुरङ्गभुजङ्गरारा-५८७धिके खगजचन्द्र-१५०हतेऽथ दिवागणे॥२०॥ अहंगणे शशिर्शलजिनो-२४७१ निते ततः शतगुणे विनवेषुयमै- २५९२ हते सति यत् फलं तेन तुरङ्गभुजङ्गशरै-५८७ श्वाधिक सहिते दिवागणे खगनचन्द्र-१८० हृतेऽथ यत् फलं तदगैर्विभजेदित्यग्रे स- म्बन्धः इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अत्र सपातार्कस्याहर्गणसम्बन्धिनो दिनानि साध्यन्ते। तत्रार्यभटमतेन रविभगणाः=४३२००००१ पातभगणाः =२३२२२६। द्वयोर्योगे सपातभगणाः = ४५५२२२६ । यदि युगकुदिनैः सपातार्क- भगणदिनानि लभ्यन्ते तदेकेन दिनेन किम् । लब्धं रूपमितेऽहर्गणे सपातार्कदिनमानम् ४५५२२२६४१२४३०६० १५७७९१७५००-६० २७३१३३५६ २६२९८६२५ مر १०१४७३१ १+ ३६२९८६३५ १ २५+ १+. २१५९. ११+८४८१ रूपं पृथस्थं कृत्वाऽस्य विततभिन्नस्यासन्नमानानि, २८, २१, ११,... एतानि स्वल्पान्तराद्वास्तवभिन्न-( वाभि ) समानि । अतः वाभि-११ ::३११वाभि = १२ वा, ३११४ ८ वाभि २४८८ वाभि =९६ । अथ वाभि% D४।। अतः १०४ वाभि%= ४ द्वयोर्योगे २५९२ वाभि =१०० । अतः वाभि =३६९ तत एकाहर्गणे सपातार्कदिनमानम् = १ + ३५९९ । इदमहर्गणगुणं सपातार्कदिनानि = अ+३९३ । प्राचीनैर्वराहाद्यैः सपातार्कस्य षड्भिः पभिर्मासैरात् खगजचन्द्र-१८० दिनैरेकैकः पर्वपतिरङ्गीक्रियते । ते च पर्वेशाः सप्त सन्ति।(मन्मुद्रायित-भट्टोत्पलविवृति-सहित-वराह-बृह- संहिताया राहुचारे १२८ - १२९ पृष्ठे विलोक्ये) । शशिशैलजिन-

·३९
सूर्यग्रहणाधिकारः।
क्षेपस्य तथा तुरङ्गभुनङ्गशरवनक्षेपस्य साधनं ग्रन्थान्ते भविष्यति ।
इह तु दिनगणस्य गुणहारावेवोपपन्नाविति ॥२०॥
फलमगे-७ विभजेत् कमलासनाद्भवति पर्वपतिस्त्ववशेषकः ।
द्रुहिण-चन्द्र-पुरन्दर-वित्तपा वरुण - पावक-दण्डधराधिपाः॥२१॥
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च पूर्वश्लोकेनातिसुगमा ॥२१॥
आद्यन्त्ये चाऽऽधूम्रवर्णानुरूपं खण्डग्रासे भृङ्गवृन्दानुकारि ।
ग्रासो रक्तश्यामवर्णोऽधिकोऽधीत सर्वग्रास पिङ्गलःशीतरश्मिः॥२२॥
इति करणप्रकाशे चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥५॥
भृङ्गवृन्दानुकारि भ्रमरपुञ्जसदृशमर्थात् कृष्णमित्यर्थः ।
शेष स्पष्टार्थम् ॥२२॥
श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण ।
सद्वासनाऽकारि
बहुत्र तेन विदोदितश्चन्द्रयुतौ तु हेतुः ।।
इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां चन्द्रग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥शा
अथ सूर्यग्रहणाधिकारः ।
तिथेनताद्वाण-५ हृतागृहाचं तेनोनितः प्राचि युतोऽपरत्र ।
सूर्यस्तत.क्रान्तिलवा युतोनाः स्वाक्षेण तुल्यान्यदिशोलवाः स्यु ॥१॥
तिर्नतादर्शान्तकालिकनतकालाघव्यात्मकात् पञ्चभक्ताद्यद्गृहाचं
फलं तेन प्राचि प्राकपाले सूर्यो हीनोऽपरत्र पश्चिमकपाले युक्तस्ततो ये
क्रान्तिलवास्ते तुल्यान्यदिशोः स्वाक्षांशेन युतोना लवा वित्रिभनतलवाः
स्वल्पान्तरतः स्युरित्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः । नतघटिकाः षड्गुणा भागास्ते त्रिंशद्धृता राशयः
स्युरेवं नतघटिकाः पञ्चभक्ता नाडीवृत्ते रविगतध्रुवप्रोतयाम्योत्तरवृत्तान्त-
र्गता राशय एव स्वल्पान्तरादर्कदशमलग्नान्तरांशा वा वित्रिभाकौन्तरां-
शा जातास्ततः संस्कारेण वित्रिभमानं स्फुटम् । वित्रिभकान्तिपलभागानां
संस्कारेण वित्रिमनतांशाः साधिता इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १ ॥

·करणप्रकाश। नि:त्रि - १२०४१२० ३६०० लबोनपूर्णाङ्क-९० जशिञ्जिनीहता गृहाद्यमोळखखषड्गुणो३-६००द्धृता। ऋणं धनं स्याद्घटिकादि लम्बनं तिथौ हि पूर्वापरभागयोर्मुहुः ॥२॥ लवाः पूर्वागता वित्रिभनतांशास्तरूनाः पूर्णाङ्का नवतयो वित्रिभोन्न- तांशास्तेषां शिञ्जिनी वित्रिभशङ्कुः सा पूर्वागतस्य गृहाद्यस्य नतकाल- पञ्चमांशसमस्य वित्रिभाकान्तरस्य मौा ज्यया हता षट्त्रिंशच्छतै- विहृता लब्धं घटिकादि लम्बनं पूर्वापरकपालयोस्तिथौ क्रमेण ऋणं धनं स्यात् तच्च मुहुरसकृत् साध्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । 'त्रिभोनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनी कृताहता व्यासदलेन भाजिते' त्यादिभास्करप्रकारणलं = ज्या ( विजर) विशंx४ ४ ज्यागृX ज्या (९०-ल) ज्या ज्या (९० - ल ) इत्युपपन्नं लम्बना- नयनम् ॥ २ ॥ लम्बनेन गुणिता ग्रहभुक्तिोमषक-६० विहृता च कलाद्यम् । तद्विलम्बनवशाच्छशिभान्वोः स्वर्णमत्र तमसोऽपरथा स्यात् ॥३॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च लम्बनघटीचालनानयनेन स्फुटा ॥ ३ ॥ भुक्त्यन्तरं लवगुणेन हतं विभक्तं व्योमाभ्रनागशशिभि-१८०० लवदिङ्नतिः स्यात् । तात्कालिकामृतमयूखशरो युतोनो नत्या समान्यककुभोर्भवति स्फुटोऽसौ ॥ ४॥ लवगुणेन पूर्वागतवित्रिभनतांशज्यया हक्क्षेपेणेत्यर्थः । भुक्तचन्तरं रविचन्द्रगत्यन्तरम् । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । गत्यन्तरपञ्चदशांशसमाः परमा नतिकलाः-गों त्रिज्यया १२० परमा नतिकलास्तदा दक्षेपेण किमिति लब्धा नति- गभंxलवगुण गमंX लवगुण । शेषोपपत्तिः स्फुटेति ॥ ४ ॥ कलाः । १५४१२० ·४१ सूर्यग्रहणाधिकारः। स्थितिविमर्ददले शशिपूर्ववत् समभिधाय यतश्च तिथेः स्फुटात् । स्थितिदलोनयुतादिह लम्बने स्थितिदले च मुहुर्मुहुरानयेत् ॥ ५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। 'तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकादिति भा- स्करविधिना स्फुटा ॥५॥ प्राग्लम्बनं मध्यविलम्बनाद्भवे- दनल्पमल्पं यदि मोक्षलम्बनम् । ऋणाख्ययोः स्यादधिक विमोक्षज प्राग्यासमल्पं यदि वा धनाख्ययोः॥१॥ प्राग्यास स्पर्शकालिकामित्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ ६ ॥ तदन्तरेण स्थितिखण्डजं निजं युतं म्फुटं स्याद्वियुतं ततोऽन्यथा । युत्या युतं लम्बनयोर्धनर्णयो- रयं विधिः स्यात् खलु मर्दखण्डयोः ॥७॥ धनर्णयोर्लम्बनयोर्युत्या योगेन स्थितिखण्डनमिष्टं युतं तदा स्फुटं स्थित्यर्ध स्यात् । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । स्पर्शकालः दर्शान्त-स्थि + स्पालं मध्यका दर्शान्त + मलं स्फुटस्थि-मका-सका= स्थि+ ( मल-स्पालं ) अत्र प्राक्क- पाले यदि स्पालं > मलं वा, स्पालं < मलं तदा ऋणधनचिहग्रहणेन स्फुस्थि-स्थि+ (मलं-स्पालं) =स्थि +ल। मोक्षे तु स्फुटस्थित्यर्ध- म् = मोका-मका = दर्शा-स्थि + मोलं- ( दर्शा मलं ) =स्थि* ( मोलं-मलं ) अत्र प्राक्कपाले ऋणलम्बने यदि मोलं < मलं तदा मौक्षिकं स्थित्यर्ध स्फुटम् = स्थि + लअं । अतो-

·करणप्रकाशे।
ऽन्यथा स्थित्यर्धे लम्बनान्तरमृणं भवति । यदि मध्यस्पर्शकालिकयो
मध्यमोक्षकालिकयोलम्बने धनणे भवतस्तदा तयोरन्तरे तद्योगो भवतीति ।
एवं मर्दखण्डयोः स्फुटयोर्मध्येऽपि विधिरित्यादि सर्व स्फुटमिति सर्वमुप-
पद्यते ॥७॥
स्याद्वाहुरत्राभिमतः स्फुटेषुजः
स्थित्यर्धनिघ्नोऽपहृतः स्फुटेन सः।
स्फुटस्ततो ग्रासविधिर्यथोक्तवत्
ततोऽपनेहा विपरीतकर्मणा ॥८॥
तत इष्टग्रासाद्विपरीतकर्मणाऽनेहा इष्टकालः साध्य इत्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः । 'शेषं शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटेषुजेन स्थितिखण्डकेन'
इत्यादिना भास्करविधिना स्फुटा । तत्रैव भास्करविधौ मदीयो विशेषश्च
चिन्त्यः । (मन्मुद्रायित-लल्लसिद्धान्तशिप्यधीवृद्धिदतन्त्रस्य ३५ पृष्ट म-
दीया टिप्पणी विलोक्या)॥ ८ ॥
मातण्डबिम्बस्य दिवाकरां-१२शः
संलक्ष्यते नो खलु खण्डितोऽपि ।
सुतीव्रभावान्महसः सुधांशोः
सुनिर्मलत्वादपि षोडशां-१६शः ॥९॥
इति करणप्रकाशे सूर्यग्रहणाधिकारः ॥६॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च — इन्दोर्भागः षोडशः खण्डितोऽपि तेजःपुञ्जच्छ-
नभावान्न लक्ष्यः-' इत्यादिभास्करोक्तेनोपलब्धिरेवेति ॥ ९ ॥
श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण ।
सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः सूर्ययुतौ तु हेतुः ॥
इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां सूर्यग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥६॥
अथोदयास्ताधिकारः
ऊनो ग्रहो लघुगतिस्तरणेरुदेति
प्राच्यामतोऽधिकगतिस्त्वधिका प्रतीच्याम् ।
शक्रस्य दिश्यधिकभुक्तिखगः स ऊनो
यात्यस्तसूनगतिरप्यधिकोपरस्याम् ॥१॥

·उदयास्ताधिकारः। ४३ तरणेः सूर्याल्लघुगतिरल्पगतिम्रहो यथा भौमगुरुमन्दा वक्रिणौ बुध- शुक्रौ च यदा तरणेरूनोल्पस्तदा प्राच्या दिश्युदेति रात्रिशेषे । अधि- कगतिर्ग्रहश्च यथा चन्द्रोऽवक्रिणौ ज्ञशुक्रौ च यदा रवेरविकस्तदा प्रती- च्यामुदेति । एवं सो धिकगतिर्ग्रहो यदा रवेरूनस्तदा शक्रस्येन्द्रस्य दिशि अर्थात् प्राचि उनगतिश्च रवेर्यदाधिकस्तदाऽपरस्यां पश्चिमायां दिश्य- स्तं यातीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । 'रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेती'त्यादिभास्करप्रकारतः स्फुटैव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥ कालांशकैदिनकरै-१२ नवभिः ९ कुचन्द्र-११ विश्वै-१३र्दिनै-१५ स्तुरगशीतकरैः १७ क्रमेण । शीतांशुशुक्रगुरुसोमसुतार्किभीमा हीनाधिका दिनपतेः स्युरदृश्यदृश्याः॥२॥ स्पष्टार्थम् । कालांशाश्च प्राचीनरेतावन्त एवोपलब्धा इत्यत्र तेषां वा- गेव कारणं कालांशानां स्थिरत्वे नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इति । च- न्द्रादीनां कालांशाश्च । चं १२ । मं १७ | दु. १३ । गु. ११। शु. ९ । श. १५ । भास्करादिमतेन बुधशुक्रकालांशा भिन्नाः सन्ति ॥२॥ ग्रहस्य दोारहिता त्रिभज्यका क्षेपाहता शैलनवाश्वि-२९७ भिर्भजेत् । लिप्तादि बाणायनयोःसमाशयोः कुर्यादणं भिन्नदिशोर्धनं ग्रहे ॥३॥ त्रिभज्यका ग्रहदोारहिता कार्या । एवं भुनकोव्युत्क्रमज्या जाता सा क्षेपेण ग्रहशरणाहता तां शैलनवाश्वि- २९७ मिर्भजेदणक इत्यध्याहा- यम् । लब्धं लिप्ताद्यायनदृकर्मकलाः स्युरिति । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । स्थूलतया युज्या त्रिज्या गृहीता । नाडीमण्डलासव एव क्रान्तिवृत्ते कलाः कल्पिता उत्क्रमज्ययाऽऽयनवलनं च साधितम् । 'आयनं वलनमस्फुटेपुणा सङ्गुणं घुगुणभाजित ' मित्यादिमा- तत ·करणप्रकाशे। - स्करविधिना स्थूला आयनहकर्मकलाः आवश_भुकोउज्या जिज्या श_भुकोउज्या ४१९५४श १२० १२० १२० १२०४४ १२० भुकाउज्या X श_भुकोउज्या श स्वल्पान्तरात् । २९७ अत उपपन्नमायनदृक्कमकलानयनम् । धनर्णोपपत्तिः स्फुटा ॥३॥ क्षेपेक्षभासङ्गुणितेऽर्क-१२ भाजिते लब्धं कलाद्यं स्वमृणं विधीयते । याम्योत्तरं क्षेपभवं नभश्चरे प्राचीस्थिते पश्चिमभागगेऽन्यथा ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । इदानीमक्षजं दृकर्म साध्यते तत्र क्षितिजे स्थूलतया- ऽक्षजं वलनमक्षज्यासमं गृहीतम् । ततो 'लम्बज्ययाऽक्षजं चेत् स्याद्वलनं किं स्फुटेषुणा ' इत्यादिभास्करविधिना मध्यममेव विक्षेपं स्वल्पान्तरात् स्फुटं परिकल्प्य त्रिज्यासमां घुज्यां च गृहीत्वाऽक्षजहकर्मकलाः । अत उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिः सि- द्धान्तयुक्त्या स्फुटा ॥ ४ ॥ एण्योऽल्पादाधिकागतोखगयोर्यः स्याद्विनाडीगणो युक्तोऽसौ विवरोदयैर्विधिरयं पश्चात् सचक्रार्धयोः । एकःस्थितयोस्तयोः पुनरसौ साध्योऽन्तरस्थैलवैः कालांशाश्च दशो-१० घृताः स कथिताल्पैस्तैग्रहो नेस्यते ॥५॥ सष्टार्थम् । 'ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्त' इत्यादिभास्करविधिना दृग्ग्रहार्कमध्ये विनाड्यः साधिताः कालांशाश्च दशहता विनाड्यो जाता- स्तदल्पे साधितदृग्ग्रहार्कान्तरविनाडीगणे रविप्रभाच्छन्नमूर्त्तित्वाद्ढग्ग्रहो नेक्ष्यत इति सर्वा वासना स्फुटैवेति ॥ ५ ॥ इष्टांशकन्योऽयधिका ध्रुवांशा यदा तदाख्यानि गतान्यहानि । अक्षज्याXश - - पलभाश १२ ·उदयास्ताधिकारः। अस्तेऽल्पका गम्यदिनान्यवेहि विलोमतस्तान्युदये ग्रहाणाम् ॥ ६ ॥ ध्रुवांशाः कालांशाः पठिता इष्टांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा तदन्तर्वतिदि- नानि गतानि अल्पाश्चदम्यानि अस्ते अवेहि जानीहि । यदि कालांशाः पठिता इष्टांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा एष्यदिनानि अल्पास्तदा गतदिनानी- त्यर्थः । उपपत्तिरर्थत एव स्फुटा ॥ ६ ॥ उक्तक्षितकाललवान्तरलिप्ता भुक्त्योर्विवरेण हृता प्रहभान्वोः । वक्रोपगते धुचरे गतियुत्या गम्यानि गतानि च सन्ति दिनानि ॥७॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्चानुपाततो गतगम्यदिनानयनस्य स्फुटा ॥ ७ ॥ यदा खरांशु वनद्वयेन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् । प्रयात्यगस्त्योऽस्तमयं भषट्कात तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः ॥८॥ इति करणप्रकाशे उदयास्ताधिकारः ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् । ( मन्निर्मितगणकतरङ्गिण्यां ३१-३३ पृष्ठानि विलो- क्यानि) अत्रोपपत्तिः । अगस्त्यस्य याम्याः शरांशाः=८० लल्लमतेन तज्ज्या =११८ । यदि लम्बज्ययाऽक्षज्या तदा शरज्यया किं लब्धा स्थूला क्षदृक्कर्मज्या । अत्र स्वल्पान्तरात् प्रथमज्याखण्डानुपाते- नाक्षज्या:- । लम्बज्या च स्थूला=१२ • । ततोऽसदृकर्मज्या ३१४४११० । एतच्चापांशाः स्थूला:- -अX११८ अ, स्वल्पान्तरात् । १२०४१५ स्वल्पान्तरात् कालक्षेत्रयोः समविभागकल्पनया द्वादशकालांशस- मान् क्षेत्रांशान् प्रकल्प्यास्तभानुः=८०-१२-अ-६८-आ अत्राक्ष- दृकर्मणः स्थूलत्वात् ६८ स्थाने ६० एते गृहीतास्तारतम्यादाचार्येणात उपपद्यते सर्वम् । उदयभानुरस्तभानुहीनभार्धसमः स्वल्पान्तरादिति ॥८॥ ज्याअ४११८ ज्याल ३१भ - १२० ·करणप्रकाशे। श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः खेटगमे तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सहासनायामुदयास्ताधिकारः समाप्तः ॥ ७ ॥ अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारः । अक्षप्रभा क्षेपहता यमस्वरै-७२ भक्ता फलेनोनयुतं स्फुटं भवेत् । इन्दोश्चराध रविवत् प्रसाधितं भिन्नैकविक्षेपशशाङ्कगोलयोः ॥१॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र शरकलावशेन स्थूलत्वात् कुज्याकलासमा एव चरा- सवः साधितास्ते षड्भक्ताः शरजनितं पलात्मकं चरं स्यात् । तत्संस्का- रेण मध्यक्रान्तिभवचराध स्पष्टं चरं स्यादिति । विशx३१ १२४६०४१५ विxश ३१४१५ विश एतच्चापभागा: । एते षष्टिगुणाः कुज्या- १२४६०४१५४३१ १२४६० विश कला:: । एते षड्भक्ताः शरजं पलात्मकं चरम्=" । अत १२ उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिरतिसुगमा ॥ १ ॥ प्राग्वत् प्रागुदयेन्दुलग्नयोः पश्चात् षड्भयुतास्तचन्द्रलग्नयोः । यः कालोऽन्तरजः स उन्नतो भवेतू साध्याऽतः स्वचरार्धतोऽवत् प्रभा ॥२॥ प्राकक्षितिज उदयेन्दुः प्राग्डग्ग्रह आयनाक्षजदृक्कर्मसंस्कृत इन्दुः । लग्नं चानयोर्मध्ये प्राग्वत् ' उनस्य भोग्योऽधिकभुक्तियुक्तो मध्योदया- व्य ' इत्यादिना कालश्चन्द्रस्योन्नतकालो भवेत् । पश्चिमक्षितिने षड्भयु- तास्तचन्द्रलग्नयोर्मध्ये प्राग्वदुन्नतकालः साध्यः । तत उन्नतकालात् स्पष्टचरार्धतश्च शडं विधाय अर्कवत् प्रभा छाया चन्द्रस्य साध्येत्यर्थः । श.क-श । ज्याश-श ४३१ । कुज्या- -- विxश " ·ज्याल २चकात्रि चन्द्राग्रा- ज्यालं चि चन्द्राग्रा- ज्याल ज्याल शृङ्गोन्नत्यधिकारः। उपपत्तिश्चात्रातिसुगमा ॥ २ ॥ चन्द्रार्कयोः क्रान्तिलवान्तरेक्यतो जीवा विधया समभिन्नगोलयोः । चन्द्रष्टभाकर्णगुणा विभाजिता स्याल्लम्बमौर्व्या फलमिन्दुदिग्भवेत् ॥ ३॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । सूर्यास्तकाले सूर्यायैव सूर्यभुजः कान्त्यंशा द्विगुणाः स्वल्पान्तरात् क्रान्तिज्या= सरकां । अग्रा-त्रि ४२रक्रां । अभयोः संस्कारेण रव्यपेक्षया ४२ ( रक्रां चंक्रां ) = त्रि_xसंस्कारज्या । इयं चन्द्र- च्छायाकर्णगुणा त्रिज्याहृता जाता रव्यपेक्षया चन्द्रकर्णवृत्ताया इक संस्कारज्या । इयमक्षप्रभया याम्यया संस्कृता जातो लघुशङ्क- प्राच्यपरसूत्रान्तररूपो भुन इत्यग्रे संवन्धः ॥ ३ ॥ चान्द्रेऽपमेऽल्पे समदिग्भवेऽन्यथा तधाम्ययाऽक्षप्रभया च संस्कृतम् । स्यादङ्गुलादिः स भुजो दिवाकराः कोटिस्तयोर्वर्गयुतेः पदं श्रुतिः॥४॥ समदिग्भवे चान्द्रेऽपमे सूर्यक्रान्तितोऽल्पे पूर्वागतं कर्णवृत्ताग्रारूपं फलामिन्दुदिकादन्यथा विपरीतदिकं ज्ञेयं तद्याम्ययाऽक्षप्रभया संस्कृतं सो- ऽङ्गुलादिर्भुनः स्यात् । दिवाकरा द्वादश लघुशङ्कः कोटिः । तयोर्वर्गयुतेः पदं श्रुतिः कर्णः स्यादिति । अत्रोपपत्तिः । ' त्रिभज्याहृताऽर्कायका कर्णनिघ्नी' त्यादिभास्कर- विधितो लघुशङ्कप्राच्यपरान्तररूपो बाहुः सूर्यापेक्षया चन्द्रस्य साधित इति पूर्वश्लोके छुपपादितः । ततः सूर्यास्तकाले रविशङ्कभावादपतितश- ङ्कादशैव चन्द्रशङ्खर्जातस्तयोर्वर्गयुतेःपदं कल्पितरविचन्द्रयारपवर्तित ज्याल ·करणप्रकाशे । - विम्बान्तरसूत्रं स्यादिति सर्व स्फुटमेव ॥ ४ ॥ भानुवार्जतसुधाकरांशकाः स्यात् सितं तिथि-१५ विभाजिताः सिते । व्योमकुञ्जरशशाङ्क-१८० वर्जिताः स्यात् तथैव बहुलेऽसितं भवेत् ॥५॥ सिते शुक्लपक्षे भानुवर्जितसुधाकरांशकाः सूर्योनचन्द्रांशकाः पञ्चद- शभक्ताः सितं सिताङ्गुलानि स्यात् । बहुले कृष्णपक्षे तेऽन्तरांशा व्यो- मकुञ्जरशशाङ्कतो वर्जितास्ततः पञ्चदशहता असितं स्यादित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशभिरंशैरेकं सिताङ्गुलं प्रकल्प्यानुपातेन शुक्लाङ्मु- लानि भवन्ति शुक्लपक्षे। कृष्णपक्षेतु सितम्। १५ इदं द्वादशशुद्धं जातमसितम्=१२. १८०-अं । अत उपपन्नं स- वम् ॥ ५॥ विन्दोर्बाहुः संनिवेशो यथाऽऽशं पश्चाद्देशे प्राङ्मुखी कोटिरस्मात् । प्राच्यामिन्दोः पश्चिमाशामुखी स्यात कर्णस्तिर्यग्बाहुकोट्यग्रमध्ये ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् ॥ ६ ॥ कर्णकोटियुजि षभिरङ्गुलैमण्डलं शशभृतः समालिखेत् । आनयेदपरतः सितं विधोः कर्णमार्गगमथासितेऽसितम् ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७ ॥ सिताङ्ग-विश्लेषदलेन नन्दा ६ हृता धिकाः स्यातू परिलेखसूत्रम् । नीतेन शुक्लादनुकर्णगत्या वृत्तं लिखेत् तेन सितप्रसिद्ध्यै ॥८॥ इति करणप्रकाशे शृङ्गोन्नत्यधिकारः॥ ॥ सिताङ्गयोरन्तरार्धेन नव हृता लब्धिश्च सिताङ्गान्तरार्धेनाधिका परि- लेखसूत्रं स्यादिति ।

·भ में % 3D २ . प्रहयुत्यधिकारः। अत्रोपपत्तिः 1 सितोनाः षट् विभास्वभासूत्रयोरन्तरं कोटिकर्णयोः स्यात् । भुनश्च षट् । ततो 'भुनाहार्गतात् कोटिकर्णान्तराप्त' मित्यादिना कोटिक- र्णयोगः= ३६ । कर्णः +-+। अत उपपन्नम् । शेषोपपत्त्यर्थ भास्करशृङ्गोन्नतिर्निरीक्ष्या । श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः शृङ्गविधौ तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सहासनायां शृङ्गोन्नत्यधिकारः समाप्तः ॥८॥ अथ ग्रहयुत्यधिकारः। अनल्पभुक्तौ खचरेऽल्पभुक्ते. रूनेऽथ चक्रिण्यधिकेनुलोमात् । धक्रस्थयोः शीघ्रगतावनल्पे गम्या युतिः स्यानु गताऽन्यथा स्यात् ॥ १॥ अनल्पमुक्तावधिकगतौ खचरेऽल्पभुक्तेहादूनेऽल्पेऽथ वक्रिणि खगेs- नुलोमादवक्रगाद्गहादधिके द्वयोर्वक्रस्थयोHहयोः शीघूगतावल्पगतेहाद- नल्पेऽधिके ग्रहयोर्युतिर्गम्या एप्या स्यादतोऽन्यथा तु गता स्यादित्यर्थः । अत्रोपपत्तिर्ग्रहगतिसंस्थानतोऽतिस्फुटा ॥ १ ॥ अधक्रयोर्वक्रगयोश्च भक्ता भुक्त्यन्तरेणाऽन्तरलिप्तिकाः स्युः। दिनानि पक्रिण्यथ, भुक्तियुत्या ज्ञेया युतिस्तैरगता गता वा ॥ २ ॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्चानिमश्लोकोपपत्तितः स्फुया ॥ २ ॥ गतिरन्तरलिप्तिकाहता गतियोगाऽन्तरभाजिता तथा । अगते स्वमृणं गते कला योगे धगतेऽन्यथा समौ ॥३॥ bo ·करणप्रकाशे। अंक यग-अंक गतिर्ग्रहयोरन्तरलिप्ताभिहता एकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि गत्योर्योगेना- न्यथाऽन्तरेण भाजिता । लब्धाः कला अगते गम्ये योगे स्वं कार्या गते योगे च ऋणं कार्याः । वक्रगते आहे तु अन्यथा विपरीत कार्याः। गम्ये ऋण गते धनं कार्यास्तदा तौ खेटौ समौ भवत इत्यर्थः । अत्रोपत्तिः । यद्येकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि गतियोगेनान्यथा गत्यन्त- रेणैकं दिनं तदा ग्रहान्तरलिप्ताभिः किम् । लब्धानि गम्यगतदिनानि गयो, वागमं तत एकेन दिनेन ग्रहगतिकलास्तदा पूर्वागत गतगम्यर्दिनः किम् । लब्धाश्चालनकलाः = धनर्णवासना चातिस्फुट॥३॥ गयो, वा गर्भ नधदिनेशरसाऽर्कदिवाकरा दशगुणाः खलु बाणकला: कुजात् । ९०११२०६०।१२०११२० युगयमाश्टरसाऽम्बरभूमयो दशहता इह पातलधाःस्मृताः॥४॥ છolloળગ૬૦૦ कुजादीनां मध्यमाः परमाः शरकलाः कु. ९० । वु. १२० । गु. ६० । शु. १२० श. १२० । पातमागाश्च कु ४० । वु. २० । गु. ८० । शु..६० । श. १०० । अत्रोपपत्तिः । शीधप्रत्तिवृत्तगोले ये शराः परमा उपलब्धास्ते पठि- तास्तथा ग्रहमन्दोच्चवत्कुजादिपातानामत्यल्पगतित्वात् स्वसमयोपलब्धाः स्थिरा भागाः पठिताः । तथा च स्वतन्त्रे लल्लः । नन्दसूर्यरससूर्यभानवो दिग्गुणाः शरकलाः कुनादितः । वेदलोचनगजाङ्गखेन्दवः पातनाः स्युरथ दिग्गुणा लवाः ।। आचार्येण लल्लोदिता एवं पठिता इति ॥ ४ ॥ युगाश्विनः पतिरश्ववेदा स्तम्बरमाम्भोनिधयः खरामाः। व्योमेन्दुनिना निनकर्णभक्ताः कुनादितो विम्बकला भवन्ति ॥शा ·भौ-४८० - ४८० शु-१६० %3- ग्रहयुत्यधिकारः। २४ । ३६ । ४७ । ४८ ॥ ३० एताः संख्या दशगुणा निजनिज- शीघ्रकर्णभक्तास्तदा भौमादितः क्रमेण विम्बकला भवन्ति-इति । अत्रोपपत्तिः । 'पञ्चभिर्दशभिरिन्द्रियेन्दुभिर्योमबाहुभिरथेषुलोचनैः। चन्द्रयोजनतनुर्हतास्फुजिज्जीवसौम्यशनिभौममूर्तयः ॥' इति लल्लोदितेन स्वल्पान्तरादौमादीनां तनुयोजनानि १९ स्वल्पान्तरात् बु ३२ ॥ गु=१० = ४८ ॥ ९६ ॥ श= सतो ‘योजनानि दशभिर्हतानि वा मध्यमाः स्युरथ मानलिप्तिकाः । ताडितास्त्रिभवनज्यया पुनर्भग्रहान्तरविभाजिताः स्फुटाः ॥ इति लल्लो- दितेन भौमादीनां स्वल्पान्तरात् मध्यविम्बकलाः । भौ. २ । वु. ३ । गु. ४ । ३० शु. १० । श. २ । ३० स्फुटविम्बकलाश्च भौ-२४१२० २४४१० शीक आचार्येण गुरोर्मध्यमविम्बकलाः= ३१ शुक्रस्य च ४. एताः कला गृहीतास्तत पूर्वविधिना स्फुटविम्बकलाः । गु= ३३३४ १२० १७४१० २३४१२० - ३०४१० । अत्र गुरु- शीक शीक शीक शुक्रबिम्बयोर्लल्लेन सह महान् विरोधः सुधीभि शं विभावनीयः ॥ ५ ॥ भौमसूर्यसुतवाक्पतिपाताः संस्कृताश्चलफलेन यथा ते। स्युः स्फुटा शसितपातलवाः स्युः स्वीयमन्दफलयुक्तविहीनाः ॥४॥ स्वीयमन्दफलयुक्तविहीना व्यस्तमन्दफलसंस्कता इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अत्र चक्रशुद्धः पातः पातत्वेन गृहीतः । अत्रः 'पाते- ऽथ वा शीघ्रफलं विलोममिति भास्करविधिनाऽत्र यथा संस्कृताः पात- लवाः स्फुटग्रहशोधनार्थ स्फुटा भवन्ति । बुध शुक्रपातयोर्मन्दफलसंस्का- शीक बु-शीक शीक शीक शीक ४४१२० ४८x१० शुशीक

·५२
करणप्रकाशे।
रार्थ 'ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रनगणैरधिका
यतः स्यु' रित्यादि भास्करवचनं सभाष्यं विलोक्यमिति ॥ ६ ॥
स्वं स्वं पातं सहशकलिकात् सौम्यभृग्वोचलोश्चात्
स्यत्का दोा निजशरहता शीघ्रकर्णोद्धृता च ।
क्षेपः स्पष्टो भवति दिशि पातोनितव्योमगस्य
नत्या सूर्यग्रहणविधिना संस्कृतः शीतरश्मेः ॥ ७॥
सहशकलिकात् स्पष्टग्रहात् । शीतरश्मेश्चन्द्रस्य वाणो नत्या संस्कृतः
स्फुटः स्यात् ।
अत्रोपपत्तिः । मन्दस्फुटात् खेचरतः स्वपातयुक्ताद्भुनज्या पठितेषुनि-
नीत्यादिना चक्रशुद्धपाततःस्फुटा आचार्येणशरभागाःसाधिताः। चन्द्रस्य च
नतिमहत्त्वात् स्वीकृताऽन्येषां स्वाल्पन्तरात् त्यक्ता तेन भौमादीनां गणि-
तागतः क्षेप एव स्फुटो नतिसंस्कृतो ज्ञेयः ॥ ७ ॥
शरयोः समभिन्नगोलयोर्विवरैक्यं भवति ग्रहान्तरम् ।
अस्मिँस्तनुखण्डयोगतो भेदोऽल्पे खरसो ६० घृते कराः ॥८॥
समभिन्नगोलयोः शरयोः क्रमेण विवरमैक्यं च ग्रहान्तरं भवेत् ।
अस्मिन्नन्तरे तनुखण्डयोगतो मानैक्याईतोऽल्पे भेदो भवति । अधःस्थे-
नोर्ध्वस्थश्छाद्यत इत्यर्थः । ग्रहयोदक्षिणोत्तरान्तरं शरयोः संस्कारसम
कलात्मकं षष्टिहृतं हस्ता भवन्ति ।।
अत्रोपपत्तिः । अत्रैकमङ्गुलं साईद्विकलं ५ गृहीतं तच्चतुर्विंशतिगुणं ह-
स्ताङ्गुललिप्ताः-६० । अतः कलात्मकमन्तरं षष्टिहृतं हस्ता भवन्ति ।
शेषोपपत्तिरतिसुगमा ॥ ८॥
पलप्रभा न कलेषुणा धगै७२-
हतेन संस्कृत्य चरं ततो दिनम् ।
प्रहभ्ययुग्लग्नगतान्तरोदय-
र्युतौ भवेदहश्ययुतौ विधिः स हि ॥६॥

·प्रहयुत्यधिकारः ।
कलेषुणा कलात्मकशरण पलप्रभागुणेन यगै ७२ हृतेन फलेन प्र-
हस्य मध्यमक्रान्तिभवं चरं संस्कृत्य स्फुटं चरं साध्यं ततः स्फुटाञ्चयत्
दिनं दिनमानं साध्यम् । ग्रहस्यैप्यो भोग्यकालस्तात्कालिकलग्नस्य गत-
कालेनान्तरोदयैश्च युक् एवं युतौ युतिसमये ग्रहस्योन्नतकालो भवेदिति
शेषः । एवं दृश्ययुतौ स चन्द्रशृङ्गोन्नतिवद्विधिम्रहावलोकनाथं कार्य इति
शेषः ॥ ९॥
अत्रोपपत्तिः । आचार्यस्य शृङ्गोन्नत्यध्यायस्य प्रथमश्लोकेन स्फुटच-
रोपपत्तिः स्फुटा । तेनैवाध्यायेनान्यत् सर्वं च स्फुटमिति ॥ ९ ॥
यदा समकलौ रात्रावूनौ तत्काललग्नतः।
अधिकौ चाऽस्तलग्नात स्तस्तदा दृश्ययुतिर्भवेत् ॥ १० ॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्फुटा ॥ १० ॥
असमदिशोः शरयोर्युतिभाजी
निजनिजबाणदिशि धुचरौ स्तः।
समककुभोः खलु यस्य शरोऽल्पो-
ऽपरदिशि सोऽन्यनभश्चरतः स्यात् ॥११॥
स्वष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । भास्करग्रहयुत्यधिकारतः स्फुटा ॥ ११ ॥
समकलयोहयोरुदयो यः
स्फुटमनयोरुदयात् समयेन ।
स भवति येन सति.ग्रहभेदे
स तिथिरतः कुरु लम्बनपूर्वम् ॥ १२ ॥
समकलयोरेकस्थानस्थितयोर्ग्रहयोर्य उदय उदयकालो भवेत् तस्मात्
उदयादुदयकालाधन समयेनानयोहयोः स्फुटं स युतिकालो ग्रहभेदे
सति भवेत् स एव तिथिदर्शान्तः कल्प्यस्ततः सूर्यग्रहणवल्लम्बनपूर्व ल-
म्बनादिकं कुर्वित्यर्थः। उपपत्तिरत्रातिसरला ॥ १२ ॥

·करणप्रकाशे। आसीन पार्थिववृन्दवन्दितपदाम्भोजद्वयो माथुरः श्रीचन्द्राख्यबुधो गुणैकवसतिः ख्यातो द्विजेन्द्रः क्षिती। नत्वा तस्य सुतोऽध्रिपङ्कजयुगं खण्डेन्दुचूडामणे- वृत्तः स्पष्टमिदं चकार करणं श्रीब्रह्मदेवः कृती ॥ १३ ॥ इति श्रीब्रह्मदेवगणकविरचिते करणप्रकाशे प्रहयुत्यधिकारः॥६॥ समाप्तश्चाऽयं करणप्रकाशः। स्पष्टार्थम् ॥१३॥ श्रीमत्कृपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः खेटयुतौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सहासनायां खेटयुत्यधिकारः समाप्तः ॥९॥ श्रीसुधाकरकलासुधाकरा वासना बहुविधा बुधा वराः । भास्करीयकृतिकृत्यमण्डिताः सम्पिबन्तु सततं सुपण्डिताः ॥

·क्षेपसाधनम् । अथ करणप्रकाशारम्भे १०१४ शके चैत्र शुक्ल प्रतिपदि भृगौ सू- योदये आर्यभटमूलकलल्लमतेन कल्यादरहर्गणः साध्यते । श%3D १०१४ क. व. = ४१९३ १२ (३८६ ४१९३ क. सौमा ५०३१६ क. सौ. दि-१६०९४८० क. सौदिर युज २४०५१०४.०२५२००- =१५४६ अघिमासाः। युसौदि अधिशेपं च-७६९६२५२८० । कल्यादितश्चान्द्राहाः१५४६४३०+१५०९४८०=१९९५८६० । क. 'चादि युक्ष- ३९०२४९८२९१४८०० :२४३४४-क्षयाहाः । १६०३००००८० क्षयशेषं च-१९४८९७१२८० । कल्यादेरहर्गणः१५५५८६०-२४३४४=१५३१५१६ । एकादिगुणा अहर्गणाः एकादिगुणा युगसावनदिवसाः । यु. चादि १५७७९१७५०० ३०६३०३२ ६१२६०६४ ७६५७५८० ९१८९०९६ १०७२०६१२ १२२५२१२४ १३७४३६४४ १५३१५१६०१० ४७३३७५२५०० ६३११६००००० ७८८९५८७५०० ९४६७५०५००० ११०४५४२२५०० १२६२३३४०००० १५२०१२५७५०० १५००११७५०००१० ·क्षेपसाधनम् । अधिशेषम् =७६९६२५२८० ३८४८१२६४० ४६१७७५१६८ १९५५२०००००)५००२५६१४३२००(३२ ३३६९६ ३११०४ २५९२४३२०० यदि युगसौरदिनैरिदं पूर्वागतमधिशेषं तदा ६५ हरेण किम् । लब्ध ३२ विलोमेन स्वात्यष्टिनव ९१७ भागयुतं च स्वल्पान्तराज्जातं तदेव ३२ द्विग्नमासयोजनाह क्षेपमानम् । (द्रष्टव्यो मध्यमाधिकारस्य २ श्लोकः।) एवं सञ्चारेण ६४ हरसंबन्धि पूर्वागतं क्षयशेषम् क्षयशेषम्= १५४८९७१२८० ६१९५८८५१२ ९२९३८२७६८ १६०३००००८०)९९१३४१६ १९२० (६२ स्वल्पान्तरात् ९६१८०००४८ २९५४१५७१२ अस्य द्विघ्नस्य १२४ त्रिखवेदभू १४०३ भागः शून्यसमः स्वल्पा- न्तरात् तेन तिथिगणे योजनाह क्षेपमान ६२ मिदमेव । ( द्रष्टव्यो म- ध्यमाधिकारस्य २-३ श्लोको) ·क्षेपसाधनम् । अथ रविक्षेपानयनम् । ४३२०००० ६१२६०६४ १८४०२०००'०.) अह-रभ =६६१६१४९१२००००० (४१२२॥१२॥१६॥३२॥ ६६११६७०० ३०४४७९१२ रक्षे-१९११६ १३:५६ १०७७९२७५ १४६६८७३७० ४६७४७९५० ३१५५८३५० १५१८९६०० १२. १८२२७२२०० १५७७९१७६ २४४९३४५० १८७७२२७६ ८७०४२७५ २६११२८२५० १५७१९१७५ १०३३३६५०० ९४६७५०५० ८६६१४५० ६१९६८७००० ४६३११७५० १४७५३४०० ८४२२०४००० ७८७९५८७५ ९७२४५२५० ९४६७५०५० २५७०२०० आचार्येण ५६ विकलास्थाने ५७ विकला गृहीताः ·क्षेपसाधनम् । अथ चन्द्रक्षेपानयनम् । F मह चम १५३१५१६ ५७७५३३३६ ९१८९०९६ ४५९४५४८ ४५९४२४८ ७६५७५८० २०७२०६१२ १०७२०६१२ ७६५७५८० ।।। युकु-१५७७९१७५००)अहःचभ-८८४५०१५८१३७३'७६(५६०५४।१।२८॥१९॥४२ ७८८९५८७५ ९५५४२८३१ ९४६७५०५० • शाके नखाब्धि ४२० रहिते' ८६७७८१३७ इत्यादि लल्लोक्तेन चन्द्रस्य ७८८९५८७५ कलात्मकं वीजमृणम् ७८८२२६२३ (१०१४-४२०) २५ ६३११६७०० २५० १५७०५९२३७६ =१९४५९।२४ ३१४११८४७५२ १५७०५९२३७६ अहर्गणोत्पन्नश्चन्द्र -१२२८।१९।४३ ३८८४७१०४५१२ वीजमृणम्-५९।२४|१५७७९१७५ वास्तवश्चन्द्रक्षेपः-१२२७।२०।२९ ३०६७९२३५ भाचार्योतक्षेपेण सहकविकलान्तरम् १५७७९१७५ १४९०००६०१२ ४४७००१४०३६० ३१५५८३५० १२६२६३४०० ५१८४९०३६० ३११०९४२१६०० २५७७९१७५ १५३३०२४६६ १४२०१२५७५ ११२८९८९१०० ६७७३९३४६००० ६३११६७०० ४६२२६४६० २४६६८११० ·क्षेपसाधनम् । ५६ अथ भौमक्षेपानयनम् । % 3D भौम २२९६८२४ ६१२६०६४ १२२५२१२८ १३७०३६४४ युकु - १५७७९१७५००)मह x भौम-३९१७६२२७०९११८४९२२२९।३।११।२६।३ ३१५५८३५० ३६१७८७७० ४६२०४२०५ लल्लमतेत भौमस्य कलात्मक वीजं धनम् -(१०१४-४२०)४४८ ५९४४४४ ११४॥३" २५० ६५४।३० मह. मौ-३।११।२६।४ वा.भौ २-३१३।२०।७ भाचार्योक्तक्षेपेणैकविकलान्तरम १४२०१२५७५ ४४४५९७६८४ १२ ८८९१९५३६८ ४४४२९७६८४ २३३५१७२२०८ ४७३३७२२५ ६०१४१९७०८ १८०४२५९१२४० १२७७९१७२ २२६३४१६२ १५७७९१७५ ६८५४९८७४० ४१९२९९२४४०० ९५७१५७७४ ९४६७५०५० १०४०६९४०० ६२४४१६४००० ४७३३७५२५ ·६. क्षेपसाधनम् । अथ बुधोच्चक्षेपायनम् । उ.भ = १७९३७०२० १०७२०६१२ ४५९४५४४ १३७८३६४४ २०७२०६१२ युकु-१९७७९१७५००)अह ४७ उ भ-२७४७०८३३१२२३'२०(१७४०९।६।१७।५३।१६ १५७७९१७५ ११६९१६५८१ ११०४५४२२९ लसमतने बुधोञ्चबीज कलात्मकं ६४६२३५६२ धनम् ६३१९६७०० -- (१०१४-४२०)४४२० १५०६८३२२३ १४२०२२५७६ -१९४४४२-३९६४४७ ८६७३६५८२० १२ २४९४४ =९९७१५६० १७३४७२९६४ ८६७३६४८२ -१६।३७ । ५५ ग. भौ-६१७ । १३ । १७ १०४०८३७७४४० ९४६७५०५० वा क्षे-७४ । ३१ । १२ ९४०८७२८४० अयमाचार्योत्तसम एव २८२२६१८५२०० १५७७९१७५ १२४४७०१०२ ११०४५४२२५ १४०१५८७७०० ८४०९५२६२००० ७८८९५८७२ - -- ४७३३७५२५ २७९३८०७०००० १५७७९१७५ १२१५८८९५० १११३४७२५ ·क्षपसाधनम्। १ अथ गुरुक्षेपानयनम् । अह गुभ ३६४२२४ ६२०६०६४ युकु-१५७७९२७५००)मह एभ-५७८१४८८३८८४१३५३६४१४८१६ ४७३३७५०५ ८४४३९६३३ ७८७९५८७५ ५५४३७७८५ ८१०००६०८८ लल्लमतेन बीजं कलात्मकमृणम् (१०१४-४२०)४४७ ५९४४४७ =१११,४०", १६२००१२२६८ ८१०७०६०८४ ९७२००७३०'०८ ९५६७५०५० २५२५६८००८ ७५७७०४०२४० ६३२२६७०० १२६५३७०२४० ७५९२२२१४४०० जिम् - मह. ६।४।४८।७ १।१ । ४० ६।२।५६ । २७ भयमाचार्योक्तक्षपसम एव it. क्षे 35 १२८०५८१४४ १२६२३३४०० २८२१७४४०० १०९३४६४००० h ·लेपसाधनम् । अथ राहुक्षेपानयनम् । अह - १५३१५९६ २३२२२६ पाभ ३०६३०३२ ३०६३०३२ ३०६३०३२ ५९४४९६ -२२८१६ ३०६३०३२ युकु - १९७७९१७५००)अहX पाभ = ३९९६५७८३४६१६(२२९।४।२२।५४॥४२ पातक्षेप. ३१५५८३५० पात -१०॥२२२५४।४२ ४००७४३३४ अय चक्र शुद्धा जातो ३१५५८३५० राहुः% १७९१८ लल्लमतेन राहुबीज कलात्मकंमृणम् ७८८९५८७५ --(१०१४-४२०)४९६ ६२६३९७११६ २५० १२ १२५२७९४२३२ २५० ६२६३९७११६ =३०४४१६" ७५१६७६५३९२ रा ६३११६७०० अह १। ७।५।१८ १२०५०९५३९२ बीजम् ३।४८। ६५ ३६२५२८६१७६० वा. क्षे-१।३।१७। १२ ३१५५८३५० भयमाचार्योक्तक्षेपसम एवं ३१५५८३५० १४३८६७६७६० ४६३२०६०५६०० ७८८९५८७५ ७४२४७३०६ ६३११६७०० १२२३०६०६०० ६६७८३६३६००० ६३११६७०० - ५१११०१००० ·क्षेपसाधनम् । अथ चन्द्रोच्चलेपानयनम् । अह ४८८०१९ १३७८३६४४ १२२५२१२८ ६२२६०६४ युकु-१५७७९१७५८०)भह ४ च उभ-७४७७२५२१००४०(४७३।१०।१०।२०१७ ६३९२६७०० उच्चक्षपः३ उच्चमू-१११०१२०१७ लल्लमतेने बुधोच्चबीज कलात्मके ११०४५४२२५ मृणम् ६०९३९८५० (१०१४-४२०)४४१४ ४७३३७५२५ १३६०२३२५०४ ५९४४११४-२७०५५ % 3D =४।३०। ५२ अहच उ =१०।२०। ८ बीजम् = ४ । ३०५२ ना.भ-१।५ । ४९ । १६ भयमाचार्योक्तसम एवं २७२०४६५००८ १३६००३२५०४ २६३२२७९००१८ १८७७९२७५ ८४३६१५०४८ २६३०८४५१४४० २५७७९२७५ ५२९२७६४४० ३१७५६५५८६४०० ३१.५८३५० १९८२३६४४०० ११८९४१८४००० ११०४५४२२५ ८४८७६१५०० ·क्षेपसाधनम् । चन्द्रग्रहणस्य २० श्लोके । आर्यभटमते सर्वे युगपादाः समाः । अतः कलियुगादौ सपातार्क- भगणाः ३४४९९२२२६ एते द्विगुणाः सप्ततष्टाः शेषमितः पर्वपतिः । अ- तस्ते द्विगुणाः- X४५५२२२६४२ १३६५६६७८ =६८२८३३९ । एते स- प्ततष्टाः शेषं शून्यम् । अतस्तत्र वर्तमानो विधिः पर्वपतिः । अथ कलेरहर्गणस्य २७३१३३५६ एतैर्गुणनार्थं न्यासः । २ मह - २७३२३३५६ ९१८९०९६ ७६५७५८० ४५९४५४४ ४५९४५४८ ४५९४५४८ १०७२०६१२ २६२९८६२६)महशु -४१८३०८४१७२७६९६(१५९०६०९ २६२९८६२५ १५५३२२२६७ २३८२९०४२२ २३६६८७६२५ १६०२७९७७६ १५७७९१७५० २४८८०२६९६ २३६६८७६२५ १२११५०७१ ·१०० (मह-२४७३) १०० २५९.२ क्षेपसाधनम् । अतो ग्रन्थारम्भे सपाताकदिनानि वर्तमानानि=१५९०६१० ए- तानि १८० हृतानि लब्धाः पर्वपतयः ८८३६ शेपदिनानि वर्तमान- स्य=१३० । लब्धाः पर्पतयः सप्ततष्टाः शिष्टो २ तत्संबन्धीनि दि- नानि ३६० वर्तमानपर्वपतिदिनसहितानि नातानि विधितः सपातार्क- दिनानि-३६०+१३०=४९० । अथाचार्योक्तप्रकारतः २४७१४१००-१०० -९६ (स्वल्पान्त- रतो वर्तमानलब्ध्यर्थं ९५ स्थाने ९६ गृहीता ) अत्र ५८७ अधिके -९६+६८७= .१०० +४९१ । अनेनाधिकेऽहणे जातानि विधितः सपातार्कदिनानि=अ+१०० +४९१ । अत्र प्रथमं ख- ण्डद्वयमहर्गणसम्भूतमहर्गणसंवन्धिनः सपातार्कदिवसास्ते पूर्वागतग्रन्था- रम्भे विधितः समागतैः सपातार्कदिवले ४९० रेभिः सहिता जातानि पर्वान्ते सपातार्कदिनानि= +४९० । पर्वसमाप्तिः प्रतिपदि भवति अतस्तदा पूर्वागतानि सैकानि जातान्याचार्यानीतसमान सपाताकीद- +४९१ । खगजचन्द्र १८० हृतानि लब्धाः पर्वपतयो भवन्तीति सुधीभिर्भृशं विभावनीयम् । कृते जातम्-२५९२ १०० नानि अ+१०० अ २५९२

·No text on this page.

·आसन्नमानम्। ६ श्रीगणेशाय नमः। अथ प्रसङ्गाग्रहगणितोपयुक्तत्वादासन्नमानार्थक्रिया प्रदर्श्यते, -१+१+१+१ १ १ १+ १+२६-११ ३७ ११ २६ १+ १ १ =१+१+१ १+ २६ १+१ १ १+ १+ २+ J २१ १+ १ -१+१ १+१ १ २+ २१ ३ अत्र प्रथमलब्धिग्रहणेन मानम् प्रथमलब्धिहयग्रहणेन मानम्=१+१=३। प्रथमलब्धित्रयग्रहणेन मानम् १+१+ई। I ·आसन्नमानम्। प्रथमलब्धिचतुष्कग्रहणेन मानम्=१+ - ६ १+१ २ प्रथमलब्धिपञ्चकग्रहणेन मानम् =१+२ १+3 १+3 २+8 प्रथमलब्धिषट्कग्रहणेन मानम् =१+१ १+१ २५१ २+१ एवमत्र३३.३६, २६, २७, वास्तवभिन्न । स्या ३०० स्यासन्नमानानि कथ्यन्ते। अत्र इदंमानं वास्तवभिन्नमानादल्पम् । ३ इदं चाधिकं द्वितीयखण्डस्याधिक्यात् । ३ इदं चाल्पं तृतीयखण्डस्याल्पत्वात् । एवं पायुक्तभजनरीत्या स्फुटम- वगम्यते यद्विषमासन्नमानानि वास्तवभिन्नादल्पानि समानि चाधिकानि सन्तीति। एवं वर्णविन्यासेन ग+ १ घ +१ १ च-+- १ ज+ त+ न+" पूर्ववल्लब्धिग्रहणेनासन्नमानानि ·आसन्नमानम्। ७१ ग गघ+१ च ( ग घ+१ )+ग, छ{ च( गव+१ ) }+(गध+१) १ घ च घ+१ छ( च+१)+घ अत्र तृतीये माने तृतीयलब्धिद्वितीयमानांशवधः प्रथममानांशयुक्तो ह्यशः । तृतीयलब्धिद्वितीयमानहरवधः प्रथममानहरयुक्तो हि हर इति दृश्यते । एवं चतुर्थमानादिषु च रीतिदृश्यते तेनासन्नमानद्वयज्ञानाल्लब्धि- भ्योऽन्यासनमानानि सुखेन ज्ञायन्ते । अथ पूर्वागतप्रथमद्वितीययोरासन्नमानयोरन्तरेण यद्भिन्नमुत्पद्यते तत्रां- शस्थाने रूपमिति दृश्यते । अथ कल्प्यते त्रीण्यासन्नस्थितान्यासन्न- | । मानानि अ, कर क एतत् सम्बन्धिनी लब्धिश्च ल, तदा पू. र्वप्रकारेण मलअ + म, अतः क लकर+कर भर.. भ अ२० लम+अ, लमकर अश्क (लमकर+मकर) लकर+क कर(लकर+क) % 3D कर क कर भकाभकर कर(लक क.) , कर । अत्रांशमानं का अ२. अनयोरन्तरांशमान- सममत इष्टपृष्ठस्थयोरन्तरे यदशमानं तदेवाग्रिमेष्टयोरन्तरे भवत्यंशमानम् । परन्तु प्रथम-द्वितीयासन्नमानयोरन्तरे त्वंशमान रूपसमं पूर्वसिद्धं तेनासन्न- स्थयोईयोरासनमानयोरन्तरे सर्वदांशमानं रूपं भवतीति सिध्यति । अथ पूर्वयुक्तितः अ,क, अ.क.१ अतः पूर्वयुक्तितः अ.क, एतौ वा अ, क, एतौ परस्परं दृढौ भविष्यतो यतोऽन्यथा तदपवर्त्तना- ड्रेन रूपमपवयं भवति तदयुक्तमित्यत आसन्नमानेषु सर्वेषु हरांशौ हौ भवत इति सिध्यति ।

·ઉર आसन्नमानम्। म. भ२, कल्प्यते म. आसन्नस्थानि मानानि तदा पूर्ववत् कर कर लभर +अ वास्तवभिन्नं च, ल स्थाने ल+इ, इत्यस्योत्थापनेनं जातं कर लकर+कर (ल+s) भर+अ. । इ-रूपाल्पसंख्या (ल+६) कर+क - अतः भिन्नं- अर कर लभर+इस+अ. लकर+इकर+क कर लकअ२+इकरअर+अकर-लकरअर इकरअर-भरक, कर (लकर+कर+क) करभ-क.अ. कर(लकर + इकर+क) कर कर (ल+s) +क एवं - भिन्न लअर+मा लकर+कर - लभ+अ+भ लकर+क+कर -- - 'कर+लक, अर+लकर+लकरभ, +अक+भाकर का (लकर+क+कह) लकरअ + लकरम,+लकरलक, अर+अक+क, अ.इ. क (लकर+क+कर) ) इ (भकर-कभर क (लकर+क+कर) का (लकर+क+कर) प्रथमान्तरस्यांशमानादस्यान्तरस्य मानमल्पं तदीयहरमानादस्य हरमान चाधिकमत उत्तरत आसन्नमानानि सूक्ष्माणि वास्तवभिन्नस्य नि- कटस्थत्वादिति सिध्यति । अथैषां सिद्धान्तानां सूत्राणि । आसन्नमानस्य हरांशमाने अग्राप्तिगुण्ये सहिते क्रमेण । पृष्ठस्थितासन्नहरांशकाभ्यां तदा हरांशौ भवतोऽग्रियस्य ॥ १ ॥ आसन्नमानयोरासन्नस्थयोरन्तरे भवेत् ।

·आसन्नमानम्। अंशस्थाने सदा रूपं चिन्त्यमेतच्च सर्वदा ॥ २ ॥ सर्वेप्वासन्नमानेषु हरांशौ भवतो दृढौ । तथोत्तरोत्तरं सूक्ष्माण्यासन्नानि भवन्ति हि ॥ ३ ॥ इदमासन्नमानं वास्तवभिन्नात् किञ्चिदल्पम् । १ अस्य भिन्नस्य हरमानं क,। अस्मादल्यं तदा । अस्मात् ; इदमेव निकटतरं वास्तवभिन्नस्य । यद्येवं न तर्हि २, ३ अनयोरन्तरात् ३, का, रन्तरमल्पतरम् । कल्प्यते अ, स अ. अनयो- यतः का वाभि - ३ अ३ =अग्रिमासन्नम् ) कर अतः क ककक -३-१ वा कर अर-कास कार अर-कश्स कर वा, के, अथ का > र । अतः १ > अ२ र-क.स । इदमसम्भवं यतः अर, करस अनयोरभिन्नसंख्ययोरन्तरं रूपाल्पमवशिष्यते ॥ कल्प्यते का कर आसन्नस्थमासन्नमानद्वयं तदा अ२, अन्यथाल्पमिति । यतो यदि सावयवल- अ.भ. इदं वास्तव- भिन्नवर्गादधिकं यदि का धिः = ल तदा वास्तवभिन्नम् = लभर+अ लकरक भ अतः वाभि.क वाभि.कर भर - कर वाभिमर का कर 'अ,अर –वामि) - % 3D अ, (लकर+क) का (लभ+म) - कर (लभ+म.) । अथ दक्षिणपक्षस्थसंख्ययोरन्त- भर (लकर+क) रांशमानम् अ.अ.( लक, +क,)-क, क, (लअ.+अ.)२ = अर ल क +२ अ.अ. लक,क+अ.अ.क, ·चक्रवालोपपत्तिः। - - म अ३ २ कर कर बाभि.अर करकर काका ततः - क कर ल -२अ अश्लक,क, - काक अरे ल अ.क, ( अ,क, - अ.क. ) अ.क. (अ.कर - अश्क.) ( ल अ.क, -अ.क,) (अक, -अ.क,) अत्र (लअ,क, - अक, ) इदं सर्वदा धनमेव यतः ल - १. ल. > १ अथ अ. > अ. । कर > का ::अ,क, > क,अ.। अथ अ,क,-अ.क, = क,क, (7 इदं तु यदा अ१ तदा धनमतस्तदा अ, अ२ - वाभि) इदं वा म, अ३ - वाभिर इदं धनं भविष्यति । भ, भ२ > वाभि इदमुपपन्नं भवति । अतः सूत्रावतारः। आसन्नमानहरतो यद्भिन्नस्य हरो भवेत् । अल्पः साऽऽसन्नमानात् स्यान्नाहो सूक्ष्मतरो विदः ॥ १ ॥ द्वयोरासन्नयोरासन्नस्थयोराहतिर्भवेत् । कृतेर्वास्तवभिन्नस्याधिका पूर्वाधिकेऽग्रिमात् ॥ २ ॥ अथ प्रसङ्गाच्चकवालोपपत्तिः। कल्प्यते प्र, प्रकृतौ क्षे, क्षेपे क, कनिष्ठं, ज्ये, ज्येष्ठं तथा तस्यामेव प्रकृतौ रूपसमे कनिष्ठे इ, ज्येष्ठम् । इ -प्रक्षेपस्ततो भावनया क, ज्ये, क्षे, आभ्यां नूतनकनिष्ठज्येष्ठक्षेपाः। १, ३, ३२-प्र क =इक + ज्ये।ज्ये = क प्र+इज्ये । क्षे =क्षे (२-प्र.) "इष्टवव- गेहतः क्षेप" इत्यादिना क्षे इष्टं प्रकरप्य जाताः कनिष्ठज्येष्ठक्षेपाः के= इ.क+ज्ये ज्य = प्रक+ज्ये, क्षे' =F अतोन चेत् क- क्षे ·चक्रचालोपपत्तिः निष्टमभिन्नमपेक्षितं तदा प्रथमकनिष्ठं तथा केनचिदिष्टेन गुण्यं ज्येष्ठ- युक्तं क्षेपभक्तं यथा विशुध्येत् । तदर्थमाचार्येण कुटकः कृतः । अत उपपन्नं ह्रस्वज्येष्ठपदक्षेपान् इत्यादि भास्करोक्तं चक्रवालम् । एवमभिन्नं यत्कनिष्ठ- मुत्पद्यते तत्र क्षेपश्च अत्र भाज्यसंख्या यदि विपरीतशोधनेन मिद्धा स्यात्तदा क्षेपहृता लब्धिः क्षेपविजातीयातो 'व्यस्तः प्रकृतितश्च्युत इति युक्तमुक्तं भास्क- क्षे अयम् । राचार्यः । अथ नूतनः क्षेपः अयं सर्वदाभिन्न एवागच्छति तेन ई-प्रइयं क्षेपेण निःशेषा भवतीत्यस्य कारणज्ञानाथं कतिपयहढाकसिद्धान्तान् प्र- तिपादयामि । कल्प्यते अ, क, संख्ये मिथो दृढे । क, ग अनयोर्घातश्च अ, सं- ख्यया शुध्यति तदा अ संख्यया ग संख्या निःशेषा भवति । अ<क इति कल्पनीयम् । तथा परस्परमननाल्लब्धयः ल, ले, ल, इत्या- दयः शे, शे, शे', इत्यादयः शेषाश्च कल्प्यास्तदा क=अ.ल+शे, अ=शे ले+शे, शे=शे लै+शे", प्रत्येकं ग संख्यया संगुण्य अ- संख्यया यदि विभज्यते तदा कम-ग.ल+ गोग= गोल+ग अथ कम इयं सं- इयमपि अभिन्ना भविष्यति, ततः गये इयं चा- इयमपि अभिन्ना सिध्यति । एवं सर्वे शेषा ग गुणिताः अहृताः शुध्यन्तीति सिध्यति । अथ अ, क संख्ये मिथो दृढे तेनान्तिमः शेषो रूपसमस्तद्गुणता ग संख्या, अविकृता अहृता शुद्धा भवतीति सिध्यति । ग.शे भ ग. ग.x+गो...... भ ख्या ह्यभिन्ना तेन ग.शे भिन्ना ततः गxशे" ·क_अकरा अश्क अ अर क्षे अस्मादिष्टमानम् = मूक क्षे-ज्ये ७६ चक्रवालोपपत्तिः। अथ वा यदि क भिन्नस्य यत्र हरांशी मिथो दृढौ पृष्ठस्थासन्नमा- नम् ३ तदा आसन्नसिद्धान्तेन कर * अत्र अकर-अ.क+१ इदं ग गुणितं जातम् । अ कग-अ.क ग=+ग अत्र वामभागस्था संख्या अभक्ता निःशेषा भवतीत्यतः ग संख्यापि अभक्ता निःशेषा भवतीति लाघवन सिध्यति । अथ पूर्वकनिष्ठज्येष्ठवशेन पूर्वक्षेपः = प्रक' - ज्ये' अतो ज्येष्ठकनिष्ठ- महत्तमापवर्तनवर्गेण क्षेपोऽपवय॑स्तेनेष्टवर्गेण हृतः इत्यादिना लघुक्षेपे सु- खेन कनिष्ठज्येष्ठे ज्ञातुं शक्यते । एवं यदाऽपवर्तनाभावस्तदैव लघुतमक्षेपे तत्कनिष्ठज्येष्ठे गृहीत्वा ततो द्वस्वज्येष्ठपदक्षेपेभ्यः परस्परं दृढेभ्यः कुदकः कर्तव्यः । अतोऽत्र ये कनिष्ठज्येष्ठक्षेपास्ते परस्परं दृढा एव । ततोऽभिन्नं नूतनकनिष्ठम् =इ.क+ज्ये अस्य नूतनज्येष्ठस्या प्रक+इxज्य स्यांशमाने हयुत्थापने कृते जातमंश- ज्ये. नूक.क्षे-ज्ये+प्र.क ज्ये. नूक.क्षे-क्षे क्षे ( ज्ये. नूक-१) मानम्- अथेदमंशमानमभिन्नं क्षेपकनिष्ठे च मिथो दृढे तेन कनिष्ठभक्त- (ज्ये. नूक - १)मिदं शुध्येदेव पूर्वयुक्त्या, ततो जातमंशमानं नूतन- ज्येष्ठस्य =क्षेxल। अत्र ल= = अभिन्नसंख्यासमा । अथ नूतनज्येष्ठांशमानं हरेण क्षेपसमेन भक्तं जातमभिन्नं नूतनज्ये- ष्ठमानम् =ल, ततः प्रकृतिकनिष्ठज्येष्ठाणामभिन्नत्वान्नूतनक्षेपोऽप्यभिन्न एवे. त्यर्थत एव सिध्यति । इदं ज्येष्ठलेपयोरभिन्नत्वसाधनं पूर्वैर्न क्वापि स्टष्टमतो मदुक्तं बुद्धिमद्भिर्भृशं विचिन्त्यम् । नूतनज्येष्ठज्ञानं च नूतनक- निष्ठवर्गादिना विनैव मत्कृतमतीवोपयुक्तमिदम् । पूर्वज्येष्ठहतं नूत्नकनिष्ठं रूपहीनितम् । पूवह्वस्वहृतं लब्धं नवीनज्येष्ठसंमितिः ।। क्षे क ज्ये नूक-१ ·आसन्नमूलमानम् । ७७ अथ यद्यासन्नमानोक्तविधिनाऽवर्गस्य मूलमानीयते तदाऽधोलि- खितक्रियोत्पद्यते । तस्यां च शान्तो विततभिन्नो न भविष्यति यतस्तथा- त्वे करणी परिच्छिन्नमाना भविष्यति तच्चासम्भवम् । अतो विततभि- नेऽनन्ते पुनस्ता एव लब्धय आवर्तरूपा आगमिप्यन्ति । ताभिरुत्तरोत्तरं करणीमानासन्नमांनानि सूक्ष्माणि भविष्यन्ति । यथा ०/११= ११०=३+११-१=३+६/११-२४.१२+३) ११३ १ S -३+ ११+३ ३+ २१ +३ ~ ११-३ ३+ ३+ १ =३+ १ १ -३+ ३+ २ ३+ २०/१२+३) ३+ '१२+३ ११३ १ इत्यादि, -३+ ३+ 3३+ ३+ १+११-१ १२-३ १ २ ११+३ एवमत्र ३, ३, ६, इत्यादिलब्धिग्रहणेनैकादशमूलस्यासन्नमानानि आसन्नमानाक्तयाऽऽगमिष्यन्ति । एवमक्षरविन्यासेन न+अ+ न-अ -अ+ हो /न+भ यदि शेन- तथा न इत्यस्य निरअमूलम् =अ। - न+अ न+अ-शेक =क+A /न+' यदि शे.क-॥ k ·आसन्नमूलमानम् । तथा शे-न-में। अत्र न इत्यस्य निरग्रमूलं अ-संज्ञकेन युक्तं शे-संज्ञया भक्तं यन्निरपलब्धं भवेत्तत् क-संज्ञं बोध्यम् । एवं तथैव यदि-शे.क-अ /न+म न+के+Ji+भ-शेक = + तथा शे'---*। ०, अ, अ, अ, अ, .... .... .... अत्र न इत्यस्य यन्निरग्रमूलं तत् अ-संज्ञकेन युक्तं शे-संज्ञया भक्तं यन्निरपलब्धं तत् के-संज्ञं ज्ञेयमेवमग्रेऽपि बोध्यमित्येवं यद्यप्यत्र स्फुटं दृश्यते शे, शे, शै', इत्यादीनां तथा अ, अ, अ, इत्यादीनां च धनत्वं तथापि स्पष्टार्थ सद्युक्तिः प्रदर्श्यते । कल्प्यते कस्याप्यासन्नमूले क्रमेण त्रयाणां राशिसमूहानां मानानि । (१) १, शे, शे, शे ,शै", .... (२) अ, क, के, के, के, (३) कल्प्यते (१) अस्मिन् क्रमेण किमपि राशित्रयमान अ, अ, अ, तत्सम्बन्धिराशित्रयं (२) अस्मिन् शे,, शेव, शै',,।क,, के, के, च यशित्रयं ( ३ ) अस्मिन्, तथा क,, के, के, वशादासन्नमूलस्या- चेति । तदाऽऽसनमानानयनविधिना 44+प , अथ के, स्थाने यदि सावयवा वास्तवा लब्धिः काले+ल नि+भ /न+ शा,' इयं गृह्यते तदा 4/न+में+शेप ल(न+9)+शेल सन्नमानानि - 18 -4+प - न+में ल+ल ·७६ प 4 पर्प लल - आसन्नमूलमानम् । पक्षौ समच्छेदीकृत्यासम्भवसम्भवयोः पृथक् पृथक् समीकरणं कृत्वा जातं समीकरणद्वयम् । अ, 4+शै', प=नलाअ, ले+शे', लपाततः अ, ( प. ले-पं. ल ) प. पं- ल. ल. न = ल ल ( 4-न) शे (प. ले-पं. ल )= लन-६२=ल' (न-1) वा, लल'अ" ( ) = लल' ( अतः (4-4.) = प.4-न । अत्र यदि तदा > न यदि च १ - तदा पर्व < न आसन्नमानान्तिमसूत्रात् । तेन अ, इत्यस्य मानं सर्वदा धनम् । एवं ललशे (-) = (न - -) अतः लशे, (-) = ल (न - ) अत्र ल, ले, स- र्वदा धनं तथा यदा-4-4 तदा न > प.4 रू.ल 4 १२ + यदा च पर तदान< अतः शे" इत्यस्य मानं सर्वदा धनं सिध्यति, अथ (१) अस्मिन् °, अ एतद्द्वयं धनं तथा (२) अस्मिन् १, शे, इति च धनमस्तीति स्फुटं दृश्यते, तेन किमपि राशित्रयं गृहीत्वा पू- ऑक्तरीत्या यदि क्रिया कर्त्तव्या तदा तृतीयो धनात्मकः सिध्यति । अतः (१),(२) अनयोः सर्वे राशयो धनात्मकाः सन्ति । (१) अस्मिन् महत्तमपदमानं ५ अ" भविष्यति यतः पदानां ·१ % 3D प " 4 आसन्नमूलमानम् । रचनानुसारेण शे, शे, = न-अ, परन्तु शे, शे, इदं धनं तेन न > अं अतो निरअमलात् अमानात् अ, इदमल्पमेव । (२), (३) अ- नयोः किमपि पदं २अ-अस्मादधिकं न भविष्यति यतो रचनानुसारेण अ+शे, के, । अथ अ, अ, एतद्वयमपि "अ" अस्मादल्पमतः शे इदं वा के, इदं द्वयमपि २अ-मानादल्पं भविष्यति । यदि शे" तदा अ = अ। यतः पूर्वयुक्त्या अ+शेल, अतो यदि शे=१ तदा अं+एको भिन्नो रूपाल्पः । परन्तु अयं अस्मात् सू. क्ष्मोऽस्य /न मानमेव तेन > अ । अतः अ अ । ल (१) अस्मिन् प्रथमं पदं विहायान्यत् किमपि यदि “ अ" अस्मात् शोध्यते तहि शेषं (२) अस्मिन् तत्सम्वन्धि यत्पदं तस्मादल्पं भविष्यति । यतः पूर्वयुक्त्या अल+शे, ल= अतः लहा(अ) तेन शे' - 4 -अ, यतः ल ८ १ परन्तु ल > अ। अतः अ-अ. सुतरां शे" अस्मादल्पम् । (१) अस्मिन् सर्वाणि पदानि "अ" मानादल्पानि (२) अस्मिश्च २अ-मानादल्पानि । अस्थानेषु अमानादल्पाः भिन्ना भिन्नाः संख्याः २अस्थानेषु च २अ-मानादल्पाःभिन्ना भिन्नाः संख्याःस्थातुं योग्याः। अतः श्रेढीद्वये भिन्ना भिन्नाः संख्याः २अ तुल्यस्थानतोऽल्पेष्वेव स्थानेषु स्थातुं योग्या नाधिकेषु । अतः श्रेढीद्वये कतिपयपदानन्तरं पुनः पुनस्तान्येव मानानि आगमिष्यन्ति । कल्प्यते (१), (२), (३) श्रेढीषु क्रमेण पदानि । अ१, अ२, अ३,....अन-१, अन, अन+१,....अम-१, अम, अम+१॥ त३, तर, त३,....तन-१, तन, तन+१,....तम-१, तम , तम+१,.... कर, कर, क.,....कन-१, कन, कन+१....कम-१, कम, कम+१, पूर्वयुक्तित इदं सिद्धमेव यतः पुनः पुनस्तानि मानानि भविष्यन्ति । कल्प्यते न, (म-१ ) एतदन्तर्गतेषु पदेषु एतद्वयसहितेषु पद- मानानामावतॊ जातस्तदा। , .

·आसन्नमूलमानम्। ८१ .... , अम =अन अम+१=अन+१, अम+२-अन+२ :................ कम =कन , कम+१=कन+१, कम+२-कम+२१............. तम =तन, तम+तन+१, तम+२-तन +२,.......... एवं सति- अम-१ =अन-१ , कम-१ =कन-१ , तम-2 =तन-१, एवं भविष्यति । क्रियाकरणानुसारेण- तन-१ तन=ना - अने, तम-१ तम = ना - अभ। परन्तु तम तन तथा अम=अन । अतः तम-र-तन-१ । पुनः अन-१ + अन तन-१ कन-१, अम-२+अम = तम-१ कम-१ अतः अम-१ - अन-१ = तन-१ ( कम-१-कन-२) अम-१-अन-3 = कम-१-कन-१ इदं शून्येन वा केनचिदभिन्नेन समं भविष्यति । परन्तु पूर्वयुक्तया अ- अन-१ < तन-१, अ-अम-१ < तम-१ अर्थात् < तन-२ । अतः अम-१-अन-१ < तन-३। तन-२ तेन अम-१ - अन-१ < १ तेन कम-१-कन-१८ १ तन-१ परन्तु पूर्वसिद्धमिदं अम-२ - अन-१ शून्येन वाऽभिन्नेन सममतः समीकरणविषमीकरणयोरैक्यात् अम-१ - अन-१ इदं शून्येन समं भ- विप्यति तेन अम-१ = अन-२ अतो यदि न-पदमावर्त्त तदा न-१ प- दमपि आवतं भवति । परन्तु एतादृशी स्थितिस्तदैव यदा न > ३ यतः पूर्वयुक्तिर्या प्रतिपादिता सा पदत्रयाधिकपदेप्वव । एवं क्रियाकरणेऽभिन्ना निरग्रा लब्धिः २अ-समा भविष्यति । यतो /ना-अ यदि अन्तिमा समग्रा लब्धिः तदा ततोऽनन्तरं तम एवं भविष्यति ततः पूर्वयुक्त्या । /ना+अम त ·૨ आसन्नमूलमानम् । अम+अ-तमकमा तमत=ना-अ अत्र, सर्वत्र ना=अवर्गसंख्यामानम् । परन्तु त-ना-अतः तम=१ ततः पूर्वयुक्त्या अम-अ.२ अकम । कल्प्यते य = अ+ १ क+ १ च+ ज+ यत्र अ, क,... इत्यादिलब्धयोऽनावर्तास्तथा .. रस्त+ स+ स+ सर र पर+प .......... ........ यत्र त, स,........इत्यादि-लब्धय आवत्तीः । कल्प्यते ॥ इदमासन्नमानं - ना अस्य अनावर्तलब्धिवशेन तत्पृ- ठासन्नमानं च । तदासन्नमानानयनयुक्तया र-सावयवलब्धिग्रहणेन (१) कल्प्यते इदमासन्नमानं त, स,....स, आवर्तलब्धिवशेन तत्पृ- थासनमानं च पा तदा र-सावयवलब्धिग्रहणेन । ........ (२) (१) (२) अभ्यां वर्गसमीकरणविधिना द्विविध-र-मानेन द्वि- विधा यमितियगमिष्यति । तयोर्या धनात्मिका सैवात्रोपयुक्ता । (२) अनेन लार+लार-पार+पा :: लार+ (ला-पा )र-पा पी ला पार+पा लार+ला

·+
२
२ ला
आसन्नमूलमानम्।
पा-ला
(ला-पी)२+लापा
ततः र
४ला
पूर्वप्रतिपादितसमीकरणेऽस्मिन् ।
शे" (प. -4. ल )= लेन-4।
आसन्नमानानयनयुक्तया प. ले-पं. ल=+ १
तेन +शे" = लेन-२
पक्षान्तरानयनेन पलं नशे
अतो यस्या आसन्नमूलमपेक्षितं सा संख्या चेत्प्रकृतिः कल्प्यते तदा
तदासन्नमानस्य हरः कनिष्ठं लवश्च ज्येष्ठं भवति तदग्रिमशेषर
क्षेपे, इति सिध्यति, अर्थादासन्नमानस्य समत्वे तदग्रिमशेषसमधनक्षेपे वि-
धमत्वे तु तदाग्रेमशेषसमर्णक्षेपे हरांशमाने क्रमेण कनिष्ठज्येष्ठे भवत इति ।
अतो यदा तच्छेपमानं रूपसमं स्यात्तदा यदासन्नमानं तत्र हरांशमाने
रूपक्षेपे वा रूपशुद्धौ इस्वज्येष्ठे अभिन्ने भवतोऽतो मदुक्तं सूत्रम् ॥
निरग्रं पदं यद्गुणात् स्यात् फलाख्यं
धनाख्यं तदेवात्र शेषं तदनम् ।
पदाव्यं धनं शेषहृयग्रमन्यत्
फलं तद्धतं शेष धनेन ॥ १ ॥
धनाख्यं नवं कृत्या विहीनो
गुणः शेषभक्तोऽन्यशेषस्य मानम् ।
मुहुस्त्वेवमन्ते यदा शेषमानं
भवेद्रूपतुल्यं तदा लब्धितोये ॥ २ ॥
गुणाप्ती विधुक्षेपके कुट्टकेन
भवेतां पदे ते समा लब्धयश्चेत् ।
विधुक्षेपकेऽथान्यथा रूपशुद्धा-
वभिन्ने सकृत्कुट्टकेनैव तूर्णम् ॥ ३ ॥

·आसन्नमूलमानम् । यथा भास्कराचार्योक्तप्रश्ने प्रकृतिः६७ । अस्या निरनं पदम् ८ शेष ३ ततः सूत्रानुसारेण । वल्ली घ शे फ ८ < ७ ५ ६ ५ ७ २ २ २ ७ or ६ २ ८ ६ ६ १ वल्लीतो जाते गुणाप्ती १९६७ । ४८८४२ लब्धयः समाः सन्त्य- तो जाते कनिष्ठज्येष्ठे रूपक्षेपे क ५९६७ ज्ये ४८८४२ एते एव मुहुः कुहकविधिना समासभावनया च चक्रवोलनाचार्योक्तचाप्यागच्छतः। अथ प्रकृतेरासन्नमूलज्ञानार्थ मदुक्तं सूत्रम् । रूपक्षेपे कनिष्ठं यज्ज्येष्ठं तेन हृतं पदम् । आसन्नं प्रकृतेर्जेयं सूक्ष्मं बहुकनिष्ठतः ॥ अत्रोपपत्तिः । कनिष्ठज्येष्ठवर्गरूपाभ्यामितिसुगमेति किं ग्रन्थगौरवेण।

·, हढाङ्कसिद्धान्ताः। अथ चक्रवालगणिते दृढाङ्कसिद्धान्तेन नूतनः क्षेपो निरग्रो जात- स्तदर्थ कतिपयदृढाङ्कसिद्धान्तान् प्रदर्शये । अत्र संख्याशब्देनाङ्केन वा सर्वत्र पूर्णा धनसंख्या ग्राह्या । (१) या संख्या स्वीयेन वा रूपेणैव निःशेषा भवति सा दृढ- संख्या यथा, २, ३, ६, ७ इत्यादयः । अतोऽन्यथाऽदृढसंख्या ज्ञेया । यथा, ४, ६, ८, ९, इत्यादयः । (२) रूपाद्यकोत्तरा अङ्का यथेच्छाः क्रमेण स्थाप्याः । यथा १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २० २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३१, ३२, ३३, ३४, ३६, ३६, ३७, ३८, ३९, ४१, ४२, ४३, ४४, ४५, ४६, ४७, ४८, ४९, ६० (इत्यादयः) अत्र प्रथम २ दृढसंख्या ग्राह्या । अनया या या एकान्तरा अ- पवर्त्या भवन्ति तासामुपरि विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽपरा अचिन्हिता ३ संख्या ग्राह्या । अनया या या द्वयान्तरा अपवास्तासामुपरि पुन- विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽप्यपरा अचिन्हिता ५ संख्या ग्राह्या । अनया चतुरन्तरिता या या अपवास्तासामुपरि पुनर्विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽ- परा अचिन्हिता ११ संख्या ग्राह्या । अनया या या दशान्तरिता अ- पवास्तासामुपरि पुनर्विन्दुः स्थाप्यः। एवं ततोऽप्यपरामाचन्हिता संख्यां गृहीत्वा क्रिया कार्या। एवं यावतीः संख्याः संगृह्य क्रिया कृता तासाम- चिन्हिता दृढा ज्ञेयाः। यथा अत्र १-५० संख्या गृहीतास्तत्र २, ३, ५, ७, ११, १३, १७, १९, २३, २९, ३१, ३७,४१, ४३, ::::::: front ·८६ दृढाकसिद्धान्ताः। ४७ अचिन्हिता दृढा ज्ञेया यतस्ताः स्वीयेन वा रूपेणैवापवर्त्या भवन्ति । ..... (३) एकद्वित्र्यादिभेदा अभिन्ना धनात्मकाश्च सन्तीति प्रत्य- क्षतो दृश्यते । अतो यदि न-संख्यकानां र-संख्यका भेदाः न भेर अ- नेन द्योतनीयाः स्युस्तदा भेदानयनेन नभेन न (न-१) (न-२) . (न-र+१) एते अभिन्नाः । अतो व्यस्तगणनया एकोत्तराणां र-संख्यकानां बधः ए- कायेकोत्तर-र-संख्यकाबधेन निःशेषो भवतीति सिध्यति । एकाधेकोत्तर- र-संख्यकानां बधो लाघवेन र अनेन प्रकाश्यते । यथा १. २. ३.....न = न , १.२.३....म = म १. २. ३.....र = |र_इत्यादयो भवन्ति । एवमेतत्सङ्केतेन न अयं लाघवेन न-भावितमित्युच्यते । न (न-१)(न-२) .(न-र+१) न(न-१) (न-२). (न-र+१) གཡོ —（ - र न =म (न-१) (न-२) ... ( न-र+१) न-र रनर इति सिध्यति । निर=न मेनर एवम्, नमेर- (१) (४) अ, क, ग अङ्कानां मध्ये यदि अ, क मिथो दृढौ, क. ग अयं च अ-भक्तो निःशेषो भवति तदा अ-संख्यया ग-संख्या निशेषा भवतीति पूर्व प्रतिपादितम् । एतत्सिद्धान्तबलेनाधो लिखिताः सिद्धान्ताः सुखेनोपपद्यन्ते । (आ) यदि अ, क मिथो ददौ तदा अ,न कम एतौ च दृढौ भवतः। (का) यदि अ, क, ग, घ.... मिथो दृढास्तदा अ,न क.प ग.म घ.ब....मिथो दृढौ भवतः ।

·हढाङ्कसिद्धान्ताः। (गा ) अ,, अ., अ....,क,, क., क,....इत्यादिषु यदि अ,,....अ.....प्रत्येकं क,, क.....प्रत्येकेनाङ्केन दृढं तदा अ.अ.अ....., क,क,क.....मिथो दृढौ भवतः । (५) य इत्यत्र या निरग्रा लब्धिः सा नि (1) अनेन प्र- काश्यते । अथ अ-दृढसंख्यायाः कः स महत्तमघातो येना न यं निः- शेषो भवतीति विचार्यते । न अत्र यावन्ति गुणकखण्डानि अ, २अ, ३अ,....इत्यादि, तत्खण्डसंख्याप्रमाणम् = नि ()= नि, । एवं यानि अ,' शु- द्वानि खण्डानि तत्प्रमाणम् = नि (अर) । एवं न, न*....शु- द्धानां प्रमाणानि विदितानि भवन्ति ततः सर्वखण्डसंख्यायोगसमः अ- दृढाङ्कघातो महत्तमो येना न यं निःशेषो भवति । यथा उदा. ( १ ), १. २. ३.....१५ = १५ अयं २ दृढाङ्कस्य केन महत्तमघातेन निःशेषो भवति । अत्र नि () = ७ । नि (३३) = ३ । नि (३) = १ । नि(३) = ० । अतः ७+३+१= ११ अयमेव मह- त्तमघाताङ्कः । येन अर्थात् २३१ अनेना १९ यं निःशेषो भवतीति । म (म-१) (म-२) (म-र+१) (६) ममेर- - अयं पूर्वयुक्तितोऽ भिन्नः । अथ यदि म-दृढसंख्या भवेत्ताह तदल्पाः १,२,...., र सर्वा मतो दृढा भविष्यन्ति । अतः (म-१)(म-२)....( म-र+१) इयं संख्या र अनेन निःशेषा भविष्याते । अतो यदि (म-१)(म-२) ... (म-t+१) =ल, तदा ममेर-म.ल। अतस्तदा मभे, अयं म-दृढाङ्केनापवयों भवति । म, अङ्केन योऽपवयों भवति सोऽ अप(म) नेन द्योत्यते । १२३......

·८८ हढाङ्कसिद्धान्ताः। १ नाम-१-१ (७) द्वियुक्पदसिद्धान्तेन (य+र)मयम+म यम-१ र +म(म-२) य म-र+....रम । अत्र म, म (म-१), म ( म-२ म (म-१) (म-२) एते सर्वे गुणका अभिन्नाः | आद्यन्तगुणकविहीनाः सर्वे गुणका यदि म- दृढाको भवेत्तहि, म-दृढाङ्केनापवा भवन्ति । एवं द्वियुक्पदसिद्धान्तेनैव यदि म-दृढाको भवेत्तदा ( य+ र + ल +व+....) म=यम+म+लम+....+अप (म) इति सिध्यति । अत्र यदि य, र, ल, वादीनां संख्या ना भवेत्तथा सर्वे वी रूपसमाः स्युस्तदा (१+१+....) म=नाम ना+अप (म) :: नाम-ना=ना ( नाम-१-१ ) = अप (म) अत्र यदि ना, म-दृढश्यैतौ मिथो दृढौ तदा पूर्वयुक्तितः = अप (म) इति सिध्यति । अयमेव फरमट-गणकस्य सिद्धान्तः ( Fermat's Theorem ) (८) यदि अ,+क, य+क, य+क,य +....( १ ) अनेन ह- ढसंख्यैव विदिता भवेत् तदा कल्प्यते यदि य-न, तदाऽनेन दृढसंख्या म भवतीति । तदा म-अ,+क, न+क, न+क न+.... (२) (१) अस्मिन् यदि य = न+न,म तदा (१) समीकरणस्य रूपम् अ+क, न+क, न,म+क. ( न+न, म ) +.... =अ,+क, न+क, न+कन +.... + अप (म) म+अप(म) अर्थात्, इदं म--संख्ययाऽपवयं भवेत् । अतो न किमपि बीजगणि- तेन सूत्रं कर्तुं शक्यते येन दृढसंख्यैव द्योतिता भवेत् । (९) यदि न-दृढसंख्या स्यात्तर्हि १+न-१ अयं न-संख्ययाऽ- प्रवृत्त्या भवति। अयमेव विलसन--गणकस्य सिद्धान्तः (Wilson's Theorem ·८ १.३ + +.... यर पप प हढाङ्कसिद्धान्ताः । अस्योपपत्त्यर्थ प्रथमं दीर्घवृत्तलक्षणेन इप=१+य+ + +.... : इय-१-य+ (इय-१)=( य+ +....)प । अत्र द्वियुक्पदसि- द्धान्तेन दक्षिणपक्षे या अस्य गुणकः= १ । वामपक्षे चा- (इय-१ ) पपपप इथ (५१) + (-२) (प-२)-.... स्मिन् प्रथम पदे इयप, या गुणकः = न (दीर्घवृत्तलक्षणेन) २ पदे या गुणकः= १) प (प-१) (प-२)प 12 नि अतः सरूपसमीकरणसिद्धान्तेन वामपक्षीयो य--गुणकः प_प(प-१)प, प (प-१) (प-२)प_ पाप-२५-२)(प-३)+.. २ =१ दक्षिणपक्षीयो या गुणकः । ततश्छेदगमेन प–प (प-१ ) प प (पर) (प-२) प.....=lu ,....(१) अत्र यदि न--दृढसंख्या तथा स्याद्यथा न-१-प । तदा (१) समी- करणेन |न-१ = (न-१ ) न-१-१ (न-२) न-२ (न-२ (न-२) (न–३)न--..... (२) अत्र न--दृढसंख्या तेन ( न-१) न-१ अस्मिन् सर्वाणि पदानि न-अपवर्त्यांनि अन्तिमं चे १न-१ दं फरमटसिद्धान्तेन रूपहीनं तदा न-अपवर्त्य भवेदेवं (न-२)न-१, (न-३)न-१ इत्यादिषु च स- ३ - - .... .... .... .... प प - + ·२२) - .... २)+ .: १+न-१ हढाङ्कसिद्धान्ताः। वाणि पदानि न-अपवानि, अन्तिमानि २न-१, ३न-' इत्यादीनि च रूपहीनानि न-अपवर्त्यांनि । एवं (न-१) न-१, (न-२)न-१ इत्या- दिषु यदि लब्धयः ल,, ल., ल,,....इत्यादयः स्युस्तदा (२) समी- करणेन |न-१ =ल, न+१- (ल,न+१) (ने-१) (न-२) |२ (ल,न+१)- = अप ( न ) + १ - + (-१) न-२) (न--१) पदपर्यन्तम् -अप (न)+(१-१)न-१--१ = अप (न)-१॥ = अप (न) अनेन विलसन--सिद्धान्त उपपद्यते । अनेन सिद्धान्तेन निर्दिष्टसंख्या दृढा वाऽदृढाऽस्तीति सुखेन ज्ञा- यते । यथा ११ इयं दृढा वाऽदृढेति प्रश्न- अत्र न =११, न-१+१=१+१.२.३.४.५.६.७.८.९.१० =३६२८८०१ इयं न (११) संख्यया शुध्यति । अत ११ इयं संख्या दृढास्तीति । (१०) ( ५ ) सिद्धान्तेन काचित्संख्या दृढाकधातगुण्यगुण- कखण्डरूपा भवितुमर्हति । अतः काचित् संख्या = सं = अनक त. गम,....। यत्र अ, क, ग दृढाः। अथात्र प्रत्यक्षतो दृश्यते यदियं सं=अन. कत. गम,.... ( १+अ+अ+..+अन ) ( १+क+क+....+कत) (१+ग+ग+....+गम ).... एतेषां बधे यानि पदानि तेभ्यः सर्वेभ्योऽपवर्त्या भवति । अतः सर्वापवर्तकानां योगः = (१+अ+अ+....). (१+क+क+....) (१+ग+ग+....).... -

·दृढाकसिद्धान्ताः।
६१
अन+१
-१
अ-१
कन+११ ग+१
क-१
तथापवर्तकानां संख्या च=( न+१ ) ( त+१) ( म+१ )....
यत्र रूपं सा संख्या चापि अपवर्तकत्वेन गृहीता ।
अथोपयोगिनां सिद्धान्तानां सूत्राणि
निजेनैव भुवा वा या संख्या शुध्यति सा दृढा
सन्त्यनन्ता दृढाश्चात्र संख्याः संख्यार्णवे ध्रुवम्
परस्परं दृढा याः स्युस्तद्वर्गाद्यपि वै दृढम्
अन्यवर्गादिघातोऽपि स्वीयतः स्यात्तथा दृढः
दृढयोर्भाज्यहरयोहरढच्चेद्विशुध्यति
भाज्यश्च यद्गुणस्तर्हि गुणः शुध्यति हारहृत
दृढेकयुग्मादिबधेन संख्यका
पृथक् हृता याश्च निरग्रलब्धयः
दृढस्य तद्योगसमानघातत-
स्तत्संख्यकाभावितमेव शुध्यति
आद्यो दृढश्चेदपरेण वै दृढ-
स्तदा परस्य प्रथमेन तुल्यः
व्येकेन घातो विधुना विहीन-
आद्येन भक्तः परिशुद्धिमेति
ताडक् सूत्रं च युक्तिश्च यद्वशाज्ज्ञायते बुधैः
केवलं दृढसंख्यानां मानं नैवोपलम्यते
कश्चित् स्वयं दृढश्चेत्स्याहि तेन विशुध्यति
विधुना सहितं धीमन् व्येकतदृढभावितम्
॥७॥

·દ૨ दृढाङ्कसिद्धान्ताः। अर्थतन्मूलकाः कतिपयसिद्धान्ताः । ॥ ८॥ ॥ ९ ॥ । ॥१०॥ ॥११॥ या या हरहृताः सन्ति तुल्यशेपा हि संख्यकाः तासां तुल्याग्रसंज्ञा स्यात्तद्धरस्य वशादिह एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्येकहारसमा गुणाः भाज्येन हारविहृतास्तीग्राण्यसमानि हि एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्येकहारसमाश्च ये तान्येवाप्यग्रकाणीह यदि भाज्यहरौ दृढौ श्रेढ्योईयोः पदे द्वे द्वे क्रमातुल्याग्रके यदा तदा द्वयोः सर्वपदाहती तुल्याग्रके हरात् यद्धारवशतस्तुल्यशेषौ राशी तदन्तरम् तद्धारविहृतं शुध्येदिति चिन्त्यं विपश्चिता दृढः कोऽपि रसैर्भक्त एकाग्रो भवति ध्रुवम् पञ्चायो वा सदा विद्वन् रामानल्पः स चेद् दृढः कोऽपि वर्गः शरहृतो विशुध्येदथवा भवेत् एकाग्रो वेदशेषो वा दृढसिद्धान्तयुक्तितः दृढाङ्कघातः संख्यायाः कस्या अपि विहीनतः तत्संख्ययैव विहृतस्तदृढेन विशुध्यति इत्थं संक्षेपतरछात्रबुद्धिवृद्धयै द्विवेदिना सुधाकरण लिखिताः सिद्धान्ता दृढसम्भवाः ॥१२॥ ॥१२॥ ॥१४॥ - ॥१५॥ ॥१६॥ इति दृढाङ्कसिद्धान्ताः समाप्ताः ॥ शुभं भूयात् । श्रीरामोऽवतु ।

·॥ श्री॥ विज्ञप्तिः। आणका:८ १२। " १ ૨ १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते २ एकस्मिन् स्तवके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकर- ण,धर्मशास्त्र,साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुन्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता एव एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ५ भारतवर्षीय,ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैर्देयं वार्पिकमग्निम मूल्यम मुद्राः ७ मासिकं (व्याल्युपेब्ल्-द्वारा) ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं ७ प्रगणव्ययः पृथग् नास्ति। 6. तं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला | गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) (२) शब्दकौस्तुभः।भट्टोजिदीक्षितकृतः(व्याकरणम्) १० (s) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरताकराख्यया व्याख्यया सहितम् (मीमांसा) (४) भाष्योपबृंहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैत दशर्नप्रकरणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ॥ (वेदान्तः) १ (१) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः ६ अग्रे मुद्रणीयत्वेनाभीप्सितौ ग्रन्यौः- विधिरसायनम् । अप्पयदीक्षितकृतम् (मीमांसा) न्यायकणिका वाचस्पतिमिश्रकृता एतदन्यानि कानि चित्पुस्तकानि अपेक्ष्यन्ते चेदस्मत्कार्यालय. पुस्तकानां मुद्रिता महती सूची आणकाध संप्रेष्य द्रष्टव्या । कार्याध्यक्षा-हरिदासगुप्ता, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा-संस्कृतपुस्तकालयस्य बनारस सिटी। १ ·TAE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, BENARES. This Monthly Magazine consists of very rare and valuable ancient Sanskrit works on Vedic Literature, Hindu Philosophy, different sciences, general literature and Puranas &c, that have never been published before. The monthly issue of this Magazine dealing with one subject contains 100 pages of Demy octavo size, printed neatly in beautiful types on good thick paper, after being carefully corrected by the Pandits of the Government Sanskrit College, Benares. The works included in the Magazine hitherto issued and those in course of preparation for publication are as follows : Names of Books, Fasciculus ready for Sale. 1. Sanskäraratnamâlâ, by Gopinatha Bhatta. (Sanskâra) 2. Sabdakaustubha, by Bhattoji Dikshita. (Vyakarana) IO. 3. Sloka Vârtika of Kumarila Bhatta together with the Commentary called Nyaya- (Mîmânsa) 9. ratna kara, by Parthasarathi Misra 4. The Vedanta-Tatwatraya of Sri Lokacharyya (Vedanta) 1. 5. Karana-Prakash by Bramhadeva (Complete) 6. Nyâyakanikå of Váchaspati Misra. (Mîmânsa) (in preparation.) 7. Vidhirasa yana of Appaya Dikshita. do. do. FOR INDIA, BURMA & CEYLON. ... Annual subscription (in advance) Rs. 78 0 Monthly Do. (Per V. P. Post) 0 12 O Single copy I O FOR FOREIGN COUNTRIES. £. s. d. Anaual subscription (in advance) OIS O Single copy I 9 Postage free. To be had from : H. D. GUPTA, Secretary, The Chowkhamba Sanskrit Bk. Depot, BENARES CITY. II.