·VIDYA
ATIVA
10916
RHIRT
RAJADHARMAKĀŅD ARARY.
KRTYAKALPATARU
BHAVAN
SN
or
A hitherto unpublished treatise
OF
Laksmidharabhatta,
A minister of the king Govindacandra of Kanauj,
Edited with a critical introduction,
BY
Sa Vs 3
LĀK JAG
JAGDISH LAL., SHASTRI
MA, MOL
Sometime the Cataloguer of Jain Manuscripts
AND
Mcleod-Kashmir Sanskrit Research Scholar,
University of the Panjab,
LAHORE.
1942.

·Published by
Pt. Jagdish Lal, Shastri,
M.A., 11.O.L.,
Hotu Singh Road,
Sant Nagar, Lahore.
Reprinted from the Oriental College Magazine,
Vol. No. 3., May 1942.
Printed by
Pt. Sri Krishna Dixit
Bombay Machine
Press, Mohan Lal
Road, Lahore.

·Introduction. Raiadharmakanta's Relation to Kriyakalpataru Rījadharmalinda is one of the hindas of Krtyakalpataru of Laksmidharabhatta, the foreign minister of king Govindacandra of Kanauj (1100–1160 A D) None of the kāndas of Krtyakalpataru is hitherto published According to a ms described by Prof Peterson, Report 1 (1882---3, P. 108) the entire work Krtyakalpataru consists of the following kandas : (1) Brahmacārıkında, on the unmarried Vedic student, (First) (2) Grhasthak inda, on the duties, fasts and festivals of householder, (Second) (3) Naiyatakālakanda, on the daily duties of a householder, (Third). (4) S'rāddhakānda, on funeral ceremonies, (Fourth) (5) Danakanda, on the religious gifts, (Fifth). (6) Pratisthakānda, on the consecration of idols, (Sixth) (7) Tirthakānda, on the pilgrimage to sacred places, (Eighth). (8) S'uddhikānda, on purification, (Tenth) (9) Rajadharmakanda, on the kingly duties, (Eleventh). (10) Vyavahārakanda, on law, (Twelfth). (11) S'antıkānda, on propritiary rites, (Thirteenth). (12) Moksakanda, on salvation, (Fourteenth). According to this report Rajadharmakanda holds the eleventh position which corresponds with the information contained in the introductory verses 1 1915, PP. According to M M Cakravartı (JASB 357—361) the two missing kandas (7, 9) are Puja and 1 Cf. काण्डे शसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधी, 1d गोत्सगों यसोर्धारा पर्वाण्येकादशे क्रमात् । 5 ·2 Prayas'citta. He bases liis arguments for the existence of Päjäkāņda on the fact that the titles of Candes'vara's Ratnakaras are modelled on the kändas of Bhatta Lakşmīdhara and that the title Půjáratnākara of Caņdes'vara must have been derived from the Pūjākānda of Lakşmidhara. M.M. Cakravarti considers a ms. (Ind. Govt. MS. No. 8401) whose first leaf is missing and the end is lost to be that of the Pújākāņda of Kętyakalpataru. According to him, the ms., after describing the dikşā . or initiation, proceeds to describe the rites for the worship of dcitics, Sürya, S'iva, Brahma, Vişnu, Durgā etc. The existence of Lakşmidharabhatta's Prayas'cittakanda of Kștyakalpataru is confirmed by the fact that it is quoted by Raghunandana in the Malamāsa and Priyas'citta tattvas. S'ülapiņi in his Priyas'cittaviveka quotes Kalpataru and its author at least twelve times on Prayas'citta matters. As to the relative position of the Püjá and Prayas'cittakandas Cakravarti comes to the conclusion that Päjä which should naturally follow Pratișthi would be the seventh and Prayas'citta which should precede S'uddhi would be the ninth in order of arrangement. The mss. of Rajadharmakanla of lipbakalpataru. The mss. of Rūjadharmakảnda are very rarc. Thc present edition of Rajadharmakānda is based on a single ms. in thc possession of the Royal Asiatic Sociсty of Bengal. The loan of this ins, was secured through thc Panjab University Library for Dr. Laksliman Sarup, J. A., (Panjab), D. Phil. (OAon), Olicier D' Academic, (l'rance), Head of the Sanskrit departincnt and l'roſessor of Sanskrit at the University of the l'anjab. Ilc was Lind cnough to ask me to prepare a critical cdition of this work under his guidancc and put the inanuscript matcrial at my disposal. No other completc ms. of Rijadharmakinda accessibic in India. was 1. But Kanc (History of Dharmas'astra, P. 315), remarks, 'the most complete ms. at present known is that in ·3 On account of war the India Office Library mss (Nos 1386, 5464) of the same could not be obtained on loan However, It would be useful here to quote the brief description, as recorded in the India Office Library Catalogue, of the mss of Rajadharmakinda (a) No 1386, India Office Library Catalogue it is described as follows -Foll 46 Size 121 X4 , fairly good, , modern Devan igarı writing ten lines in a page It begins न्याय्ये वर्त्मनि यजगद्गुणवता गेहेषु यद्दन्तिनो राज्ञा मूर्धनि यत्पद व्यरचय गोविन्दपन्द्रो नृप । तत्सर्व सलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स ल मीधर काण्डे शसति राजधर्मनिचयाने कादशे पुण्यधी ॥१॥ राजप्रशसा प्रथमममिपेको गुणास्तत । अमात्या अथ दुर्गाणि वास्तुकर्मविधिस्तत ॥ राष्ट्रसङ्ग्रहण कोशो दण्डो मिन तन पुन । राजपुनाभिरक्षा च मन्त्र पाइगुण्यमेव च ॥ यानाभिपित्तकृत्यानि देवयात्राविधिस्तत । महोत्सवश्व कौमुद्या ध्वनोच्छ्रायविधिस्नत ।। महानवम्या पूजा च विधिश्चिदस्य चाप्यय । गयोत्सगों वसोांग पाण्येकादशे प्रमात् ।। अथ राजप्रशसा । तन मनु ।' इति राजप्रशसा fol 3', इत्यभिपेविधि fol 5• इति राजगुणा । अथामात्या fol 6 , अथ दुर्गाणि fol 10', अय वास्तुकर्म- विधि fol 14', इति वास्तुशान्ति fol 20' इति राष्ट्र, अथ कोश ol 21, अय रामपुरता fol 23, अथ मन्त्र ib अय पाडगुण्य fol 20', श्रय यात्रा fol 26. अथाभिषिक्तस्य कृत्यानि fol 310 अय दवयात्राविधि fot 38 , अथ कौमुदी महोत्सfor 39• श्रवेन्द्रध्वनोच्यायविधि fol 399, It ends from Bhavisyapurana ) the library of the Valarini of Udupur (Peterson s First Report 1883, PP 108 11) which contains 12 Linkles (the I was ablc to first bcing incompletc), und has 1108 folios scc three lindis mit, Rijadharmı Vyaran and Dina, - . - ·एवं यो वाहयेद्धारां शाखरष्टेन कर्मणा। तस्य भूः सिच्यते सर्वा सनगा सहसागरा ॥ अश्वमेघसमं पुण्यं दिनहोमात्प्रजायते । वाजपेयशतं रामावमिष्टोमशतं तथा ॥ पाययो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च सुखी भवेत् ।। इति श्रीमगोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविप्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्यकल्प- तरी राजधर्मकाण्डः सम्पूर्णः। (8) No. 5464: India Office Library Catalogue. It is described as follows:-- fol. 51; size 11} in, by 5 in.; fairly well written, in the Devanāgari character, about A.D. 1865; twelve lines in a page. It begins fol. 10. श्रीगणेशाय नमः । शिवयोस्तनये वन्दे विनवारणवारणम् । सर्वदा सर्वदं सेव्यं वेदवेदिजनस्तुतम् ॥१॥ न्याय्ये वर्मनि etc. गोत्सर्गो वसोपारा पाएयेकादशे क्रमात् ।। अथ राजप्रशंसा. The abhiseka begins fol. 3; rijagunah, fol. 56; amatyah fol 6; durgāņi fol. 11; Västukarmavidhi, fol. 15. Vistupariksi fol. 21%; Kosa fol. 24; danda fol. 25%; Yatri, fol. 29%; abhisekakrtyini,fol. 350; devayatrividhi, fol. 42%; Kaumudimahotsava, fol. 436; dhvajocchrayavidbi fol. 44; Vahnividhi, fol. 47; Vasordhári fol. 48; Vasordhíránives'anavidhi, fol. 50. It ends fol. 51: एवं यो वाहयेत् धारा cte. ete. इति महा- राजाधिरामधीमगोविन्दचन्द्रदेवमहासिद्धिविपदिकमट्टहृदयधरात्ममग्रीमलदमीधरविर. चिते फस्यकल्पतरो राजधर्मकाएडं समाप्तम् ।। The ms. is a recent copy from Poona, of moderate accuracy. Thic date of the original (i. c. 1695 ) is given on fol. 51": धागांकातुचंद्राब्द प्रापणे मितपतक । द्विनीया युधे फांदं पुत्रार्थ संप्रपूरित । मुलतानपुरे रम्यै घोरयर्यस्य मंदिरे .! फागोनियामिना मट्टीगौरीश्परशर्मणा ॥

·18 गङ्गाविश्वेशकाश्याश्च दर्शनाकुलचेनमा । गदाधरश्चिर जीव्यादिति याचापरेण तु ॥ इति राजनीतिकाड समाविमगमत् ॥ ६ ॥ ( (c) There a complete ms of Krtyakalpataru (No 1385) consisting of twelve kandas in the India Office Library (d) There is a mention of a ms of Krtyakalpataru ( (No 1307) in the catalogue of the library of His Highness the Mahāraja of Ulwar From enquiry it is now revealed that this is the ms of the Vyavaharakanda of Krtyakalpataru ( (e) Dr Peterson describes (vide his first report 1883, Pp 108--111) a ms of Krtyakalpataru in the library of the Maharına of Udaipur in the following way फूत्यरत्नाकर । ब्रह्मचारिफाण्ड ] Folios 79 Lines 10 Letters per line 48 Begins श्रीगणेशाय नम देव स्फुरन्मरि (हि) मतत्तदनन्तमत्स्य- धर्मादिजन्मथिताद्भुतवैभवो य । ब्रह्माण्डयुबुदमयो लरदशलेश- स्तनपोहतु स बोधमहोदधिर्व ॥ १॥ It is incomplete गृहस्थकाण्ड 2 Folios 110, Lines 10, Letters per Line 49 Begins श्रीगणेशाय नमः । स्वाध्यायाधिगमोऽर्थतत्त्वगतये सत्कर्मनिष्पत्तये Ends पुर्वतोऽय प्रकार इति मेधातिथि ।। इति श्रीभट्टलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरो गृहस्यकाण्ड समातम् । नैयतकालकाएड 3 Folios 160, Lines 10, Letters per line 48 Begins श्रीगणेशाय नम । येन प्रत्यङ्गभ्रसिन्धुपयसि स्नानादिमि कर्मम Ends' इत्येष कथितो राजन् । पुराणश्रयणो विधि । इति महाराजाधिरामश्रीमगोविन्दचन्द्रदेवमहामान्धिविपहिया घरात्मजेन श्रीलक्ष्मीधरण विरचिते कृत्यकलातरी नैयतकालकाण्ड समातम । श्राद्धकाण्ड 4 Folios 100 Lines 10, Letters per linc 46 Begins श्रीगणेशाय नम । य पुण्यात्मा बिनोति प्रतिदिनमतितईन्त कारैर्मनुष्यान् ।

·to Ends. : प्राधानिके स्थाने प्रधानहोमस्थाने । इति भट्टहृदयधरात्मजमहासान्धिविप्रहिकश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ श्राद्धकाण्ड समाप्तम । प्रन्यसंख्या ३०००. दानकाण्डः 5. Folios 96, Lines 10, Letters 40. Begins: रौ नमो विनराजाय निर्वित्रफलदायिने । Ends: नक्षत्रनायकं कुर्याद्दाराभ्यां मध्यतः स्थितम् ।। इति श्रीभट्टलदमोधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ पञ्चमं दानकाण्ड समारम् ।। प्रतिष्ठाकाण्डः 6 Folios 83, Lines 9, Letters 41. Begins: : श्रीगणेशाय नमः । अथ प्रतिष्टा । तत्र प्रासादादिफलम् । तत्र यमः । कृत्वा देवकुलं शुभ्रम् Ends: विशेपेण तु सम्पूस्तेि पूज्या: शतशो मुने ।। इति श्रीमहाराजाधिराजगोविन्दचन्द्रसान्धिविप्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्यकल्पतरौ तीर्थकापडं समाप्तम् । ग्रंथसंख्या २५२५. शुद्धिकाण्ड: 10. Folios 54, Lines 9, Letters 35. Begins: : श्रीगणेशाय नमः । वर्णादप्युचितार्जनापि भृशं शुद्धैर्यदीयैरमी । Ends: पतिमी च विशेपेण......निन्दितः ।। इति भट्टश्रीलक्ष्मीधरेण विरचिते कृत्यकल्पतरी शुद्धिकाण्ड समाप्तम् । पसंख्या १२५०. राजधर्मकाण्ड : 11. Folios 51, Lines 9, Letters 52. Begins: श्रीसिद्धिविनायकाय नमः । न्याय्ये वर्मनि यजगदगुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो Ends: : आयुरारोग्यमैश्वर्य तदन्ते च सुखी भवेत् इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविपहिकधीलदमीघरमविरपिते फत्य. कल्पनरी रामधर्मकाएर सम्पूर्णः । संवत् १६१२. व्यवहारकाएड: 12. Folios 170, Lines 10, Letters 49. Begins: मो नमो भगवते वासुदेवाय ॥ वो नमः शिवाय । नानाशास्प्रययोविवारचारप्रसानलस्यापिन Ends: स्वतः विभानगचेयुलेख्यमप्यन्तरेण मान ।

·इति भट्टहृदयधरात्मजमहासांधिविमहिकमश्रीमल्लक्ष्मीपरविरचिते कृत्यकल्पतरौ
व्यवहारकाएडे व्यवहारकाण्डं समाप्तम् ॥
प्रन्थसंख्या ५०००.
शान्तिकाएड: 13. Folios 83, Lines 12, Letters 50.
Begins: नमो गणेशाय || नम: शिवाय ॥
यस्मिन् बिभ्रति विश्वपालनमहायज्ञ द्विजन्मोत्तमे
Ends. ब्राह्मणा दैवतं महत्
इति महाराजाधिराजश्रीमद्गोविन्ददेवमहासान्धिविग्रहिक श्रीमदुहृदयकरात्मज.
भट्टश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ शान्तिकपौष्टिककाण्डं समासम् ।।
मोक्षकाण्डः 14. Folios 89, Lines 8, Letters 51.
Begins : श्रीगणेशाय नमः । वेदान्तोक्तिविवेकवैभवगलद्दुरिमायातमः ।
यथा गतिन श्येत तथैवास्य महात्मनः॥
इति गोविन्दचन्द्र......मोक्षकाएडं समाप्तम् ॥
।। २६५० ।। संवत् १७०८"शुभमस्तु ।
(f) Prof. Kane makes a mention of the transcript of
Kftyakalpataru in the Benarcs Sanskrit College library.
Description of the present ms.
The ms, on which this edition is based belongs to the
| Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta. It is numbered III.
G. 76. It contains folios 57. No. of lines per each folio is
generally nine, but rarely it is ten or eleven. No. of letters in
each line is 52. It is written in Devanagari script. It is dated
Samvat 1862. It begins on folio I : श्रीमिद्धिविनायकाय नमः ।
न्याय्ये वर्त्मनि यजगद्गुगावा गेहेषु यदन्तिनो
रामां मूर्धनि यस्पदं व्यरचयद्गोविन्दचन्द्रो नृपः।
तत्सर्व सलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स लक्ष्मीधरः
काण्डे शंसति राजधर्मनिषयाने कादरो पुण्ययीः ।।
महानवम्यां पृश्या ? (आ) च विधिश्चिास्य पाप्यय ।
गोत्मगी घमोर्धारा पाण्ये कादशे धमान | etc.

·8 a - It ends on folio 57. प्राध्यो व्याघयस्तस्य न भवन्ति कदाचन। श्रायुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च सुखी भवेत् ।। इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्य- कल्पतरौ राजधर्मकाण्डः सम्पूर्णः । The colophon of the scribe is as follows :-#HED sina १८६२ मिति आश्विनवदि ८ चन्द्रवासरे । The manuscript bears on the front and the back a seal of the college, Fort William. The date of Lakşmidharabhatta, the author of Krtya kalpataru (a) In the colophons of the manuscripts of. Kętyakalpataru, Lakşmidharabhatta is described as the son of Hrdayadhara and the minister for peace and war of Mahārājādhirāja Srimadgovindacandradeva!. Govindacandra was Gāhadavāla king of Kanauj whose inscriptions range over a period of forty years3 (1104-1154 ) and who reigned from 1114 to 1156. The date of Lakşmīdharabhațța, therefore, falls in the first half of the twelfth century A. D. (d) In the Vyavahārakāņda of Kệtyakalpataru, Lakşmidhara is said to have quoted Vijñānes'varas. As 1. Cf. 1. O. 1386, 5464; RASB. III. G. 76; Peterson, First Report PP. 108-111, 2. Cf. JASB 1912. PP. 344-5; Ray's Dynastic History of Northern India, Vol. 1. Chap VIII; History of Kanauj in Farrukhabad Gazetteer of the United Provinces. 3. Folio 380 of the Benares Sanskrit College Transcript of Kalpataru on Vyavahāra. Cf. M. M. Cakravarti, JASB., 1915 PP. 357-361. The extract which Lakşmidhara is said to have quoted in the Vyavahārakāņda is the following: "क्षत्रधर्मस्तु माझयो ब्राह्मणं दासकर्माणि न कारयेदिति विज्ञानेश्वरः स्वरसा" ·Vyjāines vara flouri hed in Kaly inapura in the reign of Vikramarka whose inscriptions range from 1077–1125 AD, the time of Vijñanes vara falls towards the end of the eleventh or the beginning of the twelfth Some time must have clapsed before Mitaksar could have been known and studied at Kanauj Thus the time of the Vyavah ırak upda of Krtyakalpataru falls in the second quarter of the twelfth The position of Vyavah irakında of Krtyahalpataru is twelfth The Rajadharmakanda which is eleventh in order of arrangement must therefore fall a little earlier, say, in the latter half of the first quarter of the twelfth century A D The arrangement of the contents of Rajadharmakan la The Rujadharmak ında is in the form of a digest of Hindu political thought It consists mainly of extracts from ancient authorities on the subject in hand Laksmıdhara takes a topic and on this topic quotes a number of authorities Very rarely in connection with texts cited he offers his notes or comments His citations are not strictly in chronological order Let us examine chapter V which discusses forts His first authority is Yajuavalkya, then comes Manu, then Matsyapurana, Manu again, Brhaspatı, Manu a third time, Byhaspati again, Matsyapurina a third time, Brhaspati a turd time, Matsyapuruna a third time, Devipurina The twentytwo chapters of the Rujadharmakunda can be divided into seven well defined units of political thought (1) Laksmıdhara devotes the first ten chapters to the expos: tion of seven elements which go to makc up thc Statc For instance the first three chapters treat of thc first clcment til, the king, luis appreciation, consecration and qualifications, thic fourth chapter deals with the second element ils , thic ministers In the fifth the third element 12, the fort is discussed Thc girth and seventh chapters are concerned with territorial ·10 clement The fifth, sixth and seventh cicinents, viz., treasury, army and ally are discussed in thc cighth, ninth and tenth chapters respectively. (2) The cleventh chapter deals with the protection of the crown prince. (3) The twelfth chapter constitutes the discussion of State-policy. (4) Six measures of policy (şidguṇya), viz., alliance (gwa). war (fant), marching (71a), halting (IRR), dividing the army (7) and seeking protection (4147) are explained in the thirteenth chapter, (5) The fourteenth chapter discusses the directions antecedent to marching. (6) The duties of a consecrated monarch are discussed in the fifteenth chapter. (7) Chapters 16-22 treat of either post-war festivals or ritual performances for the welfare of the State. The contents of the Rajadharmıkan la with reference to the bibliography of Laksmīdharabhatla :- The twentytwo parvans of Rajadharmakāņda are indicated below along with the authorities cited in each :- 1. The appreciation of kingship: Manu (four times), Nárada (twice), Gautama, Běhaspati, Angiras, Rāmāyaṇa. 2. Coronation: Brahmapuriņa, Rāmāyaṇa 3. The qualifications of kings: S'ankhalikhita, Gaútama, Yājūavalkya (twice), Katyāyana (twice), Vişnu, Manu. 4. Ministers: Yājñavalkya, Manu (thrice), Matsyapurāna (thrice), Katyāyana, Mahábhárata (thrice), S'ankhalikhita (twice), Vişnu, Rāmāyaṇa. 5. Forts: Yajnavalkya, Manu (thrice), Matsyapurāņa (thrice), Bșhaspati (thrice), Devipurāna. 6. Town-planning : Matsyapurāņa, Bahvrcagļhya (= As'valayanagſhyasūtra). 7. The control of empire: Manu (six times), Apast mba, S'anklialikhita, Bphaspati (twice), Yajñavalkya, Katyayana (twice), S'ankha, Yama.

·11 8 Thc treasure Mahibh rita (twice), Manu (thrice), Brhaspıtı, Vispu, Gautama, Y invalkya, Katy .yanı (twice). 9 The army Mahibh rata 10 The ally Manu (twice), Yajnavalkya (twice), Matsyapur ina, Mah ibhirata) 11 Thc protection of the crown prince Matsyapurana, Mah bharita 12 Discussion of Policy Manu (five times), Roim yana (thricc), Y ujñavallya, Mah ibharata (twice), Matsyapurana, Us anas 13 The si expedients Manu 14 Expeditions Manu (thirteen times), Yijñavalkya (six times), Matsyapurana (sıx times), Ramayana (three times), S'ankhalkhita, Brahmapurana, Mahabharata, Gautama (thrice), Yama, Baudhryana, Devala (twice), Apastamba, Vyasa (twice), Parus ara, Adityapurana, Visņu (twice), Katyayana 15 The duties of a consecrated monarch Manu (fourteen times), Matsyapuruna (thrice) Mahabharata (four times), Visnu (thrice) Yajnavalkya (seven times), Us anas, Gautama (thrice), Sankhalıkhita (sıx times), Yama (four times), Markandeyapurina, Narada, Katyayana (four times), Brahmapurana (thrice), Brhaspati, Apastamba (twice), Vasistha, Bhavisyapurina, Devipurana 16 Direction for the performance of an idol procession Brahmapurana 17 A festival in honour of Kartikeya held on the full moon of the ninth day of the bright half of Asvina Skanda purina 18 A festival in honour of Indra Devipurana 19 Worship of Goddess Durgi on the ninth day of bright half of As vina Devipurana ·12 20. Direction for the worship of Goddess Durga on the royal insignia: Devipurana. 21. Releasing the bull: Devipurāņa. 22. Direction for a rite in which offerings are made to Agni to secure powers of the fire-God to the sacrificer: Bhavisyapurāņa. The most popular authors with Lakşmidhara are Manu and Yājñavalkya. The influence of the Mahabhārata and the Matsyapurāņa is also great. The following will give an idea of the number of times he has quoted his chief sources:- 1. Manu 55. 15. Närada 3, 2. Yajñavalkya 22. 16. Vyása 3. 3. Matsyapurāņa 19. 17. S'ankha 1, 4. Mahābhārata 14. 18. Us'anas 2. 5. Katyāyana 12. 19. Devala 2. 6. Sankhalikhita 11. 20. Bhavişyapurāna 2. 7. Gautama 9. 21. Angiras 1. 8. Rāmāyaṇa 9 22. Bahvịcagſhya 1. 9. Bphaspati 8. 23. Baudhāyana 1. 10. Vişnu 8 24. Parās'ara 1. 11. Yama 6 25. Adityapurāņa 1. 12. Brahmapurāņa 6. 26. Märkandeyapurana I. 13. Devīpurāņa 6. 27. Vasiştha 1. 14. Apastamba 4. 28. Skanda I. Synopsis of the work, Chapter 1. The appreciation of kingship. Lakşmidhara quotes Manu and Närada to maintain that the king embodies the divine virtues of Indra, Agni, Yama etc. Yet it should not be supposed that kingship is due to divinity. The institution of monarchy is not a deliberate divine creation (vide Parva 15). The king is a trustee of the people. His divine nature is due to kingship. As a king he ·13 represents the best elements of Indra, Surya, Vryu, Yama, Varuna, Soma, Agni, Prthivi He wields a rod of authority to maintain justice According to Gautama people of all classes, except the Brahminas are enjoined to wait upon him Brahmanas too should recognize him The word Rujan' which signifies a king is defined by Brhaspati in two ways He is so called because he delights people with his magnificent personality and the splendid procession of his fourfold army Like most of the Hindu statesmen Laksmıdhara is a believer in the monarchical form of Government He quotes Ramayana and draws a dark picture of the anarchical State Chapter II. The consecration The origin of consecration ceremony can be traced as far back as the Rigveda ( X 173 ) A detailed descrip tion of this ceremony is given in the Aitareya Brahmana (VIII 4 15) and the Visnudharmottara But Lakşmidhara quotes the relevant extracts fron the Brahmapurina and the Ramayana only The representatives of four classes --Brahmana, Ksatriya vais ya and Sudra-are enjoined by the Brahmapurana to share actively in the consecration ceremony of the monarch It appears certain therefore that the king was as much respon sible to Brahmana as he was to Sudra It is interesting to note that an exhaustive list of all the paraphernalia required for consecration ceremony drawn from the extracts of the Ram yana quoted by Laksmi dhara Chapter III The qualıfications of kings According Aristotle the best government is "that which is administered by the best' Aristotle can be to ·14 are placcs virtuc above cverything else. He advocatęs rule by one individual or one family which "happens to be so preeminent in virtue as to surpass all others." He states that 'a people who are by nature capable of producing a race superior in virtue fitted for kingly Government. In the same strain Kautalya prefers a physically blind monarch to an intellectually blind one. Ancient writers on law and polity have rightly stressed the imperative need of learning in a monarch. In support of this very proposition Lakşmidhara quotes S'ankhalikhita, Gautama, Vājñavalkya, Kātyāyana and Visņu. In the appreciation of kingship (Ch. 1) Lakşmīdhara has laid the stress on the people's regard for their monarch, but here it is the monarch's regard for his people which he emphasizes. Howsoever intellectually superier to all the castes a king (generally a Ksatriya) should never assume an intellectual superiority over a Brahmaņa. Moreover a king should relax his command over him. This seems to be the burden o Gautama's maxim TFI FERÈ Agnaš! This caste distinction, splitting the society into unequal grades, puts fundamental restrictions on the otherwise wide powers of royalty. Thus the king's responsibility towards the Brāhmaṇa class assumes a somewhat different shape from what it does towards the members of his own class or those of vais'ya and S'ūdra. Chapter IV: The ministers. A monarch needs a retinue of experts to assist him in the right performance of his duties. The work of administration is divided into various departments under these experts. The expert heads of the departments are responsible to the governing head only. The king keeps a watchful eye on the manifold activities of his state officers through his ministers. The ministerial ·15 office is therefore naturally rendered very important Laksmīdhara quotes authority after authority to emphasize the necessity of all-round virtues in a minister Rajadharmahảnda has collected a list of some important functionaries of the State, together with their perspective requisites These functionaries include besides the ministers, commander-in-chief, superintendents of treasury, elephants, horses, forts, harem etc The charioteer, the sword-carrier, the chamberlain, the clerk, the messenger, the female betel. bearer, the personal attendants of the king are not in the least lesser in importance Quoting extracts from the Matsyapurina, Laksmıdhara lays some rules of conduct for the king's servants A servant should carefully listen to what the king says and never interrupt him in his speech In an assemblage he should speak sweet and agreeable words to the king Unpleasant things that may be unavaidable for his well being should be communicated to him privately The sovereign may be approached in his quiet mood with a prayer of conferring a favour upon some one, but a prayer for one's own self should always be made through some friend A servant should not disclose to anyone the kindly or unkindly elings of the king towards him When a king orders any one to perform any service he should readily volunteer himself to do it Of course this should be done knowing the hours of business, otherwise if he does so at all times, he becomes an object of hatred and ridicule He should always remain very modest and never knit his eye-brows in his presence or laugh too much He should not talk too much in the presence of the king, nor should he remain silent He should not be artful or proud, nor shoul he speak too much of himself ·16 llc should take his seat in the righe.rs thic Irft of the king according to lis warrant of precedence inul not bchin or in front of liimi. IIc should not yawn, dow signs of worines, cough, assumc angry demeanour, rest liim.clf aszainit anything, drit his cycs, vomit and belch in the presence of the sovereign. Ilc should serve the sovereign with a clear mind and free from laziness. llc should always shun craſtiness, wickel. ness, backbiting, atlicism and low morals. Lakçmidhara quotes further cxtracts from the Matsyapurina to show how a scrvant should judge whether his sov'crcign is pleased or displeased with him. Thic disgusted monarchi, according to Jatsyapurina, gives liopes but does not confer benelits accoalingly. llc appcars angry tlougli there is no cause of anger and thouglı remains pleasant, hic speaks uplcasant words. The disgusted king show's his gnosi-will towards others but hates him with whom hic is disgusted, lic finds faults with his words and spcaks Otlicr words not having concern with the business. The king turns away his attention from thic piccc of work of his subordinate with whom he is disgusted. Marks of thic king's picasure, according to Matsyapurura, can be stated thus:-when a king becomes pleased hic always assumes a pleasant aspect towards him, accepts his words witha gentlencss, offers scat and asks about his welfarc. A pleased king sccing his servant in private docs not become afraid, hearing his words becomes checrful, listens cvcn to his unpleasant words, accepts his humble offerings and remembers him with a cheerful expression of his face, Chapter V. Fortress. The value of fortress as an organ of Statc can bc rcalized from the fact that a single arclier standing on a rampart can ·17 fight against a hundied and a hundred can fight against ten thousands and so on A fortified post is, therefore, a valuable factor in the successful waging of warfare Six varieties of fortress are mentioned in Manu They are-a fort (1) surrounded by desert (= fragi), (2) water (= Fati), (3) earth (= haigti), (4) trees which make it impassable (= gagi), (5) hill (=fifici) or (6) formed by placing the army in a particular position (qesi) Brhaspati has enjoined that the king's palace and the court are to be fortified Laksmıdhara quotes extracts from Matsyapuraņa on the kinds of royal palace to be built Of the vanous kinds of palaces, -oblong, square, circular, trian. gular, drum shaped cte, the crescent-shaped has been regard. ed as the best In relation to the king's Palace, Matsyapur ina lays down the respective position of the residential quarters of ministers, judicial and military officers, Vedic professors, students, physicians, veterinary doctors, grooms, elephant drivers, etc Directions for elephant-yard, cow-sheds, storchouses etc, are also mentioned Among the stores Matsyapurnpa has enjoined all kinds of grains, clothes, medicinal plants, fruits, salts, pungent things such as sacred figs, pippali, pippli-múla, poisons of snakes etc. In the state of emergency when the fortress is besieged, supply and outside communications are cut off by the enemy's strong forces, it is natural that the provisions of the fortress shall run short. In the circumstances Laksmıdhara or his proto-ideal, the statesman of Matsyapur ina has discovered a number of devices for keeping hunger satisfied, The device is called ksudyoga The fruits of Sarısa, rigs, Sami and vijapura should be prepared in clarified butter and taken at the interval of fifteen days Kascru, its fruits and roots, ·18 Ikşumüla, Bisa, Durvā, should be cooked citlicr in milk or clarified butter, made into a ball and caten at an interval of a month. Chapter VI: Direction for the performance of house-laying ceremony. Territory is an important organ of State and architecture a main element of territory. A detailed description, on the part of Laksmidhara, of the house-laying cercmony needs no defence therefore. The construction and occupation of a new house forms the subject-matter of the As'valāyana Gșhyasūtra (II. 7-9), Angirasa Gſhyasītra (111. 2-4), Påraskara Gșhyasūtra (III. 4), Āpastamba Gșhyasūtra (17. 1-13), Khadiragſhyasūtra (IV. 2. 6-22) and other Gěhyasūtras. On this topic Laksmidlara quotes only two authorities As'valāyana-Gphyasūtra and Matsyapurāņa. The Matsyapurāņa (Chapters 252-257) deals at length with the construction of a house, its posts, the timber to be employed, the rites to be performed when laying the foundation etc. In the discussion over the periods of building a house it is said that if the foundations of a house be laid in the month of caitra the owner of it gets ill; if in Vais'ākha he gets cows and gems; if in jyestha he dies; if in Āsādha he gets good servants; if in Bhādra, he becomes a loser of something; if in As'vina he loses his wife; if in Kārtika he gets wealth and so The influence of asterisms, days, yogas, Muhurtas etc, is also discussed. Both As'valayanagěhyasūtra and Matsyapurāpa enjoin that a person wishing to build a house should test the nature of the soil before he starts the house-building operations. on, ·19 There are five methods of such a test according to Matsy?- purāna (1) White earth is lucky for the Brahmanas, red for the Ksatriyas, yellow for the Vars'yas and black for the S'ūdras This can be ascertained by digging (2) The earth tasting sweet is good for the Brahmanas, pringent for the ksatriyas, bitter for the Vais'yas and black for the S'udras (3) A hole is to be dug one foot and a half square and it is to be leaped with cow-dung, melted butter is then to be placed on a kuchcha earthen pot and four wicks should be placed in it, one in each direction If the eastern wick burns more bright than the rest it means the plot of land is good for the Brahmanas, if the western wick is more bright the land is good for the Ksatriyas, if the southern wick is more bright the land is good for the vais'yas, the brightness of the nothern wicks shows that the land is good for the S'udras, and if all the four wicks are equally bright the land is good for all the four classes of people (4) The knee deep pit is to be filled with excavated earth, if the excavated earth be greater than the hollow filled, then the building reconstructed on the grounds will bring in riches and influence, if all the earth dug out be not enough to fill the pit it means loss and if it just fills the pit then the result will be normal (5) The land on which the house is to be built should at first be got ploughed and sown with some seeds, if the seeds sprout and become big in three, five or seven days, the lind should be known to be the best, if the sproutings are small, that land is to be avoided, if the sproutings are tolerably high that land is middling A few tests (Nos. 1,4) of the Matsyapurana are in common ·20 with As'valīyanagshyasútra. But there are a few others which are peculiar to As'valiyanagſhyasūtra. (1) As'valāyanagşlıyasītra considers that plot to be the best for building a house on where the waters coming together from all sides to the centre of it flow round the resting place having the latter on their right side and then are discharged off to the east without noise. (2) Another method is to fill the pit with water and leave it there through the night. If in the morning there is water in the pit the ground is excellent; if it is moist only, the ground is of middle quality; if it is found dry in the morning the plot is to be rejected. Besides the extracts on the method of testing the soil for a house, extracts on Vāstuyajña, Vāstus'ánti etc., are quoted from Matsyapurāna. Chapter VII: The administration of kingdom. Lakşmidhara quotes Manu (7. 2.) to support that the protection of subjects in accordance with law is the chief duty of a consecrated Ksatriya monarch. According to Lakşmidhara the monarch should be a consecrated Kşatriya. In this he is followed by Madhavācārya (Cf. his comments on the Rājadharmaprakarana of Parās'arasamhitā). It may be inferred therefore that Lakşmidhara as well as Madhavācārya did not recognize non-Hindus as emperors or kings. It also proves that the sovereigns under whom Lakşmīdhara and Madhava served were defiant of the influence of contemporary muslim rulers. On the other hand, under contrary circumstances, Candes'vara and Mitramis'ra had dispensed with both consecration and Ksatriyahood as the essential requisites of a monarch. Candes'vara served under Bhaves'a and Mitramis'ra under Virasimhadeva, Both Bhaves'a and ·21 Virasımhadeva had acknowledged the sovereignty of Muslim emperors of Delhi Yajnavalkyasmrti mentions certain classes of people against which the king should guard his subjects A special protection is enjoined against the Kayastha class Laksmıdhara quotes Manu (7 111 112) to prove that a king's power is limited But if through folly the king transgresses the limitations of his powers he becomes deprived of his kingdom and life In chapter XV Laksmıdhara quotes from the same source several instances of deposition of wicked and tyrannical kings Chapter VIII Treasure The king is enjoined to amass a huge store of wealth to carry out the administration of his kingdom in normal times as well as in emergency Treasure is one of the seven organs of State The king receives taxes as mere wages in lieu of his services to the people But he should see that they are proportionate. While levying taxes on the merchant class he should take into consideration the details of buying ind sell ing, the journey involved, feeding along with his accessories and the measures of safety As the water insect, the calf and the bee eat their food little by little, so little by little the king should draw from his kingdom the annual taxes Excessive greed on the part of the king is harmful both to the taxer and the taxed Chapter IX Army Army is also an organ of State On this important organ Laksmıdhara quotes only three relevant verses from the S antiparva of Mahabhārata According to this authority the defensive und offensive forces of State consist of cight columns, riz, chariots, elephants, horses, battle ships, warriors ·22 on foot and forced labourers. Obviously the list includes the idea of nearly all the columns of modern warfare. Chapter X: Ally. Modern theorists may not recognize thic ally as a constituent element of any State. But the ancient Hindu politicians believed more in practical than in theoretical concepts. They took into consideration all the elements which contributed to the moral and political existence of a community. The alliances with other States determined the position of the community in the political world. Even to-day, when the recognition of ally as an organ of State is objected to, no State can do without an ally. The securing of an ally is considered by such ancient Hindu politicians as Manu and Yajnavalkya to be more advantageous than the gain of gold and territory. Even a weak ally is highly commended, says Manu, if he is righteous and grateful, has his people content, is loyal and persevering in his actions. According to Matsyapurāna, the friends are of three kinds: (1) the friends of the father and the grandfather, (2) the enemy's enemy, and (3) an acquired friend arising out of necessity. Matsyapuräņa regards the two previous kinds of friends as superior. As kartu in the Ma'nā'onārata friendship ur tanity art not two permanent entities. They are interchangeable as fits in the need of the contractor. Chapter X1: The protection of the crown prince, Having disposed off the analysis of the first unit, viz., the organic structure of State, in the first ten chapters, Lakşmidhara comes to the treatment of the second unit viz., the protection of the crown prince in the eleventh chapter. The importance of the prince to the reigning monarch ·23 can no longer be minimised An educated princc can casily suldue against the Ling a revolt engendered either by lus enemies or his dependants The protection of the prince by various means either through ministers or spics is imperative therefore The prince should be thoroughly trained in various branches of learning as Matsyapuriņa says He should be grounded in Dharma, Kuma, Artha, archery, the use of chariot, elephants and horses, and mechanical arts and varions other physical exercises The prince should specialize in politics He should watch the necessity He need not be rigorously true, but should indulge even in falsehood of the need arises Men should be employed to guard him under the pretext of guarding his person He should not be allowed to mix with undesirable persons He should be taught lessons on gentility, humility and virtue If he is found inamenablc to good qualities, he should be well guarded in a secret place where he should have all his comforts Chapter XII Discussion of Policy Matsyapuruna lays down that a king should ncither hold council with one man nor with too many According to Manu a king sliould appoint seven or eight ministers wellverscd in statecraft whom he should consult on state-affairs The suitable place for counsel is cither (1) a full-top, (2) a solitary housc, ( 3 ) or a desolatc forest Counsel should not be held in the presence of the idios, the dumb and the deaf, animals, aged persons, women, foreigners, the sich, ihc manned, the disgraced, animals and particularly women The opportunate moment for the counsel is either midduy or ind night ·24 Lakşmidhiara cites verses from Manu to show the procedure of deliberation in the council. According to Manu the king should ascertain the opinion of each of the ministers individually and also collectively The highest secrets of State are to be discussed by him with a learned and reliable Brāhmana. The treatment of the twelvefold circle (dvādas'arăjamandala) should have formed a chapter in itself but it is included by Lakşmidhara in the chapter on the discussion of policy. A fuller discussion of the Statal circle is found in Kamandaka's Nitisāra. But on this topic Laksmīdhara quotes only Manusmrti and Mahābhārata. In ancient Hindu Polity a State stood in all sorts of relationships with others from neutrality to hostility or alliance. A single group of alliances, enmities and neutralities thus consisted of twelve kings. 1. The Vijigisu or would-be-conqueror in the centre: Five kings in front of the Vijigisu are: 2. Ari, the enemy. 3. Mitraprakſti, the friend of the Vijigīsu. 4. Arimitra, enemy's friend, i e. the friend of the enemy of vijigīşu. 5. Mitramitra, friend of the friend of vijigişu. 6. Arimitramitra, friend of the enemy's friend. Five kings behind the Vijigișu are: 7. Pārspigráha, a rearward enemy. 8. Akranda, a rearward friend. 9. Pārsnigrāhāsāra, a friend of the rearward enemy. 10. Akrandására- a friend of the rearward friend. 11. Madhyama, an intermediary 12. Udāsina, neutral. The terms Madhyama ( = intermediary) and Udásina ·25 (=neutral) are dclined by Laksmıdlara thus --Madhyama (=intermediary) is the one who can overcome the ambitious monarch (t e Vijıgısu) and his enemy when they are in open hostilities with each other, Udasına l=neutral) is the one who can defeat the ambitious monarch (1 € Viigisu), his enemy and the intermediary (=Madhyama, defined above) when the three are not belligerants Each of the twelve states has five inner constituents, viz, minsters, territory, fort, treasure and army The twelve states are called the sovereign elements (Rajaprakſti) and their sixty constituents are called the resource-elements (=dravyaprakrti) The total number of the two kinds of elements is thus seventytwo Chapter XIII Sex expedients or sexfold policy The six forms of State-policy are (1) peace (sandhı), (2) war (vigraha), (3) marching (yana), (4) halting (Asana), (5) bifurcation (dva dhibh iva), and seeking shelter (sams'raya) It may be interesting to note here that in the Kautalıya Vatavyudhu is said to hold the opinion that there are only two forms of policy-peace and war, in-as-much as the six forms result from these two primary forms of policy According to Kautalya, as their respective conditions differ the forms of policy are six The six forms of policy are again subdivided Accord ing to Kamandaka there are sixteen kinds of Sandhi, five kinds of Vigraha, Yana and Asana and two kinds of Dvaidhibhava But according to Manu each of the six forms, Sandhi, Vigralia, Yana, Asana, Sams'raya and Dvaidhibhava is twofoid Bhatta Laksmıdhara goes in favour of the older authority Of the six expedients agreement with pledges is peace, offensive operation is war, indifference is neutrality, making ·26 preparations is marching and secking the protection of another is alliance. Over the interpretation of the word 'dvaidhibhāva' ancient politicians liave differed. According to the Kaušaliya whoever thinks that help is necessary to work out an end shall make peace with one and wage war with another. It is callcd dvaidhibhava. Kamandaka holds that a weak king should simultaneously seek shelter with two powerful hostile kings. If they fall out between themselves he should side with the stronger. According to Manu if the enemy is powerful the wcak king should station his troops in several regiments. According to Medhatithi, the weak king should take up one position and the force another. The object of this division of the army, according to some military experts is to deceive the enemy that the army is not very powerful in number. The division of the army into several groups constitutes dyaidhibhava according to Sukrācārya. Somadeva, the author of Nitiväkyämſta says that dvaidhibháva is to be resorted when a weak king is attacked by two enemies. In the circumstances he should conclude a treaty with one enemy and declare war against another. The purpose of this treaty is merely to avoid war on two fronts. But as soon as he is free from entanglements with the king at war he should pounce upon the enemy with whom he had concluded a treaty before. The king having recourse to such duplicity effects his own safety not under anybody's instructions but of his free and independent will. This kind of duplicity is termed svatantra. A paratantra dvaidhibháva is also mentioned by writers on politics. It is resorted to by one who receives remuneration from two kings inimical to each other. Chapter XIV: Expedition. Expedition is one of the six expedients of policy. Of ·27 the six expedients Laksmıdhara has treated the topic of expedition in the separate chapter The comparative importance of expedition over other expedients is obvious therefore The months of Murgas'ırsa, phalguna and caitra are auspicious for expedition A king should march forward at other times also, according to the condition of his forces or when some trouble has arisen for the enemy Due considera tion is to be given to portents omens, dreams etc In the chapter on army Laksmıdhara his quoted from the Mbh about the eightfold division of the army In actunl march he now refers to sıxfold force, consisting of elephants, horses, chariots, footsoldiers, army, treasury and mechanics, as mentioned in the Manusmrti war A particular division is suited for a particular period of The king is advised to march with a good force of infantry and elephants during the rainy season, of cavalry and chariots during the dewy and cold season, he should march with camels and mules during the hot weather, and with fourfold forces during the vernal season Morcover ? particular division is suited for a particular country an elephant corps can win a foe situated in 1 muddy surround ings or in a woody country, and a cavalry and chariots can vanquish a foc on even land The king should array his army in proper order in the form of a staff, or a cart, or a boar, or an alligator, or a needle or the Garuda bırd, but he himself should always encamp in the lotus array Smrtikaras have recommended four expedients of winn ing over an enemy They are Sima (conciliation), dina (gift), bheda (divide and rule) and danda (chastisement) To these Matsyapurana has added three more, viz, Upeks?

·28 (overlooking and endurance), Māyā (diplomacy) and indrajāla (some stratagem in war). Matsyapurāņa divides Sīma into two kinds:-Satya and asatya i. e. a policy of genuine and a perfidious conciliation. The righteous and the saints are won over by genuine conciliation which can be applied by the narration of their high pedigree, the description of the deeds done for their benefits, the acknowledgment of their gratitude etc. The policy of perfidious conciliation should be applied only in the case of the wicked. Of the seven expedients of winning over another Matsyapurāņa declares the expedient of gifts (dåna) as the best one. Lakşmidhara lays down some rules of conduct in war with special reference to Manu, So far as war is concerned a study of these rules firmly contradicts the maxim that all is fair in love and war. Lakşmidhara quotes from Gautama, Yama, Manu, Yājñavalkya, Devala, Vyūsa and Adityapurāņa to explain the Hindu philosophy of war. According to Hindu S'ästras a warrior should fight with great energy, and should never shrink from battle or turn back. Two temptations have been held out for an unyielding warrior-an undying fame if he wins and a glorious seat in heaven if he dies. But if a warrior frightened and turned back is slain by the enemies he takes upon himself all the sin that there may be of his master, and whatever merit he may have earned all that his master takes off. All the expedients recommended by ancient writers on polity are human devices. Success or failure is as much the fruit of human exertion as of destiny. All the undertaking therefore is dependent upon the ordering of Destiny and of ·29 An un human excrtion Of these two Destiny is incomprehensible and action is possible only in regard to human exertion Laksmidhura is not an extremist He believes with the zuthor of Matsyapur ina that fate, perseverance and time all three conjointly beir fruit to a man justis agricultural products depend as much on human endeavour (tilling of the soil etc) as on ruin (a divine gift) But the two, human endeavour and rain, must again depend on time timely tillage or rainfall would not bear the desired fruit Chapter XV Duties of a consecrated king Royal duties are divided into two sorts (1) negative and (2) positive The king is enjoined to give up hunting, dice, sleeping during the day, censoriousness, indulgence in sexual pleasures, intoxication, musical triad and listless wan dering Likewise he is forbidden to indulge in tale bearing, treachery, envy slandering, misappropriation of property, cruelty of speech and of assault Greediness stands at the bottom of all these vices and us therefore the one which the king should guard himself against A soi ereign should shun the two evils attendant on wealth-the evils arising out of not bemg used properly and of being used improperly For instance not to guard well the enclosure walls, not to repair the forts, not to collect wealth from various places to give out wealth to unfit coun tres and to unfit persons in improper times are regarded as not using wealth properly whereas to use wealth in vicious and bad works is regarded as using wealth improperly A sovereign should not be mild and simple hearted, nor should he be hard and grim that he may instil a thrill of dread in his people He should never joke with his retainers, for the latter begin then to despise him ·30 He should not give way to laziness, for all the works of a precrastinate king suffer. He should not shrink from battle. He is strictly forbidden to use his autocratic powers. If he ever uses then his fall is sure. Lakşmidhara quotes from Manu (7.41) instances of the deposition of irresponsible kings Vena, Nahusa, Sudāsa, Paijavana, Sumukha and Nimi. Lakşmidhara's sources are nowhere more varied than in laying down the positive duties of a monarch. According tothese sources a king shall have his force always operative and his manliness always displayed. He should guard his own weak points but must know the weak points of the enemy. He should hide the departments of Governments as the tortoise does its limbs. He shall ponder over his plans like the heron, and like the lion he shall exert his power; he shall snatch like the wolf and like the hare he shall double in retreat. The protection of subjects is the chicf function assigned to a monarch by the writers on polity. As Manu says, the king has been crcated the protector of all castes and orders Lakşmidhara quotes Manu and enjoins upon a monarch the all-round necessity of being efficient in S'astras. From persons learned in the threefold science he shall learn the triad; as also thc ancient science of Government, the science of reasoning and thic science of the soul and also the art of commerce from experts. The king should protect his own person besides the protection of his subjects. A monarch's safety always lies in peril. The danger of poisoning confronts him at every step. As against this monacc, ancient politicians like Kausalya and Kamandaka have recommendel certain precautionary mcasures, A long discourse on such precautions is found in ·31 the two hundred and nineteenth chapter of the Matsyapurana Lalsmlıdhara realizes the supreme importance of the safety of the king—the prominent organ of State and quotes in toto this exhaustive discourse The main dread to the king's personal safety originates from poisoning against which the king should well guard himself The means of protection from poisoning are vividly described in books on polity Laksmıdhara quotes extracts from Matsyapurana on this subject Poison is often administered through food Matsyapurana lays down some rules for examining such food mixed with Poison It is said that the food mixed with poison will exhibit rainbow colour, look rough with bubbles, give out bad smell, make an explosive noise and headache to a person by its fume when put into the fire A fly will not sit and if it does, it will instantly die The poisoned stuff in a somewhat long time becomes rancid like anything kept for a fortnight It begins to stink and ooze Then it becomes juiceless and scentless Poison changes the colour of the object into which it is mixed for instance, poisoned grain becomes copper coloured, milk turns blue, wine and water become of the colour of cuckoo, rice becomes blackish, bluish or yellowish, clarified butter becomes watery and poisoned matter becomes of the colour of a pigeon, fly turns green, ol gets red and raw fruits by coming in contact with poison become untimely ripe, npc oncs go stale, gan'ana's gr fader, har runt's havme surt and soft ones turn hard, small fruits become disfigured. Poisoned clothes lose their flush and becomc coi cred with black circular spots and iron and gears turn palc Poisoned flowers and sandal gric most disagrecable smell and the bark of the tooth-stich becomes blac) and gets tiun ·32 S'aka when poisoned dries up and watery dishes begin to bubble and the stuff prepared with Saindhava salt begins to froth. In the discovery of the fact whether a particular substance of food is mixed with poison or not, the birds and beasts are the best helpers. Different birds form up different attitudes at the sight of poisoned substance; for example the sight of cakora becomes fixed and the cuckoo loses its melody, the crane moves abrupt, black bees begin to buzz, Kraunca becomes stupefied, cocks begin to cry, parrots shrill, the female parrots begin to vomit, Câmīkara goes to another place, Kāraņdava instantly dies, monkey begins to make water, Jivajīvaka becomes morose, mongoose shoots up its hair, Prşata deer begins to cry, peacocks become pleased. Works on polity have laid down some ways of judging the people guilty of poisoning. According to Matsyapurāņa the person who administers poison in king's food etc., turns pale and very much confused, and uneasy when examination is being made. His sight becomes restless; he becomes absent-minded; he will drop his upper cloth in confusion, will turn speechless like a wall, agitated, nervous and will try to conceal his person, scratch the floor, shake his head, rub his mouth and scratch his forehead and will be hasty in everything where baste ought not to be done. The king should find out by these sights the men who administer poison. Chapters XVI-XXII. Chapters XVI-XXII deal respectively with the direction for the performance of an idol procession, a festival in honour of Kártikeya held on the full moon of the ninth day of the bright balf of A'svina, a festival in honour of Indra, worship of Goddess Durgā on the ninth day of the bright half ·Parva 1 श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिक श्रीलक्ष्मीधरभट्ट- विरचिते कृत्यकल्पतरौ राजधर्मकाण्डः । श्रीसिद्धिविनायकाय नम । न्याय्य वर्मनि यजगद्गुणयता गेहेषु यद्दन्तिनो राज्ञा मूर्धनि यत्पद व्यरचयद् गोविन्दचन्द्रो नृप । तत्सर्व खलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स लक्ष्मीधर फागडे शसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधी ॥१॥ राजप्रशसा प्रथममभिपेको गुणास्तत । अमात्या अथ दुर्गाणि वास्तुकर्मविधिस्तत ॥२॥ राष्ट्रसग्रहण कोशो दल्डो मित्र तत पुन । राजपुनाभिरक्षा च मन्त्र पाडगुण्यमेव च ॥ ३ ॥ यात्राभिपित्तकृत्यानि दवयात्राविधिस्तत । महोत्सवच कोमुया ध्वजोच्छ्रायविधिस्तत ॥४॥ महानवम्या पूजा' च विधिश्चिहस्य चाप्यथ । गवोत्सों बसोर्धारा पाण्येकादशे क्रमात् ॥ ५॥ अथ रामप्रशसा (१) तत्र मनु - राजधर्मा-प्रयच्यामि यथावृत्तो भन्नृप । सम्भवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥६॥ अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतोऽभिदुत भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसमप्रभु ॥७॥ इन्द्रानिमयमााणाममेश वरुणस्य । चन्द्रवित्तेशयोश्चर मात्रा निहत्य शाश्वती ॥८॥ १ पूज्या for पूजा २ Vanu smrti, edited by G S'ustri Benares, 1935 VII 1, 37 ३ रिगुत for प्राभ्युत इनि मुगिसमनुस्मृती ·Parva 1. यस्मादेपा सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः । तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ॥६॥ तपत्यादित्यवचप यपि च मनांसि च । न चैनं भुवि शक्रोति कश्चिदप्यभिवीतितुम् ।। १० ॥ सोऽनिर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् । स कुयेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ॥ ११ ॥ नारद:- प्रजा पञ्च रूपाणि रामानो धारयन्त्यमितौजसः । अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥ १२॥ कारणानिनिमित्तं वा पदा क्रोधवशं गतः । दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥ १३ ।। यदा तेजः समालम्येद्विजिगीपुरदायुधः । अभियाति पराम् राजा तदेन्द्रः समुदाहृतः ॥ १४ ॥ विगतकोघसन्तापो हृष्टरूपो यदा नृपः । प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥ १५॥ धर्मासनगतः श्रीमान् दण्डं धत्ते यदा नृपः । सम: सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतो" "यमः ।। १६ ।। तदा स्यर्थिगुरुम् प्राज्ञाम् भृत्यादीन् पृथिवीपतिः । अनुगृहासि दानेन तदा धनद उच्यते ॥१७॥ ८ मनु:- इन्द्रस्यास्य वातस्य यमस्य वरुणस्य च । सोमस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥१८॥ चार्षिकांश्चतुरो मासाम यथेन्द्रोऽभिप्रवर्पति । १. Institutes of Nirada or Niradasurti, Ed. by Jolly Calcutta, 1883.XVII. 26-31. २. दनिमित्तं वा for निनिमित्तं वा इति मु० ना० ३. समालम्व्य वि for समालम्वेद्वि० इति मु० ना०. ४. स उदा० for समुदा० इति मु० ना०. ५. ०ध्यतः स्मृतः for स्वतो यमः इति मु० ना० ६. गुरुप्राज्ञभृ० for गुरून्प्राज्ञारभू० इति म० ना० ७. स धनदः स्मृतः for धनद उच्यते इति मु० ना०. EManu IX.203-311. ६. वायोश्च for वातश्च इति मु० ना०. १०. चन्द्रस्या० for सोमस्या० इति मु०म०.

·Parva I. तथाभिवत्तद्राष्ट्र कामैरिन्प्रनत परन् ॥ १६॥ अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रात्सम्यगव्रतं हि तत् ॥ २० ॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारैः प्रवेष्टश्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ २१ ॥ यथा यम प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । तथा राज्ञा नियन्तव्य. सर्वस्तद्धि यमत्रतम् ॥ २२ ॥ वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एव हि दृश्यते । तथा पापानिगडीयाद् प्रतमेतद्धि वाहमाम् ।। २३ ।। परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रप्रतिको नरः ।। २४ ।। प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु । दुष्टसामन्तहिंस्रश्च वदाग्नेय प्रवं स्मृतम् ॥ २५ ॥ यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रत: पार्थिवं प्रतम् ।। २६ ॥ अनादिश्चाप्यनन्तश्च द्विपदं पृथिवीपतिः। दीप्तत्वाय शुचित्वाच्च यद्यसौ न पथश्च्युन ॥२७॥ अशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुपः । शुचिश्चैवाशुचिः सद्य कथं राजा न दैवतम् ॥ २८ ॥ तस्मात्त नावजानीयान्नाक्रोशेग्न' विशेषयेत् । प्राज्ञायां वस्य" तिष्ठेत्तु" मृत्यु स्यात्तद्वयतिक्रमात ॥२६॥ आज्ञा'तेज' पार्थिवाना सा च वाचि प्रतिष्ठिता। १. स्वं राष्ट्रं for तद्राष्ट्रम् इति मु०म० २ नित्यम् for सम्यक् इति मु० म० ३. नियन्तव्या. प्रजा for नियन्तव्य सर्व इति मु० म० ४ एवाभि for एव हि इति मु०म०५ This line is not found in Naradasmrti & XVII.12. मानव: for पूरुष, मु. ना० ८. सम्यक् for सद्यः इति मु० ना० E XV11 52 १० कोशेच विशेषत, for क्रोशेन विशेषयेत् इति मु० ना०. ११ चास्य तिष्ठेत for तस्य तिष्ठेत्तु इति मु० ना १२ XVI1 32 १३ प्रज्ञा for आज्ञा इति मु० ना० ·Parva I. स' यद् प्रयादसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम ॥ ३०॥ राजनाम' चरत्येपु भूमौ साक्षात्सहनहफ् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य प्रतिष्ठेरनिमाः प्रजाः ॥३१॥ रताधिकारादीशत्वासानुप्रदर्शनात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ ३२॥ निर्गुणोऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एव पतिः सदा । प्रजानां 'निर्गुणोऽप्येवं पूज्य एव नराधिपः ॥३३॥ राज्ञामाज्ञाभयाद्यस्मान्न च्यवन्ते" पथः प्रजाः। च्यवहारस्ततो ज्ञेयः शंसतो" राजशासनम् ॥३४॥५ स्थित्यर्थ पृथिवीपालेश्चारित्र' विधयः कृताः। चारित्रेभ्योऽप्यतः प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥३५॥ तपाक्रीताः प्रजा राज्ञ:'" प्रभुरासां तथा नृपः । तस्मात्तद्वचसि स्येयं वार्ता तासा" तदाश्रया ॥३६॥२२ चारित्रविधयः-राजकृता भागादिव्यवस्थाप्रकाराः। राजशासनम् राजाज्ञा । वार्ता-पिपाशुपाल्यादिवृत्तिः। २३ घालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः। महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति ॥ ३७ ।। एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् । १. से यद्युरस for स यद्यूयादम० इति मु० ना०. २. XVII. 19. ३. राजेति सबरत्येप for राजनाम चरत्येपु इति मु० ना० ४. संतिष्ठेरन्प्रमाः फचित for प्रतिष्ठेरनिमाः प्रजा इति मु० ना० ५.XVII. 20. ६.XVII. 21. ७. निर्वलोऽपि for निर्गुणोऽपि इति मु० ना० ८. विगुणो० for निर्गुणो० इति मु० ना० ६. प्रभापतिः for नराधिपः इति मु०मा० १०.XVII 22 ११. च्यवेरन् for च्यवन्ते इति मु० ना०. १२. रादतो for रस्तनो इति मु० ना०. १३. ज्ञेयम् for शेयः इति मुं० ना. १४. संपृत्तम् for शंसतः इति मु० ना० १५. XVII. 23. १६. परित्र for चारित्र० इति मु. ना. १७. चरित्रेभ्योऽस्य तत् for चरिप्रेन्यो। sura: इति मुना०. १८XVII. 21. १६. राम! for राक्षः इति मु. ना. २०. Ta: for तया इति गु० ना०. २१. पासाम् for तासाम् इति मु० ना०. २२.XVII. 25. २३. VII.8-13.

·Parya I. कुलं दहति राजाग्नि सपशुद्रव्यखश्चयम् ॥ ३८ ॥ कार्य 'चावेक्ष्य शक्तिं च देशकालो च तत्त्वत । कुरुते धर्मसिद्धयर्थ विश्वरूपं पुन पुन ।। ३६ ॥ तस्य प्रसादे पद्मा श्रीविजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि स ॥ ४०॥ तं यस्तु द्वेष्टि सम्मोहात्स विनश्यत्यसशयम् । तस्य त्वाशु विनाशाय रामा प्रकुरते मन ॥४१॥ तस्माद्धर्म यमिष्टेषु स व्यवस्येन्नराधिप । अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु त धर्म न विचारयेत् ॥ ४२ ॥ दण्डानुवृत्तौ मनु - देशकालो 'च शक्ति च विद्या चावेच्य शक्तित.। यथाईत सम्प्रणयेनरेष्वन्यायवर्तिपु ॥४३॥ स राजा पुरुषो दण्ड स नेता शासिता च स । चतुर्णामाश्रमाणा च धर्मस्य प्रतिभू स्मृतः ॥ ४४ ।। दएड. शास्ति प्रजा सर्वा दण्ड एवाभिरतति । दएडः सुप्तेषु जागर्ति दण्ड धर्म विदुर्बुधा ॥ ४५ ॥ समीक्ष्य स धृत. सम्यक् सर्व रञ्जयति प्रमाः । असमीक्ष्य प्रणोतस्तु विनाशयति सर्वत ॥ ४६ ॥ राजेत्यनुवृत्तौ गौतम - 'तमुपासीनमधस्तादुपासीरनन्ये "ब्राह्मणेभ्य ॥ तेऽप्येनं मन्येरन् ।' बृहस्पति.- बलेन चतुरङ्गेण यतो रञ्जयति प्रजा. । दीप्यमान स वपुपा तेन राजाऽभिधीयते ॥४७॥ अङ्गिराः गुरुवद्येन भूपाल पापदण्डेन भूयसा सस्करोत्यवनाचन तेनासौ गुरुरुच्यते ॥४८॥ १ सो० for चा० इति मु०म० ० या० for त्वा इति मु० म० ३ VII. . I6-19 ४. त देशकालौ for देशकालौ च इति मु. म. ५ Dharmasutras of Gautama, Poona 1910 ६ मुपर्यासोन० for oमुपासीन० इति मु० गौ० ७.XXII 117 - XXII 118 ·Parva II. पापमपापकारिणम् । अवनात् = रक्षणात् ।। श्रीरामायणे- नाराजके जनपदे योगः क्षेमं प्रतते । नचाप्यराजफे सेना शत्रून् विषहते परान् ॥ ४६॥' विपालाश्च यथा गावो यथा चातृणफ वनम् । अजलाश्च यथा नगस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥५०॥" अन्धं तम इवेदं स्यान्नेह ज्ञायेत किश्चन । राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन् साध्वसाधुनी ।। ५१ ॥ इति राजप्रशंसा ।। अथाभिपेकः (२) तत्र प्रह्मपुराणे - सुतियौ च सुनक्षत्रे स्नानं नक्षत्रनामकम् । मुहर्ते सगुणोपेते सर्वोत्पातविवर्मिते ॥१॥ स्थिरे राशौ शुभयुते फेन्द्रे चोपचयान्विते । (कश्मीरायां तु पार्वत्यां शङ्करात्मा महीपतिः ।) १. Rimayana, Bombay 1913. २. योगक्षेम: for योगः शेमम् इति मु० रा०. ३. युधि for परान् इति मु. रा. ४. Ayodhyākinda 67. 24. ५. Ibid. 67. 29. It reads यथा छनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् । अगोपाला यथा गावस्तया राष्ट्रमराजकम. ६. Ibid. 67. 36. It reads अहो तम इवेदं स्यान प्रभायेत किञ्चन । राजा चेन्न भवेल्लोफे विभजन्साध्वसाधुनी. following extracts alleged to be taken from Brahmapuripa are not found in the extant published Brahmapurāņa. However these passages are found with slight variations in Mitramis'ra's Rajanitiprakās'a (P. 43) and Anantadeva's Rajadharmakaustubha (P. 326). Mitramis'ra and Anantadeva ascribc them to Brahmapuriņa. It appears thcrcforc that there must have been another recension of the Br. Pu. which awaits investigation. - Not found in Rajadharmakaustubha, scc P.327. Thc ·Parva II सर्वलवणसंयुमस्त्वमिपेच्यो 'नृपस्तदा ॥२॥ नार तत्र पर्तव्य पताकाध्वजसङ्कुलम् । नीरजस्कास्तथा कार्या राजमार्गा शुभेजले ॥३॥ पौर स्नातै सुवस्त्रैश्च भाग्य मङ्गलपाणिभि । गन्तव्य बारमुख्याभिस्तथा राजनिवेशनम् ॥४॥ पौरमुख्यैस्तथा 'याोर्गुणमुत्यैस्तथैव च । शोभनीय थ नगर सविलासश्च नर्तकै ॥५॥ स्मानकाने च कर्त यो महाकोलाहलस्तथा । वादिनशापुरया सूतमागधवन्दिमि ॥६॥ सामन्तैर्मन्निभिर्भाव्य छत्रचामरपाणिभि । श्रादौ फस्या महाशान्ति पुण्या वैनायिकी शुभाम् ।।७।। प्रशान्ति तथा श्रेष्ठा तृतीयामाहुति तथा । पुरोधा सोपासश्च श्रुतिस्मृतिसमन्वित ॥८॥ प्रयोदश महामन्त्रान् तर्पयेज्जातवदसि । चैकाप्रतिरथ "सत्यधर्मगणौ तथा ॥४॥ मायुप्यमभय चैव तथा स्वस्त्ययन परम् । वैष्यवानथ मन्धाश्च तथा पौरन्दरानपि । सावित्रसाधरौद्राश्च वारुणानय सर्वदा ॥ १०॥ तापारिति' त्रयोदश मन्त्रा । गया =ईगन्यामृहत्यादय । अप्रति. रथा- माशु शिशानेवि। सत्याय = आगा-सत्यमिति'। धर्मगया =यास्ते अमे पोरास्तनुष" इति । अभयस्बस्त्ययने यत इन्द्र", स्वस्तिदा' इति । १ नृप० RK नर mss २ Mitramis ra quotes Br Pu from this versc onwards ३ निवेशने for निवेशनम् RK ४०स्तथा- वायैर्गुणि for oस्नया वाटेगा RK ५ सत्याधर्म० for सत्यधर्म RP In the commentary too RP reads अधर्म० for धर्म० ६Vs XVIII 38 ७ vs XVII 81 इदगत्यामहेत्यादय for ईदृगन्यामहेत्यादय RP, RK reads इटगरयामागोत्यादय RV X 103 है TB 3 1232 १. TB. 1 7 3 TA 4 22 1 ११ RV VIII 61 13 १२ x 1522 ·Parva II. (८) राजा स्नातः पुनः स्नाप्य: फचगव्येन देववत् । मृत्ताम्ररौप्यहमोत्थे' जलपूर्णस्ततो' घटैः ॥ ११ ॥ तोयेन शूद्रैः स्लाप्यश्व पश्चिमां दिशमाश्रितः । ततः क्षीरेण वैश्यैश्च दक्षिणस्यां दिशि स्थितैः ॥ १२ ॥ क्षत्रियैश्च ततो दना पूर्वस्यां दिश्यवस्थितैः । अमृतेन ततो विप्रैघृतेनोत्तरतः स्थितैः ॥ १३ ॥ पर्वतोव॑मृदा पश्चाद्राज्ञ: शोध्य शिरो द्विजैः । वल्मीकमृदया कौँ शोधितव्यौ प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ शमस्थानाच मृदया प्रीवा शोध्या च भूभृतः । “राजवेश्यगृहद्वारमृदया हृदयं तथा ॥१५॥ देवालयमृदा पृष्ठं शोध्यं तस्याथ राजभिः । गजदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणस्तु तथा भुजः ॥ १६ ॥ शोधनीया शनैर्नासा वृपमङ्गलमया । फटिदेशस्ततो "वैश्यैवेश्याद्वारमृदा तथा ॥ १७॥ नदीकूलमृदा पावें शोधितव्ये यथाक्रमम् । अश्वशालामृदा शूद्रैः शोध्ये तस्या' जानुनी ॥ १८॥ गोकुलान्मृदया जङ्ग्रे पादौ च सरसो मृदा। सर्वोपधैः सर्ववीजैर्गन्धरत्नश्च सर्वपुष्पैः सर्वफलैः साप्यो रोचनया तथा । अथ भद्रासनगत: सर्वतोय. "सुभास्वरैः ॥ २० ॥ यथाशक्त्या समानीतेः पुरस्कृत्य पुरोहितम् । नृपतिस्त्वभिपेफल्यो दैवज्ञवचनान्नरः ॥२१॥ सर्वदा ॥ १६ ॥ 8" १. हेमरौप्योत्य० for oरौप्यहमोत्ये RP. हेमाये for हेमोत्यै. RK. २. •स्तया for oस्ततो RK. ३. मास्थितः for oमानित: RP. ४. पर्वतोत्थ० for पर्वतोय. RP. ५. राजवेश्या० for राजवैश्य RK. ६. पङ्गवि. for पम- जल RP; स्कन्ध for शृग RK. ७.०स्तत: शोध्यो ० for स्ततो वैश्य३० RK. Cशोधितव्ये पfor शोध्ये नस्याथ RK. १. गन्धेरनैश्च for गन्धरलेश्व RP. १०. तोयेस्नु मा० for नोयः .मु. RK. ११. शुभाम्बरः for मुभास्वरैः RP. १२. ०पुरोहित: for पुरोहिनम RP. १३. Wanting in RK.

·Parva II ब्राह्मणै क्षत्रियैर्वेश्य शूद्रमुख्यैस्तथैव च । पतिव्रताभिनारीभि पुत्रिणीमित्र पुत्रवत् ॥ २२ ॥ तत स्नातो विलिताङ्ग' कृतदेवामितपण । आबद्धमुकुट स्रग्वी बद्धपट्टो' विभूषित । मगलाना शत पश्येत्पुण्यमष्टोत्तर शतम् ॥ २३ ।। शान्त्ये प्राधानिके स्थाने सर्वमेतद् यथाक्रमम् । कृत्वा शेप ततो हुत्वा दद्यात्पुर्णाहुतिं तत ॥२४॥ अभिपित्तस्ततो राजा सम्पूज्यादौ विनायकम् । तत क्रमेण देवाश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥२५॥ प्रहान्नील च नागेन्द्रमग्निं विप्रान् पुरोहितम् । देवान् पितॄन् समुद्दिश्य दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ २६ ॥ अभय सर्वभूतेभ्य' सम्यक् तत्र ददानि च । आघातस्थानगान सर्वान्पशूनपि विमोचयेत् ॥ २७ ॥ बन्धनस्थानसस्थाश्च प्रमोचयति शास्त्रवत् । गोब्राह्मणाविहन्तश्च कण्टकान्' दारुणानपि ॥ २८ ॥ जहाति हस्तिहन्तश्च क्रूराश्चापि सुशिक्षितान्" । व्याघ्रचर्मोत्तरे रम्ये तथा सिंहासने शुभे ॥ २६ ॥ उपवेश्यो भवेद्राजा स्वयमेव पुरोधसा । सिंहासनस्थ सम्पश्येत्प्रकृतीश्च समागता ॥३०॥ छत्रायुधानि सम्पूज्य गणमुख्यास्तुरङ्गमान् । पारुह्यालकृत नाग विसृजन् धनसञ्चयम् ॥३१॥ प्रदक्षिणीकृत्य पुर प्रविश्य च पुनहम् । समस्तान् पौरमुख्याश्च कृत्वा पूजा विसजयेत् ॥ ३२ ॥ १ सुस्नातोऽनुलिप्ताङ्ग for तत स्नातो विलिसाङ्ग RK २ पदपादो for बद्धपट्टो RK ३ शान्तिप्रधान के for शान्त्यै प्राधानिक RK ४ साम्राज्यादौ for सम्पूज्यादौ RP ५ प्रहानलञ्च राजेन्द्र for प्रहान्नील च नागेन्द्र RK ६ सर्वभूतेषु for सर्वभूतेभ्य RP ७ स्थानकात् for स्थानगान RK ८ शास्त्रवत् for शस्त्रवित् mss ६ पापिष्ठान for फएटकान् RK १० सुरक्षितान् for सुशिक्षितान RK ११ समासत for समागता RP १२ प्रविशेष शुभ गृहम् for प्रविश्य च पुनगृहम् Rh, पुर गृहम for पुनर्गृहम् RP ·ततः Parva Iİ. (१०) गतेपु तेषु च धनस्तर्पयेनटनर्तकान् । ब्राह्मणान भोजयेत्सवान दीनानाथांश्च वान्धवान ॥३३॥ तनो महाजनैः सबै पूर्वराजक्रमादिभिः । श्राहारं कुरुते राजा राजभृत्यान विभज्य' च । प्राचम्य ताम्बूलमुखो विहरेत ततः क्षणम् ॥३४॥ कतिपयैः सार्द्धमन्तःपुरनिवासिभिः । रक्षेत्प्रयन्नादात्मानं भूयो भुङ्क्ते यथासुखम् ॥ ३५ ॥ अनेनैव विधानेन कुर्याद्वर्धापनं सदा । अभिपेकाहि यत्नेन प्रतिसंवत्सरं नृपः ।। ३६ ।। श्रीरामायणे-- शनेस्तस्मिन् प्रशान्ते तु जनयोपे नराधिपः । प्रयाम्य गुरुमासोनमित्युवाच पुरोहितम् । अभिपे माय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ॥ ३७॥ सदस्य' भगवन्सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि । तच्छुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो "द्विजसत्तमः ।। ३८ ॥ श्रादिदेशाप्रतो राक्षः स्थितान् युक्तान कृताञ्जलीन् । युक्तान्-नियोगिपुरपान ॥ सुवर्णादीनि रत्नानि मणीन्" सर्वोपपीरपि ॥ ३६॥ शुलं च माल्यं लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिपी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधानि च ।"॥ ४०॥ सितवर्ण च तुरग" गजं च शुभलक्षणम् । घामरन्यजने चोमे ध्वज छत्रं च पाण्डुरम् ॥४१॥ १. विसृज्य for विभज्य RP. २. विरेश for विरेत RK. ३. सपना० for प्रयत्ना० RP. ४. भुक्तश्चैव for भूयो भुक्ते RK. ५. Rāmāyana, Ayodhyakinda, canto III. verses 5 c.d-14. ६. च for तु इति मु० रा० ७. जना for नरा० इति मु०रा० ८. वसिष्ठं मुनिशालं राजा वचनमप्रवीत् for प्रणम्य गुरुमासीनमित्युवाच पुरोहिनम् इति मु० २०. ६. तद्य for तदस्य इति मु० रा. १०. मुनि for द्विम इति मु०० ११. यज्ञीन् for मयीन इति मु० २० १२. समाल्यानि for नंच माल्यम इति मु०रा० १३. ०युधान्यपि for युधानि प इति मु०रा० १४. चतुरनयल चै for सितवर्ण प तुरगम इति मु०रा०.

·Parva II. शतं च शातकौम्भानां' कुम्भानामग्निवर्चसाम । हिरण्यशृङ्गं वृषभं समनं व्याघ्रचर्म च ॥४२॥ यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं यच्च किश्चिन्मनोऽनुगम् । उपास्थापयत प्रातसन्यारे महीपतेः ॥ १३ ॥ अन्त पुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च । "चन्दनैः सम्भिरय॑न्ता सुमनोदामभिस्तथा ॥४४ ।। प्रशस्तवस्तु गुणयद्दधिक्षीरोपसेवनम् । द्विजानां शतसाहनं सत्प्रकारफलं लभेत् ॥ ४५ ॥ सिद्धमन्त्राद्यसम्भार:' प्रत्यूपम्येव कल्प्यताम् । सूर्येऽभ्युदितमाने श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् । ग्राहाणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥४६॥ आज्ञाप्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् । सर्वे च नागराश्चैव गणिकाश्च स्वनमृताः ॥ ४७ ।। कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनि । कक्ष्याम्=प्रकोष्टम् ।। देवायतनचैत्येपु नानाभक्ष्याः'५ सदक्षिणा: ॥४८॥ उपस्थापयितव्याच" माल्ययोगा: पृथक् पृथक् । बद्धदीर्घासयो योधा." सन्नद्धा मृष्टवासस' ।। ४६ ।। महाराजस्य भवनं प्रविशन्तु महोदयम् । १. ०कुम्भानाम् for oकौम्भानाम् इति मु० रा० २. शृङ्गमपभम् for Vलं वृषभम् इति मु०रा० ३. तत्सर्वमुपकल्प्यताम् for यच फिश्चिन्मनोऽनुगम् इति मु०रा० ४. चन्दनस्रग्भि० for चन्दनै सम्मि० इति मु० रा. ५ धूपैश्च प्राणहारिभिः for सुमनोदामभिस्तथा इति मु० रा० ६. मन्नं for ध्वस्तु इति मु० रा० ७. सेचनम् for ०सेवनम् इति मु०रा० ८ ०काममलं भवेत् for oकारलं लभेत् इति मु०रा०. ६. सिद्धमत्रायसम्भारम् for सिद्वमन्त्राद्यसम्भार RP. १० This line is mising in the extant Ramayana ११ Ibid 16-20. १२ प्राबध्यन्ताम् for आज्ञाप्यन्ताम् इति मु०रा० १३ ताजापचरा for नागराश्चैव इति मु० रा० १४.०वेश्मन: for वेश्मनि इति मु० स० १५. मान. for नाना इति मु. रा० १६. व्याः स्युर् for oव्याध इति मुग० १७. दीर्घासिनद्वगोराश्च for पद्धदीर्घा सयो योधा इति मु० रा० १८. राजागनं शूरा- for oरामस्य भवनम् इति मु० रा०, ·Parva II. ( १२ ) 'एवमाज्ञाप्य तत्सर्वं कृतमित्यम्यवेदयत् । सुप्रीतमनसे राज्ञे वसिष्ठो हर्पयन्पुनः ॥५०॥ तथा- आभिपेचनिक द्रव्यं सर्वमेवोपकल्पितम् । गङ्गायमुनयोश्चैव सङ्गमादाहतं जलम् ॥५१॥ याश्चान्याः सरितः पुण्यास्ताभ्यश्च जलमाहृतम् । सर्ववीजानि गन्धाश्च स्नानि विविधानि च ॥५२॥ वाहनं नरसंयुक्तं दर्भाः सुमनसः पयः । अहतानि च वासांसि मृङ्गारं च हिरएमयम् ॥ ५३ ।। सीरवृक्षप्रयालेश्च पश्चात्फलविमिथितैः पूर्णकुम्भाः स्वलङ्कृत्य काश्चना उपकलिताः ॥ ५४॥ रसो गोरोचना चैव लाजा दधि घृतं मधु । तथैव पुण्यतीर्थेभ्यो मृदापो जङ्गमानि च ॥ ५५ ॥ चन्द्रांशुविमले चारुमणिदण्डे स्वलकृते । 8. The published edition of the Rāmāyaṇa has a different version : एवं व्यादिश्य वित्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ ।। तुश्चैव यच्छेपं पार्थिवाय निवेद्य च । कृतमित्येव चायूतामभिगम्य जगत्पतिम् ।। ययोक्तवचनं प्रीतो हर्पयुक्तौ द्विजोत्तमौ ॥ २. Cf. Ayodhyakiinda, sarga 15, Verses 4-13. The Ramilyana has the following different version:-अभिपेकाय रामस्य द्विजेन्द्ररुपकल्पितम् । काश्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्यलस्कृतम् ॥ रथश्च सम्यगास्ती! भास्यता व्याव चर्मणा । गङ्गायमुनयोः पुण्यात्सङ्गमा. दाइसं जलम् ॥ याचान्याः सरितः पुण्या हुदा: कूपा: सरांसि च । प्राग्वाहाचोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाच सीरिणः । ताभ्यश्चैवाहतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः । सौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।। अष्टौ च काया रुचिरा मच्च वरवारणः । समता: चोरिभिरबन्नाः पटाः काबनरागताः ।। पद्मोत्पलयुना भान्ति पूर्णाः परमवारिया । चन्द्रांशुविक मप्रख्यं पाएहुरं रमभूषितम् ।। सनं तिष्ठति रामस्य याजव्यजनमुत्तमम् । चन्द्रमण्डलसंकाश- माउपत्रं च पारदुरम् ।। सवं शुनिकरं श्रीमदभिपेकपुरस्मरम । पाएदुरश गृपः सनः पारसुगम संस्थितः ॥ प्रसना गजः श्रीमानोपवाहाः प्रतीतते । अष्टो प फन्या मागल्या सामरणभूषिताः ॥ यादिनाणि च सांग्यि यन्दिनन्ध तथाऽपरे । इयाणां पमा राज्ये सम्भियताभिषेपनम् ।। चक्र- ·Parva II चामरव्यजने श्रीमद्रामार्थमुपकल्पिते ॥५६॥ पूर्णेन्दुमण्डलाम च श्रीमन्मालाविभूषितम् । रामस्य यौवराज्यार्थमातपत्र प्रकल्पितम् ॥ ५७ ॥ मचो गजवरश्चैव औपवाह्य प्रतीक्षते । औपचा राजवाह्य ॥ श्वेतश्च तुरगश्रेष्ठो रामार्थमुपकल्पित ॥५८॥ अष्टौ कन्याश्च माङ्गल्या सर्वाभरणभूषिता । रूपयौवनसम्पन्ना गणिकाश्च स्वलकृता ॥५६॥ श्वेतपुष्पाणि धेनुश्च निर्षिशो धनुरेव च । हेमदाम्ना स्वलकृत्य काग्री पाण्डुरो वृष ॥६०॥ सिंहासनं व्याघ्रचर्म समिद्धश्च हुनाशन । वादित्राणि च सर्वाणि सूतमागधवन्दिन ॥६१॥ प्राचार्या प्राह्मणा गाव पुण्याश्च मृगपक्षिण । पौरजानपदा श्रेणी नगमाना गणे सह । एते चान्ये च बहव प्रीयमाणा प्रियवदा ॥२॥ तथा राम प्रति दशरथवाश्यम् -- श्रादिष्टो ह्यसि मे ज्यष्टप्रसून सदशो गुणै ।' ज्येष्ठायामपि मे पर या सदश्या स-श सुन ।। ६३५ उत्पन्न स्वैर्गुणैज्येष्ठो रामो नामात्मज प्रिय ।" त्वया नात । प्रजा ह्यता स्वगुणानुरञ्जिता ॥६५॥ तस्मात्त्व पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्स्यसि। गते पुरोहिते रामस्ततो नियतमानस सह पन्या विशालाक्या नारायणमुपागमत् ॥ ६५ ॥' १ The word राजवाह्य is supplied by the Editor २ This Iine Is wanting n the published editions of the Ramayana ३ मसि for मपि० इति मु०रा०४ Rama Ayodhya 3 39 ५ For thus ine मु. रा० reads उत्पन्नात्व गुणज्येष्टो मम नामात्मम प्रिय ६ यत for तात इति मु० रा० ७ श्वेमा for ह्यता इति मु०रा० ८ Ayodhya 3 40 ६ ०मवाप्नुहि for ०मवाप्स्यसि इति मु० राय This line=Ayodhyr 41 ab १० Ayodhya 61 ·Parva III. C प्रगृह्य शिरसा 'पत्रहविष्यं विधिवत्ततः । महते दैवतायाज्यं जुहावं ज्वलितेऽनले ॥६६॥' शेषं च इविपस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनिश्वयम् । ध्यायनारायणं देवं स्थण्डिले" फुरासंस्तरे।। ६७ ॥ वाग्यत: सह वैदेह्या भूत्वा च नियतात्मवान् । श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ।।६८ ॥ कृतोपवासं रामं तु वैदेह्या सहितं तदा । सदर्भायां तितौ सुप्तं शुश्राव विधिवजनः ।। ६६ ।। इत्यभिपेकविधिः॥ अथ राजगुणाः (३) सत्र शंखलिखितौ "रामा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमाननमयुभक्तवत्सलः' त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्ता सत्यवाक् अमत्सरी गम्भीरोऽमर्पयो घुयस्तेजस्वी प्रतिवि- धानकुशलोऽदीर्घसूत्रो दक्षः क्षमावाल्लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगसंग्रह निमित्तज्ञान- फुशलो गूढमन्त्रप्रचारः" संवृतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढप्रहारी लघुहस्तो जितस्थाना- सनहिमातपो जितकामरागद्वेपलोभमत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्ता प्राह्मणेष्वन्न- प्रदाता श्रीयशोऽर्थी॥" दीर्घदर्शी अनागतकार्यतत्त्वज्ञः । गम्भीर:= अनुपलक्षितक्रोधहांद्याकारः । अमर्पणः परसमृद्धरसोढा । अदीर्घसूत्रः अचिरक्रियः। गूढमन्त्राचार:-फलानु- मित्रमन्त्रतत्त्वः । संवृतरन्ध्रः = रन्ध्रे यत्र परे प्रभवन्ति तदावृतं यस्य । प्रजाभिरामा- प्रजानामभिरामयिता॥ १. पात्री for पत्र इति मु० रा०. २. ज्वलितानले for ज्वलितेऽनले इति मु० रा०. ३ Ayodhya 6. 2-4. ४. ०शास्यात्मनः प्रियम् for oशास्या- त्मनिश्चयम् इति मुरा०. ५. स्वास्तीणें for स्थण्डिले इति मु० रा०, ६. नियतमानस: for a नियतात्मवान् इति मु०रा०.७.Ayodhya 6.9. The published edition of the Ramayana reads : नोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् । अयोध्यानिलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः. C'Dharmasūtras of Saikhalikhita, Edited by P. V. Kane, Poona. 1926. P. 38. ६. ०पल: for oवत्सलः इति मु० शं. १००प्रचारसंवृत० for प्रचारः संवृत० इति मु० शं.

·- Parva III, गौतम रामा सर्वस्येप्टे ब्राह्मणवर्जम् ।' साधुकारी 'स्यात्साधुवादी। प्रय्यामा- न्व लिक्यादिकाया वाचि विनीत । शुचिर्जितेन्द्रियो गुणवत्सहायोपायसम्पन्न सम प्रजासु स्यात् । हित चासा प्रकुर्वीत ॥ ईटे-अधिपतिर्भवति । भान्वीक्षिकी -न्यायविद्या। याज्ञवल्क्य - महोत्साह स्थूललक्ष कृतज्ञो वृद्धसेवक । विनीत सत्त्वसम्पन्न कुलीन सत्यवाक् शुचि ॥१॥ श्रदीर्घसूत्र स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुपस्तथा । धार्मिकोऽयसनश्चैव प्राज्ञ शूरो रहस्यवित् ॥ २॥ स्वरन्ध्रगोमाऽऽन्वीक्षिक्या दण्डनीत्या तथैव । विनीतस्त्यथ वार्ताया प्रय्या चैव नराधिप ॥३॥ महोत्सह = महोद्यम । स्थूजलक्ष - बहुव्यय । कात्यायन विनीत शास्त्रसम्पन्न योशशौर्यसमन्वित । ब्रह्मण्यो दानशील स्याद्धर्मसत्यपरो नृप ।।४॥ स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जित । प्रगल्भ सनतोदय सम्भापी प्रियदर्शन ॥५॥ वश्येन्द्रिय जितात्मान धृतदण्ड विकारिषु । परीक्ष्यकारिण धीरमत्यन्त श्रीनिपेवन ॥६॥ स्तम्भ =परा प्रणति । उपतापोऽत्र प्रजापीडनम् । पैशुन्यम् = परदोपाविष्करणम् । प्रगल्भ =अपरिपगी । विष्णु- प्रजासुखै सुखी राजा तद सैर्यश्च दु सित । Gautamadharma 22 II I २ 'स्यात् 1s missing in the published edition of Gautamadharmasūtra 2.2 11 2 ४ 2 2 11 30-वीक्षिक्या वाऽभिविनीत for •न्वीक्षिक्यादिफाया वाचि विनीत । ५ 22 114 ६ 2 2 115 ७ 29 missing in the published edition of the Gautamadharma .22 II 6 ह 1309-311 ·Parva iv. ( १६ ) स कीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन् प्रेत्य स्वगें महीयते ॥ ७॥ याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणेपु क्षमी स्निग्धेष्यजिह्मी 'क्रोधितोऽरिषु । स्याद्राजा भृत्यवर्गेपु प्रजासु च यथा पिता ॥८॥ मनुः- स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तिः स्याद् भृशदण्डश्च शत्रुषु । सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु प्राह्मणेषु मान्वितः ।।६।। एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोछेनापि जीवतः । विस्तीर्यते यशो लोके तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ १०॥ - आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वमाप्नुयुः । अवीचियासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा ॥ ११ ॥ गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वश क्रोधस्य यो नृपः । वसेत्स नरके घोरे कल्पार्धे तु न संशयः ॥ १२ ॥ सुराध्यक्षरच्युतः स्वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति । कर्तव्यं तेन तन्नित्यं येन तत्त्वं समानुयात् ॥ १३ ॥ ध्यपेताचारिणः अपभ्रष्टाचाराः । तत्त्वं सुरेशत्यम् । इति राजगुणाः ।। अथामात्याः (४) तत्र नराधिप इत्यनुवृत्तौ याज्ञवल्क्यः - सन्मत्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान स्थिरान् शुचीन् । तैः सार्धं चिन्तयेद्वाज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥१॥ मौलान् =पितृपैतामहान् । शुचीन्=उपायुद्धान् ।। मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्गतान् । सचिवान् सप्त चाप्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान ।॥ २ ॥ लब्धलक्षान् = परिदृष्टकर्मणः ।। १. I. 334. २. क्रोधनो० for क्रोधितो० इति मु० या०. ३. 7. 32, 33. ४. वृत्तः for वृत्तिः इति मु० म. ५. 1, 312. ६. स मन्त्रियः for सन्मन्त्रिणः इति मु० यार. ७. 7.54, 56,57-59.

·. Parva IV अपि यत्सुकर कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । विशेषतोऽसहायेन किमु राज्य महोदयम् ।। ३ ।। तेपा स्व स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक् । समस्ताना च कार्येषु विध्याद्धितमात्मने ॥४॥ सर्वेषा तु विशेपेण ब्रह्मणेन विपश्चिता। मन्त्रयेत्परम मन्त्र राजा पाड्गुण्यसयुतम् ॥५॥ नित्य तस्मिन् समाश्वस्त सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन सा विनिश्चित्य तत कार्य' समाचरेत् ॥६॥ मत्स्यपुराणे- तस्मात्सहायान वरयेत्कुलीनान नृपति स्वयम् । शूरान कुलीनजातीयान् बलयुक्तान् श्रियाऽन्वितान् ।। ७ ॥ रूपसत्त्वगुणोपेतान् सन्ननान् क्षमयान्वितान् । क्लेशक्षमान्महोत्साहान् धर्मज्ञाश्च प्रियवदाम् ॥८॥ हितोपदेशका राक्ष स्वामिभक्तान् सुवत्सलान् । एवविधान् सहायास्तु शुभकर्मसु योजयेत् ॥ ६॥ राजगुणानुवृत्तौ कात्यायन एतैरेव गुणैर्युकममात्य कार्यचिन्तकम् । माक्षण तु प्रकुर्वीत नृपभक्त कुलोद्गतम् ॥१०॥ मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिन । राज्याधर्मात्सुखाचन विप्र हीयेत पार्थिव ॥११॥ न तस्य वचने कोपमेतेषा तु प्रवर्तयेत् । यस्मादेतै सदा वाच्य न्याय्य सुपरिनिष्ठितम् ॥ १२ ॥ मन्त्रिणो राजकृत्येपु, सभ्या प्रायश्चित्तादौ, वैद्याश्चिकित्सायाम् ॥ महाभारते - भृत्या ये तत्र योग्या स्यु सम्यक् स्याप्या परीक्षिता १ फर्म for कार्यम् इति मु० म० २ 215 4-6 ३ हितोपदेशfor हितोपदेशकान् राज्ञ इति मु० मत्स्य ४ यशोऽर्थिन for सुवत्स- कालज्ञान् लान् इति मु० मत्स्य सहायाश्च for ०सदायास्तु इति मु० मत्स्य० ६ Maha santi p 118 3cd,4ab, 119 8, 9, untraced तत्र for सम्यक् इति मु० मद्दा० - सुरक्षिता for परीक्षिता इति मु० महा० ८ ७ ·Parva IV. (१८) नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तु' भृत्यमईति' ॥ १३ ॥ तथा न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः । नाकुलीना नरा: पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा' हितैपिणा ॥१४॥ साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः । अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युनरा: पारिपार्श्वकाः ।। १५ ॥ परीक्षेत्प्रत्यहं भृत्यानाप्तेश्चारैर्नराधिपः । समानशीलेविनब्धैविकृणोति मनोगतम मत्स्यपुराणे" फुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्वेदविशारदः । हस्तशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लदणभापिता ॥ १७॥ निमित्ते शकुनज्ञाने घेत्ता चैव चिकित्सिते । कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा लोशसहस्त्यजुः ॥ १८॥ व्यूहतन्त्रविधानज्ञः फल्गुसारविशेपवित् । राज्ञा.सेनापतिः कार्यों प्राह्मणः क्षत्रियोऽथवा ॥ १६॥ व्यूहतन्त्रविधानज्ञ:=चक्रदण्डाफारसैन्यसन्निवेशो न्यूहः, तस्य वस्त्रं शास्त्र तेन व्यूहप्रकारं यो जानाति । प्रांशुः सुरूपो दक्षश्च प्रियवादी न चोद्धतः । चित्तपाही च सर्वेषां प्रतीहारो विधीयते यथोक्तवादो दूतः स्याद्देशभापाविशारदः । 'सूक्तक्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् ॥२१॥ विज्ञाय' देशं कालं च कृतं यत्स्यान्महीक्षितः' । वक्तापि तस्य' य: काले स दूतो नृपतेर्भवेत् ॥ २२ ॥ १. सचिवं कर्तुम्० for प्रकर्तु भृत्यम् इति मुक महा० २. RP. assigns the following three slokas to Visnudharmottara. ३. सर्वे for पार्धे इति मु० महा० ४. गुणगणैपिणा for राज्ञा हितैषिणा इति मु० महा०. ५. 215. 8-47 a-b६. तत्त्व० for तन्त्र० इति मु. मत्स्य० ७. पाहश्च for ग्राही च इति मु० मत्स्य. ८.शक: for सूक्त इति मु० मत्स्य. है. विज्ञातदेश- कालश्च दून: स स्या० for विज्ञाय देशं कालं च कृतं यत्स्या० इति मु० मत्स्य०. १०. पका नयस्य for वक्तापि तस्य इति मु. मत्स्य०. २०॥

·%3- { १६ ) Parva IV. प्रशिवो व्यायताः शूरा दृढभक्ता निराकुलाः । राज्ञां तु रक्षिण. कार्याः सदा लोशसहा हिताः ।। २३ ॥ अनाहार्योऽनृशंसश्च दृढभक्तिश्च पार्थिवे । ताम्बूलधारो भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥ २४ ॥ अनाहार्य:=परैरभेद्यः। पाड्गुण्यविधितत्त्वज्ञो देशकालविशारद.' । साधिविप्रहिक कार्यों राज्ञा नयविशारदः ॥ २५ ॥ पड्गुणाः सन्धिविपयानासनद्वैधीमावसंश्रयाः, तेषां विधै प्रकारस्य वेदिता। आयव्ययज्ञो लोकज्ञो देशोत्पत्तिविशारद. । कृताकृतज्ञो भृत्यानां ज्ञेय. स्यादतरक्षिता ॥२६॥' अक्षरक्षिता - अक्षपरिपालकः । सुरूपस्तरुणः प्रांशुढभक्तिः पुलोचितः । शूर. लंशसइश्चैव सगगरी प्रकीर्तितः ॥ २७ ॥ शूरश्च वलयुनश्च गजाश्वरथकोविदः । धनुर्धारी भवेद्राज्ञ सर्वक्केशसहः शुचिः ॥ २८ ॥ निमित्तशकुनज्ञानय शिक्षाविशारद' यायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशेषवित्" ॥ २६ । बलाबलज्ञो रथिन: स्थिरदृष्टि प्रियवद. । शूरश्च कृतविद्यश्च सारथि परिकीर्तित ॥३०॥ अनाहार्यः शुचिर्दक्षश्चिकित्सितविदा ३र. ? "सूदशास्त्र विशेषज्ञ. सूदाध्यक्ष. प्रशस्यते ॥ ३१ ॥ सूदशाप्रविधानज्ञा परामेछा' कुलोद्गता । सर्वे महानसे धार्या नीचरेशनसा नरा ॥३२॥ १.०भाषा० for माल० इति मु० मत्स्य० २. स्याद्देश. for स्यादक्षः इति मु० मत्स्य० The printed edition of Matsyapurana ४ ०क्षानी for reverses the order of the lines in this verse ज्ञान० इति मु० मत्स्यः ५ भुवो भागविचक्षण for भूमिभागविशेषविन् इति मु० ७. घार्या. फत्तकेशनखा: for मत्स्य० ६ सूप for सू१० इति मु. मत्स्य नीचफेशनस्वा. इति मु० मत्स्य.

·- Parva IV. ( २० ) समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः । विप्रमुख्यः फुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत् । कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः ॥ ३३ ॥ सर्वदेशातराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणो' बुधैः' ॥ ३४ ॥ शीपोंपैतान सुसम्पूर्णान् समगिगतान् शुभान् । अक्षरान्वै लिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ।। ३५ ।। उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्यान्नृपोत्तम ।।३६ ।। उपाया: सामदानमेददण्डास्तेषु, वाक्ये च निपुणाः । वाक्याभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्यो नृपे' भक्तो लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥ ३७॥ पुरुषान्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः । धर्माधिकरणैः' कार्या जनाह्वानकरा नराः ॥ ३८ ॥ एवंविधास्तथा कार्या राज्ञा दौवारिका जनाः । लोहवस्त्राजिनादीनां स्नानां च विधानवित् ॥ ३६॥ विज्ञाता फल्गुसाराणामनाहार्यः शुचिः सदा । निपुणश्चाप्रमत्तश्च धनाध्यतः प्रकीर्तितः ॥ ४० ॥ आयद्वारेषु सर्वेषु धनाध्यक्षसमा नराः । व्ययद्वारेषु च तथा कर्तव्याः पृथिवीक्षिता ॥४१॥ परम्परागतो यः स्यादष्टाङ्गे तु चिकित्सिते । अनाहार्यः स वैद्यः स्याद्धर्मात्मा च कुलोद्गतः ॥ ४२ ॥ प्राणाचार्यः स विज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजा । राजन् ! राज्ञा सदा कार्य यथा कार्य पृथाजनैः ॥४३ ।। हस्तिशिक्षाविधानज्ञो वनजातिविशारदः । क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते ॥४४॥ १.०धिकरणेषु वै for oधिकरणो बुधैः इति मु० मत्स्य०. शुमान् इति मु० मत्स्य०. ३. अनाहायें भवेत्सक्तो for अनाहार्यो नृपे भक्तो इति मु० ४. धर्माधिकारिणः for धर्माधिकरणैः इति मु० मत्स्य०. ५. जनादानकरी for जनाद्वानफरा इति मु० मत्स्य० ६.सु for तु इति मु० मत्स्य० २. समान् for मत्स्य०.

·Parva IV ( २१ ) एतैरेव गुणैर्युक्त स्वासनश्च' विशेषत । गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥ ४५ ।। स्वासनो दृढासन । यशिक्षाविधानज्ञश्चिकित्सितविशारद । अश्वाध्यक्षो महीभर्तु स्वासनश्व प्रशस्यते ॥४६॥ अनाहार्यश्च शूरश्च तथा प्राज्ञ फुलोद्गत । दुर्गाध्यक्ष स्मृतो राक्ष उद्युक्त सर्वकर्मसु ॥४७॥ वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रम । दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपति परिकीर्तित ॥४॥ यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्त अमुक्ते' मुतधारिते । अस्त्राचार्यों निरुद्वेग कुशलश्च विशिष्यते ॥४६॥ यन्त्रमुक्ते-शरादौ । पाणिमुक्त-शतयादौ । अमुतखड्गादौ । मुक्तधारित - यष्पादौ। वृद्ध कुलोद्गत सूक्त पितृपैतामह शुचि । राज्ञामन्त पुराध्यक्षो विनीतश्च तथेष्यते ॥५०]] पञ्चाशाब्दाधिका योपा पुरुपा सप्तते परे। अन्त पुरचरा कार्या राज्ञा सर्वेषु कर्मसु ॥ ५१ ॥ स्थापनाजातितत्त्वज्ञ सतत प्रतिजागृत । राज्ञ स्यादायुधागारे दद कर्मसु पोद्यत ॥ ५२ ।। स्थापना- श्रायुधयन्त्रावरणानामुचितदेशनिवेश । जातय आयुधादीनाम- वान्तरमेदा । कर्माण्यपरिमेयानि राज्ञो नृपकुलोह ! उत्तमाधममध्यानि बुवा फर्माणि पार्थिव ॥ ५३ ॥ उत्तमाधममध्येपु पुरुषेषु नियोजयेत् । नरकर्मविपर्यासाद्राजा नाशमवाप्नुयात् ॥५४॥ नरकर्मविपर्यासादिति ॥ उत्तम कर्मण्यम मध्यमे कर्मएयुत्तमं नियोभयनश्यति । १. स्थविरश्च for स्वासनश्व इति मु मत्स्य २. विमुक्त for अमुके इति मु० मत्स्य० ३ The published ed of Matsyapu reads एव सप्ता- धिकारपु पुरुषा सप्त ते पुरे for पश्चाशाब्दाधिका योषा पुरुषा सतत परे । परीचय चाधिकार्यां स्यु for अन्त पुरघरा कार्या इति मु० मत्स्प०, ·Parva IV. . ( २२ ) नियोगं पौरुषं भक्तिं श्रुतं शौर्य फुलं नयम् । ज्ञात्वा वृत्तिर्विधातव्या पुरुषाणां महीक्षिता ॥ ५५॥ शवलिखितौ'- न गृध्नुपरिवार: स्यात, कामं गृथ्नो रामा श्रेयान' सपरिवारः, परिवाराद्धि' दोषाः प्रादुर्भवन्ति, तेऽलं विनाशाय, तस्मात्पूर्वमेव तत्परिवारं लिप्सेत" श्रुतशीलान्वयोपपन्नम्। मन्त्रिणोऽभिधाय मनुः - अन्यानपि प्रकुति शुचीन् प्राज्ञानवस्थितान् । आतानर्थसमाहर्तृनमात्यान्सुपरीक्षितान् ॥५६ ।। निवतास्य यावद्भिरितिकतन्यता नृभिः । तावतोऽतन्द्रितान् दक्षान्प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥ ५७॥ शवलिखितौ- सर्वेषां राजकुलरक्षणं कोशपरिपालनं गोब्राह्मणपरित्राणं साम्परायिफ क्रियासाधारणत्वादनुजीविनां विशेपेण चारप्रतिचारी मन्त्रप्रणिधयश्च सास्वत्प्रयोजन- त्वात्मत्यतापरोक्षा' वृत्तिस्तस्य राज्ञो भवेत् । एकान्ततो हि दोपः", तस्माद् मृत्य- पक्षाः क्रोधलोभमानमयदोपोपहताः संलपिताविमानिताभ्याख्याता दानमानस्थान- ध्यवरोपिता हवसर्वस्वाः स्वदोपोपहतादयः सततं प्रत्यवेक्षितव्याः । धर्मा- हितेष्वेतेपा" यतेत । स्वविषयाश्रावः परविपयभेदः सामादिभिरुपायमन्त्रज्ञेषु मन्त्रकर्म- दण्डकर्मवीरा महत्त्वात्मनि च धर्मनित्या: सड्प्रहेष्वलुब्धाः प्रत्यन्तेषु मौलाः सुषयोऽर्थकृत्येपु अन्येषु यथानुरूपं नियोज्याः ॥" सर्वेषाममात्यानां सम्परायो युद्धं तदुपयोगि साम्परायिकं क्रियासाधारण- स्वादु राज्यरक्षयरूपैकक्रियत्वात् । चारोजनपदे चरितज्ञानाय प्रच्छन्नचारी । वपरितत्र: १. P. 38. २. प्रेया• for श्रेया० इति मु० शं० ३. हंसपरिo for सप- रि० इति मु० शं. ४. The published edition of Sankhalikhita reads न हंसो गृनुपरिवार: ५. लिखे for लिप्से। इति मु० शं० ६. 7.60. 61. ७. सम्यग० for प्राप्तानयइति मु० म० ८.PP. 38-39. The word gitar is missing in the published edition of S'ankhalikhita, por दोपा for दोषः इनि मु० शं. ११. The published edition of Saikhalikhita reads रिपये० for हिते. १२.The published edition of Sankhalikhita reads मग्राम दण्डकर्म कर्म करेपु वीय: for मन्त्रकर्म करेपु १९४- फर्मवीराः। फरेषु३ ·( २३ ) Parva IV. प्रच्छन्नः प्रनिचारः। मन्त्रप्रणिधयः-राज्ञो मन्त्रान्वेतारः। एते परराजसम्बन्धिनः सः शहनीया इत्यर्थः । तत्प्रयोजनत्वात्। यतस्तदेव चरिनज्ञानं चारादीनां प्रयोगनम् । प्रत्यहा वृत्तिः स्वयं कार्यदर्शनम् । परोक्षाचार परचरितज्ञानम् । एकान्ततोऽन्यतर- त्तिमात्राश्रयेण । भृत्यपक्षा मृत्या; पूर्व सम्मानिताः पश्चाद्विमानिताः । अभ्याख्यातम् श्राभिमुख्येन गुणाख्यानम् । दानमानस्थानव्यवरोपिता दानेन व्यवरोपिता मानेन व्यवरोपिता: स्थानेन व्यारोपिताः । स्वदोपोपहता आत्मदोपदूपिताः । एवमादयः सततं प्रत्यवेक्षितव्याः । तेन कारणेन । एतेषां सम्बन्धिपु धर्मादिपु यतेत । स्वविषयाभावः स्वविषयमन्त्रस्याश्रावणम् अप्रकाशनं कार्यम् । महत्सु कार्येषु स्वात्मनि रक्षितम्या धर्मनित्या धार्मिका: सड्प्रहेष्वस्येति शेपः । प्रत्यन्तेषु स्वमण्डलप्रत्यन्तदेशेषु मौलास्तद्देशजाता ॥ विष्णु:'--श्राकरलवणशुरु कतरनागवनेष्वाप्तानियुञ्जीत । धर्मिष्ठान् धर्मकार्येपु निपुणान् अर्थकार्येषु शूरान् सङ्मामकर्मसूपान् उप्रेषु पएढान् स्त्रीपु॥' मनु:- तेपामथें नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्मान्ते भोरुनन्तनिवेशने ॥५८॥ सांवत्सरिकमातेश्च राष्ट्रदाहारयेद्वलिम् । स्यादाबायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृपु ॥ ६ ॥ अध्यवान्विविधान्कुर्यात्तत्र तन विपश्चितः । तेऽस्य सर्वाण्यवीरन्नृणां कार्याणि कुर्वताम् ॥६० ।। सांवत्सरिकं बलिम् = संवत्सरप्राह्यं करम् । तथा-- दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् । इङ्गिताकारचेष्टज्ञं शुचिं दक्षं फुलोद्गतम् ॥ ६१ ॥ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् । वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ।। ६२ ।। अमात्थे दण्ड आयतो दण्डे पैनधिको क्रिया। नृपतौ कोशराष्ट्र तु दूने सन्धिविपर्ययौ ॥ ६३ ॥ दुत्त एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव च संहतान् । दूतस्तस्कुरुते कर्म मिद्यन्ते येन मानवाः ॥ ६४ ॥ १.Cf. Apararka on Yajnavalkyasmrti 1. 12. 15. २. 7. 62, 80, 81,63-68. ३. मानायfor ०दाभाय० इति मु० म .

·Parva IV. . ( २४ ) स विद्यादस्य कृत्येपु निगूढेगितचेष्टितैः । श्राफारमिङ्गितं चेष्टां कृत्येषु च चिकीर्पितम् ॥६५॥ बुद्ध्वा च सर्व तत्त्वेन परराजचिकीर्पितम् । तथा प्रयन्नमातिष्ठेद्यथाऽऽत्मानं न पीडयेत् ॥६६॥ महाभारते'- नतु हन्यान्महीपालो' दूतं कस्याश्चिदापदि । दूतहन्ता' तु 'नरकमाविशेत्सचिवैः सह ॥६॥ श्रीरामायणे - दूता ने वध्याः प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दएडा बहवः प्रदिष्टाः ॥६८॥ वैरूप्यमङ्गेपु कशाभिघातो मौएव्यं तथा लक्षणसन्निपातः । एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् दूतस्य दण्डो हि वधो न दृष्टः ।। ६६ ।। अयानुजीविकृतम् । सत्र मत्स्यपुराणे - मत्स्य उवाच- यथानुवर्तितम्यं स्यान्मनो रामानुजीविभिः । तया ते कथयिष्यामि निबोध गदतो मम ॥ ७० ॥ ज्ञात्वा सर्वात्मना कार्य स्वशक्त्या रविनन्दन ! आक्षेपवचनं तस्य न वक्तव्यं फदाचन"॥१॥ अनुकूलं प्रियं त्यस्य वक्तव्यं जनसंसदि । रहोगतस्य पव्यमप्रियं यद्धितं भवेत् ॥७२॥ १. Maha. Santip. 85. 26. २. न्नृपो आतु for oन्महीपालो इति मु० महा० ३. दुतस्य हन्ता for दूतहन्ता तु इति मु० महा० ४. निरय० for नरक- इति मु० महा० ५. Rimi. Sundara. 52. 14 c.d-15. पध्या for दूता न पध्या इति मु०रा० ७. एटा बहवो हि दण्डा: for दएडा यहवः मदिष्टाः इति मु० ८. पपस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽपि for दूतस्य दण्डो हि वधो न दृष्टः इति मु०रा० ६.216. 1-7 a.b,9-38. १०. थालिप्य for आते२० इति मु० मत्स्य०. १९. तथा यः for फदापन इति मु० मत्स्य० १२. सस्प for स्वस्य इति मु० मत्स्य०. ६.न दूत- ·( २५ ) Parva IV. 'यथार्थमस्य वक्तव्यं स्वस्थे चेतसि पार्थिव ! स्वार्थ. सुहृद्भिवक्तव्यो न स्वय हि कदाचन । ७३ ॥ कार्यातिपातः सर्वेषु रक्षितव्यः प्रयत्रतः । नच हिंस्यं धनं किश्चिनियुक्तेन च कर्मणि ।। ७४ ॥ नोपेक्ष्यं तस्य मानं च तथा राज्ञः प्रियो भवेत् । राज्ञश्च न तथा कार्य वेपभाषितचेष्टितम् ।। ७५ ॥ राजलीला न कर्तव्या तद् द्विष्टं च विवर्जयेत् । "अन्तःपुरधनाध्यक्षवैरिभूतेनिराकृतैः । 'शंसनं न बजेद्राजन् ! विना पार्थिवशासनात् ॥ ७६ ॥ नि:स्नेहतां चावमानं प्रयत्नेन तु गोपयेत् । यञ्च गुह्यं भवेद्राज्ञो न तल्लोके प्रकाशयेन् ॥७७ ॥ नृपेया श्रावितं यत्स्याद् गुह्याद् गुह्यं नृपोत्तम ! न तत्संश्रावयेल्लोके तथा राज्ञः प्रियो भवेत् ॥ ७॥ श्राज्ञाप्यमाने चान्यस्मिन्समुत्थाय त्वरान्वितः । अई"किं करवाणीति वाच्यो राजा विमानता ।। ७६ ॥ कार्यावस्थां च विज्ञाय कार्यमेतत्तथा" भवेत् । सततं क्रियमाणेऽस्मिल्लाघवं तु भवेद् ध्रुवम् ॥ ३० ॥ राज्ञः प्रियाणि वाच्यानि न चात्यर्थ पुनः पुनः । न हास्यशीलस्तु भवेन्न चापि भृकुटीमुखः ।। ८१॥ नातिवक्ता न निर्वता नच मात्सरिकस्तया। प्रात्मसम्भावितश्चैव न भवेत्तु कथञ्चन ॥२॥ दुष्कृतानि नरेन्द्रस्य नतु सङ्कीर्तयेत्कचित् । १. परार्थ. for यथार्थ० इति मु० मत्स्य०. २. तु फयश्चन for हि फदा. चन इति मु० मत्स्य०. ३. दिस्यं धनं for हिंस्यादनम् इति मु० मत्स्य. नोपेक्ष्यः for नोपेक्ष्यम् इति मु० मत्स्य०. ५. मानश्च for मानं च इति मु० मत्स्य.. ६. सद्विद्विष्टं च वर्जयेत् for सद् द्विष्टं च विवर्जयेत् इति मु० मत्स्य०. ७. मना० for oधना० इति मु० मत्स्य०. ८. संसर्गम् for शंसनम् इति मु० मत्स्य.. १. रामोऽप्रियो for राश: पियो इति मु. मत्स्य०. १०. किमहम for अहं किम् इति मु० मत्स्य, २१. ०मेव यथा for oमेनत्तया इति मु० मत्स्य, १२. प्रमे० for मवे० इति मु० गत्स्य. ४.

·Parva IV. ( २६ ) वस्त्रमखमलङ्कारं राज्ञा द तु धारयेत् ॥८३॥ औदार्येण न तद्देयमन्यस्मै भूतिमिच्छता । न चैवात्यशनं कार्य दिवा स्वप्नं न कारयेत् ॥८४॥ नानिर्दिष्टे तथा द्वारे प्रविशेत्तु कथश्चन । नच पश्येत्तु राजानमयोग्यासु च भूमिपु ॥५॥ राज्ञस्तु दक्षिणे पावें वामे वोपविशेत्तदा । पुरस्ताच्च तथा पश्चादासनं तु विगहितम् ॥८६॥ जृम्भां निष्ठीवनं कासं कोपं पर्यस्तिकाश्रयम् । 'भ्रुकुटिवातमुद्गारं तत्समीपे विवर्जयेत् ॥८॥ स्वयं तत्र न कुर्वीत स्वगुणाख्यापनं बुधः । स्वगुणाख्यापने युक्तथा परमेव प्रयोजयेत् ॥८॥ हृदयं निर्मलं कृत्वा परां भक्तिमुपाश्रितः । अनुजीविगण व्यं नित्यं राज्ञामतन्द्रितैः ।। ६ ॥ शाठ्यं लौल्यं च पैशुन्यं नास्तिक्यं क्षुद्रता तथा । चापल्यं च परित्याज्यं नित्यं राजानुजीविभिः ॥१०॥ श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना । राजसेवा ततः कुर्याद् भूतये भूतिवर्धनीम् ॥ ११ ॥ नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः । सचिवैश्वास्य विश्वासो नतु कार्यः कयश्चन ॥१२॥ अपृष्टश्चास्य न घूयात्कामं घूयात्तथापदि । हित पथ्यं च वचनं हितैः सह सुनिश्चितम् ॥ १३॥ चित्तं चैवास्य विज्ञेयं नित्यमेवानुजीविना । भर्तुराराधनं कुर्याचित्चक्षो मानवः सुखम् ।। ६४ ॥ रागापरागो चैवास्य विज्ञेयौ भूतिमिच्छता । स्यजेद्विरतं नृपति रक्ताद् वृत्तिं तु कारयेत् ॥६५॥ विरतः कारयेनाशं विपक्षाभ्युदयं तया । आशावधनकं कृत्वा फलनाशं करोति च ॥१६॥ प्रकोपोऽपि मकोपामः प्रसन्नोऽपि च निष्फलः । १. भृयुटिं पान्द० for ध्रुटिवात० इति मु० मत्स्य०. २. राज्ञोऽनु० for रामानु० इति मु० मत्स्य.. ३. तथ्यम for पध्यम् इति मु० मत्स्य, ·(२७) Parva V. वाक्यं स मन्दं वदति' वृत्तिच्छेदं करोति च ॥१७॥ प्रदेशवाक्यमुदितो न सम्भावयतेऽन्यथा । आराधनासु सर्वासु सुप्तवञ्च विचेष्टते ॥६ कथासु दोपं क्षिपति वाक्यभङ्गं करोति च । *लजतेऽभिमुखश्चैव गुणसङ्कीर्तनेऽपि च ॥६६॥ राष्टिं क्षिपत्यथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि। विरक्तलक्षणं घेतच्छृणु रक्तस्य लक्षणम् ॥ १०० ।। दृष्टया प्रसन्नो भवति वाक्यं गृद्धाति चाऽऽदरात् । कुशलादिपरिप्रश्नी सम्प्रयच्छति चाऽऽसनम् ।। १०१॥ विविक्तदर्शने चास्य रहस्येनं न शकूते । जायते हृष्टवदनः श्रत्वा तस्य तु सथाम् ।। १०२ ॥ अप्रियाण्यपि वाक्यानि तदुक्तान्यभिनन्दते । उपायनं च गृहाति स्तोकमप्यादरात्तथा ॥ १०३ ॥ कथान्तरेषु स्मरति प्रहष्टबदनस्तथा इति रक्तस्य कर्तव्या सेवा रविकुलोद्वह ! आपत्सु न त्यजेत्पूर्व विरक्तमपि सेवितम् ॥ १०४ ।। मित्रं न चाऽऽपत्सु तथा च मृत्यं त्यजन्ति ये निर्गुणमप्रमेयम् । प्रमुं" विशेपेण च ते व्रजन्ति सुरेन्द्रधामामरवृन्दजुष्टम् ॥ १०५॥ अथ दुर्गाणि (५) तत्र याक्षवल्क्यः रम्य पशल्यमाजीव्यं जाङ्गलं देशमावसे । वन दुर्गाणि पुर्वात जनकोशारमगुपये ॥१॥ १. समदं यदि जसमन्दं वदति इति मुभमत्स्याये दि मु० मत्स्य०. ३. वाक्यमुदितो for oवाक्यमुदितो इति मु० मत्स्य० ४. नघ सम्मा- वयेत्तया for न सम्भावयतेऽन्यथा इति मु० मत्स्य०. ५. लदयते विमुस० for सन्न तेऽभिमुख० ६. चिपति धान्यत्र for क्षिपत्यथान्यत्र इनि मु. मत्स्य०. ७.ष्ट्रा for रप्ट्या इति मु० मत्स्य ८.०परिप्रभ for परिप्रभी इति मु० मत्स्य० ६. उत्कयाम् for सध्याम् इति मु० मत्स्य०. १.. विनुम् for प्रमुम् इति मु० मत्स्य.. . ११. 1.321.

·Parva V. (२८) पशव्यम्=पशुभ्यो हितम् । जाङ्गलम् = उच्चभूभागप्रायम् । मनु:- जागलं सस्यसम्पन्नमार्यप्रायमनाविलम् । रम्यमानतप्तामन्तं स्वाजीव्यं देशमावसेत् ॥२॥ मत्स्यपुराणे- वैश्यशूद्रजनप्रायमनाहार्य तथा परैः । किश्चिद्माह्मणसंयुक्त पहुकर्मकरं तथा ॥३॥ अदेवमातृकं रम्यमनुरक्तजनावृतम् फरेरपीडित वापि बहुपुष्पफलं तथा ॥४॥ अगम्यं परचक्राणां तद्वासगृहमापदि । समं दुःखसुखं राज्ञः सततं च प्रिये स्थितम् ॥५॥ सरीसृपविहीनं च च्यालतस्करवर्जितम् । एवंविधं यथालाभं राजा विपयमावसेत् ॥६॥ मनुः धन्वदुर्ग महीदुर्गमब्दुर्ग वार्तमेव वा । मृदुर्ग गिरिदुर्ग वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥७॥ धन्वमभूमिः । महीदुर्गम् = प्रतिनिम्नोन्नता भूमिः । वाम् = वनदुर्गम् । वृहस्पतिः- आत्मदारार्थलोकानां सवितानां तु गुप्तये । नृपतिः फारयेद् दुर्ग प्राकारद्वारसंयुतम मनुः'- सर्वेण तु प्रपत्रेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । घाद्वगुण्येन तेषां हि" गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥६॥ ॥८॥ तया- एकः शतं योषयति प्रासादस्यो" धनुर्धरः । १.7.69. २. 217.2-5. ३. जनान्वितम् for अनावृतम् इति मु० मत्स्य.. ४. पापि for वापि इनि मु मत्स्य०. ५ समदुम्य for समं दु.ख इति मु० मत्स्य.. ६. सतवं प्रियमास्थितम forमननं च प्रिये स्थितम् इति मु, मत्स्य प्पाल इनि मु० मरस्या ८. 7.70. है.7.71,74. १०. एषां हि याहुगुण्येन for पाहगुएरेन सेषां विपतमु०मरस्य०. ११. प्राकार० for प्रासाद० इति मु. मत्स्य, ७. ध्यानfor ·( २६ ) Parva शतं दशसहस्राणि तस्माद् दगै विशिष्यते ॥ १० ॥ बृहस्पति:- भूपानामिन्धनरसैवेशप्पानवाहनैः यन्त्रायुधैश्च विविधै. स्निग्धैः शूरैर्नरैर्युतम् ॥११॥ वैदविद्याविदो विप्रान् तस्त्रियानमिहोरिण. । आहृत्य स्थापयेत्तन तेपा वृत्ति प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥ अनाच्छेद्या करास्तेभ्यः प्रदद्याद् गृहभूमय. । मुक्ता भाव्याश्च नृपतिलेंसयित्वा स्वशासने ।। १३ ।। नित्यं नैमित्तिक काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं सदा। पौराणां कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धे विनयं तथा ॥ १४ ॥ समा निम्नोन्नता चापि यत्र भूमियथाविधा । शालाहपरिसाद्याश्च कर्तव्याश्च तथाविधाः ॥१५॥ समन्तात्तत्र वैश्मानि पुर्युः प्रकृतयस्ततः । द्विजवैश्यवाणिशिल्पिकारुका रक्षकास्तथा ॥ १६ ॥ स्थलावस्थाननिष्काशभ्रमश्वभ्रचतुष्पथान समाजविनयस्यानगोत्रजांश्चैव फल्पयेत् ॥१७॥ निग्धैः = अनुरकैः । भूमय इति विभक्तिव्यत्ययः । मत्स्यपुराणे- गोपुरं सकवाट' च तत्र स्यात्सुमनोहरम् । सपताकगजारूढो येन राजा विरोत्पुरम् ॥१८॥ चतश्च तथा तत्र कार्याश्चापणवीथय.. एकस्मिस्तत्र वीथ्यो देववेश्म भवेद् दृढम् ॥ १६ ॥ वीथ्यमे व द्वितीयेऽत्र राजवेश्म विधीयते । धर्माधिकरणं कार्य पीथ्यप्रे घ तृतीयके ॥ २० ॥ चतुर्थे चव वीथ्यमे गोपुरं तु विधीयते । १. विधीयते for विशिष्यते इनि मु. मत्स्य. २217.9-14. ३. सकपाट for सकवाट इनि मु० मत्स्य ४ साठाक for मपताक इति मु०. ५.०स्त्वायत. for श्वापण• इति गु० मत्स्य०, ६ प for as इति मु० मत्स्य. ७ त्वथ for चैव इनि मु० मत्स्य० ८y for तु इति मृ० मस्स्य०, मत्स्य ·Parva V. आयतं चतुरस्रं वा वृत्तं वा कारयेत्पुरम् ॥२१॥ 'शुक्तिहीनं त्रिकोणं च यवमध्यं तथैव च । अर्धचन्द्रप्रकारं च वज्राकारं च कारयेत् ।। २२ ॥ अर्धचन्द्रं प्रशंसन्ति नदीतीरेषु तद्वशात् । अन्यत्र सन्न कर्तव्यं प्रयत्नेन विजानता ॥ २३ ॥ गोपुरम् = पुरद्वारम् । आयतम् = दीर्घम् । शुक्तिहीनम् = कोणरहितम् । गृहस्पतिः- - दुर्गमध्ये गृहं कुर्यान्नलवृक्षान्वितं पृथक् । प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम् ॥२४॥ माल्यघूपासनोपेतां वीररत्नसमन्विताम् । प्रतिमालेख्यदेवैस्तु युत्तामग्न्यम्बुना तथा ॥ २५ ॥ मत्स्यपुराणे- राज्ञः कोशगृहं कार्य दक्षिणे राजवेश्मनः । तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थान विधीयते ॥ २६ ।। गजाना प्राङ्मुखी शाला कर्तव्या वाप्युदङ्मुखी । मेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते ।। २७ ॥ महानसं च धर्मज्ञ ! कर्मशाला तथा परा। गृहं पुरोधसा कार्य वामतो राजवेश्मनः ॥२८॥ मन्त्रिवेदविदश्चैव चिकित्साकर्तुरेव च । तत्रैव च तथाभागे कोष्टागारं विधीयते ॥ २६ ॥ गवां स्थानं तथैवात्र तुरगाणा तथैव च । उत्तराभिमुखा श्रेणी तुरगाणां तथैव च ॥३०॥ प्राइमुखा धाऽथ धर्मज्ञ!" परिशिष्टास्तु गहिताः । तुरगास्ते तथा धार्याः प्रदीपैः सर्वरात्रिकः॥३१ ।। पुक्कुटान्वानरांश्चैव मर्यटांश्च विशेषतः १. मुक्ति० for शुक्ति० इति मु० मत्स्य०. २. 217. 15-41, 87; 219. २-en-b. ३ ०शाला: for शाला इति मु० मत्स्य. मु० मत्स्य०. ५. ०विदाश्चैव for विदश्चैव इति गु० मत्स्य०. ६. विधीयते for तथैव पइति मु० मत्स्य. ७. दक्षिणाभिमुसा वाय for प्रामुखा याऽथ धर्मश इति म० ४. परा: for परा इति ·Parva V. धारयेदश्वशालासु सवत्सां धेनुमेव च ॥३२॥ अजाश्च धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैपिग्णाम् । गोगनाश्वादिशालासु तत्पुरीपस्य निर्गमः ॥ ३३ ॥ अस्तंगते न कर्तभ्यो देवदेवे दिवाकरे । ततस्तत्र' यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथिम् ॥ ३४ ॥ दद्यादावसथस्थानं सर्वेषामनुपूर्वशः । योधानां शिल्पिनां चैव सर्वेषामविशेषतः ॥ ३५॥ दद्यादावसथान दुर्गे मन्त्रकालविदां शुभान् । गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च ॥३६॥ आहरेत भृशं राजा दुर्गे हि प्रबला रुजः । कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थान विधीयते ॥ ३७ ।। न बहूनामतो दुर्ग विना कार्य तथा भवेत् । दुर्गे च यन्त्राः कर्तव्या नानाप्रहरणान्विताः ॥ ३८॥ सहस्रघातिनो राज्ञा तैस्तु रक्षा विधीयते । दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्यापयपि च भूभुजा ॥ ३६ ॥ सञ्चयश्चात्र सर्वेषामायुधानां प्रशस्यते । धनुषा क्षेपणीयानां तोमराणां च पार्थिव ॥ ४० ॥ शराणामय खड्गानां कवचानां तथैव च । लगुडानां गुडानां च 'हुण्डानां परिषैः सह ।। ४१ ॥ अश्मना च. प्रभूतानां मुद्राणां तथैव च । त्रिशूलानां पट्टिशानां कणपानां च पार्थिव ।। ४२ ।। प्रासानां च सशूलानां शकीनां व नरोत्तम ! परश्वधानां चक्राणां वर्मणां धर्मभिः सह ॥४३॥ फुद्दालरज्जुवेत्राणां 'पिटकानां तथैव च। १ तत्र तत्र for ततस्तत्र इति मु० मत्स्य०. २. सारथीन् for सारथिम् इति मु० मत्स्य०. ३. दुर्गे for दुर्गम् इति मु० मत्स्य०, ४ तत्र for यन्त्राः इति मु० मत्स्य०. ५. राजन् for राज्ञा इति मु० मत्स्य० ६. हुडानां for हुएडाना इति मु० मत्स्य०. ७. कुठाराणाम् for कणपानाम् इति मु० मत्स्य०. ८.पीठकानां for पिटकानाम इति मु० मत्स्य, ·७. सुपुप्तम् for सुगुणम् इति Para V. Httimentor ५. पुरमारपाशीविय: for कुम्भेष्वाशीविपाः इति मु० Irth "हिंसानां च दाबालानां पाया म्वेषां शितिमारडान समात्र भयो। वादिवाणां च सपानोपयीन ठव च ॥४॥ यवसानां प्रभूतानामिन्यनस्य च सदयः । गुडस्य मौलानां गोरसानां तयैव च ॥ वमानामय मनानां नायूनामस्थिभिः सह । गोधर्मपटहानां च धान्यानां सर्वतस्तया ॥४॥ तथैवाघ्रपटानां च यवगोधूमयोरपि । रनानां सर्ववस्त्राणां लोहानामप्यशेषतः ॥४॥ फलायमुद्गमापायां चणकानां विले: सह । तया प सर्वसस्यानां पांसुगोमययोरपि ॥ ४६॥ शणस रसम्पूर्ण जतु लाक्षां च टकणम् । रामा सश्चिनुयाद् दुर्गे यच्चान्यदपि किश्चन ॥ ५० ॥ छम्मेवाशीविषा:" कार्या व्यालसिंहादयस्तथा । मृगाश्य पक्षिणश्व रक्ष्यास्ते च परस्परम् ॥५१॥ स्थानानि च विरुद्धानां सुगुप्तानि पृथक् पृथक् । फर्तघ्यानि महाभाग ! यत्नेन पृथिवीक्षिता ॥५२॥ पन्नायुधाट्टानमयोपपन्न समप्रधान्यौपधिसम्प्रयुक्तम् । पग्मिनेधावृतमावसेत दुर्ग सुगुप्तं नृपतिः सदैव ॥५३॥ शिरीषोनुग्रशमीपीजपूर्णाघृतसुतम् । खगोगा मागितो राणा ! मासार्धस्य पुरातनैः ॥ ५४॥ १. intuinfor fनाम इति गु० मत्स्य० २. गत for गते इति गु० मत्स्य. २. सश्चयः for सनया: ४. ०सर्जरसं भूर्जम् for motor onीति गुरु मत्स्य anti aginforजि गु० मास्य.

·Parva V ( ३३ ) 'कसेरूत्पलमूलानि इक्षुमूल तथा विपम् । दूर्वाक्षीरघृतैर्मराह सिद्धोऽय माक्षिक ' पर || ५५ ॥ नर शस्त्रहत प्राप्य तस्यास्थि अरगिर्भवत् । कल्मापवेणुना तत्र जनयेत्तु विभावसुम ॥ ५६ ।। गृह विरपसव्य तु क्रियते यत्र पार्थिव । नान्योऽग्निर्चलते तत्र नान कार्या विचारणा ॥५७ ॥ "कार्पासास्थिभुजङ्गस्य तथा निर्मोचन भवेत् । सर्पनिर्वासने धूप प्रशस्त सनत गृहे ॥ ५८॥ "सामुद्रसैन्धवयविद्युद्दग्धा च मृत्तिका । तयानुलिप्त यद्वेश्म नाग्निना दह्यते नृप दिवा च दुर्गे रक्ष्योऽनिर्वाति पाते विशेपत ॥५६॥ देवीपुराणे - । - इन्द्र उवाच- फीडश तु पुर कार्य नगर कीटश शुभम् । कस्मिन् स्थाने सुरश्रेष्ठ । एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ ६॥ ब्रह्मोवाच- सर्वोपधिभवे देशे सर्वलोकसुसावहे । पूर्वोत्तरसवे स्थाने कार्य शक्र । पुरादिकम् ॥६॥ शर्कराधश्मरहिते कटुकण्टकवर्जिते सहते पामुरहिते फुशादिभिरनावृते ॥६२ ।। चलगन्धसमायुक्ता 'महीखातोपलक्षिता । चण्डालपतितत्यकशरावशकलैविना ॥६३॥ १ कशेरुफल for कसेरूत्पल० इति मु० मत्स्यक २ मासिक for माक्षिक इति मु० मत्स्य० ३ प्राप्तो न तस्य मरण भ० for प्राप्य तस्यास्थि अरगिर्भ० इति मु. मत्स्य ४ गृहे for गृहम् इति मु० मत्स्य. ५०सास्थिन for oसास्थित इति मु० मत्स्य ६ तेन for तथा इति मु० मत्स्य. ७ व्यवा for oयवैर् इति मु० मत्स्य० 5 The following verses from Devipurana arc quoted by Mitramis ra in his RP, PP 214-219 They are not found in the extant Devipu E o fato for oarat, MS , ·Parvav. (३४) देवावासपरित्यक्ता निरावाधा मनोरमा । उदगाधिसवाऽगाधा वैषम्यादिविवर्जिता ॥६४॥ शुद्धा सा दहनाद्येश्च अथ चण्डेश्वरान्विता। सर्वेश्वरयुता वापि अन्यथा भयदा मही ॥ ६५ ।। पूर्ववर्णविपर्यस्ता स्थानकालादिसूत्रगा' । स्वामिप्रेष्ठिपुरादीनां भयदा जायने' मही॥ ६६ ॥ कश्मलायैः परिस्लिष्टा पूतनादिसमाकुला । पताकी वर्जनीया तु सर्वदोपकरी मही ।। ६७ ॥ वत्सरं या परित्यक्ता कृष्णधान्यरहा चया। सा मही शुभदा ज्ञेया या च सृप्तिकरी भवेत् ॥ ६८ ॥ रक्ष्या देव्यः सदैवात्र पूजनीयाः स्वभागगाः । स्थानानि कल्पयेत्तासामधिवासं तु कारयेत् ॥ ६६ ।। चण्डेश्वर महादेवस्य गणविशेषः । अधिवास::स्थापनम् । इति पुर- भूशुद्धिः॥ तथा- चतुर्दण्डः प्रकर्तव्यो भूमावादौ परिग्रहः । गां सवत्सां समादाय कुम्भं धान्यमयं तथा ॥ ७० ॥ सवस्त्रं हेमगर्भ तु सहकारदलान्विताम् । पृथ्वी संकल्पयेत्तस्मिन्मेरुकणिकशोभिताम् ॥ १ ॥ वनशेलसमायुक्तां सागरः पविष्टिताम् । एवं सम्पूजयित्वा तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥७२॥ कुमारादिशिवादींश्च विचार्यादिमहामहीम् । सूर्यादिलोकपालादिनागयतादिदेवताः ॥७३॥ पूर्व सम्पूजयित्वा तु पश्चादद्यादिशां वलिम् । स्वनमाणवकं जप्त्वा शेते तत्र यथासुखम् ॥ ७४ ॥ प्राचार्यः सूत्रधारश्च शुभं स्वप्नं निशाक्षये। निमित्तं शपुनं दृष्ट्वा सूत्रयेलतितां दिशम ।। ७५ ।। १. ०कालवि० for oालादि० RP. २. ज्ञायते for आयते RP. ३. पनाका for पतापी व RP. 7.7 for Gouo RP.

·( ३५ ) Parya v. स्वप्रमाणवक यजामत" इत्यादि । चित्रा स्वात्यन्तरे पूर्वा पुष्यपित्र्यसमागमे । उत्तरा ध्रुवमध्यस्था शेपाः सिद्धा ययागमम् ॥ ७६ ॥ चित्रास्वात्योदितयोर्मध्ये या तथा पुष्यमघानक्षत्राभ्यां चार्जवेन संयुता सा पूर्व दिगित्यर्थः। शंकुना तदभावे तु पूर्वाशां साधयेद् द्विजः । एवं दिशासु सिद्धासु सूत्रपातं समाचरेत् ॥ ७ ॥ आचार्य पूजयित्वा तु सूत्रधारं द्विजोत्तमान् । देवतायतनं पूर्वमाचार्यब्राह्मणौकसम् ॥७८॥ राजयाम तु शेषांस्तु गृहान्वर्णक्रमाद् गुरुः । पुरं वृत्तायतं कार्य त्र्यसं' वा चतुरस्रकम् ॥ ७६ ॥ यथास्थानविभागेन हदृशोभासमन्वितम् । राजधामाप्रतः कार्य देवधाम अथापि वा ॥८॥ सुसूत्रं देवतायुक्तं शिवमातृगणावृतम् । मङ्गला धनुहा कार्या मध्यान्ते सर्वसिद्धिदा ॥१॥ न सूर्यो वह्नियामे वा नैते वा हरिः कचित् । न विष्णुः पश्चिमे सौम्ये वायव्यां कारयेच्छिवम् ॥ २॥ कृते विनश्यते कर्ता तत्स्थान चोदशं भवेत् । देवो न पूज्यते तत्र तस्मिन् स्थाने स्वके शुभे ॥३॥ विसूत्रेषु प्रवक्ष्यामि येन शान्तिः शुभं भवेत् । नगराणां पुरायां च देवानां गोपुरादिपु ॥४॥ विमार्गेपु शिवः शस्त: 'समुखः सौम्यभागग."। सौम्यान सर्वतो दुर्गा पुरं नन्दति रक्षितम् ॥ ८५॥ नस्माद् दुर्गा प्रकर्तव्या' नगरेषु पुगदिपु । महालक्ष्म्यादिका शक ! क्षेमकारी सचण्डिका ॥८६॥ १.VS. 34 I. २ दुव्यत्रम् for ३. सन्ति for मध्यान्ते RP. ४. सम्मुख. for समुखः RP. ५. The phrase 'सौम्यभागगः' is missing in RP ६. दुर्गे for दुर्गा MS ७. ०दुर्ग for oदुर्गा MS ८. न्यो for व्या MS. त्र्यस्त्रम् RP ·Parva V. ( ३६ ) महला मङ्गलारूपा महिपन्नी शिवानना' । यथास्थानविभागस्था सर्वलोकेसुखावहा ॥८॥ महालक्ष्मीः पुरः शस्ता आग्नेये महिपापहा । याम्यां शिवा शुभा प्रोक्ता चर्चिका पश्चिमे पुरम् । उत्तरे शुभदा तेमा पञ्चैताः शान्तिदाः पुरे नगरे नव कर्तव्या दुर्गे पश्चैव चण्डिकाः ॥ ६ ॥ तथा- नगरं देवतावीतं समस्तप्रकृतीयुतम् । सप्तपञ्चपुरैः कार्य मण्डपैरुपशोभितम् ॥६॥ कोष्ठकाः सप्रियः कार्या मण्डपादप्रतः शुभा। एवं देवालयोपेतं सर्ववर्णसमन्वितम् ॥ १ ॥ नवदुर्गासमायुक्तं नगरं परिकीर्तितम् । पुरं घट्टसमायुक्तं देवतादिसमाकुलम् ॥ २ ॥ हेममणिवस्नपत्रोर्णाचर्मविक्रयम् । सुरापेयादिकं यस्मिस्तत्पुरं पत्तनं शृणु ॥६३ ॥ असंहतं समं कार्य वणिकट्टि सुशोभनम् । सुरनाम स्वनामं वा पत्तनं सर्वकामदम् ॥ ६४ ॥ अवेधं कारयेत्पकगादिभिः सुरोत्तम ! उभयोरन्तरे कार्य देवतायतनादिकम् ॥६५॥ देवलक्ष्मविहीनं तु समदृष्टिगतं शुभम् । चिहरष्टिगते देवे न दृष्टेः सनिरूपणम् ॥६६॥ समे मानममायुक्त कार्या दृष्टिः समा शुभा । ऊनाधिका न फर्तव्या व्यालसिंहादिनाऽऽवृता ।।६७ ॥ एवं पुर्यात्पुरे इदं प्राकारान्तर्गतं शुभम् । चतुईस्तं समं कार्य समसूत्रं सुशोभनम् ।। ६८ ॥ पथस्समं पुरं कार्य सममार्गविनिर्गमम् । १.शिवानरा for शिवानना RP. २.०लोकसुम्या• for ०लोके सुखा० RP. ३. पुरात for पुरम RP. ४. सुनिरूपणम् for सग्निरूपणम् RP. ५. ०६ for OF RP.

·Parva V. ( ३७ ) चतुष्पथानि शुद्धानि नित्य पूजायुतानि च ॥ ६ ॥ देवान्तराणि कार्याणि स्वाधिकार्यावृतानि च । देवान्तरेपु मन्त्रज्ञा स्वे स्वे देशे शुभावहा ॥१०॥ मिना बहुप्रदा लोके यथा शस्त' परिमह । नशुमा मन्त्रहीनास्तु द्विजाद्या नैष्टिकास्तथा। चचिकाद्यास्तथा शक्र | मन्त्रदीना भयावहा ॥ १०१॥ अप्रत पृष्ठतो देवा भयो पार्श्वयोहिजा । हस्तानां तु शत त्याज्य नृपराष्ट्रसुसार्थिमि ॥ १०२ ॥ दृष्टिभङ्गो न कर्तव्यो रनेदेवीयु यन्नत । दएडाप्टकसुविस्तीर्णे कृते राना विनश्यति ।। १०३ ।। तस्माद् दृष्टि सदा देया तोरणान्तर्गता शुभा। अष्टहस्त सुशोभाढ्य शैलवृतमय च वा ॥ १०४ ॥ तोरण शस्यते देव्या वापी कूपजल वनम् । पूर्वोत्तरे तथैशान्यामाराम शुभद् कृव ॥ १०५ ॥ देवीनों मातृकाणा च स भवेत्सर्वकामद । यथाशुभप्रहादेवायच कालकृत भवेत् ॥ १०६ ।। तत्सर्व देवतागारे कृते भवति शोभनम् । बलिजाप्यक्रिया नित्य मातृकाणां शुभा भवेत् ॥ १०७॥ पुरपत्तनप्रामाया ब्रह्मपुर्य सकामदा । प्रह्मविद्या कलोपेता यन वेदविदोऽवसन् । सा पुरी कमला नाम सर्वलोकसुखावहा ॥ १०८ ॥ विद्या ोका तथा द्वित्राश्चतस्रो यत्र संस्थिता । रुद्री देवी सविजया गायत्री च क्रमात्मना ॥ १०६ ।। गृहा पङ्क्तिगता कार्या शुभवर्त्मऋजुस्थिता । पूर्वोत्तरसुमार्गस्था सजला देवतान्विता ॥ ११०॥ ब्रह्मत्रिदशपूनार्थ मठादिमुपाल्पयेत् । पाठस्थानानि कुर्वीत शिवायतनवेघसो ॥१११॥ पुरे वा नगरे वत्स । राजधान्या च पत्तने । दुर्गे हट्टे शुभा दृष्टिमहालक्ष्म्या समङ्गला ॥ ११२ ॥ १ शास्त्रपरि० for शस्त परि० RP ·Parva VI. शिवलिङ्गगणेशानां धनदस्य विशेषतः। प्रियश्च सौम्यरूपायाः स्वामीशस्य शुभस्य च ॥ ११३ ।। रक्षोदेवीपु चोग्रासु दृष्टिदेया न चान्यथा ). वाद्ये वनोपकण्ठे च नदीनदतटे यथा ॥ ११४॥ प्रासादे चोत्तमा कार्या तीर्थहटानुगाऽथवा । वाराही भैरवी चोप्रा नारसिंही त्रैविक्रमा ॥ ११५ ।। पुरपत्तनगेहेषु दृष्टिवा प्रयत्नतः । उमा दृष्टिहरेद्राष्ट्र दारणा नगरादिकम् ॥ ११६ ॥ नरसिंहवराहाणां दृष्टिहन्यात्प्रियं जनम् । तस्माद् दृष्टिः शुभा कार्या समा सर्वगता तत्तः ॥ ११७ ॥ विवाहेऽपि शुभा दृष्टिः समा भवति नान्यथा । अतो यनेन देवानां दृष्टिः सौम्या प्रशस्पते ॥ ११८॥ प्रहाणां सौम्यरूपाणां लग्ने दृष्टिः शुभा यथा । पुरपत्तनदुर्गेपु तथा सौम्या शुभावहा ॥ ११६ ॥ एवं हटे पुरे दुर्गे देया दृष्टिः शुभा नृप ! शुभाथें सौम्यरूपाणामुपाणां परिवर्जयेत् । आवाहने जले वाथ उप्रा दृष्टिः शुभावहा ।। १२०॥ अथ वास्तुकर्मविधिः (६) सत्र मत्स्यपुराणे - सूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गृहकालविनिर्णयम् । यथाकालं शुभं ज्ञात्वा तदा भवनमारमेत् ॥ १॥ चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो गृहं कारयेन्नरः । वैशाखे 'धनरनानि ज्येष्ठे मृत्यु तथैव च ॥२॥ श्रापाडे भृत्यरत्नानि वस्त्रं" यर्यमवाप्नुयात् । श्रावणे 'मित्रलाभ तु हानि भाद्रपदे तथा ।। ३॥ १. अथवा for यथा RP. २. त्रिविऋगी for विक्रमा RP. ३. ofessen for ofiarą RP. ४. शुभावहा for शृभा यथा RP. ५.253. 1- 51. ६.धेनु० for पन० इति मु० मत्स्य०. पवर्ग० for वस्त्रं वयं० इति मु० मत्स्य०. मृत्य० for मित्र इति मु० मत्स्य०, ..

·। (३६) Parva VI. पन्नीनाशमाश्वयुगे' कार्तिरे धनधान्यकम् । मार्गशी तथा भक्तं पापे तस्फरतो भयम् ॥४॥ लाभ च यहुशो विद्यादग्निं माघे विनिर्दिशेत् । फाल्गुने काश्चन पुनानिति कालफलं स्मृतम् ॥ ५॥ अश्विनी रोहिणी मूलमुत्रायमै दयम् । "स्वातिईस्तोऽनुराधा च गृहारम्मे प्रशस्यते ॥ ६ ॥ आदित्यमोमव च सर्वे वारा शुभावदा । वनव्याघातशूनेपु व्यतीपाताविगएडयो. ॥७॥ "विष्कुम्भगण्डपरिघवजे 'योगेषु फारयेत् । श्वेते मैत्रेयमाहेन्द्रगन्धर्वाभिजिद्रोहिणे" ॥८॥ तथा वैराजसावित्रे मुहूर्ते गृहमारभेत् । चन्द्रादित्यबल लब्ध्वा लम शुभनिरीक्षितम् ॥४॥ स्तम्भोच्छ्रायादि कर्त यमन्यत्तु परिवर्जयेत प्रासादेष्येवमेव स्यात्कूपयापीपु शस्यते ॥१०॥ पूर्व भूमि परीक्षेत पश्चाद्वास्तु प्रकल्पयेत् । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैवानुपूर्वश ।। ११ ।। विप्रादे शस्यते भूमिरत. कार्य परीक्षणम् । विप्राणा मधुरास्वादा कपाया क्षत्रियस्य तु ॥ १२ ॥ कपायकटुका तद्वद्वैश्यशूद्रेपु शस्यते । रनिमाने तुवै गर्ने स्वनुलिप्ते च सर्वश ॥ १३ ॥ घृतमामशरावस्थ कृत्वा वर्तिचतुष्टयम् । ज्वालयेद् भूपरीक्षार्थ पूर्ण तत्सर्वदिङ्मुखम् ॥ १४ ॥ दीता पूर्वादि गृहीयावर्णानामनुपूर्वश । १. ०श्चाofor ०मा० इति मु० मत्स्य २. ०बलम् for ०फलम इति मु० ३ स्वाती ह० for स्वातिह० इति मु० मत्स्य ४ वजे (ज्य) व्याघातशूले घ for वनव्याधातशूलेषु इति मु० मत्स्य० ५. विष्कम्भ० for विष्कुम्भ० इति मु० मत्स्य० ६ ०वन योगेपु (न) कारयेत् for वजे योगेषु कारयेत् इति मु० मत्स्य० ७ For this line the published edition of matsyapu reads स्वातौ मैत्रेऽथ माहेन्द्रे गान्धर्वा भिजिति गहिणे - शुभलम निरीक्षयेत for लग्नं शुभनिरीचितम इति मु० मत्स्य. ६ चैव हि for शस्यते इति मु० मत्स्य०. मत्स्य ·Parva vi. . (४०) वास्तु: सामूहिको नाम दीप्यते सर्वतस्तु यः॥ १५ ॥ शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेपु गृहेषु च। रनिमात्रं तु गत [वै] परीक्ष्यं खातपूरणैः ।। १६ ।। अधिक श्रियमामोति न्यूने हानि समे समम् । फालकृष्टेऽथवा देशे सर्वबीजानि वापयेत् ।। १७ ।। त्रिपञ्चसप्तरात्रेया यत्र रोहन्ति तान्यपि । ज्येष्ठोत्तरकनिष्ठा भूवर्जयेदितरां सदा ॥ १८ ॥ पक्षान्योपधिजलैः परीक्षित्वाथ सेचयेत् । एकाशीतिपदं कृत्वा रेखाभिः कनकेन तु ॥ १६ ।। पश्चालेप्येन वालिप्य सूत्रेणालोड्य सर्वतः । देशपूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः ॥ २० ॥ सर्ववास्तुविभागेपु विज्ञेया नवका नव । एफाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुपु ॥२१॥ पदस्थान्पूजयेहेवास्त्रिंशत्पञ्चदशैव द्वात्रिंशद् बाह्यतः पूज्याः पूज्याश्चान्तस्त्रयोदश ।। २२ नामस्तान् प्रवक्ष्यामि स्थानानि च नियोधत । ईशानकोणादिसुरान' पूजयेश विधानतः ॥ २३ ॥ शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः फुलिशायुधः । सूर्यः सत्यो भृशश्चैव आकाशो वायुरेव च ॥ २४ ॥ पूषा प वितथश्चैव गृहसतयमावुभौ । गन्धर्वो भृगराजश्व मृगः पितृगयास्तथा ॥ २५ ॥ दोपरिको गुणीला पुष्पल्लो घालयियः । असुरः शोपपापी घ रोगोऽहिर्मुन्य एव च ॥ २६ ॥ भलाटः सोमसूर्यो प अदितिश्च दितिस्तथा । पहिर्वात्रिंशदेते तु तदन्तश्चतुरः' शृगु ॥ २७ ॥ १.ये is supplied by the Editor. २ गणादिपु तान् for यादि- सुरान् इति मु० मत्स्य०. ३. पमयेदविषा नर: for पूजयेश विधानतः इति मु० मास्य०. ४. दिमुल्य for oहिगुग्न्य इति मु० गत्स्य०. ५. सोमसपी for सोमस्यों इति मु. मत्स्य०. ६. सदन्तस्तु सत: for तदन्तरपतुरः इति मु० मत्स्य ·Parva. VI. . ईशानादिचतुष्कोणे' संस्थितान पूजयेद् बुधः । श्रापश्चवाथ सावित्री' जयो रुद्रस्तथैव च ॥२८॥ मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा तस्याप्यष्टौ समीपगाः । सर्वानेकान्तरान्विद्यात्पूर्वाद्यान्नामतः शृणु ॥ २६ ॥ अर्यमा सविता चैव विवस्वान्विवुधाधिपः ।। मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात् ॥ ३०॥ अष्टमश्चापवत्सस्तु परितो ब्रह्मयाः स्मृताः । आपश्चैवापवत्सश्च पर्जन्योऽमिर्दितिस्तथा ॥ ३१ ॥ पदिकानां च वर्गोऽयमेवं कोणेष्वशेषतः । तन्मध्ये तु बहिर्वत्स द्विपदास्ते तु सर्वतः ॥ ३२ ॥ वंशानिदानी वदयामि 'रज्जूनपि पृथक् पृथक् । वायुं यावत्तथा रोगापितृभ्यः शिखिनं पुरः ।। ३३ ॥ मुख्याद् भृशं तथा शेषाद्वितथं यावदेव तु | सुग्रीवाददितिं यावन्मृगात्पर्जन्यमेव च ॥ ३४॥ एले वंशाः समाख्याताः कचिट्रज्जव एव तु।' एतेषां यस्तु सम्पातः "पदमध्यं समं तथा ॥ ३५ ॥ मर्म चैतत्समाख्यातं त्रिशूलं कोणगं च यत् । स्तम्भन्यासेपुर वानि तुलावधेषु सर्वदा ।। ३६ ॥ कीलकुड्योपघातादि वर्जयेद्यनतो नरः । सर्वत्र वास्तुनिर्दिष्टः पितृवंशतरायन:'" १.०८कोणसं० for ०कोणे सं० इति मु० मत्स्य० २. सावित्रो for सावित्री इति मु० मत्स्य०.३. नवपदे for चतुष्पदो इति मु० मत्स्य०.४. तस्याष्टौ च समीपगान् for तस्याप्यष्टौ समीपगाः इति मु० मत्स्य०. ५. साध्याने० for सर्वाने० इति मु० मत्स्य०. ६. तु for च इति मु० मत्स्य०. ५. विशद् for ल्स इति मु० मत्स्य. ८. सर्वशः for सर्वतः इनि मु० मत्स्य०. ६. ऋजूनपि for रज्जूनपि इति मु० मत्स्य०. १०. कचिव जयमेव तु for कचिद्रजव एव तु इति मु० मत्स्य०. ११. पदं मध्यं for पदमध्यम् इति मु० मत्स्य०. १२. स्तम्भ for स्तम्भ० इति मु० मत्स्य०. १३. कोलो- च्छिष्टो. for कीलकुड्यो० इति मु० मत्स्य०. १४. जनः for नरः इति मु० मत्स्य०. १५. पितृवंशान्तरायत: for पितृवंशतरायत. RP.; वैश्वानरायत: इति मु० मत्स्य.

·Parva VI. (४२) शिरस्यमिः' समाविष्टो' मुखे चापः समाश्रितः । पृथ्वीधरोऽयमा चैव स्तनयोस्तावधिष्ठितौ ॥ ३८॥ वक्षःस्थले त्वापक्त्सः पूजनीयः सदा बुधैः । नेत्रयोर्दितिपर्जन्यौ श्रोत्रेऽदितिजयन्तकौ ॥ ३६ ।। सपेंन्द्रावंसंस्थौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः । सत्यरोगादयस्तबाहोः पञ्च च पञ्च च ॥ ४० ॥ रुद्रश्च गजयक्ष्मा च वामहस्ते समास्थितौ । सावित्रः सविता तद्वद्धस्तं दक्षिणमाप्रितौ ॥४१॥ विवस्वानथ मित्रश्च जठरे संव्यवस्थितौ । पूपा च राजयक्ष्मा च हस्तयोर्मणिबन्धने ॥४२॥ तथैवासुरशोपौ तु घामपावे 'समाश्रितौ । पावे तु दक्षिणे तद्वद्वितथः सगृहक्षतः ॥ ४३ ॥ उर्वोऽर्यमाम्धुपौ यो जान्योर्गन्धर्वपुष्पकौ । अवयो/गु सुग्रीवो स्फिक्थौ दौवारिको मृगः ॥ ४४ ॥ जयः "शुक्रस्तथा मेढे पादयोः पितरस्तथा। मध्ये नवपदो प्रहा हृदये स तु पूज्यते ॥ ४५ ॥ चतुःपष्टिपदो वास्तु: प्रासादे ब्रह्मणा स्मृतः । ब्रह्मा चतुष्पदस्तत्र "कोणेष्वेकपदास्ततः ॥ ४६॥ यहिष्कोणेपु चाष्टो २ तु साश्चिोभयतः स्थिताः । विशतिढिपदास्तेपों चतुःपष्टिपदाः स्मृताः ॥ ४७ ॥ १. मूर्धन्य० for शिरस्य० इति मु० मत्स्य०. २. समादिष्टो for समाविष्टो इति मु० मत्स्य०, ३. स्कन्धयो० for स्तनयो० इति मु० मत्स्य०. ४. चापवत्स: for स्वापवत्सः इति मु० मत्स्य०. ५. सूर्यसोमादय for सत्यरोगादयः इति मु. मत्स्य०, ६. पाप० for राज० इति मु० मत्स्य०. ७. शेपो for शोपौ इति मु० मत्स्य०.८. पाय for पाओं इति मु० मत्स्य०. ६. द्ग० for o गु० इति मु० मत्स्य०. १०. जयशको त० for जयःशुक्रस्त० इति मु० मत्स्य०. ११. कोगोवर्ध). for कोणे- प्ये १० इति मु० मत्स्य १२ वास्तौ for चाष्टौ इति मु० मत्स्य०. २३. संस्थिताः for oत: स्थिताः इति मु० मत्स्य०. १४ ०नि द्विfor तिदि० इति मु० मत्स्य०. १५. ०श्चैव for स्तेपां इति मु० मत्स्य०. १६. ०पदं for ०पदाः इति भु० मत्स्य..

·(४३) Parva VI गृहारम्भे 'तु कएद्धति स्वाम्यने या जायते । शल्य त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवनेऽपि वा ॥४८॥ सशल्य भयद यस्मादशल्य भयनाशनम् । होनाधिकाङ्गता वास्तो सर्वथा परिवर्जयेन ॥ ४६॥ नगरपामदेशेषु सर्वनैव प्रकल्पयेत् । चतुश्शाल त्रिशाल च द्विशाल चैकशालकम् । नामतस्तानि वक्ष्यामि स्वरूपेण हिजोत्तमा ।।५।। शुभनिरीक्षितम्-शुभग्रहनिरीक्षितम् ऐन्दवम् मृगशिर । दीप्ता पूर्वादिति- पूर्वा दिशमारभ्य प्रदक्षिण वर्ति सम्यक् प्रदोपने ब्राह्मणादीना वर्णाना यथासङ्घय सुखाव हमित्यर्थ । खातपूरण -खातस्य गर्तस्य तैरेव सम्बन्धिभि पूरणे । पितृवशायत पितृगयादारभ्य वहिं यावद्यो वश प्रसारित तद्वदायतो वा वास्तुपुरुष । अम्बुपो जलाधिप । पुष्पको दन्त जयशुक्र इत्यत्र जयशब्द शुक्रवाची । तद्वत्कोणेष्वेकपदा इति । एकाशीतिपदे वास्तौ या कोणेष्वेकपदा देवता इहापि तास्तथैव बोद्धव्या । बहिष्कोणेषु चेत्यादि । प्रान्तकोणेषु चतुर्पु ये उभयसाचे कोकास्तेष्वष्टो देवता सार्दा भवन्ति, देवताचतुष्टयसहिता भवन्तीत्यर्थ । सूत उवाच- चतुश्शाल प्रवक्ष्यामि स्वरूपान्नामतस्तथा । चतुश्शाल चतुरिलिन्दै सर्वतो वृतम् ॥ ५१ ॥ नाम्ना तत्सर्वतोभद्र शुभ देवनृपालये । पश्चिमद्वारहीन तु नन्द्यावत प्रचक्षते ॥ ५२ ।। दक्षिणद्वारहीन तु वर्धमानमुदाहृतम् । पूर्वद्वारविहीन तु स्वस्तिक नाम विश्रुतम् ।। ५३ ॥ रुचक चोत्तरद्वारविहीन तु प्रचक्षते । सौम्यशालाविहीन यस्त्रिशाल धन्यक च तन् ॥ ५४॥ क्षेमवृद्धिकर नृणा वहपुत्रफलप्रदम् । मत्स्य MS १०पु for तु इति मु० मत्स्य २ शुभदायकम् for भयनाशनम् इति मु० ३ तु वि० for परि० इति मु० मत्स्य० ४ So Mat yapu तु यद्वार० ५ मुखम् for वृतम इति मु० मत्स्य० ६ Matsyapu 254 ७ तत् for तु इति मु० मत्स्य 144 ·( ४४ ) Parva VI. शालया पूर्वया हीनं सुक्षेत्रमिति विश्रुतम् ॥ ५५॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं शोकमोहविनाशनम् । चुल्ली तु याम्यया हीनं विशालं शालया तु यत् ।। ५६ ।। फुलक्षयकरं नृणां सर्वव्याधिभयावहम् । हीनं पश्चिमया यत्तु पक्षघ्नं नाम तद्विदुः ॥ ५७ ॥ मित्रयन्धुसुतान् हन्ति तथा 'सर्पभयावहम् । याम्यापराभ्यां शालाभ्यां धनधान्यफलप्रदम् ।। ५८ ॥ क्षेमवृद्धिकरं नृणां तथा पुत्रफलप्रदम् । यमसूर्य च विज्ञेयं पश्चिमोत्तरशालकम् ॥ ५६ ॥ राजामिभयदं नृणां फुलक्षयकरं च यत् । उदकपूर्वे तु शाले द्वे दण्डाख्यं तत्र तद् भवेत् ।। ६० ॥ अकालमृत्युभयदं परचक्रभयावहम् चापाख्य याम्यपूर्वाभ्यां शालाभ्यां यद्विशालकम् ।।६।। विपशस्वामिभयद पराभवभयावहम् चुल्ली पूर्वापराभ्यां च सा भवेन्मृत्युसूचनी ॥६२ ।। विधवत्वाय च स्त्रीणामनेकमयकारकम् । कार्यमुत्तरयामाभ्यां शालाभ्यां भयदं नृणाम् सिद्धार्थवर्ज' वानि द्विशालानि सदा बुधैः ।। ६३॥ चतुष्किका सौम्यशाला उत्तरद्वारशाला । सिद्धार्थव याम्यापराभ्यां शाजाभ्यां युक्तं यद् द्विशालं तद् विहाय । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भवनं पृथिवीपतेः । पदाकारं तत्प्रोक्तमुत्तमादिविभेदतः ॥३४॥ अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारश्चोत्तमो मतः । चतुर्वन्येषु विस्तारो हीयते चाप्टभिः करैः ।। ६५ ।। १. तत्पुन: for तद्विदुः इति मु० मत्स्य०. २. सर्व० for सर्प० इति मु० मत्स्य०. ३. रुये यत्र० for दस्यं तत्र इति मु० मत्स्य०. ४. धनाख्यं for पाराख्यं इति मु० मत्स्य०. ५. पूर्वयाम्याभ्याम् for याम्यपूर्वाभ्याम् इति मु० मत्स्य०. तयस्त्रमयदं नृणाम् for विषशप्राप्निमयदम् इति गु० मत्स्य०. ७. तु for च इनि मु०मत्स्य पैपश्यदायकम् for विघवत्वाय घ इति मु० मत्स्य०. ६.०म० for ०पर्न इति मु० मत्स्य ·(४५) Parva VI. चतुर्थी शादिकं दैये पश्चस्वपि निगद्यते । युवराजस्य वक्ष्यामि तथा भवनपश्चकम् ॥६६॥ पभिः पडमिस्तथाशीतिहीयते तत्र विस्तरात्। त्र्यंशेन चाधिकं दैध्ये पश्चस्वपि निगयते ॥ ६ ॥ सेनापतेः प्रवक्ष्यामि तथा भवनपश्चकम् । चतुःषष्टिः 'सुविस्तारः पड्भिः षड्भिः महीयते ॥ ६ ॥ पश्चस्वैतेषु दैर्घ्यश्च पड्भागेनाधिकं भवेत् । मन्त्रिणामथ वक्ष्यामि तथा भवनपश्चकम् ॥६६॥ चतुश्चतुर्विहीना' स्यात्करपष्टिः प्रविस्तरे । अष्टांशेनाधिकं दैये पश्चस्वपि निगद्यते ॥ ७० ॥ सामन्तामात्यलोकानां वदये भवनपञ्चकम् । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च चतुर्मिीयते क्रमात् ॥७१ ॥ चतुर्थांशाधिकं दैर्ध्य पञ्चस्वैतेषु शस्यते । शिल्पिना कञ्चुकीनां च वेश्यानां गृहपञ्चकम् ।। ७२॥ अष्टाविंशत्कराणां तद्विहीनं विस्तराक्रमात् । द्विगुणं "दैर्घ्यमेवोत्तमध्यनेष्वेवमेव तु ॥ ७३ ॥ "दूतकान्तिकादीनां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् । चतुर्थांशाधिकं देय विस्तराद् द्वादशैव च ॥ ७४ ॥ अध्यर्ध फरहानिः स्याद्विस्तरात्पञ्चसु क्रमात् । दैवज्ञगुरुवैद्यानां .सभास्तारपुरोधमाम् ॥५॥ तेषाम प्रवक्ष्यामि क्रमाद्भवनपञ्चकम् । "चत्वारिंशत्यविस्ताराच्चतुर्मिहीयते क्रमात् ॥७६ ॥ १. चतुःपष्टिस्तु for चतुःषष्टिः सु० इति मु० मत्स्य०. २. पड्मिस्तु for पमिः ३० इति मु० मत्स्य०. ३. चतुर्मिर् for चतुर्वि० इवि मु० मत्स्य ४. तु वि० for तद्वि० इति मु० मत्स्य०. ५ व्वोक्तं मध्यमे० for वोक्तमध्यक्षे० इति मु० मत्स्य ६ तत् for तु इति मु० मत्स्य०. ७. दूती for दूत० इति मु० ८. विस्तारो द्वा for विस्तराद् द्वा० इति मु० मत्स्य०. ६.तु for च इति मु० मत्स्य. १०. अर्धाध० for अध्यर्ध इति मु मत्स्य०. ११. द्विस्ता० for oद्विस्त०, १२. ०त्पश्चश: for पञ्चसु इति मु० मत्स्य०, १३. तथा भवन for क्रमाद्वन० इति मु० मत्स्य०, १४. रिंशत्तु for रिंशत्म० इति मु० मत्स्य०. मत्स्य०.

·- Parva VI. ( ४६ ) पञ्चस्वेतेपु दैर्घ्यश्च पड्भागेनाधिकं भवेत् । चातुर्वर्ण्यस्य' वक्ष्यामि सामान्यं गृहपञ्चकम ॥ ७ ॥ द्वात्रिंशद्वै कराणां तु चतुर्भिहीयते क्रमात् । आपोडशादिति परं न्यूनमन्त्यावसायिनाम् ।। ७८ ॥ दशांशेनाष्टभागेन त्रिभागेनाथ भागिकम । अधिकं दैर्घ्यमित्याहुह्मिणादेः प्रशस्यते ॥७६ ।। सेनापतेर्नृपस्यापि गृहयोरन्तरेण तु नृपवासगृह कार्य भाण्डागारं तथैव च ॥20॥ सेनापतेहस्यापि चातुर्वर्ण्यस्य चान्तरें । वासाय च गृहं कार्य राजपूज्येषु सर्वदा ॥८॥ अन्तरा" प्रभवानां च स्वपितुन्यूनमिष्यते । तथा हस्तशतादगिमित वनवासिनाम् ॥८॥ सेनापतेर्नृपस्यापि सप्तत्या सहितैर्हिते । चतुर्दशहिते' व्यासे शालान्यासः प्रकीर्तितः ॥३॥ पञ्चविंशोधृते तस्मिन्नलिन्दः समुदाहृतः । तथा "पड्विंशहस्ता तु सप्ताङ्गलसमन्विता ॥४॥ विप्रस्य महती शाला न दैये परतो भवेत् । दशाङ्गलाधिका तद्वत् क्षत्रियस्य विधीयते ॥ ५॥ पचत्रिंशत्करा वैश्ये अगुलानि प्रयोदश । तावत्करैव शूद्रस्य युता पञ्चदशाङ्गलैः ॥६॥ शाज्ञायास्तु त्रिभागेन यस्याने वीथिका भवेत् । सोप्पीकं नाम तद्वास्तु पश्चातायाश्रयं भवेत् ॥८॥ १. चतुर्वर्णस्य for चातुर्वण्र्यस्य इति मु० मत्स्य०. २. द्वात्रिंशत: for द्वात्रिंशद्वै इति मु० मत्स्य०. ३. पादिषम् for भागिकम् इति मु० मत्स्य०. ४. गृहयोरन्तरेण तु for चातुर्वण्र्यस्य चान्तरे इनि मु० मत्स्य०. for अन्तरा प्र० इति मु० मत्स्य०. ६. हo for opन० इनि मु० मत्स्य०. ७. ०दर्भ गदिवं for दांगमितं इति मु मत्स्थ०. ८. सहितऽन्विते for सहित- हिते इति मु. मास्प० ६. इत. for .हिते इति मु० मत्स्य०. for शिोदृते इति मु. मत्स्य०. ११. पत्रिंशद्धo for पदिशहइति मु० १२. पश्चाईयोच्छ्यं for पश्चाच्दायाश्रयं इति मु० मत्स्य, ५. अन्तरम० १०. त्रिंशान्दिने सरस्प..

·( ४७ ) Parva vi. . पार्श्वयोवीथिका यन सावष्टम्भं तदुच्यते । समन्ताद्वीथिका यत्र सुस्थितं तदिहोच्यते ॥८॥ शुभदं सर्वमेतत्स्याचातुर्वण्ये चतुर्विधम् । विस्तारात्पोडशो भागस्तथा हस्तचतुष्टयम् ॥८६॥ प्रथमो भूमिकोच्छाय उपरिष्टात्यहीयते । द्वादशांशेन सर्वासु भूमिकासु तथोच्छूयात् ।। ६०॥ पकेटका भवेदित्तिः पोडशांशेन' विस्तरात् । दारवैरपि करप्या स्यात्तथा मृन्मयमित्तिका ॥११॥ गर्भमानेन मानं तु सर्ववास्तुपु शस्यते । गृहन्यासस्य पञ्चाशदष्टादशभिरङ्गलै ॥२॥ संयुतो द्वारविष्कम्मो द्विगुणश्वोच्छ्रयो भवेत् । द्वारशासासु बाहुल्यमुच्छायकरसम्मितैः ॥ ३ ॥ अङ्गले. सर्ववास्तूनां पृथुत्वं शस्यते बुधैः । उदुम्बरोत्तमा च तद्ध्यर्द्धप्रविस्तरात् ॥ १४ ॥ सेनापतेर्नृपस्यापि सप्तत्येत्यादि । सेनापते पस्य गृहे यावान विस्तार उक्तस्तं करसप्तत्या सहितं कृत्वा तदधै गृहीत्वा तस्यास्य चतुर्दशविभागं कृत्वा यावदवशिष्टं भवति तावद्विस्तारा शालां कुर्यादित्यर्थः । तेनाष्टोत्तरदस्तशतविस्तारे राजवैश्मनि पञ्चहस्तप्रमाणा शाला भवति । पश्चत्रिंशोद्धृत इति । तस्मिन्नेव नवाशीतिविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चत्रिंशता भागहारे कृते ये एकोनविंशतिहस्ता अवशिष्यन्ते तावानलिन्दः कर्तव्यः । उदुम्बरो देहली। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि स्तम्भमानविनिर्णयम् । तद्वास्तुभवनोच्छ्रायं सदा सप्तगुणं विदुः ॥ १५ ॥ अशीत्यंशं पृथुत्वं स्यादमे नवगुणैः सह । रुचकश्चतुरस्र' स्यादृष्टास्रो वन उच्यते ॥ १६ ॥ १. पडंशांशेन for पोडशाशेन MS. २. तदाधिo for तद्ध्यर्द्ध इति मु० मत्स्य ३. कृत्वा ५० for तद्वास्तु० इति मु० मत्स्य० ४. बुधैः for विदुः इति मु० मत्स्य X. Matsyapu 255 1-24. Fig for orizi इति मु० मत्स्य ७ त्वे for ०त्व इति मु० मत्स्य ८ गुणे सति for गुणैः सह इति मु० मत्स्य० ६ ०श्चतुरः स्यात्तु अ० for चतुरनः स्याद इति मु० मत्स्य०.

·Parva vt. (४८) द्विवत्रः पोडशास्त्रस्तु द्वात्रिंशास्त्रः प्रलीनकः । मध्यप्रदेशे यः स्तम्भो वृत्तोवृत्त इति स्मृतः ॥७॥ एते पञ्चमहास्तम्भाः प्रशस्ताः सर्ववास्तुयु । पनवल्लीलताकुम्भपनदर्पणभूषिताः ॥६८॥ स्तम्भस्य नवमांशेन पद्मकुम्भोत्तराणि तु। स्तम्भतुल्या तुला प्रोक्ता होना चोपतुला ततः ॥६॥ त्रिभागेनेह सर्वत्र चतुर्भागेन वा पुनः । हीन हीनं चतुर्थांशात्तथा सर्वासु भूमिपु ॥ १० ॥ "सावरोहाणि सर्वेषां प्रवेशो' दक्षिणेन तु । द्वाराणि तु प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानीह यानि तु॥१०१॥ पूर्वेणेन्द्रं जयन्तं च द्वारं सर्वत्र शस्यते । याम्यं च वितथं चैव दक्षिणेन विदुर्बुधाः ॥ १०२॥ पश्चिमे पुष्पदन्तं तु वारुणं च प्रशस्यते । उत्तरेण तु भल्लाटं सौम्यं तु सुखदं भवेत् ॥ १०३ ॥ तथा वास्तुपु सर्वत्र वेधं द्वारस्य वर्जयेत् । द्वारे तु रथ्यया विद्धे भवेत्सर्वकुलक्षयः ॥ १०४ ।। तरुया 'दोपबाहुल्यं शोकः पङ्केन जायते । अपस्मारो भवेनूनं कूपवेधेन सर्वदा ॥ १०५ ।। ध्यया प्रस्रवणेन स्यात्कीलेनाग्निभयं भवेत् । विनाशो देवताविद्धे स्तम्भन स्वीकृतो भवेत् ॥ १०६।। गृहमतुर्विनाशः स्याद् गृहेण च गृहे कृते । अमेध्यावस्करविद्धे गृहिणी बन्धकी भवेत् ॥ १०७ ।। सन्न शस्त्रमयं विन्द्यादन्त्यजस्य गृहेण तु । उछायाद् द्विगुणां भूमि त्यक्त्वा वैयोन जायते ॥ १०० ।। स्वयमुद्घाटिते द्वार उन्मादो गृहवासिनाम् । स्वयं च पिहिते विद्यात्कुलनाशं विचक्षणः ॥ १०६ ।। 1. रूपिताः for भूपिता: इति मु० मत्स्य०. २. पुम्मान्तराणि for कुम्मोधराणि इति मु० मत्स्य०. ३. धासगेहानि for सावरोहाणि इति मु० मत्स्य०. ४.प्रविशेइचि० for प्रवेशो दतिः इति मु० मत्स्य०. ५. शुभदं for सुखदं इति मु० मत्स्य० ६.प. for दोप० इति मु० मत्स्य०, ·(४६) Parva VI. मानाधिके रानभयं न्यूने तस्करतो भयम । द्वारोपरि च यद् द्वारं तदन्तकमयं स्मृतम् ॥ ११० ।। श्राध्मात'मध्यदेशे तु श्रधिको यस्य विस्ताः । वयं तु सङ्कटं मध्ये सद्यो भर्तृविनाशनम् || १११ ॥ तयान्यपीडितं द्वारं यहुदोपकरं मरेत् । मूलद्वारातयात्यन्तं'नाधिकं शोमया भवेत् ।। ११२ ।। फुम्भत्रीपर्णवलीभिर्मूलद्वारं तु शोभयेन् । पूजयेद्वापि तग्नित्यं यलिना पासातोदकैः ॥ ११३ ।। भवनस्य घटः पूर्व दिग्मागे माशामिकः । उदुम्बरस्तथा याम्ये वारणे पिप्पलः शुभः ।। ११४ ॥ सतश्चोत्तरतो धन्यो विपरीताम्वसिद्धये । फाटकी शोरश आसन्नः मजदुमः ॥ ११५॥ भार्याहानिः'' प्रमाहानिर्भता प्रमशः सदा"। नविन्द्यायदि तान् "वृतानन्तरे स्थापयेग्छुमान् ॥११॥ पुनागाशोफतिलकरामीयकुलपम्पकान्" । दादिमी" पिप्पली"दा" सथा फुमुममएडपान् ॥११४।। जम्योरपूगपनसगुमरेसकीभि- जातीसरोजशनपत्रिकमक्षिकामि. । यन्नारियलदलीदलपाटमागि- युकं सदन भवनं श्रियमातनोति ॥ ११ ॥ १. ०मुख for oमयं इति मु० मरस्य. २. अपनो for भामा इमि मु. मरस्य ३. भर्तुर् for भर्तृ० इति मु० मत्स्य ४. पान्य for onारयन्त इति गु० मत्स्य. ५. So Matsyapu; शोमन Ms. पारि for शानि इति मु०मत्स्य पायो for पानि मु०मरम्या भागन: forमामनः इति मु. मत्स्य है. सानो for मनमु० मा १०.०हानी Jor हानि विगु०मरस्य ५ हानी for हानि गुरा. १२.lori मु० मत्स्य १३ सानन्यान torrzTH गुरुमगाय. for ofनमहानि गु०मरस्प० १५ ARE lor पर FIER. ९.दारियो for दाहिमा पनि मुमार १७ स्तिो tor स्निी लि. १८द्रा for पनि मुमार ·Parva .VI. रथ्यामार्ग: वैधः । अनाभिमुख्येनावस्थानम् | उच्छायाद् द्विगुणामिति । यावा- न्द्वारस्योच्छायो दैर्ध्य तद्विगुणाद्वारामभूमः परतो यद्येते रथ्यादयो भवन्ति तदा न वेधो वास्तुवेध इत्यर्थः। उद्गादिसवं वास्तु समानस्य शिरस्तथा' । समानस्य मानसहितस्य वास्तुपुरुषस्य । परीक्ष्य पूर्ववत्कुर्यात्स्तम्भोच्छायं विचक्षणः ॥ ११६ ।। न देवघूर्तसचिवचत्वराणां समीपतः । कारयेद्भवनं प्राज्ञो दुःखशोकसमन्वितम् ।। १२० ।। तस्य प्रवेशाश्चत्वारस्तस्योत्सङ्गाप्रतः" शुभाः । पृष्ठतः पृष्ठतो गन्तुं सङ्घयावत प्रशस्यते ॥ १२१ ।। अपसव्यो विनाशाय दक्षिणे शीर्षफस्तथा । सर्वकामफलो नृणां सम्पूर्णो नाम वामतः ॥ १२२ ॥ एवं 'प्रवेशमालोच्य यनेन गृहमारमेत् । अथ सांवत्सरमोक्ते मुहूर्ते शुभलक्षणे ॥१२३ ॥ रत्नोपरि शिलां कृत्वा सर्वबीजसमन्विताम् । चतुर्भिाह्मणैः स्तम्भ वस्त्रालङ्कारपूजितम्" ॥ १२४ ।। शुलाम्बरधरः "शिल्पिसहितो वेदपारगैः । सापितं तं न्यसेत्तद्वत्सापधिसमन्वितम् ।। १२५ ॥ नानाऽक्षतसमोपेतं "वत्राभरणसंयुतम् । प्रमयोपेण वाघेन गीतमलनिःस्वनैः ॥ १२६ ।। १. समानशिखरं तथा for समानस्य शिरस्तथा इति मु० मत्स्य०. २. NMatsyapu. 256. 1-35. ३. ०मयं तत: for ०समन्वितम् इति मु० मत्स्य०. ४. प्रदेशा० for प्रवेशा० इति मु० मत्स्य०. ५. स्तस्योत्स! cfor oस्तस्योत्सना इति मु० मत्स्य० ६. शुभ: for शुभा: इनि मु० मत्स्य०. ७. पृष्ठभागम्तु for पृष्ठनो ८. सव्यायन: for सदावर्तम् इति मु० मत्स्य. ६. प्रदेश० for प्रवेश० इति गु० मत्स्य.. १०. व्यय for oच्य इनि मु० मत्स्य. ११. फारयित्वा मुभितम् for यत्रालद्वारपूजितम् इति मु० मत्स्य०. १२. शिल्पी for शिल्पि० इति मु० मत्स्य०. १३. विन्यसेत्तद्वरम० for तं न्यसेसहरस० इति मु० मरस्य. १४. पत्रालाधार० for बनामरण इनि मु० मत्स्य०, गन्तुम् इति मु० मत्स्य०.

·Parva vi. प्रदोपे भोजयेद्विप्रान् होमस्तु मधुसर्पिपा । वास्तोष्पते प्रति जानीहि मन्त्रेणानेन सर्वदा।। १२७ ।। सूत्रपाते तथा कार्यमेवं स्तम्भोच्छये पुनः । द्वारवंशोच्छये तद्वत्प्रवेशसमये तथा ॥१२८॥ वास्तूपशमने तवास्तुयज्ञस्तु पन्चधा । ईशाने सूत्रपातः स्यादानेये स्तम्भरोपणम् ।। १२६ ॥ प्रदक्षिणं च कुर्वात धास्तोः पदविलेखनम् । तर्जनी मध्यमा चैव तथाङ्गुष्ठस्तु दक्षिणे ॥ १३० ।। प्रवालरत्नानक फलमष्टाक्षतोदकम् । सर्ववास्तुविभागेषु शस्तं पदविलेखनम् ।। १३१ ॥ न भस्माङ्गारकाष्ठेन न शस्त्रनखचर्मभिः । न शृङ्गास्थिकपालैश्च क्वचिद्वास्तु बिरे खयेत् ।। १३२ ।। एभिर्विलिखितं कुर्याद् दुःखशोकमयादिक्रम । यदा गृहप्रवेशः स्याच्छिल्पी "तत्राभिलक्षयेत् ॥ १३३ ।। स्तम्भसूत्रादिकं तद्वच्छुभाशुभफलोदयम् । श्रादित्याभिमुखं रौति शकुनिः परुपं यदि ॥ १३४ ॥ तुल्यकालं स्पृशेदङ्ग गृहभर्तुर्यदात्मनः । वास्त्वों तद्विजानीयान्नः शल्यं भयप्रदम् ॥ १३५॥ 'शकुनानन्तरं यत्र हस्त्यश्वश्वापदं भवेत् । तदङ्गसम्भवं विद्यात्तत्र शल्यं विचक्षणः ॥ १३६ ॥ प्रसार्यमाणे सूत्रे तु श्वगोमायुविलिम्पिते । तत्तु शल्यं विजानीयात खरशब्दे च" भैरवे ।। १३७॥ १. पायसं for प्रोपे इति मु० मत्स्या २. होमं तु for होमस्तु इति मु० ३ ०दये for ०च्छये इत्ते मु० मत्स्य. ४. कनकफलं पिष्वा कृतो० for कनकं फलमष्टानतो० इनि मु, मत्स्य ५. विनेखने for विलेखनम् इति मु. मत्स्य०६. नरपशस्त्रेण for न शस्त्रनव० इति मु० मत्स्य०७ तत्रापि for तत्राभिक इति मु० मत्स्य० ८.०फलोदयम् for फलप्रदम् इति मु० मत्स्य० ६. अवना० for १२. श्वा गोमायुर्विलक्यते for गोमायुविलिम्पिते इति मुक मत्स्य० २१. अति for च इति मु० मत्स्य मत्स्यक शकुना० इति मु० मत्स्य ·Parva VI, (५२) यदि शान्ते तु दिग्भागे मधुरं रौति वायसः । धनं तत्र विजानीयाद् भागे वा स्वाम्यधिष्ठिते ॥ १३८॥ सूत्रच्छेदे भवेन्मृत्युाधिः कीले त्वधोमुखे । अङ्गारेषु तथोन्मादं कपालेषु च सम्भ्रमम् ॥१३६ ॥ 'कण्ठशल्येषु जानीयात्पीश्वल्यं स्त्रीपु शास्त्रवित् । गृहमतुहस्यापि विनाश: शिल्पिसम्भ्रमे ॥ १४० ॥ स्तम्भस्कन्धाच्च्युते कुम्भे शिरोरोगान्विनिर्दिशेत् । कुम्भापहारे सर्वस्य कुलस्यापि क्षयो भवेत् ॥ १४१ ।। मृत्युः स्थानच्युते स्तम्मे भग्ने वन्धं विदुर्बुधाः । करसंख्याविनाशे तु नाशं गृहपतेर्विदुः ॥ १४२॥ बीजौषधिविहीने तु भूतिभ्यो' भयमादिशेत् । प्रारदक्षिणेन विन्यस्य स्तम्भ छत्रे" निवेशयेत् । तत्त: प्रदक्षिणेनान्यान्न्यसेत्स्तम्भान्विचक्षणः ॥ १४३ ॥ यस्माद्भयङ्करा नृणां योजितास्त्वप्रदक्षिणाः । रक्षां कुर्वीत यत्नेन स्तम्भोपद्रवनाशिनीम् ॥ १४४ ॥ ततः फलवती शाला स्तम्भोपरि निवेशयेत् । प्रागुदप्रवणं कुर्यादिङमूढं तु न कारयेत् ॥ १४५ ।। स्तम्भं पा भवनं वाऽपि द्वारं वासगृहं तथा । दिङ्मूढे फुलनाशः स्यानच संवर्द्धते गृहम् ॥ १४६ ॥ यदि संवर्धयेनेदं सर्वमेव विवर्जयेत्" पूर्वेण वर्धितं वास्तु कुर्याद्वैराणि सर्वदा ॥ १४ ॥ दक्षिणे वर्धितं वास्तु मृत्यवे स्यान्न संशयः। १. यदीशाने तु for यदि शान्ते तु इति मु० मत्स्य. २. कम्बु० for फण्ठ० इति मु० मत्स्य०, ३. So Matsyapu.; ०कर्तु० MS. ४. स्तम्मे for स्तम्भ इति मु० मत्स्य. ५. स्कन्धच्युत for स्कन्धाच्च्युते इति मु० मत्स्य० ६. रोगं वि० for रोगान्वि० इति मु० मत्स्य० ७. मृत्यु for मृत्युः इति मु० मत्स्य० ८.कुंम्मै for स्तम्मे इति मु० मत्स्य ६. भूतेभ्यो for भूतिभ्यो इंति मुं० मत्स्य० १०. स्तम्भ इति मु० मत्स्य० ११. छत्रं for छत्रै इति मु० मत्स्य १२. ० प्रदक्षिणम् for oस्त्वप्रदक्षिणाः इति मु० मत्स्य० १३. संवर्द्धयेद् for संवत इति मु. मत्स्य० १४. संवर्धयेत् for विवजयेन् इति मु० मत्स्य. . . १४ - . स्तम्भे for ·Parva VI. . पश्चाहियुद्धं यद्वास्तु तदर्थक्षयकारकम ॥१४॥ वर्धापितं तथा सौम्ये बहुसन्तापकारकम् । श्रानेये यत्र वृद्धिः स्यात्तदनिमयदं भवेत् ।। १४६ ।। वतिं राक्षसे कोणे 'वित्तक्षयकरं भवेत् । वर्धापितं तु वायव्ये वातव्याधिप्रकोपकृत् ॥ १५० ।। ईशाने 'सस्यहानिः स्याद्वास्तौ संवर्धिते सदा। ईशाने देवतागारं तथा शान्तिगृहं भवेत् ।। १५१ ॥ महानसे तथा ये तत्पाधै चोत्तरे जलम् । गृहस्योपस्करं सर्व नै ते स्थापयेद् धुपः ॥ १५२ ।। वर्च:स्थान' पहिः कुर्यात्स्नानमण्डपमेव च । धनधान्यं च वायव्ये कर्मशाला ततो पहिः । एवं वास्तुनिवेशः स्याद् गृहमतु. शुभावहः ।। १५३ ।। श्रथात. सम्प्रवक्ष्यामि दाहिरणमुत्तमम् । धनिष्ठापश्चक मुक्त्वा 'विष्टयादिकमतः परम् ।। १५४ ॥ ततः सांवत्सरादिष्टे दिने यायान' युधः । प्रथमं बलिपूमां व फुर्यावृक्षाय सर्वथा ॥ १५५ ।। पूर्वोत्तरेण पतितं , गृहे दारु प्रशस्यते । श्रन्यथा न शुभ "विद्याधाम्यापरनिशतने २ ॥१५६ ॥ तीरकृतोद्भवं दारु न गृहे विनिवेशयेत् । कृताधिवासं "विहगैरनलानिलपीडितम् ॥ १५७ ।। गजावभुमं" च तथा विद्युनिर्यातपीडितम् । १. शिशु० for वित्त० इति मु० मत्स्य. २. ईशान्यामन० for ईशाने संस्य. इति मु० मत्स्य ३. महानसं for महानसे इति मु० मत्स्य. ४. पन्धस्थाने for धर्ष स्थानं इति मु० मत्स्य ५. विशेषः for निशः इति मु० मरस्य.. विष्टया० for विष्टया० इनि मु. मत्स्य ७. Afatsyapu 257. 1-23. Cont for oनं इति मु० मत्स्य. ६ ०शस्य for दानाय १०, मदा for सर्वया इति मु० मत्स्य ११. ०द्याम्योपरि for oचाम्यापर. १२. निपातनम for निपाउने इनि मु० मत्स्य. १३. निसानिल• for oरनमानित इति मु. मरम्या १४. गमावरमं for THIRYम इति मु. मत्स्य० १५ So Matsyapu.; नित1S.

·-- Parva VI. (५४) उर्वशुष्क' तथा दारु भमं वक्र' तथैव च ॥ १५८ ।। चैत्यदेवालयोत्पन्नं नदीसङ्गमजं तथा श्मशानकूपनिलयं तडागादिसमुद्भवम् ॥१५६ ।। वर्जयेत्सर्वदा दारु यदीच्छेद्विपुलां श्रियम् । तथा कण्टकिनो वृत्तान्त्रीपनिम्बविभीतकान् ॥ १६० ॥ श्लेष्मातकासारतरून्वर्जयेद् गृहकर्मणि । असनः शाकमधुकसर्जशाला: शुभावहाः ॥ १६१ ।। चन्दनं पनसं धन्याः सुरदारुहरिद्रकाः । द्वाभ्यामेकेन वा फुर्यात्विभिर्वा भवनं शुभम् ॥ १६२ ॥ बहुभिः कारितं यस्मादनेकमयदं भवेत् । एकैव' शिशपा धन्या श्रीपर्णी तिन्दुकी तथा।। २६३ ॥ एता'नान्यसमायुक्ताः कदाचिच्छुभकारिफाः । स्यन्दनः पनसस्तद्वत्सरलार्जुनपद्मकाः ॥ १६४ ॥ एते नान्यसमायुक्ता वास्तुकार्ये ''शुभप्रदाः । तरुच्छेदे तथा"पीते गोधां विद्याद्विचक्षणः॥ १६५ ।। माशिष्ठवणे मेकःस्यानीले सपै"विनिर्दिशेत्। अरुणे सरटं विद्यान्मुद्गाभे" शुकमादिशेत् ॥ १६६ ॥ फपिले मूपिको विद्यारखगामे जलमादिशेत् । एवंविधं सम“ तु वर्जयेद्वास्तुकर्मणि ॥ १६७ ।। पूर्वच्छिकं तु गृहीयानिमित्तशकुनैः शुभैः । अर्ध० for ऊर्ध्व० इति मु० मत्स्य. २. भमशुष्कं for भग्नं वक्र इति मु० मत्स्य० ३. So Matsyapu.;तकान् MS. ४. कानाम्रo for कासार ०इति मु० मत्स्य० ५. आसनाशोक for अमनः शाक इति मु० मत्स्य. ६. सर्व. for सर्जक इति मु० मत्स्य० ७.धन्यं for धन्याः इति मु. मत्स्य० ८.०हरिद्रवः for ०हरिद्रकाः इति मु० मत्स्य० ६. भुवनं for भवनम् इति मु० मत्स्य० १०. एकैक for एकैव इति मु० मत्स्य० ११. So Matsyapu.; एते 1S. १२. So Matsyapu.; ०दायकाः NIS. १३. ०कार्यफलप्रदा; for oकायें शुभप्रदाः इति मु० मत्स्य. १४. महाo for तथा इति मु० मत्स्य० १५. सादि for सर्प वि इनि मु० मत्स्य० १६. मुक्ता० for मुद्रा० इति मु० मत्स्य०. १७. मृपिकान for मपिकां इति मु० मत्स्य० or सम मु० मत्स्य०. १८. सगर्भ ·- Parva VI. ( ५६ ) अश्मन्तकः पापाणः । खगामे-श्यामले । व्यासेन गुणिते दैर्घ्य इति-त्र्यासेन विस्तारसंख्यया दैये गुणिते श्रावर्तिते सति यावन्तो हस्ता भवन्ति तेष्वष्टकमष्टकं कृत्वा भागहारे कृते यावदवशिष्यते स ायो भवति, स च ध्वजादिभेदेनाष्टया भिद्यते । पूर्वाद्याः पूर्वादिदिगष्टकावस्थिता यथा क्रमेण । तमेव पूर्वोक्तव्यासगुणितं दैर्घ्य करराशिम् । अष्ट- मि जिते ऋते= अष्टभिर्भागैईते नक्षत्रस्य करसमूहे । बचगृह्यम्'- अथातो वास्तुपरीक्षा। अनूपरमविवदिष्णु भूम । ओपधिवनस्पतिवत् । यस्मिन् कुशवीरणप्रभूतम् । फएटकिक्षीरिणस्तु समूलान् परिखायोद्वासयेत् । अपामार्गः शाक- स्तित्वकः परिव्याध इति चैतानि । यत्र सर्वत आपो मध्यं समेत्य प्रदक्षिणं शयनीयं परीत्य प्राच्यः स्यन्देरन्नप्रवदत्यस्तत्सर्व समृद्धम् । समवनवे भक्तशरणं कारयेत् । बहनं हि भवति । दक्षिणाप्रवणे सभां मापयेत्साऽद्युताह भवति । युवानस्तस्यां कितवाः फलहिनः प्रमायुका भवन्ति । यत्र सर्वत श्रापः प्रस्यन्देरन् सा स्वस्त्ययन्यद्यूता च अथैतैर्वास्तु परीक्षेत । जानुमात्रं गत खात्वा तैरेव पांसुभिः प्रतिपूरयेत् । अधिके प्रशस्तं समे वा न्यूने गर्हितम् । अस्तमितेऽपा पूर्ण परिवासयेत् । सोदके प्रशस्तमार्दै वात शुष्के गर्हितं श्वेतं मधुरास्वादम् । सिकतोत्तरं प्राह्मणस्य । लोहितं क्षत्रियस्य । पीतं वैश्यस्य । तत् सहस्रसीतं कृत्वा यथादिक् समचतुरस्रं मापयेत् । आयतं चतुरस्र वा तच्छमीशाखयोदुम्बरशाखया वा शन्तातीयेन त्रिः प्रदक्षिणं परिप्रमन् प्रोक्षति । अवि- च्छिन्नया चोदकधारया 'आपो हि ष्ठा मयोभुव' इति तृचेन । वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् । गतववको शीपालमित्ययापयेत् । न हास्य दाहुको भवतीति विज्ञायते । मध्यमस्यूणाया गर्तेऽवधाय प्रागमोदमान् फुरानास्तीर्य घोहियवमतीरप आसेचयेत् , अच्युताय भौमाय स्वाहेति । अथैनामुच्छियमाणामनुमन्वयेतेहैव तिष्ठ निमिता विल्विनास्तामिरावती' मध्ये पोषस्य तिष्ठन्तीम् । श्रात्वा प्रापनघायर श्रा स्वा फुमारस्तरुण आ वत्सो जायनां सह। श्रात्वा परिश्रितः कुम्म था दधनः फलशेर- यनिति । यसमाधीयमानम् । ऋतेन स्थूणामधिरोह वंश प्रापीय श्रायुः प्रतरं दधान इनि । १. As'valayana grhyasutra, Poona, 1937. 2. •7. 1-12, 8. 1-16; 9. 1-9. २.०वीरिj for ०योरा इति मु० आश्व० ३.. सर्वसमृद्धम् for सर्व समृद्धम् इनि मु० प्राव ४. ६ for हि इनि मु० श्राश्व० ५. RV. 10.9.1 and onwards. &. So Ās'valiyana; 715 MS. ७. The portion beginning from ब्लास्नामिरावती and ending with श्रा वा परि is missing in Ms.

·(५७) Parva VII. सर्वासु चतस्पु शिनासु मणिक प्रतिष्ठापयेन् 'प्रथिव्या अघि सम्मव' इति । 'अरहरो वावदीनि धा बद्धो वस्त्रया । रामुह प्रशमत्यनिरामपापनामिति' । अथास्मिन् अप श्रासेचयेत् । ऐतु राजा यरुगयो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमान । इस वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साफ सह सविशन्विति ॥ अथैनच्छमयति । प्रोहियव- मसीभिरद्भिर्हिरण्यमवधाय शन्तातीयेन त्रि प्रदक्षिण परिव्रजन प्रोक्षति । अविच्छिन्नया चोदकधारया आपो हि ठा मयोभुव इति तृचेन । मध्येऽगारस्य स्थालीपार्क अपयित्वा वास्तोष्पते प्रतिज्ञानीह्यस्मानिति चतसृभि प्रत्यूषं हुवाऽन्न संस्कृत्य प्राण्यान भोजयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्विनि वाचयीत ।। अविवादिष्णु यर विवदिष्णुर्विवदिता न विद्यते तत् । अविशदीति पाठे विवाद- रहितमित्यर्थ । भूमौपधिवनस्पतिवद् यहुतरोपविवनस्पत्युत्पत्तियोग्यम् । परिसाय. उत्पाटय । परिश्याधो राजतविशेष. । प्रपनन्त्य =ण गच्छन्त्य सर्वस मृद्धम् - व. पुत्रादिभि सम्पूर्णम् । समवस्रो प्रणालिकादेशे । मन रम्यम = पाकशाला। सभा गृहस्थस्य समाजशाना सा या क्षणाप्रवणे देरो मियते तदा प्तवती भवत्यतो न तथा कार्येत्यर्थ । प्रमायुका मरणशीला । वात - नात्युत्कृष्ट नापट. मित्यर्थ । सहस्रमीतम् अपरिमिनटम् शन्नातीयेन शन्न इन्द्राग्नी मातामिनि सूकेन । अवका =शम्युका. । शीपाला शैवाला इति वास्तुशान्ति ।। अथ राष्ट्रम् (७) 1 तन मनुः राष्ट्रस्य समहे नित्य विधानमिदमाचरेत् । सुमगृहीतराष्ट्रो ६ि पार्थिव सुसमेधते ॥१॥ दुयोस्त्रयाणा पश्चाना मध्ये गुल्मगवस्थितम् । तथा प्रामशताना प पुर्याद्रायस्य गुप्तये ॥२॥ प्रामस्याधिपति पुर्याएश प्रामाविष*सया । विशतीश' शतेश च सहसानिमय प॥३॥ योर्मामयोरित्यत्यय । गुल्म -पदातिसमूह । १ Tor प्रपतनस्य प्रकर्षण गधन्य RP (P 236) reads साल्प परान्दवत्य । धान्दसा गुममाव, २ 7. 113-115 ३ मपिस्सिम for मप स्थितम् इति मु. म. ४. सपन for गुमप ११ गु०म० ५. प्रामपणम् for प्रामाधिमानि मुगा Solanu, clantin IS, .

·Parva VII. (५८) आपस्तम्बः-प्रामेपु नगरेषु चार्यान शुचीन सत्यशीलान् प्रजागुप्तये निध्यात् । तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः । सर्वतो योजनं नारं तस्करेभ्यो रक्ष्यम, क्रोशो प्रामेभ्यः ॥ मनु:- म तेषां प्राम्याणि कार्याणि पृथकार्याणि चैव हि । राज्ञो यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः ।। ४॥ नगरे नगरे चैव कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् । उच्चैःस्थानं घोररूपं नक्षत्राणामित्र प्रहम् ॥५॥ स ताननु परिक्रामेत्सर्वानायुक्तकान् स्वयम् । तेषां वृत्तं परिणयेत्सम्यप्राष्ट्रेपु तच्चरैः ॥ ६ ॥ ग्रामदोपान् समुत्पन्नान् प्रामिकः शनकैः स्वयम् । शंसेद् ग्रामदशेशाय दशेशो विंशतीशिने ॥७॥ विशतीशस्तु तत्सर्व शतेशाय निवेदयेत् । शंसेद् प्रामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम् ॥८॥ एवं सर्व विधायेदमितिकर्तव्यमात्मनः । युक्तश्चैवाप्रमत्तश्च परिरक्षेदिमाः प्रजाः ॥६॥ यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं प्रामवासिभिः । अन्नपानेन्धनादीनि प्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ॥ १० ॥ दशी फुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्च कुलानि च । प्रामं प्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम् ।। ११ ॥ अनुपरिकामेत् यदाऽन्यायिभिस्ते नियुक्ता अभिभूयन्ते तदा तान 'स्वबले पूरयेदित्यर्थः । परिणयेत्, सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय । देशाध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोषमुच्छिद्यात् । शंखलिखितो' १. प्राम: for ग्रामेभ्यः (Cf RP.). २. 7. 120-122, 116, 117, 142, 118, 119. ३. ऽन्य: for यः इति मु० म०. ४. चैक for चैव इति मु० म०. ५. सर्वानेव सदा for सर्वानायुक्तकान् इति मु० म०. ६. So Manu%B वृत्ते MS. ७. So Manu.; विंशतीशिते MS. ८. स्वत्रलेन is suggested for स्ववले. ६. P. 39.

·(५६ ) Parva VII. वाहनयोधानां सततमन्त्रीक्षणम् । प्रतिमासं द्विसौवर्णिकी वृत्तिः । पाएमास्य स्मरणं चातुर्मास्यं वा । स्वर्यातेषु दानमनुक्रोशः । विदितेष्वनुप्रदानं कुलचारित्रशील- विद्यालक्षणगुणाधिकेषु सम्मानं प्रयुञ्जोत ॥ स्वर्यातेषु दानमित्यादिराजकार्येण मृतेपु योधेपु तत्पुत्रादिभ्यो दानं दया च राज्ञा विधातव्ये । प्रसिद्धेषु तु योघेषु दानवेतनादधिकमपि नादि देयमित्यर्थः ।। मनुः- राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च । प्रत्यहं कल्पयेद् वृत्ति स्थानं कर्मानुरूपतः ॥१२॥ पणो देयोऽवकृष्टस्य पट तूत्कृष्टस्य भक्तकम् । पाएमासिकस्तथा छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः ॥ १३ ॥ पट पणा इत्यन्वयः । छाद आच्छादनवनम् । वृहस्पति:- गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि । कथं तेनैव वक्त्रेण निर्गुणः परिकथ्यते ॥ १४ ॥ तस्मात्प्रभुत्वं वृत्तिं च निर्दोषस्य न चालयेत् । अनवस्थाप्रसङ्गः स्यानश्येतोपमहस्तथा ॥ १५॥ उपग्रहः परिग्रहः। सम्यक् निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः । फएटकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यन्नमुत्तमम् ॥ १६ ॥ यथोद्धरति निर्दाता फक्षं धान्यं च रक्षति । तथा रतेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच परिपन्थिनः ॥ १७ ॥ राष्ट्रेपु रक्षाधिकृताः परस्वादायिन. शठाः । भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥१८॥ निर्दातालविता । कम्तृणम् । याज्ञवल्क्य.. चाटतहकरदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थेभ्यो विशेषतः ।। १ ।। १. 7. 125, 126 २. पदुष्टम्य वेतनम् for पट तूत्यष्टस्य भक्तकम् इति मु० म०. ३.1 336. ४. कायस्थश्च for कायस्थेभ्यो इति मु० या०, ·Parva VII. मनु.'- मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्पयत्यनवेक्षया । सोऽविराद् भ्रश्यते स्वाम्याजीविताच सबान्धवः ॥ २०॥ शरीरकर्पणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्पणात् ॥ २१ ॥ कात्यायन:- श्रोत्रिया विधवा बाला दुर्बलाश्च फुटुम्विनः । एते राजवला राजा रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥२२॥ अनाथस्य नृपो नाथस्त्वगृहस्य नृपो गृहम् । अपुत्रस्य नृपः पुत्रो हपितुः पार्थिवः पिता ॥ २३ ॥ यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः । तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥ २४ ।। मनुः ब्राझं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं फर्तव्यं परिरक्षणम् ।। २५ ।। ब्राक्षं संस्कारं ब्राहाणेन क्रियमाणमभिपेकमित्यर्थः । कात्यायन:- प्रजानां रक्षणं नित्यं कपटकानां च शोधनम् । द्विजानां पूजनं चैव एतदर्थ कृतो नृपः ॥२६ ।। बृहस्पतिः- तत्प्रजापालनं प्रोक्तं विविधं न्यायवेदिभिः । परचक्राचौरमयाद् बलिनोऽन्यायवर्तिनः ॥२७॥ परानीकस्तेन भयमुपायैः शमयेन्नृप बलवत्परिभूतानां प्रत्यहं न्यायदर्शनैः ॥ २८॥ रक्षन् धर्मेण भूतानि राजवध्यांश्च घातयन् । यजते ऽइरहयज्ञः सहनशतदक्षियोः 11-६॥ यधीते यद्यजते यजुहोति यदर्चनि ! तस्य पड्भागभाग राजा सम्यम्मति रक्षणान् ॥ ३० ॥ १.7.111,112. २.7.2.

·Parva VIII शख- न व्रतैनोंपवासेन नच यह पृथग्विधै । राना स्वर्गमवाप्नोति प्राप्नोति परिपालनात ॥ ३१॥ यम वानप्रस्था परिवान श्रोत्रिपाश्वाहिताप्रय । पड्भागस्य प्रदातारो नैते राज्ञो हिरण्यदा ॥३२॥ पडभागस्य -पुण्यपड्भागस्य । १ सर्वतो धर्मपड्भागो राज्ञो भवति रक्षणात् । अधर्मादपि पड्भागो भवत्यस्य घरचत ॥ ३३ ॥ योरक्ष-वलिमादत्ते कर शुल्क च पार्थिव । प्रतिभोग च दएड च स सद्यो नरक प्रजेत् ।। ३४ ॥ अरदिनार राजान बलिपड्भागहारिणम् । तमाहु सर्वलोकस्य समप्रमलहारकम् ॥ ३५ ॥ अनवेक्षितमर्याद नास्तिक विप्रलोपकम् । अरतितारमत्तार नृप विद्याधोगतिम् ॥३६॥ यो हत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता । स शब्दमात्रफलमागराजा भवति तस्कर ॥ ३७॥" विप्रलोपर्क विच्छेदक वृत्त्यादीनामिनि शेष । अचारम-भोक्तारम् । इति राष्ट्रम्॥ अथ कोशः (८) तन महाभारते - अधन दुर्घल प्राहुर्घनेन बलवान् भवेत् । सर्व बलवत पथ्य" सर्व तरनि कोशवान् ॥ १ ॥ १7 304,307-309 २ रक्षत for रक्षणात् इनि मु०म० ३ अनपेसिन for अनपेक्षित इति मु. म. ४ ०नुम्पम् for नोरकम् इति मु. म० * This verse is not found in Vanu & S intiparva 130 49, 8 17,8 23,8 208 16, 11520 82 244,3at ७ पनवता मान्य for यलवन पध्यम् इति मु०मा० ·: Parva VIII. अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ! प्राणयात्रा च' लोकस्य विनान' न सिद्धयति ॥२॥ नाधनो धर्मकार्याणि' यथावदनुतिष्ठति । धनाद्धि धर्मः सवति शैलादिव महत्सरः ॥३॥ अधनेनार्थकामेन चेत्तु धर्मों न शक्यते । अथैरा निवध्यन्ते गरिव महागजाः ॥ ४॥ अभ्यो हि प्रवृद्धेभ्यः सम्भृतेभ्य इतस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥५॥ फोशाक्षपटलं' यस्य कोशवृद्धि करैर्नरः । पानभूतैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥ ६ } यो राजकोशं नश्यन्तमारतीत नराधिपे। श्रोतव्यं तस्य'च रहो रक्ष्यश्चामान्यतो भवेत् ॥ ७ ॥ चेतुम् संचेतुम् । मनुः क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् । योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करान् ॥८॥ यथाफलेन युज्येत राजा कर्ता पफर्मणाम् । तथा वीक्ष्य नृपो राष्ट्र फल्पयेत्सततं करान् ॥ ६ ॥ ययाल्पाल्रमदन्त्यायं वार्योकोवरसपट्पदाः । तथाल्पाल्पो" गृहीतन्यो राष्ट्राद्राक्षाविदक: करः ॥ १० ॥ पञ्चाशद्धाग श्रादेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । धान्यानामष्टमो भागः पाठो द्वादश एव वा ॥ ११ ॥ १. ऽपि for पइति मु० महा० २. विना बर्थ for विनार्थेन इति मु० महा० ३ ०कृत्यानि for .कार्याणि इवि मु० महा० ४. शैलादमि नदी यया for शैलादिय महत्सरः इति मु० महा० ५. नार्यः शक्यो विधित्मितुम् for घे धर्मो न शक्यते इति मु० महा० ६. विद्वेभ्य: for प्रद्धेभ्यः इति मु० महा० ७. भ्यस्ततस्तत: for भ्य इतस्ततः इति मु० महा ८. कोशाख्य० for कोशासन इति मु० महा० ६. प्राप्त नुटेश मासं पीयते for पात्रभूतध सततं धार्यते इति मु० महा १०. युधिaिr for नराधिर इनि मु० महार ११.०तम्यमस्य for तम्यं तस्प इति मु० महा० १२. 7. 127-132; 10. 118-120. १३. ऽदय for पीपय इति मु०म० १४.So Alanu.; कपो MS.

·Parva virt.. श्राददीताय पडभागं दुमांसमधुसपिपाम् । गन्धौपधीरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च ॥१२॥ पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैणवस्य' च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ १३ ॥ चतुर्यमाददानो हि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रतन परं शक्त्या किल्वियात्प्रतिमुध्यते ॥ १४ ॥ स्वधर्मो विजयेत्तस्य न भये स्यात्पराङ्मुखः । शरण वैश्यान रक्षित्वाधर्म्यमाहारयेद् बलम् ।। १५ ।। धान्येष्टिमं विशा शुल्क विशं कार्यापणावरम् । कर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ॥ १६ ॥ अदन्ति-भक्षयन्ति। श्राद्यम् -भक्षणीयम् । वार्योकस: जलौकसः । दुशब्देन वृक्ष उच्यते । आपदिकोशशून्यत्वे ॥ बृहस्पति:- दशाहपाठं नृपतेर्भागं दद्यात्कृषीवलः खिलाद्ववसन्ताच कृष्यमाणाद्यथाक्रमम ॥१७॥ देशस्थित्या बलि दद्युर्भूतं पएमासवार्षिकम् । एप धर्मः समाख्यान: कीनाशानां पुरातनः ॥१८॥ भूतम्= यथावस्थितम् । कीनाश:- कृषीवलः । विष्णु:- प्रजाभ्यो यलायें धान्यत:" पष्ठमंशमाहरा: स्युः । सदुपजीविनो या दपुः प्रतिमासम्। घनदाहः दग्धं वनम् । तदुपभोविनस्तानेव य उपनीयन्ति । सैव तेपो वृत्तिः। गौतमः- शिलिनो मासि मास्येकै धर्म पुर्युः । एतेनात्मोपजीविनो म्याख्याताः। १. पैदलस्य for वैणवस्य इति मु० म० २ ऽपि for हि इति मु०म०, ३ विभयत्तस्य for विजयेत्तस्य इति मुमा ४. नाइवे for न भये इनि मु०म० *. So Manu; gate for mo JIS १. पन्यर्थ for पा) RP. 262. ७. RP. adds संवत्मरेण before धान्यतः ८2.1.10.31-31 ·Parva vill. नौचक्रीवन्तश्च । भक्तं तेभ्योऽपि' दद्यात् । शिल्पिनः लोहकारादयः । मासस्यैकमहरात्मानुरूपं राक्ष: कर्म पुर्युनान्यत्ते- भ्यो ग्राह्यम् । आत्मोपजीविनः भारवाहनटनर्तकादय: 1 नौचक्रीवन्त: नौशकट- व्यवहारिणः । ३ मनुः ५ नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चातितृष्णया । उच्छिन्दन्नात्मनो मूलमात्मानं तांश्च नाशयेत् ॥ १६ ॥ फरशुल्कादेरग्रहणमात्ममूलच्छेदः । यथोचितादधिकग्रहणं परमूलच्छेदः । याज्ञवल्क्य: अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकोशं योऽभिवर्धयेत् । सोऽचिराद्विगतश्रीको नाशमेति सबान्धवः ॥२०॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञ: फुलं श्रियं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ २१ ॥ कात्यायन:- अन्यायेन हि यो राष्ट्रात्करदण्डं च पार्थिवः । सस्यमार्ग च शुल्कं चाप्याददीत स पापभाक् ॥ २२ ॥ मनु:-- अनादेयं नादीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः । न पादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ २३ ॥ अनादेयस्य पादानादादेयस्य घ वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते राक्षः स प्रेत्येह 'विनश्यति ॥ २४ ॥ स्वादानाद्वर्णसंसर्गाद' दुर्वलानां च रक्षणात् । भलं सजायते राक्षः स प्रेत्येह व वर्धते ॥ २५ ॥ वर्णसंसर्गादिति । वर्णानां प्राह्मणादीनाम् । वरव समानजातीय विवाहादि- सम्पन्धान वर्णसहरोन जायत इत्यर्थः । १. अपि is missing in the pub. edit. of Gautamadharma. २.7.139. ३. न्दन्या० for oन्दन्ना० इति मु० म०. ४. पीडयेन् for नाशयेत् इति मु०म०. ५. 1. 13; 3-40, 341, ६.प्राणांवादग्ध्वा न for प्राणाना- दावा इति मु० या. ७.८१७०, १७१, १७२. ८. for वि० इति मु० म०. ६.०० for दुपं० इति १० म०, ·Parva X Y ( ६५ ) कात्यायन- एव प्रवर्तते यस्तु लोभ त्यक्त्वा नराधिप । तस्य पुरा प्रजायन्ते राष्ट्र को श्च वर्धते ॥ २६ ॥ महाभारते- धर्मानितो महान् कोशो यस्य स्यात्तथिवीपते । सोऽत्यल्पपरिवारोऽपि प्रथिवीमधितिष्ठति ॥ २७ ॥ अथ दण्डः (१) तत्र महाभारते'- प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽत्र परिकल्पिन । प्रकाशोऽष्टविवस्तत्र गुह्यश्च बलवत्चर ॥ १॥ स्था नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव भारत । विष्टिविश्वराव दैशिका" इति चाष्टमम् ।। २ ।। अनुरक्तेन हृटेन पुष्टेन च महीपते । स्वल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिव ॥३॥ विष्टिबलात्कारेणाकृष्ट कर्मकर । दैशिका देशे भवा पुरुण । अथ मित्रम् (१०) तत्र मनु'- हिरण्यभूमिसम्प्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते । यथा मित्र ध्रुव लम्वा कृशमप्यायतितमम् ॥१॥ धर्मज्ञ च कृतज्ञ च तुष्टप्रकृतिमेव च । अनुरक्त स्थिरारम्भ लघुमित प्रशस्यते ॥२॥ वाझवल्क्य हिरण्यभूमिलामभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यत । अतो यतत तत्प्राप्त्यै रोत्सत्य समाहित ॥३॥ Santup 59 40, 41 २ ०य for 01 इति मु० गहा. ३ परि- शब्दित for परिकल्पित इति मु० महा ४ यहुविन्तर for यजवर इति मु० महा० ५ पाण्डव for भारत इति मु० महा० ६ So Alha, मोयि- TOTO MS ७ दे० for दे० इति मु० महा० - So Maha, .धाष्टम इति मु. महा० ६7 208, 209 १० 1 352 ·Parva x. मत्स्यपुराणे पितृपैतामहं मित्रं सामन्ताश्च' तथा रिपोः । ऋतिमं च महाभाग ! त्रिविधं "मित्रमुच्यते ॥ ४॥ . महाभारते- वेदितव्यानि मित्राणि बोधव्याश्चापि शत्रवः । एतत्सुक्ष्मं लोकेऽस्मिन् दृश्यते प्राज्ञसम्मतम् ॥ ५॥ यो यस्मिन् जीवितस्याथें -श्यन् पीडां न जीवति । स तस्य तावन्मित्रं 'स्याद्यावन स्याद्विपर्ययः ।। ६ ।। नास्ति मैत्री स्थिरा नाम नच ध्रुवमसौहृदम् । अर्थयुक्त्यामिजायन्ते' मित्राणि रिपवस्तथा ॥ ७॥ मित्रं च शत्रुनामेति कस्मिश्चित्कालपर्यये । शत्रुश्य मित्रतामेति स्वार्थस्तु" बलवत्तरः॥८॥ १. व्यासः न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । सामर्थ्य योगाजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥६॥ १३ याज्ञवल्क्यः स्वाम्यमात्य मना" दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च । मित्राएयेता: प्रकृतयः समाझं राज्यमुच्यते ॥ १०॥ १५ मनुः" स्वाम्यमात्यो पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ सुहृत्तथा । १.220. 17 ed, 220. 18 n- २. अमिनं च for सामन्ताश्व इति मु० महा. ३ मित्रं त्रिविध for त्रिविधं मित्र इति मु० मत्स्य०. ४. Santip. 138 37, 40, 42. ५. विज्ञेया for योपन्या इनि मु. महा०. ६. जीविति स्थायें for जीवितस्याथें इति मु० महा० पश्येन् for पश्यन् इति मु० महा०. ८.मित्रं तावत्स्या for तावन्मित्रं स्या० इति मु. महा०. ६. नु० for मि० इति मु० महा० १०. म्वार्थो हि for स्वार्थम्नु इति मु० महा०. ११. Mahi. Santiparva 138. 10nb, 39 c•d. १२. त्महत् for oदिपुः इति मु० महा० १३. 1. 353. १४ मात्या मनो for मात्यजना इति मु० या. १५. गण्यं समा Tor HAI गज्य० इति मु० यास. १६. 1. 294-297.

·Parva XI. सप्त प्रकृनयो होनाः समस्ता 'राष्ट्रमुच्यते ॥ ११ ॥ सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमात् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयाद् व्यसनं नृप. ॥ १२ ॥ सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य विष्टब्यस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किश्चिदतिरिच्यते ॥ १३ ॥ तेपु तेपु हि कृत्येषु तत्तदहं विशिष्यते । येन तत्स्थाप्यते" कार्य तत्तस्मिन् श्रेष्ठमुच्यते ॥ १४ ॥ व्यसनम् = व्यसनकारगाम्, भवेदिति शेषः । अथ राजपुत्ररक्षा (११) मत्स्यपुराणे- राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता । आचार्यश्वापि वर्तव्यो नित्ययुक्तैश्चरतिभिः ॥ १ ॥ धर्मकामार्थसूत्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत् । रथे च कुञ्जरे चैनं व्यायाम कारयेत्सदा ॥२॥ शिल्पानि शिक्षयेचैन"नाप्तेमिथ्याप्रियं वदेत् । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ॥३॥ न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धावमानितः १२॥ तथा च विनयेदेनं यथा यौवनगोमुखे ॥४॥ इन्द्रियापकृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात् । गुणाधानमशक्यं तु यस्य कर्तु" स्वभावतः ॥ ५ ॥ बन्धन तस्य कर्तव्यं गुप्तदेशे सुखान्वितम् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ॥ ६ ॥ १. सप्ताङ्गं राज्य० for समस्ता राष्ट्र० इति मु० म. २. यथाक्रमम् for यथाक्रमात इति मु०म० ३. महत् for नृप इति मु०म० ४. ०स्येह for oस्यास्य इति मु०म० ५. यत्साध्यते for तत्स्थाप्यते इति मु०म० ६.220.1-7. ७. राजन्पु० for राजपु० इति मु० मत्स्य०८ आचार्यश्च न for प्राचार्याश्चापि इति मु० मत्स्य० ६.०युक्तश्व for ०युक्तश्च इनि मु० मत्स्य० १०, ०शास्त्राणि for सूत्राणि इति मु० मत्स्य ११. चैन नासै० for धेनमाले० इति गु० मत्स्य १२. So Matsyapu, क्षुब्धा० for क्रुद्धः MS. १३.०चरे for मुखे इठि मु० मत्स्य १४. So Matsyapu, कर्तुः for कर्तुम् MS, ·Parva XII. (६८) अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेन् । आदौ स्वल्पे तत: पश्चात्क्रमेण च' महत्स्वपि ॥ ७॥ यौवनगः यौवनप्राप्तः । मुखे - आदौ । महाभारते- नैव स्वैररिभिर्वापि प्रस्यते पुत्रवान् नृपः । तस्माद्राजा सदा पुत्रं संरक्षेच्छिक्षयोतः च ॥८॥ अमात्यरात्मसदशै राजपुत्रस्य रक्षणम् । चारैश्च विविधोपायः प्रविधेयं पृथग्विधैः ।। स्वकीयैः {सामन्तादिभी रक्षणं प्रविधेयमित्यन्वयः । इति राजपुत्ररक्षा। अथ मन्त्रः (१२) तत्र मनु:- उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः । हुत्वाग्नि प्राह्मणांश्चार्य प्रविशेत्स शुभां सभाम् ॥ १॥ तत्र स्थिताः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् । श्रीरामायणे त्रिविधाः पुरुषा लोफे उत्तमाधममध्यमाः ॥२॥ तेषां तु समवेतानां गुणदोपान्वदाम्यहम् । मन्त्रिभिर्मन्त्रसंयुक्त:: समर्थमन्त्रनिश्चये । मित्रैवापि समानार्थान्धवैश्चातिवाहितः ।। ३ ।। मन्त्रिभिमन्त्रयित्वा यः कौरम्मे प्रवर्तते । तत्रैव" फुरुते यनं माहुः पुरुषोत्तमम् ॥४॥ एकोऽयं विमृशत्येको"धर्मे प्रकुरते मतिम्। एक: कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥५॥ १. ०कमेणाय for क्रमेण च इति मु० मत्स्य० २.7.145, 146 a-b. ३. हुतामिर for हुत्वानि इति मु० म० ४. स्थित: for स्थिताः इति मु०म० ५. Yuddhakrinda 6.6 ed. 7-151-5. ६. मन्त्रस्त्रिभिर्हि संयुक्त: for मन्त्रिभिर्मन्प्रसंयुक्तः इति मु० रा०. ७.०निर्णये for निश्चये इति मु०रा० ८.रपि प्राधिकैः for श्वाति- पादितः इति मुरा० ६. For this line the pub.edition of the Matsyapu. reads महिनो मन्त्रयित्वा यः फौरम्मान प्रवर्तयेत् १०. देवे घfor सव इति मु०रा० ११. ०देको for श्येको इति मु० २० १२. मन: for मतिम् इति मु०रा० ·१ (६६) Parva XII गुणदोपावनिश्चित्य स्यतर्मव्यपाश्रय फरिष्यामीत्युपेक्षत' य कार्य स' नराधम ।।६।। यथैः पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमा । एव मन्त्रोऽपि विज्ञेय' उत्तमाघममध्यम ॥७॥ ऐकमत्यमुपागत्य शास्त्र-प्टेन चतुपा मन्त्रिणा पर नियमस्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥८॥ बयस्तु मतयो भूत्वा मन्त्रिणामर्थसिद्धये । पुनमन्त्रैकर्ता यान्निस मन्त्रो मध्यम स्मृत ॥ ६ ॥ चन्योऽन्य मतिमास्थाय यन्न सम्प्रतिपद्यते'। नचैकमत्ये शनेपोऽस्तिसमन्योऽधम' उच्यते॥१०॥ अर्थानौं च यत्रोभौ सशयश्च परीक्ष्यते । स मन्त्र इति विज्ञेय शेषस्तु खलु विक्रम ॥ ११ ॥ समानार्थ = समानप्रयोजन । ४ गिरिपृष्ठ समारय प्रासाद का रहोगत । अरण्ये निश्शलाके वा मन्त्रयेदविभावित ॥ १२ ॥ यस्य मन्त्र न जानन्ति समागम्य पृथाजना । सहस्रा पृथिवीं भुक्ते कोशहीनोऽपि पार्थिव ॥ १३ ॥ निश्शलाके = निर्जने । याज्ञवल्क्य मन्त्रमूल यतो राज्यमतो" मन्त्र सुरक्षितम् । कुर्याद्यथास्य न विदु कर्मणामाफलोदयात् ॥ १४ ॥ १ त्यक्त्वा धर्मव्यपाश्रयम for त्यक्तधर्मव्यपाश्रय इति मु०रा० २ ०ति य कार्यमुपेत्स for oत्युपेक्षेत य कार्य स इति मु०रा० ३ यथेमे for यथैव इति ४ मन्त्रा हि विज्ञेया for मन्त्रोऽपि विज्ञेय इति मु० रा. ५०ममा for मध्यम इति मुरा ६ यो यत्र निरता for व्या या नियम० इति मु०रा० बयोऽपि for बयस्तु इति मु० रा० ८०निर्णये for oसिद्धये इति मु०रा० है य० for मेन्त्रै० इति मुरा १. प्रामा for यान्ति इति मुरा० ११ भाष्यत for ०पद्यते इति मुग० १२ श्रेयो• for श्नेपो० इति मु. रा० १३ मन्त्र सो० for स मन्त्रो० इनि मु० रा० १४ नास्ति मुदिनरामायणे १५ 7 147, 148 १६ 1,344 १७ राज्य तस्मान्मन्त्र for राज्यमनो मन्त्र इति मु० याशर मु०रा० ·Parva XII. (. ७० ) मनु': जडमूकान्धविरांस्तैर्यग्योनान्वयोतिगान् । स्त्रीम्लेच्छच्याधितव्यङ्गान्मन्त्रकाले प्रसेधयेत् ॥१५॥ भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनास्तथैव च । त्रियश्चैव विशेपेण तस्मात्तास्वाहतो भवेत् ॥ १६ ॥ तैर्यग्योना:-तिर्यग्योनिभवाः, शुकनारिकादयः । महाभारते- मन्त्रभेदस्य यत्प्राज्ञो" द्वाराणीमानि कल्पयेत् । अथ सम्पत्तिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥१७॥ मदं स्वप्नमवज्ञानमाकारं चात्मसम्भवम् । दुष्टामात्येषु विस्रम्भं दूतं चाकुशलं तथा ॥ १८ ॥ मन्त्रनिश्चयतत्त्वज्ञं पागुण्यं गुणवैदिनः । शक्कान् कुलोचितान् भक्ताननादारितपूर्वकान् ॥ १६ ॥ नीतिज्ञान व्यवहारज्ञानितिहासार्थकोविदान् । इङ्गितज्ञानुपायज्ञान् शूरान् वीरान् कुलोद्गतान् ॥ २० ॥ सर्वकार्येषु निपुणानिध्वस्त्रविधिपारगान् । दुर्गयन्त्रविधानज्ञान् धर्मशास्त्रार्थपारगान् ॥२१ ।। अक्षुद्रान् क्षगिणः प्राज्ञाननागतविधायिनः । श्रायत्यां प्रतिकारशास्तदात्वे दृढनिश्चयान् ॥ २२ ॥ द्विपन्मित्राघुदासीनभावज्ञान्संशितव्रतान् स्वभावगुप्तानचलानचलानिव ॥ २३ ॥ धर्मशीलानरुपणांस्तथा सर्वोपधातिगान् । धिया सर्वान् सम्परीक्ष्य राना कुर्वीत मन्त्रिण.॥ २४ ॥ यस्य राजधुरां वोढुं समर्था. सद्गवा इस तैः समेत्य महीपालो गुममन्त्रो जितेन्द्रियः । विद्यानां दर्शने यनमातिष्ठेगरतर्पभ !॥ २५ ॥ १. 7. 149, 50. २. ऽसारयेत् for प्रसेश्येन इति मु० म०. ३.०त्तत्रा त्तास्वा० इति मु. ग. ४. Udyogaparva, 39. 37 c.d. 38, 39. ५. पट् प्रामो for यन् मामो इति गुरु महा० ६. लायेन् for फलायेन् इस मु० महा० ७. अर्थसन्तति for अथ सम्पत्ति इनि मु० महार ८.०मवि० for oमव० इति मु०महा० ६. दूनायाशलादपि for दूतं चाकुशलं तथा इति मु० महा० भारत!

·- ( ७१ ) Parva Xit, अनाक्षारितपूर्वकान-वाचाऽनवमानितान् । सर्वोपधातिगान् सर्वच्छद्मविवर्जितान् । मत्स्यपुराणे'- नैकत्तु मन्त्रयेन्मन्त्र न राजा' बहुभि सह । मारुह्य विपमा नावमपरीक्षितनाविकाम् ॥ २६ ॥ श्रीरामायणे- अनभिज्ञाय शाखाणि" यहव' पशुवुद्धय । प्रागल्भ्याद्वक्तमिच्छन्ति मन्त्रेश्वभ्यन्तरीकता ॥२७॥ मन्त्रिरूपा हि रिपव सम्भाव्यास्त विचक्षण । ये हितोदयमुत्सृज्य विपरीतोपसेविन ॥ २८॥ अहित हि हिताकार धाष्टर्याजल्पन्ति ये नरा । अवेक्या मन्त्रमाह्यास्ते कर्तव्या कृत्यदूपणा ॥ २६ ॥ विनाशाय स्वमर्तुईि सहता' शत्रुमिव॒धै । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्ति हि मन्त्रिण |॥३०॥ १. मौलाञ्छानविद शूराल्लब्धलक्ष्यान् फुलोद्गतान्" । सचिवान् सात वाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीतिवान् ॥३१॥ तेषा स्व स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक पृथक् । समस्ताना च कार्येषु विदध्याद्धितमात्मन ॥ ३२ ॥ सर्वेपा तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता। मन्त्रयेत्परम मन्त्र रामा पाएयतयुतम् ॥३३॥ नित्य तस्मिन् ममाश्वस्त सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन साढे विनिश्चित्य तन कार्यममारमेत् ॥ ३४॥ १ 22037cd 381b ० रामान for न रामा इति मु० मत्स्य ३ नारोहेद् lor नारा इनि मु. मत्स्य ४ Yuldhakinda 63 14, नास्ति, 16, 17. ५ शास्त्रार्थान् for शास्त्राणि इति मु० रा०. ६ पुरुषा• for बहन ७ प for हि इनि मु०० र अवेदय for प्रवेश्या इति मु००० ६ विनाशयन्तो भार महिना for विनाशाय स्वभ? सहना इति मु. रा० १०.75449 ११ वान for oनान् इनि मु० मा १० for कार्य इति मु०म० इति मु०रा० ·Parva XII. . ( ७२ ) - भीरामायणे- यत्प्रियं च हितं चैव साधु धर्य व सर्वशः। ग्रूयुस्टन्मन्त्रिणो वाक्यं मन्त्र्यमाणे विशेषतः ॥ ३५ ॥' प्राप्त कायें शरीरं तु नेतुं स्वां गुणसम्पदम् । प्रियमुत्सृज्य वक्तव्यं हितमेव हि मन्त्रिणा ॥ ३६ ॥ सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवेदिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ३७॥ मन्त्रिण इत्यनुवृत्तौ मनुः तैस्साई चिन्तयेन्नित्यं सामान्य सन्धिविग्रहम् । स्थानं समुदयं गुप्ति लब्धप्रशमनानि च ॥३८॥ मध्यन्दिने च रात्रौ च विश्रान्तो विगतलमः। चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्ध तैरेक एव वा ॥ ३६ ॥ परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥४०॥ दूतसम्प्रेषणं चै। कार्यशेषं तथैव च अन्तःपुरप्रचारं च प्रणधीनां च चेष्टितम् ।। ४१ ॥ कृत्स्नं चाष्टविध फर्म पञ्चवर्ग च यत्नतः । अनुरागापरागौ च प्रचार मण्डलस्य च ॥ ४२ ॥ मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् । उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासनः । अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥४४॥ अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः । प्रत्येकं कथिता घेताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः ॥ ४५ ॥ अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव अरेग्नन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ॥ ४६ ॥ - १. नास्ति. २. नास्ति. ३. व्यादिनः for वेदिन इति मु०रा० ४. Aranyakānda 37.2.6. ५.7.56,158. ६. ०ऽधराने वा for oघ रात्री च इति मु० म० ७. तत्वत: for यनतः इनि मु०म० ·Parva A 4 rer 4 विकृष्टध्वन्यनायत्तमुदामीनो' बलान्वित । अखिलो मण्डलार्थस्तु यस्मिन् ज्ञेय स मध्यम ॥४७॥२ प्राज्ञ कुलीन दातार शूर दक्ष र च। कृतज्ञ शत्तिमन्त' च कष्टमाहुररिं बुधा ॥१८॥ आर्यता पुरुपज्ञान शौर्य फरुणवेदिता । स्थौललक्ष्य च सततमुदासीनगुणोदय ॥४६॥ तान्सर्वानभिसन्दध्यात्सामादिभिरुपरमै व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पोरुपेण नयेन च ॥५०॥ स्थान चतुर्विधम्-सैन्यकोशपुरराष्ट्रमदनम् । समुदय = कृषियनवनगुल्मस्थान वणिपशुशुल्कदण्डादि । गुप्ति = राष्ट्रादिरक्षा । लब्धप्रशमनम-दवनाश्रमविद्यावता धार्मिकाणा दानसम्मानयोग पा धर्मार्थकामाना समुपागन मम्यगविरोधनोत्पादनम् । प्रणिय घरा । अष्टविध कर्म उशनसोक्त यथा- आदान च विसरों घ तथा प्रपनिषधयो । पञ्चमे च र्थवचने व्यवहारस्य चक्षण ॥५१॥ दण्डशुद्धौ तथा युक्त श्रात्मशुद्धा तथैव । अष्टकर्मा दिव याति राजा शमाभिपूजित ॥ ५२ ॥ इति । पश्चवर्ग = पश्चप्रकाराणा धाराणा समूह । ते प यया श्रद्धेयदशविशेष शिल्पिमापादिविदो जना । तया फुभरामनकिरानमूरधिरजहान्यादिधधिन । सया मटनर्तनगायनाय । तथा नियोऽभ्य तरचारिण्य । तथा श्रमणादय । एन प्रवृत्ति ज्ञानार्थाश्चारसमूहा । स्वस्य परस्य योद्धव्या । अनुरागापरागो मान्नपुरोदितसन - पतियुवराजदौवारिकादीनामात्मीयपश्चश्चिारयाद् योगव्यो इत्यर्थ । मध्यमस्य प्रचारमिति । एतस्मिन् राममएन इमाश्यनस्रो रामप्रायो मनि-विजिगीषु . . १ विप्रष्टेऽध्वनो या उदासीनो for शिश्टेऽध्यन्यनायरामुदामीनो इति मुरूमा 2 Thc published cdiuon of Minusinſ(1 puts (lus scric within brackets and assigns the figure of enumeration 13 to ॥ ३ रंग द दातारमेव प for दातार दूर दक्ष थैव चाइनि गुम १ धृनि० for शमित्र मु०म० ५ Alanu,7210, 211 159 6 50 \fini ग्घूम IS Tic following two seres attributed to Us anus prc niot found in the published cdicon of Sukranu ·زوی ) .30 परम Parva xIII. गरिमध्यम उदासीन इति । तपामेव राजप्रकृतिसम्पन्नो जेतुमभ्युद्यतः स विजिगीपुः । शत्रुखिविध:-सहजः कृत्रिमः स्वभूम्यनन्तर इति । मध्यमः-अनयोररिजिगीपावृत्तयोर- संहतयोनिप्रहसमर्थः। उदासीन:-अरिविजिगीषुमध्यम नामसंहतानां निप्रहसमर्थः । एतासां चतसृणां मण्डलस्य मूलप्रकृतीनामेकैकस्याः प्रकृतमित्रममित्रं चेति द्वे द्वे प्रकृती । एता अष्टौ प्राधाश्यतन एवमुभ्यतो द्वादश भवन्ति । अमात्येत्यादि । अमात्यादयः पञ्च प्रकृतयः द्वादशानां प्रकृतीनामेफस्या भवन्त्यतः पड् द्वादशका द्विसप्ततिर्भवन्ति । महाभारते- विजिगीपोररिमित्रममित्रगतः मित्रमित्रं शत्रुमित्रमित्रं ज्ञेयं पुरस्सरम् ॥५३ ।। पाणिप्राहस्तथाकन्दः पाप्यासारश्च पृष्ठतः । श्राक्रन्दासार इति च ज्ञेयं मण्डलचिन्तकैः ॥ ५४ ।। पाणिपाहाभिसारं च पाणिप्राहं च विप्रहे । राजाकन्दाभिसारेण तथाऽऽक्रन्देन वर्धयेत् ॥ ५५ ॥ विरोधयेच्छत्रुमिन मित्रमित्रमरेस्तथा मित्रेण मित्रमित्रेण मध्यमत्वाभिवाञ्छक: । मन्त्रप्रभूत्साहशक्तीः पालयेदात्मवान्नपः ॥ ५६ ॥ वर्धयेत् छेदयेत् ॥ अथ पागुण्यम् (१३) तन मनु':- सन्धि च विप्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च पड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा ॥१॥ आसनं चैव यानं च सन्धाय च विगृह्य च। कार्य वीक्ष्य प्रयुक्षीत द्वैध संश्रयमेव च ॥२॥ सन्धि तु द्विविधं विद्याद्राजा विग्रहमेव च । उभे यानासने चैव द्वैध संश्रयमेव च ॥३॥ समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च । १. Manu. 7. 160-180; 9.298-300. २. सन्धि विमहमेव च for सन्धाय च विगृह्य च इति मु०म०. ३. द्विविधः संश्रयः for द्वैधं संश्रयमेव च इति मु० म० ·Parva XIII . तदात्वायतिसयुक्त सन्धिज्ञेयो विचक्षणे ॥४॥ स्वयकृतश्च कार्यार्थमकाले काल एच। मिन्ने चैवाप्यप्रकृते द्विधियो विप्रह स्मृत ॥५॥ एकाकिनश्चात्ययिरे काले प्रासे यहच्छया । सहतस्य च मित्रेण द्विविध यानमुच्यते ॥ ६॥ क्षीणस्य चैव प्रमशो दैवात्पूर्वकृतेन वा । मित्रस्य चानुरोधेन द्विविध स्मृतमासनम् ॥ ७॥ बलस्य स्वामिनश्चैत्र स्थिति कार्यस्य सिद्धये । द्विविध कोयते द्वैध पाड्गुण्यगुणवेदिमि ॥८॥ अर्थसम्पादनार्थ च पीध्यमानस्य शत्रुभि । साधुपु व्यपदेशार्थ द्विविध सश्रय स्मृत ॥ ६ ॥ यदावगच्छेदायत्यामाधिक्य ध्रुवमात्मन । तदात्वे चाधिका" पीडा तदा सन्धि समाधयेत् ॥१०॥ यदा 'प्रकृष्टान्मन्येत सर्वास्तु प्रश्नीन' भृशम् । अत्युच्छ्रित तथाऽत्मान तदा मन्येत विग्रहम् ॥११॥ यदा मन्येत भावेन दृष्ट पुष्ट बल स्वकम् । परस्य विपरीन च तदा यायादिपु प्रति ॥ १२ ॥ यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन वलेन च । तदासीत प्रयत्रेन शनर सान्त्वयनन् ॥ १३ ॥ मन्येतारि यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् । तथा द्विधा बल पृत्वा साधयेत्कार्यमात्मन ॥१४॥ यदा परबलाना तु गमनीयतमो भवेत् । तदा तु सश्रयत्क्षिप्र धार्मिक यलिन रिपुम् ॥ १५ ॥ १ द्विलक्षण for वियतण इति मु. म. an for ची मु०म०३ मित्रस्य पैशापयते for मिन्ने चाप्यते इनि मु० म० ४ फायें for काने इति मु०म० ५. कार्यार्थ for कार्यस्य इति मु. मर ६ So Manu , श्यपशाग 15 ७ चास्पिको for धाविका इति गु० मा ८प्रहम् for प्रशन् इति मुरुमा १ सर्वास्तु प्रती for सर्वानु प्रहान् ने मु० मा १० पुसत for म यन पति मु म.

·Parva XIV. निग्रहं प्रकृतीनां च फुर्यायोऽरिवलस्य च । उपसेवेत तं नित्यं सर्वयनेगुरुं तथा' ।। १६ ॥ यदि तत्रापि स पश्येद्दोपं संश्रयकारितम् । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्क: समाचरेत् ॥ १७ ॥ सर्वोपायैस्तथा पुर्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः। यथास्याभ्यधिका' न स्युमित्रोदासीनशत्रवः ॥ १८ ॥ प्रायति सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् । अतीतानां च सर्वेषां गुणदोपौ च तत्त्वतः ॥ १६ ॥ आयत्यां गुणदोपजस्तदात्वे तिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥२०॥ यथैनं नाभिसन्दध्युमित्रोदासीनशत्रवः । तथा सर्व 'समादध्यादेप सामासिको नयः ॥ २१ ॥ चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । स्वशक्ति परशक्ति च नित्यं विद्यात्परात्मनोः ॥२२॥ पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । प्रारमेत ततः कार्य सश्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ २३ ॥ आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुपं श्रीनिपेवते ॥ २४ ॥ अथ यात्रा (१४) तत्र मनुः - यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्र प्रति प्रभुः । तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥ १॥ मार्गशीर्षे शुभे मासे यायायात्रां महीपतिः । फाल्गुनं वाऽथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथावलम् ।। २।। अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येध्रुवं जयम् । तदा यायाद्विगृह्येव व्यसने वोत्थिते रिपोः ॥ ३ ॥ १. यथा for तथा इति मु० म० २.संपश्ये० for स पश्ये० इति मु० मु० ३. यथास्माद० for यथास्याभ्यः इति मु० म० ४. संविद० for समाद० इति मु०म० ५. विद्यान्महीपति: for विद्यात्परात्मनोः इति मु० म० ६. SO-Many.; परः परः MS. ७.7.181-183.

·- ( ७७ ) Parva XIV. याज्ञवल्क्या' यदा सस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा ब्रजेत् । परश्च हीन आत्मा च हृष्टवाहनपूरुषः ॥ ४॥ मत्स्यपुराणे यदा मन्येत नृपतिरामान्देन बलीयसा। पाणिप्राहाभिभूतोऽय तदा यात्रां प्रयोजयेत् ।।५।। पाणिपाहाधिकं सैन्यं मूले निक्षिप्य च व्रजेत् । दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैः पीडितं परम् । तमक्षपीडासन्तप्त पीडितञ्च तथा प्रहैः ॥६॥ स्वपलव्यसनोपेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् । सम्भूतान्तरकोपं च क्षिप्रं यायादार नृपः॥ ७॥ शरीरम्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्नदर्शने । निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं ब्रजेत् ॥८॥ श्रङ्गदक्षिणभागे तु शस्त प्रस्फुरणं शुभम्"। अप्रशस्तं तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ॥६॥" लाम्बनं पिटकं चैव ज्ञेयं स्फुरणवत्तथा । विपर्ययेण विहितः सर्वः स्त्रीणां फलागमः दक्षियोऽपि प्रशस्तेऽङ्गे प्रशस्तं स्याद्विशेषतः ॥१०॥ अतोऽन्यथा "सिद्धिरमल्पनातु फलस्य शस्तस्य च निन्दितस्य । अनिष्टचिह्रोपगमे द्विज्ञानां कार्य "सुवर्णेन च" तर्पणं स्यात् ॥११॥ १. 1. 348. २. Matsyapu 240. 2, 4.cod, 7, 9c-d, 10 a•b, 15 cid. ३.०तोरि: for ०नोयं इति मु० मत्स्य ४. पइन० for अमृत इति -मु० मत्स्य ५. तथा for यया इति मु० मत्स्य० ६. प्राया० for याया० इति ७ दुःस्वप्ननाशने for सुम्बनदर्शने इति मु७ मत्स्य This line is missing in Matsyapu. E. So Matsyapu; 1970 for 950 MS. १०. भवेत् for शुभम् इनि मु. मत्स्य. ११. Matsyapu. 241. 2,12, 1ge-d, 14. ५२, So Matsyapu; विहितं IS १३ So Matsyapu.; सर्व IMS: १४. विपर्ययम् for फलागम इनि मु० मत्स्य० १५.०प्रकल्प for oriN १६. a for वि इनि मु० मत्स्य० १७. अनिष्ट for अरिष्ट० इनि मु० मत्स्य. १८ So fatsya; सरणेन ALS १६. तु for च इति मु० मत्स्य १४ मु० मत्स्य ·Parva XLV. ( ७८ ) रामायणे शुभाशुभविषये त्रिजटावाक्यम्- समप्रभवनां कृत्स्ना प्रसमानः पुरीमिमाम् । स्वप्ने रामो मया दृष्टो रुधिरं पीतवान् बहु ।। १२ ॥ गजदन्तमयीं दिव्यां शिविकामन्तरिक्षगाम् । युक्तां नागसहस्रेण सुखमास्थाय' राघवः॥ १३ ॥ स्वप्ने चाद्य मया दृष्टः शुक्लाम्बरवरावृत." । सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थितः ॥१४॥ राघवश्व मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् । आरूढः शैलसंकाशं विचरन् सहलक्ष्मणः ॥ १५ ॥ सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थितः ।। ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ॥ १६ ॥ शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकी पर्युपस्थितौ । ततस्तस्य नगस्यामादाकाशस्थस्य' दन्तिनः ॥१७॥ भर्ना परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता । भर्तुरवात्समुत्पत्य ततः कमललोचना ॥१८॥ चन्द्रसूर्यो मया दृष्टा' पाणिना परिमार्जती । ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः सगजोत्तमः॥ १६ ॥ सीतया च विशालाक्ष्या लङ्कां पर्यभित: ३ स्थितः । पाएडरर्पभयुक्तेन रथेनाप्टयुजा स्वयम् ॥२०॥ १. The first verse is missing in Ramayana; Sundarakinda 27.9c•d, 10a.b. २. हंस० for नाग० इति मु० रा० ३. स्वय० for सुख० इति मु०रा० ४. दृष्टा for दृष्टः इति मु०रा० ५. सीता शुक्लाम्बरावृता for शुक्लाम्बरवरावृतः इति मु० रा० ६. See note 9 below. मास्थिता for oमास्थितः इति मु. रा० ७. Sundara. 27.12c-d. ८.चकास for विचरन् इति मु० रा है. Ramāyana treats this verse as the second hemistich of the eleventh verse. १०. Sundara 27. 13c-d-17. ११.०स्यामे ह्याका for स्याप्रादाका० इति मु०रा०. १२. दृष्टी for दृष्टाः इति मु०रा०:१३. लकाया उपरि for लवां पर्यभितः इति मु०रा०, ·( ६ ) ParvaXIV. शुकमाल्याम्बगे रामो' लक्ष्मणेन सदागत ।' विमानात्पुष्पकादद्य रावण पतितो मया । कृष्यमाण." लिया -प्टो मुण्ड पीताम्बरो हसन् २१॥ रथेन सरयुक्तन रहमाल्यानुलेपन ।' स गत्वा दक्षिणामाशा प्रविष्टो गोमयहदम् ॥ २२ ॥ कण्ठे बवा दशमीवं प्रमदा रत्तवासिनी । काली करालवदना" दिश याम्या प्रकर्षति ॥ २३ ॥ वराहेण दशमीय शिंशुमारेण चेन्द्रजित्।" उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च" प्रयातो दक्षिणा दिशम् ।" समाजश्व मया दृष्टो गीतवादितनृत्यवान् ॥२४॥७ बिभ्रतारतमाल्यानि" रक्षसा रक्तवाससाम् । लङ्का चेय पुरी घटा" गजवाजिरथाकुला" ॥२५॥२१ सागरे पतिता कृत्स्ना भप्रपाकारतोरणा २५ पीत्वा तैल प्रनृत्यन्ति प्रहसन्ति महास्वरा ॥ २६ ॥ लकाया भस्मरूक्षाया साक्षसयोपित २८ । कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुगवा २१ १ ०म्बरधरो for oम्बरो रामो इति मु० रा० २. समा० for सहा० इति मु०रा० ३ Ibad 27. 18a b. ४ भुवि for मया इति मु०रा० ५ So Ramiyana. क्रुश्यमाण. MS ६ पुष्याम्बर पुन for पोताम्रो हसन् इति मु००० ७ 27.24. C. Sundarakanda 27 251 , This line is not found in Ramūyana १०. Ibrd 29cd ११ कर्दमनिताहो for करालवदना इति मु००१२ So Ramayana, पास ATS १३ Ibrd 31 १४. So Ramayana, च मया स्ट' for कुम्भकर्याश्च MS १५ Ibad 32ab १६ ०वादिननि स्वन. for oपादिग्नृत्यवान इति मु०रा० १७ Ibrd 3500 १८ पिता for विधता इति मुरा० १६०माल्यानां for oमाल्यानि इति मु०रा०२० रम्या for Eष्टा इनि मु०रा० २१ सवानिरपरा for गभवाभिरयाकुला इनि मु०रा ०२ Ibrd 35 २३ re for anा इति मुरा० २५. गोपुर० for प्राकार० इति मुरा० २५ bud 37ah २९ प्रनाu for प्रनृत्यन्ति इति मु०रा० २७ प्रहमन्स्यो for प्रहमति इनि मु०० २८ प्रविधा रासलिय. for सर्वराममयोपित इनि मु०रा० € Ibid. 39 ·- Parya Xiv, पीतैनिवसनैर्दशामोडन्तो गोमयदे ॥२७॥' मत्स्यपुराणे- इदानी कथयिष्यामि निमित्तं स्वप्नदर्शने । नाभिं विनाऽन्यगापु तृणवृक्षसमुद्भवः ॥२६॥ चूर्णनं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नमता तथा । मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता ॥२६॥ उचः प्रपतनं चैव दोलारोहणमेव च । अञ्जन' पद्मलोहानां तपतामपि धारणम् ॥३०॥ रतपुष्पगुमाणां च मण्डलस्य तथैव च । वराहखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया ॥ ३१ ।। भक्षणं पकमांसानां तैलस्य कृसरस्य च । नर्तनं हसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥३२॥ तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनम् । स्रोतोऽवगाहो' गमनं स्नानं गोमयवारिणा ॥ ३३ ॥ पड्वोदकेन च तथा महीतोयेन वाप्यथ । मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ॥ ३४ ॥ शक्रध्वजानां पतनं पतनं शशिसूर्ययोः । दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ॥ ३५ ।। देवद्विजातिभूपालगुरूणां क्रोध एव च । आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुपाणां च मैथुनम् ॥ ३६ ।। हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिया । दक्षिक्षासाभिरमनं ज्याविनाभिमवस्तथा ॥३७॥ फलापहारहानिश्च गृहाणां चैव पातनम् । १. This line is missing in Ramayana. २. Matsyapu. 242. -18, 19c-d, 20-35, 50 20-35. ३. अर्जनं for अञ्जनं इति मु० मत्स्य०. १. पडू for पन० इति मु० मत्स्य०. ५. ह्यानामपि मारणम् for तपतामपि धारणम् - इति मत्स्य० ६. So Matsyapu. चण्डालस्य MS. ७. पतिमत्स्थानां. for: कमांसानाम् इति मु० ८. मभि० for oमपि इति मु० मत्स्य०. गमनं for गाहो .गमनं इति मु० मत्स्य०. १०. ध्वजामि० for ध्वजानाः इति । मु० मत्स्य, मत्स्य०. गाह- ..

·(८१) Parva XIV गृहसम्मान चैव धनहानि विनिर्दिशेत् ॥ ३८॥ पीडा पिशाचरच्यादवानरान्त्यनररपि । परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भव ॥ ३६॥ कापायवस्त्रधारित्व तद्वत्स्त्रीवीडन तथा । स्नेहपानावगाहो च रक्तमाल्यानुलपनम् ॥ ४० ॥ तद्वत्स्त्रीकीडनमकापायवस्त्रयुक्तस्त्रिया सह क्रीडनम् । एवमादीनि चान्यानि दु स्वप्नानि विनिर्दिशेत् । एपा "सकथन धन्य भूयश्च स्वपन तथा ॥ ४१ ॥ कल्ये स्नान तिलोमा ब्राह्मणानाञ्च पूजनम् । स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ।। ४२ ।। नागेन्द्रमोक्षस्तवन' ज्ञय दु स्वमनाशनम् । स्वप्नास्तु प्रथमे यामै सवत्सरविपाकिन ॥४३॥ पडभिर्मासद्वितीये तु भिर्मासैस्तृतीयके । चतुर्थ मासमानण पश्यतो नान सशय ॥४४॥ एकस्या यदि वा रानो शुभ वा यदि वाऽशुभम् । पश्चाद् दृष्टस्तु यस्तन तस्य पाक विनिर्दिशेत् । तस्माच्छोभनफे स्वप्न पश्चात्स्वापो'न शस्यते ॥ ४५ ॥ शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहण हितम् । दुमाणा श्वेतपुष्पाणा गमन च तथा द्विज ॥४६॥ दुमतृणोद्भवो चाहौ" तथा च बहुवाहुता। तथैव" बहुशीर्पत्व पलितोद्भव एव च ॥४७॥ १. For this verse Matsyapu reads फ्लापहानिश्च तथा पुष्पहानि स्तथैव च । गृहाणा चैव पातश्च गृहसमार्जन तथा २ पीडा for पीडा इति मु० ३ वानरः० for वानरात्य० इति मु० मत्स्य० ४ So Matsyapu, धन्यानि MS ५ एपा सकथन for एपामकथन इति मु० मत्म्य ६ भूय प्रस्वापन for भूयश्च स्वपन इत मु० म स्य० ७ फल० for पत्ये इति मु० मत्म्य. ८.०प्रवण for स्तवन इति मु० मत्स्य० ६ स्पनो इनि मु मत्म्य, TRA IS The above reading orfargt is supplied by the Editor kor पाझे इति गु० मत्स्य० ११ तथैव for तथा च इनि मु० मास्य. मत्स्य १० नामा ·Parva XIV. (२) सुशुरुमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरपारिता । चन्द्रार्फतारामसन' परिमार्जनमेव च ॥४८॥ शक्रध्वजालिङ्गनं च तदुच्छ्रायक्रिया तथा । भूम्यम्युधेराप्रसन' शत्रूणां च वधक्रिया ॥ ४६ ।। जयो विवादे द्यूतेषु संग्रामे च तथा द्विज । भतणं "चाममांसानां मत्स्यानां पायसस्य च ॥५०॥ दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं च रुधिरेण है। सुरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य चाप्यथ ॥५१॥ अन्धेविचेष्टन' भूमौ निर्मलं गगनं तथा । मुखेन दोहनं शस्तं महिपीणां तथा गवाम् ॥ ५२ ॥ सिंहीनां हस्तिनीनां च वडवानां तथैव च । प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः ॥ ५३ ।। अम्भसा त्वभिपेकश्च "गवां शृङ्गाश्रितेन च । चन्द्राभ्रष्टेन वै राजन ज्ञेयो राज्यप्रदो हि सः ॥ ५४॥ राज्याभिषेकश्च तथा छेदनं शिरसस्तथा । मरणं वहिदाहश्च वहिदाहो गृहादिपु ॥ ५५ ॥ लब्धिश्च राज्यलिङ्गानां तन्त्रीवाद्यादिवादनम् । तथोदकानों तरणं विषमस्य" व लवनम् ॥ ५६ ॥ हस्तिनीवडवानां च गयं च प्रसवो गृहे । आरोहणं "तथाऽश्वानां रोदनं च तथा शुभम् ।। ५७ ॥ १. ०प्रहणं for प्रसनं इति मु० मत्स्य २. बुधीनां प्रo for बुधेरामा इति मु० मत्स्य ३. द्यूते च for द्यूतेषु इति मु० मत्स्य० ४. So Matsyapu. . सङ्गमे MS. ५, चा० for चाम० इति मु० मत्स्य० ६. वा for च इति मु० मत्स्य ७. for ह इति मु० मत्स्य० ८. वाथ का for चायथ इति मु० मत्स्य० १.विष्टनं for oविचेष्टन इति मु० मत्स्य० २०. तथा गवाम् for गवां तथा इति मु० मत्स्य ११. ०पेकस्तु for पेकश्व इति मु० मत्स्य १२ गस्तु० for शृङ्गाषि० इति मु० मत्स्य० १३. So Matsyapu.; वरणं MS. १४. तथा विषम for विषमस्य च इति मु० मत्स्य. १५. व्णमथा for व्यं क्या इति मुं० मत्स्य ·Parva XIV. वरस्त्रीयां तथा लाभस्तथालिङ्गानमेव च । निगडेबन्धनं धन्यं तथा विष्टानुलेपनम् ॥ ५८ ॥ जीवतां भूमिपालानां सुहृदामपि दर्शनम । दर्शनं देवता ना' विमलानां तथाऽम्भसाम् ॥ ५६ ॥ शुमान्यथैतानि नरस्तु दृष्ट्वा प्राप्नोत्ययमाद् ध्रुवमर्थलामम् । स्वनानि धर्मभृतां वरिष्ठ ! व्याधेविमोक्षं च तथाऽऽतुरोऽपि ॥ ६०॥ मनुः- कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि । उपगृह्यास्पदं चैव चारान् सम्यग्विधाय च ॥ ६॥ संशोध्य त्रिविधं मार्ग पड्विधं च पलं स्वकम् । साम्परायिककल्पेन यायाद्रिपुपुरं प्रति* ॥२॥ शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत् । गतप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥६३॥ साम्परायिककल्पेन युद्धकल्पेन । मत्स्यपुराणे- पदातिनागबहुला सेनां प्रावृपि योजयेत् । हेमन्ते शिशिरे चैव स्थवाजिसमाकुलाम् । खरोष्ट्रबहुला सेनां तथा प्रीष्मे नराधिप ।। ६४ ॥ "चतुर्विधबलोपेतां वसन्ते वा शरद्यथ । सेना पदातिबहुला यस्य स्यात्पृथिवीपते. ॥६५॥ अभियोज्यो भवेत्तेन शत्रुर्विपममाश्रितः । 'रम्ये वृक्षावृते देशे स्थितं शत्रु तथैव च ॥६६॥ किश्चित्पङ्के तथा यायाद् बहुनागो नराधिपः । १. देवतानां च for देवता नां इति मु० मत्स्य २ वै धर्मभृता for धर्मभृतां इति मु० मत्स्य० ३.7.184-186. ४. ०दरि० for oद्रिपु० इत मु. मत्स्य ५. शनैः for प्रति इनि मु० मत्स्या ६.240. 19cd, 20 27. ७. पतुरग for चतुर्विध० इनि मु० मत्स्य ८. गम्ये for रम्ये इति मु० मत्स्य.

·Parva XIV. ( ४ ) स्थाश्वबहुलो यायात्क्षेत्रं समपथाश्रयम्' ॥ ६ ॥ जलाश्रये नौबहुलस्तथा राजा रिपून् जयेत् । खरोष्ट्रयहुलो रामा शत्रु बन्धनसंस्थिनम् ॥ ६८ ॥ बन्धनस्थोऽभियोज्योऽरिः सदा प्रापि भूभुना । हिमपातयुते देशे स्थितं ग्रीष्मे "नियोजयेत् ॥ ६६ ॥ यवसेन्धनसंयुक्तः कालः पार्थिव हैगनः । शरद्वसन्तौ धर्मज्ञ ! कालौ साधारणौ स्मृतौ ॥ ७० ॥ विज्ञाय राजा द्विजदेशकालौ दैवं त्रिकालं च तथैव बुद्ध्वा । यायात्परं फालविदा मतेन सञ्चिन्त्य मानं द्विजमन्त्रविद्भिः ॥ ७१ ॥ मनुः- दण्डव्यूहेन तं मार्ग" यायात्तु शकटेन वा । वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गारुडेन वा ।। ७२ ।। यतः शङ्केत सभयं" ततो विस्तारयेद् बलम। पानेन चैव व्यूहेन निवसेत" "तथा स्वहम् ।।७३॥ सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् । "भयं यतो वा शङ्केत तां प्राची फल्पयेद्दिशम् ॥७॥ गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान शतसंख्यांस्ततस्ततः । १.०पथस्थितम् for ०पथाश्रयम् इति मु० मत्स्य. २. For this line Matsyapu. reads तमाश्रयन्तो बहुलास्तास्तु राजा प्रपूजयेत् ३. शत्रुर्बन्धेन संस्थितः for शत्रु बन्धनसँस्थितम् इति मु० मत्स्य. ४. तदा for सदा इति मु० ५. ०ऽभि for नि० इति मु० मत्स्य ६. So Matsyapu.; संयुक्त MS. ७. So Matsyapu. काले MS.; ८. So Matsyapu.; हैमजे MS. 8.7.187-190. १०. तन्मार्ग for तं मार्ग इति मु० म० १९. यतश्च भयमाशकेन् for यतः शङ्केत समयं इति मु. मत्स्य १२. पद्मेन for पाझेन इति १३. निविशेत for निवसेत इति मु० मत्स्य १४. सदा for तथा इति मु० मत्स्य १५. यतश्च भयमाशङ्केत् प्राची तां for भयं यतो वा शङ्केत तां प्राची इति मु० मत्स्य. १६. कृतसंज्ञान्समन्नतः for शतसङ्ख्यास्ततस्ततः मत्स्य मु० मत्स्य ·( ५ ) ParvaXIV. स्थाने युद्धे च 'कुशलानभीतानविकारिणः ॥ ५५ ॥ शंसलिखितो... राजक्रतुरेवाश्वमेधस्तं नासार्वभौमः प्रतिपादयितुमईति 1 अश्वमेधेन सह यक्ष्य इति परविषयमभिप्रायाद्देशकालशक्तिसम्पन्न. प्रभूतयवसेन्धनोदकाविच्छिन्नसाम्परायिक: पथि संविहितसर्वोपकरणो दुर्गासारामात्यदेशदएडाकन्दाद्यगुणविधिज्ञः पार्षदं प्रति नयवान विदितमध्वानं हितमनुक्रामेत् । यथा भूमिभागस्तथा विनियोग: श्रेयान् पान- भोजनोपनिवेशस्थानशङ्काप्रतिविधानकुशलो भूपतिरवहिवं शत्रुणा सइ युध्येत । याज्ञवल्क्यः - य एवं धर्मो नृपतेः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृत्स्नमाप्नोति परराष्ट्रं वशं नयन् ॥ ७६ ॥ पनुः - उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् । दुपयेचास्य सततं यावसानोदकेन्धनम् ॥ ७ ॥ भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा । समवस्कन्दयेनं रात्री वित्रासयेत्तथा ॥ ८ ॥ उपरुध्यानुपजपेद् बुध्येतैव च तत्कृतम् । युक्ते च दैवे युध्येन जयप्रेप्सुरपैतभीः ॥ ६ ॥ एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्थिन । तानानयेद्वशं सर्वान्सामादिमिरुपमः ॥८॥ यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायै प्रथमैस्त्रिभिः । 'दण्डेनामि प्रसौनान शनकैर्वशमानयेत् ॥१॥ याज्ञवल्क्य:- उपायाः साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च । सम्यक् प्रयुक्ता सिद्धेयुदण्डस्त्वगतिका गतिः॥८॥ १. ० नभीरूनवि० for नभीतान, इति मु. मत्स्य० २. P 39. ३. पर्षदं for पार्षदं इति मु० शंखनि० ४ 1 342. ५ So Yijnavalkya; नयेत् MS. ६.7. 195--197, 107 108 ७.०उपजाया० for उपरुध्या० इनि मु० मत्स्य. ८. दण्डेनैव for दण्डेनाभि इति मु० मत्स्य० ६. 1. 346, ·ParvaXIV. मनुः'- सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । सामदएडौ प्रशंसन्ति नित्यं राज्याभिवृद्धये ॥८३ ॥ मत्स्यपुराणे- साम भेदस्तथा दानं दण्डश्व मनुनोत्तम । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालं च पार्थिव ! ॥४॥ प्रयोगा: कथिताः सप्त तान्मे निगदतः शृणु। द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च ॥५॥ तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । तथा साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरोत्तम ॥८६॥ महाकुलीना ऋभवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । सामसाध्या नचातथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत् ॥८७ ॥ तथैव साम कर्तव्यं कुलशीलादि वर्णयेत् । तथा तदुपचाराणां कृतानां चैव वर्णनम् ॥ ८॥ अनयेव यथायुक्तया कृतज्ञख्यापनं स्वकम् । एवं सान्त्वेन" कर्तव्या वशगा धर्मतत्पराः ॥८॥ सान्ना यद्यपि रक्षांसि गृहन्तीति परा श्रुतिः । तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ।। ६० ॥ 'अविशङ्ककमित्येवं पुरुपं 'सामवेदिनम् । असाधवो विजानन्ति तस्मात्तत्तेपु वर्जयेत् ॥ ६१ । परस्परं च" ये "दुष्टाः क्रुद्धा भीतावमानिताः । तेषां भेदं प्रयुञ्जीत मेदसाध्या हि ते मताः ॥ २॥ आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्मादर्शयेद्भयम् । १.7.109. २.222. 2-9; 223. 1,3,4,cc-d, 9. ३. मनुजेश्वर for मनुभोत्तम इति मु० मत्स्य० 8. So Matsyapu; ; ५. तथ्यं साम प for तथैव साम इति मु० मत्स्य ६. ०वर्णनम् for वर्णयेत् इति मु० मत्स्य ७. सान्ना च for सान्त्येन इनि मु० मत्स्य ८.०द्वित. for शक० इति मु० मत्स्य ६. वादिनम् for वेदिनम् इति मु० मत्स्य० १०. jo Matsyapu.; affaq MS. ११.d for च इति मु० मत्स्य. दुष्टाः इति मु० मत्स्य साधु: Ms. १२. दा or ·(७) Parva XIV. एवं हि भेदयेन्निन्नान्यथावद्वशमानयेत् ॥६३ 'संहता हि विना भेदं शक्रेणापि सुदु.सहा । मेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदा. ॥१४॥ महिपी युवरामश्च तथा सेनापतिर्दिन । अमात्या मन्त्रिणश्चैव राजपुत्रास्तथैव च । अन्त.कोपा विनिर्दिष्टा दारुग्णा. पृथिवोतिताम् ॥१५॥ अतिशतकम् अतिशयिता शङ्का यस्मिन् स तथा । सामवेदिनम् साम- प्रयोतारम् । ब्रह्मपुराणे- स्वपक्षमेदो योन न कर्तव्य. कदाचन । दुर्ग कोशश्च देशश्च परराष्ट्रमयं विना । स्वमेदेनैव नश्यन्ति बद्धमूला अपि प्रजाः ॥ ६६ ॥ परराष्ट्रभयं विनति । स्वपक्षमैदे हि परचमय विनापि दुर्गादिकं नश्यतीत्यर्थ मत्स्यपुराणे - सर्वेषामप्युपायाना दान श्रेष्ठतम मतम् । "स्वदचेनेह भवति दानेनोभयलोकजित् ॥१७॥ यद्यप्यलुब्धा गम्भीरा पुरुषाः सागरोपमा । न गृहन्ति तथाप्येते जायन्त पक्षपातिन ॥८॥ न शक्या ये वशीकर्तुमुपायत्रितयेन तु । दण्डेन तान् वशीकुर्याद् दण्डो हि वशकृत्तम. ।। ६६ श्रीरामायणे - तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । 1. So Matsyapu, सङ्गता MS. २ So Matsyapu, तु दु सहा. MS 2. For the text beginning with alent and ending with gferaitfgang Matsyapu reads --"महिपीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्नृप । अमात्यमन्त्रियां चैव राजपुत्रे तथैव । अन्त कोपो विनिर्दिष्टो दारुण पृथिवीहिताम् ॥" ४. 221 1,4,2251 ५ सु० for स्व० इति मु० मत्स्य ६ लुब्ध for प्लुब्धा इति मु० मत्स्य ७ वशे कर्तु for वशीकतु इति मु० मत्स्य० कन्नृणाम् for वशकृत्तम इति मु० मत्स्य Not found in the extant Rămayana ८वश- ·Parva XIV. (८८) दानं लुब्धेषु मेदश्च शङ्कितष्विति निश्चयः ॥ १०० ।। दण्डस्तथैव पात्यश्च नित्यकालं दुरात्मसु ।' मनुः'- साना भेदेन दानेन समस्तैस्त' वा पृथक् ।। १०१ ॥ विजेतुं प्रयतेतारीन युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः । पराजयश्च संग्रामे तस्माद् युद्धं विवर्जयेत् ॥ १०२।। तथा- प्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानां परिक्षये । तथा युध्येत सम्पन्नो विजयेत रिपून् यथा ॥ १०३ ।। संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् । सूच्या वस्त्रेण चैवतान् व्यूहेन व्यूह्य योजयेत् ।। १०४॥ युध्येत स्यन्दनाश्चन समेऽनूपोन्नते द्विपैः । वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥ १०५ ॥ कौरुक्षेत्रांश्च मात्स्यांश्च पाञ्चालश्छूिरसेनजान् । दीर्घालणूंश्चैव नरान्नुपान्नैकेयु योजयेत् ॥ १०६ ॥ प्रहर्पयेदलं व्यूह्य मुशाश्चि परीक्षयेत् । चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन् योधयतामपि ॥ १०७ ।। महाभारते- राज्ञो नियोगाद् योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ॥ १०८।। राज्ञोऽधिकमित्यनुचौ गौतमः - समामे संस्थाननिवृत्तिश्च । यम:- क्षत्रियस्योरसि तत्रं पृष्ठे प्रा प्रतिष्ठितम् । १. Supplied by the Editor; 7. 198-203; 7. 491-194. २.०रय for स्त इति मु० मत्स्य ३. संपत्तो for सम्पन्नो इति मु० मत्स्य० ४. For this line Manu reads स्यन्दनाश्वः समं युध्येदनूपे नौद्विपस्तथा ५.प्रानो कपुः for मानकपु इति मु० म० ६. तांश्च सम्यम् for भृशाश्व इति मु०म० ७. 2. 1. 10. 16.

·५ Parva XIV तस्मात्पृष्ट रणे रक्षेन्मा भवेद् ब्रह्मधातुक ॥१०६ ।। मनु समोत्तमारमै राजा वाहूत समरे परै'। न निवतेत समामा-क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ११ ॥ आहवेपु मिथोऽन्योन्य जिघासन्तो महीक्षित । युध्यमाना पर शक्तया स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखा ॥१११॥ न फूटेरायुधैईन्याद् युध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनै ॥ ११२॥ मिथ स्पर्धमाना इति शेप । दिग्धै =विपाक्त । बौधायन'- भीतमचोन्मत्तप्रमत्तविसन्नाहस्त्रीरालवृद्धश्राह्मणैर्न युध्येताऽन्यत्राततायिन । गौतम नदोपो हिंसायामाहवे । अन्यत्र व्यवसारथ्यायुधनाञ्जलिप्रकीर्णफेशपराडमुखो- पविष्टस्थूलतारूढदृतगोब्राह्मणवादिभ्य । मनु'- न च हन्यातस्थलारूढ न लोब न कृताञ्जलिम् । न मुक्तकेशमासीन" न तवास्मीति वादिनम् ॥ ११३॥ न सुप्त न विसन्नाह न नम न निरायुधम् । नायुध्यमान पश्यन्त न परेण समागतम् ॥ ११४ ।। नायुधन्यसनप्राप्त नाते नातिपरीक्षितम् । न भीत न परावृत्त सता धर्ममनुस्मरन् ॥ ११५ ।। देवल तृणखादी परप्रेप्सुरलस शरण गत पएढ परार्दितो लिङ्गी स्थविर पतित शिशु १ 7 87,89,90 २ पालयन्प्रजा for समरे परै इति मु० म० त्वात्र धर्म० for क्षत्रधर्म० इति मु०म० ४ Baudhayana Dharmasutra, edited by Cinnasvami, Benares, 1934, L 10 11 ५2 1 10. 17, 18 ६ So Gautama, प्रकृता MS ७ स्थल० for स्थून० इति 5 The Pub ed of Gautama adds before and ६791-93 १० मुक्तकश नासीन for मुक्तकसमासीन इति मु० मनु० मु० गौतम ·Parva xiv. (१०) न धर्मयुद्धे हन्तव्या ज्ञेया योधैरनापदि ॥ ११६ ॥ याज्ञवल्क्यः य प्राइवेषु बध्यन्ते' भूम्यर्थमपराङ्मुखाः । अकूटेरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ११ ॥ देवल:- प्रजार्थ क्षत्रियो युध्येत्स्वान प्राणान् संपरित्यजेत् । अश्वमेधफलं कृत्स्नं निसर्गेणाधिगच्छति ॥१८॥ शस्त्रेण निहत: संख्ये द्विपद्भिरपराङ्मुखः । शकलोकमवाप्नोति स्ववीर्याद्विजितं शुभम् ॥ ११६ ॥ आहवेऽभिमुखं .शूरं प्रहितानि द्विपद्गणः । भिन्युर्यावन्ति शस्त्राणि तावन्तः क्रतवोऽस्य ते ॥१२०॥ क्षतेभ्यः प्रसुतं रक्तं क्षितिपांसुषु संस्पृशेत् । स देवलोके तावन्तं कालं तिष्ठति वै ध्रुवम् ॥ १२१ ॥ नास्ति राज्ञां समरतनुत्यागसहशो धर्मः । गोप्राह्मणमित्रधनरक्षणार्थ मूवास्ते स्वर्गलोकभाजः। यापस्तम्ब:- ग्रामास्वान्यपजिगीपमाणः प्रत्यानेतुमिच्छन् हन्यतेऽसौ साक्षाद् यज्ञधर्म इत्यर्थः। व्यास:- ये हता निशितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः । ते गता ब्रह्मसदनं न मेऽनास्ति विचारया ॥ १२२ ।। न यदक्षिणाभिर्वा न .तपोभिन विद्यया । स्वर्ग यान्ति तथा मा यया योधारणे हताः ॥ १२३ ।। न धर्मोऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात् । युद्धाद्धि धर्मः श्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य विद्यते ।। १२४ ॥ यासावरक्यः पदानि मनुतुल्यानि ममेष्यविनिवर्तिनाम् । गा मुफ्तगादत्ते हनाना विपलायिनाम् ।। १२५ ।। १. 1.321. २. So Yanavalkya; युध्यन्तै MS. ३. I. 325.

·{ ६१ ) Parva XIV. मनुः- यस्तु भीत: परावृत्तः सङ्ग्रामे हन्यते परे.! भर्तुर्यद् दुष्कृतं किश्चित्सर्वं तत्प्रतिपयते ॥ १२६ ॥ यदस्य' सुस्त किश्चिदमुत्रार्यमुपार्जितम् । भर्ना तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु ॥ १२७ ॥ पराशरः-- पतितं स्वामिनं युद्धे त्यस्त्वा यान्ति पराङ्मुखा.। ये ते पापबुद्धीनां ब्रह्महत्या पदे पदे ।। १२८ ।। प्रादित्यपुराणे- संग्रामे प्रस्थितं भूपं मृत्यस्त्यजति य क्षणात । स तेन नृपदण्डेन मूढो नरकमृच्छति ॥ १२६ ।। जित्वारि भोगसम्प्राप्तिर्मतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥१३०॥ शूराणां यद्विनियोति रक्तमाधावतां कचित् । तेनैव सह पाप्माने सर्व त्यजति वै मुने ॥ १३१ ॥ तथा व्रणचिकित्सायो वेदनां सहते तु याम् ततो नास्त्यधिक लोके तप परमदारुणम् ।।१३२॥ मृतस्य नास्ति संस्कारो नाशौचं नोदकत्रिया। कर्तुमिच्छति यस्येह संग्रामादधिकं हि किम ।। १३३ ॥ वराप्सरासहस्राणि शूरमायोधने हतम । अभिद्रवन्ति फामाता मम भर्ना भविष्यति ॥ १३४ ॥ यः सहायान् परित्यज्य स्वस्थ सन् गन्तुमिच्छति। असून हि तस्य फन्तन्ति देवा शत्रुपुरोगमा. ॥ १३५।। शूरस्याप्रे यदा विप्र श्रात उत्क्रोशते भृशम् । नच त त्रायते पापाच्छूरो नरम्भाग्भवेत् ॥ १३६ ॥ माह्मणाना गवा चैव रक्षार्थ हन्यते यदि । स शूगे जीवित हित्वा इ.दुलोकं प्रपद्यते ॥ १३ ॥ १. 7,94,95 २ यच्चास्य for यदस्य इति मु० म० ३. So RP. (P. 408). For this line the MS reads तथैव चिकित्सायाम only.

·Parva XIV. (१२) तथा- . तोपयित्वा नृपं युद्धे राज्ञां 'हत्वाऽप्रतः स्थितम् । जित्वा न हरति द्रव्यं स नरः स्वर्गमाश्रितः ॥ १३८ ॥ मृद्गाति यदि राष्ट्राणि यदा न हरते धनम् । यदि वध्येत तत्रैव स नरः स्वर्गमाश्रितः ॥ १३६ ॥ तथा- प्रजाथें निहता ये च राजानो धर्मतत्पराः। अमिविद्युद्धता ये च सिंहव्याघहता च ये । प्रामुवन्ति च ते सर्वे पुरीमैराक्तीमिमाम् ॥ १४ ॥ मनुः स्थावं हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं पशून स्त्रियः । सर्वद्रव्याणि फुप्यं च यो यज्जयति तस्य तत् ।। १४१॥ राज्ञश्च दगुरुद्धारमित्येपा वैदिकी श्रुतिः । राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम् ।। १४२॥ गौतमः- जेता लमेत सांप्रामिकं वित्तम् । वाहनं तु राज्ञः। 'योघांश्चापृथर जये । “यथाद भाजयेद्राजा॥ . मनुः जित्वा सम्पूजयेदे॒वान् ग्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् । प्रदद्यात्परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च ॥ १४३ ।। सर्वेषां तु विदित्वैषां सममेव चिकीर्पितम् । स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच समय क्रियाम् ॥ १४४ ।। प्रमाणानि च फुर्वीत तेषां धान् यथोदितान् । रत्नेश्च पूजयेदैनं प्रधानपुरुषैः सह ॥ १४५ ॥ आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् । अभीप्सितानामानां फाले युकं प्रशस्यने ।। १४६ ॥ १. So RP; इत्या MS २.So RP., स्थित: MS. ३. 7.96.97. 8. So Manu., MS. ५.2.1. 20-23. ६. उदारया for योधी- मा० इति मु० गौतम ७. The pub. cd. of Gautama adds ययाई before अधिकमः ८7.201-204, .

·Parva XIV रामग्राह्यमपि भनानुरागार्थ किश्चिदश परित्योदित्यर्थ । प्रमाणानीनि । यस्मिन् देशे ये धर्मास्ते तथैव पालनीया । कालयुक्तमिति । अप्रियकरमपि कालापेलया प्रशस्यत इत्यर्थ । विष्णु:- राजा परपुरमाप्तो तरकुलीनमभिपिश्चेत् । न राजकुलमुच्छिन्द्याद् अन्यत्रा फुलीनराजकुलात्। कात्यायन दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्र न विनाशयेत् । न जानुमतो यस्मादन्यायेपु प्रशस्यते' ॥ १४७ ॥ याज्ञवल्क्य - यस्मिन् देशे य प्राचारो व्यवहार कुलस्थित । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागत ॥१४८ ।। मनु" सर्व कर्मेदमायत्त विधाने दैवमानुपे । तत्र "देवमचिन्त्य च मानुपे विद्यते किया ॥ १४६ ॥ "दैवमानुपसम्पन्ना यात्रा सर्वार्थसाधिका । तस्यामतिशये देव वर्तते पौरुप समम् ॥ १५० ॥ पेचित्पुरुषकारेण केचिदेवेन कर्मणा । उभा-या पचिदिच्छन्ति फल कुशलघुद्धय ॥ ११ ॥ दैवमानुसद्भावे नार्या गर्ने प्रसिध्यति । पुसा सत्यपि सयोगे दैवभावेन सिध्यति ॥ १५२ ॥ नहि दैवमुदासीन कदाचिदपि मानवम् । अर्थानर्थफलेनेह सयुनत्त्या कचित् ।। १५३ ।। फाकतालीयबर्देवाद् दृष्ट्वापि निधिमप्रत । न पौरुषाहते तेन विविना युज्यने पुमान् ॥ १५४ ।। १ प्रवर्तते for प्रशस्यते RP (P 411) २ 1343 ३ स्थिति tfor स्थित इति मु० यान. ४7 205 ५ लयोदेव. for तत्र दे. इति मु० म० ६ तु for च इनि मु० म० ७ The text of the verses 150 154, beginning with देवमानुप• and end ng with युज्यते पुमान् is not found in extant Manu ·FarvaXIV. (६४ ) “श्रीरामायणे यस्तु नारभते कार्य नरो देवपरायणः । तिप्रं भवति निद्रव्यः पलायनपरायणः ॥ १५५ ।' तथा- विक्लवो हीनवीयर्यो यः स देवमनुवर्तते । अविक्लवस्तु तेजस्वी न देवमनुवर्तते ॥१५६ ।। देवं पुरुपकारेण यतते यः प्रबाधितुम् । न स 'देवधिपन्नार्थ: "कदाचिदवसीदति ॥ १५७ ।। मत्स्यपुराणे - देवं पुरुपकारश्च कालच पुरुषोत्तम ! प्रयमेतन्ममुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलाय वै ॥ १५८ ।। कृष्टिवृष्टिसमायोगाद् दृश्यन्ते फलसिद्धयः । वर्षाकाले प्रशस्यन्ते: नेवाकाले कथञ्चन ॥ १५६ ॥ देवम् । विधिविधान नियतिः स्वभाव: कालो प्रदा ईश्वरकर्म भाग्यानि पुण्यानि कृतान्तयोगः पर्यायनामानि पुराहतस्य देवमात्मकृतं विद्यात्कर्म यत्पौर्वदेडिकम् । स्मृतः पुरुपफारस्तु क्रियते यदिहापरम् ॥१६१ ॥ सह वाऽपि प्रयुक्तः सन्धि कृत्वा प्रयत्नतः । मित्रं हिरण्यं भूमि वा संपश्यंत्रिविध फलम ॥ १६२ ।। १. The verse beginning with यस्तु and ending with परायय: is not found in extant Rimáyaņa; Ayodhyakanda 23. 17, 18. २. For this line Ramilyana reads धीराः मम्भाविताहमानो न देवं पर्यु- पासते. ३. यःममय: for यनले यः इति गु० ग. ४. देवेन for स देव इति मु० ५. पुरपः सोय for दारिदय इनि मु०रा०६. Matsyapu. 221.8,9. ७. फलायाम् for स्कज़ाय वै इनि गुरु मात्यः ८ सास्तु काझे प्रह } सन्ते for वशंकाले प्रश्यन्त इति मु० मत्स्य. है.7.205,207, ·(१५) Parva XV पाणिग्राह च सम्प्रेक्ष्य तथानन्द च मण्डले । मित्रादथाप्यमित्राद्वा यानाफलमवाप्नुयात् ॥ १६३ ॥ विष्णु - परेणाभियुत्तश्च सर्वात्मना राष्ट्र गोपायेत सर्वतश्चात्मान गोपायेत् । मनु'- क्षेम्या सस्यप्रदा नित्य पशुवृद्धि करीमपि । परित्यजेन्नृपो भूमिमात्माथमविचारयन् ॥ १६४ ॥ आपदर्थे धन रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । आत्मान सवतो' रक्षेद्दारैरपि धनेरपि ॥ १६५॥ सह सर्वा समुत्पन्ना प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् सयुक्तांश्च वियुक्ताश्च सर्वोपायान सजेद् बुध ॥ १६६ ॥ उपेठारमुपेय च सर्वापायोश्च कृत्स्नश । एतत् त्रय समाश्रित्य 'प्रयततात्मसिद्धये ॥ १६७ ।। अथाभिपिक्तस्य कृत्यानि (१५) तत्र मनु ५ इन्द्रियाणा जये योग समातिष्ठेदिवानिशम् । जितन्द्रियश्च शक्नोति वशे स्थापयितु प्रजा ॥१॥ दश कामसमुत्थानि तथाष्टौ क्रोधजानि च । ध्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥२॥ कामनेषु प्रसतो हि व्यसनेषु महीपति । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु ॥३॥ मृगयाऽतो दिवा स्वप्न परिवाद स्त्रियो मद । तौर्यत्रिक वृथाच्या च कामजो दशको गुण ॥४॥ पैशुन्य साहस द्रोह ईर्ष्याऽभूयार्थदूषणाम् । वाग्दण्डज च पारुष्य बोधजोऽपि गणोऽष्टक ॥५॥ द्वयोरप्येतयोमूल य पूर्वे' कवयो विदुः । १8 212215 २ सनत for सर्वनो इति मु०म० ३ So Manu, जयेद् बुध MS ४ तार्य० for तात्मा इत मु०म० ४ 744-53 मितन्द्रियो हि for जितन्द्रियश्व इति मु० म० ७ सर्वे for पूर्वे इनि मु०म० ·Parva xv. तं यत्नेन जयेल्लोभं तनावेतावुभौ गणौ ॥ ६ ॥ पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतरं विद्याचतुष्कं कामजे गणे ॥७॥ दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारध्यार्थदूपणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतस्त्रिकं सदा ॥८॥ सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्वस्येवानुषङ्गिणः । पूर्व पूर्व गुरुतरं विद्याद् व्यसनमात्मनः' ॥ व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते । व्यसन्यधोऽयो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ॥१०।। महामारते- पानमक्षास्तथा नार्यों मृगया गीतवादितम् । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोपवान् ॥ ११ ॥ यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते । कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥ १२ ॥ न कामपर एव स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा । धर्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ॥ १३ ॥ धर्मायौँ यः समुत्सृज्य काममेवानुवर्तते । सस्माद्धर्मप्रधानेन सेव्योऽर्थः संयतात्मना ॥ १४ ॥ विश्वासयित्वा भूतानि साना समुपरामयेत् । धर्मार्थकामसंयुक्तः सोऽमुनेह घ नन्दति ॥ १५॥ तथा- ऊपरेष्वपि वर्षन्तं पात्रेषु मृदुवर्पिणम् । पर्जन्यमपि निन्दन्ति किं पुनर्वसुधाधिपम् ॥ १६ ॥ प्रियं घूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता नापानवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठरः ॥ १७ ॥ विष्णुः- आयद्वाराणि नोच्छिन्द्यानापानवी स्यात् । १. ०मात्मवान् for ०मात्मनः इति मु० म०. २. Santi-parva 140. 26; Udyogaparva 39. 61; Vanaparva 33. 39c-d, 401-b. ३. So Mahi; वादित MS. ४. So Afahil, यातु सं० MS.

·(१७ ) Parva xv. श्रायद्वाराणि- न्योत्पत्तिस्थानानि । मत्स्यपुराणे- व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् । लोक्संपणार्याय कृतकव्यसनी भवेत् ॥ १८॥ अर्थस्य दूपणं राजा द्विप्रकारं विवर्जयेत् । अर्थानां दूपणं चैक तथार्थेषु च दूपणम् ॥ १६ ॥ प्राकाराणां समुच्छेदाद दुर्गादीनामसकिया। अर्थानां दूपणं प्रोकं विप्रकीर्णत्वमेव च ॥ २० ॥ प्रदेशकाले यदानमपाने दानमेव च । अर्थस्तु दूपणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम् ॥ २१ ॥ कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्पस्तथैव च । जेनग्यो रिपुपड्वर्ग आन्तरः पृथिवीक्षिता ॥ २२ ॥ एतेपां विजयं कृत्वा कार्यों भृत्यजयस्तथा । फत्वा भृत्यजयं राजा पौरजानपदान् जयेत् ।। २३॥ कृत्या च विजयं तेषां शत्रून् बाह्यस्तितो जयेत् । न राज्ञा मृदुना भाज्यं मृदुर्हि परिभूयते ॥ २४ ॥ न भाष्यं दारणेनापि तीक्ष्णादुद्विजते जनः । भृत्यैः सह महीपालः परिहास विवर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षुलसंकथम् ॥ २५ ॥ अहन्यहन्यवेतेत कर्मान्तान्वाहनानि च । आयव्ययौ च नियतावाकरान्कोशमेव च ॥ २६ ॥ याज्ञवल्क्यः धर्मेगालब्धमी हेत" लब्धं यत्नेन पालयेत् । १. 219.25c-d, 264-b,11-15, 16a-h, 22cd, 23a-b, 24c-d, 25a-b.२.So Matsyapu, तथैवार्थेने MS. ३. So Matsyapu; आकराणां MS. ४. एते वाः प्रयत्नेन सादरं for जेतन्यो रिपुपडवर्ग श्रान्तरः इति मु० मत्स्य. ५. पौरान for पौर इति मु० मत्स्य ६.. ना ते for नापि इति मु. मत्स्य ५.हर्षवशं गतम for हर्पलसंकथम् इति मु० मत्स्य ९.8.419. ६. 1.317. अलब्धीईद्धर्मेण for धर्मणालब्धमीहेत इति मु० यान०. - ·Parva XV. (8) पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेपु निक्षिपेत् ।। २७ ॥ उशना:- श्रादाने च विसर्गे च तथा प्रेपनिपेधयोः । पञ्चमे वाथ वचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥२८॥ दण्डशुद्धौ सदा युक्त आत्मशुद्धौ तथैव च । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शकाभिपूजितः ॥२६॥ महाभारते- सदाधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मा हि पार्थिवः । विनीतात्मा हि नृपतिर्न कचित्परिभूयते ॥ ३०॥ न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ३१ ॥ घाझं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । विद्यानां प्रहणं कार्य यथाविधि नराधिप ! ॥ ३२॥ विद्येभ्यस्त्रयोविद्या दण्डनीति प्रयोक्तृतः । आन्वीक्षिकी तर्कविद्यां वारिम्भांश्च लोकतः ॥ ३३ ॥ सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन | नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुपे कचित् ॥ ३४ ॥ अप्युन्मत्तात्प्रलपतो चालाच परिजल्पतः । सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ३५ ॥ धनुर्वेदेतिहासे च यनः कार्यों विज्ञानता । हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव हि ॥ ३६ ॥ द्वौ भागावितिहासाथै भागस्त्रय्या विधीयते । इध्वस्त्रादिषु भागोऽन्यश्चतुर्धेवमहः स्मृतम् ॥ ३७ ।। येषां त्रीण्यवदातानि योनिविद्या च कर्म च । तान् सेवेत् तैः समास्या' हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ॥२८॥ गुरुपूजां च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् । प्रवणं चैव विद्यानां कुर्वन् श्रेयोऽधिगच्छति ॥ ३६॥ f. The following verses ascribed to Us'anas are not found in extant Sukraniti २. Udyogaparva 34. 12. ३. RP. (P. 132) explains समास्या as सम्यक् प्रकारेण श्रास्या उपवेशनम्, ·न (६६) Parva XV. श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा' । धर्मायों वेदितु शक्यौ वृहस्पतिसमैरपि ॥ ४० ॥ विद्याहदान् सदैव त्वमुपासीथा नराधिप । शृणुया यच ते श्रूयु कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ ४१ ॥ सहस्रमपि मूर्पणा यापास्ते महीपति । अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ ४२ ॥ एकोऽपि शाखवित्प्राज्ञो गुरूणा पर्युपासिता । राजान राजपुत्र वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ ४३ ॥ सदैव हितकामानां सुहृदा न शृणोति य ।" प्राज्ञाना कृतविद्याना स नर शत्रुनन्दन ॥ ४४ ॥ श्रादावेव मनुष्येण वर्तितव्य यथाक्रमम् । यथा नातीतमर्थ वै पश्चात्तापेन शोचति ॥ ४५ ॥ अर्थानामीश्वरो य स्यादिन्द्रियाणामनीश्वर । इन्द्रियायामनैश्वर्यादैश्वर्या भ्रश्यतीद स ॥ ४६॥" सन्नियच्छति यो वेगमुत्थित कामहर्पयो । स धियो भाजन राजन् । पश्चाद् यस्तु न मुह्यति ।। ४७ ।। नावमान्या बुद्धिमदिरवरोत्कृष्टमध्यमा । न हि मानप्रदधाना कश्चिदस्ति मद कचित् ॥ ४॥ प्रवृत्तेर्भयमन्त्याना मध्याना मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मयानामवमानात्पर भयम् ॥ ४६॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुपा' च चतुर्विधम् । प्रसादयति यो लोक त लोकोऽनुप्रसीदति ॥५०॥ . १ So Maha, च MS ? The portion beginning with सदैव and ending with oविचारयन् is supplied by the editor from Maha ३ Udyoga 39 40 cd, 41 ab 8 For this line Maha reads सुहृदामर्थकामाना यो न तिष्ठति शासने ५ Udyoga 129 39 ६ ते हि स for oतीह स इति मु० महा० ७. Udyoge 34 63 ८ घनुपा for कर्मणा इति मु० महा०६ कमणा for चक्षुपा इात मु० महा० १० Udyoga 34 25, ·सर्वत्र ताक - । Parva XV. ( १०० ) यो नोद्धतं जातु' करोति वर्ष न पौरुपेणापि विकत्यते च। नीत्या हि किश्चित्तमते विवाद लभते प्रशंसाम् ।। ५१॥ राज्ञोऽधिकमित्यनुवृत्तौ गौतमः- योगश्च विजये । भये विशेपेण । चर्या च रथधनुर्ध्याम् ॥ योग उद्योगः विजये आत्मेन्द्रियामात्यादीनां वशीकारेऽभियोगः कार्यः । भये विशेपेण अन्येना- भिमवे उपस्थिते तद्रक्षणार्थ विशेपेणोद्यमः कर्तव्यः । पर्यापर्यटनम् । तद्वाहना- युधवता फर्तव्यमित्यर्थः । मनुः - नित्यमुद्यतदण्डः स्यानित्यं विवृतपौरुपः । नित्यं संवृतसंवार्यों नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥ ५२ ॥ नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् । तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ ५३ ।। अमाययैव वर्तेत न कथञ्चन मायया । बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं "सुसंवृतः ॥ ५४ ॥ नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गृहेत्फूर्म इवाङ्गानि रक्षद्विवरमात्मनः ॥ ५५ ॥ बकवचिन्तयेदान्सिहयध पराक्रमेत् । फवयानुलिम्पेत शशवञ्च विनिष्पतेत । तीक्ष्णश्चैव मृदुश्व स्यात् ॥५६ ॥ विपन्नागदमन्त्रधारी प नापरीक्षितमुपयुज्यात , स्मितपूर्वाभिभाषी स्याद्वध्ये. प्वपि न मृकुटिमाचरेत् । अगद औषधम् । १. फुरते मातु for जातु परोति इति मु०महा०.२. ऽन्याम for ष इति मु०महा०. ३. नीत्या हि for नात्याद RP. ४. Udyoga. 33. 111 ab, 110 cud. ५.2. 1. 10. 13, 14, 15. ६. 7. 102-106, 7. 140a. ७. So Alanu; स्व. MS.

·१ 22026cd, 278b,29cd,30a b,30cd,318b, the verse शौटीरस्य इति मु० मत्स्य ३ विराग० for उद्वेग० इति मु० मत्स्य Parva xv. मत्स्यपुराणे'- IoqIL शौटीरस्य नरेन्दस्य नित्यमद्वितचेतसः । जना उद्वेगमायान्ति सदा दुःखविभाविता: ॥५७ ॥ अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्धवं भवेत् ॥ ८ ॥ रागे दर्षे च माने च क्रोधे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥५६॥ न रोहेत्कुञ्जरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा । नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नेव देवोत्सवे वसेत् ।। ६०॥ शवलिखितौ-- राजा स्वाधीनवृत्तिरात्मप्रत्ययकोश स्वयं कृत्यानुदर्शी विप्रस्वनिवृत्तश्चिरं भद्राणि पश्यति । याचिनो नेति न घूयाद्दीक्षितो नानृतं वदेत् । समामे न निवतेत तं देवा क्षत्रियं विदुः ॥ ६१॥ दाता यज्वा च शूरच देवद्विजपरायणः । समः सर्वेषु भूतेषु चिरं पालयते महीम् ॥ ६ ॥ मार्कण्डेयपुराणे- अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । पद्धयां गतो हरिश्चन्द्रः पुरश्वेन्द्रत्वमागतः ॥ ६३॥ अन्तर्दोष समुत्पन्नमाकारेणोपलक्षयेत् । शङ्कयेषु शङ्कितो नित्यं रक्षेच्छक्तया सदोत्थितः ॥ ६४॥ पापानां निमहं कुर्यात्साधूना परिपालनम् । यथाक्रमं च वृद्धानां काले काले निपेवनम् ॥६५॥ शङ्खलिखितौ- स्वपते परपक्षे च स्थानवृद्धिक्षयाश्रयः । no, 60 is not found in the extant Matsyapu. 2. Bitted tea for ५. P. 38, भावतः for दु.खविभाविताः इति मु० मत्स्य.. 10916 ·Parva XV. ( १०२) स्थानादीनां विभागश्च काले द्रव्यार्थसङ्ग्रहः ॥ ६६ ॥ मनुः- सङ्गामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनम् । 'ब्राह्मणानां च शुश्रूषा राज्ञः श्रेयस्करं परम् ॥ ६७ ॥ नारदः सतामनुग्रहो नित्यमसतां निप्रहस्तथा। एष धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चापि भवेत्ततः ॥ ६॥ तस्य वृत्तिः प्रजारक्षा वृद्धप्राज्ञोपसेवनम् । दर्शनं व्यवहाराणामात्मनश्चाभिरक्षणम् ॥ ६ ॥ यमः समः सर्वेषु भूतेषु नयानयविशारदः नैकः कार्याणि यः कुर्यात्सोऽत्यन्तं पाति मेदिनीम् ।। ७० ॥ तथा पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाएडजाः । भृत्या यमुपजीवन्ति स राजा शकलोकभाक् ॥ ७१ ॥ कात्यायन:- गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः । वसेत्स नरके घोरे कल्पार्धे तु न संशयः ।। ७२ ।। प्रहापुराणे- नित्यं राज्ञा समुत्थाय पूजनीयाः मुरद्विनाः । पहिसम्पूजनं कार्य द्रष्टव्यं चन्दनं घृतम् ।। श्रोतव्ये तिथिनक्षने कर्तव्यं वैद्यभापितम् ॥७३ ॥ शलिखितौ- राशः प्रत्यहं घृतान्यीक्षणं मङ्गलदर्शनं कपिलाप्रदानं स्वलकृतस्य सम्भापणं वेपदर्शनम् । समदास सविकल्पं विनयपूर्व वृद्धेषु । १.7.88. २. चैव for परि इनि मु० म. ३. शुश्रूषा माझयानां च for मामणानां च शुश्रूया इति गु० म० ४. राज्ञः श्रेयस्करं परम् for रामो निश्रेयसः परम् इति मु० ग. ५. 17 17, 33. ६. श्चागिपीहनात् for ०श्चापि भवेत्ततः इति मु. ना० धर्म: for वृत्तिः इति गु० ना०. ८.०मुत्थानंच स्वकर्मसु for oमात्मनरपाभिरक्षणम् इनि मु० ना०. ६. P.38.

·। १०३ ) Parva xv. याज्ञवल्क्या' ऋत्विक् पुरोहिताचाराशीभिरभिनन्दितः । ज्योतिर्विदो वैद्यान दद्याद्गां काश्चनं महीम् ।। नैवेशिकानि च ततः श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च ।।७४ ।। समामित्यनुवृत्तौ वृहस्पतिः- पूर्वाह तामधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविनः । पश्येत्सुरान्स धर्मार्थशास्त्राणि शृणुयात्तथा ॥ ७ ॥ स्वे स्वे धर्मे निविष्टानां सर्वेषामनुपूर्वशः । वर्णानामाश्रमाणां च राजा सृष्टो हि रक्षिता ॥ ७६ ॥ तेन ययत्सभृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः । तत्तद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥७॥ प्राहाणान् पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिवः । विद्यवृद्धान् विदुपस्तिष्ठत्तेषां च शासने १७८ }} वृद्धाश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् । वृद्ध सेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥ ७ ॥ सेभ्योऽधिगच्छद्विनयं विनीतात्मापि नित्यशः । विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति फर्दिचित् ॥८॥ बहवोऽविनयानष्टा राजानः सपरिच्छदाः । धनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥८॥ वेनो विनष्टोऽविनयान्नहुपश्चैव पार्थिवः । सुदा पैजवनश्चैव सुमुयो निमिरेव च ॥२॥ पृथुश्च विनयाद्राज्यं प्राप्तवान्मनुरेव च । कुबेरश्य धनैश्वर्य प्रामण्यं चैव गाधिजः ॥८॥ विधेभ्यस्त्रयीं विद्या दण्डनी िच शाश्वनीम् । आन्वीक्षिकी चात्मविद्या वातारम्भांश्च सर्वत: ॥४॥ १. 1. 332cd, २. So Yajnavaliya; तथा MS. ३. श्रोत्रियम्यो For श्रोत्रियाणाम् इति मु० याज्ञः ४.7.35-43 ५. मिo for दि इति मु० ६. अपि for ०श्चैव इति मु० म०. ७ ०स्तु for श्च इति मु०म० लोकत: for सर्वत: इति मु० म०.

·Farva xv. . ( १०४ ) याज्ञवल्क्यः कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् । व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः ॥५॥ मनु: , एवं सर्वमिदं राजा सह सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः । व्यायम्यामुत्य मध्याहे भोक्तुमन्तःपुरं व्रजेत् ॥८६॥ तत्रात्मभूतैः काल राहायः परिचारकैः । सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मविपापहैः ॥७॥ विपनरुदकैश्चास्य सर्वद्रयाणि नेजयेत् । विपन्नानि च रनानि नियतो धारयेत्सदा ॥८॥ परीक्षिताः खियश्चैनं व्यजनोदकघूपनैः । वेपाभरणसंयुक्ताः' संमृशेयुः' समाहिता:' ॥८॥ एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने। स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकारिपु ॥६० ।। मत्स्यपुराणे' विषाच रक्ष्यो नृपतिस्तत्र युक्ति निबोध मे। क्रीडानिमित्तं नृपतिधरियेन्मृगपक्षियः । अन्नं वै प्राक् परीक्षेत यह्रौ चान्यतरेषु च ॥ ११ ॥ वखं "पुष्पमलङ्कारं भोजनाच्छादनं तथा । नापरीक्षितपूर्व तु स्पृशेदपि महीपतिः ॥ २ ॥ श्यावास्यचक्रः सन्तप्तः सोद्वेगं च निरीक्षते। स्यावास्यचक्र:=ईपत्यम्यश्वेतमुखमण्डलः । १. 1. 327. २. So Yajnavalkya; श्रुत्वा MS. ३.8.216- 220. 8. विशेस् for प्रजेत् इति मु० म०. ५. रगदै० for 0रुदकै० इति मु० म०. ६. योजयेत् for नेजयेत् इति मु०म०. v. So Manu; 05907to MS. ८०संशुद्धा: for संयुक्ताः इति गु० म०, ६. स्पृशेयुः सुसमाहिताः for संमृशेयुः समाहिताः इति मु० म०. १०.०फेषु च for ०कारिपु इति मु० म०. ११. 219. 8ord-32cd, 33, 34 १२. So Matsyapu; ०तमेपु प MS. १३. So Matsyapu, 970 for geqo MS. R. So Matsyapu; FM 979- सन्तप्तः MS.

·(१०५) Parya XV. विपदोऽपि' विपं दत्वा यत्र तत्र निरीक्षते ॥१३॥ स्रस्वोत्तरीयो विमनाः स्तम्भकुड्यादिभिस्तथा । प्रच्छादयति चात्मानं लज्जते स्खलति तथा ॥६४|| भुवं विलिखति प्रीवां तथा चालयते द्विजः । कण्डूयति च मूर्धानं परिलक्ष्यो नर. सदा ॥६५॥ क्रियासु त्वरितो राजन् ! विपरीतास्वपि ध्रुवम् । एक्मादीनि चिह्नानि विपदस्य परीक्षयेत् ॥६६॥ समीपे विक्षिपेह्रौ तदनं त्वरयाऽन्वितः । इन्द्रायुधसवर्णोऽमी' रूतः स्फोटसमन्वित:" || एकवर्णोऽय'२ दुर्गन्धिभृशं चटचटायते । तद्भूमदर्शनाजन्तोः" शिरोरोगश्च आयते ॥ ६ ॥ सविपेऽन्ने निलीयन्ते"नच पार्थिव । मक्षिका । निलीनाश्च विपद्यन्ते संस्पृष्टे'" सविपे तथा 188 || विरज्यति चकोरस्य दृष्टिः पार्थिवसत्तम ! विकृति च स्वरो याति कोकिलस्य तथा नृप!॥१०॥ गतिः स्खलति हंसस्य भृगराजश्व कूजति । कौवो मदमथाभ्येति कृकवाकुर्विरौति च ! ॥१०१|| विक्रोशति शुको राजन् ! सारिका वाशते तथा चामीकरोऽन्यतो याति मृत्यु कारएडवस्तथा ॥१०२।। १. So Matsyapu.; ०थ MS २. So Matsya., दत्तं MS. ३. परी. for निरी० इति मु० मत्स्य०. ४. So Matsya%3 लजति MS. ५ स्वरते for स्खलति इति मु० मत्स्य० ६ नृपः for द्विम. इति मु० मत्स्य ७. परिलोड्याननं तथा for परिलक्ष्यो नरः सदा इति मु० मत्स्य० ८ ततो विचारयेदमौ for समीपे विक्षिपढ़हौ इति मु० मत्स्य १ वर्ण तु for ०वर्णोऽय इति मु. मत्स्य० १०. रूh for रुक्ष. इति मु० मत्स्य. ११. ०न्वितं for ofन्वन. इति मु० मत्स्य० १२.०वर्ण तु for ८वर्णोऽथ इति मु० मत्स्य १३ ०धिo for न्धिर इति मु० मत्स्य १४. सेवना० for °दर्शना० इति मु० मत्स्य १५ वि० for नि इति मु० मत्स्य० १६. विभीवाश्च for निलोनाश्च इति मु० मत्स्य० १७. So Matsyapu,; दृष्टे च MS. १८. वमते नत. for वाशते नया इति मु० मत्स्य० PE. So Matsyapu., aputo MS.

·Parva xv. . (१०६ ) मेहते वानरो राजन् ! ग्लायते ! जीवजीवकः । हृष्टरोमा भवेद् वध्रुः पृपतश्चैव रोदिति ॥१०३॥ हर्षमायाति च शिखी विपसन्दर्शनान्नृप ! अन्नं च सविपं राजश्चिरेण च विपच्यते ॥१०४॥ तथा भवति सास्त्रावर पकपर्युषितोपमम् । व्यापन्नरसगन्धं च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम् ।।१०।। व्यञ्जनानां च शुष्कत्वं द्रवाणां बुख़ुदोद्भवः । ससैन्धवानां द्रव्याणां जायते फेनमालिका ॥१०६।। रसस्य राजिस्ताम्रा स्यानीला च पयसस्तथा । कोकिलामा च मद्यस्य तोयस्य च नृपोत्तम!॥१०७॥ धान्याम्लस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च। मधुरयाया च तकस्य नीला' पीता तथैव च ॥१०॥ घृतस्योलूकसंकाशा' कपोतामा च मस्तुनः । हरिता माक्षिकस्यापि तैलस्य च तथारुणा ॥१०६।। फजानामप्यपकानां पाकः क्षिप्रं प्रजायते । प्रहदश्व पकानां माल्यानां म्लानता तथा ॥२१०॥ मृदुना कठिनाना स्यान्मृदूनां च विपर्ययः । श्याममण्डलता चैव वस्त्राणां च विशेषतः ॥११॥ सूदमायां रूपदलनं तथा चैवातिरङ्गता। लोहानां च मणीनां च मलपङ्कोपदिग्धता ॥११२।। अनुलेपनगन्धानां माल्यानां च नृपोत्तम! १. विपद्यते for विपच्यते इति मु० मत्स्य०. २. नि:श्राव्यं for साझावं इति मु० मत्स्य० ३. पत for पकं इनि मु० मत्स्य ४.०मालिता for oमालिका इति मु० मत्स्य ५ सस्यगतिश्च ताo for रसस्य राजिना० इति मु० मत्स्य० ६. So Matsypu., धान्यान MS. ७. ०श्यामा for ०श्यावा इति मु० मत्स्य. ८. नीला० for नील० इति गुरु मत्स्य ६.०स्योदफ० for स्योलूफ० इति मु. मरस्य० १०. फोर for प्रसोद० इति मु० मत्स्य ११. ये तयैव प for प विशेषतः इमि मु० गत्म्य १२. So fasyapu.; मूदमनन्तूपसदनं तथा पैवाति- istan MS. (f. So Matsyapu., aral 9 MS.

·Parva XV विगन्यता च विज्ञेया पर्याना' ग्लानता तथा। एवमादीनि चिद्वानि विशेयानि नृपोत्तम । ११३॥ तस्माद्वाना सदा तिष्ठेन्मणिमन्त्रौषधागदै । उत्ते सरक्षितो राजा प्रमादपरिवर्जक ॥१४॥ प्रजातरोर्मूलमिहावनीश- स्तक्षणाद् वृद्धिमुपैति राज्यम् । तस्मात्मयनेन नृपस्य रक्षा सर्वेण कार्या रविवशचन्द्र । ॥११॥ ४ मनु भुक्तवान् विरेचैव स्त्रीमिरन्त पुरे" सइ । विहत्य च यथाकाल पुन कार्याणि चिन्तयेत् ।।११।। अलङ्कृतस्तथा पश्येदायुधीय पुन पुन । वाहनानि च सर्वाणि वनाएयाभरणानि च ॥११७।। याज्ञवल्क्य ३ हिरण्य व्यापूतानीत भाण्डागारेन्यसेत्तत. पश्येचारास्तथा" दूतान् प्रेपयेन्मन्त्रिसङ्गव ॥११॥ तत स्वरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागत चलाना दर्शन कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् ॥११६॥ सन्ध्यामुपास्य शृणुयाचाराणा गूढभापितम् । गीतनृत्ये घ युञ्जीत पठेत्स्वाध्यायमेव च ॥१२॥ मनु सन्ध्यामुपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनिशस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव प्रयाधीना च चेष्टितम् ॥१२॥ १ वर्णाना for पीना इति मु० मत्स्य० २ ०द्राष्ट्र० for oदृतिक इति मु० मत्स्य ३ वृद्धिम् for राज्यम् इति मु. मत्स्य. ४ 8 221, 222 ५ So Manu, पुरै Ms ६ ०तश्च सम्पश्येदा० for तस्नथा परयेदा० इति मु०म० ७ जनम् for पुन इति मु० म० - शस्त्रा० for वषा० इति मु०म० 8.1328-330 १० गारेषु निक्षिपेत् for oगारे न्यसत्तः इति मु० याज्ञा ११ स्वतो for स्तथा इति मु० याज्ञ० १२ नृत्यश्च for नृत्ये च इति मु० याज्ञ० १३ 8223-225 १४ सन्ध्या चोपास्य for सन्ध्यामुपास्य इति मु० म० ·Parva XV. ( १०८ ) गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य तं जनम् । ' प्रविशेदोजनार्थ तु' स्त्रीवृतोऽन्तःपुरं' पुनः ॥१२२।। तत्र भुक्तवा पुनः किश्चित्तर्यघोषैः प्रहर्पितः । संविशेत्तु यथाकालमुत्तिष्ठेच 'गतमामः ॥१२३३॥ शङ्खलिखितो'- राज्ञः शसपटहतूर्येण प्रस्वापोत्थानम् । ५ याज्ञवल्क्यः संविशेत्तूर्यघोपेण प्रतियुध्येत्तथैव च शास्त्राणि चिन्तयेद् बुद्धया सर्वकर्तव्यतास्तथा ॥१२४|| प्रेपयेच ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च सादरम्। स्वेपु स्वसामन्तादिपु । अन्येषु-महीपतिपु । एतद् वृत्तं समातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः । अस्वस्थःसर्वमेवैतन्मन्त्रिमुख्ये निवेशयेत् ।।१२।। कात्यायन:- शौर्यविद्यार्थबाहुल्यात्प्रभुत्वाच्च विशेषतः सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहमायाति कारणात् ॥१२६॥ तस्माञ्चित्तं प्रवोद्धव्यं राजधर्म सदा द्विजैः । पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लायेत् ॥१२७|| विष्णु:- राजा सर्वेषु कार्येषु सांयत्सरिकाधीनः स्यात्। तथा शान्तिस्वस्त्ययनैर्दैवोपघातान् प्रशमयेत् परचक्रोपघातांश्च शस्त्रनित्यतया वेदेतिहासधर्मशास्त्रकुशलं फुलीनमव्यङ्गं तपस्विनं च पुरोहितम् । शस्त्रनित्यतया शधाभ्यासपरत्वेन । १. च for तु इति मु० म०. २ So Manu., ०वृत्तो० for घृत MS. . ३. So Manu.; च MS. ४. SL. P. 38. ५. I. 331, 332. ६. So Yajnavalkya, octai MS. ७. So Yajnavalkya, प्रेपयेत MS. ८.सादरान for सादरम इनि मु० याज्ञ०. ६.7.226. १०. एनद्विधानमातिष्ठेद० for एतवृत्तं समातिष्ठेद० इति मु० म०. ११. सर्वमेतत्तु भृत्येपु विनियोजयेत् for सर्वमेवैतन्मन्त्रिमुख्ये निवेशयेत् इति मु०म०.

·( १०६ ) Parva XV. गौतम: ब्राह्मणं च पुरोदधीत । विद्याभिजनवाग्रूपवय शीलसम्पन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनम् । -सत्प्रसूत: कर्माणि कुर्वीत । ब्रह्मप्रसूतं हि क्षत्रमध्यते न व्ययत इति च विज्ञायते । यानि च देवोत्पातचिन्तकाः प्रयुस्तान्याद्रियेत् । तदधीनमप्येके योगक्षेमं प्रतिजानते । शान्ति- पुण्याहस्वस्त्ययनायुष्यमङ्गलसंयुक्तान्याभ्युदयिकानि' विद्वेषयसंवननाभिचारद्विपद् न्यूद्धियुक्तानि च शालामौ कुर्यात् । यथोक्तमृत्तिमोऽन्यानि ॥ तत्प्रसूत: तदनुज्ञात' ! संवननम् = वशीकरणम् । द्विपव्य॒द्धिः शत्रूणा- मृद्धपभावः । ब्रह्मपुराणे- द्वौ लक्षहोमो कुर्वीत तथा संवत्सरं प्रति । एकं च कोटिहोमं च यत्नात्सर्वाभयप्रदम ॥१२८॥ अथर्ववेदविधिना समन्त्री सपुरोहितः । नित्यान्याहार्यकाम्यानि तथा नैमित्तिकानि च ॥१२॥ प्रहणे सूर्यशशिनोभूकम्पोत्पातदर्शने । तत्क्षणे च महाशान्तिः कर्तव्यानिष्टनाशनी ॥१३०॥ याज्ञवल्क्य.'- पुरोहितं च फुर्वीत दैवज्ञमुदितोदितम् । दएडनीत्या च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तथा ।।१३।। महाभारते- पुरोहितप्रधानो हि राजा हितमामुयात् । सदाऽऽचरति यो धर्म नृपो ब्राह्मणदेशितम् ॥१३२॥ तावता स कृतप्रज्ञश्विर यशसि तिष्ठति । तस्य धर्मस्य सिद्धस्य भागी राज्ञः पुरोहित ॥१३॥ याज्ञवल्क्यः श्रौतस्मातक्रियाहेतोपृणुयादविजस्तथा । १.2.2 11 12-17 २ ०युष्मन्म० for ०युष्य म० इति मुगौ० ३ So Gautama; ०दवृद्धि० AMS ४.1 313 ५ प्र० for च इति मु० याज्ञ०. ६. I. 314, 315 ७. देर चधित; for ०६विस्तथा इति मु० याज्ञ० ·Farva xV. यज्ञांश्चैव प्रकुर्वीत विधिवद्भरिदक्षिणान् ॥१३४॥ भोगांश्च दद्याहिप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च । अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद्विपूपपादितम् ॥१३५।। मनुः श्रावृत्तानां गुरुग्लाद्विप्राणां पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो होप निधिर्मामो विधीयते ॥३६।। न त स्तेना न चामित्रा हरन्ति न च नश्यति । तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः ॥१३७॥ न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हि चित् । वरिष्ठमामिहोत्राद्धि" ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥१३८॥ कात्यायन:- अक्लेशेनार्थिने यस्तु राजा सम्यङ् निवेदयेत् । तत्रारमत्यनन्तं स्याद्धार्थ दानमीदशम् ||१३६।। न्यायेनाक्रम्य यल्लुब्ध रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः । तच्छुद्धं तत्प्रदेयं च नान्यथोपहृतं कचित् ॥१४०॥ राजधर्मेषु विष्णुः परदत्तां च भुवं नापहरेद ब्राह्मणेभ्यः । राजधर्मेबापस्तम्यः-भृत्यानामनुरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददद् प्राह्मणेभ्यो यथाई मनन्ताल्लोकान् जयति । कात्यायन:- घेदध्वनिप्रभावन देवाः स्वर्गनिवासिनः । तेऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास्तु द्विजपूजनात् ॥१४॥ तस्माद्यत्नेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः । तेन भूयोऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः ॥१४२|| राजेत्यनुवृत्तौ शङ्खलिखितो. दद्यादानमर्चयित्वा ब्राह्मणाय । निमित्तपूर्व शेपेभ्यः । कृपयातुरानायव्यङ्गविधवा- बालवृद्धानोपधावसथाशनाच्छादनैर्विभूयात् । १.7.82-34. २. So Manu, विधागा MS. ३. ०ऽभि for वि० इति मु०म०. ४. So Manu.; विशतभ्यो MS. ५. व्होत्रेभ्यो for व्होत्राद्धि इति मु०म० ६. P. 38.

·१. The reading sambiguous २४. 395. ३.So Manu., ( १११ ) Parva xv. . वसिष्ठः- राजनि च दद्यात्प्रेते प्रासङ्गिकमनेन मातापितृवृत्तिाख्याता । राममहिपीपितृव्यमातुलान् राजा विभृयात् । तद्वधूश्चान्याश्च राजपत्न्यो प्रासाच्छादनं लमेरन, अनिच्छन्त्यो वा ब्रजेयुः । लीयोन्मत्तान् राजा विभृयात् । तद्गामित्वद्रित्तथस्य ? प्रासनिक श्राद्धप्रसङ्गेन ग्राझणपूजनम् । २ मनु. श्रोत्रियं व्याधितातौं च यालवृद्धावकिश्चनम् । महाकुलीनमार्य च राजा सम्पूजयेत्सदा ॥ १४३ ॥ गौतमः- विभृयाद् ब्राह्मणांछोत्रियान् । निरुत्साहांश्चाग्राह्मणान् । अकरांश्च । उप- कुर्वाणांश्च ॥ प्रापस्तम्ब:- श्रावसथे वसंञ्छ्रोत्रियाननिथीन्वासयेत्तेपां यथागुणमावसथा: शय्यानपानं च देयं गुरूनमात्यांश्च नातिजीवेत् । शंखलिखितौ'- राजन्यवेश्यावयमीवन्तौ राजानमुपतिष्ठेयाताम् । तावुभो शक्तितः संविभक्ता- चुपकुर्याताम् । स्वधर्मानुशनेन शिल्पिन: कारवश्व शूद्राः । - यस्य राज्ञस्तु विपये प्रामयः सीदति क्षुधा । तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥ १४४ ॥ श्रुतवृत्ते विदित्वाऽस्य वृत्तिधर्म प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवौरसम् ।। १४५ ॥ संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । तेनायुर्वर्धते राक्षो द्रविणं राष्ट्रमेव च ।। १४६ ॥ यम:- पूर्वरात्रान्तरात्रेषु द्विजा यस्य ह्यधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते प्रझतेजसा ॥ १४७॥ राजा यत्कुरुते पाप प्रमादात्महते न वा। ६7. 134-136. वृत्ति धर्यो for वृचिरम इन्ट गु. म. .५. P.38. ४.2 1 109-12. किञ्चनौ MS. . ७ श्रोत्रिय. for प्राझयाः इति मु. म.

·१.9. 322. २. क्षत्रं च सम्पृतमिह for क्षत्रेण संयुक्तमिहः इति Parva Xv. वसन्ते माहाग्गा राष्ट्रे जप्येन शमयन्ति तत् ॥ १४८ ॥ प्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । प्राह्मणानां प्रसादेन सन्ति दिवि देवताः ॥ १४६ ।। यदनु व्याहरन्त्येते शुभं वा यदि वाशुभम् । तत्तथा नान्यथा फुर्याद ग्रामणा पत्र कारणम् ॥ १५० ॥ तथा- अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं निधि पुराणं परिपालयन्ति ये । महीपतिस्तानमिपूज्य वै द्विजान् भवेदजेयो दिवि देवराडिव ॥ १५१ ।। शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वनसहस्रेण पाहाणाशीः सुदुर्भिदा ॥ १५२ ।। नाम क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रेण संयुक्तमिह' चामुत्र वर्धते ॥ १५३ ॥ राजा पृतो प्राह्मणास्तस्य मूलं पौरा: पर्ण मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा प्राझणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥ १५४ ।। आसन्नो हि दहत्यमिर्दूरादहति ग्राह्मणः । प्ररोहत्यमिना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति ।। १५५ ।। प्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयश्च विफलस्तु पुरन्दरः ।। १५६ ।। चन्द्रमा राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूपराणि वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ॥ १५७ ।। अनन्तान्येव तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रयामेनियमेन च ॥ १५८ ।। विफलो-धूपणरहितः । १०म०. ३. RP. (P. 143,); this line is missing in NIS ·. Manu reads -अविद्वाश्चैव विद्वाश्च ब्राह्मणो देवत महत् । प्रणीतश्चानणीतश्व 93-95 १२ SoMaha वरमिध्यप्त MS (३ So Maha,माझणाश्च MS ( १९३ ) Parva XV परामप्यापद प्राप्तो ब्राह्मणान' प्रकोपयेत् । ते ह्येन फुपिता हन्यु सद्य सबलवाहनम् ॥ १५६ ।। यै कृत सर्वभक्षोऽनिरपेयश्च महोदधि । क्षयी चाप्यायित सोम को न नश्ये प्रकोप्य तान् ॥ १६ ॥ लोकानलोकान् कुर्युस्ते लोकपालाश्च कोपिता । देवान पुर्युरदेवांश्च क लिएवस्तान समृध्नुयात् ॥ १६१ ॥ यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धन येषा' को हिंस्यात्ताँञ्जिजीविषु ॥ १६२ ॥ "प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निदेवत महत् । एव विद्वानविद्वाश्च ब्राह्मणो दैवत महत् ॥ १३ ॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुप्यति । हूयमानश्च यज्ञपु भूय एवामिपूज्यते ॥ १६ ॥ एव यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणा पूज्या देवत परम हि तत् ।। १६५ ॥ क्षत्रस्यापि' प्रवृद्धस्य ग्राह्मणान् प्रति सर्वत'. ब्रोव सन्नियन्तृ स्यात् क्षन हि ब्रह्मसम्भवम् ॥ १६६ ॥ अभ्योऽमिर्ग्रह्मत क्षत्रमश्मतो लोइमुत्थितम । तेषा सर्वत्रग तेज स्वासु योनिषु शाम्यति ।। १६७ ॥ महाभारते"- अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यत । ब्राह्मणान प्रथम द्वष्टि ग्राह्मणैश्च' विरुध्यते ॥१६॥ १9313-321 २ So Manu GIAT 7 MS जेयुयें for नलोकान् कुर्युस्ते इति मु० म० ४ So Manu , यान्समाप्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धन येपा MS यथामिदैवत महत्। ६ वधते for ०पूज्यते इति मु० म० प्राक्षण पूज्यो MS - परम दैवत for दैवत परम इति मु०म० पि इति मु०म० १० सर्वश for सर्वत इति मु० म. ३ नन्यान्स- X For this verse So Manu, हति: for ११ Udyoga 33 ·Parva xvi. ( ११४ ) ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांध जियांसति । रमते निन्दया चैषां प्रशंसा नाभिनन्दति ।। १६६ ।। नैनान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूगति । एतान्दोपानरः प्राज्ञो बुध्येद् बुध्या' विसर्जयेत् ।। १७०॥ भीष्म उवाच- एतद्राक्षः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत ! ब्राह्मणानामनुज्ञातमत्यन्तं सुखमिच्छता ॥ १७१ ॥ कर्तव्यं पार्थिवेनेह तद्विद्धि भरतर्षभ ! श्रोत्रिगान स्नातकान् वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥१७२॥ पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथेज्यया ॥ १३॥ एतत्कृत्यतमं राज्ञां नित्यमेवाभिलक्षयेत् । यथात्मानं यया पुत्रांस्तथैतान्परिपालयेत् ॥ १७४ ।। ये चाप्येपो पूज्यतमास्तान्नृपः प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेपु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते ॥ १७५ ।। राजेत्यनुवृत्तौ ब्रह्मपुराणे - नित्यं सन्निहितान्देवान मुनीन नागांश्च पूजयेत् । पिशाचेभ्यो बलि दद्यात् सन्ध्याकाले च नित्यशः ॥१६॥ भविष्यपुराणे- राज्ञो पूज्यः सदा प्रोक्तः कार्तिकेयो महीपते । कार्तिकेयाहते राज्ञा नान्यं पूज्यं प्रचक्षते ॥ १७७ ॥ संप्रामे गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् । स शत्रून जयते वीरो यथेन्द्रो दानवान् रणे ॥ १७८ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छङ्कगत्मजम् । पूनमानस्तु तं भक्तया चम्पकैर्विविधैर्नृप ! मुच्यते सर्वपापेभ्यः स हि गच्छेच्छिनालयम् ॥ १६ ॥ देवीपुराणे- नामभेदेन सा भिन्ना अभिन्ना परमार्थतः । शिवा नारायणी गौरी चचिका विमला उमा ॥१८॥ १. So Mahan युद्धया बुध्वा विवर्जयेत् MS ·Parva XVI. सा वन्या पूजनीया च मततं तत्प्रभावितैः । विजयार्थ नृपः पङ्गे छुरिकापादुफे पटे ॥ १८१ ।। पामुण्डां चित्ररूपा च लिसितां चाय पुस्तके । ध्वजे या कारयेच्छ।' म नृपो विजयेद्रिपून ॥ १८२॥ इति राजकृत्यम् ॥ अथ देवयात्राविधिः (१३) तत्र प्रह्मपुराणे- वेशाप्यादिषु मासेषु पदसु देवगृहेषु च । यात्रोत्सवः सदा कार्यः प्रतिसंवत्सरेष्वपि ॥१॥ कार्या च ब्रह्मणे यात्रा प्रतिपद्यपि सर्वदा । द्वितीयायां च देवेभ्यो विद्यारम्भे महोत्सवे ॥२॥ भागीरथ्ये तृतीयायां कन्या च मुशोभना । विनायकाय नागेभ्यश्चतुर्थ्यांमथ कारयेत् ॥३॥ चतुमियशब्देन पञ्चम्युपादीयते-- स्कन्दाय पष्ठया सप्तम्यां सूर्येभ्यश्च यथाक्रमम् । पुरन्दराय चाष्टम्यां रुद्राय सगयाय च ॥४॥ दुर्गाद्याभ्यश्च मातृभ्यो नरम्यामथ सर्वदा । भूम्यै दशम्यां कर्तव्या सर्वोपकरणान्विता ॥५॥ एकादश्यां समासेन विधान विश्वकर्मणे । द्वादश्यां विष्णवे कार्या सायुधाय महात्मने ॥६॥ प्रयोदश्यां तु कामाय चतुर्दश्यां कपर्दिने । पौर्णमास्यायां तु देवेभ्यस्तथा चन्द्रमसे तथा ॥७॥ अमावास्याया पर्वान्ते पितृभ्यश्चात्र कुत्रचित् । चतुर्दश्यां चतुर्थी वा पितृराजे यमे तथा ॥८॥ दिश्यां पौर्णमास्यां वा नागेभ्यः पञ्चमेऽहनि । यात्रां च कर्तुकामेन प्रारम्भे तु दिने दिने । विनायकाप पूजा च कर्तव्या मोदकोत्करैः ॥६॥ द्वितीयेऽहनि कर्तव्या ग्रहशान्तियथाक्रमम् । गन्धर्वेभ्यस्तथा पूजा चतुर्थेहन शास्त्रवन् ॥१०॥ १. So RP. (P), ००क MS. .

·Parva XVI. ( ११६ पश्चमे स्थानमागाय पयसा पायसेन च । पष्ठे देयं प्राह्मणेभ्यो भोजनं च सदक्षिणम् ॥ ११ ॥ स्नपनं सप्तमे कार्य देशं कृत्वा सुरक्षितम् । सुधावदातं कर्तव्यं चित्रितं देवतागृहम् ॥१२ ।। रङ्गस्थानं तु देवेभ्यो विहितं कारयेत्तथा । स्रग्वस्त्रमाल्य हेमाद्यैः प्रधान देवमर्चयेत् ॥ १३ ॥ ततोऽर्चास्नपनं कार्य कल्पशाखाक्रमेण च । पुण्याहगीतनृत्यायोमर्वल्युपहारकैः ॥१४॥ ततोऽस्निपनस्यान्ते पौरैर्नृत्यपुरस्सरम्' । आनेतव्यं च महता विभवनोदकं शुभम् ॥ १५॥ नित्यं सन्निहितात्तीर्थादाथाप्राप्तर्घटेनवैः देशकालानुसारेण गजाश्वपमानवैः तेनोदकन प्रतिमा स्नाप्या भूमौ च शास्त्रवत् । नदभूमिश्च कर्तव्या सर्वदोपविवर्जिता ॥१७॥ प्राप्ते तु यात्रादिवसे फूटागारं तु कारयेत् । पुष्पैर्माल्यैस्तथा वरः सर्वशोभासमन्वितम् ।। १८ । घण्टासहस्रनिनदं सर्वशोभासमन्वितम् भारोप्या प्रतिमा तत्र सुसूक्ष्मा च सुशोभना ॥ १६ ॥ यूटागारं च बोढव्यं गरवैनरवः । देशकालानुसारेण वनमाल्याचलंकृतैः 1॥२०॥ सयलेनानुगन्तव्यं राज्ञा देवस्य पृष्ठतः । सुदूरे घानुगन्तव्यं तत्प्रयुक्तश्च मन्त्रिभिः ॥ २१ ॥ यस्य यस्य समीपे तु स देवो याति पूजितः । तेनातिथ्यं च फर्तव्यं तस्मै धूपादिभिः सदा ॥ २२ ॥ पवेडितोत्गुष्टशब्देश्य जयवाद्यस्वनेन च । यथागमं च कर्तव्यं नगरे च प्रदक्षिणाम् ॥२३॥ ततो देवपदं प्राप्य' सम्पूग्य प्रतिमा नयेत् । महान्तमुत्सवं पुर्वन गीतनृत्यसमा जम् ॥ २४ ॥ १.०द्धपुरस्सरः for 'र्नृत्य पुरस्सग्म् RP. २. तथा for मदा RP. .३. So. RP.;ai AMS. -

·Parva XVII
तस्या रात्री तनो दया दीपा शतसहनश ।
गभूमौ दिग्णा प्रकाशार्थ महात्मन ॥२५॥
तेस्तै सुभाषितं श्लोहपयि या जनस्तथा ।
सर्वेषामनुकम्पार्थ धर्मचा प्रवनयेत् ॥ २६ ॥
रगोपजीविना पश्येत्तृतीयेऽहनि कौशलम् ।
यथाशक्ति धन तेभ्यो दद्यादम्भ च वर्जयेत् ॥२७॥
प्रेक्षाकाले प्रधानास्ते पूजित या प्रमेया तु।
सम्मानपूर्व विधिवत्त म्यूलकुमुमादिमि
यानावसाने भूतानि पूजनीयानि सर्वदा ।
पूभोपचारेलिभिस्ततो' नतञ्चरानपि ॥२६॥
अष्टविहानैव दिदृचूणा महोत्सवम् ।
सन्ध्यायां पाया भक्ष्या त्यरत्या सन्दहमात्मन ॥३०॥
सर्वमस्तीति विज्ञाय चेतसा निर्मलेन च ।
एकान्त दवता पूज्या वैशाखे मासि पूर्ववत् ॥ ३१ ।।
गृहे गृहस्थै सम्पूज्या खियश्च गृहदवता ।
आचारान पालयेदेतान यस्तु गमा समाहित ॥ ३२॥
स पुत्रपौत्रसयुक्तो दीर्घायुर्धनवान् भवेत् ।
सर्वत्र जयमानोति यानि स्वर्ग च शश्वतम् ॥ ३३ ॥
यदत्तद्वैष्णाव वाग्य दशेऽस्मिल्लध्यते जनै ।
तदा सस्यानि नश्यन्ति घोरैरदसिवै ॥३४॥
अतिवृष्टिरमावृष्टिर्दुर्भिक्ष च स्था मृति ।
दम्भाभिमानलोभास्तु तस्मात् त्यक्त्वा प्रयत्रत ।
यदुक्त विष्णुना वाक्य तत्कुर्यात्कृतनिश्चय ॥ ३५ ॥
अथ कौमुदीमहोत्सवः (१७)
तर स्कन्दपुराणे-
प्रात प्रभृति राजा च श्राज्ञापयति कौमुदीम्।
देवरात्रिं च देवस्य रुद्रस्यासुरनाशिनीम् ॥१॥
सुसमृष्ठोपलिप्ताभी रथ्याभि क्रिया पुरम् ।
वासोभि सहत सर्वे भवन्तु पुरवासिन
१ So RP राज्ञा MS २ स्तथा for स्तवो RP, .
॥२॥

·Parva XVII. ( ११८ ) स्रग्विणाश्च शिरः स्नाता:सदाम्पत्या यथाक्रमम् । गायन्तु गायनाश्चैव नृत्यन्तु नटनर्तकाः ॥३॥ उच्छ्यिन्तां पताकाश्च 'गृहवीथ्यापणेषु च । गृहाणि चोपलिप्तानि नित्यमेव भवन्तु वः ॥४॥ पुष्पप्रकरजुष्टानि धूपैर्नानाविधैरपि सग्दामवन्ति सर्वाणि वनमालाकुलानि च ॥५॥ दीपा रात्री च सर्वत्र राजमार्गे गृहेषु च । अनन्तराः क्रियतां वै प्रचुरस्नेहवर्तयः ॥६॥ तरुणाः सह योपिद्भिः समन्त मन्तात्पर्यटन्तु च। रममाणा हसन्तश्च गायन्तो मृत्तसेविनः ॥७॥ भाण्डवाद्यानि वाद्यन्तां नृत्यन्तां दिव्ययोपितः । महादेवस्य पूजा च गन्यपुष्पादिकी शुभाम् ॥८॥ उपहारांश्च विविधान् शयनानि महान्ति च । बलयः पुष्कलाश्चैव भक्ष्यभोज्यरलं कृताः ॥६॥ दीपांश्च विविधाकारान् पानानि शरांस्तथा । फलानि च विचित्राणि मांसं पकं तथामकम् ॥१०॥ सुवर्णमणिचित्राणि ईश्वराय प्रयच्छत । वध्यता पशवश्वात्र भोज्यन्तां च द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥ यो न कुर्यादिदं सर्व पुरवासी नरः कचित् । पातयेत्तस्य शारीरं दण्डं राजा महायशाः ॥ १२।। राजापि संयत: शान्तः शुचि: प्रयतमानसः । दिक्ते दिवसे रुलं स्थापपीत प्रपत्रकान् ॥ १३ ॥ पञ्चगव्येन शुद्धेन तैलेन च सुगन्धिना । तीरेण सर्पिपा दघ्ना रसैश्च बहुभिः शुभैः ॥ १४॥ पुष्पैः फलैश्च बीजैश्च रवेश्चाद्भिः समन्वितैः । भस्मना गन्धयुक्तेन उदकेन सुगन्धिना ॥ १५ ॥ एकैशः स्वयं राजा घटानां दशभिः शतैः । दिवसे दिवसे व्यास ! त्र्यम्बकं सोऽभ्यपेचयेत् ।। १६ ।। गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च जाप्येलिभिरेव च । १, So RP. (PP 419-421); गृह MS. २. स्नापयेन for स्नापयीन RP.

·( ११६ ) Parva XVIII पूजयित्वा ततो राजा विधानन्याश्च भोजयेत् ॥ १७ ॥ सत्कृत्वा' पयुभिर्मेध्यर्वस्त्रैर्मणिभिरेव च । बलिवखानदानश्व स्तूयमानो गृहान् व्रजेत ॥ १८॥ अथेन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः (१८) तत्र देवीपुराणे- शुभे ऋक्षेऽथ करणे मुहूर्ते शुभमङ्गले । दैवज्ञ सूत्रधारश्च बन गच्छेत्सहायवान् ॥ १ ॥ देवीप्रतिष्ठाविधिना याताया य प्रचोदित । गत्वान्विष्य शुभ वृक्ष प्रियगु धवमर्जुनम् ॥ २॥ उदुम्ब गजकर्णं च पञ्चैतान् शोभनान् हरेत् । ध्वजार्थे वर्जयेद्वत्स देवतोद्यानमान् द्रमान् ॥ ३ ॥ न्यमध्योत्तमा यष्टी करमानेन कल्पयेत् । एकादशकरा नवपञ्चकराऽपरा ॥४॥ अनिबद्धा कृमिचिता तथा पतिनिकेतनम् । वल्मीकपित्र्यवनमा सुशुष्का च सकोटराम् ॥ ५॥ कुब्जा च घटससित्ता तथा स्त्रीनामगर्हिताम । विद्युद्वबहता चैव दग्धा च परिवर्जयेत् ॥ ६॥ अलामे चन्दन चाम्र शालशाकमय तथा । कर्तव्य शक्रचिह्नाथें न चान्यक्षज कचित् ॥ ७ ॥ शुभभूमिभव प्राह्य शुभतोय शुभावहम् । तत सम्पूजयेद् वृक्ष प्राड मुखोद मुसाऽपि वा ॥८॥ नमो वृक्षपत वृक्ष । स्वामर्चयति पाथिव । ध्वमा तत्वतो नात्र अन्यथा उपगम्यताम् ॥६॥ रानो दयो बलि स्वभ्रे दिन वृते तथैव च । वास बने महावृक्ष कृत्वा खन्यत्र गम्यताम् ॥१०॥ ध्वजाथें देवरानस्य रचित त्वा नयाम्यहम। पूजयित्वा ततो वृक्ष वलि भूम्या प्रापयेत् ॥ ११ ॥ १.So RP,स कृत्वा AIS २ Tor this line RP (P 422) reads.-- सामन्यथा नेद तत्वया उपगम्यताम ३ So RP, रत्तन्ति तवन MS x. So RP, सोम तु for भूम्यो प्र० MS ·Parvaxvni. ( १२० ) 'प्रभाते छेदयेद् वृक्ष शुभस्यमादिदर्शनैः । उदमुखः प्राङ्मुखो वा मध्वक्तेनाथ पशुना ॥ १२ ॥ पूर्वोत्तरं पतन् शस्तो निश्शब्दो निर्मणः शुभः । 'प्रलमः पादपेऽन्यस्मिन्नन्यथा तु परित्यजेत् ॥ १३ ॥ अष्टांगुलं त्यगेन्मूलमर्म तत्र जले क्षिपेत् । तथा तं चानयेद्वत्स ! शकटेन वृपैरथ ॥ १४ ॥ युवभिर्बलसम्पन्नः प्रयत्नात्पुरतः पुरम । नीयमाना यदा यष्टिः समा वा चतुरस्रिका ॥ १५॥ वृत्ता वा भङ्गमादत्ते राजपुत्रपुरोहितौ । 'आराभङ्गे बलं भिन्द्यान्नग्या भने क्षयस्तथा ॥ १६ ॥ रथस्य त्वक्षभङ्गे तु शान्ति तत्र तु कारयेत् । इन्द्रं यच्छेति मन्त्रेण जातवेदोमयेन वा ॥ १७ ॥ तथा नीत्वा शुभे लने पुरे तामुपवेशयेत् । द्वारे शोभा पुरे रथ्या गृहेष्वपि च कारयेत् ।। १८ ॥ पटुभिः पटहनादैवेश्यासङ्घस्य मङ्गलैः । द्विजानां वेदशब्दैश्च तां नयेद्या चोच्छयेत् ॥ १६ ।। तत्रस्था 'चित्रकर्मारनिर्मितैस्तां तु वेष्टयेत् । वस्त्रैस्तदैव कृत्तोनैः शुभैः सूदमैर्यथाक्रमम् ॥२०॥ नन्दोपनन्दसंज्ञाश्च कुमार्य: प्रथमांशके । देव्यो जयाविजयाख्या: पोडशाशैर्व्यवस्थिताः ॥ २१ ॥ अविकोशात्तु जनितैनवा ध्वजदेवतम् । ध्वजस्य परिमाणे ता: सम्पाद्यैव विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ पोडशांशविहीनानि कुर्याच्छेपाणि बुद्धिमान् । वाससा' चित्रवर्यानां स्वयम्भूः प्रथमामदात् ।। २३ ॥ सुभक्तां चतुरस्रां च विश्वकर्मा द्वितीयकम् । १. अलमः for प्रलमः RP. २. So RP., अरा. MS. ३. हट्टे for गृह. RP. ४. So RP. चित्रकार MS. ५. जायाविज्ञाया for जयाविजया RP. ६. अम्बिका शत्रुजरित्री नत्या० for अविकोशात्तु जनितनत्वा RP.: . So RP., ध्वजपरिमाणां ताः संरिविधैर्विनिर्दिशेत् MS. ८. रसानां for ataai RP.

·( १२१ ) Parva xvifi.. अष्टानि च स्वयं शको नीलरक्तामदात् पुरा ।। २४ ॥ कृष्णं यमेन' दत्तं च वरुणेन महांशुकम् । मञ्जिष्ठं च जलाकारं वायुर्देवोऽपि पाठकम् ॥ २५ ।। नीलवर्ण च तत्प्रादात्स्कन्दो बहुविचित्रितम् । वृत्तं तु दहनः प्रादात् स्ववर्ण' तच्च अष्टमम् ॥ २६ ॥ वैदूर्यसदृशं चेन्द्रो प्रेवेयं पुनरप्यदात् । चक्राङ्काकृतिवत्सूर्यो विश्वे देवास्तु पद्मकम् ॥ २७ ।। नीलं नीलोत्पलाभासम्पयोऽपि च तहदुः । शुक्रेण गुरुणा न्यस्तं विशालं तच मूर्धनि ॥२८॥ प्रदरपि विचित्राणि तानि दत्तानि मातृभिः । यद्ययेनैव दत्तं तु केतोस्तत्तस्य भूपणम् ॥ २६ ॥ तदेवं तद्विजानीयाद्यात्रादिभिरथोच्छ्येत् । कर्पन्ती प्रवरां भूमि यष्टी राष्ट्र निहन्ति च ॥ ३० ॥ बालानां तलशब्देन देशघातं विनिर्दिशेत् । नृपघातकरी शीर्णा सर्वशान्ता शुभावहा ॥३१ ।। शम्भुसूर्ययमेन्द्रेन्दुधनदानां च वारुणैः । वढनागस्य मन्त्रैश्च होठव्या दधि चाक्षताः । शुक्रं स्कन्दगुरुं रुद्रमप्सरोभिः प्रपाठयेत् ॥ ३२ ॥ हुत्वा च विधिवद्वह्नि ज्वाला लक्षेच बुद्धिमान् । सुतेजस्सुमनोदीप्ता महतो रविसप्रभा ॥ ३३ ॥ रक्ताशोफसमाकारा रथमेरीस्वना शुभा । शङ्खदुन्दुभिमेघानां नादाः शस्तास्तु पावके ॥ ३४ ॥ कन्दलीविनुदण्डेपु पताकाश्च समुच्छ्रयेत् । अन्याश्च विविधाः शोभा. शक्रकंती समुच्छ्रयेत् ।। ३५ ॥ प्रौष्टपद्यामयाष्टम्यां शुक्लायां शोभने दिने । आश्विने चाथ शुक्लायां श्रवणेनाथ" उच्छ्येत् ॥३६॥ १. So RP., कृष्णामदेन AIS. २. So RP., वायुदेवाय स्करम् RP. ३. So RP , छन्दोवद्वि० MS. ४. So RP., सुवर्ण MS. ५. So RP., न्यष्टविला MS. ६. So RP., राEि AMS. ७. So RP., देशधानं Ms.c So' RP., की MS. E.So RP, पते MS. १०. So RP., पाय MS. .

·ParvatxavtII. ( १२२ ) पोपैश्च नटवृन्दैश्च पटुमेरी निनादितम् । वितानध्वजशोभात्यं पनाकाभिः समुज्ज्वलम ॥ ३७ ।। विष्यवीशशकमन्त्रेण सिंहरक्षाकृतेन च । दृढमातृफरन्ध्रस्थं शुभतोरणमार्गणम ॥३८॥ अविलम्बितमुत्तानमभद्दपिटक' समम न हुतं च सगुत्थाप्य: येतुर्वासवजो विभो ।। ३६ ।। उच्छ्रितं रक्षयेत्प्राज्ञः काकोलूककपोतयोः । न तत्र लवनं दद्यादन्येपामपि पक्षिणाम् ॥ ४०॥ मन्त्रेण चोच्छूयं फुर्यादिन्द्रफेतोर्यधाविधि । यथा सुसंस्कृतं पूज्यं सुखयन्त्रं सुयन्त्रितम् ।। ४१ ।। रात्री जागरणं फुर्यादिन्द्रमन्त्रानुकीर्तनैः । पुरोहितः सदैवज्ञः शुभशान्तिरतः सदा ॥ ४२ ॥ फेतुपातो नृपं हन्यात्पनाका महिपीवधम् । पिटको' युवराजस्य सचिवमनुकम्पनम् ॥ ४३ ॥ राष्ट्र तोरणपातेन ध्वजे अन्नक्षयो भवेत् । पतिते शकदण्डे च नृपमन्यं समादिशेत् ॥ ४४ ॥ कृमिजालसमुत्थाने शलभातस्कराद्भयम् । सुसमे संस्थिते शान्तिपस्य नगरस्य च ॥ ४५ ॥ तिष्ठत्येवोच्छ्रितो यावत्तावयुगसमाः समाः । निरता यजने केतो रञ्जीरनिन्द्रकन्यकाः ॥४६॥ पतिते तु तथा कार्या पूजोत्थाने तु यादृशी । रात्रौ शुभं कृत्यतमं नादृष्टं काकपोतकैः ॥४७॥ नृपतिः सहराष्ट्रीयैर्यश्चैवं कारयेत्क्रतुम । नगरे वा पुरे खेटे यद्येवं कुरुते नृपः ॥४८॥ पौरन्दरं पुरद्वारे वृपसिंहसमुच्छ्रितम् । फेतुं समस्तघोराणां नाशनं जयदं मतम् ॥ ४६॥ एवं पूर्व हरि. केतुं प्राप्तवान् नृपवाहनात् । १..०पीठ for पिटक RP. २. पीठको for पिटको RP. ३. So RP. सदेवमनुकम्पयेत् MS. 8. So RP., ofaat MS. ५. एनं for एवं RP.. 4. So RP., 990 MS.

·Parva XIX, ततो ब्रह्माथ तेनैव ब्राह्मणः शक्रमागत. तेन सोमस्य तदत्तं तनो दक्ष' समागताः । तदाप्रभृति कुर्वन्ति नृपा अद्यापि चोळूयम् ।। ५१ ॥ एवं यः कारयेद्रामा बैतु विजयकारकम् । तस्य पृथ्वी धनोपेतां सद्वीपा वशगा भवेत् ।। ५२ ।। इत्येन्द्रध्वजोच्छ्रायः । अथाश्विन शुक्लनवम्यां देवीपूजा (१९) देवीपुराणे- ब्रह्मोवाच-हते घोरे महावीरे सुरासुरभयङ्करे । देव्या उपासका देवाः प्रभूता राक्षमास्तथा ॥१॥ श्रागता घातितं दृष्ट्वा महिपं तं सुदुर्जयम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाना इन्द्रचन्द्रयमानिलाः ॥२॥ श्रादित्या वसवो रुद्रा महा नागाश्च गुह्यकाः । समेत्य सर्वे देवास्ते देवों भरत्याय तुष्टुवुः ॥ २३ ॥ वरं च सर्वलोकानां प्रददौ भयनाशिनी । वलिं ददुश्च भूतानां महिपाजामिपेण तु ॥ ४ ॥ पुरेषु शवमर्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः । पृता दुन्दुभिनादाश्च पटुशब्दा समर्दलाः ।। ५॥ पताकाध्यनयन्त्रादिघण्टाचामरशोभितम् क्षदिनं कारयेच्छा! देवीभक्तः सुरोत्तमः ॥६॥ एवं तस्मिन्दिने वत्स ! भूतप्रेतसमाकुले । कृताय सर्वदेवेश्य महापूजाय शाश्वती ॥७॥ आश्विने मासि मेघान्ते मदिपारिनियहिणीम् । देवी सम्पूजयित्वा ये अर्धराष्टमीमुसे ॥६॥ पातयन्ति पशृन् मक्त्या ते भवन्ति महायलाः । पलिं च ये प्रयच्छन्ति सर्पभून विनाशरम ॥६॥ तेषां तु तुष्यते देशी यात्मसन्तु शारम । 1. RP. PET for RP. * RP.439-412. २.००lor महे0 RP. ३ So RP., नागा: मगुधाMS. ४. भात्या for माराम RP. ५. समाजम् for समाने RP. ६.०विनाप for ofवनाराम RP, - ·सुरसत्तम!। Parva XX. ( १२६ ) कारयेत्तुष्यते येन देवी पशुनिपातनैः ।। ३५ ॥ अश्वमेघमवाप्नोति भक्तितः महानवम्यां पूजेयं सर्वकामप्रदायिका ॥३६॥ सर्वेषु वत्स! वर्णेषु तव भक्त्या प्रकीर्तिता। कृत्वाऽऽनोति यशो राज्यं' पुत्रायुर्धनसम्पदः ॥ ३७॥ अथ चिह्नविधिः (२०) तत्र देवीपुराणे- प्रमोगाच-क्षीराशी कार्तिकारम्भे देवीभत्तिरतो नरः । शाकयावक एकाशी प्रातःस्नायी शिवारतः ॥१॥ पूजयेत्तिलहोमं तु दधिक्षीरघृतादिभिः । कुर्याद्देव्यास्तु मन्त्रेण शृणु पुण्यफलं हरे: ॥२॥ महापातकसंयुक्तो युक्तो वाप्युपपातकैः । मुच्यते नात्र सन्देहो यस्मात्सर्वगता शिवा ॥३॥ अन्यो वा भावनायुक्तस्त्वनेन विधिना शिवाम् । स्वयं वा अन्यतो वापि पूजयेत्पूजयीत वा ॥ ४ ॥ न तस्य भवति व्याधिर्नवा शत्रुकृतं भयम् । नोत्पातप्रहदौःस्थ्यं वा नच राष्ट्रं विनश्यति ॥५॥ सदा स्वभावसम्पन्ना ऋतवः शुभदा धनाः । निष्पत्तिः सर्वसस्यानां तस्करा न भवन्ति च ॥६॥ प्रभूतपयसो गावो ब्राह्मणाश्च क्रियापराः । त्रियः पतिव्रताः सर्वा नृपा निर्वृतिकारिणः ॥७॥ फलपुष्पवती धात्री सस्यानि रसवन्ति च । भवेयुर्नात्र सन्देहश्चचिकाविधिपूजनात् ॥८॥ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा क्षमा शिया धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥ अनेनैव तु मन्नण जपं होमं तु कारयेत् । प्रातस्तु संस्मृता वत्स! महिपानी प्रपूजिता । १. So RP, राज्य MS. * C.RP. PP. 442-441 'SO RP., OTA MIS. ३. शिवान: for शिवारत: RP. ४.पचाम्मिका for orgifte RP., ५. So RP., मुपूजिता MS.

·२ । १२७ ) Parvaxxt. अचं नाशयते क्षिप्र यथा सूर्योदये तम ॥१०॥ सिंहारूढा ध्वजे यस्य नृपस्य रिपुहा उमा । द्वारस्था पूज्यते वत्स! न तस्य रिपुजं भयम् ॥ ११ ॥ कपिसंस्था महामाया सर्वशनुविनाशिनी । वृपे यथेप्सितं दद्यात्कलमे' प्रियमुत्तमाम् ॥ १२ ॥ हंसे विद्यार्थकामांस्तु' यहिणेऽभीष्टपुत्रदा गरुत्मति' महामाया सर्वरोगविनाशिनी ॥१३॥ महिपस्था महामारी शमयेद् ध्वनमंस्थिता । फरिगा सर्वकार्येषु नृपः कार्या त्रिशूलिनी ॥ १४ ॥ पद्यस्था चर्चिका रोल्या धर्मकामार्थमोक्षदा । प्रेतस्या सर्वभयहा' नित्यं पशुनिपातनः ॥ १५ ॥ पूजिता देराजेन्द्र ! नीलोत्पलक्रा घरा । भवेत्तु मिद्धिकामस्य चिहाने सव्यवस्थिता ॥ १६ ॥ गन्धपुष्पार्चिता कृत्वा वबहेमसुचर्षिताम् । फलशालियर. शूकवर्धमानविभूषिताम् ॥१४॥ शोभनामुच्छ्येदप्रे पनाका वा मनोरमाम् । चामरं कलशं शव सातपनं विनानकम । भवेत्तु सिद्धि कामस्य नृपस्य फलदायाम ॥१८॥ नमो विश्वेश्वरि दुर्गे चामुण्डे चएउहारिधि । ध्वजं समुच्छयिष्यामि वसोपारासुग्पाइम ॥ १६ ॥ अथ गोत्सर्गः (२१) तर देवीपुराणे- कृष्णापते त्वमावास्या' कार्तिकस्य तन परे। योऽदि फुर्यायोत्सर्गमश्वमेधान समे* ॥१॥ सुपर्णदाने गोदाने भूमिदाने च यत्पनम् । सत्पलं फोटिगुणित गयोत्माण सम्या ॥२॥ १. So RP,कसMS. ? So RP., een o MS. ३.So RP, TRAINIS SO RP, 4871 VIS •ARP. P.416-117. for सोपांगसुम्यारहम RP १. So Re. ott MS, « So RP, JIS ५.बमोपारी मुगलम ·. Farva xxii. . ( १२८ ) तस्मात्मनोरमे स्थाने शाहले गर्तवर्जिते । शर्करा अश्मरहिते शङ्खभेरी निनादिते शहमेरी निनादिते ॥३॥ स्तम्भद्वयं समारोप्य पूर्वपश्चिमसंस्थितम् । तत्र दर्भमयी कार्या शरवंशभवाथवा ॥४॥ मध्ये कम्बलसंयुक्ता दीर्घरज्जुः सुशोभना । उभयोः पार्श्वयोर्विमा वेद्ध्वनिसमन्विताः ॥५॥ एवं विधानतः कृत्वा उत्सगै कारयेत्ततः । प्रथमं गच्छति होता यजमानसमन्वितः ॥६॥ ब्रह्मतत्रविशः शूद्रास्तथा गावः प्रजाः पुनः । तथान्ये वर्गवाह्यास्तु चण्डालपरिवर्जिताः ॥७॥ गच्छन्ति मुदिता दृष्टा हास्यतोपसमन्विताः । यस्त्वेवं कुरुते राजा पुरे प्रामेऽथ पत्तने ॥८॥ नश्यन्ति चेतयः सर्वाः प्रजानां नन्दनं' चिरम् । नाकाले म्रियते राजा पुत्रपौत्रैश्च वर्धते ॥६॥ देवा भवन्ति सुप्रीतास्तथा वै मातरस्तथा। गोलोकं च लभेद्वत्स! सर्वान फामानवाप्नुयात् ।। १०॥ ईतयः प्रसिद्धाः, यथा- अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूपकाः शलभाः शुकाः । अत्यासनाश्च राजानः पडेता ईतयः स्मृताः॥ अथ वसोर्धारा (२२) वत्र भविष्यपुराणे- भगस्त्य सवाप-वसोर्थारा स्थिता देवी सर्वकामप्रदायिका । तया ते फथयिष्यामि शृणु पुण्यविद्धये ॥१॥ सर्वेपामेव देवाना कथितयं मयोत्तमा । विशेषेण तु वहिस्या आयुरारोग्यदा मता ॥२॥ विगयं भूमिलामं च मानवाना प्रियं तथा। विद्यासौभाग्यपुत्रादि पुएडस्था सम्प्रयच्छति ॥ ३ ॥ सस्मान्नृपेण भूत्यय यसोरामिता शिया ! १. So RP., नन्दते MMS. SCr. RP PP.447-456 मामुला देषी for देवानां फयितयं RP. २. पंवा- ·। १२६ ) Parva XXII, . पूजनीया यथाशक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥४॥ रुद्रादित्या महा विष्णुर्नह्मा' यक्षा सकिन्नरा । हुताशनमुखा. सर्वे दृष्टादृष्टफलप्रदा गोदानं भूमिदान च रत्नसर्पिस्तिलादि च । दानानि च महान्त्याहुस्तेपा धारा विशिष्यते ॥६॥ विप्राणा कोटिकोटीना भोजयित्वा तु यत्फलम् । लभते तदवाप्नोति धारा दत्त्वा हुताशने ॥७॥ व्यतीपाते न सन्देह. स च सूक्ष्म प्रकीर्तित । अयन विषुवञ्चैव दिनच्छिद्र तथैव च ॥ दुष्प्राप दानहोमाना धाराया लभ्यते नृप तस्मान्नृपेण वृद्धयर्थ दृष्टादृष्टजिगीपुणा ॥६॥ वसोर्धारा प्रवर्तव्या सर्वकामसुखावहा । समा वा अर्धमध वा ऋतुमासार्धवासरम् ॥ १० ॥ कृत्वा विभवरूपण शाश्वत लभ्यते फलम् । एकाहमपि यो देवी कल्पयित्वा हुताशने ॥ ११ ।। पातयेत्सर्पिषो धारा स लभेदीप्सित फलम् । देवमातृसमीपस्थ सिवविष्णुसमीपगम् ॥१२॥ भानो प्रजापतेर्वापि क्सोर्धारागृह भवेत् । चिरन्तनेषु सर्वेषु स्वय वा सस्कृतेषु च ॥ १३ ॥ गुहासु च विचित्रासु गृहगर्भेषु भूरिषु । दत्वा समीहितान् कामान् विधिना लभते नृप ॥ १४ ॥ अथ सामान्यतो गेह समसूत्र बलोन्मुखम् । वास्तुसशुद्धविन्यासमेकादशकर परम् ॥१५॥ त्रीणि पश्चाथवा सप्त दश वा नव कारयेत् । पोष्ट शैलदा वा सालिन्द सहतोरणम् ॥ १६ ॥ पञ्चसप्तनवास्य' वा गवाक्षकविभूषितम् । सर्वतोभद्रविन्यास क्रमवृदया विवद्धितम् ॥ १७ ॥ २ So RP, सद्वृत्तरतिनाशान्त ४So ३ So RP, पश्च सप्ताथ नव वा MS एकेनापि च तद्भवेत् MS RP, सर्वतोभद्रविनष्टक्रमविद्याविवस्वतम् MS १ So RP, वय for Hझा MS .

·Parva XXII. . ( १३० ) उर्व वै धूमनिष्काशं प्रकाशं च विशेषतः । सदेवसंग्रहं कार्यमथवा दैवतैः समम् ॥ १८ ॥ तस्य मध्ये भवेत्युण्डं हस्तादिशुभलक्षणाम् । चतुष्कमथवा वृत्तं पङ्कजाकृति वाथ वा ॥ १६ ॥ पृथिवीजयदं शाकं वृत्तं कामफलप्रदम् । पङ्कजे जयमारोग्यं योगदा..फलप्रदम् । शेषा: कार्या विधानेन कुण्डः कार्यो विजानता ॥२०॥ सामान्यं सर्वहोमेषु शाकं कुण्डं वरोत्तमम् । विस्तारं चात्र तुल्यं तु त्रिमेखलसमन्वितम् ॥ २१ ॥ शानं कुण्डम् -चतुरस्रम् । चतुस्त्रि द्वे च वा फुर्यादगुलाम् कुण्डमानतः । द्विगुणान् द्विगुणे कुण्डे होमसारेण कारयेत् ॥२२॥ एवं संसाधयेद्विप्र! तनः पात्रं सतलम् । हेमं वा राजतं वापि तानं का लक्षणान्वितम् ।। २३ ।। चतुभिः कटफैर्युक्तमय:शृङ्खलसंप्रहम तस्य मध्ये भवेद्रन्ध्र कार्य वत्स शलाकया ॥ २४ ॥ हेमोत्थया प्रमाणेन चतुरङगुलमानया । घृतनिष्क्रमणार्थाय कार्य सम्यग्विपश्चिता ॥ २५ ॥ पलैर्दशभिरघोंनैर्नाड्येका तु यथा व्रजेत् । पञ्चभिस्तु शतैोमः समत्याथ पडयोः ॥२६॥ यथा पूर्णा बजेद्वत्स! तथा कुर्यान्नचान्यथा। हस्तमानं भवेद्धम शृङ्खलं भुजगाकृति' ॥२७॥ रन्धे सूत्रनिवद्धं च अवलम्ब्य अधस्मत: मणिं वा पङ्कजं यत्र साश्वत्थं कारयेसले ॥२८॥ - १ देवतसमम् for दैवतैः समम् RP. २. योन्यां कामफलप्रदम् for योगदानफल पदम् RP. ३. कार्यविभागेन for कार्यविधानेन RP. ४. शाककुए for शाकं कुण्डम् RP. ५. नरोत्तम for वरोत्तमम् RP. ६. विस्तारखातOfor विस्तारं चात्र RP. ७. So RP., द्विगुणं MS. ८. So RP., होमान् सारेण MS. ६.०कृतम् for कृति RP. १०. So RP., रन्ध. MS. ११. प्रध- स्ततम् for अर्धस्तत: RP १२. पात्रमावद्धं for यत्र माश्वत्थं RP.

·। ParvaXXII. एर कार्यानुरूपण हिगुग्ण निगुण च वा । फुत्पिान घृत चैव प्रतिष्ठा दय चोदिना' ॥६॥ उद्देश किशिदनापि पथयामि नृपोत्तम । समापनमृतुमपताहोरात्रपूर्ववत् ॥ ३०॥ लपादिशोधयतत्स' । सर्वकामपद' यदा । सगिायेषु च कार्येषु भक्तियुक्त क्षणे शुभ ॥ ३१ ॥ तगा देवी च पाया यथा मांगना शिवा । सब भूता प्रहा नागास्त्रिविधापि शिवागुगा ॥ ३ ॥ स्थूलरूपा तु सा सर्वा तुप्रा देवी महाफला । फालादिलिगन्धादिप्रतिष्ठा वत्स कारयेत् ॥ ३३ ॥ यथा सम्पत्तिसम्पन्न सर्वकाल प्रदापयेत् । तदा मागप्रहान् भूलालोकपालान्निवेशयेत् ।। ३४।। हेमान् गजत ताम्रान का स्वनिवेशोपलक्षिनान् । वर्णपुष्परलिगन्यदक्षिणादि यथाक्रामम् मातृणा लोकपालाना प्रहाणा च यथाविधि । हृदयेन प्रदेय च मूलमन्ने पुरातनै ॥ ३६ ।। अथवा सर्वसामान्यान् वैदिकानपि कारयेत् । अथर्वविधिना मन्नान पूर्वोक्ता वा यथा पुरा ॥ ३७॥ प्रभूतमन्न नैवैद्यरिदक्षिणासयुत पुर्याद् वाहतिहोमेन यत्रतत्र निवेशयेत् ॥३०॥ मूलमन्त्रेण देश्यास्तु शृद्धल हृदयेन तु । घृत शिरसो मन्त्रेण शिसश चानुतापयेत् ॥३६॥ पवन तथा वह्नि रक्षयित्वा प्रदापयेत् । अस्त्रेण नेत्रमार्गेण सर्व सर्वत्र निक्षिपेत् ॥४०॥ लोकपालान् प्रहानागान् द्वादशार्धन पूजयेत् । १. चोदित for चोदिना RP, २ So RP, साधये. MS So RP, ०प्रदा MS 781, MS for Oसामान्यान् RP ६ वैदिकमपि for चैदिकानपि RP, पात्रमत्र for यत्रनन RP, , ८ So RP, शिख यात्रानुतापयत् MS &. मन्त्रेण for o मार्गेण RP, 1 ३ " SoRP ५ सामान्या ·Parva XXII. शिवाद्यान् सनकाद्यांश्च देवाचानपि पूजयेत् ॥ ४१॥ नित्येषु च महाप्राज्ञ ! नैमित्तिकविशेषतः । पञ्चकानि च सतानि नक्कानि क्रियादिफैः ॥ ४२ ॥ अमेर्वर्णश्च गन्धश्व शब्दश्वाकृतयस्तथा । विकाराश्च तदा वत्स ! योद्धव्या: सिद्धपसिद्धिदाः ॥४३॥ तदन्ते वत्स ! मत्कार्या सर्वकामप्रदायिका । येन सान्निध्यमायाति सर्वहोमेपु मङ्गला ॥४४॥ सहस्राचिमहातेजा नमस्ते बहुरूपिणे । नमस्ते नीलकण्ठाय पीतवासाय पावक !॥४॥ स्रुवमेखलहस्ताय ब्रह्माण्डं दहते' नमः । सर्वाशिने सर्वगनपाक्काय नमो नमः ॥४६ ॥ उपाय उग्ररूपाय स्त्रीलिङ्गाय स्वतेजसे । वस्वश्विनिरूपाय सर्वाहाराय वै नमः ॥४७॥ त्वं रुद्र घोरकर्मासि घोरहा परमेश्वर ! विष्णुस्त्वं जगतां पालो ग्रह्मा सृष्टिकरः स्मृतः । त्वं च सर्वात्मको देव ! लोकपालतनुः स्थितः॥४८॥ इन्द्राय वह्नये देव ! यमाय पिशिनाशिने । वरुणानिलसोमाय ईशदेवाय वै नमः ॥४६॥ सूर्याय चन्द्ररूपाय भूसुताय बुधाय च । बृहस्पतये शुक्राय सौररातोश्च पेतवे ॥५०॥ सर्वप्रहस्वरूपाय" व्यालमातररूपिणे वृष्टिसृष्टिस्थितिभूतिकर्ने च वरदाय च ॥५१॥ नमस्ते स्कन्दमातस्ते स्कन्दपित्रे नमो नमः । कुण्डे वा मण्डले वापि स्थाण्डिले वाथवा विभो ॥५२॥ महानसे वा त्वां देव! हुत्वा इष्टं लभेन्नरः । घृतं क्षीरं रसं धान्यं तिलान् श्रीहीन कुशान् यवान् ।।५३॥ भावादभावतो वापि सततं होमयेत्तु यः। एवं वित्तविहीनोऽपि नरो विगतकिल्बिपः ॥५४॥ १. So RP.; प्रह्माण्डदहने MS. २. So RP3B सर्वगते पावकाय MS.. ३. सौरये राहुकेतवे for सौरराहोश्च केतवे MS. ४. So KP.; सर्वमहस्वरूपाय . MS. ५. वाथ तां for वाथ वा RP. 1 ·Parya XXII. किं पुननिस्यहोमे तु वसोपारा हुवाशने । सर्वमङ्गलमन्त्रेण आहुर्ति सम्प्रदापयेत् ॥ ५ ॥ लोकपालमहाणां तु श्रोङ्कारेण नमोऽन्तकैः । स्वै. स्वैर्मन्त्रैरशेषाणां होम: कार्यों नृपोत्तम!॥५६॥ अन्नं चित्रं विशुद्धं च संस्कृतं घृतपायसैः । होमयेद्विधिनद्विमो पलि चापि प्रदापयेत्' ॥ ५७ ॥ सितवस्त्रघरो भूप सरलः सहवाहनः । पूजयेच्छवरनादीन् मातरं पितरं द्विजान् ॥ ५ ॥ श्राचार्यान्वान्धवाल्लोकान् सर्वाश्रमरतारच ये । नटनर्तकवेश्याश्च कन्यका विधवा: त्रियः ॥५६॥ दीनान्धकृपणांश्चैव अन्नदानेन पूजयेत् । एवं निवेशनं कृत्वा नित्यं अप्यं शतं शतम् ॥ ६॥ प्रातमध्याह्वसन्ध्यायां न शान्ति' प्रकीर्तिता। भवतो नृप राष्ट्रस्य पूर्वोतफलदायकम् ॥६॥ वसोर्धारानिवेशनविधि । ग्रोवाच-तप्तहाटकवर्णाभ. सूर्यमिन्दरकान्तिभृत् । मेघदुन्दुभिशसानो कोकिनस्वनपूजितः ॥२॥ कुकमागरुकर्पूरमदरोचनगन्धवान् मांसेलाकुष्ठतगरसितगन्धी' व पूजित ॥६३ ।। इंसच्छत्रेभगोकुम्भपद्माकृतिकरः शुभ सिंहबहिणशैलाना चामराकृतिरिष्टद. सधूमोऽमृतगन्धी च शुकास्यचरणोपमः । छिन्नज्वालोऽथ वा रोदी नेष्ट. सर्वेषु पावकः ।। ६५॥ सुसंहतशिख शस्त ऊर्व प्रज्वलितोऽपि वा। लेलिहान शुभः कुण्डे दीप्तिमान्वरदोऽनलः ॥६६॥ एवंविधः सदैवाथ यज्ञे वैश्वानरो, हितः । १. So RP, या विन दापयेत् MS २. गन्धिश्च for oगन्धीच RP. . ३. पद्माकरकृति. for पग्राकृतिकर RP., ४. कुन्द० for कुण्डे RP., - ·Parva XXII, ( १३४ ) यानायां शक्रकेतौ च सर्वकार्येषु सिद्धिदः ॥ ६७ ॥ न्यूना था वहते धारा मानात्सपिन सा शुमा । नाधिका शस्यते विप्र! दुर्भिक्षफलिफारिका ॥ ६८॥ घुट्यते वहमाना या शाम्यते वा हुताशनः । सापि चान्यं नृपं विच्छेद्या च धारा पतेबहिः॥ ६६ ॥ वया' नदीमहारूपा मनोज्ञा प्रियकारिका। सुवर्णा हेमवर्णा च धारा राज्यविवृद्धये ॥ ७० ॥ सन्तता पतते या च तनोतीव च पावकम् । तनोति स नृपं राष्ट्र बसोर्धारा न संशयः ।। ७१ ।। सुगन्धि स्वस्थविमलकृमिकीटविवर्जितम् । शस्यते वसुधारायां सर्पिर्गव्यं च पूजितम् ।। ७२ ।। अभावाद्गन्धमाज्यं वा होतव्यं च सुशोभनम् । घृततौद्रपयोधारा सर्वपीडानिवारिणी ॥७३॥ गएडूचीशकलैहोमः सहकारदलैः शुभः । अश्वत्थमालतीदूर्वा आयुरारोग्यपुत्रदाः ॥ ७४ ॥ सौभाग्यं च श्रियं देवी प्रयच्छत्यविचारणात् । अर्काद्या वा शुभा वत्स! सफलाः सार्वकामिकाः ॥७॥ होतव्याः सर्वकालं तु सानत्यात्समिधो नृप । सर्वकालं घृतं प्रोक्तं निमित्ते च निमित्तत: ।। ७६ ।। विशुद्ध सर्पिपो यानि तानि चान विचारयेत् । ज्वालावच शुभं गन्धं सर्वहोमेपु लक्षयेत् ॥ ७७ । संयतैः संयताहारैः सर्वशास्त्रार्थपारगैः । जपहोमरतैर्भूप ! धारा देया तु तद्विधैः ॥ ७॥ पापण्डिविलाल्लुब्धान् धर्मापेतबहिष्कृतान् । सर्वकालप्रवादाश्च न वदेन्नावलोक्येत् ॥ ७६ ॥ मृत्युञ्जयं तथा मन्त्रं चतुर्थ्यन्तं जपेत्तथा । भाग्यवान्नित्यहोमे तु अन्यथा विफलं भवेत् ॥८॥ १. ऋजुनादा for वा नदो० RP. २. नृप राष्ट्र सा for सा नृपं राष्ट्रं RP. ३.०विचारणात् for oविचारणा RP. ४. So RP.; आच्छाद्या MS. ५.30 RP.; विशुद्धय MS. ६. So RP.; ज्वालावशं MS.

·( १३५ ) Parva XXI. सामान्या या भवेद्धारा तत्र जप्यं शतं शतम् । प्रातमध्याह्नसन्ध्यासु सर्वकामसमृद्धये ॥१॥ वसु द्रव्यं घृतं वाज्यममृतं हविष्कामिकम् । तस्य' धारा सदा देया वसोर्धारा हि सा मता ॥२॥ वमुनापत्यकामेन दक्षेण च महात्मना । मया च विष्णुना शक्र ! रुद्रेण च सहोमया ।। ८३॥ श्रात्मानं च स्वरूपेण धारायां तु प्रशातितम् । देवी सान्निध्यमायाता' सर्वकामप्रदायिका ॥८४ ।। तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र ! वोर्धारा प्रदापय । नातः परतरं पुण्यं विद्यते नृपसत्तम ! ॥५॥ वसोर्धाराप्रदानस्य एकाहमपि यद्भवेत् । नृपेण पुष्टिकामेन पाराग्यजिगीपुणा ॥८६॥ देया धारा सदा वत्स ! रिपुनाशाय विद्धि ताम् । विच्छेदो नित्यहोमस्य न कार्यस्तु कदाचन ।।८।। महादोपमवाप्नोति य. फुर्या द्विमुखान् सुरान् । द्रव्याभावे घृताभावे नृप ! तस्करजे भये । यदि नो वहते धारा तदा छिद्र न विद्यते ॥८॥ होमं कृत्वा क्षमापेत देव देवरी नृपोत्तम ! पुनः प्राप्ते भवेद्वत्स ! प्रतिष्ठा विधिचोदिता ॥ ६ ॥ महत्याश्विनमासे तु अष्टमीनवमीषु च । कार्तिक्यां माघचैत्रे तु चित्रायां रोहणीषु च ॥१०॥ वैशाख्यां तु प्रदातव्या ज्येष्ठा ज्येष्ठस्य सत्तम । आपाढे द्वादशी प्रोक्ता अष्टमी पूर्णिमा नभे ॥१॥ नमस्ये रोहिणी वत्स! चतुर्थी भौमवासरे। सङ्क्रान्तिपु च सर्वासु गुरुसौरभवासु च ॥१२॥ चन्द्रसूर्योपरागेपु प्रतिष्ठा यज्ञकर्मणि । पुत्रोत्सवे प्रदातव्या जन्मपुष्पाभिपेचने ॥१३॥ मागें व्रतनिबन्धे तु मुघोरे कंतुदर्शने । ३. So RP,, २ So RP., सा नित्य MS. १. So RP, नत्र MS ! युवराज्य. MS.

·Parva -XXII. ( १३६ ) गृहकृत्योपसमने धारा देवा शुभावहा ।। ६४ एवं यो वाहयेद्धारां शानदष्टेन फर्मणा । तस्य भूः सिध्यते सर्वा सनगा सहसागरा ।। ६५ ।। अश्वमेधसम पुण्यं दिनहोमात्प्रजायते घाजपेयशतं रात्रावमिष्टोमशतं आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्य तदन्ते च सुखी' भवेत् ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविप्रहिकश्रीलक्ष्मीधर- भट्टविरचिते कृत्यकल्पतरौ राजधर्मकाण्ड: सम्पूर्णः ।। तथा १. शिवो for सुखी RP.