·No text on this page.

·-
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: ११
ऐतरेयोपनिषत्
आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
तथा च
विद्यारण्यविरचिता, ऐतरेयोपनिषदीपिका ।
एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।
तच
वी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपचने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
चतुर्थीयमङ्कनात्तिः ।
शालिवाहनशकान्दाः १८४३
खिस्ताब्दाः १९२१
अस्य सर्वेऽधिकारां राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः
मूल्यं सपाद एको रूपकः। (१०४)

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। . , अथास्या ऐतरेयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यः परहितैकपरायणमनीषया प्रदत्तानि तेषां नामग्रामादीनामुल्लेखः कृतज्ञतया क्रियते--- क. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषनटीकभाष्योपेता, बडलीग्रामनिवासिनां वे० शा० सं० माण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल:-शके १७६७ ख. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरनिवासिनां श्रीमता के. शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । ग. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, इन्दुरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां किंव इत्युप हानां " भाऊसाहेब बाळासाहेब " इत्येतेषाम् । ब. इति संजिता-ऐतरेयोपनिष-सटीकभाष्योपेता, बटोदरग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाहानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेषाम् । ङ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपता. नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा०"आप्पासाहेब बुटी" इत्येतेपाम् । लेखनकाल:-शके१७१४ । च. इति.संज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, पुण्यपत्तननिवासिनां कै० ० शा० सं० देवोपाहबालशास्त्रिणाम् । लेखनकाल; शके १७९२ । छ. इति संज्ञितम्- ऐतरेयोपनिषद्भ घ्यम्, पैराजक्षेत्रनिवासिनां ० " शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भः" इत्येतेषाम् । लेखनकाल:- संवत् १७६६। ज. इति संज्ञितम्--ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वटोदरनिवासिनी श्रीयुताना पटवर्धनोपाहानां कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेषाम् । झ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यसहिता, : करवीरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । अ. इति संज्ञिता--ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिता, के० रा. रा. " महादेव चिमणाजी आपटे ” इत्येतेषाम् । मुद्रणकाल: संवत् १९४१। ट. इति संज्ञिता--ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, कलिकातानगरे मुद्रणालये मुदिता " जीवानन्द " इत्येतैः संस्कृता कै० वे० शा० सं० " बाल. शास्त्री देव । इत्येतेषाम् । शा० सं० रा० रा०

·[२]
ट. इति संज्ञितम्---तिरेयोपनिषता यम् । उनविनक्षेत्रनिवामिना ये संग
रा० " सौटीवुवा " इत्येतेवान् ।
इ. इति संज्ञितम्--तरेयोपनि पदाप्यम् . अष्टेनामनिवासिना ० ०
राब लिमये । इत्येतेकाम् ।
क. इति संहिता-तोगनिमलमान, ये जोगनिवामिनी २० मा
"शिवराम वीर शात्री मा त्योवान !
ग्व. इति तापनि बनाना, पुण्यपत्तननिवासिनी श्रीरलाना iii
मावि नगरकर ताम्।
क. शनि मंमिना-यापानिपीषिका गटदरनिवामिनी शीरनामा पानीमा
गाव गीगाकर वा।
१७०१॥
ग्य. दति जिता--दिनविला. विजापुरनिलमिनी
.
.
w
ग. दनि संहिता निकिता पुनित ::
.
ay
*amme
१. शनि मंमिना
2. निमीता-मनसायमा मा
N
अनि महिना
44
4

·ॐतत्सद्ब्रह्मणे नमः। कराह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकस्था ऐतरेयोपनिषत् आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। . - परिसमाप्तं कर्म सहापरब्रह्मविषयविज्ञानेन । सैषा कर्मणो ज्ञानसहितस्य एरा गतिरुक्थविज्ञानद्वारेणोपसंहृता । । एतत्सत्यं ब्रह्मप्राणाख्यम् एष एको देवः " " एतस्यैव प्राणस्य सर्वे देवा विभूतयः" एतस्य पाण- स्याऽऽत्मभावं गच्छन्देवता अप्येति " इत्युक्तम् । सोऽयं देवताप्यय- लक्षणः परः पुरुषार्थः । एष मोक्षः । स चायं यथोक्तेन ज्ञानकर्मसमुच॑यसाध. नेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्येके प्रतिपन्नास्तान्निराचिकीपुरुत्तरं केवलात्मज्ञान- विधानार्थमात्मा वा इदमित्याद्याह । आत्मा वा इदमित्यादिना केवलात्मविद्यारम्भस्यावसरं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति--परि- समाप्तमिति । तत्परिसमाप्तिः कथं गम्यत इत्याशय तत्फलोपसंहारादित्याह- सैषेति । परा गतिः परं गन्तव्यं प्राप्तव्यं फलमित्यर्थः । उपसंहारमेव वाक्योदाहरणेन दर्शयति--एतादति । तत्र सह सर्वेण भोज्येन संयुक्तोऽध्यात्माधिदैवलक्षणः प्राणः सत्यैकवाच्यो भवतीति Tणस्वरूपमनेन वाक्येनोपसंहृतमित्यर्थः । अनेन प्राण एक एवेत्युक्तमित्याह-एष इति । तर्हि वागग्न्यादैयो देवाः क इत्याशझूथ तस्य वाक्त- न्तिरथातो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य " इत्यादिना प्राणस्यैव विभूतयो विस्तारा इत्युक्तमि- त्याह-एतस्यैवेति । एवं सर्वात्मकमाणस्याऽऽत्मत्वेन विज्ञानात्कर्मसहितात्सर्वदेव- तात्मकप्राणप्राप्तिलक्षणं फलं “ प्रज्ञामया देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता * इयमैतरेयोपनिषदैतरेय ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गत द्वितीयारण्यकस्थचतुर्थपञ्चमषष्ठेत्यध्यायत्रि. करूपा । अस्या अध्यायविकरूपाया उपनिषदः खण्डषट्कं वर्ततेऽतोऽस्या आत्मषट्कामति नाम्ना प्रसिद्धिः। ११ - १ क. ग. छ. °न । एषा । २.क. ग. घ. छ. रुक्तवि। ३ ग. 'णः पु° । ४ क. घ. ङ. परमपु । ५ च.. मसा° 1 ६ ख. 'च्ययेन सा । ७ च. ज. के विप्र । ८ च. छ जः त्मविद्यावि' । ९ क.. ह । एषे' । १० ख. गतिरिति प० । ११ क. ग. प. व्यं फ। १२ ख. वति । प्रा । १३ क. ग. दयः क । ।

·२ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितांच.रभाज्यसभेता- [१ प्रत्याये- अप्येति य एवं वेद । इसनन वाक्ये नोपतहतमिलार-एकम्येति । तया मान- सहितेन कर्मणा केवलात्मस्वरूपावस्थानलक्षणमोक्ष मिनिमय देवनार- म्भस्येदानीमयसर इति भाय: अत्रान्तरे ससम्मानिससिरिन में मा- भावात्तदर्थ केबलात्मविद्यारम्भो न मुक्त इति केषामितमुआयनि-सोऽयमिनि । एतस्यैव विषयादिमतः सुखरूपत्वेन पुरुषार्थत्वा मोक्षावं न निर्विया फेवल कवर:- वस्थानस्येत्याह -एप इति । अवमपि डेमोक्षः केवलादानेन साया तदा सदा रम्मोऽर्थयानित्याशङ्कय तविशेषणेव साधनेन सिदियुत.त्याह --- स चेति । कामना सविशेपावेन केवलात्मविद्याया अभागदपि न तस्या हेतु निन्यानातः पामिनि । तन्मतं प्रदर्थ निराकरणार्थ न केवल विशाल स्यावतारयति ----- तानिति । कला- मज्ञानति नियमामाविषयत्वममि नष्ट कर्माना लक्षणं कमावविन चन- मिह विवक्षितमित्यर्थः । कथं पुनरकर्मसंवन्धिकेवलामविज्ञान विधानार्थ उत्तरी अन्य इति गम्यने । अन्यार्थानयगमात् । तथा च पूर्वोक्तानां देवनानामन्यादीनां संसारित की विप्यत्य शनायादिदोपबच्चन तमान पिपानाभ्यामववादित्यादिना । अन. नायादिमत्सर्थ संसार एवं परस्य तु कणोडशनायायत्ययानेः । मनले केवलात्मज्ञान मोक्षसाधन ने त्वमानवाधिनियते । विशेषाश्रयणाने । अफ.. मिण आश्रयन्तर हाश्रयणान । कर्म च वानीममलक्षण प्रस्तुमानना वाऽऽस्मज्ञान प्रारभ्यते । तस्मात्कन्चाधिकिया । ननु आमा वा दम्" या कर इति ले.प.तृप्रि: । समक्ष पुगणक ताभ्यो गामानदिल्या दिसणारयांक १६: + M A + मारः सलाम नस्य सपिय माविमा :- कथमिनि | मका: ... तर । . । । भ . , . ६ . है. १.::: . ka . . है m . , ..

·१ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ३ .. -- वमुक्त्वा प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यद्वितीयाननोपसंहारात् स एतमेव पुरुवं ब्रह्म ततममपश्यत् " इति मध्ये परामर्शद्रझत्माद्वितीयत्वस्थ मानान्तरागम्यत्वेनापूर्वत्वादमुन्भिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानास्वाऽमृतः समभवदिति स्वर्गशब्दितनिरतिशयमुखात्मकनाँगैक्येन स्थितस्य संदंशभूतवैषयिकसर्वानन्दप्राप्तिल झगफ शेफेः । सृष्ट्याद्यर्थवादात् " स एतमेव सीमानं विदातया द्वारा प्रापद्यत " इति प्रवेशोक्तः । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्न :" इति ज.प्रदाद्यवस्थात्रयस्य स्वप्नत्वेन मिटवायोक्त्युपपत्तेश्च निर्विशेषाद्वितीयात्मपरत्वावामेन ग्रन्थस्यार्थान्तरशङ्कानवकाशालोकादिसृष्टयु तेश्चाध्यारोपापवादाभ्यामुक्तात्मप्रतिपत्त्यर्थमात्मै. न्यध्यारोपां*परम.त्मैवेहाऽऽ मशब्देन गृयत इतरवत् । यथेतरेपु. सृष्टिश्रवणेपु “. तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः " इत्येवमादिषु परस्याऽऽमनो ग्रहणं यथा वेतरस्मिल्ली- किक आत्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगात्र मुख्य आत्मशब्देन गृह्यते तथहापि भवितुमर्हति । कुतः । वाक्यार्थदर्शनात् । आत्मगृहीतिरितरवदुत्तररादित्यधिकरणसिद्धान्तन्यायेन केवलात्म- परत्वनिश्चयान्न सविशे परत्वमुत्तरग्रन्यस्ये याह-अन्यातेि । यचैष एव मोक्ष इत्युक्तं तत्राऽऽह -- तथा चेति । तथा • सारित्वं च दर्शविष्यतीत्यन्वयः । त हिरण्यगर्भस्य स्थूलं रूपं वैराजं पिण्डमशन यापिासाभ्यां संयोजितवानीश्वर इति श्रुत्यर्थ । अशनायः- दिमत्त्वेऽपि निरतिशयमुखैवत्वेन देवताभावस्य मोक्ष स्पादियत आह-अशनाया. दीति । अशनायादेवुःखनियतत्वान्निातिशयमुखवत तस्यासिद्धमिति संसारित्वमित्यर्थः । यच्च निर्विशेषात्मस्वरूपावस्थानस्य विषयादिरहितत्वेन न मोक्षत्वमिति तदसत् । तस्य योऽशनायापिपासे शोक मेहं जरां मृत्युमत्येतीत्यशनायाद्यायश्रुतेस्तन्नियतदुःखाप्रसक्तेः । स्वतश्च । आनन्दो ब्रह्मेति. व्यजानात् ” इति श्रुत्यन्तरादमुग्मिन्स्वर्गे लोक इतीहाप्या- नन्दरूपताबगमा स्वर्गशब्दस्य सुखसाम.न्यबाचित्वात् "अनन्ते स्वर्गे लोके ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित ऊंचं विमुक्ताः " इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मानन्दे स्वर्गशब्दप्रयोगाच्च । तस्य विषया- भावेऽपि पुरुषार्थवान्मोक्षत्रमित्याह-परस्य विति । एवं निर्विशेषात्मविद्याया मोक्ष. साधनत्वमङ्गीकृत्य तस्या अकमिनिष्ठस्वनियमरू कैवल्यं न संभवतीति वदन्संन्यासमाक्षि- पति -भवविति । विशेपाश्रवणमेव स्फोट पति-अकर्मिण इति । संन्यासिन इत्यर्थः । न केवलं विशेषाश्रवणं किंतु संनिधानात्कर्मिणः प्रतीतेः कर्मसंबन्धित्वनियमश्रवणं .. .. * परनाम्मैवेत्यादि वाक्यार्थदर्शनादिन्यन्तं क ख. ग. संज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । १ क. व. ह्मण्यैको । २ ख. तद-नभूत' । ३ ख. मन्यारो । ४ ख . स्थूलरू । ५ ख. "नापि । ६ व. सत्येन । ७३व: ग..न दो ! ८ ख: ‘यादिपदिति । ९ ख. 'नाय । १० ख..ति । न वि' । ११ ख ग कमिसं ।

·४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेता- [१ प्र० प्याय- चास्तीत्याह-कर्म चेति । तथा च तद्द्वारा कर्मी संनिहित इत्यर्थः । तस्मादिति । ततो न कर्मत्यागरूपसंन्यासाश्रमोऽस्तीत्यर्थः । न च कर्मासंबन्ध्यात्मविज्ञानं पूर्ववदन्त उपसंहारात् । यथा कर्मसंघ- न्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वप्राण्यात्मत्वमुक्त बामणेन मन्त्रेण च सूर्य आत्मेत्यादिना, तथैव " एप ब्रह्मप इन्द्रः" इत्याशुपक्रम्य सर्वप्राण्यात्मत्वम् । यच्च स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रमित्युपसंहरिप्यति । तथा न संहितोपनिदि- एतं होव बब्रुचा महत्त्युक्थे मीमांसन्त :: त्यादिनों कर्मसंवन्धित्वमुक्त्या." सर्वेषु भूतेप्दतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते " इन्युपसंटैगति । तथा तस्यैव योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मेत्युक्तस्य यश्वासावादित्य एकमे नदिति विद्यादित्येकत्वयुक्तम् । इहापि कोऽयमात्मेत्युपक्रम्य प्रज्ञात्मत्वमेव प्रमानं ब्रह्मोति दर्शयिप्यति । तस्मानाकर्मसंवन्ध्यात्मज्ञानम् । एवमात्मविद्यां केवलां कर्यासंवन्धिनीमङ्गीकृत्य तस्या अनि निगमो निता । इदानीमनीका परित्यजति-न चेति । पूर्वत्र कर्मसंबन्धिज्ञानविषयमा सर्मा प्रोत्यादिनाऽत्रापि सर्वात्मत्वोहरतनैव लिनास्याप्यामलानस्य कर्मचभियानमा माणस्याऽऽऽमज्ञान न कर्मासंबन्धियमित्यर्थः । समाचार मिनिमा. दिना । कर्मसंवन्धिन शति । तस्य " हा लोकतन्याचं गग प्रय तपति' इत्यादिना समित्यमुनत्या तस्य सोम तस्मान : सन्तम्" इत्यादिना "प्राण प्राय इत्ययं विधान" इयरन पायो ।' इत्यनेन चोगामित्यर्थः । जगता जनामस्प रामधुनः स्थावर सर्व कामे मामः- नेत्रमिति । प्राब्दिलासनेन कमियर्थः । संदशमापनाम मिति बदनसीमावलिः कर्मसंबध्यात्मनिया-तथा गनि । पनिपंदि ति चकाराय: माय बाय १७ १८ मृन्वेदिनी विचारयानि अगाः । महिनापनिषदि ... ::: को पायोनि: :..... " 4 १... .. प ... ! ..:...: मना..." १०॥ 1. . 1 '. -- 2. ६.. 12... .

·१ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । स्वोक्त्या च कर्मसंबन्धावगमात्तज्ज्ञानस्य कर्मसंबन्धित्वमित्याह-तथा तस्यति । शङ्का- मुपसंहरति-तस्मादिति । पुनरुक्त्यानर्थक्यमिति चेत्कथं " प्राणो वा अहमेस्न्युषे इत्या- दिब्राह्मणेन । सूर्य आत्मा " इति मन्त्रेण च निर्धारितस्याऽऽत्मन " आत्मा वा इदम् " इत्यादिब्राह्मणेन कोऽयमात्मति प्रश्नपूर्वकं पुन- निर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेत् । न। तस्यैव धर्मान्तरविशेषनिर्धा- रणार्थत्वान्न पुनरुक्ततादोपः । कथम्, तस्थैव कर्मसंवन्धिनो जगत्सृष्टि- स्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वात् । केवलोपास्त्यर्थत्वाद्वा । अथवाऽऽत्सेत्यादिपरो ग्रन्थसंदर्भ आत्मनः कर्मिणः कर्मणोऽन्यत्रोपास- नाप्राप्तौ कर्मप्रस्तावेऽविहितत्वात्केवलोऽप्यात्मोपास्य इत्येवमर्थः । भेदा- भेदोपास्यत्वाँक एवाऽऽत्मा कर्मविपये भेददृष्टिभाक् । स एवाकर्मकालेऽ- भेदेनाप्युपास्य इत्येव पुनरुक्तता । शङ्कावाघेव सिद्धान्त्याशङ्कामाशङ्कते-पुनरुक्तीति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--- प्राणो वा इत्यादिना । पूर्वोत्तरब्राह्मणयोरेकार्थत्वे वक्ष्यमाणमपि प्राणात्मविषयं स्यात्तच्च निर्धारितमिति पुनरुक्तमित्यर्थः । स एव ऽऽशङ्कां परिहरति-न तस्योति । तमेव प्रश्न- पूर्वकं विवृणोति--कथमित्यादिना । जगत्सृष्टीति । “स इमाल्लोकानसृजत" इत्यादिश्रवणादित्यर्थः। प्रकारान्तरेण पुनरुक्ति परिहरति-केवलोति । ऐ. परिहार वाशब्दार्थ वदन्धिवृणोति-अथवेति । कर्मणोऽन्यत्रेति । कर्माङ्गत्वं तदङ्गोक्थ्या- द्याश्रयत्वं च विनेत्यर्थः । अप्राप्ताविति च्छेदः । अप्राप्त हेतुमाह--कर्मप्रस्ताव इति । अविहितत्वादिति च्छेद उत्तरत्र हेतुः । न चैवं स्त्रोक्तकर्मसंबन्धित्वनियमत्यागापत्तिः । कर्मा- हाश्रितत्वमात्रस्य त्यागेऽपि कर्मसंबन्धित्वस्य सविशेषविषयत्व लक्षणस्य कर्मसमुश्चितत्वलक्ष- णस्य वाऽत्यांगादङ्गीकारवादेनास्य पक्षस्योक्तेर्वाऽस्मिन्नपि पक्षे कर्मिनिष्ठत्वं नियतमिति भावः । अव पक्षे विशेषान्तरमाह--भेदेति । भेददृष्टीति । इदंतयोपास्य इत्यर्थः । अभेदेनोते | अहंतयेत्यर्थः । “विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोम भय५ . सह । अविद्यया मृत्यु तो विद्ययाऽमृतमश्नुते कुवेह कमाणि जिजीविषेच्छत समाः” इति च घोजिनाम् । न च वर्षशतात्परमायुर्मानाम् । थैन १ ख. ङ. च. :प्राणो । '२ ख. मम्शेष इ° । ३ ग. छ. ज. ति च। ४ ॐ. च. छ. त्यादिः पौं। ५ च. छ. 'परतो ! ६ व. ग. अ. कर्म'१७ क. ख. घ. ङ. छ. "त्वाच्चैक, च. ज. °त्वादेक । ८ छ च. छ. ज. मप्यपु । ९ ख. एव श । १० ख. एतमेव पं०। १.१ख. शक्याधिकरणत्वं । १२ ख. तिच्छेदेनोत्त । १३, खं. "स्य चात्या । १४ ख. च. छ. 'ति च । कु। ५५ च. वाजसनगिना' । १६ ख. 'म् । यतः क° । १३ १४ " इति । - 2.

·आनन्दगिरिकृत शासंबलितशांकरभाष्यसमेता- . १ प्रध्याये- कर्मपरित्यागनाऽऽत्मानमुपासीत। दर्शितं च " तावन्ति पुरुषायुपोऽहां सामाणि भवन्ति " इति । वर्षशतं चाऽऽयुः कर्मणैव व्याप्तम् । दर्शि- तेथ मन्त्रः कुन्निवेह कर्माणि " इत्यादिः। तथा " यावज्जीवमग्नि- होत्रं जहोति" " यावजीवं दर्शपूर्गमासाभ्यां यजेत ." इत्याद्याश्च । "तं यज्ञपत्रिर्दहन्ति " इति च । गत्रयश्रुतेश्च । आमा वा इदमियादिषट्कस्थ स्वपक्षेऽर्थवत्र मुक्या तस्य कर्मत्यागेनाऽऽत्मज्ञानार्थत्व- पक्षे बहुचनिविरोधमाह--विद्यामित्यादिना । अविद्याशब्देनात्र तत्काय कर्मोच्यते । ननु कुशेवेति मन्त्रे वर्षशतस्थ कर्मनियतत्वोक्तावपि तदनन्तरं संन्यासः स्यादित्यत आ.----ज चेति । " शतायुवै पुरुषः" इति श्रुतेरित्यर्थः । इहापि बृहतीसहस्राख्यस्य शस्त्रस्य पटमिशतमक्षराणां सहस्राणीत्युक्या ताबान्त पुरुषायुपोऽहां सहस्राणी:युक्त वा- दूल्लरशतमेवाऽऽयुरिल्याह-दर्शितं चेति । भवन्तीत्यनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः । पुरु- पायुपस्याहानिति पाठः साधुः । पुरुषायुपो: इमिति तु समासान्तविधेरनित्यत्वाभिप्रायेण कचिन्नयः । पुरुषायुपं चर्पशताधिकं नास्ति तर्हि त-मध्य एव कर्मसंन्यासः स्यादत आह-वर्षशतं चेति । तत्र मानमाह--दर्शितश्चेति । ननु पुराणेषु शताधिक- स्याऽऽयुपो दशरथाः श्रुतत्वाच्छतवानन्तरं कर्मसंन्यासः स्यादित्याशङ्कय शतायु:- श्रीतविरोधेन तस्यार्थवादत्वात्तथाऽङ्गकरेऽपि जीवन कालस्य सर्वस्यापि कर्मणा व्याप्तत्वश्रु- तेनैवमित्याह-तथा यावजीवमिति । जीर्णो वा विरमेदिति वचनाज्जरानन्तरं संन्यासः स्यादित्याशङ्कय यज्ञपार्दहनविध,न.नेत्याह--तं यज्ञपारिति । ननु यावजीवादिवाक्यानां प्रतिपन्नगार्हस्थ्यविषयत्वं वक्तव्यम् । अन्यथा ब्रह्मचारिणोऽपि तद्वि. धिविप्रसङ्ग ततश्च गार्हस्थ्यात्पूर्व कर्मत्यागः स्यादत आह---णेति । " जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिगवा जायते " इति श्रुओ: " ऋणानि त्रीण्यपाकृत्यं मनो मोक्षे निवेश- येत् " इति स्मृतेश्चेत्यर्थः । ततश्च तदपाकरगार्थं तेनापि गार्हस्थ्यमेव प्रतिपत्तव्यं न संन्यास इत्यर्थः । तत्र पारिवाज्याभिशास्त्रं व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्तीत्यात्मज्ञान- स्तुतिपरोऽर्थवादोऽनपिकृतीर्थो यो । न । परार्थविज्ञाने . फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः। यदुक्तं “कर्मिण एव चाऽऽत्मज्ञानं कर्मसंवन्धि च" इत्यादि तत्र । परं ह्याप्त कार्य सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्माहमस्मीत्यात्म- १ क ख. ग. त्र. वान्त । व १२ च. तमत्र कु३ च. 'त्यादि । त°१४ ज.इत्येवमाया। ५ क. कर्मेष्यते । : ग. 'हस्रय । ७ स्व. °त्व वत्स' । ८ ख. 'ति भाष्यपा। ९ क. ग. प. 'श्रुतेरीि' । १० छ. त्याद्यात्म । ११ ज. °तार्थविषयो वा । १२ छ. वाऽनधिकारिपरः । न। ५३. ग. छ. नार्थ:मावि । ड. °म.र्थन आत्मा । १४ च छ ञ. एवाऽऽत्म । १५ च. ज. 'षधर्मव ।

·२ ४ १ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिपत् । खेन विज्ञान कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्मनोऽपश्यतः फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते । फलादर्शनेऽपि नियुक्तत्वात्करोतीति चेत् । न । नियोगा- विषयात्मदर्शनादिष्ट योगमनिष्टवियोग चाऽऽत्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदुपायार्थी यो भवति स नियोगस्य विपयो दृष्ट लोके न तु तद्विपरीतनियोगाविषयब्रह्मात्म- त्वदशी । ब्रह्मात्मत्वदयपि संश्चेन्नियुध्येत नियोगाविषयोऽपि सन्न कश्चिन्न नियुक्त इति सर्व कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति । तच्चानिष्टस् । न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित् । " यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत , व्युत्थायाथ भिक्षाचयं चरन्ति " "ब्राह्मणः प्रनजद्गृहात् " इत्यादिश्रुतिस्मत्योः का गतिरित्यत आह --तोति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वसंन्यासेनाप्यात्मा ज्ञातव्य इति ज्ञानस्तुतिः प्रतीयत इति तत्पर इत्यर्थः । विधित्वेऽपि कर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषयत्वमवेत्याह--अनधिकृतेति । तस्मान्नाकर्मिनिष्ठा विधा किंतु कर्मिनिष्टा तत्संबन्धिनी चेति स्थितं तदेतसिद्ध.न्ती परिहरति-नेति । एवं हि कर्मिनिष्ठा विद्या स्यात् । यदि विदुपोऽपि कर्मानुष्ठानं स्यात्तदपि प्रयोजनार्थितया वा स्यात्काभ्य इव नियोगवलाद्वा प्राभाकरमत इव नित्यकर्माणि । तत्र नाऽऽद्य इत्याह- परमार्थेति । ‘संग्रहवाक्यं विवृण्वन्निपथ्याध्याहारपूर्वकं नर्थ विवृणोति-यदुतमि- त्यादिना । कर्मसंबन्धि चेति । कर्माङ्गोक्थ्याद्याश्रयमित्यर्थः । परमार्थेतिवाक्यांश विवृणोति-परमिति । अर्थप्राप्त्यर्थमनर्थनिवृत्त्यर्थं वा कर्म स्यान्नोभयमपीति वक्तुं विशेषणद्वयं दोषपदेन रागद्वेपाभावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूचयति । प्रागनुष्ठितकर्मणाऽप्यसंवन्धे कर्तव्येन संबन्धो दुरापास्त इति वक्तं कृतेनेत्युक्तम् | द्वितीय शकते-फलादर्शनेऽ- पीति । ममेदं कार्यमिति बोद्धा हि नियोगस्य विएयो नियोज्यः कार्ये स्वकीयत्वज्ञान च तज्जन्यफलार्थिनो न चाऽऽमनोऽसङ्गित्वज्ञानिनो ममेदमिति बुद्धिर्भवति । अतो न तस्य नियुक्तत्वमित्याह-न नियोगति । तदेवोपादयति- इष्टेति । मभेदं कार्य- मितिबोधाभावेऽपि चेन्नियुज्येत तर्हि राजस्यादिकं ब्राह्मणादिना कर्तव्यं स्यादग्निष्टोमा- दिकं च सर्वदा कर्तव्यं स्यानिनिमित्तत्वाविशेषादित्याह-ब्रह्मात्मत्वेति । न कश्चिन्न नियुक्त इति । नञ्येन सर्वोऽपि नियुक्त एवेत्यर्थः । किंच नियोक्ताऽप्यस्य किं यः कश्चन पुरुषो वेदो वा । आये पिदुष ईश्वरात्मत्वज्ञानात्सर्वनियोक्तृत्वेन स्वनियोज्येनान्ये- -- १२ । १ ख. र. ज्ञाते कृ' । २ क. 'रीतों नि' । ३ ख. ड. छ. त्मद । ४ ज. पि न क। ५ ख. ग. घ. "श्चिदान( ६ ग. सर्वक । ७ कः ग. व. जेद्व्युत्था । ८.ख. इतिश्रु । ९ ख. ठैिव वि' । १० "थार्थेऽध्याहा' । .१.१ क. ख. झोक्थ द्या' । . १२ क गं. ब. °ष्ठितेन क..

·आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र० ध्याये- ur नात्य नियोज्यत्वं स्यात्तच विरोधान संभवतीत्याह न च स इति । तस्यैव सर्वनि- योक्तयादित्यर्थः । आम्नायस्यापि तत्मभवत्वान्न ति: स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते । नापि बहुवित्स्वाम्यविवेकिंना भृत्येन । आन्नायस्य नित्यत्वे सति स्वात. न्च्यात्सर्वान्पति नियोक्तवत्सामयमिति चेत् । न । उक्तदोपात् । तथापि सर्वेण सर्वदा सर्वमविशिष्टं कर्म कर्तव्यमित्युक्तो दोपोऽप्यपरिहार्य एव । तदपि शास्त्रेणैव विधीयत इति चेत् । यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता तथा तदाया- स्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेन्न । विरुद्धार्थ बोधकत्वानुप- पत्तेः । न ोकस्मिन्कृतातासंवन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम् । शीतोष्णतामिवानेः। नन्वन्यस्य नियोज्यत्वाभावेऽप्याम्नायेन विद्वाभियोमः स्यादिति द्वितीयमाशङ्कय तस्याऽऽम्नायस्येश्वरतामापन्नस्य स्वविज्ञानपूर्वकत्वात्स्यवचनेन स्वस्य नियोज्यत्वमेकत्र कर्मकतत्वविरोधान्न संभवतीत्याह--आम्नायस्थापीति । किंच व्याकरणादेस्तत्कर्तृपा. णिन्यादिजयैकदेशाविषयत्वदर्शनेन वेदस्यापीश्वरजन्यस्येश्वरज्ञेयैकदेशाविषयत्वेनालाशत्वाद- प्यधिकज्ञेश्वरनियोक्तृत्वमयुक्तमित्याह--नापि बहुविदिति । अविवेकिन यल्पज्ञेने- त्यर्थः । अचेतनत्वाद्वा तस्याविवेकित्वं भृत्येन न नियुज्यत इत्यनुषङ्गः । ननु वेदस्येश्वर- ज्ञानपूर्वकत्वपक्षे पूर्वोक्तदोप,नुषङ्गेऽपि तस्य नित्यत्वपक्षे नायं दोष इति शङ्कते-- आम्नायस्येति । तस्याचेतनस्य नियोक्तत्वं न संभवति तस्य चेतनधर्मत्वादित्युत्तरमाह- नेति । नियोक्तृत्यमभ्युपेत्यापि दोषमाह -उक्तदोपादिति । तदेव विवृणोति-तथाऽ: पीति । अनियोज्यस्यापि चेत्कर्तव्यं विदुषस्तहि सर्व शिष्टं विहितं सर्वेणापि कर्तव्यं संकोचे हेत्वभावादित्यर्थः । असङ्गिब्रह्मात्मत्वज्ञानस्य कर्मकर्तव्यतायाश्च शास्त्रेण कृतत्वादु- भयोरपि शानयोः प्रामाण्याविशेषात्कदाचिदात्मज्ञानं कदाचित्कर्मानुष्ठानं च स्यादिति शङ्कते--- तदपीति । तदेव विवृणोति---यथेति । स्वाभाविकाकात्मबोधेन सकृदुत्प नेनैव कर्तृताबोधवाधनान्न पुनः शास्त्रेण कर्तृत्वबोधः संभवतीत्या ---नेति । कृता- कृतेत्यत्र कृतमिदानीमकृतमितः परं कर्तव्यं यत्तदुच्यते । . १ च. 'कि' । २ ख. च. छ. दाऽपि । ३ क. छ. ज. त्युक्तदों । ४. ख. च. छः ज. °षोऽप । ५ ख. 'स्त्रेणेति । छ. 'स्त्रेणैवेति । ६ च. छ. न. रेणैव वि° । ७ क. चेतन्न । ८ च. छ. बोधानु । ९ च छ. ज. °कस्य कृता । १.० क. ख. ग. च. छ. ज. कृतसं । ११ च. छ. ज. गत्वमि' । १२ क ग घ. 'न्यनि । १३ ख. स्वज्ञा । १४. ख. कर्तृक- मवि' । १५ क. निवद्वेद । १६ ख. हिवाश। १७ ख. "तं कर्नस । १८ ख. 'वेण सर्वदापि । १.९ क. °ह । तत्रोत । २० क. तमतः । : :

·९ १० १५ १ प्रथमः खण्ड: 3 ऐतरेयोपनिषत् । ... न चेष्टय गचिकीर्षाऽऽत्मनोऽनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकृता सर्वमाणिनां तदर्शनाच्छास्त्रकृतं चेत्तदुभयं गोपालादीनां न दृश्येताशास्त्रज्ञत्वात्तेपाम् । यदि स्वतोऽप्राप्तं तच्छास्त्रेण चोधयितव्यम् । तच्चेत्कृतकर्तव्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतं कथं तद्विरुद्धां कर्तव्यतां पुनरुत्पादयेच्छीततामिवानौ तम इव च भानौ। एवं तावनियोगाविषयाकात्मदर्शिवाद्विदुषः प्रयोजनार्थिवाभावार्थ विदुषो न कर्मेत्यु- क्तम् । इदानी स्वत इष्टानिष्टंसंयोगवियोगरूपप्रयोजनार्थिताभावेऽपि विदुषः स्वर्गकामो यजेतेतिशास्त्रेणैव साऽप्याधीयत इत्याशङ्कय स्वभावतःप्राप्तप्रयोजनार्थतानुवादेन तदुपाय- मात्रं शास्त्रेण बोध्यते न तु साऽप्याधीयते । अन्यथाऽशास्त्रज्ञानां तदर्थिता न स्यादि- त्याह-न चेष्टेति । अत्र चिकीर्षाशब्देन फलेच्छामात्रमुच्यते में तु कर्तुमिच्छा फले तदयोगादिति । ननु कृताकेतासंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च विरुद्धत्वान्न बोधयति चेच्छास्त्रं तहि कृतातासंबन्धित्वमेव मा बोधीत्याशङ्काय तस्य मानान्तरासिद्धत्वेनावश्यं शास्त्रबो- ध्यत्वे वक्तव्ये तद्विपरीतत्त्रस्य मानान्तर.सद्धस्यैव न शास्त्रबोध्यत्वं विरुद्धत्वादित्याह यद्धीति । चेदिति निश्चयार्थे । कृतेति । इदं कृतमिदं कर्तव्यमितिज्ञानविरोधीत्यर्थः । कर्तव्यतां तज्ज्ञानमित्यर्थः । न बोधयत्येवेति चेत् । न । स म आत्मेति विद्यात्मज्ञानं ब्रह्मेति चोप- संहारात् । तदात्मानमेवावेत्तत्त्वमसीत्येवमादिवाक्यानां तत्परत्वात् । उत्प नस्य च ब्रह्मात्मविज्ञानस्यावाध्यमानत्वान्नानुत्पन्नं भ्रान्तं वेति शक्यं वक्तुम् । विध्यभायेन वेदान्तानां न तादृगात्मबोधकत्वमित्याशङ्कय पुरुषस्य कर्तव्याभिमुखीकर'. णार्थत्वाद्विधरिहाऽऽमज्ञानाभिमुखीकरणार्थ विधिस्वरूपस्यार्थवादस्प सवात्स्वरूपबोधकस्य तत्परवाक्यस्यापि सत्त्वाच नैव मत्युत्तरमाह-न वोधयत्येवेत्यादिना । उपसंहारा- दित्यनेन तत्सहचरितमात्मा “ वा इदमित्याधुपक्रमादितत्पर्यलिङ्गं सूचयति । ज्ञानोवत्य- नुवादिकाण्वश्रुतिवलादप्यनुत्पत्तिशङ्का न कार्येत्याह---तदात्मानमिति । तदिति जीव- रूपेणावस्थितं ब्रह्मेत्यर्थः । छान्दोग्यबलादप्येवमेवेति बदगतिसामान्यन्याय दर्शयति-- तत्त्वमसीति । अनेन तद्धास्य विजज्ञाविति वाक्यशेषोऽप्युपलक्ष्यते । अयमात्म, १६ १८ १ ज. चेदु । २ ग. कृतं क' | ३ क. ग. घ. द. तकर्मक' । ४ स्व. 'रुद्धक। ५ ख. व भा । ६ ख. च न । क. ख. व. ड. यो । ४ क.. ार्थत्वाभा । ९ ङ. 'वे वि' । १. छ. थिन्वानु। ११ क. ग. न क° । १२ ३. ह. तु कर्म क° । १३ घं. कृतसं। १४ घ. कृतसं' । १५.५८. धादित्या' । १६ स्व. °ति । तञ्चदि । १७ ख. 'यार्थम् कृ" । १८ इ. ग.:. इ. झेत्युप । १९ ख. “स्थ त्र । २० क. रितात्मा । -- न ·१० आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेता- १ प्र०च्याये- ब्रहोत्यादिरादिशब्दार्थः । कीमबोधककर्मकाण्डविरोधादुत्पन्नमपि ज्ञानं भ्रान्तमित्याशङ्कय तस्य यथाप्राप्तकामा नुवादनोपारामालपरवान वस्तुपरवेदान्तजन्यज्ञानबाधकत्वमित्याह- उत्पन्नस्येति । नानुत्पन्नामिति । वाक्यश्रवणानन्सरमकर्ताऽऽमाऽहमितिज्ञानस्यानुभव- सिद्धावान हमगततिविपरीतज्ञानावर्शनाच नोभयं वक्तुं शक्पमित्यर्थः । त्यागेऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेत् “ नाकृतेनेह कश्चन " इति- स्मृतेः । य आहुर्विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमंत्र कुर्यादिति तेपामप्येप समानो दोपः प्रयोजनाभाव इति चेत् । न । अक्रियामात्रत्वाव्युत्थानस्य । अवि- द्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो न वस्तुधर्मः । सर्वप्राणिनां तद्द ( दद) र्शनात् । प्रयोजनतृप्णया च प्रेर्यमाणस्य वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात् । "सोऽकामयत जाया मे स्यात् " इत्यादिना पुत्रवित्तादि पासलक्षणं काम्य- मेवेति " उभे होते साध्यसाधनलक्षणे एपणे एवं इति वाजसनेयिब्राह्म- जेऽवधारणात् । विदुपः प्रयोजनाभावान्न कणि प्रवृत्तिरित्युक्तं तर्हि तत्त्यागेऽपि प्रयोजनाभावात्तत्रापि न प्रवृत्तः स्यादिति शङ्कते-त्यागेऽपीति । तस्य विदुषः कृतेन कर्मणाऽर्थोः नास्ति अकृतेन कर्माभावेनापीह लोके नार्थोऽस्तीति गीतासु स्मरणात् त्यागेऽपि प्रयोजनाभा- यस्य तुल्यत्वमिति चेदित्यन्वयः । शङ्कामेव विवृणोति-य आहुरिति । कर्मत्यागस्य व्यापारात्मकत्वे व्य पारस्य केशात्मकत्वात्तदनुष्ठानं प्रयोजनापेक्षं स्यात् । न त्वेतदस्ति किंतु क्रियाभावमात्रमैदासीन्यरूपम् । तस्य च स्वास्थ्यस्त्ररूपत्वात्स्वत एव प्रयोजनत्वान्न प्रयोजनान्तरापेक्षत्वमिति. परिहरति--नति | त्यागस्यान्यत्र क्लृप्तव्यापारहेतुजन्यत्वाभा- वान व्यापारत्वमिति वक्तुमन्यत्र क्लतव्यापारहेतुमाह--अविद्येत्यादिना । यद्वा विदुषः कथं यत्नं विना व्युत्थानमौदासीन्यमात्रेण सिध्यतीत्याशङ्कय क्रियाहेत्वभावास्क्रियाभाव इति वक्तुं तद्धेतुमाह--अविद्येत्यादिना । प्रयोजनस्य भाव इति । प्रयोजनस्य तृष्णेत्यर्थः । तस्या वस्तुधर्मत्वे विदुषोऽपि तृष्णा स्यादिति तनिषेधति-न वस्तु- धर्म इति । न वस्तुस्वभाव इत्यर्थः । वस्तुधवे हि विदुषामविदुषां च सुप्तमूर्छितादीनां सा स्यान्न त्वेतदस्ति । तत्र हेतुमाह-सर्वेति । तद्दर्शनादिति पाठे वस्तुस्वभावाज्ञानिनां गोपालादीनामपि तृष्णादर्शनान्न वस्तुधर्म इति कथंचिद्योज्यम् । तृष्णाया अविद्याजन्यत्व- मुक्त्वा तस्या व्यापारहेतुत्वमाह---प्रयोजनेति । दर्शनादिति पञ्चम्यविद्याकामदोषनिमि- ६ . . १ ख. "दिश । २ ख. कर्वात्मा । ३ च. 'दिना पुः । ४ख: 'जन्तृष्णाभा । ५ ग. घ, "त्यक्ते त°। ६ ख. 'पेक्षितं स्या' ७ ख. 'स्थ्यरू । ८ क. ग. य. ङ.. 'त्वे वि।

·१० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ११ .. त्ताया इत्युत्तरत्र हेतुत्वेन संबध्यते । न केवलं दर्शनमेव किंतु श्रुतिरप्यस्तीत्याहै- सोऽकामयतेति । सोऽक मयतेत्यादिनोभे ह्यते एषणे एवेति वाक्येन च पुत्रवित्तादि क.म्यमेवेति वाजसनयिब्राह्मणेऽवधारणादित्यन्धयः । पासलक्षणमिति । जायापुत्रदै- वमानुषवित्तद्वयकर्मभिः पञ्चभियोगात्पाङ्गलक्षणं कर्मेत्यर्थः । उभे इत्यस्यार्थमाह- साध्यसाधनति । ... अविद्याकामदोषनिमित्ताया वामनाकायप्रवृत्तेः पाङ्गलक्षणाया विदु- पोऽविद्यादिदोषीभावादनुपपत्तेः क्रियाभावमात्रं व्युत्थानं न तु यागादिवदनु- प्ठेयरूपं भवात्मकं तच्च विद्यावत्पुरुषधर्म इति न प्रयोजनमन्वेष्टव्यम् । न हि तमसि प्रविष्टस्योदित आलोके यद्तपङ्ककण्टकायपतनं तत्प्रियोजनमिति प्रश्नाईम् । व्युत्थानं तीर्थप्राप्तत्वान्न चोदनाहमिति । गार्हस्थ्ये * चेत्परब्रह्म- विज्ञानं जातं तत्रैवास्त्वकुर्वत आसनं न ततोऽन्यत्र गमनमिति चेत् । न । कामप्रयुक्तत्वागार्हस्थ्यस्य । एतावान्दै कॉम इति । उभे ह्येते एषणे एवेत्यव- धारणात् । कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसंबन्धनियमाभावात्रं न हि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यते । ततो + न गार्हस्थ्य एवाकुर्वत आसनमुत्पन्नविद्यस्य । एतेन गुरुशुश्रूषातपसोरप्यप्रतिपत्तिर्विदुपः सिद्धा। एवं क्रियाहेतुं प्रदर्थ तदभावादेव विदुषः क्रियाभावोऽयत्नसिद्ध इस्याह-अविद्या- कामति ।। पातलक्षणाया इति ! जायापुत्रदेववित्तमानुषवित्तकर्मभिः पञ्चभिर्लक्ष्यते इति वैदिकी प्रवृत्तिः पाङ्गलक्षणेत्युच्यते । पञ्चसंख्यायोगेन गोण्या वृत्त्या पक्तिच्छन्दःसंबन्धोपचारात्पञ्चाक्षरा पतिः पाको यज्ञ इति श्रुतेरित्यर्थः । पाङ्गलक्षणाया इत्य.. नन्तरमनुपपत्तेरित्यनुषङ्गः । व्युत्थानमित्यनन्तरमयत्नसिद्धमिति शेषः । एवं च क्रियाभाव. स्यौदासीन्यामकस्य पुरुषस्वभावत्वेनायत्नसिद्धत्वे सति न प्रयोजनापेक्षेत्याह-तच्चेति । पुरुषधर्म इति । पुरुषस्वभाव इत्यर्थः । अज्ञानकार्यस्याज्ञाननिवृत्तावयत्नत एव निवृत्ति: रित्यत्र दृष्टान्तमाह- न हीति । व्युथानस्य 'व्यापार,धीनत्वाभावे विधेरनवकाशाद्विदुषो १३ साध्यत: * क. शितपुस्तके बहिलिम्ति--°स्थ्ये वासं कुर्वनः परब्रह्मरिज्ञानं जातं चेत्तत्रैवाऽऽ. सरं न ततोऽन्य° । + क, संशंतपुस्तके 'बहिर्लेखितं --तोऽकुति उत्पन्न विद्यस्य गाईस्थ्य आसनं नैव भवति । एतेन । - १ क. ग. घ. ङ. छ. ज. ह । सोऽकामयोत्या । २ . व. ग. घ. ऊ. च. छ. ज षानु । ३ ग. ज. पत्ते भावादकि।च. पत्तेरभावाकिया । ४ ज. °यामा ! ५ ख. च: छ. ज. यावृत्तपुंरू । ६ च. छ. °क । ७ के. ख. °व वास कु । ८ च. छ. क.मः 1 उ.. ९ च. °बन्धाभा । १० ख. °माननेव हि । ११ छ. ते । तो। ।

·- . आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमंता- [१ प्र०व्याये- नियमेन व्युत्थानं न सिध्यतानि शहते--व्युत्थानं तहाँति । ततोऽन्यत्र गमनमिति । पारिवाज्यस्वीकार इत्यर्थः ।।६. गाईस्थ्यशब्देन गृहस्थो हमित्यभिमानपुरःसरं पुत्रवित्ताद्यमि. मान उच्यत उत गृहस्थलिङ्गधारणम् । नाऽऽद्यः । विद्ययाऽविद्याकार्याभिमाननिवृत्तेरित्याह- न कामेति । न द्वितीयः । लिङ्गेऽप्यभिपानराहिल्यस्य तुल्लत्वात् । न चैवं पारिव्राज्यलि- केऽप्यभिमानाभावात्तस्याप्यसिद्धिरिति वाच्यम् । सर्वतोऽपभिमानराहित्येन सर्वसंबन्धरा- हित्यलक्षणं हि परमहंसपरिव,जो लक्षणं न लिङ्गवारणम् । “ न लिङ्गं धर्मकारणम् " इति स्मृतेः । ततश्च लिङ्गेऽप्याभमानशून्यस्य पारिवाज्यं सिद्धमित्याह--कामनिमि. तेति । गार्हस्थ्य इति । अभिमान त्मक इत्यर्थः । तहि गुरुशुश्रवादावयभिमानो न स्य.दित्याशङ्कथेष्टापत्तिरित्याह--एतेनेति । अत्र केचिद्गृहस्था भिक्षाटनादिभयात्परिभवाच त्रस्यमानाः सूक्ष्मदृष्टिता दर्शयन्त उत्तरमाहुः । भिक्षोरपि मिक्षाटनादिनियमदर्शनादेहधारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधनैपणोभयविनिर्मुक्तस्य देहमात्रधारणार्थमशनाच्छाद- नमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति । न स्वगृहविशेषपरिग्रहनियमस्य काम- प्रयुक्तत्वादियुक्तोत्तरमेतत् । स्वगृहविशेषपरिग्रहामावे च शरीरधारणमात्रप्रयु- ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रहविशेषभावेऽद्भिः त्वमेव । शरीरधारणार्थीयां भिक्षाटनादिषु प्रवृत्तौ यथा नियमो भिक्षाः शौचाँदी च तथा गृहिणोऽपि विदुपोकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वा- सत्यवायपरिहारायति । एतन्नियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रयु (त्यु ) क्तम- शक्यनियोज्यत्वाचेति । ' ननु यथा पुत्रादिसंबन्धनियमरहितस्यापि त्वन्मते देहधारणार्थिनो भिक्षोः परिग्रह- व्यावर्तनार्थो भिक्षाटनादिनैवेति नियमोऽङ्गी क्रियते तथा गृहस्थस्याप्यभिमानशून्यस्यैव सतो देहधारणार्थ गृह एवास्वांसनं न भिक्षुकत्वमविशेषादिति शङ्कते--अत्र केचि- गृहस्था इति । तेषां न न्यायो मूलं किंतु दृष्टभयादिकमेव मूलमित्युपहसन्नाह- भिक्षाटनादीति । परिभवः पामरैः क्रियमाणस्तिरस्कारः । सूक्ष्मति । काका व्यतिरे- केण स्थूलदृष्टय इत्यर्थः । भिक्षाटनादीत्यादिशब्देन प्राक्प्रणीतमयाचितमित्यादयो गृह्यन्ते। - १ क.. 'तोऽमि' । २ ख. 'हित्यं हि . ३ ज. धनोभ' । ४ ख. 'क्षुव । ५ के. भ. प. उ. 'य भि। ६ छ. 'दिर | ७ ग. छ.°क्षोः प्रवृत्तिः शो° 1 ८ ग. व. ङ. 'दौ त । ९ ख. छ. 'राति । १० क. स. ग. १. . 'यो त्वा' । ११ ख 'दिरे । १.क. ग. प. चिदिाते। १३. 'पहरमा ।

·3 १ प्रथमः खण्डः ] ..... ऐतरेयोपनिषत् । १३. देहधारणमार्थिनो भिक्षोरिति पूर्वेणान्वयः । सिद्धान्ती तस्यैवंभूनस्य स्त्रीपरिग्रहोऽस्ति वा न वेति विकल्याऽऽये दुपणाह--न स्वेति । स्वगृहशेषशब्देन स्त्रीविशेषो गाते। द्वितीये स्त्रीपरिग्रहवत एव द्रव्यपरिग्रहाधिकारातदभावेऽर्थाट्रव्यपरिग्रहनिवृत्ते- स्तदभावे प्रकारान्तरेण जीवन.सिद्धरद्भिक्षाटनादिनियम एत्र सिध्यतीत्याह--स्वगृहेति । न च पुत्रादिपरिगृहीतेन जीवनमस्त्विति शङ्कयम् । तैरपि स्वस्य स्व-वेन संबन्धाभावे तदी- यस्यापि परकीयद्रव्यतुल्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्वनियमादिति । अन्ये तु भिक्षोरपि भिक्षाट- नादौ सप्तागारानसंवलप्तानित्यादिनियमः शौचादौ च चातुर्गुण्यादिनियमच प्रत्यवायपरि- हारार्थ यथेष्यते तथा यावज्जीवादिश्रुतिबलात्प्रत्यवायपरिहारार्थ नित्यकर्मणि नियमेन प्रवृ- त्तिरित्याहुस्तदनुवदति-शरीरधारणा-यामिति । अकुर्वत एव गृहेऽवस्थानं पूर्व. मते शङ्कितम् । अस्मिन्मते त्वग्निहोत्राद्यनुष्ठानमपि कर्तव्यमिति शङ्कते । तथा पूर्व परिग्रहव्यावृत्यों भिक्षाटनादिविषयो दृष्टशरीरधारणप्रयोजनो नियमो दृष्टान्तयेनोक्तः । इह तु स भिक्षाटनादिगतसप्तागारस्वादिविषयोऽदृष्टार्थो दृष्टान्तत्मेनोक्त इति भेदः। दूषयति- एतदिति । तस्य सर्वनियोक्त्रीश्वरात्मत्याच न नियोज्यामित्यायुक्तमित्याह-अशक्यति यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत् । न | अविद्वद्विषयत्वेनार्थवत्त्वात् । यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेनियतत्वं तत्मवृत्तेर्न प्रयोजकम् । आचमैनप्रवृत्तस्य पिपासापगमवन्नान्यप्रयोजनार्थत्वमवगम्यते । न चामिहोत्रा- दीनां तद्वदर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः । तच्छुत्रप्रामाण्ये भिक्षाटनादिनियमविधेरपि तत्स्यादित्यभिप्रायेण शकते-याव: जीवेति । अविदुषि नियोज्ये तत्प्रामाण्यं घटत इति नोक्तदोष इत्याह-नेति । तदुक्तप्रतिबन्दी परिहर्तुमनुवदति --यत्विति । दूपयति-तत्प्रवृत्तेरिति । आचमन- विधिनाऽऽचैमने प्रवृत्तस्याऽऽर्थिको यः पिपासापगमस्तस्य यथा नान्यप्रयोजनार्थत्वं प्रयो- जनं प्रयुक्तिस्तदर्थत्वं नाऽऽचमनप्रवृत्तिप्रयोजकन्धम् । तद्वज्जीवनाथ .भिक्षादौ प्रवृत्तस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिप्रवृतेः प्रयोजक इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति नियोज्यस्वाभावा- स्किल ब्रह्मविदो नियमविध्यनुपपत्तिराशङ्कयते । तन्न युज्यते । कथम् । नियोज्यो हि नियोगसिद्धयर्थमपेक्ष्यते नियोगश्च प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थम् । प्रवृत्तिश्चेदन्यतः सिद्धा कि १ घ. °ह । नेति । २ क. स्वगृडे वि । ३ ख. ते । न दि" ! ४ क. तीयेऽपि स्त्री । ख. ते यः स्त्री । ५ ख. °वं स्वकीय । ६ क. ग. घ. ङ. थयेति । ७ ८ . °तेऽशकिः । । ८ क. तथेति पू । ९.क. ग. व. ङः क्षदि । १० क. मने । ११ छ. न्यत्ययो । १२ क. हि श्रुते. १३ ग. ब. ङ, बन्दि प० । १४ ख. मनप्र । १५ ग. ङ. जतत्व । १६ क. पेक्षते। १२ तर्हि ।

·१४ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र०याथै- नियोगेन । अत एव दर्शपूर्णमासनियोगादेवावहनननियमेन प्रवृत्तिसिद्धी तत्र न पृथनि- योगोऽशी क्रियते । तदभावे च न नियोज्यापेक्षेति ब्रहाविदो नियोज्यत्वाभावेऽपि न निय- गविध्यनुपपत्तिरिति । अग्निहोत्रादिप्रवृत्तेरवन्यतोऽसिद्धवेन तद्विधित एत्र तत्र प्रवृत्तवक्त- व्येन (तपस्येन ) तसिद्धयर्थ तत्र नियोगे वाच्ये तस्य तर नियोज्यापेक्षति वैषम्य- माह- न वाग्निहोत्रेति । अर्थमाप्तप्रतिनियमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एवेति चेत् । न । तन्नि: यमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात्तदतिक्रमे यत्नगौरवादर्थप्राप्तस्य॑ व्युत्थानस्य पुनर्व- चनाद्विदुपः कर्तव्यत्वोपपत्तिः । नियमविधी नियोज्यानपेक्षायामपि तस्य क्लेशात्मकत्वात्प्रयोजनापेक्षा वाच्या । तदभा- वान्न नियमः सिध्यतीति शङ्कते--अर्थप्राप्तेति । तन्नियमस्यापि पुर्ववासनावशादेव प्राप्त- त्वात्तत्रापि न नियमविधेरकाशो येन प्रयोजनापेक्षा स्यादिति परिहरति-न तदिति । यद्यपि नियतेन वाऽनियतेन भिक्षाटनादिना जीवनं सिध्यति तथाऽपि विद्यो- पत्तेः पूर्व विद्यासिद्धयर्थ नियमस्यानुष्ठितत्वात्तद्वासनाप्राबल पद्विद्योत्पत्यनन्तरमति नियम एव प्रवर्तते नानियेमे । तद्वासनानां नियमवासनाभिरत्यन्तमभिभूतत्वेन पुनस्तदुद्वोधनस्य यत्नसाध्यत्वात्ततस्तत्र न प्रवर्तत इति नियमोऽप्यर्थसिद्ध इत्यर्थः । एतेन प्रत्यवायपरि- हारार्थत्वमपि नियमानुष्ठानस्य निरस्तं तस्य विदुषः प्रत्यवायाप्रसक्तरिति । एवमुक्तरीत्या व्युत्थानस्य विधि विना स्वतः प्राप्तत्वऽपि सति तत्कर्तव्यताविधिमपि विदित्वा व्युत्थाये- त्यादिकमनुमोदते विद्वानित्याह--अर्थप्राप्तस्येति । विधितः कर्तवः त्योपपत्तिरित्यर्थः । न च विधेः प्रयोजनाभावोऽप्रवर्तकस्यादिति वाच्यम् । प्रैषांच्चारणाभयदानादिवैध मुख्यधर्म- प्राप्त्यर्थ चेन विधेरर्थवत्त्वात् । न च तस्यापि वैयचं शङ्कयम् । विदुषि परमहंसे लोकसंग्रहार्थ- स्वात् । तस्य तु संग्रहस्य पूर्वाभ्यस्तमैत्री करुणादिवासनाप्राप्तयेन ब्रह्मविद्योपदेशादाविव प्रयोजनानपेक्षगात् । यद्वा प्रारब्धकर्माक्षिप्तदेहेन्द्रियादिप्रतिभासेनाविचारितयावज्जीवादि- श्रुतिजनितक कर्तव्यताभ्रान्तौ तनिवर्तनेन वा विदुषो व्युत्थानविधेरर्थवत्त्वोपतिरति भावः। अविदुपाऽपि भुमुक्षुणा पारिवाज्यं कर्तव्यमेव । तथा च "शान्तो दान्तः” इत्यादिवचन प्रमाण । शैमदमादीनां चाऽऽत्मदर्शनसाध. १० ५ रु. नि । २ . ज. "वृत्तेनिय' । ३ ग. 'यमः प्र'। ४ उ. वसि । ५ च, सि । ६ ख. छ. .य च व्यु ! ८ ख. ग. तैव्योप। ग. प. 5. न वि°1. ९ ग. ङ. ययः । त° । ९. ख. ङ. °वे स । ११ ग. पत्तोर . १२ ङ. °म् । षो।.१३ ग, ङ, धध। १४. क. ग. ङ. व्यत्वभ्रः । ११ ख. पत्तेरे' । १६ क. ग. व. ह. पामपि। १७ क. प. य. ङ. ममक्षणां । १८ ख. च. छ. उ. चनम् । १९ च. ज. शमा । .

·- , १प्र० खण्ड: ऐतरेयोपनिषत् । १५ नानामन्याश्रमे त्वनुपपत्तेः । " अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषि- संघजष्टम् " इति च श्वेताश्वतरे विज्ञायते । “ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः" इति चे कैवल्य श्रुतिः । “ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्" इति च स्मृतः । " ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ इति च । ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानी च साकल्येनात्य श्रमिघूपपत्तेर्गार्हस्थ्येऽसंभवात् । एवं विदुषो व्युत्थानप्रसाधनेन विद्याया अकर्मिनिष्ठत्वं साधितम् । तेनैव च तस्याः कर्मासंबन्धोऽप्यत्साधितः । इदानी विविदिषोरपि व्युत्थानं प्रसांधयन्विद्यायाः कर्मिनि- ष्ठवं कर्मसंबन्धिवं च दूरी पास्तमित्याह-अविदुषोऽपति । तत्र श्रुतिमाह-तथा चेति । उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येदिति श्रुतिशेषः । तत्रो. परतशब्देन संन्यासो विहित इति भावः । शमादिसाधनानां पौष्कल्येनानुष्ठानस्य गृहस्था- दिष्वसंभवात्तद्विधिनाऽप्यर्थादाक्षिप्यते संन्यास इति श्रुतार्थापत्तिमैयाह-शमदमादीनां चेति । चशब्द उपर समुच्चयार्थः । नेदं विद्वद्विषयम् । तस्य साधनविधिवैयर्थ्यात् । किंतु विविदिषुविषयमिति वक्तुमात्मदर्शनसाधनानामित्युक्तम् । अत्याश्रमिभ्य इति । ब्रह्मचर्यादीन्हसान्तानाश्रमधर्मवत अश्रमानसिकम्प वर्तते परमहंस इति सोऽत्याश्रमश- ब्देनोच्यत इति तद्विधिरत्र प्रतीयत इत्यर्थः। ऋषिसंघजुष्टं मन्त्रसमूहैनिसमा सेवितं तत्त्वं प्रोवाचेत्यर्थः । न कर्मणेति। त्यागस्य साक्षादमृतत्वसाधनत्वाभावे. नामृतत्वसाधनं ज्ञानं त्यागेनाऽऽनशुः प्राप्तवन्त इत्यभिधानेन ज्ञानसाधनत्वेन त्यागोऽत्र विहित इत्यर्थः । ज्ञात्वेति । आपाततो ब्रह्म ज्ञात्वा निश्चवार्थ नैष्कम्य कर्मत्यागरूपं संन्यासमाच- रोदिति स्मृत्यर्थः । ब्रह्मेति । ब्रीज्ञानसाधनीभूत आश्रमो ब्रह्माश्रमः संन्यास इत्यर्थः। किंच एकाकी यतचित्तात्मा " इत्याधुपक्रम्य . " ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ” इत्यन्तेन . ब्रह्मचर्यादिसाधनविधिबलादप्यर्थात्संन्यासविधिरित्याह- ब्रह्मचर्यादीति । न चासंपन्न साधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालम् । यद्विज्ञानोपयोगीनि च गार्हस्थ्याश्रमकागि तेषां पर फलमुपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसारविषयमेव । १४ . - 16 वि व २ १ ख. च. छ. र. मेनु । २ २. छ. अ. च । ज्ञा । ३ ख. श्रुतेः । ज्ञा.। ४ क.. °ति स्मृ । ५ च. °नां सा ।- ६ छ. °नान्त्याश्र । ७ ख. । - ख. रादपा. ९ क. ग. 'घ. ङ. पासगी । १०.क. ग. ५. ङ. 'रतिशः । ११. क. श्रुत्यर्थोपप : १२.क. ख. त्तिमाह । १३ क. ग. ब. शमा । १४ . ति । अदिश १५ ख. रतशब्दस । घ. त्र. रतस' । १६ स्व. ईससंन्यासा १७ ख. "वाश्र° १८ क. ख. अमिश । १९ ख. 'नशुर्याप्त । २० ग. "मसा । २१ च. वां फ° । २२ छ. परफ। .

·१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमंता- [१ प्र० ध्याये- ननु गृहस्थस्याप्यतुकालमात्रंगमनलक्षणं ब्रह्मचर्य कदाचियानकाल एकाकिवादिक च संभवतीत्याशङ्कय तस्यापुष्कलसाधनत्वात्ततो ज्ञानासिद्धानकाले पत्नीसंबन्धाप्रसक्त. स्तविधियाध नैवमित्याहन चेति । अतो न कार्मनिष्ठावं कर्मसंवन्धित्वं चाऽऽत्म- ज्ञानस्त्यर्थः । यत्तु कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्याऽऽऽमज्ञान प्रारम्यत इत्यादिना कर्भसंवन्धित्वमुक्तं तत्राऽऽह-~यविज्ञानेति । तथा च पूर्वोक्तं कर्मसंबन्धि ज्ञान संसा- रफलकमन्यदेव तचोपसंहृतमिति न तत्परमात्मज्ञानमित्यर्थः । यदि कर्मिण एवं परमात्मविज्ञानमभविष्यत्संसारविपयस्यैव फलस्योपसं- हारो नोपात्स्यत् । अङ्गन्फलं तदिति चेन्न । तद्विरोध्यात्मवस्तुविषयत्वादात्म- विद्यायाः । निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वसाधनम् । गुणफल संबन्धे हि निराकृतसर्वविशेपात्मवस्तुविषयत्वं विज्ञानस्य न प्राप्नोति तच्चानिष्टम् । “ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् " इत्याधिकृत्य क्रियाकारकफला- दिसर्वव्यवहारनिराकरणाद्विदुषः । तद्विपरीतस्याविदुषो यत्र हि द्वैतमिवेत्युक्त्वा क्रियाकारकफलरूपस्यैव संसारस्य दर्शितत्वाच्च वाजसनेयिब्राह्मणे । तथेहापि देवताप्ययं संसाराविपयं यत्फलमशनीयादिमस्त्वात्मक तत्फैलमुपसंहृत्य केव- लसर्वात्मकवस्तुविषय ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामीति प्रवर्तते । ननु पूर्वोक्तमेव परमात्मज्ञानं तच्च कर्मसंबन्ध्येवेत्याशङ्क तस्य संसारफलकत्वेनोपसंहा: रात्परमात्मज्ञानस्य च मुक्तिफलकत्वान्न तत्परमात्मज्ञानमित्याह-यदि कर्मिण एवेति।कर्मिनिष्ठत्वेनोक्तज्ञानमेव परमात्मज्ञानं चेदित्यर्थः । परमात्मज्ञानाङ्गभूतपृथिव्यग्न्या- दिदेवताज्ञानस्य तत्संसारफलं नाङ्गिनः परमात्मज्ञानस्येति न तस्य मुक्तिफलस्वविरोध इति शङ्कते--अङ्गति । परमात्मज्ञानस्याङ्गसंबन्धादिसर्व विशेषरहितनि विशेषवस्तुविषयत्वान्न तस्याङ्गादिसंबन्धित्वं येन तदङ्गविषयत्वमुक्तफलस्य स्यादिति परिहरति-न तदिति । तदेव स्पष्टयति-निराकृतेत्यादिना । तचा- निष्टमिति इत्यादिभिरुपक्रमादिलिङ्गैरात्मनो निर्विशेषत्वा- सिद्धरित्यर्थः । वाजसनेयिब्राह्मगे च परमात्मविदः सर्वसंबन्धशून्यत्व मुक्त्वाऽ- १२ १९ २० २१ आत्मा वा -- १५. °क्षणब । २ ख. किवं सं° । ३ ख. °लत्वा । ४ छ. °व ब्रह्मात्म । ५ खः च. छ. ज. °त्मज्ञा । ६ क. ग. घ. ङ. °नोपप । ७ ग. छ. पत्स्येत् । १. प्त्स्येत । अ° ८ च: 'त्याध्यात्म । ९ च. विजा । १० ग. द. ङ. °षयमात्नज्ञा । ज. °षयविज्ञा' ११ क. ग. च. °प्यवसं । १२ छ. यंफल । १३ छ. 'नादि । १५ छ: °के फल । १५ ख त्-व' । १६ ख. ध, छ. °षयत्व' । १७ ख. कय क्रियाकारकफलको । १८ क. ग. य. ङ. लत्वा । १९ ख. ध. नोक्त ज्ञा । २० क. ग. ब. ङ. देवाऽऽह । नि। २१ ख. °दिरु। २२ झ. परात्म। ।

·६ १ प्र० खण्ड: ] ऐतरेयोपनिषत् । ..... १७ विदुषः संसारफैलोक्तेश्वेह सारफलकस्यातीतस्य ज्ञानस्य न परमात्मज्ञानत्वं वक्ष्यमाणस्य निर्विशेषवस्तुविषयस्यैव परमात्मज्ञानत्वं मुक्ति फैलत्वं चेत्याह-यत्रेत्यादिना । तथेहा. पीतिवाक्ये फलपदद्वयंपाठ एकं पदं निष्पायवार्थक निष्पाद्यत्वादपि संसारविषयं संसारान्त. तमिति वक्तुम् । ऋणप्रतिबन्धश्चाविदुष एव मनुष्यपितृदेवलोकमाप्ति प्रति, न विदुषः । " सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणेव इत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुतेः । विदु. पश्चर्णप्रतिवन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः “किं प्रजया करिष्यामः " इत्यादिना । तथा " एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुपयः कावपेयाः” इत्यादि। एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहांचक्रुः" इति च कौपीत. किनाम् । एवं कर्म:संबन्धित्वं ज्ञानस्योक्त्वा यावजीवादिश्रुतेः कर्मत्यागी न संभवतीति यापूर्ववा- दिनोक्तं तत्र यावज्जीवादिश्रुतरविद्वद्विषयत्वमुक्तम् । णश्रुतेरिदानी गतिमाह-ऋणेति । ऋणस्यानपाकृतस्य मनुष्यादिलोकप्राप्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वात्तदर्थिनोऽविदुष एवर्णापाकरणं कर्तव्यं न मुमुक्षोः । मुक्ति प्रति तस्याप्रतिबन्धकवादित्यर्थः । नन्व गस्य मुक्तिं प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वमस्तु विशेषाभावात् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो नजत्यधः " इति स्मृतेश्चेत्याशङ्कयाऽऽह-सोऽयमिति । " सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्यन कर्मणो कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः" इति श्रुतेः पुत्र दीनां मनुष्यलोकादिहेतु वा. वगमापुत्रादिभिरपाकर्तव्यानां पुत्राद्यभावरूपाणामृगानां पुत्रादिसाध्यलोकप्रति प्रति प्रति. बन्धकत्वमेव युक्तम् । ऋणानपकरणे · पुत्रादिसाधन भावेन साध्यलोकाभानात् । न मुक्ति प्रति, तस्यास्तदभावरूपपुत्रादिसाध्यत्वाभावात् । स्मृतश्च रागिणं प्रति संन्यासनिन्दार्थवाद- मात्रत्वादित्यर्थः । न केवलमुक्तन्यायतो मुक्तिं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वं किंतु श्रुतितोऽपीगाह- विदुषश्चेति । श्रुतित्रयेण क्रमेण प्रजाध्ययनकर्मणामननुष्ठितानामप्रतिवन्धंकत्वं दर्शितम् । कावषेया इत्यनन्तरं किमर्था चयमध्येष्यामह इति शेषो इष्टव्यः अविदुषस्तपणानपाकरणे पारिवाज्यानुपतिरिति चेत् । न । भाग्गा- हस्थ्यप्रतिपत्तेत्रीणित्वासंभवादधिकारानारूंढोऽप्यूणी चेत्स्यात्सर्वस्यर्णित्वमि- .. १ क. फलं चेह । ख. °फलत्वक्ते । २ ख..ग. लम्या ३ ग. ड.. ‘फलं चे°। ४ क. “य मेकं । ५ क. वक्तुं दितीयं पदम् । ए° । ६ च. ति यन्नो न । ७ क. ग. घ. ङः ‘बेणेत्या । ८ क. तथैवैत ।। ९ २. व पूर्वे । ,१० ख. 'ति कौ । ११ क. ग, घ. टु'. 'किनः । अ°, १२ क. ग, ङ. ति । म' । १३ क. ‘णा। पि। १४ क. ग. पं इति । १५ ग, इं. च. °स्त.णा । १६ क. म. उ. परि'। १५ ग. घ. रुढ ऋणी । -- -- । । ३ ·आनन्दगिरिकृतीकासंवलितांकरमाप्यसमेता- ।१ प्र० ध्याये- -- न ४ स्यनिष्टुं प्रसज्येत्त । प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि “गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेद्यदि घेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबहादा बनादा " इत्यात्मदर्शनोपायसाधनत्वेनण्यत एव पारित्राज्यम् । यावज्जीवादिनीनामविद्वदममुक्षुविषये कृतार्थता । छान्दोग्ये च केपांचिद्वादशरात्रमग्निहोत्रं त्वा तत ऊर्य परित्यागः श्रूयते । शकते-अविदुपस्तहीति । यद्यप्पविद्धपोऽपि लोकत्रयं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्या- 'न्मुक्ति प्रति प्रतिबन्धकलामावादणस्यानपाकरणीयत्वान्मुमुक्षोः पारित्र ज्यसंभवादाशङ्का संभवति तथाऽपि विद्वांस आहुरित्युक्तिश्रवणमात्रेणेयं शङ्का । यद्दा परिहार,न्तरं वक्तुभियं शङ्का द्रष्टव्या । गृहस्थस्यैवर्णप्रतिबन्धकावं तस्यैव तन्निराकरणाधिकारात् । नतश्च गार्हस्थ्य, प्रतिपत्तेः प्राग्ब्रह्मचर्य एव मुमता: पारिवाज्य संभवतीति परिहरति - नेति । यद्यप्युपनय. नानन्तर नेवय॒णनिवर्तनेऽधिकारः संभवतीति प्रग्गार्हस्थ्यत्ययुक्तं तथाऽपि विविदिपासंन्यासे. ऽधीतवेदस्वाधिकार इत्यवीतवदेस्यैव गार्हस्थ्यप्रतिपत्ते: प्रागिति द्रष्टव्यम् । ननु “जायमा- नोवै व मंगस्त्रिभित्रणवा जायते *ब्रह्मचर्षणार्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः.” इति • जायमानमात्रस्यर्णवत्त्वं प्रीयंत इत्याशङ्कयर्णिवोत: प्रयोजनं न साक्षास्किंचिदस्ति किंतु ब्रह्मचर्यादिकर्तव्यताज्ञापनम् । न चाधिक रानारूढस्तत्कां शक्ने ति । जायमानमात्रस्यासा- मात् । किंच ब्राह्मणग्रहणा क्षत्रियाणाभावप्रसङ्गः । द्विजात्युपलक्षणत्वेऽधिकार्युप. लक्षणत्वमेव न्याय्यम् । अतो जा-मानपदमधिकारं लक्षयतीति जायमानोऽविकारी संपद्य. मान ईंसि तदर्थः । ततश्च ततः प्राङ्नर्णसंबन्ध इत्य ह-अधिकारोति । अनिष्ट- मिति । ब्रह्मचारिणे ऽप्यणित्वे ब्रह्मचर्य एव मृतस्य नैष्ठिकस्य च लोकप्रतिबन्धः स्याक्तचा. निष्टम् । अष्टाशीतिसहस्राणीत्यारभ्य देव गुरुवासिनामित्यादिपुराणे लोकप्राप्युक्ते रे. .त्यर्थः । न केवलं गार्हस्थ्यामागेव संन्याससिद्धिः किंतु विधिबलाद्गृहस्थस्यापि तदस्ती. त्याह-प्रतिपन्नेति । आत्मदर्शनेति । अत्मदर्शने य उपायाः श्रवणादयस्तसाध. नत्वेनेत्यर्थः । न चर्णश्रुत्या प्रव्रज्याविवेविरोधः । तस्या अवदानार्थवादमात्र त्येन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । अन्यथा तदवदारेचा वादयते । तदवदानानामबदानत्वामियवदानमात्र. -निरस्यत्वोक्त्या ब्रह्मचर्यादीनामप्यननुष्टेयत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवमपि . यावजी. * ब्रह्मचर्यगेत्यातीयतं क. ख. ग. ब. ङ. संशिंतपुस्तकेषु नास्ति । १ क. ग अ. अ. तीनां चापि । २ . °त्युक्तश्र । ३ ख °दस्य । ४ ग. ङ 'हस्थ्य । पतोयते आ । ५ ख: °दरत्यपि तु । ६ क. ग. ब. ङ, णमे १७ क. म. प. उ. यति । जा। ८ गं. घ. ङ, इत्यर्थः । ९ ग. दवे ।

·१० प० खण्डः । ऐतरेयोपनिपत्। १९ वादितिविरोधः संन्यासश्रुतरित्याशङ्कयाऽ:ह-यावज्जीवेति । विरक्तमुमुक्षुमात्रविषायिण्पा संन्यासश्रुन्या यावजीवादिसामान्यश्रुतेरममुक्षविपये संकोच इत्यर्थः । अग्निहोत्रविषयकयाव- जीवादिश्रुते नव संकोचः किंतु श्रुत्यन्तरेणैव द्वादशरात्रानन्न्रमग्निहोत्रत्यागविधायिनी सा पूर्वमेव संकोचितेति न तो विरोढुं शक्नोत्याह-छान्दोग्य इति । केषांचिच्छा- खिनां " त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादैप्रवसन तत्रैव सोमेन पशुना वेष्ट्वाऽग्नीनुत्सृजति " इति श्रूयत इत्यर्थः । यत्त्वनधिकृतानां. पारिवाज्यमिति । तन्न । तेपां पृथगेयोत्सन्नागिरनग्निको वेत्यादिश्रवणात्सर्वस्मृतिषु चाविशेषेणाऽऽश्रमविकल्पः प्रसिद्धः समुच्चयश्च । ननु पारिवाज्यश्रुतिरप्यनधिकृत विपरे संकोचितेत्याह - यत्त्विति. । वचनान्तरेणैव तेषां तद्विवे.स्या अनधिकारी विषयः फिवधि कार्यवेति परिहरति तन्नेति । उत्सन्नाग्नि भष्टाग्निरपरगृहीताग्निरिति भेदः । (मृत्युपबृंहितत्वादपि पारिन ज्यश्रुतिबेलीयसीत्याह---- सर्वस्मृतिपु चेति । अत एव " ब्रह्म वान्यजति ।" " बुद्ध्वा कर्माणि यनिन्छे- त्तमावसेत् " " ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽय भिक्षुकः । य इच्छेत् परमं स्थानमुत्तमा वृत्तिमाश्रयेत् " ।। इत्यादिषु स्मृतिपु विकल्पः प्रसिद्धः । " अधीत्य विचिवद्वेदान्पुत्रानुःप द्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञमनो मोक्षे निवेशयेत् " || इत्यादिषु समुच्चयश्च सिद्ध इत्यर्थः । यत्तु विदुषोऽर्थप्राप्तं व्युत्थाननित्यशास्त्रार्थत्वे गृहे बने वा तिष्ठतो न विशेष इति तदसत् । व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्तत्वान्नान्यत्रावस्थानं स्यात् । अन्यत्रावस्थानस्य कार्यकर्मप्रयुक्तत्वं ह्यबोचाम । तदभावमा व्युत्थान- मिति च। . : . १६ ख. 'दथ प्र'।४ ख. मिनिराम । १ क. ग. ह. 'दिविधिश्रु । २ ङ. °ना पू । ५ ङ. ङ. श्रुतिस्मृ । ६ ख. ग. ह. सान' । ७ ख. 'मिनि मिः । ८ ख. निकाप । ९ क. ग. ध ङ. बलवतीत्या । १० ग. उ. श्री रम । ११०. षु कि । ङ. 'धु श्रुतिषिः । १२ ग. व. ङ. थाने का । १.३ ङ. कायका १४ ज. मा । १५ क. ग. या २ च 'यु। १६ ख. ति।

·२. 9 आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता- [१. प्र० ध्याये- एवं विविदिषासन्यासं प्रसाध्य पूर्वप्रसाधितविद्वत्संन्यासे शङ्कामनुवदति-यत्त्विति । पर्थन गृह एवास्त्वासनमिति शङ्का निरस्ता । इह तु गृह वा वने वाऽस्त्वासनमित्यनियम- शक्षा निराकतु सा पुनरन्द्यते । यथेचेष्टामधिकां परिह चेति द्रष्टव्यम् । यद्यप्यर्थप्राप्त स्यापि पुनर्थचनादित्यत्र विद्वदव्युत्थानस्यापि शास्त्रार्थत्वमुक्तमेव तथाऽप्यशास्त्रार्थविमुक्तम- जीकृत्याप्याह-तदस दिति । यदि न्युस्थानवद्गाध्यमप्यर्थप्राप्तं स्यात्स्यादेवमनियमा न वितदस्तीत्याह-व्युत्थानस्यैवति । अन्यत्रेति । गार्हरध्य इत्यर्थः । नन्वन्यत्रावस्थानव- व्युत्थानस्यापि कामादिप्रयुक्तत्वमनुष्टेयत्यादित्याशङ्कयाऽऽह--तदभावति । कामाद्यमा- वमात्रमेव व्युत्थानमित्युक्तत्वात्तस्य नानुयत्वमित्यर्थः । यथोकामित्वं तु विटुपोऽत्यंन्तमप्राप्तमत्यन्तमूढविषयत्वेनावगमात् । तथा शास्रचोदितमपि कर्माऽऽत्मविदोऽप्राप्तु () गुरुभारतयाऽवगम्यते किमुतात्य- ताविवेकनिमित्तं यथाकामित्वम् । न ह्युन्मादतिमिरदृष्टयुपलब्धं वस्तु तदपग: मेऽपि तथैव स्यादुन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वादेव तस्य । तस्मादात्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकेण न यथाकामित्वं न चान्यत्कर्तव्यमित्येतत्सिद्धम् । एवमनियमशङ्का निरस्य व्युत्थानस्याशास्त्रार्थत्वे यथेष्टचेष्टामाशङ्कय निराकरोति- यथाकामित्वमिति । पेप्टामात्रमेव कामादिप्रयुक्तम् । निषिद्धचेष्टा तु शास्त्रार्थज्ञानशू- न्यात्यन्तमृढविषया । तदुभयं च विदुषो नास्तीति चेष्टामात्रमेवामसक्तं निषिद्धचेचा तु दुरापास्तेत्यर्थः । एतदव विकृणोति---तथेति । तथा हीत्यर्थे तथाशब्दः । गुरुभारतयाऽ- तिक्लेशतया यतोऽवगम्यतेऽतोऽप्राप्तमित्यन्वयः । अविवेकादिनिमित्तापगमे नैमित्तिकापगम इत्यत्र दृष्टान्तमाह न हीति । उन्माददृष्टयुपलब्धं गन्धर्वनगरादि तिमिरदृष्टयुपलब्ध विचन्द्रादीति विवेकः । न चान्यदिति । वैदिकं कर्मेत्यर्थः । यत्तु-" विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह " इति नै विद्यावतो विद्यया सहाविद्याऽपि वर्तत इत्ययमर्थः कस्तोकस्मिन्पुरुष एकदैव न सह संबध्येयातामित्यर्थः । शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य । दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च यथा १ क. ग घ. ङ. हे व १२ ग. घ. १ 'र्थम । ३ क. ऊ. त्यम। ४ क. ग. घ, ङ.. "मर्थ' । ५ ख. 'था वा व्युत्थानं वि' । ६ ख. 'स्त्रविहित । ७ ख. 'मित्वं त्विति । ८. ग. ह. यं वि' । ९ क. ग. ङ. निषेधचे । १० ख. °न्द्रदिति । ११ च छ. ज. न तत्र बि' । १२ ख. म. प. . छ. ज "त्यर्थ । १३ च. छ. ज. झं. अ. कड़ा न । -- ·विद्या" इति ज्ञातेति हि काठके । तस्मान्न विद्यायां सत्यामविद्यासंभवोऽस्ति । " तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व" इत्यादिश्रुतेः, · तपादिविद्योत्पत्तिसाधनं गुरूंपासनादि च कर्माविद्यात्मकत्वादविद्योच्यते । तेन विद्यामुत्पाद्य मृत्यु काममतितरति । ततो " निष्कामस्त्यक्तैपणो ब्रह्मविद्ययाऽमृतत्वमश्नुते " इति । इत्येतमर्थ दर्शयन्नाह- * अभियया मृत्यु ती विद्ययाऽमतमश्नुते " इति । यत्तु पुरुषायुः सर्व कर्मणव व्याप्तं " कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत५ समाः" इत्यविद्वद्विषयत्वेन परिहृतमितरथाऽसंभवात् । यत्तु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुल्य- त्वात्कर्मणाऽविरुद्धमात्मज्ञानमिति तत्सविशेषनिर्विशेपात्मतया प्रत्युक्तमुत्तरत्र व्याख्याने च दर्शयिष्यामः । अतः फेवलनिष्क्रियब्रह्मात्मकवविद्याप्रदर्शना- थमुर्तरो ग्रन्थ आरभ्यते। ननु विद्ययाऽविद्ययाः सहभावश्रवण द्विपोऽपि तन्नूलकामादेकं स्यादेवेति तन्निमित्ता यथेष्टचेष्टा स्यादित्यत आह-यत्त्विति । यत्तु विद्यां चेति वचनं तस्य नायमर्थ इति तस्येतिशब्दाध्याहारेण व क्यं योज्यम् । एकस्मिन्निति । कालभेदेन स्थितयोरप्येकस्मि- न्पुरुषे.साहित्यं तदर्थ इत्यर्थः । नन्विदं साहित्यं न स्वरसं विवेककाले साहित्यं स (स्व)- रसमित्याशङ्कय श्रुत्यन्तरे विद्याविद्ययोः साक्षात्साहित्यस्यासंभवोक्तरुक्तमेव साहित्य ग्राह्यमित्याह-दूरमेते इति । विपूची विष्वगमने विरुद्धे इत्यर्थः । भस्मिन्नपि मन्त्रेऽ- विद्यया मृत्यु तीवेत्युत्तरार्धपर्य लोचनयाऽविद्याया विद्योत्पत्तिहेतुत्वावगमात्तयोः. कालभेदे- नैव सहत्वमित्याह-तपसेत्यादिना । यद्वा गुरूपासनतपसी अविवेत्युच्यते । तयोश्च अयण कालेऽनुष्ठेयत्वाद्विद्योत्पत्तिकाल एकरिमस्तयों साहित्यमातीत्यर्थान्तरमाह-सपसेति । अस्मिन्नर्थे मवशेषोऽप्यनुगुण इत्याह तेन विद्यामिति । साक्षादविद्याया मृत्युत्वेन १२ * अत्र क. व. सरितपुस्तकयोः किंचिद हलिखितमस्ति तद्यथा नीशभाष्ये विद्याशब्द उपासनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं तेन विरोध इते चेत्सत्यं काण्वशाखायां नमंउक्तिं विधमे त्युपासनायामेवोपनिषत्समातेस्तव्याख्यायां तदनुमारेण पासनपरत्वमुक्तम् । माध्यदिनशावायां तु योऽस बादित्ये पुरुषः से ऽसावहम् ॐ ब्रह्मेत्यैकात्म्योपसहरातदनुसारेणाव मुख्यविद्यापरत्वमुक्त भिात विवेकः। .. १ झ. ति । २ च. छ ज. 'द्यायाः सं' । ३ ख. वोऽपि । त° | ४ च. °रूप. सदना । ५ क. ग. व. ङ. 'त्येवम । ६ कं. ग. य. ङ. 'तरम । ७ क. °न्मूलं का । ८ म. घ. डाते. तत्येतिशब्दाध्य हारेणेत्य । ९ ख. °ले सहत्य स । १० ख. हेत्वव । ११ क. भे. दत्वै' । १२ क. ख. थे । इत्युच्यो । १३ ख. वाादिम । .

·२२ आनन्दगिरिकृतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र० ध्याये- -- १ मृत्युतरणहेतुत्यानुपपतरविद्याशब्देन तपआदिकमेयोच्यते । विद्याव्यवधान चार्थात्कल्प्यत इत्यर्थः । अविद्रातिपयत्वनति । जिजीविपदिति । क्तिच्छारूपाविद्याकार्येण तस्याः सूचनादित्यर्थः । परिहतमिति । यावजीवादिश्रुतिन्यायेन परिहृतप्रायमित्यर्थः । या नाविशेषादितिसूत्रेण परहसमित्यर्थः । असंभवादिति । विरोधेन विद्यया सहासं- भवादित्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यसंभवापिति वा । प्रत्युक्तमिति । निर्विशेषात्मज्ञानस्य कदिकारकोपमर्दकत्येन विरुद्धवादुपमर्द चेशिसूत्रेणाविरुद्धत्व प्रत्युक्तमित्यर्थः । तस्माद- क्ष्यमाणविधाया अकर्मिनिष्ठःवं कर्मासंबन्वित्वं केवलात्मविषयत्वं च सिद्धमिति पूर्वोक्तकर्म- निविद्यया च सत्यस्यात एव केवलामस्वरूपावस्थानलक्षणमोक्षसिद्धयर्थः केवल त्मवि. द्याऽऽरभ्यत इत्युपसंहरति-अत इति । हरिः । + वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे + वाट मनकात्यायस्य शान्तित्पषष्ठ •ण्डस्य व्याख्य नमेन पम्क.यान्ते सं.हीतविशार. प्रयंकायां विद्यते तत्र द्रष्टव्यम् । इयं शान्तिः स्तम.ध्यायरूया । एतमध्यायं गृहीत्वाऽध्यायच तुष्ट रूपयमुपनिषत् । + वाड्ने मनीत्यादिष्टखण्डरूपशान्तिःथ ने ॐ भमिमुपस्पृशे दत्यादि वायस इत्यन्तः शान्तः पठ विकल्पेन संप्रदायः । सेर यथा-- ॐ भूमिमुपस्पृशेदग्न इळा नम इळ. नम वाधिम्यो मन्त्रकृदम्यो मन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यः 1 शिवा नः शंतमा भव सुमुळे.का सरस्वति । मा ते व्योम संदशि ॥ . भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिव्यशेम देव- हितं यदायुः ॥ शं न इन्द्राग्नी भवतामोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या । शमिन्द्रासोम सुविताय शं योः शं न इन्द्रापृषण, वाजसातौ ।। स्तुपे जन सुबत नव्सीभिगाभिमित्राव- रुणा सुम्नयन्ती । त आगम तु त इह श्रृंवन्तु सुक्षत्र'सो वरुणो मित्रो अग्निः ।। कयां नश्चित्र आभुवती सदावः सखा । कया शचिष्ठया वृता ॥ करत्वा सत्यों मदानां मंहिष्टी मत्सदन्धसः । दृहळा पिदारुजः वसुं ।। अभीषु णः सखीनामविता रितणाम् । शतं भवा स्यूतिभिः ॥ स्योनः पृथिवि भव.नृक्षरा नि । यच्छों नः शर्भ सप्रथः ॥ ओष्ठापिधाना. नकुली दन्तः परवृता पविः । सर्वस्मै वाच ईशाना चारु मामिह वादये. .. .. ॥ दिति वाग्रसः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। १ ख.व. ते । तद्विद्या । २ ख. द्वा ततीरस्य चतुर्थपा ना। ३ ङ. 'रक- खोप । ५ न्व. "त्वस्य तत । ५ ङ. 'स्थाल' ! ।

·.१ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपरिपत् । २३ २ 3 चाचि प्रतिष्ठितमाविराचीर्म एधि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीग्नेनाधीतेगाहोरात्रान्त्सं- दधाम्यूतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु कारमयत्व बतु मामवतु वतारमवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । आत्मति । आत्माऽऽप्नोतेरत्तरततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरशना यादिसर्व- संसाधर्मवर्जितो नित्यशुद्धबुद्धमुक्त स्वभावाऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोऽयो वा इदं यदुक्तं नायरूपकर्मभेदभिन्न जगदात्मैवैकोऽग्रे जगतः सृष्टः प्रागासीत् । कि नेदानी स एवैकः । न । कथं तासीदित्युच्यते । यद्यपीदानी स एवैकस्त- थाऽप्यस्ति विशेपः । प्रागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूपभेदमात्म ( भेदात्म) भूतमात्म- कशब्दमत्ययगोचरं जगदिदानी व्याकृतनामरूपभेदत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचर- मात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेषः । नन्बात्मनः सविशेषत्वप्रतीतेस्तद्विरेधात्कथं कैवल्यमित्याशङ्कय विशेषस्यं सर्वस्याss- त्मनि मायया कल्पितत्वान्न वास्तवनिर्षिशेपत्त्रविरोध इति तदर्थ माययाऽऽमनः सकाशा- सृष्टिं वक्तुं सृष्टेः पूर्वमात्मनो निशिषरूपं दर्शयितुमात्मा बा इत्यादि वाक्यम् । तत्राऽऽ- रमशब्दार्थमाह-आत्मेति । आम्मे तिपदेन सर्वज्ञादिरूप आत्मोच्यत इत्यन्वयः । अद्वय इत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः । नन्वात्मशब्देन कथमुक्तलक्षण आत्मोच्यत इत्याशङ्कयाऽऽ- स्मशब्दस्य स्मृत्युक्तव्युत्पत्तिबलाढया चे याह ---आमोतोरिति । चाशब्दश्चार्थ आदानं च समुचिनोति । तथा च स्मृतिः- ४५ यच्चाऽऽप्नोति यदादत्ते यात्ति विषयानिह । यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीयते " इति ।। अनाऽऽप्तिर्ज्ञानं व्याप्तिश्चीच्यते सत्तास्फुरणाभ्यां सर्व व्याप्नोतीति सर्वज्ञवं सर्वश- । 1 T १ च. नादि । २ ग. च. दिसें । ३ वः ङ, ध। ४.ग. रव' । ५ छ. (रोमृ। ६ घ. पत्वा । ङ. 'पववाद' । ७.व. मायाक° ३८ क - ग. व .. ३ रू। ख. "त्मोक इ° । १० ख. कीर्तितः। -- ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१.प्र. ध्याय- क्तित्वं चोच्यते सत्ताप्रदानेनोपादानस्वसूचनात्सर्वशक्ति वमत्तीत्यनेन संहतृत्वमततीत्यनेन त्रिविधपरिच्छेदराहिल्यमुच्यत इति । अशनायादिवार्जितत्वादिति विषयादानेन रूढया च प्रत्यगभेदश्चीच्यत इत्युक्तरूप आत्मपदेनीच्यत इत्यर्थः । अभिव्यक्तनामरूपव्यावर्तनेनाऽऽ. ममात्रावधारणार्थो वैशब्द इत्याह वा इति । यदक्तीति । पुत्र प्राणशब्दित- प्रजापतिरूपत्वेन यदुक्तमित्यर्थः । यदुतति पाठः साधुः । तत्रोतेतिपदेन प्रत्यक्षादिप्रसिद्ध- मुच्यते । नन्वन इति विशेषणादासीदिति भूतत्वोक्तश्च पूर्वमेवाऽऽत्ममात्रमिदानी वात्म- मात्रं न भवति किं ततः पृथक्सदिति प्रतीयत इति नाद्वितीय आत्मेति शङ्को-कि नेदानीमिति । जडस्य मायिकस्य कदाचिदपि स्वतःसत्त्वायोगादात्मनोऽद्वितीयत्वस्य न विरोध इत्याह-नेति । तत्मिमा वस्दानीमपि सत्त्वे भूतत्वोक्तेः का गतिरिति पृच्छति-कथं तासीदिति । इदमुपलक्षणमग्र इत्यपि कथमिति द्रष्टव्यम् । जगतः कालत्रयेऽप्यात्मव्यतिरेकेणाभावो यद्यपि तथाऽपि तथा बोधने बोध्यस्य प्रत्यक्षादिविरोध- 'शङ्कयोक्तमार्मतत्त्वं बुद्धौ नाऽऽरोहेत् । अतः प्रागुत्पत्तेरासीदित्युच्यते बोधस्य चित्तमनु- मृत्य तदपि जगतो नामरूपाभिव्यक्यभावमपेक्ष्यैव न विदानीमात्ममात्रत्वाभावाभिप्रायेणे- युत्तरमाह- यद्यपीत्यादिना । अव्याकृतो नामरूपभेदो यस्मिन्नात्मनि तथाविधात्म- भूतमित्यर्थः । आत्मैकशब्दमत्ययगोचरमिति । यद्यपि प्रागुत्पत्तेर्वाग्बुद्धयोर- भावेन शब्दप्रत्ययौ तावपि न स्तस्तथाऽपीद,नीं तदानालनात्मतत्त्वं सुप्तादुस्थित: सुप्तिकाली- नात्मतत्त्वमिव प्रमाणान्तरेण ज्ञात्वा तदानीमानक एवाऽऽसीदिति वदति प्रत्येति चेरी तथोक्तेश्वरैस्य वाऽऽस्मैकशब्दप्रत्ययो स्त इति द्रष्टव्यम् । अनेकशब्देति । अविवेकिनां घटादिशब्दप्रत्ययगोचरं घटः सन्नित्यात्मशब्दपर्यायसच्छव्यगोचरं चेत्यर्थः । गोचरशब्दस्य भावप्रध,नत्वमङ्गीकृत्य गोचरत्वं यस्येति बहिणा नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । आत्मैकशब्दोत। विधकिनामित्यर्थः । . १२ यथा सलिलात्पृथक्फेननामरूपव्याकरणात्याक्सलिलैकशब्दप्रत्ययगोचर मेव फेनं यदा सलिलात्यङ्नामरूपभेदेन व्याकृतं भवति तदा सलिलं फेनं चेत्यनेकशब्दप्रत्ययभाक्सलिलभेवति चैकशब्दप्रत्ययाक्च फेनं भवति तद्वत् । ." १ ग. अ. 'दिविष' । २ ग घ. ङ. 'दितं प्र । ३ ख. 'धुः । अत्रेदनिति' । ४ ग्य.. ते । अप्र । ५.ख. तु पृ । ६ ख. 'थक्तदि' । ७ क. ग. घ. 'बसों । ८ ङ. त्मत्वं त्रु ...९:ख. प. थोक्तमीश्व । १० ख. रस वा । ११ . ग घ. ड. र्यायः सं १२ कं. ग. ज. लिलं पृ । १३ । झ. थक्फेनना । १४ व, च, ज, भावफेनः- ।

·- ६ १ प्र० खण्ड: ऐतरेयोपनिपत् । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन विशदयति-यथेति । अत्राऽऽस्मशब्दव्युत्पत्तिबलात्सर्यज्ञादिश- ब्दोपलक्षितः सत्यज्ञानानन्तरूपोऽखण्डेकरस आत्मोपक्षिप्तः । तस्वार्थस्य दृढीकरणार्थमे- कादिपदानि । तक इत्यात्मान्तराभाव उच्यते । एवेत्यनेन वृक्षादावेकत्वेऽपि शाखादिमि- नीनात्मत्ववदेकस्याप्यात्मनो नानात्मत्वाभाव उच्यत इति । नान्यत्किंचन मिषत् । नान्यकिचन न किंचिदपि मिपन्निमिषद्वयापारचदितरद्वा । यथा सांख्या- नामनात्मपक्षपाति स्वतन्त्रं प्रधानम् । यथा च काणादानामणवो न तद्वदि. हान्यदात्मनः किंचिदपि वस्तु विद्यते । किं तमिवर्क आसीदित्यभिप्रायः ।। स्वजातीयभेदस्वगतभेदनिराकरणार्थत्वेन पदद्वयमित्यभिप्रेत्य विजातीयभेदनिराकरणार्थ. लेन नान्याकिंचनेति पदं व्याचटे-नान्यदिति । ननु जडप्रपञ्चस्य कारणीभूना नडा माया वर्तत इति कथं विजातीय भेदनिषेत्र इत्यत आह-मिपदिति । मायायाः सत्वेऽपि तदानी व्यापाराभावाद्व्यापारवतोऽन्यस्य निषेधः संभवतीत्यर्थः । ननु निर्व्यापाराया अपि तस्या अन्यस्याः सस्त्र आत्मशब्दोक्तं तस्याखण्डैकरसत्वं न सिध्येदित्यत. आह.- इतरद्वेति । नियापार वेत्यर्थः । ननु माया तथाविधाऽस्तीति पुनः पूर्वे क्त देविः स्यादि त्याशय मिषदित्यनेन स्वतन्त्र स्वतःसत्ताकमुच्यते । तथाविधस्य च निवेध इति व्यतिरेक- दृष्टान्तेनाऽह-यथोति । अनात्मपक्षपातीति आत्मशक्तितयाऽऽत्मन्येत्रान्तर्भूत- मात्मपक्षपातीत्युच्यते तद्भिनमित्यर्थः । शक्तित्वेऽपि माभाकराणामिव तस्याः स्वतः सत्त्वं स्यान्नेत्याह-स्वतन्त्रमिति । यथा सांख्यानां प्रधानशक्तिभूतं, स्वतःसत्ताकमस्ति, काणादानां च तथाविधा अणवः सान्त, तथाविधमात्मव्यतिरिक्तं मिषदित्येनानूद्य निषि- ध्यते । माया तु न तथाभूतेति नोक्तदोष इत्यर्थः । दीपिकायां तु धातनामनेकार्थत्वेन भिषदितिधातोरासीदित्यर्थमुक्त्वा नान्यत्किंचनाऽऽसीदिति बाक्वार्थ उक्तः । तदयं वाक्पार्थः- इदं जगदग्ने सजातीयविजातीयस्त्रगतभेदरहितात्मैवाऽऽसीदिने । अनेनाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वं जगतस्तथाविधाममात्रतया मृषात्वं , च सूचितम् । अनेनाग्रे जगत आत्ममात्रत्वोक्तेर्न किंचित्प्रयोजनमात्मैक एबाऽऽसीन्नान्यचिनेत्येतावतैवाखण्डत्वसिद्धरित्याशङ्का निरस्ता, जगन्मूपात्वसूचनस्यैव प्रयोजनस्वात् । न चैवमर्थभेदे वाक्यभेदः स्यादिति वाच्यम् । . - १ ख. नन्दरू' । २ ख. 'त्मव । ३ ख. स्याऽऽत्म । ४ क. ग. इ. 'नत्वा ५ च. तथाऽन्यदिहाऽऽत्म । ६ खं. ज. पि बि । ७ क. ख. 'त्मक 1८ ख°क ए-rssसी' । ९ ग. घ. ङ. 'यनिः । १० क. पारमित्य । ११ ख. ति पू । १२ ख. पः पुनः स्या । १३ ख. धान्तमाह । १४ के "धानश । व. बानं श।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता- - [१ प्र० ध्याय- - अखण्डत्यसंभावनार्थमेव जगदनिर्वचनीयत्वस्व(स्ये)दं जगदखण्डात्मवेति विशिष्टविशेषणोक्त- त्वात् । विशेषणानां चासिद्धेः सोमेन यजेतेत्यत्रेवेति । अत्रार्थट्टयस्यापि सूचितवादेवा- न्तेऽपि तस्य त्रय आवसथांस्त्रयः स्वप्ना इति जाग्रदादेः स्वप्नत्वेन मृपात्वमुक्त्वा स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदियात्मशब्दोक्तं तततमा त्रिविधपरिच्छेदरादित्यलक्षणमखण्डवं वक्ष्यति । न चैदमात्मैवाऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येनाऽऽऽमनो जगद्वैशिष्टयमेव प्रतीयते न तु ( जगता] मृपात्वमिति वाच्यम् । आत्मैक एवेतिपदैरुक्तेऽखण्डैकरसे तविपरीतजगत्प्र- तीतेरतस्मिस्तहुदिरूपायेन मृपात्वसिर्जगदैशिष्टयस्य घटः सनित्यादिरूण प्रत्यक्ष सिद्ध- वेन प्रयोजनाभावेन च तत्प्रतिपादनस्यानुपपत्तेश्च मृपत्वमेव तदर्थः । मिपदित्यनेन स्वात- व्यनिषेधेन स्वतःसत्तानिषेधादपि मृपात्वासिद्धेश्च । स्वतःसत्तावाचे स्थन्यापारे स्वातन्त्र्यमेव स्यात् । न चानेन प्रकारेणेदानीमपिः मृषात्वस्याऽऽत्माखण्डत्वस्य च वक्तुं शक्यत्वादन इति. विशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । इदानीमात्मभिन्ना या पृथक्सत्येनं च प्रतीयमानत्वेन तस्य सहसाऽऽत्ममात्रवे चोधिते 'विरोधिप्रतीत्या तस्य बुद्ध्यनारोहः स्यादिति गुडजिहिकान्याय- नाऽऽदौ पृथङ्नामरूपानभिव्यक्तिइशायामात्ममात्रत्वं बोध्यते । तस्मिन्बोधिते पश्चात्तन्न्यायेने- दानीमपि स्वयमेवाऽऽममात्रत्वं ज्ञास्य त्यभिप्रायेणान इति विशेषगोपपत्तेः । यद्वा वाजंस- नेयके-तद्धेदं तद्यव्याकृतमासीत् " इति सृष्टेः प्राकार्यस्यानं भिव्यक्तनामरूपायस्थवी- जभुताव्याकृतात्मताच्यते, इह त्यात्ममात्रता, तत्र श्रुत्याविरोधपरिहारायोपसंहारे कर्तव्य इहाव्याकृतपदमुपसंहियते । तत्रं चाऽऽमपदमितीदमेप्रेऽव्याकृतमासीत्तच्च सदाऽऽभवाऽऽसी- दिति वाक्यं सिध्यति । तत्राव्यातशब्देन "तम आसीत्तमसा गूढमने" "मायां तु प्रकृति विद्यात् ।" इत्यादिषु जगद्वीजावस्थायां तमआंदिशब्दप्रयोगात्तमोरूपा मायोच्यते, तेन कार्यस्याग्रेऽनभिव्यक्तनामरूपात्मकमायात्मक सिध्यति । तस्याश्वाऽऽत्मतादात्म्योक्या सांख्यमंतवत्स्वतन्त्रत्वविरासेन तत्र क पतत्वं सिध्यति । तयोः कार्यकारणभावाद्यभावेन प्रकारान्तरेण तादात्म्यानिर्वाहात्ततश्चाऽऽत्मनोऽखण्डत्वं तद्भिन्नस्य मृषात्वं चाऽऽत्मनः परि- णममाना विद्याधिष्ठानत्वेन विवीपादानत्वं तस्याश्च परिणामित्वं च सूचितं भविष्यति । कार्यस्य च मृषात्वार्थमेवाव्याकृतात्मत्वमुच्यते । तस्याव्याकृतस्याऽऽमतादाम्पेन मायात्वेन च मृषात्वादिदानी तु नानभिव्यक्तनामरूपवीजात्मत्वमित्यग्र इति विशेषणमप्यर्थवत् । तदभिप्रेत्यैव भाष्ये प्रागुर पसेरनभिव्यक्तनामरूपभेदात्मभूतमात्मकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदि- १ घ. टोपे । २ क. ग. शेषणों । ३ क. ग. प. अ. °न स्वतन्त्रत्वनि । ४.ख. घ, 'रोधप । ५ म... दाज' । ६ ख. 'वस्थात्री । ७ ख. ताऽतः श्रु। ८ क. ग. ङ. ऋ. ''वं । ९ क. घ. . °स्य म।

·2. '- १ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । दाना तु व्याकृतनामरूपभेदवत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेष इतीदानीतनामिव्यक्तनामरूपबीजात्मत्वमेवौग्रशब्दस्य व्यावय॑मुक्तम् । न च साक्षादिदांनी भेव मायात्मत्वेन मोत्वमुच्यतामिति वाच्यम् | इदानी प्रत्यक्षादिविरोधेन तथा बोधयितु- मशक्यवादिन्युक्तत्वानामरूपाभिव्यक्तेः सष्टेः पूर्वमभावेनेदानीभेव विद्यमानत्वेन . कादान्त्रि- रकत्वादपि रज्जुसपीदिवन्मृषात्वमिति वक्तुमपि प्रागव्याकृतत्वोक्तिरर्थवतीति न किंचिदव- द्यम् । अथवा जगदधिष्टानं किंचित्सद्रूपं संभावयितुमिदमन असीदित्युच्यते । असंभाविते तस्मिन्नखण्डत्वोक्तनिर्विषयत्वप्रसङ्गात् । अनेनासतः शशविषाणादरिय सद्रुषेणोत्पत्यसंभवा- कार्यस्य प्रागवस्था सदामिको कानित्संभाविता । तस्याश्चातनत्वे कार्याकरण स्वतोऽप- वृतरतिरिक्तचेतनाधिष्टानाझीकारे च गौरवात् । उपादानाधिष्ठानत्वयोरेकस्मिन्नेवाऽऽमनि घटतंयोगादाविव संभवाञ्च चेतनत्वमात्मैवेत्यनेन संभाव्यतेः । एवं संभाषिते ह्यधिष्ठानाभिन्न उपादानकारण आत्मन्यखण्डेकरसत्वं तस्य वक्तुमेक एव नान्यत्किंचनेति पदानि । अस्मि. पक्षे चेदमन आत्मैवाऽऽसीदित्यंशेन संभावित कार्यस्य प्राग्रुपमनूद्य यदात्मकभिदमासीरस एक एव नान्यत्किंचनेत्यखण्डैकरसत्वं विधीयत इति न कस्यचिदप्यानर्थक्यम् । अत एवं च्छान्दोग्ये--" संदेवं सोम्बेदमन आसीत् इत्यस्य सद्रूपकारणसंभावनार्थत्वादेव तसिंघ तक आहुरित्यादिनाऽसत्कारणवादो निरस्तः । अन्यथाऽसिद्धस्य सतोऽद्वि- तीयत्वमात्र विवक्षायां तस्यापस्तुतत्त्रप्रसङ्गात् । अस्मिन्नपि व्याख्याने कारणस्याद्वितीयवा- देव च तदन्यस्य मृषात्वमपिं सिध्यति । कार्यस्य मृषाये तनिरूपितं कारणत्वमपि तथेति. तथाविधात्मज्ञानान्मुक्तिरपि वक्ष्यमाणा सिध्यतीति न पिं.चिदवद्यम् । दीपिकायां विद. मात्मैवाऽऽसीदिति सामानाधिकरण्यं बाधायां यश्चारः स स्थाणुरितिवदिदानी जगद्विशि- ष्टात्मप्रतिभासेन तत्र बाधानुपपत्त्या स्थितिकालं परियज्यानशब्देन सृष्टेः प्राचीनः काल उपादीयते । सृष्टप्रपंञ्चबाधया सिद्धस्याखण्डैकरसत्वस्य स्पष्टीकरणानेकादिशब्दा इति ने कस्याप्यानर्थक्यभित्युक्तम् । तत्रापशब्दस्य न प्रयोजनमारोप्य प्रतीतिदशायाभेव यश्चोर: स स्थाणुरत्यादौ बाधंदर्शनेनहापि जगत्प्रीतिदशायामेव तद्वधिनस्य न्याय्यत्वासृष्टः प्र.ग- प्रतीतस्य बावानुपपत्तेश्च । किंच कालत्रयनिषेधो हि बाधः पाकल एवेति निषेवे बाध एवं . १ क. ग. ह. नी व्या"। २ ग. त्मिने । ग. यः ङ. ब. वाग्रेशन ग घ. षात्मत्वं ५ क. ग... सर्पव। ६.ख.यत्वं । ख. सज्येत । अंट ख. सच्छ- शवि । ९ क. ग. °का कदाचि । १० ज. प. ङ. त्मघ । ११ क. ग. व. वितेऽधि । २ ख. °ष्ठान | प. टात्रभि । १३ क. ख. ठं. व सौम्ये । १४ ख. त्वादिव। १५. ग. प. ङ. °चीनका । १६ ग. ब. ङ. शब्द इ.) १७ ख. यश्चौरः । १८ क. . °धेऽचा । १९ ग. व.उ. व स्या' । .

·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमता- [१ प्र० याये- . न स्यात् । न हि पाकरले घटे पूर्व न रक्तो घट इति प्रत्ययं वाचं मन्यन्ते । अत एव माष्ये प्रागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूपभेदात्मभूतं जगदासीदिति जगतः कारणात्मना सत्तै- योक्ता न तु बाध इति । न च सृष्टेः प्राक्कालाभावेनाग्र इति कथं कालसंबन्धयोग इति वाच्यम् । प्राकाले घटशरावादिकं मृदेवाऽऽसीदिल्यादिवाक्येषु कालसंबन्धेनैव बोधनस्य व्युत्पन्नत्वेनेहापि तथैव बोधयितुं कालसंबन्धारोपोपपत्तेः । यथा देवदत्तस्य शिर इत्यादा- ववयवावयविभेदेन बोधनस्य दृष्टत्वन राहोः शिर इत्यादावपि तत्कल्पनम् । यथा वा पूर्व- कालेऽपि क ल आसीदित्यादौ कालान्तरसंबन्धारोपगं तद्वत् । दीपिकायां तु पररीत्या परो वोधनीय इति न्यायेन परमते कालस्य नित्यत्वेन प्रागपि सत्त्वात्तद्रीच्या कालसंबन्ध उक्त इत्युक्तम् । न चाऽऽमा वा आसीदिति सत्तावैशिष्टयमेव प्रतीयते कर्तुः क्रियाश्र- यत्वादिति वाच्यम् । सविता प्रकाशतः इत्यादौ कर्तृवाचिप्रत्ययस्य साधुत्वमात्रार्थत्वेन सवितुः प्रकाशरूपत्वप्रत्ययवदात्मन एवं संदृपत्वप्रतीतः । अतिरिक्तसत्ताजात्यभावाच्च । अन्यथा सत्ताऽऽसीदित्यादायगतेरिति सर्व सुस्थम् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति । स सर्वज्ञस्वाभाव्यादात्मैकः सन्नीक्षत लोकान्नु सृजा इति । ननु प्रागुत्प- सरकार्यकरणवात्कथमाक्षितवान् । नायं दोपः । सर्वज्ञस्वाभाव्यात् । तथा च मन्त्रवर्ण:-"अपाणिपादो जवनो ग्रहीता " इत्यादिः । केनाभिमा- येणेत्याई लोकानम्भःप्रभृतीमाणिकर्मफलोपभोगस्थानभूतान्नु सजे सृजेऽ- हामिति। एवं सूत्रितमात्मनोऽखण्डैकरसत्वं साधयितुमुपक्षिप्तं प्रपञ्चस्य मृषात्वं तदध्यारोपापवा- दाभ्यां दृढीकर्तुमध्यायशेषः । तत्राप्यध्यारोपार्थ से जातो . भूतानीत्यतः प्राक्तनस्तदादि- रपादार्थः । तत्रापि वाचारम्भणन्यायेनाऽऽ मातिरिक्तस्य विकारत्वेन मृषात्वं वक्तुं सृष्टि- बाक्यम् । तत्र स्रष्टुरात्मनः संभावितं चेतनत्वं दृढीकर्तुमीक्षणमाह-स सर्वक्षेति नन्कस्याखण्डस्य कथमीक्षणं साधनाभावादित्याशङ्कय न तस्य साधनापेक्षेत्यभिप्रेत्यैकः सन्नपि सर्वज्ञस्वाभाव्यादीक्षतेत्युक्तम् । अत्राऽऽडागमाभावश्छान्दसः ।' इममेवाभिप्राय शङ्कापरिहाराभ्यां स्पष्टी करोति-नन्विति । तत्र करणानीन्द्रियाणि कार्य शरीरमिति विवेकः । तदहितस्यापि सार्बइये श्रुतिमाह-तथा चेति ।. अपादो जब- . -* : १ . न्यते । २ ख. वः 'ति का । ३ ख. घ. ब-धायो । ४ क. ग. ह. क्ये. का । ५ क. ग. प. उ. प्रसिद्ध्या प। ६ ग. घ. 'मऽसी° 1 ७ ख.च. छ. ज. "त । न 1८ क ग. व. ह. ह । स इमाटोका । १ क. ग. E. वादः। त° । १० ख. रस्य । ११ क. ग, घङ, 'व्यादेश । १२ क, ग- द. "त्युक्तं तत्रा।

·. -- १ - १५० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । नोऽपाणिग्रहीतेत्यन्वयः । पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स यत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तमिति मन्त्रशेषः । न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यादिरादिशब्दार्थः । ननु स्वाभाविकनित्यचैतन्येन कथं कादाचिकेक्षणमिति । अत्र केचित्सर्गादौ प्राणिकर्मभिरेका सृज्याकाराऽविद्यावृत्तिरुत्वद्यते । तस्यामात्मचैतन्य प्रति- बिम्बते तदेवेक्षण' त्वाऽऽदिकार्थत्वात्स्वपरनिर्वाहकमिति ने तत्रापीक्षणान्तरापेक्षा सबै रपि प्रथमकाऽनवस्थापरिहारायैवमेव वक्तव्यमित्याहुः । अपरे तु प्राणिकर्मवशास्सृष्टिका- लेऽभिव्यक्त्युन्मुखीभूतानभिव्यक्तनामरूपावच्छिन्नं सत्स्वरूप पैतन्यमेवोन्मुख्यस्य कादाचित्क- वात्कादाचित्कमीक्षणमित्य हुः । अन्ये त्वीक्षणवाक्यस्य कारणस्याचर्तेन्यब्यावृत्तिपरत्वादी. क्षणे तात्पर्याभावाच्च न तत्र भूयानाग्रहः कर्तव्य: इत्याहुः ।। नुशब्दो वितकार्थ इति मनसि निधायाऽऽह-न्विति । लोडर्थस्य विध्या स्वात्मन्यसंभवालोटो लड़र्थत्वमाह- सज इति । अहमितीत्यस्येक्षतेति. पूर्वेणान्वयः ।। स इमाल्लोकानसृजत । एवमर्माक्षित्वाऽऽलोच्य स आत्मेमाल्लोकानसृजत सृष्टवान् । यथेह बुद्धिमा- स्तक्षादिरेवप्रकारोन्मासादादीन्सृज इतीक्षित्वेक्षानन्तरं प्रासादादीन्सृजति तद्वत् । ईक्षणस्य पूर्वकालीनत्वं वदन्सृष्टिहेतुत्वमाह-एवमिति । अत्रेक्षणपूर्वकसृष्टयुक्तेः प्रयोजनं स्रष्टुश्चेतनत्वसिद्धिरेवेत्यभिप्रेत्य तथाविधस्य तेक्ष्णश्चेतनत्वमुदाहरति-यथेति । ननु सोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सृजतीति युक्तं निरुपादानस्त्वात्मा कथं लोकान्सृजतीति । नैष दोषः । सलिलफेनस्थानीये आत्मभूते नामरूपे अव्याकृते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयस्य जगत उपादानभूते संभवतः । तस्मादात्मभूतनामरूपोपादानभूतः सन्सर्वज्ञो जगनिर्मिमीत इत्य- विरुद्धम् । नन्वीक्षितुस्तक्षादेर्वाद्युपादानकारणसहितत्वात्प्रासादौदिस्रष्टत्वं युक्तम् । इह त्वात्मा वा इदमेक एवेत्युक्तस्याद्वितीयत्वेनोपादानकारणान्तराभावात्स्रष्टुत्वं न युक्तमिति शङ्कते- नन्विति । न च बहु स्यां प्रजायेय तदाऽऽत्मान५ स्वयमकुरुतेतिश्रुत्याऽऽत्मन एवोपा- - -- १९. मेवेष्टव्य २ ङ. रणाचे । ३ ग. ब. ण । ४ ग. 'तन्यावृ । ५ च. रा. न्सृज्यपा । ६ क. ग. ङ. 'क्षित्वाऽन । ७२. हवेक्षणान' । ८ क. ग. ङ. °ति । तत्रे । ९ क. तक्षादेचे । १० छ. कादीन्सृ । ११ ख. 'ति । नायं दो । १२ ख. °दानः स । १३ च. छ. ज. 'नतः स सर्व । १४ ख. इति न वि। १५ ख. दादेः स । १६ रख, ययेति त -- ·३० आनन्दगिरिकृतीकासंवलिंतशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र०. ध्याये- . दानत्वानोपादानान्तरापेक्षेति वाच्यम् । वियदादेयाविहारिकत्वेन घटादिवत्परिणामित्वात्तस्य परिणाम्युपादानं वक्तव्यम् । न चाऽऽमा तथा भवितुमर्हति तस्य निरवयवत्वेनापरिणामि- स्वादिति भावः । तत्र वियदादेः परिणामित्वमङ्गीकृत्य तत्रानभिव्यक्तनामरूंपावस्थं वीजभूत- मव्याकृतं तद्धेदं तीव्याकृतमासीत्तम आसीत् , मायां तु प्रकृति विद्यादित्यादिश्रुतिसिद्ध परिणाम्युपादानमस्तीत्याहै-नैप इति । आत्मभूत इत्यनेनानभिव्यक्तनामरूपशन्दिता- व्याकृतस्याऽऽत्मन्यभ्यस्तत्वेन परिगममानाविद्याधिष्ठानवेनाऽऽत्मनो विवर्तापादान तयो- रात्ममात्रत्वेन मृषात्वादात्मनोऽद्वितीयत्वं च न विरुध्यत इति दर्शयति-नामरूपे इति । तदाश्रयमव्याकृतमित्यर्थः 1 अथवा यथा विज्ञानवान्मायावी निरुपादान आत्मानमेवाऽऽस्मान्तरत्वेनाऽऽ. काशन गच्छन्तमिव निर्मिमीते तथा सर्वसो देवः सर्वशक्तिमहामायः आत्मान- मेवाऽऽत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीत इति युक्ततरम् । एवं च सति कार्य- कारणोभयासद्वाद्यादिपक्षाश्च न प्रसजन्ते सुनिराकृताश्च भवन्ति । इदानी घटादिष्वपि विवर्ततेव परिणामो नाम. विवादन्यो नास्त्येव विवर्त इति परि- णाम इति च पर्याय इत्यारम्भणाधिकरणन्यायेन विवर्ततया सिद्ध विकारेऽप्यामकृतेः परि- णामादिति सूत्रक रेण परिणामशब्दप्रयोगाच्च सिद्धं तत्र च सत एवोपादानत्वम् । माया तु सहायमात्रमित्यभिप्रेत्याऽऽत्मनि चैत्र विचित्राश्च हीति सूत्रावष्टम्भेन परिहारान्तरमाह- अथवेति : विज्ञानवानिति । आकाशेन गच्छन्तमिव स्थितमात्मान्तरं स्रक्ष्यामीति मानवानित्यर्थः । इदं च विशेषणमीक्षणस्य स्रष्टत्वस्य च शुक्तिरजतादौ विवर्तेऽदर्शनात्का. यस्य तत्तुल्यत्वेन तदुभयं न स्यादितिशक्कानिरासार्थ तन्निरासश्च मायाविनिर्मित विवर्ते तदुभयदर्शनादिति । निरुपादान इति । स्वव्यतिरिक्तोपादानरहित इत्यर्थः । सर्वशक्तित्वे हेतुमाह--महामाय इति । आत्मान्तरत्वति । आत्मभिन्नत्वेनेयर्थः । थुक्ततरमिति। इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते मायाँ ह्यन्यदिव भवति बहु स्यां प्रजायेय वाचारम्भणं विकारोऽपागादग्नरग्नित्वमित्यादिबहुश्रुतिसंमतत्वादित्यर्थः। एवं च सतीति । सत एवाऽऽ. त्मनः कार्यकारणरूपेणावस्थानामीकारान्निर्हेतुकमेव कार्यमुत्पद्यत इति यदृच्छावादिनाम् , . १ ख. वः । अत्र । २ क. ग. ङ. दितिश्रु' । ३ ख. घ. ह । नायमिति । ४ क. ख. ग. घ... च. ज. शे ग°। ५ ख. ग. ङ. °न्छनिव । ६ग, ङ. च. युक्त्यन्नर । ७ ख. ध.. दादा दि° । ङ. छ. 'दाइप' । ज. द्वादिः । ८ ख.त्र चाऽऽत्तन. ए। ९ ख. ति.. द्वितीयस्य प्रथमपादे सू। १० ग. . ङ. त्वेत । ११ ग. तन्नरया । १२. क, ग. घ. छ. हेतुः । मः । १३ म. इ. युक्त्यन्तर । १४ ख या सन्य । १५ ख. कारणकार्यरु । - ।

·. ह १०.. १ प्र० खण्डः ऐतरेयोपनिषत् । ३१ असदेव कार्यमुत्पद्यते इति नैयायिकानाम् । उभयमप्यसदिति शून्यवादिनों पक्षः । आदिशब्देन सदेव कार्यमुत्पद्यत इति सांख्यादीनां परिणामपक्ष उक्तः । अत्र. पक्षश- ब्देन तत्तापक्षोक्तदोषा लक्ष्यन्ते । तत्रांसस्कारणपक्षे दध्यार्थिनां दुग्धाद्यन्वेषणं न स्यादिति दोषः । असाकार्यपक्षे स्वसतः सत्त्वापत्तिः शशविषाणादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्गश्च दोषः । परिणाम- यादे च तस्य पूर्वमेव कारणे सस्थाकुलालादिकारकव्यापारादिवैयध्य पूर्वमसत्त्वे कारणस्यै- वावस्थान्तरापत्तिलक्षणपरिणामत्वानुपपत्तिः । उत्पत्त्यनन्तरमसत्ये ततो व्यवहारासिद्धिरपरो- क्षवानुपात्तिश्चेति दोषः । उभयासले चोभयपक्षोक्तदोषास्ते विवर्तवादे न प्रसज्जन्त इत्यर्थः । यद्वाऽस्माभिर्ववर्तवादस्याङ्गीका परिणामादिपक्षाङ्गीकारे परपक्षीङ्गीकारलक्षणों दोषो भवे. दिति यच्छङ्कयते तन संभवतीत्याह--एवं च सतीति । सुनिराकृताश्चेति । विव- तवादस्यैव, परिग्रहेण पक्षान्तरेषु दोषसूचनादद्वितीयात्मनस्तद्विपरीतप्रपञ्चाकारताभिधायिन्या बहु स्यामिति श्रुत्या विवर्तवादस्यवः परिगृहीतत्वेन पक्षान्तराणा श्रुतिबाह्यत्वाच ते निरा- कृता भवन्तीत्यर्थः । काल्लोकानसृजतेंत्याह अम्मो मरीचार्मरमापोऽदोऽक्षः परेण दिवं यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः ॥ अम्भों मरीची मरमार्प इति । आकाशादिक्रमेणाण्डमुत्पाधाम्भःमभृती: लोकानसृजत । तत्राम्भःप्रभृतीस्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । अदस्तदम्भःशब्द- याच्यी लोकः परेण दिवं घुलोकात्परेण परस्तात्सोऽम्भःशब्दवाच्योऽम्भो- भरणात् । चौः प्रतिष्ठाऽऽश्रयस्तस्याम्भसो लोकस्य । धुलोकादधस्तादन्तरिक्ष यत्तन्मरीचयः । एकोऽप्यनेकस्थानभेदत्वादहुवचनभामरीचय इति । मरीचि- भिर्वा रश्मिभिः संबन्धाद । पृथिवी मगे नियन्तेऽस्मिन्भूतानीति या अधस्ता- पृथिव्यास्ता आप उच्यन्त आमोतेर्लोकाः । यद्यपि पश्चभूतात्मकत्वं लोकानां तथाऽप्यन्बाहुल्याइनामभिरेवाम्भो मरीचीमरमाप इत्युच्यन्ते । १४ १५ , १ क. ग. घ. ङ. तत्प'। २ क. ब. ड. सत्ताप। ३ ख. पारदै । ५ क. ग. घ. ङ. °णामित्वा । ५ ख. त्तिश्च दो १६ ख. दोषः। ते वि' क. रात्तत्व' । ८ ख क्षाना। ९ क. म. ङ. °णातदो। १० ख. °षो न सं। ११ क ग. 'छकन्येत त° । १२ क. त्वाचंते। १३ ख. र. च्यो लोकः । अणे भर' । च. 'च्य. लोके व्याप्यान्तर्भर'। १४ च: छः ज. भेद. दः । १५ खः शचि । १६ ख. घ. च्यन्ते । सर्वप्राणिकर्मफलोपादाना उपभोगस्थानभूना आ। १७ क. ग °दम्बुनाम।

·. ३२ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता- [१० ध्याये- लोकानां भौतिकवादण्डान्ततित्वाच्च भूतसृष्टितत्पञ्चीकरणाण्डसृष्टयनन्तरं तत्सृष्टिरिति गुणोपसंहारन्यायमाश्रित्याऽऽह---आकाशादिति । स्वयमेव व्याचष्ट - इति । तेषां लोकेष्वप्रसिद्धत्व दित्यर्थः । द्युलोकात्परस्ताये मेहरादयो लोका यश्च तस्याम्भसो लोक- स्याऽऽश्रयो द्युलोकस्ते सर्वेऽम्भाशब्देनोच्यन्ते । वृष्टयम्भसस्तत्र विद्यमानत्वादित्याह- अद इत्यादिना । अन्तरिक्षं मरीचय इत्यस्यार्थमाह–धुलोकादिति । मरीचिश- देन सुर्यकिरणसंबन्धादन्तरिक्षलोकं लक्षयित्वा तस्यैकत्वेऽपि प्रदेशभेदाद्वहुवचैनं युक्तम् । इदानी बहूनां मरीचीनां लक्षकत्वात्तत्कृतं वाहुल्यं गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्षकगतस्त्रीस्वमिवे- त्याह--मरीचिभिर्वेति । न तु मरीचिशब्देनान्तरिक्षलोकस्वीकारे मरीचिसंबन्धो निमि- चान्तरमुग्यत इति भ्रमितव्यम् । एतद्भिन्नस्य निमित्तान्तरस्य पूर्वमनुक्तत्वेन विकल्पार्थक- याशब्दायोगात् । आप . उच्यन्त इति । अधोलोकगसिभि राप्यमानत्वादानोते. र्धातोरयोगात्ते लोका आप इत्युच्यन्त इत्यन्धयः । ननूक्तानां लोकानां पञ्चभूतसंबन्धावि- शेषाद्भूतान्तरेण पृथिव्यादिनोपरितनलोका लक्ष्यन्तामन्तरिक्षस्य मरीचिव्यतिरिक्तपदार्थान्तरेण मेघादिनोऽपि संबन्धात्तेन स लोकः पृथिव्यास्ततोऽधोलोकानां च मरणाप्तिव्यतिरिक्तगमनादि- क्रियान्तरेणापि योगास्क्रियान्तरेण ते लक्ष्यन्तामिति शक्कते-यद्यपीति । भूतात्म- कत्वमिति । भूतसंबन्धित्वमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं मघादिपदार्थान्तरसंबन्धोऽपि वर्तत इत्यपि द्रष्टव्यम् | अम्भआदीनामेव तेषु लोकेषुः प्राचुर्यात्तरेव ते लोका लक्षणीयाः प्राचु. र्येण व्यपदेशा भवन्तीति न्यायादिति परिहरति-तथाऽपीति । अब्बाहुल्यादित्युपल- क्षणं मरीच्यादीनामपि बाहुल्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्नामभिरित्यत्रापि मरीयादिनामाभि, रित्यपि द्रष्टव्यम् । यथावतेऽवात्मकत्वेनाम्भआदिशब्दलक्षकत्वानुक्तेर्लोकानां, शङ्कानुपपत्तेमरी- यादीनामन्नामत्वाभावादप्शन्दस्याप्याप्तिक्रियार्थत्वोक्तेरनामवाभावेनानामभिरितिपरिहारा- नुपपत्तेश्चेति.। उपरितनलोकावृष्टिद्वारेणाऽऽगतमम्भ एवास्माभिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरमित्यस्मदृष्ट्याऽब्बाहुल्यमुपरितनलोकानाम लोकनीमिप्राण्यपेक्षयाऽधोलोकगामिना प्राणिनां पुराणेषु बाहुल्योकेर्बहुभिराप्यन्तेऽधोलोका, इत्यधोलोकेषु तत्कर्तृकाप्रपि बाहुल्यं .. पृथिव्यामृतिशीनं प्राणिनां मरणात्तस्यापि तत्र, बाढल्यमन्तरिक्षम्य तु मरीचिबाहुल्यं मृति- द्धमेवेति ज्ञेयम् । अम्भो मरीचीमरमाप इत्युच्यन्त इति । एतैर्नामभिरुच्यन्त इत्यन्वयः।.. , १ क. ग ङ. 'ष्टिस्तत्प।.२ ७. इति । अ°१३. ग. घ. ङ. चननियुक्त । ४. ख.त्कृत बा । ५ क. ग. ८. बन्धानिमि १६ क. नानि । ७ ख. घ. मित्तस्य । ८ ख. 'व्यादीनामुप। ९ क. ग. घ. ङ. ना सं. । १० ख. रेणैव ल'। व. रेणैव ते। ११ ख. इति द्र। १२ क. ग. ङ. षु तेषु लो । १३ क. अम्बुनाम। १५ क. ग. व. ङ, स्याऽऽप्ति । १५ ग.."गाम्यप। १६ ग, घ, °पि वा । १७ ख. त्यर्थः । .

·प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूताश्चतुरों लोकान्सृष्टवा-स ईश्वरः पुनरे- वेक्षतं । इमे न्वम्भ प्रभृायो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः। तस्मादेषां रक्षणार्थं लोकपालाल्लोकानां पालयितृन्नु सृजै सृजेऽहमिति । अत्राऽऽत्मा वा इत्युक्तात्मज्ञानेन संसारी मोचयितव्ययेन विवक्षितः । असंसारिणों • भोक्षानुपपत्तेः । संसारश्च संसरणाधिकरणलोकांस्तदुपाधिभूत लिङ्गशरीरं तदर्भिमानिनो देवांस्तदधिष्ठान स्थूलशरीर संसाररूपाशनायादीस्तदभिमानिनं तद्भोक्तारमन्तरेण नोपपद्यत इति तस्य सर्वस्य सृष्टिमयमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन क्रमेण वक्ष्यन्संसरणाधिष्ठानलोकसृष्टि- मुक्त्वा तत्पालयितृदेवतासृष्टयक्तिव्याजेन समष्टिस्थूलशरीरस्य समनिलिङ्गशरीरस्य तदमिमा- निनां देवानां च सृष्टिं वक्तुप,रभते-स इक्षतेति । तद्वयाचष्टे-सर्वप्राणीति । फलस्य तदुपादानस्य तत्साधनस्य चाविष्ठानभूतानित्यर्थः । अव्ययानामनेकार्थत्वान्नुशब्दस्तुश- ब्दाथ वैसक्षण्यं लोकानामाहेत्साह--इमे विति । अहमितीत्यक्षतेति पूर्वेणान्वयः । एवमीक्षित्वा- सोऽद्य एव पुरुष समुद्धृत्यामूर्छयत् । सोऽद्भय एवाप्पधानेभ्य एव पञ्चभूतेभ्यो येभ्योऽम्भःप्रभृतीन्सृष्टवास्तेभ्य एवेत्यर्थः । पुरुषं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्धृत्याभ्यः समुदाय मृत्पिण्डमिव कुलालः पृथिव्या अमूर्छन्{छितवान्सपिण्डितवान्स्वावयव संयोज- नेनेत्यर्थः। समष्टिलिङ्गशरीरस्य तदभिमानिनां विरडवयवजन्यत्वात्तदर्थ विराट्सृष्टिमाह-एक मीक्षित्वेति । यद्यपि लोकोत्पत्तः . पूर्वमेवाण्डोत्पत्तिरुक्ता इण्डमुत्पाद्याम्भःप्रभृतीलोकान सृजतेति भाष्येण तथाऽपि... सवोत्पत्तिरिहानूयते लोकपालसृष्टयर्थमिति न विरेषः इति भावः । अद्भय एवेत्येवकारार्थमाह-येभ्य इति । कुलालः पृथिव्याः सकाशान्मृपिण्ड. मित्यन्वयः । स्वावयवेति । भूतानां परस्परावयत्रसंयोजनमतिश्लिष्टसंयोगस्तेनेत्यर्थः । - १ कं. मे न त्वम्भः । २ क. ग. व. ङ. देतेषां । ३ क. लक३ । ४ ख. °सृष्टीक्षण द्वारा स । ५ क. ख.ब्दाथों । ६ क. ह ।न्विति । ग. ङ. ह । नु स्विति । ७ क. मित्य । ८ ख, 'नेभ्यः प । ९ ख. छ. °रुपाका । १० ख.. यमूर्छि । ११ क.ग. ङ. याम्पिण्डि । १२ ग. प. सगयो । १३ ख. भाष्यकारेण । १४ क. प. ङ. संपयो । ५ ·20 आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [१ मध्याये- समस्यतपत्तस्यागितप्तस्य मुखं. निरभिद्यत यथाऽण्डम् । ते पिण्डं पुरुपविधमुद्दिश्याभ्यतपत् । तदभिध्यानं संकल्पं कृतवानित्यर्थः । यस्य ज्ञानमयं तपः " इत्यादिश्रुतेः । तस्याभितप्तस्येवरसंकल्पेन तपसाऽभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं सुपिरमजायत । यथा पक्षिणोऽण्डं निरभिद्यतैवम् । विराडुत्पत्तिमुक्त्वा तदवयवेभ्यो लोकपालोत्पत्तिमाह-तं पिण्डमित्यादिना । तपःशब्देनाभिध्यानशब्दितं ज्ञानमुच्यते न कृच्छादीत्यत्र श्रुतिमाह-यस्येति । यस्य तपो ज्ञानमेव न कृच्छ्रदीत्यर्थः । मुखादाग्बाचोऽमि सिके निरभिद्यतां नासिकायां प्राणः प्राणादायुरक्षिणी निरभिद्यतामक्षीयां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कौँ निरभिद्यतां कर्णान्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशस्त्वनिरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमाय ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृद- यान्मनो मनसश्चन्द्रमा नामिभिरभिद्यत नाल्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नादेतो रेतस आपः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ उपनिपत्क्रमेण प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १॥ इति मग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गताद्वतीयारण्यके. चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ तस्मन्निभिन्नान्मुखाद्वाकरणमिन्द्रियं निरवर्तत तदधिष्ठाताऽनिस्ततो वाचो लोकपालः । तथा नासिक निरभिद्यताम् । नासिकाभ्यां प्राणः प्राणा- द्वायुरिति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च त्रयं क्रमेण निर्भिन्नमिति । अक्षिणी कौँ त्वग्घृदयमन्तःकरणाधिष्ठानं मनोऽन्तःकरणं नाभिः सर्व- प्राणवन्धनस्थानम् । तस्मादपानसंयुक्तत्वादपान इति पाय्विन्द्रियमुच्यते । - १ ङ. ज.. 'त् | अभि° । च. त् । अभितपनमभि । छ. °त् । अभितपनं सं. १२ ख. च, छ ज. इति श्रु । ३ च. स्माञ्च निमि। ४ क. ख. ग. व. णनिब।

·-- ६ २. वि० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् ।। ३५ तस्याधिष्ठात्री देवताः मृत्युः । यथाऽन्यत्र तथा शिश्नं निरभिद्यतः प्रजन- नेन्द्रियस्थानमिन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थत्वात्सह रेतसोच्यते रेतस आप इति ॥ इति श्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैत- रेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ततो.वाचो. लोकपालोऽग्निर्वागधिष्ठाता निरवर्ततेत्यन्वयः । यद्यपि वागादिकरणजातमप- चीकृतभूतकार्य न: मुखादिगोलककार्य तथाऽपि मुखाद्याश्रये तदभिव्यक्तेर्मुखाद्वागित्युक्तम् । नासिकाभ्यां प्राण इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणवृत्तिसहितं घ.णेन्द्रियर्मुच्यते.. । अधिष्ठान- मिति । गोलकमित्यर्थः । त्वग्गोलकम् । लोमेति लोमसहचरितं स्पर्शनेन्द्रियमुच्यते । ओषधिवनस्पतय इत्योषध्याद्यधिदेवता वायुरुच्यते । चित्तं तु चेतो हृदयं हृदयज्ञं चाहृद्- यज्ञं चेत्यादौ हृदयशब्दस्यान्तःकरणार्थत्वदर्शनान्मनःशब्देनापि तस्यैवाभिधाने पौनरुक्त्य. मित्यत आह-हृदयमिति । अन्तःकरणाधिष्ठानं हृदयकमलमुच्यत इत्यर्थः । सर्व. माणबन्धनस्थानमिति । गुदमूलमित्यर्थः । अपानशब्देन पाविन्द्रियलक्षणायां संबन्ध- माह-अपोनेति । ननु शिश्नं निरभिद्यतेति पर्याये शिश्नरेतसोरुत्पत्यभिधाने स्त्रीयो. न्यादेरुत्पत्तिरनुक्ता स्यादित्याशङ्कय शिश्नशब्देनोपस्थेन्द्रियस्थानं लक्ष्यते रेत इति तद्धि. संथित्वेन तत्सहितमुपस्थेन्द्रियमप्शब्देन तहक्षितपञ्चभूतोपाधिकः प्रजापतिश्चोच्यत इत्याह-यथेति । यथाऽन्यत्र पर्यायान्तरे स्थानं करणं देवता चेति त्रयमुक्तमेवमिहापि शिश्नादिशब्देस्त्रयमप्युच्यत इत्यर्थः । रेत इति । इन्द्रियमुच्यत इत्यन्वयः । तल्लक्षणायां संबन्धमाह-सह रेतसेति । रेतसा सहितं तत्संबद्धमित्यर्थः । संबन्धमुपपादयति- रेतोविसर्गार्थत्वादिति ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया- मैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ - अथ द्वितीयः खण्डः । ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णये प्रापतन् । ता एता अग्न्यादयो देवता लोकपालत्वेन संकल्प्य सृष्टा ईश्वरेणास्मिन्सं- सारार्णवे संसारसमुद्रे महत्यविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्युमहा- १. कः ग. घ. तोपि० । २ झ.तरत इति २० । ३ ख. 'थै तन्न मु। ४ घ. न . प्राणदर्शनात्प्राण । ५ क. °मुक्तम् । अ । ६ ख. ग शं थे । ७ क. ग. घ. ङ. 'लमित्यो ।” ८ क. खं. °णनिद । १ क. ग. घ. ङ. 'पान इतीति । ।

·.. आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमंता- [१ प्र०व्याये- ग्राहेऽनादावनन्तेऽपारे निरालम्बे विपयेन्द्रियजनितसुखलवलक्षणविश्रामे पञ्चे- न्द्रियार्थतृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोौं महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाहेत्यादि- कूजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे सत्यार्जवदानदयाहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेय- पूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्ग सर्वत्यागमार्गे मोक्षतीर एतस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्पतितवत्यः। एवं समष्टानामिन्द्रियाणां तदभिमानिदेवतानां चोत्पत्तिमुक्वाऽथ तासां देवतानां भोग- योग्याल्पव्याध्देिहसृष्टिं तेषु देवतानां भोगार्थ व्यष्टिरूपण प्रवेशं च विवक्षुस्तदुपोद्घातत्वेन क्षुत्पिपासयोः सृष्टिं दर्शयति-ता एता इति । तच्छब्दार्थमाह-अग्न्यादयं इति । एतच्छब्दार्थमाह-लोकपालत्वेनेति । अशनायादिसृष्ट्युपयोगित्वेनैतासां स्वरूपाज्ञा- नपूर्वकं संसारे ब्रह्माण्डरूपे पतितत्वमासक्तत्वं तन्मात्रस्वाभिमानेनं यद्वद्धत्वं तदाह -- अस्मिन्निति । अर्णवसादृश्यमाह-अविद्येत्यादिना । अविद्यादिप्रभवं दुःखमेव दुष्प्रवेशनगुणेनोदकभिवोदकं यस्मिंस्तीबरोगादय एव भयंकरत्वेन ग्राहा नक्रादयो यस्मि- स्तत्त्वज्ञानमन्तरण विनाशाभावादनन्तेऽज्ञानामुत्तरावध्यभावनापार विश्रामस्थानाभावेन निरा- लम्बे । समीचीनविश्रामस्थानाभावेऽपि तदाभासोऽस्तीत्याह-विषयेन्द्रियति । विष-:- येन्द्रियसंबन्धजनितसुखलेशरूपो विश्रामो यस्मिन्यञ्जेन्द्रियाणामर्थेषु विषयेषु शब्दादिषु या तंट् तृष्णा सैव मारुतस्तकृतो यो विक्षोभस्तेगोस्थितान्यनर्थशतानि विषयसंपादनादिना क्लेशास्त एबोर्मयो यस्मिन्महारौरवादय एवाने के निरया नरकविशेषास्तद्गतानां गर्भवासत- निष्क्रमणवाल्यादयी मरणान्ता येऽनेके निरया दुःखजनकत्वात्तद्गतानां च यानि हा हल्यादीनि कृषितानि स्वयंवनय आक्रोशनानि महावनयस्तदुद्भुतो महारवो यस्मिन् । महापातकाद्यनेकनिरयति पाठे महापातकजन्या निरया इति द्रष्टव्यम् । संसारार्णवस्यैवं- भूतत्वे तस्य तरणासंभवान्मोक्षशास्त्रानर्थक्यमित्याशङ्कया विवेकिनां तथात्वेऽपि विवेकिनां १३ सत्तरणोपायोऽस्तीत्याह--सत्येति । सत्यादयो य आत्मगुगास्त एव पाथेयं पथ्यशनंन्तेन र्णज्ञानमेवोडुपं प्लयो यस्मिन् । सत्सङ्गो गुरुसंपत्तिः सर्वत्यागः संन्यासस्तावत्र मागों ज्ञानोपप्रवृत्तितुर्यस्मिन्मोदो सति पुनः संसारार्णवस्पर्शाभावात्स एव तीवत्तीरं यस्मि- तस्मिन्प्रत्यक्षसिद्धेऽर्णव इत्यर्थः । अत्र पतनं नामाऽऽत्मस्वरूपाज्ञानेन संसारेऽहमभिमा- नेन सक्तत्वम् । १ ख. ग, व. ङ. च. तृष्णामारु° । २ क. ग. ध. ङ. च. तसहस्रोमिमाले महा। ३ क. ग. व. ङ..ह पातकाय । ४ क. ग. घ. त्याध्यात्म° । ज. 'त्याद्याध्यात्म । ५ घ. च. छ. सत्संयोगस । ६ क. ग. घ. ङ. पन्य द्या इ° 1.७ क भिधाने। ८ क. ग.न वद्ध'. ॥ ९८, ट. तृष्णा । १० क. ग. घ. ड. °सस्तनि । ११. ख. क्यमाश । १२ ग. ऊ. तर... १३.क. ङः यो येऽध्यात्न'..। १४ क. ख. पूर्ण ज्ञा'. । १५ क. गुरूपसत्तिः । १६.ख संगतिः स', । १७ व. वस्वाभा.! १८ ख. 'रभिव तीर । १९.ख. ट. नाम स्व' । २० क. हमित्यमि'। ". . -- - ....

·... -. ३७. द्विः खण्डः ऐतरेयोपनिषत् । तस्मादग्न्यादिदेवताप्ययलक्षणाऽपि या गतिव्याख्याता ज्ञानकर्मसमुच्च- यानुष्ठानफलभूता साऽपि नालं संसारदुःखोपर्शमायत्ययं विवक्षितोऽर्थोऽत्र । यत एवं तस्मादेवं विदित्वा परं ब्रह्माऽऽत्पाऽऽत्मनः सर्वभूतानां च यो वक्ष्यमाण- विशेषणः प्रकृतश्च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुत्वेन सर्वसंसारदुःखोपशमनाय वेदितव्यः । तस्मात् " एप पन्था एतत्कमतीतत्सत्यं यदेतत्परब्रह्मात्म- ज्ञानम् " | " नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति मन्त्रवर्णात् । ननु संसारार्णवपतितत्वं वक्ष्यमाणाशनायादियोग इत्यादिसर्वोऽपि बन्धस्तदभिमानिनो जीवस्य वक्तव्यों न देवतानाम् । न च तासामपि तत्राभिमानोऽस्तीति तदुक्तमिति शङ्कनी- यम् । तथाऽपि प्राधान्यतोऽभिमानिनं जीवं विहार्या प्राधान्यतोऽभिमानिनीषु तदुक्तेरभि- प्रायो वक्तव्य इत्यत आह- तस्मादिति । यस्मात्संसारार्णवपतितत्वं तासां तस्मादि- त्यर्थः । महारौरवाद्यनेकनिरयगति रवेति पाठ उक्तनिरयगतिर्थथा दुःखोपशमाय नालं तथा साऽपि नालमिति पूर्वेणान्ययः । तद्विवक्षाया अपि प्रयोजनमाह-यत एवमिति । एवं विदित्वेति । नालमिति विदित्वेत्यर्थः । आत्मनः सर्वभूतानां चाऽऽत्मा य आत्माः या इदमित्यादिना जगदुत्पत्त्यादिहेतुत्वेने यः प्रकृतः स परं ब्रह्म वेदितव्य इत्यन्वयः । नधेष पन्था एतत्कमैतद्रझैतत्सत्यमित्युपक्रम्योक्थमुक्थमिति वा इत्यादिना कर्मसंबन्धिसगु- णब्रह्मात्मज्ञानस्यैवोक्त वात्तस्यैव मोक्षसाधनत्वं नोक्तकेवलात्मज्ञानमात्रस्येत्याशङ्कयैष पन्धा इत्यादिना ब्रह्मात्मविज्ञानमेवोक्तं न कर्मसमुच्चितं ज्ञानं तस्योक्तवाक्येन संसारहेतुत्वावगमेन सत्यत्वायोगादित्याह-तस्मादेप पन्था इति । यस्मात्कर्मसहितस्य प्राणविज्ञानस्य संसारफलत्वं तस्मादेष पन्था इत्यनेन यदेतद्ब्रह्मात्मविज्ञानं तदेवोक्तमित्यन्वयः । विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्युतेऽयनाय " इत्यनेनापि केवलात्मविज्ञानव्यतिरिक्त- पथनिषेधादप्युक्तमेव ज्ञान पन्था इत्याह--नान्य इति । एष पन्था इति ब्रह्मात्मज्ञानमु. पक्रम्य मध्ये प्राणविज्ञानोक्तिस्तु प्राणोपासनया चित्तैकाग्र्ये सति तत्फलाच वैराग्ये सत्येष १४ । तमेव १ छ. ज. 'दुखापगना । २ च. शमनाये° । ३ छ. ज. 'येत्येवं वि । ४ ग. ङ, 'न से । च. °न स सर्व' 1. ज. अ. न स सं° । ५ झ. °वदुः 1. ६ छ. ज. शमाय । ७ क. ग. ङ. त्यं त३ । ८ ८ च. 'त्मविज्ञा' । ९ ट. पि. प्रधानतो । १० ट. °याप्रधानतो। ११ क. ग. व. ङ. शमनाय । १२.ख. ठ. न च यः । १३ क. ग. घ. ङ, ब्रह्मेति वे । १४. खः ट. 'देव' । १५ खः ट. त्मज्ञाः । १६ख. ट. 'ष इ° । १७ ख. ट. न पदेन' ! १८ र, ट, यद्ध' । १९ क. ग. घ. ड. 'यत इत्य । २० ख. ट. त्मज्ञा' । .

·३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र० ध्याये-- - पन्था इत्युपक्रान्तं मुख्यं ज्ञानं वक्तुं शक्यमित्यभिप्रायेणेति भावः । यद्यप्येतद्वाक्पव्याख्या- नावसरे कर्ममार्गोऽपि पथिशब्दार्थत्वेनोक्तस्तथाऽपि ज्ञानमार्गापायत्येन स उक्तो न प्राधा- न्येनेति भावः । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिवीजभूतं पुरुष प्रथमोत्पादितं पिण्डमात्मानमशना- यापिपासाभ्यामन्ववार्जदनुगमितवान्संयोजितवानित्यर्थः । तस्य कारणभूत- स्याश यादिदोपवत्त्वात्तत्कार्यभूतानामपि देवतानामशनीयादिमत्त्वम् ननु पिण्डस्याशनायादियोगे देवतानां कथं तद्वत्त्वं येन तासामन्नादनार्थम्यतनप्रश्नः स्याद्यस्मिन्प्रतिष्ठिता इत्यनेनेत्यत आह-तस्येति । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रति- ष्ठिता अन्नमदामेति । तास्ततोऽश यापिपासाभ्यां पीड्यमाना एनं पितामहं स्रष्टारमब्रुवन्नुक्तवत्यः। आयतनमधिष्ठानं नोऽस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्त्र । यस्मिन्नायतने प्रतिष्ठिता: समर्थाः सत्योऽन्नमदाम भक्षयाम इति । पितामहमिति । स्वजनकपिण्डजनकमित्यर्थः । अधिष्ठानमिति । समीरमित्यर्थः । ननु विराड्देह एवाऽऽयतनं वर्तत इत्याशङ्कय तस्यातिप्रौढत्वात्तमापूर्य तत्र स्थातुं वयमस- मर्था अन्नं च तदेहपर्याप्तं संपादयितुमसमर्था अतोऽस्मद्योग्य व्यष्टिदेहं. सृजस्वेत्युक्तवत्य इत्याह-यस्मिन्निति । यद्यप्यस्मदादिव्यष्टिदेहं विनाऽपि चरुपुरोडाशादिहविरदनमस्ति तथाऽपि तदपि हविरदनं व्यष्टिदेवतादेहमन्तरा नास्तीति भावः । तात्यो गामानयचा अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति । एवमुक्त ईश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो गां गवाकृतिविशिष्ट पिण्डं ताभ्य एवाद्यः पूर्ववत्पिण्डं समुद्धृत्य मूर्छयित्वाऽऽनयद्दर्शितवान् । ताः पुनर्गवाकृतिं दृष्ट्वाऽ. ब्रुवन् । न वै नोऽस्मदर्थमधिष्ठानायानमत्तुमय पिण्डोऽल न वै ।अलं पर्याप्तोऽत्तुं न योग्य इत्यर्थः । व्यष्टिदेहसृष्टिमाह-ताभ्य इति । मूर्छयित्वेति । निबिडतया परस्परावयवसयो- . ..- TH १. क. ग. तव्याख्या | २ ट. 'नायापि' । ३ रु. ख. नापि ४ ग. ङ. नादि । ५.ग. ङ. नादिः । ६ ग. व. ङ. छ. ज. नापि । ७ ग. ष्टिम। ८ व. देह! ९ क. ख. च. छ. ज. 'टाया । १० च. छ. ज. वै प। ११ छ. ज. सोऽत्तुमयों ।

·२.द्वि० स्वण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ३० १ .. जनेन सृष्टवेत्यर्थः । न योग्य इति । गोशरीरस्योपरिदन्तोनामभावेन . दूर्वादिमूलस्यो- रखातुमशक्यत्वादित्यर्थः । तात्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ॥ गवि प्रत्याख्याते ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न – नोऽयमलमिति पूर्ववत् । अश्वमिति । तस्योभयतोदन्तत्वेनोक्तदोषाभावादित्यर्थः । न चै नोऽयमलमिति । अवस्यापि विवेकज्ञानाभावादयोग्यत्त्रादित्यर्थः । तान्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन्सुकतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतं ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति ॥ सर्वप्रत्याख्याने ताभ्यः पुरुपमानयत्स्वयोनिभूतम् । ताः स्वयोनिपुरुषं दृष्ट्वा खिन्नाः सत्यः सुकृतं शोभनं कृतमिदमधिष्ठानं बतेत्यब्रुवन् । तस्मा- रपुरुपो वाव पुरुष एव सुकृतं सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात् । स्वयं वा स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमायाभिः कृतत्वात्सुकृतमुच्यते । ता देवता ईश्वरोऽब्रवीदिष्टमासामिदमधि- ष्ठानमिति मत्वा सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते । अतो यथायतनं यस्य यद्वंदना- दिक्रियायोग्यमायतनं तत्मविशति । गवाश्वग्रहयस्य सर्वतिर्यग्देहोपलक्षकत्वमभिप्रेत्योक्तम् --सर्वेति । स्वयोनिभूत- मिति । स्वयोनिभूतविराट्पुरुषदेहसजातीयमित्यर्थः । यस्मात्स्वकीयपरितोषद्योतकेन सुकृतं वतेत्यनेन शब्देन पुरुषदेहमुक्तवत्यस्तस्मात्तस्येदानीमपि सुकृतत्वमित्याह-तस्मादिति । स्वयं वति । ईश्वरेण स्वेनैव कृतं भूत्यादिकृतापेक्षया सुकृतं सुष्टु कृतमित्यर्थः । पृषोद- रादित्वात्स्वयमितिस्थाने सुशब्द इत्यर्थः । एवं व्यष्टिदेहसृष्टिमुक्त्वा तत्र करणानां देवतानां च व्यष्टिरूपेण प्रवेशमाह-ता देवता इति ! इष्टत्वे हेतुमाह-सर्वे हीति । आय- वनमिति । गोलकरूपं स्थानमित्यर्थः । अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्रावि- १ ड. 'रितनद । २ ख. ट: °न्ताभा । ३. ह.क्यत्यमित्य १४ ख. ट. 'ल्याने ता! : ५ ख. च. छ. ज..ठ. °ते तथैवाश्च । ६. ट. योनि पुः । ७ ज. निभूतं पु । ८ क. ग.. आलास्य य । ९ च. छ. ज.वना । १९ ख. उ. भूतं वि । •.

·n- आनन्दगिरिकृतीकार्सवलितशांकरभाष्यसमेता -१ अध्याये- - शदिशः श्रोत्रं भूत्वा कौँ प्राविशन्नोपधिवनस्प- तयो लोमानि अत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्दमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभि प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् । तथाऽस्त्वित्यनुज्ञा प्रतिलभ्येश्वरस्य नगर्यामिव बलाधिकृतोदयोऽग्निर्वाग- भिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनि मुखं माविशत्तथोक्तार्थमन्यत् । वायुनासिके आदित्योऽक्षिणी दिशः कर्णावोपधिवनस्पतयस्त्वचं चन्द्रमा हृदयं मृत्यु भि- मापः शिश्नं प्राविशन् । राज्ञोऽनुज्ञा प्रतिलभ्य बलाधिकृतादयः सेनापत्यादयो नगीं यथा प्रविशन्ति तद्वदीश्व- रस्यानुज्ञा प्रतिलभ्याग्निः प्राविशदित्यन्वयः । यद्यपि वागभिमान्यग्निर्न तु वागेव तथाऽपि तस्य वाचे विना प्रत्यक्षमनुपलब्धेस्तस्या अपि देवतां विना स्वविषयग्रहणसामर्थ्याभावात्त- योरेकलोलीभावेनाभेदोक्तिरित्याह-वागवति । यद्यपि देवतानोंमेवेश्वरेण · प्रवेशवादितस्त- थाऽपि करणविना तासां साक्षाददनादिभोगासंभवात्तेषामपि प्रवेशोऽर्थाचोदित एवेति तेषामपि स उक्तः । तमशनापिपासे अचूनामावाल्यामभिप्रजा- नहीति ते अब्रवीदेतास्व वां देवतास्वाक्ष- जाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्मा- 'यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेचास्यामशनापिपासे भवतः ।। इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मपटके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इति ऋग्ब्राह्मगारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यावशनीयापिपासे तमी- श्वरमतामुक्तवत्यावावाभ्यामधिष्ठानमाभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्वे- १ क ग. ङ. स्वित्याज्ञां । २ क. ग. ब. ङ. छ. ज. ता अग्न्याद' । ३ च. योऽ. ग्न्यादयोऽग्नि । ४ क.ग. घ. च. त्या स्वयो। ५. ख. ट. 'नामीश्व ६ के. ग. ब.. नायापि। ७ ट, ति स ते । ८ ट 'नायनि । ९ ख. ग. प. ङ. 'नापे। १० के. नीहाति चि. . .

·.. .२ द्वितीयः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ४१ त्यर्थः । स ईश्वर एवमुक्तस्ते अशनीयापिपासे अब्रवीत् । न हि युक्योर्भाव- रूपत्वाचेतनावद्वस्वनाश्रित्यान्नात्तृत्व संभवति । तस्मादेतास्वेवाग्न्याद्यासु वां युवा देवतास्वध्यात्याधिदेवतास्वाभजामि वृत्तिसंविभागेनानुगृह्णामि । एतासु भागिन्यौ यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्तस्यास्तेनैव भागेन भागिन्यौ भागवत्यौ वां करोमीति सृष्टयादावीश्वर एवं व्यदधाद्यस्मात्तस्मा- दिदानीमपि यस्यै कस्यै च देवताया अर्थाय हविगृह्यते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यावेव भागवत्यावेवास्यां देवतायामशनायापिपासे भवतः । इति श्रीमहोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरे- योपनिपद्भाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ अशनायापिपासयोरपि व्यष्ठिदेहेऽपि करणाधिष्ठातृदेवतासंबन्धं वक्तुं तयोः प्रश्नमवतार- यति-एवमिति । निरधिष्ठाने सत्याविति कारणीभूते विराड्देहेऽधिष्ठानविशेषो. यदि स्यादशनायापिपासयोरेग्न्यादीनां मुखादय इव तदा व्यष्टिदेहेऽपि तदेव स्यात्तयोरधिष्ठानं तेषामिव न स्वेतदस्ति । अतो निरधिष्टाने ते इत्यर्थः । विधत्स्त्रेत्यनन्तरं यस्मिन्प्रतिष्ठिते अन्नमदावेति शेषः । तत्राधिष्ठानविशेषस्तावावयोः कारणे समष्टिदेहेऽभावादिहापि नास्येव कारणपूर्वकत्वात्कार्येऽप्यधिष्ठानस्यादनं तु युवयोधर्मरूपत्वाद्धर्मिणमनाश्रित्य धर्मस्य स्वात- न्त्र्यायोगाच्चतनावीभूतदेवतागतमेवान्नादनं युज्योरित्याह-स ईश्वर इति । भाव. रूपत्वादिति । धर्मरूपत्यादित्यर्थः । धर्मिणोऽप्यचेतनस्य भोक्तृत्वादर्शनाच्चेतनाबद्वस्वि- त्युक्तम् । अध्यात्मेति । अध्यात्मदेवता व्यष्टिदेहंगतदेवता अधिदेवताः .. समष्टिपिराड्- देहगता हविर्भुजोऽग्न्यादयः प्रसिद्धास्तास्वित्यर्थः । वृत्तीति । भोगैकदेशदानेनेत्यर्थः । एतदेव स्पष्टी करोति-एतासु भागिन्याविति । साक्षाद्देवतामु भागवत्स्वायोगादेव- तामागेन' भागवत्त्वमशवत्त्वमुक्तमिति व्याचष्टे-यद्देवत्य इति । यद्देवत्यो यद्देवतासं- बन्धी यो भागः स्यात्तस्या देवतायाः संबन्धिना तेनैव भागेनेत्यर्थः । हविरादीत्यादिशब्देन तत्तदिन्द्रियविषयोऽपि गृह्यतः । करोम त्यनन्तरमुक्वेति शेषः । उक्कमर्थमिदानीतनव्यवहा- रेण दृढीकर्तुं तस्मादित्यादिवाक्यं तद्वयाचष्टे-यस्मादिति । यस्मात्सृष्ट्यादावेवं व्यद- धात्तस्मादित्यर्थः । हविग्रहणमुपलक्षणमविदैवतं हविगृह्यतेऽध्यात्मदेवतायै शब्दादिविषयो गृह्यत इति योज्यम् । मागिन्यावेवेति । यद्यपि शब्दादिविषयेण : हविषा चाग्न्यादिदेव- क. 'नापि । २ ख. ट. °स्त्वनाधेकृत्या' । ३ व. ङ. च. छ. ज..'तायै देवताया। ४ क. नापि ।,५.क. ग. घ. नारि । ६ ख. ट.. रणभू । . ७ ख. ङ. नापि' । क. ख. ट. °द्धर्मिभू । ९ क. ग. 'देहे गता। १० स. 'हगता. ११ ग. ध. ति'। भागे । .. 1 ९ -- १२ - १२ क. ग. घः तेन भा ।।

·3 ४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमंता- [१ प्र०ध्याये- तातृप्तौ तयोनीश एवं दृश्यते न तु तद्भःगेन भागित्वं तथाऽपि तयोः सर्वात्मना नाशे पुनः कालान्तरे ते न स्याताम् । अतः स्वरूपेण स्थितयोरे। तयोः कदाचिदिन्द्रियदेवतानां विष- योन्मुखतया प्रेरकत्वरूपं कार्योन्मुख्यं कदाचितदभावरूपोपशान्तिरित्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा च हविषा देवतातृप्तावशनीयापिपासयोरपि तृतिरुपशान्तिश्यत इति तद्भागेन भागवत्त्वमु. कमित्यर्थः । न च चक्षुरादिना रूपादिग्रहणदशायामशायापिपासयोर्न शान्तिदृश्यत इति न सर्वत्र भागवत्वं तयोरिति शङ्कयम् । क्षुत्पिपासातस्यानपानदर्शनश्रवणादिनाऽन्नपानंप्र- त्यासत्तिपरितोषेण मनसि तृष्णा शान्तेव भाति । न तु यथापूर्व बाधत इति चक्षुरादिष्वपि तयोर्भागवत्त्वमित्युक्तं सायणीयदीपिकायाम् । वस्तुतस्त्वशनीयापिपासाशब्देनेन्द्रियाणां स्वस्वविषयगोचरौ तृष्णाकामावुच्येते । अन्नमदामेत्यत्र.प्यन्नादनं स्वस्त्र विषयग्रहणमेव चक्षु. रादीन्द्रियदेवतानां मुख्यादनासंभवात् । तथा च रूपादिविषयग्रहणेन तत्तद्विषयगोचरयो- स्तयोः शान्तिरस्तीति सर्वेन्द्रियेष्वपि तयोर्भगवत्वं युक्तमिति । न चेन्द्रियदेवतातृप्तिव्यति- रेकेण न तयोः पृथक्तृप्तिर्दश्यत इति वाच्यम् । इन्द्रियदेवतानां स्वस्वविषयोन्मुखतया प्रेर- कत्वरूपकार्योन्मुख्यनिवृत्तिरूपोपशान्तिरेव पृथक्तयोस्तृप्तिरस्तीत्युक्तत्वात् । यद्यप्यर्णवप्रवेश- नमशनायादिमत्त्वं तन्निमित्तमन्नादनमित्यादि सर्व कार्यकरणसंघातपञ्जराध्यक्षस्य जीवस्य भोक्तुरेव नेन्द्रियदेवतानामशनीयापिपासादि तथाऽपि तस्य वस्तुतोऽभोक्तृब्रह्मभूतस्य स्वतो भोक्तृत्वायोगादिन्द्रियदेवताद्युपाधिकृतमेत्र तस्य भोक्तृत्वादिसर्वसंसार इति वक्तुं तेष्वेव तमारोप्य श्रुत्योच्यत इति न दोषः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया- भैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ' अथ तृतीयः खण्डः । , स ईक्षतेमे न लोकाश्च लोक- पालाश्चान्नमेश्यः सृजा इति । स एवमीश्वर ईक्षत । कथमिमे नु लोकाश्च लोकपालाश्च मया सृष्टा ३ १ क. ग. ङ. भागवत्वं त° । २ क. 'नापि । ३ क. तिरूप । ४ क ग. घ. ङ, "न्तिर्जायत । ५ क. नापि'। ६ क. नापि ।.७ क. ख. ग. स्ववि। ८ क. ग. प्यद । : ९ ख. घ. ट. 'णे त । १० के. नापि । ११ क. ख. दे. 'सादीनां त°। १२ च. ईक्षितवान् । --- ·20 3 E -- ३ तृ० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ४३ अशनीयापिपासाभ्यां च संयोजिताः । अतो नैपां स्थितिरन्नमन्तरेण 'तस्मा- दन्नमेभ्यो लोकपालेभ्यः सृजै सृज इति । एवं हि लोक ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे च स्वातन्त्र्यं दृष्टं स्वेषु तद्वन्महेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वात्सर्वान्प्रति निग्रहानुग्रहेऽपि स्वातळ्यमेव । एवं भोगसाधनसृष्टिमुक्त्वा भोग्यसृष्टिं वक्तुमारभते-स एवमिति । नुशब्दोतं वितर्क स्पष्टी करोति-लोका इत्यादिना । पूर्ववल्लोकॅलोकपालप्रार्थनां विना स्वयमेवान्नं स्रष्ट वितर्कितबानित्युक्तेः प्रयोजनमीश्वरत्वज्ञापनमित्याह-एवं हीति । सोऽपोऽयितपत्तायोऽमिततायो मूर्तिरजा- यत या पैसा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । स ईश्वरोऽन्नं सिसृक्षुस्ता एव पूर्वोक्ता अप उद्दिश्याभ्यतपत् । ताभ्योऽभि- तप्ताभ्य उपादानभूताभ्यो मूर्तिर्घनरूपं धारणसमर्थ चराचरलक्षणमजायतो- त्पन्नमन्नं वै तन्मूर्तिरूपं था वै सा मूर्तिरजायत । . अप इति । पञ्च भूतानीत्यर्थः । अभ्यतपदिति । एतेभ्यो भूतेभ्यो मनुष्यादीना- मन्नभृता बाह्यादयो जायन्तां मार्जारादीनामन्नभूतानि मूषकादीनि जायन्तामिति पर्यालोचनं संकल्पं कृतवानित्यर्थः । मूर्तिशब्देन करचरणादिमतोऽभिधाने बाह्यादेरग्रहणं स्यादत आह---घनरूपमिति । कठिनमित्यर्थः । नन्वमूर्तानामपि वायुचन्द्रकिरणादीनां सर्पा- दीन्प्रत्यन्नत्वमस्तीति तत्संग्रहार्थमाह-धारणसमर्थ चेति । शरीरधारणसमर्थमित्यर्थः । चरेति । चरं मूषकाद्यचरं ब्रह्यादीत्यर्थः । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तदिति पूर्वणा- न्वयः । तच्छब्दार्थम.ह-मूर्तिरूपमिति । तदनत्सृष्टं पराङत्यजिघांसत्तद्वाचाऽभिवृक्षत्त- नाशनोदाचा 'ग्रहीतुं स यनाचाऽग्रहै- प्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तदेनदन्नं लोकलोकपालाँनामर्थेऽभिमुखे सृष्टं तद्यथा मूषकादिर्मार्जा- रादिगोचरे सन्मम . मृत्युरन्नाद इति मत्वा परागश्चतीति पराङ्सदत्त- १.क. नाप । २ छ. ज. च. यो । ३ ६. ज. भवैभ्यो। ४ क. ख. ग. ङ. सृजा इ.1 ५ ख. च. छ. ज. द. हे स्वा" । ६ क. ग घ. ङ. प्रकटीक। ७ ख. ग. ट. 'कपा 1.८ क. ग. ङ. °ष्टुं त° । ९ ख. र. 'दानामपि स । १० क. तदनं सृष्टं । ११ ८. देतदभिसृष्टं । १२ क. ख. म. छ. ज. ट. देतद । १३ ८. ग. 'कपा । १४ च. लाभार्थ्य- भिमु बाष्टं सद्य । छ. ज. लान,यभिमुखे सृष्टं सद्य । १५ ङ. मभि । १६ व. सन्मे मृ । १२ .. -' ·E ४४ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र०व्याये- नतीत्याजिघांसदतिमन्तुमैच्छत्पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः । तदन्नाभिप्रायं मत्वा सं लोकलोकपालसंघातः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यांश्चान्नादा. नपश्यंस्तदन्नं वाचा बदनैव्यापारेणाजिघृक्षद्धहीतुमैच्छत्तदन्नं नाशक्नोन्न सम- र्थोऽभवद्वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुमुपादातुम् । स प्रथमजः शरीरी यद्यदि हैनद्वा- चाऽग्रहैष्यद्गृहीतवान्स्यात्सर्वोऽपि लोकस्तत्कार्यभूतत्वादन्नमभिव्याहृत्य हैवान्न- मत्रप्स्यत्ततोऽभविष्यत् । नें चैतदस्त्यतो नाशनोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छामः पूर्वजोऽपि । समानमुन्तरम् । शब्दादिभोक्तत्वमिन्द्रियदेवतोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्यभिप्रायेण तेषां शब्दादिभो- गमुक्त्वेदानीमन्नपानभोक्तृत्वमप्यमानवृत्तिमत्प्राणोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्यभिप्रायेण तस्याभोक्तृत्वं परिशेपानिर्धारयितुमाह-तदनदिति । सृष्टं तत्पराङ्सदत्यजिघांसदि- त्यन्वयः । परमदं व्युत्पादयति- परागञ्चतीति । उक्तार्थे दृष्टान्तमाह-यथेति । मत्वेत्यनन्तरं पर ङञ्चति तद्वदिति शेपः । अतिगन्तुमैच्छदिति । यद्यपि ब्रह्याद्यचे- तनान्नस्य नैवभिच्छा संभवति तथाऽपि भोक्तशरीरान्तर्न प्रविष्टं किंतु बहिरेव स्थितमित्यत्र तात्पर्यम् । कार्यकारणलक्षणः पिण्डस्तदन्नं वाचाऽजिवृक्षदित्यन्वयः । नन्विदानीमिवं प्रथ- ममेवापाननवानजिघृक्षा तस्य किमिति नाऽऽसीदिल्याशङ्कय तस्थेदानींतनशरीरापेक्षया प्रथमजत्वात्तदानी चापानेनान्नादत्वस्यानिश्चयात्तस्य वागादिनाऽनजिघृक्षा युक्तेत्याह-- प्रथमजत्वादिति । अस्मदाद्यपेक्षयेत्यर्थः । यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेत्युपक्रान्तस्य व्यष्टिशरीरस्य समष्टिपिण्डापेक्षया प्रथमजस्वाभावादपश्यन्नजानन्नित्यर्थः । वदनक्रियया प्रथमजैस्य पिण्डस्य कारणस्यान्नग्रहणासामध्ये कार्यगतासामर्थेन द्रढयति--स प्रथ- मज इति । अत्र प्रथममन्नपदं गृहीतवान्स्यादित्यत्र कर्मत्वेन संबध्यते । तत्का- यभूतत्वादिति । तदनन्तरभूतत्वादित्यर्थः । इदानींतनशरीरस्य पूर्वकालीनव्यष्टिशरीर- कार्थत्वाभावादिति । अभिव्याहत्येति । वाचकशब्देनाभिधायेत्यर्थः । पूर्वजोऽपीत्यस्य नाशक्नोदिति पूर्वेणान्वयः । तत्प्राणेनाजिघृक्षत्तन्नाशकोमाणेन ग्रहीतुं स यनित्यागेनाग्रहष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्य- . १ ख. त्वा लोकपा । २ छ. ज. °कपा । ३ च. 'द्वारे । ४ च. यद्धद्वत्तदनं याचा 1.५ . च. न त्वैत । ६ क. ग. धिकमात्म° । ७. ख. ट.. देनदि । ८ क. म. टं परा' । ख. ° सत्य' । ९ ख. व. 'दजि° ! १० क. ग. ध. . शङ्कचेदा । ११ क, ग. . . या स्न म । १२ क. ग्रा. °दनत्व । ३ क. ग. ङ. जपि ।

·४ ३४०.खण्डः } ऐतरेयोपनियत् । ४५ तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत्तन्नाशलोचक्षुपा ग्रहीतुं स यदैन- शक्षुषाऽग्रहैष्य दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्तच्छोत्रेणाजि- घृक्षत्तन्नाशनोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यदैनच्छोत्रेणाग्रहै- ध्यच्छ्रुत्वा हैयान्नमत्रप्स्यत्तत्त्वचाऽजिघृक्षत्तन्नाशक्नो- त्वचा ब्रहीतुं स यद्धैनत्वचाऽग्रहैष्यत्पृष्ट्वा हैवान्नम- त्रप्स्यत्तन्ननसाऽजिघृक्षचनाशक,न्मनसा ग्रहीतुं स यदैनन्मनसाऽग्रहेप्यङ्ग्यात्या हैवान्नमत्रप्स्यत्तच्छि- श्नेनाजिघृक्षतन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रही स यद्धैन- च्छिश्नेनाग्रहप्यविसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तदपानेना- जिघृक्षत्तदावयसैपोऽन्नस्य ग्रहो यदायुरन्नायुवा एष यदायुः। तत्याणेन तच्चक्षुषा तच्छ्ोत्रेण तत्त्वचा तन्मनसा तच्छिश्नेन तेन तेन करणव्यापारेणान्नं ग्रहीतुमशक्नुवन्पश्चादपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तदन्नमाज- वृक्षत्तदावयत्तदन्नभेवं जग्राहाशितवान् । तेन स एपोऽपानवायुरन्नस्य ग्रहोऽ. नग्राहक इत्येतत् । यद्वायुर्थी वायुरन्नायुरन्नवन्धनोऽन्नजीवनो वै प्रसिद्धं स एप यो वायुः। प्राणेन घ्राणेनामिप्राण्याऽऽघ्रायेत्यर्थः । अगनेनेति । मुखच्छिद्रेणान्तर्गच्छता वायु- नेत्यर्थः । अन्नात्तृत्वपि. श्वसनवृत्तिमतः प्राणस्य धर्मो नाऽऽत्मनः स्वत इत्येतत्तदैनत्सृष्टं पराङित्योदिनोक संदर्भस्य प्रयोजनमुपसंहरति--तेन स एष इति । येन कारणेनापा- नेनान्नमशितवांस्तनेत्यर्थः । अपानवृत्तिमतः प्राणस्यान्नग्राहकत्वं प्रसिद्धया द्रढीकर्तुमन्नायुरिति वाक्यं व्याचष्टे ---अन्नायुरिति । अन्नमदामेत्यादिश्रु यन्तरे प्राणस्यान्नायुष्वं प्रसिद्ध- . ४ मित्यर्थः । स ईक्षत कथं विदं महते स्यादिति स ईक्षत १ क. क्षुष्यामः। २ च.ोऽयं वा1३ ङ. च. मपश्व'। ४ ख.ट. °देतत्सृ ५ ख.. ट. 'नोक्तम् । अस्य से । ६ ग. तं सदनस्य प्र' ।।

·४६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता- [१५० ध्याये- कतरेण प्रपया इति स ईक्षत यदि वाचाऽ- भिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुपा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानाध्यपानितं यदि शिश्शन वितृष्टमथ कोऽहमिति । स एवं लोकलोकपालसंघातग्थितिमन्ननिमित्तां कृत्वा पुरपौरतत्पालयित. स्थितिसमा स्वाभीवेक्षत । कथं नु केन प्रकारेणेति वितर्कयन्निदं महते मामन्त- रेण पुरस्वामिनम् । यदिदं कार्यकारणसंघातं कार्य वक्ष्यमाणं कथं नु खलु मामन्तरेण स्यात्परार्थं सत् । यदि वाचाऽभिव्याहृतमित्यादि केवलमेव वाग्व्य- वहरणादि तनिरर्थकं न कथंचन भवेदलिस्तुत्यादिवत् । पौरवन्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थ सत्तत्स्वामिनमन्तरेणासत्येव स्वामिनि तद्वत् । तस्मा- न्मया परेण स्वामिनाऽधिष्ठात्रा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्त्रा भवितव्यं पुर- स्येव राज्ञा । यदि नामैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं परार्थिनं मां चेतनमन्तरेण भवेत्पुरपारकार्यमिव तत्स्वामिम् । अथ कोऽहं फिंस्वरूपः कस्य वा स्वामी । यद्यहं कार्यकारणसंघातमनुप्रविश्य वागाद्यमिव्याहृतादिफलं नोपलभेय राजेव पुरमाविश्याधिकृतपुरुषकृताकृतावेक्षणम्, न कश्चिन्मामयं सन्नेवरूपश्चेत्यधिग- च्छेद्विचारयेत् । विपर्यये तु योऽयं वागाधभिव्याहृतादीदमिति बेद स सन्वे- दनरूपश्चेत्यधिगन्तव्योऽहं स्याम् । यदर्थमिदं संहतानां वागादीनामभि- व्याहृतादि । यथा स्तम्भकुड्यादीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैरसंहतपरा- थत्वं तद्वदिति । एवमीक्षितोऽतः कतरेण प्रपद्या इति । प्रपदं च मूर्धा चास्य संघातस्य प्रवेशमार्गावनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकारणसंघातलक्षणं पुरं प्रपचे प्रपद्येयमिति (धेयेति)। 13 १ छ. ज. °थं स ईक्षत कथं नु । २ ग, ङ. ज. 'तं व । ३ क. ग. व. छ. त्यादीव । पौ। ४ ग. ज. सत्स्वा । ५ क. ग. व. °र्थत्वात्पराः । ६ग..ध. छ. ज. परमाथि । ङ. पर- मर्थि । क. ख. द. °नमन्तरेण । अ°। ८ चः छ. ज. किंरू। ९ ङ. च. छ. ज. यंकर। १० क. ग. च. त्वं सत्त । ११ च. न. °त्वाऽन्तः क । १२ ख. च. छ. ज. ण। प्रपदं । १३ च, छ. ज. यंकर । ।

·त :. " ग. ङ. त्वमित्या । १२ क. ख. ट. "तीक्ष। १३ क. ग... क्त्वा मत्स्वरू। ३ तृ० खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ૪૭ । एवं भोगादिकरणभूतानां लोकानां भोगायतनस्य समष्टिव्यष्टिशरीरस्य भीगोपकरणानां 'चागादीनां समष्टिशरीरे लोकपालवेन व्यष्टिशरीरे करणाधिष्ठ तृत्वेन च स्थितानों देवतानां भोगे प्रेरकयोरशनायापिपासयोस्तत्प्रयुक्तस्य करणनिष्ठस्य शब्दादिविषयग्रहणलक्षणस्य भोग- स्यापनिवृत्तिमत्प्राणनिष्ठस्यान्नपानग्रहणलक्षणस्य च भोगस्याऽऽन्मनः संसारित्वसिद्ध्यर्थ सृष्टिमभिधायेदानी संसारिणं भोक्तारं दयितुं स्रष्टुश्विरस्य विचारं दर्शपितुं स. ईक्षतेति- वाक्यं तद्वयाचष्टे-स एवमिति । पुरस्य पौराणां पुरवासिना तत्पालयितणां राजनियुक्ताधि- कारिणां स्थितिसमां तत्तुल्यामन्ननिमित्तामन्नाधीनां संघात स्थिति कृत्वेयन्वयः । कृत्युप- लक्षणं लोकादीन्सृष्ट्यपि द्रष्टव्यम् । पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थमाह---यदिदमिति । वक्ष्य- माणमिति । वाचाऽभिव्याहृतमित्यादिना वक्ष्यमाणमभिव्याहरणादिकमित्यर्थः । तु. गर्भितमिदंशब्दार्थस्य विशेषणम्-परार्थं सदिति । परार्थत्वात्परमथिनं मामृते.कथं स्यादित्यस्यैवार्थस्य कथंशब्दसूचितं व्यतिरेकमाह--यदीति । फेवलं भोक्तृरहितव्यवह- रणादि यत्तन्न कथंचन भवेत्कथंचिदपि न भवेदित्यन्वयः । तत्र हेतुः-निरर्थकमिति । अर्थयत इत्यर्थः । पचाद्यजयिता पुरुषस्तद्रहितमित्यर्थः । अर्थयिता हि पुरुषः स्वस्थ प्रयो- जनसिद्धयर्थं वागादिकं प्रेरयति । तदभावे प्रेरकाभावाद्वाग्व्यवहारादिकं न भवेदित्यर्थः । यद्वाऽर्थः प्रयोजनमर्थिनोऽभावे तस्यार्थवाभावान्निष्प्रयोजनं सत्तन्न भवेत्प्रयोजनप्रयुक्त वा- सर्वप्रवृत्तरिति । तत्र दृष्टान्त:----बलिस्तुत्योंदिवदिति । एतदेव विवृणोति-पौरेति । अत्र यथाशब्दो द्रष्टव्यः । यथा परादिभिः प्रयुज्यमानं बलिस्तुत्यादिकं स्वामिनमन्तरेण न भवेत्तद्वदित्यन्वयः । स्वामिनयन्तरेणेति । अस्य व्याख्यानमसत्येवेति । विचारस्य फलमाह-तस्मादिति । परेणार्थादन्येन स्वामिनाऽर्थिना वागादिव्यवहारकृतोपकारभाजाs. धिष्ठात्रा । वागादिप्रेरकेणा (कत्वेना) धिष्ठातत्वं चायस्कान्तबच्चेतनस्य संनिधानमात्रमेव साक्षितया न व्यापार इत्याह-कृतेति । कृताकृतयोस्तत्फलस्य चेत्यर्थः । फलसाक्षित्वमेव भोक्तृत्वमपीत्याह-भोक्त्रेति । राज्ञेयस्येतिपदाध्याहारेणेक्षतेति पूर्वेणान्वयः । एवं वाग्व्यवहरणादिकार्यसिद्धयर्थ मया प्रवेष्टव्यमित्युक्त्वाऽऽत्मस्वरूपबोधार्थं च मया प्रवे. ष्टव्यमिति वक्तुं स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतमित्याद्यथ कोऽहमित्यन्तं वाक्यं तत्प्र- वेशप्रयोजनकथनार्थत्वेन कथं विदमितिक्यितुल्यत्वात्स ईक्षत कतरेणेतिवाक्येन व्यव- हितमपीहवाऽऽकृष्य व्याचष्टे-यदि नामेति । संहतस्य वागादिलक्षणस्य कार्यस्य १ क. ग. घ. ङ. त्वेनावस्थि । २ क. ग. ब. ङ. नां च देवानां । ३ ग. नापि । ४ ख. 3. 'चारांशं द' । ५ ख. उ. क्यं व्याच° । ६ ख. ट. त्यतार्थि । ७ ग. ६. 'रमाथि 1 ८ ख. ट. तव्याह । ९ क. घ. °त्यादीवति । १. क. प. ङ. 'दिग। ११ . - . ग. वाक्यं तु ।

·1 ४८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-१ प्र०व्याये--. परार्थत्वं परोपकाररूपाभिव्याहरणादिकारित्वं परार्थिनमुपकारभाजमन्तरेण भवेदित्यर्थः । अनेन यदि वाचैव केवलयोऽभिव्याहृतं भवेदित्येवकाराध्याहारेण वाक्यं योजितम् । एव- मुत्तरत्रापि यदि पाणेनैवाभिप्राणितं भवदित्यादि द्रष्टव्यम् | अभिप्राणितमाघातमभ्यपानि- तमन्तर्गतं भक्षितमित्यर्थः । उक्तमेव वाक्यार्थं स्पष्टी करोति यद्यहमित्यादिना । अर्थ सन्निति । अयमात्माऽस्ति स चैवरूपश्चति नाधिगच्छेदित्यर्थः । अप्रवेशे स्वस्या- धिगमो न स्यादित्युक्वा प्रवेशे तु सोऽस्तीति प्रवेशफलमाह-विपर्यये विति । प्रविश्या- भिव्याहृताद्युपलम्भे वित्यर्थः । वेदनरूपः संश्चत्यधिगन्तव्योऽहं स्यामित्यन्वयः । वेदन- रूपत्वमुपपादयति-योऽयमिति । योऽयं वागाद्यभिव्याहृतादि वेद स वेदनरू । इत्यधिग- न्तव्यः स्यामित्यन्वयः । न च वेदितुः कथं वेदनरूपत्वमिति वाच्यम् । वेदितुरवेदनरूपत्वे तस्य थेदनान्तरकर्मत्वं वाच्यम् । तस्मिन्वेदने वेदितव कर्ता चेदेकस्मिन्वेदितार कविं कर्मत्वं च विरुद्ध प्रसज्येत । अन्यो वेदिता कर्ता चेत्तस्याप्यन्यो वेदितत्यनवस्था स्यादिति वेदितु- र्चेदनरूपत्वं सिध्यति । अत एव श्रुत्यन्तरे यो वेदेदं जिवाणीति स आत्मेति प्रातृप्रेयघ्राणवे. दनस्याऽऽत्मत्वमुक्तमिति भावः । तस्य वेदनरूपत्वे प्रमाणमुक्त्वाऽस्तित्वे प्रमाणमाह-यदर्थ- मिति । संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि यदर्थ सोऽन्यों वागादिभिरसंहतः संधेयधि.. गन्तव्य इति पूर्वेणान्वयः । संहतानामसंहतपरार्थवे दृष्टान्तमाह-यथेति । एतदुक्तं भवति- वांगाद्यभिव्याहृतादि स्वासंहतपरार्थ भवितुमर्हसि संहतत्वाकुडया दिवसासादादिवञ्चेति । तद्वदित्यनन्तरं श्रुतिगतं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् । भाष्ये तु स्पष्टतया त्यक्तम् । प्रयो. जनद्वयवशात्प्रवेशस्य कर्तव्यत्वे सिद्धे प्रवेशद्वारस्य. विचारस्यावसर इतीदानी स ईक्षत कतरेणेतिवाक्यं व्याचष्टे-एवमीक्षित्वोति । अत इति । यतः प्रवेशस्य वागादिव्य. वहारसिद्धिर्मस्वरूपबोधश्चेतिप्रयोजनद्वयसिद्धयर्थ कर्तव्यत्वमत इत्यर्थः । अन्तरितिपाठे शरीरस्यान्तः प्रपद्या इत्यन्वयः । कतरेणेत्पिदं गृहीत्वा तद्वय ख्यातुं मार्गद्वयं दर्शयति- प्रपदं चेति । इदानी गृहीतं पदं व्याख्याति-अनयोः कतरेणेति । प्रपद्या इत्यनन्तरं श्रीनं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् । स एतमेव सीमानं विदातया द्वारा प्रापद्यत । एवमीक्षित्वा न तावन्मद्भत्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवेशमार्गेण प्रपदाभ्यामधः प्रपद्ये । किं तर्हि पारिशेष्यादस्य मूर्धानं .. १ ग. ब. परमर्थि । ङ. परमार्थि' । २ ग. व. °या व्या' । ३ ख. द. स एवं । ४ ङ लम्भ इत्य । ५ क. वेन त । ६ ङ. 'रवि' । ७ ख. सिद्धिः सत्स्व ८ क. ग. ङ. व्यतेत्य° । ९ छ, ज, 'मम भृत्य । १० ख.ट. °मार्गप्र ।

·४९ . ३.४० खण्डः ] ऐतरेयोपनिपत्। विदार्य प्रपद्येयमिति लोक इवेक्षितकारी स स्रष्टेश्वर एतमेव मूर्धसीमानं केश- विभागाचसानं विदार्य च्छिदं कृत्वैतया द्वारा मार्गेम लोकं कार्यकारणसं घातं मापद्यत प्रविवेश । अनन्तरं स ईक्षत यदि चाचेत्यादिवाक्यं पूर्वमेव व्याख्यातमिति तदुत्तरं स एतमेव. सीमानमिति वाक्यं व्याख्यातुं तदपेक्षितमाह-एवमीक्षित्वेति । पर्यालोच्येत्यर्थः । भृत्यस्य प्रवेशमार्गेण स्वामिनः प्रवेशोऽनुचित इत्यनेनैव मार्गेण प्रवेश निश्चितवानित्याह- न तावदिति । अस्येति । पिण्डस्येत्यर्थः । प्रपद्येयमित्यनन्तरं निश्चित्येति शेषः । एवमपेक्षितमुक्वा स एतमिति वाक्यं व्याचष्टे- इति लोक इवेति । एवमीक्षित्वा मुर्धानं विदार्य प्रपद्येयमिति निश्चित्येमं संघातं प्रापद्यतेत्यन्वयः । सैषा विघतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम् । सेयं हि प्रसिद्धा द्वाः । मूनि तैलादिधारणकाले तद्रसादिसंवेदनात् । सैषा विदृतिर्विदारितत्वाद्विति म प्रसिद्धों द्वाः । इतराणि तु भोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वान्न समृद्धीनि नाऽऽनन्दहेतूनि । इदं तु द्वार परमेश्वरस्यैव केवलस्येति । तदेतनान्दनं नन्दनमेव नान्दैनमिति देयं छान्द- सम् । नन्दत्यनेन द्वारेण गत्वा परस्मिन्ब्रह्मणीति । ननु नव वै पुरुष प्राणाः सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौ नवद्वारे पुरे. देहीत्यादिषु द्वारनवकं प्रसिद्धं न तु मूर्धनि द्वारान्तरमिल्पाशङ्कय प्रत्यक्षतस्तयोर्धमायन्नमृतत्वमेतीतिश्रु- तितश्च तस्य द्वारस्य प्रसिद्धेनैवभिति वक्तुं सैषेति वाक्यं तदूधाचटे-सेयमिति । प्रत्यक्षतः प्रसिद्धि सैषेति पदाभ्यां दर्शयति-नीति । भूर्धनि चिरं विषक्षतैलादि- धारणकाले तिक्तादितद्रससंवदेनं दृश्यत इति सा द्वाः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धेत्यर्थः । न केवलं द्वारः प्रत्यक्षत एवं प्रसिद्धिः किंतु तस्या विदृतिरितिनाम्नाऽपि प्रसिद्धिरित्याह-विहति- रिति । अनेनेश्वरेण स्वप्रवेशार्थमसाधारणतया विदारितवान्म मृत्यस्थानीयचक्षुरादिपवेश- द्वारैः सह नव पै पुरुषे प्राणा इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिषु परिगणितमित्युक्तम् । श्रौतप्रसिद्धि ६ - . ... । - १ ख. ङ. री यः स । २ ख. ड. श्वरः स ए°। ३ च. ज.मं का ४ ग. घ. ङ. च. छ. जः कर'। ५ ख. ट. हे । लो । ६ ङ. °यं । ७ व. ट. मर्धनि । ८ घ.. च. छ. ज. °लेऽन्तस्तद्र । ९ छ. ऊ. °द्धा । इ° । १० छ. ज. 'बादीनि दा । ११ छ. 'मृद्धिनन्दनई । १२ के. च. नि नन्दनहे' । १३ ५. न्दनई । १.४ छ. ज. "न्दनं दे । १५ छ. ज. °न्दन्त्यने । १६ ग. छ. “त्वा स्मि । १७ ग. ब. ह. 'सिद्धं से । १८ स.. मूर्धनीति । १९ के. मूर्ति । २० क. ग. पते । २१ ख. घ. ति१२२ क. ग.

·" f- ५० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता- [.१ प्र० ध्याये-- वक्तुं तदेतन्नान्दनमिति वाक्यं तंत्रतदेव नान्दनं नान्यानीत्युक्तमिति कृत्वा व्याचष्टे- इतराणि विति । समृद्धीनीति । सम्यगृद्धिरानन्दो येषु तानीति विग्रहः । हेतु- शब्ई भावप्रधानं स्वीकृत्याऽऽनन्दं प्रति हेतुस्वं येषामिति बहुव्रीहिणा हेतूनीति नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । नन्दत्यनेन द्वारेण · गत्वेति । अनेन तयोर्धमायन्नमृतत्वमेतीतिश्रुती प्रसिद्धिर्दर्शिता । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वमा अय- मावसथोऽयमावसंथोऽयमावसथ इति ।। तस्यैवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्य जीवेनाऽऽत्मना राज्ञ इर्वं पुरं त्रयं आवसथाः । जांग- रितकाल इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः। स्वमकालेऽन्तर्मनः । सुषुप्तिाले हृद- याकाश इत्येतद्वक्ष्यमाणा वा त्रय आवसथाः । पितृशरीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरमिति । त्रयः स्वमा जाग्रत्स्वमसुघुप्त्याख्याः। ननु जागरितं प्रबोधरू- पत्वान्न स्वमः । नैवम् । स्वम एव । कथं परमार्थस्वात्मप्रवोधाभावात्स्वमवदस- द्वस्तुदर्शनाच्च । अयमेवाऽऽवसथश्चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः । मनोऽन्तरं द्वितीयः । हृद- याकाशस्तृतीयः । अयमावसंथ इत्युक्तानुकर्तिनमेव तेषु ह्ययमावसथेषु पर्याये- णाऽऽत्मभावेन वर्तमानोऽविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रसुप्तः स्वाभाविक्या न प्रबु- ध्यतेऽनेकशतसहस्रानर्थसंनिपातजदुःख मुद्राभिघातानुभवैरपि । ईश्वरस्यैवं प्रवेशमुक्त्वा तस्य पूर्वोक्तकार्यकारणसंधातोपाधिकं संसारमाह-तस्यति । एवं पुरं सृष्ट्वा जीवेनाऽऽमना प्रविष्टस्य तस्य राज्ञ इव त्रय आवसथाः क्रीडास्थानानीत्य- न्वयः। तान्येवाऽऽह-जागरितति । चक्षुरिति । चक्षुर्गोलकमित्यर्थः । मन इति । मनसोऽधिकरणं कण्ठस्थानमित्यर्थः । कण्ठे स्वप्नं समादिशेदितिश्रुतेः । हृदयाकाश इति । हृदयावच्छिन्नभूताकाश इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मण्येव सुषुप्तौ जीयो वर्तते सता सौम्य तदा संपन्न इति श्रुतस्तथाऽपि ब्रह्मणोऽपि हृदयविकाशेऽवस्थानात्तत्संन्नोऽपि तत्रैव वर्तत इति तथोक्तम् । अन्यथा हृदयाकाशंशब्देनैव दहराधिकरणन्यायेन ब्रह्मा- "मिधाने तस्य त्रयः स्वमा इति वक्ष्यमाणस्वप्नतुल्यत्वानुपपत्तिरित्यत एव पक्षान्तरमाह- ૧૨ .१६ । क. ख. तद्वैत । २ क, ङ. ति। त'। ३ क. ग. ब. डं शितेति । ई . ४ च. व स्व पु। ५. स्व. ट. °षुप्ता। क. ख. ग. घ ङ.ट. °काल इदं ह' । ७ क. ख. ग. य. ङ. च. ट. शामित्ये! ८ च..त्यते वक्ष्यः । १ न. च. छ. ट ‘प्ताख्यःः। १० ख. ट. स्तुत्वद । ११ छ. ज. मनश्चान्त । ट. मन अन्त । १२ छ ज. 'ढं सु°1 १ . र. व. यंकर । १४ क. ग, घ, ङ. स्य रा । १५ ग घ, ङ. माविशे° । १६ खं. टे. सौम्य । १७ ख. ट. याका । १८ क. ग. व. ङ. पत्र --- ·. .. ३ तृ० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । वक्ष्यमाणा वेति । तानेवाऽऽह-पितृशरीरामिति । नन्वात्मा वा इदमेक एवेयद्विती- यत्वेनोक्तस्य कथमावसथयोग इत्याशङ्कयो ऽऽवसथानां मृषात्वान पारमार्थिकाद्वितीयत्वा- योग इति वक्तुं त्रयः स्वमा इत्युक्तं तद्वयाचष्टे-त्रयः स्वमा इति । स्वमतुल्या इत्यर्थः। जाग्रदित्युपलक्षणं पित्रादिशरीरत्रयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तेषां स्वप्नतुल्यत्वं नास्तीति शङ्कते- नन्विति । अत्रापि शरीरत्रयमित्युपलक्षितं तर्पबोधस्य स्वप्नप्रबोधतुल्यत्वात्स्वमत्वमेवे. त्याह-नैवमिति । तथा प्रसिद्धिर्नास्तीति शङ्कते--कथमिति । अविवेकिनां तथा. प्रसिद्धयभावेऽपि विवकिनां तहलक्षणत्वात्तथा प्रसिद्धिरस्तीत्याह --परमार्थेति । वस्तु. तत्त्वतिरोधानेनासद्वस्तुप्रतिभासः स्वप्न इति तल्लक्षणं जागरितमपि तथाभूतमेव ब्रह्मस्वरू- पतिरोधानादविद्यमानजगप्रतीतश्चेत्यर्थः । अन्तरं यन्मनस्तद्दितीय आवसथ इत्यन्वयः । अयमावसथ इत्यादिनाऽर्थान्तरं नोच्यते । प्रासादभूमिकावदुपर्यधोभावेन स्थिता एव चक्षु- रादयोऽङ्गुल्या निर्दिश्य प्रदयन्ते बाह्यावसथभ्रानिवारणायेत्याह--अयमावसथ इत्यु- तानुकीर्तनमेवेति । नन्वावसथशब्दस्य गृहविशेषवाचिनः कथमक्ष्यादिषु प्रयोग इत्या- शङ्कयाऽऽवसथस्थस्यैवैषु स्थितस्य दीर्घनिद्रादर्शनातेषु सुखं सुप्तस्येव शीघ्रप्रबोधादर्शना- गोण्या वृत्याऽऽवसथत्वमाह--तेपु ह्ययमिति । स्वाभाविक्याऽविद्ययेत्यन्वयः । अनुभवे- रित्यनन्तरमित्येत आवसयों उच्यन्त इति शेपः । स जातो भूतान्यभिव्यैख्य- किमिहान्यं वावदिपविति। स जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतान्यभिव्यख्यद्व्याकरोत् । ननु जागरितादिकं भूतकार्यस्य कार्यकारणसंघातस्य धर्मो न त्वात्मनः । तद्भिन्न- स्यापि तस्मिंस्तादात्म्माभिमानात्तद्धर्मवत्वमिति वक्तुं स जात इति वाक्यं तद्वयाचष्टे---स. जात इति । भूतान्येवाऽऽभिमुख्येन तादात्म्येन व्याकरोद्व्यक्तं ज्ञातवानुक्तांश्च मनुष्योऽहं काणोऽहं सुख्यहमित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरम् --''अनेन जीनाऽऽत्मनाऽ- नुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति । ननु व्यतिरिक्तात्मज्ञाने सति कथमुक्ततादात्म्यभ्रम इत्याशङ्कयाऽऽह श्रुतिः--किमिहान्यामिति । इहास्मिञ्शी.रेऽन्यं व्यतिरिक्तमात्मानं वावदिषत्किमिति काका नोक्तवानित्यर्थः । न ज्ञातवानित्यपि द्रष्टव्यम् । इतिशब्दो यस्मा- ११ ' ग. घ. ङ. थमस्थ यो । २ ग. व. ङ. 'ड्यावस्थानां। ३ क. ग. 'र्थिकोऽदि । ४ क. °यत्वयो । ५ रू. ट. °यमुप। ६. ख. द. त्प्रति वो । ७ घ. 'थः । आन्त । ८ क. "न्तिनिवा । ९ रू. 2. °था इत्युच्य”। १० घ. ङ. ज. त्। किमिहान्यं वावदिषदिति ! स । ११ क. ग. ङ. कार । १२ क. ग. व. °मुनं ता । ।' Ó । •- ·- - 1 ५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्र० ध्याये- दित्यर्थ यस्मादेव तस्मादभिव्यख्यदित्यध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थों वा । इदं वाक्यं भाष्य कारैः स्पष्टत्वादुपेक्षितं लेखकदोपात्पतितं वा । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत- ममपश्यादिदमदर्शमिती५३ । स कदाचित्परमकारुणिकेनाऽऽचायणाऽऽत्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां वेदा. न्तमहोवाक्यभेयाँ तत्कर्णमूले ताड्यमानायामेतमेव सृष्टयादिकर्तृत्वेन प्रकृत पुरुषं पुरि शयानमात्मानं ब्रह्म वृहत्ततमं तकारेणकेन लुप्तेन तततमं व्याप्ततम परिपूर्णमाकाशवत्सत्यवुध्यतापश्यत् । कथम् । इदं ब्रह्म मंमाऽऽत्मनः स्वरूपम दर्श. दृष्टवानस्मि । अहो इति विचारणार्था लुतिः पूर्वम् । एवमध्यारोपं. प्रदर्श तस्यापवादार्थ सः एतमित्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे---स कदाचिदि- त्यादिना । यद्वा स जात इत्यादिरपवादस्तस्मिन्पक्ष एवं योजना । भूतानि न्याकरोद्वि- विघ्याकरोत् । किमेषां स्वतः सत्ताऽस्ति नेति विचारितवानित्यर्थः । विचार्य च किमन्यमा- स्मन्यतिरिक्तं स्वतःसत्ताकं वावदिषद्वदिष्यामि न किंचिदप्यात्मव्यतिरिक्तं वक्तुं शक्नोमीति निश्चितघानित्यर्थः । एवं पदार्थशोधनवतो वाक्यार्थज्ञानमाह-से इति । आचार्य- वान्पुरुषो वेदेतिश्रुतेस्तेन विना स्वतो वाक्यार्थज्ञानं न संभवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह --परमेति । वेदान्तेति । उपनिषत्काण्डस्य समुदायस्य भेरीस्थानत्वं तद्गतानां तत्वमसीत्यादिवाक्याना प्रबोधजनकशब्दत्वमिति ज्ञेयम् । पुरि शयानमिति । मुर्धन्यया द्वारा प्रविश्यति शेषः । लुप्तेनति । तेन सहेत्यर्थः । किं परोक्षतया ज्ञातमिति पृच्छति-कथमिति । तस्य कृतार्थताप्रस्यापैकेन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह-इदमिति । इती ३ इतिप्लुतेरथमोहै- अहो इति । विचारणार्थी प्लुतिः पूर्वमिति विचारणार्थे प्लुतोवहितत्वात् । कुत्या सम्यग्ब्रह्म ज्ञातं न वेति विचार्य सम्यग्ज्ञातमिति निश्चित्याहो इति स्वस्य कृतार्थत्वं प्रख्यापितवा- नित्यर्थः । तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वैः नाम तमि- दन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । - -- १ छ. च्छब्दकार्यायां । ज. च्छब्दकारिण्यां वे । २ ख. छ. ज. ट. °हाभे। ३ ख . . 8. नायां स एन ।४ कः स्मि । आहो। ५. 'णायां प्लु ६ क. ङ. प्लुतिपू। ७ स्व. ह. तिःए । ८० : 2.क्यं व्या । ९क. स्नि न देति । १०- ख. ट. स एतमिति। ११ क. ग. घ. . पवा। १२ क. ग. घ. ड, ह.! . आहो। १३ के. ख.. इ. °णायां प्लति । घ. णायां प्लुतिः । - -- - ·६ ३ तृ० खण्ड: ] ऐतरेयोपनिषत् । ५३ : यस्मादिदमित्येवं यत्साक्षादपरोक्षाहह्म सर्वान्तरमपश्यदपरोक्षण तस्मादिदं पश्यतीतदिन्द्रो नाम परमात्मा । इदन्द्रो ह वै नाम प्रसिद्ध लोक ईश्वरः । तमेवमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इति परोक्षेण परोक्षाभिधानेनाऽऽचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थ पूज्यतमत्वात्प्रत्यक्षनामग्रहणभयात् । तस्येदन्द्रनामपसिद्धयाऽपि तस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वमिति वक्तुं तस्मादिदन्द्र इति वाक्यं तयाचष्टे-यस्मादिति । तस्मात्सर्वान्सरं ब्रह्मदं नित्यमेवापरोक्षेण प्रत्यगात्मेत्येवमपश्य- दित्यन्वयः । कथमिदन्द्रनामस्वमत आह–इदन्द्रो ह वा इति । नन्विन्द्रो मायामिरि- यादाविन्द्र इति प्रसिद्धो न विदन्द्र इत्यत आह--तमेवमिति । इदन्द्रस्यैव सतः परोक्षत्वार्थमक्षरलोपेनेद्र इत्याहुरित्यर्थः । परोक्षोक्तः प्रयोजनमाह-पूज्येति । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ।। इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषटके तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ । इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ इति अग्ब्राह्मगारण्यकाण्डान्तर्गनहितीयारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेय ब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ तथा हि परोक्षप्रियांः परोक्षनामग्रहणप्रिया इव येव हि यस्माद्देवाः । कि मैं सर्वदेवानामपि देवो महेश्वरः । द्विवचनं प्रकृताध्यायपरिसमप्त्यिर्थम् ।। इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥३॥ इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैत- रेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ पूज्याना परोक्षतयैव नाम वक्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह-तथा हीति । देवा इति । पूज्या इत्यर्थः । अत एवाऽऽचार्या उपाध्याया इत्युक्तामेव प्रीतिं कुर्वन्ति लोके न तु --- - -- "रक्षा - ख. ज. छ. न. ट. त्येव य । २ क. ग. व. श्यति तेनेद'। ३ कः ख. ग. ङ. 1 ४ ख. ट. ति । यस्मा । ५ ख. र. मेदमित्यप । ६ ख. ब. त्येवा । ७.घ. च. छ. ज. मुत स । ८ क. ग. व. ङ. यस ।

·५४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वि० ध्याये- -- विष्णुमित्रादिनामग्रहण इति भावः । नाम्न, परोक्षस्त्रं नाम यथार्थनाम्नो रूपान्तरकरणेन स्वरूपाच्छादनमिति ज्ञेयम् ।। इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया- भैतरेयोपनिषद्भाव्यटीकायां प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। अथ द्वितीयोऽध्यायः । ( आरण्यकक्रमेण पञ्चमोऽध्यायः) तत्र प्रथमः खण्डः । . अस्मिश्चतुर्थेऽध्याय एप वाक्यार्थो जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृदसंसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वमिदं जगत्स्वतोऽन्यद्वस्त्वन्तरमनुपादायैवाऽऽकाशादिक्रमेण सृष्टा स्वात्मप्रबोधनार्थं सर्वाणि च माणादिमच्छरीराणि स्वयं प्रविवेश प्रविश्य च स्वमात्मानं यथाभूतमिदं ब्रह्मास्मीति साक्षात्प्रत्यबुध्यत । तस्मात्स एव सर्व- शरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा नान्य इति । अन्योऽपि सम आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विद्यादित्यात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदिति । ब्रह्म ततममिति चोक्तम् । अन्यत्र च । सर्वगतस्य सर्वात्मनो वालाग्रमात्रमप्यप्रविष्ट नास्तीति कथं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपीलिकेव सुपिरम् । अस्मिन्नध्याय आत्मकत्वलोकलोकपालसृष्टयशनीयापिपासासंयोजनादीनां बहूनामर्थाना- मुक्तत्वात्सर्वेषामपि विवक्षितत्वशङ्कावारणाय विवक्षितमर्थमाह-अस्मिन्निति । सर्वेष्वपि शरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा स एव परमेश्वर इति वक्ष्यमाणोऽर्थ एतच्छब्दार्थः । वाक्यार्थ इति । विवक्षित इति शेषः । कथमयमेवार्थो विवक्षित इत्याशङ्कय पूर्वसंदर्भपर्यालोचनये- त्याह-जगदित्यादिना । यद्यपि लोकादिसृष्टयाऽन्नसृष्टया चोत्पत्तिस्थिती एवोक्ते तथाऽप्युत्पत्तिस्थित्युक्याऽर्थापलयोऽप्युक्तप्राय इति प्रलयकृदित्युक्तं लोकपालादीनामेव भोंक त्योक्त्याऽसंसारीयुक्तमित्यर्थः । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेषतः सर्व- प्रकारेणापि सर्व वेत्तीति सर्ववित् । सृष्ट्यन्तन जगतस्तत्कार्यत्वात्तद्वयतिरेकेण नास्ती- । त्युक्त्वा प्रत्यगात्मनस्तदभेदमाह -- स्वात्मेति । न केवलं प्रवेशोक्त्यैव तदभेदः किं तु तदभेदज्ञानोक्तेश्चेत्याह-प्रविश्य चेति । यस्मात्सर्वशरीरेण्धेकस्यैव प्रवेश उक्तः यस्माच्च प्रविष्टस्य ब्रह्मतया ज्ञानमुक्तं तस्मात्सर्वशरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा सच सर्वज्ञ ईश्वर एव नान्य इत्येष . वाक्यार्थो विवक्षित इति पूर्वेणान्वयः । सम १ क. ग. घ, ङ. मित्र इत्यादि । २ छ. ज. 'तुर्थाध्या । ३ व. त्मबो । ४ न. छ. न. 'बोधार्थ । ५ क. सीत् । । ६ क. ग. ह. नोऽप्यस्य वा ! ७ क. ग. नादि । ८ ख.अ. ति । प्रत्यबुध्यतेति । य । . , ·५५ १ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । आत्मति विद्यादितिसंहितोपनिषद्नंतवाक्यशेषोऽप्येतमेवार्थमाहेत्याह--अन्योऽपीति । सम इति । सर्वभूतेष्वक इत्यर्थः । स ईक्षतेत्यादिसंदर्भादयमर्थः प्रतीयत इत्युक्तं पूर्व- मिदान मुपक्रमोपसंहार.भ्यामप्येष एवार्थः प्रतीयत इत्याह-आत्मा वा इति । सदेवं सोम्येदमन आसीत्तदेतद्ब्रह्मापूर्वमित्यादौ चाद्वितीयत्वमुक्तमित्याह-अन्यत्र चेति । प्रवेशवाक्यादात्मन एकत्वमुक्तं तदयुक्तं तस्यैवासंगतार्थत्वादिति शङ्कते---सर्वगतस्येति । अशरीरत्वाद्विदारयितृवं सर्वगतत्वात्प्रवेशश्च न संगच्छत इत्यर्थः । नन्वत्यल्पमिदं चोयं बहु चात्र चोदितव्यम् । अकरणः सन्नीक्षिताऽनु- पादाय किंचिल्लोकानसृजताभ्यः पुरुपं समुद्धृत्यामूर्छ यत् । तस्याभिध्याना- न्मुखादि निर्भिन्नं मुखादिभ्यश्चाग्न्यादयो लोकपालास्तेषां चाशनायापिपासादि- संयोजनं तदायतनप्रार्थनं तदर्थं गवादिप्रदर्शनं तेपो यथायतनप्रवेशनं सृष्टस्या- अस्य पलायनं वागादिभिस्तज्जिघृक्षा । एतत्सर्वं सीमाविदारणप्रवेशंसममेव । अस्तु तर्हि सर्वमेवेदमनुपपन्नम् । न । अत्राऽऽत्मावबोधार्थमात्रस्य विवक्षित्वात्स- ोऽयमर्थवाद इत्यदोषः । मायाविवद्वा महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वमेतच्चकार सुखावबोधनप्रतिपत्त्यय लोकवदाख्यायिकादिमपश्च इति युक्त- तरः पक्षः । न हि सृष्टयाख्यायिकादिपरिज्ञानात्किचित्फलमिष्यते । एकात्म्य- स्वरूप॑परिज्ञानात्वमृतत्वं फलं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम् । स्मृतिषु च गीताद्यासु समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरमित्यादिना । किं प्रतीयमानार्थेऽसंगतत्वमुत विवक्षितार्थे । आये सर्वस्याप्यसंगतार्थत्वेन सर्वस्याप्य- प्रामाण्यं स्यात् । न च वेदस्य तद्युक्तमित्यभिप्रेत्याऽऽह-नन्विति । चक्षुरादिकरण- रीक्षणं प्रसिद्धं मृदाद्युपादानवत एव स्रष्टुत्वं हस्ताभ्यामेव समुद्धरणसंमूर्छने इत्यशरी. रस्य तदसंगतम् । शस्त्रादिना मूतेन विदारणं न त्वमूर्ताध्यानान्मुखादिभ्योऽग्न्याद्युत्पत्ती तस्य दाहादिः स्यात् । मूर्तस्यैवान्येन संयोजनं कर्तुं शक्य नाशनायादेरमूर्तस्य । अग्न्यादीनां शरीरसृष्टेः पूर्व प्रार्थनाया अयोगस्तदा गवादिशरीराभावात् । स्वयं १३ १४ १ छ, ज हु ह्यत्र । २ छ. ज. दिनत्वेन प्र° । ३ ख. ट. 'षां च य । ४ क. ग. ध. ड: °तने प्र' । खं: टे. तिनं । ५ ज. शप्रश्नस । ६ खं. ट. °धप्र । ७ ख. ग. घ. ङ, च. 'पविज्ञा' । ८ क. ग. ङ. नादमृ । ९ च: तत्वल्पं फ° । १०. छ. ज. षसिद्ध । ११ क. ग. घ. इ. °षु गी । १.२. क. ग. घ. ङ. 'सु च स । १३ ख च. ट °दि ।। १४ ख. द. °मित्या .

·६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२द्वि० ध्याये- चाशरीरत्वादानयनायोगः । तेषामशरीरत्वादमूर्तत्वात्प्रवेशानुपपत्तिः । अन्नस्याचेतनस्य पलायनानुपपत्तिः । वागादीनां हस्तादिवस्त्वादानासामर्थ्यात्तैर्जिघृक्षानुपपत्तिरिति सर्वमसं. गतार्थमियर्थः । तर्हि सर्वमप्रमाणमस्त्विति कश्चिच्छलते--अस्त्विति । विवक्षितार्थेऽपि विषं मुळेच स प्रजापतिरात्मनो वपामुद*रिखददित्यादीनामिव प्रामाण्यसंभवेनाप्रामाण्यं न कस्यचिदपि युक्तम् । विवक्षितार्थे च नासंगतिरिति द्वितीयं दूषयति-नेति । लोके स्वयमेव द्वारं कृत्वाऽनेकेषु गृहेपु प्रविष्टस्य देवदत्तस्यैकत्वदर्शनात्त<दात्मन एकालभिति बोधयितुं विदारणप्रवेशने उच्यते न तु सोऽर्थो विवक्षितः । विवक्षितात्मैकत्वबोधद्वारतयो- क्तत्वात्प्राशस्त्यार्थद्वारतयोक्तवपोत्खननादिवदर्थवादःइत्यर्थः । असत एवं प्रवेशादेरिहोक्ति- रित्यङ्गीकृत्य तस्य गुणार्थवादत्वं वपोत्खननादिवाक्यदित्युक्त्वाऽग्निहिमस्य भेषजमित्या दिवद्भूतार्थवादत्वमङ्गीकृत्याऽऽह-मायावीति । माययाऽघटितमपि सर्वमुपपद्यतेऽघटि- संघटकत्वात्तस्या इत्यर्थः । अनेन सृष्टयादेरघटितार्थत्वाद्गन्धर्वनगरादिवन्मृषात्वमेवेति स्पष्टी- कर्तुमघटितमपि सृष्टयादिकं श्रुत्या दर्शितमित्युक्तम् । नन्वात्मावबोधश्चेद्विवक्षितस्तर्हि साक्षादेवं स उच्यतां किमनेन वृथा प्रपंञ्चनेनेत्यत आह-सुखेति । अवबोधनं प्रति पादनं सुखेन वक्तुः प्रतिपादनार्थं सुखेन श्रोतुः प्रतिपत्यर्थं चेत्यर्थः । ननु लोकसृष्टया- देर्मानान्तरागोचरत्वेनापूर्वत्वात्तत्परत्वमेवाऽऽरू माथिकाया अस्वित्याशङ्कयापूर्वस्वेऽपि तत्प्रति- पत्त्या फलीलाभात्फलवत्यज्ञाते श्रुतेस्तात्पर्यनियमात् । अन्यथा रुद्ररोदनादेरप्यपूर्वश्वेन तत्रापि तात्पर्यापत्तेर्न सृष्टयादौ तात्पर्यमित्याह-न हीति । आत्मप्रतिपत्तौ तु फलदर्श- नात्तत्परत्वमेव युक्तमित्याह-एकात्म्येति । सर्वेति । एतावदरे खल्बमृतत्वं . तमेवं विद्वानमृत इह भवति विद्वानमृतः समभवदित्यादिषु ज्ञानादमृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । समं सर्वेषु भूतेष्वित्यनेनकात्म्यमुक्त्वा समं पश्यन्हि सर्वत्र न हिनस्यात्मनाऽऽस्मानमिति ज्ञानादमृतत्वमुक्तमित्याह --स्मृतिषु चेति । यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुत इत्यादिरादिशब्दार्थः । * अत्र सर्वेष्वप्नादर्शपुस्तकेषु “ उदखिदत् " इत्येव पाठो दृश्यते स तु लेखकप्रमादादेव । " उदहिवदत् " इत्येव तैत्तिरीयपाठः । अत्र च्छान्वसो वर्णोपजनः । तथा च प्रातिशाख्ये- उप- सर्गपाथ एषः " इत्यादि । अत्र कलिकातामुद्रितपुस्तके " उदिखदत् ? इति वर्तते तत्त प्रामा दिकमेव । चखवनतरित्या दिवदवापि खकारश्रवणस्यैव सिद्धत्वात्तैत्तिरीये द्वितीयखकारयुक्तस्यैव पाठ- स्योपरितनसंगृहीतप्रातिशाख्यसूत्रेग सिद्धत्वाच्च । . .. १ ख. घ. ट. \ वि । २ थ. थें ना। ३ ख. ट. °ददिहाऽऽत्म। ४.ख. द. °वदुक्त्वाऽ । ५ ख. ट. मिति । ६ क. ग. घ. ङ. °ति स्फुटीक । ७ ख.. 'दि श्रुः । ८ क. ग. घ. ङः व तदुच्य'। ९ ग. प. ङ. . पञ्चेनेत्य । १० ख. ट.. बोधो वोध । ११ ख. ट. °लाभावतफ° ।

·१० खण्ड: 1 ऐतरेयोपनिषत् । " सोऽहं स च त्वं स च सर्वमतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् । * इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः " ॥ इत्यैकात्म्यमुक्त्वा, स चापि जातिरमरणाप्तबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप " इत्यादियिष्णुपुराणमौद्यशब्दार्थः । ननु त्रय आत्मानो भोक्ता का संसारी जीव एकः सर्वलोकशास्त्रप्रसिद्धः । अनेकमाणिकर्मफलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठानवेल्लोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेन यथा. शानप्रदर्शितेन पुरमासादादिनिर्माणलिङ्गेन तद्विपयकौशलज्ञानवस्तिकर्ता तक्षा- दिरिवेश्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता द्वितीयश्चेतन आत्माऽवगम्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेतीत्यादिशास्त्रप्रसिद्ध औपनिषदः पुरुपस्तृतीयः । एवमेते त्रय आत्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः । तत्र कथमेक एवाऽऽत्माऽद्वितीयोऽसंसारीति ज्ञातुं शक्यते । तंत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते । नन्वेवं ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाऽऽघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञातेति । आत्मैक्यमेवास्याध्यायस्यार्थ इत्युक्त्यैतदेव स्थिरीकर्तुमाशते--नन्विति । जीव ईश्वरो निर्विशेषब्रह्म चेति त्रय आत्मान इत्यर्थः । तत्र जीवोऽहं कर्तेति लोक एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा यजेत स्वर्गकाम इत्यादिशास्त्रे च प्रसिद्ध इत्योह-भोक्तेति । एक इति । त्रयाणां मध्य एक इत्यर्थः । यो लोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेनावगम्यते सर्वज्ञ ईश्वरः स. द्वितीय : इत्याह अनेकेति । अनेकेषां विचित्राणां च प्राणिनां यान्यनेकानि विचित्राणि कर्म- फलानि तदुपभोगयोग्यानि यान्यनेकानि विचित्राण्यधिष्ठानानि स्थानविशेषास्तद्वन्तो लोका देहाश्च तेषां निर्माणेन लिङ्गेनेत्यर्थः । इदं विशेषण कर्तुः सर्वतार्थम् । यथाशास्त्र- प्रदर्शितेनेति । स इमाल्लोकानसृजतेत्यादिशास्त्रप्रदर्शितलिङ्गेनेत्यर्थः । अनुमाने. दृष्टान्त- माह--पुरोति । अचेतनं प्रधानं स्वयमेव विचित्रजगदाकारेण परिणमते न तु सर्वज्ञोऽधि- ष्ठाता कश्चिदिति सांख्याः, तन्निरासायाऽऽह--चेतन इति । चेतनानधिष्ठितस्याचेत- नस्य स्वतः प्रवृत्त्यदर्शनादवश्यं सर्वज्ञश्चेतनोऽधिष्ठाताऽङ्गीकार्य इत्यर्थः । तृतीयमाह- ॐ इतीरित इत्यादि दृष्टिरित्यन्तश्लोकार्थे क. ग, घ, ङ, सज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । १ क. “णावबो । ग. °णान्तवो । ङ. °णात्यबो । २ क. ग. घ. ङ. °मापति वि. ३ क. ग. घ. ङ. °मादिश । ४ छ. ठानं चतुर्दशलोक । ५ च. ज. वञ्चतुर्दशलोक । ६ ख. ग. ब. नेति चेत्या । ७ क. ग. व. ऊ.. °वं विज्ञा। ८ ग, घ. द्रष्टा स्पष्टाऽऽदे । ९ ख. ट. शेष ब । १० ग. °ह । कर्तेति । ११ क. ते स स । १२ ख. द. °णां प्रा । १३ ग. ब. 6. भोग्या । १४ क. ग. व. डं. ज्ञत्वार्थ । १५ क.ग. व. ङ, र्शितेन लि° । १६ क. ग. व. ङ. किर्तव्य इ ११ - १३ १५ १६ । .

·3 ५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वि० ध्याये- यत इति । एकस्यैव रूपभेदेन भेद इत्याशङ्कयाऽऽह--एवमिति । अन्योन्येति । अन्योन्यविरुद्धधर्मवत्त्वादहनतुहिनवद्भिन्ना इत्यर्थः । तत्र जीवस्य यत्कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना चैलक्षण्यमुक्तं तदसिद्धं तस्य मानान्तराविषयत्येन तद्धर्मवत्तया प्रमातुमशक्यत्वादतो न भेद इत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्ती--तत्र जीव एवेति । कथमिति । तस्य ज्ञेयत्वा- भावे कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टतयाऽपि स तुमशक्य इत्यर्थः । अविज्ञाताभिप्रायः प्रश्नप्रकार मत्वा शते--नन्विति । आदेष्टा वर्णात्मकशब्दवक्ता । आघोप्टा ध्वन्यात्मकशब्द- चक्तेत्यर्थः । ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञा- तेति च । तथा न मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञातोर्वज्ञातारं विजानीया इत्यादि च । सत्यं विप्रतिपिद्धं यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत सुखादिवत् । प्रत्यक्षज्ञानं चें निवार्यते न ममन्तारमित्यादिना । ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन तत्र कुतो विमतिपेधः। पूर्ववाक्ये स एषोऽश्रुतोऽमतोऽविज्ञात इति विज्ञेयत्वस्य प्रतिषेधात्तस्मिंस्तद्विरुद्धं ज्ञेय- स्वमित्याह-ननु विप्रतिषिद्धमिति । यः श्रवणादिकर्तृत्वेन ज्ञायते स एवामतोऽवि- ज्ञातश्चेत्येतद्विप्रतिषिद्धमियन्त्रयः । श्रुत्यन्तर विप्रतिषिद्धं चेत्याह-तथा न मतेरिति । मर्मनोवृत्तन्तिारं साक्षिणमित्यर्थः । आदिपदेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाते.यादिसंग्रहः । श्रुत्योः प्रामाण्याविशेषाद्विप्रतिषेधानुपपत्तेः प्रत्यक्षेणाविज्ञेयत्वं लिङ्गेन विज्ञेयत्वं चोच्यते ताभ्यामिति शङ्कते पूर्ववादी--सत्यमिति । ननु श्रवणादिलिङ्गनापि कथं ज्ञायते यावता यदा शृणोत्यात्मा श्रोतव्यं शब्दं तदा तस्य श्रवणक्रिययैव वर्तमानत्वान्मननविज्ञानक्रिये न संभवत आत्मनि परत्र वा । तथाऽन्यत्रापि मननादिक्रियासु श्रवणादिक्रियाश्च स्ववि. पयेष्वेव । न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तुमननक्रिया संभवति । आत्मनि युगपज्ज्ञानद्वयायोगाच्छ्रवणादिकाले मननविज्ञानयोरसंभवाच्छ्रवणादिना मन- नविज्ञानरूपमात्मविषयकमन्यविषयकं वाऽनुमितिज्ञानं न संभवतीत्या सिद्धान्ती- ननु श्रवणादीति । श्रवणक्रिययैव सह वर्तमानत्वाच्छ्रवणक्रियाधारवादात्मनि विषये तस्य मननविज्ञानक्रिये न संभवत इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे मनन विज्ञानशब्दाभ्यामनुमितिरुच्यत आत्मनस्तद्विषयत्वस्यैवेह शङ्कावादिनोक्तत्वादिति १ ख. ट. दि । २ ख. ८. ज्ञातं न शक्यत, इ' । ३ घ. ड. छ. ज. नीथा इ' । ४ क..ख. ग. च. ट. ज्ञायते । ५ क. च. छ. ज. च वा । ६ ग. घ. ङ. स योऽनोऽश्रुतोऽगतो ऽमतोऽनताऽदृष्टोविज्ञातोऽनादिष्ट इति । ७ ख. ट. 'यत्वमनुमानेन । ८ ख. ट. वणादिकि । ९. छ. क्रियायामेव । १० च. ज. स्वस्ववि' । ११ ख. ट. °रूप.त्म । १२ क. ग. घ. °यकं -- परविषये वा - वाऽन्य ।

·१ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिपत्। ५९ तार्ह श्रवणमननयोर्युगपदसंभवेऽन्यविषयमननक्रिययाऽऽत्मा मन्तव्य इत्याशङ्कय विजातीय. क्रियाद्यवसजातीयक्रियाद्वयमपि युगपन्न संभवतीत्याह-तथेति । मननादिक्रिया. स्विति । मननादिक्रियान्तरमपि न संभवतीति शेषः । ननु मनादिक्रिया हि लिङ्गम् । न च लिङ्गं करणमतीतलिङ्गेनाप्यनुमितिदर्शनात् । किंतु लिङ्गज्ञानं करणम् । न च तस्याप्यनुमितिकाले सत्त्वनियमः । पूर्वक्षणसत्त्वमात्रेण करणत्वोपपत्तेरिति तयोर्योगपद्यामा वेऽपि न दोष इति चेत् । न । श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य साक्षिरूपस्य स्वतो विशेषा- भावेन श्रवणादिरपितत्ववशेनैव तस्यानुमापकत्वस्य वक्तव्यत्वेन तावत्सत्ताया अपि तत्काले. वक्तव्यत्वादिति भावः । ननु तर्हि बाह्यगोचरश्रवणादिक्रियया मन्तुरनुमानं मा भूत् । किंतुः बाह्यगोचरश्रवणादिक्रियैवाऽऽत्मानमपि विषयी करिष्यतीत्यत आह --श्रवणादिक्रिया. श्वेतिः । स्वविषयगोचरा एव न तु स्वाश्रयगोचरा इत्यर्थः । किंच न मतेर्मन्तारं मन्वीथा इत्यात्मनो मन्तव्यत्वनिषेधान्मन्तर्यात्मनि न मननक्रिश संभवतीत्याह-न हीति । अन्यत्रेति । आत्मनीत्यर्थः । कुठारादिक्रियाया दारुणोऽन्यत्र व्यापारादर्शनादित्यर्थः । ननु मनसा सर्वमेव मन्तव्यम् । सत्यमेवं तथाऽपि सर्वमपि मन्तव्यं मन्तारमन्तरेण न मन्तुं शक्यम् । यद्येवं किं स्यादिदमत्र स्यात् । सर्वस्य योऽयं मन्ता स मन्तैवेति न स मन्तव्यः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुर्म- न्ताऽस्ति या स आत्मनैव मन्तव्यस्तदा येन च मन्तव्य आत्माऽऽत्मनी यश्च मन्तव्य आत्मौ तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवाऽऽत्मा द्विधा मन्तमन्त- व्यत्वेन द्विशकली भवेदशादिवदु भयथाऽप्यनुपपत्तिरेव । यथा प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः समत्वात्तद्वत् । न च मन्तुर्मन्तव्ये मननव्यापार शून्यः कालोऽस्त्यात्ममननाय । यदाऽपि लिङ्गेनाऽऽत्मानं मनुते मन्ता तदाऽपि पूर्ववदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा यश्च तस्य मन्ता तौ द्वौं प्रसज्येयाताम् । एक एवं वा विधति पूर्वोक्तो दोपः । नं प्रत्यक्षेण नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत्कथमु. च्यते सम आत्मेति विद्यादिति । कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि। १५ - १ ख. ट. 'ननकि । २ ग. ब. ङ. रूषित' । ३ ख. छ. ज. ट. नतः स । ४ च. थमेवम । ५-च. छ. ज. ६ किमत्र स्या' । ६ ख.च. ट. 'न म' ! ७ क. ग. द. च. छ. ञः °दाऽऽत्म। ८ क. प. ज. °दा च ये' । १ क. ग. घ. नाऽऽत्वना मन्तव्यो य । १० ख. ट. न चाऽऽत्मना मन्तव्यो य । छ. ज. 'न मन्तव्य आन्। । ११ ख. ट. त्मानौ दौ। १२ छ. ज. °न विश° । १३ ग. यस्तस्य । १४ क. ग. व. च. व च द्वि । १५ क. ग. व. दोषश्च । न। १६ छ, नानु ! १क. ग. प. दिश्रोतृ-वादिधर्म 'नामा ।

·६० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ २ दि० ध्याये- - ४ ननु मनसो वशे सर्वमिदं बभूवेतिश्रुतेः सर्वस्य मनोविषयत्वादात्मनोऽपि मन्तव्यत्वमेवेति शङ्कते-ननु मनसेति । एवमपि मनसः करणत्वास्क्रियायाश्च कर्तारमन्तराऽनुपपत्तेर्मन्ताऽ- वैश्यमङ्गीकर्तव्य इति वदन्नाह सिद्धान्ती-सत्यमेवमिति । तथाऽपीति । न मन्वाथा इति विशेषश्रुल्या मन्तव्यत्यनिषेधादभ्युपगम्योच्यत इति सूचयत्यपिशब्दः। अस्तु मन्तुराबश्यकत्वं तावतो तब किं स्यादिति शङ्कत-यसमिति । एवं सत्यात्मनो मन्तव्यत्वाभावः सिध्यती- त्याह- इदमिति । कुत एतदिति चेत्तत्र वक्तव्यं किमात्मनो मनने स्वयमेव मन्तोतान्यो वेति विकल्प्याऽऽयं दृषयति --सर्वस्येति । एकत्र कर्तृकर्मभावस्य विरोधान्मन्तुमन्तव्यत्वं न संभवतीत्यर्थः। द्वितीये स मन्ताऽनात्माऽऽत्मा वेति विकल्प्याऽऽद्य आह-न चेति । द्वितीय इत्यनन्तरमनात्मेति शेषः । अनात्मनोऽचेतनस्य मन्तत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । द्वितीयम- नुवदति-यदेति । अस्मिन्पक्ष एकस्मिञ्शरीर आत्मद्वयं स्यादित्याह-तदेति । चशब्दौ परस्परसमुच्चयार्थी । येन चाऽऽमनाऽऽत्मा मन्तव्यो यश्चाऽऽत्मा मन्तव्य इत्य. न्वयः । तृतीयान्तप्रथमान्तयच्छब्दाभ्यामुक्तौ दावात्मानौ स्यातामित्यर्थः । एतदोषपरिहा- रायकस्वाऽऽमन एकांशेन मन्तत्वमंशान्तरेण मन्राज्यत्वमित्युक्तौ सावयवत्वं स्थादित्याह--- एक एति । अस्तु को दोष इत्याशङ्कयाऽऽत्मभेदे तयोरैकमत्यायोगाविरुद्ध दिक्रिय- तया शरीरमुन्मध्येत । सावयवत्वेऽनित्यत्वेन कृतहानादिकं स्यादिति दोषमाह-उभय- थेति । भिन्नयोरपि समानस्वभावयोर्दीपयोः कर्तृकर्मभावादर्शनादात्मभेदपक्ष आत्मशकलभे. दपक्षे वा तयोः समानस्वभावत्वादभिन्नपक्ष इव कर्तृकर्मभावो न संभवतीत्यनुपपत्यन्तर- माह-यथेति । किंच " पराञ्चि खानि व्यतृणस्वयंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् " इति श्रुत्या करणानां बहिर्विषयत्वनियमस्याऽऽस्मविषयत्वाभावस्य चोक्त वात् । मनुत इति श्रुतेश्च । मनसो बहिर्विषये मन्तव्य एव व्यापारोः नाऽऽत्मनीत्साहन च मन्तुरिति । न चैवं सति कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षन्मनसैवानुद्रष्टव्यमित्यादीनां का गतिरिति वाच्यम् । मनसो बहिविक्षेपाभावेनैकाये सत्यात्मा स्वयमेव प्रकाशत इति तद- र्थत्वात् । अन्यथा पूर्वोक्तन्यायोपबंहितामतोऽविज्ञात इत्यादिबहुश्रुतिव्याकोपः 'स्पादिति भावः । एवमात्मनः साक्षान्मनसा मन्तव्यत्व पक्ष एकस्मिशरीर आत्मभेदस्तस्य शकली. भावो वा स्यादित्युक्तदोषमनुमितिविषयत्वपऽयाह-यदाऽपीति । एवममतोऽविज्ञात इति श्रुत्या न्यायोपबृंहितया सर्वात्मना ज्ञेयत्वाभाव इति स्थितम् । तत्र पूर्ववादी यन्मनसान: १ ख. र. त्मन्यपि । २. ग. घ. ङ. ट. नस इति । ३ क. ग. व. ङ. °वश्यं वक्तव्य । ४ ख. °ति तावदाह । ५ ख. ट. °ता किं । ६ क. ग व. ङ, कर्मकर्तृभा । ७ ख. द, पत्तिरि । ८ ख. ट. मन्तेत्य' । ९ ग. ङ. 'रुद्धादि । १० क. विक्रिय । ११ ख. ४. यप । १२ क. ग. व. अ. क्षेऽप्यस्तीत्याह । १३ क. 'ति । स ए° । - - ·६१ E १ प्र० खण्ड: ] ऐतरेयोपनिषत् । शङ्कतेन प्रत्यक्षेणेति । कथामिति । ज्ञेयत्वप्रतिपादकश्रुतेः श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वप्र- तिपादकश्रुतेश्वानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु श्रोतृत्वादिधर्मवानात्माऽश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः किात्र विषम पश्यसि । यद्यपि तव न विषमं तथाऽपि मम तु विपमं प्रतिभाति । कथम् । यदाऽसौ श्रोता तदा न सन्ता यदा मन्ता तदा न श्रोता । तत्रैवं सति पक्ष श्रोता मन्ता पक्षे न श्रोता नापि यन्ता । तथाऽन्यत्रापि च । यदैवं तदा श्रोतृ- त्वादिधर्मवानात्माऽश्रोतृत्वादिधर्मवान्वेति संशयस्थाने कथं तब न वैपम्यम् । यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्थाता गन्तैव । यदा तिष्ठति तदा न गन्ता स्थातैव तदाऽस्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा तद्वंद। तत्र विद्यादिति श्रुतावितरनिषेधे सति स्वप्रकाशत्वेन स्वतः स्फुरणमेवोच्यते न तु कर्म- तया वेद्यत्वमिति परिहारं वक्ष्याम इत्यभिप्रेत्य श्रोतवादिश्रुतौ परिहारमाह-नन्विति । तत्र किं धर्मवत्त्वप्रतिपादनस्य का गतिरिति पृच्छयो किं वा श्रोतृत्वादिप्रतिपादनेनाश्रो तृत्वादिकमसिद्धभित्युच्यते वेति विकल्प्य नाऽऽद्यः । नित्यमेव श्रोतृत्वादिधर्माङ्गीकारादि- त्याह-श्रोतृत्वादीति । न श्रोता न मन्तेत्यादिश्रुतेर्नित्यमेवाश्रोतृत्वादेरपि प्रामाणि- कत्वान्न द्वितीयोऽपीत्याह-अश्रोतृत्वादीति । उभयोरविरोधं चोत्तरत्र वक्ष्याम इति भावः । एवं च श्रोता मन्ता न श्रोता न मन्तेति चोभयश्रवणे सति श्रोतृत्वादिधर्मवाने- वेत्यन्यतरपरिग्रहवैषम्यं तब न युक्तमित्याह-किमत्रेति । नन्वश्रोतृत्वश्रुतेरन्यपरत्वो- पपत्तेन वैषम्यमित्याशङ्कय कालभेदेनोभयोरपि दर्शनादन्यतरस्यान्यपरत्वे हेत्वभावाच्छोते- वेत्यङ्गीकारे वैषम्यं स्यादेवेत्याह--यद्यपीति । अश्रोतृत्वादि प्रसिद्धमनात्मन इति पाठे नन्विति वाक्यमपि शङ्कान्तर्गतमेव । श्रोतेत्यादिश्रुत्या श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा ननु तत्कथं स्यादित्यन्वयः । ननु न श्रोतेत्यादिश्रुतेरश्रोतृत्वादिधर्मवस्त्रमात्मन इत्याशङ्कय लोकोऽप्र- सिद्धनैवमिति स एवाऽऽह--अश्रोतृत्वादीति ।. उभयोरप्यात्मधर्मत्वश्रवणे समानेऽ- न्यतरस्यानात्मधर्मत्वाभिधानमयुक्तमिति सिद्धान्ती दूषयति–किमत्रेति । ननु लोका- सिद्धिबलादनात्मधर्मत्वनिश्चयान्न वैषम्यमित्याशङ्कय निराकरोति-यद्यपीति । अश्रो- तृत्वादेरात्भधर्मत्वेऽपि प्रसिद्धरविशेषाच्छ्त्यनुरोधेनोभयोरयात्मधर्मत्वमिति प्रश्नपूर्वकमाह- कथमिति । इतरत्सर्व समानम् । त्वया हि कादाचित्कज्ञानेन नित्यमेव श्रोतृत्वादिक- मङ्गी . क्रियते तदयुक्तमित्याह-यदाऽसाविति । न मन्तेत्यनन्तरं न तु नित्यमेव १ ग. उ. पत्तेरि' । २ ख. च. छ. ज. °मं म । ३ च. छ. ज. दा च म । ४ क. ग. व. ङ. क्षे च श्री । ५ छ. ज. °क्षेनापि श्रो ! ६ च. छ. न. °पि । य° । ७ ख. छ. ट, मवांश्चेति । ८ ख. ट: ति न । ९ ख. ट. 'वृत्तथैव । अ । १० ख. ट. °मप्रसि1 ११ ख. ६. वेत्यादिश्रुत्य ।

·६२' आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वि० ध्याये- श्रोता मन्ता बति शेषः । तथाऽन्यत्रापि । दृष्ट्रवविज्ञातवादावम्यवमेव कादाचि- स्कत्वमित्यर्थः । श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वं दृष्टान्तेन सष्टी करोति-~यदति । तदाऽस्ये- त्यत्र यदैवमितिपदमध्याहृय यदैवं व्यवस्था तदाऽस्य पक्ष एवं गन्तृत्वमिति वाक्यं योज्यम् । तद्वदिति । तथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नित्यमित्यर्थः । अत्र काणादादयः पश्यन्ति । पक्षमाप्तेनैव श्रोतत्वादिनाऽऽत्मोच्यते श्रोता मन्तेत्यादिसंयोगजत्वमयोगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याचक्षते । दर्शयन्ति चान्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्यम् । भवत्वेवं किं तव नष्टम् । यद्येवं स्यादस्त्वेवं तवेष्टं चेत् । श्रुत्यर्थस्तु नै संभवति किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् । अत्रान्तरेऽविदिताभिप्रायाः काणादादय उभयमपि कादाचित्कमेवास्त्विति चोदय- न्तीत्याह-अति । ननु सिद्धान्तिनाऽपि श्रोतृत्वाश्रोतृवयोरङ्गीकारादस्य सिद्धान्ता- कथं भेद इत्याशङ्कय तन्मते नित्यसाक्षिणो नित्यमेव श्रोतृत्वं कादाचित्कज्ञानस्य मृषा- त्वेन तदभावेन च नित्यमेव.श्रोतृत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञानेनैव श्रोतृत्वादिक- मिति विशेषमाह--संयोगजत्वामिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेऽयोगपद्ये च यथा- क्रमं प्रमाणमाह---दर्शयन्ति चेति । युगपदिति । यदि मनो न स्यात्तर्हि चक्षु- रादीन्द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः संबन्धे युगपदेव सन्द्रियैः सर्वविषयकज्ञानानि स्युः । सामग्र्याः सत्त्वात् । न च तथाऽस्ति । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रिय योग्यणुपरिमाणं मनोs- गीकर्तव्यम् । तथा च युगपत्सर्वेन्द्रियैनःसंयोगाभावात्सामग्र्यभावान युगपत्सर्वविषयक ज्ञानम् । अतो युगपद्रूपादिसर्वविषयकज्ञानानुत्पत्तिलिङ्गेन मनोऽस्तीति वदन्तों युगपसर्व- ज्ञानानुत्पत्तिरित्युक्तवन्त इत्यर्थः । इममर्थ न्याय्यं पश्यन्तीति पूर्वेणान्धयः । काणादादि. मते सिद्धान्तिना प्रदर्शिते सति तर्हि काणादादिरीत्या श्रुतिद्वयोपपत्तेरामनि श्रोतृत्वादि- धर्मवत्त्वसिद्धेश्च तथैवास्त्विति पूर्वपक्षी तटस्थो वा सिद्धान्तिनं प्रति शङ्कते-भवात्विति। . यद्येवं न्याय्यं स्यादेवमेव भवतु किं तव नष्टमिर्थः । अ.त्मनः कादाचित्कज्ञानेन श्रोतृ- त्वादिधर्मवत्त्वस्य श्रुत्यनाभिमतत्वान्न तन्न्याय्यमिति सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति- अस्त्वेवमिति । ननु श्रोता मन्तेतिश्रुत्या तद्धर्भवत्वप्रतिपादनादनभिमतत्वमसिद्धः- १ क, ग. ङ. मन्ये । २ क. ग.व. ङ. लिङ्गं चोते । ३ छ. ज. न भव । ४ क... ग. प. ङ. न्ताद्वेदः कथमित्या । ५ ख. ट. °बान । ६ ग. घ. ङ. यकज्ञा । ७. क. ग..घ.. ङ. यज्ञा । ८ ङ. 'नुपपत्ति । ९ ख. ट. त्मनः श्रो' । १.० ख. ट, 'मसि ।

·१ प्र० खण्डः . ऐतरेयोपनिपत् । ६३ मिति शङ्कते-कि नेति । न श्रोतत्यादिश्रुत्याऽविशेषतः कालत्रयेऽपि श्रोतृत्वादिधर्म- नाहित्यप्रतिपादनात्तद्धर्भवत्वमनभिमतमवेत्युत्तरमाह सिद्धान्तीन, न श्रोतेति । ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया । न नित्यमेव श्रोतृत्वायभ्युपगमात् । न यहि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रुतेः । एतं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वा- यभ्युपगमे मत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्चाऽऽत्मनः कल्पितः स्यात् । तच्चानिष्टमिति । नोभयदोपोपपत्तिरात्मनः श्रुत्यादिधर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्याद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मिणाम् । यथाऽनेवलनं तृणादिसंयोगेजत्वात्तद्वत् । यदाऽसौ श्रोतेत्यादिना श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वस्य त्वययोक्त्वाकाणादपक्षप्रदर्शनवेलाय च कादाचित्कज्ञानेन तदुपपादनापाक्षिकश्रोतृत्वादि तदभावविषयतया श्रुतिद्वयस्योपपत्ति शङ्कते-नन्विति । अपाक्षिकत्वेन श्रोतृत्वतदभावयोः श्रुतिभ्यां स्वरसतः प्रतीते: पाक्षिक- वेन तत्संकोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वन्नाह सिद्धान्ती-न नित्यमेवेति । ननु श्रुतेरनित्यत्वे सति तद्घटितं श्रोतृत्वमप्यनित्यमिति:संकोच आवश्यकोऽत आह-नहीति । श्रुतेः श्रोतृत्वैस्य चानित्यत्ववचनं श्रुतिविरुद्धमित्यर्थः । श्रुतिमत्यादिनां नित्यस्वे युगपत्सर्व- ज्ञानं स्यात्कदाचिदपि कस्यचिदपि ज्ञानस्वाभावो न स्यात् । श्रुत्यादिशब्दितानां सर्वेषां ज्ञानानां नित्यत्वात् । न चेष्टापत्तिः । मत्यक्षविरोधात् । अतो न हि श्रोतुः श्रुतेरित्यादि- श्रुतेरन्यपरत्वं वक्तव्यमिति शङ्कते-एवं तहाँति । इतिशब्दः शङ्कासमाप्त्यर्थः । परिहर- ति-नोभयेति । युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्चेत्युभयदोपस्योपपत्तिः संभवो नास्तीत्यर्थः। श्रोतृत्वादेनित्यत्वे कथमुभयदोपाभाव इत्याशङ्कयाऽऽमस्वरूपभूतसाक्षिरूपश्रुत्यादेनित्यत्वेऽपि वृत्तिरूपकादाचित्कश्रुत्यादेरप्यभ्युपगमादुक्तदोपाभाव इति परिहरन्नित्यश्रोतृत्वादिकं दर्शयति- आत्मन इति । आत्मनः स्वरूपभूतं यच्छुत्यादि श्रोतृजन्यवृत्तिसाक्षिरूपं तद्वद्यिच्छो- तृत्वादि तद्धर्मवत्त्वस्य श्रोता मन्तेत्यादिना श्रुतेरित्यर्थः । अनित्यश्रुत्यादिकं तहिं कथमि. त्याशङ्कय तदर्शयति--अनित्यानामिति । तेषामनित्यत्वमाह -मूर्तानामिति । दृष्टया- १४ ११ २० पत्तेरा। १. ख. ट. 'तेतिश्रु । २ ग च. ज. प्रयुक्तं। ३ छ. ज. इतिश्रु । ४ क. ग. वाभ्यु'। ५ क. ग. ङ. दोषानुष । छ. 'दोषानुत्पत्ति । ६ ङ. ७ घ. च. छ. नां चक्षुः । ८ ख. ट. 'त्यत्वमे । ९ च. 'गवत्वात्त । १० क. °क्षद । ११ क. ग. ङ. °त्वस्यानि । १२ ग..व. त्यव । १३. क. ङ. वर्णनं । १४ क. ग. °नां ज्ञाः । १५ क. °षस्यानुपपत्ति- रूप । १६ क. ग. 'पत्तिसं । १७ ख. घ. ट. ओवज । १८ क, गः शान्छो । १९ क. ग. ङ. °दिधर्म । २० व. 'दि । ।

·आनन्दगिरिकतदीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वि० च्य ये- 90 १२ 93 देरन्नित्यत्वे हेतुमाह-संयोगेति । संयोगजन्यत्वादृष्टयादेरनित्यत्वमित्यर्थः । अलनमित्य- नन्तरमनित्यमित्यनुषङ्गः । न तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मिणः संयोगजष्टयाधनित्यधर्भवत्वं संभवति । तथा च श्रांत:-" न हि द्रष्टुर्दष्टेषिपरिलोपो विद्यते " इत्याचा । एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्याँ दृष्टिनित्या चाऽऽत्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्यानित्या नित्योऽऽत्मस्वरूपस्य । तामंती विज्ञाती वा वाहो । एवं येव तथा चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोतेत्याचा । लोकेऽपि प्रसिद्धं चक्षुपस्तिमिरागमापाययोनष्टा दृष्टिांता दृष्टिरिति चक्षुद्दष्टेरनित्यत्वम् । तथा च श्रुतिमत्यादीनामात्मदृष्टयादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके वदति युद्धृतचक्षुः स्वप्नेऽद्य मया भ्राता दृष्ट इति । तथाऽवगतबाधिर्यः स्वप्ने श्रुतो मन्त्रोऽद्येत्यादि । ननु यद्यनित्यं दृष्टयाद्यभ्युपगम्येत तर्हि तदेवाऽऽत्मनोऽपि धर्मोऽस्तु किं नित्यदृष्टयादि- नेत्यत आह-न वितिः । नित्यत्वादमूर्तत्वममूर्तवासंयोगादिधर्मरहितत्वं ततः संयोग. जदृष्टयाद्यसंभव इत्यत अत्मनो नित्यदृष्टयाद्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । श्रुतितोऽपि नित्य- ष्ट्यादिसिद्धिरित्याह-तथा चेति । नित्यानित्यदृष्टिद्वयाङ्गीकारे गौरवमिति शङ्कते- एवं तहीति । श्रुतिप्रामाण्यादै बिध्याङ्गीकारे गौरवं प्रामाणिकमित्याह-एवं वेति तथा चेति । चोऽवधारणे तथैवेत्यर्थः । दृष्टेष्टेति । दृष्टिविषयकदृष्टिमानिति तदर्थः तत्र विषयविषयिभावस्थैकभिन्नसंभवादृष्टिद्वयं प्रतीयत इति दृष्टिवैविध्ये सत्येवेयं श्रुतिरुप- पद्यते नान्यथेत्यर्थः । तिमिररोगस्याऽऽगमे नष्टा दृष्टिरपाय च जाता दृष्टिरितिप्रतीतेर्जन्मना- शयोगिन्यनित्या दृष्टिरेका तदीयजन्मनाशसाक्षिभूता द्वितीया दृष्टिरस्तीति लोकेऽपि प्रतीयत इत्याह-लोकेऽपीति । चक्षुर्दृष्टेरियुपलक्षणमात्मदृष्टर्निवत्वं च प्रसि. द्धमित्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च श्रुतिमत्यादीनामिति । अनित्यत्वं त्वं च प्रसिद्धमित्यनुवङ्गः । अत्मदृष्टयादीनां नित्यत्वे हेत्वन्तरमाह--आत्म- दृष्टयादीनां चेति । स्वप्ने चक्षुषोऽभावेऽपि दृष्टेः सत्त्वान्न सा चक्षुर्जन्येति नित्यैवेत्यर्थः । चक्षुः स्वभेऽव्यनुपरतमिति यदि कश्चिद्व्यात्तं प्रत्युक्तम्-उद्धृतच- १ च. छ. ज. वियोग । २ ख. ट. नत्यं स । ३ क. ख. ग. ब. 'त्यादि। ए° । ङ. 'त्यादिः । ए° । ४ छ. ज. °त्या नित्याऽऽत्म' । ५ छ. ज. त्या चाऽऽत्मनः । त° । ६ ख. च. छ. ट. °था म° । ७ छ. ज. मतिर्विज्ञातिश्चेति । ए° । ८ प. ह्या नाह्या चेत्यादि । ९ ग. ङ. ह्येति । चेत्यादि । ए'। १० च. ज. ते म° । ११ का. ख. व. ङ. मन्त्र इत्या । ग. मन्त्र इति । य° 1 १२ ग. नित्यदृ । १३ क. ग.. तो नि ! १४ क. ग. ङ. 'ये जा १५ क. ग. व. ङ. के प्र । ।

·3 १ म० खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ६५ क्षुरिति । तस्य चक्षुःसत्त्वशङ्खव नास्तीत्यर्थः । अवगतेति । अवगतं निश्चितं बाधिय यस्येत्यर्थः । न च स्वप्नदृष्टयादेश्चक्षुराद्य जन्यत्वात्कथं दृष्टिश्रुत्यादिशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । रूपादिविषयकापरोक्षज्ञानस्येव दृष्टयादिशब्दवाच्यत्वादिति भावः । यदि चक्षुःसंयोगवाऽऽत्मनों नित्या दृष्टिस्तन्नाशे नश्येत्तदोद्धृतचक्षुः स्वमे नीलपीतादि न पश्येत् । न हि द्रष्टुर्दष्टेरित्यााँ च श्रुतिरनुपपन्नां स्यात् । तच्चक्षुः पुरुषे येन स्वमे पश्यतीत्यायों में श्रुतिः । उक्तमर्थ विपर्यये बाधकोक्या द्रढयति--यदीति । न पश्येदिति । दर्शनहेतोश्च- क्षुपोऽभावादित्यर्थः । न चेदं दर्शनं स्मृतिरिति वाच्यम् । ती सति संनिहितत्वेनापरो- क्षावभासो न स्यात् । न च तदंशे भ्रम इति वाच्यम् । बाधकाभावात्पूर्वमननुभूतभ्रात्रा- दिदर्शनं च न स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणं सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्वाप्समिति परामर्श- हेतुर्भूतः सुषुप्तिकालीनानुभवोऽपि नित्योऽभ्युपगन्तव्यः । तदानी सर्वकरणानामभावेना- नित्यानुभवाभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । न केवलं प्रत्यक्षस्यानुपपत्तिः श्रुतिरप्यनुपपन्ना स्यादि- त्याह-न हि द्रष्टुरिति । न हि श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो विद्यत इत्यादिद्या चैत्यनेन गृह्यते । तच्चक्षुरिति । चष्ट इति चक्षुद्रष्टा साक्षी पुरुष आत्मनि शरीरे वा येन स्वप्ने पश्यति तचक्षुः साक्षीत्याद्या चानुपपन्ना स्यादित्यनुषङ्गः । स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यतीत्यादिरादिशब्दार्थः । नित्यात्मनो दृष्टिाह्यानित्यदृष्टेाहिका । बाह्यदृष्टेश्वोपजनापायाद्यनित्यधर्म- वत्त्वात्तद्ग्राहिकाया आत्मदृष्टेस्तद्वदवभासत्वमनित्यत्वादिभ्रान्तिनिमित्तं लोक- स्येति युक्तम् । यथा भ्रमणादिधर्मवदलातादिवस्तुविषयदृष्टिरपि भ्रमतीव तहत् । तथा च श्रुतिः-ध्यायतीव लेलायतीवेति । तस्मादात्मदृष्टेनित्यत्वान्न योगपद्यमयोगपद्यं वाऽस्ति । नन्वात्मदृष्टेनित्यत्वे कथं तत्रानित्यत्वप्रतीतिः कथं वोऽस्य लोकस्यानित्यैव सर्वाऽपि दृष्टिरिति निश्चयश्चेत्याशङ्कय : ग्राह्यानित्यदृष्टिगतमनित्यत्वादि सबै ग्राहिकायां नित्यदृष्टी १ ख. ट. स्वमे दृ । २ च. छ. ज. 'दि हि च । ३ ख. ट. नित्यदृ । ४ र. ज. 'शेन न । ५ क. ग. घ. ङ. °श्येथायोद्धृ । ख. ट.. श्येत तदो । ६ ख. ट. 'तादीनि न । च. तादीन प° । ७ क. ग. व. ङ. 'टेविपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रु । ८ छ. ज द्या श्रु । ९ च. ज. °ना । त° । १० क. ख. ट. स्वमं । ११ छ. द्या श्रुतिरनुपपन्ना स्यात् । नि । १२ च. ज. च । नि° । १३ क. ग. ङ. छ. तिः । यदा नि । १४ क. ग. व. ङ. था च स । १५ ख. ट, भूतं भ्रा । १६ ख. ट. भूतसु । १७ क. त्याद्या । १८ ग. घ. ङ. °रायेत्य° । १९ क. ख. ट. स्वमं । २० क. ग. व. ङ. दिशौं । २१ ख. ट. त्मद । २२ च. °पसर्जना । २३ क. जनना' । २४ क व. च. छ. ज. "षया दृ । २५ ख. ट.वा लो । २६ क. ख. ग. सर्वग्रा । २० - ९ ·-- ६६ आनन्दा तटीकासेवलितशांकरभाष्यसमेता- २ वि०ध्याये- '- भासते । ग्राह्यायःपिण्डगतवर्तुलवादिधर्माणां ग्राहकान्यादी भानदर्शनादतो लोकस्य तथा प्रतीतिरुपपद्यत इत्याह--नित्येत्यादिना । तद्वदवभासत्वमिति । ग्राह्यवदवभास. मानत्वमित्यर्थः । ग्राह्यधर्मस्य ग्राहके भानं दृष्टान्तेन स्पष्टयति---यथा भ्रमणादीति । आदिशब्देन गमनादि गृह्यते । द्वितीयेन धावत्पक्ष्यादि । ध्यायतीवेति । ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहके साक्षिणि भासत इति श्रुत्यर्थः । एवं चे यत्पूर्ववादिना युगपदनेक- ज्ञानोत्पत्तिः प्रत्यक्षविरुद्ध। स्यादित्युक्तं तत्परिहतमित्याह--तस्मादिति । तस्मादित्यस्या- र्थमाह----आत्मदृष्टेरिति । अनेकनिरप्यत्वाद्योगपद्यस्य तदभावरूपत्वादयोगपद्यस्यैकस्यां दृष्टौ तदुभयमपि नास्तीत्यर्थः । वाह्यानित्यदृष्ट्युपाधिवात्तु लोकस्य । तार्किकाणां चाऽऽगमसंप्रदायवर्जित- त्वादनित्याऽऽत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपन्नैव । जीवेश्वरपरमात्मभेदकल्पना चैतन्निमित्वैव । तथाऽस्ति नास्तीत्याद्याश्च यावन्तो वाङ्मनसयोमेंदा यत्रैक भवन्ति तद्विपयाया नित्याया दृष्टेनिर्विशेषायाः । नन्वात्मदृष्टनित्यत्वे कथं परीक्षाकुशलानां नैयायिकानां सर्वस्य लोकस्य च भ्रमः स्यादित्याशङ्कय न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ट " इत्यादिश्रुतेः स्वबुद्र्या ज्ञातुमशक्यत्वावग- मासंप्रदायपरम्परयैव ज्ञातव्यत्वावगमाच तेषां तद्रहितत्वामो युक्त इत्याह-वाह्या- नित्येति । न केवलं ज्ञानभेदकल्पनैव तेषां भ्रमः कित्वात्मभेदकल्पनाऽप्येतन्मूलो भ्रम एवेत्याह-जीवेश्वरेति । एतनिमित्तेति । ज्ञानानित्यवतद्भेदकल्पनानिमित्तैव, नित्यानित्यज्ञानवतोर्जीवेश्वरयोविचित्रज्ञानवतां च जीवानां परमात्मनश्चैकत्वं न संभवतीति युक्त्याभासेन तैर्भेदकल्पनादित्यर्थः । किंचाऽऽत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभः प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिभ्य आत्मन एव नित्यदृष्टिरूपत्वादात्मनश्च सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्तीत्यादिना सर्वकल्पनानां तन्मात्रत्वेन तद्व्यतिरेकेणाभावोक्ते नविशेषत्वात्तद्रूपाया अपि दृष्टनिर्विशेषत्वात्तस्यामस्तीत्याद्याः सर्वाः कल्पना भ्रान्तिनिमित्ता एवेत्याह-तथाऽ- स्तीति । यावन्तो वाम्भेदा नामविशेषा मनसो भेदा रूपविशेषा यत्राऽऽत्मन्येकं भवन्ति सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्तीत्यादिश्रुतेस्तद्विषयायास्तत्स्वरूपाया अत एवं नित्याया निर्विशेषाया दृष्टेरस्तीत्यादिकल्पनाऽऽस्तिकानाम् । नास्तीति कल्पना शून्यवादिनाम् । " -- : .. - १. क. ग. ह. 'त्वादीनां ग्रा । २ क. ग. व. ह. च सति य । ३ ख. ट. रूपितत्वा। ५ क. ग. घ. ङ. शालोक । ५ ख. ङ. च. छ. ट. नास्त्यस्ति नास्तीः । ६ ड.. च. छ. अस्ति नास्ति । अ° । ७ ङ. लो । ८ क. 'त्ववत्तने । ज. ।

·१.प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ६७ . १० अस्ति नास्तीति कल्पना दिगम्बराणाम् । अन्येषां च यथायथं सावयवत्वादिकल्पना । सा सर्वाऽपि तथा भ्रान्तिनिमित्तैवेति पूर्वेणान्वयः । अस्ति नास्तीत्येकं नानागुणवदगुणं जानाति न जानाति क्रियावदक्रिय फलबदफलं सर्वाज निर्बीजं सुखं दुःखं मध्यममध्यं शून्यमशून्यं परोऽहमन्य इति वा सर्ववाक्प्रत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुमिच्छनि स नूनं खमपि चर्मवद्वेष्टयितुमिच्छति सोपाननिय च पद्भ्यामारोढुम् । जले खे च मीनानां वय. सो च पदं दिक्षते । नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतिभ्यः । को अद्धा बेदैत्यादिमन्त्रवर्णात् । ननु ते ते तार्किका आत्मनोऽस्तित्वादीस्तर्केण साधयन्ति । अतो न तेषां भ्रान्तिनिमि- तत्वमित्याशङ्कय श्रुतिविरुद्धत्वादसङ्ग आत्मन्यनुपपत्तेस्तेषां कल्पनानां सत्वे मोक्षानुपपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कल्पना न प्रमाणपथमारोहतीत्याह -अस्ति नास्तीति । सुषुप्तौ न जानात्यन्यत्र जानातीति कादाचित्कज्ञानवत्त्वकल्पना वैशेषिकादीनाम् । आत्मा परलोकं प्रति गच्छतीति फेषांचिकियावत्त्वकमना । इहैव स्थित्वा शरीरान्तरं गृह्वातीत्यन्ये- षाम् । देहात्मवादे क्षणिकविज्ञानवादे वाऽफलं परलोकस्थायिनोऽभावात् । अन्येषां फलवत् । देहात्मक्षणिकवादिपक्ष एवं कर्मतद्वासनानामाश्रयाभावात्परलोके निर्धाजं, नित्यात्मवादिना सबीजं, दुःखमसुखरूपं वैशेषिकादिवादे । यद्वा विज्ञानवादे सोपप्लवचित्तसंततिरूपस्य संसा- रिणों हेयवाङ्गीकारोदुःखैरूपत्वमात्मनः । शरीरमध्य एव वर्तत इति दिगम्बराणां मते मध्यम् । अन्येषां तु तद्वहिर यस्तीत्यमध्यम् । परोऽहमिति मत्तः परोऽयमहं ततोऽन्य इति प्रत्यक्पराग्भेदादिकल्पना असत्याद्याः परोऽयमहमन्य इत्यन्ताः कल्पना वाक्प्रत्ययागोचरे वाम नसागोचरे यो विकल्पयितुमिच्छतात्यन्वयः । आरोदुमित्यत्र खमित्यनुपङ्गः । जले भीनानां खे वयसामित्यन्वयः । वाङ्मनसभेदा आत्मनि न सन्ति तदगोचरश्वाऽऽत्मत्यत्र क्रमेण श्रुतिद्वयमाह-नेति नेतीति । वाङ्मनसागोचरत्वे श्रुत्यन्तरमाह--को अद्धति । अद्धा साक्षात्को वेदेति मनोगोचरत्वं क इह प्रयोचदिति बाग्गोचरत्वं च .१५ निषेवतीत्यर्थः । । । -- ----- - -- १ क. ग. ब. ङ. 'पि भ्रा । २ झ. नास्त्येकं । २ ख. ट. मध्यमं शू। ४ क. 'ति याः स° । ५ ख. ट. रे परे यो। च. रे यो । ६ ङ. °व प° । ७ घ. ट. च संप, ८ ख. 6. दुमिच्छति । ज° । ९ क. देति म° । १० क. ग. व. ङ. ते ता 1 १० क. ग. व. ङ. ते ता । ११ ग. इह वा स्थि । १२ क. रान दुःख.' । १३ क. ग. व. ङ खस्वरूप । १४ स. 2. । १५ क. ग. ह. पां त° । १६ क. ग. ङ. रस्ती । १७ ख. र. मध्यमं ५ | १८ ग, ङ. २ यो । १९ ख. र. रत्वादित्य । २० क. ग ङ. त्वं नि । - -- .

·२ 3 ६८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ दि०ध्याये- कथं तर्हि तस्य स म आत्मति बेदन ब्रूहि केन प्रकारेण तमहं स म आत्मति विद्याम् । अत्राऽऽख्यायिकामाचक्षते । कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः कस्मिंश्चिदपराधे सति धिक्त्वा नासि मनुष्य इति । स मुग्धतयाऽऽ. त्मनो मनुष्यत्व:प्रत्याययितुं कंचिदुपेत्याऽऽह । ब्रवीतु भवान्कोऽहमस्मीति । स तस्य मुग्धता ज्ञात्वाऽऽह । क्रमेण बोधयिष्यामीति । स्थावराद्यात्मभावमपोह्य न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम । स तं मुग्धः प्रत्याह । भवान्मां बोधयितुं प्रवृत्तस्तूष्णीं बभूव किं न बोधयतीति । तादृगेव तद्भवतो वचनम् । नास्यम- नुष्य इत्युक्तेऽपि:मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथं मनुष्योऽसीत्यु- क्तोऽपि मनुष्यत्वमात्मनः प्रतिपद्येत । वाङ्मनसागोचरत्वे श्रवणमननयोरसंभवादात्मनो वेदनं न संभवतीति शङ्कते-कथ- मिति । तहिमाऽत्वात्मवेदनभित्याशङ्कय श्रुतेरनतिशङ्कयत्वादात्मवेदैननिषेधायोगात्तत्रोपार्य पृच्छामीत्याह--बहीति । केन प्रकारेण स म आत्मेति विद्यां तं प्रकारं ब्रूहीत्यन्वयः । नेति नेतीत्यादिश्रुत्युदाहरणेनैवैतरनिषेधेनैव तस्य स्वप्रकाशस्य बोध इति वेदनप्रकारस्यो. क्तत्वात्प्रकारान्तरासंभवादनेनैव प्रकारेणाविषयतया वेदितव्य इति मत्वा सोपहासमुत्तरमाह- अत्राऽऽख्यायिकामिति । मुग्ध इति । मूढ इत्यर्थः । स्थावगीति । न त्वं स्थावरादिरूप इत्यर्थः । नन्वितरनिषेधेन तद्भेदज्ञानेऽपि त्वमेवभूत इत्यनभिधानेऽहमेवंभूत इति ज्ञानाभावात्तदर्थं विधिमुखेन बोधनं कार्यमत आह-नासीति । अपरोक्षतया प्रतीयमाने वस्तुनि विपर्ययेण गृहीते विपर्ययनिरासपात्रे यत्नः कार्यो न तु स्वरूपबोधे तस्य स्वयमेव प्रतीतः । तथाऽपि चेन्न बटुं शक्नोति तीतिमूढत्वादुपदेशानह एव स इत्यर्थः । तस्माद्यथाशास्त्रोपदेश एवाऽऽत्मावबोधविधिर्नान्यः। न ह्यग्नेर्दाह्यं तृणाद्यन्येन केनषिद्दग्धुं शक्यम् । अत एव शास्त्रमात्मस्वरूपं वोधयितुं प्रवृत्तं सदमनुष्य- स्वप्रतिषेधेनेव नेति नेतीत्युक्त्वोपरराम । तथाऽनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम् । “ तत्त्वमसि " " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ।" इत्येवमाद्यपि च । -- १, ख. च. छ. ज 'त्मेत्यादि वे । २ क. ग. ड. च. छ.. ज.धे वि° । ३ क. ग. घ. ह.धिकृत्वा त्वं ना। ४ ह. ज. क्त्वां त्वं ना। ५ ग. व. ङ. भगवन्कोऽ। ६च. छ. ज. त° । ७ ख. च. छ. ज. ट. ते म° । ८ ख. च. ट. °त्युक्तेऽपि । ९ प. - °दने नि । १० खं. ट. "न्तरस्यावाभावा । ११ . ट. इत्युक्त्वेत्य । १२ क. ग. व. ङ, नः कर्तव्यो न । १३ क. ग. ङ. नईः स । १४ ग, घ. ङ. च. छ. ज. मेरदाह्य । १५ ख. च. छ. ज. द. पिया।

·२ १ प्रथमः खण्डः । ऐतरेयोपनिपत् । ६९ अतः प्रकृत आत्मनो निल्यापरोक्षस्याहं मनुष्य इत्यादिनाऽऽरोपितरूपेण प्रतीतेस्तस्य नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इतीतरनिषेधे कृसे स्वप्रकाशस्य स्वयमेव प्रतीतिसंभवादयमे- वोपदेशप्रकारो नान्य इत्युपसंहरति--तस्मादिति । ननु शास्त्रं विन!ऽप्यन्यतो विधिमु- खेनाऽऽमावबोधोऽस्वित्यत आह-न ह्यग्नेरिति । आह-न ह्यग्नेरिति । शास्त्रकसमधिगम्यत्वादात्मनो न हेवन्तरेण बोधः संभवतीत्यर्थः । शास्त्रीयोऽप्यवबोधप्रकारऽयमेव नान्य इतीतरनिषेधमात्रे- णोपरमान्निश्चीयत इत्याह-अत एवोति । इत्यनुशासनमितिपदेनार्थादनुशासनातर- निषेधादप्येवमेन्याह --- तथाऽनन्तरमिति । तत्त्वमसीत्यत्रापि तत्पदार्थसामानाधि- करण्येन त्वंपदार्थ कर्तत्वादिनिधनैव तस्य ब्रह्मत्वबोध इत्याह-तत्त्वमसीति । तत्कन कं पश्यदिति दर्शनक्रियाकर्मयनिषेधादयवेद्यतयाऽऽत्मनो ज्ञानभित्याह-यत्र त्वस्येति । एवमाद्यपीति । वेद्यावं निषेधतीति शेषः । यावदयमेवं यथोक्तमिममात्मानं न वत्ति तावदयं बाह्यानित्यदृष्टिलक्षणमुपा- धिमात्मत्वेनोपेत्याविद्ययोपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देवतिर्यनरस्थानेषु पुनः पुनरावर्तमानोऽविद्याकामकर्मवशात्संसरति ! तस्मादात्मनः कर्तृवादिधर्मवत्तया प्रमाणेन ज्ञातुमशक्यत्वात्तद्धर्मवत्त्वप्रतीतरज्ञानमू- लत्वेन भ्रमवात्संसारित्वेने प्रतीतस्य वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्वादननै न्यायेनेश्वरस्यापि सर्व- ज्ञवादिकोपाधिकल्पनस्य भ्रमत्वाद्भदे मानाभावात्तस्यापि वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्वान्न त्रय आत्मानः किंवात्मैक एवाखण्डैकरस इत्यभिप्रेत्येवभूतस्य कथं संसारप्रतीतिरित्याशङ्कयाऽऽ- रमनः संसारस्याज्ञानत औपाधिकत्वमुत्तराध्यायसंगत्युपयोगितयाऽऽह-यावदयमिति । चाह्यानित्यदृष्टिलक्षणामिति । प्रत्यगात्मनो बाद्यामन्तःकरणवृत्ति वृत्तिवृत्तिमतोरभे- द दन्तःकरणमित्यर्थः । स एवं संसरन्नुपात्तदेहेन्द्रियसंघातं त्यजति । त्यक्त्वाऽन्यमुपादत्ते । पुनः पुनरेवमेव नदीस्रोतोवज्जन्ममरणप्रवन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिर्वर्तत इत्येतमर्थं दर्शयन्त्याह श्रुतिर्वैराग्यहेतोः- ( अपक्रामन्तु गर्भिण्यः ) ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्यो भवति यदेतदेतः । अयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान्यज्ञादिकर्म कृत्वाऽस्माल्लोकाळूमादिक्रमेण चन्द्रमसं प्राप्य क्षीणकर्मा वृष्ट्यादिक्रमेणेमं लोकं प्राप्यान्नभूतः पुरुपाग्नौ १२. ङ. दार्थक । २ ख. छ. ज. यंगादिस्था । ३ क. ग. घ. °न पतित । ४. ट. त्वादेरौपाविकत्वेन भ्रः । ५ च. छ. जः न्द्रियादिसं° । ६ क. णन । ७ ग. ८ च. छ. ज. ट. कर्मवा। स ·७० ह स . आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२०ध्याय- हुतः । तस्मिन्पुरुपे ह वा अयं संसारी रसादिक्रमेणाऽऽदितः प्रथमतो रेतो- : रूपेण गर्भो भवतीत्येतदाह । यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेगौत। एवमध्यारोपापवादाभ्यामात्मतत्त्वं निरूप्योक्तात्मतत्त्वज्ञान वैराग्यं हेतुरिति तदर्थ जीवावस्थाः प्रपञ्चयन्नर्थात्तस्य त्रय आवसथा इत्युपक्षिप्तं शरीरत्रयं च प्रपञ्चयितुं पञ्चमा- ध्यायमवतारयन्भूमिकां करोति-स एवमिति । यावदयमित्यारभ्य वोत्तराभ्यायस्य भूमिका । इदानीमध्यायमवतारयति-स एवमिति । इत्येतमर्थमिति । इति जिज्ञासायामवस्थारूपमर्थमित्यर्थः । वैराग्यहेतोरिति । वैराग्यार्थमित्यर्थः । जीवा- वस्थारूपस्य जन्म त्रयस्यात्यन्तबीभत्सारूपत्वात्तद्विचारे वैराग्यं भवतीति भावः । पुरुषे ह वा अयमित्यत्रेदशब्दार्थमाह-अयमित्यादिना । यो मूर्धानं विदार्थ प्रविश्य स्थितः सोऽयमित्युच्यत इत्यर्थः । यज्ञादीति । अथ य इमें ग्राम इष्टा- पूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्तीत्यादिना पञ्चाग्निविद्यायामयमर्थः प्रसिद्धः । अन्नभूत इति । ब्रह्याद्यन्नसंश्लिष्टः पुरुषाग्नौ हुतः पुरुषेण भक्षित इत्यर्थः । तस्मि- निति । येन पुरुषेण भक्षितस्तस्मिन्नित्यर्थः । पुरुषे ह वा अर्थ संसार्यादितः प्रथमतः स्त्रीगर्भप्रवेशात्पूर्व गर्भो भवतीति प्रथममन्वयः । पुरुषे स्त्रियामित्र गर्भो न दृश्यत इत्या. : शङ्कय भक्षितस्यान्नस्य रसादिक्रमेण रेतोरूपेण परिणामे सति तत्संश्लिष्टस्यापि तथैव रेत:- संश्लेषेण रेतोभावे सति तेन रूपेण पुरुषस्य शरीरे विद्यमानस्तस्य स गर्भ इत्याह-रसा- दीति । रसादीत्यादिशब्देन शोणितमांसादि गृह्यते । रसादिक्रमेण यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेण गर्भो भवतीत्येतदाहेति पश्चादन्वयः कार्यः । तदेतत्सर्वेयोऽङ्ग यस्तजः संभूतमात्मन्ये- वाऽऽत्मानं बिजर्ति तयदा स्त्रियां सिञ्च- १० त्यथैनजनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । तञ्चततोऽन्नमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्योऽवयवेभ्यो रसादि- लक्षणेभ्यस्तेजः साररूपं शरीरस्य संभूतं परिनिष्पन्नं तत्पुरुषस्याऽऽ- त्मभूतत्वादात्मा । तात्मानं रेतोरूपेण गर्भायूतमात्मन्येव स्वशरीर १ च. छ. ज. ट. °थमं रे । २ ख. ट. तीति तदा ३ ङ. च. ति । य । ४ क. ग. व. ङ. ति। एवमेवति । ५ क. ग. ङ. 'न्मनोऽत्य'। व. °न्मनस्रय । ६ ख. ट." सिद्ध इत्यर्थः । अ° । ७ ख. ट.°न रेतोरू'। ८ ख. ट. 'वति त' । ९ क. ग. घ. ङ, कर्तव्यः । १० क. ख. ट. थैतज्ज । ११ ग. व. °त्मानमा । १२ क. ग. य. 'मात्मनि रे । १३ ख. ट. 'मात्मानमात्म । १४ क.ख. घ. छ. रीरे वि। १४. ० ++ ·७१ A १ प्र० खण्ड: 1 ऐतरेयोपनिपत् । एवाऽऽत्मानं विभर्ति धारयति । तद्रेतो यदा यस्मिन्काले भार्यतुमती तस्या योपानी स्त्रियां सिनत्युपगर्छन् । अथ तदैनदेतद्रेत आत्मनो गर्भभूतं जनयति पिता । तदस्य पुरुषस्य स्थानानिर्गमनं रेत सेककाले रेतोरूपेणास्य संसा- रिणः प्रथमं जन्म प्रथनावस्थाभिव्यक्तिः, तदेतदुक्तं पुरस्तादसावात्माऽमुमात्मा- नमित्यादिना । ननु तस्य गाभानिमिया शाशय स्त्रियेव तस्य पुरुषण भूतत्वातीण्या नृत्या गर्भवमिति वक्तुं तदेतदत्यादि विमतात्यन्तं वाक्यम् । तयाचष्ट----तच्चदिति । रसादिलक्षणेभ्य इति । रसानिधातममुदायरूपयाचरीरस्य तेषां तदवयवत्वं चरम धानुबाँच्छरीनस्य सारसपत्वं चेत्यर्थः । आत्मभूनत्यादिति । आत्माभिमानविपयशरी- रभूतत्वादानी गांभून बिभतीनि वक्ष्यमाणानुपण वाक्यं परणीयम् । उक्तगर्थ श्रुत्यक्षरासद करोति--आत्मनीनि । अत मानमित्यस्य न पुनरुक्तिदीपः । एवं पितृशरीररूपमायसर्थ तत्र सोमणावस्थी चायना मातहरूपायलधं तत्र गर्भयेणा- वस्था च दर्शयितुं पियारीशनि मनन जन्म दर्शयति--तद्रेत इति । यदेत्यन कालं विशदयति-भार्यति । वाग्निधिद्यायां योपा वार गौतमानिरिल्यादिनाऽ- यमर्थो दर्शित इति वक्तुं योपानावयुक्ताम् । उपगच्छन्निति । भायां संगच्छन्नि- त्यर्थः । अस्य रेतोरूपेण स्थानानिर्गमन मित्स्यन्वयः। रेतो भार्यायां सिबतीत्यत्र वाक्या- न्तर संवादयति-तदेतदिति । असायामा पुरुषाऽमुमात्मानं स्वीयं रेतोरुपमामान- मस्मा आत्मने मार्यारूपार्थ प्रयन्तीति श्रुत्यर्थः । तत्विया आत्मअयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मानां न हिनस्ति साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सदेतो यस्यां स्त्रियों सिक्तं सत्तस्या आत्मभूयमात्माव्यनिरेकतां यथा पितुरेवं गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमङ्गं स्तनादि तथा नदेव । तस्मातोरेनां मातरं स गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत् । यस्मात्स्तनादिम्वाङ्गबदात्मभूयं गतं . १ ख. ट. एव बि । २ क. ग. व. . °च्छत्युपगच्छन्। ३ ग. घ. "गरि । ४६... ८. यदेतादि । ५ ख. ठ. त्याच री । ६क. ग... मातंग'१७ क. ८ ग. देनादि १९ क. ग. ब. ह. नं सबकीय। 1.04. "य" । १.१.. १२ क. ख. 'यां सक्तं सत्त । १३ रु. "सिया मा । १४ क.. १५ क. ग. य. एतं गौं । है:

·- ७२.. आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२.द्वि०ध्याये- तस्मान्न हिनस्ति न बाधत इत्यर्थः । साऽन्तर्वन्येतमस्य भर्तुरात्मानमत्राऽऽत्मन . उदरे गतं प्रविष्ट बुद्ध्वा भावयति वर्धयति परिपालयात गर्भविरुद्धोशनादिप- रिहारमनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुर्वती । ननु स्त्रीशरीरे प्रविष्टं पुरुषस्य रेत: स्त्रिया · उपद्रवकारि स्याच्छरीरलग्नबाणवदिल्या. शङ्कयोक्तं तस्त्रिया इत्यादि तदेतद्याचष्टे - तदेतो यस्यामिति । पिटका व्रणरूपन थिविशेषास्तद्वन्न हिनस्तीति व्यतिरेकेण दृष्टान्तः । अक्षरार्थमुक्त्वा पिण्डितार्थमाह- यस्मादिति । अत्र प्रसङ्गास्त्रिया सावधानेन गर्भरक्षणं कर्तव्यमिति विधत्ते-सेति । भावयति भावयेदित्यर्थः । पालनोपायमाह-गर्भविरुद्धति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भ बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । सा भावपित्री वर्धयित्री भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भावयिता रक्षयितव्या च भा भवति । न ह्युपकारप्रत्युपकारमन्तरेण लोके कस्यचित्केनचित्संबन्ध उपपद्यते । तं गर्भ स्त्री यथोक्तेन गर्भधारणविधानेन विभर्ति धारयत्यग्रे प्राग्ज- न्मनः । स पिताऽग्र एव पूर्वमेव जातमात्रं जन्मनोऽभ्यूर्व जन्मनो जातं कुमार जातकर्मादिना पिता भावयति । तस्याप्यन्तर्वस्नीरक्षणं विधत्ते-सा भावयित्रीति ।. चशब्दस्य सेत्यत्र संबन्धः । साऽपीत्यर्थः । तस्या भावयितव्यत्वे हेतुमाह-न हीति । स्त्रीपुरुषयोः परस्परोपकारक- त्वमुक्त्वा तयोः पुत्रसाध्यवक्ष्यमाणपुण्यकर्मप्रतिनिधिरूपप्रत्युपकारसिद्धयर्थं पुत्रं प्रत्युपका- रकत्वमाह-तमिति । अग्र इत्यत्रैकोऽप्रशब्दो जन्मनः पूर्वकालं वदति । द्वितीयो जन- नकालमधिशब्दोऽनन्तरकालं वदतीति व्याचष्ट-अग्रे प्रारजन्मन इत्यादिना । पूर्वमेवे. त्यस्य विवरणं जातमात्रमिति । जायमानमित्यर्थः । जातकर्मादिनेति । जन्मनः प्राक्सी- 'मन्तादिना जननकाले सुखनिष्क्रमणार्थमन्त्रजलप्रोक्षणादिनाऽनन्तरं जातकर्मादिनेत्यर्थः । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां संतत्या एवं संतता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म । M १.छ. °मंत्र पुत्रात्मानमुद । २ छ. ज. °द्धान्नादि ।३ क. ग. घ. ङ. या ४ क. रेकी दृ । ग. घ. ङ. °रकेदृ । ५ छ. त्री स्त्री भ°। ६ च. छ. ज. व्या वर्धवितव्या र° । ७ गः कुमार भा । ८ क. ग. घ. इंति तत्रै । ९ ख. ट. है । प्रा । .

·१ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् ७३ स पिता यद्यस्मात्कुमारं जन्मनोऽध्यूमने जातमात्रमेव जातकर्मादिना यद्भारयति तदात्मानमेव भावयति पितुरात्मैव हि पुत्ररूपेण जायते । तथा ह्युक्तं पतिर्जायां प्ररिशतीत्यादि । तत्किमर्थमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयेतीति । उच्यते-एपां लोकानां संतत्या अविच्छेदायेत्यर्थः । विच्छि- घेरन्हीमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यादे न कुर्युः केचनै । एवं पुत्रोत्पादनादि- कर्माविच्छेदेनैव संतताः प्रवन्धरूपेण वर्तन्ते हि यस्मादिमे लोकास्तस्मात्तद- विच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः । तदस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातु- रुदराद्यनिर्गमनं तदेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः । पित्रा जातकर्मादिकं कर्तव्यमित्यभिधाय तत्स्ताति-स पितेति । प्रविशतीत्यादीति। गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायत इति मन्त्रशेषः । मोक्षपकरणे पुत्रोत्पादनस्य विधान पुत्रोत्पादनं मोक्षसाधनमित्यभिप्रायेण पृच्छति- तत्किमर्थमिति । न कर्मणा न प्रजेंया धनेनेत्यादिश्रुतेक्षिप्रकरणे पुत्रोत्पादनोक्तिःरा. ग्यार्थेत्यभिप्रेत्य प्रकृतश्रुत्योत्तरम.ह ---उच्यत इति । अत्र लोकशब्देन लोकसाधनीभूताः पुत्रपौत्रादयो गृह्यन्ते । तेषां संतत्या इत्यर्थः । पुत्र त्यादनेनैवोक्तानां लोकानां संततत्वं प्रसि- द्धमिति वक्तुमेवं संतता हीति वाक्यं तद्वयाचष्टे-एवमिति । स्वेन पुत्रोत्यादने विधित: कृते सति स्वपुत्रोऽपि तथा तत्पुत्रोऽपि तथेत्येवं लोकसंततिर्भवतीत्यर्थः । पुत्रोत्पादनस्य लोकसंततिरेव प्रयोजनमिति वदन्या श्रुत्या तस्य मोक्षसाधनत्वं निरस्तमित्याह-न मोक्षायेत्यर्थ इति । एवं प्रसङ्गादर्भधारणादिविधिमुक्त्वा प्रकृतं वैराग्याथ द्वितीयं जन्म दर्शयति-तदस्यति । सोऽस्यायमात्मा पुण्येश्यः कस्यः प्रतिधीयते । अस्य पितुः सोऽयं पुत्रात्मा पुण्यभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्मनिष्पादनार्थ प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिधीयत इत्यर्थः । तथा च संपत्तिविद्यायां वाजसनेयके-" पित्राऽनुशिष्टोऽहं ब्रह्मोहं यज्ञ इत्यादि प्रतिपद्य इति। १४ एवं पितृशरीरेऽस्यन्ताशुचावत्यन्ताशुचिरेतोरूपेणावस्थानं ततोऽपि निर्गमनं ततो मातुरु- १ ख. च. ट. °व पु' । २ ख. ट. यति । उ' । ३ ख. °न । ते चै । ४ क. स. ट. गः पुंसः कु । ५ ख. ट. जयेत्या । ६ ग. घ. ङ. कृतं श्रु° । ७ ख. ट. °क्यं व्याव । ४ ख. ट. 'टे । ते चेति । १ क. ग. व. ङ. "ति स पु । १० ग. प. ङ. तथे । ११ क. ग. E, रणवि' । १९ ग.य. 'माहमत्स्मीत्या । १३ च. इति प्र° 1 १४ क. ग. 4. ऊ. तो नि?.. १० ·, . ७४ .. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वि० ध्याय- दरे मलमूत्राक्रान्ते विष्ठीकृमिवदेवस्थानं ततो योनिद्वारा निर्गमन चैत्याद्यत्यन्तकष्टमित्युकवा जन्मानन्तरमपि न स्वातन्त्र्यं पितु पितनियोगात्तस्यारतन्त्र्येण सर्वदा कर्मानुष्ठातव्यमिति चदन्पुत्रेण कर्तव्यं पित्तुरुपकॉरं दर्शयति सोऽस्पति वाक्यं तद्याचष्टे --अस्यति । पितुर्दा- चामानौ देहौ स्वदेहः पुत्रदेहश्चेति, तत्र पुत्रस्योपयोगमाह -साध्यमिति । पुत्रस्य प्रतिनिधित्वमन्यत्राप्युक्तमि बाह---तथा चेति । संपत्तिः संप्रदानं स्वकर्तव्यस्य पुत्रे स्थापनं यत्रोच्यते सा संप्रतिविद्येत्यर्थः । यदा तु प्रैष्यन्मन्यते स्वस्य परलोकगमनं निश्चि- नोति, अथ पुत्रमाह--त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । भयाऽध्येतव्यं ब्रह्म वेदस्त्वं वयाऽध्येतव्यम् , मया कर्तव्योऽयं यज्ञस्त्वं त्वया कर्तव्यः, मया संपाद्यो लोकस्त्वं त्वया संपाद्यः, इत्येवं पित्राऽनुशिष्टः सन्पुत्रोऽहं ब्रह्म हं यज्ञोऽहं लोक इति प्रतिपद्यते । अहं ब्रह्माध्येष्ये यज्ञान्करिष्ये लोकं संपादयिज्यामीति स्वी करोतीत्युक्तमित्यर्थः । अनेन स्वशरीरतृतीयावस्थोक्ता । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । अथानन्तरं पुत्रे निवेश्याऽऽत्मनो भारमस्य पुत्रस्येतरोऽयं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्याणत्रयोद्विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः । वयोगतो गत- वया जीणः सन्मति म्रियते । स इतोऽस्मात्प्रयन्नेव शरीरं परित्यजन्नेव तृण लूकावदेहान्तरमुपाददानः कर्मचितं पुनर्जायते । तदस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्तत्तृतीयं जन्म । ननु संसरतः पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म । तस्यैव कुमाररूपेण मातुर्द्धितीयं जन्मोक्तम् । तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रेतस्य पितुर्यज्जन्म तत्तृतीयमिति कथमुच्यते । नैष दोषः । पितापुत्रयोरैकात्म्यस्य विवक्षितत्वात् । सोऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता । तदन्यत्रोक्तमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः । पितापुत्रयोरेका- स्मकत्वात् । ननु किमर्थं पुत्र प्रसिनिदधाति स्वयमेव करोस्वित्याशङ्कय स्वस्य मरणात्कर्तुमश- . । १ क. ग. व. ङ °ठ क्रिमे । २ क. रानर्ग° 1 ३ क ग. घ. ङ. येत्यन्त । ४ क. न्युत्ररूपेण । ५ ख. ट. कारान्तः । ३ क. ग. घ. ह. नि तग । ७ ख. ७ ख. ट; यति । .८ स्व. ट. तु प्रेष्य° । . ९ क. तव्यः । म । १० ख. ब. रीरं तु ।। ११ च. १२ च. जलायका । १३ ज. कर्मानितं । १४ क. ङ, च. मयतः ।

·१ प्र० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् ।। .७१ तरित्यभिप्रायेणोक्तमथास्यायमिति तयाचष्टे --- अथेति ... एवकारार्थ मध्ये विलम्बाभावं दर्शयति-तृणजलूकेति । तृणजलका तृणस्यान्तं गत्वा तृणान्तरमाक्रम्याऽऽत्मानं देह पूर्वस्मात्तृणादुपसंहरति पूर्वतृणं मुञ्चति । एवमेवायमात्मा देहान्तरं परिगृह्य पूर्वदेहं मुञ्चतीति मधे विलम्बाभावः श्रुयन्तर रक्त इत्यर्थः । कर्मचितं देहान्तरमुपाददानः पुनर्जायत इत्यन्वयः । यद्यपि देवयानपितृयाणम.गभ्यां गच्छतां लोकान्तर एव शरीरग्रहणमुक्तमुभय. व्यामोहात्तसिद्धेरिति सूत्रे । आकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजेति श्रुतेः । न तु पूर्वदेह- त्यागकाल एव तथाऽपि सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्यवक्रामतीति श्रुतो वासनामय भाविशरीरमुत्क्रान्तिकाल एच गृह्णातीयुक्तत्वात्तदभिप्रायं तृणजेलुकानिदर्शनमिति द्रष्ट, व्यम् । तदस्येति । यन्मृत्मा प्रतिपत्तव्यं तदस्य तृतीयं जन्नत्यन्वयः । यस्य जन्मद्वये. मुक्तं तस्यैव तृतीयं जन्म वक्तव्यम् । औचित्यात् । अन्यथाऽस्य पितुः पूर्वजन्मद्वयस्या- 'नुक्तत्वेनेदमस्य पितुस्तृतीयं जन्मेत्यनन्वयाप तेरिति शङ्को-नन्वित । तस्येति । म्रिय. माणस्थेत्यर्थः । यत्कुमारं भावयत्यामानमेव तद्भावयति सोऽस्यायमात्मेति च पितापुत्रयो. रभेदस्योक्तत्वात्पुत्रस्योक्तं जन्मद पितुरेव तस्मैव च तृतीयं जन्मोते नान्यस्येति न तृतीयत्वविरोध इत्याह-प दोष इति । यद्वा पितुर्मरणानन्तरं पुनर्जन्मे युक्तः पुत्र- स्य वमेव ज.म ज्ञातुं शक्यत इत्यभिप्रायेण पितुरियुक्तमित्याह--सोऽपि पुत्र इति । यथा पितेत्यनन्तरं ततश्च पुत्रस्यैव तृतव जन्मोक्तमिति शेपः । एवं च तदस्य तृतीय जन्मेति वाक्ये तच्छदेन तत्प्रकारकत्वमुच्यते । अस्येति पुत्र उच्यो । अस्य पुत्रस्यः. तत्प्र- कारकं तृतीयं जन्मति वाक्यार्थ इति भावः । ननु पर्यायद्वयोक्तं जाम यथा पुत्रगतमेववं तृतीयपर्यायोक्तमपि साक्षात्पुत्रगतमेवोच्यता किं तयोरेकात्मत्वविवक्षयेत्याद्यपरिहारे दोपमा- 'शङ्कयाऽऽह --तदन्यत्रोक्तमिति । अयं भावः--पुत्रस्य पितरं प्रत्युपकारप्रदर्श- नार्थ तत्प्रतिनिधित्र उक्त पिता स्वयमेव कर्म करोतु किं प्रतिनिधि नेत्याशङ्किते तत्परिहा- रार्थ पितुर्मरणाभिधानं प्रसक्तमिति मरणानन्तरं वक्तव्य तृतीयं जन्म लाघवार्थ तस्मिन्नेवोक्त. मिदं जन्मत्रयं सर्वेषां पूर्वेषामध्यस्तीति प्रदर्शयितुं च पुत्रे वक्तव्यमपि तृतीयं जन्म पितुर्युक्तमिति १७ . १. उक्तः । क° । २ क. ग. ब. इ. कमजितं । ३ ग घ. ङ. यानमा । ४ क. ग. ङ. 'मयभा" । ५ ग. ङ. लायुका' । ६ ख. र. मिदं द । ७ ग. त्यन्य । ८ क. .ग. व. ङ. पत्तिरि' । ५ क. ग. ङ. 'ते । प्रयन इति । १. ग. ङ च्यत इति नास्य । २५ क. ति नास्थ तृ' । १२ ख. ट. जन्नन्युक्त पु' । १३ क. ३. ङ. त्याचे ५० । १४ के. घ. ङ. न्यत्रोत । १५ ख. ट. शङ्कय त । १६ ख. र. सत्यमित त । १७ ख. र. "दंतु ज। १८ रु. ग. घ. इ. नस्ती । १९ ग. पितुः । २. ख. ट. ति भावः। -- ·७६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता [२द्वि० ध्याये- तदुक्तमृषिणा- गर्यो नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षनधः श्थेनो जवसा निरदीयमिति गई एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । एवं संसरन्नवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रवन्धारूढः सर्वो लोकः संसा- रसमुद्रे निपतितः कथंचिवथाश्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्यांचिदव- स्थायां तदैव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीत्येतद्वैस्तु तदृपिणा मन्त्रेणाप्युक्तमित्याह-गर्भ नु मातुर्गर्भाशय एव सन् । न्विति वितर्के । अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशादेषां देवानां वागग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानि सर्वाण्यन्ववेदमहमहो अनुबुद्धवानस्मीत्यर्थः । शतम- ने बढ्यो मा मां पुर आयसीरायस्यो लोहमय्य इवाभेद्यानि शरीराणीत्यभि- प्रायः । अरक्षनरक्षितवत्यः । संसारपाशनिर्गमनादधोऽधः श्येन इव जालं भित्त्वा जवसाऽऽत्मज्ञानकृतसामर्थेन निरदीयं निर्गतोऽस्मि । अहो गर्भ एव शयानो वामदेव ऋपिरेवमुवाचैतत् । पूर्वाध्यायेऽध्यारोपप्रकरणोक्तमावसथत्रयं वैराग्यार्थमिह प्रपञ्ज्य तस्मिन्नेवाध्याये तस्य संसारस्य निवर्त्यत्वेन तदपवादार्थ यत्तत्त्वज्ञानमुक्तं स एतमेवेत्यादिना तत्सफलं प्रपञ्चयितुं तदुक्तमृषिणेत्यादिग्रन्थः । तत्र तच्छब्दार्थमाह एवमित्यादिना । एतद्वस्विति । संसारसमुद्रे पतनं तस्तत्त्वज्ञानाञ्च तन्निवृत्तिरित्येतद्वरित्वत्यर्थः । आहेति । ब्राह्मण- मिति शेषः । भावनेति । आत्मानात्मविवेकभावनेत्यर्थः । वागमादीनामिति । उक्तानि जन्मानि शरीरग्रहणरूपाणि तदुपलक्षितः सर्वोऽपि संसारो गादिकरणतद- धिष्टातदेवतादिसंघातस्य लिङ्गशरीरस्यैव न त्वसङ्गस्य व्यापिनो ममेत्यर्थः । अनेन पदार्थविवेकपूर्वकमात्मज्ञानमुक्तम् । यद्वा सर्वज्ञादात्मनः सकाशादेवैषां मानीत्यन्व- वेदम् । एतजन्महेतुभूतं मूलकारणमात्मानं ज्ञातवानस्मीत्यर्थः । यद्यपि मामें श्रव. णादिज्ञानसामग्री नास्ति तथाऽपि पूर्वजन्मकृतश्रवणादिसामग्रीवशादेव प्रतिबन्ध- निवृत्ती सत्यां गर्भेऽपि ज्ञानोत्पत्तिः संभवतीति भावः । इतः पूर्वकालीनं बन्ध दर्शयति---शतमिति । अभेद्यानीति । तत्त्वज्ञानमन्तरा तत्प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः । १ ख. ग. ङ. 3. स्थाव्य । २ . °मात्मतत्त्वं वि' | ३ क. ग. ङ. च. तसं। ४ स्व. ज. दस्त्यषि । ५ क. ग. घ ह. मातगभा' । ६ ग. ङ. बहवो मा । ७ क. ग. घ. ऊ. त्यर्थः । अ° । : क ख. ज. “धेऽथ इथे । ख. ट. वर्तकवे' । १० क. ग. व. तत्त्व । ११ उ. ट. तदेवादिः । १२ क. ग. ह. जनिमानी । .

·१५० खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । - अधोऽध इति । अधा लेोकेष्वव निकृष्टलोकेष्वेवारक्षा व्यर्थः । यद्वाऽध इति श्रौत पदमत्यर्थे व्याचष्टे--अधोऽथेति । अथानन्तरमिदानीमित्यर्थः । मन्त्रद्रष्टुरभिप्रायमाह- अहो इति । इदमाश्चर्य मम संवृत्तमित्यभिप्रायेण मन्त्रमुक्तवानित्यर्थः । मन्त्रदॆष्टुर्नामनि- देशपूर्वकं तस्य तात्पर्य वक्तुं गर्भ एवैतदित्यादि ब्राह्मणम् । तद्याचष्टे-गर्भ इत्या- दिना । एतत्पूर्वमाह्मणोक्तमर्थजातमेवं मन्त्रोक्तप्रकारेणोबाचेत्यन्वयः । स एवं विद्वानस्माच्छरीरदादू उत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्का- मानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत् । ( यथास्थानं गर्भिण्यः।) इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मपट्टे चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ उपनिषकमेण द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ इति ऋग्वाह्मगारण्यकाण्डान्तर्गत द्वितीयारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ स वामदेव ऋपिर्यथोक्तमात्मानमेवं विद्वानस्माच्छरीरभेदाच्छरीरस्या- विद्यापरिकल्पितस्याऽऽयसवदनिर्भेद्यस्य जननमरणाद्यनेकानर्थशताविष्टशरीर- प्रवन्धनस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदाच्छरीरोत्पत्तिवीजाविर्या- निमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशादित्यर्थः । ऊर्ध्वः परमात्मभूतः सनधोभी- वात्संसारादुत्क्रम्य ज्ञानापद्योतितामलसर्वात्मभावमापन्नः सन्नमुष्मिन्यथोक्तेऽ. जरेऽमरेऽमृतेऽभये सर्वन्नेऽपूर्वेऽनपरेऽनन्तेऽवाह्य प्रज्ञानामृतकरसे प्रदीपवनिर्वाणम- त्यैगमत्स्वर्ग लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपेऽमृतः समभवदात्मज्ञानेन पूर्व- । १ क. धोडगे निकृष्टलो' । २ क. ग. ध. ह. 'वेषा । ३ ग. घ. ङ. 'धोऽध इति । ४ ख. ट. द्रष्टनाम । ५ क. ग. ऊ. ज. 'याक' । ६ क. ग घ. ह. स्यायोव' । ७ क. ख. ग. रव' । ८ ग घ. ज. धानि । ९ क. ग घ. धोभय । १० च. भाषसंसा' । ११ ग. घ. ज्ञान्यूर्धविद्योदितात्मा स । १२ च. ज. 'तेऽजेऽज । १३ च. ज. नन्तरेऽथा । १४ ङ. च. ज. °मृते स्वर्गे । १५ क, ग. घ. त्यवरा । १६ क. ग. पूर्व समा । ख. र. एवं प्राप्त ।

·. ७८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- { ३ तृ० घ्याये- माप्तकामतया जीवन्ने सर्वान्कामानाप्त्वेत्यर्थः । द्विवचनं सफलस्य सोदाहरणस्याऽऽत्मज्ञानस्य परिसमाप्तिप्रदर्शनार्थम् । इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १॥ इति श्रीमोविन्दभगवत्पूज्यादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरे- योपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।। ज्ञानस्याव्यभिचरितफलत्वज्ञापनाय वामदेवेन ज्ञानफलं प्राप्तमिति वक्तुं स एवं विद्वान निति वाक्यं व्याचष्टे--स वामदेव इति । शरीरस्य पुनरुत्पत्तिशङ्कां वारयति- शरीरोत्पत्तीति । तत्त्वज्ञानेनाविद्यादिनाशादित्यर्थः । परमात्मभूतः सन्निति । ऊर्यशब्दस्योपरितनवाचित्वापरमा मवस्तुन एवं कदाचिदप्यधोभावरूपनिकर्षाभावेन निर- ङ्कुशोपरितनभावाद शब्दार्थत्वमित्यर्थः । प्रसिद्धं स्वर्गलोक वारयति--अमुष्मिन्यथोक्त इति । इन्द्रियागोचरत्वेनामुष्मिन्निति निर्देशः । स्वर्गशब्दम्य निरतिशयसुखसामान्यबाचि- त्वाब्रह्मानन्दस्यैव तथाविधत्वात्तस्यैव मुख्यं स्वर्गत्वम् । वैषयिकस्य तु स्वर्गत्वमाक्षिकमि- त्यर्थः । उक्तस्य स्वर्गस्य ब्रह्मरूपस्य स्वस्माद्भेदमाशङ्कयाऽऽह--स्वस्मिन्निति । आत्मशब्दस्यान्तःकरणाद्यर्थत्वं वारयति-स्वे स्वरूप इति । अमुमिन्स्वर्ग मर्यदेहा- दिभावं विहाय स्वात्मभावेनैव स्थित इत्याह--अमृत इति । उक्तस्वर्गलोके सर्वकामावा- प्तिरिति भ्रमं वारयति-पूर्वमिति । जीवन्मुक्तिदशायामाप्तकामतया सर्वात्मत्वेनेत्यर्थः । सोदाहरणस्येति । उदाहरणं वामदेव इत्यर्थः । इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्दज्ञानकृतायतरेयोपनिष- द्भाष्यटीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ । • . अथ तृतीयोऽध्यायः। (आरण्यकक्रमेण षष्ठोऽध्यायः) तत्र प्रथमः खण्डः । ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । ५ क. 'भिच रित्तफ° । ख. 'भिचारितया फलवरज्ञा । २ ग. श. ङ. याना । ३ ख. ग. ङ. मार्थभू । ४ ६. ग. ङ. द. मार्थव । ५ ख, ङ, सिद्धस्व' । ६ ग. घ. स्वर्ग लो, - क. ग 6. °णार्थ । ८ क... ङ. Dऽम] दे । ९ क. ग, व. स्वर्ग लो। १० ख. ८. के स्वर्गका । ११ क. न्मुक्तद । १२ क. 'त्मभावने ।

·१ प्र० वण्डः ऐतरेयोपनिषत् । ७९ ब्रह्मविद्यासाधनकतसर्वात्मभावफलानाति वामदेवायीचार्य परम्परया श्रुत्योऽ. वोत्यमानां ब्रह्मवित्परिपयन्यन्तप्रसिद्धामुपलभाना मुमुक्षवो ब्राह्मणा अधुनातना ब्रहर जिज्ञासबोऽनित्यात्साध्यसाधनलक्षणात्संसारादाजीवभावा- य विकृत्सवो विचारयन्तोऽन्योन्यं पृच्छन्ति कोऽयमात्मेति कथं ययात्मान- मयमात्मति साक्ष दूरमुपारमड़े कः स आत्मेति । यं चाऽऽत्मानययमात्मेति साक्षादुपासीनो बामदेवोऽमृतः समभवत्तमेव यमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति । एवं जिज्ञासापूर्वमन्योन्यं पृच्छतामतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कार- जनिता स्मृतिरजापत । तं प्रपदाभ्यां प्रापयत ब्रोमं पुरुषम् । स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापयत । एतमेव पुरुषम् । अत्र द्वे ब्रह्मणी इतरे- तरमातिकूल्यन प्रतिपन्ने इति । ते चास्य पिण्डस्याऽऽत्मभूते । तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति । योऽत्रोपायः कः स आत्मेति विशेषनिर्धारणार्थ पुनरन्योन्यं पप्रच्छुर्विचारयन्तः । पूर्वस्मिन्नध्याय जन्मत्रयनिरूपणन वैराग्यं निरूपितं ज्ञानोत्पत्त्यर्थम् । न च पदार्थशो- धनं विना वैराग्यमाण ज्ञानापत्तिरिति पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्यार्थ कथयितुं पैप्टोऽध्याय इत्यभिप्रेत्य पदार्थशोधनऽधिकारिणं दर्शयन्याक्यमवतारयति-ब्रह्मविद्येति । वाम- देवाघाचार्येति । आदिशब्देन तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदिल्यादि- नोक्ता देयादयो गृह्यन्ते । अधुनति । पूर्वोक्तरीत्या वैराग्योत्पत्यनन्तरमित्यर्थः । आजीवभावादिति । संसारस्य हेतुताबिद्यातत्कार्यध्यात्मभावसहितायोतितुं संसारं परित्यक्तमिच्छन्त इत्यर्थः । विचारप्रकारमेव वाक्यान्वयन स्पष्टीकतुं पृच्छति-कथ- मिति । नन्वयमा मेति विशेषतो. निश्रय स क इतिप्रश्नानुपपत्तिः । तद्विचारेण वा न किंचित्प्रयोजनमित्याशङ्कयाऽऽलानं विशिनष्टि -यं चेति । उपास्मह उपासितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । वामदेवो यमा-मानमुपास्यामृतोऽभवद्यमपि तमात्मानमु गासितुं प्रवृत्ताः स क इति प्रश्नार्थ इत्यर्थः । उपासनं नामोप सामीप्यनन तब निरुप चरितसामीप्यत्वादक्ये. नापरोक्षीकृत्याऽऽसनं तणावस्थानं यत्तदुच्यते । यदाऽई सुर्ख त्यादिव्यवहारेपु तमेव वर्यमप्युपास्महे तमेवाऽऽत्मत्वेन स्वीकृत्य स्थिताः । अनात्मनोऽहमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः स १ च. ज. °फलप्राप्तिं । २ च. त्या चाव । ३ ग. व. °सिद्धिमु° । ४ ख. च. ज. ट. न्तिक । ५ इ. 'थं परमा ! ६ क. ग. य. हु. यमुना । ७ क. ग. घ. ह. कम । ८ क. म. ग. ङ. च. ज. स. स्यः कतरोनस । ९ क. ग. घ. ङ. 'त्पत्तिः प'। १.. ख. पठाध्या। ११ क. ग. ह. ति। अधुना पू। १२ ख. र. 'तादवि । १३ क. ख. ठ. वर्तुयितुं : १४३। ख. ट. °च्छन्ति क'। १५ . "मवयं त । १६ ख. ट, यमुवा ।

·८० 3 आनन्दगिरिलोतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ तृ० ध्याये- आत्मा क इति विचारार्थः । १. चायमात्मेति निश्चये विचारायोगः । तस्यैव कार्य- करणसंकीर्णत्वेन विचारोपपत्तसित । ननु भूतानां व्याकरणा) यः प्रविष्टः स एवाऽऽस्मे- तिनिर्धारणसंभवाद्विचारानुपपत्तिरित्याशङ्कयैवमपि द्वयोः प्रविष्टत्वेन स्मर्यमाणत्वान्न निर्धा- रणमिति वक्तुं द्वयोः प्रविष्टत्वं स्मृतमित्याह-एवं जिज्ञासेति । अतिक्रान्तेति । अतिक्रान्तौ पूर्वमुक्तौ यो विशेषौ देहे प्रविष्टौ प्राणात्मानौ तद्विषया श्रुतिजन्यानुभवजन्य- संस्कारजनिता स्मृतिरित्यर्थः । तामेव स्मृति स्वरूपतो दर्शयति--तं प्रपदाभ्यामिति । तमिमं पुरुषं शरीरं प्रपदाभ्यां पादाग्राभ्यां ब्रह्मापरब्रह्मरूपः प्राणः प्रविष्ट इत्यर्थः । अन्यस्य प्रवेशे श्रुतिमाह--स एतमिति । श्रुतिभ्यां लब्धमर्थमाह--एतमेवेति । अति श्रुतिभ्यामित्यध्याहृत्येति श्रुतिभ्यामितरेतरप्रातिकृल्येनेतरेतराभिमुखतयैतमेव पुरुषशरीरं प्रतिपन्ने प्रविष्टे द्वे ब्रह्मणी इति स्मृतिरजायतेत्यन्वयः । न खेतमेवेत्यनेनैतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिति वाक्यं द्वे ब्रह्मणी इत्यनेन द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति वाक्यं च द्वयोः प्रवेशे मानतयोपन्यस्तमिति भ्रमितव्यम् । आद्यवाक्ये द्वयोः प्रवेशाप्रतीतेः । द्वितीये च शब्दब्रह्मपरब्रह्मणोरभिधानेन तयोर्द्वयोः प्रवेशे मानत्वायोगादिति । तथाऽपि तयोईयोः कथमात्मत्वशङ्केत्यत आहे-ते चेति । तयोरन्यतरेण विना शरीरास्थित्यभावात्तयोरात्म- स्वशङ्केत्यर्थः । एवं विचारापेक्षितमात्मद्वयस्मृतिमुक्वा विचारमाह-तयोरन्यतर इति । आत्मा वा इदमेक एवेत्येकस्यैवं ज्ञेयत्वो क्रमान्न द्वयोरुपास्यत्वमित्यर्थः । कः स आत्मेति । य उपास्य आत्मा स क इत्यन्वयः । पप्रच्छुरिति । कतरः स आत्मेति वाक्येनेति शेषः । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति । पुनस्तेषां विचारयता विचारयतां विशेषविचारणास्पदविषया मतिरभूत् । द्वे वस्तुनी अस्मिन्पिण्ड उपलभ्येते अनेकभेदभिन्नेन करणेन येनों भते यश्चैक उपलभते करणान्तरोपलब्धविषयस्मृतिप्रतिसंधाना । तत्र न तावद्येनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हति । के न पुनरुपलभत इति । १३ १५ १ ङ. र्यकार' । २ ग. घ. ङ. देहं । 3 क. 'तो निर्दिशति । ५ ग ङ. °ररू° । ५ ग. घ. ङ. रूपमा । ६ क. ग. ध. ङ. प्रतिपत्तेः । द्वि । ७ ग. व. ड. 'ने त° । ८ ख. र. ह । इति । ९ ख. ट. रेणापि वि । १० क. ग. व. 'व मेय' । ११ ट. न रूपं पं । १२ ट. वा शब्दं शृ। १३ ग. विषयानिच्छया । १४ घ. ङ. °विषयानिच्छतां तद्विषः । १५ ग. प. . . °तिसं ।

·१ प्र० खण्ड: ] ऐतरेयोपनिषत् । * उच्यते । येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति येन वा शृणोति श्रोत्रभूतेन शब्द येन वा घाणभूतेन गन्धानाजिघ्रति येन वा वरणभूतेन बाचं नामात्मिका व्याकरोति गौरव इत्येवमाद्या सावसाध्विति च । येन वा जिहाभूतेन स्वादु चास्वादु च विजानातीति । एवं विचारे क्रियमाणेऽतिपरिशुद्धान्तःकरणत्वात्तेषां प्रपदामा प्रपने करणत्वेनानाम- स्वनिश्चयो. मूर्ना प्रविष्ट: उपलब्धृत्वेनाऽऽमत्वनिश्चयश्चाभूदियाह-पुनरित्यादिना । विशेषति । विचारणास्पदमाणामद्वयविषयकस्मिन्करणत्वेनापरस्मिन्नुपलब्धृत्वेन प्रकारेण विशेषरूपा मतिरजायतेत्यर्थः । ननु द्वयोः सव इयं विशेषमतिः स्यात्तदेव नास्तीति शङ्क- ते-कथमिति । चक्षुषा पश्यामीत्यादिप्रकारेण द्वयोः प्रतीतेनैवमित्याह-द्वे इति । येनोपलभते .. यचोपलभते ते द्वे उपलब्धिकर्तृकरणे वस्तुनी उपलभ्येते इत्यन्वयः । तत्र किं करणमित्यत आह-अनेकेति । चक्षुःश्रोत्राद्यनेकभेदभिन्नेनेत्यर्थः । अनेन यदनेकात्मकचक्षुरादिकरणसं. घातात्मकं प्राणस्वरूपं तत्संहतत्वात्परार्थमिति परशेषत्वेन करणमित्युक्तम् । उपलब्धार स्वनेकात्मकत्वाभावान्न परार्थत्वेन शेषत्वम् । किंतु शेषित्वमेवेति वक्तुमेके एवेत्युक्तम् । अनेन करणस्य परार्थत्वं परं शेषिणमन्तरानुपपन्नं सत्परं व्यतिरिक्तमुपलब्धारं गमयतीति तस्मिन्नपि तत्प्रमाणमित्युक्तम् । इदान करणानामेवोपलब्धत्वं तद्व्यतिरिक्तोपलब्धा नास्तीनि वदन्तं नास्तिकं प्रति प्रमाणान्तरमाह-करणान्तरेति। पूर्व करणान्तरेति। पूर्व चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा पश्चादृदृतचक्षुः स्मरति रूपमद्राक्षमिति । तथा योऽहमद्राक्षं स 'ऐवेदानी स्पृशामीति प्रतिसंदधाति । तदुभयं व्यतिरिक्तोपलन्धुरमावे न स्यात् । अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मृतिसंधा- नयोरदर्शनादित्यर्थः । एवमनेकात्मकस्य करणत्वमुक्त्वा तत एव तस्याऽऽत्मत्वं नासीलाहै - तत्र न तावदिति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । अर्हतीत्यनन्तरं किंतु परिशेषादुपलब्धाऽऽत्मा भवितुमर्हतीति वक्ष्यमाणान्वयेन वाक्यं पुरणीयम् । एवमर्थमुपवर्ण्य तमयं श्रुत्यक्षरारूदं कतुं पृच्छति-केन पुनरिति । श्रुत्यारूढं करोति-उच्यत इति । येनेति । तृयीयया करणत्वं चक्षुरादेरक्तमित्यर्थः । वाकणेति । वायूपकरणेनेत्यर्थः । वाचमिति करणं नोच्यते तस्य येनेत्यनेनोक्तवाकिंतु वक्तव्यमुच्यत इत्याह-नामात्मिकामिति । साध्विति । गौरितीदं नाम साधु गावीति नामासाध्विति व्याकरोति व्याकरणेन व्यक्ती करोतीति चार्थः । १५ १ ज. श्वश्चेत्ये १२ ग. ङ. °लब्धत्वे । ३ ग. °लब्धत्त । ४ क ग. व. अ. ननभयं । . ५. दे वस्तुनो इ° । ६ क. ग. व. ऊ. 'त्मकं च । ७ क. ग. ङ. दिसं' । ८ क. 'रू के इत्यु । १० क. परशे । १। ख. ट. 'रिक्त उप । १२ क. ग. ब. छ. एप स् । १३ क. ग. ह । न। ४ क. ग. तवेति तयो' । घ. तत्र तयो । १५ स्व. व्यभिन्या । ९ वं. ट. 2. मित्यत आह ।

·८२ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- ३ तृ० ध्याये- किं पुनस्तदेवैकमनेकधाभन्न करणमिति, उच्यते- तदेतदृदयं मनश्चतत् । यदुक्तं पुरस्तात्मजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमास्तदेवैतद्धृदयं मनश्चैकमेतदनेकधा । एतेना. न्तःकरणेनैकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति श्रोत्रभूतेन शृणोत्ति घाणभूतेन जिघ्रति वाग्भूतेन वदति जिहाभूतेन रसयति स्वेनैव विकल्पनारूपेण मनसों विकल्प यति हृदयरूपेणाध्यवस्यति । तस्मात्सर्वकरणविषयव्यापारकमेकमिदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थमुपलब्धः। तथा च कौषीतकिना-"प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्यानोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्या- मोति " इत्यादि । वाजसनेयके च-" मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि जानाति " इत्यादि । तस्माद्धृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपल- ब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम् । तदात्मकश्च प्राणो यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राण इति ब्राह्मणम् । करणसंहतिरूपश्च प्राण इत्यवोचाम प्राणसंवादादौ । तस्मात्पद्भ्यां प्रापद्यर्तं तद्ब्रह्म तदुपलंधुरुपलब्धिकरणत्वेन गुणभूतत्वावे तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति । पारिशेव्यायस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्था एतस्य हृदयस्य मनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यमाणाः स उपलब्धोपास्य आत्मा नोऽस्माकं भवितुमर्हतीति निश्चय कृतवन्तः । ननु चक्षुरादीनां करणत्वेऽपि प्रपदाभ्यां प्रविष्टस्य प्राणस्य करणत्वे किमायातमित्या. शङ्कते-किं पुनस्तादति । तत्र प्राणस्यैव करणत्वं वक्तुं ताबद्धृदयमनःशब्दवाच्यस्प चक्षुरादिभेदभिन्नत्वमाह-उच्यत इति । यदेतदृदयमित्यत्र यच्छब्दार्थमाह-यदु. क्तमिति । रेत इति । सारभूतं कार्यमित्यर्थः । प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिषु मनसश्च. न्द्रमा इत्यन्तासु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति तदेवैतत्त्वया पृष्टं करणमित्यर्थः । तदेवैक- मेव सच्चक्षुरादिभेदेनानेकधाभूतमिति श्रुतिगतद्वितीयतच्छब्दार्थमाह-एँकमेतदनेकधेति । अत्र येन चक्षुरादिना दर्शनादिक्रियां करोति संघ.त.त्मकः पुरुषः, तच्चक्षुरादिकं प्रजानां ६ १६ - १ ज. 'देक । २:क. 'चैतदेकमने । ३ स. 'तत्तद । ४ ज. सा संक' । ५ ग. व. च. 'कमि । ६ च. अ. ति हि बा । ७ ड यत्मपद भ्यां । ८ ख. ट. त अझैतदु । ङ. च. ज. तब्रह्म । ९. ग. ज. ट. लब्धि' । १० ख. र. नैत° । '१ च. °व वस्तु । ज. च । १२ ज. ठ. 'ति । परिशेषाद्य' । च. °ति । तस्मात्परिशेपाब'। १३ ब. ङ. ट. थेमत । १४ ख..ङ. ट. °यम । १५ ख. ग, च. ज ट. नो भ। १६ क ग. व. हु. मितिः ।। १७ ख. ट. °र्थः । एत । १८ क. एतदेव मने । १९ ग. तत्तद ।

·प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ८३ रेतो हृदयमित्यादिषु मनसश्चन्द्रमा इत्यन्तासु श्रतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति करणं तदेत- स्वया पृष्टमेतदेवैकं सदनेकधा भिन्नं चेति श्रुतिगतयेनेतितृतीयान्तयदितिप्रथमान्तयच्छन्द- यस्यैतदितिप्रथमान्ततच्छन्दद्वयस्य चान्वयो. दर्शितः । एकस्यैवानेकात्मक विशदयति- एतेनेत्यादिना । सर्वकरणेति । सर्वाणि करणानि विषयाश्च व्यापारो यस्येति विग्रहः । करणानां विषयाणां च हृदयशब्दवाच्यबुद्धिव्यापारकर श्रुतिमाह-तथा चेति । प्रज्ञया चिदाभासयुक्तया बुद्धया वाचं करणं. समारुह्य बुद्धे वागात्मना परिणाम सति तद्बुद्धिद्वारा स्वयमप्यात्मा बागभिमानी भूत्वाऽनन्तरं वाचोऽपि बद्विव्यापाररू. पाया नामात्मना वक्तव्यशब्दरूपेण परिणामे सति याचा वाद्वारा सर्वाणि नामान्यानोति । तस्फुरणात्मना स्वयमपि वर्तत इति श्रुत्यर्थः । एवं प्रज्ञया चारित्यादिध्वयों द्रष्टव्यः । भत्र बुद्धेर्वागाद्यात्मना परिणामो वागादेव नामात्मना परिणाम उक्त इत्यर्थः । मनसा होष पश्यतीत्यत्र मनसः साक्षादर्शनादिकरणत्वायोगाच्चक्षुरादिभावमापन्नस्य...दर्शनादिकर णत्वमुक्तमिति भावः । एवं हृदयेन होत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । आदिशन्देन हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्टितानि भवन्तीति रूपाणां हृदयशब्दितबुद्ध्यात्मकत्यमुक्तं संग्राह्यम् । एवं हृदयस्य सर्वकरणात्मत्वमुक्त्वेदानीं तस्य प्राणात्मत्वमाह -तदात्मकश्चेति । एवं हृदयमनोद्वारा प्राणस्य सकरणात्मकत्वमुक्त्वा साक्षादेव प्राणस्य ताह-करणसंतीति । तब वयं स्मो न शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुम् । इतरे चक्षुर दयः प्राणा 'इत्येवाऽऽख्यायन्त इत्यादिमाणसंवादस्थवचनबलात्करणसंहतिरूपत्वं करणसमूहरूपत्वं प्राणस्यागे.मित्यर्थः । दिशब्देन संवर्गविद्यादिगतं प्राणमेव यागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः यदा प्रतिबुध्यते प्राणादधि पुनर्जायत इत्यादिवाक्यं ग्राह्यम् । करणस्यानात्मत्वमुक्त- मपसंहरंति--तस्मादिति । ब्रह्मेति । ब्रह्मत्वेनोपास्यो ज्ञातव्य भामे यर्थः । तर्हि कस्तथा ज्ञातव्य इत्यत आहे--पारिशेष्यादिति । वक्ष्यमाणा इति । संज्ञानमित्या. देना वक्ष्यमाणा इत्यर्थः तदन्तःकरणोपाधिस्थस्योपलब्धुः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थी या करणवृत्तयो वाह्यान्तर्वतिविषयविषयास्ता इमा उच्यन्ते-- संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं भेधा दृष्टि तिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः . १ क. म. घ. षु श्रु । २ . °रणमेताव' 1 3 स्व. ट. °तदे। ४ ख. ह. 'येन वेत। क. ग. व. ह. रस्के । ६ ख. °माद्यात्म . ७ ख. समि' | ८ क. द. प्रथिता । ९ ड. म। १० . कार' । ११ क. ग. वः . मस्त्वामृते । १२ ९. ट. गप्यत इत्य।.. .३ ख. र. त्याद्युच्यते । १४ ख, ग. अ. ट. ह । परिवषादि । १५ च. नं. णस्य । .

·आनन्दगिरिकृष्वटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ तृ० ध्याये- संकल्प कतुरसुः कामो वश इति । संज्ञानं संज्ञप्तिश्चेतनभावः। आज्ञानमाज्ञप्तिरीश्वरभावः । विज्ञानं कलादिपरि- ज्ञानम् । मज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता । मेधा ग्रन्थधारणसामर्थ्यम् । दृष्टिरिन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः । धृतिर्धारणमवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां ययोत्तम्भनं भवति । घृत्या शरीरमुद्वहन्तीति हि वदन्ति । मतिर्मननम् । मतीषा तत्र स्वातकयम् । जूतिश्चेतसो रुजादिदुःखित्वभावः । स्मृतिः स्मरणम् । संकल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन संकल्पनं रूपादीनाम् । ऋतुरध्यवसायः। असुः प्राणना दिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः । कामोऽसंनिहितविषयाकाङ्क्षा तृष्णा । वशः स्त्रीन्यतिकराधभिलापः । इत्येवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः प्रज्ञप्तिमात्रस्योपलव्धु. रुपलन्ध्यर्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगुणनामधे- यानि भवन्ति संज्ञानादीनि । येन वा पश्यतीत्यादि मनश्चैतदित्यन्तं प्राणस्य करणत्वनानात्मस्वार्थमित्युक्त्वा संज्ञानमि- त्यादि का इत्यन्तमन्तःकरणचिद्वारा तन्मतिरिक्तमुपलब्धारं दर्शयितुमाह--तदन्तः- करणेति । निर्विशेषस्य कथं वृत्तिविषयत्वमन्यथा कथं तदुपलन्ध्यर्थता तासां स्यादत भाह-वाह्यान्तर्वतिविषयेति । तर्हि तासामन्यविषयत्वे ततो वाह्यान्तर्विषयप्रतीति. रेख स्यानाऽऽस्मन इत्यत आह--उपलब्ध्यर्थी इति । निर्विशेषत्वेनाविषयत्वेन चैतस्य साक्षादिदंतया ज्ञानासंभवेऽपि संज्ञानाद्यन्तःकरणवृत्तिसाक्षितयाऽविषयत्वेनैव तस्योपलब्धिः संभवतीत्यर्थः । विषयत्वार्थ प्रज्ञानरूपस्येति विशेषणम् । प्रकृष्टा ज्ञप्तिः स्वप्रकाशचैतन्य तस्य विषयस्वे स्वप्रकाशत्वव्याहतिरित्यर्थः । ब्रह्मण इति विशेषणं निविशेषत्वार्थम् । सवि. शेषत्वे हि तस्य परिच्छेदेन ब्रह्मत्वं न स्यादित्यर्थः । नन्वसङ्गस्य कथमन्तःकरणवृत्तिसं. बन्धः स्यादत आह--अन्तःकरणोपाधिस्थस्येति । सङ्गस्याप्यन्तःकरणप्रतिबिम्ब. द्वारों तदृत्तिसबन्ध इत्यर्थः । चेतनभाव इति । यया वृत्या चेतन इत्युच्यते जन्तुः सा वृत्तिः सर्वदा सर्वशरीरव्यापिनी संज्ञानमित्यर्थः । कलादिपरिज्ञानं चतुःषष्टि कलादिजन्य लौकिक ज्ञानमित्यर्थः । प्रज्ञतेति । तात्कालिकातिभेत्यर्थः । यथोत्तम्भनं भवति सौ वृत्ति- धृतिरित्यन्वयः । शरीराद्युत्तम्भकस्य वृत्तिविशेषस्य धृतित्वे लौकिक व्यवहारं मानमाह- १ ब. हु च. ज. मिः प्राज्ञ । २ ख च. ट. रणे सा । ३ क. ग. ब. ङ. °ति व, ५ क. छ.गस्य वृ । ५ क. ख. ङ. नेि सं° । ६ स्व. ट. तुमित्याइ । ७ कः ग. व. ह. तीति । ८ *. ग. घ. इ. 'न्तरविष । ९ ग. विषयत्वे । १. . न च त° । ११ ख. रणेति । १२३. ग. प. उ. °रा यत्ति । ११ म. ग. ह. विज्ञा । १४ ग. घ. उ. “थः । बार ! १५ व द. सा पति ! - ·र. 'ता अत उ । १२ ख ट. नि भवति । १३ क. ग. व., द्धस्य विशा। १४ ख. ८५ १ १० ग्यण्डः ]. ऐतरेयोपनिपत्.। धृत्येति । तत्र स्वातन्त्र्यमिति । मनस ईपा मनीति व्यु पुतरित्यर्थः । रुजादिदुः- खित्वभाव इति । रोगादिजन्यदुःखित्वप्राप्तिरित्यर्थः । संकल्पमिति । सामान्येन प्रति- पनानां रूपादीनां शुक्लादिरूपेण सम्यकल्पनमित्यर्थः । जीवनक्रियोति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थः । स्त्रीव्यतिकरोति । स्त्रीसंपर्क इत्यर्थः । इतिशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वमाह-इत्येवमाधा इति । एवमाद्या वृत्तयः प्रज्ञानस्य नामवेयानि भवन्तीत्युत्तरेणान्वयः । अत्र प्रज्ञानशब्देन पूर्वज्ञता वृत्तिरूंग नोच्यते तस्याः संज्ञानादिनामवत्त्रानुपपत्तेः, किंतु शुद्धचैतन्यमु- ध्यत इत्याह-प्रज्ञप्तिमात्रस्यति । नन्वन्त:करणवृत्तीनां शब्दरूपवाभावात्कथं प्रज्ञान- नामधेयस्वमित्याशय नामधेयस्य नामार्योपलब्धिहेतुत्वातंज्ञानादिवृत्तीनामपि प्रज्ञानोपल. ब्धिहेतुत्यात्तेन गुणेन तनामधेयस्वमुपचारादुच्यते न मुहषया वृत्येत्याह-उपलब्धुरु- पलब्ध्यर्थत्वादिति । उपर्सन्धुरुपलन्यवं वा कथमित्याशक्य तदुपाधित्वादित्याह- शुद्धेति । यत उपाधिभूती उपलभ्यर्थी अतो गोण्या वृत्त्या नामधेयानि भवन्तीत्यर्थः । यदा श्रुतौ संज्ञानादिशन्यैर्न वृत्तय उच्यन्ते किंतु संज्ञ. नादिशन्दा एव लक्षणयाऽभिधी- यन्ते गामुच्चारयतीत्यत्र । तथा च सज्ञानादिशब्दाः संज्ञानादिवृत्तिविशिष्ट प्रज्ञानस्य नामधेयानि सन्ति, तद्द्वारा शुद्धस्यैव प्रज्ञानस्य लक्षणया नामधेयानीत्याह-तदुपराधिज- नितेति । वृत्युपाधिजनितो गुणो वृत्त्युपहितरूपं तन्नामधेयानि सन्ति सर्वाण्येवैतानि संज्ञानादीनि संज्ञानादिशब्दाः प्रज्ञानस्यैव नामधेयानि भवन्तीयन्वयः । सर्वाण्यैवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति । सर्वाण्येतानि प्रज्ञप्तिमात्रस्य अज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षात् । तथा चोक्तं माणन्नेव प्राणो नाम भवतीत्यादि । प्राणन्नेवति । प्राणनक्रियां कुर्धन्प्राणो नाम भवतीत्यनेन प्राणवृत्युपाधिकमात्मनः पाणनामवत्त्वमुक्तम् । यद्यपि संज्ञानादिनाम्नां तत्र नोपाधिकत्वमुक्तं तथाऽपि तुल्यन्याय- तयेतेषामप्यौपधिकत्वमुक्तप्रायमिति भावः । एतदुक्तं भवति-संज्ञानादिशब्दाः प्रकाशा- मकवस्तुवाचिनः । न च साक्षादन्तःकरणवृत्तीनां जडानां प्रकाशात्मकत्वं संभवतीति प्रकाशात्मकवस्तुन्यभ्यासादेव तासां प्रकाशात्मकत्वमिति कल्पयन्तोऽधिष्ठानभूतमतिरिक्त प्रकाशं गमयन्तः पर्यवसानगत्या प्रकाशात्मनः प्रज्ञानस्यैव नामवेयानीति । अत्र संज्ञाना- १४ १ ख. ग. य. ह. ट. पत्य । २ व. यश | ३ इ. ज्ञा वृ । ४ क. रूपता नो । ५ क. 'ते । ६ क. ब. ह. अ. पर्नान्तःकरणं किं । ७ ग. प. स. शुई चैं। ८ . नाम्न्यों । ९ ख. ट. 'स्यथ । १० क. ग. च. ह. 'लब्ध्य । ११ ख. . ग. हितं रू 1 १५ ग. व. ह प्रज्ञाभिधानस्य ।

·८६ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१० पाये- दीनामनित्यत्वेन जडानां वृत्तीनां ‘प्रकाशात्मकवस्तुवाचकसंज्ञानादिनामवानुपपत्तेस्तद्व्यति- रिक्तः कश्विप्रकाशरस्योऽस्ती युक्तम् । तथा संज्ञानादिशब्दवाच्यत्याक्या तत्प्रज्ञानं विज्ञान प्रज्ञानमित्यत्रेय प्रज्ञतारूपा वृत्तिर्न भवतीत्युक्तम् । तस्याः संज्ञानादिवाच्यत्वानुपपत्तेः । तथा संज्ञानादीनि सर्वाण्येकस्य प्रज्ञानस्य न मानीत्युक्या च तत्वज्ञानमेकं सर्वश्त्यनुगत- मित्युक्तं तदनेकावे तत्तवृत्तिगतानां प्रज्ञानानां तत्तन्नामकत्वेन सर्वनामहत्वानुपपत्तेः । प्रज्ञा- नस्येत्येकवचनानुपपत्तेश्च । अतो थेन वा पश्यतीत्यादिना नामधेयानि भवन्तीत्यन्तेन सर्व- करणतवृत्तिव्यतिरिक्तः स्वप्रकाशात्मकः सर्वसाक्षी सर्ववृत्त्यनुगत एक आत्मा शोधितः । एष ब्रह्मैप इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीपीत्येतानीमानि च क्षुदमिश्राणीव । स एष प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्मापरं सर्वशरीरंस्थांणः प्रज्ञात्माऽन्त:- करणोपाधिष्वनुमविष्टो जलभेदगतसूर्यमतिविम्ववैद्धिरण्यगर्भः प्राणः प्रशात्मा । एष एवेन्द्रो गुणाद्देवराजो वा । एष प्रजापतिर्यः प्रथमजः शरीरी । यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेणाग्न्यादयो लोकपाला जाताः । स प्रजापतिरेष एव । येऽप्येतेऽग्न्यादयः सर्वे देवा एष एव । इमानि च सर्वशरीरोपादानभूतानि पश्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यन्नान्नादेवलक्षणान्येतानि । किंचेमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुदैरल्पकर्मिश्राणि | इवंशब्दोऽनर्थकः। एवं शोधितस्याऽऽत्मनः प्रतिशरीरं नानात्वं वारयितुमेष ब्रह्मेत्यादि वाक्यं तद्व्याचष्टे- स एप इत्यादिना । एष इत्यस्यार्थमाह-प्रज्ञानरूप आत्मेति । प्रज्ञानं ब्रह्मेति मुख्यब्रह्मताया वक्ष्यमाणल्वादिह मुर्धद्वाराऽनुप्रविष्टं समष्टिलिङ्गशरीराभिमानी हिरण्यगर्भः पाणः प्रात्मादिशब्दैस्तत्र तत्रोक्तमपरं ब्रह्मोच्यत इत्याह-अपरमित्या- दिना । सर्वशरीरेत्यनेन समष्टिस्थलशरीरमुच्यते । अन्तःकरणोपाधिष्वित्यनेनापि समष्टिलिङ्गशरीरमुक्तम् । आद्यःभ्यां प्राणप्रज्ञात्मशब्दाम्यां क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिम- । १ क. ख. 'मकत्वा ।२.°था च सं । ३ व. ङ. में संज्ञा'।४ स्व. अ. ट. 'त्यत्रैव । ५ ग. व. व प्राज्ञ' । ६ ङ. र. रूपवृ' । ७ ख. पत्ता त'। ८ ख. ट. वेन त । ९ ख., च. ज. रस्थं पा । झ. रस्थः प्रा। १० क. ग. द. च. माणा । ११ च. छ. ज. बढेर । १२ क. स्व. ग. व. चं. छ. र. 'वेन्द्र इन्द्रगु । १३ क..ख. ग. व. ङ. 'दल । १४ ख. ग. घ. क. 'मानिहि । १५ ख. अ. गर्भमा । १६ रच. 'माणम । १७ ख. ट. ज्ञानात्मा । .

·६ १ प्र० खण्ड: ] ऐतरेयोपनिषत् । त्वमुक्तम् । द्वितीयाभ्यो तु तत्र तत्र तथा निर्दिष्ट इत्युच्यत इत्यपौनरुक्त्यम । नक्तप्र- ज्ञानात्मवापरं ब्रह्मत्यत्र कि प्रमाणमित्याशङ्कय प्रवेशवाक्यं प्रमाणमिति वक्तुमेष इन्द्र इति चाक्यं व्याचष्टे-एष इति । गुणादिति । इदमदर्शमितिश्रुत्युक्तगुणयोगादित्यर्थः । प्रवेशवाक्ये प्रविष्टस्येन्द्रत्वाभिधानाद्धिरण्यगर्भस्यापीन्द्र वोक्ती प्रविष्ट व प्रत्यभिज्ञानात्प्रवेष्टरेव प्रविष्टसर्वरूपवादभेदः सिध्यतीति भावः । न तु पारमैश्व गुणयोगात्प्रज्ञानात्मेन्द्रः परमे- श्वर इत्यर्थो ग्राह्यः । प्रज्ञानात्मनः परमेश्वराभेदस्य प्रज्ञानं ग्रोयनेन वक्ष्यमाणत्वात्परमेश्व- रॅत्वगुणवत्त्व प्रतिपादनस्य च प्रकरणविरोधात् । न च हिरण्यगर्भाद्यात्मवन्मायाविशिष्टपरमे- वरात्मत्त्रमनेनोच्यत इति वाच्यम् । तथा सति भाष्योक्तगुणादितिहत्वनन्वयादेष ब्रौष इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोत्तरपर्यायध्विय गुणयोगाभावेऽप्युपपत्तेश्चेति । अस्य ब्याख्या- नस्य क्लिष्टत्वं मनसि निधायार्थान्तरमाह-देवराजो वेति । प्रजापतेर्हिरण्यगर्भाद्रेदमाह- यः प्रथमज इति । स लिङ्गशरीराभिमान्ययं तु स्थूलशरीराभिमानीति भेद इत्यर्थः । सत्राय एव पुरुषं समुद्धत्यामर्छयन्मुखं निरभिद्यतेत्यादिवाक्यं प्रमाणम ह-यत इति । देवग्रहणं मनुष्यादीनामुपलक्षणम् । तथा च सर्वे जीवात्मान एप एवेत्यर्थः । एवमेष ब्रह्मे- त्यादिवाक्येष्वक्ये सामानाधिकरण्यं गृहीत्वा सर्वभूतस्थस्याऽऽमन एकत्वमुक्वा सजातीयभेदं निराकृत्य तदुपाधीनां भूतभौतिकानामपि वाधायां सामानाधिकरण्यमाश्रित्याऽऽऽमव्यतिरेके- णाभावं तस्य विजातीयभेदनिराकरणीथ वक्तुमिमानि चेत्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे-इमानि चेति । एतान्यन्नानादवेन पर्वमुक्तानीति वक्तुं विशिनष्टि-अन्नेति । बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारु- जानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जगन्मं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञानेनं प्रज्ञाने प्रतिष्ठित प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म । सादीनि वीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च शश्येन निर्दिश्य- मानानि कानि तानि उच्यन्ते । अण्डजानि पक्ष्यादीनि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि । स्वेदजानि यूकादीनि । उद्भिज्जानि च वृक्षा- १ ख. था तथा नि । २ . ट. सूक्तं प्र । ३ ग. . . परत्र । ४ ख. ट. वाक्यामेति पा । ५ ख. ट. 'रगु°। ६ ख. ३. “हेबच नि । ७ क. २७. ग घ. . रा न इ त । ८ क. ग. घ. र्थः। अवा । ९. ग. घ. म् । स । १० खं -ट.. जामि । ११ झ. ट. °राश्यत्वेन । १२ ख. छ. °नि चप। १३ च. ज. °नि च ज° । ११.न. छ. न च. यू। १५ क. ग. ३. ङ. च. कामशकादी । १६ क. ग. व. इ. च. नि । १3 १२ मह १ ·आनन्दगिरिकतटीकासंवेलितशांकरभाष्यसमेता- ३ तस्याये- दीनि । अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनोऽन्यच्च यत्किचेदं प्राणिजातम् । किं तत् । जङ्गमं यच्चलति पद्भ्यां गच्छति । यच्च पतत्रि । आकाशेन पतनशीलम् यच्च स्थावरमचलं सर्व तदशेषतः प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञप्तिः मझा तच्च ब्रह्मब नीयतेऽ- नेनेति नेत्रं प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदं प्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलय- कालेषु प्रतिष्ठितं प्रज्ञाश्रयमित्यर्थः । प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत् । प्रज्ञाचक्षुर्वा सर्व एव लोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः । तस्मात्मज्ञानं ब्रह्म । सादीनां न केवलं क्षुद्रमित्रत्वं किंतु सर्पान्तरादीन्प्रति बीजत्वं चेत्याह-कारणॉनि घेति । द्वैराश्येनेति । स्थावरजङ्गमभेदेन निर्दिश्यमानानीत्यर्थः । स्वेदजा [न्ता]नि जङ्ग- मान्युद्भिज्नानि स्थावराणीत्याह-उच्यत इति । जङ्गमीमन्यस्य व्याख्या यच्चलतीति । स्थावराणामपि वाम्बादिना चलनमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-पद्भयामिति । स्थावरमचलमि- त्यनन्तरं सर्व तदेष एवेति शेषः । तत्सर्वमेष एवेत्यत्र हेतुं वक्तुं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रमित्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं वाक्यं तद्वयाचष्टे-सर्वमित्यादिना । नीयतेऽनेनेति । अनेन प्रज्ञानेन सत्ता नीयते सत्तां प्राप्यते सत्तावक्रियत इत्यर्थः । यद्वा स्वस्वव्यापारेषु प्रवर्यत इति वा । नन्र्वभूतं ब्रह्मैवेत्युपनिषत्सु प्रसिद्धं न तु प्रज्ञानमित्याशङ्कय वस्तुतः प्रज्ञानस्यैव तत्र तत्र ब्रह्मशब्देनाभिधानान्न दोष इत्युक्तं प्रज्ञानं ब्रह्मेवेति । यद्वा कोऽयमात्मत्यारम्यैते सर्वे देवा इत्यन्त त्वंपदार्थशोधनार्थमिमानि चेत्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं तत्पदार्थशोधनार्थम् । तत्र पक्ष प्रकृष्टं ज्ञान प्रज्ञानमिति तत्पदार्थों ब्रह्मैवोच्यते । पञ्चभूतादि स्थावरान्तं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रं ब्रह्मनेत्रमित्यर्थः । प्रजासत्तव सर्वस्यापि सत्तावावं साधयितुं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितभित्यु- क्तम् , तद्व्याचष्टे-प्रज्ञाने ब्रह्मणीति । न केवलं प्रज्ञासत्तथैव सत्त्रं सर्वस्य किंतु प्रवृत्तिरपि तदधीनैवेत्याह- प्रज्ञानेत्र इति । पूर्ववदिति ! नीयते प्रवर्धतेऽनेनेतिव्यु- त्पत्तेर्ने प्रवर्तकमित्यर्थः । लोक इति । सर्वं जगदित्यर्थः । यद्दा पूर्व नेत्रशब्देन सर्वस्य सत्ताव्यापारहेतुत्वमुक्तमिदानी सर्वस्य स्फुरणहेतुरंध्यमेवेत्युच्यत इत्याह-प्रज्ञा- चक्षुर्वेति । चक्षुरिति स्फुरणमित्यर्थः । जगत इव प्रज्ञानस्यापि स्फुरणप्रतिष्ठयोरन्याधीनत्व- माशङ्कय तस्यु स्वप्रकाशत्वात्स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वेनाऽऽश्रयान्तराभावाच्च नैवमित्याह-प्रज्ञा प्रतिष्ठेति । यद्वा सर्वस्य जगतः सत्तास्फूर्योः प्रज्ञानाधीनत्वादुत्पत्त्यादिष्वप्यवस्थासु प्रज्ञाने १च. छ. मं च य । २ च. प्रशैव में° । ३ ख. च ञ. ज्ञानाथ । ४ क. ग. घ. ङ. पदी । ५ क. 'णानीतिः। ६ क. ख. ग. घ. . ट. राश्यत्वेने । ७ क. ग. घ. ब्रह्मेत्यु। ८ क. ग. ग. ङ, वस। ९ क. ख. ग. ङ. रय। १० ख. ट.. 'मेवोच्य । ११ ख.. "तिष्ठत्वे । १२ क. "न्तरत्वाभा । १३ क. शाथी । ।

·r १ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषद ८९ तदेतत्प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिविशेष समिरञ्जनं सिमलं निष्क्रिय शान्त- मेकमा नेतिनेतीतिसर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरं तदत्यन्त- विशुद्धमज्ञोपाधिसंबन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं 'सर्वसाधारणाच्याकृतजगदीजप्रवर्तक नियन्तृत्वादन्तर्यामिसंज्ञ भवति । तदेव व्याकृतजगदीजभूतबुद्धयात्मा- प्रतिष्ठितत्वेन तदुपादानस्वाच्च य चारम्भणन्यायेन प्रज्ञानव्यतिरेकेणाभावात्प्रज्ञानमेव सद रज्ज्वादिरिव पर्यवसानभूमिरित्याह--प्रज्ञा प्रतिष्ठति । प्रतिष्ठा ध्रुवं पर्यवसानभूमिः परिशिष्टं वस्वित्यर्थः । एवं च प्रज्ञानस्य प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकं सिद्धमित्याह- तस्मादिति । प्रमानस्यैव परिशिष्टयेन परमार्थसत्यत्वादिस्यर्थः । ब्रह्मशब्दार्थमाह---- प्रत्यस्तमितेति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकमेव सामानाधि- करण्येन समयते । ब्रह्मशम्दस्यापि निर्विशेषवादिकमेवार्थः । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युषा. धमानस्य नित्यशुद्धवादयोऽी: प्रतीयन्ते । बूंद तोरर्थानुगादिति शारीरकभाष्य उक्तत्वान्न तु प्र.ब्रह्मणे.रैक्यमनेन वाक्येने व्य । अत्मा वा इदमेक एवान आसी- दित्यात्माद्वितीयत्वेनैवोरक्रमाद्रह्म पदार्थापक्रमाच्च । ए चाऽऽत्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यत इत्ययं पक्षोऽत्र स्फुटीकृत इति द्रष्टव्यम् । यदा खिमानि च. पत्र महाभूतान,त्यारभ्य तत्पदार्थशोधनार्यत्वेन व्याख्यायते सदा. तत्पदार्थशोधनानन्तरं वाक्यार्थकथनार्थ प्रज्ञानं ब्रहोति वोक्यमिति व्याख्येयम् । अत्र च पक्षेत्रत्यप्रज्ञानश• म्देन प्रज्ञानस्य नामधेयानीत्यत्रायेन च प्रत्यग.त्मोच्यते । मंत्र ब्रह्मशब्देने च जगत्का- रणत्वोपलक्षितं चैतन्यमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । तस्मादिति चेभयोनिर्विरोपचिद्रूपत्वाविशेषादि. स्यर्थः । ननु प्रज्ञानस्य ब्रह्मत्वोपदेशे कि सिम्यतीत्याशङ्कय तस्य निर्विशेषत्वादिकं सिध्य. तीति फलितार्थकथनपरत्वेन व्याख्येयं प्रत्यस्तमितेति । अन्यत्स्तमानम् । उपाधिविशे- पमिति । उपाधिकृतकर्तवभोक्तृत्वदुःखिर मदिविशेषमित्यर्थः । तस्य पुरुषार्थत्वमाह-- शान्तमिति । परितृप्तं परमानन्दरूपमित्यर्थः । निविशेषःचे मानमाह--नेतीति । सर्वेति । यतो वाचो निवर्तन्ते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानितिश्रुतिनिर्विशेषानन्दत्वे मान: मित्यर्थः । नन्वेवंभूतस्य प्रज्ञानत्य कथं सर्वज्ञादिस्तम्बान्तनानाविधभेद इत्याशङ्कय नान:- विधोपाधिसंबन्धादित्याह-तदत्यन्तेत्यादिना । विशुद्धोपाधिसंबन्धाविशषेऽप्यन्तर्या- मिहिरण्यगर्भप्रजापतीनां सर्वज्ञाझेदमाह-सर्वसाधारणेति । व्याकृते सर्वजगत्कारण- १ क..ख. ग. ज. त्प्रज्ञानं ब्रह्म प्रत्य' । २ क. ख. ट.. °श्वरसंशं भवति स । ३ च. छ. ज. यन्वन्त । ५ स. ट. ति । 5 । ५ क. प. उ. शिष्टय° । ६ खं. ट. "कं प्रसि । "ग घ. शेषादि । ८ क. ग. घ. यद्वाति । ९ ख. ट. वाक्यं व्या । १० ग. घ... अन्यत्रः । ११ ख. . न ज । १२ ग...त्या १३ . 'शत्व दिः । १४ ख. र. रणे स! १२ -- 33 ·९० आनन्दागिरिहतंटीकासंलितसकिरमाध्यसमेता- " [ ३ १० ध्याये-- भिमानलक्षणहिरण्यगर्भस भवति । तदेवान्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमद्विरा- मजापातसंझं भवति । तदुव्रताग्न्याग्रुपाधिमद्देवतांसंजं भवति । तथा विशे- पशरीरोपाधिष्वपि । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तषु तत्तन्नामरूपलामी ब्रह्मणः । तदे वैकं सर्वोपाधिभेदमिनं सर्वैः प्राणिभिस्तार्किकैश्च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विक- प्यते चानेकधा । एतमेके बदन्त्यनि मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेकेऽपरे प्राण मपरे ब्रह्म शाश्वतमित्याचा स्मृतिः ॥ ३ ॥ समष्टिबुद्धावाम वाभिमान एवं लभणमुगाधिर्यस्य तदिन्यर्थः । अन्तरण्डेति । अण्डो- पाधिकं विराट् तदन्तर्भूतप्रथमशरीरोपाधिकः प्रजापतिरित्यर्थः । तदुद्भूतंति । तस्माद- ण्डादुद्भूता इमेऽन्यादानामुपाधयः समष्टियागादयस्तदुपाधिमत्प्रज्ञानमग्न्यादिदेवतासंझं भय. सौत्यर्थः । आदिशन व्यष्टिवागाद्यभिमानिनो गृह्यन्तेऽमुरादयश्च | यष्टिमनुष्यादिश।- रोपाधिषु मनुष्यादिसंज्ञं भवतीत्याह - तथेति । अपीत्यनन्तरं तत्तसंज्ञं भवतीति शेषः । उपसंहरति-ब्रह्मादीति । अत्रैवमिति शेषः । एवं ब्रह्मादिस्तम्बेति योध्यम् । ननु सांस्यादिभिजीवानामेव नानात्वमुच्यते । अन्यैश्व जीवेश्वरनानात्वं जगःकारण चान्यथाऽ- न्यथाऽप्यास्तत्कथमेक येव ब्रह्मणो नानारूपत्वमत आह-तवैकमिति । अस्मिन्न प्रमाणमाह-एतमेक इति ॥ ३ ॥ स एतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामु- स वामदेवोऽन्यो वैवं यथोक्तं नहीं ग्री वेद मनाऽऽत्मना यनव प्रलेनाऽऽत्मना पूर्वे विद्वांसोऽमृता अभूवस्तथाऽयमपि विदानेतेनैव एवं तावत्कोऽयमात्यारभ्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यन्तेन विचारपुरःसरमात्मतत्वं निर्धारितम् । करणसँघातात्मकप्राणव्यतिरिक्तः संज्ञानादिसर्यान्त करणवृत्त्यतिरिक्तस्तदनुगतः स्वप्रकाशः सर्वशरीरेध्वेकः सर्वप्रपञ्चाधिष्टानभूनोऽद्वितीयः प्रज्ञानं ब्रह्म नित्यशद्धबुद्धमुक्तस्व. भाव इति । इदानीमेवंभूतब्रह्मा मन्दिः फलं वक्तुं स एतेनेत्यादि श्रुतिवाक्यम् । तत्रैसम्छ- नैकवचनान्कोन प्रकृतानामपि कोऽयमात्मत्येवं विचारयतां बहुनां परामर्शाये.ग्यत्वादिदा. नातनस्य विदुषश्च स इति भतवाचिना परामर्शायोग्यत्वात्पर्याध्यायोक्तो वाम वः परामृश्यत इत्याह-स वामदेव इति । ब्रह्मविदः फलमित्य । वाक्यस्य तात्पर्यादामदेवादिपुरुषविशेष तात्पर्याभावाद्यः कश्चन ग्राह्य इत्याह-अन्यो वति । एवमिति। कोऽयमात्मत्युक्तप्रकारेणतं १६. च. छ. न. अणं हि । २ स. . ज. र. वादिसं° । ३ ख. ल. देव चैकं । ४. व. तदुइ । ५ ङ.. टे समटिम । ६ के. में, अ. अ. 'णे थाऽन्यः । ७ ख. ग. ३. म. ट. देव चैक । ८ . ट. हा यो वे'। १ च. प्रकानेना' । १, क. प्रज्ञाना । ख. ... ह. ज. प्रज्ञा-म । १५ क. व. कवति । १२ क. ग. व. 6. 'योरा । काता। आत्मा ११ स.

·। . . १. RJ तरमापनि । मित्व लोके सर्वान्कामानाप्रकाऽमृतः सम- भवत्समभवत् ॥ ४ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥ इत्यैतरेये दिनीयारण्यके पष्ठोऽध्यायः॥६॥ हरि: ॐ । * वाइने मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे पानि प्रतिष्ठितमाविरादीम एधि वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहातीरनेनाधीतेनाहों- पानाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादत्क्रम्येत्यादिन्याख्यातम् । अस्माल्लोकादुत्क्रम्यामु- पिन्स्वर्ग लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः सममदित्योमिति .। ४ ।। इति पञ्चमखण्डमाण्यम् ॥ ५ ॥ इत्येतरेये दितीयारण्यकभाष्ये पष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।। प्रज्ञानरूपं योक्तं व्रम प्रज्ञानेनाऽऽमना येदे यर्थः । एतेनरेत्येतस्मोक्तं प्रकृतत्वं व्यक्ती करोति-येनैवेति । यदि प्रज्ञेनाऽऽमना ब्रह्म विद्वांसः पूर्वेऽमृता अभूवस्ते तेनैव - नाऽऽमना यथोक्तं ब्रह्म वेद वामदेयोऽन्यो वा सोऽमृतोऽभगत् । तथाऽयमपीदानातनोऽपि विदानेतनव प्रशना मनाइमाटोकादृरक्रम्यागृतः समभवदित्यन्वयः । अत्रे.कमणं पक्षिणों नीडादिवोर्चगमनं न संभवति किंतु देहागभावत्यागेन प्रज्ञानात्मभाव एवेत्यभिप्रेत्य प्रज्ञानात्म- नोकायुक्तम् । प्रज्ञानानना विद्वानिति वाऽन्ययः । उक्तमात्मतस्वमीकारवाचिोंकारेण न स्वानुभवप्रकटनेन दृढकुर्वन् । ओंकारश्चायशब्दश्च द्वारा ब्राह्मणः पुरा । कण्ठं भित्या विनिर्याती तस्मान्माङ्गलिक कुनावितिस्मृरोकारेण बेसात्मानुसंधानलक्षणं मङ्गलं कमोमिनपुरेसमिति ॥ ४॥ इति पञ्चमखण्डमा टीका ॥ ५ ॥ इसेय द्वितीयारण्यकमा पटकायां पटोड- ध्यायः ॥ ६ ॥ इति श्री..द नन्दज्ञानयिचितायामानोपनिषद, पीक.यां पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॐ षष्टखण्डस्य भाष्यं स्पष्टत्वादात्मता वापरिपादनःरच श्रीमच्छकगाथै कृमित्येतष्ठीकात पर शायो । तुटीमा दपिकातोऽभिन्नति शा याऽव न संग्रहीता । अस्य खण्डस्य व्याख्या. म-तत्पुस्तकसंगृहीत पिकायां विद्युत एव । १ . यत्समभवाः । २ क. स्व.न. घ प्रजानना । ढ. ज्ञान । क. रू. ग. घ. अमु । ५ ४. यदित्य स् । ५ ख ट. दोक्तम । ६ ख ८, प्रज्ञाना। ख. ट. नय । ८ ख. ट. ज्ञान,° । ९ ख ट. प्रजाना । १ . ल. ट. न म । ११ क. प. द. ह्यानु । १२ क. ग.. व. ३. ? ॥

·. रात्रान्संदधा वृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु. तक्तारमवत्ववतु मामवतुं वक्तारमवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य. श्रीशंकरभगवतः कृतौ षचब्राह्मणोपनिषद्भाष्य समाप्तम् । ॐ उदितः शुक्रियं दधे । तमहमात्मनि दधे । अनु मामैत्विन्द्रियम् । मयि श्रीमयि यशः। सर्वः सप्राणः सबलः । उत्तिष्ठाभ्यनु मा श्रीः । उत्तिष्ठत्वनु माऽऽ- यन्तु देवताः । अदब्धं चक्षुरिषितं मनः । सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः। तच्चावहितं शुकमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् । त्वमग्ने बतपा असि देव आ मर्येष्वा । यज्ञेष्मीडयः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति ऋक्शाखीयायायैतरेयोपनिषदि द्वितीयारण्य- कान्तर्गतमात्मपट्कं द्वितीयारण्यक च समाप्तम् ॥ ॐ तत्सत् ॥

·अथ विचारण्यकतेतरेयोपनिषद्दी का । . यस्य निश्वसितं वेदा यो भेदभ्योऽखिलं जगत् । निर्मम तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।। १॥ इत्ययध्यायत्रयेण माणविद्या प्रपश्चिनः तावता ब्रह्मविद्यायां पुरुषस्य मुख्याधिकारः संपन्नः । कर्मकाण्डोक्तः कर्मभिर्विविदिपाया उत्पन्नत्वादुपास- नया चित्तकाम्यस्य संपन्नत्वाच्च । तत्संपत्ती शमदमादयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते चाऽऽत्मविद्यायामन्तरङ्ग भताः । शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यतीति श्रोः । अतो मुख्याधिकारिणमुपलक्ष्य श्रुतिरध्यायत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं विस्पष्टपैदष्टनादी तत्व संग्रहेण सूचयति- आत्मा पा इदमेक एआय आसीत् । नान्यनिन मिवत् । इति । मात्मर्शब्दस्यार्थो महर्षिभिरेवं समर्थते- यच्चाऽऽग्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । बच्चाम्य संतनो भावस्तस्मादात्मेति कीर्तितः ।। इति । द्विविधो हात्मा व्यवहारविशिष्टः केवलश्चेति । व्यवहारोऽपि त्रिविधः-जागरणं स्वमः सुपुप्तिथेति । तत्र सुपुप्तावयं जीवः स्वोपा- धिविलये सति परमानन्दरूपं ब्रह्म प्राप्नोति । तथा च कैवल्योपनिपदि श्रूयते--मुपुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेतीति । तस्मादामोतीत्यात्मेति स्मर्यमाणं प्रथमं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । स्वप्नावस्था- पामयं जीवो जागरणस्थपदार्थवासनाः सर्वा आदत्ते । तथा च वाजसनेथिन आमनन्ति-स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रवपितीति । अस्यायमर्थः- यदाऽयं जीवो वाक्चक्षुरादिदशविधवायकरणोपरतिरूपं स्वापं प्राप्नोति तदानीं सर्वाचतो गिरिनदीसमुद्रमनुष्यपश्चादिसर्वपदार्थोपेतस्स लोकस्येन्द्रियैरवलोक्य- मानस्यास्य जगतो मात्रा लेशरूपां वासनामपादाय तत्तत्पदार्थेभ्योऽवच्छिद्य स्वयं स्वीकृत्य ततो जागरणाभिमानं स्वयमेव विनाश्य स्वप्ने जगद्रूपं च स्वय- मेव निर्माय जगदाकारेण परिणमते स्वेन भासा स्वकीयेनान्तःकरणेन । तथा १ ग. शमा । २ ग. 'हितः श्रद्वान्वितो भू" । ३ क. °ति अ° । ४ क. ख. 'लभ्य १५ ग. पदिशति तबादौ । “६ रच. शब्दो म° : ग. शब्दार्थो म । ७ स्व. यदस्य ! ८ घ. घ. गं निर्वचनं प्रथम द्र। १० व. ‘त्रामाद । ११ व. प. प्रस्वा' । ग. पषमं पा ! २२ ख. ग. °भ्यो पनि । १३ स्व. ग. गान स्वे । कीय ·५ रिबरियता- स्वेन ज्योतिषा स्वरूपातन्येन कल्पितपदार्थायभासकेन युक्तः सन्मस्त्रपितीति । सस्माद्वासनास्वीकारादादत्त इत्यात्मेति द्वितीय निर्वचनं द्रष्टव्यम् । जागरणा- वस्थायां चक्षुरादीन्द्रियै ह्यानरूपादिविषयानत्ति भुलेः । तथा चाऽऽथर्वणिकरे- वाऽऽन्नायते-खधनपानादिविचित्रभोगैः स एव जायत्परितृप्तिमेतीति । ततो बाद्यविषयभोगानत्तीत्यात्मेति तृतीयं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । उपाधिविशिष्टस्या- वस्थात्रयमुपजीव्य निर्वचनत्रयमुक्तम् । अथ केवलस्य निर्वचनमुच्यते-यय- स्मात्कारणादस्याऽऽत्मनो भावः स्वभावविशेषः संततः परिच्छेदरहितः । तथा च सत्य झानमनन्तं प्रोत्यत्र अत्यन्तरे देशकालवस्तुपरिच्छेदरादित्यलक्षण- मानन्त्यममिहितम् । तस्मादतति सत्येन सर्वत्र संगच्छतीत्यात्मेति चतुर्थ निवर्चनं द्रष्टव्यमिति । एवं सत्यत्राऽऽत्मतत्वनिर्देशस्य प्रस्तुतत्वादखण्डैकर- सत्वेन संततत्वमात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । यदि धातुनत्ययजन्यमवयवार्यमुक्ष्य रूढिमाश्रित्य स्वरूपवाचिस्व. मुच्यते । तदाऽप्यध्यस्तस्य निखिलस्य जगतोऽधिष्ठानत्वेन सर्वस्वरूपत्व- मस्ति । न ह्यारोपितानां सर्पधारादण्डमालाबलीवर्दमूत्रितादीनामधि- ठानभूतां रज्जुमन्तरेण किंचिदन्यद्वास्तवं स्वरूपमस्ति । किं बहुना यद्ययमात्म- शब्दो यौगिको यदि वा रुढः सर्वथाऽपि संततोऽखण्डेकर सः सर्वजगदधिष्ठान. वेन तदीयवास्तवस्वरूपभूतः पदार्थ आत्मशब्देनात्र विवक्षितः । वैशब्दोऽवधा- रणार्थः । इदमिदानी सार्वजनीनप्रत्यक्षादिप्रमाणैः सबैरपि प्रतीयमानं जगदने सृष्टेः पूर्वमात्मवाऽऽसीत् । न तु तत्कार्यभूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्या- त्मगोचरौ शब्दप्रत्ययावास्ताम् । लोके मृत्कार्यभतघट शरावाद्युत्पत्ते: पूर्व मदे- वास्ति न तु घटादिकम् । तथाऽपि मृगोचरौ शब्दप्रत्ययौ विद्यते एव तद्वद- त्रापि प्रसक्तो सत्यां शब्दप्रत्ययावपि शब्देन व्यावत्येते । देहेन्द्रियादीनाम- भावेन जिल्लानिष्पाद्यशब्दस्य मनोनिष्पाद्यस्य प्रत्ययस्य चाभावः सुतरामुपप- यते । नन्विदमात्माऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येन जगद्वैशिष्टयमात्मनः प्रतीयते नीलमुत्पलमिति सामानाधिकरण्यश्रवणे सत्युत्पलद्रव्यस्य नीलगुणवैशि- यस्य प्रतिभासात् । वं वैशिष्टये सत्यग्र शब्दययप्रसङ्गात् ! इदानी जग .. नाम वा । र ख. र्वाह्यादति । ग. ब.ह्या पयास , ३ ग. पार्द विष । ५ ... कर मा । ५ ६ ग. 'टेकि । ६५. स्वतावर स्व । ७ रू. नतारन । ८ ख. तप । तत्र'। ९ र म. रयो -TE | १: ग ब" । १ . न जीवन जि. ग. "ल-गु' । १३ ग. च. .. .

·सात्मैव हो। १० ल. त्यायो। ११स ग. थ. प्राचीनकाल उपन्यस्यते । कालस्यापि सृष्टयन्तभावात्कालवाचकोऽग्रशब्दोऽनु- अपन्न इति चेन्न । परप्रसिद्धयनुसरणार्थत्वाइ । परप्रसिद्धया परो बोधनीय इति न्यायः । परस्य तु बुभुत्सोः पूर्वसृष्टिवर्तमानसृष्टयोमध्ये प्रलयकालमसिद्धि- रस्ति । अतस्तदीयभाषया बोधयितुमग्र इत्युच्यते । अनेनैव न्यायेनाऽऽत्माऽs. ऐतरेयोपनिषदीपिका विशिष्ट आत्मा प्रतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थितिकालं परित्यज्य केवलमात्मानं बक्तुमाशब्देन सृष्टेः प्राचीनकाल उपादीयते । तदेवम् नेन वाक्येनारखण्डेकरसमा- त्मतत्त्वं सूचितं भवति । एकादिशब्दरखण्डैकरसत्वमेवं स्पष्टी क्रियते । लोके वृक्षादिपदार्थेषु स्वगतः सजातीयो विजातीयश्च त्रिविधो भेदोऽस्ति । तत्र शाखास्कन्धपत्रादीनां परस्परप्रतियोगिको वृक्षस्य स्वगतो भेदः । वृक्षान्तरम- तियोगिकः सजातीयः । पापाणादिमतियोगिको विजातीयः । तद्वदात्मनोऽपि मसक्तावेकशब्देन स्वगतो भेदो व्यावय॑ते । न वृक्षवन्नानात्मको भवति कित्येकात्मक इत्यर्थः । एवशब्देनाऽऽत्मान्तरव्यावृत्तिः । योऽयमेकः स एव न वन्यः कश्चित्तादृश इत्यर्थः । नान्यदित्यादिना विजातीयभेदो निपिध्यते । अन्यत्मकृतादात्मनो विलक्षणं किंचन किंचिदपि वस्तु न मिषत् । धातूनामने- कार्थत्वान्नाऽऽसीदित्युक्तं भवति । न च जगदुत्पादनाय मायाख्यायाः अक्तरङ्गीकार्यत्वादन्यसद्भावः शङ्कन्नीयः। आत्मशक्तित्वेनावस्तुत्नेन च मायायाः पृथग्गणनानईत्वात् । न हि भृत्येभ्यो जीवितं प्रयच्छन्तः स्वामिनस्तवैतावद्धनं त्वदीयशक्तेश्चैतावदिति विभज्य गणयन्ति । नाप्यवस्तुभूतं चन्द्रप्रतिबिम्बादिक- अभिलक्ष्य द्वौ चन्द्रमसौ वस्तुभूतावित्येवं बुद्धिमन्तो व्यवहरन्ति । तस्मादङ्गी- कृतायामपि मायायामात्मनोऽखण्डैकरसतायां न कोऽपि विघ्नोऽस्ति । ईदृशः स यदि तत्रापि जगदनुवर्तेत तदानी व्यर्थोऽयमग्रशब्दप्रयासः स्यात् । सामाना- धिकरण्यं तु वाधामिप्युपपद्यते । यस्त्वदीयश्योरः स स्थाणुरित्येवं बाँधदर्श- चात् । तदत्रापि यज्जगत्वेनेदमिदानी प्रतिभासते तज्जगन्न भवति किंवात्मवे- स्थैवं योजनीयम् । नानी तत्वया नेदं जगकित्वात्मैव । बाढम् । तथाऽपि चभुत्सो,हस्य जगत्प्रत्ययदादर्थीदनुभवविरोधभ्रमो मा भूदिति सृष्टेः नैवेति "विति । ६ घ. 'बागद । १ ग. पतीयत । २ ग. व प्रकटी कि' । ३ ग. च तदु । ५ ग. 'च्छनः स्वा । • ग. । ६.घ. यामुप'। ७ ख. घरितिवा' । - ख. यानु।

·६ - ‘विद्यारण्यकृता- अम्भो मरीचीर्मरमापः, इति । एतेषां शब्दानां लोकदाचित्वप्रसिद्धेरभावात्स्वयमेव श्रुतिाचष्टे- अदोऽम्भः परेग दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरी- 'चयः पृथिवः मरो वा अधस्तात्ता आपः, इति । दिवं परेण घलोकस्योपरि महर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोका ये सन्ि या च द्यौः प्रतिष्ठा सर्वेषां देवानामाश्रयभूतो द्युलोकोऽदोऽम्भ एतत्सर्वमम्भः- शब्दवाच्यम् | लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणत्वेऽपि जलस्यास्मदुपलब्धियो ग्यत्वेन प्राधान्यमभिप्रेत्यादोऽम्भ इत्युक्तम् । उपरितन लोकाष्टिद्वारेणाऽऽग- तमम्भ एवास्माभिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरम् । सूर्यमरीचीनामा- धारत्वादन्तरिक्षलोको मरीचय इतिशब्देनोच्यते । भूर्लोकवर्तिनां प्राणिना सहसा म्रियमाणत्वान्मरशब्देन पृथिव्युपलक्ष्यते । पृथिव्या अधस्तात्पाताल विशेषरूपा भोगभूमयो याः सन्ति ताः सर्वास्तल्लोकवासिभिनागादिभिराप्यायमा- (राप्यमा) नत्वादाप इत्युच्यन्ते । लोकसृष्टिमुक्त्वा पालकाभावेन लोकानां विनाशो मा भूदिति लोकपाल- कसृष्टिं दर्शयति- स ईक्षतेमे न लेोका लोकपाल न्नु सृजा इति सोऽद्भयं एव पुरुषं स्मुद्धृत्यामूरत्, इति । स एव परमेश्वरः पुनरप्येवं विचारितवान् । इमे खलु लोका निष्पन्ना- भोगस्थान नामचेतनानां लोकानां रक्षार्थ चेतनाल्लोकपालान्देवान्सर्वथा स्रक्ष्यामीति । स विचारयुक्त ईश्वरोऽद्य एव जलोपलक्षितपञ्चभूतभ्य एव पुरुषं पुरुषाकारं विराजं विरापिण्डं समुद्धृत्यामूर्छयन्मूर्त कठिनमकरोत । यथा कुलालस्तटाक जलस्याधस्तादाी मृदमानीय शोपयित्वा कठिन पिण्डं करोति तद्वदेवायं विराट्पुरुषः समष्टिरूप ब्रह्माण्डरूपलोकस्य पालकः । अँथ तदवान्तरलोकपालानां चेवनानामग्न्यादिदेवतानां सृष्टिं दर्शयति- तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्प मुख निरभिद्यत यथाऽप्डं मुख द म्याचोऽ. ग्निनासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः म णद्वायुरक्षिणी निरभिद्ये. तामझीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः करें निरमियता कर्णाभ्यां श्रोत्रं 1 . १ घ. वे ज । २ ख. ग. ङ. च. भूलोक । ३ ख. ग. स प । ४ घ. 'नानां लो'। ५ ग. ण्डस्य हो । ६ ख. ङ. च. पस्य लो' । : ख य. च. अथेतरदेना ।

·No text on this page.

·८ विद्यारण्यकृता- ... ता विराड्देहे पतिता इन्द्रियाभिमानिन्यो देवताः स्रष्टारं परमेश्वरं प्रत्येवम- ब्रुवन् । भोः परमेश्वरायं विराड्देहोऽस्माकं भोगक्षमो न भवति । अतिप्रौद तं विराड्देहमापूर्य तत्र प्रतिष्ठा प्राप्तुं वयमसमर्थाः । अन्नं चैतदेहपर्याप्त संपादयि- तुमसमर्थाः । अतो यस्मिन्न पशरीरे प्रतिष्ठिताः सत्यो वयं तदेहपर्याप्तमन्नमसुं शक्ता भवामस्तादृशमायतनं शरीरं नोऽस्मदर्थं प्रजानीयवधारय संपादयेत्यर्थः । ततः परमेश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो भोगाय गां गोदेहमानयत् । ताश्च देवता अब्रुवन्नोऽस्माकमयं देहो नैवालमुपरितनानां दन्तानामभावेन दूर्वादिमूलस्यो खातुमशक्यत्वादतोऽयमपि गोदेहस्तिष्ठतु । इतोऽन्यमप्युभयतोदन्तं देहं सजेत्ये- वमब्रुवन् । ततः परमेश्वरस्तदर्थमश्वमानयत्ताश्च देवता विवेकज्ञानाभावादयमश्व- देहोऽपि न पर्याप्त इत्युक्तवत्यः । ततः परमेश्वरस्तय विवेकसंपन्नं पुरुषदे- हमानयत् । ताश्च देवतास्तावता परितुष्टा आश्चर्यवाचकेन वतशब्देन स्वकी- यपरितोपं सूचयन्त्यः सुष्ठ कृतं परमेश्वरेणेत्यब्रुवन् । यस्मान्मनुष्यदेह एवं विवेकसंपन्नः । तथा च पूर्वमुदाहृतम्- "युरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति बेद श्वस्तनं वेद लोकालोको मनामृतमीप्सत्येवं संपन्नः ” इति । तस्मान्मनुष्यदेह एव सुकृतमित्यनेन शब्देन परितोषद्योतकेन वक्तुं योग्यः । ईश्वरसृष्टेषु भोगक्षमशरीरेषु देवतानां प्रवेशायेश्वरप्रेरणं दर्शयति-- ता अब्रवाद्यथायननं प्रविशति, इति । यस्मिन्नायतने छिद्रे यदिन्द्रियमुत्पन्नं या चाभिमानिनी देवतोत्पना तदाय- तनमनतिक्रम्य हे देवताः प्रविशत । इत्थमनुज्ञातानां देवतानां प्रवेश दर्शयति-- अविभृित्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्र विशवादिश्चक्षुर्भूत्माऽक्षिणी प्राविशाद्दश: श्रे. भा * कण प्राविभाषाभिवनस्पतयो लोमानि भून्य त्वचं प्रावि- शश्चन्द मनो भूत्वा हृदयं प्राविश-मृत्युरपामो भूत्वा नामि प्राविशदापो रेतो भू-वा शिश्नं मा विशन, इति । योऽयमग्निर्वागिन्द्रियाभिमानी देवः सोऽयं वाग्भूत्वा वाच्यन्तर्भूय मुख- च्छिद्रं प्राविशत् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । न खलु वागादिष्विन्द्रिये- । ग. रं तं प° ! ३ ८. हे प° | ४ क. ख. ग. घ. च. नं नोऽ: १.५ ग. प. नी हि संपादयावयारये । ६ ख. न्यभन । ७ खु. दर्थ दि. 1 ८ ख. काव । १० उ.न. वाणिन्द्रिग एवान्त । .१.ग. बता एनस ग. कज्ञान' । १ ·ऐतरेयोपनिषदीपिक वग्यादिदेवताः प्रत्यक्षगुपलभ्यन्ते । नापि देवताभिरेरितानामिन्द्रियाणां स्वस्ववि पयग्रहण सामथ्र्यमस्ति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्-" ज्योति- रायधिष्ठानं तु नद्रामननात : [व० सू० अ० २ पा० ४ सू० १४ ] इति । ज्योतिरादिभिरग्न्यादिदैवतरधिष्टानं वागादीन्द्रियाणां प्रेरणमभ्युपगन्तव्यम् । कुनः । तदामननाचस्य देवनाप्रेरणस्याग्निर्वाग्भूत्वेत्यादिना श्रूयमाणत्वात् । यथाऽयं विचारो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । एवमन्येऽपीन्द्रियवि- पयरिचारास्तस्मिन्नेव पाद द्रष्टव्याः । क्षुत्पिपास योर्विराइदेहे नियतस्य स्थानविशेपस्य पूर्वमश्रवणात्कृत्लशरीरे प्रवेशं दर्शयनि- तमाशा पास अत्रतामापाभ्या-भिम नानीहीति ते अत्रवीदेतास्वेव पांदताभजाता भागियों करोमीति तस्मायस्य कस्य च देवनाथ रिमाल मानिन्यांचं गया शनापिता भवाः, इति । इयरेयोपनिषद्यात्म रट के द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ उनियाकीण प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति समाजमारण्य खानतियारण्यके तुर्थीच्याये देतीयः खण्डः ॥ २ ॥ ये क्षत्पिपाने परमेश्चरेण विनडे संयोजिते ते उभे परमेश्व प्रति स्वार्थ स्थानविशपमनगृहाणन्यताम् । ईश्वरस्तु स्थानविशेषमदृष्ट्वा वामुभे अप्यतास्वारन्यादि बनास्वाभजामि तनस्तावच भागिन्यो विषयभागयुक्ते करो- मीत्यनवीन । यस्मादेवीचरणोक्तं तस्माल्लोके यस्य कस्या अग्न्यादिदेवताय विद्यते भाग्यं वन्तु समर्थने, अस्यायग्न्यादिदेवतायामेने क्षुत्पिपासे भाग- युक्त एव भवनः । अग्निवारवादिदेवतानां शरीरप्वप्याहारस्वीकारे क्षुत्पिपास- यौरव नृप्तिर्भवति । तथा मनुष्यशरीरेऽपि चक्षुरादिदेवतायै हविःस्वीकारे क्षुत्पि. पासे तृप्यतः । यदा पात्रे पतिनं समीचीनमन्नमत्तुकाम आदरेण पश्यति तदानी भोग्यस्य प्रत्यासनत्वपरितोपेग मनसि तृष्णा शान्तेव भवति न तु यथापूर्व वाधते । एवमत्यन्तप्रियान्नवात श्रवणस्पर्शनादौ यथोचित * नि स ते, इत्यति कचित्पुस्तके पाठः । १ ग्य. ग. ड. च. रनमि° , २ ख. प्रेता । ३ व. °मप्युप । ५ ग. "भ्युपेतव्य । ५ क. द. न. च. से विभा । ६. ग. नत्वात्परि' । ७ 5 शान्तैत्र । ८ ग. "तं क्षुद्धि नारोद्र।

·१० विद्यारण्यकृता- तृप्तिलेशो द्रष्टव्यः । तदेव सर्वदेवतामु क्षुत्पिपासयो (भा)गोपेतत्वम् । .. इति श्रीमद्विचारण्यमुनिविरचितायाभैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया- रण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ यानि भोगाधिष्ठानानि गवाश्चपुरुपशरशिणि यानि च भोगकरणानि वह्वयादिदेवताधिष्ठितानि वाक्चक्षरादीनि गशदिदेहेषु प्रविष्टानि तानि सर्वाण्य- भिधाय भोग्यसृष्टिमभिधत्ते-- स ईक्षतेने नु लोकाश्च लोकपालाश्चानमेभ्यः सृजा इति सोऽयोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितताभ्यो मूरिजायत या वै मा मरिजायतनं वै तत्, इति । स परमेश्वरः पुनरप्येचं विचारितवान् । ये पृथिव्यादिलोका ये च लोक- पालाः सर्वेन्द्रियशरीरदेवतारूपास्ते सर्वेऽपीमे सृष्टाः खलु । अतः परमेश्वरस्ते- पामन्नमन्तरेण जीवनासंभवादेतदर्थमन्नं सक्ष्यामीति विचार्यान्ननिष्पादनार्थ तत्कारणभूतानि जलप्रधानानि पञ्च महाभूतान्यभ्यतपत् । सर्वतः पर्यालोचन- मकरोत् । ईदृशाज्जलसहिताक्षेत्राीह्यादयो जायन्तां स ईदृशानि मूषकादि- शरीराणि मार्जारादीनामन्नभूतानि जायन्तामित्येवं संकल्पं कृतवान् । ताभ्योऽ- झ्यो जलोपलक्षितभूतेभ्यो ब्रीहियवादिरूपा मूषकादिरूपा च मूर्तिरजायत । तत्र व्रीहियवादिमूर्तिमनुष्यादीनामन्नं तरचमानत्वात्तथा मूषकादिमूर्तिमार्जारादि- भिरद्यमानत्वात्तेषामन्नम् । न्निसृष्टिमुक्त्वाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्स्वीकारसाधनं निश्चिनोति- * तदेतत्तृटं परात्यजिवांसदाचाऽनिधृक्षा.नार नोहाचा हातुं स बनवाचाऽग्रहेष्वभिन्य हत्य हैंगनमस्तमाणे जि- वृक्षतभार नोत्याणेन महतुं स यदैन प्राणेना. द-िप्राण्य है। नमत्रत्तरभुपाऽ निवृत्तिन्ना नोक्षुया ग्रहीतुं स यदैन- इनऽग्रहप्यन्ता दैवान्न-वन तन्द्रोणानियक्षमाशको- च्छ्रोत्रेग ग्रहातुं स ईनन्छे वेणा हैप्य कुत्ता हैवानन्त्र स्यत्त- त्वचाऽजिघृक्ष तन्नाशकोपच तं स यनत्त्वाऽयदप्यत्पृष्ट्या हैवानमत्र संत्तन्मनाजियः तन्नाशनोन्नन । हातुं स यद्ध नन्ननोऽप्रहैष्ययान्य वामनबत्तच्छिो जिवृक्षतन्ना- शनोच्छन प्रहीतुं स नच्छिाग्रहै.टिसज्य हैगनम- व तदपानेनजिवृक्षतदावत: इति । तदन्न मम् तदेतदभितम्इति च चित्पुस्तके पाठः । १ ग. ह. देशल । २ इ । 'गार्थि । ३ . ३. नि । ११. म. व. श्चम ·ऐतरेयोपनिषदीपिका ११ यत्सृष्टमन्नं व्रीहियवादिकं मूपकादिकं च तत्र प्रायन्नस्य स्वकीयवध- विषये विवेकज्ञानाभावागन्तुम समर्थत्वाच नास्ति जनात्पलायनम् । यत्तु मूप- कादिरूपं तदन्नं तदतन्मार्जारादीनां भोक्त्तणां स्त्रवधहेतुत्वं निश्चित्य तेभ्यः पराङ्मुखं सदत्यजिबांसदतिशयेन हन्तुं गन्तुमैच्छत्पलायितं प्रारभतेत्यर्थः । पलायितुमुंयुक्तं तन्मूपकादिरूपमन्नं दृष्ट्वा भोक्तृवर्गों मार्जारादि गिन्द्रियेण ग्रहीतुमैच्छत् । ततः सर्वप्रयत्नेन वागिन्द्रियं प्रयुञ्जानोऽपि तेन तदन्नं ग्रहीतुं नाशक्नोत् । इदानीतनोदाहरणेन सृष्टिकालीना तर्देशक्तिः स्पष्टी क्रियते । स भोक्तृवर्ग आदिसृष्टिकाले यद्येतन्मूपकादिरूपमन्नं वाचा गृह्णीयात्तदेदानीमपि भोक्ता तदन्नवाचकः शब्दरीदशमित्युक्तिमात्रेण ततो भवेत् । न हि वागिन्द्रि- यस्याभिधानव्यतिरेकेणाऽऽकर्षणसामर्थ्य किंचिदस्ति । न चैवमन्नवाचकश- ब्दोचारणमात्रेण तृप्तिर्दृश्यते । तस्मात्सृष्टिकालेऽपि वाचोऽन्नस्वीकारे सामथ्र्य नास्तीत्यनुमेयम् । प्राणेन घ्राणेन्द्रियेणतदारभ्य शिश्नान्तेषु पट्सु पर्यायेपु पूर्ववद्व्याख्येम् । अभिप्राण्याऽऽघायेत्यर्थः । अत्रापानशब्देनान्नस्य मुखबिला- दन्तःप्रवेशनरूपं निगरणं कुर्वन्नन्तर्मुखो यो वायुः सोऽभिधीयते । तेनापानेन तदनं ग्रहीतुमच्छत्ततस्तदन्नमावयजग्राहाशितवान् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वायोरेवान्नग्रहणे साधनत्वं निश्चित्य दाढाय वायु प्रशंसति-- रेपोऽनस्य ग्रहो यहायुर नागुर्वा एप यदाय , इति । मुखविलादन्तःसंचारी वायुरिति यदस्ति स एपोऽन्नस्य ग्रहो ग्राहकः । अयमर्थोऽस्मदनुभवसिद्ध इत्यर्थः । किंचायं वायुरन्नायुर्वा अन्नद्वारे- णाऽऽयुष्यहेतुरेव । अन्नरसेन हि प्राणो देहे वध्यते । अत एव वाजसने- यिनः शिशुब्राह्मणे प्राणवर्णनप्रस्तावे-" अन्नं दाम” इतिवाक्येनान्नस्य पाणवन्धनरज्जुत्वमामनन्ति । तथाऽन्नबन्धनशैथिल्ये सति जीवस्य देह- परित्यागं सदृष्टान्तमामनन्ति तद्यथाऽऽनं वौदुम्बरं - पिप्पलं बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्यते " इति । अन्न- बन्धनमयुक्तस्य प्राणावस्थानस्याऽऽयुहेतुत्वं लोके प्रसिद्धं कौपीतकिनः -- वा .१ ङ. 'षयति । २ ग. तदेतदनं मार्जा' । ३ ख. य. 'देतन्मार्जा' । ङ. 'देव मार्जा ५ ४ ग. °मुद्यत त'। ५ ८. 'दनश । ६ ख. ग. °नं सृटिकाले वा । ७ ऊ. कारसा" ! ८ ख. ग. ल. °हणता' । ९ खः ग. वेऽन्नमदा ।

·१२ विद्यारण्यकृता- -- समामनन्ति यावद्ध यस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः इति । तदे- त्सर्वमभिप्रेत्यान्नायुर्वा एप इत्युच्यते । भोगाधिष्ठानभोगसाधनभोग्यभोगानां सृष्टिमभिधाय भोगस्वामिनं दयि- तुमीश्वरस्य विचारमाह-- स ईक्षत कथं विदं मट्टने स्यादिति, इति । यदिदं देहेन्द्रियतदभिमानिदेवतदीयान्नतत्स्वीकाररूपं व्यवहारजातमस्ति तदिदं सर्व मदते भोगस्वामिनं जीवरूपं मां बिना कथं नु नाम स्यान्न कथं- चिदुपपद्यते । न हि नगरस्वामिनं राजानं विहाय पुरस्य पौरजनानां वा रचना शोभते । तस्माद्भोगस्वामिना मया जीवरूपधारिणा देहे प्रवेष्टव्य- मित्यर्थः। प्रवेशद्वारविचारं दर्शयति- स ईक्षत करेग प्रपद्या इति, इति । द्वावत्र प्रवेशमार्गों पादाग्रं मूर्धि ब्रह्मरन्धं च । तयोर्मध्ये कतरेण केन मार्गेण प्रपद्ये प्रविशानि। कथं विदमितिवाक्येन जीवप्रवेशस्य देहेन्द्रियादिव्यवहारपालनरू प्रयो- जनं विचारितम् । इदानीमात्मवोधस्वरूपस्य प्रयोजनान्तरस्य विचारं दर्शयति- स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहतं यदि प्रागेनाभिवाणि. यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोबेग श्रुतं यदि त्वचा स्पृटं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेना पानितं यदि शिश्न विसृष्टमथ कोऽहमिति, इति । मां स्वामिनमनपेक्ष्य वागादयोऽभिवदनादिव्यापारेषु स्वतन्त्राः कर्तारः स्युस्तदानीमहं को नाम स्यां न कोऽपि भवेयम् । अस्ति कश्चिदेहादिव्यतिरि- क्तश्चिदात्मा स च परब्रह्मस्वभाव इत्येवं कश्चिदपि न जानीयात् । यदा. त्वह- मेव सर्वव्यापाराणां कर्ता वागादयस्तु मया प्रेरिताः सन्तोऽभिवदनादिक्रियाः कुर्युस्तदानीं वागादिकरणको व्यापारः सकर्तृको भवितुमर्हति क्रियात्वाल्लोकप्र- सिर्द्धगमनादिक्रियावदिति यम सद्भावोऽनुमातुं शक्यते । सोऽयमनुमानेनाऽऽत्म- सद्भाव उपस्तब्राह्मणे समानायते-" यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा 3 १ क. ख. ग. घ. वतादौ त । २ ग. ६. धं चेति । त" । ३ ड. "श्चिदेष देहा । ४५. ई-यवहारा । ५ व. गया । ६ ङ. च. वासना । ७ ख . ग. य. मातः । यः।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिक १३ सर्वान्तरः" इति । तस्मादात्मबोधोऽपि जीवेरूपप्रवेशस्य प्रयोजनम् । तदेतद- भिप्रेत्यान्यत्र श्रूयते--" रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय" [इति । इति मवेशदारं देहेन्द्रियादिपालनस्वात्मावचोधरूपप्रवेशमयोजने च विचारितवान् । अथ प्रवेशं दर्शयति-- स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापयत, इति । पूर्व प्रपदाभ्यां प्रापद्यतेत्यत्र प्राणरूपक्रियाशक्त्युपाधिकस्य . पादाने प्रवेशोऽभिहितः । इदानीं ज्ञानशक्त्त्युपाधिकस्य मूर्धमध्यस्थितच्छिद्रप्रवे- शोऽत्राभिधीयते । यथोक्तविचारोपेतः स परमेश्वर एतमेव मूर्धमध्यभाग- मेव कपालसंधिरूपं सीमानं स्थानविशेष विदार्य च्छिंद्रं कृत्वा तच्छिद्र- रूपद्वारा ज्ञानशक्तिसहितः सन्देहमध्ये प्राविशत् । यस्माज्ज्ञानोपाधि- कस्य मूर्धमध्ये प्रवेशस्तस्मान्मूर्धनि ज्ञानेन्द्रियवाहुल्यमुपलभ्यते । क्रिया- शक्त्युपाधिकस्य पार्दाग्रप्रवेशात्कण्टादधोभागे कर्मेन्द्रियवाहुल्यमुपलभ्यते । मूर्धगतं प्रवेशद्वारं प्रशंसति- सैषा विदृति म दास्तदेतन्नान्दनम् , इति । अक्षिश्रोत्रादिगोलकानां भृत्यादिस्थानीयैश्चक्षुरादीन्द्रियैरधिष्ठितत्वात्स्वामिनः स्वस्य प्रवेशार्थमसाधारणं किंचिद्वारमपेक्षितमित्यभिप्रेत्य प्रीतिपूर्वकं विदारि- तत्वादिकमुत्कर्ष प्रकटयितुं तस्य द्वारस्य विदृतिरिति नाम संपन्नम् । तेन द्वारेण निर्गतस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुच्यमानत्वादानन्दहेतुत्वेन तदेतद्द्वारं नान्दनमित्युच्यते। शरीरे प्रविष्टस्य संचारस्थानानि तेष्ववस्थाविशेषांश्च दर्शयति- तस्य वय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावस- थोऽयमावसथोऽयमावसथः इति, इति । यथा महाराजस्य क्रीडार्थमुपर्यधोभागेन वर्तमानाः प्रासादस्य भूमयो निर्मीयन्त एवमस्याऽऽत्मनः शरीरमध्ये क्रीडाथै त्रय आवसथास्त्रीणि स्थानानि निर्मितानि । त्रिषु स्थानेषु च त्रयः स्वमास्तेनाऽऽत्मनाऽवलो- P 'च्छिद्ररू- १ ग. इत्यादि । त° । २ ग. °वप्र' । ३ ङ. च. 'च्छिद्रे प'। पया । दा । ५ च. 'पश्चाद्दा । ६ ङ, च. °दाशे प्र° । ७ व लक्ष्यते ग. °दस्थंभू ।

·१ विद्यारण्यकृता- १ क्यन्ते । अयमावस इत्यादिना नेत्रकण्ठहृदयाख्यानि स्थानानि हस्ताग्रेण पदयन्ते । तेषु हि जागरणाद्यवस्थानां निष्पत्तिः। तथा च ब्रह्मोपनिषधाम्नायते- "नेत्रे जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समादिशेत् । सुषप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् " इति । नागरितादीनां महाराजस्य प्रासादत्रयक्रीडावज्जीवक्रीडारूपत्वं कैवल्योप- निषद्याम्नायते- "स्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति । स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोके ॥ सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति । पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ।। पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् " इति । ननु जागरणसुषुप्तयोः स्वप्नादन्यत्वे त्रयः स्वप्ना इत्ययुक्तमिति चेत् । न । स्वप्नलक्षणोपेतत्वात् । विद्यमानवस्तुतत्त्वं तिरोधाय समुत्पन्नोऽन्यथा प्रति. भासः स्वम इति तल्लक्षणम् । जागरणसुषुप्तयोरपि विद्यमानस्य ब्रह्मतत्त्वस्थ तिरोधानेनान्यथाभूतस्य जीवतत्त्वस्यं चावभास इत्यस्ति तल्लक्षणम् । तस्मा- लोकप्रसिद्धस्य स्वमस्यैकत्वेऽपि लक्षणसिद्धाः स्वमात्रयः । त्रय आवसथा इत्यनेन पितृशरीरमातृशरीरस्वशरीररूपाणि त्रीणि स्थानानि च विवक्ष्यन्ते । तथा चोपरितनाध्याये प्रपञ्चयिष्यते । संसारो द्विविधः-दैनंदिनव्यवहारो जन्मान्तरस्वीकारश्चेति । तत्र दैनंदिनव्यवहारस्य नेत्रादीनि स्थानानि जन्मा- न्तरव्यवहारस्य तु पितॄशरीरोंदिस्थानानीति विवेकः । इतिशब्दः संसाररूपा- ध्यारोपप्रकरणस्य समाप्त्यर्थः । अथापवादपकरणार्थं संक्षिप्य दर्शयति-- स जातो भूतान्य भिव्यैख्यत्किमिहान्यं वावदिषदिति स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्, इति । स परमात्मा जातो देहप्रवेशेन ! जन्ममरणजागरणस्वमसुषुप्तिभिः संसा- रीभूतः सन्कदाचिदीश्वरानुग्रहाद्गुरुशास्त्रप्रसादेन च भूतान्याकाशादीनि १ ङ. च. नेत्रस्थं जा" । २ ङ. च. °स्थं विति । ३ . ये की !! ग. त्ये कथं व । ५ ख. ग. इन्युक्त' । १ क. ख. स्य जीवत्वस्याव । ७ ङ. च. 'णि वा श्री । ८'. 'नि लक्ष्य । ९ च. °नि वि' । १० ङ. च. तृपातृम्वीयश । ११ ङ. च. 'राणि स्था । ११ . व. रूपाध्या' । -- ·- ऐतरेयोपनिषदीपिका। १५ प्राणिनश्चाभिव्यख्यत् । सर्वतो विधेफेन ज्ञातवान् ।। दृश्यमानान्यांफाशा- • . ' दीनि भूतानि प्राणिदेवाश्च कुत उत्पद्यन्ते केन वा रक्ष्यन्ते कस्मिन्वा प्रली. यन्त इत्येवं शास्त्रं विविच्य सर्वस्य संसारस्य मायाकल्पितत्वाव सर्व- स्यापि वस्तुतत्त्वं तस्मादिह जगति किंवा वस्तु ब्रह्मणोऽन्यद्वावादपद्वादिष्यामि न किंचिदपि ब्रह्मव्यतिरिक्ततया वक्तं शनोमीति निश्चित्य स जीव एतमेव शरीरे प्रविष्टं पुरुपं चिपं देवादिसाक्षिणं ब्रह्मापश्यद्ब्रह्मत्वेन निश्चितवान् । कीदृशं ब्रह्म ततमम् । एकस्तकारो लुप्तः । अतिशयेन ततं विस्तृतं तततमम् । दृश्यस्य सर्वस्य जगतो द्रष्टीवस्य च ब्रह्मव तत्त्वमित्यपवादप्रकरणस्य सर्वस्य तात्पर्याधः । ययोक्तं ब्रह्मसाक्षात्कार नामनिर्वचनेन प्रशंसति- इदमदर्शमिती ३ । तस्मादिदन्द्रो नाभेदन्द्रो ह वै नाम तमि- दन्नं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षण परोक्षमिया ६५ हि देवाः परोक्षमिया इव हि देवाः, इति । इत्यंतरेयोपनिषद्यामपट्के तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ उपनिषत्नामेण प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ इति अग्याभणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ इत्येतरेयवाहाणारण्यकाण्डे दितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ शरीरे प्रविष्टः स जीवात्मा ब्रह्मात्मत्वं साक्षात्कृत्येदमदर्शमितिवाक्येन स्वकीयमपरोक्षानुभवं प्रकटयन्परितुतोप । परितोपद्योतनार्थी प्लुतिः । यस्मा- दिदमदर्शमित्युक्तंवांस्तस्मादिदं दृष्टमित्यनयैव व्युत्पत्त्या सोऽयमिदन्द्र इति नाम माप्तवान् । तस्य नाम्नो निर्वचनानुसारेण योगत्वप्रसिद्धिं द्योतयितुमिदन्द्रो ह व नामेत्युक्तम् । न च लोके परमेश्वरमिन्द्रमित्येव व्यवहरन्ति न विदन्द्रामिति शङ्कनीयम् । परमार्थतो यथोक्तरीत्येदन्द्रमेव सन्तं परोक्षत्वार्थमेकमक्षरं विलो- प्येन्द्र इत्येवं व्यवहृतवान् ( बन्तः)। नापि परोक्षत्ववैयर्थं शङ्कनीयम् । यस्माद्देवाः पूज्याः सर्वे स्वकीयं नाम गूढं कृत्वोपाध्याया आचार्या इत्यादिके १ ग. अभितो । २ ख. एवमे° । ३ ङ. योग्यत्य । ४ ङ. म् । तस्मा।

·१ विद्यारण्यकृता- स्त्रीयोनौ प्रविष्टं तन्दुरुप रतस्तस्याः स्त्रिया आत्मभूयं स्वशरीरभावं गच्छति, यथा स्वमङ्ग हस्तादिकं ने शरीरात्पृथग्भूतं तद्वत् । तस्मात्स्वशरीरत्वेनैकीमा- वात्कारणादेनां स्त्रियं न हिनस्ति, उदरलग्नबाणवद्धिंसां न करोति । तद्गर्भद्वारेण स्त्रीपुरुषयोः परस्परमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति-- साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति सा भावयित्री भावयितव्या भवति, इति । सा गर्भधारिणी स्व्यत्र गतं स्वशरीरे प्रविष्टमस्य पुरुषस्य रेतःसेक्तुरेतमा- त्मानं पुत्ररूपं भावयति परिपालयति । विरुद्धाशनादिपरित्यागोऽनुकूलानाधु- पयोगश्च परिपालनम् । यस्मात्सा स्त्री गर्भपरिपालनेन भावयित्री पुरुषस्यैव पालयित्री तस्मात्कारणात्तेन पुरुषेण सा स्त्री भावयितव्याऽभीष्टान्नपानवस्त्रा- दिप्रदानेन पालयितव्या भवति । स्त्रीपुरुषयोरुभयोरपि पुत्र प्रत्युपकारकत्वं दर्शयति-- तं स्त्री गर्भ बिभर्ति सोऽय एव कुमारं जन्मनोऽयेऽधिभावयति, इति । तं पुत्ररूपं. गर्भ मातृरूपा स्व्यत्यन्तं प्रयासं सोहा नव दश वा मासा- स्वोदरे धारयित्वा पोषयति । स च पिताऽग्र एव प्रसवात्मागेव निष्पन्न कुमार जन्मनोऽग्रे प्रसवादूर्ध्वमधिभावयति । अधिकत्वेन शास्त्रीयजातकर्मा- दिना संस्कारं करोति। कुमारसंस्कारेण पितुरुपयोगं दर्शयति- स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयति, इति । पुत्रसंस्कार इति यदस्ति तेन पिता स्वस्यैव . संस्कारं करोति । पुत्रस्य स्वदेहरूपत्वात् । तथाचान्यत्र श्रूयते-- " पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते" इति। " आता वै पुत्रनामास" इति च । ननु पुरुषस्योपनयनादिना स्वकीयसंस्कारः पूर्वमेव संपन्नः किमनेन पुत्र- संस्कारेण पुत्रोत्पादनेन चेत्यत आह-- एषां लोकानां संतत्या एवं संतता हीमे लोकाः, इति । १ न स्वस | २ ड. पुरुषस । ३ क. ख. ग. घ. “ण स्त्री । ४ ङ. पुरुपं प्र'। ५. पुरुषरू।

·१ ऐतरेयोपनिषदीपिका। १९ पुत्रपौत्रादय इभेजना लोफास्तेषां लोकानामविच्छेदाय संस्कृतपुत्रोत्पा- दनम् । अनेनं पित्रा स्वोत्पादिते पुत्रे संस्कृते सति तथैव पुत्रोऽप्यन्यं पुत्रमु- त्पाद्य संस्करोति सोऽप्यन्यं पुत्रमित्येवमिमे लोका अविच्छिन्ना भवन्ति । अन्यथा विच्छिद्येरन् । मातृशरीरान्निर्गमनस्य पूर्वोक्तजन्मापेक्षया द्वितीयत्वं दर्शयति- तदस्य द्वितीयं जन्म, इति । मनकस्य पुत्रप्रयुक्तमुपयोगं दर्शयति- सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते, इति । अस्य पितुर्कीवात्मानौ देही तयोर्मध्येऽयमात्मा पुत्ररूपो. देहः पुण्येभ्यः कर्मभ्यः शास्त्रोक्तकर्मनिष्पादनार्थं प्रतिधीयते स्वस्य प्रतिनिधित्वेन गृहेऽव- स्थाप्यते । ननु किमनेन प्रतिनिधिना स्वयमेव कुतो न करोतीत्यत आह- अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रति, इति । अस्य पितुरितर आत्मा स्थविरो देहः कृतकृत्यः, कृतान्येतज्जन्मप्रयुक्तानि सर्वाणि कृत्यानि येनासौ कृतकृत्यः । लौकिनां कुटुम्बपोषणादीनां शास्त्री- याणामग्निहोत्रादीनां च निष्पाद्वितत्वात्कृतकृत्यत्वम् । वयोगतो वयसा पूर्वक- र्मसंपादितेनाऽऽयुपा हीनः पैति म्रियते । अतः पुत्रदेहेनैव पुण्यं कर्तव्यं न तु मृतेन पितुर्देहेन कर्तुं शक्यम् पूर्वोक्तजन्मदयमपेक्ष्य जन्मान्तरं दर्शयति-- स इतः प्रयन्भेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म, इति । स वृद्धः पितेतोऽस्माज्जरठदेहात्मयन्नेवै निर्गच्छन्नेव स्वर्गे नरके मनुष्यलोके घा स्वकर्मानुसारेण पुनर्जायते । न त्वस्मादेहान्निष्क्रान्तस्य जन्मान्तराय काल- व्यवधानमस्ति । अस्मिन्नेव शरीरे स्थित्वा मनसा देहान्तरं स्वीकृत्य पश्चादमुं देहं परित्यजति । यथा तृणजलूका मुखेन तृणान्तरमवष्टभ्य ततः पृष्ठभागमुप- संहरति तद्वत् । तथा च वाजसनेयिनः संमामनन्ति “तद्यथा तृणजेलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीर निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरति" इति । तद्य- १ क. पौत्रप्रपौवा ।२ . °न पुनःसो १३ क. °व गच्छ। ४ क.र्गे लोकेन । ५ घ. नलूका । ६ ङ. लायूका ।

·.. विद्यारण्यकृता-: थोक्तं पुनर्जन्मरूपमस्य संसारिण आत्मनस्तृतीयं जन्मेत्युच्यते । यद्यपि पूर्वोक्तं जन्मद्वयं पुत्रदेहस्येदं तु देहान्तरस्य तथाऽपि पितृपुत्रोपाध्योरेव भिन्नत्वा- दुपाध्युपलक्षितस्याऽऽत्मन एकत्वमभिप्रेत्यैकस्य जन्मत्रयमित्युपचर्यते । यद्वा पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण मातुः सकाशात्कुमाररूपेण च पुत्रे यज्जन्मद्वयमुदाहृतं तेनैव न्यायेन पितुरपि स्वकीयपितृमातृसकाशाज्जन्मद्वयमर्थादुक्तमित्यभिप्रेत्य तदपेक्षया पितुरिदं तृतीयं जन्म पुत्रस्य तु जन्मद्वयं साक्षादृष्टं पितृदृष्टान्तेन तु मरणादूर्व तृतीयं जन्म भविष्यति । एवं सर्वस्यापि जन्मत्रयं पुनः पुनराव- तते । अनेन जन्मत्रयोपवर्णनेन संसाराद्विरक्तिरुपजायते न हि मातृपितृमलव- यरूपदेहस्य निरन्तरं धारणादन्यदधिकं जुगुप्सितं वैराग्यकारणमुदाहर्तुं शक्यम् । अत एव विष्णुपुराणे पठ्यते- " स्वदेहाशुचिगन्धेन.न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते " इति । तस्यैतस्य जुगुप्सितस्य संसारस्य ज्ञानमन्तरेण विनाशाभावं तत्त्वज्ञानेन निहार्ति च द्योतयितुं मन्त्रमुदाहरति-- तदुक्तभृषिणा, इति । पुरुषे ह वा इत्यारभ्य तृतीयं जन्मेत्यन्तेन ग्रन्थेन संसारस्य यत्कष्टत्वमुपव- णितम् यच्च संसारनिवर्तकं तत्त्वज्ञानमुत्तरत्र विवक्षितं तदुभयमप्यर्थमात केन चिन्मन्त्रेणाभिहितम। .. तमेतं. मन्त्रं पठति-- मर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति, इति । अहं वामदेवाख्यो मुनिर्गर्भ नु मातुर्गर्भ एवावस्थित सन्नेपामग्नि- चायवादित्यादीनां देवानां विश्वा जनिमानि. सर्वाण्यपि जन्मान्यन्ववेद- मनुक्रमेण विदितवानस्मि । मुखाद्वाखाचोऽमिरित्यादिश्रुतिप्रतिपादित परमात्मना संपादितं देवानां जन्म ज्ञातवानस्मि । औपनिपदमात्मज्ञानं . : १. ङ. र्जुनन । २ ग. ‘स्य देहस्य सं। ३ ग. यमुक्तः । ४ ग, क्षाछुतं पि० । ५ ग. घ. 'मर्थ । ६ ग. 'मेव म । .

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। २१ - मम संपन्नमित्यर्थः । अथेतस्माज्ज्ञानोदयादधस्तान्मा वामदेवमायसीलोह- निर्मितश्रृङ्गलासमानाः शतं पुरः शतसंख्यानि शरीराण्यरक्षन्यथा कारागृहेऽ- चस्थापित तस्करं प्रबलं बद्धलाः पलायनाद्रक्षन्त्येवं शतसंख्योपलक्षिता- न्यनन्तानि शरीराणि यथाऽहं मुक्तो न भवामि तथैवारक्षन् । इदानीं गुरु- शास्त्रप्रसादालन्धतत्त्वविद्यायुक्तोऽविद्यामगात्संसाराच्छयेन इव जालं भित्त्या जवसा निरदीयं त्वरया निर्गतोऽस्मि । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।। अस्य मम्चस्य तात्पर्य दर्शयति- गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुपाय स एवं विद्वान स्माच्चरीरभेदादृर्ष उत्कम्मामुमिन्स्वर्गे लोके सपा- कामानाफ्याऽमृतः समभवत्समभवत्, * इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ उपनिषरकमेण द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्येतरेयोपनिपदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ इति ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतहितीयारण्यके पञ्चमाध्याये मथमः खण्डः ॥ १॥ इत्यैतरेयवाह्मणारण्यकाण्डे दितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ अहमिति मन्त्रे योऽभिहितः स वामदेवो मातृगर्भ एव शयानः सन्नेतत्पूर्वोक्तं मन्त्रार्थजातमेवमुनाच । स वामदेव एवं मन्त्रार्थोक्तप्रकारेणाऽऽत्मतत्त्वं विटा- मारब्धकणि क्षीणे सत्यस्माच्छरीरभेदादेहविनाशादूर्वप्नुत्तरकालेऽवस्थितः सर्वस्मात्संसारबन्धादुत्क्रन्यामुष्मिन्निन्द्रियागोचरे स्वर्ग सुछ तत्त्वज्ञानेनार्जिते लोके स्वप्रकाशत्वेनावलोक्यमाने स्वरूपे सर्वान्कामस्तैित्तिरीयोक्तान्सार्वभौमा. दिहिरण्यगर्भपर्यन्तान्सर्वानानन्दानाप्त्वा परमानन्दस्वरूपब्रह्मात्मत्वेन पाप्या: मृतो मरणरहितः समभवत् । यद्यपि गर्भे गुरुशास्त्रोपदेशो नास्ति तथापि जन्मान्तरोपदेशस्य केनचिन्मतिवन्धककर्मणा तदानीं प्रतिवद्धस्य गर्ने प्रतिव. न्धक्षयमपेक्ष्य ज्ञानोत्पादकत्वं संभवति । तथा च भगवता' व्यासेन सूत्रितम्- ऐहिकमप्यमस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् " [७० सू० अ०३ पा० ४ सू० ५१] इति । प्रस्तुतप्रतिवन्धाभावे सति यस्मिजन्मन्युपदेशस्तस्मिन्नेव जन्मनि " * अब मूले-" यथास्थानं गर्भिण्यः।" इत्यधिकं वर्तते । २ङ, च, रायपोक्ता । २७.चः पञ्चलक ·२६ विद्यारण्यकृता- ब्देन 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने" इत्यादिशास्त्रप्रसिद्धः प्रथमंशरीरी विवक्षितः । तस्य शास्त्रप्रसिद्धिं द्योतयितुमेतच्छब्दः । इन्द्रो देवराजः । प्रजापतिः पूर्वो- तेन्द्रियतदभिमानिदेवतात्मको विराड्देहः । सर्वे देवा अभिवाय्वादयः । पृथिव्याः दीने पञ्च महाभूतानि प्रसिद्धानि । इमानि पञ्च महाभूतानी पेतस्य वाक्यस्य पृथिवीत्यारेभ्येत्येतानीत्यन्तं विवरणम् । इमानि चान्यानि क्षुदैरल्पकर्म- शकपिपीलिकादिदेहमिश्राणि । इवशब्दोऽनर्थकः । बीजानि कारणानि । मनुष्या- दिपिपीलिकान्ताः सर्वे देहाः स्वयं पञ्चभूतकार्याः सन्तः सजातीयदेहान्तरहे- तुत्वेन बीजशब्दाभिधेयाः । तेषां बीजानां नानाजातीयत्वमितराणि चेतराणि चेत्यनेन प्रतिज्ञायते । परस्परपिलक्षणबहुभेदयुक्तानीत्यर्थः । अण्डजानीत्यादि प्रतिज्ञातमेव नानात्वं प्रपञ्च्यते । पक्षिसादीन्यण्डजानि । जारुजानि जरा- युज़ानि मनुष्यगवादीनि. । कृमिदंशादीनि . स्वेदजानि । तरुगुल्मादीन्युद्भिः जानि । यथोक्तेष्वेव जरायुज़ानामश्वा गावः पुरुषा हस्तिन इत्युदाहृत्य प्रदः र्शनम् । उक्तानामनुक्तानां च संक्षेपेणोप संग्रहार्थ यत्किचेदं प्रोणीत्यादिः वाक्यम् । यदेतज्जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वं चैतन्यस्यः प्रज्ञानेत्रमितिपदेन संगृः सोक्तं तदेव विवृणोति-- प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानको लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा, इति । .. प्रज्ञाने निरुपाधिकचैतन्ये पूर्वोक्तं सर्व जगत्मनिष्ठितं रज्ज्वां सादिवदारो- पितम् । अनेनोत्पत्तिहेतुत्वमुक्तम् । लोकः सर्वप्राणिसमूहः प्रज्ञानेत्रः प्रज्ञा चैत- न्यमेव नेत्र व्यवहारकारणं यस्यासौ प्रज्ञानेत्रः । अनेन स्थितिहेतुत्वमुक्तम् । प्रज्ञा चैतन्य प्रतिष्ठा लयस्थानं प्रतितिष्ठति विलीयतेऽनेति व्युत्पत्तेः । अनेन संहारहेतुत्व क्तम् । एतावता शाखान्तरमसिद्धं जगज्जन्मस्थितिलयकारण- त्वाख्यं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमुक्तं भवति । एतत्तु लक्षणं तैत्तिरीया विस्पष्टमा- मनन्ति--" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति यत्मयन्त्यभिसविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्म " इति । । १ क. ग. पतोत्रादको । २ ख. घ. 'स्य पृ । ख. ध. सभ्यता । ४ ग. घ. 'कार्य- भूताः स ५.क. सं. ग. घ. शायेत । प । ६ क. . दिनाम । ७ स. घ. गत्वेन चै । क. स. ग. घ. 'मुक्तं भवति । र । : फ. रु. म. म. टुं च ज । १० ड. एतचर। १. एवं तुल।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। तदेवं विचार येन तत्त्वंपदार्थों शोधितौ । अथ महावाक्येन तत्त्वपदार्थ- योरक्यं दर्शयति- प्रज्ञानं ब्रह्म, इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयाचि भवन्तीतिवाक्येन देहेन्द्रियादिसाक्षि- रूपं यत्मज्ञानं त्वंपदार्थरूपं निति तदेवैप ब्रह्मेत्यादिवाक्येन जगत्कारणतया निर्णीत परं ब्रह्म नानयोरीपदापि भेदोऽस्ति । अहंप्रत्ययगम्यत्वाकारेण यदा विवक्ष्यते तदा जीव इत्युच्यते । यदा तु शास्त्रप्रतिपाद्यत्वाकारो विवक्षितस्त- दानी व्रह्मेत्यभिधीयते । अतो व्यवहारभेदमात्रं न तु तत्त्वतो भेदोऽस्ति । न चैवं सति पुनरुक्तिप्रसङ्गः। अब्रह्मत्वपरोक्षत्वयोविय॑योर्भेदेन पवयो- पयोगात् ।। एतच्च वाक्यवृत्तौ विस्पष्टमभिहितम्- "प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः । अद्यानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः ।। इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तियदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदेव हि ।। तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते " इति । इत्थं चतुर्थाध्याये स जातो भूतान्यभिव्यख्यदित्यादिनाऽपवादप्रकरणेन संगृहीतमात्मतत्त्वमस्मिन्नध्याये तत्त्वंपदार्थविचारमुंखेन (ण) प्रपञ्चितम् । अथ तत्त्वज्ञानफलं दर्शयति-- स एतेन प्रशेनाऽऽत्मनाऽस्मालोकाडुत्क्रम्यामुनित्स्यर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमतः समभवत्समभवत् , इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ उपनिषत्क्रमेण तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ : इति मग्वाह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके : ठाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकाण्डे पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ यः पुमान्मज्ञानं ब्रह्मेत्येवं जानाति स पुमानेतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मना चैतन्य १ ख. ग. व. इ. च: मन चान । २.व. रुकम । ३. ख.. घ. वशिष्यते । ४ क. स. ग, मुस्येन । > .

·No text on this page.

·-- wor ० ४ ७ ८ .. sur ८ سم .... ५ or ४ .... [४] ८९ काव्यप्रकाश:- संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शाखायनारण्यकम्-प्रग्वेदान्तर्गतवाप्कलशाखीयम् । ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-माप्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:- श्रीयामनशास्त्रिकृतः प्रथमो भागः । १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपाहभास्करशान्निविरचिता । २ ९५ काश्यपशिल्पम्----महेश्वरोपदिष्टम् । ... ९६ करणकौस्तुभः -कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९७. मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरमाप्योपेतं प्रथमो मागः । .९८ धर्मतत्त्वनिर्णय:-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशानिप्रणीतः । श्रीमत्पद्मपुराणम् -महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम्--महर्षिवेदव्यासप्रणीतं निरञ्जनमाप्ययुतम् । आधानपद्धतिः--श्रीवामनशान्निभिः कृता। .... १४ पश्वालम्भमीमांसा-श्रीवामनशास्त्रिविरचिता। १० शिवभारतम्- कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । विपयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम् । विषयः ग्रन्थाङ्काः विषयः ग्रन्थाङ्काः २ अलंकारः ६६, ८९. | ११ श्रुतिः १-३, ३२, ३६,-३८, ८ धर्मशास्त्रम् ५५, ५७, ५८, ४२, ६५, ८८, ९०. ६१, ७८, ६ वैद्यकम् ४, १९, २६, २७. ८६, ९८. ३३, ७१, ९. पुराणम् १८, २५, २८, ४१, २ व्याकरणम् ४३, ७२, ४.९, ५२, ५४, ६८, ६ श्रीतम् ५३,७४, ८१,८७,९३, पद्मपुराणम् । आधानपद्धतिः । . ३८ वेदान्तः ५-१७, २०, २१, २३, १३ संकीर्णम् २२, २४, ३५, ४७, २९, ३०, ३१, ३४, ५६, ६९, ८५,९१, ४४, ४५४५०, ५१, ९६-९७, पश्वालंभमी० ६२, ६३,६४, ६७, शिवभारतम् । ७५, ७७, ७९, ८०, ५..स्मार्तयाज्ञिकम् ३९, ४०, ५९, ८२, ८३, ८४, ९२, सिद्धान्तदर्शनम् । ३ स्मृतिः ४६, ४.८, ७०. . ६ ७३, ९४.

·THE ANANDÁSRAM SANSKRIT SERIES, THE ANANDASRANIA. 0 The nandusrama was founded in 1881 lr the late ilfr. Mahadera Chimnaji Apte of the Bomlar High Courts with the object of printing and publishing, at : Press kept there for this special purpose, correct editious of valuable Sanskrit works in book-form, in : series styleul "The Ansnúasama Sanskrit Series'. No. Rs As, No. Rs. 57 Acharabhushana $ 28 Brilma puranam 5S Acharendu 101 Bralimasutrani (sh.) Adhanapaddhati 1 14 $2 Bisling Sutiarritti S. Adraitemada 67 Brilmasutra S S7 Agniluotrachandrika 1 03 Chlundogra Tpanishad 41 Agnipuana (Ranga Ramanuj.cm.): 12 38 Aitarers Anoraks 3 079 ;' (llitakshara com. )2 0 32 Atarers Brahmang 10 10 ( 14 , (Sh. gloss) 11 Aiturera Upanishad :14 93 Darshapurnamas. Prakisha Si Ashralatan Shuuta 6 12 Sutis 411 33 Dhanvantariya Nighantu 6 34 Bhagavadgita :( Sh.) 098 Dharms-tatranirnays 54 .:(sh. i com, br i Dehranina Grihvasutravritti Anandagiri); 1 0 (Hadhusudani com. ; ; 1 Ganesh Acharmshirsha 0 ( Paishads am.) 1 S 52 Ganesh Gita 199 (Ramasang cm.17 S 61 Gautam Derma Sutra: T5 Bushrartha Račnamala iz Gayatri Purasunns 16 Briladarintak Munishad Paddhati S ( Blasta Vartik) 8:26 : Hasitarirala 15 ( Shakin's gloss) So 10. Isha-kena-Katha Upanishad 64. Bnbadarauss (Ranga ( Diganılan com:) 1 0 Rswa com ) 62 Isha-Ken-Hatha-Prasa- 31 Brihadarnaka - Lipanilad. muund:-)fandıkı-Ausudaralli (Vitakshara con:), 1912 Brier-Upanishads (Rangil Briludragadirungiii 10 12 Ramanuja corn.) OS 68 Bribadlelima Sanlita. '1ii storanislad. 6 Han 6 مسط .