·याजुष-ज्योतिष
सोमाकरसुधाकरभाष्यसहितम्
अार्च-ज्योतिष
च
सुधाकरभाष्येण तल्लघुविवरणेन च सहितम् ।
महामहोपाध्यायसुधाकरद्विवेदिसंशोधितम् ।
আযিয়া
मेडिकल हाल नाम्नि मुद्रायनालये मुद्रितम् ।
संवत् १९६४ । सन् १९०८ ।
YĀJUSHA-JYAUTISHA
with the Bhāshyas of Somākara Šesha & Sudhákara Dvivedin,
AND
ĀRCHA-JYAUTISHA
with the Bhāshya of Sudhākara Dvivedin and Professor
Muralidhar Jhá's explanatory notes
EDITED BY
MAHĀMAHOPĀDHYAYA SUDHĀKARA DVIVEDIN,
Fellow of Allahabad University
AND
First Professor, Government Sanskrit College, Benares.
PRINTED AT THE MEDICAL HALL PRESS, BENARES,
1908.

·प्रोजानकीवल्लभो विक्यते। ज्योतिष-भूमिका . जयति यतिवराद्यैः पूजितोऽनेकवाद्यैः सकलकलनदक्षो राम एकः सुपक्षः। धुमणिमणिषु रक्तः साधुसेवाविभक्तः स्वजनजनकनिष्ठः कार्यसिद्धौ पटिष्ठः ॥१॥ रमन्ते योगिनो यत्र श्रमं ते स्वं हरन्ति च । नमन्ते भोगिनो यं च तमन्ते वासिनं स्मर ॥२॥ वेदस्य शब्दशास्त्रं मुखं ज्यौतिषं ने निरुतं श्रोत्रं कल्पो हस्ता शिक्षा नासिका छन्दश्च पादद्वयमस्तीति प्रसिद्धत्वाद्वेदः षडङ्ग उच्यते वेदाङ्गत्वात षडङ्गानि द्विजैरवश्यमध्येतव्यानि इति सर्वसम्मतत्वात पन्ति च तानि वैदिकमतावलम्बिनो लोकाः । पडङ्गपाठः पुण्यपुज्जो- त्पादक इति समवगम्याधीयते लोका इदं वेदचतरूपं याजुषमाचं च ज्योतिषपि । अस्य रचना च भारतात पूर्व मन्मते । यतो यथाऽत्र पञ्चभिर्वर्षे विधिमासौ तथैव महाभारते युधिष्ठिरवनवासे त्रयोदश- वर्षमिते किञ्चित्कालादागेव तेषां प्राकट्ये दुर्योधनेन तदसमाप्तौ एषां प्राकट्येन पुनस्तावत्पर्यन्तं पुनरेतैर्वनवासः कर्तव्यो भविष्यतीति भीष्म प्रत्युक्ते भीष्मवाक्यं विराटपर्वणि । "पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावुपजायतः । एषामधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः ॥ त्रयोदशानां वर्षाणामिति में धीयते मतिः । सर्व यथावचरितं यादेभिः प्रतिश्रुतम् ॥

·ज्योतिष-भूमिका । एवमेतद् ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः । सर्व चैव महात्मानः सर्व धर्मार्थकोविदाः॥ येषां युधिष्ठिरो गजा कस्मादुर्भे पराभूयुरिति । परम्परातो यूरोपदेशेऽपीदं ज्यौतिषं जोन्स, (W. Jones) कोलबक, (Colebrooke) बेन्टली, (Bentley) डेविस, (Davis) वेबर, (Weber) म्याक्सम्यलर, (M. müller) प्राट, (Pratt) डाकिन, (W.F. Donkin) हिटनी, (Whitney) थिबो, (G. Thibaut) महाशयेभ्यश्च प्रसिद्धम् । याजुषज्योतिष सोमाकरशेषेण विरचितं भाष्यं यच्च यूरोपदेशे वेबरादिमहाशयेभ्यः सिद्धं तस्यैव मुद्रणायेह मम प्रयासः । गणितस्कन्ये उपपत्तिमानागमः प्रमाणमिति मतमवलम्ब्य सोमा- करपूर्वतोऽपि याजुचे चार्च च ज्यौतिथे बहुत्र भ्रष्टान पाठान् गणितोपपत्त्या संशोध्य थिबामहाशयेन सन् १८७७ खीष्टाब्दे एशियाटिकसोसाइटीपचे कतिपयश्लोमा व्याख्याताः । ततः सन् १८९६ खोष्टाब्दे स्वकृतभार तीयज्योतिःशास्वनामयन्ये शङ्करबालकृष्णदीक्षितेन कतिपयास्ततोऽन्य- श्लोकाश्च महाराष्ट्रभाषायां व्याख्याताः गतवर्ष सन् १९०६ ख्रीष्टाब्दे बार्हस्पत्यनावा कविना थिबोमहाशयानामान विविच्य हिन्दुस्तान रिव्यू (Hindustan Review) नामकमासिकपचे मार्चमासा. दारभ्य नोवेम्बरमासपर्यन्तं निधियाऽतिपरिश्रमेण प्रायः सर्वेषां श्लोका- नामलभाषायां व्याख्यानं प्रकाशितम् । तत्र चाशुद्धिप्राचुये विशेषतो याजुपे भांशाः स्थरष्टकाः कार्या:' 'कार्या भांशाष्टकास्याने' 'याः पर्वभा. दानकलाः' तिथिमेकादशाभ्यस्ता' 'नवकैरगतोऽशः स्यात्' 'एकादभिर- भ्यस्य' 'सूर्यर्तभागाचवर्विभज्य' 'त्र्यंशी भशेषो दिवसस्य भागः' इत्या- दीनाम् । आर्च 'अविष्ठाभ्यो गुणाभ्यस्तान्' इत्यादीनां च तडाख्यानं दूरतो भ्रष्टं विलोक्य तस्यैव बार्हस्पत्यस्यायहेण सन्मित्राणां चानुरोधेन तामेव पाठशोधनरीतिमवलम्ब्य वैदिकलोकोपकाराय मया नवीन भाष्य- ·ज्योतिष भूमिका। ३ मरचि यच्च सन् १९०६ खीष्टाब्दस्य दिसेम्बरमासे वाराणस्यां प्राभाकरी- मुद्रणयन्त्रालये मुद्रितं पश्चाद्वार्हस्पत्यकृतवृथाखण्डनेन झोपाख्य मैथि- लवन्दमण्डनेन च सर्वत्रैव विख्यातं समादृतं च । इदानों स्वभाष्ये ये ये विशेषा अस्तेिषां प्रदर्शनायेदं सोमाकरभाष्यं महताऽऽयासेन संशाध्य समुचितसाधुपाठांश्च टिप्पण्यां निवेश्य सुजनविद्वज्जनरञ्जनाय निजभा- ध्यसहिर्तामह मुद्रितम् । अस्यान्ते पाठकानां सोकाय निनिर्मितमार्च- ज्यौतिषभाष्यं मन्दानां बोधाय काशिराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशाला- ध्यापकज्यौतिषाचार्यझोपाख्यश्रीमुरलीधरशर्मनिर्मितलघुसुधाकरभाष्यवि- वरणं तदीयमङ्गलभाषायां विशिष्टार्थनिरूपणं (Appendix) च निवे- शितम् । याजुष-१८ श्लोकस्य सोमाकरभाष्ये "पर्वणां व्यवस्थेत्येक आहुः "अन्ये त्वाहुः” इत्यादिलेखेन यानुषज्योतिषे बहवो भाष्यकाराः सन्तीति स्फुटम् । परन्तु तेषां भाष्याणि अद्यावधि नापलब्धानि । सोमाकरभाष्यमुद्रणावसरे काशीस्थपण्डितबालमुकुन्दमालवीयस्य पुस्तकद्वयं लब्धं यत्र प्रथमपुस्तके (= बा. प्र) मध्ये संवत् १८९५, अन्ते व संवत् १९२२ लिखितम् । द्वितीयपुस्तके (बा. द्विः) अन्ते श्लोकेन संवत १८२७ फाल्गुनशुक्लदशमी रविवार, तथा गदोन संवत १८८३ कार्तिककृष्णद्वादशीति लेखः । काशीस्थदीतितरामचन्द्रजहीसंज्ञकस्य पुस्तकट्ठयं लब्धं यत्र प्रथ- मपुस्तके सं. १९१७ भाद्रपदकृष्णद्वादश्यां भामे लिखितम् । द्वितीयपुस्तके लिपिकालो नास्ति अन्ते 'इति श्रीशेषनागकृतं ज्योतिःशास्त्रभाष्यं समा. प्तम्" इति लेखः । अवलोकनेनेदं प्राचीन भाति । काशिराजकीयसंस्कृतपाठशालापुस्तकालयाध्यक्षपण्डितविन्ध्ये- श्वरीप्रसादस्यातिप्राचीनं पुस्तकं लब्धम् । तत्रान्ते "शके नन्दनसंवत्सरा- ॥ (१) खण्डनमगहनाय वाराणस्यां प्राभाकरीमुद्रणयन्त्रालये मुद्रिता झोपाख्य. मैथिलबन्देन्द्घाटिता चिकित्सा विलोक्या ।

·४ ज्योतिष-भूमिका। . न्तर्गतवैशासितदशम्यां शेषनीलकण्ठेन लि (खि) तं स्वार्थ परार्थ चेति लेखः। एवं पुस्तकपञ्चकं निज चैक प्राचीनं पुस्तकं सङ्ग्रहा गणितयुक्त्या च मया साधुपाठा विचारिताः । सर्वेषु पुस्तकेषु प्राय एकरूपेण भ्रष्टाः पाठा लिखिताः सन्ति । बा.द्विपुस्तके कुत्रचित शुद्धः पाठः । सोमाकरभाष्यस्योपलब्धपुस्तकेषु पाठानां कीदृशी दुर्दशेति सर्वत्र विदुषां प्रसिद्धमेवातो मच्छोधितपाठानामवलोकनेन पक्षपातहितानां सारासारयाहिणां सुधियामये मदीयः परिश्रमः स्फुट स्व भविता किमि- हात्मस्तुत्या याजुषे आर्च च ज्योतिषे पाठान्तरवशादध्याहारेण शब्दानामा. न्तरेण च मदीयभाष्ये या भिवा भिन्ना व्याख्यास्ताः पश्यन्तु सुजना मच्छोधितपाठाः समीचीना वा सामाकरसम्मता इति च मध्यस्थबुद्धा भृशं परीक्षन्तां किमिह शपथपरिहारेण । मच्छोधितमपि सोमाकरभाष्यं पुनः युनः परिचिन्त्य सुधियः साधुशब्दीकोपकाराय शोधयन्तु च । सोमाकरभाष्ये श्रुतिवाक्यानि यावच्छक्यं शोधितान्यपि सुधीभि- विशेषतो विचिन्त्यानि । सोमाकरः शेषकुलोद्वतः काशीनिवासी कश्चिद्दाक्षिणात्यो ब्राह्म- यो ज्योतिषशास्त्रगहनविषयानभिज्ञ इति तल्लेखेनानुमीयते । अस्य जन्मादिसमयश्च नामावधि विदितः । सम्प्रति ज्ञानलबर्विदग्धा अनेके यूरपभाषाविज्ञा भारतवर्षीया: प्रायः स्वप्रतिष्ठाप्रदर्शनाय सत्यपथमपहाय दुराग्रहेण निजवाम्बलेन च ज्योतिषादिवैदिकयन्यानामन्यथार्थान् कुर्वन्ति अत- एतदुपसंहारे सुजनान विदो विनयेन प्रार्थये

·ज्योतिष-भूमिका
५
तुष्यन्तु सुजना बुद्धा विशेषान् मदुदीरितान् ।
अबोधेन इसन मां हि ह्रस्वः सन्तोषमेष्यति ।
चेत्यागकालघटिकामितिसाधनाय
सर्व व्यलेखि लगधेन यथोक्तमत्र ।
सोमाकरण निजनिर्मितभाष्यमध्ये
तथ्यं तदुक्तमिह तर्हि ममाग्रहो न ॥ इति
सुधाकरद्विवेदी।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । अथ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितं याजुषज्यौतिष प्रारभ्यते। पच्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनवयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥ १ ॥ ज्योतिषामयनं पुण्यं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। सम्मतं ब्राह्मणेन्द्राणां यज्ञकालार्थसिद्धये ॥२॥ सोमाकरः- अव्यातायातं यत तदाझं অাল অাহি নিষ্টি: कालस्येदं कारणं यज्ञसारं भोगावाप्तः साधनं सम्प्रणम्य ॥ १॥ देशस्य कालस्य विपर्ययाय- दुत्पत्रार्थ चाङ्गमादयं तु शास्त्रम् । ज्योतिषं नामाकुलकं प्रधानं सामाकरोऽहं विवृणोमि शक्त्या ॥२॥ लब्ध्वा ज्ञान प्रातिभं बुद्धियोगात तद्वच्च भाष्यप्रचयोऽस्य नास्ति । सर्वजता नास्ति मति मत्त्वा (१ज्योतिर्विदो नृन प्रणिपत्य मधी ॥ ३ ॥ (१) ज्योतिर्वटोन्यान इति पाठान्तरम् ।

·२ याजुषज्यतिष यस्मादहं स्वप्रभावात प्रवृत्ती- होरात्रीये गणिते चाप्रगल्भः। तस्मादन्ये वस्तुसारं विदित्वा कृत्वार्थाय कल्पयिष्यन्ति शेषम् ॥४॥ पञ्चसंवत्सरममिति । एतेन श्लोकट्ठयेन शास्त्रकारोऽभिधेयभू- तामिष्टदेवता नमस्कृत्य वस्तूपन्यासं करोति। तदाथा।शुचिरहं वाङ्मनःका- यशुद्धो ज्योतिषामयनं सूर्यचन्द्रनक्षत्राणां गमनं प्रवक्ष्यामि कायष्यामि । कथम् । अनुपर्वशो यथाक्रमणेत्यर्थः । कीदृशम् । पुण्यम् । यागकाधि- धिज्ञानतया पापापहम् । तथा सम्मतं ब्राह्मणेन्द्राणाम् । यजमानानामभि- प्रेतम् । एते वैयजस्येन्द्रा इति श्रुतेः। किमर्थम् । यजकालासिद्धये । याग. चोदितकालविधानामित्यर्थः । किं कृत्वा । प्रणम्य । नमस्कृत्य । कम् । प्रजापतिम् । स्रष्टारम् । केन । शिरसा । उत्तमान । कीदृशम् । पञ्च- संवत्सरमयम् । संवत्सरपरिवत्सरंदावत्सरानुवत्सरेद्वत्सरात्मकम् । तथा युगायतम् । कृतादीनां वैष्णवबार्हस्पत्येन्द्राग्नित्वाष्ट्राहिर्बुध्यपित्र्यसौ- म्यवैश्वदेवसपार्यमणदासभाग्यान्तानां द्वादशानां च स्रष्टारम् । तथा दिनवयनमासाङ्गम् । कालावयवा दिनादयो मुहूर्त्तकालपुरुषस्याङ्गानि । तथा स एष संवत्सरः प्रजापतिः घोडशकलस्तस्याहोरात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवैकास्य षोडशी कलेति । (३)मासाश्चार्धमासाश्च परूंषि सतबो- इङ्गानि संवत्सरो हिति । एवमहं प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ १-२ ॥ सुधाकरः-'पञ्चसंवत्सरमययुगाध्य' इति पाठः साधुः । अहं शुचिः पवित्रा भूत्वा वा शुचिनामा ज्योतिषां ज्योतिषशा- स्वाणामयनं स्थान निधिरूपं निबन्धम् । अनुपूर्वी यथाक्रमम् । प्रव- । । (१) यज्ञज्ञानामभिप्रेतम्-इति पाठान्तरम् । (२) बक्षितानुसारेण पित्र्यवैश्वदेवसौम्यशानलदासभाग्यान्तानाम्- दति पाठः साधुः। (1) मासाश्चार्धमासाश्च पाणि शतवोऽङ्गानि संवत्सरो महोत । (तैत्ति- यहिता, अष्टक ५, अध्याय ७, अनुवाक २५) ·३ । सोमाकरसुधाकरमाध्याभ्यां सहितम् । स्यामि कायष्यामि। किमर्थम् । यज्ञकालासिद्धये । ज्योतिष्टोमादीनां यज्ञानां ये कालास्तदर्थानां या सिद्धिस्तस्यै । किं कृत्वा । प्रजापति ब्रह्माणं शिरसा मधी प्रणम्य प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्य । किं विशिष्टं ब्रह्माणम् । पञ्चसंवत्सरमययुगाध्यक्षम् । पञ्चसंवत्सरात्ममं ययुगं तदध्यवं तदधिपतिम् । पुनः किििशष्टम् । दिनद्वयनमासाङ्गम् । दिनानि तवः अयने मासाश्चैवाङ्गानि यस्य तम् । किविशिष्टं ज्यो- तिवामयनम् । पुण्यं पवित्रं पुण्योत्पादांमत्यर्थः । पुनः किंविशिष्टम् । ब्राह्मणेन्द्राणां ब्राह्मणेषु श्रेष्ठानां ज्योतिर्विदां सम्मतं ज्योतिर्विद्भिः स्वी. मित्यर्थः । १-२॥ वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वी विहिताश्च यज्ञाः। तस्मादिदं कालविधानशास्त्र यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञम् ॥ ३ ॥ सोमाकरः-वेदा हि यज्ञार्थमिति । वेदा सावेदादय: किल यस्मादाज्ञार्थमभिप्रवृत्ता: प्रगता उत्पवाः । यथा च स्मृतिः। अग्निवायुरविभ्यश्च त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यसिद्धार्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ तथा कालानुपर्वा विहिताश्च यज्ञाः । दिनद्वयनेषु यज्ञा विहि- ता विभक्ताः श्रुताः । यथाह । पुण्याहे दीक्षा वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत यजेत वाजपेयेन यीष्मे इति । तथा पञ्चशारदीय इति । तस्मा- दिदं कालविधानशास्त्रम् । अनेन हि कालावयवा विज्ञायन्ते । यो ज्यो- तिषं वेद स वेद यजम् । ज्योतिःशास्वतः कालस्वरूपतः । तथा यथो- - ) यज्ञान इति पाठः साधुः । (२) पञ्वशारदीयो वा एष यज्ञ इति (तैत्तिर्यब्राह्मण, अष्टक २, अध्याय ७, अनुवाक १९)।

·। - याजुषज्योतिष तयनफलभाम्भवतीत्यर्थः । न वै शुविदुरिव मपुष्यनतमिति श्रुतिः । तथा। ते असुरा अयजा प्रदक्षिणा अनतचा यच्च किञ्चाकुर्वत तां कृत्यामेवाकुर्वतेति । तथा च परिशिष्टकृत । मन्वपादपदसन्धिविधिज्ञो धातुनामवचनप्रतिजः। ईदृशोभवति यविधिज्ञः पक्षमासतिथिचन्द्रगतिजः । इति तृतीयः॥३॥ सुधाकरः-अस्य ज्योतिषशास्त्रस्य कथं वेदाङ्गत्वमित्याशवाह वेदा हीति । हि यतो वेदा यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः सन्ति । यज्ञाश्च काला. नुपाः कालाधीनाः सन्ति । तस्मादिदं ज्योतिष कालविधानशास्त्र काविधिशित यो बेद जानाति स वेदाङ्गज्ञानाद् यज्ञान दर्शपौर्ण- मासादीन बेद नानाति । कारोवधायकत्वादस्य किल वेदाङ्गत्वं सि- दुम् । घेदाङ्गत्वादवश्यमेव द्विजैरध्येतव्यमिति । तथा च सिद्धान्तशिरोमणी भास्करः । वेदास्तावदाजकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्तेत कालाश्रयेण । शास्वादस्मात् कालबोधो यतः स्याद् वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात-ति ॥ ३ ॥ पथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तबछेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ॥४॥ सोमाकर:-यथा शिखेति । यथा मयूराणां शिखा चूलिका मूर्धनि तिष्ठति । शिरसि यथा नागानां सपाणां मणयो रबानि । तद्रु- दन वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं चनसंख्याविजाचं देवयजनादीनाम् । यथाऽऽह विष्णुः । । (१) नवे मुविदुरिव नाम पुष्यनक्षत्रमिति श्रुतिः-इति पाठः साधुः । (२) ज्योतिक-इति पाठान्तरम् ।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । रष्टका शोषपाकाभ्यां त्रिंशत् मात्रा तु हीयते । तत् क्षेत्राणि चतुभांग विहीने दापर्योच्छरः ॥ इति । एवम धिकत्याभिधेयमाह ॥४॥ सुधाकर:-इदानों स्कन्धत्रयात्मकज्योतिषशास्त्रे गणितं प्रशं- सते । यथा शिखति । यथा मयूराणां शिखा मयूरशिरसि स्थिता । यथा नागानां साणां मणयच्छिरोरूपफणासु स्थिताः सन्ति । तद्वत् तथा घेदाङ्गशास्त्राणां व्याकरनिरुक्तकशिवाछन्दसां शिम्मु गणितं ज्योतिथं स्थितमस्ति । सर्वज केदाङ्गेषु संख्याव्यवहारात संख्याविधान- प्रतिपादक गणितशास्त्रमेव प्रधानमिति ॥ ४ ॥ ये वृहस्पतिमा भुक्ता मीनात् प्रभृति राशयः। ते हृताः पञ्चभिर्याताः यः शेषः स परिग्रहः ।। सुधाकरः-इदानीं पञ्चवर्षात्मकयुगे संवत्सरानयनमाह । ये बृहस्पतिति । बृहस्पतिना गुरुणा ये मीनात् प्रभृति मीनराशेः सका- शात राशयो भुक्तास्ते पञ्चभिर्हता लब्धा याता युगसंख्या जेया । यः शेषः स वर्तमाने युगे परियहो या इति । अत्र पञ्चवर्षात्मकयुग एव सर्वा गणनाऽत इदं परं क्षेपकम् । बृहस्पतिभुक्तराशीनां पञ्चाल्पत्वात सोमाकरभाष्येऽस्य पाठाभावाचेति स्फुटं ज्योतिर्विदामिति माघशुक्लप्रपन्नस्य पौषकृष्णसमापिनः । युगस्य पञ्चवर्षस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥५॥ सोमाकर:-। माघशुक्लप्रपत्रस्यति । एवमिह ज्योतिर्विदः कालज्ञानं तत्स्वरूपप्रतिपादनं प्रचक्षते कथयन्त । कस्य । युगस्य । कीदृ- शस्य । पञ्चवर्षस्य । संवत्सरादीनां चैकीकृत्य यतश्चत्वारि मानानि वक्ष्यमाणानि सौरसावनचान्द्राणि । तेषां च यतः परस्परवैषम्येण कालवैषम्यम् । यतः साचनस्य संवत्सरस्य प्रकृत्यैव षड्दिनानि लुप्यन्ते सौरमानापेक्षया चान्द्रमानापेक्षया षड्दिनानि वर्धन्ते युगे च तानि वधिकमासाभ्यां पूर्यन्ते । यतस्तो वो युगमध्ये भवतः । ते च युगा - - ·६ याजुषज्योतिष द्वादश (श्वेण्णवबार्हस्पत्येन्द्राग्नित्वाष्ट्राहिर्बुध्यपिज्यसौम्यवेवदेवसापा. यामदासभाम्याः । तैः अष्टादनिष्पत्तिस्ततः काम्यं भवति । सौरमानापे- तया तस्य कुतः प्रवृत्तिरित्याह माघशुक्लेति । तदादिकालगणनेत्यर्थः । तथा च लोगातिः। माध्याः पार्णमास्याश्चतुरहे संवत्सराय दीवन्त इति । तथा च गर्गः। कालज्ञानं महत्पुण्यं कालश्चादित्य उच्यते । स च माघस्य शुक्लस्य सामवासषयाः सह ॥ सहोदयं अविष्ठाभिः प्रस्यमहामुदङ्मुखे । इति । पवमेव पोषकृष्णसमापिनः । ततस्तदा तस्य समापनं पञ्चाना- मन्ते गव । अतः शुक्लपक्षादिकालप्रवत्तिरिति सिद्धं भवति यतः । एवम- तोऽधिमासमृतानां कृष्णपक्षादिकालप्रवृत्त्यपेक्षयैव मृताहानुष्ठानं कुर्वन्ति । तथा च गर्गः। तेषां च सर्वेषां नक्षत्राणां कर्मसु कृत्तिकाः प्रथममाचक्षते। अवि. ष्ठा तु संख्यायाः पूर्वा लानानाम् । अनुराधं पश्चिमम् । विधानां रोहि- णी सर्वनक्षत्राणाम् । मघाः सौर्याणाम् । भोग्यानां चार्यमा । नक्षत्राणां (३)सर्वासां षड्डाशीतानामादिः अविष्ठा । एवं पञ्चवर्षस्य युगस्यादिः संवत्सरः । वसन्त तूनाम् । माघो मासानाम् । पत्ताणां शुकः । अय- नयोरुत्तरम् । दिवसानां शुक्षप्रतिपत् । मुहूतानां रौद्रः । करणानां किं. स्तुघ्नः । यहाणां ध्रुव इति । ननु जथमेषा शातपथी श्रुतिः-या वैषा फाल्गुनी पौर्णमासी संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिः । योत्तरा सा पूर्वमुत्तमेति मानुषाणां च विषयापेक्षया यतस्तेषां यथा चोदनास्ते फाल्गुन्यां पीर्ण- मास्यां लभन्त इति । ततो नैतेषां (नैसर्गिको कालव्यवस्था । यस्माद- घमर्षणसूक्ते- (१) १-२ श्लोकटोकायाष्टिप्पणी विलोक्या। (२) विधानां-इति पाठः साधुः । (३) सर्वेषां-इति पाठः साधुः । (७) सङ्गिकी-दति वि-पुस्तके पाठः। - ।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । अहोरा सूर्या चन्द्रमसां पुरा कन्यव्यवस्यया । कालानां च ाितः प्रामा या सा चेहावधार्यते-दति ॥५॥ सुधाकरः-इदानीमनादयन्तकालेज कियत्कालपर्यन्तं गणने- त्याशवाह माघशुोति । अत्र दैवजाः पञ्चवर्षात्मकयुगस्य मध्ये कालानां चान्द्रसौरसावननतत्राणां ज्ञानं प्रचक्षते कथन्ति । किविशिष्टस्य । माघशुक्लप्रपत्रस्य माघशुलपतिदि समुद्भूतस्य । पुनः किंविशिष्टस्य । पञ्चमे वर्ष पौषकृष्णसमापिनः पौषकृष्णामायां यस्य समाप्तिर्भवति तस्य । अब चान्द्रा मासा ब्रह्मान्ते येषामारम्भः शुक्लादिः समाप्तिस्तु । दन्ते ॥५॥ । स्वराक्रमेते सोमाकों यदा साकं सवासा । स्यात् तदादियुगं माघस्तपः शुक्लोऽयना दक् ॥६॥ सेमाकर:-स्वराक्रमेते सोमाऊर्वाित । वर्दिवं यस्मिन् काले आक्रमेते व्यामृतः । को । सोमार्की । कस्य साकं सह । तथा सवासवी धनिष्ठायां नक्षत्र इत्यर्थः । तथा च तत्र दि बृहस्पतिरास्ते । तदा किमित्याह । स्यात तदादियुगम् । तदादियुगप्रारम्भो भवेत् । तथा तदैव माघो मास स्तुर्वा भवेत् । तथा स एव तपो मासो भवेत् । तपश्च तपस्यश्चेति श्रुतौ । तथा शुल्लः पत इति वाक्यशेषः । तथा तदेव यस्मादुदगयनं भवेदिति प्रतिज्ञा ननु यहोवं कथमृतूनां वसन्तो जायते आझस्तत्याः सर्वाः श्रुतय इति । उच्यते । तास्तु वर्णानां क्रमा- नुष्ठानाभिधायकत्वेन प्रवृत्ताः । यस्माछिशिरस्यैवाझं जन्म अयते । शिशिराये अग्नर्जन्मति । तस्मानिभिसृज्यतेऽभ्याजमाग्निजन्म यतः स्वयमनभिव्यक्तरूपमासीत पश्चाच्च तेषामभिव्यक्ति गतस्ततोऽस्य पश्चि- मजन्मैतदिभियतत्वादत एवात्र सर्ववर्णानां कर्माधिकारस्तस्मात्तदा- दोष मुख्यप्रवृत्तिस्तथाप्येवम् ॥ ६ ॥ (१) अनसूर्यचन्द्रमां-इति पाठः साधुः । (२) तपश्च तपस्यश्च शैशिरास्तू इति । ( तैत्तिर्यसंहिता अष्टक , अध्याय ४, अनुवाक ११) ·याजुषज्योतिष सुधाकरः-इदानी कस्य माघस्य शुक्लप्रतिपदि पञ्चवर्षात्मक युगस्यारम्भ इत्याह स्वराक्रमेते इति । यदा सवासी धनिष्ठानक्षत्र- सहितौ सोमार्को चन्द्रसूर्यो साकं सह स्वराकाशे आक्रमेते गच्छतस्तदा- ऽऽदियुगं भवति । अत्रेतदुक्तं भवति । “यदा रविचन्द्रनिष्ठानां का- न्तिवृत्त होकमेव स्यानं तदाऽऽदियुगस्य । न झत्र निष्ठाचन्द्रसूर्यबि- म्बानां युतिरोक्षता । ज्योतिसिद्धान्ते सर्वत्र दादिशब्देन स्थानीय- युतियहणात्” इति (बार्हस्पत्यमतम् । काििशष्टकालस्य नाम युमिति प्रसिद्धम् । अतो यस्मिन् काले बिम्बाभिप्रायेण जयाणां युतिर्जाता स एव युगादिरिति बहूनां मतम् । क्रान्तिवृत्तस्य समाः सप्तविंशति- भागा एव ज्योतिषवेदाङ्के नक्षत्राणि । अतोऽसिमश्लोकेन प्रविष्ठापदेन क्रान्तिवृत्ते तत्म्यानमेवापेक्षितमतोऽत्र बार्हस्पत्यमतमेव समीचीनर्माित मन्मतम् । यदा युगादिस्तदैव माघो मादिः । य एव माघः स एव तपः । माघस्तपश्चैकार्थवाचिनी शब्दावित्यर्थः । तपःशब्देन तपो नाम स्तुरिति बार्हस्पत्यमतं मन्मते न साधु । तपञ्च तपस्यश्च शैशिरावृतू- इति श्रुतेः । यदा युगादिस्तदैव शुक्लपक्षादिः । तथा हीति निश्चयेनो- दगयनमुदगयनादिश्चेति ॥ ६ ॥ - - प्रपद्यते श्रविष्ठादा सूर्याचन्द्रमसावुदक् । सापीधै दचिणार्कस्तु माघश्रावणयोः सदा॥७॥ सोमाकरः-प्रपोते अविष्ठादाविति । सर्वेषु युगेषु सूर्याचन्द्र- मसावुदक प्रवृत्तिं प्रपोते । अविष्ठादौ प्रथमेशे। तथा सार्ध श्लेषा- मध्ये गोष्मान्ते सूर्या दक्षिणां प्रपदाते । एवं तस्यायने मानावणयोः सर्वकालं पञ्चस्वपि संवत्सरेष्वित्यर्थः । एवं भूतस्य ॥ ७ ॥ । (१) ज्योतिषवेटाङ्गविषये बार्हस्पत्यनामा कविः सन् १९०६ वर्षीय हिन्दुस्तान रिव्य (Hindustan Review) नामके मासिकपत्रे मार्चमाहात् नोवेम्बरमासपर्यन्त मङ्गलभाषायां स्वमतं विलिलेख । (२) दक्षिणार्कस्य इति पाठः साधुः।

·६ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । सुधाकरः-इदानीमयने अाह प्रपोते ति । सूर्याचन्द्रमसौ यदा अविष्ठादी निष्ठादौ प्रपोते तदोदक उत्तरमयनम् । तथा तो यदा सापाई श्लेषार्ध तदा दक्षिणा दक्षिणमयनं भवति । सदा सर्व- दाऽर्कस्य सूर्यस्य माघश्रावणयोस्ते उदग्दक्षिणायने भवतः । अनोपयत्यर्थ तावज्ज्यौतिषवेदाङ्गसन्धिनो रविभगणादयः प्रद- यन्ते । वराहमिहिरष्कृतपञ्चसिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्ते ये रवि- भगणादयो विलिखितास्त एव ज्योतिषवेदाङ्गीया दति (मस्कता पञ्च- सिद्धान्तिकाटीका विलोक्या)। तस्मिन युगे रविवर्षाणि =५ = एतावन्त एव रविभगणाः । सौरमासाः-६० । सौरदिनानि-१८०० । चान्द्रमासाः-६२। चान्द्रदिनानि = १८६० । वयाहाः सावनदिनानि भधमा वा नक्षत्रोदयाः १८३५। चन्द्रभगणा: चन्द्रसावदिनानि १९६८। एकस्मिन् सौरवर्ष सावनदिनानि एकस्मिन् सौरवर्षे चान्दनानि एकस्मिन् सौरवर्ष नक्षत्रादयाः अथैकस्मादयनाद् द्वितीयायनपर्यन्तं सौरदिनानि- १८० । एते सौरांशा वा सारदिनानि एकनक्षत्रभोगेन योदशांशः सज्यशै भक्ता लब्धान्ययनयोरन्तरे नक्षत्राणि = ३४.१८० = २३ =१३३ अविष्टादिगणनया जातं द्वितीयमयनं श्लेषार्धऽत उपपवम् । यद्वाऽय- नाद् द्वितीयायनपर्यन्तं सौरवर्षाधं तत्र रखेः सप्तविंशत्यमितानि नत- वाणि पूर्वागतनतासमानि । माघे धनिष्ठागतस्याद्रवेत्तरमयनम् । श्लेषार्धगतत्वेन किराशिगतत्वाच्च श्रावणे मासि तस्य दक्षिणमयनमिति स्फुटम् ॥७॥ १८३० । -- - ६०। - ३७२। ॥ - ·याजुषज्योतिष धर्मडिरपां प्रस्थः क्षपाहास उदग्मती। दक्षिणेता विपर्यासः षण्मुहूर्त्ययनेन तु ॥८॥ सोमाकरः-धर्मवद्धिरयां प्रस्थ इति । तस्य सूर्यस्य उदगती निमित्ते धर्मद्धिर्भवतीति वाग्यशेषः। धर्म इत्यहनाम । धर्मः । घंसः। घृणिः । इत्यहनामसु पठितम् । तथा चपाहासः । रात्रिः । तपा। श्यावी । शर्वरी । दति रात्रिनामसु पठितम् । तदाप्रभृति दिनानि वर्धन्ते रात्रिश्चापचीयते । एवमेव तस्य दक्षिणेतो विपर्यासः । दक्षि- णायने दिनहासो रात्रिर्वादश्चेत्युक्तं भवति । कियती द्धिरित्याह पसमुहूर्ती यम्मुहूताः । तथा च गर्गः। उदग्गतेऽर्क षण्मासास्तपादीनार्कमानजाः । क्रमादेदात्रयः षट्संख्या दिनामिति । उदग्गत षण्मासास्तपादा अर्कमानताः । क्रमादहां मुहताः स्युः षट्संख्या दिनवृद्धये ॥ एवमयने ढिहासौ । तथा च सापि कियतीत्याह । प्रस्यो द्वात्रिंशत्युलाकमित्यर्थः । एवं पञ्चानामपि युगानामहः सामान्यल- चामाह॥८॥ सुधाकरः-इदानीमयनयोदिनरारिमाने आह धर्मद्धिरिति । उदम्पतावुत्तरायणे रवावपां पयसां प्रस्यमा प्रत्यहं धर्मवृद्धिर्दिनद्धिर्भ- वति तथा सदैव प्रस्थमा तपाहासो राज्यपचयो भति । दतिणेती दक्षिणायने च विपर्यासो भति, प्रत्यहं जलपस्यसमो दिनहासस्तथा गयुपचयो भवतीत्यर्थः । अयनेन तु एकस्मादयनाद् द्वितीयायनेन दिन- पत्रयः षण्मुहूर्ती । मुहूती पदिकाद्वमित्यनेन द्वादशघटिकातुल्यो (१) चर्स इति पाठः साधुः। (1) विश्वापक्षीयते ति प्राठान्तरम् । (३) हार्धद्वादशपखानीत्यर्थः इति पाठ साधुः । - ·११ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । दिनरायोदित्यौ भवतः । अत उत्तरायणारम्भे परमाल्पं दिनमानम्- ४ नाहिकाः । दक्षिणायनारम्भे च परमाधि दिनमानम् - ३६ नाडि. साः। एवं विपर्ययादाचिमाने च । अनापत्तिः। दोस्तु खायाः खलु पोडशांशः स्यादाठको द्रोणचतुर्थभामः । प्रस्यश्चतुर्थाश इहाठकस्य प्रस्थाघिरादौः कुडवः प्रदिष्टः । इति भास्करपाटीगणितसिरिभाषाभिस्तथा पलानि पञ्चाशदपां धृतानि तदाठकं द्रोणमतः प्रमेयम् । बिर्भािवहीनं कुडवैस्तु कायं तवाडिकायास्तु भवेत प्रमाणम् ॥ इति ज्योतिषवेदाङ्गचतुर्विशश्लोकेर चिभिः कुडवैविहीनं द्रोणं नाडिकायाः प्रमाणम् । तथा ५० प.-१पाठकः। ४ प्रा. =१द्रो.-३०० प.। ४ म. = १ मा. =५० प... १२६५० । ४ कु-१० = १३५ : कु. ३१ पलानि अतः ३ कुड- पलानि । एका नाडिका - १ द्रो.-३कु. = २००० -प. १९०६ प. १५२५४२ प्रस्थाः ८x२५ - ११ १२x द्वादश_टकासु प्रस्थमानम् अथायनयोर्मध्ये सूर्यसावर्नादनानि सौरवर्षसावर्नादनार्धसमानि - १८३। ततोऽनुपातो यदि १८३ सावनदिनैः १८३ प्रस्था लभ्यन्ते तदैकेन सावनदिनेनकिलब्धिः प्रामती प्रत्यहं दिनराज्यार्वद्विक्षयौ भवत ल ·१२ याजुषज्येतिथं इत्युपपदम् । यथा पयसां षष्टिपलेः पूर्णा जलघटी प्राचीनः श्रीपत्यादि- मिनिर्मिता यत्राश्छिद्रेण प्रतिपलं पलमात्रं जलं हिः पति तथा ज्योति- बवेदाङ्गसमये तथैकं जलयन्त्रमासीत यत्र प्रमितं जलमश्छिद्रेणै- कघटीतुल्येन कालेन निरसरत् । तत्र प्रस्थमितजलनिःसरणकालश्च पानीयपलकालवत प्रस्यसंज उच्यते । एवमाठकतुल्यजलनिःसरणकाल आठसंजः । एवमन्योऽपि कालसंजका बोध्या रति । एवमत्र ज्योतिष- वेदाङ्गस्य यत्र रचना जाता तत्र परमं चरघटीमानं टिकात्रयं सिध्यति ततो “दिग्नागसयंशगुणैििननी' इत्यादिभास्करप्रकारक्षेपरीत्येन तत्र देशे स्वल्पान्तरात् पलभा पलभाऽङ्गुलात्मिकाः -१३। अथ स चापीयर्यानभुजेन चरज्या - अक्षांशस्पर्शरेखा x क्रान्तिस्पर्शरेखात्रिन्या । अत्र नाडीत्रयं परमं चरं परमकान्तिं च जिनांशसमां गृहीत्वा सूत्मन्याविधिना लघुरिकथग्रहणेन लास्पन = लाज्याच - लास्पनां + १० । अनेन समीकरणेन सूक्ष्मा अक्षांशाः-३४।४५ । ४७ ॥८॥ 280 - - - । प्रथम सप्तमं चाहुरयनाचं त्रयोदश । चतुर्थ दशमं चैव द्विर्युग्माचं षहुलेऽप्यता ॥६॥ सोमाकर:-प्रथम सप्तमं चाहुरिति । एतानि आयानि दिनानि द्वे द्वे युगाब्दानां पञ्चानाम् । कथम् । प्रथम सप्तमं चादयस्य माघशुक्ल- प्रतिपत श्रावणशुक्लसप्तमी च तयोरुदगयनदक्षिणायने संवत्सरस्येत्याहु- गर्गादयः । तथा द्वितीयस्य त्रयोदशं शुद्ध चतुर्थं कृष्णम् । एवं तृतीवस्या दशमं कृष्णम् । दिरेवं पुनर्बहुलेऽप्यूतो कृष्णपतकाले बहुलचन्द्रस्य कला- स्ततो लीयन्ते । ततो बहुलमपरपतः। कथम् । प्रतिपदादि द्वे द्वे इत्यर्थः। एतत्ततस्मिन् श्लोके स्फुटतरं गर्गवाक्यैः प्रतिपादयिष्यामः ॥ ६ ॥ (१) द्विर्युग्मं इति पाठः साधुः ।

·३ -- । सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । सुधाकरः-अथैकस्मिन् युगे दशसु रव्ययनेषु तिथीराह प्रथम- मिति । प्रथम सप्तमं त्रयोदशं चतुर्थ दशमं तिथिं द्विवारमाचार्या- अयनाझमाहुः । अत्रैतदुक्तं भवति । १।। १३ । ४ । १० । एतास्ति- थयो द्विः स्याप्यास्तदा अयनाशास्तिथयः स्युः। प्रथममयनं प्रतिपदि द्वितीयं सप्तम्यां तृतीयं त्रयोदश्यां चतुर्थ चतुर्थी पञ्चमं दशम्याम् । पुनः षष्ठाझं प्रतिपदादिषु भवतीत्यर्थः । तत्र युग्मं तिथिमानं चतुर्थी दशमी च बहुले कृष्णपने जेयम् । अन्यानि तिथिमानानि चानुक्तत्वात् शुक्लपक्षे बोध्यानीति । अपि निश्चयेनैवमृती पतिथौ बधिक तिथावेकायनति- चरपरायनतिथिर्भवतीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । एकायनादपरायनपर्यन्तं वर्षचान्द्रदिनार्धसमा. स्तिथयो भवन्ति । एकस्मिन सौरवर्ष चान्द्रतिथयः = ३७२ । एतदर्धमा- नम् = १८६ । अत्र मासानां योजनाभावात् शित्तष्टे ोकायतिथेर- परायतिथिः षडधिका। तथाकृते नाता अयनादयास्तिथयः।१।। १३ । १८।२५।१।७।१३।१९।२५ ॥ अत्र चतुर्थी पञ्चमी संख्या तथा नवमी दशमी संख्या च पञ्च- दतिथिवियोजनेन जाता कृष्णपक्षीया चतुर्थी दशमी च । अत्र शुक्लप- सादिमासो रहीत: सप्तमश्लोके माधश्नावणयोः सदेत्युक्तत्वात् । प्रथ- ममयनायं माघशुक्लप्रतिपदि । द्वितीयमयनं भाषणशुशासप्तम्याम् । तृतीयं माघशुक्लत्रयोदश्याम् । चतुर्थ श्रावणकृष्णचतुर्याम् । पञ्चमं च माघष्य- ष्णदशम्यां भर्वात । एवं नवमदशमे अपि श्रावणकृष्णचतुर्थीमाधवष्णद- शम्योः क्रमेण भवत दति सर्व निरषदाम् । रदं बार्हस्पत्यव्याख्यानं समीचीनम् । तत्र स्तुशब्डेन मासो मन्मते न समीचीनः किन्तु स्तुश- ब्देनात्र प्रसिद्धा षट् संख्या याोति ॥ ६ ॥ वसुस्त्वा भवोऽजश्च मित्रः सोऽश्विनौ जलम् । (धाता कश्चायनाद्याः स्युरर्धपचमभस्त्वृतुः ॥१०॥ (२) अर्यमा कोऽयनाटयाः इति पाठः साधुः ·१४ ॥ याजुषज्यतिष सोमाकर:-बसुस्त्वष्टा भवोऽजश्चति । वसुर्धानष्ठा देवतोप- लविता । एवं त्वष्टा चित्रा । भवो रुद्र आदी। अजः पूर्वप्रोष्ठपदाः । मित्रोऽनुराधाः । सर्प आश्लेषाः । अश्विनावश्वयुजी । जलं पूर्वाषाढाः । धाता उत्तरफाल्गुनी धातार्यमेति मन्त्रवात । को रोहिणी । एवमेते सवाः । एतेनैव क्रमेणायनायाः स्युर्भवेयुः । एवमप्यर्धपञ्चमभस्त्वृत्तुः । यती रती साधाश्चत्वार इक्षा भवन्ति । वयमाखनसीवादीः । एतस्मिवर्थ प्रतिपत्त्यर्थ विस्तरेणार गर्गः । । । तदाथा। अयनान्तवो मासाः पक्षास्तृवं तिथिं दिनम् । तत्वतो नाधिगम्यन्ते यदाब्दो नाधिगम्यते ॥१॥ यदा तु तत्त्वतोऽब्दस्य क्रियतेऽधिगमो बुधैः। तदैवैधाममोहः स्यात् क्रियाणां चापि सर्वशः ॥ २॥ तस्मात् संवत्सराणां तु पञ्चानां लक्षणानि च । कर्माणि च पृथक्त्वेन देवतानि च वयति ॥३॥ यदा माघस्य शुनस्य प्रतिपयुत्तरायणम् । सहोदयं विष्ठाभिः सामाऊ प्रतिपयतः ॥ ४ ॥ तदा नभस्यसप्तम्यां क्रियते दक्षिणायनम् । सार्धं कुरुते युक्तिं चित्रायां च निशाकरे ॥ ५ ॥ प्रथमः सोऽग्निदेवत्यो नामा संवत्सरः स्मृतः । यदा माघस्य शुक्लस्य त्रयोदश्यामुदविः ॥ ६ ॥ युक्त चन्द्रमसा रौद्रे वासत्वं प्रतिपद्यते । चतुर्थी नभसः कृष्णे तदाऊ दक्षिणायनम् ॥ ७ ॥ सापर्धि कुरुते सूर्यस्त्वजयुक्ते निशाकरे । द्वितीयश्चार्कदैवत्यः स नाम्या परिवत्सरः ॥ ८ ॥ कृष्णे माघस्य दशमी वासवादो दिवाकरः ।

·१५ सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । उदीची दिशमातिष्ठेत् मैत्रस्ये (कृष्णतेजसि ॥en नभसश्वातिवर्तत शुक्लस्य प्रथमे तिथौ । चन्द्राकाभ्यां सुयुक्ताभ्यां सापर्धि वायुदैवतम् ॥ १० ॥ तदा तृतीयं तं प्राहुरिदासंवत्सरं जनाः । सप्तम्या माघशुक्लस्य वासवादो दिवाकरः॥ ११ ॥ अश्विनीसहिते सोमे यदाशामुत्तरां व्रजेत् । सौम्ये चाप्ये च संयुक्त सापर्धस्थो दिवाकरः ॥ १२ ॥ व्रजेत याम्यां शुक्लस्य श्रावणस्य त्रयोदशीम् । चतुर्थीमन्दुदैवत्यं प्राहुश्चाप्यनुवत्सरम् ॥ १३ ॥ फाल्गुनीमुत्तरां प्राप्ते सोमे सूर्य च वासवे । ययुत्तरायणं कृष्ण चतुर्थी तपसो भवेत् ॥ १४ ॥ श्रावणस्य च कृष्णस्य सापाधं दशमों पुनः । रोहिणीसहिते सोमे रवः स्याक्षिणायनम् ॥ १५ ॥ इद्वत्सर: स विजेयः पञ्चमो मृत्युदैवतः । एवमेद्विजानीयात् पञ्चवर्षस्य लक्षणम् ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा स्वरूपं युक्तस्य तदुर्माित निर्दृिशेत् । इति । अर्धपञ्चमभस्त्वरितीह प्रतिज्ञा यस्मादृतुसंख्यायां विप्रतित्ति. राचार्याणाम् । (पञ्चतः संवत्सरस्येति च ब्राह्मणम् । तथा गर्गस्त्रय स्तव इत्याह । कृष्णात्रेयः षट् द्वादशेति । नारदश्चतुर्वितरित्याह । भागरिवीण शतानि साठ्यष्टीनीत्याह । कोष्टुकिः न सर्व होते मता तव विभिर्शित । एवमिहोक्तस्तुर्यवं च ॥ १० ॥ सुधाकरः-इदानीमयनेषु नक्षत्राणि ऋतुनक्षत्राणि वाह वसु- रिति । वसुधनिष्ठा । त्वष्टा चित्रा । भवो रुद्र पाद्री । अज एकपात् । । (२) अनुष्यतेजसि-ति पाठः साधुः । (२) द्वादश मासाः पञ्चतवः संवत्सरः संवत्सर इति । (अमब्राह्मणपञ्चिका ७, खयड ८) ·१६ याजुपज्योतिषं मित्रोऽनुराधा । सर्प आश्लेषाः । अश्विनावश्विनी । जलं पूर्वाषाढा । अर्यमा उत्तरफाल्गु न्यः । को रोहिणी । एता अयनायाश्चन्द्रोडवः स्युः । स्तुश्चार्धपञ्चमभः । पञ्चमभस्य यदधं सार्धवेद-४३ सूर्यनक्षत्राणि चैकी भन्ति । अनोपपत्तिः । एकस्मिन युगे चन्द्रनतत्राणि -६७४२० = १८०९ । दभिर्हतानि लब्धान्येकस्मिचयने नक्षत्राणि = १८०। सप्तविंशतित- ष्टानि = १८ । एकदित्यादिगुणानि १८ । ३०६ । ५६ । ७५ । ९४३ ११३ । १३२३ । १५१३ । १७०३३ । १८ । एतानि सप्तविं- तितष्टानि जातनि १८ । १०।२ । २१ । १३ ३ ।। ४ । १६८110 निष्ठात एतत्संख्यान्तरचन्द्रनतनेषु अय- नानि भवन्ति । यथा निष्ठात एकोनविंशतितमनतो चित्रायामन्यदय- नम् । धनिष्ठात एकादशे नक्षत्रे आद्रायां ततोऽन्यत् । धनिष्ठातस्तृतीये नतजे पूर्वभाद्रपदायां ततोऽप्यन्यदयनम् । एवमन्यान्यानीतचन्द्रनतत्रेषु भन्ति । अथैकस्मिन् वर्षे सूर्यनक्षण = ३ । षभिक्षु तानि लब्धान्ये फर्ती सूर्यनक्षत्राणि == ४३ अत उपपवं सर्वम् ॥ १० ॥ एकान्तरेऽहि मासे च पूर्वान् कृत्वा"दिरुत्तरः। अर्धयोः पञ्चपर्वाणां मृदू पञ्चदशामौ ॥ ११ ॥ सोमाकर:-पुनरकान्त हि यस्मिवर्हान सूर्यसङ्कमणं तस्मा. दहस्तृतीयेहि ऋतुरन्यो भवतीति वाक्यशेषः । कथम् । मासे च मास. मतिक्रम्य तं द्वितीय तृतीर्यामति । तस्मादर्धपञ्चमभस्त्वरिति द्वावे. घोक्तौ । यस्माइचोदनमप्याह । पूर्वान् कृत्वादिस्त्तरः । उत्तर भाद्रादि- वक्ष्यमाणञ्चतः । स एकान्तरोहि मासे चापि भवेत् । तत् अश्विन्यपल. तितमाश्वयुज्यां तल एकतिक्रम्यान्तराणां कृत्तिकायुक्ता कार्तिकी भवे- दित्युत्तरमेव । अथवान्यो वा ऋतुः । एकान्तरे च दिने मासे च । एव- - (१) त्यादिमुत्तरः इति पाठः साधुः । (0) अतिक्रम्य भरणी इति बा• द्वि. पुस्तके पाठः ।

·सेामाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् ।
-
मृतावन्यस्मिन् । कथम् । पूर्वान् जावादीन पञ्च पूर्वान् कृत्वा अतिक-
म्येत्यर्थः । क । पञ्चपाणां पक्षाणामर्धसन्धीनां वक्ष्यमाणांशकल्पनया
मध्ये पञ्चदशीप्रतिपदोदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । जाविति चोदि-
तारिखनी यस्मिन् पर्वाण विहिता तस्मादुत्तरं पञ्च पञ्चान् पञ्च पर्वा-
एयतिक्रम्य भरण्यादोंश्च ऋक्षांस्ततो द्रति चोदिताद्री भर्वात । भरण्या.
दयश्चान्तरपर्वसु यादवसेष्वित्युक्तं भवति । ते च पुनरकान्तरोहि
मासे च पावापर्यण भवन्ति । तथा च । यत्र झश्विनी ततः पुनः
बदिशाह पञ्चविंशे वा भवेत् ।
तथा च गर्गः।
यावता त्वेष कालेन भवर्ग त्रिणवात्मकम् ।
भड़े चन्द्रः स आती मास्तस्याध पक्ष उच्यते ।
यतश्चत्वारि मानानि तानि गर्गवाक्यैर्दयिष्यामि ।
तु
तदाथा।
सावनं चापि सायं च चान्द्रं नाचत्रमेव च ।
चत्वार्यतानि मानानि यैर्युगं प्रविभज्यते ॥ १ ॥
ग्रहोरात्रात्मकं लोक्यं मानं च सा स्मृतम् ।
यतश्चैतानि मानानि प्रश्तानीह सावनात् ॥३॥
ततः सिद्धान्यहोराजाण्युदयाश्चाप्यथार्कजाः ।
शिच्चाष्टादशशती दिनानां च युगे स्मृता ॥ ३ ॥
मासस्त्रिंशदौराचा: पक्षोऽधं सावनं स्मृतम् ।
अहोरात्रलवानां तु चतुर्विशं शतात्मकम् ॥ ४ ॥
सौर्य तु सूर्यसम्भूतं परिसर्पति भास्करे ।
यावता झुत्तरां काष्ठां गत्वा गच्छति दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
कालेन सोऽब्दस्तस्यार्धमयनं तु योर्तवः ।
सतारधी भवेन्मासस्त्रिंशद्वागो दिनोऽर्कजः ॥६॥

·१८ याजुषज्योतिष तस्यामिर्कजः पक्षस्तस्मात् पञ्चदशं दिनम् । शतं लबानां वशं लवाः पञ्चदशस्तथा ॥ ७॥ यतश्चाष्टादशशतं १८०० युगमार्दिनैः स्मृतम् । दिक्षयाभ्यां सम्मतं चान्द्रं मा हि चन्द्रतः ॥ ८॥ लवं लवमथानेन सावनेन निशाकरः । नयमिवानोति स सान्द्रा मास उच्यते ॥ २ ॥ तस्याधं पार्वण: पक्षस्तस्मात् पञ्चदशी तिथिः । प्रमाणेन लबानां तु द्वाविंशं शतमुच्यते १२२ ॥ १० ॥ सोमस्याष्टादशशती युगे पटराधिका ५८६० स्मृता । यावता त्वव कालेन भवर्ग त्रिणवात्मकम् ॥ ११॥ भुङ्क्ते चन्द्रः स ाक्षी मास्तस्यार्धं पक्ष उच्चते । आतात पक्षात पंचदशं ना.नं दिनमुच्यते ॥ १२ ॥ प्रमाणेन लबानां तु द्वादशं शत ११२ मुच्यते । षष्टया तु सप्तपष्ट नाधिकोऽस्मिन परो लवः ॥ १३ ॥ दशोत्तरे द्वे सहसे २०१० युगमार्दिनैः स्मृतम् । इति । एतदुत्तरतिपत्त्यर्थमाखलायनोदाहृतम् । यस्मादेतदेवाभिप्रेत्येदं शास्त्र प्रवृत्तम् । वयति च 'उदया वासवस्य स्युः। इति । एतेनोत्तरमन्य- दुहितुं शक्यते । तेषां वक्ष्यमाणानामृक्षाणां मृदू पञ्चदशाष्टमावन- (तिष्यं च । 'अनुराधा चतुस्तारं मृदु मित्राऽत्र दैवतम्'-दति । एतत् स्वरूपसूचनं “कराण्याणि च" वयात यस्मादेवं तस्मात् ॥ ११ ॥ सुधाकरः-ददानों मासान्तरे दिनानया पविशेषं चाह एकान्त मासे चेति । पूर्वान् वारानादिं कृत्वा एकान्तरेऽहि मासे चोत्तरी दिवसो जेयः । यस्मिन चान्द्रे मासे यो वारस्तदयिमे चान्द्रे मासे तदुत्तरो वारो जेयः । यथा यदि प्रथमचान्द्रमासारम्भे -- (१) १०० + २६+ 5 = १२६ गते लवाः! (२) श्राश्लेवर इति पाठः साधुः ।

·१३ सोमाकरसुधाकरभाध्याभ्यां सहितम् । रविवारस्तदा द्वितीयमासारम्भ चन्द्रवारो भवति स्वल्पान्तरा- चन्द्रमासस्यैको त्रंशत्सावर्नादनात्मकत्वात् । अत्र वारगणनया यदि वारेऽन्तरं पतति तदा वारः सैकः कार्य इति ज्योतिर्विदामहर्गण- वारानयनवत् स्फुटमेव । वक्ष्यमाणचतुर्दशश्लोके यानि दिवसस्य पञ्चभागात्मकानि पञ्चपर्वाणि तेषामधयोः सहयोया पञ्चदशा- प्टमा खण्डा तब रवेस्तेजामन्दात् मृदू जया । तो मृदुसंज्ञा जेयावि- त्यर्थः ॥ ११॥ । दुहेयं पर्व चेत् पादे पादस्त्रिंशत् तु सैकिका । भागात्मनापज्यांशान् नि दिशेदधिको यदि ॥१२॥ सोमाकरः-दुहेयं पर्व चेत् पाद इति । पर्वार्धमासः । यथाह नरुतः । अर्धमासः पर्व देवा अस्मिन् प्रीणन्तीति वचनात् । तच्चेदादि दुहेयं गाकलवादिशल्यनयाऽधिकमासार्थ च्छिष्यते तत् संख्यायैक कल्पयेत् । यथाह गर्गः । ततः प्रतीयमाणस्य तिथिरित्येव संजता । दिलवोनमहोरात्रं सोमस्य गतिस्त्तमा ॥ इति । एतदूनं कियद्वेदित्याह । पाद दति । तदप्यप्रतीतमित्याह पास्त्रिंशत तु किशा नाहिति वाक्यशेषः। तत्राधिकमासनिष्पत्तिः । यथाह गर्गः। द्विलवक्षयसम्भूतो द्वार्थाष्टर्भवते तिथिः । मृतारन्तमनुप्राप्य हीनराति नामतः ॥ यस्मात तस्मादेतावमात्रमर्धमासस्याहा हसते तस्य भागाम. नापवृज्यांशान निर्दिथेत । सङ्कलितं व्यवस्थायैकत्र सङ्कलयेदंशं लवानां कुतस्तदधिदिनानां लुप्तत्वादिति वाक्यशेषः । एवं सूक्तभागानां विसूचितानामुत्तरत्र वत्यमाणानामंशानाम् ॥ १२ ॥ (१) योजयं-ति पाठः साधुः। (२) निर्टिशेदधिकं यदि इति पाठः साधुः ।

·२० - याजुषज्योतिष सुधाकरः-अथ पर्वाण अंशसाधनमाह झोरिति । चेद् योर्दि- नस्य पादे पर्व भवेत् तर्हि गणितागतमेवांशमानं जेयम् । यदांशमानं पादतोऽधिकं तदा तेभ्योऽशेभ्यः पादांशानपवृज्य वर्जयित्वा शेषानं- शान् गणको निर्भाशेत । पादे कियन्ताउंशा इत्याह । पार्दास्त्रंशत तु किति । भागात्मना विभागावयवेन पादे एकत्रिंशदति । अत्रैत- दुक्तं भवति । ज्योतिषवेदाङ्गे सावनदिनस्य नक्षत्रादिमानस्य च चतु- विशत्यधिकशतभागाः कृताः सन्ति । ते च भागा अंशा घोच्यन्ते । अतो दिनादिचतुर्थीशे एकत्रिंशदागा भवन्ति । सावर्नादनेन सावन- महोरात्रं रहते । अतः पादांशा मध्याहुपर्यन्तं भन्ति । ततोऽधिकेभ्य. भागेभ्यः पादांशा विशोध्य शेषांशा दिनोत्तरदले बोध्याः । एवं राजा- पि निजपादीया भागाः साधनीयाः । यथा र्याद त्रिपूर्वार्ध पर्व- मानं दशभामितं तदा सूर्योदयात पादर्यामते दशपादाधिके पर्वमाने पादयोः स्वतो ज्ञानात् पर्वणोऽशा दशसमा इत्येव गणका वदन्तीति । अत्र 'दुहेयं' वा बार्हस्पत्यशोधितं 'दुर्हय' इति मन्मते न समीची. नर्भाित ॥१२॥ निरकं द्वादशाभ्यस्तं द्विगुणं चाप 'संयुतम् । षष्ट्या षष्ट्या युतं द्वाभ्यां पर्वणां राशिरुच्यते॥१३॥ सोमाकर:-निरकं द्वादशाभ्यस्मिति । अर्धयोः पञ्चपाणां बावायुक्तं प्रकृतं यस्मिन् पर्वणि तस्मिन् वयमाणचोदनया यावन्ताऽशा भवन्ति द्वौ जयश्चत्वारो वा तेषां निरकमेकं निरस्य त्यत्तवेत्यर्थः। ततः शेषं द्वादशाभ्यस्तं द्वादशभिर्गुणयेत । यदोकस्तदा द्वादश । र्याद द्वै। सदाचविंशतिः । यदि त्रयस्तदा त्रिंशत् । ततस्तदेतद् द्विगुणं कुर्यात् । चतुर्वितिरष्टचत्वारिंशत् द्वामतिर्वा । ततश्चापसंयुतं कुर्यात् । आपो युगाः तादयश्चत्वारः । कृतमापानामिति श्रुतेः । चत्वारस्तदुपार भवन्त्यन्ये । ततस्तेषामेव षष्टया षष्टा युतं द्वाभ्यां तदु- । (१) पतसंयुतम्-इति पाठः साधुः ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । परि द्वाभ्यां षष्टिा'ष्ट १२ भवति । एवमेतत्सर्व तदेकीकृत्य याव- द्वति स पर्वणां यागकर्मणि शिरुच्यते ज्योतिर्विद्विरापर्वणस्तदा वा समाप्तेः । एतदुक्तं भवति । पढांशस्य चोदितस्य जावादीनां मध्यात् शक्षस्य नतिर्नाडिकाः ९0 पर्वकालराशिः । त्र्यंशस्य चतुर्दशाधिक शतम् ११४ । चतुरंशस्य अष्टत्रिंशदधिकं शतम् १३८ । तस्य राशेः पर्वसन्धिकालात पूर्व पञ्चदश्युत्तरार्धे कार्यम् । उत्तरं प्रतिदि यागाय । एवं स्वेष पर्वशिः पौर्णमास एव पर्वतेन्दुसम्बन्धात । अमावास्यायां तू- परिष्टाढत्यत्येकादभिरभ्यस्येति सूर्यसम्बन्धनान्तरालमृताश्रये। अत एव- मुभयमेतत् तु राकाकुहूकालगत इति चोदितेन तत्त्वादनुवादिनापि किञ्चित सङ्गतं विशेषमुत्तरत्र सतविधाने दर्शयिष्याम एवमपि ॥ १३ ॥ सुधाकरः-इदानी युगारिष्ठपर्वपर्यन्तं पर्वगणानयनमाह निर- कर्माित । अज पूर्णान्तदान्तयोः पर्वसंज्ञा जेया । वर्तमानसीराब्द. मानं चाध्याहार्यम् । ततोऽस्य श्लोकस्यैवं व्याख्या कार्यम् । वर्तमान- सौराब्दमानं निरकं शेषं द्वादभिरभ्यस्तं गुण्यं गुणनफलं च द्विगुणं कर्त्तव्यम् । तच्च गतैः पर्वभिः संयुतं कार्यम् । संयुतं च षष्ट्या षष्ट्या द्वाभ्यां युतं कार्यम् । संयुतमानं द्विगुणं षष्ट्या विभक्तं निरयलब्धं च संयुतमान एव योग्यमित्यर्थः । तदेव पर्वणां चान्द्रपर्वणां राशिर्गण उच्यते पाचारिति । अनोपपत्तिः। मासाधं स्वस्वपति एकयुगे सौराब्दा: ५। सौरमासाः =६० । सौरपाणि - १३० । चान्द्रमासा:- ६२ । चान्द्र- पर्वाणि = १२४ । सौरचान्द्रपर्वान्तरं युगेऽधिपर्वाणि = ४ । एतानि विं. शयधिकशतसौरपर्वसु जातानि तेन पष्टिमितसौरपर्वसु अधिपर्वमा- (1) सोमाकरव्याख्यानेन शस्य पर्वराशिः २{१२ (२-१)}+४+६=0 नाडिकाः । एवं त्र्यंशस्य पर्वराशिः = २{१२ (३-१)} +४+६२ ० १९४ ना. । धतुरंशस्य पर्वराशिः२६१३ (४-१)}+s+४२ - १३८ ना.।

·याजुषज्योतिष नम् = २ । अथ वर्तमानसौराब्दमानं निरकं गतसोराब्दमानं जातम् । तद् द्वादशगुणं जाता गतसौरमाप्ताम्ने द्विगुणा जातो गतसौराब्दान्ते गतसौरपर्वगणः । तत्र वर्तमानचान्द्राब्दीयगतवान्द्रपर्वसंख्यासमा गत- रविपर्वसंख्येव योजिता । एवं गतचान्द्रपर्वाग्रे यद्रविपर्व तत्पर्यन्तं रवि- पर्वगणो जातः। तस्य चान्द्रपर्वकरणार्थ राशिकेनाधिपर्वानयनम् । यदि अष्टिमितैः सौरपर्वभिर्द्वयमधिपर्वमानं तदा गतसौरपर्वगणेन किम् । लब्धधिपर्वमानं तच्छेषं च यदि गतरविपर्वगणे योज्यते तदा गतसार- पर्वान्ते सावयवश्चान्द्रपर्वगणो भवेत् । तत्र चान्द्ररविपर्वान्तरमधिपर्व- शेषसमं वियोज्यं तदा निरवयवो मतचान्द्रपर्वगणो भवेत् । एवं स्थिती निरवधिपर्वमानमेव गतरविपर्वगणे योज्यं तदा लाघवेन गतचान्द्रपर्व- गला भवतीति । यथा सिद्धार्ताशरोमण्यादी सिद्धान्तग्रन्थे चान्द्रमा- सगणानयनार्थमधिशेषत्यागकारणं विलिखितं तथैवात्रापि बोमिति स्फुटं ज्योतिर्विदाम् । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं तच्छोधितं पदं च शङ्क रबालकष्णदीक्षितशोधितानुरूपं समीचीनम् । परन्तु तदुपपत्ती च सशेषधिपर्वमानमागच्छति येन गतरविपर्वान्ते सावयवो गतचान्द्रपर्व. गशिरायाति तव समीचीनं चान्द्रपर्वगणस्य निरवयवत्वादिति स्फुटं ज्योतिर्विदमिति ॥ १३ ॥ स्युः पादो त्रिपद्यायास्त्रिय केहः कृते स्थितिम् । साम्येनेन्दोः स्तृणोऽन्ये तु पञ्चकाः पर्वसम्मिताः॥१४॥ सोमाकरः-एवं जावादिचोदितानामृताणामेकैकस्मिन् पञ्च पञ्च चोदिताः क्रमश्रुताः स्तृण सत्ताः स्युर्भवेयुः। कीदृशाः । पर्वस- म्मिताः । चोदितपर्वतसदृशा इत्यर्थः । किमेत एव । न । अन्यदपि । किम् । विपदयायाः यञ्चदश्याः पादः पश्चिमो दिनभाग उपवसनीय: । (१) स्यु: पादाास्विपट्या ये विशेहः कस्थितः। साम्येनेन्टोस्त्रयोन्ये त पञ्चकाः पर्वसम्मिताः ॥ इति पाठः साधुः।

·। । । सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । सोमः सोऽपि भवेत् । तथाऽपि । य: पर्वभाविराशेरुत्तरार्धावभागः सोऽपि तथैव भवेदित्यर्थः । किमेकबारम् । न । चिट्ठिः । त्रीन वारा- न । द्विवारान् । पञ्चवर्षाणि पानःपुन्य नेत्यर्थः। तयैवापि त्रियझाया- स्विपदोपवितायाः प्रतिपदः । “मायाः प्रतिपदस्त्रयः" इति यदुक्तं तदपि भवेत् । किमेवं सर्व आहुः । न । एकऽहः कृते तिम् । अहो यादवसस्यैवं कृते कल्पनायामेतां स्थितिं व्यवस्थामाहुर्न सर्वे । अन्ये तु जावायत व्यवस्था पञ्चास्वपि एवमाहुः । स्तृण दति वा मष्ठी । तत्सम्बन्धिनी व्यवस्थेत्यर्थः । तस्य तत्र ॥ १४ ॥ सुधाकरः इदानों दिनस्याष्टयामेषु पर्वणि गते यामसंजामाह स्थरिति । अहा दिनस्य ये त्रयस्त्रिोके पादाधास्ते त्रिपाझाः पादाधाः स्युः । तत्र कृतस्थितः कृता स्थितियन तस्येन्दोश्चन्द्रस्य साम्येन कारणेन पर्वदिने त्रिपदी योगविषो भवतीत्यर्थः । पदार्धद्वितीये यदि पर्व तदा तत्पीयरयोः पादायोरपि पर्वसानिध्यात खानदानादौ विशेषतः पुण्यमतः पादत्रयस्य त्रिपदी योगशिष्टात् पूर्वैः संज्ञा कृतेति । एवं तस्मिन् पर्वणि येऽन्ये पञ्च पादाी अशिष्टास्ते पूर्वसम्मिताः । तेषु खानदानादिजन्यं तथैव पुण्यं यथाऽन्यसाधारणपर्वसु भवती. त्यर्थः ॥ १४॥ भांशाः स्युरकाः कार्याः पक्षा द्वादशकोद्गताः। (एकादशगुणश्चोन: शुक्लेऽधं चैन्दवा यदि ॥ १५ ॥ सोमाकर:-मांशाः स्यरष्टकाः कायर्या इति । यदृत जावादिः । तस्य येऽशाः स्युर्भवेयुः । चत्वार ४ स्त्रयो ३ वी २ वा तेऽष्टकाः कार्या अष्टनाडिका इत्यर्थः । एवं सामान्यज्यवस्था। एवमेव यागकालापेक्षया कल्पना च ततो व्यानिः । तेषामन्यथैवोपारष्टाढत्यात 'ससने भयुक सोमः' । इति । द्वाष्टकाति पाठः । दिवसाष्टभागा इत्यर्थः । तथापि । १) युरिष्टकाः इति पाठः साधुः। (३) एकादशगुणाश्चेन्दोः इति पाठः साधुः ।

·1 । याजुषज्योतिष पता द्वादशकोद्गता द्वाददिवसायाधि काः सार्धास्त्रयोदश वा । किं सर्व । न । आती एव वक्ष्यमाणभेदविधानात् । यतो जावादिना ये पञ्च चोदितास्तदा स्थितानि पञ्च पायतिक्रम्य आर्तचोदना ततश्च ष्टितमेट्टि इत्यन्त च भर्वात । एवमेषाऽऽी व्याप्तिः पाञ्चार्षिमयु- कैकेन प्रयवेनेति तस्मादेवं चोदना । किं च एकादशगुणश्चोनः । यदि पताद्वागस्तदैकादशगुणो भवेत् एकाददिवस इत्यर्थः। किं व शुक्लऽधं भवेदिति वाक्यशेषः । र्याद शुक्लपक्षस्तदाधं भवेन्मासोत वाक्यशेषः । एवमैन्दवा र्याद । यदि चान्द्रा मासोऽभिप्रेतस्तदा तिथिसंख्या या पूर्व- पशादिचोदना सावनसौराणां तत एव व्यवस्था ॥ १५ ॥ सुधाकरः-इदानी पर्वाण चन्द्रनक्षत्रानयनार्थ भांशानयनमाह भांशा ति । वर्तमानाडे द्वादशकेषु मासेषु उद्गताः प्राप्ता इष्टका अभीष्टाः पक्षाः कार्याः । 'निरकं द्वादशाभ्यस्त मित्यादिना पादितेन प्रकारेणाभीष्टपर्वणि पर्वगण आनेयस्त एवात्रेष्टकाः पक्षाः सन्ति । ते च पता एकादशगुणा बन्दोश्चन्द्रस्य भांशाः स्युः । यदि ऐन्दवाश्चान्द्राः पक्षाः शुक्ले शुक्लपक्षे तदा पूर्वागतभांशेषु अधं च-शब्दायोज्यम् । भांशानां चतुर्विशत्यधिकैकशमितानामधं द्विषष्टियाज्या तदा चन्द्रस्य भांशाः स्युरित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः। एकस्मिन् युगे चान्द्रमासा: =६२तत्पक्षा:-१२४ । चन्द्रभगणाः = ६७ । एते सप्तविंतिगुणाश्चन्द्रभुक्तानक्षत्राणि = १८०९ । ततोऽनुपातो यदिः १२४ पौः पर्वभिर्वा १८०६ नक्षत्राणि तदैकपतेण किं जातान्येकपते नक्षत्राणि = १६ १४ २२४ = १४ नक्षत्राणि + ७३ भां. शाः । यत एकस्मिवतत्रे भांशाः = १४ । इति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । अब नक्षत्राणां प्रयोजनाभावात्यागे एकस्मिन् पत भांशाः -७३ =६२+ ११ । ततोऽनुपाता योकस्मिन् पक्षे एते भांशा. स्तदा परगणे कियन्तः । लब्धा इष्टपत्तेषु भांशाः - ६२ प + ११ दप । अत्र यदि पक्षाः समाः कृष्णपणे तदा प्रथमखण्ड पूर्णानि नक्षत्राणि लभ्यन्ते ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । . D तेषां त्यागेन तदा भांशाः = १९इप । अथ र्याद पता विषमाः शुक्रपते तदा प्रथमखण्डे पूर्णनक्षत्राणां त्यागात् भांशाः = ६२ । अतस्तदा वा- स्तवा भांशाः ६२+१२ इप। एवमचाभीष्ट पक्षान्ते यत किमपि नक्षत्रं तस्य भुक्ता भांशा आगच्छन्तीति सर्व निरवदनम् । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं तदुपत्तश निरर्थकति ॥ १५ ॥ नवकैरुद्गतोऽशः स्यादूनः सप्तगुणो भवेत् । आवापस्त्वयुजे द्रौ स्यात् पौलस्त्येऽस्तं गते परम् ॥१६॥ सोमाकरः-नवकैरुद्गतोऽशः स्याति । स पीश: पक्षयोर- धमासयोनवरुदतोऽश: स्यावव नाडिका र इत्यर्थः । अनः सप्तगुणः सप्ताहका इत्यर्थः । आवायस्त्वयुले वा स्यात् । र्याद स वृक्षो द्वावं शो भवेत् तदा त्वयुजे प्रथमश्रावणे विकारः स्यात् “कलाएकाच वितिः' वक्ष्यमाणस्त बादी कुर्यात । कालापेक्षया तथा परमंशं द्वितीयं पौलस्त्यै (8)पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियादिति श्रुतेः । पौलस्ये चन्द्रमस्यस्सं गते द्वितीयमंशं कल्ययेदृर्श इति वाक्यार्थशेषः । प्रथम उपवसनीये यजनीय इत्यर्थः । एवमत्र ॥ १६ ॥ सुधाकर:-अधुना बक्ष्यमाणविंशश्लोकागतिथिनक्षत्रभांशेषु द्वितीयखण्डजन्यं संस्कारांवशेषं कथर्यात नवकैरिति । अयुजे विषमे पञ्चे शुनपतावसाने पञ्चदतिथौ पावापः 'तिथिमदशाभ्यस्ताम्'-इत्या' विंशश्लोर्काधिना लब्धोऽशो भांशो नवनभिभाशैरुद्गतो वर्धितः कार्यस्तदा वास्तवभांशमानं भवेदित्यर्थः । अथ तदा 'कार्वा भांशष्ट- कास्थाने' इत्यादि एकोविंशश्लोकविधिना या भादानशालास्तच शक्षः (१) स्यायुतः इति पाठः साधुः । (२) इति पाठ साधुः। (३) गतेऽपरम् इति पाठः साधुः । (४) यस्य हविर्निरक्त पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति ति (तैत्तिर्यसंहिता अष्टक २, अध्याय ५, अनुवाछ५) ·। याजुषज्योतिष सप्तगुणा युतस्तदा यु रविसावनदिनं सावयवं स्यात् । पालम्त्ये चन्द्र ऽस्तं गते दान्ते तु अपरं मान कुदिनमानमेव साधयेत् । तत्र नवकै रू- द्गतोऽशो न कार्य इति । अनोपपत्तिः । विंशश्लोकप्रतिपादितनक्षत्रानयने द्वितीयखण्ड यत त्यतं तत्र पञ्चदथिषु नव भांथा उत्पदन्ते । अबान्तरे ऽनुपातेन भांशा पानेया इत्यनुक्तपि बुद्धिमता ज्ञायते । दान्ते च तिथ्यभावादयं संस्कारः शून्यसमो भवत्रतः शुनपक्षान्त पूर्वागता भांशा नभिभाशैर्वर्धनीयाः । दन्ते च यथाऽऽगतास्तथैव जयाः । अबैक- स्मिन् नक्षत्रे स्कं भूदिनं सप्तकलाधिकं भवत्यतो नक्षत्रसंख्या सप्तगुणा तबत्यभादानकलासु युता रविसावनं दिनं स्यात् । दान्ते च भांशसं. स्काराभावात सावनं गुमानमेव साध्यं तच्च तिथिनक्षत्राभाशत् पर्वमा. दानसमं भवतीति। बार्हस्पत्येन पौलस्त्यपदेन सामाकरसम्मताऽर्थश्चन्द्र- धावक: साधुए होतस्तथाऽप्यच मन्मते न तडाख्यानं समीचीन- मिति ॥ १६॥ जावाद्यशैः समं विद्यात् पूर्वार्ध पर्वसूत्तराः। भादानं स्थाचतुर्दश्यां द्विभागेभ्योऽधिको यदि ॥१७॥ सोमाकरः-जावाझंशः समं विद्यार्शित । वक्ष्यमाणं बाबा. दिक्मृतमंशैरवयवैः समं विद्यात् । एतदुक्तं भवति । यमृतं चोदयिष्यति जो-दा-ग इत्येवं समं विद्याज्जानीयात् । तदा येनातरेण तदेवताकेन वा चोदितस्तस्य तावन्तोऽशा भन्ति । जावित्याश्वयुजे चत्वारः । द्रा इति द्वौ तदुत्तस्मिन् निर्देशे वयामः । तेषां पूर्वाध पर्वसु उत्तरा मंशाः शायाः । औपससथादौ यदा तैः पञ्चदशी समया व्याप्यते तदा भादानं स्थाच्चतुर्दश्यां तदा तस्याः पूर्व चतुर्दशीशेषे न्यसेत् । कदैतत् । द्विभा. - (१) पर्व तूजरे इति पाठः साधुः । () द्विभागेभ्योऽधिक दि इति पाठः साधुः ।

·.. सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां साहतम् । २० गेभ्योऽधिको र्याद । र्याद स तस्त्र्यंशश्चतुरंशो वा भवेत् । एतदेवाभि- प्रेत्यैकादशीगणना राका कुहः इत्यादीनां ज्योर्विद्भिः कल्पिता । तथा च परिशिष्टकृत् । अध चतुर्दशी यत्र परे पञ्चदशी यदि । चतुर्दश्यवसाने तु पितृयज्ञं तु कारयेत् ॥ इति । तथा च गर्गः। चतुर्दश्यां यदा कृष्णे क्षयमभ्येति चन्द्रमाः । दृश्यो भवति वाप्युच्चैः सिनीवाली क्तस्तदा ॥ इति । अमावास्यामदृष्टेऽपि सोमे प्राधान्यकारणात् । चिदिन्ति दृष्टेऽपि चित्तेन गतानि ।। निश्युद्गतोऽथवाऽप्युच्चैरस्तं वाप्यु पगच्छति । तदा पूर्वेऽप्ती होतत कार्य चन्द्रवशावेत् ॥ इति । एतत्सर्व सूत्रकारापेक्षमेशाङ्गवैकल्यापेक्षं चोत्तात्र हासदर्श पूर्वी पार्णमासीमुत्तरां वोपवसेदित्यादि । एतेन ज्ञायते चतुर्दशीपञ्चदश्या (या पूर्णमासी सानुमतिरित्यादी विक्षिते न पञ्चदशीतिपदौ । एवं तु दाक्षायणघसिद्धिः। एवं च पर्व कृत्वा उत्तरां सचोदितां स- प्रतिपत्त्या प्रतिपदादा यागः । ततिक्रमे कालस्याग्नेयमेवाग्नेये (२/पधि कृते कुर्यादिति चोदना । पूर्वापरार्धे चाभ्यु दिते चाभ्युदिष्टिरिति । एवमेतत सुविदितं कृत्वोपवसादस्वकाले कार्यम् । पूर्वी पर्णिमासी- मुपवसेदिति यथा चोदितम् । अन्यथा तु दोषः । यथाह श्रुतिः । ते असुरा अयज्ञा प्रदक्षिणा अनक्षत्रा अदर्शमपोर्श मासमनाययणतिथिवज तं चाहुतमवैश्वदेवमयाऽविधिना हुतमासप्तमान तस्य लोकं हिन. स्तोति । तस्मादुभयसम्भवे ये चतुर्दशीमुपवसन्ति ते निःफलमेवात्मना यागं कृत्वा प्रजानां महान्तं दोषं जनयन्ति । (१) या पूर्वी पार्णमासी सानुमतिरिति । (कमब्राहमणज्यिका ७, खण्ड ११ । तथा निरुक्त उत्तरपटक अध्या-५ खगड २९) (२) नुहुयादग्नये पथिक्षते स्वाहेति ( ऋग्वामणज्यिका ७, खगड ) ·याजुयज्योतिष - यथाह स्मृतिः। दुरिष्टैर्दुरधीतेश्च दुराचारैर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोषस्तः प्रजानां जायते भयम् ॥ इति । तस्मादुभयशालसंरक्षणायेदं ज्योतिःशास्त्रं महर्षिणा आम्बा. तम् । तत्र पञ्चानामपि वर्षाणां मासयचोदनायामेकमेकमृवं चतुर्भिर. न्तरान्तरवर्तमानः सहितं निदर्शति युगपदस्य सकदेव। ताथा ॥ १७॥ सुधाकरः-इदानीमयिमश्लोकोक्तसङ्केतेन यतान्ते भांशजा- नतो नक्षत्रमाह बावादांशैरिति । पर्वसमये अंशभांशः समं तुल्यं जी. आदि नक्षत्रं गणको विद्याज्जानीयात् । अत्रेतदुक्तं भवति । पर्वकाले "भांशाः स्युरिष्टकाः कार्याः पता द्वादशकोद्गताः" इति पूर्वादितप्रका- रेण ये मांशाः समागतास्तत्सया जो द्रा गः खे इत्यादिक्रमेण गणनया यस्मिन् नक्षत्रे स्यात तदेव पर्वणि नक्षत्र स्यात् । यथा यदि भांशमा- नम् -२ | तदा क्रमगणनया द्वितीयं द्रा आद्रा भं स्यात् । एवं यदि भांशमानम् = ३७1 तदा क्रमगणनया सप्तविंशतिसंख्याकं ष्ठा अविष्ठाभं स्यात् । र्याद भांशमानम् - २८ । तदेदं सप्तविंतितष्ठं शेषेणकेन समं पुनः क्रमगणनया जो अश्विनीभे स्यात् । एवं कस्मॅिश्चिदांशमाने या- वित्तितष्टतो न स्यात् । तस्य भस्य चानीता भांशा गताः रित्यर्थः । अथ रविसावनदिनस्य पूर्वार्धे मध्याहात प्राक् पर्व भवेत तदा तस्मिवेव दिने पर्व जेयं तदैव खानदानादिकं कार्यमितिः । र्याद तूत्तरे दिनस्योत्तरार्ध पर्व तथा द्विभागेभ्यो द्विपादभागेभ्योऽधिक भांश- माने तदा तद्विने चतुर्दश्यामेव पूर्वविधिनाऽऽगतस्य भस्यादा यहणं कार्यम् । अत्रेतदुक्तं भवति । भागद्वयमतिक्रम्य मध्याहानन्तरं यदि पर्व तदा दिने न दर्शपार्यमासप्रारम्भः किन्तु खानदानादिकर्मणि दिने उदय चतुर्दशी जेया। पूर्वविधिनाऽऽगतनक्षत्रस्य यहणं च तस्यां चतु- दश्यामेव कार्यम् । अयं श्लोक 'चौदाग' इत्यादि श्लोकस्य प्राक प्रमादतो लिखितः । - ·२६ - १८० सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । अत्रोपपत्तिः । एकस्मिन् युगे चान्द्रपाणि वा पताः चान्द्रनक्षत्राणि = १८०६ पर्वमेव पञ्चदशश्लोकभाष्ये लिखितानि । अथ र्याद पर्वगणमानम् = प, तत्रत्य गतनक्षत्रमानम् = न । वर्तमाननतत्रस्य गता भांशाश्च =भा, तदा यदि १२४ पतैः पर्वभिवा १८०९ नक्षत्राणि लभ्यन्ते तदा प-पर्वभिः किमिति लब्धानि न-नक्षत्राणि शेषाणि भा- भांशाः । अतो लब्धिगुणो हरः शेषयुतो भान्यशिसमः । तेन १८०९ प-१२४न भा। यतःप-१२४ म+भा सत्र पमानम- भिवम् । अतः कुट्टओन रूपलेपे । ततो लब्धिगुणौ १७ । २४८ । स्वक्षेपेण भासंजोन १ गुणो जाती भा - तेपे लब्धिगुणा १७ भा । घल्ली २४८मा। "तेभाज्यतद्वाजकवर्णमाने" इति भास्क- रबीजोक्यान=२४८ भा-(ex २७+५)भा। प-१७ श। नतत्राणां सप्तविंशतरल्यत्वात् भा-वशेन गतनतत्राणि- न =५ भा । अब भा-मानस्य हरा-१२४ ल्पत्वात भामानं १,२,३,", १२8 । इत्यादिभिरुत्याप्य अविष्ठादिगणनया नावादिनतकमाण्युपप- दान्ते। यथा यदि भांशमानम-भा-१ तदा गतनवजसंख्या -न- अविष्ठातः क्रमगणनया गतभं रेवती वर्तमाननक्षत्रं चाखिनी बोवा । एवं र्याद भा=२ तदा गतनतनसंख्या-१० । शविष्ठातः क्रमगण- बया गत मृगशिरो वर्तमानं चादी वा द्रा-ति । एवमन्यानि पाठ- पठितान्यायान्तीति । अथ यदि भा -२07+शे तदा गतनवख्या -३०४५४+शे सप्तविंतितष्टेन गतनावसंख्या ='५ । यतः सप्तविंतितष्ट-भांशमानेन एकवादिसमेन पुनः पुनस्तान्येव नता. जिसमायान्ति। एवं लब्धिमानम् “१७ भा" स्मिन भास्थाने १,२,३,", १२8 उत्थापनेन पर्वमानं समायाति । यथा यदिभा-१सदा पर्वमानम् - १७ । युगादितः १७ मिते पर्वगखे भांशमानं रूपं तवस्थं नव च नो' भवतीति । एवं वास्तवमांधमानतः पर्वसंख्या तर स्थितं नवचं ।

·३० यानुपज्योतिष च सुलभेन ज्ञायते । पूर्वादितेनैव प्रकारेण डा. थिबो - लिखिता पर्वन- तत्रसूची उत्पाते । इदं सर्व हि प्रकारान्तरेण बार्हस्पत्येन साधु. प्रति- पादितं परन्तु 'जावादशै' रिति श्लोकस्य तदीयं व्याख्यानं न साध्वि- ति सुजनैर्निपुणं विलोमित्यलं पल्लवितेन ॥ १७ ॥ जो द्रागः खे श्वे ही रो पाश्चिन्मूषवण्यः सूमाधाण! रेम (ने)घाःस्वापो जःकृष्योह ज्येष्ठा इत्यृक्षा लिङ्गः॥१८॥ सोमाकर:-जो दागः खे खे इति । सप्तविंशतिभिरसरामदे- वतावयवभूतैनक्षत्राणि । तेषामवयवास्तेषां क्रमस्तस्य च कालव्यवस्था तया तिथेचतोनक्षत्रस्य युगस्य चाधिमाससम्भवस्योत्तरनतत्राणां वर्षस्य मानान्येतानि दश वस्तनि चोदितानि भवन्तीति वाक्यशेषः । तेषां संख्यायोतनार्थ स्थाननियमार्थ चैवं निर्दशः । यस्य पादाक्षरं यत्सड्डयाकं प्रतिपदादी भवति पर्व पञ्चदश्यन्ते यदि द्वौ तदोभी विभज्यौ । यथा ट्ठांशमाद्री ट्रेति चोदितम् । एवं सर्वाणि द्वाक्षरचोदितानि । यक्षराणां चोदितावनिर्दिष्टाऽशः प्रतिपदादौ स र्याद द्वितीयस्तदाऽऽयः पञ्चदश्य न्तद्वावुत्तरे । यथा घेति चोदिते आश्लेषा तीये तु चोदिती द्वौ पर्वमुत्ताः प्रतिदि यथा ण्य इति भरणी। यदि चतुरंशस्सदा चोदि- तोऽशः प्रतिपदादौ प्रयः पर्वम् । यथा नावित्यश्वयुजोपासताश्विनी- ति । एतदर्थ भादानं स्ाच्चतुर्दश्यामित्युक्तम् । पूर्वार्ध पर्वसूत्तरा दति वचनात् । संख्यातरचोदितानां पीतरचोदितानां तु प्रथमोतः पञ्च- दश्यन्त शिष्टाः प्रतिपदि यावन्तो भवेयुः। यथा रो दति रोहिली एव- मन्येषां सर्वेषाम् । अथवा सैव प्रतिपदादौ चोदिता रो रत्यादिको भवेत तदा तु न नववासः पञ्चदश्यन्ते “नवकैरुङ्गतोऽश" इति विधानात् । अधेषा चोदना । अथवा दर्शप्रधाना चैव वा । तेषां तन पूर्वाक्षरचोदि. तोऽयेतया च । एवं जावित्यविन्यन्तेन निर्देशं पर्व तदेषापि देवता- पक्षितानां तयोपलक्षित आश्वयुज्यादौ यागकालस्तस्मिन् साप वा । (१) बवाध्यशः इति पाठः साधुः । । तु ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ३ - ततः प्रभृति पञ्चवर्षाणि सैव व्यवस्या कतुं यावत् । सत्र तु अत्रिंशं शतं पर्वराशिर्भवति । ततोऽर्धभागेनैकोनसप्ततिः ६६ पूर्व पूर्णान्तात पृष्ठ विहाय पात्तरमेकॉनसनर्मात ६६ रन्या नाडिका यागालः । एवमेषां चतुरंशानां व्यवस्था । एपैव तदुत्तराणां चतुर्णाम न्येषां पर्वणां व्यवस्थत्ये. के आहुः । यस्मादेतदर्थमेवान्यानि चत्वारि नक्षत्रारयन्ता नोक्तानि । अन्ये त्वाहुर्यस्मात् पञ्चानामपि पर्वण मे नैव प्रत्यवन सचदेव व्यवस्या- प्यते स्केनैवर्तपर्व पपहेण । तस्मादयस्य या व्यवस्था साङ्गतया मुख्य याऽऽवृत्त्या स्वचादिते पर्वणि भवत्यन्यत्र तु गौणी । तस्मात् पर्वर्तचो. दिप्ता व्यवस्येत्यन्येषां व्यवस्थामाहुः । एवमुत्तरेषामपि अन्तर्वाधिमासे कृत्तिकानां नियतयहणं यतस्तयोपलक्षितः कार्तिकः । कालचोदनायाम- निर्दिष्टानां भरण्यादीनामपरपक्षपञ्चदशीषु कालावाप्तिस्तृतीया । स्वमन्येषाम् । एट मेतेनैवैकेन निंदशेन पञ्च वणि गम्यन्ते । नेत्याद्री द्वावंशी मार्गशीयामुक्तप्रायमन्यत । ग दति भगदेवतोपर्लातता पूर्वाफा- ल्गुनी तस्या द्वादशौ उक्ता व्यवस्था सा तु पाल्गुन्याम् । खे ति विशा- खा त्रयोऽशा वैशाख्यामुक्ता व्यवस्था । वे ति विश्वेदेवास्तदुपात- तोत्तरषाढी तस्यां चन्द्रगत्यपेक्षयांशकल्पनाश्चत्वारो द्वौ वा । एवमेव हिरियहिर्बुध्योपविता प्रोष्ठपदा । रो इति रोहिणी व्यंशा द्वितीये वर्ष ततः पञ्चपायतितम्याधिकमासकल्पनार्थ कालव्यत्यासः सा कार्तिक्याम ।पा इत्याश्लेषास्व्यंशा इत्येव । चिदिति चित्रा तथा चैत्र्यां वो। मू दति मूले द्वौ । एक् - इति शतभिषक् चतुरंशाः । एय इति भरणी त्रयोऽशाः। (ज्यैष्ट्यां तृतीयवादिः)। मू-बति पुनर्वसू चतु- रंशोऽधिकमासापेक्षा । मेत्यर्य मोपलवितात्तराफाल्गुनी व्यंशाः । तथैव धेत्यनुराधा चतुरंशकल्पना । स इति श्रवणं त्र्यंशम् । तथैव रे दति रेवती चतुर्थ संवत्सरे (प्रथम) त्र्यंशाः । म दति मृगशिरश्चतुरंशं तथैव । घेति मघा ढांशं तथैव । स्वेति स्वाती तथैव । आपः पूर्वाषाढा तथैव । । (९) वतीया व्यवस्था इति पाठः साधुः ।

·याजुषज्योतिष अज रति पूर्वप्रोष्ठपदा वांशं चतुरंशं वा । इति कृत्तिका पञ्चमवर्षे यंशम् । थ्योति तिष्यं वांशं तथैव ह इति हस्तं दांशम् । ज्ये दति ज्येष्ठा तथैव (ज्यशा) मासापेक्षया नियमः । ठा इति र्धानष्ठा श्राव. एयन्ते त्र्यंशम् । एवमेभिः स्मर्यमाणैर्यागकालः प्रकल्प्यः । एवमेव वृक्ष चन्द्रगत्यपेक्षया । अथवैतत्तु ऋक्षं चोदनायामुत्तरोत्तरं षष्टिसयान- मेखोदाहृता । आद्री पान:पुन्येन षष्टितमा स्यात् । गति तस्मात् खे इति एवं सर्व तस्मात तयैव संख्यया पर्व ततस्ततोऽपि प्रकल्प्याः । एवं तु द्विमासान्तरचोदनाव पूर्वनिोदनायैव व्यवस्था । पौषमाघमासयोर्य- थादौ यतः पञ्चानामृतवस्य शात् पर्वाश्च सप्तविंशतिः। तस्माद- धंपञ्चमभकल्पनयैव सर्व प्रत्येतव्याः । तस्मादेवं सर्व एव प्रवत्यतेऽस्य मासोपलतकाश्चापि भरण्यायाः। तस्मादेव कालसाम्यम् । एवमेते. पाम् ॥ १८॥ - सुषाकर:-दानों पक्षान्ते पर्वागतभांशलो नतज्जानार्थमादी लाघवेन नतचनामस्मरणार्थ भांशममता नतत्राणां लघुनामान्याह जावि. ति। जो (आश्वयुजौ अश्विनी) । द्रा (आद्री) । गः (भगः = पर्वफा. गुन्यो) । खे (विशाखे)। खे (उत्तराषाढा = विश्वे) । हिर (उत्तरभा- द्रपदा- अहिर्बुध्यम् ) ।रो (रोहिणीषाः (आश्लेषाः)। चित् (चित्रा)। म (मूलम् ) । पक ( शतभिषक् ) । एयः (भरण्यः) । मू (पुनर्वसू ) । मा (उत्तरफालगुन्यो = अर्थमा)। धा: (अनुराधाः) । एः (श्रवणः)। रे(रेवती)। मृ (मे) (मृगशिरः) । घाः (मघाः) । स्वा (स्वाती)। प: ( पर्वाषाढा = आपः ) । बः (पर्वभद्रपदा = अजः = एकपात्) । छ (कृत्तिकाः) । ष्यः (पुष्यः) । ह (हस्तः) । व्ये (ज्येष्ठा)। ष्ठा:( अवि- टा: = धनियाः) । इति लिङ्गे सङ्केतः सता नचाणि द्राक्रस्मरणार्थ जेया इति । इदं विद्युन्मालानाम छन्दः । तत्र सर्व वर्णा दीधी भर्वान्त लाघवेनशातरण नामयहणे सर्वषां नामानि भिवानि यथा भवेयुर्यथा । छन्दोधङ्गोऽपि न भवेत् तथा स्वेच्छरा नक्षत्रनामतः पर्वाचये उत्तराजये - ·३३ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । व तुल्यातरमहणे नामैग्यदोषात तत्तदेवतानामतोऽक्षराणि रहीतानि प्राचार्यण । मन्मते विचायामाचार्यण 'चित्'-दति गृहीतम् तेन 'चिन्मू' इति पाठः साधुः । एवं वैदिकव्याकरणानुसारेण 'मृ' इत्यस्यो- च्चारणं 'मे' इति भवति तेन न छन्दोभङ्गदोष दति । अत्र बार्हस्पत्य- व्याख्यानं समीचीनम् । युक्तपरो हि वर्णी दोघी भवति-दति बुद्या- प्राचार्येण नक्षत्रनामसु आदिमध्यान्ताराणि गृहीतानि यतो नामात- राणां कस्याप्यतरस्य यहणेन न कश्चिद्विशेषस्तदक्षरेण तस्यैव नक्षत्रस्य ग्रहणादित्यलम् ॥ १८ ॥ कार्या भांशाकास्थाने कला एकान्नविंशतिः । ऊनस्थाने विसप्तति 'मुद्रपेद्युक्तसम्भवे ॥ १९ ॥ सोमाकरः-कार्या भांशेति । तेषामृक्षाणां ये (२ स्थानमुक्तस्ते- ऽष्टकाः कार्या अष्टनाडिका इत्यर्थः । उक्तमेद्विशेषार्थ पुनरुच्यते । विशेषस्तु कला एकाविंशतिरधिमा उद्वपेदादाविति वास्यशेषः । तथा जनस्याने द्विसप्ततिमपि तत्र दयात् । किं सर्वकालम् । जनस्याने युक्तसम्भवे जनचन्द्रयोग इत्यर्थः । एवमेतेन प्रकारेण चन्द्रगतिमपेक्ष्य पर्वराशिः प्रकल्प्य इत्यर्थः । एवमषा यागकालचोदना मिश्रिताभिप्रा. यानुसारिणी तथा ऋतुयाजी धान्यश्चातुर्मास्ययाजीति । तथा तामेव चोदितां गणनार्माभप्रेत्य लोगाक्षिणा तान्येव पञ्चवार्विकाण्यामातानि । संवत्सरस्य षडहेऽतिरिच्यत इत्यादि यथा तस्मात पञ्चानां वर्षाणा- मेक एव प्रयत्नः ॥१९॥ सुधाकरः-इदानी पर्वभांशत: कलानयनमाह कार्या इति। एक- स्मिन् वर्षे अष्टकाश्चतस्रोभर्वान्त (अश्नन्ति पितरोऽस्यामित्यष्टका) ताश्च वेदे३) प्रसिद्धास्तेनाष्टकाशब्देन चत्वारि रहन्त । ततोऽस्य श्लोकस्य । (१) मावपेदिनसंयुताम्-इति पाठः साधुः। (२) भांशा उक्ता इति पाठः साधुः । (३) हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमोष्वष्टका एकस्यां वा इति ·- - ३४ याजुषज्यातिष व्याख्यानम । भांशानामष्टका भांशाष्टका तत्स्थाने एकोनविंशतिः कल कार्याः । तथा जनस्याने हीनस्थाने हीनजातीयकाष्ठास्थाने गणक हुन सूर्यादभिः संयुतां द्विसप्ततिं चतुरशीतिमावपेत प्रक्षिपेत् । अतटु भवति । भांशानां तिश्चतुष्कं एकविंशतिः कलाश्चतुरशीतिः काष्ठा कार्या इति । अनोपत्तिः । यदि युगचन्द्रनक्षत्रैः १८०६ युगदिनानि १८३ लभ्यन्ते तदैकेन चन्द्रनतत्रेण किम् । लब्धम् = पE = = १ + एक कुदिनं दिनशेषं च । तत्रैकस्य दिनस्य हरसमान धिव षट्शमितान भागान कृत्वैकस्य भागस्य संज्ञा कला कृता । तत एव स्मिन् चन्द्रनक्षन्ने एक कुदिनं सप्तकला वा ६०३ + ७ = ६१० कर भन्ति । वक्ष्यति चाचार्य: "ससप्तकं भयुक सोमः" इति। पुनरेककलार चतुर्विशयधिकशतसमान भागान् कृत्वा एकभागस्य काष्ठा संज्ञा कृता इदमपि वयति चाचार्यः "काष्ठानां चैव ताः कला" इति । ततोऽन पातो यदोकचन्द्रनक्षत्रेण वा चतुर्विंशाधकशतभांशैः ६१० कर लभ्यन्ते तदा चतुर्भिभाशैः किम् । लब्या एकाष्टकायां कलाः = ६१०४ १९६ - १९ कलाः + ८४ काष्ठाः । अत उपपवं सर्वम् । बार्हस्पत्यव्याख्यानं तदुपपत्तिश्च न साध्योति ॥ १६ ॥ (१ तिथिमेकादशाभ्यस्ता पर्वभांशसमन्विताम् । विभज्य भसमूहेन तिथिनक्षत्रमादिशेत् ॥ २० ॥ सोमाकरः-एवमत्र या तिथिचोदना तामाह थिमेकादश भ्यस्तामिति । पर्वचोदितां तिथिमेकादशाभ्यस्ता पञ्चदशीमेकादर्शाभ । १२४ -- । शाश्वलायनसूत्रम् । माध्याः पूर्णमास्या उपरि द्वाष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया संपदा सामेवाष्टकेत्याचक्षते-दति अपस्तम्बसूत्रम् । कर्ध्वमाग्रहायशयास्तिमेोऽष्ठकाः । सेन्द्री वैश्वदेवी प्राजापत्या पिया त पा स्कररह्यसूत्रम् । मध्या वर्षे च तुरीया शाकाष्टका इति तत्रैव । (१) तिथिमर्कटशाभ्यस्ता इति पाठः साधुः ।

·२५ - सामाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । णिताम् । सङ्गुण्य पञ्चर्षाष्टः शतं भवति । विभज्य भसमूहेन सावं- शत्या भागमपहृत्य त्रीण्यशिष्यन्ते । एवं पुनस्तृतीयं पर्वत तस्मादति प्रागुक्तादेकान्तरेऽह्रीति यदुक्तम् । अथवा तिथिरिमाणमुत्तरे श्लोके वयात तासु सप्तगुणां थिमिति । एवं तिथेः समावयवास्तानेकादश- भिर्गुणयेत् सप्तसप्तर्भवति । तत: पर्वभांशसमन्वितां कुर्यादति वा- स्यशेषः । एतदुक्तं भवति । तिथ्यवयवेषपरि पर्वनक्षत्रावयवान् विन्यसेत द्वौ वा चीन चतुरो वा तत एकाबाशीति र रशीति ८० रेकाशीति ८१ वी भवति । ततस्तान विभज्य भसमहेन वृक्षगणेन (१'जातं सप्तविंश- तिस्तेन भागमपहृत्य पबिंशं पदिशं सप्तविंशं वा नक्षत्रं तस्मिनहनि तिथिनतनमादिशेत कथदित्यर्थः । सा च संख्या पर्वभांशसमन्विताम- ति वचनात तस्मादेव नक्षत्रादारभ्य प्रवर्तते नाविन्यादेः । एवं त येन यो मास उपलक्षितस्तस्मिंस्तस्मादेव गणना प्रवर्तते । तथा तूत्तरेषु सर्वेषु स्फुटतरा प्रवत्तिर्भवति । यतस्तथोपतितं नक्षत्रं नियमेन सर्वकालं भवति। यदि त्वेवं सासां तिथीनां नतत्रानयनमिच्छेत तदा नष्टकाला- नयनान्यन्यानि करणान्यनुसृत्योहापोहाभ्यां कल्पयेदस्यात्वत्वात् तेने. होपकारकृत् । यस्मादिह पर्वचोदनया पक्षद्वयचोदितो यागकाल एव प्रकृतस्तस्मादेतदेवाच्यते ॥ २० । सुधाकरः-इदानीमिष्टतिथी नक्षत्रानयनमाह तिथिमिति । प्रादभिर्दशभिश्चाभ्यस्ता गुणितां तिथि किविशिष्टाम् । पर्वभांश- समन्विताम् । पर्वणि 'भांशाः स्थरिष्टकाः कार्या: पता द्वादशकोद्गताः' दति विधिना ये भांशाः स्युस्तैः समन्विता युक्तति तां भसमूहेन भांश- समूहेन चतुर्वि शोधकशतेन विभज्य लब्धं गणकस्तिथिनक्षत्रं तिथिस- म्बन्धिनक्षत्रमादिशेत कथदिति । अनोपपत्तिः । एकयुगे चन्द्रदिनानि वा तिथयः - १८८० । चन्द्र- नक्षत्राणि च = १८०९ । ततोऽनुपातो यदि युतिभिर्युगनतजाणि (५) सप्तविंशतिमितेन तेन ।

·३६ १८६० -१८०६ ति १८६० १५ याजुषज्योतिष तदेष्टतिथिभिः किम् । लब्धानि नक्षत्राणि = १८०९ x ति वा नक्षत्रांशाः १२४४१८०६x ति = (१२० + १५) ति = १२० ति+ति । अब द्वितीयखण्डं त्यक्तं तदर्थ १६ श्लोके नवकैरित्यादौ संस्कार विशेषः कथित प्राचार्येण । अन्न पर्वभांशयुतेनेष्टतिथी भांशमानमेकनक्षत्रभांशमानेन भक्तं तिथिनक्षत्रमानं स्फुटमत उपपत्रम् । मन्मतेऽस्य श्लोकस्याय एवं १६ श्लोकनिवेश उचितः। अत्र बार्हस्पत्यशोधितपाठस्तडाख्या तदुपपत्तिश्चेति सर्व न साध्यिति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥ २० ॥ याः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणा तिथिः । उक्तास्तासांविजानीयात् तिथिभादानिका कलाः॥२१॥ सोमाकरः-पवमत्र चोदितायास्तिथेः परिमाणमाह याः पर्वभादानकला इति । याः पूर्वमुक्ताः कथिताः पर्वभादानकलाः । भांशाः स्युरष्टकाः कार्या ति । सप्तनवस्त्वावापो यदि नेह विवक्षित. स्तिथीनां समूहत्वात् । कलापरिमाणमुपरिष्टायति पर्वणां स्याच्चतु- प्यादी काष्ठानां चैव ताः कला इति । किं तासामित्याह । तासु सप्त- गुणा तिथिर्भवेदिति वाक्यशेषः । एतदुक्तं भवति । पर्वभांशसमन्वितैरंशः सप्तभिस्तिथिपरिमाणं कल्पयेत । सप्तांशानि तिथिर्भवतीत्यर्थः । एवमतस्तासामपि कारणभूतानां सम्यग विजानीयात कास्तिथिभादानि- काः कला याः पूर्वचोदिता: कलाः । पूर्वार्ध पर्वमूत्तरा इत्यादी तिथि- भादानिकाः कलास्तस्यां तिथौ पर्वनक्षत्र कल्पना तस्यामेव भवेदित्यर्थः । पर्वपूर्णमास्यां तदंशचोदितयागकालकल्पनयोपवसथादि कार्यमि- त्यर्थः ॥ १॥ सुधाकरः-इदानीमिष्टतिथितुल्ये गतनक्षत्रे तत्कलानयनमाह या इति । पर्वप्रकारेण पर्वसमये या भादानकला अागतास्तासु सप्तगु- तिथिर्युक्ता ताश्च गणस्तिथिभादानकलास्तिथितुल्ये गतभे सति मादानकला ग्रहणयोग्याः कला विजानीयात । दि पर्वतो गतिथि- - - - (१) युक्ता ताश्च इति पाठः साधुः ।

·प्रेकं भयुक सोमाकरसुधाकरभाध्याभ्यां सहितम् । संख्यासममेव गतनक्षत्रमानं तदा पर्वभादानकलासु सप्तगुणतिथियोंज्या । योगसमास्तिथितुल्ये पर्वतो गतभे तस्यादानकला भवन्तीति । अत्रोपपत्तिः । तिथितुल्ये पर्वती गतभे तिथिसंख्यासमा गतनक्षत्र- संख्या । एकैस्मिन् नक्षत्रे तु एकं कुदिनं सप्तकलाधिकं भवति “सस- सामः" इति वयमाणवचनात । अतो दिनस्य प्रयोजनाभा- वात पर्वभादानकलासु सप्तगुणा तिथिर्युक्ता ताश्च तिििदने भस्यादा- नकला भवन्तीति स्फुटम् । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं न स्फुर्टामति ॥२१॥ अतीतपर्वभागेभ्यः शोधयेद् द्विगुणां ति तेषु मण्डलभागेषु तिथिनिष्ठां गतो रविः ॥२२॥ सोमाकर:-तथा परपक्षार्थमाह प्रतीतपरभागेभ्य इति । द्वी जयश्चत्वारो वा पोडश चतुर्विशतिद्वात्रिंशद्वा तेभ्यः शोधयेत् पातयेत् द्विगुणां तिथिं द्वौ सप्तको चतुर्दशेत्यर्थः । ततः किम् । तेषु मण्डल. भागेषु भायावत्सलाकेषु तिििनष्ठां गतो रविर्भवेदिति वाक्यशेषः । एतदुक्तं भवति । अमावास्यायां पर्वर्तचोदनाभावात ततः परं पञ्चदशं यत तदपेक्षयोपवमथादो प्रवृत्तिः । पूर्वांशे तिनिष्ठा नित्तिगतो रविः । तदिवससूर्यर्तभागकल्पना एवं धा भवन्तु ॥ २२ ॥ सुधाकर:- इदानी तिथिमानमानर्यात प्रतीतेति। सूर्योदयाद- तीतपर्वणो गतपर्वणो ये भागा भोगभागा उवतांशा ये चैकसावनदिने चतुर्विंशयधिकशमिता भवन्ति तेभ्यो द्विगुणां तिथिं गणकः शधयेत् । शेषेषु तेषु मण्डलभागेषु स्वाहोरात्रवृत्तभागेषु यदा रविरागच्छति तदा स रविस्तिथिनिष्ठां तिथिमानान्तं गतो भर्वात । द्विगुतिथिशोधनेन योहोरात्रवृत्तभागा भागतास्त एष तिथिभोगभागास्तदागसमा यदा विस्वतस्तदा तिथ्यन्ते स्थितो भवतीत्यर्थः । अनोपपत्तिः । अतीतपर्वभागास्तदिने पर्वको भोगभागाः । अथै- फतिथौ रविसावनभागानयनार्थमनुपातो दि १८६० तिथिभिः १८३० सावदिनानि लभ्यन्ते तदैकतिथौ किर्माित लब्धः सावनदिनावयवः ६५ ति - ति - ति -ति- २ति = तिथिसमानि दिनानि । १८३० ति - १८६० ·याजुषज्योतिष तिधिभागाः । अत्र दिनानां प्रयोजनाभावात द्विगुतिथि- समा भागाः पर्वभागेभ्यो विशोधितास्त वर्तमातियभागभागा भवन्तीति बार्हस्पत्यव्याख्यानं गणितं च समीचीनमिति ॥ २३ ॥ विषुवन्तं निरभ्यस्तं रूपोनं षड्गुणीकृतम् । पक्षा यध पचाणां तिथिः स विषुवान स्मृतः ॥ २३॥ सोमाकर:-विषुवन्तं द्विरभ्यस्तिित । द्विरिति द्वैविध्यमुक्तं तद्विषुवत्संजकमुक्तं दिवससंज्ञकमुक्तम् । तदेव पक्षा वा तदेव परिमाणं चतुर्दश रूपोनमेनोनं योदशकं तावन्माचं दिनद्वयं षड्गुणीकृतं द्वाद. शगुणनया दिनानि पक्षः । असावा एव न चान्द्र एतदेवागमतो यदे- तत्तद्रूपानमध्यधं मतिथेः स विषुवान स्मृतः । तिदिनानां तु चान्द्रमस एव न सौर्यः । यता द्वादशका इति यदुक्तं तदेव शुनकपति- पादितं वयमाणतत्सवयोपयोग्यम् ॥ २३ ॥ सुधाकरः-इदानीमभीष्टविषुवत्समये युगादितः पततिथ्यानय. नमाह विषुवदिति । “समरात्रिदिवं कालं विषुवद् विषुवं च तत" इत्यमरः । विषुवच्चैस्मिन् सौरवर्ष सायनमेषादौ सायनतुलादो भव- तौति घर्षमध्ये वारद्वयं भवति । ज्योतिषवेदाङ्गे रविचन्द्रादीनां समान- धेगेन चलनाद् द्वयो?योर्विषुवतोर्मध्ये समानान्येव सौरचान्द्रदिनानि भवन्तीति प्रसिद्धम् । विषुवद् युगादितोऽभाष्टविषुवतः संख्यात्मकं यन्मानं भवेत तद् द्विर्द्विकेनाभ्यस्तं गुण्यं गुणितफलं रूपेणकेनोनं शेषं षड्गुणीकृतं षड्गुणं कार्यम् । इदं गुणनफलं स्वविषुवति युगादितः पक्षा भवन्ति तथाऽऽगतानां पताणां यद, यदलं स एव विषुवान तिथि: स्मृतः पाचारिति । “धियोः" इति लिङ्गानुशासनात् तिथिशब्दः पुंलिङ्गेऽपि । अनोपपत्तिः । माघशुक्लादेर्युगादेः सौरमासत्रयान्तरे प्रथमं विषु. धत् । अतो यदि ६० सारैमासर्युगचान्द्रपक्षा १२४ लभ्यन्ते तदा सौर- । (१) धिषुवत् तद् इति पाठः साधुः ।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ३६ । मासत्रयेण किमित्यनुपातेन लब्धाः पताः तपाख्या: । अथ द्वयोर्विषुवतोमध्ये घट् सौरा मासाः अतस्तदन्तर्गताः पक्षाः = । द्वयो- विषुवतोर्मध्ये ोकगुणा विषुवनयमध्ये द्विगुणाः अभीष्टविषुधन्मध्ये च (वि-१) एतद्गुणाः पक्षा भवन्ति । यदनभीष्ट विषुवत्सङ्ख्या = वि । हि विषुवदन्तर्गता:- पक्षाः - (वि-१) - ६२ वि - ६ । नेपाख्ययोजनेन जाता युगादितः पक्षा: = वि - +7 - १२ वि + वि - १२-3 +६+ - १६धि-६+२-1-६ (वि- १) पताः + (धि-) १५ तिथयः। -६ (वि-१) पक्षा:+३ (वि-१) तिथयः -६ (२धि-१) पक्षा:+(२ घि-१) तिथयः । अत उपपद्यते सर्वम् । अत्र बाहेस्पत्यकृतं व्याख्यानं गणितं च समीचीनं शङ्करबालकृष्णदीक्षितणतानुरूपिित ॥ २३ ॥ पलानि पञ्चाशदपां धृतानि तदाढ द्रोणमतः प्रमेयम् । त्रिभिर्विहीनं कुडवैस्तु कार्य तन्नाडिकायास्तु भवेत् प्रमाणम् ॥ २४ ॥ सोमाकरः-यस्मात कलाभिनाडिकानिात्तस्तस्मादन्यथा- लघुत्वेनाह पलानि पञ्चाशदयां धृतानीति । पञ्चाशदपां धृतानि (१)अ- टाब्दानि तस्मिन् परिमाणे ताम्रघटेनाटकं नाम प्रमाणम् । द्रोणमत- स्तेन प्रमाणेन प्रमेयं प्रमातव्यम् । तदपि प्रमाणं पलशतद्वयप्रमाणं २०० तदेव पश्चात् त्रिर्भािवहीनं कुडवैस्तु कार्यम् । फुडवजा यॉला शला- का तयाश्छिद्रयेत तश्छिद्रोदकप्रमुत्या यावन्माचा कलोपगच्छति तवाहिकाया टिकायाः प्रमाणं भवेत सा भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ (१) अष्टाम्राणि इति पाठः साधुः ।

·४० याजुषज्योतिष सुधाकर:- इदानों नाडिकाप्रमाणमाह पलानीति । अपां नल- स्य पञ्चाशत् पलानि यस्मिन् पात्रे धृतानि स्थापितानि तह पात्रमा- ठरं कथ्यते । अतोऽस्मादाठकमानात पूर्वाचार्यमतेभ्यो द्रोणं द्रोणमान प्रमेयं प्रमातव्यम् । तद् द्रोणं त्रिभिः कुडविहीनं शेषं नाहिकाप्रमाणं भवेदिति सर्व विस्तरतोऽष्टमश्लोकभाष्ये पूर्व व्याख्यातमिह किं पिष्ट- पेषणे!त ॥ २४॥ एकादशभिरभ्यस्य पर्वाणि नवभिस्तिथिम् । युगलब्धं सपर्व स्या'वर्तमानार्कभक्रमात् ॥ २५ ॥ सोमाकरः-तत्मसङ्गादुक्त्वा यागकालावधिविशेषमाह । पर्धा. णीति । तदर्थानामवयवाः कलासमूहा येऽष्टकाः कार्या इत्युक्ताः षोडश धा चतुर्विंशतित्रिंशद्वा िित्रचतुरंशानेकादभिरभ्यस्य सङ्गुण्य घोड. शानां घट्सप्तयधिकं शतं १९६ भवति । चतुर्विशतेः शतद्वयं चतु:- षष्टिः २६४ । द्वात्रिंशतः शतत्रयं द्विपञ्चाशच्च ३५२ । तथा नवभिस्ति- थिंतिथ्यवयवानपि नवभिरभ्यस्य ते च सप्तानामष्टकानां षट्पञ्चाशत ५६ भवन्ति । तान् नवभिरभ्यस्य शतपञ्चकं चत्वारि च ५०४ । ता एकी. कृत्य शतन्त्रयेण द्वापञ्चाशता च सह शताष्टकं षट्पञ्चाशच्च ८५६ भवति। तेषां युगलब्धं युगा द्वादशेह युगोपन्यासप्राधान्यात् । तैस्ततो भागमप- हृत्य यल्लब्धमेकसप्ततिक ७१ स पर्व स्याच्चतुरंशः स्यादिति शेषः । एवं व्यंशावयवैश्चतुःषष्टयधिकेन शतद्वयेन सहाष्टपष्टयधिकं शतसप्तकं ७६८ भवति । तस्य तथैव भागापहारे लब्धं चतुःषष्टिः ६४ । तथैव दंशस्य शतषटुमशीतिश्च ६८० । लब्धं तथैतत् षट्पञ्चाशत् ५६ । कृत्ये च कदोपवसथे पर्वकाल इत्याह वर्तमानार्कभनमात । यस्मिवृते अर्क आस्ते तत उत्तरः काल इत्यर्थः । एष एव यागकालः । औपवसथे तु पक्ति एव । अथवैतमेवार्थमन्यथा । तिथिं त्रिंशत्संख्याकं नवभिर्गुणयेत् तथा तदा द्वापञ्चाशत् पञ्चचत्वारिंशदेको नचत्वारिंशत कला एकोनविं- (१) स्याद्वर्तमानार्कभं क्रमात-इति पाठ साधुः । (२) यूनचत्वारिंशत् इति पाठः साधुः ।

·- ४१ सोमाकरसुधाकरभाध्याभ्यां सहितम् । तिमुद्वापं कृत्वा एवमेतयोः कालयोस्पक्रमापवर्ता यया भवतस्तथा त्र्तितव्यम् । तमभ्युदितेष्टिपाथकृती दशमी प्रकान्त वेदनित्ति विद्या- दिति श्रुतेश्च । एतदमावास्यामधिकृत्योक्तम् ॥ २५ ॥ सुधाकरः-इदानीमिष्टतिधा रविनतत्रानयनमाह एकादमि- रिति । युगादितो वर्तमानपर्वपर्यन्तं यान्ति पर्वाणि “निरकं द्वाद- शाभ्यस्तम्” इत्यादिना स्युस्लान्येकादभिरम्यस्य सङ्गुण्य तथा पर्वान- न्तरं या तिधिस्तां तिधि तिथिसंख्यां नभिः सगुण्य द्वयमेकीकृत्य युग- लब्धं युगे यान्ति पर्वाणिं तत्साया चतुर्विशत्यधिकशतेन लब्धं फलं सपर्व पर्वमानेन हितं कार्य तदा तह क्रमात युगादिभवधिष्ठादितो वर्तमानार्कभं वर्तमानसूर्यनतचं स्यात् । इदं शङ्करबालकृष्णदीक्षितव्या- ख्यानं समीचीनम् । अनोपपत्तिः । युगे सूर्यनक्षत्राणि =५°४३७ = १३५ । चान्द्रपर्धा- णि च = १२8 । ततोऽनुपातो यदि युगपर्वभिर्युगरविनक्षत्राणि तदेष्टप- भिः किमिति लब्धानि रविनक्षत्राणि - १३५ प । अथैकेन पर्वणा वा पञ्चदतिभिर्यदि रविनतनमानम् इदं तदेष्टति- थिभिः किमिति लमिष्टतिथिसम्बन्धिविनक्षत्रमानम् अंतः अविष्ठादिगणनया वर्तमानतियावर्कनक्षत्रं स्यादित्युपपचम् । अत्र बार्हस्पत्यध्याख्यानं न समीचीन ताणतेनापि न वर्तमानार्कभमाया- तीति गर्नपुर्ण विलोक्यम् ॥ २५ ॥ सूर्यक्षभागान् नवभिर्विभज्य शेषं द्विरभ्यस्य दिनोपभुक्तिः । तिथी "युता भुक्तिदिनेषु कालो योग दिनैकादशकेन सङ्गम् ॥ २६ ॥ (२) तिर्युतेर्भुक्तिदिनेषु इति पाठः साधुः । १२४ -- १३५४ इति १३४१२४ ११प+इति । १२४ IN00 Mintaand HOMEMENTrikomaNSTIANINoverwidalniromperial ·४२ याजुषज्योतिष सोमाकरः-अथ भेदेन परिमाणमाह । यस्मिनक्षत्रे सूर्यःस्थितः स सूर्यर्तस्तस्य भागान् भुक्तान् भागान उक्तानष्टसंख्याकान् (अस्य(१) यावन्तः) तान नभिर्विभज्य भागं दत्त्वा ततः शेषं द्विरभ्यस्य द्विगुणी. कृत्य षोडशानां नव (२)यात्यस्य सप्तांशा अशिष्यन्ते ते द्विगुणाश्चतु- देश भवन्ति । चतुर्विशी नवकावष्टादश (३)पात्य घडवशिध्यन्ते ते द्विगुणा द्वादश भवन्ति । तथा द्वात्रिंशतस्वीन नवकान् सप्तविंशति (४)पात्य पञ्चावशिष्यन्ते ते द्विगुणा दश भन्ति । ततः किम् । सा दिनोपभुक्तिः सूर्यस्योत वाक्यशेषः । कथम् । शेषं तथैव विभोत वर्तते । एतदुक्तं भवति । याददास्याशिष्यते तद्विगुणं कृत्वा तथा विभज्य यस्य यावती भागावाप्तिस्तस्य तावती सूर्य भुक्तिरित्युक्तं भति। ढांशस्य ढांशकलना यावत यंशस्य व्यंशाश्चतुरंशस्य चतुरंशा एव भावः। दिनकालपरिमाणमाह । तिथी युता भुक्तिदिनेषु कालः । तिथियुता मतगुणाष्टकाः सा षट्पञ्चाशपरिमाणा भुक्तिः । सा च भुक्तिः संहिता द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिवा सहिता पष्टपञ्चाशत ५८ । एकोनषष्टिः ५६ । पष्टिः । ता भागानां सङ्कलनया दिनेषु स कालो भवतीति वाक्यशेषः । एवं तु स्वकीरमाणेन दिनैकादशकेन तदम् । एकादर्भािर्दवसः सूर्यत व्यामोतीत्यर्थः । एवमेतदमागे सभावे सूर्यस्य विचामिति वाक्य. शेषः ॥ २६ ॥ सुधाकरः-इदानी कदा वर्तमानननादी रखेः प्रवेशो जात इत्याह सूर्यःभागानिति । अनन्तरोक्तप्रकारेण सूर्यर्तस्य धर्तमानसूर्यन- वत्रस्य ये भुक्ता भागा भवन्ति तान नभिविभज्य फलं माझम् । तत फलं द्विर्द्धिवारं द्वाभ्यामभ्यस्य सगुण्य गुणितफलेन दिनांशमानेन पूर्वागतं (१) अय प्रमादतोधिको व्यर्थ एव । (३) अपास्य इति पाठः साधुः। (3) अपास्य इति पाठः साधुः। (8) अपास्य इति पाठः साधुः।

·४३ F- सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । फनं दिनात्मकं होनं कृत्वा शेषं याह्यम् । तदेव शेषं सूर्यस्य दिनोपभु- तिर्भवति । शेषसमेन सावर्नादनादोन ते भागा रधिणा भुक्ताः । अतस्त- सावदिनादोन वर्तमानकालात् प्रागेव तवक्षनादौ रवः प्रवेश इति । एवं तिथेवर्तमानतिथिगतभुक्तभांशेभ्यो वा युतः पर्वगणभवभुक्तभांशेभ्य- श्च यानि भुक्तिदिनानि तेषु प्राक् यः कालः स एव योगो नतत्रादेरर्कस्य च योगकालो भर्वात । अथ योगकालज्ञाने सति दिनैकादशकेन दिने एकादशकेन "एकादभिरभ्यस्य" इत्यादि भानयनप्रकारेण तद् भं यो- गसम्बन्धि नक्षत्रं च जमिति । अनोपपत्तिः । युगरविनक्षत्रै १३५ युगसावर्नादनानि १८३० लभ्यन्ते तदैकेन नक्षत्रेण किम् । लब्धमेकनक्षत्रे सावदिनमानम् = १३० १३२ = १३, एतदेव मानं वात चाचार्य: "सूर्या नि त्रयोदश । नव- मानि च पञ्चाहः” इति । अथान्योऽनुपातो यझेकेन नक्षत्रेण वा चतु- विंशत्यधिकशतभाशरिदं १२३ सावनमानं लभ्यते तदा रविभुक्तभांशः किमिति लब्धं भुक्तभांशसम्बन्धि सावन दिनमानम् २२२ x मुभा भुभा भुभां भुभां भुभां सावनदिनानि २ भुभां सावनदिनांशमानम् । अस्यैव संज्ञा दिनोपभुक्तिः कृता यत एताद्विनपर्यन्तं रविणा तवतजभागा भुक्ता इति। उत्तरार्धापप- त्तिरतिसुगमा पूर्वार्धप्रकारागतभुतिदिनज्ञानत दति । अत्र मन्मते बाह- स्पत्यव्याख्यानं तद्गणतं च न समीचीनमिति ॥ २६ ॥ त्र्यंशी(१) भशेषो दिवसांशभाग- श्चतुर्दशश्चाप्यपनीय भिन्नम् । (२भाऽधिके चापि गते परोऽशो द्वावुत्तमे तन्नवकैरवेयुः ॥ २७॥ (१) यंशो भशेषो-वृत्ति पाठः साधुः । (२) भाऽधिके वाऽल्पगते परोऽशो ट्यायुक्तमेतत्वकर्भवेयः इति पाठः साधुः। १२४४६ • (१-३) - A . १२४ - ·। याजुषज्योतिष सोमाकरः-सिन्दग्धकालपरिमाणमाह अंशी भशेषो दिव- सांशभाग इति । तद्रवेोति शेषः । तपरिमाणं त्र्यंशः । तत्परि माणमष्टौ । तथा दिवसचोदनाः सप्तगुणाः षट्पञ्चाशत्प्रमाणं तत्संख्या. कां तिथिं किं समयाम् । व्यंशी भशेष दिवसांशभागं चतुर्दशं चाप्यप- नीय तस्या अपनीय यथैकत्वं प्रागुतं तथा कल्पनया नवर्भिवं द्वावुत्तमे तु शादापेक्षया पञ्च षट् सप्त वा भवन्ति । तत् । तथा दिवसांश- भागं चतुर्दशं चाप्यपनीय ते अष्टानामधैं चत्वार एवं षट्पञ्चाशत् । तान् नव वा दश वैकादश वा पात्य सप्तचत्वारिंशत् ४७ । षट्चत्वा रिंशत् । पञ्चचत्वारिंश ४५ द्वाऽवशिष्यते । तेषामादी अंशा अष्टौ तथो. परिष्टादन्यः परोऽशस्तेऽप्यष्टौ । एवं युरेकर्षाष्टाष्टस्त्रिषष्टिवा नक्षत्रापेक्षया भवति । एतत्तदातं सौरम् । सोमस्य यस्यां तिथिकल्प- नाहयामिह प्रमाणं नक्षत्रापेक्षया किमेव भवतीति नाक्षत्री भुक्तिः । नभे गते नभे नक्षत्रेऽतीते अधिक च काले वा सति तत्र किं परोंशो भवं. दिति वाक्यशेषः । किं सर्वकाले । न । ३'द्वावुत्तर एव कालगत्यपेक्षया पश्चिमे द्वौ पञ्चांशी भवतः । एवमेतस्यां कल्पनायां ग्रहणतं तद्वहु- गणितसापेतत्वाव पर्यालोचितम् । तत्तु गणितज्ञाः स्फुटतरं कल्पयिन्ति तेषां स्वाममतिपत्तये पदार्थमेवं अतिपुराणप्रतिपादितम् ॥ २० ॥ सुधाकरः-इदानी रविभुक्तनक्षत्रेषु सावनदिनान्याह त्र्यंश दति। चतुर्दशस्य सावर्नादवसस्य योऽन्तिमस्य श: स भशेष इति कथ्यते । भस्य नक्षत्रस्य सम्बन्धेन यः शेषः स भशेष इत्यन्वर्थकं नाम तस्ति अतदिन खण्डात्मकं मानं चतुर्दशस्य सावदिवसस्य मध्येऽपनीय हित्वा शेर्षामते चतुर्ददिनभागे रखेरेकस्य भस्य भोगो भति । १४ -१ १३३ एतेषु सावनदिनेषु रविरेकनक्षत्रं भुड़े इत्यर्थः । परं त्वत्र माने- उन्तरं पति तदर्थ विशेषं कथयति "भार्धऽधिक" इति । रबी भार्ध (१) अपास्य इति पाठः साधु: (क) मूले उत्तरार्धं 'चापि' स्थाने सोमाकरसमतः पाठो नभे तथा (३) वावुत्तमे इत्यस्य स्थाने 'द्वावुत्तरे' इति पाठो विभाति । । - ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ४५ १३६ वाऽधिके भाधाधिके वाल्पगते भाधाल्पगते नवनक्षत्रैर्यः परोऽपर एकोऽशो भवेत स्तदपि मान यो पूर्वप्रकारागतनक्षत्रसंबन्धिसावर्नादन- मानेऽपनयनार्थ शोधनार्थमुक्तम् । अत्रैतदुक्तं भति । एकनक्षत्रभोगसाव- नमानं "व्यंशो भशेषः” इत्यादिविधिनाऽऽगतमभीष्टनक्षत्रसंख्यागुण- मभीष्टनक्षत्रसंबन्धिसावर्नादनमानमागति तत्र नवभिनव भिनतरे- कै दिनमपनेयं तदा तद्वास्तवं मान ज्ञेयमन्यथा स्थमित्यर्थः । अजोपर्यात्तः । वियुगनक्षत्रैः ५४ २७ = १३५ युगसावर्नादनानि १८३० लभ्यन्ते तदैकेन किमिति लब्धमेकरविनक्षत्रे सावनमानम् -१२-१३१ - १३ + 1-1 = १३ +1-1 = (१४-10-1। इदमभीष्ट- नक्षनमानगुणमभीष्टनक्षत्रमानसम्बन्धि सावर्नादनमानम् । = (१४-१) इन-इन् । अत्राचार्यण प्रथमं प्रथमखण्डभवं फलं साधितं तत्र द्वितीयखण्डफलं यवभिनभिनभिनक्षत्रैरेकमेकमुपलभ्यते तस्य शोधनं साधक्तम् । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानादिकं न साविति । तत्र "द्वावुत्तमे” तथा अवेद्यः" इति शोधितपाठोऽपि न साधु रिति ॥ २७ ॥ त्रिशत्यहां सषट्पपिरब्दः (१)पञ्चतवोऽयने । मासाद्वादश (सूर्याः स्युरेतत् पञ्चगुणं युगम् ॥२८॥ सोमाकर:-एवमेतत्यर्णमासस्य दर्शस्य चन्द्रसूर्यसम्बन्धेन पर्व- सञ्चोदनया यागकालं प्रतिपादावयवानां संख्या तेन कालनिष्पत्तिप्रति- पत्त्यर्थमाह त्रिशत्यहां सपट्र्षाष्टरब्द इति । त्रयाणां शतानां समा- हारस्त्रिशती या सा सपोष्टः । षट्पष्टयधिकानि त्रीणि शतानीत्युक्तं भवति । ततः किम् । तदब्दी वर्षामतिर्भवतीति वाक्यशेषः । स च पञ्चर्तवः पञ्च वा वृत्तव इति श्रुतिमभिप्रेत्य निरुक्तकृत पञ्चर्तवः संव- (१) षट् चर्तवोऽयने ति पाठः साधुः । (२) मोराः इति पाठः साधुः । (३) युगे त पाठः साधुः।

·४६ याजुषज्योतिष सरस्यत्याह । तथा तस्यायने द्वे उददक्षिणे इति तस्य ते । तयोमासा द्वादश भवन्तीति वाक्यशेषः । तेषु तु सूर्याश्रयणादको द्वादश स्युः । मासविभागेन द्वादशादित्या इति श्रुतेः। ब्रह्म वा एष इतस्तपति यदु- शत इत्यादया विभागचोदना । यवमेतत्समयमेकीभूतम् । एतत् पञ्च- गुणं युगम् । दिह युगाध्यक्षमित्यादौ युगमधिकृतं तस्यैषा प्रतीतिर्न कृतादीनाम् । एते तु द्वादश पूर्वमेवेह कृतास्तत्माधान्येन शास्त्रप्रवृत्तिः । तस्य दिनानि ॥२८॥ सुधाकरः-इदानी युगे सावर्नादनायाह त्रिशतीति । सषट्- ष्टिः षट्पष्टिहिता अहां विसावदिनानां त्रिशती अब्दः सौराब्दो भवति । तस्मिन् सौराब्दे स्तवः षट् । अयने द्वे अयने । सौरा मासाश्च द्वादश भवन्ति । । अनोपपत्तिः । अत्र वेधेन सौरवर्ष स्यूलाः ३६६ सावदिवसा पा. नीताः । ते पञ्चगुणा युगे सावना दिवसा: = १८३० । शेषोपपत्ति स्फुटा ॥ २८॥ उदया वासवस्य स्युर्दिनराशिः सपञ्चकः । ऋषेविषधिहीनं स्याद् विंशत्या चैकया स्तृणाम् ॥२६॥ सोमाकर:-उदया वासवस्य स्थरिति । वासव इन्द्रस्तत्संब- न्धेन यज्ञ ति श्रुतेः । ससबनानां प्रातरादीनां संबन्धात सवनस्य प्राधा- न्यात तस्य निर्देशः । तदीयमानस्य प्रमाणमुदया एव ते स्युर्भवेयुः । ते तु सूर्यस्य नान्येषाम् । यथाह परिशिष्टकृत् । सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्माददितो रविः । तथा फर्माणि कुर्वात ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥ इति । (१) श्रष्टी वसवः सकादश स्ट्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्चेति (अगब्राझणञ्चिका १, खण्ड १०।) (३) ऋषिष्ट्या होनः स्याद् विंशत्या सैकया स्तुणाम् इति पाठः साधुः । 1 ·- सोमाकरसुधाकरभाध्याभ्यां सहितम् । एवं स मानो दिनशिदिति वाक्यशेषः । तथा तत्पञ्चकाः । शुषेश्चन्द्रस्य सर्वप्राणामिति मन्तवात तस्य स्वनानिवृत्तः पञ्च- कः । बिपञ्चक दति वा पाठः । तदा पत्त एव । पार्टषष्टिहोनं स्यात् प्रत्येकस्यापि तिथेाषष्टया भागो हीयते । तथा च गर्गः। द्विलवोनमहोरात्रं चन्द्रस्य गतिरुत्तमा-ति । स एष तिबिंशत्या सैक्रया स्तृणाम् । स्तृणामृताणां कृता- स्तर्राित नक्षत्राणामिति नरुक्ताः । तेषामेकविंशत्या हीनं स्यादिति वर्तते । तास्तु कला एवं स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । तथा च गर्गः। दिनरात्रिषु यः पक्षपादवृद्धा चरेवः । चरांशप्रमितैरंशेरेकधितिभिर्दिनः ॥ इति । एवमेतानि मया पूर्वमेव गर्गवाक्यविस्तरेण प्रतिपादितानि रहार्थमितमेतदुदाहृतम् । एवमेतस्य युगस्य ॥ २९ ॥ सुधाकरः-उदया इति । पूर्वावधिना युगे यो दिनराशिः सूर्य- साधनाहर्गणः स सपञ्चकः पञ्चभिः सोहतस्तदा युगे वासवस्य धनिष्ठाया उदया: स्युः । अत्र निष्ठायहणमुपलक्षणार्थम् । तेन पूर्वागता संख्या सर्वेषां नक्षत्राणामुदया भभमा भर्धान्त क्रान्तिवृत्तस्थानां सर्वेषां नक्षत्राणां समानकालेन भ्रमणात् । स दिनराशिषिष्ट्या हीनस्तदा वषेश्चन्द्रस्यो- दयाश्चन्द्रसाव दवसा भर्वान्त । स एव दिनराशिः सैकया विंशत्या एक- विंशत्या होनस्तदा स्तृणां नक्षत्राणां चन्द्रनक्षत्राणां मनानि स्युरित्यर्थः । मनोपपत्तिः । 'भभ्रमास्तु भगणैर्विर्जिता यस्य तस्य दिनानि तानि धा" इति भास्करोक्तिवैपरीत्येन युगे भनमाः = १८३०+५-१८३५॥ - (१) ओर्विप्राणां महिषो मगायामिति । (ऋहिता, अष्टक ७, अध्याय ४, वर्ग 1 तथा श्रापस्तम्बोपनिषद् १० अनुवाक ) (२) ऋक्षाभिरिति नक्षत्राणार्माित (निरुक्तपूर्वपटक अध्याय ३, खण्ड २० ।

·-- याजुषज्यातिष युगे चान्द्रमासाः = ६२ । एते रविचन्द्रभगणान्तरसमा अतो विलोमे युगे चान्द्रभगणा: =६३+५= ६७। अथोक्तभास्करविधिनैव चन्द्रसावन दिवसाः १८३५-६७ ६७ - १८३० चन्द्रभगणाः सविंशतिगुणास्तवक्षत्राणां मानम् १८० १८३० - २१ । इत्युपपत्रं सर्वम् ॥ २६ ॥ पश्चत्रिंशं शतं पोष्णमेकोनमयनान्यूषेः । पर्वणां स्याच्चतुष्पादी काष्टानां चैव ताः फला ॥३०॥ सोमाकर:-पचत्रिंशं शतं पार्माित । यत पोष्णं सौरमय नमुदगयनादामुक्तं तदृषेश्चन्द्रस्यायनानि पत्रिंशं शतमेकोनं चतुस्त्रिंश शतं भवतीति वाक्यशेषः । चन्द्रमासापेक्षया प्रतिमासं तु द्वे इत्येतर चान्द्रमासाः सप्तषष्टिस्ता भवति । पर्वणां स्याच्चतुष्पादी। पादस्त्रिंशः तु सैकिक्रेत्युक्तम् । तेषां चतुष्पादी चत्वारः पादाश्चतुर्विशं शमित्यर्थः केषां पर्वणां सर्वमासानां यस्मादधिकमासाभ्यां सह तंत्र द्वाषष्टिः मासास्तस्मादेतेषां तत्र समस्तन समस्तसंख्यामसङ्गादाह काष्ठानां चैव ता: कला । काष्ठा पञ्चाक्षरा भदिति वत्यति । तासां चतुष्पादी च कलानितिरित्यर्थः । स चतुर्विशे काष्ठाशतं कला भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ सुधाकरः-पत्रिंशामिति । पोष्णं सौरं नक्षत्रमानं युगे पचत्रिंशं शतं पञ्चत्रिंशदधिकं शतं १३५ भवति । तदिदं मान १३५ मेकानं तत्ममाणानि युगे ऋषेश्चन्द्रस्यायनानि भवन्ति। युगे यानि चन्द्र. पर्वाणि चविंशयधिकशमितानि भवन्ति तेषां चतुर्थीशः पर्वपादः कथ्यते तेन युगे पर्वणां चतुष्यादी चतुर्विशत्यधिकशमितानि । एतन्मि- तानां काष्ठानां चैका कला भवतीत्यर्थः । अनोपत्तिः । युगे रविभगणाः सविंतिगुणास्तवतनमान- म ३०४५ = १३५ । युगे चन्द्रभगणा द्विगुणास्तानि तदयनमाना- नि-६७४२ % १३४ - १३५-१। शेषोपपत्तिः स्फुटा ॥ ३० ॥ । HindiMeNE ·४६ - । सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । सावनेन्दुस्तृमासानां षधिः सैकसिप्तिका । द्वित्रिंशत् सावनस्यार्घः सूर्यस्तृणां विपर्ययः॥३१॥ सोमाकर:-सावनेन्दुस्तुमासानां पष्टिरिति । माप्तानां युगे संख्या। सावनसंख्यापेक्षया सौराणांष्टिरेव । त्रिदिवसमाससंख्यया साव- नानां ष्टिः सैका एकष्टिः । तथाधिकमासाभ्यां सह द्विर्षाष्टश्चान्द्रा- णाम् । तथा सप्तिका अष्टिनाक्षत्राणां समष्टिरित्यर्थः । स तु मासः सर्वेषां यु त्रिंशत। मुरहनाम। त्रिंदिनं मास इत्यर्थः । तथा सावनस्य दिनस्य त्रिंशदेवार्धनाडिका दति वाक्यशेषः । सूर्यस्य विपर्ययः परा- तिर्दिनम् । तथा स्तृणां नक्षत्राणां च परावत्तिरेव स्वकं दिमित्युक्त भवति॥३१॥ सुधाकरः-ष्टिः क्रमेण एकेन द्विकेन सप्तभिश्च युता तदा क्रमेण युगे सावनमाससंख्या - ६१ । चान्द्रमाससंख्या =६२। स्तृमासानां नत्तत्रमासानां संख्या ६७। युत्रिशत सावर्नादनानां शित सावना मासो भति। यः सोरोऽब्दः स एव स्तृणां नक्षत्राणां पर्ययो भ्रमः सौराब्दकालेन रविरक नक्षत्रगणं मुझे इत्यर्थः । अनोपत्तिः । चन्द्रो यावता कालेनैकं नक्षत्रगणं मुझे स एव कालो नक्षत्रमास इति साहितिका वदन्ति । तथा च सिद्धान्ततत्त्वधि- वेके कमलाकरः। “भचक्रकभोगाद्विधोः केचिदानं वदन्त्यत्र मास संहितासु" इति । तेन चन्द्रभगणा एव युगे नक्षत्रमासाः । एतेन सर्वमु. पयोभ्युपपदाते । अन्यत स्फुटम् । अत्र सर्व बार्हस्पत्यव्याख्यानं समीचीन तच्च पञ्चमिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्ते लिखितसममिति । एतेषु बहु मया ६-८ श्लोकानां भाष्ये व्यलेखीति ॥ ३१ ॥ अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिवृहस्पतिः। सपाश्च पितरश्चैव भगश्चैवार्यमापि च ॥ ३२॥ (१) युत्रिंशत् सावनस्याब्दः सारः स्तृणां स पर्य यः-इति पाठ साधुः (२) दितिबहस्पती इति पाठः साधुः । । - ·५० - - याजुषज्योतिष सविता त्वष्टाऽथ वायुश्चन्द्राग्नी मित्र एव च । इन्द्रो निऋतिरापो वै विश्वेदेवास्तथैव च ॥३३॥ विष्णुर्वसवो वरुणोऽज एकपात् तथैव च । अहिर्बुध्न्यस्तथा पूषा अश्विनौ यम.एव च॥३४॥ सोमाकर:-अग्निः प्रजापतिरिति । प्रसिद्धा एता देवताः। रुद्र- स्य प्रतिरूपः सोमः । प्रोष्ठपदयविपर्ययः पाठदोषो वा ॥ ३२-३४ ॥ सुधाकरः-इदानों यजेऽर्चनाय नक्षत्रदेवता आह.अग्नि रति । कृत्तिकादेरेता. नक्षत्रदेवताः संहितायन्येषु सर्वत्र प्रसिद्धाः । अत्र पूर्वभद्रप- दाया जो वैकपाति देवताद्वयं वा एकदेवताया नामद्वयम् ॥ ३२-३४॥ नक्षत्रदेवता एता एताभिर्यज्ञकर्मणि । यजमानस्य शास्त्र नाम नक्षत्र स्मृतम् ॥३६॥ सोमाकर:-नक्षत्रदेवता एता इति । एतासां प्रयोजनं यस्मात शास्त्रज्ञेस्तन्त्रकारैर्बहुचानां सूक्तवाचकैर्यनमाननामनीति द्वितीयं नाम नवनजं स्मृतमुदाहृतं यज्ञकर्मणि तस्मादेता उदाहृताः ॥ ३५ ॥ सुधाकरः-एताभिर्देवताभिः शास्त्रज्ञैवविदिर्यकर्मणि यज- मानस्य नक्षत्र नाम स्मृतं कथितम् । यस्मिनक्षत्रे यजमानस्य जन्म त - वताबोधकं यजमानस्य यवाम तवक्षनजं नामेति । सम्पति देव नन- जाणां चत्वारः पादाः क्रियन्ते। यस्मिन् पादे जातस्य नन्म भवति तत्पादबोधकारादिकं नाम जन्मनाम च कथ्यते ॥ ३५ ॥ उग्राण्याा च चित्रा च विशाखा श्रवणोऽश्वयुक् । राणि तुमघा स्वाती ज्येष्ठा मूलं यमस्य यत् ॥ ३६ ॥ सोमाकर:-उपाण्याद्रीच चित्रेति । नक्षत्रस्वरूपज्ञानस्तवन- प्रतीत्यर्थः श्लोकः । याम्यं भरखी संक्षेपार्थमाह ॥ ३६ ॥ सुधाकरः-दानों शुभकर्मणि वानि उपाणि फराणि च नक्ष- जाण्याह उयाणीति । आद्री । चिचा । विशाखा। श्रवणः । अश्वयुक् अश्विनी । एतानि षट् नक्षत्राणि उद्याणि सन्ति । मघा । स्वाती । -- ।

·। सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ज्येष्ठा । मूलम् । यमस्य यत् नक्षत्रं भरणी । एतानि अणि नक्षत्राणि सन्ति । मुहूर्त्तचिन्तामणी रामेण च "पूर्वात्रयं याम्यमधे उगं रं कुज. स्तथा" इत्यनेन उग्रमेव क्रूरं कथ्यते। तथैतद्गणे ज्यौतिषवेदाङ्गोक्तभ्यो बहूनि भिवानि पठितानीति ॥ ३६ ॥ घ्यूनं द्विषष्ठिभागेन हेयं सूर्यात् सपार्वणम् । यत्कृतावुपजायते मध्येऽन्ते चाधिमासकौ ॥ ३७॥ सोमाकरः-तत्र मध्येऽन्ते च द्वावधिमासको यत्कृतावुपनायेते यया कल्पनया भवतस्तदर्थ हेयमपहातव्यं कुतोऽवयवमिति वाक्यशेषः । किं केवलमानम् । न। सपाणम् । पार्वण नवसाहिमित्यर्थः । एकान्तरे- हि मासे चेनियमे एतदेवार्थ र उत्तरसौम्याविष्णवाजानां परतो द्वौद्वौ न। एवं मापलतके अत एवेह समसंख्यायाः सवाणि कालसाम्यभिप्रेत्य पाञ्चार्षिकयुगे उदाहृतानि । पर्व तु विभागाथे कुतो हेयं सूर्यात सूर्य - मानादिति वास्यशेषः । किमेकदेशो टानं द्विर्षाष्टभागेन प्रत्येकं दिनं द्वाप. प्टेन भागेन द्वयेन हीनं कृत्वेति वाक्यशेषः । एतदर्थमेवोक्तं "दुहेयं पर्व चेत पाद" त । तथा च गर्गः। ततः प्रतीयमाणस्य तिथिरित्येष संजिता । द्विलोनमहोरात्रं चन्द्रस्य गतिरुत्तमा ॥ इति । - द्विलक्षयसम्मतो द्वाषष्टा भवते तिथिः । तोरन्तमनुप्राप्य हीनराति नाम च ॥ इति ॥ ३० ॥ सुधाकरः-रदानों चन्द्रपर्वगणात सूर्यपर्वगणसाधनमाह दून- मिति । सपार्वणं युगादेवर्तमानपर्यन्तं पर्वगणमानं तच्च द्विष्टिभागेन द्वानं कायें तद्विमुणं द्विषष्ट्या भक्तं फलेन तदेवाने कर्तव्यमित्यर्थः । एवं - - (१) ज्ञेयं सारं सपार्वणम् इति पाठः साधुः । (२) उत्तरसा`वषुवाजानां इति पाठः साधुः ।

·। २चंप ६२ याजुषज्योतिष यच्छेषं तत सारं पर्वगणमानं स्यात् । इयं सा कृतिः प्रकारो यत्कृती च युगमासानां मध्ये त्रिंशत सौरमासान्ते हो कस्तथान्त ष्टितमसौरमा- सान्ते चान्य पत्यधिमासी द्वावुपजायते उत्पाते इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । त्रयोदशश्लोकभाष्ये प्रदर्शितं यदेकस्मिन् युगे सूर्य- पाणि-१२० । चन्द्रपाणि-१२४ । अधिपाणि-४ । अतो द्विष्टिच- न्द्रपर्वसु अधिषवंद्वयम् । ततोऽनुपातो दि ६२ चन्द्रपर्वभिरधिपर्वद्वयं तदेष्टचन्द्रपभिः किमिति लब्धं सौरचान्द्रपर्वान्तररूपमधिपर्वमानम् । एवं चन्द्रपर्वगणे विहीनं शेषं सूर्यपर्वगणमानं स्यात् । अत्रापि अधिपर्वशेषं त्याज्यम् । त्यागकारणं च तत्रैव त्रयोदशश्लोकभाष्येऽभिहि. तम् । चन्द्रपर्वगणात सौरपर्वगणानथनार्थ वा सौरपर्वगणाच्चन्द्रपर्वगणानय- नार्थ याऽधिपसंख्या सोभयत्र समानव तथाऽधिपर्वशेष चोभयत्र सममेव किन्तु एकत्र द्विष्टिहरोऽन्यत्र ष्टिहर ति सर्व भास्करण निजे गोला. ध्याये "सौरभ्यः सधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः” इत्यादी स्फुटं प्रदर्शितमतो लेखप्रयासेन किम् । अत्र बार्हस्पत्यादिव्याख्यानं मन्मते न समीचीनमिति ॥ ३७॥ कला दश सविंशा स्याद् हे मुहूर्तस्य नाडिके। द्वित्रिंशस्तकलानां तु षट्शती त्यधिका भवेत्॥३८॥ सोमाकर:-माललतणमाह कला दश सविंशा स्यादिति । ताः कला इत्युक्तास्ता दश कला विंशभागसहिता बाडिति धाग्यशेषः । द्वे मुहूर्तस्य नाडिके भवतः इति वाक्यशेषः। “मुहूर्तस्तु नाडिके"दति गर्गः । ते मुहूती द्वि त्रिंस्त्रिंशन्मुहूत्तं दिनं तत्र कलानां षट्शती अधिका भवेत् । ञ्युत्तणि षट्शतानि कलानां दिमित्यर्थः । एतदेव ॥ ३८ ॥ सुधाकरः-इदानीमन्या: परिभाषा आह कलेति । सविंशा एकस्य वितिभागेन सहिता दश कला एका नाडिका भर्वात । अत्र नाडिकाया अध्याहारः साहचर्यात् । मुहूर्तस्यैकमुहूर्तस्य मध्ये द्वे (१) तत्रिंशद यु कलानां इति पाठः साधुः।

·- सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । नाहिके भवतः । तत्रिंशत् तेषां मुहूतानां त्रिंशत् यु दिनं भवति तत्र दिने तु कलानां न्यधिका षट्शती भवेदिति परिभाषा । अत्रोपत्तिः । एका नाडिका - १०३ कलाः । मुहर्त एकः नाडिके -२० +4 कलाः । सावर्नादनमेकम् = ३० मुहू. -६० नाडिकाः = ६०० + ६० = ६०३ कलाः। एकस्मिन् चन्द्रनक्षत्रे रविसावनदिनमानम् = १६३१ = १+Ele = + १०३ इति प्रथममनुपातेन प्रदर्शितम् । तत्र शेषावयवे ६० ऽस्मिन् गुणहरयोदृढत्वादावार्यणेकरवि- सावर्नादनस्य हरतुल्यो विभागः कृतस्तस्यैकभागस्य कला संज्ञा । एवं दिन- कलाभिर्वेपरीत्येनैकनाडिकायां सविंशा दशकला आयान्तीति । अत्र बाह- स्पत्यव्याख्यान साधु परन्तु 'च विंशा' इति तच्छोधितपाठस्तु मन्मते न युक्तः । अत्र शङ्करबालकृष्णदीक्षितादीनामपि व्याख्यानमेवमेव ॥ ३८ ॥ सससकं भयुक् सोमः सूर्यो धूनि त्रयोदश । उत्तरमानि तु पञ्चाः काष्ठा पञ्चाक्षरा भवेत्॥३९॥ सोमाकरः-ससमकं भयुक् सोम ति । स सामः कृतो भयुक नक्षत्रसमाहितः ससप्तकं सप्तांशसंख्याकं दिनं तु भुते इति वास्यशेषः । तथा सूर्या नि त्रयोदश । सायं दिनं त्रयोदशांशरहितमित्यर्थः अथवा “दिनैकादशकेन तद"मिति यदुक्तं तत्स्वमानेनेदं तु मापनेन दिनानि तानि त्रयोदश भवन्ति । सूर्यःभुक्तावथोत्तमानि पञ्चमाहः आचान्द्रमानतो नायान्त्युत्तमानि मानान्तराणि सौरेणाप्तानि । नाडि- काः षडंशकाश्च षड् भवन्ति तानि पञ्च घटिकास्त्रिंशत् साधाः । एवं शिना योदश साधी आ‘भुक्तिरित्युक्तं भवति तान्येव तूत्तमान्यही मानानि पञ्च पञ्च । कापि भावेन पञ्चावशा तद्वा पञ्चाधिको तया. रेकधिमासयोस्त्तमं तथैव तयोर्भुक्तिः । तदर्थ च बात विभजेज्ज्ञा. नराशिने ति । अथ च ऋतुसंवत्सरयुगात्मना काष्ठा पञ्चाक्षरा भवेत् । - (१) ससप्तके इति पाठः साधुः। (२) नवमानि ति पाठ साधुः ।

·५४ - याजुषज्योतिष काष्ठानाम परिमाणं सर्वकालकलनायामुदाहृतम् । मनुगादिभिर्भ देन 'दश वाष्टौ च काष्ठे'त्यादिभिवाक्यैः सह काष्ठा पञ्चाक्षरा दह सैव चोदिता कलनादिभाईनयमार्थ पर्ववर्धभट्ठांशादिकयागकालापेक्षया व्यवहन्ति तेऽपि च ॥ ३९ ॥ सुधाकरः-इदानी पुनरन्याः परिभाषा प्राह ससप्तमिति । सोमश्चन्द्रा यावता कालेन भयुक् भेन नक्षत्रेण सह युक्तो भवति स कालश्च ससप्तेक सप्तकलाधिकमेकं विसावनदिनम् । चन्द्रः सप्तकला- धिकनैकेन रविसावनदिनेनैकं नक्षत्रं भुनक्तीत्यर्थः । एवं सूर्यश्च यावता कालेनैक नक्षत्रं भुनक्ति स कालश्च त्रयोदश यूनि रविसावनदिनानि अहो दिनस्य पञ्च नवभागाश्च । १३ ॥ एतैः सावनदिनै विरेकभं भुनक्ती- त्यर्थः । पञ्चभिर्गुर्वक्षरेका काष्ठा भर्वात । अत्रोपर्यात्तः । यदि युगचन्द्रनक्षत्रैः १८०९ युगभूदिनानि १८३० लभ्यन्ते तदैकेन नक्षत्रेण क्रिम् । लब्धमेकनक्षत्रे सावर्नादनमानम् = १८३ = १ दिनम् + ७ कलाः । एवं युगरविनक्षत्रैः १३५ युगसावदिवसास्तदैकेन विनक्षत्रेण किं लब्धान्यकनक्षत्रे दिनानि = १८३० = १२२ = १३ । पञ्चगुर्वक्षरेका काष्ठेति परिभाषा काष्ठातोऽपि सूक्ष्मगणनार्थ कृताऽऽचार्यति सर्वमुपपत्रम् । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं सर्व समीचीनं किन्तु तच्छोधितः “ससप्तकम्” इति पाठो मन्मते न साधुरिति ॥ ३९ ॥ यदुत्तरस्यायनतो गतं स्या- च्छेषं तथा दक्षिणतोऽयनस्य । तदेव षष्ट्या द्विगुणं विभक्तं सद्वादशं स्याद् दिवसप्रमाणम् ॥ ४० ॥ सोमाकर:-यदुत्तरस्येति । यदुत्तरस्यायनत उत्तरायणादारभ्य यद्गतं स्यादयादिनं गतमतीतं भवेत् । शेषं तथा दक्षिणतोऽयनस्य । । S - १+ १८० । (१) तदेकषष्ट्या इति पाठः साधुः ।

·। सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । एवमेव दक्षिणायने शेषं विचारयेत् । तदेव संख्याय द्विगुणं कुर्यादिति वाक्यशेषः । ततः षष्ट्या विभक्तं सद्वादशं दिवसप्रमाणं स्यात् । एतदुक्तं भवति । १(उदगयने चतुर्वितिनाडिका च एका च द्वाविंझार्दन भवति । ततो मासगते त्रिंशत्सु दिवसेषु त्रिंशद् द्विगुणा धष्टिर्भवति । ते च वर्षकालेश्च Cष्र्घाटका भन्ति । पञ्चमासे मासाधैं पञ्चविंश- तिनाडिकाः । ते च द्वादश एवमेव सद्वादशं स्याद् दिवसप्रमाणम् । एवमेतयैव कलनया) द्वयोमासयोरन्ये ततोऽधिके द्वे नाडिके अतिरि- च्यते। त्रिष्वन्यास्तिसः । एवं विषुर्वात त्रिंशवाडिकं दिनं भर्वात । उत्तरेवतेनैव क्रमेण टांशं कल्पयेत् । ततो वयति 'जेयराशिं गताभ्य- स्तं विभजेज ज्ञानराशिने ति । तस्मादिह यत सूचितं तदन्यज्योतिः- शास्त्रमपेक्ष्य प्रकल्प्यमेवं तु ॥ ४० ॥ सुंधाकरः-इदानी दिनमानमानयति यदुत्तरस्यति । अयनतो- ऽयनारम् दनादुत्तरस्यायनस्य यद्गतं भूदिनमानं भवेत् तथा दक्षिणतो दक्षिणायनारम्भदिनादयनस्य दक्षिणायनस्य यद्गतं भूदिनमानं तदयना- न्तर्गतकुदिनमानात् प्रोझ यच्छेषं दिनमानं तद् द्विगुणं फलमेकषष्ट्या विभक्तं लब्धं सद्वादशं द्वादशमुहूर्तसहितं तदा मुहूर्तात्मकं दिनमानं । भर्वात । अत्रोपपत्तिः । अष्टमश्लोकभाष्ये पूर्वमेव प्रतिपादितं यदुत्तराय- णारम्भे द्वादशमुहूर्ततुल्यं दिनमानं षण्मासान्तरे दक्षिणायनारम्भे चाष्टा दशमुहूर्तमानं तदन्तरं षड् मुहूर्तास्ततोऽनुपातो दि षण्मासदिन- (१) उदगयने चतुर्वितिर्नाडिका दिनमानम् । सका नाडिका च त्रिदिनै- भवति । ततो मासगते त्रिंशत्सु दिवसेषु द्विगुणा पष्टिः पष्टिहृता नाडीद्वयं पूर्वागत- नाया सहितं नाडीत्रयं भवति । विषुवकाले च त्रिगुणा षष्टिः पष्टिहृता नाडीत्रयं पूर्वनाडीत्रयहितमेवं पद घटिका भवन्ति । एवमन्यपञ्चमासेषु मासाधैं पज्वदर्शदनेरेका नाडिति पञ्चनाडिकाः षष्ठे मासे चेका ताश्च द्वादश । एवमेव सद्वादशं स्यादिवसप्रमाणम् । एवमेतयेव कलनया एकस्मिन् मासे एका) इति पाठः माधुर्विभाति । एवं सामाकरण नाडीरूपं प्रतिमासं द्विगुणचरखण्डमानीय योजनेनेष्ट- मासे नाड्यात्मकं द्विगुणचरमानीतमिति प्रतिभाति ।

·२ अंटि ६१ । - याजुषज्योतिष १८३ रतैः षड्मुहूर्तसममन्तरं तदोत्तरायणगतदिनैा दक्षिणायनशेष- Ex अंदि दिनैः किं लब्धमन्तरम् इदं द्वादशयुक्तं जातंदि- वसमानम् । इत्युपपत्रम् । इदं सर्व पसिद्धान्तिकाप्रकाशिकायां पैताम- सिद्धान्तप्रकरणेऽस्माभिः प्रदर्शितमेवेति ॥ ४० ॥ यधं दिनभागानां सदा पर्वणि पर्वणि । ऋतुशेषं तु तद् विद्यात् संख्याय सह पर्वणाम् ॥४१॥ सोमाकर:-यदधं दिनभागानामिति । यदधं दिनभागानां द्वा- षष्टांशकल्पनया यदर्थ लुप्तमित्यर्थः। तदेकत्र कलर्दाित घास्यशेषः । सदा पणि पर्वाण । तत् सदा एकत्रिंशवाडिका भर्वात, 'दुहेयं पर्व चेत पाद' इत्युक्तम् । ततः किम् । ऋतुशेवं तु तद् विद्यात् । मासद्वये व्यतीते दिनमेकतिरिच्यते । एवं संख्याय संकलय्य पर्वणां सर्वेषां ततो- ऽधिकमासनिष्पत्तिरिति वाक्यशेषः । तथा च गर्गः। द्विलवक्षयसम्भूतो द्वाष्टिर्भवते तिथिः । तोरन्तमनुप्राण्य होनराति नामतः ॥ इति ॥ ४१ ॥ सुधाकर:-इदानीमृतुशेषानयनमाह यदमिति । पर्वणि पर्वणि सदा दिनभागानां चान्द्रदिनभागानामधं यच्छेषं तच्चान्द्रसौरपान्तरं पर्वणां संख्यया पर्वगणेन सह यदागच्छेत् तदिष्टपर्वसमये रविचन्द्रप- वान्तरसममृतुशेषं विद्याज्जानीयाद्गणक इति शेषः । पर्वगण एकपर्वभ- वेन रविचन्द्रपान्तरण दिनार्धतुल्येन गुण्यः फलमभीष्टसमये स्तुशेषं भवतीत्यर्थः । मन्मते अधिशेषस्य ऋतुशेर्षामति नामकरणे फले विशेषा- भावात ऋतुशेषपाठे न काचिद्धानिरिति । अनोपपत्तिः । त्रयोदशश्लोकेन रूपतुल्ये पर्वणि पर्वात्मकधिशे- बमानम् है । इदं पञ्चदशगुणं जातं चान्द्रदिनात्मकर्माधशेषम् (१) संख्यया इति पाठः साधुः। - ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । - । इदं पर्वगणगुणमभीष्टचान्द्रसौरपान्तररूपमधिशेषं भवतीति । सौरपान्ते ऋतुसमाप्तिः । चन्द्रपर्वतोऽयेऽधिशेषान्तरे रवि- पर्वसमाप्तिरतः पूर्वागतमधिशेषं चादिनात्मकमृतुशेषं वितुं योग्य. मिति । अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं प्रायः समीचीनमेष ॥ ४१ ॥ इत्युपायसमुद्देशो भूयोऽन्यः प्रकल्पयेत् । ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेज्ज्ञानराशिना ॥४२॥ सोमाकरः-इत्युपायसमुद्वेश इति । इत्युपायसमुद्वेशः एवम् . तप्रकारेण यागकाललवणप्रतिपादने भूयोऽप्यहः प्रकल्पयेत् पौनःपुन्ये- नोहेत सर्वकर्मसु । कथम् । जेयराशिं गताभ्यस्तं पदार्थान् सूचितार्थान संक्षेपार्थान् तान् विभजेज्ज्ञानराशिना । ज्ञानं बुद्धियोगः । अहापोहसा- मीन अन्यानि ज्योति शास्त्राण्यपेक्ष्य । कथम् । अभ्यस्तं तत उद्धृत्य यथार्थमवगत्याऽऽगमेन च कल्पयेत् सर्वमित्यर्थः । यथा मुहूर्तनाडिका- कलाकाष्ठातरकल्पनं तथैव दिवसप्रमाणर्मात ॥ ४२ ॥ सुधाकरः-इदानों बेधोपायमाह रतीति । इत्येव पूर्वादित- विधिना उपायसमुद्वेशो बेधोपायोपदेश एव बोध्यः । बेधेन जातराशी गतं प्राप्नं कर्माप पदार्थ विज्ञाय ततो जयराशा तत्पदार्थानयनार्थ गणको ज्ञानराशिसंबन्धिगतेन पदार्थनाभ्यस्तं गुणितं जेयराशिं ज्ञानराशिना विभजेत फलं जेयराशिसंबन्धि तत्पदार्थमानं भवति । एवं जानराशिना भूयः पुनः पुनः सर्वान् सावदिवसादीन प्रकल्पयदिति । अनोपपत्तिः । जयराशिरिच्छाराशिस्ततस्त्रैराशिकन वासना स्फुटा ।। ४२॥ इत्येतन्मासवर्षाणां मुहत्तौदयपर्वणाम् । दिनवयनमासानां व्याख्यानं लगधोऽब्रवीत् ॥ (१) भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत्-इति पाठ माधुः।

·याजुषज्योतिष सुधाकरः-इदानीमुपसंहर्रात इतीति । इति एवमेतत पूर्वोक्तं मासवर्षाणां मुहूनानामुइयपर्वणां चन्द्रादीनामुदयानां सावर्नादनानां पर्वणां दिन-ऋतु-अयनानां मासानां चान्द्राक्षाणां च व्याख्यानं लगधोऽ ऽब्रवीत् । तदेवाहं चोक्तवानिति ज्योतिषवेदाङ्गरचयितुक्तिरिति । इदं पदयं सोमाकरभाष्ये नास्तीति । सोमसूर्यस्तुचरितं विद्वान वेद विदद्भुते । सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् ॥४३॥ सोमाकरः-एवमुपसंहृत्य विज्ञानफलमाह सोमसूर्यस्तृचरित- मिति । सोमसूर्यनक्षत्राणां चरितं गतागतविज्ञानं यो वेद जानाति सोऽश्नुते प्राप्नोति । किम् । सोमसूर्यनक्षत्रचरितं लोकं तत्सायुयमित्यर्थः । तथेह लोके च सन्ततिमनच्छिचसन्तान सदा स्वर्गलोकवान प्रजावान् भवतीत्यर्थः । अभ्यासः शास्वनिष्यत्तये स च पक्षमातिथिचन्द्रगतिज्ञा. नादाविन्ययोग्यत्वाच्च पङ्गिपावन एव । एतत्तु विदग्धसांवत्सराणां तिथिज्ञानपलं वृथाभिमानिनां त्वसर्वज्ञानां पृथोपर्देशिनां वृथानुष्ठान- प्रवर्तकानांमकालयागकालचोदनादकालयागप्रवर्तकत्वादोपमन्यवादिव- नमूर्धपातादिदोषपरम्परा 'नक्षत्रैर्यश्च जीवती'त्यश्रयत्वं तथा प्रदोष- ज्ञापकत्वाच्च परजासिद्धिः । तथा च स्मृतिः। दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोस्तः प्रजानां जायते भयम् ॥ इति । तस्मात तथा यागकर्मणि वनितव्यं यथोपक्रमापवावुभावपि न नश्यतः । अभ्युदितेष्टिदर्शनादकालोपक्रमदोषः । उपसत्समासदर्शनाद- कालापवर्गदोषः । तथा पुरा द्वादशाः पुरा दीक्षिताय द्वादशामिति बदन्तं न धीयेतेति श्रुतिः । तदेतदेवार्थमभिप्रेत्य सूत्रकारः पूर्णमासीमु- पवसेवदर्शने मावास्यायामित्याह । तथा च तिः । य एवासा आग्नेयोष्टा- कपालः पौर्णमासे योऽमावास्यायां तमग्नये पयिकृते कुर्यादिति तस्मा- ·५६ । सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । दकाल उपक्रमापवर्गयोरेवेते अपार्थक भवतस्तस्मादिचायं यतस्ते असुरा- अयज्ञा अनक्षत्रा यह किं चाकुर्वत तां कृत्यामेधाकुर्वतेति श्रुतेः । तस्मा. दुभयकालानुरोधवशादेका वैकल्यम् । अपि च शास्त्रादी प्रवृत्तियेषामभि. प्रेता परिशिष्टवाक्यानुरोधवशात् 'चतुर्दश्यवसाने तु पितृयज तु कारये दिति वाक्यागस्तत्र न कर्तव्य इत्यपेक्षमेव । तथा च गर्गः । चतुर्दश्यां यदा कृष्ो क्षयमभ्येति चन्द्रमाः । दृश्यो भवति वाप्युच्चः सिनीवाल्यास्ततस्तदा ॥ निश्युद्गतोऽथवाऽप्युच्चो मस्तं वाप्युपगछति । ततः पूर्णेऽप्यतो झेतत् कार्य चन्द्रवशावेत् ॥ इति । याप्येवं तथापि य एवामा आग्नेयाष्टाकपाल इति श्रुतेर्रास्त गौणत्वमेवं प्रतीयते । अन्यथेषा श्रुतिरेव न स्यात येषां तु सूत्रकारो विकल्पनाह । पूर्वी पौर्णमासीमुपवसेदुत्तरां वेत्यादि कात्यायनसूना- पेक्षावशेन स्वेच्छया प्रतिरह तु सूत्रकारस्य प्रतितेह प्रतिज्ञा पूर्ण इत्यादया । तस्मादेतत् सुतरां विचार्यम् ॥ ४३ ॥ मयोक्तमेतत् सकलं विदित्वा यागात फलं प्रामुयुश्चादितं यत् । निर्मत्सरीतकर्मप्रवृत्ता दोषान बहून प्राप्नुयुरन्यथान्ये ॥ १ ॥ मया कृतं भाष्यमस्य स्वबुया यस्मात्राप्तमागर्म पूज्य मानम् । तस्माच्छेषं तद्विदः कल्पयन्तु नमस्तेभ्यो ब्रह्मसूर्येन्दुभेभ्यः ॥ २ ॥ (१'सोमाकरो वेदविदुक्तकान्तमातिभजानागमभावबुद्धिः । ज्योतिःशास्त्रानाकुलकेन संसा जिह्यात सर्वमात्मनां प्रजिष्यन् ॥ ३ ॥ इति (२)शेषतं ज्योतिःशास्त्रभाष्यं समाप्तम् । सुधाकरः-ददानों ज्योतिषवेदाङ्गदिदं स्तोति सोति । सोम- सूर्यस्तृचरितं चन्द्रसूर्यनक्षचरितं यो विद्वान् घेद जानाति स विद् (१) सामाकरी वेदविदुक्तकालप्रातिभज्ञानागमभावबुद्धिः। ज्योतिःशास्त्रा- नाकुलकः शशंस जिहायात् सर्वमात्मनां प्रजिष्यन् ॥ इति पाठः साधुः । (२) इति शीशेषनागकतं ज्योति शास्त्रभाष्यं समाप्तम्-इति पाटान्तरम् । - ·याजुषज्योतिष विद्वान सोमसूर्यस्फुरितं चन्द्रसूर्यनक्षत्रैश्चरितं प्रचरितं प्रसिद्ध लो चन्द्रलोकं सूर्यलोकं नक्षत्रलोकं चाश्नुते तत्र गत्वा तत्सुखं भुङ्कलो यह संसारे च सन्ततिमश्नुते पुचपाचादिकं च लभते इति ॥ ४३ ॥ श्रीराम जनकामनाकरमरं सीतासमेतं वरं श्रीमल्लक्ष्मणलाललालितपदं कन्दर्पमायाहरम् । नत्त्वा कोशलपालमेव विमलं दृश्योतिषस्य नितं बार्हस्पत्यमतं विचिन्त्य सकलं भाष्यं मयैतत् कृतम् ॥ इति सुधाकरदिदितं ज्योतिःशास्त्रभाष्यं समाप्तम् ॥

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । सुधाकरभाष्यसहितम्- आर्चज्योतिषम् । श्रीराम सीतया साधं रवसिंहासनस्थितम् । नत्वा कुरु मनः कार्य सफलं सकलं किल । निर्विघ्नार्थमादौ मङ्गलमाचरति । पञ्चसंवत्सरमय-युगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनर्वयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः॥१॥ अस्य भाष्यं याजुषज्योतिषप्रथमश्लोकादति स्फुटम् ॥१॥ प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥ २॥ शिरसा कालं कालपुरुषं विं प्रणम्य सरस्वतीमभिवादय अभिवन्दर लगधस्य महात्मनो महर्षेः कालज्ञानमहं शुचिः प्रवक्ष्यामि वच्मीति । लग- धः कश्चित् प्राचीनो महर्षिस्तेन पञ्चवर्षात्मके युगे यथा कालानां रविच- न्द्रसावनदिनादीनां ज्ञानं कृतं तथा तदानयनमहं शुचिर्वप्रीत्यर्थः ॥२॥ इदानों किं ब्रवीमीत्याह । ज्योतिषामयनं कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। विप्राणां सम्मतं लोके यज्ञकालार्थसिद्धये ॥ ३ ॥ ज्योतिषां सूर्यचन्द्रनक्षत्राणामयनं चलनं कृत्वं सकलं विप्राणां ज्योतिर्विदां सम्मतं स्वीकृतमनुपर्वशो यथाक्रमं लोके संसारे यज्ञका- लार्थसिद्धये वयामीति स्फुटम् । याजुषात किञ्चित् पाठभेदः ॥३॥ ।

·आर्चज्योतिष
इदानी पर्वगणानयनमाह ।
निरेकं द्वादशाभ्यस्तं द्विगुणं गतसंयुतम् ।
षष्ट्या षष्ट्या युतं द्वाभ्यां पर्वणां राशिरुच्यते॥४॥
याजुषत्रयोदशश्लोकोऽयमतस्तदेव भाष्यादिकं स्फुटम् ॥ ४ ॥
इदानों युगादिमाह।
स्वराक्रमेते सोमार्को यदा साकं सवासी।
स्यात् तदादियुगं माघस्तपःशुक्लोऽयनं ख़ुदक् ॥ ५॥
याजुषस्य पष्ठश्लोकोऽयमतस्तद्भाष्यमेव द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥
इदानीमयनयोरादिमाह।
प्रपद्यते अविष्ठादा सूर्याचन्द्रमसावुदक् ।
सापीधै दक्षिणाऽर्कस्य माघश्रावणयोः सदा ॥६॥
याजुषसम्मश्लोकेन सर्व स्फुमिति ।। ६ ।।
रवानों दिनरात्रिमानमाह ।
धर्मवृद्धिरपां प्रस्थः क्षपाहास उदग्गता।
दक्षिणेता विपर्यासः षण्मुहूर्त्ययनेन तु॥७॥
याजुषाष्टमश्लोकेन भाष्यादिकं स्फुटम् ॥ ७ ॥
इदानीमयनाद्यमाह।
प्रथमं सप्तमं चाहुरयनाद्य त्रयोदशम् ।
चतुर्थ दशमं चैव द्विर्युग्मं बहुलेऽप्यता ॥ ८ ॥
याजुषनवमश्लाकभाष्यादिना स्फुटम् ॥ ८॥
इदानीमयनादिनक्षत्रदेवता ऋतुभानयनं चाह ।
वसुस्त्वा भवोऽजश्च मित्रः सोऽश्विना जलम् ।
अर्यमा कोऽयनाद्याः स्युरर्धपञ्चमभस्त्वतुः ॥ ६ ॥
याजुष दशमश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ ६ ॥
इदानीमभीष्टपर्वणि चन्द्रभांशानयनमाह ।
भांशाः स्युरिकाः कार्याः पक्षा द्वादशकोद्गताः।
एकादशगुणाश्चेन्दोः शुक्लेऽधैं चैन्दवा यदि ॥१०॥

·सुधाकरभाष्यसहितम् । याजुषपञ्चदशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ १० ।। इदानों पर्वणि भांशकलानयनमाह । कार्या भांशाकास्थाने कला एकानविंशतिः। जनस्थाने द्विसप्ततिमावपेदिनसंयुताम् ॥ ११ ॥ याजुपै कोनविंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ ११ ॥ इदानों नक्षत्रसंबन्धिभूदिनान्याह । यंशो भशेषो दिवसस्य भाग- श्चतुर्दशस्याप्यपनीय भिन्नम् । भाधिके वाऽल्पगते परोऽशो द्यावुक्तमेतन्नवकैवेद्यः ॥ १२ ॥ याजुषसप्तविंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ १२ ॥ इदानी तिथिनक्षत्रे संस्कारविशेषमाह । पक्षात् पच्चदशाच्चोय तद्भक्त मिति निर्दिशेत् । नवभिस्तूदूगतोऽशः स्याद्युक्तांशो व्यद्रिकेन तु ॥ १३ ।। पक्षात् पञ्चदशात् पञ्चदर्शातथ्यात्मकादूवं शुक्लपक्षावसाने इत्यर्थः । याजु वंशश्लोकप्रकारेण योऽशस्तिथिभांशः समागतः स नव- भिरंशसद्गतो वर्धनीयस्तदा युक्तांशो वास्तवमांशः स्यात् । तदांशमानं च भुक्तमिति निर्दिशेत् कथयेद्गणक इति शेषः । यदि नक्षत्रवशेन सावन- दिनमपेक्षितं तदा तु द्रिकन युना एकेन कुदिनेन तथाऽद्रिकेन सप्त- कलामितेन प्रतिनक्षत्रसंबन्धि कुदिनं जेयमिति । अत्र याजुविंशश्लोक- त्रुटिा प्रसिद्धत्वादत्र स श्लोक उपेक्षित आचार्यण । अनोपपत्तिः ससप्तमिति याजुकोनचत्वारिंशश्लोकोपपत्त्या तथा "नवकैरुगतोऽशः स्यायुक्तः सप्तगुणो भवेत्' इति याजुषयोड- पश्लोकभाष्यादिना स्फुति ॥ १३ ।।

·६४ आर्चज्योतिष ज्येष्ठा इत्यृक्षा इदानी लाघवेन नक्षत्रनामान्याह । जा द्रा गः खे श्वे ही रो षा- श्चिन्मूषण्यः सू मा धा णः। रो मृ (ने) घाः स्वापो जः कृ ष्यो ह लिङ्ः :॥१४॥ याजुषाप्टादशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ १४ ॥ इदानों भांशतो नक्षत्रानयन पर्वणि विशेषं चाह । जावाद्यशैः समं विद्यात् पूर्वार्धे पर्व तूत्तरे। भादानं स्याच्चतुर्दश्यां द्विभागेभ्योऽधिके यदि ॥१॥ याजुषसप्तदशश्लोकभाष्यादिना स्फुटम् ॥ १५ ॥ इदानों नाडिकादिपरिभाषा आह। कला दश च विंशा स्याद् दे मुहूर्तस्य नाडिके। तत्रिंशद् धु कलानां तु षट्शती त्यधिका भवेत् ॥१६॥ दश कला विंशाच एककलाविंशतिभागाधिका इत्यर्थः शेवं याजुषात्रिंशश्लोकभाष्येण स्फुटम् ।। १६ ॥ पुनः परिभाषान्तरमाह । नाडिके द्वे मुहूर्तस्तु पञ्चाशत्पलमाढकम् । आढकात् कुम्भिका द्रोणः कुडवैर्वर्धते त्रिभिः॥१७॥ द्वे नाडिके एको मुहूर्ती भवति । पाठकं तु पञ्चाशत्पलं भवति । आठकात् प्रसिद्धप्राचीनपरिभाषया कुम्भिका टिका जेया। द्रोणश्च कुम्भिकार्तास्वभिः कुडवैवर्धतेऽर्थात कुम्भिकाप्रमाणात त्रिभिः कुडवैरधिकं द्रोणप्रमाणं भर्वात । अतो द्रोणस्त्रिभिः कुडवैर्होनी घटिका वा नाडिका भवतीति याजुकोनचत्वारिंशश्लोकभाष्येण सर्व स्फुटम् ॥ १७ ॥ इदानी चन्द्रसूर्येक्रनक्षत्रे भूदिनान्याह । ससप्तकं भयुक् सोमः सूर्यो धूनि त्रयोदश । नवमानि च पञ्चाहः काष्ठा पञ्चाक्षरा स्मृता ॥१८॥ dawan ·सुधाकरमायसहितम् । याजुकोनचत्वारिंशश्लोकभाष्यादिना स्फुटम् ॥ १८ ॥ इदानी समानयनं चन्द्रर्तुंसाधनं चाह । अविष्ठाभ्यो गणाभ्यस्तान प्रागविलमान विनिर्दिशेत्। स्वार्चान्मासान् षडभ्यस्तान विद्यावान्द्रमसान्तुन् ॥१६॥ गणो भगः सप्तविंशतिस्तेन अविष्ठोदयता ये रष्टकालमागास्ते- ऽभ्यस्ता गुणनीयास्तान भांशान् अविष्ठाभ्यो निष्ठाभ्यो गयित्वा प्राक प्रादिशि विलग्नान भांशान विनिर्दिशेत् कथयेखा इति शेषः । स्वाान् स्वनावधान मासानेव पडभ्यस्सान घड्गुखितान् चान्द्र मसान् चन्द्र संन्धिनो गणक चतून विद्याज्जानीयाति । अनापत्तिः । अकस्य नक्षत्रस्य चतुर्विशत्यधिकशतभागा: कता. स्तशा नवनांशा या भांशा उच्यन्ते। एवं भदिनस्यापि चविंशत्यधिक- शमिताभागास्ते भदिनभागांशाः कय्यन्ते । अविष्ठातो नाजायेष्टका- लभवा अंगा भागास्त एवेष्टशालांथा जेयाः । एकस्मिन भदिने वा चतुर्वि- शत्यधिकशतसमेषु भदिनभागेषु भव कथमखेव प्रादिशि सर्वेषां नतबा- थां वा ३० ४ १२४ भांशानामुदयोऽतोऽनुपातो यदि १२४ भदिनभामेषु २०४१२४ नक्षत्रभागानामुदयास्तदेष्टदिनभागेषु किं लश्चाः वि. ठातो भांशा -२७४ भविभा। अत उपपल- मानयनम् । अत्र पाईस्पस्यादीनां व्याख्यानं न साधु ।कुत्रापि-अभ्य- स्तपदेन योगो न यात ति ।.चन्द्र भगणकालो हि नवमास दति याजुवैत्रिंशरलोकेन स्फुटम् । एकस्मिन् चन्द्रमगणकाले च तत्वड्- शतवोऽतो नक्षत्रमासाः षड्गुणास्सदृतवो भवन्तीति सर्व निरवयम् ॥ १९॥ रदानी तिथिमानमाह । अतीतपर्वभागेभ्यः शोधयेद्विगुणां तिथिम् । तेषु मण्डलभागेषु तिथिमिष्ठां गतो रविः ॥ २० ॥ याजुषाविंशश्लोकभाष्यादिना स्फुटम् ।। २० । २७४ १२४४ वर्भावमा १२४ ·६६ आर्चज्योतिष स्दानीमिष्टतिथिसमे नक्षत्रे भकला आनयति । याः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणां तिथिम् । प्रक्षिपेत् तत्समूहं तुविद्याद्वादानिकाः कलाः॥२२॥ याजुकै कविंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् । अन्न किञ्चि- त्याठभेदो नान्तरकर दति ॥ २१॥ ददानी दिनमानमाह । यदुत्तरस्यायनतो गतं स्या- च्छेषं तु यदक्षिणतोऽयनस्यः । तदेकषष्ट्या द्विगुणं विभक्तं सद्वादशं स्यादिवसप्रमाणम् ॥ २२ ॥ याजुषवत्वारिंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्कुष्टम् ॥ २२ ॥ इदानीमृतुशेषमधिशेषं वाऽऽह । यदर्घ दिनभागानां सदा पर्वणि पर्वणि । ऋतुशेषं तु तद्विद्यात् संख्यया सह पर्वणाम् ॥२३॥ याजुकचत्वारिंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ २३ ॥ इदानी बेधोपायमाह। इत्युपायसमुद्देशो भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत् । ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेज्ज्ञानराशिना ॥२४॥ याजुद्वचत्वारिंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ २४ ॥ इदानों नक्षत्रदेवता आह । अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिबृहस्पती। साश्च पितरश्चैव भगश्चैवार्यमाऽपि च ॥ २५ ॥ सविता त्वष्ठाऽथ वायुश्चेन्द्राग्नी मित्र एव च । इन्द्रो निर्ऋतिरापो वै विश्वेदेवास्तथैव च ॥ २६॥ विसुर्वसवो वरुणोज एकपात् तथैव च । अहिर्बुध्न्यस्तथा पूषा अश्विनौ यम एव च ॥२७ ॥

·सुधाकरभाष्यसहितम् ।
नक्षत्रदेवता एता एताभिर्यज्ञकर्मणि ।
यजमानस्य शाखहनीम नक्षत्रज स्मृतम् ॥२८॥
याजुषस्य ३२-३४ श्लोकभाष्येण सर्व
स्फुटम् ॥ २५-२८॥
इदानीमुपसंहारमाह ।
इत्येतन्मासवर्षाणां मुहायपर्वणाम् ।
दिनवयनमासानां व्याख्यानं लगधोऽब्रवीत् ॥२९॥
याजुषोपन्तिमश्लोकभाष्येण स्फुटम् ॥ २९ ॥
रदानों फलस्तुतिमाह।
सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् ।
सोमसूर्यस्तृचरितं विज्ञान वेद विदश्नुते ॥ ३० ॥
याजुनिचत्वारिंशश्लोकभाष्येण स्फुटम् । अज पूत्तरार्ध-
योपरीत्यं लेखकदोषत इति स्पष्टम् ।।३०॥
इदानीमिष्टविषुवति तिथ्यानयनमाह ।
विषुवत् तद्गुणं चाभ्यांरूपहीनं तु षड्गुणम् ।
यल्लब्धं तानि पर्वाणि तदधं सा तिथिर्भवेत् ॥३१॥
याजुषत्रयोविंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् । अन्न किञ्चि-
त्याठभेदस्तदर्थस्यैव दातेति न दोषाय ॥ ३१ ॥
इदानों कस्य युगस्य कालज्ञानमित्याशङ्कयाह ।
माघशुक्लप्रवृत्तस्य पौषकृष्णसमापिनः।
युगस्य पञ्चवर्षस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥ ३२ ॥
याजुषपञ्चमश्लोकभाष्येण स्फुटम् । अत्र किञ्चित्पाठभेदो
न दोबाति ॥ ३२॥
इदानी वशम विषुवत्सु तिथीनाह।
तृतीयायां नवम्यां च पौर्णमास्यां त्रिकदिके।
बादश्यां विषुवान प्रोक्तो बादश्यां दशमं भवेत्॥३२॥

·६८
মামিষ
३१ श्लोकोशियाया उदाहरणरूपोऽयं श्लोकः । यचा र्याद
विषुधत -१ । सदा सदुप्रकारेण सपतिथिमानम्।
-६ (२४१-१) प+६(२४१-१) तिम्६ पर्वाणि + ३ति-
थयः । पर्वणा प्रयोजनाभावात् तृतीया तिधिरेव पठिता । एवमन्यास्ति-
थय: समायान्ति । अतस्तृतीयायां प्रथमो नवम्यां द्वितीयः पौर्णमास्यां
तृतीयस्त्रिानुके बष्टयां चतुर्थी द्वादश्यां पञ्चमश्च विषुवान् प्रोक्त-
आचारिति शेषः । एवं पुनस्तृतीयादावन्यानि विषुवन्ति भूत्वा द्वादश्यां
तियौ दशमं विषुववेदिति । अत्र वाहस्पत्यादिव्याख्यानं न रुचिकर
तथाच "तृतीयां नवमों चैव पौर्णमासी त्रयोदशीम"-दत्यादिपाठो
ऽपि न साधुरिति ॥ ३३ ॥
रदानों कदा चतुर्दश्यां यज्ञार्थमुपवासः कार्य रति कति ।
चतुर्दशीमुपवसथस्तथा भवे-
बथोदितो दिवसमुपैति चन्द्रमाः।
यथोदितश्चन्द्रमाश्चतुर्दशी दिवसमुपैति तथोपवसयो भवति ।
अत्रैतदुक्तं भवति । यथा शुक्द्वितीयादेः क्रमेणादितश्चन्द्रश्चतुर्दश-
दिनं प्रायोति तथा सा चतुर्दशी यज्ञार्थ वेदोक्तविधिनोपवसथो याग-
पूर्वदिवसो भवति । अत्र मन्मते श्लोकोत्तरार्धस्य बुटिः । अत्र परम्परात
उत्तरार्धस्यानुष्टुप्छन्दोऽर्धन तिरिति न युक्त छन्दसार्भदादिति मुज्जै-
भृशं विचियमिति ॥
इदानी द्वितीयक्षप्रवेशकालमाह ।
माघशुक्लाहिको भुङ्क्ते श्रविष्ठायां च वार्षिकोम् ॥३४॥
माघशुक्लाद्धिको द्वितीयमाघशुक्लपतिपत्तियावाहिकः कर्मकता
अविष्ठायां धनिष्ठायां सौं वार्षिकीमेशवर्षसंबन्धिना यज्ञक्रियां भुले-
प्रश्नुते । तस्माद्विनादन्यवर्षारम्भोऽतो द्वितीयवहतियारम्भो भवती-
त्यर्थः । अवापि मन्मते पूर्वार्धश्लोकस्य त्रुटिरिति वैदिक शं विचिन्त्य-
मिति ॥ ४॥

·माह। सुधाकरभाष्यसहितम् । इदानों गणितप्रशंसामाह । यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तबछेदाङ्गशास्त्राणां ज्यौतिषमूर्धनि स्थितम् ॥३५॥ यजुषचतुर्थश्लोकभाष्येण स्फुटम् । अत्र 'गणितं स्थाने 'ज्योतिषम्' इति पाठो न विशेषार्थप्रद इति ॥ ३५ ॥ इदानी ज्योतिषस्य वेदाङ्गत्वे सयुक्तिमा वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्र यो ज्योतिष वेद स वेद यज्ञान ।। ३६ ॥ याजुषस्तीयश्लोकभाष्येण सर्व स्फुटम् ।। ३६ ॥ गुणरसाइधरामितवत्सरेऽशत निरीय मतान्तरसंवहम् । सितपोषदलादसिते घरं रघुवरस्य बलेन सुधाकरः॥ इति सुधाकरभाष्यसहितमार्चज्योतिषं समाप्तम् ।

·श्रीगणेशाय नमः । श्रीमिथिलायै नमः। श्रीमद्गुरुरचित-याजुषार्चज्योतिषवेदाङ्ग- भाष्योपरि लघुविवरणम् । श्रीमद्विवेदिगुरुवर्यपदारविन्द- सच्चिन्तनस्फुरितबोधलवः करोति । झोपाख्य-चानन-सुतो मुरलीधरोऽस्य भाष्यस्य तदविवरणं लघु-संशयघ्नम् ॥ १॥ अस्तीहास्मिन् सत्ययारूले विमूठगूढे 'सुधाकर-भाष्ये' प्राचीन रीति घमुखानां ज्योतिसिद्धान्तगहनगोलणतर्वाञ्चतानां जनानां प्रायो- स्था संशयावसर इति समाधिोनविंति-१९०७तमखीष्टाब्दस्य 'मार्च'-मासीय-हिन्दुस्तान-रिव्यू'नाम्बो मासिकपत्रस्य कस्यचिदङ्गल. भाषामयस्य क्रोडीकृत-बार्हस्पत्य-लेखाडम्बरस्यावलोकनतो व्यर्थगुरुनिन्दा सोढुमदरस्मद्वेशोयमैथिलबन्दैः प्रकाशितायाचिकित्साया निश्चित्य तल्लधुभाष्यविवरणनिर्माणमावश्यक्रमतो ममोनमः स्तोकोऽपि सहद- यानां तद्वाष्यरसिकानां मनोमादकायैवातः प्रथमं तावद्याजुषे सुधाकर- शिव तदाह । (१) श्लोके 'पञ्चसंवत्सरमयम्-ति पाठे सोमा करण रक्षिते ध्याख्यातेऽपि तत्पदस्य युगे सम्बन्धात तागाध्यक्ष प्रजापति प्रणति विशेषणं वरीयोऽतो गुरुशोधितः पाठ एव शोभनः । अनेके रुपयस्तत्र शुद्धि-नामा करिचारिह का नाम शङ्का । मन्मते शुचिभ्रयस्यैव लघु- नाम शुचिरिति । द्रष्टव्यं गोत्रप्रवरनिबन्धकदम्बकम् ।

·२ सुधाकरभाष्ये । (४) श्लोकानन्तरं 'ये बृहस्पतिना' इत्यादि पदोन पञ्चसंवत्स- रात्मके युगे संवत्सरानयनं यत कृर्तामह बृहस्पतिरिदानों कं राशिमा. श्रित्य वर्तत इत्यवगमाय ज्योतिषवेश) न कश्चित प्रकारोऽस्त्यत 'इदं पट्यं नेप'मित्यत्र प्रायो न कस्यापि संशयः। (६) श्लोके 'य एव माघः स एव तपः' इत्यत्र तप इति युग. पदानुरोधतो नपुंसकम् । तस्य माघमासज्ञापनं सोमाकरभाष्यानुकूलम् । "तपा माघेऽथ फाल्गुने" ति लिङ्गानुशासनमप्यनुशास्ति । तत्र बिबीयसूर्यचन्द्रनिष्ठायुतितो ज्योतिषवेदाङ्गसमयकल्पनं वस्तुतो जल्पनमिव । क्रान्तिवृत्तस्य समानसप्तविंशतिभागानां नक्षत्र- कल्पनादिति। (७) श्लोकोपपत्ती ये भगणादयो गृहीतास्ते तु पञ्चसिद्धान्ति- काप्रकाशिकायां गुरुवरैलिखिता एव । अतोऽन्यत सर्व ज्योतिर्विदा सुस्पष्टमिह मूठकाठिन्यमास्ताम् । (८) श्लोके 'तवाडिझायास्तु भवेत प्रमाणम्' इति ज्योतिषवेदा- डोक्तवचनमाश्रित्येव स्वभाष्ये दिनरात्रिमानयोयुक्ति प्रदर्शिता । यथा उत्तरायणतो यदि किल गतदिवसाः२५ तदोत्तरायणारम्भदिनानन्तरं पविंशे दिवसे तदार टनमानात २५ प्रस्थमितं दिनप्रमाणमधिकम् । तदारम्भ चेद दिनमानम् २४ घटिकास्तदा दिने दिनमानम् २४ घ.+२५ म = (२४ + ) घ = (२४ + १00 घ(२५ + ) घ - (१२ + है) मुहू इदमेव प्रमाणं 'यदुत्तरस्यायनतो गतं स्यात्'-इत्यादियानुष-५० श्लोक- तोऽपि तदेव र्याद 'यदेव षष्ट्या' दह 'तदेकषष्ट्या' अयं पाठो भवेत् । अतोऽनुमीयते श्रीपतिप्रभृतयः प्राचीना अप्येवमेव व्यवहृति मनसि निधाय पयसां ष्टिपलैः पर्णा जलघटी इत्यादितः समयविभागाः स्वस्वरन्थेषु लिलिखः । न झेतेन तुलामापविभागा बुद्धिर्विभावनीया दति । सर्वत्रैव ज्योतिबसिद्धान्ते चतुर्विशत्यंशा एव परमकान्तिभागाः स्वीकताः ।

·लघुविवरणम् । ततः सातदेशे चरामानयनं सुस्पष्टमेव । अहोरात्रहासद्वितः सम्प्रति प्रचरितां युक्तिमवलाव्य ज्योतिषवेदाङ्गनिर्माणदेशातांशाहा गुरुवराणां निःसन्दिग्धाऽपि वृथाऽभिमानिनां मोहायैव । (C) श्लोके परम्परातो लेखकानभिजतया 'द्वियुग्माशम् दति भ्रष्टपाठं संशोध्य 'द्विर्युम्मम्' इति सयुक्तिमः पाठः सथैवार्थः । 'गणित- स्कन्धे उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम्' इत्यादृत्यत्र ज्योतिषसिद्धान्तप्रचारो- ऽन्यथाऽनापत्तेः । सर्वत्रैव ऋतुशब्दतोऽत्र षट्संख्या गृहीतेह केशां मन्दानामाशङ्का । गुरुवरवासनातः 'प्रथमं सप्तमम्' इत्यादिपाठादपि षडरिते तिथावय. नाना भवन्त्यत ऋतुशब्देन पटसंख्याग्रहणे 'द्विर्युग्मम्' इति पाठे च ज्योतिषवेदाङ्गनिर्मातृमर्म सुरक्षितम् । अन्यथा "अन्योऽन्यथाऽन्यथार्थ करणं यच्चान्यथा करोत्यबुधः । स पितामहमुपगम्य स्ताति नरो वैशिकेनार्याम् ॥" इति वराहोक्तिः कुत्र संघटते । (१०) श्लोके 'धाता क' इत्यत्र धाता क ति पदद्वयमेकार्थ- बोधकमवगम्य तत्र 'अर्यमा' इति पाठः समुचित एव । सोमारोऽपि निजभाष्ये सन्देहापनोदनायैव 'धाताऽयोत मन्तवात' इत्युक्तवान् । अथात्र २० सौरनतर्यदि ३६६ एते रविसावनदिवसा लभ्यन्ते तदा सौरनतः क इति लब्धा एकी रविसावनाहाः = ३६६ x ६ = ६१ । एव- मेकस्मिवृती चन्दवसा द्वाषष्टिः। एतेन १८,५१,५६ पृष्ठेषु द्विलय- तयसम्भूतम्' इत्यादि गौतमप्युपपद्यते । (११) श्लोकस्य पूर्वार्ध साम्यान्यतोऽखण्डदिनानयनाय गुरुवर- भाष्यत एव वेदाङ्गकथनं सङ्गच्छते । तत्र सैनिकिकरणं सिद्धान्तविदा सुस्पष्टमेव । अस्योत्तरार्ध न कश्चिद्विशेषः किन्तु वृथैव गणितानभिज्ञानां सोमाकरादीनां वागाडम्बरमिति । २०x२ ·emam ४ सुधाकरभाष्ये । (१२) श्लोकेऽपि न कश्र्चािद्वशेषः। द्विवेदिभाष्यतः सर्व स्पष्टमेव । तत्र धूनिप्ररूपमिव बाङ्मात्रवर्षणं कस्य हास्याय न भर्शित । (१३ ) श्लोकस्य यागपरं सामाकरव्याख्यानमास्ताम् । किन्त्विह स्फटार्थमेव 'आप' एतत्स्थले 'गत' इति पाठो गुरुवरैरपि स्वीकृतः। अथान चन्द्रपर्वग्रणानयनेऽधिमासशेषत्यागो ज्योतिसिद्धान्ततिप्रसिद्ध इति । अथात्र भाष्ये 'शङ्करबालकृष्णदीक्षितशोधितानुरूपं समीचीनम्' इत्यस्या- यमभिप्रायो यथा दीक्षितव्याख्याने त्रुटिस्तथैव बार्हस्पत्यव्याख्यानेऽपीति। "This total should be farther increased by two for every sixty of the total” (see bis Jyotisha Vedánga p. 41) ** This total should be farther increased by whole number of the quotient obtained by multiplying by two and dividing by sixty the total. एवमुचितम्। अत्र ज्योतिषमर्मवञ्चितस्याधिपर्वग्रहणं राहुरिवेत्यत्रोदाहरणम् । कल्प्यते तृतीययुगे द्वितायपणि पर्वगणानयनमभीष्टम् । तदा बार्हस्पत्यव्याख्यातः३-१२। इदं द्वादशगुणम् = २४ १२ = २४। इदं द्विगुणम् = २४४२ = ४८ । इदं गतपर्वद्वयेन युतम् = ५० । इदं षष्टितो. उल्पमतः पर्वगणः = ५० । अथ बार्हस्पत्यगणितेन पर्वगणः = [(य -१) ४१२४२+र] x (१+ b) = [(३-१) १२४२+२] x (१+ b) = (४८+२)(+) =५०+२०४२ =५१+ एतद्वयमसाधु । यतस्तद्गणितेनाधिपर्वहितः पर्वगण आयाति तत्यागेन वास्तवः पर्वगण: ५१, सोऽयं द्विदिव्याख्यानेन तदुपपत्त्या च सिद्भातीति प्रत्यक्षबाधो हि महादूषार्मात विलोकयन्तु गणितरसिका ज्योतिर्विदः। - ·लघुविवरमण । ०५ (१४) श्लोके पारिभाषिके न कश्चिद्विशेषस्तथापि द्विदिपा एव श्रेयानिति। (१५) श्लोके पूर्वापरप्रसङ्गेन भांशानयनमेवोचितमतो गुरुवर- शोधितः पाठ एव समुचितः । इह द्वादशपतमम्बन्धिना भांशा अनुपयुक्ता अपि कैश्चित् साध्यन्त वृथा तपरिश्रमस्तेभ्य एव रोचते। न कोऽप्यस्य १९ श्लोके सम्बन्यो यस्तैदेत ति । अत्रानुवादे 'एकादशगुणः' एतेन 'एकादशयुतः' इत्यर्थः यस्मात तथा 'द्वादशकोद्गताः" इत्यनेन द्वादशभक्ता इति च कस्मा अन्यस्मै गणितज्ञाय रोचेत? । अथैतयाख्याने या रीतिः प्रदर्शिता सा च श्लो- कार्थतः कथमपि न मिट्टयतीत्यन्यद्भुतमन्यवान्तमित्र । अथात्र तत्क- ल्पितशङ्कासमाधाने अपि तामेव दशामालम्बेते (see 48-49 pages of his Jyotishavedánga) अथ यदि पक्षा: = १४। तदा तद्व्याख्यानतो भांशाः ८४.१+७३४२-८+ १४६ = १५४ । नक्षत्रांशतष्टतो भांशाः गौरवेण मियन्ति । गुरुवररक्षितपाठतश्च भांशाः = १४४ ११ = १५४ नक्षत्रभांशतष्टतो भांशाः = ३० 1 एते लाघवेन श्लोकार्थतस्तद्वासनया व सिन्ति । एवं यदि पक्षाः = १५, तदा तव्याख्यानता भांशाः ८४१+३x७३-८+१=२२७ नक्षत्रभांशष्टतो भांशा: - गुरुवरशोधितपाठतश्च भांशाः ११४ १५+६२= १६५ +६२-२२६ नक्षत्रभांशतस्तष्टास्ते ८३ लाघवेन सिद्धान्तीति निरवदाम् । (१६) श्लोके 'स्यादूनः' इत्यत्र ‘स्यायुतः' इति गुरुवरशोधित- पाठेनैव सूत्मगणनाऽन्यथा स्थलगणनैव हस्तगता । अथ ज्योतिथवेदाढ़े श्लोकपाठानां क्रमभङ्को वैदिकानां कण्टेन पाठकरणादिति सर्दपामेक- मतम् । अतो विंशश्लोकानन्तरं गुरुवप्रथाथिनक्षबानयनार्यमेव स्वभाध्येऽयं शोधितः श्लोको निवेशितः । तद्याख्या च सूक्ष्मनक्षत्रार्थ ·०६ सुधाकरभाध्य । साध्वी । तत्र हि सोमाकरवदन्यथा व्याख्यानेन वेदाङ्गे स्थूलप्रकारप्रका- शनेन दोष एवेति । एवमेवार्चस्य त्रयोदशश्लोकश्च तदर्थप्रतिपादको द्विदिशोधित एव समुचितः । तत्र तिथिनक्षत्रानयनश्लोकत्रुटिलेखक भ्रान्त्या पाठकमान्त्या वा प्रसिद्धत्वादिति गुरुवरोक्तं ज्योतिषसिद्धान्विदा किमुत न मान्यं वेदाङ्गस्य सूक्ष्मवसिरिति दिक् । (१०) श्लोके यदि यागकालपरं सोमाकरभाष्यवदन्येषां व्याख्या. नं गणितयुक्तिरहितं वस्तुतः श्रुविरुद्धमपि श्रुतिसम्मतं तबालमस्माक. माग्रहेण । त्किञ्चिन्मात्रादिपरिवर्तनेनैव लेखकादिदोषजनिताऽशुद्धिः गुस्वरमाश्रित्य शोधिता स्फुटार्थप्रदाऽपि चलच्चित्तं वञ्चयतीव । अत्र द्विवेदिभाष्ये भांशतो नक्षत्रानयनोपपत्तिः प्राचीनकुटकरीतितः सर्वमा. न्यैव । 'नतामाणि' अन चरणवाचककर्मालधान्तिवारणाय बार्हस्य. त्यो वाचस्पत्यकाशं किमु न पश्यति । (१८) श्लोके 'मृ' यदि ह्रस्व एव स्यात् तर्हि छन्दोभङ्गदोष. दानेन ज्यौतिषवेदाङ्गकारस्यापार एव बार्हस्पत्येन विहितः । तथैव वेदाङ्गकारसम्मत-चित-स्याने 'चि' करणेन तेनैव बार्हस्पत्येन सुधा- स्थाने हालाहलं न प्रतिप्तं किमु येन वेदाङ्गच्छन्दसो वृथैव मृतिरजा. यत । अथात्र वस्तुतः प्राचीनज्योतिषशास्त्रापरिचितेन तेनानियतसमी. करणस्य (Indeterminate equation) गौरवक्रियैवालेखि । अत्र गुरु. वरलिखिता प्राचीनरीतिः १० श्लोकोपपत्तो प्रर्काटलैव । अत्र सोमाकर. भाष्यं हि दर्शनाम्। (द्रः अस्य पुस्तकस्य पृ. ३०-३२) (१९) अहो! येऽष्टकास्वेव विधर्मान्त ते कथं परःशतं वैदिक- सिद्धान्तसङ्केतकाठिन्यमवगच्छन्ति । वेदे अतु-शब्दः षट्संख्याबोधक: कुत्रचित् पञ्चबोधकोऽस्त्यपि सर्वत्र श्रुती चतस्र एवाष्टकाः । पञ्चदश- श्लोकस्य सम्बन्धाभावेऽपि गणितोपपत्तियुक्तं गुरुवरशोधित पाठमपहाय यथेच्छकपोलकल्पितो बार्हस्पत्यपाठो दुरायहमेव प्रकाशयति । इनाः सूर्या इत्यादिक्षानुवाचिनः सर्वे ज्योतिषशास्त्रे द्वादशसंख्याबोधकाः ।

·mpwwwmarademama लघुविवरणम् । अत्र ब्रह्म वा एष इनस्तपतीति सामाकरभाष्यं विलोक्यम् ( अस्य पुस्त- कस्य पृ. ४६, पं.३) इनो राजवतिः समिद्धो रौद्रो दवाय सुषुमा अदर्शि (ऋ. सं., अष्टक 9. अध्या. ५. वर्ग ३१) (२०) श्लोके २५ श्लोकोक्त वर्तमानार्कभ'मितिवत् तिथिनक्षत्र मादिशेत्' इति स्प टमवलोक्यापि बार्हस्पत्येन मर्वमन्य यैव व्यधायि । (See his Jyotisha-relanga p. 53-59). तदशुद्धिप्रकाशनाय तदनुसारेण तिथिनक्षत्रानयनार्थ कल्प्यते पर्वभांशः = १ । अत्र 'जावादांशैः समम्'-इत्यादिना 'जी द्रा ग'-रत्यादिना चाश्विनी । अथ पान- न्तरं द्वितीयायां तिथौ नक्षत्रानयनाथं तद्गणितम्- ११ ति = ११४२ = २२ । इदं पर्वभांशसमन्वितं जातम् = २२+१ - २३ । इदं भसमूहेन सप्तविंशत्या विभज्य लथं शून्यमत: पर्वभाद् गणनया द्वितीयायामश्विनी । सा च बार्हस्पत्येन तदनुयायिभिश्चैव मान्या । आश्चर्य खलु ! पर्वभमश्विनी तदये द्वितीयायां चाश्विनी दति कः स्वीकुर्यात् । एवं तद्याख्यानरसिका अशुद्धिरसं प्रकामं लिहन्तु । अथा गुरुवरसंशोधितपाठव्याख्यानुसारं गणितम्-१२ति = १२० ४२ - २४० । इदं पर्वभांशसमन्वितं जातम् = २४० + १ = २४१ । इदं भसमहेन भांश. समहेन विभज्य लब्धमेकमतः पर्वभगणनयाऽश्विनी गता द्वितीयायां भरणी समायाता सा च युक्तैव । एवमिह सोमाकरव्याख्यानवबाह स्पत्यव्याख्यानकल्यनं बालजल्पनमिव गणितविदां विनोदायैव । 'तिथिमेकादशाभ्यस्ताम्' इत्यद्धिविवरणम् । ज्योतिषवेदाङ्गे किल शुद्धः पाठः तिथिमर्कदशाभ्यस्ताम्' इत्येवासीत् । लेखकादिदोष- तोऽथान्यबृहज्ज्योतिसिद्धान्तयन्यप्रचारात तदशुद्धिशोधकजनदृष्टुपेक्षा- तोऽपि ककारोवंगतरेको विकृत्य मकारमस्पृशत तेन तिथिमेक- दशाभ्यस्ताम्' इति । ततस्तमशुद्धपाटं कश्चिद्गणितानभिजः 'तिथि. मेजादशाभ्यस्ताम्'-इति परमामशुद्धिमकरोत । इयमशुद्धिः सोमा. करभाष्याचनातः पूर्वमेवासीदिति ज्यौतिषमर्मजा इष्टतिथौ नक्षत्रानय. नतः स्पष्टं विलोक्य तमद्धिप्रियमवलिप्यन्तु । अथैवं सर्वथा शुद्धस्य तत्या- - ·सुधाकरभाष्ये । ठस्यायमर्थः । तिथिं प्रमिद्धाम् । अर्कदशाभ्यस्ताम् । अर्द्वादशभिर्दश . भिश्चाभ्यस्ता गुणिताम् । वाकीणां द्वादशानां दश विंशत्यधिकशत- मये पूर्ववत् । इत्यायव्यवहारो गणिते प्राचीनसमयतोऽतिपर्शिचतो ऽस्ति न झत्र गणितविदां केषां चनाकानां वामतो गतिरिति सामा न्यरीतिमवलम्ब्यानर्थमर्थकरणं युक्तमित्यलम् । (२१) श्लोके गुरुवरभाष्येणैवोपपत्तिमवेदाङ्गकया भवतीति पुनः पुनः सज्जना अमज्जना अघि गणितविदोऽवलोकयन्तु । (२२-२३ ) श्लोक्रयादि गोलगणितयुक्तिरहिते सोमाकरव्या- ख्याने एव मान्य तत्र नास्माकमाग्रहः । (२४) श्लोके सर्वाणि प्रमाणानि कालसाधनरूपाणीति सोमाकर भाष्येण सङ्गच्छतेऽपि द्विवेदिभाष्यं ज्योतिषशास्त्रकलुषितानां धान्यप्र- माण शङ्का युक्तैव । (२५) श्लोके 'इदं शङ्काबालकृष्णदीक्षितव्याख्यानं समीचीनम्' अत्र समीचीनपदेन यथार्थम् । बार्हस्यत्येन तु स्वज्योतिषवेदाङ्गव्याख्याने दीक्षितव्याख्यानमुत्तमतरं लिखित्वा धूलिप्रक्षेपेण धूसरायिते स्वव्याख्याने मालिन्ये ऽमालिन्येऽपि विकृतिन स्व्यकारि यथा- I am glad to find that Mr. Dikshit's translation of य (२५) is better than mine” (See his Jyotisha-vadánga's preface p. ii) अत्र सर्वजनविश्वासार्यमुदाहरणम्-अल्प्यन्ते युगादितो गतपा. fण= तत्पर्वतो गतास्तिथयश्च १० । तदा प्रथमं पर्वणि सूर्यनक्ष जानयनं तद्णतेन- ११ ५-११X = इदमेव तन्मते पर्वणि नक्षत्रमसम्भवम् । अत्र नक्षत्रस्यांशा सव र तदा तदंशमानप्रयोजनं किम् । भांशज्ञानत. श्चन्द्रनक्षत्रानयनवत् (१७-१८ श्लो॰) सूर्यनक्षत्रानयनं कुपि ज्योतिष- वेदाङ्गे नास्त्येवातस्तदनुवादः सर्वथा हेयः । (See his Jyotisharedanga, p. 44) एवं दशमोतियापि तदसङ्गतानुवादती नक्षत्रम् -- ·लघुविवरणम् । = 60 महासम्भवम् । अत्र गुरूजरमादानुसारद्रष्टयमय व यन्यस्य पृ.४१) रविनः=प+ ११५+नि . १.xx१० wwwammar- । - +45 = t+१+६६ = १० नक्षत्राणि गतानि ११ नक्षत्रस्य ६५ अंशा गताः । अविष्ठादिगणनया दशमोतियो सूर्य नक्षत्रमाद्री यदंशाः६५ गता इति । अत्र यूरोपीयणितजसुखावगमायास्यानुवादः - Multipls the number of Parvans by eleven and the number of Tithi by nine. Divide (the sum of two products) by Yuga (124) and add the number of Parvans to the quotient, the result is the Sun's Nakshatra on the tithi counting from Sravistha. (२६) श्लोके बार्हस्पत्यानुवादे 'शेष'-शब्दो निरर्थकः । अतो ज्योतिषवेदाङ्के निरकं द्वादशाभ्यस्तम्-इत्यादी सर्वत्राधाहारवदिहापि गुरुवरयाहारेणैव शेषः सार्थको विहित उपपत्त्या पाठश्चापि शोधितः । तत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं नतकाल-(Hour-angle) प्रदर्शकं निष्प्रयोजन- मेवात्र नतकालचर्चाभावात् । (२०) श्लोके वास्तवमानमवगम्यापि ज्यौतिपवेदाङ्गकारो भिन्न- संख्यात्यागेन कथं स्वाभिप्रायमसतं व्यधाप्यदिति कतिपयसमयपर्यन्तं मृमिव ज्योतिषवेदाङ्गं गुरुवरचितसुधाकरभाष्यं प्राप्य सजीवमिव स्वस्यानुवादतस्तत्पर्वावस्यामेव लभमानं विलोकयताऽपि बार्हस्पत्येन- दुराग्रहाच्छचलोदनैन सुधा मुधा कथं न मन्येत (See his Jyotisha vedanga p. 46-47) वस्तुतस्तु गुरुवररक्षितपाठो यन्य कर्तुः पाण्डि. त्यमेवैधपतीति 'बुद्धेः फलमनायहः' इति शिष्टबचनप्रामाण्यात सर्वथा स्वीकरणीयः । 'ससप्पैकं भयुक-इत्यादिना रविनक्षत्रभोगकालः प्रदर्शित एव । पाण्डित्यप्रकाशनमेव स्वाभिमतं चेत तर्हि न्यौतिषवेदाङ्गकर्तुस्तत कथं नेति तूष्णों स्यातव्यम् । (२८) श्लोके महर्षलगधस्य संस्कृतज्ञातृत्वस्य रक्षणायैव 'सौराः' ·- सुधाकरभाष्ये । युगे' इति पाठी समुचितौ । न हि 'यस्य क्वापि गतिनास्ति तस्य वारा- णसीर्गात रितिवदार्यकल्पनामेव सिंथलां गतिमाश्रित्य ज्ञानलवर्वि दग्धजनमनःसन्तोपार्थमेव मुखव्यादानमात्रसामर्थ्यप्रकाशनमुचितम् । (२) श्लोके "द्विषष्टा' गुरुवरशोधितपाठेन च्छन्दोभङ्गाह तच्छन्दोभङ्गदोषसङ्गिनो बार्हस्पत्यस्य स्वराक्रमेते सोमार्को' इति श्लोके तथा 'पक्षा यदधं पताणाम्'-दति २३ श्लोके च का तिरिति । सर्वत्र स्फुटार्थप्रतिपादनार्थमेवेति सर्वजनमान्ये वायचना मूढतोषप्रदेव । (३०) श्लोके सोमाकरभाष्ये सर्वमुल्लिखितमपि द्विदिवर्यैः स्फुटार्थमेव व्याख्यातमुपपादितं च । (३१) श्लोके 'तच्च पञ्चसिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्ते लिखि. तसमर्माित' पञ्चसिद्धान्तिकाटीकायां श्रीमर्दिभिः सर्व प्रायोज- निकाः पदार्था निदर्शिताः। तेभ्योऽन्ये सुखेनैवावगम्यन्ते । यथा योज्य. योजकयोबाँधायोगस्य तथा वियोन्यवियोजकतो वियोगफलस्य ज्ञान सम्प्रति व्यक्तगणिताध्यायिनामपि सुकरं चेत् किमिह बार्हस्पत्यो व्यर्थ संशयमुत्पाद्य स्वपरिचितिं प्रथर्यात । आहोस्वित! 'भधमास्तु भगर्वि- वर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा' इत्यादिज्योतिसिद्धान्तपरि- भाषा बालेरप्यवबुद्धयते । एवमिह पाठश्चापि मुक्तः । न हि कुत्रापि द्विशब्देन दिनयहणम् । (३२-३४) श्लोकेषु दितिबृहस्पती' इति पाठे निःन्दिग्धेऽपि कुतः सन्देहाहिसंशयिता दुर्वाधान्धकारे ज्योतिषशास्त्रमार्गे विचरितुं साहसं विदधते । 'अजवृषभमृगानाकुलीरा झषणिजौ च दिवाकाद. तुङ्गाः' इत्यादिवराहोक्तपारिभाषिकं सम्प्रति दृष्ट्वाऽपि स्वीयवमस्तरयि- तव्यः । वस्तुत इह परम्परया टियाऽऽसीत तत्परणायैव महतां गुरुष- राणां दृष्टिक्षेपः । 'प्रोष्ठपदयाविपर्यय: पाठदोषो वा' इति सोमाकरी- पि स्वभाष्ये व्यलपदिति बार्हस्पत्योऽधुना विलोकयतु । तत्र च गुरु- वरभाष्ये 'अब पूर्वभद्रपदाया अजो वैकपादादिति देवताद्वयं वा एक- ·लघुविवरणम् । ८१ देवताया नामद्वयम्' इमं सुलेखमपि तदैव स चान्यापि ज्योतिषशास्त्र. ज्ञाः पश्यन्तु । आदौ सर्वा ज्योतिषशास्त्रसम्बन्धिनी मणना धनि- ष्ठातः । अन्न हि कृत्तिकातोऽतो लगधेन वाऽन्येन केनापि स्वस्वसमयस्थि- तिवशेन तत्तद्ग्रन्येयूक्ताः सर्वा गणनास्तत्पर्वसमयज्ञाः संरह्म लोकोपका. राय स्वसमये 'ज्योतिपवेदाङ्ग-नाम्नाऽयं निवन्धो व्यधायीति स्फुटम् (३५) श्लोके एकैकस्य नक्षत्रस्य चत्वारश्चत्वारः पादा नरपति- जयचर्यादिस्वरयन्येषु 'चु चे, चो, ला इत्यादिका: शतपदादा प्रसिद्धाः। (३६) श्लोके ज्योतिषवेदाङ्के या स्थितिरासीत् तस्या भिन्ना सम्प्रतोति ज्ञापनायैव गुरुवरै रामदैवज्ञवाक्यानि बिलिख्य पश्चात् 'तथैतद्गणे ज्यौतिपवेदाङ्गोक्तभ्यो बहूनि भिवानि पठितानि'-इति व्यखि तत्राशङ्का ज्योतिषशास्त्राभिजतव । (३७) श्लोमे चान्द्रपर्वगणात सौरपर्वगणसाधनं 'यूनं द्विाष्ट- भागेन' स्फुटमतः परम्परातो विकृतः पाठो गुरुवर्गणितयुक्त्या शोधित: सवेव स्वाकृतिमलभत । एवं शुद्धपाठं यकृतात्रुपजायते' ज्ञात्वाऽपि ओऽन्योन्मत्त इव प्रनपति । तच्च द्विष्टिभागेन नं कार्यम्' इति सर्व 'षष्ट्या षष्टया युतं द्वाभ्याम्' इति १३श्लोकवत स्पष्टमेव । (३८) श्लोके 'तचिं शय्' इति पाटतो गुरुवरैवेदाङ्गं सुचित. मन्यथा राहुसुधाकलशनीतिः स्फुटैव । 'गुणहरयोदृढत्त्वात-इत्यादिना वेदाते कलाऽभिधानकरणं सम्यक् । अत्र परम्परात एवं यथार्याभिप्राय- दायले 'सविंशा' इति शुद्धे पाठे शोधनं पिष्टपेषणवदलम् । (३८) श्लोके यागकालपरं सोमाकरभाष्यं विलोक्य गुरुवरैः शोधित सोपत्तिकपाठमनुसन्दधतु सुजनाः । १४० ) श्लोके इदं पदयं ८ श्लोके व्याख्यातमेव। तदशेनेह 'तदेव 'पष्टया" इत्यत्र 'तदेकषष्ट्या' इति शोधनं समुचितम् । अत्र सोमाकरभाष्यं तत्र गुरुवररक्षिता टिप्पणी चविलोक्या। - ·८२ । सुधाकरभाष्ये (४१) श्लोके शोधितः पाठ एव समीचीनः । किन्तु द्विवेदि. भाष्ये 'अत्र बार्हस्पत्यव्याख्यानं प्राय: समीचीनमेव' इति यदुल्लेखितम- स्ति तत्र प्राय:शब्देनैव त्रुटिमवगच्छन्तु धीराः । अत्र प्रतिपर्व ऋतुशेषं चान्द्रदिनभागानाममिति गुरुवरभाष्योपपत्त्या स्पष्टम् । वस्तुतो बार्हस्पत्यव्याख्यानुवादौ यथार्थाभिप्रायच्युतावेव । दह स्तुशेषशब्देनाधि- पर्वमिति 'सदा पर्वणि पर्वणि' इत्युल्लेखात स्फुटम् । (४२) श्लोके सोमाकरभाष्ये न का चन त्रुटिः । गुरुवरभाष्यमि. हार्थान्तरजापर्माित । कतिपयेषपलब्धलिखितपुस्तकेषु भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत्' इति पाठो द्विवेदिसम्मतः । तदेवाहं चोक्तवान्' इति ज्यो- तिषवेदाङ्गरयितुरूक्तिः । एतेनास्य ज्योतिषवेदाङ्गयन्यस्य रचयिता लगधादन्यः कश्चिदिति स्पष्टम् । शिष्येण पृष्टो गुरुः कथति- 'इत्येतन्मासवर्षाणां मुहूतीदयपर्वणाम । दिनद्वयनमासानां व्याख्यानं लगधोऽब्रवीत् ॥ एतत् पदयं शिष्यगुरुसंवादरूपं सोमाकरभाष्ये पाठाभावात क्षेपक- मतो ज्योतिषवेदाङ्गकता लगध एवेति बहूनां सम्मतं युक्तमिव । (४३) श्लोके गुरुवरमतेन 'वेद विदश्नुते' इति पदच्छेदेन 'सोमसूर्यस्तृचरितम्' इत्यस्य पुनरुक्तदोषोऽर्थान्तरेण विनश्यतीति स्पष्टीः क्रियते ज्यौतिषवेदाङ्गकारपाण्डित्यं चेति । आर्च- (१) श्लोके काले कालपुरुषम् । कालस्य समयस्य प्रधानज्ञाप- कत्वात् सूर्य कालपदवाच्य दोषः । प्रातमध्याहसायमिति त्रिधा कालभेदेन सूर्यस्य त्रिमूर्तित्वात कालरूपं सूर्यम् । “सूर्य आत्मा जगत. स्तस्युषश्च" इति श्रुतिप्रामाण्यात सर्वात्मकत्वात कालं कालमानमिति यावत् । तथा "कालश्चादित्य उच्यते" । इति सोमाकरभाष्ये गर्माक्तश्च (द्रष्टव्यमस्य यन्यस्य पृ.६ ) अत्र 'लगधस्य' इत्युल्लेखात याजुषं लगधप्र- ·लघुविवरणम् । णीतं केनापि संक्षेपतः सर्व तत् संग्रह 'आर्चम्' इति नामान्तरं व्यधा. यीत्यनुमीयते । (१६) श्लोके परम्परातः समायातः 'च विंशा' ति पाठः साध्वर्थतिपादकः श्रीमद्विदिभिः परिरक्षित इति स्फुटं वैदिकानाम् । (१७) श्लोके घटिका'-इत्यस्य पयाय: 'कुम्भिका' इति गुरुवरैः सम्यत्तितः । (१९) श्लोके लग्नशब्दार्यानवबोधाज्यौतिषशास्त्रारभाषावि. धुरण बार्हस्पत्येन 'गुण'-शब्देन अष्टसंख्या, अभ्यस्तशब्देन योगं मत्वा त्तिका गृहीताः पुनरये 'षडभ्यस्तान्' इत्यत्र 'अभ्यस्तपदेन' गुणनमेव गृहीतमित्यादि वैचित्र्यं सुजनैर्विभाव्यम् । सर्वत्रेह वास्तवार्थी गुरुवरैः भाष्ये प्रदर्शितः । अथ गणितयुक्त्या 'गुण'-स्याने 'गण' इति पाठ. श्चातीव युक्तः । उत्तरार्ध च 'सूर्यात्' इत्यत्र 'आान्' इत्येव साधु. पाठः 'चान्द्रमसान स्तून' इति वशेन गणितयुक्त्या च सङ्गच्छते । (३३) श्लोके परम्परातो लेखकाध्यापकादिदोष तः ‘च समम्- इत्यनर्थः श्रीमद्विवेदिभिः 'दशमम्' इति यथार्थः पाठो बालपि बुध्यते । अथात्र वास्तवार्थबोधनायैव तृतीयाम्' इत्यादी सप्तम्यन्तपाठो निवेथितस्तत्र चेत केषां तत्पाठस्यैवायहश्चेत् ते तयैव पठन्तु न ही- दृशामायहिणां प्रयोजनाय गुस्वराणां यन्त्र इति । (३४) श्लोके पूर्वोत्तरार्धयोश्छन्दोविभेदाच्छन्दोलतणानभिज्ञा. नां गुरुवरोदितविचारे शङ्का केन निवार्यत । अथापि बुद्धिमतां सन्देहः समयान्तर विवरणदीपिकयाऽपसरिष्यत इति । इति श्रीमतसुधाकरभाष्ये झोपाख्यश्रीमुरलीधरविरचितं लघुविवरणं पूर्तिमगात् ।

·APPENDIX. ** In modern times Scholars in Sanskrit Grainmar consider the study of the Ashti Izváyi of Piņini mwa alviabaj?913 and fruitful than the oll-fishione i stu ly of the Pritisikhyas of the Vedas, likewise Hiudú astronomers of the present day devote their time to the stir ly of th: Sáwynildiáith discarlin: Tíjash and Arch. Jy kutisha as of a pratical use. It is casi l.rei a sin from the Hindú point of view to ini's? any alterations in the syllables of the mantras of th: V:12; H a iú astron nars think the sime about the ralings of the J:sutisha-Vedigino also, an i therefore regur) tha: railings of th: Jyantish-Vekaga approval of by Sonicar as an horititira. 0:1 dintrmers also inspired with the sa na religio'iz fueling refrain d from dispıracingly discussing, in their works, aay subject dealt with in the Jyautisha-Vedanga. Varáhmihira has spoken lightly of th: Velánta in his Paņoba-Si-lduántiká, giving it a peu loayma3 nama of Bramı Siddhanta. I think he took resourse to this indir-ct attack on the Vediugu, simply to avert the muz dreulei sia referred to above. He has also rein irkel in the same box that its methods have been now found defective. (Vide Pancha-Siddbántiká edited by Dr. Thibaut and Sudhákara Dvivedi p. 31.) Later on, Brahmagupta venture i opanly to criticise the Vedánga with impunity, thiaking its methods to have been discovered by the authors of Jyautisha Simitás an? Ve lánya who were no divine personages. (Vide Bráhrausphuta Siddháala edited by Sudhákura Dvivedi p. 147). If Hindu astronomers hal looked into the subject-matter of the Velánga before, from a mathematical stan:1-point, casting aside religious prejudices, they could have easily corrected the rea:lings of all Slokas by proving the rules embodied in them with the aid of simple processes of Arithmetic, such as multiplication, ·86 APPENDIX. ** division etc., and explained them by supplying necessary ellipses (EZTETT) in them. But for them, to do this involved a sin, and they never even dreamed of paying any attention to them. The recitation of them has been regarded with the same religious sanctity as that of the Vedas. In the British reign, Jyantisha-Velánga reached the European country in the same way as the Vedas, and Europeans devoted themselves to the critical study of this astronomical work also as they did to the Vedas with the result that the eluci iatory writings of professor Weber, Whiiney, Colebrooke, Bentley, Davis, llax Muller and others, on the Vedánga appeared. Afterwards, Dr. Thibaut, having himself discovered many new things brought out his own contribution to the explanation of the Jyautisha- Vedánga in 1877. His work met with wide circulation in India. It was published by the Asiatic Society of Bengal. Every new worker in this field of astronomy gave the foremost place to his own writings, severely criticising the views of all those who wrote before him on the same subject while eulogizing his own emendations of the ślokas and consideriag his own explanations of thein quite original. At present, Indians who have received English education in the modern form think too highly of the researches made by Europeans in such branches of study, and brought to their notice through the medium of the English language. This is mainly due to their inability to pursue the subject in its old and original form. One is paturally surprised to find that what was an impossibility for one, has been brought within the region of possibilities, and is bound to praise the scholar who makes this possible. Some of the English-educated Indians also, following the example set by these Europeans in this direction bent their minds towards the Jyautishya-Vedárga with a view to acquiring much coveted fanue, and set out to review the contribution of Dr. Thibant. The prominent figure among these Indians was Šankara Balkrishna Dikshit formerly; and now Bárhaspatya (Lálá ·APPENDIX .87 Chhote Lál, Executive Engineer U. P.). Nr. Dikshit hindi received an English education and was not well versei in Hindú Astronomy tanght in the old and more sound Hindi method. He, therefire could elucidate the true meanings of a few slokas only. Although Bárhaspatya believes that he call interpret all the storkas of the Jyantisha-Vedanga correctly, I regret to sır that he alst, haviog had the same sort of education as Jr. Dikshit.cald take bardly any step further towards the elucidation of the Jyautish1-Tedánga. My professor, M. Sudhákara Dvivedi never turuet bis attention to the Jyautisha-Vedánga before so many people hul written about it, and thought that there was nothing more to be done in it. Не always works hard in bringing to light those unknown things which, when known, are likely to benefit the educated public. But at the repeated requests of his several friends and Bárias: patya himself be took up the task of reviewing Barliasparya's explanation and writing his own commentary on the Vedánga. He found many defects in Bárbaspatya's explanations resulting from his ignorance of many technicalities of Hin'lú Astronomy. I shall point them out later on. He wrote the Sudvákara Bháshya to remedy all the defects and elucidate the passages which were misinterpreted by Bbírhaspatya, and still remained obscure. For this action of his, Birhaspatya himzeli cast aspersions ou him in the Preface to his Jyotisha-Vedanga and its appendix, and made his friend, the editor of the *Sarasvati also calumpiate Dr. Thibaut and my, professor. Dr. Thibaut published his pamphlet in 1877 when my profesjor kaew, nothing about the Vedánga, and gave explanations of some of the obscure passages, by his owo intellectual efforts. It does not behove a of Malábír Prasad Driveái's teleäts 'to give currency to errors without actually knowing the real facts He had better apologize to Dr. Thibaut and my professor for . what he has done. Huing foun:l the numbers of Lunar days, Siderial days, Solar days etc. in. a lustrum of five years, the doctrines of the V Sarasvati of May, 1907.

·88 APPENDIX. other heavenly phenomena propounded in the Jyantisha-Vedánga are not difficult to grasp. People may think as they like, but we canbear testimony to our professor having completed the Bhásaya in four diys. Of course, it did take a fortnight or so to get it through the press. H: considers it the bounden duty of a learned man to bring foruri nothing but re il truths about antiquated things. It is difficult to brin; to light any real fact, if scholars will adhere to their own principles however erroneous they may be. With all possible respect to European ani Indian scholars both, I beg to sııbınit that they thought too highly of their own originality specially when they explained the verses which involve no astronomical calculation as they did not closely study the Sonikura Bhashya. My professor has now edited the Sounákara Bhashya and it is to be considered why the explanations given by Somákara of those slokas should not be accepted which involve no mathematical calculations but define special parvans by their proper names. Different explanations of such Slokas given by modern scholars or by my professor may be the outcome of mental feats, but they cau not be invested with any religious authority for divine purposes. I now proceed to substantiate my opinions by briefly examining the interpretations of Sjákıra, and the einendations aal interpretatious of both, Birh ispity and S. Dvivedi, one by one and lay them before learned readers who may form their own opinions about them. 0 (9-4). These verses have been correctly explained by Somákara. Vide lis Buáshya, p. 1-6. u (). This too has been correctly explained by Somákara, but he supplies the ellipsis, 87 Uit arratia (if there be Jupiter) without quoting any authority. #(!), u(a), u (3) etc., denote the first, second, third, eto., Verse of tradition text of the Yajur recension.

·APPENDIX 89 0 (9-5). These verses have been also correctly explained by Somákara. U (€). This too has been explaine:l by Somákara, but he takes a to mean 1A. Bárhaspatya’s explanation agrees with that of Somákara, but his ubservatioa about 7 is quite iucorrect here.* (Vidde his J. V. p. 32-33.) A sensible meaning of is given by S. Dvivedi iu bis Bhashya, p. 13. (90). This verse has been explained by Somåkara Bárhaspatya's explanation of this verse agrees with that of Sornákarit. 0 (99-13). Sornâkara's explanatious of th-se Verses are correct, but the different explanations given by Bárhaspatya and S. Dvivedi may be interesting to the reader. (93). Here Somákara's explanation of the rule for fixing the time of us nay be right, but it does not stand the test applied to it accor ling to astronornical calculations. The explanation of this verse given by Dikshit ruus as follows:-- (पंच संवत्सरात्मक युगांतील संवत्सराची संख्या) निरक करावी. बारानी गुणावी. गत (मस) युक्त करावी. द्विगुण कावो. प्रत्येक साठांउ दोहोंनों युक्त St. (the) vaiai ufu futa u Reduce (the pumber of the current year) by one; multiply (the reinain ler) ly twelve add add the elapsel (months of the current ye:ur). Duble this toual (which shoull be further) increased by two for every sixty of the total doubled. The result (thus obtained) will be the total number of parvilns (elapsed from the beginning of the lustrum to the end of the current month). (Vile his history of Indian astronomy, p. 73.) + Lal, * Jyotisha-Vedanya by Bárhaspatyah (Lálá Chhute Executive Engineer P. W. D. United Pruriuces, India) Printel at the Iudian Press, Allahabad, 1907. This book was published in 1896, and printed at Arya- Blúsbaņa Press, Poona.

·APPENDIX. up Here Bárhaspatya supplied the ellipsis, 'parra' (usi) instead of 'month,' and correctly multiplied by twelve and then by two before aviding parvans. (Vide his J. V. p. 41). He therefore says in the preface to his Jyotisha-Vedanga. "I need not quarrel with Ir. Dikshit, thongh I consider my own explanation better”. (Vide bis preface, p. ii). Owing to their defective knowledge of Hindú Astronomy, both of them explained this verse in a wrong way. Let us take some illustration to show when their methods fail. Suppose we require to know the total number of parvans elapsed since the beginning of the lustrum to and including the tenth month or twentieth parvan of the fourth year. Then, according to Dikshit, the number of parvans = (3x12+10) x2 +2 { because (3 x 12+10) x2 or 92 contains sixty only once. 92 + 2 = 94......... (A); and according to Bárhaspatya, the number of parvans=(3x12x2+20)+2, (because 3 x 12 x2+20 or 92 contaius sixty only once). =92+2=94..... ...... (B). But here the correct number of parvans is 93 and not. 94. It may be as well noted here that the result obtained by both the expounders will differ only by one when the number of the current year's parvans will be odd. Being unacquainted with the setio method of Hindú Astronomy, both have interpreted 'satar za wrongly. the correct explanation of this, see S. Dvivedi's Bhashya, p. 23. According to him, in the above example, the number of parvans=3x12x2 +20 + Integral number of 2. (3x12x.2+20) 60 92+Integral number of 2 x 92 60 w =92 +3 = 95.

·APPENDIX. 91 Bárbaspatya bas made the following forinula for the calculation of the total number of parvaus (map-ed since the beginning of the lustrum;: " The number of purvaus elapsed up to aud including the ych parvan of the xth calendar year ={(x-1)x12x2+y}x{1+257 According to this, in the above exaraple, the number of purvans = 3x12x2+20)(1+fo) (when L=and y=20) 92 x 2 =92+ 92 +* 92+3+4's 95 + in which is clearly wrong, being fractional and also does not agree with the resut (B) obtained above according to the rule as worded by hima in his translation of this verse. O (98) This verse involves Do Astronomical calculations. Somakara's explanation, therefore, must be acceptable. Explanatious of Bárbaspatya and S. Dvivedi may also be interesting to the reader. a (94) Somákara’s explanation of the method for fixing ¥ága-kál (anale) does not convey any sense wben viewed from an Astronomical stand-point. Bárhaspatya being ignorant of many technical terms of Hindu A-tronomy translates TETIÇAT:' into Dividing by twelve' and 'एकादशगुणः into adding eleven.' His translation of the verse runs as follows: Work out the half-months : from every group of twelve half-months there results an aggregate of eight nakshatraamśas. Should the twelve half-tuonths be co-terminous with a complete lugar month, (the moon is) half (nakshatra) and eleven (amś is) behind at the full-muon syzygy." (Vide his Jyotisha-Vedánga, p. 43.) When he knew that in the way in which he attempted to ... interpret the verse, no rule could be found out in the text for << ·92 APPENDIX. the calculation of the inoon's amśaa, he was obliged to postulate a rule in his explanation (found by the ordinary rule of three) for this purpose which nowhere appears in the text. Here in the text itself should appear the nume of the moon as does the name of the sun in a (24) when a rule could be established for calculating the moon's amíıs. From this consideration the emendations applied to the corrupt text by S. Dvivedi restored it into its original form. Emnended text runs as fullows :- भांशाः स्युरिष्ट का कार्याः पक्षा द्वाटगकोद्गताः । एकादशगुणाश्वेन्दो शुक्रोधं चेन्दवा यदि । and the tra litional text as follows: HITT: preci: कार्याः पता द्वादशकोद्गताः । एक दशगुणश्चानः शुक्रोध चैन्दवा यदि । S. Dvivedi's trunslation of the emended text :-Calculate the nunber of pakshas (parvans)* elapsed siuce tlie beginning of the lustrum up to the required paksha of any of the twelve months (of the current year); multiply the number of pakshas by eleven. The product will be the Nakshatra-Amsils of the In the case of a white paksha, auld half of visu (135 or 62) to the above product, the result will be the Nakshatra- Amsas of the moon. For the proof of the above translations, see S. Dvivedi's Bbáslıya P. 24-25. I now leave it to learned readers to judge for themselves which of the two is corr-ct and more sensible, either Bárbaspatya's trauslation or S. Dvivedi's emendation and translation. (98). In this verse it is not stated what thing is to be calculated; different ellipses therefore may be supplied by different expounders. Bárhaspatya under a mistaken idea took Bago to mean seven. (Vide his Jyotisha-Vedanya, P. 54-55.) He seerns to think that this verse explaios how to find out the hourangle of any parvan. As Jyantisha-Vedánga treats of nothing * The number of parvans will be calculated according to the rule of a (13) inoon.

·APPENDIX 93 about hour-angles, and as the time occupied in traversing nakshatras is calculated according to o (PE), I think bis translation and explanation are both incorrect. S. Dvivedi's emendation and translation tend to remove the obscurity of u ( 20 ). I therefore bold that he is right. (See his Bháshya, p. 23-26.) (90). Here the astrological parts of the Tedánga are correctly expounded by Somákara, though they are explaind in different ways by Bárhaspatya and S. Drivedi. S. Driredits explanation of (araizs: as fazatel) is the best of ail, as it show sthe use of a (as). (Vide Bárhaspatya's Jyotisha-Vedánga p. 67 and S. Dvivedi's Bháshya, p. 28-30). For a(). This verse was correctly explained before by Somákara. (See Somákara Bhashya p. 30-32). The meaning of this verse was discovered by Dr. Thibaut also by tabulation, i:ut the rule was left unsolved by him. Bárbaspatya has solved it by aid of an indeterminate equation, for he was not aware of the ancient Hindú Kuttaka method. (Vide his Jyotisha-Vedánga, p. 51-52). Now S. Dvivedi has worked it out very easily by the ancient Hindú algebraic method. (Vide his Bbáshya, p. 28-30.). See my Vivarana, p. 76. o (PE). Bárhaspatya's translation of this verse fixes no rule and his long explanation prodaces do proper results, Jyautisba-Vedánga has no trial method, even then be says "It will be found on trial that the figures easiest to bandle are those given in the text." (Tide bis Jyotisha-Vedánga, p. 57-58) In my opinion the trial method was not at all required here. I therefore recommend the reader to consider S. Dvivedi's Bhashya, P. 33-34. I think his emendation can claim the same authority as that of Bárbaspatya. (30). Somákara's explanation of this verse relates to yága-kála, and so nothing is said about it. Bárhaspatya's translation and explanation are beyond the scope of the text. (Vide bis Jyotisha-Vedánga, p. 58-59).

·APPENDIX. As regards his incorrect translation, the reader is referred to the examples given in my Viraraña, p. 77. In this verse the moon's nakshatra is calculated on the given tithi as the sup's pakshatra in a (:4). Hence by calculating the tithi-zakshatra by the ordinary method, taking the Jyautislia-Vedánga's elements, it is clear that the einendation of S. Drivedi is right and ingenious. I am sure that this emeudatiou is based on the same authority as those of 8 (93), 8(98) and a ( 80 ). For the meaning of अर्कदशाभ्यस्ताम् ) see my Vivarana, p. 77-78. a(zl). Bárliaspat ya's translation that the sum of these Kalá's represents the Kala's corresponding to the entry of the noon into that tithi's nakshatra' is not correc.. (See liis Jyotisba-Vedáuga, p. 58). The tithi's Dakshatra and its amsas are calculated by a (20) and the kalás corresponding to the entry of the moon into that titbi's nakshatra can be easily calculated from the nakshatraambus by a (9€). The defect in his translation is shown in my vivarana, p. 77-78 S. Dvivedi's explanation of the verse is better and his emendation has the same authority as those of u (93), (98) aud a (yo). Sumákara’s exposition may be useful to yága-kála, a(). When viewed from an astronomical stand-point Somákara's explanation of this verse does not convey any sense. S. Drivedi's explanation exactly agrees with that of Bárkaspatya. a (22. This verse was translated by S. Dikshit. (See bis Hi-tory of Indian Astronomy, p. 84). But in his translatiou the orders of famazing and guia were wrongly charged. S. Dvivedi's explanation agrees with that of Bárbaspatya. (Vide S. Dyivedi's Bhásbya, p. 38, and Bárhaspatya's Jyotisha- Vedáuga, p. 34).

·APPENDIS, 93 o(av). The first half of this verse was correctly explained by Symákara. (See his Bháslava, p. 39). But his interpretation of the second half is douitiul, which has been clearly explained in Dakshit's History of Indian Astronomy, p. 79-80. Esplanations of Bárbaspatya anis. Drivedi follow that of Dikshit. a (24) Tais verse was correctly translated Lr Dikshit (vide his History of Hindu Astronomy, p. 85.) But his interpretation of 3' is doubtful whic'ı his been uuw clearly explained by S. Dvivedi, (Vide his Bhásliva, p. 41.) Bárhaspatya's explanation of the verse is quite incorruct. See my vivarana, p. 78-79. B.írhaspatya in the appendix to lis Jyotisla-Vedánga, p. vii also admits this. He writes. "My translation and explanation are defective, but those given by Mr. Dikshit are correct." The translation should run thus, "Having multiplied the (elapsed) parvans by eleven and the (serial number of the current) tithi by nine, the double result (reduced to nakshatras), together with the (number of elapsed) parvans, gives the present nakshhatra of the sun, reckoned from the beginning of Śravistha. But I am unable to accept the following readering of 91653Ą as given by P. Sudhákara, “ the result obtained by means of 124 the number of parvans contained in a yuga. The latter portion of this observation of Bárhashpatya is quite mistaken. P. Sudhákara's translation and explanation agree with those of Mr. Dikshit. Mr. Dikshit's translation on mahrathi runs thus: पर्वसंख्या १९ गुणून त्या गुणकारांत तिथोंठ हनी गुणाकार मिळवावा, बेजेस १२४ नो भाग.वें, भागाकारांत पर्व संख्या मिळवावा झणजे [इष्ट तिथ्यांती] वर्तमान सूर्य नक्षत्र निघेन. हे क्रमाने जाणावें. युगांत पर्व १२४ असतात ह्या गाठीस अनुसरून युग शब्दाचा अर्थ या ने.कांत १२४ 1 TÊ......" (Vide His history of Indian Astronomy, p. 58.) Multiply the number of th= elapsed parvans by eleven and the (serial namber of the current) tithi by nine, add them together. गुणून आलेला ·APPENDIX. This sum divided by 124, together with the number of the elapsed parvans, gives the present nakshatra of the sun. The re-translation of this verse given by Bárhaspatya in the appendix to his Jyotisha-Vedánga, p. vii is again vague and incorrect. a (RE). Owing to his defective knowledge of Hindú Astronomy Bárhaspatya translates 'Ta' into 'quotient' and seems to think that this verse lays down a rule for the calculation of the sun's inotion (in the equinoctial circle) per lunar day. (Vide his Jyotisha-Vedánga, p. 45). In Jyautisha-Veláuga, this motion of the sun is of no use. Not to speak of Jyautisha-Vedánga, such motion is nowhere mentioned in any treatise on modern Hindú Astronomy. I therefore think that S. Dvivedi's explanation is right. His anvaya of this verse too is as clear as those of (34), a (ze), etc., (See his Bháshya, p. 42-43). His emendations are evolved, as usual from the results obtained by arithmetical calculations. U (2). Here it is not stated what calculation is to be made. In interpreting this verse, therefore, ellipses (181) supplied by different writers may vary according to the ways in which they set out to explain it. Bárhaspatya thinks that the text, here, gives the approxi. mate number of lunar days contained in the time of termination of the sun's association with a nakshatra. If we reflect for a moment why the author of Jyautisha- Vedánga should take a wrong number when he knew the correct one and why he should here neglect the fraction, ith of a lunar day, which is much greater than 7 kalás ia u ( 28 ) where it was not neglected by him, then the whole translation and explanation of Bárhaspatya fall to the ground and appear fanciful. No such lunar days are of any use in Jyautisha-Vedánga or modern Hindú Astronoiny. S. Dvivedi's translation and explanation of this verse, therefore, should be accepted without the least objection. (See his Bhashya, p. 44-45).

·APPENDIX. 97 I think his emendations here have the same authority as those of -1 (93), o (35), 3 ( 3€ ). u (). This verse has been correctly explained by Somákara. As Jyautisha-Vedánga treats of six seasons, Dikshit's emendation up for usa is right. (See his history of Indian Astronomy, p. 85). Other emendations of S. Dvivedi are meant to keep the text in correct Sanskrit form, as the author of Jyautisha-Tedánga was doubtless a Sanskrit scholar. a (a) This verse is very easy. For the emendations of S. Dvivedi, see my Vivarana, p. 8. u (zo). Tais verse was explained by Somákara, (See his Bhashya, p. 48) and Dikshit also followed him, but the explanations of both were defective, as they gave no esplanation of Group which has been now clearly interpreted by Bárhaspatya, S. Dvivedi's explanation agrees with that of Bárhaspatya. a(z) Somákara’s explanation of this verse is defective, (see his Bháshiya, p. 49); and Diksbit entirely followed Somákara, S. Dvivedi's correct explanation agrees with that of Bárbaspatya, but their emendations differ slightly. (Vide, Bárhaspatya's Jyotisha-Vedánga, p. 16 and S. Driredi's Bhashya, p. 49). (39-38). These verses are very easy. For S. Dvivedi's emendations, see my Vivarans a (34). This verse has been correctly explained by Somákara, S. Dvivedi's explanation may also be interesting to the reader. a(3€). This verse has no astronomical significance, and is very easy. However, S. Drivedi's explanation is better. (See his Bhashya, p. 50-51.) a (19). Somákara's explanation of this verse is defective. (See his Bháshya, p. 51.). Bárhaspatya's explanation does not show the exact meanings of quæ and guiaux. His better reading, graagusiuä' spoils the metre of the verse. (Vide bis Jyotisha. Vedánga, p. 16). Owing to his poor knowledge of Hindú As.

·99 APPENDIX, tronomy he was very far from the right interpretation as in the case of a (1x). See my Vivarana, p. 81 and S. Dvivedi's Bhashya, p. 51-52. a(3€). Somákara's explanation of this verse is quite correct. S. Dvivedi's emendation puts the text in a better form. It is no use emeniling the text where words give real meanings. Hence grant should not be altered which does convey the real sense. o (3€). Bárhaspatys seems to have accepted S. Dvivedi's emendation of this verse which hus been explained by Dr. Thibant (vila the appendix to his Jyotisha-Vedánga, p. vii.) a(80). This verse has been correctly explained by Dr. Thibaut and S. Dvivedi in their excellent edition of Pancha- Si lhantiká. य (४१). Here from the words, पर्वणि, पर्वणि and ऋतुशेष it is clear that by a day is meant a lunar day. Parvan ends on a lunar day, an:1 +1 on a Solar day; the difference between the two is adhipurvan as shown by S. Dvivedi in the explanation of (pa) in his Bháshya Birhaspatya explains this verse wrongly by taking nycthemeron ( Hrafan) instead of lunar days. (See his Jyotisha-Vedánga, p. 43.) Learnel readers should think over the explanation of this verse given by S. Dvivedi in his Bháshya, p. 56-57. For the correct understanding of his remark " 7 TERRI- 216 U12: gataha”, see my Vivaraņa, p. 82. U (87). This verse has been correctly explained by Somákara. (See his Bháshya, p. 57), Different interpretations given by several expounders may be interesting to the reader, इत्येतन्मास This verse is not found in Somákara's Bháshya. For its explanation, see $. Dvivedi's Bbáshya, p. 58. and my Vivarana, p. 82.

·APPENDIX. are * Lagadha' does not appear in any 171afaun(See httuatazminaa# by P. Chentsal Rao, C. I. E). In my opinion the correct name is 90whose sous 71171:' (See Rao's TITI ZARqah p. 110.). (83). This luas baari correstly explaiz:el by Soukara. Splitting the word, äzfaz in ots) woris, ona 'Pell' (az) and the other, 'Viil'ffag) S. Driverli his explainel it in a better form. #(1-3). Here 'kála' (1) has been correctly taken to mean the sun (tra) by S. Dvivali. Birhaspatrz wis ut autre of the passage of Garga, "Tarafari zanā' quocel by snákura in his Bhashya p. 0, ani so he biaines S. Drirsii fur jilemirying kála with the sun. yra might be a contractul trmvi' fa#: (See Rio's ir atha1a777, p. 103, liue la). In any case it does not bebove Bárbaspatya to write about binn: "Further, he considers that fa is the name of the writer of Jyotisha-Vedánga.!" (See the appendix to his Jyutisha- Vedánga, p. iii). (9€). Oiving to his defective knowledge of Hindi Astronomy, Bárhaspatya, in the first half of the verse, truuslates TTU TIZEITA" into 'the eighth group of stars,' and '171fa717777 into 'equatorial nakshatra,' and in the cond half of the verse *1972 FIT' into multiplied by 'sis.' His translation of this verse runs as follows: "The eighth (group of stars) reck 'ped from · Gravishthá' shoull be designatal the equatorial nuk-nutra. Solar mouths multiplieil by six shouiil te kan wa a su mnany luuar Ritus." (Viile his Jyotisha-Vedánga, p. 30-38). This excellent book was published under the author.ty of the Governinent of H. II. the Ithurajof Mysore, ia Nyser? (1990). (), (), (), etc., denate the frst, secund, third etc., verse of the traditional text of the rik recension.

·100 APPENDIX. If ‘krittikas' were meant by avfa7919 fafafe Ta' then why did not the author of Jyautisha-Vedánga directly designate krittikas' the East star as he directly referred to Śravishthá and Aslesha in o (s), and why did he make a rule for such a simple Definition? Lagna, a well known thing to Hindús, which fixes heaven's situation for the performance of religious duties, was unknown to Bárhaspatya. Hence the incorrect translation given by him. The word 'fragiata suggests 'ei' time reckoned from the rising of śruvishthá), as the pecessary ellipsis ( 97221E1T) to be supplied liere. It should be noted that in Jyautisha-Vedánga one nycthi meron (Hiaafan ) is divided into 124 parts, each part being called an amśa and that a nakshatra is divided into 124 parts, each part being called 'HİT' (nakshatraamsa). Now in one nycthemeron (fraafza) or in its 124 ansas, all the twenty-seven nakshatras or their 27x124 amśas will enter the horizon one after the other. Therefore in the 27 x 12txe e, or 27 xe nakshatra-amsas will enter the 124 horizon. Thus ce multiplied by 27 gives the nakshatra-amsas between Śravistha and the current nakshatra. This product when divided by 124 will give the number of stars between them. AU (=297-u=27) can be thus taken to denote twentyseven. Therefore, I find that the emendation, tu in place of Tu gives the true meaning of the first half of the verse, relying upon arithmetical calculations which are the best guide . in elucidating such obscure passages. The latter half of the verse has been also incorrectly explained by both Bái haspatya and Dikshit. (Vide Bárhaspatya's Jyotisha-Vedánga, p. 36-38 and Dikshit's history of Indian Astronomy, p. 81). They here forgot all about the 7th verse of Yájusba, from the principle underlying which it can be inferred that one complete revolution of the moon contains ber six seasons ·APPENDIX. 101 moon is called TEATH or TETRIE. (See the 31st verse of Yájusha or the passage of Garga on the page 17 of this book). Hence multiplying the number of such months by six, we ge: the number of the moon's seasons. From the above facts it will appear that S. Drivedi's emendation, mera in place of gura gives the true meaning of the latter hali of the verse. The moon's seasons of the kint, explained by Bárhaspatya in his Jyotisha-Vedánga, p. 37-38 are not to be found in any Sanskrit book. The explanations of Bárhaspatya and Dikshit are quite fanciful and anything but correct. #(as). This verse gives the same result as found by the rule given in a ( 23 ), # (39). It has been correctly explained by Dikshit. (See his history of Indian Astronomy, p. 84. S. Dvivedi's emendations are meant to keep the words of the verse in proper order and correct form. #(28). This verse does not involve any astronomical calculation. It has been wrongly numbered as the 34th verse of the Rik recension. The first half of the verse is in an altogether different metre from the latter half, which shows that there must be something wanting here. (See S. Dvivedi's Bhashya. p. 68.) From Bárbaspatya's explanation of cá (parvan) as given in his Jyotisha-Vedánga, p. 39 it is obvious that the meanings of Vaidic words are unknown to him, though he considers himself a scholar in Vaidic Astronomy. It is this pride of his which actuated him to designate our learned professor, Mahámahopádhráya Pandit Sudhákara Dvivedi, "Professor of non-Vedic *(and not ledic also) astronomy at Benares," (See the first page of the preface to his Jyotisha-Vedánga.) The true meaning of va in Vaidic sense is given hy Somákara, car fa numira aasta'. (See the page 19 of this hook). www * The words in Italics are ours).

·APPENDIX, 3 (), (95), a (a), 7 (2E), (79', a (80) and = (3x) are in different metres from the other verses of Jyantisha-Vedánga. The verses in different metres seem to have been afterwards added from other sources to Jyautisha-Vedánga, which was hefore in the pure ugen metre, to make the meanings of some of the original Fer es of Jyautisha-Vedanga clearer to the reader; for, 07 (3) explains a (a) in a better form; a (95) was introduced for the explanation of जावाटांशः in य ( १७); (ry) was introduced for the explanation of a (s) and 3 (30); (22) is another form of a (24); (29) is another form of (BE); a ( 80 ) is another form of a (c); and the first half of a (3) in which the latter half is wanting is another form of भादानं स्याच्चतुर्दश्याम् in य (२७). Bárhaspatya in the appendix to his Jyotisha-Vedánga has often criticized S. Dvivedi's anvayas, but he had better think more seriously of the anvayas of a (15), a (a), 5 (25), a (), a(39) a (3€). What anvaya can give the true meaning of ससप्तकम् or ससप्तकम् (one day plus seven kalas) of य (३६) until the whole thing te verified by Arithmetical calculations. Anvayas of the verses of such books as Jyautisha-Vedánga are acceptable only when their results agree with those actually found by exact calculations. Conclusion: w 0 (9-92), a (28), a (99-05), a (2x), 3 (), (30-37) 3 (38) anda (82-82), were more or less correctly explained by Somákara. 0 (93), 5 (33), (4) Dikshit. (25) and o(-yo) Dr. Thibaut. Closely scrutinizing the whole work, it will be found that Bárhaspatya has done nothing original, except that he gave the proof of a rule, already discovered by Dr. Thibaut by tabulation, by the aid of an indeterminate equation.

·APPENDIX. 103 In a (92), (93), 7 (98) and a (99) no astronomical calculations are required. They have been differently interpreted by Bárbaspatya and other expounders of Jyantisha-Vedánga, but Somákara’s explanations of these verses and the terminology used in them of Jyautisha-Vedanga are most acceptable, for Somákara's opinions on religious points are authoritative. S. Dvivedi has now provel all the rules cɔntainel in the slokas which involve astronomical calcul: tions. All these notes form part of his lectures given to izs 01 Jyantisha-Veláng: when Bárhaspatya criticised his Bháshyi, anıl I have now compiled them for the benefit of the letrnel piblic, and I may also note here that the Irithilz przpils of S. Dvive li were provokeil to write their Chikitsa, when Bárhaspatva criticised his Bháshya with very unworthy remarks; but all this was quite uscalled for. Learned readers, I hope, will now fiul that there is nothing now in Jyantisha-Vedinga which is obscure or left unexplained except # (38) in wbich somethiug still seems to be wanting, MURALIDHARA JHA.

·शुद्धिपत्रम् । प्र. पं. अश- शुः रयतव्य १२ ४ शास्त्र ... ... ... २० ... ... ૧૧ ૧૨ ૧૨ २ ... ... २० . ૧૨ ... १३ ... २ ... ... १८ ૧૧ तेन्दु ... ते ... २१ न्तिवृत्त न्तिवृत्ते प्रथमेश प्रथमेश चतुर्विश चतुर्विश यन्त्रा यत्रा तृतीयस्या तृतीयस्य द्विद्वि ... द्विद्धि पातो आती धिभ्य धिक्रेभ्यो तेन्दु रिष्ठ रिष्ट दात .. दात ग्रहा अहो पूर्व पर्व व्याख्यानं पपत्तिस पपत्तिश्च चन्द्रे अर्ध ... अर्ध अविष्ठात: अविष्ठातः पञ्चदश्यन्तद्वावुत्तरे... पञ्चदश्यन्ते द्वावुत्तरे निदेशन निर्देशन २३ ... ... ... ... .. . ... ५ व्याख्यान ... .. .. ६ ... २६ १ ४ ... ... ... 생 성 १८ ... .. .. ३० १५ ३१ .. W