·॥ विजयतेतराम्बल्लवीवल्लभो नन्दनन्दनः । ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥ आविरस्तु मम वाचि वागधीशः श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूषिततनुः श्रीवल्लभः प्रभुः। इदमत्र प्राप्तकालम् । , श्रीमद्रजवनीवनितावलीलीलालालितवपुपः परमानन्दरसिककुलकातितकमनीयरसध- नानन्दमयकरचरणमुखोदरादेर्यशोदोत्सङ्गरत्नस्य व्रजरनस्य परमयाऽनुकम्पया द्वितीयं संस्करणमिदमुदेति ससिद्धान्तमार्तण्डस्यास्य । प्रकाशयत्ययमष्टाष्टकेनानवद्यविद्याविभववि- भूषितानां विपश्चिदपश्चिमानां सहयावतां सचेतसां चेतांसि, समुज्वलयति सकलवैष्णव. सम्प्रदायससिद्धान्तान् , समुद्भासयति मायाऽविद्याऽऽभासाभ्यसितकुतर्कसन्ततितिमिरा- यितमतिमतां मानसानि, चकासयति च मीमांसाद्वितयसमवेतान्वेदवेदान्तस्मृतिपुराणे. तिहाससिद्धान्व्यासपराशरमनुयाज्ञवल्क्यादिमुनिमानिताछुद्धाद्वैतसिद्धान्तरत्नराजिराजि- तान्सकलानपि सिद्धान्तान् । "भारतमार्तण्डेन" प्रकाशितस्य मार्तण्डस्यास्य समुदयेन, तिरोभवति तूलामूलानाद्यविद्याविस्तारिता तमस्तातः, शुष्यति शिवगणाङ्गणसमुत्पन्नः शङ्कापकः, नश्यति विनश्वरवादः, अपगच्छत्यात्मापहारिणां वाक्पेशलता, धूकायन्ते च सहस्राक्षानुयायिनो मायिनः । नात्रास्माकं भारतमार्तण्डस्य, सत्सिद्धान्तमा- तेण्डस्य च प्रशंसन एवं प्रवृत्तिः । आचूडं ग्रन्थमिमं विलोक्य सर्वस्यापि सचेतसो विदुपस्तथैव भविताऽभिप्रायः, यो हि पक्षपातदर्वीकरादृष्टः, शास्रलोचनालोचकश्च । अयं हि सत्सिद्धान्तमार्तण्डो दैनन्दिनमवश्यावरणीयानामाधाराणां, परिपालनीयानां नियमानां, अनुष्ठेयानां च कर्मणां निर्णायको धर्मशास्त्रमहानिबन्धो मार्तण्ड इव प्रकाशते वैष्णवानां सदसि । अस्य निर्माताऽपि भारतमार्तण्ड:, वेदान्तभट्टाचार्यः, श्रीगट्टलालापर- नामधेयः, पण्डितप्रवरो गोवर्धनशर्मा । यस्य भारतमार्तण्डस्यास्तादारभ्याद्यदिनं यावन्न कोऽपि जनिमलमत तादृशो भारत वर्षे । ससिद्धान्तमार्तण्डस्य प्रादुर्भावः कदा कुत्र कस्माद्धेतोरजायतेत्पन्न प्रस्तावनायां स्वयमोक्तवान् निखिलमपि प्रन्थकारः, अतो माव- शिष्यते विशेषतो वक्तव्यम् । अस्य विरचने प्रधानतया प्रयोजकास्तु गो. श्रीजीवनलालमहाराजा धृहन्मन्दिरा. धीशा एवं । ये हि सकलसुरासुरानीकप्रमुखावलीशिर:किरीटकिरणजालामालातिपाद- पध्नस्य श्रीबालकृष्णस्य धरणपरिचरणसम्प्राप्तनिःशेपामरसङ्घसंस्पर्धितानेकविद्यास्थानविश्ना- माद्वितीयस्थानतया विद्वजनजीवनरूपा एव गोखामिमहाराजा!, बालकृष्णचम्पूब्रह्मसूत्र- , ·२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य वृत्तिप्रभृतीनां प्रन्यानां निर्मातारश्च । सम्प्रति विराजमानानां गोस्वामिकुलकौस्तुभश्रीमद्गो- फुलनाथमहाराजानां धर्मवः पितृपादा एवैते । श्रीमद्गोकुलनाथचरणा अपि एतर्हि भूतलमलङ्कुर्याणेषु वैष्णवाचार्यपु, प्रभुचरणचतुर्यवनयगोकुलनाथा इव कन्धरापणेनापि स्वधर्मरक्षया नमन्नृपतिमण्डलीमुकुटताण्डवैर्मण्डितचरणाः पण्डितमण्डलासण्डा गोखा- मिवंशमण्डनरूपा एवातिशेरते भारते । ये हि गान्धिनान्धीकृते जगतीतले, पेलाप्पन्- प्रभृतिभिवण्डालपापण्डपूजापराहतान्तःकरणैराहते धर्मध्वंसे पेरलनृपतिना शामोरिन्म- हाभागेन समाहूताः श्रीमच्छङ्करभगवत्पादजनिभुवि पेरलभुवि गुरुवायुर विजयप्रस्थान- मयुर्वन् पादचारिण एव । यैध वत्र वर्णाश्रमस्वराज्यसदस्य स्थापितो विजयध्वजा, दूरीकृतं च तत्यानां श्रीमच्छरभगवत्पादसजातीयानां नम्वुद्रिनाभणानां, द्राविडानां प धर्मसङ्कटम् , रक्षितं च पावित्र्य द्वारकाधीश-गुरुवायुर-मन्दिरस्य । पुरा किल जहांगीरराशा मानितः पश्चन चिद्रूपनामा यावदूकः संन्यासी बभूव । यो हि महम्मदीयानां राज्याधिकारिणां प्रशंसक इनितानुकारी प आसीत् । मधुरामण्डले नियुत्तानधिकारिणो वाक्पेशलेन वशीय, वैष्णवान्यषेधयदूर्ध्वपुण्डतुलसीमालादियैष्णव- चिह्नधारणे। तस्य च्टलेन सर्वेऽपि वैष्णया आपार्याश्व श्रीमद्गोकुलादिपुण्यस्थानानि सन्त्यज्य गगात प्रस्थिताः । श्रीमत्प्रभुपरणपतुर्धवनयभीगोकुलनाथास्तु गोपुल एव प्राणसप्लुटमपि तिरस्कृत्य स्थिताः । अथ गच्छति काले महता उलेन सपसः पश्चन पेगवेः सम्प्रार्थिताः श्रीमदोकुलनाथचरणाश्चतुरशीतिवर्षात्मये जराजीणे ययस्यपि धर्मरक्षणाय जहांगीरनपति- समीपं मधुराको विजययात्रा संयोज्य पाश्मीरदेशं ययुः, नृपतिरुपदिष्टो, निजचमतारमा प्रदर्शितसमै । श्रीमद्गोकुलनाथैः प्रयोधिते जहागिरे तत्मार्थनया पुनराजग्मुवैष्णयाचार्या वैष्ण- वाध गोकुलसन्दावनादिपुण्यक्षेत्रम् । इयं हि पोटशशतकीया पथा। सम्प्रति हि विशतितमे शतफे पालदावानलज्यालामालावलीटे सजनसमाजे, इन्दहामाने धर्मविपारकप्रयणचित्ते प्राह्मणकुले, मुदुासहदहनपरेनिःसहमिहादयतः पाश्चात्यैः प्रचारिवस्य विद्युत्वणपादस्य प्रचण्डः फरेतिम तापितायामिलायां, गान्धिना विस्मारिवस्वसंस्कृति कायामत एव मुजला- यामपि नलियाजलायां, सुफलायामपि सङ्करपक्षरानिरशिवायां, मलयजशीवरायामपि याप्पयनतापितायां भारतमुवि, विवकण्टयाशणे मानवीयधर्मविनाशये प्रपारे प्रपलिते सति, युवतीनां पपरीवर्तनोपदेशे, शहापावरुद्ध शाखीयविपारे, एस्तो दार्थानपरे विकासयादं यमवि सति, इवरतो गर्जति सति साम्यवादन्नाशीवादयेसरिगि, अमव: स्थितायां पुमारिकापहरणोपायभूतायां शारदापरिरगयां, पृटतय हरिरित्राभिषया गाई- रध्यापहारिणि, सिंह इत्याख्यया शुद्धसरकार निक्षी, सत्यामरि गोरेपास्त्यायो विवाहोच्छेदादिः पुमारीगो विधयानां सघवानां पहुपवानां प दायलामादि राज. नियमपारिप्रयः दयामायमाने फालपुरुष व विस्तार्य पदनं समुपस्थिते, जयबरेऽन्य- जयपरे वियति जयति पाशाप्ये, यटोरेऽध्ययटोरे सगोत्रोद्वाहादिधर्मविनाशक- ·प्रस्तावना। विधानविमर्शनतत्परे हिन्दूराज्ये, वैदिकधर्मरक्षणेऽजस्रं बद्धपरिकरा एव श्रीमन्तो गोखामिनो गोकुल नाथमहाराजाः । एतेषामेव तनुजन्मानः श्रीदीक्षितमहा- भागाश्च भारतसंरक्षणसङ्घसंस्थापकाः भाष्यचतुष्टयविदः । स्मयते च सत्सिद्धान्तमार्तण्डप्रादुर्भवनप्रयोजकेषु, "सुरते" वास्तव्यानां गो० श्रीयदु- नाथजिन्महाराजानां पुण्याभिख्या । सम्प्रति तत्पीठाधिष्ठिवा गोस्वामिनः श्रीव्रजरनलाल- महाराजाः । इमेऽपि सुगृहीतनामधेयाः पण्डितप्रकाण्डाः स्वधर्मसंरक्षणे विजयिनो गोस्वामिमण्डले रत्नरूपा एव । नित्यलीलां प्रविष्टेषु तिलकायितश्रीगोवर्धनलालमहाराजेषु श्रीमद्वल्लभाचार्यवंश्यानां गोकुलस्थभट्टानां च वेलनाटीयशुद्धाद्वैतवैष्णवसभाया अध्यक्ष- पदमलङ्कुर्वाणाः, स्वधर्मरक्षणे दत्तचित्ताः, सिद्धपुर-कराचीप्रभृतिनगरेषु शैवदयानन्दी- यादिजनसम्मर्दप्रचुरासु सभासु निर्भयं स्वसिद्धान्तं प्रतिपादयन्तो निरीक्ष्यन्ते वैष्ण- वैरक्षिसौभाग्यरूपतया। एभिश्च पूज्यपादैः स्थापिताः शुद्धाद्वैतमहासभादिसंस्थाः प्रचलन्ति । श्रूयते, चात्र ससिद्धान्तमार्तण्डयोजने प्रोत्साहकतया गो० श्रीगोकुलाधीशमहाराजानां नामधेयम् । एते हि वेदान्तसिद्धान्तरसिका, भगवत्सेवापरायणा, महानुभावाः, सत्कवयश्च बभूवुः । एभी रचिता वल्लभस्तुतिरत्नावली दृष्टिपथमवतरिता । यस्यां भगवतो मत्स्याय- वतारैस्तुलितो वल्लभाचार्यावतारः । अत्रैवैतेषां गोकुलाधीशमन्दिरं वर्तते । तत्पीठाधिष्ठिताश्च गो० श्रीममलालमहाराजा विद्यन्ते । तेषां तनुजन्मानो गोकुलनाथमहोदया व्याकरण- काव्यादिपु कृतभूरिपरिश्रमा रासपश्चाध्यायी-सुयोधिन्यध्येतारश्च । एत एव गो० श्रीगोकुलनाथमहाराजाः, श्रीबजरत्नलालमहाराजाः, श्रीदीक्षित- महोदयाः, श्रीमन्मलालमहाराजाः, श्रीगोकुलनाथमहोदयाश्च सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्यास्य द्वितीयसंस्करणमुद्रापणेऽपि प्रोत्साहकाः । अता हि भगवतो लीला । य एवास्य प्रणयने प्रयोजकास्तेषामेव वंशजास्तस्य द्वितीयसंस्करणेऽपि प्रोत्साहकाः। एतेषामेव महताऽनुग्रहेण गोलोकवासिनः भेष्टिनारायणदासस गो० वा. श्रेष्ठिजेठानन्दस्य च विश्वस्तैः प्रकाश्यते द्वितीयमिदं संस्करणम् । वेदान्तभट्टाचार्यभारतमार्तण्डादिविरुदावलीसमलतानां पण्डितगटूलालामहाराजानां सम्पूर्ण विस्तृतं च जीवनचरितं परिश्रमभूयिष्ठेनापि न कापि समुपलब्धम् । हन्त! भावनाप्रधान सम्प्रदायेऽस्मिन् वणिग्वृत्तिभूमत्वादेव पण्डितानां महती दुरवस्था दृष्टिपथमवतरति, श्रीहरिरायमहाप्रभुश्रीमपुरुषोत्तममहाराजलालूभश्रीकृष्णभट्टमभृतीनां समयादारभ्याद्यदिनं यावत्पण्डितानां वैष्णवकृताया दुरवस्थायाः परम्पराप्यनव- च्छिन्नतया प्रचलितैव । यद्यपि ध्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धोऽयं पुष्टिमार्गसम्प्रदायः पदैकमपि, क्षणैकमपि प्रगाढपाण्डित्येन विना न प्रचलति, पूर्वोत्तरमीमांसामर्मस्पृगेव तद्विचारः, श्रौतस्मार्तनित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तकर्मानुपानभूयिष्ठ एवाचारः, तथापि यणिग्व्यापारेऽनु- ·४ ससिद्धान्तमार्तण्डस्य तीर्णानां-उत्तीर्णानां-ततो निवृत्तानां वा विद्याविद्वेपिणां वसुकामानां वणिजां प्रबन्धकर्तृ- कतया, विद्यायाः, पुस्तकानां, सरस्वतीभण्डाराणां, विदुषां च दुरवस्था क्षणमपि नात्मानं तिरयति । हन्त ! विद्वान् , गोस्वामी वा स्यात् , गोकुलस्थो, मथुरास्था, सागरस्यो वा स्यात्, अन्यजातीयो ब्राह्मणो वा स्यात् , पण्डितत्यादेव ब्राह्मणत्वादेव च तद्विद्वेपो नयनयोरवतरति। पण्डितप्रकाण्डानामेतेषां भारतमार्तण्डानां जीवनकाल एव तन्नयनयोरवतरन्यो गगायमुने साक्षात्कुर्वन्तो जना अद्यापि विद्यन्ते जगतीतले । अथास्ताचलं प्रस्थितेषु भारतमार्तण्डेपु, तत्सङ्गृहीतवस्तुजातमधिकुर्वाणैर्महानुभाथैरपि तज्जीवनचरितं न सद्गृहीतम् । इन्त ! सत्यपि सहस्रावधानसामर्थे, दिवानिशं प्रचलितेऽपि कविताप्रवाहे, सत्यप्यन्त्याक्षरीनियमे न कचन तत्सङ्ग्रहः सुरक्षितः । महता प्रयत्नेन सम्पादितोऽयं जीवनसद्धेपो न कस्यापि तन्मन्दिरव्यवस्थापकस्य, भुष्टिमार्गीयपण्डितस्य, गोस्वामिनो वा लेसनीतो निःसृतः, परं मध्वसम्प्रदायानुवर्ति "पळे"शास्त्रिणां, शाङ्करमतावलम्विहीरालालश्रॉफमहोदयानां विद्व- चरितपश्चक"काराणां च लेखनीतः प्रसूतानामेव प्रवाहानामयं सद्धहः । अहो, यत्र सम्प्रदाये लक्षावधिग्रन्थानां कोटातः काशीतश्च क्रयोऽभूत् ; यत्र च भाष्यप्रकाशादिसा- म्प्रदायिकग्रन्थसंशोद्भू रत्नगोपालपण्डितस्य पाणिगृहीत्याः सकाशात् प्रन्थसङ्ग्रहं क्रीत्वापि तस्यै बराटिकाऽपि न प्रदीयते, तत्र को नाम गठ्ठलालस्य जीवनचरितसङ्ग्रथनपरिश्रममुररी- कुर्यात् । सम्यगेवावदन् वसन्तरामशास्त्रिणः, यत्, येन हरिरायाः, पुरुपोत्तमाः, गटू- लालाश्च क्रोशितास्तेनेदानीन्तनाः सक्रियन्त इति तु गगनकुसुमायितमेव । भवतु । इह च प्रथितं जीवनचरितं हीरालालश्रॉफ-वळेप्रभृतिभिर्निर्दिष्टेः प्रसङ्गैः, मम वातपादानां मुसाच्तैः शतावधानादिचमत्कारः, गहलालशिष्यमाधवजीशाखिकधितैश्च चरितैरेव पूर्णतामेष्यति । अत एवैतेपां महानुभावानामुपकृति संस्मृत्यैव नाटयामि लेखनीम् । भारनमार्तण्डस्योदयो राजपूतानामण्डले प्रसिद्धतमे कोटाख्यनगरे एकोनविंशतितमवै. क्रमशतकसमाप्तो विंशतितमशतकप्रारम्भे पौषकृष्णद्वादश्यां सोमवारे बेलनाडुपश्चनयु- पाह्वानां श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानचतुराणां कुले बभूव । एतेषां पितृचरणाः श्रीघनश्यामशर्माणों विविधविद्यानां पारावारपारदृश्वान एवासन् । माता चास्य जीर्णदुर्ग(जूनागढ)स्थ गो. श्रीव्रजवल्लभजीमहाराजानां तनया "लाडूचेटीजी" सन्जका बभूव । जामनगरस्थाः श्री. वायूरायजीमहाराजाः, सुदामपुरीस्थाः श्रीद्वारकानाथजीमहाराजा, इमे श्रीव्रजवल्लभजी- महाराजाश्वेत्येते त्रयोऽपि सोदरा एव । यैः सौराष्ट्र पुष्टिमार्गसिद्धान्तः प्रचारितः। पुरा किल दाक्षिणाये जनपदे पुण्यतमे पश्चनदक्षेत्र निवसन्तिम महापण्डिताः श्रोत्रियाश्चैतेपा पूर्वजाः । मूलपुरुषश्चास्य महापुरुषस्य गोविन्दशर्माऽभवत्, वजापुरनरपति- पुरोहितः । तस्मात्समजनि विश्वविख्यातकीर्तिः सर्वाहादकारी "आहादभट्टशर्मा"; यः ·प्रस्तावना। खलु श्रीमत्प्रभुचरणानां "देवका" सञ्जकां कन्यको परिणिनाय । अयं हि आहादभट्टः (अल्लडमट्टो वा) पचनदक्षेने राजपुरोहितो दानाध्यक्षश्च बभूव । तस्य दिगन्तविस्तृतां कीर्ति श्रुत्वा श्रीमत्प्रभुचरणैराहूतः सन् पौरोहित्यं दानाध्यक्षत्वं च स्वपितृव्याय समj स्वकुलदैवतं गोपाललालं मातरं च गृहीत्वोवास गोकुले श्रीमत्प्रभुचरणसन्निधौ । आह्लाद- भट्टस्य बुद्धिकौशलं भक्तिं च समवलोक्य स्वस्य देवकानान्नी कनीयसी कन्यां पोडशशतो- त्तरसप्तदशवत्सरे प्रादुर्भूतां प्रददुः श्रीमत्प्रभुचरणाः (१६२३) पोडशशतोचरत्रयोर्वि- शतितमे बैनमान्दे । आहादभट्टस्य कृष्णरायजीशर्मा, तस्य नरसिंहशर्मा, तस्मान्माधवा, ततो मधुसूदनः, तस्मान्मदनगोपालः, तस्यानिरुद्धः, तस्य ब्रजनाथः, तस्मान्मुरलीधरस, तस्माद्गोपीनाथः, तस्यैव घनश्यामभट्टो भारतमार्तण्डस्य जनको बभूवेति वल्लभाचार्यशरण- प्राप्ते वंशेऽस्मिन्नेकादशमाः श्रीगठ्ठलालमहाभागाः । एतेषां महानुभावानां वृद्धप्रपितामहस्य व्रजनाथशर्मणो ज्येष्ठबन्धू रघुनाथशर्माऽऽसीत् । तस्य पुत्रः पुरुषोत्तमः, तस्य बालमुकुन्दः, तस्य रघुनाथः, तस्य द्वारकानाथः, तस्य दामोदरः, तस्य मन्वालालासञ्जकः, तस्य पुत्रद्वयं विद्यते सम्प्रति । तयोर्येष्ठो मधुसूदनः, कोटा-मथुरा-नाथद्वार-कामवनादिपूपव- सन् गिरिराजाधित्यकायां वसति साम्प्रतम् । पश्चनदीत्यस्याधुनातनं नाम तिरुपादि वर्तते । तत्तु तावर ( Tanjore) नगरसमीपे पञ्चकोशपरिमिते स्थाने विद्यते, तत्र कावेरीमहानद्याः पञ्चवृत्तयः सञ्जाता अत एव पश्च- नदीसज्ञामाप क्षेत्रमिदम् । भारतमार्तण्डानां पूर्वजो मधुसूदनशर्मा, कदाचित् तावर- नृपतिना पौरोहित्यायाकारितः । तत्सहायेन राज्ञा भगवान् यज्ञपुरुप इष्ट बहुदक्षिणैर्यज्ञैः । अथ यज्ञादिकार्य सम्पन्ने पुनरपि गोकुलागमनमिच्छते मधुसूदनशर्मणे प्रसन्नेन राज्ञा द्रव्यं प्रदातुं समारब्धम् , तदा मधुसूदनशर्मणा प्रत्युत्तरितं यन्मया राजप्रतिग्रहो न क्रियते, मयाप्येको यज्ञः कर्तव्योऽस्ति, स तु द्रव्यं विना न स्यात्तदर्थ द्रव्यं प्रदेयमिति । पश्वाल्लक्षत्रयपरिमितं द्रव्यं प्रादायि तेन राज्ञा । तद्रक्षणाय मया भवता सह सैन्यं दीपत इति राज्ञोक्ते, रक्षणार्थ मास्तु सैन्यमिति मधुसूदनशर्मणा प्रत्युत्तरितम् । तेन क्रुद्धेन राज्ञा परीक्षार्थ गूढरूपेण सेवकाः प्रेषिताः स्तेयकरणाय । मध्ये मार्ग सेवकैस्तैरवरुद्धः पन्था इति ज्ञात्वा स्वमन्त्रसामर्थेन केपाश्चिच्छरीरेषु पट् पट् प्रहाराः कृता इति तत्सामध्यं दृष्ट्वा उर्वरिताः सेवकाः पलाय्य राजसमीपमुपतस्थुनिवेदयामासुश्च निसिलमपि वृत्तान्तम् । पश्चाद्राजा स्वयमपि तत्र गत्वा क्षमाप्य पुनरपि लक्षत्रयं प्रददौ । ततो मधुसूदनशर्मा द्रव्यजातं गृहीत्वा गोकुलमागत्य कामवने यथाविधि यज्ञं चकार । तर सर्वमपि राजद्रव्यं वितरितम् । एतादृशस्य नररत्नस्य वंशे भारतमार्तण्डः समजनीयन नाश्चर्यावसरः। अस्य पाल्यकालो अन्धविरचनं च श्रीगट्टलालमहाभागा वाल्यादारभ्यैव प्रज्ञाचक्षुधमापुरिति प्रसिद्धम् । केचन, सूतिकागृह ..

·६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य एव पञ्चमेऽहनि बाह्यदृष्टिलोपोऽस्य जात इति वदन्ति, अपरे च पञ्चमे वर्षे, नवमे वा वर्षे शीतलाप्रकोपेनेति । यदा दृष्टिलोपो बभूव तदाऽस्य जननी करोद । मावामहेनास्य स्वकन्यायाः सान्त्वनाय कथितमस्य भावि पाण्डित्यं, शाक्त्वं, अन्धस्यापि भारत- मार्तण्डत्वं चेति । विश्वासाय च वालस्यास्य जिह्वायां सारस्वतं वीज लिलेस महाप्रतापो वल्लभकुलकमलदिवाकरो गोस्वामी श्रीत्रजवल्लभजीमहाराजो मावामहोऽस्य बालस्य । गच्छता कालेन मातामहस्य वरेण कवित्वमाप नवमे वर्ष एव । अष्टादशवर्पवयस्कस्यास्य पितृचरणसमीप एय वेद-वेदाग-न्याय-मीमांसादिसम्पूर्णमध्ययनं सम्पन्नम् । अष्टादशवपीयो भारतमार्तण्डः पिनाभ्यां सममेकां तीर्थयात्रां कृतवान्, तदा शीघ्रकवित्वेन प्रथितः । तेषु तेषु तीर्थेषु दर्शनशास्त्रेषु विशेषतः शुद्धाद्वैतसिद्धान्ते शास्त्रार्थेन जितवान्पण्डितमण्डलीम् । एवं दिग्विजयं विधायैकविंशतितमे वर्ष एव रुक्मिणीहरणचम्पू-वेदान्तचिन्तामणिप्रभृती- न्ग्रन्थानिर्ममे प्रज्ञाचक्षुरपि सकलशास्त्रचक्षुर्गठ्ठलालः । एतावता कालेन विवाहोऽपि सम्वृत्त एव । परं न किश्चिदपत्यं समुत्पन्नमिति श्रूयते, कन्यवेकाऽऽसीदिति च । गट्टलालमहाभागा वदन्ति स्म बहुवारं, यद्वंशस्तु विद्यया जन्मना चेति द्विविधः । यथा, नागोजीभट्टेन परिभाषेन्दुशेखरः, शब्देन्दुशेसरश्चेति द्वौ शेसरी दो पुत्रौ, लघु- मञ्जूपेत्येका कन्येत्यपत्यनयमस्माकं विद्यत इति स्वकीयमन्थे लिखितम्, तथा, वेदान्त- चिन्तामणिः, ससिद्धान्तमार्तण्डः, मारुतशक्तिरिति ग्रन्थत्रयमेवापत्यत्रयम् । वेदान्तचिन्ता- मणिः, ससिद्धान्तमार्तण्डश्चेति द्वौ पुत्री, मारुतशक्तिरिति कन्यका चैका । वेदान्तभट्टाचार्यनिर्मितानां ग्रन्थानां नामावलिः सम्पूर्णा नासादिता प्रयत्ने कृतेऽपि । अवगताच ग्रन्था इमे- (१) वेदान्तचिन्तामणिः (२) कठोपनिपत्याख्या (श्रूयते अन्या अपि उपनिपव्याख्या विरचिता इति) (३) रुक्मिणीहरणचम्पूः (४) कृष्णाभिसारकाव्यम् (५) मारुतशक्तिः (६) सत्सिद्धान्तमार्तण्डः (७) वल्लभस्तुतिरत्नावलीटीका (८) घटसर्परकाव्यटीका शास्त्रार्थ, सम्मानमाप्तिश्च १ कदाचित् दिल्टीनगरं प्रयातेपु श्रीगठ्ठलालमहाभागेषु, लोकोत्तरं पाण्डित्यमाकर्ण्य तत्रत्येर्नागरीकै काचन महती सभा समाहूता । यत्र महामहोपाध्यायपदवीधरा महान्तो विद्वांसो राजकर्मकरा हिन्दवो मोहम्मदीया योरोपीयाश्च जना धनिकाश्च सम्मि- ·प्रस्तावना। . लिताः । तस्यां सभायां पण्डितप्रवराणां विविधभाषासु, बुद्धिबलादिक्रीडासाधनेषु, गणितादिषु च सहस्रावधानादिकं निरीक्ष्य समिलित्वा "भारतमार्तण्डे"ति पदेन सम्मानिता विद्वदसराः पण्डितगट्टलालमहाभागाः । २ एकदा श्रीनाथनिवासिनो वल्लभाचार्यश्या: "तिलकायित" पद्वाच्या गोखा- मिनः श्रीगोवर्धनलालजिन्महाराजा मुम्बापुर्या समायाताः । तदा वेदान्तचिन्तामणि- प्रभृतयो वहवो ग्रन्था एभिर्महानुभाव रचिता इति ज्ञात्वा माधवबागसभायां ते “वेदान्त- भट्टाचार्य'ति पदेन पूजितवन्तः । ३ एकदा तु पुण्यपत्तने पण्डितप्रवरा इमे समाजग्मुः । तदा माध्वसम्प्रदायानुयायिनो जनार्दनाचार्यास्तत्रासन; तैर्महती सभा कृता, तत्र पण्डितैरेभिः शीघ्रकवित्वं प्रदर्शितं, यथैव घटिकामात्रेण कालेन शताधिकाः श्लोका व्यरचि । ४ यदा जगन्नाथयात्रा कृता तदा नागपुरे, सम्बलपुरे, कटकनगरे, जगन्नाथपुर्या, कलिकातानगरे च शतावधानप्रयोगाः कृताः । फलकत्तानगरे “पण्डितचक्रचूडा- मणि"रितिपदं समुपलब्धम् । महामहोपाध्यायपदविरोधः मुम्बापुर्या प्रेतानां दहनं यब्रे कर्तव्यमिति राज्ञा नियमितं, तदा धर्मविरुद्धमेतत्कार्य राज्ञ इति दृष्ट्वा धर्मशास्त्रानुसारेण विरोधः कृत इति कृत्वा महामहोपाध्याय- पदमवरुद्धम् ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य मुम्बईस्थमानपत्रम् श्रीमान्परमेश्वरः कृपालु गादीन्द्रियाद्यगोचरोऽपि प्रारब्धकर्मफलदानेन प्राणिनामनु- ग्रहाय जगद्रूपेणाविर्भूय सर्वानर्थनिवारणहेतूम् स्वनिःश्वासभूतान्वेदान् प्रथमं हिरण्यगर्भ प्रत्युपदिदेश । ततो मन्दमत्यनुजिघृक्षया स्वोपदिष्टवेदार्थमेवोपवृहयितुं स्वयमेव मनुव्या- सजैमिनिप्रभृतिमुनिरूपेणाविर्भूय धर्मप्रकाशनहेतून स्मृतिपुराणादीन रचयामास । एवमपि कलिमालिन्यवशाज्ञानदुर्चलाखनानालोच्य स्मृयाद्युपबृंहितवेदार्थतत्त्वमेव स्फुटीकर्तु तत्त- दाचार्यरूपेणावतीर्य जनानन्वग्रहीत् । ततोऽप्यतिधोरकलिकालवशात्तत्तदुक्तिप्वपि नाना. विधकुतर्कवशेनाविश्वसतामसयापारविपरीतमतीनां जनानां मनसि याथायेंन तचापर्य प्रकाशयितुमार्यसुधर्मोदयसभायां पक्षे पक्षे धर्मतत्त्वोपदेशेन बुभुत्सूनां मतिमालिन्यं निराकर्तुं किरणा धूतपापा चेत्यायुक्तपश्चनदीवजनचित्तानां शोधकत्वेन धर्मतत्त्वोत्तेजक- संस्कृतगवीनां वर्धकत्वेन चान्वर्थितनामोपनामानः पञ्चनदिगोवर्धनशर्माणः सभा- सदस्तन्मनोनुरञ्जनेनानुगृहन्ति । ये च स्वस्वधर्म धुभुत्सुमिः स्वानर्थनिवृत्तये सुरेहेरिरिव प्रविदिनमभ्यर्थ्यन्ते, यांश्च वाग्देवता स्वयमेवागस ब्राह्मणमिवावलम्बते, यैश्च विद्यासवितुः स्वसवितुर्मुखादधिगतसकलविद्यैः श्रीयुक्तलाडूयेटीघनश्यामभट्टाभिधानौ स्वमातापितरौ कृतवहुतपसौ वासुदेवेन देवकीवसुदेवाविव पर समतोध्येताम् । येभ्यो निर्गता वाचः सर्वात्मना सुजनानानन्दयन्ति । येषां च सकलशास्त्रहृदयज्ञातृत्वमखिलबुधैरभिनन्द्यते । येषु विलक्षणम्वदत्वं वदान्यत्वमखिलजनमनोहारिशीप्रकवितासक्तिः सौजन्यं सदाचार- सम्पत्तिश्च विराजन्ते । तादृशेभ्यो भवन्य एतदखिलं वृत्तमनुभूयामितं मोदमादधानाः सर्वे वयमविरतसहवासमुखविच्छित्तिपरिहाराशया यथाशक्ति द्रव्यविनाणनद्वारा साहाय्यं कुर्वाणा अद्य यत्किञ्चिदुपचितं वित्तं वितीर्य बहुसत्कारसूचकमिदं मानपनं समर्पयामः । एतच्च भवद्गुणवर्णनापर्याप्तमपि केवलमस्मास्वनुकम्पयाह्नीकुर्वन्त्वनभवन्तो भवन्त इति विज्ञप्तयः समुल्लसन्तुतराम् । मुम्बापुर्या माधवारामे (माधववागमध्ये) काकाशयसुवसुधामिते १८०१ शकाब्दे चैत्रयहुलचतुर्दश्यां रविवासरान्वितायामर्पितमिदम् । वरजीवनदास माधवदास अध्यक्ष. वन्दरावनदास पुरुषोत्तमदास.) त्रिभुवनदास वरजीवनदास. | ऑनररी चतुर्भुज मुरारजी. गोकुळदास जगमोहनदास. सेक्रेटरी.

·प्रस्तावना। कलिकातास्सं मानपत्रम् श्रीमन्तः सकलजनप्रशंसितसौजन्यवदान्यादिगुणरत्नरत्नाकरा अनेकदेशवास्तव्यजनजे- गीयमानयशस्तोमनिकराः श्रीमद्वल्लभाचार्यप्रवर्तिताचारविचारचातुरीधुरीणार्यजनहृत्पुण्ड- रीकप्रभाकरा वेदान्तभट्टाचार्याशुकवीश्वरेत्याधनेकोपमालवृताः पाण्डित्यगुणगणगुम्फिताः स्वाधिष्ठानातिशयमुभ्यानगरीशोभाविशेषा भवन्तः पश्चनदिश्रीगट्टलालमहोदयाः समुपेत्यान श्रीजगन्नाथतीर्थयात्राप्रसङ्गेनानत्यान्छिधान् विदुपश्च स्वात्मनः शतावधानितां यथार्थयन्तोऽ. साधारणस्मृतिशक्तिपरिचायकेनापरिचितावनेकभाषासु विविधावधानप्रदर्शनेन समीक्षकज- नाभिलपितविपयानुसारिसमस्यापूर्तिपाण्डित्येन पञ्चदशपलाभ्यन्तर एव पञ्चविंशतिश्लोक- निर्माणनैपुण्येन साङ्गवेददर्शनधर्मशास्त्रव्याकरणादिविविधविद्याविवेकशक्तिसंयुक्तत्वेन विवि- धालङ्कारालतकाव्यप्रणयनेन विनयादिगुणगणगरिम्णा च भृशं भृशं सन्तोपयन्ति स्मेति । विशेषतश्चावाल्यान्धानां भवतामेप उत्कर्पप्रकर्षोऽतीवास्माकं विस्मयावहः कौतुकावहश्चेत्ये. तदभिज्ञानभूतमभिनन्दनपत्रमदः श्रीमद्भ्यः सबहुमानं समप्यतेऽस्माभिरिति शम् ।।३।। सौराश्विनस्य चतुर्विंशतितमे दिने ॥ सम्वत् १९४७। कलिकाताराजधान्याम् । महामहोपाध्यायविद्यारनोपाधिकेन श्रीभु. राजा सर श्रीसौरीन्द्रमोहनठाकुर- वनमोहनशर्मणा- सी. आई. ई. इत्यादि- महामहोपाध्यायन्यायरनोपाधिकश्रीराखा मुखोपाध्यायोपाधिकभीशिवनारायणशर्मा, लदासदेवशर्मणा- श्रीविधुभूपणमुखोपाध्यायभीरामविहारी-, तर्फवागीशोपाधिकश्रीकामाख्यानाथ- शर्मा- शर्मणा- श्रीमधुसूदनशर्मा स्मृतिरत्नोपाधिफभट्टपल्लि- स्मृतिरत्नोपाधिकेन श्रीमधुसूदनशर्मणा- निवासी- श्रीउपेन्द्रमोहनशर्मगोस्वामिना- श्रीहषीकेशशास्त्री- महामहोपाध्यायश्रीदीनबन्धुदेवशर्मणा विद्यारत्नोपाधिकश्श्रीमहेन्द्रनाथशर्मगो- महामहोपाण्यायन्यायरमोपनामकेन श्रीम स्वामिना- हेशचन्द्रशर्मणा-सी. आय. ई. न्यायरत्नोपाधिकश्रीराजकुमारशर्माण:-- श्रीगोविन्दशानिणा- या श्रीदामोदरदासवर्मा- श्रीचन्द्रकान्तशर्मणा- राजा श्रीराजेन्द्रनारायणदेववहादुर- श्रीसदानन्दमिश्रेण- राजा श्रीराजेन्द्रलालमित्र, सी. आई.ई. श्रीरामेन्द्रन्यायवागीशभट्टपहिनिवासी- एस्., एल्. एल्. डी. महाराजाबहादुरगकुरोपाधिकसारश्रीयती. यात्रु भीगिरीन्द्रचन्द्रघोपस्स- न्द्रमोहनशर्मणा-फे. सी. एस. ई. यायु श्रीगिरीश्चन्द्रदास रायबहादुर- राजा श्रीप्यारीमोहनमुसोपाध्याय-सी. वायु भीरमानाययोपस्य- पायु भीनन्दलाटवमु- एस. आई.

·बुन्दीश्वरदत्तमानपन्नम् श्रीहरिः ॥ श्रीमन्महाराजाधिराजमहारावराजेत्यादिपदवीशोभमानैर्वृन्दीश्वर- श्री १०८ श्रीरघुवीरसिंहवर्मभिर्वितीर्णमभिनन्दनपत्रम् ॥ श्रीरङ्गेशधरणाज- चचरीकीकृतचित्तमहाराजा- ऽघिराजमहारावराजास्य. श्रीरघुरीरसिंहस्य मुद्रा सं. १९४२. अयि पञ्चनदीत्युपनामकाः समाजद्वयलब्धभारतमार्तण्डवेदान्तभट्टाचार्येतिविशेपणद्वयाः श्रीगोवर्धनशर्माणो गट्ठलालेविप्रसिद्धनाना व्यवह्रियमाणाः कार्यप्रस नेतद्देशसौभाग्यमा- विष्कुर्वतां भवतां यशःपुण्डरीकं पुन्दीजनताकर्णावतंसतामयासीत् । अथ तदाकर्णितव- द्भिरस्मत्सभ्यैर्ययमपि शतावधानादिकौशलसाक्षात्कारोत्सुकचेतसोऽकारिप्महि । वदनु च कोटावः स्वदेशोद्देश्यकप्रस्थानानेहसि बुन्दीमासेदिवद्भिरस्मदास्थानमुपेत्य श्रुतचरादप्यधिक कौशलमन्वभाव्यत । तन च सर्वेन्द्रियाणि श्रवणकरूप्यतां निनीपत्सु सभ्येषु सस्कृताद्य- नेकभाषाविषयकशताधिकावधाने, प्रच्छकजनोदीरितान्योन्यासम्बद्धार्थकपादत्रयस्य सदभि- लपितवर्ण्यविषयैकपादेन झटिति समस्यापूरणे, त्यरितं श्लिष्टकाव्यनिर्माणे घटीतुयांशकाल एय पञ्चविंशति श्लोकमथने, तत्कालनिर्दिष्टयोर्मेघनादकंसवधाख्यानयोः श्वेपेण सत्त्वरं निर्माणे, पड्दर्शनीतत्त्वप्रदर्शनादौ चानल्पां वैज्ञानिकता प्रदर्य विनयभूम्ना च सा परां कोटिमनायि । ततश्चावाल्यादपरिकलितवाह्यदृशामप्येतादृशीमन्तदृशमवगत्यातिविस्मयमो. दमेदुरमनसो वयमेतदभिनन्दनपत्रं गौरवाभिज्ञानभूतां रजतयष्टिं पार्पयामः ॥ ऊर्जा- सितसप्तम्यां भौमे सम्वत् १९५० .

·प्रस्तावना। नसीराबादसनातनधर्मसभामानपत्रम् विदित हो कि, इस नगरके निवासियों की अत्यन्त अभिलापा तथा भफि देखकर ग्रहां की सनातनधर्मसभाने श्रीमान् महाराजाधिराज श्रीमान् भारतमार्तण्ड पण्डितवर श्रीयुत १०८ श्रीगठ्ठलालाजी महाराज को निमन्त्रणपत्र भेजा था, और एक सभ्यजन को श्रीमान् की सेवा में प्रेरित किया तो श्रीमान ने उक्त निमन्त्रणपत्र को ग्रहण किया, और ता. २८ मई सन् १८९५ की सन्ध्या की रेल में पधार के इस अपवित्र भूमि को पवित्र किया। स्टेशनपर नगरवासी अनुमानतः एक सौ बडे २ रईस श्रीमान् के स्वागत को गये थे। वहां से चौपैया वग्धीमे श्रीमान् को विराजमान करके शहर मे लाये और उसी दिवस सन्ध्या को श्रीविहारीजी के मन्दिरमे जो बहुत बडा है सभा हुई। श्रोता गणों से मन्दिर पूरित हो गया था । श्रीमान् ने धर्म विपय पर जो अपूर्व व्याख्यान दिया, कि जैसा, हमलोगोंने आज तक कभी नहीं सुना था । दूसरे दिन सरकारी वागम सभा हुई, जिसमें बडे २ अंग्रेज महाशय यथा, जनरल, करनल, कैप्टन, और लेफ्टिनेंट साहिब वहादुर और मौलवी मुसलमान और नगर के सैंकड़ों धर्मावलम्बी और अजमेर के बडे २ नामधारी आर्यसमाजी पधारे थे। प्रथम जर्मन, मांस, अंग्रेजी, संस्कृत, नागरी, मरहट्टी, आदि अनेक भापाओंमे अवधान हुआ, जिसको सुनकर लोग अचंभेमे आगये। अंग्रेज महाशय ताली बजाते २ और वाह २ कहते थक गये और नगरवासियों के आनन्दका तो पारावार नहीं था। श्रीमान् की स्मरणशक्ति की प्रशंसा जहां तक की जाय थोडी है। जनरल साहिव तथा मैजिस्ट्रेट साहिबोंने बडे उत्तम २ प्रशंसापत्र श्रीमान्जीको निवेदन किये हैं। तत्पश्चात् मूर्तिमण्डन, श्राद्ध, तर्पण, तथा तीर्थस्तान पर अति आश्चर्य युक्त व्याख्यान दिये । व्याख्यान क्या थे मानों हमलोगोंके हृदयमें अमृतरूपी वर्षा करते थे। व्याख्यानके पश्चात् श्रीमान ने फर्माया कि यदि किसी को कुछ शंका होवे नो प्रश्न करे, परन्तु किसी ने भी कुछ नहीं पूछा । तत्पश्चात् सभा विस- र्जन हुई। हम सहृदय निवेदन करते हैं कि हमने आजतक ऐसा न तो अपूर्व व्याख्यान सुनाथा, और न ऐसी स्मरणशक्ति किसी मे देखी थी । आप इस समय इस फलिकालमें धर्मके बड़े रक्षक हैं। आपका आह्निक कर्म देख कर हम चकित हो रहे हैं। आपकी स्मरणशक्ति और व्याख्यान देनेकी शक्ति अपूर्व है। अब इस पत्रको पूर्ण करके श्रीमान से निवेदन करते हैं, कि, यहां की सनातनधर्मसभा पर पूर्ण कृपादृष्टि बनी रहे || शुभम् ॥ मिति आपाढ कृष्ण दशमी सम्वत् १९५२ ता. २७ प्रधानमन्त्री जून सन् १८९५ चन्द्रवार छागालाल सनातनधर्मसभा नसीरावाद मत्री. (राजपूताना) भवानी प्रसाद ·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य शाहपुरस्थमानपत्रम् ॥ श्रीरामजी॥ श्रीमानभारतमार्तण्ड धर्मप्रभाकर वेदान्तमट्टाचार्य आशुकश्ववीर भट्टजीमहाराजश्री ५ श्री पंचनदी गट्ठलालाजी महाराज की सेवा हम सर्व सनातनधर्मावलम्बी शाहपुरानिवासी अत्यन्तहर्प और विनय पूर्वक आप श्रीमानका धन्यवाद करते हैं, और अपने मनका वृत्तान्त प्रगट करते हैं कि आपश्री- मान्के यहाँ पधारने से और हम सब को धर्मोपदेश करने से जो आनन्द और उपकार धर्मके विपयमें आप श्रीमानसे हम को हुआ है उसके लिए जितना धन्यवाद और प्रशंसा आप श्रीमान् की हम करें बहुत थोड़ी है । विशेप करके हम इसके लिए आप श्रीमान् का जियादहतर धन्यवाद करते हैं कि हमारे लिये आप श्रीमान्ने परिश्रम उठाकर यहाँ पधारके हम सबकी इस कलियुगमे अन्य धर्मों से ग्रसित हुओंकी रक्षा की और जो संशय नवीन प्रचलित धर्मों से हमलोगों के मनमें अल्पकालसे प्राप्त होने लगेथे सर्व आप श्रीमान्ने मिटाये । मानो हमारे धर्मरूपी जहाजडूबते हुयेको आप श्रीमान्ने उभारा। जिसके पटलमें सर्व शक्तिमान् सर्वज्ञ सर्वव्यापी घटघटान्तर्यामी श्रीगोवर्धनधारीसे आप श्रीमानके लिये हम सब सच्ची भक्ति और प्रेमके साथ प्रार्थना करते हैं कि आप श्रीमान् महात्मा को चिरकालतक इस संसारमे विद्यमान रखकर सब प्रकार धर्मके विषय में आप श्रीमान् को दिग्विजयकरे कि जिस से सनातनधर्म की प्रतिदिन उन्नति होवै । शुभ मिती पोप कृष्णा ३ सं. १८४९ भोलानाथदीवानाश्यास्तशाहपुरा द. व्यास माधोलाल लाला विहारीलाल द.सिंहवी किसनसिंह द.घुलमल नाहार द. पं. श्रीकृष्ण द. बदरीलाल मुदडा द.मागीलालतोस्णीवाल द. व्यासददमतका द. पायावहजरीसा द. भोमसिंगका दू.जगन्नाथ व्यासका द. व्यास फलतेलाल द. फोजमलवीराणी द. म्होताअमरसीघ दा. छोटेलाल पंचोली द. हजरीमग्नवीग्रजी दा. रमनाथचेवाड़ीका द. महाजगननाथतोरणीयाल दा. मगनीरामतोसणीयालक हस्ताक्षर कृष्णलाल कायस्थयाल द. रामवीलाससारडाका द. स्हाएकलीगदालतोरणीवाल द. यकः वरजरागीत्स्वानवाल द.जीवणरामवेटडाका दसकतसोवगसलुगाफादार द-घुलीराम प्रगदपाचका द.हरालजीपनालालजी द. रुगनाथ कोठरी द. श्योदान सिंहवुलजी रहाफुलचन्द चोरज द. रामचन्द रेगिया द.रामरतनाधनगरमय ·प्रस्तावना। १३ काशीशास्त्रार्थः अथ कदाचिगोवर्धनोद्धरणधीरचरणकमलमकरन्दलुब्धमधुपायमानमानसैः श्रीमन्मु- कुन्दरायदर्शनकृतमतिभिः श्रीमद्गोखामितिलकैः श्रीमद्गोवर्धनलालजिन्महाराजैः श्रीमदा- चार्यवंशमणिभिः, विश्वेश्वरसाक्षितया पत्रावलम्बनकृतविश्वेश्वरपुरविजयानां श्रीमदाचार्य- चरणानामाद्यनिवासस्थानदर्शनोत्सुकैः काशीयात्रार्थ कृतसङ्कल्पैः प्रार्थिताः श्रीगठ्ठलाल- महाभागा भारतमार्तण्डाः सहागमनाय । श्रीतिलकायितमहाराजमुखात्काशीयात्रानिमित्तं निशम्य परमप्रमोदमुपगता भारनमार्तण्डा अपि । अथ शुभे मुहूर्ते राजराजोचितेन छत्र- चामरवेन्नधारिप्रतीहारिसचिवसेनापतिप्रहरिकाङ्गरक्षकादिनिकुरम्वेण समं महता संरम्भेण मस्थिताः श्रीतिलकायितगोवर्धनलालगोखामिमहाराजा, शिष्यगणेन पुस्तकसमूहेन दी- नरेशप्रदत्तराजतयष्टिधारिणा परिवृताश्च गठ्ठलालपण्डितेन्द्राः । एकतो राजराजोचिताटो. पेनाचार्यवंशदिनमणिरितरतश्च वसिष्ठविश्वामित्रपराशरादिमुनिभिरुपमिता कविताकमनीय- मूर्तिः पुरुपाकारा सुरसरस्वती भारतदिनमणिरिति चकितचकितमालोकयन्तिस्म नाथ. द्वारीयाः प्रजाः । अथ पुष्करमथुराप्रयागादिपुण्यक्षेत्रेषु विरचितविद्वज्जनसत्काराः स्वीकृत- वैष्णववृन्दसत्काराश्च तिलकायितमहाराजाः, शतावधानादिचमत्कारचकितान् पण्डिताम् कुर्वन्तो गढूलालमहाराजाश्च गङ्गाया उपकण्ठं विन्ध्याद्रेश्चाधित्यकायां चरणाद्रिसङ्गं श्रीमत्प्रभुचरणप्राकट्यस्थानमाजग्मुः । निसर्गरमणीयं पूर्वापराशयोर्विकचसारसपरागपाण्डु- रीकृतसलिलसंशोभिसरोवराभ्यां मुनिजनाश्रमस्मरणहेतुभूतं तमालतालाम्रकदम्बपन: सादिवृक्षराजिरञ्जितं हंसकारण्डवपुंस्कोकिलादिपतत्रिभिरावृत्तं मालतीमल्लिकाजातिचम्प- काशोकपुन्नागादिकुसुमनिकरसौरभसुरभितं श्रीमत्प्रभुचरणप्रादुर्भावस्थलमालोक्य प्रमुदि- तमानसा बभूवुः श्रीमद्गोवर्धनलालमहाराजाः श्रीगठ्ठलालमहाराजाश्च । तत्र श्रीजीवन- लालजीमहाराजविनिर्मिते सकल सुखसामग्रीसमन्विते महासौधे द्वित्रिदिनान्युपित्वा श्रीम- न्महाप्रभूणां तदङ्के विराजमानानां श्रीमत्प्रभुचरणानां च सेवाचरणस्पर्शादिना कृतार्थतां समनुभूय काशी प्रयाता गट्ठलालद्वितीयाः श्रीगोवर्धनलालजिन्महाराजाः । अथ श्रुते वाराणसेयैष्णवैः पण्डितैश्च तिलकायितमहाराजानां श्रीगठ्ठलालमहाराजानां च शुभागमने समीपमुपदस्थुस्तेषां सत्काराय विविधोपायनपाणयो वैष्णवाः । गोपालमन्दिराधीशै/- वनलालमहाराजैश्च महामहोपाध्यायदामोदरशानिरामशाखिजयरामशास्त्रिगौरीनाथदीक्षित- सप्तरिमानाथपण्डितादिभिर्भारतेन्दुहरिश्चन्द्ररायलहनजीराजामोतीचन्दश्रेष्ठिश्यामदासा. दिवैष्णवैश्च समावृतः सत्कृता मातु गिनेया श्रीगोवर्धनलालमहाराजाः मातृसम्बन्धेन जायासम्बन्धेन च मातुलाः श्रीगठ्ठलालमहाराजाश्च नगरोपकण्ठस्थिते मुकुन्दबागगोपाल- बागेतिप्रथितोद्याने । प्रविष्टाश्च वाराणसी मृदङ्गतालध्वनिभिर्गीयमानश्रीमदाचार्यवंशकीर्तनः श्रीमन्महाप्रभूणां जयघोषैश्च समाहादिवमानसाश्चतुस्तुरङ्गमयोजितेन कलधौतपुष्यरथेन श्रीतिलकायितमहाराजाः, शिविकया च श्रीगहलालमहाराजाः । मध्ये मागं वैष्णवर्महा- धनिकैश्च माल्यार्पणादिना चरणस्पर्शनादिनाऽभिनन्दितान भिवन्दितांश्च गोखामिमहा- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य राजानिरीक्षमाणा नागरिका विचित्रवसनाभरणभूपिता वातायनगवाक्षाट्टालिकादिस्थिता ललनाश्च तिलकायितमहाराजानां नगरप्रवेशनोत्सवसंरम्भं चकितनयनरालोकयन्त्यः कुसुमान्यवाकिरन् । आम्रपल्लवतोरणैश्चित्रपताकादिभिश्च समलवृतान् गृहानवलोकयन्तो महाराजाः प्रविविशुः श्रीगोपाललालमन्दिरम् । अथ विदिते श्रीगोवर्धनलालमहाराजानां गहलालमहाराजानां च विश्वनाथपुरागमने सबहुमानं सादरं समुचितवसनाभरणभूपिता- स्ताम्बूलपरिपूर्णमुखमण्डला वाराणसेयाः समागमन्महाराजचरणानां दर्शनाय । एकतो वैष्णवानां समुद्वेलितो महाराजदर्शनोत्सुकः सङ्घः, इतरतश्च श्यामावेटीजीनां दौहित्रस्य सुकुमारमुखचन्द्रदर्शनमनोरथो जरठतया रजतायमानकवरीकः शुभ्रोत्तरीयावगुण्ठित- गावपटलो मातुः सहचरीगणः, अपरतश्व साक्षानिकुञ्जनायकस्य मुख्यपीठाधीशस्य मन्म- थादपि सुन्दरस्य सुकुमारवपुषः सौन्दर्यसुधामाधुरी नयनपुटैः पेपीयमानो बहुमूल्यरत्ना- भरणभूपितचरणावलम्विविचित्रदुकूलोत्तरीयः सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा निर्निमेपमपि चकितमालोकयन्मानिनीगणश्च गोपालमन्दिरस्य सोपानेवारोहयन्नवरोहयंश्च व्यलोक- यत् । इतश्च गोवर्धनपूजापागणे गजपोलिकायां जगन्मोहने च शिष्यसमूहैरावृतास्ताल- पत्रव्यजनपाणयोंऽसावलम्वितोत्तरीयाः भस्मरुद्राक्षाभरणभूपिताः पण्डिताश्च तमालपत्र- परिपूरितमुखमण्डला भारतमार्तण्डदर्शनाय समागमन । रनवखाद्यापणिका महावस्त्राणि स्कन्धे निधाय, पाणिभ्यां हीरकादिजटितानामाभरणानां च पेटिकाः समादाय तिलका- यितमहाराजानां पुरत उपतस्थुः । मन्दिरे च वीणामृदङ्गतालतबीवादनपुरःसरं कृष्ण- लीलां गायन्तो वैष्णवाः, सौवर्णयष्टिं धारयन् वेत्रिकः, दर्शकसमूहं चैलाघातेन त्वरयन्' झापटिया' सज्ञकः, ताम्बूलचर्वणं चर्वयन् सेवकगणश्चेतस्ततोपसरन् , श्रीमन्मुकुन्दराय- गोपाललालयोः सौवर्णप्रेक्षान्दोलनदर्शनं कृत्वा जय-जयेति घोषेणेतस्ततोऽपसरन् दर्शक- समूहश्च नेत्रयोरवततार । श्यामघटा-पुष्पान्दोलन-वासन्तिकोत्सव-जलविहारादिकैर्म- नोरथैः सम्वत्सरसाध्या समारब्धा श्रीमन्मुकुन्दरायाणामुत्सवपरम्परा । इतश्च गोवर्धनपूजाप्राङ्गणे विश्वविख्यातपैदुषीविभवविभूपिताः सकलदर्शनपारावारपारी- णास्त्वरितकवितानिर्माणकर्मठाः शतावधानिनः प्रज्ञाचक्षुपो भारतमार्तण्डेत्यन्वर्थमुपाधि यहन्तः श्रीगठ्ठलालमहोदयाः सहामितैः शिध्येविराजन्तेस्म विद्वजनसभायां शतावधान चातुरीप्रदर्शनोत्सुकाः । सभायामस्यां मध्ये महति क्लघीतसिंहासने श्रीजीवनलालद्वितीयाः श्रीमन्तो गोस्वामितिलकायितमहाराजाः पण्डितैरभिनन्दिताश्च शुशुभिरे । भारतेन्दुहरि- चन्द्रमहाभागादयोऽयतस्थिरे महाराजचरणान्तिकम् । दिगन्तविजयिनां भारतमार्तण्डानां वैदुष्यमाकर्ण्य काशिकायाश्चिरात्प्रसिद्धतम गौरवं रिरक्षयिषन्तस्तदानीन्तना महान्तः पण्डिवा वादकण्डूलमुखमण्डलाः शतशः साग्रहं समाजग्मुः। दर्शकाश्चेतरेऽपि सहस्रशः सहता भारतमार्तण्डानां प्रथितप्रभावं निशम्य काशिकागौरवं माभावीदिति समाकुलचेतसो विच्छायवदनाः पण्डितमण्डली सादरं सबहुमानं च पश्यन्तः परस्परं मन्दवरेण भारतमार्तण्डानगुल्या निर्दिशन्तः कौतुहलिनः समुपतस्थुः । .

·प्रस्तावना। . अथ, भारतमार्तण्डैरारब्धे निजशतावधानप्रदर्शने सर्वेऽपि पण्डिता दर्शकाच स्तब्ध- कर्णास्तदेकदत्तावधाना अभूवन् । विस्मिता च सा समस्ता महती सभा समीक्ष्य तेपां समकाल शतावधानचातुरी प्रशसस च साधुवादपुरः सरम् । अथ प्रवृत्ते विद्वद्विनोदे, प्रचलितासु दर्शानिककथासु, प्रस्तुते चात्मानात्मविचारे, पण्डितपरिपदुपक्षिप्तान पूर्वपक्षान् सद्यः समुत्तरयति भारतमार्तण्डे, भीतविस्मितसमस्त. जनसमाजे, काशिकागौरवरक्षाबद्धकङ्कणाः केचन पण्डितप्रकाण्डाः पुरतः समुपसरतो, भारतमार्तण्डान् वादकथायै समाजुहुवुः । एकतः काशीस्थपण्डितप्रकाण्डानां सभ्यानां तुमुलः साधुवादः प्रसृतोऽपरतश्च वैष्णावाप्रेसरैः कृतो भारतमार्तण्डजयघोपः श्रीवल्लभाचा- यमहाप्रभूणां विजयघोपश्च गगनविभेदनं चकार । केचन द्वित्रिभिरेव युक्तिभिः, केचनें पञ्चपैः क्षणैः, केचन च अष्टभिर्दशभिर्वा कोटिभिनिरुत्तरता समाश्लिपन् । अथ, काशिका- गौरव माभासीदिति मनसि विचार्य प्रोचुः श्रीमन्तो भारतमार्तण्डाः, अहो, अध्याप- नाध्वरदीक्षादीक्षिता विद्वद्वर्याः, नायमदीयो विजयः, अपि तु सुरसरस्वत्या एवेति, अत्र हि विश्वेश्वरो विजयते, न केनापि मानुपेण जेयः सः । काशी च अजेयैव । नाहं विजयपत्राकाहाया समागतः, प्रत्युत विश्वेश्वरदर्शनायैव । मया समुपक्षिप्यते हीयं समस्या-अन्यक्षेत्रथैः पण्डितैर्दु पूरणीया भवत्सु येन केनापि पूरणीया, येन काशिका- गौरवमच्छिद्रमेव भविष्यति । समाकर्ण्य भारतमार्तण्डस्योत्तर पण्डितैः साधुवादेन पूजितो भारतमार्तण्डः । अथ महामहोपाध्याया धीरासराः श्रीगङ्गाधरशास्त्रिण: साक्षाद्गङ्गाधर इव भारतमार्तण्डाना पुरतः समुपसृत्य प्रोचुः, एपोऽस्मि गुरुप्रसादात्सर्वदा सन्नद्धो दुप्पूरसमस्यासहस्रमपि सद्यः पूरयितुमिति । धीरगभीरामिमा पाणी निशम्य भारतमार्तण्डैः समुपक्षिप्तेयं समस्या वर्णक्रमानुसारिणी- "वभौ मयूरो लवशेषसिंहः" समस्यामिमा श्रुत्वा पण्डितौपः क्षण निश्चेष्टतामाप । अथ गुरुन विश्वेश्वर च स्मृत्वा, पञ्चपैः क्षणैर्जगदुः श्रीमन्तो गङ्गाधरशास्त्रिण:- अनेकवर्णक्रमरीतियुक्तः कखागधाडच्छजझाबदौठः । १ सपरिकरशिवस्य वाहनेषु कतमो मोदते इत्येव पृष्ट कोऽप्युत्तरयति-अनेकेति । अथ निदाघकालो. त्तरम्, अनेकवर्णाना क्रमरीत्या युक्त पीतनीलादिविविधवर्णविशिष्ट कखागपाल कखेन हासेन अनायासेनेति यावत्, अका कुटिल्गामिना सणाम् , अप भक्षणरूपमधति पूजयत्यादियत इति सादृश अच्छ शोभन जातो झो भूपणरूपो यस्म सोऽच्छजझ आना विरावाणा ट ध्वनि खरमाधुर्यणौठति प्रतिहन्ति तिरस्करोति यस्तथा- भूत अंडण्णोऽचपल लचौ न्यूनौ नानावर्णवत्त्वादिगुणे शेपसिंही यस्मात्तादृक् मयूरोऽपरपक्षिहसादिवत् ते क्षीणता खेदमिति यावत् , न धौ, प्रत्युत पम्फुल सन् प्रमोदातिशय भजमानो बभी १ यकारक्ष तथा वायो नेपथ्ये समुदाहृत । २ अकारो गायने प्रोक्त । ३ टो ध्वनौ च प्रकीर्तित । ४ डण्डणवपलो मूर्ख इति रत्नदर्पण । ५ उपक्षयायकात्तस्य तेर्भावे विपि पुस्त्वाविवशप्रयुके लिरसामान्ये लायत्वेऽमोलकि । यलुगन्तात्ते कर्तरि क्विपि । 3 इति । - ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य भ । अडण्ढणस्तोऽथ दधौ न पम्फुल “वभौ मयूरो लवशेपसिंहः॥" विस्मितसकलजनाननसहस्रेभ्यः सद्य एव साधुवादो निर्जगाम । गुणमहिलमानसाः पण्डितेन्द्रा भारतमार्तण्डा अपि भूरिशः शास्त्रिवरान्प्रशशंसुः । अथ तिलकायितमहाराजैश्च गन्धमाल्यादिना सम्पूज्य पण्डितेभ्यः शतं शतं दक्षिणां प्रदाय महावः मुवर्णकणादि- भिश्च सत्कृताः श्रीमन्तो गङ्गाधरशास्त्रिमहामहोपाध्यायाः। शास्त्रचर्चयाऽनया सजातायां मैत्र्यां तैलगत्वात्साजात्येन च श्रीगङ्गाधरशाखिप्रार्थनया वत्सोदरेभ्यो रामशास्त्रिभ्यः अथर्वणवेदोक्तं प्रत्यगिरासूक्तमुपदिदेश केदारपट्टे केदारे- श्वरसन्निधौ भारतमार्तण्डः । रामशास्त्रिणश्व शतं दिनान्यनुष्ठाय तत् केदारेश्वरसन्निधौ, महतीं कीर्तिमापुरिति जनश्रुतिः । अथ, कतिपयदिनान्युपित्या काशीतः शिष्यगणैः समं मुम्यां समाजग्मुः श्रीभारत- मार्तण्डाः । तिलकायितमहाराजा अपि श्रीमुकुन्दरायमगलोत्सवं सम्पाद्य पुनराजग्मुर्नाथ- द्वारम् । श्रूयते, तिलकायितमहाराजानां महोत्सवे चात्र पञ्चलक्षपरिमितं द्रव्यं व्ययीभूत- मिति । यावत्काशीमधिवसन्तो भारतमार्तण्डा आसन् , तावत् प्रत्यहं श्रीकैलासचन्द्रभट्टा. चार्यशिवकुमारशास्निगङ्गाधरशास्त्रिदामोदरशास्त्रिप्रभृतयः शतशः पण्डितप्रवरा भारत- मार्तण्डान् परिवेष्टयन्त एवासन् । एतेपां मत्रप्रभावः पूर्वमेवाभिहितं यत् श्रीभारमार्तण्डस्य पितामहः गो० श्रीनजवल्लभमहाराजस्य सोदरौं धारायजीमहाराजद्वारकानाथजीमहाराजावास्तामिति । तावुभावपि क्रमेण ज्येष्टौ जाम- नगरपोरबन्दरवास्तव्यौ च समभवताम् । जामनगरम्यश्रीबाबूरायजीमहाराजानां वनयो गो. श्रीब्रजनाथमहाराजो बभूव; योऽनपत्य एव गोलोकं प्रविवेश । तद्भार्यया सिंहासनेऽभिपितः श्रीब्रजेशमहाराजः, सोऽपि गच्छता कालेन भगवल्लीला प्रविष्टः, तदा जूनागढतः श्रीगोकुलेशमहाराजा आहूताः । मुम्यातश्च श्रीगठ्ठलालमहाभागा अपि समाहूता- तन्मातुलान्या श्रीव्रजनाथमहाराजभार्यया । अथ नवानगराधीशेन द्विजिह्रपिताशयेन यवनानीसहायेन जामविभाजीसम्झकेन राज्ञा; विमनायमानेन श्रीगठ्ठलालमहाराजानां जामनगरप्रवेशोऽवरुद्धः । प्रस्थिताश्च मुम्यां प्रति भारतमार्तण्डा: समाकर्ण्यमिमं वृत्तान्तम् । श्रीब्रजनाथमहाराजस्य भार्यायाश्च तत्क्षण एव देहपातो यभूव । श्रीगट्ठलाल- महाराजा धोराजीमार्गेण प्रस्थिताः, इतश्च महाराजभार्यया दुःखेनानेन देहोऽपि परित्यक्त इत्याधुदन्तजातं श्रुत्वा नयानगरनरपतिर्दुःखेन परिभूतो मत्रिणः प्रेरयामास सम्प्रार्थ्य सम्पूज्य च भारतमार्तण्डान् पुनरानेतुम् । तदानीन्तनस्य नवानगरसचिवस्य वापूभाई- मगनलालसम्मकस्य पनेण समं दूतमुसादृत्तान्तजातमवगय मातुलान्या देहोत्सर्गवृत्तान्तेन ० , ·प्रस्तावना। , राज्ञश्च दुर्वर्तनेन पीडितहृदया अपि मातुलस्य गो० श्रीगोकुलेशस्य सहायार्थ नवानगर- सचिवस्य च प्रार्थनया पुनरपि जामनगरं समाजग्मुः, किन्तु, नगरादहिरेव श्रीमन्महा- प्रभूणां वल्लभाचार्याणां मन्दिरे निवासं कल्पयाम्बभूवुः । जामविभाजीसकेन राक्षा स्वसचिवादिद्वारा सम्मार्थिता अपि पण्डितेन्द्रा इमे, नगरं न प्रविविशुः । ब्राह्मणस्य तेजोवध एवाशखवधः शास्त्रेषु प्रथितः । सञ्जातेऽवमाने राजसचिवादिप्रार्थनयाऽपि न प्रविष्टा भारतमार्तण्डा नवानगरम् । अथ, तदन्तेवासिना माधवजीशास्त्रिणा प्रार्थिता इमे पण्डितप्रवरा यत् नरपतयेऽस्मै ब्राह्मण्यं किमपि प्रदर्शनीयमिति, तदा शिध्येच्छाम- धिगत्य "शापादपि शरादपी"ति वाक्यमब्रुवन् ; आज्ञप्तश्च माधवजीशर्मा आकण्ठजलमा- विश्य विष्णुसहस्रनामोक्तं किञ्चिदनुष्टातुम् । मत्रशास्त्रतत्त्वज्ञैर्भारतमार्तण्डैराख्यातेऽनुष्टाने समारब्धे, राज्ञो मनस्तापो बभूव । तत्सचिवो भट्टीगृहखैः श्यामशेठप्रभृतिभिः समं महाप्रभूणां मन्दिरमागत्य प्रार्थितवान् पण्डितेन्द्रान् । तदा, मयेहैव श्रीमदन- मोहदर्शनं क्रियते, मम नास्ति किश्चिदपि कार्य नगरे; मातुलान्या और्वदेहिकं कर्म समाप्य भुम्यां प्रयास्यामीत्युत्तरितं भारतमार्तण्डैः । द्वितीयेऽह्नि पुनरपि समायाता राजप- दाधिकारणो नागरिकाश्च प्रार्थनायै । तृतीयेऽति भिपग्घरझण्डू भट्टप्रभृतयो विद्वांसो नागरिकाः सचिवादयश्च पुनरागत्य प्रार्थयामासुः, तदा "जामविभाजी वक्तव्यः, नाहमि- दानी प्रवक्ष्यामि नगरं, मातुलान्या और्ध्वदेहिकं समाप्य प्रवेशविपये विचारयिष्यते" इत्युक्त्वा विरराम भारतमार्तण्डः । अथ सम्पन्ने मातुलान्या और्ध्वदेहिके कार्ये, पुनरपि राज्ञा विज्ञापिता भारतमार्तण्डास्तदा नगराद्वहिर्भूतेनैव मार्गेण जामविभाजीप्रासादं समा. जग्मुः पण्डितश्रीगठ्ठलालमहाभागाः । दर्शनादेव राज्ञा सिंहासनादुत्थाय चरणयोः पतित्वा क्षमापिता भारतमार्तण्डाः, सहस्रमुद्रार्पणेन सत्कृताश्च । अथ सञ्जात औपचारिकवार्तालापे विज्ञापिताः पण्डिता इमे, यत्, श्रीमद्भिरत्र कानिचन दिनान्युपित्वैव प्रयातव्यं मुम्बाम्प्रति, नोचेत् ममायशः प्रसरिष्यति दिगन्ते; भवाशानां पण्डितप्रकाण्डानां तपखिव्राह्मणानां चावमानेन मे राज्यमपि विनश्यतीत्यादि । अथ तत्प्रार्थनया कतिपयदिनान्युपित्वा मुम्बां समाजग्मुः। विदेशीयानां कुतूहलम् १९३८ तमे वैक्रमाब्दे जर्मनदेशतः केचन विद्वांसः पण्डितप्रवराणामेतेषां यशश्चन्द्रि कया समाहादितमनसो भारतवर्षमाजग्मुर्भारतमार्तण्डदर्शनाकासया । तैः सममेव काचन यौरोपीयाङ्गनापि समभ्यसितदेववाणी समाजगाम । पण्डितमहेन्द्ररेभिर्विद्यालक्ष्मीत्यन्वर्था- भिख्यया पाठशाला स्थापितासीन्मुम्बापुर्याम् । यत्र स्वयमेवाध्यापयामासुः सहस्र छात्रान् । तथापि कार्यान्तरेण छात्राणां पाठविक्षेपो माभूदिति विचार्य पुण्यपत्तनस्थान वासुदेवा- पार्यानपि तत्राध्यापने नियोजयामासुः । अथ ज्येष्ठाराममुकुन्दजीसहायास्ते जर्मनदेशीयाः ३ ·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य - पण्डितप्रवराणां पाठशालामधिजग्मुः। वैश्वदेवादिकं समाप्य पाठशालायां वासने समुप- विष्टान् भारतमार्तण्डान् दृष्ट्वा "मक्षिकापाघातेन कम्पितं भुवननयम्" इति समस्या प्रोक्ता जर्मनदेशीयेनकेन पण्डितेन । तच्छ्रुत्वा सत्त्वरमेव प्रोचुः श्रीभारतमार्तण्डा:- कृष्णस्य पिवतः पाने वदनात्प्रतिविम्वतः । मक्षिकापाघातेन कम्पितं भुवनत्रयम् ॥ समाकर्ण्य भारतमार्तण्डवाक्यं साटोपं जहसुः सर्वेऽपि जर्मनीयाः । कच्छदेशे राजसत्कारः, जामनगरे शास्त्रार्थश्च अथ कदाचित् कच्छमांडवीराज्ञा तत्सचिवमणिभाईजशभाईद्वारा सम्प्रार्थिता भारत. मार्तण्डाः कच्छप्रदेशं जग्मुः, मध्ये मार्ग जामनगरराज्ञा जामविभाजीसज्ञकेन सबहुमान स्वालयं प्रापिताः । तत्र, गो० श्रीवाबूरायजीमहाराजानां सम्बन्धिनो वामोधीत्युपाहस्य श्रीकृष्णभट्टस्य शिष्यः केशवजीशर्माऽऽसीत् । यस्य शिष्यो, महामहोपाध्यायहाथीभाई. महाशयो, महामहोपाध्यायशङ्करलालमाहेश्वरश्च, वभूवतुः । स च केशवजीशर्मा शुद्धाद्वै. तसम्प्रदायानुवर्तिनां शिष्यः सन्नपि वल्लभाचार्यविद्वेषको बभूव । भारतमार्तण्डस्यागमन- माकर्ण्य वादकण्डूस्तन्मुखे प्रादुरभूत् । अथ जामविभाजीसञ्जकं नवानगराधिपं सम्प्रार्य समाहूता काचन पण्डितसमा यत्र वादकथायां नारायणसरस्वतीनामधेयेन केनचन संन्यासिना द्राविडदेशादागतेन माध्यस्थ्यमूरीकृतम् । सम्प्रवृत्तायां यादकथायां केशवजी- शर्मणोऽसम्बद्धं प्रलापमाकर्ण्य माध्यस्थ्यं परित्यज्य भारतमार्तण्डांश्च क्षमाप्य प्रययो नारायणसरस्वती। कच्छमांडवीसंस्थाने पण्डितेन्द्राणामेतेपां तदानीं स्थितेन राज्ञा दशसहस्रपरिमितेन द्रव्येण सत्कारः कृत इति श्रूयते । गुर्जरदेशे सौराष्ट्रे च राजसत्कारः वडोदानगरेऽपि यदा सचिवपदे मणिभाईजशभाईसञ्जका एत एव महानुभावा आसन् तदा तत्रापि भारतमार्तण्डाः समाहूता वडोदानरेशेन, तदा तत्र कतिपयदिनान्यु- पित्वा विठ्ठलमन्दिरे विद्वत्सभासु सहस्रावधानमकुर्वन् श्रीगट्टलालमहाभागाः । राज्ञा च सबहुमानं लक्षमितेन द्रव्येण सस्कृताः, सचिवेन च स्वालयं प्रापयित्वा परणयोः पूजनपुरःसरं सहस्रं द्रव्यं निवेदितम् । सभासु वत्र त्र्यम्मकनाथशास्त्रितनुजनुपस्तवाच- केशवनीशर्मण शिष्येण शङ्करलालमाहेश्वरेण कृष्णविद्विष्टा, कृष्णचन्द्राभ्युदय नाम नाटक व्यलेखि । तस्य टीश च हाथीभाईशाक्षिणा । यस्य राण्डनं नवानगरपीठाधिष्टितर्नित्यतीलाप्रविष्टो• श्रीमदनिरुद्धलालमहा- जिर्वधायि गोपालपूर्वतापन्युपनिषट्टीकायाम् । .

·प्रस्तावना। - पत्यादिपदविभूपितस्य पञ्चविंशतिवर्षवयस्कस्य बदरीनाथशास्त्रिणो दार्शनिकव्युत्पत्ति तत्कृतकोटिक्रमं च निरीक्ष्य रैककुलभूषणानां गुर्जराणामेतेषां पाण्डित्येन परमं सन्तोपमा. पुर्भारतमार्तण्डाः । सभायामस्यां शतं पण्डिता आसन् , तेषु बहवो राजारामशास्त्रिटो. परेमहाभागानामन्तेवासिन आसन् । महामहोपाध्यायाः श्री. रामकृष्णशास्त्रिणः, छोद्ध- महाराजाः, ज्योतिर्मातण्डादिपदविभूपिता धर्माध्यक्षा श्रीगुरुज्ञातितिलका अमृतराम- शास्त्रिणो, रमणनाथशास्त्रिणः काशीनाथशास्त्रिणो, नर्मदाशंकरशाषिणो, दोलतराम- शाषिणो, देवशकरशास्त्रिप्रभृतयश्च विराजन्तेस्म । तदानी स्थितेषु पण्डितेपु श्री. बाल- शालितैलङ्गमहाभागाः सम्प्रति भूतलमलकुर्वन्ति । भावनगरेऽपि राजप्रार्थना शास्त्रार्थः शतावधानादिकं चाभूत् । अथ गच्छता कालेन सीहोरनगरे भावनगरस्य राजकुमारः समागतस्तत्प्रार्थनया तत्रापि शतावधा- नादिचमत्कारं दर्शयामासुः पण्डितप्रकाण्डा इमे । यत्र सदसि सङ्गीताचार्येण केशवजी- महाभागेन जलतरङ्गविषयका अपि केचन प्रभाः पण्डितेन्द्राणां पुरतः स्थापिताः, भारतमार्तण्डानां समुचितमुत्तरं निशम्य जलतरङ्गवायेन सम्मानितास्तेनापि ते । शतावधाने चास्मिन् गञ्जीफा-बुद्धिबल-प्रभृतिक्रीडासु गणितादिषु च कौशलं प्रादर्शि भारतमार्तण्डेन । मुम्बामधिवत्सु भारतमार्तण्डेपु, राजारामशास्त्रिवोडस-काशिनाथशास्त्रिगुमवेलकर- भीमाचार्यझलकीकर-अप्पाशास्त्रि-भगवानजीशानि-रणछोडजी-उद्धवजीप्रभृतयो विद्वांसः प्रायः प्रत्यहं भारतमार्तण्डदर्शनायागच्छन्विस्म । जूनागढनगरे यदा शतावधानमभूत्, तदा नडीयादपत्तनस्थः देसाईहरिदास विहारीदासमहाभागः सचिवपद्मलङ्करोतिस्म । यत्र जूनागढ-नरेशेन दशसहस्रमुद्राभिः सम्मानिता इमे पण्डिताः । कृष्णगढनरेशेन कृतः सोमयागः अथ राठोडवंशरत्नेन, श्रीमत्प्रभुचरणसेवकस्य भगवद्धर्मपरायणमानसस्य राज्ञ आश- करणस्य कन्यावंशसमुद्भवेन, कृष्णगढराज्ञाऽऽहिताग्निना सोमयागचिकीर्पया काशीत: श्रोत्रियप्रवरान् सप्तपीत्युपाहान्, गौरीनाथदीक्षितप्रभृतींश्च विद्वद्वरेण्यानाहूय श्रीमन्तो भारतमार्तण्डा अपि समाहूताः । मरुदेशेऽयमभूतपूर्व एव समारम्भ आसीत् । सदानी वैष्णवैः पिष्टपशुनैव यष्टव्यमिति कोलाहलः प्रससार । तदा यज्ञकर्ममर्मः पण्डितेन्द्रः श्रीगट्टलालमहाभागैः प्रत्यक्षपशुनैव यागो विधेय इति निर्णीते, पशुनैष सम्पन्ने यागे, तद्गृहे यज्ञनारायणप्रसादायज्ञनारायणसिंहनामा पुत्रः समजनि । इत्थं धर्ममर्यादारक्षाबद्धकङ्कणा भारतमार्तण्डाः सर्वत्रापि विजयिन एवाभूवन् । मुम्बायां माध्यस्थ्यम् अथ कदाचित् मरुदेशीयः शाङ्करमतानुयायी पण्डितो नानूरामशर्मा मुम्बामाजगाम, ·२० सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य तदा रामानुजानुयायिना नृसिंहाचार्येण सह तस्स वादकथा माधवागे लक्ष्मीनारायण- मन्दिरे प्रवृत्ता, तदा सततं दशदिनापधि प्रवृत्तायां वादकथायां भारतमार्तण्डेर्माध्यरप्य- भूरीकृत्य समाहितम् । इत्यं दिगन्तविख्यावविद्याभवानामपि भारतमार्तण्डानां सुखं नाभूदिति जनश्चतिः, अभियुक्तेनेदं सत्यमेवाभ्यधायि "शातिश्चेदनलेन किमि"ति । भारतमार्तण्डप्रतारणा इत्थं भारतमार्तण्डस्य प्रचण्डेन प्रतापेन कैश्चन "यस्य पष्ठी चतुर्थी च विहस्य च विहाय चे"त्याशुक्तिं कृतार्थयद्भिः, परम्पराविषये, रामनवम्यादिव्रतोत्सवादिविपये, भारतमार्तण्डानामनुपमपाण्डित्यविद्वेषणेन, तदौदार्येण, सहृदयतया परसाम्प्रदायिकविदुपां मैत्र्येण च केचन अधिक्षेपा अपि कृताः । चक्षुपाऽन्धोऽयं प्यन्ध एवेत्यादिप्रलापै- रेव सत्कृतो भारतमार्तण्डः कश्चन आचार्यवैष्णवैश्च । अथैकदा भारतमार्तण्डान्तेवासिना श्यामजीशानिगा प्रार्थितः स्वधप्रकाशनाय, पण्डितगट्टलालमहानुभावो जगाद- कालं विशालमपि शत्यधिकं स्ववित्तं चित्तं शरैरिय परैर्वचनैश्च विद्धम् । देहश्रमं च परमं परियोज्य यावत् किञ्चिद्यथामति कथार्थमथान्यवर्णि॥१॥ लोकेत तावदपि भावविवोधपूर्व- मप्येकवारमखिलं खलु यः प्रहृष्यन् । को निश्चितो निजजनस्वमताभिमन्ता सन्तापहृद्वदत सम्प्रति सोऽस्मदीयः ॥२॥ विद्या वरेषु वलिना कलिना विलीना हीनादरेषु हरिभक्तिविधौ नवीना । प्रायेण, पद्धति रुदेति मुद्देऽतिगानों लेखास्ततो गतजनेषु वनेषु खेदाः ॥ ३॥ ये वा मतान्तरनितान्तरता अवान्त- विद्यावदातवपुपो विबुधा विभिन्नाः। खैः स्वैः प्रसिद्धपुरुषैर्विहितान्विहाय द्रक्ष्यन्ति हन्त किमु तत्त्वधिये परोक्तिम् ॥४॥ . ३ इदं पद्धतिविशेषणम् । ४ अतिकामताम् । ५ निर्जनेषु । १कोटिक्रमाय । २ अस्मत्सम्प्रदायवर्ती। ६ अरण्यरूदितप्रायाः। ७ तत्वज्ञानाय।

·प्रस्तावना। उच्छ्नमत्सरनमत्सरसावधाना नोनागमा अपि धृतात्ममताभिमानाः । विद्वेषरोषकलुषेण विलोचनेन द्रक्ष्यन्ति केचन चिखण्डिपया परेऽपि ॥५॥ प्रायः परेष्वपि बलेन कले: समल्पा: कसा जनेन सधनेन धनाशनायैः । न प्रेरिता निरुपधिस्वमताभिमानात् फालेऽत्र ये कुशलशालिन आलिखेयुः ॥६॥ यत्साध्वसाध्वपि विसाध्वसमात्मबुद्ध्या प्रोक्तं मया रसमयात्समयात्समग्रम् । बुवा बुधा इह लिखन्तु सुखं तु दोपान् वादोऽपि मार्मिकयुधैः सह पुण्यलभ्यः ॥ ७॥ अप्रे न शक्त इति वक्ति विरक्तिवाचं पण्याङ्गनों भवितुमिच्छति भूरिपुण्या। वृद्धति बद्धकुटिल बलहगास्स- मुल्लास्य हास्यदपास्यति मां जनोऽन्यः ॥८॥ आस्तामियं परकथा न तथा व्यथायै तोदः परान्मनसि मोदमहोदयार्थः । अङ्गप्रभा इह सगररङ्गभूमी भूमानमानयति मानभृतौ वलानाम् ॥ ९ ॥ या स्वैरवैरपरमैशमैरवज्ञा खैरेव देववशतो निशितोक्तिरकैः । सा हन्ति हन्त तु निरन्तरमन्तरं तत् प्रोत्साहमत्युपरमं परमं तनोति ॥ १०॥ वर्य स्वकार्यमिह किं किमकार्यमायः सत्कार्यधुर्यपदगा अविचार्य चैवम् । मात्सर्यमेकमुपधार्य निवार्य धैर्य- गाम्भीरवृत्तिमपकुर्वत आत्मपक्षम् ॥ ११ ॥ १ अभिवृद्धभत्सरेण नमगुणीभूतं सरसवस्तुन्यवधानं येषां ते। २ अनेकशाखशा। ३अत्यत्सा.. ४ रसमयमाचार पम्विद चावलम्ब्य । ५ वृद्धा वेश्या तपखिनीतिन्यायेन ६ बलदक् आस्पमिति मित्रं पदम् । ७ प्रत्युत बलबाहुल्यं मानमृत इति द्वितीयान्तमानयतिक्रियाया. कर्मप्रसार मानैरप्यप्रसः। लेखप्रोत्साहबुद्धविरामम् ।

·२२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य शच्याखिलागमगतिः : खलु पण्डितः स्यात् साभ्यासमेकमपि शास्त्रमवाप्य शाखी । श्लोकार्थमात्रमतिरेव न वैदुपी स्यात् प्रायोऽद्य नैव सुलभा किल भाति सापि ॥ १२ ॥ शास्त्रश्रमं परिविधाय निधाय चित्तं स्वाचार्यवर्यचरणेऽप्यवधाय कृत्ये । सन्याय सत्पतिरति स्वयमेव सेतु- वन्धाय साधु सकलैयंतनीयमेव ॥ १३ ॥ शक्येत न स्वयमिदं यदि शुद्धचित्तं वित्तं प्रयुज्य च परैरपि कारणीयम् । चेद्दुस्त्यजोऽर्थ इह साधुगिरोपकार्यः सोतेजनं निजजनः स्वयमेव कुर्वन् ॥ १४ ॥ वाचोव्ययेऽपि यदि भूरिपरिश्रमः स्या- द्वीक्ष्य स्वतः स्वजनमुद्यतमार्यकायें । औदास्यमात्रमवलम्ब्य सदास्यमुद्रा कार्या दया परतयात्र परापकारे ॥ १५ ।। कुर्वन्ति न स्वयममी कतिचित्कृतेर्ध्या नान्यैः सहन्त इह हन्त विधीयमानम् । निन्दन्ति सत्सरणिमत्सरिणः परार्था- नुन्मूलयन्ति वचसा बहुमान्यवाः ॥ १६ ॥ लब्ध्वा न शास्त्रमधियन्ति धियं विशाला तां योजयन्ति कुपयेपु नुताः कुमक्कैः । केचित्कथञ्चिदपि शास्त्रलवानवाप्य स्वाचार्यवाचमतिमुर्घ्यं परं चरन्ति ॥ १७ ॥ आचार्यवर्यविभुपादगिरः सममा कर्णशोधनकृते किल वर्णशोऽपि । पीताः सजनुपि यैरधुना सुधन्याः स्युर्वैष्णवेषु कति तान्दिशताभिधावः ॥ १८ ॥ - मध्यमणिन्यायेनोभयन सम्बन्धः । लोकलापनशक्तिरपि । तुष्णीमात् इति यावत्- ५ बहुभिर्विश्र धर्माच्या बाक् येषाम् । शुच। ३ भगवान् । सदा मुखमुद्रण ६ उदय। दशोः कर्णयोष - ·प्रस्तावना। अन्यस्तनोति न वयं निजकर्म कुर्म एतत्तु नोचितमतो न परः करोतु । एवं प्रपञ्चपदसञ्चयमश्चयन्तः साधून्मृदूनधमयन्ति जनेषु वाग्भिः ॥ १९ ॥ दोपैकसेचनविवेचनदक्षवाचो मामेऽत्र केचन सदैव मदीयनिन्दाम् । प्रत्यालयं प्रतिजनं कृतिविननिना आवर्तयन्त्यविदिताः किमु वैष्णवाग्याः ॥२०॥ यैभ्रामितः स कितवामितवाक्प्रपश्चैः पूर्वाटवीष्वनुदकासु तपर्तुपूत्तौं । रैर्भमन्सममहक्स्वजनैर्वियुक्त- खातोऽस्मि दासकरुणेन गदाधरेण ॥ २१ ॥ श्रान्तं यथामतिबलं समधीत्य मार्गे तत्पारितोपिकमिदं बिरुदं मयाप्तम् । अत्रत्यभावकचये धृतराष्ट्रशब्दः किं वर्णितैरुपंकृतैरिनरैः कृतैस्तैः ॥ २२॥ आजीवनानि च धनानि जनानुरागा. न्सौख्यानि कीर्तिमपि हन्त हर्हरन्तः । जीवन्तु सन्ततमनन्तपदैकमक्ते- हेतुं विरागमिह मन्मनसेऽर्पयन्तः ॥ २३॥ आचार्यवाच्यपि न चेद्यतते कथा का श्रीपुरुषोत्तममुखोक्तिसुधावधाने । भट्टस्य मे तु रणितं मशकोपमस्य दूर क्षिपेच्छ्रवणतो नहि वैष्णवः कः ॥ २४ ॥ लेखे खतन इह मेऽस्ति समाप्तकल्पो । भागः परोऽप्युपहतो वहतो विरागम् । प्रायोऽवकाशवसुचित्तविकाशहेन्या- द्वयाख्यात्मना परिणति न गतस्ततः किम् ॥ २५॥ ३ अन्यः । ४ सच्ट्रान्त प्रन्थनिर्माणाविनतत्पर.। २ खननासन्निधानादगया क्रूरैः समं भ्रमन् । तस्स धमस्य! ५ उपकारैः। ६ एतन्नामा नानामन्यकारस्तदादीनाम् ।

·२४ ससिद्धान्तमार्तण्डस्य श्रीवल्लभप्रभुपदान्जरतिर्मुकुन्द- सेवाकृतिः श्रुतिमतिर्ह रिवक्रवाचाम् । अर्थादतिर्हृदि धृतिः प्रतिजन्म मे स्तात् चित्रश्चिरादिह भवे भ्रमतः वकृत्यैः ॥ २६ ॥ अष्टाक्षरस्मरणमेव गुरोः प्रसादा- चित्ते चिरं शरणभावपुरःसरं चेत् । भन्याय किं न भविता भुवि तावदेव सासूयमत्सरकरैरपरैः मैः किम् ॥ २५ ॥ ये नाम केचिदिति यो भवभूतिनोक्तो न्यायेन तेन लिखितं व्यसनेन किश्चित् । कास्म्यहो उपरतः पुरतः स्वभाव- कृत्यं प्रसह्य हृदि मां प्रकृतिनियुते ॥ २८ ॥ चेन्मण्डपेऽपि विदुपां च सुवर्णसूत्रे व्याख्या मनोऽभिलपिता कृपया हरेः स्यात् । वक्ष्ये मया येदिह वाच्यतयोक्तम प्राभानोपकरणं च समासतोऽस्याम् ॥ २९ ॥ दूर निजोरुयुगलाद्विरचय्य वासो दृश्येत नम इह दूरयितेति जाने । निर्गच्छेदच्छसुहृदां पुरतः प्रतप्ता- चित्ताद्वहिः प्रलपितं क्षणविश्रमाय ।। ३०॥ वाचीटितेन कुटिलैः परिभाव्य मूर्त- दुर्दैववद्धि यदुधैव समर्दयद्भिः। अस्मन्मतानुगतलोकविशेपवार्ता स्वल्पा मयाऽकयि नमः शिरसा महद्भयः॥ ३१ ।। गौतारीना सुबोधिन्यां चार्थेष्वादरः। २ वैदिकज्ञानम् । ३ तासामेव हृदये धारणम् । ४ असूयावतो मत्सरोत्पादकैः। ५ अन्यनिर्माणादिरूपैः। ६ ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्यवज्ञा जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैप यन्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी । प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यतीति भगवद्वाक्यात् । ८ विद्वन्मण्डन श्रीविठ्ठलनाथप्रभुकृतो बादप्रन्थः सुवर्णसूत्रं व तस्यैव टीका श्रीपुरुषोत्तममहाशयः कृता । ९ मारुतशक्षाविदमो वक्ष्यामि इदमुत्तरा पक्ष्यत इत्यादि। कथनेन मया यदप्रे वाच्यतया प्रतिज्ञातं तत्तस्यां टीकायां वक्ष्ये प्राभजनोपयुक्तमपि तत्रैव प्रसात्किञ्चिद्वक्ष्ये ।। १. विमलाशयानां पुरः प्रतामाचित्ताहिर्निर्गच्छत्प्रतापः क्षणं विधान्तये भवति । ११ मूर्तदुदैवेनेवात्यन्तं पीड- यदि चाटिवेन मया लोकविशेषाणां वार्तात्रोका न तु सर्वस्वादश इवि विशेषपदं तदेवाभिप्रेत्याह नम इति ।

·प्रस्तावना गोस्वामिवंशतिलकः किल कश्मलानां हतॊद्यतो निजमतोदयतोपहेतोः । गोवर्धनोऽस्ति गिरिभृत्सदपङ्कजालि- विद्याविलास्यथ विभुः सद्यो मयि स्खे ॥ ३२ ॥ श्रीदीक्षितान्वयविभूषणमार्यकार्य कुर्वन्स्वयं प्रमुदितैश्च विधापयन्वैः । सेवाखधर्मशुचिशास्त्रनिधिः स्वमार्गो- द्धर्ता विभाति विभुविठ्ठलनाथनामा ॥ ३३ ॥ माहग्जनेऽपि सदयाभ्युदयाः स्वधर्म- शर्मस्पृहाः श्रमवहा हि महानुभावाः । अन्येऽपि सन्ति विलसन्तु यथोपकारी श्रीदेवकीसुतसुहद्धृतिधर्मधुर्यः ॥ ३४ ॥ पुनरमृतघनैर्दग्धमाश्रुमरोहे- दयविघटनवा दासवर्गे दद्याः । दयतु सुभगसिद्धीरन चामुत्र सर्वाः सततमथ कटाक्षाः श्रीमुकुन्दस्य ते मे ॥ ३५ ॥ इत्यादि। एतच्छिष्येपु सहजकवित्वम् एतेषां सहस्रशः शिष्या अभूवन् । तेपु पं. श्यामजीशास्त्री, रवजीशास्त्री, नन्दकिशोर- शास्त्री, मूलशङ्करशास्त्री, माधवजीशास्त्रीत्येत एव प्रायः सम्प्रदाये प्रथिततराः । महाराष्ट्र, गुर्जरे, सौराष्ट्र, मध्यदेशे चैतेषां शिष्यपरम्परा कचित्कचिदिदानीमपि दृश्यत एव । एतेषां शिष्येषु कवित्वं साहजिकमिव लक्ष्यते । पाठशालास्तिता सम्प्रत्यपि विद्यालक्ष्मीपाठशाला स्वास्तित्वं प्रदर्शयति बहिःस्थापितायां परिचायकफल- कायाम् । छात्राश्चापि निवसन्ति तन्मदिरे विश्वस्तानां कृपापात्रतया । अधीयते च तैः पाठशालान्तरेषु साहित्यज्यौतिषादिकं, कलाशालादिषु च आङ्ग्लसाहित्यमेव । यतो विश्वस्ता एप, बी. ए., एल् एल्. वी.; एम्. ए. इत्यादिपदभाजः । अध्यापकस्तु ब्राह्मण एव भवेदिति नास्ति तदावश्यकतेति मन्यन्त इव विश्वस्ताः । तेलीवालाप्रभृतिभिः प्रका- १ देवकीनन्दनाश्यः सुहृत् ।

·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य वस्य गण्ढामल्लमहाभागस्य प्रथिततरं कुलमासीत् । यन समुत्पन्नाविमौ सुगृहीतनामधेयो मारायणदासजेठानन्दनामानौ भ्रातरौ । एतद्यपि तत्प्रदेशे गण्ढामल्लस्य कुलं पावित्र्ये प्रति- छायां च मुख्यतामापादयत्प्रसिद्धमेव । अयं हि गण्डामल्लः नारायणदासजेठानन्दयोः पितामह आसीत् । अस्य वंशवृक्षश्वेत्थम्- आनन्दरामः आसुमल्लः गण्ढामल्लः आसनमल: वल्लभदासः मगीबाई त्रिविक्रमदासः नारायणदासः जेठानन्दः नारायणदासजेठानन्दयोर्जनक आसनमल्लो भगवत्परिचर्यया यापितयानिखिलमपि जीवनम् । गण्ढामल्लो हि 'मीरो' सञकस्य कस्यचन राज्ञः प्रधानसचिवो बभूव । गण्ढामल्लयैश्वर्य सिन्धुप्रदेशेऽनन्यजनसाधारणतया प्रथिततरमासीदिति जननुतिः। प्रजा- चैतस्य प्रेमातिशयेन न्यायपरायणबुद्ध्या च तद्वशयतिन्य एवाभूवन् । अयं हि गण्ढामल्लो गुणगरिष्ठो दृढप्रतिज्ञः कृतिमांश्च घभूव । सिन्धुप्रान्ते यथा सम्प्रति, स्वभावतः अराणों यवनानां प्राबल्यं नयनपथमवतरति, तथैव प्रागपि तत्रैतादृशी स्थितिरासीदेव, तथापि गण्ढामला कृतिकुशलतया न फेवलं स्वमानं ररक्ष, अपि तु प्रतिक्षणं दत्तचित्त एवासीत् हिन्दूनां मानरक्षणाय । अथ गच्छति काले कदाचित् महम्मदीयानामनुचितव्यवहारेण क्षणादेव तयाज सचिवपदं धर्मप्राणतया । आसनमल्लस्य पितृव्य आसुमलोऽप्युदारचरित- तथा ख्यातकीतिर्गुप्तदाने च कृामतिर्वभूय । स चायमासुमल्लो वाणिज्येन द्रव्यसम्पादनाय "अरव" देशं जगाम । यन्न मौक्तिकानां व्यापारे प्रभूततरं धनमानिजत् । येन, कुलस्यात्म प्रतिष्ठा लोकोत्तर तामवाप्य नगरठट्ठानगरे नगरठितामाप । अथ कदाचिन् , महम्मदी- पानामाधिक्येन प्रायः सर्वेऽपि स्रोतसस्ते पामेय स्वत्वतया बभूवुः । यत्र प्रति घट हिन्दूभ्य एक ताम्रखण्डं कररूपेण ते जगृहुः । महम्मदीयानां त्रासेन त्रस्ताः प्रजाः श्रेष्ठियरस्यासु- मलस्य समीपमाजग्मुनिवेदयामासुश्चाततायिना महम्मदीयानां कष्टक्थाम् । अथ निशम्य घृत्तान्तजातमिमं आसुमल्लेन श्रेष्ठिना "विधानी” कुटुम्बोत्पन्नात्परशुरामात् प्रभूतां भूमि प्रीत्या तन्त्रक सरबखान । तर सरः सम्प्रति "नानावाग" इत्यभिख्यया प्रथितम् । नारायणदासस्य भगिनी पाल्य एव ययसि वैधव्यफष्टमाससाद । या हि भगवञ्चरण- सेवया वयसो द्विचत्वारिंशद्वत्सरान् यापयित्वा भगवचरणान्तिकं जगाम । नारायण- ·प्रस्तावना:। , दामस्य भ्राता वल्लभदासोऽपि कदाचित् समुद्रमार्गेण स्वदेशं प्रत्यागच्छन् वाताधादिनो- द्वेलिते समुद्रे, निमनश्चतुर्विशतिवर्षवयस्क एव । त्रिविक्रमदासोऽपि भगञ्चरणपङ्कजमवाप, तत्पनी च गोकुलेऽधिवसन्ती स्वदेहं परित्यज्य प्रभुचरणान्तिकं जगाम । सम्प्रति विद्यते केवलं जेठानन्दस्यैव भार्या गं. स्व. गोमतीबाईसञका, या हि विश्वस्तेष्वन्यतमतया भर्तुर्धार्मिक कार्य चालयति । श्रेष्ठिवरो नारायणदासो यदा मुम्बामाजगाम तदा प्रतिमासमष्टौ रूप्यकाणि भाटकं प्रदाय भूलेश्वरसमीपे श्रीलालबावामन्दिरे एकस्मिन्कोष्ठे स्थितः । वाल्यादारभ्य चपलबुद्धिरयं नारायणदासो मुक्तानां हीरकादिरत्नानां च व्यापारे बद्धदृष्टिः स्वकौशलेन प्रभूतं धनमर्ज- यामास । साधारणजनसदृक्षजीवनः कुशलतयाऽल्पव्ययेन धर्ममर्यादया च यापितवान् जीवनम् । अस्य पुष्टिमार्गे समभवन्महती श्रद्धा । अस्त्र मुलतानीज्ञातीयेषु नान्यजन- सुलभं ममत्वमासीत् । १९६४ वैक्रमाब्दे यदा रूप्यकाणां महर्षता सम्वृत्वा तदा नारा- यणदासेनानेन मुलतानीयानां यादृशी सेवा विहिता, तादृशी न कोऽपि कुर्यादेव व्यापारै- कचित्तः । अयं हि नारायणदासो मुलतानीयानां ज्ञातिषु सम्प्राप्तसम्मानो धुरीणश्च वभूव । यदाऽयं मुम्यामायातो, मुक्तानां हीरकादिरत्नानां च व्यापारे पदमर्पयत्, तदार- भ्यैवास्य श्रेष्ठिवरमाणेकचन्दपानाचन्दस्य कुटुम्वेन कौटुम्बिकेन सौहार्दैन समादरः सम्बद्धः, यद्यध्ययं पुष्टिमार्गीयो वैष्णवः, माणेकचन्दस्य कौटुम्बिका दिगम्बरजैनमतानुयायिन- श्वासन्, तथापि, उदारचरितानामेतेषां नासीद्धर्मविरुद्धतया सौहार्दविरोधः । स चायं सम्बन्धः स्वविश्वस्तेषु 'ताराचन्द नवलचन्द' महाभागं विश्वस्तेष्वध्यक्षतया स्वीकार्यैव जगतीतले प्रसिद्धि प्रापितः । महान्यायालयेनापि स्वीकृता तदध्यक्षता । स चायं श्रेष्ठितारा- चन्दमहाभागो दिगम्बरजैनसम्प्रदाये दृढमतिः प्रथितकीर्तिरपि पुष्टिमार्गीयेषु नारायण- दासनिर्दिष्टेषु कार्येषु दक्षतया प्रबन्ध विरच्य शिक्षापत्रादिग्रन्थानां प्रकाशनमकरोत् । अयमपि प्रत्यस्तदध्यक्षतयैव मुद्रणाय स्वीकृतः । हन्त; सोऽपि दिवं प्रयातः प्रकाशना- प्रागेवास्य ग्रन्थस्य । क्षणभङ्गुरस्य देहस्य नश्वरतामधिगम्य स्खजीवनकाल एव श्रेष्ठिप्रवरेणानेन धीमताम- प्रेसरेण नारायणदासेन स्वबुद्धिसामर्थेन समुपार्जितं द्रव्यं पुण्यकार्येषु योजितम् । (१) १९७० तमे वैक्रमाब्दे ठठ्ठाख्ये नगरे स्वजन्मदेशे वृद्धानां, पशूनां, महम्मदीयानां च त्रासेन संरक्षितानां गवां रक्षणाय तन्नगरस्य पांजरापोलस्य स्थायिकोशमध्ये प्रभूतं द्रव्यमर्पितम् । ( . ) ब्रजमण्डले उद्धवकुण्डक्षेत्रे चैका गोशाला स्थापिका या हि साम्प्रत- मपि विश्वस्तैश्चास्यते । (३) नगरठछानगरे स्वभ्रातुः स्मरणाय त्रिविक्रमदासनाना धर्मार्थ- मौषधालयश्च स्थापितः, यत्रैक आयुर्वेदाचार्य आयुर्वेदरीत्या चिकित्सां करोति, यत्र जाति. भेदो धर्मभेदो या न गण्यते, परं हिन्दुर्वा भवेत् महम्मदीयो वा भवेत्, सर्वेभ्यो निःशुल्क ·सत्सिद्धान्तमार्वण्डस्य , मौषधं वितीर्यते । (४) पुष्टिमार्गस्य प्रचाराय लक्षमितं द्रव्यं पृथगेव संरक्षितम् , येन पुस्तकप्रकाशनं, कराचीनगरे पुस्तकालयश्च प्रचलति । (५) व्रजमण्डले स्थितानां पुण्य- सरसां रक्षणाय, जीर्णोद्धाराय च, यन जलाशयस्याभावस्तत्र नूतनजलाशयनिर्माणाय च लक्षपरिमितं द्रव्यं स्थापितम् । (६) नगरठट्ठाख्यनगरे माध्यमिकशिक्षाप्रचाराय हाई- स्कूलसज्ञया पाठशाला लक्षमितेन द्रव्येण प्रचलति, यस्माच्छात्रेभ्यो मुम्यायामपि छात्र- वृत्तिः प्रदीयते । (७) स्वसेव्यभगवत्स्वरूपस्य मन्दिरनिर्माणाय तत्सेवाप्रयन्धाय च लक्षमितं द्रव्यं रक्षितम् । उद्धवकुण्डस्थितायां गोशालायां शतद्वयाधिका गावः पाल्यन्ते । नगरठठ्ठास्थे औपधालये पायो विंशतिसहस्राधिकानां रुग्णानां निःशुल्क चिकित्सा भवति प्रतिवर्षम् । छात्रवृत्तिं गृहीत्वा माध्यमिक शिक्षणं समाप्य वी. ए., इंजिनियर, इत्यादिपरिक्षासु समुत्तीर्णाः स्वस्वकार्येषु परमोच्चपदारूढा बहवछात्राः । कराचीनगरे पश्चविंशतिसहस्रमितेन द्रव्येण पुष्टिमार्गीय पुस्तकालयार्थमेको महालयो निर्मितः, यत्रास्ति दशसहस्राधिकानां पुस्तकानां सहः, प्रतिवर्ष पञ्चशवपुस्तकानि च वर्धन्त एव । प्रकाशनकार्यमपि प्रचलति यतोऽयं मार्तण्डः प्रकाश्यते, सविवरणमणुभाष्य, पश्चटी- कोपहितस्तत्वार्थनिबन्धश्च मासाभ्यन्तर एव प्रकाशयिष्येते; शिक्षापत्रम् , नासुर. पतुःश्लोकी, भागवताध्यायाः, सहस्रीभावना, पुष्टिमार्गोपदेशिका, कीर्तनसवहश्येते प्रकाशिताः; वल्लभकुलस्य वंशचरितमपि मुद्यते, इतःपर भगवद्गीता रसिकरञ्जन्यादि- टीकात्रयसमुपबृंहिता, व्याससूत्रसाहित्यं, प्राभञ्जनो मारुतशक्या समेतः, भक्तिमार्तण्ड इत्यादयो प्रन्थाः प्रकाशमेष्यन्ति । एवमस्य नारायणदासस्य पृथप्रक्षितेन द्रव्येण बहूनि लोकोपकारकाणि कार्याणि विश्वस्तैः कुशलतया सम्पाद्यन्ते । J . . एतस्य पृथगेव संरक्षिताव्यात्सहस्रं प्रति वार्षिक ठठ्ठानगरे भाटियासूतिकागृहाय प्रदी- यते, यत्र पूर्व केवलं भाटियाज्ञातीयानामेव सूतिकानामुपचारोऽभवत् , चत्र सहायेनानेन सर्वासामपि हिन्दूसूतिकानां चिकित्सा भवति । ठट्टानगरे रात्रिशालाये प्रतिवर्ष शवद्वयं साहाय्यं दीयते । मुम्बायां वनिताविश्रामस्थविद्यार्थिनीभ्यः प्रतिमासं चत्वारिंशद्रूप्यकाणि प्रदीयन्ते, प्रतिवर्ष चतुःसहस्रमुद्राछात्रवृत्तौ प्रदीयन्ते मुम्वायां ठट्टानगरे कराचीनगरे च । विगतवत्सरे ७१५१३ रुग्णानां निःशुल्कं चिकित्साऽभूत् ठट्टानगरे । येषु ४०९९९ हिन्दूजातीयाः, ३०५१४ महम्मदीयाश्चासन् । नगरठठ्ठापुरि प्रतिवर्ष "हेण्डरसन ब्लाईण्ड रीलीफ एसोशियेशन" द्वारा नेत्ररोगचिकित्सकः समागच्छति, तदा नेत्र- - " ·प्रस्तावना। रोगोपचाराय विगतवत्सरे ७५१ रूप्यकाणि व्ययीकृत्य नेत्ररोगिणां साहाय्यं वितरितम् । नेत्ररोगचिकित्सार्थमपि तत्र गृहं निर्मितम् । यत्र सदाकालं नेत्रचिकित्सा भवेत् । प्रागेवावादि ब्रजमण्डले जलाशयानां जीर्णोद्धाराय प्रयत्यत इति । तत्राद्यदिनं यावत् (१) मधुवनकुण्ड-(२) पतीवपावनकुण्ड-(३) करनावरकुण्ड-(४) कल्लोलकुण्ड-- (५) गोमुखकुण्ड-(६) गोविन्दकुण्ड-(७) गङ्गाकुण्ड-(८) ग्वालपोखर-(९) शीवीपोखर-(१०) बिलछुकुण्ड-(११) हरिहरकुण्ड-(१२) कृष्णकुण्ड-(१३) गोविन्दकुण्ड-(१४) चन्द्रसरोवर-(१५) हरिहरकुण्ड-(१६) क्षीरसागर (१७) विमलकुण्डगोघट्ट-प्रभृतीनां पुण्यजलाशयानां जीर्णोद्धारकार्य सम्पन्नम्, प्रचलत्येवान्य- दपि जीर्णोद्धारकार्यम् । चतुर्थपश्चमपीठाधीश्वराणां गो. श्रीवल्लभलालजीमहाराजानां मनी- पया कामवने विमलकुण्डे खननं प्रचलति, कृतेऽपि प्रभूते व्यये यथोचितः समूहो जलस्य नाद्यावधि निर्गतः, किन्च, आशास्यते भूरिजलं प्राप्स्यत इति, बोरिंगाख्ययन्त्रेण च खन्यते पुनरपि । परमत्र जलौघमिमं साक्षात्कतुं श्रीवल्लभलालजीमहाराजा न विराजन्ते, यतते प्रागेव लीलां प्रविष्टा इति चेखिद्यते चेतः । , कराचीनगरे पुस्तकालये ४२००० सयापरिमिते नैनिःशुल्क धार्मिकानां नैतिकानां च प्रन्थानां वाचनं कृतमिति प्रहास्पदम् । पुस्तकालयश्चायं लोकाभिरुचिकरः सम्पन्नः, दैनंदिनं चास्य प्रगतिः प्रवर्धत एव । यत्र मो० पं० धर्मदत्तजेटलीमहाभागानां निरीक्षणं, तदनुरोधेनैव केयपुस्तकादिनिर्वाचनं च भवति । आनन्दाश्रम-चौसम्बा-मैसूर-काश्मीर- बडौदा-प्रभृतिषु प्रन्थमालासु प्रकाशितानां प्रायः सर्वेषामेवास्ति तन्त्र सद्धहः । विश्वस्तानां प्रो. जेटलीमहाभागानां च पुस्तकालयनिरीक्षकाणां, यावत्प्राप्यं संस्कृतसाहित्य क्रीत्वा तत्र सदाहमिति पर्तते मनीपा । मन्ये पञ्चपैरेव वत्सरैः पूर्णतामेष्यति तेषां मनोरथः । सिन्धुप्रदेशेऽपि भविष्यत्ययं पुस्तकालय आदर्शरूपः संस्कृतसाहित्यसेवकानां कृते । मन्थप्रकाशनकार्यमिदं पूज्यपादैर्गोस्वामिकुलकौस्तुभैः श्रीगोकुलनाथजिन्महाराज, गो. श्रीवजरत्नलालमहाराजैः, गो. श्रीदीक्षितजिन्महोदयैश्च परमानुग्रहेण भूरिपरिश्रमेण च सूचितानामेव ग्रन्थानां भवति । गोस्वामिचरणानामेतेषां कृपापरिपूर्णा दृष्टिः सन्ततमेवा- वतरत्विति प्राय॑ते । गो. श्रीमगनलालजिन्महाराजानां, तत्तनूद्भवानां विद्वद्वर्याणां गो. श्रीगोकुलनाथमहोदयानां, गो. श्रीपुरुपोत्तमलालजीमहाराजानां (अमरेलीवास्तव्यानां), तृतीयपीठाधीश्वर-कांकरोलीनरेश-श्रीब्रजभूषणलालजिन्महाराजानां, गो. श्रीद्वारकेश- लालजीमहाराजानां (पोरवन्दरवास्तव्यानां), गो, श्रीपुरुषोत्तमलालजीमहाराजानां .(कोटावास्तव्यानां ) प्रायः सर्वेषामपि महाराजानां वर्तते चात्र महती कृपा; येन ·हिरेभिरेव पूज्यपादैराप्यायितं "स्वभकरक्षणदक्ष"तया । एतेषां पूज्यपादानामुपकारान् - विराजन्ते विजयन्ते च गोस्वामिकुलकौस्तुभाः श्रीगोकुलनाथचरणाः। पूज्यपादानामेतेपामेव मदाराध्यचरणानां परमेणानुग्रहेण सम्पन्न कार्यमिदम् । सम्पत्स्यन्ते चाव शिष्टाण्यपि कार्याणि, पाण्डित्यनिकपाकराणां विद्वज्जनकविश्रामाणां श्रीगोकुलनाथचरणानामेवानुकम्पया। नगरस्या. इति श्रीमन्महाप्रभुचरणाभिख्यां "कृपादृग्वृष्टिसंहष्टदासप्रियः" इत्यभिधानं च कृतार्थय. ससिद्धान्तमार्तण्डस्य धर्मकार्यमिदं निष्पत्यूहं प्रचलति । अतोऽहं विश्वताच, व्यवस्थापकाचेयेते सर्वेऽपि रोपामधमर्णा एवेति । वर्ततेऽस्मामु विद्वन्मणीनां, पं० कण्ठमणिशास्त्रिणां, पं० जटाशङ्कर- शाक्षिणां, प्रतिक्षणं प्रमोदावहानामामोदभाजां श्रीमतां चमनलालशास्त्रिप्रवराणां "साम्प्रदायिकशास्त्रिणां", शुद्धाद्वैतरवानां श्रीब्रजरनलालचरणाश्रितानां च महती कृपा; यतोऽस्माभिः पुस्तकान्युपलभ्यन्ते निकण्टकेन पथा, सम्पाद्यते च सफलमपि कार्यजातं सत्यपि बहुलतरे विरोधे । नारायणदासजेठानन्दयोः पृथक्संरक्षितेन द्रव्येण मुम्मायां वालुकेश्वरसन्निधी पाण- गङ्गायामेकमारोग्यभवनमपि निर्मितं विश्वस्तैः, यस्मिन् स्वल्पेनैव भाटकेन मासनयमधि- वसन्यारोग्याकाविणो जनाः । तदिदमपि भवनं महान्यायालयानुज्ञयैव निर्मितम् । नारायणदासस्य पत्नी वस्य जीवनकाले अनपत्यतयैव दिवं प्रयाता; तथापि नारायण- दासेन कनीयांसं जेठानन्दनामभ्रातरमेव पुनभावेन पश्यता, द्वितीयोद्वाहाय मनसापि न विचारितम् । अयं सुगृहीतनामधेयो नारायणदासः १९८४ मिते वैक्रमाब्दे श्रावणकृष्ण- ७ म्यां दिवं प्रतस्था। कनीयसा जेठानन्देन भ्रातुः प्रयाणोत्तरं नारायणदासस्य सर्वोऽपि व्यवहारः, तेन निर्दिष्टानि धर्मकार्याणि च सादरं सबहुमानं च सम्पादितानि । परं देवगत्या सोऽपि १९८५ तमे वैक्रमाब्देऽअनपत्य एव भ्रातरमनु दिवं प्रययौ । तेनापि खजीवनकाल एव पन्य यथोचितं द्रव्यं प्रदायावशिष्टोऽपि द्रव्यसङ्ग्रहो भ्राता समारब्धेष्वेव लोकहिता. वहकार्येषु नियोजितः, यस्य विश्वासलेसो राजनियमानुसारेण कृत एव । महान्याया- लयेनापि मानित एवेति । एवमेतेपां श्रेष्ठिप्रवराणां धनेन ससिद्धान्तमार्तण्डो द्वितीयवारं प्रकाशमायातीति प्रमोदास्पदम् । उपकारस्मरणम् । श्रीमत्प्रभुचरणतुरीयकुमारश्रीगोकुलनाथ इव कन्धरापणेनापि धर्मरक्षायद्धकङ्कणा रमे कोणे क्षारोदधितीरे नियसतो मे क्षारमपि जीवितं "रोपदृक्पातसम्प्लुष्टभक्तद्विद" ·प्रस्तावना1. स्मार स्मारं प्रहृष्यते मे मनः । अतस्तचरणधूलिकां शिरसा वहन् सततं स्मरामि मुक्तक- ण्ठतया तदुपकारान् । तत्तनुजनुपोस्तत्प्रतिविम्यरूपयोः (मन्मते तु तद्रूपयोरेव) पूज्यपाद- योः श्रीकृष्णजीवनजीश्री.दीक्षितजीमहामागयोश्च विद्वत्प्रिययोर्मयि परमस्नेहवत्तयोपका- रस्मरणेनानुभवामि कृतार्थताम् । यौ हि रामलक्ष्मणाविव परमस्नेहवन्तौ भ्रातरौ, अयो- निर्मितचणकानां चर्वणमिव विद्याध्ययनष्ठेशं स्वीकृत्य दार्शनिकामगण्यतया ख्यातयशस्को, विद्वजनसेवनीयौ च वल्लभवंशकीर्ति सुधाधवलितां कुर्वाणौ विजयेतेतमाम्भूतलेऽस्मिन् । प्रार्थये भगवन्तं वालकृष्णं चिरञ्जीवता भ्रातराविमौ, भवतां च विद्वज्जनकल्पवृक्षतुल्याविति । अस्मद्गुरुचरणानां महामहोपाध्यायश्री.बालकृष्णमित्रमहामागानां (Principal of the College of Oriental Learning B.H. U.) म. म. श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणां (The Principal of the College of Theology B. H. U.) चोपकृतिस्मरणमा- वश्यकम् । येषां महतानुप्रहेण मे जीवनसाफल्यम् । नुतिततिपुरःसरं स्तौमि भगवन्द यन्मे जन्मनि जन्मनि एतजन्मेव विद्वत्कुलप्रसूतित्वं बालकृष्णमिश्रचिन्नस्वामिनोरेव गुरुचरणयोरन्तेवासित्वं च भूयादिति । सन्ति विश्वस्ताश्यात्र श्रेष्टिप्रवरा गोवर्धनदासविशनदास-गोवर्धनदासतुलसीदासगोवर्ध- नदासनारायणदास-पुरुषोत्तमदासप्रजमोहनदास-जेठानन्दस्य धर्मपत्नी गं. ख. गोमतीबाई चेत्येते । एतेषां महामनसामपि विश्वस्तानां, स्मर्यन्ते उपकारा:, येन कार्यमिदं प्रत्यूहपर- म्परामुल्लङ्य सम्पन्नम् । याज्ञिकोपाद्वानां श्री.शिवशङ्करशर्मणां (अत्र व्यवस्थापकानां), श्री.भोगीलालशर्मणां च सत्परामर्शेन प्रचलत्ययं प्रयन्धः, एतेषामप्युपकारपरम्परां स्मृत्वा मे चेतः प्रमोदातिशयं भजते । वे.शा.सं. गोखामिकुलोपाध्यायाः श्री.चन्द्रशङ्करशाणः पण्डितपश्चाननश्री.बदरीनाथशास्त्रिणश्च मे भिन्नशरीरं हृदयमेव, याभ्यां समुत्साहितोऽहं प्रकाशनकार्येऽस्मिन् निरुद्धोऽनिरुद्धचरणाश्रितोऽपि । अतस्तयोः कथङ्कारमुपकारं स्मरामि विस्मरामि वा । शुकवंशप्रादुर्भूतानां मित्रवराणां शुद्धाद्वैतविशारदानां श्रीधीरजलालशास्त्रि. महाभागानां, शलोध्दारवास्तव्यानां श्रीलक्ष्मीरामशाखियां, सुदामपुरिस्थानां श्रीहरिकृष्ण- शास्त्रिणां शुद्धाद्वैतविशारदाना, साहित्याचार्याणां श्रीपुरुषोत्तमचतुर्वेदानां च स्मरामि नामधेयानि चैरात्मसात्कृतं मे मनः प्रेमातिशयेन । पण्डितकण्ठमणयः कण्ठमणिशाक्षिणो मे बाल्यादेव रक्षन्ति मित्रत्वमिति न कदापि तान् विस्मरामि । अस्य संस्करणे महानु- भावैः सद्वैष्णवैः शुद्धपुष्टिमार्गाप्रहिभिः तेलीवालासहायेन बहुपन्थशोधकैर्भाव्यप्रकाशर- श्मिपरिसमापनकृतभूरिपरिश्रमः साङ्कलीयेत्युपाहः वी. ए., एल्. एल्. बी. पदभा. १. ताततणो प्रतिबिम्ब रे रसना इतिन्यायेन । २, आत्मा वै पुत्रनामासीतिश्रुतेः।

·३४
सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य
जैर्याकीलेधैर्यलालमहोदये गयद्धर्मकपरायणः कृतस्यापरिमितसहाय्यस्योदृनं न कुर्या
चेत्, कृतज्ञता नैव प्रादुर्भूयादेव "उपकृवं बहु तर किमुच्यते मुजनता प्रथिते"-
त्याधभियुक्तोचरीत्या । निर्णयसागरमुद्रणालयव्यवस्थापकानां, रामचन्द्र येसू शेडगे
महाभागप्रभृतीनामप्युपकाराः स्मर्यन्त एव । सीसकाक्षरसंयोजकानां श्रीघरार्मणां,
प्रतिलिपिलेसकानां पुरुषोत्तमशर्म-प्रवासिनन्दकिशोरशर्म-नर्मदाशङ्कररार्म-परशुराम.
शर्मणामपि स्मर्यन्ते नामधेयानि ।
"गच्छतः स्सलनं कापी" त्याद्यभियुकोक्किं पुरतो निधाय विज्ञाप्यन्ते विद्वांसो,
मादृशस्य प्रमादमेव जानतो जनस्य शोधनप्रमादान् क्षन्तु मिति-
मुम्बापुरि
१९९८ वत्सरे श्रीमत्प्रभु-
चरणप्राकट्यमहामहोत्सवे
सुधीजनविधेयेन
शुक्लोपनाना हरिशङ्करशास्त्रिणेति शिवम् ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य विषयानुक्रमः। विषयः मङ्गलाचरणम् प्रष्टुः स्थितिर्देशाश्रयादिवर्णनम् । प्रश्नोत्पत्तिप्रकारः उत्तरदानार्थ प्रवृत्तिप्रकारः ग्रन्थारम्भः परिभापा प्रथमः प्रधानमनः उत्तरकारिके सम्प्रदायशब्दे समुपसर्गार्थः प्रोपसर्गार्थ: धर्मदानम् मन्त्रद्वारा ब्रह्मप्रदानम् ब्रह्मदानप्रशंसामुखेनार्थतः सम्प्रदायोत्कर्पयोधकवचनानि निष्कृष्टः सम्प्रदायशब्दार्थः मत्रादिदाने खत्वानिवृत्त्या दानत्वे नित्याशङ्का तत्परिहारश्च सम्प्रदायशब्दस्योक्तार्थे कि शक्तिप्राहकमित्याशङ्का तत्र शक्तिग्राहकाणि शब्दस्य योगरूढत्वं तत्प्रत्ययार्थविचारच सम्प्रदायलक्षणकारिकायां दोपः, तत्परिहारच प्रथमः प्रश्नः९ प्रश्नार्थ विकल्प: आद्यपक्षे उत्तरम् ... द्वितीयपक्षे उत्तरस्य कारिकाः वैष्णवसम्प्रदायानां चातुर्विध्ये भागवतं प्रमाणम् तत्रैव महाभारतं प्रमाणम् नामनिर्देशपूर्वकं तचातुर्विध्यवोधकानि पानवचनानि कलौ पुनस्तत्समर्थकाचार्याणां नामानि एषां जन्मकालतयैव कले प्रशंसा भागवतवचसा तादृशार्थकत्वनिगमनम् ..GGGGS CcccccccwwITASTww ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... POP ... १० ... .. ... ... 1१०मा० अ० ·२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य विषयः ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... पृष्ठे सम्प्रदायो धर्मब्रह्मशानहेतुः साम्प्रदायिकगुरुपसत्तौ श्रुतिः पुराणं च तत्रैव विस्पष्टा हारीतश्रुतिः उपसत्तव्यतया श्रुतस्य गुरोः श्रुत्यक्षः साम्प्रदायिकत्वसिद्धिः श्रुतौ मीमांसारीत्या वाक्यमेदाशङ्का मीमांसाशास्त्रार्थन तत्परिहारः उक्तश्रुतावूपनायनकालिकी उपनायकोपसत्तिर्विधीयत इति शङ्का तत्परिहारश्च शानस्य साम्प्रदायिकाचार्यकसाध्यत्वे पुनः श्रुतिः तं विहाय देवेभ्योऽधिगतब्रह्मविद्यस्यापि न मोक्षादिसिद्धिः वैष्णयाचार्येप्वाचार्यशब्दप्रवृत्तिर्वचनसिद्धिः मनुस्मृतावाचार्यमुखावेदोपनिषद्भ्यासेन ब्रह्माधिगमः आचार्यस्याध्यापकादितो भेदः सम्पादयजन्यस्य ज्ञानस्य बुध्यादिशोधकत्वम् प्रायश्चित्तेपु हानापेक्षा शानादेवान्तरशौचम् १७ ज्ञानार्थमुद्योगेऽपि शुद्धिः इन्द्रियनिग्रहादी शुद्धिः १८ शानात्सर्वकर्मसमृद्धिः विद्याशब्दार्थः सनयावन्दनादिसर्वनित्यकर्मणां शानसहकारेण साफल्पमन्यथा वैफल्यम् पात्रत्वादिसम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात् अपात्राय दाननिषेधः, अविदुपा मतिग्रह निषेधश्च वेदपारगादिभ्यो दाने फलानन्त्यम्। घेदपारगत्य च जगदाविर्भावतिरोभावादि- ज्ञानत. हेतुकादीनां कर्मानुपयोगः वैष्णवस्ववेदान्तशातृत्वादिरूपं पात्रत्वं, तस्यैव देवपित्र्ययोरुत्तमाधिकारिता, शारी. रदोपाणामन्धत्यादीनामकिञ्चित्करत्वं च ... २१ पद्विधं श्रुतम् अविदुपां निन्दा घेदार्थशाने फलम् सम्प्रदायं विना संन्यासानुपपत्तिः अनुत्पन्नशानस्य यतेः फलमानायते .. २५ मनुस्मृती निदिध्यासनशरणागत्योर्मोक्षसाधनता तष सम्प्रदायपदानुपादानशङ्कानिरासः याज्ञवल्क्यस्मृतौ सम्प्रदायप्रयोजनम् 'मीमांसाद्वयशाने पलिपावनत्यादिफलम् ... मनुस्मृतौ सशरीरमोक्षा आपस्तम्बस्मृती मोक्षोपायः २६ शाने श्रुत्यादिः ... २० ... ... ... ... २० २० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. २२ २२ २२ ... ". . ... ... ... ... ... ... ... . २४ ... ... २५ ... ... ... H. ... ... ... ... २७ ·विषयानुक्रमः। ३ ... ... ... २७ २७ २८ ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... २९ ... ... ... ... ... ... ३० ३० ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ३५ ३६ ... ... ... ... ... .. .. ... विषय तपसा ब्रह्म विजिज्ञासखेति श्रुतिविचारः कायशोषणात्मकं तपः कृतयुगे ब्रह्मविचारसधर्मवर्तनादिरूपतपासु प्रमाणानि विद्यातपोभ्यां संयुक्ताभ्यां सिद्धि: असच्छास्त्राधिगमनास्तिक्ययोरुपपातकत्वं च सम्प्रदायधर्म निवृत्तिः मसान्तसूतकम् . असम्प्रदायाध्ययननिन्दा श्रुतिस्मृतिनयने तज्ज्ञाने फलंच अर्थज्ञानं सम्प्रदायात् लेशतो भाट्टप्राभाकरमतभेदः स्वाचार्योको विशेष: सूत्रव्याण्यानद्वारा वेदार्थयोधनं रूढिप्रसिद्धसम्प्रदायप्रयोजनम् अन्यथा व्याख्यातमायावादादीनां मोहकत्वे प्रमाणानि सन्मार्गानुसारेण नित्यं ब्रह्मविचारः कार्यः मन्त्रापदेशाद्वैष्णवत्वादिधर्मसिद्धि. सम्प्रदायप्रयोजनम् वैष्णवत्वं वैष्णवाहुरोर्मन्नग्रहणादेव फपठरवेणासम्प्रदायमन्त्रनैष्फल्यम् .. मन्त्रस्यावश्यकता वैष्णवदीक्षाया आवश्यकता अवैष्णवस्योपदेशकत्वनिषेधः पुनः कण्ठरवेण सम्प्रदायावश्यकता तत एव नित्यार्चनादि ब्राह्मणानामन्नममृतम् अर्चनं स्वैमन्त्रैः भगवत्सेवनेऽधिकारः प्रसादश्च सम्प्रदायात् जपे तदुपयोगः जपावश्यकता जप्यमेदश्च पत्रादिलिखितमन्त्र निषेधः परम्परामहः सम्प्रदायमन्त्रग्रहणे विधिफलानि वैष्णवानों यमयातनाऽभावः मोक्षोऽपि भगवच्छरणगमनादेव अथ तृतीयोऽधान्त प्रश्ना ४५ स्वछतः प्रश्नार्थः उत्तरकारिकासु सम्प्रदायानां परस्परलक्ष्यण्यदिग्दर्शनादिकम् तुरीयोमान्तरः प्रश्नः ४६ उत्तरकारिकायां वेदादिविरुद्धमप्रमाणं तदविरुद्ध प्रमाणमित्याचार्याः धर्मब्रह्मणोर्वेदैकगम्यत्वात्तथा धर्मस्य वेदैकमूलकत्वम् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २८ ४० ४१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४१ ४२ ४२ ४३ ४३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .. ४६ ... .. . ... ..

·२ सत्सिद्धान्तमार्कण्डस्य ... ... .. ... ... १३ .in ... ... .. ... ... . ... ... .. ... ... ... ... ... ... १६ . ... ... ... ... ... ... १७ १८ . ... ... ... ... ... ... विषयः सम्प्रदायो धर्मब्रह्मशानहेतुः साम्प्रदायिकगुरूपसत्तौ श्रुतिः पुराणं च तत्रैव विस्पष्टा हारीतश्रुतिः उपसत्तव्यतया श्रुतस्य गुरोः श्रुत्यक्षरैः साम्प्रदायिकत्वसिद्धिः श्रुती मीमांसारीत्या वाक्यमेदाशङ्का मीमांसाशास्त्रार्थेन तत्परिहार: उक्तश्रुतावुपनायनकालिकी उपनायकोपसत्तिर्विधीयत इति शङ्का तत्परिहारश्च शानस्य साम्प्रदायिकाचार्यकसाव्यत्वे पुनः श्रुतिः तं विहाय देवेभ्योऽधिगतब्रह्मविद्यस्यापि न मोक्षादिसिद्धिः वैष्णवाचार्यप्वाचार्यशब्दप्रवृत्तिचनसिद्धिः मनुस्मृतावाचार्यमुखादेदोपनिपदभ्यासेन ब्रह्माधिगमः आचार्यस्याध्यापकादितो मेदः सम्मादयजन्यस्य ज्ञानस्य बुधादिशोधकत्यम् प्रायश्चिचेपु ज्ञानापेक्षा शानादेवान्तरशौचम् ज्ञानार्थमुद्योगेऽपि शुद्धिा इन्द्रियनिग्रहादी शुद्धिः ज्ञानात्सर्वकर्मसमृद्धिा विद्याशब्दार्थः सन्ध्यावन्दनादिसर्वनित्यकर्मणां शानसहकारेण साफल्यमन्यथा वैफल्यम् पात्रत्वादिसम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात् अपात्राय दान निषेधः, मविदुपा प्रतिग्रह निषेधश्च येदपारगादिभ्यो दाने फलानन्त्यम् । घेदपारगत्वं च जगदाविर्भावतिरोभावादि- हेतुकादीनां कर्मानुपयोगः 'वैष्णवत्ववेदान्तशातत्यादिरूपं पात्रत्वं, तस्यैव देवपित्र्ययोरुत्तमाधिकारिता, शारी- : रदोषाणामन्धत्यादीनामकिञ्चित्करत्वं च पविध श्रुतम् अविदुपां निन्दा दार्थशाने फलम् सम्प्रदाय विना संन्यासानुपपत्तिः अनुत्पन्नशानस्य यतेः फलमानायते मनुस्मृती निदिध्यासनशरणागत्योर्मोक्षसाधनता तत्र सम्प्रदायपदानुपादानशङ्कानिरासः यायल्क्यस्मृतौ सम्प्रदायप्रयोजनम् 'मीमांसाद्वयशाने पझिपापनत्यादिफलम् ... मनुस्मृतौ सशरीरमोक्षः आपस्तम्यस्मृती मोक्षोपायः भाने थुत्यादि ... .40 ... १८ ... ... ... ... १९ २० ... शानतः २० २० ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... २१ २२ ૨૨ २२ २३ २४ २४ २५ २५ २६ २६ २६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ..

·पृष्ठे २७ ... '.. ... ... ... ૨૮ ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... २९ .. ... ... .. ... ... ... ... ... ३३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... विपयानुक्रमः। विषयः तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति श्रुतिविचारः फायशोपणात्मकं तपः कृतयुगे ब्रह्मविचारस्वधर्मवर्तनादिरूपतपासु प्रमाणानि विद्यातपोभ्यां संयुक्ताभ्यां सिद्धिः ... असच्छास्त्राधिगमनास्तिक्ययोरुपपातकत्वं च सम्प्रदायधर्म निवृत्तिः भस्मान्तसूतकम् - असम्प्रदायाध्ययननिन्दा श्रुतिस्मृतिनयने तज्ज्ञाने फलं च अर्थज्ञानं सम्प्रदायात् लेशतो भामाभाकरमतभेदः स्वाचार्योक्तो विशेषः सूत्रव्याख्यानद्वारा वेदार्थयोधनं रूढिप्रसिद्धसम्प्रदायप्रयोजनम् अन्यथा व्याख्यातमायावादादीनां मोहकत्वे प्रमाणानि सन्मार्गानुसारेण नित्यं ब्रह्मविचारः कार्यः मन्त्रापरेशाद्वैष्णवत्वादिधर्मसिद्धिः सम्प्रदायप्रयोजनम् वैष्णवत्वं वैष्णयाहुरोमन्त्रग्रहणादेव कण्ठरवेणासम्प्रदायमत्रनेष्फल्यम् मन्त्रस्यावश्यकता वैष्णवदीक्षाया आवश्यकता अवैष्णवस्योपदेशकत्वनिषेधः पुनः कण्ठरवेण सम्प्रदायावश्यकता तत एव नित्यार्चनादि ब्राह्मणानामन्नममृतम् अर्चन खैमन्त्रैः भगवत्सेवनेऽधिकार प्रसाश्च सम्प्रदायात् जपे तदुपयोगः जपावश्यकता जप्यमेदश्च पनादिलिखितमन्त्रनिषेधः परस्पराग्रहः सम्प्रदायमन्त्रमहणे विधिफलानि वैष्णवानों यमयातनाऽभावः मोक्षोऽपि भगवच्छरणगमनादेव अथ तृतीयोमान्तर' प्रश्नः ४५ स्वरुतःप्रश्नार्थः उत्तरकारिकासु सम्प्रदायानां परस्परलक्ष्यण्यदिग्दर्शनादिकम् तुरीयोपान्तरः प्रश्नः ४६ उत्तरकारिकायां घेदादिविरुद्धमममाणं तदविरुद्ध प्रमाणमित्याचार्याः धर्मब्रह्मणोकगम्यत्वात्तथा धर्मस्य देकमूलकत्वम् .). ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ": ... ... ... ... ... ... २८ ४० ४१ ४१ ४१ ... ... ... ... ... . ४२ .. ... ... ४२ ... ... ... ... ४३ ... ... .. ४४ ... ... ... ४५ ... ... ... .. ... ... ४६ ...

·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य १२ ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. . ... ... .. ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १८ विषयः पृष्ठे सम्प्रदायो धर्मनहाज्ञानहेतुः साम्प्रदायिकगुरूपसत्तो श्रुतिः पुराणं च तत्रैव विस्पष्टा हारीतश्रुतिः उपसत्तव्यतया श्रुतस्य गुरोः श्रुत्यक्षरैः साम्प्रदायिकत्वसिद्धिः श्रुतौ मीमांसारीत्या वाक्यभेदाशङ्का मीमांसाशास्त्रार्थन तत्परिहारः उक्तश्रुतायुंपनायनकालि की उपनायकोपसत्तिर्विधीयत इति शङ्का तत्परिहारस्थ शानस्य साम्प्रदायिकाचार्यकसाध्यत्वे पुनः श्रुतिः तं विहाय देवेभ्योऽधिगतब्रह्मविद्यस्यापि न मोक्षादिसिद्धिः वैष्णवाचार्येप्वाचार्यशब्दमवृत्तिर्वचनसिद्धिः मनुस्मृतावाचार्यमुखाद्वेदोपनिपदभ्यासेन ब्रह्माधिगमः आचार्यस्याध्यापकादितो भेदः १६ सम्प्रादयजन्यस्य ज्ञानस्य बुद्ध्यादिशोधकत्वम् प्रायश्चित्तेपु ज्ञानापेक्षा ज्ञानादेवान्तरशौचम् शानार्थमुद्योगेऽपि शुद्धि इन्द्रियनिग्रहादी शुद्धिः मानात्सर्पकर्मसमृद्धिः विद्याशब्दार्थः सन्यावन्दनादिसर्वनित्यकर्मणां झानसहकारेण साफल्यमान्यथा वैफल्यम् पानत्यादिसम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात् अपानाय दान निषेधः, अविदुपा मतिमह निषेधश्च वेदपारगादिभ्यो दाने फलानन्त्यम् । घेदपारगत्यं च जगदाविर्भावतिरोभायादि- दैतुकादीनां कर्मानुपयोगः बष्णत्ववेदान्तशात्त्यादिरूपं पात्रत्वं, तस्येव देवपित्र्ययोरत्तमाधिकारिता, शारी- रदोपाणामन्धत्वादीनामकिञ्चित्करत्वं च पविधं श्रुतम् अविदुपा निन्दा ૨૨ घेदार्थशाने फलम् सम्प्रदाय विना संन्यासानुपपत्तिः २३ अनुत्पनशानस्य यतेः फलमानायते ... मनुस्मृती निदिध्यासनशरणागत्योर्मोक्षसाधनता तम सम्प्रदायपदानुपादानशहानिरासः यापल्क्यस्मृती सम्प्रदायप्रयोजनम् मीमांसाहाने पट्सिपायनत्यादिफलम् :.. मनुस्मृती सशरीरमोक्षः आपलम्पस्मृती मोक्षोपायः शाने भुत्यादि ... ... ... ... ... ... ... २० शानतः ... ... ... ... ... ... २० ... ... ... २२ ... ... ... . .. २२ ... ... ... . २४ २४ ... ... ... ... २६ २६ २६ २७ ... .. ... ... ...

·विषयानुक्रमः। ३ पृष्ठे ... २७ २७ ... ... ... ... ... ... ... २८ ... ... ... ... २९ ... ... ... २९ ... ... ... ... ... ... ... ३० ... ... ३१ ... ... . ... ३६ ३६ विषयः तपसा ब्रह्म विजिशासखेति श्रुतिविचारः फायशोषणात्मकं तपः कृतयुगे ग्रहाविचारखधर्मवर्तनादिरूपतपःसु प्रमाणानि विद्यातपोभ्यां संयुक्ताभ्यां सिद्धिः असच्छास्त्राधिगमनास्तिस्ययोरुपपातकत्यं च सम्प्रदायधर्मनिवृत्तिः भसान्तसूतकम् असम्प्रदायाध्ययननिन्दा श्रुतिस्मृतिनयने तज्ज्ञाने फलंच अर्थशानं सम्प्रदायात् लेशतो मामाभाकरमतभेदः खाचार्योक्तो विशेषः सूनव्याख्यानद्वारा वेदार्थयोधन रूढिमसिद्धसम्प्रदायप्रयोजनम् अन्यथा व्यारयातमायावादादीनां मोहकत्वे प्रमाणानि सन्मार्गानुसारेण नित्यं ब्रह्मविचारः कार्यः मन्त्रापदेशाद्वैष्णवत्यादिधर्मसिद्धिः सम्प्रदायप्रयोजनम् वैष्णवत्वं वैष्णवाहुरोमन्नग्रहणादेव फण्ठरवणासम्मदायमन्त्रनप्फल्यम् । मन्त्रस्यावश्यकता वैष्णवदीक्षाया आवश्यकता अवैष्णवस्योपदेशकत्व निपेधः पुनः कण्ठरवेण सम्प्रदायावश्यकता तत पय नित्यार्चनादि ब्राह्मणानामन्नमगृतम् सर्चनं स्वैर्मरैः भगवत्सेवनेऽधिकार प्रसादध सम्प्रदायात् जपे तदुपयोगः जपावश्यकता जप्यमेश पमादिलिसितमप्रनिषेधः परम्परामहः सम्प्रदायमन्त्रप्रदणे विधिफलानि वैष्णवानों यमयातनाऽमायः मोक्षोऽपि भगवच्छरणगमनादेव अथ वृतीयोऽवान्तरः प्रश्नः ४५ स्वरता प्रश्नार्यः उत्तरफारिफासु सम्प्रदायानां परस्परयलक्ष्यण्यदिग्दर्शनादिकम् तुरीयोवान्तरः प्रश्नः ४६ उत्तरफारिफायां घेदादिविरुद्धमममाणं तदपि प्रमाणमित्याचाः धर्मग्रमगोपंदेकगभ्यस्यारथा धर्मस्य देषमूलकत्यम् ... ... ... ... ... ... ... ... ३७ ३८ २८ ४० ४१ ४१ ४१ ४२ ५२ ४३ ४३ ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .४६ ... ... ... ... ... ...

·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य विषयः पृष्ठे ४७ ... ... ... ४७ ... ... ... .... ... ... ४७ ... ... ... ... ... ४८ ४९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ૧૨ ... ... ... ... ... ... ब्रह्मणो वेदैकप्रमेयत्वम् निष्कर्षः स्मृतिकारवत्परस्परसम्मतिः पञ्चमः प्रश्न: ४८ उत्तरकारिकाः धर्माचरणे स्वसदाचार प्रमाणम् धर्माचारयोर्भदः धर्माचरणं स्वसम्प्रदायादेवेत्यन पुनः प्रमाणानि अन्यसाम्प्रदायिककर्मकरणे दोपः स्वरुच्या कञ्चिदेकं सम्प्रदायमाश्रयेत् तद्धमरेव मोक्षादि प्रथमं स्वशाखाध्ययनं कर्माणि च तदनुसारात् अन्यसाम्प्रदायिकचिह्नादिधारण निषेधः अनाचरणेऽपि सम्मत्यनुच्छेदः रुचिमेदान्नानामताश्रयः अथाऽचान्तरपष्ठप्रश्नरूपं वाक्यम् ५३ पठप्रश्नावयवा ५४ वर्णो ब्राह्मणादिः तनिष्ठत्वं च सम्प्रदायस्य तदधिकारकत्वम् । स्वकृतस्तदर्थः तन प्रष्टव्यांशे संशयः अथाद्यकोटावुत्तरम् धर्माणामनेकविधत्वं पविधत्वञ्च तत्र सम्प्रदायधर्माणां साधारणधर्मत्वम् अहिंसाशौचादि अथ द्वितीयकोटाबुत्तरकारिकादि शरणागती सर्ववर्णाधिकार. भगवन्मन्नग्रहे दीक्षायाम् दर्भमन्त्रादीनां मुहुर्मुहुरुपयोगः भगवत्सेवनादिपु सर्ववर्णाधिकारः ... ... ... ... ... ... ... ... 888&&& . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... " ... ... ... ... ... ५७ ... +1 ... ... भगवद्भक्ता सबवणाधिकार, ब्रह्मज्ञाने सर्षवर्णानामधिकारस्तत्र प्रथमं प्राह्मणस्य शानभक्तिश्च विप्रलक्षणम् .. क्षत्रियस्य तदावश्यकता अविरुद्धविप्रधर्मातिदेशः ... ५९ ६० ... ... ...

·... ... ... .. . ... ... ... ... ... ६२ ... ... ... ... ... ... ६५ ... ... ... ... ६७ ... ६८ विषयानुक्रमः ।। विपयः वैश्यशूद्रयोस्तदधिकारः ६१ तत्र वैश्यस्य शुद्रस्य ब्रह्मज्ञानाद्यधिकारः पुराणादिद्वारा तत्सम्पादनं वेदानधिकारश्च . वृत्तस्थविशद्वयोर्यचे प्रायश्चित्तं वृत्तसरूपञ्च दीक्षया शूद्रस्योत्कर्षः ६४ सप्तमः प्रश्न: ६५ प्रश्नार्थ विकल्पः पक्षद्वयेऽप्युत्तरञ्च ... सप्तमप्रश्नावयवः ६६ प्रष्टव्यांशे संशयः कोटिद्वयेऽप्युत्तरकारिकाथ भगवन्मन्त्राणां सर्वानमाधिकारकत्वं प्रसङ्गात्सृष्टयादिन्यासा: जीवस्य सथिदूपत्ये प्रमाणंच सर्वाश्रमेपु मनुदर्शितः सम्प्रदायोपयोगः शानाधमाचे आश्रमलिद्गवैयये सर्वेपामावश्यकं सत्यादिवशफच यायल्स्योक्ताचार्याणां पुनः पुनरवतारो भाप्यादिकरणं सर्वामिणां सम्प्रदायो. पयोगध शमदमब्रह्मशानादिसम्बन्धकरणमूर्पकश्रवणकीर्तनादिसेवा च सर्पपां धर्मः भक्ति सहस्तवर्णाश्रमधर्मान्मोक्षश्च एकैकाश्रमे पृथक पृथक् सम्प्रदायोपयोगः तमाद्यधुपकुर्याणकप्रमचारिणः तस्य भकिसानसाम्प्रदायिकाचार्योपासनमोक्षहरिसेवादीनि अथ ब्रह्मचारिमभृतीनां सन्यासः नैष्ठिकब्राह्मचारिणः सम्प्रदायोपयोगः तत्राऽपुनरावृत्तिवचनानि अथ गृहस्थस्य सम्प्रदायोपयोगः समर्पणभकिशानादिकं : मनूक्तस्तदुपयोगः सर्वेषां दीक्षाग्रहणपूर्वकमुपनिषद्विधाभ्यासश्च प्रत्यहं ब्रह्मविद्याभ्यासेन जपयशसिद्धिः, इह पुनरावृत्तिनिषेधवाफ्यानि, शानसह- कृतफर्मभिर्मोक्षध तस्य देवपूजा मुख्या, तम हरिसेवैव मुरया... स्वकर्मत्यागे दोपः सप्तविघमानानि, तन मानसं मुख्यम् अथ धानप्रस्थस्य सम्प्रदायोपयोगः मनुपायल्पयोक्तस्तदुपयोगः सस्य मोक्षः शोकमयाभायम स्मृतिषु तस्य भगवरसेवापूर्याधमधर्मातिदेशध महसम्यन्यकरण बेदान्ताभ्यपनश यतेः सम्प्रदायोपयोगः, तर दरियानं दण्यादीनां पप्पपचिरश भक्तिमानाभ्यां भगवदूपता ८३ धराग्यतारतम्येन फुरीचरादिभेदो मनननिदिध्यासनरिमपपादिक ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ८ ८१ ... ... ... ... ... ૮૦ ... ... ... ... ... ८४ ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य ८६ ८७ ... ... ... ... ८८ ८८ ... ... ... .. .. ... ... ९० ... ... ९२ ९३ ... ... ... ... ... ... ९७ ... ... ... ... ... विषय पृष्ठे ब्रह्मविद्याध्ययनं तदर्थे तस्यापि पूर्व विलक्षणा गुरुसेया योग्यजनसहश्च परभक्तिब्रह्मसंस्पर्शगुरुसेवायो वह्वो यतिधर्माः विष्णवर्चनाद्रमशरीरप्रवेशश्च प्रणवस्य भगवद्धामत्वविष्णुरूपत्वादिकम् कुटीचरादयश्चत्यारः संन्यासिभेदाः तन कुटीचरस्य लक्षणं सम्प्रदायोपयोगश्च बहूदकस्य तदुपयोगः प्रसगाल्लक्षणञ्च हंसस्य देवताराधनवेदान्ताभ्यासादिद्वारा तदुपयोगः. परमहंसस्य विद्वद्विविदिपुमेदेन द्वविध्यम् विवि दिपोरक्षमालादिधृतिजपवेदान्ताभ्यासध्यानात्मान्वेपणादिभिस्तदुपयोगः अक्षरस्य सूत्रत्वं वैष्णवत्वे सत्येव परमहंसस्य तस्य श्रवणादि च विदुपः स्पष्टं भकिशाने श्रुतिस्मृतिसूत्रेप्वात्मरतिः हरिचिन्तनबहुला बौधायनोक्ता यतिधर्मा ध्यानात्पुरुषोत्तमप्राप्तिश्च शानादिराहित्ये चिह्नमात्रधारणस्य दुप्फलजनकत्वञ्च... अष्टमा प्रश्न: ९७ भने विकल्पपूर्वकमात्रमाणां मार्गाणां च भगवत्कर्तृकत्वोपपादनरूपमुत्तरम् द्वितीयः प्रधानप्रश्न: ९८ स्वकृतः प्रश्नवाफ्यार्थः पूर्व भगवानेव सम्प्रदायकर्ता ब्रह्मादयो व्यासाद्याश्च तदुपदिएसम्प्रदायप्रवर्तकाः अत एव तेपामाचार्यत्वम् सृष्ट्यारम्भे सम्प्रदायप्रवृत्तिः प्रतिकल्पं धर्मस्य सम्प्रदायानां तत्प्रवर्तकानां चावृत्तिः १०० वैष्णवदीक्षाधर्माणां सनातनत्वं युगभेदेन जपे सत्यामेदः कृष्णमन्त्रेषु तनिषेधश्च १०१ यहव एवं देवा रुपयश्च भगवन्मन्त्रग्राहिणः प्रसगाद्भगवता सह ध्येयाः पयः १०२ परशिवशेपब्रह्मादीनां हरिमन्नग्रहणप्रकारः परशियस्यापि ब्रह्मभालोद्भवत्वम् इन्द्रादिदेवानां बहुमहर्षीणाञ्च हरिदासत्वम् १०४ नवमः प्रश्नः १०५ द्वितीयसाधा प्रश्नः १०५ उत्तरकारिक मनुस्मृतौ सम्प्रदायवर्णन च साम्प्रदायिकाचार्यान्प्रति मनुः साम्प्रदायिकाचार्याभिप्रायेणानेका स्मृत्यादिप्वा- चार्यशब्दप्रयोगध १०६ स्मृतिनेपामुपनायफादिभ्यो मेदेन निर्देशः सर्वाश्रमसाधारणा देशधर्माश्च मन्चनुपरवेऽपि यहूनां सद्यः प्रमाजादिधर्माणां प्रामाणिकत्वं प्रश्नोतलक्षण्य- दशमः प्रश्नः (द्वितीयस द्वितीयोजान्तरः प्रश्ना) १०९ प्रश्ने गतार्थत्वादिदोपाः दिसत्वेऽपि लोकानां तत्र प्रवर्तनाय सम्प्रदायाः ... ... ... ... ... + ... 4.. ... ... १०७ घाघच ... ... ... ... ... ॥१०९ ·विषयानुक्रमः। ... ... . ... ... ... ... ... ... ... . ... विषयः पृछे आचारो धर्म प्रमाणं, अन्तःकरणमवृत्या च धर्मस्तस्य दुर्शेयता वैष्णवशेयताच ज्ञानं विना कर्म निरर्थकं, ज्ञानिन एव हव्यकव्याधिकारश्च श्राद्धे ब्रह्मोद्यकथाः दक्षिणकर्णे त्रिवारमुपदेशः वैष्णवसिद्धान्तज्ञानादद्वैतमोक्षः एकादशः प्रश्नः (द्वितीयस्य कृतीयः प्रश्नः) ११४ प्रश्नवैयर्थ्य यथायोग्य मधुरवाचानुशासनं, तथैव मोक्षोऽन्यथावन्धः ११४ आत्मचिन्तादिकं सात्त्विकलक्षणं इन्द्रियनियमसदन्थाभ्यासादिभिरेव शानं मोक्षश्च ११५ ब्रह्माविदुप एव कर्मोपयोगित्यं विद्यया मोक्षोऽशानिनः कर्म स्वाभिमायकृतं कर्म व्यर्थम् वाह्यमाभ्यन्तरञ्च शौवमावश्यक, परम्परातो वेदमीमांसादिविदुक्त एव धर्मः तेपां समयः प्रमाणम् , आचारावश्यकता, सदाचारस्य शिष्टानां च लक्षणम् शास्त्रसत्त्वेऽपि युक्त्या योधनायाचार्योपयोगः, वेदान्तानास्तिक्यहानिः, असच्छा- त्रासद्वादाभ्यासनिषेधः समार्गरीतिपु प्रश्नोक्तयोर्नवीनत्वाशास्त्रीयत्वयोः खण्डनम् १२० घेदाद्यानुवादकत्वेऽपि स्मृतिपुराणवद्वोधार्थत्वादाचार्यमन्थसार्धक्यम् १२१ द्वादशः प्रश्न (द्वितीयस चतुर्थः प्रश्ना) १२२ परम्परया वैष्णवमन्त्रोपदेशकत्वादिरूपमाचार्यलक्षणम् १२२ समागीयप्राचीनाचार्यपरम्परा तद्वोधकानि शाण्डिल्यसंहितावाक्यानि ૨૨૨ पुष्टिमार्गे पुरुषोत्तमस्य प्रथमाचार्यत्वं महादेवस्य द्वितीयांचार्यत्वं भक्तत्वं च ब्रह्मादयः समार्गगाः परगुरौ शिवैक्यभावनादि नारदस्थाचार्यत्वं शुद्धपञ्चरात्रकर्तृत्वं शिवशिष्यत्वं पत्यादिभ्यो मन्त्रग्रहणनिपेघध १२६ व्यासादीनां श्रीमदाचार्यवंशपर्यन्तानामाचार्यत्वम् १२७ त्रयोदशः प्रश्नः (द्वितीयस्य पञ्चमः प्रश्नः) १२८ ब्राह्मणस्यैव धर्मशासनाधिकारो वेदान्तविद उत्कर्पश्च १२८ ब्रह्मावर्तार्यावर्तादिसरूपं, तभैय त्रैवर्णिकवासस्तयोत्पन्नो विप्रो धर्मोपदेष्टा निपिद्ध- देशश्च विगुणोऽप्याचार्यदयो गुरुः स्यात्, अश्रोत्रियोऽपि श्रोभियपुन उत्तमः, प्राचीना. चार्याणां वर्णोदेशाच द्रविडादिदेशप्रशंसा, प्रयागमध्यदेशादिषु श्रुतयः पुण्यनचादिभगवद तत्कीर्तनोत्साहवैष्णयसम्म दियुका देशा अतिपावनाः घासारितीर्थविशेषाध १३२ परशिवस्यादिसर्गे ग्रहभालोद्भवत्ववैष्णयत्वंभकानामविनाशित्वादिरूपं माहात्म्यम् १३३ व्यासस्य पूर्णपुरुषाः सर्वे वैष्णवाः, विष्णुस्साम्यादिपरम्परालेशः प्रश्नामुनिश्च चतुर्दश-पंचदश-पोडशप्रश्नाः १३६ समागें तदमसक्तिः तृतीयः प्रधान प्रश्नः १३७ उत्तरफारिकाः सम्प्रदायस्प पुनधनुर्णनिछता ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य ... ... १३८ ... ... ... ... ... ... १४२ ... ... ... विषयः सप्तदशाष्टादशौ प्रश्नी (तृतीयस्स प्रथमद्वितीयौ प्रश्नी) १३७ प्रथमप्रश्ने दोपस्तदुत्तरञ्च द्वितीयप्रमाभिमाय उत्तरकारिकाश्च शरणागती श्रुतिस्मृतिपुराणानि वैष्णयान्मन्त्रग्रहणं, भयाणवात्तनिपेधः, वैष्णवात्तन्द्रहणे वैष्णवत्वं मोक्षश्च १३९ वैष्णवत्वाभावंवतः सत्कर्मानुपयोगित्यादिकं, तत्स्थापितप्रतिमानामवन्द्यत्यादिभ- गवदास्यप्रशंसाच १४० वैष्णयमन्त्रग्रहणे फलं तत एव भक्तिधानादि. वैष्णवमन्त्रग्रहणादेव भगवन्सेवादावधिकारः सहरुलक्षणं, कण्ठरवेण सम्प्रदाय- সয়া এ भतया हरितोपो निर्गुणपरमुक्तिश्च मुक्तीनैकसाध्यतानिरासः परो भत्त्येकलभ्यः, ज्ञानं भक्तिशेषः, भन्याभिज्ञानं, परभक्तौ मुत्यादि होमादी मन्त्रस्यार्थज्ञानमावश्यकं, विशेषतो गायत्र्याः, गायध्यर्थी भगवान् , स एव परम्ब्रह्म, सप्रणया ब्रह्मज्ञापिका सायुज्यादिमुक्तिफलिका र भक्तितत्साधनादिपु वैष्णयमन्त्रः फलमुसाधिकारजनका, धर्मपरत्वविधानाध्यात्म- वित्त्वादिब्राह्मणलक्षणम् . ૨૪૦ भत्तया क्रोधादिनाशः वैष्णवानुष्ठितकर्मभिनिरतिशयभगवत्प्रसादः इतरानुष्टित. भगवदर्पितकर्मणां जन्मान्तरे वा भक्तिमातिः फलम् १४९ उक्तविधकर्मफलव्यवस्थादौ शास्त्रसम्मतिविद्वत्सम्मतिविचारः अश्याधानसोमपानाद्यभावे प्रात्यत्यादि प्रतिग्रहान्न भोजनयोनिपेधः वैष्णवस्य भक्त्यादिमतो राज्ञः प्रतिग्रहादी न दोपः. याथार्थ्ययुद्धिरूपसम्मतिविचारः वैष्णवविप्राय दानप्रशंसा, अवैष्णवदेश निन्दा- वैष्णवराजस्तुतिश्च वैष्णवाना, यमदण्डाभायस्तेषामेव भागवतादेः कथनश्रवणादावधिकारस्ततो मोक्षश्च एकोनविंशः प्रश्नः (तृतीयस्य तृतीयः) १५५ मनुस्मृतौ स्परसम्प्रदायवर्णनं विरक्तस्य निःसङ्गतया गृहे स्थितिरूपो वेदसंन्या- यायल्क्यस्मृतौ सम्प्रदायः सर्वसाधारणधर्माः भगवदर्शनं परो धर्मः स्मृतिषु सम्प्रदायशब्दोक्तिपूर्वकं वर्णन, दक्षोक्ता भक्तिज्ञानप्रकाराः शुद्धाद्वैतद्वैता. धर्मशास्त्रनिवन्धेषु वैष्णयादिसम्प्रदायभेदः, एकादश्यष्टमहाद्वादश्या प्रतानि 'नित्यानि, वेधविचारः, अष्टाक्षराधन्यतममन्त्रग्राहित्यपञ्चरामादिदीक्षाववादीनि वैप्णयलक्षणानि द्वादश्यमावास्ययोस्तुलसीच्छेदस्य निषेधप्रतिप्रसवो, वैष्णवयद्रतादि फुर्वतां गौणं वैष्णवत्वम् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १५२ ... १५४ ... सश्च... ... । ... दयः सिद्धान्तमेदाश्च १५७ ·... , ... ... ... ... ... ... ... ... 'विषयानुक्रमः। विषयः छे शैववैष्णवसम्प्रदायाचनादिसिद्धौ, मन्त्रलेखनद्रव्याणि, द्विविधा वैष्णयाः १६२ वैष्णवान्तःपातिनः सम्प्रदायस्य वर्णनं प्रमाणेपु तत्र श्यम्बकं यजामह इति श्रुतेरर्थः, शिवस्य पुष्ट्याचार्यत्वे श्रुत्यन्तराणि च माधवादिग्रन्थेषु स्फुटं विष्णुस्वामिमतस्य वर्णनं, शङ्कराचार्यरप्यनुदितत्वम् विंशः प्रश्नः (तृतीयस्य चतुर्थः प्रश्नः).१६५ साचार्याणां व्यासादितो न्यूनता पपां व्यासादितौल्यं तत आधिक्यं च १६५ एकविंशः प्रश्नः (तृतीयस्य पञ्चमः प्रश्नः)१६६ आध्यात्मिकशानदस्य प्रथमाभिवाद्यता, ब्रह्मदस्य सर्वेभ्योऽधिकता, मन्त्रदो वालोऽपि पिता स्यात् विद्यागुरुहितोपदेशकगुरुबन्धुपुत्रादिषु गुरुववृत्तिः, अध्यापकादाचार्यभेदः, विविधा गुरवस्तत्राचार्यस्योत्कर्पश्च सर्या भूमिरपि गुरोः प्रत्युपकारो न, गुर्घनादरे शास्त्रानुपस्थितिथेत्यत्र श्रुतयः गुरुतोपरोपादिफलानि यावजी गुर्वधीनवृत्तिः गुर्व निष्ठाचरण निन्दाश्रयणादिना शानानुत्पत्तिः प्रश्नस्य द्वितीयकोटेरर्थस्तत्र दोपाश्च प्रन्थप्रचाराभावेऽपि नातौल्यं प्रचारस्वरूपविचारश्च १७० द्वाविंशः प्रश्नः (तृतीयंस्य पष्ठः प्रश्नः) १७१ युगमेदेन धर्ममेदः, तत्तद्धर्मशास्तॄणां निन्दानिषेधः... १७१ प्रयोविंशः प्रश्नः (तृतीयस्य सप्तमः प्रश्नः) १७२ 'रिसेवादी स्त्रीशूद्रादीनामप्यधिकार: १७२ तस्मै धर्मोपदेशनिपेधवाक्यविचारस्तेपां श्राद्धदानादयो धर्माः मन्त्रवर्जे सर्पधर्मपु तदधिकारश्च १७२ पुराणादौ तदुक्तमन्त्रजपे च शूद्रस्याधिकारः... १७३ तस्याप्यात्मनिवेदनं मुख्य निवेदनखरूपं, कथाश्रवणसेवादि च १७४ चाण्डालादयोऽनुपदेश्यास्तैः सह भापणविपये जपादिपु तदर्शनाघोबातगमनादौ तथा स्पर्शसम्भाषणादिपु च तेभ्यो दूरतोऽनदानं तैभैरव उपास्यः भगवद्भकाश्रयात्तद्वचनेभ्यश्च तेषां भक्त्यादि १७७ घेणवत्यादत्युत्कऽपि जातिभेदो न गच्छति १७८ शूदपाचितासस्य कलौ तवृतपक्कामस्य दम्यादेश्च निषेधः, मामानमहणेऽदोपस्तष विशेपश्च .. १७९ पृच्छकरते उपहासे शास्त्रप्रामदण्डादिकम् चतुर्विशः प्रश्नः (तीयस्याप्टमा प्रश्नः) १८२ उत्तरे सच्द्रलक्षणं, वैष्णवदीक्षायुतदस्यापि सच्छूद्रत्वं च चतुर्थः प्रधानप्रप्रभा १८४ भगवन्मात्राणां परस्परं न्यूनत्यसाम्याधिक्यानि ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 2.मा.अ.

·१० ससिद्धान्तमार्तण्डस्य ... ... ... .. ... ... 4.. ... .. ... विषयः पञ्चविंशः प्रश्नः (चतुर्थस्य प्रथमः प्रश्नः) १८५ पविंशः प्रश्नः (चतुर्थस्य द्वितीया प्रश्नः) १८६ गौतमतम्ने कृष्णमन्त्रोकर्पः नारदपञ्चरात्रे तदुत्कर्षः, वैष्णवमुसाचद्राहिणो वैष्णवत्वं, वैष्णवस्यात्युत्कर्पश्च नियाजमन्त्राणामपि जपेन सिद्धिः कृष्णनान एव सर्वपापनिवर्तकमायश्चिचरूपत्वं महामन्त्रत्वं च ૧૮૮ समन्त्रा प्राद्याः, गुरूणां, निपिद्धस्य, समन्त्राणां चामाकाश्यता सप्तविंशः प्रश्नः (चतुर्थस्य तृतीयः प्रश्नः) १९० अष्टाविंशः प्रश्नः (चतुर्थस चतुर्थः प्रश्नः) १९१ एकोनत्रिंशत्तमः प्रश्नः (चतुर्थस पञ्चमः प्रश्नः) १९१ हरिरेय मोक्षदः शिवादिदेवान्तराणि कामविशेपदान्येव, भगवदंशभूतानि च अतः शैवशक्तिमन्त्रान मोक्षदाः, देवी मायारूपा बहुदेवांशजा समुद्रशायिकार्य 1, पुनर्हरिमन्त्रा मोक्षदाः १९४ त्रिंशत्तमः प्रश्नः (चतुर्थस्य पष्ठः प्रश्नः) १९६ परधर्माश्रयान्यमन्त्रोपासनयोर्निपेधः शवशाक्तकापालिकादीनामस्पृश्यत्वानभिवाचत्वादिकं, शैवव्रतनिषेधः, यथार्थ- कथनम् अनिन्दा, स्मातांना स्पृश्यत्यादि १९७ एकत्रिंशः प्रश्नः (चतुर्थस्य सप्तमः प्रश्ना) १९९, द्वात्रिंशः प्रश्नः (चतुर्थस्साष्टमः प्रश्नः) २०१ विधुरस्यापि वैदिकक्रियावत्त्वविद्वत्यकुलीनत्यपुत्रवत्यजितकामत्वाद्यन्यतमयतः श्राद्धभोजनादिपु दीक्षादाने चाधिकारः अग्निहोत्रादिप्वनधिकार २०१ विधुरकुमारब्रह्मचारिणोरपि वैष्णवदीक्षाग्रहणेऽधिकारः २०३ पञ्चमः प्रधानप्रश्नः २०५ त्रयस्त्रिंशः प्रश्नः (पञ्चमस्यायः प्रश्नः) २०६ सन्ध्याम्नानादेरध्यात्मज्ञानहरिध्यानाभ्यां साफल्य, स्मृतिपु ध्यानविधिः प्रणवो विष्णुस्तस्यैव ध्यानपूजावरणादि कार्य, गायनी ब्रह्माभिन्ना, सूर्य भगवदमेद- बुद्धिकृतकमतो मोक्ष ; हरिविमुखस्य सन्ध्याऽफला सन्ध्यातो दिवाराविकृताशातापक्षयः, यहिः सन्ध्यायां फलम् , अतिथिपूजायज्ञा- दिक हरिप्रसादशानतल्लोकाप्तिमुक्तिशेपम्, आधानयज्ञाद्यावश्यकता, आत्मयागः २१० संन्यासिनोऽपिध्यानावश्यकता, हरिसरणेनैव सर्वकर्मपरिपूर्तिः, जपादिपु विशेषः, २११ पुननिस्यात्युत्कर्षः, ध्यादृध्येयायमेदः, ध्येयस्वरूपम्, पडझादिवर्णाश्रमधर्मा- त्यागोऽपि वैष्णवचिदम् चतुर्विंशः प्रश्नः (पञ्चमस्य द्वितीयः प्रश्नः) २१४ सन्ध्यालक्षणं, सा सूर्यनादेत् एव कार्या, तद्धीनस्य शूद्रत्वम्, नरकादि च, ता विना सर्वकर्मवैयर्य, करणेऽहोरानपापनाशो ब्रह्मलोकश्च .. आतुरस्य तत्यागेऽदोपः, सूतकादौ तनिषेधस्तत्र मानसिकसन्ध्या सन्यानि- ... ... २०७ - ... २०८ . ... हरिप्रवणस्य कर्मलोपेऽप्यदोषः ... . ... २१२. २१४ त्यत्वंच ... ...

·... ...२२७ ... विषयानुक्रमः। विषयः पृष्ठे पुनस्तद्रहितस्यानाह्मण्याशुचित्वकर्मानधिकारादि तत्करणे पापनाशादि देवाग्निविद्या- दिकार्यईरिसेवया चोपरुद्धस्य तत्यागेऽदोपः, हरिविमुसस्य सन्ध्यादिवैफल्यं च २१६ इदानीं यहूनां सन्यादिराहित्येऽपि तैः सह व्यवहारः सर्वेषां कालानुरूपता गाय- त्रीमात्रादपि ब्राह्मणता, अविद्वानपि विनो मान्यः २१८ पञ्चत्रिंशः प्रश्नः (पञ्चमस्य तृतीयः प्रश्नः) २१९ पत्रिंशः प्रश्नः (पश्चमस्य चतुर्थः प्रश्नः) २२१ खेटदेवताया एव पूजा नित्या अन्यतमपूजाविधिवचनानि, प्रसङ्गात्स्यापोत्थानयोः कृत्यसङ्केपश्च २२२ खसम्प्रदायदीक्षानुसारादेकैका देवता पून्या, शेववैष्णवगाणेशादिषड्दर्शनमैदः २२४ तादृग्दीक्षावतामेव पञ्चदेवार्चा एकार्यकसम्प्रदायमेदाद्रतादिव्यवस्था, देवपूजाया नित्यता कालादिवहुभकनिन्दा च २२५ बृहदारण्यके देवताभेदः, तकस्य परमात्मदेवस्यैयार्चनं नित्यम् , अत्र श्रुत्यन्त- राणि, मध्ये विलक्षणं, चसुरुद्रादित्यादि च स्वाचारोऽत्याज्यः, पटुकर्माणि, यथासम्प्रदायमेको रहयो घाऽा २२९ कलौ हरिहरान्यतराचैव मुख्या, वैष्णवादीनां कलिदोपाभावः २२९ फलौ भगवदर्चनमेव मुख्य, हेमाम्यादिपु कीर्तनस्य ज्ञानाद्यनपेक्षभगयद्भक्तियोगस्य तदर्चनादेश्च महिमा, तेनैव सर्वार्थानां सर्वदेवा_दिवैदिककर्मणां च सिद्धिः, प्रतिमादीन्यधिष्ठानानि च २३० शालिग्रामचक्राइयन्त्रादीनि, भूतले पूजानिपेधः, शालिग्रामोत्पत्तिस्तेन सह चका. कपूजावश्यकी तयोस्तोयपानं, पूजादिकृतवर्णाः, स्त्रीशुदयोस्तन पाणलिङ्गे च स्पर्शरहितपूजा, मूर्तिपु लिङ्गान्तरेषु च, साक्षात् सूक्ष्मशिलोत्कृष्टा, परम्पराप्ता, गुरुदत्ता च.... विष्णुपूजा सन्ध्यावन्नित्या, तदहितस्याभोज्यता, नरकात्यादि, अन्त्यजस्य मान- सार्चा, शालिग्रामस्यात्यन्तं महिमा आवश्यकता च, शूद्राणां शिलाविशेपेऽधि- कारः, सूतकादौ पूजाया अत्यागविचार २३७ लक्ष्म्यादिसहिता गुरुदत्ता भूतिमा मुरया, ब्रह्मरुद्रादीनां जनकः सामी च हरिः, देवान्तरेण तस्य साम्यवुद्धी दोपः भारते घ प्रतिमैव मुख्या, सयं व्यक्तमूर्तयः, स्वगृहे चा तत्स्थापना २४१ दुर्गादय उमा मुमुक्षुभिर्नोपास्याः, देवालफादयोऽस्पृश्याः, दुर्गादर्चको. देवालको न तु विष्ण्यर्च का, देवान्तरैर्भगवदशैः कामप्राप्तिरेव तत्चत्सायुज्यं या, यजेः पूजा- र्थत्वे सूत्रं, स्मृतिसूत्रादिपु मोक्षस्तु हरेः सकाशादेव, अन्याश्रयरहितमकस्य 'मुख्यादि .. २५२ सर्वे देवा भगवदंशास्तदर्चनेनैव गतायें पञ्चदेवावर्चनं भगवदर्चकस्येतरनेर पेक्ष्यादि पैष्णवस्य देवान्तरार्चन निषेधः, दर्यर्चनोचरमपि तदकरणं, अवैष्णयाव्यवहार्यता २४७ अन्यदेवार्चनमवैधयागः, अवैधश्रद्धाहीनादिकमनिपेधः विभूत्युपास्तेरमक्तित्वं, उत्तमानां तदभावः, राजसतामसूदेयताः, तदधिकारिविचार सूर्यगद्रादितत्तद्देवार्चने तचल्लोकमाप्तिवचनानि हर्यन्ननाफामप्रातिश्रवणेऽपि तस्य नित्यत्वादनपाय:, नित्यत्वापादकानि सानदे, सादिरादिवग्नित्यकाम्यसंयोगस्य मत्वपरपुरुषार्यत्वादेश्च विचारर... ... २५२ ... ...२३५ ... ... २४० ... ... ... ... ... .. ... २५५ ...२४८ ... २५० ...

·ससिद्धान्तमार्तण्डस्य ... 1.. ... २५५ ... ... " ... ... ... ... , ... ... ... ... ... विषयः पृष्ठे महात्मनां भक्तिप्रार्थना, तत्संरणादेरेव तीर्थयज्ञादितोऽधिकं पापशोधकत्वं यात- माहरत्वं च प्रायश्चित्तत्वे सूत्राणि २५३ पादोदकस्य गृहादी हरिसेवायाश्चातिमहिमा, देवपूजा वगुरुतप्रकारेण कार्या, कायिकसेवाया अपि भक्तित्वं मोक्षाधिकत्वं च शिवादयोऽत्यन्तवैष्णयाः, विष्णोः सर्वथोत्कर्षः, पञ्चरानेभावितया स्वसम्प्रदायोक्तिः२५६ सप्तत्रिंशः प्रश्नः (पञ्चमस्य पञ्चमः प्रश्नः) २५८ तत्पूजायात्रिपुण्ड्ररुद्राक्षधृतिशैवमन्त्रैकसाध्यत्वं, निष्कामस्यापि रुद्गलोकः, कुला. चारस्य मान्यता, राशोऽपि तदुच्छेदनिपेधः, वैष्णवानामनन्यत्यम् २६१ स्वधर्मत्यागे प्रतिवर्ण विचित्रप्रेतभावादि पृथक पृथक् फलम्, स्वीयनित्यकर्मभ्यो मुक्तिः, न तु काम्येभ्यः २६२ अष्टत्रिंशः प्रश्नः (पञ्चमस पठः प्रश्नः) २६३ वैश्वदेवादिकं नान्नसंस्कारः, अविभक्तम्रातृभिश्च न पृथक् कार्यम् , अर्थवादस्य स्वार्थ प्रामाण्यम्, रुयातुराल्पविद्यादीनां होतृत्वनिषेधः २६५ पञ्चमहायज्ञानामावश्यकत्वं, त्यागे प्रायश्चित्तं च २६६ सूतकमृतकयोस्तन्निपेधा, अग्निहोत्रे तात्कालिकशुद्धिः, शुष्कानफलादिना होमः, श्राद्ध भोलि निषेधः, वैश्वदेवत्यागिनोऽनभोजने प्रायश्चित्तम्, वैश्वदेवस्था- नानि, कर्तुर्मोक्षा, त्यागे मायश्चित्तं च वैश्वदेवादिकं वैष्णवैविण्यर्पिताप्नेन कर्तव्यं श्राद्धदिने च श्राद्धोत्तरम् एकोनचत्वारिंशः प्रश्नः (पश्चमस्य सप्तमः प्रश्नः) २७० श्रुत्यादिषु विष्णुभक्तनिर्माल्ययोर्भक्षुणादिविधिः, पापनाशकत्वम् , मुक्तिदत्यम्, पादजलतुलसीमिश्रस्योत्कर्पा, तेनैव श्राद्धवैश्वदेवादिकरणविधिः, प्रतिमादौ निवेदितपूर्व न निवेदनीयम् , भूमौ कणपाते दोपः, निर्णयसिन्धूक्तनिर्मूलत्यप- रिभाषाविचारः हरिभुक्तानतुलसीपुप्पधूपशेपादेः शबोदकस्य पादोदकस्य च महिमा, आरार्तिक- काले चन्दनम्, वैष्णवानां द्वादशधा शुद्धिः, भुवि पादोदकविन्दुपातेऽपि दोपः, अभ्यङ्गपादोदकं यावत्पुंसो भक्ष्यं स्यात्तावत्सर्वमर्पणीयम्, पादाम्यपीत्वा शिरसि न क्षेपणीयम् ब्रह्मादयो हरिभुक्तभोक्तारः, निवेदनोत्तरं वैश्वदेवः, देवान्तरनैवेद्यादन निपेधा, हरिभुक्तान्मोक्षादि, भगवद्भुक्तमालादीनां भगवद्दीयमानत्यबुद्ध्या ग्रहणम् . नैवेद्य निर्माल्यभोजननिपेघाः, तयोः पारिभाषिकता, सामान्यतो निपेधा देवान्तर- निर्माल्यादिपराः, वचनविशेषस्य भक्ताभक्तमेदेन व्यवस्था ... अपि दीपावलोकं म इत्यस्यानेकधा व्यवस्थाः; अन्त्यजाऽभकादिभ्यो नैवेद्यदान नि- धः, अभकस्य भोजननिषेधः, रागतो भोजने विधिनिषेधविचारः, सामिभुक्त- निषेधः, वैष्णवंसात्वतेभ्य इत्यादिप्रतिपत्तिविचारत, स्वयमर्पितपरार्पितयोपिये विवेकः घण्टापादनादिपूर्व नैवेद्यार्पण, यथाहाराद्यर्थे कृतं तत्सर्यमर्पणीयम्, अनिवेदितस्य भक्षणे, निवेदितस्यानादपि च दोपः अनेकान्येवानिवेदितभक्षणस्यापराधत्वम्, पतनिधिका श्रुतिश्च आत्मार्थपाके दोषः ... ... २७१ २७५ २७९ २८० ...२८२ र ... ...२८८ .. २८९ ·... ...२९० साय. ... ... ... .. ... ... ... , ... ... ... ... ... ... ... विषयानुक्रमः। विषयः पृहे वृथा कृससंयावादेरभक्ष्यता, तत्स्वरूपं भक्षणे प्रायश्चित्तम् सनहकारोक्तानां सहशब्दप्रयोगादीनां नित्यत्वशापकानां प्रकृते सगमनं, स्मात वेदमेवाश्यकम् चत्वारिंशः प्रश्नः (पञ्चमस्य अष्टमः प्रश्नः) २९४ पद्विधनिर्माल्यानि, पराभिमतव्यवस्थाखण्डनपूर्वकं विधिनिषेधयोरनेकधाव्यवस्था श्रुतेश्व २९५ पञ्चायतनादौ शालिग्रामसाहित्याद्वाणाद्यपिंतपत्रादेः पावित्र्यम्, परोकं शिवनाभि- विषयकत्वादेः खण्डनम्, शिवादिनिर्माल्याशनस्पीदेनिपेधः वैष्णवानामितरनैवेद्यभोजनेऽनन्यत्वभनवव्रतलोपसाचारविरोधमनोदोपादयः, कुलाचारावश्यकता, अनर्चकस्य तद्भोजननिषेधः, हरिभुक्तमात्रभोजित्यं वैष्ण. वलक्षणम्, तेपामितरमोजननिषेधः, प्रायश्चित्तञ्च नानाविधा गौणभक्तयः, तत्र नैवेद्यभक्षणमपि, शिवार्पितस्य प्रतिपत्तिविवारः, पञ्चदेवभुक्तानां पृथक पृथक् मतिपत्तिः ३०८ पठ: प्रधान: प्रश्नः ३१२ एकचत्वारिंशः प्रश्नः (पष्ठस्य प्रथमः प्रश्नः) ३१३ भगवत्पन्याः सुवासिनीवत्कस्तूर्यादिना तिलकम्, पूजायां तिलकमावश्यकम्, तचोर्द्धपुपडूमेव द्विचचारिंशः प्रश्नः (पष्ठस्य द्वितीयः प्रश्नः) ३१७ तासां गोपिचन्दनादिनिषेधः उपचासेऽपि सुवासिनीनां गन्धताम्बूलदन्तधावन- पुष्पासनादेरत्यागः, भाले शूद्रवद्वर्तुलं श्राद्धे चर्तुलस्यैव निषेधः । त्रिचत्वारिंशः प्रश्नः (पष्ठस तृतीयः प्रश्नः) ३२० गोपीचन्दनस्य महिमा ३२१ भगवदर्पितचन्दनादिना तिलकम्, जले कर्मसु जलतिलकं च, गोपीचन्दनस्यापि गोपीकृष्णाङ्गरागसम्भवत्वम् विवाहादी गोपीचन्दननिषेधः, नित्यं गोरोचनादिमगलाचार भसोर्ध्वपुण्ड्मृत्रिपुण्ड्रयोर्निपेधः, काचिकतद्विघेराचाराद्यवस्था ३२४ भलोत्पतिविधिलेशः, तत्र चन्दनकुकुमकादमीरादिमेलनामा जलयोगविचारः, चन्दनादेईएमाप्रार्थकताखण्डनम्, गोपीचन्दनमिभकुहमादितिलकम् ३२६ अनुशरणारिमा पन (पास्य ऋतुर्थः प्रश्नः) ३२७ तिलकस्यान्तः गोपीचन्दनमुद्रा अवश्यं कार्याः पञ्चचचारिंशः प्रश्नः (पष्ठस्य पञ्चमः प्रश्नः) ३३१ पदनारदीयब्रह्माण्डगारुद्रादिपुर्घपुण्ड्रविधिः, सूतस्योपुण्ड्मुद्रातुलसीकाठमा. लादिवैशिष्टय ताहास्यैव वैष्णवत्यम् , ब्राह्मणा स्वतो प्णयाः, तिलकेऽहलि. भेदेन फलमेदः, मादर्श जले या दृष्ट्या कार्यम्, सदर्भहस्लेन न कार्यम् ३३३ पृहत्पराशरादिस्मृतिकाररूपपुण्डूमतीय स्तुतम्, तत्र मनुसम्मतिः, स्मृतिपु तस्पेतिफर्तव्यताच ३३६ माचारमाधयादिषु, बहतरेप्यातिप्रामाणिकसर्वसाधारणमन्येषमपुण्डविधिः, गहालहर्यादी तवर्णनम्, मावारादर्श तदविधाने हेतुः, माचारमाधयादातूप- पुण्ठमात्र विधि: ३४० ... ... ... ... ३२२ ३२५ ... ... ... ... ... ... ...

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य विषय ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... , ... पृष्ठे पट्चचारिंशः प्रश्नः (पष्ठस पष्ठः प्रश्नः)३४१ ऊर्ध्वपुण्डूस्याग्निहोनादितौल्यं श्राद्ध कर्तु तश्चोर्ध्वपुण्ड्रमावश्यकं कचित्तत्र वर्तु • लनिपुण्योर्निषेधः, अवैष्णयानां काम्यश्राद्धे ऊर्ध्वपुण्ड्स्यापि पिण्डदानात्पूर्वो. त्तरकालयोः पुण्ड्रे विशेषः, अलङ्करणे गन्धचन्दनादिनापि धर्तुलनिपुण्डूयो- निपेघः ३४३ सप्तचचारिंशः प्रश्नः (पष्ठस सप्तमः प्रश्ना) ३४६ पूर्वपक्षे व्यवस्था, भस्मोद्धूलननिपुण्ड्रप्रशंसा च तयोः क्षनियपरत्वम् , यस्तुतः शैय- परत्वम् , योडशस्थानानि, तद्देवताः, धारणमन्त्राः, ध्यानम् , काम्यत्यम् , जाया. लोक्तक्रियाफतुरन्ते शिवाप्तिः तव शियस्याक्षररूपता च ... ३५२ वैष्णयानां तदधारणम्, मन्त्रेणेव त्रिपुण्डादिकार्यम् , पुनस्तस्य शेवव्रतत्वम् सर्वेषां त्रिपुण्ड्राद्यधारणम्, त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्डूयोर्युगपद्धारणनिषेधः, शिव विष्णु- ब्राह्मभक्तानां पृथक पुण्ड्राणि ३५८ तैत्तिरीयशिक्षाश्रुतेरर्थः, तत्र मातकविषया, विवाहपुत्रपोजोत्पादनमनुष्यव्यवहार- धनोपार्जनावश्यकत्वादयः, गार्हस्थ्यस्याश्रमनयोपजीव्यता, श्रुतेभसार्थकता. खण्डनम् ३५९ शुद्धचित्तानामेव भस्सतः पावित्र्यम् , सर्वेषां पुण्ड्व्यवस्था, गुलकृष्णपक्षयोस्तिल. केषु नाममेदः, हरिपूजने त्रिपुण्ड्रधृतिरपराधः, तिलकेऽपि सम्प्रदायकुला- चारयोर्नियामकता, आत्मतुरेश्व... ३६३ अष्टाचत्वारिंशः प्रश्नः (पष्ठस्य अष्टमः प्रश्नः) ३६४ तद्रहितस्य मुखदर्शने दोषः, तदहितस्य भगवनवाप्तिः, सहितस्य तल्लोकात्या. दीनि, ऊर्ध्वपुण्डमात्रेण सिद्धिः, तत्रोपवीतातिदेशः, मालाग्रहः वैष्णवैस्तदेव धार्यम् अमघ्नकमपि, सर्वकर्मसाफल्यमोक्षाप्त्यादय उत्कर्षाः सप्तमः प्रधानः प्रश्नः ३६९ तेषां तादात्म्यरूपोऽन्योन्यममेदः, मेदर्शने दोपः पुरुषोत्तमस्य महोत्कर्षः, तत्समाधिकयोरभावः, ब्रह्मशिवादीनां तत्कलात्वं च एकोनपञ्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस्य प्रथमः प्रश्नः) ३७५ सात्त्विकानां शिवादिपूजानिपेधः भसरुद्राक्षधृति विना शिवार्चनं व्यर्थ, वैष्णवानां तद्धारणनिपेयः ३७८ रुद्रार्चनाद भसरद्राक्षधारणदानादिभ्यश्च रगलोकाप्तिः, तयोः शैवमन्त्रैकसा. ३७९ शिवरूपेण पञ्चदेवरूपेण च भगवानेवार्यते, शैववैष्णवयोर्भेदनिर्देशः ३८१ परधर्माश्रयनिन्दा अधर्मस्य पञ्चशाखाश्च कुलाचारात्मसन्तोपाभ्यां व्यवस्था च पञ्चाशचनः प्रश्न ( सप्तमस्स द्वितीयः प्रश्नः)३८४ एकपश्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस्य तृतीयः प्रश्नः) ३८६ द्विपश्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस चतुर्थ प्रश्नः)३८७ त्रिपञ्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस्य पञ्चमः प्रश्नः) ३८९ चतुःपञ्चाशतमः प्रश्नः (ससमस्य पष्ठः प्रश्ना)३८९ ... ... ३६७ ... ...३७२ ३७२ , ... ... ... ३७६ ... ... ... ध्यताच ... ... ... ૨૯૨ ·... ... ... ... ...४०० - विपयांनुक्रमः। १५ विषय. पृष्ठे पञ्चपञ्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस्य सप्तमः प्रश्नः) ३९१ पट्पञ्चाशत्तमः प्रश्नः (सप्तमस्य अष्टमः प्रश्नः) ३९२ भगवतः स्वार्चनापेक्षया खमक्तार्चनेऽतिप्रीतिः, तेषां भोजनादेमहाफलानि, वैष्ण- वार्चनस्य नित्यता च शिवस्य भगवद्भक्ता एव प्रियाः, तत्सद्गामिलापश्व, तस्मै भगवत्कृतवरदानादिकञ्च ३९६ अष्टम: प्रधानमन अष्टमस्य प्रधान प्रश्नः ३९८ उत्तरकारिकाः, स्वातिकस्वरूपम्, सर्वाङ्गोपसंहाराशकायपि यथाशक्ति नित्यान्य- वश्यमनुष्ठेयानि, काम्यानि तु सर्वाङ्गोपसंहारेणैव सप्तपञ्चाशत्तमः प्रश्ना (अष्टमस्य प्रथमः प्रश्नः ४००) उत्तरे स्वशाखीयमेव कर्म कार्यम्, तावनैव परिपूर्तिः, अन्यशाखीयस्य निषेधः, अध्ययनेऽपि पूर्व खशाखा ततोऽन्येषाम् बढचस्यान्यशाखया कर्म निपिद्धम्, अन्यशाखीयैस्तु स्वशाखाभावे सशाख- याऽग्निहोनादि ग्राधम् ४०१ जपोपस्थानहोमश्राद्धादिनित्यनैमित्तिकानि स्वशाखयैव,सशाखाध्ययनमेव ब्रह्मयशा४०२ अष्टपञ्चाशत्तमः प्रश्नः, (अष्टमस्य द्वितीयः प्रश्नः) ४०३ सामगानामग्निहोत्रमिवात्यावश्यकमविरोधि शासान्तरादपि ग्राह्यम् ४०३ कर्मविधानग्रन्थानिर्देशादि ४०३ एकोनपष्टितमः प्रश्ना, (अष्टमय तृतीयः प्रश्नः) ४०४ एकोनपष्टितमः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, उपपातकमहापातकादिनाशाय गायञ्या जपे नानासङ्ख्या विशेषाः, नियमविशेषाञ्च, तस्या अतिपुण्यत्वम्, ततो मुक्तिः, सर्या- पत्तारणम् , व्याहृतिहोमादि प्राणायामलक्षणम्, प्रायश्चित्तेपु जप्यानि, महापातकेपु रहस्यप्रकाशमेदेन गायत्री- जपे लक्षादिसहयाविशेपाः जप्यान्तराणि ४०६ गायत्री विना ब्राह्मण्याभावः, तस्याः पारलौकिकनिरूपकत्वम्, स्मृतिषु तदर्थः, स्वामेदधियोपासनादि पष्टितमः प्रश्नः (अष्टमस्य चतुर्थः प्रश्ना) ४०९ उत्तरकारिका, त्रिपुण्ड्रनिषेधादि भस्मरहितस्य सन्ध्यादिसर्वकर्मानधिकारः, गायत्रीजपे तदावश्यकता तमचसां नर्मूल्यम्, शैवपुरत्वम्, सद्गायत्रीपरत्वं च ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना सर्वकर्मवेयर्थ्यम् । ४११ अन्योक्तमूर्घपुण्ड्स्याधीतत्वशूद्रपरत्यादिदूषणम्, श्रौतत्यसर्यवर्णावश्यकत्वस्थाप- नेन तत्परिहारच, वैदिकावदिकशैवयोः पुण्ड्मेदश्च ४१२ त्रिपुण्ड्रादिशैवस्यैव नित्यम्, नत्यन्येषां ब्रह्मशक्तियिष्णुशिवादिभकानाम्, वर्तुल- चतुरखादिपुण्ड्राणि, वैष्णवस्य भलोपुण्ड्रादिनिपेधः साहधारहितजपो निरर्थका, जपेप्यावश्यका नियमविशेपाः, अक्षमालावश्यकता, विविधा पवाक्षमाला, उत्तरोचरोल्सटार, सद्राक्षाधिकफलाम, मष्टोत्तरादि. मणिसयाध ... ... ... ... ... ... ४०४ , .. .. ... ... ४०७ ... ... ... ४०९ ...४०९ ४१० ... ... ... .. ... ... ... ... ४१४ ... ... .. ... ...

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डस्य ૨૨ स्मकार ... ... ४२९ ...४२९ ... विषयः पृ? मन्त्रविशेपेषु मालाविशेषाः, रुद्राक्षमाला. कामदा, तुलसीमाला मोक्षदा, तस्या भत्युत्कोऽक्षय्यफलदत्वं च, रुद्राक्षधारणविचारश्च महुलिपर्वभिरेव गायत्रीजपो न मालाभिः गणनप्रकारः, याश्रमादिमेदेन सङ्ख्या- भेदः, चिन्मालानामभावे पाणिना जपः, वस्तुतो विकल्पः ४२१ पर्जावया मालाः, जपार्थ गोमुसाफारवस्त्रविधिः, पुनरगुलिपर्यंभिर्जपविधिस्त- एकपष्टितमः प्रश्नः (अष्टमय पञ्चमः प्रश्नः)४२३ एकपरितमः प्रश्ना, उत्तरकारिकाः, सौवर्णराजतताम्रमृण्मयपालाशादिपात्राणि पूर्वपूर्वोत्कृष्टानि, पित्तलादिपानाणि, विभवाविभवविचार, ताम्रपामोत्कर्पा, शवस्य तदुदकतुलस्यादेश्च सर्वनावश्यकता, मानधूपदीपराजभोगशयनभोगा. दिनैवेद्यदुग्धनिवेदनादिपु पानाणां निवेदनीयद्रव्यादीनांच विचारः, स्नाने घण्टा- दिवादनं धूपदीपयोश्च यामहस्तेन, रजतकांस्यमृण्मयादीनां विधिनिषेधयोयंव- स्थादि, आयसादिनिपेधः, प्रकीर्णकाः पाननिर्णयाश्च ४२३ द्विपष्टितमः प्रश्नः (अष्टमस पष्ठः प्रश्ना) ४२९ द्विपष्टितमः प्रश्नः, तदाशये गङ्गाया हरि परिपदावुता शिवादिधार्यत्वं च उत्तरे गङ्गाया हरिनानाथुपयोगित्वे युक्तयः पर्युपितजलपुप्पादेः पूजायां निपेधा, तुलस्यगस्त्यविल्वगङ्गोदकानां प्रतिप्रसवः, तुलसीदलगङ्गाजलयोरतिप्रशंसा, साधारणजलेऽपि गद्गाद्यादानात्पूजोपयोगिता, स्पष्टस्तत्नानादिविधिश्च तस्या हरिनानादिपूपयोगे युच्यतरं स्वग्रन्थसम्मतिश्च निपष्टितमः प्रश्नः (अष्टमस सप्तमः प्रश्नः) ४३२ त्रिषष्टितमः प्रश्ना, उत्तरफारिकाः, आहारो रहसि छादित स्थल एव कार्य: तथैव चतं कुलाचारश्च, धाद्धादिप्वाचाराद्यवस्था च ४३३ लोकसनहोऽपि प्रमाणम् लोकविद्विष्टोऽसुखोदकश्च धर्मोपि नानुष्ठेयः हास्यतोऽपि यहुभिरुक्तो धर्मः सनि- निन्दितो न स्यात्, काम्यमगर्हितं कार्यम्... દરૂપ पतितोदक्याकाकपाखण्ड्यवैष्णवादिदृष्टस्पृष्टपादस्पृष्टकालदुष्टभावदुष्टादेरनस्य- भोजननिषेधः .. भक्ताभक्तसहाभ्यां भक्तेर्बुद्धिनाशी आलापस्पर्शसहभोजनादितः परस्परपापसञ्चार अत एवैकपड्तो भुक्तिनिषेधः भसाद्यन्तरायेण पट्टिमेदः आत्मतुष्टिः प्रमाणम् अतुष्टिकरं नाऽशनीयम् अभोकव्यतया सङ्कल्पितमनाद्यम्, तद्भक्षणे प्रायश्चित्तम् सात्त्विकादिकमलक्षणम्, अतुष्टिर्लजा च तामसे, सन्तोपो लजानुदयश्च सास्विके ४४१ चतुःपटितमः प्रश्नः (अष्टमस्य अष्टमः प्रश्ना) ४४२ सदाचारस्य प्रामाण्ये श्रुतिस्मृतिपुराणानि पूर्वमीमांसा च भन्ने प्रष्ट्रकृतप्रमाणपरिगणनलोकः, तदुत्तरलोके,ब्रह्ममीमांसादेरपरिगणनं दोपः; चत्वारि वेदोपाहानि समातिमङ्गलानि वप्रवर्तकस्य सपित्रादीनां स्वस्य च नामनिर्देशः भलत्कृतप- ... ४३० ... ४३१ ४३२ ... ... ... ... ... .-४३४ ... ... ... ... ... ... ... ...४३७ ... ... ... ..४४५ ... ५४६ ... रिभाषा च

·总会会长容系SS冬冬冬冬冬冬冬冬冬冬冬冬冬
શઠ નારણદીસ આસનમલ.
શેઠ જેઠાનંદ આસનમલ
333
*
જન્મ-સંવત ૧૯૨૦ શ્રાવણ સુદી છે.
જમા-સંવત્ ૧૯૨૮ ના ફાગુન વદી ૧૧.
અવસાન -સંવત્ ૧૯૮૪ શ્રાવણ વદી ૭,
અવસાનઃ-સંવત્ ૧૯૮૫ પિષ વદી ૧૨,
ઈ. સ. ૧૯૨૮ તા. ૬ ઠી સપ્ટેમ્બર
ઈ. સ. ૧૯૨૯ તા. ૬ ઠી ફેબ્રુઆરી.
పనికివసిక నశికి పనికికి పోజికి విశికి కి అనుకుని వెనక
જગત પ્રેમ, મુંબઈ-૪,

·ससिद्धान्तमार्तण्डे प्रश्नोत्तरसझेपः । श्रीमद्वालमुकुन्दमिन्दुवदनं वृन्दावनानन्दिनं वन्दे सुन्दरमेकमेव न परान्निन्दामि वृन्दारकान् । वर्तन्तामचिरन्तनादिविषदोऽनन्ता अनन्तातले मन्तुं ते गणपन्तुं माऽयमितरान्मूर्धा न नन्तुं क्षमः॥ उद्दामदानवमदाऽनवदानदुःख्य- भूमारहारणविहारकृतावतारः। निष्पक्षभक्तपरिरक्षणदनदीक्ष- चक्रायुधोऽवतु चिरान्मधुराधिपोऽस्मान् ॥ सर्वाम्नायमयेन येन वहतान्तःपुण्डरीकेक्षणं हृत्पमानि विकासितानि सुपथा व्यक्तीकृता हर्पिताः । हंसालोचनरोधिनः प्रमथिता वादाः प्रमादावहा गोभिः कर्म सतां प्रवर्तितमसौ श्रीवल्लभाऽर्कोऽवतात् ॥ सुरसार्थसेवनीयं श्रुत्युचितगुणं परप्रभावलपम् । सब्रह्मसूत्रकलितं खाचार्याणां वपुर्वचश्व भजे ॥४॥ सदालिसेवितौ वन्दे परागमहिती मृदू । अरविन्दरुचां चोरौ धरणी विहलेशितः ॥५॥ भूमिका अथाऽस्ति भारतेऽसिन्वर्षे प्राच्योपान्तप्रान्तेपु दुण्डारो नाम विपयविशेषः । तसिंथाऽस्ति श्रीमद्राम- चन्द्रकुलोद्भवतया पारम्परिकात्यन्तवैष्णवरुपासनानि- भरवशात् सर्वत्र सत्कार्येषु जानकीजानि पुरस्कृर्वद्भिः सफलकलानिधितया सार्थकितराजमार्यपाला पाल्य- मानं जयपुरं नाम नगरम् । तचेदानी प्रशास्ति परम- धर्मपुरीणो राजराजपदभानामसिंहो नाम । तस्य च निकट अस्ति कविलक्ष्मणगिरिनाम विलक्ष्मणान्वितो दण्डीति व्यपदिश्यमानः स्ववचसालं कलहंसतामुद्भाव्य प्रजा सकलकलाः कुर्वन् जनविशेषः । यो हि- १ सम्पूर्णमन्यावलोकनधनपरिदाय, पेपरजिजासूनां मुग्रेमलमवीनां गोधापायं सद्धेपोऽन सनुमन्यन्तः । - 3.मा.भ.

·२ सरिसद्धान्तमार्तण्डे कालानुकूलं कलयन् किलाविल- पलान्नृपालस्य मनोऽतिनिर्मलम् । सदा नवश्रीसहितय शैशवा- द्रमेशमार्गप्वधिकारितां गतः ॥६॥ तेनाऽधुनाऽमन्दनृपाश्रयातुन्दिलमदेन स्वच्छन्दतया खेच्छामात्रमूलाचतुःपष्टिप्रश्नान्विधाय बमुधावलये सर्वत्र तत्पत्रकं चतुरोऽपि प्रधानवैष्णवसाम्प्रदायिका. प्रति प्रेपितमिति किम्बदन्ती चिरेण सञ्चरन्ती उत्त. राशामरणमितो भवितेतील वैश्रवणोपकण्ठमाससादेह- मोहमयीपुरवास्तव्यानां समग्रोदग्रगुणस्तव्यानां श्रीम- दाचार्यवंशमौक्तिकानां गोस्वामिनाम् । तेषु च- श्रीवल्लभाचार्यकुलप्रदीपः समस्तदुर्गादतमःप्रमाथी। मुवर्णसत्पात्रकृताऽऽश्रयो यो- क्षयिष्णुसत्स्नेहरसेन पूर्णः ॥७॥ प्रज्याल्य दारिद्यदशाममीपां प्रकाशमानः स्वकरप्रभावात् । विवेकहेतुः मदमत्पथानां श्रीजीवनाख्यो जयति प्रधानः ॥ ८॥ चेदान्तसाहित्यमुसाः सुविद्याः श्रिया समं यत्र कृताधिवासाः। सापत्यभावादिव दर्शयन्ति प्रतिक्षणं स्वस्वगुणातिरेकम् ॥९॥ सर्वदेव गुरोः कर्तुनित्यं सुरसभावनम् । जीवस्य जीवनस्यापि गतो भेदः परस्परम् ॥१०॥ अथ स्फुरघाकृतिलब्धकीते. नव्याकृतिः श्लाघ्यतमास्ति यस्य । परः स वेदान्तवनीमृगेन्द्रः श्रीगोकुलाधीश इति प्रसिद्धः ॥ ११॥ तथाऽपरः श्रीयदुनाथनामा सदीक्षितो. दुर्जनशिक्षणेषु।

·प्रश्नोत्तरसङ्केपः। पानं य एकं परमं मतीना- मन्येऽप्यनन्येश्वरभक्तिमन्तः ॥१२॥ ते च सर्वेऽपि- तदा तदाकर्ण्य जनाननागतं कुतश्विदानाय्य तदत्र पत्रकम् । श्रीजीवनेशोपरने समुत्सुकाः समेतमेतन्मिलिता व्यलोकयन् ॥१३॥ ततश्व- निरीक्ष्यासङ्गततरान् प्रश्नांस्ते नितरामिमान् । पराहतोचरौत्सुक्याः क्षणमेकं व्यमर्शयन् ॥ १४ ॥ पदवाक्यप्रमाणज्ञ आचार्यों जीवनाभिधः । समाज्ञापयतिसेदं स मां तावत्पुरास्थितम् ।। १५ ।। विचित्र संस्कृताः प्रश्ना विचित्रार्था इमे यतः । विचार्यमाणा आचार्यमुखादहन्ति नोत्तरम् ॥१६॥ वेतण्डमण्डलीगण्डकण्डपाण्डित्यसण्डिनः । निपतन्ति नखा नैव हरिणां गिरिकागणे ॥१७॥ तस्मादस्माकमाज्ञातस्त्वमेपां नातिविस्तरात् । वितरोत्तरमाम्नायादिप्रमाणैः प्रपूरितम् ॥१८॥ प्रायः सर्व मुयोधार्थ नात्यन्तं तर्ककर्कशम् । अन्वमोदन्त ते सन्त इमां श्रीजीवनोदितिम् ॥ १९॥ अथो गुणवतीमेतां हेतुमामोदसम्पदाम् । सुमनोनन्दितां मृर्भा मालामिव वहन्नहम् ॥ २०॥ विद्वन्मणेनश्यामात्स्वताताल्लन्धशास्त्रदृक् । गोवर्धनाभिधो लेसं यथामति समारमे ॥२१ ।। सत्यक्षपातिनो हेमा नूनं नालीकवलमाः। गुणं गृहत मा दोपं नीरक्षीरविवेकिनः ।। २२ ॥ इति भूमिका । पृष्ठे ३ अष्टौ प्राधान्यतः प्रश्नाः कृतास्तत्राऽप्यवान्तराः । अटाट प्रत्येकमित्थं चतुःपटिरिहोदिताः ॥ २३ ॥ सांस्तान् क्रमशः प्रश्नान् महापानिर्देशपूर्वकम् । विलिरुपंकरास्तेपामत्रोत्तरमुदीर्यते ॥ २४ ॥ परिभाषा ·सन्मिद्धान्तमार्तण्डे खकामितम्-- सदक्षिप्योचरसारार्थः कथ्यते कारिकात्मना । पूर्व पुनः स एवार्थः सप्रमाणं प्रपश्यते ॥ २५ ॥ अन्तेऽतीतार्थनिष्कर्षः पद्यः सर्वत्र दर्यते । सर्वपत्रभागेपु प्रायेणाऽयं क्रमोन मे ॥ २६ ॥ क्वचित्प्रासङ्गिरोवार्थोज्नापृष्टोऽपि निरूपितः। खसिद्धान्तोपकाराय भाविप्रश्नापनुत्तये ॥ २७ ॥ इति परिमापा । पृष्ठे ३ किश्चित्सविस्तरमिदं विफलं फिल सा- दित्यं विधाय सहमैर धियं न हेयम् । सन्तः परश्रमनिरर्थकताजिही- वन्तः कृपालन इहाऽस्ति ममार्थनेयम् ॥ २८ ॥ फिन्त्वेकनारमखिलं सलु नेत्रपात्रं कार्य विचार्यमथ योञ गुणश्व दोपः । व्यक्तीभविष्यति स दर्पणमर्पणीयं किं पाणिकङ्कणपरीक्षणकामनायाम् ।। २९ ।। पृष्ठे ३-४ प्रश्न उत्तरम् अथानाष्टम प्रधानप्रश्ने- प्वाधःप्रश्न: (१) भवत्सम्प्रदायः कः तत्र सम्प्रदायशब्दस्य कोऽर्थः अथ श्रीहरिदासर्यद्रह्मरुद्रादिभिः सुरः । पुरा प्रादुष्कृतं वेदानेदाभेदादिभेदतः ॥१॥ सम्यक् परम्परामाप्तं हरिमन्त्रादिकर्मकम् । सर्वप्रकपरद्दानं सम्प्रदाय इहोच्यते ॥ २॥ पृष्ठे ३-४ तस्मात्- सम्यक् प्रकृष्टं दानं स मत्रादेः श्रुतिमूलकम् । इत्यर्थः सम्प्रदायेति शब्दयोक्तः पुरातनः ॥ १॥ कति मेदाः (१) पृष्ठे ९ किमयं सम्प्रदायत्वव्याप्यविभाजकतारच्छेदकधर्म- विशिष्टविशेष्यकसंख्याप्रकारकः प्रश्नः, आहोखिद्वैष्णव- सम्प्रदायत्वव्याप्यविभाजकतापच्छेदकधर्मवद्विशेष्यक- सङ्खराप्रकारकः? तत्राये, वैष्णवहरण्यगर्भशवप्रभृतयोऽनन्ता एव, ते शास्त्रे लोके च तत्र तत्र प्रसिद्धाः ।

·प्रश्नोत्तरसद्धेपः। अथ द्वितीयश्चेदुच्यते- चतुर्भुजभुजच्छायाव्यवसायात्सुनिर्भयाः । सम्प्रदायास्तु चत्वारो महामायाभयापहाः ॥१॥ रुद्रेण भगवत्पत्या ब्रह्मणा सनकादिभिः । एतैश्चतुर्भिराचार्जगदुद्धारकारणैः ।। २ ।। समुद्रशायिनः स्वान्तःशायितातिदयाम्बुधेः। प्रभोः सकाशात् सम्प्राप्य प्रकाशं गमिताः पुरा ॥३॥ द्वापरान्ते हरीच्छातो मतैः कापालिकादिभिः । बौद्धश्चाब्रह्मवादेव देवैस्ते शिथिलीकृताः ॥ ४ ॥ श्रीविष्णुस्वामिभी रामानुजैर्माध्याभिधैस्तदा । निम्याथावतीणैस्ते भूय एव समर्थिताः ॥ ५ ॥ एते प्राधान्यतः प्रोक्ता अन्ये तदुपजीविनः । प्रकाशानन्दमुख्यास्त्वनन्ताः सन्तो जयन्ति ते॥६॥ तस्मात्, "सत्सम्प्रदायरस भिदाः प्रसिद्धा. श्रतत्र एताश्चतुरब्धिकाश्श्याम् । दातुं समर्थाश्चतुरः पुमान् यासु प्रमाणं श्रुतयश्वतखः" ॥१॥ पृष्ठे ९-१० ब्रह्मज्ञानश्रवणतः सर्वकर्मसमृद्धता । अन्ते मुक्तिहरेभक्तिः फलसाधनरूपिणी ॥१॥ अनन्यसाध्यं मोक्षस द्वारमेकं गतार्गलम् । यत्तस्य वैष्णवत्त्वस्योद्भवो मनोपदेशतः ।। २ ।। आचार्यशासनाद्वेदसर्वधर्मानुपप्लव ततश्व जगतो रक्षा समग्रस्य वधर्मतः ॥३॥ एवमादीनि मुख्यानि सम्प्रदायकृतौ हरेः। प्रयोजनानि दृश्यन्ते गौणानि तु सहस्रशः ॥४॥ पृष्ठे १२ प्रयोजनान्यनन्तानि तत्सन्तानं कियन्मया । सर्वसत्फलसन्तानसम्प्रदायस वर्ण्यताम् ।। १ ।। कसे प्रयोजनाय ? (२) ·६ केन केन वैलक्षण्येन सम्मताः? मसिद्धान्तमार्तण्डे विद्विषां रोपपोपार्थ तोपार्थ विदुपां सताम् । अज्ञमोहप्रमोपार्थ तथाप्युक्तानि कानिचित् ॥ २ ॥ पृष्ठे ४४ इह जिज्ञासायोधकः किंशब्दो वैलक्षण्ये सामाना- धिकरण्येनान्वेति । वैलक्षण्यं त्वसाधारणो धर्मः । प्रयोजकत्वं च तृतीयार्थः । तत्र प्रकृत्यर्थसाधेयतास- म्वन्धेनान्वयः । प्रत्ययार्थप्रयोजकत्वस तु सम्मता इत्येकदेशसम्मतौ निरूपकतासम्बधेनान्वयः । सम्मति- वात्र तत्तत्सम्प्रदायानुयोगिकपरस्परप्रतियोगिकमेदप्र- कारिकाभिप्रेता स्यादिति प्रकरणानुरोधादवगम्यते । तथा च पूर्ववाक्ये भेदशब्दोपात्ततत्तत्सम्प्रदायविशेष- विषयकताशसम्मतिप्रयोजका साधारणधर्मविपयिणी बुभुत्सा अनुयोजिकात्मसमवेतेति ज्ञायते ॥ बैलक्षण्यं बहुविधं सम्प्रदायेपु वर्तते । आचारेषु च चिढेपु साधनेषु फलेषु च ॥१॥ भक्त्यादीनां प्रकारेपु सिद्धान्तेषु च विस्तरात् । तद्यथा तुलसीकाठघटितां मालिकां गले ॥२॥ दधत्येके सदा देव पूजाधवसरेऽपरे । ऊर्ध्वपुण्ड्रे च मुद्रादौ सेवादिपु हरेस्तथा ॥ ३ ॥ प्रकारभेदा बहवस्तत्तद्न्थेषु दर्शिताः । शुद्धाद्वैतं तथा द्वैतं विशिष्टाद्वैतमप्यथ ॥ ४ ॥ द्वताद्वैतं चेति भेदा अपि वेदादिनिर्णयात् । विलक्षणत्वमन्योन्यमेवं ग्रन्थेषु विस्तरात् ॥५॥ तेषु तेपु विनिर्णीतमनन्ताः सन्ति ते भुवि । अत्यन्तविस्तरभयातत्सर्वमिह सर्वथा ॥६॥ वक्तुं न शक्यते स्याचेजिज्ञासा ते समुत्कटा। तत्तद्न्यान समभ्यस्य तत्तदाचार्यसन्निधौ ॥ ७ ॥ कृत्वोपर्ति तत्सर्व बैलक्षण्यं विबुध्यताम् । जीवा नानाप्रकृतयः साचिकादिविभेदतः ॥८॥ सर्वेपामुद्धृतिस्तेषां तत्तद्योग्योपदेशतः । कर्तव्या सम्प्रदायरित्यन्योन्यमविरोधिता ॥९॥ पृष्ठे ४६

·भेदेषु भवत्सम्मतिर्न था?
सम्मतिश्चेत्तदाचरणं कुतो न?
प्रश्नोत्तरसहेपः।
वेदशास्त्राविरुद्धेषु मेदेप्वस्त्येव सम्मतिः ।
न कस्याप्यास्तिकस्य स्यात्तद्विरुद्धेपु सम्मतिः ।।
खेदारण्यस लोकानां ये दावामय उत्थिताः।
वेदादिमूलका मार्गभेदास्तेष्वस्ति सम्मतिः ॥१॥
पृष्ठे ४८
वेदानुसारिभेदेषु प्रोक्तोऽभ्युपगमस्तु नः ।
तथापि न स्वधर्मातिरिक्ताचरणमिप्यते ॥१॥
कृतेर्विधिनिषेधाभ्यां शाखे खेतरधर्मयोः ।
तथास्तिकानां सर्वेषां भिन्नेप्वपि परस्परम् ॥२॥
तत्तच्छाखीयपाठेपु तत्तत्सूत्रोक्तकर्मसु ।
सत्त्वेऽपि सम्मतेः पूर्व खशाखाध्ययनं मतम् ॥३॥
सदैवाचरणं चापि सखशाखीयकर्मणाम् ।
खकीयमेवाचरणं तथास्ते सम्प्रदायिनाम् ॥ ४॥
एवं सम्मतिसत्त्वेऽपि नान्यधर्मकृतिः कचित् ।
प्राप्यतेऽतोऽत्ययुक्तोऽपि ह्येवं प्रश्नस्तु चातुरी ॥५॥
पृष्ठे ४८
"सम्मतिदिकेपूका ततोऽयं सर्वथा वृथा ।
हेतुपर्यनुयोगोऽयावैदिकवस्त्यसम्मतिः ॥१॥
तत्र चेत्पृच्छयते हेतुः सविकल्पद्वयोत्तरे।
वेदशास्त्रविरोधाख्यः पूर्वमेवोदितो मया" ।
तस्मानायं प्रश्नः पुनरुत्तरमर्हतीति श्रीः ॥
मार्गकुले किल कलया
कलहाकुलतां तु कलयितुं प्रश्नः ।
रचितोऽनुचितोज्योन्यं
कलहायेरन् वृथा कथं सन्तः ॥१॥
पृष्ठे ४८.
"इह किमिति पृथक्पदात् मम्प्रदायस वर्णनिष्ठत्व-
मस्ति न नेत्येव जिल्लासितमाहोखिन् कस्मिन् वर्णे निष्ठा
यस्पेति ममस्तपदाजिज्ञासाबोधककिंशब्दस वर्षे
सामानाधिकरण्येनान्वयात् , सम्प्रदायाधिकृतो वर्ण-
विशेषः "॥
अथावान्तरपष्ठप्रश्नरूपं
द्वितीयं वाक्यम् ।
असम्मतिश्चेत्कुतोऽङ्गीकि-
यते ॥६॥
किं वर्णनिष्ठः ॥६॥

·८ ससिद्धान्तमार्तण्डे तत्राये, वर्णविशिष्टेषु ‘मनुप्येषु सम्प्रदायप्रवृत्ते। प्रत्यक्षसिद्धत्वेन संशयघटकस्याभावकोटेरनुदयेन प्रथम- कोटेरेव विवादानभ्यासिततया संशयस्यैवानुदयात्तसै- कघर्मिकविरुद्धकोटिद्वयावगाहिज्ञानरूपत्वात् व्यर्थः प्रश्नः॥ अथ किमाथमनिष्ठ इत्यग्रिमवाक्पानुरोधाज्ज्ञायते धर्मा हि द्विविधा एव, वर्णधर्मा आश्रमधर्माश्चेति भेदादिति प्रष्टर्मतम् ॥ तत्र भगवन्मत्रग्रहणतत्सेवादीनां सम्प्रदायधर्माणां वर्णधर्मत्वमाश्रमधर्मत्वं वेत्येव विचि- कित्सितं तस्येति ।। तत्राप्युच्यते- न हि धर्माणामुक्तरीतिकद्वैविध्यमेव शास्त्रसम्म- तम् ।। तदतिरिक्तानामपि जातिधर्मकुलधर्मदेशधर्मादी- नां तत्र तत्र निरूपणात् ॥ "किञ्च वर्णाश्रमेतराणां नो हि धर्मानपत" इत्यत्र धर्माणां पविधत्वं विज्ञानेश्व- रेणोक्तम् , तद्यथा-"वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, वर्णा- श्रमधर्मः, गुणधर्मः, निमित्तधर्मः, साधारणधर्मश्चेति ।। तत्र सम्प्रदायधर्माणां साधारणधर्मत्वम् , सम्प्रदा- यसम्मततुलसीकाठमालाद्याचाराणां प्रायेण सर्ववर्णेव- विशिष्टत्वात् ॥ विज्ञानेश्वरेणाप्यहिंसाशौचाचारादीनां माधारणधर्मत्वं विलिख्य तेपामाचार्यकरणपूर्वकत्वक- थनात् । इदश्चाचार्यकरणं साम्प्रदायिकगुरूपसर्पणरूप- मेव ।। उपनयनकालिकस्य तस्य स्त्रीशद्रादिप्वसम्भवेन साधारणधर्मत्याभावात् । तथा बाह्यान्तरभेदेन द्विवि- धमपि शाचं सम्प्रदायकलम्पमित्युपपादितं पार ॥ पृष्ठे ५४ "एवं स्वधर्मशिक्षाय भगवद्भक्तिसिद्धये । स्वाधिकारानुमारेण ब्रह्मज्ञानाय मुक्तये ॥ तन्मूलभूतभगवन्मत्रसङ्गहणाय च । चतुर्णामपि वर्णानां सम्प्रदायोपसेवनम् ।। अतो हरेः सम्प्रदायभुजच्यापाविनिर्भयाः । महर्षिभिः सर्ववर्णनिष्ठाः शाखेपु वर्णिताः" ।। पृष्ठे ६४ ·+ प्रश्नोत्तरसझेपः। अथास्य पाठप्रश्ननिवेशितस्य किमत्र पूर्वत्वं नाम अवश्यकृसनियतपूर्ववृत्तित्वं किंवर्णनिष्ठ इति वाक्यस्य पूर्वकालिकत्वमा वा तत्राद्यश्चेत् सम्प्रदायानां "वेदा- शाखाभूतमेव वाक्यं खतनत- न्तकृद्वेदविदेव चाह"मित्यादिस्मृतिमिर्भगवत्कर्तृकत्व- याऽवान्तरसप्तमप्रश्नत्वेन लि. प्रतिपादनेन वर्णानामपि "ब्राह्मणोऽस्य मुसमासीद्धाहू खितं तद्यथा- राजन्यः कृतः" इति "मुसबाहरुपजाना"मित्यादि- वर्णनिष्ठश्चेत्सम्प्रदायपूर्वको श्रुतिस्मृतिभिस्तथात्वप्रतिपादनेन चोभयोरपि सृष्ट्या- वर्णों वर्णपूर्वका सम्प्रदायो रम्भे परमेश्वरककत्वनिश्चयावर्णसम्प्रदाययोरन्यतर- या। खान्यतरकारणकत्वशङ्काया किञ्चिज्ज्ञवालकवुद्धावप्य- नुदयेन एवाऽयुक्तवरः ॥ अथ च यदि सर्ववर्णानाम- प्यावश्यको वैष्णवसम्प्रदायस्तहि सम्प्रदायग्रहणादेव तेषां तत्तद्वर्णवैशिष्ट्यसिद्धिरुत प्रथमतस्तद्वर्णविशिष्टानामेव सम्प्रदायग्रहणमभिनयत इत्येव तव विचिकित्सितं स्यात् । तदा तु एतत्समानयोगक्षेमोऽसावपि प्रश्नो भवन्तं प्रति कुतो न प्रसरेत् ? ॥ द्विजमानाधिकारकस्स गायत्रीमनसोपदेशादेव द्विजत्वसिद्धिं स्वीकुर्वता सर्वशिष्टानां मते गायत्र्युपदेशपूर्वकं द्विजत्वं द्विजत्व- पूर्वकस्तदुपदेशो वेति ॥ तथा सर्वेष्वपि वर्णेपु प्रसह्य भस्मरुद्राक्षधारणादिशिवदीक्षाचिह्वाग्रहं कुर्वतो भवतोऽपि मते तद्धारणपूर्वको वर्णो वर्णपूर्वकं तद्धारणं वेति च ।। अतः, स्वयं प्रदेयेनैतादृशप्रश्नानामुत्तरेणैव प्रकृतेऽपि सन्तुप्यतां समानयोगक्षेमत्वादित्यलम् । अनेनैव द्वितीयपक्षोऽपि दत्तोत्तरः । नित्यत्वाप्रतिद्वहिणं प्रतिकल्पं चाचर्तमानानामुभयेपामपि सृष्टिकाल एव भगवता प्रकटितत्वेन समकालिकत्वसिद्धयाज्यतरलिन् पूर्वकालिकत्वकथनस्य गगनकुसुमसगन्धसगन्धत्वात् ॥ अतो न वर्णानां सम्प्रदायपूर्वकत्वं, नापि सम्प्रदायस्य तत्पूर्वकत्वं वेति मान्यम् ।। पृष्ठे ६५ अथ स्वतषप्रकल्पमपीदं या आश्रमा ब्रह्मचर्यादया, तनिष्ठत्वं च सम्प्रदायस्य क्यमस्य सप्तमप्रभखैव कुक्षि- तदधिकारकत्वम् । किंपदाचद्विपयिणी जिज्ञासा प्रष्ट- निवेशितमुपलभ्यते, वद्यथा रात्मसमवेताऽस्तीति ज्ञायते तत्र ॥ 4.मा.अ.

·१० ससिद्धान्तमार्तण्डे . 'किमाश्रमनिष्ठः। . अथ पूर्ववत्रापि किमिति पुभुत्साबोधकं पृथ- क्पदमाश्रित्य सम्प्रदायोपलक्षिततद्धर्माणामाश्रमधर्मत्व- मस्ति ? न वेत्येवं जिलासितमाहोखित्कसिन्नाश्रमे निष्ठा यसेति समासमाश्रित्य सम्प्रदायाधिकृवाश्रमविशेषः ? तत्राद्यपक्षस्य किं वर्णनिष्ठ इति प्रश्नाद्यकल्पसमानयोग- क्षेमत्यात्तदुत्तरेणन दत्तोत्तरत्वात् ।। द्वितीयश्वेत् प्रथम- कल्पोत्तरे साधारणधर्मत्वकथनेनैव प्राप्तप्रतिवचनः । अथाऽप्युच्यते- "हरेर्मत्रग्रहस्तस्य पूजनं वेदचिन्तनम् । एकपक्षावलम्बेनावृष्णाशमदमादिकम् ।। ब्रह्मज्ञानं ततो मुक्तिः कृष्णभक्तिः मुनिर्मला । सर्वेषप्याश्रमेप्नस्तीत्यखिलाश्रमनिष्ठता ।। बोधिता सम्प्रदायानां तत्र तत्र महर्षिभिः। स्पटा सा बुद्ध्यते सवैः सच्छास्त्रश्रमहर्षिभिः" इति । पृष्ठे ६६ "एवं सत्सम्प्रदायानां धैष्णवानामिहोदितः । सर्वाश्रमेपूपयोगोऽत्यावश्यकतया मया" ॥ पृष्ठे ९६ . अथ खतनप्रश्नकल्पस्थापि अत्रापि पूर्वत्वं नाम कारणत्वं विवक्ष्यत आहोखिन अनुयोजन सप्तमप्रभकुक्षावेव पूर्वकालिकत्वमात्रम् ? नाद्यः । उक्तवक्ष्यमाणैः, असा निक्षिप्तस्य "किमाश्रम- "वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्", "वेदशब्देभ्य एवादी निष्ठ" इति वाक्यास्थावान्तरा- पृथक् संस्थाच निर्मम" इत्यादिभिर्गीतामनुस्मृत्यादि- र्थविषयकमपि वाक्यं खातव्ये- प्रमाणमूर्धन्यग्रन्थवचनशतैः सम्प्रदायानामीश्वरप्रादु- पणावान्तराष्ट्रमप्रभतयोल्लिखि- प्कृतत्वसिद्धया, एचमाश्रमाणामपिद्वितीयस्कन्धे (अ० ६ श्लो० १८)-- आश्रमनिष्ठश्वेत्तदा सम्प्र- "पादास्त्रयो वहिवासनप्रजानां य आश्रमाः । दायपूर्वक आश्रम आश्रमपूर्वकः सम्प्रदायो अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेघो बृहद्त" इति ॥ वा? एकादशस्कन्धे (अ० १७ श्लो० १३)- "गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्य हृदो मम । वक्षःस्थलाद्वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थिता"॥ इत्यादिश्रीभागवतादिवचनैर्भगवनिर्मितत्त्वनिश्चयेन चा- तम्, तद्यथा- ·प्रोत्तरसहेपः। न्यतरसिनन्यतरकारणकत्वस वक्तुमयुक्तत्वात् । नान्त्यः । उभयोरपि सृष्ट्यारम्भकाले परमेश्वरप्रकटि- तत्वेन समकालिकत्वसिद्धावेकतरस्य पूर्वकालिकत्वकथ- नानौचित्यात् । अधाश्रमग्रहणानन्तरं सम्प्रदायग्रहणं, तद्ब्रहणानन्तरं वाऽऽश्रमग्रहणमित्येव विचिकित्सितं सात, तदा तूभयमपि स्वीकुर्मः, अनुभवसिद्धत्वात् । तथाहि, गृहस्थाश्रमे ब्रह्मचर्यावस्थानुष्ठितसाम्प्रदायिक- धर्मोत्तरकालिकत्वं तदुत्तरानुष्ठेयतद्धर्मापेक्षया पूर्वकालि- कत्वं चास्त्येव । एवमुत्तरत्रापि वेदितव्यम् । अथैवं नहिं ब्रह्मचर्यस्य तु न सम्प्रदायपूर्वकत्वमिति व्यमि- चारः । नैप दोपः, "आघालं हरिभक्ति"रिति सर्व- शिष्टप्रसिद्ध वप्रहादनारदादिषु सत्सम्प्रदायग्रहणपूर्व- कमत्यन्तवाल्येऽपि भगवद्भक्तिभरस बहुपुराणप्रसिद्ध- त्याच । तस्मात्मधुः पाण्डित्यख्यापक एवायमीश- थोद्योदय इति शिवम् । एवम्- "अज्ञानां कष्टदैरष्टप्रश्नैः शिष्टोपहासदैः। युक्तोऽनिष्टो विनिर्दिष्टोत्तरः प्रश्न इहादिमः" । पृष्ठे ९७ (अथ द्वितीयः प्रधानप्रश्नः) अत्र कालादिति गम्यमानप्रभृतियोगे पश्चमी । कियत्कालात्प्रवृत्तः । "अपादाने पश्चमी"तिसूत्रे कार्तिक्याः प्रभृतीति महाभाष्यप्रयोगेण प्रभृत्यारभ्यादिपदयोगे तत्वीका- रात् ॥ तथा चावधित्वं पञ्चम्यर्थः । अथ जिज्ञासा- बोधकात् किंशब्दात् "किमिदम्भ्यां यो घ" इति शास्त्रानुशिष्टेन यत्तदेतेभ्यः "परिमाणे यतुवि" त्यतो- नुवृत्तेन परिमाणार्थकेन चतुपा निप्पन्नः कियच्छन्दय सामानाधिकरण्येन कालेऽन्वेति । तथा च सम्प्रदाय प्रवृत्यावधिभूतकालमारभ्य वर्तमानकालपर्यन्तकालनिष्ठ परिमाणं सरयाविशेपविशिष्टसम्वत्सरयुगादिरूपं प्रष्टुq. भुत्सितमिति प्रतीयते । "अनादिसिद्धवेदोक्ताः सम्प्रदाया अनादयः । प्रश्नः प्रवृत्तिकालस्यानादित्वाचा नोचिवः ।।

·प्रश्नस्यावान्तरा अष्टो प्रश्नाः कृतास्तन्नाद्यः प्रश्नः। तत्र बहुकालात्प्रवृत्तश्चन्म- न्वादिग्रन्थेषदृष्टत्वात्तद्विल- १२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे प्रतिकल्पं जगत्सृष्टौ प्रवर्तन्ते हरीच्छया । वेदवद्वेदसिद्धास्ते तिरोदधति च नये" ॥ पृष्ठे ९८ "अनादिकालिकास्तस्मात्सम्प्रदायास्तु वैष्णवाः । अनादिसिद्धवेदोक्ताः प्रतिकल्पप्रवर्तिनः ।। वैष्णवैब्रह्मरुद्रायदैवतैर्नारदादिभिः । महद्भिर्मुनिभिवान्यैः प्राक्तनैरुपसेविता"। पृष्ठे १०५ "नून मनुस्मृतिर्दृष्टा नान्यत्किश्चित्त्वया यतः। (नवमः प्रशः) अथास्य द्वितीयस्य मुख्य- वेदोक्तसम्प्रदायेषु ब्रूपे मन्वाद्यदृष्टताम् ॥ स्वरूपासिद्धमत्रोक्तं हेत्वाभासद्वयं त्वया । तद्रूपणादयं प्रश्नो भवेद्दत्तोत्तरोऽचिरात्" । "अतः प्रमाणमूर्धन्यवेदाद्यैर्वर्णितेष्विह । प्रवर्तितेषु हरिणा सम्प्रदायेष्वनादिपु ॥ क्षणत्वाच कथं प्रमाणम् ? कथं प्रमाणमित्येप हेत्वाभासद्वयाश्रयात् । प्रश्नः शास्त्रादर्शनाद्वा विद्वेषाद्वेति भाति न" ॥ पृष्ठे १०९ अत्र यद्यर्थकाचेदित्यव्ययात् , खल्पकालात्प्रवृत्ति पक्ष एवायं प्रश्नो भवतोऽभिप्रेत इति अस्माभिश्च बहुकालादेव तत्प्रवृत्तिः श्रुत्यादिसिद्ध- स्वल्पकालाच्चेद्धर्मादिनिर्ण- त्वादशीक्रियते ! अतः, प्रकृतविकल्पे प्रथमकल्पसमर्थ- यस्तद्विधिस्तत्फलानि च सर्व- नेनैवायं दत्तोत्तरः । असिन् प्रश्ने उपलभ्यमानत्वादि- घोपलभ्यमानत्वात्कथं प्र- त्यनेनान्वयार्थ धर्मादिनिर्णयस्य तद्विधेस्तत्फलानां चेति पष्ठीप्रयोगे कर्तव्येऽपि प्रथमान्तप्रयोगस्तु आर्ष- ग्रन्थाभ्यासबाहुल्यात् षष्ठ्यर्थे प्रथमाङ्गीकारेणेति भाति । आस्तामेतत् , ईदृशानि संस्कृतोचारणकौशल्यान्येतेषु प्रश्नेप्पनेकत्र सन्त्येव । तानि चावलोकनक्षण एव विदुषां खतः प्रतिभास्यन्तीति कि परच्छिद्रोद्घाटनेन । तस्मात् "धर्मादिनिर्णयं तस्य विधि फलयुतं जनान् । वेदायुक्तं ग्राहयित्वा प्रवर्तयितुमत्र तान् । अथ द्वितीयस्य द्वितीयोऽ. घान्तरः प्रश्नः (दशमः प्रश्नः) वृत्तः ?

·१३ प्रभः। प्रश्नोत्तरसद्धेपः। तत्तो ज्ञाने ततो भक्तौ धरोद्धारधुरन्धराः। प्रादुष्कृताः सम्प्रदायाः पुरैव परमात्मना" ।। पृष्ठे ११४ (एकादशः प्रभः) इति वक्तव्यम्-- अथास्यैव द्वितीयावान्तरप्र- अनुपदमुपन्यस्तेन प्रश्नेन गतार्थोऽपि स्वाभिलपित- अस्य पुनः प्रपञ्चनरूपो द्विती- प्रश्नसङ्ख्याप्रपूर्तये स एव प्रश्नः पुनः प्रकारान्तरेणोप- यप्रधानप्रभावान्तरस्तृतीयः न्यस्तः । अस्ति चात्र किश्चिद्वैलक्षण्यं यत्साम्प्रदायि- करीतौ नवीनत्वं अशास्त्रीयत्वं चोपक्षिप्तमिति । किञ्च, वेदपुराणेतिहासा "अनादिवेदसिद्धेपु सम्प्रदायेप्वनादिपु । दिपु प्रचुरतया धर्मनिर्णयस्त- प्रवर्तितेषु श्रुतितो हरिणोद्धारकारिणा ॥ स्फलनिर्णयश्च वर्तत एव, पुन सहसैव नवीनत्वमशास्त्रीयत्वमीरयन् । नवीनरीत्याशास्त्रीयतया कि भासि भोः प्राक्तनम्मन्यः परब्रह्माद्यपेक्षया ।। प्रयोजनम् । वेदादी नैव शास्त्रत्वं भवतोऽभिमतं किमु । शक्तो वक्तुमशास्त्रीयत्वं श्रौते कथमन्यथा" ॥ पृष्ठे १२१ अथ द्वितीयस्य चतुर्थोऽवा- . किमत्र सम्प्रदायप्रवर्तकाचार्यलक्षणमेव विवित्सितं उत तद्यक्तिविशेपः । तत्रायश्चेत् , सारसबहे पाये- आचार्यश्च का? "सहस्रशाखाध्यायी च सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । (द्वादशः प्रभः) कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः ।। यस्तु मत्रद्वयं मम्यगध्यापयति वैष्णवः । स आचार्यस्तु विज्ञेयो भपयन्धविनाशक" इति ।। इत्थञ्चास्मन्मार्गाचार्याणाम्- "परम्परा पुरा प्रोक्ता परमात्मपुरःसरा । चिराचराचरामीष्टा धरायां भक्तितत्परा ॥ गोपीपतिसमारम्भ श्रीविष्णुखामिमध्यमाम् । श्रीमदाचार्यपर्यन्तां स्तुतां गुरुपरम्पराम्" ।। पृष्ठ १२८ अय द्वितीयम्य पञ्चमोऽवा. अथ पूर्वनदिहापि कसिन्वर्णे देशे वंशे चोत्पन्न आचार्यों भवितुमईतीत्येर पृच्छयते ? आहोखिद्य- (प्रयोदशः प्रभा) सम्प्रदायप्रवर्तका आचार्याः कषु वर्णदेशोप्रत्पन्नाः? तत्रवर्णनिर्देशोदेशनिर्देशो इति ॥ न्तरः प्रश्न - न्तरमनः ·- ससिद्धान्तमार्तण्डे वंशपरम्परानिर्देशश्च वक्तव्यः तत्राद्यश्चेत्, न हि देशविशेषवंशविशेषयोनियम आचार्यत्वप्रयोजकः शास्त्रसिद्धोऽस्ति । तथापि ब्राह्मण- वर्णोत्पन्नो मन्वादिप्रशंसितत्रैवर्णिकनिवासार्हार्यावादि- नीदुद्भूतो मातृपितृकुलशुद्ध एवाचार्यों भवितुमर्हतीति बहुशिष्टसम्मतम् । तत्र वर्णान्तरल्यावर्तनायाद्यं विशे- पणम् । मन्वादिभिर्बाह्मणस्यैव धर्मप्रशासनाधिकारस्म- रणात् । यथाह प्रथमाध्याये मनुः (श्लो० ९८)- "उत्पत्तिरेच विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोपस्स गुप्तये" इत्यादि । अथ द्वितीयवेत्तर्युच्यते । तत्र प्रथमाचार्यस्य सर्व- कारणस्य सर्वेश्वरस्य श्रीपुरुषोत्तमस्य तु वर्णनिर्देशे- नालम् । अथ शिवनारदयोप्सादीनां स्त्रवंशसहितः श्रीमदाचार्यपर्यन्तानां च ब्राह्मणेष्वेव प्रादुर्भावोऽस्तीति निर्दिष्टो वर्णः । अथ देशा निर्दिश्यन्ते । तत्राद्याचार्यस्य तु स्वरोमरन्ध्रनिक्षिप्तानेकब्रह्माण्डमण्डलस न वयं देशनिर्णये शक्ताः । शिवस्य तु भगवद्धाम या कैलासा- दिर्यासः । नारदस्य तु शबलावादीनां शिष्यत्वकरणा- नन्तरं दक्षशापवीकारिणो न देशविशेपनियमः, किन्तु तस्य सर्वत्र पर्यटनमेव । “त्वं पर्यटनर्क इव त्रिलोकी- मन्तश्वरो वायुरियात्मसाक्षी", "कदाचिन्नारदो योगी लोकानुग्रहकाङ्क्षया । पर्यटन् सकलॉल्लोकानि"त्यादिषु श्रीभागवतनमाण्डपुराणमहाभारतादिपु तर तत्र वर्यते । एवं व्यासस्य यमुनाद्वीपप्रादुर्भुतस बदरिका- श्रमः स्थितिदेश इति । तथा शुक्राचार्यस्य व्यासवेश्म- न्याविर्भूतस्य जन्मतः प्रवजनं न स्थितौ विषयविशेप- नियम इति च तत्र तत्र पुराणेतिहासादिषु प्रसिद्धमेव । इत्यश्व- "कृतदेशादिनिर्देशा उमेशादिमदशिकाः । जयन्तु स्वपयाचारान्नयन्तु श्रीहरि निजान्" ।। पृष्ठे १३६ + ·. स्युः। प्रश्नोत्तरसलेपः। (चतुर्दशपश्चदशपोडझा प्रश्ना:) अस्माकं सम्प्रदाये श्रीमहादेवाचार्यादारभ्य स्वरूपेण अथ द्वितीयस्थावान्तराः इदानीं स्ववंशरूपेण च स्वसम्प्रदायानुशासनकारि- पष्ठसप्तमाष्टमप्रश्नाः। श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणपर्यन्तं न कोऽपि ब्राह्मणातिरि- , पेपणयत्रनिपतितकणवदे- क्तवर्ण आर्यतरमाचार्यकार्यमात्मन्याचार्यत्वमवधार्य कहेलया निराक्रियन्ते, ते यथा कृतवान् । युक्तं चैतत् "वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः", किञ्च, ब्राह्मणाहतेऽन्य- "ब्राह्मणो नितरां गुरुरि"त्याधनेकवचनेभ्यः । अत वर्णोऽपि खस्साचार्यत्वं कर्तु इयन्मात्रेणैव द्वितीयप्रश्नावयवभूताः पष्ठसप्तमाएमाः शक्नोति न वा? शक्नोति प्रश्नाः प्रदत्तोत्तरा इति श्रीः । येषां च सम्प्रदाये वेत्तदा शास्त्रविरुद्धम्, नो खेच्छया वा शापादिवशाद्वा क्षत्रादिवर्णेष्ववतीर्णा चेत्तदा कुत आचार्यत्वम् ? अपि महानुभावा भगवदाज्ञया भक्तिधर्मोपदेशादिकं तदुपदेश्याथ हीनवर्णोए• कृतवन्तः सन्ति सन्तस्ते भवन्तमुत्तरवितरणेन मूकीकर्तु देश्याः कथं कल्याणभागिनः समर्था इति न वयमेतत्पर्यनुयोगार्हाः । इत्थम् - "सम्प्रदायोत्पत्तिकालाचार्यपत्यादिकर्मकः । दत्तोत्तरो द्वितीयोऽयं प्रश्नः प्रश्नः सहाप्टमिा"। पृष्ठे १३६ अथ तृतीयः प्रधानः प्रश्नः, "जगदुद्धारचतुरो वर्णास्तु चतुरो हरिः । भवतामुपदेश्याश्चत्वारो उद्धर्तुं सम्प्रदायं खं पुरां प्राह पुरारये ॥ वर्णास्त्रयो द्वावेको वा? मन्त्रग्रहे भगवतस्ततस्तन्नित्यसेवने । यथाधिकारे भगवज्ज्ञाने च गुरुदर्शिते ।। ततो मुक्तौ च भुक्तौ च चतुर्णामधिकारिता । अविशेपान्मुमुक्षाया उपदेश्यास्ततोऽखिला"॥ एतत्सर्व "किंवर्णनिष्ठ" इत्यस्योचरे पूर्वमेव विस्त- रात् प्रपश्चितम् , अयं प्रश्नच तस्यैव प्रपञ्चनरूपवतुः- पष्टिसझवापूरणाय पुनः कृत इति तदुत्तरेणैय दत्तोचरो वेदितव्य इति शिवम् । पृष्ठे १३७ (सप्तदशाष्टादशौ प्रनी) अवाधवाक्ये जिनामावोधककिमादिपदामावान् अथास्य तृतीयप्रश्नस्साङ्ग. प्रष्टव्यांश एव न स्फुटीभवति । यदि तु त्रैवर्णिकाना- प्रश्नपतिपादकान्यष्टी वाक्या. मेतन्मुख्यं न वेत्येवं विचिकित्सितं तदा तु एकतर- नि तत्र प्रथमद्वितीये यथा। निर्धारफलकविरुद्धकोटिद्वयोद्भावनार्य न वेति वित तन प्रयो वर्णा द्विजातय- योधकपदलेसोऽपेक्षितः । अत्रोतरं तु शाससिद्धत्वा- ·. सत्सिद्वान्तमार्तण्डे स्तेषु गर्भाधानादिसंस्कारपू- त्रैवर्णिकानां गायत्रीग्रहणमपि मुख्यमेवेति को वा वकं यज्ञोपवीतादिग्रहणं सा- प्रामाणिकोऽनुन्मत्तो न ब्रूयात् । इदमेव मुख्यं न वित्रीग्रहणं च मुख्यम् । त्वन्यत्किमपीति तु न प्रामाणिकेन शक्यं वक्तुम् । तहते जातित्वाभापादा- पक्ष्यमाणरीत्या वैष्णवमत्रग्रहणस्याप्यावश्यकत्वात् । त्यत्वं यथा तथा भवदुपदे- यदि तुं भवदुपदेशाभावेऽपि किमित्यन्तः प्रथमः प्रश्ना, शाभावेऽपि किम् ?, वथात्वे तदा तु प्रश्नपत्रेऽकनिक्षेपः प्रमादात् । उत्तरं त्वनुपद- सर्वेषां भवदुपदेशाभावाद्रा- मुच्यते । त्यत्वं स्नानदानादिकं वृथा अथावान्तरद्वितीयप्रश्ने गायत्रीग्रहणमन्तरा त्रैवर्णि- साद, तन्न शास्त्रसम्मतं कानां द्विजत्वासिद्धया यथा नात्यत्वमत्यनिष्टं स्ववार- विद्वत्सम्मतं च, नो चैत्युत्तो णायोपदेशस्यावश्यकत्वफलकं भवति, तथा भवता विशेपाग्रहः। वैष्णवसाम्प्रदायिकानां मत्राणामुपदेशाग्रहणेऽपि किं तादृशमनिष्टं येनोपदेशग्रहणावश्यकता सिद्धयेदित्यभि- प्रेत्य यदुक्तं तत्रोचरं ब्रूमः- "श्रीकृष्णदेवमत्राणां वैष्णवात्सम्प्रदायतः । अभावे तूपदेशस वैष्णवत्वं न सिद्धयति ।। असिद्धी वैष्णवत्वस्य भक्तिज्ञाने सुदुर्लभे । अलामे नानमत्तयोस्तु हरितोपः पुतस्तराम् ॥ हरिप्रमादशून्यस्य कुतो मुक्तिः चुतः सुसम् अतो मोक्षादिसिद्धार्थ तदावश्यकता मता ।। किञ्चोक्तं निपु गायल्यावश्यकत्वं त्वयाऽपि तु । उपदिशापि गायत्री स्वार्थतानमपेक्षते ।। जपेन फलसिय तदर्थस्तु हरिः स्वयम् । गायत्रीद्वारतश्वेतोर्पणं कृष्णे निगद्यते ।। इत्थं समन्ययाध्याचे निर्णीतमपरन च । अश्यमुपदेशोऽनः म स्याचस्साः फलासये ॥ तमन्तरा नाधिकारः श्रीहरे सेवनादिक । हेती चतुःपुमर्थानामवश्यावश्यको मतः ॥ अन्यानि चास धन्यानि फलानि विमलानि तु । सकलानि प्रमापूनः प्रापश्यन्त चिरन्तनः" ।। ठे १३८ ·प्रश्नोत्तरसझेपः । इत्थमन्यत्राप्यनेकनार्पग्रन्थेषु उद्घाटितहृदयेक्षणेन वीक्षणीयम्- "अत आवश्यकतर उपदेशस्तु चैप्णवः । भक्तिज्ञानादिसम्पच्या सन्तोऽसन्तोपहा हरेः॥ प्रसन्ने तु जगन्नाथे ब्रह्मरुद्रेश्वरे हरौ । किं नस्तमृत्यभृत्यानां चैत्त्यं कृत्यं च शिष्यते" ।। पृष्ठे १५५ (एकोनविंशः प्रभस्तदुत्त- अत्र सर्वग्रन्थेषु वर्णाश्रमधर्मवर्णनकथनं प्रमादाद । रारम्भश्च) शिक्षाव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोलक्षणरूपेष्वङ्गग्रन्थेषु प्राति- अथ तृतीयप्रश्नस्थावान्तर- शाख्यनिघण्टुब्रह्ममीमांसादिषूपाङ्गग्रन्थेषु आयुर्वेदध- तृस्तीयः प्रभः नुर्वेदगान्धर्वस्थापत्याख्योपवेदग्रन्थेपृक्तसर्वशास्त्रानुरो- किञ्च, यथा वर्णाश्रमधर्म- धानयाधानवरोधाय तैस्तैः हरिभिः प्रयीतेषु परा- वर्णनं सर्वत्र ग्रन्थेषु तत्फल- धाधिकेषु तेषु तेषु ग्रन्थेषु बहुपु काव्यनाटकादिषु च वर्णनं च तथा भवत्सम्प्रदा- सर्वत्र नियमेन तद्वर्णनानुपलब्धेन्यत्वेन वर्णाश्रमधर्म: यवर्णनं तत्फलवर्णनं च कुतो निरूपकत्वेन च व्याप्त्यसिद्धेः । उक्तेषु सर्वेषु ग्रन्थत्वस्य च सर्वविद्वब्यवहारसिद्धत्वात् । यदि तु स्मृतिपुराणादय एवान सर्वग्रन्थशब्देनाभिप्रेतास्तर्हि तेप्चस्मार्क वैष्णव- सम्प्रदायस्य तदभिमतसिद्धान्तज्ञानभक्तिभगवत्सेवोर्ध्व- पुण्ड्रतुलसीकाष्ठमालाशङ्खचक्रादिधारणप्रभृतिधर्माणां भगवत्प्रसादतत्परपदावाप्तितत्सायुज्यादिलक्षणानां सम्प्रदायफलानां च यथायथं तत्र तत्र वर्णनमहाक- ल्लोला दरीदृश्यन्त एव पहुग्रन्थार्णवकर्णधारैर्निमत्सरैः सद्भिरिति न कोऽपि दोपः । पृष्ठे १५५ "प्रमाणानन्त्यतः सर्व लेसितुं नैव शक्यते । तथापि तर सन्तुष्प दिइमात्रं दर्शितं मया ॥ सर्वग्रन्थेप्चिति वदन् सर्वज्ञः स्वमुखागवान् । यौवैभवशून्यैस्तदीयता कपमुचरम्" । एछे १६५ 58.मा.भ.

·प्रश्नोत्तरसझेपः। इत्थमन्यत्राप्यनेकवार्पग्रन्थेषु उद्घाटितहृदयेक्षणेन वीक्षणीयम्- "अत आवश्यकतर उपदेशस्तु वैष्णवः । भक्तिज्ञानादिसम्पत्या सन्तोऽसन्तोपहा हरेः ।। प्रसन्ने तु जगन्नाथे ब्रह्मरुद्रेश्वरे हरौ । किं नस्तमृत्यभृत्यानां चैत्यं कृत्यं च शिष्यते" ।। पृष्ठे १५५ (एकोनविंशः प्रभस्तदुत्त- अत्र सर्वग्रन्थेषु वर्णाश्रमधर्मवर्णनकथनं प्रमादान । रारम्भश्व) शिक्षाव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोलक्षणरूपेष्वङ्गग्रन्थेषु प्राति- अथ तृतीयप्रभस्यावान्तर- शाख्यनिघण्टुब्रह्ममीमांसादिपूपाङ्गग्रन्थेषु आयुर्वेदध- तृतीयः प्रमः नुर्वेदगान्धर्वस्थापत्याख्योपवेदग्रन्धेपूक्तसर्वशास्त्रानुरो- किञ्च, यथा वर्णाश्रमधर्म धानयोधानवरोधाय तैस्तैः सूरिभिः प्रप्पीतेषु परा- वर्णनं सर्वत्र ग्रन्थेषु तत्फल धिफेषु तेषु तेषु ग्रन्थेषु बहुपु काव्यनाटकादिपु च वर्णनं च तथा भवत्सम्प्रदा- सर्वत्र नियमेन तद्वर्णनानुपलब्धेग्रन्थत्वेन वर्णाश्रमधर्म: यवर्णनं तत्फलवर्णनं च कुतो निरूपकत्वेन च व्यायसिद्धेः । उक्तेषु सर्वेषु ग्रन्थत्वस्य च सर्वविद्वव्यवहारसिद्धत्वात् । यदि तु स्मृतिपुराणादय एवात्र सर्वग्रन्थशब्देनाभिप्रेतास्तहि तेष्वस्मार्क वैष्णव- सम्प्रदायस्य तदभिमतसिद्धान्तज्ञानभक्तिभगवत्सेवोर्ध्व- पुण्ड्रतुलसीकाष्ठमालाशचक्रादिधारणप्रभृतिधर्माणां भगवत्प्रसादतत्परपदावाप्तितत्सायुज्यादिलक्षणानां सम्प्रदायफलानां च यथायथं तत्र तत्र वर्णनमहाक- ल्लोला दरीदृश्यन्त एव बहुग्रन्थार्णवकर्णधार निर्मत्सरैः सद्धिरिति न कोषि दोषः। पृष्ठे १५५ "प्रमाणानन्त्यतः सर्व लेखितुं नैव शक्यते । तथापि तव सन्तुष्य दिङ्मानं दर्शितं मया ॥ सर्वग्रन्थेविति बदन् सर्वज्ञः खमुखाद्भवान् । बौद्धवैभवशून्यैस्तदीयतां कथमुचरम्" । पृष्ठे १६५ 5.मा.भ.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे (विंशः प्रश्नः उत्तरफारिका च) "व्यासादिभ्योऽस्मदाचार्या न्यूना अंशेन केनचित् । अथ तृतीयस्थावान्तरखिको- अंशेन केनचित्तुल्याः कुतश्चिाशतोऽधिका:" ॥ टिकसंशयघटितचतुर्थः प्रश्नः तथाहि-अस्मत्पूर्वाचायासाद्यनुसारेणेव धर्म- भवदाचार्येभ्यः पूर्वाचार्या ब्रह्मणी निणीय जीवोद्धारार्थ प्रतितत्रार्थानां प्रवर्तित- व्यासादयो न्यूनाः, समाः, वेन तैस्तेषां बहुस्थलेषु स्वगुरुत्वकथनेन चास्मदाचा- अधिकार, वा? र्याणां खदृष्ट्या व्यासादितो न्यूनत्वमस्त्येव । अथ तैर्यथा साझषपातञ्जलतर्कदिगम्बराधर्वाचीन- कुराधान्तनिराकरणपूर्वकं जीवोद्धारार्थ ब्रह्मचतुर्लक्षण्या- दिकं प्राणायि । तथा अस्मदाचार्यरपि तदर्थं तद्भाष्यसु- बोधिनीतत्त्वदीपनिवन्धप्रभृतयो महचरा ग्रन्या अनेका- बाचीनमायावादादिकुतर्कनिरासपूर्वकं प्रणीताः । तादृश- वाङ्मनोऽगोचरान्यलौकिकार्थनिरूपणदर्शनेन व्यासा- दिवत्तेपां सर्वज्ञत्वमपि निर्मत्सराणां सतां चेतसि स्वय- मेव निधीयते । तथैदानी प्रत्यक्षतस्तद्दर्शनाभावेऽपि ध्यासादिवद्वहुजनमान्यत्वमप्यनुभूयत एव । अतोऽ- स्मदाचार्याणां व्यासादिभिस्तुल्यत्वमपि सुस्थम् , तथा ध्यासादिकृतानेकग्रन्थसद्भावेऽपि केपाश्चिचतुर्लक्षण्या- दीनां सर्वथा स्वतोऽययोधाक्षमार्थत्वात्तत्राऽप्रविशतां सुगमेष्वपि पुराणादिपु विविधविचित्रदेवादिवर्णनदर्श- मेनातिभ्राम्यदल्पमतीनां यहुलकलिकालकलुपकलहक- पलितसकलसत्कर्मज्ञानादीनां अस्मादृशां वारम्बारमपा- रसंसारवारिधितर रितस्तत उत्क्षिप्यमाणानामतिजडः मतितया व्यासादिभिरपि बोधयितुमशक्यानां जनानां परमकरुणया भाष्यादिग्रन्थद्वारा निखिलश्रुतिगीता- ब्रह्मसूत्रश्रीभागवताद्यर्थावबोधहस्तायलम्बदानेन सहसैव श्रीमन्नन्दसनुपदारचिन्दसेवाख्यायां सुढेनाविस्थापने- नास्त्यस्मदाचार्याणां व्यासादितोऽप्याधिक्यम् । पृष्ठे १६६ अत्रायकोटेरयमर्थः स्यात् । यदि भगवदाचार्येभ्यो अथ पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः व्यासादयो न्यूनास्तहि तन्माहात्म्यादिप्रतिपादकस्य न्यूनाधेत्सकलधर्ममार्ग- शास्त्रस्य विरोधः । सकलधर्ममार्गाणां व्यासादिकर्त (एकविंशः प्रश्नस्तत्राद्यकोटेरर्थः उतरवारिकाश्व) ·प्रश्नोत्तरसकेपः। विष्ठः स्यात्, समाचेत्तदा कत्सात्तेपा न्यूनपुरुषकई ऊत्यापत्या विष्ठरव भवेदिति । तत्कई कनन्याना प्रचारः "आध्यात्मिकस्य ज्ञानस्य सन्मत्रस्य च दानतः । सर्वत्र स्यात् , तत्कृतो न? भगवत्प्रापमाः साक्षादाचार्याः सर्वतोऽधिकाः ।। परनमतया सर्वोत्तमास्ते सर्वथा जनः। मन्तव्या इति धर्मस मार्गों व्यासादिनिर्मितः ॥ अतो व्यासायनुज्ञातः स्वाचार्योत्कर्षचिन्तने । नैर विष्ठवगन्धोऽपि धर्ममार्गस्य कस्यचित्" ।। पृष्ठे-१६९ अथ समाश्वेत्तदा तत्कत- न हि सादृश्ये तद्गतसर्वधर्मत्वमुपमेये सम्भाति । कग्रन्थानां प्रचारः सर्वत्र तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वस्यैव सादृश्यत्वात् । स्यात्तत्युतो नेति द्वितीयको- अतो ग्रन्थप्रचाररूपधर्माभावेऽपि न क्षतिः । किन्च, टेरयमों मवेत् । यदि व्या- ग्रन्थप्रचाराऽभावेऽपि न महात्मना तौल्यहानिः । सादयो भनदाचार्येस्तुल्या- अन्यथा वेदान्ताचार्यतया व्यासतुल्यानां व्यासेन स्तर्हि व्यासादिकृतभारतादि- ग्रन्थमगरदाचार्यकृतग्रन्थानां खशास्त्रे समुदाहृतसिद्धान्तानामप्पाश्मरथ्यौडुलोमिका- सर्वत्र प्रचाराभावे को हेतु शकृत्स्नादीनामिदानी तत्कर्तृकग्रन्धप्रचाराभागदाधम्यं रिति । अत्र तत्कटकेति प्रसज्येत । तेषां वेदान्ताचार्यत्वं तु श्रीमदाचार्य रामा- तच्छन्देनास्मदाचार्य परामर्शः नुजाचार्यपूर्णप्रज्ञाचार्यनिम्बार्कभास्करशङ्कराचार्यनील- प्रक्रमविरुधः । समावेदिति कण्ठविज्ञानेन्द्रभिक्षुप्रभृतिभिः प्रायः सर्वपि ब्रह्ममी- व्यासादिविशेपणसाविध्येन मासाभाष्यकारस्तवत्सूनव्याख्याने इत्यमुक आचार्यों व्यासादिपरामर्शस्यैन सम्भ- मन्यते, इत्यमुक आचार्यों मन्यत इत्येवं लिसद्भिः वात् । तेपामेव शीघोपास्थि स्वीकृतमेव । अपिच, किमत्र प्रचारशब्देन प्रामाण्या- तिकत्वात् । तथा सातत्पद् अप ग्रन्थानां पालोचनादिमानम् । तपायथेन भ्युपगमपूर्वकाध्ययनादिकं विवक्षितमाहोखिचदमाये- योयध्ये सर्वत्र प्रचारः कुतो नेत्येतारर निर्वाहात् । त. च्यासमक्ग्रन्यानामपि न हि ताशा प्रचारः सर्वत्र दिति क्लीयप्रयोगोऽपि प्रमा- मनुप्यसामान्येऽस्ति । न चैनमपि वेदप्रामाण्यवादिषु तु सर्पर तत्प्रचारोऽस्त्येवेति पापम् । वेदप्रामाण्य- दाद । परामृष्टव्यस्य प्रचारस यादिभिरपि पूर्वमीमासस्ताविकादिमिर्दर्शनान्तरामि- पुंस्त्वात् । अव्ययत्यादिप्रक मानिमितत्वतो व्यासदर्शनप्रामाभ्यानगीकारान् । रूपनं तु क्लिष्टं आस्तामेव । पया जमिनिना नामाष्पाये कर्मण एव पलममर्पा निर्णीतं न तीवरस । यथा च ताफिरीधरस निमि- पत्वमाप्रमृदिः (अ० १ पा० ४ सू० २३) ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादि"त्यादौ व्यासो. क्तमपीश्वरस्य जगदुपादानत्वं नाङ्गीक्रियत इति दिछ । यदि तु व्यासदर्शनानुयायिषु सर्वेषु तस्कृतग्रन्थानां तथा प्रचारोऽस्त्येवेत्युच्यते । तदा तु तदन्तःपातिष्व- स्मत्सम्प्रदायानुरोधिष्नस्मदाचार्यकृतग्रन्थानामपि तथा प्रचारोऽस्त्येवेत्युच्यते, तदा तु तदन्तःपातिप्यस्मत्स- म्प्रदायानुरोधिप्पसदाचार्यकृतग्रन्थानामपि तथा प्रचा- रोऽस्त्येवेति तुल्यम् । अथ द्वितीयश्चेत्तर्हि औदासीन्येन प्रियतया द्वेष्यतया वाऽस्मदाचार्यकृतग्रन्थपर्यालोचन- मन्यत्रापि भवेदेव । अत एव भवताऽपि सप्तमप्रधान- प्रश्नस्सायान्तरचतुर्धप्रश्ने लिख्यते । प्रमाणं चेचदा भवदीयरचितग्रन्धेषु कुतो विरुद्धतया वर्णनमिति । तथा भवद्गुरुतया श्रयमाणेन सदानन्दगिरिणाऽपि इदानीं प्रारब्धे सहस्राक्षनामके स्वग्रन्थे अस्मन्मतभा- स्करोपरि किश्चिदूपणधूलिनिक्षेप आरब्ध इति किम्व- दन्ती श्रूयते । अतोऽस्माकं ग्रन्थप्रचारे तादृशभवत्प्रश्न एव प्रमाणम् । कथमन्यथा भारतभागवतादिटीका- विरोधो भरताऽपर्यालोचितप्वस्मद्न्थेष्ववगतः । अन- वगमे च कथं धान पुष्टं स्यात् । अतः कृतमीदशेन महात्मनां निन्दाफलकन कुतर्केण ।

·प्रभोत्तरसपः। (द्वाविंशः प्रशस्तन दोप • अत्र जिज्ञासितं तु व्यासादिनिरूपितेऽसदाचार्यनि- उत्तरं च) मोत्कर्षे प्रमाणं भवेत्तथापि भवदाचार्येभ्यः पूर्वाचार्या अथास्यैव संशयस्य थर- व्यासादयो न्यूनाः, समा, अधिका वेति संशयवाक्य- मकोटिपटितोयान्तरः षष्ठः प्रक्रमानुरोधात्तस्मादाचार्यनिरूपित्तव्यासादिनिष्टोत्तमें प्रश्न अधिकाचेत्तदा प्रमाणं प्रमाणं विवित्तिमिति फलति । तत्रायवेत् प्रान्त वक्तव्यम् ? त्रिकोटिकविकल्पे आयकल्पस्यानल्योत्तरविलोकनेनैव सन्तोटव्यं भवता । अथ द्वितीयश्चेत्तदा न हि सर्वात धिकव्यासादिपूर्वाचार्यनिष्ठोत्कर्षे कस्यापि विसम्मतिर- स्तीत्यलं बहुपुराणादिप्रमाणगणनिर्णीतेऽर्थे पोतवत्प्रमा पजिज्ञासया । तस्मात् - "व्यासादितोऽस्मदाचार्येष्वसामान्यतयोदितम् । न्योन्यं सामान्यमाधिक्यं मान्य तन्माऽन्यथा भ्रमे ।। पृष्ठे १७१ शूद्राश्चेदुपदेश्यास्तदा सच्छुद्रा असच्छुद्रा वा । (त्रयोविंशः प्रश्नस्तदु- साधारणाश्चेदधमाः कुतो नोपदेश्याः उपदेश्याश्चेत्तैः घरकारिके च) सह वैष्णवत्वेन तुल्यता न्यूनता या न्यूनत्वं चेकि अथ सप्तमोऽवान्तरः प्रश्नः भवदीयदीक्षया ? तुल्यत्वं चेत्तत्कृतपाकादिकं कुती नाङ्गीक्रियते । अङ्गीक्रियत एवेति चेत्तहिं वैष्णवदी क्षापां सर्वे वर्णाः समा इत्युच्यमाना भवन्तो धन्याः । "सदसच्छ्द्रसामान्यमुपदेश्यतयाऽऽदतम् । शास्त्रे सामान्यतः प्रोक्ता शूद्रस्याप्यधिकारिता ।। कि वर्णनिष्ठ इत्यत्र पुरैवैतत्प्रकाशितम् । किश्चित्मपश्यते प्राप्तावसरत्वात्पुनर्मया ।। अथ यदुक्तं मनवाक्ये- अय यदुक्तं प्रश्नवाक्ये- उपदेश्या एवेति चेत्तैः सह वैष्णवत्वेन तुल्यता न्यूनता था । न्युनत्वं चेतिक भवदीयदीक्षया तुल्यत्वं घेवत्कृतपाकादिक कुतो नाङ्गीक्रियते ? इति । इदमनुत्तरणीयम् । अस्माभियाण्डालिादिम्य उपदे- शदानानङ्गीकारांद । अथ शूद्राणामुपदेशेऽप्पयं प्रश्न: प्रासापसर इति चेदुज्यते । चैष्णवत्वेन तुल्पत्वेऽपि जातेः पाकादिकर्मानहत्वात्तत्कृतं तनाङ्गीक्रियते ।

·२६ (चतुर्विशः प्रश्नस्तदर्थश्च) सत्सिद्धान्तमार्तण्डे दीक्षा हि चैष्णवत्वेनोत्कर्ष सम्मान्यत्वमोक्षाधिकारि. त्वादिलक्षणमैहिकामुमिकफलपर्यवसायिनं सम्पाद- यति । न तु जातिमप्यपहरति । सम्पादयति हि वस- न्तस्तरूणामवैषम्येणैव बहलदलसुमनःसगसघनत्वं न तु निम्बकदम्बमाकन्दमन्दारत्वादिलक्षणामपहरति जा- तिमपि । पृष्ठे १७९ इस्थम्- मत्रेण विन्यस्यात्मानमनन्यत्वात्पदे हरेः। सदसच्छूद्रसामान्य मुनिमान्यं भवत्विह ।। पृष्ठे १८१ अस्यायमों भवेत् , यदि सच्द्रा एवोपदेश्यास्तहि अथास्य प्रक्रान्तप्रधान. उपदेश्यानुपदेश्ययोः परस्परं व्यावर्त्तकधर्मावगमाय प्रश्नस्यावान्तरोऽष्टमः प्रश्नः विभाजकतावच्छेदकासाधारणधर्मो निर्वक्तव्य इति । अस्माभिस्तु साधारण्येन सदसच्द्रसामान्यस्यैवो- इति ? तेषां लक्षणं वक्तव्यम् पदेश्यत्वं स्वीक्रियत इति नास्माकमनेन विचारेण प्रयोजनम् । प्रश्ने पेदिति पदेन सच्द्रमावस्योपदे- शाङ्गीकारपक्ष एव तल्लक्षणजिज्ञासावतारबोधनात् । "इत्यष्टभिः सपदि सङ्गतमङ्ग जल्पै- रस्पैः फुरङ्गपि तुगतरङ्गकल्पैः । चोचं प्रमाणगणयुक्तितरङ्गितेन दत्तोत्तरं किल विचित्रतरं तृतीयम्" । पृष्ठे १८३ "सामान्यं न्योन्यमाधिक्यमन्योन्यं तन्यतेऽधुना। उत्तरकारिका च) सन्मत्राणां सतत्राणां श्रूयतां तर्कबन्धुना" ॥ अथ चतुर्थः प्रधानः प्रश्न इत्थम्- उपदेशे च रामकृष्णादि- "रामकृष्णादिमत्राणां न्यूनता च समानता । मात्राः समाना उत तेषु आधिक्यं चोचितं तेन भवद्युक्तिः समाऽऽनता ॥ पृष्ठे १८४ सच्छूद्रा इति चेत्के सच्छुद्रा (चतुर्थः प्रधाना प्रभः : न्यूनाधिकता वा?

·प्रश्नोत्तरसपः। २३ (पञ्चविंशः प्रश्न उत्तरे किमत्र निषेधशब्देन केनाप्यधिकारिणा नायं । खसाम्प्रदायिकमन्त्रातिरि मन्त्री ग्राह्य इत्येवंरूपः स विवक्षित उतास्मत्सम्प्रदायेड- क्तमत्रामहणे बीजं च) स्मदिष्ट फलस्स पुरुषोत्तमसायुज्यादिलक्षणसास्मदाचार्य- अथास्य चतुर्थप्रधानप्रश्न- परम्परोपदिश्यमानमन्त्रमात्रेणैव सिद्धावस्मच्छिष्यस्य न स्वावलम्बी प्रथमः प्रश्नः तत्र मत्रान्तरग्रहणेन प्रयोजनमित्येवंरूपः सः तत्र नायः। समानश्वेन्मत्रान्तरनिपेषः अस्माभिरस्मदाचार्य तादृशनिपेधस्य क्वापि कदाचि- कथं क्रियते? दप्यकृतत्वेन कथं क्रियत इत्याक्षेपवैयर्थ्यात् । अथ द्वितीयश्चेत्तर्हि अस्स प्रश्नस तदानं शिष्याय कुतो न क्रियत इत्यग्रिमप्रश्नादवलक्षण्येऽपि खविवक्षितप्रश्न- सङ्ख्यापूरणायैव पार्थक्येनोपन्यस्तत्वादुत्तरेणैवास्यं दचो- तरत्वं स्यादिति तच्छ्रवणेनैव परितोष्टन्यं भवद्भिः। पृष्ठे १८५ (पड्विंशः प्रश्नस्तदुत्तरा अत्र प्रश्नद्वये कुत इति हेतौ प्रष्टुमुचितेऽपि कथमिति रम्भश्च) प्रकारप्रश्नस्तु स्वस्थ वैलक्षण्यद्योतनार्थः । उत्तरं तु अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नाव- धूमः । अस्मदभीष्टस्य पुरुषोत्तमसायुज्यादिलक्षणस्य लम्बी द्वितीयः प्रश्नः तदानं फलस्यास्मदाचार्यपरम्परोपदिश्यमानकृष्णमौरेव सिद्धौ शिष्याय कथं न क्रियते? प्रयोजनाभावात्स्वसदाचारविरोधाचास्मत्सम्प्रदायपरम्प- राप्रसिद्धगोपालादिमत्रत्रयव्यतिरिक्तं कमपि मत्रं नास्मदाचार्याः शिष्येभ्य उपदिशन्ति । अस्मत्सम्प्रदाये स्वीक्रियमाणस कृष्णमोत्कर्षस तु न खोत्प्रेक्षितत्वं शक्यम् । बहुप्रमाणसिद्धत्वात् । तस्मादस्मत्सम्प्रदायपूर्वाचार्यपरम्परयोपदिश्यमानं कृष्णमत्रत्रयमेवेदानीमप्यस्मदाचार्यैः स्खशिष्येम्य उप- देष्टव्यं न त्वन्यत् । अस्मत्सम्प्रदायेष्टफलंस तायर सिद्धी मत्रान्तरस्योपदेशे प्रयोजनाभावात् । तदुपदेशे खाचार्यमर्यादोलइनेन स्वसदाचारविरोधापत्तेश्च । अस्मरसम्प्रदाये हि श्रीपुरुपोत्तममारभ्य इयवधि न केनाप्याचार्येण फसचिदपि स्वमाम्प्रदायिकशिप्याय मत्रान्तरमुपदिष्टम् । अतः, स्वमाम्प्रदायिस्मत्रदानमेव वशिष्याय कियत इति सर्व सुस्थम् । पृष्ठे १९० ·२४ ससिद्धान्तमार्तण्डे (सप्तविंश: प्रश्न उत्तरे अस्मामी रामकृष्णादिमत्राणां परस्परतो न्यूनतायों मत्राणां स्वस्खप्रतिपाद्यावतारा. समानतायामधिकतयां च हेतवः पूर्वमेव समर्थिता इति दिसायुज्यदातृत्वम्) नेदानीमयं हेतुप्रश्न उत्तरणीयः । किश्चित्तु वदामः । अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नाव- भगवन्मत्रेषु तत्तन्मत्रप्रतिपादकशास्त्रेण तत्तन्मत्रस्य लम्बी तृतीयः प्रभः। मोक्षदातृत्वे वर्ण्यमानेऽपि नैतन्मत्रसामध्यनवेति वक्तुं न्यूनावेत्सर्वमन्त्राणां युक्तम् ; किन्तु, तत्तत्प्रतिपाद्यदेवताग्रसत्त्यैव । तथा शास्त्रसम्मतमोक्षदातृत्वा चेह भगनन्मत्रेपु तत्तन्मजपेन तत्तत्प्रतिपाद्यराम- विशेषेण कुतो न्यूनता? कृष्णायन्यतमभगवद्वतारप्रसादात्तत्तत्सायुज्यादिलक्षण एव मोक्षो भरति । तैत्तिरीयाणां नाराग्णोपनिपदि- "एतासामेव देवताना सायुज्य सार्टितासमान- 'लोकतामामोती"वि श्रावितन्यायात् । अतस्तत्तन्मोक्षा- कानिभिस्तत्तन्मत्रोपासनं कर्त्तव्यमिति युक्तम् । किञ्च, भगवदवतारेपपि पूर्णत्वांशत्वकलात्वादिनां तारतम्यं शास्त्रसिद्धमिति तदनुसारेण तत्प्रतिपादकम- प्यपि समालोचनीयं सच्छास्त्रविचारचतुरैः सूक्ष्ममतिमिः कृतिभिरिति श्रीः। पृष्ठे १९१ अहणकर्तुः (अष्टाविंशः प्रभस्तदुत्तरं च) अस्थायमर्थों भवेत् यदि भवद्भिः शाखसिद्धायाः अथ चतुर्थप्रभावलम्बी चतुर्थः प्रश्नः खमबनिष्ठाया मोक्षदातृत्वादिलक्षणायाः स्तुतेर्वास्त- प्रशंसापरतयोपपत्तिस्तु: विकत्वं मन्त्रान्तरनिष्ठायास्तस्यास्तु तद्वहणविधिशेपार्थ- समानैव परस्परभिन्नमत्र- पादरूपतया खार्थे प्रामाणिकत्वमित्युच्यते तर्हि मन्त्रा न्तरोपासकेन खमत्रनिष्ठायास्तस्याः प्रामाणिकत्वं भवन्मत्रनिष्ठायास्तूक्तरीतिकाप्रामाणिकत्वमिति शक्ये- तोद्धष्य भापितुम् । तस्मानैतत्समाधानं साधीय इति । अस्माभिस्तु शास्त्रसिद्धाया यावद्भगवन्मत्रस्तुतेर्भवदुक्त- रीतिकमप्रामाणिकत्वं नोररीकृतम् ; किन्तु, प्रामाणिक- युच्यन्तरत एवोत्तरमनन्तरमेव वितीर्णमतो विशीर्ण- मूलो नायमनुयोग इतरदुत्तरवितरणमर्हतीति भव्यं नः । पृष्ठे १९९ . .

·- प्रश्नोत्तरसझेपः। (एकोनत्रिंशत्तमः प्रश्नः "मन्त्राणां मोक्षदातृत्वं देवतायाः प्रसादतः । उत्तरकारिकाः) वक्तव्यं मोक्षदो देवो मुकुन्दः सर्ववन्दितः ॥ अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नावलम्बी तदंशाः सकला देवाः सकामा आश्रयन्ति तान् । पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः। तत्तद्ददाति तद्वारा तेभ्यो माहात्म्यबुद्धये ॥ शैवशाक्तिकमत्राणां अतो मोक्षप्रदत्वे तु हरिमन्त्रस्य केरलम् । मोक्षदातृत्वमस्ति न वा? सर्वकामप्रदत्वं चानन्यभक्तेभ्य उच्यते ॥ देवतान्तरमन्त्रास्तु साक्षान्मोक्षप्रदा न हि। त्रैवर्गिकफलं तेभ्यस्तत्तद्रूपारेर्भवेत् ॥ अत:- "मोक्षदं केवलं कृष्णसेवनं देवनन्दितम् । मुक्तिदं शिवभक्यादि दैवतं नैव तं विना ।। तस्मान्मुकुन्दमत्राणाममन्दं मुक्तिदायिताम् । पक्ति शास्त्रं नैव शैवशाक्तादीनां तु तां धचित्" ।। पृष्ठे १९१ (त्रिंशत्तमः प्रश्नः उत्तरे अस्ति-चेत्पदाम्यां शैवशाक्तादिमन्त्राणां मोक्षदात- निन्दाभेदः स्वस्य तत्कर्तृत्वा- त्वपक्ष एवावतीर्णोऽयं प्रश्नस्तदभावसमर्थनेनैव भाव:) दत्तोत्तर। अथ प्रक्रान्तप्रधानप्रश्ना किञ्च, किमत्र निन्दाशब्देनाऽविद्यमानदोषकीर्तनं, पलम्बी पष्ठः प्रश्नः अस्ति, विवक्षितमुत विद्यमानतत्कीर्तनं स्वयं तद्हणजपाद्य- चेनिन्दा कथं क्रियते : करणमेवेति वा? नाद्यः । अस्माकमद्वैतब्रह्मवादे सर्वस्यापि नमरूपत्वेन "सरित्समुद्रांच हरेः शरीरं यत्किश्च भूतं प्रणमेदनन्य" इत्यादिषु भक्तिशात्तपसाप मन्तव्यत्यविधानेन चास्मत्सम्प्रदाये निन्दाया एवानवसरपराहतत्वात् । क्वचिदन्थेषु भगन्मत्रादिस्तुतिप्रकरणे कदाचिदितर- निन्दा चेत्तस्या न हि निन्दान्यायविचारेणादुष्टत्वात् । न द्वितीयः । तादृशकयने निन्दात्वामानात् । अन्यथा सर्ववस्तुनिष्ठताचिकगुणदोपनिरूपकाणां ज्यौतिपायुर्वेदादीनां वहनां शाखाणां सर्वस्तुनिन्द- कत्वेन अनुपादयेताप्रसगात् । न तृतीयः । परधर्मानाचरणस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । 6स.मा..

·२६ ससिद्धान्तमार्तण्डे (एकत्रिंशः प्रभः, उत्तरे अत एव तृतीयाध्याये आपद्धर्मप्रकरणे (श्लो०७) "आपद्गत" इत्यत्र आपदि क्षात्रादिवृत्यपेक्षया ब्राह्मणस्य हीनहीनतरहीनतमेभ्योऽपि प्रतिग्रहादिकमुत्कृष्ट वदता याज्ञवल्क्येन आपद्यपि परधर्माद्विगुणस्यापि स्वधर्मस्सै' वाचरणं वरीय इति बोधितम् । तथा चाता- "वन्दामहे मुकुन्द सानन्दं नन्दनन्दनममन्दम् । शुद्धाद्वैतानैतानितरान् वृन्दारकांस्तु निन्दामः" । पृष्ठे १९८ तादृशं शास्त्रमेव दुर्लभं कदाचिचत्सम्भवेऽपि शैवादिमन्ना राजसतामसेभ्यः तामसजीवपरम् । शिवसायुज्यादिप्रदाः, तदुपा- इति तादृशशास्त्रार्थे सति तस्य गतिः कृता । सना कचित्परम्परया हरि- मतिमन्तो रतिगोपीपतिपादेऽस्त्वतिप्रिया ।। भक्ति चोत्पादयति) श्रुतिशक्तिमयैर्युक्तिमाक्तिकैर्वक्ति भूपितः । मुक्ति भुक्ति भक्तिमतामाचार्यः शासशक्तिमान् ।। सन्तो जयन्त्वसन्तश्च लोके सुखलतोद्भवाः । नास्ति चेत्तत्प्रतिपादक- कुशास्त्रधारिणः प्राज्योचमसाधनतत्पराः ।। पृष्ठे २०० (द्वात्रिंशः प्रभा) "पनीयुक्तोऽप्यपत्रीको यसी जीवोद्भुती गुरुः । अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नाप- दयाद्दीक्षां दयावीक्षा हृयां तन्वन्न दोपभार" । तथा हि, नियतब्रह्मचारिणां सनकादीनामपि पतीग्रहणरहितस्य दीक्षा- दीक्षोपदेशादिदानेऽधिकारो दृश्यते । उद्योगपर्वणि दानेऽधिकारोऽस्ति न या विदुरेण तेषां गुरुत्वनिरूपणात । तमेव धृतराष्ट्राय तैर्विज्ञानमुपदिष्टमिति प्रख्यातम् । तथा श्रीमागरत- चतुर्धस्कन्पादिपु पृथुराजादिम्पतर्ज्ञानादिकमुपदिष्टम् । नारदपश्चरात्रादिषु नारदायापि भगवन्मत्रतत्कवचा. दिकं दचमिति प्रसिद्धम् । नारदेनाप्याजन्मनक्षचारिणा प्यामाप भगान्मत्रदीक्षा दत्तेति नारदपश्चरानमयदे- वादिषु स्फुटम् । एवं भागतगीतमतत्रादिप तेनैव भुपगीतमादिभ्यो द्वादशाक्षरवियाष्टादशाक्षरगोपात- विपादय उपदिष्टा इति स्पष्टम् । एवं न्यासादिम्यो अथ प्रकान्तप्रमत्यावलम्बी सप्तमः प्रश्नः शास्त्रस्य का गतिः लम्ब्यष्टमः प्रश्न:

·२७ प्रश्नोत्तरसपः। ज्ञानोपदेशसापि तत्कटेकत्वं भारतभागवतादिष्वपाणि- पिहितम् । एवमपलीकेन नारायणमहर्पिणापि सिंह- भीतब्राह्मणवटुकाय भगवन्मत्रदीक्षादत्तेत्यनाच्छादितं नारदपञ्चरात्रप्रथमराने । एवमितरत्रापि पुराणादिषु तादृशेतिहासा विस्फारितहरभ्यां निरीक्षणीयाः। किन, "यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रमजेद", "अविप्लुतब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तु तमाविशे"दित्यादिश्रुति- स्मृतिसिद्धमाश्रमासमुच्चयपक्षमाश्रित्य प्रव्रजतामपि दीक्षादानेऽधिकारो दृश्यते । यथा शङ्कराचार्याणां दक्षिणामूर्त्यादिदीक्षादाने । अत एव च याज्ञवल्क्यप्रा- यश्चित्वाध्याये चानप्रस्थप्रकरणे (श्लो०१) "सुतवि- न्यस्तपत्नीक" इत्यस्य मिताक्षरायां सुतविन्यस्तपती- कस्यापि हि तापसाथमिणो वैतानौपासनसाध्यकार्येषु दाने चाधिकारोऽभ्यनुज्ञातोऽस्ति । दीक्षाया अपि दानमेव । गोपृथ्वीसरस्वतीभेदेन दानवैविध्यस्य सामशाखीयसाहित्युपनिषदि बृहस्पतिस्मृतौ च दार्शितत्वात् । अतोऽस्मत्सम्प्रदाये पत्नीरहितानामपि नारदशुकदेवाघाचार्याणां मत्रोपदेतृत्वस्य पूर्वत एव प्राप्तत्वाच्छास्त्रविरोधाभावाच पनीरहितस्याप्यस्ति । मन्त्रोपदेशदानेऽधिकारः। "धुर्य सन्मित्रविपये तुर्य चोयं सहाएभिः । दुर्यत्रितं वागवाक्यैः पर्यन्तं नीतमुत्तरैः" । पृष्ठे २०४ "श्रीकृष्णदेवमत्राणां ग्रहणं स्वगुरोर्मुसात् । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ॥ अर्चनं वन्दनं दास्सं सख्यमात्मनिवेदनम् । स्वाचार्यदर्शितदिशेत्यादीनां समनुष्ठितिः॥ धर्मोऽत्यावश्यकोऽस्माकं वेदवेदान्तमापितः । वैष्णयत्वप्रयुक्तोऽथाध्ययनाध्यापनादिकम् ।। प्रजारक्षादिकं नानाव्यापाराद्विजसेवनम् । वर्णप्रयुक्ता इत्याचा धर्मशास्त्रोदिताः क्रमात् ॥ (पञ्चमः प्रधानः प्रभा) अथ पञ्चमः प्रधानप्रश्न: भवतामत्यावश्यको धर्मः का?

·२८
ससिद्धान्तमार्तण्डे
तत्तदाश्रममूलाच धर्माः थुत्यादिदर्शिताः ।
सर्वेऽत्यावश्यका नस्तेऽनुष्टीयन्ते यथाईणम् ॥
देशकालवयोऽवस्थाधीशच्यायनुसारतः ।
तत्र वर्णाश्रमप्राप्ताः प्रत्यवायनिवृत्तये ॥
ज्ञानेऽधिकारसिद्धयर्थ चानुष्ठीयन्त उउचलाः ।
हरियानादिसाहित्याचेप्रमाकं वीर्यवचराः ।।
चित्तं संशोध्य कल्पन्ते शानभक्त्यादिसिद्धये ।
हरिसेनादयो धर्माः साक्षान्मोक्षाप्तये मताः ॥
अत आवश्यकतरा आचार्यरुभये स्मृताः ।
वैष्णवत्वप्रयुक्ता ये ये च वर्णाश्रमोद्भवाः ॥
ये त्वन्यदेवताभच्याज्यमत्रोपासनादयः ।
पुष्पापाथ ये काम्या पानावश्यका क्रमात् ॥
तमाघार्जने हेतुर्यो यै स्वां देवतामिति ।
एपमादीनि वाक्यानि प्रत्यवायाऽथुतिः परे ।
भूतिकामस्य पायव्यधेतालभनमुच्यते ।
अननुष्ठानतस्तस्य प्रत्ययायोऽश्रुतो यथा ॥
मया ग्रन्थेषु चेदान्तचिन्तामण्यादिपु स्फुटम् ।
विस्तरेगर निणीतमेतत्य रश्यताम्" ।।
पृष्ठे २०५

·प्रश्नोत्तरसपः। २९ श्रान्तोऽसि लेखादहुलादलं वृथा वादन्यथां मैर कृथा हरेः पथा ॥ यथास्ति वर्णाश्रमधर्मवर्णनं सत्सम्प्रदायेषु गतिप्रदायिषु । हरौ रतेश्वारुविचारसञ्चय- न चेतरनास्ति तथेति बुद्धयताम्" । पृष्ठे २१३ (चतुर्विंशः प्रभः) "ब्राह्मण्यस्य तिरोधानं नित्यसन्ध्यादिलोपने । अथ प्रक्रान्तपञ्चमप्रश्ना प्रतिवन्धैविहीनस सूतकाधैररोगिणः॥ बलम्बी द्वितीयः प्रश्नः सेनायनुपरुदस्य देवदेवरमापतेः। सन्ध्यादिहीनस्साबाह्मण्यं भ- वृथा लोपयतः कर्म यथाशास्त्रं सुसम्मतम् ॥ वत्सम्मतं न वा? अत्राबाह्मण्यं नाम, "ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मे"- स्यत्र द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां श्रीमदाचार्यदर्शितदिशा माह्मणवीजस्तत्परिणीतम्राह्मणजातीयक्षेत्रोत्पने शरीरे प्रायो गर्भाधानादिशास्त्रीयसंस्काररेव शक्याविर्भावस्स कचिदीश्वरेच्छया शरीरान्तरेऽपि तपोविशेषादिमिः प्रादुर्भारशालिनो भगवन्मुसरूपत्य माह्मण्यास्यदेवता- विशेपस सन्ध्यावन्दनलोपम्लेच्छान्नभक्षणादिप्रतिकूल लसम्पत्प्रयुक्तं प्रायश्चित्तप्रतिविधेयं तिरोधानम् । पुन- स्तत्प्रादुर्भावकप्रायश्चित्तानि तु स्वल्परैगुण्ये स्वल्पानि, गुरुणि तु, पुनः संस्कारादिरूपाणि गुरूणि, यथा शास्त्रोक्तविधिना प्रतिष्ठाकरणात्यतिमादौ प्रादुर्भूताया देवतायास्तिरोधानप्रयोजके स्वल्पवैगुण्ये प्रोक्षणपञ्चा- मृतस्नानादिकमेव पुनः प्रादुर्भावकम् , म्लेच्छसंसर्गादी महत्तरानाचारे तु पुनः प्रतिष्ठाकरणादीति दिए । सम्मान- "सच्छाखाणां विचारेण स्वच्छाचारे सतां पथे। परमादकस्मात् प्रश्नोऽमत्तकसम्पर्फकर्कशः" । पृष्ठे २१९ ·३ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (पञ्चविंशः प्रश्ना) "प्रायश्चित्तं तु भवतो नूनं नैवास्ति सम्मतम् । अथ पञ्चमप्रश्नस्थावान्तर बालवत्पृच्छयते यस्मादर्थेऽस्मिन् सर्वसम्मते"। स्तृतीयः प्रश्नः सन्ध्यावन्द पूर्वप्रश्ने सन्ध्याराहित्येन ब्राह्मण्याभावः प्रतिपा- नायकरणप्रयुक्तपापनाशाय दितः । इह तु पापमात्रमिति पृच्छकस्य पूर्वापरानुस- प्रायश्चित्तं भवत्सम्मतं न वा? न्यानवैदग्धी । स्तामित्थड्कारम् । सन्ध्यालोपे सक- दम्यासादिभेदेन विविधप्रायश्चित्तानां धर्मशास्त्रसिद्ध- त्वात्तत्तदधिकारिविशेपेण तचत्पापप्रणोदनाय तत्तत्मा- यश्चित्तमनुष्टेयमेवेत्यत्र को वाऽऽस्तिका सम्मति न दद्यात् ? (पदनिशः प्रश्नः) अथ पञ्चमप्रधानमनाव- लम्बी चतुर्थः प्रश्नः गृह- स्थानां पञ्चदेवपूजनमावश्यक नवा? "सन्ध्यायतां तु नित्यं नः सन्ध्यायं कर्म निर्मलम् । प्रायश्चित्तप्रमङ्गो न प्रायश्विचस्थिते हरी" ॥ पृष्ठे २२० "सर्वेषां तु गृहस्थानां पञ्चदैवतपूजनम् । नावश्यकं तथा शास्त्रशिष्टाचाराधभावतः ।। सदैव दैवतं स्खेष्टमेकं पूज्यं तु सर्वथा । प्रामाणिकनिवन्धेषु बहुप्वेवं विनिर्णयात् ॥ नित्या पञ्चामरार्चा तु तादृग्दीक्षावतां मता । एकैकस्पार्चनं येपु सम्प्रदायेपु सम्मतम् ।। तत्तद्वर्तिजनैस्ते ते लङ्घनीया न सर्वथा । मुराचैव स्मृता नित्या निन्दिता बहुभक्तता ॥ गण्यते बृहदारण्ये पुण्यमेकार्चनं सदा । तदेव नित्यं सर्वेषां निर्णीतं माधवादिमिः॥ किञ्च मुख्या हरिहरान्यतराचैव वै कलौ। तत्रापि सेयनं मुख्य देवदेवस्य केवलम् ।। फिर्तनायैरेव मुक्तः कलेमलविलोपनात् । तथा गत्यन्तराभावात्सन्ध्यावन्नित्यतोक्तितः॥ सर्वानुकूलं तन्मूलं सर्ववैदिककर्मणाम् । सबैरवश्यं कर्तव्यं सिध्येत्सर्वार्चनं ततः ।। तस्मात्पूज्यतमं नान्यत्साक्षान्मोक्षस्तदर्चना । शालग्रामद्वारवतीशिले प्रतिमया सह ॥

·प्रश्नोत्तरसद्धेपः। पूज्ये त्रैवर्णिकैः स्पृष्ट्वा स्त्रीशूद्रैः प्रतिमैव तु । दृाछुट्टैष्णवैस्ते अथै विप्रकरण वा ॥ प्रत्यवेत्येव सन्ध्यावन्नित्यं मूर्त्यर्चनं बिना। नराणां नरकमाप्तिस्तद्धीनानां न तद्युजाम् ।। शालग्रामस्य महिमा न हि मातुं तु शक्यते । सूतकादायप्यहेयमुच्यते कचिदर्चनम् ॥ गुरुदत्ततनौ सेव्य एकोऽखिलसुरेश्वरः । मूर्युत्को भारतेऽसिन् वर्षे हर्षेण तां गृहे ।। भजेनतमान् दुर्गादीस्तामसाया॑नमुक्तिदान् । देवान्तराणां सेवा तु काम्या सान्तफलाञ्भुवा !! अवैधयागरूपा सा वैष्णवानां निपिद्ध्यते । सिद्ध्येत्सर्वसु पर्वार्चा सर्वाशीश्वरसेवनात् ।। विविधैर्हेतुभिर्विद्वत्केतुभिः शास्त्रसेतुभिः । सेवा श्रीनेतुरेवात्र सर्ववर्णेपु.वर्णिता" ॥ पृष्ठे २२२ (सप्तत्रिंशः प्रश्नः) अयं दत्तोत्तरप्राया पूर्वप्रश्नोत्तरेण तु । आपनार्पग्रन्थेषु पार्थिव- तथापि कथ्यते तथ्यं पथ्यं किश्चिद्वचो नृणाम् ॥१ पूजाया नित्यत्वानुपलब्धिः। कापि पार्थिवपूजाया नित्यत्वं नोपपद्यते । तस्याः काम्यत्वम् , कामना काम्यत्वं कीर्त्यते तस्यास्तस्मादस्याः कृति विना ॥२॥ भेदेन द्रव्यभेदः, लिझानां सामान्यतो गृहस्थानामपि दोषो न भोजने । समामेदा इत्यादि, तां विना हरेरनन्यदासानां वैष्णवानां कुतस्तराम् ॥ ३ ॥ भोजननिपेषवाक्यविचारः "शैवस्थावश्यकं काम्यमन्येषां पार्थिवार्चनम् । तदर्चनाद्रुद्रलोकातिश्च ऋतेऽपि तदतो दोपो गृहस्थानां न भोजने ॥१॥ पार्थिवपूजनमन्तरा गृह- कुतस्तरां वैष्णवानां तद्भाम्यत न भो जनाः । स्थानां भोजनमुचितं न श्रीहरि भजतानन्याः सेवन्ते यं नभोजनाः ॥२॥ चा? ॥ ३७॥ पृष्ठे २६३ (अष्टत्रिंशः प्रश्नः उत्तरकारिके) बलिवैश्वदेवादिक कर्तव्यं अनावश्यकता पूर्व स्थलभेदेन भण्यते । आवश्यकं यथाशास्त्रं वैश्वदेवादिकं मतम् ॥ १॥ नवा? |॥३८॥ प्रत्यवायादकरणे करणे सत्फलाप्तितः । मोक्षोपयोगात्कार्य तद्विष्णूच्छिऐन वैष्णवः ॥२॥ "यथाधिकारं कर्तव्यं यश्चादेवादिकं नरः।

·३२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (एकोनचत्वारिशा प्रश्नः । उत्तरकारिकाः) अथ पञ्चमप्रधानमश्नाव- लम्बी सप्तमः प्रश्नः ॥७॥ भगवनिवेदितवस्तूनी ग्रहणे विधिनिषेधयोः का 'गतिः ॥३९॥ नित्यनैमित्तिके यस्मादावश्यकतया मते ॥१॥ वैश्वदेवायकरणे ज्ञाननिष्ठादिभिर्द्विजैः। उक्तमन्वादिवचनानुरोधात्कापि न क्षतिः ॥२॥ कार्याकार्यविचारं तु वेत्त्येकस्तत्ततः प्रभुः । यथाचारं यथावुद्धि यथाशक्ति यथाकुलम् ॥३॥ निराकुलं तु कर्तव्यं सर्वः सत्कर्म निर्मलम् । अतो भगवताऽप्युक्ता कर्मणो गहना गतिः॥४॥ पृष्ठे २७० निवेदितानो हरये वस्तूनां महसेधनम् । मुदुर्लभं कदाचिच्चेत्तदभक्तपरं भवेत् ॥ १॥ निर्माल्यादिनिषेधस्तु देवान्तरपरो मतः । निषेधभ्रमकद्वाक्यस्यार्थस्तूक्तः पुरातनः ॥२॥ अतो निवेदितं नित्यं ग्राह्यं भगवतोऽखिलम् । श्रुतिस्मृतिपुराणेषु तद्भोजनविधानतः ॥३॥ पुण्यातिशयतश्चित्ताद्यतिशुद्धेरघक्षयात् । प्रसादः श्रीहरेभॊज्योऽनेकसत्फलसाधकः ॥४॥ अनिवेद्य न भुञ्जीत यत्किश्चिदपि कर्हि चित् । हरयेऽनेकधा तत्रात्यन्तदोपप्रसक्तितः ॥५॥ सर्वसाधारणग्रन्थैविस्तरेण प्रमाणतः । गुरुणा निरणायीदमिह किञ्चित्मपश्यते ॥६॥ "अच्युतार्पितवस्तूनां ग्रहणे सरिसम्मता । विधीनां च निषेधानां व्यवस्था स्थापिता मया ॥१॥ अतो रसमयाः शाखसमयात्सुनिरामयाः। प्रसादं श्रीहरे क्या प्रसादं यात सर्वदा ॥२॥ पृष्ठे २९३ देवतान्तरनैवेद्यभोजनं प्रतिपिझ्यते । सौरशाक्तादिनैवेयभुक्ती कामादकामता ॥ १ ॥ तत्र तत्र निवन्धेपु प्रायश्चित्तं प्रपश्यते । शिवनिर्माल्यसंसर्गनिषेधः सुतरां मतः ।। २ ।। कचिद्विधिस्तु तद्भक्ते पञ्चदेवार्चकेऽथवा । प्रवर्तते तदन्नादेः शालग्रामेण शोधनात् ।। ३ ।। " (घत्वारिशः प्रश्नः) देवतान्तरनिवेदितमन्न भोज्यं न या ? ॥१०॥ - ·- प्रमोत्तरसपः। वैष्णवानां तदन्यत्वस्मरणाचादशवतात् । सत्पारम्परिकाचारान्नाराचत्सङ्ग इभ्यते ॥४॥ तस्मान्न भोज्यमस्माभिः कस्मा अपि समर्पितम् । स्माधरसुधामिश्रं हरिभुक्तं विनेतरत् ॥५॥ इत्थं तदुदाहतबहुपु वचनान्तरेष्वपि समूलत्वं चिन्त्यम् । भगवन्नैवेद्यस्य तु सर्वथा बाघोऽशक्य एव । शिवो मूर्धा धत्ते चरणसलिलं यस्य सततं मखे भागान्गृहन्त्यपि भुवि यदछौ सुरगणाः । श्रुतिर्यन्निश्वासान् हृदि च बदने विप्रति सदा- ऽखिला विप्रा धाता सृजति सकलं यस्य तनयः॥१॥ मनचन्द्रो यस्योपधिचयमशेष पचति य- स्पदं चादित्यः प्रोजलयति जगद्यस्य महसा ।। कृशानौ यद्वक्रे जगति सकलं जुह्वति हवि- : द्विजन्मानः सर्वे वदनजनुपोऽश्नन्ति च ततः॥२॥ सर्ववेदोपदिष्टाद्वेः शिष्टाराध्यस्य तस्य कः। इष्टे सम्बन्धरहितं भोक्तुमलिष्टकर्मणः ॥३॥ देवतान्तरनैवेद्यस्याग्राह्यत्वं निरूपितम् । काचित्कविधिवाक्यानां विषयश्च प्रदर्शितः ॥४॥ अस्माभिर्भुज्यते नैव तस्माद्देवान्तरार्पितम् । न स्मार्वैरपि सर्वत्र भस्मालिप्तस्तु तत्कचित् ॥ ५ ॥ कन्दर्पदर्पहाऽऽनन्दसन्दोहामन्दमन्दिरम् । सेव्य एकोविन्दाक्षो भोज्यमेकं तदर्पितम् ॥६॥ पृष्ठे ३११ पष्टप्रधानप्रभः निर्दोपमस्माभिर्ध्वपुण्ड्रमेव विधीयते । भवन्मार्गे तिलक कीदृशं गोपीचन्दनमिषेण भगवत्कुमादिना ।। अस्य वैष्णपचिहत्वात् पावनत्वादपक्षयात् । केन द्रव्येण कर्तव्यम् ॥६॥ आवश्यकत्वाद्भगवत्प्रापकत्वाच धारणम् ।। पृष्टानि द्रव्यमेदप्रमाणानि पृथक् त्वया-1 तदुचरेषु वक्तव्या प्रमाणप्रत्रया मया ॥१॥ पृष्ठे ३१३ : 7.मा.भ.

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
(एकचत्वारिंशः प्रमा)
ईश्वरे चोदनाचाक्याऽनियोज्यत्वेन योज्यताम् ।
अथास्थावान्तर प्रथम: तिलकं किल किञ्चित्स्वरुचितो रुचिरं चिरम् ॥१॥
प्रश्नः॥१॥
परम्परागताकारं द्रव्यैर्मगमदादिभिः ।
तत्र, पूर्व तत्प्रियायाच जातरूपमयं रतैर्जातरूपं च तज्जनः ॥२॥
कीदृशं विधानम् १ ॥४१॥ तैर्द्रव्यस्तत्प्रियायास्तु तत्स्यालोके स्त्रिया इस।
यतः शास्त्रे लोकवत्तु लीलाकैरल्यमुच्यते ॥३॥
पूजाङ्गत्वाद्धरेय तिलकं किल केनचित् ।
सुद्रव्येणोचिताकारं यथाचार विरच्यताम् ॥१॥
तत्प्रियायाः श्रिया लोके स्त्रिया इव विधीयते.!
खरुच्या तिलकं भक्तैः सेवासक्तैर्निरन्तरम् ॥२॥
पृष्ठे ३१६
अथ द्वितीयोऽयान्तरः
शिष्टाचारो न हि स्त्रीणामूर्ध्वपुण्डूविधेः क्वचित् ।
वैदिकत्वात्स्वपतिना कृते सति च सिद्धितः ।। १ ॥
(द्विचत्वारिंशः प्रभः)
तत्र वैदिकत्वं तु वेदमत्रोचारणविशिष्टेतिकर्तव्य-
तदनु भवच्छिष्याणां तत्प- ताकत्वात् ।
तीनां च समानरीत्या वा
तस्मात्स्त्रीमिनॊर्वपुण्डू कार्य धार्यस्तु सर्वदा ।
लक्षण्येनेति वक्तव्यम् ?
अमन्दसौभाग्यपदं गन्धविन्दुः सुसुन्दर। ॥ १ ॥
॥४२॥
पृष्ठे ३२०
अथ
तृतीयोऽवान्तरः
प्रश्न॥
द्रव्यत्वेनोर्ध्वपुण्डूस मृगोपीचन्दनादिना ।
(निचत्वारिंशः प्रभः) विष्णोः प्रसादभूतं च प्रोच्यते चन्दनादिकम् ॥१॥
। तत्तद्रव्यभेदे किं प्रमा स्तन्यानां भुवि भव्यानां द्रव्याणां तिलके भिदा ।
किश्चित्प्राचीनवचनविचारेण विनिचिता ॥१॥
पृष्ठे ३२७
प्रश्नः।
णम् ॥४३॥
(चतुश्चत्वारिंशः प्रभः)
अथ' चतुर्थोऽवान्तरः
प्रश्नः॥४॥
चया वाचामनर्वाचां माधवाघैरुदाहृताः ।
प्राचामाचारमिलिताः पुण्डूकारविचारणे ॥ १॥
सारं सारं मया प्रोक्तमपारं शास्त्रमत्र तत् ।
नानाऽऽकारं यथाऽऽचारं सविचारं विधीयताम् १
पृष्ठे ३३०
आकारमेदे च किं प्रमा.
णम् ॥४४॥

·(पञ्चचत्वारिंशः प्रश्नः)
अथ पञ्चमोऽवान्तरः
प्रश्नः॥५॥
भारतादिमन्वादिस्मृति-
प्याचारदाद्याहिकग्रन्थेषु च
तिलकविधानं नेति किम् ?
॥४५॥
अथ पष्ठोऽवान्तर प्रश्नः।
(अष्टचत्वारिंशः प्रभः)
अत एव तिलकावश्यक-
तायाश्च किम्प्रयोजनम् ।।
अयमाशयः, अत्र अत
एवेत्यनेन पूर्वोक्तं भारतादि-
ग्रन्थानुक्तत्वम्, तसिलन्तसर्व-
नाना हेतुत्वेन परामृश्यते ।
तथा च ययूर्ध्वपूण्डूमावश्यक
स्थातर्युक्तग्रन्थेषु
विहितं
खात्, न त्वेवम् , अतौ नैत-
दावश्यकमिति।
प्रश्नोत्तरसझेपः ।
श्रुतिप्पपि पुराणेषु प्रायो अन्धेषु चाह्रिके।
सर्वेप्वस्त्यूर्ध्वपुण्ड्रास्य विधानं सर्वसम्मतम् ॥१॥
तथापि नेति किमिति संशयो विस्मयाम्युधौ।.
निमजयति मां यद्वा गतिश्चित्रेयमैश्वरी ॥२॥
चित्तं तिलकनैर्मूल्याशङ्कापककलङ्कितम् ।
क्षालयन्त्वार्पवाग्रूपैः शीतलैर्विमलै लैः ॥१॥
पृष्ठे ३४०
दत्तोत्तरस्तव प्रश्नः पूर्वप्रश्नोत्तरेण मे ।
ग्रन्थेष्वत्रिहितत्वं हि प्रश्नवीजमिहेक्ष्यते ॥१॥
सर्वग्रन्थेपु तु मया विहितत्वं विवेचितम् ।
हेत्वभावादतः प्रश्नोवतरीतुं न सोर्हति ।। २ ।।
तथाप्युत्तरदानसौत्सुक्यावक्ष्यामि किश्चन ।
पृच्छकाभावतोऽतोपो वैष्णवानां यतो महान् ॥३॥
सर्वाहिकेषु सन्ध्यादिवन्नित्यत्वनिरूपणात् ।
दाहित्ये च वैफल्यश्रावणात्सर्वकर्मणाम् ॥ ४॥
अग्निहोत्रेण तौल्यातिदेशाद्दोपादधारणे ।
सपामूर्ध्वपुण्डूं तदत्यावश्यफमिप्यते ॥५॥
सर्वसाधारणग्रन्थेष्वेवमावश्यकं मतम् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु शैवानां वैष्णवानां च सर्वदा ॥१॥
समुदाहृतमद्वाक्यसमुदायादिदं युधाः ।
समुदारेण मनसा समुदारं विबुध्यताम् ।। २ ।।
पृष्ठे ४४६
अरविन्दाक्षचरणारविन्दमकरन्दपाः ।।
न निन्दामो विजातीयं वयं तु तिलकादिकम् ॥१॥
न निन्यमपि निन्दन्ति शिष्टा अद्वैतवादिनः ।
किमु शास्रोदितं तर्हि गर्हणीयं भवेदितः ॥२॥
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ।
इति न्यायेन नाचार्यः किश्चिदप्यस्ति निन्दितम् ॥३॥
न भजामो विजातीयमन्यधर्मतया चयम् ।
स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मों भयावहः ॥ ४॥
अथ ससमोऽशान्तर
प्रश्नः।
• विजातीयतिलकनिन्दायां
च किं प्रमाणम् १ ॥४७॥

·६
सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
अधारणात्कृता निन्देति चेन्मैवं स्वशाखया ।
विहितस्य कृती नाऽन्यशासानिन्दा प्रसज्यते ।।५।।
तथापि किश्चिद्वक्ष्यामो मात्प्रश्नानुसारतः।.
सुरूपं वा पुरुपं वा तादृक् दृश्येत दर्पणे ॥६॥
ब्राह्मणैस्तु सर्वैरावश्यकत्वार्ध्वपुण्ड्रमेव धार्य तस्यैव
विष्णुचिह्नत्वात् , न तु देवतान्तरचिहानि त्रिपुण्ड्रादीनि
तैपां विष्णुचिबमानधारणविधानात् । निपुण्डादिधारणे
बहुलनिषेधोपलब्धेश्च ।
निन्दाकृतिं न विन्दामो विजातीयेऽपि यद्वयम् ।
अतो निन्दाप्रमाणस्यान्वेषणे किम्प्रयोजनम् ॥१॥
पृष्ठे ३६४
(अष्टचत्वारिंशः प्रभा)
तिलकावश्यकत्वे किम्प्रयोजनमिति त्वया ।
अथाष्टमोऽवान्तर प्रश्न
पृष्टं तस्योत्तरे सम्यक् तदानश्यकतोदिता ॥१॥
तदनगीकारे दोपस्य च
तेनैवायं गतार्थोऽपि प्रश्नो यस्मात् पुनः कृतः ।
किम्प्रमाणम् ॥४८॥
अकस्मादुत्तरं तस्मादस्माभिः पुनरुच्यते ॥२॥
विहितस्यावश्यकस्साधारणं दोपकारणम् ।
प्रायश्चित्तं रखेदृष्टिस्तद्धीनाननलोकने ॥३॥
अत्यन्तं द्योत्यते दोपस्तेनैतद्रहितस्य तु ।
तद्धीनं च त्यजेत्कृष्णो वक्तव्यं किमतः परम् ॥४॥
सङ्गतस्योर्ध्वपुण्ड्रांशे त्वङ्गप्रश्नै सहाराभिः ।
भङ्गा प्रश्नस्य रचितो मङ्गलं ददतोचरम् ॥१॥
पृष्ठे ३६८
अथ सप्तमा प्रधानः प्रश्नः।
शशक्षणभ्या एरो भरसन पुरुशेशमः !
(सप्तमः प्रधानः प्रभः)
स निर्गुणोऽनन्तगुणोऽत्यचिन्त्यानन्तशक्तिमान्॥१॥
सर्वशास्त्रसम्मतः शिवि-
नित्यानन्तनिजाभिन्नाचिन्त्यधर्माश्रयो महान् ।
वीरभेदो भवत्सम्मतो न
स एव सचिद्गणितानन्दमात्रोऽक्षरः स्मृतः ॥२॥
वा ॥७॥
मुण्डके वृहदारण्ये कठवड्यां स्फुटं श्रुतः ।
अक्षर तूपदधते सत्वाधाः प्राकृता गुणाः ॥३॥
सात्सचोपहितो विष्णू रजसोपहितो विधिः ।
तमसोपहितः शम्भुर्ब्रह्मैवैकमभूत्रिधा ॥ ४ ॥

·प्रश्नोत्तरसङ्केपः। ३७ उपाधिभेदाद्भिन्नास्ते त्वभिन्ना ब्रह्मभावतः । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ ५ ॥ भत्येकलभ्यो भगवानिर्गुणः सर्वकारणम् दास्यवद्भिरुपास्यः सोऽस्माभिः प्रास्य पृथाश्रमम् ॥६॥ वेदादिवर्णितौ भेदाभेदावित्युतौ तयोः । छेदाय भक्तदुःखानां पृथगुक्तः परः पुमान" । पृष्ठे ३७४ अर्थतत्सप्तमप्रधानप्रश्नाव- किमत्रोपदेशशब्देनामेदोपदेश एव विवक्षितः अहो- म्बिनोऽष्टौ प्रश्ना प्रायः। खित्तन्मत्रोपदेशः ? तत्रायश्चेदुक्तरीतिकस्तयोरभेदोऽस्म- (एकोनपञ्चाशत्तमः प्रभE) पाचार्यादिभिर्भाप्पसुबोधिनीप्रभृतिषु निर्णीत एव । तत्रामेदः सम्मतश्चेत्तदुप- पेत्तद्वन्याध्यापनावसरे स्खशिष्येभ्योऽपि स उपदिश्यत देशः कुतो न क्रियते प्रत्युत एवेति व्यर्थोऽयं तदभावे हेतुप्रश्नः । द्वितीयवेत्तुर्यप्र- शिवपूजादेः प्रतिषेधः क्रियते धानप्रश्नावान्तरपञ्चमादिप्रश्नत्रयोचरेणैव सर्वमुत्तरित- तत्कथम् ॥४९॥ मिति श्रीः। यत्तूक्तं शिवपूजादेः कथं प्रतिपेधः क्रियत इति सत्यम् , क्रियते, परं त्वस्य प्रश्नस्सायमाशयो भवेत् , यदि शिवविष्ण्वोरभेद एव स्वीक्रियते तर्हि विष्णुरूपाणां रामकृष्णादीनामिव शिवस्याप्युपासनं भवद्भिः कार्यमेव, विष्णुरूपत्वाविशेषादिति । उत्तरं तु तादात्म्यरूपोs- भेदो हि गुणावतारयोरेव तयोरुपपादितः । तयदि पर्य एणावतारविष्णूपासका एवाभविष्यामस्तहिं तदभिन्न- वाच्छिवस्थाप्युपासनं कर्तव्यत्वेनास्मानप्राप्स, नत्वयं, अतो नैव, अस्माकं तु सर्वकारणसूतस्य सर्वेश्वरस श्रीपुरुषोत्तमस्य सेवनेनेर गतार्था सर्वदेवोपासना । पूज्यो नः सरलो देवो देवदेवः श्रियः प्रियः । न तु प्रयोजनाभावाद्वामदेवादयः परे ॥१॥ देवतान्तरविद्वेपस्त्वस्माकं नैन विद्यते । फुर्मः स्वधर्ममानं तु शाखाधिकरणोक्तवत् ॥२॥ शिवेन गुरुणाऽमाकं देवदेवेन केवलम् । अदर्शि यः सम्प्रदायस्तमेवानुमृता वयम् ॥ ३ ॥ पृष्ठे ३८४

·६
सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
अधारणात्कृता निन्देति चेन्मैवं खशाखया ।
विहितस्य कृती नाऽन्यशासानिन्दा प्रसज्यते ॥५॥
तथापि किञ्चिद्वक्ष्यामो भवत्प्रश्नानुसारतः।:
सुरूपं या बुरूपं वा ताहरु दृश्येत दर्पणे ॥६॥
बामणैस्तु सर्वैरावश्यकत्वार्ध्वपुण्ड्मैव धार्य तस्यैव
विष्णुचिहत्वात् , न तु देवतान्तरचितानि त्रिपुण्ड्रादीनि
तेषां विष्णुचिवमात्रधारणविधानात् । त्रिपुण्द्रादिधारणे
यहुलनिषेधोपलब्धेश्च ।
निन्दाकृतिं न विन्दामो विजातीयेऽपि यद्वयम् ।
अतो निन्दाप्रमाणस्यान्वेपणे फिम्प्रयोजनम् ॥१॥
पृष्ठे ३६४
(अष्टचत्वारिंशः प्रभा)
तिलकावश्यकत्वे किम्प्रयोजनमिति त्वया ।
अघाटमोऽवान्तर प्रश्न
पृष्टं तस्योत्तरे सम्यक् तदावश्यकतोदिता ॥ १॥
सदनगीकारे दोपस च
तैनवायं गतार्थोऽपि प्रश्नो यस्मात् पुनः कृतः ।
किम्प्रमाणम् ॥ ४८ ॥
अकम्मादुत्तरं तस्मादस्माभिः पुनरुच्यते ॥२॥
विहितस्यावश्यकस्साधारणं दोपकारणम् ।
प्रायश्चित्तं रखेदृष्टिस्तद्धीनाननलोकने ॥ ३ ॥
अत्यन्त पोत्यते दोपस्तेनेतद्रहितस्य तु ।
तद्धीनं प त्यजेत्कृप्पो वक्तव्यं फिमतः परम् ॥४॥
सनातस्योपुम्हाशे त्वङ्गप्रश्नः सहारभिः ।
मनः प्रश्नस रचितो मङ्गलं ददतोचरम् ॥१॥
पृष्ठ ३६८
अपसप्तमा प्रधानः प्रश्नः। क्षराक्षराभ्यां परमो भगवान् पुरुषोत्तमः ।
(सप्तमः प्रधाना प्रभः)
म निगुणोऽनन्तगुणोऽत्यचिन्त्यानन्तशक्तिमान्।।१।।
सर्वशाखसम्मतः शिवि-
नित्यानन्तनिजाभिन्नाचिन्त्यधर्माश्रयो महान् ।
चोरमेदो भवत्मम्मवो न
स एव मचिहणितानन्दमानोऽधरः स्मृतः ॥२॥
पा ॥७॥
सुन्डके वृहदारण्ये यन्टवायो स्फुटं धुतः ।
अक्षरं तूपदधने सचायाः प्राकृता गुणाः ।। ३ ।।
सामचोपहिनो विष्णु रजसोपहितो विधिः ।
तममोपहितः सम्ममयकमभूप्रिपा ॥ ४ ॥

·प्रश्नोत्तरसद्धेपः। उपाधिमेदाद्भिन्नास्ते त्वभिन्ना ब्रह्मभावतः । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥५॥ भच्येकलभ्यो भगवानिर्गुणः सर्वकारणम् । : दास्पवद्भिरुपास्यः सोमाभिः प्रास वृथाश्रमम् ॥६॥ - वेदादिवर्णितौ मेदामेदावित्युतौ तयोः । छेदाय भक्तदुःसानां पृथगुक्तः परः पुमान्"। पृष्ठे ३७४ अर्थतत्सप्तमप्रधानप्रश्नाव- किमत्रोपदेशशब्देनामेदोपदेश एव विवक्षितः अहो- लम्बिनोऽष्टौ प्रश्नाः तत्रायः। स्वित्तन्मन्त्रोपदेशः ? तबाद्यश्चेदुक्तरीतिकस्तयोरभेदोऽस्म- ( एकोनपञ्चाशत्तमः प्रश्नः) दाचार्यादिभिर्भाप्यसुबोधिनीप्रभृतिषु निर्णीत एव । तत्रामेदः सम्मतश्चेत्तदुप- तत्तद्वन्याध्यापनावसरे स्वशिष्येभ्योऽपि स उपदिश्यत देशः कुतो न क्रियते प्रत्युत एवेति व्यर्थोऽयं तदभावे हेतुप्रश्नः । द्वितीयश्वेतुर्यप्र- शिवपूजादेः प्रतिषेधः क्रियते धानप्रश्नावान्तरपञ्चमादिप्रश्नत्रयोत्तरेणैव सर्वमुत्तरित- मिति श्रीः। तत्कथम् ॥४९॥ यत्तूक्तं शिवपूजादेः कथं प्रतिपेधः क्रियत इति; सत्यम् , क्रियते, परं त्वस्य प्रश्नसायमाशयो भवेद, यदि शिवविष्ण्योरमेद एव स्वीक्रियते तर्हि विष्णुरूपाणां रामकृष्णादीनामिव शिवस्याप्युपासनं भवद्भिः कार्यमेव, विष्णुरूपत्वाविशेषादिति । उत्तरं तु तादात्म्यरूपोऽ. भेदो हि गुणावतारयोरेव तयोरुपपादितः । वयदि वयं गुणावतारविष्णूपासका एवाभविष्यामस्तर्हि तदभिन्न- त्वाच्छिवस्याप्युपासनं कर्तव्यत्वेनाम्मानप्राप्स्यद, नत्वेवं, अतो नैर, अम्माकं तु सर्वकारणमृतस्य सर्वेश्वरस्य श्रीपुरुषोतमस्य सेवनेने गतार्धा सर्वदेवोपासना । पूज्यो नः सरलो देवो देवदेवः श्रियः प्रियः। न तु प्रयोजनामावाहामदेवादयः परे ॥१॥ देवतान्तरविद्वेपस्त्वम्माकं नैर विद्यते । कुर्मः स्वधर्ममानं तु शासाधिकरणोक्तमत् ॥२॥ शिवेन गुरुणामार देवदेवेन केवलम् । अदर्शि यः सम्प्रदायस्तमेवानुमृता चयम् ॥३॥ पृष्ठे ३८४ .

·३८ सत्सिद्धान्तमाण्डे प्रश्नः॥३॥ (पासतमा प्रभा) ये युरनयोर्मेदं सन्तु ते दोपभागिनः । भेदवेच्छास्रोक्तदोपभा तादात्म्यलक्षणास्मामिस्त्वमिदा वर्णिता तयोः॥१॥ गिना स्युः ।। ५०॥ अथवा न्यूनमेवोक्तं तयोरेवाभिदेति यत् । ये सर्व सरिषदं ब्रह्म नेह नानास्ति फिञ्चन ॥२॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिश्रुतिदर्शिनः । पश्यन्ति शुद्धमद्वैतं दोपः सन्जेत तेषु का ॥३॥ पृष्ठे ३८४ अथ तृतीयोऽवान्तरः प्रथमतो भारतादिटीकाकाराणामाचार्यपदवीमनधि- रुढाना श्रीधरचतुर्धरप्रभृतीनां : पूर्वाचार्यत्वमेव स्वरू- (एकपञ्चाशत्तमः प्रश्न.) पतोऽसिद्धम् । पूर्वोपन्यस्तेन आचार्यलक्षणेन अना- फिञ्च, पूर्वाचारिता- क्रान्तत्वात् । न हि पूर्वत्वमात्रेण पूर्वाचार्यत्वं शक्य दिदीकाकारर्यया विरोधपरि- वक्तुम् । विशेष्याभावप्रयुक्तविशिष्टामावस्य दुष्परिहर- हारः कृतस्तत्प्रमाणाप्रमाणं स्वात् । यदि तु पूर्वाचायः यङ्करादिमिथ टीकाकार श्रीधरादिभिश्च प्रणीतविरोधपरिहारनिष्टप्रामाण्यानामा- घा॥५१॥ ण्ययोः कतरत् सम्मतमित्येर जिज्ञासितं तर्हि प्रश्नवाक्ये भेदानगाहनाय समुच्चायकचकारलेसोऽपेक्षितः। आस्ता- मेतत् । उत्तर तु झूम:- पूर्वमेव भेदेषु भवत्सम्मतिर्न वेत्यस्य उत्तरे अस्मा- ..भिरस्मदाचार्याभिमतस्य वेदादिमुख्यप्रमाणचतुष्टयस्य अनुकूलमितरोक्तमपि प्रमाणं तत्प्रतिकूलं चाप्रमाणमिति पुरैवोपपादितम् । अतो भारतमागवतादिटीकास्थ- विरोधपरिहारस्य श्रुत्यादिविरोधाविरोधाभ्यामनामा- ण्यस्य प्रामाण्यस चाभ्युपगम आस्माकीनोऽजगन्तव्यः । 'अस्मत्सम्प्रदाये श्रीमदाचार्यश्रीविठ्ठलाचार्यश्रीपुरुषो. समश्रीगिरिधरादिभिः सुबोधिनी टिप्पणीप्रकाशपाल- बोधिनीप्रभृतयः श्रीभागवतादिव्याख्याः कृताः। साम्प्रदायिकशिष्यैश्च गोपालभट्टबालकृष्णभट्टराजनाथ- भट्टादिभिस्तदनुरोधीनि विवरणान्तराणि प्रणीतानि । तेषु श्रुत्यायनुरोधेन विरोधपरिहारः कृत एव सोड- स्माकं प्रमाणमेव । यदि तु सर्वेपामपि साकल्येन भागवतादियापट्टीकाप्रामाण्यस्यावश्यमभ्युपगमे तट्टी- ·प्रश्नोत्तरसाहेपः। ३९ कात्वमेव हेतुस्तर्हि अस्मत्साम्प्रदायिकीनामपि श्री- भागरतादिव्याख्यानां साकल्येन प्रामाण्यं भवद्भिः कुतो नाङ्गीक्रियते । टीकात्याविशेपात् । यदि च भिन्न- साम्प्रदायिकत्यादेव तन्नाङ्गीक्रियत इत्युच्यते तर्षस्मा- भिरपि कथमस्मत्सम्प्रदायविरुद्धानां "तव पुरुपं वद- न्यसिलशक्तियतोंऽशमि" त्यादी अंश इवांशः कृत इव इत्यादिरूपाणां, "आसुरं पार्य मे शृणु" इत्यु पक्रम्य, "असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरमि" त्यादिपु स्पष्टतया जगदसत्यस्ववादप्रतिपेधपर्यवसायिपु वचने', असत्यमिति नास्ति सत्यं वेदपुराणादिप्रमाणं यस्मिन् तादृशं जगदाहुरित्यादिरूपाणां विचित्राणां व्याख्यानानां कथं प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यम् । अतोऽसा- कमस्मदाचार्यादिभिः कृतः श्रुत्यायनुसारी विरोधपरि- हार एव सांशतः प्रमाणम् । इतरैाख्याकारः कृतस्तु श्रुत्यादि सम्मतास्मत्प्रतितार्था विरुद्ध एव प्रमाणमिति निखिलं निरवद्यम् । पृष्ठे ३८७ अथ चतुर्थोऽवान्तरः , "प्रामाण्यमेव साकल्यानास्माभिः स्वीकृतं यतः । प्रश्न:॥४॥ तत्स्वीकारेनतीर्णोऽयं प्रश्नो नोत्तरमहति ॥. प्रमाणं चेत्तदा भवदीय अनादिरस्मत्सिद्धान्तः श्रुतिस्मृत्यादिसम्मतः । रचितन्थेपु कुतोऽविरुद्धतया कैश्चिद्वेदपुराणादिव्याख्यातं तद्विरोधतः ।। वर्णनम् ॥ ५२॥ अतस्तदुपमर्दैन ससिद्धान्तप्रवृत्तये । अवतीर्यसदाचार्यैस्तादग्भगवदाज्ञया। प्रमाणयुक्तिवतो दग्ध्वा दुर्वादकाननम् । ग्रन्थेषु सर्व निर्णीतं श्रुतिस्मृत्यनुरोधतः । प्राचां ग्रन्थेषु न श्रौतवाचामेवानुसारिपु । वाचां विरोधेऽप्यर्याचां का चार्याचारतः क्षतिः ॥ पृष्ठे ३८९ अर्थविशेपे विज्ञा एव तत्कृत्तटीकादिग्रन्थेषु स्वस्थ- अथ पञ्चमोजान्तरः मताभिप्रायेण वेदादिलापनचातुर्यस विरोधपरिहारार्थ प्रश्नः॥५॥ . विविधयुक्तिकरणस्य ,स्वखाभ्यस्तविद्याविशेषविषयक- 4 ·ससिद्धान्तमार्तण्डे . । अप्रमाणं चेत्ती ते विज्ञा पाण्डित्यप्रदर्शनस्य च प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानत्वात् । न अज्ञा वेति वक्तव्यम् ॥५३॥ तु सर्वार्थज्ञाः । अर्थविशेपे तदपेक्षया विहरितः स्वग्रन्धेषु कृतानां तद्रूपणानामपि दृश्यमानत्वात् । •पृष्ठे ३८९ पष्ठोऽयान्तरः प्रश्नः ॥६॥ ते विज्ञा एव नतु सर्वज्ञाः अन्यथा तेषामेव पर- विज्ञावेत्तदा तल्लेखः प्रमा- स्परविरोधो न स्यात् । अस्ति त्वेवं भवन्मतग्रन्थकारा- गरूप एव ॥५४॥ णामपि रत्नप्रभाभामतीनिवन्धकल्पतरुप्रभृतिषु भाष्य- व्याख्या परस्परवोविरोधस्स स्वस्खानुगुण्येन भास्य- योजनस्य च दर्शनात् । तथा कैश्चित् भावत्कैरेव खीकृतस्य प्रतिविम्वपक्षस्य अपरैयोप्माकीणैरेव अव- च्छिन्नत्वपक्षावलम्बन दुप्पमाणत्वान् । एवं न्पाप- व्याकरणयोरपि दृश्यते प्राचामर्वाचां च बहुतरो मतभेदः । तथा धर्मशास्त्रादिप्यप्युपलभ्यते माधव- विज्ञानेश्वरादीनां राधान्तवलक्षण्यम् । अतो यदि ते सर्वेऽपि सर्वज्ञा एव अमविष्यन् । कथं तर्हि परस्पर- तोऽतीय च्यरोत्स्यन् । कथं च सर्वज्ञसं एकतरस्य पचनमन्यतरेण दुपयितुं शक्येत । अतो विज्ञत्वेऽपि तेपां सर्ववत्याभावात् न सोखस्स सांशतः प्रामाप केनापि यक्तुं शक्यम् । नाप्यज्ञा नापि सर्वज्ञा विशा एव तु केवलम् । तल्लेपानां प्रमाणत्वं नास्ति साशतस्ततः ॥१॥ एष्टे ३९० न यस्माभिः सर्वचाशत्वं तेषूपपादितम् । नापि अध सप्तमोऽध्यान्तरः वयं सर्वजगद्विरुद्धवादिनः अस्मदनुगुणानामपि पहनामेष प्रश्नः ॥ ७॥ अशावेचदा सर्वजगहिर- जगति मचान् । यदि त केपाशिदनभिमतवादमात्रेणेव वादिनो यूयं के इति वि- सर्वजगविरुद्धयादित्वं शक्यं वक्तं नहि अनादिसिटानि चनीयम् ।। ५५ ॥ वैष्णवमतानि स्वग्रन्येप्यनुवादपूर्वकं दूपयित्वाप्रयचे भवन्मत एव तत्पमरेत् । किञ्च, जगतो रमजायदसत्यत्वाप्रतिष्ठत्वानी- वरत्वादियादिन एष सन्तु जगविरुद्धवादिनो न तु ·, . प्रश्नोत्तरसपः। जगति भगवत्कार्यत्वताप्यादिस्वीकारिणो वयं भवेम.। यत्वाक्षिप्तं यूयं क इति विवेचनीयमिति । तत्र घूमः । सर्ववेदशास्त्रप्रसिद्धसम्प्रदायभूमण्डलेऽपि यावति वेदविभागोऽस्ति, यावति च वर्णविभागः, तावति वर्तमानैथातुर्वर्णिकैरनन्तैः शिष्यैः सम्पन्नाः शिवादिसर्व- अन्दारकवृन्दवन्दितपदारविन्दश्रीमन्नन्दनन्दनपनलिन- मिलिन्दाः, श्रीदव्यासविष्णुखामिश्रीमद्वल्लभाचार्यचर- णानुचराः, तत्कृपया वेदादिप्रमाणघोपपक्षपातेन तन्मूल- वासयुक्तिचयचञ्चता च विविधविषमहितदुर्वादिपदाकु- भोगविदलनेन : सार्थकितद्विजराजभावा, इदानीन्तना अध्यस्मदाचार्यास्तचरणरजोधनिनस्तदनुकम्पातो वादयु- धाविकम्पा वयं, किंतवाविदिता एव येनैवमनुयुझे । अथवा युक्त एव हरिभक्तेपु कालानुकूल एप आक्षेपः । यथोक्तं माधवीयाचारकाण्डे प्रथमाध्याये (श्लो०३०) व्याख्याने विष्णुपुराणे- "यदा यदा सता हानिर्वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कलेयुद्धिरनुमेया द्विजोत्तमैः ।। न प्रीतिवेदवाक्ये पाखण्डेषु यंदा रतिः । तदा तदा कले द्धिरनुमेया.द्विजोत्तमैः॥" इति । आस्तामेतत् । तथाप्यस्माभिस्तु नैताद्दशा अकल्या- णवादा वक्तव्याः । नापि वितण्डया शुष्कवैरं चोत्पा- दनीयम् । शातातपस्मृती- "भद्रं भद्रामिति माहमित्येव शा पुनः । शुष्कवैरै विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह" ॥ इति तनिषेधात् । पृष्ठे ३९१ अथाटमोऽवान्तरःप्रश्न: यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु समामतु । त्वदु- पासो जगन्नाथ सैवास्तु मम गोपते । B. मा.अ. "तपोव्रतादिसहितभक्त्या तद्वशतां गतः । शिवादिभ्यः स्वपरमभक्तेभ्यो भक्तवत्सला ।। प्रभुरीदृशयाक्यानि अवदेचित्रमत्र किम् । पार्थादीनां स्वभक्तानां विषयेऽपि तथा जगौ" । .

·४२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . इत्यादिवाक्यानामपि सप्तसप्तिहृदिस्यस्य कृपया सप्तमं मया। कया रीत्या भवतीत्यपि विवे- , सद्य उत्तरितं चोद्यमङ्गैः सङ्गतमष्टभिः ॥ चनीयम् ॥५६॥ पृष्ठे ३९७ अथाष्टमःप्रधान:प्रश्वः८ "वेदेषु स्मृतिपु प्रोक्तं यथावश्यकमाह्निकम् । भवतामाविक कीदृशम् १८. यद्यवस्थापितं सूत्रैः शाखामेदान्महर्षिभिः ॥ यथोदितं च व्यासायैः पुराणेषु पुरातनः। महानिबन्धकारश्च सम्प्रदायविमेदतः॥ वैष्णवानां तु कर्तव्यं निर्णीतं विस्तरेण यत् । सदाचार्यः सदा कार्य यत्प्रमाणैः प्रपश्चितम् ।। तत्तवादिकं सर्व स्वस्वशत्यनुसारतः । यथादेशं यथाकालं यथावर्ण यथाश्रमम् ।। यथास्वसम्प्रदायं च यथाशासं यथामति । अनुतिष्ठन्ति नः शिष्टा विशिष्टाः श्रद्धया सदा ॥ उत्थानकालमारभ्य यावच्छयनमत्र तत् । सर्व न शक्यते वक्तुं महाविस्तरमीतितः ।। अतो विस्तरतो जिज्ञासायां तनिरूपकान् वेदभागान स्मृतिविभागान् कल्पमत्रादिसण्डान् पुराणेतिहासदे- शांध निरीक्ष्यावयुद्धपताम् । ततोऽप्यनिर्णये मदनपारि- जाताचारमाधबहेमाम्याचारचिन्तामणिधर्मप्रवृत्याचारा- कमलाकराद्विकाचारप्रकाशधर्माधिसारप्रभृतयःसा- धारणग्रन्थाः स्वमार्गातिकप्रभृतयो विशेपग्रन्थाच निरी- क्षितमात्रा एव निराकरिष्यन्ति सुरसरित्पूराविरोपाचं दुरितभरमिन सकलसंशयप्रसरमस्मदाधिकविषयकमि- त्यलम। पृष्ठे ४० सन्देहेन्धनमन्दोहस्त्वहामस्माकमाहिक । निनिहवं शासपछिज्वालाजालात्समाप्यताम् ।। अधैतत्प्रश्नानुरोधिनोऽष्टा प्रश्नास्तत्राचा प्रश्नः ॥१॥ एतादृशेपसगवनरेषु प्रश्नेषु विचारचतरेण किमु. • प्रातः कृत्यादिमन्ध्यार• चरणीयम् । तथा हि । इमे हि प्रश्ना वैष्णवमाम्प्रदा- न्दनान्तं कर्म कया श्रुत्या पिकान मर्यान्प्रति प्रस्ताः । मन्ति च वैष्णवमम्प्रदाय स्मृत्या या क्रियते ॥५७॥ मर्वशासीया ब्राह्मणादयः । अतो यदि पहुंचा एप ·प्रश्नोत्तरसझेपः। वैष्णवाः स्युस्तहि कक्शाखाश्रुत्या आश्वलायनादिसूत्र- रूपया स्मृत्या च क्रियत इत्युत्तरं स्यात् । यदि वा यजुःशाखीया एव भवेयुस्ताह तैत्तिरीयमाध्यन्दिनशा- खाश्रुत्या आपस्तम्बसत्यापाढकात्यायनादिखत्ररूपया स्मृत्या च क्रियत इत्युत्तरितं भवेत् । नत्वेवमेकशा- खीया एव वैष्णवाः सन्ति । अतः कया श्रुत्या स्मृत्येति जिज्ञासितो नित्यकर्मसाधकतमो नियतः श्रुतिविशेषः स्मृतिविशेषो वा न वक्तुं शक्यः । इदं तु वदामः । अन्यसम्प्रदायस्थवदस्मत्साम्प्रदायिकैरपि स्वस्वशाखाथु- त्यनुसारेण स्वस्वगृह्यसूत्रादिरूपस्मृत्यनुसारेण च सर्व- मपि नित्यं नैमित्तिकं च विधीयत इति । स्वशासाख- सूत्रयोरनुरोधेनैव श्रौतस्मातकर्मकरणस्य तदुल्लङ्घने दोपा- तिशयस्य च शास्त्रसिद्धत्वात् । "यन्नान्नातं खशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्रिहोत्रादिकं यथा" ॥ इति । । तथा च सर्वोपसंहारेणैव धर्मानुष्ठानमिति स्थित- मिति । विस्तरस्तु "एकं वा संयोगरूपचोदनाख्यावि- शेपात्" इति शाखान्तराधिकरणभाप्यादाववधेयः । अतो यथास्मत्साम्प्रदायिकभिन्नैरपि द्विजातिभिः स्वस्त्र- शाखानुसारेण स्वखपत्रानुसारेण च श्रौतस्मार्तानि सर्व- कर्माणि अनुष्ठीयन्ते तथैवास्मत्साम्प्रदायिकैरपि तैस्तानि यथादेशकालं यथाशक्ति यथामति चानुष्ठीयन्ते इति सर्व सुस्थम् । पृष्ठे ४०३ अर्थतत्प्रश्नानुबन्धी द्वि अयमपि प्रश्नः पूर्वप्रश्नवदसङ्गततर एव । शाखा- तीयः प्रश्नः ॥२॥ भेदेन विधानग्रन्थाना वैविध्यात् । तत्तच्छाखीयुर्वेष्ण- विधानग्रन्थश्च कीदृशः १५८ वैरपि खखशासीयविधानग्रन्थानामेवादर्तव्यत्वेनामुक एव विधानग्रन्थ इति वक्तुमश्यक्यत्वात् । अन प्रश्न- वाक्ये विधानग्रन्थश्च क इति वक्तव्येपि कीदृश इति प्रकारप्रश्नस्तु चातुर्यातिशयात् । यदि तु प्रकार एव जिज्ञासितस्तार्ह अस्मद्न्याः समीचीनप्रकारका इत्येवो. त्तरम् । अतो मीमांसानिवर्तितसर्वसन्देहास्तास्ताः श्रुतयः ·सत्सिद्धान्तमार्कण्डे "यच्छौचनिःसृतसरित्न- उत्तमाधमभावस्थाभावात्प्राकृतबद्धरौ । वरोदकेन तीर्थेन स्यधिक- पुराणादौ प्रभोः पूजाप्रक्रमेषु प्रशंसनात् ॥ तेन शिवः शिवोऽभूद" ॥ आधिदैवादिभेदेन त्रैविध्यालाइवीभवम् । इति । न तु भगवतः स्वचर मुरारिलापने वारि पुण्यकारि विचारितम् ।। णोदकेन स्नानादिकं योग्य- पृष्ठं ४३२ मिति । अथैतत्प्रश्नानुबन्धी सप्तमः 'आहारस रहस्सत्वविधानाच्छादित स्थले। कर्तव्यताविधानाच्च तत्ताग्वतवत्तया ॥ प्रश्नः ॥ ७॥ भगवत्सम्प्रदायरहितवि- तथैवास्मत्कुलाचाराल्लोकादृग्दोपरूपणात् । द्वत्तादिगुणयुक्तबामणेन दृष्ट- तथैव चात्मसन्तोपात पाकदेवार्चनादिपु ।। मन्नं भोज्यं न वा ॥ ६३ ॥ दृष्ट्यन्तरालचैलानां निवन्धनविधानतः । केनापि नः सम्प्रदाये स्थितेनाप्यस्थितेन वा ॥ विदुपाऽविदुपा वापि दृष्टमन्नं भुज्यते । पूर्भुक्तं तु यदृष्टं तदृष्टं सलु संज्यते ।। आहारस्य रहस्यत्वमाच्छन्नस्थलकार्यता । तादृग्वतं कुलाचारो दृष्टिदोपस्तथात्मनः ॥ असन्तोपः प्रावरणविधिः पाकादिकर्मसु । दृष्टान्नाभोजने त्वेते हेतवोऽत्र समर्थिताः । अन्येऽपि बहवोऽनेकशास्त्ररण्यविहारिभिः । स्वतः सुधीकेसरिभिरुपलप्स्यन्त एव ते ॥ तस्मादस्माभिरुचितं स्वाचाररुचितश्चिरात् । स्थले भित्त्यादिनाच्छन्ने प्रावृतद्वारि वाससा ॥ प्रवासे पटवासेपु सेवापाकादिचाशनम् । विधीयते किं बहुलादलं लेसात्फलं परम् ।। पृष्ठ ४४२ '(चतुःषष्टितमः प्रभः) अर्थतत्प्रक्रान्तप्रधानन "अयं दत्तोचरः प्रश्नः पूर्वप्रश्नोत्तरेण तु । श्नानुबन्धी अष्टमः प्रश्नः॥८॥ केनापि दृष्टं नास्माभिर्भोज्यमित्थं समर्थितम् ।। तथापि कथ्यते किश्चित्तथ्यं पथ्यं तदुचरम् । दृष्टमन्नं भुज्यते न वा॥६॥ वैष्णवत्वेऽपि शुद्भादिजातिभेदो न नश्यति ॥ तस्माद्भोज्यं न तदृष्टं शूद्रदृष्टान्नसेवनात् । कुलाचारायभावाचाज्ञेयत्वार्तचेतसाम्" ।। भवत्सम्प्रदायस्थसर्ववर्ण ·प्रश्नोत्तरसडेपः। उक्तं च जैमिनीयाधिकरणमालायाम्- "संदाचारोऽपमा मा वा निर्मलत्वादमानता । अएकादेरिबैतस समूलत्वात्प्रमाणता" ॥ इति । इतरदृष्टान्नस्याभोज्यत्वविपये विस्तरश्चानुपदमती- तस्य प्रश्नोत्तरे दर्शित एवेत्यलम् । अतो यथासम्प्रदाय- मेवेतरैदृष्टमदृष्टं वा श्रीमद्राधावदनारविन्दाधरामृतमक- रन्दावादादमन्दमामोदनिवेदकं सदनं सदास्माभिर्भोक्त- व्यमिति सकलं मगलं नः । शूद्रादिदृष्टसेधाचायोध्यत्वाच्छानः कलौ। सम्प्रदायविरोधाच दृष्टमन्नं न भुज्यते ॥ इत्थम- अष्टम सहितमष्टभिर योद्यतं वदिह चोद्यमहद्यम् । तस्य वैदिकसुयुक्तितर रुत्तरं बहुतरं व्यतरं ते ॥ पृष्ठे ४४४ अर्थतत्प्रश्नान्ते लिखितमस्ति यदस्ति वैदेऽस्ति च यत्पुराणे रामायणे भारतसागरे यत् । एतेपामुत्तरं सप्रमाणं देयम्। मन्वादिशास्त्रेषु च यद्हूक्तं तदेव सर्व विमलं व्यलेखि॥ श्लोक:- यवसिन्भपच्छोके सर्वशास्त्रमूर्धन्यानामपि ब्रह्ममी- यन्नास्ति वैदे न च यत्पुं- मांसादीनामपर्पोरेगणनम्, तत्तु तदनभ्यासात् । कथम राणे रामायणे भारतसागरे न्यथा एतावत्सु प्रश्नेषु वेदान्ताचार्यान् प्रत्येव प्रवृत्तेषु वा । मन्वादिशास्त्रेषु च यन्न एकोऽपि वेदान्तगर्मितः प्रश्नो न स्यात् । यच्च स्वपरि- वोक्तं तन्नास्ति नास्तीति न गणितशास्त्रातिरिक्तोक्तं नास्त्येव प्रामाणिकमित्यवादि। तेन कार्यम् ॥ तदपि प्रमादात् । तदतिरिक्तायामपि ब्रह्ममीमांसायां प्रतिपादितस्यार्थस्य केनापि सदाक्तिकेन प्रतिपक्षुनश- क्यत्वात् । न च वेदोकार्थ एव व्यासेन निर्णीत इति वेदसङ्ग्रहादेव सट्टहीता सेयमिति वाच्यम् । तथा सति श्रौतानेवार्थान् स्मरतां मन्यादीनां शास्त्राणि स्त्रीशंद्रार्थ वेदार्थमेगनुवदन् महाभारतं च तेनैव सङ्ग्रहीतमिति पृथगुल्लेखस पुनरुक्तित्वापचे। किञ्च, वेदपदेन सागस तस्य ग्रहणमभिप्रेतं साजो- पागस्य या ? आये, पूर्वोचरमीमांसयोरसाहः । तयो. रुपाङ्गत्वात् । द्वितीये, पुराणेतिहासपरिगणनं पुनरुक्तिः प्रमाणं च, -- ·४८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे स्यात् । उपाङ्गत्वाविशेपात् । चरणव्यूहे अङ्गानि गण- यित्वा अनुपदं छन्दो भाषा धर्मों मीमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानीत्युक्तेः । न च मन्यादीत्यादिपदेन तत्स- ग्रहः । मन्वनिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽगिरादिस्मृ- तिप्रसिद्धानां स्मृत्यन्तरकाराणामेव तौल्येन सबह- सम्भवात् । तादृशस्य प्रधानस्य शास्त्रस्य सर्वथा पृथइ. निर्देष्टमौचित्याच आस्तामेतत् । नहि भाद्भिरस्मसिद्धान्ते प्रमाणविपये सन्देग्धव्यं किश्चिदपि । - वेदेषु सर्वेपु तथा स्मृतिप्पपि पुरा पुराणेषु च यन्महर्पिमि। श्रुतं स्मृतं वीक्षितमस्ति नोऽखिलं. तदेव जागर्ति मते समुचलम् ।। (युग्म) दुष्टप्रपञ्चप्रलयप्रसङ्गाद- त्युन्मदानष्टविनष्टदृष्टीन् । सदन्तान् गिरिवर्यभाव- भ्रान्त्युद्भवान् प्रश्नगजास्तदित्थम् ।। सद्युक्तिशूलेन निविख्य ग्रन्थाभिधो नृत्यतु शङ्करोऽयम् । परप्रमाणाख्यतृतीयनेत्रज्वालापलीवेगवलीढमोहः ।, "इत्यष्टमूर्तिमतवर्तिकृताटचोद्य- ध्वान्तप्रशान्तय उदैदयमुष्णरश्मिः॥ उल्लास्य हृद्य नलिनानि सतां सताव- द्यामॉस्तमोष्टहरितां हरतां प्रतापी ॥ अपि च- श्रीमद्वल्लभविट्टलेशचरणच्छायाश्रयान्निर्मया वेदारण्यविचारिणो नदिः प्रमाणोचलैः । दुर्वादोद्धतहस्तिमस्तदलने शार्दूलविक्रीडितं सन्तः सन्ततमाचरन्तु सुधियोऽनन्ता अतन्तालये।

·अस्मिन् ग्रन्थे उद्धृताना ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च वर्णानुक्रमसूचिः। अगस्त्यः २२८ आचारमयूखः २३२,२३९,२३९,२५१, अगस्त्यसंहिता २६०,२६१,३२२,३२२,३२५,३२८, अग्निपुराणम् ३२९,३३७,३३९,३४३,३४५,३४८, अङ्गिरस्स्मृतिः ३७,१७३,१७३,१८०, ३८०,३८०,४१४,४१६,४१७,४२२, १८३,४१६ ४३७ अङ्गिराः १९,३०,७३,१८०,३३६,३३८ आचारमाधवः २४,२७,४१,५०,६२,६२, अत्रिः १९,३०,३०,५०,७७,७७,७७, ८२,८४,११२,१७३,१८३,१९८,२०९, ८६,२०३,२१५,२६८,४३५ २१५,२२४,२२६,२३७,२६८,३०६, अत्रिस्मृतिः ६,२२,२२,२२,२८,२९, ३३४,३३७,३४२,३४७,३६८,३८२, ५०,११७,१५२,२२०,२२६,२५६,२६८, ४०२,४०४,४०८,४११,४१६,४३३,४४४ २६९,३८३,४०५ आचारसूत्रम् २२२,३६५ अथर्वशिरः आचारादर्शः२२४,२५९,२८१,३०९,३३७, अधिकरणमाला ३१,३९९ ३६९,४१८,४२७,४३७ अपरार्कः २२०,३४४,४१३ आचारार्कः १६२,२२५,२३२,२३२,२५५, अपरे २५५,२९९,३०४,३२१,३२२,३२५, अप्पयदीक्षितः १२० ३३५,३३६,३३७,३३९,३४२,३५३, अमरः ३५७,३५७,४२२,४२८,४३०,४३३ अमरविवेकः आचार्याः १६५,१७४,२६५,३२९,४०२ अवतारवादावलिः ३२३,३२८,३२९, आथर्वणः १८,३१३,३२३ आथर्वणी श्रुतिः २४६,३७३ अप्पासहृदयम् आथर्वणोपनिषत् ३१२,३२७,३२१ आझेयपुराणम् २२४,२३४ आदित्यपुराणम् १६९,३०४,३२८,३३४ आचारकाण्ड १०१,२१६,२२५,२६५, आनुशासनिकपर्व ४३४ ३२०,३२५ आनन्दमयाद्यधिकरणेपु १६४ आचारचन्द्रोदयः २४४,३३७ आपस्तम्बः ४१,४२,१००,११२,११६, आचारचिन्तामणिः ३३७,३३९ ११८,१९७ आचारप्रकरण- ३३७ आपस्तम्बसूत्रम् आपस्तम्यस्मृतिः २६ आचारप्रकाशः १९७,१९७,२२४,२३२, २४४,२४७,२५१,२६०,२७५,२८०, आम्नायः २८२,२८६,२९२,२९९,३०४,३०४, आयुर्वेदः ३१४,३२१,३२२,३२४,३२४,३३१,, आयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्व- ३३३,३३७,३३८,३४३,३५७,३६४, स्थापत्याख्योपवेदग्रन्थाः ४०३,४१३,४१३,४१६,४१७,४१९, आरण्यपर्व ४२२,४३०,४३७ आरुणिश्रुतिः आचारप्रदीपः २२४,३२८,३२८,३३७, आवरणमा ४२२,४३१,४३३ । आश्वमेधिकपर्व २१,१०१ ६१ स. मा. ४०० ·मसिद्धान्तमार्तण्डे आश्वलायनम् १००,२७३,४०० कूर्मपुराणम् २४,२४,२७,३३,४०, इतिहासः ४१,४७,४७,७१,८२,८३,१३०,१७१, उत्तरमीमांसा १७५,२१०,२११,२११,२१५,२२५,२२५, उपनिपद् ४.२४५,२८७ २२६,२३०,२३३,२३७,२३७,२६०,२८६, उशनाः ३२२,३२६,३५९,३७०,३७१ ऋग्वेदः कोलगजमर्दनम् १७८ कठकीधुमादयः १०० कौपीतकीमाह्मण- २६४ कठवल्लीः कौस्तुभ- २३१,२३१ कठशासा ४७,३१२ कृत्यकल्पतरः कठादिशावास्थाः ३३१ । कृत्यरत्नावली ३०२ फठोपनिपद् कपिल: कृष्णपद्धतिः ३३९,३४२ १०,३९० मियासारः कमलाफरः (कमलाकरभट्टः) १०८, ३०१,३५७ गङ्गालहरी ३४० २२३,२३२,२३३,३३३ गर्गः कमलाकराह्निकम् (कमलाकरभट्टाह्निकम्) गायत्रीकल्पम् ४२३ २३०,२३४,२३५,२३५,२३९,२३९, २५९,२७५,२८८,२८८,२९१,२९९, गारुड-(गरुडपुराणम्) २६,१४२, ३२०,३२२,३२२,३२५,३२८,३२९, १६०,१६०,१६१,२८६,२८८,३१५,३१९, ३३९,३४२,३४२,३४८,३५७,३६३, ३२१,३३५,३६७,४२१ गिरिधरः ३६३,४१६,४१७,४१७,४१९,४२६, ४२८,४३१,४३३,४३६ गालचः करभाजनः ११ गीता ४,४,१७,२५,३२,४४,४७,५१, कर्मविपाकः २६० ५५,१२५,१४४,१४५,१४५,१४६,१४६, कल्पचिन्तामणिः ४२२ १५०,१६५,१६६,१७९,१०४,१९४,२३०, कल्पसूत्रम् २०७ २४९,२९२ कात्यायन ८३,२११,२६९,३२५,३५७, गृहपरिशिष्टम् ४०२ ३५७,४१२,४३७ गोपालपूर्वतापनीयम् ४०० कात्यायनसूत्रम् गोपालभट्टा ३८६ काशीखण्डः २५७,२९९ गोमिल: १५९,२१५,२६८ कारिका गोविन्दराजः कार्तिकमहात्म्यम् गोविन्दार्णवः ३२२,३३९,३४२ फाष्णाजिनिः ४०३ गोस्वामिपुरुषोत्तमचरणाः २३७ गौतमः १०६,१०७,१६८,१७३,२७५, १०१,१६० २१२,२२२,२३७,२६५,४०५,४१६,४१७ कालाग्निरुद्रोपनिषद् ३५३ गौतमतन्त्रम् (गौतमीयतन्त्रम्) ४,३७, कालिकापुराणम् ९६,२९५,२९५ ३९,४०,४१,४३,५५,५६,६६,१०१, कुलूकभः (कुळूकभट्टीय-) १६,३२, २०२,११३,१२५,१२६,१४३,१५८, ६०,७२,७६,८१,८४,१०६,११४,१६६, १६२,१८६,१८८,१८८,१९४,२०१, २०६,२६४,२६५,२९०,३२४, २२३,२२५,२३५,२४६,२७६,२९३, 'कैवल्योपनिषद् ४,२१३,३८५ ३१४,३१५,३१६,३२३,४१,४२६,४३१ कालदीपिका कालमाधव:

·अन्धानां प्रन्थकाराणां च सृचिः । ३ गौतमरताचारसूत्रम् २५४,२७५, दक्षस्मृतिः १७,२९,५०,५८,२१७, ३२३,३८२, २२६,२४४,३६१,३७६ गौतमस्मृतिः ८२ दानप्रकरणम् (७) ३८३,३०५ चतुर्धरः दाल्भ्यः २७१ चतुलक्षणी १६५,३८५ देवीपुराणम् ५६,५७,१७७,४१० चतुर्विशतिमतम् (चतुर्विशतिमव्याख्या) देवीभागवतम् ३५२,४१० १९,१९१,२२१,२२५,२२६,२३०,२३२, देवीसूक्तम् २३४,२३५,२३९,२४०,२५१,२५९, दुर्वासाः ३०२,३२०,३२२,३२५,३२५,३२८, देवल: ३२०,३४४,४३३ ३२९,३३९,३४५,३८०,४०७,४१६, दशमस्कन्धपूर्वार्द्धभाग २४६ ४१७,७३७ द्वितीयस्कन्धसुयोधिनी २१८ उन्दोगपरिशिष्टम् धर्मप्रवृत्तिः ५१,१५९,१७३,१७६,२१७, छन्दोगाः ६,२७,२९० । २२६,२५५,२७६,२९४,३२२,३२४, छन्दोगानां शाण्डिल्य विद्या ३३७,३३८,३४२,३४३,३४३,४०१, छान्दोग्य ९५,१४५,१८४,२०७, ४१८,४१९,४२१.४२८,४३०,४३६ ३०६,४४३ धर्मसार: जगन्नाथमदात्म्यम् २८५ धर्मसिन्धुः ३५,६१,६४,१६१,१६२, जयसंहिता ४४० १८३,२१७,२२०,२२२,२२३,२३०, जातूकर्णी २३०,२३५,२३८,२७४,२९५,४००, जायालश्रुतिः २५,७३,९१,९.१,१०८, ४१३,४४२ धर्मसूत्रम् ११२ जैमिनिः धर्माब्धिसार: ६३,१६२,१७९,१८२, जैमिनीयाधिकरणमाला ४४४ १९.८,२३१,२३६,२६०,३२१,३३९ टिप्पणी ३८६ नन्दिपुराणम् २६०.२६१,३८० तलयकारश्रुतिः २७ नागदेवः (नागदेवान्हिकः) २२४, तत्वदीपः (तत्त्वटीपनियन्धः) १६५,२६५, २३२,४१६,४२२ नारदः २९,१०६,१२६,१२७,१३१, तत्वसार: ३८,१४९ १५९,१६१,२९५,३१० तापनीयम् नारदपञ्चरात्रम् तिथितत्त्वम् ३७८,३७९ १०३,१०४,१३३,१३३,१३९,१४१, तैत्तिरीयाः १९१,१९६,२०७,३०५,४२९ १६३,१८७,१८८,१९०,१९०,१९५, तैत्तिरीयब्राह्मणम् २९,२०९,२८९ २०१,२०१,२३२,२५७,२४९,२५६, तैत्तिरीयशाखा ४०० २७६,२७८,२८४,२८७,२८८,२९२, तैत्तिरीयश्रुतिः २३,२८१,३५९,३७०, २९२,३०७,३१५,३१५,३६७,३६७, ३७३,३८३,४२४,४३०,४३६ तैत्तिरीयसंहिता ३३४,३७६,४१५ नारदपुराणम् २७१ तैत्तिरीयोपनिषत् २७,९१,१३२,१४५, नारदस्मृतिः १०७ नारदीयः २३७,३१५ त्रिकाण्डमण्डनम् २३७,४२२ ५१,९४,९४,९६,११७,४१६, । नारायणभट्टः ५१,१०१,१०८,२९४ | नारसिंहः ·४ •' मत्मिद्धान्तमार्तण्डे ३७९ । नारायणसंहिता १६९,१७४ ३१२,३२०,३२८,३९९,४०१,४१७, नारायणसार: ४१७,४२७,४३३,४३४,४३५,४३५ नारायणोपनिषद् २३,१९१,३६९ पराशरव्याख्या ६,२०,६१,१५१,१६७ निगमः २३३ । पराशरस्मृतिः २२४,२२७,३३२,३३६ निर्णयसिन्धुः २२,२६,५६,५७,५७,५८, ३६५,३९३,४१२ १६१,१६१,१६२,१७३,१७८,१७६, पराशरस्मृतिव्यास्या २६,३९० १८०,२०२,२१८,२३४,२३९,२५९, पाणिनिः २९ २७४,२७४,२७४,२०५,२९८,३००, पान-४,१०,१५,३५,३९,३९,५९,१०४, ३०१,३१८,३१८,३१९,३३६,३३९, १२२,१५४,१५९,१६२,१७४,१७४, ३४३,३४३,३४४,३४५,३४८,३५७, १७६,१८८,२१२,२३३,२३४,२३५, ३८०,३८२,७१३,४१३,४३०,४३४, २३६,२४१,२४९,२५०,२७५,२८५, ४४२ २८९,३०१,३०२,३०८,३२१,३२५, नीलकण्ठः १२०,१२०,२३६,२३६, ३२८,३२९,३२९,३२९,३३०,३३४, ३२१,३२१,३२२ ३३५,३३६,३४४,३४५,३४७,३४८, नीलकण्ठभट्टकृतान्हिकम् २२४,३२५, ३५०,३५०,३६८,३७७,३८१,३८८, ३२८,३२८,३३०.३३३,३३९,३४२, ३९२,३९२,४१३,४१५,४२८ ३४८,३६८ पाझतन्त्रम् नृसिंहपरिचर्या पाद्मोत्तरखण्डः ३१२,३२१,३४९,३७३, नृसिंहपुराणम् २३३,२३४,२४१,२५४, २५५,२६९ पाराशरः २४०,२९४,३२९,४४० नृसिंहभट्टीयम् ३२५ पारिजातः ४३० नैवेद्यभक्षणविचारः २८८ पितामहः ८३,८८,८९,९०,९२,९४ न्यायमालाविस्तरः पुराणम् १८४,२२९,२४२,२६७ पञ्चरात्रम्, ३८,३९,३९,१२६,१२६, पुराणान्तरम् २७७,१४१ १३५,१४०,१४०,१८७,१८८ पुराणसमुच्चयः पण्डितराजजगन्नाथः ३४० पुराणसारः १६८,२२५ पदार्थादर्शः २२५ पुरुषोत्तमचरणाः २४२,३२३,३८६ पद्मपुराणम् ३५,३९,१६३,२४६,२७१, पुलस्त्यः २१६,३५६,३८० २७७,२९४,३०४,३१३,३७७,३९५ पूजाप्रकाशः ३०२ पद्मोत्तरखण्डः ४०९ पूर्णप्रशभाष्यम् ३२ ३२५,३३५,३३७, पूर्णमीमांसा १७८ ३३९,३४२,३६७,४१३ पृथ्वीचन्द्रः ३४४ परमेष्ठीसंहिता २७७ पृथ्वीचन्द्रोदयः ३३६,३३९,३४५, परशुरामनिवन्धः २२५ ३४८,३५७,४१३ पराशरः १८०,२१०,२३९,२५९,३३६, प्रकाश ३६०,४४२ प्रकृतिखण्डः ३७२ प्रजापतिः ७७,७७,८८,११२,२१९,३८१, पराशरमाधवीय- २३,३६,४०,७२, प्रजापतिस्तुतिः २०२,२४९,४२७ ८३,८३,१०७,११९,१३०,१५२,१६८, प्रयोगपारिजातः ३०१,३२२,३२५, १७१,१७५,२०७,२०९,२२०,२३४, ३२९,३३९,३४२ परमानन्दमन्दारः এরশমু ·ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च सूचिः। प्रायश्चित्तमयूखः १८८,२९५ ब्रह्ममीमांसा ७६ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः २९५,३०४ ब्रह्ममीमांसाभाष्यम् प्राभाकरा: ३१ ब्रह्मयामलम् ४२३ प्रेताग्निहोत्रप्रकरणम् ब्रह्मरात्रम् २४७,३४७,३४८,३७८ बहृचन्द्राह्मणः ब्रह्मवैवर्तम् , ३७,३८,७८,७८,१२७,१४०, यद्धृचः ३७६ १४२,१४३,१६१,१८९,२०१ ब्रहृवाहिकः २५९,३३९,३४२,३६९, ब्रह्मसूत्रम् १६६,२५५,२५५ ४१२ ब्रह्माण्डम् १३१,२७६,२८६,२८९,२८९, पहचानामैतरोपनिषद् ३८४ २९२,२९७,३०७,३२२,३२५,३२५, बालकृष्णभट्टः ३२५,३२८,३३४,३३८,३४२,३४३, घालवोधिनी ३८६ ३६५,३६८,४११,४४४, बादरायणः ८१,१४७,१४८,२०० ब्राह्म- ८,२२४,३३८,४११ बादरायणाचार्यः ३५१ भगवत्तत्त्व- १३ बृहज्जाबालम् २९८,३५३,३५३,३५४ भगवद्गीता २४१ भगवान् वृहजावालस्मृतिः ३६३ १५०,१५०,३३०,३८७ भक्तिनिर्णयः बृहज्जाबालोपनिषत् ३२६,४११,४१८ २३१ बृहन्नारदीयम् भक्तिमीमांसा १७६,२११,२४८,३२९, ८४,९४,१४६,२४३, ३३३,३४२,३४२,३४३,३४४,३४५, २५४,२८२ भक्तिमीमांसाभाष्यम् ३९४,४३० १४४,१७४ भक्तिसूत्रम् २८५ वृहत्पराशरः ४२,६३,७७,७९,८७, भट्टः १२० ११६,१४७,१७१,२०८,२१४,२१८, भट्टवार्तिककृत् ३२ २२९,२३४,२४८,२६४,२६७,३०६, भट्टोजिदीक्षितः २२९,२३५,३२२,२३६, ३१८,३४४,४०२,४०७,४०८,४१७ ३३३ वृहत्पराशरस्मृतिः १२९,१४८ भट्टोजिदीक्षितरुतान्हिकम् ३२५,३२८, बृहदारण्यका ४,४३,४७,१४५,२०७ ३४८,३६८,४१७ २२४,२२९ भविष्यम् ३५७,३५७,३७९,३८०,३८० वृहदारण्यकभाष्यम् ९९ भविष्यपुराणम् १४०,२५१,२५१,२५५, बृहदारण्यकोपनिषत् २७ २६०,२९८८,३०३,३१४,३१९,३५७, बृहन्नारदीयपुराणम् १५२ ४०३, बृहन्नारायणोपनिषत् ३६२,३८४ भागवतम् ४,४,५,१२,३२,३२,४१,४३, गृहस्पतिस्मृतिः ६,२०,२० ४३,४६,४७,५१,५३,५८,५८,५८, बृहस्पतिः २०७,२६६ ५८,६०,६२,६२,७०,७३,७४,८५, बौधायन: २४,९४,१००,११९,२१६, ८७,९३,९३,९३,९९,१०१,१११, ३४७,३९९,४३३ १२५,१२५,१२६,१३१,१३२,१३९, योपदेवः २७३ १३९,१४१,१४१,१४५,१५०,१५४, ब्रह्मखण्ड: १४२,२५५ १५४,१६३,१६६,१६९,१६९,१७२, ब्रह्मपुराणम् २३२,२८१,२८२,२८५, १७८,१७९,१८४,१८५,१८९,१९२, ३०१,३१०,३१९,३१९,३२०,३२१, १९२,१९३,१९३,१९५,१९७,१९८, ३२२,३२८,३३४,३३५,३४२,३४७ १९९,२००,२०१,२०१,२०३,२१४, ·६ सत्सिद्धान्तमार्कण्डे २३१,२३१,२३७,२३८,२४१,२४१, २६५,२६६,२७०,२८१,२८९,२९०, २४२,२४४,२४६,२४६,२५४,२५६, २९०,२९१,२९५,३०५,३१५,३१८, २६४,२७४,२७५,२८०,२८१,२८३, ३१९,३२१,३३६,३३७,३३७,३६०, २९१,३०६,३१०,३१४,३३१,३६९, ३६०,३६१,३६३,३६५,३८२,३८३, ३७२,३७२,३७४,३७५,३७६,३७६, ३८३,४०४,४३४,४३४,४३५,४३५, ३७६,३७८,३८१,३८२,३८५,३८७, ४३६,४३८,४३८,४३९,४४१,४४३५ ३८८,३९३,३९६,३९६,४२९ मनुस्मृतिः २३,२३,२४,२५,३४,८०, भागवततत्यभारतरः २८४,२९२,२९३, ९८,१०५,१०८,१०८,१५८,१५८,२६३ ३२८,३२९,३२९,३३४,३३५, मनसारः ३८,५६,१४९ ३३९,३४७,३४९,३६३,४१३ मन्वर्थमुक्तावलिः ६०,१०८,११२ भाहाः मयूस २३६,२३९,२९५,३२५,३८०, भारतम् ६२,६२,१४८,२१८,२४०,२४९, ४१७ २८४,३२१,३३२,३८६, मयूखकारः भारद्वाजः २७२,२९१ मरीचिः २१६,२५५ भारद्वाजसंहिता ४०,१३०,४२० महाभारतम् १०,५२,१११,१३१,१४४, भावार्थदीपिका १७३,१८९,२३२,२५१,२५४,२८२, भाप्यम् १६४,१६५ । ३२२,३३२,३३३,३३३,३८०,३९६, भाप्यप्रकाशः ३१,२६५,३७२ ४१२,४३३,४४४ २१२ महोपनिषद् २७१,३१२ भृगुसंहिता २८३,२८५,२८५ माण्डूक्योपनिषद् भूपणोद्धारः मात्स्यम् १७३,२३२,२७२,३६५,३७२ भैक्षवमतखण्डनम् ३७२ माधवः १९,१९,४८,१०८,१२१,१५१, मत्स्यपुराणम् ८६,२७०,३७१ १६०,१६०,१९७,२१६,२१८,२२४, मदनपारिजातः २२४,२२५,२३३, २२८,२२९,२२९,२३४,२३४,२५२, २७६,३१९,३२१,३२१,३२८,३३८, २६५,२६,७२७४,२९१,३४८,३८०, ३४२,४११,४१२,४१३,४३३ ३९०,४१०,४१३,४३३ मदनरलम् ३१९,३३९,३४४ माधवनिर्णयः २६० मधुविद्या माधवीयम् २२,२९,५१,५६,६०,६१, मनुः ५,६,१६,१७,१७,२१,२३,२४,२५, ६१,६८,८७,९५,१०१,११८,१४६, २५,२६,२६,२७,२८,२८,३२,३७, २१०,२१२,२२२,२२२,२६७,२६९, ४१,४२,४६,५४,५९,६०,६३,६७, ३३६,३५७,३९१ ६८,७२,७३,७४,७४,७५,७८,८०, माधवीयस्मृतिः ८०,८४,९५,९६,१०६,१०७,१०८, | माध्यन्दिनिशाखा ४०० ११०,११०,११२,११२,११४,११४, माधवीयव्याख्या ११५,११६,११६,११८,१९८,१२८, माध्वभाष्यम् १२८,१२९,१२९,१३०,१४४,१५५, मानवधर्मशास्त्रम् १५६,१५६,१५६,१५७,१६६,१६७, मानवस्मरणम् १६७,१७२,१७५,१७७१८२,१९६, मार्कण्डेय: ६०,६१,१२०,१९४,२९०, २०३,२०३,२०४,२०६,२११,२१६, २१८,२१८,२६२,२६३,२६४,२६५, मार्कण्डेयपुराणम् २८६ ३३१,३३२ ·८ १०४ २०० प्रन्धानां ग्रन्थकाराणां च सूचिः । मार्गशीर्षमहात्म्यम् २९३,२९४ योगीश्वरः १६७,४२३ मिताक्षरा ५२,६३.६९,८३,१०६,१०६, रघुनाथभट्टान्हिकम् ३२२,३३९ १०७,१०७,१६७,१७३,१७३,१७५, रघुनाथभट्टः १८३,२५९,२६६,२६८,२८९,२९०, रसेश्वरदर्शनम् २९१,३०५,३०५,३०५,३१४,३६६, रामानुजः ४३४,४३४,४३८,४४४,४६०,४६० रामानुजाचार्यः १६५ मीमांसकः रामानुजदर्शनम् मीमांसादिः ११२ रामायणम् भीमांसासूत्रकृतः रामार्चनचन्द्रिका ४१९,४२० मुण्डका ६९,८१,२१३ रामाश्रमी मुण्डकभाष्यम् रावणभाष्यम् मुण्डकश्रुतिः ऋग्विधानम् २३३ मुण्डकोपनिषत् २३,९९,१५१,३८५ रहतिपादः मुक्तावलिः १५८,१७७ लक्ष्मणाचार्यः मुनिः ८२ मेघातिथि: ७६,२५६,४३८ लघुपराशरः २७,४८,४९,६०,६१,७८, मैनेयीब्राह्मणम् १००,२६५,२६७,३३७,३७० मैत्रेयीशासा लघुविष्णुः ३६,७३,७७,८१,१७४ मोक्षधर्मः २४०,२५४,२६३ लघुविष्णुस्मृतिः यमः १९,११२,११३,११८,१७४,२१०, लध्वनि ४४,२९२,४०५ २१३,२१५,२६५,३०६,३८२,४०४, लिखितः २९१ लिङ्ग-(लिङ्गपुराणम्) ८६,२३९,२५०, यमस्मृतिः २०,२१,१५१,१८२ २६०,२६१,२६१,२९७,३५६, याज्ञवल्क्यः ५,१९,२३,२८,४६,४६, ३५७,३७८,३७८,४०१,४०२ ४९,५५,६१,६२,६८,६८,७२,७४,७४, वराहपुराणम् ३५,६१,१३३,४२८ ८०,८०,८१,८१,१०८,११२,११२,११५, वसिष्ठः ५१,५१,२३४२,४१,२४७, ११५,११६,११५,१२८,१५२,१५६, २४९,२७५,४०१,४१०,४२६ १५७,१५७,१७५,१८१,१८२,१८३, वसिष्ठस्मृतिः २४२,२५०,३७७,४०२ २०३,२०७,२०८,२१५,२२२,२२७, वाजसनेयश्रुतिः २३ २६२,२८९,२९०,३०५,३०५,३३६, ३३६,३६०,३६१,३६२,३८३,४०६, घाजसनेयवाह्मणम् २३,९०,९९,१००, २२१ ४३३,४३३,४३४,४३५,४३८, ४३८,४४४ वादावलि ३९,५६,४२० ६१ (याज्ञवल्क्यस्मृतिः) २३,२३,२५,६० वामनपुराणम् ६३,१०६,११९,१६७,१६७,१७२,१७५, वायुपुराणम् ३०४,३०७ १८३,२५९,३०६ वायवीयसंहिता ४१५ यामुना याराहा ५७,२०९,२१,७२५०,२८४, युधिष्ठिरः २८७,२८८,३५०,३६३,३७८,४१५,४२७ योगपर्व ३९२ वासुदेवोपनिषत् ३५२,४१३ योगियाज्ञवल्क्य. २३३,४२७ विष्णुयामलम् २४२ ·ससिद्धान्तमार्तण्डे विज्ञानेश्वरः ७,५१,५४,५४,८१,१११, ३८६,१२०,१२० १२१,१६८,१७३,१८१,१९६,२६६, शङ्कराचार्यः ४,८,१२,६२,९९,१६४, २९०,२९१,२९१,३०७,४१०,४३५ १६८,२२९,३६०,३६०,३६१,३६१, विज्ञानेन्द्रभिक्षुभाष्यम् ३७१ ४७८ विट्ठल: ४०८ शतः २६,५६,३७९,४७७,४१६ विट्ठलकारिका ४०८ शहलिखितस्मृतिद्वय- २६७ विट्ठलाचार्यः ३८६ शवलाश्वः विद्यारण्यः १०५,१६४,४०८ शाकल: २१७,२२७ विविदिपाधिकरणम् २५२ शाकल्यवाह्मणम् ४७ विश्वामित्रः ११० शाण्डिल्यः १४५,१४६,१७८,२४८,२५४ विष्णुः ७७,२८९,३३६ शाण्डिल्यसंहिता १२३,१३१ विष्णुधर्मः १५२,१६१,१९० शान्तिपर्व ६२,१८३ विष्णुधर्मोत्तरम् २३६,३६६ । शातीतपः ११७,२१७,२८८ विष्णुनामसहस्रं ३५,६२,१४९,१७५,२४१ शातातपस्मृतिः १५१,१५७,१७६,२६७ विष्णुपुराणम् ४३,१३९.१४४,१५४, शाचरभाष्यम् ४४४ १५४,१६३,१८०,२०९,२१३,२१५, शिक्षाव्याकरणनिरुक्तछन्दोलक्षणरूपा २१६,२२२,२२४,२३८,२४४,२५१, अङ्गग्रन्थाः २५३,२५३,२५४,२५४,२८९,३७०, शिक्षोपनिषत् ४४३ ३७२,३८५,३९१,४२९,४३५ शिवः १२५ विष्णुयामलम् २४७,२८२,२९३ शिवधर्मः २६६१,३,८० विष्णुरहस्यम् ५७,२८४ शिवपुराणम् २२६,३०३,३०४ विष्णुस्वामी ८,११,३३,१२४,१३१,१६४ शिवरहस्यम् ३५८,४०९ विष्णुस्वामिदर्शनम् शिवगीता ४१० विष्वकसेनसंहिता ३०,३७९ शुका १३०,१६४,१९२ वृद्धपराशरः ८८,८९,३३६,३४५,३५७, शुक्लयजुःशाखीयानां ४१३,४३४,४४० मैत्रेयीब्राह्मणे, १० खण्डे वृद्धमनुः ४२२ शुद्धाद्वैतचन्द्रोदयः १६९,४४० शुद्धितत्त्वम् १८,११७ शूद्रकमलाकरादि शूलपाणिः २६०,२६१ वेदः २४२ श्वेतकेतुविद्या १५,३०६,३८५ वेदान्तचिन्तामणिः २०५ वेताश्वतर-(श्वेताश्वतरश्रुतिः) १३८, वैशम्पायन: ४०७ १६८,२२८,२४४,३७४,४३० वैष्णयसाम्प्रदायिकाः शैवः व्यवहारमिताक्षरा शैवसुधाकरः ३०२,३०४,३२६,३५२, ३५६,३५६,३५८,३६६,३७८,३८१, ८,२७,६३,१३५,१६५,१६५, ४०९,४१२,४१३,४१५,४१९ १६५,१६६,१७०,१९९,२६७,३१९, शौनकः ३४३,४१४,४२१ ३२१,३२५,३३६,३३७,४०५,४०८ श्राद्धहेमाद्रिः श्रीमदाचार्यः १६४,१८४,२१४,२९३,४३२ वृद्धवसिष्ठः वृद्धशातातपः वृद्धात्रिः ८ व्यायपाद: व्यासः मजनाथमहः ·प्रन्थानां ग्रन्थकारानां च सूचीः । श्रीमदल्लभाचार्यः श्रीधरस्वामी ५,८,७०,८०,१८९,१९२, २७४,२७५,२८३,२८४,२८४,३८६, ३८३ 'श्रीधरव्याख्या श्रुतिः १६६,२०७,२२३,२२९,२४५,२७१, २७४,२८५,३१० श्रुतिग्रन्थः श्रुतयः ७१,१८९,४१४ सङ्ग्रहः १६०,३०१,३२५,३२५,३४०, ३४४,३५३ सङ्ग्रहकारः २५२,२९१ सत्यकाम प्राह्मण- सत्यतपाः ३२१ सत्यवत:- ३३६,४१२ सत्यापाढसूत्रम् ४०० सदाचारचन्द्रोदय सदानन्दगिरिः सनत्कुमारः ३३० सनत्कुमारसंहिता २८०,२८१,३५६,३७९ सन्यासविधिः ३४८ सम्वतः २०,७७,७७,८२,८५,२०६, २२०,४१६,४३६ सम्वर्तस्मृतिः ५,२६८,४०५ सदर्शनसमहः १०५,१५६,१६४ सहस्राक्षः साकारसिद्धिः १६४ साहपपातालतर्कदिगम्बराद्यर्वाचीन- १६५ सामगाः १८ सायनमाधवीयभाष्यम् सारसदहा १३,१५,२९,५८,१०४, १४९,१६२,१६९,१८०,२०९,२१२, २१७,२३८,२४०,२४१,२४२,२४६, २४७,२४७,२४९,२७१,२७३,२७६, २८३,२८६,२९४,३०३,३०७,३०७, ३०८,३१५,३४७,३६५,३६७,३६७, ३६८,३७६,३७७,३७८,३९३,४२०, ४२६,४३०,४३६,३३९ सारसभहकार ३४९ साहित्योपनिषद् ७,२०३,२०३ सिन्धुः १६६,३४४ सिन्धुद्वयम् ५७,३०१ सिद्धान्तशेखरः ३००,३७८,४१४ सुदर्शनसंहिता ४४० सुधासिन्धु ३८१ सुधासिन्धुप्रभृतयः सुबोधिनी १६५,३८६ सूतसंहिता २९७,३५९,३८१,४१० सूत्रम् सौरपुराणम् स्कन्दपुराणम् २७,३२,५८,८९,८९, ९१,१६०,१८८,३३२,३४५, स्कान्द- १९९,२१२,२१७,२३३,२३७, २३९,२४७,२५१,२७४,२७४,२७६, २७७,२७९,२८२,२८७,२८८,२९३, २९४,२९५,२९८,२९९,३०१,३०२, ३०३,३०८,३१८,३२०,३३५,३३५, ३३५,३४१,३४२,३४४,३५९,३७२, ३८०,३८१,४११,४१९,४१९,५२०, ४२४,४२७,४२९,४३०,४३०,४३०,४ स्मृतिः २३,११८,१८४,२०७,२०७, २१६,२२९,२४०,२४५,२५१,३८५, ४१३,५२६ स्मृतिचन्द्रिका ४३३ स्मृतिदर्पणम् ३३९ स्मृतिप्रकाशः ३३३,३३८,५०२ स्मृतिसद्ग्रहः ३३९,३४३,३५७ स्मृतिसारसमुथयम् ३२८,३४३,३६८ स्मृत्यन्तरम् ३४७ स्मृत्यर्पसारः २९१,२९५,२९५,३४३, ४१६,४१७,५२१ ६२स.मा.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे
समेश्वरः
१७८,२७८,२३८
खानेश्वरमाप्यम् १७,४४,१४६,२३२
पत्रिंशन्मतम्
४०७
हरिवंशः
६२,२६०
हलायुधीयम्
३३०
हारीत: १३,१५,२२,४०,८८,१०७,११९,
१२०,१२२,१२२,१४६,१६८,२१६,
२२२,२६७,२७२,३०९,३१५,३३६,
३५०,३६५,३६७,४१७,४२६,५३३,
४३३,४३६,४४०
१०८,१२१,२३०,२३१,२३५,
२३८,२३९,२७४,२९५,३१९,३२०,
३३९,३४२,३४२,३४४,४१०,४१२,
४१३

·શ્રી રમે શ્રીમદમાગથી રિવરણમે નામ છે सर्वविद्यानिधान-आशुकवीश्वर-शतावधानि-वेदान्तभट्टाचार्य-भारतमार्तण्ड-- श्रीगोवर्धनशर्म(श्रीगट्टलालाजी)विरचितः सत्सिद्धान्तमार्तण्डः श्रीमद्वालमुकुन्दमिन्दुवदनं वृन्दावनानन्दिनम् वन्दे सुन्दरमेकमेव न परानिन्दामि वृन्दारकान् । वर्तन्तामचिरन्तनादविपदोऽनन्ता अनन्तातले मन्तुं ते गणयन्तु माऽयमितरान्मूर्धा न नन्तुं क्षमः ॥१॥ ચન્દ્ર સમાન મુખવાળા, વૃન્દાવનને એટલે ત્યાં રહેનાર સ્થાવર જમાત્મક અનન્ય ભક્તોને આનન્દ દેનાર એવા, સુન્દર (મનોહર) એકજ શ્રીમદ્ બાલમુકુન્દ પરમાત્માને જ હું વÇછું. (પરન્ત દુરાગ્રહી જનોની પેઠે) હું બીજા દેવતાઓની નિન્દા કરતો નથી. ભૂતલ ઉપર અચિન્તન (પુરાણપુરુષ પરમાત્માની અપેક્ષાથી અર્વાચીન) એવા અનન્ત દેવતાઓ ભલે બિરાજે. તેઓ મારો અપરાધ ગણે નહિ, કેમકે આ મારું મરતક એક પરાત્પર પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણને નમવા માટે અર્પણ કરી "ચુક્યો , માટે તે મસ્તક બીજા દેવને નમવાને અશક્ત છે.' મદોન્મત્ત દેયોના મદથી જે દુકમ બને છે, તેથી દુઃખી થનાર જે પૃથ્વી, તેને થનારો ભાર દૂર કરવા માટે લીલાથી અવતાર ધરનાર, નિષ્પક્ષ ભક્તનું રક્ષણ કરવા માટે દીક્ષા ધારણ કરનાર એવું સુદર્શનચક અનાદિ કાળથી જેણે હાથમાં ધર્યું છે, એવા શ્રીમથુરેશજી અમારું રક્ષણ કરો. જેમણે પોતાના હૃદયમાં પુણ્ડરીકાક્ષ પરમાત્માને ધારણ કરીને, વેદાત્મક કિર- ણોથી, ભક્તોને હૃદયરૂપી કમલો પ્રકુલ્લિત ર્યા, અને ઉત્તમ રાજમાર્ગ દેખડાવી હર્ષિત બનાવ્યા, તથા પરમહંસ પરમાત્માનું દર્શન થવામાં પ્રતિબંધક તથા કુમાર્ગ દોરી જનાર, એવા દુછવાદો નષ્ટ કર્યા અને પુરુષોનાં ઉત્તમ કામ શરૂ કર્યોએ આ શ્રીમવલ્લભાચાર્ય રૂપ સૂર્ય (જગતનું રક્ષણ કરો. ૧ આ નમનાત્મક મલાચરણ કરનાર, ગીતામાં કહેલા “અનધિતયો માં છે ના? કર્યું છે, તેવા નિમિપુજના ચોઘૉ રા”એ શ્લોક પ્રમાણે અનન્ય ભક્તિ કરનાર છે. તેવા ભક્તો બીજા દેવતાના પૂજન પ્રસ પોતાના ઈદને અન્તર્યામરૂપે જણને જ નમન ઈત્યાદિ કરે છે ૨ સુદર્શન ચકને પરમાત્માની એવી આશા છે કે, જ્યારે મારા કોઈ પણ અનન્ય ભક્ત ઉપર આપત્તિ આવે, ત્યારે તારે જઇને તેનું રક્ષણ કરવું. જેમ અમ્બરીષ રાજાને મારવાને દુર્વાસાએ મોટી કા મોકલી હતી. તે સમયે સુદર્શન ચક્રથી જ અમ્મરીષ રાજાનું રક્ષણ થયું હતું.

·૨ - સસિદ્ધાન્તમાર્તણ ઉત્તમ ઉત્તમ રસથી સેવાયલું, શ્રુતિ( કાન)માં પહેરવા યોગ્ય છે ગુણ (કુશ્કલ) જેના, અત્યન્ત કાન્તિયુક્ત મડળવાળું, ઉત્તમ બ્રહ્મસૂત્ર (જનોઈ) ધારણ કરેલું એવા નિજ આચાર્યજી (શ્રીમહાપ્રભુજી)ના શ્રીઅને હું ભજું છું. આ શ્લોકનો બીજો અર્થ - ઉત્તમ જે પ્રેમરસ તેથી સેવાએલું એવું શ્રુતિ (વેદ)માં કહેલા (અમદમાદિ ) ગુણોથી યુક્ત, પરપ્રભાવલય (બીજા અભક્તોના કુતર્કના પ્રભાવનો નાશ કરનારા) એવા સબ્રહ્મ સુર (ઉત્તર મીમાંસા)ના ભાખ્યરૂપ નિજાચાર્યજીનાં વચનોને હું માનું છું. અર્થાત શ્રીઆચાર્યજીની કાયા તથા વાચા બેઉ દિવ્ય હોવાથી બેઉને લાગુ પડે એવી રચના આ શ્લોકમાં કરી, પોતાની ઉભયતઃ ગુરુભક્તિ દર્શાવી છે. નિરન્તર ભ્રમરે સેવેલું, પરાગથી શ્રેષ્ઠ કોમલ કમલની કાન્તિને હરનાર એવા શ્રીવિઠલેશજી (ગુસાંઈજી)ના બે ચરણને હું વન્દુ છું. ઉપોદૂધાત આ ભરતખણ્ડના વાયવ્ય પ્રાન્તમાં દુઢાર નામનો દેશ છે. તે દેશમાં શ્રી સૂર્ય વશી રામચન્દ્રકુલોવ હોવાથી પરમ્પરાપ્રાપ્ત અત્યન્ત વૈષ્ણવ ધર્માનુસાર ઉપા- સનામાં તત્પર રહીને સર્વ કાર્યમાં જાનકીનાથ શ્રીરામચન્દ્રન જ આદર કરનાર, સકલ કલાનિધિ હોવાથી, પોતાનું રાજાપણું જેમણે સાર્થક કર્યું છે, એવા રાજાથી રક્ષણ પામેલું જયપુર નામનું નગર છે. ત્યાં હમણા ઉત્તમ ધર્મધુરીણ રાજરાજપદ ભોગવનાર રામસિંહ નામક રાજા રાજ કરે છે. તેની પાસે કોઈ એક વમતાવલમ્બી ચિત્ર ધારણ કરનાર લક્ષ્મણનાથ નામનો દડી રહે છે. તેણે પોતાના ભાષણથી સસ્પષોમાં મોટો કલહ ઉત્પન્ન કરીને સંપૂર્ણ પ્રજાજનોમાં કોલાહલ ઉભો કર્યો છે. જેણે રાજાના અતિનિર્મલ મનને સમય જોઈને બલાત્કારથી મલીન કર્યું છે. જે પોતે બાલપણથી જ દરૂડી હોવાથી “નારાયણ” નામનું સીર્તન કરનાર, તેથી લક્ષ્મીપતિની સેવાનો અધિકારી ગણાય છતાં, હમણાં દય સમ્પત્તિથી યુક્ત એટલે હમણા તેણે, મોટો રાજાશ્રય મળવાથી, વૃષ્ટ પુષ્ટ મદોન્મત્તથઈ, રવચ્છદ પણે કેવલ પોતાની ઈચ્છા માત્રથી જ ૬૪ પ્રશ્નો તૈયાર કરીને, ભૂતલ પર સર્વ ઠેકાણે તે પ્રશ્નો ચારે મુખ્ય વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાય પ્રવર્તકો ઉપર મોક્લી આપ્યા છે, એવી વાત ઉત્તર આશાથી લાંબા વખતથી વૈશ્રવણે પડી હતી. અર્થાત્ તે મુમ્બાપુર નિવાસી, સકલ ગુણગણુથી સ્કુલ, શ્રીમવલ્લભાચાર્યના વંશમાં મણીરૂપ ગોસ્વામી શ્રીજીવનલાલજી મહારાજને કાને પડી. ૧ ઉત્તર આશા એટલે ઉત્તરદિશા (જયપુર) થી અને બીજો અર્થ ઉત્તર મળવાની આશાથી, ૨ શ્રવણે એટલે ઉત્તર દિશામાં રહેનાર કુબેરને, બીજો અર્થ કુબેર જેવા ધનાઢ્ય ગોસ્વામી શ્રીજીવનલાલજી મહારાજને કાને, પી બન્યો છે.

·પ્રથમ પ્રશ્ન 8 સપૂર્ણ દુષ્ટવાદ રૂપી અકારને નષ્ટ કરનાર અને સુવર્ણદાનથી પોતાના આશ્રિતને જેમણે સુપાત્ર કર્યા છે, એવા અખૂટ સેહથી પરિપૂર્ણ શ્રીવલ્લભકુલદીપ પોતાના કિરણ પ્રભાવથી પ્રકાશમાન અને આશ્રિતોની દરિદ્વદશા દહેનાર સત્ અને અસતમાર્ગનો વિચાર કરનાર એવા શ્રેષ્ઠ ગોવામીશ્રી જીવનલાલજી મહારાજ વિરાજે છે. જેની પાસે વેદાન્તશાસ્ત્ર, સાહિત્યશાસ્ત્ર, ઈત્યાદિક ઉત્તમ વિદ્યા અને લક્ષ્મી સાથે વસે છે, તે લક્ષ્મી-સરસ્વતીનો સાપન્ય ભાવ છે, માટે જ કે શું? પ્રત્યેક ક્ષણે તેઓ એક બીજાથી પોતાના ગુણોને ઉત્કર્ષ દેખાડે છે. નિરન્તર સુરસ ભાવના (ઉત્તમ રસોનો સ્વીકાર); અથવા સુર (દેવ)ની સભાનું અવન (રક્ષણ) કરનાર એવા જીવન અને જીવ એ બેમાં ન કારનો જ માત્ર ભેદ છે. પરંતુ જીવનું સર્વ કર્મ જીવન (પણ) કરે છે. મતલબ કે બધા જીવો (ભક્તો)નું જીવન (જીવવાનું સાધન) તે શ્રીજીવનલાલજી મહારાજ છે. વળી, જેમણે નવીન શ્લોકો કરવાની રફુર્તિથી કીર્તિ સમ્પાદન કરી છે, અને જેની નવીન કાવ્ય ચમત્કૃતિ ઘણી સ્તુત્ય છે, અને વેદાન્તશાસ્રરૂપી વનમાં કેસરી- સિંહની માફક ગર્જના કરે છે, એવા શ્રેષ્ઠ શ્રીગોકુલાધીશજી મહારાજ પ્રસિદ્ધ છે. તેમજ બીજા દુર્જનોને શિક્ષા કરવા માટે દીક્ષા લેનારા અને બુદ્ધિ સમુદાયના ભડારરૂપ, એવા (યદુનાથજી મહારાજ સુરતવાળા) બિરાજે છે. એ સિવાય બીજા પણ શ્રીપરત્માની અનન્ય સેવા કરનાર (ગોવામી બાલકો) છે. તે સર્વેએ સદરહુ ૬૪ પ્રશ્નોની પત્રિકા કોઈકે સ્થલેથી મેળવીને શ્રીજીવન- લાલજી મહારાજની મોટી હવેલીના બગીચામાં મળી, અવલોકન કરી. તે પછી, એ સર્વ પ્રશ્નો અતિશય અસત છે, એમ જોઈને, તેને ઉત્તર આપવાની ઉત્સુક્તા નષ્ટ થતાં, એક ક્ષણ વિચાર કરવા લાગ્યા. પછી; પદ, વાક્ય, પ્રમાણને જાણનાર શ્રીજીવનાચાર્યજી મહારાજે, આગળ ઉભેલા મને એવી આજ્ઞા કરી કે આ પ્રશ્નો વિચિત્ર અર્થના અને વિચિત્ર સરકૃતભાષામાં લખાયેલા છે, માટે એનો ઉત્તર આચાર્યોના મુખથી આપવો ઉચિત નથી. હાથીના ગર્ડરથલની ખંજવાળને દૂર કરવાનું જેનું પાડિય છે, એવા કેસરી- સિંહના નખ, નાની ઉંદરડી ઉપર પડતા નથી; માટે, અમારી આજ્ઞાથી તમે ઘણા વિસ્તાર ન કરતા, આ પ્રશ્નોનો ટૂંકો ઉત્તર- વેદાદિશાસ્ત્રોથી ભરપુર એવા પ્રમાણેથી આપો ૧ ગો. શ્રીજીવનલાલજી મહારાજ મુબાઈમાં દરમાસે ગામપરગામના વિદ્વાનોને ભેળા કરી એક સભા કરતા હતા અને તેમાં સર્વ શાસ્ત્રનો હા પોહ કરાવી, સર્વનો સત્કાર કરતા હતા. હાલના આચા માં તેવી શાસ્ત્રચર્ચા તથા વિદ્યાવિકની અભિરુચિનો અભાવ થવાથી તેવી ધર્મસભાનું સ્વપ્રમાં પણ દર્શન દુર્લભ થયું છે, ·સિદ્ધાન્તમાર્તણs ઘણું કરીને તે સર્વ ઉત્તરોનો અર્થ સુબોધ જોઈએ, તેમાં તર્ક-કર્કશલેશન હોય. આ સાંભળીને બીજા બધા ગોસ્વામી બાલકોએ શ્રીજીવનલાલજી મહારાજના વિચારને અનુમોદન આપ્યું. આ તેઓની ગુણવતી (માધુર્યાદિ ગુણોવાળી અને ગુણ એટલે દોરાવાળી) આમોસમ્મદહેતુ (આનન્દરૂપ સમૃદ્ધિના કારણવાળી તથા સુગધ સમૃદ્ધિના કારણ વાળી) સુમનનન્દિતા (ઉત્તમ મનથી આનંદિત કરેલી તથા કુલોથી શોભાયમાન) એવી ઉક્તિને પુષ્પમાળાની પેઠે માથે ચઢાવનાર પોતાના પિતૃચરણ વિદ્વત્મણી શ્રીવન- યામ ભટ્ટજીથી શાસદષ્ટિ સમ્પાદન કરનાર, હું ગોવર્ધન શર્મા (શ્રીગલ્લાલાજી) યથામતિ આલેખનો પ્રારમ્ભ કરૂ છું. હંસ સસ્પક્ષપાતી હોય છે, તેમ વિદ્વાન નકી સસ્પક્ષ (સાચા પક્ષ) નો વીકાર કરનાર હોય છે. તે નાલીકવલભા (મલતખ્તને ખાનાર અથવા જેને કપટ વહાલું નથી; એવા વિદ્વાનો રાજહંસની પેઠે નીરક્ષીરનો વિવેક કરનાર હોય છે, માટે તેવા વિદ્વાનો આ મારી કૃતિમાંથી ગુણમાત્રનું ગ્રહણ કરો. દોષનો રવીકાર ન કરો, એમ હું ઈચ્છું છું. ગ્રન્થપરિભાષા મુખ્ય પ્રશ્નો ૮ છે; પણ પ્રત્યેક પ્રશ્નમાં અવાતર આઠ આઠ પ્રશ્નો હોવાથી, કુલ ૬૪ પ્રશ્નો થાય છે. તે સર્વ પ્રશ્નોને સખ્યાપૂર્વક લખીને એકેકને કમથી ઉત્તર અવ દર્શાવ્યો છે. કારિકા (શ્લોક)માં સંક્ષિપ્ત ઉત્તર પ્રથમ આપ્યો છે અને તેના જ વિવરણને ફરીથી પ્રમાણ પૂર્વક વિસ્તાર કર્યો છે અને ઉત્તરને અત્તે તેનો અત્યન્ત સાર પણ શ્લોકરૂપે દર્શાવ્યો છે. આવો ક્રમ સર્વ ઉત્તરોમાં એક સરખો રાખેલો છે. કોઈ કોઈ રથલે તેમણે નહિ પૂછેલી એવી કેટલીક પ્રાસદ્ધિક બાબતો પણ, પોતાના સિદ્ધાન્તની અનુલતા માટે તથા ભવિષ્યમાં બીજા પ્રશ્નો ઉઠતાં અટકે તે માટે, ઉત્તરમાં નિરૂપણ કરી છે. આ ગ્રન્થ ઘણો મોટો છે, માટે નિરર્થક છે, એવી બુદ્ધિથી તેનો ત્યાગ ન કરવો કેમકે સજજને હમેશા બીજાના પ્રેમની નિરર્થકતા નષ્ટ કરવાની ઈચ્છા રાખનાર દયાળુ હોય છે, માટે તેઓને મારી પ્રાર્થના છે, કે– આ ગ્રન્થ એકવાર પણ દષ્ટિગોચર કરવો, પછી તેનો વિચાર કરવો, જેથી તેમાં ગુણ કે દોષ જે હશે, તે, આપે આપ દેખાઈ પડશે. કેમકે, હાથના કડુણની પરીક્ષા માટે આરસીની શી જરૂર R ·પ્રથમ પ્રશ્ન ૫ હવે આઠ મુખ્ય પ્રશ્નમાં પ્રથમ પ્રશ્ન તમારો સમ્પ્રદાય કયો? તેમાં, સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ શો? ઉત્તર અથ શ્રીહરિના ભક્ત, બ્રહ્મા, દ્ધ વગેરે દેવોએ વેદમાંથી ભેદ, અભેદ ઈસાદિ ભેદપૂર્વક જે બહાર કાઢેલું, ઉત્તમ પરમ્પરાથી પ્રાપ્ત થએલું, સર્વ પ્રકારના ઉત્કર્ષ માં સામાએલો છે એવું, શ્રીહરિમન્નાદિકનું જે દાન, તેને જ અમે સમ્પ્રદાય કહિએ છીએ. તેને પછાર્થ એ કે, સન્ અને એ બે ઉપસર્ગની આગળ ધાતુને પ્રત્યય લાગતાં ગાતો ગુરુ ચિતોએ સૂત્રથી શુ પ્રત્યય કરતાં સમ્પ્રદાયશબ્દ સિદ્ધ થયો છે. તેમાં રસ ધાતુનો અર્થ દાન અને સ એ ઉપસર્ગનો અર્થ સમ્યક્ રીતે એટલે ભગ- ધાનની આજ્ઞાથી, તેમના બ્રહ્માદિ ભક્તોએ, જીવો ઉપર દયાર્દુ અન્ત કરણ પૂર્વક અનાદિસિદ્ધ વેદમાંથી બહાર કાઢીને પ્રવૃત્ત કરેલું અને શિષ્ય પરંપરાથી આવેલું મત્રનું જે દાન તે સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ છે. બ્રહ્માદિકોએ સમ્પ્રદાયો પ્રવૃત્ત કર્યા છે, એ શ્રીશહુરાચાર્યમતાલિમ્બી તમોને પણ સમ્મત છે, કારણ કે શ્રીમછડુરાચાર્ય- જીએ પોતાના બૃહદારણ્યકાદિક ઉપનિષદ્ધા ભાષ્યના અરભમાં, બ્રહ્મવિદ્યાના સમ્મુ- દાયને પ્રવૃત્ત કરનાર બ્રહ્માદિકને નમસ્કાર, અને વંશપરમ્પરાગત ષિઓને પ્રણામ, કરીને પછી સલ્લુને નમન કર્યું છે. આ સર્વ વિચાર વિશેષે કરીને વિચારનવૃત્ત કયારથી શરૂ થયો છે? એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં વિસ્તારથી કહીશું. ઉપસર્ગનો અર્થ પ્રકઈ છે, હવે દાનનો પ્રકર્ષ એટલા માટે જ છે, કે તે દાન વેદમાંથી જ નીકળેલું છે, તેનો જ સ્પષ્ટાર્થ એવો છે કે સર્વ વેદોનો પ્રમેયાર્થે બે કાર્ડથી કહ્યો છે. જે ધર્મ ૨ બ્રહ્મ. કારણ કે ધર્મ અને બ્રહ્મએ બંનેનું પ્રતિપાદન કરનાર જે અપરણેય વાક્ય તેનેજ વેદ કહે છે. તે વેદમાં કહેલા સમ્પ્રદાયોમાં શિષ્યોને ઉપદેશદ્વારા ધર્મનું પ્રદાન કર્યું છે. કારણ કે જે પોતાનો ધર્મ જાણતો નથી, પણ જાણવાની ઈચ્છા રાખે છે. તેમણે મુનિ એવા ગુરુ પાસે જવું. તે માટે સમ્પ્રદાયપ્રવર્તક ગુરુ પાસે જવાનું વેદમાં વિધાન છે. ધર્મદાન, સર્વ દાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એમ કૃતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં ઠેર ઠેર વારંવાર કહેલુ છે. હવે બ્રહ્મદાનું પણ તે તે વેદોક્ત મહામન્નના ઉપદેશથી શ્રવણદ્વારા મનન નિદિધ્યાસન માટે ઉપયોગી છે. તે અથર્વણ વેદના કૈવલ્યોપનિષદમાં ભગવાન પરથી (બ્રહ્મા) પાસે જઈને આશ્વલાયન ઋષિ બોલ્યા –મહારાજ! સરોએ નિરન્તર ૧ થશબ્દ આરમ્ભમા અને જ્ઞાતિ સમાપ્તિમા મૂકવાનો વૈદિક નિયમ છે. તે કાના અર્થો અમરકોષમા-માનત્તમપcaો અય મફલાચરણ, અનન્તર, આરક્સ, પ્રશ્ન અને કાર્ચે (સપૂર્ણતા) એમ બતાવ્યા છે. આ ઠેકાણે તેમાંના ઘણા ખરા લાગુ પડતા હોવાથી અથે શબ્દ વાપર્યો છે.

·પ્રથમ પ્રશ્ન હું અમે કહેલા અને અનુસરીને જ “વ્યાખ્યસુધા વગેરે ગ્રંથોમાં ભાનુદીક્ષિત વગેરે પડિતોએ “સમ્પ્રદાય' શબ્દનું વ્યાખ્યાન ભાવાર્થ પ્રત્યય લઈને કર્યું છે. બીજા કેટલાક પડિતો, ઉત્તમ રીતે જેનું દાન કરાય છે, એવી વ્યુત્પત્તિ કરીને જર્મજિ બન્ત છે, એમ વ્યાખ્યાન કરે છે. કેટલાક ઉત્તમદાન કરી શકાય છે, જેના યોગથી એવી ઇરછા વ્યુત્પત્તિ કરે છે. પરંતુ તેમ કરવાથી સદાય શબ્દ સિદ્ધ થતો નથી. કારણ તેવો કરણાથી ન્યુ પ્રત્યય થઈને સમ્પ્રદાય શબ્દ સિદ્ધ થતો નથી. વ્યાકરણ શાસ્ત્રમાં બહુલ ગ્રહણ છે માટે કદાચિત્ વત્ પ્રત્યય કરીને કરણાર્થે કાયમ રાખીને સમ્પ્રદાય શબ્દ તૈયાર કરવો, એ અગતિક ગતિ છે. માટે તેના અર્થની પ્રાચીન વિદ્વાનોએ ઉપેક્ષા કરી છે. બીજું એ કે “આપી શકાય છે જે એવો અર્થ કર્યો એટલે “આપી શકા” મ–જ છે, માટે સમ્પ્રદાય શબ્દથી મ–જ આવશે. એમ થાય તો, સમ્પ્રદાય સિવાય આવેલા મન્ટો વ્યર્થ છે. એ વચનોનો વિરોધ આવશે. અને બ્રહ્મા, રુદ્ર ઇત્યાદિક તે તે સમ્પ્રદાયના પ્રવર્તક આચાર્ય છે એવો જે વ્યવહાર છે, તેને વિરોધ આવશે. હવે કોઈ કોઈ સ્થલે ઉપદેશ વિષયક જે વસ્તુ તે વાચક પણ સમ્પ્રદાય શબ્દ વાપર્યો છે, પરંતુ તે શબ્દ, સમ્પ્રદાય શબ્દનો જે મુખ્ય અર્થ સાથે સમ્બન્ધ ધરાવનાર હોવાથી તે મન્ચને પણ લક્ષણથી સમ્પ્રદાય કહ્યો છે. જેમ ગાય, પૃથ્વી, સરરવતી એ અતિદાન કહ્યાં છે. માટે અમે કહેલો જ સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ ઉત્તમ રીતે સર્વ સમ્મત છે, એમ સિદ્ધ થયું. કરણ વ્યુત્પત્તિ ઇત્યાદિકનું ખણ્ડન કરવા વિષે અમારો આગ્રહ નથી. હવે એવી શડુ આવશે કે સમ્પ્રદાય શબ્દના અર્થનો પ્રસડ ચાલતાં વચમાં કારિકામાં “હરિમન્નાદિ કર્મક” એમ કહેવું અયોગ્ય છે. શિવ વગેરે સમ્પ્રદાયમાં પણ, સમ્પ્રદાય શબ્દનો વ્યવહાર છે. તેમાં તમે કહ્યા પ્રમાણે સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ નથી, માટે તમારો અર્થ દુષિત છે. એમ કોઈનું કહેવું વ્યાજબી નથી. કારણ કે પ્રશ્ન કરતી વખતે તમારો સમ્પ્રદાય કયો અને તમારા સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ શું? એવો પ્રશ્ન છે. માટે તેમાં તમારો સમ્પ્રદાય એવું પદ મૂક્યું છે માટે સર્વનામથી પરામર્શ (ખ) થતું હોવાથી, વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાય જ લેવો સયુક્તિક છે, માટે તેનું લક્ષણું કહેવું યોગ્ય છે. બીજા કેટ- લાક શિવ વગેરે મતમાં સમ્પ્રદાય એ શબ્દ ઔપચારિક (લાક્ષણિક) છે. કારણ પરમ્પરાથી શૈવ સમ્પ્રદાયનું આચરણ કરવું એ વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાયમાં પ્રવેશ થવાના કારણરૂપ છે. તેજ વાત બ્રહ્મપુરાણની સમાપ્તિમાં “માયાનુકીર્તને અધ્યાયમાં શ્રીવેદવ્યાસે કહી છે – “હે દ્વિજોત્તમઆ લોકમાં મનુષ્યોની કર્મ, મન, વચન અને અન્તર્યામીની પ્રેરણાથી બીજા દેવ ઉપર જે ભક્તિ ઉપજે છે, તેથી કરીને હે મુનિયો યજ્ઞ કરવાની ·૧૨ મફ્રિાન્તમા ઇચછા ઉપજે છે પછી તે માધનપૂર્વક લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ માટે અગ્નિમાં દેવી નિમિત્તે હોમહવન કરે છે રોમથી અગ્નિ પ્રસન્ન થાય છે અગ્નિ પ્રસન્ન થયેથી શ્રીના ચણથી ભક્તિ કરવાનું મન થાય છે, તેથી તે નિત્તર સુર્યનું આગધન કરે છે. સૂર્ય પ્રસન્ન થતાં, શ્રીશિવજીની પૂજા કરવાની ઈચ્છા થાય છે. પ્રયતા અને વિધિપૂર્વક શિવપૂજનથી શિવ પ્રસન્ન થાય છે. શિવ પ્રસન્ન થતાં, અવ્યય, નાથ, શ્રી વાસુદેવ નામક કેશવ પરમાત્માની સેવા કથ્થાની ઈચ્છા થાય છે. અને તે એનાથી ભોગ અને મોક્ષ બને મળે છે માટે મુખ્યત્વે કરીને પૈણવ સમ્પ્રદાય ઉપર જ સમ્પ્રદાય શબ્દની પ્રવૃત્તિ છે, એમ કહ્યું છે માટે અમ્ય (ઉત્તમ) પ્રકૃe (2દાન “તે મન્નાદિકનું શ્રુતિ મૂવક દાન” એ સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ, પ્રાચીન વિદ્વાનોએ કહ્યો છે. પ્રથમ પ્રશ્નોત્તર સમાપ્ત. * * ૧ થી ૪ પ્રશ્નોમાં શાસ્ત્રાર્થને જ મુખ્ય માને હોવાથી કેવળ ગુજરાતી વાચનારને તેનો ઉપયોગ નથી માટે અમે કેવડ પ્રશ્ન અને છેવટનો જવાબ એટલાને જ સથેપ કરીને વૈષ્ણવોની જાણને માટે ગુજરાતીમા તાત્પર્યમા લખ્યું છે હરિશકર શાસ્ત્રી, ·આઠ પ્રશ્નો પૈકી પ્રથમ પ્રશ્નમાં- પ્રથમ પ્રશ્ન સિમ્પ્રદાયના કેટલા ભેદ છે? ઉત્તર- શુ તમારો આ પ્રશ્ન સર્વે જ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યા વિવે છે કે વૈષ્ણવસમ્પ્રદાયની સંખ્યા વિશે પ્રશ્ન છે? જે, સર્વ જ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યાનો આ પ્રશ્ન હોય તો, વૈષ્ણવ, હૈરણ્યગર્ભ શિવપ્રભૂતિ અનન્ત સમ્પ્રદાયો છે. તે શાસ્ત્રમાં અને લોકમાં તે તે રથલે પ્રસિદ્ધ છે. જે, કેવલ વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યા વિશે પ્રશ્ન હોય તો- ચતુર્ભુજ એવા વિષ્ણુ ભગવાનની ભુજની છાયામાં સ્થિતિ કરવાથી સુનિર્ભય એવા ચાર સમ્પ્રદાયો, મહા- માયાના ભયને દૂર કરનાર છે. (૧) , (ર) લક્ષ્મીજી, (૩) બ્રહ્માજી અને (૪) સનકાદિક. આ ચાર જગતનો ઉદ્ધાર કરનારા આચાર્યોએ, ક્ષીરસાગરમાં પોઢતા એવા અને દયાના સાગરને જેમણે નિજ સ્વરૂપમાં લીન કરેલો છે એવા પ્રભુની પાસેથી તે મેળવી પ્રસિદ્ધ (પ્રકાશ) કરેલા છે. દ્વાપરયુગના અને ભગવદિચ્છાથી કાપાલિકાદિક, બૌદ્ધ અને બ્રહ્મવાદ ઈત્યાદિવડે દેવોએ તે સમ્પ્રદાયોને શિથિલ ક્ય: શ્રીવિષ્ણુસ્વામી રામા- નુજ મધ્ય અને નિમ્બાર્ક અવતાર ધરી ફરીથી તેમનું સમર્થન કર્યું આ ચાર સમ્પ્રદાય મુખ્ય છે. બીજા તે તે સમ્પ્રદાયપર જ આધાર રાખનારા હોવાથી ગૌણ છે; કે જે પ્રકારાનન્દ વગેરે અનન્ત સમ્પ્રદાયો છે. એ સત્સમ્પ્રદાયો જગતમાં જ્ય પામે છે. તેથી, સત્સમ્પ્રદાયના ભેદ ચતુ સમુદ્રરૂપી કાંચીને ધારણ કરતી ધરિવી ઉપર પ્રસિદ્ધ છે તેઓ ચારે પુરુષાર્થોનું દાન કરવા સમર્થ છે જેમાં ચારે વેદની કૃતિ પ્રમાણ ·સસ્મિાન્તમાર્તડ ઈચ્છા ઉપજે છે. પછી તે સાધનપૂર્વક લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ માટે અગ્નિમાં દેવી નિમિત્તે હોમહવન કરે છે. હોમથી અગ્નિ પ્રસન્ન થાય છે. અગ્નિ પ્રસન્ન થયેથી શ્રી સૂર્યના- યણથી ભક્તિ કરવાનું મન થાય છે, તેથી તે નિરન્તર સૂર્યનું આરાધન કરે છે. સૂર્ય પ્રસન્ન થતાં, શ્રી શિવજીની પૂજા કરવાની ઇચ્છા થાય છે. પ્રયલ અને વિધિપૂર્વક શિવપૂજનથી શિવ પ્રસન્ન થાય છે. શિવ પ્રસન્ન થતાં, અવ્યય, જગન્નાથ, શ્રી વાસુદેવ નામક કેશવ પરમાત્માની સેવા કરવાની ઈચ્છા થાય છે. અને તે સેવાથી ભોગ અને મોક્ષ બંને મલે છે. માટે મુખ્યત્વે કરીને વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાય ઉપર જ સમ્પ્રદાય શબ્દની પ્રવૃત્તિ છે, એમ કહ્યું છે. માટે સમ્યફ ( ઉત્તમ) પ્રકૃe (એક) દાન “તે મન્નાદિકનું કૃતિ- મૂલક દાન” એવો સમ્પ્રદાય શબ્દનો અર્થ, પ્રાચીન વિદ્વાનોએ કહ્યો છે. પ્રથમ પ્રશ્નોત્તર સમાપ્ત,* ૧ થી ૪ પ્રશ્રોમા શાસ્ત્રાર્થને જ મુખ્ય માનેલો હોવાથી કેવળ ગુજરાતી વાચનારને તેને ઉપયોગ નથી માટે અમે કેવલ પ્રશ્ન અને છેવટનો જવાબ એટલાનો જ સક્ષેપ કરીને વર્ણવી જાણને માટે ગુજરાતીમાં તાત્પર્યમાત્ર લખ્યું છે હરિશંકર શાસી, ·આઠ પ્રશ્નોપેકી પ્રથમ પ્રશ્નમાં- ન પ્રથમ પ્રશ્ન સમ્પ્રદાયના કેટલા ભેદ છે ? ઉત્તર- શું તમારો આ પ્રશ્ન સર્વ જ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યા વિષે છે કે વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યા વિશે પ્રશ્ન છે? , સર્વ જ સમ્પ્રદાયોની સંખ્યાનો આ પ્રશ્ન હોય તો, વૈષ્ણવ, હૈરણ્યગર્ભ, શિવપ્રભૂતિ અનન્ત સમ્પ્રદાયો છે. તે શાસ્ત્રમાં અને લોકમાં તે તે સ્થલે પ્રસિદ્ધ છે. જો, કેવલ વૈવસમ્પ્રદાયની સબ્દા વિશે પ્રશ્ન હોય તો– ચતુર્ભુજ એવા વિષ્ણુ ભગવાનની ભુજની છાયામાં સ્થિતિ કરવાથી સુનિર્ભય એવા ચાર સમ્પ્રદાયો, મહા- માયાના ભયને દૂર કરનાર છે. (૧) રુદ્ર, (૨) લક્ષ્મીજી, (૩) બ્રહ્માજી અને (૪) સનકાદિક. આ ચાર જગતને ઉદ્ધાર કરનારા આચાર્યોએ, ક્ષીરસાગરમાં પોઢતા એવા અને દયાના સાગરને જેમણે નિજ સ્વરૂપમાં લીન કરેલ છે એવા પ્રભુની પાસેથી તે મેળવી પ્રસિદ્ધ (પ્રકાશ) કરેલા છે. દ્વાપયુગના અન્ત ભગવદિચ્છાથી કાપાલિકાદિક, બૌદ્ધ અને બ્રહ્મવાદ ઇત્યાદિવડે દેવોએ તે સમ્પ્રદાયોને શિથિલ કર્યાઃ શ્રીવિષ્ણુસવામી, રામા- જ મદેવ અને નિમ્બ અવતાર ધરી ફરીથી તેમનું સમર્થન કર્યું. આ ચાર સમ્પ્રદાયો મુખ્ય છે. બીજા તે તે સમ્પ્રદાયપર જ આધાર રાખનારા હોવાથી ગણું છે; કે જે પ્રકાશાનન્દ વગેરે અનન્ત સમ્પ્રદાયો છે. એ સત્સમ્પ્રદાયો જગતમાં જય પામે છે. તેથી, સસ...દાયના ભેદ ચતુઃસમુદ્રરૂપી કાંચીને ધારણ કરતી ધરિત્રી ઉપર પ્રસિદ્ધ છે. તેઓ ચાર પાનું દાન કરવા સમર્થ છે જેમાં ચારે વેદની કૃતિ પ્રમાણ છે ·૧૪ બીજો પ્રશ્ન શા માટે? (સમ્પ્રદાયો શા માટે છે?) અત્મિષ્ઠાનમાર્તડ, ઉત્તર- બ્રહ્મજ્ઞાનના શ્રવણથી સર્વ કર્મની સમૃદ્ધિ થાય છે. છેવટે ફલ-સાધન-રૂપા ભક્તિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. આ એક જ અર્ગલા વિનાનું (હંમેશ ઉઘાડું) મોક્ષનું ર છે. વૈષ્ણવત્વનો ઉદ્ભવ મન્નોપદેશથી થાય છે. આચાર્યના શાસનથી (ઉપદેશથી) વેદના સર્વ ધર્મ નિયત થાય છે. (એક બીજનો બાધ કરતા નથી). તેથી સર્વ જગતનું વધર્મતઃ (વધર્મકર્તક) રક્ષણ થાય છે. આ પ્રકારનાં મુખ્ય પ્રયોજનો, પ્રભુએ સપ્ર- દાય પ્રકટ કર્યા તેમાં છે. બીજો પણ ગૌણ પ્રયોજનો હજારો છે. સમ્પ્રદાયોને પ્રકટ કરવામાં પ્રભુના અનન્ત પ્રયોજનો છે. સર્વ પ્રકારના સલોની પરમ્પરાવાળા સમ્પ્રદાયોના સન્તાનને–વિરતારને–મારે દેટલો વર્ણવો ? વિપીઓના રોષના પોષણ માટે સારા વિદ્વાનોના સન્તોષ માટે, અજ્ઞાનીઓનો મોહ દૂર કરવા માટે– થોડાંક એ બતાવ્યા છે જ. ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- તે સમ્પ્રદાયો કયા કયા આ તમારો પ્રશ્ન જ અયુક્ત છે. તમે અહીં જિજ્ઞાસા- “લક્ષણ્યથી સમ્મત છે? બોધક જિY શબ્દ વાપર્યો છે, તેનો લક્ષયમાં સામા- ન્યાધિકારણે અન્વય થાય. જ્યારે વૈલક્ષણ, અસા- ધારણ ધર્મ છે. ન શબ્દ ત્રીજી વિભક્તિનો હોવાથી પ્રયોજક તૃતીયાનો અર્થ છે. તેમાં પ્રકૃતિ વિન શબ્દના અર્થનો આધેયતા સમ્બન્ધ અવય થાય. પ્રત્યયા જે પ્રયોજકતા તેનો સમ્મતશબ્દને એકદેશ જે સમ્મતિ તેમાં નિરૂપકતા સમ્બન્ધ અન્વય થાય. હવે ક્યા પ્રકાગ્ની સમ્મતિ માટે તમે પૃચ્છા કરી છે- તેનો રસ્પષ્ટપણે બોધ થતો ન હોવા છતાં પ્રકરણને અનુસરીને સમજાય છે કે-તે તે સમ્પ્રદાયને અનુયોગી અને પરસ્પર પ્રતિયોગી ભેદવિશિષ્ટ સમ્મતિ માટે તમે પૃચ્છા કરેલી હશે. પૂર્વવાક્યમાં તમે ભેદશબ્દ ગ્રહણ ·પ્રથમ પ્રશ્ન ક્ય છે. તેથી ભેદશબ્દથી ગ્રહણ કરાયેલા છે તે સમ્મુ- દાયવિરોષના વિષયવાળી, તાદૃશસમ્મતિયોજિક, સાધારણ ધર્મવિષણિી, તમારી બુઢ્યા છે. ત્યારે સાંભળો– સમ્પ્રદાયોમાં ઘણાં પ્રકારનું લક્ષણ્ય છે. આચારમાં, ચિહ્નમાં, સાધનમાં, ફલમાં, ભત્સાદિકના પ્રકારોમાં અને સિદ્ધાન્તોમાં વિરતાર સાથે વૈશક્ષણ્ય છે. જેમ કે તુલસીકાની માલા કેટલાક સદા કંઠમાં ધારણ કરે છે; જયારે બીજા કેવલ પૂજાદિક અવસરે જ ધરે છે. તે જ રીતે ઉર્ધ્વપુ, મુદ્રા અને સેવાના પ્રકારોમાં ઘણું પ્રકારભેદો છે. તે તેને ગ્રન્થોમાં દેખાડ્યા છે જ. શુદા- વૈત, દૈત, વિશિષ્ટાદ્વૈત, દ્વૈતાદ્વૈત એ રીતે સિદ્ધાન્તોમાં વેદની કૃતિઓના નિર્ણયથી પરસ્પર વિલક્ષણતા, ઘણા વિસ્તાર સાથે તેને સમ્પ્રદાયના ગ્રન્થોમાં છે. આવા ભેદો અનન્ત છે. અત્યંત વિસ્તારના ભયથી તે સર્વ અહીં વર્ણવી શકાય નહિ. જો તમારી બહુ જ ઉત્કટ જિજ્ઞાસા હોય તો પણ તે સર્વનું વૈલક્ષણ્ય એક રળેિ ન જ વર્ણવી શકાય. તે માટે તમારે તેને સમ્પ્રદાયના આચાર્યો પાસે શરણે જઈ શિષ્યત્વ પ્રાપ્ત કરીને તેને ગ્રંથોનો સારો અભ્યાસ કરવો અને વૈશક્ષણય જાણી લેવું. સાત્ત્વિકાદિક ભેદથી નાના પ્રકૃતિના જીવ છે–તે સર્વનો ઉદ્ધાર તેતે પ્રકારના યોગ્ય ઉદેશથી થાય છે. એ રીતે સર્વ સમ્પ્રદાયોનો અવિરોધ પણ થાય. (આ રથ યદ્યપિ પ્રશ્નકાર કેવલ તેને સમ્પ્રદાય માટે ધર્મવિધા પ્રશ્ન કરે છે તથાપિ ભારતમાડે દ્વિધર્મે ઉપરાંત સાધચ્ચે પણ દેખાડી આપ્યું એ જ ભારતમાર્તણ્ડની મહત્તા છે. વિપક્ષી બુદ્ધિવાળે છે જ્યારે સિદ્ધાન્તીને તેને સ્પર્શ પણ નથી. આ પદ્ધતિને વાદીને નિરથાનમાં લાવવા માટે સારા પણ્ડિતો રવીકારે છે.)

·સદ્ધિાન્તમાર્તડ રોથો પ્રશ્ન ઉત્તર- આ ભેદોમાં તમારી વેદશાસથી વિરુદ્ધ ન હોય તેવા ભેદોમાં સમ્મતિ સમ્મતિ છે કે નહિ? છે જ. પણ વેદશાસ્ત્રથી વિરુદ્ધમાં કોઈ પણ આસ્તિકની સમ્મતિ ના હોઈ શકે. લોકોના ખેદક્ષી અરણોના દાવાનળ એવા વેદમૂલક માર્ગભેદમાં સમ્મતિ છે જ, પાંચમો પ્રશ્ન ઉત્તર- જે સમ્મતિ છે તે તેમ વેદને અનુસરતા ભેદોમાં અમારી સમ્મતિ છે, તો આચરણ કેમ નહિ? પણ અમને અમારા ધર્મથી જુદા ધર્મનું આચરણ ઇષ્ટ નથી. જેમ કર્મના વિધિનિષેધોથી સર્વ જ આસ્તિકોના સ્વ અને ઇતર ધર્મ પરસ્પર ભિન્ન છે. તેને શાખાના પાઠો અને તેને ક૯૫સૂત્રોમાં કહેલા કર્મો હોવા છતાં અને તેમાં સર્વની સમ્મતિ હોવા છતાં જેમ સ્વશાખા- પૂર્વક અધ્યયન અને વિશાખીય કર્મ જ ઉક્ત છે, તેમ અમારે માટે પણ અમારા સમ્પ્રદાયનો આચાર જ ઇષ્ટ છે. એ રીતે સમ્મતિ હોવા છતાં અન્ય સમ્પ્રદાય કે અન્ય ધર્મની કૃતિ પ્રાપ્ત નથી. તમે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો છે તે તમારી ચાતુરી છે. છઠ્ઠો પ્રશ્ન વૈદિક સમ્પ્રદાયોમાં સમ્મતિ જણાવી છે, હવે આ જે સમ્મતિ નથી તો વૈદિક સમ્પ્રદાયો માટે હેતુને પર્યનુયોગ (બુદ્ધિપૂર્વક ભેદ શા માટે માન છો? ખહન કરવા માટે જ કરેલો પ્રશ્ન સર્વથા વૃથા છે. (છઠ્ઠા પ્રશ્નનો પહેલો ભાગ) કારણ કે અમારી સમ્મતિ વૈદિકસમ્પ્રદાયોમાં તો છે જ. જે તમે વિકલ્પવાળા બન્ને પ્રશ્નમાં હેતુ જણવા ઇચ્છો છો તે તેવો હેતુ વેદશાસ્ત્રવિરોધરૂપ જણાવ્યો છે. તેથી આ પ્રશ્ન ઉત્તરને યોગ્ય નથી. આ પ્રશ્ન માર્યકુલમાં કલહાકુલતા જાણવા માટે કલાથી (યુક્તિથી) રચવામાં આવ્યો છે, પણ તેથી સારા માણસો વૃથા કલહ શા માટે કરે? (અર્થાત અમારે કોઈ સમ્પ્રદાયને અવૈદિક કહીને વૃથા કલહ શા માટે હોરી લેવો જેમાં વેદશાસ્ત્રનો વિરોધ હોય તે અદિક સમ્પ્રદાય છે આટલું કહેવું જ બસ છે.) ફ ·પ્રથમ પ્રશ્ન ૧૭. પ્રશ્નો બીજો ભાગ ઉત્તર- શું એ ભેદવર્ણનિષ્ઠ છે? આ પ્રશ્નમાં શબ્દ પૃથફ પદ છે કે સમસ્ત ? પૃથક્ પદ માનીને સમ્પ્રદાય વર્ણનિષ્ટ છે કે નહિ એવી જિજ્ઞાસા છે કે સમાસાઃ એક પદ માનીને કયા વર્ણમાં નિષા છે એવો અર્થ કરી સય્યદાયકૃત વર્ણવિશેષ ક્યો છે એમ પૃચ્છા છે? જે વિક પદને પૃથફ માનીને પૃચ્છા કરી હોય તો-વર્ણવિશિષ્ટ મનુષ્યોમાં સમ્પ્રદાયની પ્રવૃત્તિ હોવાથી જે વસ્તુ પ્રત્યક્ષ સિદ્ધ છે તેનો, સંશયનું વરૂપ ઘડતાં, અભાવકોટિમાં ઉદય ન થતો હોવાથી અને સંશય એ એકધર્મિક-વિરુદ્ધકોટિયાવગાહિ–જ્ઞાનરૂપ હોવાથી સંશય જ ઉત્પન્ન થતો નથી, ત્યારે આ પ્રશ્ન વ્યર્થ છે. હવે, અમિવાક્ય (વિનામનિg )ના અનુસધા- નથી એમ જણાય છે કે ધર્મ બે પ્રકારના પ્રશ્નકર્તાને અભિમત છે, (૧) વર્ણધર્મ અને (ર) આશ્રમધર્મ; ત્યારે, ભગવન્મત્રગ્રહણ અને ભગવસેવાદિ સમ્પ્રદાય- ધમ વર્ણધર્મ છે કે આશ્રમધર્યો છે, એ જાણવા માટે પ્રશ્ન છે, જે એમ હોય તો કહીએ છીએ– ધમનું દૈવિધ્ય એ રીતે શાસ્ત્રને સમ્મત નથી. કારણ કે વર્ણધર્મક આશ્રમધર્મ ઉપરાંત પણ જાતિધર્મ, કુલ- ધર્મ, દેશધર્મ ઇત્યાદિ ધમનું વર્ણન પણ તે તે રથલે શાસ્ત્રોમાં મળે છે. વળી, “વર્ણ, આશ્રમ અને ઇતરના જે ધર્મો છે, તે, અમને સર્વ જ કહો આ યાજ્ઞવલક્ય- મૃતિના પ્રશ્રવાક્યમાં મિતાક્ષરાકાર વિજ્ઞાનેશ્વર છ પ્રક- રના ધમો જણાવે છે. (૧) વર્ણધર્મ, (૨) આશ્રમધર્મ, (૩) વર્ણાશ્રમધર્મ, (૪) ગુણધર્મ, (૫) નિમિત્તધર્મ અને (૬) સાધારણધર્મ. તેમાં સમ્પ્રદાયધ એ સાધા- રણુધર્મ છે. કારણ કે સમ્પ્રદાયને સમ્મત એવા તુલસી- કાણમાલાધારણાદિક આચારો ઘણું કરીને સર્વ વર્ણમાં સાધારણ છે. વિજ્ઞાનેશ્વરે પણ અહિંસા-શૌચ-આચારા- દિકને સાધારણુધર્મમાં કહીને તેનું આચરણ આચાર્ય- ક ·૧૮ સદ્ધિાન્તમાર્તક કરણપૂર્વક જ કહ્યું છે. આ આચાર્યકરણ સામ્પ્રદાયિક ગુને શરણે જવારૂપ છે. જે ઉપનયનકાલિક આચા- ચેનું ગ્રહણ કરાય તો તેવા આચાર્યની ઉપસત્તિ સ્ત્રી- શાદિક કરી શકે નહિ તેથી અહિંસાદિ સાધારણધર્મ ન થઈ શકે. વળી, બાહ્ય અને આન્તર એમ બન્ને પ્રકારનું શૌચ કેવલ સમ્પ્રદાયથી જ લભ્ય છે. એ રીતે વિધર્મના શિક્ષણ, ભગવદ્ભકિતની સિદ્ધિ અર્થે, પોતપોતાના અધિકારને અનુસરી બ્રહ- જ્ઞાન અર્થે અને મુક્તિ અર્થે, અને તેના મૂળભૂત- ભગવન્મન્નગ્રહણને અર્થે પણ ચાર વર્ણોએ સમ્મુ- દાયનું સેવન કરવું. આથી જ પ્રભુની ભુજાની છાયાથી નિર્ભય એવા સર્વવર્ણનિષ્ઠ સમ્પ્રદાયો બ્રહ્મર્ષિઓએ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવ્યા છે. સાતમો પ્રશ્ન ઉત્તર- જે વર્ણનિષ્ટ હોય તો તમે સમ્પ્રદાયપૂર્વક અને વર્ણપૂર્વક શબ્દો વાપર્યા સમ્પ્રદાયક વધ્યું છે કે છે, તો તે તમારું પૂર્વત્વ શું? (૧) અવશ્ય ચિત-નિયત- વર્ણપૂર્વક સમ્પ્રદાય છે? વૃત્તિવ, કે (ર) પૂર્વકાલિકમાત્ર? જે પ્રથમ પક્ષ ઇષ્ટ હોય તો-“વેદાન્તકૃત અને વેદવિદ્ હું છું” એમ ભગવાન શ્રીમુખે કહેતા હોવાથી સમ્પ્રદાય ભગવત્કક હોવાથી, અને વર્ષે પણ “બ્રાહ્મણ આ વિરાપુરુષનું મુખ છે, બાહુ ક્ષત્રિય છે”, મુખ, બાહુ, ઊરુ અને પગથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર ઉત્પન્ન થયા ઇત્યાદિ યુતિરસૃતિથી ભગવત્કૃત વર્ણ પણ હોવાથી, સૃષ્ટિના આરમ્ભમાં વર્ણ અને સમ્પ્રદાય ભગવત્કૃત હોવાથી એ બેમાંથી એક-બેમાંથી એકનું કારણ હશે એમ શડ્ડા બાળકને પણ થતી નથી. તેથી આ પ્રશ્ન અત્યન્ત અયુક્ત છે. હવે, જે, સર્વવર્ણને પણ આવશ્યક એવા વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાય તમને સમ્પ્રદાયશબ્દથી ઇષ્ટ છે, તે સસ્ત્ર- દાયના ગ્રહણથી જ તેમને તેતે વર્ણવૈશિષ્ટ છે કે ·પ્રથમ પ્રશ્ન પ્રથમતઃ તેતે વર્ણવેશિય અને પછી સમ્પ્રદાય એમ તમારા પ્રશ્નનો અર્થ થાય, ત્યારે આવો જ પ્રશ્ન તમારે માટે કેમ પ્રવૃત્ત ન થાય? દ્વિજમાત્રાધિકારક એવા ગાયત્રીમન્નના ઉપદેશથી જ દ્વિજત્વસિદ્ધિ કે દ્વિજત્વ- પૂર્વક ઉપદેશક તેમજ સર્વ જ વર્ણને બલાત્કારે ભરમ- દ્રાક્ષાદ્રિધારણુરૂપ શિવદાસાના ચિધારણનો આગ્રહ કરનાર એવા તમારા પણ મતમાં તેના પારણપૂર્વક વર્ણ કે વર્ણપૂર્વક ધારણ એવો સામો પ્રશ્ન થાય જ. માટે તમારે જાતે જેને જવાબ આપવાનો છે, એવા તુલ્યયોગક્ષેમવાળા પ્રશ્નના તમારા પોતાના જ ઉત્તરથી રાત્તાપ પામો, એ જ પુરતું છે. એ જ રીતે દ્વિતીય પ્રશ્ન (પૂર્વકાલિકર્તમાત્ર)નો પણ જવાબ છે, પ્રભુ નિત્ય હોવાથી, પ્રભુએ પ્રત્યેક બ્રહ્માને અને પ્રત્યેક કલ્પ કે સૃષિકાલમાં જ સજર્યા છે, તેથી કાંઈ તે એક બીજાનું કારણ થઈ શકે નહિ. છતાં તેમ કહે- નારનું કથન આકાશપુષ્પના સુગધ સમાન છે. આથી વર્ષે પણ સમ્પ્રદાયપૂર્વક નથી અને સમ્પ્રદાયો પણ -વર્ણપૂર્વક નથી. સાતમા પ્રશ્નને બીજો ભાગ ઉત્તર- શું આશ્રમનિષ છે? આ પ્રશ્નમાં પણ પહેલાની પેઠે વિષ્ણુ એ બુસા- બોધક પદને જુદું માનીને સમ્પ્રદાયથી ઉપલક્ષિત તેને ધમે આશ્રમધર્મ છે કે નહિ? એવી જિજ્ઞાસા છે કે સંપ્રદાયની ક્યા આશ્રમમાં નિષ્ઠા છે એમ બહુત્રીહિ સમાસ માનીને સમ્પ્રદાયકૃત આશ્રમ વિશેષ ક્યો છે? એવી પૃચ્છા છે? અહીં પણ પ્રથમ કપમાં ફ્રિ - નિgઃ એ પ્રશ્નના જેવો જ સમાનયોગક્ષેમ પ્રશ્ન હોવાથી, તેના ઉત્તરથી જ આ પ્રશ્ન પણ દોત્તર છે. જે દ્વિતીય કલ્પ હોય તો પ્રથમ કલ્પમાં જણાવ્યું તેમ સામાન્ય- ધર્મ હોવાથી–આનો ચે જવાબ મળી જ જાય છે. તથાપિ કહીએ છીયે કે-- ·૨૦. સસિદ્ધાન્તમાર્તણા ભગવન્મસ્ત્રગ્રહણ, ભગવપૂજન, વેદચિન્તન, એક પક્ષના અવલમ્બનથી અતૃષ્ણ-શમ–દમ વગેરે, બ્રહ્મ જ્ઞાન, પછી મુક્તિ અને સુનિર્મલ કૃષ્ણભક્તિ એ સર્વજ આશ્રમોમાં છે તેથી આ ધમની સર્વાશ્રમનિષતા તેને સમ્પ્રદાયોમાં મહર્ષિઓએ સ્પષ્ટપણે જણાવી છે અને તે જ રીતે સર્વ જ સચ્છાસથી હર્ષિત થનારા જાણે છે. એ રીતે મેં પણ સર્વ સસમ્પ્રદાયોમાં રહેનારા વૈષ્ણ- વોની સર્વ આશ્રમોમાં અત્યાવશ્યકત કહી છે 2 આઠમો પ્રશ્ન ઉત્તર- જે આશ્રમનિષ્ટ હોય અહીં પણ પૂર્વત્વ એટલે કારણત્વ વિવક્ષિત છે કે તે આશ્રમપૂર્વક સમ્પ્રદાય પૂર્વકાલિકત્વમાત્ર પ્રથમ પક્ષ (કારણત્વ) યોગ્ય કે સમ્પ્રદાયપૂર્વક આશ્રમ નથી ઉપર કહ્યું તેમ અને હવે કહેવાશે તેમ “વેદાન્ત- કૃત અને વેદવિદ હુ છુ” “પ્રથમ વેદના શબ્દોથી જ પૃથક્ સરસ્થા બનાવી” ઈત્યાદિ ગીતા અને મનુસ્મૃતિ જેમ પ્રમાણુમૂર્ધન્ય એવા ગ્રન્થોના સેમ્પો વચનોથી સમ્પ્રદાય ઈશ્વરે જ પ્રકટ કર્યા છે એમ સિદ્ધ થતુ હોવાથી અને એ જ રીતે આશ્રમોનું પણ ભગવકૃત હોવાથી જેમને પ્રજા નથી એવા આશ્રમો (બ્રહ્મચર્ય, વાન- પ્રસ્થ અને સન્યાસ) એ ત્રણ પ્રભુના ત્રણ ચરણે ત્રિલોદીથી બહાર છે અને એક ચરણ જે ગૃહસ્થાશ્રમ તે ત્રણે લોકમાં છે. એમ દ્વિતીય સ્કધુમાં કહ્યું છે અને એકાદશ સ્કંધમાં પણ–“મારા (પ્રભુના) ધન- માંથી ગૃહસ્થાશ્રમ, હૃદયમાંથી બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, વક્ષ સ્થલમાંથી વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને મરતકમાંથી સન્યાસા શ્રમ પ્રકટ થયા છે.” કહેતું હોવાથી એ આશ્રમો પ્રભુએ જ કર્યા છે એમ નિશ્ચય થતો હોવાથી, તેમ જ એમાં બીજાને કારણે માની શકાતું ન હોવાથી આ તમારો પ્રશ્ન અસ્થાને છે ·પ્રથમ પ્રશ્ન ૨૧ દ્વિતીય પક્ષ રવીકારતા હો તો, સમ્પ્રદાય અને આશ્રમ એ બંને પણ પ્રભુએ સૃષ્ટિના આરમ્ભાલમાં જ પ્રકટ કરેલા હોવાથી તેઓ સમકાલિક સિદ્ધ થાય છે. તેથી તેમાંથી એકને પૂર્વકાલિક કહેવું યોગ્ય નથી. અથવા આશ્રમનું ગ્રહણ કર્યા પછી સમ્પ્રદાયનું ગ્રહણ થાય કે સમ્પ્રદાયનું ગ્રહણ કર્યા પછી આશ્રમનું ગ્રહણ થાય? એવી જ જો વિચિકિત્સા હોય તો અમે બંનેનો સ્વીકાર કરીએ છીએ. કારણ કે તે અનુભવ- સિદ્ધ છે. ગુહસ્થાશ્રમમાં, બ્રહ્મચર્યાશ્રમમાં અનુષિત સમ્પ્રદાયધર્મનું ઉત્તરકલિકત્વ છે અને ગૃહસ્થાશ્રમનું વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં અનય સમ્પ્રદાયધર્મનું પૂર્વકાલિકત્વ છે જ. એવી રીતે બધું સમજી લેવું. જે એમ માનો તો બ્રહ્મચર્યાશ્રમમાં સમ્પ્રદાયનું પૂર્વકાલિકવ આવતું ન હોવાથી દોષ પ્રાપ્ત થાય. પણ આ દોષ નથી. “બાલ્યા- વસ્થાથી જ હરિભક્તિ” ઇત્યાદિ વાક્યોથી સર્વ શિકોમાં જન્મભૂતિ હરિભક્તિનો રવીકાર હોવાથી અને ધ્રુવ, મહાદાદિમાં અત્યન્ત બાલ્યાવસ્થાથી જ સમ્પ્રદાયગ્રહણ પૂર્વક ભગવદ્ભક્તિ પુરાણોમાં પ્રસિદ્ધ હોવાથી દોષ આવી શકે નહિ. ખરી રીતે તો પ્રશ્નકર્તાએ પિડિતતા દેખાડવા પૂરતી જ ધૂર્તતા વાપરી છે ઉપર જણાવેલા આ આઠે પ્રશ્નો અજ્ઞાનીઓને કષ્ટ દેનારા અને શિણોને ઉપહાસ દેનાર છે. આ પહેલો પ્રશ્ન અનિષ્ટ છે. તેનો જવાબ આપ્યો છે. પ્રથમાષ્ટક સમાપ્ત ·હવે દ્વિતીય પ્રધાન પ્રશ્ન કેટલા સમયથી પ્રવૃત્ત છે? ઉત્તર- અહીં વારા પદથી જણાતા પ્રશ્રુતિ પદના યોગે પચ્ચમી વિભક્તિ છે. લાલોને રમી આ સૂત્રમાં વર્તિા કવિ એમ મહાભાષ્યનો પ્રયોગ હોવાથી પ્રભૂતિ આરંભ્ય-વગેરે પદનો યોગ હોય તો પચ્ચમી થાય એમ સ્વીકાર્યું છે તેથી શસ્ત્ર પચ્ચમીનો અર્થ થયો. હવે જિજ્ઞાસાબોધક વિમથી પ્રત્યયનિષ્પન્ન પરિ માણવાચક ચતુર્થી ચિત્ત શબ્દ સિદ્ધ થયો છે, તેનો સામાનાધિકરણે કાલમાં અન્વય થાય. તેથી સમ્મુ- દાય-પ્રવૃત્તિ-અવધિભૂત-કાલથી આરંભી-વર્તમાન- કાલપર્યન્ત-કાલનિક-પરિમાણુ (સખ્યાવિશેષ- વિશિષ્ટસમ્પત્યયુગાદિરૂપ (કાલગણના) પ્રક્ષકારને જિજ્ઞાસિત છે એમ જણાય છે. તેના ઉત્તરમાં અમે જણાવીએ છીએ કે – અનાદિસિદ્ધ એવા વેદોક્ત સમ્પ્રદાયો અનાદિ છે. તેથી કાલની પ્રવૃત્તિનો પ્રશ્ન, અનાદિ વસ્તુને માટેનો, ત્યાં ઉચિત નથી. સમ્પ્રદાયો કલ્પકલ્પ હરિની ઈચ્છાથી જગતની સૃષ્ટિ સાથે જ પ્રવર્તે છે. તે (સમ્પ્રદાયો) વેદની પેઠે સિદ્ધ જ છે. જયારે જગતનો લય થાય (ભગવતવરૂપમાં તિરોભાવ થાય, ત્યારે તે (સ...- દાયો) પણ તિરોધાન પામે. તેથી વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાય અનાદિકાલિક છે. અનાદસિદ્ધ એવા વેદમાં કહેલા છે. કલ્પે કપે પ્રવર્તે છે. બ્રહ્મદ્રાદિ દેવોએ, નારદાદિ વૈષ્ણવોએ અને પૂર્વે થયેલા અન્ય પ્રાપ્તી મહર્ષિઓએ તેમનું સેવન કર્યું છે. બીજાનો પહેલો પ્રશ્ન ઉત્તર- (નવમો પ્રમ) ઘણા સમયથી જે ખરેખર તેં મનુસ્મૃતિ જ જોઈ છે, બીજું કાંઈ જોયું (સમ્પ્રદાય) પ્રવૃત્ત હોય નથી. કારણ કે તું વેદોક્તસમ્પ્રદાયોમાં મન્વાદિ-અદ- ·૨૩ દ્વિતીય પ્રશ્ન મન્યાદિક ગ્રન્થોમાં (સ- છતા કહે છે. આ પ્રશ્નમાં વરૂપસિદ્ધ બે હેત્વાભાસો પ્રદાયો) મન્વાદિ ગ્રન્થો. તે હ્યા છે, તેથી તો આ પ્રશ્ન દત્તોત્તર છે. સમ્મુ- માં દેખાતા ન હોવાથી દાયો, પ્રમાણમૂર્ધન્ય એવા વેદાદિમાં વર્ણિત છે, હરિએ અને મન્વાદિ ગ્રન્થોથી તે પ્રવર્તાવ્યા છે, તેઓ અનાદિ છે. “કેમ પ્રમાણ તે (સમ્પ્રદાયો) વિલક્ષણ હોઈ શકે અહીં બે હેત્વાભાસને આશ્રય હોવાથી હોવાથી કેમ પ્રમાણ હોઈ તારો આ પ્રશ્ન શો જોયા ન હોવાથી કે દ્વેષથી છે એમ અમને જણાય છે. બીજાનો બીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (દશમો પ્રશ્ન) અહીં ટિના અર્થવાળા 7 અવ્યયથી, થોડા સમ- જે સમ્પ્રદાયો થોડા યાથી પ્રવૃત્તિપક્ષવાળો જ આ પ્રશ્ન તમને ઈષ્ટ છે એમ સમયથી પ્રવર્યા હોય, જણાય છે. અમે તો ઘણા સમયથી સમ્પ્રદાયો પ્રવર્તા તો ધર્માદિનિર્ણય, તેનો છે એમ (સમ્પ્રદાયો) વેદસિદ્ધ હોવાથી સ્વીકારીએ વિધિ અને તેનાં ફલો છીએ. પ્રશ્નના બે પક્ષ થયા. તેમાં પ્રથમ પક્ષનું દાન સર્વત્ર શાસ્ત્રોમાં મળી દિથી સમર્થન થતાં ઉત્તર મળી જાય છે. આ પ્રશ્નમાં આવતા હોવાથી (સમ્પ- લગ્નનાર્ આ પદ સાથે અન્વિત થતા ધર્માદિ દાય) કેમ પ્રવર્યો? નિર્ણય, તેનો વિધિ અને તેનાં ફલો આ પદોમાં ઘણી વિભક્તિનો પ્રયોગ જોઈએ, તે ઠેકાણે પ્રથમ વાપરી છે, તે કદાચ તમે ઘણું આર્ષ ગ્રો વાંચ્યા છે તેથી આ પ્રયોગ હશે! ભલે હો, આવાં સંસ્કૃત ભાષાના તમારાં કૌશલ્યો (8) આ પ્રશ્નોમાં ઘણી જગ્યાએ છે જ, તેઓ નજરે પડતાં જ વિદ્વાનોને સ્વતઃ સમજાઈ જાય છે, તેથી અમે પારકા છિદ્રોનું ઉદ્દઘાટન કરતા નથી. ધર્માદિનિર્ણય, તેનો વિધિ અને વેદમાં જણાવેલાં, તેનાં ફલ લોકોને જણાવીને જ અને લોકોને જ્ઞાન અને ભક્તિમાં પ્રવૃત્ત કરવા માટે જ પ્રભુએ ધરાનો ઉદ્ધાર કરવા ધુરંધર એવા સમ્પ્રદાયો પ્રકટ કર્યા છે. બીજાનો ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (અગ્યારમો પ્રશ્ન) આનો જવાબ એમ અપાય- વળી, વેદ-પુરાણ- તિહાસમાં પુષ્કલરીતે ધ એક એક રજુ કરેલા પ્રશ્નોથી જ આ પ્રશ્નની ગતા- નિર્ણય અને તેનો લ- ર્થતા થઈ જતી હોવાથી, માત્ર પોતે કયેલી પ્રશ્ન ·२४ જન છે? સદ્ધિાન્તમાર્ત નિર્ણય છે જફરીથી નવી સખ્યાની વૃદ્ધિને માટે જ આ પ્રશ્ન છે. ઉપરના રીતે અને અશાસ્ત્રીય રીતે પ્રશ્નોમાં અને આ પ્રશ્નમાં છે કઈ વિલક્ષણતા?કે જેથી (સમ્પ્રદાયનું) શું પ્રયો- સામ્પ્રદાયિક રીતિમાં નવનત્વ અને અશાસ્ત્રીયત્વનો ઉપક્ષેપ 2 સમ્પ્રદાયો અનાદિ એવા વેદથી સિદ્ધ છે, અનાદિ છે, ઉદ્ધાર કરનારા પ્રભુએ શ્રુતિથી પ્રવર્તાવ્યા છે, તેમાં, નવીનત્વ અને અશાસ્ત્રીય કહેનાર, તું પરબ્રહ્માદિથી પણ પોતાની જાતને પ્રાર્તન માનનારો જણાય છે. શું તને વેદાદિમાં શાસ્ત્ર માન્ય નથી ? જે એમ ન હોય તો વેદે જણલામાં તું અશાસ્ત્રીયત્વકેમ કહી શકે. બીજાને ચોથો પ્રશ્ન ઉત્તર- (બારમે પ્રશ્ન) શુ અહીં સમ્પ્રદાયપ્રવર્તક આચાર્યલક્ષણ ઈષ્ટ છે આચાર્ય કોણ હોય? કે તક્તિવિશેષઃ જો સમ્પ્રદાય પ્રવર્તક આચાર્ય લક્ષણ વિવક્ષિત છે તો— સારસથ્રહમાં પદ્મપુરાણનું વચન છે કે – અસખ્યશાખાઓનું અધ્યયન કરનાર અને સર્વ યજ્ઞોમાં દીક્ષિત હોય કે મોટા કુલમાં ઉત્પન્ન થયો હોય તો પણ અવૈષ્ણવ ગુરુ ન થઈ શકે, જે વૈષ્ણવ એ મ– આપે તે ભવબન્ધનો વિનાશક આચાર્ય છે એમ જાણવું અમારી આચાર્યપરમ્પરા– आदौ श्रीपुरुषोत्तमं पुरहरं श्रीनारदाख्यं मुनि कृष्णं च्यासगुरुं शुकं तदनु विष्णुस्वाभिनं द्राविडम् । तच्छिप्यं किल विल्वमङ्गलमहं वन्दे महायोगिनं श्रीमबल्लभनाम धाम च भजेऽसत्सम्प्रदायाधिपम् ।। (૧) શ્રીપુત્તમ, (ર) મહાદેવજી, (૩) નારદમુનિ, (૪) M, (૫) ગુરુ વ્યાસ, (૬) શુકદેવજી, (૭) વિષ્ણુ સ્વામી, (૮) તેમના શિષ્ય મહાયોગી બિલવમલ, અને (૯) શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્યજી એ રીતે શાડિલ્ય- સંહિતામાં પણ જણાવી છે. આ પરમ્પરા પરમાતમ- ·દ્વિતીય પ્રશ પુરુર્ષોત્તમપુર:સર છે, ચિરકાલથી ચાલી આવી છે, ચરા- ચરને અભણ, પૃથ્વી પર ભક્તિમાં તત્પર છે. શ્રીગોપી- પતિથી શરૂ થાય છે, વિષ્ણુરવામાં તેનું (પરમ્પરાનું) મળે છે અને તે છેક શ્રીમદાચાર્યચરણ શ્રીમવલ્લભા- ચાર્યજી પર્યન્ત છે, બીજાનો પાંચમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (તેરમો પ્રશ્નો તેમાં (ગુરુપરમ્પરામાં) પૂર્વવત્ અહીં પણ કયા વર્ષમાં દેશમાં, વંશમાં વર્ણનિદેશ, દેશનિદેશ આચાર્ય ઉત્પન્ન થઈ શકે એમ પૂછો છો કે તમારા અને વંશપરમ્પરાનિદેશ સમ્પ્રદાયના પ્રવર્તક આચાર્યો કયા દેશ-વર્ણ-વંશમાં પણ જણાવવો. ઉત્પન્ન થયા તે પૂછો છો? જે પ્રથમ પક્ષ હોય તો દેશવિશેષ કે વિંશવિશેષનો શાસસિદ્ધ નિયમ આચાર્યવપ્રયોજક નથી. તથાપિ બ્રાહ્મણવત્પન્ન, મન્વાદિએ જેની પ્રશંસા કરી છે તેવા, વૈવણુંકને રહેવા માટે યોગ્ય આર્યાવર્તમાં ઉત્પન્ન થયેલો અને માતૃકુલ તથા પિતૃકુલ જેના શુદ્ધ હોય તેવો જ આચાર્ય થઈ શકે. આ બહશિષ્ટસખ્ખત સિદ્ધાન્ત છે. તે બ્રાહ્મણવર્ણમાં જ ઉત્પન્ન થયેલો હોવો જોઈએ. નહિ કે અન્ય વર્ણમાં. ધર્મોપદેશમાં બ્રાહ્મણને જ અધિકાર છે. મનુએ પ્રથમાધ્યાયમાં કહ્યું છે કે- બ્રાહ્મણની ઉત્પત્તિ જ મૂર્તિમાન ધર્મ છે. તે (બ્રાહ્મણ) ધર્મને માટે જ ઉત્પન્ન થયો છે–તે (બ્રાહ્મણ) મુક્તિ મેળવે છે. ધર્મરૂપી ખજાનાનું રક્ષણ કરવા માટે સર્વ- ભૂતને ઈશ્વર જ પૃથ્વી પર બ્રાહ્મણરૂપે અવતરે છે. જે દ્વિતીય પક્ષ હોય તો સૌથી પ્રથમ આચાર્ય કે જે સર્વનું કારણ છે, સર્વેશ્વર છે તેના વર્ણનો નિર્દેશ થી રીતે હોય? શિવ, નારદ, વાસાદિક સ્વવંશ સહિત શ્રી વલ્લભાચાર્યસુધી સર્વ જ બ્રાહ્મણ છે. હવે દેશ નિર્દેશ પણ સાંભળો. સૌથી પ્રથમ આચાર્યના તો પોતાના જ રોમમણ્ડલમાં અનેક બ્રહ્મા હોવાથી અમે તેનો નિર્દેશ ન કરી શકીએ. શિવનો દેશ ભગવદ્દામ અથવા કેલાસર છે. નારદજીને તો દક્ષને - ·સિહાનમાર્તા શાપ હોવાથી તે ભમતા જ છે એટલે તેમના દેશનો નિયમ નથી. કિન્તુ પર્યટન જ તેમનો દેશ છે. વ્યાસ યમુનાતીમાં પ્રકટ થયા અને બદરીકાશ્રમમાં રહ્યા. શુકદેવજી વ્યાસજીને ત્યાં પ્રકટ થતાં જ ચાલી નિકળ્યા તેથી તેમની રિથતિનો નિયમ નથી, આ સર્વ કાંઈ પુરાણોમાં તે તે રોલે પ્રસિદ્ધ જ છે. અન્ય આચાર્યો પ્રાધાન્ય દ્રાવિડ દેશમાં જ પ્રકટ થયા છે. અમારા આચાર્યચરણનો પ્રાદુર્ભાવ અગ્નિકુટમાંથી હોવાથી અગ્નિકુહડ દેશ છે. તથાપિ ચપારાધ્ય છે એમ ડિલ્યમંહિતામાં જણાવ્યું છે. બીજના ઇસ્માત-આ પ્રકો ઉત્તર- (૧૪-૧૫-૧૬) અમારા મમ્મદાયમાં મહાદેવાચાર્યથી શરૂ ધાવણ શિવાય અન્ય વરૂપે અને અત્યારે રવવંશરૂપે રસખાનું અને વર્ણપણનિ આચાર્યત્વ શાન કરનાર કમલભાચાર્ય પર્યન્ત કોઈ પણ બાબ કરી શકે કે નહિ? જે કરી પ્રતિદિન આચાર્ય થયો નથી. આ પ્રણાલિકા શાસ શકે તને શાસ્ત્રવિદ્ધો, નિ છે. મર્વ વર્ણને ગુરુ બ્રાહ્મણ છે. સાદિ વચન ન કરી શકે તે તેનું આ શાસમાં મળી આવે છે. આટલાથી ત્રણે કોનો ચાયત્વ કેમ? તેણે (વ્યા- ઉત્તર આવી છે. બત) ઉપદેશ્યો જેમના મુખ્યદાયમાં રાથી કે શાપને લીધે પણ હીન વર્ણના જ વિચાર વર્ષમાં પ થઇને પણ મહાનુભાવે ભગ હો ને કલ્યાણભાગી વાઘા બનશ કરે છે, તેવા પુરુષોને જ કેમ થાય? તમને આ પ્રશ્ન મન ધારણ કરે છે. અમને આ પ્રશ્ન મા કાંઈ લાગતું વળગતું નથી. એ રીતે બન્મદાની ૫ત્તિના નામથી આચાર્ય પબિ સુધીને ભજો પ્રશ-આ પ્ર મામ નોન છે. દિનીયા મામ, ના ·ત્રી. પ્રધાન પ્રશ્ન તમારા ઉપદેશય ચારે ઉત્તર- વર્ણ છે, ત્રણ છે કે બે છે? જગતનો ઉદ્ધાર કર્વામાં ચતુર એવા પ્રભુએ ચારે વર્ણનો ઉલ્ફાર કરવા માટે નિજ સમ્પ્રદાયને ઉપદેશ સૌથી પ્રથમ મહાદેવજીને કર્યો. ભગવન્મત્રનું ગ્રહણ કરવામાં, પ્રભુની નિત્ય સેવામાં, અધિકારને અનુસરી ગુરુએ દેખાડેલા જ્ઞાનમાં, મુક્તિમાં અને ભક્તિમાં ચારે વર્ણને અધિકાર છે, તેથી ચારે વર્ણ ઉપદેશ્ય છે. આ સર્વ “વર્ણનિષ્ઠ પ્રશ્નમાં આવી જાય છતાં જુદો પ્રશ્ન કરવાનું કારણ ચોસઠની સંખ્યાની પ્રતિ વિના અન્ય દેખાતું નથી. બીજાના પ્રથમ દ્વિતીય પ્રશ્નો ઉત્તર- (સત્તરમો અને અઢાર પ્રશ્નો આ પ્રશ્નના પણ બે ભાગ છે. પહેલા ભાગમાં ત્રણ વર્ષે દ્વિજ છે, જિજ્ઞાસાબોધક [િ શબ્દના અભાવે પ્રણગાં ફુટ તેમાં ગર્ભાધાનાદિસંસ્કા- થ નથી. જો નૈવર્ણકને એ મુખ્ય છે કે નહિ એમ રપૂર્વક યજ્ઞોપવીત ગ્રહણ તમારો ભાવ હોય તો બે કોટિમાંથી કોઈ પણ એકનો અને સાવિત્રીગ્રહણ મુખ્ય નિર્ધાર થઈ શકે તેવા કોટિયની ઉદ્ભાવના માટે છે. તે વિના દ્વિજાતિત્વના ઇત્યાદિ વિકપબોધક પદનો ઉલ્લેખ અપેક્ષિત છે. (આ અભાવમાં જેમ ત્રાત્ય તો થયું પ્રક્ષકારની ભાષાનું દષણ)– પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ તમારા હવે ઉત્તર પણ સાંભળો-વણિકને ગાયત્રીગણ ઉપદેશના અભાવે પણ વાત્યત્વ પ્રાપ્ત થાય કે મુખ્ય છે તેમાં ક્યાં પ્રામાણિક મુખ્ય ના પડે પણ તેમ હોય તે તમારા ઉપ પ્રામાણિક્ય ન કહી શકાય આટલું જ મુખ્ય છે તેથી વિશેષ કાંઈ જ નથી એમ દેશના અભાવે સાનાદિક એ પ્રશ્નનો બીજો ભાગ એ જ પહેલો છે એમ કહો વૃથા થાય, પણ તેમ શા- વાત્યત્વ પ્રાપ્ત નથી થતું અથવા જેમ વણકને ગાયત્રી મણ વિના ત્રિ એમ કહો તે પછી ઉપ સિદ્ધ થતું નથી અને વાયત પ્રાપ્ત થાય છે, તે અનિષ્ટ દેશ માટે વિશેષ આગ્રહ છે, તેથી ગાયત્રી આવશ્યક છે; તેમ તમારા શા માટે? વણસામ્પ્રદાયિક મન્ટોના અણુ વિના તેવું અનિષ્ટ છે ? અને સમ્મત નથી. એ તો અંકલેખન પ્રમાદધી છે.

·૧૮ સનિમાર્તણ: છે કે જેથી ઉપદેશનું ગ્રહણ આવશ્યક છે એમ સિદ્ધ થાય? એવો જે અર્થ હોય તો અમે કહીએ છીએ – શ્રીકૃષ્ણના મન્ટોનો વૈષ્ણવ સમૂદાયથી હ૫દેરા ન થયો હોય તે વૈષ્ણવાવ સિદ્ધ થતું નથી. વૈષ્ણવ નિ ન થાય તો ભક્તિ અને જ્ઞાન અત્યન્ત દુર્લભ છે. જ્યારે ભક્તિ અને જ્ઞાનનો અભાવ હોય ત્યારે પ્રભુની કૃપા શી રીતે થાય છે જેને ભગવ—સાદ જ પ્રાપ્ત નથી તેને મુક્તિ ક્યાંથી હોય અને સુખ પણ કેમ હોય? તેથી મોલાદિની સિદ્ધિ માટે ઉપદેશ આવશ્યક છે. વળી, તમે જ કહ્યું ને કે વણિકને ગાયત્રી આવ- શ્યક છે? પણ ગાયત્રીનો ઉપદેશ થયા પછી પણ ગાયત્રીના અર્થની અપેક્ષા છે કે જ, કે જેના જપથી લિમિફ્રિ થાય. એ ગાયત્રીને અર્થ તે રવો હરિ જ છે. ગાયત્રી બુદ્ધિ અને અપવાની છે. આ પ્રકારે સમવયા ભાયમાં ('બત્રના પ્રમાણમાં છે, અને અન્યત્ર પણ નિર્ણય કરેલો છે. તેથી ગાયત્રીનું રે ફલ મેળવવા માટે વષ્ણવન્યપ્રાપક દીક્ષાની જરૂર છે. તે વિના સેવામાં અધિકાર નથી, સેવા ચારે ywાથે માટે છે. આ ઉપરાંત બીજા પણ ધન્ય અને વિમલ લે ઘણાં છે. એ મને નિર્ણય પ્રાચીન ઋષિઓએ કર્યો છે. તે તમારે દયના ધાર હાદી જોઈ લે. એ રીતે વધવમત્રોને પણ અત્યન્ત આવશ્યક છે. જગતના ના, બકરાદિકના પણઈશ્વર એવા શ્રીહરિપ્રા થાય તેથી વિશેષ અમારા ચિનનું બીજું ય શું હોઈ શકે?

·તૃતીય પ્રશ્ન વળી કાવ્યશાસ્ત્ર, નાટ્યશાસ્ત્ર વગેરેમાં પણ નિયમથી તેનું વર્ણન નથી. સર્વ ગ્રન્થોમાં વર્ણાશ્રમનિસ્પક વ્યાપ્તિ સિદ્ધ થતી નથી. ઉક્ત સર્વ ગ્રન્થોમાં ગ્રખ્યત્વનો સર્વવેત્તાઓ દ્વારા વ્યવહાર છે જ. * જે ગ્રખ્યશબ્દથી રકૃતિપુરાણાદિનું જ ગ્રહણ કરો તો તેમાં અમારા વૈષ્ણવ સમ્પ્રદાયનું અને તેને અભિમત એવા સિદ્ધાન્તનું, ભક્તિ, જ્ઞાન, ભગવસેવા, ઊર્ધ્વપુણ્ડ, તુલસીકાઇમાલા, શર્માચારધારણ વગેરે ધર્મોનું અને ભગવ—સાદ અને પરમપદપ્રાપ્તિ વગેરે સમ્મુ- દાયનાં ફલ છે તેમના વર્ણનોના મહાકલ્લોલ તે તે રથલે વારંવાર દેખાય છે જ. પણ તે તો તે જ જોઈ શકે કે જેઓ બહુગ્રન્યર્સ સાગરનાં કર્ણધાર હોઈ સલુરુષ હોય. માટે કોઈ દોષ નથી. સર્વ જ પ્રમાણો એક ઠેકાણે લખી શકી શકાય નહિ. તેથી તમારા સન્તોષની ખાતર દિક્માત્ર દેખાડ્યું છે. સર્વ ગ્રન્થોનું બહાનું કહી પોતાને માટે જ સર્વજ્ઞ હોવાનો દાવો કરે તેવા બદ્ધ-વૈભવન્યને (બુદ્ધિના વૈભવ રહિતને, અથવા બૌદ્ધ મતના ચિહ્ન રહિતને) ઉત્તર શું હોય? થી થો પ્રશ્ન ઉત્તર (વીશ પ્રશ્ન) વ્યાસાદિકથી અમારા આચર્યો કોઈક અંશે ન્યૂન (આ પ્રશ્ન ત્રણ કોટિવાળા સંશયથી યુક્ત છે) છે, કોઈક અંશે તુલ્ય છે અને કોઈક અંશે અધિક તમારા આચાર્યોથી પણ છે. અમારા પૂર્વાચાએ ધસાંકને અનુસરીને પૂર્વના આચાર્યો વ્યાસા- ધર્મ અને બ્રહ્મનો નિર્ણય કરીને જીવન ઉઠ્ઠાર માટે દિક ન્યૂન છે, સમાન છે પ્રત્યેક શાસ્ત્રોના અર્થો-મેલો પ્રવર્તાવ્યા તેમ જ ઘણાં રથલોમાં તેમણે પોતાના ગુરુ પણ વ્યોમાદિકને રવીકાર્યા, તેથી અમારા આચાર્યો વ્યાસાદિકથી ન છે. વળી જેમ પૂર્વાચાર્યોએ સાખ્ય-પાતલ, તર્ક અને દિગમ્બાદિ અર્વાચીન અવૈદિક સિફાનોના નિપૂર્વક ચતુર્લક્ષણ વગેરેનું પ્રણયન કર્યું તેમ અમારા આચાર્યોએ તેને માટે ભાગ્ય, સુબોધિની, ·૩૦ મસિદ્ધાન્તમાર્તes તવદીપનિબન્ધ વગેરે ઘણું મોટા ગ્રન્થો, અનેક અર્વાચીન માયાવાદાદિકૃત કસિદ્ધાન્તોના નિરાસ માટે પ્રકટ કર્યા. તેથી વાણી અને મનને અગોચર એવા અર્થો-પદાર્થો–પ્રમેયોનું નિરૂપણ કરેલું હોવાથી અમારા આચાર્યોનું વ્યાસાદિની પેઠે સર્વજ્ઞત્વ પણ નિર્મસર- હૃદયવાળા સહૃદય પુો સ્વીકારે છે. વળી વાસાદિની પેઠે તેઓ અત્યારે સર્વને દેખાતા ન હોવા છતાં વ્યાસા- દિવત્ બહુજનમાન્ય પણ તેઓ છે જ એમ સર્વનો અનુભવ તમે જાણો છો. આથી અમારા આચાર્યોનું વ્યાસાદિતુલ્યત્વ સુરથ જ છે. તેમ જ વ્યાસાદિકના અનેક ગ્રન્થ હોવા છતાં ચતુર્લક્ષણીના અર્થમાં પ્રવેશ કરવાની ક્ષમતા ન હોવાથી, અને તેથી સુગમ પુરાણ દિકમાં વિવિધ વિચિત્ર દેવાદિકના વર્ણને જોઈને ભ્રમમાં પડતા અલ્પમતિવાળાઓને, કલિકાલથી કલુષિત કલહે સાકર્મ અને જ્ઞાનાદિકનો નાશ કર્યો હોય તેવા સમયમાં અમારા જેવાઓના ઉદ્ધાર માટે ભાષ્ય, સુબોધિન્યાદિદ્વારા હાથ લખાવનારા અને શ્રીનન્દનન્દનને ચરણકમલમાં થાપનારા આચાર્યો વ્યાસાદિથી એક પણ છે જ. ત્રીજાનો પાંચમો પ્રશ્ન પ્રથમ કોટિનું ઉત્તર- (એકવીશ પ્રશ્ન) પ્રથમ કોટિનો અર્થ એવો હોઈ શકે-જે તમારા જે વ્યાસાદિક તમારે આચાર્યોથી વ્યાસાદિક ન્યૂન હોય તે તેમના માહ- આચાર્યોથી ન્યૂન હોય મ્યનું પ્રતિપાદન કરનારા શાસ્ત્રોનો વિરોધ પ્રાપ્ત થાય. તો સર્વ ધર્મમાર્ગનો વિ- સકલધર્મમાર્ગના વ્યાસાદિક કર્તા છે, ત્યારે તે જે ન્યુન પ્તવ થાય, જે સમાન હોય તો વિપ્લવ થાય. આનો જવાબ નીચે મુજબ છે – હોય તો તમારા ગ્રન્થોનો આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને સન્માનથી પ્રભુને પ્રચાર સર્વત્ર થાય તે કેમ પમાડનારા આચાર્યો સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે. આચાર્યો સાક્ષાત નથી ? પરબ્રહ્મરૂપ છે, તેથી તેઓ સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે, એમ માનવું એવો નિર્ણય વ્યાસાદિકે જ ધર્મમાર્ગમાં કર્યો છે. તેથી વ્યાસાદિક જ જે આચાર્યોને શ્રેષ્ઠ માનવા માટે કહેતા હોય તો વિપ્લવનો ગબ્ધ પણ ધર્મમાર્ગમાં ન જ હોય. હવે દ્વિતીય કોટિ–સમાન હોય તો ઇત્યાદિનો ·તૃતીય પ્રશ્ન અર્થ એવો હોઈ શકે, કે વ્યાસાદિકૃત મહાભારતાદિની પિઠે તમારા આચાર્યોના ગ્રન્થોનો સર્વત્ર પ્રચાર નથી તેનું શું કારણ? સાદૃશ્યમાં વ્યાસાદિગત સર્વધર્મ ઉપમેય અમદા- ચાર્યમાં ન સમ્ભવે. કેમકે સાયનું લક્ષણ-તથી ભિન હોવા છતાં તેમાં રહેલા ધર્મો પૈકી કેટલાક ધમાં તેમાં હોવા–એ છે. તેથી પ્રચારરૂપ ધર્મ ન હોય તો પણ ક્ષતિ નથી. પ્રચાર હોવા છતાં તુલ્યતામાં હાનિ નથી. જો તેમ ન માનો તો વ્યાસે જ જાતે પોતાના જેવા જે આચાર્યોનાં નામ પોતાના ગ્રન્થમાં જણાવ્યાં છે-જેમકે આશ્મરણ્ય, ઔડુલોમિ, કાશકુસ્મ-તેમનાં ગ્રન્યોને અત્યારે પ્રકાશ ન હોવાથી તેઓ અધમ ઠરે. જયારે તેઓ વેદાન્તના આચાર્યો હતા એમ લગભગ બધાજ આચાર્યો વીકારે છે. હવે પ્રચારશબ્દથી તમારે શું તેમના પ્રામાયના રવીકારપૂર્વક તેમના સભ્યોનું અધ્યયન ઈષ્ટ છે કે તેવા સભ્યોનું પર્યાલોચનમાત્ર જો પ્રથમ યક્ષ ઈષ્ટ હોય તો વ્યાસના યે થોનો તેવો પ્રચાર સર્જન કર્યું નથી. જો એમ કહે કે વેદનું પ્રામાણ્ય માનનારાઓમાં તેમનો પ્રચાર છે, તો તે પણ યોગ્ય નથી, કારણ કે વેદનું પ્રામાણ્ય રવીકારનાર પૂર્વ- મીમાંસકો, તાર્કિકો વગેરે બીજા દર્શનોને અનુસરનારા વ્યાસના વેદાન્તદર્શનનું પ્રામાણ્ય સ્વીકારતા નથી. જેમ જૈમિનિએ નવાધ્યાયમાં, કર્મ જ ફલ આપે છે નહિ કે ઈશ્વર એમ નિર્ણય કર્યો છે. તેમ જ તકો ઈશ્વરને નિમિત્તકારણ માને છે નહિ કે ઉપાદાનકારણએટલું જ નહિ પણ શ કરદાતાનુન છાદિ અનેક સૂત્રમાં વ્યાસે ઈશ્વરનું ઉપાદાનકારણવદેખાડ્યું, છતાં તેઓ રવીકારતા નથી. જે એમ કહો કે વ્યાસ- દર્શનના અનુયાયીઓમાં તેનો પ્રચાર છે, તો વ્યાસ- દર્શના પતિ અમારા સમ્પ્રદાયમાં અમારા આચા- ઓંના ગોનો પ્રચાર છે જ. હવે જે દ્વિતીય કોને આશ્રય લેતા હો તો, કેટલાક તટસ્થવૃતિથી, કેટલાક ·વર સદ્ધિાન્તમાર્તes પ્રિયવૃત્તિથી અને તમારા જેવા કેટલાક પવૃત્તિથી પણ અમારા આચાર્યોના ગ્રન્થોનું પર્યાલોચન કરે છે જ. આથી જ તમે પણ સાતમા પ્રશ્નમાં લખ્યું છે કે પ્રમાણ હોય તે કેમ તમારા જ ગ્રન્થોમાં વિરુદ્ધ રીતે વર્ણવ્યું છે ઇત્યાદિ. તેમ જ તમારા ગુ જાણમાં આવેલા સચ્ચિદાનન્દગિરિએ સહસ્ત્રાક્ષ નામના ગ્રન્થમાં અમારા મતરૂપી સૂર્યપર ધૂલિપ્રક્ષેપ કરવાનું શરૂ કર્યું છે, એમ કિસ્વદત્તી સંભળાય છે. આથી, અમારા ગ્રન્થોનો પ્રચાર છે, તેમાં આ તમારો પ્રશ્ન જ પ્રમાણ છે. જો તેમ ન હોય તો તમે ભારત અને ભાગવતની ટીકાઓથી વિરુદ્ધ અમારો મત છે એવો આક્ષેપ શી રીતે કરી શકો જે તમે અમારા ગ્રન્થોના પર્યાલોચન વિના જ લખ્યું હોય તો એ તમારી ધૃષ્ટતા છે. માટે આવા પ્રશ્નો બસ કરો. બૃહપરાશમૃતિમાં જણાવ્યુ છે કે–પ્રત્યેક ક૫માં કે કોના મધ્યમાં ધર્મને નષિઓ સ્મરે છે. સત્યયુગનો ધર્મ ગ્રતામાં અને ત્રેતાનો દ્વાપરમાં ફરી ફરીને ઋષિઓ રમરે છે. એ રીતે યુગે યુગે ધર્મમાં વૈલક્ષણ્ય હોવાથી તે તે યુગમાં તેવી તેવી પ્રવૃત્તિને માટે 'આચાર્યોનો આવિર્ભાવ થાય છે. યુગે યુગમાં જે ધર્મો હોય અને તે તે ધર્મોમાં જે બ્રાહ્મણ હોય તેમની નિન્દા કરવી નહિ તેમ જ તે તે યુગના સિદ્ધોની, વતીઓની કે પતિઓની પણ નિદા કરવી નહિ. બીજાને છ પ્રશ્ન ઉત્તર- (બાવીશમે પ્રશ્ન) જે અહીં વ્યાસાદિકની અપેક્ષાએ અમારા આચા- (ઉપરના જ પ્રશ્નને અવાન્તર આ પ્રશ્ન છે ) ર્યોના ઉત્કર્ષમાં પ્રમાણની જિજ્ઞાસા હોય તો, તમારી જે વ્યાસાદિકઘી અને સામે પણ એ જ પ્રશ્ન રજુ કરી શકાય. તમારા આચા ધિકતમારા આચાર્યો હોય થી વ્યાસાદિક ન્યૂન છે, સમાન છે કે અધિક છે? તો તેમાં પ્રમાણ આપો તેમાં અમે જે પ્રથમ કોટિમાં ઉત્તર આપ્યું છે તેથી જ ૧ આ ઉપરથી એમ માનવાનું નથી કે અત્યારે જે નવા ધર્મશાસ્ત્રો રચવા માટે સંસારસુધારાનો ન્ન કરનારા લોકો કેવા કરે છે તે અપ્રમાણ છે કશ્વિયુગના ધમાં રમૃતિરોએ જણાવ્યા છે જ તેમજ આચાર્યોએ પણ તેનો નિર્ણય કર્યો છે જે સભા ભરીને ભગવાનનું અસ્તિત્વ અનુસૂલ વિરુદ્ધ મતોની ગણત્રીથી કરનાર કોઈ દેશમાં ભગવાન પણ હારી ગયો અને તે દેશમાં પ્રાર્થના મંદિરે પણ નાશ પામ્યા એમ કેઈદેશમાં બન્યું, તેનું અનુકરણ અધર્મ છે, ધર્મ નહિ સ્મૃતિયોનું પુન પ્રણયન કરવા માટે ભગવાન જ અવતરે છે. મનુષ્યાધિકારની બહારની આ વાત છે ·૩૩ તૃતીય પ્રશ્ન તમારે સન્તોષ માનવો ઘટે છે. બીજા કોટિ મુજબ જ આડું ચાલવું હોય તો પૂર્વાચાર્યોના વર્ષમાં તમારે રિતિપુરાણાદિની અસમ્મતિ રૅખોડથી રહી. માટે આવો કુત્સિત પ્રસિંનજે કરવો છે "અમે વ્યાસાદિકથી અમારો આચાર્યોની આચાર્યોની ન્યૂનતા, તુલ્યતા અને અધિકતા દેખાડી આપી છે; મળ્યું હો કે ન હો. તમારા જમનું નિવારણ અન્ય રીતે ન જ થાય. ત્રિીજાનો સાતમો પ્રશ્ન (વીશ. પ્રશ્ન) ઉપદય શુદ્ધસામાન્ય છે એમ અમે પહેલાં કહ્યું જો કો પણ ઉપદેશ્ય છે જ. ભક્તિરશાસ્ત્રમાં સામાન્ય રીતે ને પણ અધિ છે તે સત શૂદ્રો જ કે કાર છે. આ વસ્તુ ફ્રિ જિa આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં અસત્ શુદ્રો પણ? સાધા- આવી જાય છે. છતાં જયારે તમે અવસર જ આપો છો રણ શુદ્ધો જ ઉપદેશ્ય હોય તો કાંઈ કહેવું જરૂરનું લાગે છે. તે અધમ કેમ નહિ ? તે હવે, તમે જે પ્રક્ષવાક્યમાં જણાવ્યું કે શુદ્ધ ઉપ- પણ ઉપદેશ્ય હોય તો વે- રાજ છે તો તેમની સાથે વૈષ્ણવ તુલ્યતા છે કે gવત્વે તેમની સાથે તુ ન્યૂનતા! ન્યૂનતા છે તો તમારી દીક્ષાથી શું? ત્યતા છે કે ન્યૂનતા? તુલ્ય છે તો તેમનું રાંધેલું કેમ ખાતા નથી? આનો ન્યૂનતા છે તે તમારી જવાબ સાંભળો–અમે ચાઠાલાદિકને ઉપદેશ્ય દીક્ષાથી શું? જે તુલ્યતા માન્યા નથી. જો શદ્રોને ઉપદેશ્ય માનતા જ આ પ્રશ્નને છે તો તેમણે દેશદ્રોએ) અવસર છે એમ કહો વૈષ્ણવ તુલ્યતા હોવા કરેલા પાકાદિકનો અંગી છતાં જાતિથી પાકાદિમાં અયોગ્યતા છે, તેથી અમે કાર કેમ કરતા નથી? જે તેમનું રાંધેલું ખાતા નથી. દીક્ષાથી જે ઉત્કર્ષ થાય છે, શુદ્ધ કરેલા પાકનો અંગી- તેનું, સમાન રીતે મોક્ષાધિકારમાં પર્યાવસાન છે. તેથી કીર કરો છો તે સર્વ કઈ જાતિમાં ઉત્કર્ષ થતો નથી. વસંતઋતુમાં સર્વે વર્ણની સમાનતા કહેનારા વૃક્ષો પુરવાળાં બને, નવાં પાંદડાં ધારણ કરે, પણ તમે ધન્ય છો ? લીંબડાની કડવાશાનો નાશ થતો નથી. માત્રથી યુક્ત શરીર પ્રભુના ચરણમાં સમાન રીતે પ્રાપ્ત થાય છે આ સિદ્ધાન્ત સર્વ મુનિયોને માન્ય છે. ૫ ·૩૪ મસિદ્ધાન્તમાર્તes ત્રીજાને આઠમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (ચોવીશ પ્રશ્નો છે ! જો સત્ શુદો જ ઉપ- 5 અમે તો સામાન્યરીતે સત શુદ્ધ અને અસત્ દેશ્ય હોય તો તેવા સત્ અને ઉપદે માનીએ છીએ તેથી અમારે આ પ્રશ્નનો શુદ્ધો કયા? તેમનું લક્ષણ વિચાર કરવાનું પ્રયોજન નથી. કહો ? તૃતીયાણક સમાપ્ત, ·ચોથો પ્રધાન પ્રશ્ન ઉપદેશમાં રામકૃષ્ણ- ઉત્તર- દિના મિત્રો સમાને છે કે, તમે તર્કબધુ છો રામકૃષ્ણાદિના મન્ટોમાં સમા- તેમાં પણ ન્યૂનાધિકતા છે? નતા છે, ન્યૂનતા પણ છે અને અધિક્તા પણ છે એ ન્યૂનાપિક્યતે તે પ્રકારની અપેક્ષા ઉપર આધાર રાખે છે. ચોથાનો પહેલો પ્રશ્ન ઉત્તર- (પચીશમો પ્રશ્ન) અહીં નિવેધશબ્દથી કોઈ પણ અધિકારીએ અમુક જે સમાનતા છે તો મન્ય ગ્રહણ ન કરવો એમ કહેવા ઇચ્છો છો કે અમારા તમે અન્ય મન્ચને ગ્રહણ સમ્પ્રદાયમાં અમારૂ ઇ ફલ જે પુરુષોત્તમ સાયુજય, કરવાનો નિષેધ કેમ કરો તે આપનાર અમારી આચાર્યપરમ્પરાથી પ્રાપ્ત થતા મ– વિના અન્ય અન્ય ગ્રહણ કરવાનો નિષેધ કહે છો? પ્રથમ પક્ષ અયોગ્ય છે. કારણ કે અમારા આચા- એ તેવો નિષેધ ક્યાય કર્યો નથી ને દ્વિતીય પક્ષ ઈષ્ટ હોય તો આ પ્રશ્ન હવે આવનાર પ્રશ્નથી જુદો નથી. તેથી તેનો જવાબ પણ ત્યાં જ મળશે. તમે માત્ર ૬૪ ની સંખ્યાપૂર્તિ માટે જ આવા અસમ્બદ્ધ પ્રો ઉમેર્યા છે. ચોથાનો બીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (છવીશમો પ્રશ્નો અમારૂ અભીષ્ટ ફલ પુરુષોત્તમ સાયુજય છે, તે અન્ય મત્રનું દાન અમારી આચાર્યપરમ્પરાથી ઉપદેશાતા કૃષ્ણમન્વોથી જ તમારા શિષ્યને કેમ કરતા સિદ્ધ થાય છે. તેથી અન્ય મન્નગ્રહણનું પ્રયોજન રહેતું નથી? નથી. તેમ તેવો સદાચાર પણ નથી તેથી અમે ગોપલાદિત્રય મિત્રો વિના અન્ય મો ચહણ કરતા નથી. અમારા સમ્પ્રદાયમાં રવીકારેલા કૃષ્ણમન્નનો ઉત્કર્ષ ઘણુ પ્રમાણોથી સિદ્ધ જ છે. તેથી અમારા સમ્પ્રદાયમાં સ્વીકારેલા ગોપાલભત્રાદિ ત્રણ મોજ અમારી આચાર્યપરમ્પરાએ પોતાના શિષ્યોને ઉપદેશાથ છે. અમારૂઅભી તેટલાથી જ સિદ્ધ થઈ જાય છે. અન્ય મન્ત્રોનું પ્રયોજન બાકી રહેતું નથી. છતાં અન્ય મન્ન ·૩૬ P સસિદ્ધાન્તમાર્તડ જે ઉપદેશાથતે અમારા સમ્પ્રદાયની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન થાય છે અને સદાચારનો કે વિરોધ પ્રાપ્ત થાય છે. અમારા સમ્પ્રદાયમાં પુરમથી આલી અત્યાર સુધીના આચાર્યોએ સામ્પ્રદાયિક કોઈ પણ શિષ્યને ઈતર મન્નનો ઉપદેશ કર્યો નથી. આથી સામ્પ્રદાયિક મન્સ જ પોતાના શિષ્યને અપાય છે. - ન્યૂનતા શી રીતે? ચોથાનો ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (સત્તાવીશ પ્રશ્નો અમે રામકૃષ્ણાદિના મન્ટોની ન્યૂનતા કે અધિકતા અન્ય મન્ટો જે ન્યૂન પાછલા પ્રશ્નના જણાવી દીધી છે. ભગવન્મ હોય તો સર્વમત્રો મોક્ષ સ્ત્રોમાં તે તે મન્ત્રોનું મોક્ષદાતૃત્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલું આપનાર છે, એ શાસ્ત્ર- હોવા છતાં પણ તે મન્ચના સામર્થ્યથી મોક્ષદાવત સમ્મત સિદ્ધાન્ત હોવાથી નથી, કિન્તુ તેની અધિષ્ટાદેવતાના સામર્થથી છે. જ્યારે રામકૃષ્ણાદિના મન્ટોને એ રીતે વિચાર કરીએ ત્યારે તે તે મન્નોથી તે તે ભગવદવતાર સાથે સાયુજય રૂપી મોક્ષ થાય. આ વસ્તુ તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્ભ જણાવી છે. તેથી તે તે અવતારો સાથે સાયુજ્યની ઇચ્છાવાળાઓએ તે તે બન્ને ને ઉપાસના કરવુ યોગ્ય છે. પણ ભગવદવતારોમયે પૂર્ણત્વ, અંશત્વ, કલાવનું તારતમ્ય શાસ્ત્રસિદ્ધ છે. તે રીતે તેવી દેવતાના મિત્રો માટે પણ સમજવું. આથી અમે પૂર્ણપુરુષોત્તમના જ મન્ચોનું ઉપાસના કરીએ છીએ. અને તારતમ્ય સૂફમ- મતિવાળાઓએ જાતે સમજી લેવું. ચોથાનો ચોથો પ્રશ્ન ઉત્તર – (અઠ્ઠાવીશમે પ્રશ્નો આ પ્રશ્નનો એવો અર્થ થાય કે જો તમે તમારા ઇષ્ટ મત્રોની પ્રશંસા ઉપ- રથી જો તમે તમારા ઈષ્ટ મન્સ માટે જ શાસસિદ્ધ મોક્ષદાતૃત્વરૂપી પ્રશંસાને મત્રોની ન્યૂનાધિકતાનો વારતવિક માનો અને તેવા જ અન્ય વાક્યોને અર્થવાદ વિચાર કરો તો પ્રશંસાથી માનો તો અન્ય મિત્રોને પોતાના ઈષ્ટમ– રવીકાર- પ્રાપ્ત થતી ઉપપત્તિ અન્ય નાને પણ તમારા મન્ગો માટેની પ્રશંસાને અર્થવાદ મત્રો માટે પણ સમા- કહેવાનો હક છે. તેથી એકને વાસ્તવિક અને અન્યને અવાસ્તવિક કહેવાય નહિ ન જ છે ?

·મ ચતુર્થ પ્રશ્ન પણ અમે કયાં સર્વમત્રોને માટે તમે કહો છો તે રીતે અર્થવાદરીયા સ્વીકારીએ જ છીએ. અમે તો મન્નનિષદેવતાના તારતમ્યથી તેનો નિર્ણય કરીએ છીએ. તેથી તમે કરેલા પ્રશ્નનું મૂલ જ વિશીર્ણ થઈ જાય છે. ચોથાને પાંચ પ્રશ્ન ઉત્તર- ઓગણત્રીશમો પ્રશ્ન મન્ત્રોમાં મોક્ષદાતૃત્વ દેવતાના પ્રસાદથી જ પ્રાપ્ત શૈવ, શાક્તાદિ મન્નો- થાય છે. મોક્ષને આપનાર તે સર્વવન્દિત મુકુન્દ જ નું મોક્ષદાતે સ્વીકારો છે. તે જ પ્રભુના અંશો સર્વદેવો છે. સકામપુષો જ તેમનો આશ્રય કરે છે. પ્રભુ જ સકામ પુરીને તે તે દેવતાઓ દ્વારા, મહામ્યબુદ્ધિથી ફલ આપે છે. આથી કેવલ વૈષ્ણવી અન્ન જ મોક્ષને આપનાર છે અન્ય ભક્તોને કામના આપે છે. અન્ય દેવતાઓને મત્રો સાક્ષાત મોક્ષ આપનારા નથી. તેમને પ્રભુના તે તે સ્વરૂપો દ્વારા નૈવર્ગિક ફલ જ મળે છે. આથી, મોક્ષને આપનાર કેવલ શ્રીકૃષ્ણની સેવા જ છે. એ જ કૃષ્ણ દેવોને આનન્દ પમાડનાર છે. શિવભકાદિ મુક્તિને આપનાર નથી. તેથી તે વિના અમારૂ અન્ય દેવત નથી. તેથી વૈષ્ણવમન્નોજ મુક્તિને આપના છે એમ શાસ્ત્રો સારી પેઠે કહે છે, નહિ કે શૈવ શાક્તાદિ મુન્નો. ચોથાને છ પ્રશ્ન ઉત્તર- (ત્રીશમે પ્રશ્નો આ પ્રશ્નમાં જાતિ અને શબ્દોથી શિવશક્તિ ટિ જે અન્ય મિત્રોનું મન્ચને મોક્ષદાતત્વના પક્ષનું જ અવતરણ થાય છે. મોક્ષદાત્વ સ્વીકારો છો તેથી આ પ્રશ્ન ઉપરના પ્રશ્નના ઉત્તર-તે મન્નો મોક્ષ તો તેમની નિન્દા શા માટે દેનારા નથી–તેથી જ-દત્તોત્તર છે. કરો છો? હવે તમે નિન્દાને માટે પૂછો છો, તે નિન્દા શબ્દથી શુ અવિઘમાન દોષનું કીર્તન તમને વિવક્ષિત છે કે વિદ્યમાન દોષનું કીર્તન અથવા અમે તે મન્ત્રોનું ગ્રહણ અને જપાદિક કેમ કરતા નથી તે વિવક્ષિત છે? પ્રથમ પક્ષ–અવિદ્યમાનદોષકીર્તન-ચોગ્ય નથી. કારણ કે અમારા બ્રહ્મવાદમાં સર્વ જ બ્રધરૂપે છે. નદી, ·૩૮ મતિયફ્રાન્તમાર્તડ સમુદ્ર વગેરે સર્વ જ પ્રભુનું શરીર છે, તેથી સર્વને અનન્યરીતે પ્રણ-ઇત્યાદિ વાકયોથી સર્વને જ પ્રણામ કરવાનું જણાવેલું હોવાથી અમારા સમ્પ્રદાયમાં કોઈની નિન્દાને અવકાશ જ નથી. દ્વિતીય પક્ષવિદ્યમાનદોષનું કીર્તન-પણ યોગ્ય નથી. કારણ કે જે કોઈ વિદ્યમાનદોષ કહે તો તે નિન્દા થતી નથી. જો તેમ ન હોય તો સર્વ વસ્તુઓમાં તાવિકરીતે જે ગુણદોષ છે તેનું વર્ણન કરનારા જયોતિષ અને આયુર્વેદાદિ શાસ્ત્રો પણ નિન્દા કરનારા હોવાથી અગ્રાહ્ય ઠરે. ત્રીજો પક્ષ–અમે તે મન્નેનું કેમ ગ્રહણ કરતા નથી–પણ યોગ્ય નથી. કારણ કે પરધર્મનું આચરણ ન કરવું એ તો શાસ્ત્રસિદ્ધ જ છે. આથી જ યાજ્ઞવલ્થ- રકૃતિના તૃતીયાધ્યાયમાં આપત્તિને સમયે પણ બ્રાહ્મણે હિન-હીનતર-હીનતમથી પણ પ્રતિગ્રહ કરવો શ્રેષ્ઠ છે, પણ ક્ષાત્રવૃત્તિરૂપ પરધર્મ સેવવો નહિ એમ જણાવ્યું છે. આથી શ્રીનન્દનન્દન એવા પ્રભુના ચરણને સાનન્દ -અમદરીતે નમીએ છીએ. અન્ય દેવો પ્રભુ સાથે શુદ્ધ અદ્વૈતવાળા હોવાથી અમે તેમને નિદતા નથી. ચોથાનો સાતમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (એકત્રીશમે પ્રશ્નો તમે જણાવો છો તેવું શાસ્ત્રવચન જ દુર્લભ છે. જે શૈવાદિમ મોક્ષ કદાચિત્ તેવું વાક્ય સમ્ભવે, તો તે વાક્ય તામસજીવ- આપનારા નથી, તો તેમ પર છે, એ રીતે તેવા શાસ્ત્રાર્થની સતિ થાય છે. પ્રતિપાદન કરતા શાસ્ત્રની બુદ્ધિમાન પુરુષોની પ્રીતિ ગોપીપતિ એવા પ્રભુના સંગતિ શી રીતે થાય? ચરણમાં જ હોય છે. ચોથાનો આઠમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (બત્રીમાં પ્રશ્નો ગુગ પલીયુક્ત હોય કે અપલીક હોય, જીવોના જેને પતી નથી, તેવા ઉદ્ધાર માટે યલવાળો જ હોય છે. દયાથી તે જો દીક્ષા ઓને દીક્ષા આપવાનો આપે તો તેને દોષ નથી. જે હંમેશા જ બ્રહ્મચર્યવ્રત અધિકાર છે કે નહિ? ધારણ કરનારા છે, એવા સનકાદિને પણ દીક્ષાદાનમાં અધિકાર છે. ઉદ્યોગપર્વ-ભારતમાં તેમણે વિદુરજીને દિક્ષા આપી એમ જણાવ્યું છે. વળી તેમણે જ ધૃત- ·ચતુર્ય પ્રશ્ન રાષ્ટ્રને વિજ્ઞાનનો ઉપદેશ કર્યો છે એ તો પ્રસિદ્ધ જ છે. તેમજ ભાગવતન ચતુર્થરકમાં પૃથુરાજાને સનકાદિકે ઉપદેશ કર્યો એમ જણાવ્યું છે. નારદપચ્ચરાત્રમાં પણ નારદજીને સનકાદિકે ભગવર્નન્ધ-કવચાદિનો ઉંપદેશ કર્યો એમ જણાવ્યું છે. નારદજીએ પણ કે જે આજે બ્રહ્મચારી છે, વ્યાસજીને ભગવન્મત્રની દીક્ષા આપી એમનારાખ્યા અને બ્રહ્મવૈવાદિમાં પ્રસિદ્ધ છે. વળી ભાગવત અને ગૌતમીત–માં પણ નારદે ધ્રુવને દ્વાદશા- ફરમન્નનો ઉપદેશ કર્યોએમ જણાવ્યું છે. વળી વ્યાસા- દિને નારદે જ્ઞાનોપદેશ કર્યાનો ઉલ્લેખ પણ ભાગવત, વગેરેમાં સ્પષ્ટ છે. એ રીતે અપનીક નારાયણ મહર્ષિએ સિંહથી લીધેલા બ્રાહ્મણ બાલકને ભગવન્મ—ઉપદેશ કર્યો તે પણ નારદપચ્ચરાત્રમાં છે. એ જ રીતે પુરાણોમાં અન્યત્ર પણ તેવા ઇતિહાસ આંખ ઉઘાડીને જોઈ લેવા. વળી, જે દિવસે વૈરાગ્ય થાય તે જ દિવસે સંન્યાસ ગ્રહણ કરવો. અવિસ્તુત બ્રહ્મચર્ય જે આશ્રમમાં ચાહે તેમાં પ્રવેશ કરે ઈયાદિ શ્રુતિરકૃતિવાક્યોથી આશ્રમ- સમુચ્ચય પક્ષ રવીકારી સંન્યાસાશ્રમ ગ્રહણ કરનારને પણ દીક્ષાદાનનો અધિકાર છે. જેમ શહુરાચાર્યને દક્ષિણ- મૂર્તિની દીક્ષાનો અધિકાર છે. આથી જ યાજ્ઞવલક્ય- રચંતિના પ્રાયશ્ચિત્તાધ્યાયન વાનપ્રરથ પ્રકરણમાં “કુત્ત- ૪૪ત્રી' ઇત્યાદિ વાક્યની મિતાક્ષરોમાં વાનપ્રથા- શ્રમીને વૈતાનાગ્નિસાધ્ય કર્મમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. દીક્ષા પણ દાન જ છે. દાન, ગાય, પૃથ્વી અને સરસ્વતી ભેદે ત્રણ પ્રકારે સામવેદના સાહિત્ય ઉપનિષદ્ધ અને બૃહપતિરસ્કૃતિમાં જણાવ્યું છે. આથી અમારા સમ્સ- દાયમાં પરમ્પરાથી નારદ-શુક-અને દેવાદિ આચાર્યો પનીરહિત હોવા છતાં દીક્ષા આપે છે તેમાં શાસ્ત્રને પણ વિરોધ નથી તેથી પની રહિતને પણ દીક્ષાદાનનો અધિકાર છે.

·પાંચમો પ્રધાન પ્રશ્ન અત્યાવશ્યક, તમારે ઉત્તર– કયો ધર્મ છે? સ્વગુરુના મુખથી શ્રીકૃષ્ણના મન્ટોનું ગ્રહણ, પ્રભુનું શ્રવણ, કીર્તન, મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વન્દન, દાય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન, વાચાર્યરિતરીયા અનુણિતિ, આ ધર્મ અમારો આવશ્યકધર્મ છે, કે જે વેદવેદાન્તમાં કહ્યો છે. આ ધર્મ વૈષ્ણવત્વપ્રયુક્ત છે તેમ જ અધ્યાપનાદિ, પ્રજાક્ષણાદિક, વ્યાપારાદિક અને જિસેવાદિક વર્ણપ્રયુક્ત ધર્મ છે તે જ રીતે તે તે આશ્રમપ્રયુક્ત ધર્મો પણ છે તે સર્વ જ આવશ્યક છે. તેમનું અનુષ્ઠાન યથાર્થ રીતે થાય છે જ. તેમાં વર્ણ શ્રમથી પ્રાપ્ત ધર્મપ્રચવાયની નિવૃત્તિ માટે કરીએ છીએ જ્ઞાનમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થવા માટે તેમની જરૂર છે, તેથી તેવા ઉજવલ ધર્મોનું અનુષ્ઠાન કરીએ છીએ. તેમનાવડે ચિત્તને શુદ્ધ કરીને તે વર્ણાશ્રમધર્મોનુ અનું ખાન જ્ઞાનભકત્યાદિની સિદ્ધિ માટે છે. પ્રભુની સેવાદિક ઘર્મો સાક્ષાત્ મોક્ષને માટે આચરીએ છીએ આથી જ અમારા આચાર્યચરણે પણ તે બન્ને ધમેં જણાવ્યા વર્ણાશ્રમાદિક જે ધ વૈષ્ણવવપ્રયુ છે તે જ આચ રીએ છીએ અન્ય દેવતાના મળ્યો કે તેમની ઉપાસના અથવા પુછયાદિ કામ્ય હોવાથી તેમને વર્ય માનીએ છીએ તે આવશ્યક નથી અન્ય દેવતાઓની ઉપા- સના કરતા નથી તેમાં હેતુ જો હૈ at a ઇત્યાદિ શ્રુતિથી પ્રાપ્ત થતો નિષેધ જ છે. તેમ જ પાવર ચેત- મામેત મૂર્તિવમઃ ઇત્યાદિ કેવલ કામ્ય કર્મો પણ કરતા નથી કારણ કે કામના જ નથી. આ બધું અમે વેદાન્તચિન્તામણિમાં વર્ણવ્યું છે જ.

·પાચમે પ્રશ્ન પાંચમાનો પહેલો પ્રશ્ન ! ઉત્તર- .(તેત્રીશ પ્રશ્ન ! અદ્ધિ ઉભયમાં વિરોધ કહેવાને કોઈ પણ £ જે હરિધ્યાનાદિકને તમે આવશ્યક કહો ત્યારે આવશ્યક્તાને વિધાનમાં સળ્યાદિકની અનાવશ્યકતા શ્રુતિયક્તિને જાણનાર શત નથી. ત્યારે થાનાદિકની તમારે ધ્યાગાયષ્યાદિને શી રીતે હોય પરંપર વિરુદ્ધમાંથી કોઈપણ એકને અનાવશ્યક કહેવું - રવીકાર કરતાં અન્યનું અનાવશ્યકત્વ પ્રાપ્ત થાય. અહી ઇએ, ત્યારે તમારા મતમાં સાન્ટા, ગાયત્રીજપાદિક કાંઈ પ્રભુના ધ્યાનમાં વર્ણાશ્રમની ગણના વિરુદ્ધ નથી, પ્રત્યુત અભિાવે હોવાથી અનુકૂલ જ છે. તેથી અમે ઉભયને આવશ્યત્વે સ્વીકારીએ છીએ ત્યારે તમારો આ પ્રશ્ન અવિચારે જ કરાયેલો છે. જેમ જેમ શાસ્ત્રકથા વિચારાય છે તે તેમને યોગ્ય વચને મળતા જ આવે છે. બહુ લખવાથી થાક્યો છુ માટે પ્રભુના માર્ગમાં નકામો વાદ ને કરો ગતિ આપ- "નોરા સુષ્મદાયમાં વર્ણાશ્રમનુ વર્ણન પ્રભુમાં રતિના સુન્દર વિચારના સચ્ચોથી કરવામાં આવ્યું છે, તે જ સત્સમ્પ્રદાય છે અન્ય નહિ, એમ સમજે. પાંચમને બીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (ચોત્રીસમો પ્રશ્ન) સૂતકાદિ પ્રતિબધ્ધ વિના, નિત્યસાદિનો લોપ જે સહ્યાદિવિહીન થતાં બ્રાહ્મણ્ય તિરોધાન પામે છે. તેમ જે દેવના દેવ હોય તેમાં અબ્રાહ્મણત્વ એવા રમાપતિ પ્રભુની સેવાદિમાં જે રોકાયેલો નથી, તમને સમ્મત છે કે નહિ? તેવાન બ્રાહ્મણ લોપાય છે અને જે વૃથા કર્મલોપ કરે છે તેનું પણ બ્રાહ્મણ્ય નષ્ટ થાય છે એમ શાસ્ત્રથી સુસમ્મત છે. અહી બ્રાહ્મણ્ય એટલે કા ક્ષત્રમુગો મહાભા આ દ્વિતીયરફેબ્ધ શ્લોકના સુબોધિનીજીમાં શ્રીમદ ચાર્યચરણે દેખાડી છે તે દિશાએ બ્રાહ્મણબીજથી પરિ ણીત બ્રાહ્મણક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થયેલા શરીરમાં ગર્ભાધા- નાદિ સંસ્કારોવડે ઉત્પન્ન થનારી દેવતા છે. સાથ- વન્દનાદિના લોપથી, સ્વેચ્છન્ન-ભક્ષણથી, પ્રતિફલ આચરણથી પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરે તો તેનું તિરોધાન થાય છે ફરીથી તેને પ્રાદુર્ભાવ માટે રવલ્પ દ્વગુયે રવ૫ છે અને ગુરુ હૈયે પેન સરકારાદિરૂપ ગુરુ પ્રાયશ્ચિત્ત છે.

·y Y ન રાત્રિનમાર્તe. જેમ શાસ્ત્રોક્તવિધિએ પ્રતિમામાં પ્રતિષ્ઠા કરવાથી દેવ- તાનો આવિર્ભાવ થાય અને કોઈ કારણે દેવતાનું તિરો- ધાન થતાં ૯૫ વૈશુ પ્રોસણ, પચ્ચામૃતસ્ત્રાનાદિકથી પુન પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. ખેચ્છાદિના સંસર્ગથી અતિશય અનાચાર થતાં પુન પ્રતિષ્ઠા કરતાં દેવંતને પ્રાદુર્ભાવ થાય. તેથી ત્યાં સાસ્ત્રોના વિચારથી સ્વછચારવાળો પુરુષનો માર્ગ છે, ત્યાં અસત્તર્કના સમ્પર્કથી કર્કશ અકસમાત શાથી આવો પ્રશ્ન થાય! પાંચમાને ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (પીશો પ્રશ્ન) તમે બલાત્કાર દેખાડેલું પ્રાયશ્ચિત્ત સમ્મત નથી. સયાવદનાદિ કારણ કે તમે બાળકની પેઠે આવા સર્વસમ્મત કરવાથી પ્રાપ્ત થતું પ્રાય વિષયમાં પ્રશ્ન કરે છે. ઉપરના પ્રશ્નમાં સવ્યા ન ચિત્ત તમને સમ્મત છે કરવાથી બ્રાહ્મણ્યનો અભાવ થાય છે એમ પ્રતિપાદન કે નહિ? • કર્યું છે. હવે સન્માન કરવાથી કેવલ પાપ જ થાય એમ પૂછનારની આ પૂર્વોપરાનુસધાનની ચતુરતા છે. અતુ સળ્યાનો લેપ સકૃત કે અભ્યાસથી થતાં જુદા જુદા પ્રકારના પ્રાયશ્ચિત્ત શાસ્ત્રસિદ્ધ છે. તે તે અધિ- કારીએ પાપનો નાશ કરવા માટે તેવાં પ્રાયશ્ચિત્તો કરવાં. આવા સર્વસમ્મત વિષયમાં કયે આસ્તિકની સમ્મતિ ન હોય? સયાદિ નિર્મલ કર્મ નિત્ય કરનાર એવા અમને પ્રાયશ્ચિત્તનો પ્રસદ્ધ જ નથી કારણ કે અમારા ચિત્તમા હંમેશ હરિ રિથતિ કરે છે પાચમાનો ચોથો પ્રશ્ન ઉત્તર– (છત્રીસમો પ્રશ્ન) સર્વ જ ગૃહેરથાશ્રમીઓને પચ્ચદેવનું પૂજન આવ- ગૃહસ્થાશ્રમીઓને પ- યક નથી તેવો શિષ્ટાચાર પણ નથી. પોતાને જે ઈષ્ટ ષ્યદેવનું પૂજનઆવશ્યક હોય તે જ દેવનું હંમેશ પૂજન કરવું, એમ પ્રામાણિક છે કે નહિ? . . ઘણું નિબન્ધમાં નિર્ણય કર્યો છે. જેમને પચ્ચદેવની *દીક્ષા હોય તેમને જ નિત્ય પચ્ચદેવના અર્ચનનો વિધિ છે. જે સમ્પ્રદાયમાં એક જ દેવનું પૂજન છે, તે “સમ્પ્રદાયના અનુયાયીઓએ તેનું ઉલઘુન સર્વથા નજ કરવુ હમે દેવાર્ચન કરવું પણ બહુ દેવની ભક્તિ નિદિત છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષડ્માં પણ એક જ ·પાચમો પ્રશ્ન દેવનું અર્ચન પુણ્યરૂપ છે એમ જણાવ્યુ છે. તે જ રીતે સાયણમાધવપ્રકૃતિએ પરશસ્મૃતિની વ્યાખ્યામાં નિર્ણય કર્યો છે, કિન્તુ કલિયુગમાં વિષ્ણુ કે શિવ એ બેમાંથી એકનું અર્ચન જ મુખ્ય છે. તેમનું જ કીર્તન કરવાથી કલિના મલનો નાશ થાય છે. વલી સભા- વન્દનાદિની પેઠે નિયત્વ હોવાથી અને સર્વ વૈદિક કમ દેવપૂજામૂલક હોવાથી દરેકે તે અવશ્ય કર્તવ્ય છે જ. તેથી બધાએ શાવગ્રામશિલા અને દ્રાવતી નું પૂજન કરવું. અથવા પ્રતિમા સાથે તેમનું પૂજન કરવું. પ્રતિ- માનું પૂજન કરવાનો સર્વને અધિકાર છે. જયારે શાલ- ગ્રામનું પૂજન કરવાનો અધિકાર સ્ત્રીઓને અને ટ્રાદ્ધોને નથી. માટે તેમણે બ્રાહ્મણ દ્વારા પૂજન કરવું. જે નિત્ય અર્ચન કરતો નથી તે પ્રત્યવાથી થાય છે. દેવાન વિના માણસ નરકનો અધિકારી બને છે, પણ જે શાલગામા- દિકનુ અર્ચન કરે છે તે નહિ. શાલિગ્રામનો મહિમા વર્ણવી શકાતો નથી, સૂતકાદિમાં પણ નિત્યવાનનો લોપ નથી. ગુએ પધરાવી આપેલ સ્વરૂપની સેવા નિય કરવી. એ જ સર્વ દેવનો દેવ છે, મૂર્તિનો ઉત્કર્ષ ભારતવર્ષમાં છે. તેથી શ્રીકૃષ્ણમૂર્તિનું સેવન કરવું નહિ કે દુર્ગાદિ ઉગ્ર દેવોનું કે જે મોત આપી શકતા નથી. અન્ય દેવોની સેવા કામ છે અને સાન્ત ફલ છે, અનિસ છે, તે અધયાગરૂપ હોવાથી વૈષ્ણત્રોને,ભો નિધિ છે. આથી જ શાસેતુરૂપ હેતુઓડે વિદ્વ- નોમાં પતાકારૂપ પતિએ શ્રીપતિ પુષોત્તમની જ સેવા કરવા જણાવ્યું છે. પાંચમા પાંચમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (સાડત્રીસ મથકે આ મને જવાબ ઉપરના પ્રશ્નમાં જ આવી જ પાર્થિવ પૂજા વિના છે. તથાપિ તવ્ય અને મનુષ્યોને પ થાય તેમ ભોજન કરવું ઉચિત છે કહીએ છીએ. કોઈ પણ ઠેકાણે પાર્થિવ પૂજાને નિય કે નહિ? કહી નથી. કામ જ કહી છે તેથી પાઈવ પૂજા વિના પણ જોજન કરવાનો ચહેરથને દોષ નથી, ત્યારે પ્રજના અનન્ય દામ એવા વણવોને તે દોષ હોય જ ક્ષથી!

·સસિદ્ધાન્તમાર્તes શિવને પાર્થિવ પૂજા આવશ્યક છે. અન્યને કામ્ય છે. તે વિના જો ગૃહસ્થાશ્રમી ભોજન કરે તો દોષ નથી. પાંચમાનો છો પ્રશ્ન ઉત્તર- (અડવીશ પ્રશ્ન) પ્રથમ તો રથભેદ અનાવશ્યક છે. છતાં શાસ્ત્રોક્ત બલિ વૈશ્વદેવાદિ કરવું તે કરવાનું છે. કારણ કે ન કરવાથી પ્રસવાય થાય કે નહિ? છે અને કરવાથી સફલની પ્રાપ્તિ છે. સલ્ફલ મોયોપ યોગી હોવાથી પ્રભુના પ્રસાદથી વૈષ્ણવે વૈશ્વદેવાદિક કરવાં અધિકારને અનુસરીને માણસોએ વૈશ્વદેવાદિક કરવાં. કારણ કે નિયનૈમિત્તિક કમી આવશ્યક છે. જ્ઞાનનિષ્ઠ દ્વિજો જે વૈશ્વદેવાદિક ન કરે તે પણ પ્રય વાય નથી એમ મન્વાદિકના વચનથી સિદ્ધ થાય છે. તેથી તેવો અધિકારી ન કરે તો પણ ક્ષતિ નથી. કાર્યો અને અકાર્યનો વિચાર તો એક પ્રભુ જ જાણે છે. પણ પોતાના આચારને અનુસરી, કુલધર્મને અનુસરી યથા શક્તિ અને યથાબુદ્ધિ કર્મ કરવું નિર્મલ સકર્મ નિરા કુલ રીતે જ બધાએ કરવું આથી જ પ્રભુએ પણ કહ્યું કે નો જાતિ, પાંચમાનો સાતમો પ્રશ્ન ઉત્તર– (ઓગણચાળીસમો પ્રશ્ન) પ્રભુએ નિવેદન કરેલી વસ્તુ પ્રસાદરૂપે પ્રાપ્ત થાય ભગવત્રિદિતના ગ્રહ- તે મહાભાગ્ય છે સર્વને તે અત્યન્ત દુર્લભ છે તેનો ણમાં વિધિનિષેધની સં- ત્યાગ કરે તે અભક્ત કહેવાય. અભક્તને તે અપાય ગતિ શી રીતે થાય? પણ નહિ નિર્માલ્યાદિન નિષેધ અન્ય દેવતારક છે શિવનિર્માલ્યનું ગ્રહણ નથી નિષધબ્રમકરતાં વાક્યોનો નિર્ણય શિવનિર્માલ્ય પર કર્યો છે. તેથી, નિલ ભગ વદ્ભક્તોએ તો પ્રભુનો પ્રસાદ જ લેવાનો છે. નિવેદન કર્યા વિના કોઈ વસ્તુનું ગ્રહણ નથી, ભગવત્રિદિત વસ્તુનું ભોજન કરવા માટે શ્રુતિ, સમૃતિ અને પુરાણોમાં વિધાન છે નિવેદિત પદાર્થના ગ્રહણથી પુણ્યતિશય થાય છે તે ચિત્ત શુદ્ધ કરે છે. પાપનો નાશ કરે છે. તેથી પ્રભુને પ્રસાદ લેવો, કે જે અનેક સલ્ફલીનો ભાવક છે. નિવેદન કર્યા વિના કાંઈ પણ ખવાય જ નહિ નિવેદન કર્યા વિના લેવાથી અત્યંત દોષ પ્રાપ્ત ·પાચમો પ્રશ્ન જ થાય છે. સર્વસાધારણ ગ્રન્થોમાં પણ તેનું વર્ણન વિસ્તાર સાથે મળે છે પ્રભુને અર્પણ કરેલી વસ્તુઓનું ગ્રહણ કરવાના જે વિધિવાક્યો છે તેની વ્યવસ્થા પણ કહી છે આથી પ્રભુનો પ્રસાદ ગ્રહણ કરીને પ્રસન્નતા મેળવવી. પાંચમાને આઠમો પ્રશ્ન ? ઉત્તર- (ચાળીસમો પ્રશ્ન) અન્ય દેવતાઓને નિવેદિત અજના ભોજનનો અન્ય દેવતાઓને નિ. નિધિ છે સીરશાક્તાદિ ત્રિવધના ભોજનનું પ્રાયશ્ચિત્ત વેદિત અન્ન ભોજ્ય છે કે નિબન્ધ રાજ્યોમાં જણાવ્યુ છે. તેમાંય શિવનિર્માલ્યનો સંસર્ગ ન જ કરવો. શિવને નિવેદિત અને ભક્ષણને પણ કોઈક ઠેકાણે વિધિ છે તે પણ દેવાચનના અવે છે, કારણ કે પચ્ચદેવમાં શાવમામ હોવાથી દોષનું શોધન થઈ જાય છે. વૈષ્ણવોએ તે લેવાનું નથી. કારણ કે વૈષ્ણવોએ અનન્યવત ગ્રહણ કરવાનું છે. વૈષ્ણવોની તેવી પરમ્પસ પણ નથી. તેથી અમારે અન્ય કોઈ પણ દેવને સમર્પિતુ અન્ન લેવાય નહિ. રમાપતિ પ્રભુની અધોસુધાથી મિશ્રિત અન્ન જ અમારે ગ્રાહ્ય છે અમારે તો કપના હર્ષનું હરણ કરનાર, આનન્દના સબ્દોનું મન્દિર એવા પ્રભુનો જ પ્રસાદ લેવાનો છે. ઈંટ ઈવ-ઈવ-ઈવ-ઈ પશ્ચમાક સમય ·ક- છિકો પ્રધાન પ્રશ્ન * તમારામાર્ગમાં તિલક ઉત્તર : * . કેવું છે અને તેનાથી કર “ અમે નિર્દોષ એવું પુરૃ તિલક જ કરીએ છીએ, વાનું છે? તે ગોપીચન્દનથી મિશ્રિત ભગવમૅસાદી કુકુમાદિ દ્રવ્યથીકરાય છે. આ વૈષ્ણવનું ચિહ્ન હોવાથી, પાવન હોવાથી, પાપનો નાશ કરનાર હોવાથી, આવશ્યક હોવાથી અને પ્રભુને પમાડનાર હોવાથી કરાય છે.” છઠ્ઠનો પહેલો પ્રશ્ન ઉત્તર– • • (એકતાળીસમો પ્રશ) : ઈશ્વર કાંઈ વેદના વાક્યોથી નિયો નથી. પ્રભુને તમારા સમ્પ્રદાયમાં અને શ્રી સ્વામિનીજીને જેવું ચિત્ર લાગે તેવું જ તિલક શ્રીસ્વામિનીજીને કેવું તિ- કરવું તેમાં પરમ્પરા જે પ્રમાણ છે મૃગમદાદિ દ્રવ્યોથી લક કરવાનું વિધાન છે ? તે થાય છે. પ્રભુને જે દ્રવ્યોથી તિલક થાય તે જ દ્રવ્યોથી શ્રી સ્વામિનીજીને પણ તિલક થાય, તે સ્ત્રીને યોગ્ય આકારવાળું હોય શાસ્ત્રમાં પણ છીનવચમ્ ઇત્યાદિ સૂત્રમાં લોકવન્ સર્વ કરવાનું જણાવ્યું છે, તિલક એ પૂજાનું અા હોવાથી પ્રભુને ઊર્ધ્વપુણ્ડતિલક કોઈ પણ ઉક્ત અને સુન્દર દ્રવ્યથી કરવું. આપણે જેવો પરમ્પરાગત આચાર હોય તેમ કરવું. શ્રીરવામિની- જીને સ્ત્રીને યોગ્ય લાગે તેવું જ ભક્તોએ તિલક કરવું છઠ્ઠાનો બીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (બેતાળીસમો પ્રશ્ન) પુષ્પોએ ઊર્ધ્વપુ કરવાની વિધિ છે. સ્ત્રીઓને તમારા શિષ્યોને અને ઊર્ધ્વપુર્ણીનો વિધિ કયાંયે નથી. તિલક વૈદિક હોવાથી તેમની સ્ત્રીઓને સમાન- પતિએ કર્યું એટલે તેનું ફલ સ્ત્રીઓને પ્રાપ્ત જ છે. અહીં રીતિથી જ તિલક છે કે વૈદિક એટલે વેદમન્નના ઉચ્ચારણપૂર્વક કરવાનો વલક્ષણે ? બધો પ્રકાર એમ સમજવું. સ્ત્રીઓએ ઊર્ધ્વપુણ્ડ કરવું નહિ. સુન્દર અને સ્પષ્ટ બિરૂપ જ ચાંદલો કરવો. છઠ્ઠને ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (તેતાળીસમો પ્રશ્નો ઊપુતિલકને માટે પ્રભુનું પ્રસાદી ગોપીચન્દના- દવ્યભેદમાં પ્રમાણુ શું દિકનું જ ગ્રહણ છે. અથવા પ્રભુનું પ્રસાદી ચન્દન લેવું. તે માટે શાસ્ત્રોમાં ઘણું વિસ્તૃત વિચાર કર્યો છે જે. ક ·છે કે નહિ ? ' છો પ્રશ્ન ઇ છનો ચોથો પ્રશ્ન - ઉત્તરમ , - (ચુવાળીમાં પ્રથ? માધકે તિલકને આકાર માટે પણ વિરતાર સાથે તિલકના આકારભેદ- માં પ્રમાણ શું? વર્ણન કર્યું છે. તેમાથી તાત્પર્યરૂપે પરમ્પરાથી પ્રાપ્ત આકાર જ ગ્રાહ્ય છે. નો પાંચમો પ્રશ્ન ઉત્તર- | (પિસ્તાળ શમે પ્રશ્ન) સુતિ, પુરાણમાં અને બધા જ આફ્રિકામાં ભારત-મુવાદિસ્કૃતિ- કાર્યપદ્ધવિધાન છે અને તે સર્વને મત્સ્ય છે તેથાર્ષિ આચારાદર્શ વગેરે એ છે નહિ એવો સશય જ કેમ ઉદ્ભવે છે શહારૂડી થોમાં તિલકનું વિધાન કાદબમા તમારૂ ચિત્ત દુષિત થયેલ છે તેને કૃતિસૂયાદિ રૂપ નિર્મલ જવાથી શુ કરવુ જોઈએ છો છો પ્રશ્ન ઉત્તર- (તાણપ્રશ્ન) ! પ્રકારનો આશય એવો હોવો જોઈએ, ઘર હa આથી જ! તિલકની એ સિન્ પ્રચયાસર્વનામથી એમ સમજાય છે કે આવશયકતાનું પ્રયોજન પૂકા ભરતાદિમા તિલક ઉક્ત નથી, તો તેની જરૂર શી જે જરૂર હોત તો ભારતા થયા જણાવ્યું હોત ત્યારે તેમાં જણાવ્યુ નથી, ત્યારે તેની જરૂર નથી, એમ સમજાય છે તમારે આ પ્રશ્નનો જવાબ પહેલા જ અપાઈ ગયો છે તમે કહે છે કે તિલકનું વિધાન નથી, જ્યારે અમે તેનું પ્રતિપાદન સર્વ ગ્રામ છે એમ કર્યું છે તેથી હવે આ પ્રશ્ન હૈતુના અભાવે આવી શકે નહિ તાપ જેમ તમે પ્રશ્ન પૂછવાની ઉત્સુકતા સેલ છો, તમે અમે પણ ઉત્તર આપવાની ઉત્સુક્તા સેવીએ છીએ, કારણ કે વૈષ્ણવોને કોઈ પૂછનાર નથી તેથી તેમના હાથમાં અસત્તાવ રહે છે તે જ આતંકના ગ્રોમા સંધ્યા વન્દનાર્દિની પડે તિનકની નિયતા જણાવી છે તિલક વિના કહુમ કર્મ નિષ્ફલ થાય છે. અગ્નિહોત્રની સાથે તેની તુલનાએ અતિશ હોવાથી પણ નિત્ય છે તિલક ધા ન કરે તો દોષ છે તેથી રાવને ઉપૃષ્ઠ આવશ્યક છે તેની આવશ્યકતા સર્વસાધા ગ્રન્થમા છે ઊર્બપુ જવોએ અને વૈષ્ણવોએ સદા કન્તુ ·૬૮ સત્સિદ્ધાન્તમાર્તણ્ડ એમ અમે ટાકેલા વિષયોમાં મળી આવે છે માટે ઉદાર દિલથી સવકોઈએ ઊર્ધ્વપુઠ્ઠ જ કરવું એમ સમજી લેવું છઠ્ઠા સાતમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (સુડતાળીસમો પ્રશ્ન) અમે કમલનયન એવા પ્રભુના ચરણકમલના ભ્રમર જુદા પ્રકારના તિલકની નિત્થામાં પ્રમાણ શું છે? છીએ, તેથી અમે કોઈપણ વિજાતીય તિલકાદિની નિન્દા કરતા જ નથી જે ખર અદ્વૈતવાદી શિષ્ટપુષ છે, તે નિન્ય વસ્તુની નિન્દા કરતા નથી ત્યારે જે શાસ્ત્રમાં જણાવ્યું હોય તેની તેઓ નિન્દા શી રીતે કરે? शुनि चैव श्वपावे पण्डिता समदर्शिन तरी भने ચણ્ડાળ પ્રત્યે પણ પણ્ડિતો સમદર્શી હોય છે* એ ન્યાયે આચાર્યોએ કશાની જનિન્દા કરી નથી માત્ર અમે અન્યધર્મ અન્યનું સર્જન ન કરીએ કહ્યું કે રાવ ધર્મમાં મણે પણ શ્રેયકર છે અને પરધર્મ ભયાવહ તમે અન્ય તિલકધારણ કરતા નથી માટે અધારણ નિન્દા થઈ એમ જે કહો તો રવશાખીય કર્મ કરતા પરશાખીય કર્મની પણ નિન્દા પ્રાપ્ત થાય માટે કહુ છુ કે દર્પણમાં મુખ જોઈ લો સુરૂપ રૂપનું ભાન તમને મશારી મેળે જ થશે બ્રાહ્મણોએ કાર્વપૃ જ ધારણ કરવું કારણ બ્રાહ્મણને માટે તેનો વિધિ છે હાર્વપુડુ એ વિષ્ણુચિત છે અને બ્રાહ્મણોએ વિષ્ણુચિત જ ધારણ કરવુ જોઈએ એમ શાસ્ત્રો કહે છે તેથી બ્રાહ્મણએ ઊર્ધ્વપુર્ણી વિના ત્રિપુચ્છાદિધારણ ન કરવુ બ્રાહ્મણે ત્રિપુધારણ કર વાની નિજા શામાં છે અને વિજાતીય મા પણ નિન્દા કરવાનું જાણતા નથી (અમે નિન્જા મેળવી જ નથી) માટે અમારે નિન્દાના પ્રમાણુની શોધ કરવાનું પ્રયોજન નથી 'સમર્શિતે, ઈશ્વર છે નહિ કે વ્યવહાર્યત્વે વ્યવહાર તો તાતુગત છે ઘર અને શકો મૃ કારણ છે નહિ કે તાદ્રયવદાય વ્યવહાર તત્ત—નિયત છે તેવતા કાર્યકાર ભાવિત છે આ રહસ્ય સમજીને વનવું ·૪ છ પ્રશ્ન છઠ્ઠાનો આઠમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (અડતાળશો પ્રશ્ન) તિલકની આવશ્યકતાનું પ્રયોજન શું, એમ તમે વિજાતીય તિલકનો પૂછેલુ તેના જવાબમાં અમે બધું કહી દીધું છે. તેમાં અંગીકાર કરવામાં દોષ આ પ્રશ્ન ગતાર્થ છે, છતાં કહીએ છીએ કે વિહિત આવે છે, તેમાં પ્રમાણ શું? થકને ધારણ ન કરવું એ જ દોષ છે. ઊર્ધ્વપુદ્ધ વિનાનો માણસને જોઈને સૂર્યનું દર્શન એપ્રાયશ્ચિત્ત પણ બતાવ્યું છે. જ્યારે ઊર્ધ્વપુણ્ડ રહિતનું મોઢું જોવામાં પણ શાસ્ત્ર- કાર પ્રાથશ્ચિત્ત કહે ત્યારે વિજાતીય તિલકને અડકાર કરવામાં હોય છે એમ સહેજે સમજી શકાય તેમ છે. ઉર્ધ્વપુણ રહિતનો શ્રી કૃષ્ણ ત્યાગ કરે છે, તેથી હવે આથી વિશેષ બીજો કયો દોષ કહેવો? શાસ્ત્રમાં સત એવા ઉર્ધ્વપુણ્ડને માટે આઠે પ્રશ્ન સાથે આ પ્રશ્નનો ભ કર્યો. ઉત્તર આપનારનું મફલ થાઓ. ષષાક સમાસ, ·સાતમો પ્રધાન પ્રશ્ન * સર્વ શાસ્ત્રને, સમ્મત ઉત્તર–* શિવ-વિષ્ણુનો અભેદ ક્ષર અને અક્ષરથી પર ભગવાન પુરષોત્તમ છે. તે તમને સમ્મત છે કે નહિ? નિણ, અનન્તગુણ, અચિન્ય અને અનન્તશક્તિમાન છે; નિત્ય, અનન્ત, નિજ-અભિન્ન એવા અચિન્ય ધર્મનો આશ્રય છે, મહાન છે. તે જ સત-ચિત-ગણિ તાનન્દ એવો અક્ષર છે. મુણ્ડક, બૃહદારણ્યક અને કઠવલ્લી ઉપનિષદોમાં એમ ફુટ પ્રતિપાદન કર્યું છે. સત્ત્વાદિક પ્રકૃતિના ગુણો અક્ષરને ઉપધાન કરે છે. સત્વથી ઉપહિત વિષ્ણુ, રજથી ઉપહિત બ્રહ્મા અને તમથી ઉપહિત મહાદેવજી છે, એમ એક જ બ્રહ્મ ત્રિધા છે. ઉપાધિદે તેઓ ભિન્ન છે અને બ્રહ્મભાવે અભિન્ન છે. તેથીયે અન્ય ઉત્તમ પુણ્ય છે, કે જે પર- માત્મા કહેવાય છે. એ ભગવાનું એકમાત્ર ભક્તિથી જ લવ્ય છે. નિર્ગુણ છે અને સર્વનું કારણ છે. દાયવાળા એવા અમારે વૃથાશ્રમ દૂર કરી એની જ સેવા કરવાની છે. વેદાદિમાં તેના ભેદ-અભેદ વર્ણવ્યા છે. પણ ભક્તોના દુ:ખોનું છેદન કરવા માટે પુમાન-પુણ્યોત્તમ પૃથક્ છે. સર્વથી પર છે. સાતમાનો પહેલો પ્રશ્ન ઉત્તર- (ઓગણપચાસમો પ્રથ) શુ અહીં અભેદ શબ્દથી અભેદનો ઉપદેશ જ વિવ- તેમાં, જે અભેદ સમ્મત ક્ષિત છે કે મન્થ્રોપદેશ કેવલ અભેદોપદેશ વિવ- છે, તો તેવો ઉપદેશ કેમ ક્ષિત હો તે અમારા આચાર્યોએ ભાષ્ય, સુબોધિની કરતા નથી? પ્રત્યુત શિવ- વગેરેમાં ઉપદેશેલો છે જ. (નિર્ણત છે જ.) તે તે પૂજાદિનો નિષેધ કેમ કરે રોના અધ્યયન સમયે શિષ્યોને પણ ઉપદેશ કરે છે, છો? માટે તમારો આ પ્રશ્ન વ્યર્થ છે. જે મોપદેશ માટે કહો તો ચોથા પ્રધાન પ્રશ્નમાં પાંચમાદિ પ્રશ્નોના ઉત્ત- રમાં તેનો જવાબ જોઈ લેવો. શિવપૂજાદિકનો નિષેધ કેમ કરો છો એમ જે પૂછ્યું, તે સત્ય છે, અને તેનો નિષેધ કરીએ છીએ. તમે એમ જ કહેવા માગો છો ને કે જ્યારે શિવ-વિષ્ણુનો અભેદ સ્વીકારો છો ત્યારે જેમ વિષ્ણુના રામ-કૃષ્ણાદિ ·સાતમો પ્રશ્ન 'રૂપોનું ઉપાસના કરે છે તેમ શિવનું પણ ઉપાસન તમારે કરવું જોઈએ, કારણકે તે વિષ્ણુથી અભિન્ન છે? આનો જવાબ એ છે કે તાદમ્યરૂપ અભેદ ગુણાવતાર- નો જ શિવ-વિષ્ણુનો છે. જે અમે ગુણાવતાર એવા વિષ્ણુના ઉપાસક હોઈએ તો તમે કહો છો તેમ શિવો- પાસના પણ પ્રાપ્ત થાય. જો અમે ગુણવતાના ઉપ- સક ન હોઈએ તો પ્રાપ્ત ન થાય. અમે તો સર્વકારણ- રૂપ એવા સર્વેશ્વર પુષોત્તમની સેવા કરીએ છીએ, તેથી તેની સેવામાં જ સર્વદેવોની ઉપાસના ગાળે છે. અમારે તો સકલને દેવ, દેવદેવ, લક્ષ્મીપ્રિય એવા પુરુષોત્તમ પૂજ્ય છે. તેથી પ્રયોજનના અભાવે વામ- દેવાદિક અન્ય પૂજય ન હોઈ શકે. અન્ય દેવોનો દ્વેષ અમે કરતા જ નથી. શાખાધિકરણન્યાયે કેવલ રવધર્મનું આચરણ માત્ર અમે કરીએ છીએ. અમને અમારો ગુરુ શિવે જે સમ્પ્રદાય દેખાડ્યો છે તેને અમે અનુસરીએ છીએ. સંતમાન બીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- (પચાશ પ્રશ્ન) જે લોકો શિવ અને વિષ્ણુમાં ભેદ છે એમ કહે જે (શિવ-વિલમાં) તેઓ ભલે દોષભાગી થાય. (અમે કહેતા નથી, એટલે ભેિદ હોય તો શાસ્ત્રોક્ત અને તે દોષ પ્રાપ્ત નથી). અમે તો તેમના તાદામે દોષભાગી થાય? અભેદ જ વર્ણવ્યો છે. અથવા તેમનો અભેદ છે એમ કહેવું એ પણ ન્યૂનતા દેખાડ્યા જેવું છે. કારણકે જેઓ આ સર્વ જે બહેન છે, અહીં નાના-અનેક-કાંઈ પણ નથી”, “આ સર્વ આત્મભાવે જ છે ઇત્યાદિ કુતિયોને જોનારા છે, તેઓ તો સર્વ શુદ્ધ-અદ્વૈતરૂપે જ જુએ છે. તેમને વિષે દોષ પ્રાપ્ત કેમ થાય? અર્થાત ન જ થાય, સાતમનો ત્રીજો પ્રશ્ન ઉત્તર- , (એકાવનમો પ્રશ્ન) વળી, પૂર્વના આચા- પ્રથમ તો ભારતાદિના ટીકાકાર શ્રીધર, ચતુર એ જેમ ભારતાદિની વગેરે આચાર્યપદવીએ પહોંચેલા ન હોવાથી તેમનું ટીકામાં વિરોધને પરિહાર આચાર્યત્વ જ સ્વરૂપથી અસિદ્ધ છે. પ્રથમ જે આચા- કર્યો છે તે પ્રમાણ છે કે ર્યનું લક્ષણ દેખાડ્યું છે તેનો તેઓમાં સમન્વય થતો નથી. કેવલ પૂર્વતથી જ પૂર્વાચાર્યત્વ કહેવાય નહિ. જે ૧ ·પર સસિદ્ધાન્તમાર્તણ્ડ તેમ થાય તો વિશેષ્યાભાવ પ્રયુક્ત વિશિષ્ટાભાવ દુષ્પરિ- હાથે થાય. જો એમ કહેવા ઈચ્છતા હો કે પૂર્વાચાર્ય શહુરાદિક અને ટીકાકાર શ્રીધરાદિકે કરેલા નિર્ણયો માંથી કયાનું પ્રામાણ્ય છે ? તે ત્યાં સમુચ્ચાયક જ શબ્દ જોઈએ. હવે ઉત્તર પણ સાંભળો. પહેલાં જ “ભેદમાં સમ્મતિ છે કે નહિ” આ પ્રશ્નમાં જ અમે જણાવ્યું છે કે અમારા આચાર્યને વેદાદિચતુધ્ય પ્રમાણુ ઈટ હોવાથી વેદાદિને અનુરૂલ જે કાંઈ હોય તે પ્રમાણે છે અને વિરુદ્ધ હોય તે અપ્રમાણ છે. આથી જ ભારત-ભાગવતાદિ ટીકાર્ય વિરોધ પરિહારનું પ્રામાણ્ય કે અપ્રામાણ્ય કૃત્યાદિના વિરોધ અવિરોધે તમારે સમજી લેવું જોઈએ. અમારા સમ્પ્રદાયમાં શ્રીમદાચાર્યચરણ, શ્રીવિઠલાચાર્ય, શ્રીપુuો- તમજી, શ્રીગિરિધરજી ઈત્યાદિએ સુબોધિની, ટિપ્પણી, પ્રકાશ, બાલપ્રબોધિની વગેરે ભાગવતની ટીકાઓ કરી છે. સામ્પ્રદાયિક શિષ્યોએ પણ ગોપાલભટ્ટ, બાલકૃષ્ણ ભદ, જનાથભટ વગેરેએ ટીકાઓ લખી છે. તેમાં કૃત્યાદિકને અનુસરીને વિરોધ પરિહાર કર્યો છે. તે અમારે માટે પ્રમાણ છે. જો ટીકાલે સર્વ જ ટીકાઓનું પ્રામાણ્ય કહેતા હો, તો ટીકા અમારા સમ્પ્રદાયની ટીકાઓનું પ્રામાણ્યું તમે કેમ રવીકારતા નથી? ટીકા અવિશેષ તો તેમાંયે છે જ. જે એમ કહેશો કે ભિન્ન સમ્પ્રદાય હોવાથી અમે તેમનું પ્રામાય રવીકા- કરતા નથી–ત્યારે એ જ અમારોએ જવાબ છે. તા ઉજવે પરચલિટfryiડા ઇલાઢિ લિમાં અંશ ફુલ એ ફા એ રીતે વ્યાખ્યાન કરનારને અને ગીતામાં “બાપુ વર્ષ ને રાજુ થી શરૂ કરી “ મતિ બાપુની' ઇત્યાદિમાં જણાવ્યા મુજબ જગન્ના અસત્યત્વવાદનો પ્રતિષેધ કરનારા વાવોનો असत्यमिति नाति सत्यं वेदपुराणादिप्रमाणं यस्मिन् माह જ એ રીતે વિચિત્ર વ્યાખ્યાન કરનારને શી રીતે પ્રમાણુ સ્વીકારીએ તેથી અમારે આચાર્યોએ ·સાતમો પ્રશ્ન 1 ! મુસાદના વિરોધનો જે પરિહાર કર્યો છે તે જ સર્વીશે પ્રમાણ છે. ઇતરે વયાખ્યાનકાએ કરેલા વ્યાખ્યાન શ્રાદિથી અવિરુદ્ધ હોય તે જ પ્રમાણ છે. સાતમાન ચોથો પ્રશ્ન ઉત્તર- (બાવનો પ્રશ્ન) જે અન્ય ટીકાકારો-' અને સંપૂર્ણરીતે અન્ય ટીકાકારોનું પ્રામાણ્ય જ નો નિર્ણ) પ્રમાણ છે રવીકાર્યું નથી, ત્યારે તેની સ્વીકૃતિવાળો આ પ્રશ્ન જ તો તમારા ગ્રન્થોમાં વિ. ઉપસ્થિત થઈ શકતો નથી. અમારા સમ્પ્રદાયનોસિદ્ધાન્ત રીતે વર્ણન કેમ કર્યું અનાદિ છે અને શ્રુતિઋત્યાદિને સમ્મત છે. કેટલાક વેદ-પુરાણદિને વ્યાખ્યાતાઓએ તેથી વિરુદ્ધ વ્યાખ્યાન કર્યું, ત્યારે તેનું પઠન કરીને સસિદ્ધાન્તની પ્રવૃત્તિને અર્થે ઈશ્વરાજ્ઞાથી અમારા આચાર્યનો અવતાર થયો. તેમણે પ્રમાણ-યુક્તિરૂપી દાવાનળથી દુર્વાદરૂપી કાન- નને દગ્ધ કરીને કૃતિસ્મૃતિને અનુસરીને નિર્ણય કર્યો છે. તેથી પ્રાચીન કૃતિસ્કૃતિ સાથે અમારો વિરોધ નથી. અર્વાચીનોની વાણી સાથે વિરોધ હોય તો તેથી ક્ષતિ પણ નથી. સાતમનો પાંચમો પ્રશ્ન ઉત્તર- (પનો પ્રશ્ન) તેઓ અર્થવિશેષમાં વિજ્ઞ જ છે. તેમણે કરેલા (અન્ય ટીકાકા) કાર સભ્યોમાં પોતપોતાના અભિપ્રાયથી વેદાદિનું વિજ્ઞ છે કે અજ્ઞ? લાપન કરવાનું ચાતુર્ય કર્યું છે. વિરોધ પરિહાર માટે વિવિધ પ્રકારની યુક્તિઓ જણાવી છે અને પોતે અભ્યાસ કરેલા વિષયોનું પાડિય પણ પ્રદર્શિત કર્યું છે એમ પ્રત્યક્ષપણે અનુભવાય છે. પણ તે સવાલ નથી જ કારણ કે તેમના મેન્યામાં અર્થવિશેષમાં તેમના કરતાં વધારે વિશોએ તેમના દૂષણો પણ દેખા- હેલા મળી આવે છે જ સાતમા છો પ્રશ્ન ઉત્તર- (ચોપન મા) તેઓ વિજ્ઞ જ છે. સર્વજ્ઞ નથી. જે સર્વજ્ઞ હોત તો જે વિશ હોય તો તેમને તેમના જ વાક્યોમાં પરસ્પર વિરોધ ન હોત. જ્યારે નો લેખ પ્રમાણ જ છે. પરસ્પર વિરોધ તો દેખાય છે જે તમારા અભિમત અન્ય- કારોને લગભા, ભામતી, કપત વગેરે ભાષ્યના ·“TS રાત્સિાન્તમાર્તડ વ્યાખ્યાનોમા પર પર વિરોધ અને પોતપોતાના અભિ- પ્રાય મુજબ ભાષ્યનો અર્થને યોજેલો દેખાય છે. વળી કેટલાક તમારા જ પક્ષવાળાઓએ રવીકારેલા પ્રતિ- બિમ્બવાદને તમારા જે બીજાઓ અવછિનવાદનો આશ્રય લઈને દુષ્ય કરાવે છે. એ જ રીતે ન્યાય-વ્યાક રણમાં દેખાય છે. ત્યાં પ્રાચીન અને અર્વાચીનનો મતભેદ છે. ધર્મશાસ્ત્રાદિમાં તેવો જ વિરોધ છે. માધવ અને વિજ્ઞાનેશ્વરમાં તેના વિરોધો સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. તેથી જ તેઓ સર્વજ્ઞ હોત તો તેમની અન્દરે પરસ્પર વિરોધ કેમ થાત ? એક સર્વજ્ઞના વચનને બીજે સર્વ કેમ દષ્ય માને? આથી જ તેઓ વિજ્ઞ હોવા છતાં સર્વજ્ઞ ન હોવાથી તેમના લેખનું સર્વરીતે પ્રામાય કોઈ પણ ન જ રવીકારે. તેઓ અજ્ઞ પણ નથી ને સર્વજ્ઞ પણ નથી. કેવલ વિર છે. તેથી તેમના લેખનું પ્રામાય સર્વશે નથી. સાતમાનો સાતમો પ્રશ્ન ઉત્તર--- (પચાવનમાં પ્રશ્ન) અમે તેમને વિષે સર્વથા અજ્ઞત્વનું, ઉ૫પાદન કર્યું જે તે અજ્ઞ હોય નથી. તેમ અમે આખા જગતથી વિરુદ્ધ બોલનારા તો આખા જગથી વિ નથી. અમારા જેવા જ જગતમાં ઘણા છે. જે કેર્ટલાક રુદ્ધ કહેનારા તમે કેવા? અનભિમતવાદીઓને સર્વજગદ્વિરુદ્ધ કહી શકાતું હોય તે અનાદિસિ એવા વૈષ્ણવ તો તમે તમારુણોનો અનુવાદપૂર્વક ઉલ્લેખ કરી તેમનું પઠન કરો છો, ત્યારે તમારે વિશે પણ સર્વગફિરુદ્ધવાદિત પ્રસરે જ. વળી, જગને જ ભુજની પેઠે અસત્ય, અમ- તિષિત અને અનીશ્વર કહેનારા જ ખરી રીતે જગદિ- લાદી છે. નહિ કે જગને ઈશ્વરકર્મવે તાણે વીકરનાર અમે. (પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ ઉત્તર- કેવો હોય?), હૈ તમે જે આક્ષેપ કર્યો કે તમે કેવા? તે પણ સાંભળો સર્વ વેદશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ એવા સમ્પ્રદાયના અનુયાયી અમે છીએ. જયાં સુધી ભૂમંસ્કલમાં વેદ- વિભાગ છે, સુધી વર્ણવિભણ છે, ત્યાં સુધી ચારે ** ·રયાતમો પ્રશ્ન - વર્ણના અમિત શિષ્યોથી સમ્પન્ન, શિવાદિ સર્વ વૃન્દા- રકવૃ જેના પદારવિન્દને વદન કરેલું છે એવા નન્દના ચરણનલિન મિલિન્દ, વેદવ્યાસ, વિણે. સ્વામી, શ્રીમવલ્લભાચાર્યચરણના અનુચર, તેમની કૃપાથી વેદાદિના પ્રમાણના ઘોષવાળા પક્ષના પાતથી તમૂલક (વેદમૂલક) સદ્ભક્તિના સમૂહની આંચવડે વિવિધ-વિષથી મહાન એવા દુર્વાદ-સર્ષના ભોગનું વિદલન કરવાની સાથંકિત છે કિજરાજ સ્વભાવ છે, જેમને એવા અત્યારના પણ અમારા આચાર્યચરણો–તે વલ- ભાચાર્યના ચરણરજને જ ધન માનનારા હોવાથી તેમની અનુકમ્પાથી વાયુદ્ધમાં અવિકમ્પ એવા અમે શું તારા અજાણ્યા છીએ, કે એ રીતે કહે છે? અથવા હરિભક્તો પર કલિકાલને અનુકૂલ એવો આ તારો આક્ષેપ યુક્ત જ છે. માધવીય આચારકાર્ડના પ્રથમ- ધ્યાયના વ્યાખ્યામાં વિષ્ણુપુરાણનું વાક્ય છે કે – જ્યારે જયારે વેદમાર્ગને અનુસરનારા પુરુષોની હાનિ થાય, ત્યારે ત્યારે સારા બ્રાહ્મણોએ કલિની વૃદ્ધિનું અનુમાન કરી લેવું. વેદવાક્યો પર પ્રીતિ ન રહે અને પાષડમાં રતિ થાય, ત્યારે ત્યારે કલિની વૃદ્ધિનું અતુ- માને ઉત્તમ બ્રાહ્મણોએ કરવું. એ, ભલે હો. તથાપિ અમારે એવા અકલ્યાણવાદો ન જ કહેવા. તેમ વિનડથી શુષ્ક વૈર પણ ઉત્પન્ન ન કરવું. શાતાતપસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે– હમેશા ભદ્ર જ બોલવું. શુષ્ક વૈર અને વિવાદ કોઈની સાથે કદી પણ કરવો નહિ. સાતમાની આઠમે પ્રશ્ન ઉત્તર- (છપ્પનો પ્રશ્ન) જે તમારો ફૈષ કરે તપ અને વ્રતાદિસહિત ભક્તિથી ભક્તોને વશ છે, તે મારે દ્વેષ કરે છે, થયેલા ભક્તવત્સલ ભગવાન શિવાદીને કે જેઓ પરમ જે તમને અનુસરે છે, તે ભક્ત છે, આવા વાક્યો કહે તો તેમાં આશ્ચર્ય શુ? મને અનુસરે છે, જે ત- અર્જુનદિ ભક્તોને પણ એમ જ કહ્યું છે. સિત્તોત્તેર મારી ઉપાસના કરે છે તે નાડિયોની અન્દર હૃદયમાં રહેનાર પ્રભુની કૃપાથી આ

·સસિહાનમાર્ત
મારી ઉપાસના કરે છે સાતમે શ્ન પણ આડે અડો સાથે સંઘ મારાથી
ઇત્યાદિ વાક્યોનો અર્થ ઉત્તરિત છે.
પણ કયી રીતે થાય તેનું
તેનું વિવેચન કરો.
સપ્તમાષ્ટક સમારે,

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीमद्वल्लभाचार्यश्रीविठ्ठलेश्वरचरणकमलेभ्यो नमः । । सत्सिद्धान्तमार्तण्डः। श्रीमद्वालमुकुन्दमिन्दुषदनं वृन्दावनानन्दिन वन्दे सुन्दरमेकमेव न परानिन्दामि वृन्दारकान् । वर्तन्तामचिरन्तनादिविपदोऽनन्ता अनन्तातले मन्तुं ते गणयन्तुं माऽयमितरान्मूर्धा न नन्तुं क्षमः ॥१॥ उद्दामदानवमदाऽनवदानदुःख्य भारहारणविहारकृतावतारः। निष्पक्षभक्तपरिरक्षणदत्तदीक्षचक्रायुधोऽवतु चिरान्मधुराधिपोऽस्मान् ॥२॥ सर्वाम्नायमयेन येन वहतान्तःपुण्डरीकेक्षणं हृत्पमानि विकासितानि सुपथा व्यक्तीकृता हर्पिताः। हंसालोचनरोधिनः प्रमथिता वादाः प्रमादावहा : गोभिः कर्म सतां प्रवर्तितमसौ श्रीवल्लभाऽर्कोऽवतात् ।। ३ ।। सुरसार्थसेवनीयं श्रुत्युचितगुणं परप्रभावलयम् । सदलसूत्रकलित खाचार्याणां वपुर्वचच भजे ॥ ४ ॥ सदालिसेविती चन्दे परागमहिती मृद् । अरविन्दरुचां चोरौ चरणौ विट्टलेशितः ॥५॥ अथाऽस्ति भारतेऽस्मिन्व प्राच्योपान्तप्रान्तेषु ढुण्डारो नाम विपयविशेषः । तसि- श्वास्ति श्रीमद्रामचन्द्रकुलोद्भवतया पारम्परिकात्यन्तवैष्णवैरुपासनानिर्भरवशात् सर्वत्र सत्कार्येषु जानकीजानि पुरस्कुर्वद्भिः सकलकलानिधितया सार्थकितराजभावै पालैः पाल्यमानं जयपुरं नाम नगरम् । तचेदानी प्रशास्ति परमधर्मधुरीणो राजराजपदभा- ग्रामसिंहो नाम । तस्य च निकटे अस्ति कश्विलक्ष्मणगिरिनाम शैवलक्ष्मणान्वितो दण्डीति व्यपदिश्यमानः स्ववचसालं कलहंसतामुद्भाव्य प्रजाः सकलकलाः कुर्वन् जन: विशेपः । यो हि- कालानुकूलं कलयन् किलाऽविलंबलासपालस्य मनोऽतिनिर्मलम् । सदा नवश्रीसहितव शैशवाद्रमेशमागेंप्यधिकारितां गतः ॥६॥ सेनाऽधुनाऽमन्दनृपाश्रयातुन्दिलमदेन स्वच्छन्दतया स्वेच्छामात्रमूलांयतःपष्टि- प्रश्नान्विधाय यसुधालये सर्वत्र तत्पत्रकं चतुरोपि प्रधानवैष्णवसाम्प्रदायिकान्प्रति

·સદ્ધિાન્તમાર્તણ્ડ
મોરી ઉપાસના કરે છે સીતમો પ્રશ્ન પણ આઠે અને સાથે સવઃ મારાથી
ઇત્યાદિ વાક્યોનો અર્થ ઉત્તરિત છે.
પણ કયી રીતે થાય તેનું
તેનું વિવેચન કરો.
સપ્તમાષ્ટક સમાપ્ત

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीमद्वल्लभाचार्यश्रीविठ्ठलेवरंचरणकमलेभ्यो नमः । ससिद्धान्तमार्तण्डः । श्रीमद्धालमुकुन्दमिन्दुवदनं धृन्दावनानन्दिनं वन्दे सुन्दरमेकमेव न परनिन्दामि वृन्दारकान् । वर्तन्तामचिरन्तनादिविपदोऽनन्ता अनन्तातले मन्तुं ते गणयन्तुं माध्यमितरान्मूर्धा न नन्तुं क्षमः ॥१॥ उद्दामदानवमदाऽनवदानदुःख्यभूभारहारणविहारकृतावतारः । निष्पक्षभक्तपरिरक्षणदचदीक्षचक्रायुधोऽवतु चिरान्मधुराधिपोऽस्मान् ॥ २ ॥ सर्वान्नायमयेन येन वहतान्तःपुण्डरीकेक्षणं हत्पमानि विकासितानि सुपथा व्यक्तीकृता हर्पिताः। हंसालोचनरोधिनः प्रमथिता वादाः प्रमादावहा गोभिः कर्म सतां प्रवर्तितमसौ श्रीवल्लभाऽर्कोऽवता ॥३॥ सुरसार्थ सेवनीयं श्रुत्युचितगुणं परप्रभावलयम् । सब्रह्मसूत्रकलित स्वाचार्याणां वपुर्वचश्च भजे ॥ ४ ॥ सदालिसेविती बन्दे परागमहिती मृदू । अरविन्दरुचां चोरी चरणी विट्टलेशितः ॥५॥ अथाऽस्ति भारतेसिन्वर्षे प्राच्योपान्तप्रान्तेषु ढुण्डारो नाम विपयविशेषः । तसिं- श्वास्ति श्रीमदामचन्द्रकुलोद्भवतया पारम्परिकात्यन्तवैष्णवैपासनानिर्भरवशात सर्वत्र सत्कार्येषु जानकीजानि पुरस्कुर्वद्भिः सकलकलानिधितया सार्थकितराजभावैपालैः पाल्यमानं जयपुरं नाम नगरम् । तचेदानी प्रशास्ति परमधर्मधुरीणो राजराजपदभा- ग्रामसिंहो नाम । तस्य च निकटे अस्ति कचिल्लक्ष्मणगिरि म शैवलक्ष्मणान्वितो दण्डीति व्यपदिश्यमानः स्वपचसालं कलहंसतामुद्भाव्य प्रजाः सकलकला कुर्वन् जन: विशेषः । यो हि-- कालानुकूल कलयन् किलाविलंबलावृपालय मनोतिनिर्मलम् । सदा नवश्रीसहितच शैशवाद्रमेशमार्गेपधिकारितां गतः ॥ ६ ॥ सेनाऽधुनाऽमन्दनृपाश्रयातुन्दिलमदेन खच्छन्दतया खेच्छामात्रमूलाचतुःषष्टि- प्रश्नान्यिधाप यसुधारलये सर्वत्र तत्पत्रकं चतुरोऽपि प्रधानवैष्णवसाम्प्रदापिकाप्रति ·. २ ससिद्धान्तमार्तण्डे प्रेपितमिति किम्बदन्ती चिरेण सश्चरन्ती उत्तराशाभरणमितो भवितेतीव वैश्रवणोपकण्ठ- माससादेहमोहमपीपुरवास्तव्यानां समग्रोदनगुणस्तव्यानां श्रीमदाचार्यबंशमौक्तिकानां गोस्वामिनाम् । तेषु च- श्रीवल्लभाचार्यफुलप्रदीपः समस्तदुर्वादतमःप्रमाथी । मुवर्णसत्पात्रकृताऽऽश्रयो योऽक्षयिष्णुसत्स्नेहरसेन पूर्णःगी ७ ।। प्रज्वाल्य दारिद्यदशाममीपां प्रकाशमानः स्वकरप्रभावात् । विवेकहेतुः सदसत्पथानां श्रीजीवनाख्यो जयति प्रधानः ॥८॥ वेदान्तसाहित्यमुसाः सुविद्याः श्रिया समं यत्र कृताधिवासाः। सापल्यभावादिव दर्शयन्ति प्रतिक्षणं स्वस्वगुणातिरेकम् ॥ ९ ॥ सर्वदेव गुरोः कर्तुनित्यं मुरसभावनम् । जीवस जीवनस्याऽपि नतो भेदः परस्परम् ॥ १० ॥ अथ स्फुरयाकृतिलब्धकीर्तेर्नव्याकृतिः श्लाध्यतमाऽस्ति यस्य । पर: स वेदान्तपनीमृगेन्द्रः श्रीगोकुलाधीश इति प्रसिद्धः ॥ ११ ॥ तथाऽपरः श्रीयदुनाथनामा सदीक्षितो दुर्जनशिक्षणेषु । पात्रं य एकं परमं मतीनामन्येऽप्यनन्येश्वरभक्तिमन्तः ॥ १२ ॥ ते च सर्वपि- तदा तदाकये जनाननागतं कुतश्चिदानाय्य तदत्र पत्रकम् । श्रीजीवनेशोपवने समुत्सुझाः समेतमेतन्मिलिता व्यलोकयन् ॥ १३ । ततश्च-निरीक्ष्यासङ्गत्ततरान प्रश्नांस्ते नितरामिमान् । पराहतोत्तरौत्सुक्याः क्षणमेकं व्यमर्शयन् ॥ १४ ॥ पदवाक्यप्रमाणज्ञ आचार्यों जीवनाऽभिधः । समाज्ञापयतिसेदं स मां तावरपुरः स्थितम् ॥ १५ ॥ विचित्रसंस्कृताः प्रश्ना विचित्रार्था इमे यतः । विचार्यमाणा आचार्यमुसादहन्ति नोत्तरम् ॥ १६ ॥ येतण्डमण्डलीगण्डकण्डपाण्डित्यखण्डिनः । निपतन्ति नसा नैव हरीणां गिरिकागणे ॥१७॥ तस्मादस्माकमाज्ञातस्त्वमेपां नातिविस्तरात् । वितरोत्तरमाम्नायादिप्रमाणैः प्रपूरितम् ॥ १८ ॥ प्रायः सर्व सुबोधार्थ नात्यन्तं तर्ककर्कशम् । अन्वमोदन्त ते सन्त इमां श्रीजीवनोदितिम् ॥ १९ ॥ --

·भूमिका परिभाषा च ।
अथो गुणवतीमेतां हेतुमामोदसम्पदाम् ।
सुमनोनन्दिा मूर्भा मालामिव वहन्नहम् ॥२०॥
विद्वन्मणेर्यनश्यामात्स्स्ताताल्लब्धशास्त्रदृक् ।
गोवर्धनाभिधो लेखं यथामति समारभे ॥ २१ ॥
'सत्पक्षपातिनो हंसा नूनं नालीफवल्लभाः।
गुगं गृहत मा दोष नीरक्षीरविवेकिनः ॥ २२ ॥
इति भूमिका ।
अष्टौ प्राधान्यतः प्रश्नाः कृतास्तत्राऽप्यवान्तराः ।
अष्टादं प्रत्येकमित्थं चतुःपष्टिरिहोदिताः ॥ २३ ॥
सर्वास्तान् क्रमशः प्रश्नान् सङ्ख्यानिर्देशपूर्वकम् ।
विलिख्यकैकशस्तेपामत्रोत्तरमुदीर्यते ॥२४॥
सक्षिप्योत्तरसारार्थः कथ्यते कारिकात्मना ।
पूर्व पुनः स एवार्थः सप्रमाणं प्रपश्यते ॥ २५ ॥
अन्तेऽतीतार्थनिष्कर्षः पद्यैः सर्वत्र दयते ।
सर्वेपूत्तरभागेषु प्रायेणाऽयं क्रमोन मे ॥ २६ ॥
कचित्प्रासङ्गिकोत्रार्थोऽनापृष्टोऽपि निरूपितः ।
स्वसिद्धान्तोपकाराय भाविप्रश्नापनुत्तये ।। २७ ।।
इति परिभाषा।
किश्चित्सविस्तरमिदं विफलं किल सा-
दित्थं विधाय सहसैव धियं न हेयम् ।
सन्तः परश्रमनिरर्थकताजिही-
वन्तः कृपालव इहाऽस्ति ममार्थनेयम् ॥ २८॥
किन्त्वेकवारमखिलं खलु नेत्रपात्रं
कार्य विचार्यमथ योञ गुणश्च दोपः ।
व्यक्तीभविष्यति स दर्पणमर्पणीयं
किं पाणिकङ्कणापरीक्षणकामनायाम् ॥ २९ ॥
अथात्राष्टसु प्रधानप्रश्नेष्वायः प्रश्नः
(१) भवत्सम्प्रदायः कः तत्र सम्प्रदायशब्दस्य कोऽर्थः?
उत्तरम्
अथ श्रीहरिदासर्यद्ब्रह्मरुद्रादिभिः सुरैः ।
पुरा प्रादुष्कृतं वेदानेदामेदादिमेदतः ॥ १ ॥

·ससिद्धान्तमार्तण्डे सम्यक् परम्पराप्राप्तं हरिमन्त्रादिकर्मकम् । सर्वप्रकर्षवदानं सम्प्रदाय इहोच्यते ॥२॥ तथाहि-सम्प्रपूर्वाद्ददातेपनि आतो युक् चिण्कृतोरिति युकि निप्पन्नः सम्प्रदाय- शब्दः । तत्राऽस्य मत्रादिकर्मकदानस समुपसर्गोक्तं सम्यक्त्वं नाम भगवदाज्ञया तद्भक्तीवेषु पूर्णकरुणार्णवान्तःकरणैर्ब्रह्मरुद्रादिभिरनादिसिद्धवेदादुद्धृत्य प्रवर्तितत्वेन तच्छिप्यपरम्पराप्राप्तत्वम् । सम्प्रदायानां ब्रह्मादिप्रवर्तितत्वं तु भवतामपि सम्मतम् । यथा वृहदारण्यकभाप्यारम्भ आहुः शङ्कराचार्याः। ॐनमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्र- दायकर्तृभ्यो वंशषिभ्यो नमो गुरुभ्य" इति । इदं च विशेषतः कियत्कालात्प्रवृत्त इत्य- सोत्तरे प्रपञ्चयिष्यते । प्रकृष्टत्वं चास्य दानस वेदार्थकर्मकत्वादेव । तथाहि- धर्मब्रह्मणी एव काण्डभेदेन कृत्लस वेदस्य प्रमेयत्वादर्थः । धर्मब्रह्मप्रतिपादकापौरुपे- यवाक्यस्यैव वेदत्वात् । तत्र सम्प्रदायेषु धर्मप्रदानं तु शिष्येभ्यः शिक्षणोपदेशादिद्वारा । "अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपायजेदि"त्यादिपु; तदर्थ साम्प्रदायिकगुरूपसत्तेविहित- त्वात् ! धर्मदानस्य सर्वोत्कृष्टत्वं तु तत्र तत्र श्रुतिस्मृतिपुराणेपु प्रसिद्धमेव । अथ ब्रह्मप्रदानमपि तत्तन्महामत्रोपदेशद्वारा मनननिदिध्यासनोपकृतश्रवणद्वारा च । तत्र, आथर्वणानां कैवल्योपनिषदि । “ॐ अथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठिनं परिसमेत्योवाच अधीहि भगवन् ब्रह्मविद्या वरिष्ठां सदा सद्भिः सेव्यमानां निगूढां ययाचिरात् सर्वपापं व्यपोह्य परात्परं पुरुषमुपैति विद्वान् । तसै स होवाच पितामहन्थ श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनाऽमृतत्वमान- शुरिति । गीतायाम्- "भत्त्या त्वनन्यया शक्या"। "भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया"। श्रीभागवते- "प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम्" । "भस्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित्" इत्यादिभिः श्रीतस्मातपौराणवचनैर्भगवतो भक्तिमदेकलम्पत्वधायणाद, भक्तत्वस च "एवं धमर्मनुप्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सआयते भक्ति"। "भक्तिरुत्पद्यते पुंसाम् ।" "विना श्रीवैष्णवं धर्म प्रसादं सद्गुरोविना । विना श्रीवष्णवीं दीक्षा कथं भागवतो भवेदि"त्यादिश्रीभागवतपामादियचनप्णयमनोपदेशकसाध्य- त्वकथनात् मत्राणां च पामगौतमीयतत्रादिपु "सम्प्रदायविहीना ये मन्त्रास्ते निष्फला मताः" इति सर्वथा सम्प्रदायकमाध्यग्रहणकत्ववचनात् मत्रद्वारा ब्रह्मदान सम्प्रदायेषु ! अथ विविधोपनिपत्स्त्रगीतादिश्रावणद्वारा ब्रह्मप्रदानमपि एतदधीनम् । "तद्विन्नानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेदि"ति नियमेन श्रवणस्य पारम्परिमगुरूपसत्येकमाध्यत्वश्रावणान् ।

·प्रथमस्थ प्रथमः प्रश्नः। , श्रवणस्य मनननिदिध्यासनोपकृतस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वं तु सतां राजमार्गेषु अनेको- पनिपड्डिण्डिभिः सहस्रशो घुप्यत इत्यलम् । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वादेव सम्प्रदाय पदार्थस्य सर्वदानेभ्यः प्रकृष्टत्वम् । अत एव याज्ञवल्क्यः स्वस्मृतौ (अ० १) दान- प्रकरणे विविधदानानि निरूप्य सर्वान्ते उपदेशादिद्वारकं सर्वफलभूतब्रह्मणः प्रदान सम्प्रदायापरपर्यायं सर्वेभ्योऽप्यत्यन्तगरीयस्त्वेनाह (श्लो. १५)- "सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः । तदत्समवामोति ब्रह्मलोकमविच्युत्तम् । नचाच ब्रह्मशब्देन वेदमात्रं शक्यम् । ब्रह्मशब्देन परमात्मनोऽपि स्मृतिषु व्यव- हियमाणत्वात् । एतदने श्राद्धप्रकरणे श्राद्धाहबाह्मणेषु वेदविश्यः पार्थक्येन श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युवेति परमात्मज्ञानिनो गणनेन तद्वदनापि ब्रह्मशब्दस्य परमात्मपरत्वावगमाच । अत एव द्वितीयाध्याये मनुरपि (श्लो० १४०)- "उपनीय तु यः शिप्यं वेदमध्यापयद्विजः" इत्यादिना सम्पूर्णवेदवेदैकदेशाध्या- पकादीनिरूप्य, सर्वान्ते (श्लो० ४४)- "य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्ये- कदाचने"ति सर्वाधिकतया प्रदातुरुत्कर्षमुखेन ब्रह्मदानस्यैव सम्प्रदायत्वनिर्वाहकं प्रकर्ष बूते । कौथुमीयानां साहित्युपनिपदि तृतीयखण्डे चेदं स्फुटम् । तदिह याज्ञवल्क्यवचने ब्रह्मशब्देन परमात्मा ! अथ चास्तु वेदोऽपीह ब्रह्मशब्देन तन्त्रात्सगृहीतः । परमात्मदानस्वाऽपि उपनिप- दादिरूपवेदोपदेशद्वारकत्वात् । तथा सम्वर्तस्मृतावपि (श्लो० ४३)- "दानं च विधिना देयमशुभान्तकरं शुभमि"त्यादिना दाननिरूपणमुपक्रम्य कियन्ति दानानि निरूप्य (श्लो० ५१)- भूताभयप्रदानेन सर्वकामानवामुयादि"त्यादिना सर्वेभ्यो दानेभ्योऽस्य प्रकर्ष उक्तः। अतिप्रशंसितमभयदानं चेदं ब्रह्मप्रापणरूपमेव । सर्वथा भयाभावस तदेकसाध्यत्वमिति श्रुतिसिद्धान्तात् । अत एव तृतीयस्कन्धसप्तमाध्याये (श्लो०४०)- "सर्ववेदाश्च यज्ञाच तपोदानानि चानऽध । जीवाभयप्रदानस्य न कुरिन् कलाम- पी"ति मैत्रेयं प्रति तत्त्वजिज्ञासोविदुरस वचने ब्रह्मप्राप्तिहेतुतचोपदेशद्वारकमेव जीता- भयप्रदानं श्रीधरस्वामी व्याचष्टे । एवमेव, “वारिदस्तृप्तिमामोति सुसमक्षय्यमन्नदः" इत्यादिना दानेषु देयविशेषण ·.६ ससिद्धान्तमार्दण्डे फलविशेष बदन्मनुः सर्वदानान्ते, "ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । सर्वेषामेव दानानां ब्रह्म- दानं विशिष्यत"इति सर्वदानापेक्षया अस्स दानस्य सम्प्रदायत्वनिर्वाहकं प्रकर्षमाह । तथा, माधवकृतायां पराशरव्याख्यायां प्रथमाध्याये (श्लो० ३७ व्याख्याने) भविष्योत्तरे-"आर्त्तानामन्नदानं चे"त्याधुपक्रम्य, "सुवर्ण याजकानां च विद्यां चैवो- ध्वरेतसाम् । कन्यां चैवानपत्यानां ददतां गतिरुत्तमे"ति । विद्या ब्रह्मप्रापिका उपनिष- न्महामन्त्रादिरूपा । ऊर्ध्वरेतसां ब्रह्मचारिप्रभृतीनां प्रयाणाम् । विद्याशब्दस्खेशार्थकत्वं . तु "यदेव विद्यया करोती" त्यादिषु प्रसिद्धम् । न चैवं गृहस्थस्य सम्प्रदायानधिकारः शक्यः । ऊर्ध्वरेतस्सु विद्यादानस्स शीघं मोक्षरूपफलसम्पच्या दातुः फलाधिक्यमित्येन वचनतात्पर्येण; इतरत्र तद्दाननिषेधासिद्धः सर्वाश्रमेष्वपि सम्प्रदायावश्यकत्वं च विस्त- रात् किमाश्रमनिष्ठ इति प्रश्नोत्तरे निरूपयिप्यामः । एवमा दिपु अन्नादिदानस्सापि फलाधिक्यमेव विवक्षितम् । अन्यथा अनादिषु तदाननिषेधग्रसङ्गात् । एवमत्रिस्मृतावपि (श्लो० ३१६)- "क्षामजं वाऽथ कार्यासमि"त्यादिना दानानि निरूप्य, सर्वान्ते (श्लो. ३२८)- "सर्वेपामेव दानानां विद्यादानं ततोऽधिकम् । पुत्रादिखजने दद्याद्विप्राय च विकतवें। "सकामः स्वर्गमामोति निष्कामो मोक्षमामुयादि"ति फलोत्कर्पकथनेन ब्रह्मविद्यादानापरपर्यायस्य सम्प्रदायस्य तत्वनिर्वाहका सर्वापेक्षया प्रको दर्शितः। एतन्मूलभूतां श्रुतिमपि मधुविद्यान्ते छन्दोगा आमनन्ति (अ० ३ खंड ११)- "तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्वैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच इदं वाव तज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रचूयात् प्राणाय्याय वान्तवासिने नान्यसै कसैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य अन्तेपूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इती"ति । प्राणाय्याय योग्याप वासिने शिप्याय। इहापि सम्प्रदायपदघटकसमुपसर्गार्थनिर्वाहिकां परम्परमुक्त्वा प्रशब्दार्थभूतः सर्व- दाननिरूपितः प्रकर्पोऽपि धनपूर्णसमुद्रान्तपृथ्वीदानादपि भूयस्त्वकथनेन दर्शितः । बृहस्पतिस्मृतौ "इष्ट्वा क्रतुशतं राजा समाप्तवरदक्षिणम् । भगवन्तं गुरुश्रेष्ठं पर्य- पृच्छगृहस्पतिम् । भगान् केन दानेन सर्वतः सुसमेधते । यदक्षयं महार्थ च ततो धूहि महातप" इत्यक्षय्यमहादानविपयप्रश्ने सति- "एवमिन्द्रेण पृष्टोऽसौ देवदेवपुरोहितः । वाचस्पतिर्महाप्राज्ञो वृहस्पतिरुवाच हे". त्युपक्रम्य, भूम्यादिदानप्रशंसानन्तरमुच्यते- ·प्रथम प्रथमः प्रभात "त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । तारयन्तीह दातारं जपनापनदोहन- रि"ति सरस्वतीदानमुक्तम् । इदमेवोत्तममत्रोत्तमशास्त्रविषयकं पारम्परिक चेत्सम्प्र- दायशब्दवाच्यं भवति । इदं चैतन्मूलभूतायां कौथमीयानां साहित्योपनिपदि तृतीय- चतुर्थसण्डविचारेण स्फुटीभवति । इदं वाक्यं च तत्रैव चतुर्थखण्डे "नरकादुद्धरन्त्येते जपवापनदोहनादि"त्युत्तरार्द्धपाठभेदेन दृश्यते । एवमितराण्यपि अर्थतः सम्प्रदायो- कर्पयोधकानि वचनानि तत्र तत्र स्मृतिपुराणादिषु द्रष्टव्यानि । तस्मात्परम्परामासत्वेन समीचीनं भगवन्मन्त्रादिकर्मकतया मोक्षसाधकत्वेन सर्वेभ्यः प्रकृष्टं उपदेशरूपं सन्म- वादिदानमेव सम्प्रदायशब्दार्थः। नन्वेवमपि नाऽस्य दानत्वं युक्तम् , खस्खत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्खत्वोपपादनसैव दान- त्वात् । इह च शिष्येभ्य उपदिष्टे मन्त्रादौ गुरोः स्वत्वानिवृत्त्यभावात् तन्निवृत्त्यङ्गीकारेच स्वयं तजपकरणस शिष्यान्तराय तदानस्य चाऽसम्भवापत्तेः । मत्रादेः सुवर्णादिवद्धस्ते दातुमशक्यत्वाचेति चेन्मैवम् , धर्मशास्त्रे हि स्वकपोलकल्पितयुक्ति विहाय व्यवस्थामा शास्त्रानुसारेणैव कर्तुमुचितम् , शास्त्रं चास्य स्पष्टमेव दानवं निरूपयति पूर्वोपन्यस्त- वचनेभ्यः । अतोन गुरोर्मत्रादिपु स्वस्खत्वनिवृत्त्यभावेऽपि तेषूपदेशद्वारा परखत्वो- पपादनरूपमेव दानमित्यादरणीयम् । अत एवाचाराध्याये दानप्रकरणे (श्लो०१५)- "सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यत"इत्यस्य व्याख्याने विज्ञानेश्वरः । अत्र च ब्रह्मदाने परस्वत्वापादनमात्रं दानम् । स्वत्वनिवृत्तेः कर्त्तमशक्यत्वादित्याह । यत्त, शङ्कितं हस्ते दातुमशक्यत्यानास्स दानत्वं युक्तमिति तत्राप्युत्तरं तत्रैव (श्लो० १४)- "यानं वृक्षं प्रियं शय्यामि"त्यस्य व्याख्याने प्रियपदेन धर्मस्यापि प्रदेयत्वं व्याख्या- याह स एव । नच हिरण्यादिवद्धस्ते दातुमशक्यत्वात् धर्मस्य दानासम्भवः । भूमिदाना- दावपि समानत्वात् , स्मृत्यन्तरेऽपि धर्मदानश्रवणादिति । अतः पारम्परिकत्वात् सम्य- मोक्षदातृत्वात् प्रकृष्टं मन्त्रादिदानमेव सम्प्रदायशब्दसार्थ इत्यत्र न कोऽपि शङ्कार- काशः । नन्वेवमपि योगबलात्समीचीनप्रकृष्टदानत्वमेव सम्प्रदायशब्दशक्यतापच्छेदक- मित्यवच्छेदकावच्छेदेनर तादृशशब्दप्रकृतिसम्भवेऽपि पारम्परिकत्यापच्छिन्नमत्रायु- पदेशत्वमेव तदवच्छेदकमित्यरच्छेदकसङ्कोचस्तादृशशक्तिग्राहकमानशून्यत्वादयुक्त इति चेत्, मैवम् । (कां० ३ ० २ श्लो०७)- अथाऽम्नायः सम्प्रदाय इत्यमरोक्तेरेव शक्तिग्राहकत्वात् । अत्रैव रामाश्रम्यमरविवे- 'कादिपु तट्टीकासु वे परम्परागतगुरुमदुपदेशस्येति व्याख्यानस्यापि तथात्वाच । अब परम्परागतत्वं समुपसर्गाः । सचं च सोपसर्गाध इति तु दर्शितं पार । शक्ति- ·६ ससिद्धान्तमार्तण्डे फलविशेष वदन्मनुः सर्वदानान्ते, "ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । सर्वेपामेव दानानां ब्रह्म- दानं विशिष्यत" इति सर्वदानापेक्षया अस्स दानस्य सम्प्रदायत्वनिर्वाहकं प्रकर्षमाह । तथा, माधवकृतायां पराशरव्याख्यायां प्रथमाध्याये (श्लो० ३७ व्याख्याने) भविष्योत्तरे-"आ नामन्नदानं चे"त्याद्युपक्रम्य, "सुवर्ण याजकानां च विद्यां चयो- चरेतसाम् । कन्यां चैवानपत्यानां ददतां गतिरुत्तमे"ति । विद्या ब्रह्ममापिका उपनिप- महामन्त्रादिरूपा । ऊर्ध्वरेतसां ब्रह्मचारिप्रभृतीनां त्रयाणाम् । विद्याशब्दस्पेशार्थकत्वं । तु “यदेव विद्यया करोती"त्यादिषु प्रसिद्धम् । न चैवं गृहस्थस्य सम्प्रदायानधिकारः शक्यः । उर्ध्वरेतस्सु विद्यादानस शीघ्रं मोक्षरूपफलसम्पत्त्या दातुः फलाधिक्यमित्येर वचनतात्पर्यणः इतरत्र तहाननिषेधासिद्धेः सर्वाश्रमेष्वपि सम्प्रदायावश्यकत्वं च विस्त- रात् किमाश्रमनिष्ठ इति प्रश्नोत्तरे निरूपयिष्यामः । एवमा दिपु अन्नादिदानसापि फलाधिक्पमेव विवक्षितम् । अन्यथा अनाादिषु तदाननिषेधप्रसङ्गात् । एवमत्रिस्मृतावपि (श्लो. ३१६)- "क्षौमजं वाऽथ कार्यासमि"त्यादिना दानानि निरूप्य, सर्वान्ते (श्लो० ३२८)- . "सर्वेषामेव दानानां विद्यादानं ततोऽधिकम् । पुत्रादिस्खजने दद्याद्विप्राय च विकतवे । "सकामः स्वर्गमामोति निष्कामो मोक्षमामुयादि"ति फलोत्कर्षकथनेन ब्रह्मविद्यादानापरपर्यायस्य सम्प्रदायस्य तच्चनिर्वाहका सर्वापेक्षया प्रको दर्शितः। एतन्मूलभूतां श्रुतिमपि मधुविद्यान्ते छन्दोगा आमनन्ति (अ० ३ खंड ११)- "तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्वैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच इदं वाव तज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् प्राणाय्याय वान्तेवासिने नान्यसै कसैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य अन्तेपूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इती"ति । प्राणाय्याय योग्याय वासिने शिष्याय। इहापि सम्प्रदायपघटकसमुपसर्गार्थनिर्वाहिकां परम्परामुक्त्वा प्रशब्दार्थभूतः सर्व- दाननिरूपितः प्रकर्पोऽपि धनपूर्णसमुद्रान्तपृथ्वीदानादपि भूयस्त्वकथनेन दर्शितः । बृहस्पतिस्मृतौ “इष्ट्वा क्रतुशतं राजा समाप्तवरदक्षिणम् । भगवन्तं गुरुश्रेष्ठं पर्य- पृच्छगृहस्पतिम् । भगवन् केन दानेन सर्वतः सुखमेधते । यदक्षयं महार्थ च ततो बेहि महातप" इत्यक्षय्यमहार्थदानविपयप्रश्ने सति-- "एवमिन्द्रेण पृष्टोऽसौ देवदेवपुरोहितः । वाचस्पतिर्महाप्राज्ञो बृहस्पतिरुवाच हे". त्युपक्रम्प, भूम्यादिदानप्रशंसानन्तरमुच्यते- ·प्रथमस्थ प्रथमः प्रभः। ९ तुष्टे त्रिलोचने तस्य भक्तिर्भवति केशवे । सम्पूज्य तं जगन्नाथं वासुदेवाख्यमव्ययम् ।। ततो मुक्तिं च मुक्तिं च स मामोति द्विजोत्तमः" इति । तस्मान्मुख्यतया सम्प्रदायशब्दप्रवृत्तिवैष्णवसम्प्रदायेप्वेवेत्यप्याहुः । तस्माद- सम्पक प्रकृष्टं दानं स मत्रादेः श्रुतिमूलकम् । इत्यर्थः सम्प्रदायेति शब्दस्योक्तः पुरातनः ॥ १॥ अथास्यैव प्रश्नस्यावान्तरप्रश्ना अष्टौ । तत्राद्यः प्रश्नः कतिभेदाः (१) उत्तरम् (प्रश्नार्थे विकल्प.) किमयं सम्प्रदायत्वव्याप्यविभाजकतावच्छेदकधर्मविशिष्टविशेम्यकसयाप्रकारका प्रश्नः; -आहोस्विद्वष्णयसम्प्रदायत्वव्याप्यविभाजकतावच्छेदकधर्मवद्विशेष्यकसयाप्र- कारका (आयपक्षे उत्तरम्) तपाये, वैष्णवहरण्यगर्भवप्रभृतयोऽनन्ता एव, ते शाखे लोके च तत्र तत्र प्रसिद्धाः। (द्वितीयपक्षे उत्तरस कारिका) अथ द्वितीयधेदुच्यते- चतुर्भुजबुजच्छायान्यपसापासुनिर्भयाः। सम्प्रदायास्तु चत्वारो महामायाभयापहाः ॥१॥ • रुद्रेण भगवत्पत्या ब्रह्मया सनकादिभिः । एतैश्चतुर्भिराचार्जगदुद्धारकारणः ॥२॥ समुद्रशायिनः स्वान्तःशायितातिदयाम्बुधेः। प्रभोः सकाशाद सम्प्राप्य प्रकाशं गमिताः पुरा ॥३॥ द्वापारान्ते हरीच्छातो मतः कापालिकादिमिः । पौदयामायादेव देवसे शिथिलीकताः ॥ ४॥ श्रीविष्णुस्वामिमी रामानुजर्माध्यामिधस्तदा । निम्पार्कधावतीर्णते भूय एव समर्थिताः ॥५॥ १६.मा.

·८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे 64 ग्राहकाणि हि, व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्यव्यवहारवाक्यशेपविवृत्यादीनि । तत्र व्याक- रणमुपन्यस्त कोशश्वोपन्यस्तः । आप्तवाक्यानि च मुण्डकमाप्यभावार्थदीपिकादिषु विद्यासम्प्रदायकर्तृत्वपारम्पर्यलक्षणसम्बन्धमादावेवाहेति सम्प्रदायानुरोधेन "पार्वापर्या- नुसारत" इत्यादीनि शङ्कराचार्यश्रीधरस्वाम्यादिवचनरूपाणि प्रसिद्धान्येव । व्यवहारश्च अयं विष्णुस्वामिसम्प्रदायोऽयं रामानुजसम्प्रदाय इत्यादिरूपः सर्वजनीन एव । उक्त- स्थलव्याख्यासुधाप्रभृतिषु अनेकग्रन्थविवृतिषु चेदं स्फुटमेवेति नास्स शक्तिग्रहे संशय-, लेशोऽपि । तस्माद्योगरूढोऽयं सज्ञाशब्दः । सम्प्रदायशब्दस्य उक्तार्थानुरोधेन भाषा- र्थयजन्तत्वं तु व्याख्यासुधादिपु भानुदीक्षितादयो बहवो व्याचख्युः । अन्ये तु सम्प्रदी- यत इति व्युत्पत्तिं वदन्तः कर्मणि धनं द्योतयन्ति । परे च करणव्युत्पत्तिमाः, स तु ल्युटा बाधाद् दुर्लभो बाहुलकाद्यगतिकगतिसाध्यश्चेत्युपेक्षन्ते प्राश्चः । किञ्च, तथासति, सम्प्रदीयमानस मन्त्रादेरेव सम्प्रदायत्वं सिद्धमिति “सम्प्रदाय- विहीना ये मत्रास्ते निष्फला मताः" इत्यादिविरोधः । ब्रह्मरुद्राद्याचार्याणां तत्तत्सम्प्र- दायकर्तृत्वव्यवहारविरोधश्च । कचिदुपदेशविपयवस्तुन्यपि सम्प्रदायपदव्यवहारस्तु · कर्मतया शक्यसम्बन्धाल्लाक्षणिकः । “त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती"- त्यादिवत् । तस्मादुक्त एव सम्प्रदायशब्दार्थः सर्वसम्मतः सम्यगिति भाति । करणव्युत्पत्त्यादिप्रत्याख्याने तु नाऽस्माकं निर्वन्धः । नन्वेवमपि सम्प्रदायशब्दार्थकथनस प्रक्रान्तत्वात् कारिकायां हरिमत्रादिकर्मक- मिति कथनमयुक्तम् । शैवादिसम्प्रदायेष्वपि सम्प्रदायशब्दव्यवहारात्, तत्र तत्चामा- यांचेति चैनप दोपः । प्रश्ने भवत्सम्प्रदायस्तत्र सम्प्रदायशब्दस्य कोऽर्थ इति भवत्स- म्प्रदायपदोपात्तं वैष्णवसम्प्रदायमेव तत्रेति सर्वनाम्ना परामृश्य तदर्थस्यैवानुयुक्तत्वेन तल्लक्षणस्यैव वक्तव्यत्वात् । अपरे तु, शैवादिमतेपु सम्प्रदायशब्द औपचारिक एव । परम्परया वैष्णवसम्प्रदाय- प्रवेशहेतुत्वात् । यथाह माझे समाप्तिदशायां मायानुकीर्तनाध्याये व्यासः । "अन्यदेवेषु या भक्तिः पुरुपयेह जायते । कर्मणा मनसा वाचा तद्गतेनान्तरात्मना । तेन तस्य भवेद्भक्तिर्यजने मुनिसत्तमाः। स करोति ततो विप्रा भक्तिं चानेः समाहितः ॥ तुष्टे हुताशने तय भक्तिर्भवति भास्करे । पूजां करोति सततमादित्यस ततो द्विजाः॥ प्रसन्ने भास्करे तस्य भक्तिर्भवति तत्त्वतः । सेवां करोति विधिवत् स तु शम्भोः प्रयत्नतः ॥

·प्रथमस्थ प्रथमः प्रभः। तुष्टे शिलोचने तस्य भक्तिर्भवति केशवे । सम्पूज्य ते जगन्नाथं वासुदेवाख्यमव्ययम् ।। ततो मुक्तिं च मुक्तिं च स प्राप्नोति द्विजोत्तमः" इति । तस्मान्मुख्यतया सम्प्रदायशब्दप्रवृत्तिवैष्णवसम्प्रदायेष्वेवेत्यप्याहुः । तस्मात्- सम्पर प्रकृष्टं दानं स मत्रादेः श्रुतिमूलकम् । इत्यर्थः सम्प्रदायेति शब्दस्योक्तः पुरातनैः ॥१॥ 1 अथास्यैव प्रश्नस्यावान्तरप्रश्ना अष्टौ । तत्राद्यः प्रश्न: कतिभेदाः (१) उतरम् (प्रभाथै विकल्पः) कमय सम्प्रदायत्वच्याप्पविभाजकतावच्छेदकधर्मविशिष्टविशेष्यकसहयाप्रकारका प्रश्नः, -आहोस्त्रिद्वैष्णवसम्प्रदायत्वव्याप्यविभाजकतावच्छेदकधर्मवद्विशेष्यकसक्यान- कारका : (भाद्यपक्षे उत्तरम्) तनाये, वैष्णवहरण्यगर्भशैवप्रभृतयोऽनन्ता एव, ते शास्त्रे लोके च तत्र तत्र प्रसिद्धाः। (द्वितीयपक्षे उत्तास्य कारिकाः) अथ द्वितीयश्चेदुच्यते-- चतुर्भुजबुजच्छापाव्यवसायासुनिर्भया । सम्प्रदायास्तु चत्वारो महामायाभयापहाः॥१॥ रुद्रेण भगवत्पल्या ब्रह्मणा सनकादिभिः । एतैश्चतुर्भिराचार्जगदुद्धारकारणैः ॥२॥ समुद्रशायिनः वान्तःशायिवातिदयाम्मुधेः। प्रभोः सकाशाद सम्प्राप्य प्रकाशं गमिवाः पुरा ॥३॥ द्वापारान्ते हरीच्छातो मतः कापालिकादिमिः। पौवाममयादेव देवस्ते शिथिलीकृताः ॥ ४ ॥ श्रीविष्णुस्वामिमी रामानुज च्याभिस्तदा । निम्मायामतीणस्ते भूय एष समर्थिताः ॥५॥ २१.मा.

·१० ससिद्धान्तमार्तण्डे . एते प्राधान्यतः प्रोक्ता अन्ये तदुपजीविनः । प्रकाशानन्दमुख्यास्त्वनन्ताः सन्तो जयन्ति ते ॥६॥ (वैष्णवसम्प्रदायानां धानुर्विध्ये भागवतं प्रमाणम्) तथाहि- श्रीमद्विष्णुभक्तिप्रवर्तकानामनादिसिद्धानां सत्सम्प्रदायानां चतुष्वमेवाऽभिप्रेत्य प्राह तृतीयस्कन्धे द्वात्रिंशाध्याये भगवान् कपिलः (श्लो० ३७)- "प्रावोचं भक्तियोगस लक्षणं ते चतुर्विधमि"ति । इदं च, चातुर्विध्यं सम्प्रदायशब्दवाच्यविष्णुस्खाम्यादिमार्गाभिप्रायादेव । (अ०. २९ श्लो०७) • "भक्तियोगो बहुविधो मार्गर्भामिनि भाव्यत" इति पूर्ववाक्यात् । तत्रैवाने, “अभिसन्धाय यो हिंसामि"त्यादिश्लोकत्रयेण द्वैतप्रतिपादकसम्प्रदायत्रयस्य "मद्गुणश्रुतिमात्रेणे"त्यादिना शुद्धमद्वैतं निरूपयतो भक्तिसम्प्रदायसच सक्षिप्य स्पष्टतया दर्शितत्वात् , पुरतोऽपि तदयगमाच । मार्गशब्दस्य सम्प्रदायपर्यायत्वं तु तवाप्यभिमतम् । भवत्सम्प्रदाये इतिवक्तव्ये भवन्मार्गे तिलकं कीदृशमिति कथनात् (तत्रै महाभारतं प्रमाणम्) एवमेव श्रुतिसिद्धानां साम्प्रदायिकधर्माणां चातुर्विध्यं देशधर्मकुलधर्मायपेक्षया । तेपामेव प्राथमिकत्वेन प्राधान्यं च स्मर्यते महाभारते आनुशासनिके पर्वणि उमा- महेश्वरसम्वादे- "धर्माश्चतुर्विधा लोके श्रुतिभेदमुसोद्भवाः । दत्तधर्माच दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ॥ जातिधर्मा वयोधर्मा गुणधर्माश्च शोभने । शरीरकालधर्माच आपद्धर्मास्तथैव च ॥ एतद्धर्मस्य मान्यत्वं क्रियते लोकवासिभि"रिति ॥ (नामनिर्देशपूर्वकं तच्चानुर्विध्यवोधमानि पामवचनानि) अन्ये विमानि पाद्मवचनान्यप्युदाहरन्ति- "सम्प्रदायविहीना ये मत्रास्ते निष्फला मताः। अतः कलौ भविष्यन्ति चत्वारः साम्प्रदायिनः ।। (कलौ पुनस्सन्समर्थकाचार्याणां नामानि) श्रीब्रह्मरुद्रसनकवैष्णवाः क्षितिपावनाः । चत्वारस्ते कलौ भाव्याः सम्प्रदायप्रवर्तकाः ।। .

·प्रथमत्य प्रथमः प्रश्नः।
रामानुजानां सरणी रमातो गौरीपतेर्विष्णुमतानुगानाम् ।
निम्बार्कगानां सनकादितश्च माध्यानुगानां परमेष्ठितः सा ॥" इति ।
त एव च पुनः शिथिलीभूताः सन्तः श्रीमद्वल्लभाचार्यश्रीलक्ष्मणाचार्यपूर्णप्रज्ञाचार्य-
प्रभृतिभिर्भगवदाज्ञया प्रादुर्भूतः खाचार्यविष्णुस्वामिनाऽथ यामुनाक्षोभ्यतीर्थायुक्तदिशा
समर्थिताः।
(एप जन्मकालतयैव कले प्रशसा)
ईशानामाचार्याणां प्रादुर्भावकालतयैव कलेः सभाजनपूर्वकं करभाजनेन मुनिना
सामान्यतो वैष्णवाचार्याविर्भावो निरूपित एकादशस्कन्धे (अ० ५ श्लो० ३६)-
"कलि सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः ।
यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वः स्वार्थोऽभिलभ्यते ।।
न हतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।
यतो विन्देत परमां शान्ति नश्यति संमृतिः ।।
कृतादिपु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् ।
कलौ सलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः॥
कचित्कचिन्महाराज द्रविडेपु च भूरिशः ।
ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयसिनी ॥
कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी।
ये पिवन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ॥
प्रायो भक्ता भविष्यन्ति वासुदेवेऽमलाशयाः ।।
देवर्पिभूतासनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहत्य सर्वम् ।।" इति ।
(भागवतवचसा ताशार्थमन्वनिगमनम्)
इदं च माविवृत्तान्तकथनं प्यवाचार्यप्रादुर्भावविविधतच्छिप्यसम्भवाभिप्रायेणैर ।
वैष्णवाचार्याणां प्राशयः सर्वेपामपि आन्धकर्णाटकद्रविडग्रान्तेप्चेर प्रादुर्भूतत्वात् । इह
च द्रविडेषु च भूरिश इति कथनात् । अत एवाचार्योपदेशेरमाध्या भगरच्छरणागति-
रपि जीवानां वफलविशिष्टाचानुपदमेवोक्ता ! इदं च भाविवृत्तान्तकथनं विस्तराधान-
पल्ल्यादिवचनोपन्यासपुरस्सरं पुरस्तात्मपश्चयिप्पाम इति शुभम् । सामान्यतो नारायण-
परायणा । इत्युक्त्या चैतन्यप्रकाशानन्दादय उपसम्प्रदाया अपि पुनावित्वेन सहीता
वेदितव्या इति सर्व क्षेमम् ।
तस्माद, "सत्सम्प्रदायस भिदाः प्रसिद्धायनस एनाचतुरधिकाश्याम् ।
दातुं समर्थाचतुरः पुमान् यामु प्रमाणं श्रुतयश्वतत्रः" ॥ १ ॥

·१२ । सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अथ द्वितीयोऽवान्तरः प्रश्नः कस्मै प्रयोजनाय ? (२) उत्तरम् । ब्रह्मज्ञानश्रवणतः सर्वकर्मसमृद्धता । अन्ते मुक्तिहरेभक्तिः फलसाधनरूपिणी ॥१॥ अनन्यसाध्यं मोक्षस द्वारमेकं गतार्गलम् । यत्तस वैष्णवत्वस्योद्भवो मन्त्रोपदेशतः ॥२॥ आचार्यशासनाद्वेसर्वधर्मानुपप्लवः । ततश्च जगतो रक्षा समग्रस्य स्वधर्मतः ॥३॥ एवमादीनि मुख्यानि सम्प्रदायकृतौ हरेः। प्रयोजनानि दृश्यन्ते गौणानि तु सहस्रशः ॥ ४ ॥ (सम्प्रदायो धर्मब्रह्मज्ञानहेतुः) तथाहि । सम्प्रदायो हि परम्पराप्राप्ताचार्यसदुपदेश इत्युक्तं प्राक् । स एव हि मीमांसाद्वयानुसारात्सन्देहवारणपुरःसरं जीवानां समग्रवेदार्थावगमेन धर्मब्रह्मणोर्टानं जनयति । अन्यथा- "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः । जवन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ (साम्प्रदायिकगुरूपसत्तौ श्रुतिः पुराणं च) "अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः" इति मुण्डकथु- त्युक्तमेव सर्वत्र प्रसज्येत । अतस्तद्वारणाय तत्रैवोपनिषद्यनुपदं परमानुग्राहिणी श्रुतिम- नस्य सम्प्रदायेतरासाध्यत्वबोधनपुरःसरं साम्प्रदायिकगुरूपसत्तिं विधचे- "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तसै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुष वेद.सत्य प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यामि"ति । (नव विस्पष्टा हारीतश्रुतिः) प्रोवाचेति लकारव्यत्ययः व्यत्ययमिच्छति शाखदेपामित्युक्तेः । व्यत्ययो यहुलमित्यनुशासनाच । प्रभूयादित्यर्थः । शङ्कराचार्यैरपि तथैव भाष्ये व्याख्यातम् । एवमेव गुरूपसचिः श्रीभागवतेऽप्युच्यते । (स्क० ११ अ० ३ श्लो० २१)- "तस्माद्गुरुं मपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उचमम् । शान्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपरमाश्रयम्" इत्यादि । १मात्मनः २ामा.

·प्रथमस्य द्वितीय: प्रभा सारसहभगवत्तचविवेकादिपु च हारीते, "आचार्य संश्रयेत्पूर्वमनवयं वैष्णवं द्विजः । शुद्धसत्त्वगुणोपेतं नवज्याकर्मकारकम् ॥ सत्सम्प्रदायसंयुक्त मत्ररत्नार्थकोविदम् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ शासितारं सदाचारैः सर्वधर्मविदाम्बरम् । महाभागवतं विनं सदाचारनिविणम् ।। आलोक्य सर्वशाखाणि पुराणानि च वैष्णवः । तदर्थमाचरेद्यस्तु स आचार्य इतीरितः" इति ।। अत्रोक्तश्रुतौ गुरुमेवेत्यवधारणेन सम्प्रदायेतरासाध्यत्वं विज्ञानस्य नियम्यते । तेन पुस्तकलेखदर्शनादिना न ब्रह्मनिष्ठोत्पतिः, किन्तु साम्प्रदायिकगुरूपसत्तिपूर्वकं तन्मुखा- च्छचणादिनैवेति निश्चीयते । (उपसत्तव्यतया श्रुतस्स गुरोः श्रुत्यक्षरैः साम्प्रदायिकत्वसिद्धिः) नन्यत्र गुरूपसत्तिमात्रमुच्यते, न तु साम्प्रदायिकगुरूपसत्तिरिति कथं तस्य साम्प्रदायिकत्वमेवाऽऽहत्य प्रतिपत्तव्यमिति चेत्, न उक्तरीत्या ब्रह्मनिष्ठाया गुरूपस- क्यतिरिक्तसाधनाऽसाध्यत्वनिश्चयादुपसत्तव्यस्य गुरोश्च अरुणैकहायनीन्यायेन श्रोत्रिय- स्वब्रह्मनिष्ठत्वचैशिष्ट्यस्यावश्यमपेक्षितत्वाच । तदर्थ गुरोरपि तादृशगुरूपसचिर्भूतपूर्वाऽध्य- वसीयते, पुनस्तद्गुरोरपि तथात्वप्रयोजिका सा भूतपूर्वाऽवगम्यत इति परमात्मपर्यन्तपर- म्पराप्राप्त्या उपसत्तव्यस सुखेन साम्प्रदायिकत्वगुणवैशिष्ट्यनिश्चयात् । (क्षुतौ मीमांसारीत्या वाक्यभेदाशका) ननु श्रोत्रियब्रह्मनिष्ठत्वायनेकगुणविधाने वाक्यभेदः स्यात् । गुरुमभिगच्छेत् यम- भिगच्छेत्स श्रोत्रियो ब्रह्मनिष्ठश्चापेक्षित इति । स चासङ्गतः । अन्यथा, चित्रया यजेते- त्यादी यजेतेत्यनेनानीपोमीयं पशुमालभेतेति विहिताशीपोमीयपशुयागानुवादमङ्गीकृत्य तत्र चित्रत्वस्त्रीत्वरूपगुणद्वयविधानस्य वक्तुं शक्यत्वेन चित्रापदस दध्यादिविचित्रद्र- व्यपटकसंसृष्टप्राजापत्ययागनामधेयत्वोतोपो मीमांसकानां विरुध्येत । अतो यथा तत्र वाक्यभेदभयात् बहुगुणविधानं नाङ्गीकृतम् , तथानाऽप्यस्तु; ग्रहं सम्मा-त्यादावेक- स्वसङ्ख्याया इव विशेषणयोरविवक्षितत्वमिति । किन्तु तत्र यथा पात्रत्वेन सजातीयेषु सोमयागाङ्गेषु चमसेषु सम्मार्गवारणायोद्देश्यगतं गृहत्वमा विवक्षितम् , तथाऽत्र गुरु त्वमेवेति चेदुच्यते। ब्रह्मनिष्ठार्थ.

·। ससिद्धान्तमार्तण्डे अथ द्वितीयोऽवान्तरः प्रश्नः कस्मै प्रयोजनाय ? (२) उत्तरम् । ब्रह्मज्ञानश्रयणतः सर्वकर्मसमृद्धता । अन्ते मुक्तिहरेभक्तिः फलसाघनरूपिणी ॥१॥ अनन्यसाध्यं मोक्षस्य द्वारमेकं गतार्गलम् । यत्तस्य वैष्णवत्वस्योद्भवो मन्त्रोपदेशतः ॥२॥ आचार्यशासनाद्वेसर्वधर्मानुपप्लवः । ततश्च जगतो रक्षा समग्रस्य स्वधर्मतः ॥ ३ ॥ एवमादीनि मुख्यानि सम्प्रदायकृती हरेः। प्रयोजनानि दृश्यन्ते गौणानि तु सहस्रशः ॥ ४ ॥ (सम्प्रदायो धर्मग्रह्मज्ञानहेतुः) तथाहि । सम्प्रदायो हि परम्पराप्राप्माचार्यसदुपदेश इत्युक्तं प्राक् । स एव हि मीमांसाद्वयानुसारात्सन्देहवारणपुरःसरं जीवानां समग्रवेदार्थावगमेन धर्मब्रह्मणो नं जनयति । अन्यथा- "अविद्यायामन्तरे धर्चमानाः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः। जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ (साम्प्रदायिकगुरूपसत्तौ श्रुतिः पुराणं च) "अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः" इति मुण्डकथु- त्युक्तमेव सर्वत्र प्रसज्येत । अतस्तद्वारणाय तत्रैवोपनिषद्यनुपदं परमानुग्राहिणी श्रुतिा- नस्य सम्प्रदायेतरासाध्यत्वयोधनपुरःसरं साम्प्रदायिकगुरूपसत्ति विधत्ते- "तद्विज्ञानाथं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तसै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यामिति । (नव विस्पष्टा हारीतश्रुतिः) •प्रोवाचेति लकारव्यत्ययः । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकदेपामित्युक्तेः । व्यत्ययो बहुलमित्यनुशासनाच । प्रत्यादित्यर्थः । शङ्कराचायैरपि तथैव भाष्ये व्याख्यातम् । एवमेव गुरूपसचिः श्रीभागवतेऽप्युच्यते । (स्क० ११ अ०३ श्लो० २१)- "तस्माद्गुरुं मपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपरेमाश्रयम्" इत्यादि । १आत्मन' २शमा.

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। . सारसहभगवचत्वविवेकादिषु च हारीते, "आचार्य संश्रयेत्पूर्वमनवयं वैष्णवं द्विजः । शुद्धसत्त्वगुणोपेतं नवेज्याकर्मकारकम् ।। सत्सम्प्रदायसंयुक्तं मत्ररत्नार्थकोविदम् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ शासितारं सदाचारैः सर्वधर्मविदाम्वरम् । महाभागवतं विप्रं सदाचारनिविणम् ।। आलोक्य सर्वशाखाणि पुराणानि च वैष्णवः । तदर्थमाचरेवस्तु स आचार्य इतीरितः" इति ॥ अत्रोक्तश्रुतौ गुरुमेवेत्यवधारणेन सम्प्रदायेतरासाध्यत्वं विज्ञानस्य नियम्यते । तेन पुस्तकलेखदर्शनादिना न ब्रह्मनिष्ठोत्पत्तिः, किन्तु साम्प्रदायिकगुरूपसतिपूर्वकं तन्मुखा- च्छ्चणादिनैवेति निश्चीयते। (उपसत्तव्यतया श्रुतस्य गुरोः श्रुत्यक्षरैः साम्प्रदायिकत्वसिदिः) नन्वत्र गुरूपसत्तिमात्रमुच्यते, न तु साम्प्रदायिकगुरूपसत्तिरिति कथं तस्य साम्प्रदायिकत्वमेवाऽऽहत्य प्रतिपत्तव्यमिति चेत्, न; धक्तरीत्या ब्रह्मनिष्ठाया गुरूपस- रपतिरिक्तसाधनाऽसाध्यत्त्वनिश्चयादुपसत्तव्यस्य गुरोश्च अरुणैकहायनीन्यायेन श्रोत्रिय- त्वब्रह्मनिष्ठत्ववैशिष्यस्वावश्यमपेक्षितत्वाच। तदर्थ गुरोरपि तादृशगुरूपसत्तिर्भूतपूर्वाऽध्य- वसीयते, पुनस्तगुरोरपि तथात्वप्रयोजिका सा भूतपूर्वावगम्यत इति परमात्मपर्यन्तपर- म्परामात्या उपसचव्यस्य सुखेन साम्प्रदायिकत्वगुणवैशिष्यनिश्चयात् । (श्रुतौ मीमांसारीत्या वाक्यभेदाशङ्का) ननु श्रोत्रियब्रह्मनिष्ठत्वायनेकगुणविधाने वाक्यभेदः स्यात् । गुरुमभिगच्छेत् यम- भिगच्छेत्स श्रोत्रियो ब्रह्मनिष्ठयापेक्षित इति । स चासङ्गतः । अन्यथा, चित्रया यजेते- त्यादी यजेतेत्यनेनामीपोमीयं पशुमालभेतेति विहिताग्रीपोमीयपशुयागानुवादमगीकृत्य तत्र चित्रत्वस्त्रीत्वरूपगुणद्वयविधानस वक्तुं शक्यत्वेन चित्रापदस दध्यादिविचित्रद्र- व्यपदकसंसृष्टप्राजापत्ययागनामधेयत्वोद्धोपो मीमांसकानां विरुध्येत । अतो यथा तत्र वायभेदभयात् बहुगुणविधानं नाङ्गीकृतम्, तथानाऽप्यस्त; ग्रहं सम्माष्टीत्यादावेक- त्वसङ्ख्याया इव विशेषणयोरविवक्षितत्वमिति । किन्तु तत्र यथा पात्रत्वेन सजातीयेषु सोमयागाङ्गेषु चमसेषु सम्भार्गवारणायोद्देश्यगतं गृहत्वमात्रं विवक्षितम् , तथाज गुरु- त्वमेवेति चेदुच्यते। . प्रयनिवार्य ·१४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (मीमांसाशाचार्थेन तम्परिहारः) तत्र पशुयोगस्य प्राप्तत्वेन बहुगुणविधानमयोग्यम् । अनाप्तस्थले तु "यदाग्नेयोऽष्टा- कपालोमावास्यायां च पूर्णमास्यां चाच्युतो भवती"त्यादावनेकगुणविधानस्य स्वीकृत- त्वात् । तथाऽञाप्युपसत्तेरप्राप्तत्वेनं तत्रैकहेलयाऽनेकगुणविधानमविरुद्धम् । उक्तं च,- "प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते वहवोऽप्येकयत्नतः" इति ।। यत्तूक्तम् , ग्रहगतसङ्ख्यायद्विशेषणयोरविवक्षितत्वमिति । तत्रापि घूमः, तत्र हि, ग्रह- मिति द्वितीयाथुत्येप्सिततमत्वेन उद्देश्यत्वात् प्रयोजनयचाच तस्य प्राधान्यमध्यवसी- यते । सम्मार्गस्य तु गुणत्वमिति प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायेन प्रतिग्रहं सम्मार्ग- प्राप्त्या कति ग्रहाः सम्मार्जनीया इति चुभुत्साया अनुदयाच्छ्यमाणमप्येकत्वं न विव- क्ष्यते इह तु यथा “पशुना यजेते" त्यत्र तृतीयाविभक्त्याभिहितयोलिङ्गसङ्ख्ययोः करणकारकशक्त्यात्मसात्कृतत्वेन कारकाणां च क्रियान्वयित्वनियमेन यागान्वयित्वे प्राप्ते, प्रथमं तयोः प्रातिपदिकार्थपशुद्रव्येणान्वयमनङ्गीकृत्य द्रव्यवद्गुणत्वेन क्रियायामन्वये कृते पश्चात् परस्परान्वयः । यागाङ्गत्वेन यः पशुर्विहितः स पुमानेकश्चेति । यथा वा • "अरुणया पिङ्गाक्ष्यकहायन्या ग़वा सोमं क्रीणाती"त्यत्र कारकाणां सर्वत्र क्रियान्वय- नियमात करणविभक्त्या आरुण्यपिङ्गाक्षत्वादीनां चतुर्णा परस्परमनन्वितानामेव सोम- क्रयणाङ्गत्वेनाऽज्वये सति आरुण्यादेर्गुणसामूर्तस्य स्वतः क्रियासाधनत्वायोगात् क्रिया- साधनगोपरिच्छेदकत्वेन पश्चात्परस्परं पार्णिकान्वयः । या एकहायनी गौः सा पिङ्गाक्षी अरुणेतीत्युक्तं परिभाषाकृता । एवं प्रकृतेऽपि कर्मकारकविशिष्टानां गुरुश्रोनि- यब्रह्मनिष्ठप्रातिपदिकार्थानां अन्योन्यमनन्वितानामेव ईप्सिततमतया स्वातन्त्र्येण अभि- गमनक्रियायामन्वये पश्चाद्यो गुरुः स श्रोत्रियों यः श्रोत्रियः स ब्रह्मनिष्ठ इति पाणि- कान्वय इति सर्वमनवद्यम् । तस्मादुक्तरीत्या साम्प्रदायिकस्यैवोपसत्तिरिह ब्रह्मविज्ञान- फलकतया विधीयते । (उक्तधुतायुपनायनकालिकी उपनायकोपमत्तिविधीयत इति शङ्का तपरिहारश्न) न चेयमुपनायकं प्रत्युपनयनकालिक्येवोपसचिरिति वाच्यम् । इतःपूर्व "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायादि"ति उपसत्तिमयोजकजिज्ञासाजनकनिर्वेदक- रणस्स ऐहिकामुप्मिककर्मचितत्वपरीक्षाप्रयुक्तस्स विधिसितोपसत्त्यगतया विधानात्, सानप्रमाणेन स इति पूर्वपरामर्शकमर्वनामयोधितैकवाक्यतया चोपसत्तेस्तदुत्तरकालिक- त्वनिश्चयात् । एवं निदकरणं च माणवकस्साशक्यमिति विधिव्यापारकाण्ठ्येन तथा- कल्पनाऽयोगात् । न ह्यशक्य शास्त्र प्रवर्तत इति मीमांसककोलाहलात् । १पलायनया.

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। न च "प्रोवाचतां तच्चतो ब्रह्मविद्याम्" इति प्रवचनविधिनियुक्तेनाचार्येण माणवकस प्रवर्तनसम्भवानानुपपत्तिरिति वाच्यम् , चित्तप्रशान्त्यादिपूर्विकायां सम्यगुपसत्तौ सत्यां प्रवचनमात्रविधानेन उपसत्तेः पूर्वमाचार्यस्य प्रवर्तनासम्भवात् । "नाऽपृष्टः कञ्चन ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः" इति मनुना तन्निपेधाच । अतः कृतं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । तस्माद्ब्रह्मविज्ञानार्थ साम्प्रदायिकाचार्योपसत्तिरायश्यिकैव । (ज्ञानस्य साम्प्रदायिकाचार्यैकसाध्यत्वे पुनः थुनिः) श्वेतकेतुविद्यायामप्येवं भगवन्मार्गप्रदर्शकाचार्यवत एव भगवज्ज्ञानं श्रूयते (ख०१४)- "यथा सोम्य पुरुपं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीयं तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथाज्ञ प्राड्या उदाऽधराडा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः तस्य यथाऽभिनहनं प्रमुच्य प्रयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामादाम पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य"इतीति । अत्राचार्यवत एव मोक्षस्यातिसान्निध्यमांन्नातम् । (तं विहाय देवेभ्योऽधिगतब्रह्मविद्यस्यापि न मोक्षादिसिद्धिः). किञ्च, साम्प्रदायिकाचार्यसत्त्वे देवेभ्योऽधिगतब्रह्मविद्यस्यापि पुनराचार्योपदेश- मन्तरा विद्याया न मोक्षादिरूपसाधुतमफलप्रापकत्वम् । यथा सत्यकामब्राह्मणे बली- वर्दादिसकाशाच्छ्रुतब्रह्मविद्यस्यापि गुरुगवीश्वारयित्वा पुनर्गृहमागतस्य सत्यकामस वाचार्येण सह सम्वादः श्रूयते । (ख० ९)- "पाप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम इति भगव इति ह प्रतिशुश्रान । ब्रह्मविदिव पै सोम्य भासि कोऽनु त्वानुशशासेत्यन्ये मनुप्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवा रस्त्येवमेका मे घूयात् । श्रुत रोष मे भगवशेभ्य आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्टं मापयति" इति । (वैष्णवाचार्येष्वाचार्यशब्दप्रवृत्तिर्वचनसिद्धिः) न चोक्तसामश्रुतिष्वाचार्यपदेन वैष्णवसाम्प्रदायिकस्य मन्त्रोपदेष्ट्राचार्यस्य ग्रहणं न शक्यं कर्तु तेप्वाचार्यशब्दप्रधृतेः शाखेष्वदृष्टत्वादिति शङ्मयम् ; उक्तहारीवरचनेपु- आलोक्य सर्वशास्त्राणि पुराणानि च वैष्णवः । तदर्थमाचरेद्यस्तु स आचार्य इतीरितः" इति । सारसनहे च पाझे- “यस्तु मन्त्रद्वयं सम्यगध्यापयति वैष्णवः । स आचार्यस्तु विजेयो भवबन्धविनाशक" इति ।।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे एवमादिवचनेषु तत्प्रवृत्तेः सुप्रसिद्धत्वात् । एवं मानवधर्मशास्त्रेप द्वितीया- ध्याये (श्लो० १६०)- "यस्य वाङ्मनसी शुद्ध सम्यग्गुप्ते च सर्वदा । सवै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम्" । इत्यादिना परद्रोहराहित्यापमानसहनादीन् वेदान्ताधिकारजनकधर्मानिरूप्य वार- शस्य (श्लो० १६४)- "गुरौ वसन् सश्चिनुयायाधिगमिकं तपः" इति ब्रह्माधिगमो विधीयते । (मनुस्मृतावाचार्यमुखाद्वेदोपनिषदम्यासेन ब्रह्माधिगमः) अथ कथं प्रसाधिगमः सादित्याकाहायां वेदद्वारा मुख्यतया तद्गहस्यभूतोपनि-* पवारा चेत्याशयेनोच्यते (१६५)- • "तपोविशेपैर्विविधतय विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्रोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना" इति । अत्र रहस्यमुपनिषदः, प्राधान्यख्यापनाय पृथनिर्देश इति कुल्लूकभट्टः । अयं चोप- निपदभ्यासस्तसंशयवारकोत्तरमीमांसाभाष्यकारसाम्प्रदायिकाचार्यमन्तरा न सम्भव- तीति तदुपसचिरेवाभिप्रेता। किश्च तत्र (श्लो०२२५)- "आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः" । इत्यादिना भगवत्स्वरूपत्वादिधर्मः प्रशंसितात , साम्प्रदायिकाचार्यान्मोक्षसाधक- भगवद्धर्मग्रहणस्यावश्यकतां कैमुतिकेन बोधयितुमुच्यते (श्लो० २३८)- "श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददीताऽवरादपि ।" "अन्त्यादपि परं धर्ममिति । इह परं धर्म मोक्षोपायमाददीतेति व्याख्यानम् । न चात्राचार्यशब्देनाध्यापक एवेति याच्यम्। (भाचार्षस्याध्यापकादिवो भेदः) मनुनव (अध्याय ४ श्लो० १६५)- "आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम्"। इत्यध्यापकाद्भेदेन निर्देशात् । तस्मात्सम्प्रदायकसाध्यनज्ञानस सम्भव आचं सम्प्रदायप्रयोजनम् ।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। (सम्पादयजन्यस्य ज्ञानस बुधादिशोधकत्वम्) तञ्च, ज्ञानमावश्यकम् । बुद्ध्यादिशोधकत्वात् , सर्वकर्मसमृद्धिजनकत्वात्, मोक्ष- फलकत्वाच । यथोक्तं स्वमेश्वरभाष्ये. चायुर्वेद अष्टाङ्गहृदये (अ० १ श्लो० २३)- "धीर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोपौषधं परमि"ति । मनुरपि (अध्याय ५ श्लो० १०५)- "ज्ञानं तपोऽनिराहारो मृन्मनोवार्युपाञ्जनम्" इत्यादिना- शुद्धिहेतूनुपक्रम्य (श्लोक १०९)- "विद्यातपोम्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्धयती"त्याह । (प्रायश्चित्तेषु ज्ञानापेक्षा) किञ्च, सर्वथा पापविशोधकत्वेन प्रसिद्धानि प्रायश्चिचान्यपि किश्चिदात्मज्ञानसहकु- तान्येव स्मृतिपूज्यन्ते, अतः किं वाच्यं साक्षाज्ञानस्य विशोधकत्वे ? यथाह प्रायश्चित्तानि निरूपयन्नेकादशाध्याये मनुः (श्लोक ८६)- "अतोऽन्यतममास्थाय विधि विमः समाहितः । ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवचया" इति ।। गीतायामपि- "ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन" इति । (ज्ञानादेवान्तरशौचम्) . दक्षस्मृती- "सार्वभौतिकमन्नाचं कर्तव्यं ग्रहमेधिना । ज्ञानवद्भ्यः प्रदातव्यमन्यथा नरकं ब्रजेत् ॥ शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः। शौचं च द्विविधं प्रोक्तं वाहमाम्यन्तरं तथा । मृालाभ्यां स्तुतं बाह्यं भावशुद्ध्या तथाऽऽन्तरम् ॥ अशौचं तु परं बाह्यं तस्मादाभ्यन्तरं परम् । उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ॥ इति । अन्न शौचस्यात्यावश्यकत्वमुक्त्वा तस्य वैविध्यमभिधाय ज्ञानसाध्यस्य निरतिशयमा- पशुद्धिलक्षणशौचस्व बादशौचोपजीव्यत्वाभिधानाज्ज्ञानस्यैव परमविशोधकत्वमत्या यश्यकत्वं च सिद्धपति । निरतिशपान्तःशुद्धेनिसाध्यत्वं तु "बुद्धिर्ज्ञानेनं शुद्धपती"- त्यादौ स्फुटम् ॥ ३ स. मार ·•मत्मिहान्तमार्तण्डे (जानार्थमुद्योगेऽपि शुद्धिः) अथ ज्ञानस्सामुलभत्वेन तदनुद्भवेऽपि तदर्थ यतमानस माधनदयायां वर्तमान- स्थापि सम्प्रदायानुमाराद्वेदरहस्यभूतोपनिपदादिग्रन्थार्थ विजानतः सम्प्रदायशिक्षितधर्मा- नाचरतः मद्याशाचमुच्यते । तत्रैव सूतकमुंपक्रम्य- "ग्रन्थार्थ यो विजानाति वेदमङ्गैः समन्वितम् । मकल्पं सरहसं च क्रियानांश्चन्न सूतकम्" ॥ इति । अतः सद्यःशौचवन्तो भवामेति सेव्यः सम्प्रदायः ।। (इन्द्रियनिग्रहादी शुद्धिः) एवं ज्ञानोद्भवार्थमिन्द्रियनिग्रहादीनि तत्माधनान्याचरतोऽपि परमपावित्र्य बोधयति- स्वस्मृतौ वृद्धशातातपः (श्लो०६०)- "निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र तत्र वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिपं पुष्कराणि च" ॥ इति । तथा चोक्तरीत्या ज्ञानस्य सम्प्रदायैकसाध्यत्वात् ज्ञानं तदभ्यास वा विना कथमपि विशुद्ध्यनुदयात् सर्वेषां मूलभूतस्य शौचस्यापि ज्ञानद्वारा तत्साधनद्वारा वा सम्पादनं सम्प्रदायप्रयोजनम् । एवं युद्ध्यादिशोधकत्वं ज्ञानस्य व्याख्यातम् । (ज्ञानात्सर्वकर्मसमृद्धिः) अपि च, "ब्रह्मज्ञानात्समृद्धानि विफलानि तदन्तरा । नित्यनैमित्तिकादीनि सर्वकर्माणि शास्त्रतः ।। अतः समृद्धिकरणं सर्वावश्यककर्मणाम् । वैफल्यवारणं ज्ञानात्सम्प्रदायप्रयोजनम्" । (विद्याशब्दार्थः) तत्र विद्यया कर्मसमृद्धि सामगाः पठन्ति- "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवती"ति । विद्या च सम्प्रदायलभ्यमद्वैतज्ञानम् । “विद्याऽऽत्मनि भिदा बाध" इत्येकादश- स्कन्धवाक्यात् । तथैव कर्माणि समृद्ध्यन्ते । ज्ञानसम्पादका भगवन्मत्रसद्वन्यादयोऽपि विद्याशब्देनोच्यन्ते । आथर्पणैः- "द्वे विद्ये वेदितव्ये इति हम यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चवापरा च" इत्युपत्रा "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत" इत्याम्नानात् ।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। शुक्लयजुःशाखीयानां मैत्रेयीब्राह्मणेऽपि (खं०१०)- "श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानी"ति ब्रह्मसूत्रभाष्यादीनामलौकिकत्वश्रावणाच । अतोऽपरोक्षज्ञानसम्पत्तिपर्यन्तं तत्स- म्पादकसन्थाभ्यासेन च तानि समृद्ध्यन्ते । (सन्ध्यावन्दनादिसर्प नित्यकर्मणां ज्ञानसहकारेण साफल्यमन्यथा वैफल्यम्) अन्यच्च, स्मृतिप्यपि सन्ध्यावन्दनादिनित्यकर्माणि ज्ञानसहकृतान्येयोच्यन्ते । यथाह माधवीये (अ०१ श्लो० ३९), व्याख्यायां अत्रि:- "सन्ध्यात्रयं तु कर्तव्यं द्विजेनात्मविदा सदा । उभे सन्ध्ये तु कर्तव्ये ब्राह्मणैश्च गृहेष्वपि" ॥ किन, तत्रैव होमान्तमाद्विकं निरूप्याह माधवः- "एतच ज्ञात्वयानुष्ठेयम् , अन्यथा दोपस्य श्रवणादि"ति । दोपं त्वाहानिरा:- "स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत्किश्चिज्ज्ञानवर्जितम् । क्रीडाफव बालानां तत्सर्व निष्प्रयोजनमिति, चतुर्विशतिमपि । "हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञानिनः क्रियाः। अपश्यन्नन्धको दग्धः पश्यन्नपि च पगुला" ॥ इति । अतो ज्ञानाभावे कर्मदोषः स्यात्, कर्मदोपे च निन्द्यत्वमेव । यथाह याज्ञवल्क्य:- "कर्मदुष्टाश्च निन्दिता" इति । अतः खाङ्कसाध्यपरोक्षापरोक्षज्ञानद्वारा सर्वसत्कर्मणां समृद्धिकरणं तद्वैय्यर्थ्यवारणं च सर्वेपामप्यास्तिकानामत्यावश्यक सम्प्रदायप्रयोजनम् । (पानत्वादि सम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात्) किञ्च, पात्रत्वादिसम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात् । तथाहि, माधवीय एव (अ०१ श्लो० ३७) व्याख्यायां यमः-- "विद्यायुक्तो धर्मशील प्रशान्तः क्षान्तो दान्तः सत्यवादी कृतज्ञः । "स्वाध्यायवान् धृतिमान् गोशरण्यो दाता यज्वा ब्राह्मणः पात्रमाहुः" । इति । अत्र विद्यायुक्तः सम्प्रदायकमाध्यब्रह्मविद्यायुक्तः । स्वाध्यायस्य पृथर्देिशात् । तादृशस्यैव च पात्रतोक्ता । अपात्राय च दानं तमिन्नेव मारणे यह निषिद्धम् । तस्मात् साचिकदानादिसम्पत्तिरपि सम्प्रदायप्रयोजनम् ।

·•मत्मिद्वान्तमार्तण्डे (जानार्थमुद्योगेऽपि शुद्धिः) अथ ज्ञानस्याऽमुलभत्वेन तदनुद्भवेऽपि तदर्थ यतमानस माधनदयायां वर्तमान- स्थापि सम्प्रदायानुसारावेदरहस्सभूतोपनिपदादिग्रन्थार्थ विजानतः मम्प्रदायगिक्षितधर्मा- नाचरतः सद्याशाचमुच्यते । तत्रैव सूतकमुपक्रम्य- "ग्रन्थार्थ यो विजानाति वेदमङ्गः ममन्वितम् । मकल्पं मरहस्यं च क्रियावांश्चन सूतकम्" ॥ इति । अतः सद्यःशौचवन्तो भवामेति सेव्यः सम्प्रदायः ॥ (इन्द्रियनिग्रहादी शुद्धिः) एवं ज्ञानोद्भवार्थमिन्द्रियनिग्रहादीनि तत्साधनान्याचरतोऽपि परमपावित्र्य बोधयति । स्वस्मृती वृद्धशातातपः (श्लो० ६०)- "निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र तत्र वसेन्नरः । तन तस्स कुरुक्षेत्रं नैमिपं पुष्कराणि च" ॥ इति । तथा चोक्तरीत्या ज्ञानस्य सम्प्रदायकमाध्यत्वात् ज्ञानं तदभ्यास वा विना कथमपि विशुद्धयनुदयात् सर्वेषां मूलभूतस्य शौचस्यापि ज्ञानद्वारा तत्साधनद्वारा वा सम्पादनं सम्प्रदायप्रयोजनम् । एवं युद्ध्यादिशोधकत्वं ज्ञानस्य व्याख्यातम् । (ज्ञानात्सर्वमसमृद्धिः) अपि च, "ब्रह्मज्ञानात्समृद्धानि विफलानि तदन्तरा | नित्यनैमित्तिकादीनि सर्वकर्माणि शास्त्रतः ।। अतः समृद्धिकरणं सर्वावश्यककर्मणाम् । वैफल्यवारणं ज्ञानात्सम्प्रदायप्रयोजनम्" । (विद्याशब्दार्थः) तत्र विद्यया कर्मसमृद्धि सामगाः पठन्ति- "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति । विद्या च सम्प्रदायलभ्यमद्वतज्ञानम् । “विद्याऽऽत्मनि भिदा वाध" इत्येकादश- स्कन्धवाक्यात् । तयैव कर्माणि समृद्ध्यन्ते । ज्ञानसम्पादका भगवन्मन्त्रसद्न्यादयोऽपि विद्याशब्देनोच्यन्ते । आथर्वणैः- "द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यड्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च" इत्युपक्रम्य--- "अथ परी यया तदक्षरमधिगम्यत" इत्याम्नानात् । + ·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। शुक्लयजुःशाखीयानां मैत्रैयात्राह्मणेऽपि (खं० १०)- "श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानी"ति ब्रह्मसूत्रभाष्यादीनामलौकिकत्वश्रावणाच । अतोऽपरोक्षज्ञानसम्पत्तिपर्यन्तं तत्स- म्पादकसझन्थाभ्यासेन च तानि समृद्ध्यन्ते । (सन्ध्यावन्दनादिसर्वनित्यकर्मणां ज्ञानसहकारेण साफल्यमन्यथा वैफल्यम् ), अन्यच, स्मृतिष्वपि सन्ध्यावन्दनादिनित्यकर्माणि ज्ञानसहकृतान्येयोच्यन्ते । यथाह माधवीये (अ० १ श्लो० ३९), व्याख्यायां अत्रि:- "सन्ध्यात्रयं तु कर्तव्यं द्विजेनात्मविदा सदा । उभे सन्ध्ये तु कर्तव्ये ब्राह्मणैश्च गृहेष्वपि । किञ्च, तत्रैव होमान्तमाहिकं निरूप्याह माधव:- "एतच ज्ञात्वैवानुष्ठेयम् , अन्यथा दोपस्य श्रवणादि"ति । दोपं त्वाहागिराः- "स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत्किञ्चिज्ज्ञानवर्जितम् । क्रीडाफर्मेव चालानां तत्सवे निष्प्रयोजनमिति, चतुर्विशतिमतेऽपि। "हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञानिनः क्रियाः । अपश्यन्नन्धको दग्धः पश्यन्नपि च पङ्गुलः" ।। इति । अतो ज्ञानामावे कर्मदोषः स्यात्, कर्मदोपे च निन्धत्वमेव । यथाह याज्ञवल्क्य:- "कर्मदुष्टाश्च निन्दिता" इति । अतः स्वाङ्कसाध्यपरोक्षापरोक्षज्ञानद्वारा सर्वसत्कर्मणां समृद्धिकरणं तद्वैय्यर्थ्यचारणं च सर्वेपामप्यास्तिकानामत्यावश्यक सम्प्रदायप्रयोजनम् । (पानत्वादि सम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात्) किञ्च, पात्रत्वादिसम्पत्तयोऽपि सम्प्रदायात् । तथाहि, माधवीय एव (अ०१ श्लो० ३७) व्याख्यायां यम:- "विद्यायुक्तो धर्मशीलः प्रशान्तः क्षान्तो दान्तः सत्यवादी कृतनः। "स्वाध्याययान धृतिमान् गोशरण्यो दाता यज्वा ब्राह्मणः पात्रमाहुः" ॥ इति । अत्र विधायुक्तः सम्प्रदाफमाध्पब्रह्मविद्यायुक्तः । साध्यायस पृथझ्देिशात् । तादृशस्यैव च पावनोक्ता । अपात्राय च दान तसिन्नर मकरणे बहु निषिद्धम् । तस्मात् साचिकदानादिमम्पतिरपि सम्प्रदायप्रयोजनम् । -- ·२२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे तृतीयपरिच्छेदे- "शतायुर्वेदार्थविदो प्रवक्ता साह्मचारी च तथाग्निचित्र । सीदद्वृत्तिः सत्यवाक् पूरुपैः स्वैर्मातापित्रोः पञ्चभिः ख्यातवंशः॥ पत्नीयुक्तो ज्येष्ठसामा पुराणवेचा पुत्री चेतिहासप्वभिज्ञः । योगी भिक्षुः सामगो ब्रह्मवेत्ता पश्चाग्निश्च श्रोत्रियस्तत्सुतो वा ।। शम्भुध्यायी श्रीशपादान्जसेवी पान्थश्चैते तूतमाः सम्प्रदिष्टाः" ॥ इति । अत्रापि वेदार्थविदो ब्रह्मविदो चैप्णवाश्च उत्तमत्वेनोक्ताः । (पविधं श्रुतम्) अन्यच्च, माधवीये आचारकाण्डे हारीतः- "वेदाङ्गानि धर्मोऽध्यात्मविचं विज्ञानं स्मृतिश्चेति पड्विधं श्रुत"मिति ॥ श्रुतवन्तो भवामति सेव्यः सम्प्रदायः॥ (अविदुषां निन्दा) अपि च-अविस्मृतौ (श्लो०२०)- "अवताश्चानधीयाना यत्र भैक्ष्यचरा द्विजाः । तं ग्रामं दण्डयेद्राजा चौरभुक्तं प्रदण्डवत् ।। विद्वद्भोज्यमविद्वांसो येपु राष्ट्रेषु भुञ्जते । तेऽप्यनावृष्टिमिच्छन्ति महद्वा जायते भयम् ॥ ब्राह्मणान्वेदविदुपः सर्वशास्त्रविशारदान् । तत्वं वर्णयतो मान्यान् यत्र तान् पूजयेन्नृपः ॥ इति अविद्वांसो मा भूमेति सेव्यः सम्प्रदायः । (घेदार्थज्ञाने फलम्) किञ्च, सम्प्रदायानुसरणात् खाचार्यसूत्रमाप्यादिदर्शितदिशा वेदार्थज्ञाने सति, अविस्मृतौ तृतीयाध्याये,- "यथाऽतिप्रचलो बहिर्दहत्याानपि दुमान् । तथा दहति वेदनः कर्मजं दोषमात्मनः" ॥ इति । अतः सर्वदोपविनिर्मोचकस्य वेदार्थज्ञानस्य सिद्धिरपि सम्प्रदायप्रयोजनम् । अन्य- थाऽनुपपत्चेन्युत्पादयिष्यमाणत्वात् । पुनरविस्मृतौ पञ्चमाध्याये- "ने स्त्री दुप्यति चारेण न विप्रो घेदपारगः ।, नापो मूत्रपुरीपेण नाग्निर्दहनकर्मणा" ।। इति । इदानीमुपलब्धायामनिस्मृती नुन स्त्री दुष्यति जारेण न विनो वेदर्मणा । नापो मृत्रपुरीपाभ्यो नगहिति कर्मणा" ॥ इति पाठ समुपलभ्यते। - ·प्रथमस्य द्वितीयः प्रमः। वेदपारगत्वं च सम्प्रदायैकसाध्यादाविर्भावतिरोभावविद्याविद्यादिज्ञानादेव भवति उक्तसम्बर्तवचनात् । किमनेन प्रासङ्गिकप्रयोजनान्तरकथनेन । तस्मात्कर्मसमृद्ध्यर्थमपि ज्ञानमावश्यकं ज्ञानार्थ च सम्प्रदाय आवश्यकः ॥ (सम्प्रदायं विना संन्यासानुपपत्तिः) किञ्च सम्प्रदायं विना संन्यासानुपपत्तिः स्यात्.। पारम्परिकसद्गुरूपसत्तिजनितवेदा- न्तविज्ञानेन सुनिश्चितब्रह्मस्वरूपसाधनफलादिसर्वपदार्थस्य सञ्जातात्मज्ञानस्य सच्छिन्न- सङ्गस्यैव तत्राधिकारश्रवणात् । तथाच, तैत्तिरीये नारायणोपनिपदि (मुण्डकोपनिपदि१) श्रूयते-- "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसवाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे" ।। इति । वाजसनेयब्राह्मणेऽपि (पृ० ५९०)- "एवं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च विप्रेषणायाच लोकैपणायाश्च व्युत्थायाऽथ भिक्षाचर्य चरन्तीति । मनुरपि (अ० ६ श्लो० ३३)- "चतुर्थमायुपो भागं त्यक्त्वा सङ्गापरिव्रजेदि"ति । याज्ञवल्क्योऽपि तृतीयाध्याये संन्यासप्रकरणे (श्लो० ६)- "सन्निरुद्ध्येन्द्रियग्रामं रागद्वेषौ प्रहाय तु । भयं हत्वा च भूतानाममृतीभवति द्विजः" ।। इति । अत्र तैत्तिरीयश्रुतौ संन्यासस्य वेदान्तविज्ञानहेतुकार्थसुनिश्चयावश्यपूर्वकत्वं पाठक- मादेवावगम्यते पञ्चमस्य प्रथमे पादे- "अध्वर्युहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयती"त्यादौ, श्रुतेरिव समिधो यजति तनूनपातं यजीत्यादिषु पाठस्यापि क्रमनियामकत्वस्य जैमिनिना स्वीकृतत्वात् । वाजसनेयिश्रुतौ तु क्त्वाश्रुत्यैवात्मवेदनस्य पूर्वकालिकत्वं घोत्यते । एवं मानवयान- चल्क्यादिष्यपीति कृतमम्मिन्सर्वसम्मते विषये बहुप्रपञ्चनेन । एतच वेदान्तविज्ञानार्थसुनिश्चयादिकं नहि माम्प्रदायिकगुरुमन्तरा सम्भवतीति तु पूर्वमेवायोचाम। संन्यासार्थ ज्ञानस्यावश्यकत्वं तु अन्यत्राप्यनेकत्रोच्यते । यथा पराशरमाधवीये द्वितीयाध्याये स्मृत्यन्तरे-- "ऋणत्रयमपाकृत्य निर्ममो निरहङ्कतिः ।। ब्राह्मणः क्षत्रियो बाथ वैश्यो वा प्रबजेट्टहात्" ।। इति ।

·मसिद्धान्तमार्तण्डे - कर्मपुगणेऽपि-: "अमीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रबजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायण" ॥ इति ।. बौधायन:- "एतगृहीत्वा निष्क्रम्य स्वग्रामं वान्धवांस्त्यजेत् । निःस्पृहोपत्र गत्येव व्रतः वर्तयेत्सदा" ।। इति । पुनः कूर्मपुराणे- "प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमानेयीमथवा पुनः । अन्तःपक्वकपायोऽमी ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्" ।। इति । इदं निर्ममत्वादिकं सम्प्रदायकमाध्यम् । एवं सम्प्रदायमन्तरा विद्वत्संन्यासानुप- पंत्तिर्व्याख्याता । विविदिषुसंन्यासे तु ज्ञानार्थ सम्प्रदायस्यावश्यमुपयोगोऽस्त्येवेति तु किमाश्रमनिष्ठ इत्यस्योत्तरे प्रपञ्चयिष्यामः । अत एव सम्प्रदायासेननादनुत्पन्नज्ञानस्य यतेः फलमानायते आचारमाधवे- (अनुपयज्ञानस्य यतेः फलमानायते) "काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान् घोरान् महारौरवसज्ञितानि"ति ॥ इतराण्यप्येतदनुकूलानि कालिकापुराणमनुदक्षादिवचनानि यहूनि किमाश्रमनिष्ठ इत्यत्र व्याख्यास्यामः । तथाचातः सर्वकर्मसमृद्धिहेतोः संन्यासाद्युपजीव्यस्य ज्ञानस्य श्रवणादिद्वारा उपसन्नपुरुपे सम्पत्तिः सम्प्रदायप्रयोजनम् । (मनुस्मृतौ निदिध्यासनशरणागत्योर्मोक्षसाधनता) अत एव मनुनाऽपि स्मर्यते पष्टे (श्लो० ८०)- "यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः । तदा मुखमयामोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ।। अनेन विधिना सर्वास्त्यक्त्वा सङ्गान शनैः शनैः सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥ ध्यानिकं सर्वमेवैतत् यदेतदभिशब्दितम् । न बनध्यात्मवित् कश्चिक्रियाफलमुपाश्नुते ।। अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविक्रमेव च । आध्यात्मिकं च सततं.वेदान्ताभिहितं च यत् ॥ इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् । इदमन्विच्छता वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ।।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः । स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छती ति ॥ अत्र ध्यानिक सर्वमेवैतदित्यत्र इतः पूर्ववाक्येपु चान्वयव्यतिरेकाभ्यां "नारायणपरी ध्यावा" "ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान" इत्यायुक्तध्यानैकसाध्यत्वं मोक्षसोदुप्प बद्रता मनुनापि साम्प्रदायिकगुरूपसत्तिरङ्गीकृतैव । अन्यथा श्रवणासम्भवात् । श्रवण- मननोपजीव्यत्वाच निदिध्यासनस्य । अन च ध्यानशब्देन तस्मैव साहात् । स्वातम्येण साधनत्वे तु श्रोतव्यमन्तव्यश्रुतिविरोधात् । तथा अनेकधा ब्रह्मणो जप्पत्यविधानेन इदं शरणमज्ञानामित्यनेन तदेवाविदुषां विदुषां च शरणमिति ब्रह्माण एव शरणत्वमा: नविधानेन च सर्वेषां भगवदेकशरणत्वबोधकजप्यसमत्रोपदेष्टवैष्णायसम्प्रदायानुसाव शानं मोक्षसाधकत्वेन मनोरभिमतमिति निश्चीयते । अधिकयज्ञादिस्वरूपं तु गीतायां स्फुटम् । (पत्र सम्प्रदायपदानुपादानशधानिरासः) न चैवमपि मनुना स्फुटतया सम्प्रदायपदोपादानपुरस्सरं तदुपसत्तेरनुक्तत्वाग्नेद तत्सम्मतमिति वाच्यम् । श्चतिसिद्धत्वादुक्तरीत्या स्फुटं तत्सिद्धेः । अन्यथा श्रुतिविरोधी पलिष्ठः। यथाह प्रथमस तृतीयपादे जैमिनिः (सू०३)-"विरोधे सनपेक्ष सादसति धनु- मानमिति । अत एव यद्यपि मनुना (श्लो० ३४) आश्रमादाश्रम गच्छेदिति पक्ष एव पष्ठे स्फुटमुक्तः, तथापि जावालादिश्रुत्युक्तत्वात् "यदहरेय विरजेदि"ति पक्षोऽपि (मनु० अ०६ श्लो० ३८) "ब्राह्मणः प्रजेनुहादि"ति । तया (लो० ३९), "प्रमजत्यभयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका" इति । तथा (श्लो० ४१), "अगारादभिनिष्क्रान्त" इति, गृहागारपदोपादानाद व्याख्याता युट्टाभट्टेन स्फुटीकृतः । एवं पूर्वोक्तमपि (पापलयस्तो सम्मापप्रयोजनम्) एवमेव यापल्क्योऽपि तृतीयाध्याये अध्यात्मप्रकरणे पुनः पुनरवतीर्य प्राभाप्या- दिकरणादनादिसिद्धवेदान्तसम्प्रदायप्रवर्तकान् महान् सम्प्रदायापिन्छेदाय निरूप्य सहारा अयणादिकमाह (लो. १३६)- "स हाश्रमणिजिज्ञासः ममनरेयमेन तु । द्रव्यस्त्यय मन्तव्यः श्रोतल्पा दिजातिमि"रिनि ।। एवं सम्प्रदायोपसचिपूर्षकपणादिनोत्पमानानां अचिंगदिगत्याशुनगरनि चानु- पदमाह "पुनरापिलेपामिह न विपते" इत्यन्तन । ग.मा.

·. सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (मीमांसाद्वयज्ञाने पतिपावनवादिफलम्) किश्च सम्प्रदायाचार्यप्रणीतमीमांसासूत्रभाप्याद्यालोचनान्मीमांसाज्ञानेन निर्विनि- कित्सब्रह्मज्ञाने सति पतिपातनत्वं सिध्येत् । यथाह निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे मात्स्से मनुः- "यश्च व्याकुरुते याचं यश्च मीमांसतेऽध्वरम् । सामखरविधिज्ञश्च पडिपावनपासनः" ॥ इति । गारुडेऽपि- "श्राद्धेषु विनियोज्यास्ते ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः" इति । पराशरस्मृतिव्याख्यायां च तृतीयाध्याये शङ्क:- "नित्यं योगपरो विद्वान् समलोप्टाश्मकाञ्चनः । ध्यानशीलो यतिर्विद्वान् ब्राह्मणः पतिपावनः । इत्यलं बहुना । (मनुस्मृतौ सशरीरमोक्षः) एवं सम्प्रदायोपसत्या सम्पादितज्ञानस्य शिक्षितसर्वधर्माचारस्य ज्ञानपलात् समृ- सर्वसत्कर्मजातस्य दग्धदुष्कर्मतूलजालस्य भगवद्भक्तस्य नियतं मोक्षः स्यात् । यथाह मनुः (अ० ४ श्लो० २४३)- "धर्मप्रधानं पुरुष तपसा हतकित्यिपमू । परलोकं नयत्याशु भावतं खशरीरिणम्" ॥ इति । सशरीरिणं सं ब्रह्मेति श्रुत्या ब्रह्मस्वरूपम् । अत एव भास्सन्तमानन्दांशप्रकाशादीप्य- मानं जीवं ब्रह्माख्यं परलोकं प्रापयतीत्यर्थः । (भआपस्तम्बस्मृती मोक्षोपाय) आपस्तम्बस्मृतावपि दशमाध्याये--- "न यमं यममित्याहुरात्मा वै यम उच्यते । आत्मा संयमितो येन तं यमः किं करिष्यति ॥ न तथासिस्तथा तीक्ष्णः सो वा दुरधिष्ठितः । अरियर्या नित्यसकृद्धो यथात्मा दुरधिष्ठितः। एकः क्षमागतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैन रम्यारसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकविचग्रहणे रतस्य ।। एकान्तशीलस्य दृढव्रतस्य मोक्षो भवेत्प्रीतिनिरर्तकस्य । अध्यात्मयोगैफरतस्य सम्यमोक्षो भवेन्नित्यमहिंसकस्य" इति ।।

·२७ प्रथमस द्वितीयः प्रमा (ज्ञाने भुस्याः अथ श्रुतयोऽपि सहस्रशः पारम्परिकगुरुलब्धाज्ञानादेव मोक्षमुद्धयन्ति । "ब्रह्म- विदामोति परम्" "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" "तरति शोकमात्मवित् आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दते- ऽमृतमि"त्याद्यास्तैत्तिरीयवृहदारण्यकच्छन्दोगभूमविद्याकेनोपनिषदादिरूपाः । किन्चास्यास्तलवकारश्रुतेरर्थ मनुरप्याह (अ० १२ श्लो० १०४)- "तपो विद्या च विप्रस निःश्रेयसकरं परम् । तपसा किल्विपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते" इति ।। (तपसा ब्रह्म विविज्ञासस्वेति श्रुतिविधारः) ननु "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासखे"ति तपस एव ज्ञान प्रति साधनवं श्रूयते कथं तर्हि सम्प्रदायः साधनमिति चेत्, मैवम् । (कायशोषणात्मकं तपः कृतयुगे) "यदि वेदोक्तेन प्रकारेण तथा चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोपणं यत्तत्तप इत्युच्यते बुधैः" इति ॥ एवमन्यत्रापि कायशोपणात्मकं त्य उक्तं तत्सर्व प्राधान्येन कृतयुगमानविषयम् ।। अत एव लघुपराशरः (अ० १ श्लो० २३)- "तपः परं कृतयुमै" इत्याह ॥ त्रेतादिषु तपसोऽप्राधान्ये कारणं तु तत्रैव "कृते स्वस्सिगताः प्राणा" इत्यस व्याख्यायां माधवेन दर्शितम् । (महाविचारस्वधर्मयतनादिरूपपासु प्रमाणानि) न चैवं श्रुतिविरोधः शक्यः । तपाशब्देनात्र सम्प्रदायानुसारात् ब्रह्मविचारस्वधर्म- वर्तनप्रभृतीनामेव विवक्षितत्वाद । यथोक्तमाचारमाधवे (२३ श्लोकव्याख्यायां) स्कान्दै- "कोऽहं मोक्षः कथं तेन संसार प्रतिपक्वान् । इत्यालोचनमर्थशास्तपः शंसन्ति पण्डिता" ॥ इति । अत्रैव व्यासेनापि स्मर्यते- "तपः सधर्मवर्तित्वं शौचं सङ्गनिरहणमि"ति । परा० (श्लो. ३१) व्याख्यायामपि । कूर्मपुराणे पुगान्तराभिप्रायेण तपोन्तरं . वर्णितम् । . "अहिंसा सत्यरचनमानृशंसं दमो घृणा ! एतत्चपो पिदुर्धासन शरीरस शोषणमिति ।।

·प्रथम द्वितीयः पन्नः। "अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यन्तं धनम् । हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते" ।। इत्यादिना अधर्मफलं निरूप्य, तद्वारणाय साम्प्रदायिकान्' सदाचार्यान् प्रत्याह (श्लो० १७५) "सत्यधर्मार्यवृचेषु शौचे चैवारमेत्सदा । शिपांच शिप्याइर्मेण पाम्पाहदरसंयत्" ।। इति । तथा दक्षस्मृतापत्रिस्मृची च- (मसान्तसूतकम् ) "क्रियाहीनस्य मूर्खस स्त्रीजितस्य विशेषतः । व्यसनासक्तचित्तस पराधीनस्य नित्यशः।। श्रद्धात्यागविहीनस भस्मान्तं सूतकं भवेदिति । सर्वप्रशासकजगद्गुरुभूतसाम्प्रदायिकाचार्याभावात् शिक्षणभयाभावेन क्रियाहीनत्वा- ज्ज्ञानानुत्पत्या व्यसनाद्यासक्तत्वात् श्रद्धाशून्यत्वाच बहवो भस्मान्तसूतकिनो मा भूप- नित्यपि सम्प्रदायप्रयोजनम् । (असम्प्रदायाध्ययननिन्दा) वायूपाणां सर्वेषां शाखाणां यथाच्यवसं सुप्रवृत्तिः सम्प्रदायरेवेति तु लोकानु- भवसिद्धम् । सयमेव वेदायर्यानवयोघरस सर्वजनीनत्याद, शास्त्रसिद्धं च, लिसित- पाठादिनिषेधातू , तादृशविद्यायाः साधुतमफलाजनकत्याच । यथा छन्दोगा आमनन्ति- "आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयती"ति । स्वयमेव लिखितपाठस्य निपेधं स्वाह खशिक्षायां पाणिनिः ।। "गीती शीघ्री शिरकम्पी तथा लिसितपाठया। अनर्थज्ञोऽस्पकण्ठश्च पडेते पाठकाधमा" ॥ इति । माधवीये प्रथमाध्याये नारदोऽपि- "पुस्तकमत्ययाधीतं नापीतं गुरुसनिधौ । भाजते न सभामध्ये जारगर्भ इव खियाः ॥ इति । अतो घेदोपनिषन्मीमांसाप्रभृतीनां प्रस्थानानां सर्वशाताणां च प्रतिरपि सम्प्रदा- यप्रयोजनम् । सम्प्रदायाभाव हि तत्प्रवृत्तिविच्छेदेन देवलोकेऽपि मदनरोऽनधी सान् । देवानां यागुपजीवित्वात् । यथा नतिरीपनामणे आमायते-- "पाचं देवा उपजीरन्ति विध" इत्यादि । .

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे में (ध्रुतिस्मृतिनयने तज्ज्ञाने फलं च) "किञ्च, इह लोकेऽपि श्रुतिस्मृत्युच्छेदादनः सात् । श्रुतिस्मृतिविहीनानां निन्दा त्वाहात्रिः (श्लो० ३४०)- "श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे प्रकीर्तिते । काणः सादेकहीनोगप द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ।। न श्रुतिर्न स्मृतिर्यस्य न शीलं न कुलं यतः। तस्य श्राद्धं न दातव्यमन्धकार्यत्रिरत्रवीदि"ति ॥ श्रुतिस्मृतिज्ञाने फलं त्वाहाङ्गिराः- "कृत्वा पापं हि शौचं वै ब्राह्मणो वेदपारगः । स्मृत्यर्थ विन्दते योऽपि तस्मात् पापात्प्रमुच्यते ॥ नै हुर्य पुनरिति लिष्टत्यात्मा भयदि। बहिर्वेदागमाभ्यासः सर्व पापं विशुक्ष्यति ॥ यथा जातवलो बहिर्दहत्यानपि दुमान् । एवं दहति वेदज्ञः कर्मजं दोपमात्मनः ॥ इति । (अर्थज्ञानं सम्प्रदाया) ननु वेदाध्ययने पारम्परिकत्वमात्रमपेक्षितम् , तच्च यतः कुतश्चापि सम्भवति न तत्र रूट्या सम्प्रदायशब्देन प्रसिद्धानां विष्णुस्वाम्यादिसम्प्रदायानामुपयोग इति चेदुच्यते, अक्षरग्रहणस्य यतः कुतश्चित्सम्भवेऽपि तावन्मात्रेणाध्ययनविधिव्यापार- पूर्त्यभावेनार्थज्ञानार्थमुक्तः सम्प्रदायोपयोगः ।। (लेशतो भामाभाकरमतभेदः) यत्तु केचित् , विधेरक्षरग्रहणमात्रपर्यवसायित्वं पदन्ति । तत्र भाट्टास्तावत्- अध्ययनविधेरक्षरग्रहणमात्रपर्यवसायित्वे अदृष्टार्थत्वकल्पनापल्या तस्योपस्थितार्थ- ज्ञानरूपदृष्टफलकत्वमेव युक्तम् । दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । उक्तं च-- लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना । विधेयस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यतीति ॥ एतेन विश्वजिन्यायेन वर्गार्थत्वकल्पनं प्रत्युतम् । तथा अर्थज्ञानसात्यन्तमप्राप्त- त्याभावान तद्विधानं योग्यम् । विधिरत्यन्तमप्राप्तावित्युक्तरित्यपि निरस्तम् । अर्थज्ञानांशेऽपूर्वविधित्वास नियमविधित्वस मुखेन सम्भवात् । अवघात- नखविदलानान्यवरेण चतुप्यसम्भवेऽपि अपघातेन वितुपीकततण्डुलैरेव ऋत्वपूर्वसिद्धि- ·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्नः। बदध्ययनलिखितपाठायन्यतमेनार्थज्ञानसम्मवेऽपि अध्ययनलब्धार्थज्ञानेनैव तसिद्धि- रिति कयने प्रतिबन्धकाभावात् । तस्मादध्ययनविधिनैनार्थज्ञानसाप्यावश्यकत्वं लभ्यत इत्याहुः । तेन व्यवहारे भट्टनय इति वदद्भिरपीदमेव स्वीकार्यम् । प्रामाकरास्तु- "अप्टवर्प नालणमुपनयीत तमध्यापयीत" इति विधिवाक्ये "सम्माननोत्सजना- चार्यकरणज्ञानभृतिविगणनन्ययेपु नियः" इत्याचार्यकरणरूपेऽर्थे । विहितेनोपनी- तेत्यात्मनेपदेन नियोज्यस्थाचर्यत्वकामस तमध्यापयीतेत्यग्रिमवाक्येन "उपनीय तु या शिष्यं वेदमध्यापयेविजः । सकल्पं सरहसं च तमाचार्य प्रचक्षते” इति मानवस्म- रणेन चोपनयनपूर्वकमुपनिपदादिसहितवेदाध्यापनं विधीयते । तच्चोपनयनसंस्कृतस्य माणयकस्याकिञ्चित्कस्त्वे न सम्भवतीति तेनैव तस्याध्ययनमपि लभ्यते । श्रूयमाणम- ध्ययनविधिवास्य तु नित्यानुवादरूपं स्यात् । उक्तं चाधिकरणमालायाम्- "अथवाऽध्यापनात्सिद्धे वास्त्यध्ययने विधिरि"ति । अथाध्ययनस्यापि प्रयोजने विचार्यमाणे दृष्टत्वाच्छीमोपस्थितिकत्वाचार्थज्ञानमेव तसिद्धयति । स्वसमवेतत्वेनान्तरङ्गत्वाच । न त्वाचार्यकरणम् , पहिरङ्गत्वात् । तथा चाध्यापनविधिनैवाध्ययनमर्थज्ञानं च लभ्यत इत्याहुः । प्रपञ्चस्तु न्यायमालाविस्तरा- दिपु, भाष्यप्रकाशाद्यास्माकीनग्रन्थेषु चावधेयः । इत्थं च मीमांसकमतदयेऽप्यर्थज्ञानस्य तदाक्षिसविचारशास्त्रयोश्च वैधत्वात्तच्छाखा- नुसारेण तदावश्यकत्वमस्त्येव । (स्वाचार्याको विशेषः) किश्चास्मदाचार्या अपि- "काण्डद्वयार्थसिद्धयर्थ स्वाध्यायविधिरुच्यते । वाक्यत्रयं तथा वेदेऽनारभ्याधीतमेन हि ॥ एकार्थता तु सर्वत्र विशेपोऽप्युच्यते स्फुटः । स्वाध्यायशब्दो वेदे हि रूडो योगोऽपि वर्तते ।। मुष्ठासमन्तादध्येयः शोभनं नियमयुतम् । देशे काले गुरी स्वसिंन्येऽपेक्ष्यन्ते गुणा इह ॥ आ सर्वतः पुनस्तर यथा शहा न जायते । शन्दे सधैं पनुष्ठाने तयाऽधेयो हि पैदिकः" । इत्यायाहुः । अतः स्वाध्यापविध्यनुरोधान् , पास्यान्तरे नेपनि पृथगर्यनानविधा- नाच, "साणुरयं भारहारः किलाऽभूदीत्य वेदं न विजानाति पोर्धम्" इत्यर्थशान- " - ·. सत्सिद्धान्तमार्तण्डे शून्यसै निन्दाश्रयणात् "अनर्थज्ञोऽल्पफण्ठश्च', इत्यधमत्वम्मरणाचाधीतस वेदस्वार्थ- ज्ञानमावश्यकम् । अत एव महाभाप्ये च पस्पशान्हिक इदमुदाहृतम् - यदधीतमविज्ञातं निगदेनर शब्द्यते । अनग्नाविव शुप्फैधो न तज्मलति कहिंचित् ॥ इति 1 निगदेन पाठमाण । न तवलति निष्फलं भवतीति कैयटः । निरुक्ते तु यद्- हीतमविज्ञातमिति पाठः । गृहीतं शब्दतः अविज्ञातमर्थत इति विवरणम् । तचार्थज्ञानं पूर्वोत्तरमीमासादिसाध्यम् । यथाह द्वादशाध्याये मनुः (श्लो० १०६)- "आपं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतर" ॥ इति । अव सपिदृष्टत्वात् आफै वेदं धर्मोपदेशं च तन्मूलस्मृत्यादिकं यस्तदविरुद्धेन मीमासादिन्यायेन विचारयति स धर्म जानाति, नतु मीमांसाऽनभिज्ञः। धर्मे करणं वेदो मीमांसा चेतिकर्तव्यतास्थानीयेति कुल्लूफभट्टादयो व्याख्यातारः । उक्तं च भइयार्तिककृता- "धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यती"ति ॥ एनमुत्तरमीमांसाविपयेऽपि । गीताया- "अपिभिर्वहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । अह्ममतपदैश्चैव हेतुमद्भिषिनिश्चितरि"ति ॥ श्रीभागवतेऽपि (स्कं० १ अ० ५ श्लो० ४)- "जिज्ञासितमधीतं च यत्तद्ब्रह्म सनातनमि"ति ॥ तथा (श्लो० ३)- "जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भुतम्" इति । पूर्णप्रशभाष्ये च स्कान्दे- "नारायणाद्धि निष्पन्न ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । किश्चित्तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽसिलम् ।। गौतमस्स स्पेः शापाज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णयुद्धयो देवा ब्रह्मरुद्रपुरःसराः ।।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रमः। शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् । तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् । उत्सन्नान भगवान् वेदानुजहार हरित खपम् ॥ चतुर्धा व्यभजचांश्च चतुर्निशतिधा पुनः । शतधा चैकथा चैव तथैव च सहस्रथा ॥ कृष्णो द्वादशधा चैर पुनस्तस्थार्थवित्तये । चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमअसा ॥ अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवयं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। निर्विशेपितख्नत्वं ब्रह्मसूत्रस्य चाप्यतः । यथा व्यासत्वमेकस कृष्णसान्ये विशेषणात् ।। सचिशेपणमवाणि छपराणि विदो विदः । मुख्यस निर्विशेपेण शब्दोज्येषां विशेषतः ।। इति वेदविदः प्राहुः शन्दतचार्थवेदिनः । स्त्रेषु येषु सर्वेऽपि निर्णयाः समुदीरिताः ।। शब्दजातस्य सर्वस यत्प्रमाणश्च निर्णयः । एवंविधानि सूत्राणि कृत्वा व्यासो महाशयः ।। ब्रह्मरुद्रादिदेवेषु मनुष्यपितृपक्षिपु । ज्ञान संस्थाप्य भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः" || इत्यादि । (सूनव्यारयानद्वारा वेदार्थबोधन ढिप्रसिद्धसम्प्रदायप्रयोजनम्) एवं मीमांसाद्वयानुसारेणैर वेदार्थोऽनगन्तव्य इति सर्वसदास्तिकसम्मतम् । मीमां- सार्थश्च नेदानीन्तनैः स्वतोऽजगन्तुं शक्य इति सर्वजनीनम् । सूत्रमात्रावलोकनै तदर्थान- वयोधदर्शनात् । अतस्तदुभयभाष्यकरणादिना वास्तविकतदर्थयोधनपूर्वकं तन्निर्णयानु- सारेण पारमार्थिकवेदार्थवोधनमनन्यसाधारणं रुदिप्रसिद्धसम्प्रदायानां प्रयोजनम् । (मन्यया व्यायामापायादादीनां मोइकाचे प्रमागानि) ननु तथापीतरैरपि कतिमिचिन्मीमांसादिभाष्यकरणात् तदर्धयोधनस तद्वाराऽपि सम्भानेदमनन्यसामान्यं विष्णुखाम्यादिसम्प्रदायप्रयोजनं भवितुमर्हीति चेत्, मैवम् पारमार्थिकार्ययोधनस सत्मम्प्रदायकमाध्यत्वात् । इतरेषां तु कलियुगेऽगुरप्रभृति- मोहनार्थ शिवकेशपविनिर्मितत्वेन पहनां प्रस्थानानां वास्तविकरदार्थरुपापरुन्यामागन् । तथाहि कौमें पूर्वभाग द्वादशाभ्यापे हिमाचलं प्रति देवीपापम्- ५९.मा.

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "नच वेदारते किश्चिच्छाखं ब्रह्माभिधायकम् । योज्यत्र रमते सोऽसौ न सम्माप्यो द्विजातिभिः ।। यानि शाखाणि दृश्यन्ते युगेऽसिन विविधानि तु । श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तेषां निष्ठा हि तामसी ॥ कापाल पञ्चरात्रं च यामलं चाममाहतम् । एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु ।। ये शाखाभियोगेन मोहयन्तीर मानवान् । मया सृष्टानि शाखाणि मोहायपां भवान्तरे" इति ॥ अत्र पञ्चरात्रशब्दो महाभारतमोक्षधर्मादिप्रशंसितनारदपञ्चरावातिरिक्तकापिलादिप- भरामविपय इत्यन्पत्र विस्तरः । तथा तत्रच पोडशाध्याये देवदारुपनस्यानां गौतमराप्तानां मुनीनां प्रसझे शिव प्रति नारायणवाक्यानि- ·%- प्रथमस्स द्वितीया प्रभाग रुद्राय तथाज्ञापनं तु पुनर्वराहपुराणेऽपि स्फुटम्- "त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितध्यानि दर्शयस महाभुज ।। प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु" ॥ इत्यादि । तथा पमपुराणेऽपि विष्णुनामसहसे शिवः स्वसै भगवताज्ञप्तं स्वयं पार्वती प्रत्याह- "त्वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा । द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुपादिषु । स्वागमैः कल्पितस्त्वं च जनान् मद्विमुसान् कुरु । मां च गोपाय येन स्यात् सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा" ॥ इति । पुनः पायोचरखण्डे उमामहेश्वरसम्बादे तामसशाखकथनं प्रतिज्ञाय कानिचिदस- ज्छास्त्राण्युक्त्या- "मायावादमसच्छात्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते। मयैव कधितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा ।। अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शितं लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते ।। सर्वकर्मपरिभ्रष्टं विकर्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवयोरक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ॥ ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया । सर्वस जगतोऽप्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे। वेदार्थवन्महाशाखं मायावादमयैदिकम् । मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणाद" ॥ इति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । प्रकृतमनुसरामः । तस्मात्पारम्परिकपास्तविकवेदार्थज्ञानार्थ कृतयुगे रुद्रसम्प्रदाया- दिशब्दैः प्रसिद्धा इदानीं विष्णुखाम्यादिभिर्भगरदातयावतीणः सदाचारुदताः सम्प्रदाया आवश्यका एव। (सन्मार्गानुसारेण नित्यं ममविचारः कार्यः) किश्च, धर्मसिन्धौ (परि० ३ पूर्वार्द्ध) आहिकप्रकरणे दिवसस द्वितीयमागे वेद- शाखाम्पासान "पठेदप्यापयेद्वेदान् अपर विचारयेत् । अवेक्षेत च शासागि धर्मादीनि द्विजोचमः" ।। इति ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "नच वेदाहते किश्चिच्छास्त्रं ब्रह्माभिधायकम् । योज्यत्र रमते सोऽसौ न सम्माप्यो द्विजातिमिः॥ यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते युगेऽसिन् विविधानि तु । श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तेपां निष्ठा हि तामसी ।। कापालं पञ्चरात्रं च यामलं वाममार्हतम् । एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु ॥ ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीव मानवान् । मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैपां भवान्तरे" इति ॥ अत्र पञ्चरात्रशब्दो महाभारतमोक्षधर्मादिप्रशंसितनारदपञ्चरात्रातिरिक्तकापिलादिप- चरात्रविषय इत्यन्यत्र विस्तरः। तथा तत्रैव पोडशाध्याये देवदारुवनस्थानां-गौतमशतानां मुनीनां प्रस नारायणवाक्यानि- "न वेदपाह्ये पुरुपे पुण्यलेशोऽपि शङ्कर । सङ्गच्छते महादेव धर्मों वेदाद्विनिर्वभौ ।। तथापि भक्तवात्सल्याद्रक्षितव्या महेश्वर । अस्माभिः सर्व एवैते गन्तारो नरकानपि । तस्माद्वै दवाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् । विमोहनानि शास्त्राणि करिप्यावो वृपध्वज ॥ एवं सम्बोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः"॥ मनुस्मृतावपि द्वादशाध्याये (श्लो० ९४)- पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् । अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः॥ या वेदयाह्याः स्मृतयो याश्च काच कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ।। उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानिचित् । तान्यर्वाकालिकतया निष्फलान्यनृतानि च ॥ चातुर्वण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्वाश्रमाः पृथक् । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्व वेदात्प्रसिद्ध्यति ॥ अतो मोहाथ भगवदाशतः शिवादिदैवतरवतीर्य निर्मितानि व्याख्यानादीन्पर्वा- पीनानीति सद्भिर्नादर्तव्यानि ।

·प्रथमस्य द्वितीया प्रभा रुद्राय तथाज्ञापनं तु पुनर्वराहपुराणेऽपि स्फुटम्- "त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयख महाभुज ॥ प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु ॥ इत्यादि । तथा पमपुराणेऽपि विष्णुनामसहस्र शिवः स्वसै भगवतासं स्वयं पार्वती प्रत्याह- "त्वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा । द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुपादिषु ॥ स्वागमः कल्पितैस्त्वं च जनान् मद्विमुखान् कुरु । मां च गोपाय येन स्यात् सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा" ॥ इति । पुनः पादोत्तरखण्डे उमामहेश्वरसम्बादे तामसशास्त्रकथनं प्रतिज्ञाय कानिचिदस- छात्राण्युक्त्वा- "मायावादमसच्छाखं प्रच्छन्नं चौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ बामणरूपिणा ॥ अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शितं लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते ॥ सर्वकर्मपरिभ्रष्टं विकर्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवयोरक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ।। ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया । सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे । बेदार्थवन्महाशास्त्र मायावादमवैदिकम् । मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणात्" ।। इति । एवमत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । प्रकृतमनुसरामः । तस्मात्पारम्परिकवास्तविकवेदार्थज्ञानार्थ कृतयुगे रुद्रसम्प्रदाया- दिशब्दैः प्रसिद्धा इदानीं विष्णुखाम्पादिभिर्भगवदाशयाऽवतीणः सदाचार्यरुद्धताः सम्प्रदाया आवश्यका एव । (सन्मागांनुसारेण नित्यं प्राविचार वाः) किञ्च, धर्मसिन्धौ (परि० ३ पूर्वार्दै) आहिकप्रकरणे दिवसस द्वितीयमागे वैद- शाखाम्यासा- "पठेदप्पापपेर्वेदान् अपने विचारयेत् । अपेक्षेत च शाखाणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः" ।। इति ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . लघुविष्णुरपि द्वितीयाध्याये (श्लो०५)- "भुक्तोपविष्टो विश्रान्तो ब्रह्म किञ्चिद्विचारयेत् । इतिहासं प्रयुञ्जीत द्विकालसमये गृही"ति ॥ अयं विचारश्च धर्मब्रह्मविचारशास्त्रमीमांसाद्वयनिर्णायकविष्णुखाम्यादिसम्प्रदायाधीन एवेति तु पूर्वमेवोपपादयाम । अतः प्रत्यहं ब्रह्मविचारसिद्धिरपि सत्सम्प्रदायप्रयोजनम् । अत एव पराशरमाधवीये विष्णुपुराणे- "अनायासप्रदायीनि कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गादविरोधिना ॥ दिनं नयेत्ततः सन्ध्यामुपतिष्ठेत्समाहितः" ॥ इति । अत्र भोजनान्तरमपि सम्प्रदायविरोधेनैव सच्छास्त्रादिविनोद उच्यते । मार्गशब्दस्य सम्प्रदायपर्यायत्वमपीति तु खमार्गः परमार्गः शैवमार्गो वैष्णवमार्ग इत्यादिविद्वधव- हारप्रसिद्धम् । पुरस्तात् भवन्मार्गे तिलकं कीदृशमित्यनुयुञ्जानस्य तवापि चामिमत- मिति किमनेन ? (मन्नापदेशाद्वैष्णवरवादि धर्मसिद्धि, सम्प्रदायप्रयोजनम् ) अपि च, "वैष्णवत्वादिधर्माणां सिद्धिर्मोपदेशतः । असम्प्रदायवैफल्यात्सम्प्रदायप्रयोजनम्" । (धैष्णवत्व वैष्णवागुरोर्मव्रग्रहणादेव) तथाहि- वैष्णवत्वं हि वैष्णवसाम्प्रदायिकगुरुसकाशाद्भगवन्मन्त्रग्रहणादेव सिद्धयति । यथाह नारदपञ्चरात्रप्रथमरामनवमाध्याये पार्वतीगजवकनारदान्प्रति शिवा- (श्लो०२०)- "कृष्णमन्त्रीपासकाना शुद्ध पादोदकं सुत । पुनाति सर्वतीर्थानि वसुधामपि पार्वति ॥ कृष्णमत्रो द्विजमुसाघस कणे प्रयाति च । तं वैष्णवं जगत्पूतं प्रवदन्ति पुराविदः । मत्रग्रहणमात्रेण नरो नारायणात्मकः । पुनाति लीलामात्रेण पुरुषाणा शतं शतम्" ॥ इत्यादि । तथा तत्रैव (श्लो० २६)- "सनातः सर्वतीर्थेषु सर्वयनेषु दीक्षितः । फलं स लेभे पूजानां प्रती सर्ववतेप्नु च ।।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रमः। विष्णुमत्र यो लमेच वैष्णवाच द्विजोत्तमात् । कोटिजन्मार्जितात पापान्मुच्यते नात्र संशया" ।। इति । ब्रह्मवैवर्तायखण्डकादशाध्याये- "गुरोर्मुखाद्विष्णुमयो यस्य कर्णे प्रविश्यति । तं वैष्णवं महापूतं जीवन्मुक्तं वदेद्विधिः" ।। इति । (कण्ठरपेगासम्प्रदायमननेफल्यम्) नन्वेवं चैष्णवाद्गुरोः सकाशान्मन्त्रग्रहणममिधीयते, तच यस्मात्कस्मादपि द्विजार सम्भवतीति नैतन्मात्रेण सम्प्रदायस्यानन्यसाधारणं प्रयोजनमायाति !. सम्प्रदायपद- घटितताहगावश्यकतायोधकवाक्यानुपलम्मादिति चेत् , मैवम्, गौतमीये तत्रे एको नर्बियाध्याये (श्लो. ५)- "धर्मार्थकाममोक्षाणामालयः साम्प्रदायिकः । सम्प्रदायविहीना ये मनाते निष्फला मता" ।। इति वचनात् । साम्प्रदायिकाचार्य भिन्नाद्यस्मात्कस्मादपि वैष्पावाद्गृहीतस्य मत्रस्य नैष्फल्यकथनेन सम्प्रदायसेवनस्यावश्यकत्वात् । (मनस्यावश्यस्ता) मत्रावश्यकता तु, (अ०३ श्लो० ६५,६६)- "अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम् । कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मत्रतः । मत्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसझ्या च गच्छन्ति कर्पन्ति च मह॥ इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्या तृतीयाध्याये मनुनापि दर्शिता । किञ्च, आङ्गिरसः स्मरणेऽपि- "यावतो असते पिण्डान् हव्यकव्येवमत्रवित् । तावतो असते प्रेत्य दीप्तालानयोमयान्" ।। इत्यमत्रविदो हव्यकव्यानधिकार आमुष्मिक दुष्फलं चोक्तम् । तस्मान्मत्रग्रहण- मावश्यकम् । न चात्र मत्रशब्देन मीमासकादिप्रसिझनुरोधाद्वैदिकमत्रमात्रं गृाव इति शक्यम् । तथासति ब्राह्मणभागखानादरणीयत्वप्रसङ्गात् । (वैष्णवदीक्षापा आवश्यकता) अथ मत्रशब्देन सोऽपि लभ्यत इति चेत्, तर्हि, एकशेपेण वैयार अपि वेदादिसिद्धाः चुतो न ग्रहीतुं शक्या ?

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वमनर्थकम् । पशुयोनिमवामोति दीक्षाहीनो नरो मृतः ॥ विना श्रीवैष्णवी दीक्षां प्रसाद सद्गुरोविना । विना श्रीवैष्णवं धर्म कथं भागवतो भवेत् ॥ इत्यादिपायोत्तरखण्डादिवाक्यानुरोधात् । श्रीवैष्णवीं श्रीयुक्तां वैष्णवीमित्यर्थः । शाकपार्थिवादिवत्समासः । मान्यत्वादेवं वचनम् , श्रीकृष्णादिवत् । मत्रसारे- "दीक्षिताय विशेषेण प्रसीदेनान्यथा हरिः। ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोऽथवा पुनः॥ एवं स्त्रियो वा यत्नेन गुरुमेव समाश्रयेत्" ।। इति । तत्वसारे-- "अवश्यं वैष्णवी दीक्षा विशेत्सर्वप्रयत्नतः । दीक्षिताय विशेपेण संसिद्धिर्नात्र संशया" ॥ इति । (अवैष्णवस्योपदेशकरवनिषेधः) अथ "युगे युगे तु दीक्षा सादुपदेशः कलौ युगे" इत्यादिवाक्यानुसारात् पूर्वोक्त- पञ्चरात्रब्रह्मवैवर्तादिवचनेषु वैष्णवगुरुमुसान्मत्रश्रवणमात्रस्यैव वैष्णयत्वजनकत्वकथ- नाच बहुशिष्टसम्मत उपदेशपक्ष एवेदानीमाद्रियते तदापि- "मत्रोपदेशमात्रेण नरा मुक्ताश्च भारते । पूर्वश्च कोटिपुरुषैः परः साई हरेरहो । कोदिजन्मार्जितात्पापान्मन्त्रग्रहणमानतः । मुक्ताः शुद्धयन्ति यत्पूर्व कर्म निर्मूलयन्ति च ॥ पुत्रान् दारांश्च शिष्यांच सेवकान् बान्धवांस्तथा । यो दर्शयति सन्मार्ग सद्गतिस्तद्भवेद्रुवम्" ॥ इति । ब्रह्मवैवर्तब्रह्मखण्डाध्याये ब्रह्माणं प्रति नारदवाक्यरेवमादिभिरुक्तवक्ष्यमाणवच - नान्तरैवावश्यकतायोधनाद्भगवन्मत्रग्रहणमावश्यकमेव । (पुनः कण्ठरवेण सम्प्रदायावश्यकता) नन्येचं मत्रग्रहणे सम्प्रदायावश्पकत्वमुच्यते । न तु वैष्णवसम्प्रदायापश्पकत्वम् । अवो यतः कुतश्चिदपि साम्प्रदायिकाच्छवादेः सकाशादपि चैप्णयमन्त्रग्रहणं शक्यवच- नमिति नैतदुपदेशोऽप्यनन्यसामान्यं वैष्णवसम्प्रदायानां प्रयोजनं सिद्धपतीति चेत् । अलमले तूष्णीं मैवमन) श्रूयाः। अवैष्णवोपदिष्टो वैष्णवमत्रो नरकसाधनमिति चद- निर्वचनसहः कर्णबधिरीकारात् । . .

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रभः। तथा हि-सारसङ्गहे पश्चरात्रे-- "न्यासे वाप्यर्चने वापि भवमेकान्तिनः श्रयेत् । अवैष्णवोपदिष्टेन मत्रेण नरकं ब्रजेत् ॥ अवैष्णवाऽऽहतं मन्त्रं यः पठेद्वैष्णवो द्विजः। कल्पकोटिसहस्राणि पच्यते नरकाग्निना" इति ।। तत्रैव पद्मपुराणे- "अवैष्णयोपदिष्टं च पूर्वमन्त्र परित्यजेत् । पुनच विधिना सम्यग्वैष्णवाग्राहयेन्मनुम्" इति ।। पुनः पाम एच-- "सहस्रशाखाध्यायी च सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः ।। यस्तु मत्रद्वयं सम्यगध्यापयति वैष्णवः । स आचार्यस्तु विज्ञेयो भवबन्धविनाशका" ॥ इति । वादावल्यां पञ्चरात्रे- "यो वक्ति न्यायरहितं विना न्यायं शृणोति यः। तावुभौ नरकं घोरं बजतः कालमक्षयम्" ।। इति । "महाकुलप्रसूतोऽपि सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। सहस्रशाखाध्यायी च न गुरुः स्यादवैष्णवः" ।। इति । "अवैष्णयोपदिष्टेन मत्रेण नरकं ब्रजेत् । पुनश्च विधिना सम्यग्यैष्णवाग्राहयेगुरो ॥ इति । पायोचरखण्डे द्वात्रिंशाध्याये- "अवैष्णवोपदिष्टं तु पूर्वमन्त्रारद्वयम् । पुनश्च विधिना सम्यग्वैष्णवाग्राहयेद्गुरोः" ।। इति । एवमादिप्पनेकवचनेप्ववैष्णवान्मन्त्रग्रहणस नरकाधनिष्टप्राप्तिसाधनत्वकथनेनाधर्म- त्वयोधनाद्वैष्णवसाम्प्रदायिक एव गुरुरावश्यकः । न चैपमपि बचनेषु साम्प्रदायिक- वैष्णवादुपदेशग्रहणस्थानुक्तत्वेन वैष्णवत्वमात्रमेव गुरुविशेपणमस्तु, नतु साम्प्रदायि- कत्वमपीति शक्यम् । दत्तोत्तरत्वात् । पामगौतमतत्रयो:- "सम्प्रदायविहीना ये मत्रास्ते निष्फला मता" इति वाफ्यात् । अपरे तु- "न जातु मत्रदा नारी न शूद्रो नान्तरोद्भवः । नाभिशस्तो न पतितः कामकामोऽप्यकामिनाम् ।।

·ससिताबमाण्डे सप्तपुरुषातिचिग्नेये सन्ततकान्तनिर्मले। उले जातो गुणयुक्तो चिनः श्रेष्ठतमो गुरुः" ।। "इति भारद्वाजसंहिवाचनान्यप्युदाहरन्ति, तेनापि परम्परया सम्प्रदायेन विख्याता- चार्यमापन गुरुवं युक्तं नान्यसवेति सिद्धयति । किन्च, गौतमतत्रेऽपि निशाध्याये सम्प्रदायलम्योपदेशत्वमेन मनस्य सिद्धिहेतु. स्वेनोच्यते। तपाहि तत्र (श्लो. ५)- "इदानीं कथय माम् । मत्रसिद्धेस्तु लक्षणम् । सिद्धयुपायः कतिविधः कथयम्पानुकम्पया" ॥ इति गौतमप्रश्ने नारदः (श्लो०६) मनोरयानामगं सिद्धरुत्तमलक्षणम् । इत्यादिनोत्तममध्यमलक्षणान्युक्त्या, क्रमप्राप्त सिद्धधुपायमाह (श्लो० १५)- "सिद्धमत्रस्त यः साक्षात् स शिनो नान संशयः । सिद्धिलक्षणमित्युक्तं तदुपाय इहोच्यते ॥ पितृमाविशुद्धा ये शुद्धाचारा जितेन्द्रियाः । सम्प्रदायेनोपदिष्टास्तेषां सिद्धि तं भवेत्" ।। इति । तंत्रवोपसंहारे (श्लो० ४२)- "दीयमानस्य मन्त्रस्य दर्शता मत्रसंस्कियाः । याः कृत्वा सम्प्रदायेन मत्री वाञ्छितमश्नुते ॥ इति । तम्माद्भगवन्मत्रोपदेशेन वैष्णवत्वमम्पादनमपि सर्वयानन्यसामान्यमेवात्मम्प्र- दायानां प्रयोजनम् । (तत एव निसानादि) अपि च मन्त्रस्य सम्प्रदायफलम्यत्वे सिद्ध तमन्तरालब्धमत्रस्य च निष्फलत्वे,सिद्धे सम्प्रदायोपसरणमानश्यक्रमैन । अन्यथा नित्यत्वेन निरूपितानामपि देवार्चनजपादी- नामसम्भापत्तः । तथाहि पराशरमाधी (१०१) कार्म- "यो मोहादधयाऽऽलस्यादकृत्वा देवतार्चनम् । मुले स याति नरकं सूकरेपभिजायते" ॥ इति देवतार्चनं नित्यं विधीयते । तय हारीतोऽपि- "दुर्वीत देवतापूजां जपयज्ञादनन्तरम्" ।। इति ।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रश्न । - द्वितीयाध्याये मनुरपि (श्लो०.१७६)- "नित्यं सात्वा शुचिः कुर्याद्देवपिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनं चैव समिदापानमेव च" ।। इति देवार्चनस्य नित्यत्वमाह ।। (माझगानामनममृतम्) आपस्तम्योऽप्यष्टमाध्याये देवार्चनजपादिनैव ब्राह्मणस्थानेऽमृतत्वमाह- "अमृतं ब्राह्मणसानं क्षत्रियस्स पयः स्मृतम् । वैश्यस्य त्वन्नमेवान्नं शूद्रस्य रुधिरं स्मृतम् ।। वैश्वदेवेन होमेन देवताभ्यर्चनैर्जपैः । अमृतं तेन विमानमृग्यजुःसामसंस्कृतम्" ।। इति । तत्रापि विष्णवर्चनं त्वत्यावश्यकमेवेति पुरस्तात्प्रपञ्चयिष्यामः । (अर्चन स्वैर्मः) तचार्चनं स्वमत्रैरेव । आचारमाधवे- "निष्पीय मानयत्रं चै समाचम्य च चाग्यतः । खमत्रैरर्चयेदेवान् पत्रः पुप्पैस्तथाम्युभिः" । इति कूर्मपुराणात् । मत्राश्च सम्प्रदायकलभ्या इत्युक्तं प्राक् । (भगवासेवनेऽधिकारः प्रसादश सम्प्रदायात) किश्च, भगवत्सेपनेऽधिकारोऽपि चैष्णयसम्प्रदायकलभ्य इति गौतमतत्रादिपु स्फुटम् । अपि च । अर्चने भगवत्प्रसादोऽपि सम्प्रदायकाधीनः (स्कं०५ अं० १२. श्लो० १२)- "रहूगणेतत्तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणागृहाद्वा । न च्छन्दसा नैर जलामिसूर्यविना महत्पादरजोऽभिपेकम्" । इत्यादिश्रीभागवतादिवचनेभ्यः । अर्चनातिशायनस्यापि सेवाप्रकारनिर्वन्धक- सम्प्रदायतत्रत्वाच । उदाहता हि धर्मसिन्धौ पूर्वार्धे स्मृतिः- "अर्चकस तपोयोगादर्चनसाऽतिशायनात् । आभिरूप्पाच विम्बानां देवः सान्निध्यमृच्छत्ति" ।। इति । गौतमतत्रेऽपि (अ० २ श्लो० ११६)- "भक्या तु पूजयेद्देवं सोऽमीष्ट फलमामुपाद" । इत्यभक्तिपूजनस स्पर्धत्वमुक्तम् । पुनस्लप प्रयोदशघ्याये साम्प्रदायिकगुरोः सफाशान्ममोपदेशग्रहणनिरूपणानन्तरम्- . .

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे - "ततः प्रभृतिमत्रज्ञो गुरुशासनसंस्थितः । यथा मन्त्रे तथा देवे यथा देवे तथा गुरौ ॥ पश्येदभेदतो मत्री एवं भक्तिक्रमो मुने । अभक्तिभजनालोके देवताक्लेशदायकः" ॥ इति । भक्तिश्च सम्प्रदायादेवेत्यायन्यत्र विस्तरः ।। (जपे तदुपयोग जपावश्यकता जप्यभेदश्व) अथ जपमप्यनेकविधं भगवतः शरणलभारनपूर्वकं मुक्तिफलकं कर्तव्यत्वेनाह पष्ठाध्याये मनुः (श्लो० ८३)- "अधियशं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च । आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितञ्च यत् ॥ इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् । इदमन्विच्छता वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ।। अनेन क्रमयोगेन परिनजति यो द्विजः। स विधूयेह पाप्मानं पर ब्रह्माधिगच्छति" ॥ दशमाध्याये आपस्तम्बोऽपि तपोवृद्धिहेतुत्वेन जपानामावश्यकत्वमाह- "अपमानात्तपोवृद्धिः सम्मानात्तपसः क्षयः । अर्चितः पूजितो विप्रो दुग्धा गौरिव गच्छति ॥ आप्याययेद्यथा धेनुस्तुणेरमृतसम्भवैः । एवं जप्यैश्च होमेश्च पुनराप्यायते द्विज." ॥ इति । अअ जप्यैरिति बहुवचनाद् गायत्र्यादयः साम्प्रदायिकवैष्णवादिमत्राश्च समृह्यन्ते । बृहत्पराशरोऽपि एतानि द्वितीयाध्याये कण्ठरवेणाह जपप्रकरणे- "जपस्याथ प्रवक्ष्यामी"त्युपक्रम्य- '"जप्यानि ब्रह्मसूक्तानी"त्यारभ्य- "पौराणिकानि चान्यानि तथा सैद्धान्तिकानि चे" त्यन्तेन । अब शैववैष्णादिमत्राणामेकीभावेनोक्तानामपि सम्प्रदायमेदेन जप्यत्वं सूक्तयाके एकीकृत्योक्तानामपि देवताना दर्शपूर्णमासयागभेदेन प्रस्तरप्रहरणे तत्तद्देवताग्रहण- वदिति प्रासनिकम् । तस्मात्स्योपदिष्टमत्राणा जीवस्य भगनदेकशरणत्वयोधकानां जपद्वारा मुक्तिप्रापर्ण साधनदशायामपि तद्वारा तपोवृद्धिकरणञ्च सम्प्रदायप्रयोजनम् ॥ (पत्रादिलिखितमप्रनिषेध परम्पराग्रह) न च लिखितपत्रादितोऽपि मत्रलाभसम्भवेन नेदं सम्प्रदायप्रयोजनमिति शक्यम् । सम्प्रदायहीनमत्रे नैरर्थक्यस पूर्वमेयोपपादितत्वात् ।

·प्रथमस्य द्वितीयः प्रना। (स्क० ३ ०८ श्लो० ३)- "आसीनमुव्यों भगवन्तमाघमि"त्यादिपौराणिकोपदेशेषु । (वृहदारण्य० पृ० ४९५) "दथ्यशाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाचे"त्यादिषु श्रौतोपदेशेषु च गुरुपरम्परायाः प्रदर्शने- नापि तथा निश्चयात् । "यदृच्छया श्रुतं चापि छन्नेनापि छलेन वा । पत्रे स्थितं वा गाथायां वर्जयेत्तदनर्थवत्" ।। इति तत्रोक्तनियमसापि सर्वशिष्टाहतत्वाच । (सम्प्रदायमघ्रग्रहणे विधिफरानि) अथ सम्प्रदायान्मत्रग्रहणे लौकिकालाकिकानि तजन्यप्रयोजनान्यनेकविधान्याह गौतमतन्त्रप्रथमाध्याये कृष्णमन्त्रं प्रशंस्य तद्वाहकाणां ब्रह्मादीनां तजन्यं फलं चोक्त्वा । नारदः (श्लो० १८)- "मत्राणां परमो मत्रो गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । मत्रराजमिमं ज्ञात्वा कृतार्थो जायते नरः॥ पुत्रवान् धनवान वाग्मी लक्ष्मीवान्पशुमान्भवेत् । सुभगः सम्मतः श्लाघ्यो यशस्वी कीर्तिमान्भवेत् ।। सर्वलोकाभिरामः स्यात्सर्वज्ञश्च भवेन्नरः । अनेन त्रिषु लोकेषु याता मुक्ति मुमुक्षवः ।। मन्त्रेणानेन मत्रज्ञो भक्तिः स्यात्प्रेमलक्षणा | समस्ततीर्थपूतय समस्तक्षेत्रपावनः॥ खेरिव दुराधर्षः शुचेरिव शुचिः सदा । शङ्करस्पेव सिद्धीशो विष्णोरिख सदाश्रयः ।। बहुना किमिहोक्तेन रहसं भृणु गौतम। निर्वाणफलदो मत्रः फिमन्यपहुजल्पितः" ॥ इति । (वैष्णयाना पमयावनाऽमाया) किन, वैष्णवत्वे सति सर्वा अपि मुक्तयः करम्या एव सर्वमुत्यधिका मक्तिरपि सुलभव, किमुतान्यत् कुतस्तराश्च तेषां यमयातनादिकम् । अत एव विष्णुपुराणे कृती- यांशे सप्तमाध्याये (श्लो०१०)- "खपुरुषममिवीक्ष्य पामहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले। परिहर मधुसूदन प्रपन्नान् प्रमुरहमन्यनृणां न वैष्णानाम् ॥ इत्यादि। श्रीभागवते पष्ठस्कन्धतीपाध्याये खदूताप्रति पमः- ·ससिद्धान्तमार्तण्डे "तानोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान्नैपां वयं नच वयः प्रभवाम दण्डे" ॥ इत्यादि । खमेवरभाप्ये च वचनम् - "नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभापितः । किं त्वया नाचितो देवः केशवः क्वेशनाशनः" इति ।। (मोक्षोऽपि भगवटरणगमनादेव) किञ्च, मोक्षोऽपि साम्प्रदायिकगुरुद्वारा भगवच्छरणगमनादेव । अत एव गोपाल- पूर्वतापनीये मुमुक्षोः शरणगमनं विधीयते- "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तस्मै गोपायति कृष्णः यस्तं देवमात्मवृत्ति- प्रकाशं मुमुक्षु शरणमनुव्रजेत्" ॥ इति । गीतायामपि सप्तमाध्याये (श्लो०१४)- "देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" इति ।। पुनदशाध्याये-- नेपामहं समुद्धर्वा मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्" । पुनरष्टादशे- "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज" इति । लवत्रिस्मृतौ नवमाध्याये- "विद्वैपादपि गोविन्दं दमघोपात्मजः स्मरन् । शिशुपालो गतः स्वर्ग किं पुनस्तत्परायणः" इति । हुदै भक्तिमीमांसाभाष्येऽपि प्रथमान्हिकपष्टस्त्रव्याख्याने उदाहृतम् , इत्थम् - प्रयोजनान्यनन्तानि तत्सन्तानं कियन्मया । सर्वसत्फलसन्तानसम्प्रदायस वर्ण्यताम् ॥ १॥ विद्विषां रोपयोपार्थ तोपार्थ विदुषां सताम् । अज्ञमोहप्रमोपार्थ तथाप्युक्तानि कानिचित् ।।२।।

·प्रथमस्य तृतीयः प्रश्नः।
.
अथ तृतीयोऽवान्तरः प्रश्नः ॥३॥
केन केन वैलक्षण्येन सम्मताः?
(स्वकृतः प्रश्नार्थः)
इह जिज्ञासायोधकः किंशब्दो वैलक्षण्ये सामानाधिकरण्येनान्वेति । वैलक्षण्यं
त्वसाधारणो धर्मः । प्रयोजकत्वं च तृतीयार्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतासम्बन्धेना-
न्ययः । प्रत्ययार्थप्रयोजकत्वस्य तु सम्मता इत्येकदेशसम्मतौ निरूपकतासम्बन्धेना-
न्वयः । सम्मतिश्चात्र तत्तत्सम्प्रदायानुयोगिकपरस्परप्रतियोगिकभेदप्रकारिकाभिप्रेता
सादिति प्रकरणानुरोधादवगम्यते । तथा च पूर्ववाक्ये भेदशब्दोपात्ततत्तत्सम्प्रदाय-
विशेषविषयकतादृशसम्मतिप्रयोजका साधारणधर्मविपयिणी युभुत्सा अनुयोजिकात्म-
समवेतेति ज्ञायते ॥
उत्तरम् ।
(उत्तरकारिकासु सम्प्रदायाना परस्परवलक्षण्यदिग्दर्शनादिकम्)
चैलक्षण्यं बहुविधं सम्प्रदायेषु वर्तते ।
आचारेषु च चिढेपु साधनेषु फलेषु च ॥१॥
भक्त्यादीनां प्रकारेषु सिद्धान्तेषु च विस्तरात् ।
तयथा तुलसीकाष्टपटितां मालिकां गले ॥२॥
दधत्येके सदा देव पूजाधवसरेऽपरे ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रे च मुद्रादौ सेवादिषु हरेस्तथा ॥३॥
प्रकारभेदा यहवतत्तद्न्येषु दर्शिताः ।
शुद्धाद्वैतं तथा द्वैतं विशिष्टाद्वैत्तमप्यथ ॥४॥
द्वैताद्वैतं चेति भेदा अपि वेदादिनिर्णयात् ।
विलक्षणत्वमन्योन्यमेवं ग्रन्थेषु विस्तरात् ॥ ५ ॥
तेपु तेषु विनिर्णीतमनन्ताः सन्ति ते भुवि ।
अत्यन्तविस्तरभयात्तत्सर्वमिह सर्वथा ॥ ६ ॥
वक्तुं न शक्यते स्थाचेजिज्ञासा ते समुत्कटा ।
तत्तद्न्यान् समभ्यस्य तत्तदाचार्यसनिधी ।। ७ ।।
कृत्वोपति तत्सर्व पैलक्षण्यं वियुध्यताम् ।
जीवा नाना प्रकृतयः साचिकादिविभेदतः ॥ ८॥
सर्वेपामुद्धृतिस्तेषां तत्तयोग्योपदेशतः ।
कर्तव्या सम्प्रदायरित्यन्योन्यमविरोधिता ॥९॥

·४६ ससिद्धान्तमार्तण्डे अथ तुरीयोऽवान्तरः प्रश्नः ॥४॥ भेदेषु भवत्सम्मतिनवा? उत्तरम्। (उसरगरिकायां पैदादिविरुद्धमप्रमाणं तदविरवं प्रमाणमित्याचायाः।) वेदशासाविरुद्धेषु भेदेपस्त्येव सम्मतिः । न कस्याप्यास्तिकस्य स्यात्तविरुद्धेषु सम्मतिः ।। (धर्मग्रह्मणोदेवगम्यत्वातया) ननु वेदाधनुरोधानुरोधाभ्यामेव सम्प्रदायभेदेषु सम्मतिस्वीकारे कि बीज- मिति चेदुच्यते- सत्सम्प्रदायभेदा हि मुख्यतया धर्मब्रह्मनिर्णयार्थमेव प्रवृत्ताः । धर्मब्रह्मणोश्च वेदक- गम्यत्वम् । तत्तन्मीमांसायां यथायथं चोदनालक्षणादिवत्रः शास्त्रयोनित्वादिसत्रैश्च तयोर्वेदैकमुख्यप्रमाणकत्वस्य सिद्धान्तितत्वात् । अत एवाचाराध्याये ब्रह्मचारिप्रकरणे याज्ञवल्क्यः (अ० १ श्लो० ३२)- "यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एवं द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः" इति । (धर्मस्य वेदैक्मूलकत्वम्) किञ्च, धर्मस वेदैकमूलकत्वं मनुरप्याह द्वितीयाध्याये (श्लो०६)- "वेदोऽखिलो धर्ममूलमिति" । पुनर्द्वादशाध्याये- "आपं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः" ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि (अ० १ श्लो० ३)- "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः । "वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस च चतुर्दश" इति । श्रीभागवतेऽपि पष्ठस्कन्धे- "वेदप्रणिहितो धर्मों वधर्मस्तद्विपर्ययः" इति । पुनरेकादशस्कन्धे- "कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मका" इति ।

·- प्रथमस्य चतुर्थः प्रमः। कूर्मपुराणेऽपि पूर्वभागे पोडशाध्याय शिवं प्रति नारायणः- न वेदबाह्ये पुरुपे पुण्यलेशोऽपि शङ्कर ! सङ्गच्छते महादेव धर्मो वेदाद्धि निर्वभौ" इत्यादि । इत्थमन्यत्रापि सहस्रशो द्रष्टव्यम् । (ब्रह्मणो घेदैकप्रमेयत्वम्) एवं ब्रह्मणोऽपि प्राधान्येन वेदैकप्रमेयत्वम् । बृहदारण्यके- "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति"। कठशाखायां- "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" । शाकल्यब्राह्मणे- "तं त्यौपनिपदं पुरुष पृच्छामि"। माण्डूक्ये- "ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व तस्योपव्याख्यानम्" । गीतायां- "वेदैश्च सर्वैरहमेव वैद्यः" । इत्यादि । उत्तरमीमांसासाधनाध्याये गुणोपसंहारपादे (सू० १)-- "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायविशेषात्" । एकादशे- "मां विधत्तेभिधचे मामि"ति । कौम पूर्वभागे द्वादशाध्याये हिमाचलं प्रति देवीवचः- "नच वेदाते फिश्चिच्छात्रं ब्रह्माभिधायकम् । योऽन्यत्र रमते सोध्मौ न सम्भाष्यो द्विजातिभिः" ॥ इति । एवमादिभिस्तैस्तैरनेकैः श्रुतिस्मृतिन्यायपुराणरच निरूपितमेवेत्यलं सरशिष्टसम्मते- ऽसिन्नर्थे बहुविस्तरेण । (निष्कर्षः) तस्माद्धर्मब्रह्मणोर्मुख्यतया वेदैकपमेयत्येन सम्प्रदायानां च तदुभयनिर्णयार्थमेय प्रवृत्तत्वेन वेदानुकूलेप्वेर तेषु सम्मतिम्तद्विरुद्धेषु च तेप्पसम्मतिर्युक्त वेति श्रीः । (स्मृतिकारपसरसरसम्मतिः) किचवमेव प्राचां स्मृतिकारमहीणां परस्परविरुद्धप्रायश्चित्वादिस्सरणेऽपि । नहि

·'ससिद्धान्तमार्तण्डे
परस्परस्सोक्ती विसम्मतिरस्ति, किन्तु बतादीनां कचित्समुच्चयात् क्वचिद्विकल्पाच पुंसां
स्वरुच्यनुसारेणान्यतमे प्रवृत्तिरेवाभिप्रेता ।
आह च लघुपाराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवः-
"मुनिनैकेन यत्मोक्तस्तदन्यो न निषेधति ।
प्रत्युतोदाहरेत्तस्मात्सर्वोक्तिः सर्वसम्मता" ॥ इति ।
तथैव भगवदाज्ञया समनं जगदुद्दिधीर्पता निरतिशयकारुणिकानां परमाचार्याणां
वेदादिमूलकाऽनादिसिद्धसत्सम्प्रदायभेदः प्रवर्ततेऽनेकविधविचित्र प्रकृतिजीवानां रुच्यनु-
सारेणान्यतमे प्रवृत्त्या तत्तदिष्टावाप्तिरेव सिसाधयिपितत्वेनाऽभिप्रायगोचरो नत्वितरे-
तराद्धान्तेपु विसम्मतिरिति वेदाधनुकूलेषु शिष्टसम्मतभेदेषु सर्वत्र सर्वेषां समुजागर्ति
सम्मतिरिति शिवम् ।
-
खेदारण्यस्य लोकानां ये दावाग्मय उत्थिताः ।
वेदादिमूलका मार्गमेदास्तेष्वस्ति सम्मतिः॥१॥
पञ्चमः प्रश्नः।
अधास्मिन् प्रश्ने उपन्यस्तयोः सम्मतिभावाऽभावकोट्योरेकतरखीकारे क्रमेण दोप-
निक्षेपकं वाक्यद्वयं पञ्चमपष्ठप्रश्नत्वेन लिखितम् । तत्राद्यं प्रश्नवाक्यम् --
सम्मतिश्चेत्तदाचरणं कुतो न ?
उत्तरम् ।
(उत्तरकारिका)
वेदानुसारिभेदेषु प्रोक्तोऽभ्युपगमस्तु नः।'
तथापि न स्वधर्मातिरिक्ताचरणमिप्यते ॥१॥
कृतेर्विधिनिषेधाभ्यां शास्त्रे स्वेतरधर्मयोः ।
तथास्तिकानां सर्वेषां भिन्नेपपि परस्परम् ॥ २॥
तत्तच्छासीयपाठेषु तत्तत्सूत्रोक्तकर्मसु ।
सत्त्वेऽपि सम्मतेः पूर्व स्वशासाध्ययनं मतम् ।। ३ ॥
सदैवाचरणं चापि स्वस्खशाखीयकर्मणाम् ।
स्वकीयमेवाचरणं तथास्ते सम्प्रदायिनाम् ।। ४॥
एवं सम्मतिसत्त्वेऽपि नान्यधर्मकृतिः क्वचित् ।
प्राप्यतेन्तोऽत्ययुक्तोगपि होयं प्रश्नस्तु चातुरी ॥ ५ ॥

·प्रथमस्य पश्नमा प्रभः। ४९ (धमांचरणे स्वसदाचारः प्रमाणम्) तथाहि--सर्वेषां वेदायविरुद्धेषु सर्वसदाचारेपु सम्मतिसत्त्वेऽपि धर्माचरणे खसदा चार एव प्रमाणत्वेनोक्तो याज्ञवल्क्येन (अ० १ श्लो०७)- "श्रुतिः स्मृतिः सदाचार स्वस्थ.च प्रियमात्मनः । सम्यक्सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्" ।। इति । : मनुरपि द्वितीयाध्याये (श्लो० १२)- "वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्स च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्" ।। इति । अत्र स्वस्पति पदं सदाचारेणैव सम्बद्धयते नतु प्रियमित्यनेन । चकारेण व्यवधा- नात् । आत्मन इत्यनेन पौनरुत्यापत्तेश्च सदाचारसम्प्रदायशब्दयोश्च परस्परपर्या- यत्वमिति प्राश्चः। धर्मप्रवृत्तिश्च तत्कार्यमिति ।। (धर्माचारयो दः) अत एव धर्माचारयोर्मेदमाह लघुपराशरः प्रथमाध्याये-- #........... आचारो धर्मपालकः । आचारहीनदेहानां भवेद्धर्मः पराभुखः" । एतत्स्मृतिव्याख्यायामितः पूर्व (अ० १ श्लो० ३४) चातुर्वर्ण्यसमाचारमित्यस्य व्याख्याने माधवोऽप्याह- समीचीनः शिष्टाभिमत आचारो यस धर्मस कारणत्वेन वर्तवे सोऽयं यंजन- याजनादिकर्मलक्षणो धर्मः समाचारः । अत एवाचारधर्मयोर्हेतुहेतुमदूपेण मेदं वक्ष्यति "आंचारो धर्मपालक" इति । श्रुतिश्च धर्माचारी मेदेन तथा व्यपदिशति । यथाकारी यथाचारी तथा भवतीत्यादि । इत्थद्वारम् । (अ० १ श्लो० ११०)- एघनाधारता ट्वामी मागे जानि".३नि (प्रश्न०१सं०१)- आचाराल्लभते धर्ममाचारादेव धनमाचारादेव सुसमाचारादेव मोक्ष प्रामुपादिति । एवमादिषु मनुस्मृतिगौतमसूत्रादिवचनेष्यपि भेदनिर्देशादाचारशन्दः सम्प्रदायपर्याय एवावगम्यते । सन्ध्यायन्दनादिरूपस्याचारस्य यजनयाजनादिवद्धर्मान्तःपावित्वेन मेद- निर्देशायोगादित्यन्यदेतत् ॥ (धर्माचरणं स्वसम्प्रदायादेपेत्पन पुनः प्रमागाल) एवमाचारस धर्मप्रमाणत्वयोधकवचनेषु सामान्यतः. सम्प्रदायपर्यायाचारशब्द- प्रयोगेऽपि खस्वसम्प्रदाय एव सखाचरणीयधर्मे प्रमाणत्वेन निर्दिष्ट गोष्यः । पूर्वोक्त ·ससिद्धान्तमार्तण्डे याज्ञवल्क्यवचने सर्वस्मृतिप्रधानमनुवचने च कण्ठरण तथैवोक्तेः । तस्मात्सर्व- सम्प्रदायेषु सम्मतिसत्त्वेऽपि धर्माचरणं तु स्वस्वसम्प्रदायानुसारेणैव युक्तम् ॥ अत एवाचारमाधये प्रथमाध्याये- "वेदोदित सकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि कुर्वन् यथाशक्ति प्रामोति परमां गतिम्" । इति वेदोदितमपि स्वकं स्वसाम्प्रदायिकमेव नित्यं कुर्यात्, नत्वितरसम्प्रदायप्राप्त- मपि । धर्माणां सम्प्रदायमेदेन व्यवस्थितत्वादिति भावः । अत्रैव तृतीयाध्याये यम:- "वेदविद्यावतस्माताः श्रोत्रिया वेदपारगाः। स्वधर्मनिरताः शान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः॥ तेभ्यो हव्यं च कन्यं च प्रसनेभ्यः प्रदीयताम्" इति ॥ किश्च, अविस्मृतावपि- "तानि कर्माणि कुर्याणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः । प्रिया भवन्ति लोकस्य स्खे स्खे कर्मण्युपस्थिताः" ॥ इति । दक्षस्मृतावपि- गृहस्थोऽपि क्रियायुक्तो न गृहेण गृही भवेत् । तथैव पुत्रदारैश्च स्वकर्मपरिवर्जितः" ॥ इति । ‘क्रियायुक्तः स्वाश्रमानुरूपशास्त्रीयक्रियायुक्तः । स्वकर्म स्वसाम्प्रदायिक कर्म । अन्यथा क्रियायुक्तस्य कर्मवर्जितत्वासम्भवेन वचनव्याघातापातात् । एतेनोक्तवक्ष्य- माणवचनेषु खधर्मादिशब्दैः प्रातिस्विकवर्णाश्रमधर्ममात्रं ग्राहाँ, न तु स्वसाम्प्रदायिक धर्मोऽपीति कुचोद्यमपि निरस्तं वेदितव्यम् । सङ्कोचे मानाभावाच । मनुयाज्ञवल्क्य- जैमिन्यादिभिः सम्प्रदाययापि धर्म प्रमाणत्वादरणाच । तथा पुनः स एवाह- "विभागशीलसम्पन्नः क्षमायुक्तो दयालुका । खकर्मणि सदा युक्तो गृहस्थः शेपभुग्भवेत् ॥ इति । (अन्यसाम्प्रदायिककर्मकरणे दोप) अन्यच्च-स्वसाम्प्रदायिकं कर्म त्यक्त्वाज्यसाम्प्रदायिककर्मकरणे दोपं स्मर- त्यत्रिः- "येऽप्यपेताः स्वधर्माद्ये परधर्म व्यवस्थिताः। तेषां शास्तिकरो राजा स्वर्गलोके महीयते.., . - ५ ·प्रथमस्य पश्वमः प्रश्नः। आत्मीये संस्थितो धर्मे शद्रोऽपि स्वर्गमश्नुते ।' परधर्मो भवेत्याज्यः स स्वयं परदारवत्" ।। इति । दक्षोऽपि (श्लो० १८)- "खकं कर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते द्विजः । अज्ञानादथवा लोभात्स तेन पतितो भवेद" ॥ इति । नारायणभट्टकवायां धर्मप्रवृत्तौ वसिष्ठोऽपि- स्वकं कर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते नरः । अज्ञानादथवा लोभात्स तेन पतितो भवेत् ।। इति । (स्वरुच्या कशिदेकं सम्प्रदायमाश्रयेत्) अतः स्वमतपरमतोत्कर्पापकर्षप्रयोजकं प्रमाणशून्यं शुष्कवादं त्यक्त्वा स्वरुच्यनु सारेण कश्चिदेकं सम्प्रदायमाश्रयेत , न तु एकतरसम्प्रदायानवलम्बेन शुष्ककर्मवादतर्क- पाखण्डादिरतः सादित्याहोद्धवं प्रत्येकादशस्कन्धे भगवान् (अ० १८ श्लो० ३०)-- "वेदवादरतो न स्यान्न पाखण्डी न हैतुकः । शुष्कवादविवादे न कश्चित्पदं समाश्रयेत्" ।। इति । अतः सर्वैः खसाम्प्रदायिकधर्माचरणमेव विधेयम् । अत एव कृच्छादिसाधारणे- तिकर्तव्यतां व्याख्यायाह विज्ञानेश्वरः- "एवमन्येष्वपि विरोधिपदार्थेषु विकल्प आश्रयणीयोऽविरोधिषु समुचयः । शाखा- न्तराधिकरणन्यायेन सर्वस्मृतिप्रत्ययत्वात्कर्मणः" इति । (तद्धमैरेव मोक्षादि) तस्मादामरणमपि खसम्प्रदायानुसार्येव धर्माचरणं श्रेयस्तदेवच मोक्षसाधनं भवति । यथाह गीतायां भगवान्- "स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः" इति । नारदपञ्चरात्रेऽपि द्वितीयरात्रे सप्तमाध्याये नारदेन मोक्षकारणानि पृष्टस्तानि वदन् शिवः (श्लो०४०) "खधर्माचरणं शुद्धं विधर्माच निवर्तनम् । वेदोक्ताचरणं विप्र । परं निर्वाणकारणम्" ।। इति । (भयम शाखाप्ययनं कर्माणि च तदनुसाराद) नापि हि वचदाचरणाभाषमात्रेण तवासम्मतिः शक्पा वक्तुम् । अन्यथा स्वगा- खायाः प्रथमतोऽध्ययनं ब्रह्मयज्ञं तदुक्तकर्माणि च तन्मत्राद्यनुमारेण कुर्वतामपि शासा- न्तरीयेषु तेप्वसम्मतिः प्रसज्येव । विधीयते हि खशासाया एव प्रथमोऽध्ययनादि- कम् , यथाह माघीये (अ०.१) पसिष्ठः- ·५२. सात्सद्धान्तमात "पारम्पर्यागतो येषां वेदः सपरिहणः । तच्छाखं कर्म कुर्मीत तच्छासाध्ययनं तथा" ॥ इति । स्वशाखापरित्यागं च स एव निषेधति- "यः स्वशासां परित्यज्य पारक्यामधिगच्छति । स शूद्रयदहिप्कार्यः सर्वकर्मसु साधुभिः ॥ स्वीया शाखोज्झिता येन ब्रह्म तेनोज्झितं परम् । ब्रह्महैव स विज्ञेयः सद्भिर्नित्यं विगर्हितः ॥ अधीत्य शाखामात्मीयां परशासां पठेदिति" । अत एव सायनमाधवीयभाप्ये स्वाध्यायबामणव्याख्याने स्वाध्यायशब्दः "स्वस्था- ध्यायः स्वाध्यायः" इति विग्रहेण स्वशासापरतया व्यवस्थापितः । आस्तां किमिहानेनाप्रकृतेन विचारेण ।। (अन्यसाम्प्रदायिकचिदादिधारणनिषेध) तस्मादन्यशाखीयकर्मवदन्यसम्प्रदायप्रोक्तप्रकारकं चिद्वधारणभगवत्सेवादिकमपि शिष्टा नाचरन्ति उक्तवचनेषु तनिषेधात् । (अनाचरणेऽपि सम्मत्यनुच्छेदः) यदि त्वनाचरणमात्रेणयासम्मतिं मन्यते भवान् , तर्हि सर्वेषामपि स्वान्यशाखीयं कर्मानाचरतां तत्र तत्रासम्मतिमभ्युपगच्छतस्तर सर्वप्वपि वेदवहिर्मुखत्वादयो दोपा अभिमता भवेयुः। किञ्च, सर्वेषां वर्णानामाश्रमाणां च परस्परस्य विहितान् धर्मान् अननुतिष्ठतामितरे- तरधर्मेप्वसम्मतिं मन्यमानेन भवता सर्वत्रैव वर्णाश्रमधर्मच्युतत्वमभ्युपगन्तव्यं स्यात् । यदि च शास्त्रप्राप्तत्वात्परस्परधर्मानाचरणस्य न दोपप्रयोजकत्वं नाप्यन्योन्यधर्मेप्व- सम्मतत्वं चेति ब्रूपे, तर्युक्तमनुयाज्ञवल्क्यादिवचनवलात्प्रातिखिकधर्माचरणे स्वसम्प्रदा- यस्यैव प्रमाणत्वं सिद्धपतीत्यन्यत्र सम्मतिसत्त्वेऽप्याचरणं तु स्वसम्प्रदायानुसारेणैवेत्यत्र नर्कोऽपि शकावकाशः। अत एव महाभारते आजगरे युधिष्ठिरवाक्यम्- "तर्कोअतिष्ठितः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् । धर्मस्य तत्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥” इति । . "साधूनां समपचापि प्रमाणं वेदवद्भवेत्" ॥ इति मिताक्षरादिबहुप्रामाणिकनि- बन्धलिखितममाण्डयाक्ये कलौ तु सम्प्रदायस्यैव विशेषतः प्रामाण्यं च योध्यत इति श्रीः । तथा च, सम्मत्याचरणयोर्ध्यात्यभायात्सम्मतथेत्तदाऽऽचरणं दुतो नेति ·प्रथमंस्य पश्वमः प्रश्नः । प्रश्नस्तु प्रष्टुचातुर्यख्यापनायैवेति दिक् । तस्माच्छाखाधिकरणन्यायेन सः खखसम्प्र- दायानुसारेणैव धर्माचरणं विधेयमित्यैव युक्ततरं न वितरानुसारेण ॥ (चिभेदासानामताश्रयः) जीवानां रुचिभेदेन विविधमतानुसरणं तु भवद्भन्थेष्वप्युच्यते- "रुचीनां पैचित्र्यारजुकुटिलनानापथजुपाम्" इति । तृतीयस्कन्धे च भगवान् कपिलः (अ० २९ श्लो० ७)- "भक्तियोगो बहुविधो मार्गर्भामिनि भाव्यते" इति । सम्प्रदायभेदेन भक्तिभेदेन भक्तिभेदं प्रतिज्ञाय तत्र तत्र प्रवृत्तौ जीवानां खभाव- भूतगुणवैचित्र्यमेव हेतुत्वेनाह-- "सभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते" इति । नैतावता सर्वेषां सर्वत्रासम्मतिगन्धोऽपि, इति सर्व क्षेमम् ॥ अथावान्तरपष्टप्रश्नरूपं द्वितीयं वाक्यम् । असम्मतिश्चेत्कुतोऽङ्गीक्रियते ? ॥६॥ उत्तरम्। "सम्मतिदिकेयूक्ता ततोऽयं सर्वथा वृथा। हेतुपर्यनुयोगोऽयापैदिकैप्वस्त्यसम्मतिः ॥१॥ तत्र चेत्पृच्छयते हेतुः सविकल्पद्धयोचरे। वेदशाखविरोधाख्यः पूर्वमेवोदितो मया" ।। तम्मामायं प्रश्नः पुनरुत्तरमर्हतीति श्रीः ।। मार्गकुले किल कलया कलहाकुलता तु कलयितुं प्रश्नः । रचित्तोऽनुचितोऽन्योन्यं कलहायेरन् पृथा कथं सन्तः ॥१॥ अथास्यावान्तरस्य पष्ठप्रश्नस्यैव कुक्षावेतद्वाक्यं वक्तुर्विवित्साख्यापकं लिसितमुप- लभ्यते ॥

·५४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (पष्टप्रश्नावयवः) किं वर्णनिष्ठः॥६॥ (वर्णो माहाणादिः वशिष्टत्वं च सम्प्रदायस्य सदधिकारकरणम्) उत्तरम् । (स्वकृतस्तदः) "इह किमिति पृथक्पदात् सम्प्रदायस्य वर्णनिष्ठत्वमस्ति न वेत्येव जिज्ञासितमाहोखिद कस्मिन् वर्णे निष्ठा यस्येति समस्तपदाजिज्ञासाबोधकदिशब्दस्य वर्णे सामानाधि- करण्येनान्वयात् सम्प्रदायाधिकृतो वर्णविशेषः?" । (तत्र प्रष्टव्यांशे संशयः) तत्राये, वर्णविशिष्टेषु मनुष्येषु सम्प्रदायप्रवृत्तेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेन संशयघटकस्सा- भावकोटेरनुदयेन प्रथमकोटेरेव विवादामध्यासिततया संशयस्यैवानुदयास्तस्यैकर्मिक- विरुद्धकोटिद्वयावगाहिज्ञानरूपत्वात् व्यर्थः प्रश्नः।- (भयावकोटाबुतरम्) अथ किमाश्रमनिष्ठ इत्यग्रिमवाक्यानुरोधाज्ञायते धर्मा हि द्विविधा एव, वर्णधर्मा आश्रमधर्मावेति भेदादिति प्रष्टुर्मतम् ॥ तत्र भगवन्मत्रग्रहणतत्सेवादीनां सम्प्रदाय- धर्माणां वर्णधर्मत्वमाश्रमधर्मत्वं वेत्येव विचिकित्सितं तस्येति ॥ तत्राप्युच्यते- (धर्माणामनेकविधरव पविधायय) न हि धर्माणामुक्तरीतिकद्वैविध्यमेव शाखसम्मतम् ॥ तदतिरिक्तानामपि जातिधर्म- कुलधर्मदेशधर्मादीनां तत्र तत्र निरूपणात् ।। किञ्च वर्णाश्रमेतराणां नो हि धर्मान- शेपत इत्यत्र धर्माणां पट्विधत्वं विज्ञानेश्वरेणोक्तम् , तद्यथा- "वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, वर्णाश्रमधर्मः, गुणधर्मः, निमित्तधर्मः, साधारणधर्मथेति" ॥ (सत्र सम्प्रदायधर्माणां साधारणधर्मग्यम्) तन सम्प्रदायधर्माणां साधारणधर्मत्वम्, सम्प्रदायसम्मततुलसीकाष्ठमालाघाचा- सो भयेणसर्ववर्णेष्वविशिष्टत्वान् ॥ विज्ञानेश्वरेणाप्यहिंसाशौचाचारादीनां साधारण- व विलिख्य तेपामाचार्यकरणपूर्वकत्वकथनात् । इश्चाचार्यकरणं साम्प्रदायिकगुरू- पसर्पणरूपमेव ।। उपनयनकालिफस्य तस्य स्त्रीशद्रादिप्वसम्भवेन साधारणधर्मत्वामा- वात् । तथा बाह्यान्तरमेदेन द्विविधमपि शौचं सम्प्रदायकलम्पमित्युपपादितं प्राक् ॥ (अहिंसा-शौचादि) मनुरप्याह (अ० १ श्लो० ६३)- "अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिक धर्म चातुर्वण्र्यअवीन्मनुः ।।" इति । . है ·प्रथमस्य पष्ठः प्रभा याज्ञवल्क्योऽपि गृहस्थप्रकरणे वर्णधर्मानुस्वाऽऽह (अ० १ श्लो० २६)- "अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया शान्तिः सर्वेषां धर्मपालनम् ॥ इति । इहान्तरशौचेन्द्रियनिग्रही सम्प्रदायोपजीव्यकौ । एवमन्यत्रापि तद्धर्माणां साधा- रणधर्मत्वमनेकत्र सिद्धमित्यलम् ।। (जय द्वितीयकोटावृत्ताकारकादि) अथ द्वितीयपक्षावलम्बनेन वर्णस्य किंशब्दसामानाधिकरण्यात् सम्प्रदायाधिकृतं किं वर्णमात्रमुत तद्विशेष एवेत्येव जिज्ञासित साचदा तु साधारणधर्मत्वस्थापनेनैव दचोत्तरमथापि धूमः- "कृपालोर्दीननाथस्य सर्वोद्धरणकारिणः । सशितर्हरेर्मार्गाः प्रायः सर्वाधिकारकाः॥१॥ दैत्यपधिपताश्चापि नृणां सर्वाधिकारकाः। हरेर्मत्रग्रहे ज्ञाने नानाभक्तिषु मोक्षणे ॥२॥ चतुर्णामपि वर्णानां श्रुता शाखेधिकारिता । सम्प्रदायेषु तसिथै ते सर्वेऽप्यधिकारिण" ॥३॥ (शरणागती सर्ववर्णाधिकारः) तथा हि-सर्वेषामपि वर्णानां स्वशरणागतिवशान्मोक्षलक्षणपरगतिप्राप्ति प्रक्ति . भगवान (गी० अ०९ श्लो० ३२)- "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । खियो पैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥१॥ किं पुनर्नालणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथेति ।। व्यपाश्रयः शरणागतिरिति व्याख्यातारः ।। (भगन्मघ्रप्र) किञ्च भगवन्मत्राणामपि यहूनां गोपालादीनां सर्ववर्णाधिकारकत्वं तत्र तत्र , स्मर्पते ॥ यथोक्तं नारदपश्चरात्रे तृतीयरात्रप्रथमाध्याये (श्लो०१३)- सर्वेषु वर्णेपु तथाअमेपु नारीपु नानासु यजन्मुखेषु । दाता फलानामभिवान्छितानां दागेर गोपालकमत्र एपः" इत्यादि । पुनः कृष्णमत्रान्तरमुपक्रम्य गौतमीपतत्रे (अ० २४ श्लो. २३)- "रक्तरमायुतं हुत्या द्विजो ज्ञानमयानुपात् । सर्वलोकशान्ति च क्षत्रियो नात्र संशयः॥१॥ अन्येषां यपदिष्ट वत्साधयेन्मनुनाशुने"ति ।।

·+
ससिद्धान्तमार्तण्डे
भगवन्मत्रे तु चातुर्वर्णाधिकारो दर्शितस्तत्रैव प्रथमाध्यायेऽपि-
"एते समफलाः सर्वे समत्रा इति नः श्रुतम् ।
येन सर्यफलावाप्तिः सर्वेषां वन्धुरेव सः॥१॥
सर्ववर्णाधिकारश्च नारीणां योग्य एव यः।
तं ब्रूहि भगवन्मश्रमल्पायासफलप्रदम्" ॥२॥
इत्यादिना चैष्णवमन्त्रोपदेशग्रहणाधिकारश्चातुर्वर्ण्यस्य दर्शितः ।।
(दीक्षायाम् )
एवं दीक्षाधिकारोऽपि मत्रसारे-
"दीक्षिताय विशेपेण प्रसीदेन्नान्यथा हरिः।
ब्राह्मणः क्षत्रियो याऽपि वैश्यः शूद्रोऽथवा पुनः ॥१॥
एवं खियो वा यत्नेन गुरुमेव समाश्रयेदि"ति ।।
चादावल्या विष्णुयामले-
"ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् सच्छुद्रान् सत्रियोऽपि वा ।
विष्णुभक्तिरतान् साधून दीक्षयेद्विधिना गुरुरि"ति ॥१॥
(दर्भमत्रादीना मुहुर्मुहुरुपयोगः)
न चानेकेभ्य उपदेशेन मत्राणां नैपल्यं शङ्कनीयम् (अ०१)
"दर्भाः कृष्णाजिनं मना ब्राह्मणाश्च विशेषतः ।
न ते निर्माल्यतां यान्ति विनियोज्याः पुनः पुना" ।।
इति माधवीये शह्ववचनात् ॥
(भगवरसेवनादिषु सर्ववर्णाधिकार.)
किश्च मन्त्रोपदेशानन्तरं भगवत्सेननादिपु साम्प्रदायिक्रधर्मपु चतुर्णामपि वर्णाना-
मधिकारस्मरणादपि सम्प्रदायस्य चतुर्वर्णनिष्ठत्वं स्पष्टमेवोरीकृतं महर्पिमिः । तथा हि
निर्णयसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदे देवीपुराणे-
"ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च पृथिवीपते ।
स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा" इति ।।
नारदपञ्चरात्रे (रात्र० २ अ० ७) मुक्तिकारणान्युपक्रम्य शिवः-
"चतुर्णामपि वर्णानां गुरुकृष्णार्चनं परम् ।
द्विजानां वैष्णवानाञ्च सेवनं मुक्तिकारणमि"ति ॥
गौतमतत्रे च पोडशाध्याये भगवत्सेवाप्रकारमुक्या निगद्यते ॥ (श्लो० ९१)-
"एचमभ्यर्च्य जगतां पतिं शुद्धमनीपया ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां दायादो भाति ध्रुवम् ॥ १ ॥

·प्रथमस्य पष्ठा प्रश्नः। १७ विप्रो देवाधिपो भूयात् साक्षाभूमिपुरन्दरः। क्षत्रियो राजवर्यश्च वैश्यो धनसमृद्धिमान् ॥२॥ शूद्रः सुसानि सर्वाणि भुक्त्वाऽच्युतपुरं व्रजेत् । एवं ते कथितं विप्र संसारभयनाशनम् ॥ ३॥ अर्चनं त्रिविधं यत्ते मुलाचिद्यानिकृन्तनमि"ति ॥ (खौद्योः पूजाधिकारानधिकारौं) न च स्त्रीशद्रयोर्भगवत्सेवनेऽधिकारोऽथ दूरात् पूजनाधिकारसत्त्वेजपे स्पर्शादी त्वनधिकार एव- "शूद्रो वाऽनुपनीतो वा सधया विधवागना । दूरादेवास्पृशन्पूजां प्रकुर्याच्छिवकृष्णयोः" । इति वाक्यादिति शक्यम् ।। स्पर्शनिषेधस्य शालग्रामविषयकत्वेन भगवत्प्रतिमादी स्त्रीशद्रयोरपि पूजाधिकारात ॥ निर्णयसिन्धौ- "शालग्रामं न स्पृशेत्तु हीनवर्णो वसुन्धरे । स्त्रीशद्रकरसंस्पर्शी बनस्पर्शाधिको मतः ॥१॥ मोहाधः संस्पृशेन्द्रो योषिद्वापि कदाचन । स्वपते नरके घोरे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥२॥ यदि भक्तिर्भवेत्तस्य स्त्रीणां चापि वसुन्धरे । दादेवास्पृशन्पूजां कारयेत्सुसमाहितः ॥ इति वाराहोक्तेः शालग्रामशिलामा निर्वन्धो न प्रतिमादौ- "सर्ववर्णस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः" इति तत्रैवोक्तेरिति निर्णीतम् । धर्म- सारेऽपि (परि०३)- "स्त्री शूद्रो या स्पर्शसहित शालग्रामचक्राङ्कितयाणलिङ्गानि नायेत्" इत्यादिना तदेव स्वीकृतम् ॥ अथ सेवार्थ भगवत्स्वरूपग्रहणेपि चतुर्णामपि वर्णानामधिकारो दर्शितः । कृत्य- कल्पतरी देवीपुराणे- "चतुर्वणैस्तथा विष्णुः प्रतिष्ठाप्यः मुसाधिमिरि"ति ।। (पवित्रकरणादी सर्पवर्णाधिकारः) इदं सिन्धुद्वयेऽप्युदाहृतम्, एवं पवित्रकरणादिपु नैमित्तिकैप्पपि साम्प्रदायिकधर्मपु चातुर्वर्णाधिकारः स्मर्यते निर्णयसिन्धौ (परिच्छे० २) पवित्रकप्रकरणे विष्णुरहस्से- "ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्तथा खी शूद्र एव च । स्वधर्मावस्थिताः सर्वे भक्त्या कुर्युः पवित्रकमि"ति ।। 1.मा.

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (भगवद्धती सवर्णाधिकारः) ' एवं सम्प्रदायैकसाध्या भगवद्भक्तावपि चतुर्णामपि वर्णानामधिकारः सर्यमाण- स्तेषां सम्प्रदायाधिकार योधयति । यथा सारसमहे स्कन्दपुराणे-- "विष्णुभक्तिसमायुक्तो मिथ्याचारोऽप्यनाथमी । पुनाति सकलान् लोकान् सहस्रांशुरिवोदितः ॥१॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णुभक्तिसमायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमोनमः ॥२॥ दुराचारोपि सर्वाशी कृतमो नास्तिकः पुरा । समाश्रयेदादिदेवं श्रद्धया शरणं हि यः ॥२॥ निर्दोषं विद्धि तं जन्तुं प्रभावात्परमात्मनः" इति । श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धे सप्तमाध्याये प्रहादा- "सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः। भूतैर्महाद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसज्ञिनः ॥ १ ॥ देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव च । भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥२॥ नालं द्विजत्वं देवत्वमृपित्वं वाऽसुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुलता ॥३॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्या हरिरन्यद्विडम्बनम् ॥ ४॥ ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः । आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥५॥ दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा बजौकसः । खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ।। ६ ।। एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः । एकान्तमक्तिगोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणमिति ॥ अत्र चतुर्णा वर्णानां देवासुरादीनां च भगवद्भक्तायधिकार उक्तः ॥ भक्तिसाधनं च प्रथमतः साम्प्रदायिकगुरूपसर्पणमात्मनिवेदनं ततस्तदनुसारेण सत्सङ्गभगवत्सेवादिकं 'चेतः पूर्वमेव (श्लो० ३०)- "गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन चे"त्यादिनोक्तम् । एवमेवैकादशस्कन्धेऽपि (अ० १७ श्लो० १)- "यस्त्वयाऽभिहितः पूर्व धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः । वर्णाश्रमाचारपतां सर्वेषां द्विपदामपि" ।। .

·प्रथमस्य पष्ठः प्रश्नः। ५९ इत्युद्धवेनापि भगवद्भक्तौ चातुर्वर्णाधिकार उक्तः । तत्रैव द्वादशाध्याये भगवान् (श्लो०३)- "सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः सगाः । गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाधारणगुह्यकाः ॥ १ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः खियोजत्यजाः । रजस्तमप्रकृतयस्तसिंस्तसिन्युगेज्नय ॥२॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रका यादवादयः । वृषपर्वा चलिर्वाणो मयश्चाऽथ विभीषणः ।।३।। सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो चणिक्पथः । व्याधः कुञा ब्रजे गोप्यो यज्ञपल्यस्तथाऽपरे ॥४॥ इति सर्वेषामपि स्वभक्तामधिकारं वक्ति । निर्णयसिन्धौ (परि०२) माघस्नान- प्रकरणे पाने- "सर्वेऽधिकारिणो छत्र विष्णुभक्तो यथा नृपे"ति । (ब्रह्मज्ञाने सर्यवर्णानामधिकारस्तथ प्रथमं ग्राहगस्य) अथ सम्प्रदायसाध्ये ब्रह्मज्ञानेऽप्यस्ति सर्वेषां वर्णानामधिकारोऽतः क्रमाव प्रत्येक स निरूप्यते । तत्र प्रथमं ब्राह्मणेष्मपि ब्रह्मविदामेवात्युत्कर्पमाह मनुः (१०१ श्लो० ९६)- "भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ १ ॥ ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः । कृतघुद्धिपु कर्तारः कर्तृपु ब्रह्मवेदिन" इति ॥ २ ॥ एवमन्यत्राप्यनेकत्र ब्रह्मविद उत्को वचनसहस्ररुतः॥ (सानभधि विभएणम्) किञ्च प्राह्मणस्य भगवद्धर्मावश्यफना श्रीभागातादिपनेकनोच्यते (स्क० ७ अ०९ श्लो० १०)- "विमाद्विपगुणस्तादरविन्दनाभपादारविन्दविमुसापचं वरिष्टम् । मन्ये तदर्पितमनो वचने हितार्थप्राणं पुनाति स बुलं न तु भूति मान" इति ।। एकादशस्कन्धे (अ० १७) वर्णधर्मानुपाम्य भगगन (लो० १५)- "शमो दमन्तपः शौचं सन्तोपः शान्तिरार्जनम् । मदतिय दया सत्यं ममप्रकृनपस्चिमाः" इति ।।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे सप्तमस्कन्धेऽपि (अ० ११) वर्णधर्मानुपक्रम्य नारदः (श्लो० २१) "शमो दमस्तपः शौचं सन्तोपः क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाऽच्युतात्मत्वं सत्यञ्च ब्रह्मलक्षणम्" इति ।। अत्रैच श्रीधरकृतव्याख्यायां वर्णानामभिव्यञ्जकरूपान् धर्मानाह । शम इति चतुर्भिरच्युतात्मत्वं श्रीविष्णुपरत्वं सर्वेपामिति व्याख्यातमतः श्रीहरिभक्तत्वमपि शुद्ध- कुलोद्भवविप्रय स्वाभाविकम् । वर्णाभिव्यञ्जकत्वात् ।। (क्षत्रियस्य तदावश्यकता) एवं क्षत्रियस्थापि आन्वीक्षिक्यादिवब्रह्मविद्याभ्यासस्थाऽवश्यकता वक्ति मनू राज- धर्मानुपक्रम्य ससमे (श्लो० ४३) "त्रिविद्येभ्यस्त्रयी विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । आन्वीक्षिकी चात्मविद्यां वारिम्भांश्च लोकतः" इति ॥ आत्मविद्यां ब्रह्मविद्यां चाभ्युदयव्यसनयोर्हर्पविद्यादप्रशमनहेतुं शिक्षेदिति व्याख्या- तमन्वर्थमुक्तावल्याम्- "शाश्वतीमित्यात्मविद्यान्तानां सर्वासां विशेषणम् , विद्यायां नित्यत्वं च पारम्परिक- गुरुसदुपदेशापरपर्यायसम्प्रदायलन्धत्वमेव" । अत एव पारम्पर्यागतत्वेन नित्यामिति कुल्लूकभट्टः । न चैवमप्यभिषिक्तस्यैव तदावश्यकत्वं न तु क्षत्रियसामान्यस्येति वाच्यम् । (लघुपराशरे अ० २ श्लो० १) "वर्णधर्मान् प्रवक्ष्यामी"त्युपक्रम्य (श्लो० ३)- "प्रजानां रक्षणं दानमरीणां निग्रहस्तथा । यजनाध्ययने राज्ञि विपयासक्तिवर्जनम्" इति ।। अनोपक्रमानुरोधेन राजशब्दस्य गर्भादेकादशे राज्ञ इत्यादिवत् , क्षत्रियसामान्यप- रत्वाचत्तद्धर्मेषु च ब्रह्मविद्यफमाध्यस विषयासक्तिवर्जनस्य परिगणितत्वेन तैपपि सत्सम्प्रदायानुसारेण ज्ञानस्याऽऽवश्यकत्वं निथीयते ॥ अपि चाभिषिक्तविपये याज्ञ- वल्क्यस्मृतावपि राजादिधर्मप्रकरणे (अ० १ श्लो० १)--"महोत्साहः स्थूललक्षः" (श्लो० ३) इत्यारभ्य-"अय्यां चैत्र नराधिपः" इत्यन्तं राजस्वरूपवर्णने स्थूललक्षो वृद्धसेवकः सच्चसम्पन्नः शुचिर्धार्मिकोऽव्यसनः प्राज्ञ इत्यादिभिः सम्प्रदायसेवनकार्य- भूतैर्विशेपण राज्ञस्तदधिकारो गम्यते । इदश्च मिताक्षरापालोचनात्सम्यगेव स्फुटति ॥ माधवीये राजधर्मप्रकरणे (अ० २) मार्कण्डेयः- "स्थानवृद्धिक्षयज्ञानपाइपयविजितात्मना । भवितव्यं नरेन्द्रण न कामवशवर्तिना" ।। इति कामासक्तिवर्जनमुखेन ज्ञानावश्यकत्वं वक्ति ।।

·प्रथमस्य पठ: प्रश्नः। (अविरदविधर्मातिदेशः) अपि च ब्राह्मणस सम्प्रदायलभ्यभगवद्धर्मतज्ज्ञानतत्सेवाद्याचाराणामावश्यकत्व साधितमेव, तच्च क्षत्रियेऽपि प्रामोति । माधवीये वामनपुराणे (अ० २)- "क्षत्रियखापि कथिता य आचारा द्विजस्य हि" इति तदतिदेशादिहापि क्षत्रियपदेन सम्प्रदायोपसेवनं हि नाभिषिक्तमात्रस्य धर्मः, किन्तु क्षत्रियसामान्यसैवेति योध्यते । अपरश्च भगवदर्चनस सत्सम्प्रदायैकसाध्यत्वं दिङ्मात्रेण प्रतिपादितं प्राक् कसै प्रयोजनायेत्यस्योत्तरे ग्रन्थान्तरेषु चेदं स्फुटतरम् , तस्य च ब्राह्मणवत् क्षत्रियादीनामपि कलियुगेऽप्यावश्यकत्वम् । यथाह लघुपराशरो द्वितीयाध्याये कली गृहस्थस्य धर्मा- नुपक्रम्य (श्लो० १३)- "क्षत्रियोऽपि कृषि कृत्वा देवान् विप्रांश्च पूजयेत् । वैश्यः शूद्भस्तथा कुर्यात्" इति ॥ (पैश्यशूद्रयोलदधिकारः) तथेति वैश्यशद्रयोरपि देवार्चनायतिदिश्यते । किच, माधवीये वैश्यधर्मप्रकरणे आश्वमेधिके-- "पणिग्धर्मममुश्चन्यै देवब्राह्मणपूजकः । स वणिक वर्गमामोति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः" इति ॥ अतस्तयोरपि समक्षत्रवत् सम्प्रदायोपयोगः ॥ (तत्र वैश्यस्य) तत्र वैश्ये तु "शरदि पैश्य"मित्यध्ययनाङ्गभूतोपनयनविधियणेन "गर्भात द्वादशे विशः" इति स्मरणेन चाध्ययनाधिकारसिद्ध्या पराशरव्याख्यायाम् वराह- पुराणे (अ० २)- "स्वाध्यायं यजनं दानं कुसीदं पशुपालनम् । गोरक्षां कृपिवाणिज्यं कुर्याद्वैश्यो यथाविधि" इति ।। मार्कण्डेयेऽपि- "दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि विधव सः" इति ।। एवमादिपु प्रत्यक्षतोऽध्ययन विध्युपलब्धेश्च सूत्रानुसारेणोपनिपदध्ययनपूर्वकना- ज्ञानार्थ सम्प्रदायोपयोगः ॥ अत एव तृतीयाध्यायेऽध्यात्मप्रकरणे यापल्ल्यः (लो० १३५)- "स द्याश्रमैर्विजिज्ञास्यः समस्तैरेवमेव तु । द्रष्टव्यस्त्वय मन्तव्यः श्रोतव्यच द्विजातिभिः" इत्याह ।।

·सात्सद्धान्तमाता . " द्विजातिभिरिति बहुवचनाद् निभिरपि वर्णरित्यर्थः । एवमन्यत्रापि ब्रह्मक्षत्रवत् सन्यासार्थमपि वैश्यस ज्ञानावश्यकत्वमुच्यते । यथाऽऽचारमाधवे (अ०२) स्मृत्यन्तरम्- "प्रणत्रयमपाकृत्य निर्ममो निरहङ्गतिः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽय वैश्यो वा प्रबजेद्गृहात्" इति ।। किञ्च, श्रीमद्भागवते (स्क० ७ अ० ११) वर्णधर्मानुपक्रम्य (श्लो. २३)- "देवगुर्वच्युते भक्तित्रिवर्गपरिपोषणम् । 'आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम्" इति ॥ अतो वैश्यसाऽपि ब्रममत्रानुसार्युपनिषदर्थज्ञानद्वारा ब्रह्मज्ञानसम्पत्तये भगवत्से- वादिसम्पत्तये च सम्प्रदायसेवनमावश्यकम् ॥ (शूदस्य ब्रह्मज्ञानाधिकारः पुराणादिद्वारा तत्सम्पादनं वेदानधिकारब) 'एवं शूद्रस्थाऽप्यस्ति गुरूपदेशद्वारा ब्रह्मज्ञानाघधिकारः । अत एवाध्यात्मविद्यया शूद्रस्यापि मान्यत्वमाह याज्ञवल्क्यो गृहस्थप्रकरणे (अ० १ श्लो० ८)- "चियाकर्मवयोवन्धुवित्तैर्मान्या यथाक्रमम् । एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वार्द्धके मानमर्हति" इति । न चास्य वेदानधिकारात्तदुपजीव्येऽध्यात्मविपयेऽनधिकारः शक्यः । श्रुत्युचारम- न्तरा भापयैव गुरुणोपदिश्यमाने आध्यात्मिके शूद्रस्याप्यधिकार इत्यनेनैव याञवल्क्य- वचनेन ज्ञापनात् । इतिहासादिद्वारापीदं सम्भवति । विष्णुनामसहस्र “शूद्रः सुखम- वाप्नुया"दित्यत्र शङ्कराचार्यैरपि खभाष्ये तस्य श्ररणाधिकारखीकारात् "श्रावयेचतुरो वर्णान्" इति भारतोक्तेः “सुगतिमियाच्ट्रवणाच शूद्रयोनिरि"ति हरिवंशोक्तेश्च । एव- मितरत्रापि पुराणेतिहासादिपु तत्र तत्रोच्यमानानि शूद्रस्यापि स्वस्खश्रवणादिफलानि तस्य तच्छ्रवणाधिकार तद्वारा ज्ञानसम्पादनाधिकारं च बोधयति । तथाऽऽचार- माधवे शान्तिपर्वणि- "शास्त्रे स्वाहानमस्कारी मन्त्रः शूद्रेऽभिधीयते । ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत ब्रह्मवान् स्वयम्” इति ॥ अत्र ब्रह्मवचं हि न वेदवचमुपनयनाभावात् , किन्तु सम्प्रदायसेवनेनावगतनम- खरूपज्ञातृत्वमेव | स्वयं शास्त्रदर्शनानधिकारात्, "एकदेशे परोक्ते वि"ति वाक्येन माध्वभाष्यप्रथमसूत्रोदाहृतेन गुरुमुसाह्मणेऽधिकारनिश्चयाच्च । न च वेदार्थत्वा- ब्रह्मणः श्रपणेनधिकारः शक्यः, वेदश्रवणानधिकारित्वेऽपि भारतादिद्वारा वेदार्थस्य वणेऽधिकारित्वोक्तेः । यथोक्तं श्रीभागवते (स्क० १ अ० ४ श्लो० २५)- ·प्रथमस्थ यष्ठा प्रश्नः। "स्त्रीशूद्रद्विजकन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।। इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम्" इति ॥ (श्लो० २८)- "भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः" इति च ॥ अत एव- "कापिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणांगमनेन च । वैदाक्षरविचारेण शूद्रः पतति जातितः" इति ॥ वृहत्पराशरोऽक्षरविचारेणैव पातित्यमाह, नतु परमुखाच्छ्रुतस्य धर्मादेरर्थमात्रस्य विचारेण । अन्यथाऽक्षरपदं निरर्थकं सात् ॥ एवमेव धर्माऽन्धिसारेऽपि (परि०३)- "आगमोक्ता विष्णुशिवादिमत्राः नमोऽन्ताः प्रणवरहिता" पुराणादिश्रवणनिदि- ध्यासनादि कृत्वा ब्रह्मज्ञानमपि स्त्रीशूद्रैः सम्पाद्यम् , उपनिषच्छ्रवणे तु नाधिकार इत्युक्तं काशीनाथोपाध्यायेन । अतः शूद्रस्यापि ब्रह्मज्ञानाथ सम्प्रदायसेवनमावश्यकम् ।। यत्तु मनुः (अ० ४ श्लो० ८०)- "नो शूद्राय मनिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् ।। यो ह्यस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् । सोऽसंवृतं नाम तमः सह तेनैव मजती"त्याह ।। तत्तूपनिपदुचारणपूर्वकज्ञानोपदेशयजनादिवैदिकधर्मोपदेशविषयम् । समन्वयाध्याय- तृतीयपादे (सू०३४)- "शुगस्य तदनादरवणात्तदावणीसच्यते ही"त्यधिकरणे व्यासेन - तथैव निर्णी- तत्वात् ॥ अन्यच, शूद्रधर्मेषु मन्वाद्युक्तं शौचमपि न सम्प्रदायमन्तरा सिद्धथेदान्तर- शौचाभावात् ॥ (वृत्तस्थानिटशूद्वयोर्वधे प्रायश्चित्तं वृत्तस्वरूपस) याज्ञवल्क्यस्मृतावुपपातकप्रायश्चित्तप्रकरणे (अ०३ श्लो० ॥३)- "ऋपभैकसहस्राः" इति "धैश्यहाब्द"मित्यनयोर्मिताक्षरायां वृत्तसविद्रयोर्वधे ब्रह्महत्याऽटमांशपोडशांशौ मनुवचनात् प्रतिपाद्य वृत्तस्वरूपजिज्ञासायां वृत्तशब्देन चात्मगुणादिकमुच्यते- "गुरुपूजा घृणा शौचं सत्यमिन्द्रियनिग्रहः । प्रवर्तन हितानाच तत्सर्व वृचमुच्यते" ।।

·६४ ससिद्धान्तमार्तण्डे इति स्मरणादित्युदाहरता विज्ञानेश्वरेण वृत्तान्तयातिनी गुरुपूजा शूद्रस्यापि दर्शिता । न हि च तस्योपनयनमस्ति बेन तस्योपनीयाध्यापक एकदेशाध्यापको वा गुरुः सात् ।। अतः सम्प्रदायगुरुरेवेह सम्भवति ॥ (दीक्षया शूदखोकपः) एवं साम्प्रदायिकगुरुसकाशाद्वैष्णवदीक्षाग्रहणे शुद्रस्थापीतरशूद्रापेक्षयोत्कर्षयोधना- योच्यते, धर्मसिन्धौ (प० ३) पूर्वार्धे- दीक्षायुक्तस्तथा शरैर्मद्यपानविवर्जितः । कर्तव्यं ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलाचनमि"ति ॥ एवमितराण्यपि शूद्रस्य चैष्णवसम्प्रदायोपसेवनावश्यकताख्यापकानि यहूनि निःस- न्दिग्धवचनानि महाभारतश्रीमागवतादिष्वार्पग्रन्थेषु शूद्रकमलाकरादिप्रामाणिकानार्प- ग्रन्थेषु च यहनि समुपलभ्यन्ते, तथापि विस्तरभयात् स्वल्पप्रश्नोपरि बहुलिसनप्र- यासाद्विरम्यते ॥ तस्मादत्यावश्यकभगवन्मन्त्रग्रहणार्थ तद्भक्तिसम्पत्यर्थं यथाधिकारमुपनिपदाद्यनुसा- रिज्ञानसिद्ध्यर्थ ततो मोक्षार्थं च चतुर्णामपि वर्णानां सत्सम्प्रदायोपसरणमेव शरणं तदेव च त्रिविधतापार्तिदुस्तरसरस्वत्तरणाय तरणिरिति युक्तं सम्प्रदायस्य चतुर्वर्णनिष्ठत्वम् । एवं सम्प्रदायव सर्ववर्णसाधारणत्वेऽपि भगवत्सेवने वैदिकमत्रोचारणादिकं शूद्रानधि- कारकं तु त्रैवर्णिकमात्रविषयकम् , कलौ ब्राह्मणमात्रविषयकं वा । इतरत्तु साधारण- मेवेति विशेषः। "एवं खधर्मशिक्षायै भगवद्भक्तिसिद्धये । खाधिकारानुसारेण ब्रह्मज्ञानाय मुक्तये ।। तन्मूलभूतभगवन्मत्रसग्रहणाय च । चतुर्णामपि वर्णानां सम्प्रदायोपसेननम् ।। अतो हरेः सम्प्रदायभुजच्छायाविनिर्भयाः । महर्षिभिः सर्वरणनिष्ठाः शास्त्रेषु वर्णिता" ॥

·प्रथमस्य सप्तमः प्रभः। (सप्तमः प्रश्नः) अथास्य ष्ठप्रश्ननिवेशितस्य किंवर्णनिष्ठ इति वाक्यस्य शाखा- भूतमेव वाक्यं स्वतन्त्रतयाऽवान्तरसप्तमप्रश्नवेन लिखितं तद्यथा वर्णनिष्ठश्चेत्सम्प्रदायपूर्वको वर्णो वर्णपूर्वक सम्प्रदायो वा ? । उत्तरम् । (प्रभाथै विकल्पः पक्षद्वयेऽप्युत्तरञ्च) फिमत्र पूर्वत्वं नाम अवश्यक्लप्तनियतपूर्ववृत्तित्वं पूर्वकालिकत्वमा वा तत्रायश्चेत् सम्प्रदायानां "वेदान्तकृद्वेदविदेव चाह"मित्यादिस्मृतिभिर्भगवत्कर्टकत्वमतिपादनेन वर्णानामपि "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्धाह राजन्यः कृतः" इति "मुखपाहूरुपजाना"मि- त्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तथात्वप्रतिपादनेन चोभयोरपि सृश्यारम्भे परमेश्वरकनुकत्वनिश्च- यावर्णसम्प्रदाययोरन्यतरसान्यतरकारणकत्वशङ्कायाः किश्चिज्ज्ञवालकबुद्धावप्यनुदयेन एवाऽयुक्ततरः ॥ अथ च यदि सर्ववर्णानामप्यावश्यको वैष्णावसम्प्रदायस्तर्हि सम्प्रदाय- ग्रहणादेव तेषां तत्तद्वर्गवैशिष्ट्यसिद्धिरुत प्रथमतस्तवर्णविशिष्टानामेव सम्प्रदायग्रहणममि- प्रेयत इत्येव तव विचिकित्सितं स्यात् । तदा तु एतत्समानयोगक्षेमोऽसावपि प्रश्नो भवन्तं प्रति कुतो न प्रसरेत् ।। द्विजमात्राधिकारकस्य गायत्रीमत्रयोपदेशादेव द्विजत्वसिद्धिं स्वीकुर्वतां सर्वशिष्टानां मते गायत्र्युपदेशपूर्वकं द्विजत्वं द्विजत्वपूर्वकस्तदुपदेशो वेति ।। तथा सर्वेष्वपि वर्णेपु प्रसह्य भस्मरुद्राक्षधारणादिशिवदीक्षाचिह्वाग्रहं कुर्वतो भवतोऽपि मते तद्धारणपूर्वको वर्णो वर्णपूर्वकं तद्धारणं वेति च ॥ अतः स्वयं प्रदेयेनैतादृशप्रश्नानामुत्तरे- णैव प्रकृतेऽपि सन्तुष्यतां समानयोगक्षेमत्वादित्यलम् । अनेनैव द्वितीयपक्षोऽपि तर स्विरमादिहिहापाविरूदा कमसमालप्तमुस्योमणि अधिकाल एय भगवता प्रकटितत्वेन समकालिकत्वसिद्ध्याऽन्यतरस्मिन् पूर्वकालिकत्वकथनस्य गगन- कुसुमसगन्धसगन्धत्वात् । अतो न वर्णानां सम्प्रदायपूर्वकत्वं, नापि सम्प्रदायस्य तत्पूर्वकत्वं वेति भन्यम् ॥ स.मा.

·१६ ससिद्धान्तमार्तण्डे (अथ सप्तमप्रश्नावयवः) अथ स्वतघ्रप्रश्नकल्पमपीदं वाक्यमस्य सप्तमप्रश्नस्यैव कुक्षिा, निवेशितमुपलभ्यते, तद्यथा- किमाश्रमनिष्ठः?। (स्वकृतस्तदर्थः) आश्रमा ब्रह्मचर्यादयः, तनिष्ठत्वं च सम्प्रदायस्य तदधिकारकत्वम् । किंपदात्त- द्विषयिणी जिज्ञासा प्रष्टुरात्मसमवेताऽस्तीति ज्ञायते तत्र ।। (प्रष्टव्यांशे संशयः कोटिद्वयेऽप्युत्तरकारिका) उत्तरम् । अथ पूर्ववत्रापि किमिति युभुत्सायोधकं पृथक् पदमाश्रित्य सम्प्रदायोपलक्षित- सद्धर्माणामाश्रमधर्मत्वमस्ति न वेत्येव जिज्ञासितमाहोखित्कसिन्नाश्रमे निष्ठा यस्येति समासमाश्रित्य सम्प्रदायाधिकृताश्रमविशेपः १ तत्राद्यपक्षस्य किं वर्णनिष्ठ इति प्रश्नाव- कल्पसमानयोगक्षेमत्वाचदुत्तरेणैव दत्तोत्तरत्वात् ।। द्वितीयश्चेत प्रथमकल्पोत्तरे साघा- रणधर्मत्वकथनेनैव प्राप्तप्रतिवचनः । अथाऽप्युच्यते- "हरेमन्त्रग्रहस्तस्य पूजनं वेदचिन्तनम् । एकपक्षावलम्वेनातृष्णाशमदमादिकम् ॥ ब्रह्मज्ञानं ततो मुक्तिः कृष्णभक्तिः सुनिर्मला । सर्वेष्वप्याश्रमेवस्तीत्यखिलाश्रमनिष्ठता ॥ बोधिता सम्प्रदायानां तत्र तत्र महर्षिभिः । स्पष्टा सा युद्ध्यते सर्वैः सच्छास्त्रश्रमहर्षिभिः" इति । (भगवन्मत्राणां सर्वाश्रमाधिकारकत्वं प्रसङ्गारसृष्ट्यादिन्यासाः जीवस्य सचिदूपरवे प्रमाणं च) तत्र भगवन्मन्त्राणां सर्वाश्रमाधिकारकत्वं नारदपञ्चराने- "सर्वेपु वर्णेपु तथाऽऽश्रमेषु नारीपु नानासु यजन्मखेपु । दाता फलानामभिवान्छितानां द्रागेर गोपालकमत्र एपः" । इत्यादिभिर्दर्शितम् । गौतमतन्त्रेऽपि अष्टादशाध्याये कश्चिद्भगवन्मन्त्रमुच्या- "अर्चयेन्मनसा कृष्णं सहस्रं प्रत्यहं जपेत् । वत्सराल्लभते मोक्षं यद्गत्वा नो निवर्तते ।। वर्णिनां च गृहस्थानां न्यासिनामप्ययं विधिरि"ति ।। पुनस्तत्रैव द्वितीयाध्याये मत्रान्तरोपक्रमे न्यासमुपक्रम्य (श्लो० ३४)- * ·प्रथमस्थ सप्तमः प्रा। ६७ "प्रणवाभ्यां पुटं कृत्वा नमोऽन्तान् दशवर्णकान् । दशाङ्गुष्ठादिवामान्तं न्यासः सात् सृष्टिरीरितः ॥ बामाङ्गुष्ठादिदक्षान्त संहतिः परिकीर्तिता। उभयोः करयोज्येष्ठा पूर्विका स्थितिरीर्यते ॥ संहतिर्दोषसद्धानां हारिणी परिकीर्तिता । विद्याप्रदा स्यात्सृष्ट्यन्ता वर्णिनां शुद्धचेतसाम् ।। स्थित्यन्ता स्याद्गृहस्थानां त्रयी काम्यानुरूपतः । सहजानौ वानप्रस्थे स्थित्यन्तं कश्चिदिच्छति ॥ संहारान्तो मुनीनां च विरक्तस्य च सर्वशः। न्यासत्रयं सदा कार्यमशक्तावेकमेव हि" इति ।। तत्रैव सप्तमाध्याये- "अनेन ध्यानयोगेन मत्रा सिद्ध्यन्ति नान्यथे"त्यन्तेन सामान्यतो भगवन्मन्त्रेषु ध्यानमुक्त्वोच्यते (श्लो० १७)- "परेण च स्वमात्मानं कृष्णाख्येन विभावयेत् । अहं कृष्णो न चान्योऽसि ब्रह्मैवाऽहं न शोकभाक् ॥ सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वभाववान् । त्वमेवाऽहमहं त्वं च सचिन्मात्रवपुर्भवेत् ॥ आवयोरन्तरा कृष्ण नश्यत्वाज्ञावलात्तव । अहं तीर्णो भवं घोरं कृत्यं किञ्चिन मेऽस्त्विति ।। तथापि देहि मे नाथ आज्ञा तब निषेवणे । जानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्म न च मे निवृत्तिः ॥ केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽसि तथा करोमि । एवं सम्प्रार्थ्य मनसा कुर्यात्पूर्वाह्निकी क्रियाम् । दीक्षितस्य विधानेन तथा च ब्रह्मचारिणाम् ।। वानप्रस्थस्थितानाञ्च शौचादिद्विगुणक्रिया । सन्यासिनां विशेषेण कृत्यं चतुर्गुणं भवेदिति ॥ एवं चतुर्णामप्याश्रमिणां भगवन्मत्रग्रहणे तदर्चने चाधिकारः प्रकाशितः। (सर्वाश्नमेषु मनुदर्शित सम्प्रदायोपयोगः) अथ मनुरपि द्वादशाध्याये (श्लोक० ७३)- "यथा यथा निषेवन्ते विषयान् विषयात्मका:" इत्यादिना वैराग्यसाधकान् भव- शानिरूप्प जातवैराग्यं मुमुक्षु प्रति "नश्रेयसकरं कर्म विप्रपेदं नियोधते" त्यादिना ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे सम्प्रदायेतरसाधनासाध्ये नैश्रेयसमुपक्रम्य समासतस्तत्वरूपं च निरूप्य तत्र प्रकृता- त्मज्ञानस्य मुख्यसाधनत्वेन "पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनमि"त्यादिना वेद- शास्त्रं तत्प्रयोजनादिकथनपुरःसरं स्तुत्वा तत्साध्यज्ञानजन्यमोक्षस्य मर्वेषापाथमे- वधिकारोऽस्तीत्याह- "वेदशास्त्रार्थतनशो यत्र तमाश्रमे वसन् । दुहेब लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते" इति ॥ अत्र जीवन्मुक्तिफलोपदेशाद्वेदशास्त्रतत्त्वार्थावग्रोधादिद्वारा तत्सिद्धार्थ सम्प्रदाया- श्रयणमपि सर्वाश्रमेप्पदिष्टम् । एतत्पूर्वप्रसझे आत्मज्ञानस्य साधनत्वोक्त्या मुक्केभक्ति- मार्गीयत्वं फलति, अतोऽस्ति सप्पप्याश्रमेववश्यं सत्सम्प्रदायोपयोगः ॥ (शानायभावे पाश्रमलिगवैयध्य सर्वेपामावश्यक सस्वादिदशकच) किञ्च, आश्रममात्रं सम्प्रदाय विना निरर्थकम् , लिङ्गमावस्य ब्रह्मज्ञानादिधर्मासाध- कत्वात्तस्य च सम्प्रदायैकसाध्यत्वात् । यथाह याज्ञवल्क्योऽध्यात्मप्रकरणे (अ० ३ श्लो०१०)- "नाश्रमः कारणं धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि सः । अतो यदात्मनोऽपथ्यं परेयां न तथा चरेदि"ति ॥ अत्र धर्मशब्देनात्मनोपासनं विज्ञानेश्वरी न्याचख्यौ । अत्रैव मनुः- "भूपितोऽपि चरेद्धर्म यत्र तत्राश्रमे वसन् । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणमि"ति । अयं च सम्प्रदायगुरूपसत्त्याशयशुद्धिविधिशेप आश्रमनिन्दार्थवादो न तु तेपाम- कर्तव्यत्वम् , विहितत्वात् ।। तस्मादाश्रमेष्वपि सत्यादीन्येव दश उत्तरोत्तरोत्कृष्टानि मोक्षफलकानीत्याशयेनास्सैनान उच्यते (श्लो० ११)- "सत्यमस्तेयमक्रोधो ही शौचं धीधृतिर्दमः । संयतेन्द्रियता विद्या धर्मः सर्व उदाहतः" इति ।। विद्या हि साम्प्रदायिकगुरुभिः सम्प्रदीयमानमात्मज्ञानम् । तस्मात्सर्वाश्रमिमिः सत्सम्प्रदायः सेव्य एव । अन्यथा तु माधवीये (अ० ३) श्राद्धवर्यवाह्मणेषु यमः- शिनः कूटसाक्षी च दीर्घरोगी पृथाश्रमी"ति निन्दितत्वमेव सात् । आश्रमवै- पर्य तु प्रातिखिकधर्मानाचरणयत् ब्रह्मावयोधकसूत्रभाष्यकारसम्प्रदायप्रवर्तकाननु- सारेण केवललिङ्गधारणेऽपि वेदितव्यम्- (पाशवल्क्योक्ताचार्याणां धुन. पुनरवतारो भाप्यादिकरण सर्वाश्रमिणां सम्पदामोपयोगम) अत एवाध्यात्मप्रकरणसमाप्तौ याज्ञवल्क्यः (श्लो० १३१)- ·प्रथमस्य सप्तमः प्रमा ६९ "ताटाशीतिसाहस्राः" इति त्रिभिः पुनःपुनरवतारेण प्रवृत्तनिवृत्तोभयविधकर्म- प्रवर्तनेन सत्सम्प्रदायप्रवर्तकान मुनीन् निरूप्य (श्लो० १३४)- "यतो वेदाः" इति वेदपुराणविद्योपनिपत्सिद्धान्तकारिकासूत्रभाध्यादिसर्ववाभयप्र- धृत्तिं तत एवोक्त्वा ततः किं तैस्तत्मवर्तितैः सम्प्रदायैरित्याकाङ्क्षायां वर्णिप्रभृतीनां चतुर्णा तादृशसम्प्रदायद्वारैव सम्पादितैरध्ययनादिभिः प्रातिखिकधर्मस्तत्तदाश्रमचिह्न- धृतिपुरस्सरैरुपकृतानि सम्प्रदायद्वारैव परमात्मनः श्रवणमनननिदिध्यासनानि विधेयानि न त्वंन्यथा फलसम्पत्तिरित्याशयेनाह (श्लो० १३५)-- "वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः खातश्यमात्मनो ज्ञानहेतवः॥ (श्लोकः १३६)- "स घाश्रमविर्जिज्ञास्यः समस्तैरेवमेव तु । द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश्च द्विजातिभिः"॥ पूर्वोक्तसम्प्रदायप्रवर्तकनपिप्रवर्तिता वेदानुवचनादय आत्मज्ञानं फलन्ति । ते. च यथायथं ब्रह्मचार्यादीनां चतुर्णामप्यत्र निर्दिष्टाः । यथा वेदानुवचनं श्रद्धा व सर्वेषां ब्रह्मचर्य प्राधान्येन वर्णिनां यज्ञो गृहमेधिनां तप उपवासश्च वैखानसानां यज्ञरहिताः सर्वे दमः आशयशुद्धिसाध्यत्वेनोपदिष्टं स्वातन्यं च यतीनामिमे सर्वेऽप्यात्मज्ञानस्य हेतवः । ननु किं स्वभावादेव हेतव आहोस्थित् सम्प्रदायाश्रयणेनैवेति चेत्तत्राह स धाश्रमः इति । स आत्मा हि निश्चयेन । एवमेवोक्तसम्प्रदायसरण्यैव । समस्तैरशेपैर- प्याश्रमः साधकतमैस्तत्तदाश्रमिभिः विजिज्ञासितव्यः । तुशब्दो जिज्ञासायां सम्प्रदाय- भिन्न प्रकार वारयति । अत एवेह विज्ञानेश्वरोऽपि उक्तमार्गेणैव सकलाश्रमिभिर्जिज्ञा- सितव्य इत्याह । कथं जिज्ञासितव्य इति चेदुच्यते । प्रथम द्विजातिभिः साम्प्रदायिक- गुरुसकाशाच्छ्रोतव्यः । "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे"दित्यत्र मुण्डके असाम्प्रदा- यिकगुरूपसत्तिनिषेधद्योतनात् । ततो मन्तव्यः पूर्वोपक्रान्तेन खगुरूक्तसूत्रभाष्यादिना दर्शितैः प्रमाणाविरुद्धतर्विचारयितव्यः । पवानिदिध्यासितव्यः । अथैवं साधनसम्पत्त्यनन्तरं तु द्रष्टव्यः । तुः उक्तसाधनं विना दर्शनासम्भवं द्योत. यति । एवं सम्प्रदायाश्रयणादेव फलसम्पचिर्न त्वन्यथेत्याशयेनाह (श्लो० १३७)- “य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः। उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः ।। क्रमाते सम्भवन्त्यचिरहः शुलं तथोत्तरमि"त्यादि । एवमुक्तसम्प्रदायप्रकारेणायमेवार्थो मिताक्षरायामपि सर्वेषां निपुणधियां प्रतिभा- सतीत्यलं बहुलविलेखेन ॥ - ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (शमदममझज्ञानादिसम्बन्धकरणपूर्वकनवणकीर्तनादिसेवा च सर्वेषां धर्म:- भत्तिसहकृतवर्णाश्नमधमान्मोक्ष) अपरश्चास्ति सर्वेपामप्यामिणां शमदमादिपूर्वकब्रह्मज्ञानस सम्प्रदायानुसारेण ब्रह्म- सम्बन्धकरणपूर्वकभगवच्छपणकीर्तनम्मरणसेवादास्यादेथावश्यकत्वम् । यथाह श्रीभाग- बते सप्तमस्कन्धे युधिष्ठिरेण सर्ववर्णाश्रमादिधर्मान् पृष्टो नारदः (अ० ११ श्लो ०८)- "सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दूमः । अहिंसा ब्रह्मचर्य च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम् ।। सन्तोपः समकसेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ अन्नाद्यादेः संविभागो भृतेभ्यश्च यथार्हतः । तेपात्मदेवतावुद्धिः सुतरां नृपु पाण्डर ।। श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः। सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुप्यती"ति ॥ पुनरेकादशस्कन्धेऽपि सप्तदशाध्याये भगवानाह (श्लो० ३३)- "शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनमार्जनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याऽभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम्" । (श्लो० ३४)- "सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनन्दन । मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाकायसंयमः" । अनापि ज्ञानेन सर्वभूतेषु भगवद्भागः सर्वाश्रमसाधारणधर्मतयोक्तः, अत एवेह सर्वाश्रमसाधारणं धर्ममाह शौचमिति द्वाभ्यामिति श्रीधरस्वामिनाऽवतारितम् । पुनस्त- त्रैवाटादशाध्याये भिक्षुधर्मान्तं निरूप्य (श्लो० ४२)- "भिक्षोधर्मः शमोहिंसा तप इज्या वनौकसः । गृहिणो. भूतरक्षेज्या द्विजस्थाचार्यसेवनम् ॥ ब्रह्मचर्य तपः शौचं सन्तोपो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यतो गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ।। इति मां यः स्वधर्मेण भजनित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्रावो मद्भक्तिं विन्दतेऽचिरात् ।।

·प्रथमस्य सप्तमः प्रश्नः। ७१ भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । -सर्वोत्पत्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः॥ इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो नितिमद्गतिः । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो न चिरात्समुपैति माम् ।। वर्णाश्रमवतां धर्म एप आचारलक्षणः । स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः परः ॥ एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम्" ।। इति खसेवायाः सर्ववर्णाश्रमसाधारणत्वं सर्ववर्णाश्रमधर्माणां स्वभक्तिसहकारेणैव मोक्षजनकत्वं सर्वेषां मोक्षाधिकारित्वं चोक्तं भगवता । अतः सर्वेष्वप्याश्रमेषु भगव- सेवादिकमावश्यकमेव, अन्यथा तु न मोक्षः स्यात् । अत एव पराशरमाधवीये आहिकनिरूपणान्ते कूर्मपुरापो- "नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्याऽऽश्रमविधि स्वकम् । तस्मात् कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्टिनः" ॥ इति । श्रुतयश्च "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये" त्याद्यास्तदेव वदन्ति । अतथतुर्णामप्या- श्रमिणां श्रवणादिद्वारा ब्रह्मज्ञानार्थ सेवादिरूपतत्यर्थ तत्र फलमुखाधिकारसम्पाद- कमहामत्रद्वारा शरणगमनात्मनिवेदनाद्यर्थ चं सम्प्रदायोपसेवनमत्यावश्यकमेवातोऽस्ति खलु सत्सम्प्रदायः सर्वाश्रमनिष्ठः । एवम् , (एकानमे पृथक् पृथक् सम्प्रदायोपयोगः तत्रादावुपकुर्वाणक्मह्मचारिणः), "सर्वाश्रमेश्यपि विनाश्रममेव मोक्ष- शिक्षाप्रदायकपुरातनसम्प्रदायान् । सेव्यान्वचा प्रचयता प्रणिगध सद्यः प्रत्याश्रमं तदुपयोगमुदीरयामः" ॥ तत्रादौ ब्रह्मचारिणो विचार्यते । तत्रास्ति ब्रह्मचारिण उपकुर्वाणकनैष्ठिकभेदेन वैवि- ध्यम् , तत्रोपकुर्वाणकविपये तावद् घूमः । (तस्य भविज्ञानसाम्प्रदायिकाचार्योपासनमोक्षहारसेवादीनि) 'एकादशस्कन्धे (अ० १७ श्लो० ३५) ब्रह्मचारिधर्मानिरूप्यान्ते- "एवं बृहद्वतधरो बामणोऽगिरिव अलन् । मद्भक्ततीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ।। अथानन्तरमावेक्षन् यधाजिज्ञासितागमः। गुरवे दक्षिणां दत्वा सायाद्र्वनुमोदितः" ।। इति । -- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तस समग्रऽपि स्खवताचरणे स्वभक्तिसहकारावश्यकता भगवतोच्यते । भक्तिस्तु सम्प्रदायकमाध्येति निरूपितं प्राक् । अत एव तनापि (श्लो० २५)- "अायर्काचार्यगोचिप्रगुरुद्धसुरान् शुचिः । समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवार जपनि ति ॥ गुरुशन्दनिर्दिष्टाद्वेदायध्यापकाचार्यादृद्धशम्दनिर्दिष्यात्पित्रादितय भेदेन निर्दिश्या- चार्यशब्दोक्तस्य भगवद्भक्तिज्ञानसम्पादकस्स साम्प्रदायिकाचार्यस्साप्पुपासनं वर्णिनो विदधाति, सप्तमस्कन्धपि (अ० १२ श्लो०.१०) प्रलचारिधर्मानुपक्रम्प- "कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वरः । द्वैत तावन्न विरमेनतो बस विपर्यय" ॥ इति । रुपादिसनवर्जन हेतुं वदना भगवता नारदेन द्वैतनिवृत्त्युपमे ममचारिणः कर्तव्यता योध्यते । तदुपसंहारेऽपि, "अमा गुरापात्मनि च सर्वभूतेषधोक्षजम् । भृतः सधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत्" ॥ एवंविधो प्रह्मचारी पानप्रस्थो यतिम्रही। घरन् विदितविशार्न परमयाधिगच्छति" ।। इति । एवं साक्षाद् अनविज्ञानं तत्साभ्यः पुरपोलममासिलक्षणो मोक्षय प्रह्मचारिणोऽप्य- भिधीयते । तत्साधनाय तस्य भगवत्सेनाऽप्युच्यते तर (लो. २)- "सायं प्रातरूपासीत गुर्वापसुरोत्तमानि"ति ॥ गुरोतमो विष्णुरिति प्यारस्पातारः । मनुरपि द्वितीयाध्याये मनचारिधर्मानु- पक्रम्य (लो. १७६)- "नित्यं नात्या शुचिः सूर्यादयपिंपिढ्नर्पणम् । देवताऽभ्यन र ममिदापानमेव च" ।। इति नित्यं हरिप्रनिमार्चनमा । यामूकमट्टनाप्येतदरीतम् , किश्च येदाम्पपना- स्पृधग्गारुण्याद्युपनिषद्वियाप्यपनमावश्याययोननाय फरमपन पाल्पयो विदधाति ब्रह्मचारिपारणे (१०१सो० ३७)- "इनिहामलिनो विद्या प्रत्यार्थाने हि योञ्चहमि"त्यादि । संघनश्च प्रमचारि- 'धर्माभिमप्प (सो. ३२)- "एप धर्मः ममा पानः प्रपमाप्रमगमिनाम् । एवं संवर्तमानम्नु प्रामोनि पम्मा गनिम्" इति ॥ मोक्षाधिकारियमाह । परमा गनिर्टि माधः ।

·प्रथमस्य सप्तमः प्रश्नः। (मय ब्रह्मचारिप्रभृतीनां सन्यासः) अथ ब्रह्मचर्याश्रमेऽपि सद्गुरूपसत्तिसार्वदिकवेदान्ताभ्यासादिना सम्यक् सञ्जात- दृढवैराग्यस्य मध्यमाश्रमद्वयाकरणेनैव सम्यासो माधवादिभिः श्रुत्यादिविहितत्वाया- ख्यायते । तथा च जाबालश्रुतिः “यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद्ग्रहाद्वा बनाद्वा" इति, "इतः पूर्व ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेद्गृहीं भूत्वा वनी भवेद्वनी भूत्वा प्रबजे- दि"त्यविरक्तं जडं प्रति आश्रमसमुच्चयपक्षस्योक्तत्वात् । इदानीं विरक्तं प्रति यदि वेतीदं पक्षान्तरमुच्यते । इतरथेति वेदान्ताभ्यासद्वारा दृढवैराग्यसम्भवे- अगिरा अप्याह- "संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रबजत्यकृतोद्वाहः परं वैराग्यमाश्रितः॥ प्रबजेब्रह्मचर्येण प्रव्रजेच्च गृहादपि। वनाद्वा प्रव्रजेद्विद्वानातुरो वाऽतिदुःखितः" ।। इति । लघुविष्णुरपि चतुर्थाध्याये (श्लो०१)- "ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा मुनिः । विरक्तः सर्वकामेभ्यः परिवज्यां समाथयेदिति ।। एतच संसारनिःसारत्वदर्शनदवैराग्यसारदिदृक्षादिकमनुपासितसाम्प्रदायिकसहरु- कस्य कदाचिदपि कथञ्चिदपि न सम्भवति । उक्तरीत्या बहुश्रुतिपु तख तदेकसाध्य त्वप्रतिपादनात् । अतो ब्रह्मचारिणोऽपि साम्प्रदायिकगुरुसेवन विधिसिद्धमस्त्येवेति सिद्ध्यति । येन तत्सेवनात्तस कदाचिदृढतरवैराग्यसम्भवे सन्यास उपदिष्टः । तम्मा- ब्रह्मज्ञानभगवद्भक्तितत्सेवादिशिक्षार्थमुपकुर्वाणकस सम्प्रदायोपयोगो दर्शितः ।। (नैष्ठिवग्रह्मचारिणः सम्प्रदायोपयोगः तनाऽपुनरावृत्तिवचनानि) एवमेव नैष्ठिकविषयेऽपि योध्यम् । तथा हि श्रीभागवते एकादशस्कन्धे (अ० "१७ श्लो०२०- "यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्षन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेहेहं स्वाध्यायार्थ वृहद्वतः" ।। इत्यादिना नैष्ठिकब्रह्मचारिधर्मानुपक्रम्य (श्लो० ३१) "अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मपः" इति ।। सर्वत्र अमाभेदबुद्धिं करणीयत्वेन विदधाति । मनुरपि द्वितीयाध्याये (लोक २४३)- "यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले।" १.स.मा.

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे इत्यादिना नैष्ठिकधर्मानुपक्रम्य (श्लो० २४४)- "सङ्गच्छत्यञ्जसा विनो ब्रह्मणः सम शाश्वतमि"ति ॥ तथोपसंहारे (श्लो० २४९)- "एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहा जायते पुनः" । इति तस्य मोक्षलक्षणं फलं वदन ब्रह्मज्ञानस्सारश्यसम्पाद्यत्वं बोधयति । न चेट ब्रह्मचर्यस्य फलमिति शक्यम् । "ऋते ज्ञानान्न मुक्तिरि"ति नियमविरोधात् ॥ ब्रह्मचर्यस्य तु तत्रोपोदलकत्वमेव । एवमेव याज्ञवल्क्योऽपि नैष्ठिकस्य मोक्षमाह (अ० १) ब्रह्मचारिप्रकरणान्ते (श्लो० ४२)- "अनेन विधिना देहं साधयन्विजितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकमपामोति न चेहा जायते पुनरि"ति ॥ न चात्र मनुयाज्ञवल्क्यवचनयोर्ब्रह्मसमब्रह्मलोकशब्दाभ्यां सत्यलोक एवेति शक्यम् । बुकमट्टविज्ञानेश्वरकृतव्याख्याविरोधान्मूले पुनरावृत्तिकथनालिङ्गबाधाच । "आमसभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन" ॥ इति तत्र पुनरावृत्तिस्मरणात् । न च तस्स रणनयनिवृत्त्यभावान्मोक्षाभावः शङ्कया, तन्मोक्षस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । यथाह मनुः (अ० ५ श्लो० १५९)- "अनेकानि सहस्राणि चुमारब्रह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलमन्ततिम्" ॥ इति । अतोऽस्ति नैष्ठिकस्याप्पवश्यमेव मोक्षसाधकभक्तिज्ञानाद्यर्थ सम्प्रदायोपयोगः । अन्यथोक्तेन प्रकारेणात्मानं निष्ठामुपक्रान्तिकालं नयतीति नैष्ठिक इति मिताक्षरोक्ततल्ल- प्रणव्याकोपात् । एवं ब्रह्मचारिणः सम्प्रदायोपयोगो व्याख्यातः ॥ (भय गृहस्थत सम्प्रदायोपयोग समर्पणभक्तिज्ञानादिक च) अथ गृहस्थस्यापि तदुपयोग व्याख्यास्यामः । तर श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे (अ० १४ श्लो. २) युधिष्ठिरेण गृहस्थधर्मान्पृष्टो नारदः-- "गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् यथोचिताः । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन्" ।। इत्यादिना सर्वस्यात्मीयस्य भगवते समर्पणं तत्समर्पणद्वारभूतानां सत्सम्प्रदायप्रवर्त- कानामाचार्यरूपमहामुनीनामुपासनं तत्सकाशाद्भगवत्कथाश्रवणादिकच विधीयते, अग्रे चेदं महामुन्युपासनं सन्मार्गप्रवर्तकानां तत्चत्सम्प्रदायप्रवेशमूलकं सामान्यं वेति संशयवारणाय (श्लो० १४ ) "पदवी महतामियादिति स्पष्टतया महत्प्रवर्तितसम्भ- ·प्रथमस्य सप्तमः प्रभः। . दायाश्रयणमुच्यते, ततः पञ्चदशाध्यायेऽपि ज्ञानसन्तोपादिकं च प्रशंस (श्लो. २२) "असङ्कल्पाजयेत्काममि"त्यादिना कामादीनामेकैकशो अयोपायं निरूप्य (श्लो० २५)- "एतत्सर्व गुरौ भक्त्या पुरुषो बञ्जसा जयेत् । यस साक्षाद्भगवति ज्ञानदीपपदे गुरौ ॥ मांसद्धीः श्रुतं तस्य सर्व कुञ्जरशौचवत्" ।। इति सम्प्रदायानुसारेण भगवज्ज्ञानसम्पादक गुरौ भक्तरेकस्या एव सर्वजयोपायत्व तदभाव सर्ववैयर्थ्य चोक्तम् । एवमेकादशस्कन्धेऽपि (अ० १७ श्लो० ३८) "गृहार्थी सदृशी भार्यामि"त्यादिना गृहिधर्मानुपक्रम्य (श्लो० ४२)- "शिलोच्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्म महान्तं विरजं जुपाणः । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम्" । इति विरजः साम्प्रदायिकधर्माश्रयणं भगवते आत्मसमर्पणं च शान्तिकारणत्वे- नोच्यते, तथा (श्लो० ५१)- “कुटुम्बेपु न समेत न प्रमाद्येत्कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टयत् ॥ पुत्रदाराप्तवन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः । अनुदेहं वियन्त्येते वमो निद्रानुगो यथा ॥ इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्यतिथिवद्वसन् । न गृहैरनुबद्ध्येत निर्ममो निरहङ्कतः ॥ कर्मभिहमेघीयैरिष्ट्वा भावेन भक्तिमान् । तिष्ठेद्वनं वोपविशेत्प्रजावान्या परिव्रजेत्" । इति गृहस्थस्यापि भगवत्सेवादी प्रमादाभावो ब्रह्मज्ञानं तत्साधकतत्वविमों भग- पद्भक्तिय नैश्रेयंससाधनतयोच्यते । एतच्छ्न्यस्य संसारवन्धनपूर्वकं नरकाख्यं फलम- प्यनुपदमेवोच्यते (श्लो० ५५)- "यस्त्यासक्तमतिर्गहे पुत्रवित्तपणातुरः । स्वणः कृपणधीमंढो ममाहमिति पद्धयते" ॥ इत्यादिना (श्लो० ५७) "मृतोऽन्धं विशते तमः" इत्यन्तेन । (मभूक्तस्तदुपयोगः सर्वेषां दीक्षाग्रहणपूर्वकमुपनिषद्विपापास) किञ्च, मनुरपि तृतीयाध्याये गृहस्थधर्मानुपक्रम्य भगवदुश्या सर्वभूतसन्तोपकस्स ममरूपतापत्यानिर्मार्गगत्या मोक्षमाह (श्लो. ९३)- ·७४ ससिद्धान्तमार्तण्डे इत्यादिना नैष्ठिकधर्मानुपक्रम्य.(श्लो० २४४)- "सङ्गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सम शाश्वतमि"ति ॥ तथोपसंहारे (श्लो० २४९)- "एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । स गच्छत्युत्तमं स्थानं न हो जायते पुनः" । इति तस्य मोक्षलक्षणं फलं वदन् ब्रह्मज्ञानस्यावश्यसम्पाद्यत्वं बोधयति । न चद ब्रह्मचर्यस्य फलमिति शक्यम् । "झते ज्ञानान्न मुक्तिरि"ति नियमविरोधात् ।। ब्रह्मचर्यस्य तु तत्रोपोगलकत्वमेव । एवमेव याज्ञवल्क्योऽपि नैष्ठिकस्स मोक्षमाह (अ० १) ब्रह्मचारिप्रकरणान्ते (श्लो० ४२)- "अनेन विधिना देहं साधयन्विजितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकमयामोति न चेहा जायते पुनरि"ति ॥ न चार मनुयाज्ञवल्क्यवचनयोलसमब्रह्मलोकशब्दाभ्यां सत्यलोक एवेति शक्यम् । कुखकभट्टविज्ञानेश्वरकृतव्याच्याविरोधान्मूले पुनरावृत्तिकथनालिङ्गयाधाय । "आब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन" ॥ इति तत्र पुनरावृत्निम्मरणात् । न च तस्य ऋणत्रयनिवृत्यभावान्मोधाभावः शश्या, तन्मोक्षस शाससिद्धत्वात् । यथाह मनुः (अ० ५ श्लो० १५९)- "अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा वुलमन्ततिम्" ॥ इति । अतोऽस्ति नैष्ठिकसाप्यवश्यमेव मोक्षमाधफभक्तिवानायथं सम्प्रदायोपयोगः । अन्यथोक्तेन प्रकारेणात्मानं निष्ठामुपक्रान्तिकालं नयीति नष्ठिरु इति मिताक्षरोक्तताल- क्षणव्याकोपान् । एवं ब्रह्मचारिणः सम्प्रदायोपयोगो च्याग्यानः ॥ (भय गृहग्धम्म सम्प्रदायोपयोग. समर्पणमनिजानादि ) अध गृहस्यस्यापि नदुपयोग प्याग्न्यासामः ! तप श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे (अ० १४ श्लो० २) युधिष्ठिरेण गृहन्यधर्मान्पृष्टो नारदः- "गृहप्ववस्थितो राजन् क्रियाः दुर्गन् यथोचिनाः । वामुदेवार्पणं मातादुपासीत महामुनीन्" । इत्यादिना मर्षस्यात्मीयस भगवने ममर्पणं तन्ममर्पणद्वारभूतानां मत्मम्प्रदायप्रवर्त- फानामाचार्यरुपमहामुनीनामुपामनं तत्मामाद्भगवत्कपाश्ररणादिकश विधीयते, अग्रे घेदं महामुन्धुपामर्न मन्मार्गप्रवर्तकानां तत्तस्मन्प्रदापप्रवेशमूलकं मामान्य पनि संगवारपाय (सो०१४ ) "पदी महनामियादिति स्पष्टतया महत्प्रवर्तितमम्प्र.

·प्रथमेस्य सप्तमः प्रः। दायाश्रयणमुच्यते, ततः पञ्चदशाध्यायेऽपि ज्ञानसन्तोषादिकं च प्रशंस्य (श्लो० २२) "असङ्कल्पाजयेत्काममि"त्यादिना कामादीनामेकैकशो जयोपायं निरूप्य (श्लो० २५)- "एतत्सर्व गुरौ भक्त्या पुरुपो ह्यञ्जसा जयेत् । यस साक्षाद्भगवति ज्ञानदीपप्रदे गरौ । मांसद्धीः श्रुतं तस्य सर्व कुञ्जरशौचवत्" ॥ इति सम्प्रदायानुसारेण भगवज्ज्ञानसम्पादके गुरौ भक्तरेकस्सा एव सर्वजयोपायत्वं तभावे सर्ववैयर्थ्य चोक्तम् । एवमेकादशस्कन्धेऽपि (अ०१७ श्लो. ३८) "गृहार्थी सदृशीं भार्यामि"त्यादिना गृहिधर्मानुपक्रम्य (श्लो० ४२)- "शिलोच्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्म महान्तं विरजं जुपाणः । मयर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम्" ।। इति विरजः साम्प्रदायिकधर्माश्रयणं भगवते आत्मसमर्पणं च शान्तिकारणत्वे- नोच्यते, तथा (श्लो० ५१)- "कुटम्बेषु न सजेत न प्रमायेत्कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ।। • पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः । अनुदेहं वियन्त्येते वमो निद्रानुगो यथा ॥ इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवहसन् । न गृहैरनुबद्ध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः ॥ कर्मभिहमेधीयरिष्ट्वा भावेन भक्तिमान् । तिष्ठेद्वनं वोपविशेत्प्रजावान्या परिव्रजेत् ।। इति गृहस्थस्थापि भगवत्सेवादी प्रमादाभावो ब्रह्मज्ञानं तत्साधकतत्त्वविमर्शो भग- वद्भक्तिश्च नैश्रेयंससाधनतयोच्यते । एतच्छ्न्यस्य संसारबन्धनपूर्वकं नरकाख्यं फलम- प्यनुपदमेवोच्यते (श्लो० ५५)- "यस्त्वासक्तमतिर्गहे पुत्रवित्तपणातुरः । खणः कृपणधीर्मुढो ममाहमिति बाते"। इत्यादिना (श्लो० ५७) "मृतोऽन्धं विशते तमः" इत्यन्तेन ।। (माखदुपयोगः सर्वेषां दीक्षाग्रहणपूर्वकनुपनिषद्विग्राम्यास) किश्च, मनुरपि तृतीयाध्याये गृहस्थधर्मानुपक्रम्प भगवगुया सर्वभूतसन्तोपकस नमरूपतापत्याचिर्मार्गगत्या मोक्षमाह (श्लो० ९३)- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति । स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिपथाऽर्जुन" ॥ इति । पुनचतुर्थाध्यायेऽपि सर्वयज्ञापेक्षया ज्ञानयज्ञस्य प्राधान्यमाह स एव (श्लो० २२)- "एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः । अनीहमानाः सततमिन्द्रियेप्वेव जुह्वति ।। वाच्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा । वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनित्तिमक्षयाम् ।। ज्ञानेनापरे विप्रा यजन्त्येतैर्मुसैः सदा । ज्ञानमूलां क्रियामेपां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा" इति ॥ एवं सर्वसत्कर्मणां ज्ञानमूलरुत्वमुक्तम् , पुनस्तत्रैव ज्ञानसम्पत्त्यर्थ वेदाभ्यासं ततो ज्ञानसम्भचे पूर्वजन्मस्मरणादिकं ब्रह्मभावान्मोक्षलक्षणमुखं चाह (श्लो० १४८)- "वेदाभ्यासेन सततं शौचैन तपसन च । अद्रोहेण च भूतानां जाति स्मरति पौर्विकीम् ॥ पौर्विकी संम्मरन् जातिं ब्रह्मैवाभ्यसते पुनः । ब्रह्माम्यासेन चाजसमनन्तं सुसमभुते" इति । अपि च ब्रह्माद्वतन्नानसिद्ध्यर्थ साम्प्रदायिकगुरुसकाशादीक्षाग्रहणपूर्वकमुपनिषद्वि- धाभ्यासस्य सर्वाश्रमेवारश्यकत्यमाह पष्टे म एन । "ऋषिभिर्बाह्मणश्चन गृहन्यरेय सेविताः । विद्यातपोविश्रद्धयर्थ शरीरस्य च शुद्धये" ॥ इति । एतद्विधासेवनस्स दीक्षापूर्वकत्वं पूर्वश्लोके स्फुटम्, अब मामणैर्मचारिभिः पिभिः परिमाजकः उपक्रमानुरोधाचादनस्यथेति मेधातिधिहमभट्टायाशयः अर गृहस्सस्यापि तदावश्यकत्वं सिद्धमेर । (प्रत्यह मशविधाभ्यासेन जपयामिदिः, इह पुनरावृत्तिनिषेधवारयानि, शानमारनामभिर्मोक्ष) किन ब्रह्मविद्यायाः प्रत्याहाम्यासेनर जपयनसिद्धि स्मरत्याचाराध्याये यायवल्लयो गृहप्रकरणे (श्लो०५)- "वेदाधर्यपुगणानि सेतिहासानि यक्तितः। जपपजप्रसिद्धार्थ विद्यां चाध्यात्मिकी जपेन" ॥ इति । अन्यग, अक्षमीमांमापनुमारेण वेदार्थविचारस प्रत्यहकर्तव्यतामपि म एवाह तत्रच (लो. ३)- "इत्यानीन मूर्यदेवत्यान् जन्मत्रान् ममाहितः । वेदार्यानधिगच्छेच शाराणि विविधानि च ॥

·प्रथमस्य सप्तमः भन्नः। - प्रजापतिः- "प्रवृत्तिं वचनात्कुर्वन् निवृत्तिमपि कर्मणाम् । एवं व्यवहरेन्नित्यं गृहस्थोऽपि हि मुच्यते" ।। अत्रि:- "यश्चैतैर्लक्षणैर्युक्तो गृहस्थोऽपि भवेद्विजः । स गच्छति परं स्थानं जायते नेह वै पुनः" । पुनरनिः शौचविधि निरूप्य- "वेदाभ्यासरतः क्षान्तो नित्यं शास्त्राप्यवेक्षयेत् । शौचमृद्वारिभिरतो गृहस्थोऽपि हि मुच्यते"॥ लघुविष्णुरपि द्वितीयाध्याये (श्लो. १)- "अथातः सम्प्रवक्ष्यामि" इति गृहस्थधर्मानुपक्रम्य तानिरूप्य चान्ते प्राह (श्लो०४५/४६)- "श्रौतस्मात तु यत्किश्चित् व्यसनं धर्मसाधनम् । गृहे तद्वसता कार्यमन्यथा दोपमृच्छति ।। एवं दान्तो गृही तु स्थाच्छान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः। प्राजापत्यं परं स्थानं प्रामोति विजितेन्द्रियः" इति । सम्वजिपि (श्लो० ३२)- "अथो द्विजः समावृत्तः सवर्णा त्रियमुद्हेत्" । इत्यादिना गृहस्थधर्मानुपक्रम्य-- "कृत्वा गार्याणि कर्माणि स्वभार्यापोपणं नरः । ऋतुकालाभिगामी स्थान प्रामोति परमां गतिम्" । शति मोक्षाविफारिवमाह। पराशराज हितपिाध्याय (लो) ' सन्ध्यां प्रवक्ष्यामी"त्युपक्रम्य सन्ध्यास्नानादि सप्रपञ्चं निरूप्य (श्लो०२१७)- "कुर्याद्योऽहरहश्चैवं सम्यग्ज्ञात्या विधानतः । समामुयाद्गृहस्थोऽपि ब्रह्मणः पदमव्ययम्" । इति ज्ञानपूर्वककर्मकरणे मोक्षमाह । तथा च साक्षान्मोक्षफलकब्रह्मज्ञानसम्पत्त्यर्थ- मुक्तविघब्रह्मविद्याभ्यासस्तद्वारा विष्णूतं शान्तत्वं दान्तत्वं जितेन्द्रियत्वं च न सम्प्रदाय- मन्तरा सम्भवति । प्राजापत्यत्रिसम्वोक्तो मोक्षश्च क्षान्तिवेदाम्पासादिपुरस्सरतदुप- योग्युत्तरमीमांसादिसहकृतकर्मभिरेव बोद्धयः । केवलकर्मभिर्मोक्षाङ्गीकारे तमेयं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय नमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" ·७६ ससिद्धान्तमार्तण्डे ऋते ज्ञानान मुक्तिः । ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति । "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्व- कम् । ददामि घुद्धियोगं तम्" (स्क० १० उ०) "मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।", "तं भजन्निर्गुणो भवेत् ॥ इत्यादिविरोधापत्तेः। भक्तिज्ञानभगवत्सेवाधिकारादिकं च सत्साम्प्रदायिकगुरुकृपैकसाध्यमित्युक्तं प्राक् । (तस्य देवपूजा मुख्या, तत्र हरिसेवैव मुख्या) अपि च मनुः (अ० ४ श्लो० १५२)- "मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानाञ्च पूजनम् ॥ देवतान्यभिगच्छेत्तु धार्मिकांथ द्विजोत्तमान" ॥ इति देवार्चनादिकं तत्सिद्ध्यर्थं धर्मोपदेष्ट्रसत्साम्प्रदायिकोपसर्पणञ्च विदधाति । लघुपराशरोऽपि (अ० २ श्लो. १)- "अतः परं गृहस्सस धर्माचारं कलौ युगे" ॥ इत्यादिना गृहस्थधर्मकथनमुपक्रम्य- "जप्यं देवार्चनं होमं स्वाध्यायं चैवमभ्यसेत् ॥ इति तदेव वदति ॥ तत्रापि विष्ण्वर्चनमेव सर्वेष्वपि वर्णेवाश्रमेषु चावश्यकत्वात् प्रधानम् । तथा च ब्रह्मवैवर्तब्रह्मखण्डेकादशाध्याये नारदं प्रति परमेष्ठी- "वैष्णवानां हरेरर्चा तपस्या च श्रुतौ श्रुता। वैष्णवस्त्वं गृहे तिष्ठ कुरु कृष्णपदार्चनम् ।। अन्तर्वाह्ये हरियस्य तस्य किं तपसा सुत । नान्तर्बाह्ये हरियस तस्य किं तपसा वृथा ॥ तपसा इरिसराध्यो नान्यः कथन विद्यते । यत्र तत्र कृतं कृष्णसेवनं परमं तपः" ।। इति । तथा ब्रह्मवैवर्त एव प्रकृतिसण्डे सावित्री प्रत्याह विधिरेव- "वत्से चतुर्पु वेदेषु धर्मेषु संहितामुं च । पुराणेवितिहासेषु पञ्चरात्रादिकेषु च ॥ अन्येपु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च सुव्रते । सर्वेष्टं सारभूतं च मङ्गलं कृष्णसेवनम्" ।। इति कृष्णसेननस्यैव परमतपस्त्वेन सर्वेष्टादिरूपत्वेन च कथनाचदेवावश्यकम् ।

·प्रथमस्थ मतमः प्रश्नः। तस्य च कायिकादिव्यापाररूपस्यापि शिष्या भक्तित्वं मन्यन्ते ।। उक्तञ्च गारुडसमाप्ति- दशायां विष्णुभक्यध्याये- "भज इत्यैप चै धातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मात् सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनभूयसी" ।। इति । अलमग्ने प्रपञ्चनीयस्येह प्रपश्चनेन । अत उक्तब्रह्मवैवर्तवचनेषु स्पष्टतया गृहस्थ- स्यापि हरिसेवाऽऽवश्यकत्वकथनात्तत्सिद्ध्यर्थमपि तस्य सत्सम्प्रदायसेवनमावश्यकम् । (स्वकर्मत्यागे दोष.) अन्यथा तु भगवत्सेवाद्यभावात् स्वकर्मशून्यत्वेनाश्रमवैयथ्यं स्यात् । यथाह दक्षः- गृहस्थोऽपि क्रियायुक्तो न गृहेण गृही भवेत् । तथैव पुत्रदारैश्च स्वकर्मपरिवर्जितः" ।। इति । पुनः स एव-- "विभागशीलसम्पन्नः क्षमायुक्तो दयालुकः । खकर्मणि सदा युक्तो गृहस्थः शेषभुग भवेत्" ॥ इति । शेपभुक् भगवत्प्रसादभुक्, इदं भगवनिवेदितग्रहणविषयकप्रश्नसोत्तरे प्रपञ्चयि- प्यामः। (सप्तविधस्नानानि, तत्र मानसं मुख्यम्) अथ द्वितीयाध्याये वृहत्पराशरः (श्लो०८२)- "मानं पार्थिवमाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च । वारुणं मानसं चेति सप्तस्नानान्युपक्रमात्" ।। इति सप्तविघलानान्युपक्रम्य तल्लक्षणानि बदन (श्लो० ८५)- "यद्धयानं मनसा विष्णोर्मानसं कथ्यते बुधै"रित्याह । अग्रे च (श्लो० ८६)- "लानानां मानसं सानं मन्याद्यैः परमं स्मृतम् । कृतेन येन मुच्यन्ते गृहस्था अपि सविना ॥ इति हरिध्यानेनैव गृहमेधिनामपि मुक्ति पक्ति । एवं गृहस्वस्थाप्युपयोगो व्याख्यातः। (अय वानप्रस्थस्य साम्प्रदायोपयोगः) अथ वानप्रस्थस्यापि तदुपयोगं व्याख्यास्यामः । तत्रैकादशस्कन्धेऽष्टादशाध्याये श्रीभगवान्- "यनं विविक्षुः पुत्रेषु भायो त्यस सहैव "त्यादिना वानप्रस्थधर्मानुपक्रम्प (श्लो०.९)- ·८० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिमन्ततः। मां तपोमयमाराध्य ऋपिलोकादुपैति मामि"ति ॥ पिलोकान्महलोंकात् । एवं वानप्रस्थस्यापि मगरदाराधनं साधनत्वेन तत्प्राप्तिरेव च फलत्वेन स्मर्यते । तदतिरिक्तफलाभिलापिणस्तु निन्दा तवानुपदम् --- "यस्त्वेतस्कृच्छतश्वीर्ण तपो निःश्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युध्याद्रालिशः कोऽपरस्ततः" ।। इति । अत्र ब्रह्मलोकान्तवैभवोल्पीयाकामत्वेन श्रीधरस्वामिना व्याख्यातः । (मनुयायवल्क्योहम्नदुपयोग) अथ मनुरपि पाठे (श्लो०१)- "एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्लानको द्विजः । वने वसेत्त नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः" ॥ इति । पूर्वमेव सत्साम्प्रदायिकगुरूपासनात्पककपायस्सैन वन्याश्रमेऽधिकारं निरूप्य तद्ध- मानुपक्रम्य (लो. २९)- "एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाथीपनिपदीरात्मसंसिद्धये श्रुती" ॥ इत्यन्यपदेन वैष्णवदीक्षाणामपि सेननं तत्पूर्वक ग्रन्थतोऽर्थतश्योपनिपदभ्यासं च ज्ञानसिद्धये विदधाति । याज्ञवल्क्योऽपि वानप्रस्थप्रकरणे (अ० ३ श्लो०७)- "योगाभ्यासेन वा तथा ।" इत्युपनिषदभ्यासेनैव दिने कालक्षेपमाह । विज्ञानेश्वरेणोक्तमनुवाक्यैकवाक्यतया तथैव व्याख्यानात् । अपि च मनुः (अ० ६ श्लो० ८)- "स्वाध्याये नित्ययुक्तः पाद्दान्तो मैत्रः समाहितः । दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पका" ॥ इति दयादिकमवश्यसम्पाद्यत्वेन वदति । याज्ञवल्क्योऽपि तृतीयाध्याये वानप्रस्थ- प्रकरणे (श्लो० ४)- "दान्तस्त्रिपवणस्नायी निवृत्तश्च परिग्रहात् । खाध्यायवान् दानशीलः सर्वसत्चहिते रतः" ।। इति तदेवानुशास्ति । इदश्च मनूक्तं नियतमनोबुद्धित्वरूपं समाहितत्वं ब्रह्मज्ञानं विना न भवति । "मनः सत्येन शुद्ध्यति", "विद्यातयोभ्यां भूतात्मा", "बुद्धि - नेन शुक्ष्यतीति तेनैव पूर्व स्मृतत्वात् । पुनर्मानवशास्त्र एव (अ०६ श्लो० २५)- "अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी घराशयः । शरणेष्वममय वृक्षमूलनिकेतन" ॥

·प्रथमस्य सप्तमः प्रश्नः । इदं सुखार्थेष्वप्रयत्नत्वं निर्ममत्वं च न ज्ञानमन्तरा भवति । उक्तस्थले याज्ञव- ल्क्योऽपि (श्लो०९)- "यः कण्टकैर्वितुदति चन्दनर्यश्च लिम्पति । अक्रुद्धोऽपरितुष्टश्च समस्तस्य च तस्य च ॥ इति । इदमपि ज्ञानकसाध्यम् । (नस्य मोक्षः शोकभयाभावश्च) पुनानवे मुनिधर्मोपसंहारे मोक्षलक्षणं तस्य फलमनुशास्ति स एव (श्लो० ३२)- "आसां महर्पिचर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् । वीतशोकमयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयत" ॥ इति । न चात्रापि ब्रह्मलोकशब्देन सत्यलोकः शयः । कुल्लकभट्टीये ब्रह्मैव लोकस्तत्र पूजां लभते मोक्षमामोतीत्यर्थः । केवलकर्मणो वानप्रस्थस्य कथं मोक्ष इति चेन्न । विविधाश्योपनिपदीरात्मसंसिद्धये श्रुती"रित्यनेनास्यात्मज्ञानसम्भवादिति व्याख्या- नात् । इदं मोक्षलक्षणं फलं ज्ञानमन्तरा न सम्भवेत् । बीतशोकभयत्वं च यथा साम- गानां भूमविद्यायां श्रूयते । “तरति शोकमात्मविदि"ति । कठवल्लीप्वपि द्वितीय- वहयाम् "अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाती"ति ॥ पुनरत्रैव- "महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचती"ति ॥' मुण्डकेषु च तृतीयमुण्डकप्रथमखण्डे- "समाने वृक्षे पुरुपो निमनोनीशया शोचति मुद्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः" इति ॥ एवं भयविषयेऽपि “अथ सोऽभयंगतो भवति" | "द्वितीयाद्वै भयं भवती"त्याद्या. स्तैत्तिरीयबृहदारण्यकादिश्रुतयस्तत्र तत्र प्रसिद्धा एव । विज्ञानेश्वरस्तु वानप्रस्थस्य सालोक्यमुक्तिमाह ।। (स्मृतिषु सस्य भगवरसेवापूर्वाश्रमधमांतिदेशव) अथ तस्य भगवत्सेवाकर्तव्यतां त्वाह याज्ञवल्क्यस्तृतीयाध्याये वानप्रस्थधर्मप्रकरणे (श्लो० २) "जटालोमभृदात्मवान्" इति । इह आत्मवानात्मोपासनाभिरतः सादिति मिताक्षरा । आत्मशब्दस्त्वेतादृशप्रकरेषु भगवत्पर एव । "गौणथेन्नात्मशब्दादिति सूत्रे सिद्धपत्कारेण हेतुं बदता बादरायणेन तथा बोधनात् । लघुविष्णुरपि तृतीया- ध्याये (लो०२) ११. मा.

·८२ ससिद्धान्तमार्तण्डे "गृहस्थो ब्रह्मचारी वा बनवासं यदा व्रजेत् । चीरवल्कलधारी स्वादि"ति वानप्रस्थधर्मानुपक्रम्य-- "त्रिसन्ध्यं स्नानमातिष्ठेत्सहिष्णुर्भूतजान् गुणान् । पूजयेदतिर्थांश्चैव ब्रह्मचारी वशङ्गतः ॥ प्रतिग्रहं न गृह्णीयात्परेपां किञ्चिदात्मवान् । दाता चैव भवेन्नित्यं श्रद्दधानः प्रियंवदः ।। कैशरोमनखश्मथु न छिन्यान्न च कर्तयेत् । त्यजन् शरीरसौहार्द वनवासरतः शुचिरिति ॥ अत्र सर्वदुःखसहनादि सौहार्दत्यागान्तं ज्ञानैकसाध्यम् । आत्मवत्त्वञ्चोक्तमिताक्षरैक- चाक्यतया भगवत्सेवायत्त्वमेव । किञ्च, गृहस्वस्य भगवत्सेवाया आवश्यकत्वमुपपादि- तमेव "वैष्याव त्वं गृहे तिष्ठ कुरु कृप्यपदार्चनमि"त्यादिवचनः । तच वानप्रस्थस्थापि प्रामोत्येव ॥ मिताक्षरायां वानप्रस्थप्रकरणे (श्लो० ११) "वायुभक्ष" इत्यस्य व्याख्याने, स्नानाचमनादिधर्मा ब्रह्मचारिप्रकरणाद्यभिहिताचाविरोधिनोऽस्यापि भवन्ति ।। "उत्तरेषां चैव तथा विरोधी"ति गौतमस्मरणादित्युक्तेः । तेन भगवत्सेवा- दयोऽपि गृहस्थानां ब्रह्मचारिणां चोक्ता वैष्णवधर्मा वानप्रस्थस्यापि सिद्धयन्तीत्यलम् । (ब्रह्मसम्बन्धकरण वेदान्ताध्ययन) अपि च मुनेरपि भगवत्सेवाधिकारजनकं ब्रह्मसम्बन्धकरणमुच्यते । आचारमाधवे वानप्रस्थधर्मान् प्रक्रम्य कूर्मपुराणे- "महाप्रस्थानिकं वासी कुर्यादनशनं तु या । अमिप्रवेशमन्यद्वा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः" ॥ इति । ब्रह्मसम्बन्धस्य सेवाधिकारजनकत्वं तु- "एवं धर्मनुष्याणासुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्या शिष्यते ॥ इत्येकादशस्कन्धादिवचनैः, सिद्धमेव । अथ सम्वतः- "उपित्वयं गृहे विनो द्वितीयादाश्रमात्परम् । चलीपलितसंयुक्तस्तृतीयं तु समाश्रयेदि"त्यादिना । वानप्रस्वधर्मानुपक्रम्य- "कुर्यादध्ययनं नित्यमग्निहोत्रपरायणः । इष्टिं पापणीयां च कुर्याच प्रतिपर्वसु" ।। इति सनेरपि अध्ययनमनुशास्ति । इदश्चाध्ययनमुपनिपदामेव । सर्वविद्याध्ययनस्य ·प्रथमस्य सप्तमः प्रश्नः। ब्रह्मचर्याश्रमकार्यत्वात् । मन्वादिभिरपि तथैवोक्तत्वाच ।। अत एव पराशरमाधवीये द्वितीयाध्याये वानप्रस्थधर्मानुपक्रम्य कूर्मपुराणे- "अथर्वशिरसोऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः । यमान्सेवेत सतत नियमांश्चाप्यतन्द्रितः ॥ जितेन्द्रियो जितकोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः । • ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नी प्रतिसंश्रयेत्" ।। इति । एवं वानप्रस्थस्य सम्प्रदायोपयोगो व्याख्यातः । (यतेः सम्प्रदायोपयोगः, तत्र हरिध्यानं दण्डादीनां वैष्णवविहवन) अथ यतेस्तदुपयोग व्याख्यास्यामः । तत्र पराशरमाधवीये (अ० २) संन्यास- ग्रहणविधौ त्रिदण्डायेकविंशतिवस्तुग्रहणं ग्रामसीमान्ताद्यन्यतमगमनं व्याहृतिभिः पयः- प्रभृतिप्राशनं सावित्रीप्रवेशमग्निविहरणं ब्राह्ममुहूर्तान्तजागरं प्रातरग्निहोत्रानन्तरं प्राजा- पत्येष्टिकरणपूर्वकमात्मन्ययारोपणान्तं निरूप्योच्यते । इष्टिं परिसमाप्याग्नीश्चात्मनि समारोप्य प्रैषमुच्चारयेत् । तदाह कात्यायनः- "आत्मन्यग्नीन् समारोप्य वेदिमध्यस्थितो हरिम् । ध्यात्वा हृदि त्यनुज्ञातो गुरुणा प्रैपमारभेदिति ।। अत्र हरिध्यानोत्या दण्डकापायादीनां च पूर्व विष्णुलिङ्गत्वोच्या संन्यासिनोऽपि वैष्णवसम्प्रदाय एवावश्यकः । अग्रेऽपि "लिङ्गं तु वैप्यावं तेषां त्रिदण्डं सपवित्रकमि"ति स्मृत्युपन्यासेन त्रिदण्डादीनां वैष्णवलिङ्गत्वं दर्शितम् । किञ्च, पितामहोऽपि-~- "परः परमहंसस्तु तुर्याख्यः श्रुतिरब्रवीत् । यमैश्च नियमैर्युक्तो विष्णुरूपी त्रिदण्डभृदि"ति ॥ संन्यासिनो विष्णुरूपत्वं वदन् तस्य विष्णुभक्तिज्ञानावश्यसम्पन्नता द्योतयति । (भक्तिज्ञानाभ्यां भगवद्रूपता) तद्भक्तिमत्वे एवं सति "यो यच्छ्रद्धः स एव स" इति न्यायेन तादूप्यसम्भवात् । अत एव भगवान् (अ० ७ श्लो०१६)- "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन । आत? जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ । इत्युपक्रम्य तेषां स्वरूपं दर्शयन् (श्लो०१८)- "ज्ञानी त्वात्मैव मे मतमि"ति स्वभक्तस ज्ञानयुक्तस्य खरूपत्वं निरूपयति । न च निखिलस्यापि प्रपञ्चस्स ब्रह्मात्मकत्वाभिप्रायेण विष्णुरूपत्वकथनमिति शक्यम् । तस्य 'भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुरित्यादिविष्णुपुराणादिवाक्यः सर्वत्र सत्वेन संन्यासिनि म ·ससिद्धान्तमार्कण्डे विशेषाभावात् । अथ अत्यन्तभक्तिमत्सया विष्णु रूपयति निरूपयति स विष्णुरूपी- त्यर्थादरणेऽपि तस्य तद्भत्त्यावश्यकता सिद्धव । तस्माद्वैष्णवसम्प्रदायसास्त्येवावश्य- मुपयोगः संन्यासिनोऽपि यथार्थहरिभक्तिवानसम्पत्यर्थम् । अन्यथा तदसिद्धेः पूर्व व्युत्पादितवान् । (वैराग्यतारतम्येन कुटीचरादिभेदो मनननिदिध्यासनहरिभत्त्यादिकं च) अथ ननु वेदान्ताभ्यासानन्तरमेव संन्यासोपदेशात् । संन्यासिनस्तु न तदभ्यास- कारणभूतसम्प्रदायखोपयोगः कश्चिदिति चेन्मैवम् । प्रबजितस्यापि कुटीचरादेः साम्प्र- दायिकसद्गुरूपसेवनेन वेदान्तमभ्यस्यतो मन्यानस्योत्तरोत्तरवैराग्यदायेन यहूदकत्वाद्यु- त्तरोत्तरखसंस्थासेवनायावश्यं सम्प्रदायोपयोगात् । वैराग्यदायनोत्तरोत्तरसंस्थास्वधि- कारस्तु दर्शित आचारमाधवे पुराणे- "विरक्तिद्विविधा प्रोक्ता तीवा तीवतरेति च । सत्यामेव तु तीवायां न्यसेद्योगी कुटीचरः॥ शक्तो यहूदके तीव्रतरायां हंससज्ञिते । मुमुक्षुः परमे हंसे साक्षाद्विज्ञानसाधन" इति ॥ किञ्च, मनुरपि पाठे (श्लो० ३३)- "यनेषु च विहत्यवमि" त्यादिना यतिधर्मानुपक्रम्य (श्लो० ४३)- "उपेक्षकोऽसङ्कुसुको मुनिर्भावसमाहित" इति शरीराद्युपेक्षार्थ बुद्धिस्थैर्याय च मननद्वारा ब्रह्मैकतानवृत्तित्वं यतेरपि सम्पाद्यत्वेन वक्ति । तथा (श्लो० ४९)- "अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिपः" इति भगवद्भक्तिमपि तस्य विदधाति । अध्यात्मरतिपदात् । एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड इति छान्दोग्यभूमविद्यकवाक्यत्वात् । आत्मानं ब्रह्माधिकृत्य रतिर्यस्य सोऽध्यात्मरतिरिति कुलकभट्टादिभिर्व्याख्य निर्णीयते तद्भक्तिमीमांसायां (अ० १ सू० १०) सांमुख्येतरापेक्षितत्वादित्यधिक- रणे । एकादशस्कन्धेऽपि अष्टादशाध्याये यतिधर्मेषु भगवान् (श्लो० २०)-' "आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः । विविक्तक्षेमशरणो मद्भावो विमलाशयः॥ आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः । अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।। बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एपां च संयमः । तस्मानियम्य पड्वर्ग मद्भावेन चरेन्मुनिरि"ति ॥ स्वभक्तिं सदा सर्वत्र तद्भावपूर्वकं ज्ञाननिष्ठया बन्धमोक्षादिचिन्तनं च पाराशरिणां विदधाति ।।

·प्रथमस्य सामः प्रो ८५ अतो भक्तिज्ञानसम्पत्त्यर्थ तस्यापि सत्सम्प्रदायोपसचिरावश्यकी । अन्यथा राग- द्वैपायनपक्षयेण मोक्षासम्भवात् । तत्रैव (श्लो०६०)- "इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेपक्षयेण च । अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पत" इत्युक्तेः ॥ एवं (श्लो०.६१)-"अवेक्षेत गतिर्नृणा"मित्यादिनोक्तानि परमात्मसूक्ष्मत्वाद्यवे- क्षणान्यपि सत्सम्प्रदायद्वारकाण्येव । गुरुमेवाभिगच्छेत् गीती शीघ्री आचार्याट्टैच विद्याविदितासाधिष्ठं प्रापयतीत्यादिश्रुतिस्मृतिषु विधेनिन्दास्तुत्योश्च दर्शनात् । इहैव (श्लो०७२) "ध्यानेनानीश्वरान् गुणानि"ति ध्यानोपदेशात् साम्प्रदायिकगुरूपसत्ति- मन्तरा श्रवणासम्भवेन तदुपजीव्यकमननाभावे निदिध्यासोपदेशनरर्थक्याच । एवमेव सम्वतॊऽपि, (ब्रह्मविद्याध्ययनं नदध तस्यापि पूर्वविलक्षणा गुरुसेवायोग्यजनसमथ) "उपित्वैनं वने सम्यग्विधिज्ञः सर्ववस्तुषु । चतुर्थमाश्रमं गच्छेद्भुतहोमो जितेन्द्रियः ।। अमीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रबजितो भवेत् । वेदाभ्यासरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः" इति । तथा-- "एकाकी चिन्तयेनित्यं मनोवाकायसंयतः" इति ॥ तथा-- "संसेव्य चाश्रमान् सर्वाञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकमवामोति वेदशास्त्रार्थविद्विजः" इति ।। यतेर्वेदान्तविद्यायाः श्रवणं तचिन्तनं तद्विद एव मोक्षं चाह ॥ श्रीभागवते एका- दशस्कन्धे चाष्टादशाध्याये भिक्षुधर्मषु (श्लो० ३४)- "आहारार्थ समाहित युक्त तत्प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद्विज्ञाय विमुच्यते" ।। इति वेदान्तविद्यया तत्त्वविमर्शार्थमेव प्राणधारणमुक्त्वा (श्लो० ३८)- "दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपावजेत् ।। तावत्परिचरेद्भक्तः श्रद्धावाननसूयकः । यापब्रह्म विज्ञानीयान्मामेव गुरुमादृतः ।। यस्त्वसंयतपड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः । ज्ञानवैराग्यरहितखिदण्डमुपजीवति ।। - ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "सुरानात्मानमात्मस्थं निद्भुते मां च धर्महा । अविपक्ककपायोऽस्मादमुप्माच विहीयते" ॥ इति भगमद्धर्मजिज्ञासापूत्यै यतेरपि गुरूपसत्ति ब्रह्मचर्यादिभ्यस्तत्परिचर्यावलक्षण्यं ज्ञानार्थमेवं करणसानश्यत्ययोधनाय एतच्छून्यस्यात्यन्तमनिष्टफलं चाह भगवान् , तस्मादुक्तसर्वसिद्ध्यर्थ यतेरपि चैष्णवसत्सम्प्रदायोपसेवनमावश्यकम् । एवमेव लिङ्गपुराणेपि- "आश्रमनयमुत्सृज्य प्राप्तस्तु परमाश्रमम् । यतिः सम्वत्सरसान्ते प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ।।. अनुज्ञाप्य गुरुं चै चरेद्धि पृथिवीमिमाम् । त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लयाहारो जितेन्द्रियः॥ पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि ध्यानेनैकमना भवेदिति ॥ मत्स्यपुराणेऽपि- "गुरोरपि हिते युक्तः स तु सम्मत्सरं वसेत् ! नियमेष्वनमत्तस्तु यमेपु च सदा भवेत् ॥ प्राप्य चान्ते ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् । अविरोधेन धर्मस चरेत पृथिवीमिमामि"ति ॥ इह सम्वत्सरमित्येतदुपलक्षणम् , यापज्ञान तापभिनसेत् । गुरुसमीपवासस्य ज्ञाना- र्थत्वादिति माधवः । न च मनुदधादिभिर्यतेरेकाफित्वेनर चरणविधानाद्गुर्वाश्रयणमपि तस्यानुचितमिति वाच्यम् । मङ्गनिषेधस्स अज्ञसङ्गविषयकत्वात् । अत एव माधवीये, यदा तु श्रवणादिसम्पत्यभागादात्मज्ञानसिद्धी स्वयमशक्तः सात्तदा तर शक्तेन द्विती- येन सह विचरेत् । तथा च श्रुतिः- "वर्षासु ध्रुवशीलोष्टो मास एकाकी यतिश्चरेद् द्वौ वा चरेत्" । चरेतामित्यर्थ इत्युच्यते । अतो ज्ञानिनस्तु साधारणस्यापि सङ्गस्तेन कर्तव्य एव कि पुनर्गुरोः । उक्तवचनेषु तद्विधानात् । (पाभक्तिमासस्पर्शगुरसेवादयो बहवो यतिधर्मा विश्वधनाद्ब्रह्मशरीरप्रवेशश्न) अविरग्याह- "अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रही । भारशुद्धिः परे भक्तिः सन्तोपः शौचमार्जनम् ॥ आस्तिक्यं ब्रह्मसंस्पर्शः स्वाध्यायः ममदर्शनम् । अनीद्धत्यमदीनत्वं प्रसादसैर्यमार्दवम् ॥ - ·प्रधमस्य सप्तमः नमः। सस्नेहं गुरुशुश्रूषा श्रद्धा क्षान्तिर्दमः शमः । उपेक्षा धैर्यमाधुर्य तितिक्षा करुणा तथा । ही स्तयो ज्ञानविज्ञाने योगो लघ्यशनं धृतिः । स्नानं सुरार्चनं ध्यानं प्राणायामो बलिस्तुतिः ।। भिक्षाटनं जपः सन्ध्या त्यागः कर्मफलस्य च । एप स्वधर्मो विख्यातो यतीनां नियतात्मनाम्" । इति स्पष्टं परभक्तिब्रह्मसंस्पर्शादिकं तदर्थ गुरुशुश्रूपादिकश्च वक्ति । अत्रोक्तं सुरार्चनमपि विष्ण्वर्चनमेव, यतो यतेब्रह्मशरीरप्रवेशः श्रूयते- "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाल" इत्यादौ, स च प्रवेशो विष्ण्वर्चनेनैव भवति । यथोक्त माधवीये (अ० १)- "येयन्ति सदा विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् । सर्वपापविनिर्मुक्ता ब्रह्माणं प्रविशन्ति त" इति । अत एव श्रीभागवत सप्तमस्कन्धे त्रयोदशाध्याये- "एक एव चरेभिक्षुरात्मारामोऽनपाश्रयः । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायण" । इति श्रीहरिपरायणत्वमेवोक्तम् । (प्रणवस्य भगवडामवविष्णुरूपत्वादिकम् ) किञ्च, संन्यासिनां मुख्यतया प्रणव एवोपास्यः । तस्य च द्वितीयाध्याये वृहत्परा- शरः प्रणवप्रकरणे (श्लो० ५)- "तस्याश्चैव तु ओडारो ब्रह्मणा समुपासितः" । इत्यादिना कर्तृत्वादिधर्मपूर्वकं पुरुषोत्तमधामत्वाक्षरत्वादिकम् , तथा (लो०२१)- "सनत्कुमारसिद्धान्ते प्रगवो विष्णुरुच्यते । यसिंस्तस्य च विश्रान्तिस्तत्परं ब्रह्मसज्ञकम्" । (श्लो० ३५)- "ध्येयं न जप्यं न च पूजनीयं यस्मान देवाद्वरणीयमन्यत् । दुस्तारसंसारपयोधिमने ताराय विष्णुः परमः स पूज्य" । इति विष्णुरूपत्वं च सम्यगुपपाद्य मध्ये (श्लोक १६)- "त्रिखभावस्थितो देवो मन्तव्यो ब्रह्मवादिभिः । पर्यवस्थति यत्रैव विश्वमुत्पद्यते यतः ॥ निर्मात्रका समात्रोऽपि सादिरेव निरादिकः । स जप्यः सर्वदा सद्भिातव्यश्च विधानत" ॥

·८८ समिद्धान्तमार्तण्हे इति तस्य मन्तव्यत्वं जप्यत्वञ्च विदधाति । अतस्तदुपासकाः सर्वेऽपि ब्रह्मवादिनः सघतयो वैष्णवा एव । अत एवाथर्वणोपनिषद्यपि वैष्णवचिबस्योर्ध्वपुण्ड्रस्य धारण परिव्राजकस्यापि विधीयते । गृहस्सो ललाटादिद्वादशस्यलेयनामिकाहुल्या विष्णु- गायन्या केशवादिद्वादशनामभिर्वा धारयेत् । ब्रह्मचारी वानप्रस्थो ललाटकण्ठहृदयवाह- मूलेपु वैष्णव्या गायत्र्या कृष्णादिपञ्चनामभिर्वा धारयेत् । यतिस्वर्जन्या शिरोललाट- हृदयेषु प्रणवेन धारयेदिति । एवं सामान्यतः संन्यासाश्रमे वैष्णवसत्सम्प्रदायानामाव- श्यकतयोपयोगी व्याख्यातः । अथ तद्भेदेषु चतुर्वप्यकैकशस्तदुपयोग व्याख्यास्यामः ॥ (कुटीचरादयश्चत्वारः संन्यासिभेदा) अथ चतुर्विधरपि यतिभिः सम्प्रदायः सेवनीयः । तत्साध्यानां वेदान्तज्ञानादीनां सर्वेपामावश्यकत्वात् । तेषां चातुर्विध्यं तु हारीतः- "चतुर्विधा भिक्षवस्तु प्रोक्ताः सामान्यलिगिनः । तेषां पृथक पृथक् ज्ञानं वृत्तिभेदात्कृतं श्रुतम् ॥ कुटीचको बहूदकश्च हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात्स उत्तम" इति ।। पितामहोप- चतुर्विधाः भिक्षवस्तु प्रख्याता ब्रह्मणो मुखात् । कुटीचरो बहूदको हंसश्चैव तृतीयकः ॥ चतुर्थः परहंसश्च सज्ञाभेदैः प्रकीर्तिता" इति ॥ (तत्र कुटीचरस्य लक्षणं सम्प्रदायोपयोगश्च) तत्र कुटीचरस्य तदुपयोगः प्रथम दर्श्यते । तत्र प्रजापतिः- "कुटीचरो नाम स्वगृहे वर्तमानः शुचिरकलुपः आहिताग्निपु भिक्षा भुञ्जानोऽ- पगतकामक्रोधलोभमोहोऽहकारवर्जी तप आत्मानुग्रहं कुरुते ।" वृद्धपराशरोऽपि- "कुटीचरा नाम पुत्रादिभिः फुटीं कारयित्वा कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यभयान दीन् हित्वा विधिवत्संन्यासं कृत्वा त्रिदण्डजलपवित्रकापाययत्रधारिणः स्नानशौचाच- मनपस्वाध्यायब्रह्मचर्यध्यानतत्पराः पुत्रादेरेव भिक्षाकालेऽन्नं यात्रामात्रमुपयुजाना- स्तस्यां कुट्यां नित्यं सन्त आत्मानं मोक्षयन्त इति । अत्र कामाद्यपगमस्तत्तदध्यासापर- पर्यायदेहादिविषयकाहङ्कारादिवर्जनमान्तरशीचं प्रणवादेवियोधपुरःसरो जपः सुष्ठा- समन्ताच्छन्दार्थादिविषयकसर्वसन्देहनिवृत्तिपूर्वकोऽध्यायो हरिध्यानादिकं चेति सम्प्र- दायैकसाध्यं वस्तुजातं विधाय तादृशानुष्ठातुरेव आत्ममोक्षणमुपदिष्टमिति तस्य सम्प्रदायोपयोगोऽवगम्यते । अन्यथा कामाद्यपगमप्रभृतिसाधनासम्पत्त्या फलतपेप्सि- सस्य मोक्षपुरुषार्थस्य भङ्गः स्यात् ॥

·प्रथमस्थ सप्तमा प्रश्नः। - तानि विनापि तत्सिद्धौ तु तेषां शास्त्रोक्तसाधनत्वयाघातः प्रकृते कथनवैयर्थ्य चापयेत। (बहूदकस तदुपयोगः प्रसङ्गालक्षणञ्च) अथ बहुदकस्य तदुपयोगो दर्श्यते । तत्र स्कन्दः- "बहूदकश्च संन्यस्य बन्धुपुत्रादिवर्जित" इत्युपक्रम्य तद्धर्मान्वदन्नाह- "शिखां यज्ञोपवीतञ्च देवताराधनं घरेदि" ति । शुद्धपराशरोऽपि- "तत्र बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुपअपवित्रपत्रकपायवस्त्रधारिणो वेदान्तार्था- वयोधकाः साधुवृत्तेपु माह्मणगृहेषु मैक्षचर्या चरन्त आत्मानं मोक्षयन्त" इति ।। पितामहोप- "बहूदकः स विज्ञेयः सर्वसङ्गविवर्जितः । बन्धुवर्गे न भिक्षेत स्वभूमौ नैव सम्वसेत् ॥ निश्चलस्थाणुभूतथ सदा मोक्षपरायणः । न कुट्यां नोदके सङ्गं कुर्याद्वस्त्रे च चेतसा ।। नागारे नासने नान्ने नास्तरे च त्रिदण्डके। स्वमात्रायां न कुर्या राग दण्डादिके यतिरि" ति ॥ अत्र संन्यासिनः प्रणवाधिदैविकसर्वेश्वरनायणाख्यपरब्रह्मातिरिक्तोपासनाभावात् देवताराधनशब्देन विष्ण्वर्चनमेवाभिधीयते । वेदान्तार्थावबोधनं चात्यावश्यकम् । कामादिवर्जनवदस्थापि साधनत्यप्रतीत्या तदन्तराऽऽत्ममोक्षायोगात् । “मते ज्ञानान्न । मुक्तिरि"त्याम्नानाच ।। पितामहवचनेऽपि "सदा मोक्षपरायण" इत्यनेन साक्षान्मोक्षो- पयोगिब्रह्ममीमांसाशास्त्राभ्यासस्य सदा कर्तव्यत्वविधिर्योध्यने ।। तत्साधकस वृत्ति- नैश्चल्यस्य वाक्पाणिपादचापल्यवर्जनेन शरीरस्थैर्यस्य च कर्तव्यता वाधकानाञ्च भैत्य- निवासादिद्वाराऽपि सम्भावितानां स्वबन्धुभूम्यादिसर्ववस्तुसङ्गानां शरीरमानसाना वर्जनं कुट्यादिखमात्रासु च ममताऽनुद्भवाय मानससङ्गत्यागश्च चोद्यते । एतच सर्व तत्कालेऽपि सम्प्रदायसेवनाधीनमिति सर्वमनवद्यम् । (हंसस्य देवताराधनवेदान्ताभ्यासादिद्वारा तदुपयोगः) अथ हंसस्यापि तदुपपोगं प्रकाशयामः । तत्र स्कन्दपुराणे- "हंसः कमण्डलं शिक्पमि"त्यादिना हंसधर्मानुपक्रम्योच्यते- "देवतानामभेदेन कुर्यात्यानं समर्चयेदिति ॥ १२२० मा० ·ससिद्धान्तमार्तण्डे पितामहोऽप्याह- "हंसस्तृतीयो विज्ञेयो भिक्षुर्मोक्षपरायणः । नित्यं त्रिपवणनायी त्वावासा भवेत्सदा ।। चान्द्रायणेन वर्तत यतिधर्मानुशासनात् । वृक्षमुले बसेन्नित्यं गुहायां वा सरिचट" इति ।। घौधायनोऽपि 'हंसः कमण्डलं शिक्यमि"त्यादिना तद्धर्मानुपक्रम्याह- "कृच्छ्रसान्तपनाद्यैश्च मन्त्रैः कृशवपुर्धरा" इति । अत्र सर्वासामपि देवतानां श्रुतिपुराणेषु भगवदवयवत्वश्रावणेन तस्यास्तस्यास्तत्तद- वयवाभेदेन ध्यानम् । तथैव च यज्ञोपवीतधारणेन तवयवतन्तुधारणवत् सम्यक् चेतोनैश्चल्याद्भगवदर्चनेन तासां समर्चनं च विधीयते । अथवाऽऽसन्योपासनाविधानात् • "अमिर्वाग् भृत्वा मुखं प्राविशदि"त्यादिना ऐतरेयादिपु श्रूयमाणप्रकारेण तचद्देव- तानां तवत्स्सैन्द्रियाभेदेन ध्यानं सर्वेषां देवभावेन विलापनार्थ तादूप्येण तत्रैव मनसा तत्समर्चनं च विधीयते । पितामहवचने च "मोक्षपरायणो नित्यमि"ति पूर्व- पद्ब्रह्ममीमांसायाः सादिको देवभावादिसर्वेष्टजातफलकोऽभ्यासश्चित्तशुद्धयाधायकत्वेन तदुपोगलकं त्रैकालिकस्नानादि मध्ये इन्द्रियकृतोपरोधनिरोधाय प्रत्यहमष्टकवलभक्ष- णात्मकं यतिचान्द्रायणं बाधकसङ्गाद्यभावाय तरुतलगहरसरित्तीरपरिसरान्यतमनिवा- सश्रोद्यते । एतत्सर्व तदानीमपि सम्प्रदायसेवनकतत्रम् । बौधायनोक्तं मत्रवत्त्वं च सम्प्रदायादेव सम्भवति । अन्यथा मत्रनष्फल्यात् । "सम्प्रदायविहीना ये मन्त्रास्ते निष्फला मता" ॥ इति गौतमतत्रोक्तेः । अतो हंसस्याऽपि तदुपयोगोऽशक्यप्रतिविधिः । एवं त्रयाणा- मप्युपयोगो व्याख्यातः । यदि संन्यासात्पूर्वमेव वेदान्तपरिचिन्तनं तदुत्तरं तु न कोऽप्यन्यसनीयशेपो ब्रह्मसम्पन्नत्वादित्यैव सिद्धान्तः स्यात् , न तर्हि युज्येत बुटीचरादि- संस्थानामुत्तरोचरत्वम् । अविशेषात् । न च वायलिङ्गर्विशेषः कल्प्यः ॥ पृत्यनुत्थानेन वधारणस्यैवायोगात् । “म लिङ्गं धर्मकारणमि"त्यादि च पूर्वमेवोपापादयम् ।। तादृशस्य कृत्यमम्भवेन तत्तचोदनावैयर्थ्यच, तम्मादस्त्येव नित्यं तत्रापि वेदान्ताम्यामः । नन्वथापि परमहंसस्य तु न सम्प्रदायोपयोगः सान् । चरमकोटित्येनाभ्यासा- योगात् । अत्र प्रयोजनाभावाचेति चेदय घूमः । न हि तस्यापि मर्वथाऽनुपयोगः शस्यो वक्तुम् । तथाहि, (परमहंसस विद्विविदिषुभेदेन दविष्यम्) अस्ति हि परमहंसस्यापि वैविध्य विद्वद्विविदिपुभेदन वाजसनैयित्रामणादिपु स्पष्टतरम् । तथा च वाजमनेमिनारणे- ·प्रथमस्य सप्तमः प्रश्नः। "एतं चैतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वितैपणायाच लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ती विद्वत्संन्यासे प्रमाणम्" । अत्र त्यान्तल्यवन्ताभ्यां विदित्वा व्युत्थायेत्यव्ययाम्यामात्मवेदनत्रिविधैपणाव्यु- स्थानयोः संन्यासपूर्वकालिकत्वद्योतनात् । पश्चमाध्यायप्रथमपादे “अध्वर्युर्गृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयती त्यत्र तथैर पूर्वकालिकत्वस्य जैमिनिनाङ्गीकृतत्वाच । अथ तत्रैव ब्राह्मणे "एवमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्तीति विविदिपोः संन्यासे प्रमाणम्" । जाबालश्रुतापपि "एतत्सर्व भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्वि- च्छेदिति पूर्वोपक्रान्तप्राचीनत्रिदण्डादेः सर्वस्याप्सु त्यागेन पारमहंसं प्रतिपाद्य तस्या- प्यात्मान्वेपणं विधीयते । तैत्तिरीयोपनिपदि "न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परोहि ब्रह्मा तानि या एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयदि"त्यग्निहोत्रयज्ञदानादीनां पूर्वोक्तानां तपसां निन्दापुरस्सरं पारमहंस्यं विधाय तस्य परमहंसस विविदिपोरात्म- विद्याधिकारो दर्शितः "ॐ इत्येतमात्मानं युञ्जीते"ति ।। तस्मादुभयविधावपि पारम- हंस्यसंन्यासाचनेकथुतिसिद्धौ माधवेनाप्येवमेव पराशरद्वितीयाध्यायव्याख्याने परम- हंसद्वैविध्यमङ्गीकृतमेवेति न कोऽपि चोद्यावकाशः । (विविदिपोरक्षमालादितिजएवेदान्ताभ्यासध्यानात्मान्वेपणादिभिस्तदुपयोग.) अथ तत्र विविदिपोस्तु .भक्तिज्ञानादिसम्पत्यर्थं वैष्णवसम्प्रदायनिष्ठाया आवश्य- कत्वम् । अत एव तत्साधकजपशेपभूताया अक्षमालाया ग्रहणमपि परमहंसस्य विधी- यते स्कन्दपुराणे- "कौपीनाच्छादनं वस्त्रं कन्या शीतनिनारिणीम् । अक्षमालां च गृह्णीयाद्वैणवं दण्डमवणम् ॥ माधुकरमधैकानं परहंसः समाचरेदिति ॥ जपकरणं चास्य स्पष्टमेव यमो विदधाति- "सात्वा शुचिः शुचौ देशे कृतजप्यः समाहितः। भिक्षार्थी प्रविशेद्रामं रागद्वेपविवर्जित" इति ॥ एतस्य च वैष्णवसम्प्रदायावश्योपयोगस्तदेकसाध्याऽवश्यका कार्यप्रतिपादनेन जापालथुतावपि दर्शित:- "एतत्सर्व भूः स्वाहेत्यासु परित्यज्यात्मानमन्विच्छन् यथाजातरूपधरो निर्द्वन्द्वी निःपरिग्रहः । तत्चनामार्गे सम्यक सम्पन्नः शुद्धमानसः प्राणसन्धारणार्थ यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन् करपात्रेण लाभालाभौ समौ भूत्वा शून्यागारदेवगृहरणकूट- वल्मीकक्षमूलकुलालशालानिहोत्रनदीपुलिनगिरिकुहरकन्दरकोटरनिरस्वण्डिलेष्वनिक- तमानस्य प्रयतो निर्ममः शुक्लध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठोऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः सेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामे"ति ।

·. ९२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अनात्मान्वेपणं कर्तव्यत्वेनोक्त्वा तदुपरोधकत्यागपुरःसरं तत्त्वब्रह्ममार्गे तत्त्वसूत्रा- नुसारिणि परब्रह्मणः पुरुषोत्तमस मागें सम्प्रदाये सम्यक् सम्पत्तिः श्रद्धापूर्वकचिरा- भ्यासेन जीवादिवस्तुतत्वव्युत्पत्तिस्ततो मनःशुद्धिः पुनर्मनननिदिध्यासनार्थ देहस्सो- पयोगात् तद्धारणमात्राय भिक्षाटनं लाभालाभयोर्हर्पशोकत्यागो भरतादिवत्सङ्गवारणाय- कान्तवासो वेदान्तचिन्तनातिरिक्तकायिकादिप्रयत्नपरिहाणं क्रमेण देहादिविषयक- ममतोज्झितिस्तदर्थं च सदा शुक्लस्य भगवतो ध्यानं एतत्सर्वसिद्ध्यर्थं च गुरूपदिश्य- मानायामध्यात्मविद्यायामेव नितरां स्थितिस्तथैव चाशुभकर्मनिर्मूलनं च निरूपितमिति स्पष्टतर एवाऽस्य वैष्णवसम्प्रदायोपयोगः । यदि चेदं वचनं विद्वद्विषयमभविष्यत् शुभा- शुभानामुभयविधानामपि कर्मणां तर्हि निर्मूलनमवक्ष्यत् । इह त्वशुभानामेव निर्मूलनं बदन्ती श्रुतिर्विविदिपुदशायां ज्ञानोत्पत्तिवीजभूतानां सम्प्रदायसेवनविष्णवर्चनादिशुभ- कर्मणां विधातव्यतां ध्वनयति । एवमारुणिश्रुतावपि- "आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम तं गन्योवाच, केन भगवन् कर्माण्यशेपतो विस- जानीति तं होवाच प्रजापतिरि"त्युपक्रम्य, "ब्रह्माण्डं च विसर्जयेद्दण्डमाच्छादनं कौपीनं परिग्रहेच्छेपं विसृजेच्छेपं विसृजे"दित्यन्तेन पुत्रापैहिकानां चतुर्दशलोकानां दण्डादित्रयातिरिक्तसर्ववस्तूनां त्यागं विधाय ततो लौकिकाग्नीनामुदरानौ गायत्र्या वागनी चारोपणमाशाप्य पुनहेंयानि चेतराणि निरूप्योच्यते- "ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् सन्धि समाधावात्मन्याचरेत् सर्वेषु वेदेवारण्यमावर्तयेदुपनिपदमावर्तयेदि"ति । अत्र ह्यारण्यकानामुपनिपदां चावृत्तिर्न हि पुनः पुनरक्षरोचारणमात्ररूपा विधीयते, किन्तु सानुभवार्थपरिचिन्तनपुरःसरव । अन्यथा साक्षात् ब्रह्मज्ञानरूपविवक्षितफलाजननात् । अतस्तदर्थावगमाय परिचिन्तन- पूर्वकावृत्तिकालेषु च तत्रोत्पद्यमानाऽसम्भावनाविपरीतभावनाऽमन्दसन्देहसन्दोहसन्दा- नाद्यर्थ च सम्प्रदायोपसेवनं परमहंसस्याप्यावश्यकमेव । परमहंसधर्मेपु च विश्वा- मित्रोऽपि ह्यात्मान्वेपणादिकं विदधाति “अथ परं परिवाजकलिङ्गं सर्वतः परिमोक्ष- मेके सत्यानृते मुखदुःखे वेदानिमल्लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्विच्छेदि"ति । (अक्षरस्य सूत्रत्वं वैष्णवस्ये सत्लेर परमहसं तस्य श्रवणादि घ) अय केचिदिमानि पिप्पलायनशासायाक्यानि चोदाहरन्ति, यथा--- "यदक्षरं परम्ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् । सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम् ।। तत् सर्व विदितं येन स विप्रो वेदपारगः । येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ तत्सत्रं धारयेद्योगी योगवित्तचदर्शियानि"ति ॥

·प्रथमस्य सप्तमः प्रभः। अत्रापि सूत्रमणिगणन्यायेन सर्वाधारस्य श्रीपुरुषोत्तमधामत्वेन परमपदस्याक्षर- ब्रह्मणः पुरुषोत्तमसूचकत्वादिना सूत्रत्वं निरूप्यं तत्त्ववेदिनस्तद्धारणं विधीयते । एतच्चा- क्षरब्रह्मणः सर्वाधारत्नभगवद्धामत्यादिकं पुरुषोत्तमाक्षरविवेकं चायगन्तुं सर्ववेदोपनिष- गीतासूत्रभागवतादिप्रमाणभेरीपरिकरप्रघुष्टोऽस्माकं वैष्णवसम्प्रदाय एव सर्वैरपि परम- हंसः सर्वथाऽऽदरणीयः । इतरार्वाचीनसिद्धान्तेषु तादृशतद्विवेकानुपलम्भस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वात् । द्वादशस्कन्धे (अ० १३)- "श्रीमद्भागवत पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियम् यस्मिन्पारमहंसमेकममलं ज्ञानं परं गीयते" ॥ इत्यादिश्रीभागवतादिपुराणवचनैरपि वैष्णवप्रियप्रमाणेष्वेव पारमहंस्यनिरूपणस्या- वगम्यमानत्वात् । तेनैव च पारमहंस्यस्य वैष्णवत्यानतिरेकाध्यवसायात् । तत्रैव प्रथमस्कन्धे पञ्चमाध्याय (श्लो०१०)- "न यदचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कहिंचित् । तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्षया" । इत्यवैष्णवग्रन्थेषु तेषां रमणाभावस्मरणाच । किञ्च, पुनः प्रथमस्कन्धेऽटमाध्याये (श्लो०२०)- "तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगवितानार्थ कथं पश्येमहि स्त्रियः" इति ॥ परमहंसेपु स्वभक्तिविस्तारस्यैव भगवदवतारप्रयोजनस्वेनाभिधानात् तेपामेवाषैष्णपत्वे भगवदवतारवैयर्थ्यप्रसङ्गः स्यात् । एवमितराण्यपि परमहंसानां सर्वथा वैष्णवत्वयोध- कानि श्रीभागवतवचनानि शतशः सन्तीति तत्र तत्र द्रष्टव्यानि । तस्मात् सर्वशास्त्र- सम्मतमेवं तेषामनन्यवैष्णवत्त्वमतोऽस्त्येव विविदिपो, परमहंसस्य तु ज्ञानभक्तिसम्पत्पर्थ- मव्यवच्छिन्न एव वैष्णवसम्प्रदायोपयोगः सर्वशिष्टसम्मतः । अत एव माधवोऽपि पर- सवारस्यापा तात्मादिक परमहंस्तति पैदाश्यात हा त्रित परमहंस इति निरूपयन् तथाऽग्रेऽपि विद्वद्विविदिपुभेदेन परमहंसद्वैविध्य सप्रमाणं निर्णीय विविदि- पोऽस्तु श्रवणमननादिकर्तव्यसद्भायात्तदुपकारित्वेन दण्डधारणादिनियम उत्पयत इति कथयन् स्पष्टमेव श्रवणादेः कर्तव्यत्वं परमहंसस्यापि प्रतिपादयति तदर्थ सम्प्रदाया. वश्यकता तस्याप्यस्त्येवेति नात्र कोपि शङ्कावकाराः । (विदुषः स्पष्टं भतिज्ञाने श्रुतिस्मृतिसूत्रेवारमरतिः) अधात्र परमहंससामान्यस्य वैष्णवत्वावश्यकताप्रतिपादनेन विद्वत्परमहंसस तत्का-. लावच्छेदेन श्रवणाद्यर्थ सम्प्रदायानुपयोगेऽपि तदेकजनितयोर्भगवद्भक्तिपूर्णज्ञानयोजी- वन्मुक्तिदशायामपि तसिन् सत्त्वादस्त्येव तस्यापि वैष्णवसम्प्रदायवर्तित्वम् । बहुभिर्व- चनैस्तस्थानन्यवैष्णवत्वाभिधानात् । तस्स भक्तिमत्त्वं त्वाह भगवान्- ·९४ ससिद्धान्तमार्तण्डे “यस्त्वात्मरतिरेव सादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते" ॥ इति । छान्दोग्येऽपि भूमविद्यायाम् - "सचा एष एवं पश्येन्नेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति, तस्य सर्वेपु लोकेषु कामचारो भवती"ति । अत्र रतिशब्दस्य भक्तिपरत्वमेवेति तु मीमांसितं भक्तिमीमांसाप्रथमाध्याये (सू० १०) "सांमुख्येतरापेक्षितत्वादि"ति सूत्रे भगक्ता शाण्डिल्येन । स्पष्टं चेदं स्वमेश्वर- भाप्ये । उक्तश्रुत्यर्थ स्मरति दक्षः- "यश्वात्ममिथुनो नित्यमात्मक्रीडस्तथैव च । आत्मानन्दश्च सततमात्मन्येव समाहितः" इत्यादि । अग्रे च-- "ईदृक्वेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो वरिष्ठो ब्रह्मवादिनामिति । तस्य कर्तव्यशेषाभावस्तु माधवीये स्मृत्यन्तरे- "ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । नवास्ति किञ्चित्कर्तव्यमस्ति चेन स सर्वविदिति ॥ बहुचब्राह्मण- "एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुः कावपेयाः किमर्था चयं यक्ष्यामहे किमर्था वयमध्येप्यामहे" इति ॥ दक्षोऽध्याह- "नाध्येतव्यं न कर्तव्यं न भेतव्यं कदाचन । यो वै सर्वसुनिष्णातो यतिर्भवति नान्यथेति । एतादृशस तस्स हरिभक्तिज्ञानसम्पन्नत्वेनैव तादूप्यमाह पितामहः- "पः परमहंसम्त तर्याख्यश्रुतिरनजीत् । यमैश्च नियमैर्युक्तो विष्णुरूपी त्रिदण्डभृदि"ति ॥ (हरिचिन्तनबहुला बौधायनोक्ता यतिधमा ध्यानापुरषोत्तमप्राप्तिश्न) यतस्तस्य सर्वदा हरिचिन्तनमेव विदधाति बौधायनः- "विधूमे सन्नमुसले व्यगारे भुक्तवजने । कालेऽपराभूयिष्ठे भिक्षाटनमथाचरेत् ॥ ऊर्य जानोरधो नामः परिधायैकमम्वरम् । द्वितीयमान्तरं चासः पात्री दण्डी च वाग्यतः ॥

·प्रथमस्यै सप्तमः प्रमः। सव्ये चादाय पात्रं तु त्रिदण्डं दक्षिणे करे। उपतिष्ठेत सूर्य तु ध्यात्वा चैकत्वमात्मना । उक्त्वा विरजसं मत्रमाकृष्णेन प्रदक्षिणम् । कृत्वा पुनर्जपित्वा च ये ते पन्थान इत्यपि ॥ योऽसौ विष्ण्वाख्य आदित्ये पुरुषोऽन्तर्हदि स्थितः । सोऽहं नारायणो देव इति ध्यात्वा प्रणम्य तम् ॥ भिक्षापात्रादिशुद्ध्यर्थमुपमुच्याप्युपानही । ततो ग्रामं व्रजेन्मन्दं युगमात्रावलोककः ॥ ध्यायन् हरि च तच्चित्त इदं च समुदीरयेत् । विष्णुस्तिर्यगधोल मे चैकुण्ठो विदिशं दिशम् ॥ पातु मां सर्वतो रामो धन्वी चक्री च केशवः । अभिगम्य गृहाद्भिक्षा भवत्पूर्व प्रचोदयेदि"त्यादि ।। एवं मनुरपि षष्ठे (श्लो० ७२)- ..........ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् । उच्चावचेषु भूतेषु दुईयामकृतात्मभिः॥ ध्यानयोगेन सम्पश्येद्दतिमस्यान्तरात्मनः"॥ इति भगवद्धयानमुक्त्वा तेनैव सर्वसंसारत्यागपूर्वकं पुरुपोचमप्राप्तिलक्षणं फलं तस्साह (श्लो० ७९)- "विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनमि"ति । उपसंहारेऽपि (श्लो० ८५)- "स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छती"ति ॥ इत्थमन्यत्रापि शतशः सहस्रशः श्रुतिस्मृतिपुराणादाभमेस्कारणों विष्णुभक्ति- मत्त्वादिकं समुद्रुष्यत इत्यलं विस्तरेण । एवं चतुर्विधानामपि यतीनां वैष्णवसम्प्रदाय स्थावश्यकोपयोगः । सप्रमाणं निर्णीतः । (ज्ञानादिराहित्य चिह्नमात्रधारणस्य वैयध्यं दुष्फलजनकत्वा) सम्प्रदायसेवनाभावे ज्ञानभक्त्यादिसिद्धि र सादिति तु सविस्तरं पूर्व प्रपञ्चितं द्वितीयप्रश्नोत्तरे च प्रपञ्चयिष्यते । तथा च सम्प्रदायाभावे ज्ञानरहितस्य केवल- चिद्वधारिणः फलं त्वाम्नायते माधवीये- "काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानमर्जितः । स याति नरकान् घोरान् महारौरवमन्त्रितानि"ति ॥

·सत्मिहान्तमार्तण्डे कालिकापुराणे- "वणवा ये स्मृता दण्डा लिङ्गमात्रअयोधकाः । लिङ्गब्यक्त्यै हि धार्यास्ते न पुनधर्महेतवः ।। कायजा ये बुधैर्नित्यं नृणां पापप्रमोक्षणात् । जितेन्द्रियजित्तकोधैर्धास्ते तचदर्शिभिरिति ।। ये कायजास्रयो दण्डास्ते पापविमोक्षणाय धार्या इत्यन्मय इति व्याख्या। किञ्च, सम्प्रदायाभावे वागादिदण्डरहितस्याजितकामक्रोधस्य संन्यासित्वमेव नास्ति । यतस्तद्युक्तस्य जितकामक्रोधस्यैव निदण्डित्वं वदति मनु:- "वाग्दण्डोऽय मनोदण्डः कर्मदण्डसथैव च । यस्यैते नियता बुद्धौ स त्रिदण्डीति चोच्यते ॥ त्रिदण्डमेतं निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः । कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं निगच्छती"ति ॥ दक्षोऽप्याह- "वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस्तथैव च । यसते नियता दण्डाखिदण्डीति स उच्यते" इति ।। अतः केवलबाह्यचिह्नस्य निरर्थकत्वेनान्तरज्ञानमत्यादिसम्पत्यर्थ वैष्णवसम्प्रदा- योऽवश्यमेव सर्वदा सर्वैरपि सेव्यः सन्मतिभिः सुकृतिभिर्यतिभिरिति सम्यक प्रमाणः सिद्धम् ॥ बाह्यस्यापि तेषां निदण्डादिरूपचिवस वैष्णवचिहत्वं तु पूर्वमेवोप- पादित “लिङ्ग तु वैष्णवं तेषां त्रिदण्डं सपवित्रकमि"त्यादिवचनैरिति सर्व निरवद्यम् । "एवं सत्सम्प्रदायानां वैष्णवानामिहोदितः। सर्वाश्रमेयूपयोगोऽत्यावश्यकतया मया" ।।

·प्रथमस्य अष्टमः प्रश्न: (अष्टमः प्रश्नः) अथ स्वतन्त्रप्रश्नकल्पस्यापि अनुयोजकेन सप्तमप्रश्नकुक्षावेव प्रसह्य निक्षिप्तस्य "किमाश्रमनिष्ठ" इति वाक्यसायान्तरार्थविषयकमपि वाक्यं खातब्येणायान्तराष्ट्रम- प्रश्नतयोल्लिखितम् , तद्यथा- आश्रमनिष्ठश्वेत्तदा सम्प्रदायपूर्वक आश्रम आश्रमपूर्वकः सम्प्रदायो वा? उत्तरम्। (भे विकल्पपूर्वकमात्रमाणां मार्गाणां च भगवत्कर्तृकत्वोपपादनरूपमुत्तरम्) अत्रापि पूर्वत्वं नाम कारणत्वं विवक्ष्यत आहोस्वित् पूर्वकालिकत्वमात्रम् ? नायः। उक्तवक्ष्यमाणैः, "वेदान्तकद्वेदविदेव चाहम्", "वेदशन्देश्य एवादी पृथक् संस्थाच निर्मम" इत्यादिभिगीतामनुस्मृत्यादिप्रमाणमूर्धन्यग्रन्थपचनशतैः सम्प्रदायानामीश्वर- प्रादुष्कृतत्वसिद्ध्या एचमाश्रमाणामपि द्वितीयस्कन्धे (अं० ६ श्लो० १८)- "पादास्त्रयो पहिश्वासनप्रजानां य आश्रमाः | अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधो बृहद्वत" इति ॥ एकादशस्कन्धे (अ० १७ श्लो० १३) "गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्य हृदो मम । पक्षास्थलाइने चासो न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ इत्यादिश्रीभागवतादिवचनैर्भगवनिर्मितत्वनिश्चयेन चान्यतरसिन्नन्यतरकारणकत्वस्य वक्तुमयुक्तत्वात् । नान्त्यः । उभयोरपि सृष्ट्यारम्भकाले परमेश्वरप्रकटितत्वेन समकालिकत्वसिद्धावेकतरस्य पूर्वकालिकत्वकथनानौचित्यात् । अधाश्रमग्रहणानन्तरं सम्प्रदायग्रहणं तद्रहणानन्तरं वाऽऽश्रमग्रहणमित्येव विचिकित्सितं स्यात् , तदा तूमय- मपि स्वीकुर्मः अनुभवसिद्धत्वात् । सपहि, गृहस्साश्रमे असत्यावस्थानुष्ठितसाम्प्रदायिक- धर्मोत्तरकालिकत्वं तदुचरानुष्ठेयतद्धर्मापेक्षया पूर्वकालिकत्वं चास्त्येव । एवमुत्तरत्रापि वेदितव्यम् । अथैवं तर्हि ब्रह्मचर्यस्य तु न सम्प्रदायपूर्वकत्वमिति व्यभिचारः । नैप दोषः, "आपालं हरिभक्ति"रिति सर्वशिष्टप्रसिद्ध बाहादनारदादिपु सत्सम्प्रदायग्रह- णपूर्वकमत्यन्तवाल्येऽपि भगवद्भक्तिभरस्य बहुपुराणप्रसिद्धत्वाच । तस्मात्प्रष्टुः पाण्डित्य- ल्यापक एवायमीदृशथोद्योदय इति शिवम् । एवम् "अज्ञानां कष्टदैरष्टप्रश्नः शिष्टोपहासदैः। युक्तोऽनिष्टो विनिर्दिष्टोत्तर प्रश्न इहादिमः" । इति प्रथमाएकम् ।

·। मत्सिद्धान्तमार्तण्डे (अथ द्वितीयः प्रधानप्रश्नः) कियकालात्प्रवृत्तः। (स्वकृत मश्नवाक्यार्थ) अन कालादिति गम्यमानप्रभृतियोगे पञ्चमी । "अपादाने पश्चमी"ति सूत्रे कार्तिक्या प्रभृतीति महाभाष्यप्रयोगेण प्रभृत्यारभ्यादिपदयोगे तत्स्वीकारात् ।। तथा चारधित्वं पञ्चम्यर्थः । अथ जिज्ञासायोधकात् किंशब्दात् "किमिदंभ्यां वो घ" इति शाखानुशिष्टेन यत्तदेतेभ्यः "परिमाणे वतुवि"त्यतोऽनुवृत्तेन परिमाणार्थकेन चतुपा निष्पन्नः कियच्छन्दश्च समानाधिकरण्येन कालेज्वेति । तथा च सम्प्रदायप्रवृत्यावधि- भूतकालमारभ्य वर्तमानकालपर्यन्तकालनिष्ठं परिमाणं सहयाविशेषविशिष्टसंवत्स- रयुगादिरूपं प्रष्टुयुभुत्सितमिति प्रतीयते । उत्तरम् । "अनादिसिद्धवेदोक्ताः सम्प्रदायाः अनादयः । प्रश्नः प्रवृत्तिकालस्यानादित्वात्तत्र नोचितः॥ प्रतिकल्पं जगत्सृष्टौ प्रवर्तन्ते हरीच्छया । वेदवद्वेदसिद्धास्ते तिरोदधति च क्षये" ॥ (पूर्व भगवानेव सम्प्रदायकर्ता) "सम्प्रदायप्रणेता तु सुष्यादी भगवान्खयम् । अन्ये तदाज्ञयाऽऽचार्या व्यासाद्यास्तत्प्रवर्तकाः ।। ब्रह्मरुद्रादयो देवा नारदाया महर्पयः । समर्यन्ते सम्प्रदायेपु वैष्णवेषु प्रतिष्ठिता"। तन्त्र प्रथमतः सम्प्रदायप्रवर्तकत्वं तु स्वस्मैगाह भगवान् (अ० १५ श्लो० १५) "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्" इति ॥ तत्र वेदान्तकृत्यं नाम वेदान्तमूलकसत्सम्प्रदायप्रवर्तकत्वमेव । अत एव श्रीधर- खामिनाऽपि वेदान्तकृत्तत्सम्प्रदायप्रवर्तकश्च ज्ञानदो गुरुरहमित्यर्थ इति व्याख्यातम् । ननु खयमेव कुतः प्रावर्तयतेति चेत् सम्प्रदायानां वेदमूलकत्वात्तदर्थानां यथार्थज्ञानस्य चान्येष्वशक्त्या स्वयमेव प्रवर्तितमानित्याशयेन अग्र एवोच्यते "वेदविदेव चाहमिति । मनुस्मृतावपि प्रथमाध्याये (श्लो०६)- "ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयनिदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुद" ।। इत्यादिना सृष्टिनिरूपणमुपक्रम्य (श्लो० २०)- ·द्वितीयस्य प्रथमः प्रश्नः। "वेदशब्देभ्य एवादी पृथक संस्थाश्च निर्मम" इति सम्प्रदायोत्पत्तिरपि परमेश्व- रादेवोदिता । संस्थाश्च सम्प्रदायाः । अग्रेऽष्टमाध्याये (श्लो० १६२) "निरादिष्ट इति स्थितिरि"त्यत्र कुल्लूकभट्टेन इति शाखसम्प्रदाय इति स्थितिशब्दस्य व्याख्यानात् स्थितिसंस्थयोश्चैकार्यात् । (ब्रह्मादयो ध्यासाघाश्च तदुपदिष्टसम्मदायमक्तकाः भव एव तेपामाचार्यत्वम्) अथ भगवदाज्ञया ब्रह्मादीनामपि अस्ति भगवदुपदिष्टब्रह्मविद्यासम्प्रदायप्रवर्तक- त्वम् । अत एवोपनिषत्सु तत्र तत्र ब्रह्मविद्यायाः परम्पराप्राप्तत्वं श्रूयते । यथा मुण्डकोपनिषदि--- "ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता, स ब्रह्मविद्या सर्व- विद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह, अथर्वणे या प्रवदेत ब्रह्माथर्वा तां पुरोगाचा- गिरसे ब्रह्मविद्यां, स भारद्वाजाय सत्यवाहाय पाह, भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावरामिति । अस्यैव भाप्ये शङ्कराचार्या अपि विद्यासम्प्रदायकर्तृत्वपारम्पर्यलक्षणसम्बन्धमादावे-- चाहेति व्याकुर्वन्तः कण्ठरवेणैव ब्रह्मादीनां ब्रह्मविद्यासम्प्रदायफर्तृत्वमाहुः । एवमेव बृहदारण्यकभाप्यारम्भेऽपि- "नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो वंशमपिम्यो नमो गुरुभ्य" इति तदेवाहुः । तथा तदनुयायिभिरितरैरपि शङ्कराचार्यकृतोपदेशसहस्त्रीच्यारयादिएं "समस्तनाविद्यासम्प्रदायप्रवर्तकाचार्येभ्यो नम" इत्यायुक्तमेव । एवमन्यत्राप्युपनिपत्सु तयाख्यानेषु चानेकन स्पष्टतया सम्प्रदायनिरूपणं तत्प्रवर्तकनिरूपणं चास्ति तत्तन तर द्रष्टव्यम् । एवं सम्प्रदायप्रवर्तकानां महर्षीणां वेदोक्तत्वं पराशरस्मृत्यारम्मे माघरो- ऽप्याह "वाजसनेयिशासायां वंशवारणे वेदसम्प्रदायप्रवर्तगुरुशिष्यपरम्परायां पग- शरस्य पुत्रपौत्री श्रूयते घृतकौशिकः पराशर्यायणात् पराशर्यायणः पाराशर्यात्पारा- शर्यो जातकर्यादिति । किन, अम्माकं परमाचार्यस्य व्यामसापि मम्प्रदायप्रवर्तकन्य तत एव इतरमुन्यपेक्षयोत्कर्ष च स एव कण्ठरवेगाह तय "शृणु पुन प्रक्ष्यामि भृण्वन्तु मुनयस्तथे" त्यस्य पारपाने । अत्र मुनिसम्बोधनेनर पुनस सम्बोधने सिद्धेऽपि सम्प्रदायप्रवर्तकत्वेन विशेषतम्नत्सम्योधनमिति । एवं प्रामाणिकग्रन्यान्तरपपि सहसशो द्रष्टव्यम् । एवं सम्प्रदायप्रवर्तकन्यादेव वदानां तदनुालतत्राणां च विचारंग मलादीनां देवानां व्यासादीनां महीणां चाचार्यत्वं श्रीमागवतादिएपने द्वादश- स्कन्धे एकादशाध्याये (श्लो०४)- "नमस्कृत्वा गुरुन् वये विभूतीष्णारपि । याः प्रोक्ता पेदनप्राम्यामाचार्यः पनजादिभिरि"ति ।।

·- द्वितीयस्य प्रथमः प्रमः। १०१ भृतैर्वेदव्यासादिभिवाचार्यः प्रतिकल्पं प्रवर्त्यत इति सिद्धान्तः । अत एव माधवीया- चारकाण्डे आश्वमेधिक पर्वणि पठ्यते-- "युगेष्वावर्तमानेषु धर्मोऽप्यावर्तते पुनः । । धर्मप्वावर्तमानेषु लोकोऽप्यावर्तते पुनरि"ति ॥ तस्मासिद्धं सम्प्रदायस्थानादित्वं प्रतिकल्पं पुनः पुनः प्रवृत्तिव । (वैष्णवदीक्षाधर्माणां सनातनवं युगभेदेन जपे सङ्ख्याभेदः कृष्यमधेषु शरिपेय) अत एव नारायणभट्टकृतायां धर्मप्रवृत्तावष्टद्वादशीनिर्णयानन्तरं वचनानि- "सदीक्षावधि संन्यासं समत्रं द्वादशाक्षरम् । अष्टाक्षरमथाऽन्यं वा ये मत्रं समुपासते" ॥ ज्ञेयास्ते वैष्णया लोके विष्णवर्चनरताः सदे"त्यादि ।। अत्र "एप धर्मः सनातन" इत्युपसंहारः । अतोऽपि भगवन्मत्रोपदेशहेतूनामेकादशीव्रतादितद्धर्मनियामकानां वैष्णवसम्प्रदाया- नामनादित्वं स्पष्टमेव । तान्विना वैष्णवमत्रोपदेशकादशीतकरणादिलक्षणस्य वैष्णव- धर्मस्यैव प्रवृत्यसम्भवेन तस्य सनातनत्वकथनविरोधापत्तेः । एवमेव कालमाधवीयम- भृतिष्वपि एकादशीनिर्णयादौ द्रष्टव्यम् । अत एव गौतमतत्रे सादशाध्याये विष्णु- मत्रस्य युगभेदेन जपसङ्ख्यामेद उच्यते (श्लो० ४०)-- "कृते लक्षं अपेन्मत्रं त्रेतायां द्विगुणं तथा । त्रिलक्ष द्वापरे जाप्यं चतुर्लक्षं कलौ युग" इति ।। तन्मत्राणां च वैष्णयसम्प्रदायकलब्धत्वे सत्येव फलसाधकत्वं तत्रैव (अ० २४ श्लो०१३)- "एवं ते कथितो विप्र दुर्लभो मत्रनायकः । मत्रमण्द्रशमसनि.ल.मिति पनि ॥. इत्यादिभिः शतश एवोपपादितमिति युगभेदन जपसङ्ख्याभेदकनेनापि सम्प्र- दायानां चतुर्वपि युगेषु प्रवृत्तिमचं स्फुटमेव जागर्ति । मुख्येषु कृष्णमप्रेषु तु सर्वपपि युगेषु समानसाझयाको जपस्तावन्मात्रेणर सिद्धिश्च तत्रयोक्ता त्रिंशाण्याये (सो०५८)- "कृष्णमन्त्रेषु विप्र युगसला न विद्यते । जपतर्पणसेकायः सिद्धयन्ति कृतसदख्यया ॥ सिद्धमप्रतया नात्र युगसेनापरिश्रमः" इति ॥ एतेनापि पूर्वोक्तमेव दृढीभूतम् ।

·. १०२ ससिद्धान्तगार्तण्डे (बहव एव देवा ऋषयश्च भगवन्मनग्राहिणः प्रसङ्गागागयता सह ध्येयाः पयः) अपि च, बहो देवा महर्पयश्च वैष्णवसम्प्रदायवर्तिनः सन्तीति ज्ञायते । तेषां वैष्णवसाम्प्रदायिकमन्त्रग्राहित्यस पामब्रह्मवैवर्तनारदपञ्चरात्रगौतमीयतत्रादिष्वनेकत्र निरूपितत्वात् । सम्प्रदायशून्यमन्त्राणां नष्फल्यस्य पूर्वमेवोपपादितत्वात् । तन्मन्त्र- ग्रहणेनैव साम्प्रदायिकवैष्णवत्वसिद्धरपि पूर्व व्युत्पादितत्वाच । तत्र प्रथम गौतमतन्त्रे प्रथमाध्याये कृष्णमत्रं प्रशस्य (श्लो०१४)- "अनेनाराधितः कृष्णः प्रसीदत्येव तत्क्षणात् । तस्स सइक्षेपतो वक्ष्ये फलं सम्यक् शृणुप्प मे ॥ पद्मयोनिरवापाऽऽयं देवराज्यं शचीपतिः । अवापुखिदशाः स्वर्ग वागीशत्वं वृहस्पतिः ॥ पक्षिणामधिकः सोऽभूद्गरुडोपि द्विजोत्तमः । कश्चित्कृष्णं समाराध्य धनेशत्वमयाभुयात् ॥ मन्त्रेण कृष्णमाराध्य चन्द्रः सर्वजनप्रियः । करोति स्वक्शे कामः सल्लिोकाननेन चे"ति ।। पुनस्तत्रैव द्वितीयाध्याय (श्लो० ६७)- "भक्त्या ते प्रणिपत्त्या च कथितो मत्रनायकः । गुह्याद्गुह्यतरो टेप वाञ्छाचिन्तामणिः स्मृतः ॥ शौनकाचाच मुनयस्तथाऽन्ये देवमुख्यकाः । मत्रराजपरिज्ञानात् सद्यः सत्साम्यतां गताः" इत्यनेकपां ब्रह्मादीनां देवानां बहूनां महर्षीणां च चैष्णवमत्रोपदेशग्राहित्वमुक्तम् । पुनस्तत्रैव चतुर्थाध्याये भगवन्मत्रजपकाले ध्यान प्रक्रम्य- "नारदेन च सिद्धेन विश्वामित्रेण धीमता । पराशरेण व्यासेन भृगुणागिरसेन च ॥ दक्षिणे सनकाद्यैश्च सिद्धेन कपिलेन च । वास्तुवागीशहारीनयाज्ञवल्क्योशना प्रतुः ।। मार्कण्डेयभरद्वाजपुलस्त्यपुलहादिभिः । वशिष्ठाद्यैर्मुनीन्द्रैश्च स्तूयमानं सुरासुरैः॥ ब्रह्मलोकगतैः सिद्धर्नागलोकगतेरपि । अन्यैरपि सुरथे? स्तूयमानं स्मरेद्धरिम् ॥ एवं सञ्चिन्तयेन्मत्री चेतसा कृष्णमव्ययम् । संसारसागरं घोरमपि यत्सपदायते" ।। ५ ·-द्वितीयस्य प्रथमः प्रश्नः। . इत्यनेको महपां वैष्णवत्वं तेनैव तल्लोके भगवत्स्तुतिसामर्थ्य च दर्शितम् । तत्रैवं सप्तविंशाध्याये (श्लो०६०)- "चूडामणिमयो वक्ष्ये मत्रराजं सुदुर्लभम् । यज्ञानान्मुनयः सर्वे भृस्थाबैलोक्यदर्शिनः" इति । तथा एकोनत्रिंशाध्याये (श्लो०६०)- "अथापरं मनवरं वक्ष्ये सर्वसमृद्धिदम् । यमुपास्य सुराणां तु पालकोऽभूच्छतक्रतुरि"ति ॥ (परशिवशेषब्रह्मादीनां हरिमन्नग्रहणप्रकारः परशिवस्यापि ब्रह्मभालोद्भवत्वम्) एवं शिवादीनां साम्प्रदायिकभगवन्मश्रग्रहणेन चैप्पावत्वं नारदपञ्चरात्रेऽप्युच्यते । यथा तत्र प्रथमराने त्रयोदशाध्याये उपयर्हणाख्यगन्धर्व प्रत्याह भगवान् (श्लो०२६)- "मया प्रदत्तमत्रश्च पुरा'मृत्युञ्जयस्तथा । मृत्युञ्जयाय गोलोके शुद्धसत्वगुणाय च ॥ पुनः सनत्कुमाराय धर्माय ब्रह्मणे तथा । कपिलाय च शेपाय गणेशाय महामते ॥ नारायणर्पये चैव धर्मपुत्राय धीमते । पुनर्महाविष्णवे च विश्वानि यस लोमसु ।। कालाधिष्ठावदेवाय तसै सर्वान्तकाय च । उपेन्द्राय च कामाय भृगवेऽङ्गिरसे तथा ।। सरस्वत्यै च पद्मायै राधायै विरजातटे। मावित्र्यै विष्णुमायायै पार्षदेभ्यश्च पुत्रके"ति ।। पुनस्तत्रैव द्वितीयाध्याये भगवन्मुख्यमत्रग्रहयार्थमुपमनं स्वमिष्यं नारदं प्रति महादेव:- "मया श्रीकृष्णमन्त्रश्च कृष्णालये मुने पुरा । गोलोके विरजातीरे नीरे धीरनिमेऽमले ।। शतलक्षजपं कृत्वा पुण्ये वृन्दावने बने। श्रीकृष्णानुग्रहेणैव मत्रः सिद्धो यभूव मे ।। ब्रह्मभालोद्भयोऽहं च सर्वादिसर्गतो मुने । प्राप्तं मृत्युञ्जयं ज्ञानं कृष्णाच परमात्मनः ॥ सिद्धो मृत्युञ्जयोऽहं च नित्यनूतनविग्रहः । ब्रह्मणः पवनेनर निमिपो मे यथा हरेः ।। एवं नेषां पार्षदानां नाम्नि मृत्युर्यया हरेः ॥ :

·१०४ सत्सिाहान्तमार्तण्डे यसिन्देहे लमेन्मत्रं वैष्णवो चैष्णवादपि । पूर्वकर्माश्रितं देहं त्यक्त्वा स पार्षदो भवेत् ॥ पञ्चवक्रेण सततं तन्नामगुणकीर्तनम् । करोमि भार्यया साधं पुत्राभ्यां चाऽपि नारद ।। तदिनं दुर्दिनं मन्ये मेघाच्छन्नं न दुर्दिनम् । यदिन कृष्णसँल्लापकथापीयूपरर्जितम् ।। तत्क्षणं निष्फलं मन्ये श्रीकृष्णकीर्तनं विना | - आयुहरति कालश्च पुंसां तत्कीर्तनेन च ॥ तं क्षणं मगलं मन्ये सर्वहर्पकरं परम् । तस्मात्पापाः पलायन्ते वैनतेयादिवोरगाः ।। ब्रह्मणापि पुरालब्धस्तस्मात्तन्मत्र एव च । पद्मनाभनाभिपद्म शतलक्षं जजाप सः॥ तदा ललाप ज्ञानञ्च निर्मलं सृष्टिकारणम् । अणिमादिकसिद्धिं च चकार तत्प्रभावतः ॥ सृष्टिं च विविधां कृत्वा विधाता च पभूव सः । वरं तसै ददौ कृष्णो मत्समस्त्वं भवेति च ॥ शेपस्तत्कलया पूर्व प्रभूच कश्यपात्मजः । तस्मात्सम्पाप तन्मत्रं सिद्धिः कोटिजपेन च" ॥, (इन्दादिदेवाना बहुमहर्षीणाच हरिदासत्वम् ) इति रुद्रब्रह्मशेषाणां वैष्णवमत्रग्रहणमुक्तम् । सारसबहे पाने- "ब्रह्माणं रुद्रमिन्द्रं च यम वरुणमेव च । नारायणस्य दासास्ते ये चान्येऽण्डस्य मध्यगाः ।। यः परः पुरुषो विष्णुारायण उदाहनः । दासभूतमिदं तस्य ब्रह्माद्यं सकलं जगदिति ॥ द्वितीयान्तानां पूर्वप्रकरणक्रिययान्वयः । पुनस्तत्रैर रामायणे हनूमान्- "दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिप्टकर्मणः । हनूमान् शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मज" इति ॥ पुनर्नारदपञ्चराने प्रथमरात्रद्वितीयाध्याये सनत्कुमारं प्रति पभासनः (श्लो०५५)- "धन्योऽहं भरतः पुत्राज्ज्ञानिनां च गुरोरोः । विष्णुभक्ताच धर्मिष्ठात् सत्पुत्राच पिता सुखी ।। २ .

·द्वितीयस्य प्रथमः प्रभः। १०५ धन्योऽसि पण्डितोऽसि त्वं हरिभक्तोऽसि पुत्रक । ममापि सफलं जन्म जीवनं च त्वया बुध" || इति सनत्कुमारादीनामपि वैष्णवत्वम् । एवमन्यत्रापि गोपालतापनीयाद्युपनिषत्सु श्रीभागवतविष्णुपुराणपामब्रह्मवैवर्तगारुडादिपु महाभारते च मोक्षधर्मादिषु तत्र तत्र शियादीनामतिप्राचां वैष्णवत्वं भगवन्मन्त्रग्रहणं तद्भक्तिस्तत्सेवादिसम्प्रदायिकधर्माचरणं चानेकत्र निरूपितमेव विस्तरादस्तीति तत्स्वत एव सर्वत्रोपलप्स्यत एवानेकसच्छास्त्र- गिरिविपिनविहारकेसरिभिः सुधीभिरित्यलं लेखनश्रमेण- "अनादिकालिकास्तस्मात्सम्प्रदायास्तु वैष्णवाः । अनादिसिद्धवेदोक्ताः प्रतिकल्पप्रवर्तिनः ।। वैष्णब्रह्मरुद्राधैर्देवतैर्नारदादिभिः । महद्भिर्मुनिभिश्चान्यैः प्राक्तनरुपसेविताः" ।। (नवमः प्रश्नः) अथास्य द्वितीयस्य मुख्यप्रश्नस्यावान्तरा अप्टौ प्रश्नाः कृता- स्तत्राद्यः प्रश्नः। सत्र बहुकालात्प्रवृत्तश्चेन्मन्वादिग्रन्थेव- दृष्टत्वात्तद्विलक्षणवाञ्च कथं प्रमाणम् ? उत्तरम् । "नूनं मनुस्मृतिदृष्टा नान्यत्किश्चित्वया यतः। वेदोक्तसम्प्रदायेषु चूपे मन्यायदृष्टताम् ॥ स्वरूपासिद्धमत्रोक्तं हेत्वाभासद्वयं त्वया । तपणाऱ्या प्रश्नो भवेत्तोत्तरोऽचिरात्" ।। (उत्ताकार मनुस्मृती सम्प्रदायवर्णन च) अस्ति हि मनुस्मृती सम्प्रदायवर्णनम् । तथाहि पठाध्याये (श्लो०७४) "सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निरयते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते"। इति सत्सम्प्रदायसम्पत्त्यैर मोक्षं तदमावे संसारं च बदति । दर्शनशब्दो हि सम्प्र- दायापपर्यायेषु लोके मतशन्दन प्रसिद्धेषु सिद्धान्तेषु योगरूडो धानमाघकतमत्वान् । इदं विष्णुस्वामिदर्शनमिदं रामानुजदर्शनं पड़ास्तिकदर्शनानि पग्नानिदर्शनानीत्यादि- विद्वयपहाराच । विद्यारम्यादिकनेषु सर्वदर्शनमसहादिषु प्रामाणिकग्रन्येप्यपि तर ·ससिद्धान्तमार्तण्डे लेखाच्च । न चात्र दर्शनशब्दन ज्ञानं शक्यम् , फलरूपत्वात् । तदुत्पत्तेः प्राक् संसारख स्वतः सिद्धत्वेन तद्रहितस पुनः संसारमाप्तिकथनवैयर्थ्याच । एतदन एंव "साधयन्तीह तत्पद"मित्यत्र व्याख्यायां पूर्वश्लोकोक्तदर्शनस्य मोक्षे बहिरङ्गसाधनवं वैराग्यादेवान्त: रङ्गसाधनत्वमिति बोधनाच । अत उतार्थक एवेह दर्शनशब्दः । किञ्च, सम्प्रदाय- शब्दसावयवार्थविचारेगाऽपि पारम्परिकविद्यादानरूपत्वं प्रपञ्चित प्राक् । तच कण्ठ- खेणैव प्रशंसति मनुश्चतुर्थे (श्लोक २२७) । "दानधर्म निपेयेते" त्यादिना दाना- वश्यकमुक्त्वा (श्लो० २२९) "वारिदस्तृप्तिमामोती"त्यादिना दानविशेषफलानि वदन् सर्वान्ते (श्लो० २३२)- ........"ब्रह्मदो ब्रह्मसाटितान् । सर्वेपामेव दानान्ते ब्रह्मदानं विशिष्यते" इति ॥ "ब्रह्मदोऽध्यापको व्याख्याता चे"ति कुलकभट्टः । व्याख्यातत्वं च कुतर्कनिरास- पूर्वकं ताचिकवेदार्थबोधकमाप्यादिकर्तृत्वमेव । (साम्प्रदायिकाचार्यान्प्रति मनुः साम्प्रदायिकाचार्याभिप्रायेणानेकन स्मृत्यादिप्वाचार्य- शम्दप्रयोगश्च) किञ्च, साम्प्रदायिकानाचार्यात् प्रत्याह चतुर्थ एव (श्लो० १७५)- "सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत्सदा । शिप्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाग्याहूदरसंयत" इति ॥ अत्रैव सत्यधर्मसदाचारौवेषु सदा रतिं कुर्यादिति व्याख्यानम् । न च सम्प्रदा- यिकाचार्याणामेव शास्त्रेष्वप्रसिद्धत्वात् स्मृतिषु तत्र तत्राचार्यशब्देनोपनायकस्यैव ग्रहणाच तान् प्रति नोपदेशो युज्यत इति वाच्यम् । अनेकस्मृतिवचनेषु सम्प्रदायप्रव- तकाचार्यविषयत्वेनाप्याचार्यशब्दप्रयोगसावगम्यमानत्वात् । तथाहि याज्ञवल्क्यस्मृती ध्यवहाराध्याये दायविभागप्रकरणे (श्लो०१)- "विभागं चेत्पिता कुर्यादि"त्यस्य मिताधरायां "तथोत्पयवार्थस्वामित्यं लभेतत्या- चार्या" इति गौतमवचनम् । अत्र निर्विशेषणाचार्यशब्दप्रयोगेण सत्सम्प्रदायप्रवर्तका- चायोः प्रागप्यासन्नेवेत्यवगम्यते । न चात्राचार्यशब्दो वक्तरुपनायकपरः शयः । तस्य वहुवासम्भवैन बहुवचनविरोधात् । फिञ्च, 'इत्याचार्या' इत्युपन्यासो हि वचनीये प्रामाणिकत्वावगमाय खसमानकालिफविदुपाम् । स च यदि वक्तुरुपनायकपरोऽञा- चार्यशब्दः सात् तत्सम्मतोऽर्थो न सर्वेषां तात्कालिकविदुषां माननीयः सम्भवतीति निरर्थका स्यात् । मान्यत्वेन बहुवचनप्रयोगस्तु न वापि स्मृतिपुराणेषु दृश्पते । अतः सम्भबहुभाषाः शिष्यवाहुल्येन सर्वसम्मताः सम्प्रदायापार्या एष अभाभिप्रेना इति निधीयते । एवमेव दत्ताप्रदानिरपकरणे (लो० १) "खकुटुम्याविरोधेने त्यस मिताक्षरायां नारदवचनम् -- ·. द्वितीयस्थ, प्रथमः प्रश्नः। "आपत्स्खपि हि कंटामु वर्तमानेन देहिना। अदेयान्याहुराचार्या यच्चान्यस प्रतिश्रुतमि"ति ।। अत्रापि आचार्यपदं पूर्ववत् । तथा तत्रैव तृतीयाध्याये (श्लो० २) "एवं माता- महाचा त्यत्र मिताक्षरायाम "आचार्याणां च प्रेतानां नित्यमुदकक्रिया कार्यति" बहुवचन निर्देशः । पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये गौतमः "एकाथम्यं वाऽऽचार्याः सम्प्रत्यक्षविधानागार्हस्थ्यसे"ति । इत्थं ग्रन्थान्तरेवपि निरीक्षणीयम् ।- (स्मृतिप्पामुपनायकादिभ्यो भेदेन निर्देशः सर्वाश्रमसाधारणा दशधर्माब) एवमेव द्वितीयाध्याये उपनयनपूर्वकसम्पूर्णवेदतदेकदेशाध्यापकादीन् (श्लोक १४०) "उपनीय तु यः शिष्यमि"त्यादिना निरूप्य ततः पृथक् (श्लो० १४४)- "यः पूरयत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदाचने"ति ॥ पूर्वोक्तसापेक्षया ब्रह्मणा कर्णपूरकाचार्यप्रशंसाऽपि मनुना कृताञोपनायकादिभ्यः पृथक् साम्प्रदायिकाचार्यत्वस प्रामाणिकत्वावगमायाऽनुसन्धया । तथा व्यवहारमि- ताक्षरायामपि दण्डपारुण्यप्रकरणे (श्लो०१) "असाक्षिकहते चिद्वैरि" त्यस्य व्याख्याने "गुर्वाचार्यनृपेपु चे"ति नारदस्मृती गुर्वाचार्ययोमेंदेन निर्देशः । तस्मादस्ति साम्प्रदायिकाचार्याणामपि सृप्पारम्भात्परम्पराप्राप्तत्वेन सर्वशास्त्रसम्मतत्वम् । अत एव • हारीत:- "आचार्य संश्रयेत्पूर्वमनवयं चैष्णवं द्विजम् । शुद्धसत्त्वगुणोपेतं नवेज्याकर्मकारकम् ।। सत्सम्प्रदायसंयुक्तम्... " इत्यादिना मोक्षसाधनेषु सत्साम्प्रदापिकवणवाचार्यप्रतिपत्तः प्राथमिकत्वमुच्या तल्लक्षणजिज्ञासायामाह-- "आलोक्य सर्वशास्त्राणि पुराणानि च वैष्णवः । तदर्थमाचरेवस्तु स आचार्य इतीर्यत" इति ।। अतः स्पष्टेऽसिन् विपये यहुशासप्रसिद्ध किं बहुना । किञ्च, ब्रह्मविद्याप्राप्तिरेव सम्प्रदायस्य प्रधानप्रयोजनत्वेन प्रमाणपुरःसरं प्रपश्चिता प्रारु । तां च मर्यायममा. धारणत्वेन वक्ति मनुः (अ० ६ श्लो० ९१)- "चतुर्भिरपि यतनित्यमाश्रमिमिद्वितः । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ।। धृतिः क्षमा दमोज्नेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे दशलक्षणानि धर्मस्स ये विनाः समधीयते । अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परा गतिम् ।। दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन् समाहितः । वेदान्तं विधियच्छुत्वा संन्यसेदनृणो द्विज" इत्यादि । अत्र "विपयेभ्यश्चक्षुरादिधारणमिन्द्रियनिग्रह, शास्त्रादितत्वज्ञानं धीः, आत्मज्ञानं विद्ये"ति मन्वर्थमुक्तावली । याज्ञवल्क्योऽपि तृतीयाध्याये आशौचप्रकरणे (श्लो. ३४)- "भूतात्मनस्तयोविद्ये बुद्धानं विशोधनम् । क्षेत्रज्ञस्पेश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मते"ति ।। एवमादिपु स्मृत्यन्तरेप्पपि अनन्यसाध्यानां सम्प्रदायकार्याणां ब्रह्मविद्याप्राप्त्यादीनां निरूपणं वर्तत एवेति विस्फारितनेत्राभ्यां वीक्षणीयम् । अत उक्तादिपनेकेषु मनुवच- नेषु सम्प्रदायनदाचार्यतद्धर्मादीनां निरूपणदर्शनान तत्रादृष्टत्वम् । (मन्वनुक्तस्वेऽपि बहूना सद्य प्रमाजादिधर्माणा प्रामाणिक व प्रभोक्तवलक्षण्यसाधच) ननु तथापि साम्प्रदायिकानां भगवत्सेनाप्रकारतुलसीकाठमालाधारणप्रभृतीनां यावद्धर्माणां मनुस्मृतौ स्पष्टतयाऽनुपलभ्यमानत्वात्तेपां त्वग्रामाणिकत्वं सुस्थमेवेति चेत् तर्हि मनूक्तेवेव धर्मादिपु प्रामाणिकत्वं तदनुक्तेषु चाप्रामाणिकत्वं मन्यमानेन भवता जामालादिश्रुत्युक्तोऽपि “यदहरेव विरजेचदहरेव प्रबजेदि" त्याश्रमोल्लसनपक्षो न स्वीक- तव्यः । मनुना "आश्रमादाश्रमं गच्छे"दिति पक्षसयोक्तत्वात् । एवमेव च मन्वन- क्तानां मृतपत्यन्यारोहणादीनामपि सर्वशिष्टसम्मतानामनेकेषां धर्माणामप्यप्रामाणिक- त्वमेवोरीकार्यम् । तथा भस्मरुद्राक्षधारणशिवार्चनैकदण्डसंन्यासादीनां भवत्साम्प्रदायि- कधर्माणामपि स्वमुखेनैवाप्रामाण्यं दर्शितमेव । मनुस्मृतौ सद्गन्धस्याप्यभानात् , यदि तु श्रुत्यादिसिद्धत्वान्नाप्रामाणिकत्वं तेषां मनुपे तदा तु साम्प्रदायिकधर्माणामपि तादृश- त्वान्नाप्रामाणिकत्वमिति सर्व सुखम्। एतावता मन्वादिग्रन्थेषदृष्टत्वादिति हेतुनिरस्तः । यथोक्तं तद्विलक्षणत्वादिति, नैतत्सारम् । मनुसम्मते) तदुक्ताद्वैलक्षण्योपपादनस्य आकाशालिगनकल्पत्यात् । किञ्च, वैष्णवमत्रग्रहणतुलसीकाष्ठमालाधारणोर्ध्वपुण्ड्रकरण- भगवत्सेनादीनां साम्प्रदायिकधर्माणां श्रुतिसिद्धानां तत्र तत्र स्मृतिपु निरूपणातद्वच- नानां च माधवविज्ञानेश्वरहेमाद्रिनारायणकमलाकरभट्टादिभिः प्रामाणिकस्मातेरपि खसनिनन्धेपूदाहरणाच । प्रश्ने मन्वादीत्यादिशब्दः साजात्यात्स्मृतिसग्राहकतया प्रती- यमानो निरर्थक एव । यदि त्वादिशब्देन साम्प्रदायिकधर्मद्वेपिणः शाक्यस्मृतिभगव- तीसत्रादयो नास्तिक्यन्था एवाभिप्रेतास्तदा तु न किमपि धूमः । अस्मद्धर्माणां तेप्व- दुष्टत्वस्य तद्वैलक्षण्यस्य च यथार्थत्वात् ।

·१०९ द्वितीयस्ल द्वितीया प्रश्नः। "अतः प्रमाणमूर्धन्यवेदायैर्वणितेष्पिह । प्रवर्तितेषु हरिणा सम्प्रदायेवनादिपु । कथं प्रमाणमित्येप हेत्वाभासद्वयाश्रयात् । प्रश्नः शास्त्रादर्शनाद्वा विद्वेपावति भाति न"। अथ द्वितीयस्य द्वितीयोऽवान्तरः प्रश्नः (दशमः प्रश्नः) खल्पकालान्चेद्धर्मादिनिर्णयस्तद्विधिस्तत्फलानि च सर्वत्रोपलभ्यमानत्वात्कथं प्रवृत्तः ? उत्तरम्। अत्र यद्यर्थकाचेदित्यव्ययात् , स्वल्पकालात्प्रवृत्तिपक्ष एवायं प्रश्नो भवतोऽभिप्रेत इति ज्ञायते । (प्रस गवार्थत्वादिदोषा.) असमाभिच पहुकालादेव तत्पत्तिः श्रुत्यादिसिद्धत्वादशीक्रियते । अतः प्रकृतवि- कल्पे प्रथमकल्पसमर्थनेनेवाय दनोचरः । असिन् प्रश्ने उपलम्यमानत्वादित्यनेनान्य- यार्थ धर्मादिनिर्णयस्य तद्विधेस्तत्फलानां चेति पष्ठीप्रयोगे कर्तव्येऽपि प्रथमान्तप्रयो. गस्तु आर्पग्रन्याभ्यासबाहुल्यात् पठ्यर्थे प्रथमाझीकारेणेति भाति । आस्तामेत, ईट- शानि संस्कृतोचारणकौशल्यान्येतेषु प्रश्नेप्यनेकन सन्त्येव । तानि चारलोकनक्षण एव विदुपां सतः प्रतिमासन्तीति किं परच्छिद्रोद्घाटनेन । (धर्मादिसापेऽपि लोकानां तत्र प्रवर्तनाय सम्प्रदायाः) ननु मास्तु स्वल्पकालात्प्रवृत्तिः, तथापि सम्प्रदापस सा लोके धर्मादिप्रवर्तनापैवेति वक्तव्यम् । अथ धर्मादिपु प्रवृत्निस्तु निर्णय तद्विधि तत्फलानि च पश्यतां सपमेय भविष्यतीति प्रपोजनामानिरा सम्प्रदायप्रवृत्तिरिति देतदपि निरस्तपूर्व "कम्मै प्रयोजनाये"त्यस्योपरे प्रयोजनप्रकारान् प्रदर्शयता मया तथाप्युच्यते, न हि प्रतिहे- तोऽपि निर्णयादयो दुईयेषु वेदशास्त्रादिपु विद्यमानाः प्रवर्तकमाचार्य-पदारमन्तरा सतो मनुष्यान् प्रपयितुं शक्ताः । अन्यथा मां एव स्वत एव विदितवेदशासादि- तत्वातात्यिकं धर्ममेवाउचरेयुः । म्रत एप प्रज्ञानं सम्पाय संमारतो मुच्चरम । तथा च सति लोके अधर्मपदायोंच्छेदः । पापिनामेवाभावादमुत्र नरकनरयस्य मर्वेपामेर अत्युत्तमे मोक्षारपफले त्यदधिक साधायूतमगरसेपन एव या प्रचिसम्मपैना- चान्तरसर्गादिफलयम्यं च प्रमज्येत ।

·११० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "गुरुमेवाभिगच्छेद् गच्छेदाचार्यसंसदमि" त्यादय आचार्यकरणविषयः "आचा- र्यवान पुरुषो वैदे"त्यादयः श्रीतनियमाच वृथैव स्युः । अत एतद्वारणाय रिरंसया बहु- युभूपता भगवता पुरैवाविद्याशक्तितः सर्वेषां स्वतो जानाशक्तिः कृता । सर्वथानानाभा- वारणाय धर्माभावधारणाय च ज्ञानसम्पादका धर्मानुशासकाः सम्प्रदायाच प्रकटी- कृताः । अन्यथा राजकदेशे चोरोपद्रवादिना सर्वमर्यादाभङ्गवत् सम्प्रदायप्रवर्तक- धर्मधुरन्धराचार्यशून्यत्त्वेऽपि तत्वतो धर्मनह्मणोर्निर्णयज्ञानाद्यनुदायात्सर्वविन्लयः सात् । प्रशासकाभावात् । तस्मात्प्रश्नोक्तस निर्णयादित्यस्य वेदशास्त्रेषु सत्येऽपि लोके तत्प्रवृत्यर्थ सम्प्र- दाया आवश्यकाः। (भाचारो धर्म प्रमाणं, अन्तःकरणप्रवृत्या घ धर्मलस्य दुईयता वैष्णवज्ञेयता च) अत एव प्रथमाध्याये मनुः (श्लो० १०९)- "आचाराद्विच्युतो विनो न वेदफलमश्नुते । आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत् ।। एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस सुनयो गतिम् । सर्वस्य तपयो मूलमाचारं जगृहुः परमि"ति ॥ एवं पुनद्वितीयाध्याये (श्लो०६)- "वेदोऽसिलो धर्ममूलः स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मानस्तुष्टिरेव च" ।। तथा (श्लो०१२)- "वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च नियमात्मनः । एतचतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणमि"ति ॥ श्रुत्यादिवत्सम्प्रदायस्यापि साक्षाद्धर्मप्रमापकत्वं प्राह । आचारसदाचारसम्प्रदायानां त्वेकार्थत्वमेवेत्युक्तं प्राक् । अतः श्रुत्याद्यनुसारिण्यपि धर्म लोकानां प्रवर्तनं प्रशासक- सम्प्रदायैकसाध्यम् । उचिततरं चैतत् । सत्साम्प्रदायिकशुद्धान्तःकरणमहानुभाव- हृदयेष्ववभातवस्तुन एव धर्मत्त्वात् । यथाह माधवीये आचारकाण्डे (अ०१) विश्वामित्र:- "यमार्याः क्रियमाणं तु शंसन्त्यागमयेदिनः। स धर्मोऽयं विगर्हन्ते तमधर्म प्रचक्षत" इति ॥ मनुरपि- "विद्वद्भिः सेवितः सद्भिनित्यमद्वेपरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुनातो यो धर्मस्तं नियोधते"ति ।।

·द्वितीयस्य द्वितीयः प्रश्नः। न हि सर्वैरपि साधारणैधर्मो निर्णेतुं शक्यः । यथाह महाभारते धृष्टद्युम्न:- "अधर्मो धर्म इति च व्यवसायो न शक्यते । कर्तुमस्मद्विधमन्नतो न व्यवसाम्यहमि"ति ॥ नापि साधारणैः स उपदेष्टुं शक्यः । यथोक्तं तत्रैव राजधर्म- "न कल्मापो न कपिलो न कृष्णो न च लोहितः । अणीयान् क्षुरधारायाः को धर्म वक्तुमर्हती"ति ॥ एतच वचनं साधारणजनविपयम् । अन्यथा धर्मोपदेशवोच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मात् परम्परातोऽधिगतवेदादिसर्वतवानां सत्सम्प्रदायधुरन्धराणामाचार्याणामेव धर्मानुशासने शक्तिरिति निश्चीयते । अत एव वैष्णवसम्प्रदायाचार्य भगवन्तं नारद- मुद्दिश्याह श्रीभागवते सप्तमस्कन्धैकादझाध्याये युधिष्ठिरः (श्लो०४)- "नारायणपरा चित्रा धर्म गुह्यं परं विदुः । करुणाः साधवः शान्तास्तद्विधा न तथाऽपरे" इति । अतो नारायणपराणां वैष्णवाचार्याणामेय वास्तविकधर्मतत्त्वज्ञानं, न वितरेपामिति भाति । तेन साक्षान्मोक्षसाधकभगवत्सेवादिधर्मवद्वर्णाश्रमादिधर्मप्यपि तेषामेप प्रशा- सकत्वं युक्तमिति श्रीः। (शानं विना फर्म निरर्थक, ज्ञानिन एव हव्यकव्याधिकारख) किश्च, सम्प्रदायमन्तरा जनानां ज्ञानं नैवोत्पद्यतेति समर्थितमवस्तात् । तथा च सति अनुष्ठिता अपि सर्वे धर्मज्ञानशून्यतया वीर्यवत्तरत्याभावान यथार्थ फलं साधयेयुः। "पदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा या चदेवास्य वीर्यपचरं भवति"। (स्क० १० अ० २४ श्लो. ५)- "ज्ञात्वाऽज्ञात्वा च कर्माणि जनो यमनुतिष्ठति । विदुपः कर्मसिद्धिः सानथा नाऽविदुषो भवेत् ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यस्तथा निश्यात् । विद्वत्त्वञ्च सम्प्रदायमन्तरा नैव सिद्धयति । अत एव व्यवहारमिताक्षरायां साधारणमातृकाप्रकरणे (लो० २६)- "विद्वानशेपमादद्यात्स सर्वस प्रभुर्यत" इत्यस व्याख्याने "विद्वान्ताप्ययन- सम्पन्नः सदाचार" इति विद्वत्पदं व्याकुर्वता विज्ञानेश्वरेणापि तथैव योध्यते । अपि श्राद्धादिधर्मेपु अर्हतमतयोच्यमाना ब्राह्मणा अपि फचिदपि नोपलभ्येरन् । वेदान्तानुमा- राज्जाननिष्ठसैय तेषु मुख्यत्सम्मरणान् । यथा श्रीमागपत्ते सप्तमस्कन्धस्स पनदश उच्यते (श्लो० २)- "माननिष्ठाप देयानि फल्यान्यानन्त्यमिच्छता । देवे च तदभावे सादितरेग्यो यचाहत" इति ।।

·११२ ससिद्धान्तमार्तण्डे मनुरपि तृतीयाध्याय (श्लो० १३२)- "नानोत्कृष्टाय देयानि कन्यानि च हवींपि च । न हि हस्तावसन्दिग्धौ रुधिरेणैव शुद्धयत" इत्यादि । आचारमाधवे तृतीयाध्याये आपस्तम्बो धर्मसूत्रे- "ब्राह्मणान् भोजयेहाविदो योनिगोत्रमत्रान्तेवास्य सम्बन्धानि"ति । तत्रच यम:- "ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तयुद्धयः" ॥ इत्युपक्रम्य- "निष्णातः सर्वविद्यासु शान्तो विगतकल्मपः । गुरुवेदाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः ।। विमुक्तः सर्वदा धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः" ॥ इत्याह । "वेदविद्यावतस्माता ब्राह्मणाः पतिपावनाः" ॥ इत्युपसंहारः। याज्ञवल्क्योऽपि (अ० १) श्राद्धप्रकरणे (श्लो० ३)- "अग्यः सर्वेषु वैदेपु श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युवा" ॥ इति श्राद्धार्ह ब्राह्मणेषु ब्रह्मविदं मुख्यतया गणयति । न चात्र ब्रह्मशब्देन वेदमात्रं शक्यम् , सर्ववेदाण्यश्रोत्रियज्येष्ठ सामप्रभृतीनां वेदविदा पृथगुपदेशात् । अत्रैव वेदार्थ- विच्छब्देन साधनावस्थानिष्ठोऽपि साम्प्रदायिकद्विजो मुख्येपूक्तः । आचार्यकरणादिस- म्प्रदायसेवामन्तरा मीमांसाधनवगमेन ताचिकवेदार्थज्ञानानुदयात् । एपा मुख्यत्वं त्वनुपदोक्तखत्रीयादीनां विज्ञानेश्वरेण मन्वेकवाक्यतया गौणत्वलेखनात् स्पष्टमुद्भाति । प्रजापतिरपि- "ब्रह्मकर्मरताः शान्ता अपापा अनिसंश्रिताः। कर्मनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा वेदार्थज्ञाः कुलोद्भवाः ।। मापिएपरत्यय आमरपुपीरियम अध्यापका ब्रह्मविदो ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पदि" इति । (भाडे ब्रह्मोपकथाः दक्षिणकर्णे निवारमुपदेशः वैष्णवसिदान्तज्ञानादद्वैतमोक्षः) एवमितरत्रापि दृश्यन्ते वांसि । अथ पुनर्मनुः (अ० ३ श्लो० २३१)- "यपद्रोचेत विप्रेभ्यस्त नद्यादमत्सरः । ब्रह्मोवाच कथाः कुर्यात् पितॄणामेतदीप्सितमि"ति ॥ "ब्रह्मोद्याः परमात्मनिरूपणपरा" इति मन्वर्थमुक्तावली।

·। द्वितीयस्य द्वितीयः प्रमः। माधवोऽपि तृतीयाध्याये श्राद्धप्रयोगे मानिलं च ब्रह्मोद्यकथाव्यतिरिक्तविषयम् । अत एव यम:- "ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्युः पिवणामेतदीप्सितमिति ।। तथाच सम्प्रदायप्रवृत्त्यभावे ज्ञानानुद्भवात्तदेकसाध्यानि तत्र तत्रोक्तानि मोक्षान्तानि सर्वाणि कार्याणि न स्युरिति दिक् । न च ज्ञान प्रति वैष्णवसम्प्रदायस्पान्यथासिद्धत्वं शक्यम् । सत्त्वं रजस्तम इति प्रक- तेर्गुणास्तैर्युक्ततयाऽस्य विश्वस्य स्थित्यादये हरिविरञ्चिहरेति सज्ञा दधानसैकश्रीपुरु पोत्तमस्यैव "तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते", "पुरुपः स परः पार्थ भक्या लभ्यस्त्वनन्यया", "उत्तमः पुरुषस्त्वन्या", "अतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः परब्रह्मत्वाचज्जानस्य भक्तिप्रवर्तकर्वष्णवसम्प्र- दायैकसाध्यत्यान् , इतरत्र सविस्तरमेवमुपपादितत्वाच । अत एव गौतमतत्रेऽपि त्रयो- दशाध्याये (श्लो०१८)- "दक्षकर्णे चदेन्मत्रं त्रिवार पूर्णमानम" इति । भगवन्मत्रोपदेशस्य कर्तव्यतामुत्वा तदनन्तरं शिप्याय वेदान्तसिद्धान्तयोधन गुरोर्विदधाति । तादृशस्यैव च शिप्यस्य शुद्धाद्वैतविज्ञानान्मोक्षं निर्दिशति । (श्लोक .२०)- "मत्रकुण्डलिदेवानामेकात्मत्वं प्रकाशयेत् । सिद्धान्तं वैष्णवं यत्नाद्बोधयेत्तस्य सद्गुरुः ।। एवं चोपदिशेच्छिप्यं तथा तन्मयतां प्रजेत् । यथा ग्रामगतं तोयं विष्ठामूनादिर्पितम् ॥ गङ्गायां मिलितं ततु गङ्गव भवति भुपम् । वथा मारमानमेयत्रयातीतो मवेच्छिशुः ।। शिष्योऽपि पूर्णतां मत्वा गुरुं यतेन तोपयेदिति ॥ वम्मान "धर्मादिनिर्णयं तस्य विधि फलयुतं जनान् । वेदायुक्तं ग्राहयित्वा प्ररर्तयितुमन तान् ।। ततो शाने ततो भक्ती घरोद्धारधुरन्धराः । प्रादुकवाः सम्प्रदायाः पुरंप परमात्मना" ।।

·११४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे किञ्च, (एकादशः प्रश्नः) अथास्यैव द्वितीयावान्तरप्रश्नस्य पुनः प्रपञ्चनरूपो द्वितीयप्रधानप्रश्नावान्तरस्तृतीय प्रश्नः । वेदपुराणेतिहासादिपु प्रचुरतया धर्मनिर्णय- स्तत्फलनिर्णयश्च वर्तत एव पुनर्नवीनरीत्या- ऽशास्त्रीयया कि प्रयोजनम् ? इति वक्तव्यम्- उत्तरम् । अनुपदमुपन्यस्तेन प्रश्नेन गतार्थोऽपि स्वाभिलपितप्रश्नसङ्ख्याप्रपूर्तये स एव प्रश्नः पुनः प्रकारान्तरेणोपन्यस्तः । अस्ति चात्र किश्चिद्वैलक्षण्यं यत्साम्प्रदायिकरीती नवीनत्वं अशास्त्रीयत्वं चोपक्षिप्तमिति । (प्रश्नवैषध्यं यथायोग्य मधुरवाचानुशासन, सथैव मोक्षोऽन्यथायन्धः) तत्र पूर्व वेदादिषु प्राचुर्येण धर्मनिर्णयसत्वात्तत एव लोकप्रवृत्तिसम्भवे पुनः सम्प्रदायप्रवृत्तिः किमर्थत्यसोपरि पुनर्वदामः । सर्वजीरबोधविधानसमर्थया मधुरया वाचा वेदान्तफलोपभोगार्थ निविधानामप्यधिकारिणां ज्ञानोत्पादनं प्रयोजनम् । वेदादीनामुत्तममानवेद्यत्वात् गुरुरूपद्वारनन्तरा स्वयम्प्रवर्तकत्वासम्भवाच्च स्वय ज्ञातुमशक्यत्वाच । अत एतद्गुरोरेव कार्यम् , यथाह मनुः (अ० २ श्लो० १५९)- "अहिसयेव भूताना कार्य श्रेयोऽनुशासनम् । वाक् चैत्र मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता ॥ यस्य वाड्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा । सवै सर्वमयामोति वेदान्तोपगत फ्लम्" इति ॥ अत्र प्रथमश्लोके आचार्यान् प्रत्युपदेशः, द्वितीयश्लोकस्तु सर्वान् प्रत्युपदिश्यते । बाह्मनसोः शुद्धिश्चानृतादिरागद्वेषादित्यागलक्षणा वेदान्तोपगतं फल सर्वेशानत्यादिक मोक्षमिति यावदित्येतत् सर्व कुल्लूकभट्टीये स्पष्टम् । सम्प्रदायधुरन्धराणा सर्वप्रशासका- नामाचार्याणामभावे तु अराजकदेशे चोरायुपद्रवत् सर्वव परस्परमात्मर्यादिवशाद्वि- तण्डादिभिर्वेदार्थभूतयोरपि धर्मनक्षणोरनिर्णये धर्मासेवनाज्ज्ञानानुदयेनेन्द्रियानिग्रहाच्च न केपि मुच्येरन् । यथाह द्वादशाध्याये मनुः (श्लो० ५२)- "इन्द्रियाणा प्रसङ्गेन धर्मस्यासेपनेन च । पापासंयान्ति ससारानविद्रासो नराधमा" इति ।। * ·द्वितीयस्य तृतीयः प्रमान '(आरमचिन्तादिकं साविकलक्षणं इन्द्रियनियमसदन्याभ्यासादिमिरेव ज्ञानं मोक्षत्र) अतोबन्धहेतुभूतेन्द्रियप्रसङ्गादिवारणाय विद्वत्त्वं सम्पाद्यम् , तच्च सदाचार्योक्तरीतिक- निष्कामधर्माचरणेन सात्त्विकत्वसिद्धी सम्प्रदायलब्धात्मचिन्तयैव भवति । यथाह स एव (अ० १२ श्लो० २१)- "वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिन्ता च साचिकं गुणलक्षणम्" इति ।। एवमेव सम्प्रदायोपसत्तिपूर्वकश्रवणमननादिना निरस्तरागद्वेपादेरेप विद्वत्त्वसिद्धि- रित्यभिप्रेत्याहाध्यात्मप्रकरणे याज्ञवल्क्यः (श्लो० ८६)- "मलिनो हि यथाऽऽदशों रूपाऽऽलोकस्य न क्षमः । तथाऽविपक्वकरण आत्माज्ञानस्य न क्षमः॥ कटूर्वारौ यथापक्के मधुरः सन् रसोऽपि न । प्राप्यते ह्यात्मनि तथा नापककरणेऽज्ञते"ति ॥ मोक्षधर्मेऽपि तथा निष्कामकर्मकरणान्निष्पापस्यैव भगवत्साक्षात्कार उच्यते-- "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस कर्मणः । तत्रादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनी"ति ॥ मनुरपि चतुर्थाध्याये (श्लो० १६)- "इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः" । इतीन्द्रियप्रसङ्गस निवार्यत्वमुक्त्योक्तरीत्या तन्निवृत्तिहेतोब्रह्मज्ञानस सिद्धिस्तु सम्प्रदायप्रवर्तकसदाचार्यैर्जनयुद्धिसौकर्यानुरोधेन कृतानां सन्नियन्धानां तदनुसारेण घेदादीनां च तादृशगुरुसमीपे निरन्तराभ्यासेनैवेत्याह (श्लो० १९)- "बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च । नित्यं शाखाण्यवेक्षेत निगमांचव वैदिकान् ।। यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचत" इति । एवं साधनदशापामपि सम्प्रदायानुसारावेदार्थज्ञाने सिद्धे पतिपाननत्वं सात् । पथाह स एव तृतीयाध्याये तानेवोपक्रम्य (श्लो० १८६) "वेदार्थवित्प्रवक्ता "ति । ईशस्यैव च मुक्ति पक्ति तृतीयाध्यायेऽध्यात्मप्रकरणे याज्ञवल्क्यः। (लो०६)- "सनिरुद्धयेन्द्रियग्रामं रागद्वेपो प्रहाय च । भयं हत्वा च भूनानाममृतीभवति द्विज" इति ।।

·१.१६ सत्सिद्वान्तमार्तण्डे - (मसविदुष एवं कर्मोपयोगिरवं विद्यया मोक्षोऽज्ञानिनः कर्म स्वाभिप्रायकृतं कर्म म्यम्) एतादृशस्यैव सर्वकर्मोपयोगित्वं त्वाह मनुः- "एकैफमपि विद्वांसं देवे पित्र्ये च भोजयेत् । पुष्कलं फलमामोति नामत्रज्ञान् बहूनपी"ति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि- "अग्र्याः सर्वेषु वेदपु श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युबै"त्यादि । अत्र “श्रोत्रियः श्रुताध्ययनसम्पन्नः ब्रह्मविद्रह्मज्ञानवान् वेदार्थविद्धर्मज्ञानवान्" इति माधवः । एवं गुरुपसत्त्या निश्चितवेदान्ततचस्यैव संन्यासादिसाधनमन्तरापि मोक्षं सर्वोत्कृष्टत्वं चाह द्वादशाध्याये मनुः (श्लो० १०२)- "वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् । इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः। धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ।। तपो विद्या च विप्रस निःश्रेयसकर तपः। तपसा किल्विपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुत" इति ॥ आपस्तम्योऽपि दशमाध्याये- "मातृवत्परदारांश्च परद्रष्याणि लोप्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति" इति ॥ अतो विद्वत्त्रमावश्यकम् , वेदशास्त्रेषु प्रचुरतया निर्णीतस्यापि धर्मस्यानुष्ठाने वैफल्य- वारणार्थत्वात् । अविद्वत्कृतकर्मणां वैफल्यस्मरणात् । यथाह द्वितीयाध्याये वृहत्परा- 'शरः (श्लो०४६१४७)- "एकांशेनापि यन्यून कुर्यात्कर्म द्विजोत्तमः । तेनासौ हन्यते कर्ता मृतो गर्तत्वमुच्छति ॥ पुर्वलज्ञो द्विजः कर्म उपहोमादि किञ्चन । नासौ तस्य फलं विन्देत्क्लेशमानं हि तस्य तदिति ।। पुनस्तत्रैव गायत्रीनिरूपणप्रकरणे (श्लो० ६२)- "अस्मिन् कलौ च विदुपा विधिपत्कर्म यत्कृतम् । भवेदशगुणं तद्वत्कृतादेर्युगतोऽधिकम् ॥ न च तच्छक्यते कतुं मत्रानायस दूपणात् । अयथार्थकृतात्पापान्मत्रसिद्धिगरीयसी"ति ॥

·द्वितीयस्य तृतीयः प्रमः ११७ . इह मनाम्नायस्य -मत्रप्रवर्तकसम्प्रदायसेत्यर्थः । आम्नायसम्प्रदायशब्दयोरेकार्थ: स्वात् । तृतीयकाण्डे (व० २ श्लो०७) "अथाम्नायः सम्प्रदाय" इत्यमरोक्तः । अतः सम्प्रदायस्यैव विद्वत्त्वसिद्धि प्रति सर्वधर्मप्रवृत्तिं प्रति च हेतुत्वं निश्चीयते । धर्मनिर्णय- सत्त्वेऽपि साम्प्रदायिकोपदेशमन्तरा स्वाभिप्रायकृतं कर्म निष्फलमेव । यथोक्तं वृद्ध- शातातपस्मृतौ (श्लो० २९)- "स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत्किञ्चिज्ज्ञानवर्जितम् । क्रीडाधर्मेण बालानां तत्सर्व निष्प्रयोजनमि"ति ।। (बाह्यमाभ्यन्तरच शौचमावश्यकं, परम्परावो वेदमीमांस्मदिविदुक्क एव धर्मः) किञ्च, ब्रह्मज्ञानजन्यचित्तशुद्धिलक्षणमान्तरशौचं विनाऽपि सर्वधर्माणां नैफल्यमेव । यथाह व्याघ्रपाद:- "शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृजलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथाऽन्तरम् ।। गङ्गातोयेन कृत्स्लेन मृदारैश्च नगोपमः। • आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्ध्यती"ति ।। भावशुद्धानैकसाध्यत्वं तु "विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्शानेन शुद्धयती"त्या- .दिमन्वादिवचनोपन्यासेन प्रागेवादार्श । शौचस्स द्विविधखापि सर्वकर्माधिकारहेतुत्व- मन्वयव्यतिरेकाभ्यां दक्षो दर्शयति- "शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रिया" इति ॥ इत्थमान्तरशौचादिसर्वेष्टसम्पादकविद्वत्वविशिष्टस्यैव सर्वधर्मप्यधिकारस्तत्र तत्र मर्यते। अतः प्रचुरतया धर्मनिर्णये सत्यपि तत्फलसिद्ध्युपजीव्यमानानसिद्धिः प्रशासकसत्तया यथाशास्त्रं सर्ववर्णाश्रमादिषु तत्प्रवृत्तिः सर्वधर्मविप्लवाभावश्च सम्प्रदायप्रयोजनम् । अत एवाऽनिस्मृती साम्प्रदायिकाचार्यलक्षणमर्थतोऽनूध तादृशस्यैव धर्मोपदेष्टुत्वं तदु- क्तस्यैव च धर्मत्वं स्मर्यते-- "जन्मना ब्राह्मणो जेयः संस्कारहिज उच्यते । विद्यया चापि विमत्वं श्रोत्रियस्त्रिभिरेव च ॥ वेदशास्त्राण्यधीते यः शास्त्रार्थ च निवेदयेत् । तदासी वेदवित्प्रोक्तो वचनं तस्य पापनम् ।। एकोऽपि वेदविद्धमं यं व्यवस्पेद्विजोत्तमः । स शेयः परमो धर्मो नामानामयुतायुतरि"ति ।। शातातपोऽपि स्मृतिसमाप्तिदशायाम्-- ·!- ससिद्धान्तमार्तण्डे धर्मशास्त्रं समारूढो वेदरागधरो द्विजः ।। विद्वान् स्वयं तु यहयात् स धर्मः परमः स्मृतः ॥ अच्छिद्रमिति यद्वाक्यं वदन्ति क्षितिदेवताः । प्रणम्य शिरसा ग्राघममिष्टोमफलैः सह ।। मनुरपि द्वादशाध्याये (श्लो० ११३)- "एकोऽपि वेदविद्धर्भ यं व्यवसेद्विजोत्तमः । स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैरि"ति ॥ इह वेदविच्छन्दोऽयं वेदार्थधर्मज्ञपरः । एतच श्रेष्ठोपलक्षणम् / स्मृतिपुराणमीमांसा- न्यायशास्त्रज्ञोऽपि गुरुपरम्परोपदेशविदपीति व्याकुर्वता मन्वर्थमुक्तावलीकृता सम्पदा- यिकाचार्यों मुख्यतपोक्त एव वाक्यमुधाकरादिमिः । पारम्परिकगुरुसदुपदेशस्यैव सम्प्रदायशब्दार्थत्वेन लिसनात् । (तेषां समयः प्रमाणम्, नाचारावश्यकता, सदाचारस्य शिष्टानां च लक्षणम्) यमोऽपि पञ्चमाध्याये- "वेदाचाररता विप्रा वेदवेदाङ्गपारगाः । तैरप्यनुष्ठितो धर्म उक्तथैव विशेषतः ।। कार्यश्चैव विशेपेण त्रिभिर्वर्णरतन्द्रितैरि"ति ।। सर्वत्र धर्मशास्त्रेषु निर्णयसत्त्वेऽपि यथायोग्यं तत्प्रवृत्त्यर्थमस्ति सम्प्रदायोपयोगः । तस्य साधुसमयरूपत्वेन सर्वत्र प्रमाणत्वाभिधानात् । यथाह याज्ञवल्क्यः (अ० १ श्लो०७) "श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मन" इति ॥ मनुरपि द्वितीयाध्याये (श्लो० १२)- "वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस च प्रियमात्मन" इति ।। इदमेवाह माधवीये (अ० १ श्लो० ३३) "युगे युगे" इत्यस व्याख्यायां स्मृतिः- "समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेदिति ॥ आपस्तम्पोऽपि (सूत्रे)- "धर्मज्ञसमयः प्रमाण वेदाश्च"ति ॥ तंत्रव (श्लो० ३६) "चतुर्णामपि वर्णानामि"त्यत्र । आचारलक्षणं चानुशासनिकै पर्वणि अभिहितम्- "आचाराल्लभते चायुराचारालभते श्रियम् । आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह-च ।। ८ ·द्वितीयस्य तृतीयः प्रमः - . - दुराचारो हि पुरुपो नेहायुर्विन्दते महत् । - नाश्नन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च । तस्मात्कुर्यादिहाचारं यदीच्छेभूतिमात्मनः । अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् । आचारलक्षणो धर्मः सन्तवाचारलक्षणाः । साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्" । हारीतोऽपि स्मरति- "साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेपामाचरणं यतु स सदाचार उच्यत" इति ॥ सन्तः शिष्टास्तेषां खरूपमाह भगवान् बौधायन:- "शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहङ्काराः कुम्भीधान्या अलोलुपा दम्भदर्पलोभमोह- क्रोधविवर्जिता" इति ॥ आरण्यपर्वणि- "अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहङ्कारमत्सराः ।. ऋजवः शमसम्पन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ विद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशखिनः। गुरुशुश्रूपवो दान्ता शिष्टाचारा भवन्ति ते" इति । तेनाचारसम्प्रदाययोरकार्य पुनः समर्थितम् । (साबसायेऽपि युतया योधनायाचार्योपयोगा, घेदान्तामास्तिश्यहानिः, मसाशाखासद्वादाम्यास निषेधः) वेदादी प्रचुरतया निर्णीतेऽपि धर्म सम्प्रदायस्यावश्योपयोगोऽपि दर्शितः, अन्यथा प्रवृत्त्यसम्भवात् । याज्ञवल्क्यस्मृती आचाराध्याये श्राद्धप्रकरणे (श्लो० ८) श्राद्धवर्ण- माझणगणनायां "कर्मदुष्टाय निन्दिताः" इत्युच्यते। अत्र कर्मदुष्टाः शासविरुद्धकारिण इति व्याख्या । यदि शाखाण्येय खनिष्ठसर्वनिर्णयमात्रेण शकुयुः प्रवर्तयितुं न तर्हि कोपि तद्विरुद्धकारी स्यात् । तथा च सति परिगणनं व्यर्थ सात् । अतोऽवगम्यते सत्खपि शाखेषु शिष्ययुद्धसनुसारिणा सम्यगुपदेभेन तदुक्तधर्माधर्मप्रवृचिनिरति- प्रयोजक आचार्यसम्प्रदाय आवश्यक इति । किञ्चोक्तरीत्यावश्यमम्पायस मनमानस्य सिद्ध्यर्थ मन्दोत्तमप्रशानां युद्ध्यनुमारेण सहक्षेपविस्तराम्यां तदुपदेगः सम्प्रदायप्रयोज- 'नमन्यथा योधासम्भवात् । पराशरमाधीपेन एवाहुराचार्याः-- "सरक्षेपविस्तराम्पा हि मन्दोचमधिया नृणाम् । वस्तूच्यमानमेवान्तःकरण नेन वपत" इति ।। + ·१२० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे योधकस प्रशासितुरभावे तु चार्वाकायनेकासच्छात्रसंसर्गादिना बहर एव नास्ति- क्यमासायोपपातकिनः स्युः । तयोरुपपातकत्वं तु वदतो मनुयाज्ञवल्क्यावेकादशा- ध्याये (श्लो०६६) "नास्तिस्यं चोपपातकमि"ति । तथा तृतीयाध्याये उपपातकानि प्रक्रम्यासच्छास्त्राधिगमनमिति च । अतस्तदभावोऽपि दृढवेदान्वज्ञानद्वारका सम्प्रदाय- प्रयोजनम् । यथाह भट्टः- "इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदन युक्त्या । दृढत्वमेतद्विपयप्रयोधः प्रयाति वेदान्तनिपेवणेने"ति ।। अतः सत्साम्प्रदायिकग्रन्थेष्वेव निरन्तरमभ्यासो ब्रह्मज्ञानादिसिद्धये कार्यों न त्वन्य- ग्रेत्यभिप्रेत्याह मार्कण्डेय:- "असत्प्रलापमनृतं वाक्पारुप्यं विवर्जयेत् । असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवां च पुत्रके"ति ।। (स्वमार्गरीति' प्रश्नोत्तयोर्नवीनत्वाशास्त्रीयत्वयोः खण्डनम्) अथ यच्चोक्तं नवीनरीत्या शास्त्रीयया किं प्रयोजनमिति तत्र किमिदं नवीनत्वं नाम । किं वेदोक्तप्रकारतो वैलक्षण्यरूपं उत भवदाचार्यशङ्करनीलकण्ठाऽप्पयदीक्षिता- शुक्तापेक्षयावैलक्षण्यरूपं भवद्यक्त्यनभिमतत्वरूपंचा। नायः । स्वरूपत एवासिद्धेः, अस्म- दाचायैरपि निबन्धब्रह्मसूत्रभाष्यादिपु ब्रह्मवरूपस्य सर्वार्थनिर्णयपूर्वमीमांसाभाप्यादिषु धर्मस्वरूपस च सर्वांशतो चेदाधनुसारेणैव निर्णीततया वैलक्षण्यगन्धकथनस्यापि दुग्धे सूक्ष्मजन्त्यन्धेपणकल्पनात् । न द्वितीयः । एकतरवादिविरोधमात्रेणैव नवीनत्वसम्भवे नीलकण्ठस्य रामानुजमतस्तेनतया शङ्करनीलकण्ठादीनामपीतरेतरं ब्रह्मसविशेषत्वनि- विशेपत्यजीवाणुत्वविशिष्टाद्वैतफेवलाद्वैतादिसिद्धान्तभेदप्रयुक्तस्स विरोधस्य जागरू- फत्वेन तनयेष्वपि परस्परापेक्षया नवीनत्वस्य शक्योक्तिकत्वात् । अधेतरेतरविरोध- सद्भावेऽपि तेषामनादिसिद्धश्रुत्यायवलम्येन प्रवृत्त्वान्न नूतनत्यमिति चेत्तर्यस्मदा- चार्याणामपि तथात्वान्न काऽपि क्षतिः । न तृतीयः । तथा सत्यर्वाचीनानां पार्हस्पत्या- दिदर्शनान्तरकलीपताशीशपनीमा फरियरपोजददिव्यधीमल्य्पभाषाप्रीम नतनत्वमापयेत । न चैवमास्तिकेन प्रामाणिकेन वक्तुं शक्यमित्यलम् । यद्योक्तमशास्त्री- ययेति । किमत्र शास्त्रशन्देन वेदादिकं विवक्षितं, उत तदेकदेशः । अथ प्रकृतकाला- नुकूल्यालब्धशाखभावाः सौगतादिग्रन्था वा ? । नायः । अस्माकं रीतिपु वेदादिशास्त्र- मलकस्वसास्मत्परमाचार्येण बादरायणेनैव "शास्त्रयोनित्वात् , श्रुतत्वाच, श्रुतेथ, शब्द. मूलत्वादि"त्यादिपु निर्णीतत्वात् । अस्मन्नयोक्तधर्मब्रह्मस्वरूपयोपैदादिसत्प्रमाणकमूल- लसामदाचार्यमीमांसाद्वयभाष्यादिषु महता प्रयन्धेन अपश्चितत्वाच । न द्वितीयः । वथा सति दर्शपूर्णमासप्रतिपादकस्य श्रुतिभागस्य सोमाप्रतिपादकत्वेन तत्प्रतिपादकस्य - ·द्वितीयस्य तृतीयः प्रश्नः। तस्य च दर्शपूर्णमासाप्रतिपादकत्वेनोभयोरप्यशास्त्रीयत्वापातात.।.एवं सर्वस्याप्यशास्त्री- यत्वापच्या सर्वविप्लवप्रसङ्गाच । अथ तृतीयवेत्स्वीकुर्मः । अस्मत्साम्प्रदायिकरीतीनां जैनादिशाखसिद्धत्वाभावात् । आस्तां चैप आस्माकीनरीतिपु तच्छालासिद्धत्वरूपो दोपः पतिव्रतासु कुलटावदने- कपुरुषविहाररसविरहितत्वदोपवदिति श्रीः । (वेदायर्यानुवादकत्वेऽपि स्मृतिपुराणवरोधार्थवादाचार्यमन्यसार्थक्यम्) नन्वास्तामेवं तथापि भवदाचार्यः स्वग्रन्धेपु वेदोक्तमेवानूद्यते उत तद्विलक्षणमुच्यते । तत्रायश्चेत्, अदृष्टजनकैरपोरुपेयर्वेदादिभिरेव तद्रोधसम्भवे पुनर्वृथा नवीनपौरुपेयग्रन्थ- फरणं व्यर्थ विशेपाभावेन पौनरुक्त्यापातात् । द्वितीयश्चेत्तर्हि वेदवलक्षण्यान्नूतनत्वं पुनरापन्नमेवेति चेत्तर्हि तुल्यमेवेदं चोयं शङ्करयादवनीलकण्ठवैद्यनाथाप्पयदीक्षिता- दीनां भावत्कप्रस्थानप्रवर्तकानां प्रवन्धेप्पपि । अथवाऽल्पमेवेदमुत्तरितम् । वेदार्थमेव पुनर्निरूपयत्सु स्मृतिपुराणांद्यार्पग्रन्थेषु तदनुरोधिपु धर्मादिनिर्णायकैपु हेमाद्रिमाधव- विज्ञानेश्वरादीनां ग्रन्थेष्वपि उक्तदोपस शक्यप्रसरत्वात् । अथ स्मृतिपुराणादीनां वेदार्थानुवादकत्वेऽपि त्रेतायुगीयानां किश्चिदल्पबुद्धीनां वेदमात्रानितुमशक्तानामु- पकाराय स्मृतयः । द्वापरयुगीयानां तादृशानां धर्मद्वैपर्याच्छतिस्मृतिभ्यामपि धर्मादि- निर्णयेष्वशक्तानामुपकाराय पुराणानि च प्रवृतिर इति बुद्धिसौकर्यार्थत्वात्तेषु नैप दोपः प्रसरतीति चेत्तर्हि कलियुगीयानामत्यल्पबुद्धीनां विविधवार्हस्पत्यसांगतादिदुर्मतम्रा मितानां श्रुतिस्मृतिपुराणेभ्योऽपि निर्णयकरणाऽनिपुणानां ब्रह्मज्ञानादिसम्पत्तये श्रीम- दाचार्यादिभ्यो हरिभक्तिसागरेभ्योऽपि सजनहृदयकष्ठशिरोलकारकारीणि तमोहारीणि सक्तिरतानि प्रादुरभूवनिति महत्तरो भाग्यवैभवो मोक्षप्रयोजकदैवसर्गोत्पन्नानाम् । अत:- "अनादिवेदसिद्धेषु सम्प्रदायेष्वनादिषु । . प्रवर्तितेपु श्रुतितो हरिणोद्धारकारिणा ।। सहसैये नवीनत्वमशास्त्रीयत्वमारयन् । भासि भोः प्राक्तनम्मन्यः परनसायपेक्षया । वेदादौ नैव शास्त्रत्वं भवतोऽभिमतं किमु । शक्तो वकुमशास्त्रीयत्वं श्रौते कथमन्यथा" || ६. मा.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे अथ द्वितीयस्य चतुर्थोऽवान्तरः प्रश्ना, आचार्यश्च का? (द्वादशः प्रश्नः) उत्तरम् । (परम्परया वैष्णयमोपदेशरवादिरूपमाचार्यरक्षणम्) किमन सम्प्रदायप्रवर्तकाचार्यलक्षणमेव विवित्सितं उत तब्यक्तिविशेपः । तत्रा- यश्चेत, सारसङ्गहे पाझे- "सहस्रशासाध्यायी च सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः ।। यस्तु मन्त्रद्वयं सम्यगध्यापयति वैष्णः । स आचार्यस्तु विज्ञेयो भवबन्धविनाशक" इति । हारीतस्मृतावपि- "आचार्य संश्रयेत्पूर्वमनवयं वैष्णव द्विजम् । शुद्धसत्त्वगुणोपेतं नवेज्याकर्मकारकम् ॥ सत्सम्प्रदायसम्पन्नं मन्त्ररत्नार्थकोविदम् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ शासितार सदाचारैः सर्वधर्मविदा वरम् । महाभागरत विप्र सदाचारनिपेविणम् ॥ आलोक्य सर्वशास्त्राणि पुराणानि च धैष्णवः । तदर्थमाचरेयस्तु स आचार्य इतीरितः" इति ॥ एवमन्यत्रापि- "आचिनोति हि शास्त्रार्थानाचारे स्थापयत्यपि । त्यमाचरते यस्मात्तस्मादाचार्य ईरितः" इति ॥ पञ्चदशीप्रथमश्लोकन्याख्यायामागमवचनम् - "परिपक्वमला ये तानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन। योजयति परे तच्चे सदीक्षयाचार्यमूर्तिस्य" इति ।। (खमार्गीयप्राचीनाचार्य परम्परा सदोधकानि शाण्डिल्यसहितावाक्यानि) अद्वितीयश्वेनहि "प्रपञ्चप्रादुर्भावायसरमारभ्य प्रवृत्तसानादिसम्प्रदायरस एक- येव व्यक्या प्रशासितमशक्यत्वेन भगवदाज्ञानुरोधेन क्रमादहव एव त आविर्भूताः सन्ती"ति प्रश्नघटकैकवचनविरोधः । अथ बहूनामपि तेषां क्रमेण नामान्येव जिज्ञासा- ·- द्वितीयस्य चतुर्थः प्रश्नः। १२३ विषयाणीति चेत् ब्रूमः । तत्र परमतेषु "नारायणं पद्मभवं वसिष्ठमि"त्यादिवदस्माक- मयमाचार्यपरम्परासदहश्लोकः- "आदौ श्रीपुरुषोत्तमं पुरहरं श्रीनारदाख्यं मुनिम् कृष्णं व्यासगुरुं शुकं तदनु विष्णुस्वामिनं द्वाविडम् । तच्छिष्यं किल विल्वमङ्गलमहं वन्दे महायोगिनम् श्रीमदल्लभनाम धाम च भजेऽस्मत्सम्प्रदायाधिपमि"ति ।। इयमेव चाचार्यपरम्परा विज्ञानेश्वरादिधृतवचनायां शाण्डिल्यसंहितायां भक्तिखण्डे पश्चमाध्याये स्पष्टतयोच्यते- "अथातः श्रूयतां विप्राः सम्प्रदायः पुरद्विपः । एकदा शङ्करो देवो गतो गोकुलमण्डलम् ।। तत्र वृन्दावने रम्ये सचिदानन्दमन्दिरे। त्रिभझललितं देवं कोटिमन्मथसुन्दरम् ।। अनौपम्यं वेणुधरं अजस्त्रीगणसेवितम् । श्रुतिभिर्मुनिभिश्चैव सेच्यमानं मुदान्वितम् ।। प्रणिपत्य मुदा देवं सामगानादतोपयत् । जगतो हि समुद्धतुं सम्प्रदायस्य लब्धये ॥ तसै ददौ प्रसन्नात्मा तत्रत्यानामनुग्रहात् । स लब्ध्वा परमं लाभं स्वधाम सन्यवर्तत ।। परमानन्दसम्मनो नृत्यं चक्रे दिगम्बरः । समुपासत तं देवं तत्प्रष्टुं भृतकौतुकः॥ न चाचष्ट तदा देवो हत्वा त्रिपुरमाहवे । तदा हर्पसमाविष्टो नारदेन प्रसादितः ।। जगी तमेव सन्मार्ग श्रुतं यच्ट्रीपतेर्मुसात् । नाराज महार्योर्गा परमानन्दपार्रतः॥ अलं प्रसादतः प्रादाद्यासायामिततेजसे । कौण्डिन्याय मया प्रोक्तो गर्गाचार्यमहात्मने । घ्यासस्तु वक्ति पुत्राय ब्रह्मराताय विष्णवे । अथो कली सम्प्रहत्ते पूर्वाचार्यरथागतैः ।। भविष्यति परा भक्तिः किश्चित्कालं मुनीश्वराः। वेदवेदान्ततत्त्वज्ञवैष्णवैाह्मणोचमः ॥ निर्वाहिता ततो भक्तिर्लप्तप्राया भविष्यति । ततोऽपि श्रीपतेरस स्वीयानुग्रहत्तो हरेः ।।

·१२४ ससिद्धान्तमार्तण्हे माथुरे मण्डले तत्र गोकुलेऽस्मिन् गिरावपि । प्रादुर्भविष्यति महापुरुपैरुपभाविता ॥ तस्याः सम्प्रीतये तत्र सम्प्रदायं रिरक्षिपुः । महात्मा सुमहातेजा भगवद्वदनोदितः ॥ प्रादुर्भविप्यति ततः सर्वश्रुतिविशारदः । योगी योगीश्वरस्तं च सम्प्रदायं यदिप्यति ।। भगवानपि तं साक्षादुपदेष्टा निजागमम् । आसाद्य गोकुलं धाम भक्ति संवर्धयिप्यति ॥ गिरिराजं ततः प्राप्य महात्मैकान्तसंश्रयैः । निर्गुण भक्तिमार्ग हि वर्धयन्विचरिष्यति ।। निजात्मप्रेमसम्पूर्ण गवद्ध्यानतत्परैः । तद्रसाप्लुतचित्तानां वाचारपरिवर्तिनाम् । सर्वभूतैकसुहृदां वेदप्रामाण्यमीयुपाम् । विरलेप्वेय भविता सम्प्रदायोऽत्यनुत्तमः ॥ आश्चर्याणि चरित्राणि कृत्वा नानाविधान्यसौ । स्थापयिप्यति वै तस्याः पारम्पर्याक्रमं कुलम् ॥ समुद्धृत्य ततो जीवान् हरेः प्रीतिं करिष्यति । ततः कतिपये काले कालदोपप्रभावतः ॥ विलयं यास्यति पन्थाः कापथ्येनाकुलः परः। परदोपान्वितैः पुम्भिनिजाचार्यपराभुरीः ।। इत्येवं हि समाख्यातः सम्प्रदायः पुरद्विषः । अयमेव परः पुण्यो भक्तिशास्त्रकसम्मतः ।। एतन्माहात्म्यमतुलं नालं वक्तुं चतुर्मुखः । अयं हरेः श्रीवजदेवतायाः अनुगृहीतः किल सम्प्रदायः । आविर्वभौ वेणुगृहीतवेदैविभावयध्वं त्रिपुरारिसम्मतम् ।। अन विष्णवे विष्णुस्वामिनाने इत्यर्थः भगरदनोदितः श्रीवल्लभाचार्यः । श्रीम- गोवर्धनधरवदनवैश्वानररूपत्वात् । (पुष्टिमार्गे पुरुषोत्तमस्य प्रथमाचार्यत्वं महादेवस्य द्वितीयाचार्यरवं भक्तरबं च) तन्त्र परब्रह्मणः प्रथमाचार्यत्वं "वेदान्तविद्वेदविदेव चाह" (स्क० ११)- "योगात्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्" ।।

·द्वितीयस चतुर्थः प्रश्नः। १२५ (अ०४ श्लो०२६)- "गोपकन्यासहस्रस्तु पद्मपत्रायतेक्षणैः। अर्चित भावकुसुमैत्रैलोक्यैकगुरुं परमि"ति ॥ एवमादि गीताश्रीभागवतगौतमतत्रादिवचनेष्वपि स्फुटम् । द्वितीयश्च पुष्टिमार्ग- स्थाचार्यः शिव एवेति श्रुतिप्वप्युच्यते-- "ज्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति ।। असाथ तु अग्रिमप्रश्नोत्तरेषु किञ्चिद् व्याख्यासामः । एवमेव श्रुत्यन्तरेष्वपि, यथा वृहनारायणोपनिपदि "अणोरणीयानि"त्यनुवाके- "यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधियो रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ पश्यत जायमान स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनछ । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम् । ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिझा शिवो मेऽस्तु सदाशिवोम्" ।। इत्यादिषु स्पष्टतयोच्यते । तथा श्रीभागवतेऽपि चतुर्थस्कन्धे द्वितीयाध्याये (लो०२)- "कस्तं चराचरगुरुं निरं शान्तविग्रहम् । आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत्".॥ इति सर्वगुरुत्वं भगवद्भक्तत्वं चोच्यते । पुनस्तत्रैव पष्ठाध्याये (श्लो० ३२)- "तसिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणं सुराः । ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्पमिवान्तकम्" ॥ इति प्रशान्तस्य मुमुक्षुभिज्ञानार्थमुपसत्तव्यस्य श्रीमहादेवाचार्यख वर्णनमुपक्रम्य (शो० ३४)- "विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्यालोकमङ्गलम्" ॥ इति विश्वसौहदालोकमङ्गलस्य अमविद्यामूलरूमम्प्रदायरस प्रवर्तकत्वमुक्त्वा तदुप- देशे मुख्यः को वा शिप्य इत्याकाइक्षायामुच्यते (श्लो० ३६)- "उपविष्टं दर्भमन्यां सां प्राप्त सनातनम् । नारदाय प्रयोचन्तं पृच्छते मृप्यतां सताम् ।। कृत्योरा दक्षिणे सव्यं पादपर्म च जानुनि । पाहुप्रकोप्टेनमालामासीनं तमुद्रया ॥

·- १२६ ससिद्धान्तमार्तण्डे तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाथितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनामाचं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः" । इति नारदस्सैव मुख्यशिष्यत्वं तत्सम्प्रदानकब्रह्मोपदेशादिकं च निरूपितम् । तस्मा- च्ट्रीमहादेवस्याऽप्यास्माकीनवैष्णवसम्प्रदायमुख्याचार्यत्वम् । (ग्रह्मादयः स्वमार्गगाः परगुरौ शिचक्यभावनादि) ब्रह्मादीनां च बहुश एतत्कृतसम्प्रदायवर्तित्वमेव । तृतीयस्कन्धे चतुर्थाध्याये शिववर्णनमुपक्रम्य (श्लो० २८)- "ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला" इत्युक्तेः । किञ्च, वैष्णवसम्प्रदायाचार्यत्वादेव शिवैक्यभावनं परगुरौ प्रातः कर्तव्यमिति विधीयते । गौतमतत्रे सप्तमाध्याये (श्लो०७)- "माझे मुहूर्ते चोत्थाय चिन्तयेद्गुरुदेवतमि"त्युपक्रम्य (श्लो. १०)- "शिवेनैक्यं समुन्नीय ध्यायेत्परगुरुं धिया। मानसैरुपचारैश्च सन्तर्प्य मनसा सुधीः ॥ स्तोत्रैः स्तुत्वा नमस्कुर्यान्मन्त्रं देवे समन्वयेत् । अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः । अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ।। तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः" इति । (नारदस्थाचार्यस्वं शुद्धपञ्चरात्रकर्तृत्व शिवशिष्यत्व पत्यादिभ्यो मत्रग्रहणनिषेधश) एवं नारदस्याप्याचार्यत्वम् । अत एव श्रीभागवते प्रथमस्कन्धे तृतीयाध्याये (श्लो०८)- "तृतीयमृपिसर्ग च देवपित्वमुपेत्य सः । तत्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कम्यं कर्मणां यतः" ॥ इति भगवदवतारत्यं नैष्कर्म्यसम्पादकात्युत्तमपञ्चरामाख्यधैष्णवसाम्प्रदायिकग्रन्थ- कारत्वं चोच्यते । तस्य शिवशिष्यत्वं स्वाह स एव पञ्चरात्रे प्रथमरावप्रथमाध्याये (श्लो०९)- "ज्ञानामृतं ज्ञानसिन्धोः सम्प्राप्य शङ्कराद्गुरोः । परावराच्च परमाद्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरोः ॥ वेदेभ्यो दधिसिन्धुभ्यचतुर्यः मुमनोहरम् । तज्ज्ञानमन्थदण्डेन सनिर्मथ्य नवं नवम् ॥ नवनीतं समुद्धृत्य नत्वा शम्भोः पदाम्बुजम् । विधिपुत्रो नारदोऽहं पञ्चरात्रं समारभ" इति ।।

·द्वितीयस चतुर्थः प्रभः । १२७ अत एव च ब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मखण्डीयचतुर्विंशाध्याये- "देहि मे कृष्णमत्रञ्च यन्मनोवाञ्छितं मम । तत्सम्बन्धि च यज्ज्ञानं यत्र तद्गुणवर्णनम्" । इति नारदेन विज्ञापितोऽजयोनिः । "पत्युर्मत्रं पितुर्मत्रं न गृहीयाद्विचक्षणः। विरक्ताथमिणां चैव न पुत्रसुखदायकम्" । इत्यादिकं हेतुपूर्वकमुक्त्या- "महेश्वरस्तव गुरुः प्राक्तनीनः पुरातनः । गच्छ वत्स शिवं शान्तं शिवदं.ज्ञानिनां गुरुम् ।। तत्रैव भगवन्मत्रं ज्ञानं लव्ध्या पुरातनात् । नारायणकथां श्रुत्वा शीघमागच्छ मद्गृहम्" । इत्युक्या शिवं प्रति नारदं प्रेषयामासेत्युक्तिरपि सङ्गच्छते । (व्यासादीनां श्रीमदाचार्यवंशपर्यन्तानामाचार्यत्वम्) एवं व्यासशुकयोरप्याचार्यत्वं तु पुराणादिषु प्रसिद्धतरम् । इयं शुकपर्यन्ताचार्यपर- म्परा गोपालतापनीयाद्युपनिपत्सु सविस्तरं महाभारतत्रह्मवैवर्तपामगारुडविष्णुपुराण- श्रीभागवतादिप्वपि तत्र तत्र प्रख्यातेय, तथा नारदपश्चरानेऽपि सैर स्फुटतया निरू- पिता । एवं विष्णुखामिप्रभृतीनां श्रीमदल्लभाचार्यश्रीविठ्ठलाचार्यपर्यन्तानां निरूपकाणि श्रुतिस्मृतिपुराणादिवचनानि तत्र तत्र चरित्रचिन्तामण्यादिग्रन्येपूपन्यस्तान्येव । इहा- प्युदाहतायां शाण्डिल्यसंहितायामेतत्सर्व कण्ठरवेणैर स्पटमलिष्टं निर्दिष्टमिति सम्प- गिष्टसिद्धिरएखपिकाप्टासु दुष्टकामादिकष्टाविशिष्टानां शिष्टानाम् । अथ श्रीमदाचार्योत्तरं.. त्वियदवधि- "दुर्यादान दलबस्तमः कवलयन् पङ्कानि सङ्कालपन् सेवावं कलयन हरेः अजनतारेखमयं बालपन । भाक्तिं वैदिकयुक्तिभिः क्षितितले सर्वत्र मचालयन्. श्रीमदल्लभवंश एप जयति स्वीयान् जनान्पालयन्" ।। अतः सर्व क्षेमम् । इत्यञ्चारमन्मार्गाचार्याणाम् --- "परम्परा परा प्रोक्ता परमात्मपुरस्सरा । चिराचराचरामीटा घरायां मक्तितत्परा ।। गोपीपतिसमारम्भ श्रीविष्णुम्यामिमध्यमाम् । श्रीमदाचार्यपर्यन्तां स्तुतो गुरुपरम्पराम्" ।।

·ससिद्धान्तमार्तण्डे अथ द्वितीयस्य पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्न: (त्रयोदशः प्रश्नः) तत्र वर्णनिर्देशो देशनिर्देशो वंशपर- म्परानिर्देशश्च वक्तव्यः उत्तरम्। अथ पूर्वयदिहापि कसिन्वर्ण देशे वंशे चोत्पन आचार्यों भवितुमर्हतीत्येव पृच्छयते- "आहोखिद्भवत्सम्प्रदायप्रवर्तका आचार्याः केषु वर्णदेशवंशेपूत्पन्नाः इति ।। (बाह्मणस्यैव धर्मशासनाधिकारो वेदान्तविद उत्कर्षश्च) सत्रायश्चेत्, न हि देशविशेषवंशविशेषयोनियम आचार्यत्वप्रयोजकः शास्त्रसिद्धोऽस्ति । तथापि ब्राह्मणवर्णोत्पनो मन्नादिप्रशंसितत्रैवर्णिकनिवासार्हार्यावादिनीदुद्भूतो माव- पिटकुलशुद्ध एवाचार्यों भवितुमर्हतीति पशिष्टसम्मतम् । तर वर्णान्तरव्यावर्तनायाचं विशेषणम् । मन्यादिभि सणस्यैव धर्मप्रशासनाधिकारस्मरणात् यथाह प्रथमाध्याये मनुः (श्लो०९८)- "उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोपस्थ गुप्तये" इत्यादि । याज्ञवल्क्योऽपि प्रथमाध्याये दानप्रकरणे (श्लो० १)- "तपस्तस्माऽसृजब्रह्मा ब्राह्मणान्वेदगुप्तये । तृप्त्यर्थ पिठ्देवानां धर्मसंरक्षणाय च ॥ इति वेदनदुपदिष्टधर्मयो रक्षणार्थ ब्राह्मणानामेव सृष्टत्यसभिधाय तत्रापि साधारण- विप्रापक्षया अध्यात्मायधाप्रशासकामा सरमाम्प्रदायकानाम भुरयतया देधयों रक्षकत्वमित्याशयेनानुपदमेवाह (श्लो० २)- "सर्वस प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापराः श्रेष्ठास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमा" इति ।। अब नमव्ग्रहणं साधारणवेदान्तिव्यायच्या तद्विद्याप्रवर्तकाचार्यग्रहणार्थमिति भाति इत्थमेव मनुरपि (अ० १ श्लो० ९६,९७) "भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां युद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेपु प्राक्षणाः स्मृताः॥

·द्वितीयस्य पञ्चमा प्रश्ना। १२९ ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतयुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिन" इति ।। एवमितरत्रापि दृश्यम् । (ब्रह्मावर्तार्यावर्तादिस्वरूपं, तत्रैव नैवर्णिकवासस्तनोपयो विप्रो धर्मापदेष्टा निपिद्धदेशच) अथ म्लेच्छदेशादिनिपिद्धदेशोत्पन्नत्वव्यावर्तनार्थ द्वितीयं विशेषणम् । मन्यादिमि- ब्रह्मावर्तादेरेव पुण्यदेशत्वस तत्रैव त्रैवर्णिकनिवासयोग्यत्वस्य तदुत्पन्नब्राह्मणस्यैव धर्म- प्रशासकत्वस्य च निरूपणात् । तथाहि द्वितीयाध्याये मनुः (श्लो० १७)- "सरस्वतीपद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षत" इति ॥ तथा (श्लो० १९)- "कुरुक्षेत्रं च मत्स्साश्च पाञ्चालाः शूरसेनकाः। 'एप ब्रह्मर्पिदेशो चै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ।। एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । खं खं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ।। हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्रांग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ।। आसमुद्रात्तु चै पूर्वादासमुद्रानु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावतं विदुर्बुधाः ।। कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र सभावतः । स यो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः ॥ एतान् द्विजातयो देशान् संश्रयेरन्प्रयत्नतः। शूद्रस्तु यसिन् कसिन्या निरसेढुत्किर्पितः" इति ।। पृहत्पराशरस्मृतावपि प्रथमाध्याये (श्लो० ४२)- "हिमपर्वतविन्ध्यायोविनशनप्रयागयोः । मध्ये तु पावनो देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः॥ देशेष्यन्येषु या नद्यो धन्याः सागरगाः शुभाः। तीर्थानि यानि पुष्यानि मुनिमिः सेवितानि च ॥ यसेयुस्तदुपान्तेषु शमिच्छन्तो द्विजा यतः । मुनिभिः सेवितत्वेन पुण्यदेशः प्रकीर्तितः ॥

·१२८ ससिद्धान्तमार्तण्डे .TA... अथ द्वितीयस्य पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः (त्रयोदशः प्रश्नः) तत्र वर्णनिर्देशो देशनिर्देशो वंशपर- म्परानिर्देशश्च वक्तव्यः उत्तरम् । अथ पूर्ववदिहापि कमिन्वणे देशे वंशे चोत्पन्न आचार्यों भवितुमर्हतीत्येव पृच्छयते- "आहोखिद्भवत्सम्प्रदायप्रवर्तका आचार्याः केषु वर्णदेशवंशेपूत्पन्नाः ? इति ॥ (ब्राह्मणस्यैव धर्मशासनाधिकारो वेदान्तविद उत्पश्च) T.Iो। तथ' पिव विशेषणम् । मन्वादिभिर्वाह्मणस्यैव धर्मप्रशासनाधिकारस्मरणात् यथाह प्रथमाध्याये मनुः (श्लो. ९८)- "उत्पत्तिरेख विप्रस मूर्तिधर्मस्स शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो वक्षभूयाय कल्पते ।। ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोपस्य गुप्तये” इत्यादि ।। याज्ञवल्क्योऽपि प्रथमाध्याये दानप्रकरणे (श्लो०१)- "तपस्तालाऽसृजद्रमा ब्राह्मणान्वेदगुप्तये । तृप्त्यर्थं पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च"॥ इति वेदतदुपदिष्टधर्मयो रक्षणार्थ ब्राह्मणानामेव सृष्टत्वसभिधाय तत्रापि साधारण- चित्रापेक्षया अध्यात्मविद्या प्रशासकानां सत्साम्प्रदायिकानामेव मुख्यतया वेदधर्मयो रक्षकत्वमित्याशयेनानुपदमेवाह (श्लो. २)- "सर्वस्य प्रभनो विनाः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापराः श्रेष्ठास्तेभ्योऽप्पध्यात्मवित्तमा" इति ॥ अत्र तमन्ग्रहणं साधारणवेदान्तिव्यावृत्या तद्विद्याप्रवर्तकाचार्यग्रहणार्थमिति भाति इत्थमेव मनुरपि (अ० १ श्लो० ९६,९७) "भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेपु ब्राह्मणाः स्मृताः॥

·द्वितीयस्य पञ्चमः प्रभः ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिन" इति ॥ एवमितरत्रापि दृश्यम् । (ब्रह्मावर्तार्यावादिस्वरूप, तन्नैव नैवर्णिकवासस्तत्रोस्पनो विप्रो धर्मापदेष्टा निषिद्धदेशश्व) अथ म्लेच्छदेशादिनिषिद्धदेशोत्पन्नत्वव्यावर्तनार्थ द्वितीयं विशेषणम् । मन्वादिमि- ब्रह्मावर्तादेरेव पुण्यदेशत्वस्य तत्रैव त्रैवर्णिकनिवासयोग्यत्वस्य तदुत्पन्नब्राह्मणस्यैव धर्म- प्रशासकत्वस च निरूपणात् । तथाहि द्वितीयाध्याये मनुः (श्लो० १७)- "सरखतीपद्वत्योदेवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षत" इति ॥ तथा (श्लो० १९)- "कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पाञ्चालाः शूरसेनकाः । 'एप ब्रमर्पिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥ एतद्देशप्रसूतस सकाशादग्रजन्मनः । खं खं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥ हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्नाग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ।। आसमुद्रात्तु चै पूर्वादासमुद्रातु पश्चिमात् । तयोरेवान्तर गिर्योरार्यारतं विदुर्बुधाः ।। कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स शेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः॥ एतान् द्विजातयो देशान् संश्रयेरन्प्रयत्नतः । शुद्रस्तु यसिन् कसिन्या निवसेदृचिकर्पितः" इति ॥ पृहत्पराशरस्मृतावपि प्रथमाध्याये (श्लो० ४२)- "हिमपर्वतविन्ध्याद्योर्विनशनप्रयागयोः । मध्ये तु पावनो देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः ॥ देशेष्वन्येषु या नद्यो धन्याः सागरगाः शुभाः । तीर्थानि यानि पुण्यानि मुनिमिः सेवितानि च ॥ वसेयुस्तदुपान्तेषु शमिच्छन्तो द्विजा यतः। मुनिभिः सेवितत्वेन पुण्यदेशः प्रकीर्तितः ।। १७स. मा.

·ससिद्धान्तमाईण्डे यत्र पानमपेयस्य देशेऽभक्ष्यस भक्षणम् । अगम्यागमनं यत्र तं देशं परिवर्जयेत् ।। एवं देशः समाख्यातो याज्ञिको हि द्विजन्मनाम् । एवमेवानुवर्तेरन् देशं धर्मानुकासिणः ।। उपित्त्या यत्र तत्रापि खाचारं न विवर्जयेत् । पटफर्माणि प्रकुर्वीरनिति धर्मख निश्चय" इति ।। एवं पराशरमाधवीयेऽपि द्वितीयाध्याये कूर्मपुराणे- "नाधार्मिकते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । न शूद्रराजे निवसेन पाखण्डिजनैर्वृते ।। हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं पूर्वपश्चिमयोः शुभम् । मुक्त्या समुद्रयोदेशं नान्यत्र निवसेद्विज" इति ॥ इत्थमपरत्रापि प्रेक्ष्यम्- (विगुणोऽप्याचार्यवंश्यो गुरुः स्यात् , अश्रोत्रियोऽपि श्रोत्रियपुत्र उत्तमा, प्राचीनाचार्याणां वर्णोदेशाच) अथ साङ्कर्यादिदोपवारणाय तृतीयं विशेषणम् । इयांस्त्विह विशेषः । यन्मुण्डक- श्रुत्याद्युक्तेषु श्रोनियत्वब्रह्मनिष्ठत्वताचिकब्रह्मविद्याप्रयचनत्यादिपु साम्प्रदायिकाचार्य- गुणेषु मध्ये किश्चिन्न्यूनगुणविशिष्टोऽपि पारम्परिकाचार्यवंश्यो वसुधायां यावदुपलभ्येत न तावत्ताशयाऽप्यन्यस्याऽऽचार्यत्वमस्मन्नये इति तृतीयाध्याये · मनुना (श्लोक १३६) "अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः साद्वेदपारगः । अथोत्रियो या पुत्रः सात् पिता स्याद्वेदपारगः ॥ ज्यायांसमनयोर्विद्याद्यस्य स्थाछोनियः पिता । मत्रसम्पूजनार्थ तु सत्कारमिनरोऽहती"ति ॥ अमोरियपुत्रस्य साक्षाच्छोत्रियस्थाप्यपेक्षया सयमथोत्रियसापि श्रोत्रियपुरमोत्कर्ष- यदता स्यनिष्ठस्योत्कर्षाघायकगुणस्यापेक्षया पिठपरम्परानिष्ठस तस्याधिस्ययोधनात् । परे त्विह वैष्णवा भारद्वाजसंहितावचनमप्याहुः- "न जातु मत्रदा नारी न शूद्रो नान्तरोद्भवः । नाभिशतो न पतितः कामझामोऽप्यकामिनाम् ॥ सप्तपुरुपातिविनेयाः सन्ततकान्तनिर्मले । बुले जातो गुणैर्युक्तो विप्रः श्रेष्ठतमो गुरुरि"ति ॥ अथ दितीयश्चर्युच्यते । तत्र प्रथमाचार्यस्य सर्वकारणस सर्वेश्वरस श्रीपुरुषो- ·द्वितीयस्य पञ्चमः प्रमः। . समस तु वर्णनिर्देशनालम् । अथ शिवनारदयोासादीनां खवंशसहितः श्रीमदाचार्य- पर्यन्तानां च ब्राह्मणेष्वेव प्रादुर्भावोऽस्तीति निर्दिष्टो वर्णः। अथ देशा निर्दिश्यन्ते । तत्राद्याचार्यस्य तु स्वरोमरन्ध्रनिक्षिप्तानेकब्रह्माण्डमण्डलस्य न वयं देशनिर्णये शक्ताः । शिवस्य तु भगवद्धाम का कैलासादिर्चासः । नारदस्य तु शवलावादीन्यं शिष्यत्वकर- णानन्तरं दक्षशापखीकारिणो न देशविशेषनियमः, किन्तु तस्य सर्वर पर्यटनमेव । "त्वं पर्यटनर्क इव त्रिलोकीमन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी", "कदाचिन्नारदो योगी लोकानुग्रहकाइयां । पर्यटन् सकलाँलोकानि"त्यादिपु श्रीभागवतब्रह्माण्डपुराण- महाभारतादिषु तत्र तत्र वर्ण्यते । एवं व्यासस्य यमुनाद्वीपप्रादुर्भूतस्य बदरिकाश्रमः स्थितिदेश इति । तथा शुकाचार्यस्य व्यासवेश्मन्याविर्भूतस्य जन्मतः प्रव्रजानां न स्थितौ विषयविशेपनियम इति च तत्र तत्र पुराणेतिहासादिपु प्रसिद्धमेव । (अविडादिदेशप्रशसा, प्रयागमध्यदेशादिषु श्रुतयः) अथ श्रीविष्णुखामिप्रभृतीनां श्रीमद्वल्लभाचार्यपर्यन्तानां प्रायो द्रविडकर्नाटका- न्ध्रप्रान्ता एव देशा ऐतिह्यप्रसिद्धाः । एकादशस्कन्धेऽपि पश्चमाध्याये (श्लो० ३८)- "कृतादिपु प्रजा राजन् कलापिच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ।। क्वचिवचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः। ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी। कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।। ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भविष्यन्ति वासुदेवेऽमलाशया:" ॥ इत्यादौ नारायणपरायणानामाचार्याणां प्रादुर्भावदेशाः प्राधान्येन द्रविडादय एव करभाजनाख्ययोगीश्वरेणामिहिताः । अथ श्रीमदाचार्याणाममिकुण्डात्मादुर्भावदे- शोऽपि चम्पारण्याख्यः शाण्डिल्यसंहितायां श्रीहरेर्नामसहस्र कलियुगीयावतारनामसु "चम्पारण्यकृतोदय" इत्यनेन तथात्वेनोक्तः । एवं तेषां स्थितिदेशा अपि श्रीवजप्रया- गालकपुरवाराणसीचरणाद्रिमुख्यास्तत्र तत्र पुराणेतिहासादिषु शाण्डिल्यसंहितासन- कुमारसंहितागर्गसंहितादिषु च प्रशंसिता एव । श्रुतिष्वपि (ऋक्संहि० अष्ट०८ अ०३)- "सितासिते सरिते यत्र सङ्गथे तबाप्लुतासो दिवमुत्पतन्ति । ये पै तन्वा ३ विसृजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्वं भजन्ते" ॥

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (प्रासंहि० अष्ट०७ अध्या०५)- “यत्र गङ्गा च यमुना च यत्र प्राची सरस्वती । यत्र सोमेश्वरो देवस्तर माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिसव"। तैचिरीयोपनिषदि- "इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुनि स्तोम सचतापरुष्णिये"त्यादिपु मोक्षादि- कारणतया श्राव्यन्ते । अतस्तेष्वेव श्रीमदाचार्याणां बहुशः स्थितिः । मत्रवर्णोऽपि गङ्गायमुनान्तरालदेशवास्तव्यानां भगवन्मननवतां महात्मनां प्रत्यहं सन्ध्यावन्दनादिषु नमस्करणीयत्वं श्रावयति- "नमो गङ्गायमुनयोर्मध्ये ये वसन्ति ते मे प्रसन्नात्मानश्चिरं जीवितं वर्धयन्ति, नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यच नमो नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च नम" इति । (पुण्यनादिभगवद तत्कीर्तनोत्साहवैष्णवसम्मर्दादियुक्ता देशा मतिपावना. चासाहांम्तीर्थ विशेपाथ) अथ श्रीमदाचार्यश्यास्तु उक्तमन्यादिवचनः प्रशंसिते ब्रह्मावर्तादी यत्र तत्र पुण्यनद्यादियुक्तेषु श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रतिमातत्सेवाप्रवाहतत्कीर्तनमहोत्सवतद्भक्तसद्वैष्ण- वसमुदायादिमिरतिपावनतमेषु देशेषु समासते । वादृशदेशानां पुण्यतमत्वं तु श्रीमा- गवतादिपूच्यते । तथाहि, सप्तमस्कन्थे चतुर्दशाध्याये युधिष्ठिरं प्रति नारदा- "अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ विम्यं भगवतो यत्र सर्वमेतचराचरम् । यत्र हि ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ।। यत्र यन हरेरा स देशः श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः ।। सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यांश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयाः पुलहाश्रमः ॥ नैमिपं फाल्गुनं सेतुः प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा विन्दुसरस्तथा ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः । सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः ।। एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाऽऽश्रिताश्च ये । एतान्देशानिपेवेत श्रेयस्कामो घभीक्ष्णशः धर्मो सोहितः पुंसां सहस्राधिफलोदय" इति ।।

·द्वितीयस्य पञ्चमा प्रभः। नारदपञ्चरात्रे च प्रथमराने दशमाध्याये उपयर्हणाख्यगन्धर्व प्रति पायोनिः (श्लो०६८)- "कृष्णसङ्कीर्तनं तूर्ण पुनाति श्रुतिमात्रतः । श्रोतारञ्च प्रवक्तारं पुरुषैः सप्तभिः सह ॥ यत्रैव प्रभवेद्वत्स तन्नामगुणकीर्तनम् । तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यानि मङ्गलानि च ॥ तत्कीर्तनध्वनि श्रुत्वा सर्वाणि पातकानि च । दूरादेव पलायन्ते वैनतेयमिवोरगाः ॥ तदिनं सफलं धन्यं यशस्सं सर्वमङ्गलम् । प्णकीर्तनं यत्र तत्रैव नायुपो व्ययः ।। सङ्कीर्तनध्वनि श्रुत्वा ये च नृत्यन्ति वैष्णवाः । तेषां पादरजःस्पर्शात् सद्यःपूता वसुन्धरा ॥ तत्कीर्तनं भवेद्यत्र कृष्णस्य परमात्मनः । स्थानं तच्च भवेत्तीर्थ मृतानां तत्र मुक्तिदम् ॥ नात्र पापानि तिष्ठन्ति पुण्यानि सुस्थिराणि च । तपस्विनाञ्च व्रतिनां व्रतानां तपसां फलमि"ति ।। सारसनहे च वाराहपुराणे यसुमती प्रति भगवान्- "जाहव्यादीनि तीर्थानि पापनिष्कृतिहेतवे । कावन्ति हरिदासानां स्पर्शनं हरिदासवत् ॥ निवसन्ति महात्मानो यत्र चैकान्तिनो द्विजाः। देवा देवर्षयो नित्यं तं देशं पर्युपासते ॥ यत्र भागवता नित्यं पञ्चकालपरायणाः। निवसन्ति सदा युक्तास्त क्षेत्रं नैमिपं विदुः ॥ मद्भक्तजनसम्मर्दपादपांसुविसर्जनात् । चतुःसागरपर्यन्तं पापनं स्याद्वसुन्धरे" इति ।। एवं निर्दिष्टो देशः । अथ वंशपरम्परां निर्दिशामः ॥ तत्र प्रथमाचार्यस्य सर्वकारणस्य परमात्मनो वंशनिर्देशेन कृतम् । (परशिवस्यादिसमें ब्रह्मभालोझवरववैष्णवस्वं भक्तानामविनाशिस्वादिरूपं माहाम्यम्) अथ द्वितीयाचार्यस्य परशिवस्य कसिँश्चित्कल्पे कमलासनभालोद्भवत्यमेव पुराणा- दिपु सिद्धतरम् । नारदपञ्चरात्रेऽपि द्वितीयरात्रद्वितीयाध्याये नारदं प्रति स एवाह (श्लो० १९)- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "मया श्रीकृष्णमन्त्रय कृष्णालये मुने पुरा । गोलोके विरजातीरे नीरे क्षीरनिमेऽमले ॥ पातलक्षजपं कृत्वा पुण्ये वृन्दावने वने । श्रीकृष्णानुग्रहेणैव मत्रः सिद्धो बभूव मे ॥ ब्रह्मभालोद्भवोऽहं च सर्वादिसर्गतो मुने । प्राप्तं मृत्युञ्जयं ज्ञानं कृष्णाच परमात्मनः ॥ सिद्धो मृत्युञ्जयोऽहं च नित्यनूतनविग्रहः । ब्रह्मणः पतनेनैव निमेपो मे यथा हरेः ।। एवं तेषां पार्षदानां नास्ति मृत्युर्यथा हरे"रिति ।। तत्रैव प्रथमरात्रे चतुर्दशाध्याये ब्रह्माणं प्रति स एव (श्लो. १२)- "अहं न पाता न स्रष्टा न संहर्ता च जीविनाम् । निर्लिप्तोऽहं तपस्वी च हरेराराधनोन्मुसः॥ संहारविपयं मह्यं श्रीकृष्णश्च पुरा ददौ । दत्वा रुद्राय तदहं तपस्सासु रतो हरेः॥ तदर्चनेन ध्यानेन तपसा पूजनेन च । स्तवेन कवचेनैव नाममत्रजपेन च ।। मृत्युञ्जयोऽहमधुना न च कालाद्यं मम ॥ कालः संहरते सर्व मां विना च तयेश्वरम् । पुरा सर्वादिसर्गे च कस्यचित्सष्टुरेव च ।। भालोद्भवाय ते रुद्रास्तेप्वकोऽहच शङ्करः । कल्पश्व ब्रह्मणः पाते लये प्राकृतिक तथा ।। सर्व नष्टा विपयिणो न भक्ताश्च यथेश्वरः । असत्यब्रह्मणां पातः कल्पवासङ्ख्य एव च ॥ समतीतः अतिविषो भविनर का पुनः पुनः श्रीकृष्णस्य निमेषेण ब्रह्मणः पतनं भवेत् ॥ तत्र प्राकृतिकाः सर्वे तिरोभूताः पुनः पुनः । न प्राकृतो न विपयी नित्यदेही च वैष्णवः ॥ हरेर्वरेणामरोऽहं शिवाधारस्ततः शिवः । जलप्लुतं च विश्वौष लये प्राकृतिक भुवम् ।। आप्रह्मलोकपर्यन्तं परं कृष्णालयं विना । सर्वा देव्यो विलीनाथ कृष्णः सत्सं सुनिश्चितम् ।।

·द्वितीयस्य पञ्चमः प्रश्नः सर्वे पुमांसो लीनाश्च सत्से नित्ये सनातने । अहं कृष्णश्च प्रकृतिः पार्पदप्रबरो हरेः॥ नित्यं नित्या विद्यमाना गोलोके च निरामये । एक ईशो न द्वितीय इति सर्वादिसर्गतः॥ न हि पश्यन्ति सद्भक्ताः प्रकृति प्राकृते लये। तस्य भक्तोत्तमानाञ्च सततं स्मरणेन च ।। आयुर्व्ययो न हि भवेत् कथं मृत्युभविष्यति । न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।। तेषां भक्तोत्तमानाञ्च सततं स्मरणेन च । जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नाप्युपजायते" इति ॥ एवं नारदस्थाप्यरविन्दजनिनन्दनत्वममन्दमार्पग्रन्थेपूटूष्यते । (व्यासस्य पूर्वपुरषाः सर्वे वैष्णवा , विष्णुस्वाग्यादिपरम्परालेशः प्रभाशुद्धिश्च) अथ व्यासस्यापि पूर्वपुरुषपरम्परा पुरुषु पुराणेतिहासादिषु प्रसिद्धतरा । पञ्चरात्रेऽपि प्रथमरात्रप्रथमाध्याये शुकं प्रति खयमेवाह (श्लोक०२८)- "सत्यं विधाता भगवान् परं कृष्णपरायणः । कृष्णभक्तो वसिष्ठस्तु तत्सुतो वैष्णवः स्वयम् ।। वैष्णवस्तत्सुतः शक्तिः कृष्णध्यानैकमानसः । पराशरश्च तत्पुत्रः कृष्णपादाजसेवया ॥ जीवन्मुक्तो महाज्ञानी योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । अहं वेदविभक्ता च श्रीकृष्णपादसेवया ।। गुरुर्मे भगवान् साक्षाद्योगीन्द्रो नारदो मुनिः । गुरोर्गुरुर्मे शम्भुश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ॥ नेपा पुग्म कुस्त्वं गपुग्पाश्मि यतिमात्र, पद्मानां मम पुंसां च प्रकाशो भास्करः स्वयम् ।। श्रीकृष्णचरणाम्भोज पादाजं नारदेशयोः । सरस्वती नमस्कृत्य ज्ञानं वक्ष्ये सनातनमि"ति ।। एतेन शुकखापि सा निर्दिष्टेव । अथ साक्षाच्छुकाचार्यान्तेयासिन द्रविडप्रान्तवासिन प्राश्चमम्मदाचार्य श्रीविष्णुस्वामिनमारभ्य श्रीमद्भाचार्यपर्यन्तानामपि यज्ञनारायण- भट्टादयः कतिचित् पूर्वपुरुषा अस्मदुपाख्यानग्रन्थेषु सन्ति निर्दिष्टास्ते द्रष्टव्या: । ननु कतिचिदित्यनेन वंशपरम्पराप्रश्नोत्तरं साकल्येन न लभ्यत इति चेत्तर्हि विधातारमारभ्य एतावदवधि सममा वंशपरम्परा तु न केनापि निर्देष्टुं शक्पैवेति पेचहि भवन्तमेव ·सरिसद्धान्तमार्तण्डे "मया श्रीकृष्णमत्रश्च कृष्णालये मुने पुरा । गोलोके विरजातीरे नीरे क्षीरनिभेऽमले ॥ शतलक्षजपं कृत्वा पुण्ये वृन्दाग्ने बने। श्रीकृष्णानुग्रहेणैव मत्रः सिद्धो बभूव मे ॥ ब्रह्मभालोद्भवोऽहं च सर्वादिसर्गतो मुने । प्राप्तं मृत्युञ्जयं ज्ञानं कृष्णाच परमात्मनः ॥ सिद्धो मृत्युञ्जयोऽहं च नित्यनूतनविग्रहः । ब्रह्मणः पतनेनैव निमेपो मे यथा हरेः ॥ एवं तेषां पार्षदानां नास्ति मृत्युर्यथा हरे"रिति । तत्रैव प्रथमराने चतुर्दशाध्याये ब्रह्माणं प्रति स एव (श्लो० १२)- "अहं न पाता न स्रष्टा न संहर्ता च जीविनाम् । निर्लिप्तोऽहं तपस्वी च हरेराराधनोन्मुसः॥ संहारविषयं मां श्रीकृष्णश्च पुरा ददौ । दत्वा रुद्राय तदहं तपस्यासु रतो हरेः॥ तदर्चनेन ध्यानेन तपसा पूजनेन च । स्तवेन कवचेनैव नाममन्त्रजपेन च ॥ मृत्युञ्जयोऽहमधुना न च कालाद्भयं मम ॥ कालः संहरते सर्व मां विना च तथेश्वरम् । पुरा सर्वादिसर्गे च कस्यचित्स्रष्टुरेव च ॥ भालोद्भवाश्च ते रुद्रास्तेप्पेकोऽहञ्च शङ्करः । कल्पश्च ब्रह्मणः पाते लये प्राकृतिक तथा ।। सर्वे नष्टा विपयिणो न भक्ताश्च यथेश्वरः । असङ्घयब्रह्मणां पातः कल्पवासङ्ख्य एव च ॥ सस्तीतः कतिनिधो भरिता वा पुनः हुन । श्रीकृष्णस निमेपेण ब्रह्मणः पतनं भवेत् ॥ तत्र प्राकृतिकाः सर्वे तिरोभूताः पुनः पुनः । न प्राकृतो न विषयी नित्यदेही च वैष्णवः ॥ हरेर्वरेणामरोऽहं शिवाधारस्ततः शिवः । जलप्तं च विश्वौघ लये प्राकृतिके ध्रुवम् ॥ आग्रह्मलोकपर्यन्तं परं कृष्णालयं विना। सर्या देव्यो विलीनाश्च कृष्णः सत्यं सुनिश्चितम् ॥

·द्वितीयस्य पञ्चमः प्रश्नः। सर्वे पुमांसो लीनाश्च सत्से नित्ये सनातने। अहं कृष्णश्च प्रकृतिः पार्षदप्रबरो हरेः॥ नित्यं नित्या विद्यमाना गोलोके च निरामये । एक ईशो न द्वितीय इति सर्वादिसर्गतः ॥ न हि पश्यन्ति सद्भक्ताः प्रकृति प्राकृते लये । तस्य भक्तोत्तमानाञ्च सततं स्मरणेन च ॥ आयुर्व्ययो न हि भवेत् कथं मृत्युभविष्यति । न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।। तेषां भक्तोत्तमानाञ्च सततं स्मरणेन च । जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नाप्युपजायते" इति ॥ एवं नारदस्थाप्यरविन्दजनिनन्दनत्वममन्दमार्पगन्धेपूद्धप्यते । (व्यासस पूर्वपुरुषाः सर्वे वैष्णवा , विष्णुस्वाग्यादिपरम्परालेशः प्रभाशुद्धिश्च) अथ व्यासस्यापि पूर्वपुरुपपरम्परा पुरुषु पुराणेतिहासादिपु प्रसिद्धतरा । पञ्चरत्रेऽपि प्रथमरात्रप्रथमाध्याये शुकं प्रति स्वयमेवाह (श्लोक० २८)- "सत्यं विधाता भगवान् परं कृष्णपरायणः । कृष्णभक्तो वसिष्ठस्तु तत्सुतो वैष्णवः स्वयम् ।। वैष्णवस्तत्सुतः शक्तिः कृष्णध्यानैकमानसः । पराशरश्च तत्पुत्रः कृष्णपादाजसेवया ॥ जीवन्मुक्तो महाज्ञानी योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । अहं वेदविभक्ता च श्रीकृष्णपादसेवया ॥ गुरुमें भगवान् साक्षायोगीन्द्रो नारदो मुनिः । गुरोर्गुरुर्मे शम्भुश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ।। तेषां पुण्येन पुत्रस्त्वं पुण्यराशिश्च मूर्तिमान् । पद्मानां मम पुंसां च प्रकाशो भास्करः स्वयम् ॥ श्रीकृष्णचरणाम्भोज पादानं नारदेशयोः । सरस्वती नमस्कृत्य ज्ञानं वक्ष्ये सनातनमि"ति ॥ एतेन शुकसापि सा निर्दिष्टैव । अथ साक्षाच्छुकाचार्यान्तवासिनं द्रविडप्रान्तवासिन प्राश्चममदाचार्य श्रीविष्णुखामिनमारभ्य श्रीमद्वल्लभाचार्यपर्यन्तानामपि यज्ञनारायण- भट्टादयः कतिचित् पूर्वपुरुपा अस्मदुपाख्यानग्रन्थेषु सन्ति निर्दिष्टास्ते द्रष्टव्याः। ननु कतिचिदित्यनेन बंशपरम्पराप्रश्नोत्तरं साकल्येन न लभ्यत इति चेत्तर्हि विधातारमारभ्य एतापंदवधि समग्रा वंशपरम्परा तु न केनापि निर्देष्टुं शक्यैवेति चेत्तर्हि भवन्तमेव ·ससिद्धान्तमार्तण्डे पृच्छामो विधिमवधीकृत्य भवत्पूर्वपुरुषाः कति, किनामाना, किंकर्माणश्चासन्निति । तस्मादलमीदृशैः कामदन्तपरीक्षाफल्पर्विचारैः । असिन्प्रकृतप्रश्ने वर्णदेशांशपरम्पराणां जिज्ञासितत्वेऽपि दिशेरुचारणक्रियस्य घनन्तरूपं कर्मतया निर्दिश्य वक्तव्य इति । तव्यदन्तचिप्रयोगस्तु पाण्डित्यात् । कथनं कथनीयमितिवत् । युक्तं तु निर्देशः कर्तव्य इति निप्पपि निर्देशपदं त्याज्यमिति वा । इत्यञ्च- "कृतदेशादिनिर्देशा उमेशादिमदैशिकाः । जयन्तु स्वपथाचारान्नयन्तु श्रीहरिं निजान्" । (चतुर्दशपञ्चदशपोडशाः प्रश्नाः) अथ द्वितीयस्यावान्तराः पष्ठसप्तमाष्टमप्रश्नाः। पेषणयन्त्रनिपतितकणवदेकहेलया निराक्रियन्ते, ते यथा किञ्च, ब्राह्मणाहतेऽन्यवर्णोऽपि स्वस्याचार्यत्वं कर्तुं शक्नोति न वा? शक्नोति चेत्तदा शास्त्रविरुद्धम् , नो चेत्तदा कुत आचार्य- त्वम् । तदुपदेयाश्च हीनवर्णोपदेश्याः कथं कल्याणभागिनः उत्तरम् । (स्वमार्गे तदप्रसक्ति) अस्माकं सम्प्रदाये श्रीमहादेवाचार्यादारभ्य स्वरूपेण इदानी खवंशरूपेण च स्वस- म्प्रदायानुशासनकारिश्रीमद्वल्लभाचार्यचरणपर्यन्तं न कोऽपि प्रामणातिरिक्तवर्ण आर्य- तरमाचार्यकार्यमात्मन्याचार्यत्वमवधार्य कृतवान् । युक्तं चैतत् । "वर्णानां ब्राह्मणो गुरु", "ब्राह्मणो नितरां गुरुरि"त्यायनेकपचनेभ्यः । अत इयन्मात्रेणैव द्वितीय- प्रश्नाश्ययभूताः षष्ठसप्तमाष्टमाः प्रश्नाः प्रदत्तोत्तरा इति श्रीः । येषां च सम्प्रदाये स्वेच्छया या शापादिषशाद्वा शत्रादिवर्णपरतीर्णा अपि महानुभावा भगवदाजपा भक्तिधर्मोपदेशादिकं कृतवन्तः सन्ति, सन्तस्ते भान्तमुत्तरवितरणेन मूकीकर्तु समर्था इति न वयमेतत्पर्यनुयोगार्हाः । इत्थम्- "सम्प्रदायोत्पत्तिकालाचार्यपइत्यादिकर्मकः । दत्तोत्तरो द्वितीयोऽयं प्रश्नः प्रश्नः सहाष्टमि" ॥ इति द्वितीयाष्टकम् ।।

·तृतीयस्य प्रथमद्वितीयौ प्रश्नो। अथ तृतीयः प्रधानः प्रश्ना, भवतामुपदेश्याश्चत्वारो वर्णास्त्रयो द्वावेको का? उत्तरम्। (उसरकारिकाः सम्प्रदायस्य पुनश्चतुर्वर्णनिष्ठता) "जगदुद्धारचतुरो वर्णास्तु चतुरो हरिः । उद्धत सम्प्रदाय स्वं पुरा प्राह पुरारये ॥ मत्रग्रहे भगवतस्ततस्तनित्यसेवने । यथाधिकारे भगवज्ज्ञाने च गुरुदर्शिते ।। ततो मुक्तौ च भुक्तौ च चतुर्णामधिकारिता । अविशेपान्मुमुक्षाया उपदेश्यास्ततोऽखिला" ॥ एतत्सर्व किंवर्णनिष्ठ" इत्यस्योत्तरे पूर्वमेव विस्तरातु अपश्चितम् , अयं प्रश्नच तस्यैव प्रपञ्चनरूपचतुःपष्टिसक्यापूरणाय पुनः कृत इति तदुत्तरेणैव दत्तोचरो वेदितव्य इति शिवम् । (सप्तदशाष्टादशौ प्रश्नो) अथास्य तृतीयप्रश्नस्याङ्गप्रश्नप्रतिपादकान्यष्टौ वाक्यानि, तत्र प्रथमद्वितीये यथा । तत्र प्रयो वर्णा द्विजातयस्तेषु गर्भाधानादिसंस्कारपूर्वकं यज्ञोपवीतादिग्रहणं सावित्री- ग्रहणं च मुख्यम् । तहते जातित्वाभावाद्वात्यत्वं यथा तथा भवदुपदेशाभावेऽपि किम् ?, तथाले सर्वेषां भवदुपदेशामावादात्यत्वं स्नानदानादिकं यथा स्यात् , तन्न शास्त्रसम्म विद्वत्सम्मत च, नो चेत्कृतो विशेषाग्रहा। उत्तरम्। (मपमपमे दोषस्तदुत्तर) अत्रायवाक्ये जिज्ञासामोधककिमादिपदाभावाद प्रष्टव्यांश एव न स्फुटीभवति । यदि तु त्रैवर्णिकानामेतन्मुख्यं न वैत्येवं विचिकित्सितं तदा तु एकतरनिर्धारफलक- विरुद्धकोटिद्वपोदावनार्थ न वेति विकल्पवोषकपदलेखोऽपेक्षितः । अनोत्तरं । शाससिद्धत्वात्रैवर्णिकानां गायत्रीग्रहणमाप मुख्यमेवेति को वा प्रामाणिकोऽनुमची न भूयात् । इदमेव प्रख्यं न लन्यत् किमपीति तु प्रामाणिकन शस्यं वक्तुम् । “स.मा.

·१३८ ससिद्धान्तमार्तण्डे वक्ष्यमाणरीत्या वैष्णवमन्त्रग्रहणसाप्यावश्यकत्वात् । यदि तु भवदुपदेशाभावेऽपि किमित्यन्तः प्रथमः प्रश्नः, तदा तु प्रश्नपत्रेऽङ्कानिक्षेपः प्रमादात् । उत्तर सनुपद- मुच्यते। (द्वितीयप्रश्नाभिप्राय उत्तरकारिकाश्च) अथावान्तरद्वितीयप्रश्ने गायत्रीग्रहणमन्तरा त्रैवर्णिकानां द्विजत्वासिद्ध्या यथा नात्य- त्वमत्यनिष्टं सवारणायोपदेशसावश्यकत्यफलकं भवति तथा भवतां वैष्णवसाम्प्र- दायिकानां मत्राणामुपदेशाग्रहणेऽपि कि तादृशमनिष्टं चेनोपदेशग्रहणावश्यकता सिद्धथे- दित्यभिप्रेत्य यदुक्तं तत्रोत्तर ब्रूम:- "श्रीकृष्णदेवमत्राणां वैष्णवात्सम्प्रदायतः । अभावे तूपदेशस्य वैष्णवत्वं न सिद्ध्यति ।। असिद्धा वैष्णवत्वस्य भक्तिशाने सुदुर्लभे । अलामे ज्ञानभक्त्योस्तु हरितोपः कुतस्तराम् ।। हरिप्रसादशून्यस्य कुतो मुक्तिः कुतः सुसम् । अतो मोक्षादिसिद्धयर्थ तदावश्यकता मता ।। किञ्चोक्तं निपु गायत्यावश्यकत्वं त्वयाऽपि तु । उपदिष्टापि गापत्री स्वार्थशानमपेक्षते ।। जपेन फलसिद्ध्यर्थ तदर्थस्तु हरिः खयम् । गायत्रीद्वारतश्चेतोऽर्पणं कृष्णे निगद्यते ॥ इत्थं समन्वयाध्याये निर्णीतमपरन च । अवश्यमुपदेशोऽतः स सात्तस्याः फ्लाप्तये ।। तमन्तरा नाधिकारः श्रीहरेः सेनादिक । हेतौ चतुःपुमर्थानामवश्वावश्यको मतः ॥ अन्यानि चास्य धन्यानि फलानि विमलानि तु । सफलानि प्रमापूरैः प्रापश्यन्न चिरन्तन." ॥ (शरणागती थुनिस्मृतिपुराणानि) तपाहि मुमुक्षूणां हि शरणागतिरेप मुरण्यसाधनतया गोपालपूर्वतापनीये श्रूयते-- यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तस गोपायति कृष्णः, यस्तं देवमात्मवृत्ति- प्रकाशं मुमुक्षु शरणमनुप्रजेदिति ॥ यो नाणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस तरह देवमात्मबुद्धि- प्रकाशं मुमुक्षु शरणमई प्रपये" इति गीतायामपि (अ०९) "मां हि पार्ष श्वेताम्बवरेजपि- ध्यपाश्रित्ये"ति।

·तृतीयस्य प्रथम द्वितीयौ प्रश्नो। (अ०७ श्लो०१४)- "देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" इति ॥ (अ० १८)- "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं मजे"ति ॥ विष्णुपुराणे (अं० १ ० ९ श्लो० ५९)- "तावदार्तिस्तु सा वाञ्छा तारन्मोहस्तथा सम् । यावन्नायाति शरणं स्वामशेषाऽधमोचनमिति ॥ श्रीभागवते चैकादशस्कन्धपञ्चमाध्याये (श्लो०४१)- "देवर्पिभूताप्तनृणां पितृणं न किरो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्द परिहृत्य कर्तमि"ति ।। अतः सद्गुरुद्वारा भगवच्छरणागतिरेव प्रथमं मोक्षसाधनम् । (वैष्णवान्मनग्रहण, अवैष्णवात्तन्निध , वेष्णप्रात्तद्वहणे वैष्णवस्व, मोक्षश्च) इदं च शरणमन्त्रादिवैष्णवमन्त्रग्रहणं वैष्णवसाम्प्रदायिकाचार्यादेवेति विस्तरेण प्रागु- पपादितम्- "अवैष्णवोपदिष्टं तु पूर्वमन्त्रं परित्यजेत् । पुनश्च विधिना सम्यग्वैष्णवाग्राहयेन्मनुम् ।। सहस्रशाखाध्यायी च सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः" ।। इत्यादिपद्मपुराणादिवचनैः । नारदपञ्चरात्रेऽपि द्वितीयराने द्वितीयाध्याये शिवः (श्लो०११)- "म्सम, कीर्तन, चैत, वदनं, पादसेवनम् । पूजनं सततं भक्त्या परं स्वात्मनिवेदनम् ।। गृह्णाति भक्तो भक्त्या च कृष्णमत्रं च वैष्णयात् । अवैष्णवाद्गृहीत्वा च हरिभक्तिर्न वर्धते ॥ चाण्डालादपि पापी स श्रीकृष्णविमुखो नरः । निष्फलं तद्धर्मकर्म नाधिकारी स कर्मणाम् ॥ शश्वदशुचिः पापिष्ठो निन्दां कृत्वा हसत्यपि । भगवन्तं भागवतमात्मानं नैर मन्यते ।। गुरुवात् कृष्णमत्रो यस कर्णे विशेदहो । तं वैष्णवं महापूतं प्रवदन्ति पुराविदः ।।

·. सत्सिद्धान्तमार्कण्डे वक्ष्यमाणरीत्या चैष्णवमत्रग्रहणसाप्यावश्यकत्वात् । यदि तु भवदुपदेशाभावेऽपि किमित्यन्तः प्रथमः प्रश्नः, तदा तु प्रश्नपत्रेऽवनिक्षेपः प्रमादात् । उत्तरं त्वनुपद- मुच्यते। (द्वितीयप्रश्नाभिप्राय उत्तरकारिकाश्व) अथावान्तरद्वितीयप्रश्ने गायत्रीग्रहणमन्तरा त्रैवर्णिकानां द्विजत्वासिद्धया यथा व्रात्य- त्वमत्यनिष्टं सवारणायोपदेशस्यावश्यकत्वफलकं भवति तथा भवतां वैष्णवसाम्प्र. दायिकानां मत्राणामुपदेशाग्रहणेऽपि किं तादृशमनिष्टं येनोपदेशग्रहणावश्यकता सिद्धथे- दित्यभिप्रेत्य यदुक्तं तत्रोत्तरं घूमः-- "श्रीकृष्णदेवमन्त्राणां वैष्णयात्सम्प्रदायतः । अभावे तूपदेशस्य वैष्णवत्वं न सिद्ध्यति ॥ असिद्धौ वैष्णवत्वस भक्तिज्ञाने सुदुर्लभे । अलामे ज्ञानभक्त्योस्तु हरितोषः कुतस्तराम् ।। हरिप्रसादशून्यस्य कुतो मुक्तिः कुतः सुसम् । अतो मोक्षादिसिद्धयर्थं तदावश्यकता मता ॥ किञ्चोक्तं त्रिपु गायत्र्यावश्यकत्वं त्वयाऽपि तु । उपदिष्टापि गायत्री स्वार्थज्ञानमपेक्षते ।। जपेन फलसिद्धयर्थ तदर्थस्तु हरिः स्वपम् । गायत्रीद्वारतश्चेतोऽर्पणं कृष्णे निगद्यते ॥ इत्थं समन्वयाध्याये निर्णीतमपरत्र च । अवश्यमुपदेशोऽतः स स्यात्तस्याः फलाप्तये ॥ तमन्तरा नाधिकारः श्रीहरेः सेवनादिके। हेतौ चतुःपुमर्थानामतथावश्यको मतः ॥ अन्यानि चास्य धन्यानि फलानि विमलानि तु । सकलानि प्रमापूरैः प्रापश्यन्त चिरन्तनः" ॥ (शारणांगती श्रुतिस्मृतिपुराणानि) तथाहि मुमुक्षूणां हि शरणागतिरेय मुख्यसाधनतया गोपालपूर्वतापनीये श्रूयते- "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तले गोपायति कृष्णः, यस्तं देवमात्मवृत्ति- प्रकासं मुमुक्षु शरणमनुब्रजेदिति ॥ "यो प्रमाणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांच प्रहिणोति तस तरह देवमात्मबुद्धि- प्रकासं मुमुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये" इति गीतायामपि (अ० ९) "मां हि पार्थ ध्यपाधिये"ति। श्वेतायतरेऽपि- -- ·तृतीयस्य प्रथमद्वितीयो प्रश्नो। (अ०७ श्लो०१४)- "देवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" इति । (अ० १८)- "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं बजे"ति ॥ विष्णुपुराणे (अं० १ अ० ९ श्लो० ५९)- "तावदार्तिस्तु सा वाञ्छा तावन्मोहस्तथाऽसुखम् । यावन्नायाति शरणं त्वामशेपाऽधमोचनमि"ति ॥ श्रीभागवते चैकादशस्कन्धपश्चमाध्याये (श्लो० ४१)- "देवर्पिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तमि"ति ॥ अतः सद्गुरुद्वारा भगवच्छरणागतिरेव प्रथमं मोक्षसाधनम् । (वैष्णवान्मन्त्रमहणं, अवैष्णवात्तनिषेध , वेष्णयात्तद्हणे वैष्णवरव, मोक्षश्च) इदं च शरणमत्रादियैष्णवमत्रग्रहणं वैष्णवसाम्प्रदायिकाचार्यादेवेति विस्तरेण प्राशु- पपादितम्- "अवैष्णवोपदिष्टं तु पूर्वमन्त्रं परित्यजेत् । पुनश्च विधिना सम्पग्वैष्णवाद्वाहयेन्मनुम् ॥ सहस्रशासाध्यायी च सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । कुले महति जातोपि न गुरुः स्यादवैष्णवः" ।। इत्यादिपद्मपुराणादिवचनैः । नारदपश्चरात्रेऽपि द्वितीयरात्रे द्वितीयाध्याये शिवः (श्लो० ११)- "स्मरणं कीर्तनं चैव वन्दनं पादसेवनम् । पूजनं सततं भक्त्या परं वात्मनिवेदनम् ॥ गृह्णाति मक्तो भक्त्या च कृष्णमत्रं च वैष्णयात् । अवैष्णवादहीत्या च हरिभक्तिर्न वर्धते ।। चाण्डालादपि पापी स श्रीकृष्णविमुसो नरः। निष्फलं तद्धर्मकर्म नाधिकारी स कर्मणाम् ।। शश्वदशुचिः पापिष्ठो निन्दां कृत्वा हसत्यपि । भगवन्तं मागवतमात्मानं नैन मन्यते ।। गुरुवकात् कृष्णमत्रो यस कर्णे विशेदहो । तं वैष्णवं महापूर्त प्रवदन्ति पुराविदः॥

·१४० ससिद्धान्तमार्तण्डे . मत्रग्रहणमात्रेण नरो. नारायणात्मकः । पुरुषाणां शतैः साधं खात्मानश्च समुद्धरेत् ।। मातामहानां शतकं सोदरं मातरं सुतम् । भृत्यं कलत्रं यन्धुं च शिष्यवर्गास्तथैव च ।। यदा नारायणक्षेत्रे मत्रं गृह्णाति वैष्णयात् । विष्णुः पुंसां सहस्रं च लीलया च समुद्धरेत्" ।। इत्यवैष्णवान्मन्त्रग्रहणनिषेधं वैष्णवगुरुसकाशाद्गृहीतभगवन्मत्रत्वमेव सामान्यतो वैष्णवलक्षणं च वक्ति । ब्रह्मवैवर्ते चायखण्डैकादशाध्याये तदेव सामान्यतो वैष्णवत्वं प्रथमसोपानभूतं तथैव लक्ष्यते- '"गुरुवाद्विष्णुमत्रो यस्य कर्णे प्रविश्यति । तं वैष्णवं महापूतं जीवन्मुक्तं वदेविधिरि"ति ।। एवं मत्रग्रहणस्य मुक्तिकारणत्वं तु पञ्चरात्रेऽपि द्वितीयरात्रसप्तमाध्याये शिव आह (श्लो० २७)- "परं राधेशयोर्मत्रग्रहणं वैष्णवाविजात् ।। 'शुद्धे नारायणक्षेत्रे परं निर्वाणकारणमि"ति ॥ (वैष्पावरवाभावयतः सत्कर्मानुपयोगित्वादिकं, तरस्थापितप्रतिमानामवन्ध. स्वादिभगवदास्यप्रशंसा च) वैष्णवत्याभाववतः फलं तूच्यते सनहे भविष्यपुराणे- "तीर्थस्नानफलं नास्ति भूगोदानफलं तथा । अवैष्णवस्य विप्रस्य सर्व शश्वद्विनश्यति ।। रूपलावण्यसंयुक्ता महावंशोद्भया द्विजाः । अवैष्णवा न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ।। विद्याविनयसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः । विष्णुभक्तिविहीना ये चाण्डालसदृशाः स्मृताः ।। सर्वभूतदयायुक्तं वैष्णय द्वेष्टि यो नरः । स चाण्डालो महापापी रोखं नरकं बजेदिति ॥ परंतु वैष्णवा वचनान्तराण्यप्याहुः- "अवैष्णवेन विप्रेण स्थापिते मधुसुदने । तद्राष्ट्र भूपतिर्वापि विनाशमुपजायते" ।। पचरात्रे- . "अमनमर्चनं कुर्यादकाले पूजयेद्धरिम् । ग्रामनाशं च दुर्मिक्षं राजराष्ट्रं विनश्यति ॥

·एतीयस्य प्रथम द्वितीयौ प्रमौ ।
अवैष्णवस्थापितानां प्रतिमानां च वन्दनम् ।
यः करोति स भूढात्मा रौखं नरकं ब्रजेत् ॥
तस्मादवैष्णवान्विप्रान्न कर्मणि नियोजयेत् ।
महाभागवतं तत्र अर्चायां वरयेत्सुधीः ।।
न दासा वासुदेवस्य सर्वलोकेश्वरस्य थे।
तेषां हि नरके वासः कल्पायुत्तशतैरपि ।।
खजीवनेच्छा यदि ते स्वसचायां स्पृहा यदि ।
आत्मदासं हरेः स्वाम्यं स्वभावं च सदा स्मर" ॥
नारदाधरात्रे-
"अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानादशुभ यत्कृतं मया ।
क्षन्तुमर्हसि देवेश दास्पेन च गृहाण माम् ॥
न जाने कर्म यत्किञ्चिन्नापि लौकिकवैदिकम् ।
न निषेधविधि विष्णो तव दासोऽसि केवलम् ॥
नवमस्कन्धे दुर्यासा:-
"यनामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मला ।
तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यत" इति ॥
पुराणान्तरे-
"दास्यमेव परो धर्मो दास्यमेव परं हितम् ।
दाखेनैव भवेन्मुक्तिरन्यथा नरकं व्रजेत् ।।
विष्णोर्दास्यपरा भक्तिर्येषां तु न भवेत् कचित् ।
तेषामेव हि संसृष्टो निरयो ब्रह्मणा नृप ॥
नारायणस्य दासा ये न भवन्ति नराधमाः।
जीवन्त एव चाण्डाला भविष्यन्ति न संशयः" इति ।
अथ श्रीभागवते च सप्तमस्कन्धे नवमाध्याये (श्लो०१०)-
"विप्रापिइगुणयुतादरविन्दनाभपादारविन्दविमुखाप परिष्टम् ।
मन्ये तदर्पितमनोवचने हितार्थप्राणं पुनाति सकुलं न तु भूरिमान" इति ।।
(वैष्णवमप्राइणे फल तत एघ मक्तिशानादि)
एवं वैष्णवत्वस्य सत्साम्प्रदायिकवैष्णवाचार्यसकाशाद्भगवन्मत्रोपदेशग्रहणैकसा-
ध्यत्वं वैष्णरत्याभारे बहुतरमनिष्टं चोपपादितम् । आचार्यसकाशाद्वैष्णवमत्रग्राहिणाः

·१४२ ससिद्धान्तमार्तण्डे - "मत्रोपदेशमात्रेण नरा मुक्ताथ भारते । पूर्वश्च कोटिपुरुषैः परैः सार्ध हरेरहो । कोटिज़न्मार्जितात्पापान्मन्त्रग्रहणमानतः । मुक्ताः शुक्ष्यन्ति यत्पूर्व कर्म निर्मूलयन्ति च ।। पुत्रान् दाराश्च शिष्यांश्च सेवकान् बान्धवांस्तथा । यो दर्शयति सन्मार्ग सद्गतिस्तद्भवेद्रुवम्" । इति ब्रह्मवैवर्तब्रह्मसण्डे ब्रह्माणं प्रति नारदवाक्यैरेवंजातीयकैर्वचनान्तरसहजैश्च तत्र तत्र पुराणादिषु दर्शितमेव, किञ्च, संत्साम्प्रदायिकाचार्योपदेशमन्तरा तानिक ब्रह्मज्ञानमेव न सिद्धयेत् , श्रीहरेरेव परब्रह्मत्वात् । तातिकतज्ज्ञानस्य निरतिशयभक्ति- प्रवर्तकवैष्णवसिद्धान्तानुसारेणैव सम्भवादित्यादि पुरव समर्थितम् "भक्या मामभि- जानाति यावान् यथाऽसि तत्चतः । आचार्यवान् पुरुषो वेदे"त्यादिभिः । अथ कथ- श्चिदक्षरममविषयकस्य शुष्कज्ञानस्य सम्भवेऽपि क्लेशाधिक्यम् , "क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम- व्यक्तासक्तचेतसामि"ति गीतावास्यात् । भक्तिशून्यत्वेन पुरुषोत्तमप्राप्त्यादिलक्षणो- तमफलासाधकत्वे वैफल्यं च- "श्रेयः सुति भक्तिमुदस्स से विभो क्लिश्यन्ति ये केवलयोधलब्धये । तेपामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद्यथा स्थूलतुपायघातिनाम्" ।। "ज्ञाने प्रयासमुदपाये"त्यादि श्रीभागवतादिवाक्यैः ।। भक्तिश्व सत्साम्प्रदायिकभगवन्मत्रद्वाराऽऽत्मनिवेदनेनैव सिद्ध्यति ! एकादशीयैको- नविंशाध्याये "पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परमि"ति प्रेमलक्षणभक्तेः परमका- रणकथनं प्रतिज्ञाय "श्रद्धामृतकथायां में" इत्यादिना श्रवणकीर्तनादीन्युपदिशता भगवता समाप्ती- एवं धर्मेमनुष्याणामुद्धयात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते" । इत्यात्मनिवेदनस्याऽधिकाररूपतायोधनात्तदभावेनाधिकाराभावेन कृतस्यापि श्रवणा- देर्मुख्यत्वस्थाशक्यवचनत्वात् । तेन “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्यादिमैत्रे- यीबामणादिश्रुत्युक्तं ज्ञानसाधनं श्रवणादिकमपि मत्रोपदेशवत एव साधीय इति ताचिकं ज्ञानमपि नादृशस्यैव सियेदिति माति । (वैष्णवमघ्रप्रहणादेव भगवरसेवादावधिकारः सहरलक्षणं, कण्ठरवेण सम्प्रदायप्रशंसा घ) किच, भक्तेः "भज इत्यैप वै धातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्ति साधनभूयसी"ति गारुडसमातिदशास्थविष्णुभक्पयायवाक्ये भगवत्से- वारूपत्वमप्युच्यते- ·तृतीयस्य प्रथमद्वितीयौ प्रश्नौ । "भगवत्सेवादौ च भगवन्मत्रशून्यस्य नाधिकार" इति तु ब्रह्मवैवर्तादिषु शतश उक्तम् । गौतमतन्त्रे च पञ्चमाध्याय (श्लो०१)- "यद्यदुक्तं त्वया ब्रह्मस्तत्तत्सर्व श्रुतं मया । इदानी परिपृच्छामि केनान चाधिकारिता" ॥ इति गौतमप्रश्नानन्तरं नारदः (श्लो०२)- "दीक्षायां चाधिकारित्वं प्राप्नोति गुरुसेवकः । द्विजानामनुपेतानां स्वकर्माध्ययनादिषु ॥ यथाधिकारो नास्तीह सन्ध्योपासनकर्मसु । तथाह्यदीक्षितानां तु मन्त्रदेवार्चनादिषु ॥ नाधिकारोऽस्त्यतः कुर्यादात्मानं शिवसंस्कृतम् । अत एव हि दीक्षार्थ सर्वज्ञं गुरुमाश्रयेत् ॥ सुन्दरः सुमुखः स्वस्थः सुवासा बहुतत्रवित् । असंशयः संशयच्छिन्निरपेक्षो गुरुर्मतः ॥ घेदवेदान्तवेदाङ्गसिद्धान्तज्ञानपारगः । वामनाकायचित्तैश्च विष्णोः शुश्रूपणे रतः ॥ विष्णुमत्रानुसन्धायी विष्णुविज्ञानवेदकः । विष्णौ समर्पकः सम्यक् त्रिविधोपात्तकर्मणः ।। सम्मतः सत्सु दान्तश्च मन्त्रार्थज्ञानपारगः" ॥ इत्यादिना मन्त्रोपदेष्टगुरुस्वरूपं निरूपयन् (श्लो०१०)- "नमोऽस्तु गुरवे तस्मै प्रत्यक्षाय यदाज्ञया । मृद्भरमदारुडपदः फलन्त्यविकलं फलम् ॥ वैष्णवाम्नायसिद्धान्तचिन्तामणिरिवापरः । आश्रमी ज्ञानकुशलो गुरुर्भवति नापरः ।। तथा (श्लो० १४) "सुदूरमपि गन्तव्यं यत्राम्नायविदो जनाः। तेऽपि स्तुत्या नमस्साश्च सेव्याथाभीष्टमिच्छता ॥ एवंविधो गुरुज्ञेयस्त्वन्यथा शिष्यदुःखदः" इाते हरिभक्तस्य वैष्णयसाम्प्रदायिकाचार्यस्यैव भगवन्मत्रोपदेष्टुत्वं उपदेशशून्यस्य भगवत्सेवादावनधिकारं वैष्णवसाम्प्रदायिकानां शिष्यादीनामपि नमसत्वं च वक्ति । आमापशन्दस्य सम्प्रदायपर्यायत्वात् । “अथाम्नायः सम्प्रदाया" इत्यमरोके।

·१४४ ससिद्धान्तमार्तण्डे अतो भगवत्सेवादावधिकारासिद्धिरण्यासाकीनोपदेशामावे भवतीति दिक एवं मक्तेलदङ्गमानस्य चास्मदीयभगवन्मत्रोपदेशसाध्यत्वं निरूपितम् । (मत्त्या हरितोपो निगुंगपरमुक्तिश्च मुक्केशनैकसाध्यतानिरासः) उपदेशमन्तरा भक्तेरसिद्धौ तु भगवचोपो दुर्लभः । "मक्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् । प्रीयतेऽमलया भज्या हरिरन्यद्विडम्बनम् ॥ भक्या तुतोष भगवान् गजयूथपाय" इत्यादि श्रीमागवतादिवचनेम्पा। गीतायामपि- "ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । अधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया" इति ।। भगवत्तोपाभावे च--- "क्षिपाम्पजसमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।। मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम्" ॥ इति भगवदुक्तमेव फलं सात् । कुतस्तरां तेषां भक्तिज्ञानहीनानां मगवत्तोपहीनानां मोक्षादिकं, यतो पुरुषोचम- प्रामिलक्षणाया निर्गुणपरममुक्तेस्तु भत्येकसाध्यत्वमाह भगवान्- "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते" ॥ वथा (अ० १२)- "तेपामहं समुद्धर्वा मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसामि"ति।। अत एव भगवान्मनुरपि महाभारते शान्तिपर्वणि (अ० १९४ श्लो० १११)-- . "यस्त्यक्त्वा प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः । सर्वभूतात्मभूतात्मा स्याचेत्परतमा गतिरि"ति ॥ "अवाप्यात्मरतिर्भगवद्भक्त" इति तु भकिमीमांसाभाष्यप्रथमाध्यापे (सू०१०) "सा मुख्पे"ति स्त्रे स्फुटम् । नृसिंहपुराणे- भत्त्येकलम्ये पुरुषे पुराणे मुक्तौ किमर्थ क्रियते न यतः" इति ।। विष्णुपुरापोऽपि (०.१ अ० २ श्लो० २०)- "धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्स करे स्थिता । समस्तजगतां मूले यस्य भकि स्थिरा त्वयी"ति ।।

·तृतीयस्यं प्रथमद्वितीयौ प्रश्नौ । छान्दोग्यश्रुतिरप्याह- "ब्रह्मसंसोऽमृतत्वमेती"ति ॥ दशमस्कन्धे च कुरुक्षेत्रप्रसङ्गे गोपीः प्रति भगवान्- "मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पत" इति ॥ एतदेवाभिप्रेत्य सूत्रितं भगवता शाण्डिल्येन (सू०३)- "तसंस्थस्थामृतत्वोपदेशादि"ति ।। न चेदं "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति", "तमेवं विद्वानमृत इह भवति", "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये"त्यादिवृहदारण्यकतैत्तिरीयादिवाक्येषु मुक्त नैकसाध्यत्वाना- नादयुक्तमिति शक्यम् । पूर्वश्रुती तं पदसन्निहितैवकारेण भगवदतिरिक्तज्ञानस्यासाध- कत्वमेवोच्यते, न तु ज्ञानातिरिक्तस्थासाधकत्वमिति न दोषः । श्रुत्यन्तरे चान्यपदं सकामकर्ममार्गपरम् । एवंपदेन परामृश्यमानपूर्वोक्तप्रकारस्यैव वेदने प्रकारतयाऽन्य- यात् । पूर्वार्धे च "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमि"ति वेद्यावच्छेदककोटी महत्त्वनिवेशेन ज्ञाने आराध्यताबुद्धिसहकारस्य निश्चयात् । (परो भक्त्येकलभ्यः, ज्ञानं भक्तिशेषः, भत्त्याभिज्ञानं, परभक्तौ मुत्त्यादि) पुरुषोत्तमस्य भक्त्येकलभ्यत्वं तु स एव स्मरति "नाई वैदैन तपसे"त्यादिना स्वाध्यायकायक्लेशादीनामसाधकत्वमुक्त्वा- "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपे"ति ।। तथा- "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यये"ति ॥ "भक्क्याहमेकया ग्राह्य" इत्यादि च ॥ किञ्च, ज्ञानस्सापि भक्तिशेषत्वं गीतायाम् (अ० १५ श्लो० १९)- "यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारते"ति ॥ तथा (गी० अ० ९ श्लो० १३)- "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः" इति ।। तथा (गी० अ० १८ श्लो० ५४)- "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काइति । समः सर्वेषु भूतेषु.मद्भक्तिं लभते परामिति ।। १९० मा ·ससिद्धान्तमार्तण्डे . "भत्त्या मामभिजानाती"ति तु अभिज्ञानविषयं न तु ज्ञानविषयम् । एतच भक्तिमीमांसायां (अ० १०१५)- "भत्त्या जानातीति चेन्नाभिज्ञात्यांसाहाय्यादि"ति द्विसूत्रेऽधिकरणे स्फुटम् । अपि च मोक्षसाधकं तात्त्विकं पुरुषोत्तमज्ञानमपि गौणभक्तिसाध्यम् । यथा मर्यते (अ० १० श्लो०९)- "मञ्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ॥ तेपां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयन्ति ते" इति । अस्य ज्ञानस्य संशयच्छेदार्थमुपयोगो गीतायां (अ० १४ श्लो०४१)- "ज्ञानसच्छिन्नसंशयमि" त्यादावयमर्थः स्फुट एव । एवं ज्ञाने च सिद्धसर्वात्मभा- वस्य भगवद्भक्तस्य मुक्तिः सुलभैव । गीतायां (अ० ५ श्लो० १७)- " तयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिभृतकल्मपाः" ॥ इत्यादिभिस्तथा निश्चयात् । परभक्तिसाहित्यमन्तरा तु न मुक्तिः । अत एव भक्ति- मीमांसायां द्वितीयाध्यायद्वितीयाहिके सूत्रयति भगवान् शाण्डिल्यः (सू० ८४)- "परां कृत्वैव सर्वेषां तथा ह्याहे"ति ।। अत्रैव स्वप्नेश्वरभाष्ये परां भक्तिं कृत्वैव सर्वेषामुक्तावुपयोगः । तथाहि सहेतुक भगवानाहेत्यादिना तदेय स्पष्टीकृतम् । तथा चैतायता वैष्णयसाम्प्रदायिकाचार्यवा- हगवन्मत्रोपदेशग्रहणमन्तरा न कथञ्चिदपि वैष्णवत्वसिद्धिः । नापि परभक्तिज्ञान- सम्पादके गौणभक्तिभूते भगवत्सेवादावधिकारः । तदभावे च भक्तिज्ञानयोरसम्पच्या भगवत्प्रसादापात्रस्य न पुरुषोत्तमप्राप्तिलक्षणाऽत्युत्तमा मुक्तिरिति परम्परायाः सम्य- गुपपादितत्याद्वैष्णवत्वाभावे बहुत्तरानिष्टानां च दिङ्मात्रेण दर्शिनत्वात् । वैष्णवमत्रोपदेशाभावे तत्तदनिष्टनिवृत्तिपूर्वकमुक्त्यादिसर्वेष्टसिद्धिरलभ्यवेति । (होमादौ मनस्यार्थज्ञानमावश्यकं, विशेषतो गायन्याः गायव्यर्थो भगवान् स एवं परम्ब्रह्म सप्रणवा ब्रह्मज्ञापिका सायुज्यादिमुक्तिफलिका घ) किञ्च, त्रैवर्णिकानां गायत्रीमन्तरा बात्यत्वं तु शास्त्रसिद्धं त्वयाऽपि स्वीकृतम् । सा च गायत्री उपदिष्टापि जपादिद्वारा मोक्षादिलक्षणवपरमफलसिद्धये खार्थज्ञान- भपेक्षते । आज्ञातार्यमत्रस्य यथार्थफलाजनकत्वात् । यथाह माधवीये प्रथमाध्याये हारीत:- ·तृतीयस्य प्रथमद्वितीयौ प्रभो ।' "मत्रार्थज्ञो जप हस्तथैवाप्याययन् द्विजः । वर्ग लोकमवानोति नरकं तु विपर्यय" इति ॥ बृहत्पराशरोपि द्वितीयाध्याये गायत्रीनिरूपणप्रकरणे (श्लो०१३) "गायत्री यो न जानाति ज्ञात्वोपास्ते न यो द्विजः । नामधारकमात्रोऽसौ न विप्रः शूद्र एव सः॥ किं वेदैः पठितैः सर्वैः सेतिहासपुराणकैः । साङ्गैः सावित्रिहीनेन न विनत्वमवाप्यते ।। गायत्रीमेव यो ज्ञात्वा सम्यगभ्यर्चते पुनः । इहामुत्र च पूज्योऽसौ ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्" इति ॥ इहापि ज्ञानपूर्वकमेवोपासनाजपादिकं विधीयते । न चेदं गायत्रीत्वप्रकारकमेव ज्ञानं शक्यं ग्रहीतुम् । तस्योपदेशकाल एव स्वतो जायमानत्वेन जपायङ्गतया पुनर्विधाना- योगात् । अप्राप्तप्रापकस्यैव विधित्वात् । अनधिगतार्थगन्तृत्वाच प्रमाणस्य । अतोऽर्थतो ज्ञानमेव गायत्र्या जपाद्यगतया विधीयते । गायत्र्यर्थश्च बादरायणेन "जन्मायस्य यतोऽन्वयादि"त्यादौ जगजन्मादिकारणतया सर्वस्य सविता अर्थेष्वभिज्ञतया स्वराट- तया च वर्षभर्गस्वीयनाभिपग्रस्थादिकविप्रभृतिभ्यो हृदा ब्रह्मप्रकाशकतया सर्वधीप्रचो. दकस्विसर्गकरणप्रभृतिविविधक्रीडादिविशिष्टतया देवः सर्वैरवश्यध्येयः श्रीपुरुषोत्तम एव दर्शित इति गायत्रीजपसार्थक्यार्थ तज्ज्ञानमपेक्षितम् । पुरुषोत्तमज्ञानं चोक्तपद्धत्या वैष्णयोपदेशैकसाध्यमित्यतोऽपि तदुपदेश आवश्यकः । गायत्र्याः सप्रणवायाः श्रीपुरु- पोत्तमज्ञापकत्वतत्सायुज्यफलकत्वादिकं तु “ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म अनिर्देवता ब्रह्म" इत्या गायत्रं छन्दं परमात्मं सरूपं सायुज्यं विनियोगम्"। "आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्री छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे" ।। इत्यादिश्रुतिषु स्फुटमेव । अत एवान भट्टोजिदीक्षितप्रणीते सन्ध्याभाष्ये "आयातु परदा देवी"ति गायत्रीमावाहयेत् । वरदा देवीति गायत्र्यभिमानिनी देवता अक्षरं विना शरहितं सम्मितं सम्यग्वेदान्तप्रमाणनिश्चितं ब्रह्म परं तत्वं बोधयितुमिति शेषः आग- च्छतु । अयमेवार्थ उत्तरार्धेन स्पष्टीक्रियते । छन्दसां वेदानां मातेव माता गायत्री नोऽस्मान् इदं सकलवेदान्तप्रतिपाद्यं ब्रह्म जुषस्व जोपयतु । उपदिशत्वित्यर्थ इति व्याख्यातम् । अयञ्च सर्ववेदान्तप्रसिद्धः परतत्त्वाख्यः परमात्मा श्रीपुरुषोत्तम एव । तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्- "अतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय ।। उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः" ॥

·१४८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे इत्यादिश्रुतिगीताश्रीभागवतादियचनेभ्यः । न चोक्तनारायणश्रुतौ तच्छब्देन भग- वदतिरिक्तस परामर्शः शक्यः । इतः पूर्व "यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा" इत्यादी समुद्रशायित्वाक्षरपदस्थायित्वादीनां भगवतीलानां श्रावितत्वात् । अन्यदेतत् । पुनर्वृहत्पराशरस्मृतौ द्वितीयाध्याये गायत्रीप्रकरणे (श्लो० ९८)- "जप्ये तु त्रिपदा ज्ञेया पूजने तु चतुप्पदा" इत्यादिना त्रिपदादिमेदाञ्जम्युकादि- भेदांचोक्वान्ते जपस्स परमं फलमाह (श्लो० १०२)- "ब्रह्मणः पदमामोति यद्गत्वा न निवर्तते । विना श्रद्धां प्रमादाद्वा जपं कुर्युरिमं यदि ॥ स्मरणादेव तद्विप्णोः पदमामोति वै श्रुतिः" । इति भगवत्परमपदप्राप्तिलक्षणं गायत्रीफलं सार्यते । इदश्च भक्तिज्ञानादिसाधन- सहकारेणैवेति निधीयते । अन्यथा चतुर्लक्षणीस्थसाधनाध्यायस्य तदुदाहृतानेकश्रुतीनां च व्याकोपापत्तेः । अत एव कार्यपादेऽपि पादरायणेन ज्योतिवरणाधिकरणे "गायत्री वा इदः सर्वमि"ति छान्दोग्यपञ्चमप्रपाटके आग्नातां द्विसण्डां गायत्रीविद्या विषयीकृत्य अग्ने छन्दोऽभिधान्नान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनमिति सूत्रयता सूचीसजन्यायेन गायत्र्याः परमात्मनि चेतोऽर्पणसाधनत्वं निर्णीयते इति दिक्- (भक्तितत्साधनादिपु वैष्णवमनः फलमुखाधिकारजनकः, धर्मपरस्यविज्ञाना. ध्यात्मविश्वादिमाह्मणलक्षणम्) तथा च मोक्षस्य साक्षात् साधनयोर्भक्तिज्ञानयोर्मध्ये यथा ज्ञानस्य सम्पादके उप- निपदनुसारिश्रवणमननादौ चित्तशोधककर्मकरणादौ च गापत्र्युपदेश एवं फलमुसम- धिकार जनयति । तथैव एकादशस्कन्धकोनविंशाध्याये भगवता- "पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम्" । इत्युपक्रम्य, उपसंहारे- "एवं धर्ममनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्सापशिष्यते ॥ इति कथना"उद्धामृतरुयायां मे" इत्यादिनोक्ते श्रवणकीर्तनादौ सेवाकरणादौ च परभक्त साधने वैष्णवोपदेश एवात्मनिवेदनरूपः फलमुपमधिकार सम्पादयतीति सोप्यवश्यग्राह्य एव । किञ्च, सम्प्रदायोपदेशाभावे शासनाभावेन धर्मपरत्यविज्ञान- वत्वाच्यात्मिकज्ञात्वाद्यमावाड्राह्मण्यमेव यथार्थ न सात् । प्रामण्यस्य चन्मूलकत्वं ' तु महाभारते- ·तृतीयस्य प्रथमद्वितीयौ प्रश्नो। १४९ "जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । कामक्रोधौ वशे यस तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ यस्य वात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः । सर्व धर्मेण चरितं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः। अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद्राह्मणलक्षणमि"ति॥ (भक्त्या क्रोधादिनाशः वैष्णवानुष्ठितकर्मभिर्निरतिशयभगवत्प्रसादः इतरानुष्ठित- भगवदर्पितकर्मणां जन्मान्तरे वा मतिप्राप्तिः फलम्) कामक्रोधाधभावस्य च भक्तिसाध्यत्वं दर्शितं महाभारते एव -श्रीविष्णुनाम- सहस्रादौ-- "न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुभा मतिः। भवन्ति कृतपुरुषाणां भक्तानां पुरुषोत्तम" इति ।। एवं मोक्षधर्मादिष्वपि द्रष्टव्यम् । किमनेन बहुविस्तरेण । तथा च वैष्णवसाम्प्रदा- यिकं भगवन्मत्रोपदेशं विना अवैष्णवत्वलक्षणं प्रात्यत्वं भवत्येव । यत्तूक्तं तथात्वे सर्वेषां भवदुपदेशाभावाद्रात्यत्वं स्नानदानादिकं वृथा स्यादिति । तत्स्वीकुर्मः, न हि स्नानदानादीनां सर्वथा वैफल्यं ब्रूमः, किन्तु तादृशनिरतिशयभगवत्प्रसादक्षणफलासा- धकत्वमित्येव । यथा सकामैनिकामैर्वाऽनुष्ठितानामग्निहोत्रदर्शपूर्णमासपशुचातुर्मास्या- मिष्टोमादीनामितिकर्तव्यताविचारेण तौल्येऽपि निष्कामानुष्ठितानां तेषां वदन्तरप्रति- पत्यायधिकरणोक्तरीत्या ज्ञानोत्पत्तियोग्यदेहोत्पादनपूर्वकं मोक्षजनकत्वम् । सकामानुष्ठितानां च तेषामेव स्वर्गादिजनकत्वं नथानापि वैष्णवानुष्ठितानां ताह- • शभगवत्प्रसादजनकत्वम् । अत एव सारसङ्ग्रहे मन्त्रसारे- "दीक्षिताय विशेषेण प्रसीदेन्नान्यथा हरिः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शद्रोऽथवा पुनः । एवं स्त्रियो वा यत्लेन गुरुमेव समाश्रयेत्” इति । अत्रैव तत्त्वसारे- "दुर्लभं सद्गुरूणां तु सत्सङ्गाद्यदुपस्थितम् । तदनुज्ञा यदा लब्धा सदीक्षावसरो महान् ॥ ग्रामे वा यदि वाजण्ये क्षेत्रे वा दिवसे निशि । आगच्छति गुरुदैवात्तदा दीक्षां प्रकारयेत् ॥ अवश्यं वैष्णवी दीक्षां प्रविशेत्सर्वयत्ततः । दीक्षिताय विशेषेण संसिद्धिर्नात्र संशय" इति ॥ .

·१५० ससिद्धान्तमार्तण्डे तथा भगवानप्याह- "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्या प्रयच्छति । तदहं मन्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ अण्यप्युपाहृतं भक्तः प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्पभक्तोपहृतं न मे तोपाय कल्पत" इति ॥ -तथा- "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि स" इति ।। दशमस्कन्धे चाहुर्याज्ञिकब्राह्मणाः (अ० २३ श्लो० ३९)- "धिग्जन्मननिद्रियां घिग्नतं घिरहज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादात्यं विमुसा ये त्वघोक्षजे" इति ।। वैष्णवभिन्नानुष्ठितानां तु देवान्तरप्रसादजनकत्वं स्वर्गादिसाधकत्वं वा । ननु स्मादिभिरपि कर्मणामच्छिद्रत्वाय -सर्वदेवदेवाय सर्वेश्वराय श्रीविष्णवे कर्मार्पण क्रियत एव । सङ्कल्पेऽपि बहुभिः श्रीपरमात्मप्रीत्यर्थमित्याधुच्यत एव । अतस्तत्कृत- कर्मणामपि विष्णुप्रीतिजनकत्वं वाच्यमेवेति चेत् । सत्यम् । तथापि सचोपहिताय गुणावताराय विष्णवेऽर्पिवानामपि कर्मणां न पुरुषोत्तमप्रीत्याधायकत्वम् । उक्त- न्यायात् । ननु तर्हि काम्पापेक्षया स्मार्तायनुष्ठितेप्वपि विष्वपितेषु कर्मसु पो वा विशेष इति चेत् जन्मान्तरेषु उक्तरीत्योपदेशादिद्वारा भक्तिसम्पादकत्वमेवेति बदामः । अत एप दशमस्कन्धे उद्धयः (अ० ४७ श्लो० २४)- "दानमततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमः। श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यत" इति ॥ भगवांचाह-- "जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां मयि भक्तिः प्रजायत" इति ।। गीतापाच (अ१७ श्लो० १९)- "यहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यत" इति ॥ इहानुष्ठितकर्मणामिहेब फलाऽसम्भवे जन्मान्तरे तजनकत्वं तु जातेष्पधिकरणादी जैमिनिना रहतिपादादी बादरायणेन च निर्णीतमेव । यच्चोक्तं तन शास्त्रसम्म विदत्सम्म चेति ।

·सृतीयस्य प्रथमद्वितीयौ प्रश्नौ । (उत्तविधर्मफलब्यवस्थादो शाखसम्मतिविद्वसम्मतिविचारः) तत्र शास्त्रसम्मतत्वं दिमात्रेण तत्तद्वचनोपन्यासादर्शितम् । विस्तरतस्तु साक्षात्पर- म्परामेदेन सकलवेदेतिहासपुराणादिप्वयमों निर्णीत एवेति समग्रतया तल्लेसनमनो-: स्थस्तु माणवकस्य सकलजलधिसलिलपिपासाकल्प एवातो विरम्यते । अथो विद्वत्पदेन • प्राञ्चो महर्पिप्रभृतयो विवक्षिता उतार्वाश्च एव । तत्राद्यश्चेत्तचन्महर्पिग्रन्थेषु वैष्णव- सम्प्रदायाग्रहदर्शनादेन प्रत्युक्तो वेदितव्यः । द्वितीयश्चेत् किं सम्मतत्वन्नाम प्रति- तत्रार्थत्वेनाभ्युपगमरूपं आहोस्वित् स्वयं तद्धर्मानुष्ठानरूपम् । न प्रथमः । साम्प्रदायिका- चार्यतच्छिप्यतद्न्थतदध्ययनाध्यापनादिप्रचारं पश्यता केनाऽप्युन्मत्तेनासम्मतत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नेतरः । शासाधिकरणन्यायेन खस्खधर्माणामेवानुष्ठेयतया परस्पर- धर्माननुष्ठानेऽपि तत्तद्धमपु परस्परविसम्मतत्वस वक्तुमशक्यत्वेन क्षत्यभावात् । (भन्याधानसोमपानाद्यभावे प्रात्यत्वाद) किञ्च, अननुष्ठाने बात्यताजनकतया स्मर्यमाणा यहवोऽन्याधानसोमपानादयो धर्मा इदानी न सबैरेव विद्वद्भिरनुष्ठीयमाना दृश्यन्ते । न तावता तेपामावश्यकत्वं हीयते । तदभावे व्रात्यत्वप्रतिपादकप्रमाणानि तु यथाऽऽथर्वणे श्रूयते (मुण्ड० १ खण्ड ३)- "यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनामयणमतिथिवर्जितं च, अहुतमवैश्व- देवमविधिना हुतमाससमांस्तस्य लोकान् हिनस्ती"ति । तथा श्रुत्यन्तरे-- “यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत्स व्रात्यः" इति । गर्ग:- "कृतदारो न चै तिष्ठेत्क्षणमप्यग्निना विना । तिठेत चेद्विजो प्रात्यस्तथा च पतितो भवेत् ॥ यथा स्नानं यथा भार्या वेदस्याध्ययनं यथा । हौशेरशमनं दृएं न तिठेघदयोग" इति । एतत्सर्व माधवेनापि पराशरल्याख्याप्रथमाध्याये सङ्ग्रहीतम् । शातातपस्मृतौ च- "येपामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनमयः । न कुलं श्रोत्रियं येयां सर्वे ते शूद्रधर्मिण" इति ।। न हीदानीमन्याधानं सर्वेऽपि विद्वांसः कुर्वन्ति । (राज्ञः प्रतिमहामभोजनयोनिषेध वैष्णवस्य मत्यादिमतो रातः प्रतिमहादौ न दोषा) यमस्मृतौ चतुर्थाध्याये (श्लो० ५९)- "राज्ञां प्रतिग्रहस्त्याज्यो लोकत्रयजिगीषुभिः । राज्ञः प्रतिग्रहाचैव ब्राह्मण्यं हि विलुप्यते" इति ।।

·१५२ ससिद्धान्तमार्तण्डे अविस्मृती- "अधीत्य चतुरो वेदान् सर्वशास्त्रार्थतत्वविद । नरेन्द्रभवने भुवा विष्ठायां जायते कृमिरि"ति ।। नेतद्वर्जनमिदानीं सर्वविद्वद्भिराद्रियते । अनेकेषां संन्यासिनामपि साम्प्रतं दृद्वराजा- श्रयपूर्वकं महोपद्रवकारित्वदर्शनात् । बहुप्पयप्णवादपि राज्ञः सकाशात् प्रतिग्रहग्रहणस दर्शनाच । वैष्णवराजप्रतिग्रहे तु न दोपः श्रित एव पराशरमाधयीये (अ० १-लो. ३७) व्याख्यायाम् । अनापदि राजप्रतिग्रहं निन्दति याज्ञवल्क्यः । “न राज्ञः प्रतिगृह्णीयात्" इत्यादिना राजप्रतिग्रहं विविधदुष्फलोपपादनपुरःसरं प्रतिपिध्यान्ते अवैष्णवराजपरत्वेन सनिपेधः- "येषां न विपये विमा यज्ञर्यज्ञपति हरिम् । यजन्ते भूभुजां तेपामेतत्सनोदितं फलम् ।। येपां पाखण्डिसङ्कीर्ण राष्ट्रं न ब्राह्मणोत्कटम् । एते सनासहस्राणां दशानां भागिनो नृपाः ॥ येषां न यज्ञपुरुषः कारणं पुरुषोत्तमः । ते तु पापसमाचाराः सूना पापौघभागिन" इति विष्णुधर्मोत्तरवचनैर्व्यवस्थापितः । प्रासङ्गिकमेतत् । (यायार्थ्यबुद्धिरूपसम्मतिविचारः वैष्णवविप्राय दानप्रशंसा, अवैष्णव. देशनिन्दावष्णराजस्तुतिश्न) अथेह याथार्थ्यबुद्धिरूपं सम्मतत्वमाश्रियते तदापि- "न सर्वः सर्वविनैव सर्व सर्वस्य सम्मतमि"तिन्यायेन सर्वेषु प्रतितत्रार्थेषु सर्वेपा सम्मत्यभावेऽपि न कस्यापि क्षतिः । यहवश्वाद्यापि. अर्वाचीनविदुपां परस्परविसम्मता बहुविवादग्रस्ता धर्मादयो दृश्यन्ते । तथैव किश्चित्प्राचां माधवविज्ञानेश्वरादीनामपि ग्रन्थेषु । न हि तावता तेषां शास्त्रीयत्वहानिः । यदि च केपाश्चिदेवासम्मत्यापि प्रति- तत्रार्थेष्वप्रामाणिकत्वं कथ्येत तर्हि पहुँयैष्णवचिद्वदसम्मतायां शैवादिदीक्षायामपि तत्प्रसज्यतेत्पलनगनेल पयत्पुरतं तरफुलतो. शिपायान् हनि पगि परेपलटेदेर्दयापदेन दत्तोत्तरम् । अतो विशेषाग्रहोऽप्युचिततर एव । अत एव बृहन्नारदीयपुराणे पुरुषोत्तम- माहात्म्ये त्रयोविंशाध्याये चित्रबाहुकनामकराजोपाख्याने (श्लो०९)- "एकसिन् दिवसे राजा चित्रबाहुर्महीपतिः। दृष्ट्या समागत दूरादगस्त्य मुनिपुङ्गवम् ।। प्रणम्य दण्डवझूमौ विधिना तमपूजयत् । कल्पयित्वाऽऽसनं भक्त्या तस्थौ मुनिवराग्रतः ॥ विनयापनतो भूत्वा जगाद मुनिसचमम् ।

·तृतीयस्य प्रथम द्वितीयो प्रश्नो राजोवाच- अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलं दिनम् ॥ अद्य मे सफलं राज्यमद्य मे सफलं गृहम् । यस्त्वं समागतो मेऽद्य गृहे श्रीकृष्णसेवकः ।। मुक्तोऽहं पापसङ्घातायत्त्वयाऽहं निरीक्षितः । तुम्यं समर्पितं राज्यं गजाश्वरथसंयुतम् ।। वैष्णयोऽसि मुनिश्रेष्ठ नास्त्यदेयं मया तव । मेरुतुल्यं भवेत्स्वल्पं चैष्णवाय समर्मितम् ॥ कपर्दिकाप्रमाणं तु व्यञ्जनं वाऽनमुत्तमम् । न यच्छति दिने यस्तु वैष्णवाय द्विजन्मने ॥ तदिनं विफलं तस्य कथितं वेदपारगैः । विष्णुभक्ताश्च ये केचित् सर्वे पूज्या द्विजातयः ॥ तेषां सम्भावना कार्या वाङ्मनःकायकर्मभिः । कथितं मम गर्गेण गौतमेन सुमन्तुना ।। तावत्प्रभा च ताराणां यावन्नोदयते रविः । तापदन्ये द्विजन्मानो यावन्नायाति वैष्णवः ॥ अगस्त्य उवाच-- चित्रयाहो महाभाग धन्यस्त्वं साम्प्रतं नृप । इमा धन्याः प्रजाः सर्वा यास्त्वं रक्षसि वैष्णवः ।। तसिन् राष्ट्रे न वस्तव्यं यस्य राजा न वैष्णवः । वरो वासो बने शुन्ये न तु राष्ट्रे ह्यवैष्णवे ।। चक्षुहीनो यथा देहः पतिहीना यथा प्रिया। निरक्षरो यथा विप्रस्तथा राष्ट्रमवैष्णवम् ॥ दन्तहीनो यथा हस्ती पक्षहीनो यथा खगः । द्वादशी दशमीविद्धा तथा राष्ट्रमवैष्णवम् ॥ दर्भहीना यथा सन्ध्या तिलहीनं च तर्पणम् । वृत्त्यर्थ देवसेवा च तथा राष्ट्रमवैष्णवम् ।। सकेशा विधवा यद्वद्वतं स्नानविवर्जितम् । शूद्रथे प्राह्मणीगामी तथा राष्ट्रमवैष्णवम् ॥ स राजा प्रोच्यते सद्भिर्यः श्रीकृष्णपदाश्रयः । तद्राष्ट्रं वर्धते नित्यं सुखी भवति तत्प्रजे"त्यादि । २० स०मा० ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अत्र वैष्णवस्य द्विजस सर्वतः प्राधान्यं वैष्णवशून्यदेशस्य चात्यन्तं निन्दाभि- धीयते । (वैष्णवानां यमदण्डाभावस्लेषामेव भागवतादेः कथनश्रवणादावधिकारम्नतो मोक्षत्र) श्रीभागवतेऽपि पठस्कन्धे यमः (अ०३ श्लोक २७)- "ते देवसिद्धपरिगीतपचिनगाथा ये माधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः । तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तापां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे ॥ तानानयध्यमसतो विमुसान्मुकुन्दपादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसबै टागुहे निरयवमनि बद्धकृष्णान् ॥ जिह्वा न चक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेत्तश्च न स्मरति तचरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयघमसतोऽकृतविष्णुकृत्यानि"ति ॥ विष्णुपुराणेऽपि (अं० १ अ०९ श्लो० ९८)- "जन्मानि घोरयमफिरताडनानि दैन्यानि तानि तपनात्मजदर्शनानि । जन्तोरहं मम तरङ्गकुरङ्गतृष्णा कृष्णाभिपङ्कजपराअसतानुभावः ।। पाझे श्रीभागवतमहात्म्यपष्टाध्याये (श्लो०२०)- "विरक्तो वैष्णगो विप्रो वेदशास्त्रविशुद्धिकृत् । दृष्टान्तकुशलो धीरो वक्ता कार्योऽतिनिःस्पृहः" ।। तथा (श्लो० ३५)- "ब्राह्मणान् वैष्णवांवान्यांस्तथा कीर्तनकारिणः । नत्वा सम्पूज्य दत्ताज्ञः खयमासनमाविशेत" ॥ तथा (श्लो० ४४)- "सप्ताहबतिनां पुंसां नियमान् भृणु नारद । विष्णुदीक्षाविहीनानां नाधिकारः कथाश्र" ॥ तथा (श्लो० ५५)- "श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामा वैष्णया यतः" । तथा (श्लो० ९१)- "भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता मा शाखे खकीयेऽपि तदा शुकेन । अतो हरि गवतस्स सेवनाचिचं समायाति हि वैष्णवानाम्" ॥ सुताम्यां ज्ञानवैराग्याभ्याम् । अत्र वैष्णवदीक्षावतामेव मोक्षादिसर्वसत्फलोपजीव्ये प्रवचने श्रवणे चाधिकारः । नेपामेव श्रवणादिद्वारा भक्तिज्ञानादिसम्पत्या मोक्षलक्षणं फलं चाभिधीयते । तर विष्णुपुराणादिषु च, "प्रभुरहमन्यन्णां न वैष्णवानामिति ·तृतीयस्य तृतीयः प्रश्नः। वैवखतादिवचनैर्नरकमयाभावश्च तेपामुच्यत इति विशेषाग्रहः शास्त्रसिद्धः । इत्थ- मन्यत्राप्यनेकत्रार्पग्रन्थेषु उद्घाटितहृदयेक्षणेन वीक्षणीयम्- "अत आवश्यकतर उपदेशस्तु वैष्णवः । भक्तिज्ञानादिसम्पत्या सन्तोऽसन्तोपहा हरेः ।। प्रसन्ने तु जगन्नाथे ब्रह्मरुद्रेश्वरे हरौ । किं नस्तमृत्यभृत्यानां चैत्यं कृत्यं च शिष्यवे" । . (एकोनविंशः प्रश्नस्तदुत्तरारम्भश्च) अथ तृतीयप्रश्नस्यावान्तरस्तृतीयः प्रश्न: किञ्च, यथा वर्णाश्रमधर्मवर्णनं सर्वत्र ग्रन्थेषु तत्फलवर्णनं च तथा भवत्सम्प्रदायवर्णनं तत्फलवर्णनं च कुतो न? उत्तरम्। अत्र सर्वग्रन्थेषु वर्णाश्रमधर्मवर्णनकथनं प्रमादात् । शिक्षाव्याकरणनिरुक्तच्छन्दो- लक्षणरूपेष्वङ्गग्रन्थेषु प्रातिशाख्यनिघण्टुब्रह्ममीमांसादिपूपाङ्गत्मन्थेषु आयुर्वेदधनुर्वेद- गान्धर्वस्थापत्याख्योपवेदग्रन्थेपूतसर्वशास्त्रानुरोधाञ्जनत्रोधानवरोधाय तैस्तैः सूरिभिः प्रणीतेषु परार्धाधिकेषु तेषु तेषु ग्रन्थेषु बहुपु काव्यनाटकादिपु च सर्वत्र नियमेन तवर्णनानुपलब्धेर्ग्रन्थत्वेन वर्णाश्रमधर्मनिरूपकत्वेन च व्यायसिद्धेः । उक्तेषु सर्वेषु ग्रन्थत्वस्य च सर्वविद्वद्व्यवहारसिद्धत्वात् । यदि तु स्मृतिपुराणादय एवात्र सर्वग्रन्थ- शब्देनाभिप्रेतास्तहि तेष्वस्माकं वैष्णवसम्प्रदायस्य तदभिमतसिद्धान्तज्ञानभक्तिभगवत्से- वोर्ध्वपुण्ड्रतुलसीकाष्ठमालाशङ्खचक्रादिधारणप्रभृतिधर्माणां भगवत्प्रसादतत्परपदावाप्ति- तत्सायुज्यादिलक्षणानां सम्प्रदायफलानां च यथायथं तत्र तत्र वर्णनमहाकल्लोला दरीदृश्यन्त एव यहुग्रन्थार्णवकर्णधारैर्निर्मत्सरैः सद्भिरिति न कोऽपि दोपः । (मनुस्मृती स्पष्टसम्प्रदायवर्णनं विरक्तस्य निःसङ्गतया गृहे स्थितिस्पो वेदसंन्यासश्च), तथाहि पष्ठाध्याये मनुः (श्लो०७४) "सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते" ॥ इति । अत्र सम्यग्दर्शनं सत्सम्प्रदायशास्त्रम् । तद्हणेनैव मोक्षः । त्यागेन संसारः । ।

·। ससिद्धान्तमार्तण्डे -- दर्शनशब्दः सर्वदर्शनसमहादौ शास्त्रपरः, न तु दर्शनमिह ज्ञानमिति शक्यम् । तस्य फलरूपत्वात् । एतदने "साधयन्तीह तत्पदमि"त्यत्र व्याख्यायां पूर्वोक्तदर्शनस साधनत्वेनोक्तेः। पुनस्तत्रैव (श्लो० ८३)- "अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च । आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् ।। इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् । इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छतामिति ॥ अधियज्ञादिशब्दवाच्यानां गीतोक्तरीत्या पुरुषोत्तमस्वरूपादीनां जप्यत्वमुक्त्वा पुरुषोत्तमस्यैव सर्वशरणत्वादिकमुपदिष्टम् । इदच जप्यत्वं मन्त्रद्वारैव, केवलखरूपेण जप्यत्वायोगात् । वर्णात्मकवस्तुन एव जपमम्भवात् । अतो वैष्णवप्रसिद्धं भगव- च्छरणमन्त्रादिग्रहणमपि मनोरभिमतमेव । किञ्च, अत्रैव (श्लो० ८६)- "एष धर्मोऽनुनिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम्" इति चतुर्विधयतिधर्मानुपसंहत्य- "वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगानिबोधत"। इत्यादिपृथकथ्यमाना वेदसंन्यासिकाः साम्प्रदायिका एवेति मेधातिथिव्याख्या- नानुरोधात्फलति । अस्मत्साम्प्रदायिक हि प्रायशः- “यस्य सर्वे समारम्भाः काममङ्कल्पवर्जिताः । स संन्यासी च योगी च न निरमिर्न चाक्रिया" । इल्यायनुसारेण पुत्रादौ भारं न्यस्य पद्मपत्रवद्हे वर्तमाना ज्ञानवैराग्यसम्पमा गृहे भगवत्सेवां कुर्वन्ति । एतदेव बहुतया मनुना पठाध्यायसमाप्तिपर्यन्तं निर्णीतम् । अत एव गोविन्दराजोप ज्ञानसहकृतसर्वसत्कर्माणं गृहस्थमेव वेदसंन्यासिकशन्देन व्याचख्यौ । मनुरपि एतदरे पदमेव- "एते गृहस्थप्रभवाचत्वारः पृथगाश्रमा"। इत्यादिना विस्तरेण गृहस्थं प्रशंसति । तेन तस्यापि गोविन्दराजोक्तरीतिकमेवाभि- मतमिति प्रतीयते । अन्यथा गृहस्थप्रशंसाया आकसिकत्वप्रसङ्गात् । (पाशवायरमूनो सम्प्रदायः सर्वसाधारणधमाः भगवानं परो धर्मः) अथ याज्ञवल्क्योऽप्याचाराध्याये दानप्रकरणे (लो० १५)- "सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः । तद्वदत्समपामोति ब्रह्मलोकमविच्युतम् ।। इति धर्मब्रह्मणोपि प्रदान नपलं च यर्णिनवान । - ·- तृतीयस्य तृतीयः प्रभा। सम्प्रदायश्चैतादृशदानमेवेति तु पूर्वमेवाबोचाम | पुनः स एव तृतीयाध्यायाद्य- प्रकरणे (श्लो० ३४)- "भूतात्मनस्तपोविद्ये बुद्धर्ज्ञानं विशोधनम् । क्षेत्रज्ञस्पेश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता" ।। इति सम्प्रदायैकसाध्यानि तपोविद्यार्दानि तत्फलानि च वर्णयति । इदमत्र मिता- क्षरायां स्फुटम् । अपि च, न हि धर्मपदार्थो वर्णाश्रमसम्बन्धभेदेन द्विविध एवास्ति येन यथा वर्णाश्रमधर्मवर्णनमित्येव दृष्टान्तत्वेन वक्तुं युक्तं स्यात् । किन्त्वनेकविधास्ते महाभारतादिपु मिताक्षराप्रथमश्लोकव्याख्यानादिपु च निरूपिताः । तत्र साम्प्रदायिक- धर्माणां साधारणधर्मस्वं प्रागेवोपपादितम् । अत एव याज्ञवल्क्योऽपि (अ०१) गृह्यप्रकरणे (श्लो० २६)-- "अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेपां धर्मसाधनम्" । इत्यान्तरशौचेन्द्रियनिग्रहदमानां पूर्वोक्तरीत्या सम्प्रदायैकसाध्यानां सर्वसाधारणत्व- माह । मनुरपि पठाध्याये (श्लो० ९११९२)- "चतुर्भिरपि चैवैतैनित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ॥ धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्" । इति सम्प्रदायलम्यानां विद्यादीनां माधारणधर्मत्वमाह । किञ्च, सत्साम्प्रदायिक- गुरुसकाशात् श्रवणमननादिद्वारा भगवत्साक्षात्कारस्य सर्वधर्मेभ्योऽत्युत्कृष्टत्वमाह याज्ञवल्क्यः (अ०१ श्लो०८)- "इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम | अयं तु परमो धौ यद्योगेनात्मदर्शनमि"ति ।। एवमितरास्वपि प्रायः सर्वासु स्मृतिषु समाप्तिदशायामस्माकं वैष्णवसिद्धान्तानुरोधि वेदान्तनिरूपणं दृश्यत एव । (स्मृतिषु सम्प्रदायशब्दोक्तिपूर्वकं वर्णनं, दक्षोक्ता भक्तिज्ञानप्रकाराः शुद्धाद्वैत. द्वैतादयः सिद्धान्तमेदार) नन्वेयं सत्यपि सम्प्रदायशब्दोचारणपूर्वकं तु न कापि निरूपणं, नापि वैष्णवसम्प्र- दायप्रसिद्धानां परस्परविभाजकानां शुद्धाद्वैतद्वतद्वैताद्वैतप्रभृतिराद्धान्तानां कापि स्मृति- पूञ्चारणमिति चेन्मैवम् । शातातपस्मृतौ कुण्डगोलकयोर्लक्षणमुक्त्या- .

·१५८ ससिद्धान्तमार्तण्डे "ती जाती तु परक्षेत्रे प्रजेति चेटतेऽकृती। दत्तानि हव्यफव्यानि नाश्नन्ति सम्प्रदायिन" इति ॥ मनुस्मृतावपि (अ० ३ श्लो० १८३)- "याः सर्वेषु चेदेपु सर्वप्रवचनेषु च" || इत्यत्र "दशपुरुपपर्यन्तमविच्छिन्नवेदसम्प्रदायवंशजाः पतिपावनाः" इति मुक्ता- वली । गौतमतन्त्रेऽपि (अ० ९ श्लो० ८८)- "उदयादिलयान्तं च मत्रमेनं समभ्यसेत । उदयः शब्दरूपश्च लयवार्थः प्रकीर्तितः ॥ ज्ञातृजेयविभागेन तन्मयो भव गौतम । मनः संहरणं शौचं मान-मन्त्रार्थचिन्तनम् ॥ अव्यग्रत्वमनिवेदो जयसम्पचिहेतवः एवं ते कथिताः सम्यक् विविधा यजनक्रमाः ॥ यान् कृत्वा सम्प्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुत" ॥ इति । एवमस्त्यनेकत्र सम्प्रदायशब्दोधारणपूर्वकं तद्वर्णनम् । यथोक्तं शुद्धाद्वैतद्वतादीनां वैष्णवसम्प्रदायसिद्धान्तानां स्मृत्यादिप्वप्रसिद्धत्वमिति । तत्राप्युच्यते दक्षस्मृतौ- "अतः परं प्रवक्ष्यामि योगस विधिमुत्तमम् ॥ इत्यादिना योगनिरूपणमुपक्रम्य तत्स्वरूपादिकमुक्त्वा "नारण्यसेवनाद्योग" इत्यादिना वनवासादिसाधनासाध्यत्वं निश्चित्य- "अभियोगात्तथाऽभ्यासात्तसिन्नेव सुनिश्चयात् । पुनः पुनश्च निर्वेदाधोगः सिद्धयति नान्यथा" || इति ज्ञानस श्रवणमननादिसाध्यत्वं व्याख्याय- "यश्चात्ममिथुनो नित्यमात्मक्रीडस्तथैव च । आत्मानन्दश्च सततमात्मन्येव समाहितः" ।। इति भूमविद्याश्रावितप्रकारां भक्तिं च निरूप्य- "यस्त्वात्मन्यतिरेकेण द्वितीयं नैव पश्यति । ब्रह्मभूतः स विज्ञेयो दक्षपक्ष उदाहृतः" । इत्यादिना पुननिं प्रपञ्च्याथ ज्ञानस्य सम्पादकाः के के प्राचः सिद्धान्ता इत्या- काढायामाह- "अद्वैतं च तथा द्वैत द्वैताद्वैत तथैव च । न द्वैतं नापि चाद्वैतमित्येतत्पारमार्थिकम् ।।

·द्वितीयस्य पञ्चमः प्रमः। १५९ नाहं द्वैतं च सम्बन्धो ब्रह्मभावेन भावितः । ईशायामवस्थायामयाप्तं परमं पदम् ।। द्वैतपक्षः समाख्यातो द्वैतं येऽपि समाश्रिताः। अद्वैतानां प्रवक्ष्यामि यथा शास्त्रस्य निश्चयः॥ अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं नैव पश्यति । अतः शास्त्राण्यधीयन्ते श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तराः ।। योगमभ्यस्थमानस धुवं कश्चिदुपद्रवः । विद्या वा यदि वाऽविद्या शरणं तु जनार्दनः" ।। इति स्पष्टतया सिद्धान्तभेदादिकं वर्णितम् । (धर्मशासनिबन्धेषु वैष्णवादिसम्प्रदायभेदः, एकादश्यष्टमहाद्वादश्यादिप्रतानि नित्यानि वेधविचारः भष्टाक्षराधन्यतममन्त्रनाहिस्वपञ्चरामादिदीक्षावावादीनि वैष्णवलक्षणानि) नन्वेवमपि वैष्णवसम्प्रदायानां वर्णाश्रमधर्मवदनापु धर्मशास्त्रग्रन्थेषु तु निरूपणं न दृष्टचरमिति चेद्न्यानवलोकनमलिकवेयं भ्रान्तिः । वैष्णवस्मातभेदेनानेकनिर्णयाना- मैदंपर्येण व्यवस्थापनस्य प्रायः सर्ववैव महानिबन्धेषु उपलभ्यमानत्वात् । पुराणादि- प्वार्पग्रन्थेष्वपि तथैव कण्ठरवेण वैष्णवादिशब्दोचारणपूर्वकमैदंपर्येण व्रतादिव्यवस्था- दर्शनाच । ननु वेदमेवमिति चेत्साकल्येन लिखितुमशक्यत्वाद्दिमानं दर्शयामः । तत्र प्राचा नारायणभट्टेन कृतायां धर्मप्रवृत्तौ एकादशीश्राद्धविषये "श्राद्धं कृत्वा तु यो विम" इत्यादीनि एकादश्यामपि भाद्धोत्तरं भोजनावश्यकताबोधकानि वचनानि स्मार्त- परत्वेन "एकादश्यां यदा श्राद्धमिति कण्वस्य "तथैवोपक्सेयुश्चेद्वैष्णवा हरिखासर" इत्यादीनि स्कान्दस च वचनानि पितृशेपानापामात्रविधायकानि वैष्णवपरत्वेन व्यय- स्थापितानि । तथा तत्रैव श्रवणद्वादशीनिर्णये पुराणसमुच्चये "श्रवणद्वादशी सा स्यादुपोज्या विष्णुतत्परैरिति । इहापि चप्णवसम्प्रदायस्थैरित्यर्थः । तत्रकादर्शा- निर्णये- "आदित्योदयवेधस्तु स्मार्तानां कथितो बुधैः । अरुणोदयवेधस्तु वैष्णवानां स्मृतोऽपरैः" । इत्यादिभविष्योत्तरव्याघ्रपादगोभिलगालवनारदीयपानादिवचनैरेकादशीद्वैविध्यं स्मार्तवैष्णवपरभेदेन निर्णीतम् । तथा तत्रैवाटमहाद्वादशीनिर्णयान्तरमुच्यते "एताश्चाष्टौ द्वादश्यो वैष्णवानां नित्याः, अवैष्णवानां केचित्" इत्याहुः- "सदीक्षावधि संन्यासं समत्रं द्वादशाक्षरम् । अष्टाक्षरमथान्यं वा ये मत्रं समुपासते ॥

·तृतीयस्य तृतीयः प्रश्नः। भविप्ये- "यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथोत्तरा। तुल्ये ते मन्यते यस्तु स हि वैष्णव उच्यते" ॥ - इत्यादिमाधवोद्भुतस्कान्दवचनमपि तत्रोदाहृतम् । इत्यश्च वैदिकतात्रिकाद्यन्यतम- वैष्णवसाम्प्रदायिकदीक्षाप्राप्तिरूपस्य वैष्णवलक्षणस्याभिधानपूर्वक फलसहिततद्धर्मवर्णन महानिवन्धेषु दर्शितम् । तथा निर्णयसिन्धौ प्रथमपरिच्छेदे ब्रह्मवैवर्ते- "प्राप्ते हरिदिने सम्यग्विधाय नियमं निशि । दशम्यामुपवासस्य प्रकुर्याद्वैष्णवं व्रतमि"ति ॥ "इदं च शिवभक्तादिभिरपि कार्यम् । "वैष्णवो वाऽथ शैवो वा कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥ इति शिवधर्मोक्तेः। "वैष्णवो वाऽथ शैवो वा सौरोऽप्येतत्समाचरेत्" । इति सौरपुराणाचेति । तत्रैव प्राच्यास्तु वैष्णयगृहस्थानां कृष्णापि नित्या । "नित्यं भक्तिसमायुक्तैनरौर्वष्णुपरायणैः । पक्षे पक्षे च कर्त्तव्यमेकादश्यामुपोषणम्" ।। इति नारदोक्तेः । पुनस्तत्रैव गारुडे- "दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोष्यं वैष्णवेन तदिनैकादशीव्रतमिति ॥ धर्मसिन्धौ च प्रथमपरिच्छेदे वैष्णवगृहिणां कृष्णैकादश्यपि नित्योपोप्या । इद- मेकादशीव्रतं शैववैष्णवसौरादीनां सर्वेषां नित्यम् । अकरणे प्रत्यवायश्रवणादित्यादिषु बहवो निर्णया वैष्णवादिसम्प्रदायभेदेनेदंपरतया व्यवस्थाप्यन्ते । पुनर्निर्णयसिन्धौ प्रथमपरिच्छेदै वृद्धवसिष्ठः- "उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीणनतत्परैरिति । (द्वादश्यमावास्ययोस्तुलसीच्छेदस्य निषेधप्रतिप्रसवौ, वैष्णववद्वतादि कर्वतां गौणं वैष्णवरवम्) तत्रैव विष्णुधर्मे- "न छिन्यात तुलसी विनो द्वादश्यां वैष्णवः क्वचित् । देवार्थे तुलसीच्छेदो होमार्थे समियां तथा ॥ इन्दुक्षये न दुष्येत गगर्थे द्रुतणस "ति । एवमनेकत्र प्रामाणिरुनिवन्धेषु पृथक्तया वैष्णयसाम्प्रदायिकानां व्रतादिवचनिर्ण- २१ स०मा० ·१६२ ससिद्धान्तमार्तण्डे यरूपाणि सम्प्रदायवर्णनानि सन्त्येवेति । किं बहुना । नन्वत्र सर्वत्र वैष्णवशब्देन सत्साम्प्रदायिकदीक्षावतामेव ग्रहणे तद्भिन्नानामपि द्वादशीविद्धव्रताधाचरणशिष्टाचारो विरुध्येतेति चेन्मैवम् । उक्तधर्मप्रवृत्त्यादिधृतवचनानुरोधात् सम्प्रदायतो वैष्णवमत्र- ग्राहिण एव मुख्यं वैष्णवत्वम् । इतरेषां तु तद्धर्माचरणागौणं वैष्णवत्वमिति सिद्धान्तोन् । अत एव धर्माब्धिसारे प्रथमपरिच्छेदे तत्र व्रताधिकारिणो द्विविधाः । वैष्णवा, सार्ताश्च । तत्र यद्यपि "यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी" त्यादिलक्षणयुक्ता वैष्णवास्तद्भिनाः स्मार्चा इति महानिबन्धेपूक्तम् । तथापि खपारम्पर्यप्रसिद्धमेव वैष्णवस्वं स्मार्तत्वं च वृद्धा मन्यन्ते इति सिन्धूक्तमेव सर्वदेशसर्वशिष्टपरिगृहीतं प्रचरतीति अन्यदेतत् । (शैववैष्णवसम्प्रदायावनादिसिद्धौ, मघलेखनद्रव्याणि, द्विविधा वैष्णवाः) तस्माच्छैववैष्णवसम्प्रदायौ द्वावप्यनादिसिद्धावेव । अत एवाचाराकेऽपि ऊर्ध्वपुण्ड्र- त्रिपुण्ड्रे शास्त्रतो निर्णीयोच्यते एवं यथासम्प्रदाय तिलकं कुर्यादिति । शैवचैष्णवान्य तरलक्षणखसम्प्रदायाऽनुल्लङ्घनेन त्रिपुण्ड्मूर्ध्वपुण्डूं वा कुर्यादित्यर्थः । गौतमतत्रेऽपि त्रिंशत्तमाध्याये (श्लो० ३०)- "काश्मीरचन्दनेनाथ भस्मना बाज्य सुव्रत । काश्मीरं शक्तिसंस्कारे चन्दनं त्रैष्णवे मतम् । शैवे भस्म समाख्यातं मातृकामत्रलेखने" । इत्यारभ्य (श्लो० ४२)- "दीयमानस्य मत्रस्य दशैता मन्त्रसस्क्रियाः । याः कृत्वा सम्प्रदायेन मत्री वाञ्छितमश्नुते" ॥ इत्यन्तेन स्पष्टतया शेवयैष्णवसम्प्रदायमेदो निर्णीतोऽस्ति । किश्च, श्राद्धाहनालणे- पपि बहुग्रन्येषु मैदैन निर्दिश्यमानयोः शैववैष्णवयोरुत्तमत्वमुच्यते । यथा धर्मसिन्धी तृतीयपरिच्छेदे- "शिवभक्तो विष्णुभक्तो भार्यायामृतुकालगा। गुरुभक्तो ज्ञाननिष्ठः सोमयाजी च सत्यवाक् ॥ सुशीलनातकयतिब्रह्मचारिण उत्तमा" इति । निर्णयसिन्धौ- शम्भुयायी श्रीशपादाजसेवी पान्यश्चैते तूतमाः सम्प्रदिष्टा" इति ॥ अथ सारसनहे पामे-- "ये कण्ठलपतुलसीनलिनाक्षमाला ये बाहुमूलपरिचिहितशवचक्राः । ये या ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्डास्ते वैष्णया भुवनमाशु पवित्रयन्ति" ॥

·तृतीयस्य तृतीयः प्रना। "वैष्णवा द्विविधाः प्रोक्ताः पायाभ्यन्तरतस्तथा । वाह्यास्तु शङ्खचक्राभ्यामान्तरा वीतरागत" इति । एवमन्यत्रापि नारदपञ्चरात्रविष्णुपुराणश्रवणश्रीभागवतादिपु तत्र तत्र द्रष्टव्यः (वैष्णवान्त.पातिनः स्वसम्प्रदायस्य वर्णनं प्रमाणेषु) अथैवं पैष्णवसम्प्रदायानां वर्णितत्वेऽपि न भवत्सम्प्रदायो वर्णित इति चेत्, अस्म- सम्प्रदायोपि वैष्णवसम्प्रदायान्तःपातित्वात्तवर्णनेन वर्णित एव ब्राह्मणप्रशंसनेन । आन्ध्रादितद्भेदप्रशंसावत् । उदाहृतानि चास्मत्साम्प्रदायिकेष्वपि च्यापकानि- "अष्टाक्षरमथान्यं वा ये मत्रं समुपासते । ज्ञेयास्ते वैष्णया लोके विष्णर्चनरताः सदा" ॥ इत्यादिलक्षणानि । तथापि ब्राह्मणवशिष्ठन्यायावलम्बात् कण्ठरवेणाप्यास्माकीनस रुद्रादिपारम्पारिकाचार्यप्रवर्तितस्य पुष्टिमार्गादिशब्दवाच्यस सम्प्रदायस वर्णनं पुन- दर्शयामः । अस्ति पद्मपुराणादिषु चैप्णयसम्प्रदायगणनायां रुद्रसम्प्रदायस्यापि पृथग्वर्णनम्- "श्रीब्रह्मरुद्सनकवैष्णया क्षितिपावनाः। चत्वारस्ते कलौ भान्याः सम्प्रदायप्रवर्तका" इत्यादौ ।। (चत्र भ्यम्बकं यजामह इति श्रुतेरर्थ. शिवस्य पुष्ट्याचार्यरवे श्रुत्यन्तरणिध) किश्च, श्रुतिप्वपि- "त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा मृतादिति ॥ अर्थस्तु, सुगन्धि जीनोद्धारार्थकानेपुण्यकर्माणम्, “यथा वृक्षस सम्पुष्पितरस दूराद्न्याधात्यधुण्यस कर्मणादूराद्न्याधागि थुत्यन्तरा।'नमुनिसता फर्मेत्याकाहायामाह पुष्टीति ! पुष्टिमार्गाख्यसम्प्रदायस सर्वत्र प्रवर्तनेन पृद्धिकारम् । अप्रापि हेतुः । त्र्यम्बकं अत्रिकालज्ञमिति । न चान पुष्टिशन्दन शरीरादिपोषणं प्रासम् । तस्स संहाराधिष्ठातृदेवकार्यत्वासम्भवान् । प्रत्युत वत्सापाझरणादिकर्ममु हिंसाऽभावाय प्रयुज्यमानः "रुद्रस हेतिः परिवारो शृणक्तु" इत्यादिमौलधैर निययात् । तादृशपोपणस बर्द्धनरूपत्वेन बर्द्धनार्द्धकत्वकयने अमामअसाथ ! अतः (स्क०६) श्रीमागरतादिपु "पोपणं तदनुग्रह" इत्याधुक्तानुग्रहप्रधानपुष्टिमार्ग एवान पुटिसन्देनोच्यते । अत एवोचरादें जीगनाममृतसम्पादनेन मृत्युभयान्मुक्तिः पल- स्वनामायते पन्धनात् पृन्तात् उर्वारुकमिन मृत्योः समशन्सुदीय मुको भूयास नत्वमृतान्मोक्षादिफलादिति वदर्याद । तथा अणोरणीयानित्यनुवापि सर्शणीयस्व. .

·१६४ ससिद्धान्तमार्तण्डे . सर्वमहीयस्त्वादिना ब्रह्मस्वरूपं निरूप्य एतादृशस्वरूपस्य को या प्रवक्ताघ्नादिसिद्धः सर्वदेवोपदेशक आचार्य इत्याकासायां श्राव्यते-- "यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधियो रुद्रो महर्पिर्हिरण्यगर्भ पश्यति जायमानं स नो देवः शुभया स्मृत्या युनत्त्वि"ति । तथाऽग्रिमानुवाकेष्वपि तस्य ब्रह्मविद्यानिया- मकत्वं भत्त्या भगवतः स्ववशत्वकरणात् "अहं भक्तपराधीनः" इति न्यायेन ब्रह्मा- धिपतित्वादिकं च श्रूयते- "ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मेऽस्तु सदाशिवोमि" त्यादि। एवमन्यनापि श्रुत्यादिषु सहस्रशोऽस्तीति तत्र तत्र द्रष्टव्यम् । तथा नारदादीनाम- स्मदाचार्याणामाचार्यत्वप्रकारोऽपि प्रमाणदिग्दर्शनपुर-सरं आचर्यश्च क इति प्रश्नयो- तरे अपश्चितः । एवं श्रीमहल्लभाचार्यपर्यन्ताचार्यपरम्पराद्वारा लोकेऽसत्सम्प्रदायप्राप्ति- प्रकारोपि शाण्डिल्यसंहितादिवचनोपन्यासेन पुरैव प्रदर्शितः। (माधवादिमन्येषु स्फुट विष्णुस्वामिमतस्य वर्णन, पाराघारप्यनुदितरवम्) अथ शुकाचार्यादर्याचीनानामस्मदाचार्याणां श्रीविष्णुखामिचरणादीनां नामनिर्देश- पूर्वकमप्यस्मत्सम्प्रदायस्यास्त्यनेकत्र विष्णुस्वामिकृतकारिकाः प्रमाणत्वेनोदाहियन्ते अध विद्यारण्येनापि सर्वदर्शनसनहे रसेश्वरदर्शननिरूपणे शरीरनित्यत्वनिर्णये कथ्यते "न घेदमदृष्टचरमि"ति मन्तव्यम् , विष्णुस्वामिमतानुसारिभिर्नृपश्चास्य शरीरस्य नित्य- खोपपादनात् । तदुक्तं साकारसिद्धी- "सचिनित्यनिजाचिन्त्यपूर्णानन्दकविग्रहम् । नृपश्चास्समदं पन्दे श्रीविष्णुस्वामिसम्मतमि"ति ॥ न त्वेवसावयवं रूपनवभासमानं नृफण्ठीरयाई मदिति न सङ्गच्छत इत्यादिना- क्षेपपुरःसरं सनकादिप्रत्यक्षे "सहस्रशीपो पुरुषः" इत्यादिश्रुतिः "तमद्भुतं यालकमम्यु- जेक्षणं चतुर्भुजं शहगदायुदायुधमि"त्यादिपुराणलक्षणेन प्रमाणध्येण सिद्ध नृपञ्चाननाई कथमसन सादिति सदादीनि विशेषणानि गर्भश्रीकान्तमिष्णुिस्वामिचरणपरिण- तान्तःकरणः प्रतिपादितानीत्यादि । एवं अन्यान्तरेणापि वर तर प्रामाणिकप्रणीतेषु सहसशोऽस्त्येवेति । तदनेस्यन्धारण्यसम्मरणशीलानां विद्वत्केमरिणां सातचरमेव निसिलमित्यलं विस्तरेण । किश्श, शङ्कराचार्यप्रभृतयोऽप्यानन्दमयापषिकरणेषु आन- दमपः परमात्मवेत्यादिरूपानतिप्राक्तनान् प्राचीनवृत्तिकारादिभिप्रयातानग्मत्मि- शान्तीनेवाभूय इदं त्विह वक्तव्यमित्यादिना दूपयन्तीति निःमन्दिग्धमम्मसिद्धान्तस्या- तिप्राचीनत्वं पहुअन्धवर्णितत्वं च तदत्तदूषणोद्धारस्तु श्रीमदाचार्यादिभिर्भाष्यादिषु कृत एवेति शुमम् ।

·तृतीयस्य चतुर्थः प्रभः। अपि चास्मदभिमतो वेदान्तराद्धान्तः श्रुतिगीतासूत्रादिपु सर्वत्र निरूपितो विजयते । अतो यदि कचिदेवास्य सम्प्रदायस मूलं स्वातहि तन्मात्रं तु दर्शयित्वा विरराम । "प्रमाणानन्त्यतः सर्व लेखितुं नैव शक्यते । तथापि तब सन्तुष्यै दिङ्मानं दर्शितं मया ।। सर्वग्रन्येष्विति वदन् सर्वज्ञः स्वमुखाद्भवान् । बौद्धवैभवशून्यैस्तद्दीयतां कथमुत्तरम् ॥ (विंशः प्रश्नः उत्तरकारिका च) अथ तृतीयस्यावान्तरस्त्रिकोटिकसंशयघटितश्चतुर्थः प्रश्नः भवदाचार्येभ्यः पूर्वाचार्या व्यासादयो न्यूनाः, समाः, अधिकाः, वा ? उत्तरम्। "व्यासादिभ्योऽस्मदाचार्या न्यूना अंशेन केनचित् । अंशेन केनचित्तुल्याः कुतश्चिञ्चाशतोऽधिकाः" । (स्वाचार्याणां व्यासादितो न्यूनना) तथाहि अस्मत्पूर्वाचार्यासाद्यनुसारेणैव धर्मब्रह्मणी निर्णीय जीवोद्धारार्थ प्रति- तत्रार्थानां प्रवर्तितत्वेन तैस्तेषां बहुस्थलेषु स्वगुरुत्वकथनेन चास्मदाचार्याणां स्वदृष्ट्या व्यासादितो न्यूनत्वमस्त्येव । (एषां च्यासादेतौल्यं तत आधिक्यं च) अथ तैर्यथा साशपातञ्जलतर्कदिगम्बराबर्वाचीनकुराधान्तनिराकरणपूर्वकंजीवोद्धारार्थ ब्रह्मचतुर्लक्षण्यादिकं प्राणायि । तथा अस्मदाचार्यैरपि तदर्थ तद्भाप्यसुबोधिनीतचदीप निवन्धप्रभृतयो महत्तरा ग्रन्धा अनेकार्वाचीनमायावादादिकुतर्कनिरासपूर्वकं प्रणीताः । तादृशवाद्मनोऽगोचरान्यलौकिकार्थनिरूपणदर्शनेन व्यासादिवत्तेपां सर्वज्ञत्वमपि निर्मत्सराणां सतां येतसि वयमेव निश्चीयते । तथैदानी प्रत्यक्षतस्तद्दर्शनामावेऽपि व्यासादिवदहुजनमान्यत्वमप्यनुभूयत एव । अतोऽम्मदाचार्याणां व्यासादिमिस्तुल्यः त्वमपि सुस्थम् , तथा व्यासादिकृतानेकग्रन्थसद्भावेऽपि केपाश्चिचतुर्लक्षण्यादीनां मर्षया स्वतोऽवयोधाक्षमार्थत्वाचनाप्रविशतां सुगमेष्वपि पुराणादिपु विविधविचित्रदेवादिय- र्णनदर्शनेनातिभ्राम्यदल्पमतीनां यहुलकलिकालकलुपफलहरुपलितमफलसत्कर्मज्ञाना- दीनां अस्मादृशां वारम्वारमपारसंमारपारिधितरगरितस्तव उरिक्षप्यमाणानामविजडमति- .

·१६६ सत्सिद्वान्तमार्तण्डे तया व्यासादिभिरपि योधयितुमशक्यानां जनानां परमकरुणया भाष्यादिग्रन्थद्वारा निखिलश्रुतिगीताब्रह्मसूत्रश्रीभागवताद्यर्थावबोधहस्तावलम्बदानेन सहसवं श्रीमन्नन्द- सनुपदारविन्दसेवाख्यायां सुदृढेनाविस्थापनेनास्त्यस्मदाचार्याणां व्यासादितो- ऽप्याधिक्यम् । - (एकविंशः प्रश्नस्तत्राद्यकोटेरर्थः उत्तरकारिकाश्च) अथ पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः न्यूनाश्चेत्सकलधर्ममार्गविप्लवः स्यात् , समाश्चेत्तदा तत्कर्तृक- ग्रन्थानां प्रचारः सर्वत्र स्यात् , तत्कुतो न ? अत्रायकोटेरयमर्थः स्यात् । यदि भगवदाचार्येभ्यो व्यासादयो न्यूनास्तहि तन्मा- हात्म्यादिप्रतिपादकस्य शास्त्रस विरोधः । सकलधर्ममार्गाणां व्यासादिकर्तृकत्वात्तेषां न्पूनपुरुपकर्षकत्वापच्या विष्वश्च भवेदिति । उत्तरम् । "आध्यात्मिकस्य ज्ञानस्य सन्मत्रस्य च दानतः । भगवत्प्रापकाः साक्षादाचार्याः सर्वतोऽधिकाः ।। परब्रह्मतया सर्वोत्तमास्ते सर्वथा जनैः । मन्तव्या इति धर्मस्य मार्गों न्यासादिनिर्मितः ॥ अतो व्यासाद्यनुज्ञातः स्वाचार्योत्कर्षचिन्तने । नैव विप्लवगन्धोऽपि धर्ममार्गस्य कस्यचित् ॥ (मायारिमकशानदस्य प्रथमाभिवायता, प्रसदस्य सर्वेभ्योऽधिकता, मन्नदो बालोऽपि पिता स्यात्) तथाहि आध्यात्मिकज्ञानदातुराचार्यस्य सर्वतः प्रथमाभिवायत्वमाह द्वितीयाध्याये मनुः (श्लो० ११७) "लौकिक वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च । आददीत यतो शान त पूर्वमीभवादयत" होत ॥ अत्र कुल्लूकभट्टः, लौकिकमर्थशास्त्रादिज्ञानं वैदिकं वेदार्थज्ञानं आध्यात्मिकं ब्रह्म- शानं यस्मातु गृहाति बहुमानमध्ये स्थितं तं प्रथमममिवादयेत् । लौकिकादिज्ञानदा- तृणामेव त्रयाणां समवाये यथोत्तरं मान्यत्वमिति व्याख्यौ । पुनस्तत्रैव (अ० २ श्लो० १४४)- "य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न Tोत्कदाचने"ति ।।

·तृतीयस्य पञ्चमः प्रश्नः। . तथा (श्लो० १४६)- "उत्पादकत्रमदानोरीयान् ब्रह्मणः पिता। ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतमि"ति॥ तथा (श्लो० १५०)- "ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस च शासिता । वालोपि विप्रो वृद्धस पिता भवति धर्मत" इति ।। तथा (श्लो० १५४)- "अज्ञो भवति वै वालः पिता भवति मत्रदः । अझं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मत्रदमि"ति ॥ (विद्यागुरुहितोपदेशकगुरुवन्धुपुनगदेषु गुरुत्रदृत्ति , अध्यापकादाचार्यभेदः विविधा गुरवस्तवाचार्ययोस्कपश्च) न चेदं मनूक्तं सर्व विद्यागुर्वभिप्रायेणैवेति 'शश्यम् । एतत्सर्व निरूप्याने विद्या- गुरुष्वेतदेवेति तत्र तथावृत्त्यतिदेशान् अन्यथाऽतिदेशे प्रयोजनाभावात् । अतिदेश- वाक्यं तु (श्लो० २०६।२०७)- "विद्यागुरुग्वेवदेव नित्या वृत्तिः स्खयोनिषु । प्रतिपेषस्तु चाधर्मान् हितं चोपदिशत्वापि ॥ श्रेयस्सु गुरुपद्वतिं नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोधेव स्वरन्धुपु" इति ।। तस्मात्पूर्ववाक्येष्वाध्यात्मिकज्ञानदो मन्त्रोपदेष्टा आचार्योऽभिप्रेत इति ज्ञायते । याज्ञवल्क्यस्मृतौ (अ० २) साधारणमातृकाप्रकरणे (श्लो० १३) अर्थशास्त्रादित्यस मिताक्षरायाम्- "आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् । न हिंसाहाह्मणान् गाव सचिन तपस्विनः" । इति मनुवचने गुरुभ्यामपि मातापितम्यां गुरुप्राकारौ पृथगुज्या ततोऽप्याचा येस्स मेदेन निर्देशाध गणनायां प्रथमोपदेशेन तस्स सम्योऽपि मुख्यत्वज्ञापनाच । न चैवं गुरुसत्कारविधिवास्यानि आचार्य न प्रपर्सेन्ते तस्स गुरुत्वाभावादिति वक्त- व्यम् । तनापि गुरुमन्दप्रासेन दर्शितत्वात् । यथा याज्ञाल्क्यस्मृती (अ०३) गुरुतल्पगप्रायश्चित्तप्रकरणे (श्लो. १) तप्ते या शपने सार्धमित्यस मिताक्षरायां व्यासेनाप्यनान्यन प्रयोये दर्शितः । गुरवो मापित्पत्याचार्यविद्यादातज्येष्ठनावर ऋत्विजो भयनावाऽन्नदाता चेति । न चानेकार्थकल्पनादोपः। गुरुगब्दस प्रतिनिमि- सभूतायाः पूजाईतायाः सर्वत्रानुस्यूतत्वात् । दर्शितं तसाः प्रवृत्तिनिमित्वं योगी- ·१६८ ससिद्धान्तमार्तण्डे R श्वरेण "एते मान्या यथापूर्वमेम्पो माता गरीयसी"ति मान्या इत्युपक्रम्य गरीयसी- त्युपसंहारं कुर्वतां । नच "उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिते"त्युपाध्याया- दधिकाचार्यापितुरतिशयितत्वात् । स एव मुख्य इति वाच्यम् , आचार्यऽप्यतिशयित स्वस्थाविशिष्टत्वात् "उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयांन् ब्रह्मदः पिते"ति । गौतमेनाऽप्युक्तम् "आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणामिति । किञ्च, यदि अतिशयितत्वमात्रेण मुख्यत्वमुच्यते वर्हि सहस्रमिति वचनान्मातुरेव गुरुत्वं स्यात् । तस्मात्सर्वे गुरख इत्याबाह विज्ञानेश्वरः । (सर्वा भूमिरपि गुरोः प्रत्युपकारो न, गुपनादरे शास्त्रानुपस्थितिश्चेत्स्यन श्रुतयः गुस्तोपरोपादिफ्लानि) एवं तत्र परब्रह्मप्रायकाणामाचार्याणां सर्वाधिकत्वेनादरणीयत्वं निरूप्यत एव । छान्दोग्ये च मधुविद्यान्तै श्रूयते । यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय इति । न चेदं मधुविद्योपदेशमात्रविपयं मन्तव्यम् । एतस्य आध्यात्मिकोपर्दष्ट्राचार्यपरतायाः शङ्कराचार्यपि उपदेशसहस्रीप्रथमगद्यादिपु स्वीका- रात् । तथा तापनीयेऽपि- . "सप्तद्वीपयती भूमिर्दक्षिणार्थ न कल्पत" इति ॥ श्वेताश्वतरे (पृ० ३७४)- "यस देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कल्पि(थि)ता ह्या प्रकाशन्ते महात्मन" इति ॥ पराशरमाधवीयेऽपि (अ० १ श्लो० ९) "प्रदक्षिणाभिवादैश्च स्तुतिभिः समपूज- यनि त्यस्य व्याख्याने उक्तश्रुतिमुदाहृत्योच्यते । अन्तरेण गुरुभक्तिमुपदिष्टोऽप्यर्थो निष्फलो भवति । एतदपि क्वचिच्यते- "अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा चाचा मनसा कर्मणा या । यथैव ते न गुरो जनीयास्तथैव तान्न मुनक्ति श्रुतं तदि"ति । यथा तमनाद्रियमाणाः शिष्या गुरुणा न पालनीयास्तथा तच्छ्रुतमपि ताञ्छिप्यान् सफलदानेन न पालयतीत्यर्थः । देवगुरोः पूजनीयत्वात्तसिन्प्रदक्षिणादयो युज्यन्त इति । अत्रैव गुरुसन्तोपस श्रेयो- हेतुत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां पुराणसारेऽभिहितम्- "गुरावतुष्टेऽतुष्टाः स्युः सर्वे देवा द्विजोत्तमाः । तुष्टे तुष्टा यतस्तस्मात्सर्वदेवमयो गुरुः ।। श्रेयोर्थी यदि गुर्याज्ञां मनसाऽपि न लश्येत् । गुर्वाज्ञापालको यस्मानानसम्पत्तिमश्नुत" इति । तत्रैव द्वितीयाध्याये हारीत:- "एकमप्यक्षरे यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्रव्यं यद्दत्वा त्वनृणी भवेत्" इति ।। . , ·तृतीयस्य पश्चमः प्रभा १६९ एकादशस्कन्धे- "आचार्य मां विजानीयान्नारमन्येत कहिं चित् । न मर्त्यबुझ्या सेवेत (सूयेत) सर्वदेवमयो गुरुः" । आदित्यपुराणे- "पाने रुष्टे हरस्त्राता हरे रुटे हरिस्तया। हरौ रुष्टे गुरुस्खाता गुरौ रुप्टे न कश्चन" सप्तमस्कन्धे (अ० १५ श्लो० २६)- "यस साक्षाद्भगति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मांसद्धीः श्रुतं तस मन्ये कुञ्जरशीचादिति ॥ केचिचिह "भक्तिर्न सात्कृतं तस्ये"ति पठन्ति । (यावनीव गुपीनवृत्ति गुर्थ निष्ठाचरणनिन्दाश्रयणादिना ज्ञानानु पति) सारसबहे नारायणसहितायाम्- "आचार्याधीनत्तिस्तु यापजी भवेत्तदा । यापच्छरीरपातं तु द्वयमावर्तयेन्मनुमि"ति ।। अत आचार्येषु सर्वेभ्योऽप्याधिक्यबुद्ध्या पुरुषोत्तममद्भक्तिः कर्त्तव्यैव । तेप्पित. रसाधारण्यबुद्धिलक्षणवाघदर्शने सर्वथा ज्ञानानुदयप्रसङ्गात् । यथोदाहृतमाचारमाधवे (अ० १ श्लो० ३२) व्याख्याने- "गुरोरनिष्टाचरणं गुरोरिष्टविनर्जनम् । गुरोध सेवाकरणं ज्ञानानुत्पचिकारणम् ॥ आचार्यनिन्दाश्रवणं तद्वाधस्स च दर्शनम् । विवादश्य तथा तेन ज्ञानानुत्पत्तिकारणमि"ति ॥ धर्मसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्द्ध- "कलो गुरूणां भजनमीशभत्यधिकं मतम्" इति ॥ अतः साचार्येषु साक्षात्पुरुषोत्तमामेदेन सारधियोतर्पबुद्धिकरणसर मुग्यधर्म- मार्गत्यात्तस्यैव सर्वधर्ममार्गमूलत्वातदभावेऽनुष्ठितानामपि सर्वधर्मायाँ फलानुदयाचा- स्माभिरस्मदाचार्येषु सर्वनिरूपितोत्कर्षयुद्धिकरणे न कोऽपि धर्ममार्गविष्टरगन्धः- (मभस द्वितीयकोटरसर दोस) अर्थ समाथेचदा वत्कर्वक्यन्यानां प्रचारः सन सातत्युत्तो नेति दिनीयरोटेरय- मर्थो भवेत् । यदि व्यासादयो मपदाचायस्तुल्यातर्हि व्यामादिकृतभारतादिग्रन्य- वनपदाचार्यकृतग्रन्थानां सर्वत्र प्रचागमाये को हेतुरिति । अत्र तत्व केति तच्छन्द- २१४.मा.

·१७० ससिद्धान्तमार्तण्डे नास्मदाचार्यपरामर्शः प्रक्रमविरुद्धः । समावेदिति व्यासादिविशेषणसानिध्येन च्यासादिपरामर्शस्यैव सम्भवात् । तेपामेव शीघोपस्थितिकत्वात् । तथा साप्तत्पदयो- वैयथ्य सर्वन प्रचारः कुतो नेत्येतापतैर निर्माहात् । तदिति क्लीनप्रयोगोऽपि प्रमादात् । परामृष्टव्यस्स प्रचारस्य पुंस्त्वात् । अव्ययत्वादिप्रकल्पनं तु क्लिष्ट आस्तामेतत् । उत्तरं तु न हि सादृश्ये तद्गतसर्वधर्मत्वमुपमेये सम्भवति । तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्म- यत्वसैन सादृश्यत्वात् । (त्या ग्रन्थप्रचाराभावेऽपि नातीत्य प्रचारस्वरूपविचारश्च) अतो ग्रन्थप्रचाररूपधर्माभावेऽपि न क्षतिः । किञ्च, ग्रन्थप्रचाराऽभावेऽपि न महा- त्मनां तौल्यहानिः । अन्यथा वेदान्ताचार्यतया व्यासतुल्यानां व्यासेन स्वशास्त्र समु- दाहृतसिद्धान्तानामप्याश्मरथ्यौडलोमिकाशकृत्स्नादीनामिदानी तत्कनुकग्रन्थप्रचाराभा- चादाधम्यं प्रसज्येत । तेपा वेदान्ताचार्यत्व तु श्रीमदाचार्यरामानुजाचार्यपूर्णप्रज्ञाचार्य- निम्बार्कभास्करशङ्कराचार्यनीलकण्ठविज्ञानेन्द्रभिक्षुप्रभृतिभिः प्रायः संरपि ब्रह्ममी- मांसाभाष्यकारेस्तत्तत्सूत्रव्याख्याने इत्यमुक आचार्यों मन्यते, इत्यमुक आचार्यों मन्यत इत्येवं लिसद्भिः स्वीकृतमेव । अपिच, किमन प्रचारशन्देन प्रामाण्याभ्युपगमपूर्वका- ध्ययनादिकं विवक्षितमाहोखिचदभावेऽपि ग्रन्थानां पर्यालोचनादिमानम् । तपाद्यश्वेद व्यासककग्रन्थानामपि न हि तादृशः प्रचारः सर्वत्र मनुष्यमामान्येऽस्ति । न चैवमपि वेदप्रामाण्यवादिषु तु सर्वत्र तत्प्रचारोऽस्त्येवेति वाच्यम् । वेदप्रामाण्यवादिभिरपि पूर्व- मीमासकतार्किकादिभिर्दर्शनान्तराभिमानिभिस्तत्वतो व्यासदर्शनप्रामाण्यानहीरारान् । यथा जैमिनिना नामाघ्याये कर्मण एन फ्लममर्परत्वं निर्णीतं नत्वीश्वरस्य । यथा च तार्किकरीश्वरस्य निमित्तत्वमानम्रीहिः (अ० १ पा० ४ सू० २३) "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादि"त्यादी च्यामोक्तमपीश्वरस्य जगदुपादानलं नाङ्गीक्रियत इति दिक् । यदि तु व्यासदर्शनानुयायिषु सर्वेषु तत्कृतग्रन्याना तथा प्रचारोऽस्त्यवेत्यु- यते । तदा तु तदन्तःपातिप्पम्मत्मम्प्रदायानुरोधिप्वम्मदाचार्यकृतप्रधानामपि तथा प्रचारोऽस्त्यवेत्युच्यते, तदा तु तदन्तःपातिप्यम्मत्सम्प्रदायानुरोधिपम्मदाचार्यकृतन- न्यानामपि तथा प्रचारोऽस्त्येवेति तुल्यम् । अथ द्वितीयश्चेत्तहि औदासीन्येन प्रियतया देष्यतया चाऽम्मदाचार्यकृतग्रन्थपर्यालोचनमन्यत्रापि भवेदेव । अत एव भवताऽपि सप्तमप्रधानप्रश्नस्सापान्तरचतुर्थप्रश्ने लियते । प्रमाणं घेचदा भादीयरचितग्रन्थेषु तो विरुद्धतया वर्णनमिति । तथा भगद्गुस्नया धूयमाणेन सदानन्दगिरिणाऽपि इदानी प्रारम्भे सहस्राक्षनामके स्वग्रन्थे अम्मन्मतभास्वरोपरि किश्चिदपणतिनिक्षेप आग्ध इति किम्बदन्ती श्रूयते । अतोऽम्माकं ग्रन्थप्रचारे तादृशभरत्नन एवं प्रमा- ·तृतीयस्य यष्ठा प्रमः। १७१ णम् । कथमन्यथा भारतभागवतादिटीकाविरोधो भरताऽपर्यालोचितेप्यस्मद्वन्धेष्वव- गतः । अनवगमे च कथं धार्चेन पुष्टं स्यात् । अतः कृतमीदृशेन महात्मनां निन्दा- फलकेन कुतर्केण । (युगभेदेन धर्मभेदः, तत्तद्धर्मशारणा निन्दानिपेधः) यथा प्रथमाध्याये वृहत्पराशरः (श्लो० २१)- "तथा स्मरन्ति ते धर्म कल्पे कल्पान्तरान्तरे। अन्ये कृतयुगे धर्मात्रेतायां द्वापरेऽपरे । इत्यादिना प्रतियुगं धर्मवैलक्षण्यात्तदा तदा तत्तत्प्रवृत्त्यर्थ धर्मप्रवर्तकानामाचार्या- णामाविर्भावमुक्त्वाऽऽह (श्लो० ३१)- "युगे युगेषु ये धर्मास्तेपु धर्मेषु ये द्विजाः । तेपां निन्दा न कर्त्तव्या युगरूपा द्विजोत्तमा" इति ।। पराशरमाधवीये च प्रथमाध्याये कूर्मपुराणे- "न निन्देद्योगिनः सिद्धान् प्रतिनो वा यतींस्तथै"ति ॥ (द्वाविंशः प्रश्नस्तत्र दोपः उत्तरं च) अथास्यैव संशयस्य चरमकोटिघटितोऽवान्तरः पाठः प्रश्नः अधिकाश्चेत्तदा प्रमाणं वक्तव्यम् ? उत्तरम्। अत्र जिज्ञासितं तु व्यासादिनिरूपितेऽस्मदाचार्यनिष्ठोत्क प्रमाणं भवेत्तथापि मपदा- चार्येभ्यः पूर्वाचार्या व्यासादयो न्यूनाः समाः अधिका वेति संशयास्पप्रक्रमानुरोधा- तस्मादाचार्यनिरूपितव्यासादिनिष्टोत्कर्षे प्रमाण विरित्सितमिति फलति । तत्रापर्थन प्रक्रान्तत्रिकोटिकविकल्पे आद्यकल्पस्थानल्पोचरविलोकनेनैव सन्तोष्टव्यं भवता । अथ द्वितीयश्वेत्तदा न हि सर्वाधिकव्यासादिपूर्वाचार्यनिष्ठोत्कर्षे कस्यापि विमम्मतिरम्तीत्यलं यहुपुराणादिप्रमाणगणनिर्णीतेऽर्थे पोतमत्प्रमाणजिनामया । तम्मान-- "च्यासादितोऽमदाचार्येपमामान्यनयोदितम् । न्यान्यं सामान्यमाधिक्यं मान्यं तन्माऽन्यथा भ्रमे"।

·१७० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे नास्मदाचार्यपरामर्शः प्रक्रमविरुद्धः । समाचेदिति व्यासादिविशेषणसानिध्येन व्यासादिपरामर्शस्यैव सम्भवात् । तेषामेव शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । तथा स्यात्तत्पदयो- वैयथ्यं सर्वत्र प्रचारः कुतो नेत्येतायतैय निर्वाहात् । तदिति क्लीयप्रयोगोऽपि प्रमादात् । परामृष्टव्यस्य प्रचारस्य पुंस्त्वात् । अव्ययत्वादिप्रकल्पनं तु क्लिष्ट आस्तामेतत् । - उत्तरंतु न हि सादृश्ये तद्गतसर्वधर्मत्वमुपमैये सम्भवति । तभिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्म- वत्त्वस्यैव सादृश्यत्वात् । (वया प्रन्पप्रचाराभावेऽपि मातीत्यं प्रचारसमविचारश) अतो ग्रन्थप्रचाररूपधर्माभावेऽपि न क्षतिः । किञ्च, ग्रन्थप्रचाराऽभावेऽपि न महा- त्मनां तौल्यहानिः । अन्यथा वेदान्ताचार्यतया व्यासतुल्यानां व्यासेन स्वशास्त्रे समु- दाहृतसिद्धान्तानामप्याश्मरथ्याडलोमिकाशात्स्नादीनामिदानीं तत्कर्तृकग्रन्थप्रचाराभा- वादाधम्यं प्रसज्येत । तेषां वेदान्ताचार्यत्वं तु श्रीमदाचार्यरामानुजाचार्यपूर्णप्रज्ञाचार्य- निम्बार्कभास्करशङ्कराचार्यनीलकण्ठविज्ञानेन्द्रभिक्षुप्रभृतिभिः प्रायः सबैरपि मममी- मांसाभाष्यकारस्ततत्वनव्याख्याने इत्यमुक आचार्यो मन्यते, इत्यमुक आचार्यों मन्यत इत्येवं लिसद्भिः स्वीकृतमेव । अपिच, किमन प्रचारशन्देन प्रामाण्याम्पुपगमपूर्वका- ध्ययनादिकं विवक्षितमाहोस्थित्तदभावेऽपि ग्रन्यानां पर्यालोचनादिमात्रम् । तपाययेद ध्यासकर्तृकग्रन्थानामपि न हि तादृशः प्रचारः सर्वन मनुष्यमामान्येऽस्ति । न यमपि वेदप्रामाण्यवादिषु तु सर्पन तत्प्रचारोऽस्त्येवेति वाच्यम् । वेदप्रामाण्यवादिभिरपि पूर्व- मीमांसकताकिंकादिभिर्दर्शनान्तराभिमानिभिस्तत्त्वतो व्यामदर्शनप्रामाण्यानङ्गीकारान् । यथा जैमिनिना नगमाघ्याये कर्मण एर फलममर्पफन्वं निर्णीतं नरवीश्वरस । यधा पताकिंकरीधरस निमित्तत्वमातम्रीतिः (अ० १ पा० ४ सू० २३) "प्रतिभ प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादि"त्यादौ व्यामोक्तमपीश्वरस जगदुपादानत्वं नाङ्गीक्रियत इति दिए । यदि तु ज्यामदर्शनानुपापिषु सर्वेषु तन्तग्रन्धानां तथा प्रचारोऽस्त्येवेत्यु- च्यते । तदा तु तदन्तःपातिप्यम्मन्मम्प्रदायानुरोधिप्यम्मदाबार्यनप्रन्धानामपि तथा प्रचारोऽस्त्यवेत्युच्यते, तदा तु वदन्तःपानिप्वम्मन्मम्प्रदायानुरोधिप्यम्मदाचार्यहनन- न्यानामपि तथा प्रचारोऽस्त्येवेति तुल्यम् । अथ द्वितीयवेत्तर्हि औदासीन्येन प्रियतया देप्पतया यामदाचार्यकृनप्रन्यपालोचनमन्यत्रापि भवेदय । अन एव भवताऽपि सप्तमप्रधानप्रश्नसापान्तरचतुर्थप्रश्ने लियते । प्रमाण पत्तदा भादीपरचितमन्येषु मुतो विरुद्धतया वर्णनमिति । तया भागुम्तया श्रूयमाणेन मदानन्दगिरिणाम इदानीं प्रारम्धे महमाक्षनामक मान्य जम्मन्मनमास्यरोपरि फिशिपमधूलिनिक्षेप आन्ध इति किम्बदन्ती धूयते । अतोऽग्माकं प्रन्यप्रचारे तासमवन्नन एवं प्रमा- ·तृतीयस्य पष्ठा प्रश्नः। णम् । कथमन्यथा भारतभागवतादिटीकाविरोधो भवताऽपर्यालोचितेप्यस्मद्वन्थेवव- गतः । अनवगमे च कथं धाटुन पुष्टं सात् । अतः कृतमीदृशेन महात्मनां निन्दा- फलकेन कुतःण। (युगभेदेन धर्मभेद , सत्तद्धर्मशास्तुणा निन्दानिषेध) यथा प्रथमाध्याये बृहत्पराशरः (श्लो० २१)- "तथा स्मरन्ति ते धर्म कल्पे कल्पान्तरान्तरे। अन्ये कृतयुगे धर्माखेतायां द्वापरेऽपरे"। इत्यादिना प्रतियुगं धर्मवैलक्षण्यात्तदा तदा तत्तत्प्रवृत्त्यर्थ धर्मप्रवर्तकानामाचार्या- णामाविर्भावमुक्त्वाऽह (श्लो० ३१)- "युगे युगेपु ये धर्मास्तेषु धर्मेपु ये द्विजाः । तेषां निन्दा न कर्त्तव्या युगरूया द्विजोत्तमा" इति ।। पराशरमाधवीये च प्रथमाध्याये कर्मपुराणे- "न निन्देद्योगिनः सिद्धान प्रतिनो या यतींस्तथे"ति ।। द्वाविंशः प्रश्नस्तत्र दोपः उत्तरंच) अथास्यैव संशयस्य चरमकोटिघटितोऽवान्तरः पाठः प्रश्नः अधिकाश्चेत्तदा प्रमाणं वक्तव्यम् ? उत्तरम्। अब जिज्ञासितं तु व्यासादिनिरूपितेपदाचार्यनिष्टोत्कर्षे प्रमाणं भवेचयापि भवदा- चार्येभ्यः पूर्वाचार्या व्यासादयो न्यूनाः समाः अधिका वेति संशयवाक्यप्रक्रमानुरोधा- तस्मादाचार्यनिरुपितव्यामादिनिष्ठोत्कर्षे प्रमाणं विवित्सितमिति फलति । तनायवेत् प्रक्रान्तत्रिकोटिकविकल्पे आधफ्ल्पस्थानल्पोचरविलोकननर सन्तोष्टव्यं भरता । अय द्वितीयवेत्तदान हि सर्यावधिकल्यासादिपूर्वाचार्यनिष्ठोत्कर्षे क्यापि विमम्मतिरम्तीत्यतं बहुपुराणादिप्रमाणगणनिर्णीतेऽर्थे पोतवत्प्रमाणजिज्ञामया | तम्मान्- "व्यामादितोऽन्मदाचार्यप्वसामान्यतयोदितम् । न्यान्यं सामान्यमाधिक्यं मान्यं तन्मान्यथा प्रमे" ।

·१७२ ससिद्धान्तमार्तण्डे (त्रयोविंशः प्रश्नस्तदुत्तरकारिके च) अथ सप्तमोऽवान्तरः प्रश्नः शुद्राश्चेदुपदेश्यास्तदा सच्छुद्रा असच्छुद्रा वा । साधारणाचेदधमाः कुतो नोप- देश्याः । उपदेश्याश्चेत्तैः सह वैष्णवत्वेन तुल्यता न्यूनता वां । न्यूनत्वं चेतिक भवदी- यदीक्षया? तुल्यत्वं चेत्तत्कृतपाकादिकं कुतो नाङ्गीक्रियते । अङ्गीक्रियत एवेति चेतर्हि वैष्णवदीक्षायां सर्वे वर्णाः समा इत्युच्यमाना भवन्तो धन्याः । उत्तरम् । "सदसच्द्रसामान्यमुपदेश्यतयाऽहतम् । शास्त्रे सामान्यतः प्रोक्ता शूद्रस्याप्यधिकारिता ।। किं वर्णनिष्ठ इत्यत्र पुरैवैतत्प्रकाशितम् । किश्चित्प्रपश्यते प्राप्तावसरत्वात्पुनर्मया ।। (हरिसेवादी स्त्रीशुदादीनामप्यधिकारः) अस्ति सदसच्छूद्रसामान्यस्य भगवच्छरणागत्या स्वस्थ वैष्णवत्त्वसम्पादनपूर्वकं तत्से- चादि सद्धर्माचरणेऽधिकारः यथाऽऽह भगवान्- "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । खियो वैश्यास्तथा शुद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्" इति ।। श्रीमद्भागवतेऽपि एकादशस्कन्धे द्वादशाध्याये उद्धवं प्रति स एव (श्लो०१)- "न रोधयति मां योग" इत्यादिना योगादीनां साम्प्रदायिकसद्गुरुसङ्गव्यतिरिक्तानां स्वप्रात्यसाधकत्वमु- तत्वाऽह (श्लो०३)- "सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः सगाः । गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाधारणगुह्यकाः ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या शुद्रा वियोज्त्या। रजस्तमःप्रकृतयस्तसिंस्तसिन्युगेऽनघ । पहबो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रका यादवादयः" इत्यादि । (तस्मै धर्मोपदेशनिषेधवाश्यविचारस्तेषां श्राद्धदानादयो धर्माः मघ्रप सर्पधर्मषु तदधिकारश्च) चैषां धर्मोपदेशानधिकारो "नो शूद्राय मतिं दद्यादि"ति मनुवचनानुसारा- च्छायः । वचनसोपसचिशून्यद्रविपयत्वात् । याज्ञवल्क्यस्मृतौ (अ० ३) महा- पातकप्रायश्चित्तप्रकरणे (लो०१)- ·तृतीयस्य सप्तमः प्रभात “शूद्रोऽधिकारहीनोऽपि कालेनानेन शुद्धयति । इत्यस्य मिताक्षरायाम् । यत्तु मानवं न चास्योपदिशेद्धर्म "न चास्य व्रतमादिशेः दि"ति शूद्रस्य धर्मवतयोरुपदेशनिषेधपरं वचनम् । तदनुपसन्नशूद्राभिप्रायं तथा "यत्तु गौतमवचनं प्रतिलोमा धर्महीना:" इति तदुपनयनादिविशिष्टधर्मामिनायमिति विज्ञा- नेश्वरोक्तेः । तस्मादस्यापि सर्वधर्ममार्गवर्तित्वं सम्भवत्येव । अत्रैव मिताक्षरायामुदा- हृतात्- "तस्माच्छूद्रं समासाद्य सदा धर्मपये स्थितम् । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितम्" । इत्यगिर स्मरणात् । धर्मप्रवृत्ती- "तथा शुद्रं समासाद्य सदा धर्मपुरासरमि"ति । उत्सर्वं तु तदेव । .निर्णयसिन्धौ प्रथमपरिच्छेदे व्यास:- "शुद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि वर्णत्वाद्धर्ममर्हति । वेदमत्रखधास्थाहारपट्कारादिभिविने"ति ।। तत्रेय हतीयपरिच्छेदे श्राद्धप्रकरणे महाभारते राजधर्मपु- "ब्रह्मक्षत्रप्रस्ताब वैश्याः शूद्राय मानवाः । कथं धमांश्वरिप्यन्ति सर्व विषयवासिनः" ।। इत्युक्या- "वेदधर्मक्रियाव तेषां धर्म विधीयते । पित्यज्ञास्तथा कूपाः प्रपाक्ष शयनानि च ।। दानानि च यथाकालं द्विजेभ्यो विसृजेत्सदे"ति । तव मात्स्से- "मप्रवज्यं हि शूद्रस सर्वमेर विधीयते"ति अत्र शूद्रस्यापि सदा धर्माचरणस्सोक्तत्वात्तस्याप्युपदेश उक्तरीत्या भगात्सेवा- घधिकारसम्पादनाय । (पुरागादी वामन पापिया) इहाशिरसम्मरणे जपपर्जनं गायत्र्यादिदिकमत्राणामेव पांगणादिमत्राणां जपे तु शुद्रस्याप्पधिकारान् । अत एव आचारमाधये (सो०१) "अथातो हिमगलान" इत्यस्य प्याल्याने । पर्निरमावाधिकारिका हि शुतिः प्रतिद्धा । "कारय तथा- ·तृतीयस्य सप्तमः प्रश्नः। कञ्च कार्य शूद्रस्यैतच्छ्रवणाधिकारस्तु विष्णुसहस्रनामभाष्ये "शुद्रः सुखमनामुपा- दि"त्यादौ शङ्कराचारपि दर्शितः। तथा- "देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव च । . भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्थायथा ययम्" । इत्यादिभिः सप्तमस्कन्धसप्तमाध्यायादिवचनैर्भगवनजनस्स सर्वाधिकारकत्वम् । अन्यत्र स्पष्टतया "चतुर्णामपि वर्णानां गुरुकृप्पार्चनं परमि"त्यादिषु शूद्रस्यापि भगवद्भजनाधिकारित्वं सदसच्छूद्रसाधारण्येन वर्णितमेवैत्यलं विस्तरेण । अतः सदस- च्छुद्रसामान्यमुपदेश्यम् । अथ यदुक्तं साधारणाश्चेदधमाः कुतो नोपदेश्या इति । तदसङ्गततरम् । तथाहि- (चाण्डालादयोऽनुपदेयास्तैः सह भाषणविषये) किमत्राधमशब्देनासच्द्रा विवक्षिता उत चाण्डालादयोऽन्त्यज्ञाः । नायः । सदसच्छुद्रसामान्यस्योपदेशस्वीकारे कुतो नोपदेश्या इत्यनुपदेश्यत्वे हेतुप्रश्नायोगा । अनुपदेश्यत्वखैवासिद्धत्वात् । न द्वितीयः । अन्त्यजादीनां प्रतिलोमजसङ्करजातित्वेन . शुद्धान्तःपाताभावेन प्रश्ने साधारणाश्चेदिति चेत् कोटियाधापत्तेः । अथ तथापि सम्प्र- दायोपदेशस सर्वसाधारणत्योरीकारे चाण्डालादीनामनुपदेशे को हेतुरिति चेदुच्यते । दशमाध्यायेऽन्त्यजादिधर्मानुपक्रम्याह मनुः (श्लो० ६२)- "ब्राह्मणार्थे गवार्थे या देहत्यागोऽनुपस्कृतः। स्त्रीवालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणमिति ।। तस्मान्नान्यत्र मत्रादौ सिद्धिकारणे तेपामधिकारोऽस्तीति नोपदेश्याः । याज्ञवल्क्यो ऽप्याह (अ० १ श्लो० ४) वर्णजातिविवेकमकरणे- शूद्राजातस्तु चाण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृत" इति ॥ सर्वपदादीक्षाधर्मादपि बहिष्कारः । किञ्च, उपदेशस्तु दुरापास्तः, तैः सह सम्भाप- णस्थापि प्रतिषेधात् । यथा तृतीयाध्याये प्रकीर्णकप्रायश्चित्तप्रकरणे (श्लो०३) "विप्रदण्डोद्यम" इत्यस्य मिताक्षरायाम् । पतितादिसम्भापणे तु गौतम आह-- "न म्लेच्छाशुपधामिकः सह सम्भापेत, सम्भाप्य पुण्यकृतो मनसा घ्यायदान- णेन चा सह सम्मापतेति । पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये (श्लो० ३८) च्याश्यायां कूर्मपुराणे- "चाण्डालम्लेच्छमम्भापे स्त्रीशूद्रोच्छिएभापणे । उच्छिष्ट पुरुपं दृष्ट्वा भोज्यं वापि तथाविधम् ।। ।

·- - ससिद्धान्तमार्तण्डे आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च । अग्नेगवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव च ।। स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवी वा परिधाय चे"ति । खीशद्रोच्छिष्टभाषणादावेतजपादिविषयम् । (जपादिपु तदर्शनाधोवावगमनादौ तथा स्पर्शसम्भापगादिषु च) तथा पामपुराणे- "चण्डालादीन जपे होमे दृष्ट्वाऽचामेद्विजोत्तम" इति ॥ तच (लो० ३९) व्याख्यायां गौतमा- "क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रा निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेजपकर्मणि ॥ आचामेत्सम्भवे चैपां स्मरेद्विष्णुसुरार्चितमि"त्यादि । धर्मप्रवृत्ती जपप्रक्रमे बचनानि- 'पतितानां चान्त्यजानां दर्शने भापणे श्रुते । क्षुतेऽधोवातगमने जृम्भणे जपमुत्सृजेत् ।। आचम्य दक्षिणं कर्ण स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा दिवाकरम् । प्राणायामत्रयं कृत्वा जपशेपं जपेत्तत" इति ।। इत्थं यत्र तदर्शनादी मन्त्रस्य जपो निषिद्ध्यते ता कुतस्तरां तेभ्यस्तदुपदेशः । शातातपस्मृती- "चिनिवृक्षश्चितिपश्चाण्डालो वेदविक्रयी । एतान् वै वामणः स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥ पथि चाण्डालकं दृष्ट्वा कुर्यात्सर्यविलोकनम् । यदि सम्भाषणं चैव गायत्री तु सकअपेदि"ति ।। निणर्यसिन्धी (परि०१) "असम्भाप्यान हि सम्भाप्य तुलस्यतसिकादलम् । आमलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्य शुद्ध्यति ॥ वृहन्नारदीये- "रजसलां च चाण्डालं महापातकिन तथा । सूतिको पतितं चैर उच्छिष्टं रजकादिकम् ॥ व्रतादिमध्ये भृणुयाद्ययेषां ध्वनिमुत्तमः । अदोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरमि"ति ॥ - ·तृतीयस्य सप्तमः प्रश्नः। १७७ , . मनुनापि दशमाध्याये (श्लो०५१)- "चाण्डालश्वपचानां तु यहि मात्प्रतिश्रयः" ।। इत्यादिना श्लोकपदेन तद्धर्मानिरूपयतोच्यते- "न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्ममाचरनि"ति ॥ "धर्मानुष्ठानसमये चण्डालश्वपाका सह दर्शनादिव्यवहारं न कुर्यादि"ति मुक्तावली। (तेन्यो दूरतोऽसदानं भैरव उपास्य भगवतश्रयानद्वननेभ्यश्च ते भायादि) तथा तेभ्योऽनदानादिकमपि दूरत एव कर्तव्यमिति तत्र निरूपितम् । अतो यत्र तैः सह साधारणो लौकिकवाग्व्यापारोऽपि निपिद्धयते कुत्तस्तरां तत्र खसर्वस्वरूपाणां श्रुतिरहस्यभूतानां भगवन्मत्राणां तेभ्य उपदेशस्य शङ्कापीत्यलम् । किञ्च, कृत्यकल्प- तरौ देवीपुराणे- "वर्णाश्रमविभेदेन देवाः स्थाप्यास्तु नान्यथा । ब्रह्मा तु ब्राह्मणैः स्थाप्यो गायत्रीसहितः प्रभुः ।। चतुर्वर्णस्तथा विष्णुः प्रतिष्ठाप्यः सुसार्थिभिः । भैरवोऽपि चतुर्वणैरन्त्यजाना तथा मत" इति ॥ अत्रापि शब्दो गौणत्वार्थः । तथा च चातुर्वर्ण्य काम्यं भैरवपूजनम् । क्रापि तस्य नित्यत्वानभ्यनुज्ञानात् । अन्त्यजानां तु भैरवोपासनेर विधीयते न तु विष्ण्याधुपा- सना । अतो वैष्णवमत्रोपदेशो न तेभ्यः क्रियते । नन्वेवं सति भगवद्भक्तेः सर्वमनु- प्यसाधारणत्वं भज्येत । साधारणत्यसमर्थनाय चाण्डालादिपु मत्रोपदेशमन्तरापि भक्त्युद्वस्वीकारे तु चातुर्वणिकेप्वपि मनोपदेशवैयर्थ्यम् , तमन्तराऽपि भक्तिसम्भा- दिति चेन्मैवम्, चाण्डालादिपपि भगवद्भक्ताश्रयणेन भक्तिगवतीति (अ०४ श्लो०१८)- "किरातहणान्ध्रपुलिन्दपुल्कसा आमीरकका यवनाः ससादयः । येऽन्ये च पापा यदुपाश्रयाश्रयाः शुभसन्ति तसै प्रभविष्णवे नमः" । इत्यादिद्वितीयस्कन्धादिवचनैः सिद्धपति । तेन (स्कं० ११ अ० १२ श्लो०४)- "वैश्याः शूद्राः खियोऽन्त्यजाः" इत्यादिवास्वपि व्याख्यातानि वैदितन्यानि । तन (श्लो०२) "यधावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् । सत्सङ्गेन हि देतेया:............"

·१७६ ससिद्धान्तमार्तण्डे आचामेदश्रुपाते या लोहितस्य तथैव च। . अग्नेगवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव च ।। स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवी वा परिचाय चे"ति । स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणादावेतजपादिविषयम् । (जादिषु तदर्शनाधीवातगमनादौ तथा स्पर्शसम्मापणादिषु च) तथा पामपुराणे- "चण्डालादीन् जपे होमे दृष्ट्वाञ्चामेद्विजोचम" इति ॥ तौर (लो०३९) व्याख्यायां गौतमः- "क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रा निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेजपकर्मणि ।। आचामेसम्भवे चैपां स्मरेद्विष्णुसुरार्चितमि"त्यादि । धर्मप्रवृत्ती जपप्रक्रमे वचनानि- "पतितानां चान्त्यजानां दर्शने भापणे श्रुते । क्षुतेऽधोवातगमने जृम्भणे जपमुत्सृजेत् ।। आचम्य दक्षिणं कर्ण स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा दिवाकरम् । प्राणायामत्रयं कृत्वा जपशेपं जपेत्तत" इति ॥ इत्थं या तदर्शनादौ मत्रस जपो निपिझ्यते तर कुतस्तरां तेभ्यस्तदुपदेशः । शातातपस्मृती- "चितिवृक्षवितिपश्चाण्डालो वेदविक्रयी। एतान् वै ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥ पथि चाण्डालकं दृष्ट्वा कुर्यात्सूर्यविलोकनम् । यदि सम्भाषणं चैव गायत्री तु सकृतपेदि"ति ।। निणर्यसिन्धौ (परि०१) "असम्भाष्यान् हि सम्भाप्य तुलस्यतसिझादलम् । आमलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्य शुद्ध्यति ।। बृहन्नारदीये- "रजखलां च चाण्डालं महापातकिन तथा । सूतिका पतितं चैर उच्छिष्टं रजकादिकम् ॥ प्रतादिमध्ये शृणुयायचेपां ध्वनिमुत्तमः । अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्ध वेदमातरमि"ति ॥.

·तृतीयस्य सप्तमः प्रश्नः। १७७ मनुनापि दशमाध्याये (श्लो०५१)- "चाण्डालश्वपचानां तु बहिर्यामात्प्रतिश्रयः॥ इत्यादिना श्लोकपढ़ेन तद्धर्मानिरूपयतोच्यते- "न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्ममाचरनि"ति ।। "धर्मानुष्ठानसमये चण्डालश्वपाकैः सह दर्शनादिव्यवहारं न कुर्यादि"ति मुक्तावली। (तेभ्यो दूरतोऽनदानं भैरव उपास्स भगवतानयाचद्वचनेभ्यश्च तेषां भक्ष्यादि) तथा तेभ्योऽनदानादिकमपि दूरव एव कर्तव्यमिति तत्र निरूपितम् । अतो यत्र तैः सह साधारणो लौकिकवाग्व्यापारोऽपि निपिपते कुतस्तरां तत्र खसर्वस्वरूपाणां श्रुतिरहसभूतानां भगवन्मत्राणां तेभ्य उपदेशस्य शङ्कापीत्यलम् । किञ्च, कृत्यकल्प- तरी देवीपुराणे- "वर्णाश्रमविभेदेन देवाः स्थाप्यास्तु नान्यथा । ब्रह्मा तु ब्राह्मणैः स्थाप्यो गायनीसहितः प्रभुः ।। चतुर्वर्णेस्तथा विष्णुः प्रतिष्ठाप्यः सुसार्थिभिः । भैरवोऽपि चतुर्वणरन्त्यजानां तथा मत" इति ।। अत्रापि शब्दो गौणत्वार्थः । तथा च चातुर्वर्ण्य काम्यं भैरवपूजनम् । नापि तस नित्यत्वानभ्यनुज्ञानात् । अन्त्यजानां तु भैरवोपासनैन विधीयते न तु विष्प्यायुपा- सना । अतो वैष्णवमत्रोपदेशो न तेभ्यः क्रियते । नन्वेवं सति भगवद्भक्तेः सर्वमनु- प्यसाधारणत्वं भज्येत । साधारणत्वसमर्थनाय चाण्डालादिपु मनोपदेशमन्तरापि भक्युद्भवस्वीकारे तु चातुर्वर्णिकेप्यपि मत्रोपदेशवैयर्यम् , तमन्तराऽपि भक्तिसम्भा- दिति चेन्मैवम् । चाण्डालादिपपि भगवद्भक्ताश्रयणेन भक्तिरुद्भवतीति (अ०४ सो. १८)- "किरातहूणान्धपुलिन्दपुल्कसा आमीरकका यवनाः रासादयः । येऽन्ये च पापा यदुपाश्रयाश्रयाः शुद्धयन्ति तसै प्रभविष्णवे नमः ॥ इत्यादिद्वितीयस्कन्धादिवचनः सिद्धयति । तेन (स्कं० ११ अ० १२ श्लो०४)- "श्याः शुद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः" इत्यादिवचांसपि प्यारयावानि वेदितव्यानि । तर (श्लो०२)- "यधावल्धे सत्सङ्गः सरसङ्गापहो हि माम् । सत्सङ्गेन हि देनेयाः............." २५.मा.

·- १७८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे इत्युपक्रमात् अतो न भक्तेः सर्वसाधारणत्वन्याधातः । अत एव भक्तिमद्वितीया- ध्यायद्वितीयाहिके सूत्रयद्भगवान् शाण्डिल्या (सू० ७८)- "अनिन्धयोन्यधिक्रियते पारम्पर्यात सामान्यदिति । अत्रैतद्भाप्ये स्वमेश्वरः- "निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तं भक्तावधिक्रियते" ॥ संसारदुःसजिहासाया अविशेषात् । अथ वेदाध्ययनाधिकारात् । कथमत्र त्रैवर्णि- कानां स इति चेचत्राह "पारम्पर्यादिति । पूर्वमीमांसा सू० २ अ० १ पा० १. "चोदनालक्षणोऽयों धर्म" उत्तरमीमांसा सू० ३ अ० १ पा० १- "शास्त्रयोनित्वात्" इति न्यायादलौकिकोऽर्थः श्रुत्येकसमधिगम्य इत्यत्र न विप्रति- पद्यामहे । किन्तु, स्त्रीशद्रादीनामितिहासपुराणादिद्वारा चाण्डालादीनां च स्मृत्याचार- वदुपदेशपारम्पर्येण ज्ञानमपि श्रुतिमूलमेव भवति । यथा तेपां सामान्याहिंसाधर्मादि- ज्ञानम् । अन्यथा तदसिद्धिप्रसङ्गादिति व्याचख्यौ । एवं चाण्डालादिप्वपि भगव- भक्तिसम्भवादेव (अ० ९ श्लो० १:)- "विप्राविपगुणयुतादरविन्दनाभ- पादारविन्दविमुखाच्छ्पचं बरिष्ठम् । मन्ये तदर्पितमनोवचने हितार्थ- प्राणं पुनाति सकुलं न तु भूरिमानः" । इत्यादीनि श्रीभागवतससमस्कन्धनवमाध्यायादिवचनानि सङ्गच्छन्ते । यचूक्तम्- "अन्त्यजादिवन्मत्रोपदेशमन्तरापि चातुर्वर्णिकेषु भक्त्युद्भवसम्भवात् । व्यर्थतेषु तदुपदेश" इति । नैतत्सारम् । अन्यथा वेदानधिकारिणि शूद्र मोक्षार्थ पुराणादिश्रवणद्वारा ब्रह्म- ज्ञानसम्पादनं स्वर्गाद्यर्थ पौराणमत्रैः कर्मकरणं च विधीयत इति तत्रैवर्णिकेष्वपि तद्वारा ज्ञानादिसम्भवे तेष्वपि पूर्वोत्तरकाण्डायोः कर्मज्ञानयोरधिकारसम्पादकः सावित्र्युपदेशो व्यर्थः स्यात् । (वैगवावादयुकऽपि जातिभेदो न गच्छति) अथ यदुक्तं प्रश्नवाक्ये- उपदेश्या एवेति चैतैः सह वैष्णवत्वेन तुल्यता न्यूनता वा । न्यूनत्यं चेतिक भवदीयदीक्षयां ? तुल्यत्वं चेत्तत्ततपाकादिकं कुतो नाङ्गीक्रियते ? इति । - ·तृतीयस्य सप्तमः प्रश्ना। १७९ उत्तरम् इदमनुत्तरणीयम् । अस्माभिश्चाण्डालादिभ्य उपदेशदानानङ्गीकारात् । अथ शुद्राणा- मुपदेशेऽप्ययं प्रश्नः प्राप्तावसर इति चेदुच्यते । चैष्णवत्वेन तुल्यत्वेऽपि जाते. पाका- दिकर्मानहत्वाचत्कृतं तन्नाङ्गीक्रियते । दीक्षा हि वैष्णवत्वेनोत्कर्ष सम्मान्यत्वमोक्षा- धिकारित्वादिलक्षणमैहिकामुष्मिकालपर्यवसायिनं सम्पादयति । न तु जातिमप्यपह- रति । सम्पादयति हि वसन्ततरूणामौपम्येपैर पहलदलसुमनासजसघनत्वं न तु निम्धकदम्बमाकन्दमन्दारत्वादिलक्षणामपहरति जातिमपि । अतः श्रीमद्भागवते नवमस्कन्धे चतुर्थाध्याये (श्लो० ६३)- "अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतत्र इव द्विज । साधुभिस्तहृदयो भक्तभक्तजनप्रियः ।। नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकी ब्रह्मन् तेषां गतिरहं परा ॥ ये दारागारपुत्रासान् प्राणान्वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ।। मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शनाः । वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्पतिं यथा ॥ मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत्कालविदुतम् ॥ साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपी"ति ॥ तथा गीतायाम्- "समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मपि ते तेषु चाप्यहम्" ॥ इत्यादिषु भगवतीक्तं स्वप्रसादातिशयपात्रत्वमेव सर्ववर्णेषु वैष्णवत्वेन तुल्यम् । (शुनपाधितासस्य कलौ सदृतपशवस्य दप्यादेश निषेध भामाशमहणेऽदोपसन विदोपत्र) नैतावता शास्त्रमुल्लक्ष्य शूद्रादिकृतपाकस बामणादिभिर्भोज्यत्वं कोऽप्यनुन्मत्तमति- यात् । तनिषेधस्यानेकर जागरूकत्वान् । यथा धर्माधिसारे इतीयपरिच्छेद पूर्वार्धे । “अथ कलौ निषिद्धानी"त्युपक्रम्प- "द्विजानां गोपद्वादी मोज्यानत्वं कलौ नहि । शिष्यस गुरुपनीषु न चिरं वासशीलते"ति ।।

·१८० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "तगुग्धादिभिः पवमन्नं शूद्राकली त्यजेत् । मिक्षामटन् यती रात्री न यसेदृहिणां गृहे" इति । अनेन कैमुतिकालत्कृतपाकादिनिपेधः । तत्रैवोत्तरार्धे-- "दावेवाश्रमिणौ भोज्यौ ब्रह्मचारी गृही तथा । वानप्रस्थो यतिर्लिङ्गी न भोज्यानाः प्रकीर्तिताः॥ पण्मासं यो द्विजो मुझे शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । स तु जीवन् भवेच्छुद्रो मृतः श्वा चाभिजायते" इति । सारसबहे स्मृतिः-- "अमृतं ब्राह्मणस्थानं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यसान्नं तु चानं स्थाच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ शूद्रोदकं शूद्रपर्क शूद्रेण सह भोजनम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं चाण्डाला कोटिजन्मसु" इति । आमानं तु तेपामपि ग्राह्यमेव । अत एव निर्णयसिन्धी श्राद्धप्रकरणे- "आमं शद्रस यत्किञ्चिच्छ्राद्धिकं प्रतिगृह्यते । तत्सर्व भोजनायालं नित्यनैमित्तिकेन च" इति ।। शुद्धितरवेगिरा:- "शूद्भवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि । निवृत्तेन न भोक्तव्यं शूद्रानं तदपि स्मृतम् ।। शूद्राद्विप्रगृहेष्वनं प्रविष्टं तु सदा शुचिः" । पराशरा-- "तावद्भवति शूद्रान्नं यावन स्पृशति द्विजः । द्विजातिकरसंस्पृष्टं सर्व तन्न विरुद्धरते" ।। विष्णुपुराणे- "सम्प्रोक्षयित्वा गृहीयाच्द्रानं गृहमागतम्" ॥ अहिरा- "पात्रान्तरगतं ग्राह्यं दुग्धं स्वगृहमागतमि"ति ।। एवमादीनि शूद्रस्य पक्कान्नग्रहणनिषेधकानि वशिष्यस्य सद्धर्माचरणवतस्तस्यामान- अहणे दोषाभावबोधकानि अयाचितोपनीताप्रत्याख्यान विधायकानि च पचनानि तत्र तत्र मनुयाज्ञवल्क्यस्मृत्याद्यार्पग्रन्येषु हेमाद्रिमाधवविज्ञानेश्वरादिकृतेषु तेषु तेषु प्रामा- - प ·तृतीयस्य सप्तमा प्रभा। णिकनियन्धेषु च शतश एयोपलभ्यन्त इत्यलं बहुलकालविलङ्घनहेतुना निखिलवचन- विलेसनपल्लवितेन । अतो वैष्णवत्वेन तौल्येऽपि वर्णजात्यादिविभागस्य जागरूकत्त्वाच्छास्त्रसदाचारा- नुल्लङ्घय ब्राह्मणादीनां शूद्रादिपाकग्रहणं न कोऽप्यनास्तिको युक्तजनः शक्तो वक्तुम् । अन्यथा, मनुष्यत्वप्रयुक्ततौल्येनाऽपि पाकादिग्रहणप्रसङ्गात् । किञ्च, शिवसायु- ज्यादिकामानां चतुर्णामपि वर्णानां शिवदीक्षाग्रहणतदर्चनरुद्राक्षधारणादिप्पधिकारः स्मर्यते । तथा दावाग्निजभस्मना चाण्डालादीनामपि त्रिपुण्ड्रकरणं विधीयते, तत्राप्ययं भवत्प्रश्नः प्राप्तावसरः स्यात् । यथा त्रिपुण्डूरुद्राक्षादिधारिभिश्चाण्डालादिभिः सह ब्राह्मणादीनां शैवत्वेन तुल्यता न्यूनता वा ? न्यूनता चेत् किं तद्धारणादिना ? तुल्यता चेत्तत्कृतपाकादिकं कुतो नाङ्गीक्रियते ? अङ्गीक्रियते एवेति चेत्तर्हि शैवदीक्षायां सर्वेऽपि वर्णा अभिन्ना इति सुवन्तो भवन्तो धन्या इति । तस्मात् कृतमीदृशैः खनिग्रहस्थानः कुतः । (पृच्छककृते उपहासे शास्त्रप्राप्तदण्डादिकम्) यचोपहासः कृतोऽङ्गीक्रियत एवेति चेत्तर्हि वैष्णवदीक्षायां सर्वे वर्णाः समा इत्युच्यमाना भवन्तो धन्या इति । स तु पाकानगीकारात्परायत्य प्रष्टारमेव गच्छति । - अत्र वदन्त इति वक्तव्येऽप्युच्यमाना इति प्रयोगस्तु प्रमादात् । अन्यैरुच्यमाना इत्यभिप्राये स्वसिद्धम् । केनापि प्रामाणिकेनानुन्मत्तेनैवं वक्तुमशक्यत्वात् ।। अप्रामा- णिकोन्मत्तयोरुक्तरनादरणीयत्वाच । किञ्च, व्यवहाराध्याये वाक्पारुष्पप्रकरणे, याज्ञवल्क्या- "सत्यासत्यान्यथास्तोत्र इत्यादिना वाक्पारुष्यं वक्ति । तदभन्यथा स्तोत्रम् । एवं नवीनरीत्या, अशास्त्री- ययेत्यसत्यम् । तथैव सर्वजगविरुद्धवादिनो यूयं क इत्यादयः कठोरवादाः । तथा दण्डोऽपि तेनयोक्तास्तत्र (लो०८)- "विद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहस" इति ।। अत्रैव विद्यावेदत्रयसम्पन्नास्तेषां राज्ञो देवानां चाक्षेप उत्तमसाहसो दण्ड इति विज्ञानेश्वरः। तथापीदानीम्- "ईदृशानन्यसामान्याऽसौजन्यस विधानतः । संन्यासिनोपे ते धन्यम्मन्याः सन्तूचितं कलौं ।" आस्तामेतत् । इत्यम्- मप्रेण विन्यसात्मानमनन्यत्तास्पद हरें। सदसच्छूद्रसामान्यं मुनिमान्यं भवति । .

·६८२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (चतुर्विशः प्रश्नस्तदर्थश्च) अथास्य प्रकान्तप्रधानप्रश्नस्यावान्तरोऽष्टमः प्रश्नः सच्छूद्रा इति चेत्के सच्छूद्रा इति ? तेषां लक्षणं वक्तव्यम् अस्यायमर्थों भवेत् , यदि सच्छुद्रा एवोपदेश्यास्तहि उपदेश्यानुपदेश्ययोः परस्पर व्यावर्त्तकधर्मावगमाय विभाजकतावच्छेदकासाधारणधों निर्मक्तव्य इति । उत्तरम्। अस्माभिस्तु साधारण्येन सदसच्छूद्नसामान्यस्यैनोपदेश्यत्वं स्वीक्रियत इति नाम्मा- कमनेन विचारेण प्रयोजनम् । प्रश्ने चेदिति पदेन सच्द्रमानस्योपदेशाङ्गीकारपक्ष एव तल्लक्षणजिज्ञासावतारबोधनात् । तथापि भवनो विवित्साशान्तये दिमानं किश्चि- दुच्यते । (उत्तरे सदर क्षण, वैष्णवदीक्षायुतशुदस्यापि सच्छद्रत्व च) तर धर्माब्धिसारे तृतीयपरिच्छेदोत्तरार्द्ध- "सप्तपुरुष त्रिपुरुष वा परम्परया स्नानवैश्वदेवतर्पणादिकं शूद्रकमलाकरादिग्रन्थ- सङ्ग्रहीत धर्म नियमेनाचरन् सच्छुद्र उच्यत" इति । अथ साकल्येनेतद्धर्माचरणाऽस- . म्भवेऽपि दशमाध्याये शूद्रधर्मेपु मनुः (श्लो० १२६)- "न शूद्रे पातकं किश्चिन्न च संस्कारमर्हति । नाखाधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम्" ।। इति वैदिकेमिहोत्रादिधर्मेनधिकारं पाफयज्ञादिधर्मस्य । "नमस्कारेण मझेण पञ्चयज्ञानहापयेदि"ति याज्ञवल्क्याधुक्तरीत्या विधाने प्रतिपेधाभावं चोक्या- "धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तमनुष्ठिताः । मत्रवर्जन दुप्यन्ति प्रशंसां प्रामुवन्ति च ॥ यथा यथा हि समृपमातिष्ठत्यनसूयकः। तथा तथेमं चामुं च लोकं प्राप्नोत्यनिन्दित" ।। इति यथाशक्ति पारयज्ञादिभगवत्सेरादिसद्धर्माचरणे सच्द्रत्वं वक्ति । अथ यमस्मृती तृतीयाध्याये (श्लो०१०)- "दासनापितगोपालकुलमित्रासीरिणः। एते शुद्रास्तु भोज्याना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ असन्छुद्रेपु चान्नाचं ये भुञ्जन्त्ययुधा द्विजाः । प्रायश्चित्तं तथा प्राप्त चरेबान्द्रायणं व्रतम्" ॥ इति ·तृतीयस्य अष्टमः प्रभः। १८३ -अङ्गिरस्मृतावपीदं श्लोकद्वयं दृश्यते । एवं दासादिवदात्मनिवेदकस्यापि भोज्या- . नत्वमुक्त्वाऽनुपदमेवाऽसच्छूद्रानभोजनं निषेधयां यमागिरोभ्यामात्मनिवेदकस्यापि स्पष्टमेव सच्छुद्रत्वं घोधितं भवति । याज्ञवल्क्योऽपि (अ० १) स्नातकप्रकरणे अमोज्यानानुक्त्वा तत्र प्रतिप्रसवमाह (श्लो० ३८)- "शद्वेषु दासगोपालकुलमित्रार्घसीरिणः । भोज्याना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ इति अत्रैव मिताक्षरायाम्- "यश्च वाङ्मनाकायकर्मभिरात्मानं निवेदयति तवाहमि"ति । एते दासादयः शूद्राणां मध्ये भोज्यानाः । 'गोपनापितकुम्भकारकुलमित्राकि- निवेदितात्मानो भोज्याना इति वचनादिति विज्ञानेश्वरः । एवं सामान्यत आत्मनिवेद- कसाप्युत्क किं पुनः सद्गुरूपदिश्यमानमहामन्त्रद्वारा साक्षाद्भगवते आत्मनिवेदन कर्तुरुत्कर्षे वक्तव्यम् । अत एव धर्मसिन्ध्वादिषु शूद्राणां शालग्रामार्चननिपेघमुक्त्वा वैष्णवदीक्षाग्रहणपूर्वकं मद्यपानाद्यधर्मत्यागिनां तु तेषां ब्राह्मणद्वारा शालग्रामपूजाधि- कारो निरूप्यते- "दीक्षायुक्तैस्तथा शूद्रैर्मद्यपानविवर्जितैः। कर्त्तव्यं ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनम् ॥ इत्यादिवचनोपन्यासेन । अतो वैष्णवदीक्षां प्रविष्टस्य यथाशक्तिसद्धर्माचरणतत्परस शूद्रस्यापि सच्छूद्रत्त्वं निर्वाधमिति दिक् । . एवं सति याज्ञवल्क्यस्मृतौ (अ०१) गृहप्रकरणे (श्लो० २०)- "विद्याकर्मवयोवन्धुविचैर्मान्या यथाक्रमम् । एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वाक्ये मानमहती"ति ।। आचारमाधवे प्रथमाध्यायान्ते शान्तिपर्वणि- "साहा चैत्र नमस्कारो मत्रः शूद्रेभिधीयते । ताम्यां शूद्रः पाकय र्यजेत ब्रह्मवान् स्वयम् ॥ इति एवमादिपु विद्याब्रह्मपदाभ्यां ब्रह्मज्ञानं शूद्रस्यापि सच्द्रत्वनिर्वाहकवयावश्यक मित्युच्यते । तदपि सत्सम्प्रदायाश्रयणे गुरुमुखाइ पुराणादिश्रवणद्वारा तस सेत्सतीति निखिलं निरवद्यम् । विशेषतो जिज्ञासायां तु मन्वादिग्रन्यतोऽवगन्यताम् । ततोजी संशयानुच्छेदे सुसेन पुनरप्यस्मान् पृष्ट्वाञ्चधार्यताम् । "इत्यभिः सपदि सङ्गतमङ्ग अल्पैरल्पः कुरङ्गपि तुगत्तरङ्गकल्पः । चोचं प्रमाणगणयुक्तिवरहितेन दत्तोचरं किल विचित्रतरं तृतीयम्" । इति तृतीयाष्टकम् ॥ - ·सरिसद्धान्तमार्तण्डे (चतुर्थः प्रधानः प्रश्नः उत्तरकारिका च) अथ चतुर्थः प्रधानः प्रश्नः उपदेशे च रामकृष्णादिमन्त्राः समाना उत तेपु न्यूनाधिकता वा?. उत्तरम् । "सामान्य न्योन्यमाधिक्पमन्योन्य तन्यतेऽधुना । सन्मत्राणां सतत्राणां भूपतां तर्कबन्धुना" ।। (भगवन्मन्नागां परस्परं न्यूनस्वसाम्याधियानि) वथा हि भगवतो हि रूपनामविभेदेन द्विविधे लीले "नामरूपे व्याकरवाणि", "सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" इत्यादि छान्दोग्य- तैत्तिरीयादिश्रुतिपु प्रसिद्ध । तत्र रूपलीलायां यथा रामकृष्णावतारा उत्तमाः विभू. तिरूपाणि मध्यमानि गवाश्चादयथाधमाः । एवमेव नामलीलायामपि वेदादयः साक्षा- द्भगवत्मापका महामन्त्राथोत्तमाः । गीताश्रीभागवतभिन्नस्मृतिपुराणादीनि च मध्यमानि प्राकृता घटपटादिशब्दाचाधमा इति ब्रह्ममीमांसामाप्यादिषु श्रीमदाचार्यादिमिः सविस्तरं निर्णीतम् । तत्र यथा रामकृष्णावतारेषु एकेनैव स्वरूपेण सर्वकार्यकरणसमर्थोऽपि भगवान् येन येनावतारेण यचिकीर्पितं तदेव तेन करोति । "यदर्थतत्रो न विहन्ति विक्रमम्" इति श्रीभागवतदशमस्कन्धोक्तेः न स्वयतारान्तरकार्यम् । अन्यथावतारमाहुल्पनै- रर्थक्यापतेः। नहि वर्तमानेनापि कल्पायुषा जामदम्येन रायणपधादिकं दाशरथिकार्यमनुष्ठितम् । नापि प्रथमावतारेणैव सुचिरं स्थित्या सर्वावतारकार्याणि । तथैवान्यतमेनापि वेदादि- मूलकेन खनिरूपकमहामन्त्रेण सर्वविधफलदानशक्तोऽपि यन्मत्रजपादिद्वारा यक्कलं खयं नियमितं तदेव तद्वारा ददाति । अन्यथा एकैनैव सर्वकार्यसिद्धौ जगति नाना- विधमत्रप्रादुर्भावनं व्यर्थ सात् । किञ्च, मत्रा हि खजपादिवशात् खप्रतिपाघदेवताप्रसादेन तदनुगुणं फलं समर्पय- न्तीति मन्त्रशास्त्रमर्यादा । जडानां वर्णानां स्वयमेव फलसमर्पकत्वायोगात् । तत्र राम: कृष्णादिमत्रा अपि निष्कामतया जपकर्तुः स्वखप्रतिपाद्यभगवत्स्वरूपसायुज्यादिलक्षणं मोक्षं सम्पादयेयुः । नारदपञ्चरात्ररामार्चनचन्द्रिकाक्रमदीपिकामत्रमहोदधिशारदा- तिलकप्रभृतिसद्ग्रन्थपर्यालोचने स्पष्टतया तथैव सिद्धः । अतः सर्वेषामपि भगवन्मत्राणां ·चतुर्थस्य प्रथमः प्रश्न १८५ भगवत्वरूपनिरूपकत्वेन साम्यम् । स्वखाप्रतिपादितमत्रान्तरप्रतिपाद्यतत्तद्भगवद्धर्म- विशेषाद्यप्रतिपादकत्वेन तदनुगुणफलाजनकत्वेन चान्योन्यतो न्योन्यम् । मत्रान्तरा- प्रतिपादितस्वप्रतिपाद्यतत्तद्विशेषप्रतिपादकत्वेन तदनुगुणफलसम्पादकत्वेन च परस्परत आधिक्यमपि निधिमिति सर्व सुस्थम् । अपि च, प्रथमस्कन्धत्तीयाध्याये नानाविधान भगवदवतारानिरूप्य (श्लोक २८)- "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे" इति । तेष्ववतारेषु कृष्णस्य साक्षात्पुरुषोत्तमत्वेन पूर्णत्वं, अन्येषां कैपाश्चिदंशरूपत्वं केपाञ्चन कलारूपत्वं चोच्यते । एवमन्यत्राप्यनेकरैतनिरूपितमस्ति । अतो भगवदव- तारेष्वप्यैच्छिकतारतम्यस्य प्रमाणसिद्धत्वात्तत्तदवतारप्रतिपादकमत्रेवपि तारतम्यं तथैव द्रष्टव्यम् । अत्र प्रश्नवाक्ये उतपदयोः पौनरुत्यादन्यतरवैयर्थ्यम् ।- उपदेश इत्यपि निरर्थकम् । मत्रत्वेनैवोपदेशत्वलाभात् । यदि तूपदेशप्रकारतारतम्यमेव जिज्ञासितं स्थाचाहिं तस्य तस्य मत्रस्योपदेशप्रकारभेदो यथाशाखमस्माकमभिमत एवेति श्रीः। इत्यम्- "रामकृष्णादिमत्राणां न्यूनता च समानता । आधिक्यं चोचितं तेन भवद्युक्तिः समाऽऽनता" ।। . (पञ्चविंशः प्रश्नः उत्तरे खसाम्प्रदायिकमन्त्रातिरि- तमन्त्राग्रहणे वीजं च) अथास्य चतुर्थप्रधानप्रश्नस्यावलम्बी प्रथमः प्रश्नः तत्र समानश्चेन्मत्रान्तरनिषेधः कथं क्रियते ? उत्तरम्। किमन निषेधशब्देन केनाप्यधिकारिणा नायं मत्रो ग्राह्य इत्येरूपः स विवक्षित उतास्मत्सम्प्रदायेऽस्मदिष्टफलस्स पुरुषोत्तमसायुज्यादिलक्षणखास्मदाचार्यपरम्परोपदि- श्यमानमत्रमाणैर सिद्धावस्मच्छिप्यस्य न मत्रान्तरग्रहणेन प्रयोजनमित्येवंरूपः सः? तर नाघः । अस्माभिरमदाचार्या तादृशनिपेधस्स कापि कदाचिदप्यनत्वेन कथं क्रियत इत्याक्षेपवैया । अथ द्वितीयश्चेत्तर्हि अस प्रश्नस तदानं शिष्याय कुतो न नियत इत्यग्रिमप्रश्नादवलक्षण्येऽपि खविरक्षितप्रश्नसङ्ख्यापूरणायैर पार्थक्येनोपन्यस्त- स्वात्तदुत्तरेगनास दचोचरत्वं सादिति तच्छ्रयणेनैव परितोष्टव्यं भवद्भिः। २४स.मा.

·१८६ सरिसद्धान्तमार्तण्डे (पड्विंशः प्रश्नस्तदुत्तरारम्भश्च) अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नावलम्बी द्वितीयः प्रश्नः तदानं शिप्यान कथं न क्रियते ? उत्तरम् । अब प्रश्नद्वये कुत इति हेती प्रष्टुमुचितेऽपि कथमिति प्रकारप्रश्नस्तु स्वस बैलक्षण्य- द्योतनार्थः । उत्तरं तु मूमः । अस्मदमीष्टस्य पुस्पोत्तमसायुज्यादिलक्षणस्य फलस्यास्म- दाचार्यपरम्परोपदिश्यमानकृष्णमौरेय सिद्धौ प्रयोजनाभावात्स्वसदाचारविरोधाचारम- सम्प्रदायपरम्पराप्रसिद्धगोपालादिमत्रत्रयव्यतिरिक्तं कमपि मन्त्र नामदाचार्याः शिष्येभ्य उपदिशन्ति । (गौतमतने कृष्णमब्रोकर्ष) अस्मत्सम्प्रदाये स्वीक्रियमाणस कृष्णमत्रोत्कर्मस तु न सोत्प्रेक्षितत्वं शश्यम् । बहुप्रमाणसिद्धत्वात् । तथाहि, गौतमतत्रे प्रथमाध्याये (श्लो०१)- "सिद्धाश्रमे वसन् धीमान् कदाचिद्गीतमो मुनिः । तपःखाध्यापनिरतो भक्तिमान् पुरुषोत्तमे ॥ नमस्सन् शिरसा विष्णु स्तुवन् वाचा जनार्दनम् । जपन कराभ्या यज्ञेशं हृदा ध्यायन् सदा हरिम् ।। समस्तश्रुतितत्त्वज्ञ इतिहासपुराणवित् । मन्त्रीपधिक्रियावश्यो योगसिद्धान्ततत्ववित् ।। धर्मार्थकाममोक्षार्थी नारदं प्रणिपत्य च । विनयापनतो भूत्वा पर्यपृच्छद्विजोत्तमः ।। भगवन् कामदा मत्राः शबूदासीनमान्धवाः। विभिन्नफलदास्ते तु नैकर फलदा मताः ।। एते समफलाः सर्वे समत्रा इति नः श्रुतम् । येन सर्वफलावाप्तिः सर्वेषां यन्धुरेप सः ।। सर्ववर्णाधिकारथ नारीणां योग्य एव यः। तं हि भगवन्मत्रमल्पायासफलप्रदम् ॥ तर नाविदितं किश्चिद्विद्यते सचराचरे । इति श्रुत्वा मुनिश्रेष्ठो नत्या विष्णुमुवाच ह" ॥ .

·F चतुर्थस्य द्वितीयः प्रश्ना। श्रीनारद उवाच- "साधु पृष्टं मयाप्येवं पृष्ट प्रोवाच पद्मजः । तथा ते कथयिष्यामि यथा प्रोक्तं स्वयम्भुवा ।। सर्वे कामा प्रसीदन्ति कृष्णमत्रजपाद्धि यः। गाणपत्येपु शैवेपु तथा शाक्तेपु सुव्रत ॥ सर्वेषु मन्त्रवर्गेषु श्रेष्ठं वैष्णवमुच्यते । वैष्णवेषु च सर्वेषु कृष्णमन्नाः फलाधिका:" ॥ (नारदपचराने तदुस्कपः, वैष्णवमुखात्तद्राहिणो वैष्णवस्वं, वैष्णवस्यारयुस्कर्षक) नारदपञ्चरात्रे प्रथमरावप्रथमाध्याये (श्लो०७०)- "मन्नाणां कृष्णमत्रश्च यथा विद्या धनेवपि । यथा तेजस्विनां सूर्यो मिटानाममृतं यथा ॥ इति कृष्णमन्त्राणां परमोत्कर्षः । अत्रैव नवमाध्याये शिवः (श्लो० २०)- "कृष्णमत्रोपासकानां शुद्धं पादोदकं सुत । पुनाति सर्वतीर्थानि वसुधामपि पार्वति ॥ कृष्णमत्रो द्विजमुखाद्यस्य कर्ण प्रयाति च । तं वैष्णवं जगत्पूतं प्रवदन्ति पुराविदः ।। मत्रग्रहणमात्रेण नरो नारायणात्मकः । पुनाति लीलामात्रेण गुरुपाणां शतं शतम्" इत्यादि । तथा (श्लो० २५)- "स सातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। फलं सलेमे पूजानां व्रती सर्वव्रतेषु च ॥ विष्णुमन्त्र यो समेत वैष्णवाच द्विजोचमात् । कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। कृष्णमोपासकानां सद्योदर्शनमात्रतः । शतजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ वैष्णयादर्शननेर स्पर्शनेन च पार्वति । सयापूतं जलं वहिर्जगत्पूतः समीरणः ।। दर्शनं वैष्णवानां च देवा याञ्छन्ति नित्यशः। न वैष्णवात्परः पूतो विधेषु निसिलेषु च ॥ तत्रैव प्रयोदशाध्याये उपबर्हणाल्पगन्ध प्रति सपं श्रीकृष्णः (लो. १०)- ·0 । १४८ ससिद्धान्तमार्तण्डे. "मन्मन्त्रोपासकश्चैव स्वतन्त्री नित्यविग्रहः । पुनर्न विद्यते जन्म मन्त्रग्रहणमांत्रतः" इति ॥ इदमारभ्य अध्यायसमाप्तिपर्यन्तं विस्तरेण कृष्णमन्त्रमाहात्म्यं वर्णितमस्ति । तत्रैव पञ्चमराने चतुर्थाध्याये (श्लो०६)- "अखिलमनुपु मत्रा वैष्णया वीर्यवन्तो महिततरफलाढ्यास्तेपु गोपालमत्राः । प्रबलतर इहैपोशिष्टसम्मोहनाख्यो मनुरनुपमसम्यक् कल्पनाकल्पशाखी ॥ मनुमिममतिहद्यं यो भजेद्भक्तिनम्रो जपहुतयजनाद्यैर्ध्यानचन्मत्रिमुख्यः । त्रुटितसकलकर्मग्रन्थिरुदुद्धचेता नजति स तु पदं तन्नित्यशुद्धं मुरारेः" ।। इति अत्रैव दशमाध्याये दशमाध्यायसमाप्तिश्लोकेषु कृष्णमन्त्रस्य परममोक्षदातृत्त्वमस्ति । एवमेकादशाध्यायान्तेऽपि । गौतमतत्रे एकविंशाध्याये (श्लो० २) नारदः- "शृणु ब्रह्मन् कृष्णमत्रान् सर्ववेदैकसम्मतान् । यदेकज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते" इति ॥ (निर्बीजमत्राणामपि जपेन सिद्धि) निर्जीजमत्राणामपि जपेनं सिद्धिरुक्ता तवाटाविंशाध्याये (श्लो० ३१)- "निर्वीजा ये च मत्रा वै शक्तिहीनाश्व कुण्ठिताः । अरिपक्षे स्थिता ये च केला वर्णरूपिणः ।। एतदाप्येन जाप्येन जीवन्ति च पुनन्ति "ति ।। (कृष्णनात एव सर्वपापनिवर्तकप्रायश्चित्तरूपरव महामन्त्रस्व घ) किन, कृष्णनाम्न एव सर्वपापक्षयहेतुमहाप्रायश्चित्तरूपत्वान्महामन्त्ररूपत्वाच कि बाच्यं नटिनमत्राणां, महामन्त्रत्वे. सत्काउने बा.? नामस्तथात्वं तु यथा प्रायश्चित्तमयूखे स्कान्दप्रभासखण्डीयवाक्यम्- "नाम्नां मुख्यतरं नाम कृष्णारयं यत्परन्तप । प्रायश्चित्तमशेपाणां पापानां मोचकं परमि"ति ।। तथा पादायल्यां गौतमतत्रे- "कृष्णेति यक्षरो मन्त्र" इति ॥ पामे- "कृष्णेति वैष्णवं मत्रं श्रुत्वा मुक्तो भवेन्नरः" इति ।

·चतुर्थस्य द्वितीया प्रभः। १८९ ब्रह्मवैवर्त श्रीकृष्णजन्मखण्डे- "गृहाण मम मत्रं च कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् । सर्वेपामेव मत्राणां सारासारतरं परमि"ति ।। 'श्रुतयश्च- "कृषिभूवाचक शब्दो णश्च नियतिवाचकः । तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते" ॥ इत्याद्याः प्रसिद्धा एव । किञ्च, पुनरप्यस्य नाम्नः सर्वप्रायश्चित्वाधिकत्वमुच्यते । त्रिकाण्डमण्डनाख्ये श्रीतमन्थे महाभारते- "प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेपामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परमि"ति ॥ तथा पष्ठस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो०१०)- "सर्वेपामप्यपवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामच्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विपया मतिः॥ न निष्कृतैरुदितैब्रह्मवादिभिस्तथा विशुद्ध्यत्ययवान् व्रतादिभिः । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैस्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ।। नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृतं मनः पुनर्धावति चैदसत्पथे । सत्कर्मनिहरिमभीप्सतां हरेर्गुणानुवादः खलु सवभावनः ।। साङ्केत्यं पारिहास्सं वा स्तोत्रं हेलनमेव वा। वैकुण्ठनामग्रहणमशेपापहरं विदुः ।। पतितः स्खलितो भनः सन्दष्टस्तप्त आहतः । हरिरित्यवशेनाह पुमानार्हति यातनाम् ।। गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्वानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः । तैस्तान्यपानि पूयन्ते तपोदानजपादिभिः ।। नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाशिसेवया । अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् ॥ सङ्कीर्तितमचं पुंसो दहेदेधो यथाऽनलः । यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृतः" इति । अत्रैव श्रीधरखामिना व्याख्यायते । नन्विदमपि पर्पदनुपदिष्टं भद्धाहीनं च कथं, ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे प्रायश्चित्तं स्यात्तत्राहु। यथेति । अगदमौपधं वीर्यवत्तममिति वक्तव्ये वीर्यतममित्यु- क्तम् । यदृच्छया श्रद्धाहीनमुपयुक्तं भक्षित पर्षन्मुखादजानतोऽपि स्वगुणमारोग्यं कुर्यात् । मत्रोऽपि नामात्मकस्तथा खकार्य कुर्यादेव । नहि वस्तुशक्तिः श्रद्धादिकमपै- क्षत इत्यर्थः । तदुक्तं विष्णुधर्मपु- "हरिहरति पापानि दुष्टचित्तरपि स्मृतः। अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावक" इति ।। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । (स्वमन्ना ग्राह्याः, गुरूणां, निपिद्धस्य, स्वमन्त्राणां चापाकाश्यता) तस्मादस्मत्सम्प्रदायपूर्वाचार्यपरम्परयोपदिश्यमानं कृष्णमन्नत्रयमेवेदानीमप्यस्मदा- चार्य स्खशिष्येभ्य उपदेष्टव्यं न त्वन्यत् । अस्मत्सम्प्रदायेष्टफलस्य तावतेय सिद्धी मन्त्रान्तरस्योपदेशे प्रयोजनाभावात् । तदुपदेशे खाचार्यमर्यादोलबनेन स्वसदाचारविरो- धापचेश्च । अस्मत्सम्प्रदाये हि श्रीपुरुषोत्तममारभ्य इयदवधि न फेनाप्याचार्येण फसै- चिदपि स्वसाम्प्रदायिकशिप्याय मत्रान्तरमुपदिष्टम् । अतः स्वसाम्प्रदाक्किमत्रदानमेव खशिष्याय क्रियत इति सर्व सुस्थम् । अथ के ते भवत्साम्प्रदायिका मन्त्रा इति चेत्, न तेऽस्माभिर्वक्तुं शक्या, गुर्वाज्ञा- भावात् । खमत्रकथनविरोधाच । नारदपञ्चरात्रद्वितीयरात्रे (० ५ श्लो०८)- "गुरुणा च निषिद्धं च न वक्तव्यं कदाचने"ति ।। तत्रैव प्रथमरात्रपञ्चमाध्याये नारदं प्रति सारसिरुहासनः (श्लो० २७)- "आत्मनः कवचं मत्रं स्वयं दातुं न चार्हति । प्राणा नष्टाथ दानेन चेति वेदविदो विदुरि"ति ।। (सप्तविंशः प्रश्नः उत्तरे मत्राणां वस्त्रप्रतिपाद्या- .वतारादिसायुज्यदातृत्वम्) अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नावलम्बी तृतीयः प्रश्नः । न्यूनाश्चेत्सर्वमन्त्राणां शास्त्रसम्मतमोक्षदातृत्वा- विशेषेण कुतो न्यूनता? उत्तरम् । अस्मामी रामकृष्णादिमन्त्राणां परस्परतो न्यूनतायां समानतायामधिकतयां च हेतवः पूर्वमेव समर्थिता इति नेदानीमयं हेतुप्रश्न उत्तरणीयः । किश्चित्तु वदामः । भगवन्मत्रेषु तत्तन्मत्रप्ततिपादकशास्त्रेण तत्तन्मत्रस्य मोक्षदातृत्वे वर्ण्यमानेऽपि नैतन्मत्रसामध्यें- ·चतुर्थस्य पञ्चमः प्रश्न (१९१ नैवेति वक्तुं युक्तम् ; किन्तु, 'तत्तत्प्रतिपाद्यदेवताप्रसत्यैव । तथा चेह भगवन्मत्रेषु तत्तन्मत्रजपेन तत्तंप्रतिपाद्यरामकृष्णायन्यतमभगवदवतारप्रसादात्तत्तंसायुज्यादिलक्षण :एवं मोक्षो भवति । तैत्तिरीयाणां नारायणोपनिपदि-- "एतासामेव देवतानासायुज्य सार्टितासमानलोकतामामोती"ति श्रावितन्या- यात् । अतस्तत्तन्मोक्षाकासिभिस्तत्तन्मत्रोपासनं कर्त्तव्यमिति युक्तम् । किञ्च, भगवदवतारेप्वपि पूर्णत्वांशत्वकलात्वादिना तारतम्य शास्त्रसिद्धमिति तदनु- ' सारेण तत्प्रतिपादकमन्त्रेप्वपि समालोचनीयं सच्छास्त्रविचारचतुरैः सूक्ष्ममतिभिः कृति- भिरिति श्री। " (अष्टाविंशः प्रश्नस्तदुत्तरं च.) अथ चतुर्थप्रश्नावलम्बी चतुर्थः प्रश्नः प्रशसापरतयोपपत्तिस्तु समानैव परस्परभिन्नमन्त्रग्रहणकर्तुः उत्तरम् । अस्थायमर्थों भवेत् यदि भवद्भिः शास्त्रसिद्धायाः स्वमन्त्रनिष्ठाया मोक्षदातृत्वादि- लक्षणायाः स्तुतेर्वास्तविकत्वं मत्रान्तरनिष्ठायास्तस्यास्तु तद्हणविधिशेपार्थवादरूपतया खार्थेऽप्रामाणिकत्वमित्युच्यते तर्हि मत्रान्तरोपासकेन स्वमन्त्रनिष्ठायास्तस्याः प्रामा- णिकत्वं भवन्मत्रनिष्ठायास्तूक्तरीतिकाप्रामाणिकत्वमिति शक्येतोद्धप्य भापितुम् । तस्मा- नैतत्समाधान साधीय इति । अस्माभिस्तु शास्त्रसिद्धाया यावद्भगवन्मत्रस्तुतेर्भवदुक्त- रीतिकमप्रामाणिकत्वं नोररीकृतम्। किन्तु, प्रामाणिकयुक्त्यन्तरत एवोत्तरमनन्तरमेव वितीर्णमतो विशीर्णमूलो नायमनुयोग इतरदुत्तरवितरणमर्हतीति भव्यं नः । (एकोनविंशत्तमः प्रश्नः उत्तरकारिकाः) अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नावलम्बी पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः । शैवशाक्तिकमन्त्राणां मोक्षदातृत्वमस्ति न वा? उत्तरम् । "मन्त्राणां मोक्षदातृत्वं देवतायाः प्रसादतः । वक्तव्यं मोक्षदो देवो मुकुन्दः सर्ववन्दितः॥ तदंशाः सकला देवाः सकामा आश्रयन्ति तान् । तत्तद्ददाति तद्वारा तेभ्यो माहात्म्ययुद्धये ।।

·१९२ . ससिद्धान्तमार्तण्डे - अतो मोक्षप्रदत्त्वं तु हरिमन्त्रस्य केरलम् । सर्वकामप्रदत्वं चानन्यभक्तम्य उच्यते ॥ देवतान्तरमन्त्रास्तु साक्षान्मोक्षप्रदा न हि । त्रैवर्गिकफलं तेभ्यस्तत्तद्रूपारेर्भवेत् ॥ (हरिरेव मोक्षद शिवादिदेवान्तराणि कामनिदोपदान्येव, भगवदशभूतानि च) तथा हि मोक्षप्रदत्वं भगरत एव, न तु देवान्तरस्य कसापि । । अत एव भागरते दशमस्कन्धोत्तरार्द्ध एकपञ्चाशत्तमाध्याये मुचुकुन्द प्रति देवानां वचनम् (श्लो० २०)- "वरं घृणीष्व भद्रं ते मते कैवल्यमद्य नः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः" इति ॥ यदि च देवा मोक्षं दातुमशक्ष्यस्तहि कुतस्ते मुचुकुन्दाय तन्नादास्यन् किमिति च खट्वाङ्गस्तांस्त्यच्या मोक्षार्थी सत्वरं हरिं शरणमगमिष्यत् १ । उक्तं च द्वितीयस्कन्धा- ध्याये (श्लो०१३) "सट्वानो नाम राजर्पिीत्वयत्तामिहायुपः । मुहात्सर्वमुत्सृज्य गतवानमयं हरिमि"ति ।। अत्रैव श्रीधरस्वामिनाप्युक्तम्- "रावाङ्गो हि देवपक्षे स्थित्वा दैत्यानजयत् , ततः प्रसत्रैर्देवैरं वृणीष्वे"त्युक्तोऽ- तस्तेनोक्तं प्रथमं ममायुः कथ्यतामिति । ततो देवरुक्तं, तत्तु मुहूर्त्तमात्रमस्तीति । ततोऽतिशीघ्र विमानेन भुवमागत्य हरि शरणं गत" इति । किञ्च, शिवस्यापि भोगप्रदत्वमेव । अत एव दशमस्कन्धोत्तरार्द्ध अष्टाशीतितमा- ध्याये (श्लो०१)- "देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशि शिनम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्षम्याः पति हरिम् ॥ एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोन महान् हि नः । विरुद्धशीलयोः प्रमोविरुद्धा भजतां गतिरि"ति ॥ देवसभापविरुद्धफलोपलब्धिकारणे राज्ञा पृष्टे श्रीशुक आह- "शिनः शक्तियुतः शश्वत्रिलिङ्गो गुणसम्मृतः । वैकारिकस्तैजसञ्चं तामसश्चेत्यहं निधा ॥ ततो विकारा अभवन् पोडशामीपु कञ्चन । 'उपाधापन्विभूतीनां सर्वासामञ्जते गतिम् ॥ ।

·चतुर्थस्य पञ्चमः प्रभः। १९३ हरिहिं निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः । स सर्वगुपद्रष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेदिति ।। अतः पुरुषोत्तमभजनादेव नैर्गुण्यलक्षणो मोक्षः । अनन्यभक्तानां च सर्वकामावा- प्तिस्तत एव- "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्" ॥ इत्यादिवचनेभ्यः। द्वितीयस्कन्धे च तृतीयाध्याये (श्लो० ३)- "वसुकामो वसून् रुद्रानि"ति रुद्रेभ्यः पृथक् । (Rो०७)- "विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थमुमां सतीमि"ति । साक्षात् शिवस्य शक्तेश्च कामविशेषदातृत्वमेवोच्चोच्यते (श्लो०१०)- "अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीव्रण भक्तियोगेन यजेत पुरुष परम् ॥ एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः । भगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गतः ।। ज्ञानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणोमिचक्रमात्मप्रसाद उत यत्र गुणेप्पसङ्गः। कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निलो हरिकथासु रतिं न कुर्यादि"ति ॥ अन एतावानेवेत्येवकारेण इतरदेवभजनादिव्यावृत्तिः । निःश्रेयसस्य मोक्षस्य यस्मादिति तथा । कैवल्यं मोक्षः। किश्च, श्रीपुरुपोत्तमस्य अंशभूतेषु तत्तद्गुणोपाधिभिनेपु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराख्येषु खरूपेष्वपि मोक्षदातृत्वं विष्णोरेव । यथोक्तं प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो०१९)- "तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये। चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्वे प्रसीदति ।। एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः । भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ।। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ।। अतो वै कवयो नित्यं भक्ति परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ १५ स. मा० ·१९४ । ससिद्धान्तमार्तण्डे सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहोस धत्ते । स्थित्यादयो हरिविरिश्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः॥ पार्थिवादारुणो धूमस्तस्मादग्नित्रयीमयः । तमसस्तु रजस्तस्मात्सचं यद्गह्मदर्शनम् ।। भेजिरे मुनयोऽथाने भगवन्तमधोक्षजम् । सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते ये नु सानिह ।। मुमुक्षयो घोररूपान् हित्या भूतपतीनथ । नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयमः॥ रजस्तम-प्रकृतयः समशीला भजन्ति वै । पिठभूतप्रजेशादीन श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः" इत्यादि। अतः शिवशक्तपादिरूपदेवान्तरोपासने तु कामावाप्तिरेव फलम् । अत एव गीतायाम्- "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति । तस तसाचला श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ।। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते। लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तानि"ति ॥ किञ्च, देवतान्तरोपासनस्स अवैधभगवद्यागत्वमिति तत्रैवोक्तम्- "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकमि"ति ।। (मता शेवशाधमत्रा न मोक्षदा , देवी मायारूपा यहुदेयांशजा समुद्रशायिफायं च, पुनई रिमन्ना मोक्षदाा) अतः शैवशाक्तमत्राणां न मोक्षदातृत्व किन्त्यिदं तु भगवन्मत्राणामेव । एतदेवाभिप्रेत्याह, गौतमतअप्रथमाध्याये नारदा- "सपु मार्गेपु थेष्ठं चैष्णवमुच्यते । गाणपत्येपु शैवेषु तथा शाक्तेपु मुनत ॥ वैष्णवेषु च सर्वेषु कृष्णमत्राः फलाधिका" इति ।। एवं शैवमत्राणां न मोक्षदातृत्व, नापि शाक्तमत्राणां, तस्सा भगवन्मापांशभूतत्वात् । मायापा मोक्षप्रतिनन्धकत्वाद्य । तस्या भगन्मायात्वं त्याहुर्किण्डेयपुराणे पञ्चाशीति- तमाध्याये स्तुवन्तो देवाः (श्लो०१२)- "या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिते"ति ॥ तर एकाशीतितमाध्याये (श्लो०४२)- "ज्ञानिनामपि चेतासि देवी भगरती हि मा । पलादाकुप्प मोहाय महामाया प्रयच्छति" ॥ - ·चतुर्थस्य पञ्चमः प्रना। इति मोक्षप्रतिबन्धकत्वमेव तस्याः प्रत्यपादि। किञ्च, भगवता हि अचिन्त्यानन्तनित्यस्वाभाविकशक्तिमता क्रीडार्थ बहुचुभूपया देवादिनानाविधरूपकरणवत् स्वशत्यंशा अपि तेषु तेषु भिन्नाः स्थापिता इति वेदान्त- सिद्धान्तः । दुर्गा च महिपासुरवधार्थ सर्षेपामपि देवानां शक्त्यंशानादाय प्रादुष्कृतेति तत्रैव यशीतितमाध्याये स्फुटम् । तथा चतुरशीतितमाध्यायेऽपि (श्लो०२)- "देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निशेपदेवाणशक्तिसमूहमूर्त्या । तामम्बिकामखिलदेवमहर्पिपूज्यां भक्या नताः स्म विदधातुं शुमानि साना" इति ॥ तस्याः समुद्रशायिभगवत्कार्यत्वं तु सैवाह ऋग्वेदे देवीसूक्ते- "अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुपेभिः । यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषि तं सुमेधाम् ।। अहं सुचे पितरमस्य मूर्द्धन्मम योनिरप्वन्तः समुद्रे" इति । समुद्रशायी भगवान् मम कारणमित्यर्थः । इदं यथा मया शुद्धाद्वैतचन्द्रोदयस्य शाक्तकिरणतत्रकिरणयोरुपपादितमिति विशेषतो जिज्ञासायां तावानाय्य द्रष्टव्यम् । तस्मान्महामायारूपत्वान्न मोक्षदातृत्वम् । कचिन्मोक्षदत्वर्णनं तु तत्राप्रतिवन्धकर- गद्वारैवेति ध्येयम्। कारीपोऽग्निरध्यापयतीत्यादिवत् न ह्यग्नेः स्वतोऽध्यापनं सम्भवति, किन्तु बटूर्ना शीलनिवृत्याऽध्ययनसामर्थ्यापादनादेव । तस्मान्मोक्षवितरणनैपुण्यं तु - मुकुन्द- मत्राणामेव । तेषां परममोक्षत्वं त्वाह नारदपञ्चरात्रद्वितीयरात्रे नारदं .प्रति शङ्करः (श्लो० २७)- "परं राधेश्योर्मत्रग्रहणं, वैष्णवाद्विजात् । शुद्धे नारायणक्षेत्रे परं निर्वाणकारणमिति ॥ श्रीभागवतेऽपि (स्क०६ अ० २ श्लो. १९). "यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मत्रोऽप्युदाहुल" इति ॥ अत्रैव श्रीधरस्वामिना मन्त्रोऽपि नामात्मकस्तथा स्वकार्य कुर्यादेवेति व्याख्यायते । खकार्य दुरितोपरतिपूर्वकमोक्षाख्यम् । एवमितरत्रापि सहस्रशो निरीक्षणीयम् । अता- "मोक्षदं केवलं कृष्णसेवनं देवनन्दितम् । मुक्तिदं शिवभक्यादि दैवतं नैव ते विना ।। तस्मान्मुकुन्दमत्राणाममन्दं मुक्तिदापिताम् । वक्ति शाखं नैव शैवशाक्तादीनां तु तां कचित् ॥ - .

·ससिद्धान्तमार्तण्डे (निशत्तमः प्रश्नः उत्तरे निन्दाभेदाः स्वस्य तत्कर्तृत्वाभावः) अथ प्रक्रान्तप्रधानप्रश्नावलम्बी पाठः प्रश्नः', अस्ति चेन्निन्दा कथं क्रियते ? उत्तरम्। अस्ति-चेत्पदाभ्यां शैवशाक्तादिमत्राणां मोक्षदातृत्वपक्ष एवावतीणोऽयं प्रश्नस्तद- भावसमर्थनेनैव दत्तोत्तरः। किञ्च, किमत्र निन्दाशब्देनाऽविद्यमानदोपकीर्तनं विवक्षितमुत विद्यमानतत्कीर्चनं स्वयं तद्हणजपाधकरणमेवेति वा? नावः । अस्माकमद्वैतब्रह्मवादे सर्वस्यापि ब्रह्मरूपत्वेन "सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीर यत्किञ्च भूतं प्रणमेदनन्य" इत्यादिषु भक्तिवशात्सर्वस्यापि मन्तव्यत्वविधानेन चास्मत्सम्प्रदाये निन्दाया एवानवसरपराहतत्वात् । कचिद्न्थेषु भगवन्मन्त्रादिस्तुति- प्रकरणे कदाचिदितरनिन्दा चेत्तया न हि निन्दान्यायविचारेणादुष्टत्वात् । न द्वितीयः । तादृशकथने निन्दात्वाभावात् । अन्यथा सर्वस्तुनिष्ठतात्विकगुण- दोपनिरूपकाणां ज्यौतिपायुर्वेदादीनां यहूनां शास्त्राणां सर्ववस्तुनिन्दकत्वेन अनुपादये. ताप्रसङ्गात् । न तृतीयः । परधर्मानाचरणस्य शाखसिद्धत्वात् । (परधर्माश्रयान्यमत्रोपासनयोर्निपेध ) अत एव तृतीयाध्याये आपद्धर्मप्रकरणे (श्लो० ७) "आपद्गत" इत्यन आपदि क्षात्रादिवृत्त्यपेक्षया ब्राह्मणस्य हीनहीनतरहीनतमेभ्योऽपि प्रतिग्रहादिकमुत्कृष्टं वदता याज्ञवल्क्येन आपयपि परधर्माद्विगुणस्यापि खधर्मस्यैवाचरणं वरीय इति योधितम् । अत्र विज्ञानेश्वरोऽप्याह- "एवं च वदताऽऽपद्तस्य परधर्माश्रयणाद्विगुणमपि स्वधर्मानुष्ठानमेव मुख्यमिति दर्शितं भवतीति ।। मनुरपि- "वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्या स्वनुष्ठितः । परधर्माश्रयाद्विप्रः सद्यः पतति जातित" इति ॥ अतः सम्प्रदायमेदेन खधर्माभावान्न शिवादिदेवतान्तरमन्त्रग्रहणं युक्तम् । तैत्तिरीये- "यो वै स्वां देवतामतियजते भस्वायै देवतायै च्यवते न परां प्राप्नोति पापीयान् भवति" इति निषेधथुतेथ ।

·चतुर्यस्य पष्ठा प्रश्ना। सर्वसाधारणेप्वाचारप्रकाशादिधर्मशास्त्रग्रन्थेषु वैष्यावविपयतयोदाहृतः- "नान्यं देवं नमस्कुर्यान्नान्यं मन्त्रमुदीरये"- दित्यादिकाशीखण्डादिवचनैरपि तथासिद्धेश्च । (ौवशाक्तकापालिकादीनामस्पृश्यरवानभिवाद्यत्वादिकं, शैवत्रतनिषेध', यथार्थकथनम् , अनिन्दा, सार्तानां स्पृश्यत्वादि) अपि च, शैवशाक्तान्यतरमन्त्रदीक्षाग्रहणे शैवत्वं शाक्तत्वं या भवेदेव । तथा च सति अस्पृश्यत्वानभिवाद्यत्वादिकं स्यात् । यथोच्यते प्रायश्चित्ताध्याय (श्लो०३०)- "उदक्याशुचिभिः सायादि"त्यस मिताक्षरायां ब्रह्माण्डपुराणे- "शैवान्पाशुपतान् स्पृष्ट्वा लोकायतिकनास्तिकान् । विकर्मस्थान् द्विजान् शूद्रान्सवासा जलमाविशेदिति ॥ न चात्र शैवशब्दः कापालिकपरः शङ्कयः । तेषां पाशुपतशब्देन पृथनिर्देशात् । तत्स्परों स्नानमात्रेण निर्वाहाभावाच । यथा चतुर्विंशतिमते- "बौद्धान् पाशुपतान् जनान् लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थं द्विज स्पृष्ट्वा सचलो जलंमाविशेत् ।। कापालिकांस्तु संस्पृश्य प्राणायामोऽधिको मत" इति ।। माधवोऽपीदं पराशरव्याख्याप्रथमाध्याये (श्लो० ३९) "सन्ध्यालानमि" त्यस विवरणे उदाजहार । इह पूर्व पाशुपतशब्देन निर्दिष्टानां लिङ्गादिधारिणां कापालिका- नामेव पुनः प्राणापामविधानार्थ कापालिकेति शब्दान्तरेणानुवादः। आपस्तम्ब:- "द्वावेवाश्रमिणौ भोज्यौ ब्रह्मचारी गृही तथा। मुनेरन्नमभोज्यं स्यात् सर्वेषां लिङ्गिनां तधे"ति ॥ अत्र लिगिनः पाशुपतादय इति आचारकाण्डतृतीयाध्याये माधवः । अन्यच शिवदीक्षाख्यतद्वतग्रहणे पाखण्डत्वं स्यात् । श्रीभागवतचतुर्थस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो० २८)-- "भववतघरा ये च ये च तान् समनुव्रताः। पासण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः ॥ नष्टशौचा मूढधियो जटामस्मास्थिधारिणः । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ । सेतुं विधारणं पुंसामतः पासण्डमाश्रिताः ॥ . - ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे - एप एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः । यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर्यप्रमाणं जनार्दनः ।। तब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् । विगा यात पासण्डं देवं वो यत्र भूवराडि"ति भृगुशापात् ॥ तथा च सति अनभिवाद्यत्वादयो बहवो प्रसज्येरन् । "पासण्डान् पतितान् नात्यान् वाइमात्रेणापि नार्चयेदिति स्मृतेः॥ आचारमाधवे (अ० १ श्लो० ३९) व्याख्याने आपस्तम्ब:- "पाखण्डं पतितं नात्यं महापातकिनं शठम् । नास्तिकं च कृतनं च नाभिवादेत्कथश्चने"ति ।। अतः शास्त्रानुरोधादेव न शैवदीक्षायाः संसर्गः क्रियते, नापि शाक्तदीक्षायाः । धर्माधिसारे तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्द्ध कलिवर्जितप्रकरणे- ."मद्यभक्षादिवामाद्यागमस्य तु न मानता । मीमांसाद्वितये सर्वशिष्टैश्च तदनादरात्" ॥ इत्यादिषु बहुनिपिद्धत्त्वात् । विस्तरस्तु कौलंगजमर्दनादिषु मत्कृतंशुद्धाद्वैतचन्द्रोदये च द्रष्टव्यः । अतः स्वयं तद्धर्मानाचरणमात्रेण शास्त्रसिद्धतहोपानुवादेन वा नैव निन्दक- त्वगन्धस्सापत्तिः । अन्यथा शाखान्तरीयकर्माण्यनाचरतां सामगानस रुद्रदैवत्यत्वेन तदुचारणानन्तरमशुचित्वान्न घेदान्तरोचारणमुचितमित्यादि मन्यादिशास्त्रसिद्धं च पदतां तथा यागेष्वपि रुद्रदेवत्यादिकमान्तरमशुचित्ववारणायाप उपस्पृशतां सर्वेषामपि द्विजातीनां वेददेवनिन्दकत्वप्रसक्त्या महानेवानर्थः स्यात्, तस्मान किञ्चिदेतत् । इयत्त्विह तत्त्वम् । उक्तश्रीभागवतवचनस्वारस्याद्भगवद्भक्त्यादिप्रतिपादकसच्छात्र- द्वेपिपु आधुनिकशैवसुधाकरायुक्तरीत्या शिवनिवेदितान्नभक्षणादिना नष्टशौचेषु ऊर्द्ध- नाह्मण- सिद्ध्य- न्तीति, उक्तविधकुचरितरहितानां हरी हरे च भक्तिमतां यथाशास्त्र व्यवस्थयोर्ध्वपुण्ड्- त्रिपुण्डादि कुर्वतां स्मार्तानां संस्पर्शादिकं नास्माकमनभिमतमिति । तथा चात:- "धन्दामहे मुकुन्दं सानन्दं नन्दनन्दनममन्दम् । शुद्धाद्वैताग्नतानितरान् वृन्दारकांस्तु निन्दामः" ।

·चतुर्थस्य सप्तमः प्रश्नः। एकत्रिंशः प्रश्नः, उत्तरे शैवादिमन्ना राजसतामसेभ्यः शिवसायुज्यादिप्रदाः, तदुपासना कचित्परम्परया हरिभक्तिं चोत्पादयति) अथ प्रकान्तप्रश्नस्यावलम्वी सप्तमः प्रश्न: नास्ति चेत्तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य का गतिः? उत्तरम् । तादृशं शास्त्रमेव दुर्लभं कदाचितत्सम्भवेऽपि तामसजीवपरम् । प्रथमस्कन्धे द्विती- याध्याये (श्लो० २६). "मुमुक्षयो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकलाः शान्ता भजन्ति बनसूयवः ॥ रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै । पितृभूतमजेशादीन् श्रियैश्चर्यप्रजेप्सव"। इत्यादिश्रीभागवतादिवचनैस्तदुपासनाया राजसतामसैककार्यत्वनिश्चयात् । तत्रापि शिवसायुज्यसालोक्यावन्यतमलक्षणमोक्षपरमेव । तद्दीक्षाभूतानां रुद्राक्षधारणादि- धर्माणां फलप्रतिपादकैः- "रुद्राक्षदेहसंस्थोऽपि कुक्करो म्रियते यदि । सोऽपि रुद्रपदं याति किं पुनर्मानवो गुह" ॥ इत्यादिभिः स्कान्दादिवचनैस्तथैवाध्यवसायात् । अत एव तदीक्षाग्रहिभिरप्पय- दीक्षितादिभिः खाभिलपितमुक्तिलक्षणकथनपुरःसरं सा प्रार्थ्यते- "भजेम भवदन्तिकं प्रकृतिमेत्य पैशाचिकीम् किमित्यसरसम्पदं प्रमथनाथ नाथामहे । भवद्भवनदेहलीविकटतुण्डदण्डाहति- घुटन्मुकुटकोटिभिर्मघयदादिभिर्भूयते" ॥ इति । अत्र पूर्वार्द्ध पिशाचयोनिप्राप्तिपूर्वकं शिवसान्निध्यस्य प्रार्थितत्वेनोत्तराद्धे तनचनस्या- प्युत्कर्षवर्णनेन च कैलासादिरूपे शिवस्थाने पिशाचयोनिप्राप्तिपुरःसरं सादिकं शिव- सान्निध्यमेव तदभिलपिता मुक्तिरिति फलति । क्वचिच्छास्त्रेषु शिवदीक्षाया अतिप्रशंसा तु भृगुंशापप्राकालिकपरेति प्राश्चः । तस्मान्न तन्मत्राणां साक्षात्कैवल्यादिग्दत्वकथ- मेऽपि परम्परासम्बन्धेनैव तद्रोद्धव्यम् । अत एव ब्राह्मे समाप्तिदशायां मायानुकीर्त- नाध्याये व्यास आह- ·२०० ससिद्धान्तमार्कण्डे "अन्यदेवेषु या भक्तिः पुरुपयेह जायते । कर्मणा मनसा वाचा तद्गतेनान्तरात्मना । तेन तस्य भवेद्भक्तिर्यजने मुनिसत्तमाः । स-करोति ततो विप्रा भक्तिं चामेः समाहितः ।। तुष्टे हुताशने तस्स भक्तिर्भरति भास्करे। पूजां करोति सततमादित्यस्य द्विजोत्तमाः ॥ प्रसन्ने भास्करे तस्स भक्तिर्भवति तचतः । सेनां करोति विधिवत् स तु शम्भोः प्रयततः । तुष्टे निलोचने तस्य भक्तिर्भगति केशवे ।। सम्पूज्य तं जगन्नाथं वासुदेवाख्यमव्ययम् । ततो भक्तिं च मुक्तिं च स प्राप्नोति द्विजोत्तमाः" इति ॥ दशमस्कन्धे चोद्धयः- "दानयततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमैः। श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्ण भक्तिर्हि साध्यत" इति ॥ भगवानप्याह- "जन्मान्तरसहस्रपु तपोध्यानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां मयि भक्तिः मजायत" इति । न च सर्वत्र देवतान्तरभक्तानां प्रतिपादितप्रनाड्या कृष्णभक्त्युद्भवस नियमेनादर्श- नात् प्रत्यक्षबाधितमेतदिति शक्यम् । एतजन्मनि तदभावे जन्मान्तरेऽपि तत्सम्भनात् । एतजन्मानुष्ठितनिष्कामयागादिकर्मभिरिहैव ज्ञानानुत्पत्तो जन्मान्तरे तदुत्पत्तिवत् । अपश्चितं चैतत् परमाचार्येण वादरायणेन साधनाध्याये रहति पाद इति शुभम् । "इति तादृशशास्त्रार्थ सति तस्य गतिः कृता । मतिमन्तो रतिर्गोपीपतिपादेऽस्त्वतिप्रिया । श्रुतिशुक्तिभौर्युक्तिमाक्तिकति भूपितः । मुक्तिं भुक्तिं भक्तिमतामाचार्यः शास्त्रशक्तिमान् ॥ सन्तो जयन्त्वसन्तश्च लोके सुसलतोद्भवाः । कुंशावधारिणः प्राज्योत्तमसाधनतत्पराः ॥

·, चतुर्थश्य अष्टमः प्रमः। २०१ (द्वात्रिंशः प्रश्नः पत्तीरहितस्यापि दीक्षादाने, सर्वदानेषु चाधिकारः, नारदायुदाहरणानि च) अथ चतुर्थप्रधानप्रश्नावलम्व्यष्टमः प्रश्नः पलीग्रहणरहितस्य दीक्षादानेऽधिकारोऽस्ति न वा ? उत्तरम् । "पत्नीयुक्तोऽप्यपनीको यत्ती जीवोद्धृतो गुरुः । दद्याद्दीक्षा दयावीक्षा हयां तन्यन्न दोपभाक् ॥ तथा हि, नियतब्रह्मचारिणां सनकादीनामपि दीक्षोपदेशादिदानेऽधिकारो दृश्यते । उद्योगपर्वणि विदुरेण तेषां गुरुत्वनिरूपणात् । तत्रैव धृतराष्ट्राय तैर्विज्ञानमुपदिष्टमिति प्रख्यातम् । तथा श्रीभागवतचतुर्थस्कन्धादिषु पृथुराजादिभ्यस्तैानादिकमुपदिष्टम् । नारदपञ्चरात्रादिपु नारदायापि भगवन्मत्रतत्कवचादिकं दत्तमिति प्रसिद्धम् । नारदे- नाप्याजन्माचारिणा व्यासाय भगवन्मन्त्रदीक्षा दत्तेति नारदपञ्चरात्रब्रह्मवैवादिषु स्फुटम् । एवं भागवतगौतमतत्रादिपु तेनैव ध्रुवगौतमादिभ्यो द्वादशाक्षरविद्याष्टादशा- क्षरगोपालविद्यादयं उपदिष्टा इति स्पष्टम् । एवं व्यासादिभ्यो ज्ञानोपदेशस्यापि तत्क- तैकत्वं भारतभागवतादिप्वपाणिपिहितम् । एवमपलीकेन नारायणमहर्षिणाऽपि सिंहभीतब्राह्मणयटुकाय भगवन्मन्त्रदीक्षादत्तेत्यनाच्छादित नारदपञ्चरात्रप्रथमरात्रे । एपमितरत्रापि पुराणादिषु तादृशेतिहासा विस्फारितदृग्भ्यां निरीक्षणीयाः । किञ्च, "यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्", "अविप्लुतब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तु तमावि- शे"दित्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धमाश्रमासमुच्चयपक्षमाश्रित्य अवजतामपि दीक्षादानेऽधिकारो दृश्यते । यथा शङ्कराचार्याणां दक्षिणामूर्त्यादिदीक्षादाने । अत एव च याज्ञवल्क्यप्रा: यश्चित्ताध्याये वानप्रस्थप्रकरणे (श्लो०१) "सुतविन्यस्तपनीक" इत्यस्य मिताक्षरायां सुतविन्यस्तपत्नीकस्यापि हि तापसाश्रमिणो वैतानौपासनसाध्यकार्यपु दाने चाधिकारी- ऽभ्यनुज्ञातोऽस्ति । दीक्षाया अपि दानमेव । गोपृथ्वीसरखतीभेदेन दानत्रैविध्यस्य सामशाखीयसाहित्युपनिपदि. बृहस्पतिस्मृतौ च दर्शितत्वात् । अतोऽस्मत्सम्प्रदाये. पलीरहितानामपि नारदशुकदेवाघाचार्याणां मत्रोपदेष्टुत्वस्य पूर्वत एष प्राप्तत्वाच्छास्त्र- विरोधाभावाच पलीरहितस्याप्यस्ति । मन्त्रोपदेशदानेऽधिकारः। (विधुरस्यापि वैदिकक्रियावत्त्वविद्वावकुलीनत्वपुत्रवत्वजितकामत्वाद्यन्यतमवतः भादभो- जनादिपु दीक्षादाने चाधिकारः अग्निहोत्रादिष्वनधिकारः) नन्वेवं सत्यपि अकृतविवाहस्थास्तु तदधिकारः । तथापि विधुरस त्वनामितया निन्दितत्वात् । श्राद्धभोजनादिपु निपिद्धत्वाच नास्य तदधिकारो युक्त इति चेत्, नैप . - २६०मा० ·२०२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे दोपः । निन्दाया वैदिकक्रियापचविद्वत्वकुलीनत्वपुत्रवत्त्वादिधर्मान्यतमाविशिष्टविषय- कत्वात् । उक्तान्यतमविशिष्टस्य तु श्राद्धभोजनादावस्ययोगत्वाभावाच । 'निर्णयसिन्धौ प्रथमपरिच्छेदे नक्तभोजनप्रस्तावे- "अनाथमोऽप्याश्रमी स्यादपनीकोऽपि पुत्रवानि"ति सदहोक्तेः । तथा प्रजापतिस्मृतौ- "योऽभार्यः सन् बलं चेतः संयन्ता विधुरो भवेत् । क्रियापरः श्रुतेर्वेचा श्राद्धे ये भोजयेत्पितः॥ श्रुतिशं कुलजं शान्तं प्रजायन्तं जितेन्द्रियम् । मृतभार्यमपि श्राद्धे भोजयेदविशङ्कितः ॥ अप्रजो मृतपत्नीकः सर्वकर्मसु गर्हितः । छन्दो विनापि न स्पेयं दिनमेकं विनाश्रमम् ।। यस पुत्राः सदाचाराः श्रुतिज्ञा धर्मसम्मुसाः। पितृभक्तिरता दान्ता न वैधव्यं मृतस्त्रियि ॥ तुरीये धाग्नि यस्तिष्ठेत्सन्धौ मध्यनिशि क्षणम् । अभार्योऽप्यनपत्योऽपि श्राद्धे पुण्यैरवाप्यते । पोडशाब्दात्पर थाढे विप्राणां सप्तसप्तके । भोजयेव पितृकार्यार्थ ततोज्यान् देवकर्मणि ।। न पुत्रपुत्रीतदपत्यभार्या न बन्धुरङ्गीकृतचित्तधारणः । सम्प्राप्य वैधव्यमनङ्गसम्भवो यस्तिष्ठति व्यक्ततया स वयं" इति अत्र कामबहल्यादिदोपग्रस्तस्यैव विधुरस्य श्राद्धभोजनादौ निषेधो, न तु तच्छ्- न्यस्य । किञ्चाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिपु वैतानिककर्मस्व विधुरस्य नाधिकारः । तत्प्र- वृत्तिद्वारस पुनराधानस्य सपनीकमात्राधिकारकत्वात् । तदङ्गभूतेषु ब्रीहवघाताज्या- वेक्षणादिकर्मस्वपि पत्नीकार्यत्वस्य कल्पकार "रथैनामाज्यमवेक्षयती" त्यादी निरूपणात् (ब्राह्म० काण्ड० ३ ०.३ अ० ४.). "पत्यवेक्षते मिथुनत्वाय प्रजात्यै यद्वै पत्ती यज्ञस्य करोति मिथुनं तत् अथोपलिया एवैप यज्ञस्यान्यारम्भोऽनवच्छित्यै" इत्यादिना तत्तद्विधायकब्राह्मणवाक्योपलम्भाच । तथा कर्मान्तरेष्वपि तत्तन्मत्रेषु "आशासानासौमनसम्प्रजासौभाग्यं तनूं धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके सोनं मे सह पत्या करोमि समायुपा सम्प्रजया समग्रे वर्चसा पुनः सम्पनी प्रत्याहं गच्छे समात्मा तनु वा ममे"त्यादिषु सौभाग्यपतिसहभावादिलिङ्ग . स्तथैव निश्चयाच " ·२०३ ..... चतुर्थस्य अष्टमः प्रभः। अथ सन्ध्यानानदानजपदेवार्चनापूर्तादिषु तु विधुरस्याप्यधिकारोऽक्षत एव । तत्र मत्रोपदेशस्यापि दानत्वादस्ति विधुरसापि तत्राधिकारः । तस्स दानत्वं तु- "त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती"ति सामशाखीयसाहित्युपनिपच्छुत्या तादृशानुपूर्वीकवृहस्पतिस्मृत्या तदर्थानुवादिभि:- "सर्वेपामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । ....विद्यादानं ततोऽधिकम्॥ सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः । तद्ददत्समवामोति ब्रह्मलोकमविच्युतम्" । इत्यादिमन्वत्रियाज्ञवल्क्यादिस्मरणैश्च निरूपितमेव । कथमन्यथा तवापि प्रश्नवाक्ये दीक्षादान इत्युक्तिः सङ्गच्छेत । तस्मान्मत्रोपदेशेऽपि दानाधिकारिणो न विधुरस्थान- धिकारः । तत्रापि दानत्वाविशेषात् । अत एव मृतपत्नीका वैराग्यादिवशादकृतविवा- हान्तरा अपि यहवः शिष्टाः संस्क्रियमाणेभ्यः स्वपुत्रादिभ्यो गायत्रीमुपदिशन्तो. दृश्यन्ते । एवं श्रीभागवतचतुर्थस्कन्मादिपु पुराणभागेपपि सतीनिधनानन्तरं हैमवती- विवाहात् प्राक् विधुरसापि शिवस्य नारदाय ब्रह्मविद्योपदेशनं वर्ण्यते । इत्थमित- रत्रापि वर्णनान्तराणि दृश्यानि । इदानीमपि वैष्णवानामस्माकं माध्परामानुजीयप्रभृतिषु सम्प्रदायान्तरेपपि, अस्त्याचार्याणा विधुराविधुरसाधारण्येनोपदेशकर्तृत्वव्यवहारः । अतः पनीरहितकर्टकदीक्षादाने निषेधस शास्त्रसदाचारयोरनुपलब्धेर्न कोऽपि शङ्का- वकाशः। (विधुरकुमारब्रह्मचारिणोरपि वैष्णवदीक्षाग्रहणेऽधिकार ) अथ यदि प्रश्नवाक्ये दीक्षादान इत्यत्राकारप्रश्लेपादपत्नीफस्य यथा वैतानिकदीक्षा- ग्रहणे नाधिकारस्तथा तस्य वैष्णवदीक्षाग्रहणेऽधिकारोऽस्ति न वेत्येव विचिकित्सित स्यात्तदापि वदामः । परिणयाकरणागृहिणीमरणाद्वाऽपत्नीकेष्वपि मुमुक्षाया अविशेषा- दास्त वैष्णवदक्षिाग्रहणाधिकारः। अत एव पष्ठे मनुः (श्लो० २५)- "अग्नीनात्मनि वैतानान्समारोप्य यथाविधी"ति आरोपिताग्निं सर्वथा पत्नीसम्बन्धगन्धशून्यमपि वानप्रस्थं प्रस्तुत्य तस दीक्षाग्रहण तादृशस्य परममोक्षं च वक्ति (श्लो० २९)- "एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाश्चौपनिपदीरात्मसंसिद्धये ध्रुती॥ पिमिाह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः । विद्यातपोविकृक्षार्थ शरीरस्य च शुद्धये"।

·1 सत्सिद्धान्तमार्कण्डे तथा (श्लो०३३)- "आसा महर्षिचर्याणां त्यक्त्याज्यतमया तनुम् । वीतशोकमयो विप्रो नह्मलोके महीयत" इति ॥ पुनः पञ्चमाध्याये स एव (श्लो० १५९) "अनेकानि सहस्राणि कुमारनह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्" इति ॥ अतः पत्नीभावाभानयोमोंक्षे न साधमत्त्वं प्रतिनन्धकत्वं चेत्यपनीकस्यापि तद्हणे न काप्यनुपपत्तिः । विस्तरस्तु "किमाश्रमनिष्ठ" इत्यस्योत्तरादयधेयः । यथा विधुरस (अ०५ श्लो० १६८)- "भार्याय पूर्वमारिण्यै दत्वानीनन्त्यमणि । पुनरक्रिया पुर्यात्पुनराधानमेन च ॥ अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान हापयेत् ॥ इत्यादीनि मन्वादिवचनानि विवाहान्तरकरणानन्तरमेवाधानाधिकारं विदधाति न तथा सपत्नीकस्यैव वैष्णवदीक्षाग्रहणविधायकमपत्नीकस तत्प्रतिपेधकं वा किश्चिच्छास्त्र- मुपलभामहे । प्रत्युत नैष्ठिकब्रह्मचारिप्रभृतीनामपि तदावश्यकतामोधमानि वचनानि प्रागेयोपन्यस्तानीति सर्वमच्छिद्रम् । इत्थ च-- "धुर्य सन्मित्रविपये तुर्य चोयं सहाष्टभिः । दुर्यत्रित खागवाफ्यैः पर्यन्तं नीतमुचरैः" । इति चतुर्थाष्टकम् ॥

·पञ्चमः प्रधान: प्रश्न: (पञ्चमः प्रधानः प्रश्नः उत्तरकारिकाभिनित्यकाम्या- दिसर्वधर्मव्यवस्था) अथ पञ्चमः प्रधानप्रश्न: भवतामत्यावश्यको धर्मः कः? उत्तरम्। "श्रीकृष्णदेवमत्राणां ग्रहणं स्वगुरोर्मुखान् । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।। अर्चनं वन्दनं दासं सख्यमात्मनिवेदनम् । स्वाचार्यदर्शितदिशेत्यादीनां समनुष्ठितिः ॥ धर्मोऽत्यावश्यकोऽस्माकं वेदवेदान्तभापितः । वैष्णवत्वप्रयुक्तोऽयाध्ययनाध्यापनादिकम् ॥ प्रजारक्षादिकं नानाव्यापाराद्विजसेवनम् । वर्णप्रयुक्ता इत्याद्या धर्मशास्त्रोदिताः क्रमात् ।। तचदाश्रममूलाच धर्माः श्रुत्यादिदर्शिताः । सर्वेऽत्यावश्यका नस्तेऽनुष्ठीयन्ते यथार्हणम् ॥ देशकालवयोऽवस्थाधीशक्त्यायनुसारतः । तत्र वर्णाश्रममासाः प्रत्यवायनिवृत्तये ॥ ज्ञानेऽधिकारसिद्धयर्थ चानुष्ठीयन्त उज्वलाः । हरिध्यानादिसाहित्यातेऽस्माकं वीर्यवचराः॥ चित्तं संशोध्य कल्पन्ते ज्ञानमत्यादिसिद्धये । हरिसेवादयो धर्माः साक्षान्मोक्षासये मताः ।। अत आवश्यकतरा आचार्यरुभये स्मृताः। वैष्णवत्वप्रयुक्ता ये ये च वर्णाश्रमोद्भवाः॥ ये त्वन्यदेवताभक्त्याऽन्यमत्रोपासनादयः । पुनेठ्याद्याच ये काम्या पानावश्यकाः क्रमात् ॥ तत्रायवर्जने हेतुर्यो वै स्वां देवतामिति । एवमादीनि वाक्यानि प्रत्यवायाऽश्रुतिः परे । भूतिकामस्य वायव्यश्वेतालभनमुच्यते । अननुष्ठानतस्तस प्रत्यवायोऽश्रुतो यथा ॥ मया ग्रन्थेषु वेदान्तचिन्तामण्यादिषु स्फुटम् । विस्तरेणैव निर्णीतमेतत्तत्रैव दृश्यताम्" ।।

·। २०६ ससिद्धान्तमार्तण्डे (त्रयस्त्रिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिका, सन्ध्यादेहरिध्यानादेश्चा- झाङ्गिभावः, गायत्रीवैदिककर्मतपोऽध्ययनादीनां 'हरिप्राप्तिसाधनता) अथैतत्प्रधानप्रश्नावलम्बी आद्यः प्रश्नः तत्र हरिध्यानादिकमावश्यकं यद्युच्यते तदा सन्ध्योगायत्री- मध्ये भवतामनावश्यकत्वमिति वक्तव्यम् , तर्हि वर्णाश्रमगणना भवन्मतेऽस्ति न वा ? उत्तरम् । "अनानिमायादुभयोविरोधं शक्ता न वक्तुं श्रुतियुक्तिविज्ञाः । ध्यानादिकावश्यकताविधाने सन्ध्याघनावश्यकता कथं सात्" । परस्परविरुद्धयोइँकतरावश्यकतास्वीकारेऽन्यतरस्यानावश्यकत्वं प्रसज्येत । इह तु सन्ध्यावन्दनगायत्रीजपादिकं न हरिध्यानादिविरुद्धं प्रत्युताङ्गाङ्गिभावात् तत्प्रापक-. त्याच तदनुकूलमेव । तस्मादस्माकं तूभयोरप्यावश्यकत्वखीकार इति अविचाररमणीय एवायं वर्णाश्रमगणनाभावाभानप्रश्नः । गायन्यादीनां भगवत्प्रापकत्वं तु प्रपश्यते । तथा हि मनुना द्वितीयाध्याये (श्लो० ५६). "अकारं चाप्युकारं "त्यारभ्य त्रैवर्णिकानां सप्रणवस्य गायत्रीजपस्य, काले सन्ध्यावन्दनादिक्रियायाश्चात्यावश्यकतां निरूप्योच्यते- "ओङ्कारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः। विपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुसम् ॥ योऽधीतेऽहन्यहन्येतां श्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः समूर्तिमान्" । 'सम्बत्तॊऽपि (श्लो० २०४)- "गायनीं यः सदा विप्रो जपेत नियतः शुचिः। स याति परमं स्थानं वायुभूतः समूर्तिमानि"ति ॥ "ब्रह्मणो मुसमि"त्या ब्रह्मणः परमात्मनः प्राप्तेरमेतदध्ययनजपादिना निष्पापस ब्रह्मज्ञानप्रकर्पण मोक्षावाप्तेरिति बुल्लूफभट्टो व्याचल्यो । अतः पापनाशकत्वेन नित्यत्वेन चोपकारकत्वाद्धरिप्राप्तिशेपभूतमेवेदम् । परब्रह्मत्वं च हरेरेवेति तु-- . - ·पश्चमस्य आध: मनः। २०५ "तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्"। - "तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत" इति । "अहमेव परं ब्रह्म परमात्माहमव्यय" इति ॥ "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जये"- त्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्यसहस्रभेरीघुष्टं सर्वसदास्तिकसम्मतम् । पुनरपि चैदिककर्मणां तत्मतिसाधनत्वमाह स एव पप्ठे (श्लो० ७५)- "अहिंसयेन्द्रियासङ्गैदिकैश्चैव कर्मभिः । तपसश्चरणैश्चोत्रैः साधयन्तीह तत्पदमि"ति ॥ वृहदारण्यके च श्रूयते (पृ० ८९७)- "तमेतं वेदानुपचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने"त्यादि। तैत्तिरीयेऽपि- "वेदमनूच्याचार्पोऽन्तेवासिनमनुशास्ति" इति ।। अतः सर्वस्यापि तत्त्वती भगवदववोधशेपत्वं सिद्ध्यति । . (सन्ध्यामानादेरध्यात्मज्ञानहरिध्यानाभ्यां साफल्यं, स्मृतिषु ध्यानविधिः) किञ्च, हरिध्यानादिविना सन्ध्यावन्दनादि निष्फलमेव अत एव मनुः (अ०६ श्लो०८२)- "न बनध्यात्मवित् कश्चित् क्रियाफलमुपाश्नुत" इति । छान्दोग्ये च श्रूयते-- "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति । अपि च, सन्ध्यावन्दनादिवैदिककर्माधिकारसम्पादके उपनयनसंस्कारेऽपि अविदुपो' नाधिकारः। "यमविद्वानुपनयते यश्चाविद्वानिती"ति श्रुतेः । अग्रे "तमस एव. तमः प्रतिशती"ति दफ्फलश्नावणात । "विदुपः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुपो भवेदिति स्मृतेश्च । तथा यागाधिकारिविशेषणकोटायपि "अर्थी समर्थो विद्वान् जातपुत्र" इति कल्पसूत्रे विदुपोधिकार उच्यते । । याज्ञवल्क्योऽपि गायत्रीजपादेः प्रकर्यतः सिद्धौ ब्रह्मविद्याया एवं हेतुत्वंमाह (अ०१) गृह्यप्रकरणे (श्लो०५)- "जपयज्ञप्रसिद्ध्यर्थ विद्यां चाध्यात्मिकी जपेदिति । पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये आहिकप्रकरणे बृहस्पति:- "ब्रह्मयज्ञप्रसिद्ध्यर्थ विद्यां चाध्यात्मिकी जपेत् । जनाथ प्रपाचं चापि ततस्तर्पणमाचरेदि"ति ॥

·२०८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . अथ ध्यानं तु विदधाति याज्ञवल्क्य एव तृतीयाध्याये अध्यात्मप्रकरणे (शो०९)- ."ध्यानयोगेन सम्पश्येत्सूक्ष्म आत्मात्मनि स्थित" इति ।। तत्रैव (श्लोक० १४६)-. "ततो ध्येयस्थितो योऽसौ हृदये दीपयत्प्रभुः । धारयेचन चात्मानं धारणां धारयन् युध" इति.॥ अथ वृहत्पराशरोपि द्वितीयाध्याये (श्लो० ८२)- "मात्रं पार्थिवमानेयमि"त्यादिना सप्तस्नानान्युपक्रम्य (श्लो० ८५)- "ययानं मनसा विष्णोर्मानसं कथ्यते बुधः" । इति मानसनानलक्षणमुक्या (श्लो० ८६)- "स्मानानामुत्तमं खान मन्वायुर्मानसं स्मृतम् । कृतेन येन मुच्यन्ते गृहस्सा अपि सद्विजाः" । इति सर्वेपो मोक्षसाधनत्वं तस्साह । तथा (श्लो० ९०)- "अलात्या नाचरेत्कर्म जपहोमादि फिश्चने"ति अलातस्स यापकर्मकरणनिषेधात् , सानेपु ध्यानरूपस च मानसिकस्सातीय फलकथा नाद, सन्ध्यादी प्यानसोपकारकत्वमुक्तं भवति । पुनः स एव (अ०२ श्लो० १३८) "चिद्रूपं परमं ज्योतिर्निरालम्बमनामयम् । अव्यक्तमव्ययं शान्तं सायाद्वापि हरि स्मरन् ।। गायत्रीवारिसंसातः प्रणवनिर्मलीरुतः । । विष्णुम्मरणसंमुद्धो योग्यः सर्वेषु फर्मगु ।। योऽधीतवेदवेदार्यः सातः सर्वेषु पारिषु । न सुवेदशुचिस्तान्तस्तयुद्धस्तु शुचिर्मत" इति ॥ (मरपो विषय पनजावरगादि कार्य, पापत्रीमाभिधा, मूर्षे भगवदभेद इरिशमो मोक्ष , हरिविमुसम्म समपाइपण) पुनस्तत्रैव (१०२) प्रणयप्रारणे (शो०१०)- "मगयो हि परं तचामि"त्युपरम्प (लो०१६)- "निसभारस्थितो देवो मन्तव्यो ममादिभिः॥ इति मगरचत्वावगन्द्रभिरेव तस्स स्पमननसमुचराज्ये जगवत्पादिपमोति- पूर्व वस सर्ट विष्णुत्वं निरूप्प (सो० ३१)- "उत्पममेतणु पतः समनं व्याहृत्य निष्ठप्रलयेऽपि यत्र । एफापरेणापि जगन्ति ऐन प्यासानि योध्या परमोऽमि तम्माद ।।

·पञ्चमस आधः प्रभः। २०९ ध्येयं न जप्यं न च पूजनीयं यस्मान्न देवावरणीयमन्यत् । दुस्तारसंसारपयोधिमग्ने ताराय विष्णुः परमः स पूज्या" । इत्यन्तं तस्यैव ध्यानादि विधीयते । पराशरमाधवीये (अ०१ श्लो० ३९)- "सन्ध्या स्नानमि"त्यस्य व्याख्यायां व्यास:- "न भिन्ना प्रतिपद्येत गायत्री ब्रह्मणा सह । साहमसीत्युपासीत विधिना येन केनचिदिति ॥ ब्रह्म तु हरिरेव । अस्मच्छाखीयनारायणोपनिषदि- "अम्भस्य पार" इति प्रक्रमे "यमन्तः समुद्रे कवयो चयन्ती"त्यादिलिङ्गकथन- पूर्वकं "तदेव ब्रह्म परमं कवीनामि"त्युक्तेः। "नारायणपरं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः पर" इत्युक्तेश्च । पुनस्तत्रैव व्यासः- "गृहे त्वेकगुणा सन्ध्या गोष्ठे दशगुणा स्मृता । शतसाहस्रिका नद्यामनन्तं विष्णुसनिधावि"ति ॥ यत्र विष्णुप्रतिमादिसन्निधायपि अनन्तमित्युच्यते । किं तत्र वाच्यं तद्ध्यानसह- कृतस्य कर्मणोऽनन्तफलत्वे ? तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि भगवत्त्वेनादित्यध्यानपूर्वकमेव प्रातरादिसन्ध्याकरणं विधाय तादृशस्वैव मोक्ष आम्नायते-- "उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलं भद्रमश्नुते- ऽसावादित्यो ब्रह्मेति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति य एवं वेदे"ति । -आचारमाधवे (अ० १) आहिकप्रकरणे विष्णुपुराणे- "आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सलिलाञ्जलिम् । नमो विवखते ब्रह्मन भासते विष्णुतेजसे ॥ जगत्सवित्रे शुचये सविने कर्मदायिन" इति । अथ कदाचिद्गायत्र्यादीनां सूर्यमत्रत्वं मन्येत तदापि सूर्यस्य विष्णुतेजस्त्वेन तद्वि- भूतित्वात्तन्मत्राणां नारायणपरत्वमेव । सारसङ्घहे च वाराहे- "सन्ध्योपास्ति करिष्यन्ति द्विजा विष्णुपरानुसाः। रौरवं नरकं प्राप्य चाण्डाली योनिमानुयुः" ।। इति हरिध्यानादिशून्यस्य सन्ध्यावन्दनादेर्दुप्फलजनकत्वमप्युक्तम् । १७.. मा.

·पश्चमस्य आधः प्रश्नः। २११ कर्मपुराणे- "नास्तिक्यादथवाऽऽलस्यायोऽनीन्नाधातुमिच्छति । यजेत या न यज्ञेन स याति नरकान् बहून् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेपतः । आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरमि"ति ॥ हारीत:- "पाकयज्ञान यजेनित्यं हविर्यज्ञांस्तु नित्यशः। सौम्यास्तु विधिपूर्वेण य इच्छेब्रह्म चाव्ययमि"ति ।। कूर्मपुराणे "अमृतापिधानमसी"त्यादिना भोजनानन्तरमाचमनाद्युक्त्वोच्यते- "अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद्ब्रह्मपोंति हि । सर्वेपामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः॥ योऽनेन विधिना कुर्यात्स याति ब्रह्मणः पदमि"ति ॥ एवं प्राधान्येनाश्रमत्रयधर्मेपु हरिघ्यानसाहाय्यावश्वकत्वं दर्शितम् । (सन्यासिनोऽपि ध्यानावश्यकता, हरिसरणेनैव सर्वकर्मपरिपूर्ति , जपादिपु विशेष , हरिप्रवणस्य कर्मकोपेऽप्यदोष ) किञ्च, संन्यासग्रहणेऽपि हरिध्यानमावश्यकम् । आधारमाधवद्वितीयाध्याये संन्या- सग्रहणविधौ कात्यायन:- "आत्मन्यनिं समारोप्य वेदिमध्यस्थितो हरिम् । ध्यात्वा हदि त्यनुज्ञातो गुरुणा प्रैपमारभेदिति ।। पष्ठे संन्यासिधर्मानुपक्रम्य मनुः (श्लो० ७९)- "प्रियेषु खेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् । विसृज्य ध्यानयागेनेभमाम्योत सनातनामगति तस्माद्धरिध्यानादिकं सर्वेप्यपि वर्णाश्रमेष्वावश्यकम्, न तु तेन सह वर्णाश्रमधर्माणां विरोधगन्धोऽपि । सर्वेषामपि हि धर्माणां हरिस्मरणेनैव परिपूर्णत्वं निगद्यते । कथं तहि ध्यानादिकेन सार्द्ध वर्णाश्रमधर्माणां विरोधगन्धः किञ्चिज्ज्ञेन चालेनापि भापितुं शक्यः ? तथा हि "प्रमादात् कुर्वतां कर्मे" त्यादि "परिपूर्ण तदस्तु मे" इत्यन्तं श्लोकत्रयं प्रसिद्धम् । चतुर्विशतिमतव्याख्यायामाचारकाण्डे बृहन्नारदीये- "न्यूनातिरिक्ततासिद्ध्यै कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवान्ते सम्पूर्णफलदायकमि"ति ॥ .

·२१२ ससिद्धान्तमार्तण्डे माधवीये प्रथमाध्याये आहिकमकरणे याज्ञवल्क्या- "यदि वाग्यमलोपा स्थाजपादिषु कदाचन । व्याहरेद्वैष्णवं मत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययमि"ति ॥ गौतमोऽपि "गच्छतस्तिष्ठतो वापि खेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा विना सत्यं तत्सर्व निप्फलं भवेत् ।। क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रां निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेजपकर्मणि ।। आचामेत्सम्भवे चैपां सरेद्विष्णुं सुरार्चितमि" त्यादि । सारसनहे स्कान्दे भगवद्वचनम्- "मन्निमित्रं कृतं कर्म कर्मलोपो भवेद्यदि । तत्कर्म धुर्वते नित्यं तिस्रः कोटयो महर्पयः ।। मन्निमित्तं कृतं पापं मद्धर्माय च कल्पते"। मामनादृत्य धर्मोऽपि पापं सान्मत्प्रभावतः" । पाझे भृगुवचनम्- "स कर्ता सर्वधर्माणां भक्तो यस्तव केशव । स कर्ता सर्वपापानां यो न भक्तस्तवाच्युते"ति ॥ (पुमानस्वारयुत्कर्ष , ध्यावृध्येयाद्यमेदः, ध्येयस्वरूपम्, पडझादिवर्णाश्रमधर्मात्यागोऽपि वैष्णवचितम्) अथ पुनरपि ध्यानोको लघ्वत्रिस्मृतौ अष्टमाध्याये विविधप्रायश्चिचान्यभिधाप सर्वान्ते- "ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पाककर्मणाम् । श्वपाके चाभिचानो ध्यानेनेह विशुद्धयति ।। ध्यानमेव परं ब्रह्म ध्यानमेव परं तपः। ध्यानमेव परं शौचं ध्यानमेव परं पदम् ।। सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यापन्नेव प्रमुच्यते । तपखी च भवेदेवं पतिपावनपावनः ।। पुनस्तत्रैव नवमाध्याये- “यो ध्याता यच तद्धयानं यद्ध्येयं यत्प्रयोजनम् । सर्वाण्येतानि यो वेति स योगं योक्तुमर्हति ॥ आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयः सूक्ष्मो महेश्वरः । यत्परात्परमैश्वर्यमेतद्ध्यानप्रयोजनम् ।। * ·पञ्चमस्य आध: प्रश्ना। २१३ विदित्वा सर्वसूक्ष्माणि पडङ्गं च महेश्वरम् । प्रधानगुणतत्त्वज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोपात्मजः स्मरन् । शिशुपालो गतः स्वर्ग किं पुनस्तत्परायणः ॥ उपलब्धिः स्मृतिर्ध्यानं सङ्कल्पः प्रणवं प्रति । कल्पना भावना चिन्ता ध्यानमित्यभिधीयते ।। प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तथैव समाधिश्च पडङ्गो योग उच्यते" इति ॥ अत्र महेश्वरशब्दो भगवत्परः । "विद्वपादपि गोविन्दमि"ति गोविन्दशब्दश्रुति- सामानाधिकरण्यात् । "नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः पर" इति श्रुतेश्च । ध्यानस भगवत्साक्षात्कारहेतुत्वं तु मुण्डकोपनिपदि तृतीयमुण्डके श्रूयते- "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्फलं ध्यायमान" इति । तस्यैव ज्ञानहेतुत्वं च श्रूयते कैवल्योपनिपदि- "श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेही"ति । तस्मादेवमुमतमस्य हरिध्यानादेः सन्ध्यावन्द- नादिवर्णाश्रमधर्मविरुद्धत्वाभावाचदावश्यकत्वकथनेन न वर्णाश्रमधर्माणामनावश्यकत्वं सिद्धयति । वर्णाश्रमधर्मात्यागस्थापि विष्णुभक्तिचिहत्वात् । यथाह विष्णुपुराणे यमः (अॅ० ३ अ० ७ श्लो० १६)- "न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किश्चिदुचैः स्थितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम्" । कालमाधवीये तु जितमनसमिति पाठः। "विचार्यते शास्त्रकथा यथा यथा वचांसि युक्तानि लभेत्तथा तथा । श्रान्तोऽमि लेसाद लादलं वृथा वादव्यथा मैन कृथा हरेः पथा ॥ यथास्ति वर्णाश्रमधर्मवर्णनं सत्सम्प्रदायेषु गतिप्रदायिपु । हरौ रतेश्चारुविचारसञ्चयैर्न चेतरत्रास्ति तथेति बुद्ध्यताम्" ।।

·२१४ ससिद्धान्तमार्तण्डे (चतुस्त्रिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिकेऽब्राह्मण्यवरूपम्) अथ प्रक्रान्तपञ्चमप्रश्नावलम्बी द्वितीयः प्रश्नः सन्ध्यादिहीनस्याब्राह्मण्यं भवत्सम्मतं न वा ? उत्तरम् । "ब्राह्मण्यस्य तिरोधानं नित्यसन्ध्यादिलोपने । प्रतिबन्धविहीनस्थ सूतकाधैररोगिणः । सेवाउनुपरुद्धस्स देवदेवरमापतेः। वृथा लोपयतः कर्म यथाशास्त्रं मुसम्मतम्" । अत्रामाह्मण्यं नाम, "नशाननं क्षत्रभुजो महात्मे त्यत्र द्वितीयस्कन्धसुबोधियां श्रीमदाचार्यदर्शितदिशा ब्राह्मणवीजस्तत्परिणीतबामणजातीयक्षेत्रोत्पन्ने शरीरे प्रायो गर्भाधानादिशात्रीयसंस्काररेव शक्याविर्भावस कचिदीश्वरेच्छया शरीरान्तरेऽपि तपोविशेपादिभिः प्रादुर्भावशालिनो भगान्मुसरूंपस ब्राह्मण्याख्यदेवताविशेपस्य सन्ध्यावन्दनलोपम्लेच्छान्नभक्षणादिप्रतिकूलसम्पत्मयुक्तं प्रायश्चित्तप्रतिविधेयं तिरो- धानम् । पुनस्तत्प्रादुर्भावकप्रायश्चित्तानि तु स्वल्पवैगुण्ये खल्पानि, गुरूणि तु, पुनः संस्कारादिरूपाणि गुरूणि, यथा शास्त्रोक्तविधिना प्रतिष्ठाकरणात्प्रतिमादौ प्रादुर्भूताया देवतायास्तिरोधानप्रयोजके खल्पवैगुण्ये प्रोक्षणपश्चामृतस्नानादिकमेव पुनः प्रादुर्भा- वकम् , म्लेच्छसंसर्गादौ महत्तरानाचारे तु पुनः प्रतिष्ठाकरणादीति दिक् । (सन्ध्यालक्षण, सा सूर्येऽनुदित एव कार्या, तद्धीनस्य शूदरवम् , मरकादि च, वां विना सर्वकर्मवैयर्य, करणेऽहोरात्रपापनाशो ब्रह्मलोकश्व) तत्र सन्ध्याराहित्याभ्यासप्रयुक्तं ब्राह्मण्याख्यदेवताविशेषतिरोधानमस्माकं सङ्गत्तमेव, शास्त्रसिद्धत्वात् । तथाहि, द्वितीयाध्याये वृहत्पराशरः (श्लो०१०)- "दिवसस च रात्रेश्च सन्धिः सन्ध्येति गीयते । सोपास्या सद्विजैर्यत्नात्स्यात्तचिमुपासितम् ।। मध्याह्वेऽपि च सन्धिः सात् पूर्वस्याहो परस्य च । पूर्वाह्नाहोपराह्नथ क्षपा चेति श्रुतिक्रमः" । धुनः स एव तत्रैव (श्लो० ७१)- "त्रिंशत्कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसरा" ।। इत्यादिना खाध्यायब्राह्मणोक्तप्रकारेण मन्देहानां सूर्येण प्रत्यहं युद्धादि निरूप्याह अ०२ श्लो०८०८१)- "मत्वेत्यनुदितादित्य सन्ध्योपास्तिकरो भवेत् । उदिते सति या सन्ध्या बालक्रीडोपमा हि सा ।।

·पञ्चमस्य द्वितीयः प्रश्न २१५ सध्या येन न विज्ञाता न च सन्ध्या उपासिताः। स जीवन्नपि शूद्रः स्यात्सदा पातकसंयुत" इति ।। आचारमाधवीये प्रथमाध्याये सन्ध्यां प्रशंसति यम:- "सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ यदहा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। आसीनः पश्चिमा सन्ध्यां प्राणायामैस्तु हन्ति तत् ।। यद्राव्यात्कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा । पूर्वसन्ध्यामुपासीनः प्राणायामैळपोहति ।। ऋपयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवामुयुः। प्रजां यशश्व कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव चे"ति ।। अकरणे प्रत्यवायो दर्शितो दक्षण- "सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेदिति ॥ गोभिलोपि- "सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते" इति ।। विष्णुपुराणेऽपि- "उपतिष्ठन्ति ये सन्ध्यां ये न पूर्वा न पश्चिमाम् । व्रजन्ति ते दुरात्मानस्तामिस्रं नरकं नृपे"ति ॥ कूर्मपुराणे- "योज्यत्र कुरुते कर्म धर्मकार्य द्विजोत्तमः । विहाय सन्ध्याप्रणति स याति नरकायुतमि"ति ।। (आतुरस्य तस्यागेऽदोपः, सूतकादौ तनिषेधस्तर मानसिकसन्ध्या सन्यानिस्तत्वं च) एतत्सर्वमनाविषयम् । तथा च याज्ञवल्क्या- "अनार्तश्चोत्सृजेवस्तु स विप्रः शूद्रसम्मतः । प्रायश्चित्ती भवेचैव लोके भवति निन्दितः" इति ।। अनिरपि- "नोपतिष्ठन्ति ये सन्ध्यां स्वस्थावस्थासु वै द्विजाः । हिंसन्ति वै सदा पापा भगवन्तं दिवाकरमि"ति ।।

·२१६ ससिद्धान्तमार्तण्डे 'विष्णुपुराणेऽपि- "सर्वकालमुपस्थानं सन्ध्यायाः पार्थिवेप्यते । अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरजीविनः" इति ।। सूतकादी सत्यपि सामर्थ्य सन्ध्योपासनं न कार्यमित्याह मरीचि:- "सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयत" इति । यदपि पुलस्त्येनोक्तम्- "सन्ध्यामिष्टिं च होमं च यावजी समाचरेत् । न त्यजेत्सतके चापि त्यजनाच्छत्यधोगतिम्" ॥ इति ।। तन्मानसिकसन्ध्याभिप्रायम् । यतस्तेनैवोक्तम्- "सूतके मृतके चैव सन्ध्याकर्म न सन्त्यजेत् । मनसोचारयेन्मन्त्रान् प्राणायाममृते द्विज" इति ।। "एतद्विदित्वा यः सन्ध्यामुपास्ते शंसितग्रतः । दीर्घमायुः सम्बिदेत सर्वपापैः प्रमुच्यते" ।। इति पुनर्माधवः (अ० १ श्लो० ३९)- सन्ध्यादीनां नित्यत्वं चाग्निहोत्रादिवद्यावजीवकर्तव्यतयाऽवगम्यते जीवनवदधि- कारत्वं च दिने दिन इति वीप्सयावगम्यते । यथा च 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेते त्यत्र वीप्सयाऽपगमस्तद्वदि"ति । (पुनस्तद्रहितस्यामाह्मण्याशुचिरवकर्मानधिकारादितस्करणे पापनाशादिदेवाग्निविद्यादिकायैईरिसेवया चोपल्द्धस्य तायागेऽदोषः, हरिविमुखस्य सन्ध्यादिवैफल्यं च) पुनराचारकाण्डद्वितीयाध्याये हारीत:- "चत्वारोऽथाश्रमा ह्येते सन्ध्यापन्दनवर्जिताः । बामण्यादेव हीयन्ते यदप्युपगतं बुधैरि"ति ॥ बौधायनोऽपि- "अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् । सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृता" इति ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि- "सायं प्रातः सदा सन्ध्यां ये विप्रा नो धुपासते । कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्मम योजयेत्" ॥. मनुरपि- "सावित्रीपतिता प्रात्या भवन्त्यार्यविगहिता" इति ।। - ·पश्चमस्य द्वितीयः प्रभा २१७ दक्षस्मृतौ- "सन्ध्याकाले च सम्प्राप्ते मध्याह्वे च ततः पुनः । यो न सन्ध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः ।। स जीवन्नेव शूद्रस्तु मृतः श्वा चैव जायते । सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु ।। यदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत्" । धर्मसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्द्ध सन्ध्याप्रस्तावे- "सन्ध्यामुपासते ये ते निष्पापा ब्रह्मलोकगा। अन्यकर्मफलं नास्ति सन्ध्याहीनेऽशुचित्वतः । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा जायते ध्रुवमि"ति । धर्मप्रवृत्तौ शाकल:- "सन्ध्याकाले तु सम्प्राप्से सन्ध्यां नैवमुपासते । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥ देवामिद्विजविद्यानां कार्ये महति संस्थिते । सन्ध्याहीने न दोपोऽस्ति यतस्तत्कर्मसाधनादि"ति ।। अतोऽत्यावश्यकभगवत्सेवायनुरोधात् गत्यन्तराभावतः सन्ध्यावन्दनादीनां किश्चि- कालविलोपेऽपि न दोपः। अत एव सारसङ्घहे स्कान्दे भगवद्वचनम् - "मनिमित्तं कृतं कर्म कर्मलोपो भवेद्यदि । तत्कर्म कुर्वते नित्यं तिस्रा कोव्यो महर्षयः॥ मन्निमित्तं कृतं पापं सद्धर्माय च कल्पते । मामनादृत्य धर्मोऽपि पापं सान्मत्प्रभावता" इति ॥ तत्रैव वाराहे- "सन्ध्योपास्ति करिष्यन्ति द्विजा विष्णुपराइमुखाः। रौरवं नरकं प्राप्य चाण्डाली योनिमाप्नुयुः ।। नानुव्रजति यो मोहादुर्मतिर्हरिमुत्सवे । ज्ञानामिदग्धक्केशोऽपि वसते नरकेऽशुचावि"ति ॥ अयं किञ्चित्कर्मकाललोपादौ दोपाभावो भगवत्सेनापरतत्रस्य गत्यन्तराभाव एव घेदितव्यः । अस्तु किमनेनाप्रासङ्गिकेन । तस्मादाशौचादिप्रतिबन्धककालव्यतिरिक्ता- वसरेऽनातस्य भगवत्सेवादिना गत्यन्तराभाववता अप्रतिरुद्धस सन्ध्यावन्दनादिक- नित्यकर्मत्यागाभ्यासे शास्त्रप्राप्तो ब्राह्मण्यतिरोभावोऽस्माकं सम्मत एव । २० स०मा० ·२१८ । सत्सिद्धान्तमार्तण्डे + (इदानी बहूना सन्ध्यादिराहित्येऽपि ते सह व्यवहार , सर्वेषा कालानुरूपता, गायत्रीमात्रादपि ग्राह्मणता, मविद्वानपि विप्रो मान्य) नन्वेवं सतीदानी बहुपु ब्राह्मणज्ञातिप्पनेकेषां सर्वदा सन्ध्यानन्दनराहित्येनाबाह्म- णत्वात् सन्ध्यादिकृद्भिर्विद्वद्भिरपि स्वल्पैस्तत्तजातीयैरनुष्ठीयमानस्तैः सह सहभोजना- दिव्यवहारः कथमविरुद्धः स्यादिति चेत् ? इत्थम् , बहूना तादृशत्वे बहुभिर्न विरोद्ध- व्यमिति न्यायेन स्वल्पर्बहुविरोधस्य कर्तुमशक्यत्वात् युगानुरूपाणां द्विजानामनिन्द्य- त्वस्मरणाच युक्तः स इति । तथा च वृहत्पराशरः प्रथमाध्याये (श्लो० ३१)- "युगे युगेषु ये धर्मास्तेषु धर्मेषु ये द्विजाः । तेपां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजा" इति ॥ "युगरूपाः युगानुरूपाः कालपरतत्राः" इति माधवः । उक्तं च भारत आरण्यके पर्वणि- "भूमिनद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवर्षयस्तथा । कालं तमनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ॥ कालं कालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव । बलवर्मप्रभावाचा न भवन्त्युद्भवन्ति चे"ति ॥ अत एव गायत्रीमात्रविज्ञा अपि, सम्यक् शौचाद्याचारनियन्त्रिताः सर्ववर्णानभक्ष- णायनाचारशन्या ब्राह्मणा गत्यन्तराभावादनुचर्यादौ शिष्टः स्वीक्रियन्ते । सर्यते च हतीयाध्याये मनुना (श्लो० ११८)- "सावित्रीमानसारोऽपि वर विप्रः सुयत्रितः। नायत्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी"ति ॥ निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे श्राद्धयोग्यब्राह्मणगणनायाम्- "गायतीसारमात्रोऽपि वर विप्रा सुयत्रितः । नायत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी"ति हेमाद्रौ व्यासः । पुननेवमाध्याये मनुः (श्लो० ३१७)- "अविद्वाश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतथाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ।। श्मशानेष्वपि तेजखी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्त(धीते ॥ एवं यद्यप्यनिटेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तदिति ॥ .

·पश्वमस्य तृतीय: प्रना। २१९ प्रथमाध्यायेपि- "ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते"- इति जन्मत एव ब्राह्मणस्योत्कर्ष उक्तः । एवं "जन्मना ब्राह्मणः श्रेयानि"त्यादीनि वचनान्तराण्यपि द्रष्टव्यानि । जातिमात्रन्त्राझणयघादौ प्रायश्चित्तादिकमप्यनुसन्धेयम् । अतो जातिमात्रस्यापि ब्राह्मणस्य इतरापेक्षयोत्कर्पात् युगानुरोधेन ब्राह्मणानामनिन्द्यत्वात् गत्यन्तराभावाच तेपामपि ब्राह्मणत्वं स्वीकृत्य तैः सह यथार्ह सर्वव्यवहारान् सर्वत्र शिष्टाः समाचरन्तीति सर्व सुस्थम् । तस्मात्- "सच्छास्त्राणां विचारेण स्वच्छाचारे सतां पथे। कस्मादकस्माद प्रश्नोऽसत्तर्कसम्पर्ककर्कश"॥ (पञ्चत्रिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिकाऽसकृदभ्यासादिभेदेन ब्रह्मचार्या- दीनां सन्ध्यादिलोपे प्रायश्चित्तानि दिङ्मात्रेण) अथ पञ्चमप्रश्नस्यावान्तरस्तृतीयः प्रश्नः । सन्ध्यावन्दनाद्यकरणप्रयुक्तपापनाशाय प्रायश्चित्तं भवत्सम्मतं न वा? उत्तरम्। "प्रायश्चित्तं तु भवतो नूनं नैवास्ति सम्मतम् । बालबत्पृच्छपते यस्मादर्थेऽसिन् सर्वसम्मते" पूर्वप्रश्ने सन्ध्याराहित्येन ब्राह्मण्याभावः प्रतिपादितः । इह तु पापमात्रमिति पृच्छ- कस्य पूर्वापरानुसन्धानदग्धा । आस्तामित्थकारम् । सन्ध्यालपि सकृदभ्यासादिभेदन विविधप्रायश्चित्तानां धर्मशास्त्रसिद्धत्वात्तत्तदधिकारिविशेषेण तत्तत्पापप्रणोदनाय तत्त- त्प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमेवेत्यत्र को वाऽस्तिका सम्मति न दद्यात् ? सन्ध्यावन्दनलोपेऽपि सकृदभ्यासादिभेदेन प्रायश्चित्तवैविध्यं तु दिनात्रेण दर्शपामः। तत्र पाशरमाधवीये प्रथमाध्याये (श्लो० ३७) व्याख्याने प्रजापति:- "सन्ध्योपासनहानौ तु नित्यस्मानं विलुप्य च । होमं च नित्यक शुभेद्गायत्र्यष्टसहस्रकृदि"वि ।। सम्बर्चस्मृतौ (अ०१ श्लो० २१)-.

·. २१८ । सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (इदानी बहूनां सन्ध्यादिराहित्येऽपि तै. सह व्यवहार', सर्वेषां कालानुरूपता, गायत्रीमात्रादपि माह्मणता, अविद्वानपि विप्रो मान्य) नन्वेवं सतीदानी बहुपु ब्राह्मणज्ञातिप्वनेकेषां सर्वदा सन्ध्यावन्दनराहित्येनाबाह्म- णत्वात् सन्ध्यादिकृद्भिर्विद्वद्भिरपि खल्पैस्तत्तजातीयैरनुष्ठीयमानस्तैः सह सहभोजना- दिव्यवहारः कथमविरुद्धः स्यादिति चेत् ? इत्थम् , यहूनां तादृशत्वे बहुभिर्न विरोद्ध- व्यमिति न्यायेन खल्पर्बहुविरोधस्स कर्तुमशक्यत्वात् युगानुरूपाणां द्विजानामनिन्य- स्वस्मरणाच युक्तः स इति । तथा च बृहत्पराशरः प्रथमाध्याये (श्लो० ३१)- "युगे युगेषु ये धर्मास्तेपु धर्मेपु ये द्विजाः । तेपां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजा" इति ॥ "युगरूपाः युगानुरूपाः कालपरतत्राः" इति माधवः । उक्तं च भारत आरण्यके पर्वणि- "भमिनद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवर्पयस्तथा । कालं तमनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे । कालं कालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव । बलपर्मप्रभावाद्या न भवन्त्युद्भवन्ति चे"ति ॥ अत एव गायत्रीमात्रविज्ञा अपि, सम्यक् शौचाद्याचारनियन्त्रिताः सर्ववर्णानभक्ष. णाद्यनाचारशून्या ब्राह्मणा गत्यन्तराभावादनुचर्यादौ शिष्टेः स्वीक्रियन्ते । सर्यते च तृतीयाध्याये मनुना (श्लो० ११८)- "सावित्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयत्रितः । नायत्रितखिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी"ति ॥ निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे श्राद्धयोग्यप्रामणगणनायाम्--- "गायत्रीसारमात्रोऽपि वर विप्रः सुयत्रितः । नायत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी"ति हेमाद्री व्यासः । पुनर्नवमाध्याये मनुः (श्लो० ३१७)- "अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतच यधानिदैवतं महत् ।। श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुप्यति । यमानथ यज्ञेषु भूय एवाभिवर्त(धीते ।। एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं देव हि तदिति ॥

·पञ्चमस्य तृतीयः प्रना। २१९ - प्रथमाध्यायेऽपि- "ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते"- इति जन्मत एव ब्राह्मणस्योत्कर्ष उक्तः । एवं “जन्मना ब्राह्मणः श्रेयानि"त्यादीनि वचनान्तराण्यपि द्रष्टव्यानि । जातिमात्रब्राह्मणवधादौ प्रायश्चित्तादिकमप्यनुसन्धेयम् । अतो जातिमात्रस्यापि ब्राह्मणस्य इतरापेक्षयोत्कर्षात् युगानुरोधेन ब्राह्मणानामनिन्धत्वात् गत्यन्तराभावाच तेपामपि ब्राह्मणत्वं स्वीकृत्य तैः सह यथार्ह सर्वव्यवहारान् सर्वत्र शिष्टाः समाचरन्तीति सर्व सुस्थम् । तस्माद- "सच्छास्त्राणां विचारेण स्वच्छाचारे सतां पथे। कस्मादकस्मात् प्रश्नोऽसत्तर्कसम्पर्ककर्कश (पञ्चत्रिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिकाऽसकृदभ्यासादिभेदेन ब्रह्मचार्या- दीनां सन्ध्यादिलोपे प्रायश्चित्तानि दिड्मात्रेण) अथ पञ्चमप्रश्नस्यावान्तरस्तृतीयः प्रश्नः । सन्ध्यावन्दनाधकरणप्रयुक्तपापनाशाय प्रायश्चित्तं भवत्सम्मतं न चा? उत्तरम्। "प्रायश्चित्तं तु भवतो नूनं नैवास्ति सम्मतम् । चालवत्पृच्छयते यस्मादर्थेऽस्मिन् सर्वसम्मते"। पूर्वप्रश्ने सन्ध्याराहित्येन ब्राह्मण्याभावः प्रतिपादितः । इह तु पापमात्रमिति पृच्छ- कस्य पूर्वापरानुसन्धानवैदग्धी । आस्तामित्थकारम् । सन्ध्यालोपे सकृदभ्यासादिभेदेन विविधप्रायश्चिचाना धर्मशास्त्रसिद्धत्वाचनदधिकारिविशेपेण तत्तत्पापप्रणोदनाय तत्त- प्रायश्चित्तमनुप्ठेयमेवेत्यत्र को वाऽस्तिका सम्मतिं न दद्याद ? सन्ध्यावन्दनलोपेपि सकृदम्यासादिभेदेन प्रायश्चित्तवैविध्य तु दिमात्रेण दर्शयामः। तर पाशरमाधवीये प्रथमाध्याये (श्लो० ३७) व्याख्याने प्रजापति:- "सन्ध्योपासनहानौ तु नित्यनानं विलुप्य च । होमं च नित्यकं शुद्धोद्गायत्र्यष्टसहस्रकृदि"ति ॥ सम्पर्तस्मृती (अ०१ श्लो०२१)- - ·- - २२० ससिद्धान्तमार्तण्डे "उपासीत न चेत्सन्ध्याममिकार्य न वा कृतम् । गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपेत्लायात्समाहिता" इति ॥ इदं सकत्समुदायलोपविषयम् । एकतरसन्ध्यामात्रस्य सकल्लोपे तु अविस्मृती- "सायं प्रातस्तु या सन्ध्यां प्रमादाद्विक्रमेत्सकृत् । गायत्र्यास्तु सहस्रं हि जपेत्लात्त्वा समाहिता" इति ॥ सन्ध्यावन्दनवद्गायत्रीजपस्यापि सकल्लोपे ब्रह्मचारिणो वा सन्ध्यालोपे त्वपराके सम्वनी- "य: सन्ध्यां चैव नोपास्ते अमिकार्य यथाविधि । गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपेत्लात्वा समाहितः" इति ।। इदं कमलाकरभट्टेनापि सिन्धौ तृतीयपरिच्छेदे पूर्वार्द्ध ब्रामचारिधर्मेषु सङ्ग्रहीतम् । धर्मसिन्धौ च तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्द्ध ब्रह्मचारिधर्मेपूच्यते- "सन्ध्यामिकार्यलोपे सहस्रगायनीजपः, कचित्सकल्लोपे "मानतोके"ति मत्रस्य शतं जप उक्ता । भिक्षालोपेऽटशतमभ्यासे द्विगुणं पुनः संस्कारश्चेति ॥ -पुनस्तत्रैव सन्ध्याप्रस्तावे सन्ध्याश्रये कालातिक्रमे प्रायश्चित्तार्थमेकमर्पमधिकं दत्या रात्रौ प्रहरपर्यन्तं दिनोक्तकर्माणि कुर्यात् । ब्रह्मयज्ञ सौरं च वर्जयेत् । सर्वथा सन्ध्यालोपे प्रतिसन्ध्यमेकोपवासोऽयुतमष्टोत्तरसहस्रं वा गायत्रीजपः । अशक्तौ प्रति- सन्ध्यालोपे शतगायत्रीजपः । व्यहं त्र्यहं लोपे तदावृत्तिः । ततः परं कृच्छादिकल्प्य- मिति । इदं विशेषतो व्यवस्थापूर्वक प्रायश्चित्तमयूखमुक्तावलीन्दुशेखरसिन्धुप्रभृतिषु सविस्तर निर्णीतमेवेति निःसन्दिग्धविपयेप्रासङ्गिकलेखाद्विरम्पते । अत:- "सन्ध्यायतां तु नित्यं नः सन्ध्यायं कर्म निर्मलम् । प्रायश्चित्तप्रसङ्गो न प्रायश्चित्तस्थिते हरौ" ॥

·२२१ पञ्चमस्य चतुर्थः प्रश्नः । (पत्रिंशः प्रश्न उत्तरकारिकाच) अथ पञ्चमप्रधानप्रश्नावलम्बी चतुर्थः प्रश्नः ग्रहस्थानां पञ्चदेवपूजनमावश्यकं न वा? उत्तरम्। "सर्वेषां तु गृहस्थानां पश्चदैवतपूजनम् । नावश्यकं तथा शास्त्रशिष्टाचाराधभावतः ॥ सदैव दैवतं स्खेष्टमेकं पूज्यं तु सर्वथा । प्रामाणिकनिवन्धेषु बहुष्वेवं विनिर्णयात् ।। नित्या पञ्चामरार्चा तु तादृग्दीक्षावतां मता | एकैकस्पार्चनं येषु सम्प्रदायेषु सम्मतम् ।। तत्तद्वर्तिजनैस्ते ते लधनीया न सर्वथा । सुराचैव स्मृता नित्या निन्दिता बहुभक्तता ।। गण्यते बृहदारण्ये पुण्यमेकार्चनं सदा । तदेव नित्यं सर्वेषां नित माधवादिभिः॥ किञ्च मुख्या हरिहरान्यतराचैव वै कलौ । तत्रापि सेवनं मुख्यं देवदेवस्य केवलम् ॥ कीर्तनाद्यैरेव मुक्तेः कलेमलविलोपनात् । तथा गत्यन्तराभावात्सन्ध्यावन्नित्यतोक्तिता। सर्वानुकूलं तन्मूलं सर्ववैदिककर्मणाम् । सर्वैरवश्यं कर्तव्यं सिध्येत्सर्वार्चनं ततः॥ तस्मात्पूज्यतम नान्यत्साक्षान्मोक्षस्तदर्चनात् । शालग्रामद्वारवतीशिले प्रतिमया सह ।। पूज्ये त्रैवर्णिकैः स्पृष्ट्वा स्त्रीशद्वैः प्रतिमैव तु । दूराच्छू घैष्णवैस्ते अर्घ्यं विप्रकरण वा । प्रत्यवेत्येव सन्ध्यांवन्नित्यं मूर्यन विना । नराणां नरकमातिस्तद्धीनानां न तद्युजाम् ॥ शालग्रामस्य महिमा न हि मातुं तु शक्यते । सूतकादावस्यहेयमुच्यते कचिदर्चनम् ।। गुरुदत्तनौ सेव्य एकोऽखिलसुरेश्वरः। . मूर्युत्को भारतेऽस्मिन् वर्षे हर्षेण वां गृहे ।। .

·२२२ ससिद्धान्तमार्तण्डे मजेनतूमान् दुर्गादीस्तामसार्ध्यानमुक्तिदान् । देवान्तराणां सेवा तु काम्या सान्तफलाऽध्रुवा ॥ अवैधयागरूपा सा वैष्णवानां निपिद्धयते ॥ सिद्धयेत्सर्वसु पर्वार्चा सर्वाशीश्वरसेवनात् ।। विविधैर्हेतुभिर्विद्वत्केतुभिः शास्त्रसेतुभिः । सेवा श्रीनेतुरेवार सर्वचर्णेषु वर्णिता" ॥ (स्वेष्टदेवताया एवं पूजा नित्या अन्यतमपूजा विधिवचनानि, प्रसशास्वापोस्थानयो कृत्यस पश्च) तथा हि गौतमकृताचारसूते (प्रश्नः १ खं०५)- "अहरहास्नान, देवर्षिपितृतर्पण, ब्रह्मयज्ञो, विधिवदिष्टदेवतापूजन, स्वाध्यायोऽति- धिकार्य च पट्कर्माणि दिने दिने रवावुदिते" इति । अब दिने दिन इति वीप्पया स्नानादियद्देवतार्चनेऽपि खेप्टदेवतापूजनस्यैव नित्य- त्वमुच्यते । इष्टत्वं च मोक्षदातृत्वेन खमहापुरुपकृतपूजनत्वेन चोपासनाप्रयोजकश्रद्धा- विपयत्वम् । तस्मात् , पञ्चानामपि देवानां साहित्येनैव पूजनस्स न नित्यत्वम् । अत एव याज्ञवल्क्याचाराध्याये गृहप्रकरणे (श्लो० ४)- "सात्वा देवान् पिदंश्चैव तर्पयेदर्ययेत्तथा । .इत्या मिताक्षराया नित्यतपणं व्याख्याय तदनन्तरं हरिहरहिरण्यगर्भप्रभृतीनाम- न्यतमं यथावाहनासनमृग्यजुःसाममत्रैस्तत्प्रकाशकैः स्वनामभिर्वा चतुर्थ्यन्तैनमस्कार- युक्तराराधयेद्यथोक्तविधिनेत्युक्तम् । अत्र गृहस्थधर्मानाहेति पूर्वोपक्रमः । अतो गृहसः सर्वरपि पश्चापि देवाः पूजनीया एवेति नियमो न सिद्धयति । अन्यतमपूजाया एव नित्यत्वविधानात् । अत एव माधुवीये विष्णुपुराणे- "वस्था प्रसन्नचित्तस्तु कृतासनपरिग्रहः । अमीष्टदेवताना तु कुर्वीत स्मरणं नर" इति ॥ भोजनानन्तरकत्येप्यपि खेप्टदेवताया एव स्मरणं विधीयते । तथा धर्मसिन्धी तृतीयपरिच्छेद- "न सायादुत्सवेतीते मङ्गलं विनिरवं च । अनुसज्य सुहृद्वन्धूनर्चयित्वेष्टदेवतामिति ॥. माधवीये च शयनविधी हारीवः- "रात्रिसूक्तं जपित्वा विष्णुं नमस्कृत्य 'सोपसर्प भद्रं त' इति श्लोकं जपित्वेष्ट- देवतास्मरणं कृत्वा समाधिमास्थापान्यान्यांच वैदिकान् मत्रान् सावित्री जपित्या मारुत्पश्रुतं श प भृष्यन् दक्षिणशिराः स्वपेव" इति । - ·पञ्चमस्य चतुर्थः मः। २२३ एवमादिषु स्वेप्टदेवताया एवार्चनस्मरणादिकं निरूप्यते । इह हारीतवचने इष्टदेवता- स्मरणं पञ्चादीनां स्मरणानावश्यकत्वाय । विष्णवतिरिक्तदेवोपासकस्यापि विष्णु- नमस्कारप्राप्त्यर्थ विष्णुं नमस्कृत्येति । तेन विष्णोः प्राधान्यम् । गौतमतत्रे सप्तमाध्याये (श्लो० ३७)- "यथा प्राणं यथा ज्ञानं तथा कुर्यादतन्द्रितः । • यद्यत्कृत्यं मगलार्थ तत्तत्कुर्यात्तथा तथा ।। आदर्शदर्शनं कुर्यात् घृतस्पर्श च फजलम् । सत्पोष्यपोपणार्थाय क्षेमं योगं च चिन्तयेत् ।। सायाच कृष्णपूजार्थ नद्यादौ विमले जले । पूजा च पञ्चधा प्रोक्ता तासां भेदान् शृणुष्व मे ॥ 'अभिगमनमुपादानं यागः स्वाध्याययोगको । इति पञ्चप्रकारार्चा क्रमेण कथयामि ते ॥ अनाभिगमनं नाम देवतास्थानमार्जनम् । उपलेपनं निर्माल्यदूरीकरणमेव च ॥ उपादानं नाम गन्धपुष्पादिचयनं तथा । इज्यानामिष्टदेवस्य पूजनं च तथा पुनः॥ स्वाध्यायो नाम मन्त्रार्थ सन्धानपूर्वको जपः । सूक्तस्तोत्रादिपाठश्च हरेः सङ्कीर्तनं तथा ॥ तत्त्वादिशास्त्राभ्यासथ स्वाध्यायः परिकीर्तितः । योगो नाम खदेवस वात्मत्वेनैक्यभावना । इति पञ्चप्रकारार्चा कथिता तव सुव्रत । सारूप्यसार्टिसालोक्यसायुज्यफलदा क्रमात्" । अत्रापि नित्यकृत्येषु स्वष्टदेवस्यैवार्चनं कृष्णपूजाया: प्राधान्यं चोक्तम् । तथा धर्मसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदे पूर्वार्द्ध आहिकप्रकरणे देवार्चनमुपक्रम्य-- "देवार्चनं प्रकर्त्तव्यं त्रिकालेऽपि यथाक्रम । अशक्तौ विस्तरात्मातर्मध्याह्ने चन्दनादितः ।। सायं नीराजनं कुर्यात्रिकाले तुलसीदलम् । यथा सन्ध्या तथा पूजा त्रिकाले मोक्षदा स्मृते"ति कमलाकरः ।। तत्र विष्णुशिवब्रह्मसूर्यशक्तिविनायकादिष्वभिमतां देवतामर्चयेदित्यन्यतमपूजैवोक्ता। अतोऽपि गृहस्पैः पश्चैव देवताः पूज्या इति नियमो न सिक्ष्यति ।

·. २२४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तथा भवताऽत्याहते आंचारादर्शेऽपि विष्णुपुराणे- "ततो गृहार्चनं कुर्यादमीएसुरपूजनम् । जलाभिषेकं पुष्पाणां धूपादेश्च निवेदनमि"ति ॥ नागदेवकृताचारप्रदीपे, अथ देवार्चनम् , तत्र योगी- "ततो गृहार्चनं कुर्यादभीष्टसुरपूजनम् । जलाभिपेकपुष्पादिधूपादिविनिवेदनैरि"ति ।। आचारप्रकाशे ब्राह्मे- "ब्रह्माणं विष्णुमीशं वा सूर्यमग्निं गणाधिपम् । दुर्गा सरस्वती लक्ष्मी गौरी वा नित्यमर्चयेदिति ॥ अत्रापि वाशब्देनाऽखन्यतमाया खेप्टदेवताया एव पूजनमुच्यते । अत एव नीलकण्ठभट्टकृताहिके इदमेव वचनं दक्षवचनत्वेनोपन्यस्य वखामीटदेवर्ता खस्वाभीष्टयोगेन पोडशोपचारः पञ्चोपचारर्वा यथामिलितोपचारैर्वा पूजयेदित्युक्तम् । मदनपारिजाते तु पूज्यदेवतानिगमे दर्शिता इत्युक्त्वेदमुपन्यस्तम् । तथाऽऽचारमाधवे (अ०१) आमेये- "मष्णवरौद्रैस्तु सावित्रैः शाक्तिकैस्तथा । विष्णुं प्रजापतिं चापि शिवं वा भास्करं तथा ॥ तल्लिङ्गैरर्चयेन्मः सर्वदेवान् समाहित" इति ।। इहापि पूर्ववदेव वाशब्दस्सार्थः । (स्वसम्प्रदायदीक्षानुसारादेकैका देवता पूज्या, पौवैष्णवगाणेशादिपददर्शनभेद ) अत एवमादिष्वनेकत्र गृहस्थधर्मोपक्रमेष्वपि स्वेष्टदेवताया एवावश्यपूज्यत्वकथनात् सर्वैरपि गृहस्थैः पञ्चायतनपूर्जव कर्तव्येति नियमासिद्ध्या शैववैष्णवगाणेशादिलक्षण- खखसम्प्रदायानुसारेणोक्ताखन्यतमाऽभीष्टदेवतबैका तत्तत्सम्प्रदायवर्तिभिरर्चनीया । अत एव च पराशरस्मृतिव्याख्यायां प्रथमाध्याये (श्लो० ३८)- "पट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजका"। इत्यस्य व्याख्याने । बहुवेदशासाधर्मशास्त्रादिव्याख्याता माधवोऽपि वृहदारण्यकादि- श्रुत्युपन्यासपूर्वकमेकदेवार्चनमेव व्याख्याय (श्लो० ३९)-- "सन्ध्या लानं जपो होमो देवतानां च पूजनमि". त्यस विवरणे समग्राहिकं निरूपयन् क्रमप्राप्तदेवतार्चननिर्णये- "ब्रह्माणं शङ्करं सूर्य तथैव मधुसूदनम् । अन्यांश्वाभिमतान् देवान् भक्या त्वक्रोधनो नरः ।। खैर्मत्रैरर्चयेमित्र पत्रैः पुष्पैस्तथामिः ॥

·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रश्नः। २२५ इति कूर्मपुराणवचनं सर्वेषां समुच्चयेनार्चनविधिभ्रमजनकमुपन्यस्य तद्वारणायाह । यद्यपि पूर्ववचनव्याख्याने पूजनीयो देव एक एवेति महता प्रबन्धेन अपश्चितम् , तथापि दर्शनभेदमाश्रित्य विष्णुशङ्करादिभेदोपन्यासो न विरुद्ध्यते । दर्शनभेदश्च पुराणसारे वर्णिता- "शैवं पाशुपतं शाक्तं सौरं चैनायकं तथा । वैष्णवं च तथा पष्ठं दर्शनानि यडेव हीति"॥ चतुर्विंशतिमतव्याख्यायामप्याचारकाण्डे समग्रमादिकं निरूपयता क्रमप्राप्तदेवार्चने उक्तकूर्मपुराणवचनमुदाहृत्य यद्यपि परमार्थतो देव एक एव- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" "एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ती"- त्यादिश्रुतिनिचयखरसादुत्तरमीमांसास्थलायवादिन्यायोपष्टम्भाच्च । तथाप्यौपाधिक- भेदमाश्रित्य अन्यायेत्याद्युक्तिरिति द्रष्टव्यम् । भागवतेऽप्यत एवोक्तम् । "मूाभि- मतयात्मन इती"ति वदता भट्टोजिदीक्षितेन तदेव दर्शितम् । एवं मदनपारिजाते तृतीयस्तबके आविकनिरूपणे विविधदेवार्चनमुक्त्वोच्यते- "अथवा वेदाविरुद्धस्वस्त्रदीक्षानुसारेण देवतार्चनं कुर्यादिति ।' (ताग्दीक्षावतामेव पञ्चदेवार्चा एकार्घकसम्प्रदायभेदातादिव्यवस्था, देवपूजाया नित्यता कालादिबहुभक्तनिन्दा च) एतेन पञ्चायतनपूजाविधायका:- "स्मानं सन्ध्यां ततो होमं गृहस्थोक्तेन वर्त्मना । कृत्वा सूर्य गणपतिं लक्ष्मीमीशं तथा हरिम् ॥ पौरुषेण तु सूक्तेन नित्यमर्चा समारभेत्" ।। इत्याचारार्कपरशुरामनिवन्धपदार्थादर्शादयोऽपि गृहीततत्पूजानियमपरत्वेन दत्तो- त्तराः। अत एव गौतमतत्रे दशमाध्याये (श्लो० ६९)- "पश्चात्मिकायां दीक्षायां गणेशादिक्रमायजेत् । यदा मध्ये तु गोविन्दमाग्नेय्यां गणनायकम्" । इत्यादिना पश्चात्मकदीक्षासच एव पञ्चायतनपूजायाः कर्तव्यतोच्यते । तस्मान सर्वसम्प्रदायवर्तिनां गृहस्थानां तत्पूजनमावश्यकम् , तेषां स्वसम्प्रदायप्रधानायाः खामीटदेवताया एवैकस्सा अर्चनस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । एवमेव प्रतादिन्यवस्थापि सम्प्र- दायमेदेनैव तत्र तत्रोच्यते । - . २९१०मा० ·२२६ । ससिद्धान्तमार्तण्डे 'यथा धर्मप्रवृत्ती- "दिनद्वयेऽपि वर्तेत चतुर्थी या विधूदये । 'परैव प्रतिभिः कार्या गणनाथपरायणः" । गाणेशसम्प्रदायस्थैरित्यर्थः। तत्रैव- "श्रवणद्वादशी सा सादुपोप्या विष्णुतत्परैरिति । वैष्णवैरित्यर्थः। तत्रैव- "पारम्पर्यागतं वंशे देव्याः शरदि पूजनम् । प्रतिपद्येव कर्तव्यं न चान्यन कदाचने"ति ।। परम्परातः शक्तिभक्तरेव कार्यमित्यर्थः । इहैव- "अर्धराने यदा न स्यान्माघे मासि चतुर्दशी । प्रयोदश्या युता कार्या नरैः शिवपरायणैरि"ति ॥ शैवसम्प्रदायरसरित्यर्थः। अत्रैव शिवपुराणे- "प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रि शिप्रियः । इति दिक् । एतेनाऽपि गणेशादिसम्प्रदायभेदा एकैकदेवोपासनाविशिष्टा अनादिसिद्धा एवेति फलति । तस्मादस्ति देवतार्चनमानस्यावश्यकत्वम् । दक्षस्मृतावाहिकमुपक्रम्य- "देवकार्य ततः कृत्वा गुरुमङ्गलपीक्षणम् । देवकार्यस्य सर्वस्य पूर्याति विघीयत" इति ॥ एवमादिपु नित्यत्वविधानात् । आचारमाधवचतुर्विंशतिमतव्याख्यादिषु (अ०१)- "यो मोहादथवाऽऽलस्थादकृत्वा देवतार्चनम् । मुझे स याति नरकं सूकरेप्वभिजायते" ॥ इति कूर्मपुराणादिवचनेपकरणे प्रत्यवायथुतेश्च । न तु सर्वेषां सर्वदेवार्चनखावश्य- कत्वम् । अविस्मृतौ (श्लो० ३३८)- "बहुभक्तो दीनमुसो मत्सरी क्रूरपुद्धिमान् । - ·पश्चमस्य चतुर्थः प्रभा २२७ एतेपां नैव दातव्यः कदाचिच प्रतिग्रहाः" ।। इति निन्दास्मरणात् । बहुभक्तः एकत्र खेप्टदेवे दृढाश्रयराहित्यादहुदेवोपासका। (बृहदारण्यके देवतामेदः, तत्रैकस्य परमात्मदेवस्यैवार्चनं नित्यम् , मन्त्र श्रुत्यन्तराणि, मध्ये विलक्षणं वसुरुद्रादित्यादि च) किश्चात एचैकस देवस्यैवोपास्यत्वं पराशरस्मृतिप्रथमाध्याये (श्लो० ३८)- "पट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः । हुतशेपं तु भुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति"। इत्यस विवरणे प्रतिपादयति माधवः । यथा नित्यमित्युत्तरत्रान्वेति न तु पूर्वत्र । अध्यापनादीनां त्रयाणामनित्यत्वात् । देवता च अतिथिश्व देवतातिथी तयोः प्रतिदिनं पूजको भवेत् । देवतास्वरूपं च वाजसनेयिब्राह्मणे शाकल्ययाज्ञवल्क्यसम्मादे विचार्य निर्णीतम् । तत्र शाकल्यः प्रष्टा याज्ञवल्क्यो वक्ता देवताविस्तारस पौ स्वरूपं च प्रष्ट- व्योऽर्थः । अत्र चैपा श्रुतिः (अ०५ ब्राम० ९ पृ. ६४२)- "अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति सहैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस निविद्युच्यन्ते प्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्र- त्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रयस्त्रिशदित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति पडित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यद्ध्यर्ध इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्ये- त्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते त्रयश्च त्री च शता जयश्च त्री च सहस्रति । स होवाच महिमान एवैपामेते त्रयस्त्रिशत्वेव देवा इति कतमे ते त्रयस्त्रिंशदित्यष्टौ वसव एकादशरुद्रा द्वादशादित्यास्त एकत्रिशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिथ त्रयस्त्रिशाविति । कतमे वसव इत्यनिश्च पृथिवी च वायुधान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाय नक्षत्राणि चैते वसव एतेपु हीदं वसु सर्व हितमिति तस्माद्वसव इति । कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशस्ते । यदास्मान्माच्छरीरादुत्झामन्त्यथ रोदयन्ति तयद्रोद- यन्ति तस्माद्रुद्रा इति । कतम आदित्या इति द्वादश चै मासाः सम्बत्सरस्सत आदित्या एते हीदरसर्वमाददाना यन्ति तथैदिदं सर्वमाददाना यन्ति तम्मादादित्या इति कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति स्तनयितुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमस्तनयिनुरित्य- शनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति कतमे पडित्यमिश्च पृथिवी च वायुधान्तरिक्ष चांदित्यच घौचैते पंडित्येते हीदरस पडिति । कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव प्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ द्वौ देवावित्यन्नं चैर प्राणश्चेति । कतमोऽध्यर्थ इति योऽयं पवत इति । तदाहुर्यदयमेक इवैव पवतेऽय कथमध्यर्घ इति । यदसि- १ पासायरान्मलादु इति पायन्तरम् । २ ते परिदं हलपि पाठः। ३ पोवे इलपि पाठः।

·२२६ ससिद्धान्तमार्कण्डे “यथा धर्मप्रवृत्ती- "दिनद्वयेऽपि वर्तत चतुर्थी या विधूदये। परेव प्रतिभिः कार्या गणनाथपरायणैः" ॥ गाणेशसम्प्रदायस्टरित्यर्थः । bom -- "श्रवणद्वादशी सा स्यादुपोप्या विष्णुतत्परैरिति । वैष्णवैरित्यर्थः। तत्रैव- "पारम्पर्यागतं वंशे देव्याः शरदि पूजनम् । प्रतिपद्येव कर्तव्यं न चान्यत्र कदाचने"ति ॥ परम्परातः शक्तिभक्तैरेव कार्यमित्यर्थः । इहैव- "अर्धरात्रे यदा न स्यान्मापे मासि चतुर्दशी । त्रयोदश्या युता कार्या नरैः शिवपरायणैरि"ति ।। शैवंसम्प्रदायस्थैरित्यर्थः। अत्रैव शिवपुराणे- "प्रदोपच्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिः शिवप्रियैः । इति दिक् । एतेनापि गणेशादिसम्प्रदायभेदा एकैकदेवोपासनाविशिष्टा अनादिसिद्धा एवेति फलति । तस्मादस्ति देवतार्चनमानस्यावश्यकत्वम् । दक्षस्मृतावाहिकमुपक्रम्य- "देवकार्य ततः कृत्वा गुरुमङ्गलवीक्षणम् । देवकार्यस्य सर्वस्य पूर्वाद्धेऽति विधीयत" इति ॥ एवमादिषु नित्यत्वविधानात् । आचारमाधवचतुर्विशतिमतव्याख्यादिषु (अ०१)- "यो मोहादथवाऽऽलस्सादकृत्या देवतार्चनम् । मुझे स याति नरकं सूकरेपभिजायते ॥ इति कूर्मपुराणादिवचनेष्वकरणे प्रत्यवायथुतेश्च । न तु सर्वेपां सर्वदेवार्चनस्यावश्य- कत्वम् । अविस्मृतौ (श्लो० ३३८)- "बहुभक्तो दीनमुखो मत्सरी रखुद्धिमान् ।

·लोका एपु हीमे सर्वे देवा इति । कतमी ती द्वौ देवावित्यन्नं चैर प्राणश्वेति । तमोऽध्य पश्चमस्य चतुर्थः शमः। २२७ एतेषां नैव दातव्यः कदाचिच प्रतिग्रहः" । इति निन्दास्मरणात् । बहुभक्तः एकत्र खेटदेवे दृढाश्रयराहित्याबहुदेवोपासका। (बृहदारण्यके देवताभेदः, तत्रैकस्य परमात्मदेवस्यैवार्षनं नित्यम् , भय शुस्याराणि, गध्ये विलक्षणं वसुरुद्रादित्यादि घ) किश्चात एवैकस्य देवस्यैवोपास्यत्वं पराशरस्मृतिप्रथमाध्याये (श्लो० ३८)- "पट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः । हुतशेष तु मुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति" ॥ इत्यस्य विवरणे प्रतिपादयति माधवः । यथा नित्यमित्युत्तरत्रान्वेति न तु पूर्वत्र । अध्यापनादीनां त्रयाणामनित्यत्वात् । देवता च अतिथिश्च देवतातिथी रायोः प्रतिदिन पूजको भवेत् । देवतास्वरूपं च वाजसनेयिब्राह्मणे शाकल्ययाज्ञवल्क्यसम्बादे विचार्य निर्णीतम् । तत्र शाकल्या प्रष्टा याज्ञवल्क्यो वक्ता देवताविस्तारसझेपी स्वरूपं च प्रष्ट- व्योऽर्थः । अत्र चैपा श्रुतिः (अ० ५ ब्राह्म०९ पृ० ६४२)-- "अथ हैनं विदग्धा शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति सहेतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते प्रयच नीच शता अयश्च त्री च सहस्र- त्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रयस्त्रिशदित्योमिति होवाच फत्येक देवा याज्ञवल्क्येति पडित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यद्ध्यर्थ इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्ये- त्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते प्रयश्च त्री च शता प्रयश्च त्री च सहस्रति । स होवाच महिमान एवैपामेते त्रयखिशवेव देवी इति कतमे ते प्रयसिंशदित्यष्टी वसव एकादशरुद्रा द्वादशादित्यास्त एकनिशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिशाविति। कतमे वसव इत्यनिश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्योश्च चन्द्रमाच नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु हीदं वसु सर्व हितमिति तस्माद्वसव इति । कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशस्ते । यदास्मान्माच्छरीरादुत्झामन्त्यथ रोदयन्ति सयद्रोद- यन्ति तस्माद्बुद्रा इति । कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः सम्वत्सरस्यैत आदित्या एते हीद सर्वमाददाना पन्ति तदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति कतम इन्द्रः कतमा प्रजापतिरिति स्तनयिनुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमस्तनयिनुरित्य- शनिरिति कतमो यन्न इति पशन इति कतमे पडित्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्ष चादित्यच पाधते पंडित्येते हीदरसर्व पडिति । कतमे ते त्रयो देवा इतीम इति योऽयं परत इति । तदाहुर्यदयमेक इवैव पवतेऽथ कथमध्य sa १ यदाम्मास्टरोन्मलादु इति पालन्तरम् । २ ते यदिदं इत्यपि पाठः। ३ ·। २२८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे निद सर्वमध्याभोत्तेनाध्यर्ध इति । कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म तदित्याच- क्षत" इति । अस्याः श्रुतेरयमर्थः । उपासनार्हाणां देवानां सङ्ख्या विस्तारेण कतीति पृष्टो याज्ञवल्क्यो विजिगीपुकथायां प्रवृत्तत्वात्परघुद्धिव्यामोहाय निविदा प्रत्युत्तरं प्रतिपेदे। निविच्छन्दो वैश्वदेवनामके शस्त्रविशेपेनस्थितानां सङ्ख्यावाचिनां पदानां समुदायमा- चष्ट इति वैदिकप्रसिद्धिः । ततो यावन्तो देवा वैश्वदेवस निविद्युच्यन्ते तावन्त उपास्या इत्युक्तं भवति । तानि च पदानि त्रयश्च त्री घेत्यादीनि शतत्रयं सहस्रनयं पहूं च देव- विस्तारः । कत्येवेत्येवकारेण तत्र तत्र देवान्तरशङ्का व्युदसते य एव देवाः पूर्व विस्तराः त एव सङ्केपेण क्रियन्त इति तत्र तत्र प्रश्नार्थः । कतीति सङ्ग्याप्रश्नः । कथमेतदिति स्वरूपविशेषप्रश्नः । तत्र शतसहस्रसझ्याका ये देवा उक्तास्ते सर्व प्रधानभूता न भवन्ति । कि तर्हि प्राधान्येन हविर्भुजां त्रयविंशद्देवानां योगमहिना स्वीकृवभौतिकविग्रहा एव ततो न तेषां स्वरूपविशेषाः पृथनिरूपणीयास्त्रयस्त्रिंशद्देवेपु थुता वस्वादयः । पुराणप्रसि- द्वेभ्यो वस्वादिभ्योऽन्ये तेषु शब्दप्रवृत्तियाँगिकी । प्राणाः कर्म युद्धीन्द्रियाणि । आत्मान्तःकरणम् । इन्द्रप्रजापतिशब्दी लक्षणया स्तनयिनुयज्ञयोर्वतेते लक्षितलक्षणया त्वशनिपश्वोः । अन्नप्राणी भोग्यभोकभिमानिनौ । अध्यर्धशब्दो रूदया सयावाची योगेन तु समृद्धं वायुं चक्ति । वायुः सूत्रात्मा । वायु गौतमसमिति श्रुतेः । अन्ते प्राणशन्दः परमात्मांचकः । तदेव स्पष्टयितुं स ब्रह्मेत्युक्तम् । त्यच्छन्दः परोक्षवाची । अकृतब्रह्मविचारं पुरुष प्रति ब्रह्मणः शास्सैकसमधिगम्यत्वात् परोक्ष इति । तत्र तु प्राणशब्दवाच्यः परमात्मैवको मुस्यो देवः । तत्स्वरूपं च श्वेताश्वतराविस्पष्टमाम- नन्ति । (अ०६)- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । फर्माध्यक्षः सर्वभूताधियास साक्षी घेता फेलो निर्गुणच" ॥ एतमेव देवं शासशलासस्तः शन्दविशेपहुया व्यपहरन्ति । तथा मत्रवर्णा- "सुपर्ण विप्राः करयो पचोभिरेकं सन्तं पहुधा कल्पयन्ति" || तेच शब्दविशेपा विस्पष्टमन्पलिन् मने धूपन्ते । "इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्” इति ।। इत्यादिना एकदेवार्चनमेव माधवेन सम्पद निर्णीतम् । अयं च सर्ववेदवेदान्तप्रसिद्धः परमात्माख्य एको देवः श्रीपुरुषोत्तम एव । "एको ह वै नारायण आस", "सवे पेदा यत्पदमामनन्ति", ""देय सर्वरहमेव घेप" "मचा परतरं नान्यत्विचिदस्ति धनञ्जय । उपमा पुरुषस्त्वन्या परमात्मेत्युदाहृतः" ।।

·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रभा। २२९ "ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते" इत्यादिश्रुतिस्मृतिपुराणवचनेभ्यः । प्राणशब्दवाच्यचेह स एव सर्वोत्तमत्वरूपातल्लिङ्गात्तथैव समन्वयाच । यथा सूत्रितमाचार्येण । “अत एव प्राण" इति । "प्राणस्तथानुगमादि"ति च । अत एव बृहदारण्यकभाप्ये शङ्कराचार्याः प्राण इति सप्राणो ब्रह्म सर्वदेवात्मकत्वा- महद्ब्रह्म त्यदित्याचक्षते त्यदिति तद्ब्रह्माचक्षते । परोक्षाभिध्यायकेन शब्देन देवाना- मेतदेकत्वं नानात्वं चानन्तानां देवानामित्यादि । अतो माधयादिभिर्मुख्यतरत्वेन निर्णीतमेकदेवार्चनम् । : वस्तुतस्तु पुरुषोत्तमार्चनमेव, तथापि तत्चत्साम्प्रदायिकैः खेटदेवे परमात्मवुद्ध्या तस्यैवार्चनं कर्तव्यमिति सर्वसम्मतः शिष्टाचारः । एवमपि सर्वगृहस्थानां पञ्चदेवपूजन नावश्यकम् । (स्वाचारोऽत्याज्यः, पदकर्माणि यथासम्प्रदायमेको पहचो वाऽO) प्रथमाध्याये वृहत्पराशरः (अ० १ श्लो०४७)- "उपित्वा यत्र तत्रापि स्वाचारं न विवर्जयेत् । पदकर्माणि प्रकुर्वीरनिति धर्मस्य निश्चयः" इति ॥ अतः पटकर्माण्यपि खाचारेणैव कर्तव्यानि । शाखाधिकरणन्यायात् । तदनुल्लन- पूर्वकमेव तत्करणविधानाच । पट्कर्मसु देवतार्चनमप्युक्तं यथाह द्वितीयाध्याये स एव (श्लो० ७)- "सन्ध्यां लानं जपश्चैव देवतानाश्च पूजनम् । वैश्वदेवं तथाऽतिथ्यं पदकर्माणि दिने दिने" इति ।। तस्मात्परम्परातः पञ्चदेवपूजनाचारवतैव तत्कार्यम् न त्वैकदेवार्चनविशिष्टसम्प्रदाय- वता खसम्प्रदायानुलध्य भ्रमादपि तद्विधेयम् । कमलाकरभट्टकृत्तबहुचाधिकादिपु विष्णुशिवगणेशदुर्गासूर्याणां शालग्रामलिङ्गप्रतिमादौ प्रत्येकं समुदायेन वा वैदिकीमा- गमोक्तो तात्रिकी च मिश्रा का यथासम्प्रदायं पुरुपसूक्तेन पूजां कुर्यादित्यादि निरू- प्यते । प्रत्येकमित्यन्यतमपूजाभिप्रायम् । समुदायेनेति पश्चायतनपूजामिप्रायम् । माघ- वादिभिस्तथैव निर्णीतत्वादिति व्याख्यानम् । (कलौ हरिहरान्यतराचैव मुख्या, वैष्णवादीनां कलिदोपाभावः) अन्यच, कलियुगे तु हरिहरान्यतरार्चनरवावश्यकत्वविधानानैव पञ्चदेवार्चन सर्वेषां नित्यत्वम् । यथा चतुर्विशतिमतव्याख्यायामाक्षिकनिरूपणे देवार्चनप्रस्तावे, तत्रापि "कलौ हरिहरयोः पूजा प्रशस्ते" त्यादिना भट्ठोजिदीक्षितेनान्यतरार्चनस्यैवा- ·५ २३० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे वश्यकत्वं निर्णीतम् । तथा धर्मसिन्धी तृतीयपरिच्छेदे आहिकानमे "तत्रापि कली हरिहरयोः पूजा प्रशस्ता"। "न विष्णयाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् ।। प्रणवेनाथवा रुद्रगायच्या त्र्यम्बकेन वा । तथोनमः शिवायेति मन्त्रेणानेन वा यजेदिति ।। चतुर्विशतिमतन्याख्यादिषु चेमानि कूर्मपुराणवचनत्वेन स्फुटं लिखितानि । अन सर्ववैदिककर्ममूलभूतत्वाद्विष्ण्वर्चनमेव मुख्यं तदभाव शिवार्चनम् । अथवा देवमी- शानमिति विकल्पोक्तेः। तथा धर्मसिन्धायेय कलियुगकार्याकार्यविचारानन्तरम्- "विष्णुं शिवं वा भजतां गुरोः पित्रोध सेविनाम् । गोवैष्णवमहाशैवतुलसीसेविनामपि ॥ न सात्कलिकृतो दोपः काश्यां निवसतामपि । कली गुरूणां भजनमीशभक्त्यधिक स्मृतमि"ति ।। तथा- "कलो दानं महाश्रेष्ठं शिवविष्ण्वोश्व कीर्तनंम्" । “अत्रापि शिवोपासनं शैवपरम् । "विष्णुं शिवं या भजतामि"ति वाशब्देन एक- तरोपासनानिध्रात् । "गोवैष्णवमहाशैवे"ति भेदेन निर्देशाच्च । एतेन हेमाद्री कमलाकरातिकादिपु च धृतम्- "ब्राह्मणं शङ्करं सूर्य तथैव मधुसूदनम् । पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि भक्त्या त्वक्रोधनोर्चयेत् ।। तत्रापि च कलौ नित्यं पूजयेद्धरिशङ्करौ" ॥ इति कलौ पचदेवपूजलावश्यकत्वोधनपूर्वकहरिहरमाबार्शनित्यत्वविशयक दृसिंह- पुराणवचनमपि नियमेनकदेवोपासनाविशिष्टसम्प्रदायाविशिष्टसाधारणस्मार्तपरं वैदि- तव्यम् । (फलौ भगवदर्चनमेव मुख्यं, हेमायादिपु कीर्तनस्य ज्ञानायनपेक्षभगवद्भतियोगस्य तदर्षनादेश महिमा, तेनैव सर्वार्थानां सर्वदेवा दिवैदिककर्मणां च सिद्धिः, प्रतिमादीन्यधिष्ठानानि च) अथ तत्रापि कलौ भगवदर्चनमेव मुख्यम् । यथा तत्रैवोच्यते- "गीता गङ्गा तथा विष्णुः कपिलाश्वस्य सेवनम् । एकादशीव्रतं चैव सप्तमं न कलौ युगे" इति ॥

·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रभः। २३१ यथा धर्माधिसार एव- "ध्यायन् कृते यजन् यस्तायां द्वापरेऽर्चयन् । यदामोति तदामोति कलौ सङ्कीर्य केशनम् ॥ इति हेमाद्रौ व्यासपचनम् । अत्र कृतयुगायधिकरणकध्यानादिफलार्थे कल्यधिकरणककीर्तनं विधीयत इति वास्यार्थः कौस्तुभकश्पितामहेभक्तिनिर्णये विस्तरेण निरूपितः । हेमाद्रौ-. "कलि सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वः स्वार्थोऽभिलभ्यते" ॥ इति श्रीभागवतवचनमुदाहृत्य सङ्कीर्तनेन हरिसङ्कीर्तनेनेत्यर्थ इति हेमाद्रावेव व्याख्यातम् । "कृष्णवर्ण विपा कृष्णं सागोपाशास्त्रपार्पदम् । यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्तीह सुमेधसः" ॥ "यज्ञादिखखाचारमाचरद्भिरपि कलिपु सङ्कीर्तननिष्ठ न्यमित्याशयः" इति कौस्तुमे । अनेन चतुर्वर्गफ नारायणाश्रयणमात्रेण भवतीति सिद्धम् । "या वै साधनसम्पत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तदामोति नरो नारायणाश्रय" इति भरतोक्तः ।। श्रीमागवतेऽपि- "धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छेय आत्मनः । एकं खेव हरेस्तन कारणं पादसेननमि"ति ॥ औकपदावधारणादिपदैरन्यसाधनानपेक्षत्वं भक्तियोगस्योच्यते । ज्ञानयोगादेव हरिपदसेवनसापेक्षत्वं धन्यते । तथा च स्पष्टमेकादशादी- "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनों चै मदात्मनः । न ज्ञानं न च पैराग्यं प्रायः यो भवेदिह ॥ यकर्मभिर्यत्तपमा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरपि ।। सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽअसा । स्वर्गापवर्ग मद्धाम क्यश्चियदि याती"ति ।। इत्यादिना सम्पद्रिरुप्पोच्यते । तर- तम्मात्सर्वथा सर्वेः क्ली श्रीहरिपादसेवनादिभक्तियोगाश्रयणमेव , फर्तव्यमिति सिद्धमिति । - ·ससिद्धान्तमार्तण्डे . एवं नागदेवकृताहिकेपि देवपूजानिरूपणे- "आवाहनादिकं कर्म यन्न चोक्तं मया लिह । तत्सर्व प्रणवेनैव कर्तव्यं चक्रपाणये ।। धृपादि दद्यात्सावित्र्या यथाशक्त्या समाहितः । एवं सम्पूज्य देवेशं क्षणं ध्यायनिरञ्जनम् ।। असितनिशिवधार यस्य चक्र कराने मणिकनकविचित्रं कुण्डलं यस्य कर्णे । भ्रमरशतसहस्रः सेव्यते यस माला असुरकुलनिहन्ता प्रीयतां चासुदेवा" ।। इत्यादियोगिप्रभृतिवचनोपन्यासेन विष्णुपूजनमेयोक्तम् । चतुर्विंशतिमतव्यारयाकमलाकरभट्टातिकाचारमयूसाचारप्रकाशाचारार्कादिपु महा- भारते- "क्ला कलिमलपंसं सर्वपापहरं हरिम् । येयन्ति नरा नित्यं तेऽपि यन्या यथा हरि" ॥ इति भगवदेकोपासनाचतामपि हरिवद्वन्क्त्यमुच्यते । खमेश्वरमाप्ये द्वितीयाध्याय- द्वितीयाहिके ब्रह्मपुराणे- "ध्यायन् कृते यजन् यजैस्वेतायां द्वापरेऽर्चयन् । .यदामोति तदामोति कली सङ्कीर्त्य केशरमि"ति ॥ नारदपश्चराने चतुर्थरानाप्टमाध्याये (श्लो०८)- "कलौ पालेश्वरो देवः कली घृन्दावनं यनम् । कली गङ्गा मुक्तिदात्री कलौ गीता परा गतिः॥ नास्ति यज्ञादि कार्य तु हरेनमिव केलम् । कलौ विमुक्तये नृणा नास्त्येव गतिरन्यथेति ।। बालेश्वरो वालकृष्णः । "श्रुत्वा श्रीगालकृष्णसे"त्यादिपूर्वोत्तरवचनेभ्यः । आचारार्के मात्स्ये- "प्रातमध्यन्दिने सायं देवपूजां समारमेत् । अशक्तौ विस्तरेणैव प्रातः सम्पूज्य केशवम् ॥ मध्याढे चैत्र सायं च पुष्पाञ्जलिमपि क्षिपेत्" स्कान्दे-- "कामासक्तोऽथवा क्रुद्धः शालग्रामशिलार्चनात् । भक्या या यदि बाभक्या कलौ मुक्तिमवाप्नुयात् ॥

·पञ्चमस्य चतु: प्रभा। तत्रैव ऋविधाने- "अर्चनं सम्प्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजमः । यत्कृत्वा मुनयः सर्वे परं निर्वाणमा युः" ॥ इति । अत्रैव कूर्मपुराणे- "न विष्ण्वाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्वरिम् ॥ तद्विप्पोरिति मत्रेण सूक्तेन पौरुपेण वा । नैवाभ्यां सदृशो मत्रो वेदेपृक्तश्च पावनः" ॥ इति ।. आचारमाधवचतुर्विंशतिमतव्याख्याकमलाक़ाहिकाचारमयूसादिप्यपीदमुदाहृतम् । किश्च, कमलाकराहिके पाझे- "न विष्ण्वाराधनादन्यद्विद्यते कर्म वैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं विष्णुमाराधयेन्नरः ॥ तसिन्नाराधिते सर्वदेवताराधनं भवेद" ॥ ति । पुनस्तत्रैव निगमे- "विष्णुमीशं विधातारं सूर्यमग्निं गणाधिपम्" । इति पहूनर्चनीयानुत्वा तत्र विष्ण्वर्चनस्यैव सर्ववैदिककर्माधिकत्वामित्यत्वं पोधयितुम्- "अप्समौ हृदये सूर्य स्वण्डिले प्रतिमासु च । विष्णोराराधनादन्यन्नास्ति कर्म च वैदिकम्" ।। इति निगमवचनमेवोपन्यस्तम् । मदनपारिजाते नृसिंहपुराणे- "जलदेवं नमस्कृत्य ततो गच्छेद्हं बुधः । पौरुषेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं ममर्चयेत्" ।। तय योगियाज्ञवल्क्यः- विष्णुदा च रुद्रय विष्णुर्देवो दिवाकरः । तम्मा पूज्यतमं नान्यमहं मन्ये जनार्दनात् ।। दद्यात्पुरुषसूक्तेन यः पुष्पमप एव च । अचितं सासगदिदं तेन स चराचरम् ।। अप्समो हृदये सूर्य सण्डिले प्रनिमासु च । पट्खेनेपु हरेः सम्यगनं मुनिभिः स्मृतमि"ति ॥ .

·२३४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे उक्तं नृसिंहपुराणवचनं माधवादिभिरपि सङ्ग्रहीतम् । तथा- "अर्चनं सम्प्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजसः" इति ॥ "अप्खनौ हृदये सूर्य" इति च आग्नेयपुराणवचनत्वेन लिखितमाचारमाधवचतुर्वि- शतिमतव्याख्यादिपु । निर्णयसिन्धौ (परि०२) पाये- "त्रिकालमर्चयेद्विष्णुं त्यक्तभोगी जितेन्द्रियः" । पुनस्तत्रैव पाने- "शङ्खचक्रधर देवं माधवं नाम पूजयेत् ॥ पराशरमाधवीये (अ० १ श्लो० ३८) विष्णुधर्मोत्तरे- "येयन्ति सदा विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् । सर्वपापविनिर्मुक्ता ब्रह्माणं प्रविशन्ति ते" इति ।। वृहत्पराशरोऽपि द्वितीयाध्याये देवार्चनप्रकरणे- "गायत्र्योङ्कारन्यस्ताङ्गः पूजयेद्विष्णुमव्ययम् । विन्यस्य व्याहृतीः सर्वाः प्रोक्तस्थानक्रमेण तु ॥ ब्रह्मीभूतः शुचिः शान्तो देवयागमुपाचरेत् । विष्णुरादिरयं देवः सर्वामरगणार्चितः ।। नामग्रहणमात्रेण पापराशिं छिनत्ति यः । तदर्चनं प्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजसः॥ यज्ज्ञानान्मुनयः सर्वे विष्णोः सायुज्यमामुयुः । पदसमीपु हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः कृतम् ॥ अप्वग्नौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च" इत्यादि ।। (श्लो० ३२)- "सूक्तेन विष्णुविधिना समुदीरितन योऽनेन नित्यमजमादिमनन्तमूर्तिम् । भक्त्यार्चयेत्पठति यश्च स विष्णुदेह विप्रो विशेद्धरिवरेण कृतार्धदेहः" । इत्युपसंहारः । अब भगवदर्चनस्य साक्षान्मोक्षकारणत्वमुक्तम् । संथैव कमलाकरभट्टाह्रिके वसिष्ठः- "योर्चयेत्केशवं नित्यं स याति परमा गतिमि"ति ॥

·- पञ्चमस्यं चतुर्थः प्रधा। (शारिामचकाव्यवादीनि, भूतले पूनानिषेध , शालिग्रामोत्पत्तिस्तेन सह चाहपूजावश्यक रायोलोयपानं, पूनाधिकृतवर्णा , नीशूद्रयोस्तत्र पाणलिहे च सर्शरहितपूजा, मूर्तिपु लिशान्त- रेषु च, साक्षात् सूक्ष्मशिलोत्कृष्टा, परम्पराप्ता, गुरुदत्ता च) गौतमतत्रे दशमाघ्याये (श्लो०१५)- "शालग्रामे मणौ यत्रे मण्डले प्रतिमासु च । नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केलभूतले ॥ गण्डक्यां चैन देशे च शालग्रामस्थलं महन् । पापाणं यत्तु तात्यं शालग्राममिति स्मृतम् ।। शालग्रामशिलास्पर्शात् कोटिजन्माघनाशनम् । किं पुनर्यजनं तत्र हरिसान्निध्यकारकम् ।। शालग्रामकयजनात् शतलिङ्गफलं लभेत् । बहुभिर्जन्मभिः पुण्यैर्यदि कृष्णशिलां लभेत् ।। गोष्पदेन च चिन तेन संस्थाप्यते जनुः । कामक्रोधादिदोषोत्थसर्वदुःसनियत्रणात् ॥ यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन् देवः प्रीणाति पूजितः" ।। इति । धर्मसिन्धी तृतीयपरिच्छेदे- "शालग्रामसम्बन्धितो यावचक्राइशिलातो यस्या अपि पानविधानात्सापि शाल- ग्रामसन्निधौ पूज्ये"ति ॥ - तथा चतुर्विंशतिमतव्यारयायामाचारकाण्डे पाये- "द्वारकाशैलसम्भूतं यस्तोयं पिरते कलौ । पापानि तस्य नश्यन्ति शतजन्मार्जितान्यपि धृते शिरसि पीते च सर्वास्तुप्यन्ति देवताः । प्रायश्चित्तं हि पापानां कलौ पादोदकं हरेरि"ति ॥ शितैर शैलम् । प्रजादिकासा ! "अन द्वारामतीशिलासम्पन्वितोपानविषा- नात् सापि शालग्रामसन्निधौ पूज्येति गम्यते" इति भट्टोजिदीक्षितः ! कमलाकरा- दिक घेदमुदाहृत्य तथा निर्णीतम् ।। स्पष्टं तद्विधिवाक्यं तु हेमाद्री- "शालग्रामशिला यत्र तत्र द्वारपती गिला । पूज्या व भक्तिभावन वन्यथा निष्फला भवेदिति ॥ कमलाकगद्विके य- "नृसिंहपरिचर्यायां विष्णुधर्मोत्तरेऽपि तत् । मालग्राममयो देवो देवो द्वारपतीमाः ।। उमयोः सहमो यर मुनिना न संगपः" इति ॥ .

·ससिद्धान्तमार्तण्डे नित्यमेव तत्पूजाऽकरणे प्रत्यवायस्तरैय-, "न यत्र पूज्यते देवः शालग्रामशिलाभवः । श्मशानतुल्यं तद्नेहं स द्विजो नरकाशनः" ।। इति । एतेन तोयपानमात्र कार्य, पूजायां तु मानाभाव इति मयूखे सङ्ग्रहीतमेकदेशिमतं निरस्तं वेदितव्यम् । यत्तु विष्णुधर्मोत्तरे- "शालग्रामशिलां वापि चक्राङ्कितशिलां तथा । ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिन पूजयेत्" इति ॥ सत्तु क्षत्रियादिरादिर्यस्येतिमध्यमपदलोपिबहुव्रीहिगर्भणातद्गुणसम्विज्ञानबहुव्रीहिणा शूद्रपरमिति नीलकण्ठः । मम तु कलौ तादृशसंस्कारादिविशिष्टक्षत्रियवैश्ययोरभावेन क्षत्रियत्यवैश्यत्वव्यवहारमात्रवतोस्तयोः पूजानिपेधकमिदमित्यपि भाति । तथा मयूस एव पामे- "ब्राह्मणक्षत्रवैश्यानां त्रयाणां मुनिसत्तम । अधिकारः स्मृतः सद्भिः शालग्रामशिलार्चने" ॥ इति । तस्मादिदं शालग्रामार्चनं त्रैवर्णिकानां पुंसामेव । "स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शी वज्रस्पर्शाधिको मत। इत्यादिलैङ्गादिवचनेभ्यः। वैष्णवदीक्षावतां शूद्राणां तु ब्राह्मणद्वारा च तदर्चने न दोपः। यथा धर्माधिसारे- "प्रणोचारणाञ्चैव शालग्रामशिलार्चनात् ।। ब्राह्मणीगमनाचैव शूद्रचाण्डालतां व्रजेत् ॥ दीक्षायुक्तैस्तथा शुरैर्मद्यपानविवर्जितैः । कर्तव्यं ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनमि"ति ।। अत्र प्रथम श्लोक आपस्तम्बवचनत्वेन, द्वितीयश्च पामत्वेनोदाहतो भट्टोजिनील- कण्ठादिभिः। खहस्तेनापि स्पर्शनरहितं तत्पूजनं तु स्त्रीशद्रैः कत्तुं शक्यम् । यथा तत्रैवोच्यते- "स्त्री शूद्रो या स्पर्शसहितं शालिग्रामचक्राङ्कितयाणलिङ्गानि नार्चयेत् । "शूद्रो वानुपनीतो या सधया विधवागना । दूरादेवास्पृशन् पूजां प्रकुर्याच्छिपकृष्णयोः" । शालग्रामपाणयोरेय स्पर्शननिषेधो न तु प्रतिमादी- "सर्ववर्णैस्तु सम्पूज्या प्रतिमाः सर्वदेवताः । लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितानि वे"त्युक्तेः ।। - ·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रभः। २३७ "शालग्रामशिला क्रीता.मध्यमा याचिताऽधमा । उक्तलक्षणसम्पन्ना पारम्पर्यक्रमागता ।। उत्तमा सा तु विज्ञेया गुरुदत्ता तु तत्समा । तत्राप्यामलकीतुल्या पूज्या सूक्ष्मैव या भवेत् ॥ यथा यथा शिला सूक्ष्मा तथा सात्तु महत्फलम्" ॥ इत्यादि । तयोः स्पर्शरहिततत्पूजनं चतुर्विंशतिमतव्याख्यादिषु च विस्तरेण निर्णीतम् । कृत- मनेन प्रासङ्गिकेन, प्रकृतमनुसरामः। (विष्णुपूजा सन्ध्यावनित्या, तद्रहितस्याभोज्यता, नरकात्यादि, अन्त्यजस्य मानसार्चा, शालिग्रामस्या- त्यन्तं महिमा भावश्यकता च, शूद्राणां शिलाविशेपेऽधिकारः, सूतकादौ पूजाया अत्यागविचारः) अस्ति च विष्णुपूजायाः सन्ध्यावन्दनादिवन्नित्यत्वम् । प्रातमध्यान्दिने सायं विष्णुपूजां समाचरेत् । यथा सन्ध्या तथा नित्या विष्णुपूजा स्मृता बुधै।" इति कालदीपिकायां नारदीयात् । इदं शङ्खचक्रादिधारणवादेऽपि सङ्ग्रहीतम् । तथा- ऽऽचारमाधव कौमें- "न विष्ण्वाराधनात्पुण्यं वर्तते कर्म पैदिकम । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्" ।। इत्यादि । दपणोद्धारे चाचारचन्द्रोदये कौमें- "विमोहादथवाऽऽलस्यादकृत्वा माधवार्चनम् । भुते स याति नरकं सूकरेष्विह जायते ॥ अनर्चयित्वा गोविन्दं यैस्तु भुक्तं नराधमः। शुनो विष्ठासमं चान्नं नीरं च सुरया समम्" ॥ इति । स्कान्दे- "केशवार्चा गृहे यस न तिष्ठति महीपते । तस्यान्नं नैव भोक्तव्यमभक्षणसमं स्मृतम्" ॥ इति । नारसिंहे- "ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः खियः शूद्रान्त्यजातयः । सम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं भक्या सिंहवपुर्धम् ॥ मुच्यन्ते चाशुभैर्दुःसैर्जन्मकोटिशतोवैः" इति ॥ इहोक्तमन्त्यजानां तत्पूजनं तु मानसिकमेवेति प्रतिभाति आस्तामप्रकृतमेनछ । तथा श्रीभागवते- "श्रोतव्यः कीर्तितन्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा" ·२३८ ससिद्धान्तमार्तण्डे इति पूजादेनित्यत्वं श्रूयते । तथा पष्ठस्कन्धे स्वदूतान् प्रति यम:- "जिव्हा न वक्ति भगद्गुणमामधेयं चेतश्च न स्मरति तचरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयघमसतोऋतविष्णुकृत्यान् ॥ इति । इति तत्सेवादेर्विष्णुकृत्यस्याफरणे यमलोकप्राप्तिरुच्यते । खमेश्वरमाप्ये.(सू०४४) "सम्मानबहुमाने"ति सूनव्यारन्याने वचनम्- "नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभापितः । किं लया नाचितो देवः केशवः क्लेशनाशनः" । विष्णुपुराणे तृतीयांशसप्तमाध्याये नकुलमीप्मसम्वादान्तर्गतकालिगभीष्मसम्वादे (श्रो०१४)- "स्वपुरुपमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्स कर्णमूले । परिहरमधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णपानाम" ॥ . इत्यादि, यावदध्यायसमाप्ति, भगनदेकभक्तानां चैष्णवानां यमलोकादर्शनं, तदर्चन- भजनादिशून्यानामेव च तद्यातनादिकं निरूपितम् । सारसङ्घहे- "अतिपापसमाचाराः कर्मण्यनधिकारिणः । शालग्रामार्चका ये ते नैन यान्ति यमालयम् ॥ कामक्रोधप्रलोभैथ व्याप्तोऽसौ वै नराधमः । सोऽपि याति हरेर्लोक शालग्रामशिलार्चनात् ।। अशुचिर्वा दुराचारी सत्यशौचविवर्जितः । शालग्रामशिला स्पृष्ट्वा सद्य एव शुचिर्भवेत् ॥ प्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालग्रामेऽधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन" ॥ अयं शूद्राणामर्चनाधिकार एकादशचक्राङ्कितानिरुद्धाख्यशालग्रामविषयको बोध्यः । धर्मसिन्ध्यादिषु तथोक्तेः। तथा हेमाद्रौ- "बामणैर्वासुदेवस्तु नृपैः सङ्कर्षणस्तथा । प्रद्युम्न पूज्यते पैश्यरनिरुवस्तु शूद्रः" इति ॥

·पञ्चमस्य द्वितीय: प्रश्नः। २३९ तल्लक्षणं तत्रैव विष्णुधर्मोत्तरे- "पञ्चचको वासुदेवः पद्भिः प्रद्युम्न उच्यते । सङ्कर्षणः सप्तचक्रोऽनिरुद्ध एकादशैः स्मृत" इति ।। कमलाकराविकचतुर्विशतिमतव्याख्यामयूसादिपु चेदमुदाहृतम् । अथवा वैष्णवदीक्षावतां शूद्राणां ब्राह्मणद्वारा सर्वशालग्रामार्चनस्याभ्यनुज्ञापकतया वचनमुपसंहर्तव्यम् । प्रकृतमनुसरामः । पुनस्तत्रैव- "अर्चनं वन्दनं दास्यं प्रणाम दर्शनं नृणाम् । शालग्रामशिलायां तु सर्व कोटिगुणं भवेत् ।। स लातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । पौरुपेण तु सूक्तेन पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ॥ पराशरे- "पञ्चरात्रविधानेन तथा वैखानसेन वा । स्मृत्युक्तेनाथवा कुर्यात् क्रियालोपं न कारयेत् ।। एवं सम्पूजयेद्देवं यावजीवं द्विजोत्तमाः । श्रौतस्मार्तागमोक्तानां कुर्यादन्यतमक्रियाम् ॥ सूतके मृतके वाऽपि विष्णुं नित्यं तथार्चयेत् । शालग्रामशिलां स्पृष्ट्वा सद्य एव शुचिर्भवेत् ॥ मद्भक्तियलमाश्रित्य मद्भक्तो दीक्षितो यदि । न त्यजेन्मम कर्माणि सूतके मृतकेपि वा। सूतके मृतके चैव नित्यं विष्णुं तथार्चयेत् । सानुष्ठानस्य विप्रय सद्यः शुद्धिः प्रजायते ॥ जपो देवार्चनविधिः कार्यों दीक्षान्वितैनरैः। नास्ति पापं यतस्तेपां सूतके वा जितात्मनामि"तिमा आचारमयूखे लैङ्गे- "ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं शुचेरप्यशुचेरपि । स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शी वनस्पर्शाधिको मम" इति ।। इयं सूतकादौ शुद्धिष्णादीक्षारतामत्यापत्तिमानविपयेति निर्णयसिन्ध्यादयः । आचारमयूखकमलाकराह्निकादिषु च स्कान्दे- "कामासक्तोऽयरा क्रुद्धः शालग्रामशिलार्चनात् । भक्या या यदि वाऽभल्या कलौ सक्तिमाप्नुयात् ।।

·२४२ ससिद्धान्तमार्तण्डे । चैकुण्ठाद्री पदे चव श्वेताद्री करवीरके । काश्यामनन्तशयने श्रीरङ्गे गौरवाचले ॥ नारायणाचले सौम्ये वाराहे वामनाश्रमे । एवमाद्याः स्वयं व्यक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ।। अथवा स्थापनं विष्णोः स्वगृहे तद्विशिष्यते । शिलया दारुलोहाद्यैः कृत्वा प्रतिकृति हरेः" । विष्णुयामले- "मृदा च रम्यरत्नेन ताम्रेण रजतेन वा । कृत्वा दारुमयं विम्यमर्चयेत्काञ्चनेन वा ॥ पुण्यं दशगुणे विन्द्यादेतेपामुत्रोचरम्" । मूर्तिपूजनस्योत्कर्षादिकं तु मूर्तिपूजनवादादिपु श्रीपुरुषोत्तमचरणादिभिर्विचारित- मेवेत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्या । भगवत्पूजाऽनश्यकत्वादिविधायकानि वचनानि च पारे- परार्द्ध सर्वत्र वेदपुराणेतिहासादिषु सन्त्येवेत्यलं सकलसलिलनिधिजलपिपासोदर्या निखिलतल्लिसनलालसया । तस्मादस्माभिर्मोक्षादिसमग्रेटदानदक्षिणः सर्वदेवदेवः श्रीन- न्दनन्दन एव सेवनीयः सानन्दं, न तु कदाचिदपि कथञ्चिदपि किमपि देवतान्तरम् । (दुर्गादय उमा मुमुक्षुभिर्नोपासा, देवालकादयोऽस्पृश्याः, दुर्गापर्ष को देवालको न तु विश्व पक, देवान्तरैर्भगवदंशेर कामप्राप्तिरेय तत्सम्सायुग्मं वा यजेः पूजार्थत्वे सूत्र, स्मृतिसूत्रादिषु मोक्षस्तु हरेः सकाशादेव, मन्याभयरहितभक्तस्यैव मुक्त्यादि) अपि च- "उग्रा दुर्गादयो देवा नोपास्यास्ते मुमुक्षुभिः । सफार्मरेव कर्तव्यमवैधं तु तदर्चनम्" ।। तथा हि श्रीभागरते प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो० २५)- "मुमुक्षयो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकलाः शान्ताः भजन्ति खनसूयवः ।। रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति । पितृभूतप्रजेशादीन् थियैश्चर्यप्रजेप्सवः" ।। तथा व्यवहाराध्याये दिव्यप्रकरणे कोशविधाने (श्लो० १८)- "देवानुग्रान्समम्पर्यत्यत्र उनान् दुर्गादीनि"ति मिताक्षरा । तया सारसहहे वसिष्ठस्मृता- "रजस्वला रतिकां च श्वानं काकं च गर्दमम् । फुटं विड्राहं च पूयपासण्डिनस्तथा । . - ·- पश्चमस्य चतुर्थः प्रना। २४३ यहिदेवालकं स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेदिति ॥ देवालकं नाम,- "गणेशं भैरवं दुर्गा रुद्रादीनुग्रदैवतान् । योर्चयेद्भक्तिमान् विप्रः स वै देवालकः स्मृतः ॥ वेदवेद्यं ब्राह्मणेशं भुवि कर्मप्रियं हरिम् । योऽर्चको ब्राह्मणश्रेष्ठो न च देवालनामका" इति ॥ . किञ्च, देवान्तरोपासनात् काम्यफलमेव सिद्धयेन्न तु मोक्षादिकमपीति सकामानामेव तदुपासनं योग्यम् । यथा सप्तमाध्याये भगवान् (श्लो० १६)- "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ" ।। इति चतुर्विधभक्तानुक्त्वा (श्लो०१७)- "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते" इत्यनन्यभक्ततया ज्ञानिनं प्रशंस्य देवतान्तरप्रपत्तेर्निरवकाशत्ववारणायाह (श्लोक "कामस्तस्तैढतज्ञाना प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्स तस्साचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ।। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैर निहितान् हि तान् ॥ अन्तवतु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपी"ति ।। तथा नवमाध्याये (श्लो० २५)- "यान्ति देवता देवान् पिदन यान्ति पिठवताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि मामि"ति ॥ न चार यजतिर्यागार्थ एवेति शाम् । भक्तिमीमांमायाम् (२०६६)- "वपकि पूजापामितरेषां नामि"ति सूत्रेण पूजार्थत्वनिश्चयात् । एवमादिवचने- प्वन्यदेवतामक्तेः फलस्स सान्तत्वं काम्यत्वमत्यन्तभक्कारपि तत्तदेवताप्रात्या मोना- भाषथोक्त इति नैव निष्कामर्मगवदतिरिक्तः कश्चिदुपास्यः ।

·. २४२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे । चैकुण्ठाद्री पदे चैव श्वेताद्री करवीरके । । काञ्चयामनन्तशयने श्रीरङ्गे गौरवाचले ॥ नारायणाचले सौम्ये वाराहे वामनाश्रमे । एवमाद्याः स्वयं व्यक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ॥ अथवा स्थापनं विष्णोः स्वगृहे तद्विशिष्यते । शिलया दारुलोहायः कृत्वा प्रतिकृति हरे" ॥ विष्णुयामले- "मृदा च रम्परतेन तामेण रजतेन वा । कृत्वा दारुमयं विम्बमर्चयेत्काञ्चनेन वा ।। पुण्यं दशगुण विन्यादेतेपामुत्तरोत्तरम् । मूर्तिपूजनस्योत्कर्षादिकं तु मूर्तिपूजनवादादिपु श्रीपुरुषोत्तमचरणादिभिर्विचारित- मेवेत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्या। भगवत्पूजाऽऽवश्यकत्वादिविधायकानि वचनानि च पारे- पराद्धं सर्वत्र वेदपुराणेतिहासादिपु सन्त्येवेत्यलं सफलसलिलनिधिजलपिपासोदर्या निखिलतल्लिसनलालसया । तस्मादस्माभिर्मोक्षादिसमग्रेप्टदानदक्षिणः सर्वदेवदेवः श्रीन- न्दनन्दन एव सेवनीयः सानन्दं, न तु कदाचिदपि कथञ्चिदपि किमपि देवतान्तरम् । (दुर्गादय उमा मुमुक्षुभिर्नोपास्या', देवाल कादयोऽस्पृश्याः, दुर्गावर्षको देवालको न तु विष्ण्व. र्थकः, देवान्तरैर्भगवदंशै कामप्रसिरेव तत्तःसायुज्यं वा यजेः पूजार्थत्वे सूत्रं, स्मृतिसूत्रादिषु मोक्षस्त हरेः सकाशादेव, भन्याभयरहितभपस्यैव मुक्त्यादि) अपि च- "उग्रा दुर्गादयो देवा नोपासास्ते मुमुक्षुभिः । सफार्मरेव कर्तव्यमवैधं तु तदर्चनम्" । तथा हि श्रीभागरते प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो० २५)- "मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकलाः शान्ताः भजन्ति धनसूययः ॥ रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति । पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सव" ॥ तथा व्यवहाराघ्याये दिव्यप्रकरणे कोशविधाने (श्लो० १८)-- "देवानुग्रान्समम्प]त्यत्र उग्रान् दुर्गादीनि"ति मिताक्षरा । तथा सारसङ्गहे वसिष्ठस्मृती- "रजस्वला रतिकां च श्वानं काकं च गर्दभम् । फुपुटं पिइराई च पूयपासण्डिनस्तथा ॥ .

·- पञ्चमस्स चतुर्थः प्रना। २४३ बहिर्देवालकं स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेदिति ॥ देवालकं नाम,- "गणेशं भैरवं दुर्गा रुद्रादीनुग्रदैवतान् । योर्चयेद्भक्तिमान् विप्रः स वै देवालकः स्मृतः ।। वेदवेद्यं ब्राह्मणेशं भुवि कर्मप्रियं हरिम् । योर्चको ब्राह्मणश्रेष्ठो न च देवालनामकः" इति ॥ . किञ्च, देवान्तरोपासनात् काम्यफलमेव सिद्धयेन तु मोक्षादिकमपीति सकामानामेव तदुपासनं योग्यम् । यथा सप्तमाध्याये भगवान् (श्लो० १६)- "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । • आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्पभ" ॥ इति चतुर्विधभक्तानुक्त्वा (श्लो० १७)- "तेपां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते" इत्यनन्यभक्ततया ज्ञानिनं प्रशंस्य देवतान्तरप्रपत्तेर्निरवकाशत्ववारणायाह (श्लो. २०)- "कामस्तस्तै तज्ञाना प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ।। यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस तसाचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैर निहितान् हि तान् ॥ अन्तवतु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपी"ति ।। तथा नवमाध्याये (श्लो० २५)- "यान्ति देवता देवान् पिवन यान्ति पिठन्त्रताः। भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि मामि"ति ।। न चात्र यजतिर्यागार्थ एवेति शम् । भक्तिमीमांमायाम् (मू०६६)- "वपकि पूजापामिवरेप नैमि"ति सूत्रेण पूजार्थत्वनिधयात् । एवमादिवचने- प्वन्यदेवताभक्तेः फलस्स सान्तत्वं काम्पत्यमत्यन्तभक्कारपि तत्तद्देवताप्राप्त्या मोक्षा- मावश्वोक्त इति नैव निष्कामभगवदतिरिक्तः कश्चिदुपासः।

·२४४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यदेवमुपासते । वृपितो जाववीतीरे कूपं सनति दुर्मतिः" । इत्यादिवचनेभ्यः। देवान्तराणां मोक्षासमर्पकत्वं तु मुचुकुन्दादिप्रसङ्गोपन्यासात् प्रागपि समर्थितम् । गौतमकृताचारसत्रेऽपि आहिकनिरूपके प्रथमनश्ने देवतार्चनप्रक्रमे उच्यते (खं० १२)-. "आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनमिच्छेद्भुताशनात् । ऐश्वर्यमीश्वरादिच्छेन्मोक्षमिच्छेजनार्दनादिति ॥ • आचारप्रकाशादिषु तु इदमेव तृतीयचरणे "ज्ञानं महेश्वरादिच्छेदि"ति पाठभेदेन मात्स्यवचनत्वेनोदाहृतम् । आचारचन्द्रोदये च साक्षान्मोक्षदातृत्वं भगवत एवेति सम्यक् अपश्चितम् । तथा विष्णुपुराणे (अं० १ अ० श्लो० २१)- "यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिसमन्वितम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्माणमपि यास्यसि"॥ - तथा तत्रैव- "भौमान् मनोरथान् कामान् स्वर्गिवन्यं परं पदम् । प्रामोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तममि"ति ॥ तथा दक्षस्मृतावपि अन्ते मोक्षोपायचिन्तने- "योगमभ्यसमानस्य ध्रुवं कश्चिदुपद्रवः । विद्या वा यदि वाऽविद्या शरणं तु जनार्दनः" इति । अत्र विननिवृत्ती कारणत्वं विद्योद्भवे जातेऽपि अविद्यया तस्मिनजातेऽपि वा सर्वशरणीकरणीयत्वं भगवत एवोक्तम् ।। श्वेताश्वतरे च श्रूयते- "यो ब्रह्माणे विदधाति पूर्व यो वै वेदांथ प्रहिणोति तसे । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपये" ।। तस्मान्मुकन्द एष मुमुक्षुभिः सेव्यः । तथा श्रीमागवतेऽपि द्वितीयस्कन्धतृतीयाध्याये (श्लो० २)- "ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणस्पतिमि"त्यादिना विविधदेवान्तरोपासनस्य तत्त- कामनाविशेपवदधिकारकत्वं निरूप्य निगद्यते (श्लो० १०)- "अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ।

·पश्चमस्य चतुर्थः प्रभा। २४५ तीवेण भक्तियोगेन यजेत पुरुष परम् ॥ एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः। भंगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गतः" ॥ इति । अतः सात्त्विकैः सर्वकामैरकामैर्मोक्षकामेश्च साधारणैरपि श्रीहरिरेबैक उपास्यः किं पुनस्तदेकशरणैर्वेप्णवैः । तेपामन्याश्रयकरणेऽनन्यत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अनन्यतया भजनोत्कर्ष त्वाह नवमाध्याये भगवान् (श्लो० १३)- "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्" । तथा (श्लो० २२)- "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ तथा (श्लो० ३०)- "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभार साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ।। क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यती"ति ।। एवमन्यान्यपि पचनानि विस्तरभयान लिख्यन्ते । (सर्वे देवा भगवदंशातदर्थनेनैव गतार्थ पयदेवाधर्धनं, भगवदर्थकस्येवरनरपेक्ष्यादि) अपि च, सर्वेषामपि देवानां भगदंशत्वम् । "विश्वं नारायणं देवमि"त्युपक्रम्य- "स ब्रह्म स शिरः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराद" ॥ तथा- "इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः ससुपर्णो गुरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहुः" । एवमादिश्रुविभिः "यो यो यां यां तनुं भक्ये"त्यादिस्मृतिभिव तथा निश्चयात् । एतदेयोदयना- पायैः स्वकृतसुमाञ्जलिविवेके "देवः शुद्धस्वभावः, इत्यापनिपदा" इत्यारम्प "कि बहुना कारवोऽपि यं विश्वकर्मेत्युपासत" इत्यन्तेन सट्टयोक्तम् । अतो भगवदर्चनेनैर गतार्य सर्वेपामर्चनम् । सर्वार्चनानां भगवदर्चनपर्यवसायित्वस- ·. २४६ सरिसद्धान्तमार्तण्डे "आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गन्छति" ॥ इत्यादिवचनसिद्धत्वात् । पञ्चायतनपूजाया अपि स्पष्टतया स्वार्चनपर्यवसायित्वमाह पद्मपुराणे कार्तिकमाहात्म्ये सत्यभामा प्रति भगवान्-- सौराः शैवाथ गाणेशाः वैष्णवाः शक्तिपूजकाः । मामेव प्रामुवन्तीह वाम्भः सागरं यथा ॥ एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अतो युक्तमनन्यतया भगदर्चनादेव सर्वार्चानां गतार्थ- त्वम् । उक्तं च तृतीयस्कन्धे- "यथा तरोमूलनिपेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशासाः । प्राणोपहाराच यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाहणमच्युतेज्ये"ति ॥ दशमस्कन्धे पूर्वार्द्ध चत्वारिंशत्तमाध्याये अक्रूरः (श्लो० ५)- "त्रय्या च विद्यया केचियां व चैतानिका द्विजाः । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नानारूपामराख्यया ॥ अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाऽभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्येकमूर्तिकम् ।। त्यामेवान्ये शियोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन् समुपासते ॥ सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधियः प्रभो ॥ यथाद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः प्रभो । विशन्ति सर्वदा सिन्धुं तद्वत्त्वा गतयोऽन्ततः" ॥ इति । गौतमतत्रे दशमाध्याये देवान्तराणां पूजनप्रकारमुक्त्या तेषां सर्वेषां तदंशत्यमाह (श्लो० १११) "यशा.सिन्धुममतास्तरड्या भिन्नतां. य.।. तथा कृष्णसमुद्भूता एते तादात्म्यतां ययुः॥ तद्ध्यानेनैव ते ध्येयाः साधकेन शुभं युना। एवं सर्वाकृतिमयं दैशिका कृष्णमर्चयेत् ॥ धर्मार्थकाममोक्षाच करे तस्य सुनिश्चिताः" ॥ इत्यादि । सारसबहे परतचनिर्णये आथर्वणीश्रुतिः- "एक एव नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथिवी, नारायणांट्रह्मा जायते नारायणाद्वद्रो जायते नारायणात्प्रजापतिः प्रजायत" इति ॥ .

·. पञ्चमस चतुर्थः प्रश्नः। २४७ तत्रैव विष्णुयामले महामते-- "सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः। सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वधर्मो दयापरः" इति । तत्रैव स्कान्दे- "ये वर्चयन्ति देवेशं सुपर्णोपरि संस्थितम् । किं करिष्यन्ति ते तीथैर्देवतानां च दर्शनैः ।। किं यज्ञः किं व्रतैर्वापि किं दानैः किमुपोपणैः । मूर्ति नारायणी यन पश्यन्ति गरुडोपरी"ति ।। (वैष्णवस्य देवान्तरार्चननिषेध , हर्यर्चनोत्तरमपि तदकरण, अवैष्णवान्यवहार्यता) अतो भगवदर्चने र गतार्थत्वाद्वैष्णवानामन्यार्चनेन नास्ति कश्चिदर्थः । निपिर्ट चैतद् नारदपञ्चरात्रद्वितीयरात्रद्वितीयाध्याये (श्लो० ६५)- "कृष्णानुग्रहतो विद्वानि"त्यादिना वैष्णवखरूपमुक्योच्यते (सो०७३)- "एवं भृत्यस रक्षार्थ कृष्णो दचा सुदर्शनम् । तथापि सुस्थो न प्रीतस्तं त्यक्तुमक्षमः क्षणम् ॥ एवं भूतो दयासिन्धुभक्तानुग्रहकारकः । अतः सन्तो हि तं त्यक्या न सेवन्ते सुरान्तरमि"ति ।। तथा सारसङ्घहे ब्रह्मरात्रे- "न त्रिपुण्ड्रं द्विजैर्धाय पट्टाकार तथैव च । न चान्यदेवताभक्तिरापयपि कदाचनेति ॥ आचारप्रकाशे काशीसण्डे- "नान्यं देवं नमस्कुर्यान्नान्यं मन्त्रमुदीरयेत् । सम्पपरित्पदा सहकारहाट्याः ।। ब्राह्मणस विशेपेण वैष्णरस्य विशेषतः" इति ॥ पुनः सारसबहे वसिष्ठः- "यः कर्म कुरुते विनो विना विपर्चनं कचित् । ब्राह्मण्याद्रश्यते सयवाण्डालत्वं स गच्छति ॥ अर्चयित्वा तु गोविन्दमितरानचयेत् पृथक् । आप्णरत्वं तस्यापीवरभक्त्या मद्रनम् ।। यो नरो वैष्णवं चिहं धृत्वा च तममा चरन् । त्यजेद्वदिकं धर्म सोऽपि पासण्डतां ब्रजेत् ॥

·, २४८ ससिद्धान्तमार्तण्डे नैसर्गिकं तु जीवानां दास्यं विष्णोः सनातनम् । तद्विना धर्तते मोहादात्मचौरः स कथ्यते ॥ शङ्खचक्रविहीनास्तु देवतान्तरपूजकाः । द्वादशीविमुसा विप्राः शैवाश्चावैष्णवाः स्मृताः ॥ अवैष्णयानां संसर्गात्पूजनाद्वन्दनादपि । यजनाध्ययनात्सद्यो वैष्णवत्वाच्युतो भवेत् ।। सर्वत्रावैष्णवान् विप्रान् पतितांश्च विवर्जयेत् । वैष्णयानेव विमांस्तु सर्वकर्मसु योजयेदिति ॥ अत एव पुराणेषु माचीनवैष्णवानामितिहासेषु अन्याश्रयाकरणमनेकत्र निरूप्यते । यथा बृहन्नारदीये पुरुषोत्तममाहात्म्ये त्रयोविंशाध्याये चित्रबाहुराजोपाख्याने कथ्यते (श्लो०८)- "तया सह महीपालो बुभुजे मेदिनी युवा । विना श्रीकृष्णदेवं स नर जानाति दैवतमि"ति ॥ एवं ध्रुवाम्बरीपादीनामितिहासा अपि निरीक्षणीयाः । (मन्यदेवार्थनमवैधयाग , अवैधश्रद्धाहीनादिकर्मनिषेध विभूयुपास्तेरभक्तिय, उत्तमानो तदभाषा, राजसतामसदेवता , तदधिकारिविचारः) अन्यचास्ति । अन्यदेवताभक्तेरवैधत्वं यथा ह नवमाध्याये भगवान् (श्लो. २३)- "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्" इति । अवैधस्य चाकर्तव्यत्वं धर्मशास्त्रप्रसिद्धम् । यथाह द्वितीयाध्याये वृहत्पराशरः (श्लो० १४३)- "विधिदृष्टं तु यत्कर्म करोत्यविधिना तु यः। न किश्चित्फलमानोति क्लेशमात्रं हि तस्य तत् ।। विधिहीनं भावदुष्टं कृतमश्रद्धयाऽपि यत् । तद्धरन्त्यसुरास्तस्य मूढत्वादकृतात्मनः ॥ श्रद्धाविधिसमायुक्तं यत्कर्म क्रियते नृभिः । शुचिमी रेकचित्तैश्च तदानन्त्याय कल्पते" इति ॥ अतो वैधभगवदर्चनैकनिरतैर्देवान्तरार्चनरूपमवैधं तत्पूजनं नैवास्माभिर्विधीयते । किच, "आदित्यानामहं विष्णुरि"त्यादिवचनर्देवान्तराणां विभृतित्याचदुपासनया भक्तित्वाभावाच न तेऽस्माभिर्भजनीयाः । सत्रितं चैतद्भक्तिमीमांसाद्वितीयाध्यायप्रथ- माद्विक भगवता शाण्डिल्येन (सू०५०)-"पाणित्वान विभूतिषि"ति । .

·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रभः। २४९ न चैनं सति "वृष्णीनां वासुदेवोऽसी"ति विभूतित्वाविशेषाद्वासुदेवस्याप्यभजनी- यत्वं शङ्ग्यम् । ना साक्षात् परब्रह्मत्वसानेकश्रुत्यादिप्रमाणसिद्धत्वात् । अपश्चितं चैतदपि तत्रैव (सू० ५२)- "वासुदेवेऽपीति चेन्नाकारमात्रत्वादि"त्यधिकरणे । अथ नारदपञ्चसत्रे प्रथमराने द्वादशाध्याये (श्लो० ४१)--- "भजन्ति केचिच्छुद्धान्तं परमात्मानमीश्वरम् । केचित्तदंशमंशांशं प्रामुपन्ति क्रमेण तम्" ॥ इति । अतोऽशांशभजनापेक्षयांशिन एव भजनं - योग्यम् । तथा तव द्वितीयाध्याये नारदसनत्कुमारौ प्रति परमेष्ठी (श्लो० ६२)- "देवानन्यांश्च भजते हरिं जानाति तत्परः । तपः करोति तं प्राप्तुमाकासन मध्यभोजनः" ॥ इति । तेन भगवद्भक्तरगतयाऽपि देवतान्तरभक्तिर्मध्यमानामेव, न तूचमानाम् । गीतासप्तमाध्याये (श्लो० १६)- "चतुर्विधा भजन्ते मामि"त्युपक्रम्य (श्लो. १७) "तेपां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते" इत्यनन्यभक्तिमत एव नित्ययुक्तत्वस्यात्यन्तप्रियत्वादिधमैरत्युत्तमत्वस्य च स्मरणात् । अन्यभक्तिमतो निन्दितत्वं तु सारसबहे प्रजापतिस्मृती- "नारायणं परित्यज्य हृदिसं प्रभुमीश्वरम् । योऽन्यमर्चयते देवं परयुद्ध्या स पापभाक्" ।। वसिष्ठः- "नारायणः परं ब्रह्म ब्राह्मणानां हि दैवतम् । सोमसूर्यादयो देवाः क्षत्रियाणां विशामपि ॥ शूद्रादीनां तु रुद्राचा अर्चनीयाः प्रकीर्तिताः" । भारते- "ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याचान्यदेवताः स्मृताः । प्रतियुद्धा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फलम्" । पाने भृगुवचनम्-- "शुद्धसचमयो विष्णुः कल्याणगुणसागरः । नारायणपर ब्रस विप्राणां देववं हरिः॥ स एव पूज्यो विप्राणां नेतरः पुरुषर्पम । मोहाद्या पूजयेदन्यं म पासण्डी भविष्यति ॥ १२ स. मा. - - ·- २५० ससिद्धान्तमार्तण्डे अशुद्धनमरुद्राधा रजस्तमविमिश्रिताः। नान्यः कश्चिन्नराणां वै पूजनीयः कदाचन ॥ नान्यं देवं निरीक्षेत नान्यं देवं च पूजयेत् । न चान्यं प्रणमेद्विप्रो नान्यदायतनं विशेत्" ।। वाराहे- "यत्सत्वं स हरिदेवो हरिस्तत्परमं पदम् । सचं रजस्तमश्चेति त्रितयं चैतदुच्यते" ॥ लिङ्गपुराणे- "हिरण्यगर्भो रजसा तमसा शङ्करः स्वयम् । सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः सर्वात्मा सदसन्मयः॥ सात्विकैः सेव्यते विष्णुस्तामसैरेव शङ्कः । राजसै सेव्यते ब्रह्मा सङ्कीर्णश्च सरस्वती ।। बौद्धो रुद्रस्तथा वायुटुंगागणपभैरवाः । यमस्कन्दौ नैतश्च तामसा देवता स्मृताः" ।। यसिष्ठस्मृती- "वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यदेवमुपासते । स हेमराशिमुत्सृत्य पांसुराशि जिवृक्षति"। पाने- "यक्षराक्षसभूताद्याः कूष्माण्डा गणभैरवाः । नार्चनीयाः सदा देवि विष्णुलोकममीप्सुभिः ।। रजस्तमोऽभिभूतानामर्चनं प्रतिषिक्ष्यते । रौरवं नरकं यान्ति यक्षभूतगणार्थनात् ।। तस्मात्तु सर्वयज्ञस्य भोक्तारं पुरुषोत्तमम् । ज्ञात्वा सर्वत्र कुरीत नित्यनैमित्तिकी क्रियाः" इति ।। भगवदतिरिक्तस्स मोक्षासमर्पकत्वादपि मुमुक्षुभिः सर्वथा तेपामभजनीयत्वमुपपादितं प्रार । यानि तु- (सूर्यरद्रादितत्तवार्धने पत्तलोकमाप्तिवचनानि) "तस्य भोगं च मोक्षं च मनस्तुष्टः प्रयच्छति" इत्यादीनि देवान्तरपूजनेऽपि मोक्षफलफत्वप्रतिपादकानि वचनानि कचित् कचिदु- पलम्यन्ते । तानि तु तत्तद्देवमायुज्यसालोक्यायन्यतमप्राप्तिलक्षणमोक्षपराण्येव । "देवान् देवयजो पान्ति, ·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रमः। २५१ "यान्ति देवव्रता देवान्" इत्यादिस्मृतिभ्यः। निवन्धेष्वपि ततद्देवपूजाप्रक्रमे तत्तत्पूजकस तचल्लोकमाप्तिबोधकवचनोपन्यासाचं । यथाचारप्रकाशे भविष्यपुराणे- "भक्त्या पूजयते योर्कमपुप्पैः सितासितैः । तेजसा सोऽर्कसङ्काशो हर्कलोके महीयते" ।। तथा- "कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । बसेदर्कपुरे श्रीमान् सूर्यतुल्यपराक्रम" ॥ इति । तथा महाभारते- "सदा तं यजते यस्तु श्रद्धया मुनिपुङ्गव । लिङ्गे वा स्थण्डिले वापि शङ्करं विधिपूर्वकम् ।। युगदोपं विनिर्जित्य रुद्रलोके प्रमोदते" ॥ इति । चतुर्विंशतिमतव्याख्याऽचारमयूखादिष्वपीदभुदाहृतम् । तथा भविष्यपुराणे- "कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसेच्छिवपुरे श्रीमान् शिवतुल्यपराक्रमः" इति ।। तथा तत्रैव- "दधित्थं घृतसंयुक्तं शिवे यश्च निवेदयेत् । रुद्रलोकमवामोति गाणपत्यं च विन्दति ॥” इति । गाणपत्यमित्यर्थेऽश्वपत्यादित्वादणि चातुर्वण्यादेराकृतिगणत्वात् खार्थे प्यन् । स्कान्दे- "एकं मोचाफलं पक्कं यः शिवाय निवेदयेत् । सर्वभक्षर्महाभोगैः शिवलोके महीयते" ॥ इति । मोचा कदली। एवमादीनि तत्र तत्र वचनान्तराणि द्रष्टव्यानि । अतः साक्षात्परममोक्षप्रदानौदार्य नन्दनन्दनस्यैव । तथा खभक्तसर्वमनोरथपूरकत्वमपि । उक्तं च विष्णुपुराणे तृतीयांशे (अ० ५ श्लो० ३)- "भौमान्मनोरथान्कामान् खर्गिन्धिं परं पदम् । मामोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम्" इति ।।

·२५२ ससिद्धान्तमार्तण्डे (हयर्चनाकामप्राप्तिश्रवणेऽपि तस्य नित्यस्वादनपायः, नित्ययापादकानि सना है, खादिरावमित्यकाम्यसंयोगस्य कन्वर्थरवपुरपार्थस्यादेश्व विचारः) नचैवं फलथवणात्काम्यत्वं शक्यम्; अकरणे प्रत्यवायबोधकैरुदाहृतचरादियच- ननिचयैः सिद्धाया नित्यतायाः केनापि प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । नित्यत्वसा- धकानि तु सदाशब्दप्रयोगादीनि यहूनि भगवदर्चनविधिवाक्येषु दृश्यन्ते । तानि च सङ्घहकारेणेत्थं सङ्ग्रहीतानि- "नित्यं सदा यायदायुन कदाचिदतिक्रमेत् । इत्युक्त्यातिक्रमे दोपश्रुतेरत्यागचोदनात् ।। फलाथुते/प्सया च तन्नित्यमिति कीर्तितम् ॥” इति । इहोकनित्यत्वसाधकविशिष्टानि कानिचिद्वाक्यानि पूर्वमुपन्यस्तानि बहूनि च तत्र तत्रोपलभ्यन्त इत्यलम् । अथ फलश्रवणावस्तु तस्यैव- काम्यत्वमपि । नचैवं नित्यकाम्यसंयोगविरोधः शङ्कया, खादिरवदेकस्यैव पूजनस्य द्वैरूप्यसम्भवेनाविरोधात् । यथा-"सादिरो यूपो भवतीति नित्यः खादिरो विहितः । “सादिरं वीर्यकामस यूपं कुर्वीत" इति काम्यः । अत एकस्यैव खादिरस्य तुल्ययेलेन प्रमाणद्वयेन द्वैरूप्यं स्वीकृत जैमिनिना । तथा च सूत्रम्-"एकस्स तूभयार्थे संयोगपृथक्त्वम्" इति । न चेह नित्यस्य क्रत्वर्थत्वात् काम्यस्य च पुरुषार्थत्वात् , प्रकृते च द्विविधस्याप्य- र्चनस्य पुरुषार्थत्वाद्विपमोपन्यास इति शक्यम् । एकस्यैव प्रमाणद्वयेन द्वैरूप्यमाने तात्पर्यात् । अस्तु वाग्निहोत्रमेवान विस्पष्टो दृष्टान्तः । नह्यग्निहोत्रं नित्यं या काम्यं वापि क्रत्वङ्ग भवितुमर्हति, स्वतः क्रतुत्वात् ; किन्तु, पुरुषार्थमेव । तच "यावजीव- मग्निहोत्रं जुहोती" त्यनेन नित्यं विधीयते । “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" इति च काम्यम् । निमित्तभेदेन प्रयोगभेदात्त दो यावञ्जीवाधिकरणे निर्णीतः । तस्याधि- करणस्य सङ्घाहको चेमौ श्लोकौ माधवेनोक्ती- "सपरजी जुहोतीति र्म कर्माण एसिपा। कालत्वात्कर्मधर्मोऽतः काम्य एकः प्रयुज्यताम् ।। न कालो जीवनं तेन निमित्तप्रविभागतः। काम्यः प्रयोगो भिन्नः स्याद्यायजीवप्रयोगतः ॥" इति । 'प्रयोगमात्रभेदो न तु कर्ममेदः । द्वितीयाध्यायद्वितीयपादोक्तशब्दान्तराभ्यासा- दिहेत्वभावात् । तथा चैकस्याग्निहोत्रस द्वैरुप्यवत्प्रकृतेऽपि द्वैरूप्यम् । अथ केवलनित्यानुष्ठायिनां सकृत्प्रयोगेऽपि कामनासिद्धिस्तु स्वभावात् । स्पष्टं चेदं विविदिपाधिकरणे । तस्यापि सबाहको.श्लोको तेनैवोक्तौ-- + ·पञ्चमस्य चतुर्थः प्रमः। २५३ "विद्यार्थमाश्रमार्थ च द्विःप्रयोगोऽथवा सकृत् । प्रयोजनविभेदेन प्रयोगोऽपि विभिद्यते ॥ श्राद्धार्थभुक्त्या तृप्तिः साद्विद्यार्थेनाश्रमस्तथा । अनित्यनित्यसंयोग उक्तिभ्यां सादिरे मतः ॥" इति । अयमर्थ:-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन प्रजयाना- शकेन" इति यज्ञादीनां विद्यार्थत्वं श्रूयते । गृहस्साघाश्रमार्थत्वं च तेषां प्रसिद्धमेव । तत्र विद्यार्थाश्रमार्थयोः पृथक् प्रयोगः सकृद्वेति संशयः प्रयोजनभेदात्प्रयोगमेद इति पूर्वपक्षः । श्राद्धभोजने श्राद्धनिष्पत्तिस्तृप्तिश्च भवति, न च द्विर्भुज्यते, तद्वद्विद्यार्थेनैव यज्ञादिना आश्रमसिद्धिरिति सिद्धान्तः । नित्यानित्यसंयोगस्तु सादिरवत् प्रमाणद्वयसिद्ध इति तत्रं नित्येन कामनासिद्धिः, पश्वर्थानुष्ठितप्रयाजादिना पशुतत्रान्तःपातिपुरोड़ाशा- दिसिद्धिवत्प्रसङ्गेनैव, न तु तत्रेणेत्यलम् । (महात्मनो भक्तिप्रार्थना, तत्सरणारेन तीर्थयज्ञादितोऽधिकं पारशोधस्त्वं यातनाहरत्वं च, प्रायश्चित्तस्ये सूत्राणि) एवमत्युत्तमत्वादेव महात्मानो हरिभक्तिमेव प्रार्थयन्ते । यथा विष्णुपुराणे- प्रथमांशविंशाध्याये (श्लो० १८) प्रह्लाद आह- "नाथ योनिसहस्रेषु येषु येषु बजाम्यहम् ।। तेषु तेप्यच्युता भक्तिरच्युताऽस्तु सदा यि ॥ या प्रीतिरविवेकानां विपयेपनपायिनी । स्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्माऽपसर्पतु" ॥ इति एवं सर्वत्रच वेदपुराणादिपवलोकनीयम् । तथा श्रवणकीर्तनादिमात्रेण स्वचरणसरो- जैकमधुकराणां मोक्षादिलक्षणतत्तत्सकलेप्टप्रतिवन्धकतत्तन्निखिलदुरितप्रकरतूंलालज्या- वनविहालवाललालकलनलत्यमर तमस्ति । यथा विष्णुपुराणे (अं० २ अ० ६ श्लो० ३२।३३)- "पापे गुरूणि गुरूणि लघूनि च लघून्यपि । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायम्भुवादयः॥ प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तपः कर्मात्मकानि वै । यानि तेपामशेपाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ।। तथा (अं०६०७ श्लो०९)- "यनामकीर्तनं मस्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रयाशेपानापानां धातूनामिन पावकः" ।। इति ।

·२५४
सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे (अं० ३४५ श्लो. १३३०५)-
सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलदं सौते नारायणकथा यथा ॥
पाविताझाः म सम्वृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् ।
नारायणाश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥
पुनर्विष्णुपुराणे (अं० २ अ०६ श्लो० २९)-
"तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने ।
न याति नरकं शुद्धः सझीणासिलफल्मपः" ॥
अत्रैव (अं० २ ० ६ श्लो० ३४)-
"कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते ।
प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्" ।। इति ।
तथा (अं० ३ अ० ७ श्लो० ३४१३५)-
"किङ्करा दण्डपाशी वा न यमो न च यातनाः ।
समर्थास्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा ।
चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् ।।
नाशौचं विद्यते तस्य स पवित्रतरो यतः" ॥ इति ।
खमेश्वरभाष्ये द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिक (सू०७६) लघ्यपि भक्ताधिकार
'इत्यस व्याख्याने वचनम्-
"महापातकयुक्तोऽपि ध्यायनिमिपमच्युतम् ।
पुनस्तपस्वी भवति पतिपावनपावनः" ।।
विष्णुपुराणे (अं० ६१० ७ श्लो०१०)-
"कलिकल्मपमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् ।
प्रयाति विलयं सद्यः सकृयत्रानुसंस्मृते" ।।
नृसिंहपुराणे (अ०८ श्लो० २८।२९)-
"नारका कृष्ण कृष्णेति नारसिंहेति चुक्रुशुः ।
इति सकीर्तितो विष्णु रकैर्भक्तिपूर्वकम् ॥
नारक्यो यातनाः सर्वास्तेपां नष्टा महात्मनाम् ॥
एवं श्रीभागवतादिष्वनेका निरीक्षणीयम् । विस्तरभयाद्विरम्यते ।
एतच्च शाण्डिल्यमहर्पिणापि भक्तिमीमांसायाम् (सू० ७४)-
१.३४३ श्लोक २॥३॥

·पश्चमस्य चतुर्थः प्रमः। "स्मृतिकीयोः कथादेचातौ प्रायश्चित्ताभावात् । इत्यादिसूत्रः स्पष्टतया विनिर्णीतम् । (पादोदकस्य गृहादी हरिसेवायाश्वातिमहिमा, देवपूजा स्वगुरूतप्रकारेण कार्या, कायिकसेवाया भपि भत्तित्वं मोक्षाधिकरवं च) अथ नृसिंहपुराणे (अ० ५ श्लो० ४६)- "गङ्गाप्रयागगयपुष्करनैमिपाणि पुण्यानि यानि कुरुजाङ्गलयामुनानि । कालेन तीर्थसलिलानि पुनन्ति पापान् पादोदकं भगवतः प्रपुनाति सद्यः" ॥ इति । आचारा धर्मप्रवृत्तौ च भविष्ये- समभ्यर्च्य पिवेद्देवं यः पादसलिल हरेः । स याति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्" ॥ इति । इत्थं तत्पादोदकानामपि पापहरत्वाद, किं वाच्यं तत्स्मरणादीनां ताशत्वे ? अतो मोक्षादिप्रतिबन्धकदुरितध्वंसायापि कंसारितो नामाकमितरोपासनोपयुज्यते । तस्मात् , खस्वसाम्प्रदायिकगुरूपदिष्टप्रकारेण भगवत एवैकस्पार्चनं वैष्णवैः कर्तव्यम् । "विधाय देवतापूजां प्रातामादनन्तरम् । गुरूक्तेन तु मार्गेण मूलमत्रं जपेदुधा" ।। इति, आचारार्के मरीचियचनात् । तथा- "वैष्णयानां हरेरर्चा तपस्या च श्रुतौ श्रुता। वैष्णवस्त्वं गृहे तिष्ठ कुरु कृष्णपदार्चनम् ।। अन्तर्वाह्ये हरिय॑स्य तस्य किं तपसा सुत । नान्त हो हरियस तस्य किं तपसा वृथा ।। तपसा हरिराराध्यो नान्यः कवन विद्यते । यत्र तत्र कृतं कृष्णसेवनं परमं तपा" ॥ इति वामपैयर्तब्रह्मसण्डीयैकादशाध्याये नारदं प्रति ब्रह्मवाक्येभ्यः । "वत्से चतुर्पु वेदेषु धर्मपु संहितासु च । पुराणेवितिहासेपु पञ्चरात्रादिकेषु च ॥ अन्येषु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्गेपु च सुव्रते । सर्वेष्टं सारभूतं च मङ्गलं कृष्णसेवनम्" ॥ इति ब्रह्मवैवर्तप्रकृतिसण्डे सावित्री प्रति ब्रह्मवाक्याच । . - ·- . सत्सिद्धान्तमार्तण्डे किच, भक्त्युत्कर्षस्तु सर्वत्र वर्णित एव । अस्ति चास कायिकादिव्यापाररूपस्य भगवत्सेवनस्यापि भक्तित्वम् । "भज इत्येप वै धातुः सेनायां परिकीर्तितः । तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनभूयसी ॥" इति । नित्यमेतत्कर्तृणामुत्कर्ष त्याह स्वस्मृतावनिः (श्लो० ३६५)- "धन्यानामपि धन्यास्ते देवानामपि मानवाः । विष्णोः परिप्लैतिर्येपु हीयते न कदाचन ॥” इति । तथा श्रीभागवते भगवत्सेवाया:- "शायौ करी नोकुरुतः सपर्या हरेलसत्काञ्चनकरणी या" ॥ इत्यादिपु, अफरणे निन्दाश्रयणात् । "न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरजा प्रपन्नाः" । "सालोक्यसायसारूप्यसायुज्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना भत्सेवनं जनाः" । तथा- "नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत्कालविद्रुतम्" ।। "मधुद्विट्सेवगनुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः" ।। इत्यादिपु मोक्षाधिकत्वकथनाच श्रीपुरुषोत्तमस्य सेवैकाऽस्माकमावश्यकी । न तु कापि कस्यापि देवान्तरस्थार्चनादिकम् । (शिनादयोऽत्यन्तवैष्णवा, विष्णो समथोक , पञ्चरात्रे भावितया स्वसम्प्रदायोक्ति) तथा-शिबादीनामपि श्रीभगरदेकमक्तत्वमपि- "वैष्णवाना यथा शम्भु इत्यादिपु प्रसिद्धम् । तथा, नारदपञ्चरात्रैऽपि चतुर्थरामतृतीयाध्याये पार्वती प्रति शिवः (श्लो० १८६)- "नावैष्णगाय दातव्यं विकल्पोपहतात्मने । भक्तिश्रद्धाविहीनाय विष्णुसामान्यदर्शिने" ॥ तथा (श्लो० १८८)- "कलौ सद्यः फलं कल्पग्राममेप्यति नारदः । लोकानां भाग्यहीनाना येन दुःसं विनश्यति ।। क्षेत्रेषु चैष्णवेष्वेतदार्यागर्ते भविष्यति । नास्ति विष्णोः पर सत्यं नास्ति विष्णोः पर पदम् ॥ १ सूनि ।

·२५७
पश्चमस चतुर्थः प्रश्नः।
'नास्ति विष्णोः परं ज्ञानं नास्ति मोक्षो वैष्णवे।
नास्ति विष्णोः परो मत्रो नास्ति विष्णोः परं तपः ।।
नास्ति विष्णोः परं ध्यानं नास्ति मत्रो हवैष्णवः।
तस्य किं बहुभिर्मत्रैः किं जपैर्वहुविस्तरैः ।।
वाजपेयसहसः किं भक्तिर्यस्य जनार्दने ।
सर्वतीर्थमयो विष्णुः सर्वशास्त्रमयः प्रभुः ।।
सर्वक्रतुमयो विष्णुः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ।
आब्रह्मसारसर्वखं सर्वमेतन्मयोदितम् ॥
पार्वत्युवाच-
अहो यत महत्कष्टं समस्तसुसदे हरौ ।
विद्यमानेऽपि सर्वेशे मूढाः क्लिश्यन्ति संसृतौ ।।
यमुद्दिश्य सदा नाथो महेशोऽपि दिगम्बरः ।
जटिलो भस्मलिप्ताङ्गस्तपस्वी वीक्षितो जनैः॥
अतोऽधिको न दोपोऽस्ति लक्ष्मीकान्तान्मधुद्विपः ।
यत्तत्वं चिन्त्यते नित्यं त्वया योगीश्वरेण हि ॥
अतः परं किमधिकं पदं श्रीपुरुषोत्तमात् ।
तमविज्ञाय तान् मूढा यजन्ते ज्ञानमानिनः ।।
मुपितासि त्वया नाथ चिरं यदयमीश्वरः ।
प्रकाशितो न मे यस दत्ताद्या दिव्यशक्तयः ।।
अहो सर्वेश्वरों विष्णुः सर्वदेवोत्तमोत्तमः।
भवदादिगुरुमूढैः सामान्य इंव लक्ष्यते" ।। २०० ॥ इत्यादि ।
अलम्बहुलेखेन ।
तस्मात्,
"यः पञ्चदेवपूजायाः पारम्पर्येण या स्वयम् ।
गृहीतो नियमस्तेषामेव साऽऽवश्यकी मता ॥१॥
न सर्वेषां गृहस्थानां स्वेटवार्चनं यतः ।
स्मृतं गृहस्थधर्मेपु याज्ञवल्क्यादिपु स्फुटम् ॥ २॥
कलौ तु पूजनं मुख्यं द्वयोरेव हरीशयोः ।
खसम्प्रदायमेदेन तदपीह व्यवस्थितम् ॥ ३॥
एको देवः केशवो या शिवो वेति सतां मतिः ।
• तत्रापि सर्वथोत्को हरेरेसार्चनादिपु ॥ ४ ॥

·२५८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अनूदितः शास्त्रसिद्धः सर्वकाले कली तथा दुर्गादीनां तथोग्रत्वं तामसरेव सेव्यता ॥ ५॥ मुमुक्षूणां हरेरेव सेनन केरलं बलम् । एकैककामदा यम्मादन्ये देवा न मोक्षदाः ॥ ६ ॥ कृष्णांशांशतयाऽन्येपामर्चनादेर्गतार्थता । वैष्णनानामन्यभक्ती दोपाधिक्यं च दर्शितम् ॥ ७॥ तम्मादम्माभिस्तु नन्दनन्दनसैन केवलम् । पादारविन्दमानन्दादमन्दं सेव्यते सदा ॥ ८॥ पूज्य श्रीवल्लभाचार्यवयर्दशितया दिया। कि अथान्यकथातो नस्तथा यान्तु पथा परे ॥९॥ पदवाक्यप्रमाणनैराचार्यः श्रुतिसम्मतम् । सिद्धान्तं वर्णितं द्रष्टुं कुदृशा न क्षमो यम" ॥१०॥ .. , (सप्तत्रिंशःप्रश्नः उत्तरकारिकाः) आर्यानार्पग्रन्थेषु पार्थिवपूजाया नित्यत्वानुपलब्धिः। तस्याः काम्यत्वम् , कामनाभेदेन द्रव्यभेदः, लिङ्गानां सङ्ख्या- भेदः इत्यादि, तां विना भोजननिषेधवाक्यविचारः तदर्चनाद्रुद्रलोकाप्तिश्च अथ प्रकान्तपञ्चमप्रश्नावलम्बी पञ्चमः प्रश्नः पार्थिवपूजनमन्तरा गृहस्थानां भोजनमुचितं न वा ? ॥ ३७ ॥ उत्तरम्- अयं दत्तोचरप्रायः पूर्वप्रश्नोचरेण तु । तथापि कथ्यते तथ्यं पथ्यं किञ्चिद्वचो नृणाम् ॥१॥ कापि पार्थिवपूजाया नित्यत्वं नोपपद्यते । काम्यत्वं कीर्त्यते तस्यास्तस्मादस्याः कृति विना ॥२॥ सामान्यतो गृहस्थानामपि दोपो न भोजने । हरेरनन्यदासानां वैष्णवानां कुतस्तराम् ॥ ३ ॥ तथाहि- यदिदं सर्वेषां नित्यमभविष्यचर्हि मनुयाज्ञवल्क्यादयः स्वशास्त्रे क्वचिदपि तस्य ·पश्चास्य पञ्चमः प्रना। २५९ नित्यत्वमवक्ष्यन् । न त्वेवम् । अतो नैनम् । नचैवमपि 'कृते तु मानना धर्मा' इत्यादी मन्यादिशास्त्राणां युगान्तरेषु प्राधान्यकथनात्पार्थिवपूजनस च- "द्वापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थि तु कलौ युगे" इति सिन्धूदाहतपचनेन कलियुग एव श्रेष्ठत्यसिद्धेस्तेषु तस्साऽनिरूपणेऽपि न कलि- युगेज्य नित्यत्यहानिरिति शश्यम् । प्राधान्येन कलिधर्ममा पराशरेण (अ०१)- "पदांभिरतो नित्यं सन्ध्या सानं जपो होमः" इत्यादी आधिकनिरूपणे न वापि पार्थिनपूजनस्य गन्धोऽपि दर्शितः । तद्याख्यायां च महता प्रबन्धेन सर्वाण्यपि प्रत्यहकर्तव्यान्यनेकस्मृतिवचनोपन्यामपुरःसर व्याकुर्वता सर्वज्ञकल्पेन माधवेनापि न पार्थिवपूजनस नामापि गृहीतम् । यदि कलियुगेऽपीदं सर्वेपामपि नित्यं स्यात्कथं तर्हि कापि तेनोक्तं स्यात् । किञ्च, लघुविष्णुस्मृती द्वितीयाध्याये (श्लो०१)- "अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गृहिणा धर्ममुत्तमम्" इत्युपक्रम्य स्नानसन्ध्यादिरूपान् भोजनात्प्रागनश्यमनुष्ठेयानित्यधर्मानिरूप्याह (श्लो०६) "मध्याहे त्वथ सम्प्राप्ते शिष्टं भुजीत वाग्यतः । मुक्तोपविष्टो विश्रान्तो ब्रह्म किञ्चिद्विचारयेत् ॥ इति । न त्वर मध्ये पार्थिवपूजाया गन्धोऽप्यस्ति । एतदने (सो १०)- "हुत्वा चैयाग्निहोत्रं तु कृत्वा चामिपरिक्रियाम् । वलींच विधिपद्दत्त्वा भुञ्जीत विधिपूर्वकम्" ॥ इति । नानापि पार्थिवपूजनमुद्दिष्टम् । अतो गृहस्वाना तदन्तरा भोजने न कोऽपि दोपः। तस्य नित्यत्याभागात् । यहचाहिकचतुर्विंशतिमतच्याख्याफमलाकरभट्टाहिकप्रभृतिष्य- तिप्रामाणिस्सर्वसाधारणाहिकग्रन्धेपु तिला विधानं नेति किमिति यदता भपताऽत्या- हते आचारादर्शेऽपि पार्थिवपूजाया अविधानेन त्वयापि तदनित्यत्वस सीर्तिव्य- त्वाच । न चास्स फलश्रवणमानेण नित्यत्वं शक्यं कल्पयितुम् । प्रत्यवायरणेन तत्वल्पनायोगात् । यारवल्ल्पप्रथमाध्याये राजधर्मप्रारणे (शो० ५०)-"योदण्ट्यान् दण्डये" इत्यस्य मिताक्षराया दण्डनस फ्लपणा काम्पत्वमाशय तदररणे वसिष्टेन प्राय- वित्तविधानानित्यत्वमुक्तम् । तेन यस करणे फलमानश्रमणं तन्म काम्यमेवेति सिद्धयति ।

·- . २६० ससिद्धान्तमार्तण्डे अथास्य काम्यत्वं तु दर्शयामः । तत्र धर्माब्धिसारे द्वितीयपरिच्छेदे मायनिर्णये- "अथ मृन्मयलिङ्गे शिवपूजाचिकीयां तद्विधिरि"त्यादिना पार्थिवपूजाप्रकारो दर्शितः । अत्र, आरम्भे चिकीर्पयामित्युक्त्या, तादृशपूजाया अनित्यत्वं गम्यते, पुनस्तत्रैव तृती- यपरिच्छेदे पूर्वार्धे सन्ततिकामस्य कर्मविपाकग्रन्थोक्तं हरिवंशश्रवणादिकमुक्तमा तद्वि- पये वालकसुवर्णप्रतिकृतिदानादीनि विधानान्तसणि वदन्नाह--"अथना प्रत्यहं पार्थिव- पूजां कृत्वाऽभिलापाप्टकजपं सम्वत्सरं कुर्यात् । अभिलापाष्टकं कौस्तुमे शेयमिति" । अतोऽपि स्पष्टमेव पार्थिवपूजनस्य काम्यत्वम् । तथाच, आचारप्रकाशे कौमें- "लपणेन च सौभाग्यं पार्थि सर्वकामिकम् । अनेन फलदं भूरि सैफतं परिकीतितम्॥ इत्यादिना लिङ्गभेदनिरूपणे पार्थिवस्य कामदत्वमेव निरूपितम् । आचारमयूखे चैदमेव सर्व शिवागमवचनत्वेनोपन्यस्तम् । तमोपसंहारेऽपि- "आगमोक्तविनोगं तु ज्ञात्वा सम्यग्निचक्षणः । वस्तुमात्रस्य कुर्वीत लिङ्गं तत्तत्फलाप्तये ॥ इत्यनेन सर्वेषां तेषां कामोपयोगित्वमा दर्शितम् । कामनाभेदेन पार्थिवस्य सङ्ग्याभेदश्च तन-"विद्यार्थी लिङ्गसाहस्रमि"त्यादि- • नोक्तस्तथा निर्णयसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्धे-अथ पार्थिवपूजेत्युपक्रम्य, नन्दिपुराणे- "आयुष्मान्यलवान्ट्रीमान् पुत्रवान् धनवान् सुसी । वरमिष्टं लभेल्लिङ्गं ज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् ॥ इत्यादि । अत्राप्यायुरादिकामनाविशेपपूर्त्यर्थमेव तदर्चनमिति फलति । यत्तु, शूलपाणी लैड्ने- "वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् । न चैवापूज्य भुञ्जीत शिवलिङ्गे महेश्वरम् ।। सूतके मृतके चैव न त्याज्यं शिवपूजनम्" ॥ इति । तत्तु शैवपरम् । तत्रैच भविप्ये- "धत्तूरफैस्तु यो लिङ्गं सकरपूजयते नरः । स गोलक्षफलं प्राप्य शिरलोके महीयते" ॥ इत्यादिभिः, ·पश्वमस्य पञ्चमः प्रना। २६१ . तस्स शिवलोककामुकपरतानिश्चायनात् । आचारमयूखे शिवधर्म- "सहसमर्चयेल्लिङ्गं निरयं स न गच्छति । रुद्रलोकमवामोति मुक्या भोगाननुत्तमान्" । तथा- "वालुकानि च लिङ्गानि पार्थिवानि च कारयेत् । सहस्रपूजनात्सोऽपि लभते वाञ्छितं फलम्" ॥ इति- स्पष्टमेव शैवपरत्वं कामुकत्वं च तदर्चनस दर्शितम् । कामनाथ मारणमोहनादि- रूपाः । महाराजभयादिनिमित्तेपु सङ्ख्याभेदश्च तत्रैवोक्तः । परे तु, शूलपाणिवचनं शैवस्य कचिदपि लिङ्गे शिवपूजावश्यकतावोधकम् । वचने मृदादिशब्दाभावात् । शैवैर्वाणलिङ्गादौ पूजितेऽपि, पृथक् पार्थिवमवश्यं पूज्य- मित्येवं प्रमापकशास्त्रसदाचारयोरदर्शनाचेत्याहुः । (तरपूजायात्रिपुण्ड्ररुद्राक्षप्रतिशैवमन्नैकसाध्यरवं, निष्कामस्थापि रुद्रलोकः, कुलाचारस्य मान्यता, राज्ञोऽपि तदुच्छेदनिपेधः, वैष्णगनामनन्यरवम्) तथा, तिथितत्त्वे लैङ्गे- "विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया। पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः" । इति, भस्मरुद्राक्षराहित्येन कृतपूजनस्स नष्फल्यकथनात् । वैष्णये तद्धारणनिषेधस तिल- कादिप्रश्नोत्तरे प्रपञ्चयिष्यमाणत्वात् । आचारमयूखे नन्दिपुराणे- "गोभूहिरण्यवस्त्रादिवलिपुष्पनिवेदने । ज्ञेयो नमः शिवायेति मत्रः सर्वार्थसाधकः ।। सर्वमत्राधिकथायमोङ्काराधः पडक्षरः । तन्मत्रजापी तत्कर्मरतस्तद्गतमानसः॥ निष्कामः पुरुपो राजन् स रुद्रपदमश्नुते ॥ एवमादिषु कदाचिनिष्कामतया वदर्चनस्यापि शिवमत्रवाहितल्लोकामिलापुकशेष- विपयकत्वनिचयात् । “यो वै खां देवतामतियजते" इति नैचिरीयादिषु खदेवताव्य- तिरिक्तदेवतायजने दोपातिशयश्रावणाच वैष्णवादीनां तदकर्तव्यमेव । विस्तरस्तु प्रत्युत शिवपूजादेः प्रतिपेषः क्रियते तत्कयमित्यसोत्तरे द्रष्टव्यः । अवो येषां कुले पार्थिवपूजनात्प्राज मोक्तव्यमिति नियमो भवेतेपामेव तहते भोज- " ·२६२ ससिद्धान्तमार्तण्डे नमनुचितम् , येषां तु नैवं तेपामुचितमेव । तस्य काम्यत्वेन सन्ध्यावन्दनादिवत्तद- करणे प्रत्यवायाभावात् । "येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मागं तेन गच्छन्न दुप्यति" ॥ इति मनुना वडलाचारसाशपि नियामकत्वस्मरणाच । यत्तु, इदानीं केचन राजानः कुलाचारायभावेऽपि दुराग्रहं कुर्वन्ति तदुर्जन- शिक्षापशात् । याज्ञवल्क्येन प्रथमाध्याये राजधर्मप्रकरणे (श्लो० ३५)- "यसिन्देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा घशमुपागतः" ॥ इति, बलात्कारेण कुलाचारसाकर्यकरणस्य निषेधात् । एवं मानगादिशास्त्रेप्नपि द्रष्टव्यम् । अतो येपां कुले नैवमाचारस्तेषु नृपतिनाऽपि न वलात्कारः कार्यः । काम्यत्वेनानवश्य- कर्तव्यताकतया शास्त्रविरोधाभावात् । काम्यत्वं तु मन्वादिभिनित्यविधेयेवस्य छापि विधानाभावादित्युक्तं प्राक् । इत्थं सामान्यतो गृहस्थानामपि तदनावश्यकत्वे कुतस्तरां श्रीपतेरनन्यभक्तानां वैष्णवानां तत्प्रसङ्गः। "एकभक्तिर्निशिष्यते। "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते" । "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्" । इत्यादिवचनविरोधात् । अतः, कामनावशादन्यदेवोपासनेऽपि वैष्णवानां तु स्वधर्मपरित्यागान्महाने- वानर्थः स्यात् । (धर्मदरसो पतिस्पर निसिपमेनपरपति पथक कारण स्वाधीनसम्म मुक्ति, न तु काम्येभ्य ) यथा, चतुर्णामपि वर्णानां स्वधर्मपरित्यागिनां पृथक् पृथगनिष्टफलान्याह द्वादशाध्याये मनु:- "खेभ्यः स्पेभ्यस्तु कर्मभ्यश्युता वर्णा धनापदि । पापान संसृत्य संसारान् प्रेष्यतां यान्ति शत्रुपु ॥ वान्ताश्युल्कामुखा तो विनो धर्मात्स्वकाच्युतः । अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः ॥

·पश्चमस्स पठः प्रना। - मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूययुक् । चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात्स्वकाच्युतः ॥ इति । तस्माद्वेदादिप्रतिपादितप्रातिखिकसाम्प्रदायिककमैव सर्वैर्मुमुक्षुभिर्विधेयम् । तदप्याह तुर्याध्याये मनुरेव (श्लो० १४)- "वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि कुर्वन् यथाशक्ति प्रामोति परमां गतिम् ॥ इति । अत्र मुक्तावल्यां परमां गतिं मोक्षलक्षणां प्रामोति । नित्यकर्मानुष्ठानास्पापक्षये सति निष्पापान्तःकरणेन ब्रह्मसाक्षात्कारान्मोक्षावाः । तदुक्तं मोक्षधर्म- "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। . तत्रादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि" ॥ इति व्याख्यातम् । नत्वेवं काम्यकर्मणां क्वापि साक्षान्मोक्षपर्यवसायित्वमस्तीत्यलम् । तथाच- "शैवसावश्यक काम्यमन्येषां पार्थिवार्चनम् । ऋतेऽपि तदतो दोपो गृहस्थानां न भोजने ॥१॥ कुतस्तरां वैष्णवानां तद्भाम्यत न भोजनाः ।। श्रीहरि भजतानन्याः सेवन्ते यं नभोजनाः ॥२॥ (अष्टत्रिंशः प्रश्नः उत्तरकारिके) जपयज्ञनिरंतस्य वैश्वदेवाद्यनावश्यकता वाक्प्राणयज्ञज्ञानय- ज्ञादि कुर्वतश्च हरिभक्तस्य च स्वकृष्टधान्यहोमविधिः । वलिवैश्वदेवादिकं कर्तव्यं न वा? ॥३०॥ उत्तरम् अनावश्यकता पूर्व स्सलभेदेन भण्यते । आवश्यकं यथाशास्त्रं वैश्वदेवादिकं मतम् ॥१॥ प्रत्यवायादकरणे करणे सत्फलाप्तितः । मोक्षोपयोगात्कार्य वद्विष्णूच्छिप्टेन वैष्णयः ॥२॥ अत्र यद्यपि नित्यत्वाद्भगवद्धयानानुगुणत्वाच जपयज्ञमेव सर्वस्मृतिषु सर्वोत्कृष्टतया निर्दिष्टं मुख्यतयाऽश्रयतां नेदमावश्यकम् । मनुना कृताकृतत्वकथनात् । तथाहि- ·२६४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . द्वितीयाध्याये (श्लो०८६)- "ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियवसमन्विताः । सर्वे ते जपयज्ञस कलां नाहन्ति पोडशीम् ॥ जप्येनैव तु संसियेद्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते" । अत्रैव कुल्लूकभट्टो-ब्रह्मयज्ञादन्ये ये पश्चमहायज्ञान्तर्गता वैश्वदेवहोमबलिकर्मनि- त्यश्राद्धातिथिभोजनात्मका "श्चत्वारः पाफयज्ञा" इत्यादिना तदेव स्फुटीचकार । पुनश्चतुर्थाध्याये मनुः (श्लो० २१)- "ऋपियज्ञ देवयज्ञ भूतयज्ञं च सर्वदा । नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत्” ॥ इति पञ्चयज्ञानां नित्यकर्तव्यतामुक्त्वाऽऽह (श्लोक २२)- "एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः । अहीयमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति ॥ वाच्येके जुह्नति प्राणं प्राणे वार्च च सर्वदा । याचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनि:तिमक्षयाम् ।। ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्येतर्मसः सदा । ज्ञानमूलां क्रियामेपां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुपा" ॥ इति । न चेदं गृहस्थभिन्नपरम् । तद्धर्ममध्यपानात् । तथैव व्याख्यानेपि कुल्लूकभट्टेन- गृहस्थपदाभ्यसनाच। एवमेव कौपीतकीब्राह्मणे भूयते- "यावद्वै ब्राह्मणो भापते न तावत्प्राणितुं शक्नोति पाणं तदा याचि जुहोति यावद्धि पुरुषः प्राणिति, न वावद्भापितुं शक्नोति, याचं तदा प्राणे जुहोति" इति । वृहत्पराशरोऽपि द्वितीयाध्याये जपप्रकरणे (श्लो० ६०)- "विधियज्ञाः पामयज्ञा ये चान्ये वह्यो मसाः । ते सर्वे जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ जप्येनकेन सिद्धेन किं न सिद्धं भवेदिह । कुर्यादन्यं न या कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते" ।। इति । कचिद्भगवद्भक्तिसिद्धस्यापि तत्करणे प्रयोजनाभावः स्मर्यते- यथा, एकादशस्कन्धे नययोगीश्वरप्रसङ्गे- "देवर्पिभूतात्मनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना या शरणं शरण्यं गतो मुन्दं परिहत्य कर्तम्" ॥ इति । - - , ·पञ्चमस्य पष्ठा प्रश्नः। २६५ लघुपराशरेण तु (अ० २) कलौ गृहस्थधर्मानुपक्रम्य- "स्वयं कष्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश्च स्वयमर्जितः । निर्वपेत्पञ्चयज्ञांश्च क्रतुदीक्षां च कारयेत्" ।। इति । खकृष्टक्षेत्रजान्नैरेव यज्ञाः कर्तव्या इत्यप्युक्तम् ! (वैश्वदेवादिकं नाजसंस्कारः, अविभक्तभ्रातृभिश्च न पृथक कार्यम्, अर्थवादस्य स्वार्थे प्रामाण्यम्, रुयातुराल्पविद्यादीनां होतृत्वनिषेधः) न च, वैश्वदेवस्यान्नसंस्कारवयात्तं विना दुष्टमन्नमभोज्यमेवेति वाच्यम्, धैश्व- देवादनन्तरमतिथ्यन्तरप्राप्ती पुनः पाककरणे वैश्वदेवादिनिषेधेन तस्यान्नसंस्कारत्वाभा- वनिश्वायनात् । यथा, तृतीयाध्याये मनुरेच, (श्लो० १०८)- "वैश्वदेवे तु निवृत्ते यद्यन्योऽतिथिरावजेत् । तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत्" ।। इति । अत्रैव कुल्लूकभट्टायलिनिषेधादन्नसंस्कारत्वाभावो वैश्वदेवस्यावगम्यते । अन्नसं- स्कारपक्षे कथमसंस्कृतानभोजनमनुजानीयादित्याह । नाप्यस सन्ध्यावन्दनवत्प्रतिव्यक्तिनियतत्वमस्ति । अविभक्तभ्रातृप्यन्यतमकृतवैश्व- देवादिना सर्वेषां चारितार्थ्याद- यथाह पञ्चमाध्याये यम:- "पृथक् पिण्डं पृथक् श्राद्धं पैश्वदेवादिकं च यत् । भ्रातरंश्च पृथपुर्यु विभक्ताः कदाचन" ।। इति ।। अलम्बहुना। तस्माजपयज्ञात्याग्रहवतां ज्ञाननिष्ठानां वैश्वदेवादिकं नावश्यकमिति शक्यं वक्तुं मन्वादिवचनेभ्यः। नच, तेषां वचनानां जपविधिशेपार्थवादत्वेन स्वार्थेप्रमाणं कल्प्यम् अर्थवादाना- मपि बहुधा स्वार्थे प्रामाण्यस पूर्वमीमांसाप्रथमाध्यायद्वितीयपादभाप्ये तच्चदीपादिपु श्रीमदाचार्यरुभयभाष्यप्रकाशावरणभङ्गादिपु गोखामिपुरुषोत्तमचरणादिभिध सविस्तरं निर्णीतत्वात् । • अत एव माधवेनाप्याचारकाण्डद्वितीयाध्याये मातुलमुतापरिणयविचारे- "वस्मादु समानादेव पुरुपादचाचायच जायते, उत, तृतीये पुरुषे सङ्गच्छाय?" इत्यर्थवादरूपाया अपि वाजसनेयथुतेः खार्थे प्रामाण्यं प्रेतामिहोत्रन्यायानुसन्धा- नादगीकृतम् । ३४स. मा.

·२६६. " ससिद्धान्तमार्तण्डे उक्तं च तेनैव-यद्यप्ययमादस्तथापि मानान्तरविरोधाभागात्स्वार्थे प्रमाणम् । विरोधपचनानामभावात् । सपिण्डाविषयत्वस्य निर्णीतत्वात्तस्मादविरुद्धार्थवादेनानूदित- त्वात् , उपरिधारणवद्विधिः कल्पयितुं शक्यते इति । उपरिधारणं तु प्रेताग्रिहोत्रे श्रूयते- "अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो यज्ञं धारयति" इति । तत्र पैतृफरस हविपोऽवस्तात्समन्त्रक समिझारणं विधाय तद्वाक्यशेषेण समिधो हवि- रुपरिधारणम् , दैवे कर्मणि यत्कृतं तत्किमर्थवाद उत विधीयत इति संशयः, तत्रा- धोधारणविधिस्तायकत्येन तदेकवाक्यतालाभादर्थनाद इति पूर्वपक्षः। प्रसिद्धं यर्थमन्य तेन स्तुतियुक्ता । उपरिधारणं तु न क्वापि प्रसिद्धम् । अतस्तावकत्वायोगाद्वाक्यमेद- मभ्युपगम्याष्यपूर्वार्थत्वाद्विधिः कल्प्यते । एवं "तृतीये पुरुपे सगच्छावहै" इत्यादार- प्यपूर्वार्थत्वेन मातुलसुतां विवाहेदिति विधिः कल्प्यते माधवेन । -तथात्रापि, जपयज्ञेऽत्यन्तनिरतस्य वैश्वदेवायकरणविधिरपीति शिनम् । "एतानेते महायज्ञानि"त्यादिवचनानां तु स्वतन्त्रतयाजन्यशेपत्वाभावान्नार्थवादत्व- सम्भावनापीति सर्व सुस्थम् । किञ्च, आधुनिकानामल्पविद्यत्वादपि न होमाधिकारः । एकादशाध्याये (श्लो. ६०)- "न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः। होता स्यादमिहोत्रस्य नार्को नासंस्कृतस्तथा ॥ नरके हि पतन्त्येते जुह्वतः स च यस्य तत् । तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः" ।। इति । मनूक्तनिषेधस्सेहापि शक्यप्रसरत्वात् । अतो वैश्वदेवायकरणेऽपि न क्षतिरिति शक्यमुपपादयितुम् । (पञ्चमहायज्ञानामावश्यक्रवं, त्यागे प्रायश्चित्त च) तथाप्येषां नित्यत्वादाचार्यचरणैश्च महता प्रपञ्चेन नित्यनैमित्तिकयोखश्यकर्तव्य- ताकत्वस्य पूर्वमीमांसाभाप्यादिप्पङ्गीकृतत्वात् , सर्वथैवेदं द्विजैः स्वखशासोक्तप्रकारेण सर्वदा कर्तव्यमित्येवास्माकं सम्मतम् । अत एव विज्ञानेश्वरोऽपि गृह्यप्रकरणे (अ० १ श्लो०६) "बलिकर्मस्वधाहोमे". त्यादिश्लोकत्रये वैश्वदेवादीनां नित्यत्वं विस्तरेण निर्णीतवान् । तथा तृतीयाध्याये प्रकीर्णप्रायधिचप्रकरणे (श्लो. ३) "विप्रदण्ड" इत्यस्य मिता- क्षरायां पञ्चमहायज्ञाकरणे तु वृहस्पतिराह- .

·पञ्चमस्य पष्टः प्रभा। २६७ "अनिवर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते प्रत्यहं गृही। अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन विशुध्यति" ॥ इति । द्वितीयाध्याये वृहत्पराशरः (श्लो०१८)- "लात्वा जवा च हुत्वा च शक्त्या दत्वा च योऽनुते । सोऽमृतं नित्यमश्नाति तस्य स्लानमनामयम् ॥ अस्मात्याऽनन् मलं भुङ्क्ते अजया पूयशोणितम् । अजुह्वच कृमीन् कीटानददच्च शकृत्तथा" || इति । लघुपराशरोऽप्याह (अ० १ श्लो० ३८)- "हुतशेपं तु भुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति" । इति । इहैव माधवीये हुतशेपशब्दो महाभारते व्याख्यातः- वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते घुधैः" । इति । तत्रैव (श्लो० ५८)-"वैश्वदेवे तु सम्प्राप्ते" इत्यस्य व्याख्याने पञ्चमहायज्ञान प्रशंसति हारीत:- "देवान्पीन् पितॄथैव भूतानि ब्राह्मणांस्तथा । तर्पयेद्विधिना विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते" ।। इति । पुराणेऽपि- "यत्फलं सोमपानेन प्रामोति धनवान् द्विजः। सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तदवामुयात्" ॥ इति । अकरणे प्रत्यवायमाह व्यास:-- "पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान करोति गृहाश्रमी । तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः" ॥ इति । शहलिखितयोः स्मृती- "वश्वेदेवन य होना अतिथ्यनीवजित सर्वे ते धृपला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा आपि द्विजाः ॥ अकृते चैश्वदेवे तु भुञ्जते ये द्विजातयः। पृथा ते तेन पाकेन काकयोनि व्रजन्ति ।। अनं व्याहृतिभिर्हत्या तथा मत्रैस्तु शाकलः । तद्विभज्य च भूतेभ्यस्ततोऽश्नीयादनमिमान्"। शातावपस्मृती- "वैधदेवेन ये मीता आतिथ्याच पहिष्कृताः। सर्वे ते पुपला ज्ञेया प्राप्तवेदा अपि द्विजाः ।।

·२६८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अकृत्वा चञ्चदेवं तु ये भुञ्जन्ति त्वधामिकाः। वृथा तेनानपाकेन काफयोनि ब्रजन्ति ते" ॥ इति । (सूतस्मृतम्योन्नझिपेधः, अग्निहोने वाकालिश्शुद्धिः, पानफटादिना होमः, श्राद्ध भोनुबलि- . निषेधः, वैश्वदेवत्यागिनोऽतमोजने प्रायश्चित्तम् पैश्वदेवस्थानानि, कर्तुमतिः, त्यागे प्रायश्चित्तं घ) सम्बर्तस्मृती (अ०१ श्लो० ३४)- "पञ्चयज्ञविधानं च कुर्यादहरहर्द्विजः। न हापयेतु विप्रेण श्रेयस्कामः कदाचन ॥ हानि तेषां प्रकुर्याच सदामरणजन्मनो" ॥ इति । अत्रैवाने (श्लो० ४१३४२)- "पुत्रे जाते पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते । माता शुद्धोदशाहेन स्नातस्य स्पर्शनं पितुः ॥ होमस्तत्र तु कर्तव्यः शुष्कानेन फलेन च । पञ्च यज्ञविधानं तु न कार्य मृत्युजन्मनोः" ॥ इति । अविस्मृती- "महायज्ञविधानं तु न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः । होमं तत्र प्रकुर्वीत गुप्कान्नेन फलेन चा" ॥ मिताक्षरायां तृतीयाध्याये (श्लो० १७) "जलमेकाहमाकाश" इत्यस व्याख्या- याम्- "विप्रो दशाहमासीत पैश्वदेवविवर्जितः" ॥ इति । आचारमाधवे तृतीयाध्याये गोभिला- "अग्निहोत्रादिहोमार्थ शुद्धिस्तात्कालिकी स्मृता । 'पञ्चयज्ञान् न कुर्वीत ह्यशुद्धः पुनरेव स" ॥ इति । तत्रैव जातूफर्ण्य:- "पञ्चयज्ञविधानं च न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः" ॥ इति । अत आशौचद्वयेऽपि वैश्वदेवादयः पाकयज्ञा ब्रह्मयज्ञश्च न कार्या एव । श्राद्धे भोक्तुरपि वलिनिषेधो माधवेन दर्शितः (अ० ३) श्राद्धप्रकरणे- "श्राद्धभोक्ता न पलिं दद्यात्" । अत एवात्रि:- "दत्ते चाऽप्यथवा दत्ते भूमौ यो निःक्षिपद्धलिम् । तदन्नं निष्फलं याति निराशैः पितृभिर्गतम्" ॥ इति । - - ·पञ्चमस्थ पठ: प्रश्नः। सर्वदा वैश्वदेवात्यागे तु फलमुच्यते अविस्मृतौ (श्लो० ४२)- "योऽगृहीत्या विवाहानि गृहस्य इति मन्यते । अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथा पाको हि स स्मृतः ॥ वृथापाकस्य भुञ्जानः प्रायश्चित्तं चरेट्विजः। प्राणेनाप्सु त्रिरात्रस्य घृतं प्राश्य विशुद्धयति ॥ वैदिके लौकिके चापि हुतोच्छिष्टे जले क्षिती । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत पञ्चमूनापनुत्तये" ।। इति । सर्वदा वैश्वदेवादिकरणे मोक्षप्राप्तिलक्षणं फलं त्वाह माधवीयाचारकाण्डे प्रथमा- ध्याये (श्लो. ३७) व्याख्याने हारीत:- "पाकयज्ञान् यजेन्नित्यं हविर्यज्ञांस्तु नित्यशः । सौम्यांस्तु विधिपूर्वेण य इच्छेद्रह्म चाव्ययम्" ।। इति । चैश्वदेवलोपे प्रायश्चित्तमपि वक्ति कात्यायन:- "पितृयज्ञात्यये चैव वैश्वदेवात्ययेऽपि च । अनिष्टवा नवयज्ञेन नवानप्राशने तथा । मोजने पतितान्नस्य चरुवैश्वानरो भवेद" ॥ इति । अतः शास्त्रसिद्धनित्यकर्मत्वालिपैश्वदेवादिकं यथाधिकार तदधिकारिभिः सः फर्तव्यमेवेत्येवास्माकं सम्मतम् । नहि वयं शास्त्रविरुद्धानुरुद्धविपययोः प्रसहा सम्म- त्यसम्मती वक्तुं शकुमः। (पैश्वदेवादिकं वैगविण्वपितान कर्तग्यं प्राइदिने प धादोत्तरम्) इदं तु चूमः इदं वैश्वदेवादिकं वैष्णवैभगवत्प्रसादेनर कर्तव्यमिति । "विष्णोर्निवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पिम्पयापि तदेयं तदानन्त्याय कल्पते" ।। इत्यादिनृसिंहपरिचर्याद्युदाहृतपचनेभ्यः । "जलदेवं नमस्कृत्य ततो गृहगतः पुमान् । विधिना पुरुषसूक्तस तत्र विष्णुं समर्पयेत् ॥ वैवदेवं ततः द्विलिकर्म यथाविधि" ।। इत्याचारादर्शादिस्तनृसिंहपुराणादिवचनः पौर्यापर्येण तथैवाभ्यवसायाच । किञ्च, आद्धानन्तरमपि वैधदेवकरणमुत्पते किं तत्र वान्यं भगानिवेदनान्तर तत्करणे। विमान्ठे। .

·है
२७०
सत्सिद्धान्तमार्तण्डे .
श्राद्धानन्तरं वैश्वदेवादिकरणं त्याह तृतीयाध्याय मनुः (श्लो० २६५)-
"उच्छेपणं तु तत्तिष्ठेद्यायद्विप्रा विसर्जिताः ।
ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः" ॥ इति ।
अत्रैव मुक्तावल्याम्-ततः सम्पन्ने श्राद्धकर्मणि वैश्वदेववलिहोमकर्मनित्यबादा-
तिथिभोजनानि कर्तव्यानि | बलिशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात् ।
अत एव मत्स्यपुराणे-
निवृत्त्यप्रतिपयर्थ पर्युक्ष्याग्निं च मधवित् ।
वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यकं विधिमेव च" ।। इति ।
अलम्प्रसक्तानुप्रसत्या ।
अतः,
"यथाऽधिकारं कर्तव्यं वैश्वादेवादिक नरे।।
नित्यनैमित्तिके यस्मादावश्यकतया मते ॥ १ ॥
वैश्वदेवायकरणे ज्ञाननिष्ठादिभिर्द्विजः।
उक्तमन्यादिवचनानुरोधात्कापि न क्षतिः ॥२॥
कार्याकार्यविचारं तु वेत्त्येकस्तत्वतः प्रभुः ।
यथाचारं यथायुद्धि यथाशक्ति यथाकुलम् ॥३॥
निराकुलं तु कर्तव्यं सर्वैः सत्कर्म निर्मलम् ।
अतो भगवताऽप्युक्ता कर्मणो गहना गतिः ॥ ४॥
.
(एकोनचत्वारिंशः प्रश्नः उत्तरंकारिकाः),
अथ पश्चमप्रधानप्रश्नावलम्बी सप्तमः प्रश्नः ॥७॥
भगवन्निवेदितवस्तूनां ग्रहणे विधिनिषेधयोः का गतिः? ॥ ३९ ॥
उत्तरम्-
निवेदितानां हरये वस्तूनां ग्रहसेधनम् ।
सुदुर्लभं कदाचिञ्चेत्तदभक्तपरं भवेत् ॥१॥
निर्माल्यादिनिपेधस्तु देवान्तरपरो मतः ।
निषेधभ्रमद्वाक्यस्सार्थस्तूतः पुरातनः ॥२॥
अतो निवेदितं नित्यं ग्राह्यं भगवतोऽसिलम् ।
श्रुतिस्मृतिपुराणेषु तदोजन विधानतः ॥३॥

·पञ्चमस्य सप्तमः प्रमा। २७९ पुण्यातिशयतश्चित्ताधतिशुद्धरपक्षयात् । प्रसादः श्रीहरेर्मोज्योऽनेकसत्फलसाधकः ॥४॥ अनिवेद्य न भुञ्जीत यत्किश्चिदपि कर्हिचित । हरयेऽनेकधा तत्रात्यन्तदोषप्रसक्तितः ।।५।। सर्वसाधारणग्रन्थैविस्तरेण प्रमाणतः । गुरुणा निरणायीदमिह किञ्चित्प्रपश्यते ॥६॥ (श्रुत्यादिषु विष्णुभुक्तनिर्माल्ययोर्भक्षणादिविधिः, पापनाशक्त्वम् मुक्तिदत्वम्, पादजलतुलसीमिश्र.. सोकपः, सेनैव श्राद्धवैश्वदेवादिकरणविधिः, प्रतिमादौ निवेदितपूर्व न निवेदनीयम्, भूमी कणपाते दोपः, निर्णयसिन्धूक्तानिलस्वपरिभाषाविचारः) तत्र निषेधवाक्यानां सम्भवे तेषां विषयव्यवस्थापनार्थ प्रथमं विधिवाक्यान्युच्यन्ते। तत्रादौ श्रुतिः, महोपनिषदि-"एक एव नारायण आसीन ब्रह्मा न द्यावापृथिवी, • सर्वे देवाः, सर्वे पितरः, सर्वे मनुष्या, विष्णुनाशितमन्नन्ति, विष्णुना प्रातं जिघ्रन्ति, विष्णुना पीतं पिबन्ति, विष्णुना रसितं रसयन्ति, तस्माद्विद्वांसो विष्णूपहवं भक्षयेयुः" इति । सारसबहे पद्मपुराणे- "विष्णोनैवेद्यकं शुद्धं मुनिभिर्मोक्षकातिभिः । अन्यदेवस्य नैवेयं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्" ।। मुनिभिर्भुज्यत इति शेपः। "विष्णुदेहपरामृष्टं माल्यं पापहरं शुभम् । यो नरः शिरसा धने स याति हरिमजसा ।। नवेद्यमन्नं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन सिक्तम् । योऽनाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्रयाति यज्ञायुतकोटिपुग्यम् ।। विष्णोनिवेदितं चान्नं योऽनाति भुवि मानवः । स यात परम स्सान पुनराहाविाजतम् ।। नारदीये- "नारायणस नैवेद्यं विग्रहत्याविनाशनम् । तदेवाष्टगुणं पापं भूमौ कणनिपातनात्" ॥ इति । तत्रय दाल्भ्य:-- "अन्नपानादिकं विष्णोः प्रसादं नित्यसेपनम् । सपनागनं सर्वपुण्यदं मुक्तिदं सुनम् ॥ महता पिसारेगेदनिति पाठः।

·२७२ ससिद्धान्तमा डे विष्णोनिवेद्यमश्नीयाईप्णवस्तु विशेषतः । शतजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ इति । हारीते- "ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽध भिक्षुकः । पावनं भगवद्भुक्तं भुञ्जते चाप्रभोजनम् ॥ इति । भारद्वाज:- "यो न दद्याद्धरैर्मुक्तं पितृणां श्राद्धकर्मणि । अश्नन्ति पितरस्तस्य विष्मूत्रं तु सह द्विजैः ।। विष्णोनिवेदितं नित्यं देवेभ्यो जुहुयादविः । पितृभ्यथ विशेपेण सर्वमानन्त्यमश्नुते ।। विष्णवे कल्पितं चान्नं दद्याद्भक्तैभ्य एव च। वैश्वदेवं ततः कुर्यात् श्राद्धकर्मादिकं ततः" । तथा- "हरिभुक्तशेष तद्दयात्पितणां च दिदीकसाम् । तदेव जुहुयादग्नौ भुञ्जीयाच स्वयं नरः॥ यदा लभेत सिद्धान्नं भुञ्जीत प्रोक्ष्यमेव तत् । विष्णुमुक्तमिति ध्यात्वा साचिकस्तु विशेषतः" ॥ नैवेद्यभक्षणाभक्षणविचाराख्ये ग्रन्थे मात्स्ये- "विष्णोनवेधशेषेण वैश्वदेवं ततश्चरेद । अग्नौ ध्यात्वा च मद्रीजं जामदयं महाद्युतिम् ॥ तदनौ वैश्वदेवं च मम प्रीत्यै चरेदुः । ये देवास्ता तिष्ठन्ति वैश्वदेवे तु कर्मणि ।। सर्वेष्वपि च मां ध्यायेत्सर्वकार्यार्थसिद्धये । तथा व्याहृतिहोमेपु चतूरूपं स्मरेत्तत, अनिरुद्धच प्रद्युम्नः सङ्कर्षणस्तथैव च वासुदेवस्तथा पुत्र चतूरूपं प्रकीर्तितम् ॥ ब्रह्मोवाच- छिन्धि सर्वज्ञ देवेश संशयं मे महत्तरम् । विष्णोनैवेद्यशेपेण वैश्वदेवं कथं चरेद ।। इत्युक्तं तु त्वया पूर्व तर मे संशयो महान् । त्वदर्पितानं देवेश देवानामुचितं नृणाम् ॥ ॥

·२७३ पञ्चमस्यं सप्तमः प्रश्नः। भक्तानां मोक्षदं यस्मात्तस्माद्राह्यं तु मन्मुखैः । त्वदर्पितं तु नैवेद्यं कथं त्वं पुरुषोत्तम ॥ गृह्णासि भो खधिष्ठाने त्वदुच्छिष्टं यतः पुरा ॥ श्रीहंस उवाच- साधु साधु महाभाग शृणुष्व कमलोद्भव । त्वया पृष्टं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहितो भव ॥ यथाऽग्नौ संस्कृताज्यं वा प्रागग्नावेव हूयते । मदर्पितं प्रगृहामि यज्ञहोमद्विजातिपु॥ सर्वखं मां समुद्दिश्य ते स्मृताः कामकौशलाः । अयोग्यं तु यथा होमे घृतं संस्कारवर्जितम् ॥ ऋते समर्पणं प्राज्ञ यज्ञादी विफलं भवेत् । अहं यदि न गृह्णामि तेपां तु ग्रहणं कुतः ।। भक्तानां मोदनार्थाय गृह्णामि कमलासन । तस्मानिवेदितानं हि ददतां नास्ति पातकम् ॥ पिन्देवांस्तथा विप्रानुद्दिश्य पुरुषर्षभ । मम नैवेद्यशेपेण यजन्ति च मदर्पणम् ।। प्रतिमायामर्पित तनापयेत्प्रतिमान्तरे । अधिष्ठानं तु देवेश ते यान्ति ह्यधर्म तमः॥ अग्निविप्रीयधिष्ठानेष्वर्चयेत्तु मदाज्ञया" ।। पुनः सारसंग्रहे पञ्चरात्रे- "यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेपं ददाति भक्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिण्डांस्तु तिलैर्विमित्रांस्तत्कोटिकल्पं पितरः सुकृप्ताः ।। विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पितृभ्यश्चापि तद्देयं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्राद्धे होमे तथा भक्षे उपहारे तथैव च । न दृष्यं वैष्णवान्नं च पचेद्भक्त्या यथाविधि" । य, आश्वलायन:- "दानाध्ययनदेवार्चाजपहोमत्रतादिकम् । न कुर्याच्या दिवसे प्राग्विप्राणां विमर्जनान्" ।। एतन्नित्यवर्पमिति चोपदेवः । इदं विष्णुभिनदेयपरम् । ३५. मा.

·२७४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "विष्णोनिवेदितानेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पिम्पश्चापि तदेयं तदानन्त्याय कल्पते ॥ पितृशेपं तु यो दद्याद्धरये परमात्मने । रेतोधाः पितरस्तस्य भवन्ति क्लेशभागिनः" ॥ इति स्कान्दात् । "पितरः सर्वमनुष्या विष्णुनाशितमश्नन्ति" इति श्रुतेः। "यः श्राद्धकाले हरिभक्तशेपं ददाति भच्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिण्डांस्तुलसीविमिश्रानाकल्पकोटि पितरस्तु तृप्ताः" ।। इति ब्रह्मोक्तरिति श्रीधरस्वामिनृसिंहपरिचर्यादयः । तथा हेमाद्विनिर्णयसिन्धादिपु विष्णुधर्मोचरे- "श्राद्धाहि तु समभ्यर्च्य नृवराहं जनार्दनम्" । इति । तदेवोक्तम् । यत्तु, निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे श्रीधरादिधृतानीमानि द्विवाणि वचनान्युदाहृत्य तत्सर्च निबन्धविरोधान्निर्मूलमित्युक्तम् । तस्य, एतद्वचनान्यप्रामाणिकान्येवेति न तात्प- र्यम् , किन्तु, माघरनिरन्धानुदाहगत्वमित्येव तात्पर्यम् । निर्णयसिन्धापनेका निर्मू- लत्वलिसनेऽपि फफ किं कि तात्पर्यमित्येतद्वगमा धर्मसिन्धुद्वितीयपरिच्छेद कार्तिकमासनिर्णये तुलसीकाठमालाधारणस्य निर्मूलत्वं प्रत्यक्षपचनोपन्यासेन बार- पित्वाने आपाढमामप्रारणे आपादशुद्धद्वादश्यामनुराधायोगरहितायां पारणं कार्य- मित्युक्त्वा तत्र प्रमाणत्वे- आभाकासितपक्षेषु मैनश्रवणरेवती" । "मनाद्यपाटे स्वपितीह विष्णुः" इत्यादीनि भविष्यपुराणसविष्णुधर्मन्यानि वाक्यानि रिसित्वा यथाऽन्ते इदं निर्मूल- मित्युक्तम् । एवं प्रारणान्तरेऽपि । तस्य च माधयादिमूलग्रन्थेषु नोपलभ्यत इत्येव तत्परिभाषातात्पर्यम्, न त्वप्रामाणिस्त्वे, इत्यादिना काशीनाथोपाध्यायः परिभाषा- लेखनातदनुरोधेनान तथा निश्चयात् । यर तु यचादिपटलेसनपूर्वकं निर्मलत्वं लिस्यते, तवाप्रामाणिस्त्वे सिन्धोन्तात्पर्यमिति । माघरसतद्वचनानुहेसे तात्पर्य तु विष्णुनवेद्यभक्षणस्य सर्वसाधारणत्वेऽपि तेन पिण्डादिपरणस वैष्णवातिरिक्तवनावश्यक्त्त्वमित्यवति, उक्तस्सलधर्मसिन्धुपुरुषार्य- चिन्तामण्यादिपर्यालोचनेन स्फुटं भानि । आस्लामेतत् ।। मगरमेयेयभक्षणं तु मांगायसिद्धं निर्णयसिन्धुहतोऽप्यभिप्रेतमेव । यथा, तत्रैव प्रथमपरिच्छेदै स्कान्दे- .

·पंश्चमस्य सप्तमः प्रभः । २७५ "कृत्वा चैवोपवासं तु योऽनाति द्वादशीदिने । नैवेद्यं तुलसीमिश्रं हत्याकोटिविनाशनम्" ॥ इति । तथा तेनैव कमलाकरभट्टेन कृते आहिके विष्णुपूजानिरूपणे वसिष्ठः- "उच्छिष्टभोजनं दासान् विपक्सेनादिकांस्तथा । दत्वा शेपं तु भुञ्जीयानैवेद्यं स्वयमेव हि ।। योर्चयेत्केशवं नित्यं स याति परमां गतिम्" ।। इति । (हरिनुकारतुलसीपुप्पधूपदोपादेः शङ्खोदकस्य पादोदकस्य च महिमा, भारातिककाले वन्दनम् , वैष्णवानां द्वादशधा शुद्धिः, भुवि पादोदकविन्दुपातेऽपि दोपः, अभ्यङ्गपादोदकं यावरपुंसो भक्ष्यं स्यात्तावासर्वमर्पणोयम्, पादाम्बपीया शिरसि न क्षेपणीयम् ) तद्भक्षणं विहितं गौतमकृताचारसूत्रे प्रथमप्रश्नद्वादशखण्डे- "शालग्रामशिलातोयं यः पिवेत्तस्य पुनः स्तन्यपानं न विद्यते, कोटिजन्माषनाशनं विष्णुपादोदकमवश्यं पेयं, भूमी विन्दुनिपातनात्तदेवाटगुणं पापं भवेद्रूपं हदि नाम मुखे हरेनैवेद्यमुदरे पादोदकं मस्तके तुलसी यस्य सोऽच्युतो भवती"ति । श्रीभागवते नवमस्कन्धचतुर्थाध्यायेऽम्बरीपोपाख्याने (श्लो० १८)- "स वै मनः कृप्यपदारविन्दयो- चांसि चैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिपु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कयोदये ॥ मुकुन्दलिनालयदर्शने दृशी तमृत्यगावस्पर्शेऽङ्गसङ्गम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरमे श्रीमतुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हपीकेशपदाभियन्दने। कामं च दास्ये न तु कामझाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः" । इत्यादि । अत्र रसनां तदर्पित इति सदा नैवेद्यसैन भक्षणमुक्तम् । अत एवैवद्याख्यायां "तदर्पिते तसे निवेदितानादा"विति श्रीधरस्वामी। आचारप्रकाशे विष्णुपूजाप्रकरणे पामे- "शहोदकं हरेर्मुक्तं निर्माल्यं पादयोर्जलम् । चन्दनं धूपशेपस्तु ब्रह्महत्यापहारकः ।।

·२७६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे धृपं चारार्तिकं विष्णोः कराभ्यां यश्च वन्दते । कुलकोटि समुद्धृत्य याति विष्णोः परं पदम्" ॥ इति । मदनपारिजाते तीयस्तबके देवतार्चनप्रकरणे स्कान्दे- "विष्णुमनि स्थितं पुष्पं शिरसा यो बहेन्नरः । अपयुपितपापः स्याद्यावद्युगचतुष्टयम्" ॥ इति । अपर्युपितपापः उत्पत्तिसमकालं नश्यत्पातकः । धर्मप्रवृत्ती देवपूजाप्रकरणे-- "पवित्रं विष्णुनैवेद्यं सुरसिद्धर्पिमिः स्मृतम् । अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं परं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामस्य सम्पर्कात्सर्वे यान्ति पवित्रताम्" ॥ इति । गौतमतपटमाध्याये (श्लो०१)- "अथ द्वादशधा शुद्धिवैष्णपानामिहोच्यते । गृहोपसर्पणं चैव तथाऽनुगमनं हरेः॥ भक्या प्रदक्षिणं चैन पादयोः शोधनं पुनः । पूजार्थ परपुष्पाणां भक्त्यवोत्तोलनं हरेः ।। करयोः सर्वशुद्धीनामियं शुद्धिर्विशिष्यते । तन्नामकीर्तनं चैव गुणानामपि कीर्तनम् ।। भक्त्या श्रीकृष्णदेवस्य वचसः शुद्धिरिप्यते । तत्कथाश्ररणं च तस्योत्सवनिरीक्षणम् ॥ श्रोत्रयोर्नेत्रयोर शुद्धिः सम्यगिहोच्यते । पादोदकस्य निर्माल्पमालयोरपि धारणम् ।। उच्यते शिरसः शुद्धिः प्रणतस्य हरौ पुनः । आघ्राणं गन्धपुप्पादेनिर्माल्यस्य तपोधन ॥ विशुद्धिः पदलं नार प्रापस्थापि विधीरयते । परपुप्पादिकं या कृष्णपादयुगार्पितम् ।। तदेकं पावनं लोके तद्धि स विशोषयेत् । नारदपश्चराऽपि चतुर्थरारकादशाप्यायेऽनयमानुपूर्ध्या इमे श्लोका उपलभ्यन्ते । सारसग्रहे ब्रह्माण्डे- "हदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः । पादोदकं च निर्माल्यं यस मूभि स वैष्णवः" । - परम्।

·पश्वमस्य सप्तमः प्रश्न २७७ तत्रैव पुराणान्तरे- "पादोदकस्य माहात्म्यं जानात्येव हि शङ्करः । विष्णुपादोदकं पीत्वा शुद्धिमामोति तत्क्षणात् ॥ स्नानपादोदकं वापि पिवन शिरसि धारयेत् । पुण्यपापविनिर्मुक्तो वैष्णवी गतिमाप्नुयात् ।। विष्णुगात्रेण संस्पृष्टं पद्मं वा पुष्पमेव वा । शिरसा धारयेद्यो वै स याति हरिमञ्जसा ।। पादोदकं पिवेनित्यं चक्राङ्कितशिलां हरेः । प्रक्षालयति तत्तोयं ब्रह्महत्यादिकं हरेत् ।। पीते पादोदके विष्णोवैष्णवानां विशेषतः । तत्र नाचमनं कुर्याद्यथा सोमे द्विजोत्तमैः ।। तीर्थप्रसादस्वीकाराऽनन्तरं वैष्णयो द्विजः। न हस्तक्षालनं कुर्यान्न तत्राचमनक्रियाम्" ।। यमपुराणे- "संसारमलपङ्कस्य विष्णुपादोदकं विना । प्रक्षालनं न पश्यामि कल्पकोटिशतरपि ॥ विष्णुश्रीपादतीर्थ हि कोटिजन्माघनाशनम् । तदेवाष्टगुणं पापं भूमौ विन्दुनिपातनात् ॥ परमाणुसमं तीर्थ यावत्सम्पतते भुवि । तापर्पसहस्राणि पतन्ति नरके नराः" ।। इति । स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये (अ० १० श्लो० ३८)- "पादोदकं पिवेद्यो चै शालग्रामसमुद्भवम् । पञ्चगव्यसहस्रस्तु प्राशितैः किम्प्रयोजनम् ॥ शालग्रामशिलातोयं यः पिवैद्विन्दुना समम् । मातुः स्तन्यं पुनर्ने। स पिवेन्मुक्तिमानरः ।। आशाचं नैर विद्येत सतके मृतफेपि च । येषां पादोदकं मूभि प्राशनं ये प्रकुर्वते । अन्तकालेऽपि यस्पदं दीयते पादयोर्जलम् । सोऽपि सद्गतिमामोति सदाचारपहिप्कृतः ॥ सोऽपि पूतो भरत्याशु सयः पादाम्युधारणान् ! चान्द्रायणात्पादकृष्ट्रादधिकं पादयोर्जलम् ।।

·२७८ ससिद्धान्तमार्तण्डे . अपेयं पिवते यस्तु भुके यश्चाप्यभोजनम् । अगम्यागमनो यो वै पापाचारश्च यो नरः॥ अगुरुं कुदुमं वापि कपूर चानुलेपनम् । मम पादाम्युसंस्पृष्टं तद्वै पावनपावनम् । दृष्टिपूतं तु यत्तोयं भवेद्वै विप्रसत्तम । तद्वै पापहरं नृणां किम्पुनः पादयोर्जलम् ॥ नारदपञ्चरात्रे दशमाध्याये ब्रह्मदेवः (श्लो० ८२)- "विष्णुपादोदकोच्छिष्टं भुञ्जते ये च नित्यशः । पश्यन्ति च शिलाचक्रं पूजां कुर्वन्ति नित्यशः ॥ जीवन्मुक्ताश्च ते धन्या हरिदासाश्च भारते । पदे पदेऽवमेधस्य प्रामुनन्ति फलं भुवम् ।। न हि तेषां पराभूताः पुण्यवन्तो जगत्रये । तेषां च पादरजसा तीर्थ पूतं तथा धरा ॥ तेषां च दर्शनं स्पर्श वाञ्छन्ति मुनयः सुराः । पुरुषाणां सहस्रं च पूतं तजन्ममात्रतः ॥” इति ॥ तत्रैव पञ्चदशाध्याये नारदोपाख्याने व्यासः (श्लो० २)- "स जज्ञे शूद्रयोनौ च पितुः शापेन देवतः । विष्णुप्रसाद भुक्त्या च बभूव ब्रह्मणः सुतः" ।। अत्रैव चतुर्थरामनवमाध्याये (श्लो०१०)- यापदक्षं भवेत्सस्तापदद्याजनार्दने । नैवेद्यं यत्तु भक्ष्यं च तदादिकचतुर्विधम् ॥ इति । अत्रैव रात्र एकादशाध्याये (श्लो० १८)- "शालग्रामशिलातोयं न पीत्वा यस्तु मस्तके । प्रक्षेपणं प्रकुर्वीत ब्रह्महा स निगयते ॥ विष्णोः पादोदकं पीतं कोटिजन्माघनाशनम् । तदेवाप्टगुणं पापं भूमौ निन्दुनिपातनात् ॥ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णोः पादोदकं पुण्यं शिरसा धारयाम्यहम् ॥ हत्यां हन्ति तदविजापि तुलसी स्तेयं च तोयं पदे नैवेद्यं बहु अन्नपानजनितं गुर्बगनासगजम् । श्रीशाधीनमतिः स्थितिहरिजनैस्तत्सङ्ग किल्बिर्ष शालग्रामशिलार्चनस महिमा कोऽप्येप लोकोचर" || इति ।

·पन्नमस्स सप्तमः प्रभात २७९ तत्रैव प्रथमरावद्वितीर्याध्याये सनत्कुमारनारदो प्रति परमेष्ठी (श्लो०६४)- "परं श्रीकृष्णभजनं ध्यानं तन्नामकीर्तनम् । तत्पादोदकनैवेद्यमक्षणं सर्वान्छितम् ।। अतीव मूढो विप्रश्व प्राक्तनाद्गुरुदोपतः । तामसो हि न जानाति श्रीकृष्ण त्रिगुणात्परम् ।। अज्ञानादथवा ज्ञानात्मत्सङ्गादेव प्राक्तनात् । भुले नैवेद्यमीगस कृष्णस परमात्मनः ॥ स च मुक्तो भवेत्पुत्र मुच्यते सर्वपातकात् । स याति दिन्ययानेन गोलोकं लोकमुत्तमम् ।। शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पूर्वाख्यानं पुरातनम् । इत्यादिना यावदध्यायसमाप्ति कस्यचित्कान्पबुजद्विजसेतिहासप्रसन भगवत्प्र- सादमाहात्म्यं वर्णितम् । तथा सत्रय मनत्कुमारेण पुनर्नवेद्यमाहात्म्यं पृष्टः पयोनि- स्तृतीयाध्यायादारम्य सुभद्स्पेतिहासनिरूपणेन सविस्तरं तदाह । (महादयो हरिमुक्तभोक्तारः, निर्यदनोत्तरं पैश्वदेव, देशान्तरनचादननिधः, हरिमुष्ट न्मोक्षादि, भगरागमालादीनां भगवडीयमान युवा प्रदगम्) तया, नैवेयभक्षणविचाराख्यग्रन्थे पाये- "रमा ब्रह्मादयो देवाः मनकायाः मुकादयः । श्रीनृसिंहप्रसादोऽयं मर्व गूहन्तु वैष्णयाः" । प्रमाण्डपुराणे- "यथा कालोपपन्ने तु भोजने हरयेपिते । कृतेऽय देव तु प्राणान् भोजपचतः ।। गोग्रासे तु तथा दत्ते वासुदेवार्पिन शुभम् । गायत्र्या मूलमत्रेण मम्मोल्य शुभारिणा ।। ऋतं मत्यमिति मत्राम्पा पात्रं तन्परिपेचयेत् ॥ इत्यादि। ऋतं त्या सत्येनेति मायं, सत्यं यतेनेति प्रातरिलः। स्कान्द- "कोटि चान्द्रायर मासोपोपनसटिभिः । तत्फलं प्राप्यने नम्माद्विप्नोनयमक्षगान् ।। पापनं विशुनपं गुभोज्यमृषिभिः स्मृतम् । अन्पदवस नापं सुन्या पानापन घरंद' ।। .

·२८० ससिद्धान्तमार्तण्डे श्रीमागवत एकादशस्कन्धे पष्ठाध्याय उद्धवः- "शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडोत्सवादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं चयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टमोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि" ॥ इति । भगवदुच्छिष्टभोजनस्य मायाजयसाधनत्वं पक्ति । स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये दशमाध्याये सपूजानिरूपणे ब्रह्माणं प्रति भगवान् । (श्लो० ३२)- "पश्चाच्छेपं मया दत्तं शिरसाऽऽधाय सादरम् । एवं ब्रूयात्ततो वत्स मम पूजा प्रवर्तयेत् ।। मन्त्रहीनं क्रीयाहीनं..........." इत्यादि । अत्र भगवनिवेदितवस्तूनां भगबद्दीयमानत्वयुद्ध्या यथायोग्यं स्वीकरणे सत्येव पूजा- प्रवर्तनमुक्तम् । तत्रैव चतुर्दशाध्याये (श्लो०३०)- "तीर्थयज्ञाधिकफलं कलिदोपविनाशनम् । - ममोच्छिष्टं सुगतिदमपि दुष्कृतकर्मणाम् ।। एवम्विधानि विविधान्येव वचनानि तत्र तत्र प्रामाणिकग्रन्थेपलम्पन्त एवेत्यति- विस्तरभियोपरम्यते । (नैपनिर्मास्यभोजननिषेधाः, तयोः पारिभाषिक्ता, सामान्यतो निषेधा देवान्तरनिर्माल्यादिपराः, वचनविशेषस्य भक्ताभक्तभेदेन व्यवस्था) अथ निषेधवचनानि तत्र यद्यपि भगवनिवेदितभोजननिषेधकानि वांसि दुल- भानि, तथापि, निषेधभ्रान्तिजनकानि यथोपलम्भ लभ्यन्ते । तत्र क्वचित् सनत्कुमार- संहितायाम्- "निवेदितं तु यद्व्यं पुष्पं फलमथाऽपि वा । निर्माल्यमिति तत्प्रोक्तं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ तथाऽऽचारप्रकाशे स्कान्दे- "निर्माल्यं च निवेद्यं च विशेषेण विवर्जयेत् । रुद्रेण मुक्तं निर्माल्यं न तथा देवतान्तरैः ।। नैवेद्यं विष्णुना भुक्तममृतं चान्यदेवतैः । निर्माल्यं च निवेद्यं च भुक्त्वा चान्द्रायणं, चरेत् ॥

·पश्चमस्य सप्तमः प्रना। २८१ तथा श्रीभागवत एकादशस्कन्धे (अ० ११ श्लो० ४०)- अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् । अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ।। पुनः सनत्कुमारसंहितायाम्- "निर्माल्यं भक्षयित्वैवमुच्छिष्टमगुरोरपि । मासं पयोवतो भूत्वा जपन्नटाक्षरं सदा ।। ब्रह्मर्च ततः पीत्वा पूतो भवति मानवः ॥ इति, अथैपां व्यवस्योच्यते-तत्र, कथश्चिदपि बाधितुमशक्यानां पूर्वोपन्यस्तादीनां श्रौतस्मार्तपौराणानामनेकप्रामाणिकनिबन्धोदाहृतानां विष्णुनैवेद्यभक्षणप्रत्यक्षविधि- वाक्यानां बलात्सामान्यतो निर्माल्यादिनिपेधकानां वचनानामुत्सर्गापवादन्यायेन शिव- प्रभृतिदेवतान्तरनिर्माल्यादिनिषेधपरत्वमभ्युपेयं सामान्यतो निर्यासाशनादिनिपेधानां हिङ्गकर्पूरवर्जमित्यादिवचनान्तरैकवाक्यतया तदतिरिक्तनिर्यासादिनिषेधपरत्ववत् । शिवादितत्तद्देवतनामनिर्देशपूर्वकं तत्तन्निर्माल्यादिनिषेधकवचःसहस्रोपलम्मेनापि तथैव युक्तम् । निर्यासस्य नाश्यमिति निर्यासाशननिषेधकवैचिरीयश्रुतेः- "अथो खलु य एव लोहितो यो या प्रश्वनानिपति तस नाश्यं काममन्यर इत्यग्रिमवाक्पवलात् । (मनु० अ० ५ श्लो०६)- "लोहितान् वृक्षनिर्यासन प्रश्चनप्रभवांस्तथा" इत्यादिवयंपरिगणकस्मृतियलाच लोहितयश्वनोदितनिर्यासनिषेधपरत्ववत्, हेमाद्याः- दिपु सामान्यतो पृन्ताफभक्षणादिनिपेधकानां, घृन्ताकं श्वेतवृन्ताकमित्यादिवचनान्तरो- पलम्भेन सङ्कोचात्तत्तनिषेधपरत्ववच । ये तु फचिद्देवतान्तरनैवेद्यनिर्माल्यभक्षणधारणा- दिविषयोऽपि कैश्चिदुपन्यस्तास्ते तु तत्तद्भक्तविषयः । "रुद्राङ्गलममग्नौ च दहेत्सर्वं च तत्क्षणात् । शिष्टेभ्योऽप्यथ देवेभ्यो यत्तु दीनेषु निःक्षिपेत् ।। विप्रेभ्यस्त्वय तदेयं ब्रह्मणे यनिवेदितम् । वैष्णवं सावतेभ्यश्च भस्माङ्गेभ्यश्च शाम्भवम् ।। सौरमणेभ्यः शाक्तेभ्यः स्नानीये यनिवेदितम्" ।। इति, भवदत्यास्ताचारादर्शोदाहतब्रह्मपुराणोक्तस्त्रानघृतादिप्रतिपत्तिन्यायात् । अयं देवता- न्तरनिवेदितानादिग्राह्याग्राह्यत्वविचारोऽनुपदमेवाग्रिमप्रश्नस्योत्तरे कर्तव्य एवेत्यत्रोपर- म्यते । नवं सति विष्णुनैवेद्यभक्षणविधीनामपि साचतपरत्वमस्त्विति शश्चम : तत्र सानघृतमात्र प्रस्तुतत्वात् । . . ३६.मा.

·२८२ ससिद्धान्तमार्तण्डे तत्रैव ब्रह्मपुराण एव- "ब्रह्माङ्गलमं विग्रेभ्यो वैष्णवं च प्रदीयते" । इति. श्रीविष्णोः स्नानघृतादेरपि सर्वत्राह्मणेभ्यः प्रदानरूपप्रतिपत्त्यन्तरनिरूपणेन रुद्रस- म्वन्धिवस्तुवच्छिटाग्राह्यत्वस्योच्छेदाच । वक्ष्यमाणादिभिरनेकमर्यसाधारणनिबन्धधर्व- सदभक्षणे च प्रत्ययाययोधीप्सादिघटितर्वचननिचयः सिद्धाया, विष्णुनवैद्यभक्षणस्य, सर्वसाधारण्येन, नित्यतायाः केनापि प्रत्याख्यातुमशक्यत्वाच । यत्तु, स्कान्दवचनं पूर्वमुक्तं तत्राचारप्रकाशे-"त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धे"ति श्रीभाग- चतवचनोपन्यासेन विष्णुनैवेद्यस्स भक्ष्यत्वं प्रतिपाद्य अग्रे तदेव स्कान्दवचनद्वयमुप- न्यस्य तद्भक्तिहीनविषयमित्युक्तम् । युक्तं चैतन्भक्तिराहित्येऽपि सामान्यानवुझ्या तइक्षणस- "न चोपजीवेदेवेशं न निर्माल्यानि भक्षयेत्" इतीन्द्ररात्रादिवचनैः प्रतिपिद्धत्वात् । भक्तिमद्भिस्तु, एकादशस्कन्धायुक्तरीत्या सर्वलाभोपहरणं कृत्वा तनिवेदितान्नादिभिरेव शरीरनिर्वाहो विधेयः । भागवततचभास्करै भागवतधर्मानुपक्रम्य विष्णुयामले "माझे मुहूर्ते उत्थान"- मित्यारभ्य सर्व भोजनात्याकृत्यमुक्त्वा, "साधूनां स्वागतं पूजाशेपनवेद्यभोजनम् । ताम्बूलशेपग्रहणं वैष्णवैः सह सङ्गमः" ॥ इत्युक्तेः, वस्त्रादिकमपि भगयतेऽर्पयित्वैव धार्यम् । तत्रैव, "विष्णोनिवेदितानां तु वस्त्रादीनां च धारणम्" इत्युक्तेः । तथा, गृहादिकमपि भगवत्सम्बन्धित्वादेव संरक्षणीयम् । उक्तं च भकिमीमां- साद्वितीयाध्यायप्रथमाहिके (सू०४४)-"सम्मानबहुसम्माने"ति सूत्रव्याख्याने । तदीयताभावस्तु वसोरुपरिचरस्य । महाभारते शान्तिपर्वणि (अ० ३३७ श्लो० १२७१८)- "आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा । एतद्भागवतं सर्वमिति तत्प्रेक्ष्यते सदा" ॥ इति । (अपि दीपावलोकं म इत्यस्यानेकधा व्यवस्था , अन्त्यनाऽभक्तादिभ्यो नैवेद्यदाननिषेध, भभक्तस्य भोजननिषेधा, रागतो भोजने विधिनिषेधविचारः, सामिभुक्तनिषेध , वैष्णवं सारवतेभ्य इत्यादिप्रतिपत्तिविचारः, स्वयमर्पितपार्पितयोपिये विवेकः) यत्तु "अपि दीपावलोकं में नोपयुङ्ग्यानिवेदितम्" .

·पश्चमस्य सप्तमः प्रश्नः। २८३ + इति भागतंतवचनम् । तत्र नैवेद्यभक्षणविचारकारः, 'अपि दीपावलोकं म' इत्यत्र, अपिशब्दस्स.पूर्वार्धन सङ्गतिः, नैवेद्यपरत्वे पूर्वग्रन्थविरोधादित्याह । तस्यायमाशयः, 'कृतस्याप्यरिकीर्तनमिति योज्यम् । तेन निवेदितदीपालोमानस निषेध इति । विपक्षे, पूर्वापरग्रन्थविरोधस्तु "दास्येनात्मनिवेदनम्", "सर्वलाभोपहरणम्" "यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । तत्तनिवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते" ॥ इति पूर्वचाक्यानामसङ्गतिरूपः । आत्मनोऽप्यग्राह्यत्वापत्तेः । सर्वलाभोपहरणेन जीवनास- म्भनाजीवनोपयोगिलाभभिन्नलामस्वैपार्पणे सर्वतदुपहरणासिद्धेश्च लोकेप्टस्वातिप्रियव- स्तुजातयोरपि भगवत एव निवेदनीयत्वेन स्वस्य तदलाभापत्तश्च । तस्माद्दासभूतैर्मोक्ष- प्रतिबन्धकमायां जिगीषुभिस्तन्महाप्रसादबुद्ध्या भोक्तव्यमेव । अर्थतामपिशब्दयोजना क्लिष्टा मन्यमानः श्रीधरस्वामी विह, स्वयमन्येन वा निवेदितं न स्वीकुर्याद, एतच साधारणस्थानरविपयं रागप्राप्तविपयं वा । भक्क्या तु ग्राह्यमेव । "पद्भिर्मासोपवासैस्तु यत्फलं परिकीर्तितम् । विष्णोनवेद्यसिस्थेन पुण्यं तद्भुजता कलौ ।। हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः। पादोदकं च निर्माल्यं मस्तके यस सोऽच्युतः" ॥ इत्यादिवचनेभ्यः । यद्वा, अन्यसै निवेदितं मे नोपयुझ्याव , मद्यं न निवेदयेदित्यर्थः । "विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पितृभ्यश्चैव तद्देयं तदानन्त्याय कल्पते ॥ पितृशेपं तु यो दद्यारये परमात्मने । रेतोधाः पितरस्तस्य भवन्ति क्लेशभागिनः" ।। इत्यादिवचनेभ्य इति व्याचख्यौ । अन सावरप्रतिमानैवेद्यभक्षणसाप्यनेकर शास्त्रसदाचारसिद्धत्वात्प्रथमपक्षारुच्या रागमासविपयं वेति पक्षान्तरमुक्तम् । सदेव सारसङ्ग्रहे भृगुसंहितायां स्फुटीकृतम् - "उपवासव्रतानां च भक्तानां ब्रह्मचारिणाम् । विष्णुतीर्थ प्रसादं च स्वीकुर्याद्भक्तियोगतः ।। रसगन्धादिलाभेन स्वीकुर्याद्भक्तिकण्टक" ॥ इति । अत्र पूर्वार्धे हस्तादिति शेपः । तृतीया तु यः स्वीकुर्यात्स भक्तिकण्टक इत्यर्थः ।

·- २८४ ससिद्धान्तमार्कण्डे तथा, तत्रैव विष्णुरहस्से- "मन्त्रपूतं हि नैवेद्यं निपिद्धाय ददाति यः। सिद्धोऽपि पातकी नित्यमारुरुक्षुस्तु किं पुनः ।। निषिद्धास्तु भक्तिहीननास्तिकचाण्डालादयः । मत्रपूतमित्यनेनामनिवेदितदाने तु न दोप इत्यन्ये । पुनस्तत्रैव भारते- "अन्त्यजाय तु यो दद्याद्विष्णुशेपं हविः स्वयम् । निरयं स महाघोरं रौरवं प्राप्नुयानरः॥ भगवद्भक्तिहीनस्य नैवेद्यं विपमुच्यते । भगवद्भक्तियुक्तस्य तदेव चामृतं भवेत्" ।। वाराहे- "विष्णूच्छिष्टं न दातव्यं नाभक्ताय कदाचन । दाता प्रतिग्रहीता च उभौ नरकभागिन" ॥ अतो निषेधा भक्तिहीनसाधारणान्नघुद्धिरागमात्रभोजिविपयाः, विधयश्च, तदति- रिक्तास्तिकचातुर्वर्णिकविपया इति श्रीधरायभिमता व्यवस्था । अथ महाप्रसादयुद्धीनां भक्तानां तु रागतो भोजनेऽपि पापनाशो भवत्येव । "भक्या लोभात्कौतुकाद्वा क्षुधासंशमनेऽपि वा । आकण्ठं भक्षितं तद्वै पुनाति सकलादघाव" ॥ इत्यादिवचनेभ्यः । अनवारुच्या श्रीधरस्वामिना यद्वेति व्याख्यानान्तरं कृतम् । उचितं चैतत् । नारदपञ्चरात्रे चतुर्थरात्रैकादशाभ्याये द्वात्रिंशदपराधनिरूपणे (श्लो०१५)- "शक्तौ गौणोपचारश्च अनिवेदितमक्षणम् । तत्तत्कालभवानाञ्च फलादीनामनर्पणम् ॥ विनेयुक्तायोशेष्टस्य प्रदानं व्यञ्जनस्य च" इति, इतरदेवादिविनियुक्तावशिष्टवस्त्वर्पणस्याऽपराधत्वकथनात् । भागवततचभास्करे तु, इदमेव प्रदानव्यञ्जनादिकमिति पाठभेदेन प्राप्तवचत्वेनो- पन्यस्तम् । आस्तामेतत्- अतो निषेधाभावादहुलविधिसत्वादन्यावश्यकत्वाच, सर्वैरप्यास्तिकैर्भगवत्प्रसादो भोज्य एव।

·पश्चमस्य सप्तमः प्रश्नः। २८५ यानि तु क्वचित- "ब्रह्माङ्गलग्नं विप्रेभ्यो वैष्णश्च प्रदीयते" । इति, "वैष्णवं साचतेभ्यश्च॥ इत्यादिवचांस्युक्तानि तानि सङ्कल्प्य निवेदितस्य स्वयमभोज्यत्वात्तथा निवेदितान्नादि- प्रतिपत्तियोधकानीत्येकः पक्षः । प्राह्मणेभ्यो वैष्णवेभ्यश्चादत्वा भगवत्प्रसादः खेन न भोज्य इत्येवम्बोधकानीत्यपरम् । "साधूनां स्वागतं पूजा शेपनैवेद्यमोजनमि"त्यादि । विष्णुयामलादिवचनेषु तथा प्रतीतेः । नतु, स्वनिवेदितं निवेदकेन नैव भोक्तव्यमिति तात्पर्यवन्ति । वचनखारसाभावात् । विधिशतव्याकोपाच । विधीयते च खयमर्पितग्रहणं भक्तिमत्रद्वितीयाध्याये (सू०६८)- "स्वयमर्पितं ग्राह्यमविशेषादि"ति । नन्वेयं पराप्तिस्याग्राह्यतैर प्रसज्यते इति चेदयमस्य सूत्रस्य निष्कर्षः । यत्र प्रतिमादौ बहवः स्वस्वसत्ताकवस्तु निवेदका भवेयुस्तत्र स्वयमर्पितमेव स्वेन खेनो- पभोक्तव्यं न तु निवेदकानभ्यनुज्ञातं परार्पितमाप । परसत्ताकतदनभ्यनुज्ञातभगव- वेदर्पितग्रहणे दोपस्मरणादिति । अथ परार्पितमपि तनिवेदकेन भगपदक्तेन दीयमानं तु प्रसाद यथायोग्य गृहीयादेव। "उपवासव्रतानां च भक्तानां ब्रह्मचारिणाम् । विष्णुतीर्थ प्रसाद च स्वीकुर्याद्भक्तियोगतः" ।। इति, भृगुसंहितादिषु तद्विधानात् । “वैष्णवं च प्रदीयते" इति ब्रह्मपुराणांदिवचःखपि तथैव "अन्नं न निन्द्यात्", "अन्नं परिचक्षीत" इत्यादिश्रुतिभ्यः सामान्यतोऽन- प्रत्याख्याने निषिद्धे प्रसादरूपस्य तस्य सुतरामप्यनेकवचसां श्रीजगन्नाथमाहात्म्यादि- पूपलब्धेश्च । अथ तत्रापि ज्ञात्यादिविचारस्त्यावश्यक एवैति तत्त्वम् । तेन परार्पितस्य सर्वथा अग्रहणं प्रत्युक्तम् । इह, केचिनु, रागतो भोजननिषेधः परार्पितविषयः, भृगुसंहितादिवचनखारस्यात् । स्वयमर्पितं तु सर्वदा ग्राह्यमेव, रागाराग्योरविशेषादिति सूत्रतात्पर्यम् । तेन "भक्या लोभात्कौतुकाद्वा" इति पानादिवासि स्वार्पितविपयाणीत्याहुः । अवैतद्धाप्ये स्वमेश्वरस्तु पूजायां भगरते दचनैवेद्यनिर्माल्यादिकं "वैष्णवं साच- तेभ्यः" इत्यादिना प्रतिपाद्यत्वेन विहितं तदिह साचतत्वाविशेषादेव भगवद्भक्तेन सयमपि ग्रासम् । भोजनधारणादिना स्योपकार्यमित्यर्थः । स्वयमपि ग्रहणे प्रतिपत्ति सिध्यति । धर्मशानं तु वर्जनीयमेव । यया, अन्यायुदेशेन पुरोडाशस्थापि उत्तरार्धा- ·- २८६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे स्विष्टकृतमयद्यति, यजमानपञ्चमाः पुरोडाशं भक्षयन्ति, इति प्रतिपचिस्तथेदमपि वचनादेव । अन्यथा, साचतेभ्योऽपि न प्रतिपादयेत्परद्रव्यत्वात् । वचनादिति चेत्, न; न हि वचने वर्जनमुक्तम् । अथ "ब्राह्मणेभ्यो दद्यादि"त्यादिना नाह्मणत्वादा- त्मनेऽपि दानप्रसङ्ग इति चेत्, न; दामस्य स्वसत्वयंसेन परम्पत्वापादनरूपत्वात् । न चैवं प्रतिपत्तौ युक्तम्, पुरोडाशस्यापि यजमाने प्रतिपत्तिदर्शनात् क्रियादिवत्प्रति- पत्तिरपि स्वत्वापादिकनेत्यायाह । अतो भाप्यानुसारेण तु स्वयम्पदस्य ग्राद्यमित्यनेन सम्बन्धः प्रतीयते, न सर्पितमित्यनेनेति न पोऽपि चोद्यानसरः । अथ भगवत उपानयनत्वेन निवेदितं सुवर्णरजतरत्नपानाभरणाश्वभूम्यादिकं तु खापितं परार्पित वा नैर ग्राह्यम् । देवस्वत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । तस्मात् , भगनिवेदितं यथाई सर्भोक्तव्यमेव, नित्यत्वात् । अस्ति हि नवेद्य- भक्षणस्य नित्यत्वम् , तदमक्षणे प्रत्य पायथरणात् । यचाहारार्थ गृहे पच्यते, तस्यापि भगवतेनिवेदितस्साशने दोपातिशयधारणाच । (घण्टाचादनादिपूर्व नद्यार्पण, यदाहारावर्थ कृप्त तरसर्वमर्पणीयम् , भनिवेदितस्य भक्षणे, निवेदितस्यानादरेऽपि च दोष) यथाऽऽचारमकाशे भगवत्पूजानिरूपणे गारडे- "नवेद्यं तुलसीभिश्च घण्टाधैर्जयनिःसनः । नीराजनैश्च हरये दद्यादापोशनं ततः" । ब्रह्माण्डे- "परं पुष्पं फलं तोयमन् पानीयमौषधम् । अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम् ॥ कौर्मेऽपि- "अनर्पयित्वा गोविन्द यैर्भुक्तं धर्मवर्जितम् । शुनो विष्ठासमं सन्नं नीर च सुरया समम्॥ ॥ इति । दूपणोद्धारे च सदाचारचन्द्रोदयेऽपीदमेवोपन्यस्तम् । सारसनहे पामे- "भत्त्या लोभात्कौतुकाद्वा क्षुधासंशमनेऽपि वा। आकण्ठं भक्षितं यद्वै पुनाति सकलादयात् ॥ ममान निक्षिपेद्यस्तु मम निन्दा करोति यः । मद्दर्शनेन यत्पुण्यं तत्सर्व तस्य नश्यति ॥ विष्णोनिवेदितानं यो नानाति स्पर्शशङ्कया । वायसो विवराहश्च विष्ठाया जायते कृमिः" ।। इति ।

·-- पश्वमस्य सप्तमः प्रश्ना। २८७ परमेष्ठिसंहितायाम्-. "सन्त्यज्य विष्णुनैवेद्यं यः कुर्यादन्नभक्षणम् । स याति नरकं घोरं यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ इति । स्कान्दे-- "तीर्थ पवित्रितो वापि तयखी वा जितेन्द्रियः। नारायणस नैवेद्यमभुक्त्वा पतितः क्षणात्" ।। इति । वाराहे- "मदन्नत्याजिनं मूढं तथा मद्भक्तदूपकम् । कल्पकोटिशतेनापि न क्षमामि कदाचन" ॥ इति । उशना आह- "ग्रामप्रतिष्ठाशेपं तु गृहार्चायो निवेदयेत् । ततोऽन्तर्यामिणे दद्यात्स्वयम्भुञ्जीत चैप्णयः ।। प्राणेभ्यो जुहुयादन मनिवेदितमुत्तमम् । . ममापि हृदयस्थस्य पितृम्यश्च विशेषतः ॥ स्रक्चन्द्रनादि ताम्बूलं यो भुते नार्पित हरेः। कल्पकोटिसहस्राणि रेतोविण्मुत्रमुग्भवेत् ।। अनिवेदितमन्नायं यो भुङ्क्ते मंडचेतसा । श्वानविष्ठासमं चान्नं पानं तत्सुरया समम् ।। पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानाधमौषधम् । नार्पयन्ति च ये विष्णोस्तुल्यं गोमांसभक्षणः ॥ इति । पञ्चराने- "अवैष्णवानां पकानं पतितान्नं तथैव च । अनर्पितं तथा विष्णोः श्वमांससदगं भवेन्" ॥ इति । नारदपञ्चरात्रद्वितीयरात्रद्वितीयाध्याये नारदं प्रति महादेवः (श्लो०६५)- "कृष्णानुग्रहतो विद्वाँल्लन्ध्या च जन्म भारते । न भजेत्कृष्णपादानं तदत्यन्त विडम्बनम् ।। असार्थकं तस्य जन्म वृथा उद्दर्भयातना । निष्फलं तच्छरीरं च नश्वरं व्यर्थजीवनम् ।। जीवन्मृतो हि पापी स चाण्डालादधमोऽशुचिः। भुक्के नित्यममक्ष्यं च नित्यं भुङ्क्ते च सूकरः ।। न हि सममस्यं च भुङ्क्ते स सूकराधमः । अभक्ष्य प्राह्मणानां तदनिवेयं हरेरहो ।।

·२८८ ससिद्धान्तमार्तण्डे अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं यद्विप्णोरनिवेदितम् । नित्यं पादोदकं भईनवेयं च हरेविज ॥ तन्मत्रग्रहणं कृत्वा जीवन्मुक्तो हि भारते । तस्यैव पादरजसा सद्यःपूता वसुन्धरा ॥ सर्वाण्येव हि तीर्थानि पवित्राणि च नारद । स एव शुद्धः सर्वेषु सद्यो मुक्तो महीतले ॥ पदे पदेऽश्वमेघस्स लभते निश्चितं फलम्" । इति । तत्रैव प्रथमरात्रद्वितीयाध्याये सनत्कुमारनारदौ प्रति ब्रह्मदेवः (श्लो० ४२)- "ब्राह्मणानां स्वधर्मश्च सन्ततं कृष्णसेवनम् । नित्यं ते भुञ्जते सन्तस्तन्नैवेद्यं पदोदकम् ।। न दत्वा हरये यस्तु यदि भुते द्विजाधमः। अन्नं विष्ठासमं भूत्रसमं तोयं विदुर्बुधाः ॥ भुङ्क्ते स्वभक्ष्यं कोलथ म्लेच्छश्च श्वपचाधमः । विप्रो नित्यमभक्ष्यं च भुङ्क्ते च पतितस्ततः" ॥ इति । तथा, स्कान्दे, मार्गशीर्पमाहात्म्यचतुर्दशाध्याये ब्रह्माणं प्रति भगवान् (श्लो. २८)- "अनर्पयित्वा यो भुङ्क्ते अन्न पानादिकं च यत् । श्वानविष्ठासमं चान्नं पानं च मदिरासमम् । वस्मान्ममार्पयेत्पुत्र अन्नपानादि चौपघम् । भक्षयेत्परया भक्या अशुः शुचिकारणम्" ॥ इति । (अनेकग्रन्थेषनिवेदितभक्षणस्थापराधत्वम् , एतनिधिका श्रुतिश्र) तथा, कमलाकरभट्टकृताहिके भगवत्सेवनविषयकद्वात्रिंशदपराधनिरूपणे वाराहे- "नाजिदनिवेदिनमिति भगवतेऽनिवेदितस्याम्राणमपि निषिध्यते किम्पुनर्भक्षणम् ? नारदपञ्चरात्रे चतुर्थरात्रैकादशाध्याये द्वात्रिंशदपराधकथने (श्लो० १५)- "शक्ती गौणोपचारश्च, अनिवेदितभक्षणम् । तत्तत्कालभवानां च फलादीनामनर्पणम्" ॥ इति । तदेवोन्यते कमलाकराहिके, अगस्त्योक्तापराधेपु- "कालोद्भवफलादीनामनिवेदितभक्षणम् । इत्येते ह्यपराधा वै अगस्त्येन प्रदर्शिता" ॥ इति । तथा, नैवेद्यभक्षणविचारग्रन्थे गारुडे शातातपकथनप्रस्तावे- "अनिवेदितमन्नाति शङ्खचक्रगदाभृते । पहिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः" ।।

·पवमस्य सप्तमः प्रश्नः। २८९ तथा, नृसिंहपरिचर्यायां ब्रह्माण्डे-- • "पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानाधमौपधम् । विष्ण्यर्पित हि भोक्तव्यं यदाहाराय कल्पितम् ।' अनिवेद्य प्रभुञ्जानः सप्तकल्पानि नारकी" ॥ तथा, तैचिरीयब्राह्मणे- "केवलाघो भवति केवलादी । अहं मेघः स्तनयन् वपन्नसि" इत्यादि । भगवत एवं मेघरूपेण घृष्टिकर्तृत्वात् , अग्रे, "मदादित्या अधि सर्वे तपन्ति" इति तस्यैव सूर्यातपप्रवर्तकत्वाच्च वृष्ट्यातपाभ्यां तेनैवोत्पादितमन्नं तस्मा अनिवेद्य भुजानः केवलं पापरूप एव भवतीत्यर्थः। अत्रैव "मामदन्त्यहमइयन्यान् अहसदमृतो भवामि" इति श्रावितो भगवत एवान्नाभावस्तु आचारमाधवप्रथमाध्याये विष्णुपुराणेऽपि दर्शितः- "विष्णुरत्ता तथैवान्नं परिणामश्च वै तथा" इति । (आत्मार्थपाके दोपः) तस्मात् , पाकादिकमपि, पूर्व भगवन्तं ततस्तव्यवभूतान्देवादीचोद्दिश्यैव कुर्याम- त्वात्मोद्देशेन । अत एव स्मरति तृतीयाध्याये मनुः (श्लो० ११८)- "अपं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात्" इति । पुनरेकादशाध्याये उपपातकानि गणयन् स एवाह (श्लो०६४)- "आत्मार्थ च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा" इति । याज्ञवल्क्यश्च तृतीयाध्याये कर्मविपाकादिनिरूपणप्रकरणे उपपातकगणनायाम् (श्लो०३३)- "आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपः स्त्रीनिपेषणम्" इत्याह । नचात्र, क्रियाशब्दस पाकमानपरत्वे प्रमाणाभावः शक्यः । इह, तथाऽऽमार्थ च पाकलक्षणक्रियारम्भः। "अर्घ स केवलं भुते यः पचत्यात्मकारणा" . इति तस्यैव प्रतिषिद्धत्वात् । क्रियामानविषयत्वे तु प्रतिरोधकल्पनायां गौरवं स्वादिति विज्ञानेश्वरकृतेरेव प्रमाणत्वात् । किश्चात्रैव मिताक्षरापामुपपातकानि गणयन् विष्णु:-अमोज्यानमोजनं परखा- पहरणमिति । तथा, आत्मा क्रियारम्भोऽनाहिताग्नितेत्याह । अतः पातकरूपत्वा- २७ स. मा.

·२९० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . देव निषेधत्यात्मार्थपाकमाचाराध्यायेऽपि गृह्यप्रकरणे याज्ञवल्क्या (श्लो० ८)- "न पचेदन्नमात्मने" इति । अत्रय मिताक्षरायां "न पचेदनमात्मार्थम्" अन्नग्रहणं सकलादनीयप्रदर्शनार्थमिति विज्ञानेश्वरः। मदनपारिजाते तृतीयस्तबके मार्कण्डेयपुराणे- "आत्मार्थ पचनं यस्य रत्यर्थ यस्य मैथुनम् । वृत्त्यर्थ यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्" ॥ इति । (वृथा कृसरसंयावादेरभक्ष्यता, तत्स्वरूपं भक्षणे प्रायश्चित्तम् ) किञ्च, भगवदनुद्देशेन पक्काः कृसरसंयावादयो पृथत्युच्यन्ते; तेषां च वर्जनीयत्व- माह पश्चमाध्याये मनुः (श्लो०६)- "शैलुं गव्यं च पेयूपं यत्नतः परिवर्जयेत् । वृथाकृसरसंयावं पायसापूपमेव च ॥ अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींपि च ॥ इति । शैलु श्लेष्मातकफलम् । गव्यं पेयूपं नवप्रस्ताँर्घनीभावशालि दुग्धम् । एतद्व्याख्याने, देवताद्यनुद्देशेन, आत्मार्थ यत्पच्यते तद्वथा । कृसरस्तिलेन सह सिद्ध ओदनः । तथा च, छन्दोगपरिशिष्टम्- "तिलतण्डुलसम्पृक्तः कृसरः सोऽभिधीयते"। संयाचं प्रसिद्धः । क्षीरतण्डुलमिश्रः पायसः। । पशुयागादौ पशोः स्पर्शनमुपाकरणं, तद्रहितः पशुरनुपाकृतः, तस मांसानि । देवान्नानि नैवेद्यार्थमन्नानि प्राभिवेदनात, हवींपि च पुरोडाशादीनि होमात्प्राग्विवर्जयेदिति बुल्लूकभट्टः । पुनरेकादशाध्याये मनुः (श्लो: ५६)- "गर्हितानाधयोर्जग्धिः सुरापानसमानि पट्" इति । गर्हितस्य इति गर्हितस्य लशुनादेरिति व्याख्या । लशुनादिषु च मनुना पञ्चमाध्याये वृथा कसरादिकमपि गणितम् । याज्ञवल्क्यश्च प्रथमाध्याये भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणे (श्लो०७)- "वृथाकसरसंयावपायसापूपशप्कुली"। इति पृथाकृसरादीनभक्ष्यत्वेनाह । नन्विह कसरादिपरिगणनात् तदितरस तु अनिवेदितस्यापि भक्षणे न दोष इति चेत्, न अत्रै मिताक्षरायां न पचेदन्नमात्मने" इति कृसरादीनां निषेधे सिद्धे पुनर- . अपूपः।

·पंचमस्य सप्तमः प्रना। २९१ भिधानं प्रायश्चित्तगौरवार्थमित्युक्तेः। इह कोयष्टिकादीनां कलविकादीनां च मध्ये गणनात् , मांसभक्षणप्रायश्चित्वं युज्यत इति कश्चित् । मनूक्तगर्हितादनप्रायश्चित्तमत्रो- चितमित्यपरः । तत्र कामतारतम्येनाभ्यासतारतम्येन च व्यवस्थास्त्विति भाति । मिताक्षरायां तु तृतीयाध्याये अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तप्रकरणे लिखित आह- "वृथाक्सरसंयावयायसापूपशष्कुलीः । आहिताग्निर्द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ इति । अनाहिताग्नेस्तु शेपेपूपवसेदहरित्युपचासो द्रष्टव्य इति विज्ञानेश्वरम् । न च देवतायुद्देशमन्तरेण साधिता इति विज्ञानेश्वरेण व्याख्यानाद्वैश्वदेवे अनुपयो- जितमेव कृसरादिकं वृथा न तु भगवदनर्पितमपीति शक्यम् , स्मृत्यर्थसारे-पैश्वदेवादिरहितानभोजने वृथाकृसरसंयावपायसापूपशप्कुलीमधु- मांसानां चामत्योपचासो, मत्या त्रिरात्रं, कार्य वाऽकार्य, आहितानिस्तु त्रिरात्रं, कार्य वा कुर्यादिति भेदनिर्देशपूर्वकं प्रायश्चित्तोपदेशात् । अन पृथाकृसरादीनां वैश्वदेवादित्यादिपदसङ्ग्रहीतसर्वपाकयज्ञानुपयुक्ताना दन- तीतेः । भगवता सर्वादिदेवत्वेन सर्वदेवानां तदवयवत्वेन च प्रकृते विज्ञानेश्वरादि- व्याख्याविरोधाभावाच । कमलाकरातिके विष्णुपूजायाम्- "अन्नं चतुर्विधं खादु रसैः पभिः समन्वितम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेयं तु समर्पयेत्" ।। एकादशस्कन्धे (अ० ११)- "यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । तत्तनिवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते"॥ एवमादिवचनैः कृसरादीनामुत्तमवस्तूनामवश्यसमर्पणीयताऽध्ययसायाच। आस्तामेतत् । एवमत्यावश्यकत्वात्सिद्धं भगवदर्पितभोजनस्य नित्यत्वम् । (सनहकारोकानां सहाशब्दप्रयोगादीनां नित्यत्वज्ञापकानां प्रकृते सहमनं, सायम्प्रातनैवेदमेवाइयम्) नित्यत्वज्ञापकानि च सहकारेणोक्तानि- "नित्यं सदा यौवदायुर्न कदाचिदतिक्रमेव" इत्युच्याऽतिक्रमे दोपश्रुतेरत्यागचोदनात् । "फलश्रुतेर्वीप्सया च तन्नित्यमिति कीर्तितम्" इति । माधवादिभिरप्येतदेवोदाहृत्यैकादशीमतादिपु नित्यत्वं निर्णीतम् । तत्र प्रकृतविपये नित्यशब्दं प्रयुङ्क्ते भारद्वाजा- "विष्णोर्निवेदितं नित्यं देवेभ्यो जुहुयाद्धविग इत्यादि ·२९२ ससिद्धान्तमार्तण्डे "भुञ्जीयाच वयं नर" इत्युपसंहारः । नारदपश्चरात्रे- "नित्यं ते भुञ्जते सन्तस्तन्नैवेद्यं पदोदकम्" इति । . एवं सदाशब्दोऽपि द्रष्टव्यः! तथा, जीवनहेतुभूताहारार्थ सम्पादितवस्तुनोऽपि भगवते निवेद्यैव भोक्तव्यत्व- स्मरणादार्थिकं यावदार्ग्रहणं दर्शितं प्राक् । तथा गीतायाम्- "यस्करोपि यदनासि यजुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।। शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनः ॥ इति । अत्र यदनासीत्यादिना तदेव गम्यते । यदि सामान्यनिर्देशेन अन्नं वा पत्रपुष्पादिकं या यदा यद्भोक्तव्यं तदा तदेव समर्पणीयमिति योध्यते । उक्तं च तत्रैच- "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भत्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः" । नारदपश्चरात्रेऽपि- "यावद्भक्ष्य भवेत्पुंसस्तावद्दद्याजनार्दन" इति । आचारप्रकाशेऽपि पूजाप्रकरणात्पृथक्, "विष्णो इदं नैवेद्यं सम्पद्यताम् इदं विष्णवे" इति मत्रेणान्नस्य निवेदनमुक्तम् । अस्यानतिक्रमस्तु दर्शित आचारप्रकाशे ब्रह्माण्डे-- "अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम्" इति । भागवततत्त्वभास्करे- "प्रसादाग्रहणं विष्णोर्वर्जयेद्वैष्णवः सदा" इति । अतिक्रमे दोपश्च श्रूयते- "केवलायो भवति केवलादी" "अमर्पयित्वा गोविन्दे", "नारायणस्य नैवेद्यमभुक्त्वा पतितः क्षणात्" "ममानं निक्षिपेद्यस्तु" इत्यादिषु । अत्यागचोदनं च, "सन्त्यज्य विष्णुनैवेद्य "मदमस्याजिनं भूदम्" ·पश्चमस्य सप्तमः प्रश्नः। . इत्यादौ स्पष्टं प्रतीयते। फलश्रुतिश्च तत्त्वभास्करे विष्णुयामले- "साधूनां स्वागतं पूजा शेपनैवेद्यभोजनम्" इत्यादौ । अथ स्कान्दे मार्गशीर्पमाहात्म्ये भगवान (अ० १४ श्लो० २४)- "यदुक्तं भवता ब्रह्मन् भोक्तव्यं किं शृणुष्व तत् । 'भोक्तव्यं च ममोच्छिष्टं मम भक्तिपरायणैः ।। पवित्रकरणं पुत्र पापिनामपि मुक्तिदम् । ममाशनस शेपं च यो भुनक्ति दिने दिने । सिक्थे सिक्थे भवेत्पुण्यं चान्द्रायणशतोद्भवम्" ॥ इति । अत्र दिने दिन इति वीप्सा । तस्मात्सिद्धमस्य नित्यत्वम् । न च दिनपदाद्रात्रौ तदभोजनप्रसङ्गः। गौतमतत्रे (अ० १४ श्लो० ९१)- "विष्णोनिवेदितान्नं यद्रांत्री भुजेदकुत्सयन् । यदन्ना देवता यस्य तदन्नः पुरुपो भवेत् ॥ इति रात्रावपि भोजन- विधानात् । तेन पूर्वन दिनपदमहोरात्रपरम् । इत्थं चैतावता, "सायम्प्रातद्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम्" ।। इत्यादिपूक्तं द्विचारमशनं भगवनैवेद्येनैव विधेयमिति सिद्धम् । तदेतत्सर्वमनुसन्धाय निष्कर्षों दर्शितः श्रीमदाचार्य:- "निवेदिभिः समप्यैव सर्व कुर्यादिति स्थिति" इति । "अन्यथा सर्वदोषाणां न निवृत्तिः कथञ्चन । असमर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्जनमाचरेत् ॥ इति च । निवेदिभिः सहेत्यर्थः । सहार्थकयोगविभागेऽपि "वृद्धो यूना" इति ज्ञापकात्सहार्थे तृतीया । अतो विस्पष्टतरेऽस्मिन् भगवदर्पितवस्तुग्रहणविषये बहुलविलेखनेनालम् ।। "अच्युतार्पितवस्तूमां ग्रहणे सूरिसम्मता । विधीनां च निषेधानां व्यवस्था स्थापिता मया ॥१॥ अतो रसमयाः शाखसमयात्सुनिरामयाः। प्रसादं श्रीहरे त्या प्रसादं यात सर्वदा ॥२॥.

·२९४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (चत्वारिंशः प्रश्नः उत्तरकारिकाः विष्णुभिन्नस्य नैवेद्यभक्षणनिषेधः) देवतान्तरनिवेदितमन्नं भोज्यं न वा? ॥ ४० ॥ उत्तरम्- देवतान्तरनैवेद्यभोजन प्रतिपिझ्यते । सौरशाक्तादिनैवेद्यभुक्तौ कामादका मताः ॥१॥ तत्र तत्र निबन्धेषु प्रायश्चित्तं प्रपश्यते । शिवनिर्माल्यसंसर्गनिषेधः सुतरां मतः॥२॥ क्वचिद्विधिस्तु तद्भक्ते पञ्चदेवार्चकेऽथवा । प्रवर्तते तदन्नादेः शालग्रामेण शोधनात् ।। ३ ।। वैष्णवानां तदन्यत्वस्मरणात्तादृशत्रतात् । सत्पारम्परिकाचारान्नारात्तत्सङ्ग इप्यते ॥ ४॥ तस्मान्न भोज्यमस्माभिः कस्मा अपि समर्पितम् । रमाधरसुधामिश्रं हरिभुक्तं विनेतरत् ॥५॥ तथाहि-नारायणभट्टकृतधर्मप्रवृत्तौ देवपूजाप्रकरणे- "पवित्रं विष्णुनैवेद्यं सुरसिद्धपिभिः स्मृतम् । अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्" ॥ इति । सारसङ्गहे पाराशरे- "देवतान्तरभोक्ता वा समबुद्धिरथापि वा । नास्तिको वेदहीनो वा न प्रतिष्ठां समाचरेत्" ।। इति । देवतान्तरशब्देन तनिवेदितमन्नाचं लक्ष्यते । तत्रैव पमपुराणे- "विष्णोर्नैवेद्यकं शुद्धं मुनिभिर्मोक्षकासिभिः । अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। अत्र पूर्वार्धे भुज्यत इति शेषः । प्रकरणादन्यशब्दश्च विष्णुभिन्नपर्यायः । स्कान्दे च मार्गशीर्पमाहात्म्यचतुर्दशाध्याये भगवान् (श्लो० २५)-, "भोक्तव्यं मम चोच्छिष्टम्" इत्यादिना स्वप्रसादस्यावश्यभोक्तव्यत्वमुक्त्वाह (श्लो० ३१)- "अन्येपा देवतानां च न गृहीयाच भक्षितम् । अभक्तानां च पकानं भुक्त्वा च नरकं ब्रजेत्" ॥ इति । अत्राप्यन्यशन्दः पूर्ववत् ॥ - ·पञ्चमंस्य अष्टमः प्रश्नः। २९५ • नचेदमाग्रहात्पञ्चदेवभिन्नदेवपरं कल्प्यम् , शैवसौरादिनैवेद्यमक्षणेऽपि प्रायश्चित्त- निरूपणात् । यथा स्मृत्यर्थसारे---शैवसौरनिर्माल्यनिवेद्यभक्षणे चान्द्रम् । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्याऽभ्यासे सान्तपनम् । अन्यनिर्माल्ये त्वनापयेवमिति । धर्मसिन्धौ च तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्धे, शैवसौरनैवेद्यभक्षणे चान्द्रायणमित्यादि । अग्रे पूर्ववत् । प्रायश्चित्तेन्दुशेखरे रुद्रनिर्माल्यस्पर्श सचैलस्नानम् । शैवसरनिर्माल्यनैवेद्यभक्षणे चान्द्रम् | अभ्यासे द्विगुणम् । अमत्याऽभ्यासे सान्तपनम् । अनापदि हरेरन्य- नैवेद्यभक्षणे एवमेव । विष्णोरनिवेदितभोजनेऽर्धकृच्छ्रप्रायश्चित्तम् । हरेनिर्माल्यनैवेद्य- भक्षणे चान्द्रायणफलमिति स्मृत्यर्थसारे इति । तथा, श्राद्धहेमाद्रौ स्कान्दे- "स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं वाससा आप्लुतः शुचिः" इति । निर्णयसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्ध चेदमुदाहृतम् । प्रायश्चित्तमयूखे तु, अथ रुद्रनिर्माल्यस्पर्श कालिकापुराणे- "स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा आप्लुतः शुचिः" इति-- तदेव कालिकापुराणवचनत्वेनोक्तम् । एवमितरेष्वपि प्रायश्चित्चहेमाद्रिमयूखप्रभृतिषु प्रमाणोपन्यासपुरःसरं सविस्तरमिदं निर्णीतमेवास्तीति निर्मत्सरधियाञ्चधेयम् । विस्तरभयात्तद्न्यलेखनाद्विरम्यते । अतो भगवद्भिन्नसर्वदेवनैवेद्यभक्षणे यथाशास्त्रं प्रायश्चित्तानां तत्र तत्र प्रामाणिक- अन्धेषु व्यवस्थापितत्वानेकेनापि तान्यदनीयानि । इत्थमेव देवयोनीनां यक्षादीनामप्यन्नं निषेधत्येकादशाध्याये मनुः (श्लो०९२)- "यक्षरक्षापिशाचानं मयं मांसं सुरासवम् । तब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ॥ इति । (पड्विधनिर्माल्यानि, पराभिमतव्यवस्थाखण्डनपूर्वकं विधिनिषेधयोरनेकधाव्यवस्थाश्रुतेश्च) अथ, भवत्प्रश्नवाक्ये निवेदितपददर्शनादिदं प्रतिभाति, यद्भवदिष्टतया श्रूयमाण- सदानन्दगिरिकृतशेषसुधाकरोदाहृतनारदवचनानुसारेण निर्माल्यपाविष्यमङ्गीकृत्य तत्र पञ्चविधय प्रतिषेधः । निवेदितस्य भक्षणं तु विधिविषयः इति भवद्भिः स्वीक्रियत इति । तत्र, नारंदवचनोपन्यासस्तु सदानन्दगिरिणा कृतः । तत्र व्यवस्थामाह "शिवानुभूतमखिलं निर्माल्यं परिमापते । भोज्यं धार्यमिति द्वेधा पधिं च तदिप्यते ॥

·२९६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यं च निवेदितम् । चण्डद्रव्यं बहिःक्षिप्तं निर्माल्यं पविधं मतम्" ॥ इति निर्माल्यपविघलमुक्त्या, दासीदासादीनां देवखत्वं हेमरूप्यकरवादीमा देवलाद्ध- न्यत्वं सङ्कल्पपूर्वकं समर्पितानामन्नजलादीनां नैवेद्यत्वं चोक्त्या, "एतत्रिविधनिर्माल्यमनहमिति कथ्यते । प्रमादाम्होजनं कुर्वन् भूमौ स सादमङ्गला" || इति, एतत्रिविधस्याप्यस्स भोजनं निन्दित्वा, "शियोपभुक्तस्रम्गन्धमनपानादिकं तथा । निवेदितमिति प्रोक्तं सर्वपापहरं परम्" । इति निवेदितनग्गन्धादिभोजनं संस्तुत्य चण्डद्रव्यवहि प्रक्षिप्तयोरभक्ष्यत्वमुक्त्या, इदमाह- "निर्माल्यं पड्विधं भोज्यमेकमेव निवैदितम्" । अतो यानि विधायकरचनानि तानि निवेदितविपयाणि । यानि तु निषेधवाक्यानि तानि देवस्वादिपञ्चविधनिर्माल्यविपयाणीति नारदसम्मता व्यवस्था वेदितव्येत्येवं शैवसुधाकरे कृताः । तत्र यद्यपि मया ग्रन्थान्तरे अयुक्ता शैवसुधाकरभागाः पशिशः खण्डनीया एव, तथापि भवत्तोपार्थ किञ्चिदिहोच्यते । भवन्मते यदि सर्वसाधारण्येन शिवनिवेदितग्रहणमभिमतम् , तर्हि शास्त्रसिद्धानां - तद्भक्षणे चान्द्रायणादिप्रायश्चित्तानां का वा गतिरिति चिन्त्यताम् । अथ नारदोक्तरीत्या नैवेद्यनिवेधयो देन प्रायश्चित्तविधायकग्रन्धेषु च नैवेद्य- शब्दोल्लेखेन प्रायश्चित्तानि तद्विपयाणीति चेद्रूपे ? तर्हि, "मह्यमन्नं प्रयत्नेन निवेद्यानाति यः सदा । स भूपालः सर्ववेत्ता भवत्येव हि सर्वथा ।। अतीतानातं ज्ञानं भूपालत्वं च शाश्वतम् । जातिस्मरत्वं सौन्दयं मन्नैवेद्यस्य भक्षणात् ॥ मन्नैवेद्यमनुच्छिष्टं मत्वाऽनुच्छिष्टमुत्तमम् । योनाति स तु सर्वज्ञः स भूपालोऽपि जायते ॥ निर्माल्यसलिलं पीत्या देवस्य मम शूलिनः । क्षयापस्मारकुष्ठायैः सद्यो मुच्येत बन्धनात् ॥ निर्माल्यं परमं पुण्यं नैवेद्यं पापनाशनम् । ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां च विमुक्तिदम्" ॥

·पञ्चमस्यं अष्टमः प्रभः। २९७ इति स्वसिन्निपद्धश्रद्धराजव्यामोहनार्थ विधिवाक्यतया तदुदाहृतब्रह्माण्डवचनविरो- धात् । अत्र स्फुटं नैवेद्यशब्दोपादानपुरःसरं तत्प्रशंसनात् । अथ मया, शिवदीक्षावतस्तु पञ्चविधनिर्माल्यस्यापि ग्राह्यता स्वीकृतेत्यविरोध इति चेत्तर्हि, इमानि वचनानि पारम्परिकंशिवदीक्षाविशिष्टराजमात्रविपयाणि तादृशब्रह्म- चर्यादिविपयाणि चेति त्वया स्वमुखेनैवोरीकृतमिदानीम् । तथा सति परम्परातः सर्वदर्शनानुसारिणामविरोधेन सर्वधर्मपरिपालकानां विशेपतो वैष्णवानां बहूनां राजा- मीदृशवचसां सर्वराजसाधारण्यप्रदर्शनेन व्यामोहनादितः परं विरम्यताम् । अथ यदि स्वपरिभापामुलद्धय ब्रह्माण्डस्थनैवेद्यशब्दस्य निवेदितपरत्वं स्वीक्रियेत, तदा तु "अनर्ह मम नैवैद्यमि" त्यादिवचनेष्वपि, तथा, तद्भक्षणप्रायश्चित्तविधायकग्रन्थे- प्वपि नैवेद्यशब्दस्य निवेदितपरत्वकथनेन मुसवन्धो भवतीति तथैव स्वीकुरु । अथैवं सति विधिनिषेधयोः कथं व्यवस्था स्यादिति चेदुक्तरीत्या निवेदितस्स विहि- तप्रतिपिद्धत्वान्नारदोक्तविधेः शैवमात्रपरत्वम्। निपेघश्च तदितरसर्वसाधारण इति स्थादेव सा। न चैवं सति शैवस्यापि निवेदितमात्रग्रहणं प्राप्तम् , न तु तदतिरिक्ताभरणादिग्रहणं देवताद्रव्यत्वात्। - तथा च सति- "पुष्पं फलं सुगन्धं च यत्राण्याभरणानि च । शिवार्पितानि स्वीकुर्यादन्यथा पातकी भवेत्" ।। इत्यादिमदुदाहृतलैङ्गादिवचनानां का गतिः सात् ? ईदृशानां विधीनां शेवमात्रपरत्वं निवेदितमात्रग्रहणस्य सर्वसाधारणत्वमिति मदुक्तव्यवस्थाया भवद्भिः स्वीकृतत्वादिति शश्यम् । लैङ्गस्याभरणग्रहणादिविधेरिदोक्ततन्निपेधस्स च शैषमात्रविपयकत्वेऽपि त्वदु- दाहृतवचनादनुपदमग्रिमेण त्वयाऽप्युदाहतेन- "शिवाने शिवनिर्माल्यं गृहीतव शिवद्विजात् । स्वयमेवाददानस्तु नरकं प्रतिपद्यते" ॥ इति लैङ्गवचनेन पूर्वोक्तविधेः शिवानप्रदेशे शिवद्विजदत्तविषयकत्वम्, नारदोक्तनिपे- घस्य च स्वयमादानविपरुत्वमिति व्यवस्थासामञ्जसात् । सूतसंहितायाम्- "शम्भोर्निर्माल्यकं शुद्धं भुञ्जीयात्सर्वतो द्विजः । अन्पदेवस नवेयं सुस्त्या चान्द्रायणं चरेत् ॥ १८. मा. - ·२९८ ससिद्धान्तमार्तण्डे -- स्कान्दे- "प्रसादमन्यदेवस्य भुञ्जतां किल्वियं भवेत् । शिरस तु निर्माल्यं भक्या धार्य द्विजातिभिः ।। इति वचनद्वयं तेनोपन्यस्तम् । तत्तु, बहुअन्धेषु सकृच्छैननिर्माल्यभक्षणेऽपि चान्द्रा- यणविधानात् , अत्र च शिवातिरिक्तविष्ण्यादिनवेद्यभक्षणे तद्विधानात् , प्रामाणिक- निरन्धेप्यस्य वचोद्वयखानुपलब्धेश्च कल्पितमिर माति । तथाऽप्यकल्पितत्वनिश्चये सति तदुराग्रहिशैवपरमस्तु, उदितानुदितसिद्धनहिनिन्दान्यायेन शैवस तद्भक्षणस्तावक वा, न तु कथश्चिदपि सर्वसाधारणं भवितुमर्हति । बहुभिर्निर्मत्सरसर्वमाधारणग्रन्थकार- रनेकश्रुत्यादिवचनावलम्बेन विष्णुनैवेद्यभक्षणस्य, तदभक्षणे, तदनिवेदितमक्षणस्य च प्रत्यवायस तत्प्रायश्चित्तस्य च सम्यग्व्यवस्थापितत्वेन तत्प्रत्याचिख्यासाया विहायस्त- लालिलिङ्गिपाकल्पत्वात् । या तु, "रुद्रभुक्तं भुञ्जीत रुद्रपीतं पिवेत्" इत्यादिः, "तस्माद्राह्मणाः प्रशान्त- मनसो निर्माल्यमेव भक्षयन्ती"त्यन्ता बृहज्जावालश्रुतिस्तेनोपन्यस्ता, सा तु, उप- क्रमोपसंहारादितात्पर्यलिङ्गपर्यालोचने शैवपरैव । तनापि, कालाग्निरुद्रवृहजाबालाघ- भ्यासाद्विरक्तमनस्कगृहाश्रमत्यागिशिवयोगाभ्यासित्राह्मणपरैवेति स्फुटमुद्भाति । अय- मेवार्थस्तल्लिखिते श्रुतिभागे "प्रशान्तमनस" इत्यनेनोच्यते । किश्च, निर्माल्यमेवेत्येवकारेणावधारणाचदतिरिक्तस्साभक्षणीयत्वं प्रतीयते । विधेः परिसपारूपत्वं च सदानन्दगिरिगयोपपादितम् । तथा च सति, विष्णुनैवेवभक्षणादि- विधिश्रुतयो निरवकाशत्वाद्याकुप्येरन् । अतोऽवधारणादिशून्यतद्विधिश्रुतिबलाजाबाल- श्रुतेः शिवकोपासिमानपरत्वमिति युक्तम् । श्रुत्यन्तरवलेन श्रुतिसङ्कोचस्य जैमिन्यादि- सम्मतत्वेन तत्र विरोधाभावात् । अस्याः श्रुतेर्विस्तरशः, पूर्वापरभागोपन्यासपूर्वक निर्णयस्तु विस्तरभयादन्यन्न मया कृतत्वाचेह न क्रियते । अथ बहुलस्मृतिपुराणवाक्पैकवाक्यतपतद्विचारे तु, इयं आयतनविशेषेष्वेव नैवेया- दिग्रहणविधायिका शैवानमिति युक्तं भाति । तथाहि, निर्णयसिन्धौ च पुरुषार्थप्रबोधे भविष्ये- "ज्योतिर्लिङ्गं विना लिङ्गं यः पूजयति सत्तमः । तस नैवेद्यनिर्माल्यभक्षणात्तप्तकृच्छ्रकम् ॥ शालग्रामोद्भवे लिङ्गे वाणलिङ्गे स्वयम्भुवि । रसलिङ्गे तथा च मुप्रसिद्धप्रतिष्ठिते । हृदये चन्द्रकान्ते च स्वर्णरीप्यादिनिर्मिते । शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्यते" ॥ इति । , A ·पञ्चमस्थ अष्टमा प्रश्नः। २९९ अत्रोपक्रमे यः पूजयतीति कथनादुपसंहारे च स्पष्टमेव शिवदीक्षावता भक्तेनेत्युक्तेश्चै- तेष्वपि निवेदितं भक्तिमच्छेवेनैव भोक्तव्यमिति सिध्यति, न तु साधारप्येन सबैरिति । एतेन, "याणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्रकान्ते हुदि स्थिते । चान्द्रायणसमं ज्ञेयं शम्भोनैवेद्यभक्षणम् ।। लिने खयम्भवे गाणे रनजे रसनिर्मिते । सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिकृतिर्भवेत् ।। यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः । चण्डाधिकारो नो यंत्र भोक्तव्यं तत्र भक्तिता" ॥ त्रैविक्रम्याम्-.. "वाणलिङ्गे च लौहे च सिद्धलिङ्गे स्वयम्भुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डोऽधितो भवेत्" । कमलाकराहिके स्कान्दे- : "वाणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्राकान्तादिरलने । सौवर्णे राजते शम्भोनवेद्यमपि भक्षयेत् ॥ अपिशब्दातीर्थादि गृहीयात् । तदुक्तं तत्रैव- "निर्माल्यं धारयेद्भक्त्याशिरसा पार्वतीपतेः । वाजिमेधस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति निश्चितम्" ।। इत्येवमादीनि वासि शैवपरत्वेनैव व्यवस्थापितानि वैदितव्यानि । भक्तित इत्युक्तेश्च ।। "पादोदकं च निर्माल्यं भक्तैर्धाय विशेपता"। इत्याचारप्रकाशोदाहृताग्निपुराणाच । . आचारोंकीशवनारदसम्बोद- "याणलिङ्गे न चण्डांशो, न च निर्माल्यकल्पना । सर्व पाणार्पित ग्राह्यं भक्या भक्तैश्य नान्यथा" ॥ इति वचनाच्च । तेन याणलिङ्गे नैवेद्यादेवाग्राह्यत्वविचारः शैवानामेव । निर्णयसि- मध्वाचारप्रकाशधर्मसिन्ध्यादिपु शैवैस्तथैव स्वीकाराय ।. यतु, काशीखण्डे- "जलस्य धारणं मूर्मि विश्वेशलानजन्मनः । एप जालन्धरो बन्धः समस्तसुरवाल्लमः".

·ससिद्धान्तमार्तण्डे प तथा, "स्लापयित्वा विधानेन यो लिङ्गलपनोदकम् । निः पिवेत्रिविधं पापं तस्बेहाशु विनश्यति ।। लिङ्गलपनवाभिर्यः कुर्याद् मृग्रंभिपेचनम् । गङ्गास्नानफलं तस्य जायतेच विपाप्मनः" ॥ इत्यादि, ता, इदं पूर्ववाक्यवशाद्विश्वेश्वरविषयमिति केचित् , काशीस्थपुराणप्रसिद्धसर्वलिङ्गविपर्य काशीसण्डे रत्नेश्वराख्याने तथैव दर्शनादित्यन्ये, इति पक्षद्वयं, निर्णयसिन्धुकारेणो- पन्यस्तम् । तस्माच्छेवैरपि सर्वत्र सर्वलिङ्गार्पितं नैर ग्राह्यम्, किन्तु, वाणादि- लिडार्पितमेव। अथ कदाचिच्ट्रद्धातिशयवशेन क्वचिरस्थावरादिलिङ्गापितमपि तैयेत, तदापि, निवेदितमेव। "निर्माल्ये पश्चिधे भोज्यमेकमेव निवेदितम्" इति तदुदाहृतनारदवचनात् । यत्तु, तेन प्रलपितम् - "इदं च निवेदितं शिवतरदेवभक्तैरपि भोक्तव्यमि"ति, तद- मुक्ततरम् , श्रुतेः शैवमानपरतायाः पूर्व व्यवस्थापितत्त्वात् । शैवेतरस्य तद्भोजनावश्य- कताविधायकपमान्तरानुपलब्धेः । तदुदाहुतशेवपुराणादिवचनानां शिवभुक्तस्य शबैक- भोज्यत्वप्रतिपादकाना नारदवचनेन कथञ्चिदपि वाधायोगात् । तद्वचसा निवेदित- भोजनमेव शिवपुराणादिवचनैरितरानहत्वाच्छै(मानविषयकमिति कथने वचनकवाक्य- स्वसामञ्जस्यात् । वाणलिङ्गाधर्पितग्रहणसाप्युक्तभविष्यादिवचनैः शैवमाप्रविषयकत्वा- चधारणेन सर्वलिङ्गेष्वपि निवेदितमन्नायं शैववैष्णवादिभिः सवैरपि ग्राह्यमिति केनापि प्रामाणिकेन वक्तुमशक्यत्वात् । वक्ष्यमाणादिवचनैरतिनिपिद्धत्वाच्च । यच्च, नौवेन निवेदितादितरदपि भोक्तव्यमित्युक्तं, तत्तु शिवार्पितदासीदासादिरूप- देवस्वस्थापि स्वसदृशशैवोपभोग्यत्वप्रापकमिति भूपणं तत्संन्यासाश्रमस्य । वस्तुतस्तु, स्थावरलिङ्गादिपु निर्माल्यस्य चण्डायैवार्पणीयत्वाच्छैवानामपि निवे- दिवातिरिक्तस्य वा स्वयं भोजनमनुचितमेवाह । तथाहि, निर्णयसिन्धौ (पू०३३०) सिद्धान्तशेखरे- धराहिरण्यगोरक्षतामरौप्याशुकादिकान् । विहाय शेपं निर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत् ।। अन्यदन्नादि पानीयं ताम्बूलं गन्धपुष्पकम् । दद्याचण्डाय निर्माल्यं शिवभुक्तं तु सर्वशः। आचार्य शिवचण्डानामाज्ञाभङ्गे तु लक्षकम् । धनस भक्षणे तेषां पादोन लक्षमीरितम् ।। .

·३०१ पञ्चमख अष्टमः प्रश्नः । . निर्माल्ये भक्षिते लक्षपादतः शुद्धिरीरिता । दानं च भक्षणसमं वदधं तदुपेक्षणे । अकामाद्भक्षणे यद्वा निर्माल्यस्य जपेत्सुधीः । ब्रह्मपञ्चकसाहस्रं धर्मेण सहितं ततः।। कामतो भक्षणे दीक्षा प्रायश्चित्तं न चान्यतः । निर्माल्यलहाने घोरं प्रजपेदयुतं ततः । स्पर्शश्च लखनसमो विक्रयो भक्षणेन च"। एवार्य श्लोकद्वयमाचाराऽप्युदाहृतम् । प्रयोगपरिजाते क्रियासारे- "मध्यमानामिकामध्ये पुप्पं समृह्य पूजयेत् । अङ्गुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां निर्माल्यमपनोदयेत् ॥ अपनीतं च निर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत् । अशून्यमस्तकं लिङ्गं सदा कुर्वीत पूजका" ।। इति । सिन्धुद्वये चेदं तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्ध उदाहृतम् । एवमन्यत्रापि दृश्यम् । -- "निर्मलत्वाच निर्माल्यं नृणां नैर्मल्यकारणम् । यद्यदात्महितं लोके तत्तद्रव्यं परं च यत् ।। शिवलिङ्गार्पितं कुर्यात्तत्र तुष्यति शङ्करः" ।। इति ब्रह्माण्डवचनत्वेन शैवसुधाकरे उदाहृतम् , तत्तु, अनन्यशैवानां यागादिष्वर्पण- विषयम् । तेषां हृदयभावितलिङ्गार्पणविषयं वा । अतः सर्व सुस्थम् ॥ (पचायतनादी शालिग्रामसाहित्यारागास्तिपत्रादेः पावित्र्यम्, परो, शिवनामि. विषयकत्वादेः साहनम्, शिवादिनिर्माल्यासनसदेनिषेधः) अथ केचित्स्मार्ताः शुच्यशुचिमेदेन ग्राह्याग्राह्यत्वव्यवस्था बदन्ति । श्रीदत्तस्तू- पनीतानुपनीतविपयकत्वेन तामाह । तन्मतेऽपि पश्चायतनपूजादी शालग्रामेण सह पाणाधन एव तदर्पित पत्रपुष्पादिकं भक्तिमद्भिः सातासमिति सिद्धयति । "अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासगात्सर्व याति पवित्रताम् ॥ इति ।- अत्र पञ्चायनपूजायां वत्रेण च निवेदितमित्यर्थ इति निर्णयसिन्धुकारः। आचारा तु पामस्कान्दनापुराणेषु सद्महे च- "शिन उवाच अनर्ह मम नैवेयं पत्र. पुष्पं फलं जतम्"।

·३०२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "शालग्रामशिलालग्नं सर्व याति पवित्रताम् । नैवेद्यं मे नरो भुक्त्वा शुद्ध्यै चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ! चतुर्विंशतिमतन्याख्याऽऽचारकाण्डे तु-- "शालग्रामेण सह पूजायां सत्यां शिवनिर्माल्यमपि ग्रहणाम् । तदुक्तं स्कान्दे- "अग्राह्यं शिननिर्माल्यमि"त्यादि । कमलाकराविकैप्येनमेवोक्तम् । मयूखादिषु चेदं बहुचगृह्यपरिशिष्ट्रत्वेन स्कान्दवचनत्वेन चाऽनेकनोपन्यस्तम् । एतेन शैवसुधाकरे इदमुदाहृत्य शालग्रामसंसगों नाम शालग्रामस्य सर्वदेवात्मकत्वे सर्वदेवपूजाऽऽधारतया तत्र शिवयुद्ध्या पूजायां पत्रादीनामर्पणमिति लक्षणप्रकाशे स्थितम् । कृत्यरत्नावल्यां तु, शिवनामिविपयकमेतदिति स्थितम् । पूजाप्रकाशोदाहतपाये- "शालग्रामशिलालिङ्गे यः करोति ममार्चनम् । तेनार्चिता कार्तिकेय लिङ्गानामेकसप्ततिः" । नतु शालग्रामेण सह पूजितशिवायार्पणमिति भ्रमितव्यमिति यदाधुनिकभ्रान्तनोक्तं तन्निरस्तं वेदितव्यम् । केनापि प्रामाणिकेन तथाऽनङ्गीकारात् । शालग्रामस्य संसर्गादिति तल्लिखितपाठे पष्ठीश्रुत्या संसर्गपदेन च भेदप्रतीत्या शालग्रामे शिवाऽमेदवुद्ध्या पूजनपरताया शिरनाभिपरतायाश्च वक्तुमयुक्तत्वात् । तथासति, "शालग्रामे शिवार्चायां" "शिवनामी ममार्चायाम्" इति वा कथनस्पौचित्यात् । तन्मते अक्षरखारस्य हानेः सर्वसहृदयवेद्यत्वाच । यत्तु, पामवचनमुक्तम् , तत्तु तादृशलिङ्गपूजाप्रकाशकमिति न तेन प्रकृतसिद्धिः। अतो वहुनिबन्धोक्तरीत्या शालग्रामसाहित्येन पाणाद्यर्चन एव पञ्चदेवार्चकादीनां स्मार्तानां तन्निर्माल्यनिषेधप्रतिप्रसपार्थमेतदित्येव सतां मनोरमम् । तस्माद, स्मार्तानां भक्तिमता वाणादी सयमेव निर्माल्यग्रहणेऽपि न क्षतिः । शाल- प्रामसाहित्येन पावित्र्यात् । अथ वदसाहित्येऽपि कचिज्योतिर्लिगादौ पूजकदत्तं चन्दनादिमा किञ्चिदेव 'धारयन्ति । एतत्सर्व धर्मसिन्धुकृता स्फुटीकृतम्। यथा तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्धे शिवनैवेद्याशने प्राय- ·पञ्चमस्य अष्टमः भनः। श्चित्तमुक्त्वोच्यते । इदं च ज्योतिर्लिङ्गखयम्भृलिङ्गसिद्धप्रतिष्ठापितलिङ्गातिरिक्तसावर- लिङ्गविषयम् । ज्योतिर्लिङ्गादौ तु पूजकेन दत्तं फलतीर्थादिकं भक्या शुद्धयर्थ ग्राह्यं न लोमेन । पञ्चायतनस्थितलिङ्गेषु चरेषु प्रतिमासु चान्नादेरपि स्वयं ग्रहणेऽपि न दोपः । ज्योतिर्लिङ्गाधन्यस्थिरलिङ्गेषु तीर्थोदकचन्दनमानं श्रद्धावद्भिः शिवोपासकैरेष ग्राह्यम् । ज्योतिलिङ्गादौ पूजकदत्तमन्नमपि भक्ष्यमिति केचिदिति । अतः स्मार्तानामपि सर्वत्र शिवलिङ्कार्पितचन्दनादिमात्रमपि ग्राह्यत्वेन न सिक्ष्यति, किमुत शैवसुधाकरोदितं सर्वन शिपनिवेदितानभक्षणम् ! अनेकन प्रतिपिद्धत्वात् । प्रतिपेधस्तु, यथा, आचारमयूखै शिवपूजानिरूपणे भविष्ये- "दत्या नैवेद्यवस्त्रादीन्नाददीत कदाचन । त्यक्तव्यं शिनमुद्दिश्य तदादाने न तत्फलम्" इति । आदाने ग्रहणे इति मयूखकारः। पुनस्तत्रैव स्कान्दे- "निर्माल्यं यो हि मद्भक्त्या शिरसा धारयिष्यति । अशुचिभिन्न मर्यादो नरः पापसमन्वितः ॥ नरके पच्यते घोरे तिर्यग्योनौ च सम्भवेत्" ॥ इति । तथा सारसद्महे दत्तात्रेया- "निर्माल्यं भक्षयित्वैव मुच्छिष्टमगुरोरपि । मासं पयोवतो भूत्वा जपन्नष्टाक्षरं सदा ।। ब्रह्मकूर्च ततः पीत्वा पूतो भवति मानवा"। तत्रैव- "निर्माल्यं नैर सम्भक्षेत्कृपे स च निक्षिपेत् । स्वीकुर्याद्यदि सम्मोहाद्रौरवं नरकं प्रजेत् ॥ मक्षिकापादमानं तु निर्माल्यं न स्पृशेत्कचित् । यदि स्पृशेत्स मोहाद्वै नरकेषु निमजति" ॥ शिवपुराणे रुद्रवाक्यम्- "पूजा कुर्यात्रिसन्ध्यं तु तथा भक्तिमचञ्चलाम् । मम तीर्थप्रसादं च नैवेद्यं परिवर्जयेत् ॥ अनहं मम नैवेयं परं पुष्पं फलं जलम् । निवेद्य भक्या भक्ष्यं तत्सर्व कृपे विनिक्षिपेत् ॥ अन्पन: "पत्रं पुष्पं फलं चानं महादेवसमर्पितम् । नाश्नीयात्परिगृसतन्निपनेदा जले क्षिपेत्" । - ·ससिद्धान्तमार्तण्डे तत्रैव वायुपुराणे- • "जिह्वाचापल्यसंयुक्तो द्विजः संस्कारवर्जितः । शिवनिर्माल्यभोजी च रौरवं नरकं व्रजेत्" ।। ग्रन्थान्तरे शिवपुराणे- "निर्माल्यलङ्घने दोषो धारणे च विशेषतः । न धारये क्वचिच्छम्भोर्निर्माल्यं न च भक्षयेत्" ॥ इति । एवमादीन्यनेका सर्वसाधारण्येन तन्निपेधकानि वचनानि बहन्येवोपलभ्यन्ते । अतः स्मार्तादिभिरपि, उक्तस्थलादन्यत्र शिवनिवेदितं नैव ग्राह्यमिति निर्मत्सराणां सता- मविप्रतिपन्मतम् । दत्तात्रेयादिवचनेषु क्वचित् केवलनिर्माल्यशब्ददर्शनेऽपि. प्रकरण- बलात् "रुद्रेण भुक्तं निर्माल्यमि" त्याचारप्रकाशोदाहृतस्कान्दवचनेन, "शिवानुभूतमसिलं निर्माल्य परिभापते" इति शैवसुधाकरधृतनारदवचनेन च तथैव परिभापणान्निर्माल्यशब्दः शिवार्पित- विपय एव बोध्यः। किन्च, देवस्त्रादेरग्राह्यत्वं तु तेनाप्युक्तम् । अस्ति च शिवनिवेदितान्नादेरपि "शिवतत्वम् । द्रव्यमनं फलं तोयं शिवस्वं न स्पृशेत् कचित् । लद्वयेनैव निर्माल्य कूपे सर्व विनिक्षिपेत् ।। माक्षिकापादमानं यः शिवसमुपजीवति । लोभान्मोहात्स पच्येत कल्पान्ते नरके नरः" ॥ इत्याचारार्के पद्मपुराणात् । यस्तु, तेन शैवस्य प्राणयात्रापर्याप्तादधिकतरस्यापि शिव- निर्माल्यस्य लोभादिना ग्रहणे दोपाभावो दर्शितः । स तु आचारप्रकाशाद्यनेक- ग्रन्थोदाहृतः, "लोमान्न धारयेच्छम्भोर्निर्माल्यं न च भक्षयेत् । न स्पृशेदपि पादेन लड़येनापि नारद" ॥ इत्यादिभिरादित्यपुराणाधनेकवचनैरयुक्ततर एवेति ध्येयम् । अथ, प्रायश्चित्तेन्दुशेखरादिषु हरेरन्यनिर्माल्यादिभक्षणे त्यनापद्येयमिति अन्यश- ब्दनिर्दिष्टंदुर्गाप्रभृतीनामन्नादिग्रहणे पूर्वोक्तचान्द्रायणादिप्रायश्चित्तनिदेशात्तदप्यमो- ज्यमेव, साधारण्येन स्मार्तादीनां सर्वेषाम् । आपदि तद्भक्षणे तु लघुप्रायश्चिचं शेषम् । इत्थम् विषण्यतिरिक्तदेवनैवेद्यादिग्रनिषेधो यथाशास्र सर्वसाधारणो व्याख्यातः ।

·पश्वमस्य अहम: प्रा। ३०५ (वैष्णवानामितरनैवेद्यभोजनेऽनन्यस्वभावातलोपखाचारविरोधमनोदोपायः, कुला. चारावश्यकता, अनर्चकस तमोजननिपेधः, हरिचमानभोजिस्वं वैष्णवलक्षणम् , तेपामितरभोजननिषेधः, प्रायश्चित्तञ्च) अथ, वैष्णवैस्तु वाणलिङ्गादिनिवेदितम् , तथा यत्किश्चिद्देवान्तरप्रतिमादिनिवेदि- तञ्च नैव भोक्तव्यम् , अनन्यत्वभङ्गप्रसङ्गात्, स्ववतलोपापत्तेः, आचारविरोधात्, मनोदोपसम्भवात् , देवान्तरानर्चकत्वात् , भगवन्नैवेधमात्रभोजनविधानात् , तदितर- भोजनप्रतिपेधाच । तथाहि- "अनन्याश्चिन्तयन्तो माम" "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्" "विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा" इत्यादिपु वैष्णवानामनन्यत्वमुच्यते । तच्चान्यदेवोच्छिष्टभोजने मज्येत । "यो चै स्वां देवतामतियजते” इति तैत्तिरीयादिश्रावितदोपश्च प्रसज्येत । किञ्च, भगवन्निवेदितमेव भोक्तव्यं न तु तदनिवेदितम् , नाप्यन्यदेवनिवेदित- मिति वैष्णवानां व्रतम् । तल्लोपथोपपातकं भवति । यथाह तृतीयाध्याये उपपातकगणनायां याज्ञवल्क्यः (श्लोक ३२)- "कौटिल्यं व्रतलोपनमि"ति । अत्र व्रतशब्दस्य ईदृशशिष्टानतिषिद्धभगवद्भक्तवतपरत्वम्, नतु सातकोदिवंत- परत्वमिति मिताक्षरायां स्फुटम् । अपि च- नं भगवदर्पितवद्देवतान्तरनैवेद्यस्याभक्षणे सर्वसाधारण्येन किञ्चित्प्रायश्चित्तमुप- लभामहे । अतस्तक्षणं वैष्णवैः स्वपारम्परिकाविगीताचारविरोधादपि न कार्यम् । आचाराध्याये सातकप्रकरणे (श्लो०११)- "विरुद्धं वर्जयेत्कौ"ति याज्ञवल्क्येन तादृशकर्मणो वय॑त्वस्मरणात् । इह, जनपदकुलाचारग्रामविरुद्धश्च कर्म वर्जयेदिति मिताक्षरा । मनुरप्याह- "येनास पितरो याता येन याताः पितामहाः। तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुप्यति" ॥ इति । मिताक्षरायाञ्च (अ० १) श्राद्धप्रकरणे (श्लो० ३७.३८)- "गन्धोदकतिलयुक्तामिति । ये समानेत्यादीनां व्याख्यानेष्वनेकर एतदेवानु- * सृत्य व्यवस्था क्रियते।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
तथा, वृहत्पराशरोऽपि प्रथमाध्याये (श्लो०४७)-
"उपित्वा यत्र तत्रापि स्वाचार न विवर्जयेत्" इति तस्सावर्जनीयत्वमाह ।
आचारमाधवे च तृतीयाध्याये श्राद्धवयंत्राझणेषु यमः--
“सद्भिश्च निन्दिताचारः खकर्मपरिवर्जक"
इत्यादि गणयित्वाऽग्रे उपसंहरति-
"चतुराश्रमबाह्याश्च सर्वे ते पतिपकाः ।
इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तास्तान् द्विजान्न नियोजयेत्" ॥ इति ।
अतः वाचारविरोधादपि तदभोज्यम् ।
अन्यच्च, याज्ञवल्क्यस्मृतौ व्यवहाराध्याये दिव्यप्रकरणकोशविधाने (श्लो०
"देवानुमान् समभ्यच्य"त्यत्र उपान् देवान् दुर्गादीनिति व्याचक्षाणेन विज्ञाने-
श्वरेण तेषां तामसत्वं दर्शितम् ।
तदेव श्रीभागवतादिषु (स्कं० १)-
"रजस्तमः प्रकृतयः समशीलान् भजन्ति वै ।
मुमुक्षवोघोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ" ।।
तथा,
"नारायणस्य कला शान्ता: मनन्ति हनसूया"।
इत्यादौ स्फुटीकृतम् ।
• अतस्तामसानां शक्तिभूतपतिप्रभृतीनामुच्छिष्टं न भोक्तव्यम् । तामसानभक्षणे
अन्नकार्यस्य मनसस्तामसत्वसम्भवेन सात्त्विकेषु मोक्षादिसाधकेवभीष्टावश्यककर्मसु
प्रवृचिविघातापातात् ।
मनसोऽनकार्यत्वं तु छान्दोग्ये श्वेतकेतुविद्यायां श्रूयते (सं०५) "अन्नमशित
त्रेधा विधीयते, तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं भवति, यो मध्यमस्तन्मांस, योऽणि-
स्तन्मन इति"।
अग्ने (सं०६) "एवमेव खलु सोम्यानसाऽश्यमानस योजणिमास अर्ध्वः समु-
दिपति तन्मनो भवती"ति ।
वथा, (सं० ५ त०६) "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयाः प्राणास्तेजोमयी
यागिती"ति च । अतस्तद्भक्षणं मोक्षप्रतिबन्धकम् ।
"यान्ति देवव्रता देवान्"
"देवान् देव पजो यान्ति"

·पश्वमस्य अष्टमा प्रश्नः। - ३०७ इत्याधुक्ततुच्छफलसम्पादकं चेत्यपि हेयम् । किच, तथासति मनोदोपेण, वागपि दुप्येदेव । वाचो मनाशोध्यत्वात.। यथा, (अ० ३ श्लो० ३१)- "कालोमिः कर्म मृद्वायुर्मनो ज्ञानं तपो जलम्" इत्यस्य व्याख्याने मनोऽपि वाचः शुद्धिसाधनम् । यथा समानायि "मनसा वा ईपिता वाग्वदति" इत्यादीत्याह विज्ञानेश्वरः । अत- श्चित्तादिशुद्धीच्छुभिर्न तद्भोज्यम् । अपरश्च, वैष्णवानां देवतान्तरानर्चनं प्रागुपपादितम् । अतोऽनर्चकत्वादपि न तदु- च्छिष्टान्नादिकं तैयाधम् । अतिनिपिद्धत्वात् । निपेधस्तु, सारसबहे वायुपुराणे शिवनिर्माल्यप्रक्रमे- "अनर्चकद्विजातीनां तीर्थपानं सुरासमम् । प्रसादो मांसतुल्यः स्याचन्दनं रुधिरं स्मृतम्" ॥ इति । इतरच, भगवनिवेदितमात्रभोजित्व एव वैष्णवत्वं सिध्यति । सारसङ्घहे ब्रह्माण्डे- "हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरे। पादोदकं च निर्माल्यं यस्य मूभि स वैष्णवः" ॥ इति । अत्र सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन नैवेद्यमात्रभोजित्वमपि वैष्णवलक्षणत्वेन प्रतीयते। तथा, नारदपञ्चरात्रप्रथमरात्रद्वितीयाध्याये परमेष्ठी (श्लो० २३)- "नहि पूतत्रिभुवने श्रीकृष्णसेवकात्परः। शालग्रामशिलाचके करोति कृष्णपूजनम् ।। तत्पादोदकनैवेद्यं नित्यं भुङ्क्ते च यः पुमान् । स वैष्णवो महापूतस्तन्मत्रोपासका शुचिः ।। पुनाति पुंसां शतकं जन्ममात्रात्सनान्धरम्" ॥ इति । अत्र वैष्णवानामपि जीवनार्थ भगवनिवेदितदेवान्तरनिवेदितान्नयोरन्नत्वाविशेपारसा- धारण्येन भोजने प्राप्ते, "तत्पादोदकं च नैवेद्यं नित्यं मुझे च यः पुमान् । इत्यनेन भगवनिवेदितस्यैव भोजनं परिसमायते । तदेव नित्यपदेन दृढीक्रियते । ताशस्यैव वैष्णवत्यमुच्यते । अतो वैष्णवैस्तु तदेव भोन्यम्, न तु देवतान्तरनि- चेदितमपि । परिसङ्माया इतरनिचिफलकत्वात् । यथा, चयनप्रकरणे "इमामगृभ्ण- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे ब्रशनामृतस" इति रशनाग्रहणप्रकाशकत्वलिङ्गात् , अश्वगर्दभोभयरशनाग्रहणे प्राप्तेऽपि "इमामगृभ्णनशनामृतस्पेत्यश्वाभिधानीमादचे" इति परिसक्याकवाक्यपलात् तस्य गर्दभस्शनाङ्गत्वं निवर्तते । यथा वा रागतः पञ्चनसापञ्चनसानां साधारण्येन भक्षणे प्राप्ते “पञ्च पञ्चनसा भक्ष्या" इत्यनेन तदितरभक्षणं निपिध्यते । अथ स्कान्दे मार्गशीर्पमाहात्म्यचतुर्दशाध्याये विधातारं प्रति भगवान् (श्लो. २४)- "यदुक्तं भवता ब्रह्मन् भोक्तव्यं किं शृणुष्व तर भोक्तव्यं च ममोच्छिष्टं मम भक्तिपरायणः॥ पवित्रकरणं पुन पापिनामपि मुक्तिदम् । ममाशनस शेपं च यो न भुते दिने दिने । सिक्थै सिक्थे भवेत्युण्यं चान्द्रायणशतोद्भवम् । अवशिष्टमथोच्छिष्टं भक्तानां भोजनद्वयम् ।। नान्यद्वै भोजनं तेपां भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । अनर्पयित्वा यो भुते अन्नपानादिकं च यत् । श्वानविष्ठासमं चान्नं पानं च मदिरासमम् । तस्मान्ममार्पयेत्पुत्र अन्नपानादि चौपधम् ।। भक्षयेत्परया भक्त्या अशुचेः शुचिकारणम् । तीर्थयज्ञाधिकफलं कलिदोपविनाशनम् ।। ममोच्छिष्टं मुगतिदमपि दुष्कृतकर्मणाम् । अन्येषां देवतानां च न गृह्णीयाच भक्षितम् ॥ अभक्तानां च पक्वान्नं भुक्त्वा च नरकं बजेत्" ॥ इति । अत्रापि कि या भोक्तव्यमिति ब्रह्मप्रश्नस भगवता मद्भक्तस्तु मदुच्छिष्टमेव भोक्तव्यम् , न तु कश्चिदितरदपीत्युचरमुक्तम् । तथा, कण्ठरवेणैनान्यदेवताभुक्ताशननिषेधः । तदशने चान्द्रायणप्रायश्चित्तम् । अन्यथा नरकमाप्तिथोक्तप । इत्थमितरत्रापि दृश्यम् । अतो वैष्णवैन देवतान्तरनिवेदितं फिश्चिदपि भोज्यम् । फिन्त, सर्व भगनदर्पितमेव ग्राह्यम् । सर्वेषां तदावश्यकताया अनुपदमतीतप्रश्नसोत्तरे सम्यक्समर्थितत्वात् ॥ (नानाविधा गौणभक्तप , तत्र नवेधभक्षणमपि, शिवार्पितस्य प्रतिपत्तिविचार , पञ्चदेवभुक्ताना पृथक् पृथक् प्रतिपत्ति) अपिच, भगवनैवेधभक्षणस श्रपणकीर्तनादिरूपभनयन्तःपातित्वमपि कचिदुच्यते । यथा सारसबहे साधनरूपभक्तिनिरूपणे पाने- "आद्यं तु वैष्णवं प्रोक्तं शहचान हरेः। धारणं चोर्ध्वपुम्हाणां तन्मत्राणां परिग्रहः ।।

·पञ्चमस अष्टमः प्रभः। कीर्तनं श्ररणं चैव चन्दनं पादसेननम् । तत्पादोदकसेवा च तनिवेदितभोजनम् ।। तदीयानां च सेवा च द्वादशीव्रतनिष्ठता । तुलसीरोपणं विष्णोदेवदेवस्य शाणिः । भक्तिः पोडशधा प्रोक्ता भवसन्धविमुक्तये" ॥ तत्रैव हारीतोऽपि- शहचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिधारणं स्मरणं हरेः। तन्नामकीर्तनं चैवं तनिवेदितभोजनम् ॥ तत्पावन्दनं चैव तत्पादाम्युनिषेपणम् । एकादश्युपवासश्च तुलस्या अर्चनं हरेः ।। तदीयानामर्चनं च भक्तिर्नरविधा स्मृता" । इति गौणभक्तीनां च परमभक्तिज्ञानयोः साधकत्वं तत्र तत्र प्रसिद्धमेव । अतस्तदुभये- सुभिश्चैताः सर्ग अपि साधनरूपा भक्तयः सादरमनुष्ठया एच । भगान्नैवेद्यभक्षणे च सर्वप्रामाणिकात्यादृतत्वं कसापि साधोर्विसम्मत्यभावश्चास्त्येव, किम्बहुना? तथाचार्य निष्कर्षः, भगवन्नैवेद्यभक्षणं तु सर्वेपामावश्यकम् । पविधशिवनिर्माल्येषु निवेदितमात्रं शैवैः सर्वन भोज्यम् । इतरतु चम्दनादिकं वखादिकं कदाचित्पूजकेन दत्तुं चेच्छ्रद्धया ग्राह्यम्, न तु लोभेन । वाणलिङ्गायपितं तु सर्प स्वयमपि ग्राह्यम् । स्मातस्तु सर्वथा सर्वविधं शिवनिर्माल्यं हेयमेव । पञ्चायतनादौ शालग्रामेण सहार्चित- पाणलिङ्गादेस्तीर्थादिकं तु भक्तिमच्चे सति ग्राथम् । तथा, ज्योतिर्लिङ्गस्यापि पूजकेन दीयमानं तीर्थचन्दनादिमा श्रद्धातिशये शुद्धयर्थ किश्चिद्धार्यम् । केचित्सार्ता गृहेर्चितकेवलवाणादेरपि श्रद्धावशात्तीर्थलेशं गृह्णन्ति । आचारादर्श तु- "वतो गृहार्चनं कुर्यादभीष्टसुरपूजनम् । इत्यादिना गृहे देवार्चनमुपक्रम्प, "रुद्राङ्गलमममौ च दहेत्सर्वं च तत्क्षणात्" । तथा, "भस्माङ्गेभ्यश्च शाम्भवर"। इति शिननिवेदितप्रतिपनिरुक्ता । भस्माङ्गेम्यः शैवेभ्यो देयमित्यनुवर्तते । अत्रै भस्मा- शब्देन चण्डेश्वरादय एवोच्यन्त इति केचित् । प्राकृता अपीत्यपरे । गृहे चण्डाय- भावात्प्राकृता एवेत्यन्ये । गृहे च पाणचललाहायन्पतमलिङ्गसैर पूजनं माति, नतु स्थावरादेरिति वद्विपपिण्येवेयं प्रतिपचिरिति केचित् ।

·ससिद्धान्तमार्तण्डे अथ सूर्यादिदेवतान्तरनैवेद्यं तु स्मार्तादिभिः सर्वैरपि न भोक्तव्यम् । तद्भोजने प्रायश्चित्तनिरूपणात । तत्प्रतिपत्तिश्च दर्शिताऽऽचारादरों ब्रह्मपुराण एव, . "शिष्टेभ्योऽन्यथ देवेम्यो यत्तद्दीनेषु निक्षिपेत्" इति । तथा, "सौरमझेभ्यः शाक्येभ्यस्तायिने यन्निवेदितम् । स्त्रीभ्यश्च देयं मातृभ्यो यत्तु किश्चिनिवेदितम्" ॥ इति । स्त्रीभ्या, भिक्षुकदीनस्त्रीभ्यः। अथ पञ्चविधपञ्चायतननैवेद्यप्रतिपत्तिस्तत्पार्पदेभ्यः समर्पणरूपा दर्शिता गौतमतत्रे दशमाध्याये (श्लो० १३८)- "विष्वक्सेनाय वै दद्याच्छेपं नवेद्यमुत्तमम् । उच्छिष्टभोजिनोऽप्येते एतेपामवधारयेत् ॥ गणेशे वक्रतुण्डाय सूर्यचन्द्रांशवेऽर्पयेत् । विष्णौ तु विष्वक्सेनाय शिव चण्डेश्वराय च ॥ शक्त्युच्छिष्टं शेपिकायै दद्यादर्चनसिद्धये । अन्यथा नैव सिद्धिः स्यादर्चको नरकं व्रजेत् ॥ इति । अथ भगवदनन्यभक्तैर्वप्णवैस्तु सर्वदा भगवदर्पितमेव भोक्तव्यम् , न तु देवतान्तर- निवेदितं किश्चिदपीति श्रीः॥ यतु, भगवद्भक्यादिवपिणा सदानन्दगिरिणा-यद्यपि शिवनिर्माल्यमेव भोक्तव्यम्, न तु नान्यदेवनिवेदितम्, न पानिवेदितमिति, पूर्वोदाहृतथुत्यादिवलासिद्धेऽर्थे प्रतिपदं सामान्यतश्च श्रीमद्भागवतादिवचांसि निषेधरूपाणि बहुश उपलभ्यन्ते; तथापि विस्तरभयात्, अस्मासु परेपां विद्वेष्टत्वसम्भावनाभयाच तानि नोपन्यस्यन्ते-इति साहसादुक्तम् । तत्तु, प्रक्रान्तप्रश्नद्वयोत्तरेण निरस्तमेवेति, एतन्निरीक्षक साधारणैरपि स्वयमेवावर्गस्यते । विदुषां तु, तत्पूर्वमेव मुविदितमेवास्तीत्यलम् । सर्वेपां शिवोच्छिष्टग्रहणाऽध्यप्रतिपादकः शैवसुधाकरमागोपि प्रायेण सर्वोऽप्यत्रैव सण्डितो वेदितव्यः। यानि च तेन नारदवचास्युक्तानि तानि कि पुराणोक्तान्याहोस्तित्स्मृतिस्थानि ? अन्यतरस्थत्वेऽपि कसिन् भागे कतमश्लोकरूपाणीत्यन्वेष्टव्यम् । इत्थं तदुदाहृतबहुषु पचनान्तरेष्वपि समूलत्वं चिन्त्यम् । भगवन्नैवेद्यस्य तु सर्वथा माधोऽशक्य एव । शिवो मूर्भा धत्ते चरणसलिलं यस्य सततं मखे भागान्गृहन्त्यपि भुवि यदनौ सुरगणाः ।

·. पश्चमस्य अष्टमः प्रभा श्रुतिर्यन्निश्वासान् हृदि च वदने विभ्रति सदा-. " खिला विप्रा धाता सृजति सकलं यस्य तनयः ॥१॥ मनश्चन्द्रो यसौपधिचयमशेष पचति य- त्पदं चादित्या प्रोज्वलयति जगद्यस्य महसा । कृशानौ यद्वक्रे जगति सकलं जुह्वति हवि- र्द्विजन्मानः सर्वे वदनजनुपोऽश्नन्ति च ततः ॥२॥ सर्ववेदोपदिष्टाङ्ग्रे शिष्टाराध्यस्य तस्य कः । इष्टे सम्बन्धरहितं भोक्तुमक्लिष्टकर्मणः ॥३॥ देवतान्तरनैवेद्यस्खाग्राह्यत्वं निरूपितम् । काचित्कविधिवाक्यानां विपयश्च प्रदर्शितः ॥ ४॥ अस्माभिर्भुज्यते नैव तस्माद्देवान्तरार्पितम् । न स्मातरपि सर्वत्र भस्मालिप्तैस्तु तत्क्वचित् ।। ५।। कन्दर्पदर्पहाऽऽनन्दसन्दोहामन्दमन्दिरम् । सेव्य एकोऽरविन्दाक्षो भोज्यमेकं तदर्पितम् ॥ ६ ॥ . .

·ससिद्धान्तमार्तण्डे •पष्टः प्रधानप्रश्नः उत्तरकारिके श्रुत्यादिपूर्वपुपडूप्रशंसा भवन्मार्गे तिलक कीदृशं केन द्रव्येण कर्तव्यम् ? ॥६॥ उत्तरम्- निदोपमस्माभिरू पुण्ड्रमेव विधीयते । गोपीचन्दनमिश्रेण भगवत्कुङ्कुमादिना ॥ अस्य वैष्णवचिद्वत्वात् पायनत्यादयक्षयात् । आवश्यकत्वाद्भगवत्प्रापकत्याच धारणम् ॥ तथाहि, पामोचरसण्डे दशमाध्याये देवी प्रति शिवः- "ये कण्ठलमतुलसीनलिनाक्षमाला 'ये बाहुमूलपरिशोभितशङ्खचक्राः । ये वा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्ड्रा- स्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति" ॥ पराशरमाधवीये सत्यवतोप- "ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्य ललाटे यस दृश्यते । चाण्डालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः" ।। इति । अपि शब्दात् कैमुतिकन्यायेनान्येषां पावित्र्यं बोधयति । आथर्वणोपनिपदि- "ॐ नमस्कृत्य भगवन्तं नारदः सर्वेश्वरं वासुदेवं पप्रच्छ, श्रीभगवन्नूर्ध्वपुण्ड्रविधि द्रव्यमत्रस्थानादिसहितं मे बहीति तं होवाच भगवान् वासुदेवः” इत्यादिना महता प्रपञ्चैनैतनिरूपितम् । अन्ये, पुनरिमाः श्रुतीरप्युदाहरन्ति- कठशासायाम् "धृतोर्ध्वपुण्डूः कृतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । खरंग मत्रेण सदा हृदि स्थितं परात्परं यन्महतो महान्तम्" ॥ महोपनिपदि- "धृतोर्ध्वपुण्डूः परमेशितारं नारायणं साहययोगाधिगम्यम् । स्मृत्वा विमुच्येत नरः समस्तैः संसारपाशरिह चैव विष्णुः" ॥ १स्मृल्या ·'पष्टस्य प्रथमः प्रमः। आथर्वणे- "हरेः पादाकृतिमात्मनो हिताय मध्ये छिद्रं ऊर्ध्वपुण्डूं यो धारयति स परस्य प्रियो भवति स पुण्यवान् भवति स मुक्तिमान् भवतीति” । किञ्च, पुनः पद्म पुराणे- "ऊर्ध्वपुण्ड्स माहात्म्यं वक्ष्यामि शुभदर्शने । धारणादेव मुच्येत भवबन्धविमूढधीः॥ एकान्तिनो महाभागाः सर्वे मम हिते रताः। सान्तरालं प्रकुर्वीरन्नूर्ध्वपुण्डूं पदाकृति" ॥ इत्यादिना सविस्तरं तिलकत्यावश्यकत्वं निरूपितम् । ननु वथापि उक्तद्रव्येणैव ईदृशाकारस्यैव तस्य करणे किं मानमिति चेत्, पृष्टानि द्रव्यमेदप्रमाणानि पृथक् त्वया । तदुत्तरेषु वक्तव्या प्रमाणप्रचया मया ॥१॥ (एकचत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, भक्तरुच्यनुसाराद्भगवत- स्तिलकम् , देवानां सुवर्णादिमयनेत्रतिलकादिषु प्रमाणम् , हरेस्तिलकं कस्तूरीरोचनादिभिर्वा, पूजागन्धाः, तुलसी- चन्दनावश्यकता) . अथास्यावान्तरः प्रथमः प्रश्नः ॥१॥ तत्र, पूर्व तत्प्रियायाश्च कीदृशं विधावम् ? ॥ ११ ॥ उत्तरम् । ईश्वरे चोदनावाक्याऽनियोज्यत्वेन योज्यताम् । तिलकं किल किश्चित्वरुचितो रुचिरं चिरम् ॥१॥ परम्परागताकारं द्रव्यैर्मृगमदादिभिः । जातरूपमयं स्लैतिरूपं च तजनः ॥२॥ तैव्यैस्तत्प्रियायास्तु तत्स्याल्लोके खिया इय । यतः शाखे लोकवतु लीलाकैवल्यमुच्यते ॥३॥ तथाहि-ईश्वरेषु हि न विधिव्यापारः प्रवर्तते । "न तस कार्य कारणं च विद्यते"।. . ४.स.मा.

·। सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं निपु लोकेषु विद्यते" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतो न तिलकादीनां द्रव्यादिनियमः । किन्तु, भक्तरुच्यनु- सारेणैर तद्विधानम् । "तं यथा यथोपासते तदेव भरती"त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्" इत्यादिस्मृतिभ्यः। "यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय" इत्यादिपुराणवचनेभ्यश्च । अतः सुवर्णरौप्यादिमयं वा कस्तूर्यादितयोग्योत्तमद्रव्यैर्या 'यथारुचि भक्तैर्भगवते तत्प्रियायै च तिलकं समर्पणीयम् । न च देवानां तिलकसमर्पणे सुपर्णादिघटिततत्समर्पणे वा मानाभावः शक्यः । आचाराध्याये गणपतिकल्पे (श्लो० २४)- "आदित्यस्य सदा पूजा तिलकं स्वामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवामुयात्" । इति याज्ञवल्क्यवचनस्य मानत्वात् । अत्रैव मिताक्षरायाम्- "तिलकं स्वर्णनिर्मित रौप्यनिर्मितं च कुर्वन सिद्धिमभिलपितामाप्नोति इत्युक्तेश्च । तथाचारप्रकाशे, अथ दुर्गाया सुवर्णनेत्रतिलसदानं भविष्यपुराणे- "सौवर्णे त्वक्षिणी राजन् भगवत्यै प्रयच्छति । गोसहस्रफलं प्राप्य सूर्यलोके महीयते ॥ तथा सुवर्णतिलकं दुर्गादेव्यै प्रयच्छति । स गच्छति परं स्थानं यत्र सा परमा मता" ॥ इति । एवमनेका देवताविपये सुवर्णनेत्रतिलकादिप्रसिद्धम् । नचैवं सति, कस्तूर्यादि- द्रव्यनिर्मितभगवत्तिलकस्यासाम्प्रदायिकत्वं शक्यम् । "कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षस्थले कौस्तुभम्" इत्यादिप्राचीनवर्णनेन तथा सार्वत्रिकशिष्टाचारेण च शङ्कानुदयात् । अत एव श्रीभागवते (स्कं० १० अ० ३५ श्लो०१०)- "दर्शनीयतिलको बनमाली दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः" । इत्यादी भक्तरुच्यनुसारेण यथारूपश्चिन्मनोहर तिलकं तस्य कार्यमिति दर्शितम् । तथा गौतमीपतत्रसप्तदशाध्याये (श्लो. १५)- "ललाटतटविन्यस्तकस्तूरीतिलकोज्यलम्" इति । स्पष्टमेव मृगमदतिलकमभिहितम् ।

·पष्ठस्य प्रथमः प्रश्नः - नारदपश्चराने तु, भगववर्णने (श्लो०.८)- "लोलालकस्फुरितभालतलप्रदीप्तगोरोचनातिलकमञ्जुलचित्रमालमि"ति । गौतमीयतत्रे च सप्तविंशाध्याये (श्लो०३७)- "रोचनातिलकं प्रान्ते कुन्तलालिसमावृतम्" इति । तथा, तत्रैव एकोनविंशाध्याये (श्लो०१८)- "गोरोचनाभालतिलक नीलकुन्तलशोभितम् । नारादाद्यैर्मुनिगणैरावृतं निग्धलोचनैः" । इति च भगवतो गोरोचनातिलकमप्युक्तम् । द्रव्यान्तराग्याचारप्रकाशे नारदीये- "सचन्दनं सकपूर कुङमागुरुमिश्रितम् । मृगनाभिसमायुक्तं जातीफलविमिश्रितम् ।। तुलसीचन्दनोपेतं महाविष्णोः सुखावहम्" ।। गारुडे- "यो हि भागवतो भूत्वा कलौ तुलसीचन्दनम् । नचार्पयति वै विष्णोर्न स भागवतो नरः" ।। इति । अत्रोक्तपु कानिचिचन्दनादिद्रव्याणि भगवत्तिलकेऽप्युपयुज्यन्त इति वहयः । (भगवत्पल्या सुवासिनीवकस्तूर्यादिना तिलकम्, पूजाया तिलकमावश्यकम् , तच्चोईपुपडूमेव) एवं तत्प्रियाया अपि न द्रव्यादिनियमः, भगवदभिन्नत्वात् । पुराणादिष्वनेकधा वर्णनदर्शनाच । यथा, आदित्यपुराणे नारदोक्तराधिकानामसु- "नित्यमाघूर्णिता पूर्णा कस्तूरीतिलकाङ्किता" इति । अतः, कस्तूर्याद्यन्यतमेन लौकिकसौभाग्यशालिखीवद्भगवत्प्रियाया अपि तिलकमर्पणी- यम् । लौकिकरुयनुसारिषखाभरणादिवत् । "लोकवतु लीलाकैवल्यम्" "यथा देह तथा देवे" इत्यादिषु तथैव प्रतीतेः । पूजाङ्गत्वेनोभयत्र तत्समर्पणं स्वावश्यकमेव । पूजाङ्गत्वं तु यथाह, सारसदहे, भगवत्पूजामुपक्रम्य हारीत:- "खानपात्रोदमादाय स्नापयेत्कमलापतिम् । कस्तूरीतिलकं गन्धं पुष्पाणि सुरभीनि च ।। वखं चैयोपवीतं च दद्यादाभरणानि च ॥ इत्याह । एवं नारदपञ्चरात्रै हतीयरात्रे पष्ठाध्याये भगवत्पूजामुपक्रम्य (श्लो० १५-१६)- "भूयो वेणुं वदनसं पक्षोदेशे वनमालाम् । वक्षोजोज़ प्रथजेच्च श्रीवत्सं कौस्तुभरत्नम् ।।

·ससिद्धान्तमार्तण्डे
श्रीखण्डनिष्पन्दविचर्चिताको
मूलेन भालादिषु चित्रकाणि ।
.लिख्यादयो पञ्जरमूर्तिमन्त्रै-
रनामयो दीपशिखाकृतीनि ।
इत्याकारोऽपि दर्शितः । इदं च पूर्वापरवचनानुरोधात्पूज्यभगवत्खरूपविषयमेवेति
प्रतिभाति । इहाहिकसोपक्रान्तत्वात्पूजकस तु पूर्व जपारम्भ एव तिलकस विहित-
त्यात् । यदि विदं पूजकस्यैव पूजामध्ये पुनस्तदङ्गभूततिलकविधानमित्युपगम्यते,
तदापि भगवतस्तिलकसमर्पणस शास्त्रसिद्धत्वात्तत्र द्रव्यवदाकारस्थापि शास्त्रोक्तान्यत-
मस भक्तरुच्यनुसारेण विन्यासोऽस्तु । परं, पुण्डूं तूर्ध्वमेव समर्पणीयम् ।
अत एव गौतमतत्रे पोडशाध्याये (श्लो०२०)-
"रणसिंहासनासीनं पुण्डरीकदलेक्षणम्"
इति ध्येयं भगवत्स्वरूपमुपक्रम्योच्यते (श्लो० ३१)-
"दिव्यमालाम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
ललाटे हृदये कुक्षौ कण्ठे बाह्वोच पार्श्वयोः ॥
विराजितोर्ध्वपुण्ड्रेण चन्दनेन विभूपितम्" ।। इति ।
एवमन्यत्रापि दृश्यम् ।
पूजाङ्गत्वाद्धरेरूचं तिलकं किल केनचित् ।
सुद्रव्येणोचिताकारं यथाचार विरच्यताम् ॥१॥
तत्प्रियायाः श्रिया लोके त्रिया इव विधीयते ।
स्वरुच्या तिलक भक्तैः सेवासक्तैर्निरन्तरम् ॥२॥

·पष्ठस्य द्वितीया प्रशा। ३१७ अथ द्वितीयोऽवान्तरः प्रश्नः। (द्विचत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिका, वेदे ऊर्ध्वपुण्ड्रस्येतिकर्त- व्यता, स्त्रीणां विवाहभिन्नवैदिककर्माभावः, पतिकृतोर्ध्व- पुण्ड्रेण कर्मसाफल्यम्, पृथग्धर्मव्रताद्यनधिकारश्च) तदनु भवच्छिष्याणां तत्पत्नीनां च समानरीत्या वा वैल- क्षण्येनेति वक्तव्यम् ? ॥ ४२ ॥ उत्तरम्- शिष्टाचारो न हि स्त्रीणामूर्ध्वपुण्ड्रविधेः कचित् । वैदिकत्वात्स्वपतिना कृते सति च सिद्धितः ॥१॥. तत्र वैदिकत्वं तु वेदमत्रोचारणविशिष्टेतिकर्तव्यताकत्वात् । तथाहि, आथर्वणोप- निपदि- "अथ गोपीचन्दन पापन विष्णुदेहसमुद्भव । चक्राङ्कित नमस्तुभ्यं धारणान्मुक्तिदो भव" ॥१॥ इति प्रार्थनम् । इमम्मे गङ्गेति जलमादाय, विष्णोर्नुकमिति मर्दयेत् , अतो देवा अवन्तु न इत्येता- मिर्गम्भिर्विष्णुगायच्या च त्रिवारमभिमध्य, "शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाऽच्युत । गोविन्दपुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागतम्" ॥ इति ध्यात्या, गृहस्थो ललाटादिद्वादशस्थलेष्वनामिकाकुल्या विष्णुमायत्र्या केशवादि- द्वादशनामभिर्वा धारयेत् । ब्रह्मचारी वानप्रस्थो तलाटकण्ठहृदयवाहुमूलेंषु वैष्णव्या गायत्र्या कृष्णादिपञ्चनामभिर्वा धारयेत् । यतिस्तर्जन्या शिरोललाटहृदयेषु प्रणवेन धारयेदिति । वैदिके च स्त्रीणामनधिकारोऽसिन्कल्पे सर्वधर्मशाखदुन्दुभिधुष्टोऽस्त्येव । यथाह मनुः (अ०२ श्लो०६६)- "अमत्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेपतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽपिपरिक्रिया" ।। इति ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे पुनर्नरमाध्याये (श्लो०१८)- "नास्ति स्त्रीणां क्रिया मौरिति धर्मों व्यवस्थितः । निरिन्द्रिया ह्यमत्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति स्थितिः" । न चैवं सति, "स्वाध्यायजपहोमादि संध्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कुर्यात्तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ इत्यादिस्मृतिसारसमुच्चयादिधृतवचनैरूपुण्ड्रराहित्येन कृतानां सर्वकर्मणां वैफल्यकथ- नात्स्त्रीकर्तकेऽपि दानादौ पैफल्यप्रसगाव , तद्वारणाय तस्या अपि तदावश्यकमिति रायम्। "सदोपवीतिना भाव्यं सदा वद्धशिखेन च । विशिसो व्युपपीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्" । इत्युपपीतराहित्येन कृतकर्मणां वैफल्यस्मरणेऽपि स्त्रीणां तदनधिकारात्, विवाहोत्तर- मुपवीतद्वयधारपोनैव तासां कर्मवैफल्यनिचिसम्भवात् । अत एव पञ्चमाध्याये स्त्रीधर्मेपु मनुः (श्लो० १५५)- "नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपितम्" इति । पृहत्पराशरोऽपि चतुर्थाध्याये सीधर्मानुपक्रम्य (श्लो०६४)- "सामाहमृक्त्वमित्याद्यदवैयस्ता नृणां तनी । अर्धकाया नराणां ताः स्त्रीणां नातः पृथग्यतम्" ॥ इति । प्रतशब्देन साम्प्रदायिकनित्यकर्तव्यतिलकादेरपि सङ्ग्रहः । पुनर्निर्णयसिन्धौ प्रथमपरिच्छेदै स्कान्दे- "नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न प्रतं नाप्युपोपणम् । भईशुश्रुषयता लोकानिष्टान् ब्रजन्ति हि ॥ यद्देवेभ्यो यच पित्रादिकम्यः कुयोगाभ्यर्चनं सत्क्रियां च । तस्साधं च सा फलं नान्यचित्ता नारी भुते भईशुश्रूपयैव" ।। इति । अतोऽमिहोत्रादिवर्ध्यपुण्ड्मपि पतिकृतमेव तासां फलं जनयति । अतएव, "ऊर्ध्वपुण्ई द्विजातीनाममिहोनसमो विधिः" इति निर्णयसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्धतरचने ऊर्ध्वपुण्डे अमिहोत्रताल्यतातिदेशः । न ·- षष्ठस्य द्वितीयः प्रश्ना। (तासां गोपीचन्दनादिनिधः उपधासेऽपि सुवासिनीनां गन्धताम्बूलदन्तधावन- पुष्पाजनादेरत्यागः, भाले शगवद्वर्तुलं श्राद्ध गर्नुलस्यैव निषेधः) किञ्च, ऊर्ध्वपुण्डविपये मुख्यद्रव्यस्य गोपीचन्दनतुलसीमूलमृत्तिकादेर्धारणं न कापि स्त्रीणां विधीयते । प्रत्युत स्त्रीणां नित्यं माङ्गलिकधारणनियमात् , "माङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम्" इतिवचनात्तासां तद्धारणनिषेध एव गम्यते । गन्धादियिन्दुस्तु ललाटे ताभिः कार्य एव । अवैधव्यकरत्वात् । उपवासव्रतादिष्वपि अत्याज्यत्वस्मरणाच । यथोक्तं , हेमाद्री वतकाण्डे स्त्रीव्रतमुपक्रम्य गारुडे- "गन्धालङ्कारताम्बूलंपुष्पमालानुलोपनम् । उपवासे न दुप्पन्ति दन्तधावनमञ्जनम्" ।। इति । तथा तत्रैव भविष्ये-- "अञ्जनं च सताम्बूलं कुलमं रक्तवाससी । धारयेत्सोपवासापि अवैधव्यकरं यतः ।। विधवा यतिमार्गेण कुमारी वा यदृच्छया" ॥ इति । मदनरत्ने व्यास "दन्तधावनपुष्पादि व्रतेऽप्यस्या न दुष्यति" अत्राप्यादिशब्देन पूर्वोक्तगन्धादिसदहः । अथ वीव्रतेषु विशेष उच्यत इत्युपक्रम्य निर्णयसिन्धौ मनु:- "पुष्पालङ्कारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुप्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम्" ॥ इति । इदं च गन्धधारणं खिभिर्वर्तुलरूपेणैव कार्यम् । धर्मशाखेप्वनेकत्र स्त्रीशूद्रयोस्तौल्य- कथनात् । मदनपारिजाते तृतीयस्तबके ब्रह्मपुराणे- "ऊर्ध्वपुण्डू द्विजः कुर्यात् क्षत्रियस्तु त्रिपुण्डूकम् । अर्धचन्द्रं तु वैश्यस्य वर्तुलं शूद्रजातिपु" ॥ इति, शूद्राणां वर्तुलविधानास्त्रीणामपि गन्धधारणे आकारनिर्देशे वगम्यमानत्वात् । तथैव वैष्णवस्मादिसर्वसम्मतसार्वत्रिकशिष्टाचारदर्शनाच । एतेनैव, "एकं पुण्ड्रं च नारीणां शूद्राणां च विधीयते" इति पाद्मवचनमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् । शूद्वेषु यर्तुलविधायकपूर्वोक्तब्रह्मपुराण- वाक्यैकवाक्यतया, एतद्वाक्पस्थपुण्दूशब्दस्स पर्तुलपरत्वनिश्चयात् । तेनैव नारीणामपि - ·। ३२० ससिद्धान्तमार्तण्डे साहचर्येण नि:संशयं वर्तुलसैव प्राप्यमाणत्वात् । अन्यथा, पुण्डशब्दावृत्तिवाक्यमेदा- द्यनेकदोपप्रसङ्गाच । महानिबन्धेपु. स्त्रीणां पुण्दे. आकारान्तरसमर्पकवचनान्तरादर्शनेन तदपवादायोगाच । नच पुण्शब्देन वर्तुलग्रहणमयोग्यमिति शङ्यम् , हेमाद्री देवला- "ललाठे पुण्डूकं दृष्ट्वा स्कन्धे मालां तथैव च । निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च वृपलीपतिम्" ।। • अत्र पुण्द्रशब्देन वर्तुलमित्यपरार्कमदनरत्ननिर्णयसिन्ध्वादिभिरङ्गीकारांद । 'माला तु पुप्पादेरेव श्राद्धकाले कर्तुनिपिद्धेत्यन्यत्र विस्तरः । अत एवागनानां न क्वापि ऊर्व- पुण्ड्रविधानस्य शिष्टाचारो दरीदृश्यते । एवमेव शैवस्मादिस्त्रीणां भस्मत्रिपुण्ड्रादि- धारणसम्प्रदायोऽपीत्यलम् । "तस्मात्स्त्रीभिर्नोर्ध्वपुण्डूं कार्य धार्यस्तु सर्वदा । अमन्दसौभाग्यपदं गन्धविन्दुः सुसुन्दर। ॥ १ ॥ अथ तृतीयोऽवान्तरः प्रश्नः ॥ (त्रिचत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिका, तिलकार्थं गङ्गातीर- तुलसीमूलादिमृत्तिकाः, चरणोदकमृत्तिलकं च ) तत्तद्रव्यभेदे किं प्रमाणम् ? ॥४३॥ उत्तरम्। द्रव्यत्वेनोपुण्डूस मृगोपीचन्दनादिना । विष्णोः प्रसादभूतं च प्रोच्यते चन्दनादिकम् ॥१॥ तथाहि स्कान्दे मार्गशीर्पमहात्म्ये- "भृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुडूं च त्रिविधं स्मृतम् । तुलसीमृत्स्नया साध श्रीगोपीचन्दनेन च ॥ हरिचन्दनेन च ततः कार्य तत्र विचक्षणः" ॥ इति-॥ तत्र पूर्व मृदो निरूप्यन्ते पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये."सन्ध्यालानं जपो होम"। इत्यस्य व्याख्यायां ब्रह्मपुराणे- "पर्वताग्ने नदीतीरे मम क्षेत्रे विशेषतः । सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते ॥ मृद एतास्तु सम्पाद्या वर्जयेत्त्चन्यमृत्तिकाम्" ॥ इति । चतुर्विशतिमतव्याख्याचारकाण्डकमलाकरादिकादिप्वपीमान्युदाहृतानि ।

·पष्ठस्य तृतीयः प्रश्नः। -३२१ 'आचारप्रकाशे भारते- . "पर्वताने नदीतीरे रामक्षेत्रे विशेषतः" । इति, इतरत्पूर्ववत् । तथा, तत्रैव नीलकण्ठाहिकादिपु पाने- "श्रीरङ्गे व्यङ्कटाद्रौ च श्रीकूम द्वारिके शुभे । प्रयागे नारसिंहाद्रौ वाराहे तुलसीवने ॥ गृहीत्वा मृत्तिकां भक्त्या विष्णुपादजलैः सह । धृत्वा पुण्ड्राणि चाङ्गेपु विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ पर्वताने नदीतीरे विल्वमूले जलाशये । सिन्धुतीरे हरिक्षेत्रे विष्णुपादोदकाश्रिते ॥ पुण्ड्राणां धारणार्थाय गृह्णीयात्तत्र मृचिकाम् । अभावे तूदकेनापि पुण्डूं चैतत्सदाचरेत् ॥ इति । मदनपारिजाते तृतीयस्तवके आदिकप्रकरणे व्यास आह-- "जाहवीतीरसम्भूतां मृदं मूर्धा विभर्ति यः। विभर्तिरूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय केवलम्" ॥ इति । इदमाचारप्रकाशेऽपि सङ्ग्रहीतम् । धर्माब्धिसारे च (परि० ३) पूर्वार्ध, आहिक प्रक्रम्य, "प्रातः पुण्ड्रं मृदा कुर्यात्" इत्यारभ्य, "शिरसि वासुदेवे"ति "मृदा तिलको विधेयः" इत्यन्तेन एतदेव स्फुटीकृतम् । पामोत्तरखण्डे तु- "यसिन्कसिन्महाभागा वैष्णवा धारयन्ति वै । तसिन् वै मृचिका ग्राह्या ऊर्ध्वपुण्डूस धारणे" ॥ इति । अतश्चरणामृतादिमृत्तिकयाऽपि तिलकं युक्तम् । "विष्णुपादजलैः सह" इति वाक्यान्तरानुगृहीतत्वाच । आचारार्के तु ब्रह्मपुराणे तु "गङ्गातीरसमुद्भूतामि"ति पादत्रयं पूर्ववत् । नील- कण्ठाहिके गारुडे- "तुलसीमृत्तिकापुण्डूं यः करोति दिने दिने । तस्यावलोकनात्पापं याति वर्षशतोद्भवम् ।। (गोपीचन्दनख महिमा) अथ गोपीचन्दनं चिन्त्यते, तत्र आथर्वणोपनिपदि त्वस्यास्त्येव विस्तरेण निरूपणम् । मदनपारिजाते उक्तस्थले सत्यतपा:- "गोमतीतीरसम्भूतां गोपीदेहसमुद्भवाम् । मृदं मूर्धा वहेयस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते" ॥ इति । ४१स.मा.

·३२२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे आचारप्रकाशेऽपि महाभारते- "द्वारारत्युद्भवाद्गोपीचन्दनार्ध्वपुण्डूकम् । कारयेन्नित्यमेवं हि पापं हन्ति दिने दिने" ॥ इति । धर्मप्रवृत्ती- "ब्रह्मलो वाथ गोमो वा हैतुका सर्वपापकृत् । गोपीचन्दनसम्पर्कान्मुक्तो भवति तत्क्षणात्" ।। इति । नीलकण्ठाहिके ब्रह्मपुराणे- "ब्रह्महा वाथ गोप्नो वा पासण्डी सर्वपापकृत् । गोपीचन्दनसम्पर्कात्पूतो भवति मानवः" ॥ इत्थं चतुर्विशतिमतव्याख्याकमलाकंराहिकरघुनाथभट्टाहिकगोविन्दार्णवाचारमयूखा- दिपु गोपीचन्दनमहिमबोधकानि वचनानि बहून्येयोपलभ्यन्ते, तानि विस्तरभयादिइ न लिख्यन्ते । (भारदर्पितचन्दनादिना तिलकम् , जले कर्मसु जलतिलकं च, गोपीचन्दनस्यापि गोपीकृष्णारागसम्भवत्वम्) अथ भगवत्प्रसादभूतं गन्धचन्दनादिकं विचार्यते । तत्र, देवार्चनोचरं तदीय- गन्धेन तिलकं तु सुप्रसिद्धमेव । यथोक्तमाचारमयूखे ब्रह्माण्डे- "देवानभ्यर्च्य गन्धेन सर्वपापापनुत्तये । जलेन तिलकं कुर्याजलान्तःकर्मसिद्धये" ॥ इति । भट्टोजीदीक्षितकमलाकराहिकादिपु- "देवानभ्यर्च्य गन्धेन सर्वपापापनुत्तये । जलमध्ये यदा सन्ध्या तोयेन तिलकं तदा" ॥ इति । आचारा च प्रयोगपारिजाते- "मृद्भस्म चन्दनं प्रोक्तं तोयं चैन चतुर्थकम् । स्नात्वा पुण्डूं मृदा कुर्याद्धुत्वा चैव तु भस्मना ।। देवानभ्यर्य गन्धेन जलमध्ये जलेन तु" ।। इति । अत्र देवप्रसादभूतगन्धेनेत्येवावगम्यते अभ्ययेति पूर्वकालार्थकाव्ययस्य तदैव खारसि- कतयाऽन्वयात् । तथैव सति पापापनुतिरूपफलसम्भवाच । अन्त्यमा श्रुतहान्यश्रुतक- ल्पनाप्रसङ्गाच। किञ्च, कौमें- "यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । धारयेत्सर्वदा पुण्डूं ललाटे गन्धवारिभिः" ॥ इति ।

·पष्ठस्य तृतीयः प्रश्नः। ३२३ अत्र धारयेत्सर्वदा शूलमिति कचित्पुस्तकेषु दृश्यमानः पाठस्तु श्रीपुरुषोत्तमचरणै- रखतारवादावल्यां सगुणोपासकपरत्वेन सम्यग्व्यवस्थापित एवेति किमिहाप्रकृतेन तेन ? गौतमकृताचारसूत्रेषु (प्र० १) आदिकं प्रकृत्य (सं० ७) नित्यस्लानं निरूप्य (खं०८) सन्ध्यादिसर्वकर्मवैफल्यवारणायावश्यकोर्ध्वपुण्ड्रनिरूपणं प्रक्रम्प तत्र गुच्यापेक्षायामुच्यते- "द्वारपत्युद्भवगोपीचन्दनोर्ध्वपुण्ड्धारणं नित्यं पापं हन्ति" तथा, "जाह्नवीतीरसम्भूतं मृत्तिलकधारिणं दृष्ट्वा ब्रह्महा शुध्येत्" "गोपीचन्दनधारी सूर्यरूपं विभर्ति केवलं तमोनाशाय" "शालग्रामशिलालग्नं कुङ्कुमं चन्दनं वा यस्तु धारयते स मुक्तो भवती"ति . स्पष्टमेव भगवत्प्रसादभूतकुड्डुमादेस्तिलकद्रव्यत्वं मुक्तिरूपसर्वोत्तमफलकत्वं चोक्तम् । गौतमीयतत्रेऽपि सप्तमाध्याये आह्निकमुपक्रम्य स्नानान्तं निरूप्य (श्लो०.६७)-- "पीडयित्वाम्बरं चोरू प्रक्षाल्याचम्य वाग्यतः । धारयेद्वाससी शुद्धे परिधानोत्तरीयके । अच्छिन्ने सदृशे शुक्ले आचामेत्पीठसंस्थितः । ऊर्ध्वपुण्डू चन्दनेन कृत्या सन्ध्यां समाचरेत् ॥ इति ।। पुनस्तत्रैव नवमाध्याये मानसपूजामुपक्रम्य (श्लो० १८)- "अथवा बाह्यसम्भूतैः प्रकटैरर्चयेत्प्रभुम् । स्वागताधैर्निवेद्यान्तरात्माऽभेदेन पूजयेत् ॥ चन्दनागुरुनिष्पन्दचर्चिताङ्ग स्वयं गुरुः। विष्णुपञ्जरमन्त्रेण तत्तत्स्थाने विधानवित् ।।. रचयेत्तिलकं भक्त्या प्रदीपकलिकानिभम्" ।। इति । अत्राप्यर्चनखानुपदमुक्तत्वाद्भगवत्प्रसादभूतद्रव्येण तिलकं कर्तव्यमिति प्रतीयते । किन्च, वस्तुतस्तु, आथर्वणे-"त होवाच भगवान् वासुदेवः वैकुण्ठस्थानोद्भवं मम प्रीतिकरं मद्भक्तैर्बमादिभिर्धारित विष्णुचन्दनं चैकुण्ठस्थानादाहृत्य द्वारकायां मया प्रतिष्ठितं चन्दनं कुड्डुमादिसहितं विष्णुचन्दनं ममाङ्गे प्रतिदिनमालिप्तं गोपीभिः प्रक्षालनाद्गोपीचन्दनमाख्यातं मदङ्गलेपनं पुण्यं चक्रतीर्थान्तास्थितम्" इति; तथा, चन्दनस्य वैभवं “य एवं विद्वान्" इति । तथा, "चन्दनं वापि गोपीनां केलिकुङ्कुमसम्भवम्" ।। इति । "कुष्णगोपीरतोभूतं पापमं गोपिचन्दनम् । .

·- . ३२४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तत्प्रसादात्सर्वदेव चतुर्वर्गफलप्रदम्" । इत्यादिना गोपीचन्दनस्यापि भगवत्मसादभूतकुङ्कुमत्वेनैव माहात्म्यं श्रावितमिति तत्प्रसादभूतकुमचन्दनादेः सर्वोत्तमत्वमेव । अत एव मदनपारिजाते ब्रह्मपुराणे- "तिलकं तु द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया" इति वचनमुक्तम् । इदमाचारप्रकाशतैत्तिरीयनीलकण्ठाहिककमलाकरकृतबहचाहिक- प्रभृतिषु च सद्गृहीतम् । (विवाहादी गोपीचन्दननिषेधः, नित्यं गोरोचनादिमङ्गलाचारः) क्वचित्तु धर्मप्रवृत्चिस्मृत्यर्थसारनिर्णयसिन्धुप्रभृतिषु, "अभ्यङ्गे सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि । मोङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम् ॥ इति निषेधोऽप्युदाहृतः । अतो नित्यमावश्यकमङ्गलाचारैर्गृहस्थैस्तु गन्धगोरोचनादि- नैवोर्ध्वपुण्ड्रं सर्वकर्मचैफल्यवारणायावश्यकत्याद्विधेयमिति केचित् । नित्यं मङ्गलाचारधारणं तु विदधाति चतुर्थाध्याये प्रत्यहकर्तव्यधर्मेषु मनुः (श्लो० १४५)- "मङ्गलाचारयुक्तः सात् प्रयतात्मा जितेन्द्रियः । जपेच जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः ॥ मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपता जुहतां चैव विनिपातो न विद्यते" ॥ इति । अत एवात्राभिप्रेतार्थसिद्धिर्मङ्गलं, तद्धेतुत्वेन गोरोचनादिधारणमपि मङ्गलम् । गुरुसे- वादिकमाचारस्तत्रोद्युक्तः सादिति कुलकभट्टो च्याचख्यौ । इदं च गोरोचनादिधार- णमूर्ध्वपुण्डूरूपेणैवेति निश्चीयते । जपहोमादिविनिपाताभावफलकत्वात् । साधारणस्य तादृशफलकत्यायोगात् । क्वचिदपि तद्बोधकप्रमाणानुपलम्भात् । ऊर्ध्वपुण्ड्राहित्येन कृतजपादिविनिपातस्य तु- "स्वाध्यायजपहोमादि संन्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्डू विना कुर्यात्तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ इत्यादिवचनैर्धर्मप्रवृत्तिस्मृत्यर्थसारसमुचयमदनपारिजातादिषु व्यवस्थापितत्वाच । धर्मप्रवृत्तौ तु द्रव्यान्तरमप्युक्तम्- "अभ्यङ्गोत्सवकालेऽपि कस्तूरीचन्दनादिना" इति । (भसोध्यपुण्मृनिपुण्योतिषेधः, काचिकतद्विधेराचारायवस्था) तत्रैव- "ऊर्षपुण्ई मृदा कुर्याचिर्पक चैव तु भस्मना । तथा, ·पष्ठस्य तृतीयः प्रश्नः। ३२५ चन्दनेनोमय कुर्यादन्यथा नरकं ब्रजेत् ।। अन्यथा भस्मनोर्ध्वपुण्ड्रकरणादौ सति । नीलकण्ठाद्विके- "न चोर्य धारयेद्भुति न तिर्यग्गोपिचन्दनम् । तिर्यगूध्वं च वृत्तं च धारयेचन्दनादिकम्" । तत्रैव ब्रह्माण्डे- "ऊर्ध्वपुण्डूं मृदा कुर्यात्रिपुण्डूं भस्मना सदा । तिलकं च द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया" । चतुर्विशतिमतव्याख्याचारकाण्डाचारमयूखादिपु सरहे- "न कदाचिन्मृदा तिर्यए न्यसेवं न भस्मना" । इति । आचारार्के प्रयोगपरिजाते, मृदोर्ध्वपुण्डूं भस्मना तिर्यक् चन्दनेनोभयमित्याह कात्यायन:। "ऊर्ध्वपुण्डूं मृदा कुर्याद्भस्मना तु त्रिपुण्ड्रकम् । उभयं चन्दनेनैव अभ्यङ्गोत्सवरात्रिपु" ।। इति । परमानन्दमन्दारे पाने- "मृत्तिका चन्दनं भस्म तोयं चैव चतुर्थकम् । एभिर्द्रव्यैर्यथालाभमूर्ध्वपुण्ई विधीयते” ॥ अत्रैव व्यास:- "ऊर्ध्वपुण्ड्रं मृदा कार्य त्रिपुण्ड्रं भस्मना तथा । चन्दनेनोभयं कुर्यान्न तिर्यग्गोपिचन्दनात्" ॥ इति । भट्टोजिदीक्षितकृताहिककमलाकरभट्टाह्निकाचारमयूखेषु ब्रह्माण्डे-- "मृत्तिका चन्दनं चैव भस्म तोयं चतुर्थकम् । एभिर्द्रव्यैर्यथाकालमूर्ध्वपुण्डूं भवेत्सदा" ॥ तत्र भस्मना पुण्ड्रं तु वैष्णपैन कार्यम् । "न कदाचिन्मृदा तिर्यइ न्यसेदूवं न भस्मना" इति सनहादिषु तनिषेधात् । चतुर्विंशतिमतव्याख्यायां ब्रह्माण्डवचनमुक्त्वा, अत्र भस्मनोर्ध्वपुण्ड्स विहितपति- पिद्धत्वाद्धाचारतो व्ययस्येति कथनात् । नृसिंहभट्टीयेऽपि तस विहितप्रतिपिद्धत्वमु- पपाय शिष्टाचारानुसारायवस्सोक्तेश्चेति । अतो होमान्ते विन्दुरेप कार्यः । तथैवं ·३२४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तत्प्रसादात्सर्वदेव चतुर्वर्गफलप्रदम्" ॥ इत्यादिना गोपीचन्दनस्यापि भगवत्प्रसादभूतकुकुमत्वेनैव माहात्म्यं श्रावितमिति तत्प्रसादभूतकुकुमचन्दनादेः सर्वोत्तमत्वमेव । अत एव मदनपारिजाते ब्रह्मपुराणे- "तिलकं तु द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया" इति वचनमुक्तम् । इदमाचारप्रकाशतैत्तिरीयनीलकण्ठाहिककमलाकरकृतबहृचाहिक- प्रभृतिषु च सङ्ग्रहीतम् । (विवाहादी गोपीचन्दननिषेधः, नित्यं गोरोचनादिमगलाचारः) कचित्तु धर्मप्रवृत्तिस्मृत्यर्थसारनिर्णयसिन्धुप्रभृतिषु, "अभ्यङ्गे सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि । माङ्गल्येपु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम्" ।। इति निषेधोऽप्युदाहृतः । अतो नित्यमावश्यकमगलाचारहस्यैस्तु गन्धगोरोचनादि- नैवोर्ध्वपुण्डूं सर्वकर्मवैफल्यवारणायावश्यकत्वाद्विधेयमिति केचित् । नित्यं मङ्गलाचारधारणं तु विदधाति चतुर्थाध्याये प्रत्यहकर्तव्यधर्मेपु मनुः (श्लो० १४५)- "मङ्गलाचारयुक्तः स्यात् प्रयतात्मा जितेन्द्रियः। जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः ॥ मगलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुहृतां चैव विनिपातो न विद्यते" ॥ इति । अत एवात्राभिप्रेतार्थसिद्धिर्मगलं, तद्धेतुत्वेन गोरोचनादिधारणमपि मङ्गलम् । गुरुसे- वादिकमाचारस्तत्रोद्युक्तः स्यादिति कुल्लूकभट्टो व्याचख्यौ । इदं च गोरोचनादिधार- णमूर्ध्वपुण्ड्ररूपेणैवेति निश्चीयते । जपहोमादिविनिपाताभावफलकत्वात् । साधारणस्य तादृशफलकत्वायोगात् । क्वचिदपि तद्बोधकप्रमाणानुपलम्भात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रराहित्येन कृतजपादिविनिपातस्य तु- "खाध्यायजपहोमादि सन्ध्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कुर्यात्तत्सर्व निष्फलं भवेत्" ।। इत्यादिवचनैर्धर्मप्रवृत्तिस्मृत्यर्थसारसमुच्चयमदनपारिजातादिषु व्यवस्थापितत्वाच । धर्मप्रवृत्ती तु द्रव्यान्तरमप्युक्तम्- "अभ्यङ्गोत्सवकालेऽपि कस्तूरीचन्दनादिना" इति । (भसोर्ध्वपुण्ड मृत्रिपुण्डूयोनिषेध , काचिकतद्विधेराचाराव्यवस्था) तथा, तत्रैव- "ऊर्ध्वपुण्डू मृदा कुर्यात्तिर्यक् चैव तु भस्मना ।

·पष्ठस्य तृतीयः प्रश्नः। ३२५ चन्दनेनोमयं कुर्यादन्यथा नरकं ब्रजेत् ॥ अन्यथा भस्मनोर्ध्वपुण्ड्रकरणादौ सति । नीलकण्ठाहिके- "न चोचं धारयेद्भुति न तिर्यग्गोपिचन्दनम् । तिर्यगूधं च वृत्तं च धारयेचन्दनादिकम्" ॥ तत्रैव ब्रह्माण्डे-- "ऊर्ध्वपुण्र्दू मृदा कुर्यानिपुग्डू भस्मना सदा । तिलकं च द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया" ॥ चतुर्विंशतिमतव्याख्याचारकाण्डाचारमयूसादिपु सङ्ग्रहे- "न कदाचिन्मृदा तिर्यङ् न्यसे न भस्मना" । इति । आचारार्के प्रयोगपरिजाते, मृदोर्ध्वपुण्डू भस्मना तिर्यक् चन्दनेनोभयमित्याह कात्यायनः। "ऊर्ध्वपुण्ड्रं मृदा कुर्याद्भस्मना तु त्रिपुण्ड्रकम् । उभयं चन्दनेनैन अभ्यगोत्सवरात्रिपु" ॥ इति । परमानन्दमन्दारे पाने- ."मृत्तिका चन्दनं भस्म तोयं चैव चतुर्थकम् । एभिर्द्रव्यैर्यथालाभमूर्ध्वपुण्डू विधीयते" । अत्रैव व्यास:- "ऊध्र्वपुण्ड्रं मृदा कार्य त्रिपुण्डूं भस्मना तथा । चन्दनेनोभयं कुर्यान्न तिर्यग्गोपिचन्दना"-॥ इति । भट्टोजिदीक्षितताविककमलाकरभट्टाह्निकाचारमयूखैपु ब्रह्माण्डे- "मृत्तिका चन्दनं चैत्र भस्म तोयं चतुर्थकम् । एभिव्यर्यथाकालमूर्ध्वपुण्ड्रं भवेत्सदा" ॥ तत्र भस्मना पुण्ड्रं तु वैष्णनैर्न कार्यम् । न कदाचिन्मृदा तिर्यङ्न्यसेदूवं न भस्मना" इति सङ्ग्रहादिषु तनिषेधात् । चतुर्तिगतिमतव्याख्यायां ब्रह्माण्डवचनमुक्त्या, अत्र भस्मनोर्ध्वपुण्ड्स विहितप्रति- पिद्धत्वादृद्धाचारतो व्यवस्येति कयनान् । नृसिंहभट्टीयेऽपि तस विहितप्रतिपिद्धत्तम- पपाय शिष्टाचारानुमाराधनसोक्तेथेति । अतो होमान्ते निन्दुरेव कार्यः । तथैव ·. ३२६ ससिद्धान्तमार्तण्डे कात्यायनगृह्याद्यनुगृहीतात्तैत्तिरीयादीनां शिष्टाचारादित्यन्यन विस्तरः । एवं चन्दना- दीनामप्यूर्ध्वपुण्डद्रव्यत्वं व्यारयातम् ।। (भसोत्पत्तिविधिरेश , तत्र चन्दनकृष्मकाश्मीरादिमेलनामह , जल्योगविचार , चन्दनादेई टमानार्थस्तासण्डनम्, गोपीचन्दन मिश्रकुमादितिलकम्) किन्च, भक्तामपि स्वधारणीये भस्मनि मिश्रणाय चन्दनादीनां तत्तद्रव्याणामा- ग्रहोऽस्त्येव । यथा, वृहज्जाबालोपनिपदि तृतीयमाह्मणे-"अथ भुशुण्डः कालानिरुद्रं विभूतियोगमनुगृहीति स होगाच विकटां गामि" त्याद्युपक्रम्य भस्मकरणान्तं व्याख्याय श्राच्यते- "संयोज्य गागसलिलैः कपिलामूनकेण वा। चन्द्रकुङ्कुमकाश्मीरमुशीर चन्दनं तथा । अगद्वितयं चैन चूर्णयित्वा तु सूक्ष्मतः । क्षिपेद्भस्मनि तचूर्ण ओमिति ब्रह्ममन्त्रतः ॥ प्रणवेनाहरेद्विद्वान् ब्रह्मेति वटकानथ । अणोरणीयानिति हि मत्रेण च विचक्षणः॥ इत्थं भस्मसु सम्पाद्य शुष्कमादाय मत्रवित्" ॥ इति । तत्रैव चतुर्थब्राह्मणेऽपि भस्मनोलनमुपक्रम्य- "देवाग्मिगुरुविप्राणां समीपेऽन्त्यजदर्शने । अशुद्धभृतले मार्गे कुर्यान्नोदलनं व्रती ।। शहतोयेन मूलेन भस्मव्यामिश्रपं भवेत् । योजितं चन्दनेनापि वारिणा संयुतं तु वा ॥ चन्दनेन समं लिम्पेज्ज्ञानार्थी चूर्णमेव तत् । मध्याह्वात्माम्नलैर्युक्तं तोयं तदनुवर्जयेत्" । इति । शैवसुधाकरे तु धारिणा संयुतं तु या, ज्ञानार्थी भस्म चैव हीति पाठभेदादिदमु- पंन्यस्तम् । तव, कौम्य- "वैदिकैर्मवरहितं चन्दनागुरुकुड्डमम् । तिर्यक्पुण्ड्रात्मना धार्य कान्तिसौख्याभिलापिभिः" ॥ इत्यादि । यतु, "भस्मनचन्दनादीनां त्यागेज्नर्थो न विद्यते । चन्दनादीन्यतो लौकिकान्येन न संशयः॥ दृष्टकान्त्यायर्थचन्दनादेरुपरि भस्मनि" ॥ इत्यादीनि चन्दनादीनां शोमादिदृष्टमात्रफलकत्वप्रतिपादकानि वचनान्युपन्यस्तानि ।

·पष्ठस्य चतुर्थः प्रश्नः।
३२७
तान्यप्रक्षिप्तत्वनिश्चये सति "चन्दनेन समं लिम्पज्ज्ञानार्थी"ति ज्ञानरूपात्युत्तमादृष्टार्थ-
कत्वप्रतिपादकजाबालश्रुतिविरोधादप्रमाणानि सर्वावेष्टनस्मृतिवत् ।
"श्रुतिस्मृतिपुराणानां विरोधो यत्र दृश्यते ।
तत्र श्रुतिलिष्ठा साहयोद्वैधे स्मृतिर्वरा" ॥
इति लघुव्यासस्मरणात् । द्वयोः स्मृतिपुराणयोः । अपश्चितं चैत"द्विरोधे त्वनपेक्षं
सादसति घनुमानमि" त्यधिकरणे जैमिनिना । नैवेद्यभक्षणविचारादौ च शैवसुधाकरेऽपि
तथैवाङ्गीकृतम् । अमिश्रितयोः पृथक्पृथग्धारणविपयाणि या प्रकरणेन तथानिश्चयात् ।
तस्मान्मिश्रद्रव्यैरपि पुण्ड्रधारणे न कस्यापि विवाद इति कृतमतिशयेन ।
अत एव बहवः शिष्टा गोपीचन्दनमिश्रेण भगरदुपभुक्तगन्धचन्दनादिनापि तिल-
कानि कुर्वन्ति । एवम्बिधेपु निबन्धेषु विविधवचनप्रचयोपन्यासेन तानि तानि तिल-
कद्रव्याणि निर्णीतान्येव । तेपां च यथाकालं यथाशिष्टाचारं यथाखकुलधर्म च
व्यवस्था ।
"साधूनां समयश्चापि प्रमाणं वेदवद्भवेत्" इति ।
"येनास्य पितरो याता पेन याताः पितामहाः ।
तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुष्यति" ॥
इत्यादिवाक्यैस्तथानिश्चयात् । तस्मादिह न कोऽपि शङ्कावकाशः ॥
स्तव्यानां भुवि भव्यानां द्रव्याणां तिलक भिदा ।
किञ्चित्प्राचीनवचनविचारेण विनिश्चिता ॥१॥
,
(चतुश्चत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिका, विविधास्तिलकाकाराः,
ललाटादिस्थानविशेषेणाकारविशेषः, केषाश्चित्सम्मोहनाद्यर्थ-
त्वम्, भाले दण्डाकारं चरणाकारं वा, ऊर्ध्वपुण्ड्रत्रिपुण्ड्रे
सान्तराले एव कार्ये, अच्छिद्रयोनिन्दा)
अथ चतुर्थोऽवान्तरः प्रश्नः ॥४॥
आकारभेदे च किं प्रमाणम् ? ॥४४॥
उत्तरम्-
चया वाचामनर्वाचां माधवायैरुदाहृताः ।
प्राचामाचारमिलिताः पुण्ड्राफारविचारणे ॥१॥

·३२८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तथा हि-पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये ब्रह्मपुराणे- "वर्ति दीपाकृति वापि वेणुपत्राकृतिं तथा । पद्मस्य मुकुलाकार तथैव कुमुदस्य च ॥ मत्स्यकूर्माकृति वापि शङ्खाकारमतः परम् । दशाङ्गुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तम उच्यते ॥ नवागुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम् । सप्तपट्पञ्चभिः पुण्र्दू मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् ॥ चतुस्त्रियकुलैः पुण्डू कनिष्ठं त्रिविधं भवेत् ॥ इति नीलकण्ठाद्विकाचारप्रदीपचतुर्विशतिमतव्याख्याप्रभृतिषु चैतान्युपलभ्यन्ते । इमान्येव वाक्यानि मदनपारिजाते ब्रह्माण्डे भगवद्वाक्यत्वेन च लिसितानि । आचार- प्रकाशे तु दशाद्गुलप्रमाणमिति श्लोकद्वयं किश्चित्पाठमेदेन आदित्यपुराणस्थमुदाहृतम् । आचारप्रकाशभट्टोजिदीक्षिताहिककमलाकराविकाचारमयूसादिषु च स्थानविशेपेण आकारविशेपः स्मर्यते- "निटिले बाहुबञ्चैव दण्डवत्कर्णपल्लवे । हृदये कमलाकारमुदरे दीपपल्लिखेत् ॥ अधः पृष्ठे स्कन्धदेशे लिखेलम्बुफलाकृतिम् ॥ इति । निटिले ललाटे। भागवततत्वभास्करे तु स्मृतिसारे- "ललाटे ज्योतिपाकारं पाहो वंशपत्रवत् । हृदयेऽश्वत्थपत्राभं शेपाङ्गे तुलसीदलम्" ॥ इति । तत्रापि निष्कामवैष्णवैस्तु ललाटे हरिचरणाकारं दण्डाकारं वेत्येर धारणीयम् ,'न तु वेणुपत्राकारादि मोहनाद्यर्थत्वादिति सम्यग्भाति । अत एवावतारवादावल्यां पामे- "अश्वत्थपत्रसंकाशो वेणुपत्रसमाकृतिः । पद्मकुमलसकाशो मोहनं त्रितयं स्मृतम् ॥ महाभागवतः शुद्धः पुण्डूं हरिपदाकृतिः । दण्डाकारं तु या देवि धारयेप॑पुण्डूकम्" ।। इति । शुद्धो निष्कामः। नीलकण्ठादिकाचारप्रदीपादिषु- "नासामूर्ल समारम्प वेणुपत्राकृतिं शुभम् । यश्यकामो द्विजः कृतिलकं चन्दनादिना" ॥ इत्यादि ।

·पष्टस्य चतुर्थः प्रश्नः । ३२९ तेन निटिले याहुवचवेत्यंशस्तु सकामपरः । उक्तपामादिना तेविगमात् । अत एव तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्या:- "दण्डाकारं ललाटे स्यात्पनाकारं तु पक्षसि । वेणुपत्रनिभं बाहोरन्यद्दीपाकृतिर्भवेत्" ।। इति । अत्र दण्डाकारमिति चरणाकारस्याप्युपलक्षणम् । उक्तवक्ष्यमाणपामवचनेभयोः प्रशं- सनात् । तयोः स्वरूयं तु उपरि किञ्चिद्विस्तीर्णत्वे पदाकृति ज्ञेयम्, समत्वे दण्डाक- तीति प्राञ्चः । इदं च सान्तरालमेव कर्तव्यम् । "ऊर्ध्वपुण्डू त्रिपुण्ड्रं वा मध्ये शून्यं प्रकल्पयेत् । शृणु पण्मुस तन्मध्ये उमयाऽहं श्रिया हरिः" ।। इत्याचारमयूखे चतुर्विंशतिमतव्याख्यायों कमलाकराहिके च प्रयोगपारिजातसङ्कहात् । अवतारवादावलिभागवततत्त्वमास्करादिपु महानिवन्धेपु पामे- "एकान्तिनो महाभागाः सर्वभूतहिते रताः । सान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रं हरिपदाकृति ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं सुपार्श्व सुमनोहरम् । दण्डाकारं सुशोभाढ्यं मध्ये छिद्रं प्रकल्पयेत् ।। ऊर्ध्वपुण्डूस मध्ये तु विशाले सुमनोहरे। सान्तराले समासीनो हरिस्तत्र श्रिया सह । निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति ।। अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु ये कुर्वन्ति द्विजातयः । ते ललाटे तु सततं शुनः पादं न संशयः" ॥ इति । बृहन्नारदीये पुरुषोत्तममाहात्म्ये चिंशाध्याये (श्लो० २९)- "ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं दण्डाकारं प्रकल्पयेत् । ऊर्ध्वपुण्डूं त्रिपुण्डू वा मध्ये छिद्रं प्रकल्पयेत् ।। निवसत्यूर्ध्वपुण्ड्रे तु श्रिया सह हरिः खयम् । त्रिपुण्ड्रे धूर्जटिः साक्षादुमया सह सर्वदा ॥ विना छिद्रं तु यत्पुण्र्दू शुनः पादसमं विदु" ॥ इति भागवततत्वभास्करे पाझे- नासादिकेशपर्यन्तमूर्ध्वपुण्डू सुशोभनम् । मध्ये छिद्रसमायुक्तं तं विद्यारिमन्दिरम् ।। ४२स०मा० ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे वामभागे स्थितो ब्रह्मा दक्षिणे तु सदाशिवः । मध्ये विष्णु विजानीयात्तस्मान्मध्ये न लेपयेत्" ।। इति । (तिलकस्यान्तः गोपीचन्दनमुद्रा अवश्यं कार्याः) अथात्रापि यथाकालं गोपीचन्दनादिना नाममुद्रादिमुद्राधारणं तु तिलकान्तरालेऽपि विधेयमेव । अत एवोर्ध्वपुण्ड्रविधावाचारप्रकाशे- अत्र हलायुधीये विशेषः- "मत्रमष्टाक्षरं वापि प्रीयते तस्य केशवः । गोपीचन्दनमुद्रां च कृत्वा भ्रमति भूतले ॥ सोऽपि देशो भवेत्पूतः किम्पुनर्वत्र संस्थिता" ॥ पाने-. "कृष्णनामाक्षरैर्गावमङ्कयेचन्दनादिना । स लोकपावनो भूत्वा तस्य लोकमवामुयात् ॥ तथा भगवद्वचः- "ममावतारचिहानि दृश्यन्ते यस्य विग्रहे । मो मो न विज्ञेयः स नूनं मामकी तनुः" ॥ इति । नीलकण्ठाहिके च सनत्कुमार:-- "कृष्णायुधाङ्कितं देहं तोयचन्दनमृत्नया । प्रयागादिपु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यति ।। यदा यदा प्रपश्येत देहं शङ्खादिचिह्नितम् । तदा तदा जगत्स्वामी तुष्टो हरति पातकम्" ।। इति । प्रथमश्लोकपूर्वार्धे यः कुर्यादिति शेषः । कृतमनेनाप्राकृतप्रपञ्चनेन । अस्ति हि मनु- वचनं "नापृष्टः कस्सचिट्ठयादि"ति । तस्मानिलकानां तत्तदाकारमेदे न कोऽय- प्रामाणिकत्वसन्देहगन्ध इति-दिक । सारं सारं मया प्रोक्तमपारं शास्त्रमत्र तत् । नानाऽऽकारं यथाऽचारं सविचारं विधीयताम् ॥ १॥ - ·पाटस पश्चमः प्रश्नः। . (पञ्चचत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिक, भारतेऽनुपलभ्यमानस्यापि श्रुत्यादिसिद्धस्य नाप्रमितत्वम् , भारते ऊर्ध्वपुण्ड्र. विधिवचनानि) अथ पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः ॥ ५॥ भारतादिमन्वादिस्मृतिष्वाचारदर्शाद्याह्निकग्रन्थेषु च तिलकविधानं नेति किम् ? ॥१५॥ उत्तरम् । श्रुतिष्वपि पुराणेपु प्रायो अन्धेपु चादिके। सर्वेष्वस्त्पूर्ध्वपुण्ड्रस विधानं सर्वसम्मतम् ॥१॥ तथापि नेति किमिति संशयो विस्मयाम्धुधौ । निमजयति मां यद्वा गतिश्चित्रेयमैश्वरी ॥२॥ तत्र प्रथम भारतादौ विधानप्रश्नः समाधीयते- भारतं हि श्रुत्युक्तार्थानुवादकमेव । यथोकं श्रीभागवते- "वीशद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न-श्रुतिगोचरा । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम्" ॥ इति । तथा, "भारतव्यपदेशेन आनायार्थश्च दर्शितः" । इत्यादि। मार्कण्डेयपुराणे- "भगवन्भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना । हत्येपुल्योन्यने.., व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का महीकता" ॥ इति । एवमन्यत्रापि । तथा च यछुतायुक्तं तदारतेऽप्यस्त्येवेति मन्तव्यम् । ऊर्ध्वपुण्डूप्रतिपादिकाः श्रुतयश्च आचारप्रकाशादिषु स्मार्तग्रन्थेष्वपि प्रत्यक्षतयोपल- भ्यमानत्वपूर्वकं मूललेखनपूर्वकं च- "धृतोर्ध्वपुण्ड्रः कृतशहधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । खरेण मत्रेण सदा हदि स्थितं परात्परं यन्महतो महान्तम्" ।। इत्यादया कलादिशाखाथा लिखिता एवेति न तत्र विवादः।

·३३२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे नन्वेवं तर्हि भारते पुण्ई प्रत्यक्षतया कुतो नोपलभ्यत इति चेत्, मैवम् , महाभारते आदिपर्वणि प्रथमाध्याये, मुनिना प्रथमतस्विंशलक्षपरिमितं भारतं प्रणीतं, तत्र, कियाचिद्भागः स्वर्ग, कियांश्चिद्भागः.पातालं, कियांचिल्लोकान्तराणि च गतवान् । इह तु लक्षमात्रमेयोर्वरितम् । तदेव वैशम्पायनेन जनमेजयायाभिहितमिति कथायाः स्पष्ट- तया दृश्यमानत्मदिहोपलभ्यमानभागमानेऽनुपलब्ध्या सर्वथा भारतानिरूपितत्वस्थ वक्तु- मशक्यत्वात् । प्रत्युत सर्वसाधारणग्रन्धोदाहृतप्रत्यक्षश्रुतिमूलकत्वेन तर भागान्तरेषु तत्सत्त्वस्यैवानुमीयमानत्वात् । एवमेव च, "अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते" इति, आदिपर्ववचा सगच्छते । अन्यथा, सर्वसम्मतप्रामाणिकव्याख्यायुक्तपुराणेषु दृश्य- मानानां वह्वीनां कथानामत्रत्यभारतेऽनुपलम्भेन तद्वाक्यं विरुद्धमेव स्यात् । एतेन यहारतेऽस्ति तदन्यत्राप्यस्ति, यद्भारते नास्ति तदन्यत्रापि नास्ति इत्येवमर्थनोधकानि "यदिहास्ति तदन्यन यन्नेहास्ति न तत्वचित्" इत्यादीनि भारतादिवाक्यान्यपि समाहितानि चेदितव्यानि । अन्यथेयमाशङ्का भस्म- निपुण्ड्ररुद्राक्षधारणादिप्पपि दुर्निगारप्रसरा स्यात् । वस्तुतस्तु, तादृशवाक्यानां प्रायिक- त्वमेव वक्तव्यम् । अत एव मार्कण्डेयपुराणे प्रथमाध्याये- "तपासाध्यायनिरतं मार्कण्डेयं महामुनिम् । व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत ।। भगवन्भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना"। इत्युपक्रम्य, "तथेह सर्वशाखाणां महाभारतमुत्तमम्"। इत्यन्तेन दृष्टान्तः प्रशंस्य, अग्रे चतुःपुरुषार्थादिबहुवस्तुप्रतिपादकत्वं तसोक्त्वाऽपि, "कस्मान्मानुपता प्राप्तः" इत्यादिना श्रुतेऽपि भारते पुनः संशयावशेपः कथ्यते । एवमेवाने तत्र चतुर्थाध्यायेऽपि स्फुटम् । फिच, मारते शान्तिपर्वणि माधौ पञ्चरातमतीव प्रशसितम् । तत्र, तृतीयराने आहिकनिरूपणे (अ० १ श्लो० १७)- "लातो निर्मलसूक्ष्मशुद्धवसनो धौताधिपाण्यानना, स्वाचान्तः सपविनमुद्रितकरः शुद्धोर्ध्वपुण्ड्रोयला" ॥ इत्यादिपूर्ध्वपुण्ई निरूपितमेवेति तस्य भारताभिमतत्वमायायेव । यत्तु, कश्चिदाधुनिकः पञ्चरानस्साप्रामाणिकत्वमिदानीमित्याहा तत्तु, पराशरस्मृत्यैव सण्डितमतः किं तेन । . -- ·पष्टस्य पञ्चमः प्रश्नः। एवं महाभारते तत्तत्स्मृतिकाराणामपि प्रशंसादर्शनात्तत्तत्कृतस्मृतिषु चोर्ध्वपुण्डू- विधेरुपलभ्यमानत्वात्तस्य भारतातत्वमायात्येव । एतत्सर्वमम्युपेत्यवादेन घूमः । वस्तुतस्तु, सर्वसाधारणेषु स्मृतिप्रकाशाचारप्रकाशादिपु धर्मशास्त्रग्रन्येपूर्व- पुण्ड्रविधौ--- "द्वारवत्युद्भवाद्गोपीचन्दनादूर्ध्वपुण्डूकम् । कारयेन्नित्यमेवं हि पापं हन्ति दिने दिने"। इत्यादीनां स्पष्टतयोर्ध्वपुण्ड्रविधायकानां महाभारतवचनानां महाभारतस्थत्यलिखनपूर्व- कमुदाहृतत्वान्महाभारतेऽपि प्रत्यक्षस्तदुपलम्भोऽस्त्येव । नीलकण्ठाक्षिकप्रभृतिषु बहुष्वेव अन्धेपूर्ध्वपुण्ड्रविधौ भारते- "जाह्ववीतीरसम्भूतां मृतं मूर्धा विभर्ति यः । बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय केवलम्" । इति वचनमुक्तम् । कमलाकरभट्टरघुनाथभट्टभट्टोनिदीक्षिताहिकग्रन्थेषु तूर्ध्वपुण्ड्रविधिप्रक्रमे महा- भारते- "द्वारावतीमहाक्षेत्रे गोपीवापीसमुद्भवाम् । मृदमङ्गेन वहते न यमं पश्यते कदा ॥ कदाचिदपीत्यर्थः। पुनरपि, जाहकीतीरसम्भूतां मृदं भाले विभर्ति यः । विभर्ति रूपं सोऽकस्य तमोनाशाय केवलम्" । इति श्लोकद्वयमप्युपन्यस्तम् । एवं सर्वसाधारणेषु ग्रन्थान्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् । (बृहबारदीयमहापडगारुडादिपूर्ध्वपुण्ड्रविधि , सूतस्योपुण्डूमुद्रातुलसीकाठमालादिवैशिष्ट्य ताशस्यैव वैष्णवस्वम्, चाह्मणा स्ववो वैष्णवा , तिलके झुलिभेदेन फलभेद , आदर्श जले वा दृष्ट्वा कार्यम्, सदर्भहसेन न कार्यम्) अथ प्रश्ने भारतादीत्यादिशब्देन पुराणानि ग्राह्याणि । तुल्यकोटिकत्वात् । तेषु चोपलभ्यत एव प्रत्यक्षतयोर्ध्वपुण्ड्रविधिरित्ययुक्ता प्रश्नः । उपलब्धिस्तु विमानेण, यथा बृहन्नारदीये पुरुषोत्तममाहात्म्ये विशेऽध्याये (श्लो० ११)- "माझे मुहूर्ते चोत्थाय परं ब्रह्म विचिन्तयेत्" इत्यादिना आहिककथनमुपक्रम्पोच्यते (श्लो०२९)- "आचम्य तिलकं कुर्याद्गोपीचन्दनमृत्लया । ऊर्ध्वपुण्ड्रमृज सौम्यं दण्डाकार प्रकल्पयेत् ।।

·ससिद्धान्तमार्दण्डै ऊर्ध्वपुण्डू त्रिपुण्डू वा मध्ये छिद्र प्रकल्पयेत् । निवसत्यूर्ध्वपुण्ड्रे तु श्रिया सह हरिः स्वयम् ॥ त्रिपुण्डे धूर्जटिः साक्षादुमया सह सर्वदा । विना छिद्रं तु तत्पुण्डू शुनः पादसमं विदुः" ॥ इत्यादि । नचेदं तन्मासनताङ्गमिति शक्यम् । वचनान्तरनित्यत्वावगमात् । तत्राहिकप्रसङ्गा- देवगम्यमानं तन्मासनताङ्गत्वं तु नित्यस्यापि सिध्येत् । नित्यस्याप्युपवीतस्य तैत्तिरीय- संहितायामुपन्ययत इति श्रावितदर्शाङ्गत्ववत् । अन्यथा तमोक्तानां सन्ध्यावन्दनादीना- मपि प्रसङ्गाचन्मासनताङ्गत्वावगमेन नित्यत्वं भज्येतेत्यलम् । किञ्च, तत्रैव प्रथमाध्याये (श्लो० १९-२०)- "ऊर्ध्वपुण्ड्रधर श्रीमन्नाममुद्राविराजितम् । शङ्खचक्रधर दिव्यं गोपीचन्दनमृत्स्नया ॥ लसमीतुलसीमालं जटामुकुटमण्डितम् । जपन्तं परमं मत्रं हरेः शरणमद्भुतम्" । इति, गतवर्णनेन ऊर्ध्वपुण्ड्रकरणादेः स्पष्टमेव प्राचीनाचारत्वं योध्यते । अपि च ब्रह्माण्डपुराणे- "ऊर्ध्वपुण्डूं मृदा कुर्यात्रिपुण्डूं भस्मना सदा" इत्यादिना निरूपितम् । तत्परिमाणं च आदित्यपुराणे- "अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुःकरी भवेत् । अनामिकाऽन्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी ॥ . एतैरहुलिदैव कारयेन्न नखं स्पृशेत्" । इति ऊर्घपुण्ड्करणे प्रकारविशेषादिकमपि भगवता प्रतिपादितम् । आचारमाधवे प्रथमाध्याये ब्रह्मपुराणे- "पूजाकाले जपे होमे सायम्प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेपुण्डूकम्" ॥ इति । भागवतवचभास्करे पाने- "तुलसीकर्णमध्यस्सा शहचकं भुजदये । ऊर्ध्वपुण्डू तथा भाले नामसङ्कीर्तनं मुखे ॥ रागद्वेपपरित्यागी सर्वत्र समदर्शनः । 'विष्णचर्पिताखिलाचारः स चै वैष्णव उच्यते ॥

·पष्टस्य पञ्चमः प्रश्न
स सर्वभूतदययाऽतिविराजमानो
ज्ञानप्रधानाधिपणः प्रतिलन्धकाष्टः ।
अन्तर्विरागसुभगोऽजितरागलोभः
पूज्यो गुरुर्गुरुतरो गिरिजे ममैपः ।।
सर्गादौ ब्राह्मणाः सृष्टा वैष्णवत्वेन नोदिताः।
इतरे च त्रयो वर्णाः स्थिति ह्या च वैष्णवी" ॥ इति ।
तत्रैव गारुडे नारदा-
गोपीचन्दनसम्भवं सुरुचिरं पुण् ललाटे द्विजो
नित्यं धारयते यदि प्रतिदिन रात्रौ दिवा सर्वदा ।
यत्पुण्यं कुरुजाङ्गले रविग्रहे माध्यां प्रयागे तथा
तत्यामोति खगेन्द्र विष्णुसदने सन्तिष्ठते देववन् ।
पामे-
"मत्मियार्थ शुभार्थ च रक्षार्थ चतुरानन ।
मत्पूजाहोमकाले च सायम्प्रातः समाहितः ।।
मद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ड्रं भवापहम्" ॥ इति ।
स्कान्देऽपीदमेव वचनम् ।
आचारा तिलकप्रकरणे ब्रह्मपुराणे-
"गङ्गातीरसमुभूतां मृदं मूर्धा विभर्ति यः।
विभर्ति रूपं सोऽर्कस तमोनाशाय केवलम्" ॥ इति ।
पुनस्तत्त्वभास्करे ब्रह्माण्डपुराणे..
"पीपादरी चरे, पापि के लिदग्यात्मपास।
ऊर्ध्वपुण्डूं महाभाग स याति परमां गतिम्" ॥ इति ।
स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्येऽपीदं वाक्यम् ।
परमानन्दमन्दारे स्कान्दे-
"गोमतीतीरसम्भूतां गोपीवापीसमुद्भवाम् ।
मृदं मूर्भा वहेद्यस्तु सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ इति ।
'अवतारवादावल्यां स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये-
"मत्रेणैवाभिमश्याथ ललाटादिपु वैष्णवः ।
पारये पुण्ड्राणि यथासक्यमवन्द्रितः ॥

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . ब्रह्मन् द्वादशपुण्ड्राणि ब्राह्मणः सततं घरेव" ॥ इत्यादि। तिलककरणे विशेषस्तु पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे- "सदर्भेण तु हस्तेन यः कुर्यात्तिलकं बुधः । आचम्य स विशुद्ध्येत दर्भत्यागेन चैव हि ॥ इति । एवमनेकेषु पुराणेपिदं विस्तरेण निरूपितमस्ति । तत्तत्पुराणवचनानि प्रायः सबैरपि शिष्टविद्वद्भिः सर्वसाधारणमहानिनन्धकारैरुदाहृतान्येवेति । इदं निःशेपाशङ्कातूलजालस्य कालनाय महाज्वालानलकल्पम् । (पृहत्पराशरादिस्मृतिकाररर्यपुण्डूमतीव स्तुतम् , तत्र मनुसम्मति , स्मृतिषु तस्येतिकर्तव्यता घ) अथ, यदुक्तं मन्वादिषु ग्रन्थेषु तद्विधानं नेति किमिति, तन ब्रूमः । "बहुस्मृतिभिरुक्तं तदहुग्रन्थेषु वर्णितम् । प्रशंसितं च मनुना सर्वाचारप्रशंसनात्" । तथा हि-मन्यादीत्यादिशब्देन स्मृतय एव ग्राह्याः । तुल्यत्वात् । (याज्ञ० अ० १ श्लो०४) मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽगिरा इति । पराशरे (अ० १ श्लो० १४)- "श्रुता मे मानना धर्मा गार्गीया गौतमास्तथा" इत्यादियाज्ञवल्क्यपराशरादिस्मृतिवचोभिस्तथानिश्चयात् । अस्ति च बहुस्मृतिपूर्व- पुण्ड्रविधानम् । यथा, निर्णयसिन्धौ (परि० ३) वृद्धपराशर:- "ऊचं च तिलकं कुर्यान्न कुर्याद्वै त्रिपुण्डूकम् । ऊध्वं च तिलकं कुर्याद्देवै पिन्ये च कर्मणि ।। निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा चैव निपुण्डूकम्" इति । इदं च पृथ्वीचन्द्रोऽप्युदाजहार । माधवीये सत्यव्रता- "ऊर्ध्वपुण्डूमृ सौम्य ललाटे यस दृश्यते । स चाण्डालोऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः" ।। इति । इदं मदनपारिजातधर्मप्रवृत्चिपरमानन्दमन्दारकमलाकरातिकादिपपि सद्गृहीतम् । आचारार्के व्यास:- "वामहस्ते जलं कृत्वा साविन्या चाभिमत्रितम् । तद्विष्णोरिति भत्रेण मर्दयेन्मृत्तिकां ततः ।। अतो देवेति मक्तेन तिलकं धारयेत्सदा" ॥ इत्याह ।

·पष्टस्य पश्चमःमः। परमानन्दमन्दारे गौतमः- अम्बरीपे महाघस्य क्षयार्थ कुरु वीक्षणम् । ललाटे थैः कृतं नित्यं गोपीचन्दनपुण्डूकम्" ॥ इति । तत्रैव व्यास- - "आदाय पाणिना भक्या गङ्गातीरोद्भवां मृदम् । समर्चयति गात्राणि तस्य धर्मो न हीयते" ॥ इति । एवं सन्ति तत्र तत्रोदाहतानि सुबहून्यूर्ध्वपुण्डविधायकानि स्मृतिवचनानि । किच, मनुनापि प्रथमाध्याये (श्लो० १०८)- "आचारः प्रथमो धर्मः स्मृत्युक्त स्मार्त एव च । तस्मादसिन्सदा युक्तो नित्यं सादात्मवान् द्विजा" ॥ इत्यादिना श्रुतिप्रसिद्धस्स च सर्वस्याप्याचारसात्यावश्यकत्वकथनात् । श्रुतिस्मृत्यु- भयप्रसिद्धयोर्ध्वपुण्डूकरणस्यावश्यकत्वं तसाप्यभिप्रेतमेव । असाप्यावश्यफाचारत्वं तु तैस्तैः सुप्रसिद्धर्माधवादिशिटैराचारमाधवाचारचिन्तामण्याचारप्रकाशाचारार्काचारमयूस- धर्मप्रवृत्याचारप्रकरणाचारप्रदीपादिपु तत्र तत्र अन्पु प्रसिद्धेपु वचद्वचनोपन्मासेन अपश्चितमेवेति किम्बहूकेन । ननु तथापि मनुना स्पष्ट कण्ठरवेणोर्ध्वपुण्ड्स्सानिरूपितत्वात्तस्याप्रामाणिकत्वमिति चैत्, तर्हि, भस्मधारणत्रिपुण्ड्रकरणरुद्राक्षभरणशिवाधर्चनादीनामप्पप्रामाणिकत्वं प्रस- ज्येत । तद्गन्धस्यापि मनुस्मृतावदर्शनान् । यदि तु तेषां प्रमाणान्तरे स्पष्टतयोक्तत्या- नाप्रामाणिकत्यमित्युच्यते, तर्ध्वपुण्ड्रेऽपि बहुथुत्यादिसम्मतत्वादहुग्रन्थप्रसिद्धत्वाय तुल्यमित्यलम् । (भाधारमाधयादिषु बहुतरेष्वेदातिप्रामाणिकसर्वसाधारणमन्येपूर्वपुण्विधिः, प्रातर्मुसादिक्षालन, हरिस्मरणं प) यतूतमाचारदर्शायाहिकान्येषु तिलकविधानं नेति किमिति, तत्तु, एकअन्यमान- प्रदर्शनप्रयुक्ताहन्थान्तरेष्वपि तदनिरूपणभ्रमादेव । "यर यत्रादिकं प्रोक्तं पुराणादिपु विस्तरात् । शिष्टानां च निरन्धेपु तन नत्रेदमीरितम् ॥ तथाहि, पुराणेपु पामहनारदीयादिषु आहिरुमस्तावेपूर्वपुष्दुमत्यावश्यकत्वेन 'निरूपितमेव । तवचनानि तु कानिचिदुक्तान्पयस्तात् । अथ पौरुषेयेयपि सदेिश- प्रसिद्धेपु ग्रन्थेषु तत्प्रपशनमुदाहरामः । तर, माधवकतायों लघुपारासरस्पतिव्या- ख्यायाम "चतुर्णामपि वर्णानां किश्चित्साधारणं बद" -- ४०.मा.

·पाठय पत्रमा प्रभा "मो मत्यों न विज्ञेयः स नूनं मामकी तनु" इत्यन्तैन ऊर्ध्वपुण्ड्करणं विधाय, ततो मुद्राधारणं च विधाय, तदुत्तरमेव सन्ध्या- चन्दनादिर्क निरूपितम् । आचारा च आहिकप्रस्तावे, अथ तिलकम् - "ललाटे तिलकं कृत्वा सन्ध्याकर्म समाचरेत्". इत्यारभ्य, "अतो देवेति सूक्तेन तिलकं धारयेत्सदा" इत्याह । एवं यथासम्भदाय तिलकं कुर्यादित्यन्तं तद्विस्तरेणोक्तम् । धर्माधिसारे सुतीयपरिच्छेदे आदिकनिरूपणे, अध तिलकविधि:- "प्रातः पुण्र्दू मृदा कुर्यात" इत्यारम्य, "मृदा तिलको विधेयः" इत्यन्तेन तदेव विधाय, सन्ध्यावन्दनायुक्तम् । स्मृतिसनहे, "ब्राझे मुहूर्ते खगुरुं विबुद्ध नत्वाऽथ सञ्चिन्त्य गृहस्थकृत्यमि" त्यादिनाऽऽविककथनं प्रकृत्य स्नानान्तमुक्त्वा, "द्वारावतीपर्वतसिन्धुतीर्थ- तीरासमादाय मृदं तुलस्याः। अनामिकायमुलिभिविहाय कनिष्ठिका द्वादशनामभिश्च ॥ अयोर्ध्वपुण्डू विभ्याललाटे ततश्च नाभौ हृदये च कण्टे । पार्थे च कर्येतरपार्थवाहु- मूले श्रुतौ पृष्ठगलोत्तमाङ्गे॥ ततो रजन्यां दिवसे च सन्यौ सन्ध्यामुपासीत दिवा न रात्रौ"- इति तदेवाभिहितम् । एवमेव हेमायाचारचिन्तामणिपृथ्वीचन्द्रोदयनिर्णयसिन्धुभागवततचभास्कराचार- मयूखमयोगपारितातचतुर्विशतिमतव्याख्यानीलकण्ठाविकपंहुचाझिकरधुनाथभट्टाहि- कस्मृतिदर्पणगोविन्दार्णवकृष्णभट्टपद्धतिमदनरत्नपरमानन्दमन्दारकमलाकराहिकप्रभृ- तिभिः सर्वसाधारणैर्वशिष्टसम्मतेरखिलान्यदुन्दुभिसन्दोहरमन्दसुदुष्टोऽयमृर्वपुण्ड्रवि- धिरिति ग्रन्थानामनन्तस्वाद्विरम्पते लेखनप्रयासान् । --

·३४०
सत्सिद्धान्तमार्तण्डे।
"
(गहालहयादौ तद्वर्णनम्, भाचारादर्श तदविधाने हेतु , आचारमाधगदादूपपुपडूमात्रनिधि )
किञ्च, ऊपपुण्ड्करणस शिष्टाचारोऽप्यनादिसिद्धः, सर्वदेशप्रसिद्ध एव, अत एव
प्राञ्चो महाकवयोऽपीदमवर्णयन् । यथा, जाह्ववीतीरसम्भूताम्" इत्यस्यार्थ
उपनिबद्धः पण्डितराजजगन्नाथेन गङ्गालहर्याम् -
"ललाटे या लोकैरिह सल सलीलं तिलकिता
तमो हन्तुं धत्ते तरुणतरमार्तण्डतुलनाम् ।
विलम्पन्ती सद्योविधिलिखितदुर्वर्णसरणिं
लदीया सन्मृत्वा मम हरतु कृत्स्नामपि शुचम्" ॥ इति ।
एवमितरत्रापि द्रष्टव्यम् ।
'ननु तथापि,
"दीक्षितो रणयज्ञेषु विबुधानन्ददायिषु ।
हरिरब्धिसुतावक्रसोमपीति पुनातु वा" ॥
इत्यादिस्यकवनेन दर्शितविश्वेकभक्तिरप्याचारादर्शकारः कथमूर्घपुण्ढून निरूपितवान् ?
यतश्च स तन्न निरूपितमानतोप्रामाणिकमेव तदिति चेत्, मैवम् ; नोकग्रन्थानिरूपि-
तत्वेन बहुश्रुत्यादिमूलकस्य सर्वग्रन्थसम्मतस्य तस्याप्रामाणिकत्वं वक्तुं शक्यम् । यदि .
च तावता तच्छक्यं तर्हि त्रिपुण्ड्रादीनामपि तत्स्यात् । तत्रानिरूपितत्त्वात् ।
किञ्च, प्रसिद्धसर्ववेदशासाच्याख्यात्रा सर्वशास्त्रनिपुणेन श्रौतस्मातोभयमीमांसादि-
पारीणेन सर्वजनीनमहापाण्डित्यप्रभावेण माधवेन पराशरस्मृतिव्याख्यायामालिक-
निरूपणे विस्तरेणोर्ध्वपुण्ड्यावश्यकत्वनिरूपणात् त्रिपुण्ड्य च नानोऽप्यलिसनात्
कमलाकरभट्टकृतमहृचाहिकादिष्वपि ग्रन्थविशेपेपूर्घमात्रस्य विहितत्वात् त्रिपुण्ड्रकरण-
गन्धस्याप्यभावाच, प्रत्युत, तस्यैवाप्रामाणिकत्वं सर्वथा वक्तुं शक्येत । वस्तुतस्तु,
ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य सर्वसाधारणत्वादाचारादर्शस च वाजसनेपिशाखीयानामेव प्रत्यहधर्म-
प्रपञ्चनार्थ प्रवृत्तत्वाचन तदनिरूपणेऽपि न क्षतिः । प्रतिज्ञातं च तेनैवारम्मे-
"अहोरात्राश्रितो धर्म इह वाजसनेयिनाम् ।
निरध्यते निवद्धो यो धर्मशास्त्रनिवन्यिमिः" इति ।
नैतावता तद्नावश्यकत्वं शक्यम् । नागदेवकृताचारप्रदीपादिपु तच्छाखीपानामेवाहि-
कनिरूपक्ग्रन्धान्तरेषु तस्यात्यावश्यकत्वप्रतिपादनात् ।
अतश्च जना-
चित्तं तिलकनम्रत्याशङ्कापक्कलङ्कितम् ।
धालयन्त्वाचापैः शीतलैविमलैजल ॥१॥

·पष्टस्य पष्ठ: प्रभात १ अथ पष्ठोऽवान्तरः प्रश्नः ॥६॥ (अष्टचत्वारिंशः प्रश्नः, तदाशयः, उत्तरकारिकाः, तुलसी- काष्ठमालोर्ध्वपुण्ड्रादेनित्यता, ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना सर्वकर्मवै- शैववैष्णवयोस्तद्धारणम् , नमोन्तै - मभिस्तद्धार्यम्) अत एव तिलकावश्यकतायाश्च किम्प्रयोजनम् ? ॥ ४६ ॥ अयमाशयः, अत्र अत एवेत्यनेन पूर्वोक्तं भारतादिग्रन्थानुक्तत्वम्, तसिलन्तसर्व- नाना हेतुत्वेन परामृश्यते । तथा च ययूर्ध्वपुण्ड्रमावश्यकं स्यात्तर्युक्तमत्थेषु विहितं स्थात्, न त्वेवम् , अती नैतदावश्यकमिति । उत्तरम्- दत्तोत्तरस्तव प्रश्नः पूर्वप्रश्नोत्तरेण में । ग्रन्थेष्वविहितत्वं हि प्रश्नवीजमिहेश्यते ॥१॥ सर्वग्रन्थेपु तु मया विहितत्वं विवेचितम् । हेत्वभावादतः प्रश्नोऽवतरीतुं न सोर्हति ॥ २॥ तथाप्युत्तरदानस्यौत्सुक्यावक्ष्यामि किश्चन । पृच्छकाभावतोऽतोपो वैष्णवानां यतो महान् ॥ ३ ॥ सर्वाहिकेषु सन्ध्यादिवन्नित्यत्वनिरूपणात् । तद्राहित्ये च वैफल्यश्रावणात्सर्वकर्मणाम् ।। ४ ।। अग्निहोत्रेण तौल्यातिदेशादोपादधारणे । सर्वेपामूर्ध्वपुण्ड्रं तदत्यावश्यकमिष्यते ॥५॥ तत्र, सर्वत्राहिकग्रन्थेषु निरूपितत्वेन नित्यत्वं प्रागेवानुपदं अपश्चितम् । अथोपवीतादिराहित्यवदूर्ध्वपुण्ड्रराहियेऽपि कृतानां नित्यानामपि सन्ध्यावन्दनादि- सर्वकर्मणां नैष्फल्यकथनात्तस्यावश्यकत्वं निर्विचिकित्सं सिध्यति । तथाहि, स्कान्देमार्गशीर्षमाहात्म्यचतुर्थाध्याये ब्रह्माणं प्रति भगवान् (श्लो०१३)- "तस्माद्धार्या प्रयत्नेन माला तुलसिसम्भवा । पद्माक्षनिर्मिता मच्या फलैर्घान्याः सुपुण्यदा ॥ तर्ध्वपुण्डूशवाथैर्युक्तस्तुलसिभूषणैः । सन्ध्योपास्त्यादिकं कुर्यात्कुशपाणिर्हि मां स्मरन् ।। कृतसन्ध्यादिको भक्तस्ततः सम्पूजयेन माम् ॥” इति । + ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे आचारमाधवे प्रथमाध्याये ब्रह्माण्डे- "पूजाकाले जपे होमे सायम्प्रातः समाहितः । नामान्युचार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्डूकम्" ॥ इति । नीलकण्ठाहिका दिपु चेदमुदाहृतम् । आचारा च प्रयोगपारिजाते- "ललाटे तिलकं कृत्वा सन्ध्याकर्म समाचरेत् । अकृत्वा भालतिलकं तस्य कर्म निरर्थकम्" । इति । कमलाकराद्विकस्मृतिदर्पणादिपु चेदमुपन्यस्तम् । तत्रैव वृहन्नारदीये- "लानं दानं जपो होमः सन्ध्या स्वाध्यायकर्म च । ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनेन तत्सर्व निष्फलं भवेत् ।। कमलाकरातिके तु, "सानं दानमि"ति वृहन्नारदीयवचनमुक्त्वा- "ऊर्ध्वपुण्डूविहीनस्तु द्विजः सन्ध्यादिकं चरेत् । तत्सर्व राक्षस तं नरकं चाधिगच्छति" ॥ इति तत्रत्यमेव वचनान्तरमुदाहृतम् । गोविन्दार्णवे कृष्णभट्टपद्धतौ च । इह प्रथम- श्लोकोत्तरार्धे कृतमिति शेषः । कचिद्विहीनस्येति पाठः । परमानन्दमन्दारे मदनपारिजाते कमलाकरकृतवहृचाहि के हेमाद्री च ब्रह्मपुराणे- "योगो दानं तपो होमा खाध्यायः पितृतर्पणम् । भसीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्डू विना कृतम्" ।। इति । इदमेव वाक्यं स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्येऽपि दृश्यते । हेमाद्रौ- "जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृकर्मणि । तत्सर्व नश्यति क्षिप्रमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम्" ॥ इति । धर्मप्रवृत्ती- "जपो होमस्तथा दानं स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । व्यर्थ भवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ई विना कृतम् ॥ ललाटे तिलकं धृत्वा कुर्युः शैवाश्च वैष्णवाः । तर्पणं चापि यच्छ्राद्धमन्यथा निष्फलं भवेत्" ।। इति । .

·पष्टस्य पटा प्रभा। स्मृतिसङ्ग्रहेऽपि-. "अथोर्ध्वपुण्इं विभृयाल्ललाटे ततश्च नाभौ हृदये च कण्ठे । पाचे च कर्णेतरपार्श्ववाहुमूले श्रुतौ पृष्ठगलोत्तमाङ्गे॥ ततो रजन्यां दिवसे च सन्धौ सन्ध्यामुपासीत दिवा न रात्रौ । माध्याहिकी चेदिवसस मध्ये त्वध्पर्धयामादपराहतः प्रार" ॥ इति । अत्रापि तत इति तच्छन्देनानुपदविहितस्योर्ध्वपुण्ड्धारणस्यैव परामर्शात्तद्धारणान्तरमेव कालिकसन्ध्यात्रयं कर्तव्यमिति निश्चीयते । धर्मप्रवृत्तौ च स्मृतिसारसमुच्चये- "स्वाध्यायजपहोमादि सन्ध्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कुर्यात्तत्सर्व निष्फलं भवेत्" ।। आचारप्रकाशे मुद्राप्रकरणे ब्रह्माण्डे- "तदर्ध्वपुण्डूशलाधैर्युतस्तुलसिभृपणैः । सन्ध्योपास्त्यादिकं कुर्यात्कुशपाणिर्हरि स्मरेत्" ।। निर्णयसिन्धौ बृहन्नारदीये- "यज्ञो दावं जपो होमा स्वाध्यायः पितृकर्म च । वृथा भवति विप्रेन्द्रा ऊर्ध्वपुण्डू विना कृतम्" ॥ इति । आचारमयूखे च शौनका- "ऊर्ध्वपुण्ड्रं शिवस्यैवं विष्णोः कुर्युश्च या बुधाः । मूर्ति मूलेन मत्रेण शेपं द्वादशनामभिः ॥ . स्थानेष्वेषु द्विजः सात्वा नमोन्तैः प्रणवेन च ॥ इति । भट्टोजिदीक्षितकमलाकरावाहिकग्रन्थेषु चेदं सङ्ग्रहीतमस्ति । अतः शैयानां वैष्णवानां च सर्वेषामपि क्रियमाणनित्यनैमित्तिकादिनिाशपकर्मसाफल्यार्थमुपवीतादिवर्ध्वपुण्डू धारणमपि सर्वथा आवश्यकमेव । (ऊर्ध्वपुण्डूस्वामिहोत्रादितौल्य श्राद्ध कर्तुर्भोक्तुश्चोर्ध्वपुण्डूमावश्यक चित्तत्र पर्नुलत्रिपुण्ड्- योनिषेध , अवैष्णवाना कास्यश्राद्धे ऊर्ध्वपुण्डूस्यापि पिण्डदानात्पूर्वोत्तरकालयोः पुण्ठू विशेष , अलङ्करणे गन्धचन्दनादिनापि वर्तुलत्रिपुण्ड्योर्निषेध ) तत्रापि त्रैवर्णिकानां तु अग्निहोत्रादिवन्नित्यश्रीतकर्मरूपत्वान्नित्यादिसर्वकर्मसाफल्य- करत्वाच्च तद्धारणमत्यन्ततरावश्यकमेव । तथाच, धर्मप्रवृत्तिस्मृत्यर्थसारनिर्णयसिन्धुप्रभृतिषु स्मृति:- "ऊर्ध्वपुण्डूं द्विजातीनामग्निहोत्रसमो विधिः" इति ।

·३४२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे - आचारमाधवे प्रथमाध्याये ब्रह्माण्डे- "पूजाकाले जपे होमे सायम्प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेर्ध्वपुण्डूकम्" ।। इति । नीलकण्ठाद्विकादिपु चेदमुदाहृतम् । आचारार्के च प्रयोगपारिजाते- "ललाटे तिलकं कृत्वा सन्ध्याकर्म समाचरेत् । अकृत्वा भालतिलकं तस्य कर्म निरर्थकम्" ॥ इति । कमलाकराहिकस्मृतिदर्पणादिपु चेदमुपन्यस्तम् । तव बृहन्नारदीये- "लानं दानं जपो होमः सन्ध्या स्वाध्यायकर्म च । ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनेन तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ कमलाफराहिके तु, "स्नानं दानमिति बृहन्नारदीयवचनमुक्त्वा- "ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस्तु द्विजः सन्ध्यादिकं चरेत् । तत्सर्व राक्षस तं नरकं चाधिगच्छति" ॥ इति तत्रत्यमेव वचनान्तरमुदाहृतम् । गोविन्दार्णवे कृष्णभट्टपद्धतौ च । इह प्रथम- श्लोकोत्तरार्धे कृतमिति शेपः । क्वचिद्विहीनस्सेति पाठः । परमानन्दमन्दारे मदनपारिजाते कमलाकरकृतबहुचाहिके हेमाद्री च ब्रह्मपुराणे- "योगो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भसीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम् ॥ इति । इदमेव वाक्यं स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्येऽपि दृश्यते । हेमाद्री- "जपे होमे तथा दाने स्वाध्याय पित्कर्मणि । तत्सर्व नश्यति क्षिप्रमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम्" ॥ इति । धर्मप्रवृत्ती- "जपो होमस्तथा दानं स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । व्यथं भवति तत्सर्वमूर्घपुण्ड्रं विना कृतम् ॥ ललाटे तिलकं धृत्या कुर्युः शैयाश्च वैष्णवाः । तर्पणं चापि यच्याद्धमन्यथा निष्फलं भवेत्" ॥ इति ।

·पष्ठस्य पष्ठा प्रभा। स्मृतिसङ्ग्रहेपि- "अथोर्ध्वपुण्डू विभृयाल्ललाटे ततश्च नाभौ हृदये च कण्ठे । पार्श्वे च कर्णेतरपार्श्वबाहुमूले श्रुतौ पृष्ठगलोत्तमाङ्गे ॥ ततो रजन्यां दिवसे व सन्धौ सन्ध्यामुपासीत दिवा न रात्रौ । माध्याहिकी चेदिवसस्य मध्ये त्वध्यर्धयामादपराह्नतः प्राक् ॥ इति । अत्रापि तत इति तच्छब्देनानुपदविहितस्योर्ध्वपुण्ड्धारणस्यैव परामर्शानद्धारणान्तरमेव कालिकसन्ध्यात्रयं कर्तव्यमिति निधीयते । धर्मप्रवृत्तौ च स्मृतिसारसमुचये- "स्वाध्यायजपहोमादि सन्ध्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कुर्यात्तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ।। आचारप्रकाशे मुद्राप्रकरणे ब्रह्माण्डे- "तर्ध्वपुण्डूशहाद्यैर्युतस्तुलसिभूपणैः । सन्ध्योपास्त्यादिकं कुर्यात्कुशपाणिहरि स्मरेत्" । निर्णयसिन्धौ बृहन्नारदीये- "यज्ञो दावं जपो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च । वृथा भवति विप्रेन्द्रा ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम्" ॥ इति । आधारमयूखे च शौनकः- "ऊर्ध्वपुण्डू शिवस्यैवं विष्णोः कुर्युश्च वा युधाः । मूर्मि मूलेन मत्रेण शेष द्वादशनामभिः ।। • स्थानेष्वेपु द्विजः सात्वा नमोन्तैः प्रणवेन च ॥ इति । भट्टोजिदीक्षितकमलाकरावाहिकग्रन्धेषु चेदं सङ्ग्रहीतमस्ति । अतः शैवानां वैष्णयानां च सर्वेपामपि क्रियमाणनित्यनैमिचिकादिनिःशेषकर्मसाफल्यार्थमुपवीतादिवर्ध्वपुण्डू धारणमपि सर्वथा आवश्यकमेव । (कार्यपुण्ट्रस्यामिहोत्रादितोट्यं श्राद्धे कौतुनोपुण्डमावश्यक फपित्तत्र पर्तुलनिपुग्दू योनिधः, अवैष्णवानों काग्यश्राद्धे अर्ध्वपुण्ड्स्यापि पिण्डदानात्पूर्वोत्तरकालयोः पुण्डू विशेषा, अलङ्करणे गन्धचन्दनादिनापि वर्तुलत्रिपुण्ड्योर्निषेधः) तत्रापि त्रैवर्णिकानां तु अमिहोत्रादिवन्नित्यश्रीतकर्मरूपत्वानित्यादिसर्वकर्मसाफल्या करत्वाच तद्धारणमत्यन्ततरावश्यकमेव । तथाच, धर्मप्रवृत्तिस्मृत्यर्थसारनिर्णयसिन्धुप्रभृतिषु स्मृतिः- "ऊर्ध्वपुण्इं द्विजातीनामग्निहोत्रसमो विधिःइति । - - ·३४४ ससिद्धान्तमार्तण्डे ननु तथापि श्राद्धकाले नेदं धार्यम् ; यथाह हेमाद्री देवला- "ललाटे पुण्डूकं दृष्ट्वा स्कन्धे मालां तथैव च । निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च धृपलीपतिम् ॥ इति । सङ्घहे- "ऊर्ध्वपुण्ड्रं द्विजातीनामग्निहोत्रसमो विधिः । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्ते कर्ता भोक्ता च तत्यजेत् ॥ यामहस्ते च दर्मास्तु गृहे रबलिं तथा । ललाटे तिलकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः" ।। इति । इत्थं निषेधदर्शनादिति चेन्मैवम् । देवलवचने पुण्र्दू बर्तुलमेवेत्यपरार्कमदनरतसिन्ध्या- दिभिरङ्गीकारात् । पृथ्वीचन्द्रस्तु पुण्ड्रं त्रिपुण्डम् । "ऊचं च तिलकं कुर्यान्न कुर्याद्वै त्रिपुण्डूकम् । ऊवं च तिलकं कुर्यादैवे पिन्ये च कर्मणि ॥ निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा चैव विपुण्डूकम्" ॥ इति वृहत्पराशरोक्तरित्याह । तस्मादूर्ध्वपुण्ड्रं तु कर्तभोक्तम्यामवश्यं कार्यमेव । "ऊर्ध्वपुण्ड्धरं विनं यः श्राद्धे भोजयिष्यति । आकल्पकोटिपितरस्तस्य तुष्टा न संशयः॥ ऊर्ध्वपुण्डूधरो यस्तु श्राद्धं कुर्याच्छुभानने । कल्पकोटिसहस्राणि गयाश्राद्धफलं लभेत्" । इति पानात् । यत्तु, "कर्ता भोक्ता च तत्यजेदि"त्युक्तम् , तदवैष्णवानां काम्यश्राद्धादिविषयम् । स्कान्दपायो- "मद्भक्तो धारयेनित्यमूर्ध्वपुण्ई भवापहम्" इति वैष्णवस्य निलं तद्विधानात् । भयापहमित्यनेन मद्भकातिरिक्तानां तस्य काम्या- नुपयोगित्ववोधनाच्च । नित्येषु श्राद्धतर्पणादिपिठुकर्मसु ऊर्ध्वपुण्ड्रावश्यकताया इह पूर्वोपन्यस्तावनेकवचनसमुदायमुहर्मुहुरभ्यस्तत्वाच । आचारमयूखभट्टोजिनाहिक- प्रभृतिपु--- "मद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ई विना तु. तत् । यत्कर्म कारयेन्नित्यं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ इति वैष्णवानां तु विशेपत एव विपक्षे चाधोपलब्धेश्च । तस्मादिदं वैष्णयानां सर्वथा श्राद्धादिकालेऽप्यत्याज्यमेव । अत एव निर्णयसिन्धौ श्राद्धप्रकरणे अर्ध्वपुण्द्रनिषेध माशय, अनाचारायवस्थेत्युक्तम् । "ऊर्वपुण्ई च तुलसी श्राद्धे नेच्छन्ति केचन" .

·पष्ठस्य षष्ठः प्रभः। ३४५ इति वृहन्नारदीये "केचने"त्यनेन श्राद्धे तदधारणस्य स्वल्पैकदेशिमात्राचारत्ववोधनात् । "ऊर्य च.तिलकं कुर्याईवे पिन्ये च कर्मणि" इति वृहत्पराशरादिभिस्तस्य सार्वत्रिकत्वोक्तेश्च । न चैतावता शैवानां सन्ध्यावन्दनादिपु वैफल्यवारणोर्ध्वपुण्ड्यावश्यकत्वेऽपि श्राद्धकाले तु तेषां तदनावश्यकम् ; विधेवैष्णवपरत्वेन निषेधस्य च शैवपरत्वेनोपसंहारे व्यवस्थितिसामञ्जस्यादिति वाच्यम् । "ललाटे तिलकं धृत्वा कुर्युः शैवाश्च चैष्णवाः । तर्पणं चापि यच्छ्राद्धमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ इति धर्मप्रवृत्तौ श्राद्धकालेऽपि शैवानां वैष्णपानां चोभयेषामपि कण्ठरवेणोद्दिष्टानां तदावश्यकत्वविधानात् । न चान तिलकशब्दस्य त्रिपुण्ड्रपरत्वेनापि निर्वाहः शक्यः, अप्रसिद्धत्वात् । पृथ्वीचन्द्रोदयादिपु युद्धपराशरादिभिदेवपित्र्ययोस्तनिषेधाच । आचारमयूखचतुर्विंशतिमतव्याख्यादिषु- "ऊर्ध्वपुण्; शिवस्यैवं विष्णोः कुर्युश्च वा बुधाः । मूर्मि मूलेन मन्त्रेण शेष द्वादशनामभिः" । इति शौनकेन सर्वकालेपूभयेपामपि स्पष्टतयोर्ध्वपुण्डूविधानाच्च । "ललाटे तिलकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः" इति सङ्घहोक्तिस्तु पिण्डदानात्माक् चन्दनतिलकविपया । निर्णयसिन्धौ, "प्राक् पिण्डदानाद्गन्धा लर्यास्वविग्रहमि"- त्याश्वलायनोतः । अत एव धर्मसिन्धौ उत्तरार्ध, चन्दनतिलकस्तु पिण्डदानात्मापर्नु वयः, भोक्तस्तु भोजनकालात्माग्वर्ण्य इति श्राद्धप्रकरणे उक्तम् । अत एव च साम्प्रदायिकाः श्राद्धे चरणामृतमृत्तिकयोर्ध्वपुण्ड्रं कुर्वन्ति । "कर्ता भोक्ता च तत्य- जेदिति निषेधः पिण्डदानात्प्राकर्वशैवपरो वा अस्तु । "ऊर्ध्वपुण्डू त्रिपुण्ड्रं वा चन्द्राकारमथापि वा। श्राद्धकर्ता न कुर्भात यावत्पिण्डान्न निर्वपेत्" ।। इति निर्णयसिन्धौ विश्वप्रकाशे च वचनात् । पूर्वोक्तपामस्कन्दादिवचचनिचयैकवाक्य- तयाऽस्य शैवपरत्वेनैवोपसंहरणीयत्वाच । भोक्तस्तु शैवश्राद्धेऽपि नोर्ध्वपुण्ड्रनिषेधः । अत एव धर्माब्धिसारे श्राद्धप्रकरणे कर्तुर्ललाटे ऊर्ध्वपुण्ड्रादेर्विकल्पः । भोक्तस्तु भवत्येवेत्युक्तम् । पिण्डदानात्प्राक् शैवस्य निषेधः, वैष्णवस्य तु तनित्यत्वात्सादिकमेवेत्येवं व्यवस्थित्तो विकल्प इत्यर्थः । वच- नागुगृहीतत्वात् । तथैव सार्वत्रिकशिष्टाचाराच्च । शैषभिन्नस्तु श्राद्धोपक्रम एबोर्ध्वपुण्डू कार्यम् । अत एव निर्णयश्राद्धोपक्रममुक्त्वा "ततः का ऊर्ध्वपुण्द्रं कुर्यादित्यारम्य . ४४ म.मा.

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
सविस्तरं कर्तुरपि तदावश्यकत्वं निर्णीतम् । भोक्तुस्तु सर्वस्यापि सर्वत्रारम्भादेवोर्घ-
पुण्डूमावश्यकम् । निरतिशयपित्त्यादिफलकत्वात् । तद्रहितस्य मुखदर्शननिषेधाच ।
तदने व्याख्यास्यामः । किन्तु, भोक्तृणां त्रिपुण्ड्रादिकमेव निषिद्धम् । अत एव
कमलाकरभट्टेन श्राद्धे ब्राह्मणपूजानिरूपणमुपक्रम्य गन्धदानान्तं निरूप्य गन्धेन
ब्राह्मणभाले किमूर्ध्वमेव कार्य पुण्ड्रान्तरमपि वा विधेयमिति संशयवारणार्थ विप्राणां
गन्धेन यतुलं त्रिपुण्डू वा न कार्यमित्यादिना त्रिपुण्ड्रादिनिषेधपूर्वकमूर्ध्वपुण्ड्रस्यैवा-
वश्यकत्वं व्याख्यातमिति कृतं प्रसक्तानुप्रसत्या । तदधारणे प्रत्यवायं च पुरस्तात्पुनः
किञ्चित्प्रपञ्चयिप्यामः । न चैवमकरणे प्रत्यवायजनकतया नित्यत्वे महापुण्यजनकत्व-
निरूपकवचनविरोधः शक्यः । अकरणे प्रत्यवायोत्पादकत्वेन नित्यानामप्यमिहोत्रादीनां
स्वर्गादिफलकत्यवनित्यस्याप्यूर्ध्वपुण्ड्धारणस्य फलान्तरसमर्पकत्वसम्भवेन नित्यत्व
याधायोगान् । वचनविरोधाभावात् ।
सर्वसाधारणग्रन्धेप्वेवमावश्पर्क मतम् ।
ऊर्ध्वपुण्ई तु शेवानां वैष्णवानां च सर्वदा ॥१
समुदाहृतमद्वाक्यसमुदायादिदं युधाः ।
समुदारेण मनसा समुदारं वियुद्ध्यताम् ॥२॥
अथ सप्तमोऽवान्तरः प्रश्नः ॥७॥
विजातीयतिलकनिन्दायां च किं प्रमाणम् ? ॥१७॥
उत्तरम्।
अरविन्दाक्षचरणारविन्दमकरन्दपाः ।
न निन्दामो विजातीयं वयं तु तिलकादिकम् ॥१॥
न निन्धमपि निन्दन्ति शिष्टा अद्वैतवादिनः ।
"किमु शास्त्रोदितं तर्हि गर्हणीयं भवेद्धि तैः ॥२॥
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ।
इति न्यायेन नाचायः किश्चिदप्पम्ति निन्दित्तम् ॥३॥
न भजामो विजातीयमन्यधर्मतया वयम् ।
स्वपमें निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।। ४ ॥
अधारणात्कृता निन्दति चेन्मेवं स्वशासया ।
विहितस्य कृती नाज्यशासानिन्दा प्रसज्यते ॥५॥
तथापि किनिद्वक्ष्यामो भवत्प्रश्नानुसारतः ।
मुरूपं या दुरूपं या नाहक दृश्येत दर्पणे ॥६॥

·पष्ठस्य सप्तमः प्रश्नः। माझणैस्तु सर्वैरावश्यकत्यादूर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्य, तस्यैव विष्णुचिह्नत्वात् , न तु देवता- न्तरचिह्नानि त्रिपुण्ड्रादीनि; तेषां विष्णुचिह्नमात्रधारणविधानात् । त्रिपुण्ड्रादिधारणे बहुलनिपेधोपलब्धेश्च । तथाहि, आचारमाधवे द्वितीयाध्याये बौधायन:- "ब्राह्मणानामयं धर्मों यद्विष्योर्लिङ्गधारणम् । राजन्यवैश्ययोति दचात्रेयमुनेच" ।। इति । तत्रैव स्मृत्यन्तरे- "मुखजानामयं धर्मों यद्विष्णोलिङ्गधारणम् । बाहुजातोरुजातानां नाऽयं धर्मो विधीयत" ॥ इति । न चोर्ध्वपुण्ड्स कथं विष्णुचितत्वमिति शङ्कनीयम् । तत्र विष्णुचिह्नत्वस्य तचरण- तुल्याकारत्यविधानादिबहुहेतुपुरःसरस्य सर्वजनीनत्वात् । किञ्च ब्रह्मरात्रे ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिमुपक्रम्य "यो न धारयते मत्यो मामक चिह- मीशमि"त्यधारणे प्रत्यवायं वदता भगवता कण्ठरवेणैव तस स्वचिह्नत्वं निरूपित- मेवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अतो ब्राह्मणैस्तु तदेव धार्य न तु त्रिपुण्ड्रादिकम् । तस वर्णान्तरपरत्वात् । अत एव मदनपारिजाते भागवततत्त्वभास्करे च ब्रह्मपुराणे- "ऊर्ध्वपुण्डूं द्विजः कुर्यात्क्षत्रियस्तु त्रिपुण्ड्रकम् । "अर्धचन्द्रं तु वैश्यस्य वर्तुलं शूद्रजातिवि"ति । सारंसद्महे च ब्रह्मरात्रे- "ब्राह्मणस्योर्ध्वपुण्डूं च क्षत्रियस्यार्धचन्द्रकम् । "वैश्यस्य वर्तुलाकारं शूद्रसैव त्रिपुण्डूकम्" इति । पाने- "विप्राणामूर्ध्वपुण्डूं स्थात्तिलकं तु महीभृतः। पट्टाकारं तु वैश्यानां शूद्राणां तु त्रिपुण्डूकम्" ॥ इति । एवमादिपु वचनेषु स्पष्टमेवोर्ध्वपुण्डू निर्दिश्य ब्राह्मणस तु तदेव नियमितम् । नन्वेवं सति क्षत्रियादीनां तु विपुण्ड्रादिकमेव सिध्यति, न तु कदाचिदप्यूर्ध्व- माधवीये- "राजन्यवैश्ययोर्नेति दत्तात्रेयमुनेच" ॥ इति, "बाहुजातोरुजातानां नायं धर्मो विधीयत" ॥ इति क्षत्रियवैश्ययोर्विष्णुलिङ्गधारणनिषेधात् । अतः कथं भवत्साम्प्रदायिकैः क्षत्रिया- दिभिरपि ऊर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्यत इति चेत्, मैवम् ; ब्राह्मणानां तु सर्वेपामयमेव जात्या सिद्धो धर्मों यद्विष्णोलिङ्गधारणमिति नियमार्थत्वाद्वाक्यस्य । तथा च क्षत्रियवैश्ययोस्तु नायं जात्या सिद्धो धर्म इत्यर्थः। क्षत्रियत्वादिजातिमात्रेणैव शस्त्रधारणपशुपालनादिवन्न विधीयत इति यावत् । पुण्ड्रम्, .

·सरिसद्धान्तमार्तण्डे , " किश्च, क्षत्रियस्य त्रिपुण्ड्रमेव नियतमिति न वक्तुं शक्यम् । वचनान्तरोक्तार्थ- चन्द्रादिना विकल्पात् । एवं वैश्यस्यापि वर्तुलार्धचन्द्रपट्टाकाराणां विकल्पो द्रष्टव्यः । एतदप्यवैष्णवपरम् । वैष्णवास्तु क्षत्रियादयत्रयोऽप्यूर्ध्वपुण्ड्रमेव धारयेयुः । यथोक्तं पामे-- "ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु सर्वेषां न निषिद्धं कदाचन । धारयेयुः क्षत्रियाद्या विष्णुभक्ता भवन्ति ये" ॥ इति । ब्रह्मरात्रेऽपि "धारयेत्क्षत्रियायोऽपि विष्णुभक्तो भवेद्यदि ॥ इति भिन्नोत्तरार्धपाठमिदमेव वाक्यं दृश्यते । तथा च, वैष्णवानां तु क्षत्रियादीनाम- प्यूर्ध्वपुण्ड्रमेव । अन्येषां तु वैकल्पिकं त्रिपुण्ड्रादिकमिति फलति । वस्तुतस्त्वग्निहोत्र- संन्ध्यावन्दनादिकर्मसु त्रयाणामपि वर्णानामधिकृतत्वादवैष्णवयोरपि क्षत्रियवैश्ययोः कर्मकाले तु तद्वैफल्यवारणायोर्ध्वपुण्ड्रमावश्यकमेव, सर्वप्वपि त्रैवर्णिकसाधारणग्रन्थेषु तदातदावश्यकतायाः सुनपश्चितत्वात् । क्षत्रियादयस्तु त्रिपुण्डूकमित्यादिवाक्यानां . कर्मातिरिक्तकाले लब्धावकाशतया तैरस्य वाधायोगाच । पृथ्वीचन्द्रोदये, निर्णयसिन्धौ च- "ऊवं च तिलकं कुर्यान कुर्याद्वै त्रिपुण्ड्रकम् । ऊवं च तिलकं कुर्याईवे पित्र्ये च कर्मणि" ॥ इति वृद्धपराशरेण कर्मकाले त्रिपुण्डूकनिषेधपूर्वमूर्ध्वपुण्ड्रकरणस्यैव विहितत्वाच । अत एव," "ऊर्ध्वपुण्डूं द्विजातीनामग्निहोत्रसमो विधिः" इति निर्णयसिन्धायुदाहृतस्मृतौ त्रैवर्णिकवाचकं द्विजातिपदमुक्तम् । संन्यासविधी (अ०३ श्लो०६)- "भयं च हृत्वा भूतानाममृतीभवति द्विजः।" इत्यादियाज्ञवल्क्यादिवचनेप्पियात्रापि द्विजपदस्य माधवेन त्रैवर्णिकपरत्वमुक्तम् । "ऊर्ध्वपुण्ड्मृजु सौम्यं कनिष्ठागुलियत्स्मृतम् । नासादिकेशपर्यन्तं प्रयलाद्धारयेद्विजा" ।। इत्यादिषु भट्टोजिकृताहिककमलाकराह्निकाचारमयूसनीलकण्ठाहिकप्रभृतिधृतवचना- न्तरेप्नपि द्रष्टव्यम् । अथ पूर्वोदाहृतनौधायनस्मृत्यन्तरवचोम्यां क्षत्रियवैश्ययोर्विष्णुलिङ्गधृतिनिपेधस्तु संन्यासविषयक एवेति माधवादयो बहवः । तथा च क्षत्रियवैश्ययोस्तनिषेधाभावादमि- ·पष्टस्य सप्तमः प्रा। ३४९ 'होत्रतील्याच तनित्यमेव । न चैवं सति वालणसोर्ध्वपुण्ड्रमेवेति नियमो-न सिध्यै- दिति शक्यम् । "ऊर्ध्वपुण्डूं द्विजः कुर्यादित्यादिभिरेव तसिद्धेः । अपि च, ब्राह्मणानां त्रिपुण्ड्रादिधारणे निपेधमपि बहुलमुपलभामहे । यथा, तत्त्वभास्करादिषु पामोत्तरखण्डे ऊर्ध्वपुण्ड्राध्याये- "विप्राणां नैव धार्य स्वाचिर्यचपुण्ड्रादिधारणम् । मारायपात्परब्रह्मादन्येपामर्चनं न हि ॥ माह्मणः कुलजो विद्वान् भस्मधारी भवेद्यादि । वर्जयेतादृशं देवि मयोच्छिष्टघटं यथा ।। त्रिपुण्ड्रधारणाद्विमः पतितः स्थान संशयः" ।। इति । सारसहकारप्रभृतपस्तु विपुण्डनिषेधे वाक्यान्तराण्यपि उदाबहुः । तानि यथा, अझरात्र- "न त्रिपुण्डू द्विजैर्धाय पहाकार तथैव च । न चान्यदेवतामक्तिरापद्याप कदाचन ॥ त्रिपुण्ड्रस धरं विप्रं पट्टाफारधृतं तथा । श्वपाकमिव पश्येत न सम्भाषेत कर्हि चित् ॥ त्रिपुण्डू बामणो विद्वान् लीलयाऽपि न धारयेत् ॥ त्रिपुण्ड्धारणाद्विनः पत्त्येव न संशयः । तिर्यक्पुण्दूधरं विप्रं चण्डालमिव सन्त्यजेत् ॥ सोऽनहः सर्वकल्येपु सर्वलोकेषु गर्हितः। त्रिपुण्ड्रधारिणो नित्यं भसोलितविग्रहा। भविष्यन्ति त्रयीबाया यथा ज्ञानालापिनः । ब्राह्मणस्योर्ध्वपुण्डू च क्षवियस्सार्धचन्द्रकम् ॥ वैश्यस्य वर्तलाकारं शूद्रस्यैव त्रिपुण्डूकम् । ऊर्ध्वपुण्डूं तु सर्वेषां न निषिद्ध कदाचन ।। धारयेत्क्षत्रियायोऽपि विष्णुभक्ती भवेद्यादि। रुद्राक्षधारिणं विघ्नं सदा भस्मानुलेपनम् ।। सकुलं तं त्यजेन्नित्यं सर्वकर्मवहिष्कृतम् । तिर्यपुण्दूधरो विप्रः पतिमध्ये स्थितो यदि ॥ सा पद्मिहत्यायां युज्यते नात्र संशयः। तिर्यक्षुण्डूघरो विप्रो यत्र तिष्ठति दुर्मतिः॥

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे स देशः पापसम्भूतः श्मशानसदृशो भवेत् । सम्यकृत्या ललाटे तु ऊर्ध्वपुण्डू पुनः स्वयम् ॥ यच्छिनत्ति त्रिपुण्ड्रेण स पापी श्वपचाधमः" ॥ विष्वक्सेनसंहितायाम्- "न धारयेजटाभारं भस्म चैव न धारयेत् । वाह्यलिङ्गानि चिह्नानि सन्त्यजेद्यावदायुपम् ॥ जटिला मुण्डिताश्चैव तिर्यक्पुण्डूघरास्तथा । भविष्यन्ति त्रयीबाह्या मिथ्याज्ञानप्रलापिनः ।। कपालकैशभस्मास्थिशक्तिपापाणधारणम् । त्रिपुण्ड्रधारिणं विप्रं चाण्डालमिर सन्त्यजेत् ॥ स्वच्छन्दप्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधरास्तथा.। ब्रह्मकोपाग्निनिर्दग्धा रुद्रभक्ता जटाधराः ॥ अग्निदं गरदं चैव लिङ्गपापाणधारिणम् । त्रिपुण्ड्रधारिणं विगं चाण्डालमिर सन्त्यजेत्" ॥ इति, वाराहेऽपि, "कुलीनो ब्राह्मणो विद्वान् भस्मधारी भवेद्यदि । वर्जयेत्तादृशं देवि मद्योच्छिष्टघटं यथा" ॥ इति । पाझेऽप्येतत्सदृशमेव वाक्यमित्युक्तमधस्तात् । कचिवे हारीतवचनमप्युदाहरन्ति-- "ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस्तु सन्ध्याकर्म समाचरेत् । सत्सर्व राक्षसैनीतं नरकं स च गच्छति ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्रुतिनोदितम् । ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस सर्व तनिष्फलं भवेत् ॥ माह्मणः क्षत्रियो विद्वान् भस्मधारी भवेद्यदि । स जीवनेर शूद्रत्वं नरकं चाधिगच्छति ॥ रुद्रार्चनं त्रिपुण्ड्रस धारणं यत्र दृश्यते । शूद्राणां च विधिः प्रोक्तो न द्विजानां कदाचन ।। तिर्यवपुण्ड्रधरं विप्रं पट्टाकारभृतं तथा । श्वपामिव पश्येत न सम्भापेत कदाचन' इति । तस्माद्रालणानामूर्ध्वपुण्डूमेवोचितम् । ननूक्तवचनैः शूद्राणां वर्तुलं त्रिपुण्डू या सिध्यति, न तूर्घपुण्मिति वष्णयसापि शुद्रस तु न तद्युक्तमिति चेत्, मैवम् । पामे- " ·पष्ठस्य सप्तमः प्रश्नः। "वर्तुलं तिर्यगच्छिद्रं हवं दीर्घ तनुं ततम् । चक्र विरूपं बद्धाय छिन्नमूलं पदच्युतम्" ।। इत्यायुक्त्या, #............पुण्ड्माहुरनर्थकम्" इति वर्तुलत्रिपुण्डूयोरानर्थक्यकथनात् । अयं च निन्दायोधितो वर्तुलनिषेधः शूद्रेष्वेव पर्यवस्सति । प्राप्तत्वात् । न चास्य शूद्रविषयकत्वे "वर्तुलं शूद्रजातिवि"त्यस्खानवकाश- त्वापच्या विधिः शूद्रविषयो निषेधश्च ब्राह्मणादिविषय इति समञ्जसमिति वाच्यम् , निषेधस प्राप्तिपूर्वकत्वनियमेन ब्राह्मणादिषु च तदप्राप्त्या निषेधायोगात् । न च "भूमावनिवेतन्यो नान्तरिक्ष न दिवि" इत्यादिपु.अप्राप्तस्यापि स्वर्गान्तरिक्षाधिकरण- कानिचयनादेनिषेधदर्शनानायं नियम इति शक्यम् । बादरायणाचार्येण समन्वया- ध्यायतृतीयपाद "तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात्" इत्यादिना देवतानामपि कर्माधि- कारस्य मीमांसितत्वेन तासां च स्वर्गान्तरिक्षयोरपि चयनस प्राप्तत्वेन तत्रापि प्राप्त- स्यैव निषेधात् । ननु निर्यासस्य "नाश्यं ब्रह्महत्या ये ह्येप वर्ण" इति “न कलशं भक्षयेत्" इत्यादिषु रागतः प्राप्तस्यापि ब्रश्चनोत्थलोहितनिर्यासकलञ्जभक्षणादेनिषेधवट्टामणांनां · रागत प्राप्तवर्तुलनिपेधसम्भवेन "माऽसौ शद्रेपु प्रसज्यताम्" इति चेन्नैवं वक्तुं युक्तम् । भक्षणवद्वतुलादेरागतः प्राप्त्यसम्भवात् । अथ सम्भवेऽपि सामान्यतो मांसभक्षणे रागत: प्राऽपि "पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या" इति परिसङ्ख्यया पश्चनखेतरक्षणनिषेधवत्सामान्यतः प्राप्तपि नानाविधपुण्धारणे "ब्राह्मणस्योर्ध्व पुण्डू चे"त्यादिनैव तदितरनिपेधस- म्भवात् । अथ पञ्चनखेवरभक्षणे प्रायश्चित्तविधानवदनापि प्रायश्चित्तबोधनार्थ वचन- प्रचिरिति चेत्, न; वचने प्रायश्चित्तानुल्लेखात् । प्रत्युतानर्थक्पमात्रकथनेन चैत्यव- न्दनादिवत्प्रायश्चित्ताभावद्योतनात् । अयं च प्रायश्चित्ताभावः शूद्रेष्वेव सङ्गच्छते, नंतु ब्राह्मणादिपु । उक्तवचनसमुदायव्याकोपात् । तस्मादय निपधे प्रावणादियिषयः, विषय शूद्रविषय इति न युक्तम्, किन्तूभावपि शूद्रविषयावेवेति । नन्वेवं सत्येकविषयकवा- विधिनिषेधयोः कथं व्यवस्थेति चेत्, इत्थम् । शूद्रेषु वर्तुलत्रिपुण्ट्रयोर्विधानं वैष्णवेतर- विपयम् , निपेधस्तु वैष्णवविषय इति । न चैपमपि शद्योपुष्ट्रांप्राप्त्या तदयुक्त मिति शक्यम्। "धारयेयुः क्षत्रियाचा विष्णुभक्का भवन्ति ये" इत्यादिपामादिवचोभिस्तस्यापि तत्प्राप्तेः । अत्र बहुवचनान्तायशब्देन वैश्यशूद्रयोरपि सदहात् । प्रत्युत, "विष्णुभक्का भवन्ति ये” इत्यनेन विशेपोल्लेखेन सामान्ययोर्तुत- त्रिपुण्द्रयोरवैष्णयविपयत्वं बोध्यन इति सर्व समञ्जसम् ।

·- : ससिद्धान्तमार्कण्डे इदमेवांभिप्रेत्य वासुदेवोपनिपदि "मद्भक्ताह्मणादिभि तमि" त्याम्नायते । अत्रा.. प्यादिशब्देन शिष्टास्त्रयोऽपि वर्णा गृह्यन्ते । सङ्कोचे मानाभायात् । पायाधुपबृंहण- सिद्धत्वाच । अत एव पुराणेषु प्रतिलोमजानामपि सूतादीनां वैष्णवत्वादूर्ध्वपुण्डू, धारणं वर्ण्यते । (पूर्वपले व्यवस्था, भसोडूलननिपुपमशंसा च योः क्षत्रियपरत्वम् , पस्तुतः दौवपरयम्, पोडशस्थानानि, तदेवता, धारणमन्त्राः, ध्यानम्, काम्यस्वम्, जाबारोक्त क्रियाकतुंरन्ते शिवाप्ति तव शिवस्याक्षररूपता च) नन्वेवावता इदं सिध्यति, वैष्णवानां तु सर्वेपामपि ऊर्ध्वपुण्ड्मेव । क्षत्रियादीनां. च स्वस्खयोग्यादृष्टार्थशास्त्रीयकर्मकाले ऊर्ध्वपुण्डू कालान्तरे त्वैच्छिकस्तत्तजातिविहित- त्रिपुण्ड्रार्धचन्द्रादेविकल्प इति । नैतद्युक्तम् ; भूतिधारणस्य सर्वेपामावश्यकत्वानद्रहि- तस्य कर्मवैफल्यस्मरणाचेति चेत्, तहि; भस्मत्रिपुण्डादिसाधकवाक्यान्यप्युदाहृत्य तव्यवस्थादिकमपि विचारयिष्यामः । यतो हि वयं शाखीये विपये न दुराग्रह रोच- यामहे । तत्र कस्मिंश्चिदाधुनिकेन केनचिद्भवदीयेन कृते शैवसुधाकराख्ये ग्रन्थे, "विभूतिर्भसितं भम्म क्षारं रक्षेति भस्मनः । भवन्ति पञ्च नामानि पञ्चभिर्हेतुभि शम् ॥ ऐश्वर्यकरणाद्भतिर्भम्म सर्वापभक्षपात् । भासनाझसितं प्रोक्तं क्षारणात्क्षारमापदाम् ।। रक्षा रक्षोगणेभ्यथ रक्षणात्परिकीर्तितम् ।। देवीभागवते- "कीकदेवपि देशेषु यत्र भूतिविभूपणः । मानवस्तु वसेन्नित्यं काशीक्षेत्रसमं हि तत् ॥" न चात्र ब्राह्मणपदाभावे पूर्वोक्तवचनरीत्या शूद्रपरत्वं शक्यम् । "नास ज्ञान परीक्षेत न कुलं न बतं तथा । त्रिपुण्ड्राङ्कितभालेन पूज्य एव हि नारद" ॥ तथा, "छमनापि चरेद्यो हि भूतिशासनमैश्वरम् । सोऽपि यां गतिमाप्नोति न तां यज्ञशतैरपि ॥ ये घोरराक्षसाः नेता ये चान्ये क्षुद्रजन्तः । त्रिपुण्ड्रधारिणं दृष्ट्वा पलायन्ते न संशयः" ॥ 'अत्र यज्ञकरणादिरूपत्रैवर्णिकलिङ्गदर्शनात् । . .

·पष्टस्य सामः प्रना। -- किन्न, आचारार्के सब्रहे- "अग्निहोत्रामिजं भस्म विरजाहोमजं तथा । औपासनसमुत्पन्नं समिदग्निसमुद्भवम् ।। समिदग्निसमुत्पन्नं धार्य थै ब्रह्मचारिणा । शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम् ।। अन्येषामपि सर्वेषां धार्य दावानलोद्भवम् ।। इति । एवमादिषु चतुर्णा वर्णानामन्त्यजानां च तद्धारणमुच्यते । किञ्च, तद्रहितस कर्मवैफल्यमपि स्मर्यते । तथा च वृहजाबाले- "ये भस्मधारणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराजन्मकोटिमिः" ।। इति । "तत्रेदमुच्यते, एतत्सर्व क्षत्रियपरमेव कुतो न भवति हजाबालोपनिषदि चतुर्थ- बामणे भस्मसानतदुदलने उपक्रम्य, "सर्वाङ्गोङ्कलन कार्य राजन्यस यथाविधि" इति कथनात् । इतः पूर्व वर्णान्तरस्य नानोऽप्यनुचारणाच । अथ तत्रैवाने "उद्दलयेन्मुखं विप्रः क्षत्रियस्तांच्छरोधिकम्" इति । तथा पञ्चमब्राह्मणारम्भ, "त्रियायुपाणि कुरुते ललाटे च भुजद्वये । नाभौ शिरसि हृत्पार्धे ब्राह्मणः क्षत्रियः सदा ॥ त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम्" ॥ इत्यादिना सर्वेपामपि भस्मधारणमुक्तम् । अतो न क्षत्रियपरमिति चेत्सत्यम् , तथापि मुख्यतवेदं शैवचातईणिकपरमेवेति मः। तथाहि कालाग्निरुद्रोपनिपदि- "अर्थ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छापीहि भगवंखिपुण्द्रविधि संतत्त्वं कि द्रव्यं कतिप्रमाणमि"त्यादिना प्रश्नं निरूप्य "त होवाच भगवन् यद्रव्यं तदानेयं मसे" त्यादिना साङ्गं त्रिपुण्ड्रविधि व्याख्यायान्ते "तिर्यक् तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत व्रत, मेतच्छाम्भवमि"त्युपसंहारेण तस्य शैवपरत्वं निश्चितम् । किञ्च, वृहाबालेपि चतुर्थवाझणे त्रिपुण्ड्स पोडशसानानि निरूप्योच्यते- ......जये तत्राधिदेवताः। शिवं शक्तिं च सादाख्यमीशं रुद्राख्यमेव च ।। वागादिनवशक्तीच एता पोडशदेवता" ।। इति । + ४५स.मा.

·४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे एवमग्रेऽपि, "ललाटे ब्रह्मणे नमः" इत्यारभ्य "सर्वाङ्ग सदाशिवाय नमः" इत्यन्तेन वस्स शिवदेवताकत्वमेव दृढीकृतम् । अग्रे च ध्यानम् - "भूति तिकरी पवित्रजननी पापीघविध्वंसिनी सर्वानन्दकरी,सदाशिवकरी सर्वार्थसम्पत्करी। रक्षोभूतपिशाचराक्षसमहाक्षोभैकसत्रायिणी तेजोराज्यविशेषमोक्षकरणी भूतिः सदा धार्यताम्" इति काम्यत्वमपि दर्शितम् । उपरिष्टात् , "एतानि तानि शिवमत्रपवित्रिवानि • भस्मानि कामदहनाङ्गविलेपनानि । त्रैपुण्ड्रकाणि रचितानि ललाटपट्टे : लुम्पन्ति दैवलिखितानि दुरक्षराणि ॥ श्रीकरं च पवित्रं च शोकरोगनिवारणम् । लोकवश्यकरं पुण्यं भस्म त्रैलोक्यपावनम् ।। त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रयाणां जनकं विभुम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्डूकम् ।। ईशानाभ्यां नमेत्यु(?)क्त्वा पार्थयोथ त्रिपुण्डूकम्" ।। इत्यादिना, "नीलकण्ठाय शिरसि क्षिपेत्सर्वात्मने नमः" इत्यन्तेन भस्मभेदानुक्त्वा शिवालयस्य तल्लिङ्गलिप्तं मत्रसंस्कारदग्धं वेति सर्वाधिकारक भसोदितम् । ततः श्लोकेषु च- "त्रिपुण्डूं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयन्ति तु ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते"॥ इत्यादिना, "रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्य तद्भस परिकीर्तितम्" इत्यन्तेन तस्य शिवखरूपत्वं शिवीर्यत्वं चोक्तम् । एवं पब्राह्मणात्मिकायास्तस्या उपनिषदः समाप्तावपि "रुद्रजापफशतमेकमेकनाथर्वशिरशिखाध्यापन तत्सम बृहज्जाबालोपनिषदध्यापकेन तत्सम तद्वा एतत्परं धाम बृहज्जाबालोपनिपजपशीलस्य यत्र न सूर्यस्तपति यत्र न वायुर्वाति यत्र न चन्द्रमा भाति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नानिर्दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःसानि सन्ति सदानन्दं परमानन्द शान्तं शाश्वतं साम्ब सदाशिवं कामेश्वरं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परं पदं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः तदेतदृचाभ्युक्तम् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति स्रया ।

·पछल सप्तमा प्रभा दिवीय चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्ययो जागृघांस: समिन्धते । विष्णोर्यत्परम पदम् । ॐ सत्यम् ॐ सत्यम् । न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते ॐ सत्यम्" इति. फलं श्राव्यते। एवं शिवदेवत्यत्वात् , शिवमत्रैकसाध्यत्वात् , शिवस्वरूपत्वात्तन्मत्रदीक्षावतां तदेक- भक्तानां शैवानामेवेदमावश्यकमिति स्पष्टमेव सिध्यति । तत्रत्योपक्रमोपसंहारपरि- चिन्तनेन च शिवमाहात्म्यातिशयदर्शनादिना इदं स्पष्टतयैवावगम्यते । अपि च फलश्नुतावपि "एकेन तरिक्रयाचरणेनेत्यादिना तसामुपनिपदि उक्ता या क्रिया भस्मधारणादिरूपा जम्बीराघाणवृत्तान्तानुसारेण शिवनैवेद्यादिवर्जनरूपा च तदावरणकर्तुः पुरुषस्य शान्तं शाश्वतं साम्यं सदाशिवं कामेश्वरं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं पर पदमित्यादिना सर्वदा त्रिगुणात्मकशक्तिसहितस्य काम्पवस्तुजातमावदानसमर्थस परशिवस्य प्राप्तिः फलत्वेनोक्का । परशिवस्य च श्रीमत्पुरुषोचमधामभूताक्षरनामस्वरूपत्वं कण्डरवेणेव वर्णितम् । (वैष्णवानां तदधारणम्, मन्त्रेणैव त्रिपुण्डादिकार्यम्, पुनस्तस्य शैक्मतत्वम्) अतः क्षराक्षरातीतपुरुपोचमप्राप्तिरूपनिर्गुणफलप्रेमनामात्मनो निर्गुणभावाकासिणां तद्भक्तानां नात्रोक्तत्रिपुण्ड्रादिष्वधिकार!; किन्तु, रुद्रपदाधवान्तरसगुणफलप्रेमनामेव तत्राधिकार इति निर्विवाद सिद्धम् । परशिवस्यापि सर्वदा सगुणत्वं शश्वच्छक्तिसाहित्यं त्रिलिङ्गत्वं भगवद्धामाक्षर- ब्रमात्मकत्वं चेति तु पण्डितकरभिन्दिपालाधनेकग्रन्थेषु महता प्रपञ्चन अपश्चितमेव पुरुषोत्तमचरणादिभिरिति किमिह तद्विचाररूपेणाकाण्डपाण्डित्येन ? अन्यच्च, शैवत्वं वैष्णवत्वं चेत्यादि हि शास्त्रोक्तविधानात्तत्तन्मत्रग्रहणादेव भवतीति सुप्र- सिद्ध तत्तत्सम्प्रदायाङ्गीकर्तुतद्भिन्नसम्प्रदायस्थमत्रादेनोपयोग इति बहुशाखसम्मतम् । एवं च सति प्रकृते भवतां सुधासिन्धुप्रभृतिग्रन्थेपूपन्यस्तैः, "त्रिपुण्डूकं सदा कुर्यान्मन्त्रपूतेन भस्मना । मत्रहीनं तु यः कुर्यात्पापभागी भवेन्नरः" । इत्यादिवचनैत्रिपुण्ड्रादीनि शिवमत्रैरेव कार्याणि न तु तन्निनेति तेषां शिवमत्रैरुवि- धेपस्वसिद्धः । वृहलाबालादिपु "एतानि तानि शिवमत्रपविधितानि" इत्यादिभिस्तथैव निश्चयान् । मत्ररहिततत्करणे प्रत्युत दोपकथनाच । पारम्परिकतन्मत्रग्रहणवतां शैवा- नामेवानाधिकारो न तु तदग्रहणवतामन्येपामिति निर्विचिकित्सं सिद्धयति । तस्मादेव- च्छैवपरमेव । अत एवात्यत्राप्यथर्वशिरसि "अमिरि"त्यादिना मम गृहीत्वा विसज्यानानि संस्ख.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे शेदित्यादिनोक्तप्रकारस्य भसोद्धलनादेः व्रतमेतत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षायेति स्पष्टमेन शैवव्रतत्वं श्राव्यते । पशुपतिः शिवस्तत्सम्बन्धित्वात्पाशुपतमिति । अत एव भूतिशा- सनमैश्वरमिति शैवसुधाकरोदाहताचनेऽपि तस्य शिवव्रतत्वमुच्यते । ईश्वरः शर्व ईशान इति कोशोदाहुतरूढ्याऽवेश्वरशब्दस शिवपरत्वप्रतीतेः । उक्तादिश्रुतिपु तस्य स्फुटतया शैवव्रतत्वकथनाच । तस्मात्तदेकभक्तानामेवावश्यकम् । केचित्तु, त्रिपुण्ड्रादिषु शिवव्रतत्त्वस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वात् , "भवप्रतधरा ये च ये च तान् समनुप्रताः । पासण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः" ॥ इति, तदधारणे भृगुशापेन पाखण्डित्वसच्छास्त्रद्वेपित्वयोरवश्यं प्राप्त्या तद्वारणाय नेद- मिदानी धार्यम् । आवश्यकतानिरूपकतद्विधिस्तु शापनाकालिकविषय इत्यप्याहुः । अपि च सर्वदा शिवपूजनं शैवानामेव नित्यमित्यग्निमप्रश्नोचरेषु प्रपञ्चयिप्यते । अतस्तदङ्गत्वाद्भस्मरुद्राक्षधारणमपि तेपामेव नित्यम् । भस्मरुद्राक्षरहितस्य शिवपूजावैयर्थ्यात् । यथोक्तं तिथितत्त्वे लैङ्गे- "विना भस्मनिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया । पूजितोऽपि महादेवो न सात्तस्य फलप्रदा" ॥ इति । एवमाधुनिके भवदीयशैवसुधाकरग्रन्थेपि, "विभूतिधारणं त्यक्त्वा त्यक्त्वा रुद्राक्षधारणम् । मा मां पूजय विश्वेशं शिवलिङ्गखरूपिणम्" ॥ सनत्कुमारसंहितायामपि, "यथैव चाण्डालोच्छिष्ट श्राद्धार्थ नोपयुज्यते । पूतिपर्युपितं यच्च निर्भस्सैवं शिवार्चनम् ॥ दायादहीनो न पुनर्पतः पिण्डमवाप्स्यति । तथा भस्मविहीनोऽपि शिवार्चनफलं परम् ॥ यथा कृशानुरहितो ह्यध्वरो नैव शोभते । अशेपसाधनोपेतं भस्महीनं शिवार्चनम्" ॥ इति । तस्मान्नित्यं शिवार्चननियमवतां शैवानामेव तद्वैयर्थ्यवारणाय तदावश्यकम् । तादृश- मेवास फलमाहाचारप्रकाशे पुलस्त्यः- "करोति शिवमन्त्रेण यत्रिपुण्ड्रं द्विजोत्तमः । न्यक्षः शूलधरः सौम्यः शिवलोके महीयते" ॥ इति । एवं सिद्धेस्य शैवपरत्वे ·षष्ठस्य सप्तमा प्रभा यत्त्वाचारार्के कात्यायन:- "श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्डूः पूतात्मा मृत्युञ्जयति मानवः" ॥ इति, क्रियासारे- "वामहस्ततले भस्म क्षिप्वाच्छाद्य पाणिना। - अमिरित्यादिमत्रेण स्पृशन् भस्माभिमध्य च" ।। इति । स्मृतिसङ्घहे- "मध्याहुलित्रयेणैव खदक्षिणकरस्य च । त्रिपुण्डूं धारयेद्विद्वान् सर्वकर्मसु सर्वदा" ॥ इति । यच्चाचारप्रकाशे भविष्ये- "सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थ देवादिपूजनम् । तस्य व्यर्थमिदं सर्व यस्त्रिपुण्डूं न धारयेत् ॥ इति । तदेतत्सर्व त्रिपुण्ड्राहित्येन कर्मवैफल्यमिति शैवानामेवेत्यवसीयते । त्रिपुण्डादेः शैव- मात्राधिकारकत्वस्य पूर्वमेव व्युत्पादितत्वात् । अपि च, कात्यायनभविष्यवचनयोः सुरार्चनदेवपूजनशब्देन शिवपूजैव विवक्षितेति ज्ञायते । उक्तलैङ्गादिवचनैकवाक्यतया तथैवोपसंहाराध्यवसायात् । सर्वदेवसाधा- रणत्वाश्रयेण- "अध्वं च तिलकं कुर्यान कुर्याद्वै त्रिमुण्डूकम् । ऊर्ध्व च तिलकं कुर्याईवे पित्र्ये च कर्मणि" ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदयनिर्णयसिन्ध्वायुदाहृतयुद्धपराशरवचनानां निरवकाशप्रसनात् । कात्यायनभविष्ययोरुपसंहारकलैङ्गादिवचनबदस्योपसंहारकवचनान्तरालाभात् । उक्त पायादिवचनविरोधाय । तस्मादेतत्रिपुण्ड्राहित्येन कृतकर्मवैयर्थ्य रुद्रपदमोक्षाकासि- शैवपरमेव । अत एव कात्यायनवचने "मृत्युं जयति मानवः" इति मृत्युञ्जयवत् शिववदाचरति शिवसारूप्यं गच्छतीत्यर्थः । "त्र्यक्षः शूलधरः सौम्या शिवलोके महीयते" इत्युदाहृतपुलस्त्यवचनेन तथैव निश्चयात् । एवमेवाचारार्के कमलाकराहिके च भविष्ये- "सितेन भस्मना कुर्यात्रिसन्ध्यं च त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते" ॥ इत्युक्त्वाऽनुपदं "सत्यं शौचं जपो होमः" इत्युच्यते । अत्रापि पूर्ववचने शिवसायु- . ज्यरूपनियतफलकथनात् , द्वितीयवचनोक्तं तदाहित्येन कृतकर्मवैय्ययमपि रुद्रपदा- .

·३५८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे फालिगः शैवस्यैव नान्यस्येति स्पष्टमेव सिध्यति । अनेनैव शैवसुधाकरोदाहृतानि, "सन्ध्याशिवार्चनादीनि कर्माण्येतानि वस्तुतः । वैदिकानि ततस्तेषु कर्तव्यं भस्मधारणम्" । तथा, "न सम्विशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे सतः सदा । कर्तव्यमतियलेन बामणैर्भस्मधारणम् ।। यत्कृतं भस्मनिष्ठेन महादेवस्य पूजनम् । तत्सर्वामीष्टदं तस्मात्कर्तव्यं भस्मधारणम् ॥ उद्धृलनत्रिपुण्ड्राभ्यामलततनुः शिवम् । योर्चयिष्यति तत्तुल्यो भुवि को वा भविष्यति ॥ इत्यादीनि शिवरहस्यवचनान्यपि समाहितानि वेदितव्यानि । शिवार्चनादिसाहचर्येण स्फुटमेव तदर्चननियमवच्छैवपरत्वनिश्चयात् । पौर्यापर्यपरिचिन्तनेन च प्रायः सर्वेपा- मपि शिवरहस्सोक्तानां धर्माणां शैवमात्रपरत्वनिश्चयात् ; सर्वैरपि विद्वद्भिस्तथैव स्वीकृत- त्वाच । तत्रोक्त शैवपरत्वेनोपसंहार उचितः। इति, .. + इत्यादिपमपुराणायुक्तातिदेशानां वैष्णवपरत्वेनोपसंहारवत् । (सर्वेषां त्रिपुण्ड्रावधारणम् , त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्योर्युगपद्धारणनिषेधा, शिवविष्णुब्रह्मभत्तानां पृथक् पुण्ड्राणि) नन्वेयं त्रिपुण्ड्राहित्येन कर्मवैयर्थ्य शैवपरमेवेति तु सम्यगुपपादितम् । तथाप्येतस्य सर्वपरत्वाश्रयणे का वा क्षतिरिति घेदुच्यते । एतस्य सर्वसाधारणत्वे "ब्राह्मणः कुलजो विद्धान्" इत्यादिनिषेधो निरवकाशः स्यात् । किञ्चोर्ध्वपुण्ड्रस्य सर्वेष्वपि कर्मखावश्यक- त्वमनेकेषु सर्वसाधारणेष्वाद्विकादिधर्मशास्त्रग्रन्धेपु बहुवचनोपन्यासपुरःसरं सुप्रपश्चि- तमेव । तद्यदि त्रिपुण्डूं सर्वसाधारणं स्यात्तर्हि तन्निरवकाशं स्यात् । न चास वैष्णवमात्रे सावकाशस्वमिति वाच्यम् । बहुग्रन्थविरोधाम् । सार्वदेशिकस्मार्तादिशिष्टाचारविरोधात् । "अर्ध्वपुण्ड्रं शिवस्यैवं विष्णोः कुर्युश्च वा बुधाः" इत्यादिमयूखायुद्धताचनेषु शैववैष्णवयोरुभयोरपि तदावश्यकत्वस्य विरोधाच्च । नन्वेवं सत्युभयोरप्यावश्यकत्वात्सन्ध्यानन्दनादिकाले उभयोरपि धारणमस्त्विति घेत , मैवम् शिवकेशवचिद्दभूतयोरनंयोर्युगपद्धारणस्थायोग्यत्वात् । "शिक्केशवयोविडं चक्रशूलादिकं द्विजः । न धारयेत मतिमान् वैदिके यम॑नि स्थितः" । A ·षष्ठस्य सप्तमः प्रश्नः। इत्यादिभिराश्वलायनपठाध्यायवचनैस्तनिषेधात् । ईदृशवचनानां युगपद्धारणनिषेधपर- त्वस्य बहुनिवन्धसम्मतत्वात् । स्कान्दे त्रयोविंशाध्याये- "ऊर्ध्वपुण्ड्रे त्रिपुण्डू यः कुरुते तु नराधमः । भक्त्या विष्णुगृहं पुण्यं स याति नरकं ध्रुवम् ।।. त्रिपुण्डू यस विप्रय ऊर्ध्वपुण्डूं अदृश्यते । तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ट्वा सचैल स्नानमाचरेत् ॥ इति स्पष्टमेव तयोयुगपद्धारणस्य प्रतिपिद्धत्वाच । तस्माद्धार्य त्वन्यतरदेव । तथा च. सति उभयोरावश्यकवचनं पाध्येतैवेति व्यवस्था सामञ्जसाभावात् । उक्तयुक्या त्रिपुण्ड्रादिकं शैवपरमेव, तेपामेव च तद्राहित्येन कर्मवैफल्यमपीति सर्व सुस्थम् । अत एव कौम, सर्वेपामपि शैवानां तदेव मुख्यत्वेनोच्यते, "सर्वेषामेव भक्तानां शम्भोर्लिङ्गमनुत्तमम् । सितेन भस्मना कार्य ललाटे तु त्रिपुण्डूकम्" ॥ इति । सर्वेपामेव चतुर्णामपि वर्णानां शम्भोभक्तानां अर्थाच्छैवानां शम्भोश्चिई भस्मत्रिपुण्ड्- मेवानुत्तमं मुख्यमित्यर्थः । शम्भोरिति देहलीदीपकन्यायेनोभयत्रान्वेति । न चात्र सर्वेषामेव देवानां भक्तानां शम्भोलिङ्गमेव धार्यमित्येवार्थोऽस्त्विति शक्यम् ।' अग्रिम- वाक्यचयविरोधात् । तथा च तत्रैव, "यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । धारयेत्सर्वदा पुण्डूं ललाटे गन्धवारिभिः ॥ प्रपन्ना ये जगदीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । "तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा"। इह शूलमिति काचित्कपाठस्तु सगुणोपासकपरत्वेन व्यवसापित एवावतारवादाव- ल्याम् । तस्मात्रिपुण्डूं शैवानामेवेति सिद्धम् । (तैत्तिरीयशिक्षाश्रुतेरर्थः, तत्र सातकविषयाः, विवाहपुत्रपौत्रोत्पादनममुध्यध्यपहारपनो. पार्जनावश्यकरवादयः, गार्हस्थ्यस्याश्रमत्रयोपजीव्यता, श्रुते सार्थकताखण्डनम्) यत्तूक्तमधुना केनचिच्छैवसुधाकराख्ये स्वग्रन्थे, नित्यत्वाच भस्म सदा धार्यम् । तथा च तैत्तिरीयश्रुतिः-"भूत्यै न प्रमदितव्यमि"ति । रावणभाष्ये, भूतिशब्दार्थों भस्मेति स्पष्टमुक्तम् । सूतसंहितायां च तदेवोपहितम् । तद्यथा- "सत्याधर्मादपि कुलादस्मनोलनादपि । त्रिपुण्ड्धारणाचैव सदा न प्रच्युतो भवेत्॥ ॥ इति ।

·है ससिद्धान्तमार्तण्डे तन, भूतिशब्दसात्र समृद्ध्यर्थकत्वात् । शिष्यस्य ब्रह्मचारिणो विवाहायनेकमाङ्ग- लिककार्योपजीव्यत्वेन तद्विपये प्रमादाभावस्सावश्यविधेयत्वात् । पौर्वापर्यपालोचने- नापि तथैव निश्चयात् । शङ्कराचार्यैरपि तयैव व्याख्यातत्वाच । तथाहि-"वेदम- नूच्याचार्योन्तवासिनमनुशास्ती"त्युपक्रम्येदं पठ्यते । तत्राधीतवेदस्य लातुमिच्छोः शिष्यस्य प्रथमं गुरुदक्षिणादानपूर्वकोद्वाहार्थ तदनु पुत्रपौत्रोत्पत्याद्यर्थ मनुष्यसम्व्य- वहारार्थ द्रव्यसाध्यविश्यककुटुम्बभरणपञ्चमहायज्ञादिनिर्वाहा गृहस्थाश्रमोपजीव्य- केतराश्रमन्नयस्य यथाशक्ति सत्कारार्थं च द्रव्यसम्पत्तिरवश्यमपेक्षितव । तद्यथा याज्ञवल्क्यः (अ० १) विवाहप्रकरणे- "गुरवे तु वरं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा हुभयमेव वा ॥ अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां त्रियमुद्हेत्" ॥ इति । "तृतीयाध्याये मनुरपि (श्लो० ४)- गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्या सवर्णी लक्षणान्विताम्" ॥ इति विवाहसावश्यकतामाह । अत एव प्रकृतानुवाकेनापि, आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य, प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरित्यनुशिष्यते । व्याख्यातं चात्र शङ्कराचार्य:-आचार्या- याचार्यार्थ प्रियमिष्टं धनमाहृत्यानीय दत्वा विद्यानिष्क्रियार्थमाचार्यण चानुज्ञातोऽनु- रूपान् दारानाहृत्य प्रजातन्तुं सन्तानं ' मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासन्ततेविच्छित्तिर्न कर्त- व्येति । एतदर्थमपि भूतिरपेक्षितैप । किञ्च, तदनु पुत्रपौत्राद्यर्थो यत्नः कार्यः, मनुष्यसम्व्यवहारश्च पाल्यः । इतः पूर्व नवमानुवाके "प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च प्रजनश्व स्वाध्यायप्रवचने च प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने चे"ति वाक्यत्रयेण प्रजो. त्पादनस्य ऋतौ भार्यागमनस पुत्र विवाहं कृत्वा तद्वारा पौत्रोत्पादनस्य चावश्यकत्व- श्रावणात् "मानुपं च खाध्यायप्रवचने चेति" अनेन लौकिकसम्व्यवहारस्यापि तथा स्वश्रावणाच । अत एव तदर्थमपि समृद्धिरपेक्षितैव । अपिच, "वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या शिशुः सुतः । अप्यकार्यशतं त्यक्त्वा (कृत्वा) भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥" "अतिथिं वैश्वदेवं च पद् कर्माणि दिने दिने" इत्यादि मनुपराशरादियचनेभ्यो गृहस्थस्स तत्सर्वमावश्यकमेव । अत एव नवमानुवाके "अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने चे"त्याधुच्यते । प्रकृतानुवा- ·पष्ठस्य सप्तमा प्रसा! केऽपि "मातृपित्राचार्यातिथि देवस्मयुदिना भवितव्यमि"ति विधीयते । अतस्त- दर्थमपि समृद्धिरपेक्षितव। अन्यच, तृतीयाध्याये मनुः (श्लो० ७७)- "यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः ॥" इत्यादि। "देवैश्चैव मनुष्यैश्च तिर्यग्भिश्वोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्येष्ठो गृहाश्रमी ॥ प्रयाणामाश्रमाणां चं गृहस्थो योनिरुच्यते ॥” इत्यादि । एघमायनेकश्रुतिवचनैर्यथाशक्त्याऽऽश्रमत्रयसत्कार आवश्यक एव । अत एव प्रकृ. तानुवाकेपि "श्रद्धया देयम्" इत्यादि श्रूयते । अतस्तदर्थमपि समृद्धिरपेक्षितैव । तस्मादवैवोक्तानेककार्यसिद्ध्यर्थं तदुपजीव्यायाः समृद्धः सम्पादनेऽपि त्वया प्रमादो न कर्तव्य इत्येव गुरुणाऽनुशिष्यते। अत एव प्रथमाध्याये आझिकं वदन् याज्ञवल्क्या- "उपेयादीवरं चैर योगक्षेमार्थसिद्धये" इति । अन्यथा, भवन्मते भस्मरुद्राक्षयोरुभयोरपि तुल्यत्वात् रुद्राक्षधारणान प्रमदित- व्यमित्यप्यन्त्र भूयेत, तश्रवणाञ्च रुद्राक्षधारणस्यानित्यत्वमपि प्रसज्येत । तस्मान्न किश्चिदेतत् । एतत्सर्वमभिप्रेत्य शङ्कराचारपि अनेकमाङ्गलिककोपयोगिनी समृ- दिरेवान भूतिशब्देन व्याख्याता । यत्तूक्तं रावणमाप्ये तथाऽर्थः स्फुट इति, तद्यदि तद्भाप्ये तथा भवेत्तदापि अप्रसि- द्धस भगतद्विसुखविविधाधर्मविधायिसर्वदेवोपद्रवकारिशैवमतैकदुराग्रहिराक्षसविशेष- कृतव्याख्यानस्साहत्य तत्वता प्रामाण्यं सर्वथा वक्तुमयुक्तम् । यदि च तस्यैव तत्वतः प्रामाण्यं स्याचहि पुनर्वेदव्याख्यानाय सायनमाधवादयो न प्रवर्तेरन् । बहुस्सलेपु तद्विरुद्धं च न व्याकुर्वीरन् । तस्माद्भवतां तु खाचार्यशङ्करविद्यारण्यादिविरोधेन राब- णभाष्यं नादर्तमुचितम् । पचूपहणयाम्पमुक्तम् , वत्समूलं चेचदापि नेदमस्याः थुने- रुपहणं भवितुमर्हति । तदुक्ताननुवादकत्वे सति तदनुक्तार्थाभिधायकत्वात् । अत्र हि सत्यार्मादपि कुलादिति कुलशब्देन तदुपलक्षितकुलाचारादप्रच्युतिर्विधीयते । स च प्रकृतश्रुत्यनुक्तः । श्रुतौ च "कुशलान प्रमदितव्यमि"त्यनेनोक्त आत्मरक्षणे प्रमा. दाभावो मध्ये पतितत्वादपश्यमनूदितव्योऽपि न तद्वाक्येनानूयते । न च श्रुतौ कुश- लशब्देन कुलाचार एव विरक्षितोऽतो न दोप इति वाच्यम् , शङ्कराचारप्यत्र कुश- लशब्देन आत्मरक्षणस्यैव व्याख्यातत्वात् । ४६०मा० ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे किञ्च, श्रुतौ "भूत्यै न प्रमदितव्यमि"त्येकमेव वाक्यम् । इह तु भस्मनोडूलनादपि त्रिपुण्डूधारणाचैवेति वाक्यद्वयमुच्यते । अतो यद्यत्र त्रिपुण्ड्रान प्रमदितव्यमित्यपि वाक्यान्तरं श्रूयेत तदेदं तदुपर्वहणत्वेन शक्येत वक्तुम् । तदेव तु नास्तीति न तथा । न च भूत्यै न प्रमदितव्यमित्यस्यैव वाक्यस्य प्रपञ्चोऽयमिति मन्तव्यम् । सत्यादीनां प्रपञ्चसांकृतत्वेन प्रक्रमविरोधापत्तेः । एतन्मात्रप्रपञ्चने व्यासस्याग्रहातिशये वीजा- भावेन तथा वक्तुमयुक्तत्वाच । प्रत्युत, एतन्मात्रप्रपञ्चनदर्शनेनान्यथाशवोदयाच । तस्मान्नास्य तदुपबृंहणत्वज्ञापकं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । नन्वस्ति सत्याद्धर्मादिति पदद्वयो- चारणमिति चेन्नैप दोषः । वृहन्नारायणादिप्पनेकन सत्यधर्मयोः साहचर्येण निरूपण- दर्शनात् प्रकृतानुगाकोक्तयोरेव तथोरिहानुवाद इति प्रतिपत्तुम शक्यत्वात् । अतः प्रकृतश्रुत्युक्तार्थाननुवादकत्वाचदनुक्तार्थाभिधायकत्याच नेदं तदुपबृंहणत्वेन शक्यं शंसितुमिति न तद्वलादत्रत्यभूतिशब्दस्य भस्मार्थकत्वं कल्प्यम् । किन्तु, वाचा वक्त- व्यत्वेन कायेनानुष्ठेयत्वेन च भिन्नयोरदृष्टार्थयोः सत्यधर्मयोः प्रथमं प्रमादाभावोऽनु- शिष्यते । एवमेवान्तरङ्गबहिरङ्गत्वमेदभिन्नयोः सत्यादिनिर्वाहकयोदृष्टार्थयोरात्मरक्षण- समृद्धयोरपि प्रमादाभावः कुशलान्न प्रमदितव्यम् , भूत्यै न प्रमदितव्यमिति वाक्य- द्वयेनानुशिष्यते । तदनु द्रव्यसमृद्धस्य वृत्त्य) प्रवचनानुयोगात् । तथा सति च तादृक्वाध्यायोपस्थितेरप्ययोगात्तयोरुच्छेदः स्यात्, तद्वारणाय नवमानुवाके ऋत- सत्यादिसर्वसाहचर्येणाभ्यस्तस्य स्वाध्यायप्रवचनावश्यकत्वस्य पुनः स्मारणाय तत्र प्रमादाभाग्योद्यते स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यमिति । एवं स्मारवित्वा, समृद्धिविपये अप्रमादो न स्वत एव पुरुषार्थभूतः, किन्तु, आमुप्मिकाणां देवादीना- मैहिकानां मातापित्रादीनां च द्रव्यजन्यसत्कारद्वारैवेति ज्ञापनाय देवपितृकार्याम्यां न प्रमदितव्यम् , मातृदेवो भव, पितृदेवो भवेत्यादि विधीयते । तस्मादिहोपक्रमोपसंहा- रादिपरिचिन्तनेन याज्ञवल्क्यादिस्मृत्यनुसारेण च भूतिशब्दः समृद्ध्यर्थक एवेति निश्चीयते । किञ्च, इह भस्मार्थकत्वे सत्याद्धर्मादितिवत् भूतेन प्रमदितव्यमित्येव वदेत् । धर्मशब्दलक्षितात्तदनुष्ठानादिव भूतिशब्दलक्षितात्तद्धारणात्प्रमादाभावाभ्यनु ज्ञासम्भवात् । वदति तु "भूलै" इति । तेन पञ्चमी प्रायपाठपठिता चतुर्थीश्रुतिर्भूते- रर्थपुरुपार्थत्वेन भेदबोधनायवेति ज्ञायते । श्रुतेर्लिङ्गनाक्यप्रकरणादिसर्यापेक्षया बलिष्ठ- स्वस्य पारदीर्घल्यसूत्रे जैमिनिनाऽङ्गीकारात् । तथाच फलेभ्यो यातीतियत् "क्रियार्थो: पपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" इत्यनुशासनात्सत्यधर्माद्यविरोधेन समृद्धि सम्पादयितुं न प्रमदितव्यमित्येवार्थः समञ्जसः प्रतीयते । शङ्कराचार्यादिभिस्तथैव व्याख्यात इति न भस्मार्थः सः । विशेषश्च मत्कृतोपनिपद्भाष्यात्सेत्स्यत्येवेति सर्व सुस्थम् यत्तु, फचित्सकलप्रदाविद्यागत्वं भसोलनस केनचिपाचोदुष्टम् । यच, कैचिव ·पष्ठस्य सप्तमः प्रश्नः। शिरोवतत्वादिकमस्य दर्शितम् । तत्तु, प्रागेव पुरुषोत्तमचरणैः सम्यक् निराकृतमिति किं तयाऽत्र चिन्तया? (शुद्धचित्तानामेव भस्मतः पावित्र्यम्, सर्वेषां पुण्ड्व्यवस्था, शुकृष्णपक्षयोस्तिलकेषु नामभेदः, हरिपूजने निपुण्डूतिरपराधः, तिलकेऽपि सम्प्रदायकुलापारयोर्नियामक्ता, भास्मतुष्टेश्व) यच, वृहजाचालादिपु पापनाशकत्वमस्सोक्तम् , तदपि शुद्धान्तःकरणशैवविषयम् । न तु तस्य चित्तशोधकत्वमिति भाति । "अन्तःकरणशुद्धा ये तान् विभूतिः पवित्रयेत् । पावनाः किं प्रकीर्त्यन्ते रासभा भस्मधूसराः" ।। इति काशीखण्डवाक्येऽस्य चित्तशुद्धयुत्तरकाल एव पापनाशकत्वनिश्चयात् । अलमनेन विचारेण । तथा चेयं व्यवस्था प्रतिभाति- वैष्णवानां तु चतुर्णामपि वर्णानां सर्वदोर्ध्वपुण्ड्रमेव । पामादिपु पुण्ड्रान्तरनिषेधात् । अधारणे प्रत्यवायाच । शैवानां तु त्रिपुण्ड्रमेवमिति शिवार्चनादिपु, तदेव कर्तव्यम् । श्राद्धादिकर्मकाले तु तेपामूर्ध्वपुण्ड्स्यापि विकल्पः "कुर्युः शैवाथ वैष्णवाः" इत्यादि- वाक्येभ्यः । शैववैष्णवव्यतिरिक्तानां त्वेवं निर्णयः-तत्र त्रैवर्णिकानामूर्ध्वपुण्डू नित्य- ममिहोत्रादितौल्यातिदेशात् । ब्राह्मणस्य तु जातिप्रयुक्तत्वादपि नित्यम् । अतः प्रातः खात्वा तद्धार्यमेव । 'कमलाकरभट्टालिकादिपु- धारयेदूर्ध्वपुण्ड्राणि स्नात्वाऽचम्य यथाविधि । सङ्कर्पणादिभिः कृष्णे शुक्त चै केशवादिभिः॥ इत्यादिशौनकादिवचनेभ्यः। शिवार्चनकाले च त्रिपुण्ड्रमेव धार्यम् । अन्यथा तवैकल्यस्मरणात् । एवं शैवमत्रजपेऽपि । भगवत्पूजने चोर्ध्वपुण्ड्रमेव विधेयम् । कमलकरातिकभागवततत्त्वभास्करादिषु वाराहे द्वात्रिंशदपराधकथने- "निर्यक्पुण्डूधरो भूत्वा यः कुर्यान्मम पूजनम्" इति पूजाकाले त्रिपुण्ड्धारणस्य प्रथमापराधत्वनिरूपणात् । अथ होमादिसर्वश्रौतस्मातकर्ममुं बहुभिर्वचनरुर्ध्वपुण्ड्स्यावश्यकत्वं तद्राहित्येन फर्मवैफल्यं च प्रतिपाद्यते । तथा चित्रिपुण्ड्रस्यावश्यकत्वं दृश्यते । तयोर्युगपद्धारणं च निर्पिदम् । अतस्तत्र स्वस्खकुलाचारानुसारादन्यतरद्धारणीयम् । "येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहा" इत्यादिमिताक्षरायुदाहृतमन्वादिवचनेभ्यः ।।

·सत्सिद्धान्तमार्कण्डे
अतं एवाचारप्रकाशे ऊर्ध्वपुण्डत्रिपुण्ड्रविधी व्याख्यायोच्यते । एवमुक्तयोस्तिलक-
भस्मधारणयोर्यथास्वकुलसम्प्रदायमृमबर्व्यवस्था श्रूयते । श्रोणामेक उदके० । उपावतु-
रिति । अत्र प्रथमः पादो गोपीचन्दनादेस्तिलकं, द्वितीयो गोरोचनायास्तृतीयो भम्म-
धारणं, चतुर्थः स्वकुलसम्प्रदायानुरोधं चैपां धारणे प्रतिपादयतीति दिगिति । येषां च
न तादृशो नियतः कुलाचारस्तस्तु शास्त्राविरोधेन समनोऽनुरोधेनैव तद्विधेयम् । मनु-
याज्ञवल्क्यादिभिः श्रुतिस्मृतिसदाचारानवसरे आत्मतुष्टेरपि धर्मप्रमाणत्वस्मरणात् ।
अतो वैष्णवसाम्प्रदायिकैस्तु स्वसम्प्रदायानुसारि उर्ध्वपुण्ड्रमेव कार्यम् , न त्वन्यत् ।
आचारार्कादिपूर्ध्वपुण्ड्रविधिव्याख्यानान्ते यथासम्प्रदाय तिलकं कुर्यादित्युक्तेः ।
कमलाफराहिकेऽपि ऊर्ध्वपुण्ड्रं निपुण्ड्रं वा यथासम्प्रदायं कुर्यादित्युक्तेश्च । इतर-
धारणेऽत्यन्ततरदुरितभरप्रसरस्मरणाचेत्यलं यहुलेखेन ।
अतो न वयं विजातीयं पुण्; निन्दाम इति नास्मास्वयं प्रश्नोऽवतरति । न चाधार-
णादेव तन्निन्दितमिति वाच्यम् , शास्त्रानुसारादधारणे प्राप्ते तावतैय निन्दा कृतेति
वक्तुमशक्यत्वात् । अन्यथेतरशाखीयकर्मपरित्यागपूर्वकं स्वशासीयकर्माचरतोऽपि वेद-
निन्दादोपः प्रसश्येत । शासामात्रस्यापि वेदत्याविशेषात् । तम्मान किञ्चिदेतत् ।
निन्दाकृति न विन्दामो विजातीयेऽपि यद्वयम् ।
अतो निन्दाप्रमाणसान्येपणे किम्प्रयोजनम् ॥१॥
.
(अष्टचत्वारिंशः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना नित्य-
नैमित्तिककाम्यानां वैफल्यम् , सद्धर्तुः शुचिता, मान-
सिकपापनाशः, अधर्तुनिन्दा, विहितत्यागे दोपः)
अथाष्टमोऽवान्तरः प्रश्नः ॥ ८॥
तदनगीकारे दोपस्य च किम्प्रमाणम् ॥४८॥
उत्तरम-
तिलकावश्यकत्वे किम्प्रयोजनमिति त्वया ।
पृष्टं तस्योत्तरे सम्यक् तदावश्यकतोदिता ।। १ ।।
तेनैवायं गतार्थोऽपि प्रश्नो यस्मात् पुनः कृतः ।
अकस्मादुत्तरं तस्मादस्माभिः पुनरुच्यते ॥२॥
विहितस्यावश्यकस्साधारणं दोपकारणम् ।
प्रायश्चित्तं रवेदृष्टिस्तद्धीनाननलोकने ॥३॥

·पष्टस्य अष्टमः प्रश्नः। अत्यन्तं द्योत्यते दोपस्तेनैतद्रहितस्य तु । तद्धीनं च त्यजेत्कृप्णो वक्तव्यं किमतः परम् ॥ ४॥ तथाहि- गौतममुनिना कृते आचारसत्रे प्रथमप्रश्ने, अथाचारान् प्रवक्ष्यामीत्याचारकथनं चतुःपुरुषार्थसाधकत्वेनावश्यकत्वनिरूपणपुरःसरं प्रतिज्ञाय, तत्र प्रथमं प्रत्यहकर्तव्यत्वेन नित्यत्वात् , "उत्थाय पश्चिमे याम" इत्यादिना आहिक निरूपयन् स्नानपर्यन्तं निरूप्य जपादिसर्वनित्यकर्मनैप्फल्याभावाय नित्यमूर्ध्वपुण्डूमाह (खं०८)- जपो, होमो, दान, यागः, खाध्यायः, पितृकर्म, चोर्ध्वपुण्डं विना तत्सर्व भसी- भवति, अनाचारोऽशुचिर्या पापं मनसा चरन् ऊर्ध्वपुण्द्राङ्कितः शुचिरेव भवेत्" इत्यादि। सारसङ्घहे मात्स्ये- "यो विना चोर्ध्वपुण्ड्रेण यत्कुर्यात्कर्म वैदिकम् । निष्फलं तस तत्कर्म भस्मन्येवाहुतिर्यथा ।। तत्रैव हारीते- "ऊर्ध्वपुण्डविहीनस्तु सन्ध्याकर्म समाचरेत् । तत्सर्व राक्षसैनीतं नरकं स च गच्छति ॥ नित्यं नैमिचिकं काम्यं त्रिविधं श्रुतिनोदितम् । ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस तत्सर्व निष्फलं भवेत्॥ ॥ इति । एवमादिवचनसहौस्तस्याश्यकत्वं त्वस्त्येव । किश्चास्तीदं ब्राह्मणानां सन्ध्यावन्दना- दिवन्नित्यम् । यथोक्तं ब्रह्माण्डपुराणे- "साइनोपण्द्रादि धारयेहामणः सदा। श्राद्धादिसर्वकर्माह इत्युक्तं किमतः परम्" ॥ इति । अग्निहोत्रातिदेशस्मृतौ च त्रैवर्णिकानामेतनित्यमिति दर्शितम् । एवम्मिधैर्विविधमहा- निबन्धधृतवचनव्यूहर्नित्यत्वेन विहितस्यात्यावश्यकस्साऽस्याऽनङ्गीकारे महत्चर एव दोपो भवेदेवेति किमत्र कण्ठशोषणकारिणा बहुभाषणेन ? अत एव दशमाध्याये प्रायश्चित्तानि निरूपयन् मनुः (श्लो०४४)- "अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसक्तथेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः" ।। इति । केचिचेदं पराशरस्मृतिवचनमप्याहु:- ·यष्टस्य अष्टमः प्रमः। इदं दूपणोद्धारेऽपि सङ्ग्रहीतम् पुनः सारसबहे नारदपञ्चरात्रे- "तुलसीमालिका चैव राज्ञां चामरछत्रवत् । ऊर्ध्वपुण्डू सदा धार्य शिखायज्ञोपवीतवत् ॥" इति । एवमनेकनिवन्धेषु परम्शतश्रुतिस्मृतिपुराणवचनोपन्यासपुररसरं सविस्तरं तत्र तत्रो- र्ध्वपुण्ड्रानङ्गीकारिणो विशेपतोऽशेपदोपपोपप्रमाणानि अपश्चितान्येवेति तदनवलोकन- मूलकाय नमोऽस्तु प्रश्नाय । अथैवं निर्विचिकित्सनित्यत्वमप्यूर्ध्वपुण्डू निरवधिविविधजनिपरंम्पराजनितकर्मधोर- णीपरतत्रतया चिराद्धरणिचरैरितरैरङ्गीक्रियतां मा वा । अस्माभिस्तु सर्वैरपि वैष्णवै- राप्राकृतमापण्डितमावालमायुद्धं च खखामिचरणसरोजमुदाश्रितेन हृदा सर्वदा तदा- वश्यकतया धार्यमेव । (वैष्णवैस्तदेव धार्यम् अमनमपि, सर्वकर्मसाफल्यमोक्षायादय उत्कर्पाः) अत एव सारसङ्घहे हारीत:- "अविद्यो वा सविद्यो वा शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्थक् । नृणां हन्ति समस्ताचं तमः सूर्योदये यथा" इति । परमानन्दमन्दारे गारुडे--- "यो मृत्तिका द्वारावतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटदेशे। करोति नित्यं त्वथ चोर्ध्वपुण्डूं क्रियाफलं कोटिगुणं तदा भवेत् ॥ क्रियाविहीनं यदि मत्रहीनं श्रद्धाविहीनं यदि कालवर्जितम् । कुयाललाट याद गाोचिन्दनं प्राप्नोति तत्कर्मफलं तदाक्षयम् ॥" दूपणोद्धारे च नारदपञ्चरात्रे- "ऊर्ध्वपुण्डू द्विजः कुर्याद्दण्डाकार सुशोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवस्तु नमोन्तैः केशवादिभिः ।। सान्तरालमृजु सौम्यं सुपार्थ सुमनोहरम् । यः करोत्यूर्ध्वपुण्डू स ममातीव प्रियो भवेत् ॥ विपुलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः । करोति विपुलं तन मन्दिरं मे करोति सः॥

·ससिद्धान्तमार्तण्डे
ऊर्घपुण्ड्स्स मध्ये तु विशालेऽतिमनोहरे ।
लक्ष्म्या साध समासीनो रमेऽहं तत्र नितः ॥" इति ।
तथा सारसङ्गहे पाझे
"तस्माच्छिद्रान्वितं पुण्डूं महाछिद्रं शुभान्वितम् ।
धारयेद्राह्मणो नित्यं हरिसालोक्यसिद्धये ॥
मध्यच्छिद्रेण संयुक्त तद्धि वै हरिमन्दिरम् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं सुपाचं सुमनोहरम् ॥
एकान्तिनो महाभागाः सर्वभूतहिते रताः।
सान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्ढूं हरिपदाकृतिम् ॥
तस्माच्छिद्रान्वितं पुण्ई दण्डाकारं मुशोभनम् ॥"
नीलकण्ठाहिके भट्ठोजिदीक्षिताहिके च स्मृतिसारसमुच्चये ब्रह्माण्डे-
"अशुचिप्यिनाचारो मनसा पापमाचरन् ।
शुचिरेव भवेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ड्राङ्कितो नरः" ॥ इति ।
वहुचाहिकाचारमाधयादिपु-
"ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते ।
स चण्डालोऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः" ॥ इति ।
एवमूर्ध्वपुण्ड्रावश्यकताख्यफलजनकाः सन्त्यनन्ता एव श्रुत्यादिवचनसन्ताना इति कि
तैरुदाहृतैः । एकोऽपि चक्षुष्मान् पश्यतीति न्यायेन निर्मत्सराणां सतामल्पैरपि समूल-
वचनैः संशयोच्छेदसम्भवात् । अथ द्वेपविपविशेषफलुपितरोपपायकपणविषण्णाशयानां
तु परः सहस्रश्रुतिवचनैरपि नान्तःकरणसन्तोपः सम्भवति । शतमप्यन्धा न पश्य-
न्तीति न्यायात् । तदलं बहु लेसनेन ।
।
इत्थं च-
सङ्गतसोर्ध्वपुण्ड्रांशे वङ्गप्रश्नः सहाप्टभिः ।
भङ्गः प्रश्नस्य रचितो मङ्गलं ददतोचरम् ॥१॥

·सप्तमस्य प्रधाना प्रभा अथ सप्तमः प्रधानः प्रश्नः॥७॥ (सप्तमः प्रधानः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, अक्षरस्यैव सत्त्वा- शुपाधिभेदेन विष्णुब्रह्मशिवरूपता, तेपामाविर्भाव- तिरोभावौ, शरीरविचारः, जगल्लयः तेपा- मन्योन्यं प्रणामादि च) सर्वशास्त्रसम्मतः शिवविष्ण्वोरभेदो भवत्सम्मतो न वा ? ॥७॥ उत्तरम्। क्षयक्षराभ्यां परमो भगवान् पुरुषोत्तमः । स निर्गुणोऽनन्तगुणोऽत्यचिन्त्यानन्तशक्तिमान् ॥१॥ नित्यानन्तनिजामिनाचिन्त्यधर्माश्रयो महान् । स एव सच्चिद्गणितानन्दमात्रोऽक्षरः स्मृतः ॥२॥ मुण्डके बृहदारण्ये कठवड्यां स्फुटं श्रुतः । अक्षरं तूपदधते सवाद्याः प्राकृता गुणाः ।।३।। स्यात्सत्वोपहितो विष्णू रजसोपहितो विधिः । तमसोपहितः शम्भुब्रह्मैवैकमभूत्रिधा ॥ ४॥ उपाधिभेदाद्भिन्नास्ते त्वभिन्ना ब्रह्मभावतः । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥५॥ भक्त्येकलभ्यो भगवानिर्गुणः सर्वकारणम् । दास्यवद्भिपास्यः सोऽस्माभिः प्रांस वृथाश्रमम् ॥६॥ तथाहि-यदिह चोदितमभेदः सम्मतो न वेति । तत्र तु सम्मत एवेति घूमः । उभयोरपि गुणापतारत्वेन तत्र तत्रोपहितस अलचैतन्यस्सैकत्वात् । एक्मेर यमर- सनेशप बोद्धव्यम् । एतेषां गुणावतारत्वं तूतं श्रीभागवते प्रथमस्कन्धद्वितीया- ध्याये (श्लो. ३३)- "सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा- स्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादयो हरिविरिश्चिहरेति सञ्चाः श्रेयांसि तत्र खलु सचतनोतॄणां स्युः।" इति । एवं नारायणोपनिषद्यपि "सहस्रशीर्ष देवं विधाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम्" ४७.मा.

·- ससिद्धान्तमार्कण्डे इत्युपक्रम्य "स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट्" इति पुरुषो. तमसैवाक्षरात्मकस ब्रह्मविष्णुमहेश्वरभाव उक्तः । अत एवैपामुत्पत्तिप्रलयौ श्रुति- स्मृतिपुराणेपु वयेते । यथाह लघुपराशरः (श्लो० २०)- "कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः" इति । एतयाख्यायां माधवः तदेवं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा एतस्मिन्महाकल्पावसाने क्षीयन्ते, पुनस्तत्र । महाकल्पादायुत्पद्यन्त इति सिद्धम् । अक्षरार्थस्तु क्षयसहिता उत्पत्तिः क्षयोत्पत्तिः तयोपलक्षिता भवन्तीति, व्याख्यौ । तत्रैव पुराणे- "त्रिशतैः पष्टिभिः कल्पब्रह्मणो वर्षमीरितम् । वर्षाणां यच्छतं तस्य तत्परार्धमिहोच्यते ॥ ब्रह्मणोन्ते मुनिश्रेष्ठ मायायां लीयते जगत् । तथा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रकृती विलयं गतौ ॥ ब्रह्मणश्च तथा विष्णोस्तथा रुद्रस्य सुव्रताः । मूर्तयो विविधास्तेषु कारणेपु लयं ययुः ॥ माया च प्रलये काले परमिन्परमेश्वरे । सत्यबोधसुखानन्तब्रह्मरुद्रादिसक्षितः" ॥ इति । तथा कौम ब्रह्मविष्ण्वादिलयानन्तरं पञ्चभूतादिलयः पठ्यते-- संस्थितेष्वेव देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाफिपु । गुणैरशेपैः पृथिवी विलयं याति पारिषु ॥ सवारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः । तेजस्तु गुणसंयुक्तं,वायौ संयाति सवयम् ॥ आकाशे सगुणे वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् । भूतादौ च तथाकाशो लीयते गुणसंयुतः ॥ इन्द्रियाणि तु सर्वाणि तैजसे यान्ति ससयम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सपमाः ॥ त्रिविधोऽयमहङ्कारो महति प्रलयं ब्रजेत् । महान्तमेभिः सहितं प्रकृतिर्जायते द्विजाः" ॥ इति । एवं विष्णुपुराणादिषु प्राकृतलयो द्रष्टव्यः । तथा उत्पत्तिप्रकरणेऽपि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत" इति तैत्ति- रीपश्रुतिमुदाहृत्योच्यते माधवेन । अन्नात्पुरुप इति । तत्र पुरुपशब्देन शिरापाण्याचा कृतियुक्तो देहोऽभिधीयते । स प देहो ब्रह्मादिसम्यान्तो बहुप्रकारः । तत्र ब्रह्मदेहस्स ·सप्तमस्य प्रधानः प्रश्न निरतिशयपुण्यपुञ्जफलरूपत्वादितरसकलदेहकारणत्वेनानादित्वम् । तथा च "हिरण्य- गर्भः समवर्तताने भूतस जातः पतिरेक आसीत्" इति श्रुतिः । "नझा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्त कर्ता भुवनस गोसा" इति च । “स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत" इति । एतेन विष्णुमहेश्वरदेहयो- रप्यादित्वं व्याख्यातम् । एकेनैव चैतन्यैन गुणत्रयव्यवस्था देहत्रयस्य स्वीकृतत्वात् । तथा च मैत्रशाखायां श्रूयते--तस्स प्रोक्ता अग्यास्तनको ब्रह्मा रुद्रो विष्णरित्यय यो ह खलु वाचास राजसोंशोसौ स योयं ब्रह्मा, अथो ह खलु वाचाय तामसौंशोसी स योयं रुद्रोथ यो ह खलु वाचास साविकोंशोसौ स योयं विष्णुः । स वा एप एकत्रिधा भुव" इति । तयोत्तरतापिनीये मायां प्रकृत्य श्रूयते-सैपा. चित्रा सुदृढा बहरा स्वयं गुणाऽभिन्नाङ्करेष्वपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिचैतन्यदीप्ता तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं सर्वन" इति । अथ ईक्षत्यधिकरणे विज्ञानेन्द्रभिक्षुभाम्ये मत्स्यपुराणे- "गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यत्रयो देवा(वजनिरे । एका मूर्तिखयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्" । इति । बुद्धयाख्यसमष्टिमहत्त्वं हि त्रिगुणात्मकरजुबत्रिगुणात्मकमेकमेव । सचायशमेदेन त्रयाणां देवानां च शरीरं भवतीत्येका मूर्तिरित्युच्यते हरिहरात्मकदेहादिति । अत एव चैतत्समशरीराधारभूत विराडाख्यं स्थूलशरीरमेकमेवेति त्रयाणामेव विश्वरूपत्य- मुपपद्यते । त्रयश्च देवाश्चेतनरूपाभिन्ना एव । अत एव त्रयाणामेकपिण्डतया वात- पित्तकफवन परस्परसापेक्षत्वात् । "अन्योन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमनुजीविनः । अन्योन्यं प्रणताचैव लीलया परमेश्वराः" । इति मात्यादिवाक्यमप्युपपन्नम् । एतेन त्रयाणां भेदाभेदावपि व्याख्याती चेदि- तव्यौ । न तु तेषां कार्योपाधिकत्वेऽपि "विधाकृत्वात्मनो देहं सोन्तर्यामीश्वरः स्थितः" इति स्मृतयोंगिकायष्यूहवाटीलापनारत्वमेवास्तु, किमर्थ विष्यादीनां चेतनान्तरत्वं कल्प्यत इति चेत्, न को- "प्रधानं पुरुपं चैव प्रविश्याशु महे धरः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ।। प्रधानात्क्षोभ्यमाणाच तथा पुंसः पुरातनात् । मादुरासीन्महदीजं प्रधानपुरुषात्मकम् ॥"

·ससिद्धान्तमार्तण्डे इत्यनेन, तथा विष्णुपुराणादिपु च पुराणान्तरेण सह प्रकृति संयोज्यैव परमेश्वर- स्तदुभयात्मकं देवतात्रयरूपं महान्तं सृजतीत्यवगमात् । "ब्रह्मादीनां त्रयाणां तु खहेतौ प्रकृती लयः । प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव समुद्भवः"t. इति मात्स्यादिभ्यस्तेपामुत्पत्तिलयसिद्धेश्च । (तेषां सादारभ्यरूपोन्योन्यमभेदः, भेददर्शने दोषः) अत:, "त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम्" इत्यादिभित्रयाणामेव देवानां स्वाभाविकब्रह्मात्मभावसाम्यमित्युक्तम् । यत्तु, भिक्षोः तेषां लीलावताररूपत्वादिकमसम्मतम्, तत्तु युक्तं न वेत्यन्पदेतत् । भाष्यप्रकाशे श्रुतत्वाचेति सूत्रे भैक्षवमतखण्डनप्रस्तावे पराशरपुराणे, "वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने । त्रिमूर्तीनां हरेर्नान्ना मूर्त्या तस्य परं पदम् ॥. प्रवदन्ति: इति साम्यस्मरणम् । अतो गुणावतारयोर्हरिहरयोस्तत्तद्गुणोपहितब्रह्मचैतन्यस्यैकत्वात्ता- दात्म्यरूपोऽभेदोऽस्माकं सम्मत एव । "शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः। यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुपि" ॥ इत्यादिप्रमाणसिद्धत्वात् । स्कान्दे च काशीसण्डे पूर्वभागे सप्तविंशाध्याये (श्लो. १८१)- "विष्णुरुद्रान्तरं ब्रूयाद्यः श्रीगौर्यन्तरं तथा । तद्धान्तिकस्य मूर्सस्य वाक्यं शास्त्रविगर्हितम्" ।। इति । एवं श्रीभागवतादिवचनान्यपि । "प्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । न ते मय्यच्युतेजे च भिदाममपि चक्षते" । इत्यादीनि द्रष्टव्यानि । (पुरपोत्तमस्य महोकपः, तत्समाधियोरभावः, प्राशिवादीनो तरकलावंच) सर्वकारणभूतस्य श्रीपुरुषोत्तमस्य तु न फेनापि साम्यं कर्तुं शक्यम् । यथाह दस- मस्कन्धे विधि:- .

·सप्तमस्य प्रधान: प्रश्नः। "क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते खाम्यं तु तत्र कुधियः (योऽ)पर ईश कुर्यु"। इति । पामोत्तरखण्डे पाखण्डोत्पत्तिकथनाध्याये पार्वती प्रति शिव:- "यस्तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदेवतः। समत्वेनैव वीक्षेत स पाखण्डी भवेत्सदा" ॥ इति । तैत्तिरीये श्रूयते- "नारायणः परं ब्रह्म तत्वं नारायणा परः" इति । एवं "एको ह वै नारायण आस" इत्याद्या आथर्वणादिश्रुतयोऽप्यनुसन्धेयाः । नारदपञ्चरात्रेऽपि द्वितीयरात्रतृतीयाध्याये शिवः- . "गुणान्तरं तीर्थकीतः को चा वक्तुं क्षमो मुने । नाहं ब्रह्मा च शेपश्च धर्मः सूर्यस्तथैव च ।। नारायणर्पिभगवान् नरर्षिः कपिलस्तथा । सनत्कुमारो वेदाचाप्यन्यः को वा न भारती ॥ परमात्मा यथा दृष्टः सीमा च नभसस्तथा । यथा दृष्टं मनचापि बुद्धिर्ज्ञानं विवेचनम् ।। तथा गुणश्च कृष्णस्य सर्वाज्ञातश्च नारद । तथापि वक्ति तज्ज्ञानं पण्डितश्चं यथागमम् ॥ कलाः कलांशास्तस्यापि ये ये सन्तश्च योगिनः। ते महान्तश्च पूज्याचाप्यंशं वक्तुं च का क्षमः ॥ नैव कृष्णात्परों देवो नैव कृष्णात्परः पुमान् । नैव कृष्णात्परो ज्ञानी न योगी च ततः परः ।। नैव कृष्णात्परः सिद्धस्तत्परोऽपि न हीश्वरः । न तत्परश्व जनको विश्वेषां परिपालकः॥ 'न तत्परश्व बलवान् बुद्धिमान् कीर्तिमांस्तथा । न तत्परः सत्यवादी दयावान भक्तवत्सलः॥ न तत्परश्च गुणवान सुशीलश्च जितेन्द्रियः । शुद्धाशयश्च शुद्धश्च न तस्माद्भक्तवत्सलः ॥ न हि तस्मात्परो धर्मी प्रदाता सर्वसम्पदाम् । न हि.तस्मात्परः शान्तो लक्ष्मीकान्तात्परच कः।। अनन्तकोटिब्रह्माण्डा मोहिता मायया यया। सा चातिमीता पुरतो यमेव स्तोतुमक्षमा ॥

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे सरखती जडीभूता यमेव स्तोतुमक्षमा । महालक्ष्मीश्चातिमीता पादपद्मं निपेवते ।। प्रत्येकं प्रतिविश्वेपु महाविष्णोश्च लोमसु । कोटिशः कोटिशः सन्ति देवा ब्रह्मादयो मुने । यथा रेणुरसद्ख्यश्च तथा विश्वानि नारद । एतेपामीश्वरको राधेशः प्रकृतेः परः ॥" इति । "अतोऽसि लोके घेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।" "उत्तमः पुरुषस्त्यन्यः" "मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय" एवमादिपु पुरुषोत्तमस्य तु सर्वावधिकोत्कवचं स्फुटमेव । अतो रुद्रादीनां तदं- शभूतानां न तत्साम्पम् । “न तत्समचाम्यधिकश्च दृश्यते" इति श्वेताश्वतरथुतेः । "निरस्तसाम्यातिशयेन राथसा" इति पुराणाच । विस्तरस्तु मत्कृतेपूपनिषद्याख्यानेप्वयगन्तव्यः । शिवादीनां भगवत्कलाचं तु वर्ण्यते श्रीभागवतादिपु । यथाह सप्तमस्कन्धे (अ० १० श्लो० ३१)- "ततः सम्पूज्य शिरसा यवन्दे परमेष्ठिनम् । भवं प्रजापतीन् देवान् महादो भगवत्फला।" तत्रैव (श्लो० ४८)- "यस्य साक्षादवपद्मजादिभी रूपं धियावस्तुतयोपवर्णितमि"ति पुरुषोत्तमस सर्वोत्तमत्वम् । दशमस्कन्धे च साम्बनिवाहप्रकरणे बलभद्र:- "ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलाया" इति सर्वेपी कलात्वमाह । एतत्सर्व महता प्रपञ्चेन श्रीपुरुषोत्तमचरणादिभिः प्रहत्तवादपण्डितकरभिन्दिपाल- भाष्यप्रकाशमभृतिषु महत्तरग्रन्थेषु सम्यग्व्यवस्थापितमेवेत्यलं बहुना ।। वेदादिवर्णितौ भेदाभेदावित्युती तयोः ।। छेदाय भक्तदुःसानां पृथगुक्तः परः पुमान् ॥

·सप्तमस्य प्रथमः प्रश्न अर्थतत्सतमप्रधानप्रश्नावलम्विनोऽष्टौ प्रश्नाः तत्रायः॥१॥ (एकोनपञ्चाशत्तमः प्रश्नः, उत्तरे तदाशयादिशिवस्या पूजने अनन्यत्वभङ्गादयो हेतवः) तत्राभेदः सम्मतश्चेत्तदुपदेशः कुतो न क्रियते प्रत्युत शिवपूजादेः प्रतिषेधः क्रियते तत्कथम् ? ॥ ४९ ॥ उत्तरम्- किमत्रोपदेशशब्देनाभेदोपदेश एव विवक्षितः आहोखित्तन्मत्रोपदेशः १ तत्राद्यश्चे- दुक्तरीतिकस्तयोरभेदोऽस्मदाचार्यादिभिर्भाष्यसुबोधिनीप्रभृतिषु निर्णीत एव । तत्तद्- न्याध्यापनावसरे स्खशिष्येभ्योऽपि स उपदिश्यत एवेति व्यर्थोऽयं तदभावे हेतुप्रश्नः । द्वितीयश्चेत्तुर्यप्रधानपनापान्तरपञ्चमादिप्रश्नत्रयोचरेणैव सनमुत्तरितमिति श्रीः। यत्तूक्तं शिवपूजादेः कथं प्रतिषेधः क्रियत इति; सत्यम् , क्रियते, परं त्यस्य प्रश्न- सायमाशयो भवेत् , यदि शिवविष्पोरभेद एव स्वीक्रियते तर्हि विष्णुरूपाणां राम- कृष्णादीनामिव शिवस्याप्युपासनं भवद्भिः कार्यमेव, विष्णुरूपत्वाविशेषादिति । उत्तरं तु तादात्म्यरूपोऽभेदो हि गुणावतारयोरेव तयोरुपपादितः । तद्यदि वयं गुणावतार- विष्णूपासका एवाभविष्यामस्तर्हि तदभिन्नत्वाच्छिवस्याप्युपासनं कर्तव्यत्वेनास्मान- प्राप्स्यत्, नत्वेयं, अतो नैव, अस्माकं तु सर्वकारणभूतस्य सर्वेश्वरस्य श्रीपुरुषोत्तमस्स सेवनेनैव गतार्था सर्वदेवोपासना । उक्तं च श्रीभागवते- "यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशासाः । प्राणोपहारादलिरिन्द्रियाणां तथैव सहिणमच्युतेज्या" । इति । पुनस्तत्रैव (स्कं. ८ अ० ५ श्लो० ४९)-~ "यथा हि स्कन्धशासानां तरोर्मूलानसेचनम् । एवमाराधनं विष्णोः सर्वेपामात्मनश्च हि" ।। इति । अन्यनापि, "आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ।। सर्ववेदेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यस्फलम् । तत्फलं समयानोति स्तुत्वा देवं जनार्दनम् ।।

·३७६ ससिद्धान्तमार्तण्डे वासनाद्वासुदेवस वासितं भुवनत्रयम् । सर्वभूतनिवासीनां वासुदेव नमोस्तु ते ॥” इति । दक्षस्मृतौ च समाप्तिदशायाम्- "विद्या वा यदि चाऽविद्या शरणं तु जनार्दनः" इति । दशमस्कन्धे च- "त्यामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम्" इत्यादि । वहृचाश्चामनन्ति- "इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः ससुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥” इति । अतः पुरुषोत्तमसेवनेनैवास्माकं गतार्था सर्वदैव सर्वदैवतोपासना । किञ्च, देवतान्तरोपासने, “यो वै खां देवतामति यजते" इति वैत्तिरीयसंहिता- श्रावितः स्वदेवतातिक्रमदोपः प्रसज्ज्येत । "अनन्याश्चिन्तयन्तो माम्" इत्याद्युक्तमन- न्यत्वं च भज्येत । भगवता च, "येप्यन्यदेवताभक्ता" इति देवतान्तरोपासनस्यावैध- त्वस्मरणात् । अवैधापेक्षया वैधानुष्ठानमेव श्रेयः । अपिच; "कामैस्तैस्तै तज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः" इति ज्ञानशून्यानां सकामानामेव देवतान्तरप्रतिपत्तिः । "देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि" इति तदुपासनया तत्सायुज्यादिकमेव फलं न तु भगवत्प्राप्त्यादिकमिति फलतार- तम्यं च दर्शितं भगवतेति । निष्कामानां ज्ञानाग्रहवतां देवतान्तरसायुज्याद्यनाकासिणां भगवच्चरणैकप्रेप्सूनां नैव रुद्रादिदैवतान्तरोपासना युक्ता । सारसनहादिपु, "ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याथान्या देवताः स्मृताः।" "मुमुक्षवो घोररूपान्" इत्यादिमागमतादिवचनेभ्यः । किन्त्वनन्यतया श्रीपुरुषोत्तमसेवनैव तेषां सकलेप्टसम्पादिका कल्पलतिकेत्येतदुप- पादितं ग्राम पञ्चदैवतपूजाप्रश्नोत्तरे । (सायिकानां शिवादिपूजानिषेधः) अन्यच, अस्ति शिवपूजायाः प्रतिपेधः । यथा, श्रीभागवते चतुर्थस्कन्धे द्वितीया- ध्याये (श्लो०२८)- ·सप्तमस्य प्रथमः प्रभः। ३७७ "भवव्रतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः। पाखण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः ॥ नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिणः । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासत्रम् ॥ ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ । सेतुं विधारणं पुंसामतः पाखण्डमाश्रिताः ॥ एप एव हि लोकानां शिवः पन्था सनातनः । यं पूर्वे चानुसंतस्थुर्यत्प्रमाणं जनार्दनः ।। तहह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् । विगी यात पाखण्डं दैवं वो यत्र भूतराट्" ।। इति । तथा, प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये (श्लो० २७)- "मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकलाः शान्ता भजन्ति घनस्यवः॥ रजस्तम प्रकृतयः समशीला भजन्ति वै । पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः" ।। इति । सारसबहे पद्मपुराणे- "योऽसौ सर्वगतः श्रीमान् वासुदेवः परात्परः । अनादिनिधनो विष्णुः स एव परमेश्वरः ॥ शुद्धसत्वमयो योऽसौ कल्याणगुणवान् प्रभुः । पुण्डरीकेक्षणः श्रीमान् श्रीपतिः पुरुषोत्तमः॥ विप्राणां वेदविदुपामेक एवार्चितः प्रभुः । विप्राणां नेतरे पूज्या रजस्तमो विमोहिता" ।। इति । चसिष्ठस्मृतौ- "नारायणं परं ब्रह्म ब्राह्मणानां हि दैवतम् । सोमसूर्यादयो देवाः क्षत्रियाणां विशामपि ।। शूद्रादीनां तु रुद्राया अर्चनीयाः प्रयत्नतः" ॥ इति । पाझे भृगुवचनानि- "शुद्धसत्वमयो विष्णुः कल्याणगुणसागरः । नारायणः परं ब्रह्म विप्राणां दैवतं हरिः ।। • स एष पूज्यो विप्राणां नेतरः पुरुषर्षभ । मोहायः पूजयेदन्यं स पाखण्डी भविष्यति ।। ४८९० मा.

·३७८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अशुद्धा ब्रह्मरुद्राधा रजस्तमोविमिश्रिताः । नान्यः कश्चिन्नराणां वै पूजनीयः कदाचन ॥ नान्यं देवं निरीक्षेत नान्यं देवं च पूजयेत् । न चान्यं प्रणमे द्विप्रो नान्यदायतनं विशेत् ॥” इति । वाराहे-- "यत्सत्त्वं स हरिदेवो हरिस्तत्परमं पदम् । सत्त्वं रजस्तमश्चेति तृतीयं चैतदुच्यते ॥" लिङ्गपुराणे- "हिरण्यगर्भो रजसा तमसा शङ्करः स्वयम् । सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः सर्वात्मा सदसन्मयः ॥ सात्विकैः सेव्यते विष्णुस्तामसैरेव शङ्करः । राजसैः सेव्यते ब्रह्मा सङ्कीर्णेश्च सरस्वती ॥ चौद्धो रुद्रस्तथा वायुर्दुर्गागणपभैरवाः । यमस्कन्दौ नैर्ऋतश्च तामसा देवताः स्मृताः ॥" भागवतेऽपि- "सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्त- युक्तः परः पुरुप एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिश्चिहरेति सज्ञाः श्रेयांसि तत्र सलु सत्यतनोर्नृणां स्युः ॥" राजसतामसानामेव शिनाद्यर्चनम् । साचिकानां मुमुक्षूणां तु रामकृष्णादिभगवदवता- रार्चनमेव विधीयते । तथा सारसबहे ब्रह्मरात्रे- "न त्रिपुण्ड्रं द्विजैर्धाय पट्टाकारं तथैव च । न चान्यदेवताभक्तिरापद्यपि कदाचन" इति । (भसरुद्राक्षटति विना शिवार्चनं व्यर्थ, वैष्णवानां तद्धारणनिषेधः) किच, तिथितत्ये लैड़े- "विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया । पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः ॥” इति । शैवसुधाकरे तु न तस्य फलदो भवेदिति पाठः । तत्रैव सूतसंहितायां कश्चिद्रामणं प्रति विष्णुवचनम् - "विभूतिधारणं त्यक्त्वा त्यक्त्वा रुद्राक्षधारणम् । मा मा पूजप विश्वेशं शिवं लिङ्गखरूपिणम् ॥"

·सप्तमस्य प्रथमः प्रश्नः।
सनत्कुमारसंहितायामपि,
"यथैव चाण्डालोच्छिष्टं श्राद्धार्थ नोपयुज्यते ।
पूतिपर्युपितं यच निर्भस्सैवं शिवार्चनम् ॥
दायादहीनो न पुनर्पतः पिण्डमवाप्स्यति ।
तथा भस्मविहीनोऽपि शिवार्चनपुरं फलम् ॥
यथा कृशानुरहितो ह्यध्वरो नैव शोभते ।
अशेपसाधनोपेतं भस्महीन शिवार्चनम् ॥"
इति भस्मरुद्राक्षरहितस्य शिवपूजनं निषिद्धम् । तद्धारणं तु वैष्णवानां निषिद्धम् ।
नारायणसारे-
"रुद्राक्षधारिणं विप्रं सदा भस्माञ्जुलेपनम् ।
सकुलं तं त्यजेन्नित्यं सर्वकर्मवहिष्कृतम् ।।" इति ।
तत्रैव विप्वक्सेनसंहितायाम्-
"खच्छन्दतवेपाच मिथ्यालिंगधरास्तथा ।
ब्रह्माकोपामिनिर्दग्धा रुद्रभक्ता जटाधराः ॥
अमिदं गरदं चैव लिङ्गपापाणधारिणम् ।
त्रिपुण्ड्रधारिणं विनं चण्डालमिव सन्त्यजेत् ॥"
तत्रैव हारीत:-
"रुद्रार्चनं त्रिपुंड्स धारणं यत्र दृश्यते ।
शूद्राणां च विधिः प्रोक्तो न द्विजानां कदाचन ।।" इति ।
पायोत्तरखण्डे ऊर्ध्वपुण्ड्राध्याये-
"विप्राणां नैव धार्य स्थात्तिर्यक्रपुण्ड्रादिधारणम् ।
नारायणात् परब्रह्माद(१)न्येपामर्चनं न हि ॥" इति ।
अयं च सर्वोऽपि निषेधो मुख्यतया वैष्णवपर एवेत्यवगम्यते । सर्वपरत्वे
तद्विधायकशासनैरवकाश्यापतेः । अतो वैष्णयानां शिवपूजादिप्रतिपेघो युक्त एव ।
विधीनां शिवलोककामुकपरत्वेनोपसंहाराच्च ।
(रुदार्घनाद भसरुद्राक्षधारणदानादिभ्यश्च दलोकाप्तिः, तयोः शैवमप्रेकसाभ्यता )
तदर्चनादेः शिवलोकफलत्वं तु यथा तिथितत्वे भविष्ये-
"चत्तूरकैश्च यो लिङ्ग सकृत्पूजयते नरः।
स गोलक्षफलं प्राप्य शिवलोके महीयते ।।" इति ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे आचारमयूखादिषु चैदमुदाहतम् । चतुर्विंशतिमतव्याख्यामयूखादिपु महाभारते- सदा तं यजते यस्तु श्रद्धया मुनिपुङ्गय । लिङ्गे वा स्थण्डिले वापि शङ्करं विधिपूर्वकम् ।। युगदोपं विनिर्जित्य रुद्रलोके प्रमोदते ।।" आचारमयूसे पार्थिवादिलिड्गपूजां प्रक्रम्प भविष्ये- "सहस्रमर्चयेल्लिङ्गं निरयं स न गच्छति । रुद्रलोकमयामोति भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ॥" तत्रैव शिवपञ्चाक्षरं प्रक्रम्य नन्दिपुराणे- "तन्मत्रजापी तत्कर्म रतस्तद्गतमानसः । निफामः पुरुषो राजन् स रुद्रपदमश्नुते ॥" तत्रैव शिवधर्म- "लिझानुलेपन कार्य दिव्यगन्धः सुगन्धिभिः । वर्पकोटीशतं दिव्यं शिरलोके महीयते ।।" 'पुनर्भविष्ये- "विल्यपरसण्डेय यो लिङ्गं पूजयेत्मकन् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिरलोफे महीयते ॥ स्कान्दे- "एफपरं फलं पकं यः शम्भोपिनिवेदयेत् । वर्षाणामयुतम्भोगः शिवलोके महीयते ॥ एफ मोचाफलं पई या शिवाय निवेदपेन् । सर्वमच्छम्महामोगः शिरसोके महीयते ॥" एवं प्रधान्तरेप्यपि विविधानि पचनानि द्रएच्यानि तथा भम्मत्रिपुद्रपिपये पुलस्त्य:- "करोति शिवमण यसिपुग्दं द्विजोत्तमः । पक्षः शूलधरः मौम्पः शिलोक महीयते ॥" इति । स्वाधधारपेऽपि निर्णयसिन्धी तृतीयपरिच्छेदपूर्टि- "विना मत्रेण यो घने रुद्राक्ष सपि मानः । म याति नरफान् घोरान् पारदिन्द्रावतुर्दश ।। पञ्चामृतं पनगन्यं नानाले प्रपोजयेन् । रद्वापस प्रविष्टायां मत्रं पश्चाधरं तपा ।।" इति । .

·" सप्तमस्य प्रथमः प्रना। प्रजापतिः- "यो ददाति द्विजेभ्यश्च रुद्राक्षं भुवि सन्मुखम् । तस्य प्रीतो मवेद्रुद्रः सं पदश्च प्रयच्छति ।।" इति । स्कान्दे- "रुद्राक्षदेहसंस्थोऽपि कुकुरो नियते यदि । सोऽपि रुद्रुपदं याति किं पुनर्मानवो गुह ॥" इति । अत्र रुद्राक्षस्य शिवलोकप्राप्तिहेतुत्वं स्पष्टमेवेति तत्कामानामेव तारणं तदर्चनं चोचितम् । किञ्च, शैवमन्त्रमन्तरा धारणे दोपोऽपि दर्शितः, त्रिपुण्डूविषयेऽपि सुधासिन्धौ-- "त्रिपुण्डूकं सदा कुर्यान्मत्रपूतेन भलना। मत्रहीनं तु यः कुर्यात्पापभागी भवेन्नरः ॥” इति । अतोऽपि वैष्णवानां नैतद्युक्तम् । तन्मत्रोपासनेऽवश्यभाविना शैवत्वेन साङ्का- पत्तेः । तजपादिवशादवश्यभाविन्या रुद्रपदमातेनिर्गुणमोक्षेच्छूनामत्यन्ताऽनभि- लपितत्वाच। (शिधरूपेण पञ्चदेवरूपेण च भगवानेवार्यते, शैववैष्णवयो दनिर्देश.) अपरञ्च, शिवस्याऽपि भगवदंशत्वात् , वस्तुतस्तु शिवार्चनमपि तद्रूफ्स्य विष्णोरे- वार्चन मिति सिद्ध्यति-दशमस्कन्धे (अ० ४ श्लो० ५)- "लामेवाज्ये शियोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । यह्वाचार्यविभेदेन भगवन्समुपासते । सर्व एव यजन्ति त्या सर्वदेवमयेश्वरम् ॥ इत्यादि भगवन्तम्प्रति अक्रूरवाक्येभ्यः । शैवसुधाकरे सूतसंहितायां कश्चिद्राह्मणम्प्रति- "विभूतिधारणं त्यक्त्या त्यक्त्वा रुद्राक्षधारणम् । मा माम्पूजय विश्वेशं शिवं लिङ्गस्वरूपिणम्" । .इति विष्णुवाक्यात् । पाये कार्तिकमाहात्म्यप्रथमाध्याये- "सौराः शैवाचं गाणेशा वैष्णया शक्तिपूजकाः । मामेव प्रामुवन्तीह वर्षाम्भः सागरं यथा" ॥ इति सत्यभामा प्रति भगवद्वाक्याच । A ·ससिद्धान्तमातेण्डे अतः सर्वाशिभूतस्य सर्वदेवदेवस्य साक्षाच्छीपुरुपोचमस्याऽनन्यतयाऽर्चनतत्पराणा- मस्मत्साम्प्रदायिकानां तु भगवत्सेवयैव शिवार्चनादेर्गतार्थत्वम्भवत्येव । "यथा तरो- मूलनिपेचनेने"ति न्यायात् । अपि च निर्णयसिन्धौ उचराद्धे श्राद्धार्हब्राह्मणेपु- "शिवभक्तो विष्णुभक्तो भार्यायामृतुकालगः । गुरुभक्तो.ज्ञाननिष्ठः सोमयाजी च सत्यवाक् ॥ सुशीलनातकयतिब्रह्मचारिण उत्तमा" इति । अत्र शिवविष्णुभक्तयोः पृथगुपदेशः । एवमन्यत्रापि दृश्यम् । यदि तु शैवविष्णु- मत्रग्रहणतच्चिद्वधारणादिपूर्वकं विष्णुपूजा, अनन्यवैष्णवैश्च शैवमत्रग्रहणतच्चिद्वादि- धारणपूर्वकं शिवार्चा विधीयते तर्हि शास्त्रसिद्धः शैववैष्णवसम्प्रदायभेद एव न स्यात् । अपरञ्च, मोक्षार्थिनां विष्ण्वनमेघ युक्तम् । तस्यैव मोक्षदातृत्वस्य प्रागुपपादितत्वात् । अत एव गौतमसूत्र आकिनिरूपके प्रथमप्रश्ने देवार्चनं प्रक्रम्योच्यते (खं० १२)- "आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनमिच्छेद्भुताशनात् । ऐश्वर्यमीश्वरादिच्छेन्मोक्षमिच्छेअनार्दनात्" ॥ इति । तस्माद्वैष्णवैर्भगवदर्चनमेव कार्य न तु रुद्रादिदैवतान्तरार्चनरूपः परधर्मः समाश्रय- णीयः । यथाह दशमाध्याये मनुः (श्लो० ९७)- "वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः खनुष्ठितः । परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः" ।। इति । (परधर्माश्रयनिन्दा अधर्मस्य पञ्चशाखाश्च कुलाचारात्मसन्तोपाभ्या व्यवस्था च) भगवानन्याह- "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठिताद् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः" ॥ इति । आचारमाधये चं तृतीयाध्याये श्राद्धवपत्राह्मणेषु यमः- "सद्भिश्च निन्दिताचारः स्वकर्मपरिवर्जकः । इति गणयित्वाग्रे उपसंहरति- "चतुराश्रमयाह्याच सर्वे ते पतिदूपकाः । इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तास्तान् द्विजान्न नियोजयेत्" ।। इति । श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे पञ्चदशाध्याये (श्लो० १२)- "विधर्मः परधर्मश्च आभास उपमाच्छलः। . अधर्मशाखाः पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्यजेत् ॥

·सप्तमस्य प्रथमः प्रश्नः। -- ३८३ धर्मयाधो विधर्मः स्यात्परधर्मोऽन्यचोदितः । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो या शब्दभिश्छलः ॥ यस्त्विच्छया कृतः पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्मः कस्य नेप्टः प्रशान्तये ॥ इति । दक्षस्मृतौ (श्लो०१८)- "स्वकं कर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते नरः। अज्ञानादथंवा लोभात्स तेन पतितो भवेत् ॥ अविस्मृतौ- "तानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः । प्रिया भवन्ति लोकस्य स्खे स्खे कर्मण्यवस्थिता"। तत्रैव- "येऽप्यपेताः स्वधर्माये परधर्म व्यवस्थिताः। तेपा शास्तिकरो राजा स्वर्गलोके महीयते ॥ आत्मीये संस्थितो धर्म शूद्रोऽपि स्वर्गमश्नुते । परधर्मो भवेत्त्याज्यः स स्वयं परदारयत्" ॥ इति । नारदपञ्चरात्रे (रा० २ अ० ७ श्लो० ४०)- "स्वधर्माचरणं शुद्धं विधर्माच्च निवर्तनम् । वेदोक्ताचरणं विप्र परं निर्वाणकारणम्" ।। इति । किञ्च, स्वकुलाचारात्मसन्तोपयोरभावावपि रुद्रादिदेवतान्तरपूजाप्रतिवन्धकावस्माकं वेदितव्यो। "येनास पितरो याता येन याताः पितामहाः । येन यायात्सतां मार्गस्तेन गच्छन्न दुष्यति" ॥ इति मनुवचनात् (अ० २ श्लो० ६)- "वेदोऽसिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च" ॥ इति । तथा (अ०१ श्लो० ७)- "श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च नियमात्मनः" इति मनुयाज्ञवल्क्याभ्यामात्मसन्तोपखापि धर्मप्रमाणत्वस्मारणात् । अत एवं यज्ञ- वल्क्यस्मृतौ (अ० १) श्राद्धप्रकरणे (श्लो० ४०) मृतेऽहनि तु कर्तव्यमित्यस मिताक्षरायामन्ते, क्षयाहे एकोद्दिष्टपार्वणयोः वंशसमाचारादेव, तदभावे आत्मतुपैव + ·३८४ ससिद्धान्तमार्तण्डे च व्यवस्था कृता इति ध्येयम् । पराशरमाधवीये च द्वितीयाध्याये बहुविधान् गृहस्थ- धमानिरूप्य माधवेन सामान्येन च धर्म ससिप्याह मनुरित्युक्त्या "येनास्य पितर" इति “यत्कर्म कुर्वतोप्यसे"ति श्लोकद्वयं लिखितम् । इत्थं वैष्णवैः क्रियमाणे शिवपूजायाः प्रतिषेधे विशेषतः प्रमाणजिज्ञासा चेत् सा प्रहस्तपण्डितकरभिन्दिपाल- प्रभृतिमहत्तरप्राचीनग्रन्थावलोकनादेव पूरयितुं शक्ष्यत इत्युपरम्यते । पूज्यो नः सरलो देवो देवदेवः श्रियः प्रियः । न तु प्रयोजनाभावाद्वामदेवादयः परे ॥ १ ॥ देवतान्तरविद्वेपस्त्वस्माकं न विद्यते । कुर्मः स्वधर्ममात्रं तु शासाधिकरणोक्तवत् ॥२॥ शिवेन गुरुणाऽस्माकं देवदेवेन केलम् । अदर्शि यः सम्प्रदायस्तमेवानुसता वयम् ॥३॥ अथ द्वितीयोऽवान्तरः प्रश्नः॥२॥ (पञ्चाशत्तमः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, सर्वत्राद्वैत वेदचतुष्कश्रुति- स्मृतिन्यायपुराणानि, भगवति देवान्तरसाम्यबुद्धो दोपः) भेदश्वेच्छास्त्रोक्तदोपभागिनः स्युः ॥ ५० ॥ उत्तरम्- ये युरनयोर्भेदं सन्तु ते दोपभागिनः । तादात्म्यलक्षणाम्माभिस्त्वभिदा यर्णिता तयोः ॥१॥ अधना न्यूनमेवोक्तं तयोरेयाभिदेवि यत् । ये सर्व रास्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति फिनन ॥२॥ ऐतदात्म्पमिदं सर्पमित्यादिश्रुतिदार्शिनः । एश्यन्ति युद्धमदेवं दोप. सजेत तेषु कः॥३॥ तपाहि, पहचानामतरेयोपनिपदि- "पुरुप एयेदं सर्वं यद्भूतं यच भव्यम्" । पृहमारायणोपनिषदि- "यहमसि प्रवाहमनीति" । कठोपनिपदि- "मह नानाम्नि फिशन"। .

·सप्तमस्य द्वितीयः प्रश्नः। भा : कारबमाध्यन्दिनानां मैत्रेयीब्राह्मणे- "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यादिना द्वैतज्ञानफलमुक्त्वा, “यन्न त्यस सर्वमात्मैवाभूनत्केन के पश्येत्" इति । छन्दोगानां शाण्डिल्यविद्यायाम्- - "ऐतदात्म्पमिदं सर्वम् "सर्व खल्विदं ब्रह्म तसलान्" इति । श्वेतकेतुविद्यायाम्- "एतदात्म्यमिदं सर्वम् । आथर्वणानां कैवल्योपर्निपदि--- "तब्रह्माद्वयमस्म्यहम्" इति । मुण्डकोपनिपदि- "ययोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्या ओपधयः सम्भवन्ति । .. यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाऽक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्" इति । स्मृतिपु- "अहं सर्वस्य प्रभवो मचः सर्व प्रवर्तते" इति । "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लमा" ॥ इति । चतुर्लक्षण्याम् (अ०४ पा० १ सू०३)- "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च" देशमस्कन्धे (अ० १० श्लो० २९)- "व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः" । इति । विष्णुपुराणे- "भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः" इति । एवमादिभिः श्रुतिस्मृतिन्यायपुराणपुजैः पश्यन्त्यभेदं प्रतिपादितं ये । सर्वत्र तेषांक शिव च विष्णौ सम्बन्धगन्धोऽपि भवेद्भिदायाः ॥१॥ शोपाय पङ्कप्रकरस्य येपामेपां हरे रश्मिततिः सपोपा। तोपात्मभोस्तेषु कुतो नु दोपा रोपादिकानां हृदये प्रमोदात् ॥ २॥ अतो बेतु ब्रह्मादित्रिदेवतैरपि वन्दनीयममन्दश्रुतिसीमन्तिनीशिरम्सीमन्तभूपणं श्रीपुरु- पोचममेव पशुपतिप्रभृतिदेवतान्तरसाम्येन दूपयन्ति त एव शास्त्रोक्तदोपभागिनः स्युः ।। ४९.मा.

·३८६ । सत्सिद्धान्तमार्तण्डे "साम्यं तु तत्र कुधियः पर ईश कुर्यु" "यस्तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाखण्डी भवेद्धवम्" ।। इत्यादिश्रीभागवतपायोचरखण्डवचनेभ्यः न तु सर्वत्राभेदवादिप्यस्मासु दोपगन्धो- पीति शुभं नः॥ , अथ तृतीयोऽवान्तरः प्रश्नः ॥३॥ (एकपञ्चाशत्तमः प्रश्नः, उत्तरे इतरासां भारतादिटीकानां प्रामाण्याप्रामाण्यविचारः) किञ्च, पूर्वाचार्य रतादिटीकाकारैर्यथा विरोधपरिहारः कृतस्तत्प्रमाणमप्रमाणं वा ॥५१॥ उत्तरम्- प्रथमतो भारतादिटीकाकाराणामाचार्यपदवीमनधिरूदानां श्रीधरचतुर्धरप्रभृतीनां पूर्वाचार्यत्वमेव स्वरूपतोऽसिद्धम् । पूर्वोपन्यस्तेन आचार्यलक्षणेन अनाक्रान्तत्वात् । म हि पूर्वत्यमात्रेण पूर्वाचार्यत्वं शक्यं यक्तुम् । विशेष्याभावप्रयुक्तविशिष्टाभावस दुष्परि- हरत्वात् । यदि तु पूर्वाचार्यः शङ्करादिभिश्व टीकाकारः श्रीधरादिभिश्च प्रणीतविरोध- परिहारनिष्ठप्रामाण्याप्रामाण्ययोः कतरत् सम्मतमित्येव जिज्ञासितं तर्हि प्रश्नवाक्ये मेदावगाहनाय समुचायकचकारलेसोऽपेक्षितः । आस्तामेतत् । उत्तरं तु घूम:- पूर्वमेव भेदेषु भवत्सम्मतिर्न वेत्यस्य उत्तरे अम्माभिरस्मदाचार्याभिमतस्य वेदादि- मुख्यप्रमाणचतुष्टयस अनुकूलमितरोक्तमपि प्रमाणं तत्प्रतिकूलं चाप्रमाणमिति पुरैवो- पपादितम् । अतो, भारतभागवतादिटीकास्थविरोधपरिहारस्य थुत्यादिविरोधाविरोधा- भ्यामप्रामाण्यस्य प्रामाण्यस्य चाभ्युपगम आम्माकीनोजगन्तव्यः । अस्मत्सम्प्रदाये श्रीमदाचार्यश्रीविठ्ठलाचार्यश्रीपुरुषोत्तमश्रीगिरिधरादिभिः मुपोधिनीटिप्पणीप्रकाश- चालयोधिनीप्रभृतयः श्रीमागरतादिव्याख्याः कृताः । साम्प्रदायिकशिष्यैश्च गोपाल भट्टवालकृष्णभट्ट जनाधमट्टादिमिस्तदनुरोधीनि विवरणान्तराणि प्रणीतानि । तेषु ध्रुत्यायनुरोधेन विरोधपरिहारः कृत एव सोऽमा प्रमाणमेव । यदि तु सर्वेषामपि मारुल्येन भागवतादियापट्टीकाप्रामाण्यस्यावश्यमभ्युपगमे तट्टीकात्वमेव हेतुस्तहि अम्मन्साम्प्रदायिकीनामपि श्रीमागरतादिव्याख्यानां माफल्येन प्रामाण्यं भवनिः बुतो नाङ्गीक्रियने । टीकात्याविशेपा । यदि घ भिन्नमाम्प्रदापिकत्वादेव तमाङ्गीक्रिपत इत्युच्यते तर्सम्माभिरपि कपमम्मत्मम्प्रदायविरुद्धानां तर पुरुष पदन्त्यखिलभक्ति- ·सप्तमस्य चतुर्थः प्रश्नः। धृतोऽशमि"त्यादौ अंश इवांश कृत इव इत्यादिरूपाणां, "आसुरं पार्थ मे शृणु" इत्युपक्रम्य, "असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीचरमि"त्यादिषु स्पष्टतया जगदसत्यत्ववाद- प्रतिपेधपर्यवसायिषु वचनेषु, असत्यमिति नास्ति सत्यं वेदपुराणादिप्रमाणं यसिन् तादृशं जगदाहुरित्यादिरूपाणां विचित्राणां व्याख्यानानां कथं प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यम् । अतोऽस्माकममदाचार्यादिमिः कृतः श्रुत्यायनुसारी विरोधपरिहार एव सर्वाशतः प्रमाणम् । इतराख्याकारैः कृतस्तु श्रुत्पादिसम्मतास्मत्प्रतितवार्थाविरुद्ध एव प्रमाणमिति निखिलं निरवद्यम् । अथ चतुर्थोऽवान्तरः प्रश्नः ॥ ४ ॥ प्रमाणं चेत्तदा भवदीयरचितग्रन्थेषु कुतोऽविरुद्धतया वर्णनम् ॥ ५२॥ उत्तरम्- "प्रामाण्यमेव साकल्यानास्माभिः स्वीकृवं यतः । तत्स्वीकारेऽवतीणोऽयं प्रश्नो नोत्तरमर्हति ॥ अनादिरस्मसिद्धान्तः श्रुतिस्मृत्यादिसम्मतः । कैश्चिद्वेदपुराणादिव्याख्यातं तद्विरोधतः ।। अतस्तदुपमर्दैन सत्सिद्धान्तप्रवृत्तये । अवतीर्यसदाचार्यैस्तादृग्भगवदाज्ञया ॥ प्रमाणयुक्तिवतो दग्ध्वा दुर्वादकाननम् । ग्रन्थेषु सर्व निर्णीतं श्रुतिस्मृत्यनुरोधतः ।। नन्वैवं भवसिद्धान्तो वेदादिसम्मतोनादिसिद्ध एव चेत्तर्हि कथमितरैर्ग्रन्थकारैस्त- विरुद्धतया कचित्कचिद्वर्णितं वेदादिकं च कथमन्यथा व्याख्यातमिति चेत् प्रकृति- चिन्यादेवेति वदामः । यथा एकादशस्कन्धे चतुर्दशाध्याये (श्लो० १)- "वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ।। इत्युद्धवप्रश्ने श्रीभगवानुवाच (श्लोक ३)- "कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसञ्जिता । मयादी ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ।। तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्यादयोऽगृहन् सप्त प्रलमहर्षयः ।।

·। सत्सिद्धान्तमार्तण्डे तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः । मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः॥ किंदेवाः किन्नरा नागा रक्षा किंपुरुपादयः । पह्वयस्तेपां प्रकृतयो रजासत्चतमोभुवः ।। याभिभूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचा स्रवन्ति हि ॥ एवं प्रकृतिवैचित्र्याद्भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केपांचित् पापण्डमतयोऽपरे ।। मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुपर्पम । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि" ॥ इति । अन्न पारम्पर्येण केपांचिदिति सम्प्रदायशब्दवाच्येन परम्परागतसदुपदेशेनेति भग- पंता साभिमतं निर्दिष्टम् । अतो विचित्रप्रकृतिकानां वेदादेरन्यथार्थप्रतीतेरन्यथैव तैर्व्याख्यातम् । सम्प्रदायानुसारिणी भक्तिश्च कलिबलान्मध्ये शिथिलाऽभूदिति इदानीं सदाचार्यकृतग्रन्थेषु पुनस्तत्प्रवर्तफेषु सर्वथा वेदाधनुरोधिपु अर्वाचीनजनमोहनार्थमव- तीर्णानां रुद्रादिदैवतानां ग्रन्थेभ्यो विरुद्धतया वर्णनं युज्यत एव । इदानीं रुद्रादिदैव- तानां एतदर्थमवतार इति तु पुरैव सप्रमाणं दिमात्रेणोपपादितं कसै प्रयोजनायेत्य- सोत्तरे । कलिवलान्मध्ये वैष्णवसम्प्रदायैकसाध्यभगवद्भक्तिशैथिल्यं पुनर्नारदादिस- दाचार्यश्रमेण सर्वत्र बहुलं तत्प्रचरणं घेति तु पाझे श्रीभागवतमाहात्म्ये स्फुटम् । तथाहि (अ० १ श्लो०६५)- "यदा मुकुन्दो भगवान् क्ष्मां त्यक्वा,खपदं गतः । तदिनात्कलिरायातः सर्वसाधनवाधकः ॥ दृष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवच्छरणं गतः । न मया मारणीयोऽयं सारङ्ग इव सारमुक् ।। यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । तत्फलं लभते सम्यक् कलौ केशवकीर्तनात् ॥ एकाऽऽकारं कलिं दृष्ट्वा सारवत्सारनीरसम् । विष्णुरातः स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च ॥ कुकर्माचरणात्सार सर्वतो निर्गतोऽधुना । . पदार्थाः संस्थिता भूमौ चीजहीनास्तुपा यथा ॥ विप्रैर्भागवती वार्ता गेहे गेहे जने जने। कारिता कणलोमेन कथासारस्ततो गवः ॥ --- ·सप्तमस्य षष्ठः प्रश्नः। अत्युग्रभूरिकमाणो नास्तिका रौरवा जनाः। तेपि तिष्ठन्ति तीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गतः ।। कामक्रोधमहालोभवृष्याव्याकुलचेतसः। तेऽपि तिष्ठन्ति तपसि तपासारस्ततो गतः ।। पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिपा इव । पुत्रसोत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाधने ॥ न हि वैष्णवता कापि सम्प्रदायपुरःसरा । एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसारः स्थले स्थले ॥ अयं तु युगधर्मो हि वर्तते कस्य दूपणम् । अतस्तु पुण्डरीकाक्षः सहते निकट स्थित" ॥ इत्यादि। अग्रे च पुनस्तत्प्रवृत्तिप्रकारादिकं स्फुटमित्यलं बहुना । प्राचां ग्रन्थेषु न श्रोतवाचामेवानुसारिषु । वाचां विरोधेऽप्यर्वाचां का चार्वाचारतः क्षतिः ॥ " अथ पञ्चमोऽवान्तरः प्रश्नः॥५॥ अप्रमाणं चेत्तदा ते विज्ञा-अज्ञा वेति वक्तव्यम् ॥ ५३ ॥ उत्तरम्- अर्थविशेपे विज्ञा एव तत्कृतटीकादिनन्थेषु स्वस्खमताभिप्रायेण वेदादिलापनचा- तुर्यस विरोधपरिहारार्थ विविधयुक्तिकरणस्य सखाभ्यस्तविद्याविशेषविषयकपाण्डित्य- प्रदर्शनस च प्रत्यक्षतोऽनुभ्यमानत्वात् । न तु सर्वार्थज्ञाः । अर्थविशेषे तदपेक्षया विज्ञरितरैः स्वग्रन्थेषु कृतानां तहपणानामपि दृश्यमानत्वात् । । पष्टोऽवान्तरः प्रश्नः ॥६॥ विज्ञाश्चेत्तदा तल्लेखः प्रमाणरूप एव ॥ ५४॥ उत्तरम- ते विज्ञा एव नतु सर्वज्ञाः । अन्यथा तेषामेव परस्परविरोधो न सात् । अस्ति त्वे भवन्मतग्रन्थकाराणामपि रत्नप्रभाभामतीनिबन्धकल्पतरुपमृतिषु माध्यव्याख्यासु परस्परतो विरोधस्य खखानुगुण्येन भाष्ययोजनस च दर्शनात् । तथा कैश्विद भावकैरेव स्वीकृतस्य प्रतिविम्वपक्षस अपरैयौंष्माकीणैरेव अवच्छिन्नत्वपक्षावलम्वेन वृष्यमाणत्वात् । एवं न्यायव्याकरणयोरपि दृश्यते प्राचामर्वाचां च बहुतरो मतमेदः ।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे
तथा धर्मशास्त्रादिष्वप्युपलभ्यते माधवविज्ञानेश्वरादीनां राद्धान्तलक्षण्यम् । अतो
यदि ते सर्वेऽपि सर्वज्ञा एव अभविष्यन् । कथं तर्हि परस्परतोऽतीन व्यरोत्स्यन् ।
कथं च सर्वज्ञस्य एकतरस्य वचनमन्यतरेण दूपयितुं शक्येत । अतो विज्ञत्वेऽपि तेपा
सर्वज्ञत्वाभावात् न त सस्य सर्वाशतः प्रामाण्य केनापि वक्तुं शक्यम् । अत एवं
पराशरस्मृतिव्याख्यारम्भे वक्ति माधवः-
"कल्पिका मानुपी बुद्धिः सा च न व्यवतिष्ठते ।
अत एव निवन्धेषु दृश्यते नैरुवाक्यता" । इति ॥
एतन्मूलैवेयं विदुपां किवदन्ती-
"सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन" । इति ।
न चान्यतमुस्यापि सर्वज्ञत्वं वक्तुं शक्यम् । अविशेपात् । किन्चाऽऽग्रहात्सर्व-
ज्ञत्वाङ्गीकारे ग्रन्थविशेषकर्वणामस्मत्साम्प्रदायिकशिप्याणामपि तथा कि न वक्तुं
शक्यम् ।
यथोक्तं माधनैर-
"कपिलो यदि सर्वज्ञः काणादो नेति का प्रमा" ।
इति न्यायः प्रसज्येत । पुद्धिमापव्यवस्थिताविति ।
किश्च, अस्माकीनानामपि वेदादिप्रमाणोपादानेन सर्वव्यवस्थापनपूर्वकं नवीनग्रन्थ-
करणे तु न क्षतिः । अन्यथा सर्वमूलभूतश्रुतिसत्त्वे स्मृतिकारा न प्रवर्तेरन् । स्मृति-
सत्त्वे च तद्याख्यातारः व्याख्यासत्त्वे च निरन्धकाराः ।
अत एवाह स एव-
"विशेषादर्शनं यावत्तावत्सामान्यदर्शनम् ।
मानमेवान्यथा ते स्यात्सर्वज्ञत्वेऽधिकारिता ।।
गुणोपसहतिथैनं यथादर्शनमिप्यताम् ।
अदृष्टानुपसंहारे नाकिश्चित्करताऽस्तिते ॥
यद्याबदृश्यते वाक्यं शक्तिवानास्य याती।
तावत्कार्य न तूपेक्षा युक्ता गुण्यशङ्कया ।
प्रायश्चित्ते तथाचारे यानि स्मृत्यन्तराण्यहम् ।
दृष्टवास्तान्युदाहृत्य संहरिष्ये गुणांस्ततः॥
विपयस्य व्यवस्थां वा मन्दव्युत्पत्तिसिद्धये ।
प्रवक्ष्यामि यथा पूर्व निबन्धनकृतस्तथा" ।। इति ॥
अत:-
नाप्यज्ञा नापि सर्वज्ञा विज्ञा एव तु केवलम् ।
तल्लेखाना प्रमाणत्वं नास्ति सांशतस्ततः ॥१॥

·सप्तमस्य सामः प्रश्नः। अथ सप्तमोऽवान्तरः प्रश्नः ॥७॥ अज्ञाश्चेत्तदा सर्वजगद्विरुद्धवादिनो यूयं के इति विवेवनीयम् ॥ ५५॥ उत्तरम्-- न ह्यस्मामिः सर्वथाज्ञत्वं तेपूपपादितम् । नापि वयं सर्वजगद्विरुद्धवादिनः । अस्मद्नुगुणानामपि बहूनामेव जगति सत्चात् । यदि तु केपांचिदनभिमतवादमात्रेणैव सर्वजगविरुद्धवादित्वं शक्यं वक्तुं तर्हि अनादिसिद्धानि वैष्णवमतानि खग्रन्थेष्वनुवाद- पूर्वक दूपयित्वा प्रवृत्ते भवन्मत एव तत्मसरेत् ।। किञ्च, जगतो रजभुजङ्गबदसत्यत्वाप्रतिष्ठत्वानीश्वरत्वादिवादिनं एव. सन्तु जग- द्विरुद्धवादिनो न तु जगति भगवत्कार्यस्वतादूप्यादिस्वीकारिणो वयं भवेम । यत्त्वा- क्षिसं यूयं क इति विवेचनीयमिति । तत्र धूमः । सर्ववेदशास्त्रप्रसिद्धसम्प्रदायभूमण्डलेऽपि यावति वेदविभागोऽस्ति यावति च वर्णविभागः तावति वर्तमानैश्चातुर्वणिकरनन्तैः शिष्य सम्पन्नाः शिवादि- सर्ववृन्दारकन्दवन्दितपदारविन्दश्रीमान्दनन्दनपनलिनमिलिन्दा श्रीवेदव्यासविष्णु- खामिश्रीमद्वल्लभाचार्यचरणानुचराः तरकृपया वेदादिप्रमाणघोपपक्षपातेन तन्मूलकस- द्युक्तिचयचञ्चता च विविधविपमहितदुर्गादिपदाकुभोगविदलनेन सार्थकितद्विजराज- भावा इदानीन्तना अप्यस्मदाचार्यास्तचरणरजोधनिनस्तदनुकम्पातो पादयुद्धाविकम्पा वयं किं तनाऽविदिता एव येनैवमनुयुझे । अथवा युक्त एव हरिभक्तेषु कालानुकूल एप आक्षेपः । यथोक्तं माधवीयाचारकाण्डे प्रथमाध्याये (श्लो: ३०). व्याख्याने विष्णुपुराणे- "यदा यदा सना हानिर्वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कले तिरनुमेया द्विजोत्तमः ।। न प्रीतिर्वेदवाक्येषु पासण्डेषु यदा रतिः। तदा तदा कलेईद्धिरनुमेया द्विजोत्तमैः ॥” इति । आस्तामेतत् । तथाप्यस्माभिस्तु नताशा अकल्याणवादा वक्तव्याः १. नापि वितण्डया शुष्कवैरं चोत्पादनीयम् । शातातपस्मृती- "भद्रं भमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा पुनः। शुष्करं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह" ॥ इति तनिषेधात् ।

·'सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अथाष्टमोऽवान्तरः प्रश्नः ॥ ८॥ यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु समामनु । त्वदुपासो जगन्नाथ सैवास्तु मम गोपते ।। इत्यादिवाक्यानामर्थोऽपि कया रीत्या भवतीत्यपि विवेचनीयम् ॥५६॥ उत्तरम्- "तपोव्रतादिसहितभक्त्या तद्वशतां गतः । .शिवादिभ्यः स्वपरमभक्तेभ्यो भक्तवत्सलः ॥ प्रभुरीदृशवाक्यानि भवदेचित्रमत्र किम् । पार्थादीनां स्वभक्तानां विपयेऽपि तथा जगौ। तथा हि- "विष्णोराराधनार्थ मे प्रतंचर्या पितामह" इत्यादिवचनैर्भगवत्तोपार्थमेव जटाधारणादिवतान्यावरतो "वैष्णवानां यथा शम्भु"रित्यादिश्रीमागवतादिवचनैष्णवाग्रगण्यस्य "विश्वाधियो रुद्रो महर्षि" इत्यादिश्रुतिभिः "एकदा शङ्करो देवो गतो गोकुलमण्डलम्" इत्याद्यार्पसंहितावचनैश्चास्माकीनवैष्णवसम्प्रदायाचार्यस्य "यच्छौचनिःसृतसरित्प्र- चरोदकेन तीर्थन मूर्त्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत्" इत्यादिश्रीभागवतवचनैस्तत्पादो- दकरूपां सुरसरितं निरन्तरं शिरसि धारयतस्तन्महाप्रसादैकजीवनस्य परमभक्तस्य श्रीमहादेवस्य पीतये भगवान् यदा पाने.- "वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीप्यामि वरं सदा" इति खभक्तस खयमाराधनमपि प्रतिज्ञातवान् रामाययतारेषु तथा कृतनाथ । तदा तस्य "यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु" इति खभक्तं प्रति कथनं नवाश्चर्यकरम् । अत एवोद्योगपर्वणि एकनवतितमाध्याये भोजनार्थ निमत्रयन्तं दुर्योधनं प्रति भगान् पाण्डवविपयेऽप्येवमेवाह (श्लो० २३)- "एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्र जनार्दनः । अभिवीक्ष्य सहामासं दाशार्हः प्रहसन्निय ।।

·सप्तमस्य अष्टमः प्रभः नाहं कामान संरम्भान पानार्थकारणात् । न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्म जहां कथंचन । सम्प्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपझोज्यानि वा पुनः । न च सम्प्रीयसे राजन्नचैवापद्गता वयम् ।। अकस्माद्वेष्टि वै राजन् जन्मप्रभूति पाण्डवान् । प्रियानुवर्तिनो प्रावन सर्वैः समुदिताने गुणैः ।। अकस्माचैव पार्थानां द्वेपणं नोपपद्यते । धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान किं वक्तुमर्हति ॥ यस्तान्दोष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु स मामनु । ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर्धर्मचारिभिः॥" तथा च पाण्डवादिवच्छिवस्थापि परमभक्तत्वात् स्वसम्प्रदायाचार्यत्वेन सर्वतोऽधिक- त्याच तं प्रति “यस्त्वां द्वेष्टि" इत्यादिवचनं भगवता सङ्गच्छत एव । तथा चायमस्य वाक्यसार्थः । हे गोपते शिव, मया दत्तस्त्रसम्प्रदायाचार्यभावं मत्परमभक्तं त्वां यो देटि अयं पिशाचचर्यायुक्तो निन्ध इत्यादिरूपं देपं करोति से मोमेव वैष्टि । एकादशस्कन्धे- "आचार्य मां विजानीयानावमन्येत कर्हि चित् । . न मर्त्यबुद्ध्यासयेत इति मयैव कथितत्वात् । मद्भक्तग्रहादादिद्वेपिणां हिरण्यकशिपुप्रभृतीनां मया ख।पित्याङ्गीकाराचेति भावः । तथा यस्त्वामनु मया तुभ्यमुपदिष्टवैष्णव सम्प्रदाया- नुसारेण यस्त्वामनुसरति स मामनु तत्सम्प्रदायानुसारिणां मत्सेनादिना मामेवा- नुसृतो भवति । तथा या स्वदुपासा शिवोऽस्माकं परमगुरुधैष्णवाग्रगण्यश्चेत्यादिचिन्तन- रूपा तवोपासना सा. ममेवोपासनाऽस्तु । आशिपि लोट् । तथाचार्य वर प्रदत्त इति ज्ञायते । एवं च सा मदुपासनायन्मनःसन्तोपकारिणी भविष्यतीति भावः । (भगवतः स्वार्थनापेक्षया स्वमसार्चनेऽतिप्रीतिः, तेपो भोजनादेमहाफलानि, वैष्णवार्चनस्य नित्यता च) भगवतो हि खार्चनापेक्षया खभक्तार्चने निरतिशयग्नीत्युदयंस बहुप्रमाणसिद्धत्वा- धुक्तमेतत् । तथाहि सारसङ्ग्रहे पाराशरस्मृती- "तदीयाराधनं पुण्यं वक्ष्यामि मुनिसत्तमाः। यदन्वेपणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ . ५.स.मा.

·३९४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे . 1- नातः परतरं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते । सर्वकामप्रदं पुंसामत्यन्तातिशयं हरेः॥ तस्मात्परतरं श्रेयो नास्ति सत्यं प्रवीम्यहम् । सकत्सम्पूजनं तेषां मुक्तिदं पापिनामपि ॥ सहस्रवार्षिकी पूजा विष्णोर्भगवतो हरेः। सद्भागवतार्चायाः कलां नार्हति पोडशीम् ॥ सकृत्सम्पूजिते पुण्ये महाभागवते गृहे । आकल्पकोटिपितरः परितृप्ता न संशयः॥ यथा तुष्यति देवेशो महाभागवतार्चनात् । तथा न तुप्पति हरिविधिवत्स्वार्चनादपि । पष्टिवर्पसहस्राणि विष्णोराराधने फलम् । सकृद्वैष्णवपूजायां लभते नात्र संशयः ॥ किं तस्य दानः किं तीर्थः किं यज्ञैर्विधिवत्कृतैः । सर्व सम्प्राप्यते पुंसां विष्णुभक्ताभिपूजनात् ।। आराध्यैव जगन्नाथं यथेष्टानपरानपि । त्यक्तभक्तार्चनाधर्था आचारा ऊपराम्बुवत् ॥ वैष्णवो यगृहे भुङ्क्ते तस्य भुङ्क्ते हरिः स्वयम् । हरियस्य गृहे भुङ्क्ते तस्स भुङ्क्ते जगत्रयम् ॥ तोपयन्ति च तद्भक्तान् पञ्चकालपरायणान् । सकामास्तत्फलं यान्ति निष्कामाः परमं पदम् ।। यथा भागवतानां तु पादाम्भोरुहसेवनात् । तथा स्वाराधने चापि न प्रीतो भगवान् हरिः॥" भगवद्वचनम् - "मम मद्भक्तभक्तेपु प्रीतिरभ्यधिका भवेत् । तस्मान्मदत्तभक्तश्च पूजनीयो विशेषतः ॥ अध्वश्रान्तमविज्ञातमतिथि क्षुत्पिपासितम् । यो न पूजयते भक्त्या तमाहुर्बाघातकम् ॥ मद्वन्दनाच्छतगुणं मद्भक्तस तु वन्दनम् । मनोजनाच्छतगुणं मद्भक्तस तु भोजनम् ॥" यूहन्नारदीये- "यो विष्णुभक्तानिष्कामान्मोजयेच्छ्रद्धयान्वितः । निः समकुलमुद्धृत्य स याति हरमन्दिरम् ।।

·ससमस्य अष्टमः प्रश्नः। विष्णोः प्रसादमाकाहुन् वैष्णवान्परितोषयेत् । अन्यथाध्याप्तकामोऽसौ नैव केनाजपे तुष्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैष्णवानर्चयेत्सदा।. सर्व तरति दुःखौघं महाभागवतार्चनात् ।। पूजनाद्विष्णुभक्तानां पुरुषार्थोऽस्ति नेतरः। तेषु तवेपतः किञ्चिन्नास्ति नाशनमात्मनः ।। अतिथिर्यस्य भमाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्य दुष्कृतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ वस्त्रालङ्कारभूपाययों भागवतमर्चयेत । भूष्यते तस्य यशोऽपि श्रीवृद्धिः पुत्रपौत्रकैः ।। अङ्गसिंहासनाद्यैश्च ताम्बूलैर्व्यजनैस्तथा। तोषयेद्भगवद्भक्तं तुष्यते च जनार्दनः ॥ यः प्रतिष्ठापयेद्विष्णु वैष्णवं वा गुणान्वितम् । न तुल्यमिति मे बुद्धिर्भक्तपूजा शताधिका ।" पुना पद्मपुराणे शिवा- "तस्मात्सर्वप्रयत्लेन वैष्णवान्पूजयेत्सदा। सर्व नश्यति दुःखौघ महाभागवतार्चनात् ॥ महाभागवताञ्छेठान् पूजयेद्गृहमागतान् । मधुपर्कविधानेन यथाशक्ति द्विजोत्तमान् ।। शुद्ध पात्रान्तरे रम्ये पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः । अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्वस्वैराभरणादिभिः ॥ ताम्बूलेन फलैर्वापि यथाशक्ति समर्चयेत् । पुनः प्रणम्य भक्त्या च शनस्तत्र निवर्तते ।। उपचारं भृशं कुर्याद्यथाविधिसमन्वितः । वैष्णवान्मोजयेद्विप्रान् भत्त्या दद्याच दक्षिणाम् ॥ एवमभ्यर्चयेन्नित्यं यावजीवमतन्द्रितः। कुलकोर्टि समुदत्य वैष्णवं लोकमामुयात् ॥ आराधनानां सर्वेषां विष्णोराराधनं परम् । तस्मात्परतरं देवि तदीयानां च पूजनम् ।। अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयानार्ययेत्तु पः। नस भागवतो ज्ञेयः केवलं दाम्भिक स्मृतः" ।।

·ससिद्धान्तमार्तण्डे भागरते- "अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तदक्तेपु चान्येषु स भक्तः प्रातः स्मृता" ।। नवमे भगनद्वचनम्- "अहं भक्तपराधीनो हस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तभक्तजनप्रिया"। महाभारते- "तुलसीदलमात्रेण जलस्य चुलकेन च । विक्रीणीते स्वमात्मानं भक्तेभ्यो भक्तवत्सला" ॥ अतो भगवतो भक्तवश्यत्वात्वोपासनापेक्षयापि स्वभक्तोपासनायां निरतिशयग्री- तिमच्चाच्च स्वपरमभक्तं शिवं प्रति युक्तमेवोक्तम् । "त्वदुपासा जगन्नाथ सैवास्तु मम गोपत" इति ॥ (शिवस्य भगवद्भन्ना एव प्रिया, तरसगाभिलापश्च, बमै भगवत्कृतवरदानादिकन्च) अत एव शिवोऽपि भगवद्भक्तसङ्गे स्वस्यातिप्रीति स्वस भगद्भक्तत्वादिकं च तन तर वदति । यथा श्रीभागवते चतुर्थस्कन्धे चतुर्विशाध्याये- "यः परं रहसः साक्षात्रिगुणाजीवसज्ञितात् । गनन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे ॥ खधर्मनिष्ठा शतजन्मभिः पुमान्विरिश्चितामेति ततः परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽय वैष्णवं पदं यथाऽहं विबुधाः कलात्यये ।। अथ भागमता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा । न मे भागवताना च प्रेयो नान्योऽस्ति कहिंचित् ॥" तत्रैव (श्लो० ५७)- "क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्ग नापुनर्भवम् । भगवरसगिसङ्गस्य मानां किमुताशिषः ॥ अथाऽनघावेस्तव कीर्तितीर्थयोरन्त हिलानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्यनुक्रोशसुसचशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एव नस्तर ।। न यस्य चिर्त पहिरर्थविभ्रमं तमो गुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा निर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्" ॥

·सप्तमस्य अष्टमः प्रभः। तत्रैव (श्लो०.६७)- "कस्त्वत्पदाजं चिजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानं व्ययमानकेतनः । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद्विनोपपत्ति मनवश्चतुर्दश"। अष्टमस्कन्धे द्वादशाध्याये भगवन्तं प्रति शिव एव (श्लो० १०)- "नाहं परायुक्रपयो मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खल सत्त्वसर्गाः । यन्मायया मुपितचेतस ईशदैत्यमादयः किमुत शश्वदभद्रपृत्ता"। तत्रैव शिवं प्रति भगवानाह (श्लो० ३९)- "को तु मेतितरेन्मायां विपक्तस्त्वहते पुमान् । तांसान विसृजती भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः" ॥ इति पर प्रदत्तः । तत्रैव (श्लो० ४२)- "आत्मांशभूतां तां मायां भवानी भगवान् भवः । शंसितामृपिमुख्यानां प्रीत्याऽचष्टाथ भारत | अपि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसा परदेवताया। अहं कलानामृपभो विमुझे यया वशोऽन्ये किमुताऽखतत्राः ।। यं मामच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं चै ॥ स एप साक्षात्पुरुपा पुराणो न यत्र कालो विशते न वेदः ॥" इति । एवंविधानि शिवस्य भगवद्भक्तत्वे तदत्तवरप्रदानेनात्युत्कर्षे भगवदाज्ञया वैष्णव- सम्प्रदायविशेपाचार्यत्वप्राप्त्यादौ च प्रमाणभूतानि वचनानि श्रुत्यादिषु शतशः सहस्र- शश्चोपलभ्यन्त एवेति विस्तरभियान लिख्यन्ते । अतो “यस्त्वां द्वेष्टी"त्यादिवचनानां" दर्शितदिशैवार्थों बहुप्रमाणानुरोधाद्विधेयः । स एव निर्मत्सराणां सतां मनोरम इति . शुभम् । इत्थम् । सप्तसप्तिहृदिस्थस्य कृपया सप्तमं मया । सघ उत्तरितं चोधमङ्गैः सङ्गतमष्टभिः ।

·1 ३९८ ससिद्धान्तमार्तण्डे (भटमा प्रधानमनः, उत्तरकारिकाः, स्वाहिकस्वरूपम्, सोपसंहासनावपि पथाशक्ति नित्यान्यवश्यमनुष्ठेयानि, काम्यानि तु सर्वानोपसंहारेणैर) अथाष्टमः प्रधानः प्रश्नः॥८॥ भवतामाहिकं कीदृशम् ॥ ८॥ उत्तरम्- "वदेपु स्मृतिपु प्रोक्तं यथावश्यकमाद्विकम् । यद्यवस्थापितं सूत्रैः शासामेदान्महर्षिभिः ।। यथोदितं च व्यासायैः पुराणेषु पुरातनः । महानिनन्धकारैश्च सम्प्रदायविभेदतः ॥ वैष्णवानां तु कर्तव्यं निर्णीतं विस्तरेण यत् । सदाचार्यैः सदा कार्य यत्प्रमाणैः प्रपश्चितम् ।। तत्तथैवाहिकं सर्व स्वस्वशक्त्यनुसारतः । यथादेशं यथाकालं यथावणं यथाश्रमम् ॥ यथास्वसम्प्रदायं च यथाशासं यथामति । अनुतिष्ठन्ति नः शिष्टा विशिष्टाः श्रद्धया सदा ॥ उत्थानकालमारम्प यावच्छयनमत्र तत् । सर्व न शक्यते वक्तुं महाविस्तरभीतितः ॥ अतो बिस्तरतो जिज्ञासायां तन्निरूपकान् वेदभागान् स्मृतिविभागान् कल्पसत्रादि- खण्डान् पुराणेतिहासदेशांश्च निरीक्ष्यावयुद्ध्यताम् । ततोऽप्यनिर्णये मदनपारिजावा. चारमाधवहेमाद्याचारचिन्तामणिधर्मप्रवृत्त्याचारार्ककमलाकरा द्विकाचारप्रकाशधर्माब्धि- सारप्रभृतयः साधारणग्रन्थाः स्वमार्गाहिकप्रभृतयो विशेपग्रन्थाश्च निरीक्षितमात्रा एव निराकरिष्यन्ति सुरसरित्पूराश्विरोपात्तं दुरितभरमिर सकलसंशयप्रसरमस्मदाद्विक- विषयकमित्यलम् । नन्वेवमपि नयुक्तसर्वग्रन्थोक्ताः सर्वेऽपि धर्मा भावत्कैः सर्वैरपि प्रत्यहमनुष्ठीयन्ते । न च यथाधिकार सर्वैरपि स्वशक्त्यनुसारेण यथाकथंचित्सर्वाण्यपि नित्यान्यनुष्ठीयन्त एवेत्यदोप इति वाच्यम् । स्वशक्त्यनुसारेण यथाकथंचिदनुष्ठितानामप्यड्गवैकल्येन फलाजनकत्वप्रयुक्तवैयर्थ्यानपायात् । तथा च तत्तद्वन्थोक्तयावदङ्गासमवधानेन कथं भवदाहिकस्य उक्तसर्वग्रन्थानुसारित्वं निश्चयमिति चेत् । अत्र वदामः । नित्यान्यपि यथाशक्ति शाठ्यवर्ज समाचरेत् । कालादेस्तारतम्याचाशक्यत्यागेऽप्यदोपतः ।।

·अटमस प्रधान प्रश्नः। तथा हि पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये (श्लो० २२) व्याख्याने- युगानां स्वरूपमनुष्ठात्पुरुषशक्तितारतम्योपेतं तदनुसारेणानुष्ठानवैषम्यं सम्भवति यथा शक्नुयात्तथा कुर्यादिति नित्यकर्मसु निर्णीतत्वादित्युक्तं माधवेन । नित्यकर्मखेचं निर्णयस्तु पूर्वतन्ने पष्ठस्य तृतीयपादे-"सर्वशक्तौ प्रवृत्तिः स्यात्तथा भूतोपदेशात्" इति पूर्वपक्षमत्रेण सर्वाङ्गोपसंहारेणैव नित्यानामनुष्ठेयत्वमाशा "अपिवाप्येकदेशे सात्प्रधानार्थनितिगणमात्रमितरत्तदर्थत्वादि"त्यादिना जैमिनिना स्फुटमुक्तः । सक्षिप्तः सूत्रार्थस्तु बढचाहणे श्रूयते-“यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति यावजीवं दश- पूर्णमासाभ्यां यजेत" इति । नित्यमग्निहोत्रं नित्यौ च दर्शपूर्णमासौ । तत्र संशयः । कि सर्वाङ्गोपसंहारेणैवाग्निहोत्रप्रयोगः कर्तव्यः? आहोखित् यावन्ति शक्यरंस्तावदुपसंहारे- णेति । किं तावत् प्राप्तम् ? सर्वाङ्गशक्तौ सत्यामेव प्रवृत्तिरुपपद्यत इति । कुतः तथाभूतोपदेशात् । यथाभूतं हि तत्कामसंयुक्तं श्रुतं तपाभूतमेव नित्यमप्युपदिश्यते । तस्मात् .अङ्गवैकल्ये प्रधानस्य कामितस्वर्गादिफलनिष्पादितत्वादिति निष्कर्ष इति पूर्व पक्षा। सिद्धान्तस्तु-अपिवेति पक्षव्यावृत्तिः । अप्येकदेशेङ्गानां स्थादेव प्रयोगः । यता सागस्याप्यनगसापि प्रयुज्यमानस्य प्रधानादेवायमर्थो निष्पद्यते इतरदङ्गजातं तु गुणमात्रम् तदर्थत्वात् प्रधानोपकारकत्वादिति । किंचाशक्यत्यागभिया नित्याकरणे. प्रत्यवाया स्यात् । तस्य यावजीवाधिकारकत्वात् । अतोऽप्यशक्यत्यागे न क्षतिः । इममेवाथ तत्राग्रिमं सूत्रं बोधयति । तदकर्मणि च दोपस्तस्मात्ततो विशेषः स्यात्म- धानेनाभिसम्बन्धात् । विस्तरस्तु शावरभाप्यादेवधेयः । अस्साधिकरणस्य सझे पस्त्व- धिकरणमालायाम् "नित्ये सर्वाङ्गसंहार शत्या वाऽऽद्या फलित्वतः । शक्त्या त्यागासम्भवेन निमित्ते जीवने स्थिते" ॥ इति ।। तस्माद्यथाशक्त्येव नित्यान्यनुष्ठीयन्ते । अत एव बौधायनोऽपि स्मरति- "यथाकथंचिनित्यानि शक्यपस्त्वनुरूपतः । येनकेनापि कार्याणि नैव नित्यानि लोपये" ॥ इति । आचारमाधवे चोक्तस्थले उक्ताधिकरणं लेशेन वोधयित्वोच्यते । पुरुषशक्तितारत- म्यकृतमत्रानुष्ठानवैषम्यमिति । न चाशत्त्याङ्गत्यागे फलानिष्पत्तिः शक्या । परिहत- त्वात् । शास्त्रबलादेव तसिद्धेः । अत एव जैमिनीयन्यायमालाव्याख्यायां पष्ठाघ्याय- तृतीयपादे काम्यकर्माङ्गशत्यशक्तिविचारके द्वितीयाधिकरणे तस्मात्काम्यं कृत्साझोपेतं यदा कर्तुं शक्नुयात्तदा कुर्यात् । नित्यं तु यथा शन्याचथा कुर्यात् । एतदेवाभिमेत्य श्रतं तदेव यादृक्तादग्धोतव्यमितीत्युक्तम् । अलमनेन विचारेण । तस्मायथाशक्ति - ·४०० ससिद्धान्तमार्तण्डे श्रुतिस्मृतिकल्पसूत्रसदाचारादिप्राप्तं नित्यं कर्म खखशासीयं प्रत्यहं क्रियते नवान्य- शाखीयमप्याचरणीयं भवति । धर्मसिन्धुतृतीयपरिच्छेदपूर्वार्द्ध- "यहल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यत्कर्म चोदितम् । वस्य तावति शास्त्रार्थ कृते सर्वः कृतो भवेत्" इति स्मृतेः। विशेपस्त्वनुपदमनिमप्रश्नोत्तर एव स्फुटीभविष्यति । अथ निपुण्ड्रोर्ध्वपुण्डूधारणा- दीनां चैकल्पिकानां तु मध्ये द्वितीयप्रयाजे तनूनपान्नाराशंसवच्छास्त्रव्यवस्थातः स्वस प्रॉप्तमेनानुष्ठीयते । “राजन्यवसिष्ठानां नाराशंसो द्वितीयप्रयाजस्तनूनपादन्येपामि"ति- वदाचारार्कादिपु त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रादिनिर्णयानन्तर यथासम्प्रदाय तिलकं कुर्यादित्यादि- त्यादिलेखदर्शनादिति दिरु । अलं बहुना । सन्देहेन्धनसन्दोहस्त्वह्याममाफमाहिके। निर्निद्वयं शास्त्राहिज्वालाजालात्समाप्यताम् ।। - (सप्तपञ्चाशत्तम मन , उत्तरे स्त्रशाखीयमेव कर्म कार्यम् ताववैव परिपूर्ति , अन्यशास्त्रीयस्य निषेध , अध्ययनेऽपि पूर्व स्वशाखा ततोऽन्येपाम्) अर्थतत्प्रश्नानुरोधिनोऽष्टौ प्रश्नास्तत्राद्यः प्रश्नः ॥१॥ प्रातः कृत्यादिसन्ध्यावन्दनान्तं कर्म कया श्रुत्या स्मृत्या वा क्रियते ॥ ५७॥ उत्तरम्- एतादृशेषसङ्गततरेपु प्रश्नेषु विचारचतुरेण किमुचरणीयम् । तथा हि । इमे हि प्रश्ना वैष्णनसाम्प्रदायिकान् सर्वान्प्रति प्रवृत्ताः सन्ति च धैष्णवसम्प्रदायेषु सर्वशाखीया ब्राह्मणादयः । अतो यदि पहचा एव वैष्णवाः स्युस्तर्हि नक्शासाश्रुत्या आश्वलाय. नादिसूत्ररूपया स्मृत्वा च क्रियत इत्युत्तरं सात् । यदि वा यजुःशाखीया एव भवेयुस्तर्हि तैत्तिरीयमाध्यन्दिनशासाश्रुत्या आपस्तम्बसत्यापाढकात्यायनादिसूत्ररूपया स्मृत्या च क्रियत इत्युत्तरितं भवेत् । नत्वेवमेकशासीया एव वैष्णवाः सन्ति । अतः कया श्रुत्या स्मृति जिज्ञासितो नित्यकर्मसाधकतमो नियतः श्रुतिविशेषः स्मृति विशेषो वा न वक्तुं शक्यः । इदं तु वदामः । अन्यसम्प्रदायस्थवदस्मत्साम्प्रदायिकैरपि खखशासाश्रुत्यनुसारेण सम्वगृह्यसूतादिरूपस्मृत्यनुसारेण च सर्वमपि नित्यं नैमित्तिक च विधीयत इति । स्वशाखास्वसूत्रयोरनुरोधेनैव श्रौतस्मातकर्मकरणस्य तदुल्लङ्घने दोपा- तिशयस च शास्त्रसिद्धत्यात् । तथाहि । स्मृतिप्रकाशस्थाचारप्रकाशे वैजवापायना - ·अष्टभस्य आद्यः प्रभः। - "बह्वल्पं या स्वशाखोक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेत् ।।" इति । लोगाविरपि- "ऊनो नाप्यतिरिक्तो या या स्वशाखोदितो विधिः । तेन सन्तनुयाय न कुर्यात्पारतत्रिकम् ॥ तथा पराशरमाधवीये (अ० १ श्लो० ३७) व्याख्यायां वसिष्ठः- "पारम्पर्यागतो येषां वेदः सपरिहणः । तन्याखं कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययन तथा ॥” इति । स्वशाखापरित्यागं स एव निषेधति- "या वंशाखां परित्यज्य पारक्यामधिगच्छति । सशद्रवहिष्कार्यः सर्वकर्मसु साधुभिः॥ स्त्रीया शाखोज्झिता येन ब्रह्म तेनोन्दितं परम् । ब्रह्महवस विज्ञेयः सद्भिर्नित्यं विगर्हितः" ॥ इति । खशाखाध्ययनपूर्वकमन्यशाखाध्ययन तेनैवाङ्गीकृतम्- "अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखां पठेडिजा" ।। इति । (अहमसान्यशाखयों कर्म निषिहम्, भन्यशाषीयैस्तु स्वशावाभावे शाखयाऽग्निहोत्रादि प्राथम्) धर्मप्रवृत्तौ वसिष्ठः (श्लो ५१)- "स्वशाखाविधिमुत्सृज्य त्वत्यस विधिमाचरेत् । अप्रमाणपिं कृत्वा त्वन्धे तमसि मजति ।। झक्शाखी नैव कुर्वीत खकीयं परशाखया । प्रमादायदि कुर्षीत पुन: संस्कारमहति ।। यजुाशाखाविधानेन यदि बढचकर्म च । कृतं चापि हि तत्कर्म पुनः कुर्यायथाविधि ॥ यत्र नास्ति स्वशाखा चेटक्शाखोक्तं समाचरेत् । पुनर्नार्हति संस्कारमन्यथाहति चेत्पुनः ॥ अशाखाविधिना कर्म यदि सादन्यशाखिनाम् । न तत्कर्म पुनः कुर्यादिति यज्ञविदां मतम् ॥” इति । न चैवं सति अग्निहोत्रादिकर्मणां शाखामेदेन भिन्नभिनविधत्वाचोदकवाक्येऽग्नि- होत्रादिपदैरेकतरशाखीयाग्निहोत्रग्रहणमितिस्वीकारे शासान्तरीयाणां तेपामवैधत्वप्र- ५.स.मा.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे , . सङ्गः । सर्वशाखीयानां तेषां ग्रहणमितिस्वीकारे तु आवृत्त्यादिदोपप्रसङ्गश्चेति वाच्यम् । सर्वशाखीयेऽग्निहोत्रेऽग्निहोत्रत्वस्याविशिष्टत्वेन चोदकवाक्प आवृत्तिमन्तरापि अग्निहो- त्रपदेन सर्वशासीयस तय ग्रहणसम्भवात् । यथा "न.ब्राह्मणं हन्या" इति वाक्यं - गुर्जरगौडान्ध्रादिसर्वत्राह्मणसामान्यस्य वध्यत्वनिषेधं योधयति । एवं विधिवाक्यम- प्यग्निहोत्रादिकं सामान्यतो विदधत् स्वखशाखीयस्यैव तस्स कर्तव्यतां बोधयति । अत एवाहुः स्मृतिप्रकाशे आचार्याः- "सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात्सनारूपगुणादिभिः। एककर्मत्वविज्ञानं न शाखाखपगच्छति" ॥ इति । . (जपोपस्थानहोमधादादिनित्यनैमित्तिकानि स्वशाखयैव, स्वशाखाध्ययनमेव प्रायज्ञः) अत एव स्वशाखानुसारेणैव तेषां तेषां नित्यानां नैमित्तिकानां “चानुष्ठेयत्वं तत्र सत्रोच्यते यथा द्वितीयाध्याये स्नानप्रकरणे बृहत्पराशरः (श्लो० १३७)- "छन्दोमुन्यपरैर्युक्तं स्वशाखाखरसंयुतम् । आवर्त्य प्रणव लायाच्छतशोऽर्द्धशतं दश" ।। इति । तथा आचारमाधवे प्रथमाध्याये आहिकप्रकरणे (श्लो० ३९) व्याख्याने- उपस्थानं तु स्वगाखोक्तमत्रैः कार्यम् । "उपस्थान खकर्मन्त्रैरादित्यस्य तु कारयेत्" ॥ इति वसिष्ठस्मरणात् । तत्रैव लिङ्गपुराणे- "स्वशाखाध्ययनं विप्र ब्रह्मयज्ञ इति स्मृतः" ।। इति । तत्रैव होमप्रकारः स्वगृह्योक्तविधिना द्रष्टव्यः । तदुक्तं गृह्यपरिशिष्टे- "स्वगृह्योक्तेन विधिना होम कुर्याद्यथाविधि" ॥ इति । तत्रैव तर्पणं प्रक्रम्य अत्राञ्जलिसङ्ख्या यशाशासं व्यवतिष्ठते । यत्र शासायां न सपानियमः श्रुतस्तद्विपये कूर्मपुराणे- "देवानृपीन् पिथैव तर्पयेदक्षतोदकः । पिदन् भक्त्या तिलैः कृष्णः स्वमन्त्रोक्तविधानतः" ।। इति । तत्रैव वैश्वदेवमुपक्रम्प यथा वयाखं व्यवस्थेत्युक्तम् । अत्रैवाने कात्यायन:- "उद्धृत्य हविपासिच्य हविप्येण घृतादिना । स्वशासाविधिना हुत्वा वच्छेपेण पलिं हरेत् ॥ इति । तत्रैय तृतीयाध्याये श्राद्धप्रकरणे-"आचमनात्प्रागर्ष वा ब्रामणविसर्जना - ·अष्टमस्य द्वितीय: प्रश्नः। . - वा पिण्डनिर्वापणमिति पक्षाः शाखाभेदेन व्यवस्थिता इत्युच्यत इति दिक् । एवमन्य- त्राप्यनेकत्र प्रामाणिकमहानिबन्धेपु प्रसिद्धतरेऽस्मिन् विपये कृतं बहुलेखनेन । तस्मात् खशाखाखस्त्रयोरनुरोधेनैव श्रौतं स्मात च प्रातःकृत्यादिकं निखिलमप्यनुष्ठेयम् । (सामगानाममिहोत्रमित्रात्यावश्यकमविरोधि शाखान्तरादपि ग्राह्यम्) यत्त्वावश्यक कर्म खशाखायां नैवोपलभ्येत यथा सामशाखीयानामनिहोत्रं तद्यथाशाखमन्यशाखमध्यवश्यमनुष्ठेयम् । अत एवाचारप्रकाशे काणांजिनिः- "आत्मतन्त्रे तु यभोक्तं तत्कुर्यात्पारतन्त्रिकम् । विशेयाः खलु सामान्या वेदोक्ता वेदवादिभिः" । यतु बैजवापायनवचस्तदसमर्थस्सानुकूल्यप्रतिपादनार्थम् । यच लौगाक्षिवचनं तत्वशाखोक्तविरुद्धार्थनिषेधपरम् । एतेन परशाखाविहितं स्वशाखाविहितेन बाध्यत इति श्रुतिलिङ्गाधिकरणगतवार्तिकग्रन्थोऽपि च्याख्यातः । स्वशाखाविहितविरुद्धवैकल्पि- कानुष्ठानेनापि साद्गुण्यसम्भवे परशाखाविहितस्थानपेक्षणात् । अमुमेवार्थमभिप्रेत्योक्तं भविष्यपुराणे- "यमानातं खशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयममिहोत्रादिकं यथा" ॥ इति । तथा च सर्वोपसंहारेणैव धर्मानुष्ठानमिति स्थितमिति । विस्तरस्तु "एकं वा संयोग- रूपचोदनाख्याविशेषात्" इति शाखान्तराधिकरणभाप्यादाववधेयः । अतो यथास्म- त्साम्प्रदायिकभिन्नैरपि द्विजातिभिः स्वस्खशाखानुसारेण स्वस्वसूत्रानुसारेण च औत- स्मार्वानि सर्वकर्माणि अनुष्ठीयन्ते तथैवास्मत्साम्प्रदायिकरपि वैतानि यथादेशकालं यथाशक्ति यथामति चानुष्ठीयन्ते इति सर्व सुस्थम् । १ (अष्टपञ्चाशतमा प्रमा, जर्मविधायमानिदेशाद) अथैतत्प्रश्नानुवन्धी द्वितीयः प्रश्नः ॥ २॥ विधानग्रन्थश्च कीदृशः॥ ५८॥ उत्तरम्-~- अयमपि प्रश्नः पूर्वप्रश्नवदसङ्गततर एव । शाखाभेदेन विधानग्रन्थानां वैविध्या । तत्चच्छाखीयैर्यैष्णवैरपि खखशासीयविधानग्रन्थानामेवादर्तव्यत्वेनाऽमुक एव विधान- ग्रन्थ इति वक्तुमश्यक्यत्वात् । अत्र प्रश्नवाक्ये विधानग्रन्धश्च क इति वक्तव्येऽपि कीदृश इति प्रकारप्रश्नस्तु चातुर्यातिशया ! यदि तु प्रकार एवं जिज्ञासितस्तहि ·४०४ ससिद्धान्तमार्तण्डे अस्मद्न्याः समीचीनप्रकारका इत्येवोचरम् । अतो मीमांसानिवर्तितसर्वसन्देहास्तास्ताः श्रुतयः स्मृतयः स्वस्वशाखीयगृह्यसूत्राणि चानुष्ठानक्रमनियामकाः कात्यायनकल्पसूत्र- तद्भाप्यादयश्च तदनुरोधेन पहचतैत्तिरीयादीनां संस्कारकास्तुभविश्वप्रकाशयोप्पणभट्टी- प्रभृतयश्च श्रौतस्मार्तादिकर्मणां विधानग्रन्थास्तथाचारप्रकाशाचारादर्शकमलाकराहिक- नागदेवकृताहिकप्रभृतय आहिकग्रन्थाश्च सन्ति बहुतरा जागरूका जगत्याम् । तथा श्रीविठ्ठलाचार्यादिकृतपुष्टिमार्गाहिकप्रभृतय आस्माकीनाथ विजयन्त एवाऽनन्ता इत्य- लमज्ञबालकर्तव्येनेशप्रश्नेन । (एकोनषष्टितमः ममः, उत्तरवारिकाः, उपपातकमहापातकादिनाशाय गाय या जपे नानासत्याविशेषाः, नियमविशेषाश्च, तस्या अतिपुण्यत्वम्, ततो मुक्तिः, सर्वापत्तारणम्, व्याहृतिहोमादि) अथ प्रक्रान्तप्रश्नानुवन्धी तृतीयः प्रश्नः ॥३॥ गायत्रीजपस्यावश्यकताऽनावश्यकता वा ॥ ५९ ।। उत्तरम्-- पुरुषोत्तमदेवस्य गूढतत्वनिरूपिणी । सर्वापसङ्घसङ्घातकृत्साक्षान्मोक्षदायिनी ॥ जननी सर्ववेदानां परब्रह्ममयी स्वयम् । अजापे व्रात्यता हेतु-जं ब्राह्मण्यसत्तरोः॥ अगण्यपुण्या गायत्री सर्वत्र विदितैव या । तअपावश्यकत्वं को न याद्विजवीर्यजः ॥ तथा हि आचारमाधवे प्रथमाध्याये गायत्रीजपं प्रशंसति व्यास:- "दशकृत्वः प्रजप्ता सा त्र्यहाद्यच्च कृतं लघु । तत्पापं प्रणुदत्याशु नात्र कार्या विचारणा ॥ शतजाप्ता तु सा देवी उपपातकनाशिनी। लक्षजापेन च तथा महापातकनाशिनी ॥ कोटिजापेन राजेन्द्र यदिच्छति तदाप्नुयात् ॥ इति । यमोऽपि- "गायच्या न परं जाप्यं गायत्र्या न परं तपः । गायत्र्या न परं ध्यानं गायत्र्या न परं हुतम्" ॥ इति । मनुरपि- "योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्पाण्यतन्द्रितः । स ब्रह्म परमप्येति वायुभृतः खमूर्तिमान्" ।। इति ।

·अष्टमस्य तृतीयः प्रमः। गौतमोऽपि- "अनेन विधिना नित्यं जपं कुर्यात्मयत्नतः । प्रसनो विपुलान् भोगान् भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति" ॥ इति । दवस्मृती आहिकमुपक्रम्य- "मार्जन जलमध्ये तु प्राणायामस्ततः स्मृतः। उपस्थानं ततः पश्चात् सावित्रीजप उच्यते । सविता देवता यस्सा मुखमनिरुदाहता । विश्वामित्रऋपिश्छन्दो गायत्री सा विशिष्यते" । तत्रैव- "अन्नात्वाशी मल भुते वजापी पूयशोणितम् । अहुत्वा च कृमीन्भुङ्क्ते ह्यदत्त्वाऽमेध्यमेव च ।। अविस्मृतौ (अ० २)- "सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावरम् । गायत्री यो जपेद्विषो न स पापेन लिप्यते ॥ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः । धनेन वैश्यशद्रौ तु जपहोमेर्द्विजोत्तमः" ॥ इति । तत्रैव (अ० ३)- "गायव्यष्टसहस्रं नु जप्यं कृत्वा स्थिते रवौ । मुच्यते सर्वपापेभ्यो यदि न ब्रह्महा भवेत् ॥ लघ्वत्रिः (अ०८)- “सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । दशसाहसमभ्यता गायत्रीशोधन पाम् ।। तत्रैव (अ०८)- "यानि पूर्वप्रणीतानि पवित्राणि महर्षिभिः । तेषां जपैच होमैश्च पूयन्ते कल्मपावृताः" ॥ इति । सम्बर्तस्मृतौ (श्लो० १९४)- सप्तव्याहृतिमिोमो द्विजैः कार्यों महात्मभिः । उपपातकशुद्ध्यर्थ सहस्रपरिसझाया । महापातकसंयुक्तो लक्षहोमं सदा द्विजः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो गायन्या चैपमाचरन् ।।

·४०६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अभ्यसेच महापुण्यां गायत्री वेदमातरम् । गवारण्ये नदीतीरे सर्वपापविशुद्धये ॥ स्नात्वा च विधिवत्तत्र प्राणात्मानं तु पावयेत् । प्राणायामैत्रिभिः पूतो गायत्री तु जपेद्विजः ।। अलिन्नवासाः स्थलगः शुचौ देशे समाहितः । पवित्रपाणिराचान्तो गायच्या जपमारभेत् ।। ऐहिकाममिक लोकं पापं सर्व.विशेषतः। पञ्चरात्रेण गायत्री जपमानो व्यपोहति ॥ गायत्र्यास्तु परं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् । महाव्याहृतिसंयुक्तां प्राणायामेन संयुताम् ।। ब्रह्मचारी मिताहारः सर्वभूतहिते रतः । गायच्या लक्षजाप्येन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अयाज्ययाजनं कृत्वा भुक्त्या चान्नं विगर्हितम् । गायत्र्यप्टसहस्रं तु जपं कृत्वा विमुच्यते । अहन्यहनि योऽधीते गायत्रीं चै द्विजोत्तमः । मासेन मुच्यते पापादुरगः कनुकाद्यथा ॥ गायत्री यः सदा विप्रो जपेत नियतः शुचिः । स याति परमं स्थानं घायुभूतः खमूर्तिमान् ।। (प्राणायामलक्षणम् , प्रायश्चित्तेपु जप्यानि, महापातकेपु रहस्यप्रकाशभेदेन गायत्रीजपे रक्षादिसराविदोपाः जप्यान्तराणि) प्रणवेन च संयुक्ता च्याहतीः सप्त नित्यशः । गायत्री शिरसा साधं मनसा निः पठेद्विजः ॥ निगृह्य चात्मनः प्राणान् प्राणायामो विधीयते । प्राणायामत्रयं कुर्यान्नित्यमेव समाहितः । मानसं याचिकं पापं कायेनैव तु यत्कृतम् । तत्सर्व नश्यते तूर्ण प्राणायामत्रये कृते" ।। इति । प्रायश्चित्ताध्याये रहस्यप्रायश्चित्तप्रकरणे स्वयं याज्ञवल्क्यः (श्लो० ४)- "शुक्रियारण्यकजपो गायत्र्याच विशेषतः । सर्वपापहरा घेते रुद्रकादशिनी तथा । यत्र यत्र च सकीर्णमात्मानं मन्यते द्विजः। पप तर तिलहोमो गायन्या पाचनं तथा ॥

·. अष्टमस्य नृतीयः प्रभा वायुभक्षो दिवा तिष्ठन् रात्रि नीत्वाप्सु सूर्यदृक् । जवा सहसं गायन्याः शुद्धयेद्वधाहते" ॥ इति । 'अव मिताक्षरायां शङ्का- "शतं जत्वा तु सा देवी सर्वपापप्रणाशिनी । सहस्रं जप्ता च तथा पातकेभ्यः प्रमोचनी.॥ दशसाहस्रजापेन सर्वकल्मपनाशिनी । मुवर्णस्तेपकृतिप्रो ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥ सुरापश्च विशुद्धयन्ति लक्षजाप्यांन संशयः ॥ इति । इदं रहस्यपापप्रायश्चित्तविषयम् । प्रकाशप्रायश्चित्तविपये गायत्रीजपसमा तु चतुर्विशतिमते- "गायत्र्यास्तु जयन् कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति । लक्षाशीतिं जपेद्यस्तु सुरापानाद्विमुच्यते ॥ पुनाति हेमहरिं गायत्र्या लक्षसप्ततिः । गायत्र्या लक्षपट्या तु मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ इति । तथा कृच्छादिलक्षणप्रकरणे (श्लो०१४)-"कुर्यानिपवणलायी" इत्यस्य मिता- क्षरायां पत्रिंशस्मते- "जपहोमादि यत्किञ्चित्कृच्छोक्तं सम्भवेन्न चेत् । सर्व व्याहृतिभिः कुर्याद्वायच्या प्रणवेन वा ॥ इति । जपसङ्ख्यायां च विशेपो वैशंपायनेनैव दर्शित:- "ऋपमं विरजं चैव तथा चैवाघमर्पणम् । गायत्रीं या जपेद्देवीं पवित्रां वेदमातरम् ।। शतमष्टशतं वापि सहस्रमथवा परम् । उपांशु मनसा वापि तर्पयेपितृदेवताः ।। मनुष्यांश्चैव भूतानि प्रणम्य शिरसा ततः" ।। इति । एवमनेकत्रैव नानाप्रकारैर्गायत्र्याः सर्वपापनाशकत्वं श्रूयते मर्यते च तथापि विस्तरभयान लिख्यते । (गायत्री विना माह्मण्याभावः, तस्याः पारलौकिकनिरूरकत्वम् , स्मनिपु तदर्थः, स्त्राभेदधियोपासनादि) अतो गायत्रीजपस्तु द्विजातीनामावश्यक एव । तमन्तरा बामण्यवासम्मवाद । यथाह द्वितीयाध्याये गायत्रीनिरूपणाप्रकरणे बृहत्पराशरः (लो. १२)- "गायत्री यो न जानाति ज्ञात्वोपास्ते न यो द्विजः। नामधारकमानोऽसौ न विप्रः शूर एव सः !! -- - .

·ससिद्धान्तमार्तण्डे
किं वेदैः पठितः सः सेतिहासपुराणकैः ।
साङ्गैः सावित्रीहीनेन न विप्रत्वमवाप्यते ॥
गायनीमेव यो ज्ञात्वा सम्यगभ्यसते पुनः ।
इहामुन च पूज्योऽसौ ब्रह्मलोकमपामुयात् ॥
गायत्री च तथा वेदा ब्रह्मणा तोलिताः पुरा ।
वेदेभ्योऽपि पडङ्गेभ्यो गायत्र्यतिगरीयसी ॥
यदक्षरेषु देवत्यं चतुर्विशतिपूच्यते ।
सन्यासं यद्विवोधेन दुर्वन् ब्रह्मत्वमामुयात्" ॥ इति ।
परब्रह्मप्रतिपादकत्वं च स एनाह (श्लो० ३४)-
"हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्फलम् ।
तच्छुद्धं ज्योतिपां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ।।
देवस्य सवितुर्भों वरणीयं च धीमहि ।
तदस्माकं धियो यस्तु ब्रह्मत्वे च प्रचोदयात्" ॥ इति ।
एवं ब्रह्माभेदेन गायल्या उपास्यत्वमाह आचारमाधवप्रथमाध्याये (श्लो. ३९)-
व्याख्याने व्यास:-
"न भिन्नां प्रतिपद्येत गायत्री ब्रह्मणा सह ।
साऽहमसीत्युपासीत विधिना येनकेनचित्" ॥ इति ।
इत्थं सृष्टिकर्तृत्वादिभिर्बमधर्मेरैव गायव्या साक्षाद्ब्रह्मरूपत्वं निरूपितं वृहत्पराशरे
द्वितीयाध्याये गायत्रीप्रकरणे (श्लो० ४) "गायत्री तु परं तत्त्वं"इत्यादिना ।
एवं छान्दोग्येष्वपि (अ० ५ संड १२)-
"गायत्री वा इदं सर्व भूतं यदिदं किञ्च" इत्यादी स्फुटम् ।
तथा गायत्र्याः पुरुषोत्तमैकप्रतिपादकत्वं तु व्यासेन "जन्माद्यस्य यतोऽन्ययात्"
इत्यादौ निर्णीतम् । तथैर श्रीमदल्लभाचार्ययीभाष्ये श्रीविठ्ठलाचार्यस्तस्कारिकासु
शङ्कराचार्यविद्यारण्यादिभिश्च खकृतभाष्यादौ परब्रह्मत्वेन गायत्री व्याख्यायत इति
सर्व सुस्थम् ।
ब्राह्मण्यगुमनी स्वराहिये प्रात्यताकरी ।
परब्रह्ममयी साक्षात् पुस्पोत्तमवर्णिनी ॥
तन चेतोऽर्पणे हेतुर्वेदमाताऽखिलैहिजैः ।
अवश्यमेव जया सा वैष्णवैः सुतरां पुनः ।।

·अष्टमस्य चतुर्थः प्रभः। (पष्टितमः प्रश्नः, उत्तरकारिका, त्रिपुण्ड्रनिषेधादि) अथैतदनुवन्धी चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥ आवश्यकता चेत्तत्र भस्मधारणस्य, रुद्राक्षमालया जपस्यावश्यकता नावश्यकता वा ॥६०॥ उत्तरम्- नैवावश्यकता भस्मधारणस्य कथंचन । नापि रुद्राक्षमालाया गायत्र्यास्तु जपे क्वचित् ।। तथाहि ब्राह्मणादीनां भस्मधारणस्यात्यन्तनिषेधकानि- "विप्राणां नैव धार्य स्थातिर्यक्षुण्ड्रादिधारणम् । नारायणात्परब्रह्मादन्येषामर्चनं न हि ॥ प्रामणः कुलजो विद्वान् भस्मधारी भवेद्यदि । वर्जयेत्तादृशं देवि मद्योच्छिष्टं घटं यथा ॥ निपुण्ई शूद्रकल्पानां शूद्राणां च विधीयते । त्रिपुण्डूधारणाद्विप्रः पतितः स्थान संशयः" । इत्यादिपमोचरखण्डीयोर्ध्वपुण्डाध्यायादिवचनानि तेषां वैष्णवपरत्वेनोपसंहार।। तद्विधीनां व्यवस्थापूर्वकं शैवपरत्वं शैववैष्णवोभयदीक्षाशून्यानां स्मार्तानां कर्मभेदेनो- भयविधपुण्ड्धारणव्यवस्था घेत्यादिकमवान्तरप्रश्नाष्टकसहितपष्ठमधानप्रश्नोचरे दिमा- त्रेण दर्शितमेव । विस्तरश्च ग्रन्थान्तरे निर्णीतमेवेति नेह पुनः प्रपञ्चनीयम् । (भसरहितस्य सन्ध्यादिसर्वकर्मानधिकार , गायत्रीजपे सदावश्यकता) यत्तु शैवसुधाकरे शिवरहस्ये- "सर्वकर्मवहिर्भूतो भस्मधारणवर्जितः । भस्मना रहितं कर्म पृथा भवति सर्वथा । विभूतिधारणं त्यक्त्या कुर्वन् हैमतुलामपि । तत्फलं न समामोति पतितोऽपि भविष्यति ।। सन्ध्याशिवार्चनादीनि कर्माण्येतानि वस्तुतः । वैदिकानि ततस्तेषु कर्तव्यं भस्मधारणम् ॥ यथोपवीतरहितैः सन्ध्या न क्रियते द्विजैः। तथा सन्ध्या न कर्तव्या विभूतिरहितैरपि ॥ विभूतिधारणं त्यक्त्वा यदि सन्ध्यां करोति सः । प्रत्यवैत्येव वै नामौ नाधिकारी तदा द्विजः।। ५२ स. मा.

·४१० ससिद्धान्तमार्तण्डे यथाधीत्यान्त्यजो चेदान् प्रत्यवति तथा द्विजः । प्रत्यवैति न सन्देहः सन्ध्याकृद्ररमार्जितः ।। न सम्बिशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे ततः सदा। कर्तव्यमतियत्नेन ब्राह्मणैर्भस्मधारणम् ।। यत्कृतं भस्मनिष्ठेन महादेवस्य पूजनम् । तत्सर्वाभीष्टदं तस्मात्कर्तव्यं भस्मधारणम् ॥ उद्भूलनत्रिपुण्ड्राम्यामलङ्गवतनुः शिवम् । योर्चयिष्यति तत्तुल्यो भुवि को वा भविष्यति" ॥ इति । शिवगीताटीकायां वसिष्ठा- "न तद्ध्यानं न तज्ज्ञानं न तद्दानं तपो न सः । त्रिपुण्ड्रेण विना येन विप्रेण यदनुष्ठितम् ।। देवीभागवते- T "न गायच्युपदेशोऽस्ति भस्मनो धारणं विना । ततो धृत्वैव भस्माङ्गे गायत्रीजपमाचरेत् ॥ गायत्रीमूलमेवाहुाह्मण्यं मुनिपुङ्गवाः । सा भस्मधारणाभावे न कैनाप्युपदिश्यते" ॥ इत्याद्युक्तम् । (बदचसा नमूल्यम्, शैवपररवम् , रद्गायत्रीपरत्व च) तत्र शिवरहस्से शैवधर्माणामेव बहुतरं निरूपितत्वात् सन्ध्याशिवार्चनादीनीति शैवस्वावश्यकर्तव्यशिवार्चनसाहचर्यात् अग्रे भस्मसाहित्येन कृतशिवार्चनस्यात्युत्कर्ष- व्यवस्थापनेन वचनोपसंहाराच तद्वचनानि शिवदीक्षावतामेव सन्ध्यावन्दनादिषु भस्मा- वश्यकतायोधकानि न तु सर्वेषां सर्वथा । एतेन पसिष्ठवचनमपि व्याख्यातम् । अन्यथा तन्निपेधस्य निरवकाशत्वापत्तेः । वस्तुतस्तु शिवरहसं नहि वेदः । नापि पुराणेतिहासस्मृतिप्पन्यतमम् । अतो न तत्प्रामाण्यं त्वया स्वीकार्यम् । "यन्नास्ति वेदे न च यत्पुराण" इति खप्रतिज्ञाविरोधात् । बहुभिर्दुराग्रहिशेवैरेव शिवरहस्समति- विस्तीर्ण कृतम् । सूतसंहितायां चात्यन्तं प्रक्षेपः कृत इति विद्वत्किम्बदन्तीश्रवणानद- चसामार्पत्वेऽपि सुतरां सन्देहः । सति समूलत्वे तूतैव व्यवस्था । यच देवीपुराण- वचनं गायत्रीजफे तदानश्यकताबोधकं सङ्गृहीतं तत्तु' उपसंहारवलीयस्त्वात् उभयव- लीयस्त्वाद्वा प्रक्षिप्तमिन भाति । गायत्रीजपंप्रकरणे हेमाद्रिमाधवविज्ञानेश्वरप्रभृतिभिः प्रामाणिकर्महानिरन्धकारैरनुदाहृतत्वात् । जपे भस्मधारणावश्यकताया अपि तैरनुल्लेखाच्च । किञ्च, बचने यतो भस्मधारणं विना गायत्युपदेशो न केनापि क्रियते अत- तद्धारणमन्तरा तजयो न कार्य इत्युच्यते । अवोsपि कल्पितमेवेति भाति । गाय- ·अष्टमस्य चतुर्थः प्रश्नः। न्युपदेशकाले उपनीयस्य उपनेतुश्च भस्मधारणशिष्टाचारस काप्यनुपलब्धेः । अथ समूलत्वेऽप्यस्तु रुद्रगायत्रीपरम् । एकदैवत्यत्वात् । बृहसाबालोपनिपदि समाप्ति- दशायां चतुर्थखण्डे -"सद्योजाताय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नोऽघोरः प्रचो. दयात्" । इति भस्मगायत्रीति श्रुतेश्च । एतेन "गायत्र्या वापि देवर्ष" इति त्रिपुण्ड्रकरणे मत्रविधायकं पुलस्त्यवचनं लिखित्वा गायत्र्यपि प्रसिद्धैवेति वदन् शैवसुधाकरो निरस्तो वेदितव्यः। न चेह "गायत्रीमूलमेवाहुळह्मण्यमि"ति मुख्यगायत्रीलिङ्गविरोधः शयः । प्रशंसापरत्वेनाप्युपपत्तेः । अस्तु वा पारम्परिकशैवपरम् । "भस्मनो धारणं प्रोक्तं नित्यं शैवागमेषु च । उद्भूलनं त्रिपुण्डूं च धारणं द्विविधं मतम्" ॥ इति । शैवसुधाकरे एवोदाहृतालैङ्गात् । अत्र शैवानामेव तद्धारणनित्यत्वसिद्ध्या इतरेप वदनित्यमिति फलति । वैष्णवानां तु तनिषेध एवेत्युपपादित पुरा न तु कथश्चिदपि तत्सर्वसाधारणं भवितुमर्हति । कथमन्यथा मनुयाज्ञवल्क्यपराशरादीनां महत्तराणां स्मृतिकाराणां महाणामन्यतमोऽपीदं गायत्रीजपनिरूपणावसरे तदङ्गत्वेन नावक्ष्यत् । अतो वस्तुतस्तु तदुक्तवचने समूलत्वनिश्चये तत्र गायत्रीशब्दो रुद्रगायत्रीपर एष । उक्तजापालथुतौ स्पष्टं तस्या एवं भस्मगायत्रीत्वकथनात् । श्रुतेश्च सर्वापेक्षया बलिष्ठ- स्यात् । धृतमस्मकस्यैवोपदेशाधिकार इतिवचनोक्तानियमस्यापि तथासत्येव सामञ्जस्स- सम्भवाच। किश्चैवं अस सर्वसाधारण्ये सति जपादिपु अत्यावश्यकत्या प्रतिपादितस्याप्यूर्ध्व- पुण्डूस निरवकाशत्वं प्रसज्येत । (अर्ध्वपुण्ड्रं विना सर्वकर्मवैयर्थ्यम्) तस्य तेष्वत्यावश्यकतायाः प्रतिपादनं तु आचारमाधवप्रथमाध्याये ब्रह्माण्डे- "पूजाकाले जपे होमे सायम्प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्डूकम्" ॥ इति । मदनपारिजाते च वृतीयस्तरके ब्राह्म- "यागो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भसीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ई विना कृतम् ॥ इति । स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्येऽपीदमेव वाक्यम्-~-धर्मप्रवृत्तौ च स्मृतिसारसमुचये- "स्वाध्यायजपहोमादि सन्ध्यादानादिकं च यत् । ऊर्ध्वपुण्डू विनाकुर्यात्तत्सर्व निष्फलं भवेत्" । इति ॥ एषमादिवचनोपन्यासात्यागेव समर्थितम् । न च युगपदुमयधारणं विधीयतामिति- शयम् । युगपदुभयधारणस्यापि आश्वलायनस्मृत्याद्यवतम्बेन प्रागैव निराकचत्वात् ।।

·४१२ ससिद्धान्तमार्तण्डे (अन्योक्तमूर्ध्वपुण्डूस्याश्रीतत्वशुदपरवादिदूषणम्, श्रौतस्वसर्ववर्णावश्यक वस्थापनेन तस्परिहारश, वैदिकावैदिकशैवयोः पुण्ड्रभेदश्च) एवमूर्ध्वपुण्ड्स बहुश्रुतिस्मृत्यादिसिद्धत्वे प्रामाणिकसकलनिवन्धाहतत्वे च सत्यपि यत्चिदानी शैवसुधाकराख्ये स्वग्रन्थे वैष्णवधर्मविद्वेपादेव केनचिदुच्यते । ननु महाभारते- "जाह्ववीतीरसम्भूतां मृदं मूर्धा विभर्ति यः । विभर्ति रूपं सोऽर्कस तमो नाशाय केवलम्" ॥ इति । सत्यव्रत:- "ऊर्ध्वपुण्ड्रो मृदा शुद्धो ललाटे यस दृश्यते । स चण्डालोऽपि पूतात्मा पूज्य एव न संशया"। इत्यादिवचनैर्मदोर्ध्वपुण्ड्रमपि विधीयते । तत्कथं भस्मरुद्राक्षधारणमैव कर्तव्यतया प्रतिपाद्यत इति चेदित्यम् । तत्र तावत्सति प्रक्षिप्तत्वाभावनिश्चये ऊर्ध्वपुण्ड्रादिक शूद्रविपयम् । अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि ललाटे श्रद्धया तु ये । धारयिष्यन्ति मोहेन युगान्ते समुपस्थिते ।। इति । इति वासिष्ठलैङ्गे नवमाध्याये अश्रौतमिति विशेपितत्वेन तस्याश्रीतत्वात् । तर्हि श्रुतिषु विधानाभावादेकादशीमतस्यापि द्विजेतरविपयत्वमिति चेत्, न; प्रत्यक्षश्रुत्यभावेऽप्यनु- मितश्रुतेस्तत्र सद्भावात् । तीनमितश्रुतिसद्भाव ऊर्ध्वपुण्ड्रेऽप्यस्तु इति चेत् , न; एका- दशीव्रतस्य कुत्राप्यनिपिद्धत्वादनुमितश्रुतेः सम्भवात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रस तु पुराणेषु बहुशो निषेधादनुमितश्रुतिसद्भावस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । तथा हि पराशरे साङ्कनं पुण्ड्रान्तरं निराक्रियते-- "ऊर्ध्वपुण्डं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम् । अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् ॥ जन्मना लब्धजातिश्च वेदपन्थानमाश्रितः । पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् ॥ तिर्यत्रिपुण्डू सन्त्यज्य श्रौतं पुण्ड्रान्तरं भ्रमात् । ललाटे धारयन्मर्त्यः पतत्येव न संशयः ।। इति । इदमक्तिशैवसुधाकरपुस्तकैऽशुद्धमपि युद्ध्या किञ्चिच्छोधयित्वानूदितम् । अत्र यत्सन्दिग्धतयोक्तं प्रक्षिप्तत्वाभावनिश्चय इति तत्प्रमादात् । अत्रैवोपन्यस्तस्य जान्हवीतीर इतिवचनस्य हेमाद्रियहचाहिकमदनपारिजातादिपु सत्यव्रतवचनस्य चाचारमाधवादिषु सर्वशिष्टाढतेषु सर्वसाधारणेषु प्रामाणिकनिबन्धेषु मूलनामलिखनपूर्वकं स्पष्टतयोदाहत- ·४१३ अष्टमस्य चतुर्थः प्रश्नः। वैन प्रक्षिसत्यख केनाप्युन्मत्तेन वक्तुमशक्यत्वात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रावश्यकतापोधकानेक- श्रुतिस्मृत्पादीनां हेमाद्रिमाधवनिर्णयसिन्धुमदनपारिजातधर्मसिन्ध्वाचारप्रकाशाचा सर्कपरमानन्दमन्दारप्रभृतिप्रामाणिकनिबन्धोदाहतानां यहूनामिहेव मया प्रागुपन्यत- स्वाञ्च । यचासाश्रीतत्वाच्छूद्रमानविषयकत्वमुक्तम् । तदप्याचारप्रकाशभागवततत्त्व भास्करायुदाहृत्तानाम्- "धृतो पुण्ड्रः कृतविष्णु परं ध्यायति यो महात्मा । स्वरेण मन्त्रेण सदा हदि स्थितं परात्परं यो महतो महान्तम्" । चासुदेवोपनिषदि-- "ॐ नमस्कृत्य भगवन्तं नारदः सर्वेश्वरं वासुदेवं पप्रच्छ श्रीभगवर्ध्वपुण्ड्रविधि द्रव्यमत्रसंस्थानादिसहित मे हि" इत्यादिश्रुतीनामदर्शनादेव । अथ श्रुतिस्मृत्युक्ताया "इमं मे गङ्गे" इति जलमादायेत्यादिरूपाया वैदिकमत्रसा- ध्याया ऊर्ध्वपुण्ड्रेतिकर्तव्यताया विस्मरणादेव च । तथा शुद्धमात्रविषयकत्वमप्युक्तं मदनपारिजाते ब्रह्माण्डपुराणे- "ऊर्ध्वपुण्ड्रं द्विजः कुर्यात्क्षत्रियस्त त्रिपुण्डूकम् । अर्धचन्द्रं तु वैश्यानां वर्तुलं शूद्रजातिषु ॥" पामे- "ऊर्ध्वपुण्डूं तु सर्वेषां न निषिद्धं कदाचन । धारयेयुः क्षत्रियाद्या विष्णुभक्ता भवन्ति ये" इति । पृथ्वीचन्द्रोदये निर्णयसिन्धौ च युद्धपराशरः । "जर्व च तिलकं कुर्यात्नव कुर्यात्रिपुण्ड्रकम् । ऊध्वं च तिलकं कुर्याईवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा चैव त्रिपुण्डूकम्" ॥ इत्यादिवचनोपन्यासपुरःसरं सर्वैराये प्रामाणिकनिरन्धकारैः सर्ववर्णेषु वदावश्य- कतायाः सम्पगुपपादितत्वात् । यतु वासिष्ठलैङ्गवचनमुक्तं तत्वश्रौतमिति विशेषणाद् युगान्ते ब्राह्मणादयोऽपि श्रुत्युक्ततदितिकर्तव्यतामन्तरेव पापण्डमात्रेण धारयिष्यन्तीति भाविवृतान्तबोधकम् । अत्ता, "सविशेषणे हि विधिनिषेघौ विशेषणमुपसभामतः सति विशेष्ये वाधे" इतिन्यायेन श्रुत्यधिकारिभिः श्रुत्युक्तविधिनैवैतद्धार्यम्; न तु विनेति वापर्य- विशिष्टमेतद्वचनं नोर्ध्वपुण्डू प्रतिपेटुं प्रभवति । यदि तु युगान्त एपोर्ध्वपुण्ड्धारणादिरूपरो धर्मः प्रादुर्भविष्यतीति तात्पर्यविशिष्ट- ·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे मेतदित्युच्यते तनादिसिद्धश्रुत्यादिवचनैस्तदावश्यकताप्रतिपादकानां बहुनां प्राचीन- तरनिबन्धानां दृश्यमानत्वेन वदतो व्याघातः स्यात् । सर्वदा युगान्ताभागात् । यानि च पराशरवचनान्युक्तानि, वाद्यं, युगपद्धारणनिषेधकमस्तु । द्वितीये च वेदपन्थानमित्यस शिवमार्गमित्यर्थः । “वेदः शिवः शिवो वेदाः" इति वाक्यात् । अथवाऽस्तु वेदपदमाम्नायपरमेव, तथापि धर्मप्रवृत्तौ श्रुतिसारसमुच्चये ऊर्ध्वपुण्डू- विधि प्रक्रम्य- "ललाटे तिलकं कृत्वा कुर्युः शेवाश्च वैष्णवाः । तर्पणं चापि वै श्राद्धमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ इति । चतुर्विंशतिमतव्याख्यायामाचारमयूखे च शौनकः- "ऊर्ध्वपुण्र्दू शिवस्यैनं विष्णोः कुर्युश्च वा युधाः । मूर्ध्नि मूलेन मन्त्रेण शेपं द्वादशनामभिः" ।। इति । एवंमादिषु वैदिकावैदिकशैवानां प्राप्तमूर्ध्वपुण्ड्रं वैदिकौवे निपिझ्यावैदिकशवपर- त्वेन परिसङ्ख्यायते भादुक्तवचनैः । "इमामगृभ्णन्" इतिमत्रस्य रशनाग्रहणलिङ्गा दश्वगर्दमोमयरशनाग्रहणयोगे प्राप्ते "इमामगृभ्णनशनामृतस्पेत्यश्चाभिधानीमादत्त" इति विशेषवाक्येन तस्याश्वरशनाग्रहणमारे विनियोगादिति न कोऽपि दोषः । न तु त्रिपुण्डूप्रशंसापराणि तानि वचनानि कथमपि ऊर्ध्वपुण्ड्रादिनिपेधं कर्तुं शक्तानि । उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोतीति प्रकरणनिष्पन्नात् , “नहि निन्दा निन्दितुं प्रवर्तते किन्तु विधेयं स्तोतुं" इति न्यायात् । अस्य न्यायस्यामत्रकभस्मरुद्राक्षधारणनिषेधक वचनविचारे स्वयमप्यास्तत्वाच्च । तस्मान कथमप्यूर्ध्वपुण्डू निपेढुं शक्यम् । नापि गायत्रीजपादिषु सर्वेपा त्रिपुण्दूस्सैवावश्यकता शक्योपपादयितुम् । तदुपन्यस्तवा- सिष्ठादिवचनानां पहुपन्धेष्वप्यदृश्यमानत्वेन निर्मूलत्वं समूलत्वं वेति तु चिन्त्यम् । (निपुण्ड्रादिशैवस्यैव नित्यम्, नन्वन्येपा ब्रह्मशक्तिविष्णुशिवादिभक्तानाम् , धर्नुलचतुरस्रादिपुण्ड्राणि, वैष्णवस्य भसोर्ध्वपुण्ड्रादिनिषेध ) अपि च सिद्धान्तशेखरे श्लोकाः- "एता नित्यं नमस्कृत्य त्रिपुण्डू धारयेच्छुचिः । स्मरनमः शिवायेति ललाटे च त्रिपुण्डूकम् ।। खच्छाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तत्प्रकोष्ठयोः । भीमायेति ततः पृष्ठे शिवाय जठरे तथा ॥ नीलकण्ठाय शिरसि क्षिपेत्सर्वात्मने नमः" ।। इति । एवमादिवचनेषु स्पष्टमेव शिवदेवत्यत्वाचल्लोकप्रापकत्वाच्च शैवानामेवेदमावश्यकम् , ·अष्टमस्य चतुर्थः प्रश्नः। इतरेषां तु वैकल्पिकम् । अनन्यवैष्णवानां तु इतरदैवत्यस्य तस्य धारणे तैत्तिरीय- संहितायां तृतीयपञ्चमाष्टकयोद्वितीयप्रश्ने अष्टकभेदेन नवमदशमयोरनुवाकयोः “यो चै स्वां देवतामतियजते प्रस्खायै देवतायै च्यवते न परां प्रामोति पापीयान् भवति" इति श्रूयमाणः स्वदैवतात् प्रच्यावस्तस्या देवताया अप्राप्तिमहत्तरो दोपश्च प्रसज्येत । अतो नैवैतैस्तद्धारणीयम् । यत्तु शैवसुधाकरे वायवीयसंहितायाम्- "लिङ्गं दीपार्धचन्द्राम चतुरस्रं च वर्तुलम् । त्रिपुण्डूं चेति कथितं पश्चिधं शिवशासनम् ।। वर्तुलं ब्रह्मभक्तानां शाक्तानां चतुरस्रकम् । वैष्णयानां दीपसमं घर्धचन्द्राभमेव च ।। सदाशिवस्य भक्तानां लिङ्ग तिर्यक् त्रिपुण्डूकम्" । इति दीपाकारं भसोर्ध्वपुण्डूं वैष्णपानामुक्तम् । तत्तु इतरत्र कतेन भसोर्ध्वपुण्डू- कर्तव्याकर्तव्यत्वविचारेणैव दत्तोत्तरम् । किञ्च, ब्रह्मभक्तशिवभक्तमध्यपातित्वाद्वैष्णवशब्देनात्र गुणावतारविष्णूपासका एवाभिप्रेता इति निश्चीयते । सहचरितासहचरितयोः सहचरितग्रहणस्यैव युक्तत्वात् । "सौरा: शैवाश्च गायोशा वैष्यावाः शक्तिपूजकाः । मामेव प्राप्नुवन्तीह वर्षाम्भः सागरं यथा" || इत्यादिवत् न तु सर्वमूलभूतस्य पुरुषोत्तमस्योपासका अनन्यवैष्णवा इह ग्रहीतुं शक्या: अनन्यत्वभङ्गप्रसङ्गात् । सर्वतो बलवती च श्रुत्यादिविहितस्य गोपीचन्दनादि- द्रव्यकोर्ध्वपुण्ड्स निरवकाशत्वापचिः । अतो वायव्यसंहितावचनं, समूलत्वे सति अर्धजरतीयानां सगुणविष्णूपासकानामेव इल्छया कादाचित्कममधारणविधानार्थ जीपिकार्थ यजमानादिप्रतिनिधितया शिवार्चने तदङ्गभूतभस्मधारणे तेपां प्रकारविशेष- योधकं वास्तु, न तु पविषं शिवशासनमिति शिवशासनत्वेनोक्तं व अनन्य- चैष्णवेषु कथमपि प्राप्तुं शक्नोति । किच, स्वयं सूर्ध्वपुण्ई शुद्रमावस्यैर व्यवस्थापितमिति इह मस्मद्रम्पकदीपाकारको. पुण्इं शूद्रवैष्णवानामेवेति त्वन्मते सिद्धयति । खोपन्यस्तपराशरवचने चतुरमादीनां निपेघः । इह तु तद्विधिरिति परस्परविरोधोऽपि । अनन्यवैष्णपानां कथमपि मम्म- धारणे पामवाराहादीप्पलभ्यमाना:- "बामणः गुलजो विद्वान् भन्मपारी भवेदि। पर्नयेचारशे देवि मघोच्छिएं पटं पया।" इत्यादयोऽत्यन्तनिषेपाच पष्टप्रधानप्रश्नोचर एप दर्शिता इति कृतं पनितोपरि सत्ता- ·४१६ ससिद्धान्तमार्तण्डे प्रहारकल्पेन बहुना । तस्माद्गायनीजपे तदङ्गतया भस्मधारणावश्यकत्वं सर्वेषां कथमपि न सिद्ध्यति । (सङ्ग्यारहितजपो निरर्थक , जपेवावश्यका नियमविशेषा, मामालावश्यकता, विविधा एवाक्षमाला , उत्तरोत्तरोस्कृष्टा , द्राक्षाधिकफाय, भष्टोत्तरादिमणिसङ्ख्याश्च) यञ्चोक्तं रुद्राक्षमालया जपस्यावश्यकताऽनावश्यकता वेति तत्रापि चूमः | अस्ति च जपे समाया एवावश्यकत्वं न तु रुद्राक्षमालामणिभिरेय सपाकरणस्यावश्यकत्वं फाप्युपलभ्यते । तथा हि अङ्गिरस्मृती- "विना दर्भेण यत्मानं यच दानं विनोदकम् । असङ्ख्यातं तु यजप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत्" ।। इति । स्मृत्यर्थसारे गायत्रीजपप्रस्तावे- "नाधोरतिर्नान्यमना न च व्यत्यस्तपत्करः । जपेन प्रौदपादच नावष्टन्धोऽलसोऽशुचिः॥ न चाक्रमन्न जल्पंश्च न पार्थमवलोकयन् । नासत्यातमदर्भय नाशिखाकरवन्धन" ॥ इति । नागदेवाहिके च दक्षः- "अहुल्यने तु यजप्त यस मेलाने । असषेन च यमप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत्॥ ॥ इति । आचारमाधवप्रथमाध्याये चतुर्विंशतिमतव्याख्याकमलापराधिकाचारमयूसाचार- प्रकाशादिषु च गौतमः- "गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा विना सरूपा तत्सर्व निष्फलं भवेत्" ।। इति । सम्वताऽपि- "लोकार्वादिकं श्रुत्या दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा प्रभापितम् । सहयां विना च यजप्यं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ इति । सत्याधं च सामान्यतोऽक्षमालाया एव ग्रहणं पक्ति शहः- "शयस्यां समासीनः युशोचरीयः पुशपवित्रपाणिः पूर्वाभिमुसो पाक्षमाला- मादाय देवतां ध्यायन जपं कुर्याद" इति । न चैवमपि रुद्राक्षमालया अपे फलानन्त्यातदारश्यक्त्वमिति वाच्यम् । आनन्त्य- मात्रेणावश्यकताया यतुमयुक्तत्वात् । तया जपापरणे प्रत्यवायाश्रयणात् । तत्तुल्य फलानां वदधिकफलानां च मालान्तराणां शाखे निरूप्यमाणत्वेन निरतिशयफ्ला- भावाचा ·अष्टमस चतुर्थः प्रभः। तत्र तुल्यफला यथा पराशरमाधवीये प्राह गौतमः- "अगुल्या जपसस्यानमेकमेकमुदाहृतम् । रेखयाऽष्टगुणं पुत्रजीवैर्दशगुणाधिकम् ॥ शतं साच्छहमणिभिः प्रयालेश्च सहस्रकम् । स्फाटिकैर्दशसाहस्र मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते ।। पद्माक्षर्दशलक्षं तु सौवणः कोटिरुच्यते । कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षरनन्तं फलमुच्यते ॥ इति । भट्टोजिकृताहिककमलाकरातिकमयूसादिषु चेदमुदाहृतम् । आचारप्रकाशे त्विदमेव शिवपुराणवचनत्वेनोपन्यस्तम् । अत्र रुद्राक्षवत्कुशग्रन्थिमालाया अपि फलानन्त्य- कथनान्न रुद्राक्षमालाया एव निरतिशयमाधिक्यम् । तदधिकफला यथा । गायत्रीजपमेव प्रक्रम्य द्वितीयाध्याये वृहत्पराशरेण (श्लो०४०)- "अपों समीपे कुर्याद्वै ससाषं तद्भवेद्यथा । असङ्ख्यमासुरं यस्मात् तस्मात्तद्गणयेद्भुवम् ॥ स्फाटिकाब्जाक्षरुद्राक्षपुत्रजीवसमुद्भवैः । अक्षमाला प्रकर्तव्या प्रशस्ता चोत्तरोत्तरा" ॥ इति । रुद्राक्षापेक्षयापि गायत्रीजपविपये पुत्रजीवमालाया उत्कर्ष उक्ता । भवताहते आचारादर्श तु इदमेव वचनं स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षेति पाठभेदेनोपन्यस्तम् । तथा, पराशरमाधवीये कमलाकराविकचतुर्विशतिमतव्याख्याऽऽचारमयूरप्रभृतिषु च विविधा एवाक्षमाला पक्ति हारीतः- "शवरूप्यमयी माला काञ्चनस्फाटिकोपलैः । पद्माक्षकैच रुद्राक्षविद्रुमर्मणिमौक्तिकैः ॥ तुलसीन्द्राक्षकमीला वधैवाहुलिपर्वभिः । पुत्रजीवमयी माला शस्ता वे जपकर्मणि" ।। इति । अत्रापि रुद्राक्षसानन्यसाधारण्यं तदपेक्षया पुत्रजीरमय्या उत्कर्षश्चाभिहितः । स्मृत्यर्थसारे- "हस्तेनावर्तदेवीमक्षत्रमचापि या । सौरण राजतैस्तानः स्फाटि रनम्तथा ।। अरिष्टेः पुत्रनीलोत्परिन्द्राक्षः सम्भोः । रुद्राक्षरपि पराक्षः शान्धिमिरेव च ॥ - ·४१८ ससिद्धान्तमार्तण्डे मणिभिस्त्वक्षसूत्रं स्यात्तदष्टशतसमया । चतुःपञ्चाशता वापि सप्तविंशतिभिस्तथा" ॥ इति । अत्रापि सर्यासां तौल्यं दृश्यते । त्रिविधा मालासम्बन्धिमणिसङ्ख्या तु मयूख चतुर्निशतिमतव्याख्याकमलाकराहिकादिपपीत्थमेव वास्यान्तरोपन्यासेन निर्णीते- त्यन्यदेतत् । तथाचारादर्श-"सूर्याभिमुसोऽक्षमालामादाय देवतां ध्यायन् जपं कुर्याद सुवर्ण- मणिमुक्ताफलस्फाटिकब्रह्माक्षेन्द्राक्षपुत्रजीनकानामन्यतमामक्षमालां कुर्वीत कुशग्रन्थि- कृतां वा हस्तोपयामैर्वा गणयेदिति सर्वासामविशेष उक्तः । (मघ्रविदोषेषु माराविशेषा , स्वाक्षमाला कामदा, तुरसीमाला मोक्षदा, सस्या भन्युत्कोऽक्षयफलदस्य च, रमाक्षधारणविचारश्व) किञ्च, गौतमतन्त्रे चतुर्दशाध्याये जपाङ्गमालाविधिमुपक्रम्य (श्लो० ४२)- "रुद्राक्षसम्भना माला अनन्तफलदा भवेत् । पुण्डरीकभवा माला गोपालमनुसिद्धिदा ॥ पुत्रजीवभवा या तु पुत्रं वितनुतेऽचिरात् । कुचन्दनभवा माला राज्यभोगापवर्गदा ।। प्रवालनिर्मिता या तु सर्वसत्त्ववशङ्करी । कुशग्रन्थिभवा माला धर्मवृद्धिकरी मता ॥ आमलकीभवा माला सर्वसिद्धिप्रदा मता। तुलसीसम्भवा या तु मोक्षं वितनुतेऽचिरात् ।। अष्टोत्तरशतमणिनिर्मिता या तु मालिका । राज्यं वितनुते नृणां देहान्ते मोक्षदायिनी" ॥ इति । अब सान्ते तुलसीकाष्ठमालाया एच मोक्षदत्वकथनात् रुद्राक्षस्योक्तमपि फला- नन्त्यं काम्यविषयकमेवेति सिद्धयति । अत एव धर्मप्रवृत्तौ स्मृतिः- "स्फाटिकी मोक्षदा माला रुद्राक्षा सर्वकामदा। मुक्तिदा तुलसीमाला विट्ठमा धनद्धिदा" ।। इति । एतेन रुद्राक्षमुपक्रम्य- शतकोटिगुणं पुण्यं धारणाल्लभते नरः । लक्षकोटिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ।। जपाच लभते नित्यं नान कार्या विचारणा ॥ इति हजाबालोपनिपदपि व्याख्याता वेदितव्या । - ·अष्टमस्य चतुर्थः प्रभः। यत्तु शैवसुधाकरे स्कान्दै-- "स्त्राने दाने जपे होमे वैश्वदेवे मुरार्चने । प्रायश्चित्ते तथा श्राद्धे दीक्षाकाले विशेषतः ।। अरुद्राक्षधरो भूत्वा यत्किञ्चित्कर्म वैदिकम् । कुर्यादिप्रस्तु मोहेन न हवामोति तत्फलम्" ॥ इत्यादि । तत्समूलत्वे सति शिवदीक्षावतामेव तारणावश्यफत्वविधायकम्, न तु तन्मालया जयथावश्यकत्वं विधातुं शक्रोति । शिवदीक्षावतामेव तद्धारणानश्यकत्वं तु मया ग्रन्थान्तरे अपश्चितम् । इहापि "दीक्षाकाले विशेषत" इति शैवदीक्षाग्रहणकाले विशेषतस्तद्वारणाग्रहोऽप्येवमेव सङ्गच्छते । वैष्णवानां तद्धारणनिपेघस्तु प्रारदर्शितः। किमनेनाप्रासकिन्न । अतो गायत्रीजरे तु न कथमपि रुद्राक्षमालया नरखावश्य- कत्वम् । तस्माद्वैष्णवानां तु अष्टोत्तरशतमणिघटिता तुलसीकाठमाला जपे मुख्या। रामार्चनचन्द्रिकायाम्-- "तुलसीकाठघटितैर्मणिभिर्जपमालिका । सर्वकर्मणि सर्वेपामीप्सितार्थफलमदा" ।। इति । तत्र धर्मप्रवृत्तौ च- "तुलसीमाणिमिथैव गणितं चाक्षयं भवेत्" ।। इति । अगेस्त्यसंहितायां पष्ठाध्याये- यः कुर्यात्तुलसीकाष्टैरक्षमालां सुरुपिणीम् । कर्णमालां प्रयत्नेन कृतं तस्साक्षयं भवेत् ॥ कमलाफराहिके- "तुलसीकाष्ठसम्भूतैर्दशकोटिल्दाहता"। आचारप्रकाशे स्कान्दे- "प्रवालमुक्तास्फटिकैर्जप्त कोटिफलप्रदम् । तुलसीमणिना येन गणितं चाक्षयं भवेत् ॥ तत्रैवागस्त्यसंहितायां- "तुलसीकाठघटितैर्मणिभिर्जपमालिका । सर्वकर्मणि सपामीप्सितार्यफलप्रदा। पाकोदुम्बरचैव विल्वथैव शस्तथा । पलाशो जपमालाया अभावे समुदाहनः । इत्येवमादिवास्येम्मः। - ·४२० ससिद्धान्तमार्तण्डे (शैवानां तुलसीमालाद्वैपमानमिति सिन्ध्वादयः, कण्टेऽपि सैव धायर्या वधारणादिनिन्दायामतिदोषः) यत्वैवं शास्त्रसिद्धामपि तुलसीकाष्ठाक्षमालां केचन शैवादयो निन्दन्ति तत्तु विद्वेषा- देव । यथोक्तं धर्मसिन्धी द्वितीयपरिच्छेदे कार्तिकमासनिर्णये तुलसीकाष्ठमालाधारणस्य अत्यावश्यकता निर्णीय रामार्चनचन्द्रिकादौ तुलसीकाष्ठमालया जपविधिवाक्यानि तुलसीकाष्ठपटितर्मणिभिर्जपमालिकेत्यादीनि स्पष्टानि । एवं ग्रन्थान्तरेषु यहूनि वाक्या- न्युपलभ्यन्ते सर्वदेशीयवैष्णवेषु तुलसीकाष्ठमालाधारणजपाचारथोपलभ्यते । भस्मादि- धारणद्वेषिवैष्णवस्पर्धया शैवागमाग्रहिभिः केवलं द्विप्यत इत्यलं बहुनेति दिगिति । एवं कण्ठेऽपि तुलसीकाष्ठमालैव वैष्णवैः सर्वदा धार्या । सारसद्महे भारद्वाजसंहितायाम्- "पूजाकाले हरियाने सन्ध्यादिवन्दने तथा । तुलसी धार्यते कण्ठे ते भक्ता हरिवल्लभाः ॥ श्रवणे कीर्तने चैव मन्त्रजापे च वैष्णवैः । धार्यते तुलसीकण्ठे महाभागवतोत्तमैः ।। सदा स धारयेद्यस्तु तुलसीमणिमालिकाम् । भूतप्रेतपिशाचास्तु वर्तन्ते न समीपतः ।। न धारयन्ति ये मालां तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । विष्णुकोपामिना दग्धास्ते यान्ति यममन्दिरम्" ।। इति । वादावल्यां स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये भगवद्वाक्यानि- "अतः परं प्रवक्ष्यामि तुलसीमालिकाफलम् । अन्यासामपि माहात्म्यं शृणु ब्रह्मन् सुशोभनम् ॥ तुलसीकाष्ठजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः । अपयशौचोऽप्यनाचारो मामेवैति न संशयः ।। धात्रीफलकृता माला तुलसीकाष्ठसम्भवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः ॥ तथा- "तुलसीकाष्ठसम्भूतां यो मालां वहते नरः । फलं यच्छाम्यहं तस्य प्रत्यहं द्वारकोद्भवम् ।। तुलसीकाष्ठमालाभिभूपितः पुण्यमाचरेत् । पितृणां देवतानां च पुण्यं कोटिगुणं कलौ ।। धारयन्ति न ये मालां हेतुका: पापबुद्धयः । नरकान्न निवर्तन्ते दग्धाः कोपामिना मम" ॥ इति ।

·अष्टमस्य चतुर्थः प्रभा। ४२१ ये च तुलसीकाष्ठमालाधारिणं तन्मालया जपकारिणं वा निन्दन्ति तेषां स्वरूप गारुडाउनेयम् । "कृष्णायुधादिवं वितं तुलसीकाष्ठभूपितम् । दृष्ट्वा निन्दापरो यस्तु स बौद्धो न तु वैष्णयः" ।। इति । तथा "धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । नरकान निवर्तन्ते दग्धा कोपामिना हरेः॥ तुलसीकाष्ठमालोक्य कण्ठे वा मस्तके करे। निन्दा कुर्वन्ति ये मूहा म्लेच्छजास्ते न संशयः ।। अत्रातिशयमालोक्य तुलसी दपयन्ति ये। बहुनोक्तेन किं पार्थ सर्वे ते धन्यवीर्यजाः ॥ तुलसीकाष्ठविधान् वैष्णवान्दूपयन्ति ये । सर्वे ते रौरवं यान्ति संशयो नास्ति नारद" ॥ इति । आस्तामेतत् । (मङ्गुलिप मिरेष गायत्रीमपो न मालाभिः गणमप्रकारः, भाश्रमादिभेदेन सयामेवा, चिन्मालानामभावे पाणिना जपः, पस्ततो विकल्पः) प्रकृतमनुसरामः। अथ गायत्रीजपविपये कचिन्मालान्तरनिपेधपूर्वकमहुलिपर्वभिरेव जपकरणं विधी- यते । यथाह धर्मप्रवृत्ती शौनक:- "प्रातस्तिष्ठञ्जपेद्देवीं सायं चैवोपविश्य च । उपविश्य तु मध्याह्ने जपकर्म समाचरेत् ॥ अहुमानामिकामूलप्रदक्षिणमन्द्रितः । मध्यमामूलपर्यन्तं गायत्रीजप ईरित" ॥ इति । तत्रैव- "गायत्र्या वेदमूलत्यावेदः पर्वसु गीपते । पर्वमिस्तु जपेद्देवीं न मालाभिः कदाचन' । इति । स्मृत्यर्थसारे- "ब्रह्मचारी गृहस्मय शतमष्टोत्तरं जपेत् । • वानप्रस्थो यतियायाधिकं तु सहस्रकम् ।। यद्यापत्सु जपेदेवीमष्टाविंशविरष्ट या।

·ससिद्धान्तमार्तण्डे सदर्भपाणिराहोमात् दर्भस्थस्तूक्तसङ्ख्यया ॥ हस्तेनावर्तयेद्देवीमक्षसूत्रमथापि या" ॥ इति । अनाथापि त्यनेनाक्षत्रस्य गौणत्वाच्यते । वृहत्पराशरस्तु अक्षमालाया अभावे पाणिना जपं विधत्ते । यथाह द्वितीयाध्याये गायत्रीजपप्रकरणे (श्लो० ४२)- "अभावे स्वक्षमालायाः कुशग्रन्थ्याऽथ पाणिना। यथाकथञ्चिद्गणयेत्ससङ्घयं तद्भवेद्यथा" ॥ इति । आचारप्रदीप च योगीश्वरः-- "अभावे त्वक्षमालायाः कुगग्रन्थ्याऽथ पाणिना । जप एव तु कर्तव्यः एकाग्रमनसा सदा ॥ कृत्वोत्तानी करी प्रातः सायं चाधोमुसौ करी । मध्ये तिर्यकरौ प्रोक्ती जपन्यास उदाहृतः" ॥ इति । तदेवाह आचारप्रकाशे च कल्पचिन्तामणौ नारसिंहेऽप्यायश्लोकोऽस्ति । अतो यथासम्प्रदायं यथाकुलाचारं च अक्षमालया अगुलिपर्वभिर्वा गापत्रीज कार्यः । धर्म- सिन्ध्यादिपु तथा विकल्पादरणात् । वैष्णवादिसर्वशिष्टेपूभयविधस्याचारस्य दर्शनाच । अथ वावय॑मालास्तु- (पर्यावो माला , जपाथं गोमुखाकारवस्त्रविधि , पुनरगुलिपर्वभिर्नपविधिसप्रकारश) "अक्षुद्राः समरन्धाश्च परिपूर्णा दृढा नवाः । निश्चला ग्रथिताश्चैव अन्योन्यं घृष्टिवर्जिताः ॥ सशब्दा चञ्चला या तु त्रुटिता ग्रथिता तथा । छिन्नसूत्रेण ग्रथिता पाखण्डाख्या पुरातना ॥ माला दुःस्वामदायिन्यो ग्रथिता निन्द्यतन्तुपु । तस्मात्तु तादृशा माला वर्जनीयाः प्रयत्नता" ॥ एवमादिवचनोपन्यासेन नागदेवाहिकप्रभृतिषु निरूपिता एव । अथाचारार्काचार- मयूसयोद्धमनुः- "वस्त्रेणाच्छाद्य तु कर दक्षिणं यः सदा जपेत् । तस सात्सफलं जाप्यं तद्धीनमफलं स्मृतम्" ॥ इति । अत एव शिष्टा गोमुसाकारे वस्खे करं प्रवेश्य जपन्ति । उक्तं चैतद्वचनादग्रेऽनु- पदमेवाचाराः । अत एव तिर्यक् सञ्चिका कल्पिता केनचिदुद्धिमता पद्धन जपशीलेन जपा सा च गोमुखीति व्यवहियते लोकरिति । आस्तामेतत् । अथ जपविषयेऽस्माकं तु गायत्रीजपोङ्गुलिप भिवष्णमश्रजपथ तुलसीकाष्ठमाल. - ·अष्टमस्य पञ्चमः प्रश्न येत्येव मुख्यः शिष्टाचारः । आचारा जपमालानिर्णयानन्तरम् एतच गायत्रीजपाति- रिक्तजपे ज्ञेयम् । उक्तं च मालाकरणं ब्रह्मयामले गायत्रीकल्पे च- "पर्वभिस्तु जपेद्देवीं माला चान्यजये स्मृता । गायच्या वेदमूलत्याद्वेदः पर्वसु गीयते ।। आरभ्यानामिकामध्यं पर्वाण्युक्तान्यनुक्रमात् । तर्जनीमूलपर्यन्तं जपेद्दशसु पर्वसु ॥ मध्यमाङ्गुलिमूले तु यत्पर्वद्वितयं भवेत् ॥ तं वै मेरुं विजानीयाजपे तन्नातिलहयेत् ।। आरम्यानामिकामूलात्प्रादक्षिण्येन वै क्रमात् । मध्यमामूलपर्यन्तं जपेद्दशसु पर्वसु ।। इत्यादिवचनानुगृहीतत्वात् । अतः कथमपि न रुद्राक्षमालाया एव गायत्रीजपे सर्वेपामावश्यकत्वं सिद्धयतीति व्यर्थोऽयं प्रश्नः। न भस्मधारणं नापि जपो रुद्राक्षमालया। आवश्यकस्तु सर्वेषां वैष्णवानां कुतस्तराम् ॥१॥ . . (एकपष्टितमः प्रश्न , उत्तरकारिका , सौवर्णराजसतानमृण्मयपाराशादिपानाणि पूर्वपूर्वोत्कृष्टानि, पित्तलादिपात्राणि, भिवाविभवविचार , ताम्रपानोपः, साप तदुदकनुलस्यादेश सर्प- नावश्यकता, मानधूपदीपराजभोगशयनभोगादिनयेद्यदुग्धनिषेदनादिपु पाप्राणां निवेदनीयद्रव्यादीनां च विचार , याने घण्टादिवादन धूपदीपपोश वामहस्तेन, रजतकास्यमृण्मयादीनां विधिनिषेधयोध्यपस्यादि, भायसादिनिषेध , प्रयीर्णका पानिर्णयाय) अर्थतत्प्रधानप्रश्नानुवन्धी पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५॥ भगवत्पूजनसमये कानि पात्राणि शस्तानि ॥ ६१ ॥ उत्तरम पुराणे पञ्चरावादी पूजायाः प्रक्रमे प्रभोः । प्रोक्तानि यानि पात्राणि पवित्राणि पुरातनः ।। स्वसम्प्रदायप्राप्तानि रचितान्युचितानि तु । मुवर्णतामदुर्वर्णसंसाधः शुद्धधातुभिः ।। यथाकालं यथार्म यथाशक्ति यथाश्रमम् । प्रशस्तानि समस्तानि शारसाचाराविरोधतः ।।

·४२४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे अथ पात्रनिर्णयस नारदपञ्चरात्रादिग्रन्थेषु विस्तीर्णत्वेऽपि भवत्सन्तोषार्थ किञ्चिदुच्यते- तत्र स्कान्दे मार्गशीर्पमाहात्म्यनवमाध्याये वनैवेद्यनिर्णयमुपक्रम्य ब्रह्माणं प्रति भगवान् (श्लो०३)- "आदौ हिरण्मयं पानं तदभावे च राजतम् । तदभावे च पालाशं विस्तीर्ण बहुसुन्दरम् ॥ कचोला शतशः कार्याः पाने वै परितोऽनध । तन्मध्ये व्यञ्जना देया नाना फलमयाः शुभा" ।। तथा (श्लो०६)- "नाना व्यञ्जनसंरुद्धं त्रिभिः पतिभिरेव च । निम्बूरसेन चोद्रेण फलमूलयुतेन च"। तथा (श्लो० ९)- "पहेलनास्तथा कार्या कचोलशत्तसङ्कला" ॥ तथा (श्लो० ११) "कचोले सुप्रभ वत्स स्थितं काश्चनसुप्रभम् । घृतं सुवासितं प्रीत्या देहि त्वं मम भोजने" ॥ इत्यादि। नारदपञ्चरात्रे चतुर्थरात्रे नवमाध्याये श्रीमहादेवः (श्लो० १)- "परिभाषामथो वक्ष्ये उपचारविधौ हरे। द्रव्याणां यावती सङ्ख्या पात्राणां द्रव्यसङ्गतिः" ॥ इत्युपक्रम्य- "हाटकं राजतं तानमारकूटं मृदादिना । उपचारविधावेतद्रव्यमाहुर्मनीपिण" ॥ इति । आरकूटं पित्तलम् । 'रीतिः स्त्रियामारकूटः" इत्यमरोक्तेः। तथा तत्रैव (श्लो०५)- प्रोक्तमाचमनं कांस्ये । इदमशक्तविषयम् । तत्रैव- "वर्णाद्याभरणान्येव मुक्तायाभरणानि च । चन्दनागरुकर्पूरपागन्धपलावधि ॥ नानाविधानि पुष्पाणि पश्चाशदधिकानि च । कांस्यादिनिर्मिते पाने धूपगुग्गुलुकर्मभाव" ॥ इति । सम्प्रदाये तु चन्दनधूप एव प्रसिद्धः । यहुवचनप्रशस्तत्वादित्यन्यदेतत् ।

·अष्टमस्य पश्चमः प्रमः। ४२५ तथा--- "कार्या ताम्रादिपात्रे तत्प्रीतये हरिमेधसः" ॥ इति । अयं सर्वोऽपि पात्रनियमो विभवाविषयकः । यथोक्तं तत्रैवोपसंहारे (श्लो० १४)- "तच्चतोऽयं विधिः प्रोक्तो विभवे सति सर्वदा । एपामभावे सर्वेषां यथाशत्यभिपूजयेत् ॥ सर्वभोगान्वितो भूत्वा बजेदन्ते हरेः पुरम्" ।। इति । एवं सर्वो गौतमतन्त्रेऽपि तत्र तत्र भगवत्पूजोपयोगिपात्रनिर्णयोऽस्ति । यथा नवमाध्याये (श्लो० ५९)- "तदक्षिणे तु शई या तानं चाप्यथ मार्तिकम् । पात्रमेकं निधायाथ तथा जलेन पूरयेत् ॥ तानपात्रं च विप्र विष्णोरतिप्रियं मतम् । तत्रैव सर्वपात्राणां मुख्यं शर्ट प्रकीर्तितम् ।। मृत्पात्रं च द्विधा प्रोक्तं सौवर्ण राजतं तथा। पञ्चपात्रं हरेः शुद्धं नान्यत्तत्र नियोजयत्" ।। इति । तथा तत्रैव दशमाध्याये (श्लो० ११७)- "एवं वा पूजयेत्कृष्णं यथावित्तानुसारतः । इह भुक्या वरान् भोगानन्ते तु हरितां मजेत्" । (श्लो० ११८)- अगुरूशीरगुग्गुलसितामधुसुचन्दनः । "साराद्वारे विनिक्षिप्सर्नासाधो धूपमर्पयेत् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाट्यो गन्ध उत्तमः । आग्रेयः सर्वदेवानां धूपेऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ पा कर्पूरगर्भिण्या सर्पिपा तिलजेन वा ।। संस्थाप्य स्वर्णपानादी सुदीप्य शिसया तवः । अर्पोदकेन संस्कृत्य नन्दनाय निवेदयेत् ॥ उत्तार्य दृष्टिपर्यन्तं घण्टा वामदिशि सिताम् । चादयन्यामहस्तेन दघहसेन चार्पयेत् ॥ मुप्रकाश महातेजाः सर्वत्र तिमिरापहः । सायाम्यन्तरं ज्योतिदीपोऽयं प्रतिगृपताम् ।। स्वर्णे वा तासपात्रे या रोप्पे पा पाइजे दले। सितोपदंशशात्यानं सगुडं मधुना युतम् ।।

·४२६ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे - - 'दधिदुग्धवृतोपेतं कदल्यादिफलान्वितम् । आनीय देवपुरतोऽयतोयं च विनिक्षिपेत् ॥ इति । सारसबहे हारीता- "यो नित्यमर्चयेद्देवं यावजीरमवन्दितः। गण्डकीगोमतीचक्र तुलसीताम्रभाजनम् ।। घण्टानादं शहतोयमष्टमं चानुलेपनम् । सर्वेपामप्यलाभे तु शहमेकं विशिष्यते ॥ शबोदकं सदा पूतमतिप्रियतरं हरे" ॥ इति । कमलाकरभट्टाहिके- "शहतीर्थ क्षिपेन्मूर्ध्नि विष्णुपादोदकं पिवेत्। पादोदकप्रकार:- "उदकं चन्दनं चक्र शङ्खच तुलसीदलम् । घण्टा पुरुषसूक्तं च तानपात्रमथाप्टमम् ॥ शालग्रामशिला मुख्या नवभिस्तीर्थमुत्तमम्" । इति । तत्रैव स्मृतिः- "शबोदकेन स्नानं तदति नियमतं हरे। शद्बोदकेन सम्प्रोक्ष्य पूजोपकारणानि वै ॥ दक्षिणे घृतदीपं च बामे तैलस दीपकम्" ।। इति । तत्रैव वसिष्ठः- "धूपे दीपे च नैवैये लाने चैव विशेषतः । घण्टानादं प्रकुर्वीत नानाचादित्रकं तथा" ॥ इति । पुनर्गौतमतत्रे पोडशाध्याये (श्लो०४६)- "सितोपदंशमन्नं च स्वर्णपात्रे निवेदयेत् । अथवा रौप्यपात्रे च ताम्रपानेऽथवा पुनः॥ अभावात् पद्मपात्रे या अन्यथा नरकं ब्रजेत् । सुवर्णचपके वाऽथ रौप्ये का विधिना ततः ॥ सशर्करं पकदुग्धमन्नं व्यञ्जनपायसम् । नानाविधोपहाराणि गोविन्दाय निवेदयेत् ॥ इति । पुनस्तत्रैव पोडशाध्याये (श्लो०७०)- "रजता रचिते पाने सण्डदुग्धं निवेदयेत् ॥ इति ।

·अष्टमय पश्चमः प्रभात तत्रैव (श्लो०९०)- "एवमभ्यर्च्य विधिना कांसे वा राजतान्विते । पात्रे दुग्धं निवेश्याथ मिथुनेभ्यस्तथापयेत् ॥ इति । मिथुनेभ्यः राधिकाकैकपनीसाहित्येन प्रक्रान्तेभ्यो भगवद्युग्मेभ्यः । पराशरमाधवीये तृतीयाध्याये श्राद्धपकरणे- "राजतं पात्रं पित्र्ये विनियुज्यते न देवे"। तदाह मत्स्यो राजतं पात्रमधिकृत्य- "शिवनेत्रोद्भवं यस्मादतस्तत्पितवल्लभम् । अमङ्गलं तयतेन देवकार्येषु वर्जितम्" ॥ इति । इति देवकार्ये रजतनिषेधः, स तु मत्स्यपुराणे श्राद्धं प्रक्रम्योक्तः । माधवेनापि थाप्रकरण एवोदाहुत इति विश्वदेवकार्यविषयक एव । भगवत्पूजायां तत्र तत्र स्मृति- पुराणेषु रजतपात्राणामपि विधीयमानत्वात् । आचारादर्श देवपूजानिरूपणात्याक योगियाज्ञवल्क्यः- "सौवर्ण राजतं तान्नं मुख्य पात्रं प्रकीर्तितम् । तदभावे स्मृतं पात्रं स्रवते यन्न धारितम् ॥ इति । आचारप्रकाशे धूपदीपान्तां पूजां निरूप्य, अथ नैवेद्यपात्रं स्कान्दे- "हैरप्यं राजतं कांसं तानं मृत्मयमेव । पालाशं पद्मपात्रं वा पात्रं विष्णोरतिप्रियम्" ॥ वाराहे-- "सौवर्ण राजतं कांस्यं येन दीयेत प्रापणम् । तानि सर्वाणि सन्त्यज्य तानं तु मम रोचते" ।। इत्युक्तम् । तत्र जलार्पणे द्विमुखमेव रजतादिपा भृङ्गारशब्दवाच्यं प्रसिद्धम् । यज्ञपात्रत्वान् । पूजाक्रमेऽपि प्रशंसितत्याच । देवतालापनं तु सुवर्णरूप्यताम्रान्यतमपानरेव कार्य न तु कांस्यपात्रेण । मजापतिस्मृती- "कांस्यपानच्युवं वारि माने च देवतार्चने । धानमत्रसनं नोयं पुनः सानेन गुज्यति" ।। इति तनिषेयान् । लोहपात्रे तु नानं निवेदनीयम् । तत्र मोजने दाने च निधान ।

·४२८ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे यथाह स्वस्मृतौ वृद्धात्रिः (श्लो० ४३)- "आयसेन तु पानेण यदनमुपदीयते । श्वानविष्ठासमं भुङ्के दाता च नरकं प्रजेत्" ॥ इति । न चैवं कांस्यपात्रस्यापि भोजने निपिद्धत्वान्नैवेद्यादिषु तनिषेधप्रसङ्गः । तत्र भोज. ननिषेधस्य यतिविषयकत्वात् । यथाह स एच- "नच कांस्येषु भुञ्जीयादापद्यपि कदाचन । मलाशाः सर्व एवैते यतयः कांसभोजनाः ॥ कांस्यकस च यत्पात्रं गृहस्थस्य तथैव च । कांस्यभोजी यतिश्चैव प्राप्नुयात्किल्विपं परम्" ॥ इति । आचारार्के पूजाप्रकरणे पाने- "नवेद्यपानं वक्ष्यामि केशवाय महात्मने । हैरण्यं राजतं कांस्यं तानं मृन्मयमेव च ॥ पालाशं पद्मपानं वा पात्रं विष्णोरतिप्रियम् । हविः शाल्योदनं दिव्यमाज्ययुक्तं सशर्करम् ।। नैवेद्यं देवदेवाय यावकं पावकं तथा नैवेद्यवस्त्वलामे तु फलानि विनिवेदयेत् ॥ फलानामप्यलामे तु तोयान्यपि निवेदयेत्” ॥ इति । धर्मप्रवृत्तौ पूजाप्रक्रमे- "मृन्मये भिन्नपात्रे च पापाणे लोहकाष्ठजे । पल्लवे करभूमौ च नैवेयं न च दापयेत् ॥ सौवर्ण राजतं तानं कांसं पालाशमेव च । नैवेद्यायतपत्रं च पात्रं विष्णोरतिनियम्" । इति । कमलाकराहिके वराहपुराणे भगवतीक्तेषु द्वात्रिंशदपराधेषु- "मृण्मये भिन्नपात्रे या पालाशे लोहकाठजे । पल्लवे करभूम्योर्वा नैवेद्यं मम चार्पयेत्” । इति तथा निवेदनमपराधत्वेनोक्तम् । इह मृन्मयनिषेधः शक्तविषया। शाल्यादि. मुख्यानानां नित्यं निवेदनविपयो वेत्यन्यत्र विस्तरः । कमलाफरभट्टाहिके भगवत्पूजाक्रमे स्मृतिः- "अध्यं पुष्पफलैथैव चन्दनेन समन्वितम् । ताम्रपानस्थित तोयं हरये तनिवेदयेत् ।।

·अष्टमस्य पष्ठा प्रश्नः। ४२९ तथा तत्रैव नैवेद्यपात्रमुक्तं स्कान्दे- "हिरण्यं राजतं कांसं तानं पालाशपत्रकम् । नैवेद्यार्थ प्रशंसन्ति पूर्वाभाव परं परम् ॥ इति । एवं दिभात्रेणेह दर्शितम् । विस्तरस्तु ग्रन्थान्तरेषु पात्रनिर्णये कृत एव । मयापि स्वतत्रतयाऽन्यत्र कर्तव्य एवेति नेह तन्यते । एवं- पूजोपयोग्यपात्राणि पञ्चरानादिपु स्फुटम् । प्रोक्तानि सम्प्रदाये खे यानि सम्मानितानि च ॥ तैर्यथाई हिरण्यादिशुद्धधातुजभाजनैः। सभाजनं भगवतो निर्णीत ना सभाजनैः ।। (द्विपष्टितमः प्रश्नः, तदाशये गङ्गाया हरिपादांबुता शिवादिधार्यत्वं घ) अथ प्रक्रान्तप्रधानप्रश्नानुवन्धी पष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥ गङ्गाजलेन भगवतः स्नानं समीचीनं न वा ॥ १२ ॥ अस्थायमाशयो भवेत् । पामगोदामाहात्म्यादिपु विवाहसमये पार्वतीदर्शनात् स्कन्नरेतसो वेधसः पापापनोदाय शिवेन सर्वतीर्थजलपूर्णः कमण्डलुस्तसै दतः । तेनैव जलेन ब्रह्मणा त्रिविक्रमावतारे भगवतवरणः क्षालित इति प्रसिद्धम् । श्रीभाग- वते च तदा भगवन्नखेन ब्रह्माण्डभेदे बाबजलधाराऽपि प्रासेत्युच्यते । अत एवं विष्णुपुराणादिपु द्वितीयांशद्वितीयाध्याये (लो० ३१)- "विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लापयित्वेन्दुमण्डलम् । समन्ताहह्मणः पुर्या गङ्गा पतति वै दिव" ॥ इत्यादिषु सर्वत्रय भगवचरणोदकरूपत्वं तस्या निरूपितमिति तद्भक्तानां शिवादीनामेव स्वमूभि विष्णुपया. स्तस्सा धारणत्वमुचितम् । उक्तं च श्रीभागवते द्वितीयस्कन्धे- "यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन भूमेधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत्" । इति । न तु भगवतः खचरणोदकेन स्नानादिकं योग्पमिति । (उत्तरे गाया हरियामापुग्योगि पे पुष्पा) उत्तरं घूमन भगतो व्ययपविभागप्रदर्शनमैच्छिकमेव । यस्तुनम्नस मर्गतः पाणिपादान्तत्वान् । तैत्तिरीये- "विश्वतयारत विश्वठो मुसो विचतो पाहुस्त पिचतपाद" ॥ इति ।

·. ससिद्धान्तमार्तण्डे "सर्वतः पाणिपाद तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमलोके सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । श्वेताश्वतरे तु-"सर्वतः पाणिपादं तत्" इति पाठः । अतः सर्वत्रैव सचिदानन्द- पूर्णत्वाविशेषात् अवयवविभागप्रदर्शनस्वैच्छिकत्याद्वस्तुतः सर्वतः पाणिदान्तत्वाच भगवदवयवेपु नित्यसिद्धसचिदानन्दरूपेप्वनीपाधिके न प्राकृतमनुष्याघवयवदुत्त- माधमभावो वक्तुं शक्य इति चरणवत्तदुदकस्याधिदैविकरूपत्वात्तेन तदर्चनादी न कोऽपि दोपः । एवमेव च सति वटपत्रपुटशापिना भगरता स्वमुसे निक्षिप्य स्वचर- णाङ्गुष्ठयष्यत इति पुराणप्रसिद्धिः सङ्गच्छते । कथमन्यथा अत्युत्तमावयवे मुखे प्राकृ- तदृष्ट्या अधमावयवस्य चरणनिक्षेपो योग्यः सात् । किञ्चास्ति गङ्गायामाधिदैविका. दिभेदेन त्रैरूप्यम् । चरणोदकस सल्पत्याबाहुल्यार्थ चर्मण्यत्यादिनयन्तरोदकवर्षो- दकादिप्रवेशच । तत्राधिदैविक्या देवतारूपायाः सम्बन्धात् पवित्रतमेन सर्वतीर्थोत्त- मेनाध्यात्मिकजलेन भौतिकजलेन च भगवत्पूजादिकरणे न कोऽपि शकावकाशः । शास्त्रेषु ब्रह्मद्रवत्यकथनाच । अत एव पुराणादिषु भगवत्पूजायां तजलयोको निरूप्यते । (पर्युषितजलपुष्पादेः पूजायां निषेधा, तुलस्यगस्त्यविश्वगनोदकानां प्रतिप्रसवः, तुलसीदला- जलयोरतिप्रशंसा, साधरणजलेऽपि गङ्गाद्याद्वानारपूजोपयोगिता, स्पष्टस्तानानादिविधिश्व) यथा निर्णयसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्धे वृहन्नारदीये- "वज्यं पर्युपितं पुष्पं वज्यं पर्युपितं जलम् । न वर्ण्य तुलसीपत्रं न वयं जाहवीजलम्" ॥ इति । स्कान्दे मार्गशीर्पोष्टमाध्यायेऽपि भगवत्स्वानाचमनाथुपयोगिजलपत्रपुष्पादिनिर्णये इदमेव वाक्यं दृश्यते । आचारप्रकाशे च पारिजाते- "जलं पर्युपितं त्याज्यं पत्राणि कुसुमानि च । तुलस्यगस्त्यविल्वानि गाङ्ग वारि न दुप्यति" ॥ इति । धर्मप्रवृत्तौ चेदं विष्णुपूजापामुदाहृतम् । आचारा पूजाप्रकरणे स्कान्दे-- "गङ्गाजलं व्यहाबाह्यं पूजने भक्तिसंयुतैः" । सारसङ्ग्रहे स्कान्दे- "न विप्रसदृशं पात्रं न दानं सुरभीसमम् । न च गङ्गासमं तीर्थ न पत्रं तुलसीसमम्" ॥ नारदपञ्चरात्रे च प्रथमरानत्रयोदशाध्याये (श्लो० १७)- "पूतश्च पावनो वहिर्जलं च तुलसीदलम् । पूतान्येव हि तीर्थानि गगादीनि च गायक" ॥ इति । - ·अष्टमस्य पाठः प्रश्नः। तत्रैव द्वितीयरात्रतृतीयाध्याये (श्लो०८९)-. "पवित्राणि च तीर्थानि तुलसी चापि जाहवी" ॥ इति । कमलाकरभट्टाहिके भगवत्पूजानिरूपणे- "आसनं कल्पयेदे॒मं नानारत्नविभूपितम् । पाचं देवाय दातव्यं गङ्गातोयं सचन्दनम्" ।। इति । तत्र चाचारप्रदीपे-- "जलं पर्युपितं त्याज्यं पत्राणि कुसुमानि च । तुलस्यगस्त्यविल्वादिगङ्गावारि न दुष्यति" ॥ इति । एवं तत्र तत्र भगवत्पूजाप्रक्रमे प्रशंसितस्य गङ्गाजलस तत्स्वानाधर्थमेवोपयोगो. अभिप्रेत इति निधीयते । किश्च साधारणजलेप्वपि गङ्गायमुनाबावेशेनैव भगवत्पूजो- पयोगित्वं भवतीति ज्ञायते । तत्र तत्र ग्रन्थेषु पूजोपयोगिजले मत्रैस्तदाहानस्य विधानात् । यथा कृष्णाराधनपद्धती शङ्खतोये "गङ्गे च यमुने चैव" इत्याहानं 'कलशे किञ्चिजलनिक्षेपश्च निरूपितः । देवपूजानन्धे तु कलश एव तदावाहनमुक्तम् । इदं सर्वत्र प्रसिद्धमेवेति किंबहुना । अपि च तत्रैव पञ्चामृतस्नानोत्तरम् -- "श्रीखण्डं चन्दनोपेतं कस्तूर्यादिसमन्वितम् । गङ्गाजलविमिनं च गन्धरलानं समर्पयेत्” । इति वचनोपन्यासपूर्वकं स्पष्टमेव गङ्गाजलेनाभ्यङ्गसमर्पणभुक्तम् । एवं कण्ठरवण खानादौ गङ्गाजलोपयोगविधायकानि वचनान्तराण्यपि तत्र तत्र प्रसिद्धान्येय । (तस्या हरिनानादिपूपयोगे युक्त्यतरं स्वग्रन्थसम्मतिध) अन्यच्च यदि सर्वधा चरणोदकत्वेन भगवदनुपयोगित्वमेव तस्य स्वीक्रियेत तर्हि तेन ततर्पणमयुक्तं स्यात् । विधीयते च तद्गीतमतत्रे चतुर्विशाध्याये (श्लो० १००)- "मत्स्यण्डी कदली दुग्धं गुडपायसवच्छ्रिया। तर्पयेदयुतं मत्री गाझेयेन जलेन वै"। अत्रैव पञ्चविंशाध्याये (श्लो० १०)- "पलाशैः कुसुमैर्तुत्वा दिव्यज्ञानमवामुयात् । पूर्ववचर्पणं कुर्यात्सर्वामीटानि साधयेत्" इति । पूर्ववद्गङ्गाजलेन । अपि च ग्रहिलतया भगवचरणसम्बन्धित्वातदनुपयोगित्वमेवास याच्येत वर्हि "पल्या भूमिर्दिशः श्रोत्राद" "भूलोकः कल्पितः पयां घौः शीर्षमाशा- श्रुतिरशियीत्यादिश्रुतिपुराणादियचनेम्पो भूमिलोकस्य भगवत्पादोत्पनत्वाचद्पत्या- यात्रोत्पन्नानां सर्वपदार्थानां भगवत्पूजानुपयोगितयाऽसिँहोके भगवत्पूजादिसन्मार्गा ·४३२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे एवोज्छिोरन् । तथा च सति न कसापि मोक्षादिकमपि सादिति नैतत्सारम् । अत आधिदैविकरूपत्वाद्गगाजलेन भगवत्सेवनादी न कोऽपि दोपलेशोऽपीति सङ्केपः । विस्तरस्तु "विष्णोर्नुकं वीर्याणि" "चस्कम्भयः स्वरहसा" "या वै लसच्ट्रीतुलसी- विमिश्रा" इत्यादीनां व्याख्यानात् प्रहस्तपादादेवावगन्तव्यः । अत एवैतत्सर्व हृदिकृत्याहुः पञ्चमस्कन्धनिरन्धे श्रीमदाचार्याः (शो०७८)- "जलेनाप्युचमा सेयमिति गङ्गापतारणम् । सर्वत्र तस्याः सम्पन्ध इति भेदा निरूपिताः ॥ ऊर्ध्वपादादिनिष्फ्रान्ता जघने पतति स्फुटम् । चरणसाधिदेवत्वान पणमिहापपि । गङ्गाजलेन पूजादि सर्व कार्यमिति स्थितिः" ॥ इति । अवः समग्रमव्ययं मङ्गलं नः । उत्तमाधममारसाभावात्माकृतबद्धरी। पुराणादा प्रभोः पूजाप्रक्रमेषु प्रशंसनात् ।। आधिदेवादिभेदेन विध्याआहषीभवम् । मुरारिसापने पारि पुण्यकारि विचारितम् ।। (प्रिनिमः प्रभा, उपरकारका, महारो रहगि पादित र एप कार्यः) अथैतत्प्रश्नानुवन्धी सप्तमः प्रश्नः॥७॥ भगवरसम्प्रदायरहितविद्वत्तादिगुणयुकबामणेन दृष्टमन्नं भोज्यं न पा ॥ ३ ॥ उत्तरम्- आहारस रहसन्चविधानाच्छादिने म्पले। कन्यताविधानाच वचारमतरत्या ।। तथवाम्मनुलाचागहोगइन्दोपरपणान् । वर चारममन्तोपान् पोरदेशाग्नादिषु ।। रसन्नराललानां निपन्धनविधानतः । पेनापि नः मम्प्रदाय पिननाप्पम्पिनेन वा ।। विसाऽपिपा पापि एएमग्नं न रुज्यने । प्रभुतं तु यदृष्टं नई पर मुज्यने । मगरम:।

·अष्टमस्य सप्तमः प्रश्नः। .. तथा हि पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये आह्निकप्रकरणे हारीत:- "आहारं रहः कुर्याद्विहारं चैव सर्वदा । गुप्ताभ्यां लक्ष्मीयुक्तः स्यात्प्रकाशे हीयते श्रिया" ॥ इति । मदनपारिजाते तु भोजनविधौ देवलो हारीतश्य- "गुप्ताभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात् प्राकाश्ये हीयते थिया" ॥ इति । पूर्वाई तदेव । आचारा स्मृतिचन्द्रिकायामाचारप्रदीपे कमलाकरातिकादिपु चेदमुपन्यस्तम् । आचारमाधवेऽपि भोजनविधौ बौधायनः--"सर्वावश्यकावसानेषु प्रक्षालितपाणि- पादोऽप आचम्य शुचौ सम्वृत्ते देशे प्रामुख उपविश्येत्यादि प्रजापतिं मनसा ध्यायेत्" इत्यन्तम् । अत्र अन्ने दृष्टिपातवारणाय सम्वृते देशे इति वस्त्रभित्यायन्यमाच्छादितत्वं देशविशेषणम् । अत्रैवाग्रे उशना:- - "नादचा मृष्टमश्नीयादहूनां चैव पश्पताम् । अश्नीयुर्वहनश्चैव तथा नैकस्य पश्यतः" इति । तत्रैव तृतीयाध्याये श्राद्धप्रकरपणे याज्ञवल्क्य:- "परिथिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणे तथा" |॥ इति । परिथिते परितः प्रच्छादिते शुचौ गोमयादिनोपलिप्ते इति माधवो व्याचल्यौ। अत्र परिश्रित इति दृष्टिदोपनिवारणार्थम् । (तथैव प्रतं कुलाचारश्च, श्राद्धादिप्वाचाराद्वयवस्था १) किच, केनापि दृष्टमन्नं नामाभिभॊज्यमित्यस्माकं ब्रतम् । नहि तल्लोपो योग्यः । उपपातकरूपत्वात् । यथाह तृतीयाध्याये उपपातकगणनायां याज्ञवल्क्यः (श्लो० ३२)- "कौटिल्य बतलोपनम्" इति । "अत्र व्रतशब्दस्य इंदृशवैष्णयादिधृतनियमप- रत्वम्" इति मिताक्षरायां स्पष्टम् । अपि च अस्माकं कुलपरम्पराप्राप्तोऽयमितरदृष्टा. नाभोजनरूपो धर्मः सोऽप्यपश्यं पालनीयः । यथोक्तमाचारमाधवप्रथमाध्याये महा- भारते आनुशासनिके पर्वणि उमामहेश्वरसम्बादे- "धर्माश्चतुर्विधा लोके श्रुतिभेदमुसोद्भवाः । देशधर्माय दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ॥ जातिधर्मा वयोधर्मा गुणधर्माय शोभने । शरीरकालधर्माय आपद्धर्माधर च ॥ एतद्धर्मस मान्यत्वं क्रियवे लोकतासिमि" ॥ . ५५स.मा.

·ससिद्धान्तमार्तण्डे • अत एव श्राद्धादिपपि वंशधर्मादिसारः स्मर्यते । यथाह निर्णयसिन्धी पृथ्वीचन्द्रोदये च वृद्धपराशर:- "मातापित्रोः पृथकार्यमेकोद्दिष्टं मृतेऽहनि"। इत्युक्त्याह- "देशधर्म समाश्रित्य वंशधर्म तथा परे। सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्वणं च क्षयाह्नथपि" ॥ इति । एवमितरदृष्टान्नभोजनरूपोऽपि वंशधर्मोऽनुल्लझनीयः । अत एव मनुरप्याहचतुर्था- ध्याये (श्लो० २७८)- "येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न रिप्यते" ।। इति । मिताक्षरायां तु न दुष्यतीति पाठः । अतो राज्ञापि नैतद्विपये वलात्कारः कार्यः । शास्त्रविरोधाभावात् । यथाह आचाराध्याये राजधर्मप्रकरणे याज्ञवल्क्यः (श्लो. १५)- "यस्सिन्देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदावशमुपागतः" ॥ इति । पुनस्तत्रय (श्लो०५२)- "कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान् जानपदानपि । खधर्माचलितान् राजा विनीय स्थापयेत्यथि" ॥ इति । विनीय यथापराधं दण्डयित्वा । तथा च येषां यः कुलधर्मस्तत्रैव ते राज्ञा प्रवर्त- नीया। (ोकसङ्ग्रहोऽपि प्रमाणम्) किञ्च । अस्माकं तदभोजनमेव पारम्परिकलोकसङ्ग्रहादपि धर्मत्वेन प्राप्यते । उक्तं च पराशरमाधवीये प्रथमाध्याये आनुशासनिक पर्वणि- "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः। द्वितीयं धर्मशास्त्रं तु तृतीयं लोकसतह" ।। इति । अतो लोकविद्वेषादपि सर्वलोकदृष्टान्न नास्माभिः स्त्रीकर्तव्यम् । लोकविद्विष्टस्य धर्मस्याप्यननुष्ठेयत्वात् । उक्तं च मनुना- "अखग्य लोकविद्विष्टं धर्ममन्याचरेन तु" ॥ इति । एतदेवाश्रित्य मिताक्षरायां प्रथमाध्याये गृह्यप्रकरणे (श्लो०१३)- "महोक्षं वा महाजं वा" इत्यत्र मधुपर्के पशुवधस्स तथा तृतीयाध्याये "त्रिरात्रं ·अष्टमस सप्तमः प्रभः। दशरात्रं वा" इत्यत्र "चतुर्थे दशरात्रं स्वाद" इत्यत्र च विगानं स्वीकरोति विज्ञाने- श्वरः । अत एव च शिष्टयाशिका आनुवन्ध्याख्यमैत्रावरुणपशो साने मैत्रापरुणीमा- मिक्षामेव कुर्वन्ति । पुनश्चतुर्थाध्याये मनुः (श्लो० १७६)- "परित्यजेदर्थकामौ यो सावधर्मवर्जिती। धर्म चाप्यसुखोदकं लोकविकुष्टमेव च ॥ इति । पराशरमाधवीये च प्रथमाध्याये प्राताप्रबोधकालविचारे विष्णुपुराणे- "परित्यजेदर्धकामौ धर्मपीडाकरौ नृप । धर्ममप्यसुखोदकं लोकविद्विष्टमेव च ॥ इति । अपि च- बहुभिरनुष्ठीयमानसोच्यमानस्य या धर्मशाखाप्रसिद्धसाप्याचारस्यास्ति प्रामाणि- कत्वं किं पुनस्तत्प्रसिद्धस्य । उक्तं च सस्मृतावत्रिणा (श्लो० ३०२)- "हास्येपि बहवो यत्र विना धर्म वदन्ति हि । विनापि धर्मशास्त्रेण स धर्मः पावनः स्मृतः" ।। (लोकविद्विष्टोऽसुखोदय धोपि नानुष्ठेयः हास्यतोऽपि बहुभिरतो धर्मः सद्भिर्निन्दितो न सात्, काम्यमगर्हित कार्यम्) अन्यचैतद्भोजनेऽस्मदीयैः सद्भिरपि निन्दा क्रियते । पराशरमाधीये रतीयाध्याये श्राद्धपर्जनामणेषु मनुः- "आचारहीना क्लीयश्च नित्यं याचनकस्तथा । कृपिजीवी शिल्पजीवी सद्भिनिन्दित एव च" ॥ इति । अत्रैव यसा- "सद्भिय निन्दिताचारः स्वकर्मपरिवर्जकः" इति गणपित्याने उपसंहरति- "चतुराश्रमयाह्याश्च सर्वे ते पतिदूपमाः । इत्येतर्लक्षणयुक्तांस्तान् द्विजान न नियोजयेद" ॥ इति । अतः कापि स्थित्वा नायं साचारोऽस्माभिलनीयः (अ० १ सो०४७)-- "उपित्वा यत्र तत्रापि स्वाचारं न विवर्जयेत् । इति पृहत्पराशरोक्तः। दक्षोऽप्याधिकमुपक्रम्याह (श्लो०१७)- "उदयास्तमन यापन विमा क्षणिको भवेन् । नित्यनैमित्तिकर्युक्त काम्पशायरगर्हितः" ।। इति । अगहिताचाराय मछलसणाः।

·- ४३६ सत्सिद्धान्तमार्वण्डे (पतितोदवयाफारपाखण्डपथ प्यावादिष्टस्पृष्टपादस्पृष्टालदुष्टभावदुष्टादेवस्य भोजननिषेधः) अपरं चास्सिन्दुस्तरतरेऽवसरे नहि सर्वजनानां रहस्यानि प्रकाशानि च सुकृतदुष्क- तानि ज्ञातुं शक्यन्त इति नहि सर्वैः सह दृष्टः स्पृष्टान्नभोजनादिरूपो व्यवहार इदानीं योग्यः । तादृशपातकिदृष्टान्नभोजने निषेधं वाह सम्बत:- "अन्नं पर्युपितं भुत्या केशकीटैरुपद्रुतम् । पतितैः प्रेक्षितं वापि पश्चगव्यं द्विजः पिवेत" ॥ इति । मनुरपि चतुर्थाध्याये (श्लो० १०७)- "मत्तद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन । केशकीटारपन्नं च पदा स्पष्टं च कामतः ॥ भ्रूणनावेक्षितं चैव संसृष्टं चाप्युक्यया" इत्यादि । कमलाकराद्विकादिषु च याज्ञवल्क्यः- "भुक्तं पर्युपितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितेक्षितम् । उदक्या स्पृष्टसंदृष्टं पर्यायान्नं विवर्जयेत्" ।। इति । सारसङ्ग्रहे तु अवैष्णवादिभिरपि दृष्टान्नस निपेध उक्तः । यथा हारीत:- "यच्छास्त्रेषु निपिद्धं तु तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् । भावदृष्टं कालदृष्टं क्रियादुष्टं तथैव च । संसर्गदुष्टमपि च वर्जयेद्यज्ञकर्मणि" ।। इत्युपक्रम्य कालदुष्टादिस्वरूपं कथयन्नाह- "शैवपासण्डपतितैर्विकर्मस्थैनिरीश्वरैः । अवैष्णवैर्द्विजैः शहरियासरभोक्तृभिः॥ श्वकाकस्करोष्ट्राद्यैरुदक्या सूतिकादिभिः । पुंश्चलीभिश्च नारीभिर्वपलीपतिभिस्तथा ॥ दृष्टं स्पृष्टं च दत्तं च भुक्तशेपं तथैव च । अभक्ष्येण च संयुक्तं सांसर्ग दुष्टमुच्यते" ।। इति । संसर्गदुष्टस्य च निषेधो धर्मप्रवृत्तावपि प्रायश्चित्तप्रकरणे दर्शितः । "संसर्गदुष्टं यच्चानं क्रियादुष्टमकामतः। मुक्त्या स्वभावदुष्टं च तप्तं कृच्छं समाचरेत्" ॥ इति । एवमितस्त्राप्यनेकन संसर्गदुष्टनिषेधः स्पष्ट एव । नारपञ्चरात्रे च द्वितीयराने द्वितीयाध्याये वैष्णवैदृष्टस्पृष्टान्नभोजनादिसंसर्ग वैष्ण- वानां निषेधति महादेव:- "हरिभक्तिप्रदं ज्ञानं ज्ञानं पञ्चविधेषु च । विदुपां चाञ्छिता मुक्तिः सततं परमा सताम् ।।

·अष्टमस्य सप्तमः प्रश्नः। सा च श्रीकृष्णभक्तेश्च कलां नाईति पोडशीम् । श्रीकृष्णभक्तसङ्गेन भक्तिर्भवति नैष्ठिकी । अनिमित्ता च सुखदा हरिहास्यप्रदा शुभा । यथा वृक्षलतानां च नवीनः कोमलाङ्कुरः ।। बर्द्धते मेघवर्पण शुष्कः सूर्यकरेण च । तथैव भक्तालापेन भक्तिक्षनयाडर।। वर्धते शुष्कतां याति शुष्मा सूर्यकरेण च ।। तस्माद्भक्तैः सदालापं कुरुते पण्डितः सदा । यात्येवाभक्तसंसर्गादुष्टात्सायथा नरः॥ आलापाद्गात्रसंस्पर्शाच्छयनात्सहभोजनात । सञ्चरन्ति च पापानि तैलविन्दुरिखाम्भसि ।। संसर्गजा गुणा दोपा भवन्त्येव हि जीविनाम् । तस्मात्सतां हि संसर्ग सन्तो वाञ्छन्ति सन्ततम् ।। मुने संसर्गजो दोषो वस्तूनां प्रभवेदिह । हीनधातुप्रसङ्गेन वणे दोषः प्रजायते ॥ तस्माच हीनसंसर्ग न वाञ्छन्ति मनीपिणः । तस्माद्वैष्णवसंसर्ग कुर्वते वैष्णवाः सदा ॥ कुर्वन्ति वैष्णवाः शश्वत् पविधं भजनं हरेः । स्मरणं कीर्तनं चैव चन्दनं पादसेवनम् । पूजनं सततं भक्त्या परं स्वात्मनिवेदनम्" ॥ इत्यादि। एवं रहस्सादिपापसञ्चरणभयादेव सर्वेपामेकपतिभोजनमपि नाद्रियन्ते शिष्टाः । उक्तं च चतुर्विंशतिमतव्याख्याचारमयूखाचारप्रकाशाचारादर्शादिषु कात्यायनेन- "अप्येकपा नाश्नीयाहामणः सजनैरपि । को हि जानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं भवेत् ।। एकपङ्कयुपविष्टानां दुष्कृतं यदुरात्मनाम् । सर्वेषां तत्समं वारद्यावत्पतिर्न भियते ॥ अमिना भस्मना चैर स्तम्मेन सलिलेन च । द्वारेणैव च मार्गेण पतिमेदो युधः स्मृतः" ।। इति । आस्तामेवम् । (मक्ष्यमहमाम्यो भने दिनागा मालारपसहमोनादिवः परस्परपासमार भन एवैपनी भुक्तिनिषेध भलायतराग पश्मेिद) अपरं च (अ० २ शो०६)- "वेदोऽसिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारपैर साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च"।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे (अ०१सो०७)- "श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्" ॥ इत्यादिमनुयाज्ञवल्क्यवचनेप्पात्मसन्तोपस्याप्यस्ति धर्म प्रामाण्यम् । तथा आचाराध्याये श्राद्धप्रकरणे (श्लो० ३७३८) "गन्धोदकतिलै" इति "ये समाना" इति च श्लोकयोमिताक्षरायाम्- "येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । येन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुप्यति" ॥ इति वंशपरम्परायातसमाचारेण व्यवस्था । एवम्विधविपयव्यतिरेकेणास्य वचनस विषयान्तराभावात् । यत्र पुनः शास्त्रतो न व्यवस्था नाप्याचारस्तन "आत्मनस्तुष्टि रेव च" इति वचनादात्मनस्तुष्टिरेव व्यवस्थापिका । यथा-"गर्भाष्टमेऽटमे वादे" इति विज्ञानेश्वरः । इतरदृष्टान्नभोजने च नास्माकमात्मा तुष्यतीति नैतद्भोज्यम् । अत एव चतुर्थाध्याये मनुः, अभक्ष्यानेषु (श्लो० २०९)- "गणान्नं गणिकान्नं च विदुपां च जुगुप्सितम्" ।। इति । विद्वद्भिनिन्धमानस्सेतरदृष्टादेरप्यभक्ष्यत्वमुक्त्वा अतुष्टिकरस्य पृथगभक्ष्यतामाह (श्लो० २१७)- "अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च" ॥ इति । पुनः स एव एकादशाध्याये (श्लो० ५६)--- "ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हितानाधयोर्जग्धिः सुरापानसमानि पद ॥ इति । अत्र न भोक्ष्यत इति सङ्कल्प्य न भुज्यते तदेवाद्यमिति मेधातिथि:- पुनस्तत्रैव (श्लो० १६०)- "अभोज्यमन्नं नात्तव्यं नात्मनः शुद्धिमिच्छता । अज्ञानभुक्तं तूत्तार्य शोध्यं वाप्याशु शोधनः॥ एपोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः" ॥ इति । अत्राभोज्यस्य विवेचनाभावात् पूर्वोक्तान्येवातुष्टिकरान्तानि ग्राह्याणि । याज्ञवल्क्योऽपि तृतीयाध्याये ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तप्रकरणे (लो० २०३)- "निपिद्धभक्षणं जैहयमुत्कर्ष च वचोऽनृतम् । रजस्खलामुसास्वादः सुरापानसमानि तु"॥ निषिद्ध लशुनादिकं तस्य मतिपूर्व भक्षणमिति मिताक्षरा । नन्वेवं सत्यतुष्टिकरस्य न 4 - ·अष्टमस्य सप्तमः प्रश्नः। कदाचिदमत्या भक्षणे सुरापानप्रायश्चित्तमुचितम् । न चैतत्कचिदपि व्यवहारे दृष्टथुत- चरमिति चेत् सत्यम् । सुरापानपापातिदेशेऽपि प्रायश्चित्तलाघवस्य- "अमत्यैतानि पइजाध्या कृच्छ सान्तपनं चरेत् । यतिचान्द्रायणं वापि शेपे तूपवसेदहः" ।। इति मनुवचनेन विहितत्वात् । वचनवलान्महतोऽपि पापय क्षयसम्भवाच प्रकवा- नभोजने उपास एवैकः शिष्टाचारसम्मतः । अत एवोपपातकप्रायश्चित्तानि सर्वाणि च्याख्याय पश्चात्तानि महता विस्तरेण व्यवस्थापयन् अभक्ष्यप्रायश्चित्तव्यवस्थायां प्राह विज्ञानेश्वरः । एवमादौ च यत्र प्रतिपदोक्तं प्रायश्चित्तं न दृश्यते तत्र "शेपेपूपय- सेदहा" इति साधारणप्रायश्चित्तं मनूक्तं द्रष्टव्यमिति । अभ्यासे तु प्रायश्चित्तावृत्तिस्तेन पूर्वमेवोक्ता अतोन कोऽपि शङ्कावकाशः। (आत्मतुष्टिः ममाणम् अतुष्टिकरं नाऽशनीयम् अभोक्तव्यतया सल्पितमनायम्, बक्षणे प्रायश्चितम्) किञ्च वैष्णवसम्प्रदायेपु पाककरणं भगवत्सेवनं तनिवेदनादिकं ततः प्रसादभोज- नादिकं च भिच्यातस्थले तदभावे च-सर्वतश्चैलावरगवेष्टिततया अन्पदृष्टिपाता- योग्यस्थल एव कार्यमिति शास्वसिद्धा रीतिः । अतस्तन्मूलभूतवचनान्यप्यनेका अन्धेपूपलभ्यन्ते । यथा सारसङ्ग्रहे पाराशरे- "वानवायसचण्डालदृष्टिदोपं परित्यजेत् । प्रपन्नः परमैकान्तो भोजने पाककर्मसु ॥ चाण्डाला शाक्तकाः शैस्तथा भैरवपूजकाः । येऽप्यन्यदेवताभक्तांस्तेषां दृष्टिं विवर्जयेत् ।। अत्युष्णमतिरुक्षं च भुक्तं पर्युपितं तया । आघातमिवरदृष्टं प्रयतेन विवर्जयेत् ॥ विष्णोनवेद्यकालेषु चैलावरणमाचरेत् । त्यत्वा वृति पचेदन्नं स मूढो नरकं यजेत् ॥ आवृति यः परित्यज्य नैवेद्यं कुरुते यदि। स चाण्डालो महापापी रोखं नरकं मजेत् ॥ जैनौद्धादिकैः सम्पन धानमार्जारवायसः । देवतान्तरभक्कैय दृष्टं दोपात्परित्यजेत् ।। नैवेद्यपारुकाले च भोजने च विशेषतः। असदृष्टं परिहरेदच्युतस निवेदने ॥ काकं दृष्ट्वा प्रपनव नाभीपालोमतोपिया। अवष्यवान एटं च मोजनं येणपस्त्यजे"।

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे पुनः पाराशरे- "एकशय्यासने पडिभाण्डपक्वानमिश्रितम् । यजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम् ।। नवधा सङ्कस प्रोक्तो न कुर्याचाधमैः सह । वर्जयेद्विधवापाकमनर्चककृतं तथा ॥ अधमान्न तथा सम्यग्वर्जयेत्सर्वकर्मसु । पञ्चसंस्कारहितः शिखाकौपीनवर्जितः॥ वैष्णवाचाररहितो घनर्चक इति स्मृतः" ।। मोक्षधर्मे- "न नामामीक्षते नारी न नग्नान् पुरुषानपि । मैथुनं शयनं गुप्तमाहारं च समाचरेत् ॥ सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् । पाखण्डपतिताशुद्धविकर्मस्थानवेक्षितम्" ।। हारीते- "पैशाचिकानां यक्षाणां शाक्तानां लिङ्गधारणम् । द्वादशीविमुखानां च दृष्टिदुष्टं विवर्जयेत् ॥ अवैष्णवानां दृष्टिः सात् पाकपात्रे तथा जले.। तत्पाकं तु परित्यज्य पात्रशुद्धिं च कारयेत् ॥ सुदर्शनसंहितायाम्- नीलाद्रौ चित्रकूटे च बजे शेपे हिमाचले । अन्तर्वेद्यां तथा राजन् दृष्टिदोपो न विद्यते। उद्धवासिष्ठे- "पूजानैवेद्यकालेषु यागद्रव्याण्यशेपतः । तिरोधाय च वखेण अलक्ष्य प्राकृतैर्यथा" ॥ जयसंहितायाम्- "पिदधीत तथा क्षेत्रमायागात्पाकभूमिकाः । वनपर्णकुशाद्यैर्वा यथालक्ष्यमवैष्णवैः" । युद्धपाराशरे- "विष्णोरिज्यां सदा कुर्यायोऽवनि वसनादिभिः । पूज्यते हरिरव्यक्तस्तत्र लक्ष्म्या स मोदते ॥

·अष्टमस्थ सप्तमः प्रश्न विप्रो वा वैष्णवो या सादनुपाकादिकर्मसु । तिरस्कुर्याद्विधानेन नान्यथा हरिरिज्यते ॥ यागभूमौ च यागानपाकयोगादिकर्मसु । तिरस्कुर्याडवं तेषां नान्यथा शुद्धिमामुयात् ॥ अनाच्छाद्यं तथा क्षेत्रं यागादौ या करोति सः । सिद्धिं नैव समामोति प्रत्युत प्रच्युतो भवेत् ।। इति । वसनादिभिराच्छादयेदिति शेपः तिरस्कुर्यातिरस्करणिकाभिराच्छादयेदित्यः, एवं वचनान्तराण्यपि ता ता द्रष्टव्यानि । (सारिवकादिकर्मलक्षणम् , अतुष्टि जा च तामसे, सन्तोपो रजानुदयश्च सारिसके) तस्माच्छास्त्रव्याकोपारसम्प्रदायविरोधाच एतादृशभोजनेऽस्माकं लक्षाभ्युदेति । नाप्यात्मा परितुष्यतीति । नान्येन केनापि दृष्टमन्नमस्माभिर्भोज्यम् । तादृशभोजन- खासात्विकत्वात् । उक्तं च द्वादशाध्याये मनुना (श्लो० ३७)- "त्रयाणामपि चैतेषां गुणिनां निपु तिष्ठताम् । इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ।। यत्कर्म कृत्वा कृय करियश्चैव लजति । तज्ज्ञेयं विदुपां सर्व तामसं गुणलक्षणम् ॥ येनासिन्कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छन्ति पुप्फलाम् । नच शोचत्यसम्पत्ती तद्विज्ञेयं तु राजसम् ।। यत्सःणेच्छति ज्ञातुं यन्न लअति चाचरन् । येन तुप्यति चात्मास्य तत्सगुगलक्षणम्" ।। इति । अग्रे च सर्वतः सचगुणोत्कर्पमुक्त्या निविधर्माचरणे पृपालकपनं प्रति- शायाह- "देवत्वं साचिका यान्ति मनुम्पत्वं प राजसाः । तिर्यस्त्वं तामसा नित्यमित्येपा निविधा गतिः ॥ इति । सम्मानताशं सर्वथा अशनीयम् । इत्यं च- आहारस रहसत्समान्यन्नम्पलगर्यता । वारन पुताचारो दृष्टिदोपमपान्मनः। असन्तोष प्रापरणविधिः पारादिव मंगु । रामाभोजन स्पेने हायोल गतिः ।। अन्येभी पदोनपनापारम्पपिदारिमिः।

·१४२ ससिद्धान्तमार्तण्डे स्वता सुधीकसरिमिरुपलप्यन्त एव ते ।। तस्मादस्माभिरुचितं खाचाररुचितश्चिरात् । .' सले मित्यादिनाच्छन्ने प्रावृतद्वारि वाससा ।। प्रवासे पटवासेपु सेवापाकादिचाशनम् । विधीयते किं बहुलादलं लेसात्फलं परम् ॥ : (चतुःषष्टितमः प्रश्नः, उत्तरकारिकाः, शूद्रादिदृष्टान्नमुक्तिनिषेधः, वैष्णवब्राह्मणदृष्टस्याप्यनशनम् , मनसोऽनपरिणामत्वम् , आचारात्तदृष्टाशनम्) अथैतत्प्रक्रान्तप्रधानप्रश्नानुबन्धी अष्टमः प्रश्नः ॥८॥ भवरसम्प्रदायस्थसर्ववर्णदृष्टमन्नं भुज्यते न वा ॥ ६४ ॥ उत्तरम्- "अयं दत्तोत्तरः प्रश्नः पूर्वप्रश्नोत्तरेण तु । केनापि दृष्टं नास्माभिर्भोज्यमित्थं समर्थितम् ।। तथापि कथ्यते किञ्चित्तथ्यं पथ्यं तदुत्तरम् । वैष्णवत्वेऽपि शूद्रादिजातिभेदो न नश्यति ॥ तस्माद्भोज्यं न तदुष्ट शूद्रदृष्टान्नसेवनात् । कुलाचारायथाभावाचाज्ञेयत्त्वार्तचेतसाम्" ।। तथाहि । अस्ति शुद्रादिष्टानामन्नानामपावित्र्यम् । अत एवं निर्णयसिन्धौ तृतीय- परिच्छेदे श्राद्धप्रकरणे पराशर:- "तद्विष्णोरिति मत्रेण गायत्र्या च प्रयत्नतः । प्रोक्षयेदनजातं तु शूद्रष्यादिशुद्धये" ।। इति । एवमादिषु तदोपवारणाय प्रोक्षणादिकमुच्यते । धर्मसिन्धौ तृतीयपरिच्छेदपूर्वार्ध- "शूद्रानं शूद्रदत्चब्राह्मणानं रात्रिपर्युपितं रजस्वलाचाण्डालपतितादिष्ट काकादि- पक्ष्युच्छिष्टमभोज्यम्" इति । आदिशब्देन शूद्रादिसवहः । अतस्तदृष्टमभोज्यमेव । एवं "कलौ वर्णद्वयं मतम्" इत्यादिवाक्येभ्य इदानीन्तनयोः क्षत्रियवैश्ययोरपि शूद्रप्रायत्वात्तन्निरीक्षिवमपि नाचव्यम् । तथा खसम्प्रदायवर्तित्रामणेष्वपि बाह्यविद्य- धारणमात्रेण कलिकालवर्तिनां धूर्तानामन्तःकरणस्य तवतो ज्ञातुमशक्यत्वामहि सर्वेषामेकान्ततो वैष्णवत्वं निश्चेतं शक्यते । अत एवोक्तं केनचित्-- - - ·अष्टमय अष्टमः प्रश्नः। . ४४३ "अन्तः शाक्ता पहिः शैवाः सभामध्ये च वैष्णवा विचरन्ति महापूर्ता नानारूपधराः कलौ ॥ इति । अतः सर्वाशेन याथार्थ्यादान्तरवैष्णवपरीक्षायाः कर्तुमशक्यत्वांनहि सवैः खसाम्प्र- दायिकवैष्णवब्राह्मणैरपि दृष्टं स्पृष्टमन्नमशनीयम् । तथा सति मनसो बाहिर्मुख्यापच्या कदाचित्तागनन्यवैष्णवत्वमङ्गप्रसङ्गात् । मनसोऽनपरिणामत्वेन तदनुरूपतायास्तत्रा- वश्यभावित्वात् । यथा छान्दोग्येऽष्टमप्रपाठके श्रूयते (खं० ५)- "अनमशितं त्रेधा भवति तस्य यः स्सविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं भवति, यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मन" इति । तथा (खं०६)- "दक्षः सोम्य मध्यमानस योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदिपति तत्सर्पिर्मवति एवमेव खलु सोम्यानस्साश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदिपति तन्मनो भवति" इत्यादिना हेतुसमर्थनपूर्वकं पुनरामायते "अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणा तेजोमयी वाक" ॥ इति । तस्मात्पूर्वाचार्याः शुद्धब्राह्मणज्ञातयः प्रायः साकल्ये- नास्मत्सम्प्रदायनिष्ठाः स्वगृहे भगवत्सेवाधिकारितया परिगृहीता, एकादशस्कन्धाधु- तरीत्या विविधमहोत्सव विस्तारस्य भगवत्सेवामकारस्यैकेन स्वयं निर्णोदुमशक्यत्वाव, तज्ज्ञातीयेष्वपि येऽस्मद्गृहेषु भगवत्सेवा नियमेन स्थित्या कुर्वन्ति तैरेव भगवत्सेवाय- वसरे निरीक्षितोऽपि भगवत्प्रसादो भुज्यते । श्रीमजगन्नाथपुरीद्वारावतीप्रभृतिषु चेतर- निरीक्षितोऽपि तत्रत्यः प्रसादो यथासम्प्रदायं भुज्यते । (सदाचारस्य प्रामाण्ये त्रुतिस्मृतिपुराणानि पूर्वमीमांसा घ) अन प्रमाणं तु साधुसदाचार एव । तस्यापि धर्म प्रमाणत्वान् । यथा शिक्षोप. निपदि--"वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति" इत्युपगम्य भूपते--"अब यदि ते कर्मविचिकित्सा या स्यात् । ये ते ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः । युक्ता अयुक्ताः । यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तथा:" || इति । मनुरप्याह द्वितीयाध्याये (श्लो०६)- "वेदोऽसिलो धर्ममृतं स्मृतिशीले च वद्विदाम् । आचारक्षेत्र साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ इति । वथा (श्लो. १२)- "वेदः स्मृतिः सदाचारः स च प्रियमात्मनः । एतचतुर्विध प्राहुः साधादर्भस लक्षणम्" ।

·४४४ ससिद्धान्तमार्तण्डे याज्ञवल्क्योऽपि प्रथमाध्याये (श्लो०७)- "श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स च प्रियमात्मनः । सम्यक्सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्" ॥ इति । आचारमाधवप्रथमाध्याये (श्लो० ३५) व्याख्याने आपस्तम्ब:- "धर्मज्ञसमयः प्रमाणं वेदाश्च ॥ इति । मिताक्षरादिवहुनिबन्धेषु ब्रह्माण्डपुराणे- "साधूनां समयथापि प्रमाणं वेदवद्भवेत्" इति । महाभारते चाजगरपर्वणि युधिष्ठिरः- "तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् । धर्मस्य तत्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः" इति । जैमिनिनापि पूर्वमीमांसाप्रथमाध्यायतृतीयपादे शास्त्रप्रसिद्धपदार्थप्रामाण्याधिक- रणे (सू०९)- "शाखस्था वा तनिमित्तत्वान्" इति सूत्र शिष्टाचारस्य वस्तुनिर्णायकत्व स्वीकृतम् । अत्रैव शावरमाप्ये-"का पुनरत्र निश्चयः ? यः शास्त्रस्थानां स शब्दार्थः । के शास्त्रस्थाः १ । शिष्टाः । तेपामविच्छिन्ना स्मृतिः गव्देषु वेदेषु च तेन शिष्टा निमित्तं श्रुतिस्मृत्यवधारणे" इत्यादिना तदेव प्रकाशितम् । इतः पूर्वाधिकरणे च शिष्टाचारस्य प्रामाण्यं विचारितम् । उक्तं च जैमिनीयाधिकरणमालायाम्- "सदाचारोऽनमा मा वा निर्मूलत्वादमानता । अष्टकादेरिवतस्य समूलत्वात्प्रमाणता" ॥ इति । इतरदृष्टान्नस्याभोज्यत्वविपये विस्तरश्चानुपदमतीतस्य प्रश्नोत्तरे दर्शित एवेत्यलम् । अतो यथासम्प्रदायमेवेतरैदृष्टमदृष्टं वा श्रीमद्राधावदनारविन्दाधरामृतमकरन्दावादाद- मन्दमामोदनिवेदकं सदन्नं सदास्माभि क्तव्यमिति सकलं मगलं नः । शूद्रादिदृष्टसेधाचायोध्यत्वाच्छद्मनः कलौ । सम्प्रदायविरोधाच दृष्टमन्नं न भुज्यते ॥ इत्थम्- अष्टम सहितमष्टभिर योद्यतं यदिह चोयमहद्यम् । तस्य वैदिकसुयुक्तितरजैरुत्तरं बहुतर व्यतरं ते ॥

·४४५ अष्टमस्य अष्टमप्रश्नान्ते प्रमाणपरिगणनम् । (भन्ते प्रकृतप्रमाणपरिगणनश्लोकः, तदुत्तश्लोके, महामीमांसादेरपरिगणनं दोष, वाचारि वेदोपाकाति) अथैतत्प्रश्नान्ते लिखितमस्ति एतेपामुत्तरं सप्रमाण देयं प्रमाण च, श्लोक यन्नास्ति वैदे न च यत्पुराणे रामायणे भारतसागरे वा । मन्वादिशास्त्रेषु च यन्न वोक्तं तन्नास्ति नास्तीति न तेन कार्यम् पदस्ति वेदेऽस्ति च यत्पुराणे रामायणे भारतसागरे यत् । . मन्वादिशास्त्रेषु च यद्हूक्तं तदेव सर्व विमलं व्यलेसि ।। यचसिन्भवच्छोके सर्वशाखमूर्धन्यानामपि ब्रह्ममीमांसादीनामपरिगणनम्, तत्तु तदनभ्यासात् । कथमन्यथा एतावत्सु प्रश्नेषु वेदान्ताचार्यान् प्रत्येव प्रवृत्तेषु एकोजप वेदान्तगर्भितः प्रश्नो न स्यात् । यच स्वपरिगणितशास्त्रातिरिक्तोक्तं नास्त्येव प्रामाणि- कमित्यवादि । तदपि प्रमादात् । तदतिरिक्तायामपि ब्रह्ममीमांसायां प्रतिपादितस्सार्थव केनापि सदास्तिकेन प्रतिपेद्धुमशक्यत्वात् । न च वेदोक्तार्थ एव व्यासेन निर्णीत इति वेदसङ्ग्रहादेव सङ्ग्रहीता सेयमिति वाच्यम् । तया सति श्रीतानेवार्थान् स्मरतां मन्त्रादीनां शास्त्राणि स्त्रीशूद्राथं वेदार्थमेवानुवदन महाभारतं च तेनैव सङ्ग्रहीतमिति पृथगुल्लेखस्स पुनरुक्तित्वापत्तेः। किञ्च, वेदपदेन सागस तस ग्रहणमभिप्रेतं साङ्गोपागस या ? आये, पूर्वोत्तर- मामासयारेसाहः । तयारुपागत्यात् । द्वितीय, पुराणोतहासपारंगगन पुनरुक्ति स्यात् । उपाङ्गत्वाविशेपात् । चरणव्यूहे अङ्गानि गणयित्या अनुपदं छन्दो मापा धर्मो मीमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानीत्युक्तेः । न च मन्यादीत्यादिपदेन तत्सङ्ग्रहः । मन्व- त्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोङ्गिरादिस्मृतिप्रसिद्धानां स्मृत्यन्तरकाराणामेव वौल्येन सहसम्भशात् । तादृशस प्रधानस शास्त्रस सर्रया पृयइनिर्देष्टमौचित्याच । आस्तामेतत् । नहि भवन्दिरमत्सिद्धान्ते प्रमाणविपये सन्देग्धव्यं किञ्चिदपि । वेदेषु सर्वेषु क्या स्मृतिप्यपि पुरा पुराणेषु च यन्महर्षिभिः । थुतं स्मृतं वीक्षितमस्ति नोऽसिलं तदेव जागर्वि मते समज्वलम् ॥ + ·४४६ ससिद्धान्तमार्तण्डे (युग्मं.) दुष्टप्रपञ्चप्रलयप्रसङ्गादत्युन्मदानष्टविनष्टदृष्टीन् । सदन्तदैान् गिरिवैर्यभावभ्रान्त्युद्भवान् प्रश्नगजास्तदित्थम् ॥ सद्युक्तिशूलेन निविय ग्रन्थाभिधो नृत्यतु शङ्करोऽयम् । परप्रमाणाख्यतृतीयनेत्रज्वालावलीवेगवेलीठमोहः ॥ "इत्यष्टमूर्तिमतवर्तिकताटचोद्ययान्तप्रशान्तय उदैदयमुष्णरश्मिः । उल्लास हय नलिनानि सतां संतापामास्तमोष्टहरितां हरवां प्रतापी ॥ अपि च- श्रीमदल्लमविद्यलेशचरणच्छायाश्रयानिर्भया वेदारण्यविचारिणो नखरादैः प्रमाणोज्वलैः । दुर्वादोद्धतहस्तिमस्तदलने शार्दूलविक्रीडितं सन्तः सन्ततमाचरन्तु सुधियोऽनन्ता अनन्तालये।। (समातिमालानि स्वप्रवर्तकस्य स्वपित्रादीनां स्वस घ नामनिर्देशः, अस्सस्कृतपरिभाषा ) इदानी च- श्रीमद्वाल वंशमौक्तिकमणियः सरिरलाग्रणी प्रोद्यत्वप्रभया च दुर्मततमःपुञ्जपणाशप्रणी। सत्त्रप्रवणः सतां हदि मुदं तन्वन्ननय॑श्रिया हेतुर्जीव सम्पदा विजयतां श्रीजीवनेशः प्रभुः।। शारीरनयनहेन्यं नाभूदैन्यस्य साधनं किल में । यद्दयया शास्त्रदृशो निजजनकं तं भजे घनश्यामम् । कृष्णयजुस्तरुशाखासुमनःश्लाघ्यास्ति तैत्तिरीयाख्या । वा सेवते मधुरखागापस्तम्बद्विजातिकुलम् ।। तत्रोद्भूतो मतिमान् वाधूलसगोत्रवारिश्चन्द्रः। तैलङ्गवेडनाटीज्ञातिर्विद्वत्सभारतम् ।। यः पञ्चनधुपायगोपीनाथाङ्गजो घनश्यामः । गोवर्धनाभिघोऽहं तत्मनुसन्मुसाधिगतविद्यः ।। १ विनष्टं ज्ञानं येभ्यः । पक्षे मदेनान्धप्रायान् । ३ सन्तो ये अन्ताः सशेषभूतान्यष्टाष्टवाक्यानि तदव्य पेो तान् । “मन्त खरूपै नाशे ना न स्त्री शेषेऽन्तिकै निपु" इति मेदिनी । पक्षे दन्तदर्ग्यसहितान् । गरि पानि विषये प्रष्टर्वर्यभावभ्रान्तिकारान् । पक्षे प्रोचपर्वतभ्रमदान् । ४ वेदादि । ५ "वष्टिभागरिरहोपमवाप्योर- सर्गयोः" इत्यारलोपः। ६ प.। ७ अष्टौ । ८ परिचिंतका विशेषणचारिणथ। ९माठिनः नखैव । १. कुलं येणुच । १५ शातिष्टा मणयच । १२ बुझ्या पान्या च । ११ अज्ञान अन्धसरप। १४KA. लादितत्परः तन्तुषोतं पा५लि पक्षोदेशेच! १६ जीविका जलं च।

·अष्टमस्य अष्टम: प्रभा। अन्योऽयं रचितो मया श्रीजीवनेशाज्ञया श्रीमत्पञ्चनदान्ववायजनुपा गोवर्द्धनाख्याजुपा। श्रीमद्वल्लभनाममात्रविदुपात्रोक्तं भवेद्यन्मृपा तच्छोध्यं कृपया भवद्भिरितरैरीक्षिप्यतां मा रुपा ॥ वेदात्मा जडभावशोपणकरो दोपाध्यपोपान् हरन् दुष्टोलूककुलान्ध्यकृद्विमलयन्मार्गाननन्ताश्रयः । आराध्यश्च सदाग्रहै। प्रतिदिनं सोऽयं प्रभावोदयो मार्तण्डः कृतनीरजस्फुटरुचिश्चण्डः समुद्वीक्ष्यताम् ।। श्रुतिनन्द शशिमितेऽद्य वैक्रमे वै क्रमेण घऽसिन् । रविवासरान्वितायां तपस्यैमास्यमलसप्सम्याम् ।। श्रीवालकृष्णमन्दिर आस्थाने जीवनेशविभोः। हरिगुरुचरणसरोजनि सपर्यया पर्यपूर्यत.निवन्धः॥ इति श्रीमद्वेदव्यासविष्णुखामिमतपुण्डरीकमण्डलमण्डनमार्तण्डश्रीमद्वालभाचार्यचरणाजचधरीकचित्तेन मोक्षगुरुगोखामिश्रीमजवल्लभचरणानुचरेण तैल जातीयविद्वरमपञ्चनापनामकघनदयाममहा- रमजेन वेदान्तचिन्तामण्याद्यनेकशास्त्रमन्थनिर्मामिणा रुक्मिणीचम्प्यादिविविधकाव्य- प्रबन्धविधायिना गोवर्धनाऽऽशुकविना विरचितः सत्सिद्धान्तमार्तण्डः सम्पूर्णः । धीमान् साहित्यवेदान्तधर्मशास्त्रादिमर्मवित् । मन्दरः पाणिनीयाब्धेः नारायणतनूभवः ।। नासिकक्षेत्रवास्तव्यः स्तव्यसारल्यभाजनम् । आत्मारामाभिधो विद्वान् ग्रन्थमेतमशोधयत् ॥ १ असरदयः । ३ वेदमूला प्रपीतन। ३ मौरल सर्वच स्तयोरेश्यार या तारल ५ पापानि रात्रिष। भत्यादिमार्गान सरोथ। भगवान् बाबा! . मदुरा: सटेप। प्रकगायुदयः मात.सलोदपए। निर्गनाजामन सरिसर्गतरः से कमतनम् । प्रीतिः शोभा परिकारसम्पपिनि। ११ फागुनगरमान्याम् ।

·॥ श्रीः॥ ससिद्धान्तमार्तण्डस्य परिभाषेयम् । श्रीः ॥ अथास्मिन्नस्मद्गुरुकृते ग्रन्थे उपन्यस्तार्पवचनानां नर्मूल्यशङ्कापक्षालनाय तत्तन्मूलान्याध्यायश्लोकायका इह (अ० श्लो०). इत्येवमाद्याक्षरनिर्देशपूर्वकं मया स्वबुद्धयैव तत्तद्न्यानवलोक्य प्रायेण सर्वत्र कृताः। यानि तु प्रामाणिकनिवन्धेभ्यो वांसि गृहीतानि तत्र नाङ्काः सन्ति । यत्र च आचारमाधवे मदनपारिजाते इत्येवं निवन्धनाम निर्दिश्य अनुपदं मनुः, याज्ञवल्क्यः, विष्णुः इत्येवं पटिशो यानि वासि लिख्यन्ते तत्र तानि सर्वाण्यपि तन्निबन्धस्थानि यानि । यत्र च तस्यामेव वचनपतौ वयं स्मृत्यादिपूपलब्धं वचनं लिख्यते, तत्र अमुसयाकाध्याये अमुक कपि, खस्मृतावमुकर्पिः इत्येवं भेदकं दयते । एवं विविधा एवास्मद्गुरोलेखनिबन्धाधातु- यस्थापकाः सन्ति, ते सूक्ष्ममतिभिः सुकृतिभिः खयमेवावर्गस्यन्त इति किं बहुलवि- लेखेन । खयमेव मया त्वरावशात् कृतेष्पध्यायश्लोकाधड्केषु फचित्प्रमादश्चेत्स- क्षन्तव्यो गुणैकग्राहिभिरिति शिवम् ॥ "श्रीगोर्धनशिष्येण महाराष्ट्रद्विजन्मना । मया मयूरभद्देन परिभाषा व्यलेख्यसौ" ॥ . .

·सत्सिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृतानां वाक्यानां सूचीपत्रम् । Dia अ अणोरणीयान् अकारं चाप्युकारं च अकुर्वन् विहितं कर्म अक्षुद्राः समरन्ध्राश्च अकामः सर्वकामोधा " अक्षोभ्यतीर्थः अखिलमनु मनाः अगारादभिनिष्क्रान्तः अंगुरूशीरगुग्गुल अग्निः अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः अग्निहोत्राग्निज भस अग्निहोत्रादिहोमार्थ अग्नीनात्मनि वैतानान् अग्नीनारमनि संस्थाप्य अग्नौ गुरावात्मनि अग्नयर्काचार्यगोविप्र- अग्राह्यं शिवनिर्माल्य अग्राह्यं शिवनैवेद्यं अग्यः सर्वपु वेदेषु '२०३ २०६ अतएव प्राण २२९ ४२२ 'अतः परं गृहस्थस्य ७८ १९३ अतः परं प्रवक्ष्यामि . ४२० ११ : अतिथयश्च खाध्यायप्रवचने च ३६० १८८ अतिथि वैश्वदेवं च पट् कर्माणि २५ दिने दिने ४२५ अतिपापसमाचारा: २३८ अतो देवेति सूक्तेन ३३९ २५२ अतोऽन्यतममास्थाय ३५३ अतोऽस्मि लोके वेदे च २६८ २४७ ३७४ २४ अतस्त्वां देष्टि ३९३.. ७२ अवाप्यात्मरतिभंगवद्भक्तः १४४ ७३ अथ कलौ निपिद्धानि १७९ अथ कालाग्निरुद् भगवन्तं ३५३ ३०२ अथ गोपीचन्दनपापन ३१७ ३०१ अथ चेन्मन्त्र विद्युक्ता २१ अथ देशाप्रपश्यामि १३२ अथ द्वादशधा शुद्धिः २७६ अथ पर परिव्राजकलिङ्ग ९२ २८९ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते- १८ २८९ अथ भुशुण्डः कालाग्निरद मथ मृन्मयलिश शिवपूजाचिकीर्णयां ४१७ तद्विधिः २६८ ३३८ अधर्व सोऽध्येता अथवाऽध्यापनात् सिद्धेः अधवा याखसम्भूतः अघंस केवलं भुके अगुल्यो तु यजतं अडल्या जपसहपानं अष्टः पुष्टिदः प्रोकर भको भयति वै पाल: यानं च सताम्बूलं ५.व.मा.

·२९७ २४५ " ." ३०५ ३७६ ७७ " . ३३२ १७८ ४३८ २६७ 40- " अथो द्विजः समावृत्तः ७७ ससिद्धान्तमार्तण्डे संमुद्धृतानां वाक्यानां अथवा वेदाविरुद्ध- अनई मम नैवेद्यम् अथ सोऽभयं गतो भवति ८१ अथ हैन विदग्धः शाकल्यः प्रपच्छ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां कति देवा याज्ञवल्क्येति ૨૭ अथाक्षरेण स्वात्मानं अथातः श्रूयतां विप्राः १२३ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि २५९ 'अनागतां तु ये अथातिथ्य प्रवक्ष्यामि २१० 'अनायासप्रदायीनि अथातो हिमशैलाग्न १७३. अनादिसिद्धवेदोक्ताः अथाऽनघावेस्लव कीर्तितीर्थयोः अनार्तश्चोत्सृजेत् अथापरं मन्त्रयरं १०३ . अनाधमोऽप्याश्रमी स्यात् अथैनामाज्यमवेक्षयति २०२ अनाश्रित्येदमारयान अथास्त्रायः सम्प्रदाय: अनिन्द्ययोन्यधिक्रियते अनिर्दशं च प्रेता अनिवर्त्य महायज्ञान् . अथो सलु य एच लोहितः २८१ • अनिवेदितमश्नाति अनिवेद्य तु,भुञ्जीत अयोध्यपुण्डूं विभृयात् ३४३ अनृतं मद्यगन्धं च अदीक्षितस्य वामोर अनेकानि सहस्राणि अद्वैतं च तथा दैतं अधर्मो धर्म इति च अनेन ध्यानयोगेन अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रयेदुपरि अनेन विधिना देह हि देवेभ्यो यज्ञ धारयति २६६ अनेन विधिना नित्यं • अधार्मिकनरो यो हि अनेनाराधितः कृष्णः अधियशं ब्रह्म जपेत् ર अन्तःकरणशुद्धा ये अन्तः शाका बहिः शेवाः अधीत्य चतुरो घेदान् १५२ अन्त्यजाय तु यो दद्यात् अघीय शासामात्मीयां ४०१ अन्त्यादपि परं धर्मम् अध्यात्मयोगाधिगमे ८१ अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः अध्यात्मरतिरामीन: अन्नपानादिकं विष्णोः अध्यापिता ये गुरं नाद्रियन्ते अन्नमयं हि सोम्य अध्वर्युग्रहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं अनमशितं प्रेधा विधीयते दीक्षयति २३ अन्नं चतुर्विध सादु अनचकद्विजातीनां ३०७ अ न निन्द्यात् धनमोऽल्पकण्ठश्च. ३२ अग्नं परिचक्षीत अनपयित्वा गोविन्दे अग्नं पर्युपितं भुफ्त्या अन्यदेषेपु पा भक्तिः भनमित्या यो मुझे २१० २०४ ६७ ४०५ १०२ ४४३ १२ . ३०६ ३ २८५ ८ २०० .

·अपिच अपि चेत् सुदुराचारः . " सूचीपत्रम् ।। अन्यनिर्माल्ये त्वनापद्येवम् अायामेव हरये ३८६ अन्येषां देवतानां ३९७अर्थी समर्थो विद्वान जातपुत्रः २०७ अन्योन्यमनुरक्तास्ते ३७१ अर्धचन्द्रं तु वैश्यस ३४७ २४५ अर्धराने यदा न स्यात् २२६ अवश्य वैष्णवीं २५५ अविद्यायामन्तरेवर्तमानाः अपमानात्तपोवृद्धिः अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः अपात्रेपु तु यहत्तं २०० अनिद्यो वा सावियो या अपां समीपे कुर्याद्वै अविद्वांश्चैव विद्वांश्च २१८ अपि दीपावलोकं मे २८२ अपिलुमबहाचर्यो यमिच्छेत्तु तमा- २८३ विशेत् २०१ अप्रयत्नः सुखार्थेषु ८० अप्सनी हृदये सूर्य अवेधत गतिवृणाम् २३३ अवैष्णवेन विप्रेण १४० २३४ अभावे स्वक्षमालायाः अवैष्णवानां पक्का २८७- ४२२ अवैष्णवोपदिष्टं ४२२ अभियोगात्तथाऽभ्यासात् १३९ अभिवाद्य नमस्कृत्य ३९ २४० अभिसन्धाय यो हिंसाम् अग्रताश्चानधीयानाः २२ अभोज्यमन्नं नात्तव्यं अशुचिर्वाप्यनाचारः ३६८ अभ्यङ्गे सूतके अश्रोत्रियः पिता यस्य ३२५ अभ्यहोत्सवफालेऽपि ३२४ अश्वत्थपत्रसद्वारा: ३२८ अभ्यासे द्विगुणम् अष्टच ब्राहाणमुपनयीत तमस्या- अमत्यैतानि पहजग्ध्या ४३९ पयीत ३१ समन्त्रमर्चनं कुर्यात १४० सटौ प्रकृतयः प्रोक्ता अमन्त्रिका तु कार्ययं ३१७ असल्पाजयेकामम्- अमानित्यमदम्भित्यं २८१ असच्चानाधिगमनं २८ अमृतं ब्रामणस्यानं मसत्प्रलापमनृतं १२० असत्यमप्रतिछन्ते जगदाटुरनीश्वरम्३८७ अम्बरीपे महायस्य ३३७ असम्भाप्यां दिसम्भाग्य अम्भस्य पार- २०९ असाक्षिकहते चिः १०७ अयाज्ययाजनः अनात्या नाचरेत्कर्म अरणया पिङ्गाक्ष्यफदायन्या गया अलावाऽशी मलं भुने ४०५ सोमं मीणाति १४ असिन कली च विदुपा अर्य पुप्पफ्लैश्चैव ४२८ अस्सम्य सोपविद्विष्ट अकस्य तपोयोगात् अदमसि मलाहमनीति अर्चनं पन्दनं दास्यं प्रमेय पर प्रल २०७ अर्चनं सम्मवक्ष्यामि हमेय सयमिदं २३४ महरदा सानं देयपिपितृतर्पन, प्रह- अर्थन्मिनसा हरणं यो, निधिपदिष्टदेयतापूननं . " ·५ ८२ " " ७२ ४० सूचीपत्रम् । आवाहनादिकं कर्म २३२ उत्तरेपा चैव तथा आशासाना सौमनसम्प्रजासौभाग्यं२०२ उत्थाय पश्चिमे यामे ३३८ आश्रमत्रयमुत्रज्य आश्रमादाश्रमं गच्छेत् १०८ उत्पत्तिप्रलयौ चैव २० आसनं कल्पयेद्धमं उत्पत्तिरेव विमस्थ १२८ आसां महर्षिचर्याणां उत्पन्नमेतत्तु यतः २०८ २०४ उत्पादकब्रह्मदात्रो आसीनमुो भगवन्तमायं आसुरं पार्थ मे शृणु उदकं चन्दनं चक्र आहारं रहः कुर्यात् ४३३ उदयादिलयान्तं च आहारार्थ समीहेत उदयास्तमनं यावत् आहोस्थिद्भगवत्सम्प्रदायप्रवर्तकाः १२८ उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन् २०९ इ उद्धृलयेन्मुखं विप्रः ३५३ इत्याचारदयाहिंसा १५७ उदृत्य हविषासिच्य ४०३ इंतः ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् । उपतिष्ठन्ति ये इंतिहासांस्ततो विद्याः उपनीय तु यः शिप्यम् ५ इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुः १२० इदानी कथय ब्रह्मन् १०७ इन्द्रं मित्रं वरुणमनिमाहुः २२८ उपचासवतानांच २८३ उपवासमतानां च उपविष्टं दर्भमय्या १२५ इन्द्रियाणां निरोधेन उपवीतादिवदार्याः उपस्थानं समन्त्रैः ४०२ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु उपाध्यायाशाचार्य: १३२ इमं मे गङ्गे यमुने २२० उपासीत न चेत्सन्यां ४१३ उपेक्षकोऽसाहसुका इमामगृभ्णप्रशनामृतस्येत्यभ्वा० ३०८ उपेयादीश्वरं चैव उपोम्ये द्वे तिधी तंत्र १६१ ३३८ उपः काले समुत्थाय ४१४ ४१४ उपिया यत्र तत्रापि २२९ ३०६ ४३५ उपित्त्येनं घने सम्यक उपित्येयं गूदे यिमः उमादुर्गादयो देवाः २४२ उधावचेषु भूतेषु उच्छिष्टमोजनं दास्य २७५ अनोख्याम्यतिरिको घर ४०१ उन्टेषणं तु तत्तिष्ठत् अपंगमनं पिएजे ९२ उत्तमः पुरपस्त्यन्या जयपुष्परं विम ३४४ " " " " इष्टा ऋतुशतं राजा ईशानः सर्पविद्यानां ·७ " " . " " सूचीपत्रम् । एतप्रिविधनिर्माल्यं २९६ एप धर्मः सनातनः एतत्सर्व गुरौ भत्त्या एप धर्मः समाख्यातः ७२ एतत्सर्व भूः स्वाहा एप धर्मोऽनुशिष्टो या ऐ एता नित्यं नमस्कृत्य ४१४ एतानि तानि शिवमन्त्रपमित्रितानि ३५४ ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् एतानेके महायज्ञान ७६ ओ २६४ ॐ अथाश्वलायनो भगवन्तम् २६६ ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म अग्निदेवता ब्रह्म १४७ एताश्चान्याश्च ८० ॐ इत्येतमात्मानं युजीत २०३ ॐकारपूर्विकास्तिनः २०६ एतासामेव देवताना ॐकारश्चतथाविधः १७३ एते गृहस्थप्रभवाः ॐ नमस्कृत्य भगवन्तं ३१२ एते चांशकलाः पुंसः एते मान्या यथापूर्षमेभ्यो माता गरी ओमिस्पेतदक्षरमिदं यसी एतेपामीश्वरश्चैकः ३७४ एते समफला सबै कचोले सुप्रमे वत्स ४२४ एवमभ्यर्थ्य जगतां कति भेदाः ९ एवमभ्यर्य विधिना कदाचिन्नारदो योगी १३१ एचमाचरतो दृष्ट्वा कपिलाक्षीरपानेन एवंमिन्द्रेण पृष्ठोऽसौ ३९० ६ कपिलो यदि सर्वज्ञः करोति शिषमन्त्रेण एवमुक्तः प्रत्युवाच ३८० एवमेय खलु सोम्य ३०६ का भोक्ता च तत्यजेत् ३४४ एवमेव प्रवाजिनो लोकं एवं गृहाश्रमे स्थित्वा एवं चरति यो विप्रः कर्म दुष्टाश्च निन्दिताः एवं च वदताऽऽपद्रतस्य कलिकल्मपमत्युग्रं २५४ एवं चीन तपसर एवं ते कथितो विप्र कलि सभाजयन्त्याः २३१ एवं धर्मेर्मनुष्याणाम् कलौ कलिमलम्वंसं २३२ १४२ कलौ गुरूणां भजन १४८ फलो दान महाश्रेष्ठं २३० २३२ एवं बृहद्रतधर ७१. कलौ यालेरो देया २४७ कलौ भक्तिमयामुयात् २४० एवं भृत्यस्य रक्षार्थ कलौ वर्णद्वयं मतम् ४४२ एवं यः सर्वभूतानि ४२५ कलौ सद्यः फलं एवं चा पूजयेत्कृष्णं २३ कली हरिहरयोः पूजा पचं वैतमात्मानं " " + ८० ४ २२९.

·७७ ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृत्तानां वाक्यानां कल्पकोटिसहस्राणि. २५१ कुशवृस्यां समासीनः २५१ कृच्छसान्तपनाद्यैश्च कल्पयित्वात्मना यावत् ७२ कुनदारो नं वै तिष्ठेत् कल्पिका मानुपी बुद्धिः ३९० कृतस्याप्यरिकीर्तन २८३ कल्पे कल्पे क्षयस्योत्था १०० कृतादिषु प्रजा राजन कस्तं चराचरगुरुं कृते तु मानवा धर्माः २५९ कस्तूरीतिलकं कृते पापेऽनुतापः २५४ कस्त्वत्पदान्जं विजहाति पण्डितः ३९७ कृते स्वस्थिगताः प्राणा २७ करमान्मानुपतां प्राप्तः ३३२ कृत्वा गाहाणि फमै प्रयोजनाय कृत्वा चैवोपवासंतु २७५ कः पुनरत्र निश्चयः कृत्या पापं हि ३० काण्डद्वयार्थसिद्ध्यर्थ कृपि वाचकः शब्दः कामासक्तोऽथवा क्रुद्धः २३२ कृष्णनामाक्षरे ३३० २३९ कृष्णमन्त्रेपु विभ कामेस्तैस्तैहताना कृष्णमन्त्रोपासकानां ३६ ३७६ कार्या ताम्रादिपाने तत् ४२५ कृष्णसङ्कीननं तूर्ण १३३ कालेन नष्टा प्रलये कृष्णानुग्नहतो विद्वान् २४७ २८७ कृष्णायुधावित ४२१ कालोद्भवफलादीनां २८८ ३३० काश्मीरचन्दनेनाथ १६२ रुप्णेतिाक्षरो मन्त्रः काठपण्डो धृतो येन २४ कृष्णेति वैष्णवं मन्त्रं फाटदण्डो धृतो येन केवलाघो भवति केवलादी २८९ कांस्यपात्रच्युतं वारि ४२७ २९२ किकरा दण्डपाशी या २५४ केशवार्चा गृहे यस्य २३७ किंवर्णनिष्ठ- फोटिचान्द्रायणश्चैव २७९ फीकटेपपि देशेषु को हि जानाति सिं फस्स प्रच्छन्नं फुटीचरा नाम पुत्रादिभिः पातकं भवेत् ४३७ फुटीचरो नाम खगृहे फोऽहं मोक्षः कथं तेन कुटुम्नेषु न सचेत कौटिल्यं प्रतलोपनं ३०५ कुर्याविषवणलायी ४३३१ कुर्यादध्ययनं नित्यं कौपीनाच्छादनं फुर्यायोऽहरहः फुयुः शैयाध घेणया कियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ३६२ ३६३ कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च .क्रियाहीनस्य मूर्खस्य फुलानि जातिः श्रेणीच मीडार्थमात्मन दं फुलीनो ब्राह्मणो विद्वान् मोधं मोहं क्षुतं निद्रा ३५० शोऽधिकतर कुत देयतापूजा १४२ रुघलान प्रमदितव्यम् ३६१ कचिच्छ्रयते " " कालोऽग्निः कर्म मृदायुः " ४०७ " ४० ·९ क्षत्रियोऽपि कृर्षि कृत्वा क्षत्रियस्यापि कथिता क्षणार्धनापि तुल्ये क्षिपाम्यजत्रमशुभान क्षौमजं वाथ कार्पासम् खट्वाङ्गो नाम राजर्पिः खट्वाङ्गो हि देवपक्ष खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत खादिरो यूपो भवति गङ्गाजलं ज्यहाद्राचं गङ्गातीरसमुद्भूतां गङ्गाप्रयागगयापुष्करनैमिपाणि गच्छतस्तिष्ठतो वापि " सूचीपत्रम् । गीता सुगीता कर्तव्या गीती शीघ्री शिरः कम्पी २९ ३९६ गुणान्तरं तीर्थकीतः ३७३ १४४ गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यः गुप्ताभ्यां लक्ष्म्युपेतः गुरवे तु वरं दत्वा गुरावतुष्टऽतुष्याः गुरुणा च निपिद्धं च गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा २५२ गुरुपूजा घृणा शौचं २५२ गुरुमेवाभिगच्छेद्गच्छेदाचार्य.. संसदम् गुरुशुश्रूपया भन्या ४३० गुरोरशिष्टाचरणं ३२१ गुरोर्मुखात् ३३५ गुरौ वसन् सञ्चिनुयात् २५५ गुर्वाचार्यनृपेषु १०७ २१२ गृहस्थोऽपि फ्रियायुक्त ४१६ गृहस्थो ब्रह्मचारी २४३ गृहाण मम मन्त्रं च ३१९ गृहार्थी सदृशी भार्यो ४३८ गृहाश्रमो जघनतः गृहे स्वेकगुणा सन्ध्या २०९ गृहेप्यवस्थितो राजन ७४ गोपकन्यासहरैस्तु १२५ ४०८ गोपीचन्दनसम्भवं ३३५ गोभूहिरण्यवस्त्रादि- ૨૬૨ गोमतीतीरसम्भूतां ३२१ ४०८ २१८ गोरोचनाभालतिलकं ३१५ २०६ गोवैष्णवमहाशैव २३० १४७ गौणश्चेनात्मशम्दात् ४०७ मन्थार्थ यो विजानाति ४०५ ग्रहं सम्माधि ४०४ घ ४२१ घृतदुग्धादिमिः पर्क ४०७ २३४ २३० चण्डालादीन जपे होमे .१७६ ३०५ गणानं गणिकानं च गणेशं भैरवं दुर्गा गन्धालङ्कारताम्बूल- गन्धोदकतिलैः गन्धोदकतिलैर्युक्तं गर्भातु द्वादशे विशः गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः गायत्री तु परं तत्त्वं गायत्रीमूलमेवाहाह्मण्यम् गायत्री वा इदं सर्वे २९० " गायत्रीसारमानोऽपि गायत्री यः सदा विप्रः गायत्री यो न जानाति गायच्यष्टसह तु गायत्र्या न परं जायं गायच्या वेदमूलत्वात् गायत्र्यास्तु जपन् फोर्टि गायत्र्योकारन्यस्ता गीता गङ्गा तथा विष्णुः •५८०मा० ·" " " " ९ " ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृतानां वाक्यानां चतुराश्रमवाद्याश्च ३०६ जन्मान्तरसहनेषु ३८२ २०० जपयशप्रसिद्ध ૨૦૭ चतुर्णामपि वर्णानां जपस्याथ प्रवक्ष्यामि ४२ जपहोमादि यत्किञ्चित् ४०७ जपे होमे तथा दाने ३४२ ३३७ जपो होमस्तथा दानं ३४२ चतुर्थमायुपो भाग प्यं देवार्चनं हो ७८ चतुर्थे दारानं स्यात् ४३५ । जप्यानि ब्रह्मसूक्तानि ४२ चतुर्भिरपि चैपैतैः जप्ये तु त्रिपदा शेया १४८ जम्बुद्वीपे महापुण्ये २४१ चतुर्भुजभुजच्छाया जलदेवं नमस्कृत्य चतुर्वर्णैस्तथा विष्णुः २६९ चतुर्विधा भजन्ते मां जलमेकाहमाकाश २६८ २४३ जलस्य धारणं मूर्ति जलं पर्युपितं त्याज्यं ४३० चतुर्विधा भिक्षवस्तु ४३१ चतुर्विंशति ४१४ जलेनाप्युत्तमासेयं ४३२ चत्वार.पाकया: २६४ जानव्यादीनि तीर्थानि १३३ चत्वारोऽथाश्रमाः ३२१ चन्दनं पापि गोपीना ३२३ जाह्नवीतीरसम्भूतं ३२३ चन्दनेन समं लिम्पेज्मानार्थी ३२७ चम्पारण्यकृतोदयः ३३३ चस्कम्भया ४३२ जिशासितं सुसम्पन्न चाण्डालम्लेच्छसम्भापे जितेन्द्रियो धर्मपरः चाण्डालभ्यपचनांतु जिहाचापल्यसंयुक्त ३०४ चितिवृक्षश्चितिपः जिता न यक्ति भगवणनामधेयं २३८ चिनया यजेत १३ शात्याऽसात्या च कर्माणि चिद्रूपं परमं ज्योतिः २०८ ज्ञाननिष्ठाय देयानि चूडामणिमयथो पश्ये ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वः २१३ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः १७८ शानमुत्पद्यते पुंसा ३२ १४६ छानापि चरेद्यो हि छन्दोमुन्यपर्युक्तं ३५२ ४०२ जन्मना ब्राह्मणो शेयः जन्माद्यस्य यतोऽन्वयात् जन्मानि योरयमकिकरताडनानि १५४ झानसच्छिन्नसंशयः शानं तपोऽग्निराहारः मानाग्निः सर्वकर्माणि ज्ञानामृतं शानसिन्धोः ज्ञानिनामपि चेतांसि शानी त्यात्मय मे मतम् झाने प्रयासमुदपास्य छानोत्वष्टाय देयानि ४०८ ૨ ·" ३७४. . " सूचीपत्रम् । शेयश्च ज्योतिर्लिङ्गं विना लिझं राहुद्धयस्तदात्मानः २९८ नद्रह्माद्वयमस्म्यहम् त तेजिः पूजायामितरेषां नैवमिति २४३ ततस्तु तं पश्यते निष्फलं ध्यायमान: २५ तेद्वतः प्रतिपत्ति १७४ तं त्वौपनिषदं तद्विज्ञानार्थम् ४७ तं भजनिर्गुणो भवेत् तं यथा यथोपासते तहोवाच भगवन् यद्रव्यं तद्विष्णोरिति मन्त्रेण ४४२ ३५३ तन्त्रोक त होवाच भगवान वासुदेवः वैकुण्ठ- स्थानोद्भवं ३८० तन्मन्त्रजापी तत्कर्म ३२३ २७ ततः कर्ता ऊर्ध्वपुण्डूं कुर्यात् तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्त्र ३४५ ततः प्रभृति मन्त्रा तपस्तप्त्वाऽसृजत् १२८ કર तपः परं कृतयुगे २७ ततः सम्पूज्य शिरसा ततः स्वयम्भूर्भगवान् तपः स्वधर्मवर्तित्व २७ ततो गृहार्वनं कुर्यात् २२४ तपः स्वाध्यायनिरतं ३३२ तपो विद्या च विप्रस्य २७ २२४ तपोविशेषैर्विविधैः ३०९ ततो ध्येयस्थितो योऽसौ तभेयाशयने साध २०८ १६७ तत्पादोदकं च नैवेद्य ३०७ तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं तत्त्वतोऽयं विधिः प्रोक्तः ४२५ तमस एव तमः प्रविशति २०७ तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात १४५ तमेतं वेदानुवचनेन तत्र यहूदुकानाम २०७ तत्राद्ये, वैष्णवहरण्यगर्भ २५३ सत्रापि कलौं हरिहरयोः पूजाप्रशस्ता २३० तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति तत्राप्याशीतिसाहस्राः ६९ तथा परमहंसानां तमेवं विद्वानमृत इह भवति ९३ तथा शुद्रं समासाद्य तथा स्मरन्ति ते धर्म तथेह सर्वशास्त्राणां ३३२ तया सह महीपाल: तथैवोपपसेयुश्चेद्वैष्णवा हरियासरे १५९ तयोरैक्यं परं ब्रह्म ११३ तथोत्पत्त्यैवार्थस्वामित्वं २०७ १०६ २७ तदा रजस्तमोभावाः तरति शोकमात्मवित् तदीयाराधनं पुण्यं तोऽप्रतिष्ठितः ३९३ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् तोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः ४४४ तदूर्षपुण्डाहायर ३४३ तर्पणं चापि यच्छ्राद्ध ३३८ तदेव वह परमं कधीनाम् २०७ तव पुरुष बदन्त्यखिलशक्तिधृतों- २०९ शम् तक्षिणे तु शर्छ वा ४२५ तसात् सत्सम्प्रदायस्य भिदाः 'तबैतमा प्रजापतये ६ तसात्सर्यप्रयतेन " ९ ७७ " ·२४९ " ४४ " . ३५ " ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृत्तानां वाक्यानां तसादहर्निशं विष्णुम् तेषां शानी नित्ययुक्तः तस्मादुसमानादेव पुरुपादत्ता तस्साहुरुं प्रपद्येत तेपामहं समुद्धा तसाच्छिद्रान्वितं पुण्डू तस्माच्छूद्रं समासाद्य तेषां सततयुक्तानां तलाद्धार्या प्रयत्नेन तो जातौ तु परक्षेत्रे तसाहाहाणाः प्रशान्तमनसो निर्मा. स्वदुपासा जगन्नाथ त्यमेव भक्षयन्ति २९८ त्वयोपभुक्तलग्गन्ध तसामद्भक्तियुक्तस्य त्वं च रुद्रमहाबाहो तस्माद्वा एतस्मादात्मनः ३७० तस्मिन् महायोगमयो त्वं पर्यटनर्कइव त्रिलोकीम् १२५ तस्य तेजोमया लोकाः त्यामापध्य तथा शम्भो २५ तस्य प्रोक्ता अन्न्यास्तनको ब्रह्मा त्वामाराध्य तथा शम्भो ३७१ तस्य भोगं च मोक्षंच त्वामेवाऽन्ये शिवोकेन २५० तस्याश्चैव तु ओङ्कारः तानि कर्माणि कुर्वाणा 'प्रयाणामपि चैतेपा ५० प्रयाणामेकभावानां ३८३ तानेध वैदिकान्मन्बान १७४ तानोपसीदत वय्यां चैव नराधिपः ४४ तावदातिस्तु सा पान्छा त्रिकालमर्चयेद्विष्णुम् तावद्भक्षति शुदान निधा कृत्यात्मनो देहे तिलकं तु द्विजः कुर्यात् ३२४ त्रिपुण्डूकं सदा कुर्यात् तिलकं स्वर्णनिर्मित तिलतण्डुलसम्पृका २९० त्रिपुण्ई ये विनिन्दन्ति तिर्यक् तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत ३५३ त्रियायुपाणि कुरुते तिर्यक पुण्डूधरो भूत्वा ३६३ प्रिय दशरानं वा तीर्थयाधिकफलं २८० त्रिविधेभ्यत्रयी तीर्थस्नानफलं नास्ति १४० त्रिसन्ध्यं स्नानमातिष्ठेत् तीर्थैः पविषितो वापि २८७ विस्वभावस्थितो देवः सुलसीकाष्ठयटितैः मुलसीकाप्ठसम्भूतैः त्रिंशत् कोट्यस्तु ४२० त्रीण्याहुरतिदानानि तुलसीदलमात्रेण तुलसीमालिका चैव ३६७ तुलसीमृत्तिकापुण्डू ३२१ तुलसीकाष्ठसम्भूता तृतीयमृषिसर्ग च १२६ विधनपदेवानां तृतीये पुरुपे सङ्गच्छापहै ऽयक्षः शूलधरः ते देषसिद्धपरिणीतपवित्रगाथाः ज्यम्बकं यजामहे से प्रहालोके तु परास्तकाले ३९२ ३७६ ३८१ ४४१ ३७२ ३७२ ६० २३४ ३७१ ३५४ ३५३ ४३५ २०८ २१५ ट २०३ ४२० १२५ " ·द ४०४ १५८० " " " सूचीपत्रम् । देवकार्य ततः कृत्वा. २२६ दक्षकणे वदेन्मन्त्रं देवगुच्युते दण्डाकारं ललाटे स्यात् ३२९ देवतानामभेदेन दत्ते वाऽप्यथवा दत्ते २६८ देवतान्तरभोक्ता वा दस्वा नैवेद्यवस्त्रादीन ३०३ देवत्वं सात्त्विका यान्ति दधिस्थं घृतसंयुक्तं देवर्पिभूताप्तनृणां दध्याथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच २६४ दन्तधावनपुष्पादि देवाग्मिगुरुविप्राणां ३२६ दर्भाः कृष्णाजिनं देवानभ्यर्य गन्धेन ३२२ दर्शनीयतिलका ३१४ ३२२ दशकृत्वःमजप्ता सा देवानुग्रान्समभ्यर्च्य વર दशपुरुषपर्यन्तमविच्छिन्नवेदसम्प्र. देवानपीन पितॄश्चैव २६७ दायवंशजाः पतिपावनाः ४०२ देवान्देवयजो यान्ति २५० दशमीवेधयुक्तस्तु ३०६ दशमीशेपसंयुक्तः ३७६ दानं च विधिना देवानन्यांश्च भजते २४९ दानधर्म निषेवेत देवार्चनं प्रकर्तव्यं २२३ दानमध्ययनं यज्ञ देवासुरमनुष्येपु दानवततपोहोम देवेश्चैव मनुष्यैश्च २०० देवोऽसुरो मनुष्यो या दानाध्ययनदेवाः २७३ देहि मे कृष्णमन्त्रञ्च १२७ दान्तस्त्रिषवणनायी देव्या ययाततमिदं दासनापितगोपाल । दैवतं देवतानां च २४१ दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य दैवी ोपा गुणमयी ४४ दास्येनात्मनिवेदनम् २८३ दिनद्वयेऽपि वर्तत २२६ द्रव्यमन्नं फलं तोयं ३०४ दिवसस्य च रात्रेच २१४ द्वारकौशलसम्भूतं २३५ दिव्यमालाम्बरधरं द्वापरे पारदं श्रेष्ठम् दीक्षायां चाधिकारित्वं १४३. द्वारवत्युद्भवगोपी ३२३ दीक्षायुक्तैस्तथाशूद्वैः द्वारवत्युद्भवाद द्वारावतीमहाक्षेने ३३३ दीक्षिताय विशेपेण द्वारापतीपर्वतसिन्धुतीर्थ द्वारावत्युद्यात् ३२२ १५९ द्वावधाश्रमिणौ भोज्यो १८० दीक्षितो रणयक्षेषु ३४० द्वावेवामिणौ दीयमानस्य मन्त्रस्य ४० द्विजानां गोपशूदादी द्वितीयादै भयं भवति दुःखोदपु कामेषु द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स यद्गह्म- दुर्लभं सहरूणांतु विदो वदन्ति परा चैवापराच " " " " 7 १८ ·धन्योऽहं भवतः पुत्रात ४७ " ... ३९ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृताना वाक्यानां घ नमोधो न च मात्सर्य १४९ धत्तूरकैस्तु यो लिक २६० न फलों भक्षयेत् ३७९ न कल्मापोभकपिलः धन्यानामपि धन्यास्ते २५६ न गायत्र्युपदेशोऽस्तिं ४१० १०४ ४२८ न च कांस्येपु मुजीयात् धराहिरण्यगोरत न चलति निजवर्णधर्मतः २१३ धर्मसमयः प्रमाण न च वेदाढते किञ्चित् ४४४ धर्मप्रधानं पुरु २६ न चात्योपदिशेधर्मम् धर्म जिज्ञासमानानां ४३४ न चास्य मतमादिशेत् धर्मानुष्ठानसमये न घेदमदृष्टचरं १६४ धर्माश्चतुर्विधा लोके न चोपजीवेदेवेशं ૨૮૨ ४३३ न योर्च धारयेद्भूति ३२५ धर्मार्थकाममोक्षायं न छिन्द्यात् तुलसी विमा • धर्मार्थकाममोक्षाणां ३७ न जातु मन्त्रदानारी. धर्मार्थकामैः किं तस्य १४४ धर्म प्रमीयमाणे हि देन ३२ न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यते ३७४ धर्मेप्सवस्तु धर्मशाः १८२ न तस्य कार्य कारणं च विद्यते धारयन्ति न ये माला ४२१ गतद्धपानं न तज्ज्ञानं धारयेत्क्षत्रियाद्योऽपि न त्रिपुण्द्रं द्विजैर्धाय २४७ धारयेदूपुण्ड्राणि ३६३ ३४९ धारयेयुः क्षत्रियाचा धिग्जन्मनस्त्रिवृद्विधां १५० न तैः समयमयिच्छेत् १७७ घीयर्यात्मादिविज्ञानं न धारयेजटामारं ३५० धूप दीपेचं नयेथे न नमामीक्षते नारी धृतोपुण्डूः फ्तचक्रधारी ३१२ न निन्देद्योगिनः सिद्धान् १७१ ३१२ न पचेदनमात्मने ३३१ २९० २९० ध्यानयोगेन सम्पश्येत् न पवेदनमात्मा म प्राह्मणं हन्यात ४०२ ध्यानेन सदृशं नास्ति २१२ न भितां प्रतिपद्येत ध्यानेनानीध्ययन गुणान् प्यायन ते यजन् २३१ नम्लेच्छाशुच्यचामिक सह सम्मा २३२ येयं न जप्यं न च पूजनीयं पेत नमस्तस्रा गुरन् पश्ये न मे पायस्ति कर्तव्यं ३१४ नमोगलापमुनयोः १३२ न पदाचिन्मृदा नमो ब्रह्मादिभ्यो प्राविधासम्प्रदाय कर्तृभ्योधरापिम्पो नमो गुरुम्या ९९ ३४८ " ४४० " २९० " २०९ ४०८ , ८७ .

·. नमोऽस्तु गुरवे तस्मै न यचश्चित्रपदं न यमं यममित्याहुः न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमम् न योगसिद्धीरपुनर्भवं चा नरकादुद्धरन्त्येते नरके पच्यमानस्तु नरोधयति मां योगः न विप्रसदृशं पानं न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं " " " सूचीपत्रम् । १४३ नारण्यसेवनाद्योगः ९३ नारायणस्य कला: ३०६ २६ नारायणस्य नैवेद्य २७१ नारायणस्य नैवेद्यमभुक्त्वा पतितः क्षणात् २९२ ७ नारायणपरा विप्राः नारायणं पद्मभवं वसिष्टं १२३ २३८ नारायणं परित्यज्य २४९ १७२ २०९ ४३० नारायणः परं ब्रह्म २४९ २३० २३३ ३७७ २३७ नारायणपरी ध्याता २१३ नारायणात्परो देवः २४० नारायणाद्धि निष्पन्न ३२ २६६ नावेष्णवाय दातव्यं २५६ नाश्यं ब्रह्महत्या ये ह्येष वर्णः ३५१ २२ नाश्रमः कारणं धर्मे ६८ नासादिकेशपर्यन्तं ३२९ १७४ नासामूलं समारभ्य ३२८ २०७ नास्तिक्यञ्चोपपातकम् २८ ३०७ ૨૨૦ २५३ नास्तिक्यादथवाऽऽलस्यात् ४३३ नास्ति दानात्परं नास्ति स्त्रीणां क्रियामन्त्रैः ४१६ नास्ति स्त्रीणां पृथग्यशः ९४ ३१८ नासा का परीक्षेत . . न विष्ण्वाराधनादन्यत् न वेदवाद्ये पुरुपे न चै कन्यां न युवति न शूद्रे पातकं किञ्चित् न स्त्री दुष्यति जारेण न सम्विशन्ति पापानि नहि वेदेष्वधिकारः नधनध्यात्मवित् कश्चित् नहि पूत स्त्रिभुवने नाथ योनिसहस्रपु नादत्वा मृष्टमश्नीयात् नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे माधोऽरति न्यमनाः नाध्येतव्यं न कर्तव्यं नानाव्यानसंरुद्धं नान्यं देवं नमस्कुर्यात् नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " " नाहं परायुः २४७ १४५ " नान्यो विमुक्तये पन्थाः नाऽपृष्टः कञ्चन यात् नाहं वेदैर्न तपसा निगृहीतेन्द्रियग्रामः निटिलेवाहुक्चैव नित्यमापूर्णिता पूर्णाः नित्यं ते भुञ्जते सन्तः नित्यं भक्कसमायुकैः नित्यं योगपर नित्यं सदा यावदायुः २९२ ३३० १८४ २६ नामरूपे व्याकरवाणि नाम्नां मुख्यतरं नाम नारका कृष्ण कृष्णेति नारदेन च सिद्धेन २५४ १०२ " ·. " 4 " ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्भूतानां चाक्यानां नित्यं सात्वा गुचिः पञ्चयश विधानं च ७२ नित्ये सद्गसंहारः पञ्चयशांस्तु यो मोहात् २६७ निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा ३७४ বস্ত্র ३३२ निर्वाजा ये च मन्त्रावै १८८ पञ्चरात्रविधानेन २३९ निर्मलत्याच निर्माल्यं ३०१ पञ्चरानशब्दः निर्माल्यलबने दोषः ३०४ पञ्चात्मिकायां दीक्षायां २२५ निर्माल्यं च निवेद्यं च २८० पटेदध्यापयेद्वेदान् निर्माल्यं नैव सम्भक्षेत् ३०३ पतितानां चान्त्यजाना निर्माल्यं धारयेद्भुत्या २९९ पत्यवेक्षते मिथुनत्वाय प्रजायै यद्वै निर्माल्यं भक्षयित्वैवं २८१ पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तत् ३०३ अयोपनिया एवैप यशस्यान्वार- निर्माल्यं यो हि मद्भक्त्या ३०३ म्भोऽनवच्छित्य २०२ निर्माल्यं पविधं भोज्यं २९६ • पत्युमन्त्रं पितुमन्त्रम् १२७ निर्माल्ये पविधे भोज्यं ३०० पत्रं पुष्पं फलं तोयं १५० निवेदितं तु यद्रव्यं २८० २८६ निवेदिभिः समप्यच २९३ निशायां चा दिवा निपिद्धभक्षणं जैहयं ४३८ पत्रं पुष्पं फलं चान्नं ३९३ निष्णातः सर्वविद्यासु ११२ पदवी महतामियात् निप्पीड्य जानवरों पद्धयां भूमिर्दिशः नीलकण्ठाय शिरसि २५४ परमापदमापन्नः नीलागौ चित्रकृटे च परां कृत्वैव सर्वेषां नृसिंहपरिचर्यायां परिपूर्ण तदस्तु मे २३५ नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः परित्यजेदर्थकामो नेह नानास्ति किञ्चन परिपकमलान्येतान् ३८४ नैवेद्यपात्रं वक्ष्यामि परिभापामथो पश्ये ४२८ नैवेधं तुलसीभिश्च परिश्थिते शुचौ देशे २८६ नै यसकरं कर्म विप्रस्वेदं नियोधत ६७ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान ब्राह्मणो नोपतिष्ठन्ति ये निर्वेदमायात् परेण च समात्मानं ६७ नोशुदाय मतिं दद्यात् परम्परादेशयोर्मन्त्रग्रहणं १४० २७२ न्यास इति ब्रह्मा परं श्रीकृष्णभजनं २७९ न्यासे वायर्चने ३९ पर परमहंसस्तु ८३ न्यूनातिरिक्ततासिधै ९४ प पर्वताने नदीतीरे ३२१ पञ्च चक्रोवासुदेवः २३९ ३३८ पञ्चपञ्चनसा भक्ष्या: ३०८ पर्वभिस्तु जपेदेवीं ३५१ पलाशैः कुसुमै?त्वा ७४ ४३१ १६० १४६ ४३५ १२२ ४२४ " " ·" ४४० पोपणं तदनुग्रहः ८ सूचीपत्रम् । पवित्रं विष्णुनैवेद्य २७६ पुष्टिमार्गादि २९४ पुष्पं फलं सुगन्धं च २९७ पवित्राणि ४३१ पुष्पालङ्कारवस्त्राणि ३१९ पवित्राणि च तीर्यानि ४३१ पुस्तकप्रत्ययाधीत पशुना यजेत पूजाकाले जपे होमे ३४२ पश्चान्छे मया दत्तं २८० ४११ पाकयज्ञान यजेन्नित्यं २११ पूजाकाले हरिध्याने ४२० पाखण्डं पतितं यात्र पूजानैवेद्यकालेषु पाखण्डान् पतितान् व्रात्यान पूजां कुर्यान्विसन्ध्यं पात्रान्तरगतं ग्राह्य पूतश्च पावनो वहिः ४३० पादाभ्यङ्गाम्बुपानैस्तु २१० पृथक पिण्डं पृथक् श्राद्ध २६५ पादानयो वहिश्वासन पैशाचिकानां यक्षाणां ४४० पादोदकं च निर्माल्यं २९९ पादोदकं पिबेद्यो वे ২৩৩ पौराणिकानि चान्यानि पादोदकस्य महात्म्य २७७ पौर्वापर्यानुसारतः पानत्वेन २३६ प्रकृतिश्च मतिशादृष्टान्तानुपरोधात् १७० पाने रुटे हरनाता मजा चखाध्यायप्रवचने च प्रजनश्च पापे गुरूणि गुरूणि २५३ खाध्यायप्रवचने च प्रजातिश्च पारम्परागतो येपा स्वाध्यायप्रवचनेच ३६० ४०१ प्रजानां रक्षणं दानं पारम्पूर्यागतं वंशे २२६ प्रणवाभ्यां पुष्टं करवा पारम्पर्यात् प्रणवेन च संयुक्ता ४०६ पितरः सर्वमनुष्या विष्णुनाऽशित प्रणवेनैव मन्त्रण ३६६ मनन्ति २७४ प्रणवोच्चारणाचैव २३६ पितासि लोकस्य चराचरस्य २४१ प्रणवो हि परं तत्वम् २०८ पितृदेवमनुष्याणां ३४ प्रतिकल्पं जगत्सृष्टी पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम्६८ प्रदक्षिणाभिवादैश्च १६८ पित्यज्ञात्यये चैव २६९ प्रदोषव्यापिनी ग्राहा २२६ पिद्धति तथा क्षेत्रं ४४० प्रधानं पुरुपं चैव पिशुनः झूटसाक्षी च प्रपञ्चमादुर्भावावसरमारभ्य १२२ पीडयित्वाम्बरं चोरू ३२३ प्रभुरहमन्यनृणां न धैष्णवानां १५४ पुण्डमाहुरनर्थकम् प्रमादात्कुर्वतां कर्म २११ पुने जाते पितुः स्नान २६९ प्रवालमुकास्फटिक ४१९ पुनश्च कथयिष्यामि १४२ प्रवृत्ति वचनात्कुपन् १४८ प्रमजत्यभयं गृहात २५ पुनरावृत्तिस्तेपामिह न विद्यते २५ प्रशान्तमनस. पुराणन्यायमीमांसा ४६ प्रसादमन्यदेवस्थ २९८ पुरुष एवेदं सर्व ३८४ प्रसादाप्रहणं विष्णोः पुरुषः स परः पार्थः महेलनास्तथा कार्या माफ पिण्डदानानन्धाः " ५९.मा.

·" २३२ ब्रह्मणो मुखम् ४ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे समुहतानां वाक्यानां माजापत्या निरूप्येष्टि २४ ब्रहवारी गृहस्थश्च २१२ प्राणस्तथानुगमात् २२९ ४२१ माणित्वान्न विभूतिपु २४८ ब्रह्मचारी गृहस्थो वा प्रातमध्यन्दिने सायं ब्रह्मज्ञानश्रवणतः २३७ ब्रह्मज्ञानात् समृद्धानि प्रातः पुण्डू मृदा कुर्यात् ब्रह्मणः पदमाप्नोति १४८ प्रातस्तिष्ठअपेद्देवीं ४२१ २०६ प्राप हाचार्यकुलं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्टिताम् १०६ प्रात फर्मणि नानेकः १४ ब्रह्मभूतः प्रसन्मात्मा प्राते हरिदिने सम्यक ब्रह्मयज्ञमसिद्ध्यर्थे २०७ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि ब्रह्मरुद्रादयो देवाः प्रायोचं भक्तियोगस्य ब्रह्मवर्चसकामस्तु २४४ प्रीयतेऽमलया भन्या ब्रह्मविदाप्नोति परम् २७ प्रियेषु स्वेषु सुकृतं ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि कोऽनु प्रोवाच ता तस्यतो ब्रह्मविद्याम् स्वानुशशासेत्यन्त्ये मनुष्येभ्य इति हप्रतिजशे भगवारस्वेवमेका मे फलश्रुतेवींप्सया च बूयात् श्रुतर होय मे भगवदृश्येभ्य २९१ आचार्या व विधाविदितासाधिष्ठ प प्रापयति पलिफर्मखधाहोमे २६६ ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति बहुभको दीनमुखः २२६ ब्रह्महा वाथ गोनः ३२२ यहुस्मृतिभिरुक्त ३३६ ब्रह्माङ्गलग्नं विमेभ्यः २८२ यहूदका स विज्ञेयः यहूदकश्च संन्यस्य प्रहाणं रुद्रमिन्द्रंच याहूनां जन्मनामन्ते १५० ब्रह्माणं विष्णुमीशं वा २२४ वल्पं पा स्वगृह्योकं ४०० ब्रह्माणं शकर सूर्य २२४ यदल्पं पा सशाखोकम् ४०१ २३० याणलिलेच लौहेच ब्रह्माणे शितिकण्ठ २४९ याणलिझेन चण्डाश- घाणलिले स्वयम्भूते ब्रह्माण्डं च विसर्जयेत् महादयः सुराः सर्वे २४१ याहुजातोरुजाताना ३४७ ब्रह्मादयो यत्तसेतुपाल १२६ यित्वपरखण्डैश्य ३८० महादीनां प्रयाणांतु धुद्धिर्शनेन गुधति ब्रह्मा देवानां प्रथमः ३७१ बुद्धिद्धिराणि ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा चौदान पाशुपतान जैनान १९७ ब्रह्मा भयोऽहमपि यस्य प्राझफर्मरताः ब्रह्ममो याथ गोमा ૨૨૨ ब्रह्मायादेरेव प्रझचतुर्लक्षण्पादिक मझोरमता वेदनिन्दा - " ८० कलायाः ३७४ ·२५१ १४२ " " ।२८४ २८६ । १४४ " કર " २४९ " २६२ सूचीपत्रम् । ब्रलोद्यापरमात्मनिरूपणपराः भक्या पूजयते योऽ ब्राह्मण भत्या मामभिजानाति माह्मणः कुलजो विद्वान ३५८ ४१५ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया. ब्राह्मणक्षत्रवैश्यानां २३६ भतया लोभात्कौतुकावा. ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं २३९ ब्राह्मणस्योर्ध्वपुण्डू च; ३४७ भत्येकलभ्ये पुरुपे पुराणे ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः मत्यैव तुष्टिमभ्येति २३७ भगवन्भारताख्यान बामणानामयं धर्मः ३४७ भज इत्येप वै धातुः ब्राह्मणानां खधर्मश्च २८८ ब्राह्मणान क्षत्रियान् वैश्यान ब्राह्मणान् भोजयेद्रह्मविदो योनिगोत्र भजन्ति केचिच्छुद्धान्तं मन्त्रान्ते वास्य सम्बन्धान भजन्त्यनन्यमनसः ब्राहाणान्वैष्णवांश्चान्यान् ब्राह्मणाथै गवार्थे वा बामणेभ्यो दद्यात् २८६ भजेम भवन्तिक प्राह्मणैर्वासुदेवस्तु २३८ भयं च हत्या भूतानां ब्राह्मणो जायमानो हि २१९ भवयतधरायेच ब्राह्मणो नितरां गुरु ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता ब्राह्म मुहते ३३३ भस्मनो धारणं प्रोक्तं १२६ भलपश्चन्दनादीनां माझे मुहत स्वगुरु विशुद्ध नस्याऽथ भसाझेभ्यश्च शाम्भवम् सश्चिन्त्य गृहस्थकत्यम् भारतव्यपदेशेन भारतेऽसिन्महाय भक्तियोगो बहुविधः १० भार्यायै पूर्वमारिण्यै भक्तिरुत्पद्यते पुंसाम् मिक्षोधर्मः शमोऽहिंसा भक्तिर्न स्यात्कृतं तस भौमान मनोरथान्कामान भकिः सुताभ्यां सहरक्षिता सा भच्या जानातीति चेन्नामिशल्यासा. भुक्तं पर्युपितोच्छिष्टं १४६ भुक्तोपविष्ये विधान्तः हाय्यात् ४१ भक्या तु पूजयेद्देवं भुखीयाच वयं नरः भचयाते,मणिपत्याच १०२ भूतात्मनस्तपोविधे मवया त्यनन्यया भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठ ३४८ ३०९ ६३ ३३१ २४१ २०४ ४ २४४ . २९२ ·" " २० सत्सिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृत्तानां वाक्यानो भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः ८३ मन्त्राणां परमो मन्त्रः मन्त्रार्थज्ञो जपचुहन् भूताभयप्रदानेन मन्त्रेणैवाभिमन्याथ ३३५ भूतिभूतिकरीपवित्रजननी ३५४ मबैष्णवरौद्रस्तु ૨૨૪ भूत्यै न प्रमदितव्यम् ३५९ मन्त्रोपदेशमात्रेण ३८ ३६२ १४२ भूमावग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवि ३५१ मनिमित्तं कृतं कर्म भूमिर्नयो नगाः शैलाः २१८ २१७ भूयो वेणुं वदनस्थं ३१५ मन्मन्त्रोपासकश्चैव १८८ भूलोका कल्पितः पझ्याम् ४३१ मम मद्भक्तभक्तपु ३९४ भूपितोऽपि चरेद्धर्मम् ममाग्नं निक्षिपेद्यस्तु २९.२ ममावतारचिह्नानि मया प्रदत्तमन्त्रश्च १०३ मगलाचारयुक्ता ३२४ मया श्रीकृष्णमन्त्रश्च मश्चित्ता मद्तप्राणाः मत्तक्रुद्धातुराणां च मयि भक्तिर्हि भूतानां मत्तः परतरं नास्ति ३७४ २०७ मों मत्यों न विज्ञेयः ३३९ २२८ भत्मिया) शुभार्थं च मलिनो हि यथाऽऽदर्श ३३५ मत्याभ्यासे सान्तपनम् २९५ महान्तं विभुमात्मानं मत्येत्यनुदितादित्ये २१४ २५४ मत्स्यण्डीकदली दुग्धं ४३१ महापातकयुक्तोऽपि मदनत्याजिनं मूद महामस्थानिक २८७ महायज्ञविधानं तु २६८ २९२ महेश्वरस्तव गुरुः १२७ मदादित्या अघि सर्वे तपन्ति २८९ महोक्षं चा महाजं पा ४३४ महणश्रुतिमात्रेण महोत्साहः स्थूललक्षः ६० मगत्तैर्याह्मणादिभिघृतम् ३५२ मह्यमन्नं प्रयत्नेन मद्तो धारयेन्नित्यं ३४४ ३१९ मद्को धारयेन्नित्यं माङ्गल्येषु च सर्वेषु ३४४ मयभक्षादियामादि १९८ मातृपित्राचार्यातिथिपु देवत्यधुद्धिना मध्यमानामिकामध्ये ३०१ भवितव्यम् मध्याहु लिमयेणैव ३५७ मात्वत्परदारांच मनसा पा ईपिता पाग्यदति ३०७ माधयनियन्धानुदाहृतत्वम् मनः सत्येन शुद्ध्यति मानुषं च स्वाध्यायप्रय चने च मनोरथानामक्लेशं मात्र पार्थिवमानेयम् मन्त्रकुण्डलिदेपानां मन्त्रपूतं हि नैवेद्यं २८४ मामदन्त्यहमस्यन्यान महासदमृतो मन्त्रमटाक्षर ३३० भवामि मन्त्राणां कृष्णमप्रश्न मायावादमसछात्रम् २४५ महात्मानस्तु मां पार्थ " २७४ ३६० ४० २०८ " .

·" ४८ " " " " " सूचीपत्रम् । मार्जन जलमध्ये तु ४०५ यतो वेदाः माऽसौ शुद्रेषु प्रसज्यताम् यत्करोपि यदनासि २९२ मांच योऽव्यभिचारण १४४ यत्फलं सोमपानेन २६७ मां विधतेऽभिधत्तेमाम् ४७ यन्त्र गङ्गा च यमुना च माहि पार्थ व्यपाथित्य ५५ यत्र त्वस्य सर्पमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत् ३८५ १७२ यत्र यत्राहिक मुखजानामयं धर्मः ३९७ यत्र हि दैतमिव भवति मुनिकेन यत्मोक्तः यत्सत्यं स हरिदेवः २५० मुमुक्षको घोररूपान् २४२ यथाकश्चिनित्यानि ২৩৩ यथाकारी यथावारी तथा भवति मूर्तात्मनस्तपोविधे ૨૦૮ यथा कालोपपन्ने तु २७९ मूर्तिपूजनादादिषु २४२ यथागदं वीर्यतम मूाभिमतयात्मनः २२५ यथातरोर्मूलनिषेचनेन मृण्मये भिन्नपाने वा ४२८ मृत्तिका वन्दनं चैव ३२५ यथाऽतिप्रयल ३२५ यथा ते निश्चलं चेतः २४४ मृत्यु जयति ३५७ यथा प्राणं यथा ज्ञानं २२३ मृदा च रम्यरलेन २४२ यथा यथा निपेवन्से ६७ मृदा तिलको विशेयः यथावरुन्धे सत्सङ्ग १७७ मृदसचन्दनं प्रोक्तं ३२२ यथा वायुं समाश्रित्य ३६१ मृन्मये भिन्नपात्रेच ४२८ यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराद्गन्धो मैत्र मसाधनं स्नान चात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्वन्धो मैत्रायपादे सपितीह विष्णुः २७४ वाति यथा शुक्ला तथा कृष्णा य यथाऽश्वा रथहीनास्तु ૨૮ य आवृणोत्सवितथम् ५ यथा सिन्धुसमुद्भूताः २४६ य एवमेनं विन्दन्ति यथा सोम्य पुरुष गन्धारेभ्योऽमिन- द्धाक्षमानीयं तं ततोऽतिजने याकण्टकैर्वितुदति विसृजेत् यक्षरक्षः पिशावानं यथाहि स्कन्धशाखानां यक्षराक्षसभूताद्याः २५० यथैव चाण्डालोन्छि, यच्छास्त्रेषु निपिद्धं तु ४३६ ३७९ यच्छौचनिाहतसरित्मवरोदकेन ४२९ यथोर्णनामिः सूजते ९२ यशादिखखाचारमाचरद्भिरपिकलिपु यदक्षरं परम्ब्रह्म सर्वननिष्ठ व्यमित्याशयः २३१ यदधीतमविक्षात निगदेनैव शम्यते पशानां तपसां चैव ४६ अनग्नाविव शुकैयो न तजयलति यझेन लोका विमला २१० कार्दचित् यशोवानं जपो होम पदर्थतन्त्रो न विहन्ति विकामम् ...१८४ १६३ ·३२२ ३५९ " " " यदह्ना कुरुते पाएं १४४ ३९२ ८० ३२१ ४३४ " २२ सत्सिद्धान्तमार्तण्डे समुद्भूतानां वाक्यानां यदहरेव विरजेत् यस्तु नारायणं देवं २०१ १०८ २१० यस्तु मत्रद्वयं सम्यक यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमायास्यायां च यस्त्यक्त्या मारुतं कर्म पूर्णमास्यां चाच्युतो भवति १४ यस्त्वात्मरतिरेय स्यात् यदा भावेन भवति २४ यस्त्वात्मव्यतिरेकेण यदा मुकुन्दो भगवान् यस्यासक्तमति हे ३८८ यदा यदा सतां हानि यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यदि त्वात्यन्तिकं वासं ७३ यस्त्वेतत्कृच्छ्रतश्वीर्ण यदि वाग्यमलोप: स्यात् २१२ यस्मिन्कस्मिन्महाभागाः यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेच प्रवजेहहा- यस्मिन् देशे य आचार द्वा वनादा ७३ यदिहास्ति तदन्यत्र ३३२ यस्य दीक्षास्ति धैष्णवी यस्य देवे पराभक्तिः यदुक्तं भवता ब्रह्मन् २९३ ३०८ यस्थ पिता पितामहो वा यदृच्छया श्रुतं यापि ४३ यस्स याङ्मनसी शुद्ध यदेव विद्यया फरोति ६ यस्य सर्व समारम्भाः यस्य साक्षाद्भगवति पदेच विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभिः वा तदेवास्य वीर्यवत्तरं भवति यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासं २०७ या कण्टकैर्वितुदहि यज्यानं मनसा २०८ यः कर्म कुरुते विमा यद्धि घेदोक्तेन प्रकारेण २७ यः कुर्यात्तुलसीका? यन्नामकीर्तनं भक्या २५३ यः पर रंहसः साक्षात् यन्नास्ति वेदे न च यत्पुराणे ४१० य. पूरयत्यवितथं अन्नानातं स्वशाखायां ४०३ यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेष यमन्तः समुद्र कवयो वयन्ति २०९ यमविद्वालुपनयते यश्चाविद्वानिति २०७ या सन्ध्यां चैव नोपास्ते समार्याः क्रियमाणं तु ११० या स्वशाणां परित्यज्य यद्यदिष्टतमं लोके २८३ यागो दानं तपो होमा यद्यदुकं त्वया ब्रह्मन् १४३ यादेवी सर्वभूतेषु यद्यद्धिया त उरगाय विभावयन्ति ३१४ यानं वृक्षं प्रियं शय्याम् पद्यद्रोचेत यानि पूर्वप्रणीतानि यद्यसौ छन्दसां लोकं ७३ यान्ति देवव्रता देवान् याथ वाङ्मनाकायकर्मभिः यात्ममिथुनो नित्य पतेर्लक्षणैर्युता यावतो प्रसते ३७४ " ८१ २४७ ४१९ ३९६ १०७ २७३ २७४ २२० ५२ ४०१ ४११ १९४ ४०५ २४३ २५६ " ७७ ·२३ " ३१२ " सूचीपत्रम् । यावजीयं जुहोतीति २५२ योगात्रयो मया प्रोता यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति २५२ योऽगृहीत्वा विवाहानि यावद्भक्षं भवेरपुंसः २७८ योगोदानं तपो होमः ३४२ २२२ योऽतिथि पूजयेत् यावद्ध ग्राह्मणो भापते न तावत्मा योऽदण्यान दण्डयेत् २५९ णितुं शक्नोति २६४ यो ददाति द्विजेभ्यश्च ३८१ या चे लसच्छीतुलसीविमिधाः ४३२ यो देवानां प्रथम १२५ या ये साधनसम्पत्तिः २३१ १६४ युगरूपाः युगानुरूपा २१८ योऽधीतेऽहन्यहन्येतां ४०४ युगे युगे तु दीक्षास्यादुपदेशः कलौ यो ध्याता यञ्च २१२ युगे यो न दद्याद्धरे कं २७२ युगे युगेपु ये धर्माः १७१ थो न धारयते मर्यो मामकं चिह्नमी. २१८ दृशम् यो नित्यमर्वयेदेवं ४२६ ये कण्ठलमतुलसीनलिनाक्षमालाः १६२ योऽन्यत्र कुरुते २१५ ये तु धामृतमिदं १४४ यो ब्रह्माणं विदधाति ये स्वयन्ति देवेशं २४७ येनास्य पितरो याता: २६२ २४४ योऽभार्यः सन् बलं चेता २०२ यो मामेयमसम्मूढो जानाति ४३४ यो मृत्तिकां द्वारावतीसमुद्भवां ३६७ ४३८ येऽन्ये च पापा यदुपाश्रयायाः २२६ ये पाकयज्ञाश्चत्वारः २६४ यो यच्छ्रद्धः स एव सः येऽप्यन्यदेवता भक्ताः २४८ १९४ येऽप्यपेता वधर्मात् यो यो यां यां तनुं भक्का २४५ येऽप्यपेताः स्वधमोये २३४ ये भस्मधारणं त्यक्त्वा योऽर्चयेत् केशवं यो वक्ति न्यायरहितं ३९ ये यथा मां प्रपद्यन्ते ग्रेऽर्चयन्ति सदा विष्णु यो विना चोर्ध्वपुण्ड्रेण २३४ यो विष्णुभकान्निष्फामान ३९४ येपामध्ययनं नास्ति यो चै स्वां देवतां २६१ येषां न विपये विप्राः ये समानाः ये सोमपा विरजसः ११२ ये स्तेनपतितक्लीवाः २१ २४४ योऽसौ सर्वगतः श्रीमान योगमभ्यसमानस्य ass यो हि भागवतो भूत्वा योगाभ्यासेन वा " " " " " ४० " " " - ८० ·२४ ३२० " ससिद्धान्तमार्तण्डे समुंद्धृतानां वाक्यानां ललाटे पुण्डूकं दृष्ट्वा रकपनायुतं हुत्या ३५४ ललाटेब्रह्मणे नमः रजता रचिते पात्रे ४२६ ललाटे या लोकैरिह रजस्तमप्रकृतयः ३०६ रजस्वलांच चाण्डाली लवणेन च सौभाग्य २६० रजस्वलां सूतिकांच लिहं तु वैष्णवं तेषां त्रिदण्डं सप- रत्नसिंहसनासीनं ३१६ वित्रकम् ८३ रमा ब्रह्मादयो देवाः ૨૭૬ लिङ्गं तु वैष्णवं तेषां त्रिदण्डं सप. रहगणतत्तपसा ४१ वित्रकम् राजतं पापिये ४२७ लिङ्गानुलेपन कार्य राजन्यवैदययोर्नेति लोकवार्तादिकं ३५७ रुचीनां वैचित्र्यात् लोभाम्न धारयेत् ३०४ रुद्रजापकशतमेकमेकेनाथपैशि: लोलालकस्फुरित शिखाध्यापन ३५४ लोहितान् वृक्ष निर्यासान २८१ रुद्रमुक्तं भुजीत २९८ लौकिकं चैदिकं वाऽपि सद्सम्प्रदायस्थ घ सदस्य हेतिः परिवारो वृणक्तु रुद्रं समाश्रिता देवा पणिग्धर्मममुञ्चन् चै २४० रुद्राक्षदेहसंस्थोऽपि वत्से चतुर्यु ३८१ रुद्राक्षधारिणं विभ चदन्ति कृष्णयासि रुद्राक्षसम्भवा माला ४१८ वनं विविशुः पुत्रपु रुद्रानेयत्परं वीर्य ३५४ बनेषु च विहत्यैवं रुद्राङ्गलनाममौ च २८१ वरं प्राणपरित्याग २६० घरं वृणीप्वभद्रं ते १७२ रुद्रार्चनं त्रिपुण्ड्रस्य वरं स्वधर्मो विगुणः १९६ रुद्रेण भुके निर्माल्यं ३८२ ३०४ रोगी हीनातिरिकाः वन्य पर्युपितं पुष्पं २० ४३० रोचनातिलकं प्रान्ते ३१५ वर्णधर्मान्प्रवक्ष्यामि ६० वर्णानां ब्राह्मणो गुरु ल वर्णाश्रमश्मेिदेन १७७ लग्यमानेफले हो चलं तिर्यगच्छिद्रं ललाटे ज्योतिपाकार ३२८ पर्तुलं शूद्रजाति ३५१ ललाटतटविन्यस्तः घासु ध्रुवशीलोऽसी ललाटे तिलकं कुर्यात् घसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत २१६ ललाटे तिलकं कृत्या पषुकामो बसून रंद्रान् वस्त्रेणाच्छाध तु कर ৪২২ ४१५ याग्दण्डोऽथ मनोदण्डः ३४५ याचं देवा उपजीवन्ति २९ . ३० ललाटे तिलकं दृष्ट्वा ललाटे तिलकं धृत्वा f ·३७१ ४०९ २६८ ५० ३७८ ३८१ ३५२ २३७ ३०५ २५ ३२७ " सूचीपत्रम् । वामहस्ततले भस ३५७ विप्राणां नैव धार्य स्यात् धामहस्ते जलं घायुभक्ष ८२ वारिदस्तृप्तिमामोति विप्राद्विपङ्गुणयुतातू १०६ चालुकानि च लिङ्गानि २६१ विनो दशाहमातीत वासुदेवं परित्यज्य ૨૨ विभागशीलसम्पन: २५० धासुदेवेऽपीति चेनाकारमानत्वात् २४९ विभागं चेत्पिता कुर्यात् विदुपः कर्मसिद्धिा स्यात्तथा नाबिदुपो विभूतिधारणं त्यक्त्वा भवेत् २०७ विद्याकर्मवयोवन्धु ६२ विभूतिर्मसितं भस्म विद्याकामस्तु गिरिशं १९३ विमोहादथवाऽऽलस्यात् विद्यागुरुप्वेतदेव १६७ विरक्तो वैष्णवो विप्रः विद्यातपोभ्यां भूतात्मा विरुद्ध वर्जयेत्कर्म ८० विरोधे वनपेक्षं विद्यातपोयोगपथमास्थित १२५ विद्याऽऽत्मनि भिदा बाघः विशेषादर्शनं यावत् विद्यादानं ततोऽधिकम् २०३ विश्वतश्चक्षुरुत विद्यायुक्त धर्मशील विश्वं नारायणं देवं विद्यार्थमाश्रमाय च २५३ विश्वाधियः रुद्रो महर्षि विद्यार्थी लिहसाहस्रम् २६० विष्णुदेवपरामृष्ट विद्या वा यदि वाऽविद्या विष्णुपादजले सह विद्भिः सेवितः सद्भिः विष्णुपाद विनिप्कान्ता विद्धानशेषमादयात् विष्णुपादोदकोच्छिष्टं विद्वपादपि गोविन्द विष्णुभक्ता भवन्ति ये २१३ विष्णभक्तिसमायुक्त विधर्मः परधर्मश्च ૨૮૨ विष्णुमीशं विधातार विधाय देवतापूजा विष्णुमूर्धि स्थितं पुप्पं विधिद्दष्टं तु यत्कर्म २४८ विष्णुरत्ता तथैवान विधियज्ञा पाकया ये २६४ विष्णुरुद्रान्तरं घूयात् विष्णुम्रह्मा च सद्रश्व विधूमे सन्नमुसले विष्णुं शियं या विना दर्मेण यत्नानम् विना भलत्रिपुण्ड्रेण २६१ विष्णुं शिवं धा भजताम् विष्णूच्छिएं न दातव्यं ३७८ विष्णोराराधमार्य में ३८० विष्णोरिज्यां सदा कुर्यात् विना मन्त्रेण यो धत्ते ४ विष्णोनियेदितं नित्यं विना श्रीवैष्णवं धर्मम् विष्णोनिवेदितानां विमाणामूर्घपुण्ई स्यात् ६.HORT ४२९ २४५ ३९२ ર૭૨ ३२१ २७८ ५८ २३३ २७६ २८९ ३७२ २३३ २३० २३० २८४ ४९० ·" ४७ ९८ २२८ " ३८३ ४३७ ४४३ ५० २६३ " २६ ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृतानां वाक्यानां विष्णोनिवेदितानं यत् २९३ वेदाभ्यासेन सततं विष्णोनिवेदितानेन वेदार्थवित् प्रवक्ता च २७४ घेदाहमेतं पुरुषं महान्तं २८३ दैश्च सरहमेव वेद्यः विष्णोर्नुकं ४३२ विष्णोनवेद्यकं शुद्ध २७१ २९४ वेदोऽखिलो धर्ममूलं विष्णोनवेद्यशेपेण २७२ विष्वक्सेनाय वै दद्यात् विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदाः ३०५ विसृज्य ध्यानयोगेन वीक्ष्यादर्श जले वापि ३३५ वेदोदितं स्वकं कर्म घृधारूसरसंयाच २९० घेखानसपशरानादि वृद्धो यूना २९३ वैखानसाद्यागमोक्तदीक्षा वृद्धौ चे मातापितरी ३६० घेणया ये स्मृता दण्डा धृष्णीनां वासुदेवोऽसि २४९ वैदिकमंत्ररहितं वेदप्रणिहितो धर्मः वैश्यहान्दं वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनु. धेश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः शास्ति २०७ वैश्वदेयादयो होमाः ३६० वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते घेश्वदेवे तु सम्माते चेदयादतो न स्यात् वैश्वदेवेन ये भीताः वेदविधामतमाताः ५० वैश्वदेवेन ये हीना घेदशब्देभ्य एवादी ९७ वैष्णवत्वं गृहे तिष्ठ वेदशास्त्रार्थतत्त्वशः वैष्णवत्यादिधर्माणां वैष्णवं सात्यतेभ्यः येदः शिवः शिवो घेदः ४१४ घेणयानां यथा शम्भु घेदसंन्यासिकानां तु वैष्णवाना हरेरचर्चा वेदः स्मृतिः सदाचारः ४९ ३२६ ४४३ १७७ २६७ २६५ २६७ २६७ २६७ ८२ २८५ २५६ ३९२ " घेणयानि पुराणानि २५५ ३७२ १६० ४४३ २२ " वैष्णवोयाऽधशैयो ग्रा व्यक्ताव्यस्तमिदं विश्वम् व्यासपास्यजलोपेन " ३८५ ७६ येदाङ्गानि धर्मः येदाचाररता विमा वेदायर्यपुराणानि वेदानुवचनं घेदान्तवेदविदेव चाइम् घेदान्तविझानसुनिश्चितार्थाः पदान्तयिदेविदेव चाई पेदाभ्यासरता पेदाभ्यासस्तपोशानं २३ १२४ शती गौणोपचारश्च शहचप्रगदापाणे सहवाधरं देयं " २८८ ३१७ २३४ ·३५३ २६० २९७ शड्डोदकेन मान वत् ३७२ शमो दमस्तपः शोचं ४०६ " " १७४ सूचीपत्रम् । शङ्खचक्रोपुण्ड्रादि ३०१ शिव शक्ति च सादाण्यं शिवः शक्तियुतः राजयकोर्ध्वपुण्ड्रायः शिवागमपचन शहतीर्थ क्षिपेन्मूर्ध्नि शियाने शिवनिर्माल्यं ४२६ शहरूप्य शिवानुभूतमखिलं शहोदकं हरेभुक्त शिवाय विष्णुरूपाय ४२६ शतकोटिगुणं पुण्य शिवोपभुक्तनग्गन्ध शतं जप्त्वा तु सा ऐची शिष्टाः खलु विगतमत्सरा ४०७ शतायुर्वेदार्थविदी शिष्टेभ्योऽप्यध देवेभ्यः २२ शुक्रियारण्यकजपः शुगस्य तदनादरभ्रवणात् शम्मुध्यायी श्रीशपादाञ्जसेवी शुद्धसत्त्वमयो विष्णुः शम्मोनिर्माल्यकं शुद्ध २९७ शय्यासनाटनस्थान २८० शूदवेश्मनि विप्रेण शरदि वैश्यम् शूद्रश्चतुर्थो वर्णस्तु शालग्रामं न स्पृशेत् सदः सुखमवामुयात शालनामशिलातोय २७५ २७५ शुद्राजातस्तु चाण्डाल शालग्रामशिला यत्र शूद्रानं शुददत्तवाह्मणानं शालग्रामशिलालग्नं ३२३ शदेपु दासगोपाल शालग्रामशिलालिले ३०२ शूद्रोऽधिकारहीनोऽपि शालनामशिलां वापि शूद्रो वाऽनुपनीतो या शालग्रामसम्बन्धितो यावञ्चकाशि- लातो यस्या अपि पानविधाना. पशु ब्रह्मन्छष्णमन्नान त्साऽपि शालग्रामसन्निधौ पूज्या २३५ शैलुं गव्यं च पेयुषं शालग्रामेण सह पूजायां ३०२ शेषपाखण्डपतितः शालग्रामे मणी २३५ शैवसौरनिर्माल्यनिवेद्यभक्षणे शालग्रामे शिवार्चायां ३०२ चान्द्रम् शाची करो नो कुरुता शैवं पाशुपतं शास्त्रयोनित्वात् १२० शास्त्रस्था चा तनिमित्तस्यात् शौचमाचमनं मान शाने स्वाहा नमस्कारो शोवं तु द्विविधं प्रोक्तं शिखां यज्ञोपवीतश्च शौचे यतः सदा कार्य: शिलोन्छवृत्या परितुष्टचित्तः भदधानः शुभां विद्या शिवकेशवयोचित श्रद्धया देयम् शिवदीक्षावता ४१९ घदा भक्तिध्यानयोगात् शिवनेत्रोदचं यस्मात् ४२७ धशामृतकथायां में शिवभको विष्णुभका श्रवणद्वादशीसा " १७५ ४४२ २३६ २२५ शैवान् पाशुपतान ७० १६ . २१३ ૨૪ २२६ 1 " ·२१२ ७४ ३३५ ससिद्धान्तमार्तण्डे समुद्धृतानां वाक्यानां श्रवणेनैव पूतास्ते श्राद्धं कृत्वा तु यो विमा श्राद्धानि तु समभ्यर्य २७४ सका सर्वधर्माणां श्राद्धे यथे जपे होमे सडक्षेपविस्तराभ्यां हि श्राद्धेषु विनियोज्यास्ते २६ सगच्छत्यअसा विमः श्राययेचतुरो वर्णान् सचण्डालोऽपि शुद्धात्मा श्रीकृष्णदेवमन्त्राणाम् १३८ सचन्दनं सक श्रीगण्डनिप्पन्दविचर्चिताङ्गः सञ्चिनित्यनिजाचिन्त्य श्रीगण्डं चन्दनोपेतं ४३१ सजझे शुदयोनौ च श्रीमहासदसना सत्यधर्मार्यवृत्चेपु थीमहाविष्णुमन्येन २४१ श्रीरले व्यवादी सत्यमस्तेयमक्रोधः श्रुतत्वाय १२० सत्यं दया तपः शौचं सत्यं विधाता भगवान् सत्यं शौच जपो होमः १६४ २७८ " ७० श्रुता मानया धर्माः श्रुतिः सत्याद्धर्मादपि फुलात श्रुतिश्च श्रुतिस्मृतिपुराणानां श्रुतिस्मृतिभ्यः ३२७ सत्यासत्यान्यथास्तोत्रै सत्त्वं रजस्तम इति सत्वं रजस्तमः सत्सझेन हि देतेयाः ३७८ श्रुतिः स्मृतिश्च विमाणां श्रुतिः स्मृतिः सदाचार ३१४ ३० ४३८ ४४४ ४९ १२० २३२ ४४४ सदर्भेण तु हस्तेन सदावारोऽममा माया सदा तं यजते यस्तु स दीक्षावधि संन्यास ३५० १०१ श्रुतेश्च शब्दमूलत्वात् श्रुत्वा श्रीचालकृष्णस्य श्रेयः घुर्ति भक्तिमुदस्य ते विभो श्रेयान खधर्मो विगुणः श्रोतव्यमन्तव्यश्रुतिविरोधात् श्रोतव्या कीर्तितव्यश्व श्रोत्रियाय कुलीनाय श्रोतसात तु यत्किञ्चित श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि भ्यानवायसचण्डला। ३८२ २५ २३७ सदोपवीतिना भाव्यं सद्भिश्च निन्दिताचारः ३०६ ३८२ ४३५ " सद्योजाताय विद्महे सनत्कुमारसिद्धान्ते स नैव व्यभवत् सन्त्यज्यविष्णुनैवेद्यं २८७ पट्कर्माभिरतो नित्यं " २२४ ૨૨૭ २५९ सन्ध्याकाले च सम्पाते साध्याग्निकार्यलोपे २१७ २१७ २२० पहिर्मासोपचासैप्नु ·२९ द सन्ध्यात्रयन्तु कर्तव्यं सन्ध्यादीनां नित्यत्वं सन्ध्यामिष्टिं च सन्ध्यामुपासते ये तु सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्याशिवार्चनादीनि सन्ध्यानानं सन्ध्यानानं जपो होमः सूचीपत्रम् । सम्यक प्रकृष्टं दानं २१६ सम्यग्दर्शनसम्पन्नः २१६ २१५ स यथाऽन माझा उदट्वाऽघरादा सरस्वतीपद्धत्योः सर्गादौ ब्राह्मणाः सृशाः ३५८ सपसर्पभद्रं ते २०९ सर्वकर्मचहिर्भूतः सर्वकालमुपस्थान २२४ सर्वतस्त्वं जगत्स्वामी ३३८ सर्वतः पाणिपादं तत् २२९ २१५ सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् २०९ सर्वधर्ममयं ब्रह्म २२२ ४०९ २१६ २४० ४३० ४३० ४०२ " " ७ " २१७ २३ २०३ " १३९ २८३ सन्ध्यां सानं जपश्चैव सन्ध्याहीनोऽशुचिः सन्ध्योपास्ति करिष्यन्ति सन्ध्योपासनहानौ तु सन्ध्योपास्ति करिष्यन्ति सनिरुयेन्द्रियग्राम सातव्यातिभिहामः सप्ताहमतिनां पुंसां सब्रह्म स शिवः स हरित समभ्यये पिचेद्देवं सममबाह्मणे दानं समयश्चापि साधूनां समस्तब्रह्मविद्यासम्प्रदायप्रवर्तका चार्येभ्यो नमः समाने वृक्षे पुरुषः समोऽहं सर्वभूतेषु सम्प्रदायप्रणेता तु सम्प्रदायविहीना ये ४०५ १५४ २४५ ३७० २३६ २० ११८ २४७ १२८ ३९० सर्वधर्मान् परित्यज्य सर्पलाभोपहरणम् सर्यवर्णैस्तु सम्पूज्याः सर्ववेदान्तप्रत्यय सर्ववेदाश्च यज्ञाश्च सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वस्य प्रभवो विप्राः सर्पः सर्व न जानाति सर्वाङ्गे सदाशिवाय नमः सर्वाङ्गोभूलनं कार्य सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीर सर्याथमप्रयुक्तोऽयं सर्याभमाभिगमनं सर्याधमेपु सर्वेऽधिकारिणो धन सर्व घेदा यत्पदमामनन्ति सर्यपामपि भूतानां सर्वपामप्यपयतां सर्वेषामेव दानानां सर्येपामेव पापानां सयपामेच मकानां ३५३ ८ Vo २५४ ७१ " २२५ २३८ २८२ २०३ साप्रोक्षयित्वा गृहीयाद सम्मानयहुमान सम्माननोत्सनाधार्यकरणशानभृति- ३१ विगणनव्ययेषु नियः ·इतोऽपि निवेश्यतां चक्षुः परमपुरुपार्थस्स निगमकल्पतरोः फलं श्रीभागवतस्य सरसरसास्वादचतुरैः कथमाखाद्यते ? प्रकारनयेणेति- पर - (१) परमपुरुषार्थप्रतिपादिका- वृत्रासुरचतुःश्लोकी- सा हि पण्डितपुरन्दराणां गोस्वामिश्रीपुरषोत्तमानां प्रकाशन समलता देवर्षिश्रीरमानाथशाखिकृतग्रजभाषया च समुपबृंहिता चतुर्भिरेवाणकैटभ्यते । (२) भगयता कपिलेन मात्रे देवहूत्या उपदिष्टः साक्ष्ययोगात्मकस्तृतीयस्कन्धः-- तदर्थश्च श्रीमदाचार्यचरणप्रोक्तेन निबन्धेन विना दुर्योध एव, अत:- तृतीयस्कन्धार्थ:- भागवतार्थनिबन्धान्तर्गतः, आचार्यचरणानां प्रकाशेन कल्याणरायाणां टिप्पण्या च समेतः । अयं हि अष्टभिरेवाणकै प्राप्यते । (३) श्रीमद्भागवतस्य प्रत्यध्यायतात्पर्य, तस्य हि शास्त्रार्थाद्यर्थसप्तकेन च समन्वयः कुत्र प्रदर्शितः । गोकुलरायभट्टकृते, निबन्धान्तर्गते-भागवताध्यायार्थ एव । सोऽपि नवभिपणकैः केय । एवेपा प्राप्तिस्थान ज्ञायते न भवता? "शेठ नारायणदास तथा जेठानन्द आसनमल्ल चेरिटि ट्रस्ट ऑफिस, २३६ कालबादेवीरोड, मुंबई २."