·॥दीः ॥ श्रियै नमः। श्रीरतये नमः। श्रीमते रामानुजाय नमः । संकर्ष-काएडभूमिका.। अनादिनिधनाविच्छिन्नविविधरचनाप्रपञ्च सुमेधमामपि पर. वर्यकरे अनागदृशामध्ययाइनसगोचरे घटीयन्त्रवदनिशमावर्त- जगदुदयविभग्लयलोले ससारचक्रे बम्भमति कर्मपरवशान यताजन्तूनालोच्य करुणावरुणालया जगदीश्वरस्तान् बन्धाटु- चयितुकामा देहेन्द्रियमनःप्राणरतिपटीयसा ज्ञानेन्द्रिययामेण चा- जत् । उपदिदेश च कालान्तरीणदेशान्तरीणविप्रकृष्टासनिकृष्टा- न्द्रियसृष्टिप्रलयादिलक्षणपरमदुरूहार्थसार्यविज्ञानजननम शास्त्र- विंदादिलक्षणं, तद्धि परस्य ब्रह्मणो जननीये जगज्जाते द्यावापृथि- विव सूर्याचन्द्रमसावि देवासुरसहायिय स्त्रीपुंसाधिध पुण्यपा- तो इघ च निधिष्ठमपि नियतानुपू कमिति नित्यमित्याचक्षते त्यानित्यविधेकविपश्चिताविचक्षणा: । न च तापतापि तदपरि ममनाद्यन्तम्यभावमात्मस्वरूपमिधानधिगतसर्वविक्रिय, प्रतिकल्पं क्ष्यमाणप्राणिकर्मसहानुगेन जगन्नियन्ता परमेश्वरेणेव अाहितनिज- सिभिःपूर्वकल्पे तप:ममृद्धिममाराधितपरमपूरुपैरतीन्टियार्यनिरी. क्षणनिपुणे: परमर्पिभिस्सम्याखिलस्य श्रुतिपदव्यपदेश्यसन्दर्भस्य म्ममागास्यास् । न च ते सर्ये घेटा युगपटुर्विलिलियरे या किन्तु कदाचित्काविच्छागा उत्ससाद प्रादुर्बभूव चापरा. यथा इदानीमेव फठकपिठन्नादिगापा उत्सनमाया अध्यधिरहाइन्यविलोपाच्च ।

·२ -यानल भूमिका । एवं सहनशा सामनि काश्चि देय शाखा लवप्रचारा राश्च समूलमुन्मलिता: कालमहिना । प्रचचार चाचिरादेय का घाजसनेय-शाखा सवार एमन्त्रिका, । भगवन्तं भास्कामा याचवल्क्यो महर्षिस्सा लेभे इति हि पुराणेतिहासाचार्याः ।। तायता अचिरप्रकृता सा शाखा न बेदो, नापि कृषिमेत्यनि तस्याः सुचिरकालप्रसृतानामाश्वलायनादिशापानामिव विधूतकन जोतिस्मरेराधिकारिकः परमपिभिःस्मर्यमाणत्वाविशेषादविशेष नुपूर्वोनित्यतायाः । यथोक्तं द्वादशस्कन्धे श्रीमद्भागवते- स्तता ब्रह्मन् छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्ये मीरवरम् ॥ याचवल्क्य उवाच-ओं नमो भगवते प्रादित्यायेत्यार -यातयाम यजुःकाम उपसरामीति, सूत उवाच-एवं स्तुतः सभ घान् घाजिरूपधरी हरिः । यज॑ध्ययातयामानि मुनयेऽदात्प्रसादत यार्मिरकरोच्छापा दश पञ्च तया विभुः। जगृहुर्वाजसन्यस्ता कार माध्यन्दिनादय:। इत्यादिना, इदमेतु वेदानां नित्यत्वे परमं प्रमा यद् याचवल्स्यसमानसमया पयस्सत्प्रणीतामु स्मृतियु पारुयेय क्यतां प्रतिपन्नाः । प्रतिपेटिरे च तद्दष्टेष्वेव मन्यम्राह्मणभागेषु अपान यघेदस्वरूपला, अस्सि ह्येष प्रकृतिकृतोनियम:-प्रायोजना समान मयम्परमोत्कृष्टं महात्मानमपि लयितुमिच्छन्ति सदीयास्वाश्चर्यर क्तिपु स्वयं पिश्यासभानाऽपि च पुनरीयया तथा प्रयतन्ते यथेतर जनास्त बहुमानविश्वासभाजनं न जानीगुस्तया घ यदि याज्ञवल्क्य गीतासु स्मृतिपु तत्प्रेक्तेषु मन्तामणेषु च तात्कालिकानां पारुयेयय- न्यान्तरः समतापही मन्चनाह्मणेषु वा पोस्यतामहः फाथमिपाभ- वियदयाभ्यधास्यस्तविश्य तेषां समतामवेदरूयतां ध, तेच तेषाम- विप्रतिपय बेदरूपतामातस्थिर सादयश्यमदिरप्रवृत्ता अपि पागसने ·। भूमिका । विशाखा चिरप्रवृत्तशखान्तराणामिव वेद इति वेदावेदविभागत त्यना: ॥ अत एव तु छन्दोबाह्मणानि च तद्विषयाणि ६.४।२। ६६ । इति सूत्रे अन्यत्राभिधेयस्यानित्यत्वाच्छन्दोब्राह्मणानां ताद्ध पयवचनमिति पार्तिककारः, घ्याकरणभाध्यकारोऽपि च तप तप वेदावेदविभाग तथैवातस्थे। अत एव। पुराणोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु॥ ४ । ३ । १०५ । इति सूपे "पुराणोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु याज्ञवल्क्या- दिभ्यः प्रतिषेधस्तुल्यकालत्वादिति वार्तिक, पुराणग्रोलेषु ब्राह्मयाक- ल्पवित्यच याचंचल न्यादिभ्य: प्रतिप्रतिषेधे। वक्तव्यः । याज्ञवल्का- नि ब्राह्मणानि । सालभानीति । किं कारणम् । तुल्यकालत्वात् । एतान्यपि तुल्यकालानीति" । इति वदन्ती भाष्यवार्तिक- कारी अचिरप्रकृतेषु ब्राह्मणेभ्यपि घेदत्वमन्वमंसातामित्यतिस्फुट- मेव । पाणिनिरपि च पुराणोक्तविति बदन् चिराचिरप्रवृत्तत्वलक्षणं मात्मयो विशेषमङ्गीर्वाणापि यादवलयोक्तेषु ब्राह्मणेषु ताण्डि- भालविशाट्यायन्येतयिणामिय नाचिरप्रकृततां मेने इति चार्ति- ककारेण तस्याचिरप्रवृत्तत्यवोधनपुरस्सरमयथाभावोऽभिहितः केचित ध्याकरणप्रणेतृमुनित्रयस्यापि याज्ञवल्क्यप्रोक्तेषु ब्राह्मणेष्य- चिरप्रवृतत्वमनुमतं, यत: सूचकारोऽपि पुराणप्रोक्तयिति व्रते तत. श्चचिरप्रवद्राह्मणव्यावृत्यर्थमेव पुराणपदमिति,एवमेय काशिका पदमजयों हरदत्तोऽपि याचषलक्यादया चिरकालप्रवृत्ता इत्या- त्यानेषु घातेति वदन मूषकारस्येव पुराणपदमुपाददानस्य यात्र- घलक्यतानि ब्राह्मणानि स्वल्पकानप्रादुर्भूतानि अत एव न सजि- तितानीति मेने । भवतु झिमप्यतत्सर्वथाऽपि तु वेदावेदधिभा. गोऽयमानानिकसम्प्रदायसिहा वेदनित्यताविद्विषामपि दुरपारपस्तया ·४ भूमिका । हि सर्वचकल्पास्सयागतप्रभृतयः केनापि कारणेन वेदनित्यतापवं समूलमुन्मूलयितुमिच्छन्तोऽपि अहमहमिझया तटुपाम्य अनेकनि. बन्यान्निबधन्तोऽपि च न पारयाम्बभूवुस्तेषामिटम्प्रथमताबोधने था पुरुषविशेषाभिप्रायम्भवत्यबोधने वा, न चाद्यत्वेऽपि यनसहन मनलम्व्यापि शेकुः केचन कालविशेष पुरुषविशेष वा निर्देठं येना मुना पुरुषेणाय वेदोऽमुम्मिन् काले प्रणीत इति प्रामाणिकानां श्रद्धेय म्यात् । प्रादुर्भावस्त्वस्माकमप्यनुमतो न हन्तुमीष्टे लेशताऽपि विव क्षितां घेदनित्यता, तथा हि स्मान्ति-"जुगान्तेऽन्तहितान् वेदान् सेतिहासान महर्षयः । लेभिरें तपसा पूर्वमनुचाताः स्वयम्भुति", न हि प्रादुर्भावसमये विद्यमानाः परमर्पयस्तन्नित्यतां सथिरियर, । न चाँगणा सर्वपामनाश्यास्यता प्रययन फश्चिदाश्वसनीयः, न हि. सर्व लोकमनाश्यास्यज्ञानानोऽभिदधाना था प्रेतायतामपेक्षणीयष चा पा स्याद् व्यवहाराय घा पर्यामुयादिति घेदनित्यंतापक्षमाक्षिप. ताऽपि परमर्षिभिः ससस्मरिरे वेदा इत्यगत्याऽङ्गीकरणीयमापन्नं, न घेतोऽन्यद्वेदनित्यनाचादिनाऽप्यभिमतं नित्यत्वं, यत्प्रतिसगं समा- नानुपूर्वोकतया तपःसम्पत्समृद्धेघवः परमार्थभिः स्मर्यमाणत्वं, तवेद परोऽप्यङ्गीकरोतीति चिरप्रवृतगापास्विवाधिरप्रवृत्तास्वपि गाजाम समाना बेदत्वव्यवहार इति सिद्धान्तसिद्धम् । रुष श्रुत्याम्नायघयावेदादिपदव्यपदेश्यो ऽयोरुयातरराशि- रवान्तरानेकभिदाप्रविभन्नोऽपि प्रथमता मन्तब्राह्मणभेदभिन्नस्तष. त्यानामेघ च क्रियापराणामनिर्णाताधायानां निर्णयाय प्रवृत्तय घोडगाध्यायो पूर्वमीमांमा ·- भूमिका । ध्यते । परमिद द्वादशाध्यायीपर्यन्तमेव मिलति ये संकर्षकाण्डस्य वार्तिक वर्तते न वेति नावधारयितु पार्यते पर तु शाबरभायं सकर्षकागउपर्यन्त साकल्येन जेमिनीयमधार्थनिरूपणपरं प्राणायि शबरस्यामिभिरिति भाट्टचन्द्रिकाद्वारा सम्यगवगन्तु शक्यं यतस्त चतरसकर्पसूपाणि व्याचक्षाणेन यन्यकृता शावर. साकर्षभाध्य पन्यतः सवाद्यानकस्थलेपूद्धृतम् । तदेवं संकर्षघ्यास्यानमुपलभ्यमानं भावन्दिकेय श्रत च शायरम् । अपरे तु शास्त्रदीपिकालन्तरवभाट्टकुतूहलप्रभूतयोगन्या न सकपीन्समुपलभ्यन्ते फिन्म द्वादशाध्याय्यून्तमे । यद्ययोद पूर्वमीमासाशास्त्र न्यायशास्वमिय न युक्तियन्थि- फठिन सुविस्तरतर च, नावि वेदान्तशास्त्रागीय प्रतिपद विप्रतिप- तिपद सरायरातसमुत्यानसभषमनेकास्थानमथ परश्यसमुफठिनम- न्ययन्थिन ध, यतः सभाव्यतास्य प्रणाय: किन्तु श्रमत्येतद् वेदा. ध्ययनसात कर्मकागोपजीव्य धेति कालमहिम्ना धाश्रमधर्मचि- लोप पाप्रमोपजीव्ये ब्रह्मचर्य मर्यधा पिलापमुपेयुपि उपनीव्ययाः फर्मकाण्ड-येदाध्ययनयोर्विलोपेन तथा प्रणनाश यदद्य प्राधामीमास काना नामापि नायधारयित पायते-प्रभाकरगुरुणा तातातिकानांच | न कश्चिद् अन्य उपलभ्यते फेयल तदीय मतमुपलब्धेष सन्ये पत्या- पित्तमिति कचिदयगम्यते । सन्द्रिलस्य तु मीमासकतया नेयायि फरन्ये प्रसिद्धस्यापि उपलब्धपूर्वमीमासायन्येषु मतालेषोऽपि न विद्याले • विध्य मानिनानानिमत्राचीन मा वा पत्रिकानामावा मिर्मि तोपूर्णपग्दो मिनति ।

·तद्यथा भूमिका । केतित्युनर्निरगलसगरणनिपुणाः कुमारिलमेव तुतातभट्ट मन्यन्ते । प्रबोधचन्द्रोदयनाटकेऽपि द्वि २ अङ्के श्लोके २ । नेवाग्रावि गु। मन न विदित तो तातिक दर्शन सत्त्व ज्ञातमहे। न शालिक गिरा वाचस्पते. का कथा । मुक्त नापि महादधेरधिगत माह||प्रती नेविता मन्मा वस्तुविधारणा नृप- शुभिः स्वस्थः कथ स्थीयते । इत्युक्तम् । एतेन टीकाक्तव्याख्यानेन तुतात: कुमारिलभट्ट इति गुरुश्च प्रभाकर इति, शालिकपत्रिका प्रभाकरमतावलम्बिना परेपा अन्य इति स्फुट सिव्यति । एवं च तात: पितरि पु चेति प्रकारेण तु.-व्याप्यानास्थितस्तु-शब्दो मस्य तात. अर्थोपटेष्टतया पितृम्यरूपस्स तुतारः कुमारिलभस्तदनुयायिनस्सोतातिका इति मन्यन्ते । अयं च पदो नास्मभ्य रोचते यतः कुमारिलभट्टः शाबरे वार्षिक प्रगनायेति न तायता तस्य तदर्शनमित्याख्यात श. क्यम्, अत एव तु रहेन-नेयाप्रावि गुरोर्मतमित्युक्त न तु दर्शन, तारचाय प्रबोधचन्द्रोदयकारस्य श्रीकृयाम प्रस्य तात्पर्यविषयी- भूत तोसातिक दर्शनमन्यदेवास्ति कोमारिलगातिकादिति मन्याम- हे अस म्य तु मूषच्याप्यानप्रगतृष्येय शन्टो भवति रामानुज दर्शना गाङ्कर दर्शन, माध्यदर्शनमिति, न तया कोमारिल दगन मत्यभिद- + कामारिमम. यपि प्रयोधचन्द्रोदयस्य मुद्रितपुस्तक माधवाचार्याणा -ग्य च मासिस-सद उपसभ्यत तयापिसममन.धाना बन्धनममय जानना दुप्पा मार-मुरातातिसार गम्मत ताता- पाटम्याप्रनम्भावानुगुपणायाम्प रमतातातिपयललिमिटा , तुमथान्नु तर मातिएप्स्यत्ति पाप यश कान नारमादिताय पर प्रमाकरमतावान्यनाम . मदावधमहाभाम्पकारस्य । ॥ वायुपत्तशामा प्रभाकरस्य।

·. भूमिका। थते, ततश्च तातातिक दर्शनं कोमारिलं दर्शन मिति प्रबोधच- न्द्रोदयटीकाये तोता.तिक दर्शनं कौमारिलमिति ग्रुयत न पहु मन्ये । कथयन्ति च पुगतनमितिहास कदाचित्कुमारिलोऽभवदधी- यानो मीमांसां गुरुगृहे तरच कस्याचित्तदानीमध्याय्यत्वेन प्रचलितायां नेमिनीयसूचव्याख्यायामासीत्पाठः-अधापनातं सम तुनोक्तमिति द्विरुक्तम्-इति, तं च पाठं निरीक्ष्य कुमारिलस्य गुरुर्विसिमिये ऽत्यन्तं किमिदम्-प्रचापिनातं तप तुनामामिति कथं द्विरुच्येत, न हि द्विरनुस्या द्विरुक्तिसंभवः ततश्च किंचित्काल मुविचार्यापि नाप निर्णय ग्रन्थार्थस्य । सति चेवमुन्मना गय पाठ विसृज्य निर्जगाम गृहाद गुरुः । शिष्यस्तु कुमारिल:, अपिना-अपि-शब्देन असमर्थ उक्तः, तत्र तुना-तु-गब्देन उत्ता इति द्विरुक्त इत्येवं रीत्या पदविभाग योजनां च लिखित्या गुसभार्याये तत्समर्प्य निर्ययो । गुरुस्तु पुनसन्मनस्क श्य सायमाययो गृहं, पवी तु पतिमालोक्य शाम्तचिन्तनश्रमजुषं नोपमेवार्पयाम्बभूव कुमारिललिखितं पदच्छेदमर्थसमन्वयं च । सच *गुरु गं पिप्रिये गिप्यम्य तादगीमसाधारणों व्युत्पत्ति पूर्वमीमामामु गुरुपदेन व्ययातः प्रभाकर पति तु शनिकनाथायन स्पष्ट सिध्यति-तथा हि। स्वाध्यातिधियायाधिवारे प्रपताम। प्रभारगुरोका मीमासारभमिरये। रत्यारम्भश्लोकः। मास्तमु नाम गुरोराविष्कनुं गभीरमपि भावम् । शानिफनाचन मत प्रकरणमैतत्पमतरम. प्रयं च प्रयमप्रकरणान्तानाकः। द्वितीयप्रकरणस्याठी ध। प्रचामर्शिताया था सदस्य वार्यते। प्रभाकरगुज्यिता पा विधाय प्रय नाकः । स्य व गुभाकर तिन मशयः । मा सय गुरु-भट्ठ-भाकरा पति पुष्पपताम्यय कंपो विभिधानम गतमा ·भूमिका । सरलचितता चावधार्य तेनतेन तु-शब्दाविधारय कोशलेन, गुरु- स्तं कुमारिलं तु-तातम वादीदिति अङ्गोकुमेस्तावदिदं कुमारिल- कौशलं तेन गौरवी गुर्वनुकम्पा च कुमारिले, पर तु नेप तु-तात- भट्टः स तु शबरस्वामिनोऽप्यतिप्राचीन इति पञ्जिकाचिन्तामणि. प्रभृतिग्रन्ययासङ्गेन सुज्ञानम् । यद्यपि भाटदीपिकापदेनेव सङ्कर्षचतुरध्यायी व्याख्यानमपि प्रसिध्यति तथाऽपीयं चतुरध्यायोव्याख्या न भासदीपिका नापि खयडदेचकृतिः परं तु भाटचन्द्रिकाल्या भास्करकृतिश्च । भादी- पिकाकारात्खण्डदेवादनन्तर भादृचन्द्रिकाकारो गम्भीरनामकबाह्य- णपुत्रः खण्डदेवकृति भाट्टदीपिका द्वादशाध्यायीव्याख्यास्वरूणा स्वी- यया सर्पचतुरध्यायीव्याख्यया भाट्टचन्द्रिकाख्यया सयोज्य भाट चन्द्रिकाश्यामकरोदिति विस्पष्टमस्त एतद्वन्यान्तिमश्लोकैस्तद्यया- खगउदेयकृतभाट्टदीपिका लक्षणे: कतिपयेरसम्भृता । इत्युदीन्य बुधभास्कराग्निचिदारती वरिभराम्बभूव ताम् ॥ अद्यावधि कृतिरेषााद्यन्तविहीनति दीपिकास्याऽऽमीत् । पोडशालाभिरधुना परिपूर्णा भाट्टचन्द्रिकात्यमगात् । भासीत् योडशलक्षणी श्रुतिपदा या धर्ममीमासिका। मात्यचतुर्थभागविधुरा कालेन साऽजायत । गायत्री विपदात्मिकेय विबुधेरद्यापि पापयते । सा पूर्णमकरोड़मेण महत्ता गम्भीरजो भास्करः । इति, वस्तुमस्तु सुमातभट्ठो नाम कायनातीय प्रमिसः प्राचीनमोमास रमि गुरुस्तु प्रसादेन तं शुमारिन तुतातमुवाच पाशीराममा यदानीमपि कञ्चन मुमोट । पापरत गागाभमन्यन्ते।

·१० भूमिका। तस्माद् द्वादशाध्यायोव्याख्या चतुरध्यायीच्याझ्या च नेक- कर्तृका नेकनाम्नी चेति साधु प्रसाधितम् । एतयाख्यानव्यतिरिक्त सकर्यकाण्डव्याख्यानं नोपलभ्यते केवलं शाबरं सधैर्यतापडव्याख्यानं यन्येपूपलभ्यते उद्धाररूपेण पर तु शायर मर्पयाख्यानं न केनापि बहुधा ज्ञायते वाऽप्युपलभ्यते वा । मन्ये श्राधानकानां विद्यावित्र- र्द्धनरसिकानां देशान्तरीयानां सम्राङ्जातीयानामखगडोदामानामुद्यो- गेन विलुप्रनायप्रचारमा साङ्कशाबरय्याख्यानम्-अलवर-जयपुर- अम्बप्रदेशादिस्थितमहापुस्तकालयेभ्योऽन्येपणेन लभ्यतेति । यतः शाबरसाङ्कर्यव्याख्यानं नालिचिरं विलुपप्रचार भाटः चन्द्रिकायां तदीयपटोनामुदारदर्शनात, अस्ति घायमुद्धारस्सादृशा येनानुमातुं शक्यते यदयं निरीक्षितव्याख्यानेन केनचित्युरुपयोद्धृतः पाठ इति । ग्यं च भादीपिकाकारः खपउदेयो जगनाथस्य परिड. तरानापाधेर्मीमांसासु गुरुस्तासमकाल इति मुनिश्चितं, यतः पण्डि- सरानः स्वयमाह रसगङ्गाधरे देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे पति, । संस्मात् शाहजहानाम्नः सुप्रसिद्धसमाज: प्रेमपा परितराज इति तस्य नाहजहांसमझलता। ततश्च पण्डितराजगुरुणा खण्ड- देयेन निर्मिताया दीपिकायाः पर्तिस्वरूपा रगं भाटचन्द्रिकाऽसि- नधीनेति स्पष्टमवगम्यते, तत्काले चेच्यावरभाष्यपुस्तके प्रचलितमा सीताई तत्काललिखितपुस्तकानामेतत्कालपर्यन्तायस्थानस्य सर्वथा सम्भाषितत्येन प्र चीनगन्यममासादनरसिकः शायरसाइभाष्य- पुस्तकलाभे कृतः समुद्योगोऽयश्य फलेयहिरिति साधु सम्भाव्यते । पतस्याश्चन्द्रिकाश्ययाध्याया एक पुस्तकं बसे इत्युपाधि: धारिणा श्रीरामचन्द्रगास्त्रियां पुस्तकालयादयापं द्वितीय परिव्राजका ·११ . - भूमिका । प्रवरतारकाममठस्थपुस्तकागारातृतीय काशीस्थराजकीयप्रधानवि- द्यामन्दिरपुस्तकागाराइवं पुस्तकश्यमासाद्यारश्चे मुद्रणे अवधानेन पुस्तकत्रयपाठावलोकने एकमेव विष्वेषु पुस्तकेयु मातृकास्वरूप रामच- न्द्रशास्त्रिणा पुस्तक्रमवशिष्ट द्वे अपि तत एव लेखिते अतिनूतने अशु द्विवहुले च इति अतिधमनियतया तदीयलेखपाठादिभङ्गाऽवधार्या त्यन्तं खिन्नमना मुद्रणे नातिपविष सन्दिग्धार चुटबहुल क्वचित च्यु- सपाटमेकपुस्तकमपर्याप्तमिति सविशेषमनुस्मृत्य हतप्रायप्रयत्न एवास तथाऽपि काशीस्थेन श्रेष्ठि गठन श्रीगोविन्ददासगुन सुमहताऽऽया- सेन एक मदरासमान्तात्सङ्कर्षण कायडपुस्तकमानाय्य दततदिद मध्ये द्विषस्थलेषु परिउत्तपत्चमपि पुस्तफ स्वक्षरं मूत्रवृत्तिविभागवत, केनचिदधीतं, शोधित, नानतिपविष, प्राममिति बहूपकृतोऽस्म्य- स्मिन् मुद्रणकार्य । ततश्च यच मदरासप्रान्तप्रायपुस्तक विकल तप केचित् पत्त्रेषु एकमात्रेण रामचन्द्रशास्त्रिया पुस्तकेन मुद्रितपुस्त कमर्शुध मूधमाचावलम्बन धृतितात्पर्यमवकृत्य, यच तु द्वयमपि सचोभाभ्यामपि ताभ्यां मुद्रणकार्य निरवहम् । प्राथासे च एतस्य मुदितपुस्तकस्य प्रचारणायधृतसङ्कर्षकाण्डसद्धायाः केचन शास्त्रोन्न- यनपरायणाः क्वचिल्लिखित सङ्कर्यपुस्तकमुपलभ्य मा कृपयाऽयबोधये- युश्चेतईि तदुपसाद्य पुनरपि पाठापपाठाधिपाठादिनिर्णय कुर्या- मुफ्स्कुर्या पुनरपि सङ्कर्षमुपकुयो च निजामून अभिमन्येय चात्मानं शास्त्रविधर्द्धनकृतसममिति । यद्यपि प्रथमं सर्प टिप्पणी कर्तुमहं प्रवृत्तम्तदन्वतिष्ठममुद्रयं प किञ्चिदादो तथापि भूयोव्यापारस्य मुद्रणनिमाण्योगपद्यम- • I am grateful to N M. Gangadhara Sestri of the Sabekrit College Benares, for his kind ta formation as to the existence of the bauk is the blue of P Ram Chandra Satfir Jare ·है १२ भूमिका सम्भावनीयमित्यभिमत्य पुनरुपारमम् । यतिप्ये च पुनर्ययाऽवकाशं तदीयसमापने । प्रस्त्येतदपीह विदुषां विमर्गनीयं यदप सङ्कर्षचतुरध्यायीम चावि द्वादशाध्यायीसूत्रापेक्षयाऽल्पाक्षराणि न च घृतिविलिखितोऽर्थ- सातोश्वगन्तुमिङ्गितुं या शक्य इति परमवेजात्यं, ततश्च सम्भा- व्यते कदाचिद् वृत्तिकारण भास्करण मुकदेशा एच प्रतीकतया उद्धृता न तु साकल्येन मूघाणीति, प्राधां हि पिटुषामसकृद दृष्टचरीयं रीतिर्यते एकदेशमुपन्यस्यैव व्याख्यातुमारभन्तः ततश्च विविधशा- स्त्रपरिशीलनश्रमजुषो विद्वासोऽत्र स्वयं . परीक्षिप्यन्ते किमेतानि सूचाणि सकलानि विकलानि वेति । पदमपि चाचायधेयमस्ति सङ्कप- फायडस्थानां सकलसूत्राणाम व्याख्यानमथवाऽधिकरणसूत्राणामेव । सर्व चेतद्विानिपन्नं गावरमाोपलम्भेऽनायासेन विवक्तुं शस्यमिति तदुपलम्भायेवोद्योग आवश्यकः । एवं चेतस्य विप्रति- पन्नत्वमयधार्याधिकरणाद्यनुल्लिख्य विषयमूचनिकास्थाने यथोपल- ब्धानि सूत्राण्येवालिपम् । आगासे च भगवतोयज्ञनारायणस्य प्रसा देन चिरं वैज्ञल्यमुपयातमिद पूर्वमीमांसाशास्तं भावन्द्रिकोपेत- साङ्कर्षसोलभ्येन वैकल्यं जहदपि गाबरोपलम्भेन सर्वथा माझं स्यादिति । अस्मि धात्र कृतावधाना यदि कश्चन विद्वान् रहस्यो थिया देशान्तरीण. गावरसाङ्कर्षमुपलभेत मामनगृह्य मन्दिशेतहिं सर्वसाधारण्येन तत्प्रकाशं कुर्यामिति गम् । श्राश्विनकृष्ण- ) सत्सम्प्रदायाचार्य: प्रतिपदि पण्डितस्वामिनीरामभित्रशास्त्री, भामे। वाराणसीनिवासनिबटुप्रवृद्धसमादरः । काश्यां दशाश्वमेधे अगस्त्यमुन्याप्रमाश्रमः । . सं. १६५०.

·.. २ .. २ E .. .. ४ ७ ४ .. . .. ५ .. ५ . .. १३ .. .. .. श्रीमते रामानुनाय नमः। सङ्कर्षकाण्डस्थसूत्रसूचनिकापत्रम् । जैमिनीये सङ्क त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ९ अनुयजतीति ६ उल्मुकहरणे स द्रोणकलशात १० अभितः तन्वं प्रदान ११ इविकत शामित्र तीवा ब १२ नयने ५ कत्यया १३ मनुष्याः धयमाझ्या १४ मतान्य पोग्निम् ९५ संजपने च गुणधेदना या अध त्रयोदशाध्याये द्वितीयः पादः। एप्ठाङ्काः। एष्ठा १४ पनीम २५ यत् पितृभ्यः १७ एचं वा E २९ उत्तरस्मिन १५ १८ भूयांसि कोणि . २७. दक्षिणाग्नी RE १६ भूयांसो मन्त्राः E २८ अप्यनाहिताग्निना १७ .30 ऐन्द्रम सलाकि २९ समानतन्त्र ११ ३० गाईपत्यस्थानीयम्.. १७ • २२ स नित्या. ३१ तत्र गार्हपत्य शब्द: १८ 3 अपशब्द: १२ ३२ यत्पोर्णमास्याम १८ २४ न ढे .१२ ॥ श्रानीपोमीये १९ अथ प्रयोदशाध्याये तृतीयः पादः । एष्ठाङ्काः। पृष्ठा ३४ सर्वाधिकार ४४ साग्निचित्यानाम २४ ३५ सद्ध कुम्भीभिः ४७ साक्षम 16 सिद्धिया ४८ पसुपुरोडायार्थम्. २५ 10 सपा: २९ Bt थाभायम १८ सन्ततम् ५० एतेन a द्विरिया ५१ पुरोडाशगयो ४० निरन्तरम ५. उत्तमय ४१ तस्य प्रतम् ५३ सर्वत्र ४२ श्रादिविकल्प: ५४ सम्पुरोडाशा ४. पूविरोधणम ५५ सकान्ते ४४ 'समपरम ५६ दममुख्य च ४५ सोमे प्रतिवेध ५७ सर्वएष्ठायाम .. .. E .. १३ .. .. .. .. =0 25 26 ३ २७ ४ ·.. 93 . ३३ VE 30 30 ३३ ३५ ३४ ३० ३० ३४ १ ३९ ५ ५ सर्पकाण्डस्यमूरमूनिझापचम् । अथ त्रयोदशाध्याये चतुर्यः पादः । 'अयं च यूपपाद इत्युच्यते । पष्ठाः। ५८ याजिनेन ७२ स्थितादुत्तरम ३२ ५८ प्रामिवश्याम तन्वं पुपमन्वः R EO तस्य धाजिनम ७४ भाटास्थितादुनरम १९ विशाखत्यम् ०५ ऐकाशिनान ६२ रतन पुयकर्म ७६ तेषाम a ऊर्यम् ७७. सद्यः संमानम् ६४ अपमध्यसब्दी, ७९ रतन सयनाये ६५ सोपरम् ७E प्रयेया .६८ यजमानेन ८० तेषामन्तराने Es war: तपादिसमिताम ६८ चतुरः ८२ पधापूर्वम् ६ परियोप 3. ३ उपर अमिताम् ७० तासामेकाम ३१ ८४ पत्यस्तण्ण १९ एतनकाशिन्याम ३२ अप चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः । अमिष्टकायादः। पप्ठारा एष्ठाः। ८५ पटकाभिः ct अत्रिमत्यः २८ सहसेष्टकम समचतुरयाः १०० इष्टकाधिपी ८८ अमन्मयीनाम १०१ चितिथदः ८८ यएचत्यम ९०३ तस्या एकत्याच्च.. १० तासांपाके १०३ गणेषु सदारिका .०४ पाचायाधीम २ मन्म पीनाम त सिकता सामु १०६ चित्या चित्याम् .. चासवाण्धम १०७ सतेन मन्त्रीमहा- १५ नष्ट १०८ सदट्रध्याषि 10 पिक- ७ दक्षिणाभिः ११० मध्यमायाम • पिकात पाटः ४२ पछे मुद्रितः प्रामादिकः विकर्णात्येय तु पुतः। फणम्जुसहिताया पत्रमाप्टके तृतीयपपाटके पदिक उपटातीति पाटी. पलम्भादप्रत्यभूतस्य चयन यिधीयमानेष्टहापानिपता पिरति पाटस्य सत्यकरणपठितवेवायमेवोदका पाठ पुकता रति पमि। ६ सहसे ४० 39 ४० CG BO ४१ 19 39 .. .. ४१ ४९ १ १०५ पुरस्तात्. UD BE BE ३६ ४E ४२ ४ . ४३. ४D .. ४३ ·सर्पकाण्डस्यमत्रमनिकापत्रम् । ३ एष्ठाहाः। કમ .. ... ४५ ४६ YE .. .. एष्ठाका ५० ५५ ५१ एष्ठाङ्क: ११९ श्रनुपसदम ४३ ११६ प्रतिसूतम ११२ इष्टका कर्मणि ४३ १२० यदृषीणाम ११३ तन्मासम्मति ४३ १२९ गायत्रचितम् ११४ त्रिःपरायः ४४ १२२ शीर्षवान १५५ तस्येप्टकाः ४४ १२३ सुपर्णः ११६ यद्धपीणाम ४४ १३४ श्ये चतिः ११७ याज्ञसेनीः ४४ १२५ लाकम्पणा ९९८ दायतयीभ्यः ४५ अथ चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । अयमवद्धानपादः। एष्ठाङ्कः १२६ हृदयगृलम ४७ १३५ सदुपट्टतेन १२७ समिधः :: ge १३६ पटपरम् १२० पावरीन ४८ १३७ पोड्यानि १२६ सोमे दर्श ५८ १३८.सप्तदशानि ११० चतुरयत्तम् ४६ १३ तेया पृथक Can पञ्चावत्तम ४१ १४० माना वा '१३२ पञ्चायतमाज्यात् ४E १४१ एकापाले १३३ अन्ततः ५० १४२ ज्यदानाम १३४ पश्चात ५० १४३ प प्रदान अथ चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । अय प्रेपपादः। एष्ठाहात १४४ यजेति ५३ १५२ उपप्रेय १४५ प्रजापतिः ५४ १५३ हाताम्म २४६ प्रथमस्थ १५४ उधशा यज १४७ एकावय ५५ १४८ दशम यदि १५४ ता पुरोऽध्यः १५६ चतुर्वोत्तमपाः ५५ १५५ अतुमहेषु १५० सयमस्यान्त्यः ५६ १५० आशुतप्रत्याभुते •१५९ पश्यनूपाजेपु ५४ अथ चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । अयं च होमपादः । ५९ ५३ ५३ . राष्टाङ्काः ५४ .. ५६ ५७ ५७ ५८ ५८ एष्ठाङ्काः १५६ देयता योगेन १६० अदेयता १६१ मुतियाका पर अज्यानि ५६ E ·४ सङ्कर्षकाण्डस्थमूत्रमनिकापचम् । ED ६३ पष्ठाहाः 'एष्टार १६1 चित्रया १०६ याचा फत्प ६५ १६४ दािमे १७७ थपद' ६५ • १६५ गणेषु ५७८ स्थुिष्टरुत् १६ समिदाधानम १७६ स्यात्यापनमा १६० पाकपत्तः ६३ १८० चित्ताय EE १६८ सयंर्वि १८१ भूतानाम EE १६८ सयपाम १० मन्वायमे 60 २७० धमापदेश २३ मये ६६ १७१ प्राचीनग्यणे ९८४ स्थितादुत्तम्म १५२ पदे अति १०५ मतावाद E ११ चतुष्पचे १८६ पद जुहोति ९७४ प्रत्यञ्चः ६५ १८७ भुषनस्थ १७५ पुरस्तादपि E४' १८८ स्याहाकार ES अथ पञ्चदशाध्याये प्रथमः पादः । अयं कालपाद इत्युच्यते। पष्ठाकुर एष्ठाः। १८५ विक्रमविपातो 80 २०२ अविटामानयुभुवः १६. द्वापिका ६६ २०३ प्रचारायणाभ्यासः १८१ रात्री २०४ सविकल्प: स्यात् १६३ उदित २०५ सस्यपा १६ यजनीयेया २०६ पार्थामासानि १६४ एतेन सामकाल: २०७ मामो या १८५ पति मन्यत २०८ भादया REE न यधानाम ૭૧ २०॥ पञ्चधत्सरेषु ७५ १७ सयां पायन्य: ७२ २१० दियसन्ता ७५ ५६८ अमिष्ट्याययणास्य ७२ २११ चश्ववेघेन १८६ शाकापक्योषधीनाम् ७३ १२ घंश्वदेवस्य है २०० तेनामी २१३ मासग्निहोत्रम् . २०१प्राशितयः अथ पञ्चदशाध्याये द्वितीयः पादः। अयमग्निपाद इत्युच्यते । प्रष्ठाका २१४ तत्सयार्थम प्रष्टा १६ भादयनीयात १५ लाकतः १७ प्रामातत्यात वपद + स्वादेत्यालेखन इति पाटपि पुस्तकान्तास्थः । ७४ ७. ७४ ७० ७४ ७९ ७५ ७ ७७ . ते ति तु पुस्तकान्तरे मूत्रपाठः।

·सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रसूचनिकापनम् । ७९ cy ८४ ८४ ८४ CO ८४ C0 ८५ ८९ ८५ C Ca 7 ca .. 23 . पृष्ठाङ्काः। एष्ठाका २१८ घ्याव्यातम ३४ सवेध स्यात् २१६ प्रत्यर्थम ३३५ पश शालामुखीयः २२० पूर्व याईपत्यात १६ परिवप्टिपु २२९ अामायपु ७६ २३७ पूर्वयुः २२ अपयुत्ते ७६ २३८ अग्निहोत्रस्य सस्तेन सामे ७६ २९ शामित्र २२४ तदुनरयेटयाम् २४० दुपहे २५ पादयनीयविभागः ४५ पयुयरुण २६ सयाम् ८१ ४२ सस्थिते ८५ २२७ प्रादयनीयात् ४३ गतप्रिय. ८५ २२८ श्रादयनीयाद्धिप्पयान C २४४ दोहिताग्नेः २९ अनुसयनम् ८१ ५ प्रग्निः ८५ 30 नतीयसयने ४ समारोप्य ३१ सस्मानेषु २४७ अपरयोस्तु. CE करतेपा बायव्यम ०४८ श्रात्मसमारोपणे. १ सोमे द्वमेयु ४६ अात्मसमान्छे ८६ अथ पञ्चदशाध्याये तृतीयः पादः अयं च यहपादा इत्युच्यते । पष्ठाङ्काः पष्ठाका २५० प्रतिणणा २६० सोमपद ५१ यिजिति ६१ सत्रार्थप्राप्त २५० सप्रतियः २४० कर्मयोगत ५३ विकल्या या २६३. अश्यदाभ्ययिधी २४४ भावयता a २५५ वगजस्य CE २४५ नानाानाम ८२ नया सद २६ पदी पनि ta •५७ भादिता महोत २६७ प्राणमत ५० कामसयोगः १० ४. एग्निपाणयदान २४ ENE नित्यकामा E प्रायणीये सय पददशाध्याये चतुर्यः पादः । प्रय व्यायपादोधरणपादो घा। पष्टगा। पष्ठा २७० पापम 294 निपाटा स भूमिटति सपा प्रापखानाम १२ वीम्युषोते ७७ दिगोपस्य 200 यपद सखा था ३७ हातमा 16 ८७ ६० G9 Ce स्व २५४ दापयत् CC CE .. ९० ३ to ८४ १५ १० पर्या २० मनुषत ·सरर्षकाण्डम्यमत्रमचनिझापचम् । एष्ठा २८१ सप्त पष्टाः २८२ निष्टः २४३ ग्याभूते अथ पोशाध्याये प्रथमः पादः। होत्रकाध्याये सामिधेनीपादः । E . .. E १०० ૧૦: १०॥ १०४ १०५ १०५ २८४ सामिधनीः २६१ प्रकरणात २८५ तारमन्द्रो BRE निर्षिपति २८ अन्तदि २७ पधादेया ८७ पञ्चय ९०० ६४ चिमणधम २८८ सन्ततमुत्तरम 100 सन्ततमन्याह १०३ २९६ श्रीङ्कार २६० समिधनी सन्तानः १०३ अध पोडशामाये द्वितीयः पादः । निगदपादोऽयम् । .. १० १९० १११ ९०७ . .. ०८ ११९ १११ ११३ १५७ ९०० २१७ श्रीस्तवान TOE 10७ सद्दामाप १८ सवाणि 3०८ दात्रीपादु ELE अभीयम् 209 100 अततः ३०० अनाम्नानान ३९० पाचाग्ने ३०१ घरणार्थ घा १०८ ३११ स्वाम्निम् ३०२ अध्य: १०६ २१२ अग्निहोत्रण 30३ मावह १०६ ३३ अयाग्निः ४ाधनीय १०८ ३१४ श्रग्निदया ३०५ अग्निवाचाय १०६ ३१५ अग्निहोता 208 समाईपत्यः अथ योडशाध्याये तृतीयः यादः। धपट्कारपादोऽयम् । पृष्ठहरा 30 एमे घयम 3 यण्ट्फत्य २९७ परित्यके ३४ ध्यपयदेत १८ सन्तसम ११४ ३३५ सोनमेन ant अवमूर्य .१४ 10 4 कामत १.५ 119 गायत्री ३२१ यस्ये ११८ १२९ गायच्या 3 एवं या ११० पष्ठाकाः। . १६ जुधाः ११८ ११८ RE TRE अनुष्टुभी अपाद १९६ ·सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रमूनिकायचम् । . १३० अनयानम् १११ उपायु १३२ श्राज्यहा पराचोम एष्ठादाः। पृष्ठाहाः। १२० ४ चतुः १०१ १२० ३५ यद ग्रूयात् १०१ 120 ३३६ पर निर्दिशत् १३ १२१ ३३३ नाम अथ पोडशाध्याय चतुर्थः पादः । पृष्ठाकरः एष्ठाका: ३४. याजिनाम् १२५ १२३ ३४६. कालचस्यात् ९३५ १२३ ३४७ वियते धान्यकालत्याढाथा १२४ याज्यासपो यथा याज्या- १६५ १३ १२४ दृति भूत्रमूर्धामका समाप्ता १२५ 10 से ये 36 कामष्टिः ३४० वामदेयस्य २५१ पदन्द्रिय ३४२ हे याज्य ३४३ उभे ३४४ गहमेधोये • सम्पः नमः पूर्वाचार्यभ्यः । समाप्तञ्च पूर्वमीमासाशास्त्रम् ॥

·श्रीमते रामानुजाय नमः । शुद्धाशुद्धिसूचीपत्त्रम् । . धाये स्पष नति यस्था या साम्पमा प्राप्त पेल 9 ६४. प्रकान्तर रामि दस्ताटि पहें। पगुदम् । सुद्धमा एष्ठाही वाग्य 6. ५२ सोममुत्या माममुत्या सोय ६।१८ याप्रयो प्रया नाति प्यामेष्ट्या चामेष्ट्या 91122 घस्थ्या १०॥ 93115 एन अनिष्टाययपास्य अनिष्टयायय सचिम्पया यास्य ७३16 भाने मग्नित भनि co.11 प्रक्रान्त 361 रामास्य राजस्य GE. रायामि त्यायो त्योयंढे . सादि ४०॥ ५. दित ४४. १५यो यो पतो ४.1 ५/नविदा निविदा १०८.१४ उदयन ४७१वादनस याइनस २०६। मिम ४०. ५० शूद्रपति शूद्रोत ११.IN ५५॥ .पाहाय 979 म्यस्या ५। जमिवादन मिवायाधनं १२५।१४ ५४. "त्याह त्याच १५-१५ tan धात धात १०५३ ठेयत्वा EVI ८ पटयाच मिध्य छन्ठा म्यस्या स्यास्ये थस्य देवत्तपत्या त्यस्यै पाय .

·॥श्रिय नमः ॥ श्रीपतये नमः। श्रीमते रामानुजाय नमः । प्रणम्य जैमिनिमुनि खण्डदेवस्ताविह अनुयहाय मन्दानां सड्यहोऽयं विधीयते ॥ १ ॥ अथ पूर्वमीमांसाया अशिष्टा संकर्षण-संकर्ष काण्ड-पदद्वयध्ययहता चतुरध्यायी भावादीपिकानामकव्याख्यासवलिता प्रारभ्यते । ॐ विघ्नमस्तु ॥ एवं द्वादशभिरध्यायः मरुतिवितिभेदेन कति- पयान न्यायान् संशोध्य तैरेव न्यायरितस्ततो विप्रकोणान्वेदवाक्यार्थी. नैदम्पर्येण सम्यग निष्कृष्य निर्णतुमेपा चतुरध्याय्यारभ्यते । अत एव संक न प्रत्यधिकरणं सङ्गत्यपेक्षा ।। सू० अनुयजतीति ॥१॥ ज्योतिष्टोमे सोमस्याग्ने । वीहीत्यनुयजतीति श्रुते वाक्य सोमया- गोद्देशेन मन्त्रविधिः । इति-शब्देन करणत्वस्यानु-शब्देन पश्चादाविनः कार्यस्य चौक्तिः । यागोत्तरमनुमन्त्रणं वा विधीयत इति प्राप्ते यजिश्रु त्योपस्थितस्य यागान्तरस्यैव सोमयागात्तरकालविशिष्टस्य विधिः। तस्मा- दनुवषट् सत्यं देवतानां वृप्या इति वृतार्यतावादस्यान्ययाऽनुपपत्तेः ॥ * पया चतस्याः संकण-मंकी-काण्डपदेन व्यवहारस्तथा निरवाचाम शास्त्र- दीपिकाभूमिकायाम् । श्रीमाये नतीयाध्याये तृतीयपादे प्रदानाधिकरणे श्रीभाष्यकाराः "तदुक्त सांकर्षणे 'नाना वा देयताएयत्वादिति मूत्रमुरन्तः संकर्षकापड सकर्षण काण्डपदेनापि व्ययहरन्तीत्युभयद्यापि व्यवद्वारः । यद्यपि शारभाप्याटिपु नाना या देयता पथा ज्ञानादिति पाठ उपलभ्यते, उपलभ्यते चानन्दज्ञानाठिरुतभाप्यघ्याख्या पि तथा पाठसमादरः, तथापि श्रीभाग्यस्य नाना था देवताएथत्वादिति, शाहूर भाप्यस्यं नाना या पथा जानादिति घार्यकथनमात्र न तु मूत्रानुपूर्व निर्देशः सङ्क देयताकापडे धतुदंशाध्याये तृतीयपादे "ते पथक इति, "नाना या इति च पयक- मुत्रद्यपानुपर्योदर्शनात् । तदिटमये चतुर्दशे स्फुमिति नेह यत्तु प्रपश्यते इति । + यषि संकर्षणाचतुरध्यायो शवरस्यामिभिध्याख्याता तथाऽपि न तदभाप्यम पानभुमोशमा दति साततिरुप्टेन प्राप्तमिदमेय प्रकाशयामः।

·जेमिनीये सकर्ष भादीपिकायाम् सू० स द्रोणकलशात् ॥ २॥ सोऽयमनुवपदकागदाणां कलशस्यद्रव्येण यष्टव्यः, तस्या धान्यपत् सर्वार्थत्यात द्रोणकलश प्रत्येपा घाएतेषा योनिरिति श्रुतेः । न सर्व जुहो- तीति वचनलम्यस्य सोमयागद्रव्योमस्य भवणार्थतयाऽप्युपपत्तरिति प्राप्ते भववढनुषट्कारस्यापि पूर्वष्टशेप एव द्रव्यम् । सस्या या यया यदनुप- ट्कारः सस्याभत इति पूर्वद्रमपमापकत्व अत्यधिोयात स उ एव सोमस्य स्थिष्टमादाग दति श्रुत्याउनुयागस्य विष्टदागत्वेन प्रतित्तित्वावश्य- म्भावाध्य, एतेन सावित्रे नानुयषट्करोति नभतयतीयाय लिङ्गमयपत्रम् ॥ सू० तन्वं मदानम् ॥ ३॥ तस्यार्यबादसहस्तमन्त्रवर्णसमर्पिताग्निस्विष्टदेवताकतया दार्श- पार्णमासिकस्विष्टरद्वदेव तन्त्रेणानुष्ठानमिति प्राप्तऽनु-शब्देन तत्तद- भ्यासात्तरकालविधानेन तस्य चाव्याहितस्यत्र स्वरसतः प्रतीरारत्तिः । न च एपदाज्यवत्यानान्तरे स्यायनम् । एकदेशद्रव्यकत्वेनामयोजकत्वात् । एतेन दिदेयत्यत्तुधानादिष्वनुवषट्कारनिये धोऽप्युयपत्रः । एवमेव भता- यामप्यावृतिरुयपादनीया । सू० शामित्रं तीवी ॥ ४॥ वाजपेये प्राजापत्यान्महात्य तान्यग्निशतानुत्सृजते ग्रह्ममामन्या. लभत इति श्रुतयः पग्निसरासरजपनयोर्मध्यवर्तिपदार्थ. *शामिबदेयं -लाके कलम-शब्दस्य दन्त्योपधत्वेऽपि वदे तालथ्योपधपाठ एव साम्प्रदा यिक । शुक्रय हिताया एकानपिशाध्याये २६ मन्त्रे थाययायय्यान्यानोति कलमिति लालव्यापधपाटदर्शनात् । । जुलूस महापुष्करे वे पर ते द्रोणकलशयदयाच्ये ॥ 1Yधानामकपात्रस्यनाज्यनत्यर्थ । तैत्तिरीयहिताया तृतीयकाण्डे द्वितीयनपादके द्वितीयानुयाके द्रोणालगड प्राधयनीय दुति घामाममन्तास्याक्षिण्य नाल्मुकाम्य परिभ्रमण पर्यग्निकमत्युच्यते । उपाकरणापि प्रतीची शरममुदाचीनपाद पशु कार्यायया मिसार, सतपयर्यान्त स्वरोला पशीमरिण सपर्नामत्युध्यत । * प्राग्ना श्रादयनीयसमाप उन्मुम निधाय ययाशातन्त्रि' पुन पति तद नन्ता प्रतिपस्याता उपचपेण पुर सगापत्यादुदीघोहारविमति म तरिप्रयना धमा सेन ·प्रयोदशाध्यायस्य प्रथम. पाद.। . मति प्रापण, स च ऋतुपशुभि. सह *प्रात सवन एव कार्य । अधिागुपस्य तदानीमेव वक्तव्यत्वात् । अन्यथा प्रेपस्यायस्यायत्ते. । निष्ठामत्ययोत्त मोत्सर्जनपूर्वत्वस्य व्यवधानेऽपि भुत्त्वाऽागत इत्यादाविवाविरोधात् । यूपादुन्मोचनमेव बोत्सर्गपदार्थ इति कार्णाजिनर्मलेन प्राप्ते यूपादु न्मोचनादिप्रावियोगान्तव्यापारस्यैकपदार्थत्वात्सजपनकरणकभाबनाया सेतिकर्तव्यताकाया एवालम्भविधिनोत्कर्षानुत्सृजतिस्त्तरव्यापारोपरमम. नुग्दतीति का -प्रत्ययोक्तमसहितपूर्णत्व न बाधनीयम् । अधिशास्त्या- त्तिर्मनो । तारित युक्तिवेत्युक्तम् ॥ . - सीति मन्त्रेण तानादय दक्षिणया द्वारा दक्षिणन विहारं प्रायजमानपानामन्तरत স্বাধৰ হয় তিন ঘন বালাক্রয়ায় যামিনায় মিথ্যা श्रयं निशिताऽग्नि शामित्र इत्युच्यत । यश्च उध्वाग्रमसिवत् स्फय क्षणहस्ते शरय करदेश क्षिणाभिमुखस्तिष्ठति अध्ययुणा प्राश्रयणे रुते प्रस्तु-गब्दपूर्वकोपपद सदाच्चारणरूपप्रत्याययण फराति स श्राग्नीध्र इति अग्नीदिति चाच्यते। अध्ययं अग्निद्धादिय इत्यकामाहुति द्वमिन्दा दुती ध्याहृतीश्च हुत्या प्रयास्त प्रमुदि। तेन सय्यतत्युक्त मय यया प्रसप्त नि सर्पन्ति समिष्ठन्ते प्रात सयनम् श्रय प्रात सघनमित्यारभ्येतदन्त कर्मप्रात सय मत्युच्यते ॥ + अधिगुपाची मैत्रायणप्रयाभिहित अप होताऽभिमन्याच। देय्या मि तार" इति। अधिगुपमन्चस्तु। दैथ्या मिहार उत मनुष्या प्रारमध्यम् । उपनयत मध्या दुर मधापास्य यपण तयालय त्यन्त । अमितार-विशनकतार ते च द्विविधा दयरुपा मनुष्यरूपाश्चत सम सम्बाध्यन्ते हे दैय्या शमितार । अपि च हे मनुष्या शमितार यूथमुभयेऽपि यत्यमाण कर्म क्तुमारभध्यम रत्यर्थ पति सामावापिका । : मनसा उता चिता सवये प्राधिता देयता मनातादति तैत्तिरीयतामण भाप मापनाचार्य सतश्च मनाता-वनाग्निरुच्यते अग्नि देवाना मनातति" शुत तत्तिरीयमानणे तृतीयकापडे पष्टप्रपाटस रामानुगके । “त्य ह्याने प्रथमो मना तति पुलास तात्तरीयसहिताया च पठमाण्ड नृतीयप्रपाठक नयमानुयाके पोया प्रालयस्य मनापकार्मात मनाताये धिपायदीयमानस्यान दीति । वग्यदायेतरयमानणस्य द्वितीयपश्विमाया प्रघमाध्याये दरामखयो मनो माये विपायदायमानस्यानुयूशीत्यामाध्यमुम्स्य बने प्रथमामनातति मृतमन्याध सदापदन्यवयत्य उत पशुभंयत्यय फस्मादानयारयमनाताये यापदायमानस्या न्याति पाय दयाना मनातास्तान हितया मनास्थातानि याम्य देयाना मनाता सम्पा हिसया मनास्यातानि गायें दवाना मनाता तम्मिन धितपा मनास्यातानिय दयाना मनाता सस्मिन धि सपा मनास्यातायाग्न सवा मनाला भानो मनाता BF पन्न सम्मावानयारय मनातायेषिया यदीयमानम्पान्याति ।

·४] जैमिनीय संरु भादृदीपिकायाम् सू० क्रत्वकं वा ॥५॥ अग्निं चित्वा सोत्रामण्या यति संयोगस्य कालार्यत्वाभा- वात्स्याण्डलरूपद्रव्यार्थत्वमारादुपकारकाणामपि पवमानहधियां द्रव्या. इत्यदर्शनात् । स्येनचितिं चिन्वीत स्वर्गकाम ति फलार्यायारितिक्रियाया पाकाहुया तदङ्गत्वमेव वेति प्राप्ते सविपातिनाः स्याण्डलदयनयोराणदु- पकारकानाकाङ्कतया तत्सयोगाकतुस्तदाख्य दति न्यायेन साग्निचित्य- तारेख चिनोत्यर्थत्वात्मत्वङ्गं सोत्रामणी वैमृधवत्तोरनन्तरमेवानुष्ठेया ॥ सू० चयनाङ्गं वा ॥६ रुद्रो वा एप यग्निस्तस्य तिसः शरव्याः प्रतीची तिरश्च्यनची ताभ्यो धा एप पारध्यते योनि चिनुतेऽग्नि चित्वा तिसधन्वमया- चित ब्राह्मणाय दद्यात्ताभ्य एज नमस्करोत्ययो ताभ्य एवात्मान निष्फो. णीते ति श्रुतं तिसधन्यदानमपि पूर्वन्यायेन क्रत्वमिति प्राप्ते स्याण्ड- लस्यैव रुद्रत्वात्तदीयशरव्याभिरग्निचित आवश्च नमेतद्वानेन ताभ्य प्रा. तैत्तिरीयरितायः पञ्चमकागडे पष्ठम्पाठके तृतीयानुथाके । + सप्तमीविर्य प्ठस्या पशुजयसाध्या सत्रामणीशष्टनाच्यते सा द्विविधा एका माझिली अपरा नाका अग्नि चित्त्या सत्रामपया यजेतेत्यादायन यूयमाणा चरमय। : शाखान्तरे तु मुर्गामात पठन्ति । त्तिरीयसहितायाः पञ्चमकाण्हे पञ्चमप्रपाटके सप्तमानुयाकै धनुर्दानप्रकरणे "न्ट्रोधी स्य- इत्यारभ्य भारमान निकोपीत" इत्यन्तोमन्त्र तदर्थस्तु पोपमग्निः सरप स्ट्रः रोदेय "न्द्रीय फूर.१६२।। इति ह्यन्यत्रामातम । तस्य च कूरस्य तिमः शरव्याः शरण साध्या प्रत्यञ्च तिक्ष शरथ्या । यहा दिसकत्वाटिपुरेष गरध्या साव पेधा प्रतीची सम्मुखमागचन्ता, तिरश्चीपार्धयोर्गच्छन्ता अनृची एप्टत भाग सन्ती चति । स्य मति याग्नि चिनुत म एप ताभ्य इयुभ्यो निमितभूताभ्य प्रार च्यते सर्वत छिटाते ताभि प्रहती भवीत्यर्थः । अतस्तारधाराय तिसर्भािरपुभियुक्त मेकं धनु अयाचितमपि प्रामणाय दद्यात् तेन दानेन धाधिमाभ्य ताभ्यस्युभ्यानम स्करोत्येध, । अपि च ताभ्यपुभ्य समागादेय प्रात्मान स्यशरीर निमाणीत । । तैत्तिरीयरितापः पञ्चमाष्टक पञ्तममपाठके सममानुधामे, तिमधन्य मयाचितमिति पजु , सत्तिरीयाहिताया. प्रथमकाण्डेऽष्टमापाटके ग्मा शानुधाक, “तिमधन्य शुष्कटतिक्षिणा" तदीयवाहण च तिसथन्बर्ड गुप्कतिदिया समाळी । तिमभिरिभिर्युक्त धनुस्लिमधन्य तत्वक्षेपाय निर्मिता शुष्कतस्तदुभयत्र देर्याति माधवाचार्या ।

·त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । त्मनो निष्क्रयवादश्वास्य क्रियाङ्गत्व एवोपपदाते । न च सविपातिनो- इङ्गस्थानान्तरं विप्रतिषिद्ध रथन्तराङ्गस्य वरदानस्य दर्शनात् ॥ सू० योऽग्निम् ॥ ॥ योऽग्नि चिनुयात्तं दतिणाभीरादित्यानातं दक्षिणाभीगधन- मपि वरदानवच्चयनामिति प्राप्ते दक्षिणाया भृतित्वेनानत्यर्थत्वात्त. स्याश्च प्रयोगप्रया त्वाद दृष्टार्थत्वाच्च प्रतारेवाङ्गमन सू० गुणचोदना वा ॥८॥ प्रतितः प्राप्तदक्षिणात एता दक्षिणा भिवा एव विधीयन्त इति धेन्वेध प्राकृतीनां बाध इति प्राप्ते राधनस्य प्रीत्युत्पादनरूपत्वाद्गुणवि. धिरेवापं कल्पसूत्रमूलभूतश्रुताधिकदक्षिणाविधानादुर्भपसमुच्चये सिद्धे याऽधिका दक्षिणा सा यथा प्रीतिनिका स्मातादृशी देयेत्यर्थः ॥ सू० उल्मुकहरणे ॥६॥ देते पशावग्निना पुरस्तादेति रतसामपहत्या इति श्रुतं पशः शामित्रदेशनयनकाले वपानयनकाले चाल्मुक्रस्य नयनं प्रत्याहरणं च तद्वाजपेये प्राजापत्यानां ऋतुपशूनां च कालभेन प्रचारादावर्तत, उभये- पामपि रातसापहननस्यावश्यकत्वादिति प्राप्ते रतोऽपहननश्रुतेरर्थवाद- त्वेन पणार्थताया एवोचितत्वाकालान्तर आनीतस्यापि अपणार्थत्वा- नपायात्तन्त्रम् ॥ सू० अभितः ॥ १०॥ स्वाहा देवेभ्योदेवेभ्यः स्वाहेत्यभितो वां जुहोति पुन रूजी,स- * तत्तिरीयतायाः पञ्चमकायडे पाठापाटके अष्टमानुवाले। + तैतिरीयमद्वितायास्तृतीयाष्टके प्रथम प्रणाटके पश्चमानुधाके वतीयम पदले, स्याहा देयभ्य इत्यादि । + "पुनर्जी अवरयेत्यभितः पुगेडाश माहुती जुदाति तत्तिरीयहितायाः प्रथमाष्टके।

·६ मिनीये सकर्ष भादृदीपिकायाम् । हरप्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती बुहोतीत्यगदाभितौरवं निधेहीत्यादा- विव देशवादः, अभित इत्यस्य प्रतिसम्बन्धिनि पदे द्वितीयाविधानादाया धपा पुरोडायश्च मध्यतीभवति तया जुहुयादित्यर्थ इति प्राप्त कर्मण एव पूर्व प्रान्ततया वपापदस्य तद्रव्यकयागपरत्वातत्यापरकालवादो. ऽय, न च लतणा दोष: । “अभिरभाग" इति स्मृत्यैव तदनुमतेः । किञ्च अभित.पदस्योभयत इत्यर्थकस्य देशवादे कतरयो दिशोर्यहणम् । अनियमे विझल्पापत्तिः । कालगदे तु पूर्वापरयो यारोपस्थितेने ततिः । प्रत एव देवेभ्यः स्वाहेत्युपरिष्यादिति श्रुत्यन्तरे व्यक्तः कालवादः ।। सू० हविष्कृत् ॥ ११ ॥ हविष्कृदेहीति मन् हविष्कृत्पदेनाध्यपु व्यते । हविष्करणम्या. ध्वर्यवत्वात् मन्त्रस्तु परेण प्रयोज्यः । प्रेयेषु च पराधिकारात् । बाटे. ध्येव घा हरिप्फी । धावे हविष्टाचमेव तदापतीति वापशेषात् । न तत्पते आज्योपसावाप्यानामपिरोपेण देवी कापदात इति वाच्यम् । पशुपुरोहारों हविष्कला पाच विसज्य पमु पिशास्तीति भरणे. नौषधमानहधिगत्यावगतः । अनि गपस्य पूर्य रत्तत्येन तदर्थमाहू- ताया घाग्देयाः पुनराहानाभावेन वानिमर्ग हयिष्कृत्यपालिकयायिय. नुपपत्तेः । न च शास्त्रान्त्याधिकरणन्यापेन प्रेपातिः। एतत्पते प्रेयस्या- दृष्टार्यत्येन प्रयाजानामिय प्रमहोपपत्तेः । तस्मादपधविकृतप्रति प्राप्त पथ्येन हविष्टुपोत्तिष्ठति देवानृपोन्यितृत्माभिनृत्या यहन्तीति बायपाद दृष्टावाच वाचाहनिष्कृत्यमादमात्रम् ॥ सू० नयने ।। १२ ॥ चामसाध्वयंशानिय पयारणाभावामिन-पदेन योगिराया- एतारतमाधारणो यः कश्चिदभिधीयत इति स्थित तीये । ते च मि. मटन्तोनमेन सिरप पिपिणास अनुष्यन्तटेपतानामपूर्णकानि एटा न मन्य भियनामस्तरकर्मघरकारे समे पुरामारपटवार्थ सन् | "यादम्म भयानरयन" भरमनशति य म यसमा ति ਨੂੰ ਜੋ ਗੁgਲ ਬਕਬੂ: xis ਕੇ ਭਗਧੂcazfie #ਉ ¤ ¤ ਸੰਧ + नियमानयभाये बतायकाय द्वादसम्पाट नयमानुपाने उममेद। सार चमठाध्यय रति मारनामा प्रतिरिय भतिया कति ·त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । तारोयहरः कार्या: । शुमितारो नयन्तीति विधा शमितार उपेतनेत्या- दिमन्वपि वहुवचनदर्शनादिति प्राप्ते शमितुरेकल्वेऽप्यन्येपामपि पगुना मह शामित्रदेशगमनदर्शनाच्छामि साहित्यमात्रेण सर्वपां शमितार इति निर्देशः । विनिपयोदातार इत्यनुगासाहित्येन प्रयोगदर्शनात् ।। सू० मनुष्याः ॥ १३ ॥ ते सह गन्तारी केचन भवेयुः । देव्याः शमितार आरमध्य. मुत मनुष्या दति मन्वे तु विभूतदेवमाये पाठेनोपसंहारादिति प्राप्ते त्विा एव स्युः । तैपामुल्मुकनयनादिविहितकमार्थ गमनस्य कृप्त. त्वात् । कासंबढेषु तत्कल्पने मानाभावात् ॥ सू० शमिताऽन्यः ॥ १४ ॥ देव्याः शमितार इत्यारभ्य शमितारो यदत्र मुरुतं रूणवतेत्यन्तं यावन्तः पदार्थाः कर्तव्यत्वेन कीर्तितास्ते सर्व रामनभियान्तर्भता एव । तहि ता अपि सामर्यालयास्तद्गतमतिकानिवारणादयोऽपि तथा । तानेनान् श्रोतानावाश्व पदार्थानेकः सह गन्तृभ्योऽन्यः शमितैय कुर्यात् । उनीभक्तिगानमुद्रातिति प्राप्ते श्रोतानेव स कुर्यात् । प्राध्वर्यवसमा. ख्याते वेदे समानातानामध्यपरिव कर्तृत्वावश्यभायात् । माया त्वनि. यमः । न च पराडावर्तते ऽध्वर्युरिति वचनविरोधः । तस्य प्रथमाध्वर्यु. परत्वात् । इतरमन्यस्तपामिति न्यायेनाध्ययुगणस्यान्यतमस्य समितृत्त्वे. जपि समारोपपत्तः ॥ सू० संजपने च ॥ १५॥ हिमाये सजपने न हिंस्यादिति निधनान्यः सानिक एय कत्ता स्यादिति प्राले वातं प्राणमन्यवसुजतादित्यादिमन्वेस्तम्यापि शमना. न्तभावासदंशे ममारयायाधायोगात्तत्राप्यध्वर्युग्णस्य एव को स्वधिते मेहमीस्तस्मानजयधोऽयध इत्यादिलिगदर्शनेनास्य पापननसत्वाभा. पात् । भाये तु चतुरधिकाणीयोकोहत्य ध्यामाता । लिङ्गदर्शनाचे ति घरममचं तु मर्यसाधारण्याय ने इपिशमितरिति प्रेमति .

·नैमिनीये सकर्ष भादीपिकायाम मिति त्रि प्रत्याहेति लिङ्गशमनपणयो समानकर्तृकता बेग्धयतीति व्याख्यातम । श्रपणस्य प्रश्ताअध्वर्युक कत्वादिनिश्चयादिति तदाशय । पर त्वेष न्याय सोमान्तर्गतपशुवेर । वपायागऽध्ययुप्रतिमस्थानोपत स्वेऽपि तृतीयस्याध्वा सत्त्वात । आयपाहोमादपोखरणवितस्य पाणि नाच्छादनस्य मितृकर्तृत्वाखाननिहाल । निरूळादिपु त्वनायत्त्या ऽन्य शूद्रादि शमिता स्यात । अत एवाधं च वैकतम्य सोमा च मितु स्तर ब्राह्मणाय दादासत्राह्मण स्यादिति लिङ्गात्सजपनमूत्रन्यपदा नुकर्षण नावन्मात्रे त्वन्य एप कति सुव्याज्य थाजिकादाविरोधाय ॥ इति सकर्ष भादृदीपिकाया त्रयोदशाध्यायस्य प्रथम पाद ॥१॥ अथ त्रयोदशेऽध्याये द्वितीय. पाद.। सू० पत्नीम् ॥ १॥ पनी समझायनोदेहीत्यध्यमको पयी-शब्दस्य मतिमम्य धिरोधमपेत्य स्वार्थीपस्यापकत्वेनाईवाएप ग्रात्मनो यत पोत्यामा नादम्पत्यारकमारमाधन च रहकर्ममु पथ्येय निपुणा मदपतयेति लोकिक वाक्य र वक्तुभायाया र बोधादध्ययुभायाया एव सनहनम । हत्यि सस्कारवानपकारक्त्यसम्भवादिति प्राप्त सपयो पत्या मुरुतेन गच्छ तामिति मन्त्रणा यजमानपच्या पय फलभोक्तावादध्यपुंयतकापि तस्मि न्पयोपदेन यजमानाया एय योधदर्शनात्तस्या एव सस्कार । यस्य प्रत्ये न्यथ्यनालम्भुका भरति तामपका यजति लिहाच्च । अध्ययुभार्य धस्य स्वभामिद्धत्यन पुनयिधानायोगात ॥ निरोप तापा प्रष्टकापडे प्रथम प्रपाठॐ अष्टमानुथा पद्धायft- + निरामयतताकपडे सप्तमम्पाटक नयमानुगा यम्स ययाति त्यादि प्रत्यादन घामानुष्ठ मदिन पहा अनासम्मका स्पष्ट पाग्या मयता प्रति एसदीय पद्धन्य एका भाग 410-विनर्यात दम्पती किमय बलारा हस्तिया कम्मापायल्याटरदाति महान दानित दागयता मि प्राय यनि माय अपनर हिमतदिघाटशुन्य मन सोया यति नियमाझमभाग्य सामनाया। यस्थ पमानाय ·८ प्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सू० एवं वा ॥२॥ पख्या: संनहनेन प्रता* सा कुर्यादिति विधावेशत्वस्योपादेविशे- पणत्वेन विवतितत्वादोदुम्बरीसंमानवदेकस्यामपि विधेश्चारितार्थादे- कैव या काचिदाजमानपत्री संनोति प्राप्त मासापि नहनादिसं. स्काराः कर्तव्याः । कर्तृत्वाविशेषात् । फलाधानांशप्रयुक्तत्वेन सविपाति- स्वाच्च । यहयसंस्कार्यत्वाविशेषण संख्याया अधिवतितत्यान्न । एसी- प्रातिपदिकस्य यजस्वामिमात्रकाचित्वाच्च ।। सू० भूयांसि कर्माणि ॥३॥ ऐन्द्राग्नाः पड़ यागा: काम्या याज्यानुवाक्यायुगले तुढे एवामाते तबादा युगलमादास्य कर्मणाऽहं निर्विवादम् । अन्यत्तु युगलं पञ्चाना- मपि कर्मणामङ्गम् । युगलद्वयं वा पुनः पुनरावर्त्य त्रिरनुवाकपाठे तदन्तर्ग- तमन्त्राणामिव दण्डलितर्वाद्विपमाणामेकं समानामन्यदमिति प्राप्ने समं स्यादिति न्यायेनाङ्गिनामयोश्च विभागे सत्यादयत्रयस्याट्यमन्त्यत्र- .यस्यान्त्यममिति स्वस्थानविद्धिः । सू० भूयांसो मन्त्राः ॥ ४ ॥ दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशपिण्डविभागे यथाभागं व्यावर्तयां भगो वां विभजस्वित्यादयो बहयो मन्त्रा अामाताः। ते सर्वेऽपि समुच्चित्य विभजनेऽङ्गानि अन्यतमयहणे विनिगमनाविरहात् । एकस्य विनियोगे अन्यस्याकाहाया अशान्तः ॥ अनेझेपामगिनामकस्मिब) समुच्चयत्रद्वैप- रीत्यस्यापि न्यायतौल्येन सिरिति प्राप्ते कृतस्य प्रकाशनस्य पुनः करणास. भवान्मन्त्राकाहायाश्च विकल्पेन विनियोगेऽपि शान्तेस्तां चतुर्भिगदत्त इत्यादिलिडाच्च विकल्पेन विनियोगः । सू० ऐन्द्रम् ॥५॥ सांनाप्य प्रकृत्य श्रूयते । न दारुपात्रेण दुयादग्नि दारुपात्रं * तापकुर्यादिति पा। + पुर पूर्वम् यागाढवतामनुकूलपितुं या अगुच्यते इति व्युत्पत्त्या पुरोनुवा यापदमनुधासायद चम्धिशेषबाधकम् । तैत्तिरीयौताया द्वितीयकागड़े पन्नमप्रपाटने ततीयानुयाके साबाप्पा ·मिनी सकप भादोपिकायाम् यद्वारुपात्रेण दुसादातयामा हविषा यजेतायो खल्याहु. पुरोडायमुखानि घेहवापि नेत इतः पुरोडाश हविपो यामोतीति काममेव दारूपाने दुशादिति, अत्राग्नेयपुरोडाशोऽग्निदेवत्य: दारुणोऽन्तरग्ने. सत्त्वेन दार- सहपयसोऽप्यग्निसन्धानपायादनुचीनागनेयावे यागा सपबीतम्य नामितापादकत्वात्तत्परिजिहीर्षया पुरोडाशमुखानि वा इति वाक्येनाग्ने. यसावास्ययोर्मध्ये यागान्तर पुरोडागद्रव्यमुपाशु यानद्विधीयते । तस्यापि पयोद्रव्यकत्वे उरीत्याऽग्निसन्धानामितातादवस्यापत्त्या तदनुक्ति । तुल्यन्यायेन मध्यस्ययागस्याग्निदेताकावेऽपि नामितानपायातदितरदेव- ताकत्व सिद्धे इन्द्राय त्वा जुष्ट "प्रातामोति प्रकरणामातमन्चानुत्का- येन्द्र एव देवतेति यम्य । सप्रतिपदेस्तास्त्वाच्च सानाय्येन स हास्य प्रदानम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल इति वाक्य दव घिधिकल्पनायि न दुप्यतीति बोधायनकल्पामुगुणे पूर्वपते प्रा-सिद्धान्तस्तु जाष्टिा. क्य दवोपक्रमोपतहारयोर्दोरुपात्रकरणकदोहकीर्तनादेवाक्पत्यम् । तत्र च दोहादशेन दारुपात्रमेव विधीयते । दारुपात्रे च दोपसद्धावादयुक्त तामिवारमाधो स्वित्यादिना तदभाव समय काममिति निगमन वाक्ये विधेः स्पष्ट प्रतीत, । एव मति मध्ये यागान्तविधाने वाक्य भेदः स्यादेव आग्नेयवाक्ये देयताप्तद्धितादिना द्रव्यदेवतासन्धप्रती टनिर्वचन र्शित मन्वन्तु 'इन्द्रस्य पत्र जमुपदन्द्रिय योप्य थियोमनुयाच्छन देश धो वीरुधोभियन्स प्रजापति पराघवत्र म जघुपन्द्रियं घोप्ये एथिधीमनुय्यारत दोषधयायीम्धेोऽभूति म प्रजापत पशूनत्रयोदेतदस्म सनयति तत्पशय प्रापची भयोध्यारमन्यमनग्रत्तात्यदुरन् पत्समनयन तत्सावाय्यस्य मात्राम्पत्य' इति । एत्र जमुपो इतवत ध्यान विविधत्वेन प्राप्त पधिवीधयोभंट' पूर्वाचार्शित IM . गरे सम्यक स्थापितवन्त पुन स्वनिष्ठ तय चोटिमिन्द्रं पति दुग्धवन्त । पस्मात्पशव समनयन तस्मात्सावास्यनाम भयताति सायनाचारया विश्च दधिपय सोच 'पायठाचार्यात मूत्रेण निपातनात्कमय्युत्पत्त्या भाचाय्य पदाभिधेये । : तैत्तिरीयवाक्षण सूतोपकापड द्वितीय प्रपाठके द्वितीयानुयाके मशूकायामानावयाया तिरयिमर ानाय निम्त्यय उन्मादयधुप स्यापयत्तेन जमन सायत्रणेत्तानेन दक्षिणपणिना सेवन पुरोडाशीयाना पत तत्याच मित्युच्यते ।

·- त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ૧૧ त्याऽऽमितावाक्य इव यागकल्पनसम्भवपि द्रव्यमानश्रवणेन कथं तत्क- ल्पना । आग्नेययागस्य स्पष्टमकीर्तनात्कयमनूचीनताऽवगमः । उपांशु- याजे यदन्बञ्ची पुरोडाशावन्तरा यजतीत्यादिपदभवणाद्वैषम्यम् । अनु. त्कर्षमालिप्सया देवताकल्पने पूपादिदेवताः कुतो न नियम्यन्ते । पूपानुमन्त्रणमन्त्रादेरनुत्कर्षसम्भवात् । यागान्तरकल्पनायहे वा दत इतः पुरोडाशपदेनेोभयतः पुरोडाशवत उपांशुयाजस्यैव परामर्शः कुतो न कृतः। बहुचनासणेनैकवाक्यत्वसम्भवात्। तस्मादर्थवादवाक्ये ऽग्निस्पृष्टदाहसंब- न्धमात्रेण दोपमाशमायातयामरूपपुरोडाशस्य प्रथमं सत्त्वात्तदुत्तरक्रियमाणं सर्वमयातयाममेति परिहत्य पश्चाद्वारुपात्रं विधीयत इत्येव युक्तमिति ॥ सू० समानतन्त्रः ॥६॥ पौर्णमास्यङ्गभूतो वैमृधयागस्तया समानन्त्र एव कार्यो न तत्प- श्चात् । “वैमृधिः पूर्णमासेऽनुनिर्वाप्योभवति तेन पूर्णमासः सेन्द्र ऐन्द्र दध्यमावास्यायां तेनामावास्या सेन्द्रेति सावाय्येन" तुल्यवच्छ्रुते । संस्थाप्ये- ति स्वाश्रुतिरनुनिर्वपतीत्यनु-शब्दश्चानुवपट्कारयागादाविध प्रधानया- गोत्तरकालाभिप्रायेणाप्युपपद्यत इति प्राप्तेसवै पौर्णमासेन हविषेष्वाऽनुनि- चाप्य इति वचनान्तरे पौर्णमासेनेति तृतीयानिर्देशनसाङ्गप्रधानकरण- कभावनानिर्देशन प्रयोगोत्तरफालप्रतीतः संस्था-शब्दस्यापि प्रयोगसमा- प्तिपरत्वात्तत्र यच्चयात्तद्वयादिति दक्षिणाभेददर्शनाच्च भिवतन्त्र एव । तुल्यता विन्द्रवत्त्यमात्रेणाप्युपपदयते ॥ स नित्यः ॥७॥ * पार्णमास्यामनुनियाप्यं मधं यिधातु प्रतीति । 'इन्द्रं पूर्व नप्रिवाश्म धोभिप्रायेपन्त स रतं मधं पूर्णमासेऽनुनियाप्यमपश्यचिरयपत्तन ये स माया सइति । इन्द्रो य इतमान तमिन्द्र मधो पत्रपतपातिना घेरिणो ऽभितः समागत्य प्रमण भयमुत्यादयासम्पपन्त । यिनाशिता मधो बरिणो येन देयनामा यिमत् । म देयो पस्यै कादरुपालस्य पुरोहायस्य सोऽयं मध । तं पुरोडाशं पूर्णमासयागानुनि- पाय प्रधानमर्मणः पश्चात् नियोपयोग्यमपदिति तैत्तिरायहिताया द्वितीयकापडे पञ्चमपाठ नतीणनुया सायनाचाप्याः । त्तिरीयहिताया द्वितीयकापडे पञ्चमणगाठ चतुर्यानुबाके वृतीयया माइग्धान करणसभावनानि गर्नति पाठान्तरम् ।

·१२ जैमिनीये मरूप भाट्टदीपिझायाम म मृधो निमित्तोपबन्ध मात्रेण श्रुतत्याविन्य दति प्राप्त पढाये निरुप्य नानुनिवदित्यादिना निन्दार्थवाददर्शनात्मारश्यस्यारि- त्यागवचनवलाद योतानानभेत वायव्यस्यैव शिर उपदध्यादिति बचना- त्युरुपयोपादापधानस्येशानियस्तत्ममः ॥ सू० अय-शब्दः ॥८॥ यदये निरूप्येत्यस्य पौर्णमामीप्रकरणे पाठादय-शब्देनाधानाय. वहितोतरपोर्णमास्येव याोति प्राप्ते अग्रे एत्वा नेदानी कुस्त इत्या. दावकरणपूर्वकालमात्रप्रत्यायस्याय-शब्दस्य पौर्णमासीविशेषपरत्वे लतणापसेरये नियेति वाक्यम्य प्रकरणाद्वलीयात्वादास्य। कस्याचित्यो णमास्यामुपम्प नोत्सष्टव्यम् । याचिकास्तु वैधानित्य एव । ऐकत- व्यभिचतन्त्रत्ययोः परं विकल्पः ॥ एनयोर्मध्ये प्रथमपोर्णमास्यामिच्छया यः परः परियहीतस्तमेव पक्ष यावज्जीवमवलम्यतेत्याहुः ।। मू० न वे ॥६॥ दर्श प्रकरणे अभ्युदितेप्टौ श्रूयते । “न द्वे पजेत यत्पर्वया सम्पति- यजेतात्तरया चम्बट् कुर्यादादुत्तरया मम्प्रति यनेत पूर्वयादम्बट् कुर्णवे. प्टिर्भवति न यजस्तदनुह्रीतमुय्यपगत्मा जायत एकामेव यजेत प्रगल्भोऽस्य नायते नादृत्य तद् द्वे एव यजेति" । यद्यपि यागद्वयप पावापान- वधारणादिदोषमदावादेकयागपतस्येव प्रगल्भता, तथाऽपि त पत प्रग- मतरत्वाभावादनादृत्य यागद्यमेव कुर्यादित्यर्थः । तदिदं यागद्वयमा भ्युदिष्टिदर्शष्टिश्च । सप्यायाः सनिहितपरार्मार्णत्वात् । दर्शस्य प्रकर- यात्सविधिनाऽभ्युदितेप्टेश्वोपस्थितत्वात् । वस्तुतस्तु अस्मिवेव प्रकरणे शायान्तरे द्वे पोर्णमास्यो ? अमावास्ये यनेत य: कामयेत पधुपामि- * निमिनोपबन्धमन्तरणति पा.। तित्तिरीयसंहिताया द्वितीयमाण्हे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमानुया। । यद इत्यध्याय प्रणाशवाधि यया श्रीमदभागयते वतीयस्कन्धेऽष्टाढया ध्याये पायो नाम "श्या घेतमा मया लागळवदको भा । उपमति मटी त्मन् मुराणा जयमावढे त्यत्र मोरच्छयदकरीत्यस्य नाकाणायकरीत्यर्थः।

·- त्रयोदशाधायस्य द्वितीयः पादः । १३ तीति श्रुतस्य द्विरभ्यासस्य विधायकमेतद्वचनम् । अन्यथा वितिमा त्योरकालोपक्रमपावच्छिवजीवननिमित्तयोपिहितत्वेन निमित्तानन्तरमेय कर्तव्यताया जातत्वेन सम्मति कताकर्तव्यमित्यार्थवादिका सशयोप- न्यासो न समजतः स्यात् । अभ्यासपतेऽमावास्यापौर्णमास्योमध्ये कतरा प्रथममभ्यसनीति सन्देधु युज्यते । तस्माद् द्विरिन्यावाद इति प्राप्ते चदिकामपदाश्रवणादाभ्युदितेप्टोरेवायं वादः, अदु हविरातञ्च- नाय निदध्यादिति विधानाल्लिङ्गादेव दर्शष्टिरपि प्राप्तवेति चेत् सत्यम, अभ्युदितेप्टेदेवतामाविकारेऽपि दर्शवानपायाचोदित कर्म कृतमेति पुनर्न किमपि कार्यमित्यातचनार्यमर्दु हविः स्याफ्नं व्यर्थमित्याशड्डाऽप- निनोपया तच्छेयोऽप वादः । एकामेव यजेत न द्वे इत्याद्वितः पक्ष स्तुत्वाऽनदा टूपति । यत्पर्वयति । सम्प्रति कृतेपमिष्टिर्यदि पूर्वा दर्शष्टिरेव तदास्या अकालोपक्रान्तत्वात्मायश्चित्तेष्टिलोपः । दि चेय मुत्तरा प्रायश्चित्तेप्टिव तदा परदिने पर्वणि कर्तव्याया अप्यकरणाच्छ- म्बट्कारः । अतो द्वयोः कर्मणार्भदावश्यम्भावादेकामेव न द्वे इति पत. मनादृत्य द्वे एव यनेन न केरलामभ्युदिष्टिमिति पतस्पनाश्रयणीयत्वा- दईमातञ्चनाय निदध्यादित्यर्थवादार्थः ॥ सू० यत् पितृभ्यः ॥ १०॥ "अमावास्याया पिण्डपितृयनोसरमेर दर्शष्टितन्त्र प्रसान्तव्यम् । * निरीयसहिताया हितायकाय पञ्चमप्रपाटके तृतीयानुयाके "इन्द्रो पर इत्यापरा परायतमयटपारामिति मन्यमानम्त देयता प्रेमचन्सो अयोल्पना पति प्रधान यति तस्य प्रयम भागधेमिति ते पितरा न्यन्दिन सम्मात्यिसभ्य प्रय किन पति नवयंस्तु एयधनामुगणाम तयानम्माति मन्यमानइन्द्रा भासा स्पना दूरभगतमिन्द्र प्रति दयता पाहानमेन देयाना मध्ये योऽसिम्य प्रयममिन्मभते तस्य प्रथम भाग दीयत पति प्रज्ञापरिना का पितर प्रथर्मामन्द्र एमादERARHd fसानिएज पुमान गायत्तानाममा पामारम्भ तिदि nan पिनाथमायाम्यायाम पिणान मनिराम्या मपमतीपद दयमानुपासारापर यामुराम्परामास्यस्यारस पिनभ्य PUHax featu मान प्रमानुस सम्पत मन्य जम्नु । न्द्र पुन पत्र स्या सामानमुसा पराभूतात्या यठमाधाम्या मार्गादनं ति या ममागम्य - ·१४ नैमिनीये तक भामुदीपिकायाम् सोमयागे दर्श पार्यमासोत्तरत्वस्येव दर्शपिनयनोत्तरत्वस्यास्मभ्यमेव प्रथम निरुप्यतामिति पितृप्रार्थितवरदानार्थवादनावर्गामतत्वात् । *पितृभ्यः पूर्वाः करोति पितृभ्यएव ताज निष्क्रीय यजमानः प्रतनुते इति श्रुतेश्च । अत एव प्रातग्निहोत्र हुत्याऽन्यमाहवनीय प्रणयतीति विहित प्रणयन. मपि पितृयज्ञानमेवा दृष्टाङ्गत्वेऽग्नः परेयुः कर्मापर्ग र तदपनयेन पितृ यनस्याम्यभावापत्तेः । न च निशीटिबदार्शिप्रणयनोपकार्यत्व पित्य- जस्यापूर्णत्वात्। न वैष्टिकानामिव सौमिकप्रणयनोपकार्यत्व तस्य दान- ङ्गत्वात् । प्रणयनस्य पितृयजाइत्वे तु तदपवर्ग दर्शाये पुनः प्रणयनस भवात, हुयेति स्वा-प्रत्ययस्य पूर्वकालमात्रपरत्वेनापराहे एव प्रणेतुमुदि- तत्वात् वचनादपकवा। तस्मारिपत्यज समायैवान्वाधानमिति प्राप्त पूर्वाहापराहुकालाहितयोरन्वाधानपितृयजयो: कालातिकमायोगात्मण- यनस्यापराडे करणे प्रातग्निहोत्र हुत्वेत्यस्यानतिप्रयोतनमत्वापत्तेः पितृयजस्यापूर्वस्वेऽपि दार्शिकप्रणयनेन प्रसङ्गादुपसारसिद्धे प्रणयविध्य- नन्तर दार्शिकानेकपदार्थविधानदर्शनेन च महात्वस्यासदिग्धत्वाद्दर्शत- शुकतिपदि समाधास्या याग क्रियते । सत पृध्या पितर भागतास्ते पिभि मच पनापि गत । त पितृभि सास्थित पन देया स्थार्थमयान्त पृयमस्मदीया पज इदानीं भवत्समीपमागत' पुनरस्मभ्यमय यज्ञो दातव्य इति । तत पितरस्तमदत्या तदानामुत्कोचमक्षितयन्त । पृथ्वपुर्दर्शदिने स्मदर्थ कर्म कर्तव्यम तन प्रतिपक्ष नुष्ठे दर्शपूर्णमामाण्य यन दास्यामइति प्रतिज्ञानोरन् । तता देवम्तयेत्यलोकते त पज दत्तघन्त तस्मात्पित्यये कम्म पूय॑यु पूटिने फुर्यन्ति । तथा कते तन मून्येन यज्ञ पितृभ्योनिकीय यजमानस्तमनुष्ठातु प्रवर्तत । इति महता वन पिगडपिन यजो विदित, यि ढमेय तर्हि सवाण्यासार्धमत्र तदनुवादोस्तु तामेव स्तुति दयात प्तुिममायास्यानिर्वचन दर्शति, मोऽमावास्या प्रत्यागच्छत्त देवा अभिममगच्छन्ता माय नोटा चमु यसतातीन्द्रो ति देयाना यमु तदमायास्याया अमावास्यत्य' मिति । तदर्थस्तु पिभिरयिष्य मय स इन्द्र प्रामावाम्याया पलायन देशापति नित्य एमागतस्ते देवा परस्परांमटमयन् । पटा नास्माक थमु प्रेष्ठ धन मायति सह तिष्ठति सम्वेशा साधारणत्ये वर्ततइत्यर्थ । कि तरिति तदु ध्यत इन्द्र खनु सव्यंपा देवाना यमुश्रेष्ट धन तस्मिन्यतमाने मति स्वामिनाभात यस्मादेया सचमुक्तवन्तस्तस्मादमायसत्यति व्युत्पत्त्या मावास्यानाम सम्पमिति • तैत्तिरीयमाणे प्रथमाष्टके वतीयप्रपाटस दशमानुयाकै । + दशाङ्गत्वस्यति पा. - सायनाचाय्या ।

·१५ प्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रमोत्तरमेव स्वकाले यिनः । पारिति वचसो वरप्रार्थनार्यवा- दस्य च प्रधानयागाभिप्रायेणोपपत्तेः । सू० उत्तरस्मिन् ॥ ११ ॥ यदा सिनीवाली कुहश्चति ? अपि क्रमेणाऽऽपततस्तदाऽपि पूर्वा- धिकरणन्यायेन पूर्वस्मिवर पर्वणि पितृयज्ञे प्राप्ते परस्मिन्नेवेत्युच्यते । पदहरेप पुरस्तान दृश्यते तदहनादिति यत पिभ्यः पूर्वंगुरित्यपराहे ददातीति वचनत्रयकवाक्यतया लन्यस्य चन्द्रादर्शनापराहुविशेषाद्व- तयविशिष्टामावास्याकालस्तस्य तत्रैव लाभात । चन्द्रादर्शनेऽमावास्या- यामपारा पिण्डपितृयजेन चान्तीत्येकस्मिवेव वाक्ये विशिष्टकाल. विधिः प्रतीताविषयतयोपादेयत्वाचन विशेषणयारविवतेति तु भाष्ये स्थितम् । न च पूर्वदिने चन्द्रदर्शनाभावस्येव परदिनापराहेमावा- स्याया अभावादन्यतरपरित्यागावश्यकत्ये यापर्वे युरिति घचनानुसारेण चन्द्रादर्शनस्यत्र हान युक्तमिति वाच्य यां तिथि समनुप्राप्योदयं याति दिवाकर ति स्मृत्या परदिने मावास्यायाः पूर्णतान्तः । अपराहे सूर्याच- न्द्रमसोरतीय सवितात् ॥ ननु पिण्डान्दाहार्यकश्याद्धं वीणे राजनि शस्यत इति स्मृत्यन्तरण | चन्द्रादर्शनपदस्य चन्द्रज्योपलतकत्वेन व्याख्यानाच्चन्द्रवयस्य चा"प्टमें. उगे चतुर्दश्याः चीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याप्टमांशे च पुनः कित भवेदगुरिति स्मृत्या चतुर्दशीयुक्तामावास्यायामेनोपलम्भान्सि- नीवाल्यामेध पितृयजः, अत एव यदहस्त्वय चन्द्रमा न दृस्यो ताममा यास्यां यातित्यादियचनैरन्याधानस्यापि काले चन्द्रादर्शनस्य विशेषण- त्यात्तुत्यन्यायेन परदिने तदनुष्टाने प्रसो । “पतान्त कर्म निवर्य वैश्वदेवं च मानिमः । पिण्डय ततः कुर्यात्ततोऽन्याहार्यरु बुध । इत्यादिना. ऽऽन्याधानपितृयजयादानामेकरू यताविधानादन्याधानवाश्यस्यचन्द्रा. दर्शनपदं पन्द्रयोपत्तठकमेवेत्युक्त कर्मपदीपे दति चेत ना "अागस्तम- यात्र द्वितीया तु प्रवृश्यते । तत्र यागं न कुर्यात सर्व देशाः पराङ्मुयाः" " ·जैमिनीय संकर भादृदीपिकायाम इति पचनेन सायं चन्द्रदर्शनििशष्टपतिपदि प्रधानयागनिषेधादुभयो। रपि चन्द्रादर्शनस्यावश्यकत्ये वाहकाल क्रियमाणयारङ्गप्रधानयोस्तदसम्भ. घेोगगुणविरोधन्यायेनान्वाधान एव तद्वाधस्य युक्तन्मात् । अत एव "तदेके दृष्ट्वापयसन्तो"ति श्रुतिः। दृश्यमानेऽपि कदाचिदिति गाभिलश्च. पितृयजस्य तु यदहरेप पुरस्ताव पश्चाच्च दृश्यते, इति श्रुत्यन्तरेण कुडा. मेव वियिष्य विधानाच स्मृत्या तीणचन्द्रोपलतकत्वेन व्याख्या युक्ता, अपि त्वमावास्यापदस्यैव मूर्याचन्द्रमसाः सविकर्षपरत्वं पञ्चदशामा- धिकरणसिद्ध सूत्रोकं युक्त, न च यदहः पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदति तदह- ननिमाल्लोकानभिज्ञयतीत्यादिश्रुतिभिश्चन्द्रदर्शनदिने यानिषेधस्मृ- तेपि बाधोऽस्त्यिति वाच्यम् । चन्द्रदर्शनदिने प्रशस्तमपि तददर्शनात्म. शस्ततण्डीनमेवेति रीत्या तिल गयेधुकस्तुते. तीरविधिशेषत्ववचन्द्रा दर्शनदिने याविधिशेपत्वेनाप्यस्यार्थवादस्योपपत्तेः, अमावास्याप्टमांश- प्रभृतिचन्द्रोदयस्य सत्याद्वितमात्रस्य लोकरदर्शनाच्छ्रतिस्मृत्योरविरोध इति केचित् । तस्मासिनीवाल्यामन्याधानं कुहां यागोत्तरं पितृयजः । वरदानार्थवादादिश्च पूर्णयोः पूर्वप्रतिपदो ऽनुपपवः ॥ सू० दक्षिणाग्नौ ॥ १२ ॥ पितृयजे एय दक्षिणाग्नी अपितस्यापि हविष पाहवनीय एव होमः । गाईपत्ये अपितस्यापि तथा दर्शनात् । यदाहवनीये जुहोतीति वास्यस्य वाधे मानाभावात् दक्षिणाग्नेरेकोल्मुझं धूपाय धरतीति यच. नान्तरेण प्रणीताग्नेरपि सत्त्वात्तस्य च पशावसिप्रणीतबदृष्टार्थत्वाय तो वा होम इति प्राप्त यस्मिन् अपति तस्मिन् नुहोतीति वच. नव सिद्धान्तः । प्रणीतस्य त्यायतनाढहिनि.सारणेन ततोभिचत्वात् । * "जतिल यवाग्या या जुहुपाद गोधुरुयगाया यान ग्राम्यान पगृन हिनम्ति नारगयानयो खल्यातुरनातिय जतिलाश्च गयोधुकाश्चेत्यजदीरेश जुदाताति" जति लगयोधुकम्नुतिया नत्र जतिल-शवनारगयास्तिलाः । गोधमाः-प्रारययगोमाः, ततश्चन्द यथा नतिलगयोधुक्रस्नुले. दीरविधिपत्य तथेत्यर्थः । केचित्तुगधुगिति पाठ कचर्यान्त तमुम पाटमुविपि दिकसम्पदाविरोधात + पतिपदोपपत्र दति पुस्तकान्तरपाठीयुक्तः ।

·१० प्रयोदशामायस्य द्वितीयः पादः । अत एव तस्यादृष्टार्थत्वमपि न दुयति ये रूपाणि प्रतिमुवमाना इति मन्त्र तस्य रतापहननार्यत्ययाणात् ।। सू० अप्यनाहिताग्निना ॥ १३ ॥ अग्निसाधेपु दर्य पूर्णमासादिष्विय पितृयजेऽप्यनाहिताग्नेनाधि. फारः । यत्तु श्रयते-अप्यनाहिताग्निना कार्यमेवेद चिन्मे हामिदविय- दिदं चिजमनाम पितरश्चिन्मायेदयन्तीति तदनाहिताऽग्निनाऽप्यतत्या- संय कि पुनराऽऽहिताग्निनेत्येवमयंशादत्त्वेनाप्युपपचमिति प्राप्ते अवधार- पार्यकनापि-गटेन कर्तध्यमेयेति स्पष्टविधिना चानाहिताग्नरधिका- रायगतरितराय एव ताबादः । सू० स लोकिके ॥ १४ ॥ सस्य घर देवादियापरने पुग्नी किमानारप्यनियमेनानुष्ठाने मानो या बेताग्निसम्यन्यों नास्ति तथा सर्वपा कर्मणामनाहितारीपा मनाग्निमम्बन्धदर्शनादोपामनानायेय पितृयजः । वचनातु फतिपयस माण्यान्यन्तरेऽपि सू० गार्हपत्यस्थानीयम् ॥ १५ ॥ परन्तरिमिति मन्येण गारंपत्यस्योपस्यान पितृपजे चिहितम् । तयाहितानियांकापतितोऽनाहितानियताप्राप्तमिति तदा गारंपत्य उत्पादनीयः । महता मायादग्रूपम्पयस्य भित्यादिति सपा rat fitnar NA पेम्वनमा गुममा Muraritra | unia.inममा मनानुमामे तिला । :MetaliERT मा परमातुनुया। REHIRAL IR, मुगुमा म नु नामांकन farastra Niraftafमम मास font ura HASIA CRIMER मा पासा HEANI sair Trefa Gife UnRI मुसा मानममम मiretirt nfrala nimited Surgesturing a swint featuirtuatrail - ·१८ नेमिनीये संकर भादीपिकायाम प्राप्त संस्कारवियपविशिष्टस्यैव गाईपत्यत्वात्तादृशस्योत्पादने चानाहिता. ग्नित्यभहात्महताबाझिस्य भेदस्य चोदकेनातिदेशादायतनमात्रभेदेऽपि गाहपत्यदक्षिणान्योरभेदादास्मिवेव प्रदीयते तमेवोपतिष्ठतेति वचना- च्चातिमयीतानेरोपासनानेवापस्यानम् ॥ सू० तत्र गार्हपत्य-शब्दः ॥ १६ ॥ तस्मिवेव मन्ऽग्निमा तस्मादेनसो गाईपत्यः प्रमुस्विति गाई- पत्य-शब्दस्यासमवेतार्थत्वेऽपि मन्वानुयहायाविकारेण प्रयोगे होमाधिक- रणत्वेन संस्कार्यत्वाद्वाईपत्यपदमपनीयावसध्य-पदप्रतेपरूपबहे वा प्राप्ते गार्हपत्य-शब्दमानं लुप्यते । तायन्मात्रस्यानन्वितवचनत्वात् । उपतिष्ठे- तेत्यात्मनेपदेन मन्त्रस्य करणत्वेन प्राप्तः प्रास्तस्य तस्य गाहपत्यपवि. निर्मुक्तस्यैव समवेतार्यकत्वात् । अग्नेरदृष्टपुञरूपस्याग्न्यन्तरेण प्रत्यावा- याभावेन पदान्तस्पते पाप्तम्भवात् । अत एव न देवताऽग्निक्रियमिति पाप्ठो न्यायः सङ्गब्बते । ईदृशपदघटितमन्त्रस्यैव लोप इति याजिकपतः काचित्कस्तु चिन्त्य एव ।। सू० यत्पौर्णमास्याम् ॥ १७ ॥ अग्नीपोमीयेण यनेत पौर्णमासीममावास्याभिचरविति प्राफर- णिकं वाक्यद्वयम् । तत्र द्वितीये यजेतान्तानुण्डेण-वैरिमरणेद्वेशेनानी- पोमीयपुरोडायविशिष्टधात्वर्थकरणकभावनाविधिः । तच्द प्रकरणिभ्यो भिन स्वतन्त्र वाश्येन प्रकरणबाधात । वास्यप्रकरणयाविरोधाद्वा वैमृधवटई फलपदं तु सर्वकामवाश्यलयानुवादः । विधाने पस्टप्रकाराप. सवाक्यभेदाच्च, अमावास्याममुदायप्रत्यामायत्वेन वा समुदायफलोद्देशन प्रकर्राणन एव पुर्नार्वधिः । ममुदायतत्फलयारन्यतपदेश इसरवैयर्य मिति चेत् । हि दार्शिकाग्नेयदेवताद्देशेन वाध्यवत्प्रयोगे सोम साहित्यविधिः प्राप्ताप्राप्तविकेन तथा पर्यवसानादिति प्राप्ते एकप्रसरताभदाबायपि पतो युक्तः । इन्द्रियझामवाक्य व फलोदेगेनाम्नीपोमाय हविविधीयते • पतस्यापि समानण्यातयामः।

·१९ त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रकरणलब्यस्यायस्य यजिानुवादः । स च दार्शिके समुदायमा लात. णिक । अमावास्या-पदम्य तात्पर्ययाहकत्वात् । चतुर्थप्रकाराश्रयणा- ल्लाघवं च वाक्यगतेरिचत्रत्वादिति भाग्यमय्येवं परमवेयम् ॥ सू० अग्नीपोमीयेण ॥१८॥ प्रथमवाक्ये तु प्रत एवाग्नीपोमीयोयागोष्टिवत्पृथक्त्य फलाय विधीयते । द्वितीयविधिप्रकारेऽत्तीय लाघवात् । तथा चैन्द्रवापवायता. वनित्यकाम्योऽयमिति प्राप्ते समुदायवाचिपौर्णमासीपदवेयोपतिरक्त- रीत्या चतुर्थ एव विधिप्रकारो युक्तः ॥ इति संकर्ष भादीपिकायां त्रयोदशाधायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ अथ त्रयोदशाध्याये तृतीयः पादः । सू० सर्वाधिकारः ॥१॥ साकं प्रस्थायीयेन यजेतेति श्रुतस्य कर्मनाम्ब' सहप्रदाननिमित्त कत्वादाग्नेयस्य दोहयोश्च सहैव प्रदानम् । आग्नेयेन पुरोडाशेन प्रचा- ग्नीने सुची प्रदाय सह कुम्भीभिरभिकामबाहेति पौर्वापर्यस्योत्पवशिष्ट- त्वेऽप्यानर्थश्याद्विकल्पो वेति पाप्ते कुम्भीभिः साकं पातः प्रस्यानस्यैव शक्यतावच्छेदककोटिप्रवेशेन नामत्वापपत्तावाग्नेयस्य सह प्रदाने मानाभा- वादोहयोरेव सह प्रदानम् ॥ सू० तह कुम्भिीभिः ॥२॥ सुचे.राग्नीध्रहस्तेऽवस्यापनपूर्वकं कुम्भीयहणात्तासामेव प्रदान- * दधिक्षीरपूर्णाभिश्चतभिः कुम्भीभित्राह्मणाहताभिः साकमध्ययः प्रस्थान प्रतिस्यानं यस्मिन् यागे मोऽय सासम्प्रत्यायोयो याविशेषः । तैत्तिरीयसहितायाद्वि तीयकाण्डे चतुर्थनपाठके चतुर्थानुवासे सीत्रार्माण प्रकरणे शुम्भजु. सहिताय मेकोनविंशाध्याये पोडर्चिकुम्भी मुराधानीति पदं तदर्थस्नु मुरा धीयते स्याप्यते यस्या सा मुराधानो कुम्भीति मनोध राचार्ग। तयाध्याये सप्ताशीतितमर्चि कुम्भः मुराधानकुम्भ दाप स एव ।

·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् फरणत्यं तेन मध्यमेन पलाशपर्णन जुहोतीत्यादामिव चुचः प्रत्याबायः । भाये तु सह कुम्भीभिरभिटामबिति वाश्ये उपपदविभक्त्यपेक्षया कारक बिभतेर्यलीयस्त्यात कुम्भीनां प्रदानकरणत्यमुक्तं तत्मोठिमात्र, यत्तु वाम्य यावत्यः कुम्यः म्युस्तान्ति दारुपात्राण्युपमृप्तानि स्यस्तावन्तावालणा- दक्षिणत उपवीतिन उपोत्तिष्ठेयुरध्धारा तिमनुजुहुयुरिति, तत्र दारुपा. जाणा करणत्वेनावणात्तदुपप्तिरदृष्टा । वस्तुतस्तु यत्कुम्भेजुहोति तनिष्ठूर्य दारुमयेण होतव्यमनिष्ठूर्यताया इति कुम्भनिन्दापूर्वकं दार- मयस्य होममरणात्वेन विधानाटुपकप्तानां पात्राणामितरवारमणकर्ट मा. नुहामेष्वेव करणत्यम् । अध्ययुम्मे तु होमे कुम्भ्य एव करणं कुम्भी. सख्यातोऽधिकस्य दारुमत्रस्यानुपलप्तस्यात्, कुम्भनिन्दा तु वालण. कानुहोमपरा, तस्मात् कुम्भीभिदास्पात्रैरव हातमिति पाले दासमयेण होतयमिति वाक्ये वालणझमत्यादिविशेषणविशिष्टादेशादन-श- ब्दाश्रवणाच्च, होमेनुहामे च दारुपात्रमेव करण, तावन्तो बालणा इति त्वधर्युमाहित्येनाप्युपपनम् । तेन्देकोऽध्ययुषुनुयादन्ये ऽनुजुम्युः । पलाशपर्णस्य तु होम एव करणत्वेन श्रषणानुक्प्रत्यावायत्यम् ॥ सू० विवृद्धिी ॥ ३॥ कुभ्याः प्रदानकरणत्वर्यपढोत्तरमन्तरा चिन्त्यते । दोहयो- त्वेन दोहकाले कुम्भ्याधियाभावात्सह कुम्भीभिरिति प्रदान काले कुम्भी- घहत्वप्रणाडोहेऽन्य कुम्भ्यो प्रदाने चान्ये । अत एव दोहकालीन कुम्भ्यां सस्कारान्तरबिधान सगछते । तयोरेव प्रदानार्यत्वे तु गुरुप्तस्कारस्यैव पतितः प्राप्तेस्तदानर्थक्य वैश्तेन मारूतबाधो वा स्यात् । पाभेदे तु समुच्चय इति प्राप्ते सायन्दोहाभ्यां चरति प्रातदाहाभ्यां चरतीति वचनात्मतिदारं हेतु कुम्भ्यावित्येवन्दोहमाल एव तावता धारणार्थ कुम्भीबहुत्व सामन्यात प्राप्त प्रदानकाले पकार्यापनयार्थमनूटयते । ददं च चतुणामपि दोहाना प्रातरव प्रचार इति पते, कालभेदन प्रचार तु प्रचशिष्टसध्याऽनुगदः ॥ - ·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । सू० तत्र शेपाः ॥४॥ तेष्वेव शेपकार्याण्युपस्तरणाभिधारणे च कर्त्तमानि कुम्भीता- दारुपात्रेषु यहणसमये उपस्तरणादिसम्भवात् । सावशेषस्यैव चादमा. नुपहाय यहीतुं युक्तत्वाति प्राप्ने अभिप्रामं नाहेन्द्रायानुन झापाय. येन्द्रं यजेति प्रेमावित्यभिक्रमणकाल एव विधानादुपस्तरणादेः सोपा. घदानस्य च कालातिकान्तन कार्याणि ॥ सू० सन्ततम् ॥५॥ तदिदं प्रपत्रयं सन्ततं वक्तयं न विरम्य सन्ततं वसोधारा जुहो- तीत्यादी विरामादर्शनादिति प्राप्त यथाकालमेघ घतय सामयलक्षणात लिङ्गात । तस्य च वाक्यालयत्त्वात अभिक्रमणसमकालिकत्व तु पुरो- नुवाक्यापस्यैव अन्ययोस्त्वनुवादमात्रम् । सन्ततमाति तु समासयचनं | तस्यैकशतं प्रयाजा इन्यन्त दतियदिति मूले स्थितम् ॥ सू० द्विरिज्या ॥६॥ वातायणयजस्य दर्शपूर्णगासपोरेधाभ्यासरूपगुणविकारविशिष्ट- त्वावस्येय पार्यमास्या अप्यात्तिःपार्णमासे सत्येदिति वचनेन सावा- ध्यास्य पार्णमास्याममायास्यायां च करवातेवामेतमईमासं प्रमुत दूति बच नेन सोमसंस्तुतस्य समस्तस्य फर्मणः कालेन सदात्यन्तसंयोगविधानेन तस्य समस्तकमात्तिमन्तरेणानुपपत्तेः । दर्श मात्रारत्ती च तद्विरोधादिति माप्ने सामः. गनु वे मावासित थुत्या कर्मक्रदेशस्य सोमयागत्वेन संस्तरात्तस्येव पोर्णमासेऽपि विधानाचाईमा समित्यस्यापि तदेकराग्य. तपा साचाप्यस्यमार्शतः मू० निरन्तरन् ॥ ७॥ गईमाममित्यायन्तमपागलवद्वितीमायगादेव माममधीते को. समीत रत्यादायिय निरन्तरमभ्यास रति प्राप्त द्वे अमास्य पतति । -RRIGAT मृतीमा सिमसार सूतीपानुया।

·नैमिनीये सरू भादृदीपिकायाम् द्वित्यविधायाऽऽग्नेयोऽष्टाकपालःपौर्णमास्यामानेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रधि च पूर्वस्याममावास्यायामाग्नेयोऽष्टाफपालो मेशवरुण्यामिवोत्तरस्या- मिति प्रयोगद्वयस्य विवरणाव प्रत्यहमभ्यासः पौर्णमास्या क्रियमाणस्य साबाय्यस्यैव सामाभिपवत्येनामावास्याया क्रियमाणाया आमिवाया अन- वन्ध्यात्वेन संस्तवात्तन्मध्यपतितस्य सर्वस्यापि कालस्य सुत्यारूपत्वा- दत्यन्तसयोगः स्तुत्यर्थत्वादप्युपपत्रः । किञ्च-विगत वर्णणि कर्तव्य- त्वेन विहितयोर्दपूर्णमासयोर्या वै दाजायणयानी स्यात्पञ्चदरापण यजेत शिवाजी सपदात इति पञ्चदशस्येव वर्ष विगत्सम्पत्तिवच नाद द्विस्वाभ्यासः ॥ सू० तस्य व्रतम् ॥८॥ तत्रैव तस्यैतद्वमित्युपक्रम्य नानृत पदेच मासमश्नीयाच स्त्रिय. मुपेयावास्य पल्प लनेन यासः पल्पलपेयुरेतद्धि देवाः स न कुर्वन्तीति विहितानि प्रतानि प्राप्तवतानामेव गुणविकाररूपाणि दाक्षायणय. जस्यैव दर्श पूर्णमासगुणविकाररूपत्वेन तत्तदानतयोरपि तथात्वस्याधि- तत्वादिति प्राप्ते चातुर्माम्यत्रतत्रदमावास्येष्टिवान्तराले यरपत एवे. तहतम्, प्राकृत तु प्रतिप्रयोगं प्रतापायनादिवविमोकान्तकालमेति तयोर्भदात् । स एतमर्द्धमास यज्ञो विततस्तस्यैतद्वमित्यर्द्धमाससबि. योगशिष्टत्वात् । एतत्प्रकरण एवं पठितस्य यतो भायामुपेयादिति प्रतिप्रसवस्य वैयर्यापत्तश्च । मू० भादिविकल्पः ॥६॥ ईदृशाना गुणविकाराणामच्छिको विकल्पः प्रतिप्रयोग स्पात दर्शपूर्णमासनिष्ठस्य यायजीविकत्वस्य विकारयपि प्रत्तेरिति प्राप्ने त्तिरीयरिताद्वितीयकाण्डे पन्चम प्रपाठके पन्तमानुषाके यम्पूलन घस्व शुद्धिमानमुपाटि तेनास्य या न रोधियेयु, यम्माळेया पूज्या एतत्सर्वमनतवद- माटिक न कुन्ति तस्मादयमपि न कुर्यात् । पन्पून धातु' प्रदालनछेटनयोरिति महीधराचार्या गुमाजु महिताया पित्तमाध्यामे द्वादश्या कोपमाया पाहु ।

·२३ त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रथमप्रयोग एवायं विकल्पः कर्मधर्मरूपाणां विकार प्रवृत्तावपि कर्तृ धर्मस्य यावज्जीविकत्वस्य तदयोगात ॥ सू० यूपविरोहणम् ॥ १० ॥ *यस्य यूपो विरोहति ईश्वरः पराभवितास्त्वाष्ट्र पशुंसाण्ड छागलो- मशं पिङ्गलं वधं बहुरूपमालभेतेति विहितं छिवयूपेऽद्यरोहणनिमित्त कर्म विकृतावेव प्रवर्तते । सासां हि सुन्याधिवृध्या दीर्घतलित्वात् । प्रस्तो दीताकाले छिवस्यानुच्छ्रितस्य यूपस्याल्पेन कालेन विरोहणासंभ- वादिति प्राप्तेऽनुच्छितस्यापि यूपस्य विरोहणसंभवात्मकतावविरुद्धम् । संस्कारकदेशयुक्तपलाशेऽपि यूपपदप्रयोगादवस्याविशेषस्य निमित्तको. टावप्रवेशात् ॥ सू० तमपरम् ॥ ११ ॥ यदीष्टा यदि पशुना यदि सोमेन पजेत तावास्य पूर्वाऽग्नि- श्चितः स्यात्तमपरमन्यवधाय यजेतेति श्रुते तमपरमित्यनेन पुराणाग्नि- द्रव्यसमीपदेशो लत्यते । पूर्वाऽग्निर्यथा यजनीयदेशस्यापरभागें भवेत्ता. दृशे देशे यजेतेत्यर्यात । नदीमन्वसिता सेनेत्यादौ नदीसमीपदेशमा. नात् । अथवा तं पुराणाग्निदेशमेवान्वयधायाश्रित्यापरं यजेत पुनर्य- नेतेपर्यः । पुराणस्याण्डिलस्य तत्रैव सत्त्वेन तदुपर्येव यजेतति यावत् । * तैत्तिरीयाणे प्रथमकापडे चतुर्थप्रपाटके छप्तमानुधाके यूपविरोखाय श्वित्त प्रकरणे मत्रा, अमुये या सतस्मादणं सत्या पशवोवीर्यमपक्रान्ति यस्य यूपो विरोति त्याष्ट्र प्रारुपमानभेत् त्यष्टा ये रूपाणामी यसब रूपाणामोशे सास्मिन पगुन बीय यातनास्मात्यगया वीर्यमपकामन्ति। तदर्यस्तु यस्य यजमानस्य यूयो बिरोद्धामरान अनर्यात एतस्मात् यजमानात पायो योर्यमपक्रान्ति किं सत्वा अमुर्य यर्णम मुरेभ्यो हित रुत्या तटेनदपक्रमणं नियापितु त्यष्टदेयताई घायणीपेतं पशुमालभेन त्वष्टादिम्याणां स्यामी, "त्यष्टा ये पयूनां पदिति, शुत्यन्तगत प्रतः पशूनां त्यष्टा स्पस्सामी यजमाने तान्य गुयोर्य ध नियति ततो नास्मान् पयो बीर्य मण्झामन्तीति सायनाचार्या ति रायमानणे प्रथमाष्टके चतुर्थनमाटके सलमानुया। + वास्येति तु पुः।

·२४ जैमिनीये सर्प भादीपिकायाम् वचनात्युनर्विनियोग पाहयनीयादेखि निरष्टिकत्वाभावात् नयाः सजलत्वेन सेनापत्वायोग्यत्वेन नत्र तीरलक्षणायामपि प्रहते तदभा. वात् । कांस्यासनकटासनयोरासनत्वाविशेऽपि योग्यतयैव भोज्योत धारणे व्यवस्थयैव विनियोगदर्शनादिति प्राप्ने मध्ये चिन्ता ॥ सू० सेामे प्रतिषेधः ॥ १२ ॥ उक्तवचने चयनोत्तरकालीनानामिष्टिपासोमानामविशेषेण यहणा- त्साह पुराणानि मिति प्राप्ते पुनर्वास्तु वा एतस्कियते पुना एत- त्मयान्ति यत्रैवाग्निचित्समिन यजेत तदेता एकविंगतिलोकम्पृणाम् उत्त. खेदयामुपनिधाय यति वचनान्तरेण सेमेि द्रघ्यान्तरविधानात्सामान्य. बचनेष्टिपशुबन्धयोरेव पुराणद्रव्यविधिः पर्यवस्यति । वस्तुतस्तु यदीष्टये- ति वाक्येऽपि सोमस्य विशिष्य यहणान्ययाऽनुषपन्योत्तवेदिपुराणागिढ- यस्यैवैयियतिलोम्पृणानामनिचित्कनुकसाभे समुच्चयः मामानन्त- गतेष्टिपशूनां स्वयंतिलोकपणाभाव इति स्थितादुत्तामग्निचित्क- कसोमे लोकापणारूपगुणान्तरविधिरयमेय । अन्यः सोऽयम्यवार्थवादः । रष्टिपशु-शष्दी व सोमप्रयोगान्तर्गतेष्टिपगुमात्रपराथिति न कापि पुरा याग्निद्रव्यस्य पुर्विनियोगः । सू० साग्निचित्यानाम् ॥ १३ ॥ एका गतिलोकम्पृणाभिया पुश्चितिः मानिचित्यन्तुष्येय स्यात्तत्मकरणे पाठारिति प्राप्ताग्निचित्यवेध व्यपदेषिरोपात अग्नि चित्वा यजत इत्यनुक्वा अनिचित् मन् यः मोमेन यत्रत रत्युस्या सामे- उनग्निचित्यत्य स्यैव भानात् । विश्वजिति मर्यपृष्ठे यहीतय्या अनिष्टामे यहीतव्या इत्यत्र ध्यपदेशभेदेनर विजिताऽग्निष्टोमेतरसंस्थम्य यह. यात् । सिंच प्रथा रोऽस्माल्लोकान् च्याते योनि चिनुते न था एत. स्थानिष्टकातिरवकल्पले या या एपोनिष्टकामात जुराति मति वैसा ता सपन्ती यतोऽनुपराभर्यात यज पत्रमानो यत्युनरिति चिनुन माहुतीनां प्रतिष्ठित्या दति पाचशेपेऽनिष्टमारतेय श्रयणकीर्तनाद ·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीय, पादः । २५. नग्निचित्यानामेवानिष्टकत्वेनोपस्थितेरग्निचितः केरलसोमयाग एवाय गुर्णावधिः । इय पुश्चितिरप्रमणेत्युच्यते, या तु समृद्दार्या पुनश्चितिः सा पुराणाग्नान्यत्र वैति विकल्प इत्याकारे स्थितम् ॥ सू० लाक्षम् ॥ १४ ॥ अग्नीपोमीये पश प्लातमुत्तर बहिर्भवति समेधस्यैव पशोरवय- तीति श्रुत लातशासामय वहिः सनिहिते सवनीयपशावुत्कृत्येत उत्तर पदविशेषणेन सवनीयपोरेवोपस्थिते. या तिघ्यावहिस्तदानीपोमी. यस्येति वाक्यस्यावान्तरप्रकरणाढलीयस्त्वाच्च । पञ्चावत्ताय नामद- ग्न्यप्रयोगेऽसभवविवेशस्य प्रामाणिकस्यापि चतुरवत्तस्योत्कर्पदर्शनादिति प्राप्त उत्तर-शब्दस्योत्तरपखड़े लवणापत्तेरत्तवाक्य एव तस्यानदानाधा- रत्वेन विनियोगविधानाद्विवकार्ययोध्ययाधमभावाभावादनुत्कर्षः । सू० पशुपुरोडाशार्थम् ॥ १५ ॥ सवनीयस्य पशः मेऽग्नीदग्नीन्विहरहिस्तृणीहि पुरोडाशान लडुछ पशुनो देहोति प्रेषः श्रुतः । तत्र वहिस्तरण पयर्थ पुरोडायार्थ च । उभयोरविशेषेण सनिधानात आकाहितत्वान, मन्दिनन्तीय. सवनयारण्येवमेव प्रपदर्शनातत्र च पोरभावात्तदेकरूप्याय केवलपुरो- दाशार्थमेय वेति प्राप्ते ऐष्टि प्रत्यचस्य बहिर्यिधेरभावादनुपधर वाई- स्तृणातीति सामिाहिर्विधः सत्त्वाच्च तस्यैवाय स्तरणार्थ: प्रेपः ॥ सू० यथाभा गम् ॥ १६ ॥ भूयोमन्त्राधिकरणे ययाभाग व्यायर्तयामित्यादिमन्वाणा विकल्प उतरते देयते मोय विभजन विदधति देवताना यागन्धित्वात् समद्रव्यकत्यात् । चेतनत्वेन मोधनात्याच्चेति प्राप्त पिण्डायात्र सबोध्यो । तयोदंग्तातोऽन्तरदुत्त्यात स्वधित्यायचेतनानामपि समो. धनदर्शनात् देयतामा अपि गदरूपत्याच्च । • गुमाइलिमा । । पयाम मति पुस्तकान्तरस्पाटान्न मन पुन ' ·१६ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सू० एतेन ॥ १७ ॥ इदमग्नेरिदमानीयोमयोरिति मन्योरपि पूर्वन्यायेन पिण्डयि- भागार्थत प्राप्ते तसंयुत्य द्वेधं कृत्वाऽभिमशेदिदमारित्याम्नानाद्वि- भक्तयोरेंप देवतानिर्देशः । प्रानयानीपोमाभ्यामिति मन्त्रयोस्तु चतुर्थी निर्देशादर्सदिन्ध देवताऽभिधायित्वम् ॥ सू० *पुरोडाशगणे ॥६॥ यत्र बहूनां पुरोडायानामेकः पिण्डस्तत्रापि यथाभागं व्यावत. धामियविकृत एव मन्त्रः प्रयोक्तयः । विभागस्य पिण्डद्वैधीकरणार्य- त्वादिति प्राप्ते व्यावर्तध्वं भिगो वो विभत्वित्पादिरीत्याहेन प्रयोगः पिण्डहित्यपि हविषां बहुत्येन तेषां परस्परख्यात्ताभिधेयत्वात् ॥ सू० उत्तमयोः ॥ १६ ॥ अन्त्योपान्यपिण्डविभागेऽपि हरिबहुत्वानपायादृहेन प्रयोगे प्राप्त यथा प्रभावित एव मन्त्रः पूर्वविषां व्यातितत्सेन दुयोरेव विषयावर्तनीयत्वात् ॥ मू० सर्वत्र ॥२०॥ पुरोडाशगण एव देवतानिर्देशी विभागन्यायेन सर्वेषां हवियां स्यादिति प्राप्ते महतः पिण्डादेकेकस्य हविपः प्रमेण पृथक्करणाददाग- • तैत्तिरीयचिताया द्वितीयकापहे पप्टप्रपाटो नसीयानुयाके मन्त्राः प्रति रसो या इत उत्तमाः मुत्र नाकमायन तहपणे पावास्यभ्ययायन नेपश्यन पुरोडाशर्मभूत समेत तमचिन्द्राय भियस्य यस्यतरे धियस्य विश्वभ्यो देवेभ्यो ध्रिय र्यात स नाभियत समययत्यये धियति माऽग्नये धियत पदाग्नेयोऽष्टा फपालीमावास्यायाश्च पोर्णमास्या घाच्युतो भात मुशर्मस्य सोझम्याभिज्ञित्य रति अष्तिरोनामका प्रषयः इतः भूनामात उत्तमा. उद्ततमा त्यापा निर्माताः स्यां प्राप्ताः तर स्वर्गत पय यजयाम्तु यज्ञभूमिमभिलत्य समागताः तम्या भूमी पुरोडागाभि मानी देवः स्वशरीरमन्तधाय कर्मशरीरा भूत्वा प्रकर्षण पन्नायते त दृष्यात अपयो नुयन एन्द्रादीनां मध्योऽन्यमाम त्या वास्यामः त्यध्यिस्य त्वमतिष्ठति ततः म पुरोडाशी नातिष्ठन अध्ययं तिष्ठेयुक्त स्थितवान अताटिनद्वयेऽप्यष्टारूपाल. पुरी- हाय भाग्नेयः अव्युतः कर्तशः तेन स्याभिजा भवतीति सायनाचायः । 1 भागात तु पा..

·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रामादेव तत्तदेवताऽवधारणस्य वृत्तत्वादन्त्योपान्यपिण्डयोर्मध्ये का पिण्डः किंदेवत्य इति निर्धारणायोगादृष्टार्थी देवतानिर्देशोऽपि तयोरेव ॥ सू० चरुपुरोडाशाः ॥ २१ ॥ यत्र चर्वर्थ पुरोडाशाय च ब्रीहिनिर्वापादितण्डुलीवरणान्त- क्रिया रत्ता तत्र तेपा तन्त्रेणा*धिपवनस्यासम्भवात्तस्मिन्नेव काले विभागः मसक्तः स चामन्त्रक एव कार्यः प्रारूतकालाद्विवकालत्वेन मन्त्राप्रवृत्तः । साकंप्रस्थायीये कुम्भीतो दारुपाचे दोहानां यहणदशायामवदानधर्मा- णामन्यकालत्वादेव प्रवृत्त्यभावादिति प्राप्ते ऽवदानादप्रदानान्तेकप. दार्थप्रयमावयवरूपहविर्यहणस्याभिक्रमणादितः पूर्व कालिकस्य कुम्भी- भिरेव वृत्तत्वादास्पात्राणा होमकरणवनिर्वाहकस्य यहणान्तरस्याप्राक- तत्वेन चतुरवदानरूपत्वाभावात्तत्तदवयवोपस्तरणादेरप्रवृत्तावपि हवि- विभागस्य समृदायर्या पुनश्चितिः सा पुराणानावन्यत्र ति विकल्प इत्या. करे स्थितम् ॥ सामर्थ्यवशेन प्रागेव करणेऽपि प्रास्तत्वानपायात्तदङ्ग मन्त्राणा च प्रधानानुसारित्वावश्यम्भावात पाशुकप्रयानानामन्यकाल. त्वेऽपि तन्मन्त्राणामिव प्रवृत्तिः । सू० एकान्ते ॥ २२ ॥ यत्र चरवः पुरोडाशाश्च व्यतिपक्तास्तत्र क्रमानुग्रहायकैकशा विभागः कर्तव्य इति प्राप्से चरूणा सर्वेपामेकः पुरोडाशानामेक इति द्वावेव पशी युगपत्कर्तव्यो तन्त्रभावे क्रमविपर्यासाभावात् ॥ सू० इदममुप्य च ॥ २३ ॥ तेवेव देवतानिर्देशो न कार्यः । अव्यतिपक्तेषु तेवनध्ययसाना- भावात् । व्यतिपक्तयु तु क्रमविरोधापत्तरिति प्राप्ते चोदकप्राप्तस्य बाधे मानाभावादिदममुप्यामुग्य चेत्यादि रीत्या समुचित्य देवतानिर्देश: फत्तथ्य एव । तदभावे कस्य राशेरधिवापः कार्य रति सन्दहापत्तः तत्रानुष्ठाने क्रमस्यानङ्गत्यात् ॥ पुगेडायोपाना पेपणा दि स्थापनमधियपमित्युच्यते । .

·नैमिनीये संकं भादीपिकायाम सू० सर्वपृष्ठायाम् ॥ २४ ॥ बहुपुरोडाशानामक एम पिण्डीयत्र विहितस्तत्र प्रदानकाले हविभागस्यावश्यकत्याच्चस्पुरोडाशाधिकरणन्यायेन तदैव विभागमन्त्रः प्रयोक्तव्य इति प्राप्ते प्रदानझालेऽविभक्तानामेव हतियां प्रतिदेवतं प्रदीयमानतया हविर्विभागस्यैवाभावाच तदङ्गमन्त्रपत्तिः ।। इति सङ्कर्ष भादीपिकायां त्रयोदशाध्यायस्य नृतीयः पादः ॥ ३ ॥ प्रय त्रयोदशाध्याये चतुर्थः पादः ॥ सू० वाजिनेन ॥१॥ चातुमास्यपु वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र तादर्यचतुया यागात्पत्ता- वेव सर्वस्य वाजिनस्य यागे विनियोगेनान्यत्र पुनर्विनियोगस्य शेपा. स्विष्टसत इत्यादाविव शेपयदाभावे स्वेच्छया कर्तुमशक्यत्याद्वाजिनेनो- पसिञ्चतीति विहितमुपसेचन च प्रयोजकं सदन्यद्वाजिनमातिपतीति प्राप्ते यागोत्पत्तो विनियोगश्रवणेऽपि परायीऽऽमिताऽनुनिष्पन्नस्य वाजि. नस्य विनियोगाकाहायां यागोपसेचनयोः समकालप्रवृत्तेरसंयुक्तोत्पबधी- वाज्यस्येवोभयत्र विनियोगसम्भवाव वाबिनान्तरमुत्पादाम् ॥ सू० श्रामिक्षायाम् ॥२॥ अस्ति साम देव वाजिनस्याप्यनुवपदारः । स च स्थिप्टरद्रप एघ प्रधानद्रव्यप्रतिपत्तिरूपत्वात् । अत आमिलायां सोम दूध वानि- नस्याप्यनुवषट्कारः, स च स्विप एवं प्रधानद्रव्यप्रतिपत्तिरूपत्वा- दत आमिनायागीस्थिरतं प्रत्यामनेत् । अनिच्याशेपन्यद्योगः स्विटष्टतमिति प्राप्ते वाजिनाऽनुवषट्कारस्य वाक्येन वाजिनमभ्यन्धा- हाजिनकशेषप्रतिपत्तिरूपत्वेऽप्यामितायागशेयस्य प्रतिपत्त्या काहाया अनि- इत्तेश्चादमाप्तस्य स्विटतो न याधः ॥

·त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सू० तस्य वाजिनम् ॥३॥ अनुवषट्कारस्य सौमिकानुषपदकारवत्स्यिष्टद्विकारत्वात्मलितः प्राप्त सहदवदानादि कर्तव्यमिति प्राप्ते ऽनुपदेनाव्यवहितपूर्वत्वस्य प्रती- तेर्वपट्झारमन्वन्यो वषट्कार इत्यर्थ त्यावदानादिना विप्र बाधापत्तर- | वदानादिविशिष्टमिझयागद्वये द्वितीयस्यानुवषट्कार इति व्यवहारामा वात्यर्वावत्तशेपादेव यागः कार्यः, अत एव त्रयाणा हविषा स्विटरतेन समवयतीति न्यायप्राप्तानुवादः । त्रयाणामित्यस्य सोमवाजिनधर्माणा- मित्यर्थः, तपामेवोपक्रमात् ॥ सू० विशाखत्वम् ॥ ४ ॥ मै खेतमालभेत वारुपा प्णमपा चौपधीना च सन्धाववकाम इति प्रकृत्य श्रुते विशाखा यूपो भवतीति वाक्ये विशाखत्वस्य श्लजणाय त्यादिवरदृष्टार्थत्वादयभागे द्वे शाखे यूपस्य सम्पादो दति प्राप्ते वास णप्रघासिविहारद्वयवत्कार्यार्थत्वे सम्भवत्यदृष्टार्थत्वायोगात पशुनियो- जनस्थान एव शाखावान यूपः सम्पादा अत एव द्वे लेते देवते समृध्या इति वाक्यशेपे देवताभेदेन यूपवित्वानुयहोक्तिः कार्यत्व एव युज्यते । विशारने यूपे त्रैता आलभ्यन्त इत्येतद्वाक्यशेपे त्रेताना प्रथममारियन कामाय मध्यम इत्यादिना शासात्रये पशुबन्धनोक्तिरपि युज्यते ॥ • तैतिरोयद्धिताया द्वितीयकाण्डे प्रथम प्रयाठमे नवमानुवाके च मन्त्रा । मैत्रातमालभेत वारुण (कामपा ) चौपधीना च सधानचकामो मैत्रावा प्रापधयो वारुणीरापोऽपा चखनु वा पधोना च रसमुपजीवामा मित्रावरुणावेष स्वेन भागधेयेनोपधाति ताववास्मा अब प्रयच्छता चाद एव भवति इति तदर्थस्तु संधिशब्द कालपरत्वेन देशपरत्वन च तुधा मूत्रमारा व्याख्यातवान अपा चापधीना च साविति प्रापि शरत्प्रतिपत्ती अपि चापा चापधीना च साधिति त्यामध्ये नदीनेत्रयोर्मध्ये इत्यर्थ श्रीपधानामुपकारत्वेन मित्रसअधित्य साधु प्रयाग उभयरसापजीवनन प्रशन्ता । एतदेवाभिप्रेत्य सधि प्रशसति प्रथा चोपधीना वसनमत उभ्यस्यायम्ध्यर्शत। + पुनस्तत्रेय यूपस्य शाखाद्वय विधने, विशाखो यूपो भयति देखते देवते समध्ये इति विविध शाख यम्यासी विशाख तदिद मूत्रकारों दर्शयति विशाखा यूपात यदूध्य रशनायास्तटिशाख यहाण्युभे शाखे अष्टा श्रोसपाल स्वातामिति गायनाचाया ।

·३० मिनीय संकर्ष भादीपिझायाम स० एतेन यूपकर्म ॥५॥ शायायामव नियोजनामानात खले वालिवत्तस्या अयूपत्वा तत्र यूपधाः कर्तया इति प्राप्ते धर्माणां पनियोजनरूपकार्यार्थत्वात खले. वाल्या अपि स्वरूपाविघातकाजनादीनामिष्टत्वाच्य भवन्त्येव धोः । सू० ऊर्ध्वम् ॥६॥ रशनापरिघ्याणार्य नाभिदान स्थलमवशेष्य तदूर्धमेव शाखाभेदः कार्य इति प्राप्ते शासारखेव परिय्याणस्यावश्यकत्यादुपराहिः कतिप. यामुलायमेव विशाखता ॥ सू० अग्रमध्य-शब्दो ॥०॥ दिवमण मा लेखीरन्तरितं मध्येन मा हिसीरिति मन्त्रस्य झुलेखनान्तरिहिसयोरसम्भवनासमवेतार्थत्वाच विशास्त्र अहति प्राप्ते- जयमध्य-शब्दयारसमवेतार्यत्वाभावादयाभ्यामित्यादिरूहः कार्य एव ।। सू० सहोपरम् ॥८॥ पञ्चामि यूप पश्चति यजमान समितीदुम्बरीभवति नाभिदर्भ परिव्ययतीत्यादी यावान्भाग उपरान्तर्निखन्यते तावता महेवैतानि परि- माणानि चतुईस्ता स्यूरोत्यादिवाश्येषु तथा दर्शनात् । पुरुषस्य नाभिर्यधा मध्यभागस्तया यूपमध्यभागम्य तेन बोधाच्चेति प्राप्ते खाता- दूर्धमतानि परिमानि । चतुर्हस्ता स्पूणेत्यादिवाक्येषु तया दर्श- नात पुरुपनियोजनादिकायार्यत्वात् । सातापरिभाग एव नियोज- नात् । परिव्याणदराया खातस्याग्रस्तत्वेन स्वनाभिपरिमाणस्य तदू- मेव सम्भवात् । एमविशत्यरत्यादिपरिमाणान्तरपवे मध्यभागे परि- घ्यायसम्भवाच्च ।। सू० यजमानेन ॥६॥ पुरुषव्यक्तिभेदनावतारतम्यादनियमेन यस्य कस्याप्परवियामः प्रयोगमागुभावादिति प्राप्त यजमानेन समित इति वचनान्तरकतास्य. तया तदीयारभि. ममित इत्येव नियमनाव तथा ।।

·३१ ॥ १०॥ त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सू० अध्वर्याः व्याममात्राणि पतपुच्छानि भवन्तीत्यग्नो श्रुतं तत्र कर्मण्यध्या: प्रवृत्तत्वादनियमावियमस्य युक्तत्वाच्च तस्यैव व्यामो याह्यः । शूर्पण जुहोतीत्यत्र कमाइशूर्पस्यैव ग्रहणदर्शनादिति प्राप्ते यजमानसंमानव- तस्यचोदित्वादनियमः । शूर्पस्य तु तदर्थमेवासादविधानाद्वैपम्यम् ॥ सू० चतुरः ॥ ११ ॥ निर्वापे चतुर्मुष्टिपरिमाणस्याप्यनियमेन यस्य कस्यचिन्मुष्टी प्राप्त अस्माद्राशेर्मुष्टिमादत्स्वति प्रेरितस्य चैत्रादेः स्वमुष्टिपरिमितस्यैवादान- दर्शनादध्वरिव मुष्टिः ॥ सू० परिवीय ॥ १२ ॥ यूपैकादशियां श्रुतम् । अग्निष्ठ ऐकादशिना रशनाः परिधीय वासयतीति अत्र रशनाभिः परिव्याणेनाग्निसमीपस्यं यूपं संस्कुर्यादि- त्यर्थः प्रकृती निवृता यूपं परिवीति श्रवणात् । अत एव वैष्ठतवाक्ये द्वितीयासप्तम्या सक्तूनितियत्तत्र जयानितिवच्च गुणप्रधानतापरे । परि- वीति च प्रतिलिङ्गसयोगात्प्रास्तपरिव्याणनित्तिः । परिधी पशु नियुञ्जीतेति बननेन यूपनिवृत्तेर्दर्शनादिति प्राप्ते मध्ये चिन्ता । सू० तासामेकाम् ॥ १३ ॥ नाभिदनस्यले सर्वासा परिव्याणासम्भवे नैकामेव तत्र परिधीया- न्याभियंयाऽवकाश परियाणम् । अथवा प्रस्तावपि रशनाद्वयस्य परिव्या णाय.प्पपर्याप्त एव नाभिदनभाग ति तं देशमन्तभाव्यव परिवीयते । अतोविस्तापि सर्वाभिर्युगपदेव नाभिदन्न परितः परियाणमिति प्राप्ते पुनमध्ये चिन्ता॥ सू० एतेनैकादशिन्याम् ॥ १४ ॥ वैकृतद्वैरशन्येऽप्यका विहितस्यले परिवीयेतरा यथा विशायमिति प्राप्त युगपदुभाभ्या परिध्याय प्रतियत् ॥

·मिनीये संक भाट्टदीपिकायाम सू० स्थितादुत्तरम् ।। १५ ।। एकादयभीरयनायुगेयंगपत्यरिव्याणे तासां पुनरुपादानवेलायां युगपदेव मोतप्रसङ्गः । तथा च पश्यूपपरियाणार्यरयनाशनामलोपा- पत्तिः । अनिष्ठाडे हे रणने पादाय पनयूपं द्वाभ्यां द्वाभ्यां परिव्य- यतीति पयनिष्ठापादानकोप दानश्रुतेः । तस्माद् द्वाभ्यां द्वाभ्यानेला- दशत्वाग्निष्टः परियायत सू० तन्वं यूपमन्तः ॥ १६ ॥ युमा मुचामा दति होचो मन्त्र एकादयवार प्रयोक्तय्यः प्रतिन- धानप्रतिमधानं गुणारतरिति प्राप्त क्रियमाणानुपादिमन्त्रस्यादृष्टार्थत्वे. नारममावयेत्वात्तन्दतः । प्रति प्रधानमिति न्यायस्तु परितीरसी. त्याध्वर्यशमन्वपरः । तस्य करणत्वेन दृष्टार्थत्वात ॥ सू० श्रादास्थितादुत्तरम् ॥ १० ॥ परिवीय वासयतीति बणार्दा नप्राधिकरणझेन परिव्याणकर. णेन वासनेन रशना: सस्कोदित्येवार्थः । विक्तिव्यत्यासस्य वासयति. पदवैयर्यस्य चायुक्तस्यात् । अघ यदग्निष्ठाधिरशना विट्रियन्ते तेन मनिष्ठा इति वचनेऽग्निष्ठवाससंस्हतरशनासम्बन्धन पत्यूपानामम. प्यनिष्टतासम्पत्तिकयनेन रशनासंस्कारत्वावगमाच्च । रशनासंस्कारक वासे गुविधायझय परिखीयेत्यस्य धर्मग्रहणासमर्थत्वेन कालभेदेन च प्रारूतपरिव्याणानिवृत्तः । सू० ऐकादशिनान् ॥ १८ ॥ साग्निचित्ये वितिक्रतो शुतम् । स्वाय वा एप लोकाय चीयते यनियंज एकाशिनी यदानावेज्ञाशिनों मिनुयाणवेनं स्वांगाल्लो. कादन्तर्दध्यादामिनुस्यात्स्वभिः पशून्व्यर्धयेदेक्यूपं मिनाति ननं बजेण स्वाल्लोकान्तर्दधाति न स्वभिः पशून्र्धयतीति । अत्र अग्निस्टापादानकापादानेति पा.। + मुधर्मादिति पाः।

·- चयोदशाध्यायस्य चतुः पादः । प्रतितो यूपेकाशिन्या एक्यूपस्य च पचतः प्राप्तो योग्य निय- म्पने तहिं पागुम्जायनीवास्यन्यायनयेतानितिमिरेकादशिनप्रति- पंधो व्यर्य: स्यात् । अतः पशुनियोजनातिप्तकाप्ठसंमानस्य कयूपमित्य- नुवाद, अनुवादे च गाणो न दोषः । प्रतिपंधरव यूपमामान्यस्यत्र । समाती या मूपों विधीयत इति न यूपयरीरघटकातिरिका धर्मा भय. न्तीति प्राप्त यदग्नावियन निषेधस्येव यच मिनुयादित्यगेन विपि प्रतीतभागाभायपोरवकस्मिन्प्रयोगेऽसम्भयागभयसमाधिमयेय प्रात- माना विधि जानेय यूपानुद्दिश्य संख्यामात्र विस्त विदधाति । एका मामि. धनीमन्वातियत् । अत एव नेमिति याक्यद्वये नोभयसमाधियुज्यते । सू० तेपाम् ॥ १६॥ धेकादश यूपाः प्रोग्यमध्ये हन्येर समोयेरन प्रतिदिति प्राप्ते. हाना प्रधानकालत्यात्मनः मुत्यायामेय नेपा ममानम् । प्रस्तो पशुत्र पम्प तन्वभूतो मोनोपोलीयपत्येन पर्याः समितीपर्ययनान्ये पुपाः पराव संमातथ्या: । भारभृताप्टरहीतस्य प्रस्तायेकपात्रत्येऽपि पायग्रेनेय पायिभागदर्शनात् । मत पयाग्निष्टमेतदहक्रयेदुरfrन: हि सदहरालस्यमानो भरतीत्यादिना मध्यस्यरस्पेशाप्रपणे देवपश्यातम्भ नित्य तेन महान्येपा दगानां तेऽप्यन्त्रपणे तत्तत्स. काराणां पायपि प्रधानकात एय करियमाणतया तनुनितानम्ना रव भूपित गरिवरित निन्दावानं मान्यते । मूसदाः संमानम् ।। २० ।। मेयमेनागिनी योय मंतसत्येनामाता नेगमगले. सातत्यासन्जापहारस्यापि मुसामानिमममानसशानभेडAnt. नाममा नाति मा परमो कांग्गुमाधार. पम्प नरयातस्य र ममाविका पामो वगना. पमा सामरिन मनमा फेनारnिwill fes mar सगा मानस Aaho.

·॥ मिनीये संकर्ष भादीपिझायाम सू० एतेन सपनीय ॥२१॥ प्रानीगमीयरयनाया अन्यमातवादगणे तन्णोपकारकत्वेऽपि सवनीयझालात तु कर्मकालत्वात् प्रत्यहमावर्तत यूपस्य सहत पशुकाले नि खातस्य पुनर्निखननासम्भवेऽपिरशनाभिः प्रतिदिनमाया परियाणसम्भ- वादिति प्राप्पो यूपाङ्गस्य परित्र्याणस्यापि पूर्वाधिकरणन्यायेन वेदनका. लिशस्य पशुकाल उत्कऽपि तन्वताऽनपायाच रशनाभेदे प्रमाणमस्ति । तेनाग्निष्टयने पत्यूपरशनाश्च तन्मेवोपकुर्वन्ति सू० अग्रेण ॥ २२ ॥ अर्द्धमन्तवटाडे बहिर्वरीति लतितस्य देशम्याग्निष्ठेन यूपेनाना- न्तत्वादन्ये दर यूपा अनियमेन यत्र वापि निख्नेयाः । पुरस्तास्मिनो- तीति वचनाद्वाऽग्निष्ठात्माम्देशे प्रातस्यक्रमेण संमातय्या इति प्राप्त उदाक्षिणाविस्तृतम्या वेदेः प्रान्तेऽपि लक्षितदेशस्यानपायत्तिरचीमि- नोतीत्याहत्य विधानावाग्निष्ठोददक्षिणपायोरेव मातव्याः सर्पया- मपि वेदिप्रागभागर्तित्वात्युरस्तान्मिनोतीत्यर्यावरुद्धम् । सू० तेपामन्तराले ॥ २३ ॥ यूपानामन्तरालभागदशके समपरिमाप्यतायाः समं स्यादिति न्या. येन लाभेऽपि परिमाणविशेषे प्रमायाभावादनियमे प्राप्त स्याण वि. मिमीत इत्यस्यान्तरालपरतयैव सार्यक्याद्रयातमात्राणि यूपान्तरालानि कार्याणीति । सू० तथा वेदिसंमिताम् ॥ २४ ॥ तुल्यन्यायेन वेदिसंमितां विमिनोतीति वचनान्तरस्याप्यन्तरा- लपरत्वावश्यम्भावानुभयो: परिमाणयोर्विकल्प दति प्राप्ते यूपोयराणां यावन्तस्तियादेशास्तबद्वादिभिवर्धनीयेत्यभिप्रायेण पचनान्तरम्या- पपत्तेविरोधाभावादविकल्पः ।

·त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सू० यथापूर्वम् ॥ २५॥ यूपेपूदगपवर्गवविधानाद्वराग्नेयकोणमारभ्यशानान्ता यूपा अ. ग्निप्ठेतरे दश संमातव्याः । यहा निष्ठाधारदेशस्य मुख्यस्येतरेष्वसंभवेऽपि- तत्समीपतिदेशपरित्यागे मानाभावात्तदासत्रदेशस्य प्रधानपशुरुमगोप. स्थितस्याविरोधाय द्वितीयं यूपमग्निष्ठाक्षिणतो मीत्वा तृतीयनि- ठादुत्तरता मिनुयाना एवं चतुर्थपञ्चमादियुगलानि दक्षिणोत्तरयोमातव्या- नि। उदगपवा यूपा भवन्तीति वचनस्येवमप्युपपत्तेः । एतेन यदाग्नेयश्च वार्हस्पत्यश्व सौम्यमभितो भवत इति लिङ्गमप्युपपद्यते इति प्राप्ते दात- णापाः पशवो भवन्तीत्याहत्य विधानेनेशानादयानेयान्तक्रमेण पशुनि. योजने सिद्धे तदङ्गेषु यूपेष्वपि प्रधानसत्रिकर्यलाभेन तयैव सम्माने प्रसक्त प्रवर्तमान उदगपवर्गवविधिः सम्भवत्तविकाविरोधेनैव नेतव्यः । तथा च पशुक्रमेणैव नव यूपा नीत्या दशमस्य स्यानमतिक्रम्य वेनग्निकोणे दशम मीत्वा तदुदभागे एकादशं मिनुयात् । एवं सति द्वयोरेवोत्तमोपोत्तमयोः मोपरोधः स्यादिति भाष्यकारः। यद्यपि यूपसम्मानोत्तरमेव पशुनियोजन- प्ररत्तैरुदगपर्गतामाग्नेयादीशानान्तरमेणैव यूपेषु कृत्वा पशून यूपक्रमेणैव नव नियुज्य दरामैकादशयोयत्यासेन नियोजनमपि सम्भवति तथाऽपि दशमोऽग्निष्ठादित्यादिलिद्दर्शनानुगुण्यात्तथोक्तम् । तदिदं लिङ्गदर्शनं न्या. योपोलितमेद्विरुद्धवचनाद्वलीय: सत्पती निवियते, इतरत्तु विक- त्यर्थम्, । आचार्येस्तु वाचनिकत्वाविरोपादिकल्प एव प्रकृती स्वीकृतः । सू० उपरसंमिताम् ॥ २६ ॥ उपरसमिता मिनुयापितृलोकझामस्य मध्येन समिता रशनसं- मितां च मनुष्यलोकमामस्य चपालमितामिन्द्रियकामस्येत्यादिभिर्वचनैः कामनाभेदेनझादशानामुपरादीनां विधीयमानं साम्यं परस्परप्रायपाठा. देकविधमेव स्यादिति प्राप्ने वचनसार्थक्याय प्रायपाठमनादृत्याऽप्यन्या- न्यविलतणमेव स्वीकार्य यूपपरिमाणतुर्योशेन दैयमुपरस्य विहितमस्ति । १ यूयममानोत्तरमेयेति पा ।

·बैमिनीये सर्व भादीपिकायाम् यूपस्य त्वेकादित्रयस्त्रि गदाच्या विझल्पिता: । तेन तद्भेदेनोपराणा परि माणवेषम्ये प्राप्त देय साम्य फलाय विधीयतेन तियतवन । अवटान्त- नियो यूपग्धोभाग उपरम् । तस्य झतृणमुपर भरतीति ततणनिषेधेन तदसम्भवात् । मध्यभागस्य जियायामरशनावेष्टनपरिमितत्वेन देयतऐ करूप्यस्य सत्त्यादेव तस्य रशनया पृथुत्वेनैव साम्यविधिः । एव चयालेपित सू० व्यत्यस्तपशु ॥ २० ॥ आग्नेयसारस्वतसाम्यपाणवाहस्पत्यवैश्वदेवेन्द्रमास्तन्द्रानसावि वारणानेकादश पन्यिधाय यामिमा प्रजा अायदा चरन्ति सा वा एपैकार्दायनीत्युक्त्वा ततो व्यत्यस्तपशून्मसम्याग्नेयमग्निप्ठेऽभित ऐन्द्रमै न्द्राग्न सारस्वत सावित्र सौम्य वैश्वदेव पाण्य मारुत वार्हस्पत्य वारुण च विधाय शुत तामेता कापेया चिटुस्तामेतातिरात्रवरम बालभेति। अत्रातिरात्रचरमशब्दोऽहीनपर । तस्यान्यतरतोऽतिरात्रत्वात् । न तूभय. तोऽतिरासनपर. । द्विविधामेकाशिनी प्रसत्य तामेतामित्याखानादुभ योरप्यहीन उत्कर्ष इति प्राप्ते यामिमामित्यनेन प्रतिगामितया बहुक- तूंकत्वेन पूर्वस्या निर्देशाटुसरस्पारच कापेपपदेन कतिपयसमतत्वस्थ नेन तामेतामित्यनेनापि सनिहिताया एव परामत्कापेय्या यवाहीने पत्कर्पः । यत्तु कन्पसत्रमाग्नेयमभित ऐन्द्रायति तन्द्राग्नोभयस्य नामै देशमेलनेन निर्देशामत्याविरुद्धम् ॥ रति श्रीसकर्ष भादृदीपिकाया त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थ, पाद ॥४॥ अय च यूपयाद इत्युच्यते । त्रयोदशाध्यायरच समाप्त ॥ अथ चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः । सू० इप्टकाभिः ॥१॥ अग्निचयनसाधनीभूता इष्टकाधातुमप्यो मृन्मप्यो वाऽनियमेना. पादेया । इष्टका-शब्दस्य घटादि पदरजातिवचनत्ये वा दिपदवदा

·चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः 1
मृतिवचनत्वे बोभयत्रापि प्रयोगदर्शनात् । प्रतिनिमित्तप्य धातुमयी-
प्वविशिष्टत्वादिति प्राप्ते यन्मृवापरचाग्नेरनादामथ कस्मान्मृदा चादि.
श्चाग्निरधीयत इति वास्यशेपाविर्मन्येनेष्टकाः पचन्तीति विहितमाक-
स्यादृष्टार्यत्वापतेश्च मृन्मथ्य एव । यत्तु मूले इष्टका-शब्दस्य नातिव-
चनत्वं निरस्याप्रतिवचनत्व तदर्यसंशयान्तरं प्रदर्य साधितं तवातीयो.
पयुक्तमयुक्त वेत्युपेतितम् ॥
सू० अश्रिमत्यः ॥२॥
इष्टकात्वाविरोपात प्रयोगमा गुभावायानियतसंस्थानवत्त्वे तासां
प्राप्ते एकानां चितिनिरतिरूपमार्यप्रयुक्तत्वेन स्वरूपार्यत्वाभावादशि-
मन्तरेण तदयोगात्साश्रिका एव भवेयुः । चतुरथा भवतीति त्वाति.
प्तास्युदेशेन गुणमाविधिः ।
सू० समचतुरश्राः ॥ ३ ॥
चतुपरसवाविधेविरोधावीर्यचतुरश्रसमचतुरअयोधिपत्य प्राप्त
दीघोदिपदान्तरसमभिव्याहाराभावे समचतुरस्यैर वाधादश्रिमरिमाण-
चतुष्कस्य समं स्यादिति न्यायेन साम्यमेव ।
सू० अमृन्मयीनाम् ॥ ४॥
पगुयीघाट्यधाने यदन्तरालमुत्परते तत्परणार्थमपि कतिपया
इप्टका निर्मातव्याः । रटमाभिरिति तृतीयाश्रुत्या चयन प्रति निरपे.
चकारणत्यारगमात् । तामां परस्परमम्बन्धमन्तीण नरपेत्यायोगादिति
प्राप्ले निरन्तरातेप्टकामाम्यन्यस्यासम्भवासिमतापूरविधिलावावर्ज-
नीमिचिदन्तरालस्येव पाचनिझामयरस्तुरुतान्तरालस्यापि मोठ.
प्यारया मृत्यापासकाष्ठायतरालसदायपि चितः प्रासाद ति रति
प्रयोगदरांनाप पगुगीपादिस्यले रष्टका निधेयाः ।
मू० वर्णपयत्तयम् ॥५॥

·मिनीये संकर्ष भादीपिकायाम मर्यान्वनिष्टकानां फुयादिति श्रुतो वर्ण-शब्दः श्वेतादिरूपपर एव । सन्यसमधेतरूपाणामन्यत्र कर्तुमास्यत्वादेव तादृशवर्णसमवायमः धारिकादिद्रव्यलेय आपलभ्यः, न तु वर्णशब्द एव तत्परः शब्द- सयोगादिति सूत्रस्वरसात् । रेखासामान्ये वर्ण-शब्दस्य शक्तिनिरूर- भावात् । वर्ण तु चातर दति कोशेन नपुंसकत्वायत्तेचति प्राप्त, एजुरेखाः पश्वाच्च पुरस्ताच्च यालिखिता मध्य इत्यन्तेन नानारखावतीनामिष्ट- काना देविशेषविधानोत्तर सान्यानित्यस्य पाठन सर्ववर्णशब्दस्य पूर्वमकान्तरविविधपापरत्वावसायात्सति तात्पर्य यहे तदनुपपत्त्या लक्ष- याया अपि न्याय्यतया या द्विशेषाणा विनियोगविधिभिरेव सर्वरेखा- पे सति तदनुवादके वारये तस्या अदोपत्वाच्चोतकोशे च-कारण पुल्लिद्गपदस्याप्यनुकादेखापर एव ।। सू० तासां पाके ॥६॥ श्रामपक्कसाधारण्येनेटकापदप्रयोगात पक्केष्टचितः प्रासाद दू. त्यादि प्रयोगेषु पदान्तरसमभिव्याहारेणेव पकताप्रतीनियमे नैती. कृप्यास्तुपपक्का भवन्तीति कतिपयासु पाकविधानादितरा आमा एति वा प्राप्त न रुप्या न लक्ष्मणामुपदध्यादिति निषेधवलादेवाचीते सर्वासा पाके कतिपयाना पाके तुपाणा साधनत्यमात्र नियमविधिपरत्वे लाय. घाग्निनेष्टकाः पचन्तीति शाखान्तरे अयणाच्च पक्का एन । सू० स वैहारिकः ॥७॥ तासा वैदिकेनाग्निनैव पाझ: कतैयः । प्रकरणान्तर्विहिता हविःपणादिषु तस्येव कमहित्वन करणत्वादिति प्राप्त आहवनीये गाई पत्ये वा हवापि अपयतीत्याहत्य विधानेन वहारिकस्य पाककरण त्वपि प्रस्ताग्निति पदस्य लौकिकपरत्वमेव वाच्यम् अन्यथा तदुपा. दनवैयाध्यापत्तः । विहाराहिनयनस्य घचनमन्तरेण तो लौकिकत्यार. श्यम्भावाच तृणारणिमणिनन्यानामनियमेन प्राप्ती शालान्तरे निर्मन्थ्य नेप्टकाः पचन्तीति नियमाची विधिः ।

·इस
चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
सू० मृन्मयीनाम् ॥ ८॥
दष्टकासंस्काराणमिष्टकाकार्यार्थत्वेऽपि द्वारा नियमविधेयक-
श्यकतया चमसाधिकरणन्यायेनेष्टकात्वस्याविवताभावार्वा घृतादिप्वा-
| सतरभावेनेप्टकात्वज्ञातेरभावान विष्टकाधमा इति प्राप्त दूर्वप्टका
उपदधाति घृतेष्टका उपदधातीत्यादाविष्टका-शब्दप्रयोगस्य तदुर्ममाप्ये
कफलकत्वात् सहक्षेप्टकमग्निं चिनुत इति विहितसंख्याघट मत्वाच्च भवे.
युरमृन्मयीप्वपीष्टकाधमाः ॥
सू० सिकतातासु ॥६॥
सिकतानामपि स्थलनिवर्तकत्वाधिशेपादिष्टका-शब्दप्रयोगाच्च
संध्यान्तर्गत्यवश्यम्भावेन तया देवतयेति मन्त्रेणेवोपधानं भदिति प्राप्ते
तासामपरिमिताभिः सिकताभिः पूत्यतीत्यपरिमितविशेषणेन सहस्र.
संख्याहिभावाच्चतुधाकरणे दक्षिणायब्दस्येव तास्विष्टकाशब्दप्रयोगस्य
स्तुत्ययंत्वाच मन्त्रः ॥
सू० चस्सापधम् ॥ १०॥
रोद्रं गाधीधुकं चरुमेतेन यनुपा चरमायामिष्टकायां निदध्यास.
पापधं वपतीति विहितपोरवासापधयोरपि स्यलनियंतमत्वाविशेषा.
दिएकाधमाः कर्तव्या दति प्राप्त नारश एस स्वण्डिले सोपधापनस्य
समाप्ते च घनिधानस्य क्रियमाणतया तत्कायर्यापत्त्यभावाव तमाः ।
सू० नेतेप्टके ॥ ११ ॥
नैरती रता उपदधातांति शिहितोपधानार्यत्यनेष्टकाधमाणां
नेतेयपि मतिरिति प्राप्ने नएतेष्टकासन्धायुयाधारिस्पापवि.
धानेन तातिपतमापत्येन स्यन्तिनिर्गतकत्यामायनोपदधातगाय.
स्येन न मुमधमाया तर पतिः ।
सू० सहस्रम् ॥ १२ ॥

·४० वैमिनीये सक्र भादृदीपिकायाम् सहस्र चिन्वीत प्रथम चिन्यान इत्यादिवास्येषु सहस्तादिशब्दाः सहसविणक्रतुपराः सहस्रेण इनान इत्यादी स्तुपु सहसपदप्रयोगदर्श- नादिति प्राप्ने सहस्रपदस्य चिनोतिधातुविशेषणत्वावगमात्सहमति- यस्तो प्राथमिक चयन कुर्यादिति घ्याख्याने लक्षणापत्तनानुदन चिन्वी- तस्यादाविव स्थगिडलस्यैव सहसत्वम् । सू० दक्षिणाभिः ॥ १३ ॥ स्थण्डिलेऽपि यत्सहयत्व तदपि चयनदक्षिणाद्वारेणेव । साना. सख्यान्वये जानुदप्रत्याविरोधात उत्तरदिपरिमितस्यले स्याण्डिलबहुत्व स्थासम्भवाचेति प्राप्ते सहसस्तम्भघटितेऽपि सहसमण्डपपदप्रयोगाद- वयवावविनारभेदादईपिप्पलीपदया: सामानाधिकरण्यदर्शनासहले- प्टकोष सहरूत्वम् । सू० सहने ॥ १४ ॥ सहसस्य प्रमा असीति मन्त्रस्य प्रकरणाद् द्वित्रिसहस्रप्टचिति. पि प्राप्तमहत्व मन्त्रलिङ्गेन सहस्रष्टक एव सङ्कोच्यत इति नान्यत्र सत्प्रयोग दति प्राप्ते सहस्रपदस्य स्तुत्यर्थत्वेन गुणवादेनाप्यनेकपरतो. पपत्तेलिङ्गप्रकरणयाविरोधात्सर्वचित्य मन्त्रः । सू० सहस्रष्टकम् ॥ १५ ॥ लोक पृण हि प्रणेति मन्त्रमेर सहसगारमावयं सी रष्टका उपधेयाः । तदितरेपा नानाविधमन्वाणा वाहुल्यादिति ने सर्वे रव मन्वैरुपधेयाः । ये त्वधिमा मन्त्रास्ते प्रयोगान्तर उपयोत्यन्त चतुर्दश- भिर्वपतीत्यादिवत सू० इप्टकाविवृद्धौ ॥ १६ ॥ यस्या चिती ये मन्बाः प्रकान्तास्तरेख मन्तरत्त: मा साचितिः पूरणीति प्राप्ते यदेवास्योन छिद्र तदेतया पूरयतीति वचनेन लोक म्पृणाया सच पव न्यनपूरणे विनियोगात्मशानियतसख्याकमन्त्रसमा.

·४१
चतुर्द शाधायस्य प्रथमः पादः ।
प्तावपशिष्टा इष्टकालाकम्पृणामप्येनोपधेयाः पुनःपुनरावत्यमानत्वादे-
घायातयावीलोकम्पृणेति स्तुतिरुपपद्यते ॥
सू० चितिशब्दः ॥ १७ ॥
पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीपैरभ्यहतीत्यत्र कर्मणि तिवं.
न्तेन चितिशब्दनैकैकः प्रस्तार उच्यते । प्रासादादी स्थपतीनामेका
चितिरदा निर्वत्तति व्यवहारदर्शनात् । अत एव न चयनक्रियोच्यते ।
सू० तस्या एकत्वाच्च ॥ १८ ॥
अग्नि चिनुत इति विधाभ्यासादाभावात् । प्रस्तारपञ्चविधा-
नादेव पुष्करपर्णरुक्मपुरुषस्वयमातृणानां वचन निवेशे प्रसक्ते तेषां दूर्वर-
वापर्युत्तरोत्तरविधानं वानिक सहच्छत दति तैः सह नव प्रस्तारा इति
माप्त चयन क्रियाया एकत्वेऽपि पुरीषव्यवधानतभेदेन तदवयवाना
पञ्चधा विभागसम्भवात्कौदेशपश्चिति-शब्दः । अत एव स्वयमा.
नृणा च विकर्णीम् चोत्तमे उपदधातीत्युक्त्वा नान्यामिष्टकामुत्तरामुपदध्या-
दित्यादिना सीपरीष्टकान्तानिधाननिषेधवैयापत्तेः, पुष्करपणादिच.
। तुष्टयस्य त्वनियमेन निवेशे प्रसो नियमविशेषाय विधिन विरुध्यते ॥
सू० गणेषु ॥ १६ ॥
प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीत्यादी योष्टमागणानुवादेन
माड्मुखस्वादिक विधीयते तत्र चतुरक्षेप्टकासु मुखाभावात्माङ्मुसकत्रुः
पधेयत्वेनेथेष्टकाना प्रामुखत्वामुपवार इति प्राप्ते एकमस्या इष्टकाया
मुखादयसम्भवेऽपि बहूनामिष्टाकानामुपधाने प्रारुसस्यत्वादेरनियमेन
प्राप्तौ प्रागपवा एवेत्यादिनियमार्था विधयः । अत एव प्रतीचोऽनया-
नान् यजतीत्यस्य वाक्यशेपे प्राञ्चमुत्तम सस्थापयत्त्युत्तमेनेत एव नु सम्भि.
नत्तीत्यत्र प्रत्यगयवर्गवे प्राप्ते प्राक्सस्या आहुतीविधाय चरमयेतरयोरनु-
सम्भेदेनैव प्रत्यक्त्वमुपपदयते ।
सू० पश्चात्प्राचीम् ॥ २० ॥

·४२ जैमिनीये सर्प भाटदीपिकायाम् पश्चात्माचीमुत्तमामुपदधाति तस्मात्पश्चात्याची पय्युन्वास्त इत्य- त्राप्युक्तन्यायेन रीतिवादे प्राप्ते गणेषु तथा सम्भोऽप्येकस्या तदयोगाद्वा- क्यशेषे कर्तृगतत्वेनैव विवरणाच्च कर्तुत्वाय मुखबादः पुरस्तात्मत्यञ्च. मिति कर्नुर्मुखबादः । पुरस्तात्मत्यमिति तु कर्ममुखबादः ॥ सू० पुरस्तात् ॥ २१ ॥ पुरस्तादन्या प्रतीचीरुपदधाति पश्चादन्या: प्राचीरित्यत्रापि कर्तु- मुंखवादः । पश्चात्माचीरिति पदस्य प्रपूर्वाधिकरणे निर्णातार्यकत्वात संविधानाचेति प्राप्ते बहुत्वादिष्टकानामपवर्गनियमायावेध विधी तस्मात्माचीनानि प्रतीचीनानि च त्राण्यावर्तन्त इति नक्षत्रमण्डलेने प्टकाविन्यासस्तुतिदर्शनात् ॥ सू० चित्यां चित्याम् ॥ २२ ॥ एपभमुपदधातीति श्रुत। वृषभ-शब्दः पशुपरः कूमादिवत्तस्या. प्युपधेयत्वसम्भशादिति प्राप्ते चित्या चिया तदुपधानश्रवणेन पञ्चमु चितिषु तदुपधाने बानुवघ्नविरोधात्त्वामाने वृषभमिति मन्त्रोपधेयेष्ट. कापरोऽय वृपभन्दा सू० एतेन मन्त्रलिङ्गाः ॥ २३ ॥ पाणभृत उपदधातीत्यत्रापि नानुदप्रत्वादाविरोधेन सुदनीया- नामुपधानसम्भव इति प्राप्ते तानासामुपधानी मन्त्र इति स्मृत्या प्राणभृत्पदघटितमन्बमरणत्येनोपपत्ता न माहिसानिपेधमहोचो युक्त दति। सु० तद्रव्याणि ॥ २४ ॥ एतेष्टका उपदधातीत्यादापि त मिमितिर इत्यादिमन्चकर धान मृन्मयीनामेव प्राणभृत्यायन विधीयत रति प्राप्ते तद्रव्य स्पेयोप. धान घटे पूरणेन तत्सम्भवात् । पुष्करपर्णस्येव तलिङ्गमन्त्राया प्रम. प्रकरणयारभावात । पृषभादिवविरोधाभावाच ॥

·४३
चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
सू० पिकर्णी ॥ २५ ॥
पुष्कमण्डलेटका उपदधातीत्यादिना श्रुतामण्डलादीप्टकानाखोऽ-
न्वर्थकत्वाय परिमण्डलाददाकारा भवेयुरिति प्राप्ते चयनरूपकार्यार्थता-
विरोधाच्चतुराणामेवैतानि नामानि ।
सू० मध्यमायाम् ॥ २६ ॥
चयनाधारभूमेरुत्तरदिधाः कार्या इति प्राप्ते प्रश्तो मध्यमो.
पसदि विहिताया उत्तरवेदेः स्थाने एव विश्तावोंर्वधानेन तत्कायर्याप-
वतया शरविवाग्नावेवोत्तरदिधा न तदधोभुवो भवन्ति ।
सू० अनुपसदम् ॥ २० ॥
मन्त्रव्राह्मणयोर्दीतोत्तरमेव चयनपाटादुपसाः पूर्वमेवाग्निश्चे-
तव्य इति प्राप्ते यदहरानं चेष्यमाणस्तदहरूभयं समस्येदित्यग्न्युपसदारे-
| काहक्रियमाणत्वरूपसमासविधानादुपसदिन एवाग्निश्चेतव्यः ॥
सू० इष्टकाकर्मणि ॥ २८ ॥
इष्टकानां निर्माणे विशिष्य कालविधेरभावानाधाकाम्ये प्राप्त
दीतोत्तरकाल एव नियम्यते । इष्टकासूख्यभस्म स्पृश्यते तेन सर्वा अग्नयो
भवन्तीति वचनेनोख्याग्निभस्मनो मृदश्च संसर्गविधानात् । तस्य च
दीतातः पूर्वमसम्भवात् ॥
सू० तन्मासमभृति ॥ २६ ॥
मासादिदीताकल्पस्यैवेटका निर्माणपर्याप्तकालत्वात्साग्निचित्य-
क्रतावेकादिदीतापता न प्रवत्तरचिति प्राप्ते न प्राजापत्येनानिष्टकाः
कारयेदिति प्रतिषेधान्ययानुपपत्त्या दीतातः पूर्व प्राजापत्यपयोः परतो.
ऽपि निर्माणकाललाभादनेन कालेन सहाविरोधादेकादिदीतापदायां
प्रहतितः प्राप्तानां न याधः ।
सू० त्रिःपरार्ध्यः ॥ ३०॥

·४४ नैमिनीये सम् भादीपिकायाम् त्रिवारमेवाग्निरचेतव्यो नाधिमवार नानुदग्न चिन्वीतेत्यादिवा- स्वस्विवारमाट्रियमाणानामेव स्थण्डिलपरिमाणेष्टकासख्याना विधाना- दिति प्राप्ते याथाकाम्येन बहुवार प्राप्तस्य तदादारस्य परिसप्यार्थत्वे गोरवापत्ते. प्रथमायाहारनिमित्तागुणमानिधानपरत्वेनायि तेपा विधी नामुपपत्तिरुत्तरमुत्तर ज्यायासमिन्यस्य नास्य दन्त चित्वाकनीयास चिन्वी. तत्यस्य वृहत्तममपरिमित स्वर्गकामश्चिन्वीतत्यस्य चार्थववाय सन्ति चतुर्थामाहाराः ॥ सू० तस्येप्टकाः ॥ ३१ ॥ चतुर्धादिष्वाहारेषु पुनः प्रयमत्यादिविश्वयम् विपाहमा एथे. एका भवेयुः । कनीयसो निषेधाद्वा त्रिपाहतस्येवाभ्यासः सप्यान्तरस्या. नाम्नानादित प्राप्त प्रसताना सप्याना नैमितिकत्वानिमित्तमन्तरया सदपरतः समान्तरमेवाथयणीयम् । सू० यद्वपीणाम् ॥ ३२ ॥ यदृपीणामाग्नेय तेन सम्वत्सरमग्नि चिन्वीतेति विहिता यनि- दृष्टा मन्त्रा: विहिकत्वादयानीमन्ना एव भवन्ति न दायतयीस्या' । तेषा प्रमाणपाठाभावेनानङ्गत्वात् । एतद्वा एपीणामाग्नेय छन्दो यमा जसेनोरिति वास्योपेण विवरणाति प्राप्ते दारातय्या अग्निमीळे मधु. भन्दा इत्यादिनदम्पर्यण पीणा स्मरणापामेय या परोपेण बियर. यात एवानेया: । फिन्च मूतनोपदधात्यमुक्तम्यापच्छेदाति मक्तस्येव करणत्वेन विधानात्म कमिश्व दारातयीतोऽन्याभाराव याज्ञसेन्यः करणानि. सू० याज्ञसेनीः ॥ ३३॥ यानमेनीनामप्यतद्वा एपीणामिति यायनान्यषिक विधानेन स्मृतिता प्रायत्यासविहितत्वाच्छ करणाम । न च मन्त्रालाय दलितवदात्तिसम्भवात् । कर्मभूयात्याधिसरसन्यापन स्यस्यानाथ- प? यी चारत्यापि यदा कर्मणामपतिस्तदा तापमान्त्राये दारातयीत

·चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
आगन इति प्राप्ने त्रिवृग्निष्टुदित्यादाविव प्रारूतस्य सर्वस्यापि निर.
त्रवश्यम्भावात्सर्वसंख्यापाप्ताग्नेयलाभे तदपर्याप्तयहणायोगादुक्तवा-
क्यशेपस्य स्तावकत्वेन प्राबल्याभावाच्च न दाशतयोस्यानां याज्ञसेनीभिः
समुच्चयः । मूले तु पूर्वाधिकरणपूर्वपदावस्यायामयं कृत्वाचिन्तया
विचार इत्युक्तम् । तत्कनुस्य वा विकार इत्येतत्सिद्धान्तमूत्रस्वारस्याव-
रोधादुरितम् ॥
सू० दाशतयीभ्यः ॥ ३४ ॥
यावन्ति नानामन्त्राभ्युपधानानि तावत्संख्यानामेव दाशतयीत
आनयनं नाधिकानां गायत्रीयु स्तुवत इत्यादी स्तोमपरिमितानामेव मा.
| गमनस्य दृष्टत्वात् । आगमनस्य कार्यत्वेन कार्यसमामावधिकानां
प्रयोजनाभावादिति प्राप्ते सर्वपामप्याग्नेयानां यदृपीणामित्युद्देश्य कोटी
निवेशेन विनियोगात्सर्वेषामेवाङ्गत्वं, सर्वे तु वेदसंयोगात्कारणादेकदेश-
स्येति न्यायात
सू० प्रतिसूक्तम् ॥ ३५ ॥
सर्वपां मन्त्राणामागमे सति तावत्य दृष्टका अन्यभिवर्धनीयाः
सामिधेनीविवृद्धा काष्ठाभिवृद्धिदर्शनात् । इष्टकाल्पत्वेऽपि मन्त्रभूयस्त्व-
न्यायेने झार्थत्वाद्विकल्पसम्भव इति प्राप्ते मूतन मरेनोपदधातीति वच.
नेन प्रतिमन्त्रमुपधानस्यैवाभावादमावस तमेवेष्टकाः । मूक्रेभ्योऽपोष्टका.
नामाधिक्ये तु लोकम्मृणाभिरवोपधानम् ॥
सू० यद्पीणाम् ॥ ३६ ॥
बिसाहसापेक्षया किञ्चित्संख्याधिक्येऽपि वेष्टकानामेकविधादो-
कशघिधत्वान्तान्यतमपरिमाणाधिश्ये वा ज्यायस्त्वतम्भवात्सतानां
कतिपयानामान्युपत्याने विनियोगः कार्य इति प्राप्ते यदृषीणामिति
वाक्ये तेन चिन्वीतेति चयनसंयोगाच्चयनातिरिक्त न तेषामुपयोगः ॥
सू० गायत्रचितम् ॥ ३ ॥

·नैमिनीये सकर्ष भादृदीपिकायाम् पागम्यमानानामृधामविशेषेण धिनियोग प्राप्ने गायत्रचित चि. न्वीत बसवर्चसझामस्य विष्टुधित बीयंकामस्य लागतीचित पशुजा. मस्येत्यादीना कामसयोगात्तत्तत्कामुकानामेव तत्तच्छन्दस्का रचो ऽका- माना तदितरच्छन्दस्ला एवति व्यवस्था ॥ सू० शीर्पवान् ॥ ३८॥ सगिरस्क स्वाग्निश्चेतव्यः । वयसा वा एप प्रतिमया चीयत इति पचितुल्यताश्रुतेः । अग्नेः शीणों आनेः शिर उपदधामीति मन्तवात् । पतयाः स्तुवले चिता शिरसि स्तुवल इत्यादिविधिदर्शनाच्चेति प्राप्त इष्टकाविशेष एवात्र शि:-शदेनोच्यते । पतिप्रतिमतायाः किञ्चित्सादृ. श्येनाप्युपपत्तेः स्वयमाणाहम्मे एतद्वा अग्ने शिर इत्यादिग्गुणमादेनापि मन्त्रगतशिरागदोपपत्तेः शिरसि स्तुवत इति वैधेऽपिपदे वास्तविकशि रसाभावादेव लाक्षणिकता ।। सू० सुपर्णः ॥ ३६॥ पतिसामान्यतुल्यताया विशेषे पर्यवसानमन्तरेणानुष्ठातुमराश्य. त्यात दिव्य सुपणे वयसा वहन्तमिति मन्त्रवर्णेन वृहत्सुपर्णपरतया षयमा प्रतिमयेत्यस्योपसहारान्मन्त्रस्य च नित्यवदत्वात्सुपर्णातिनि- त्यति प्राप्ने सामान्यवाक्यस्य विशेषमन्त्रस्य च विधिवाभानापमहा. योपसहारकभावाभावाहिरएपप उ शकुनोभुरएपरितिवदुभयमपि स्तुति- मात्रम् ॥ सू० श्येनचितिः ॥ ४०॥ दिय सुपर्णमिति मन्त्रस्य विधायकत्याभावेऽपि ययसां वा इति वाग्य लेटः प्रवणात्तस्य च र ति चिन्वीत स्वर्गकाम इति विधि- नोपसहरसम्भवात स्वर्गकामापरन्धात श्यनातिनित्यकाम्या ऐन्द्रवाय. वायतादिति प्राप्ते स्पेनकडायातिविशेषाणा सामान्यतोऽनुवादमा. पाप्युपपत्तो लेदत्वकल्पने मानाभावात्केवलकाम्यत्र नचितिः । नि. त्यति तु याजिमाना परिभापामार।

·४७ चतुर्दशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । 'सू० लोकम्पूणा ॥ ४५ ॥ लोकम्पृण-सूददोहपदघटिते द्वे सचौ पटोते । ताभ्यामावृत्ताभ्यां ढे द्वे इष्टके उपधातव्ये प्रत्येकं करणत्वात । अष्टा नानायजुपस्त्रयोद- श लोसम्पृणा उपदधाति ता एकविंशतिः संपान्त इति सवाविरोधाढा मन्त्रयोनिरपेक्षकरणत्वेन विकल्पः । वस्तुतस्तु लोकम्पृणेप्टकामात्रमेलनेन सयोक्तिरविरोधात्सूददोहेप्टकानां पार्थक्येऽपि न दोपः । परन्त्वनुष्टुभा. नुचरतीति विधावनु-शब्दस्वारस्येन ता अस्य मुददोहस इत्यनुष्टुभेा- ऽमाधान्यावगमाद् द्वाभ्यामपि मन्त्राभ्यामेकै वेष्टकोपधातव्येति प्राप्तेऽनु. चरतीति पदेनैवोपधानोत्तरकालमन्त्रपाठवगतरुभयोः समुच्चित्य करणत्वे. | समप्राधान्येनानुचरत्वभङ्गापत्तेश्च लोकम्पृणयोपधाय मुददोहयाभिम | शंनंक र्तव्यम् । यानिकास्तूभयारेकमन्त्रत्वमिन्ति ॥ इति श्री सांक भाट्टदीपिकायां चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १॥ अमिष्टकापादः । अथ चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । सू० हृदयशूलम् ॥१॥ तं नाग्नीपोमीये करोति न सबनीयेऽनुवन्ध्यायां तु करोतीति हृदयशूलं प्रकृत्य श्रूयते । तत्राग्नीपोमीये पूर्व विधाय पुनः प्रतिषेधा- दृदयायपणे शूलस्य विकल्पः । सवनीये च पततः प्राप्त एव तदभावो नियम्यते । अनबन्ध्यायां तु सदानियम इति प्राप्त । त्रयाणामपि पशूनां गूलं तन्वमित्युक्तन्यासिद्धार्यानुवादकत्वे सम्भवत्यष्टदोषदुष्टी- विकल्या न युक्तः, सर्वधात्वानुम्यतक्रियासामान्यवाची करोतिरिहाद्वा- सनक्रियापरः । तन्त्रत्वादेश सन्ति एवोद्वासनं न पूर्वयारिति । यत्ते गावाग्निना पच्यमानाभिशूलं निहितस्याभिधाति । मा तद्गुम्यामा- शिलपनमातृगो देवेभ्यस्तदुनो रातमस्त्यिति मन्ने हृदयगूलस्य भूसं- ·नेमिनीये संक भादीपिकायाम् श्लेपाभावकथनमप्यत्रैव लिङ्गम् । अन्यान्यपि लिङ्गदर्शनानीह भायतो. ऽबगन्तव्यानि सू० समिधः ॥२॥ वनस्पतियागे समिर्हिः प्रयानादिषु च या देवतास्ताः प्रत्यता यूपप्तमिहिरादय एवं ! यूपमेवेन भागधेयं करोतीति वचनान्तर यूप- स्पेव घनस्पतीच्याभागित्वश्वणात। अप्रसिद्ध लोभिकान्तिरकल्पने माना- भावाचेति प्राप्ते नामसाम्पमात्रेण तत्सत्यताणां देवतात्वम् । अलोकि- प्रमाणे समधिगम्याया अपूर्ववदलौकिकत्यावश्यम्भावात् । भावना करणत्वेनान्वयदशायामेव देवतोद्देश्यकत्वेन यागस्यरूपधात्पश्चात्कथं. भावाकाइयाऽन्धीयमानानामिमाहिरादीनां देवतास्वरूपघटकात्यायो- गात सरस्वतीति प्रतिदृदेवतानामसाम्येने का तत्सरस्वती नदीनामिति मन्त्र नदीस्तयनवत्सोमलतायामुमामहायनामताम्येन सोमः पवते जनिता मतीनामिति मन्चे दयावाधिय्यादिजनकात्याक्तिरच नाव कमात्रं यूपत्य हविर्भागित्ववादः । अत एव प्रयानेषु देवताविप्रतिपत्ती निणायिका स्मृतिः। आग्नेया इति तु स्थितिभंक्तिमात्रमितदिति। कापीतको श्रुति- रपि । यदुनमे प्रयाने देवताः समाधपति प्रयानभाज एवैनास्तकोति तयाग्निः सर्व भागी भवत्येवं तदनेभाग देवताभगिनी: करोतीति पञ्चवपि प्रयाजेप्वानभागित्व सिद्धवत्कृत्याह । सू० पार्वणेन ॥ ३॥ पार्यो जुहोतोति होमः कालाभीज्येति प्राप्ते कमाभीज्येव तेन वितिय पार्णमास्यमावास्यानामेकममुदायाभावे न तत्सस्कारकहोमाति- देश इति नामिप्रयोजनम् ॥ सू० सोमे दर्श ॥४॥ ज्योतिष्टोमे ये दर्शपूर्णमासधिकारास्तेषु याजमानमन्त्राणां नालि. देशः । यजो बभूति याजमानमन्वाणां नातिदेशः यो बभूव म आव. भवेति यानमानमन्त्रस्य पुनबिंधानेन एहमेधीयान्यभागन्यायेन तदि.

·४ चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । तरपरिसंख्या सिरिति प्राप्त स्तुप्तशस्त्रानुमन्त्रणार्थत्येन तस्य पुनर्विधाने- ऽप्याज्यभागयोरिव प्रतिकृप्तोपकारार्थत्वेन तदभाशव परिसंख्यात्वम् ॥ सू० चतुरवत्तम् ॥५॥ चतुरवत्तं जुहोतीति विधौ जुहोतेर्विशेषणान्तरासहत्वात्तदभावाच्च होमत्त्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकं तस्य च दविहामेष्वविशेषात्मवृत्तिरिति प्राप्ते होमचतुरबत्तयोरन्यतालश्योरिह सम्बन्धमात्रविधानेन पुरोऽनुवा- क्याय याज्यायै देवतायै वषट्काराय चतुरवत्त जुहोतीति श्रुत्यन्तरे पुरो. ऽनुवाक्यादिसम्बन्धिहोमस्यैवोपस्थितेर्दविहोमानामतथात्वाद्गृहीततात्य- यंकजुहोतिना होमविशेषस्यैवोपस्थापने वाधकाभावाहिमिष्वेव चतु- रखत्तम् ॥ सू० पञ्चावत्तम् ॥ ६॥ नामदान्यानां पञ्चायतविधी जामदग्न्यकर्तृकहोममात्रोपस्थिते. विहामेषु स्यादेव पञ्चावमिति प्राप्ते प्राप्तचतुरवत्तोट्टेग्रेन निमित्ते पञ्चमावदानमात्रविधानेन दर्विहामेषु चतुर्थस्यैवाभावात्यञ्चमामत्तिः । नमदग्निवा इत्युपक्रम्य स एत पन्चममवदानमपश्यतं निरवदिति वाक्पशेषात् ॥ सू० पञ्चावत्तमाज्यात् ॥ ७॥ तेषां यत्पञ्चममवदानं तस्य पदसाम यादेव चतुर्थीत्तरत्वोपस्थि- भिधारणमेकमभिवर्धते इति प्राप्ते चतुतिरस्वमात्रापास्यतर्ययामथ- चिदगीकाऽपि चतुर्यायदानकर्माभूतमेवेह द्रव्य वितितमित्यो माना. भावात्मधानभूतादोपधद्रव्यादेवावदेयम् । वस्तुतः पष्ठा भ्राता न दृश्यत- इत्यादी मध्यमेऽपि पट्परकत्वसवहारादोषधतृतीयस्यापि पञ्चमत्योप पतिः । पर्यो एप यत्युरोडाय इत्यादिना पुरोडाश एव पशुत्यमुपचर्य मध्यपूर्वपरवाधायदानाना हृदयनिहागुदायदानत्येन सस्तु त्येव तत् पन्नावतं पागोयामा रत्युपमहापदर्शनाच्च । • मुलति पा - छ ·५० मिनीये संकर्प भाटदीपिझायाम सू० अन्ततः ॥८॥ परणप्रत्ययेन लोकव्यवहारस्यच्छिकत्येप्यपौरुषेये तदयोगादुक्तति- गदर्शनस्य क्रमाभिधायकत्वादागन्तूनामन्ते निवेश इति न्यायेनाभिघा. रणोत्तर दविषः पश्चाधादवदेयमिति प्राप्तऽभिधारणस्य सस्कारक्त्वा. देश संस्कार्यात्तर प्रश्त्तरोपधस्य त्रीण्यवदानानि ऋमिकाण्येव । सू० पश्चार्धात् ॥६॥ आपधादातीयमवदानं तदुक्तं लिङ्गदर्शनवास्ये एवं तत्पश्चाधी- दाथा गुदस्येति गुदत्वेन पश्चार्धसंस्तवात्युरोडाशस्य पश्चिमभागादेव भवेत् । तच्च पाठक्रमात्तृतीमिति प्राप्ते मध्यादवदातीति वि. धाय यदुभयतोऽवोदित्यादिना पूर्वपश्चार्धपोरवदानं विनिन्दोतराधा- देवोभे अवोदिति स्पष्टं विधानात्सीविष्टष्टतावदानस्थलादेज द्विरब. दानेन हथिपस्विरवदासिद्धिरिति तु भाप्याभिप्राय: । वस्तुतस्तु आवास्विष्टार्द्धितीयं पञ्चावत्तिन इति मूत्रै वा-शब्दादेरभावन पूर्व- पनिरासे मानाभावादेकेषामित्यस्याभावेऽपि द्वापि शाखाभेदेन मिहा- न्ताव । पञ्च प्रयाने अग्न पाज्यस्य व्यन्विति हैक आहुने तथा कुर्यादि त्यादिना शाखान्तरस्टुिमेघ मन्त्रपाठ विनिन्दादस्य हरिपोयन्त्वित्येव चूयादिति कोपीविवाहणे विधानेऽपि नहि निन्दान्यायेन विधेयस्तुति- मानार्थत्वेन द्वयोरपि यूपावसानाधिकरणसिद्धान्तसिद्धत्वात् । पशुपक- माधिकरणे न्यायोपोलितवचनस्य न्याविरुद्धवचनतः पावल्पस्य भाष्य- कारव दर्षनेन पश्चाधीनृतीय पञ्चात्तिनः क्रमसयोगादित मूत्रै न्या. चोपन्यासेन तस्य प्रस्तावन्यस्य विकृतियु निवेश इत्याप मुवचम् ॥ सू० सकृदुपहूतेन ॥ १० ॥ वनस्पतीच्या प्रकृत्य सदुपहतेन यजतीति श्रुतेन साहहीतेन दीये पसरणाभिधारानत्तिः । स्विष्टद्विकारत्येनेव साद गृहीत. भाति प्राप्ते ससर्गरूपकार्यस्याभावादेव चित्ती पञ्चाक्तनां - -- - ·त्वात । चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । हरिखदानस्य प्राप्तौ तदर्थोऽय निषेधः । एपदाज्याच्चतुरिति शाखा न्तरीयवचनात्तु हविष एव चतुर्य होतपतेऽपि संस्कारोनत्तिः । सू० यदपरम् ॥ ११ ॥ पूर्वपूर्वाश्यवझे ज्येष्ठस्य यैष्ठिने यस्यापरपूर्याणि कनिष्ठस्य कानिष्ठिने यस्येति पदपरमवदान तत्पूर्वमवदाय सुची निदध्यादित्या- दिपु पूर्वापरशब्दाभ्यां देशः कालो वाच्यते । उभयत्रापि तयोनिरूट- अन्यतरस्य नियमने प्रमाणाभावादिति प्राप्तेऽवदानपदैन भावे घनन्तेन कर्मण एव कयनात्तत्समानाधिकरणे पूर्वापरपरे अपि कर्मपरे एवेति न विकल्पः । प्रथमद्वितीययोरवदानयोः समन्त्रकामन्त्र. कत्वाभ्यामिह फलभेदः । सू० पोडशानि ।। १२ ॥ चतुर्जुझां एडातीत्यादि विधाय पोइशान्याज्यानि भवन्तीति श्रुतानि पोडरारहीतानि चतुर्रहीतादिभिः सह विरोधादिकल्प्यन्त इति प्राप्त मुक्त्रयगृहीताना समस्यवादोऽय चतुर्दशौर्णमास्यामाहुतया हूयन्त- दतिवत् । विकल्पस्यान्यायत्वात् । सू० सप्तदशानि ॥ १३ ॥ अग्निहोत्रप्रकरणे सप्तदशान्यायानि पशुकामस्य रहीयादिति | श्रुते समस्य वादासम्भवात्पयःप्रभृतिद्रव्याणा तदवदानसख्यायाश्च पशु- कामाग्निहोत्रप्रयोगे निरास इति प्राप्ते पशुकामस्य पञ्चगृहीत ध्रुवाया यया प्रकृतीतरयोरिति दर्शपूर्णमासप्रकरणस्यकल्पमूत्रानुमितश्रुत्यनुवाद- कत्वादयमपि समस्यवाद. प्रकरणादुल्हाप्येत ॥ सू० तेषां पृथक् ॥ १४ ॥ इन्द्राय राज पुरोडाशमेकादरामपाल निर्वपेदिन्द्रायाधिराज्ञाये. न्द्राय स्वराज इति प्रत्येक पुरोडाशधिश्रपयतीति श्रुते वाचनिके ·जेमिनी संप भादीपिकायाम् पुरोडारीकन्यपि हविर्भदादवदानपि निर्वेदिति प्राप्त सर्वपामभि- गमयवदात्यच्छबट्कारमिति वचनाधिथपणवत्स हवावदानं तैत्तिरी- यशास्त्रायां तु त्रयः पुरोहागा उत्तरोत्तर स्यला आवाताः । तत्पतेऽपि धातवीयायामिव सहेवावदानम् । सू० नाना वा ॥ १५॥ वीषयप्येतानि हवीव्यवदानकत्वात्सप्रतिपदेवताकत्वात्सहेब प्रदीरचिति प्राप्ने विशेष्यस्यैकत्वेऽपि राजादिगुणभेदेन देवतापृथक्त्वा. दवदानादेयंचनाशोगपटोऽपि प्रदानानि भिशेरचन, एवं सति तिसया- मेवची याज्यात्यमनुशास्यात्वं च सङ्गच्यते । तदित्यं प्रथमामनव्य मध्यमया यजेन्मध्यमामनच्योत्तमया यजे. दुत्तनामनध्य प्रथमया यजेदेवं सर्या अनुवाक्या: सर्या याज्या भव. न्तीति श्रुतेः॥ सू० एककपाले ॥ १६ ॥ यावाधिव्याटोकपालेषु वैश्वानया च वायां च प्रतितः प्राप्तत्वादवदानसम्पदवेदेवेति प्राप्ते यजमानो वा एककपालेषु वैश्वा- नयों च धपायामित्यादिनाऽवदानेन यजमानस्य मरणमुतवा सहदेव हातमिति विधानेनावदानप्रतिषेधः कल्प्यते । एतस्योरपि लिङ्गं भाये द्रष्टव्यम् । सू० त्र्यङ्गानाम् ।। १०॥ प्रत्यभिधारयत्ययातयामत्वाति श्रुती तादर्थचतुर्या प्राभ- धारणस्य यातयामतानिरासैकप्रयोजनकत्यायमस्तस्याश्चेच्याशेष एव प्रमतया पशानिज्यारोपेषु सैविष्टकृतयप स्वत एवायातयामेषु न हत्यिभिधारण मति मा प्रत्याभयारणस्य खेहनायताया दृष्टाया अर्थवादबलेन परित्यागम्यान्याय्यत्वात्मक्षतित प्राप्तत्वात्कर्तव्यमेव, अत्त. एवोपस्तरणाभिधारणा योरप्यदनीयवेडनार्थत्वात्मणलेयु तचिनिसका ॥

·५३ चतुर्दशाध्याये नृतीयः पादः। सू० पशाः प्रदानम् ॥ १८ ॥ प्रतितः प्राप्तत्वात्पशापि देवताऽवदानोत्तरमेव प्रदानमिति प्राप्ते दैवतान्यवदायायोपभृत्यथ समवत्तधान्यामित्यनेन देवतावदानस- मनन्तरफाल एव साविष्टस्तानवदानविधानात्तस्य प्रदानेन व्यवधाना- योगात्र तावत्येव होतव्यमिन्यनुवाददर्शनाच्च समानकालान्यवदानानि कृत्वा प्रदानम्॥ रति सधैर्प भाटदीपिकाया चतुर्दशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ अवदानपादः। अथ चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । - सू० यजेति ॥१॥ एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यजमन्वायत्त इति श्रुता आश्रावयेत्या- दिशब्दा अदृष्टार्था एवं पूर्वपूर्वपदार्थ रेवोत्तरपदार्थस्मरणेन दृष्टप्रयोजना- न्तराभावात् । विजा वरणस्य दृष्टार्थत्वेन परकर्तृकपदार्थोत्तरकालि- कस्यापि स्वस्थपदार्यस्य तत्तत्कालेऽपि स्मृतिसम्भवात । आश्रावयेति चतुरतमित्यादिश्रुती चतुर्भिश्च चतुभिश्चेत्यादिस्मृती चाक्षरपरिगणनस्य चत्वार विर्धात वेमयन्तः कामो योनिः कमलावत्रपाणिरित्यादिश्रु- तिषु मन्त्रोद्धारस्यवोट्रियमाणानामदृष्टार्थत्व एव सामञ्जस्याच्चेति प्राप्त प्रतिप्रत्ययार्थविभागेन पच पत्यामीत्यादाविव प्रैपतिवचनार्थ. त्यायगतग्नुभूयमानायाः परित्यागायोगानमन्त्रीद्वारस्य नियमादृष्टार्थ- तया स्तुत्यर्थतया चाविरोधाद् दृष्टार्थ एव सप्तदशः । सूत्रभाष्ययाय- जये यजामह इत्यनयोरेवोदाहरण तु लिङ्गदर्शनानुगुण्याय पति- वचनार्थप्रतिपत्तत्वेन तबाध्वर्युहोओरेव कीर्तनात् । • पाये इत्यपि पर।

·१४ जैमिनीये संझप भादृदीपिकायाम् सू० प्रजापतिः ॥ २॥ अग्नयेऽनुद्रहीत्यादविवाग्निं यजये यज्ञामहेऽग्निनिर्मात तत्तद्वे. वतानायां योगे सप्तदशातरत्वभडापतनियमादृष्टविरोधादयुतकल्पने मानाभावादाकाद्वितकर्मपदस्य छिनदीत्यादिवर्याध्याहारणायुपपत्ते. रग्निपदस्याध्याहारेऽपि तस्य पाद। प्रतिवचनान्त एवेति नियमपि मानाभावादातरपञ्चावरावेवता प्रयोज्याविति प्राप्ते मर्वदेवतापटसा. धारणांरानादायापि मप्तदशत्वोपपत्तेयोध्याहारस्प निरस्तत्वाच्च देव- ताविशेषपदमन्तरेण यागविशेषतिपत्तेरभावेनानन्तराधिकरणसिदृष्टा. घैत्यभापत्तेश्च देवतानाम्यामादेशः । अत एव, शासान्तरेऽमुप्मा अनु. व्रह्ममुं यजेत्यादिवचनैर्देवतानामविशेपोपलतोऽदः शब्दः श्रूयते । असा- घेहि अवधिमामुम् इदमहममुष्येत्या दिवचनैर्देवतापदपाचीपर्यनियम- ऽप्येतद्वलादेव । यत्तु लिङ्गदर्शनमुक्त मूने यत्तनूनपातं यजेडायनेति बूया. ज्नामि स्यादाजेत्येव यात मारुतस्यावान्मरुभ्योऽनुयूहीत्याश्राव्य मरुतो यजेति यादित्यादि ज्ञापकादन्यत्रापि देवतापदप्रातिरिति । तब्धावान्तर तनूनपातं यजेत्येव पाठातविषेधार्थकत्वेन पूर्वस्येतरस्य तु विधिरूपत्वेनाप्युपपतविपरीतसाधमिति तोक्तम् । सू० प्रथमस्य ॥३॥ अनुयाजेषु देवान यति प्रेय प्रामातः स च वर्दियोगविषयक- एव । नराशंसस्विष्टकृतार्यज यति पान्तरामानात् । बहुवचन त्यविव. चितार्थम् । उपरवमन्यु तयार शनात् । सर्वार्थत्व विपातिनोः पयाः समुच्चयायोगेन शिमल्यापत्तेिित प्राप्ते त्रितयसाधारण एवायं प्रेमः । उपरत्रमन्त्राणां करणत्वेन प्रत्युपरवमारत कैस्मिवुपरवे पहुत्वा मम्भ. वेनाविवतिनायकन्वेऽपि प्रष्टते सम्भवतो बहुवचनस्य तदयोगाल्लिन प्रमयाधात् । तृणाणिमणिन्यायेन मविपातिनामपि समुच्चयस्याविरो. धात् । भावह देवान् यजमानाति सामान्येनाभिधायाग्निमग्न पापहे स्दमयममुप्पत्याठियुतियत् पदपायापर्यनियमोऽपोति पा. ।

·चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । स्यादिविशेषाभिधान मन्यस्य पोडशे वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव शुन्य- न्तरं देवान्यजेत्युक्त्वा ह छन्दांति वै देवाः छन्दास्येव तव्यजतियटु- हिर्यजति गायत्री ताजति यत्रराशंस बिष्टुभं तदग्नि स्विष्टस्तं जगती तदित्युपपदाते । तेनापहि पावनया यजतीत्यत्रभृयेप्टो वर्हि- नयाजाभावेन देवा यज यजेत्यहसमुच्चयाभ्यां नगरासे मैपः फलति ।। सू० एकादशं ॥४॥ एकादशानूयाजान्यजतीति प्रयोगगामिनी संख्येयुत तेवमाद- शसु प्रत्येकं प्रातत्रितयधर्माणां विकल्पेन प्राप्तिः। आग्नेयविकार तथा दर्शनादिति प्राप्त समं स्यादिति न्यायेन विभज्य प्रतिविकारभावः । गणितशास्त्रे हि समविभागाभावे समीकृत्य निरीहत्य वा यथोपत्ति- विभाग उक्तः । तदत्र निरेकपापि समत्रेधा विभागासंभवात्सेकीकर- णेन चतुरचतुधाविभागे चत्वाररचत्वारो वहिनिराशंसपोर्यिकारा अत्र- शिष्टाः स्विष्टस्तति तत्तदनुमन्त्रणमन्त्राणामेव तत्र तत्रातिदेशः ।। सू० दशमं वर्हिः ॥५॥ उक्तन्यायेन दशमानयाजस्य स्विष्टदिकारवे प्राप्त देवतासा. मान्यस्योत्पत्तिसमसमयावगतस्य प्रयोगशालाबगतमालयत्त्वेन प्रथम- विकारत्वमेव ॥ सू० चतुर्थोत्तमयोः ॥६॥ एकादशप्रयाज्ञानामपि निरकीकरणेन समयञ्चधा विभागे नात्य स्यान्त्यास्त्र पोविकारा अन्येपा ढो द्वाविति प्राप्ते प्रथमादीना चतुर्णी देवतामामान्यात अमेण चत्वारो विमाराः॥ सू० एवमस्यान्त्यः ॥७॥ अन्त्योपान्त्यमध्ये येतावदप्राकृताः पट् प्रयाजा: पठितास्तपा देव- तामामान्याभाशात्सम स्यादिति न्यायेन चतुर्थपञ्चमयोस्त्रयस्त्रयो वि. काराः क्रमेण भवन्ति ।

·नैमिनीये सरु भादृदीपिझायाम सू० पश्वनूयाजेयु ॥८॥ पशायनयाजेवेकादश प्रेपा मैत्रायरुणकर्तृझाः सन्ति । ते सर्व प्रा. छत्तयोर्यजत्युत्तरान पाजपयोधिकाराः । तपासवर्युप्रैपापेच्या द्वितीय- त्यात् । प्राकृतयोरपि द्वितीयत्वात् । तेनाध्वर्युदेवान्यति प्रथमानयाज- एय सहद् यात् । प्रशास्ता तु पञ्चमानूयाजमारभ्य प्रेणानुयात् । अन्ये मन्वभूयस्त्वन्यायेन विकल्पविति प्राप्त मन्त्रवैयर्यापत्तोव साधारणस्य प्रथमपस्य विकाराः । देव वर्हिदेवान्पति देवताशब्दसामान्यान्द । किञ्चित्साधम्यापेक्याम्य साम्यस्यान्तरङ्गत्वात् । ततश्च देवान्यजेत्यस्यैव नित्तिः प्रत्यनयाजमेकैक: प्रेपो मैत्रावरुणेन वाध्यः । पञ्चमादिषु तु यजेत्यप्यध्वर्युणा याच्यम् । प्रस्तायुत्तरपोर्टिद्विपत्त्वात् ।। सू० उपप्रेप्य ॥६॥ पशायध्वर्युमैत्रावरुण प्रेयति स चाजेदग्निरसनद्वाजवित्यादिना. पप्रेष्य होतहव्या देवेभ्य इत्यन्तन मन्त्रेण होता प्रति सोऽपि देव्याः शमितार आरमध्यमित्यादिना मन्त्रेण शमितन्मेव्यतीति स्थितिः । एवं सत्युपप्रेष्य होतईच्या देवेभ्य इत्यादिश्रुतेस्पयविषयकोपविधी ताब- न्मात्रस्य मन्त्रस्यादर्शनादग्निरित्यास्यैवान्त्यप्रतीकोपादानेन विनियोग- विधिः । प्रथमप्रतीक एवोपादेय इति नियमे मानाभावात् । पदिशति. रित्येव बादिति मध्यमप्रतीकस्यायुपादानादिति मृतमसि प्राणायत्ये त्यभिव्यक्तीत्यवान प्राण रतिमन्त्रान्त्यप्रतीकस्याप्युपादानाति प्राप्त एनामध्वर्युराहेति प्रकृत्योपमेयेति विधेरामानादन्ते च सोऽन्वाहाजेद- ग्निरसनद्वाजवितीति श्रुनेरचाध्वर्युप्रशास्त्रा: प्रेपकर्तृत्वतदर्थमतिपत्नत्वपो. स्वगमात्तावन्मात्रस्य प्रत्येकमन्त्रत्वादेव प्रेप एव नोपप्रपः । सू० होतारम् ॥१०॥ तस्मिय प्रेपे होतरिति सयोधनाल्लिाढातार प्रत्येषायमुपग्रेप. विषयक प्रेपः । यदतिपय द्वितीयो होताऽऽन्वाहेत्यादाविध द्वितीया.

·५७ चतुर्दशाध्याये नृतीयः पादः । दिपदसामानाधिकरण्याभावे मुख्य होतुरेवोपस्थितेर्युत्पनत्वादिति प्राप्ते. ऽग्निरित्यस्य मैत्रावरुणवतकात्वेन तत्रत्यस्य होतरुपयेत्यस्याक्तन्या- नेव स्वस्मिन्नैपासम्भवाच होत्रुद्देश्यकत्वस्यावश्यकतया प्रेपट्टयस्य वैयापत्याऽध्वर्यन्वृणीत इति निरुपपदानामपि गणेषु प्रयोगदर्शनाच मैत्रावरुणं प्रत्येवायं प्रैपः । अत एव यदव{होतारमुपयेत्यथ कस्मा- मैत्रावरुण उपप्रेषं प्रतिपटात इति लिङ्गदर्शनमुपपाते । सू० उक्यशा यज ॥ ११ ॥ उक्यशा यज्ञ समिति स्तुतशस्त्रवतः सोमानाहेति विहितः प्रेपः स्तोत्र शस्त्रोभयवन्तो ये सोमयागाभ्यासास्तेष्वेव निविशते न केव- लाल्यादिशस्त्रवत्सु सोमयागाभ्यासेषु द्वन्द्वावगतसाहित्यबलादिति प्राप्ते स्तोत्रवद्धस्तोत्रवदस्ताववसाधारण्येन शस्त्रचन्मात्रेऽस्य निवेशः । उश्य शस्त्र शसतीत्युक्थशा इति मलिङ्गात । केवलखड्गधराणां केवलधनुर्ध. राणां च समवाये धनुःखगधरा दम इति प्रयोगदर्शनाच्च । आज्या. दिशस्वयि स्तोवत्वेनार्थवाददर्शनात्तदभिप्रायेण नेपामपि स्तुतशस्त्रय. त्वोपपत्तेश्च ॥ सू० बहुशब्दः ॥ १२ ॥ उक्यथा यज सामानामिति स्तुतशस्त्रवतः सोमानाति बहु- वचनान्तसोमपद_टतमन्त्रस्यापि उक्तन्यायेन शस्त्रवत्स्वेव निघेशाढि- कल्प इति प्राप्ने शस्त्रवत्स्वपि ये चमसैर्यहैश्च युगपद्धयन्ते सोमास्ते. प्वेवायं मन्त्रः स्यात् । इत्यादि द्रव्याणां तदाधारपात्रसंख्ययघेकाद्विबहु- त्यादिव्यवहारदर्शनात् । एकवचनान्तमन्त्रस्तु केवलयहकरण कहोम एति तिवाद् व्यवतिष्ठते । सू० तां पुरोऽध्वर्युः ॥ १३ ॥ विभ्यो याचं विभजति होतर्पज पोतर्यज नेप्टर्यन ब्रसन यन अलावा यत्रेति प्रेयरूपाया वाव विभागं विधाय अयते । तां पुरोऽध.

·५८ नैमिनीये सर्प भावीपिकायाम् युर्विभजति मैत्रावरुणः परचादिति । अत्र पुरःपरचाच्छदी देशवादी कालमादी धा उभयपि निरूठत्वात् । सेनझस्मिनेय देशे स्थि. त्वाध्यमैगावरुयो। पूर्वापरकालभेन प्रेयान्विभज्य यातामेकस्मिन्वा काले प्राक्मत्यादेशभेदेन स्यित्वेति विकल्प प्राप्ते देशवाद एवायम् । आहवनीय गन्तीति प्रकृत्येतदामानात् । पाटलिपुत्र गच्छतीत्यादी तधिकरणदेशस्यापस्थितत्वात तेनोत्तरवेशामध्वर्युः सदसि मैत्रावस्यः प्रेप्यति ॥ सू० ऋतुगृहेषु ॥ १४ ॥ मातः सबने लादो मस्यितयाज्यास्तदुत्तरकाले एतुयाजाः । उत्तरसवनयोस्तु प्रस्यितयाज्या एव न याजा दति स्थितिः । तत्र स्थित यान्यास्विवतयाजेप्वपि प्रेपानध्वर्युर्विभज्य वयात् । प्रेपाणामाध्वर्यवसमा. प्सानादिति प्राप्त प्रेपफ्राण्डोक्तनिगदोद्देशेन मैत्रावरुणाः प्रेप्यति चानु चाहेति बचनेन प्रशास्तृवक्तृकत्वविधिः, स च प्रस्थितयाज्यासु व्यवतिष्ठते । पुनर. भ्युबीतविधानेन समारयाबाधान्मत्रावरुण एव घिभजेत् । होलज पोतयं जेत्यादीना तबिगदान्त्यमतीकत्वेन निगदानवोद्दिश्य मैत्रावरुणः पश्चा | दिति देशमात्रोति । ता पुराऽध्ययुरित्यत्र तूपप्रेप्य होतरित्यस्येव होत. पंजेत्यतावनमाररूपाणा प्रैपाणामध्वर्युः सर्वैश्चमसैः सहाध्वयुंपदी होनृयाज्यया हुत्या ततस्तथा मध्ये होवादीमा मध्यतः कारिचममान. न्य विनियुज्यावशिष्टचमसेपु सशेपेप्वर पुन सोममभ्युबीतेः क्रमेण मैत्रा. वरुणादितिपयहोत्रकयायाभिर्जुहोतीति स्थितिः । तत्र पुनरभ्युनीत. हामेष्वध्वर्युम पगणमध्ये होतर्यज प्रशास्तयति श्रुती #यो तत्रत्य- होशब्दन मैत्रावरुया एपोच्यते । सौम्यस्याध्वरस्य यस्तोः सप्तहात्राः प्राचीर्वपट्कुर्वन्तीति वचनेन तस्यापि यान्यायाधिकागत् । मुख्येन होत्रा प्रथम वषतत्वाच्च प्रशास्तृशब्दस्यापि मैत्रायणचित्वात्म्य प्रेपे द्वयोमन्वयोरिकल्प इति कल्पमूत्रमतेन प्राप्ते मप्तहानृप्रेषप्राये पठि- तयोवृप्रयास्तृशब्दयोः प्रतिनियनिर्देशादेव भिवार्यकत्यावसायाम.

·चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । ध्यतः कारिचमसहोमीयमैत्रावरुणतप्रैपान्त्यावयवे होतर्यजेत्यत्र होतुरे बोपस्थितत्याच मुख्य होतेबोच्यते ततश्चैकस्यां याज्यायां होप्रशास्त्री- कोर्विकल्पः न कस्मिय प्रशास्तरि वारि प्रेपयोर्विकल्पः । अथवा । मैत्रावरुणेनेवाध्वर्युाऽपि होता गैपणीय इति न कोऽपि विकल्प इति । सू० प्राश्रुतप्रत्याश्रुते ॥ १५ ॥ अनुवपट्कारयागेऽपि यजे यजेन्वायत्त इति वीप्सया श्रावणादयो भवेयुः । यस्तु शाखान्तरे नानावयतीति प्रतिषेधः सोऽपि च प्राप्तिपूर्वक एवेति प्राप्ते नु-शब्दश्रुत्यैव विप्रकोभावोर्नित्तानामाश्रावणादीनाम- नुवाद एव प्रतिषेधः॥ दति सकर्प भादृदीपिकायां चतुर्दशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अयं प्रेयपादः। अथ चर्तुदशाध्याये चतुर्थः पादः । “सू० देवतायोगेन ॥१॥ आग्नेयोऽष्टाकपालो भति वैश्वदेव्यामितेत्यादौ द्रव्यदेवतासम्ब- न्धमाश्रवणेन जुहोतेर श्रवणादारण्योत्सर्गादाविव त्यागमात्रं कर्त्तव्य ना. दुतिरिति प्राप्ते यजतैर्देवपूजादानान्यतस्वाचित्वेन देवता गन्धादिभि- रिज्यते विप्राय दीयत इत्यादी च त्यज्यमानद्रव्यस्य प्रतेपान्तप्रतीतेर्दै. वतावियहादाभावेन परस्वत्वमात्रस्यानुत्पत्तावप्यस्त्येव प्रतेपः । अत एव मध्येऽग्नेराज्याहुती: परवाहुतीः पुरोडाशाहुतीश्च जुहोतीति श्रुतिरु- पपदाते ॥ सू० अदेवता ॥२॥ श्रुतदेवता यागेपु देवलोद्देशमात्रसम्भवेऽपश्रुतदेवताकेषु तत्क- ल्पने मानाभावः। परस्वत्वापादनारायेवोगांशस्यापि विरहे स्वत्वत्या-

·६०
नैमिनीये संक भादीपिकायाम्
गमात्रेणापि यागत्व पम्भवात् । पूजादानशरोमोटो संप्रदानकारकस्यापि
निवेशातदादेपे त्वन्नित्यादिना तदनुपस्थितेराप्यतावच्छेदकदेवतात्व.
पुरस्कारण वा देवताया ददं न ममेत्यादिरूपस्त्यागोऽस्त्विति प्राप्त
सामान्यस्य प्रवृत्तावनुपयोगात्तद्विशेषधर्मेरेव संप्रदानस्य यागशरीरघट-
फत्वाद्विपसामान्याय दानस्याभावादन्यादिदेवतायाः शब्दद्वारव यागा-
पकारकत्वेन तद्वाचकपदेवग्निपदस्य नियमन व देवतापदस्थापि
शदधिशेषरूपत्वेन तदुच्चारनियमनेऽपि प्रमाणान्तरावश्यम्भावात्मजा.
पते न त्यदेवतान्यन्य इति जुहुयादित्यादापि मन्त्रप्रतिपादास्य प्रजाप-
त्यादेव देवतात्यम् । विशेपपर्यवसायकप्रमाणविधुरो देवतासामान्यघ.
टितयाविधिस्तु नास्त्येव ।
सू० सूक्तवाकः ॥ ३ ॥
इध्मः प्रथम आहुतीना हयत इति वचनेन सामिधेनीभिरिमप्र-
क्षेपस्यापि होमत्वावगमान्मान्वर्णिकाग्नेदेवतात्वं मूक्तवाक एव याज्या-
मस्तर एवाहुतिरिति श्रुतेः प्रस्तरमहरणेऽपि यागत्वस्वीकारात् । प्रस्त-
रस्योपयुक्तत्वेन तत्र मतेपांयस्य प्रतिपत्तित्व स्वीकारऽपि प्रश्ते समिधाम-
तथात्वेन प्रयानादिवदाराटुपकारक एवंष यागः । तेन प्रतिमन्नान्त:-
पातिनिशीप्टो प्रसङ्गादुपकापसामिधेनीलोप रति प्राप्ते यत्यमाणया-
गोपयोगित्वेन पूर्वमग्निमिन्धनरूपदृष्टप्रयोजनसम्भवनादृष्टार्थकत्वकर
नायोगात् । सामिधनीपु ज्वलनस्यैव देवतात्वन सवनसम्भवाचार्थवाद-
मात्रेण होमवसिद्धिः। मस्तरमहरणे विस्टदेवतामयभिज्ञानात्तामा हयि-
भतणसम्बन्धलिङ्गाच्च यागत्वसम्भवेऽपि प्रहते ज्वलनममिन्धनस्यैव प्रति.
पादनाविशीष्टायपि विपातित्वात्सामिधेन्यो भवेयुः । भाप्ये तु प्रस्तरम-
हरणस्यापि केवलविपातित्वमेव समर्थ्य पूर्वोतमाराटुपकारकत्यं कृत्या-
चिन्तयेत्युक्तम, मूत्रे मूक्तयाक एष याज्योति थुतेर्गहणं पूर्वपते दृष्टान्तार्य-
त्वेन सुयोजम् ॥
सू० अज्यानि ॥४॥

·६१ चतुर्दशामाये चतुर्थः पादः । अग्नी श्रुतम् अज्यानिरतानुपदधात्याययणं निरुध्येता आहुतीजु- होतीति शतायुधाति पञ्चमन्त्राः प्राणभृत्यायेनाज्यानयः । उपधानकर- रणतायास्तद्वानासामिति स्मृत्यावगमेऽप्येता इति पदेनाहुतिकरणताया अ. प्रतीतने मान्धर्वाणकदेवतासिद्धिः । होमेमन्वसम्बधस्तु क्रियमाणानुवादि- वादिनाऽप्युपपन्नः । देवता तु सामान्यपरिभाषानुसारेणान्यैव कल्प्यता- मिति प्राप्त एता इति पदेनेष्टकानां परामर्शऽन्यादेश एना इत्यापत्त्याss- वश्यकेन रुचां परामर्शन तासामाहुतिपदसामानाधिकरण्येनान्वयानुपप- तरवैताभिरिति विपरिणामावश्यम्भावादिन्द्राय एव देवताः । भाष्यका. रैस्तु नेदमधिकरणमित्युक्तम् ॥. सू० चित्रया ॥५॥ चित्रेप्टो अर्थता आहुती होतीति विधार्यता वै देवताः पुष्टि- पतय इति श्रुतं तत्रानियमेन केचित्पष्टिलिङ्गा उपादेया ति प्राप्त. पुग्ने गाभिन प्रांगहीन्द्रपुष्टया जुनस्व न इत्यादिमन्त्राणामेव क्रमेणाङ्गत्वा- युटिलिङ्गत्वाच्च नानियमः ॥ सू० दर्विहोमे ॥६॥ दविहामेषु चतुहीत जुहोतीत्यादि नियमानुपलम्भानियत- संख्याकरहीत प्राप्त प्रथम गृहीतेनापि होमसम्भवात्मयमोपस्थितन्या- | येनैव सख्या नियम्यते । अत एव चतुरुवर्यात द्विर्जुहोतीति विधायाथ कय द्वे आहुती भवत इत्यादिनोवयनचतुष्के होमचतुष्कस्यावश्यकता ध्वनितापपाते। सू० गणेषु ॥७॥ यत्र बहवो दर्विहामाः क्रमेण क्रियन्ते तत्रापि गणारम्भे साहुही. तस्य सोद्देश्यकतया पशुत्रयपूर्वनिप्पन्नयूपस्येव तन्त्रता । न च हविषा- ऽपरिपूर्तिः। घरवस्येव पुनःपुनराप्यायनसम्भवादिति प्राप्त प्रथमहामाव्यव- हितपूर्पकाले गृहीतस्य रामाणविशेषत्वात्तदर्थतेव । आप्यायन तु न वच- नमन्तरोपपात रति प्रत्यातिसंग्रहणम् ।

·जैमिनीये संझ भादीपिकायाम् सू० समिदाधानम् ॥८॥ दहामेभ्यः पूर्यमग्निमिन्धनस्याशस्यमत्वेऽपि न तत्र समित्यावे. पनियमः । सामिधेनी विव नियामकाभावादिति प्राप्ते ऽग्निहोत्रप्रकरणे यदेका समिधमाधाय ? शाहुती जुहोतीति विधाय कायां समिधि द्वितीयामाहुति जुहोतीति प्रश्नसरूपेण प्रत्याहुत्येकै कसमिदाधानम्या. वश्यकताप्रापणाचानियमः । अनियमेन प्राप्तस्पार्थस्यार्थवादादिना निय- मनस्य बहु दृष्टत्वात् । अन्यथा सुवेणावातीत्यादी शेपिनियमो न स्यात् । अत एवेत्तस्याग्निहोत्रप्रकरणस्यत्वादर्थवादत्वाच्च न नियामकतति संपाञ्चिन्मतम्भाव्य एव निरस्तम् ॥ सू० पाकयज्ञः ॥६ पाऊयज-शब्दस्याहुत्यादिशब्दवस्मात्यातसाधारएपेन यागमा जयचनत्व प्राप्त मनुर्वे पाकयज्ञीय पासीत्स इममितरं यज्ञमपश्यदित्या. दिना वाक्यरोपेण कतिपयाहुतिवेव शक्तिपहावाहुतिपर्यायता ।। सू० सर्वदर्वि ॥१०॥ पाक निर्य नियमाणो यज्ञ इति व्युत्पत्या सोमयागान्यनिखि. लयागपरोऽय शब्द इति प्राप्ते य? चातुर्मास्याना पाझपनः मैव तदेपा पराव्य गृहमधीया होया पायनमा भितिन समिधेनीरवाह न प्रयाजा द्वन्यन्त इत्यादिनष्टिमाइग्नामभावोधनेन दबिहाममात्र सू० सर्वपाम् ॥ ११ ॥ होमत्वाविशेषाल्लौकिकवैदिकानिसाध्यानामखिलाना वा चक इति पाप्ते लौकिमानामेव दर्मिहामानामेप वाचकः । शियोना पाकयच उशीनराणा पाकयन इत्यादेः स्मार्त एम घ्यवहारस्य दर्शनात् । पदान्यस्य हविष: सुव्यवति मर्वमेतदग्नी बुगतीति विधायाथ स्मा- द द्विर्जुहोतीत्यादिना तदस्य पारयजस्वेत्यनेन द्विहोमादिनिहना. वाचक:॥

·ER
-
चतुर्दशा माये चतुर्थः पादः ।
न्नपदार्था: पायजीया अत्र किमिति क्रियन्त इत्यावेपण वैदिकाना
मेपान पास्यतिति खननाच्च ।।
सू० धर्मोपदेशः ॥ १२ ॥
पाकयनकरणकभावनाया: कथ भावामालायामानेपलभ्यः सवि.
पातिभिरेवाड़ानामिवाकाक्षानितिरिति प्राप्त द्विर्नुहोति द्विनिमाटि द्विः
प्राश्नात्युत्सज्याचामति निलेठीति प्रकरणिनः शेषित्वेन विहिता अपि
धमाः पायजेऽपि प्राप्नुयुः । यदीता नालभेत्त वायव्यस्यैव शिर उपदध्या-
दित्येझम्या एवं श्रुतेः पशुशीपादिविकल्पवायव्यगी पधानाभयमाप-
कत्वदर्शनात् ॥
सू० प्राचीनप्रवणे ॥ १३ ॥
वैश्वदेवपर्वणि प्राचीनप्रवणे यतेत्यधिकरणनेन विधानात्पदे
जुहोतीत्यनेनाहवनीयतिरिति प्राप्त पर्वतान् यजेतत्यादविव-
देशवाचकत्वात्तस्य च वैश्वदेवेति तृतीयया साङ्गप्रधानप्रयोगान्वयन-
तीतेः पदवाक्य द्रव जुहोतेरनुपादानाच्च न होमाधिकरणता किन्तु
बिहारदेशोपदेशः । अत रख यदेककपालमाहवनीये जुहोति यजमान
मेव स्वर्ग लोक गमयतीत्याहवनीयदर्शनमुपपदम् ॥
सू० पदे जुहोति ॥ १४ ॥
पदे जुहोनि वमति जुहोति बल्मीकयपाया जुहोत्तीत्यादिप्वपि
पूर्वन्यायेन देशमात्रविधातवाहवनीयमुनिधायैव होतयमिति प्राप्त
उतरार्ध ऽग्नय जुहोति दक्षिणार्ध सोमायेत्याविव जुहोतिसयोगेन होमा.
धिकरणत्व स्यैव विधानादाहवनीयनित्तिः । अत एव चतुप्पथे बुहो-
तीति विधायेप वा अग्नीना पट्टीशी नामाग्निवत्येव जुहोतीत्यनेन चतुः
प्यथस्यैव प्रकारान्तरेणाग्निमत्वोपपादान सङ्गच्छते पहिशः पादवन्ध-
मरज्नुः ॥
सू०.. चतुष्पथे ॥ १५ ॥

·६४ जैमिनीये सर्प भादीपिकायाम् चतुष्यथ एकोल्युमुपनिधाय नुहोतीयाप प्रकरणान्तरे श्यते । तत्र चतप्पथस्यैवाग्निपड्डीरारूपत्वेनाग्न्यन्तरानपेठत्वादेकारमुकेवा केवल. चतुष्पथे वा होम इति विकल्प प्राप्तेऽग्निवत्ये वेति मतुपः प्रसार्थत्वेन वास्तविकाग्निमत्ताया अयोधनेन विहितस्यात्मकस्य त्यागे प्रमायामा- वाच विकल्पः ॥ सू० प्रत्यञ्चः ॥ १६॥ प्रत्यञ्चोभृथेन चरन्तीत्यत्र विहारस्येव प्रत्यड्मुखत्वविधानम् । कर्तृणां तु सामान्यविधिप्राप्ते प्रामुखत्यमेव । नेपामपि प्रत्यड्मुखत्व. विधाने वाक्यभेदादिति प्राप्ते कगर्भझविहारस्यैव प्रत्यड्मुखत्वविधा- नेन गधिपरिवृत्त्या तासादिनापि परिश्तेरिय कर्तृणां प्रत्यङ्मुखता. यार्थसिद्धत्वेनाविधानान वाक्यभेदः । सू० पुरस्तादपि ॥ १७ ॥ पृथिव्यै स्वाहान्तरिताय स्वाहेत्यादी मन्त्रान्ते पठयमान स्वाहाका- रायां प्रदानार्थत्वेऽपि स्याहा वाचे स्वाहा वाचस्यतय इत्यादी पुरस्ताच्छू. यमाणाना न तदर्थत्य स्वस्थानप्रच्युताना नखकुण्डलादीनां कण्डूयनालङ्कर- पादिकार्यातमत्वदर्शनात् । अतएवेशपदस्य निरापदस्थान एव निवेश द्विरात्तिश्च कल्पते । तस्मात्स्वाहा यज्ञ वालादारभ इत्यादाविव न होमातेति प्राप्ते तत्र चतुया अभावात्सम्प्रदानानिधारणेन हौमार्यत्वा. भाधेऽपि वागादीना चतुर्दान्तत्वेन देवत्यत्वावगमादात्र वापि स्थितस्य दीपस्येव पदस्याप्यप्रकाशकत्वानयायाद्वाह्मणायदेहि देहि वासपाति वाक्याभ्यामविशेपेण बोधानुभावाच्च प्रदानार्थलेव । अतएव पुरस्तात्स्या- हाकारा धा अन्य देवा उपरिष्टात्स्वाहाकारा वा अन्य इति श्रुत्योभयोरपि प्रदानार्थत्वमनदाते ॥ सू० स्वाहाकृत्य ।। १८॥ स्वाहासत्य लिया ते जुहोमि स्वाहाटमिन्द्राय ते क्षुहोमी- त्यादानुक्तन्यायेन चतुर्यन्तसमभिव्याहतानां प्रदानार्थत्वे प्राप्ते प्रत्ययार्थ पाठस्तु अग्निवत्यति यटिक.

·चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । उपसर्जनत्वेनान्यिताना स्याहाकाराणा मुळ्यविशेष्यत्वाभावाव्यस्तुति- द्वारव वाश्यार्थसमत्रायाच प्रदानार्थता ।। सू० वषट् ॥ १६ ॥ वपट ते विणवा स पारणामीत्यत्र पदान्तः स्वाहातशब्द- वत्ममासाभावेन स्वतन्त्रतया प्रदानार्थत्वे प्राप्त आकृणामीत्यत्र तद- न्ययेनास्वातन्व्याविशेपाच तयात्यम् ॥ सू० स्विष्टकृत् ॥ २०॥ पशौ वनस्पतियागस्य स्विटसाद्विकारत्याहार्शिस्विष्टवादाच्या. यामिष्टदेवतापलतणनिगमानामुपलम्भाद्वानस्पत्ययाज्यायामपि ते स्थरि- ति प्राप्ते घानस्पत्यप्रेनिग तासा सरुटुपतितत्वेन पुनरूपलवणे मा. नाभावात्र स्युः । अत्रीपतितत्वादेव च पाझस्विष्टसझाज्यायामयि नोपलतणीयाः । याजुपहोत्रमास्तु वनस्पतियान्यायामपि पुनरुपलत. समभ्युपगच्छन्ति। सू० स्वाहेत्या लेखनम् ॥ २१ ॥ चित्त च चित्तिरवाकूत चातिश्चेत्यादयो जयाः । दह तिः स्याहेह विधृति स्वाहेत्यादपोधृतिमन्त्राश्च । एयु प्रथमान्तशब्दा होमार्य प्रयोगकाले चतुर्यान्तत्वेन पिरिणयितयाः । स्याहाकारण वण्द्वकारण वा देयेभ्योऽव प्रदीयत इति श्रुत्या ऽनुपालस्वाहाकारेषु स्वाहाकारस्येव नमः स्वस्ति स्वाहेति स्मृत्वा चतुच्या अध्यधाहरणीयत्वात् । अतएन चिसाय स्याहेत्यादिरेर शापान्तरे पाट इति प्राप्त छिनदीत्यारिवा- श्रुतपदस्य पल्लयत्वसम्भोऽपि श्रुतविभक्त्याः परित्यागे आम्दायत्वस्व भ द्वापत्तेः बदाम बहुलस्मृतेश्च यथासमायानमेव प्रयोगः। अतएव तिहो মন মানাম নয়ন অনুমিনি মুম্বনযায়নি द्वानिधन्धनम् ॥ . यण्टन मिन पुस्तकान्तो मजाट । २ स्यावामन तिन पुस्तकान्तर मात्र पाटः। १ ·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिझायाम सू० चित्ताय ॥ २२ ॥ गाखान्तरीयमन्त्राणां विभक्तिभेदावकाराभावाच्च भिवानुपा- कतया मन्त्रभेदान्मन्त्रस्वरूपस्य यूपाहवनीयबदलीफिसत्यादृष्टानां समुच्चय इति प्राप्त मन्त्राणामलौकिकराब्दत्वेऽपि जयात् नहुयादित्य- नेन होममरणत्वेन विनियोगादृष्टार्यतयैकार्थत्यादिकल्पः ॥ सू० भूतानाम् ॥ २३ ॥ राजम प्रधिय स्वाहेत्यादयो मन्त्राः पठिताः । अग्निप्रकरणे तु पृथिव्यसि जन्मना च सानिना गर्भमाधत्तामित्यादयो मन्त्रा ग्राम्याताः । उभयेषामपि भूति समाख्या भूलानामेवेष्टय दत्याकारकस्तत एवैनमवयजतीत्यायवादिको व्यवहारश्च तुल्य एव । ततश्च भूतेष्टका उप- दधातीत्यनारभ्य विधी विनिगमनाविरहादुभयेऽपि समुचिता विकल्पन वापादेया इति प्राप्ते काण्डपायिनामयनस्ये नैमिसे च कर्मग्निहो. त्रपदसाम्येऽप्यासन्वयनो वा एप यनिरुत्सवयो वा एप यदग्निहोमि- त्ययवादसाम्येऽपि परस्परबैजात्यदर्शनात्मकरणपठिताना वित्रिणीरुपद- धातीत्यादिवद्विनियोगान्तरादर्शनेन साकाहाणामेवोपधाने विनियोगः । सू० मन्त्रागमे ॥ २४ ॥ यदि राजमूयस्यमन्त्राणामेय विनियोगः स्यात्तदा त्यस्वाहा कारानुन्मूल्याशिष्टाशैरवोपधानम् । तेपा प्रदाने मावकाशत्वात् । अश्रुतस्य स्वाहाकारस्य कार्यानुमारेण योजनयिोजन स्यापि न्याय- सिद्धत्त्वात् । लिईन पदैकवाक्यताया वाधादिति प्राप्ते मधेचिन्ता सू० प्रेषेण ॥ २५ ॥ चतुरहे होता यदिन्द्रहोत्रादित्यादीन होतयंत्रेत्यन्ताम्रपाना. माय प्रेपेण यजन्तीत्यामातम, । तत्रापि यथासमामातस्यैश मन्वस्वेन प्रदानाङ्गयोर्ययजामहेवपट्कारयोगादान्तभागयोरिव योजनया प्रयोग प्राप्त होता यतोतयनेत्यशयारन्वितत्वेन ताजुन्मूल्य तत्स्याने तया. योगेन प्रयोग ॥

·चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
सू० स्थितादुत्तरम् ॥ २६ ॥
स्वाहोरोरन्तरितादित्यादि मन्त्रेष्विव स्वाहाकारम्य प्रदानार्थ-
स्वाभावेन स्वानाजिहीत इत्यादयान्तरपरतया वा वाक्यार्थबयसम्भ.
वन मन्त्र त्वरक्षणाय यथाबानमेवोपधानम् ॥
सू० ऋतापाट् ॥ २० ॥
सतापाइतधामाग्निर्गन्धर्वस्तस्यौपधयोऽप्सरस ऊजी नाम स इदं
ब्रह्मदत्र पातु ता इदं ब्रह्मतत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति
मन्त्रे स्त्रीपुंसलिङ्गकपदानां व्यतिपातानां यथार्य विनिष्कृप्य मन्त्रद्वयी.
कृत्य होमट्टये विनियोगः ॥ या ते प्रान इति मन्वनये तरित्यादाशस्य
सहदायातस्याप्यारत्त्या विनिष्कर्पदर्शनात । नमो सध्या में पृथियां
येऽन्तरिते ये दिधीति मन्त्रस्य होमे विनियोगे पूधिव्यन्तरितापदाना-
मकवातवर्षपतिपतानामपि विभजनदर्शनादिति प्राप्त स्वाहापदस्य
सरुवामानानामानाभ्यां मन्त्रान्तरयोराकाडावशेन होमसंख्यावशेन च
तत्र तत्र विनिष्कऽपि द्विराबातस्वाहाकतया ताभ्यः स्वाहेति मन्त्रस्य
निराकाइतया च तावानेव भित्री मन्त्रः । तच्छन्दवलेन ता इमित्या-
देश्यक तत्तशब्दवशेन सर्वाशस्थापकीपत्त्या तस्मै ताभ्यः स्वाहेति
पाठेनैव तादृशमन्त्रद्वयसिट्टा स्वाहाकारान्तरवैय-पत्त्यैव तावन्मात्रस्म
भिवमन्तत्त्वानुमानात
सू० पड् जुहोति ॥ २८ ॥
अाफूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्यादय आतिमग्नि प्रयुनं स्वाहेत्याद-
यश्च होमलिङ्गः पट पणमन्त्रा अावाताः । तत्र पडू नुहोतीति यूय.
मारी घिधिपन्यतरयट्मास्य हामेषु विनियोगार्थमाहुतियाद एवेति
प्राप्ने यो यो: सजातीयपोरेकीकरणेन द्वादश जुहोतीति वचनान्तर-
घिहितानामेप सावित्राणि नुहाततिवत्पपायवादः ।
सू० भुवनस्य ॥ २६॥

·६८ नैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् भुवनस्य पत इति रथमुखे दशाहुतीर्जुहोतीति विधाव शाखान्तर पञ्चाहतीरिति पटाते, तत्र शास्त्राभेदाद्विकल्पे प्राप्ते भुवनस्य पते स नोभुव. नस्य पतेइत्यनयोयाईयोरक्रूयादेकपर्यायीसाय पति वादः । अयवा दशसु पञ्चानामवयुत्यवादी यदष्टाकपालो भवतीतिवत् । शायान्तरी- यस्याप्युपसंहारण कवाक्यतोपपत्तो वाक्पभेदविकल्पयोरन्याय्यत्वात् ।। सू० स्वाहाकारः ॥ ३० ॥ भूतं भव्य भविष्यद्वषट् स्वाहा नम सायानुःसामवपट् स्वाहा नम इत्यादी वषट्कारस्वाहाकारनमस्कारा: प्रदानार्थाः । भूतादित्रयेण यथाक्रममन्वयेन त्रिमन्त्रीत्वप्तम्भवाति प्राप्ते सामान्यसाधकारिप्र- माणाभावेन केवललिडेन होमाना कल्पनायोगाद् भूतायुद्देशेन वपडादा- भेदकयनस्य स्तुत्यर्थयेनोपपत्तेश्च मुष्टिकरणमन्त्रस्यस्वाहाकारबदेतेऽपि न प्रदानार्थाः ॥ रति श्रीसक भादीपिकाया चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥४॥ चतुर्दशोऽधायश्च समाप्तः ॥ अय च होमपाद इत्युच्यते । अथ पञ्चदशाध्याये प्रथमः पादः ॥ सू० विक्रमसन्निपाती ॥१॥ पदा पार्णमास्यमावास्था चाहन्येव खण्डा मती समाप्यते तदा तत्पबेमुरेव पर्वणारहोगव्याप्तिमात्यात्योर्णमास्यमागत्याशब्दयारहोत्र- व्याप्तझालबाचित्वात्पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेतेत्यादिवचनेन तत्रैवदर्श पूर्णमासयोरनुष्टानमिति प्राप्ते मूर्याचन्द्रमसप्रिकर्षविराभयम्पेय तत्तत्पदप्रतिनिमित्तत्वातस्य च पादिन एय लाभात्यायुयानुष्ठानम् । पूर्णमासर्यास्मन्काले मपूर्णमास:तन्यलिश्च वोणमाम्यन्त्यवातदेव पुष्य. . नम अम्मामपनुपदयाति तु दिकपाट । व प्रति का।

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः! वन्तयारतीय विप्रकर्यः। अमा सह समीपे वा वसतस्तौ यस्मिन्काले सा- मावास्या । तत्सविकोऽपि तदन्त्यतण एवातिशयित इत्यसंकुचितय. त्तिकयोः पदयास्तत्रैव प्रत्तिः । सौत्र तत्संयोगादिति पदं योगिकरत्या तथैव प्रतीरित्येतररम् । संधी यजेतेति श्रुत्यन्तरे तस्यैव कालस्य वि. नियोगेनोपसंहारादिति वार्थ: । विक्रमः संनिपाततश्च यागकाल दति शिष्टाः स्मरन्तीति भाष्य न शिष्टाचारस्मृत्यत्यतरपरम् । अपि त्वमावा- स्यादिपनिर्धचनपरम् । तथैव निर्वचनस्य स्मृतिष्यप्युपलम्भादिति भावः ।। सू० द्वाविज्या ॥२॥ सन्धिकालस्याल्पत्वेन साङ्गप्रयोगभावनापर्याप्तत्वाभायेन तत्पर्या- प्तये समं स्यादिति न्यायेन तत्पूर्वपरभागयोः समयोरालेपासधिभितो यजेति श्रुतेश्च यदेव सन्धिरपराले रात्री वा पति ततःपूर्व घटिका. दृयमारभ्य तत्पश्चाद टिकाद्वय दृष्टिं समापयेदिति प्राप्ते द्वावियाका- लो वचनातिष्ठते । पूर्वाग्निं राहाति उत्तरमहर्देवता यजत इति वचनेन प्रयोगस्य हहमालत्वावगमात् । पूर्वी पौर्णमासीमुपवदति | पैट्नामुत्तरामुपवसेदिति कोपोत या पर्यस्तमयमुत्सर्पदिति कोपीकि- ब्राह्मणे मूर्यास्तमयं परित इत्यनेनावनात्परतो रात्री वा यदि सन्धिः सोपवासाहत्तिरा पार्णमासी तस्यामन्याधानमित्युक्त्या ततः परययोग- इत्युक्तं भवति । आवर्तने ततः पूर्व वा यदि सन्धिः सेोत्तराऽपि नोपवा. साही किंतु पूर्ववेन्युक्त्या सन्धिदिन एव याग इत्यपि व्यवतिष्ठते । तेन मधिभित इत्यस्य विवादृष्टिमध्ये यथा सन्धिः पतति तथा तन्त्र प्रका- मेदित्यर्थः । आवर्तने यदा संधिः पर्वतिपोवेदित्यादीनि प्रतिपदा- प्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यत इत्यादीनि च गोभिलगायोदिवचना- न्येतमेवार्थ विवृण्वन्ति ॥ सू० रात्रौ ॥३॥ परेट्युपि राबावेव यागः कार्यः । तस्मात्सदृशीनां रात्रोणाम- वास्यायां च पौर्णमास्यां च देवा इज्यन्त इति श्रुतौ रात्रीणामिति निर्धा- .

·नैमिनीये सकर्ष भादृदीपिकाया रणपष्टया मामणानां मध्ये यजदत्तः मुरूप इति वास्येन यजदत्त बा. समत्वस्येव पार्णमास्यादे रात्रित्वस्यागमात् । दर्शादृष्टेत्यनुवाके पोर्ग- मासीदर्श पदयो पत्रिनामत्वोक्तश्चेति प्राप्त दिवस एव यागः कर्तव्यः मातर्यजयामिति श्रुत्या पर्वणो यरवतुर्थाय आमाः प्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विजेयः प्रातस्तो मनीपिभिरिति रद्धशातातपवितया उत्तरमहरिति श्रुतेरुपसंहारात् । शुक्लप्रतिपदात्रिवाचिकस्य दीपदस्थे- हानुपयोगाच्च । तन्वप्रक्रमस्य रात्रावपि कदाचित्मम्भवाभिप्रायेण रा. जीणामिति श्रुतेरुपपत्तेः । रात्रिशब्दस्य द्वादशात्रीर्दीतिता भृति बन्योत दशरात्रमाशोचमित्यादावहोरात्रपरत्वदर्शनाच्च । यत्तु भाप्ये पुण्याहे देवानि कमाणि ते वा एते पूते मेध्ये अहनी पंतनीये उत्तरमहदेवता यजल दति श्रुतिप्वगामेव कीर्तन मह हेतूझतम् । तत्तन्त्रप्रामाभिप्राये. याहोरात्रपात्वेन चान्ययासिद्धो रात्रिशब्द ति वदतः मूत्रस्तो विरू- दृम् । अह.-शष्टेऽपि तदुभयसम्भवात ॥ सू० उदिते ॥ ४॥ अन्वाधानमात्रस्प वचनादन्यसालत्वेऽपि तदितरतन्वपक्रमस्य का- लभेद मानाभावादडाना प्रधानसमानदेशकालनियमादहन्येव प्रक्रम इति प्राप्त यस्य हविनिरुप्त पुरस्तान्चन्द्रमा अभ्युदियादित्यदितप्टनि. मितत्वेन कीर्तनान्यथानुपपत्त्या दर्गटेनिश्यपि प्रक्रमस्य कल्पनावश्यम्भा- वात्यौर्यमास्या व कल्पकामायादित आदित्ये तन्बप्रमः प्रागुदयाद. मावास्यायाः ॥ सू० यजनीये वा ॥५॥ उत्तरीत्यैवान्वाधानस्य तदितरतन्त्रप्रतमम्प च लभेदे नित्य प्राप्ते यजनीयेऽपनि वैकल्पित्तत्मक्रमेर भवेत् । तदेतत्स्मृतिप्येय य्याश्यातम् । सन्धिरवेसद्वादूयं पापवर्तनाद्रवः । मा पार्णमासी विजया सदास्कालावधी तिरिति झातीयवचनात् । आयतनामाम्यदि पर्यनन्धिः सत्रस्तदा या नियत समस्तमिति महादियु द्रष्टव्यम् । भाध्ये त्वेतत्मत्र रात्रीज्याधिकरणगुणमूत्रत्येन व्यायातम् । अहर्यजनीयः कालो न गत्रिरित्युक्तम् । तदहन्यय यति तच्चिन्त्यम् । १ सध्यातदाति पा ·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ६१ सू० एतेन सोमकालः ॥६॥ सोमयागे दीतादिदैतान्ताङ्गानां कालभेदस्य वाचनिकत्वेऽपि सी- त्याहतन्यस्य पर्वसन्धिदिवस एव वा दिनान्तरे वा करणमित्ति विकल्प प्राप्त सन्धिदिन एव सुत्या सर्वा स्यात् । सन्धिकालस्याल्पत्वेऽपि तदा- क्षिप्तपूर्वापरकालयोः कर्मसंवन्धस्यावर्ननीयत्वात् । तद्वाधकवचनस्या- प्यप्रत्यतत्वात् तदेतदाह विक्रमविपातयाळाला तत्सयोगाव झन्य- त्मन्यत विदात इति । प्रत्युत्त कोपीतकीवचनं प्रत्यतमेवेत्युक्त विका. एडमण्डने । खण्डपर्वणि सोमश्वेमतिपन्मिश्रपणि । सोमसुत्या प्रयो- प्रयोक्तव्येत्याह कोपीकिश्रुतिरिति । भाष्यकृता तु द्वाविज्याकालाविति मूत्रेण यदहरेप पुरस्ताव पश्चाव दृश्यते तदहरुपवसेच्छोभते यजेत या पूर्वा पोर्णमासी साऽनुतिर्यात्तरा सा राजेन्यादि वचढावपि यागका. लायेवेति पूर्वपदं प्रापय्यानेन सूत्रेण तेषां प्रत्यततः कालद्वित्त्ववोधकता- भावाद् द्वादश वै संवत्सरस्य पौर्णमास्य इत्यादिलिङ्गाच्चैकैक एव काल दति सिद्धान्तितम् ॥ सू० यदि मन्येत ॥७॥ नान्यद्धविरन्तरं निर्वपेत्पौर्णमासीमेव श्वोभते यजेतेत्यनेनान्वा. धानप्रधानयोर्मध्ये दृष्टान्तरनिषेधात्वविशेषात्सर्वेष्टीनामिति प्राप्ते न हि कर्मण्युपमान्ते तदसमाप्य कर्मान्तरमारब्युं युक्तम् । अतो न प्राप्त मेव नित्यं काम्यं वा कर्म नैमित्तिक्य एव त्विष्टया निमित्तानन्तरमावि. त्वासातास्वयं निधः, तास्वपि याः प्रत्याभूतास्ता भवेपुरेव पुरु- पार्थभूतानां तु त्यामेष्टादीनां पान्तरे करमिति सू० न यवानाम् ॥ ८॥ तासामितरणेति श्रुती ग्राम्यौषधीना मध्ये ग्रीहिधान्येनाययणं विधाय संवत्सराह्येतदधिभवतीति श्रुतम् । तत्रेतरणेन्येकवचनादीहि. धान्यकमेवापपणमत एव संवत्सरोत्तामेड पुन: करणथुतिरूपपटाते वरन्ते पाययणकरणे तु वमरमध्य एवं तदारत्तेस्तद्विगंधा । अतो नास्त्येव .

·०२ नैमिनीये संझ भादीपिकायाम यवाययमित्याडुलोमिरादा मन्यत इति प्राप्त स्यादेव यधाययणम् । उभाभ्यामायपणेन यजेति श्रुतेः । न चेयं फालटामालाविपया तस्मात्तासामुभाभ्यामग्निहोत्र जुहोत्युभाभ्या दर्शपूर्णमासाभ्या यवत इत्यत्र व्रीहियायोरेव महतत्वात् । अस्याश्च तत्माये पाठात् । व्रीहि- सस्ये वा यवसस्य वा गत इति स्पष्ट कोपीकिश्च । सवत्सराझे तदिति तु ब्रीदामयणपरत्वेनाप्युपपत्रम् । अत एव द्विा एप आदित्यः सवत्सरादावर्तते तमेताभ्यामाययणाभ्यामाञ्चञ्च पराञ्चञ्चाभियजत इति श्रुती प्रत्ययनमाययणोक्तिः । ग्रीहिभिरिपट्वा ग्रीहिभिरेव यजेत यवे. भ्यो यरिप्ता यबैरव यजेत बीहिभ्य इत्यनेन तत्तदाययणेतरभावित दर्श पूर्णमासयोईनियमश्च । श्यामाकोहियवाना प्राथने मन्त्रवि. धान यति मगच्चतः। सर्वयां प्राशन्यः॥६॥ अग्निः प्रथमो भद्रावः श्रेय एलमुत्यमिति विहिता भत करणा- त्येन मन्त्रा: सीमिकेतु भवेयु भई होति मन्त्रवत्तारूतेषु स भवेषु भवेयुरिति प्राप्त सोमस्यापूर्वचन मन्यविधेस्तदीयसभनेम्वन्वयेऽपि प्रष्ट त चोदकत. समन्वम्भता ये प्रातस्तेषामेव मन्त्ररोपित्येन हिरण्यगर्भ मन्त्रस्येन्द्रादार रवतेवेव मन्त्राणा प्राप्तिः ॥ सू० अनिष्टाग्रयणस्य ॥ १० ॥ तस्मावानिष्टाऽरयणेन नवस्याशित मिति निषेधः फालसष्टा. रण्याशनस्यैव न बीहियवारानस्य याः कातलष्टास्तामामितरणेति वा. स्वयेपे फालकृष्टकोनन विशेये व्यस्थापनात् । तस्मात्मालहष्टातिरित काना याम्याणा भतण नियमिति प्राप्त जनस्य द्रव्यसामान्येन करणा- सभवन प्रयतधियेपैविपयत्येन सामान्यस्य विशेपे पर्यवसानाय वाप- शेषावरयसत्वयि निरत्तनवधान्यसामान्याशनविषयकत्वानुपपत्तेरभावे न १भक्षयनिपतमिति प्राप्त इति पा ।

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ७३ पंचव जी विध्यायवानामाद्वितस्य वाक्यरोघेणासमर्पणात फालमष्टार्थवादः छत्रिय- ल्लक्षणया स्तावकमात्रमिति सर्वयाम्याणामेय भक्षणप्रतिषेधः ॥ सू० शाकापक्वौषधीनाम् ॥ ११ ॥ सस्य नारनीयादिति बचनान्तरण शाकादीनामपि भवनिषेधे प्राप्त तेषां यागयोग्यत्वाभावेन देवा ओपधी पक्षास्वानिमीयुस्तानी- द्राग्नीप्रथममुदनयतामित्युपक्रम्य नवाशननिषेधेन देवेभ्यो दातु योग्याना धान्याना पकानामेव तैम्तेभ्योऽनिष्ट्वा भतणस्य निन्दया पकशाकाना हरि. तयवादीना भतणे यायाकाम्यम् ॥ सू० तेन शमी॥ मुद्दादिशमीधान्यानामपि पकौपधित्वाविंशपेर नियति मयागयोग्यत्वादेव न निषेधः ॥ . सू० प्राशितयवः ॥ १३ ॥ वसन्ते नवान् पक्कयवान्माशितवता पश्वादग्न्याधाने मृत पि यवाययण कर्तव्यम् । पूर्वमधिकाराभावेऽपि सम्प्रत्यधिकारसम्पत्त्या तत्प्रा. रिति प्राप्ते नवाबप्रथमप्राशनस्यैवानिष्टाययण प्रति प्रतिपिद्धत्वातस्य च वृत्तत्वेन द्वितीयादिप्राशने निन्दाभावेन तादृशस्य न तत्राधिकारः ॥ अविद्यमानबुभुक्षः ॥ १४ ॥ नवानाशनस्य बुभुक्षातल्लाभाभयपूर्वकत्वेनान्यतराभावें दष्टिपरि- मितनावलाभेऽपि नैवाययणेऽधिकारः । तस्यानिष्टाययणत्वेऽपि प्रति- पधातिप्रमाभावेन प्रत्यवायाभावादिति प्राप्ते नवाबप्रथमाशनप्रागभाव- विशिष्टबसन्तादिकालजीवित्वत्येवाधिकारिताबच्छेदकत्वेन चुभुक्षादेस्त- द्घटझत्वन मानाभावादप्रतिहतोऽधिकार । सू० अत्राग्रयणाभ्यासः ॥ १५ ॥ ब्रीहिििरष्वा व्रीहिभिरेव यनेत यवेभ्य इत्यनेन ब्रीहिकालयव. कालान्तराले बीमाययणाभ्यासो विधीयते । यजि-शब्देन प्रकरणिन नाशीक ·. जैमिनीये संकर भादीपिकायाम् एवोपस्थितरिति प्राप्तन्तरालकाले नित्यप्राप्तयोर्दपूर्णमासयोर्द्रयनि- यविधिपरत्वे सम्भवत्यत्यन्ताप्राप्ताभ्यासपरत्वप्रयुज । बाहिभिरवत्येव कारण यवनिरातप्रतीतः । सू० सविकल्पः स्यात् ॥ १६ ॥ पाययणेनावादाकामा यजेतेति विधाय वास्यान्तरेण कालानां द्रव्याणां च विधानादग्निहोत्रद्रव्याणामित्र विकल्प: स्यादित प्राप्त प्राप्तादेशेन कालद्रव्यायनेकगुणविधाने वास्यभेदाहिशिष्टविधित्यावश्य- म्भावेन त्रयाणामप्यायपणानामभ्यासाद्वेदः । नैमित्तिकानामप्प बादाका. मवानपेन काम्यतापि । कोपीकिशालणे तु श्यामाकाययणं विधाय सप्तदयप्तामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यभागावित्यादिना प्राकृतागायुद्दिश्य गुणविशेषान्विधाय याययणादीस्ततो विधायैतत्तन्वमेवैतद्वारणमिति धाचनिकातिदेशकयनात्स्पष्टः कर्मभेदः, अतोन द्रव्यविकल्पः । नापि कविकल्पः, निमित्तभेदात् । द्विर्वा एप आदित्य इत्यादिनाऽयनभेटेना- वृत्तिश्रुतेश्च ॥ सू० सस्यपक्ता ॥ १० ॥ संउत्सरावो सधिभवतीति श्रुग द्वादशमासाः संवत्सर इत्या- दिश्रुत्यन्तसिद्धत् चान्द्रादिसंवत्सरान्यतम एव विझल्पेन याहा दर्शित प्राप्ते सवत्सरे सस्यानि पच्यन्त इत्यादिषु लोके परुत्सत्यपाकाटोपमः सस्य- पासायधिमालस्यापि सवासरत्वेन व्यवहारात्सस्यपाकनिमित्तकर्म पु तस्य. वोपस्थित्या नियमनमम्भवे विकल्पायोगाह द्वादशमासन्यूनातिरेकयोरपि सवत्मरा दधीति वादः । सू० पार्वणमासानि ॥ १८ ॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्या प्रयुद्धे इत्यनेन चातुर्मास्यारम्भ विधाय चतुर्प चतुएं म.सेवन्यानि पर्वण चिहितानि । पु मामानामपि चान्द्रादिभेदनानविधत्वादन्यतमापादाने यज्ञादी साधनः स्मृत दति स्मृन्या त्रि? रात्रया मामा ति प्राकरणिकथुत्या च गवामयनादाविव

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः।
सावनमास एव वा प्राप्ते चान्द्र एव मासा यार । पञ्च सांवत्सरिक
प्रयोगे त्रीनिष्वा चतुर्थमुत्सृजेद् द्वापराविष्टा तृतीयमुत्सृजेटेप वै त्रयोदशी
मासस्ततियजत इत्येकमासत्यागस्योत्सृज्योभी मासावित्यनेन मासद्वय-
त्यागस्य च विधानात् । मातुलातुलविमलसंख्याका हि सौरसावनपार्व-
णवत्सराणां दिवप्ताः । तेन प्रष्टया सारैमासैरेकष्टिः सावना द्विष्टिः
पार्वणामासा भवन्ति । सौराभिप्रायेण मासयोत्सर्गस्य सावनाभिप्राय
क्रमासोत्सर्गस्य च कथनेन चान्द्रमासस्योपादेयत्वमवतीयते अन्यथा
विकल्पाद्यापत्तः ॥
सू० मासो वा ॥
त्रीनिष्ट्रेति वाक्ये संवत्सरत्रयं चातुर्मास्यैरिफ्ट्वा चतुर्थत्याविधा-
नाच्चतुर्थपदेनैः सपत्सा एवोपरमणीयत्वेन प्रतीयत इति प्राप्ते चतुर्थ-
शब्दोऽत्र मासपर एव । एप वै त्रयोदो मास ति श्रुयन्तरात् । चतु.
मिति सप्तम्ययं द्वितीया । एवमेव Tो पाविषट्वेत्यत्रापि जेयम् ॥
सू० भादेवी ॥ २० ॥
पष्ठस्य कर्मण प्रारम्भप्रतिषेधोऽय पञ्चभिर्वपः कर्मापवादिति
प्राप्ते पञ्चप्तावसरिकपतवदावन्जीवाभ्यासपोऽपि विज्ञायते । स त्रिपु
वियु सवत्सरेप मास मासमुत्सनेदिति वचनात् । पञ्चसावत्सरिकातिरिक्त-
पताभावे पुि त्रिवित्यानभ्यासानुपपत्ते ॥
सू० पञ्चवत्सरेणु ॥ २१ ॥
पञ्चतावत्सरिकातिकप्रयोगारम्भे विहिताना वैश्वानरपर्जन्यप
वहाहामाना पष्ठे सघत्सा प्रयोगान्तरारम्भात्युनः करणमिति प्राप्ते
चातुर्मास्यान्यारभमाण इति श्रुत्या चातुर्मास्यविषयमप्रथमप्ररत्तैरेव कत्तुं
विशेषणत्वेन कीर्तनात्मयोगान्तरारम्भस्य चातथात्वादारभणीयावास-
सू० यदि वसन्ता ॥ २२ ॥

·नैमिनीये संकर्य भाट्टदीपिझायाम चातुमास्येवेब यदि वान्ता यजेत द्विरूपस्तीर्य द्विभिघारयेदि. त्याापकम्ययदि प्रापि यजेत सदुपस्तीर्य द्विरभिधारयेदिति श्रुतं । तत्र वसन्तकाले क्रियमाणस्य वरखदेयपर्वण उपस्थितत्वादि प्रादपोलि धाक्येऽपि यजिना तदेवाच्यते । तस्यैव पशुकामप्रयोगे आपशुप्राप्तरभ्य- सनीयत्वेन वास्वपि तत्मसतेरिति प्राप्त प्रापि वरुणप्रधासैरिति विधिपतीतासाधारणलड्ड्रेन वरुणप्रघासानामेयोपस्थितत्वादेप बादः । चातुर्मास्यत्वेन पापि प्रस्तत्वात् । अमरुतत्वेऽपि या नटिलम्मानये' दित्याद। जटाविशिष्टस्येव प्रतीतिसम्भवाच्च । सू० वैश्वदेवेन ॥ २३ ॥ वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत स्मिवृती प्रभूतं गोयु पय: स्यादिति. श्रुत्या बसन्तानादरमतीतत्वन्तरेऽपि स्वायां गवि पयोवृद्धी सत्यां का म्यप्रयोगारम्भः स्यादिति प्राप्ते यस्मिन् काले बहुव्रीहिः स्यात्तदा यष्टव्य- मित्युक्त चिहितकालत्या गस्याप्रतीतेयस्मिन्धर्व वसन्ते प्रभूतं पय: स्यात. स्मित्रव वसन्त इन्येत ॥ सू० वैश्वदेवस्य ॥ २४॥ तत्रैव पशुकामप्रयोगेन वरुणप्रघासरित्यादिना पर्यत्रयनिषेधाः श्रूयन्ते । न स्वातन्त्र्येण फलार्यतया नेत स्वास्वति तदर्थः । अन्यथा प्रतिपेधे विकल्पस्य पर्युदासे वायवैयर्यस्यापातात् । तेनाङ्गानां प्रधानसमकालत्वानुमन्त एवेतराणि पर्याण फुदिति प्राप्ते तत्तत्काले. प्वपि वैश्वदेवस्याभ्यासविधानायाः प्रतिषेधवादाः । आपगुलाभादभ्यस्य पश्चाटायाझालं तैरपि यजेत । यदा सहय पशूनानुयादय वरुणप्रधा. सैर्यजेतेत्यादि श्रुतः ॥ सू० मासमग्निहोत्रम् ॥ २५ ॥ मास दर्शपूर्णमामाभ्यामित्यादिवााहितदशादेः प्रतिप्रा- पतझालानुयहाय गित्यर्वस्वनुष्टानं चत्वारोऽभिनवा एकः : ममास ·पञ्ददशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इत्यादी त्रिंशत्कर्मस्वपि मासपदप्रयोगादिति प्राप्ते सासं त्रिवतेत्यादि प्राये पाठावत्यन्तसयोद्वितीयया च सन्ततमेव याग ति ॥ इति संकर्ष भादृदीपिकायां पञ्चदशाधायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ अयं च कालपाद इत्युच्यते ॥ अथ पञ्चदशाध्याये द्वितीयः पादः । सू० तत्सर्वार्थम् ॥ १॥ आधाने बलानि यावरुणी सन्ताप्य तदुपोह्म भस्माग्नि मन्यात सैव साग्नेः सन्ततिरिति मथनमाम्बातम् । तच्च सर्वाग्न्य अविशेयात् ।। तेन मथित्वा विभज्य सर्वेऽग्नय आधीयेरनिति प्राप्ते बासौदनि- काग्न गार्हपत्यत्वश्रवणात्तेन सम्वत्सरमासीतेति सम्वत्सरपर्यन्तमेकस्य. घाग्नेधारणवणाच्च सत्सेन निर्मान्यतेन गाहपत्य एवाधेयः ॥ सू० लोकतः ॥ २॥ अन्ये ऽग्नयो बीदिद्रव्यवल्लोफत एवाधीयरनिति प्राप्तेयं चापरी भूरसौ पूर्वा भुवस्तमपरमधात्त एप ह्येतस्य योनिरतस्मादे- पोऽधिप्रणीयत इति श्रवणागार्हपत्यादेवाहवनीयाधानम् ॥ सू० पाहवनीयात् ॥३॥ सभ्यावसथ्ययोराहवनीयादाधान स्यात् ॥ भूर्भुवः सुवरित्युभा- ती सहाधत्ते स हि तस्य योनिरिति श्रुतावुभाविति पदेन गार्हपत्याह- वनीययोरुपादानोपादेययोः सहाधानाभावेन परामशायोगात्सभ्यावत- ध्यपरत्वस्य वक्तव्यतया सहितस्येत्यस्य साहित्यबद्भयपरत्वेनाहवनीय- योनिकत्वश्रवणात । यदेव तृतीयं ज्योतिस्तदेव तेनाप्यत इत्याहवनीय प्रमत्य श्रुत्यन्तराति प्राप्ते तृतीयज्योति पदस्योत्तरर्वेदिकाग्निपात्वा. महिलस्यत्येकवचनेन सहिताग्निद्वयपरत्वाल्लोकयोगेन सगाईयत्यस्त- ·॥ मिनीये संकर्य भातृदीपिकायाम् स्याहवनीयस्य योनिरित्येव तदर्थकतया विनामिव तयोलाकत एवं प्रकृप्तिः सू० प्राम्नातत्वात् ॥ ४ ॥ दक्षिणाग्निशब्दस्यापि दिस्पदटिततया दतिर्णादशः सकागा- दाहृतलौकिकाग्निपरत्वाल्लोकत एव मृप्तिरिति प्राप्ते निर्मन्यांति- णाग्निमादधीतेति शाखान्तरे श्रवणागार्हपत्य स्यसर्दयानित्वात्तत एवा. धानम् ॥ सू० व्याख्यातम् ॥ ५॥ सर्व एमाग्नयो निरन्तरं जागरणीयाः प्रतिदिवम तपां कमीपयो गात् ॥ द्रव्यस्याहर्मकालनिष्पत्तरिति न्यायात । आहिताग्निमग्निभिर्द- हन्ति यजपाश्चेति प्रतिपत्तिविधानायजपानदेवाग्नीनापि प्राति- पत्तधारणमिति प्राप्ते कमीपवर्ग दक्षिणान्याहवनीयावनुगच्छेताम् । नान्तरानी वीयादिति निषिध्य कामंहुते सञ्चरेत्पश्चाद्धि माई गत इत्यनेन होमोत्तरमाहानीयस्य दक्षिणाग्नेश्व गमनाग्निद्रुयभावेन मध्ये सञ्चाराभ्यनुज्ञानेन प्रातरुद्धति प्रतिकमांडरविधानाच्च धागत. श्रिय आहवनीय इत्यनेन गतत्रीकत्रितयस्यैवानसमाहवनीयधारणविधा. नातदितरस्य नाहवनीयधारणम् ॥ सू० प्रत्यर्थम् ॥ ६॥ संस्कारस्यापि कमापवर्ग:पगादर्यप्रयुक्तत्वाच्च संमार्जनबत्यतिक- मकर्तव्यमाधानमिति प्राप्ने सहवाहितस्य गारंपत्यम्य जागरणमरणिया यया धारणापायस्तयाजसपने आहवनीयस्यापि । तेन न पुनः पुनरा- धान । दक्षिणाग्नेस्तु पूर्व गाई पत्यादेवोकृतत्वात्तत प्रतिकर्म प्रत्युद्धार. णमेव तदाधानम् । अगाश्या तु कर्मप्रादुकरणमेया हवनीयाधानम् ॥ सू० पूर्व गाहपत्यात् ॥ ७॥ प्रतिकर्ममाटुष्करणामप्यान्योरणित एव न गाहपत्यात् । कमाय- अर्ग तयो.स्वापादानकारण मणिम्प्रत्येवागतत्वात । एकोपादानकार्याणा

·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
घटशरावादीनामिव परस्परं विलयाधारत्वायोगात् । तस्मादरणित एव
प्रतिकर्ममन्यनमिति प्राप्ते काष्ठस्यान्युपादानत्वायोगेन तत्र गमना-
सम्भवाच्छास्कसमधिगम्ये तु गमने गार्हपत्यादाहनीयं ज्वलन्तमुहर-
तीयग्निहोत्रप्रकरणस्यवचनेन गार्हपत्यस्वेतराग्निलयध्वननात्तत एव प्रति.
कारणम् ।
सू० अहामार्थपु ॥८॥
आहवनीये जुहोतीत्यादिविधिपु गार्हपत्याग्नावप्रक्षेपसिधये तत
आहवनीयस्यायतनभेदैन पृथक्करणस्यावश्यकत्वेप्याहवनीयमुपतिष्ठत
इत्यादि विहितोपस्यापनादिकार्याणां गार्हपत्यान्तर्निलीनाहवनीयस्यापि
तत्वानपायादनुढतेऽपि सम्भव इति प्राप्ते आहवनीयादिशब्दानां तत्त.
दायतस्यितसस्ताग्निवाचित्वेन होम इव तदितरकार्यपि तादृशस्यै-
यावश्यकत्वात्तत उद्धृत्योपस्यानम् ॥
सू० अपवृत्ते ॥६॥
कर्मापर्वगात्तरमप्यानेदर्शनात्तस्य च गायत्यादुद्दतत्वेन सैव
साग्नेः सन्ततिरिति न्यापेन वैदिकत्वानपापात्सस्कारलवणानां गुणानाम
गुणिना यमन्तरेणानपायातजागरणस्याभावे कतिपयघटिकोत्तरं तवाशे
सति स ताई गत इति श्रुतेष्टुरणश्रुतेश्वोपपतीवदाशमपरत्तेऽपि कर्मणि
दीतणीयापवर्ग व विशमान ज्योतिर्वेदिकति प्राप्तेऽणिसमारोप
णोतरं परिदृश्यमानस्यापि ज्वलनस्य कर्मीपवर्गपि तथात्वोपपत्तेः
सस्काराणा कार्यार्थत्वेन यावत्कार्यमेव तदवस्यानस्य शास्त्रादवगमात्स
ताई गत इत्यनेन होमाध्यहितोत्तरमेव गमनश्रुतः, परिदृश्यमानोप्याय.
तनस्यापि ज्वलनः । संस्कारापायादपरत्ते कर्माण लौकिमा सम्पाते ।
अत एव यस्यानोनिरहुतेऽग्निहोत्र उट्ठादित्यादिना तान्येशावताणानि
सविधाय मन्यदित्यन्तेनाग्निहोत्रहीमापात्मागग्न्युद्वान एव पुनमयन-
मुक्त तन तदपा तभावाल्लौकिमात्य ध्यनितम् ।।
सू० एतेन सोमे ॥ १०॥

·८० जैमिनीये सक भादृदीपिकायाम् सोमे दीक्षणीयापनात्तर बिदामानोण्याहवनीयादितन्यायेन लौकिक एवेति प्राप्ने देवता एबोभयत. परिया यजमानावरून्य दति बचनेन सोमयागीयसकलदेवतापरियहरूपसस्कारस्याग्निनिवृत्तत्वात्तदय- गमे तदपगमापत्तेीक्षणीयाग्निधान्त धार्यत । वस्तुतो दीतायाः सौमि- कत्वेन तत्मण्यनस्यापि तदर्थत्वात्सोमापवर्ग एव लौकिस्तान दीरणीया समाप्ती । अत एव न घेटे पत्रों वाचति नैन स्तृणात्यसस्थित इव वा अत्र यज्ञीयत्सौम्यावर इति श्रुतिः सोमापवर्ग:भावध्वननद्वारानेरलाकि कत्वमेव ध्वनयति । अकर्मकालेप्यपरणाहवनीय व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छत्ती त्याहवनीयदर्शनञ्चापपद्धते । मापणीयादो प्रसनसिन पुनः प्रणयनम् ॥ मू० तदुत्तरवेझाम् ॥ ११ ॥ सोम समाक्षात प्राञ्चमग्निःणयन्तीति प्रणयनमधिशेषात्सर्वस्या. हवनीयम्य औत्तरवैदिक्स्यनेत आरभ्याहनीयत्वेन तस्यैव सहोमा. धिकरणत्वादिति प्राप्त एतमाहग्नीयमाहवनीयोत्प्रणयतीति दुतावा हवनीयस्यापादानत्त्वप्रणात्तस्यचान्यापाये ध्रुवत्येनास्त्येवाग्निशेप । अत एछ पूर्वायत्सनपरो भवानीति मन्त्रलिक पूर्वमग्निमभ्युदेतीत्यादी पूरी परयन्टेन गालामुखीयाहयनीययोर्यवहारश्च सङ्गच्छन्त । मू० पाहवनीयविभागः ॥ १२ ॥ शालामुग्गीयोप्याहवनीय एच । पाहयनोपादित्यपादानस्य व्यय हारात् । वरुणप्रधाष्विव वैदिभेदेन जिभागमात्र मिति प्राप्ते चारयनी यापादानकातरवेधिकरणकप्रणयनेनाहयनीय कुषादिति निधी प्रणय नासहितपूर्ववणेऽपादानस्याहनीयत्वानपायेन तया व्यवहारमम्मपि तजनकत्वेन तद्वत्ताउणमारभ्य तस्य गाईपत्यत्समे । अत स्य समाठिं गाईपत्याधिति प्राज्ञहितयालामुखीययागाहंपत्यत्वेनेत्र व्यपदेश श्रुत्यन्तर उपपन । एपोत अध्य गार्हपत्या भवतीति स्मृतिश्च या भाप्य यर्णका ना तदम्यवाधिकरणस्य पुनापि धायान्तरेण यणं न मिहान्तमूत्र पाट भैरप्रदमिफनकम् ·८१ पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सू० सर्वपाम् ॥ १३॥ यानि च गार्हपत्यकाणि द्वाभ्या गार्हपत्ये जुहोतीत्यादि सौ- मिकाहानि यानि चैष्टिकानि पवीसयाजादीनि तानि सर्वाण्यपि विक- ल्येनेोभयत्र क्रियेचविशेषादिति प्राप्त प्राञ्चनं प्रणयन्तीत्यादिना तर्हि तस्य पशु अपणं हरेत्तेनैवैनं भागिनं करोतीत्यन्तेन प्राजहितस्य पशुश्रपणे कार्यकत्वनवणातदितराणि शालामुखीय एव भवन्ति । सू० आहवनीयात् ॥ १४ ॥ आग्नीधीयाग्नेपि यजतन्वादिहोमाधिकरणत्वेनाहवनीयत्वाव- श्यम्भावादोत्तरर्वेदिकादेव तस्य प्रणयमिति प्राप्ते शालामुखीयादेव प्रण. यनम् । अग्निप्रथमाः प्राञ्चोऽभिप्रनन्ति सोमप्रथमा ति श्रुती प्राञ्च इति प्रागाभिमुख्येन गमविधानादानीयोमाभ्याम्प्रणीयमानाभ्यामनुगृही. त्यत्र द्वन्द्वावगतस्याग्निप्रणयनसोमराजप्रणयनयोः साहित्यस्य चानुरोधेन गालामुग्वीयसमीपर्तिसोमलताया व तदन्तवर्तिन एवाग्नेः प्रणयन गाईपत्यापादानकत्वादेवाग्नीधीयस्याप्याहवनीयैकटेंशत्यति न तस्य होमाधिकरणत्वभङ्गः । श्रोत्तरर्वेदिकाग्निप्रणयनोत्तरम यानीधीयप्रणयनप- यंन्तमाहवनीयायस्पेह सत्त्वादेवाहवनीयादित्यपादानत्त्वेनोक्तिः । एपो. ऽत अयमिति स्मृतिरप्याग्नीधीयप्रणयनोत्तरकालपर्गत तु भाप्यम् ॥ सू० शाहवनीयाद्विष्ण्यान् ॥ १५ ॥ हाई सवने बिहरन्तीत्यादिना विहितन्धिपण्यानां विहरणमी. तरयेदिकादेव स्यात् । तदग्नीनामपि हामार्थत्यादिति प्राप्ते भाग्नीद्धा. द्विष्ययान्विहरतीति नियमनादाग्नीधीयम्माप्यारधनीयैकदेशत्येन होम. सपोगोपपत्तेस्तत एव विहरणम् । सू० अनुसवनम् ॥ १६ ॥ धिपाएयानां मयनभेटेन त्रीणि विहरणानि । तान्युद्दिश्याहार मयने यिहरन्ति गलामाभिस्तृतीयमिति गुर्णायधयः चतुर्यस्य गुधिर.

·- जैमिनीये संझर्ष भादीपिकायाम् भावावास्ति चतुर्य विवरणमिति प्राप्त ग्निष्टोमसामप्रसत्य धियत्याज्यो- तिप्मतीः कुर्यादिति विधेश्चतुविहरसिदिः । नवानीन् ज्योतिष्मतः कुरुतेति प्रेपोत्तमिव तृतीयसवने, विहतानामेवानीनां भस्मापनयनेन समिन्धनरूयमेव ज्योतिमत्त्वमिति धाय । धिपएपानीना महानोना- मिश नागरणाभावेन तदनुपपत्तेः । अत एवेताबनीवा अनेस्तनूरिया- दिना श्चित्वारिंशतनुसंख्याकथनं मदते । चतुयिहरणाभावे सप्त- न्यूनतापत्तेः । तछेत्यन् । पधिपायानां माजालीयस्य च चतुया विहर- यादष्टाविंशतिः । गामित्रा प्रोपाजारच पशुभेदात् ज्यानप: । निर्मव्या. रचत्वारः । नीधीयण मह महाग्नयः पति। सू० तृतीयसवने ॥ १७ ॥ धिप्पयान प्याधारयहीति विधाय तृतीय भाज्यनेति विधिनापसं. हारामतीयमवन एवं व्याधारणमिति प्राप्त मामान्यविधिनाऽनुमघन घ्या. पारण हित तर नातीयमेव मृतीय रस्त्यनशायलवणगुणमाथि. | धि: 1 कालदम्यामनियम पापभेदापसः। सूर तस्मात्तेपु॥ १॥ तेषां पनदिष्टं पयिन्ते मामय प्रामुयक्षारधनीययाग्नीधीया होनीमामाजीनीय रति परम्प तम्मानेषु वृतीति विधानापामय मामन साधारणमन्येषां स्याज्यति माप्तीनिहाय याति यिने. मामीपेनाधते रति निन्दायादेन मानियस्यायुधयनादायेन मह मिसत्पः । तृतीयमयने त्याज्यविधिनियमाचं. । मू० तेषां पायय्यन् ॥ १६ ॥ गण धुदातीयत्र तपस्येव धियाना बापायपि प्र तत्यादयरचममान्यतस्मियरमायेन पासे दोयमनगारिया गा. नमादाय प्रत्याहामोनाधियान्यापारयति माशाद्वानरयत. मास्चितासा: परिपशाया एक व्यापारमापि करसत्यम् । पपया परि- প্রামানযায়াম। . r ·८३ पञ्चदशाधायस्य द्वितीयः पादः । सू० सेामे हामेषु ॥ २० ॥ वैतर्जनानि जुहोतीत्यादिर्भािवहितानां सोनिकानां दर्विहामाणां द्रव्याकाइत्वात्मततः सोम एव व हर्थत्वावियम्यत इति प्राप्ते सोमद्रव्यस्य कतिपयकार्यवाहविधानेन तदितरेषु तदभावयननादाव्यस्येव को- । शादी हविःपदेन निर्देशेन तस्यानादिष्टद्रव्ये प्रवृत्त राज्यं हविरनादेश दति स्मृत्या नुमराज्येनैव ते होमा भवेयुः । अत एव धिपण्याव्याधा- रणसंपतिनाज्येन पानीवतं श्रोणातीत्यराज्यस्य सिद्धवसत्यानुवाद उप- पत्रः॥ सू० सवैव स्यात् ॥ २१ ॥ यस्यैव धिपश्यिया विहियते सोऽनुध्यायतीत्यादिना यजमानं का एतद्विकर्यन्ते यदाहवनीयात्पशुथपणं हन्ति सवैध स्थाविर्मन्ध्यं वा कुर्या- यजमानस्य सात्मत्त्वायत्यन्तैन पशुपयायोऽग्निनियम्यते । तत्र सवैध स्यादित्यनेनाहवनीय एवाव्यते । यजमानो वा आहवनीय इत्युपक्रान्त. त्वेन तस्यैव बुद्धिस्यत्वादिति प्राप्ते प्राहित एव तत्पटेनोच्यते निर्मथ्येन सह तुल्यकोटिकविकल्पोक्तिसामात । सर्वत्र कोटिद्वये साधारणधी. वश्यत्वात् । प्राजहितस्यापि मथनजन्यत्वेन किनिर्मथ्यसाम्यात् । वैदिनिर्मन्स एव वा स्यालोकिकनिर्मन्थ्यो वेतितदर्यात् । पाहवनीयहरणे यजमानस्यैव विकर्षणं स्यादिति विनिन्दा यजमानस्यात्मनाभाय विधी. यमानस्थानेराहवनीयातिरिक्तत्वावश्यम्भावाच्च । अन्ये नान्यस्य साम- स्वसम्भवात् । तस्मात्मानहितस्यैवायं वादः । सू० पशौ शालामुखीयः ॥ २२ ॥ वरुणमधासेषु प्राजहितादेवोत्तरबेटेः प्रणयनविरूउपशावपि सम्भवान शालामुखीयो भवेदिति प्राप्त प्रकृती शालामुखीये सोमिकस्य कस्यापि कार्यस्याभावात्याशुभकार्यार्थमेव तदुसादानेन पवङ्गत्वाच्चोद. कलब्धः शालामुखीयो निरूढादिष्वपि स्यादेव।

·८४ जैमिनीय सर्प भाद्रीपिकायाम सू० पश्विष्टिषु ॥ २३॥ पथावुभयत दृष्टिपतवदन्यतरत दृष्टियतोऽस्ति । त्र प्रथ मत दृष्तभावे पगावेवाहवनीयप्रणयन भवतीत्यविवाद । तदवरूप्याय प्रथमेटिपोऽपि तथैव स्यात् । इप्टी प्रणीतस्येष्ठापवर्ग लौकिकत्वादिति प्राप्ते देवतारियहरूपसस्कारस्य साहपश्यपवर्ग एवापनयादीक्षणीयाह वनीयवष्टिक एवान्त धार्य ॥ सू० पूर्वयुः ॥ २४ ॥ पी पूर्वमुख प्रणयन कृत्वाचिन्ता दिनीय सायमग्निहोत्रमा तरर्वेदिक राय स्यात् । तस्यैव मुख्याहवनीयत्वादिति प्राप्त मचिन्ता ॥ सू० अग्निहोत्रस्य ॥ २५॥ अग्निहोत्रद्रय्यस्य पाक शालामुखीय एव स्यादिति प्राप्त मुख्या सवनीययन्मुग्यगाईपत्यलाभेऽनुग्णाशीतयन्मध्यविधगाई पत्याहणे माना भावात्स्यीयगार्हपत्यलाभे परकीयगार्हपत्ययहणस्यानुचितत्त्वाच्च प्रान हितएव अपणम् ॥ सू० शामित्रे ॥ २६ ॥ पोरिष पगुतन्वान्त पातिन पुरोहायस्यापि प्रमाङ्गित्वेन शामिन एव श्यये प्राप्त गालामुखीय एव स्यात् । तस्य गार्हपत्यायनीयो भयरूपत्वात । पुहाये चोदनोभयार्यि कल्पेन प्रापणेऽपि मम्भयत्य विरोधेन विधिद्वयानुरहेऽन्यतात्यागस्यानुचितस्यात् सू० ाहे ॥२०॥ निरुठपरणादिपता कालोपस्यहरूपो या न्यानोद फानुपहादिति प्राप्ने बायोपत्ता केशरमणो अरपी ममारोप्य निर्म च्योरस्सायेत्यादिना सयामातस्यस्य पानिम्त्यातिदेशमाय । यत एवोत्तरवेळा नाग्निावश्य करणपति । देवाकमण उत्कर्ष मुमत्या प्रमतो तश फरमिति कल्प।

·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ! सू० पशुवरुणः ॥ २८॥ पशी वरुणप्रघासेषु च प्रतितः प्राप्तत्वाच्छालामुपीयो न स्या. दिति प्राप्ने वैशेपिविधियलावस्त्येव । अत एव वरुणप्रघासेप्वापस्त- म्वमते शालामुखीयो नास्ति बोधायनमते त्वत्तीति व्यवस्या । सू० संस्थिते ॥ २६ ॥ शालामुखीयादीनामग्नीनां धारणावश्यम्मावादनुगतेषु प्रायश्चि- तस्य यदाहवनीय उद्यायेदाग्नीध्रादुद्धर्रादित्यादिनाऽऽन्वानाच्च सोमयागा- पवर्ग ते सर्वेऽपि समारोपणीया इति प्राप्त माहितस्यैव समारोपः । तद्धा- रणस्यैव सर्वाग्न्यर्थत्वात् । इतरधारणस्य सोममात्रार्थत्वात् । प्रायश्चि- तस्यापि त्वर्यत्वात् । अतोऽन्येषां कापवर्ग लौकिकात्वान समारोपः । सू० गतश्रियः ॥ ३०॥ अजसपत्रेऽप्यनेनैव न्यायेन शालामुखीयस्य समारोपणाभावे प्राप्त सर्वकमार्थतया तडारणस्यायि गथियो नित्यत्वात्तस्यापि समारोपः । यच्छाखायामाहवनीयस्य नित्यं धारणमाखातं तच्छाखीयानामध्ययमेव न्यायः॥ सू० दीक्षिताग्नेः ॥ ३१ ॥ दीतानिमीकात्यवे प्रयाणप्रसक्तावानीनां पात्रान्तरे स्थापनेन सह नयनं स्या समारोपः । प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा समारोपयेदिति विधिना समारोपस्य सोनामग्निन्यायेनाग्निहोत्राङ्गत्वात् । दीक्षितस्य चाग्नि- होत्राभावेन तदयोगादिति प्राप्त समारोपणस्याग्निनयनोपायत्वेनानन्त- यमात्रेण वास्तोपतीयहोमस्येवाग्निहोत्राङ्गत्वे प्रमाणाभावाचाग्निहोत्रा- भावेऽपि समारोप्यवाग्निर्नयः । सू. प्रत्यग्निः ॥ ३२ ॥ अग्निभेदेनारणिभेद आवश्यकः । एकत्रारोपे संसापत्तः । सहा. रणिभिस्तरन्तीति नदीतरणविधावरणिबहुत्ववणाच । अरणिभ्या ·" जैमिनीये ससर्प भादृदीपिकायाम् सह तान्तीति शारखान्तगतु द्वित्याहुत्वयविकल्प इति प्राप्ते ग्यारुन तरन्तीत्यादाशिव नदीतरणयसाहित्यमा विधानेन द्वित्वबहुत्ययोरु- तराधरारणिभेदाभिप्रायेणानुवादमात्रम् । अजमयताभिमायेण वा सदुप- पत्तिः। सू० समारोप्य ॥ ३३ ॥ अग्नेः प्रत्यतनयनस्य समारोयविधिनेय परिसड्यातत्यादुष्या- ग्नेरपि समारोप प्राप्त उपासयोगस्यैवोरमपदपरतिनिमित्तत्वेन समा. ख्याविरोधाच्छकटे पात्रस्यापनादिविधानाच्च न तत्समारोप. ॥ सू० अपरयोस्तु ॥ ३४ ॥ समारोपणविधेरूपायान्तरादूपत्वेन समयस्यैव साग्निचित्यता- अधिकारख्यपहाई पत्यादेरपि प्रत्यतनयन स्यादिति प्राप्ते पायतना- द्वचनमन्तरेण वहिर्निगतस्य लौकिकत्वावश्यम्भावात्समारोपणस्य तु पा. चनिकत्वात्समाप्याविरोधाभावाच्च समारोप्येव नयनम् ।। सू० श्रात्मसमारोपणे ॥ ३५ ॥ प्रात्मसमारोपेण विधरात्मनोऽरनेवा सस्कारमात्ररूपत्वनात्मन्यर. एयोश्च समारोपा समुच्चीयतामिति प्राप्तेऽग्नेयायाययोरेकार्थत्वेन समुच्चयायोमाद्विकल्पः । आत्मसमारोपस्य सस्कारकर्मत्वे मानाभावात् । सू० प्रात्मसमारूढे ॥ ३६ ॥ प्रत्यवरोहण त्वात्मप्तमारुठस्य लकिडनावेध यस्याहिताग्नर. निर्मथ्यमानो न जायते यत्रान्यन्दीप्यमान परापश्येत्तत पाहत्य होतव्य मिति विधिना लौशिक नापि होमविधानात पूर्व लौकिकस्यापि मन्त्रण प्रत्यरोहणोत्तर तस्यैव सस्कृतत्वेन वैदिकत्वसम्भवात् । यस्यारि- तानेर निर्मध्यमान दूत्यविशेषेण मथनरयणेऽपि तस्यारणिसमारोपपत्ता. भिप्रायेण व्यवस्थापयितु युतत्वात् । उपपेणाारमपाहतीत्यविशेषेण श्रवणेऽपिसावाप्यपत एपपस्य व्यवस्थादर्शनात् । गात्मन्यारोपितस्या.

·पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । रण्योरुपावरोहणेन मन्यने आत्मारोपस्यैव वैयापपत्तेः, गुरुलधुपक्षयोर्वि. कल्पायोगादित प्राप्ते आत्मारोपपत्तेऽप्यरण्यारोपावरोहणम् । अरणि- मयनस्य प्रत्यवरोहण साधनत्वेन नित्यवच्छ्रुतस्य पाक्षिकत्वकल्पनायो- गात् । उपवेपस्य शाखाऽनुनिप्यनत्वेन तस्य साधाय्याभावे सम्भवादेव व्यवस्थितत्वापि प्रकृते तदयोगात् । प्रत्युत लौकिकाग्नावरण्याापाव. रोहणस्यानियममाप्तौ मन्यनधिधिवलादेवाधनियमस्य कल्पयितु युक्त. त्वात् । प्रत्यवरोहणस्य सस्काररूपत्वाभावेन लौकिकाग्नेस्तावतैव वैदि- कत्वायोगात् । यत्रात्यन्दीप्यमानमिति तु होमकालातिकमसम्भावनाया वचनेन नावनमात्रस्य हेरमस्य तत्र विधानमित्यदोषः । गुरुलध्वोरय्येक- विशतिसर्ववेदसयोरिव विकल्पो युक्त एव । तस्मादात्मसमारोपपतेऽप्यर- एयोरेव प्रत्यवरोह मथन, या तु स्मृतिलौकिकेऽग्नी प्रत्यवरोहणपरा मूत्रान्तरकाराणा सा सुकरत्वरूपहेतुमलिकैवेति ।। इति सकर्ष भादीपिकाया पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ अयमग्निपादइत्युच्यते । - अथ पञ्चदशाध्याये तृतीयः पादः ॥ सू० अतिग्रायाः ॥१॥ आग्नेय ऐन्द्रः सौर्यश्चेति योऽतियामाख्यायहास्तेषां सामानवि- घम्पर्वमुक्तमिति स्मारित र्मिज्ञानार्थम् ॥ सू० विश्वजिति ॥२॥ तानेव परुत्य विजिति सर्वपष्ठे पहीतव्या अग्निष्टोम इति श्रुतोऽग्निष्टोमशब्दः प्रसरणादग्निष्टोमसस्यविश्वजियागपर दति प्राप्त अग्निप्टाम दयपि-शब्दाद् द्वितीयवाक्यत्वेन निश्चितेऽपि विश्वजित्य- दानुरत्तो विशिष्टोदेशापत्तेर्गक्येन प्रकरणवाधादग्निष्टोमसस्यत्वेन याग- स्योद्देश्यत्वात्यस्तो वेति न्यायेन प्रायग्निष्टोम एवैप विधिः ।

·जैमिनीय सफ भादृदीपिकायाम् सू० सप्रकृतिगः ॥३॥ यत्पृष्टान रहीयात्माञ्च यज्ञ पृष्ठानि ससुणीयुर्यदुक्थ्ये राष्टीयात्म. त्यञ्च यजमतियाझा समणीयुरिति निन्दावादगम्य उक्थ्यसस्यकता- पतियाझनिषेध उतन्यायेन प्रतिगाम्येति प्राप्ते यत्पृष्टा इत्युपक्रमे याश्ये पार्दिकत्वरूपरियेपणलाभात्याठिकाकथ्य एवाय निषेध. । न च विशिष्टोद्वेशः अनुमितधान्ये तस्यादापत्यात् । समासपदस्वानुमें- यत्वात ॥ सू० विकल्पो वा ॥ ४॥ प्रतितः प्राप्ताना प्रतिषेधे पाशुकाज्यभागन्यायेन विझल्पायत्ते. पर्युदासपच एवाश्रयणीयः । अनुमितवाक्ये लवणाया अपभावादिति प्राप्ते पृष्यापडहप्रकरण एव बैराजस्य स्तोत्रायाग्ने यो राते गावराणा- मैन्द्रो रेवताना सार्य इति विधाय पृष्ठानि वा एतानि एट्या व्याव- यन्ति पत्रेय पृष्ठानि युज्यस्तेषु तेऽतियाला दति पुनर्विधिदर्शनेन यह- णायहणद्विकल्प एव । पार्टिकोस्येतरफ्तूनामनुस्यतत्वेन पर्युदास- स्पायुक्तत्वात् ॥ सू० ददाश्रयवत् ॥५॥ याप्येच्छिकस्य तुल्यवडिकल्पस्याप्टदोपडप्रत्वाद्यावस्थितविकल्प एव युक्तः । नाना पसे पडहेतियाझा भवेयुः वृहद्रथन्तरपृष्ठोतुति । वैराजस्तोत्रादिकाल एव तेरा विधानात् । तथापि पक्ष वामान्य प्राप्ताना पहाणामङ्गतवैराजादिस्तावानुसारेण मडाचायोगात्सर्वतिको विझ- ल्पः । न च यहाणा पृष्ठाप्रतिहेतुत्यस्यनस्याइत्य एप पर्यवमाना- प्रधानएष्ठानुसारेणाभूतायहा नियन्तु युक्ता इति वाच्य । यदा स्तोत्रा- ण्युपन्ति तदा यहा इत्येव समानकालिकत्वमात्रयोधनसलमत्वेनापि तदप्रतिहेतुत्वोक्तिसम्भवात् । अतस्तुल्यद्विकल्प इति प्राप्ते तान्दै पूर्व स्मिंस्त्यहे रड्डीयादुत्तरस्मिस्व्यहे यहीतव्या दर्शित वचनद्वयवाद द्यावस्थित एव विकल्प. । अहट्टयऽपि प्रत्यह त्रयाणा याणा यहणे पक्षाविधिनय ·पर पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । : तत्सिद्धावनयावयापत्त्यैव प्रत्यहमेकैक एव यहो ग्राम इत्याकारक- समासविधायकत्वेनैव सार्थस्यस्य वक्तव्यत्वात् । उत्तरस्मिस्त्यहे समा- सानुरोधनैव वैराजादिकालनियमनात् । उपस्तम्भनं वा अतिग्राहा. श्चक्रे पृष्ठानोति पृष्ठबहुत्वसयोगाच्च वैराजसामस्ताभैरतियाहाणां सामन्वत्वेन स्तवनाच्च । सू० वैराजस्य ॥६॥ वैरानास्य स्तोत्रायानेयो गृह्यत इति वचनेन वैराजस्तावाख्य- देवताकधागविधिः । आग्नेय इत्यस्योपश्चिादिवनामधेपत्वेन देवता- तद्धितत्वायोगात् । चतुर्थी आनर्थयातिहतत्वाचेति प्राप्ने मान्त्रव. र्णिकदेवतालाभेन तत्पत्यन्यायेनैव नामत्वेन देवतानाइत्वात्सम्ब. न्धसामान्यार्थ पष्ठीस्याने चतुर्थी । न च तादर्थ्यचतुर्थी ग्रहाणां स्ता. बाङ्गत्वं विनियोगभलेन वैपरीत्यं वा शझं । ये वा अमी वैराजस्य स्तोमास्तरेवेत सामन्यन्त इति श्रुत्या सस्तोत्रमयहान्तरसाम्यसम्पिपा. दयपया गाणसामवत्त्वोपपादनस्वारस्यविरोधात् । प्रातःसवनेऽति याह्या गृहन्त तिवदवान्तरकालवादो वा सप्तमीकल्पनयेति द्रष्टव्यम् ॥ सू० न वा सह ॥७॥ अतियाझानेव प्रकृत्य माहेन्द्रमनुहूयन्त इतिश्रुतावनुशब्दः सह- त्ववचनः । गामनुयत्सश्चरतीति साहित्येऽपि प्रयोगदर्शनात् । तद. व्यवहितोत्तरकालस्यानुयागावरुद्धत्वात् वानिकत्वादेवान्यदेवत्ययापि माहेन्द्रयहयाज्यायै ते हूयेरविति प्राप्तेऽग्ने तेजस्विवित्यादीनां मन्त्राणां होमकरणवेनाबानेन करणान्तरानाकाहुतया माहेन्द्रयागाव्यवहितोत्तर. कालपर एवानुशब्दः, अनुयजतीति विधेरितरयागेपु लश्यावकाशत्वेन प्रष्ट- तमानन्तयांश बाधस्य युक्तत्वात् । तेन माहेन्द्रेणेष्टातियाह्मान हुत्याउनु पटकुर्यात् । यत्तु भाष्ये ऽतियाराणामपि यहत्त्वाइहसमानधर्मतावश्य. कतया सवपटकारमेवेषां प्रदानं न पुनर्विहोमत्वमित्युक्तम् तद्धि- यहादिषु ध्यभिचरितत्वादुत्तराधिकरणान्त एव प्राथाय त्वयादिरूपस्य मन्वस्य होमे भूश्ते विनियोगकयनेन तद्विरोधाच्च चिन्यम् ।।

·नैमिनीये संकर भाट्टदीपिकायाम् सू० प्रादितो गृीत ॥८॥ दधियहो नित्य इत्युक्त स चोपांस्वादिभ्यः पूर्व एव याह्यः । एत. दूपूर्वविधस्तेभ्यः पूर्व पाठात ज्यठो वा पप यहाणामिति श्रुयापि सर्व- यहप्राथम्योतः । प्रथमोत्यस्यैव ज्येष्ठत्वेन व्यवहारादिति प्राप्त ब्राह्म. णमान्मन्वक्रमस्य बलवत्त्वादुपांखादिमन्वोत्तरमेव दधियहमन्वपाठा. नगंसायामेव ज्यादेविधानेन ज्येष्ठा वा एता ब्राह्मणाः पुराविदाम- ऋवित्यादाविव ज्येष्ठशब्दस्य प्राथम्यवाचकत्वाभावादुपांत्रादिभ्यः परत एवं तदिन्या। अत एवाऽऽयामानययनकाले दधियहेज्याप्रदर्शनार्थ- शादो यथा गावः सज्ञानानाः सङ्गष्टमानाः सङ्गम्यान्योन्यं घन्ती. त्यादिः सङ्गच्हते सू० कामसंयोगः ॥६॥ दधिपहमेव प्रसत्याबातम् । ज्ययह एहणीयात्तेजस्कामस्य मोमयई यडीयावलवर्चसकामति नित्यत्वेन दः करणत्वेन प्राप्ने तदपवान तयागमाथित्य फलाय गुणविधी एतार्वािन्द्रयकामवाक्पर- दिति प्राप्त दन्द्रयज्ञामस्येत्यर दति तृतीयया गुणस्। फलभाव- नाकरणत्वातील समतसम्बन्धविधानेण्याज्यसोमयोरिह यहपर्दैन सम. स्तयोस्त करणत्वेन धास्वर्यस्यैत्र फलभावनाकरणलया दधिपवि- तिभूतयोः काम्यपहयोः कान्तायोरेखेमे विधी । सू० नित्यकामः ॥ १० ॥ तत्माय एव दधिरहं गड्डीयात्पगुकामयति पठिते विधाय. प्युक्तन्यायेन कर्मान्तात्ये प्राप्ते लाघधात्मनोगेन धात्वर्थयिधिमारम । गुणपइन्वनुवादः विहितम्प पुनःफलाय विधानात्सयोगपचकत्यनेन्द्रमा यवायलावित्यकाम्यत्वम् । सू० सामग्रहः ॥ ११ ॥ दधिपधिकापि सोमपई सोमधमा भयुः । सोमडीणाती. त्यादिमाविधिप्वपूसाधनसामागेन धर्मविधानात् । वैश्यतावच्छे- ·पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः। दकस्य विधेयव्याप्यत्वनियमादिति प्राप्त सोमेन यजेतेति विधिगम्यापू. साधनत्त्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकतया प्रकृतित एव धर्मप्राप्ते योगस्य कथं भावानाकाइतथा च न तत्र सोमधाः ॥ सू० तत्रार्थप्राप्तः ॥१२॥ उक्तन्यायेनैवाभियवस्याप्यप्राप्तत्वात्सोमलतांशुभिरेव यागः कार्य दति प्राप्त चतुःसक्तिना पात्रेण यहणस्य प्रतितः प्राप्तत्त्वात्तस्य च प्रथ- मान्त्यन्यायेन द्रवद्रव्यसाधनत्वेन व्यवस्थितत्वात्पात्रवशादेव प्रस्तावपि सान्द्रेन्तरदध एव करणत्वेन नियमयितुं युतत्त्वेनार्थिकत्वाभावाच्चेदिक तोऽपि ट्रवद्रव्याधारत्वद्वारंव पात्रप्राप्तेरभिषवस्यातेपः । सू० कर्मसंयोगात् ॥ १३ ॥ तिम्रो बहुस्य समिध इत्येतया सोमं करोतीति सोमपहसविधा श्रूयते । दह करोतेरेव भावनार्यकतया तत्र सोमस्य भाव्यतया वचः फरणात्येन चान्ययोभासमानोऽपि न युक्तः । सिद्धद्रव्यस्य साधतानाशाह त्वेनासाधितमित्ति न्यायेन पाक्रिययेव तेन स्वभाध्यकभावनान्तराना- पात् । अतो विनियोगभड्रेन सोमकरणकभावनायामेव मन्त्र विधाना- श्रयणात्मारूतमन्वबाधाय यागे मन्त्रविधिः । यत्तु भाष्यकाररसत्कार्य. धानिरासेन संस्कारात्मनः सतः स्वरूपात्मना मत्कार्यवादं समय सोमस्य स्वरूपताऽपि सत्येन तत्र मन्त्रस्य करणत्येन विधानायोगात्सो. मयहादय मन्व उत्कृप्यतेन्युक्त तत्सोमोत्पादने यागान्तरेऽपि विनियो- गासम्भवेन सागरन्तर्रादित्यादिविधेरियामामाण्यापादकत्वादुषितम् । अतः सन्यायेन तृतीयान्तत्यकामनाझागे विनियोनानोत्कर्ष रति प्राप्त उत्पादयविकामादिभेटेन भाय्यस्यानेकविधताया हिरकार रत्यादिव्ययहारममर्थनार्यमावश्यकता पूर्याधिकरणन्यायेनात्यत्तिविधी सोमपदम्य रमात्ममयिकारपरत्येन तदनुवादेन मन्त्रविध्युपपतेरभिषय एवायं मन्वः करणम् ॥

·वैमिनीये संका भातृदीपिकायाम्
सू० अंश्वदाभ्यविधी ॥ १४ ॥
सोपानुवाक्यकाण्डे च प्रकरणेऽवभृयात्यातरवांखदाभ्यविधिद्वयं
पद्यते । तन्मन्त्री तूपांखादिभ्यः पूर्वमाखाती । तवानारभ्याधीत सर्व-
ऋतनामुपस्यिययियेऽपि द्विरुक्तवादिदोपपरिहारानुगनिवेद्यानुसन्धा-
नसामेवात्तस्मात्मामरणिधास्यस्य प्रश्लत्येन तत्रैवावदाभ्ययोरुत्पत्ति-
विधी । एतदनुवादेनोपानुवाक्यकाण्डे गुणविधयः । तेषा प्रधाननिधि
पारतन्त्र्यणेश प्रतिगामित्वसम्भवात् । तस्मादवभृधानन्तरमेव पाठ-
मानयोः प्रचार इति प्राप्त भूयस्त्वेनोभयश्रुतीति न्यायेनोपानुवाश्य एव
गुणविधिनामुल्यात्म याविधिरपि । तत्र च प्रास्ताङ्गान्तः सह पाठ-
फमाभावादितस्यहमदारमाल एव तयोः प्रचारः । वस्तुतस्तु सोपान-
वास्य एव विधिस्वीकारऽपि तस्य प्रस्तावन्ते तु वादरायण दात न्यायेन
कृप्तकसमयहाणा परत एव निवेशे प्राप्त प्राकरणिकयुन पाटवेयध्यं.
परिहाराय तस्य क्रमार्यकन्य स्वोमन युक्तमिति न पूर्वोत्तपतयोः फल-
भेद, । यदि ब्राह्मणगठात्मयतेन मन्चपाठेनोपाश्चन्तयामादियदेभ्यः
पूर्वमेव प्रचार इत्युच्यते हि तत एव पूर्वपवेपि तत्रानुष्ठान सिध्यति ।
वस्तुती पनीयापोधियहेण चरित्यारसदाभ्यो चातीति श्रोतक्रमणेश
सिद्धेः प्राप्तिमूत्रमेवेतत् । एव पशुगीपापधानेऽपि ॥
सू० भ्रातृव्यवता ॥ १५॥
योपानुवाक्ये विहितयारसदाभ्ययोभायाकालायां न्यायानुमन्धान
सातज्योतिप्टोमेग्यकाररायतया भावव्ययता दाभ्यो साह्मो घुभूयतागुरिति
घचनेन वैरिमरणाव फतस्य झटित्युपस्थित काम्यावेतो पहाविति
प्राप्ते एप ये हाधिपा हुचियंजते यो दाभ्यं गृहीत्या मामाप यत्रते परा
वा एतस्यायुः प्राण पति योग्य राहातीति वचनावपापतेः मयोग-
पृयत्व नोभपार्यत्यम् । अग्निहोत्रम्यशेमतिविधिभन्न विधिपरत्वनामय.
स्योरपि प्राकरयिकाभ्या विधिभ्या प्रत्वरेत्यानपोदामेव ।।
सू० नानार्थानाम् ॥ १६ ॥

·पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । रात्रिपर्यायवनाम्बातसोमानि स्तुतशस्त्राणि सन्ति । तेयु सोमा- काहाया यह वा गृहीत्वा चमस वोबीय स्तोत्रमुपाकुर्यादिति वचनानुहो वा चमसो वा विकल्पन प्राप्नोति । यहाणा वचनान्तः प्राप्तत्वेन तद- शेऽस्य वचनस्यानुवादमात्रत्वेन चमकविधानपरत्वाच्चमस एवं वेति प्राप्त कचित्केवलयहाणां केवलचमताना च चित्समुच्चितानां च तत्तयागाभ्यासविहितश्चनैव यथायय प्राप्तत्वेन तेपु स्तोत्रशस्त्रो. भपवासु स्तोत्रोपाकरणे धिल्पितकालमात्रविधानाधं प्रवृत्तेऽस्मिन्वाक्य स्तुलशस्त्रवतः सामानाहेत्यत्रेव समासवचनमानम्, रात्रिपायेपु तु यह- चमसाना समुच्चय एव । तत्समुज्जयवदभ्यासविकारत्वात् ।। सू० ग्रहाः पृश्निः ॥ १७॥ वेदे तत्र व्यवहियमाणाः प्राणयहा: परिनग्रहाश्च न व यहाभवेयुः। प्राणलिङ्गकर्मन्यं झमाणानामिष्टकाना पञ्च शारदीये उपादीयमानाना सप्तदशानामुणा च पृश्निवर्णवत्वेन तथाज्यपदेशोपपत्तेरिति प्राप्त यह. पदसामानाधिकरण्येन रूया योगापहासत्तेऽपि यहविशेषा एव ॥ सू० प्राणभृत् ॥ १८ ॥ माणयहान् प्रकृत्य प्राणा वै प्राणयहा इत्यादिना स्तुत्वा तत्स. विधा व फतुमपि रजन्ति विश्व इत्यादयो मन्त्रा पठिताः पाच परस्परामाइया सम्बन्धः । मन्त्राणा रहेभ्योऽत्पत्वेऽप्यावृत्त्या पूर्तिसम्भ. यादिति प्राप्ते ज्येष्ठा वा एता प्रालया पुराविद्रामविति तदर्थवादेषु तन्मवाणा महर्षिलिहत्येन सस्तवात्तादृशाना च चयनप्रकरणे सिवि श्यामित्रभरद्वाजादिपदघटितत्वात्माणभृन्मन्त्राणामेवोमलम्भात्तेषामेव पहयोऽपि करयत्यम् । अत एव प्राणभृत उपधाय सपत उपदधातीति विधि प्राणानेवास्मिन धित्या सदिः सयच्छतीति तपामिष्टकाना प्राणयहाणा च प्राणत्येन तुल्यः स्तव उपपदाते। प्राणभृन्मवाणा पञ्चा. रासट्याकत्येपि दश पन्त इत्पवयुत्यानुवाद एरुपयायातायुज्यते ।

·₹४ जैमिनीये सर्व भरदीपिकायाम सू० पृश्निमाणग्रहान् ॥ १६ ॥ द्वादशाहे एग्निप्राण पहान व्यतिपजतीति श्रुत । तत्र पृरिनयहाणा प्राणयहाणा च प्रदानझाले मोमरसग्रहणफाले था पापुरमीत्यादिएरिनम. न्वयमस्यायं युरोभुव रत्यादिषाणदशकस्य परस्परमार्यण प्रयोगात प्राप्ते जुहार सखापताना घामायेन नेले यागाः । पररात योगात. भायाज्यपहान् प्रात रत्यावविध तन्मन्पु गाणः । तिपटोऽपि माने. यतिपजतीति वचनामाभिधामशुपरण माने प्रयकाल बिना य सत्यादिभिः कृतेः पञ्चभिमन्ये मह घेताना शितः माधन पुनः प्रदान ए माइनित्य मानमसि | Wn एय परिणगिदी करय कल्पमत्र एका मास्तमममनोदश एरनय प्रथम माने दि. कीय. HIT एका दश प्रापात मिसयम, मम्मतीयपञ्चमायाः परनय श्य धनु या मये यामा एक । पपीपि प्रकार म. प्रायणीये च ॥ २० ॥ नाmarधानाना निमाणयहाबाmanानामि RE निश प्राप्त प्रामापीयानपनापासमानिना in auना. माने पहिलायमान ध्यानwith RAAT anादायम भयस्ये पाणामु पनि RRuyi भारपिया HTRatan pीय. पार .. समायुधान। अय पक्षदशाध्याये धनुः पादः । मू चापम् ॥ १॥ मामी नgn! मर run amin न पप Eिnav nngirst - ·पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । वन्धने चाविति श्रुतिस्मृत्योर्वेश प्रयोगदर्शनादविच्छिववेदार्थविज्ञानानु- छानशीलपूर्वपुरुषकत्व बोधर्यात । अयदेवा योऽनूचानः श्रोत्रिययस्तस्यापि वेद एप वै ब्राह्मणपीणामार्पयोयच्छुश्रुवानेप वै पितृमान पैमत्य आर्पयो यच्छुथुवानिति व्यपदेशात्तादृशत्वमृत्तिविशेषण वासिष्ठो ब्रह्मत्यादिव. दिति प्राप्ते यजमानस्याशीगच्छेदृपीणा हि देवाः पुरुषमनुबध्यन्ते इत्या. दिना यजमानपूर्वपुरुषपरत्वेन वाक्यशेषे स्तनायो वा अन्यस्यान्यस्य- प्रवरणेत्यादिना यजमानेतरप्रवरानुकीतेने निन्दाश्रवणाच्च कोपीकि ब्राह्मणेऽथ यहाजमानस्यार्पयमाहनता अनार्पयस्य देवा हविपरनन्तीति विधावेव यजमानसम्बन्धकीर्तनात्तदीयप्रवर्प नामकीर्तनपर एवाय विधिः ॥ सू० भृगुवसिष्ठति ॥२॥ प्रवरयाणा नाममात्रस्य भृगुर्वासष्ठेत्यादिरूपस्य कथनमात्रेण वि. धिचारिताय प्राप्ते अाने महाँ असिनालणभारतत्यस्यान्ते आर्पययोज नेन यनमानाहवनीययो. पितापुत्रभावसम्बन्धेनाग्नेः स्तवनं कुर्यादित्य- यस्य शाखान्तरपालाचनलस्यानुगुण्यायापत्यप्रत्ययान्तसम्युध्यन्तपदा नि भार्गवधासिन्दत्यादीनि प्रयोन्यानि ॥ सू० श्रीन्वणीते ॥३॥ मन्तकृतो वृणीत इत्येश एव विधिः । तत्र चानियमेन बहुत्वम ख्याना यादीना कपिज्जनन्यायेन त्रयाणामेत्र वा वरणप्रसक्ती न पञ्चा तिप्रणीते न चतुरी वृणीत इत्याभ्या चतु.पहादिसण्याना निरासा. त्पन्चायवरणमेकमेव विधीयते । एक द्वौ त्रीनित्यवयुत्यवादस्तु स्तुति मात्र, तेन सप्तायोऽपि पन्नानामेव वरया कुर्यात् । इतरेषा तु मनुब कल्प इति पाष्ठस्य पुनरातेपे प्राते चतुरणस्याप्यवयुत्यवादेनोपपत्ती न चतुर इत्यत्र नत्री, वैयर्यापत्तन पञ्चातिप्रवृणीत इति वाश्ऽपि पञ्चायवरणनिधे. स्पष्टस्याभावाच्च त्रीन्वृणीत इत्यस्यैव विधित्वावसा. यात्तेन मन्वक्षत रत्यस्योपसहारात व्यायस्यैर वरण, भाथ्यकारस्तु अन्या- ·मिनीये संक भाट्टदीपिकायाम यस्यति सूत्रे प्रकृतमूत्रे च त्रिपदं पञ्चानामप्यु पलतणम् । परिमाणा• विख्याति त्रिपञ्चसंख्यापलिनयिपत्यार्मात व्याचस्यौ । सू० यर्थार्प ॥४॥ प्रयाणामायाणामनियतानुपूर्वीमतयोच्चारणम्। कल्पमूत्रेय गोत्र- भेदेन पठितानां मन्वहवामा स्मार्तत्वेन पाठक्रमविधतायां मानाभावा- दिति प्राप्त ऊयानध्यक्षदादित्यादिनाऽध्ययुप्रवरेषु तद्विविनिर्मु- तपातिपदिकानां बच्छब्दान्तानां प्रातिलोम्येन पाठविधानाडोप्रवरे नियतानपर्वासिद्धिः॥ सू० मनुवत् ॥५॥ पारश्च्यात एप ओषधिवनस्पतिभ्यो यः परान्वयीत इति व्याय- वरण विनिन्दा मनुदित्येव यादिति श्रुतम् । अयं च मनुवत्कल्पो राज- न्यवेश्यपरः । तेषां वापिसन्तानत्वाभावादिति प्राप्ते यायवरणम- तिषेधपूर्वक मनुवत्कल्पविधानात्तस्य च प्रसक्तिपर्वऋत्येन तस्याश्च माल- प्विव पुरोहितस्पार्पण घेददिति वचनान्तरेण राजन्यवेश्यपोश्च सत्वा. ठिकानामार्पयमनुयात्कल्पयोस्तुल्यवद्विकन्यः । वस्तुतस्तु निन्दावा- दस्य विधिपत्वेन प्रतिषेधशल्पकत्यातमतया कल्पने घ वाश्यभेदापले. मनुवत्कल्पस्य च न्याययोग्यातिरिकालणेषु सायकागत्वात्सौत्री जि. फल्पशब्दो घ्यस्थितविकल्पपरः । पुरोहितस्येत्यादिकन्त्वस्येय गुणमू- वम्। पञ्चायत्तातिरिक्तपावन चतुरवत्तस्येश मालणातिरिकपरस्येन मनु- यत्कल्पस्य ध्यपस्यापा निरासार्यम् । राजन्यवेश्ययोः पार्थक्पेन विधिव- शंनाव तेषु मनुवत्पतम्य नियता प्रतिरित्येय घ्याध्ययम् । सू० निपादः ॥६॥ निपादस्यपते रथकारस्य च मरजातिवनसिन्ततित्याभायावा. यधरणमिति प्राप्ते साचादृप्यपन्यत्यस्प वर्णिप्ययभावात्परम्परया तत्सम्यन्ये चाविच्छिवपारम्परिकतत्तदुरपम्मृतिप्यतिरिकप्रमाणाप्रसTR- स्याश्च तेष्वरिष्ठत्वात्सर्वस्येव धगत पियंग्यतायाः पुराणेषु मा.

·जैमिनीये सर्प भादृदीपिकायाम सू० होटमैत्रा ॥ १० ॥ दर्श पूर्णमासयोरग्निर्देवो होतेति मन्त्रस्य होतृवरणे समावातस्य चोदकतः प्राप्तत्वाद्वोत्मत्रावरुणयादिक्या घादाऽन्येषा लौझिम्या वर. णमिति द्वयोर्वरण पशुधर्म इतरत्सोमधर्म इति माप्ते सर्वेऽपि लौकिश्चैव प्रियेरन् । सप्त वणीत इत्येाविधिविहित एकस्मिन्कर्मणि धेरूप्यायो- गात । कृष्णविषाणया कण्डूयत इत्येाविधिविधेयस्यापि सवनभेदेन वैरूप्य तु दक्षिणादानोत्तर तत्मासनविधिविरोधादगीकृतम् ॥ सू० प्रेपेण ॥ ११ ॥ येपा शाखायामृतुप्रैयादिभिणीत इत्यानात तेपा यत्रे तेरेख मन्त्रयरण। पर त्वत्प्रेषेषु होता नदित्यत्रास्य परित्यागेनेद्र होत्रादित्या. स्य एव मन्त्रा भवन्ति प्रेषयागाधिकरणन्यायात ॥ सू० सप्त ॥ १२॥ तिलो जुहोतीत्यादाविध सप्त एणीत इत्यत्र धात्वर्थ एव सलग- न्यय त्विजा बहुत्वेन सप्तपदस्य सड्येयपरत्यायोगात् । निर्देवी नामित्योन यजमानस्यापि धरणाश्च । ततश्च वषट्कर्तृष्वेव धरण मिति नियमेन पूर्वातवरणस्य फमस्कारार्थत्वेऽप्येतद्वचनविहितवरणा न्तराणामारादुपकारकाणा ततिरिक्ता त्विज. परिशेषात्कर्मकारक- तयाऽन्यीयेरचिति प्राप्त पूर्वक्तवरणे यजमानेतरेपामष्टाना मध्येऽध्ययुप्र तिप्रस्यात्रोरेन मन्त्रेण द्विवचनान्तेन धरणाभिमायण सप्तत्यिजी घणीत इत्यनुवादमात्रम् ॥ सू० निरूढः ॥ १३ ॥ द्वितीयमस्याश्रावति द्वौ शत्र होतारी होता च मैत्रावरुणरति देते हन्येव श्रुतमुक्तन्यायेन द्वयोरवेद परणान्तर सोमधर्म रति प्राप्त द्वावित्यनेन तृतीयहोरभायस्य हेतूझरणादति पदेन योग्यतया निक परधन्ध एवोव्यात इति समास्योत्कर्ष ।

·गइशाध्यायस्य प्रथमः पादः । सू० श्वाभूते ॥ १४ ॥ घरास्य सोमार्यत्वादपियसयेऽहन्यप्यावात मुत्याकाल उत्कर्ष- योयम् । अहाना प्रधानकालयनियमात । अभिपवादिपु तथा दर्शना. च्चेति प्राप्त सदाहविधानादीनां सीमानामपि दिनान्तर एव कर. यादभिपुत्य राहीत्वा यागावानेन तादृशम्मादिविरोधनाभिपवादेर. स्कर्षे ऽपि न घरणस्पात्क किमपि विरुध्यते । तस्मात्पर्वमुरेव वरण- मिति इति सधैर्षे भादृदीपिकायां पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः यायपादः, घरपादोया ॥ ४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १५ ॥ श्रप पाइपाध्याये प्रथमः पादः । सू० सामिधेनीः ॥ १॥ मामिधेनीनुसत्यता व्याहत्ती. पुरस्तादधातीत्यादिभिर्विहितानां दशहाण्यातिहिवारमामिधेनीनां नियामकाभायादनियतकमेणा- धान पति प्राप्ते हित्य सामिधेनोरन्याहेति कृत्या-प्रत्ययेनाव्यहित. पूर्वमातायनासामिर्धनीभ्यः पूाहिहारः । अनुपयन पुरस्तादित्या. भ्यामध्यप्रधानांयस्यायनाविकारात्पर्य ध्याहतयः । दशहातरपि तत्र पणेऽपि मन्वपाठक्रमासाहतिभ्योऽपि पूर्व नियेश: सर्वनाय्यप्रधान. सागपतपाऽन्पषधानेनोपपत्ता स्यलयपधानस्यापुकतया पक्रमः मिति सू० तारमन्द्री ॥२॥ सनामधावाति अपनी धनेन दो याति. मसभागे मामिनीपाविधानेन पाटसमादियाधः । गन्दः यस्यायाधमत्येन मोगारिए प्रमिदः । वर्जया प्रियास रस्या.

·पोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । सू० श्वोभूते ॥ १४ ॥ वरणस्प सामार्थत्वादोपवसध्येऽहत्यप्यानातं सुत्याकाल उत्कर्ष- पीयम् । अङ्गानां प्रधानकालत्वनियमात् । अभिपवादिपु तथा दर्शना- च्चेति प्राप्त सदाहविधानादीनां सोमार्यानामपि दिनान्तर एव कर- यादभियुत्य गृहीत्वा यागाबानेन तादृशक्रमादिविरोधेनाभिपवादेरु- कऽपि न रथस्योक किमपि विरुध्यते । तस्मात्पर्वगुरेव वरण- मिति । इति सह भादीमिकायां पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ज्यायपादः, वरणपादोया ॥ ४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १५ ॥ नप पाडशाध्याये प्रथमः पादः । सू० सामिधेनीः ॥१॥ सामिधेनीनुसत्यवेता व्याहुती. पुरस्ताद्दधातीत्यादिभिर्विहितानां दशहाव्यातिहिड्कारमामिधेनीनां झमनियामाभावादनियतक्रमेयो. जोन इति प्रान्ते हित्य सामिधेनोरन्वाहेति क्त्वा-प्रत्ययेनाव्यवहित. पूर्वकालकथनात्सामिधनीभ्यः पूर्वाहिङ्कारः । अनुप्रयन पुरस्तादित्या. भ्यामव्यवधानांशस्थाकथनाद्विजारात्यूवे व्याहृतयः । दशहातरपि तथैव श्रवणेऽपि मन्वपाटकमावाहतिभ्योऽपि पूर्व निवेशः सर्वत्राव्यवधान. म्याशस्यतयाऽत्पन्यवधानोपपती स्पून यवधानस्यायुक्ततया प्रेपरुमः मिति ॥ सू० तारमन्द्रौ ॥२॥ अन्तानयं स देवत्यायति श्रुतावन्तरेत्यनेन दरहोवृव्याहृति- मध्यभागे समिधेनीपाठविधान पाठक्रमादिधाधः । न चान्तरा- गन्दा स्वस्वरवादकत्वेन कोगादियु प्रसिद्धः । उन्नचा क्रिया इत्या- ·१०० जमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् दिना स्यरस्य प्राप्तत्येन तदनपेतणाति प्राप्ते यकीन्टमन्वाहासुर तान्मन्द्र मानुपं तदादन्तरा तत्सदेवमिति श्रुत्यन्तरापदस्य तारमन्द्रोभ. यमध्यमभूमिकात्येन स्वरविरोपं निर्दिश्यान्तरानयामिति विधाने तस्यै- घोपस्थितिथुतेर्न तस्य विधायकत्वम् ॥ सू० अन्तर्वेदि ॥ ३ ॥ सामिधेनीरव प्रसत्यान्तटान्यः पादो भवति वहिर्वेदान्य इति श्रुतं । तत्रार्धमन्तवेदीत्यादाविव न स्यानविशेपलतणा वास्ययेन सम्भ. धति। तादृशस्यानस्य कावेन तकः पादोऽन्यत्रान्यः पाद इति कथनस्वा- रस्थविरोधापत्तेः । तस्मादेरन्तरूपविश्य प्रबोवाना अभिनव इति पादो यक्तभ्यः तहिरूपविश्य हविष्मन्तो घृताच्यति। पुनस्तदन्तरूपविश्य देवान जिगाति मुम्बयोमित्यादिरीत्या सामिधेनोरनुयादित्यनेनैकवाक्यतया सियतीति प्राप्ते तिष्ठवन्वाहेति विधेः स्यानविशेषमाकाडत्वेन तत्सम- पंकतयेकवाक्यत्वे सम्भवति वायभेदायोगात्तादृशस्याने स्थितवतो. तदषयवभेदेन होतुः, पावट्ठयस्यावस्यानेनान्यः पाद इत्यस्यानुवादत्वात. म्भवादन्यपादमाहेत्युच्चारण कर्मत्वेनानिर्देशात्पादशब्दस्य पादपरत्वा योगाच्च स्याविशेषलक्षणया तत्र होता स्यित्वाऽनुबयादित्यर्थः ॥ सू० पञ्चदश ॥४॥ सानिधन्यश्च एकादश पठिताः। विहितास्तु पञ्चदशातत्र चत. सूणामग्निसमिन्धनलिलानामागमेन सख्या पूरणीया। तस्या.पृथक्तवनिवे. शित्वस्वाभायात् । न च प्रयमोत्तमयोचोस्त्रिाभ्यासविधानेन तदभिप्रा. घेण पञ्चदशत्वानुवादो युज्यत इति वाच्य । तथाऽप्पृचामेझादशत्वान- पायेन तासां चतुःपष्टुत्तद्विशतावरत्वेन तामा त्रीणि च शतानि पष्टि चाक्षराणि भवन्ति तापती: संध्यत्सरस्य रात्रय दति श्रुत्यन्तरविरोधा. पत्तः। रात्रिदृष्टान्तेनानभ्यस्ताक्षनिष्ठत्वेन सड्प्याप्रतीतः । तस्मात्पएण. यत्यतरपूत्यर्धमनुष्टुपुत्रय जगतीय गायत्रीचतुष्टय वा नेय । पञ्चदशेति वेझादशानामभ्यासविशिष्टानामनुवादकमित्युक्तमिति प्राप्तेऽचरशब्दस्य ·पोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ૧૦૧ ध्यजनोपार्जनकस्वरपरत्वेन तेषां च स्वरा विशतिरकश्चति शिवा- परिगणितानामल्पत्वेन तदधिकसलमायाः सर्वत्राभ्यासाभिप्रायेणैव कथा नावश्यम्भावात्सप्तदश पृष्ठानीत्यादी वृवस्याभ्यासेनैव सप्तदशत्यस्य पटिस्विष्टुभी माध्यन्दिनं सव मत्यतरसम्पत्तेश्च निर्वाठव्यतया प्रक्षते. अपि मयमोत्तमयोरभ्यस्तयोर्मलनेन पञ्चदशर्चत्वस्य पश्याधिमात्रिशतात- रकत्वस्य चोपपत्तेनान्यागमः । स्पष्टं च कोपीकिवचनम् एकादशसा- मिधेनीरन्याति प्रकृत्य त्रि:प्रथमया त्रिरुत्तमया पञ्चदश सम्पदान्ते पञ्चदश पूर्वपत्तापरपश्योरहानीत्यादि । सू० सन्ततमुत्तरम् ॥५॥ यं कामयेत सर्यमायुरियादिति प्रबोधाज दति तस्य त्रिरनया. नमनूच्य अग्न अायाहि वीतय इति सन्ततमुत्तामधमालभेत । ये कामयेत सर्यमायुरियादित्याजुहोतादुवस्य तेति तस्य बिरनधानमनूच्य सहोप. कर्मेदिति च श्रुतम् । अत्र प्रत्रावाजीयाया अग्न आयाहीत्यनेन सान्तत्य- विधानात्साधीयारचस्त्रिाभ्यासः । न चोक्तावरसलाविरोधः । काम्येन नित्ययाधसम्भयात् । न च तृतीयानुवचन एवोत्तरार्धर्चसान्तयविधि- रस्तु सहाया अविरोधार्यति वाच्य । प्रयोयाजीयादिश्य सन्तान- विधेः प्रतिप्रयोयाजीय प्रयोगवश्यमत्वात । न च रिनानमनोति जि: पाठोत्तरमालमेर सन्तानविधानेन घरमानुययन एव तल्लाभ रति याध्यम् । त्रिः प्रयमा चित्तमामिति विधिभ्यामेय त्रिभ्यासलाभेन प्रस. विध्यारनुवचनमारोतरविधानाति प्राप्तेऽन्यता प्राप्ततिरभ्यासो. देशेन चिनियानमित्यगेन निरु सासयविधिः । पात्तित्रयसमाप्ति. पर्यन्तमेकेनेयोच्छासेन धूयात्र मध्ये नियसेदित्यर्थः । बहात्रोद्देशनान- पानविधी प्रत्यभ्यासमृची मध्ये निस्थामाभावेऽप्यपसमाप्त निश्यासा. भाश न मामुपात । तया घरिरित्यय ययाति: । अभ्यासमात्रम्य विध्यार लाभाह एपमान आपाहीपचय पाठत पोतायता. নালবেষয়ায় সমাৰে মাঘময়াদ nिdians शमनीयमा A VIDEO ·१०२ नैमिनीये सर्प भाटदीपिकायाम् मात्रवितितम् । शायहणं त्वहःपदवदनुवादः । तृतीयानुअवनोत्तर तस्या एवोत्तरत्वात् । तथा च प्रथद्वितीयानुवचनपद्धितीयनृतीया- नुवचनसन्धिमवाबाजीयाईनेव सान्तयसिद्धिः । यस्तुतः प्रथमोप. स्थितत्वादग्नमायाहीत्येतदेव वितिमिति तृतीयानुवचनएवोत्तर पची सान्तत्यम् । तेन याजुपहेत्रिविधायककल्पादिसामञ्जस्यम् उत्तर- मित्येव त्यनुवादः । नमित्तिक तूतरात्वमानन्तर्यात्मतीयतेत्युक्तः । वि. तीवाक्य दूव च भावनाविशिष्टभाषनान्तर्राविधानाच वास्यभेद दति भाष्यकारः। निरभ्यासोद्देशनानवानमाविधिरिति तु युक्तम् । इतरां. शस्य विध्यन्तरेण लाभस्योत्तराधिकरण एव वाव्यत्वात् । तस्माबसा धंचाभ्यास ति नातरसट्याविरोधः ॥ सू० सन्ततमन्वाह ॥६॥ ता एकश्रुतिसन्ततमनुयादिति वचनान्तरेणापि सान्तत्यं प्रथ. मोत्तमास्येव विधीयते । त्रिः प्रथमामिति वायोत्तरमेघास्य पाठन तच्छब्देन विहितपरामर्शत । नन्वनवाविधिनैव तासु सान्तत्य. लाभात्पुर्विधिन धाच्य इति चेत् न । अनवानसान्तत्ययोर्भदात । पूर्वतिरोळारणयोर्मध्ये मनिष्टतझालव्यवधानाभावः सन्तानः । निःश्वा- साभावोऽनवानमिति । ननु सन्ततमुत्तरमर्धर्चमारभेतेति विधिनैव सान्त- त्यलाभादवाध्य इति चेव । तेन पूर्वेत्तिराईद्वयमन्धी सन्तानप्रापणेऽपि प्रत्यूचं पूर्वोत्तरार्धपाः सन्तानप्रापणस्यैतत्फलत्येन फलभेदात् । ननु सन्त- तमुत्तरमर्चमारभैतेति विधावुत्तरपदेन तत्तदृगुत्तरार्धस्यापि मतीतावि- रोपात्तनैव सान्तत्यप्राप्तेरयं विधिन वान्य इति चेत् न तेनायुष्कामप्र. योगे प्राप्तापि नित्यप्रयोगे लाभाय विध्यन्तरस्यावश्यकत्यात् । तथा च मूत्रम् । अवान्यत्यावेति चेत्स्यात्सयोगपृयक्तवादिति । एवं बेधा सयोगे पृथक्त्वव्यायानसम्भवेऽपि यदेकामेव सन्तनुयादिति विध्यन्तरसत्यादि. ति भाग्यश्तो व्याख्यान तदवाच्यत्वात्रेयावेपनिरसनासमर्थत्याटुपेत्य । तस्मात्सयमोत्तमयोरख मान्तत्य एकेकामेवेति वचनान्तरमप्यस्पेशानुवाद ·पोडशायास्यय प्रथमः पादः । . १०३ इति प्राप्ते तादृशवचनवैयापत्त्यैव सामिधेनीमात्रोद्देशेनची सन्धियु सान्तयविधिः । प्रथमोत्तमपदेन तासां विशेष्टुमशक्यत्वात् । ता एक- श्रुतीत्यत्र तु सन्तमित्यनदोकश्रुतिमात्रविधिः । अन्यथा वाक्यभेदात । उत्तरमर्धर्चमारभेतेत्यत्र त्वारम्भपदसमवधानेनोत्तरपदमृगन्तरप्रथमार्च- मात्रपरम् ॥ सू० सामिधेनीसन्तानः ॥७॥ एकैकामृचं सन्तन्वन्तीति विधायचः सन्तन्वन्तीत्यनुत्वकै कामि- त्युक्तिरेकैकस्या सचो पाववयवावर्धची तयोराम्बायपाठेन प्राप्तस्य मध्ये - वसानस्य निषेधः प्रतीयते । एड्मात्रोद्देशेन विधाने त्वच एकस्या सग- न्तरेण सन्तानः प्राप्नुयात् । सन्ततमेकं श्लोकं वक्तीत्यादावईयाः सन्तान- प्रतीतः । तस्मात्मवर्यामिवन मध्येऽवसानम् । गन्ते तु भवेदेव । अत एवायुष्कामस्याग्न आयाहीत्यस्याश्चः पूर्वण सन्तानविधिरुपपात दति प्राप्ते एकैकामचमित्यनेन सन्तानप्रतियोगिनः कीर्तनात्तदनुयोगिनोऽपेता. यामुपस्थितत्वात्तदुत्तरसामृचामेकैकस्या उपस्थितेरेकैकां स्वस्वपरयोः संयोजयेदित्यर्थप्रतीतेनायाः परस्परं सन्तानविधिः । अत एव चर. माया सवस्तृतीयावृत्तावनुयोगिन्या रचो ऽभावाचिगदेनैव सन्तानो वचनान्तरण विहिता युज्यते । उत्तमाये तृतीये वचने प्रणवन निगदमु- पसंदधात्यग्ने महाँ असीत्यादिना । गुद्देशेन सन्तानविधाने त्यवसान- सामान्याभाव एवं प्राप्येत । न चाहूंचा सन्दधातीति वचनादनुयोगि- प्राप्तिः । तस्पर्गुत्तरार्धन्तरपूर्वार्धन परत्वात् । यदसंयुक्ताः स्युरित्यादिन- चीमसंयोग चिनिन्दाधर्वयोः सन्धान विधाय संयुनत्येवैना इत्युपसंहा. रात् । एतेनान्तरचारव्यन्य पुनरर्ध व्यन्यादिति यथासामायं विरामानुः बादः सङ्गच्छते॥ सू० प्रकरणात् ॥८॥ रायन्तरी प्रथमामन्याह याहतीमुत्तमामिति सामिधेनीवेव प्रश्न- तो श्रुतं । तद्वशाद पृष्द्रयन्तरयोयानी शचायागर्मायतध्ये निम ·१०४ . नैमिनीये सक भादीपिकाम धमामिति विधिभि, स्तुतयोरप्यभ्यासादि भवेत् । तेन प्रबोवाजीयाटार्यि- कल्प इति प्राप्त प्रतिरन्तरस्य रूप करोतीति वचनेन प्रयोवाजीयाया एम रथन्तररूपत्वेन सस्तवाचान्या सम प्रथमा कायर्या । उत्तमायास्तूत्तमः त्वादेव वृहद्रूपत्वम् । परमत्वमेव निमित्तीसत्य बृहत्सामत्वेन वैदे बहुशः स्तुतिदर्शनात् । ययेन्द्रवायोऽये एहते रपन्तरस्वैपवर्णाधुवउत्तमो रहते वृहत एप वर्ण रति । अयजा वा एप योऽसामेत्यारभ्याग्नऽमायाहीति तृच रथन्तरवामदेव्यवृहद्वर्णत्वेन सस्तुत्य यमेवैतत्सामन्यन्त करोतीत्युपसहा. रान्च । अस्मिवेव तृचे प्रथमोत्तमयोः सा स्तुतिरित्यपि मुवचम् । अतोनोत्तमाऽप्यन्या सका। सू० त्रिर्विगृह्णाति । रायन्तरों प्रथमामित्यादिना एकत्रयं स्तुत्वेदमावायते । बिर्वि- यहाति अन्तरियेण वा इमे लोकाः सन्तता अन्तरिक्ष या अतिर दति । एकस्या एचस्विर्विभाग कुर्यादित्यर्थः । मामिधेनीप्रकरणे हाय धिधः पाठातासामेवोद्देश्यत्वात्प्रत्यूच निस्विर्यिभजेत् । न च तन्वासमिद्धि रहिर इत्येतत्सविधो पाटातम्या एवं त्रियिंग्रह इति वाच्यम् । सविधाना. सामिधनीप्रकरणस्य बलवत्वाति प्राप्ते तन्त्वेत्यच एष निर्विभागः । तस्याः पाठ विधाय मध्ये विण्ह विधायान्तरित या दिर दति पुन- स्तम्या च परामर्शनावान्तरप्रकरणप्रतीतेस्तस्पारय मामिधेन्यधान्तरप्रक- रणालगत्यात् । यनु शाखान्तरीय पचन तन्त्वासमिदिरहिर रत्येता चिर्यिपहातोति तकार्यामहानुपादकम् ॥ मू० पदयादे वा ॥ १०॥ समिती पृतवती चानच्यते इति शुता समितीति स्त्रीलिद्य. यादृचोवियेणत्वावगमात्ममिध्यमानयती समिपती चन्यादायिय समि. स्पदप्रयमप्रतीका एक तादृश्येय एतयती धानेया । समिधाग्नि दुषस्यत घृत मिमितिर इत्यादिका । अनध्यते इत्यगट्टाभिप्राय द्वियवमिति ·पोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०५ प्राप्ते तन्त्वासमिदिर्राङ्गरो घृतेन वर्धयामसीत्यस्या एवायं वादः समिद्- तयोरग्निसमिन्धनानुगुण्यातनार्थः। अनुच्यते इति द्विवचनं तु छान्दसं। तत्पदवैशिष्टभेदेनैकस्या एव द्वित्वोपचार इति तु पदवाद इत्यस्यार्थः । भाष्यकारस्तु समिती इति नपुंसकद्विवचनं पदविशेष्यत्वाभिप्राय समि- स्पदघृतपदयोः सृष्टिन्यायेनैकैकपदाभ्यां व्यपदेश इत्याह । समिद्वतो घृतवती च पदे अनच्यते दति शाखान्तरवाक्यं तु यतः पदे अनच्यते ततः करणादियमेव समिती घृतवती चेति सुयोजम् ॥ सू० ऋचि प्रणवम् ॥ ११ ॥ तत्रैव ऋचि प्रणवं दधातीति विधानात्प्रत्युचमन्ते प्रणवः प्रयोज्य: स च यद्यपि कुण्डे बदरन्यायेन सुगतरामंमिश्रो वा दर्धान सितान्यायेन तमिश्रा ति द्वेधाऽपि सम्भाव्यते तथाऽपि प्रकृतेरुपांशुयाजपुरोनुवा- | क्योत्तरमिव कुण्डबदरन्याय एव युक्तः । भावात सगतराणां मध्य एक- | स्यापि विकारायोगात । यो वै सामिधेन्याः प्रणवः स गायत्र्या नवममतर- | मिति श्रुत्यन्तरेणाष्टमातरोत्तरत्वप्रतीरिति प्राप्ते क्रमेणाचरणीययाईयाः शब्दयोः सम्बन्धस्याङ्गुलियसम्बन्धस्यैव वृत्तिनियामकत्वाभावादृचीति सप्तमीवोधिताधाराधेयभावबाधापत्ताचनिकत्वेनाविकारस्याटोप- त्वात्मणवटेरिति विधिसिद्धत्वाच्चाक्षरं विकुबेव निविशते । उपांशुत्वो. च्चस्त्वधर्मभेदात्तु नोपांशुयाजीयातरविकार: । फतुमध्येऽष्टमातरस्या- पार्यकोऽपि विलयनादो तस्याविकृतस्य पाठात्तदभिप्रायेण नवमासर- स्वोक्तिः कालभेदेन ध्रियमाणयोरपि द्वे वस्त्रयुगे धारयतीति मिलि- त्वोक्तिदर्शनात ॥ सू० अन्तेवा ॥ १२ ॥ निवेश्यमानः प्रणवः प्रथमोपस्थितत्वादादातर एवं निवेश्यः, अग्न आयाहि वीतय इत्यादिरीत्येति प्राप्ते सुगतराणां क्रषिपासे मानाभावेनागन्तुकन्यादन्त्यावरस्यैव विकार: अग्ने दोयतं वृदित्यादी.

·१०६ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् तु चरमव्यञ्जनहितः स्वर एकातरम् । अत एव वषट्कारकत्वेन प्रण- यस्तुतिरुपपद्यते । सचमुक्त्वा प्रणातीत्यादी त्वाधाराधेयभावाभावावा- त्यातरविकारः॥ ओङ्कारः ॥१॥ चि प्रणयं दधातीति विधानात्मणव दूत्यतरत्रयात्मक एव शब्दो निवेप्यः । विधा श्रूयमाणशनियमनस्य न्याय्यत्वात् । ऐकृत्वो. दमित्यादी तथा दर्शनादिति प्राप्ते ॐकारस्यैवान्ते निलेपः । राप- दार्थस्य भूम्यादेः शब्दानुपूर्वोघटकत्वाधेनैवेति शब्दस्वरूपलतणायामपि प्रणवपदस्य शब्दविरोष एव शक्तत्वेन पावशब्दे लसणायां मानाभा. वात् । अग्न्यादिदेवतावावपर्यायायामनियमप्रसक्ती वैधशदनियमनस्य न्याय्यत्वेऽपि नियतलग्यशब्दवास्यान्याय्यत्वात् । न हि घेदशास्त्रपुरा- णानि पठेदित्युक्त वेदादिशब्दान् पठेदित्यर्थः प्रतीयते । अत एव मिति प्रणातीति बहुचा: प्रणवपदस्यार्थप्रदर्शनी श्रुतिमामनन्ति । तस्मादोकार एव निधेय इति । इसि श्रीस भट्टदीपिकाया पाइशस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ होत्रकाध्याये सामिधेनीपादः । अथ पौडशाध्याये द्वितीयः पादः । सू०. त्रीस्तृचान् ॥ १॥ सामिधेनोरेव प्रकृत्य त्रीस्तृवाननुयाद्राजन्यस्य त्रयो या अन्ये राजन्यात्पुरुषा ब्राह्मणो वेश्यः शूद्रस्तानेयास्मा अनुकान्कपतीति श्रुतं । मन्ति हि गायत्रीविष्टम्नगत्यनुष्टुप चेति चत्वारि छन्दासि माह्मणादिन- र्णचतुष्टयसम्बन्धित्वेन तत्र तत्र स्तुतानि । तदा राजन्यातिरिक्तवर्णत्र. यम्य स्वयवदतापादकत्वेन नृचत्रयमस्तवालातूचा अपि गायत्रजागता.

·१०० पोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । नुष्टुभाएव राजन्येनोपादेयाः । तुल्यन्यायेन वैश्यस्य गायत्रत्रैष्टुभानुष्टुभा. भवन्ति । ता वै गाययो भवन्तीति प्राविधनैमित्तिकेन विकारण बाध इत्यालेसनो मन्यते । भारमरव्यस्तु अष्टावेतानि हतापि भवन्त्य टातरा गायत्रीत्यादिवदर्यवादमात्रेण बन्दोविशेपपरत्वेन नियमनस्य प्रारतबाधस्य चायुक्तात्यात पुनर्विधेः प्रतिमा चान्तरपरिसद्वार्थत्वेन सार्थक्याद्गायत्रा एव पाहतास्तृचा माझाइत्याहा तेच वृथाः प्रथमोत्तमे निस्विरक्त इति द्वायग्नमायाहि वीतयत्यूात्रयेण नृतीयइत्येवंरूपाः । प्रथमोत्तमे विरुषो सहसामन्वता वृधेति वाक्यरोपात् । अग्न आयाहीत्यूक- अयस्य स्थन्तरवामदेव्यवृहत्तामत्वेन सतरवात्सान सामन्यत्तचपदेन परियहः ॥ सू० सर्वाणि ॥ २॥ सामिधेनीन्येव सर्वाशिं छन्दास्यनुव्याहुयाजिन इति श्रुतं । तत्र सप्ताधिकशतसवानि छन्दांसि सर्वपदेनाध्यन्ते । सोचे मानाभा- वार । यदि गायनादिसप्तकमेव निरुपपदछन्दःपदेनोच्यते । तदधि- कानावराणांत्वति छन्दःतिछन्दःपदादिनैव व्यवहारः । अत एवाथ. सर्वानुमण्यां यत्र सर्वाणि छन्दांसीत्युच्यते तत्र गाय यादि जगत्य- न्तानि सप्त छन्दांसि नानीयादिति सूत्रमित्यालोच्यते तदा तावन्त्येव. मयान्यानीति प्राप्ते गायत्रीषिजगतीनामेव प्रकृतत्वात्सर्वत्वमिहा. धिकारितम् । अतएष धातबीयाचामप्येतचितयमेव सर्वाणि छन्दांस्य- तम्यानिटाननूचानोलुलवा चिटुमी या एतवीर्यमित्यादिना त्रिवेवे- तरवतुष्टयरूपतासम्पादनायी स्तुतित्पपाते । सू० मनीषणम् ॥३॥ बनुयाजिपरेन पावापुन्यप्रतीतेर्बहुयष्टव यायः । सहस्रदक्षि णयागतमपि सरद रति प्रयोगदर्शनाद्वहुदक्षिणपोण्डरोकादियाजो वा माझ ति मा रोटिसागुककमाण्यपेत्य सोमस्येतिकर्तव्यतावाहुल्या- द्वित्वराजामन्नान्नासिपिलमनुगतत्याच्च सोमयाज्येव बहुयात्री ।

·१०८ मिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम अत एव यो ब्राह्मणो पहुयाजी स्यात्तस्य कुम्भ्यां रहीयादिति विधाय स हि एहोतयसतीवरीस इति विवरणमुपपद्यते ॥ सू० अनाम्नानात् ॥४॥ सामिधेन्युत्तर पटामानाना निविदामग्निसमिन्धनार्थत्वात्सन्ता- विधिः प्रवृत्त्या कार्यापत्त्या च तत्रापि प्रवर्तते । समिधेनीना स्वरूप सन्तानस्यानर्थस्यादग्निसमिन्धनद्वारा दार्शिकापूर्वसाधनत्यस्योद्देश्यता- वच्छेदकत्वाच्च । अत एव द्वयं वा इद सर्व छन्दस्कृत चाछन्दस्टत च तेन सर्वेणाग्नि स्तावानीति श्रुत्या रचामनृचा चैकधावच्छिचत्व वो. ध्यते । तेन यवेषु प्रविमिय निवित्वपि सन्तान: स्यादिति प्राप्ते क्रमै- कनियामिकायाः प्रररिहापत्तरेकप्रकरणे कार्याययभावात्सामिधेनी- भिरिया निविद्विरुपस्तुति. कार्यभेदश्रवणास्तुत्यर्थत्वे वा शूरवचित्र- स्वादिगुणभेदेन रथन्तरवृहतारिव स्तुतिवैलतण्येन द्वारभेदात्तासा सप्त- पदानि समस्यावस्येदय चत्वार्यय चत्वारीत्येव प्रतिनियनिर्देशन धर्म- भेदविधानाच्च न विदा सन्तानः ॥ सू० वरणार्थ वा ॥५॥ भासीनमूर्ध्वजानु' होतार एणीत इत्यत्र विधीयमानमध्यजान्धा- मनमूत्विक्सस्कारद्वारा प्रकरणधर्मः । वरणस्यैव वायं धर्मः । होतृपद च पहनसाधनत्यावृत्यिम्पर । तेन सर्वेपा प्रियमाणानामूर्ध्वज्ञान्यासमिति प्राप्त होतार वृणीत इति वास्यान्तरेखेसवाक्यतयोध्यजान्यासनविशिष्ट होतृवरणविधानाव सर्वत्विबरणधर्मः ॥ सू० अध्वर्युः ॥ ६॥ होतृप्रवराध्वर्युप्रवरयो. क्रमेण मन्त्रपाठः ब्राह्मणपाठस्तु शाखाभे- देन क्वचिद्विपरीतोऽपि दृश्यते । तयाऽप्यध्वर्युप्रवर एव पूर्वः स्यात् । मन्त्र. लिलोपोलितालणपाठस्य मन्त्रपाटाद् बलवत्वात् । प्रलपदाचवत- 'जुम्' इति 'A' पुस्तकणठ । . २ ·पोड़शाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०९ दिति मन्वे वहेर्लटि सिपि रूपेणावाहनं कुर्यादित्यावहनस्यासिद्धत्वेन मानात् । आवहनोत्तरमस्य मन्त्रस्य बाधितार्यतापत्तेरिति प्राप्ते मानुपेण होत्रा देव होतारं प्रत्यावहेति प्रेपमात्रेतऽपि तदात्वएव देवास्तेना. हताहत्यत्र मानाभावेनाग्निस्तदेवतावहनस्याधुनाऽसिद्धत्वाभिप्रायेण | मन्त्रलिङ्गापपत्तेमन्त्रपाठानुसारेण होमवर एव पूर्वः ॥ सू० प्रावह ॥७॥ अग्नेनैमिर्दवांस्त्वम्परिभूरस्यावह देवान्यजमानाति मन्त्रे श्रुतमा. धाहनसमस्तदेवतानां स्यात् । त्वयादीनामपि देवतात्वात्माकरणिक त्वाच्च । सविधानेन विशेषपरत्वे त प्रयाजानामेव प्रथमिज्यमानत्वात. देवतापरमिति प्रधाजलापे मन्चलोप इति प्राप्ते वालणानावद्द चैत्र मैत्रं यजदत्तञ्चति लौकिकवाक्ये सामान्यवाचिनोऽपि वालणपदस्य क्षेत्रादि- मानपरत्वपतीतेरग्निमान आवहेत्त्यागुत्तरवाक्येषु कीयमानानामेवैतदा- वाहनं न सर्वपाम् ॥ सू० माहवनीयः ॥८॥ अग्निमान प्राव हेत्यत्र वाह्मत्वं वाहकत्वं चैकस्यैव प्रतीयते । उभयाग्निपदेन व्यपदेशात । युक्तं चैतत् । स्वं महिमानमावति स्वाभिवस्य स्वमहिम्नः स्येनेव वहनप्रतीतः। चोभयात्मकोऽग्निराग्नेया. ज्यभागदेवतारूप एव । यनिमग्न भावहत्याह तदानेयाज्यभागायनि- मायाहयतीति श्रुतेरिति प्राप्ते वहनकर्मत्वयोरकस्मिन्विरोधात्स्वमहि- मपदस्थापि कापीतसे घायुपरत्वेन व्याप्यानात्सामिधेनीभिरिष्ठग्निमु- पस्तुत्याग्निमग्नयावति अधणादाहयनीयरूपः प्रत्यतोऽग्निरेबावोठा । तेनाहयनीयभेदेऽप्याहितस्यैकत्वादोपाधिसद्वित्वस्याप्रयोजकतयाऽम- बिते पचनोहाभायेऽप्ययभृयेऽग्निमापयावहतेत्यादिकहः ॥ सू० प्रनिहोत्राय ॥६॥ यदग्निं होचायायाइति स्थिटतं तदायाहयतीति शुस्या होत्रा. मोहमानोऽग्निः स्पिष्टनागदेयतारूपः स्विष्टस्तुणकोऽग्निरवेत्यय.

·११० नैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् गतं यदाहयनीय जुहोति तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीत इति श्रुत्यन्तरे चाहब- नीये आहुतिसंयोगादिष्टः प्रीतश्च भवतीत्यवगमात् विष्टकतत्वमाहव. नीयाग्नेरेव प्रतीयत इत्येकस्यैवायोतृत्वमाझत्वञ्चेति द्वयमपि सम्पचं । तन्वीपाधिसभेदाङ्गीकारणापि सूपपामित्याहयनीय एव स्विष्टकद- निरित्यवभृथेऽग्नि होत्रा यायति निगदेऽप इत्यहः । यत्तु भाष्ये देवता. वोठुईव्यवाचकत्येनावहनहव्यवहनाभ्यां स्विटसझागसम्बन्धादसति- स्विष्टमति सर्वहुते देवतावाहनस्यैव लापति । तव । तत्तद्वेवतावाहने तत्तझागानामेव प्रयोजकत्वात स्थिप्टदेवताबाहने हव्यवहनस्येव प्रयो. बकत्वात । स्विष्टायागलापेऽपि तत्तत्ययोजकलोपाभावेन देवतावाहन- लोपायोगादिति प्राप्तेऽभीत्युपतर्गयोगादिपिधातारिच्छार्थ माविष्पवेष्टश- ब्दार्यकर्तृत्वस्याहवनीयउपपादने पिम्पसृष्टनिधातुनिष्पवस्विष्टशब्दा. भेदादेकस्यैवोपाधिसभेदाङ्गीकारेणाभनियाहकोपाधेरश्रवणादाहवनीया. दन्य एवाग्निः स्विष्टात् । सू० स गार्हपत्यः ॥ १०॥ साहवनीयादन्यत्वेन निश्चितो देवतारूप एव कश्चिदर्शन: स्यात् । स्विष्टकरणे देवताया एव सामादिति प्राप्ते गार्हपत्यः स्विष्ट. सदयतीति वचनात्तस्यापि कतिपयाहुतिसंयोगेन स्विष्टातत्वसम्भवादा. ईपत्यायधिष्ठातृदेवताविशेष एव स्विष्टात् ॥ सहामाय ॥ ११ ॥ स चोहामानो होमार्यमेव । होरशब्दस्य होमपरत्वात् । कति- पयहोमाधिकरणत्यस्य तत्रापि सत्त्यात् । यस्मितदग्नावाहुतयो हूपन्त इत्यादिना होमार्थत्वश्रवणाति प्राप्त होतुः कर्म हो तब हव्यप्रापणं । हव्यावह यविष्ठ याते अन्य यथा वो येन पथा हव्यमावो वहानीत्यादिलिन तथा निर्णयात् । होत्राति ताद- यंचयां च हव्यवहनप्रयोजनमत्यप्रतीतः । अतः शन्तासु पीसंया- नाभावेऽपि भवेदेवाग्नि होवाति निगदः ।

·पोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ૧૧ सू० होत्रीयष्टु ॥ १२ ॥ स्व महिमानमावहत्यत्र स्वशब्दस्यात्मीयपरत्वेन सम्बोधनी- याहवनीयपरत्वावश्यम्भावातनिष्ठस्य होतृत्वयष्टुत्वादिधर्मनिकरस्यैव महिमरूपतया तदुर्मविशिष्टो भवत्येतदर्थकोऽयबिगदाधनीयपर एवेति प्राप्तेऽथ यत्स्व महिमानमावाहति वायु तदावाहति वा. युवा अग्ने स्वोमहिमति कौपीतके श्रवणाद्वायुपदस्य च वायोरनिरित्या- दिश्रुत्या जनकपरत्वेनाहवनीयजनकगार्हपत्यपरएवायं निगदः । होत. त्वादिधर्माश्च देवतावाढत्वेनाइवतीय इव हव्यवाढत्वेन गार्हपत्येऽपि सम्भवन्तीति न त आहवनीयासाधारणा. । अग्ने यदाविशो अध्वरस्य होतः पावकशोदेवेष्टहियति स्विष्टसत्यपि प्रयोगात । तस्मादेकस्यैव गाईपत्यस्य हव्यवोतृत्वेनाहवनीयजनसत्वेन चावाहनम् । आवाहता- बच्छेदकभेदावहतेरावृत्तिः । तेन पितृमेधे वाक्यद्वयस्यापि स्यानेऽसिन काव्यवाहनमाचरेत्येक एच निगदः । सू० अतूर्त्तः ॥ १३ ॥ अतूर्ती होता सूर्णिहव्यवाडिति वाश्ये हव्यवाहलिङ्गानाई पत्य एयाभिधीयत इति प्राप्ते देवेदोमन्विद्ध इत्युपक्रमे समिध्यवलिट्रेन सामिधेनीभिः स्तुतस्याहनीयस्यैवैप वादः ॥ सू० श्राचाग्ने ॥ १४ ॥ अनि हौत्रायावत्युपगम्याचााने देवान्वह मुयज्ञा च यज जातये बबूत्यत्रापि गार्हपत्यवादे प्राप्तऽग्निमग्नावति सर्वोपक्रमे सम्बोधित- स्यदापि प्रत्यभिजानादाहयनीयस्यैर वादः ॥ सू० स्वाहाऽग्निम् ॥ १५ ॥ उत्तममयाने स्वाहा जमिन होत्रानुपाणा इत्या होत्राति तादर्य. स्यानामानात्मयानदेवताया अग्नेय वादउपशान्तत्वादिति प्राप्ते स्वा. हादेवानाज्यपानित्यस्योत्तरपाठादेव स्थानावादनिष्टाभ्यो देवताभ्यः स्याहा करोतीति वचन यत्यमाणदेयतेयाप्रतीतहीवादित्यनेन हव्यय- ·११२ नैमिनीये सक भादीपिकायाम् हननिमित्तकत्वस्य साविष्टस्तविीपणे भृतिरूपे प्रतीतिसम्भवात्स्वि. प्टकृत एवेप बादः॥ सू० अग्निहोत्रेण ॥ १६ ॥ मुक्तयाकाग्ने त्व मूक्तवागसीति सम्बोधनम्य स्वाभिमुग्नाव. हनीयपरत्वेन मूक्तनागसीति मूक्तवचनसबन्धेन होतृत्वाध्यसायाद- ग्निहोत्रणेदं हविरजुपतेत्यत्र सहार्यतृतीयया होतृकर्मसाहित्य- मात्रप्रतीतेस्तावनमात्रस्य च तर्णिई व्यवाडित्यादाविवौपचारिकोक्राहव. नीयेऽपि सम्भवादग्निहोत्रणेपि तस्यैव वाद इति प्राप्ते इत्यम्मतल. तणतृतीयया स्थानान्गाई पत्यस्यैव वादः । मतवचनमम्बन्धस्याहवनीयपर- त्वपि हविजायणप्रायपठितस्य गार्हपत्ययरत्वावश्यम्भावात ॥ सू० अयाडग्निः ॥ १० ॥ स्विप्टस्ट्यान्यानिग याग्निरग्नेः प्रियाधामानीत्यत्राहवनीय. स्योपान्तत्वेन यत्तदम्नेरित्यत्रापि तस्यैव वादः। नातवेदा नुपता हरि ति हवि पलिङ्गेन गार्हपत्यस्य पृथनिर्दिष्टत्वादिति प्राप्त स्यानादेव गार्हपत्यस्येव वादः तस्यैव सोऽध्वरेत्पनेन प्रकृतहविज्ञापणाभ्यनुज्ञाय. पुर्निर्देशोपपत्तेः । सू० अग्निदेवः ॥ १८ ॥ अध्वर्युप्रवरनिगदेऽग्निदेवो होता देवान्यज्ञादित्यत्र होतृयाट्टत्व समयसाधारण्यादनियमे प्राप्ते उत्तरत्र ब्रह्मरावदा च यदित्यायोढ़- स्वलिङ्गादाहवनीयबाद एव ॥ सू० अग्निहीता ॥ १६॥ सुगादापनिगोऽग्निहाता स्वित्यत्राप्यनियमे प्राप्त निहाते- त्याहाग्नि देवाना त वृणोते इत्युक्त्वा यो ऽग्नि होतारमवृथा इत्याहय- नीय पुनर्रगीत इति श्रवणात्पुनरित्यनेन पूर्ववृत्तस्य होतुरानेराहयनोयत्य गम्यते । न्वलनस्य देवतायाश्च परस्पराभेटेन बहुशे व्यवहारदर्शनात् ॥ इति सर्प भाटुदीपिकाया पोडशस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ होत्रकाध्याये निगदपादोऽयम् ।

·पोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । ११३ अथ घोडशाध्याये हतीयः पादः । इमे वयम् ॥१॥ सुगादापनमन्ने शाखाभेदेनेमे घयं स्मो यमिति पाठी द्वापि विनिन्दा धेत्तु प्राधिमित्येव व्यादिति विहितं । तथा नमस्यामनमस्या नित्यंशोऽपि शाखाभेदेन प्रथमतो मध्यतोऽन्ततश्च पठितः तत्रादाद्वयं चिनियान्तत एव यूयादिति विहितं । तर निन्दाया विहितस्तुत्यर्थत्येन विकल्प प्राप्त निन्दितस्य गिरापदवकान्तर सायका सत्याग्रथाविधान- भेवानुष्ठानम् । आपादितयोरामातयाशितो विकल्पार्थत्वमिति भाव्ये वितिशब्दो ब्रह्मयज्ञादिपरो नेपः ॥ सू० धपडित्येके ॥२॥ घाडिति धपढ़ करोतीति सामान्येन विधाय घहित्यके वाचा. हित्यके पद्रित्येक वाहित्येक इति कल्पान्तपणि विधाय धदिति प्रालयस्य वषट् फुर्याद्वीपहिति राजन्यस्य धोक्षाडिति वैश्यस्य पडिति शूद्रस्पति निमित्तसंयोगेनाप्याघातमा अत्र पञ्चानां तुल्यद्विझल्पः माल. यस्येत्यादयो ज्यपुत्यानुवादा इति पत्तिश्तां पते प्राप्ते भाष्यकार आह । वालणादियाक्यानां घेपर्यस्यायुक्तत्यादृहस्पतिसव-राजमय-वैश्यस्तो. मे कमेण त एय शब्दा नियताः नैमित्तिकेन्येषां याधात् । नित्यम्या. यशिष्टानां यषट्काराणां चान्यत्र तुल्पादेय विझल्प इति । यस्तुतस्तु एतत्प।पि ग्रागादिशब्दानान्तवन्मात्राधिकारकर्मयिरोपे ततयाप. सत्कनकर्मसामान्यमम्बन्धस्य सप्तदरा वैश्यस्येत्यादाविध प्रतीत पाधापतिः । यतो नैमित्तिकशिधिभि: सामान्यतो विहितानामरमंहार.। अनुपमहतानां तु पताणा मझममु मर्यपां धिमप: । गदगदम्नु य. पिंकातिरिक्त लार्वायमा मविपादादिमरस्ताविकमाभिमाया था।

·૧૧૪ मिजीये संकर्षे भावीपिकाम सू० सन्ततम् ॥३॥ याज्यया यति धपट्कारण प्रदीयत इति विधिभ्यामुभयोः प्रदा. नार्थत्यायगरेकार्थत्यादृगजुषाणाधिकरणन्यायाडिकल्पः ततश्च सन्तत मृचा घण्ट्रयमिति विघावनधानसन्तानयोर्यिधानायोगादेकथुतिरूपः स्वरपिरोष एव सातत्यं । यज्ञकर्म एयज्ञपन्यमामयिति स्मृतः । एक- श्रुतित्वं च तदन्तर्गतादराणामेकजातीयस्याकत्व । तच्च यथा याज्याया तयेध वपदकारे इत्यर्थः । उच्चर्यण्ट् करोतीति श्रुत्या “उच्चस्तरा बाघप- ट्कार इति स्मृत्या विहितयोपिकस्वरयोस्तु नैकश्रुत्या सह विरोध रति प्राप्ते याज्यायण्टमारोभयोशेन स्यरविधा याम्पभेदामन्तानम्य. पायं विधिः । न च विशल्पितयो: सन्तानासम्भवः । एतदुलादेष समु. ध्ययस्यापि तामात् । कयमन्यथा यायाया पधियारोतीति यायाय. पदारयोः प्रविधान महब्धेत । एमप्तिस्नु समानयवृया अपटूपतीति यवनान्तरात्सेत्स्यति । सू० अवगूर्य ॥ ४ ॥ भाग. गझम्पेशाग्यमापि येयजामहयाधियादगूर्य यरी ননি যখনন নননন স্বাকযয়ে বিয়ানীবাথরুমে मुच्चयपरम्प 1 डायपियन रिपेयपदानावशायिकन्याटुन. सया घामारफतारा एयरसया यदा यमुजयस्तरा यायाध्य पायदा गला परम्सदा ये मजामाताहतातरमेव प्रयास रति प्राप्त विदययपाने पिभुम्या गत रम्पादो ना पुरोऽनुवापा. मना पाया पुरोति देपि मामाययप्रयोगात्ममुत्रविसम्पया. पिनम्यायनान्यस्याटुमामालतापायासिन्यायमु. प्राधानाधानपाररानपनापनयन याराहरायारावरमगंभेटेना. भेटम्प यायो दगंगादगारमय प्राममायामान्यर प्रयोगा. दिर समभोगपि नरपायबारमा समान.. ।

·११५ पोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः। सू० यं कामयेत ॥५॥ वाटारमेव प्रकृत्याबायते । यं कामयेत प्रमायुः स्यादिति नीचै. स्तरां तस्य याज्याया वषट् कुर्यादित्यस्यान्ते उच्चः क्रौञ्चमिव वषट् मुर्यात्स्वर्गफ्रामस्येति श्रुती द्वापि काम्यविधी कुर्यादिति लिथुतरे विशे- पात् । दीर्घरोगसन्तप्तस्य प्रत्याख्यातभिपक्रियस्य मरणकामनाया अपि सम्भवात् । अन्यथा तादृशस्थात्महननविधेः स्मृतिपु वैपर्यापतेः । सर्वस्वारादितिकर्मस्वपि मरणकामाधिकारिकतादर्शनात् । पुरुषाभि- मायाणां विचित्रत्वात् । वस्तुतस्तु यः प्रमायुकः स्यामित्यानुक्त्या. होतगत एवैप कामः प्रतीयते । स च द्वेष्ये यजमाने सम्भवत्येव । अत एव अत्त्विाचा नातिचरितव्याधिति स्मृतिरपि दृष्टार्थी सती युज्यते । न चादधीतेत्युपपहविशेषविरोधः । यस्मिन् नात एतामिप्टिं निर्वपति पूत एव स इति श्रुत्येव चिदपवादस्यापि सम्भवान् ! अत एव मउगशस्त्र सप्तदेवताः शंमतीति सप्तानां तृवानां शंसनं होतुर्विधाय स. यजमानस्य पापभद्रमाद्रियतेति हस्माह योऽस्य होता स्यादित्यत्रैवेन यथा कामयेत तथा कुर्यादिन्युपक्रम्य यं कामयेत प्राणेनैनं व्यर्धयानीति वाय- व्यमस्य लुब्ध शसेट्टचं वा पदं पातीयादित्यादिना तृचभेदेन तत्तद्गतप- दादिलोपेन यजमानस्य प्राणादिसप्तसद्धिातृभाम्पमानातिपादितोप- पाते। तस्मात्प्रधानफलमफलं वा यजमान तदितरसाधारणं ययावचनं स्वीकार्य । प्रस्ते च होतृपदाचवणेऽप्यैतरेयवाक्षणे प्रउगसजातीयस्येव वाक्यस्य श्रवणाद्वोतुरेवायं काम्यो विधिरिति प्राप्ते ऽनर्वाधिकदुःखरूपस्य माणस्य सर्ययाऽनिष्टत्वेन तदधिकतदेकजन्यफलान्तराभावेन तस्य नान्तरीयकत्याभावाच्च सर्यस्वारमरणादौ साधनान्तरकथनाच्चाविधि- फित्स्यरोगवतां मरविधेरभ्यनुज्ञामात्रत्वाच न यजमानस्य कामः सम्भ- यतीति स्याकामविधेरयमशाद एसा लियाश्यादाविन विधिपस्य- यस्याविधायकत्वात् । विपंभुव मा चास्य सनि भुड्या इति लौकिक पायऽपि पूर्वविधस्ताविध्युपपादकतयेझवाश्यतादर्शनात् । नापि होतु: कामः अनन्ययासिट्टापयादादर्शनात । प्रउगशस्वेऽपि यमु कामयेत M ·११६ जेमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् । सधेरैनमङ्गः सर्वणात्मना समयानीत्येतदेयास्य यथापूर्वमृजम्मप्तं शंसे- दिति विधेरर्यवादत्वनैव सप्तवास्यानामुपपत्तेः॥ सू० यस्यै । ६॥ यस्य देवतायै वषट्कुर्यात्तां पायेदिति विहितं देवताध्यानम. विहितकालनियमेन यदा कदाचन फुर्यादिति प्राप्ते जातमञ्जलिना एराति नातमभिमाथितीत्यादी जननाध्यस्तिोतरमालस्य सामध्यनापि नियमनदर्शनाद्वेयतानविधी ध्यानस्य प्राथमिकदर्शनाद्वषटकारात्पूर्वमेय देयताध्यानं । वस्तुती यस्य देवतायै हरिं होतं स्यात मनसा धाये. हुण्ट्रकरिष्यन्साबादेय तदेयतां मीणातीति वचनान्तरेणेय कालनियमः ॥ मू० एवं या : 00 कान्तां ध्यायचास्त रत्यादी तपध्यानस्येय प्रश्तेऽपि देवताकप. ध्यानयिधि: अपंवादपु देवतापायानात । विध्यपेशितासादिनियमांगे सस्य प्रामाण्याच्या देयतायाः फत्तामृत्यं म्यरूपेण फमाहस्य ध धमrrji तपयुकता प्रत्याप्रतनिरासनेय मामजस्य विपहनिरासस्य देवताधि. फरणारयाभायात् । तपात्य तिपंगधिकरणे तेषामनधिमारमाधनमन- पंक म्यात् । यमदेव पा रूपमोदृप्रिनितानियमनासोपदिश्यते यपि मुखच । न च गन्तवारेजेय देयतायाः फमाङ्गलया गदम्येय मानममुपनीतभानमदम्वन यिsturn रति वाण । यति मनमा माति महाधा परीति ज्याला पाज्यानुवास्पान्तर्गतदेवनागदा. चारणत: पूर्व नियमनामस्मान सम्मायिधेपत्यादिति मा मगध अपमाणित गम्टे कापस्यापम्भवादेव सिपयंसानुभावन । ना प्रस्ते तदमम्मयः । मन्पपयंकयनप्रापिम्पह विधेययात् । पा. पाचारणनिपतगदानम्म हामः माऽपि रियादि. नरकात जमानम्याधिमाजपाम् । सम्मादेवमायः सह प. - ·-बाडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । ૧૧. सू० वषट्कृत्य ॥८ कचिच्छापायां वपकृत्यापान्यानिमिपदपानेनैव माणं दधाति निमेपेण चतुरिति श्रुतं वपसत्य प्राण्यादथापान्यादथ निमिपेदिति तु यात्रान्तरे। तत्र शाखाभेदेन केयांचिद्विधिद्वयं केषां चिद्विधित्रयमेत- दिति प्राप्ते ऽपाननार्थवादस्यापाननविध्युत्तरमेव युक्तऽपि पाठेऽपानननि- | मेपविधोरुत्तरमर्थवादद्वयश्रवणेन वपष्टत्येत्यस्य निमेपविधावप्यनुपङ्ग प्रतीतेरपानिमिपयोर्वपट्काराव्यवहितोत्तरकाल एव प्राप्ती शाखान्तरे वषट्कारोत्तर प्राणनस्यैकस्यैर विधिः इतरयोः क्रमार्थमनुशदः सू० न व्यपवदेत् ॥६॥ याज्यां चानुवाश्यां चान्तरान व्यपवदेवादापवदेद्रा विछिन्दयात्य- रोऽनूयं यजस्य सन्तत्या ति श्रृंती पुरोऽनुवाक्यात: पूर्व धाम्यवहारो यजसन्ततिफलको नियम्यत इति प्राप्त उत्तरकाले वाग्यमनस्य विहित. त्यात्तत्मागभावस्य तस्यैयाथोऽयं वादः ॥ 7 सू० सहोत्तमेन ॥ १०॥ 'स्वाहा देवा आज्यपा नुपाणा उत्युत्तमप्रपाजयाज्यायां श्रुतं यपि देवां आज्यपां आधहेत्यावहनमन्त्रः प्रयाजानुयाजदेवता मिलित्वा कीर्तिताः । यद्देधां आज्यपां आधाहर्यात प्रथाजानुयाजास्तदावाहयतीति शुः । तथापि तं स्याहाकारण मयाजेपु समस्यापयविति श्रुत्या यजसमा. रिव कीर्तनादानिष्टाभ्योदेवताभ्य: स्वाहा करोतीति श्रुत्यन्तराच्च -मयाजानामिष्टत्वेनानिष्टानामनयाजदेवतानामेवेदं कीर्तनं । तेनातिय्या- पामस्पांशस्य लोपः । अपहियोपिचनान्तोहश्च । अस्तु धाऽनिष्टत्या. विशेपेणोत्तमप्रयाजदेवतायाग्रष्टाभिधा मत्यातिथ्यायामकवचनान्त अ- हरति प्राप्ते उत्तमप्रयाजस्यान्येशदेवतासत्वेन यदनिष्टाभ्य इत्यर्थ- बादस्पाज्यभागादिदेवतापरलेनाप्युपपतमान्वर्णिकदेवताकीर्तनस्य स्म.

·११८ मिनीय संकर्ष भादीपिकायाम रणरूपसंस्काराधायकत्येन तस्य चेष्टानिष्टसाधारण्येनाविस्मरणफलकत्ये- नाशाहनमन्त्रवेलवण्यायोगेन मयाजानूयाजदेवतानां साप्तामभिधानम् ॥ सू० जुपाणः ॥ ११॥ आज्यभागपोर्नुपाणी पान भाज्यस्य येतु । जुपाणः सोम या. ज्यस्य हविषो स्थिति निगररूपी याज्यमन्त्री श्रुती । स्यपाषेकपा जुषाण याज्यो भवतः घग्यायो भवतः सहयिषो भवतामहविषा भयत रति च विधयः । तत्र चाजुषाणयोर्षिलवणातिपादकत्येन फार्य. भेदात्समुनयः । सहयिकाहविष्कयोस्तु पदमारमदसदायतभेदेऽपि प्रतिपादनाभेरादुत्तममयाजयाज्यायां हवि:परस्यय विशल्पः कार्यपा- दिति प्राप्त प्रतिपादनरुपद्वाभेदेऽपि मुंग्यायोप्यभूतदान प्रकाशनक- पकार्यकत्यादृग्नुपानिगदयाधिकरपा । पान्यायपट्कारयास्तपात्वेऽपि थानिक. माजप रम्य । हयि:पदविषये त्यहवि: महविःपदया: ममिहतन्यानोकपारय निगश्याः प्रयोगमम्मवाउनुपादमामम् । उत्तम. प्रयाने तु गाणान्तरोपं हविःपदरहितं निगदांगमनमानपान्यस्य ध्वनियति हैक श्रादुनं सपा कुमोदिति निषिध्यविनिन्य तस्मात्स्या. ধায়া গাথা মুরায়া ভাল আম্বিয়া দিমর্যর প্রথাবিনি निगमनादिनानुदिन होमादिकल्प: । प्रस्ते गु यिप युतरमाईति वचनान्तरण ध्यस्थापना मविशवविधा त्यनयोतिधित्यम् ॥ मू० गायत्री ॥ १२ ॥ दर्य पूर्णमामप्रकाणे गायत्रीपुरोऽनुगमपा भवति निष्टुष्याच्या रि. ঘামানিয়া মমি দুনমায় যা। গোলাঘামা भप्रत्युपरिटानमा पाया । मधन्यती पुरोगाम्या भवति नियुस्यती. मायाव जातीयमानि पनि सम्पानि प्रयन्ते । पग्निमयेधर्फ रिपना मायनो प्रथमपादण देशतापदरातो मसी सोयन मुघन पदापिष्टुरतमारती नियुपदमी पन्या समयीय.

·१११ पोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । थासम्भवं वर्तन्ते । तेनैनयोरेव क्रमप्रकरणाभ्यां प्राप्ताङ्गताकयोचोः स्ता- वकानि नित्यानुवादरूपाणि वाक्यानीमानीति प्राप्ते क्रमादिना तत्ता- |क्तित्वस्याङ्गतावच्छेदकत्वेन बोधितस्य बाधेन गायत्रीत्वादिधर्माणाम- गतावच्छेदकत्वबोधनेन सार्यक्यसम्भवेन केवलं नित्यानुवादः । तेन भा. बनासंस्पर्श न विवक्षिततयार्थिकत्वाभावेन चौदकतस्तेपामप्यतिदेशे यस्यां विस्तायेतद्विरुवा सच आवातास्तत्रोपदेशेनैवातिदेशबाधः । यान्त्वना- बातयाज्यानुवास्याका विस्तयस्तत्र सति सम्भवे ग्रानीयमाना ऋचश्चौ. दकातिदिष्टधर्मका एखानेया इति सिति, तेन धर्माणां विकृती सम्भः वत्समुच्चयो यथायथं वोध्यः । सू० गायत्र्यौ ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमामयोरेष गायन्या संयान्ये ब्रह्मवर्चसकामस्य त्रिष्टुभी बी. र्यक्रामस्येत्यादि श्रुतं । पिप्रीहि देवानग्ने यददोत्यनयोस्त्रिष्टुभानित्यव- दामातत्वेन केवलकाम्यमाये तयार्षिशिष्य पाठाभावेन च तादृशाचा. धन्ये योर्यकामस्यागमयितव्ये इति प्राप्ते रिष्टुपछब्देनापि दृष्यवचनेन सबिहिन्योरचौः परामर्शसम्भवात्सयोगपृथक्त्वेनोभयार्यता ॥ सू० अनुष्टुभी अयाट् ॥ १४ ॥ स्विटविगदे अयाइदेवानामाज्यपानां प्रियाधामानीत्यशेन प्रयाजदेयता एवाभिधीयन्ते तासामधेष्टत्वात् । यदनिष्टाभ्यरत्यस्या- यादत्यनायिचितापत्येऽपि मन्त्रस्य पात्यायोगात । अयाडिति भूतार्पमतकारश्रयणाद्वाक्पगम्यायस्य लिन बाधादिति प्राप्ते सर्यकालेष्व. पि “बन्दसि नुतलिट" रति विधानदर्शनादिष्टानामनिष्टानामपि स्म- रणसंस्कार्यस्यस्याविरोधात्मपानानपानघतानामुभयासामभिधानम् । गत एव पदयाइदेवानामान्यपानामिति तत्पयाजानूयात्रानामिति यापान्त. रोपं यधनं न्यायसिहानुषादफमुपपद्यते । तस्मादपयान उदयनीयेऽपि नसत्ताप:

·१२० जेमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सू० अनवानम् ॥ १५ ॥ अनुयाजान्मकृत्यानवानं यजतीति श्रुतं । शापान्तरे चोत्तमेनाया. न्यादिति श्रूयते । तरानुयाजचयसामान्येन प्राप्तस्यानवानस्योत्तम उप. संहार इति प्राप्ते उत्तम इति वाक्य स्यानुवादकन्वेन विशेषविधित्वाभा. पाचोपसंहारकत्यं । मूत्रैऽप्यनुवादपदमनुवर्तयितव्यमिति भाष्यकारः । दिनराशसयाज्ययारल्यावरत्वेन तायनमध्येऽवानस्य कादाचित्कत्येन प्रा- प्तायनवानोच्चारणं नियम्यते । स्विष्टादनुयाजयाज्यायास्त्वतिदीर्घत्या. मध्येऽवाननं नित्यमेय प्रसक्तमतस्तस्य प्रतिषेधः । तेनानयोर्मिविषय. स्वाद्विधिप्रतिषेधपत्याच्च नेनान्यस्योपसंहारः । एवं मत्यपि प्राणा. भ्यासणालिनी दीर्घयाज्यायामपि कदाचिदवाननस्याप्राप्तिरप्यतीत्येताय. न्मात्रेण पाविको प्राप्तिमादाय परिधा पवियुजीतेति विधेरिय नियम विधित्य नृतीयानयानांऽपि सम्भव निरस्तुं शम्यम् । अतएव महदया. न्यादेयमप्यनवानमिति न्यासिनुस्येध गाणानयानस्य कण्ठोऽनुपादेना. नयानं पजतीति विधिगतानवानपट गोणमुध्यसाधारण्येन व्याधताणा पुतिनमाजनविषयका विधेनुमन्यते । यतसनेय सिद्धी प्रतिधोऽनुः धावत्याचोपसंहारतम रत्याशयः । सू० उपांशु ॥ १६ ॥ पयोपानेमांगुणजे चांगु यजतीति विहितमुपांगु यत्रतीति विहितमुपांगुल्यं सातायागे सम्भयासदहमन्वयिरोगात्मय निधिगत रति माहे प्रेधापादिप्रतिपत्त्ययंत्यनाथुतप्रत्याभूतप्रणययण्ट्कारादिभिप. मन्त्रेप्येय वस्तुमारच्यादुपागत्यम् ॥ मू० प्राज्येडा ॥ १० ॥ चौपायाय पाहाया अपि प्रकरणे पाटात्माकरमिकमयागानामा. ज्यमापेटत्येन सामकारकत्वासद्वारय मयंपाममिति प्राप्ने यनायन पयोमयाजारष्टाम्सपेशेवायोडायाः कयमातम्यान्यसंस्कारद्वारा पी.

·१२१ पोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः। संयाजमाङ्गम् । एवमौषधेडाप्यानियादीनामेव । तेन शंप्विडान्तेषु ना. ज्येहा ॥ सू० पराचीम् ॥ १८ ॥ इडामेव प्रकृत्य यं कामयेतापशुः स्यादिति पराची तस्येडामुपयते। यं कामयेत पशुमास्यादिति प्रतीची तस्येदामुपयत इति श्रुती प्रत्यक्- इन्देन प्रत्यङ्मुषता कर्तुच्यते । एवं पराक्छब्दोऽपि समुख प्रत्युपहयत रति घचनान्तरादिति प्राप्तभ्यासानयासवचनावती शब्दो । पराची: सामिधेनोरन्वाह पराबहिष्णवमानेन स्तुवत इति प्रयोगात् । यदिडोप- नेति तत्पराची यदुपहूतेडेति तत्पतीचीत्याम्नानाच्च । अभ्यासस्तु दडो- पहलोपतेत्येक इत्यादिनानाविधो यः प्रतीयते तस्यायं प्रतिषेधः । | मुखं प्रतीति तु मुखसमितामवस्यापदित्यर्थकम् । इष्टकानां तु मुखा. | सम्भवादशब्दत्वाच्च कर्तुमुखवाद एवाचितः ॥ सू० चतुः ॥ १६॥ चतुरुपयत इति विधिनेहानिगदः सर्वोऽपि चतुर्वारमावर्तनीयः । चतुरनुवाकः पठातामित्यादी तथा दर्शनादिति प्राप्ते रडोपहूतेति पदे एव- प्रत्यास्यपाठापदविपयिष्यात्तिः समितन्यायेनायम्पदवादः ॥ सू० यद् ब्रूयात् ॥ २० ॥ मक्तशानिगदे यह घूयात्सू पायसाना च स्यध्ययमानाति प्रमा. युमो यज्ञमानः स्यादिति चिनिन्दा मपवरणाच स्वधिचरणा घेत्येय यूया. दित्येषमादयो विधयः पन्ते । तेषु श्रुतस्यापि गिर.पदम्य निषेधेनेरापद- विधिना गिरापटितमन्त्रम्यान्य विनियोगकल्पनवदश्रुतस्य पदस्य निधेिन श्रुतदृढीकरणेऽपि निषेधानुमितस्याश्रुतपदप्रयोगस्य हित निये रति प्राप्ते गाणान्तरे सपवरणा घेति पाठ यिनिन्दा मुपायमानावेत्यस्येय सिधिदर्शनानुभयोरपि प्रस्तो विझल्पेन निशेशः ।

·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम सू० यन्न निर्दिशेत् ॥ २१ ॥ आशास्तेयं यत्रमानोऽसाविति यजमाननामनिर्देशस्य विधिनिये- धाभ्यां पोडायमझत्य यच निर्दियत प्रतिवेशं यतस्याशीर्गच्छेत यजमानो- साथिति निर्दिश्येधेनं सुवर्ग लोकं गमयतीति श्रुती नामनिर्देशस्य विधि निषेधाभ्यां पोडशिन द्य विकल्प प्राप्ते यव निर्दिशदित्ययं नित्यानु- धादः । अनिर्देशस्यैवात्तात्र निन्दितत्वात् । अनिर्देशस्य प्रापकान्तराभा धात् । अतो नित्यं निर्देशः ॥ सू० नाम ॥ २२॥ नामानि राड्डीयात् । नाम राडीयादिति च श्रुतं । यजमानस्याम • कत्वेन ज्ञापनार्थत्वादहुनामशालिनोऽपि यत्किञ्चिदेकं नाम याममता विधी बहुत्वमवितितसमिति प्राप्ते टावरचतुरतानामानि कुर्यादिति विधाय सोमयाज्ञिकृतीयं नाम कुतितिविधिना बहुनामविधः सोमयाजि- पात्येनोपसंहारादित्तरेषांहूँ एव नामनी इति स्थितिः । एतेषां चघिधीनां वैयापत्तेनामानि पहातीत्येक एक विक्षिततयोविधिः । एकवचनटि- तस्त्वप्रयुत्याऽनुवादः। एतद्वयादेवासामयाजिनापि यजकाम इति तृतीयं मामेति केचित् । नामानीत्यस्यैकत्वातिरिक्तमट्यापरत्वेन सुव्याख्यत्यान यजकामपदे प्रमाणमिति भाप्यारायः ॥ दति संकर्ष भादृदीपिकायां पोहयत्याधायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ होत्रकाध्याये नाम्बा वषट्कारपादोऽयम् ॥

·१२३ पोडशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अथ पोडशाध्याये चतुर्थः पादः । सू० एते वै ॥ १॥ पृथुपानवत्या धाये भवतः अनुपदा वान्यभागावित्यादयोऽना. रभ्यवादाः प्रकृती निविशेरचिति प्राप्ते पञ्चदशसवातरसवादिविरोधा- द्वानीवधन्वत्यवरोधाच्च विकृतावत्कृप्यन् ॥ सू० कामेष्टिः ॥ २॥ अनुपदावान्यभागाविति विकृती निविशिमानमपि काम्येष्टि. थे। तदीयफलार्थत्वात् । अत एवादिदेशिकमन्त्राधाऽपि कार्येष्टिपु । घस्तुतोऽनुपदसञ्जकमन्त्राणामभावात्पदं स्वस्थानमनुगताविति व्युत्पत्त्या माश्तायवेत्यर्थः । एपमुक्तिश्व पार्णमास्यमावास्याविकृतिषु वार्चनादिव्य. घस्यासिध्या । तस्याः सर्वस्या न्यायेनैव सिद्धत्वावित्यानुवादोऽयमिति- माप्ते कोपीतके सर्वासु वितिषु सद्वन्तावाज्यभागाधिति विधिभिरपो. दितानां प्राष्टतमन्त्राणां प्रतिप्रसवार्थोऽय विधिः । तेन वितिषु सदन्ता वा मारतोति विकल्पः॥ सू० वामदेवस्य ॥ ३॥ सन्ति वामदेवेन दृष्टाः पञ्चदशः । अगस्त्यस्य कयाशुभीयसंज्ञा अपि तावत्यः ताः प्रत्येकं प्रकृत्य सामिधेन्यः स्याज्यानुवाश्याश्चेत्या. मातं । तत्र धकारानुभयत्र सर्वासा विनियोगस्य स्पष्टत्वात्पञ्चदशा. नामृचा समुच्चयेन सामिधेनीत्व । याज्यानुवाश्यार्थत्वेन चतसृणा- मेवातितत्यपशिष्टानां विकल्पेन विनियोग इति प्राप्ते कृचि- सर्वोपदेशः क्वविदेकदेशेपदेश इति विधिवरूप्यस्यायुक्तात्वात्मधमोत्त- मारत्त्येव सामिधेनीयु पञ्चदशवसिडेरेकादशश्चतसरचेत्येवं विभज्य विनियोगः।

·१२४
मिनीय कर भादृदीपिकायाम
सू० य इन्द्रिय ॥ ४॥
संयंपृष्टायां व्यत्यासमन्वाहेत्यादिना देवताभिव्यतिपतीत्यन्तेन
दुयोर्द्धयाईचारन्योन्य व्यतिपटं विधायेन्द्राय रथन्तराया वहीति रथन्त-
रस्यर्चमनूच्य एहत रचा यजेदिन्द्राय पाहतायानुगृहीति वृहत चमनून्य
रथन्तरस्पी यजेदित्यादिना मध्ये विरत । तत्रैव न रहत्या वषट् कुर्ण
दियपि प्रतिषिद्ध । तत्र वृहतीराब्दस्य द्रव्यय वनस्वेन त्रिष्टुप्स यान्या-
धिकरणान्यायेन वृहद्रयन्तरयोरेवोपस्यितत्वेन तयोर्याज्यात्वप्रतिषेधा.
द्विकल्प इति प्राप्तेऽतरसदावच्छेदकधर्मविशेषस्य यहतीपदवाच्यतया
सस्पेय प्रदानकरणतावच्छेदकत्वप्रतिषेधोऽयमनुवाक्यान्तिमातरचतुष्टयस्य
याज्यायामधूहविधरर्यवादमात्रम् । अनुष्टुभं च ह वा एतां सम्पादय.
तीतियत् । तथा चाभित्वाशूरत्यारभ्येशानमित्यन्तमनुष्टुभमनूच्य इमुस्युप-
स्त्वामिद्धि हवामह इति पत्त्या यजेत् । एवं स्वामिदीत्यारभ्य त्वाकाष्ठे.
त्यन्तमनुष्टुभमनच्य स्वर्वता भित्वाशूरनोनुम इति पङ्तपा यजेदित्यर्थः ।
सू० दे याज्ये ॥५॥
महापित्यजे तिस रचा याज्यानुवास्पात्वेनाम्याताः । तासु दु-
याचा: समुचित्य गन्यात्वं । द्वे वे देवाना याज्यानुवाक्ये इति
प्रकृत्य पर हि देवेभ्यः पितर दति श्रुत्या देवापेतयाधिक्यकथनात् ।
आधिक्यं च प्रदानमन्वारा एव । तदेवा तृतीयेतया वै प्रददातीति श्रुत्या
विवरणात् । अनुषाक्यायाज्यात्लेन क्रमप्राप्तयोयोपिनियोगे तृतीयाया
अवशिष्टायाः सनिहितत्येन याज्यायामेवोतलिङ्गेन समुच्चित्य विनियोग
स्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते द्वे पुरोऽनुषास्यात्येनेव तु विनियोज्ये लिङ्गम्यो
भयसाधारणत्वात् । प्रथमया द्वितीयया गमर्यात प्रेवतृतीयया यतीति
स्पष्टमेव कोपीतमे विनियोगाच्च ।
सू० उभे ॥६॥

·१२५ पोडशाध्यायस्य चतुर्यः पादः । अग्नीपोमयार्दवतात्ववदुभयोः पुरोऽनुवाश्यात्वस्य व्यासन्यत्ति- तपान्ते निधीयमानः प्रणवो द्वितीयान्त एव स्यादिति प्राप्ते पुरोऽनुवाक्ये | इति द्विवचनेन प्रत्येकपातत्वावधारणात्मतिपुरोऽनुवाक्यं प्रणवो निधैयः । एतेन सचमुक्त्वा प्रणोत्यपरामुक्त्वा प्रणातीति श्रुतिरुपपद्यते । सू० गृहमेधीये ।। 1. न सामिधेनीरन्याहति एहमेधीये सामिधनी निषेधादावाहन. मपि न कार्यम् । कापीत प्राधाहनयिधिभ्यः परतोऽथ यत्परस्तात्सा- मिधे नीनां जपति यजो वे सामिधेन्य रति सामिनीपरामर्थन तदवा- न्तरप्रकरणे पाठेन तवङ्गत्यायगतेरिति प्राप्त उभयार्भिवकार्यार्थत्वेन गुणानां च परायत्यादिति न्यायेन परस्पराङ्गानिभावे मानाभावात्परस्ता ज्जपविधेटूरस्यानुयादेनाप्युपपत्ताधावान्तरप्रकरणाभावाचावाहनवाधः ॥ सू० वाजिनाम् ॥ ८॥ येश्वदेरे पणि वाजिनेज्यादेवतानां याजिनामप्यावाहनकाले स्यिदादिदेवतानामियाहनं कर्तव्यमिति प्राप्त परप्रयुक्तद्रव्योपजी. यित्यादयस्य चावाहनकाले अनिष्यमाणत्वेनानिश्चितत्यायिष्णोर- क्रमस्य नावाहनम् । अत एव भये याजिनो नायाहयतीति लिङ्गम् । मू० कालपृथकात् ॥ ६ एतामिष्टिं निरयपद-नये भाजस्यते पुरोहागमष्टाकपाल सायं पामानये भानस्यते पुरोडायमष्टारूपालमिति विहिताया चतुष्कामे. सानि आजस्यतमारत्यायानं तन्ण स्यात् । सम्पतिपदेयताक. स्येन प्रदानम्यापि सन्वेष मम्मयादिति प्राप्ते सायासत्यरूपकात. भवस्य विक्षिततया सन्म प्रदाने तदन्यतयाधापतः । पार्यपनेय प्रदानादि । पिपयमाम्नु माविष्टस्ताग्नेयातायपोरयाधासन्यता. पति:।

·मिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् सू० विदाते वान्यकालत्वादाथा याज्यासम्यो यथा याज्यासंप्रेपः ॥१०॥ पणवृत्तमप्रयाजस्य कालत उत्कपोत्सष्टतमगावापनमन्त्रस्य पृत. वतीमध्ययों मुचमास्यस्वेत्याटेः प्रयुक्तत्वेन ताधनेवाध्यया: प्रेपार्धप्रतिपत्ते. नातत्याच पुनश्चरमप्रयानमाले सुगादापननिगदः प्रयोज्य इति प्राप्ते प्रेय. नितमस्कारस्य कर्मकालत्येन कालभेदेन कर्मणा भेदे सति तदङ्गत्या' मेयोऽप्यावर्तते । अग्निं भाजस्वन्त यजेति यान्यासप्रेपस्यात्तिदर्शनात् । मचे वाक्यात्तिः शास्त्रपरिसमाप्तिोतनार्या । तदेवं पोहभिरध्यायः पट्सप्तत्या पादेभंगवता जैमिनिना निरूपिता धमाधम तदुक्तयेव दिशा विविच्च गुरुकुलादवगत्य खात्या यधाश्रमं यथाशास्त्र धाननुष्ठाय भगवापतवता क्रमेण चित्तशुद्धिविििदपात्मन्नानोदनित्यमुखाभिव्य- तिरूपो मोतः फलति । एतदुत्तपि व्यासपादपणीता चतुलवणी शारी. रक्रमीमासात्मज्ञानोपयोगिन्यप्यनुबन्धभेदादिभिर्भिवमेव शास्त्रमिति योतनाय वाक्यात कारण याउपादिपदेन च मङ्गल ध्वनितमिति मधे शिकम् ॥ नैमिनिमलमूक्तितटिन्या मानमाप शुचिता मम चेतः । तन खेलतु पिनाफिपदाने येन जन्मनिवहो न पुनः स्यात् ॥ १ ॥ खण्डदेयष्टतभादृदीपिका लक्षणः कतिपयैरममभृता । इत्युदीत्य बुधभास्करानिचिद्धारतो वारभाराम्भूय ताम् ॥ २ ॥ * पचा पूयानरमीमासे सभुयके भाव तथा मुम्पादि मपा शासकीपिका भूमिकाया सम्माफिर्शिदटम् । अत एवेच यित यान्यनामस्याटापा याज्यासणे या याज्य मय इति धाममायातित कापसमाप्तिममृर्शयपणा न तु समस्तमूत्र मायने शास्त्रममाप्ति पापितुझामन भायणन 'अनापत्ति प्रदाटना पनि राष्टादिति । कमठन शास्त्रभेदटिशन न पुमानयनाक्तियशास्थापि यायपि च यमदलि नया इलिशमा + घिभनर्भरतही टि भि च परिका र नीति अभ्यासस्य शिवाय प्रयोग ।

·पोशाध्यायस्य चतुर्यः पादः। अनाधि तिरपाऽनन्तविहीनति दीपिकाख्याऽऽतीत । पोड यकलाभिरधुना परिपूर्णा भाचन्द्रिकात्यमगात् ॥ ३ ॥ आसीत् पोडशलतणी श्रुतिपदा या धर्ममीमासिका। सकपाप्मचातुर्यभागधिधुरा कालेन साजायत ।। गायत्री विपदात्मिके विवुधेरटापि पापटाते । तो पूर्णामतनोच्छ्रमेण महता गम्भीरजी भास्करः ॥ ४ ॥ रति श्रीसकर्ष भादीपिकायां पोडशस्याऽधायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ पादयोऽमायो यन्यरत समाप्तः । समाप्त व पूर्वमीमासाशास्त्रम् ॥ श्रीसम्बत् १९५० शुद्धापाठ गुरूद्वतीयाशनो। EL...