·No text on this page.

·અનુમોદના..
પૂજ્યપાદ પ્રવર્તિની શ્રી રંજનશ્રીજી મહારાજના
સદુપદેશથી સંઘવી અંબાલાલ રતનચંદ
જેન ધાર્મિક ટ્રસ્ટના જ્ઞાનખાતામાંથી
આ ગ્રંથને સંપૂર્ણ લાભ લેવામાં આવેલ છે.
આની અમે ભાવભરી અનુમોદના
કરીએ છીએ.
દw:
શ્રી જિનશાસને આરાધના ટ્રસ્ટ

·श्री हरिभद्रसूरिविरचिता
। जंबूद्वीपसंग्रहणी।
(श्रीप्रभानंदसूरिविरचितवृतिसहिता)
संपादका : संशोधकाश्च
सकलागमरहस्यवेदिआचार्यप्रवरश्रीमद्विज
दानसूरीश्वराः
प्रकाशक :
श्री जिनशासन आराधना ट्रस्ट
७-३ भोईवाडो भुलेश्वर, मुंबई-२.

·S - N अहवेत्यादि-अथवेति विकल्पांतरे जरतनाम्नि क्षेत्रे एकमेकसंख्याकं खमं जवतीत्यादि शेषोऽध्याहार्यः, खंझपमा- एत्वात्तस्य । यउक्तं-"पंचसये उन्नीसे उच्चकन्नावित्थमं जरहवासं " इति । तथा " दो हिमवंति ति" हेमवति वर्षधरे के दिसंख्ये खो जवतः । यतो जरतक्षेत्रात् पराणि वर्षधरवर्षाणि क्रमेण विगुणधिगुण विस्ताराणि । तउक्तं " जरहेरवयप्पनिई, उगुणा उगुणा य होइ विक्खा वासा वासहराणं, जावय वासं विदेहति ॥ १॥ तथा “ हेमवश् चनरो"इति हैमवते द्वितीये क्षेत्रे चत्वारि चतुःसंख्याकानि खंझानि । ' अद्वेत्यादि ' महाहिमवति द्वितीय वर्षधरेऽष्टौ खमानि । हरिवर्षे तृतीये क्षेत्रे पोश खंमानि । तथा 'बत्तीसमिति ' निपधे तृतीयवर्षधरे पुनर्वात्रिंशत् खंडानि नवंति इति सर्वत्र संबध्यते । इति महाविदेहव्यतिरिक्तषु दक्षिण दिग्वत्रिषु वर्पवर्षधरेषु सर्वमीलने त्रिपष्टिखंझानि जातानि । इदानीमुत्तरदिग्व्यवस्थितदेववर्षघरखमानि निरूपयति- पिनि येत्यादि । एवमेव मिलितानि समुदितानि त्रिषष्टिः खंमानि द्वितीयपाद्येऽपि जवेयुस्तद्यथा-एकं खममैरवते, हे शिखरिगिरी, चत्वारि हैरण्यवतोत्रे, अष्टौ रुक्मिपर्वते, पोमश रम्यकत्रे, कात्रिंशत्तु नोलवति वर्षधर इति । ' चनसट्टी' इत्यादि, इह पदेकदेशेऽपि पदसमुदायोपचाराधिदेहे इति महाविदेहे सर्ववर्पवर्षधरमध्यवत्तिनि क्षेत्रे चतुःषष्टिः खंगानि जवंति । एतावता सर्वसंख्यया कि जातमित्याह--'तिरासीत्यादि ' त्रयश्च ते राशयश्च निराशयः तेषां पिंकः समूहः, यहा त्रयाणां राशीनां समाहार• खिराशिः तस्य मिस्तस्मिन् , तुः पुनरर्थे नवत्यधिक शतं खंमानि स्युरिति गाथाध्यार्थः ॥४-५॥ अथ जबुधीपे योजनपरिमाणानि खंमानि कियंति नवंति ? इत्यादिकं घनीकृतयोजनद्वारं गाथापंचकेनाह- . KKR

·: પ્રાપ્તિ સ્થાન :
(૧) પ્રકાશક :
' (૨) શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ
c/o. સુમતિલાલ ઉત્તમચંદ,
મારફતીયા મહેતાનો પાડે,
ગોળશેરી, પાટણ, ૩૮૪૨૬૫
(ઉત્તર ગુજરાત).
(૩) મૂળીબેન અંબાલાલ રતનચંદ જૈન ધર્મશાળા
સ્ટેશન રોડ, સરદાર બાગ સામે,
વીરમગામ-૩૮૨૧૫૦
નકલ – ૫૦૦
અલ્ય રૂ. ૧૦-૦૦
પુનઃ પ્રકાશન સંવત્ – ૨૦૪૨
Rs. 10-00

·पढौकितानिलपिताहारनेपथ्याचरणशयनीयावासादिवालितवपुर्नियुगलिकविराजितं हैमवतनामकं वितीय क्षेत्रमस्ति । तत्र ते युग- बधर्मिणश्चतुःषष्टिपृष्ठकरमज़ाजितमेकगच्यूतोचं चतुर्थनक्तांते कृतमनोऽनिलपिताहारं रोगजरापमृत्युःखदौर्मनस्यादिरहितमेकपब्यो- पमायुर्देहं दधानाः, पर्यंते एकोनाशीतिदिनान्यपत्यानि पातयित्वा स्वस्य समस्थितिष्वीपस्थितिषु वा देवेपूत्पद्यते । अत्र च केचिदे- तेषां चणकवदरामनकममितमाहारमेकक्षित्रिगव्यूतममाणशरीराणां क्रमेण, अपरे चाष्टादशव्यंजनाकुलां रसवती जोजनतयाजिद- धति । तन सकर्णानां कर्णमवतंसयति, यतः शर्कराजित्वररसा पृथ्वी कल्परक्षाणां फलानि च तेपामाहारतयोपयुज्यंते । आह चा- गम:-" पुढवी पुप्फफलाहारा तेणं मणुआ पन्नता" । तत्र च सिंहव्याघ्रसर्पविमालादयो पुष्टतिर्यंचोऽपि देवस्थानाव्यान्मियो हिंस्यहिंसकनाववर्जिताः प्रतनुकपायतवितिष्ठते । अतस्तद्भावनावितत्वादपि देवगतिमेवाश्नुवते । दंशमशकयूकामत्कुणप्रमुखाः श- रीरसंतापकारिणः क्षुद्रजंतवस्तु मूलतोऽपि न जवंति । कालस्तत्र सुषमजुपमारूप एक एव । तामध्ये पंचवर्णरत्नमयः सर्वतः सहस्र- योजनमाणः पल्याकारः शब्दापाती वृत्तवैताब्यपर्वतः, येऽमुं रजतमयमनिदधति, तेषां जंवूधीपप्रज्ञप्त्या सह विरोधः । तत्र ह्येव- मुक्तं-" कहिणं जते हेमवए वासे सदावईनामं वटवेयकुपन्चए पनत्ते ? गोयमा रोहियाए महानईए पञ्चच्छिमेणं रोहिअंसाए म. हानईए, पुरच्छिमेणं हेमवयवासस्स बहुमज्जदेसनागे इत्थाणं सदावईनामं वटवेयड्डे पव्वए पन्नत्ते, एगं जोयाणासहस्सं नड्डे उच्चत्तेणं, अवाइयाई जोयणसयाई नवेहेणं, सब्वस्थसमे, पागसंगणसंठिए, एगं जोयणसहस्सं आयामविरकंजेणं तिन्नि जोयणसहस्साई १ 'हीनेषु । इत्यपि कचिद ।

·ભાવનગર તરફથી આ ગ્રંથનું પ્રથમ પ્રકાશન સંવ ની પંન્યાસ પદથી અલંકૃત હતા . S નમે તિર્થસ નિવેદન ચૌદસે ચુમ્માલીસ ગ્રંથના રચયિતા સુરિપુરંદરજી શ્રી હરિભદ્રસૂરિ મહારાજ રચિત “જબૂદ્વીપ સંગ્રહણ” અને તેની પ્રજાનંદસૂરિ રચિત વૃતિ સહિત પુનઃ પ્રકાશન કરતાં અમે અત્યંત આનંદ અનુભવીએ છીએ. પ્રસ્તુત વૃત્તિની રચના સંવત ૧૩૯૦ માં થએલ છે. વર્તમાનમાં ચતુર્વિધ સંઘમાં ચાર પ્રકરણને જે અભ્યાસ કરાય છે તેમાં આ ચોથું પ્રકરણ છે. આના ઉપર ગુજરાતી ભાષામાં પણ અનેક વિવેચને લખાઈ ગયા છે. પ્રસ્તુત વૃત્તિ સરળ ભાષામાં હાઈ અ૯૫ ક્ષપશમવાળાને પણ બંધ થવામાં સારી રીતે નિમિત્તભૂત બને છે. પ્રસ્તુત વૃત્તિના સંશોધક-સંપાદક સકલાગમ રહસ્યવેદી, પરમગીતાથ, સંઘકૌશલ્યાધાર, સ્વ. આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ છપાયેલ આ ગ્રંથ જીણ થવાથી તથા અલભ્ય બનવાથી, તેમજ અભ્યાસમાં અતિ ઉપયોગી હોવાથી અમે તેને પુનઃ પ્રકાશિત કરીએ છીએ. આ પ્રસંગે શ્રી ધર્મ પ્રચારક સભાને પણ અમે કૃતજ્ઞભાવે યાદ કરીએ છીએ. –આ પૂર્વે અમારા તરફથી (૧) જીવ વિચાર સટીક, (૨) ન્યાય સંગ્રહ, (૩) ધર્મ સંગ્રહ સટીક ભાગ ૧- (૪) ભાગ-૩, (૫) જીવસમાસ ટીકાનુવાદ વિ. ગ્રંથો પ્રકાશિત થયેલ છે. હાલમાં સ્યાદવાદમંજરી અનુવાદ તથા ધમસંગ્રહ ભાગ ૨ જે તથા અભિધાન વ્યુત્પત્તિ કિયા કેશ છપાઈ રહ્યા છે. આપણા પ્રાચ્ય સાહિત્યની મહાન સમૃદ્ધિની રક્ષા માટે પ્રચંડ પુરૂષાથ આવશ્યકતા છે. હાલમાં લગભગ છ જેટલા પ્રાચીન ગ્રંથને અમે હેડ મેઈડ કાગળમાં લહિયાઓ પાસે લખાવેલ છે. ત્રીસ લહિયાઓ હાલ શાસ્ત્ર લેખનનું કાર્ય કરી રહ્યા છે. પ્રસ્તુત ગ્રંથ અનેક પુન્યાત્માઓને સ્વાધ્યાયમાં ઉપયોગી બને એ જ એક માત્ર શુભાભિલાષા. શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ ·जिनजन्मनि मेघवर्षी विदघति । तथेशानकोणे सहस्रयोजनोच्यायविस्तारमुपरिष्टादयामं वनकूटं स्वनामदैवतं, तच्च पंचयोजनश- तानि नंदनवनादहिनिःसृतं । उक्तं च-" नंदणवणरंजेत्ता, पंचसए जोयणाई नीसरिजं । आयामे पंचसए, रुनेता गइ वन- कूमे "॥ १॥ ततो विपष्टिसहस्राणि पंचशताधिकानि योजनानामुपरिष्टादारुह्य सौमनसं वनं नंदनवनसदृशं, केवलं कूटानि तत्र न संति । वाप्यो यथा-सुमना:-सौमनसा-सौमनांता-मनोरैमा, उत्तरंकुरु-देवकुरु-वीरसेना-सरस्वती, विशाला-माघनता-अजय- सेना-रोहिणी, नद्रौत्तरा-नंद्रा-सुनंद्रा-जर्रेवती । शेषं तथैव । ततः षट्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानामुपरि गत्वा सौमनसविशिष्टं पंकवनं, तपिस्तारः सहस्रं योजनानि, बहुमध्यदेशनागे चूला चास्य, सा उपर्यघो द्वादशचतुर्योजनायामा चत्वारिंशद्योजनोचा वै- डूर्यमयी, तस्या नपरि सिद्धायतनं विजयार्द्धसदृशं मध्येवनं, विदिक्षु पोमश पुष्करिएया, तद्यथा-घुमा-पुंगमैना-सुरक्ता-र- क्तवतो, कीररसा-श्वरसा-अमृतरसा-वारणी, शंखोतरा-शेखा-शंखावत-वाहका, पुष्पोत्तरा-पुष्पवैती-सुपुष्पा-पुष्पमालिनी। प्रासादाः सिद्धायतनानि च प्राग्वत् । दनांते चतसृषु दिनु एकैका जिनानिषेकशिला, तद्यथा-माच्यां पांसुशिला, दक्षिणस्यामति- पसुिशिला, अपाच्या रक्त शिक्षा, उत्तरायामतिरक्तशिवा इति । ताश्च सर्वार्द्धचंघसंस्थानसंस्थिताः पंचयोजनशतायामास्तद:वि- स्तारावतुर्योजनोत्सेधाः अर्जुनकनकनिर्माणाः, तास पामुकंवक्षारक्तकवायोरुपरि के सिंहासने, शेषयोस्त्वेकैक, सिंहासनानां च सर्वे- पामायामो विष्कनश्च पंचधनु शतानि, तद पृथुत्वं प्राच्यापाच्येषु विजयोन्जवा जिना अनिषिच्यते । इतरयोस्तु जरतैरवतोत्पन्नाः तीर्थकरा इति।

·वरदामतीर्थे तु तयोर्वहुमध्यदेशनागे इति । इह नशासमुखवनयोमध्ये चत्वारो पक्षस्कारास्तदंतरे तिम्रो नघः, तासामंतरालेऽष्टौ विजयाः, सर्वेऽपि चतुर्निर्गुणिता जातान्यष्टौ वनानि, पोमश वक्षस्काराः, धादांतनयः, धात्रिंशविजयाः । प्रतिविजयं च महानयौ, निषधसविधवत्तिकुमादिनिर्गते गंगासिंधुनाम्न्पो, केवलमौदीच्येषु षोमशन विजयेषु मास्य(नील)वदुषकंगस्थितकुंमात् निःसृते नामतो रक्तारक्तवत्यौ सरितौ विद्यते । तत्र वनस्काराणां नामानि यथा-चित्र-पद्म-नलिन-एकँशैनाः, त्रिकूट-वैश्रमण- मुदर्शन-अर्जनाः, अंकवत्-पौवन-ओशीविष-सुखावहाः, च- सूर्य-नाग-देवगिर्रयः इति । प्रतिवक्षस्कारं चत्वारि चत्वारि कू- टानि सिकायतन-स्वनाम-पूर्वविजय-अरविजयाख्यानि । तयांतर्नधः कुंनिर्गमाः कुममध्यद्वीपाः स्वनामदेवीवसतयः शोताशीतो- दानुगामिन्यः प्रत्येकं पंचविंशत्यधिकशतयोजनविस्तारा दशगव्यूतावगाहाः, ताश्च द्वादश नामतो यथा-पाहवती-हदवैती वेगवती तप्तजना-मजला-जन्मजला, कीरोदा-सिंहस्रोतोऽतैर्वाहिन्यः, अमिमालिनी-गजीरमालिनी-फेनमानिन्य इति । विजया यथा- कच्च-मुकच्च-महाकच्च-कच्छचत्-आवर्च-मंगलावर्च-पुष्कर-पुष्करवंतः, वच्छ-सुवच्छ-महावैच्च-बच-रम्य-रम्पर्क-रमपी- य-मंगवंतः, पर्भ-सुपौ-महापम-पवित्-शंखै-कुमुद-मिन-ससिलवंतः वर्ष-मुर्वेष-महाप-वसर्वत्-वगु-मुगु-चिंक्ष- गंपिलवंतः, गिरिचिर्नदीनिश्च विनताः । प्रतिविजयं चैकैका नगरी, तद्यथा-क्षेमा-क्षेमैपुरी-अरिष्टा-अरिष्टंचती-खड्गी-मंजूषा- औषधी-पुमरीकिएयः, सुसीमा-कुंडला-अपराजिता-प्रनोकरी-अकवती-पावती-शुला-रत्नसंचयाः, अश्वपुरी-सिंहपुरी- महापुरी-विजयपुरी-राज्या--विज्या-अशोका-वीतशोकाः, विजया चैजयंती-जयंती-अपराजिता-चक्रपुरी-खड्गपुरी-अवध्या-

·TERRORNERISRREARSHORTHAKRAKSHRESTORIES
।श्रीहरिनमसूरिविरचिता ।
। जम्बूद्वीपसङ्ग्रहणी।
NAGEECCASHES
। श्रीप्रजानन्दसूरिविरचित्या टोकया समबडुता ।
न्यावाम्लोनिधि श्रीमजियानन्दसूरीश्वर पादचरणांनोजचंचरिकण.
नावपुर वास्तव्य शा. आणंदजी पुरुषोत्तमस्य व्यसाहाय्येन
प्रकाशचित्री.
श्रीजैनधर्म प्रसारक सना-नावनगर.
संवत् १ए७१-चीर संवत् २४१-श्वीसन १९१५.
मंत्रणे मानन्दमुद्रणालये लल्लुमात्रात्मज-गुलावकद्र-द्वारा मुद्रक्रिया प्रकाशितम् ।
eKHACHIKEKARTEKNAGARICKkxe

·vssss । प्रस्तावना। विदांकुर्वन्तु सज्जनाः सहृदया।उपयुक्ततरोऽयं ग्रन्थो जंबूदीपसंग्रहएयजिधएकोनविंशजायात्मको भूगोलजिज्ञासुनां श्रीहरिजन- सूरिपादैः प्रतिपादितः। पूज्याश्चमे चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतग्रन्यायका अन्ये वेति न सम्परझायते तज्झायकोबखानावादस्मिन् । टीका चास्य निष्टङ्किता सविस्तरा सरसनापयाश्रीपनानन्दसूरिनिर्नवत्युत्तरत्रयोदशशततमे विक्रमाव्दे। सङ्ग्रहण्यामस्यां संगृहीताः सङ्ग्रहकार्निम्मूछीपस्यैवामुकामुकपदार्याः सस्वरूपसङ्खयाप्रमाणादयः। तत्र च वृत्ताकारस्थितासङ्ख्यकोपसमुजाणां मध्यवर्तिनोs- स्यानेकशाश्वतवस्तुनिचितस्य जम्बूझोपस्य धारदशकेन कृता मरूपणा । गणितानुयोगरत्नविभवोऽनिमुखी क्रियन्तेऽध्ययनेनाध्याप- नेनास्य, इदमेवास्य मुजापणप्राथम्ये कारणं पश्यन्तो वयं प्रकटितवन्तः । प्रकटितं चेदं प्रकरणं पन्यासपदालतानां श्रीमदानवि- जयपादानां प्रकटाकपटहत्कपाटमकटितहितोपदेशामृतघटनिर्गतरसंचबुकाचान्त चेतस्केन संसदध्यक्षेण आणंदजीतनुजन्मना कुंवर- जीनाम्ना श्रेष्ठिना स्वपितृस्वययेन । मुजापणमतिकृति (प्रेसकाप)) विशुधावपि कृतकृपाणामुक्तपन्यासवर्याणां महोपकारस्वीकारे सहर्षेयं संसद् । ऽव्यानुयोगगणितानुयोगवैषयिकैतत्समानानां बघुवृहद्ग्रन्यानां सटोकाटीकानां मुजापणं नव्यजीवोपकारार्य- मुपयुक्ततरं मन्यामहे, अस्यां च दिशि प्रयतमानानन्यानपि दिवो वयमन्यसंस्थाधिकारिणो व्यसययकारिणश्च प्रेरयामहे लघुग्रन्थोऽयं व्यसहायकारिणा प्राभृतीकरिष्यते झानागारेषु झानागारानगारिगणेषु पिपठिषुषु च । कृतेऽपि यथाशक्ति प्रयत्नेऽत्र मुजणदोषादृष्टिदोपालामस्थिकसुननस्खलिताधा या काचिदशुमिफिमतां धीपथमवतेरत्तस्याः दमापनपूर्व झापनमार्थनां करोति संसयेनारत्तौ द्वितीयायां बधन्नया स्यात् । इति शम् ॥ श्री जैनधर्म प्रसारक सना-जावनगर. coortootrol - ·श्रीहरिजजसूरिविरचिता जबूछीपसंग्रहणी. (श्रीप्रनानंदसूरिविरचितवृत्तिसहिता.) नत्वा श्रीवीरजिनं संदर्शितविश्वविश्ववस्तुचयम् । श्रीक्षेत्रसंग्रहण्या वत्ति कुर्वे यथाशक्ति ॥ १॥ दत्चैकोतवादिसंदोहापारसादानां गिराखगोपगानादानुवादानां श्रीहरिजधसूरिपादानां कृतेया चिख्यासायां मादृशस्याटपमे- धसः कोऽवकाशः? तथाप्यर्थनिपुणप्रकरणरागात स्वशक्तिमजानानोऽप्युपंचक्रमे । श्ह तावत् सूत्रकारः प्रथमं चतुरतिशयस्वरूपजग- वनमस्कारमंगेलानिधायिका शिष्टोपदिष्टमार्गानुसरणार्थमाधगाथामाह । १ उपक्रमे २ मंगलायभिषायिकाम् ·नमिय जिणं सव्वन्नु, जर्गेपुजं जगैगुरुं महावीरं । जंबूद्दीव पयत्थे, वुच्छ सुत्ता सपरदेठं ॥१॥ नमियजिणेत्यादि-महावीरं नत्वा जंबूदीपपदार्थान् वये प्रति संवंघः। तत्र कर्मविदारणादिगुणाधीरः । उक्तं च- ॥ विदारयति यत्कर्म तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च तस्माघीर इति स्मृतः " ॥ १ ॥ ततो महांचासौ वीरश्च महावीरः चरमतीर्थकरः तं नत्वा . प्रणम्य, किंविशिष्टमित्याह, गगादीनष्टादशांतरंगारीन् जयत्यजिजवति इति जिनः तं तथोक्तं, इत्यनेनापायापगमातिशयः अपायरूपांतरारिक्षयात् । तथा सर्वझं सर्व जीवाजीवगतिस्थित्यादिकं जा नाति वेत्तीति सर्वज्ञः तं तथाविधं, यह ज्ञानग्रहणेन दर्शनमपि गृहीतं तेन सर्वदर्शिनमित्यपि प्रत्येतव्यं, तनांतरीयकत्वात् , ए- तेन तु ज्ञानातिशयः सूचितः । तथा जगत्पूज्यं अत्र जगच्छन्देन जिन्नग्रंथिकलव्यसंझिपर्याप्तपंचेंजियग्रहः ततो जगतः पूज्योऽर्च- नीयो जगत्पूज्यः तं तथामकार, अनेन तुं विशेषणेन पूजातिशयः । पुनः कीदृशं ? जगद्गुरुं शह जगच्छन्देन चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोक- परिग्रहः, ततो जगचराचरं गृणाति कथयति जगद्गुरुः तं, अनेकधीपसागरसुराक्षयनैरयिकालयादिपूर्णजगतार मित्यर्थः, मूककेव- निनो हि सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनोऽपि वचनसामर्थ्याजावान विश्वस्वरूपं निरूपयितुमवंचूषणवो जवंत्यनेन तव्ययच्छेदाचनातिशयः प्रत्यपादि । एवं गायान जगवन्नमस्काररूपं मंगलमुक्तं । अपराचे तु अनिधेयादीनाह,-"जंबूदीवपयत्थि ति" जंचूर्टक- नमिटण ४ जयपुग्न ५ जयगुरु ॥

·Srase Seaks विशेपस्तेन नपलक्षितो कीपो जंबूधीपः, नत्तरकुरुक्षेत्रे-हि नीलवर्षधरमाध्यवक्षस्कारशीतानदीनां बहुमध्यदेशजागे वहुतकृदा- बदलक्षितो जंबूदोऽस्ति, तन्नाम्नायं जंवूछीपः । उक्तं च जगवत्यंगे-"से केणठेणं नंते! एवं बुचर, जंबूद्दीवे दीवे, गोयमा ! जवूद्दीवेणं दीवे मंदरस्स पन्वयस्य उत्तरेणं लवणस्म दाहिणेणं जाव तत्थ बहवेजबसम्वाजंबूवन्ना जाव जवसोहेमाणा चिट्ठति से तेणठेणं सोयमा! एवं बुच्चा जंबूद्दीवे दीवे इति" तत्र पदार्थाः क्षेत्रपर्वतनदीवनादयोऽनिधेयवस्तुरूपाः तान्, किं करिष्यामि? इत्याह, 'वुच्छ वदयाम्यनिधास्यामि, इहाऽस्मदर्य क्रियायोगात्सूत्रेऽनुक्तोऽप्यहमित्यात्मनिर्देशो ज्ञातव्यः, जबूछीपपदार्यान् वदयामि, अनेन त्वनिधेयं निगदितं । न जगवतोऽतिशायिकानमंतरेण चक्रगोचरैतावत्दत्रस्वरूपपरूपणमवीणतास्तोत्यादिपर- प्रश्ननिराकरणायाह,-'सुत्त त्ति' सूत्र सिकातो गणधरादिरचितचूछीपप्रज्ञप्तिक्षेत्रसमासादि तस्मात, न स्वमत्यनुसारेण । किम- थेमेतावान् प्रयासः क्रियते, ? इत्याह 'सपरहन त्ति' व आत्मा परोऽन्यस्तयोर्हेतुनिमित्तं तदर्थमित्यर्थः, एतेन संबंधोऽनिहितः, स च स्वपरजेदाद् किंधा, पुनरेंकैकोऽनंतरपरंपरजेदाद् विधा, तवानंतरः कर्तुव्यसत्वानुग्रहः परस्य श्रोतुस्त्वेतदर्थावगमो जंयूकोप- विचारझानरूपः, परंपरस्तु प्योरपि परमपदावाप्तिरिति । अनिधानं तूत्तरत्र गाथायां स्वयमेव सूत्रकारो नणिष्यति ॥ १॥ श्दानीमनिधेयरूपदशघारपुरस्सरं कविः प्रकरणानिधानमाह- खंमा जोयण वासा, पर्वय कूमाय तित्थ सेढीयो। विजय दई सविताओ, पिंमेसि होइ संघयणी ॥३॥ Scies-Seres ·संग्रह तत्र खंमानि विस्तारेण जरतपमाणानि, योजनानि धनीकृतरूपाणि, वर्षाणि जरतक्षेत्रादीनि, पर्वता वैताच्यादयः कू- टानि वैताब्यादिपर्वतशिरःस्थितानि शृंगरूपाणि सिचायतनगदोनि, तीर्थानि मागदानि, श्रेणयो दीर्घवैताव्येषु पार्थस्थे- ऽपि विद्याधरनगरानियोगिकदेव निवासश्रेणयः, विजयाः कडादयः, हुदाः पद्मादयो महाहदाः, सलिना गंगाया महानद्यः । इह स. मास एवं कर्तव्यो योजनानि च वर्षाणि च योजनवर्षाणि प्राकृतत्वाविंग यत्ययः, एवमग्रेऽपि, नवरं तीर्थानि च श्रेणयश्च तास्तीर्थ- श्रेणयः, “ स्त्रीपुंनपुंसकानां सहवचने स्यात्परं लिंगमिति वचनात् " स्त्रीत्वमेवमग्रेऽपि विझेयं । " पिमेसि होइ- संघयणि ति"। एपां दशानां वर्णनीयपदार्थानां पिंमः समवायः संग्रहणिर्जवति, पिमशनः समूहेऽप्यस्ति, यदाह हैमानेकार्थ:-" पिंमो द्वंदे जपा- पुष्पे गोले बोलेगसिहयोरिति " । एतानि खंमादीनि दशापि परमार्यतः क्षेत्रमेव, ततः एवं निरुक्तिः, क्षेत्रं जंबूछीपलक्षणं सं- गृह्यते जपादोयतेऽनयेति क्षेत्रसंग्रहणिः अवयवे समुदायोपचारात् । मानि दश घाराण्यत्र प्रकरणेऽनिधास्यंत इति ॥२॥ अथ ययोदेशस्तथा निर्देश इति न्यायमाश्रित्य प्रथमं गाथात्रयेण खंमान्याह नन्यसयं खंमाणं, जरहपमाणेण जाइए बके। अहवा ननयसयगुणं, जरहपमाणं हवा लाख ३॥ नउयसयेत्ति-समस्तमपि जंबुछोपं नवत्युत्तरं शतं खंमाना जणिष्पमाणप्रकारेण जवतीति शेषः । क्षेत्रपर्वतविस्तारमा- Ashes ·श्रित्य खंमानि ज्ञातव्यानि न पुनदीर्घत्वेन, यतः-धनुष्पृष्ठाकारत्वादायं जरतक्षेत्रं बघीयस्ततः पराणि क्रमेण दीर्घतराणि याव- महाविदेहो मध्यविजागे योजनवाददैयः । कियत्ममाणानि खंमानि जति ? इत्याह-" नरहपमाणेण " इत्यादि ज- रतं प्रथम वर्षे तस्य प्रमाणं मानं पविशत्यधिकपंचयोजनशतानि सयोजनैकोनविंशषनागानि तेन नाजिते जागे हते सति यब- ज्यते तत्समानि खंमानि जति । तद्यथा-जंबधीपविष्फनो योजननद, एक एककस्तदने पंच शून्यानि ध्रियंते १०००००, एप नाज्यराशिः, जरतमानं तु प्राक् कथितं ५२६ योजन, कत्रा ६, अयं च नागहारः, ततो लब्धं नवत्युत्तरं शतं, १एम, ए. तानि सर्वजंबूकीपखंमानि पुनर्विधानांतरेण खंमानयनायोपायमाह अइवे , त्यादि, अथवा प्रकारांतरेण जरतममाणमुक्त- स्वरूपं नवत्यधिकेन शतेन गुणितं जंबूछीपविष्कंजमानं लक्षयोजनरूपं भवति । तथाहि-जरतमानं ५३६ यो. कला ६, एष मूलराशिः, नवत्युत्तरं शतं च ?ए, गुणकारः ततो गुणिते लब्धं योजनानि बदं १००००० एतत्पुनर्जबूझीपमानमिति ॥ ३ ॥ पुनर्मुग्धावबोधनार्थ वर्षाणि वर्षधरांश्चाश्रित्य तृतीयं प्रकारमाह- अहवेग खंग नरहे, दो हिमवंते य हेमवश् चनरो । अट्ठ महा हिमवते, सोलस खंमाई हरिवासे ॥४॥ बन्तोसं पुण निसद्वे, मिलिया तेसट्टि बीयपासेवि । चउसट्ठी उ विदेहे, तिरासिपिमे उ नउयसयं ॥५॥ SoSANSARSex बन ·- जायणपरिमाणाई, समचतुरंसाई इत्य खंगाई। बरकस्स य परिहीए, तप्पाय गुणे य (ते) हुंतेव ॥ ६ ॥ जोयणेत्ति--खंगममाणमजानानं शिष्यं प्रति शुरुस्तत्ममाणमाचष्ठे-अत्रास्मिन् जबूफीपे प्रक्रांतमकरणे वा घनीकृत- योजनपरिमाणानि समचतुरस्त्राणां खंमानि योजनानि जाएयते । समास्तुट्यप्रमाणाचत्वारोऽस्राः कोटयो येषां तानि तथोक्तानि । तथाहि, कल्पनया किन कश्चिद् देवः सकनमपि जंबूद्वीपं योजनप्रमाणेष्टिकाचितं करोति, प्रतर विस्तारेण तत्पमाणा यावत्य इष्टिका भवंति तावत्येव योजनखमानि जवेयुः । तदानयनाय करणमाह-लकस्से ' त्यादि, लक्षस्येति योजनलदप्रमाणं वृत्तक्षेत्रं तस्य परिधिर्वाहपरिमंमलं नणिष्यमाणप्रमाणं तस्य ' तप्पायगुणं' ति, तस्य वक्षस्य यः पादचतुर्थोऽशः पंचविंशति- सहस्ररूपः तेन गुणो गुणकारः तस्मिन् कृते सति, चः समुचये, किं जवतीत्याह,-'तेहुति त्ति' प्राकृतत्वात् लिंगव्यत्ययः । ततस्तानि योजनपरिमाणानि खंमानि नवंति संपाने । तथा हि लदस्य परिधौ पंचविंशत्या सहस्रणिते वांछितांको बन्यत इति नावः, स चोत्तरत्र प्रपंचेन जणिष्यति ॥ ६ ॥ अधुना यउक्तं 'बस्कस्सय परिहीए ' इति परिधनामकीर्तनं तस्यानयनाय करणगाथामाह- विरकनवग्गदहगुण, करणि वस्स परिरओ हो । विरकंनपायगुणिओ, परिरओ तस्स गणियपयं ॥ ७ ॥ ..

·, विख्नेति-श्ह जंबूछीपपरिधिना प्रयोजन, स च वेदिकाशिरःकटकजालकबाह्य दिग्नागवती ग्राह्यः, अतो मूले का- दशयोजनानि पृथुना वेदिका तस्याश्च मध्यान्यष्टौ योजनानि जंबूद्वीपे ज्ञातव्यानि, योजनचतुष्टयमानो वाह्यप्रदेशो लवणसमुषमध्ये गण्यते । विष्कने ' त्यादि विष्कंजो विस्तारः तस्य वर्गः तावतैव गुणनं, यथा चत्वारश्चतुर्निर्गुणिताः पोमश नवंतीत्यादि स च दशगुणो दशकेन गुणितः तस्य करणिविषमसमेत्यादिना वर्गमूत्रानयनं, एवं कृते किं जवति ? इत्याह --' वट्टस्सेत्यादि ' वृत्तस्य व बक्षेत्रस्य परिरयः परिधिर्भवति स्यात् । विष्कंजस्य पादेन चतुर्थाशेन गुणितः सन् परिरयो गणितपदं भवति । किंच सर्ववृत्त- क्षेत्राणां परिधिगणितपदयोरानयनायायमेव करण विधिरिति गाथाक्षरार्थः । नावार्थस्त्वयं यथा जंबूद्वीपस्य विष्कंनो. योजनलदमानः तत एको न्यस्यते तदने पंच शून्यानि १००००० तस्य वर्गो विधीयते एककस्याग्रे दशशून्यानि १०००००००००० पुनर्दशगुणने एकशून्यधिः १00000000000 एतस्य राशेर्मूलमेतदायद्वयानुसारेणानतव्यं, यया-विषमात्पदतस्त्यक्त्वा वर्गस्थानच्युतेन मूबेन । द्विगुणेन नजेच्छेषं बन्धं विनिवेशयेत् पंक्त्यां ॥ १ ॥ तद्र्ग संशोध्य, द्विगुणीकुति पूर्ववरब्धं । उत्सार्य ततो विजेत् , शेषं द्विगुणं कृतं दतयेत् ॥२॥ ततो लब्धांकस्य वेदराशिः, पद् सदाणि, द्वात्रिंशत्सहस्राणि, चत्वारि शतानि, सप्तचत्वारिंशद- धिकानि, ६३२७ एतानि च प्रांतवर्तिसप्तकं मुक्त्वा सर्वाएयी क्रियते ततो जातानि त्रीणि लक्षाणि पोमश सहस्राणि द्वे शते सप्तविंशत्यधिक ३१६२२७, शेषमुपरीदमुकरति चत्वारि सदाणि, चतुरशीतिसहस्राणि, चत्वारि शतानि, एकसप्तत्यर्गनानि धU४७१, अमूनि च योजनानि गव्यूतं योजनस्य चतुर्थाशः, ततश्चतुर्निर्गुणितानि जाता एकोनविंशतिर्मदाः, सप्तत्रिंशत्सहस्रा, ·अष्टौ शतानि, चतुरशीति युतानि, गव्यूतानां १३७८, ततउदेराशिना पंड्सवादिना नवरमत्यसप्तकमपि द्विगुणं कृत्वा जागे हृते लब्धं गव्यूतत्रितयं शेपमिदमुपरिष्टात्तिष्ठति, चत्वारिंशत्सहस्राणि, पंचशतानि, द्वाविंशत्यधिकानि ४०५२२, एकेन गव्यू. तेन धनुःसहस्रद्वयं भवति, तावता च गव्यूतरूप नकरितराशिगुण्यते, तद्यथा अग्रे शून्यत्रयं दत्वा मूलराशिर्षिगुणो विधीयते, जाता अष्टौ कोटयो दशशवाश्चतुश्चत्वारिंशत् सहस्राः ७१०18000, पूर्वोक्तच्छेदराशिना जागो हियते खब्धमष्टाविंशत्यधिक धनु:- शतं १२०, शेपमिदमुपरिधनूरूपं तिष्ठति । एकोननवतिः सहस्राण्यष्टाशीत्यधिकान्पष्टौ शतानि ए, ततोऽगुलानयनाय पसरत्या एतस्य गुणकारे दत्ते जातानि पमशीतितकाएयेकोनत्रिंशत्सहस्राणि द्वे शतेऽष्टचत्वारिंशदधिके ६एश्चत प्राक्तन- रीत्या बेदराशिमधो विहाय जागे हृते लब्धानि त्रयोदशांगुनानि १३, उपरीदभवशिष्यते, चत्वारि बवाणि, सप्त सहस्राणि, पट्चत्वारिंशदधिकानि, त्रीणि शतानि ०७३४६, अागुलानयनाय एष राशिदिगुणी क्रियते, जातान्यष्टौ बवाणि, चतुर्दश सहस्राणि, षट्शतानि, द्विनवत्यर्गवानि १४६५२, प्राक्तनेन च्छेदराशिना जक्ते बन्धममंगुलं शेषमुघरति, एका लदा, शीतिः सहस्राणि, द्वे शते अष्टात्रिंशदधिके १७२२३०, एप जंबूद्वीपस्य परिधिरिति ॥ ७॥ अमुमेवार्थ स्पष्टतरमाह- परिही तिलख सोलस, सहस्स दोयसय सत्तवीसहिया। कोसतिगट्ठावीसं, धणुसय तेरंगुवघहि ॥ ७ ॥ Rekho.

·प ॥ KSKSE परिही त्ति-योजनानां तिस्रो बदाः, पोमश सहस्राः, द्वे शते सप्तविंशत्यधिके, क्रोशत्रयमष्टाविंशं धनुःशतं प्रयोदशांगु- मान्यप चांगुलं साधिकं जंबूद्वीपस्य परिधिः परिदेपो जवति । इहाधिकग्रहणादेका यूका निदा चैका लन्यत इत्यादि विशेषा- र्थिना स्वयमेवाभ्यूां, सूत्रकारेणोपेदितत्वान्मयापि न लिखितमिति ॥ ८॥ अधुना जंबूद्वीपस्य गणितपदे कृते यत्संपद्यते तदनिधित्सुराह- सत्तेवय कोमिसया, नन छप्पन्न सयसहस्साई । चनणउयं च सहस्सा, सयं दिवहुंच साहीयं ॥ ए॥ गाउयमेगं पनरस, धणूसया तह धणूणि पन्नरस । सर्द्धिं च अंगुलाई, जंबूदीवस्स गणियपयं ॥ १०॥ सत्तेवय त्ति-एवोऽवधारणे सप्त कोटिशतानि नवतिकोटयः षट्पंचाशदक्षाणि चतुर्नवतिसहस्राणि, द्वितीयाई शत च द्वितीयं शतं अर्फ यत्र तत् द्वितीया साई शतमित्यर्थः। चः समुच्चये । कीदृशमित्याह-साधिकमधिकेन सहितं, आधि- क्यमेवाविष्करोति, ' गाउय त्ति' एकमेकसंख्याकं गव्यूतं क्रोश, पंचदशधनुःशतानि पंचदशोत्तराणीत्यर्थः । चः समुच्चयार्थः स च जिन्नक्रमस्तत एवं योज्यते, पष्टिरंगुलानि च जंबूद्वीपस्य गणितपदं नवतीति शेषः, श्दमुक्तं नवति, यदि समचतुरस्राणि समस्तजंबूद्वीप- स्य योजनप्रमाणानि खंमानि क्रियते तदा यथोक्तसंख्यानि गव्यूताधधिकानि नवंति । तद्यथा, जंबूद्वीपस्य परिधिर्योजनानां तिस्रो सदाः ·* RAS cos SoSorShow पोमश सहस्राणि सप्तविंशशतद्वयाधिकानीत्येवंरूप: पंचविंशत्या सहस्रैर्गुणनीयः, ततो जवंति सप्तकोटीशतानि नवतिः कोटयः षट्पंचा- शबवाणि पंचसप्ततिः सहस्राणि अए०५६७५०००, पुनर्गव्यूतत्रितयं पंचविंशत्या सहजैर्गुणितं जातानि पंचसप्ततिः सहस्राणि क्रो- शानां ७ए, एषां चतुर्निर्जागे हृते लब्धा अष्टादश सहसाः सप्तशती पंचाशदधिका योजनानां १७७५०, एषोऽकराशिमूनराशौ मीलनीयः, ततोऽष्टाविंशं धनुःशतं पंचविंशत्या सहस्त्रैर्गुणनीयं जातानि द्वात्रिंशधनुषां बदाणि ३२०००००, अष्टनिर्धनुःसहर. योजनं नवतीति कृत्वा तदानयनायाष्टभिरेव सहजै गो हियते, बन्धाश्चत्वारो योजनशताः ४००, एतेऽपि मूलराशिमध्ये प्रोप्तव्याः, ततः सापत्रयोदशांगुलेषु पंचविंशत्यैव सहर्गणितेषु लब्धानि त्रीणि सदाणि सप्तत्रिंशतसहस्राणि पंचशताधिकानि ३३७५००, एषां धनुरानयनाथ षण्णवत्या जागो हियते, जातानि त्रीणि धनुःसहस्राणि पंचदशोत्तरपंचशताधिकानि ३५१५, पष्टिरंगुलानि चोपरिष्टात् । पुनर्गव्यूतानयनाय धनुःसहस्रद्वयेन जागे हते लब्धं गव्यूतमेकं, अधस्ताउछरितानि पंचदश शतानि पंचदशोत्तराणि धनुषा १५१५ सर्वांकमीलने जातानि सप्त कोटी शतानि, नवतिकोटयः, षट्पंचाशदादाणि, चतुर्नवतिः सहसाणि, साझशता- धिकानि समचतुरस्त्राणां योजनप्रमाणखमाना, तथैकं गव्यूतं पंचदशोत्तराणि पंचधनुःशतानि षष्ठिरंगुलानि च, ए०५६ए। १५०, गव्यू. १ धनुः १५१५ अंगुल ६०, इति सर्वजंबूद्वीपगणितपदं प्रपंचितं तत्मपंचितेन समर्थितं द्वितीयं यो- जनद्वारम् । ए।१०। संप्रति क्रयायातं तृतीयं क्षेत्रद्वारं गाथायाः प्रथमपादेनाह ·14 ॥ . भरहाइ सत्तवासा, जरहाइ त्ति, " वर्षाणि क्षेत्राणि मनुष्यनिवासस्थानानीत्यर्थः, तानि कियत्संख्यानि ? किनामानि च नवंति इत्याह, सत्त ति सप्तसंख्यानि नामतस्तु जरतादोनि, आदिशब्दामवाह रिवर्पमहाविदेहरम्यकैरएयवबैरवतानां ग्रहः, तथा वर्षशन्दो न- पुंसकलिंग पुस्त्वे प्रयुक्तोऽपि प्राकृतत्वात् न दोषाय, "निंग व्यनिचार्यपि ' इति वचना, अभूनि च सर्वक्षेत्राणि स्वाधिष्ठावदैव- तसमाननामानि । तयाहि-जरताधिपतिर्यो यो देव उत्पद्यते तं तं तत्सामानिकाया देवा' जरत' इत्यादयंति, ततस्तन्नाम्ना तदधिष्ठित देवमपि जरतमिति कथ्यते । तथाचागमः--" से केणठेणं नंते जरहे वासे इति ? गोयमा, जरहे देवे महहीए, म. हंज्जुए जाव पलिओवमटिइए परिवसइ, से एएगटेणं गोयमा, एवं वुचर नरहे वासे" इति एवं हैमवतादिष्वपि नावनीयमिति सं- केपार्थः । विस्तरार्थस्त्वयं-सर्वद्वीपसमुशाणां मध्ये परिपूर्णचं मंगझसंस्थानः सर्वतो लायोजनमानो जंचूद्रोपोऽस्ति, स चैकया वजमय्याष्टयोजनोच्यया मूलमध्योपरितनविजागेषु क्रमेण द्वादशाष्टचतुर्योजनसितमया वेदिकया सर्वतो वेष्टितोऽस्ति । यदागमः- सेणं जंबूदोवे एगा जगईए, सबओ समंता सपरिस्कित्ते साणं जगई अट्ठजोअणाई नई उचत्तेणं, मूले वारसजोयणाई विकंजेणं, मज्जे अट्ठजोअणाई विकंनेणं, उवरि चत्तारिजोप्रणाविरकंजेणं, मूले विचिन्ना, मज्के सखित्ता, उबरि तणुआ, गोपुच्चसंगण- संठिया, सव्ववरामया, अच्छा सएहा, जापवनिरूवत्ति"। तस्याश्वोपरिष्टादर्षयोजनोच्चः पंचधनुःशतविस्तीर्णो गवादकटका, तथा तस्या एवं बहुदेशमध्यत्नागे गवादकटकममाणोच्चायदैया परिवेपेण जगतीसमाना, नानारत्ननिर्माणा, विविधपद्ममंमिता, पद्मवरवे- ·SoSong दिकास्ति । यउक्तं राजप्रश्नीयोपांगे-" से केपठेणं नंते एवं बुच्चs, पजमवरवेइया ? गोयमा पनमवरवेश्याएं तत्थ तत्य देसे तहिं तहिं वेश्यास, वेश्यावाहासु य, वेइयाफनएसु य, वेश्यापुमंतरेसु ये, खंनेसु, खनवाहासु, खंजफनएसु, खंजपुमंतरेसु, सूईस, सूईमुहेसु, सईफसएसु, सूईपुमंतरेसु, परकेसु, परकवाहामु परकफमएसु,परकपुमंतरेसु, बहुयाई, पनमा, कुमुयाई नक्षिणाई, सुनगाई, सोगंधियाई, पुंडरीयाई, सयवत्ताई, सहस्सवत्ताई, सन्वरयणामयाई, अच्छाई, पमिरूवाई, महयावासिकयउत्तसमाणाई, पण्णत्ताई, सम- पाउसो, से एणं अट्टेणं गोयमा, एवं बुच्चइ पनमवरवेश्या" इति । तस्याः पार्श्वद्येऽपि द्वौ वनखंडो वेदिकामानदैयौँ विद्यते, नवरं विस्तारेणान्यंतरःसार्द्धधनुःशतद्वयौनयोजनयुग्मप्रमाणो, बाह्यस्तु वनखंमोऽष्टिमधनुःशतहीनयोजनयुग्ममानो, यतस्तत्र अन्यान्यप्यन्यं- तरात् वनखमादधिकानि पंचधनुःशतानि जालकटकेनावरुघानि, परं श्रीमलयगिरिपादैनॆतस्विक्षित, प्योरपि वनखंम्योरेकमेव मा- नमुक्तं, तत्त्वं तु बहुश्रुता विदंति । तस्यां च वेदिकायां मेरुपर्वतात्पंचचत्वारिंशयोजनसहस्राणि दक्षिणस्यां दिश्यतिगत्य अष्टयोज- नोच्चायं चतुर्योजनविस्तारं प्रत्येकमेकैकक्रोशविस्तारया द्वारशाखया कसितं, ततः सामस्त्येन सार्ययोजनचतुष्टयविस्तारं वैडूर्यमया- ज्या कपाटाच्यां वज्रमय्या परिघया निर्जटितं, अनेकसामानिकसुरादिदेवाग्रपहिष्यादिदेवीकृतप्तेवाईपक्ष्योपमायुजयंतदेवाधिष्ठित वे(वै)जयंतानिधानं द्वारमस्ति । तथा अमुतो द्वारात् नदीच्यां हिमवंतं पूर्वापरयोस्तु लवणोदन्वंतं यावतं जरतनामकं विजयनं तच बहुमध्यदेशेजागे पूर्वापरयोलवणसमुजप्राप्तेन पंचाशयोजनविस्तीर्णेन तदोचेन रजतमयेन वैताट्यपर्वतेन द्विधा कृतं, तेन द- क्षिणजस्तासुत्तरसरता चेति जएयते । हिमवत्पर्वतोतनस्थितात् पमहदानिमतान्यां प्रथमं पूर्वापरयोगत्वा स्वस्वनामधेयकू- टादात्य दक्षिणां दिशमनुश्रित्य विजयादथपर्वतं विनिय दक्षिणावणोदपि प्रविष्टायां गंगासिंधुभ्यां तच कुतपर्खम, तत्र च S -- ·मल सं: प्राणिप्राणव्यपरोपणप्रवणांतःकरणम्लेच्छव्याप्तत्वादनार्याणि पंच खंमानि । एकं च वैतादयात् दक्षिणस्यां दिशि एकादशकला- धिक चतुर्दशोत्तरं योजनशतमतिगत्य नवयोजन विस्तीर्णया द्वादशयोजनदीर्घया अयोध्यया नगर्या विराजितं, गंगासिंधुवैतादयददि- णसमुत्राणां मध्यस्थितं जिनचयर्द्धचक्रिप्रमुखोत्तमपुरुषाध्यासितमार्य । उक्तं च "आर्यावर्तों जन्मभूमिनि भूमिर्जिनचक्रवर्द्धचक्रिणा- मिति "। तथा वैताढयेऽपाच्यां तमिखा गुहास्ति, सा च द्वादशयोजनायामा पंचाशयोजना कृतकृतमानदेवनिवासा वेजयंतस- मानद्वारा, तस्याश्च बहुमध्यदेशे द्वियोजनांतराने प्रत्येकं त्रियोजनविस्तारे जन्ममजलानिममजले नद्यौ स्तः । एवं माच्या नृत्तमान. देवाधिष्ठिता खमपातगुहा। तस्य च गिरेमूलादशयोजनान्युत्प्चुत्य वेदिकावनखममंमितं पर्वतप्रमाणदेय प्रत्येकं दशदशयोजनविस्तारं द्याधरनगराणि, नत्तरश्रेणौ तु गगनवक्षनादीनि पष्टिः पुराणि, तेषु धरणेजप्रकाशिताष्टाचत्वारिंशत्सहस्रमहाविद्यापसादोपनत- प्रकम्रसमस्तमनोरयातिथिपदार्थसमासादितपरमानंदसंदोहा, गगनगमनसामर्थ्यसमन्विता विद्याधराः सुखमासते । पुनर्दशयोजनान्युप- रिष्टादारुह्य विद्याधरश्रेणिसमाऽविषमोन्नवनूमिरिंजानियोमिकदेवकृतनिवासा श्रेणिद्वयो समस्ति । ततोऽपि पंचसु योजनेखूपरि दश- योजनानि विस्तीर्ण, वेदिकावनखममनोहरं, अनपकल्पवासिदेवक्रीमायोग्यं स्थानमास्ते। तत्र संपादपट्योजनोच्छ्याणि तावन्मूलवि- स्ताराणि जपरिष्टात् सार्घकादशक्रोशायामानि नव कूटानि । तथाहि, सिकायंतन-दक्षिणाजरत-खमपात-माणिने-वि- जयोन्य-पूर्णनंद्र-तमिलागुह-उत्तरांचनरत-नैऋमणनामानि, तेषु माणिजद्रविजयान्यपूर्णभद्रकूटानि हिरण्यमयानि, अपराणि पद रत्नमयानि, प्रथमे पूर्वदिग्वर्तिनि (कूटे) क्रोशदैये क्रोशाक विस्तीर्ण चत्वारिंशदर्गलाचतुर्दशधनुःशातोच्चायं सिद्धायतनं, तस्मिन् पंचधनु:- Ka ·KKRISeeks शतोचानि तदर्घविस्ताराणि त्रीणि काराणि तिसृषु दिनु । तद्यथा-माच्या प्रथम कारं, द्वितीयं दक्षिणस्या, तृतीयमुदीच्या, प्रतीच्या तु न किंचिदिति । किंच सर्वेषु सिद्धायतनेषु मासादेषु च जंबूछीपमध्येऽयमेव कारदिग्विजागः, तस्य हि बहुमध्यदेशे क्रोशचतुर्थीशायामविष्कंजा तदर्खपृयुझा मणिपीलिका, तस्या उपरि पंचधनुःशतायामविस्तारः तदधिकोच्यायो देवचंदकः, तत्रा- टोत्तरं शतं प्रतिमाः, ता हि जघन्यतः सप्तहस्तप्रमाणा उत्कर्पतः पंचधनुःशतोचा ऋषनवर्षमानचंद्राननवारिषेणाख्याः संति । पूर्ण- काशनागदंतशालभंजिकाजामकटकादिरचनाविशेषाः सर्वचैत्येषु झेयाः । ततः परं जरतार्द्धकूट, तत्र जरतदेवस्य सिद्धायतनममाणः प्रासादः, खंगमपाततमिस्रागुहयोनृत्तमालकृतमानौ देवी, अन्येषु पंचसु स्वनामानों देवाः प्रासादेषु विनसंति । तथा हिमवनितंवे दक्षिण दिशि मूले घादश योजनानि उपरि चत्वारि विस्तीर्णोऽष्टयोजनोच्छ्य ऋषनदेवनिवासो रत्नमय ऋषनकूटनामा पर्वतोऽस्ति । स च ' भूमिकूट ' इति श्ह प्रकरणे प्रसिधः, चक्री पट्खमां वसुंधरा विजित्यास्मिन् स्वनाम लिखति । जरतमुत्तरेण पूर्वापरयोलवणसमुद्रं प्राप्तो जरताद् दिगुण विस्तारो योजनशतोच्छूयो हेममयो हिमवान् वर्षधरः, तपरि बहुमध्यदेशनागे योजनसहस्रदय तदर्द्धविस्तरो दशयोजनावगाढो जवपूर्णः पद्महूदः, तस्य रजतमयं कूलं, वज्रमयपाषाणाश्चतुर्दिशि मणिसोपानाः, तन्मध्ये योजनायामविस्तारं अद्भुयोजनपिं0 दशयोजनोचनानं गव्यूतष्यं जलापरि स्थितं पद्मं विद्यते, वजमयं तस्य मूलं, अरिष्टमयः कंदः, वैडूर्यमयो नालः वाह्यपत्राणि च, मध्यानि तु नांबूनदमयानि, कनकमयीकर्णिका, स्वर्णमयानि केस- राणि, विविधमणिमयं पुष्करं, सा च कर्णिका हिंगव्यूतप्रमाणा पृथुना त्वेकं गव्यूतं, तस्या उपरि, पीलिकादेवच्छंदकादियुतं श्री- ·॥ SK देवीजयनं, एतादृशेनाप्रमाणेन कमलानामष्टशतेन तं, तत्र श्रीदेव्या आचरणानि, तदाणेषु वायव्यौदीच्यैशानेषु दिग्नागेषु चत्वारि कमलसहस्राणि 400, तेषु तावंत एव सामानिका देवा देव्यो वा । पूर्वस्यां दिशि चतुर्पु पोषु चतसृणां महामंत्रिसदृशीनां स्थानानि, आग्नेय्यामप्टस पासहस्रेषु श्रीदेव्या अध्यंतरायां पर्पदि देवानामष्टौ सहस्राः ८०००, दक्षिणस्यां दिशि दशसु पद्मसहस्रेषु १०००० तावंत एव मध्यपदि मित्रस्थानीया देवाः, नैत्यां कादशसु पद्मसहस्रेषु १२००० तावंत एव किंकरस्थानीयाः सुराः वाहापर्पदि । पश्चिमायां सप्तमु पोषु सप्तानामनीकाधिपतीनामाश्रयाः, तथा चतसृषु दिनु पूर्वादिकासु पोडशसु पद्मसहसेषु १६००० आत्मरक्षक- देवानां स्थानानि, एतद्वेष्टनकत्रयं मध्यं । अपरेऽपि वाह्याः त्रयः परिरयाः, तेष्वत्यंतरे परिपे द्वात्रिंशवदाणि ३२०००००, मध्यमे चत्वारिंशच्छतसहस्राणि ४००००००, अष्टाचत्वारिंशदाणि ४८००००० पद्मानां बाह्ये भवन्ति । एवं सर्वाग्रेण एका कोटी, विंशति- सदाणि, पञ्चाशत्सहस्राणि, विंशत्यधिकमेकं शतं च १२०५०१०पाहदे पानि। महापद्मादिष्वप्येषैव कमलानां संख्येति । तस्मात्तु इदात पूर्वधारतोरणात् पंचयोजनशतानि, पूर्वस्यां पर्वतोपरि गत्वा गंगाव-कूटादावर्त्य दक्षिणानिमुखं पंचयोजनशतानित्रयोविंशानि साधिका- ऽध्युष्टकलायुतानि अतिक्रम्य किंगव्यूतदीर्घान्मकरमुखानिःसृत्य गंगाप्रपातकुंमे निपतति । तच कुंमें पष्टियोजनायामविस्तारमुपरि- ष्टात्, अधस्तु दशयोजनन्यून दशयोजनावगाढं वज्रमयतलं विधारतोरणसोपानादियुतं, तन्मध्ये गंगाधीपोऽष्ठयोजनायामविष्कंनो गव्यूतक्ष्यं जलाउपरि गतः, तन्मध्ये जवन, तत्र पीठिकायां गंगादेव्याः शय्येति । ततो दक्षिणतोरणादिनिर्गत्य विजयान्यपर्वतं ज- गती च विनिय चतुर्दशनदीसहस्रपरीता जलधि प्रविवेश गंगा । तस्या हुदाद् विनिर्गमे मकरमुखे कुंमात्मवादे च सक्रोशानि SXS ·पद योजनानि विस्तारः क्रोशामुधः मुखप्रस्तारः प्रवाहाद दशगुणः । उक्तं च-"जो जीसे वित्यारो, सविताए होश आ- ढवंतीए । सो दसहि पमिपुन्नो मुह वित्यारो मुणेयचो" ॥१॥ नवस्तु सर्वत्र प्रस्तारात्यंचाशत्तमो. जागः । यत उक्तं-" जो जत्थज वित्यारो, सलिलाए होई जंबुदीमि । पन्नासमं लागं तस्सुलेहं बियाणाहि" ॥१॥ तयाऽस्या अपि के तटे वेदिकावन- खमवती, न चैतद्यादृच्छिकं । यदागमः-* गंगाणं महानइ नभनो पासे हिं दोहि य पनमवरवेझ्याहिं दोहि य. वणसंमेहि संपरिखित्ता" । एवं पश्रिमतोरणधारान्निर्गता सिंबावर्त्तकूटादावर्त्य विटतमुखाकारात् नाबानिपत्य सिंधुदेवी निवासं कु मध्येकृत्य तथैव नवधि गता सिंधुनदी । तयोत्तरतोरणादिनिर्गता गंगादिगुणमानपरिवारा स्वनामकुंमे निपत्य शहापातिनं गव्यूतथ्येनास्पृशंती हैमवतं देवं मध्येकृत्यापरोदधि गता रोहितांशा । हिमवति सर्वरत्नमयान्येकादश कूटानि । तद्यथा-सिचायतन? तुदहिमवत्र जरत३ स्वाध गंगाए श्रीद रोहितांशा सिंधुप सुरा(देवी)ए हैमवत१० वैश्रमणाख्यानि११ तेषां मूत्र विस्तार नचत्वं चपंचयोजनशतानि, शि- खर विस्तारस्तु तदमाना, प्रथमकूटे (कुवनान्नि) सिचायतनं पंचाशयोजनानि दीर्वं तद पृथुझं पत्रिंशयोजनोच्चूर्य, तस्मिन् बोणि द्वाराणि, तेपामायामोऽप्टौ योजनानि, तदर्प विष्कंनः, अप्टयोजनायामविष्कला तस्य मध्ये मणिपीठिका, सा च चत्वारि योजनानि पृथुधा, तपरि देवछंदकस्तत्प्रमाणः आयामोच्चूायान्यां किंचिदधिकः । तत्र प्रतिमा यथा वैतान्यायकूटे प्रोक्ताः । शेपेषु दशसु कूटेषु साधापप्टियोजनोच्चायाः सक्रोशैकात्रिंशद्योजन विस्ताराः सिंहासनादियुताः प्रासादाः संति । हिमवन्महाहिमवतोरंतराने जरताचतुर्गुण विस्तार पूर्वापरयोझवणसमुद्रं प्राप्त स्वनामदेवाधिष्ठायकं दश विधकरूपपादपपनावो- - ·एगं च वावटुं जोयणसयं ( ३१६२) किंचि विसेसाहियं परिकवणं सव्वरयणामए अच्छे इत्यादि । जमास्वातिवाचकोऽप्येवमे- वाह तथा च तद्वाक्यं " वृत्तो विविधरत्नमयः सर्वतः साहसः शब्दापातिगिरिरिति” अत एतद्वर्णके यत्देत्रसमासे 'रययमया' इत्युक्तं, तन्न संवावदीति, किंतु ' रयणमया' इति संवादी पाठ इति । तथा तउपरि स्वानिधानदेवनवनं हिमवत्कूटमासादसदृशं । तउत्तरो हैमवतत्राद् द्विगुण विस्तारोऽर्जुनमयो योजनशतद्वयोचो महाहिमवान्, तत्र बहुमध्ये पाहदाद् द्विगुणायामवि- कंजो महापद्मादेः कृतहीदेवी निवासः पानि पद्महदसंख्या(संनिजा)न्यत्र, एतदक्षिणतोरणानिःसृत्य पंचकवाधिकानि पंचोत्त- राणि पोमशयोजनशतानि पर्वतमुवंध्य रोहितादेव्यधिष्ठिते गंगामपातकुंमाद द्विगुणायामविष्कले दशयोजनोद्वेधे रोहितामपातकुंके निपत्य शब्दापातिनं चतुर्थांशेन परिचाय गन्यूतद्वयेनास्पृशंत्यष्टाविंशत्या नदोसहसः समं रोहितांशासमविस्तारा रोहिता पूर्वोदधिं प्राविशत् । तथोत्तरद्वारान्निर्गत्य प्रवाहे पंचविंशतियोजनायामा मुखे तु दशगुण विस्तारा स्वनाम्नि कुंमे निपत्य एकयोजनास्पृष्टगंधा- पातिका प्रवाहे मुखे च क्रमेणापंचयोजनोद्वेधा पट्पंचाशन्नदीसहस्रसहिता हरिकांता पश्चिमोदधिं गता । तस्मिन् पर्वते. ऽप्टौ कूटानि, तद्यथा-सिद्धीयतन-महाहिमवत्-हैमवत-रोहिता-ही-हरिकांता-हरिद-वैडूर्यनामानि, हिमवत्कूटतुल्यानि स्वनामधेयदैवतानि । तस्माउत्तरस्यां दिशि हरिचर्प क्षेत्र तत्र युगन्निनः मागुक्तयुगलिकेन्यो द्विगुण विशेषणाः केवलं कृतचतुःपष्टिदिनापत्यपा- बनाः पष्ठमाते विहिताहाराश्य, तस्य बहुमध्यदेशजागेऽरुणदेववसतिः शद्वापातिविशिष्टो गंधापाती । कालस्तु तत्र सुपमारूपः सदैव । ASSIS ·॥ तउत्तरो हरिवर्पक्षेत्राद् द्विगुण विस्तारश्चतुःशतयोजनोच्छ्यस्तपनीयमयो निपगिरिः, सपरि महापद्माद् द्विगुणायामविष्कलो दशयोजनावगाढः पद्मादविशिष्टपगापूर्णः कृतधृतिदेवी निवासः तिगिछिहदः, तदक्षिणदिग्नागे सैककलानि सप्तसहस्राणि चत्वारि शतानि एकविंशानि योजनानां पर्वतमुवंध्य स्वनामकुंडं मध्येकृत्य हरिकांतावत् केवलं पूर्वोदधिं गता हरित्सविता । उत्तरेण शीतोदा निर्गता, तस्याः भवादो मिहिका च पंचाशयोजनानि, हरिनदीकुंमाद् दिगुणकुंमा, निपंध-देवकुरु-सूर्य-सुतेस-विद्युत्नहदान् विभिद्य चतुरशीत्या नदीसहस्रैरन्विता, जद्रशासवनमध्यपत्ता, योजनध्यांतरे मंबरमतगती, अपरदिगजिमुखं विद्युत्मनविदारिकाऽ परविदेहं द्विधा विधाय एकैकस्माद्विजयादष्टाविंशतिनदीसहसानुगता, जयंतद्वारादधो जगतीं विदार्य पंचशतयोजनायामा, दशयोजनो- द्वेधा, पश्चिमजाधि ( जलधिमधि ) गता । तस्मिन् पर्वते नव कूटानि, तद्यथा-सिद्धांयतन-निध-हरिव-माग्विदेह-हरित-धृति- शीतोदा-ऽपर विदेह-रुर्चका निधानानि, हिमवत्कूटसदृशानि । निषधाउत्तरो वैडूर्यमयस्तिगिमितिच्छंदः केशरिहदमध्यो नीलवान् वर्षधरः, तत्र नव कूटानि, तथाहि- सिद्धायतन- नोक्ष-प्राग्विदेह-शीता-कीर्चि-नीरी-अपर विदेह-रम्यक-नपदर्शनकूटाख्यानि निषधकूटमानानि । ततः केसरि-हदाद् दक्षिण दिशि सैककलानि सप्तयो जनसहस्राणि चत्वारि शतान्येकविंशत्यधिकानि पर्वतापित्यकामुलंध्य, स्वनामदैवतकु मध्येकल्य, नीलोत्तरकुरु- चंद्र-ऐरॅवत-माध्यैवत -हदान् विजिय, जद्रशालसत्कचतुरशीतिनदीसहस्रपरीता, पाब्यवदिदेहविजयद्वारच्छेदिनी, पूर्वोदधिं गता शीता, शेपं शीतोदावत् । निपधनीक्षवदंतरा महाविदेहो अक्षयोजनानि तस्य मध्यदैध्य विष्कंभस्तु निषधाद् विगुणः ·ESS तन्मध्ये सहस्रयोजनावगाढो नवनवतियोजनसहस्रोचः नूमितले दशसहस्रविस्तारः जपरि सहसयोजनायामः रत्नमध्यः स्व- र्णमयो मेरुगिरिः । तउपत्यकायां पूर्वापरयो विंशतियोजनसहस्रायामं उत्तरदक्षिणयोस्तु प्रत्येकं सायोजनशतष्यविस्तारं, ना- नारदकलितं, जजशालवनं । तन्मध्ये मेरुपर्वतात् पंचाशता योजनैहिमवसिद्धायतनप्रमाणानि चतुर्दिश्यानि चत्वारि सिचायतनानि । तावतैव विदितु पंचाशत्पंचाशयोजनायामास्तदविष्कंना दशदशयोजनावगाढाश्चतस्रश्चतस्रो वाप्यः । तन्नामानि यथा-पद्मा? पद्मप्र- नाश कुमुदाकुमुदनाध, उत्पलगुटमा? नलिनीर उत्पन्ना३ उत्पनोज्ज्वलाध, मुंगा१ मुंगनिनाए अंजना कज्जलानाध, श्री- कांता? श्रीमहितार श्रीचंजा३ श्रीनित्रया पुर्वोत्तरक्रमादवगंतव्याः, तन्मध्ये प्रासादाः पंचशतयोजनोचास्तदईविस्ताराः सिंहासन- रुचिराश्चत्वारः, तेषु दाक्षिणात्यौ सौधर्मंजस्य, औदीच्यौ त्वीशानेजस्य । शीताशीतोदयो द्योः कुनष्येऽपि द्वौ द्वौ कूटपर्वतौ दिग्गज- नामानौ, तन्नामानि शीतानद्या उत्तर दिग्नागादक्षिणावर्त्तनेन गण्यानि, तानि चेमानि-पद्मोत्तर-नील-मुहस्त-अंजन-कुमुद-पी- श-अवतंस-रॉचन(ना) इति एते कूटगिरयः स्वनामदेवाः । ततो मेरुमूनाउत्पत्य योजनानां पंचशत्या नंदनं वनं । तत्र दिनु चतसृष्वपि हिमवत्कूटसमानि चत्वारि सिचायतनानि, विदितु माग्वत् प्रासादान्विताः पुष्करिण्यः, तथाहि-नंदोचरा-नंदा-मुनंदा-नंदिवे- दना, नंदिपेणा-अमोधा-गोस्तूपा-सुदर्शना, जत्रा-विशाझा-कुमुदा-पुमरोकिणी, विर्जया-वेर्जयंती-जयंती-अपराजिता। अस्या मेखझायामष्टौ दिकुमारोपां कूटानि, तथाहि-नंदन-मंदर-निध-हैपर्वत-रजत-रुचक-सागरचित्र-वजनामानि, । एतेष्वष्टौ दिकुमार्योऽवतिष्ठं ते, तामा:-मेषंकरा-मेघवती-सुमेधा-मेघमाशिनी तुत्सा-वत्समित्रा-वॉरिषेणा-यबाहकेति । एता देव्यो NSGSevarvicesorSANSct RSSS ·S RSS तथा चतसृष्वपि मेरोर्विदिक्षु गजदंताकारवक्षस्कारनामानः पर्वताः संति । इदमुक्तं नवति, यया गजस्य दंता मूले स्थूला- स्ततः क्रमेण हीयमाना यावदंते सूक्माः, एवमेतेऽपि, आदौ निपधनीलवंती निकपा चतुर्योजनशतोचाः पंचयोजनशतविस्ताराः, तत उच्चत्वे क्रमेण वर्द्धमाना विस्तारे तु हीयमानास्तुरगकंधराकृतयो यावन्मेरुसमयाः ।. पंचयोजनशतान्युच्चा अंगुनासंख्येयनागविस्तारा जवंति । ते चामी-आग्नेय्यां रजतमयः सप्तकूटपरिष्कृतः सौमनसः १ नैईत्यां तपनीयमयो नवकूटान्वितो विद्युत्मनः २ वायव्यां.हिर- एमयः सप्तकूटो गंधमादनः ३ ऐशान्यां वैडूर्यमयो नवकूटांकितो माट्यवान् । प्रत्येकमेतेपां त्रिंशद्योजनसहस्राणि नवोत्तरं शाद्वयं क- सापकं चायामः, सर्वेषु प्रथमे प्रथमे कूटे सिद्धायतनं, कूटानि चामूनि हिमवत्तूटप्रमाणानि, एते नामानि मेरुदिग्विना- गाद् गणनीयानि, तथाहि-सौमनसे वक्षस्कारगिरी सिद्धायतन-सौमनस-मंगरापाति-देवेंकुरु-विमा-कांचन-चशिष्टानि । पंचमपष्ठयोस्तोयधारा विचित्रदेवते । तथा विद्युत्मभे-सिद्धायतन-विद्युत्मभ-देवकरु-पा-कनक-स्वस्तिक-शीतोदा-सदाजब-हरि- नामानि, कनकस्वस्तिककूटयोः पुष्पमालाअनिंदितदेवते । तथा गंधमादने-सिद्ध-गंधमादन-गंधावत्-उत्तरकृरु-स्फोटिक-लो. हित-आनंदानि । पंचमपष्टयोर्नोगकराजोगवत्यौ देव्यौ। तया मालवति-सिछ-मात्यवत्-उत्तरकुरु-का-सागर-रजत-शीता- पूर्णजन-हरिसहानि, सागररजतयोस्सुनोगानोगमाविन्यौ देव्यौ । शेषाणि स्वनामतुल्यदैवतानि । एतेषु हरिस्सहहरिकूटे सह- योजनोच्छ्रायायामे उपरिष्टात्तु पंचयोजनशतविस्तारे, शेपाणि प्राकथितप्रमाणानि । मंदरगंधमादननीलवन्माल्यवतां मध्ये उत्तरकुरुक्षेत्रं, तचैकादशयोजनसहस्राणि विचत्वारिंशान्यष्टौ शतानि च कक्षाद्वया- १. मेरुसमीपे इत्यर्थः। SASRStarts ·दीप ४॥ धिकानि विस्तीर्ण, तत्र मिथुनधर्माणो युगविनस्निगव्यूतोचा अष्टमनक्तावसानकृताहारास्त्रिपक्ष्यपरमायुषः पमधिकार्द्धवतीयशतपृ. ष्टकरमकांकिततनवः सुषमसुपमाकासमनुनवंतः कल्पद्रुफलसंतुष्टा एकोनपंचाशदिनान्यपत्यानि पर्यंते प्रतिपाख्य सुखमुत्यवो देवे- पूत्पद्यते । अथ शीतायाः प्राच्यामपाच्यां च नीलवतस्तु याम्यायामष्टौ शतानि चतुर्खिशानि यादृशैः सप्तनिर्योजन जति तादृशांश्च- तुरो नागांचातिक्रम्य छौ यमकपर्वतो, तयोर्मूत्रविस्तार उच्चत्वं च सहस्रं योजनानि, उपरि तदर्षविस्तारः, तयोरुपरि कनकमयौ प्रासादौ, हिमवद्वत् तावति च । दक्षिण दिशि नीलाद्या इदाः । उक्तंच "जावइयंमि पमाणंमि हुँति जमगा नीलवंताओ । ताव- श्यमंतरं खनु, जमगदहाणं दहाणं च" ॥ १॥ ते च उदग्दक्षिणयोदीर्घाः पूर्वापरयोस्तु विस्तीर्णाः पद्महदप्रमाणाः स्वनामदेव- निवासाः, तेषां प्रागपरयोर्दिशोरेकैकस्य दश दश कांचनगिरयः स्वनामदेववसतयः, तेषां उच्चत्वं मूत्रविस्तारश्च शतं शतं योजनानि, उपरि तु पंचाशयोजनानि, परस्परं शिखरव्यवधानं शतं शतं योजनानां, मूले तु नास्त्यंतरं । तथा शीतायाः प्राच्यां पंचशतयोजनायामविस्तारं अध्यंतरे द्वादशयोजनपृथुलं क्रमेण हीयमानं यावदतेऽईयोजनमानं जंबून- दमयं जंबूपीउमस्ति, तच द्विगव्यूतोचया पंचधनुःशतविस्तिीर्णया पावरवेदिकया परिक्षिप्त, तस्य चतुसृष्वपि दिक्षु द्विक्रोशोच्छ्याण तदर्द्धविस्ताराणि ध्वजतोरणवंदनमालाविनासितानि चत्वारि द्वाराणि । तथा च बहुमध्ये चतुर्योजनोच्या अष्टयोजनायामा मणि- पालिका, तस्या अपरिष्टाद जंबूदाः, स चाप्टयोजनविष्कंजोच्चूयः वज्रमयम्लः, तस्यावगाहः स्कंधश्च द्वे योजने, षड्योजनदाः SK-- SANS ·शाखाः ताश्च सौवर्णाः, स्कंधः पत्राणि च वैडूर्यमयानि, प्रवान्नमयाः पबवाः, रत्नमयानि फलानि । प्राच्ये शाले जवनं, तत्र मणिपी. ठिकायामनादृतदेवस्थानं, शेषेषु प्रासादाः, मध्ये सिद्धायतनं, सर्वाणि विजयाईप्रमाणानि, तत्परिवेष्टनेऽष्टोत्तरं शतं जंबूना, परिवारज- बूसंख्या पद्म-हदवत्, एतदधिपतिरनाहतो देवः, ततः पंचाशतं योजनान्यतिगम्य प्रथमवनखमे चतसृषु दिनु नवनानि, विदिनु चतसृणां पुष्करिणीनां मध्ये प्रासादाः, नवनप्रासादमध्येऽष्टौ कूटानि ऋपनकूटममाणानि जांबूनदानि, तेषु सिचायतनानि शानि- वनपूर्वोचरा दिपासादषु सिंहासनानि । मंदरादक्षिणे देवकुरुः, निपघोत्तरी चित्रविचित्रौ यमकवत् , दास्तु निषधादयः, तदपराउँ गरुमावासः शाल्मलितरुः जंब्वा सहशवणकः। प्रागपरयो त्रिशहिजयाः। तथाहि-प्राचिदेहः शीतया अपरविदेहस्तु शोतोदया विधाकृतः, पुनरेकैको विनागश्चतुर्विक- स्कारैः तिसूनिस्तिसृनिश्चात दीजिरंतरा निपत्याष्टघा कृतः, ततोऽष्ट्रनिश्चत्वारो गुणिता जाता ययोक्तसंख्या विजयाः, तथा दादि- णात्या गंगासिंधुभ्यां नदीज्यां, औदीच्यास्तु रक्तारक्तोदान्यां विनज्य विधाकृताः। पुनः प्रतिविजयं वैतान्येन निपत्य पद खंमानि कृतानि । उक्तं च “ विजयं पमिक्यठ्ठो, गंगासिंधुसमाउन्नि नई । तेहिं कया उखमा, विदेह वचीस विजयाणं " ॥१॥ तत्रै- कस्य विजयस्यायामः पोम्शयोजनसहस्राणि विचत्वारिंशान्यटौ शतानि कलाक्ष्याधिकानि, तया विस्तारो काविंशतिशतानि प्रयो- दशोचराण्यर्फगव्यूतानि निषधनीलवतोनितवे प्रतिविजयमेकैकम्पनकूट, शीताशीतोदयोगंगासिंधुसंगमे क्रमेण मागधप्रजासौ तीथे, SSSSS १ शाखाया ·अयोध्याः, एताः सर्वाः पुर्यों जरतायोध्याप्रतिकृतयः इति । इह वक्तस्कारांत दीविजयपुरीणां सर्वेषां गणनाक्रमो मास्यवदनस्कारादव. गंतव्यः । तथा विजयादीनां वैताब्येषु प्रत्येक पार्श्वद्वयेऽपि पचपंचाशत्पंचपंचाशनगराणि संति । यतो नितंबद्यमपि समानदेय, नरतैरांवतयोस्तु पैनुष्पृष्ठांकारत्वान्मध्यबाधयोः पायोर्महदंतरमतः तत्रैकस्यां दिशि पंचाशदन्यस्यां तु पष्टिः सजनपदानि पुराणीति । नीसवतः परतो रम्यक क्षेत्रं हरिवर्षवत केवलं, नाम्ना माव्यवानिह वृत्तवैतान्या, ततः परो महाहिमवत्मतिच्छायो रुक्मी शैलः, तपरि युछिदेवी निवासी महापमप्रतिरूपो महापुरीको इदः, कटानि अष्टावत्र तानि चामूनि सिंक-रुक्म-रम्यक-नरति-धि-रौप्य- हैरएयवन-मणिकांचननामानि । तत्र दकिष्णानरकांतापूर्वगाद- रिकांतावत् , रूप्यकूमोत्तराऽपरदिग्गामिनी रोहितावत् । तदंतरं हैरएयूवतक्षेत्र हैमवतमख्य, नवरं तन्मध्ये नामतो विकटापाती वृत्तवैतादयः पन्नासदेवाधिवासः, किं च सर्वेऽपि वृक्ष- वैतान्या एकप्रमाणव तउत्तरः स्वर्णमयः शिखरिवर्षधरः लक्ष्मीनिवासः पद्मविशिष्टः पुमरीको ह्रदस्तत्र, तस्माद् दक्षिण दिशमाश्रित्य रोहि- तांशासदृशी सुवर्णकूला, रक्तारक्तवत्यौ तूत्तरगे गंगासिंधू श्व प्रमाणतः । तपरिष्टाचैकादशकूटानि, तद्यथा-सिंघायतन-शिखरि -हैरपयवत-मुरादेवी-रक्ता-सदमी-सुवर्णा-रक्तोदी-गंधापाति+-ऐरवत-तिगिलिसंज्ञानि हिमवतकूटसहशि, * 'ऐरण्यपत' इति चिद । ४ इलादेवी श्स्यपि पाठः Eass ·दीप ॥ सर्वक्षेत्राणामुत्तरदिगवस्थितं जरतपतिकममैरपतं, वैताब्यस्तु व्यत्ययनगरसंख्य इति । तथाऽस्पाजंबूधीपादसंख्येषु दीप- समुह्येष्वतिक्रांतेषु कश्चिद् जंबूछीपानिधानो छीपोऽस्ति, तस्मिन् सर्वे विजयादिघारवर्षधरपर्वतकूटनदीइदक्षविजयायधिष्ठातृणां देवानां राजधान्यः संति । उक्तं च जंबूकीपप्रज्ञप्तौ " रायहाणोओ जंबूद्दीवेश मंदरस्स पव्वयस्स दाहिणेणं तिरियं असंखिज्जे दीवसमुझे वीश्वइचा अनमि जंबूद्दीवेर बारसजोयणसहस्साई जगाहेत्ता इत्थणं रायहाणीओ जाणियवाओ । " तासां विशे. पवर्णनं क्षेत्रसमासबृहट्टचेरवसेयमिति समस्तप्रकरणसमुदायार्थः अथ पुनरकरार्थो नणिज्यते, तत्र व्याख्यायमानक्रमागतं चतुर्थ पर्वतद्वारमाह- खित्ताणं विजयाणं वियट चन चउरतीस वहियरे। सोलसवकारगिरी, दो चित्तविचित्त दो जमगा॥११॥ दोसय कणयगिरीणं, चल गयदंता य तह सुमेरू या वासहरा पिके, एगुणसत्तरी सया उन्निः॥१२॥ एषां क्षेत्राणां धात्रिंशतो विजयानां च मध्यवर्तिनो वैताब्याः, ते च क्रमेण चत्वारश्चतुस्विंशच वृत्ता व नाकारा इतरे तपिपरीता दीर्घा इत्यर्थः, इदमुक्तं नवति, चत्वारो वृत्तवैताब्यास्तेषां स्थान प्रमाणं च मागेवोक्तं क्षेत्रसमासानुसारेण, सिफांत- स्त्वनाधानां त्रयाणां स्थानकथनेन व्यवस्थितः, तथाहि-शब्दापाती, तद्वद् हरिवर्षे विकटापाती, रम्यके गंधापाती, हैरण्यनते माझ्यवानिति । तथा च तद्ग्रंथ:-" कहिणं ते हरिवासे वियमावईनाम बट्टवेयढे पन्नते, गोयमा, हरिसलिझाए महानईए पञ्चच्छिमेणं हरिकंगए महानईए पुरिच्छीमेणं, हरिवासस्स बहुमज्झदेसनागे, इत्याणं वियमावणामं वट्टवेयढे पाते, तथा ·- , कहिणं ते रम्मएवासे गंधावईनामं वट्टवेयड्ढे पन्नत्ते, गो. नरकंताए पचच्छिमेणं, नारीकंताए पुरिच्छीमेणं, रम्मयवासस्स बहुमझ- देसनागे गंधावईनामं वट्टवेयढे पन्नत्ते तथा कहिणं ते एरावए वासे मानवंतपरियाएनामं वटवेय पनत्ते " इति, तत्वं पुन: केवलिनो विदंति । दीर्घवैताब्यास्तु घात्रिंशत् विदेहेषु प्रतिविजयमेकैकस्य नावात, कौ च जरतैरावतयोः, सर्वमीलने चतुस्त्रिंशत, पदस्कारगिरयः पोमश चित्रादयो ये विजयच्छेदिनः, तथा द्वाविति विसंख्यौ, कावित्याह-' चित्तविचित्तेति' प्राकृतशैल्या विनक्तिलोपः । ततः चित्रश्च विचित्रश्च चित्रविचित्रौ, एतयोहि निषधमुत्तरेण शीतोदाया अपरस्यां चित्रगिरिः प्राच्यां तु विचित्रः, तथान्यौ धौ यमको नीलवतो दक्षिणतः शीतायाः प्रागपरस्थिती, एतेषां चतुर्णा समुदितानामपि 'यमका' इति कचित्संज्ञा दृश्यते । कनकगिरयः कांचनगिरयः तेषां के शते शतद्वयं, तद्यथा-कुरुषु समुदिता नीसवदादयो दश इदाः, एकैकस्य इदस्य वामतो दक्षिणतच प्रत्येक दश दश कनकनगाः ततः पार्श्वद्वयेऽपि विंशतिः विंशतिः सर्वमीलने जातं शतद्वयं, तथा गजदंताकारत्वात् गज- दंता विद्युत्मज्ञादयश्चत्वारः ते हि मेरोविदिक्कु स्थिताः, तथेति सादृश्योपन्यासार्थः, चः समुच्चये, सुष्टु मनोहरः सुवर्णरत्नमयत्वात्। मेरुमैदरः, वर्षधरा हिमवदादयः षट् । सर्वसंख्यामाह-' पिंडेत्यादि । पिमे सर्वसमूहे एकोनसप्तत्यधिके के शते जवत इति शेषः१५ उक्तं पर्वतद्वारमधुना कियत्सु पर्वतेषु कियंति कूटानि जति ? इति पंचमद्वारमाह- सोससक्रवारेसु, चउचउकूमा य होंति पत्तेयं । सोमणस गंधमायण सत्तव्य रूपिमहहिमवे ॥१३॥ सोलसेत्ति-पोमशमु चित्रादिषु वक्षस्कारनगेषु चत्वारि चत्वारि कूटानि पर्वतस्योपरिष्टाउचैर्गतानि मंगाणि, 'कूटा- - ·नीति सामयिकी संज्ञा । तथा सौमनसगंधमादनयोः सप्त सप्त, इह विजक्तिलोपो वीप्सा तूचरत्रापि प्राकृतशैस्या विझेया चपुनरर्थे । रुक्मिमहाहिमवतोर्वषधरयोरष्टावष्टौ, एकमेकं प्रति प्रत्येकं, ततः प्रत्येकं कूटानि जवंतीति सर्वत्र योज्यं ॥ १३ ॥ चन्तीस वियद्वेसु, विजुप्पट निसढनीलवंतेसु । तह मालवंतसुरगिरि, नव नव कूमाई पत्तेयं ॥१॥ चजतिसेत्ति-चतुस्त्रिंशति वैताब्येषु विजयज़रतैरवत विच्छेदकेषु दीर्घवैताब्येषु, तथा विद्युत्मनश्च निषधश्च नीलांश्च ते तथोक्ताः तेषु, तथेति सादृश्ये, माव्यवांथ सुरगिरिश्च माझ्यवत्सुरगिरी, तयोस्तथोक्तयोः प्राकृतीच्या विनक्तिलोपः, एतेषु प्रत्येक- मेकोनचत्वारिंशति पर्वतेषु नव नव कूटानि जवंति ॥ १४॥ तथा- हिमसिहरिसु श्कारस, श्य गसट्ठी गिरिसु कूमाणं । एगत्ते सव्वधणं, सय चजरो सत्तसट्ठीय ॥१५॥ हिमेत्ति-हिमेति पदैकदेशेऽपि पदसमुदायोपचारात् हिमवान् , यथा जीमो जीमसेनः दृष्टश्च, हिमांश्च शिखरी च हि- मवच्चिखरिणौ तयोस्तथोक्तयोः, इह प्राकृतत्वात्सूत्रे बहुवचनं । यत उक्तं-" उन्वयणे बहुवयणमिति"। प्रत्येकमेकादशका- दश कूटानि जवंति । समस्तकूटगिरीणां कूटानां च सर्वाग्रमाह श्य गसट्ठोत्यादि"। इति वक्ष्यमाणप्रकारेण एकेनार्गना पष्टिरेकषष्टिः तस्यामेकषष्टौ गिरिपु आधारभूतेषु पर्वतेषु एकत्वे सर्वांके सर्वेधनं निखिलसमुदायः सप्तषष्टयर्गसानि चत्वारि शतानि ६७ कूटानां जयंतीति शेषः ॥ १५ ॥ अंथ सर्वकूटसंख्यानयनाय करणमाह ·चनसत्तअट्ठनवगेगारसकूमेहिं गुणह जहसंखं । सोलसउगुणयावं, दुवे य सगसटि सय चउरो ॥१६॥ चनसत्तेति-चतुःसप्ताष्टनवकैकादशभिः कूटैः यथासंख्यं यथाक्रमं यथोपन्यासमिति यावत् गुणयत गुणकारमवृत्तान् कुरुत, हे गणितझा इति गम्यते । कानित्याह- सोलसेत्यादि' पोमश कौ धौ एकोनचत्वारिंशतं कौ चेति, तद्यथा षोडशानां चतुर्निर्गुणने चतुःषष्टिः, योस्तु सप्तनिर्गुणने चतुर्दश, तथा प्योरेवाष्टनिहनने पोमश, एकोनचत्वारिंशतो नवनिरज्यासे सैकपं- चाशानि त्रीणि शतानि, प्योः पुनरेकादशानां गुणकारे जाता काविंशतिारेति । एतावता सर्वांकेन का संख्या भवतीत्याह-' सग- स?' त्यादि, सप्तपष्ठयधिकानि चत्वारि शतानि कूटानां नवंतीति गाथार्थः ॥ १६ ॥ श्दानी गिरिशिरःस्थितानि कूटान्यनिधाय भूमिस्थकूटसंख्यानमाह- चलतीसुं विजयेसुं, उसुकूमा अट्ट मेरू जंबुमि । अट्ठय देवकुराए, हरिकूमहरिस्सहे सट्ठी ॥१७॥ चउतीसुं शति-ऋपजकूटानि प्रागुक्तस्थानानि विजयेषु जिनायुत्तमपुरुषोत्पचिक्षेत्रेषु चतुर्विंशत् नवंति । तथा मेरौ मंदरगिरौ जंब्यामनादृतदेवनिवास प्रत्येकमष्टावष्टौं, चः समुच्चये, देवकुराविति, तदाधेये शाल्मलिकेऽष्टावष्टसंख्यानि तथाहि- मेरुकूटानि शीताशीतोदोनयकूलवतीनि दिग्गजनामानि, उत्तरकुरौ जबूटकसत्कवनमध्ये प्राक् प्रपंचितान्यष्टौ कूटानि, एवमेव देव- कुरौ शामलिवनमध्येऽष्टावेव, हरिकूटहरिस्सहकूटे विद्युत्मचमात्यवतोर्चक्षस्कारयोरुपरिस्थिते, सामस्त्पेन किं जातमित्याह-स- RSSRKSRAKASKAR .

·FAK होति ' पष्टिस्तिस्रो विंशतय इति गाथार्थः ॥ इह यत् हरिकूटहरिस्सहौ नूमिस्थकूटानां मध्ये निवछौ तन घटते, तयोर्वक्षस्कार- योरुपरिनावात् , तउक्तं- विज्जुप्पहेहरिकूमो हरिस्सहो मानवंतवरकारे" इति । तथैतादृशानिधानं नूमिकूटमपरं जंबूछीपमध्ये न दृश्यते, बृहत्देवसमासाद्यनुसारतः, ये तु वक्षस्कारशिरःस्थे हरिकूटहरिस्सहकूटे, ते गिरिकूटप्रस्तावे सप्तपष्टयधिकचतुःशतकूट- मध्ये परिते, तत. " इय अमवन्नं धरणिकूटा " इति पागे युक्तः, एतदर्थमाह, इत्युक्तप्रकारेण धरणिस्थानि कटानि धरणिकूटानि अष्टापंचाशद् नवंति । तथा च यद्यपि मिस्थिताः शिलोचयाः सर्वेऽपि पर्वता नएयंते, तथाप्येषां झेत्रसमासादिषु कूटानीति संज्ञा। श्यं गाथा पुराणपुस्तकेषु न दृश्यते परमुपयोगिनीति कृत्वा व्याकृतेति । गतं पंचमं पर्वतबारं ॥ १७ ॥ अधुना षष्ठं तीर्थसंख्याघारमाह- मागहवरदामपन्नासतित्य विजएसु एरवयत्नरहे । चउतीसा तीहिं गुणिया, उरुत्तरसयं तु तित्थाणं ॥ १७ ॥ मागहत्ति-मागधश्च वरदाम च प्रनासश्च मागधवरदामप्रनासाः त एव तीर्थानि मागधवरदामप्रनासतीर्थानि, माकृतशै- ख्या सूत्रे विज़क्तिनोपः, तथा तीर्थशब्दः प्रत्येकं संबंधनीया, तेन मागधतीर्थ १ वरदामतीर्थ । मनासतीय.३ चेति, क चैतानि संति ? इत्याह-विजया महाविदेहमध्यवर्तिनः खमविशेषाः, ते च सर्वसंख्यया कात्रिंशत् तेषु, तथा ऐरवतं च नरतं चेति समाहार- कंधः, तस्मिन्नरवतजरते, श्रोतारमनुलक्ष्य चरमे प्रथमे च क्षेत्रे संतीति शेषः । उत्तरार्द्धन सर्वसंख्यानयनाय करणमाह-'चजतीसे' ·* त्यादि तीर्थानां सर्वाग्रे घाच्यामुचरमधिकं शतं दश दशकमकर्ण ध्युत्तरशतं, तुः पादपूरणे. जवतीत्यध्याहियते । कथमित्याह-च- तुनिरधिका त्रिंशत्, त्रिनिर्गुणिता गुणकारविषयीकृता सतीति गाथार्थः ॥ १० ॥ अथ सप्तमं श्रेणिद्वारमाचिख्या राह- विज्जाहर अनिमोगिय, सेढी दुन्नि दुन्नि वेयले । श्य चउगुण चउतीसा, बत्तीससयं तु सेढीणं ॥ १५ ॥ विजाहरेत्ति-विद्याधराः खेचराः अनियोगः पारवश्यं तत्र नियुक्ता आजियौगिका ते चेह संप्रदायात सौधर्मेशानयोः- बनोकयोः प्रेष्यमायाः सुरा ज्ञेयाः तेषां श्रेणयः प्रागुक्तस्वरूपाः वैताब्ये विजयाढ्यपर्वते एकैकस्मिन्निति गम्यते, के के प्रत्येकं ज्ञात- व्ये इति शेपः । तथाहि-एककस्मिन् वैताळ्ये एकस्यामेकस्यां दिशि एकैका विद्याधरश्रेणिक, एकैका चाचियौगिकदेवनिवास- श्रेणिः समुदिता, पार्श्वद्वयेऽपि चतस्रश्चतस्रो नवंति । अपरान संख्यानयनाय करणमाह-'श्येत्यादि ' इत्यनेन प्रकारेण चतु- स्त्रिंशत् चतुर्गुणा चतुर्निर्गुणिता किं भवति ? इत्याह-श्रेणीनां पत्रिंशदधिकं शतं जवति । गतं श्रेणिद्वारं ॥ १५ ॥ अधुना गाथानाष्टमं विजयद्वारमाह- चक्की जेयब्वाई, विजयाई इथ टुति चनतोस ।

·5
Rashkekar
चकात्ति-इत्थेत्यत्र जंबूद्वीपेऽस्मिन् प्रकरणे वा विजयाश्चतुरिंशद् जति । किविशिष्टाः ? इत्पाह-चकीत्यादि, चक्रं सह-
सयदाधिष्ठितः महरण विशेषः, तदस्त्यस्येति चक्री सार्वनौमः, यः पक्षमा जुवं जुनक्तीत्यर्थः तेन जेतव्या वशमानतव्या इति ।
तथा चतुस्त्रिंशदिति वदता सूत्रकारेण नरतैरवते क्षेत्रे अपि विजयत्वेनारोपिते, उत्तमपुरुषनिपेवितत्वात नचैतदनागमिक, यदुक्तं
समवायां गे-" जंबुद्दीवेणं दीवे चनतीसं चकवदिविजया पनत्ता, तं जहा बत्तीस महाविदेहे नरहेरवईत्ति " । इह सूत्रे सविशेष-
एस्य विजयशब्दस्य नपुंसकत्वं प्राकृतत्वान्न दोषायेति ॥
अथ नवमं दद्वारं गाथापाश्चात्यानाह--
महदह छ प्पनमाई, कुरुसु दसगंति सोलसंग ॥ २०॥
महदहेत्ति-पो हिमवनिरिशिरःस्थ आदिपेषां वे पद्मादयः, चेति पदसंख्याकाः, आदिग्रहणान्महापद्मतिगिडिकेसरि-
महापुमरीकपुमरीकाणां ग्रहः । क एते ? इत्याह-' महदहत्ति ' महांत इतरहदापेक्षया गुरुकाः इदाः नदाः महाइदाः, तथा
कुरवो देवकुरव उत्तरकुरवश्व तेषु दशसंख्यामानमेषां, दशकं दानामिति गम्यते, पंच इदा देवकुरुषु, पंचोत्तरकुरुषु चेत्यर्थः । अथ
सर्वाग्रमाह, समासः माग्वत्, पोमशकमिति मिलिताः सर्वेऽपि षोमश इह जवंतीति ॥२०॥
श्दानी दशमं नदीद्वारमाह
गंगा सिंधू रत्ता रत्तवई चउ नश्ल पत्तेयं । चउदसहिं सहस्सेहि, समगं वच्चंति जनहिमि ॥२१॥

·गंगेत्ति-संगासिंधुरक्तारक्तवत्यः प्रागुक्तस्वरूपाः चतुःसंख्याका नद्यः सरितः प्रत्येकं पृथक् पृथक् चतुर्दशनिश्चतुर्दशनि-
नंदीसहसैः सममेव समकं साईं जबधिं व्रजति गच्छति प्रविशंतीति यावत् ॥ १॥
एवं अन्तरगा, चनरो पुण अग्वीससहस्सेहि।
जपि छप्पन्नेहिं, सहस्सेहिं जंति चनसविता ॥२२॥
एवमिति एवमित्यनेन प्रकारेण यथा एता गंगाधा एकममाणावतस्रो जलधि प्रविशंति, तथा अन्यंतरं गच्छंतीत्यत्यंत-
रगाः, मध्यवर्त्तिन्यश्चतस्रो नद्यो रोहितांशारोहितारूप्यकूवासुवर्णकूलाबक्षणाः, पुनर्विशेषणे, किं विशिनष्टि? तदाह-प्रत्येकमष्टा-
विशत्या नदीसहसैः समन्विता जवधिं प्रविशंतीति प्राच्यगाथासंबंधोऽध्याहार्यः । तत्र रोहितांशारोहिते हैमवतोत्रं रूप्यकूवासु-
वर्णकूले हैरण्यवतं च मध्येकृत्य प्रवहति । तन्मध्यवर्तिनीनां पुनराधिक्यं दर्शयति-'पुणरवीत्यादि' पुनरपि प्रागुक्तनदीन्यो मध्य-
गमिन्यश्चतस्रो हरिकांताहरित्सलिलानारीकांतानरकांतानिधानाः सरितः पृथक् पृथक् पट्पंचाशता नदीसहसैः सह यांति जन-
निधिमिति शेषः । तथा हरिकांताहरित्सलिले हरिचर्प, नारीकांतानरकांते पुना रम्यक विधा विदधते । एवं महाविदेहव्यतिरिक्तेषु
पदसु क्षेत्रेषु त्रीणि बक्षाणि निवतिसहस्राणि ३ए००० नद्यो जवति ॥२२॥
श्दानी महाविदेहनदीनां संख्यामाह-
कुरुमज्जे चनरासी, संहस्साई तहय विजयसोबससु।बत्तीसाणनईणं, चनदस सहरसाई पत्तेअं ॥३॥

·Soces कुरुत्ति-कुरव इत्युत्तरकुरवः, पदैकदेशेऽपि पदसमुदायोपचाराधया नामा सत्यनामेति । तेषां मध्ये विद्याले चतुरशी- तिसहस्राणि नघः । तथेतिशद्रो विशेपद्योतकः, चः पादपूरणे । विजयेषु भागविदेहमध्यवर्तिषु पोमशसु, तिरष्टसंख्यावच्छिन्नेषु फात्रिंशतो गंगासिंधुपायाणां प्रत्येकं चतुर्दशसहस्राणि नवंति । तथाहि-एकस्मात् कच्चदेश विजयात् प्रत्येकं चतुर्दशनिश्चतुर्दश- जिः सहसैः सह द्वे नयौ रक्तारक्तवतीनाम्न्यो शीतायां प्रविशतः । माक् सागस्त्येन तत्राष्टाविंशतिसहस्राणि नघो जति । एप एव क्रमः सर्वेषु विगयेषु । यथा पूर्व विदेहेषु विजयाः पोमश (१६), प्रतिविजयं चाष्टाविंशतिसहस्राणि नद्यः । अपर विदेहमाश्रि- त्योक्तं च-"विजयाधियश्केका, अठ्ठावीसाइ नस्सहस्सहिं । आजरमाणसलिला, अवरेणुदहिं समणुपत्ता" ॥१॥ इति । ततोऽ- टाविंशतेः सहस्राणां पोमशनिर्गुणकारे जाताचततो सदा अष्टाचत्वारिंशत्सहस्राधिकाः 4000 नद्यः । पूर्वोक्ताश्चतुरशीति- सहस्रा उत्तरकुरुमध्यगा नद्यः एतासां मध्ये प्रक्षिप्यते, जातानि द्वात्रिंशत्सहस्राधिकानि पंचवाणि ५३२००० नदीनां । तथाऽ- नेनैव पर्यायेण देवकुरुष्वपरमहाविदेहानां संबंधिषु विजयेष्वपि एतावत्य एव ५३२००० सरितः । ततोऽस्यांकराशिद्वयस्य मीने जातानि दशवदाणि चतुःपष्टिसहस्राधिकानि १०६८०००। तयैतदंकराशिमध्ये पूर्वोक्तानि त्रीणि सदाणि द्विनवतिसहस्राधिका- नि लिप्यन्ते, ततो नवंति समस्तजंबूद्वीपे पट्पचाशत्सहसाधिकानि चतुर्दशनकाणि १५५६००० सर्वाग्रेण नद्य इति ॥२३॥ एवं व्याख्याने कृते विजयच्छेदिनीनां ग्राहवत्यादीनां पएणां नदीनां परुपणा उपेक्षिता जवत्यतस्तद्वर्णनाय वाचनांतरेण द्वितीयं प्रकारमाह- ·MEEEEEE. . चन्दस सहस्सगुणिया, अमतीसनल विजयमज्जिहा। सीओयाए निवमति तय सीया एमेव ॥२४॥ चन्दसेति-प्रन्ये प्राचार्या एवमाचक्षते-अष्टात्रिंशविजयमध्यवर्तिन्यः शीतोदायां निपतंति प्रविशति, किंविशिष्टा- स्ताः ? इत्याह चतुर्दशभिर्नदीसहसर्गुणिता अन्यस्ताः, पुनः कीदृश्यस्ताः ? सधथा-द्वात्रिंशताषा नघः, तथा पद् प्रादव- त्यापाः, एवं सामस्त्येन अष्टात्रिंशत् पोमशविनयेषु संति । ततचतुर्दशसहस्रणिताः अष्टात्रिंशत् जातानि पंचनवाणि द्वात्रिंशत्सह- साधिकानि २३२००० तति सादृश्ये, यया शीतोदायामेवमेवेति । अनेनैव प्रकारेण पंचनवाणि द्वात्रिंशदसहस्राधिकानि ए३२०० शीतयामपि जवंतीति । ततो राशिष्यस्याप्येकीकरणे चतुःषष्टिसहस्राधिकानि दशलक्षाणि १०६४००० सरितो जति ॥ इत्वं च व्याख्यायमाने कुत्मध्यगावतुरशीतिसहस्राणि सरितो न गृहीताः, तासां स्थाने ग्राहवत्यादयः पतनयः प्रत्येकं चतुर्दशनदीसहलसमन्विताचतुर्दशपटकानि चतुरशीतिरिति गणनाक्रमेण चतुरशीतिनदीसहस्रसंख्यां पूरयित्वा यथोक्ता संख्या समाहिता । परमयमपि प्रकारो न संनवति, यतोंऽतर्नयो गंगादिन्यः सकाशाद् द्विगुणं विस्तारा प्रतीयते, " पणवीससयं व सविधाओ" इति वचनाव, वतो द्विगुणोऽष्टाविंशतिनदोसहस्रवणः प्रत्येकमासां परिवारो न्याय्यः । प्राह चोपास्वाति- वाता-जयो विजपच्छेदिन्यो रोहितारकुंमदीपा स्वनामदेवीवासाः अष्टाविंशतिनदीसहस्रानुगाः प्रत्येकं सर्वत्रसमा: पंचविंशत्य- पिकं योजनवादम् विना अतीययोजनावगाहाः प्राहदपंकवत्य इत्यादि । अतः षायामप्येतासामष्टषष्टिपहलाधिक बदमे . SSSSSS ।

·सरितः परिवारः, तथा पंचनवाणि सद्वात्रिंशत्सहखाणि पुनः सकुरूणां विजयानामंत दीरहितानां नवंति एवं राशिद्वयस्य मीलने पू. पनि सप्तबहाणि सरितः एतावत्य एवापर विदेहे देवकुरुसमन्विते, ततः समस्तमहाविदेहे चतुर्दशनवाणि १४००००० समिनाः। पुनस्त्रीणि सदाणि द्विनवतिसहस्राधिकानि नरतादीनां शेषाणां, एवं सर्वाके सप्तदशलक्षाणि द्विनवतिसहसाधिकानि १७ए२००० नयो नवंतीति । उक्तं च सूत्रे-~~-" चनदसलका उपनसहसजंबुदोमि । हुंति ज सत्तरसलरका वाणवइसहस्स सलिनाओ॥१॥" इति । तथा सिधांतानुसारेण पुनरेवं ज्ञायते, यद् ग्राहवत्यादीनां द्वादशनदीनां परिवारो न संजवति । यत एतद्- व्यतिरिक्ता जंबूद्वोपे या अन्याः सरितः संति, तासां प्रवाहान्मुखे सर्वासां दशगुणो विस्तारः सुप्रतीत एव । उक्तं च वाचकमुख्येन-" सर्वा नघः प्रवाहदशगुणा मुखे विस्तारपंचाशजागावगाहा इति । एतासां तु तथा न किंतु भवाहमध्ये मुखे चैकरूपः पंचविंशत्यधिकयोजनशतन्त्रणः प्रत्येकं विस्तारः, नान्यः कश्चिद्विशेषो न च परिवारोऽप्यासा दृश्यते क्षेत्रसमासबृहकृत्त्यनुसारेण, अतः प्रतीयते, यद्येतास्वन्या अनेकानि सहस्राणि नद्यः प्रविशेयुस्तदा कथं क्रमेण परसः परतो गच्छंतीनां विस्तार विशेषो गंगादीनामिव न संपद्यतेति ? अन्यच्च । पूर्व विदेहे भजशालवनसमीपवर्तिनोः कच्छमंगलावती विजययो- स्तथा मुखवनोपकंठस्थयोः पुष्कलावतीवच्छ नाम्नोश्च विजययोरंतनदीनामजाव एवास्ति, अत एतेषु चतुलपि प्रत्येकं सामस्त्येनाष्टा- विंशतिरष्टाविंशतिसहस्राणि नद्यः संति । गंगासिंधुसंबंधिन्यो नापराः यावती च कच्छविजये भूमिरंतर्नदीमतां मुकच्चादीनां द्वादशानामप्यन्येषां च तावत्येव नाधिका, अतः कथं तेषु बहुतरा नधो ग्राहवत्याचंतनदीसंयोगेऽपि विशेषभूमेरजावात्संचति ?

·अत्राह-नैतत्संवादकोटोमाटीकते, यतो जंबुद्धीपपझप्तावप्पंतनदीनां प्रत्येकमष्टाविंशतिनदीसहस्रमण परिवारो जणितस्तथा च तद्वाक्यं-" गाहावई महानई पढासमाणीसुकच्छ महाकच्छविजये उहा विनयमाणी २ अट्ठावीसाए सलिना सहस्सेहिं समग्गा दाहिणेणं सीयमहानई समुप्पेई" । अपरे अनूचानाः पुनरित्थं प्रवदंति-यथा अष्टाशीतिग्रहाचंजस्यैव परिवारतया प्रसिधा अपि सूर्यस्य एत एव परिवारः न पुनरन्यः पृथक् प्रतीयते । उक्तं च समवायांगटत्तौ--"अष्टाशीतिमहाग्रहा एते यद्यपि चंजस्यैव परिवारोऽन्यत्र श्रूयते तथापि सूर्यस्यापींचत्वादेत एवं परिवारतयाऽनसेया इति" । तथा गंगासिंधुसंबंधिन्य एवाष्टाविंशतिरष्टाविंशति- नदोसहस्राणि अंतर्नदीनामपि परिवार इति । एवमपरविदेहेऽपि ज्ञातव्यमिति ॥ २॥ अत्र सूत्रकारोऽमुमेवार्थ स्पष्टयन सकाबूद्वीपनदोनों संख्यामाइ- सीयासीओया विय, बत्तीस सहस्स पंचवकेहिं । सब्वे चनदसलका, बप्पन्नसहस्स मेतविया ॥५॥ सीयाइति-शीता नदी पंचजिर्बदौत्रिंशता सहस्र दीजिः समं जवधि व्रजंतीति पूर्वतरगाथायाः संबंधो गृह्यते । तथा शीतोदापि पृथगेतावतैव परिवारेणावगंतव्या, ततः सर्वसंख्यया किं जातमित्याह-'सव्वेत्यादि' सर्वे नदीवाचिनों का इति गम्यते, यदि वा प्राकृतत्त्वाविंगव्यत्यये सर्वा नयः, 'मेनवियत्ति' मेलिता इति णिगंतोऽपि मूलार्थद्योतकः, यथा नामो राज्यमकारयदकरोदि- त्यर्थः, ततो मिलिताः समुदिताश्चतुर्दशवदाणि पट्पंचाशत् सहस्राणि अष्टसप्ततेर्नदीनां परिवारः, ताश्चेमाः चतुर्दश गंगाद्या इदसं- नवाः तथा कुंप्रनवा गंगासिंधुप्रमाणाः प्रतिविजयं द्वे द्वे इति कृत्वा वात्रिंशति विजयेषु चतुःषष्टिः, ग्राहवत्याद्या द्वादश तु परिवार- ·होना अंतर्नध एवमेवा नवतिर्महानयो नवंति जंबूद्वीपे । परं पूर्वोक्तात् षट्पंचाशत्सहस्राधिकचतुर्दशनकलक्षणात् परिवारादेताः समधिका विज्ञया न पुनस्तन्मध्ये गणनीयाः, यतो “गंगासिंधुरता रत्तवई" इति गाथया चतुर्दशसहस्रसंख्यः परिवारो मूलनदी. व्यतिरिक्त उक्त इत्यादि । आशांवरमतानुसारिणोऽप्येवमेवाहुः, तथा च तद्ग्रंथः-"जंवूद्दोवनराहिव, संखा सन्ननश् चनदह य बता । सप्पन्नं च सहस्सा, नव नईओ कहति जिणा" ॥१॥ ॥२५॥ संपति महानदीनां प्रबहमुखयोनिस्तारमाह- उज्जोयणे सकोसें, गंगासिंधूण वित्यरो मूो । दसगुणिो पजते, इय दुदु गुणणेण सेतीणं ॥२६॥ उज्जोयणेचिांगासिंवोः सादृश्याक्तारक्तवत्योरपि मूले प्रबहे हुदानिःसारे इति यावत्, सक्रोशानि सगव्यूतानि षट योजनानि विस्ताः प्रचा, पर्यंते समुजादिभवेशे दशगुणितो दशगुणः साद्वापष्टियोजनरूपो विस्तारो जवति । तथान्यंतराणां रोहितांशादीनां स्वरूपमाह-इय' इत्यादि । इत्यनया दिशा शेपाणां द्वाच्यां द्वाज्यां गुणनं तेन द्विद्विगुणनेन विस्तारः शेषा- कामशिष्टानामनुकानामिति यावद खन्यते इति शेषः । तद्यथा रोहितांशारोहितारूप्यकूवासुवर्णकूलानां मवहे सार्घद्वादश, पर्यंत पंचविशं शन योजनानि विस्तारः । तथा तन्मध्यानां हरिकांताह रित्सलिन्नानारीकांतानरकांताना इदतोरणानिर्गमे पंचविंशतिः, जवधिप्रवेशे तु साझावयं योजनानि । पुनः शोताशीतोदयोस्तोरणानिःसारे पंचाशत्पर्यते पंचशवानि योजनानां प्रपंच इति गाचायः ॥२६॥ S Protestedgedeochacha ANTA

·इदानीं सूत्रकारः स्वयमेव मुग्धावबोधार्थ वर्पराणामुचत्ववर्णावाह-
जोयणसयमुविधा, कण्यमया सिहरि चुल्लहिमवंता ।
रूप्पि महाहिमवंता, दुसनच्चा रुप्पकणयमया ॥७॥
जोयणेत्ति-शिखरी पर्यंतवती वर्षधरः, चुद इति द्वन्द्धो महाहैमरतापेक्ष्या लघुः हिमवान् कुहिमवान् एतौ योजनश-
तमुद्विधावुच्छ्रितौ कौशावित्याह-कनकं स्वर्ण तन्मयौ तवर्णाचित्यर्थः । तथा 'रुप्पीत्यादि' रुक्मिमहाहैमवती द्वे शते योजनाना-
मिति गम्यते, उचावुच्छ्रितो, द्विशतोचौ, तया रूप्यकनकमयो क्रमेण । तयाहि-रुक्मी रूप्यमयः, महाहिमवांस्तु हिरएमय इति ।
शह यद्यप्यवगाहो नोक्तः सूत्रकारेण, तथाप्युच्न्यस्य चतुर्याशमानोऽवगम्यः । उक्तं च-" सब्वेवि पव्वयवरा, समयखित्तंमि मंदर-
विहूणा । धरणितले अवगाढा, उस्सेह चनत्ययं जायं" ॥१॥ इति ॥२७॥
चत्तारि जोयणसए, नव्विको निसढनीलवंतोय। निसढो तवणिजमओ वेरुचिओ नीलवंतगिरी ॥३॥
चत्तारित्ति-निषधः चत्वारि योजनशतानि नद्विक उचः, न केवामयं, नीलांश्च तावदेवोचः । चः समुच्चये । तया निष-
धस्तपनीयमयो जात्यस्वर्ण निर्माणो रक्तवर्ण इत्यर्थः । मारूप(नील)वान् गिरिस्तु वैडूर्यमयो नीलवर्ण इति ॥२०॥
संप्रति स्वानिधानप्रकाशनपुरस्सरं सूत्रकारोऽर्थकरणोपसंहारमाह-
खंगाई गाहाए, दसहिं दारोहिं जंबूदोवस्स । संघयणी सम्मत्ता, रश्या हरिजद्दसूरिहिं ॥२॥

·द्वीप १॥ FoeKK - खंमात्ति-जंबूद्वीपस्यायद्वीपक्षेत्ररूपस्य संग्रहणिः समाप्ता इष्टार्थकथनेन पूर्णा । कैः? इत्याह-दशनिः दशसंख्यावच्चि- नैः द्वारैरुक्तस्वरूपैः, किंविशिष्टैः? 'खंगाईत्ति' खंमादीनामुद्देशका गाथा खेमादिगाथा, तया तथोक्तया, “दीर्घहस्त्रौ मियो वृत्तौ" इति दीर्घत्वं ', ' 'खेमा जोयणवासा' इत्यनया सूत्रादिकथितया गाथया नपत्रक्षितैरिति । कैः कृतेयं ? इत्याद-श्री हरिनन- सूरिनिः रचिता सूत्रतया निवपेति जनम् ॥२॥ अथ वृत्तिकारस्य प्रशस्तिः। नित्यं श्रीहरिजजसरिगुरवो जीयासुरत्यद्भुत-झानश्रीसमलंकृताः सुविशदाचारमनानासुराः । येषां वाक्मपया प्रसन्नतरया.शास्त्रांबुसंपूर्णया, जव्यस्येह न कस्य कस्य विदधे संतापलोपोऽवनौ ॥१॥ वित्ते श्रीकृष्णगच्छे श्रमणपरिदृढः श्रीभनानंदमूरिः, क्षेत्रादेः संग्रहिण्या अकृत समयगैः संवदंती सदशैंः । एता वृत्तिं खनंदज्वलनशशिमिते विक्रमाद्रे चतुर्थी, नाजस्य श्यामझायामिह यदनुचितं तद्बुधाः शोधयंतु ॥२॥ शति देत्रसंग्रहणिवृत्तिः समाप्ता।

·No text on this page.