·PREFACE, Tlic hrst salment of the lung-announced Mūnasollasa, otherwise known as the Abbilasitātbacintīmaņi, which purſiorts to have been composed by the great Yestern Chalukya Kivg Blúlokamalla Somesrara, son of Vikrama. ditya VI, is now offered to the public. It is a voluminous work, extending to about 8000 Granthas, and is divided into five Vimsatis, each containing 20 Adbydyas or chapters of unequal levgib, some chapters again including several pubsections. The whole work is thus divided into one bundred chapters, dealing with one hundred different topics on the necessities and written for the instruction of the members of royal families. The first volume reprezenta two among the five, Vimsatis, and comprisas 40 Adbyâyas or chapters. The present edition is based on the following five NISS: A. Belonging to the BARODA CENTRAL LIBRARY, It is & complote press-copy prepared with the help of three MSS. B. Belonging to the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. It contains 109 leaves and is, though incomplete, a rery good copy. C. Complote, though rexent. D. Complete, written in saka 1592. Leaves are very brittle and the NS requires yery Mreful hand- Jing. It offers good readings ·E Incomplete in the middle about 50 lentes 910 Tinting It 35 older than D On the last leaves the it k has faded Tho last threp MSS belong to tho Bikaner Durbar The authorship of the Minasoilies is attributed, in the Otu sloka on pigo 2 and the colophon, to the Chalukya King Somešvara, surnamed Bhulokamalla and Satyasrıyakulatılaka A reference to loka 371 on page 62 will, however make it crident that this attribution is incorrect In this loha Some 671ra 19 himself made the standard of comparison, and no anthor would be guilty of so tlagrant i quece of vanity It 13 tberefore probablo tbat tbo boob is composed in his Court by some prodigiously Icrned and well-informed nian, thoroughly acquainted with the royal household, royal necessities and royal wbimss King Sordesiara 13 the son of Vikram iditya VI, and belon 8 to the line of the Western Chalo) y 19 loro capital nyo at Kalsiui Aufrecht in his Calalojus Catalogorunt lives tho porol of his reign a3 1127–1134 In Burnett 3 Antiquatics of India the data la 1120-1108 The data of composition of this work Eccle3 to be 103. Erha ( 1131 A D ) 23 tbc Hloha 01 on ingo 34 wbilo 611: the Dürur suha mantrong Induy ns the firet dry of the mouth of Clatra when the the year 10,1 bad clapecer! Icoll ro rok ottnate to biti Vikramanburada as incomplete yo of tunafreari is op* of 15. Patti T 1alır: Forth delaus of the Jy with br: 163 11 oar lai.aa Catalogue win5 is a crepans 12.

·Il is generally believed that Someśvara ascended the throne in A. D. 1127; but the inscription recording the grant of land made by Mabāmñdlaleśyara Marasimhadevaraca to the temple of Māņikyadeva containing an image of Ekaśālega Påršyanātha in the 6th year of the reign of Somaśvara Bhalokamalla in the year Šaka (1032 corresponding to AD. 1130-31) shows that the date of his accession cannot be 1127; it must be 1124-25. The real date of Somešvara's accession thorofore is A matter of controversy which may better bo left in the bands of the historians and antiquarians for solution. The dato of accession, whether 1121 or 1127, does not, however, minter inlly coruo in conflict with tho date giren as Daruvāuka in the Minasollăsa already mentioned. Somo scholars are uuder the impression that A. D. 1127 is the date of composition of the Mānasollisa, But this appears from the above, and also from- other considerations, to be incorrect. Somešvara ascended the throne, as is commonly. believed, in 1126 or 1127. It is quite natural that & king in those days should requiro a fov years for getting himself firmly seated on the throne, and for waging wars with neighbouring countries, which generally gave trouble when a kingdom changed bands. It seems therefore probable that the date given a Duruvanka, referred to above, is the real date of composition. Somebyara Beems to be a powerful ruler, but very little is known of his personal bistory. A few inscriptions were recorded during lis reign but the information yielded by them is but meagre, Whnt bis religion vas, it is difficult to ascertain. Hero in the beginning his book opens with an obeisance to all the impor.

·IN tant deities of the Hindu Pantheon, namely, Ganan), S172, Vi. Ena, Brahmi, Indra, etc. The sery first sloha refers to Gane ka, but we shall not be jutifed III calling Luna Saira, because it 13 customary with anthors of all sects to be gin with an ob-lancs to Ganess as the bestower of per fection and the remorer of obstacles. The grant of 1f1b. mandalesvara Miraeimbaderarası already referred to further mules as believe that Jainism 13 also encouraged in his time Oar conclusion therefore 13 that Sameśrarı also displayed the tuual liberalism of Indian monarchs The sloka 105 on page 11 further strengthens this conclusion The Nīnasollst 18 written in Anastubli metre, with OOCT310nal pro-e passage introduced in the middle It: languago 13 ersy but florid The work treats of miny subjects and gives tho mrumun information in the minimum space Tho work a designated by the nuthor ns the prietágent , or a book which teaches the world and the ecope of the book 13 fo extensivo that it an rightly claim that epithet An ader of the different subjects denit with an be obtained form the trble of contents but we trill montron hero oalr 7 fcw intercating features anong many that may be found in the book It may be reinembered that Some yara as an o-thodor Ilında hing and trio picturo prenanted in ta đi 2401]maq r of the liones, pomp and paraphernalia of a purely Indian court and royal kon elold Tle 15 cater Chilah F23 were never known to have been contaminata i by tbe lubim madan citilization as ther it 13 boligie barn destroyed by Ibo Ilogsalsa In tbs rock som'Im? thwutho- A CTC) minuta ·details like দিগন্ত বার্ম { on দুধিষিখান in ধাঘুষাঘাষ p. 9) eto and gets (p. 70.) and sometimes bo omite the things that are really required, 9. g., f art eto. (P. 106, II. 860) where the word Tară is not explained. The meanings of euob words, howbror, may be found in other books liko Vasantarnja Sākuna. Among the two Vimſatis contained in this volums, the first, generally speaking, describes the requisito qualifi. cations and necessities of an ambitione king who deures ta obtain and extend bis dominions. The second Vimsati mainly gives the ways and means of making the position of the king Douro The first Vimsatı while dealing with the virtues of a king makes the Tirtbasnāna an imperntiso necessity. In the Tirthaspänādhyaye the author mentions several Tirthas, namely, Suklatirtha*, Vafjarīt, Bbimarathi, Vonya, the tributaries of the Krena, eto such as may rersonably be kaow to local people Ile does not however mention Puskara near Ajmer, which is one of the greatest 'Jirtuas Tho mention of the Tāpt river along with the famous and miguts riveis, Ganges, Yamuna, Narmada, Gautami, in tue samo sloka shove that the autbor could not shake off the local influence while speaking of Tlus may be one of the Narmadı Dear Broach of soother of the pame name of the Godararı † Th moden Bitajtů ia the Nizam's dotaipions als koopt OL Garuda Gaugi os Garglontl, a Iribatary of the Godivari. Be the Joth Adhyâyn of the Gautant Mility in the Brabma Porina ) ·India in general. Tho omission of the Kärert is worth noticing. It is probable also that in this particular be bas followed the Brahma Parāņa which also mentions the rivers in the same strain.* The three slokas treating of Jvara (p. 18, kl. 188-180) are taken from an earlier work on medicine hy Vágblata, but "the other slókas have not been traced so far. In this Adhyāya and in tho Adbyāyas of Aśravaidyaka and Gajacikitsā it is worth noting that all the medicines mentioned are those propåred from medicinal plants. There is no mention of Bhasma, etc or medicines prepared from metals like iron, gold, etc. In the first Vimsati the longest is the 19th Adhyâya called the Dinināthabandhubhịtyaposaņādhyâya. Hero the necessity of appointing excellent physicians and free distribution of medicines is emphasized. Someśvara might have realized tbst people must necessarily love & king who take care of them when they are in distreeg. The second Vimati opens with an enumeration of the necessary qualifications of the king. Rasīyang comes nort to make the king liealthy and strong. Then he mentions the clifferont officers required for the State, along with their requisit: qualifications. Among the qualifications of the royal cook, one is Asambhedsa ( who cannot be bought over by the King's enemies ) and the other is Krtūnilanya Pariksaka ( able to examine carefully tho king's . She l'okas 33 and 34 of the 1o: Adhyay of Gaolamt- Mahitooja in the Brahma Peraca: Ananlarına edition p. 190.

·13 food ). This shows that the life of king is perpetually, in danger. Tie line fattore freku: Offcat: 71&##1: {p.48 81.168.) indirectly shows that the author was well acquainted with the fact that people of the clerical profession are inclined to barags, the public. It is quite possible alsa that he followed the previous writera on Niti (37fa) in this respect. On page 44 one-sixth of the produca of corn as the highest rogal due, though in some cases is made one-eighth or Do-twelfth as a concession. The tax depends kowever on the productivity of the land. He fixes alao one-sixth tax on honey and ghee, but does not formulato any taxation on other kinds of produce except to mentiou that a fruit graden is to be taxod according to its yield. he fixes In those days tho might of the king was calculatod according to the number of elephants which ho posseeded. Hence the author mention, the forests which are the baunta of elephants, and minutely describes the varieties of the specios and formulates means to catch them, train them, and maako them lit for war. It is believed by the writers on elephants that the clephant is & faithless animal, but oor author does not enbsçribo to that opinion. The only kind of elephant which is faitbless La the Sarpsgattra whilo tko rogue clolants coma under tho category of Paišicagattra and Raksasa rattratamudblaga. The code of worla given bere for the training of elephants mast kare been in teu in those days in Jabīrirtra and Guzerat, ne is evident from yord: suçu ax , 47, , ·ziv This kind of elephant may be गौरश्यामातनोश्छषिः men. tioned on page 50, bl. 228. This is no doubt auspicions as it leads to victory. But this is not the white elephant described by Someśvara as FKİTH. The autbor following previous writers might bare mentioned various things, of course, which he noter Baw. Two short sub-adhyājas viz: Nidhi and Dhatuvāda, Rasāyana in this book (pp. 59-61 and 63-64 ) are extre mely interesting. Enriching the Government treasury by tie practice of alchemy is really astonishing. Not only ordinary people were keen on alchemy but Rajas and Mabarajas also had recouree to euch methods, Where pearls and various kinds of gems are treated of, their defects also are not omitted, and mention 13 wade of the devastating results of possessing sach defective pearls and gems. On page 61, sl. 426 Somessara says that in this Kali-age pearls such as are found in oyster shells only are available. Bat ke enumerales eight different sources of pearis, como altogether mythical, following perhaps the tradition of previous writers In this connection ho does not rest content with mentioning the sources only, but also minately describes the kind of pearls produced from each source. He saja in one place (p. 71 l. 471) that the king alonld not wear pearls which weich more than to Kālajas (egoal to 60 Goijus) JOEL On pema 79 thing forth storing in a fortare tioned. In Sokag 551 to 555 the author deals with the necesity of keeping in elock alonen &ud kand, serpents in carthen pots, ·and lions fixed to some convenient spot, and in fact, every. thing that may causa bayoc in an bostile army. On page 80, tloka 561, we 800 the author advising kings not to put faith in the army formed of enemies, men, and not to allow them near his presence. He further advises that an army of this kind should always ba put in the front in tbe event of war. While referring to horses, Somebrara 2888 the word Yavanodbhūta, by which are meant probably the Arabian horses, It appears that in his time horses from Siud, Arabia and the Kamboja countries were famous. Among those the Arabian horses bave maintained their reputation even now. He seems specially inclined towards the elephants of the Kalinga forests (free p. 136, $. 1194.). He has also treated of the medicines to be administered to borses and elephants. On page 86 and 87 the description of fever in elephants eto, is worth noting. There is no mention however of any medicine for faver in the case of elephants. In tim Vasantarāja Sakuns it is mentioned that there ATD fiso jewels among the Sakunag.. 077**-*7907-419-farareg ROART #1 947 g farth far scca T TATUTE NI ( hafafu Tu SI. 3 ) Among them the Potaki is the chief. The sloka runa thug হনীতি গ্রহায়নি। श्यामोदिता मषिहामानाम् । FIT * x x x (op. cit. p. 98) x ·yi All the five jespelo aro treated in this book Sakuuas like the Upašruti are also mentioned. It may be pointed out in this connection that while giving the names of the Sparas of Pingala we considered it safer to follow the Vasantarāja Sakuna as all the different MSS have different and probably incorrect readings The chapters on polity give complete though eucanct information about the royal policy. The three Upayas also are briefly treated, but the fourth, yız Danda is dwelt on at greater length It treats of the Caturasi & Kotacakri and many other things dealing with astrology. It shows low the army should stand and how the kings, princes and other officers of the state Bhoald be posted In the end the author steaks of Courts of Justice We take this opportunity of recording our cordial thanks and deep gratitude to His EXCELLENCY SIR MANUBHAI N. MEITA Kt, CSI, MA, LLB, Dewan Saheb of Baroda, for the keen interest he takes in the Series, and, for the kind belp rendered to 03 by obtaining & loan of the three Bikaner Durbar MSS on huo peraonal responsibility Our thanla are also due to the Bikaner Durbar for their courtesy mn lending us these MISS, to the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, for giving the loan of their MS, and to Pandit LB Gandhi of our Library for assistance rendered by him in many directions, such &9 collating MISS, reading proofs, eta September 19, 1925} G. K. SHRIGONDEKAR.

·अनुक्रमणिका. प्रामविगतिः ४ ३५ " " " " " " अमात्याध्यायः (१) मन्त्रिलक्षणम् খুহিন पञ्चाङ्गनिर्णयः বীবিহিমু सेनापतिलक्षणम् যমষিকামিং गणितम् হযoyg प्रतीहारलक्षणम् साधिविप्रदिकलक्षणम् लेखकलक्षणम सारथिलक्षणम् खुदलक्षणम् যতষশন अन्त-पुररक्षककुमारप- रिचारकलक्षणम् राष्टाध्यायः (२) राष्ट्र पालनविधेका करादानविकः देशजनरक्षा गजयनषिमागलक्षणम् बारिवन्धः " असत्यनाध्यायः १) परद्रोहवर्जमाध्यायः (२) अगम्यावर्जनाध्यायः (३) अभयवर्जनाध्यायः (१) अमूपायर्जनाध्याय: (.1 पतितमा जनाध्यायः (६) फोघवर्जनाध्यायः (१). स्थात्मस्तुतिपर्जनाध्यायः (८) दानाध्यायः १९) प्रिययनाध्यायः (१०) पटापूताध्यायः (११७ अशेपदेवताभन्यध्यायः (१२) १० गोविनतर्पणाध्यायः (१) ११ पितृतर्पणाध्याय: (१) अनिधिपूजनाध्यायः (१५) गुरुशुश्रूपणाध्यायः (१६) तपोऽध्याय (७) तीर्थस्नानाध्यायः (८) १३ दीनानाथर्तिधन्धुभृत्योपणा- ध्यायः (१९) शरणागतरक्षाध्यायः (२०) द्वितीयविंशतिः स्थाम्यध्यायः (१) राजगुणाः 30 " " " " १४ " " २८ यशवन्धः अनुगतवन्धः आयातबन्ध १८ रसायनम् अयपातयन्धः ·XPni " ७० " गशुभलक्षणम् मन्त्रशक्त्यध्यायः (९) ९२ गजजातिभेदलक्षणम् उत्साशक्त्यध्यायः (१०) गजशिक्षानिरूपणम् सन्ध्यध्यायः (११) निधिः ५९ विग्रहाध्यायः १२) कोशाध्यायः (१) यानाध्यायः (१३) धातुवादरसायनम् यात्राभेदाः ९६ यज्रदोपगुणाः ६४ सर्व दिगृक्षाणि ९७ मौक्तिकपरीक्षा घारशूटम् तुलालक्षणम् ऋक्षदोपधारणानि मोतिकतोलनमूल्य पिन्यासः नक्षत्रदोहदम् पभरागपरीक्षा समझलानि शकुनानि ૧૦૨ इन्द्रनीलपरीक्षा मङ्गलप्रदानि शकुनानि मरकतपरीक्षा श्वशकुनानि स्फटिकपरीक्षा शिधापल्लीकाकशकुनानि १०४ पुष्परागपरीक्षा पोतकीशकुनम् येड्यपरीक्षा पिङ्गलाशकुनम गोमेदपरीक्षा उपश्रुतिशकुनम ११२ विद्रुमपरीक्षा आसनाध्यायः (१४) रत्नपरीक्षा आश्रयाध्यायः (१५) दुर्गाध्यायः (२) द्वधीभायाध्यायः (१६) नयविधदुर्गलक्षणम् सामाध्यायः (१७) ११७ यला पायः (१) ७९-९० भेदाध्यायः (१८) पदातिलक्षणम ७९ दानाध्यायः (१९) १२० अश्ववैद्यक्रम दण्डाध्यायः (२०) गजचिकित्सा ८५ योगिनीचक्रम् १२२ गोपधिनिघण्टुः सन्यरचनालक्षणम् १३२ सुहदण्यायः (७) दण्डभेदाः प्रभुशवत्यध्यायः(4) व्यवहारपदानि १४१ " " ७८ १३७ ·Repal श्रीसोमेश्वरभूपतिविरचितो मानसोल्लास। अभीष्टफलदं सिद्धिसिद्धमन्त्रं गणेश्वरम् । कर्णतालानिलोद्धतविघ्रतुळलवं नुमः ॥ १॥ संवित्सखी जपत्यका काऽपि शुद्धा सरस्वती । पया स्वतः प्रयुद्धानां प्रकाशोऽतिप्रकाश्यते ॥ २ ॥ वन्दे भवलतायोजं लिङ्गरूपं महेश्वरम् । स(ओ)व्यक्तमपि मुव्यक्तं यस्यान्तः सचराचरम् ।।३।। कृष्ण कृष्णहर रस मा विभो मा रमारमण माविभु कुरु । ते हरे नरहरे नमोऽस्तु मे देहि देव पदमच्युनाच्युतम् ॥ ४ ॥ भौपि वेदध्वनिवरं देवं धत्ते सदैव हि । नाभिपद्मोदरे विष्णोः कणभ्रमरविभ्रमम् ॥ ५ ॥ ते नमस्कुर्महे शकं देवानामपि दैवतम् । यो लोचनसहस्रेण विश्वकार्याणि पश्यति ॥ ६ ॥ यः सन्ततं तततमःपटलं विदीर्य सावित्रिक करशमति प्रकाशम् । तं विश्वरक्षणपटुं परमेकमाद्य- मादित्यमद्भुनविलासविधि नमामि ॥ ७ ॥ युद्धी RA कृतक्षणमे ३ . .

·मानमोल्लासः । [अनुममणिका स्थाणुर्यस्येच्छया जातः शरीराधभृतप्रियः । अरिक्तशक्तये तस्मै नमः कुमुमधन्वने ॥ ८ ॥ चालुक्यवंशतिलका श्रीसोमेन्वरभूपत्तिः । कुरुते मानसोल्लासं शास्त्रं विश्वोपकारकम् ॥ ९ ॥ शिक्षकः सर्ववस्तूनां जगढाचार्य पुस्तकः । अभ्यम्योऽयं प्रयत्नेन मोमभूपेन निर्मिनः ॥ १० ॥ अनादो कथ्यते राज्यमाप्तिकारणविंगतिः । तस्य मातस्य राज्यस्य स्थैर्यकारणविंशतिः ॥ ११ ॥ स्थिरराज्यस्य भूभर्तुरुपभोगाश्च विंशतिः । प्रमोदजनकास्तद् विनोदा अपि विंशतिः ॥ १२ ॥ मुखोपपादिका क्रीडाविंशतिः परिकीर्त्यते । अनुक्रमणिकां तत्र वच्मि संक्षेपतः पुरः ।। १३ ॥ असत्यवर्जन कार्य पन्द्राहस्य वर्जनम् । वर्ननं चाप्यगम्यानापमक्ष्यस्य च वर्जनम् ।। १४ ॥ असूयावर्ननं चर पनितः मङ्वर्जनम् । क्रोधस्य वर्जन चैव स्वात्मस्तुति विवर्जनम् ॥ १० ॥ दानं मनोहर वाक्यमिष्टापूर्चमवर्तनम् । अशेषदेवताभक्तिगोपु विपेषु तर्पणम् ॥ १६ ॥ पितृणां तर्पणं वार्यमतियेचव भोजनम् । शुश्रूपणं गुरूणां च नपस्तीर्येषु मन्जनम् ।।१७ !! दीनानाथार्तबन्धूनां भृत्यानामपि पोपगम् । शरणागतरक्षा च राज्यलाभाय विशनिः ॥ १८ ॥ १B . वस्तूनि ।

·३ अनुक्रमणिका ] मानसोल्लामः । अथ प्राप्तस्य राज्यस्य स्थैर्यकारणविंशतिः । सप्ताहानि तथा तिस्ता शक्तयः पट् गुणा अपि ॥ १९ ॥ उपाया अपि चत्वार इति विशतिरीरिता । स्वाध्यमात्य-पृहद-कोदा-राष्ट्र-दुर्ग वलानि च ॥ २० ॥ राज्याहानि पकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च । सन्धिश्च विग्रहों यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥ २१ ॥ पड़ गुणाः शक्तयस्तितः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः । भेदो दण्डः साम दानमित्यपायचतुष्टयम् ।। २२ ॥ अय राज्योपभोगस्य विंशतिः कथ्यतै क्रमाद । ताम्बूलस्य विलेपस्य भोगचाम्बर-माल्ययोः ॥ २३ ॥ भूपणासनयो गश्यामर स्थानयोरपि । पुत्राणामुपभोगाथ भोजनस्य भलस्य च ॥ २४ ॥ . पादाभ्यद्गस्य यानानां छत्राणां शयनस्य च । धूपस्य योपितां चेति मोगानां विशतिः पृथक् ॥ २५ ॥ ‘विशतिः कपिता योगा विनोदा नामनोऽधुना । दाय शस्त्रस्प शास्त्रस्य विनोदा गज वाजिनोः ॥२६॥ अङ्क-मल्लविनादस्तु विनोदस्तात्रचूडनः । लायकस्य तित्तिरस्प महिपत्य विनोदनम् ॥ २७ ॥ पारावतविनोदय विनोद: सारमेयनः । श्येन-मीन मृगाणां च विनोदो गीत-वाइयोः ॥ २८ ॥ मृत्तस्य च कथायाय विनोदश्व चमत्कृतेः । भगोदाय विनोदानामिति विशतिरीरिता ॥ २९ ॥ 1B पानानां । २A मुषण ।

·मान मोल्लासः । [विंशतिः १ अय सौख्यपदा क्रीडाविंशतिः कथ्यते क्रमान् । पर्वते प्रमदोद्याने प्रेड्सायां जळसेचने ॥ ३० ॥ क्रीडा तु शाहले देशे वालुकायां शशिविपि । सस्यक्षेत्रे मुरागोष्ठयां पहेलाकथनेप्वपि ॥ १॥ चतुरङ्गाक्षयोः क्रीडा चराटक-फीन्द्रयोः । पनिकायां च तिमिरे क्रीडा धीरेनरोचिता ॥ ३२ ॥ ममनोहा रतौ क्रीडा क्रीडानां विंशतिः पृथक् । अध्यायशतकं त्वेवं पञ्च प्रकरणानि च ॥३३॥ इति संक्षेपतः प्रोक्तं मानसोल्लासयोजकम् । विस्तृत शतशाखाभिर्वक्ष्ये कल्पद्रुमोपमम् ॥ ३४ ॥ फामाल्लोभाद् भपात क्रोधान् माक्षिादान सयैव च । मिथ्या वदति यत् पापं नदमत्यं प्रकीर्तितम् ॥ ५॥ देवतासन्निधौ वाक्यं धृते शपयपूर्वकम् । त या लसयतै मोहात् तचासत्यं प्रकीर्तितम् ।।३६॥ अस्वय॑मयशस्यं च लोकदिष्टं जुगुप्सितम् । अनृतं नितरां पापं तस्मात् तद परिवर्जयेत् ॥ ७ ॥ त्यमत्यर्मनायायः ॥१॥ ताडनं छेदन करणं वित्तवन्धनम् । परेपा कुस्तै यत् तु परद्रोदः स उच्यते ॥ ३८ ॥ पेंशून्यं परवादं च गालिदानं च तर्जनम् । मोद्घाटं वियत्ते यन् परदोहः स उच्यते ॥ ३९॥ गृहदारवमुक्षेत्रं वमु(ख)धान्यं धनादिकम् । हरते यत् तु मूढापा परद्रोहः म उच्यते ॥ ४० ॥ 1B वीर० । २ A दहले ।

·अध्याय ४]
मानसोल्लास: 1
तस्मात् परकृतो द्रोहो यश्चातीव सुदुःसहः ।
तस्मानरकदं घोरं परद्रोहं विवर्जयेत् ।। ४१ ॥
इति पाद्रोहवर्जनाध्यायः ॥ २ ॥
पुष्पिता पतिता कन्या लिङ्गिता श्रेष्ठजातिजा ।
परस्त्री विधवा श्वभूः स्वसा च दुहिता तथा ॥ ४२ ॥
गुरु ब्राह्मणपत्न्यश्च पुत्र-मित्र-नृपस्त्रियः ।
पल्पश्च भृत्य-वधूनामगम्याः परिकीर्तिताः ॥ ४३ ॥
अनायुप्यकरं नृणामगम्यागमनं स्मृतम् ।
परलोके च भयदं तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ ४४ ॥
इत्यगम्यावर्जनाध्यायः ॥ ३॥
'लशुनं गृखनं चैव पलाण्डमकुक्कुटः ।
विवराहश्य छाकममक्ष्यं परिकीर्तितम् ॥ ४५ ॥
व्याघ्र-जम्बूक-मानार-रक-बायस-वानराः ।
ऋक्ष-सिंह-गजोष्ट्राश्च न भक्ष्याः परिकीर्तिताः ॥ ४६ ॥
पारावत-शुक श्येन-हंसोलूक-यकास्तथा ।
कोकिळा सारिका-गृध्र-सारमेयाच निन्दिताः ॥ ४७ ॥
ग्रामजाः पशवः सर्वे वर्जयित्वा स्वजाविकम् ।
कृमि-कीट पतझाच न भक्ष्याः परिकीर्तिताः ॥ ४८ ।।
शरटो द१ सपो नकुलो गृहगोधिका ।
मकरः शिशुमारश्च नैव भक्ष्याः प्रकीर्तिताः ॥ ४९ ॥
गौटी पैटौ च माध्वी च न पेया त्रिविधा मुश।
मदनीयं च यत् सर्व ना सर्व च विवर्जयेत् ॥ ५० ॥

·मानतोल्लास.:
[विशतिः १
अवत्सायाः पयो पेनोर्दशाहाभ्यन्तरे च यत् ।
वत्सान्नरमस्तविन्याः कान्ताया पभेण च ॥५१॥
आविर्क कारभं क्षीरमपेयं परिकीर्तितम् ।
अभक्ष्यभक्षणे पेयपाने च नरकं वने ॥ ५२ ।।
इत्यमत्यरर्ननाध्याय. ॥ ४ ॥
समृद्धि वीक्ष्य चान्यस्य रूपं शौर्यमुदारताम् ।
कलाकुशलनां नीलं मोभाग्यं गुगमम्पदः॥५॥
अमहिष्णुर्भपेद् यस्तु स यानि यमन्दिरम् ।
लोके च निन्धतां याति नासहिष्णुभयेन् नतः ॥ ५४ ।।
इन्यमयावननाध्यायः ।। ५ ॥
महापानकदुष्टानां लिगिनां धर्मलापिनाम् ।
चण्डालान्त्यनजातीनां संसर्गान पतितो भवत् ।। ५५ ।।
तस्पाद पतितसङ्गेन नरः पतति रोखे ।
लोकै चाशस्यतां याति नस्मान् नं परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥
इति पनितमहवर्मन ध्याय |॥ ६ ॥
क्राघो नाशयते वुद्धिमान्मानं च कुलं धनम् ।
धर्मनायो भात् कोपात् तस्मात् तं परिवर्जयेत् ।। ७ ।।
इति कोषनायायः ॥ ७ ॥
आत्मानं स्तोनि यो माहान्जीवन्नपि मृता भवेत् ।
परत्र यानना यानि तस्मात् नत् परिवर्जयेत् ॥ ५८ ।।
इनि म्वात्मतृतिवर्ननाध्याय ॥८॥
श्रोत्रियाय दरिद्राय शीलाचारयुनाय च ।
पुराणांदविदुपे दान देयं कुटुम्बिने ॥ ५९॥

·।
७
अध्याय १]
मानतोदासः ।
महापातकयातीनि महापुण्यफलानि च ।
महादानानि देयानि महादेवस्य तुष्टये ॥६॥
गेप्य-काशन-रत्नानि वस्त्र-दारयाऽऽमनानि च ।
गमाव-महिषी-गायो बलीपर्दा धुरन्धराः ॥ ६१ ॥
गृहं ग्रामस्तया भूमिदासी कन्या विभूषणम् ।
अन्न-पानं तिलौपच्यौ मीतस्याभयमुत्तमम् ।। ६२ ॥
यद् यस्याभिमतं लोके या मुखं निजमन्दिरे ।
तव सर्व विदुपे देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥६३ ॥
इति दानाध्यायः ॥९॥
ऋतं वाच्यं मियं वाच्यं न वाच्यं हिनमप्रियम् ।
मियं व नानृतं वाच्यमेप धर्मः सनातनः ॥६५॥
हितं गान्मिने बयात् प्रियं ब्रूयात् सदर्यवत् ।
एवं वदति या नित्यं स लोके पूज्यते बुधैः ।। ६५ ।।
युधैस्तु पूज्यते भूमौ विबुधैः पूज्यते दिवि ।
लोकपयुधः म स्याद् यः पियं वस्ति सर्वदा ॥६६॥
इति नियवचनाध्यायः ॥ १० ॥
नृयझं ब्रह्मगझं च देवयतपतः परम् ।
भृतयज्ञ पिठपज्ञ पश्च यज्ञान भवनयेत् । ६७ ॥
ज्योतिधोमादिकान् यज्ञान् वानिमेचावधिस्थिनान् ।
भारकाले वसन्ते च यथोक्नविधिना रंग ॥ ६८॥
अन्नहींनो हे राष्ट्रमृत्तिनी (गया ?) मन्त्रवर्जितः ।
विना दानेन यज्यानमाचार्यमवाद फतुः ॥ ६९ ।।
अयुनं लमहामं च कोटिष्टोमं च शान्तिाम् ।
कुति विममुख्य कारयेच्छुभसाइसया ॥७॥

·मानसोल्लासः । [विंशतिः १ द्वारहीनो भवेत् कूषो द्वारेणकेन वापिका । नकद्वारा पुष्करिणी दीर्घाकारा तु दीर्घिका ॥ ७१ ।। पाल्या विघृततोयस्तु तहागः परिकीर्तितः । एतेषां खननं कार्य तारकैश्चाप्यधोमुखैः ॥ ७० ॥ पूर्वात्रय विशाखा च कृत्तिका भरणी मया । अधोवक्त्राणि भानि स्युरश्लेपा मूलमेव च ॥ ७३ ॥ कूपादिखननं चैव निधानोत्खननं तथा । धूतं च गणित कार्यमधीवक्त्रे च सर्वदा ।। ७४ ।। अग्निष्ठिका प्रपाः सत्रमापाकं च प्रवर्तयेत् । सभा सभामटं चैव जीर्णदेवकुलानि च ॥ ७५ ।। विश्वकर्ममतेनापि मयशास्त्रानुसारतः । मत्स्यमोक्तविधानेन पिङ्गलामतमानतः ।। ७६ ॥ फलितेन प्रमाणेन पुरुषार्थचतुष्टयम् । कारयेद् देवतागारं मगन् भक्त्या महीपतिः ॥ ७७ ॥ नवतालप्रमाणेन विधानेन समन्विताः । प्रतिमाः कारयेत् पूर्वमुदितेन विचक्षणः ॥ ७८ ॥ सर्वावयवसम्पूर्णाः किश्चित्पीना दृशोः प्रियाः । यथोक्तैरायुधैर्युक्ता वाहुभिश्च यथोदितः ॥ ७९ ॥ तत्पृष्ठे स्कन्धदेशे वा कृकाट्यां मुकुटेऽथका । कासपुप्पनिभ दीर्घ नालकं मंदनोद्भवम् ।। ८० ॥ स्थापयित्वा ततश्वाची लिम्पेत् संस्कृतया मृदा । मी तुपमयी घृष्ट्वा कार्यासं शतशः क्षतम् ॥ ८१ ।। १ B दमनो।

·१.
अध्याय ४]
मानसोल्लाम:
लवणं चूर्णितं लक्षणं स्वसं संयोजयेन्मृदा!
पेपयेत् सर्वमेकत्र मुश्लक्ष्णे च शिलातले ॥ ८२ ॥
वारत्रयं तदाबलं तेन लिम्पेत् समन्ततः ।
अच्छा स्यात् मयमो लेपः छायायां कृतशोपणः । ८३ ॥
दिनद्वये व्यतीते तु द्वितीयः स्यात् तनः पुनः ।
तस्मिन् शुप्के तृतीयस्तु निविडो लेप इभ्यते ।। ८४ ॥
नालकस्य मुखं त्यक्त्वा सर्वमालेपयेन्मृदा ।
शोषयेत् तं प्रपनेन युक्तिभिर्बुद्धिमान् नरः ॥ ८५ ॥
सिक्यकं सोलयेदादावाल विचक्षणः ।
रीत्या तात्रेण रोप्येण इन्ना वा कारपेत् तु ताम् ॥ ८६ ॥
सिक्यादष्टगुणं तानं रीतिद्रव्यं च करपयेत् ।
रजतं द्वादशगुणं हेम स्यात् पोडशोचरम् ।। ८७ ।।
मृदा संवेष्टयेद् द्रव्यं यदिष्टं कनकादिकम् ।
नालिकेराकृर्ति पा पूर्ववत् परिशोपयेत् ॥ ८ ॥
वहौ प्रतापितमांसिस्थ निसारयेत् वः ।
यूपा प्रतापयेत् पश्चात् पात्रकोच्छिष्टवादिना ॥ ८९ ।।
रीतिस्तानं च रसतां नवागारजेद् ध्रुवम् ।
तमाशारविनिक्षिप्त रजत रसता ब्रजेत् ॥ २० ॥
मुवर्ण रसता याति पञ्चकृत्वः भदीपितः ।
भूपामूर्धनि निर्माय रन्यं लोहशलाकया ॥ ९१ ॥
सन्देशेन हदं वृत्ता मा पा समुद्धरेन ।
तमा_नालकस्यास्ये यति पथलिना न्यसेत् ॥ १२ ॥
सन्देशेन धृतो मृपां तापयित्या प्रयत्नतः ।
रसं तु नालकस्यास्ये क्षिपेच्छिन्नधारया ॥१३॥

·मानसोल्लासः। [विंशतिः १ नालकाननपर्यन्तं सम्पूर्य विरमेव ततः। स्फोटयेत् तत्समीपस्यं पावकं तापशान्तये ॥ १४ ॥ शीतळवं च यातायां प्रतिमायां स्वभावतः । स्फोटपेन्मृत्तिका दग्यां विदग्यो लघुहस्तकः ॥ ९५ ॥ ततो द्रव्यमयी साऽर्चा यया मदननिर्मिता। जायते तादृशी साक्षादडोपानोपशोभिता ॥ ९६ ॥ यन काप्यधिकं पश्येच्चारणैस्तत्पशान्तये[व] । नालकं छेदयेच्चापि पश्चादुज्ज्वलतां नयेत् ।। ९७ ॥ अनेन विधिना सम्यग् विधाया! शुभे तिथौ । विधिवत् तां प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् मत्यहं नृपः ॥ ९८ ॥ विष्णुं पाऽथ गणेशं वा दुर्गा वाऽपि सरस्वतीम् । दिने पिम्बरूपं वा शिवं वा लिद्गरूपिणम् ॥ ९९ ॥ अर्चयेद् भक्तिभायेन श्रद्धापूर्तन चेतसा । पत्रैः पुष्पैः शुभैर्गन्धेनैवेद्येधूप-दीपः ॥ १०० ॥ य एवं कुरुते पूर्तमिष्टं च विधिना नरः। स याति परमां सिद्धि लोकद्वयभुभावहाम् ॥ १०१ ॥ इतीटापृाध्याय ॥ ११ ॥ अध्ये पाचं भैस्तोर्मधुप च कल्पयेत् । तथैवाचमनं स्नानं तत्तद्रव्यसमायुतम् ॥ १०२ ॥ पन्तान पैहोगमुद्राभिर्विविधार्चनः । अष्टागपूर्वकं भक्त्या नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् ॥ १०३ ॥ एवं यः पूजयेद् देवामिष्टं हष्टमना नरः । स प्रामोति महदाज्यं पूजया नात्र संशयः ॥ १०४।।

·अध्याय १५] मानसोवासः। 'अन्येपामपि देवानां निन्दा द्वेषं च वर्जयेत् । देव देवकुलं दृष्ट्वा नमस्कुर्याद(नौ) लक्षयेत् ॥ १०५ ॥ एवं प भास्तिक भाषमाश्रितः समतां गतः । सर्वदेवप्रसादेन लभते सम्पदं वराम् ।। १०६ ॥ इत्यशेपदेवतामत्यध्यायः ॥ १२ ॥ गवां ग्रास सदा दद्यादानुर्धर्मलिप्सया । मात्मीय-परकीयाणां तेन विष्णु प्रसीदति ॥ १०७ ॥ दानेन प्रियवाक्येन सन्मानेन द्विजोत्तमान् । तोपयेत् सर्वभावेन तेनाप्नोति परं पदम् ॥ १०८ ।। इति गोविनतर्पणाध्यायः ॥ १३ ॥ तोयमिस्तिलैः कुर्यात् तन्नान्ना पितृतर्पणम् । गध्यक्षीरसमुत्पनैः पायसैः सितया सह ॥ १०९॥ 'भक्ष्यपूतैस्तथा मांसघृतेन मधुनाऽपि च । अन्यच विविधैः सृष्टैः पक्वान्नैः मुमनोहरैः ।। ११० ॥ भोजपेद् द्विजमुख्यांश्च पितृनुद्दिश्य भक्तितः । श्रद्धापूतेन चित्तेन श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः ॥ १११ ॥ एवं यः कुरुते श्राद्धं तर्पयेत् पिठदेवताः । तस्य सन्तानदृद्धिः स्याद् राज्यमायुमहद् भवेत् ॥ ११२ ॥ यद् यदिच्छति चित्तेन तत् तदामोति कापत्रान् । भकामनस्तु कुर्वाणो निर्वाणं परमाप्नुयात् ॥ ११३ ॥ इति पितृतर्पणाध्यायः ॥ १४ ॥ अज्ञातकुलनामानमन्यदेशादुपागतम् । अधात पासकीर्णाधिमतिथि तं विदुषाः ।। ११४ ॥

·मानसोल्लासः।
[विशति १
ईदृग्विधं समायातमतिथि यो न पूजयेत् ।
तस्य पुण्यानि सर्वाणि हत्वा यात्यतिथिट्टतम् ॥ ११५ ॥
वस्मात् सर्वात्मना भक्त्या पूजयेदतिथि घुघः ।
अतियों पूजिते विष्णुः पूजितः स्यान संशयः ॥ ११६ ।।
इत्यतिथिपूननाध्यायः ॥ १५ ॥
जनकथोपनेता च विधां यथ प्रयच्छति ।
पोपकच भयत्राता पञ्चैते गुस्वः स्मृताः ।। १२७ ।।
आचार्यः स्यादुपाध्यायादाचार्यादधिकः पिता ।
पितुरप्यषिका माता गौरवण विशेपिता ॥ ११८ ॥
मनोवाकायकर्मभ्यो गुरुभ्यो हितमाचरेत् ।
तेपामावा न लघ्या स्यात् कुर्याच्छुश्रूषणं सदा ॥ १२९ ।।
एवं शुश्रूपते यस्तु गुरुं नत्वा समाहितः ।
कृतज्ञो सकल्पस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १२० ।।
इति गुरुशुश्रूपणाध्यायः ।। १६ ॥
कृपदेयान्द्रायणः पुण्यैतेश्य विविधैरपि ।
फन्द-मूल-फलाहारः पत्र-पुप्पाक्षनेस्तथा ॥ १२१ ॥
श्रमायुभसय धूमभरभक्षणः ।
शीतातपातहत्वेन सर्वभूतहिनेच्छया ॥ १२२ ॥
प्रह्मचर्येण तपसा निग्रोणेन्द्रियस्य च ।
अपेन ध्यान-मोनाभ्यां प्राणायामः समाधिना ॥ १२३ ।।
एतस्तपोभिः कृस्ने नियनः कायनोपणम् ।
स सर्व लभते कामं दुप्पापं नात्र मंशयः ॥ १२४ ॥

·अध्याय १९] मानसोल्लासः। यद् दूरं यद् दुराराध्यं यच्च दुरितां स्थित्तम् । वव सर्व तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ।। २२५ ॥ इति तपोऽध्यायः ॥ १७ ॥ जाझवी सरिता श्रेष्ठा यमुना नर्मदा शुभा । तापी तरङ्गिणी पुण्या गौतमी पापनाशनी ॥,१२६ ॥ देवपादोद्भवा रम्या श्रीशैलोत्सङ्गगामिनी ।। तुमद्रा सदा भद्रा दर्शनाद पापनाशिनी ॥ १२७ ॥ पारा भीमरथ्या च कृष्णा वेण्या बृहनदी। मलापहारिणी यत्र सहवा लोकविश्रुता ।। १२८ ॥ एतायान्याय सरितः सागराध सरांसि च । इदाश्च देवखाताद्याः कुण्ड-कूप खवा गिरेः ॥ १२९ ॥ पुष्कराणि च पुण्यानि शुलतीर्थ सुखपदम् । प्रभासप्रपितं तीर्थ केदार लेशनाशनम् ॥ १३० ।। प्रयागस्तीपराजश्व चिन्तिनार्यप्रदायकः । अर्य तीर्थमनध्य च सुरसायनिपेवितम् ॥ १३१ ॥ पाराणसी महापुपया महादेवनिषेविता । महापभावसंयुक्ता महापातकनाशिनी ।। १३२ ॥ सरस्वती त्रिभिः स्नानः पञ्चभिर्यमुनाऽरहन् । जावी सानमात्रेण दर्शनादेव नर्मदा || १३३ ।। एतेष पुष्पत्तीषु मात्वा पुच्येत किलिलपात् । इप्सितं घेर लभते मोदते च महेन्द्रवत् ॥ १३४ ॥ इति तीर्थम्नानाध्यायः ॥ १८॥ देहीति भापते यत् तु कासया कृपणं वचः । दारियाद् दैन्पमापन स दीनः परिकीर्तितः ॥ १३५ ॥ --- ·मानसोल्लासः। [विंशतिः १ तस्मै दीन दीनाय वाञ्छितं द्रविणादिकम् । दयाहृदयो राजा धर्मार्थ स्वार्यनिस्पृहः ॥ १३६ ॥ पाता-पित्रोविहीनस्तु रहितो मित्र-बान्धवैः । विगतः स्वामि-वन्धूनामनायः परिचक्ष्यते ।। १३७ ॥ आर्ता यनेन संरक्ष्याः तन्त्र-मन्त्र-क्रियाऽऽदिभिः । तेषामन्वेपणं कार्य पानान-शयनातनः ॥ १३८ । शस्त्र-शास्त्रविदो वैद्यानभ्यासनिपुणानपि । महापोहविवेकज्ञान मुघाहस्तान् पियंवदान् ॥ १३९ ॥ अर्पयित्वा विचित्राणि भेपनानि पृथक् पृयक् । निरालस्यांश्च धर्मशान् प्रकल्प्य परिचारकान् ॥ १४०॥ वरे च रक्तपित्ते च कासे श्वासे च यक्ष्मणि । छौ मदात्ययेऽशःमु सारण-ग्रहणीषु च ॥ १४१ ॥ मूत्रकृच्छ्रे प्रमेहे च विद्रयो गुल्म-कोष्ठयोः । पाण्टौ शोफे विस च कृष्णे चित्रे वळामये ॥ १४२ ॥ वातशोणितरोगे च तया रोगान्तरेप्वपि । वैद्यद्यास्त्रानुसारेण कारयेत् तत्मतिक्रियाम् ॥ १४३ ।। मात्वा निदानं व्यापीनां स्वरूपं लक्षणः स्फुटम् । देशकाळानुसारेण सात्म्यप्रकृतितत्त्वतः ॥१४४ ॥ सामो दोपश्चिराद् हत्वा पावकं जठरस्थितम् । निरुध्य च ससञ्चारमुदराग्नि पहिः क्षिपेत् ।। १४५ ।। एवं विनिर्गतो वक्षः कायमाश्रित्य तापयन् । वर इत्युच्यते तन्नः सर्वव्याधिपतिश्च सः ॥ १४६ ॥ पामेवोषधं दृन्नि दोपं कोष्ठसमाश्रितम् । अपकं न गुणं किश्चिद् कस्ले त मुघाप्तमम् ॥ १४७ ।।

·अध्याय १९] मानसोझासः। अजीर्यत्यौषधं यस्माज्ज्वरातस्य विनाऽमिना । तस्मान दद्याद् भैपज्यं बहनं तु प्रयोजयेत् ॥ १४८ ।। मध्यभोज्यस्य चोष्यस्य लेह्य-पेयस्य वारणम् । लड्न मोच्यते सद्भिः कायलाघवकारणम् ॥ १४९ ॥ घयोदोपं वळं कालं प्रकृति कारणं तथा । विचार्य लनं कार्य यापच्छुद्धं भवेद् वपुः ॥ १५० ।। एकरात्रं त्रिरात्रं च पञ्चराधमयापि वा। सप्तरात्रं नव निशा निशाकाधिका दश ॥ १५१॥ लजनस्य कृतः काको दोपरूपानुसारतः। दातव्यमोप, पश्चात् ज्वरामयविनाशनम् ॥ १५२ ॥ एकभक्तं तथा पेया पण्डो वा कोप्णवारिणा । दोषकोपानुसारेण लङ्घनं विविध स्मृतम् ॥ १५३ ।। लचितस्य यदा स्वास्थ्य क्षुत् कृष्णा पाटबं रुचिः । मनामसत्तिरोजश पक्तिलाघवलक्षणम् ॥ १५४ ॥ लनिर्विज्वरं जातं लघुपथ्यमिताशनः । उपाचरेद् भिषक् सम्यग् यावत् स्याद् दिनसप्तकम् ।। १५५ ॥ लधनेऽपि कृते सम्यग् दृष्टे उचितळक्षणे । चरो यदि न मुच्येत तं पेयाभिरुपाचरेत् ॥ १५६ ॥ वात-पिच-पलासाना ज्ञात्वा लक्षणात्कटम् । तस्योपशमनद्रव्यैः कृत्वा पेयां प्रदापयेत् ॥ १५७ ॥ वातः शूलेऽधिक शेयस्तापे पित्तं च लक्षयेत् । जाये कफ विजानीयाम्मिश्रे मित्रं तु लक्षयेत् ॥ १५८ ।। TA भैपाय योजयेत्ततः।

·मानसोवासः। [ पिंशतिः दोपत्रये प्रकुपिते सन्निपातो भवेत् समे । दुचिकित्सो भवेद् रोगी यबादेनमुपाचरेत् ॥ १५९ ॥ विस्वं बला पृथक्पर्णी नागरं धान्यकोत्पलम् । पतैः पेया कृता देया वातपित्तज्वरापहा ॥ १६०॥ कुक्षि-वस्ति-शिरःशूले क्षुद्रा गोक्षुरसाधिता । पेया वातरुजातस्य सोप्णा देया भिपग्वरैः गोक्षुरं बृहनीद्वन्दा गुहा चातिगुहापि च । एतैः प्रथिता पेया श्वास-कास-ज्वरातिनुव ॥ १६२ ॥ श्रीपर्णी बिल्व-रेटूकं तारी पाटला तथा । तेषां मूर्यवैः सिद्धा पेया कफरुनातिहत् ।। १६३ ॥ भृष्टतण्डुलसिद्धाप पिप्परयामलकैर्युता। यवारः सघृता पेया विष्टब्धमळरेचनी ॥१६४ ॥ मागधी पिप्पलीमूलं मुद्रीका धात्रिकोपधैः । कृता पेया प्रपातव्या कोष्ठश्लवियन्धनुन् ॥ १६५ ॥ व्याघ्री बदर-वृक्षाम्ल-पाटला-बिल्ल गोक्षुरैः । तृष्णानी संसिता पेया स्पेढ निद्रामुखमदा ॥ १६६ ॥ कफपित्ताधिके ग्रीमे नाभिस्थानस्थिते कफे। वृपि च्छदी विदाहे च मदोत्ये च सदासये ॥ १६७ ॥ ऊर्च प्रवृत्ते रुधिरे पेया नैव प्रशस्पते । परस्ते(घ्नी)र्श फलरसैः कृमिनाशं घ वारुणम् ॥ १६८ ॥ शर्फरा-मधुसंयुक्तं पिबेनीणे तु नर्पयेत् । यवागं क्षुधितोऽश्नीयाद् मस्तं वा भृष्टनण्डलम् ॥ १६९ ॥ A. २ A पवेत् ।

·१७ अध्याय १९] मानसोल्लासः। मुद्रादिधान्यहयितं नोयं यूपं निगद्यते । अस्नेहलवणं यूपं दकमित्यभिधीयते ॥ १७० ।। ळवणस्नेहसंयुक्तं यूपं लावणिकं विदुः । पडई वर्तयेत् ताभ्या रसा मुद्गलानः ॥ १७१ ॥ झाल्या दोपसमुत्थानं बलं रक्षेत् प्रयत्नतः । कहनपेयपीयूष रसैदोपं विपाचयेत् ।। १७२ ।। दोपपाके च सजाते सप्तरानादनः परम् । पाचः शनकै क्का पोपं तु निईरेत् ।। १७३ ॥ तिक्तः पित्तहरो देयः कटुकः कफनाशनः । पित्त-श्लेप्महरोऽप्येप कपायो ने घरो रसः ।। १७४ ।। नवज्वरे मलं रुध्दा ज्वरं विषमतां नयेत् । हुम्लासपरुचि हिकां कपायो जनदसो। १७५ ॥ ज्वरस्य मार्दवे जाते कायस्यापि च लायवे । चलिते च.मले न खिराबाद् देवमौषधम् ॥ १७६ ।। मुस्तापर्पटरक्षाय: शुण्ठीपर्पटकोऽपि वा । यवापर्पटको वाऽपि देयो ज्यरविनाशनः ।। २७७ ॥ पक्यः शीतः कपायो वा पाठोशाः सबालकः । अमृता-विश्व-भूनिम्व-मुस्ताकायोऽपि वा ज्वरे ॥ १७८ ॥ यथासात्म्यं प्रयोक्तव्याः कपाया दोपनाशनाः । अरुचि ज्वर-तृइ-चक्नवरस्यापाफनाशिनः ।। १७१ ॥ पटोलपत्रं कटुका बीजानि कुटजस्य च । एतः प्रकयितः काया सन्ततज्वरनाशनः ॥१८० ॥ -- A नवपा। 8

·१८
मानसोल्लासः।
[पिंशतिः।
पाठा-पटोल-फटुका-सारिवा मुस्तयान्विताः ।
एतः सिद्धः कपायस्तु सन्ततज्वरघातकः ॥ १८१॥
मृद्वीका-त्रिफळा-निम्ब पटोली-मुस्त-वत्सकैः ।
कुना बायो निहन्त्येष ज्वरमन्येचुरुद्भवम् ॥ १८२ ॥
शुण्ठी-गुडूची भूनिम्ब-चन्दनैः परिकल्पितः ।
कायो निहन्ति न चिराव तृतीयाहभवज्वरम् ॥ १८३ ॥
गुहच्यामलकैर्मुस्ताकायो मधुसमन्विनः ।
उबरं निवारयत्याशु चतुर्यदिनसम्भवम् । १८४ ।।
भूवा-निम्ब-पटोलातिविप-धन्वयबासकैः ।
शुण्ठी-मुस्तामृतायासैः वायो वातज्वरापहः ॥ १८५ ।।
अमृता पिप्पलीमलं नागरेन्द्रयबाम्बुदैः।
लघुना पञ्चमूलेन क्वायः स्यात् पित्तने ज्वरे ॥ १८६ ।।
कटुका पर्पटं मुस्ता भूनिम्बश्व दुरालभा ।
एतैः सवत्सकैः कायो ज्वरं हन्यात् कफोद्भवम् ॥ १८७ ।।
ज्वरोऽन्यः सन्निपातोत्यः पित्तं यत्र पृयर मतम् ।
स्खचि कोप्टेऽयवादोप(दाह) विदयात(ति) पुरोन(ऽनु) वा।।१८८॥
शीतं वात-कफो तद् दुस्तरो दाहपूर्वकः ।
शीतादौ तत्र पितेन कफे स्यन्दित-शोपिने ।। १८९ ।।
शान्त शीतळकोदारो मदस्तृष्णा भवेदनः ।
दाहादी पुनरेते स्युस्तन्द्रा स्पेद-वामि-लमाः ॥ १९० ॥
पटोल-कदुका-मुस्ता प्राणदा-मधुकैः कृतः ।
त्रि-चत: पचनः कायः शीतिक विपमजरे ॥ १९॥
कायस्या-नाली-तिवता-वयस्थागर-चौरकैः ।
सहदेवी-नचायुक्नः गीतने धूप-लेपने ॥ १९२ ॥

·अध्याय १९ । मानसोलासः। एतैरेवोपयैः पिटलावणक्षारसंयुतः। साम्लपिचितं तैलमभ्यगाच्छीलनाशनम् ॥ १९३ ॥ शीतन्वरे शिलातललेपनं परमौषधम् । हिा-सैन्धवसंयुक्तं नस्यं जीर्णघृतान्वितम् ॥ १९४ ॥ धात्रीचूर्ण घनाद घुटमम्वेतसमम्ममा । प्रपाद् दाइनुद् फेनो यदा वा दलोद्भवः ।। १९५ ॥ कालेयवदरानन्ता-यष्टी-चन्दन-कसि। सघृतैः स्याच्छिरोलेपस्तृष्णादाहज्वरापहः ॥ १९६ ॥ सनिपातज्वरान्मुक्ते शोफो भवति दारुणः । कर्णमूले यदा तेन कश्चिदेव विमुच्यते ॥ १९७ ॥ रक्तावशोधनं कार्य नीरजाभिर्मुहुर्मुहुः । तथा कार्य प्रयत्नेन थापाको न जायते ॥ १९८॥ घृतं च पाचयेत् सिद्धं तिक्तैर्वा मधुरैरपि । एवं कृतं घृतं देयं मधुरं वात-पित्तयोः ॥ १९९ ।। क्षाराम्ललवणैव्यैरवियुक्तैः श्रमादपि । आवपाच भृशं पित्तं कुपितं दुपयेदसा ॥ २० ॥ ततो प्राणास्य-कर्णेभ्यः पायु-मेहनमार्गतः । प्रवर्तते ततः ख्यातं रक्तपित्तं भिपग्वरः ॥ २०१।। एकदोपं नवं चोर्ध्वं वलिनथानुपद्रवम् । रक्तपित्तं मुखात् साध्यमघवेद् याप्यमुच्यते ॥ २०२॥ अधश्चोय च चलितं विदोपं भूर्युपद्रवम् । असाध्य रक्तपित्तं तत् त्यजनीयं मिपमः ॥ २०३ ॥ PA तदाख्यातं ·२० मानसोलाप्तः। [विंशतिः । श्थामा त्रिकपायेग तस्कल्कन सितान्त्रितम् । लेहं विपाचितं दद्यात् कर्पमात्रमसृग्दरम् ॥ २०४ ॥ पिप्पली त्रिफला श्यामा शर्करा त्रिता मधु । एतैः कृतो मोदकोऽयं सनिपातीत्यरक्तजित् ॥ २०५ ॥ कुपितो वातद्रव्यैर्मारुतः फफरेचितः । उरस्यारहते कासं हत्पार्श्वगदपीडितम् ॥ २०६ ॥ अमृता-कण्टकारिभ्या द्वाभ्यां पष्टिपलाद् रसेः । चतुर्भाग पचेत् सर्पिर्धतशेपं तु कासजित् ॥ २०७ ।। कृमिनमोपधं रास्ना मागधी हिड्गु सैन्धवम् । क्षारो भागी च तच्चूर्ण पिवेदाज्यस्य मात्रया ॥ २०८ ॥ कासे बलाससंयुक्तमारुतेन विनिर्मित । हिकायामग्निमान्ये च श्वासे चैतव प्रशस्यते ।। २०९ ॥ रद्धात् कासा भयेच्यासः श्वासात् तु कुपितो मरुन् । कुपितात् पवनाभ्याप्तात् पाण्डुरोगात्(गो) ज्वराद् गदात् ॥२१०॥ करे पौफर मूलं तथैयामलकीफलम् । पिरेदाज्येन तच्चूर्ण श्वासे मांसरसेन वा ॥ २११ ॥ घेगानां धारणादोजा-स्नेह-शुरक्षयादपि । अपि व्यायामतो हीनः श्वास-कास-ज्वरामयः ॥ २१२॥ भृशं प्रकृपितो वानः कफपित्तमुदीरयेत् । देहसन्थीन् समाविश्य क्षयरोग समावदेत् ॥ २१३ ।। रास्ना-तिल-बठाचूर्ण समर्पिष्टिकोत्पलम् । अबली हरच्छोपनिमान्य च नागपेत् ॥ २१४ ॥ १B साद ·अध्याय-१९ मानसोल्लासः। अनिष्टानोपयोगेन मारुता कुपितो भृशम् । उदानः कुरुते छदि नामिपृष्ठरुजान्विताम् ॥ २१५ ॥ जम्बू-चूत-बलोशीर-वलावरोहनः । सौद्रेण सहितः काय: पीतछर्दिविनाशनः ॥ २१६ ॥ क्षौद्रं हरीतकीचूर्ण कोलं वा मधुमिश्रितम् । वमनं वा वमिद्रव्यद्धा छदि विनाशयेत् ॥ २१७ ।। हीनमिध्यातिपानेन भवत्याशु मदात्यया । छदिोहो श्रमस्तन्द्रा पकापो जायते ततः ॥ २१८ ।। पश्चाई सारानं वा जायतेऽसौ मदात्ययः । अत ऊर्ध्वं प्रसक्तश्चेद् रोगोऽन्यः परिकीर्त्यते ।। २१९ ॥ सहल्लासे सदाहे च सहच्छ्ले मदात्यये । वमनं वमनद्रव्यैः प्रयुञ्जीत प्रयोगवित् ।। २२० ॥ तृपि द्राक्षारसो देयो मधुना परिमिश्रितः । पारस्युत्पलकन्दैवा तोयं केवलमेव वा ॥ २२१ ॥ चिश्चा-दाहिमक्षाम्लैः सह कोलाम्येतसः । मुखलेपः कुतो इन्ति तृष्णां मद्यसमुद्भवाम् ॥ २२२ ॥ मोहे विदाहे भ्रान्तौ च कर्तव्या शिशिरक्रिया। शिरःशूले च जाडये च घनं प्रावरणं हितम् ॥ २२३ ॥ स्वाप प्रलापबहुले योननीयो मदात्यये । छाग-तितिर लावण-शशमांसरसैर्युतम् ।। २२४ ॥ सक्तुपिष्टकमश्नीयात् पिचेच स्वादु पानकम् । वृतं वा केवलं पीत मदात्ययहरं परम् ॥ २२५ ॥ गुदाप्रबलिसम्भूता विसाधारणहेतुकाः । अङ्कुराः कथिता माझेरीसीत्यभिधानतः ॥ २२६ ।।

·मानसोल्लासः। [विंशतिः शृङ्गी-हरीतकी-कुष्ट-भल्लातकफलैः कृतः । पस्तुत्यममोपेतो गुदकीलविनाशनः ॥ २२७ ।। मृन्त्र (लै) शिवभौमिनिम्बाश्वत्यदलैरपि । विल्वेन पीलमूलेन रामठेनापि लेपनम् ॥ २२८ ॥ पध्याचूर्ण सलवणं तक्रेण च विलोडितम् । पीतमर्शोहरं पाहुडपथ्यां च तद्विदः ॥ २२९ ॥ अत्यम्वुपानाजायेत मुतरामतिसाररुक् । आमः पकः सरक्तथ त्रिधाऽसौ व्यापिरीरितः ॥ २३० ॥ तत्रामे नागरं मुस्ता तया च यु(घ)गवल्लभा । तच्चूर्ण वटक. वायः पाचनाय प्रयुज्यते । २३१ ॥ पकातिसारे दातव्यं जम्यूपल्टर-धातकी । जीरकं चूतवीनं च महावृक्षत्वचस्तथा ॥ २३२ ।। पिल्वारनाल-गोकण्ट-पञ्चाङ्गुलयः शृता । स्विन्ना मौद्रयुता पथ्या पकातीसारमेपनम् ॥ २३३ ।। विषा कुटजवीनं च मुस्ता वालक-विल्वकम् । तत्कायो विनिहन्न्याशु रक्तातीसारमुल्यणम् ॥ २३४ ।। अतिसारेपु जातेषु पथ्यं नानाति यः पुमान् । ग्रहणी जायते तस्य मुद्दुद्धाऽतिसारिणी ॥ ३५ ॥ शुण्ठी सातिविपा मुस्ता कायः पोतो निहन्ति ताम् । गुहच्या संयुनोऽप्येप चतुर्भद्र इतारितः ।। २३६ ॥ दीप्यकं माणिमन्यं च जलेन परिपेपिनम् । उपयुक्तं निहन्याश मृच्छां ग्रहणीमिदम् ॥ २७ ॥ विविध मूत्रकृच्छ स्याद् वात-पित्त-कफोदयम् । मेहने वहाणे यस्तो वावगं जनपद् व्यथाम् ॥ २३८ ।।

·३ अध्याय १९] मानसोल्लासः। पित्ते पीतं सदाहं का सन्तप्तं शोणितान्वितम् । प्रस्रायपीरयेत् कृच्छ कफ गौरवान्चितम् ।। २३९ ।। उड्यूको बला बिल्वं पञ्चमूलयं यथा । पुनर्नवा भीरमूलं कुलत्थ बदरं तथा ।। २४० ।। मत्स्यास-मत्स्यभेदं च तत् सर्व च समं कृतम् । तरकायेन सकरकेन सस्तैिलयुतेन च ।। २४१ ॥ सूकरस्पाच्छमल्लस्य वसया मिश्रितेन च । पञ्चमिळवणैः सार्द्ध शूलं पीतेन हन्यते ।। २४२ ।। शतावरी गोक्षुरक कसे च विदारिकाम् । कुश-काश कुशालीनां शराणा मूलपञ्चकम् ॥ २४३ ।। तत्कायः शर्करायुक्तः शीतो मधुसमन्धितः । पित्त नाशपेन् कृच्छू सर्चा र शिशिरक्रिया ॥ २४४ ॥ सूक्ष्यला सुरया युक्तां धात्रीफलरसैरपि । पाययेत् कफने कृच्छ्रे वमनं चापि कारयेत् ॥ २४५ ॥ मधुरं शीतलं स्निग्धपम्ल गुरु च पिच्छलम् । अन्न-पानं च कुरुते ममेहं कफदूपणात् ।। २४६ ।। विशाला-त्रिफला-मुस्ता-दावर्या-दारुविनिर्मितः । कायो निवारयेन्मेई निशाकल्कविमिथितः ॥ २४७ ॥ त्रिफला चित्रकं दावी कलिना मधुमिथिताः । जलेन कथिता मेई पीता निघ्नन्ति तत्क्षणम् ।। २४८ ॥ पित् वा श्रीफलासं माक्षिकेग समन्वितम् । गुडूच्याः स्वरसं वाऽपि मधुना सद्द मिश्रितम् ॥ २४९ ।। समपर्युपितानुष्णशुष्कर्मुक्तर्विदाहिभिः । रतं मकृषितं घोफै फुरले सह विधिम् ।। २५० ॥

·२५
मानसोप्लासः।
[विशतिः१
एरण्डश्व विदारी च वृश्विकश्च पुनर्नवा ।
स्नेहत्रयं पचेदेतस्तल्लेपान विधि जयेत् ।। २५१ ॥
निशा-दावी-पयस्याभिर्यष्टया दुग्धेन रोपयेत् ।
सीरवृक्षपवालवक्फलैः कफसमुद्भवः(म्) ॥ २५२ ॥
काथकलकादिसंयुक्तविधि नाशयेद् भिषक् ।
अतीसार-घर-छर्दिकर्शितो वातलं भृशम् ॥ २५३ ॥
उपयुद्धेन-पानाय शीतं चाम्बु बुभुक्षितः ।
भुक्त्वा यो देहसंक्षोभि कुरुते कर्म सत्वरम् ॥ २५४ ॥
तस्य समायते गुल्मो पातसक्षोभहेतुकः ।
उनगन्या विदं शुण्ठी पुष्करं लवणत्रयम् ॥ २५५ ॥
रामठ चित्रकं पां चूर्ण गुल्मनिवईणम् ।
मरीचानानि-हापा-पृथ्वीका-पञ्चकोळके ॥ २५६ ॥
दमा दुग्धेन सम्मिश्रेस्तया मांसरसेन च ।
दाडिमाद् पदरान्मूला कर निक्षिप्य सपिपि ॥ २५७ ।।
त्रिगुणं जलमादाय पचेद् गुल्मविनाशनम् ।
अजीर्णस्यानुपन्धेन मलिनादन्न-पानतः ।। २५८ ॥
विदोघाज्जायते व्याधिरुदरं वहिमध्यतः ।
त्रिसप्तकलः स्नुकतीरभावितं मागधीरजः ॥ २५९ ॥
उष्णोदकेन पीतं च जठरण्यापिनाशनम् ।
पलानां विनयं शुष्ठया उससूलाद पलानि पद ॥ २६० ॥
तेलाहकं घृतमस्यं मस्तुद्रोणेन संयुतम् ।
मृमिना पचेत् सर्व घृततळावशेषितम् ।। २६१ ॥
तन्मात्रयोपयुनीत निशेपोदररोगनिन् ।
वायुना पलिना तिमं पित्तं व्याप्याखिला तनुम् ॥ २६२ ॥

·२५ मध्याप १९] मानसोल्लास। स्वमसान्तरमाविश्य त्वचि पाण्डत्वमायहेन् । चित्रकं शृङ्गयरं च प्रत्येक पलसम्मितम् ॥ २६३ ।। पिप्पल्पीपलं ग्राह्य धान्यकस्य पलद्वयम् । दाहिमस्यापि कुडवं पारिणा परिपेपयेत् ।। २६४ ॥ पलानि विंशतिः सपिः सलिलस्थाहकै पचेत् । पाण्डुरोगे व हद्रोगे गुल्मेवा मारुते ॥ २६५ ॥ पलास-प्लीहरोगे च प्रयोगोऽयमुदाहृतः । अतिसारादितः शीघ्र लवणाम्लं निपेयते ।। २६६ ।। सस्य सम्मायते शोफ मुकृच्छ सर्वदेवाः । विपा शुण्ठी देवदारु कृमिनेन्द्रपचोपणम् ॥ २६७ ।। कथितं पाययेच्छोफरोगिणं शोफशान्तये । एरण्डातिविपा-रास्ना देवदारुमहोपफैः ॥ २६८ ॥ सहितो गुग्गुलुदेयः सर्वा च यथा नृणाम् । अतिप्रकृपितं रक्त तीक्ष्णैरनविदाहिभिः ॥ २६९ ॥ 'यणं विसर्पिः कुरुते विसर्पः स तु कथ्यते । मुस्तारिष्टपटोलं च पेपित शीतशारिणा ॥ २७ ॥ विमर्प नेन लेपेन शालयेय परेऽहनि । चरमरोहास्तरुणा: दिलीमध्पमिशिताः ॥ २७१ ॥ मृणालग्रन्थिसम्मिश्रा विस पन्ति लेपनान् । विरुद्धनानपानेन साधूनां निन्दया वधात् ।। २७२ ।। प्राक्तनैः कर्मभिः ौः कृष्ठं चित्रं च जायते । धात्री निम्बस्प पत्राणि पेपितानि तु भक्षयेत् ॥ २७३ ॥ कासमर्दशिफाष्ट लिम्मेद् दन्तशगम्युना । एहची निम्बपत्राणि पटोळे कण्टकारिका ! २७४ ।। .

·मानतोष्टासः1 [विधतिः। त्रिफला च फरअश्व याप्सा रास्ना समांशकाः। तेषां कायेन फल्केन घृतं सम्पग् विपाचितम् ।। २७५ ॥ पानेन सर्वकष्टानि नाशयत्यचिरादिदम् । क्षारेण रानवक्षस्य पूतिकीटः समन्धितः ।। २७६ ॥ लेपारिट्वं निहन्याश कुर्याच समवर्णताम् । अत्पर्य सेवितैर्वायुर्धातूनां क्षयकारकैः ॥ २७७ ॥ कृषितः कुरुने व्याधीन् सकृच्छान् शूलपूर्वकान् । कोकिलासक[पापस्य पानात् तच्छाकमोजिनः ।। २७८ ।। तद्वारिणा च स्नातस्य वातव्याधिविनश्यति । शुण्ठी रास्ता चिनकं च देवदारु सदाचरम् || २७९ ।। एपांघायं तेलमिश्रं पिचेद् वातरुनापहम् । रक्तं प्रकृप्यत्यनेन पटनाऽतिविदाहिना ॥ २८० ॥ आतपालवणादम्ला यानाद् व्यायायसेवनात् । वायुना मेरितं तच्च नससन्धिः (१) प्रवर्तन ॥ २८१ ॥ सर्वेभ्यो रोमकूपेम्यः स व्याधितियोणिनः । अमृताया रसः काया कल्क चूर्णमयापि वा ।। २८२ ।। वकालस्थितं वातयोगितं नागपेद् द्रुतम् । इद्राक्षा च सौवीरं मस्तु मयं तुपोदकम् ॥ २८३ ॥ जरालोटसम्मित्रं वारिसे प्रमस्यते । रोगे रक्ताधिक नाते सद्व्यिापकेऽसृजि ।। २८४ ॥ शिरामोक्षः पर्नव्या नेह-संदपुरस्मरः । गाई निपीष्ट्य गात्राणि यन्य विविधरपि ।। २८५॥ कृठापा नीवियत्रेग सिरां विध्येद् ऋजुमनाम् । ललाटे लोचनोपान्ने नासायां रमनानले ।। २८६ ॥

·संध्याय-१९] मानसोल्लासः। मणिबन्धे बाहुसन्धो द्वयसले गुल्फमूर्धनि । इरेत् प्रादेशिकं ग्रंथित वारिनन्मभिः ॥ २८७ ॥ गेदोग्रन्थीन् शितैः शनैः पाटयित्वा समुद्धरेत् । पदाम मरी शस्त्रैः पाटयित्वा बहिः क्षिपेत् ॥ २८८ ॥ गुदमध्येऽगुली क्षिप्त्वा मध्यमा परिवर्तयेत् । अत्रमरीमानयेद् युवत्या रस्त्युपान्तं विचक्षणः ॥ २८९ ॥ उडूनां तो परिक्षाय छिन्याच्छस्रोण लाघवात् । कुलत्यमश्मभेदं च गोक्षुरं काययेजले ॥ २९० । तयूपं पाययेव माहो हरेत् तेनापि चाश्मरीम् । एवमन्येषु 'रोगेषु दोपो यत्राधिको भवेत् ॥ २९१ ॥ तस्य दोपस्य कुर्वीत चिकित्सा मतिमान् भिषा । ॥ इति वैधकम् ॥ औपचपर्यायानाह-यवाप्सो दुरालभा । कटुका तिक्ता । सारिया मुगन्धिः । धन्वयत्रासो यशस्वी दुरालभा । लघुपञ्चमूली बृहतीद्वयं शालि- पर्णी पृष्ठिपर्णी गोक्षुरम् । कायस्था काक्रमाची । नाकुली लागुलिका । घयस्या धानी । चोरका ग्रन्धिपर्णी । शिला मनःशिला । कालपा दावी । अनन्ता दुराळभा । श्यामा कृष्णा । त्रिवृद् अरुणं त्रिवृत् । औपचं शुण्ठी । बटशुगः अविकासितपल्लवः । वृशाम्लः तिन्तिडीकः । कोल वदरः । शृङ्गी कर्कटकही । पीलु कर्णाटे गोत्र । एरण्डः उस्कय पश्चाइगुलः । विषा अतिविषा । माणिमन्यं सैन्यम् । पिल्वा श्रीपर्णी । काश्म तारी। रकली टुण्डा कर्णारे हुइलुः । महापञ्चमूलम् । अभीरका शतावरी । वृधिमा कर्णाटे लाडके । सैन्धयं सौवल रिढ काचः समुद्रः । पयस्या दुरी । रामः हिड्यु । जपणं मरीचम् । महौषधं शुण्ठो। वासा आवरूपक इत्योपनिषण्दुः ॥ ३०० ॥ 1B दोषेषु। २ गोड ·माततोलासः। [विंशतिः१. पिथपतसमुभृता मालपक्षसमुद्भवाः । आत्मसम्बन्धिना ये च बान्धवास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३०१॥ बन्धूनां मधुरं वाच्यं यथायोग्यं सहासनम् । संविभागश्च कर्तव्यः सुवर्णाम्बर-भूपणैः ॥ ३०२ ॥ वेतनाः फिकरा दास्यो दासाः कर्मकरास्तया। मुद्धिखद्गसहापाथ भृत्यास्ते परिकीर्तिताः ॥ ३०३ ॥ एतेपो रसणं सम्पक तथा भरणपोपणम् । दान सम्माननं कार्य लोकद्वयहिनैपिणा ।। ३०४ ॥ इति दीनानापार्त-मन्त-मृन्यपोपणाध्यायः ॥ १९ ॥ व्याघ-सिंह-गजैयोः शत्रुभियापि विद्रुनः । मयाच्छरणमायातः शरणागत उच्यते ॥ ३०५ ॥ रक्षेच्छरणमायात प्राणरपि धनरपि स यशो महदामोति जनैः सर्वैः प्रपूज्यते ॥ ३०६ ॥ फतवो विधिसंयुक्ता भीतसत्वस्य रक्षणम् । तुलया तोलितं तत्र प्राणणि विशिष्यते ॥ ३०७॥ इति शरणागनरक्षाध्याय ।। २० ।। राज्यपाप्पफुलमुवापिन्युपायोपदेशः सम्पन सोमेश्वरनुपतिना गर्भसारततेन । चक्र चन्द्रातिमयशसा रअनाय प्रजानां पुण्यौपानामपि च महनां वृद्धये (व)दये च ॥ ३०८॥ इति श्रीमहाराजाधिराममन्याश्रपरलतिर वाहत्यामरण-श्रीमद्भोकमल- श्रीमोमेश्वरदेवविरचिोऽभिद्रपितार्यचिन्तामगौ मानमोडासे राम्पराप्तहेतूपायकपने प्रपमं प्रारणम् ।

·द्वितीयं प्रकरणम् ।
सत्यमासिनिमित्तानि कथितानीह विशतिः ।
तत्स्यिरीभावमुद्दिश्य कारणानि वदाम्यहम् ॥१॥
सत्यं सत्र कुलं शीलं तारुण्यं च मुरूपता।
दाक्षिण्यमविसंवादो वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥२॥
अक्षुद्रपरिवारत्वं बुद्धिवसहायता।
चश्यसामन्तता शक्तिर्दक्षत्वं शिमकारिता ॥ ३ ॥
पौर्य धैर्य क्षमौदार्य शुचित्वं प्रियवादिता ।
उधोगित्वमनिर्वेदः सर्वदा धर्मकारिता ॥ ४ ॥
जनानुरागः सौभाग्य शास्त्रशस्वासनैपुणम् ।
विवेको दृढचित्तत्वं कलाकुशलता धनम् ॥ ५॥
दोपानुरूपदण्डत्वं सर्वसत्त्व हितैपिता।
दयालुत्वं मसानत्वं भृत्यानां सुखदर्शिता ॥ ६ ॥
आ तवदर्शित्वं सदोत्साहो नयझता ।
पडलाचार इत्येतैर्गुणैर्युक्त्तो वरो नृपः ॥ ७ ॥
सत्यं शौर्य क्षमा दानं पश्चमी स्याद् गुणज्ञता ।
अवश्यम्भाविनः पञ्च गुणास्त्वेते महीभुनाम् ॥ ८॥
विभूति च तथा कीर्ति धर्म च विजयं सुखम् ।
यावेत् सतत राजा गुणानेतान् विधारयेत् ॥ ९॥
इति राजगुणा ॥
भाव्य पथ्याशिना नित्यं नीरुनो जायते ततः।
व्याधिभिनितो राजा राजकार्यक्षमो भवेत् ॥ १० ॥

·.
1
मानसोल्लास.।
[विंशतिः २
पलिमिः पलितेयुक्तो रूपेण रहितो भयेछ ।
खोननै त्यवगैश्च भूपतिश्चारमन्यते ॥ ११ ॥
तस्माद् रसायनान् योगान् यत्नात् सेपेत पार्थिवः ।
दृढगात्रो मरेन् तेन वलीपलिनवनिमः ॥ १२ ॥
जीवेच मुचिरं कालं राजा रोगविवर्जितः ।
तस्माद् रसायनं वक्ष्ये नृपाणां हितकाम्यया ॥ १३ ॥
रसायनक्रिया द्वेश कथिता पूर्वमूरिभिः ।
कुटीमवेशनादेका वातातपसा परा ।। १४ ।।
कुटीप्रवेशका या लोकरक्षापरैर्नृपः ।
वातातपसहा सेव्या राजकार्याविनाशिनी ॥ १५ ।
कृष्णपक्षरयोदश्यां सन्ध्याया शाल्मलीतरुम् ।
वलि-पूनादिकं कृला रक्तसूत्रेण येष्टयेव ।। १६ ॥
ॐ हा अमृतस्यन्दिनी अमृतं सब स्वाहा'
सप्तकत्वः प्रयुक्तेन मन्त्रणानेन शाल्मलीम् ।
अभिमन्न्य कुठारण हन्याद् बारान् बहून् मृधी-॥ १७ ॥
स्या निर्यासमादाय प्रभाने भास्करोदये ।
धाग्या भृशतावर्गा गुहन्याः सरसः पृथक् ॥ १८ ॥
सप्त वारान मतिरसं तेन भावनमाचरेत् ।
सञ्चूण्र्योट्सले कुर्याद गुटिका पदः समाः ॥ १९ ॥
प्रतिगासरमेकैकां धारयेद् गुटिका मुसे ।
अहां द्विसप्तके याते नूतना रदना नया ॥ २० ॥
सम्भवन्नि तनः क्या भृङ्गरससमरिसर ।
यष्टवकृतिश्यो चल-चार्यसमन्वित ॥ २१ ॥

·अध्याय मानतोलाप्सः। समासहसजीवी स्यानाय कार्या विचारणा। मूल-त्व-पन-पुप्पाणि फलमित्यङ्गपञ्चकम् ॥ २२ ॥ आहृत्य शाल्मलीक्षाद सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् । मधुना सर्पिपा युक्तं विद्यालपदमात्रकम् ॥ २३ ॥ तल्लिहे मातरुत्थाय मासमेकं हिलाशनः । मासेन जायते तेन क्लीपलिनजितः ॥ २४ ॥ मासद्वयमयोगेण मत्भवलभाग भवेत् । जीवत्यन्दसहस्राणि तेजस्वी तरुणाकृतिः ॥ २५ ॥ नीरुजो वीर्यसम्पन्नो नात्र कार्या विचारणा । पुष्या दिवसे याते हस्तिकर्णी समाहरेत् ।। २६ ॥ छायाशुष्कां प्रकुर्वीत समूलां चुर्णयेत् ततः । वाससा गालित सूक्ष्मं मधु-सर्पिःसमायुतम् । स्निग्धभाण्डे निघायाथ धान्यराशी निगृहयेत् ॥ २७ ॥ एकविंशे दिने याते समुदृत्य तदोपधम् । पलं पलं प्रतिदिन भसयेदवतन्द्रितः ॥ २८ ॥ यावद् दिनशतं याति तावदम्लं विवर्जयेत् । सहयूपसमायुक्तं भुजीत मधुरं लघु ॥ २९ ॥ वर्षपोटादेगीयो मेधावी कोफिलस्वरः । योजनानां शतं याति दिनेनैकेन मानवः ॥ ३०॥ नवनागरलोपेतो जीवेदव्दसहनाम् । हस्तिकीपयोगेण निश्चितं भवभापितम् ॥ ३१॥ सिता रक्तां च पोतां च कृष्णां मुष्टि चतुर्विधाम ! पञ्चम्पां शुरूपक्षस्य पूर्णिमायां तु वा निशि ॥ १२ ॥ ।

·मानसोडातः। [शितिः २. रोहिण्या श्रवणे पुष्ये रेवत्या वा समुद्धरेत् । पञ्चायनि समाहत्य छाया परिशोपयेत् ॥ ३३ ॥ सर्पिपा मधुना सार्द्ध विडालपदमात्रकम् । तपूर्णमुपयुमीत क्षीरपष्टिकभोजनः ॥ ३४ ॥ एफर्विशे दिने याते दिव्यदेदो भवेन्नरः । मासत्रयायोगेण पुमान् प्रामोत्यदृश्यताम् ॥ ३५ ॥ पञ्चमासमयोगेण मोदते विबुधैः सह । मासपटकमयोगेण चिरायुः खेचरी भवेत् ॥ ३६॥ भवेनस्य ब्रह्मक्षस्य पत्रं पुष्पं फलं हरेत् । शोपयित्वा तु तच्चूर्ण मायेन्मधुसर्पिप ॥ १७ ॥ सप्तरात्रमयोगेण वलीपलितवर्जितः । पष्टवकृतिर्मयो जीवेदन्दवत्रयम् ॥ ३८ ॥ अमरी पुष्यनक्षत्रे समूलां पल्लवान्विताम् । शोपयित्वा तु तच्चूर्ण शृद्धकायप्रयत्नवान् ॥ २९ ॥ सर्पिपा मधुना साद भसयेत् कर्षमात्रकम् । गच्यक्षीरसमायुक्तं कुर्याच्छाल्पनभोजनम् ॥ ४० ॥ जराः सर्वे विनश्यन्ति मुखरोगो जलग्रहः । चक्षुभोत्रभवो रोगः सर्वशूलं प्रशाम्यनि !! ४१ ।। कतिः किटमो दाहः कुएं सूता भगन्दरः । प्रमेहो नउरो गुल्मः क्षयोऽपस्मार एव च ॥ ४२ ॥ सप्लाई प्रयमे पाते नश्यन्येता रुन. स्फुटम् । प्राप्त दिनीयसप्लाई दिपटेहो भनाः ॥ ४३ ॥ १Bदत्याना ·मा पाय ३ 1 . मारतीलाल तृतीये भूतलस्थानि निधानान्यपि पश्यति । चतुर्थे कुञ्चिता नीला जायन्तेऽस्य शिरोरुहा ॥४४॥ समासहस्रत्रितयं जीयेत् तारण्यसयुन । पञ्चमे गन्धनीरजगन्धं गाने वात्सलम् ॥ ४५ ॥ पठे वाचस्पतिमरुपः मज्ञावान् आयते नर । सप्तमे पूर्णचन्द्राभ सर्वाहादकरो भवेत् ।। ४६ ॥ अष्टये सर्वसत्वानां पीयूपं वितरत्यसो। सप्तदीपाधिपत्यं च नवमे सप्तके भवेत् ॥ १७ ॥ भूत भव्य भविष्य च दशमे वेत्ति सप्तके। अश्रुतान्यपि शाखाणि जानात्येकादशे नरः ॥ ४८ ॥ द्वादशे समके प्राक्षे द्वितीय इव मन्मथः । वशीकरोति सर्वाणि नर-नारीमनास्यपि ।। ४॥ संवत्सरोपयोगेन समालक्षत्रयं सुखी। जरापलितमुक्तागो जीवत्येव न संशयः ॥५०॥ एवं रसायनं प्रोक्तमव्याधिकरणं नृणाम् । नृपाणां हितकामेन सोमेश्वरमहीभुजा ।। ५१ ॥ इति रसायनम् । इति स्वाम्यध्याय ॥१॥ कुलीनाः श्रुतसंपन्नाः शुचयश्चानुरागिणः । शरा धीराम नीरोगा नीतिशास्त्रविशारदाः ॥५२॥ प्रगल्भा वाग्मिनः माता रागद्वेषनिर्मिना । राणा चाप्यार सचिवा स्यूर्तिभूतय 15 ० ३ ॥ सत्यसन्या महात्मानी सुद्धचित्ता निरामयाः जनाना सम्मना दक्षाः सनिम नृपसम्पदे ।। ५४ ॥

·मानसोल्ट्रातः । [विंशतिः २ साता राजकार्यपु रागद्वेषविवर्जिताः । आय-व्यये च निपुणाः सचिवाः कोशवृद्धये ।। ५५ ।। अपार्गे वर्तमानस्य नृपस्य प्रतिकूलगाः । बोधयन्तः मियेवाक्य: सचिवाः स्युनपर्द्धये ॥ ५६ ॥ • अन्वयादागतान् शृद्धानुपधाभिः परीक्षिवान् । सनिवान् सात वाटौ वा कुर्वति मतिमान नृपः ॥ ५७ ॥ स्वदेशजानाः सत्पना जहापोहविचक्षणाः । देशकालविदो धीराः साध्यासाध्यविकिनः ।। ५८॥ परेगितमा धीमन्तः स्वाफारस्प निगृहकाः । मन्त्रसंसकायामा मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः ॥ ५९॥ इति मन्त्रिरक्षणम् ॥ अपांच दण्डनीत्यां च शान्विकर्मणि पौष्टिक । आचर्वणे च कुमालः स स्पाद् राजपुरोहितः।। ६०॥ इति पुरोहितरक्षणम् ॥ पोटभिता पष्टिः प्रभवायदमंयुता। तानेरपि समायुपता शकभूपोहताः समाः ॥ ६१ ॥ एकपञ्चाशदधिक सहले शरद गते । कस्य सोमभूपाले सति चालुक्यमण्डने ।। ६२ ॥ समुदरशनामी साप्तति क्षतविद्विपि । सर्वशासार्य सर्वस्वपायोपिकलशोद्भवं ।। ६३ ।। सौम्यसासरे चत्रमासाहो शुक्रवासरे । परिशोतिसिद्धान्तलयाः स्युर्वया में ॥ २४ ॥ पहारा घरिशः सप्त पटान्यपि च विशतिः। मानि पडिस्विचारिमय नाटिकाः ।। ६५ ।।

·भपाय २] मानसोल्लास मतिमा क्षिपेत् वार द्वात्रिंशन्नाडिकास्तियौ । नक्षत्रे व पदे दे च नाड्यश्चैकादशापE | ६६ ॥ योज्यास्त्याच्या पुनर्योज्या वारे नाडीपु पिण्डके । नक्षत्रे च पुनर्योज्यास्तिथिरेतावना भवेत् ।। ६७ ॥ तियो वारेण संयुक्त सप्तभिश्च विभानित । अवशिष्टो भवेद् पार एवं वारविनिर्णयः ॥ ६८ ॥ पदे युक्तं तिथौ भागं चतुर्दशभिराहरेत् । चतुर्दशावधि ज्ञेयं धनं शिष्टमणं भरे ॥ ६९ ॥ भाये त्रयोदशे पश्च द्वितीये द्वादशे दम । एकादशे हतीये च नान्यः पञ्चदश स्मृताः ॥ ७० ॥ चतुर्थे दशमे तु स्यादेकोना विंशतिस्तु ताः । पचमे नवमे नादयो द्वाविंशतिरुदीरिताः ॥ ७१ ।। पठेऽयमे च यटिकाश्चतुर्विशतिरीरिताः । सहमे घटिका ज्ञेया सइया पश्चविंशतिः ॥ ७२ ।। मकरे सूर्यवटिकास्तिस्रः पद् व मवेशयेत् । फर्कटेऽप्येवमेव स्पा घटिकास्तु वियोनयेत् ॥ ७३ ।। कुम्भे द्वादश विज्ञेपाः संपोज्या रविनाडिकाः। तावत्यो घटिका सिंहे रेचनीया विचक्षणः ॥ ७४ ।। भीने खाश रुद्राय योज्याः सूर्यस्प नाडिकाः । तावत्य एब कन्यायां स्फोग्नीया मनीषिभिः ॥ ७ ॥ मेपे रुद्रा दिशो नाध्यो मेलनीया धनाभिधाः । तुलायां नाटिकास्तास्तु वारणीया गाभिषाः ।।७६ ॥ पेऽसौ पद च नात्यः स्युर्मिश्रणीया विपश्चिता। अपसायर्यास्तु ता नाइयो वृधिक परिकीर्तिताः ।। ७७ ॥

·मानमोलाप्तः। [विंशतिः२ युग्मे तिसश्च शून्यं च घटयेद् गणकोत्तमः । तदेव वारयेद रागो कोदण्डाख्ये विचक्षणः ॥ ७८॥ चिना संवश्यऽत्र चतुभिर्गगत् नियिम् । हनीयं तु तिरोभाग नक्षत्रयटिया अपि ।। ७९ ॥ धनारया रविनाइयोऽत्र योज्यात्याग्या ऋणाभिधाः । संयोज्य विभनेत् पट्या त्वर्धमुक्षेण योजयेत् ।। ८० ।। वक्ष्यामि शशिनक्षत्रं मूर्यक्षे योजयेत् तिथिम् । तिथि सद्गुणयेत् पहिर्योजयेत् निधिनादिभिः ॥ ८१ ।। योध्यं तद् रविनाहीपु तत. शशिभमाप्यते । शि-रवियोगे योगो नाडियोगेऽस्य नाटिकाः ॥ ८२॥ इन्याद् द्वाभ्या तिथि तत्र त्याज्यमेकं ततो घटीः । दिनस्य स्फोटयेत् तत्र सप्तभि परिभाजित ॥ ३॥ करणं जायते शिष्टं भुक्तिः सूर्योदयात् पुरः। करणं घटिकास्त्रिंशदिति पञ्चाइनिर्णयः ।। ८४॥ इति पञ्चाङ्ग निर्णयः ॥ अनेन विधिनाऽऽनीय तिथिरारसमन्वितम् । नसनं च तथा योगं करणं गणकोत्तमः ॥ ८५ ।। अभिगक पट्यन्ये विशाहे जानकादिए । गृहमयशे यात्रायां गृहारम्भे च सगरे ।। ८६ ।। शुझे चन्द्रालं मुण्यं कृष्णे ताराबलावलम् । शतानि पञ्च दोपाणां बुधो इन्ति विनिश्चितम् ॥ ८७ ।। yका पञ्च सहस्राणि दोषाणां हन्ति निथितम् । लक्षमकं तु दोषाणां सुराचार्यों व्यपोहति 11 ८८ ॥

·३७
अध्याय ३]
मानसोल्लासः।
एवं ग्रहलं ज्ञात्वा दुर्बलत्वं च पापिनाम् ।
लग्नं यः कथयेत् सम्यक् स कार्यों गणको नृपः ।। ८९ ॥
इति ज्योतिर्विद गणररक्षणम् ॥
कुलजा शीलवान धीरचतुर्भापाविशारदः ।
गजाश्वारोहणे दक्षा शस्त्र-शास्त्रविचक्षणः ॥ १० ॥
शकुने च निमित्ते च चिकित्सायां च घेदिता ।
वाहभेदविधानतः सारेतरविशेपवित् ॥ २१ ॥
दाता मियंवदो दान्तो मतिमान हानश्या ।
रामा सेनापतिः कार्यः शूरो भुत्पविशेषवित् ।। ९२ ॥
इति सेनापतिलक्षणम् ॥
स्मृतिशास्त्रार्यकुशला रागद्वेषविवर्जिताः ।
धर्माधिकारिणः कार्या विलोभा भयवर्जिताः ॥ १३ ॥
स्मात्तैः सह समालोच्य यथोक्तं दण्डमाचरेत् ।
शक्तो राज्ञा विचारशः कार्यों दण्डधरो द्विजः ।। ९४ ॥
इति धर्माधिकारिसमाध्यक्षलक्षणम् ॥
लोहवस्त्राजिनादीनां रत्नानां च विभेदविद ।
ध्यये च तद्विशेषज्ञो रक्षणे निपुणः शुचिः॥ ९५ ॥
अनाहार्यः सुसन्तुष्टश्वास बहुकुटुम्का ।
सावधानो गणितविद् माण्डागारे नियोजयेत् ॥ ९६ ॥
एकाचा नवपर्यन्ता नकाशा स्वरूपत्ता ।
दशोत्तरममेणैते वर्धन्ते विन्दुवर्धिताः ॥ २७ ॥
विन्दुरेको दशस्याने शते विन्दुद्वयं भवेत् ।
विन्दुप्रयं सहले स्पादयुते तच्चतुष्टयम् ॥ ९८ ॥

·८
मानसोल्लास.।
[ विशतिः३
विन्दवः पञ्च लक्षे स्युः प्रयुत विन्दवस्तु पट !
विन्दवः सत फोटौ स्युरखुदे चाष्ट विन्दवः ॥ ९९ ॥
बिन्दवो नव पझे स्युः सी स्युर्दश बिन्दवः ।
एकादश निखर्वे तु द्वादश स्युमहामुने ॥ १० ॥
शवे प्रयोदश प्रोक्ताः समुद्रे मनुविन्दवः ।
अन्त्यसंझे समाख्याता बिन्दवस्तिथिसंज्ञया ।। १०१॥
द्विरष्ट विन्दवो मध्ये पराध दश सप्त च ।
एवमष्टादशस्थानं गणिनं व्यावहारिकम् ॥ १०२ ॥
एका विन्दुरेकश्वेद् दशकं तत् प्रकीर्तितम् ।
द्वितीया पुरो चिन्दौ सइज्या विंशतिरिष्यते ।। १०३ ॥
एवं तृतीयायद्देषु विन्दुः स्यात् पुरती यदि ।
त्रिंशदाया तदा सङ्ख्या नवत्यन्ता प्रकीर्तिता ॥ १०४ ॥
शताधिक परार्धान्ते यावन्तो विन्दवः स्थिताः ।
यस्याइस्य पुरोभागे तावत्सइत्या तु सा भवेत् ॥ १०५ ।।
अक्षा कतिपये स्थाप्या गुणनीयतया स्थिताः ।
अयस्ताव मथमाइस्य गुणकाभ्याइमालिखेत् ॥ १०६ ॥
एक गुपयेत् सर्वपरिस्थमपस्तमैः ।
लन्धं निवेशयेत् तत्र स्वास्योपरि लेखयेत् ॥ १०७ ॥
एकादिगुणने योज्या घुघरका विपर्यया ।
लन्यं तु दशकस्थानं पूर्वेणाइन योजयेत् ॥ १०८ ।।
गुणाकारक्रमेणादावहान कतिपयान न्यसेत् ।
विमानकानधरतेषां मुसमं विन्यसेद् युधः ॥ १०९ ॥
अपो हदये कृत्या तर्कपेदमूर्ध्वगम् ।
विभागों लभ्यते येन तेन भागं प्रकल्पयेत् ॥ ११०॥

·-
मोगादाता
१
अनेन समयोगेण भजनीयं विभाजयेत् ।
एकत्र स्थापयेल्लब्धपवशिष्टं तथाऽन्यतः ॥ १११॥
अवशिष्टं पुनर्भक्त्वा यथाभागानुसारतः ।
लब्धे तु मेलयेत् तत् तु भागहारोऽपमोशः ।। ११२ ।।
प्रमाणं फलमिच्छति राशित्रितयमुच्यते ।
पछया गुणितं वस्तु ममाणेन विभाजयेत् ॥ १३ ॥
प्रमाणे द्रव्यमाख्यातं फलं द्रविणमिप्यते ।
द्रव्पनातिविभागोत्यामिच्छामिच्छन्ति सरयः ॥ ११४॥
राशिकमिदं प्रोक्तं गणितं गणकोविदः ।
पश्चराशिकमत्रैव सतराशिकमेव च ॥ ११५ ॥
नवराशिकमध्यस्मिन् क्षेयं राशिके विधौ।
सकलं गणितं मोक्तं सझेपेण मसङ्गतः ॥ ११६ ॥
वक्ष्यामि गणितं मिनमुद्देशे खपिटतं हि यत् ।
रूपमंशस्तथा रछेदो नामैतद् व्यावहारिकम् ।। ११७ ॥
रूपमृर्वपपश्चांशस्तस्याः दि इष्यते ।
राशिद्वयं प्रकर्तव्यं गुण्यं गुणकमेव च ॥ १८ ॥
संपूर्ण कथ्यते रूपमेश उद्धरितो भवेत् ।
तस्यांशस्प विभागो यः स च्छेदः परिकीर्तितः ॥ ११९।।
गुणयेदंशमशेन च्छेद देन युद्धिमान् ।
फलांशं विभने तज्ज्ञः फलेन उदजन्मना ॥ १२०॥
गुणनं भिन्नमाम्यातं भिन्न भागोऽभिधीयते ।
रुपांशन्दमार्गेण भाज्यो रागिरिधीयते ॥ १२१॥
भानाथ तथा पान्यो रामिलेग्यो धिपधिना।
देन गुपये पंचमंगन गेलपेत् ॥ १२२॥

·मानसोल्लासः। विशतिः२ देनाशं विपर्यासाद् गुणयेद् राशियुग्मकै । भानकन मजेद् माज्यं भिनपागोऽयमीहशः ॥ १२३ ।। इति गणितम् ॥ ईशं गुणकारं च भागहारं च तचकः । राशिकविधानं च यो जानाति विनिश्चितम् ॥ १२४ ॥ अलुब्धः मावधान रागद्वैपविवर्जितः । स राजा गणका कार्य को राष्ट्रे च धीमना || १२५ ॥ इति कोशाध्यक्षगणलक्षणम् ॥ उन्मतो रूपवान् दक्षः पियवार दर्पवर्जितः । नाही विचस्य सपा प्रतीहारः प्रशस्पते ।। १२६ ।। इति प्रतीहाररक्षणम् ॥ मगरमो मतिमान् दक्षः सर्वभाषाविद्यारदः । सन्धि-विग्रहतत्वज्ञो लिपिज्ञोऽसारवाचकः ॥ १२७ ।। सामन्तमण्डलेशानां मान्यकानां विशेषतः । आवाहने विसर्ग च स्थापने निपुणो भृशम् ॥ १२८ ॥ पाड्गुष्परिधिनत्वन्नो देश-काल-विभागरिछ । आय व्ययौ च लोकं च देशोचि च पत्ति या ॥ ११९ ॥ अर्यरक्षापरो मृत्यः कृत्याकल्पविकवित् । सान्धिविग्रदिका काया राता कार्यविमारदः ॥ १० ॥ दनि माल्पिविग्रहिकारक्षमाम् ॥ मलपित्राता लखने बुगटः पटु । अर्यानो बानमो घामान यांच्या राता सलेमः ॥ १३ ॥ अनि रंगालाम्॥

·अपॉप२]
'मानतोलाप्तः।
आयुर्वेदविदवानां निमिच-शकुनाटिवित् ।
शिक्षावेदी तुरहाणां भूमिभागविशारदः ॥ १३२ ॥
पलारलरपाभिज्ञा प्रियवार प्रियदर्शनः ।
कृतविद्यश्च शूरश्च सारथी पार्थिवोचितः ।। १३३ ॥
इति प्रापिलक्षणम् ॥
असम्भेषः शुचिर्दशः कुत्तानस्य परीक्षकः ।
दानां च विशेपक्ष मूदाध्यक्षो विधीयते ।। ११४ ॥
कुलझमसमायातास्तुशाश्वानुफारिणः ।
कुत्तकेशनखा दान्ताः पराभेद्या नृपे रताः ॥ २३५॥
अन्न-पानविशेषज्ञा मांसपाकविशारदाः ।
शाक-पाककलादक्षा पकानकरणे बुधाः ॥ १६ ॥
पानपानतत्वज्ञाः खण्डपाकस्य वेदिनः ।
क्षीरपफारयोहारः मूंदाः कार्या महीना ।। १३७ ॥
-
इति सुरक्षणम् ॥
नरागाव गजानां च वाजिनां च गवामपि।
मृगाणां च खगानां च ये जानन्ति चिकित्सितम् ॥ ११८॥
परं पारवाला सम्पमा चिकित्सिते ।
शस्त्रकर्मकलादक्षा मन्त्रे तन्त्रे च कोविदाः ॥ १३९ ॥
देहे शिरसि वाले तु विपे शल्ये आहेऽपि च ।
पे रसायने चैर कुशला भिपनोऽटसु ॥४०॥
रोगनामनिदान तु रुन जानन्ति तत्वतः।
औषर्य रूप नाम जानन्तो भिपनो वा ॥ १४१॥

·मानसोल्लासः। [विंशतिः २ वमौ विरेचने नस्ये यस्तो शस्त्रक्रियास्त्रापि । शस्यन्ते भिपजः सम्यक् निष्णाताः पञ्चकर्मम् ॥ १४२ ॥ यत् किश्चिदौपधैः साध्यं शरीरेपु हिताहितम् । सम्यग् विदन्ति ये था नृपयोग्या भवन्ति ॥ १४३ ।। कच्छूताध्यमसाध्यं वा साध्यं जानन्ति तत्वतः। देशं कालं क्योऽवस्यां प्रकृतिसात्म्यमेव च ॥ १४४ ॥ असाध्याः परकीयाणामात्मस्वामिहिते रताः। धर्मशा हद्धचित्ताय वैद्याः कार्या महीमुना ॥ १४५ ।। इति वैद्यलक्षणम् । विरूपो लोमहीनय सावधानो जिवेन्द्रिपः । इगिताकारकुशलः शृद्धान्ताध्यक्ष इप्यते ॥ १४६ ॥ मुप्तकामोपमाः शृद्धाः पुरुषाः कृतयुद्धयः । अन्तःपुरेक्षकाः कार्या नृपेण शुचियोनयः ॥ १४७ ।। धर्ममाः शुचयो धीराः प्रभुभक्ता निवेन्द्रिया। कार्य राज्ञा कुमारागामध्यशाः स्युः परीक्षिताः ॥ १४८ ॥ फर्मस्वन्येषु सर्वेषु दक्षाय शुचयस्तया । शाय बुद्धिमत्तय शस्त्र-शास्त्रकलाविदः ।। १४९ ।। योग-क्षेमनुस्खार्याय दुष्टसंयमनाय च । मात्मनश्च विनोदाय राशा योज्या ययाईतः ।। १५० ।। इत्यन्त.पुररक्षक कुमारपरिचारकक्षणम् ।। इत्यमात्याध्यायः ॥२॥ बड़वे भृगुणैर्देशों देवदिनुपर्दये। भूमी गुगवती उस्मादारसेद् भूतये नृप ॥ १५१ ।। BFसकामोपवाः।

·अध्याय 1 मानसीहासः। सर्वसस्यवती सेल्या खनिद्रगविणगर्मिणी । पशव्या बहुपानीया पुण्यवभिनयुता ॥ १५२ ॥ स्तम्बरमवनोपेता बयाना मुशोभना । भूनदीमाएका शस्ता सर्वदा घरणीभुजाम् ॥ १५३ ॥ ईदृभूमियुतं राष्ट्र महापत्तनमा सितम् । पालनाद् वर्धयेद् राजा स्वकोशस्याभिवृद्धये ॥ १५४ ॥ स्वराष्ट्रे पालयेद् राजा मनाः पुत्रानिवौरसान् । चौरेभ्योऽमात्यकेभ्यश्च तथैवार्थाधिकारितः ॥ १५५ ॥ 'चौर साहसिकैश्चाटैर्दुराचारस्तया परैः। विशेषेण च कायस्यैः पीडिता: पालयेत् प्रजाः ॥ १५६ ॥ स्वरा, यो नृपो मोहात पीडयेदनपेक्षया । राज्यात् स च्यवते शीघ्रं प्रागेभ्यः सह बन्धुभिः । १५७ ।। यथैव माणिनां प्राणा हीयन्ते देहपीडनात् । तथैव भूभुजां प्राणा हीयन्ते देशपीडनात् ।। १५८ ॥ “एफयामप्रभुं कुर्याद् दशग्राममभुं तथा । ग्रामाणां विंशतः कुर्यात् मभु शत-सहस्रयोः ।। १५९ ।। ग्रामे दोपं समुत्पनाशक्तश्शासितुं यदि । दशग्रामेशिन शसेद् दोशो विशतीधरे ॥ १६०॥ विशतीशः शतेशाय तत् सर्व विनिवेदयेत् । भ्रूया ग्रामशतस्वामी सहस्रस्वामिनेऽखिलम् ॥ १६१ ॥ उत्पन्नांस्तु तथा दोषान् ग्रामादा निवेदितान् । ज्ञात्वा तत्र स्थिताः सर्वे कुटुंस्तेपा प्रतिक्रियाम् ॥ १२ ॥ इति राष्ट्रपारन विवेकः ॥ + ·मानसोल्लासः। [विशतिर पचाशत्वप मादेयो भागः पशु-हिरण्ययोः। अष्टमो द्वादशो वाऽपि षष्ठो वा पान्यतो नृपैः ॥ १६ ॥ फलक्षेत्रानुरूपेण गृहीयात् तस्करं नृपः। स्वीकुर्यादय पड्भागं पण्ययोर्मधुसर्पिपोः ॥ १६४ ॥ रस-गन्यौपधीनां च मूल-पुष्प-फलस्प च । हणानां शाकपत्राणां कर्मणां चर्मणामपि ॥ १६५ ॥ मृत्तिकाकृतभाण्डाना भाण्डस्याश्मभवस्य च। आपतिस्पत्तोऽप्पाददीत श्रोत्रिपाल कर नृपः ॥ १६६ ।। इति करादान विवेकः ॥ . भूमदेशमकृष्टं तु गवां चाराप फल्लयेत् । देवोपानं मुमतिष्ठं मुनिभ्यो विनरेन्नृपः ।। १६७ ॥ मृगसङ्घातसम्पन्नं ऋरसत्वैविवर्जितम् । वनमात्मविहारार्थ पालयेत् पुरपार्श्वगम् ॥ १६८ ॥ मत्यन्तदेशसम्भूतं वनं गिरिदरीयुतम् । सर्वेपो गृहकृत्यर्थ पार्थिवः प्रतिपादयेत् ॥ १६९ ॥ फस्तुणः काष्ठः शास्तचोरियनराः। जीवन्ति ये ततो ग्राद्यो दामोंऽश्रो महीमुना ।। १० ॥ विपिनन्मरन श्रेष्ट बर्नमानगनं च यत् । मवीचतिमिलों के रसणीयं समामुना ॥ १७१ ॥ इति देशननरसा ॥ गवासागरहेमाद्रिप्रयागाणां च मम्पतः । पन मायमिवि मोक्तं लोहितान्चिय पश्चिमे ॥ १७२ ।।

·बाय] मानसोलासा त्रिपुर्याः कोसलादौ व वेदिकारूपक वनम् । श्रीक्षेत्रं गौडबहालमातिरेय वनं स्मृतम् ॥ १७३ ॥ विध्यादिचित्रकूटाद्विकालद्रविडाभितम् । वन कालिंक नाम समुद्रावधि कीत्पते ॥ १७४ ॥ श्रीशैले दशैले च मळयाद्रौ तथैव च । पन दोशणक नीम फरिणां जन्मकारणम् ॥१७५ ।। सह्याद्रिभृगुकच्छान्तमपरान्तवनं स्मृतम् । द्वारसत्यामवन्त्या व सौराष्ट्रवनमुन्यते ।। १७६ ॥ कालसरे विरुक्षेत्रे सिन्युसागरसङ्गमे । पनं पाश्चनदं मोक्तं हिमालयकृतावधि ।। १७७ ॥ कालियेदिकारूप दाशार्णव वनं वरम् । आरेय तथा प्राच्य मध्यम बनमिष्यते ॥ १७४ ।। अपरान्त पाञ्चनद सौराष्ट्र चाघमं वनम् । एवमष्ट वनान्याहुर्गजानां जन्ममा पदम् ॥ १८ ॥ C इति गमवनदिमागलक्षणम् ॥ घन्ति ये करिणः पापा घातयेत् तान् महीपतिः । दैवान्मृतेषु नागेषु तेषां दन्तानासमाहरेत् ॥ १८०।। फरिणो मूत्र-शकृता लिसारंटीचरैः । अरुष्करदलच्छनोनीयादिमयूपकम् ॥१४॥ पदाचारैलेण्डैध वदाघाईतद्रुमः। बुध्येत वानस्यानर्गजास्त हितरपि ।। १८२-11 TA यस्तो।

·मानसोल्लासः। [विंशतिः पारिकर्मयुतः पादपास नालसमन्वितः । फरिणी-तुरगारुदैर्यन्विभिर्बहुभिर्खत. । १८३ ॥ समादिष्टः क्षितीशेन करिलक्ष्मविचक्षणः । द्विरदान धारयेद् ग्रोप्ने यन्त्रतो लक्षणान्वितान् । १८४ ॥ धारयेत् त्रिविधैर्वन्यैदिपानामधिपादिभिः । पार्थिवेन विधातव्यः पुरुपैर्घन्धरेदिभिः ॥ १८५ ॥ पशान्धो वारिवन्धो बन्धवानुगतः परः उत्तमस्त्रिपकारः स्याद् पन्धः करटिनामयम् ॥ १८६ ।। पापातवावपातश्च द्वौ बन्धौ निन्दितौ मतौ। विनश्यन्ति गजा यस्मात् तस्मात् तौ परिवर्जयेत् ॥ १८७ ।। पारस्थानं समालोक्य यासं हृद्यं तत क्षिपेत् । सल्लकी-कदलीदण्डानिकाण्दान् मुगासमान् ॥ १८८ ।। नलिनीस्न्दकान मृष्टान् नवान् पिप्पलपल्लवान । वणवं हरितं पत्रं तयैवान्यद् गजप्रियम् ॥ १८९ ॥ दिपियूयं समागच्छेदाईवासस्य लम्पटम् । प्रत्यहं दृश्यते तत्र तदा मागों निरुध्यते ॥ १९० । कोशमात्रायनां भूमि विस्तारेण च तत्समाम् । सः परिघया वाऽपि समन्तात् परिपेष्टयेत् ॥ १९१ ।। द्वारं तत्र मधीन निवर्तनमहीमितम् । सुजराणां प्रशाध वारिवन्यविचक्षणः ॥ १९२ ।। प्रविष्टान् द्विरदास्तत्र सम्पगालोक्य बुद्धिमान् । पारिद्वार निरुन्धीत महासस्तिरस्कृतम् ॥ १९ ॥ अन्त स्थान पन्ययेन्नागान् सर्वलक्षणसंयुतान् । ईविधस्तु यो यन्यो वारिबास उच्यते ॥ १९४ ॥ इति पारिवन्ध ॥

·मायाप३] मानसालासा सप्ताहौवा वशा वश्या महाकाया महानवाः। आख्दाः पत्रसंछन्नाः पाशहस्ताश्च इस्तिपाः ॥ १९५॥ फरिणीना करे पाशान् इस्तिवन्धाय दापयेत् । वायोरधः शनैर्गच्छेद् गजानामन्तिक बुधः ॥ १९६ ॥ पदयित्वा वशा नागैर्वप्नीयात् तत्रे कुञ्जरान् । एप बन्धः समाख्यातो वशावन्यो मनोहरा ॥ १९७ ॥ इति वशान्धः ॥ धीक्ष्य पापकिर्यनानिद्रितं गजयूयकम् । पहुभिः पाहतच कूर्चहस्तै समावृत्तः ॥ १९८ ॥ शृङ्गदस्तैस्तथा कैश्चिदाराहस्तय कैयन । बाधकैविविधैः सार्ध गच्छेन्मातबन्धकः ॥ १९९ ॥ अश्वारूदैवशास्दैर्गजारूदैविचक्षणः । सातो गजबन्धाय गच्छेदू राजा नियोजितः ॥ २०० ॥ ओयस्थानेषु सर्वेषु समीपस्थेषु शाखिषु । आरोपयेद् बहून् भृत्यास्तूर्गहस्तान् विचक्षणान् ।। २०१ निद्राशसमापन या यूथं व्यवस्थितम् । प्रात काले शनीच्छेन्निदाघे समुपस्थिते ॥ २०२ ।। सदागरधोभागे निशर्य जननिस्वनम् । सहसा पादयेत् सूर्य काहलारवसंयुतम् ।। २०३।। उत्थाय चकित वेगानागयूयं विनिद्रितम् । सम्भ्रान्तमानसं भीतं पलायनपरं भवेत् ॥ २०४ ॥ ततस्तदनुगच्छेयुरिबन्धविशारदाः । येन मागेण सन्त्रस्तं गतं यूथं वनान्तरम् ।। २०५ ॥

·मानसोल्लासः। [विशतिर यूयं विहाय यो गरदद् भयसन्त्रस्तमानसः | व नागमनुगच्छेयुः पाशकूर्चकधारिणः ॥ २०६ ॥ पिपासितः परिश्रान्तस्वोयान्तिकमुपागतः । श्रुत्वा तूर्यकृतं नादमन्यतः अपनायते ॥ ३०७ ॥ शुष्कलालाजलेऽत्यर्य गते च जढता गर्ने । इलये फरे च पुच्छे च निश्चले कर्णपल्टषे ।। २०८ ॥ ततो पेगयुता वश्या वशावाघोरणेरिताः । श्रान्तं द्विपं समागत्य वेष्टयन्ति समन्ततः ॥ २०९ ।। तत पाशपरा दक्षा वशागात्रतिरोहिता । निबध्नन्ति नराः शूरास्तं गात्रापरयोदिपम् ।। २१० ॥ कक्षामागे च कण्ठे च निगधर्मनिर्मित । समीपस्यस्प वृक्षस्य स्कन्धे बध्नन्ति सिन्धुरस् ॥ २१ ॥ अनेन विधिना या क्रियते गजवन्धनम् । स बन्योऽनुगतो शेयो बन्यविद्याम कोविदः ॥ २१२ ॥ इत्यनुगतबन्धः॥ नाटिकेरामनोद्भुतवल्ककसितपाशकम् । पष्टिहस्तायु(योतं स्यौल्पे मोहप्तमा गतम् ॥ २१३ ॥ तस्या निक्षिपद् गाने पूरयेच हट मृदा । शेपार्धं पागवत् कुर्याद् गनग्रीवादिनरोपनम् ।। २१४ ॥ वेन पाशेन पो पद्ध स मृ पीडितो भवेत् । प्रमादोऽपि भवेव कापि वापि नीवति कुजरः ॥५॥ भापावारयः ममाख्यातो बन्योऽयं हस्तिबन्यकै । निन्दिनव भवस्यप सिंहसंगयिन सदा ॥ १६ ॥ इत्यारावध ॥

·१९. अध्यायः ३] मानमोल्लास चतुर्हस्तपितं खातं विस्तरेण करद्वयम् । पञ्चबाहुपमाणन दीर्घ कुर्वीत बुद्धिपान् ॥ २१७ ।। गोपनीयं प्रयत्नेन यष्टिभिस्तुणालयः । पनत्र निपौवागो विनो यस्यापि सम्भपेन् ।। ११८ ॥ रखनो वा जायते पादेक्षा वाऽम्य प्रभज्यते । दन्तवियुज्यते वापि कोऽपि जीवति वा न वा॥ २१९ ॥ पन्धोऽपमवपाताख्यस्तेनात्यय विगर्हितः । पस्मानागाः प्रणश्यन्ति तेनैवं वर्जयेद् युधः ।। २२०॥ ॥ इत्यपातरक्षः॥ प्रवध्य कुझरान् राजा तेषां लक्षणमुत्तमम् । अनुकमंदाकं मत्वं कुलं सम्यग् विचारयेत् ॥ २२ ॥ सप्तारनिममुत्सेधो नवारत्न्यायनश्च यः। दशारस्निपरीणाः स गजो मानतः शुमः ।। २२२ । अरनिमात्रेणाधिक्यादराळ परिकीर्तितः । अत्यरालो दयाधिक्यानिन्धों मानाधिकाविमौ ॥ २२ ॥ अररिनमाने हीनो यः स मध्यो मानतो गमः । अरनिद्वयहीनस्तु कनिष्ठः परिकीर्तितः ।। २.४ कनिष्टादपि यो हीनी वामनः स निगयते । थापनादपि यो हीनः कुन्जो निन्धों गजाविमौ ।। २२५ ॥ मुस्निग्यौ रदनी वृत्तो दक्षिणश्च समुन्नतः। अकृष्ट नाटु नानं च दशाष्टौ नावराः शुमाः ॥ २२६ ॥ अपाण्डु मेहनं गस्तं वालयुक्तच वालधिः । अच्छिौ विस्तृनों की मधुपिगविलोचने ॥ ३२७ ।।

·मानसोल्लासः।
[विशतिः २
वृदितं मेघगम्भीरं लोहिनं पुष्करं वरम् ।
अगुली चर्तुळा दीर्घा गौरदयामा तनाः छविः ॥२२८॥
Yथं रक्षणमेतत् म्याद गजानां भयकारिणाम् ।
तस्यालक्षगसंयुक्ता गना याद्या महाभुजा ।। २२९ ।।
इति गनगुमनक्षणम् ॥
अतो यदन्यत तत् सर्व विस्पं विकृतं च यत् ।
न्यूनाधिकं तु यपं तमामभं विदुः ॥ ३० ॥
हीनलक्षणसंयुक्ता गनास्त्याज्या महीभुना ।
दुर्भिाशोकमयदा लोचनोद्वेगकारिणः ॥ २३ ॥
गति चेष्टा-स्वरान् यस्य सत्त्वस्यानुकरोति यत् ।
अनुकमिति तद् ज्ञेयं गमचेष्टितकोविदः ॥ २३२ ॥
शुमानां प्राणिनां चेष्टां शुमान बरं हि तन् ।
निन्दिताना तया चेष्टामनूकं निन्दितं विदुः ॥ २३३ ॥
मुम्परता विन्दवो यम्य गोरो वर्णो मनोहरः ।
लाहितो नेवाः प्रान्तो निन्यों च पलिनो रदौ ॥ २३४ ॥
एवं लक्षणसम्पूर्णो गनो ब्रह्मायको मतः।
पूजाहोऽसो नरेन्द्राणां विजयारोग्यवनः ॥ २३५ ।।
कक्षामागे तथा कण्ठे यः समः पृथुलामनः ।
मुखे कोग्नदच्छायो युग्मरोमगिनितः । २३६ ॥
यहुकालमदः शूरो मेघनादेन हप्पति ।
मनापन्यंशी नाग. अगवृद्धिारा द्यगौ ॥ २३७ ।।
बिन्दवो वलिरेया वा दृश्यन्ते यस्य वर्पणि ।
मस्तिवमानानन्याय मनिभाः ॥१८॥

·अध्यायः ३] मानसोलासः। रक्तोत्पलसमे नेत्रे स स्यादिन्द्रांशको गनः । समरे विजयं दद्याद परभूपालसम्पदा ।। २३९ ।। ताम्राओष्ठौ तथा जिला धात्रीफलसमद्युतिः । जपने रदनौ यस्य कुमुमोदकसनिमम (भी) ॥ २४० } धनदांशसमुदतो धनरलसमृद्धिकृत् । नृपाणां भवने तिष्ठन् पूजितः कुअरोत्तमः ।। २४१ ॥ कृष्णमेघनिभो वर्ग त्यानसपिः सदग्रहः । आसने मुभगो मूर्ध्नि गम्भीरघनगजितः ॥ २४२ ।। स्वाति प्रचुरं दानं वरुणांशकसम्भवः । आहवे रिपुसंहारी निजभर्तुर्जयपदः ।। २४३ ॥ त्रिवलीमण्डितः कण्ठे क्षोद्रपिङ्गविलोचनः । केतकच्छायदशनः पृथुरक्ताप्रपल्लवः ॥२४४ ।। बिन्दुमान् पाण्डुवर्णश्च शशाङ्कांशकसम्भवः । सगरमागणे राज्ञां गजोऽयं विजयप्रद. ॥ २४ ॥ अग्निज्वालासनोमा केशयालेषु पिङ्गाकः । पिशातः पिङ्गतालुश्च पित्रपुष्कर शोभितः ॥ ४ ॥ अग्न्पेशकसमुद्नः साक्षाद् वझिरियाहवे । भस्मसात कुरुते सैन्यमशेष दिपतां सदा ॥ २४७ ॥ कृष्णा यस्य तनोश्छाया गोरी चाणोच कर्णयो। नरवा दीपशिखाभासा निविडा मांसला तनुः ।। २४८॥ अग्नि-मारुतयोरंशसंभातः कोपनी जी। तस्य दोपोऽयमेकः स्यादर्श यन्न मन्यते ॥ २४९ ॥ दोषामासो गुणस्तस्य सभाते समरोत्साये । प्रचण्डसाद भयं यत्ते रिपुसैन्येप्वयं गजः ॥ २५० ।।

·मानमोल्लास । [पिंशतिः २ दन्तमध्यात् समारभ्य क्रमशो हीयते करः । ताम्रपुष्करपर्यन्तं मुममाणायत्ताइगुलीः ॥ २५१ ॥ मुगन्धिः मफिरासारी दीर्घा निश्वाससन्ततिः। घनवबुंनिश्वानो वलीहीनं वपुदृढम् ।। ०५२ ॥ मृदु सूक्ष्माञ्जनश्याम सर्वाङ्गीणं तनुरुहम् । श्रीगर्भपुष्करच्छाया कान्तिः सद्गसगिनी ।। ३.३ ॥ सुवर्णकेतकोद्योतो रदनों वर्तलो दृढो । आयतः प्रोन्नता मध्ये निन्नः स्याद् वादकुम्भकः ।। २५४ ॥ अपनरोमयानोट: सगदे च समे शुभे । मुखमण्डलमत्यर्थं रम्य दृष्टिमनोरमम् ।। २५० ॥ पुष्पसारसमे नेत्रे पक्षमले प्रान्तलोहित । चलिनो मृदुविस्तीणी समो छेदविवनितौ ॥ ६ ॥ शिराविरहितो कर्णतालौ दुन्दुभिनिबनौ । वर्गलायुन्नतो बुम्भी समो लक्ष्मीकुचीपमो ॥ २५७ ।। रभ्यो भालनलन्यासो विपुलं चासनं ममम् । कजुईस्वी गलादेशो दीर्गसौ च मामलो ॥ २५८ ।। थाह दीर्घाटन पीनायोडर क्रमशः यो। कर्माकार तलालग्ना स्निग्यार्धेन्दुनिमा नखाः ॥ २५९ ।। विगत दशाष्टौं वा गाभनाः परिकीर्तिताः । उरी विशालमुद्द्धमुदरं प्रतनों कुचों ॥ २६० ।। भस्रस्न मेहनं गम्म राजरनं वाम् । सज्जनापनिमा शो थालधियायतः कृशः ॥ २६१ ॥ शाचमागदासग पिन्दो बलयोऽयवा । पन्ने यस्य नागस्य स विष्णशसमुद्भव ॥ २६२ ।।

·१३ अभ्याय: ३] मानसोल्लास.। अभिषेकोचितः पूज्या मईकार्यप्रसाधकः । पुनाति रानदो राष्ट्र धनधान्पसमृद्धिकृत् ॥ २६३ ॥ शुच्याहाररतो नित्यं बलिरेखाविवर्जितः । अनामयः स्थिरः शूरो देवसवो भवेद् गजः ॥ २६४ ॥ मेधावी व क्रियादक्ष कामुकश्यपलः पटुः । स्तम्प्रेक्षणके शस्तो गजो गन्धर्वसत्यजः ॥ २६५ ।। मलावगाहनासक्तः कोपना कातरो भृशम् । भोगने लम्पटो नित्यं कुमरो विप्रसत्यनः ॥ २६६ ॥ दान्तः शूरः सदोन्साहो बली युद्धविशारदः । अभीरुराहवे धीरः क्षनसचो भरेद् द्विपः ।। २६७ ।। दण्डसाध्यस्तथा नीची मूर्खश्च मलिनाशनः । आइये निरतः शूरः शूद्रसम्यो भवेत् करी ।। २६८ ॥ विश्वासघातक रोगमने कुटिलक्रमः । न भुत्ते च मदेऽत्यर्थ सर्पसत्य करी मतः ॥ २६९ ॥ एतानि नीणि सत्वानि राजसस्य भवन्ति हि । राजस. पित्तभूयिष्ठ. पित्तलस्तप्तविग्रहः ॥ २७० ।। उन्मार्गेण सदा याति विवेकरहितो पृशम् । उन्मत्त इव चेष्टायां द्विपः पैशाचसत्वन ।। २७१ ॥ निशायां घरति स्वरं मनुष्याणां वधे रतः । वेगवान सबलो हस्ती रक्ष सत्वसमुद्भवः ।। २७२ ॥ एते द्वे सामसे सत्त्वे तामसो वातलो भृशम् । सबातो दृश्यते रुक्षो निद्रालश्वपलो गजः ॥ २७३ ।। जायते पाण्डुरो यस्तु केशे रोमणि वालधौ । वर्णे व नेत्रवि स स्यादेरास्तान्वयः ॥ २७४ ।।

·५४ मानसोल्लामः । [विशति.२ युद्धक्षमः सारमहर कोपी युद्धविशारद । कुंजरोमा स्थलापः पुण्डरीकान्ययां गनः ॥ २७ ॥ श्यामवर्णः मुदहश्च कृष्णकेशः कृशोदरः । स्यूलबिन्दुर्द्धनुर्वशः पुष्पदन्तान्वयः करी ॥ २७६ ॥ अग्निवर्णः सुवर्णाक्षी वेगवान् जललम्पट । आयतो विस्तृतोऽन्यथै वामनावपनो द्विपः ॥ २७७ ।। प्रचण्डः कुमुदच्छायः कपोतनयनः शमी । मेधावी तनुरोमा च सुमतीकान्दयो गजः ॥ २७८ ॥ स्निग्धवालघिदन्तो यश्वेताहरकरान्वितः । उन्नतस्थूलजघनः सोऽजनान्वयसम्भवः ॥ २७९ ॥ रौद्र पृथुगिरा इस्त्रोत्रहस्तसमन्विनः । पेचकल्पः स्थूलाल सार्वभोमान्वयों गजः ।। २८० ।। कुमुदाभ स्थूलतनुः स्निग्यलोहितलोचनः । कृष्णविस्तीर्ण हस्ताय कुझरः कुमुदान्वयः ।। २८१ ॥ इति गननातिमेदलक्षणम् ॥ एवं परीक्ष्य यत्नेन लक्षणेरुत्तमान गनान् । स्वीकुर्यादवन पालो विपरीतान परित्यजेत् ।। २८२ ।। म्चीकृताननुबदास्तान सिन्धुरान् शिक्षयनृपः। अवधेऽय वधे कर्म वाक्पदाङ्कुशभनिभिः ॥ २८३ ॥ शुमे दिने शुभे क्षेत्र मौम्याशामम्मुखं गजम् । मानः कृत्वा द्विनश्रेष्ठान् मन्त्रसामा निवाचरे(ये)त् ॥ २८४ ॥ १ Aकृष्णं।

·अध्यायः ३] मानसोल्लासा दधि दुर्वाक्षतेः पुष्पचन्दनैः कुङ्कमादिभिः । अर्चयेत सिन्धुरं राजा सम्यग दिनचतुष्टयम् ।। २८५ ।। ततवामौ स्मरेजन्म सापजन्मा मतगजा । अभिनन्दन गृहावासं त्यजन् कान्वारनं सुखम् ।। २८६ ॥ उत्तमेऽहनि नागानामपराणि प्रवन्धयेत् ।। निगडेश्चर्मनिर्माणहद गाई यथासुखम् ॥ २८७ ।। पुरोभागे त्रयं स्याप्यं कर्णदेशे नरावुभौ । पश्चादागे तथा द्वौ च सधाराधारिणः क्रमात् ॥ २८८ ॥ पक्षयोरुभयो। स्थाप्ये करिण्यातिशिक्षिते । आराइस्तैस्ततः सर्वैर्नियम्योऽसौ मतङ्गमः ।। २८९ ॥ शिक्षयेञ्च ततो भाषां कर्मज्ञानाय दन्तिनम् । अनालस्पेन निर्वधात प्रत्यहं गजपोषकः ॥ २९ ॥ पोहोति व सञ्चाले स्थितावप्यपसारणे। हेडे हेडेति ककन्यं शिक्षाविशारदैः ॥ २९१ ।। पाचयापसारे च फापेति विनियोजयेत् । उपवेश प्रयोक्तव्यं विश्वोति वचनं स्फुटम् ॥ २९२ ॥ नुहरुत्यापने वाच्यं गजशिक्षाविशारदो। द्विर्वाच्यं करसकोचे वप() डिहरेति शिक्षकैः ।। २९३ ॥ भरीदेवि प्रयोज्यं हि करस्पोत्क्षेपणं प्रति । स्तम्भादिलगने वाच्यं हिज्ज-हिजेति शिक्षक ।। २९४ ॥ गानस्पोरक्षेपणे वाच्यं भले भलेति यन्त्रिभिः । अपरानमने कि किमणीयं विचक्षणः ॥ २९५॥ याचनार्य महामावा दे दे शब्दमुदीरयेत् । करप्रहारणे शिक्ष्या हेहैयेवि द्विक्तितः ।। २९६ ।।

·मानमोल्लासः। [विशतिः३ कवलासने द्विढिर्यावद् ग्रामो निगीर्यते । परित्यागे प्रयोक्तव्या चुरु चुदेति भारती ॥ २९७ ॥ मा मा निवारणे वाच्यो गनशिक्षाविशारदः। हिंग हिंगेति वक्तव्यो भूमौ दन्नाभिघातने ॥ २९८ ॥ बहिः शुण्डाभिघाते तु हू हू वाक्यं प्रबोधयेत् । शनैः सञ्चारणे वाच्यो लेच लेवेति कोविदः ॥ २९९ ।। आह्वाने कुञ्जरो ज्ञाप्य इच्च भूभेति यन्त्रिभिः । कस्यापि ग्रहणे वाच्यो घे घे शब्दं मतङ्गमः ।। ३००॥ ईदृशी प्रथमा भाषा शिक्षयेत मतङ्कनम् । भापाभि गज जातं पश्चारकर्मणि योजयेत् ॥ ३०१ ॥ पुरःस्थितेन शुण्डाया नारदो(आरती)दः शनैः शनैः । कर्तव्यस्तद्भयानागः करं सवाच्य तिष्ठति ॥ ३०२ ॥ आराभ्यां मुखपार्थस्थौ तुदतो हनुयुग्मकम् । उनमय्य मुखं नागस्तद्भयादवतिष्ठते ।। ३०३ ॥ तत कर्णमपीपस्यः कर्णमूले प्रतोदनम् । कुलस्तद्भयाद् दन्ती कर्णावुनृत्य तिष्ठति ॥ ३०४ ॥ आराघातभयवस्नो यदि पवाद् बनेद् गजः । आराभ्यां तोदनं तस्य कुति पार्श्वसंस्थितौ ॥ ३०५॥ ततः स्यानकर्मसिद्धः सौष्ठवं लभते गमः । शिक्षयत ततो नाग यन्त्रितं सर्वकर्मसु ॥ ३०६ ।। ततः कर्मको दक्षः पाणिभ्यां नमस्तिकः । स्थानके तिष्ठतस्तस्य प्रविश्य करिणाऽग्रतः ॥ ३०७ ॥ 1 A गिह गिहेति.

·५७ अध्याय: ३] मानमोलासा आस्फाल्प भलिके पूर्व दर्शयेदेकत्रिकाम् । दूहकारैपि यन्ता भस्त्रिकाइनने नुदेत् ।। ३०८ ॥ करं कुण्डलिनं नागः प्रसार्य धृतमलिकाम् । पहरेद् वावहस्तेन प्रेरितः सनिपादिना ॥ ३०९ ।। हस्तमुक्षिप्य नागेन्द्र यन्ता वाक्यैः सुशिक्षितैः । अन्त करेण मस्त्रायां ताडनं कारयेद् दृढम् ।। ३२० ॥ पार्थद्वयसमायुक्तौ ततः कर्मकरावुभौ । भतिकापाणिको नागमात्मानं पति कर्पतः ॥ ३११ ॥ चाहाइस्तेन तत्रैका भस्त्रिका ताडचेद् गनः । अन्तईस्तेन याप्यन्यां महरेत पुनः पुनः ॥ ३१२ ॥ नमेगानेन तिष्ठन्ति भस्त्रिकापाणयसयः । चत्वारः पञ्च या दक्षा दर्शयन्त स्वभरिकाः ।। ३१३ ॥ अन्तहस्तैत तत्रैका याद्यहस्तेन चापरास् । प्रहारयेत् तमाख्दो भस्त्रिकास्ता यथाक्रमम् ॥ ३१४॥ ततः महरणे दक्षो भवेन्मान अरः । पश्चात पहरतेऽङ्गानि नरोष्ट्र-गज-वाजिनाम् ॥ ३१५ ।। ततोऽङ्गधारणैः शिक्ष्यस्तो कर्म करैः करी । घासं चेष्टं गुदं शालिमिझुकाण्डमथापि वा ।। ३१६ ॥ दर्शयित्वा प्रलोभ्यैनं प्रसारितकरं गनम् । विवष्यन्निने गावं यासलोभं प्रदर्शयेत् ।। ३१७ ।। फरेण घेष्टितो गाहें दद्याद् ग्रास करस्क्तिम् । आस्फाल्य च कर तस्य स्वयमुदत्य गच्छति ॥ ३१८ ॥ धारणे विगताशई धारयेल्लोचनविना । स्वाइं च विघृतं यत्नाद् बञ्चयेत् परिवर्तनः ।। ३१९ ।।

·. मानसोल्लासः। [विंशतिः। ततोऽद्रशेन संरुद्धः प्रतोदेन च पीडितः । हिंग हिगेति संमोक्तो धृत्वा कर्मकरं दृढम् ॥ ३२० ॥ मुखं निक्षिप्य भूभागे मोहावाकुच्य तिष्ठति । हस्तेन वेष्टयेद कर्मकारस्य कुञ्जरः ॥ ३२१॥ पश्चाद् धर्मविनिर्माण प्रतिरूपं निराकुतिः । निक्षिपेदग्रहस्तस्य कुअरस्य वपिणः ।। ३२२ ।। ततः शुण्डाभिघातेन दन्ताग्रन्यधनेन च । गात्राभ्यामपराभ्यां च मर्दनेन च पेपणैः ॥ ३२३ ॥ चूर्णीकरोति तद्रूपं वधकर्मणि शिक्षितः । ततोऽसौ मारयेज्जन्तून् कृवान्त इव शिक्षितः ॥ ३२४ ॥ चतुरस्र कर्मक्लसं वालुकापूरिन मनाक् । दण्डाग्रसंस्थित कार्य तल्लाक्षेत्यभिधीयते ॥ ३२५ ॥ दण्डाने दर्शपेल्लक्ष कम्पयेच सशब्दकम् । निपादिप्रेरितो नागो रदनाभ्यां निहन्ति तम् ॥ ३२६ ।। समुन्नतस्तथा नौचैनैः पार्श्वसमाश्रितैः । विविधैः प्रहरेन्टामा दन्तघातेषु शिक्षितः ।। ३२७ ॥ उन्मोच्य वन्यनं पवाद पूर्वस्थानकमाश्रितम् । सञ्चारपेत् ततो पीथ्यापद्गुष्ठाभ्यां नुदन् गजम् ॥ ३१८ ॥ कवलं दर्शयित्वा तु धावयेदनु धावतः । पाभ्यां वर्तनः पश्चामण्डलेषु प्रचारयेत् ।। ३२९ ।। एवं संशिक्षितो नागो वध्यावध्ये कर्म । जयत्येकोऽपि सङ्कामे नरवानि-नाजान बहून ॥ ३३ ॥ गुमलक्षणसंयुक्ताः कुअरा भद्रजातपः । शिक्षिताः सर्वकर्माणि वले कार्या महीभुना ॥ ३३१ ।। इति गनशिक्षानिरूपणम् ॥

·पाप मानसोल्लासा रजतस्य सुवर्णस्य रत्नांना रसपेत् खनिम् । तत्सम्भूतेषु सर्वेषु करं राजा.समाहरेत् ॥ ३३२ ॥ द्रव्यं भूमिगत विद्याद् विविधैलक्षणैर्नृपः । लक्षणानि प्रवक्ष्यामि निधीनां प्रतिपत्तये ॥ ३३३ ।। वर्षा शीतकाले च यत्र गोधा निरन्तरम् । वृश्चिक पन्नगो वास्ते तत्र भूमौ भवेनिधिः ॥ ३३४ ॥ दृश्यते खजरीटानां सम्भोगो यत्र भूतले । 'निरिन्यनो ज्वलेद् वहिर्बुवं तत्रं भवेनिधिः ।। ३३५ ॥ आवर्तो दृश्यते यत्र विना हेतुं जलाशये। पङ्कजानि द्विशीर्षाणि तेत्र तोये भवेभिधिः ॥ ३३६ ॥ अमरोहत्य रक्षस्य प्ररोहो यत्र दृश्यते । रम्भा कण्टकिनी यत्र भूमौ तत्र भनिधिः ॥ ३३७ ॥ शिखाद्विवयसंयुक्तस्तालो यत्र प्रदृश्यते । पुष्पस्योपरि पुष्प वा क्षितौ तत्र भवेन्निधिः ॥ १३८ । दृष्ट्वाऽर्फ भुवमानाय उपभो यत्र नदेति । चार वारं प्रहृष्टात्मा क्षोण्या तत्रे भवेनिधिः ।। ३३९ ॥ इस्तद्वयसमुत्सेयो चाप्पो यनानिमित्तकः । रूढिर्वा लौकिकी यत्र निधि तत्र खनेनृपः ॥ ३४० ।। खनिशास्त्रेषु सर्वेषु लक्षणेन निरूप्यते । तत्रापि लक्ष्यते तज्ज्ञैनिधिर्विध्युक्तमार्गतः ॥ ३४१ ॥ लक्षणैयमिते द्रव्ये स्थाननिश्चयदेतवे । अस्ति नास्तीति शङ्काया नित्य पर्तिरुच्यते ॥ ३४२ ॥ उल्कस्य वसाकोलते कमलतन्तयः । एतैर्विहितया वा फजलं परिकल्पयेत् ।। ३४३ ॥ . .

·६० २ . मानसोल्लासः। विशति: क्जलेनायेत् तेन लोचने प्रयतो नरः । करस्थमिव भूमिस्थं निधि पश्यति निश्चितम् || ३४४ ॥ सितार्फतूलकस्यापि पद्ममूत्रविष्टितम् । सप्तकृत्वो वराहस्य क्सया परिभावितम् ॥ ३४५ ॥ कपिलासपि(१)दीप्तं च कजलं जनयेद् यदा । तत्कन्जलाक्तनपनो निधि पश्येद् भुचि स्थितम् ॥ ३४६ ॥ हृदयं कृष्णकाकस्य जिह्वां चादाय पेपयेत् । अजयेन्मधुना सार्द्ध नेत्रे पश्येत् ततो निधिम् ॥ ३४७ ॥ रात्री कृष्ण चतुर्दश्यामुल्कवमयोक्षिताम् । पद्मसूत्रकृतां वर्ति कन्जलार्थ प्रदीपयेत् ।। ३१८ ॥ तेनानितालियुगलो गृध्रदृष्ट्याऽवलोकयेत् । गर्वयों वीक्षते वाह निधि भूमितलस्थितम् ॥ ३४९ ॥ कुनधी गन्ध तालं गारस्य च रेण्डिमा पदमनातलेन वर्तिमेतः प्रकल्पेपत् ॥ ३५० ।। कपिलाप्सपिपा दीप्ता पर्तिनिधिसमीपगा। उत्पतेत मुस्फुटे द्रव्ये निपतेत् सा महानियौ ॥ ३५१ ॥ अर्फ शाल्मलि-काप्ति-तूलकल्पिततन्तुभि । पट्ट-पट्कजमूनैश्च वैष्टयेच्छिसिन शिवाम् ॥ ३१२ ॥ महानिलंपदीसा सा निषिस्थाने प्रदर्शिता । निशिखा जायते सो निपतेद् वा निधिस्थले ।। ३५३ ॥ एवं ज्ञात्वा निघिस्थान पुष्प-धृपाक्षतः फले । ययायोग्य च पलिभिः पूजयेद निदियोफसः ॥ ३५४ ॥ १B 'तुले च । मंग! ३ ३ प्रटे। ४ B पक्व 15 B तैल।

·क्षयीयः३] मानसोल्लाता श्रीधरं च श्रिया युक्तमुमया च महेश्वरम् । ग्रहाणं च सरस्वत्या सहित पूजयेद् बुधः ॥ ३५५ ॥ যায় च गणैः साई तत्स्थानाधिपति तथा । भूतवेतालसहित क्षेत्रपालं च पूजयेत् ॥ ३५६ ॥ धनेश यक्षसड्यातपरिवारसमन्वितम् । जलस्थाने विशेषेण वरुणं च प्रपूजयेत् ॥ ३५७ ॥ निभिर्वा पञ्चभित्रापि समभिनयभिस्तथा । अधिविपमैर्वाऽपि साध खननोवतः ।। ३५८ ॥ उपोपितः शुचिर्भूतः शक्तैर्भयविवर्जितः । खेन्पशास्त्रानुसारेण निजागक्षतरक्षणः ॥ ३५९ ॥ समुद्धरेनिधि राजा निजाध्यक्षपुरस्सरम् । एवं सिध्यन्ति माणि निधानानि न संशयः॥ ३६०॥ बनानामीश्वरो राजा ब्रह्मणा परिकल्पितः । भूगतानां विशेषेण यतोऽसौ चियुधाधिपः ॥ ३६१ ।। इति निधि ॥ मौक्तिकानां समुत्पत्तिः स्थाने स्थाने मदोदधौं । तानि स्थानानि संरसेदारेच ततो धनम् ॥ ३६२ ॥ विचितरमगर्भस्य नानासचौघसमनः । शारदभ्रपतीकाशतरहोल्लासभासिनः ।। ३६३ ॥ अमरीकृतगीर्वाणनिवहस्य सुधारसे । घडवाग्निशिखाजालेनिनादिफणामणेः ॥ ३६४ ॥ है १B सनि।

·मानसोल्लासः।
[विशतिः ।
इन्द्रनीलनिभोत्तुगतरगालिहितं वपुः ।
विभ्राणस्यन्दिराम विश्रम्भस्वापसमनः ।। ३६५ ॥
बज्रपातमयत्रस्त कुलाचलककृप्स्यितेः ।
रत्नौपदीप्तिसम्मिश्रफेनस्यातिवितन्वतः ।। ३६६ ॥
सुधामूतिकलादानात् कृतार्थीकृतशूलिनः ।
पातालमूलपर्यन्तसम्माप्तनलधारिणः ।। ३६७ ॥
प्रत्पनविद्रुमलतासन्दिग्यौनिळत्विषः ।
शव वडबावह्रिभूतिभ्रान्ति वितन्वतः ॥ ३६८ ॥
उल्लसद्भिजलेभानां वन्दैः फेनलबोज्ज्वलैः।
आकुलस्य गिरेः शृङ्गेमनाकस्येव राजतैः ३६९ ।।
अनन्तत्वात्महत्वाच विनतो गगनोपमाम् ।
उद्दामस्फुरितोतुगतरङ्गबासकारिणः ॥ ३७० ।।
पक्षच्छेदभयायावभूभृक्षाविधायिनः ।
उपमा विभ्रतः साक्षात् सोमेश्वरमहीभुजः ॥ ३७१ ॥
ऐरावत-सुधा-लक्ष्मी-गीतदीधितिजन्मनः ।
शयनस्य हरेस्तुगभङ्गच्याप्तविपद्दिशः ॥ ३७२ ॥
पारिजातं सुधां लक्ष्मी वारुणी शीतदीधितिम् ।
दवा त्रिजगतो भावान् सम्पाप्तस्य वदान्यताम् ॥ ३७३ ॥
बेलापुरेपु सर्वेषु समीपस्थेषु वारिधः ।
रक्षा विधेया यत्नेन राज्ञा सम्पदमिन्छता ॥ ३७४।।
निनवेलातटस्यानां पोतवाहनकर्मणाम् ।
पोते प्रत्यागते तस्माद् दशमांश हरेन्नृपः ।। ३७६ ॥
प्रतीपमालानीपोतानां वेच्छया नृपः।
स्वीकुर्यात् सकलं द्रव्यं किञ्चिद् दद्याच भूपतिः ।। ३७६ ॥
इनि राष्ट्राध्यायः ॥३॥

·अध्यायः
मामसोलासः।
धातुवादयोगेच विविधैर्वर्धयेद् धनम् ।
लानेण साधयेत् स्वर्ण रौप्यं बङ्गेन साधयेत् ॥ ३७७ ॥
शुष्कपुष्पपलाशस्य पुष्पं संशोप्य चूर्णयेत् ।
छागदुग्यन तच्चूर्ण त्रीन् वारान् परिभावयेत् ॥ ३७८ ॥
वापटांशचूर्णेन पिष्टनैतत् प्रलेपयेत् ।
पुटपाकेन तद् दग्धं तारं भवति शोभनम् ।। ३७९ ॥
श्वेतब्रह्मवरी पुष्पं स्वरसेन विभावयेत् ।
वालं हात्रिंशतं वारान तेन वहं प्रलेपयेत् ।। १८० ॥
पुटपाकेन तद् दग्ध वङ्गं प्रजाति तारताम् ।
'मार्दवं कालिमा गन्धं वङ्गं त्यजति निश्चितम् ।। ३८१ ॥
वेतनमतरोयीनतलेन परिभावयेत् ।
गन्ध सप्तकत्वोऽथ तेन ताम्रदलानि च ।। ३८२ ॥
लेपितं तत्पुटे दग्धं शुल्वं काञ्चनतां व्रजेत् ।
दाहच्छेदनिधर्षादिकर्मयोग्यं भवेत् ततः ।। ३८३ ॥
सस्प तैलेन दरद गन्धक पारदं तथा ।
पर्दयेत् स्वल्पपाषाणे यावत् तत् कल्कतां व्रजेत् ॥ ३८४ ॥
लेपये तेन करकेन बगपत्राणि सर्वतः ।
दवा दग्ध्वा पुनलिम्पेद् वारान द्वात्रिंशतं बुधः ।। ३८५ ॥
ततो वहं भवेत् स्वर्ण रञ्जितं दरदादिभिः ।
व्यवहारक्षयं शुद्ध कर्मयोग्यं भवेच्च तत् ।। ३८६ ।।
निर्यास शाकक्षस्य श्लक्ष्णवस्त्रेण गायेत् ।
समूलशिग्रुचूर्णेन निर्याससाहितेन च ।। ३८७ ॥
परितस्ताम्रपत्राणि दग्ध्या दग्या विलेपयेत् ।
दादः पथभिरेतत् तु काश्चनं जायते शुभम् ॥ ३८८ ॥

·मानसोल्लास.। विंशतिः २ फलानि शाक्टक्षस्य पक्वान्यादाय भावयेत् । तद्रसेन रसेनापि मनिष्ठासहितेन च ॥ ३८९ ॥ तेन कलेन पत्राणि शुल्कनानि प्रलेपयेत् । दहेच पुटपाकेन यावद् भवति काञ्चनम् ॥ ३९० ॥ सञ्चूर्ण्य वल्क शाकीयं तद्रसेन विभाषितम् । करवीररसैर्युक्तं तेन पत्रं पिलेपितम् ।। ३९१ ॥ तान्नं तज्जायते तारं पुटपाक प्रतापितम् । गारोत्तारं भवेत् मम्यग्व्यवहारमियोचितम् ।। ३९२ । एवमादिभिरन्यैश्च वादग्रन्यक्रियामै । कारयेत् कनकं तारं धनवृद्धयै नराधिपः ॥ १९ ॥ मुवणे रजते रत्नराभागैस्तथा । पूर्णो व्ययसहः कार्यः कोशो नित्यं महीभुना ।। ३९५ ॥ इनि घातृवाठ-रसायनम् ।। पुटीकृत्यानले तमं यत् स्वर्ण निरपक्षयम् । तत् स्यात् पोडशवर्णारयं कोशे स्थाप्य तदेव हि ॥ ३९५ ॥ वालार्कतिसङ्काशं विद्युद्दीप्तिसमप्रभम् । शुद्धं भूपणयोग्यं स्यात् त्रिदशानां महीभुनाम् ॥ ३९६ ॥ कृतं वा निफरूपेण धन वा पिण्डरूपकम् । भूषणत्वेन वा सिद्ध शुद्ध कोशे विधारयेत् ।। ३९७ ॥ धर्मस्यार्यस्य कामस्य माध जनरअनम् । शुद्धं मुवर्णकोशस्यमायुलक्ष्मीप्रदं भवेत् ।। १९८ ॥ १.A मकैः।

·१५ अध्यायः४] मानसोल्लासः। धात्वन्तरसमायुक्तमशुद्धं नैव धारयेत् । अशक्तं स्वर्णकार्येषु गृहलक्ष्मीविनाश कम् ।। ३९९ ॥ नागेन मिश्रित रौप्य वहिना परिशोधितम् । चन्द्रमण्डलसवाशं कोशे स्थाप्यं महीभुजा ॥ ४०० ॥ यशः सौभाग्यजननं श्रेष्ठपुत्रप्रदायकम् । गृहे विधारित रौप्य मलिनं चामुखपदम् ॥ ४०१ ॥ रत्नानि धारयेद कोशे शुदानि गुणवन्ति च । सम्भयं च तथा जाति गुणं तेषां परीक्ष्य च ॥ ४०२ ॥ कृते युगे कलिनेषु कोसले वचसम्भवः । हिमालये मतगादौ त्रेतायां कुलिशोद्भवः ।। ४०३ ॥ पौण्डूके च सुराष्ट्रे च द्वापरे या च सन्ततिः । वैरागरे च सोपारे कलो हीरकसम्भवः ॥ ४०४ ॥ गुणाः पञ्च समाख्याता दोपाः पञ्च मकीर्तिताः । छायावतस्रो विज्ञेया वाणां रत्नकोविदः ।। ४०५ । पट्कोणत्वं लघुत्वं च समाप्टदलता तथा । तीक्ष्णाग्रता निर्मलत्वमिमे पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ ४०६ ॥ मलो विन्दुस्तया रेखा बासः काकपदं च यत् । एते दोपाः समाख्याताः पञ्च वज्रषु कोविदः ॥ १०७ ।। श्वेता रक्ता तया पीता कृष्णा छाया चतुर्विधा विप्रक्षत्रियवैश्यानां शूद्रनातेर्ययाक्रमम् ॥ ४०८ ॥ यज्ञैनिस्तपोभिश्च पदामोति तदाप्नुयात् । गुणयुक्तस्य वजस्य विमजावैविधारणात् ।। ४०९ ॥ A B श्रेष्ठं। २ B तथाविधा।

·मानसोल्लासः । [विंशतिः२ जयः पराक्रमस्तस्य शत्रुनाशय जायते । गुणवव क्षत्रजातीय वनं वसति यद्गृहे ॥ ४१० ॥ कलाकुमालता द्रव्यं प्रक्षा क्षेम यशो महत् । गुणिनः पविरत्नस्य वैश्यजावैविधारणात् ।। ४११ ।। परोपकारिता दाक्ष्यं धनधान्य समृदयः । गुणयुक्तस्य वज्रस्य शूद्रनातेर्विधारणात् ॥ ४१२ ॥ मले मलिनता ख्याता धारणाद् देटिणो भयम् । कोणे व्याधिभयं प्रोक्तं मध्ये बतिभयं भवेत् ॥ ४१३ ॥ दोषेष विन्दुरावर्तः परिवतों यवाकृतिः । चतुर्दैवं ममाख्याता विन्दवो वज्रसंश्रयाः ॥ ४१४ ॥ रक्तोऽत्र वर्तुळो बिन्दुरावर्तः सव्यवर्तनः । रक्तय परिवर्तस्तु रक्त एवापसव्यकः ॥ ४१५ ।। बिन्दुरापर्धन हन्यादावतों भयमादिशेत् । परिवर्ते भवेद् व्यापिर्यवे तु फलमुच्यते ।। ४१६ ॥ स च रक्तस्तया पीतः श्वेतश्च त्रिवियो मतः । रक्तवर्णे यये ख्यात गजाश्वस्य विनाशनम् ॥ ४१७ ॥ यवे पीते कुलस्यान्तो धनमायुः सिते भवेत् । एवं दोपा गुणाथोक्ता यवचिन्दारशेषतः ॥ ४१८ ॥ सन्यवका शुमा रेखा वामवना भयङ्करी । छेदम्रान्तिकरी छेदा रेखा शस्त्रभयपदा ॥ ४१९ ॥ पक्षद्वयनदृश्या या दगा सा प्रकीर्तिता। रेखा बन्धुविनाशाय जायते वज्रसंश्रिता ॥ ४२० ।। १ B एवं सन्याप।

·अध्यायः ४ मानसोल्लासः। ६७ शुकः काकपदाकारो दृश्यते यः पत्रौ स्थितः । स मृत्युमादिशत्याशु धनं या सकलं हरेत् ॥ ४२१ ॥ भन्मानं भन्ममध्यं च दलहीनं च वर्तुलम् । कान्तिहीनं च यद् वनं दोपाय न गुणाय तत् ॥ ४२२ ॥ भिन्नप्रान्तिकरलास मन्त्रास जनयेत् स्फुटम् । एवं दोपा गुणाः मोक्ता जागां सोमभूभुना ॥ ४२३ ॥ इनि वनटोप-गुणा ॥ कोळाहि-करि-मास्यानां शीर्षे मुक्ताफलोद्भवः । वक्सार-शक्ति-शहानां गमें मुक्ताफलोद्भः ॥ ४२४ ।। धाराधरेषु जायेत पौक्तिकं जळविन्दुभिः । दुर्लभं तन्महारत्नं देवैस्तनीयतेऽम्बरात् ॥ ४२५ ॥ गजादिजं मुगुप्मापं मौक्तिकं तपसा विना । मौक्तिकं शुक्ति लभ्ययाकरेषु कलौ नृभिः ॥ ४२६ ॥ कुक्कुटाण्डसमं वृत्त मौक्तिक निबिडं गुरु । घन मानुसङ्काशं देवयोग्यममानुपम् ॥ ४२७ ॥ काम्बोजकुम्भसम्भूतं धात्रीफळसमं निमम् । आताप्रपिनरच्छाय मौक्तिकं मन्ददीधिति ॥ ४२८ ॥ फणिनं वर्तुळ रम्यं नीलच्छायं महाद्युति । पुण्यहीना न पश्यन्ति वासुकै कुलप्तम्भवम् ॥ ४२१ ॥ कोळनं कोलसदृशं तदंयासदृशाछवि । अलभ्य मनुनै रनं मौक्तिकं पुण्यवर्जितः ॥ ४३० ॥ गुनाफळसम स्थौल्पाद तिमिजं मौक्ति लघु। पाटलीपुष्पसदृशं मन्दजाति सुवर्तुलम् ॥ ४३१ ॥ १ Bधार।

·१८ मानसालासः। [विंशतिः३ वंशज शशिसङ्काशं कडोलीफलमात्रकम् । प्राप्यते बहुभिः पुण्यस्तद् रक्ष्यं वेदमन्त्रतः ॥ ४३२ ।। चोपलसमंदीच्या पाश्चजन्यकुलोद्भवम् । कपोताण्डप्रमाणं तत् कान्तं पापहरं परम् ।। ४३३ ॥ शुक्तिजन्माम्बुधैर्मध्ये सिंहले चारवाटके । पारसीके पर्वरे च भवेन्मुक्ताफलं शुभम् ।। ४३४ ॥ स्वात्यां स्थिते रखो मेधैर्ये मुक्ता जलविन्दवः । निगीः शुक्तिभिर्मुक्ता जायन्ते निर्मलविपः ॥ ४३५ ॥ स्थूला मध्यास्तया सूक्ष्मा विन्दुमानानुसारतः । भवन्ति मुक्तास्तासां च मूल्यं तन्मानरपनः ॥ ४३६ ॥ रुक्मिण्याख्या भवेच्छुक्तिस्तस्यां जातं ममौक्तिकम् । निर्मलं झुडुपच्छायं जातीफलसमं वरम् ।। ४३७ ।। अमूल्यं तद् विनिर्दिष्टं रवलक्षणवेदिभिः । दुर्लभं नृपयोग्यं स्यात् स्वल्पभाग्यन लभ्यते ॥ ४३८ ॥ मुस्निग्धं मधुरच्छायं मौक्तिकं सिंहलोद्भवम् । आरवाटसमुत्पन्नं पीतच्छायं सुनिर्मलम् ॥ ४३९ ॥ पारसीकोद्भवं स्वच्छं सिनं मुक्ताफलं शुभम् । ईपच्छ्याम य रक्षं च मौक्तिक वर्षरोद्भवम् ।। ४४० ॥ उत्तरः म्युमहादोपा मध्यमाः प्रकीर्तिताः एवं दा समास्यातास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ४४१ ॥ यत्रैकदेशे संलग्नः शुक्तिखण्डो विभाव्यने । शुक्तिगनः समाख्यातः म दोपः कुष्टकारकः ।। ४४२ ।। मीनलोचमप्रकाशो दृश्यते मौक्तिके तु यः । मत्स्यास्पः स तु दापः स्याद पुत्रनाशकरो ध्रुवम् ।। १४३ ॥

·अध्यायः ४] मानसोल्लासः। दीप्तिहीनं गतच्छाय जठरं तद् विदुर्बुधाः । दारिद्यजननं यस्मात् नस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ ४४४ ॥ मौक्तिकं विद्रुमध्छायमतिरक्त विदुर्बुधाः । तस्मिन् सन्यारित मृत्यु यते नात्र संशयः ॥ ४४५ ॥ उपर्युपरि विन्ति वळयो यत्र मौक्तिकै । त्रिवृत्तं नामतः ख्यानं दुभंगत्वविधायकम् ॥ ४४६ ॥ अनं वलनं यद तु चर्पटं तन्निगाते । मौक्तिकं धियते येन तस्य कीर्तिमयेत् सदा ॥ ४४७ ॥ त्रिकोण व्यसमाख्यातं सौभाग्यक्षयकारकम् । दीर्घ यत् तत् कृशं प्रोक्तं प्रज्ञाविध्वंसकारकम् ॥ ४४८ ॥ निर्भुगमेकतो यत् तु कृशपाधं तदुच्यते । सदोष मौक्तिकं नित्यं निरुद्योगकरं हि तत् ॥ ४४९ ।। अवृत्तं पीटकोपेतं खण्डं सम्भिनरूपितम् । आभ्यं गुणहीनं च स्वल्पगौल्य हि मौक्तिकम् ॥ १५ ॥ तारकाद्युतिसाशं मुतारं तन्निगद्यते । स्वृत्तं मौक्तिकं यत् स्याद् गुणवत् तत् प्रकीयते ॥ ४५१ ॥ स्वच्छं दोपविनिर्मुक्तं निर्मलं मौक्तिक मतम् । गुरुत्वं सोलने पस्य तद् धनं मौक्तिकं मतम् ।। ४५२ ।। शीतांशुबिम्बसाशं मौक्तिकं स्निग्धमुच्यते । प्रणरेखाविहीनं यत् वत् स्यादस्फुटितं शुभम् ॥ ४५३ ।। ईरक्सर्वगुणोपेतं मौक्तिकं येन धार्यते । तस्यायुर्वर्धते लक्ष्मीः सर्वपापं प्रणश्यति ॥ ४५४ १६ चतुर्या मौक्तिकच्छाया पीता च मधुरा सित्ता ! नीला चेति समाख्याता रत्नतत्यपरीक्षकः॥ ४५५ ॥ L

·मानसोल्लास ।
विंशतिः२
पीता लक्ष्मीमदा ज्ञेया मधुरा बुद्धिवर्धनी ।
शुक्ला यशःकरी छाया नीला सौभाग्यनाशनी ॥ ४५६ ॥
इति मौक्तिकपरीक्षा ॥
मामला मोच्यते गुआ तास्तिस्रो रूपकं भवेत् ।
रूपकैर्दशभिः मोक्त कळो नाम नामतः ॥ ४५७ ॥
कांस्यपात्रयं वृत्तं समान रूपनामत !
चतुश्छिद्रसमायुक्तं प्रत्येकं रज्जुयन्त्रितम् ॥ ४५८ ॥
दण्डः कास्यमय श्लक्ष्णो द्वादशागुलसंमित ।
पक्षद्वयसमानश्च प्रान्तयोर्मुद्रिकायुतः ॥ १५९ ।।
मध्ये तस्य कर्तव्यः कण्टका कांस्यनिर्मितः ।
पश्चागुलायतस्तस्य मूले छिद्रं प्रकल्पयेत् ।। ४६० ॥
निवेश्य छिद्रदेशेऽस्य शलाकाङ्गुलमात्रिका ।
शलाके प्रान्तयोस्तस्याः कीलये तोरणाकृतिः ॥ ४६१ ॥
तोरणस्य शिरोमध्ये कर्तव्या लघुकुण्डली ।
तत्र रज्जु निवनीयात् ता धृत्वा तोलयेत सुधीः ॥ ४६२ ॥
कळअमानकं द्रव्यमेकदेशे निवेशयेत् ।
अन्यतो जलविन्दुस्तु तोलनार्य विनिक्षिपेत् ॥ ४६३ ॥
कण्टके च समे जाते तोरणस्य च मध्यमे ।
तदा सम विजानीयात् तालन नाम कोविदः ॥ ४६४ ॥
इति तुलालक्षणम् ॥
चत्वारि त्रीणि युग्मं वा तथैकं वा तुलास्थितम् ।
समं कलअमानेन तदुत्तमतम क्रमात् ।। ४६५ ।।
नवमात पञ्चमं यावत् कलझेन समं यदा ।
तत् क्रमादुत्तमं ज्ञेयं मोक्तिकं रत्नपेदिभिः ॥ ४६६ ॥

·मध्यायः ४]
मानसालासः।
चतुर्दशाव समारभ्य दशसङ्ख्यावधि क्रमात् ।
कलनस्य समानत्वात् मौक्तिकं मध्यमं स्मृतम् ॥ १६७ ॥
आरभ्य विंशतितमा क्रमाव पञ्चदशावधि ।
लव्यस्ताः कथिता मुक्ता मूल्यं च तदनक्रमाद ।।। ४६८ ।।
अतः परं च सूक्ष्माणि मौक्तिकानि मचक्षते ।
सोलने कम एप स्पान्मूल्ये चापि निरूपितः ॥ ४६९ ।।
सूक्ष्माणां स्वल्पकं मूल्यं लपूना लघुमूल्यकम् ।
मध्यानां मध्यम मूल्य गुरूणां यहुमूल्यता ॥ ४७० ।।
कलद्वयमानेन यद्येकं मौक्तिकं भवेत् ।
न धार्य नरनार्यस्तद् देवयोग्यमनुत्तमम् ॥ १७१ ।।
उत्पचिराकरश्छाया गुणदोपाः शुभाशुभम् ।
तोउन मूल्यविन्यासः कथितः सोमभूभुजा ॥ ४७२ ॥
इति मौक्तिकतोलन-मूल्यविन्यासः ॥
सिन्धौ रावणगाया सिंहले जन्म कीर्तितम् ।
क्षेत्राणि वत्र चत्वारि माणिक्यस्प बुधा जगुः ।। ४७३ ।।
सिंहकं प्रथम क्षेत्र सन्न कालपुरं परम् ।
अन्नं तृतीयमादिष्टं चतुर्य तुम्बरं स्मृतम् । ४७४ ।।
सिंहले तु भवेद् रक्तं पनरागमनुत्तमम् ।
पीतं कारपुरोद्भूतं कुरुविन्दमिति स्मृतम् ।। १७५ ॥
अशोकपलबच्छायमन्ः सौगन्धिकं विदुः ।
तुम्बरच्छायया नील नीलगन्धि पकीर्तितम् ॥ ४७६ ।।
उत्तम सिंहलोद्भुतं निकृष्टं तुम्घरोद्भवम् ।
मध्ययोमध्यम इयं माणिश्यं क्षेत्रभेदतः ॥ ४७७ ॥

·७२
मानसोल्लासः।
[विशतिः२
माणिक्यस्य समाख्याता अष्टो दोपा मुनीश्वरैः।
गुणाश्चत्वार आख्याताः छायाः पोडश कीर्तिताः ॥ १७८ ॥
छायाद्वितयसम्बद्धं द्विच्छायं बन्धुनाशनम् ।
द्विस्पं द्विपदं तेन माणिक्येन पराभवः ।। ४७९ ।।
सभेदं भिन्नमित्युक्तं शस्त्रयातविधायकम् ।
कर्करं शर्करायुक्तं पशुबन्धुविनाशकृत ।। ४८० ॥
दुग्धेन च समालिप्तं लशुनापटमुच्यते ।
अशोभनं तदुद्दिष्टं माणिक्यं मणिकोविदः ॥ ४८१ ॥
पधुविन्दुसमच्छायं कोमलं परिकीर्तितम् ।
आयुर्लक्ष्मी जयं दन्ति मदोपं तन्न धारयेत् ॥ ४८२ ।।
रागहीनं जई प्रोक्तं धनहान्यपवादकन् ।
धूम्रं धूमसमाकारं वैद्युतं मयमाव हेत् ॥ ४८३ ॥
ईग्दोपयुता निन्द्या मणयो मूल्पवर्जिताः ।
अपि प्राप्ता न ते धायां गृहे शोभनमिच्छता ॥ १८४ ॥
माणिक्यस्य गुणाः प्रोक्ताश्चत्वारो मुनिपुगवैः ।
स्निग्धच्छाया गुरुत्वं च नर्मल्यमतिरक्तता ॥ ४८५ ॥
सर्वलक्षणसम्पूर्णे पद्मरागे गृहस्थिते ।।
अश्वमेधफलं तस्य वित्तमायुर्जयो भवेत् ॥ ४८६ ।।
छाया स्यात् परागस्य रक्तकोकनदमभा।
खदिराग्निश्वकोराक्षी-कोकिलानेत्रप्सन्निभा ॥ ४८७ ।।
सारसासी चकोरस्य मनिपातश्च मप्नया ।
एते गुगाः फलं छाया मिहलोत्यमहामणो ॥ ४८८ ।।
सिन्दूर-लोध्रपुष्पाभा गुना किमनिभाः ।
छायास्ताः कुरविन्दस्य चनसः परिकीर्तिताः ॥ १८ ॥

·मध्यायः ४] मानसोल्लासः अच्छवाद क्षीरसच्छाया कुइमोदकसनिभा । ईपद्रता भयेच्छाया सौगन्धिकमरियम् ॥ ४९० ॥ नीलोत्पलदलमख्या लोहयनिसमप्रभा । नीलगन्धिमणेः मोक्ते छापे द्वे मणिकोविदः ॥ ४९१॥ इति पद्मरागपरीक्षा इन्द्रनीलस्य सम्भूति सिंहलद्वीपमध्यतः । नद्या रावणगङ्गाया. कूले पद्माकरे स्मृता ।। १९२ ।। सितच्छायो भवेद् विमस्ताम्रः क्षत्रियनातिकः । पीतस्तु वैश्यजातीयो पलः कृष्णदीधितिः ॥ १९ ॥ दोपस्तिस्य प्रवक्ष्यामि नामभिलक्षणैश्च पर । गुणांश्च कथयिष्यामि पञ्च ऽविधा छविः ।। ४९४ ॥ अभवत् पटलं यस्य वदभ्रमिति स्मृतम् । धारणे तस्य सम्पत्तिरायुश्त मिनश्यति ॥ ४९५ ॥ शर्करामिश्रितं यत् तु तद् विज्ञेयं सशर्करम् । तस्मिन् धृवे दरिद्रत्वं देशत्यागश्च जायते ॥ ४९६ ॥ भेदसंशयकन् बासस्तेन दैष्ट्रिभयं भवेत् । भिन्नं मिन्नमिति ज्ञेयं भार्यापुतविनाशनम् ॥ ४९७ ] मृत्तिका यस्य गर्भस्था लक्ष्यते रत्नकोविदः । मृत्तिकागर्म नाम सम्बोपनननं भवेत् ॥ ४९८ ॥ हपन प्रलक्ष्यते यस्य गर्भ नीलस्य कोविदः । अश्मगर्भ तदाख्यातं तहर्ता परिभ्यने ।। ४९९ ॥ गुरुत्वं स्निग्यकान्तिवं मुरई पार्थमनम् । हणमाहित्वमित्येते गुणाः पञ्च मकीर्तिताः ॥ ५०० ॥ 10 ·७४ मानसोल्लासः। विशतिः २ नीलीरससमाभासा वैणवीपुप्पसन्निभा । लवणीपुष्पसङ्काशा नीलेन्दीवरसप्रभा ॥ ५०१ ॥ अतसीपुष्पसद्धाशा चापपक्षसमद्युति । कुष्णाद्रिकर्णिकापुष्पसमानथुविधारिणी ॥ ५०२ ॥ मयूरकण्ठसच्छाया शम्भोः कण्ठनिभा तथा । विष्णुदेवसमाभासा भृड्डपक्षसमप्रभा ॥ ५०३ ॥ टोपैरत्यक्तो गुणयुक्त इन्द्रनीलो महामणिः । यस्स हस्ते भवेत् तस्य वित्तमायुवलं यशः ॥ ५०४ ॥ क्षीरमध्ये क्षिपेन्नीलं दुग्यं चेन्नीलतां व्रजेत् । इन्द्रनील स विज्ञेयो रविनन्दनवल्लभः ॥ ५०५ ॥ इन्द्रनीले धृते सौरिः प्रसन्न सततं भवेत् । आयुश्च महती लक्ष्मीमारोग्यं च प्रयच्छति ॥ ५०६ ॥ इतीइन्द्रनीलपरीक्षा॥ तृरुष्कविषयेऽम्भोधेः समीपे विषमस्थले । भवेन्मरकत रत्न गुणो दोपोऽस्य कथ्यते ।। ५०७ ।। दोपाः सप्त भवन्त्यस्य गुणः पश्चविधः स्मृतः । भवेदष्टविया च्छाया मर्मरकनस्य हि ॥ ५०८ ॥ अस्निग्ध समित्युक्तं व्याधिस्तस्मिन् धृते भवेत् । विस्फोट स्यात् सपिटकं तत्र शस्त्रहतिते ॥ ५०९ ॥ सपापाणे भवेद् बन्धुनाशो यरक्ते धृते । विच्छायं मलिनं पाहु पिर्य तेन जायते ॥५१०॥ करें शर्करायुक्त पुत्रशोकपद धृतम् । जठरं कान्तिहीनं स्याद् दंदिवसिभयावहम् ।। ५११ ।।

·भयोग:
मानसोल्लासा
कल्मापवर्ण शवलं ततो मृत्युभयं भवेत् ।
इति दोपा समाख्याता पर्यन्ते साम्प्रतं गुणाः ॥५१२॥
निर्मलं कथितं स्वच्छ गुरु स्याद् गुल्तायुतम् ।
सिग्धं रौक्ष्यविनिमुक्तमरजस्कमरेणुकम् ॥ ५१३ ॥
सुराग रागबहुमिति पञ्च गुणाः स्मृताः ।
एतैर्युक्तं मरकत सर्वपापभयापहम् ॥ ५१४ ॥
बर्हिपिउसमाभासा चापपलसमा परा।
हरित्काचं निभा चान्या तथा सेवालसनिभा ॥ ५१५॥
खयोतपृष्ठसङ्काशा बालकीरगल्समा ।
नवशाहलस छाया शिरीपकुमुमोपमा ।। ५१६ ॥
एवमष्टौ समाख्याताश्छाया मरकताश्रयाः ।
छायाभिर्युक्तमेताभिः श्रेष्ठं मरकतं भवेत् ॥ ५१७ ।।
सेवारपल्लरीच्छायं सुरई पासवर्जितम् ।
अनय तं मरकत माहुः सर्वविषापहम् ॥ ५१८ ॥
इति मरक्तपरीक्षा ॥
हिमालये सिंहले च विन्ध्ये तापीतटे तथा ।
स्फटिक जायते रवं नानारूपमनोहरम् ॥ ५१९ ॥
हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्वच्छ कान्तिपुतं भवेत् ।
सूर्यकान्तं च तत्रैकं चन्द्रकान्त तथा परम् ॥ ५२० ॥
सूर्यास्पर्शमात्रेण वह्नि पपत्ति तत्क्षणात् ।
सूर्यकान्तं तदाख्यातं स्फटिक रनवेदिभिः ।। ५२१ ।।
पूर्णेन्दुफरसंस्पर्शादमृतं क्षरति क्षणात !
चन्द्रकान्तं तदात्यात दुर्लभ स्पाल कलौ युगे ॥ ५२२ ॥

·मानसोल्लासः। [विंशतिः २ अशोकपल्लवच्छायं दाडिमीवीजसमभम् । विन्ध्ये तापीतटोद्देशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥ ५२३ ॥ सिंहले जायते कृष्णमाकरे नीलगन्धिके । पद्मरागभवस्थाने विविध स्फटिकं भवेत् ॥ ५२४ ॥ इति स्फटिकपरीक्षा ॥ ईपपीतं पविच्छायं स्वच्छं कान्त्या मनोहरम् । पुष्परागमिति ख्यातं रत्नं रत्नपरीक्षकः ।। ५२५ ॥ इति पुष्परागपरीक्षा ।। सितं च धूम्रसङ्काशमीपत्कृष्णं सितं तु यत् । वैडूर्य नाम तत् प्रोक्तं मारिनयनोपमम् ॥ ५२६ ।। इति वैडूर्यपरीक्षा ॥ मधुविन्दुसमं वाऽपि गोमूत्रादिसमप्रभम् । गोमेदक तदाख्यातं रत्न सोममहीभुना ॥ ५२७ ।। इति गोमेदपरीक्षा सेतो सागरमध्ये तु जायते वल्लरी.तु या । विद्रुमाख्या सुरक्ता सा दुर्लभा रत्नरूपिणी ॥ ५२८ ।। पापाणन्वं गजन्येपा प्रयत्नान् कथिता सत्ती । प्रयालं नाम तद् रत्नं वर्णाढ्यं मन्दकान्तिकम् ॥ ५१९ ॥ इति विद्रुमपरीक्षा ।। पद्मरागस्य नीलस्य ये ढोपाः परिकीर्तिताः । तैरेव दूपित रत्नं सन्त्याज्यं स्फटिक नृपः ॥ ५३० ॥ १४ सिताभ्रधूम 1२ रत्ने वर्णपरीतः ।

·सापोयः ४] मानसोल्लासः गौरवं स्वच्छता कान्तिः काठिन्य रत्नजा गुणाः। विहाय वनं नान्येषु लापर्य शोभनं भवेत् ।। ५११ ।। रलानां रूपसाम्यं तु पत्ताः कुर्वन्ति यत्नतः । तेपो परीक्षा वक्ष्यामि रत्नारत्नविचारिणीम् ॥ ५३२ ॥ वत्रेण वेधयेद् वज्रं कृत्रिमं चेद् विभिद्यते । कृत्रिमं मौक्तिकं नश्येत् सालित लवणाम्भसा ! ५६६ ।। माणिक्यादीनि रत्नानि घर्पणार कपनादपि । शोधयेद् रत्नविद् माज्ञः कृत्रिमं शुद्धमेव च ॥ ५३४ ॥ स्यजति कथितं राग कृत्रिम सदुदीरितम् । मार्दवं दृश्यते घृष्टे ज्ञेयं तत् कृत्रिमं बुधैः ।। ५३५ ॥ . एवं विचार्य रत्नानि कोशे सचिनुयानृपः । आयुटमी जयं कीर्ति लेमते रत्नसट्ग्रहान् ॥ ५३६ ॥ इति रत्नपरीक्षा स्तोकस्तोकेन पूर्यन्ते तडागा जलविन्दुभिः । मृत्तिकाकणसातवल्मीकै वर्धते यतः 11 ५३७ ।। शोदे च राजवित्तं च स्तोकस्तोकन बर्द्धते । तस्माद् राज्ञा प्रयत्नेन कोशे यार सञ्चयः ॥ ५३८ ॥ राष्ट्रादायातचित्तस्य चतुर्भागान प्रकल्पयेत् । धर्मार्थकामसिद्धयर्थं कुर्याद् भागवयं नृपः ।। ५३९ ।। १B प्रयच्छन्ति मनीपिताम् ।

·७८८ मानसोल्लासः। [विंशतिः २ भागनेकन चावश्यं कार्यः कोशस्य सञ्चयः । कोशवान मुखमामोति कोशहीनस्तु सीदति ॥५४० ॥ इति कोशाध्यायः ॥ ४ ॥ जलदुर्ग गिरिदुर्ग दुर्ग पापाणनिर्मितम् । इष्टिकाभिः कृतं दुर्ग दुर्ग स्यान्मृतिकामयम् ॥ १४१ ॥ वनदुर्ग मरुदुर्ग दुर्ग दारुविनिर्मितम् । नरदुर्ग च नवमं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ५४२ ॥ अगाधेनाय तोयेन पेष्टितं जलनं भवेत् । दुरारोहं च शैलानमुदकेन समन्वितम् ॥ ५४३ ॥ गिरिदुर्ग समाख्यातं नयशास्त्रविशारदः । पापाणपटिनं दुर्गम मदुर्गमुदीरितम् ॥ ५४४ ॥ इष्टिकाभिः कृतं सम्यक् सुधालिम समुज्ज्वलम् । इटिकादुर्गमाख्यातं परिसावेष्टिनं महत् ॥ ५४५ ॥ मृदा विरचितं यत् तु तद् दुर्ग मृत्तिकामयम् । वनदुर्ग समात्यानं धनं कण्टकशाखिभिः ।। ५४६ ॥ अन्तास्यः मश्चितं तोयं पहिस्स्यानां च दुर्लभम् । मरुदुर्ग समाख्यातं मरुदेशसमं यनः ॥ ५४७ ।। दारुभिवेणुभिः कट्टा दुर्ग दारमयं रमनम् । शाखस्नमहायोधनिर्मितं नरदुर्गम् ॥ ५१८ ।। एनेपामुत्तमं दुर्ग गिरिजं जल तथा । मध्यमानीनराण्याहुः कनिष्टं स्पाच दारुतम् ॥ ११९ ॥ इति नाविपक्षगन् ।

·. मध्याय ६3 मानसोडास:! दुर्गे यन्त्राणि कार्याणि नाना महरणानि च । दुर्गद्वाराणि गुप्तानि कार्याग्यपि च भूमुना ॥ ५५० ॥ 'सञ्चयश्चात्र सर्वेषायायुधानां विधीयते । अश्मनां च प्रभूतानां सिकतानां तथैव च ।। ५५१ ॥ 'कुछालरज्जुत्राणां पिटकानां तथैव च। सर्वेषां शिल्पभाण्डानां तत्र सञ्चय इष्यते ।। ५५२ ॥ औषधानां च सर्वेषां वादित्राणां तथैव च। यवसान भभूतानामिन्धनानां च सञ्चयः ।। ११३ ॥ गुडस्य सर्वतैलानां घृतस्य मधुनस्तथा । तथा च सर्वधान्यानां पशुगोमययोरपि ।। ५५४ ॥ । कुम्भेष्वाशीविषा धार्या व्याघ्रा सिंहाच वन्यनै। भन्यानि सर्ववस्तूनि दुर्गे सश्चिनुयानृपः ।। १५९ ॥ इति दुर्गाध्यायः ।।५॥ मौले भृत्य तथा मैत्र श्रेणपाटविकं बलम् । अमित्रमपरं पठं सप्तमं नोपलभ्यते ॥ ५५६ ॥ वंशक्रमागत मौलं मृत्यं द्रविणदानतः । मग्रीकरणतो मैनं श्रेष्ठमेतद् बलत्र्यम् ॥ ११७ ॥ सम्बद्धं जन्मकर्मभ्यां निश्चित समयैव यत् । तद् धकं श्रेणमाख्यातं तच्च मध्यममिप्यते ॥ ११८ ॥ पर्वतोपान्तसंचासिनिपादम्लेच्छजात्तिकम् । अधयं वत् समाख्यातं बलमाटविकं बुधैः ॥ ५५९ ।। शानवाह समानान्ता दासमायमुपस्थिताः । तपांबलं तु विशेषममित्रजबलं बुधः ॥ ५६० ।।

·८. मानसोल्लासः। [पिंशतिः २ सन्निधौ न च तद कार्य विश्वसेन कदाचन । युद्धेषु पुरतः कार्य नृपैयुद्धविशारदैः ॥ ५६१ ॥ लोहचर्यविनिर्माणाः कासरचिता अपि । शलेच परिताः कार्याः सन्नाहा मुढा सदा ॥ ५६२ ।। बाहुबाणैः शिरसाणरयाणैय संवम् । पताकाभिर्ध्वजः स्तम्भैः शोभमानं भवेद् बलम् ।। १६३ ॥ वेशश्च काठैश्च चर्मभिदृढवन्धनः । वर्नुलानि विधेयानि वर्माणि यलगुसये ॥ ५६४ ॥ व्याघ्रचर्मपिनद्धानि शावकोंम्भपयानि च । फलकानि विचित्राणि कारयेत् स्वयले सदा ।। ५६५ ॥ मोले बले तु ये मुख्यास्तेषां कुर्वीत माननम् । रत्नविभूपणैः प्रियस्मिनोहरैः ॥ ५६६ ॥ वृत्ति तेपो प्रकुवात यथायोग्यं मुसुफलाम् । ग्रामेण ग्रामयुग्मेन प्रानैर्वा हेमसञ्चयः ।। १६७ ।। भृत्यानां येननं दद्याद् यथाकालमनन्दिनः । प्रत्यहं पतिमासं या मासत्रयमचापि वा ॥ ५६८ ॥ चतुर्मासोदितं वाऽपि मासपटकमयापि वा। संवत्सरमितं वापि कापिक्षिनया नृपः ॥ १६९ ।। प्रत्यहं वीक्षणं कार्यपलुन्धरात्मपूरः । पके पसे स्वयं पश्येद् वेतनर्विवान भटान ।। ५७० ॥ कृवनमान सदोत्साहान रणोचितवृतायुधान् । जितधमागां शूराणां सायुधानां नरेश्वरः ।। ५७१ ।।

·अध्यायः मानसोल्लास।। ८१ दद्यात् मसाद भृत्यानां सोत्साहास्दै भवत्यता । अळसानायुधैहीनान दण्डयेत् तान् महीपतिः ॥ ५७२ ।। इति पदातिलक्षणम् ॥ सैन्धवैर्यवनोदतः काम्बोनमभवैरपि । शिक्षितैबहुभिर्वा है। संयुक्तं बलमुत्तमम् ।। ५९३ ॥ साध्यन्ते तुरगैरव द्रस्था अपि वैरिणः । लभ्यते तुरगैः कीर्तिर्यस्यावास्तस्य भूः स्थिरा ॥ ५७४ ॥ वाहिताः पोपिताः सम्पग्वाहाः कार्या महीभुजा । अयाहिता न योग्यास्तै मार्गे सवामकर्मणि ॥ ५७५ ॥ दुर्वादियबसरवान् खादनथणकादिभिः । साँघृतादिकोऽय रसश्च परिपोपयेत् ।। १७६ ॥ प्रत्यहं वाहयेदवान् प्रातःकाले प्रयत्नतः । ततस्ते कर्मयोग्याः स्युविनोदे समरेऽचनि ।। ५७७ ॥ रूसाहारैरजीणेन वाइनस्यातियोगतः । शीतातपपरिक्शेरवानां शेगसम्भवः ।। ५७८ ॥ तेषां चिकित्सितं कार्यमवायुर्वेदकोविदः । अविलम्बेन दातव्यमोप, रोगशान्तये ॥ ५७९ ॥ उत्यायोत्थाय विशति गानं सवोचयत्यपि । आध्मानो विहलीभूतः शार्प धारयते गुरु ॥ ५८० ॥ शकृत् त्यजति सामं च सशब्दं जठरानिलः । व्याः मुभिक्षवर्तस्य लक्ष्मैतद परिकीर्तितम् ॥ १८१ ॥ नवद्वारेष निक्षिप्प शुष्ठीचूर्ण सुरङ्गमः । सञ्चार्यः शनकरतेन प्रकृति याति मारुतः ॥ ५८२ ॥ 11 ·८२ मानसोल्लासः। [विशति:२ तथापि यदि नो मुस्थस्तदाऽभ्यङ्गं प्रयोजयेत् । सिद्धार्थलवणं व्योपयुजा तैलेन वाजिनः ॥ ५८३ ॥ कुक्षी च जठरं पृष्ठं स्वेदयेद् यत्रवान भिपन । साईकम्बलगूढेन सन्तप्तेनाइमना मुहुः ॥ ५८४ ॥ तयापि यदि नो शाम्येत् तदा कुर्यान्निरुदणम् । चिश्चाफळकृतं कल्क कानिकेन विमिश्रितम् ॥ ५८५ ॥ सिद्धार्थसैन्यवोपेतं कन्दर्पफलसंयुतम् । शतपुप्पासनोपन तिसतलेन मिश्रितम् ॥ ५८६ ॥ निरूदणे नियुझीन तेन वायुः प्रशाम्यति । मुस्थात्मा जायते वानी यदि नानेन कर्मणा ॥ ५८७ ॥ कुक्षिद्वये तदा तस्य तमलोहगलाकया । बिन्दवो बहवः कार्याः पविदयसमाश्रिताः ॥ ५८८ ॥ तत्क्षणे जायते मुस्थी नटरं शिथिलं भवेत् । मनामसत्ति भजते तुरगो नात्र संशयः ।। ५८९ ।। अन्यादापयेत् पानं पाचन बहिदीपनम् । एला मागविका शुण्ठी तिक्तं लवणपञ्चकम् ॥ ५९० ॥ वघा चातिविपा दिगु चूर्णमेनः मकल्पितम् । पला सश्या युक्तं मुराप्यशंदकोन्मिना ॥ ५९१ ॥ क्रमोऽयं सर्वशूलानां शन्नपे परिकीर्तितः । गुडेन सहितां शृण्ठी केवला या प्रयोजयेत् ।। ५९२ ॥ त्रिफला पिप्पलीमलं यूपणं नीरकदयम् । राम निग्निहीच स्थानी गौरसर्पपाः ॥ ५९३ ।। अनमादोभगन्धा च पटोल चाम्यताम् । विनिम्वच मुस्ता च पर्पटं यदुरोहिणी । ५९४ ।।

·अध्यायः मानसोलासः। दाडिमं कृष्णलवणं सैन्य विडमेव च । सामुद्र काचलवणं सर्वत्र चूर्णयेत् ।। ५९५ ।। पलमेकं प्रयुजीत वातरोगे घृतान्वितम् । पित्तोद्भवेषु रोगेषु मधुशर्करयान्वितम् ॥ ५९६ ॥ कफजन्मस रोगेषु दापयेत् मुरया समम् । आरनालयुतं दत्तं शूलाध्मानहरं परम् ।। ९७ ।। युक्तं मांसरसेनतद् धाजिनां पुष्टिवर्धनम् । उष्णोदकेन वा दत्तं सर्वरोगहरं परम् ॥ ५९८ ॥ श्लेष्मा समुत्कटोऽश्यानां नासारन्ध्रात् सवेद यदि । तदा सिंहाणको रोगस्तस्य वक्ष्ये चिकित्सितम् ॥ ९९९ ।। तैलं सिद्धार्यकोद्भूतमजामूत्रविमिश्रितम् । सिंहीफलरसोमिश्रं नस्य सिंहाणकापहम् ।। ६०० ॥ गुण्ठी दुरालमा मुस्ता कधूरं वृहतीद्वयम् । भाह्रीं कर्कटगृही च वचा पुष्करपिप्पली ।। ६०१ ॥ घृतेन मधुना वापि सितया च समन्वितम् । चूर्ण लेहे प्रयुओत कासहिकाविनाशनम् ॥ ६०२ ।। रसाजीणे समुत्पन्ने सर्वगात्रं जदं भवेत् । शाइ यत् क्रमते वानी तस्य पन्मि प्रतिक्रियाम् ॥ ६०३ ॥ रसातस्य प्रयोक्तव्यं लानं लावावधि । कृष्णमृत्तिकया लिम्पेत् सर्वगात्राणि कोणया ॥६०४ ॥ गिरावधः प्रकर्तव्यः मनले मात्रगोरये । उरसः पुरतो भागे पश्चान्द्राग उपाण्डजे ॥ ६०५॥ पूर्वपश्चिमकायस्य गौरये चाधिक सति । शिराः सर्वाः प्रमोक्तव्या गोपाष्टगता अपि ।। ६०६॥

·मानसोल्लास्तः। [विंशतिः २ पथ्यां गुटसमोपेतां पिचुपन्ददळान्विताम् । प्रदद्याद् रसपाकार्य जवराग्निप्रदीपनम् ।। ६०७ ।। चलत्यूर्ध्वमधो मुष्कं पीडा प्रकुरुते भृशम् । यस्मिन् भागे चलेन्मुफस्तेन पादेन लगवि ॥ ६०८ ॥ मुष्कसञ्चलनाचाली तस्य वच्मि चिकित्सितम् । तैलाभ्यहा मकर्तव्यः स्वेदो धान्यसमुद्भवः ।। ६०९ ।। निवति स्थापयेदश्वमुप्णमन्नं प्रदापयेत् । उपाण्डमा च मोक्तव्या भिपना तद्गता शिरा ॥६१० ॥ तथाप्यशान्तो योक्तव्यो निरुहः सानुवासनः । चालिभागरिक कार्यनिकर्म विक्षणैः ॥११॥ शकुपव तिष्ठतः कौं नेत्रयोः परिवर्तनम् । स्तम्भस्सर्येषु गात्रेषु भवेदुलकर्णकेऽनिलात् ॥ ६१२ ।। अभ्यङ्गो पर्दनं स्पैदा कर्तव्यच प्रयत्नतः । शयोर्मन्ययोः पुच्छे शिरायः प्रशस्यते ॥ ६१३ ॥ कर्णमूलात् सन्धपार्धात् पृष्ठवंशस्य पार्यो । त्रिकमध्यसमायाते रेखे स्थूरावधिस्थिते ॥ ६१४ ॥ कारयेत् तहलोहेन पोला-पानं उपहम् । जलमुष्णं यवक्षारमि तैलेन पाययेत् ॥ ६१५ ।। मन्पयोः स्तव्यता यस्य संदादिस्तस्य पूर्ववत् । मापाशे गिरायेध्ये नस्यं यनेन कारयेत् ।। ६१६ ।। आपा गुठी निशा राना हिगु कुष्ठं रसाननम् । फणा मियॉ नन्चूर्ण रास्नाज्ञापन भाग्नम् ।। ६१७ ।।

·अध्यायः ६] मानतोलासः। गोशृङ्गवहिणः पिच्छमच्छभल्लस्य दन्तिनः । केशा नखाश्च दन्ताश्व सिद्धार्थाश्चेति चूर्णितः ।। ६१८॥ एतैः प्रकल्पितो धूपो मन्दुरासु प्रधूपितः । अवकायगतान् सर्वान् ग्रहानुचाटयत्यलम् ॥ ६१९ ॥ इत्यश्ववैद्यकम् ॥ वारणैर्भद्रजातीयैः कालिद्रवनजन्मभिः । शिक्षितैः सन्जितैः शरैर्लभ्यते विजयो युधि ॥ ६२० ॥ शूरो रुढो महाकायः सर्वलक्षणसंयुतः। एको विजयते दन्ती मदचूर्णितलोचनः ।। ६२१ ।। मुख्यं दन्तिवलं राज्ञां समरे विजयैपिणाम् । तस्मान्निमत्रले कार्या वचो वारणोत्तमाः ॥ ६२२ ॥ ततस्तेषां महीपाला पोपणे यत्नवान, भवेत् । रानानघृतसम्मिरैर्दधना च परिलोडितः ॥ ६२३ ॥ पुष्टमांसरसोपेतैरिनुकाण्डैः सुधासमैः । शुकपक्षमतीकाशशालि मनोहरैः ॥ ६२४ ॥ नवगोघृमकुल्मापैर्याचनालैः फलान्वितैः । हरितश्च तथा शुफैस्वणः कालोचितैरपि ।। ६२५ ॥ विविध क्षीरपानेच शारिससंयुतः । द्विकालं जलपानय तथा तोयावगाइनः ॥ ६२६ ॥ मृत्तिकामृदुशम्यागिः पासकोडनकैरपि । मीणयेद् द्विरदान नित्यं यथा पुष्टा मान्ति ते ॥ ६२७॥ बन्धनान् साइना व्याधर्वनमाख्यविचिन्तनाव । अमाम्यादन्ननोऽजीर्णादायामानागरादपि ।। ६२८ ।।

·मानतोल्लासः। [विंशतिः२ जायन्ते करिणा रोगास्तेपा कार्य चिकित्सिवम् । औपधर्वनसम्भृतरापणादाहृतैरपि ।। ६२९ ।। चूर्ण दशपलं दद्यात् प्रत्यरस्नि विपाणिनाम् । फकं तद् द्विगुणं वायमाहकं परिभाषितम् ॥ ६३० ॥ द्रव्ये मूळं द्रवे तोयं समभागावशेपितम् । प्रबोधकालः काले च मूत्र मयं च दन्तिनः ॥ ६३१ ॥ नवयन्धनदुःखात तोयं द्रोणीषु पापयेत् । यामानालिकाशिष्टे दिने निस्सारयेजलात् ।। ६३२ ।। आलानयेत् ततो नाग शतधौतेन सर्पिपा ! सेचयेत् सर्वगापु दिनसायं विचक्षणः ॥ ६३३ ॥ ततो दिनद्वयादूर्ध्व वृनैनव प्रसेचयेत् । शीतात सेचपेनाग तलेनैकन कोविदः ॥६३४॥ हासयेत् क्रमशस्तस्प फालं तोयारगाहने । इथून विसमृणालानि मधुराय महीरुहः ॥ ६३५ ॥ कदलीफन्दशालकः शृगाटकसरोरुकम् । मधुकाकोळवाराणां मूळमारवयस्य च ॥ ६३६ ।। मनामीतिकरं दद्यादेतत्सन्नापमान्तये । व्याधियुक्तस्य मागस्य वक्ष्याम्यय चिकित्सितम् ॥ ६१७ ॥ मादौ रोगपति यक्ष्ये स्थावरं जगमाभिवम् । नामभिहभियुक्त जन्मन्यन्ते च यो भगन् ।। ६३८॥ सरो नेरषु विख्यात पालक सामजन्मम् । अमिनापरतुरदेषु वारको रासभेवसो ॥ ६३९ ॥ ICE पाल. २p खरगे।

·१७ अध्यायः ६] मानसोल्लासः । उग्रेवलसका प्रोक्तो गोषु मोक्तस्तथेश्वरः । अक्षको दन्दकेषु हारिद्रो महिपेप्चपि ॥ ६४० ॥ अनाविक प्रलाप: स्यान्मृगरोगो मुंगेप्वपि । अवपातः शकुन्तेपु मस्येविन्द्रमदामिधा ।। ६४१ ॥ गुल्मेषु ग्रन्थिको ज्योतिर्वनस्सत्यौपधीष्वपि । घुप्पेषु पर्वतः मोक्तो रूपको नलिनीप्वपि ॥ ६४२ ।। धान्येषु चूर्णका ख्याता फोद्रवेषु ललः स्मृतः । शाकेषु प्रधुको भूम्यामूपरोऽसु च नीलिका ॥ ६४३ ॥ अमोभिर्नामभिलोंके ज्वर एको निगद्यते । विहाय मानवानन्ये ज्वरं सोडुमनीश्वराः ॥ ६४४ ॥ पालकस्य ततश्चात्य चिकित्सा नोपदिश्यते । अन्त(तन् पुरो व्याप्य बहिः पश्चात् प्रकाशते ।। ६१९ ॥ दुश्चिकित्सस्ततश्चासौ पॉलको मृत्युरूपकः । आचार्य भिस्तस्माचिकित्सा नास्स वर्णिता ।। ६४६ ॥ सुबहा सुरसा दारु सुस्ता-तुष्ट-रसोनकम् । मधुशी-विडडौ च भागी सिद्धार्यकद्वयम् ॥ ६४७ ॥ मूल पञ्चकोले च करअद्वितयं तथा । महान्ति पञ्चमूलानि कफवातप्रशान्तये ॥ ६४८ ॥ गुडूची पर्णिकायुग्मं । मेदे जीवकर्षभौ काफोल्यावश्वगन्धा च विदारी च शतावरी ।। ६४९ ।। वातपित्तभवान् रोगानशेषान् सामजन्मनाम् । चूर्णः फल्का कपायो वा योगोऽयं इन्ति निश्चितम् ।। ६५० ।। १. पुवास 12 A अन्ति।३CE पाकल | ४CEपालो

·22
मानसोल्लासः।
[विशतिः २
पटोलपागकुष्टानि निम्बधात्र्यमृता विषा ।
धान्यक पर्पटं तिक्ता-वत्सके कफपित्तजित् ॥ ६५१ ॥
हिड्व सौवर्चलं शुण्ठी गुढं शूलस्य शान्तये ।
भ्यूपणेनाअनं चाश्णोः शुण्ठ्या केवळयाऽपि वा ।। ६५२ ॥
अश्वगन्धा कणा रानिः कृमिन्नं रसपञ्चकम् ।
पृथक पृथक् पलान्यष्टौ वरिष्ठो मुष्टिमात्रकः ॥ ६५३ ॥
पञ्चभिलवणैर्युक्तो योगोऽयं हन्ति मारुतम् ।
मूत्रकृच्छमथामानं शूलं चापि च्यपोद्दति ॥ ६१४ ॥
फुटनं शृङ्गवेरं च यवक्षारं च चित्रकम् ।
पूतिद्वयं च सिद्धार्थ विनातिकपा घनः ॥ ६५५ ।।
पिप्पली पिप्पलीमूलं रजनी शिग्रु कुष्ठकम् ।
सिन्धुनातं वचा हिड्डु चूर्णितो गोमयान्वितः ।। ६१६ ॥
योगोऽयं जाठरस्याग्नेः फरिणां दीपनः परः।
सामवायु हिनस्त्याशु सामवातोद्भवा रुजः ॥ ६५७ ॥
सैन्धवं जीरकं दन्ती शृङ्गरं फलनयम् ।
फरअद्वितयं कृष्णा पटोले निम्बपल्लवाः ।। ६५८ ॥
ज्योतिष्मती गुहची च वासा चेति सुचूर्णितः ।
पिण्डो मद्दोहदं दन्ति पहिमाशु फरोति च ॥ ६५९ ॥
विदा स्तुही दन्ती नीली लपणपत्रकम् ।।
माझी च रेचनाः शूलकृम्याध्मानविनाशनाः ॥ ६६० ॥
पाठा-पटोल-कुष्ठानि निम्बभूनिम्बपर्पटम् ।
ज्योतिप्मवी स्नुही वासः चव्यग्रन्यिमशिग्रुरुम् ॥ ६६१ ॥
पवा-कटफल-रोधाणि चित्र युदतीफछे ।
तिक्ता दुरालभा रात्रिः फरनं प्रिफला तथा ॥ ६६२ ॥

·माया: ६ मानसोल्लासः। विकटु वायमाणा च पोकरं गनपिप्पली । धातकी चेति चूर्णोऽयं मधुना कण्ठरोगनुत् ॥ ६६३ ॥ सैन्धवं नागरं कुठं बचा शिग्रु निशादपम् । सिद्धार्थक-यवक्षारी समेकन चूर्णितम् ॥ ६६४ ॥ दधा विलोदितं कोण कफवातनशोफनिन् । स्वेदं च कारयेच्छोफे प्रच्छन्नं वा यथोचितम् ॥ ६६५ ।। शोफे विपारित पक्चे द्विपविद सैन्धवान्विता । क्षेपणीया प्रयत्नेन प्रगान्तः पृयशान्तये ॥ ६६६ ॥ कुप्यत्यसृक् च पि च जाते साक्षते भृशम् । घृतमाक्षिकपूर्ण तद् विधातव्यं दिनत्रयम् ॥ ६६७ ।। तिला निम्बस्य पनाणि रजनी चेति पेपितम् । मधुपुक्तं प्रमानां स्याच्छोधनं रोपणं परम् ।। ६६८ ॥ कनकस्य फलं रोधं मधुकं चन्दनं धनम् । प्रपोटरी पनिष्ठा वालकोशीरक तथा ॥ ६६९ ।। एभिरिचिता तिचूर्णमायोतनं तथा। सपामक्षिरोगाणां शस्यते सायमन्मनाम् ।। ६७० ॥ सीरटुमाणां निकाये विकृतं निक्षिपदनु । त्रिफला रोचनं लाक्षा सिन्दूरं रोधगुन्गुलम् ॥ ६७२ ।। भावात-रजनी-योण्टाफरकामार(म)-सैन्याम् । सौराष्ट्रिकाशनं चै रमं मममुद्भवम् ॥ ६७२ ।। श्रीपेष्टं नि मी काये सम्मिश्रयेत् नतः । दर्श विघटयंस्तज्य शग्निना पिषम् ॥ ६७३ ।। 12 ·९० मानसोल्लास । [विशतिः २ लेहवत् तद् घनीभूनं पिच्चलं वज्रलेपयेत् । दिपाना तलबमार्थ कल्पयेत् मुविचक्षणः ॥ ६७४ ।। इति गनचिकित्सा ॥ पर्णिका मुद्गपणी माषपणीं। उग्रगन्या वचा-रमोनो । रमपञ्चक । पुतिद्वयं कृष्णा पिप्पली । वामा आठल्पः । ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलम् । फरफलं कामयम् । सौगष्ट्रिय हवग्मृत्तिका । त्रिचूनं त्रिनेहम् । श्रीवेष्टः सरनद्मनिर्यासः ।। ६७७ ॥ इनि गनौपविनियाटु । मुख्य दानवलं राज्ञां समरे विजय पिणाम् । तस्मानिनरले कार्या वो द्विरदा नृपः ॥ ६७८ ॥ उपचारान् प्रकुर्वीत दानार्थ करिणां नृपः । अनेरायुयसडीः पताकाध्वजानिताः । चतुर्मिस्तुरंगयुक्ता दृद्धाः मारपिनादिनाः ।। ६८९ ॥ महारथ समानान्ता बहवः स्यन्दना नृपः । चनुरे पले कायां रणे विनयकाइक्षिभिः ॥ ६८० ॥ खड्गचर्मधराः केचिदन्ये स्युः कुन्तपाणय' । सेष्टवक्रधराः केचिन् केविन्मुद्रपाणयः । ६८१ ॥ घनु रास्तया केचित् केचिन् परशुपाणय । यक्तिगुलधराः केचित् केचित्र क्षुरितापराः ॥ ६८२ ।। यन्त्रमुक्तायुग केचिन् कचिन्मुक्तायुधाम्नया । अमुक्तापुषहम्नाथ मुक्तायुयाराग्नया ॥ ३८३ 11 दक चत्वं विद्वान युद्धाय विजिनश्रमः । यांदनन्टिनी गमागमंहग्णाचनः ॥ ६८५ ॥ इति स्वाध्याय ॥६॥ .

·अध्यायः ८] मानसोहोसः कुलीनं च मुशीलं च सुचे दुःखे च सम्पतम् । अमायं दृढचित्तं च धनैः प्राणरवञ्चकम् ।। ६८५ ।। नीतिझं शौचसम्पन्नं व्यसनेष्वपराङ्मुखम् । कुति नृपतिमित्रं धर्मार्थ सुखसिद्धये ॥ ६८६ ॥ इति सुहृदध्यायः ॥ ७॥ 'आत्मायत्तो नृपः श्रेष्ठो द्यायत्तस्तु मध्ययः । कनिष्ठः सचिवायत्त इति नीतिविदो विदुः ।। ६८७ ।। मदधीनमिदं राज्यं राजा च शगो मम । मया यन् क्रियते कार्य तत् कार्य केन लध्यते ? ॥ ६८८ ॥ इत्यात्मगणामातः सचिवो यत्र जल्पति । कनिष्ठं तत्र तद् राज्य सचिवायत्तमुच्यते ॥ ६८९ ॥ विज्ञप्तं यन्मया कार्यमवश्यं मन्यते प्रभुः । इत्यारोप्य द्वयोः साम्य सचियो यत् तु भापते । ६९० ॥ शुखामुखभदं चैवमुभयाघानसिद्धितः । तंद्राज्यमभयाय मध्यमं परिकीर्तिनम् ॥ ६९१ ।। प्रभोराज्ञां विना नाहं सपर्यः कार्यसिद्धये । इति भीत्या नृपे भक्त्या सचिचो यत्र यत्यलम् ॥ ६९२ ॥ यत तु राज्य भयापेतं सुखद सर्वसिद्धिदम् । श्रेष्ठ स्थिरतरं सम्यगारमायत्तं प्रकीर्तितम् ॥ ६९३ ॥ अनुग्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मणि । मवृतौ च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तया ॥ ६९४ ॥ । स्वयं ममों यो राजा स्वाज्ञा चैव निरर्गला । निनशस्या समायुक्तः समभुः प्रभुरुज्यते ।। ६९५ ॥

·मानसोल्लासः। [विशतिः २ आवारूपेण या शक्तिः मर्वेषां मूनि स्थिता । प्रभुशक्तिईि सा नया मप्रभा महिमोट्या ॥ ६९६ ॥ इति प्रमुशरत्यध्यायः ॥ ८॥ कार्यस्य साधनोपायाः सहायास्ताकृतो क्षमाः । देशकालविचारय विमानां च प्रतिक्रिया ॥ ६९७ ॥ कार्यसिद्धो मुग्वं चेति पञ्चाही मन्त्र इप्यते । गुरुशुरुमतेऽप्यप चाणक्यादिमते तथा ॥ ६९८ ॥ पश्चात्तापविद्दीनश्च सानुसत्यं मुखोदयः । अमीप्पयाविलम्बश्च विशिष्टो मन्त्र इप्यते ॥ ६९९ ॥ पहुमिभिद्यने मन्त्री दाभ्यां मन्यो न नश्यति । भात्मना विहितो मन्त्री ब्रह्मणाऽपि न मियने ।। ७०० ।। सननं गुप्तवाक्यस्य नित्यं गुमेनिसाहनः । फलायाः सदारम्माः पुष्पं पूाजिनं यया ।। ७०१ । पपिराजहान् मकान व्याधितान् वृद्ध-बालकान् । पिया अपि स्त्रियो ग्लेन्डाग्निरथोपि कादिकान् ॥७०२१ श्रुनिगोचरतो देशान् नया लांचनगांचरान । भारयेन् परतो यत्नात् तत्र पाले नरेश्वरः ॥ ७० ॥ भारद्य चोयनं म्यानं पासाट वा रहन्यिनम् । माय बिजने वापि मन्वं युगांदल्लक्षितः ॥ ७०४ ॥ मध्यावं मन्त्रयेन्मन्त्र कृनाहारो गरमः ! रागवपरमागे श गनिनः खोस्पितः ॥ ७०५ ।। पर्मम व कामं च कृत्यासत्यं बलारम् । अमित्रानपि पित्राणि देशरसाझिपापम् ।। ७.६ ।।

·१३ अध्यायः मानतोलासः। रिपूणां निग्रहोपायमर्यानापर्जनोद्यमम् भृत्यानां भरणं चैव प्रत्यूहानां प्रतिक्रियाम् ।। ७०७ ॥ सन्माननं च मित्राणां पुत्राणां नपशिक्षणम् । शुद्धान्तवनितारसा शिक्षां च गनवाजिनाम् ।। ७०८ ॥ पत्रिणां मन्त्रितं दुष्टममात्यानां विचेष्टितम् । रक्षणं च कुमाराणां सामन्तानां च शातनम् ।। ७०९ ॥ रागापरागो लोकानामात्मनश्च गुणागुणो । आय-व्ययं च वित्तानां कोशस्यापि विवर्धनम् ॥ ७१० ।। दुष्टानां दमनं उंच शिष्टानां परिपालनम् । पूजनं सुर-विप्राणां वर्णाश्रमनिरीक्षणम् ॥ ७११ ॥ दुर्गाणां रक्षणं सम्यक् परभूपालचेष्टितम् । मारणं तस्करादीनामात्मरक्षाविधिक्रमम् ॥ ७१२ ।। मकृतीनां च सद्भाव धान्यादीनां समर्थताम् । शान्तिक पौष्टिकं कर्म नित्यं नैमित्तिकं तथा ।। ७२३ ॥ माननं बुद्धिवृद्धानां देशकालविमर्शनम् । चिन्तयन्मन्त्रिभिः साढे स्वयं वा वमुधाधिपः ॥ ७१४॥ आय मन्त्रिणः सर्वान् मन्त्रयेत पृथक पृयरु । अभिप्राय विदित्वैपां गुणदोषो विचारयेत् ॥ ७१५ ।।. पन्त्रिभिमन्त्रिते भन्ने गुणदोषो विचार्य च । स्वयं निश्चित्यान्यतरत् कार्य कुर्यान्महीपतिः ॥ ७१६ ।। किं कृतं करणीयं कि क्रियमाणं च किं मया। किं सिद्धं किमु साध्यं मे इति चिन्त्यं मुहर्मुहुः ।। ७१७ ॥ १॥ रक्षा ·९४ मानसोलाप्तः। [विंशतिः २ बहुला मुसाध्यं च धर्य कीर्तिचिवर्धनम् । कार्य विचार्य कर्तव्यं भूभुना सुखमिच्छता ॥ ७१८॥ समावाय-व्ययौ पत्र व्ययो यत्राधिको भवेन् । असाध्य च शतोपापैः कश्चित् तन्न मन्त्रयेत् ॥ ७१९ ।। अधर्म्यमयशस्यं च पश्चातापकरं च यत् । दुर्लभं क्लेशवहनं दुर्मन्यं तन्न मन्त्रयेत् ।। ७२० । कामात् क्रोधाद् भयादन्यल्लोभ्यमानो न मुदति । यया दाक्त्या युतः कार्य(4) मन्त्रशक्तिस्तु सा स्मृता ॥७२१॥ इति मन्त्रशत्पध्यायः ॥ ९॥ भूमि द्रव्यं गजान-पान रत्नानि विजयं तथा । ग्रहीतुमुद्यतोऽरीणां विक्रमोपचितो नृपः ।। ७२९ ॥ प्रारब्धं यत् स्वयं कार्य देवाद् यदि न सिध्यति । न सीदति च तत् कर्तुमुत्साही च पुनः पुनः ।। ७२३ ॥ यस्य स्यादुधमे नित्यं चित्तमुत्साहसंयुतम् । उत्साहशक्तिः सा ज्ञेया नृपाणां भूतिमिच्छताम् ॥ ७२४ ॥ इत्युत्साहशक्त्यध्यायः नाकान्तिसाध्या यः कश्चिद् देशकाळायपेक्षया । तेन साई म त सन्धि नीतिविचक्षणः ॥ ७२५ ॥ जेता गर्नु चलिष्ट यस्तस्मादभ्यधिकन वा । नापि सन्धि कृति नयशास्त्रविशारदः ।। ७२६ ॥ चलीयसा पीड्यमानो योढुं तेन च न क्षमः । तगापि सन्धि कुर्वीत पत्ता नीतिमनुत्तमाम् ।। ७२७ ॥ सन्धिवधिः प्रोक्तो मैत्रः सम्बन्धनस्तया । परस्परोपकाराख्य उपहारस्तथैव च ।। ७२८ ।। १०॥

·. मायायः १२] मानसोल्लाप्सः। मननोऽपमिति ज्ञात्वा स्वयं सद्गुणवान्धवः । करोल्पलोपतः सन्धि मित्रसन्धिः स उच्यते ।। ७२९ ॥ कन्यादानेन यः कुर्याद सन्धि कार्यवशान्नृपः । सम्बन्धन स विज्ञेयः सन्धिः सन्धिविचारकः ।। ७३० ॥ -- अन्योऽन्यस्योपकारार्य यत्र सन्धीयते नृपः । परस्परोपकाराख्यः स सन्धिः प्रोच्यते बुधैः ।। ७३१॥ गजानधास्तपा रत्नं सुवर्ण भूमिमेव च । दवा यः क्रियते सन्धिरुपहारः स उच्यते ।। ७३२ ॥ इति सन्ध्यध्यायः ॥ ११ ॥ सुयलेन सहापेन सामयन बलेन च । मन्त्रहीनेन भूपालः सार्दै कुर्वीत विग्रहम् ।। ७३३ ।। "काममो लोभनव भूभयो मानसम्भवः । अभयाख्यः समाख्यान इटमोऽय पदोत्थितः ।। ७३४ ॥ अर्थशाने परः ख्यात एकद्रव्यामिळापुकः । इत्यष्टौ विग्रहाः मोक्ता नवमो नोपलभ्यते ॥ ७३५ ।। स्त्रीनिमित्तो हि यो जातो विग्रहः कामनः स्मृतः। द्रव्यापारननितो विग्रहो लोभमस्तथा ॥ ७३६ ॥ भूम्पर्षमुत्तिो यस्तु विग्रहो भूभवो महान । विरुदार्य कृतो यस्तु विग्रहो मानसम्भवः ॥ ७३७ ॥ प्राणागतरसाथै यो भवेद् विग्रहो महान् । अभयारयः स कयिती विग्रहो नानिवदिभिः ॥ ७३८ ॥ मित्रायें पन्धुभृन्गार्थे विग्रहो यः मपाचरेन् । इष्टनः स त निर्दिष्ट नीनिसष्टादिभिः ।। ७३९ ॥

·मानसोल्लास। [पिंशतिः २ मदिरामदजातेन विद्याधनमदेन च । यौवमेन मदेनाय विग्रहो यो भवेन्नृणाम् ॥ ७४० ।। एतैर्मदः समुत्पनो मतिभ्रंशकरो महान् । अविवेकाद् य उत्पन्नः स भवेत्र मदोत्थितः ।। ७४१ ॥ एकमर्थं समुद्दिश्य यो भवेद् विग्रहो मियः । स प्रोक्तः शास्त्रतत्त्वहरेकद्रव्याभिलाषुकः ।। ७४२ ॥ इति विप्रहाध्यायः॥ १२॥ देवोपहतकोशश्च व्याधिना बाधितोऽपि वा । व्यसनासक्तचित्तो वा शत्रुणा पीडितोऽपि वा ॥ ७४३ ॥ पलकोशविहीनो वा यो वा मितियोजितः । तस्योपरि नृपो यायाजिगीपुर्जयसिद्धये ॥ ७४४ ।। शरकाले वसन्त वा रिपोर्नीशमुपस्थिते । निमित्तं शकुन लम्वा यात्रां कुर्वीत भूपतिः ॥ ७४५ ॥ सन्धानजा पारिगरोषा मित्रविग्रहणी तथा। द्वन्द्वनियाजना कुल्या सप्तमी चापि शीघ्रगा || ७४६ ॥ पाणिग्राहेण सन्धाय पश्चात् कुर्वीत भूपतिः । सन्धानयात्रा सा ज्ञेया नृपाणां क्षेमकारिणी ॥ ७४७ ।। पाणिग्राहस्य रोधार्थ नियोग्यात्मवलं महत् । गच्छता सा भवेद् यात्रा पाणिरोधा शुभावहा ।। ७४८ ॥ शत्रोः सार्ध स्वमित्रेण कारयित्वा मुविग्रहम् । गच्छतां मा भवेद् यात्रा मित्रविग्रहणी परा ॥ ७४९ ॥ यस्योपरि स्वयं यायादानयेत् तदरि नयात् । सा यात्रा द्वन्दना प्रोक्ता रिपुमहारकारिणी || ७५० ॥

·अध्यायः १३१ मानमालामः। सर्वतः स्वस्थविचस्य वलिष्ठस्यारिघातिनः । भवेद् या नृपतेर्यात्रा नियांगा सा प्रकीर्तिता ।। ७५१ ॥ रिघुवंश्येन सार्द पो गच्छत्यरिविनाशने । सा तु यात्रा भवत् कृल्या हिपना भयकारिणी 11 ७५२ ।। रिपोर्विनाशमुद्दिश्य वक्त्वा चान्यममादकम् । सहसा नियत यात्रा सा भवैच्छीघ्रगा भृशम् ।। ७५३ ।। इति यात्राभेदाः ॥ देशं कालं तया मित्रं निमित्तं बलमात्मनः । विचार्य कुर्वतो नित्यं यात्रा भवति मिद्धिदा ।। ७५४ ।। पूले श्रवणे सौम्ये भौमाहिर्युन्यदैवते । सिकायो बुधो युक्तो वाक्पतिस्तु पुनर्वसौ ।। ७५५ ।। भाग्ये शुकः शनिः स्वातौ निष्टन्तः सर्वसिद्धिदाः। तस्मादेते समाख्याताः सिद्धियोगा मनापिभिः ॥ ७५६ ॥ सहसकिरणो हस्त मृगाको मृगशीके । अश्चिन्या च धरापुत्र मैत्रे चन्द्रमा सुनः ॥ ७५७ ।। दिवौकसा गुरुः पुष्ये रेवत्यां भृगुनन्दनः । रोहिण्यां शनिवारे तु सुपायोगाः प्रकीर्तिताः ॥ ७.८ ॥ रिकामु पूर्पने मू नन्दा भृगुनन्दने । जयाम परणीपुत्रे भद्रासु च घुर वियों 11 ७५९ ।। पूर्णामु विदशाचार्य म्पित सिद्धा तिधिर्भवेत् । मौकार्यकरी नृणां यात्रायां च विशेषतः ॥ ७६० ॥ पनि रद गमने यस्ता दिनीया क्षेमदा भरेन् । तुनीया धनलाभाय चतुर्थी मिन्दिना सदा १७६१ ।।

·९८ मानसोल्लासः। [पिंशतिः२ पञ्चमी श्रीकरी ज्ञेया पठी यानेऽतिकुत्सिता । सप्तमी सालापाय कृत्सिता चाटमी तिथिः । ७६२ ।। नवमी च सदा निन्द्या भूमिदा दशमी भवेत् । वैष्णवी जयदा नित्यं द्वादशी परिवनिता ॥ ७६३ ॥ किं पुनर्वहुनोक्तेन सर्वसिद्धा त्रयोदशी । अमिते च सिते पले वर्ननीया चतुर्दशी ॥ ७६४ ॥ पूर्वभागं परित्यज्य पूर्णिमा गमने वरा । अमावास्या विशेषेण शशिहीना विवर्जिता ॥ ७६५ ॥ उत्तरात्रितयं पुप्यो रविवारे शुयपदः । रोहिणी श्रवणं चित्रा सोमवारे मुखावहा ॥ ७६६ ॥ अहिर्बुध्यं च पोष्ण च भौयवारे प्रशस्यते । पुनर्वमुर्गुरोरे भाग्यं च श्रवणे स्थिते ।। ७६७ ॥ हरिदैवं द्विदेवं च वहिदैवं शनेदिने । पिण्पान्येतानि शस्तानि वारेप्येतेषु सर्वदा ॥ ७६८ ॥ इस्त पुनर्वसुः पुष्या रेवती मृगशीर्पकम् । अनुरागाधिनी पात्रं शस्तानि गमने नृणाम् ॥ ७६९ ॥ चरलग्ने प्रयातव्यं द्विस्वभाऽधवा नृपः । लग्ने स्थिरे न गन्तव्यं यात्रायां क्षेममिच्छुभिः ॥ ७७० ॥ अष्टमं जन्मतस्त्यक्त्वा लमं द्वादशमेव च । प्रदाणां च वलं प्राप्य गच्छेदिच्छन् जयं नृपः ॥ ७७१ ।। गुरुर्लग्ने बुधस्तुर्ये पश्चमे भृगुनन्दनः । पष्ठे कुजाननयों तृतीये चण्डदीपितिः ॥ ७७२ ॥ . चन्द्रमा दशमी यस्य स यात्रापांजपी भन् । क्षेमेण गमनं तस्य क्षेमेण च निवर्तते ।। ७७३ ॥

·सध्यायः १३1 मानसोल्लासः। बुधनीवसितानां च यदि केन्द्रविकोणमः । एको सयेद् ब्रहो यस्य तस्य यात्रा मुसमदा ।। ७७४ ।। दो चेत् केन्द्रविकोणस्थावतियोगः स कथ्यते । तत्र यात्रा नरेन्द्राणां क्षेपदा रिपुनाशिनी ।। ७७५ ।। योगावियोगा कपितः त्रिभिः केन्द्रत्रिकोणगे। तन यातुर्भवेत् क्षेपो भुवो काभो रिपोर्वधः ॥ ७७६ ॥ केन्द्रत्रिकोणगाः सौम्याः पापा: पष्ठ-त्रि-लाभंगाः । ग्रहा यस्य गणे स्युम्नस्य लाभो जयो भवेत् ॥ ७७७ ।। योगयात्रा भयेच्छस्ता नृपाणां भूतिमिच्छनाम् । तारागुणे द्विजातीनामन्येपा शकुनादिभिः ।। ७७८ ॥ उत्तरामु विशाखायां रोहिण्यां गमने नृपः । दिनसस्य तृतीयांशयाघमार्ग विवर्जयेत् ।। ७७९ ।। सार्प राक्षस-ौदेषु ज्येष्ठायां चामरस्य दि । पर्नयेन्मध्यमं मागं यात्रायां पृथिवीपतिः ।। ७८० ॥ स्वात्पश्चि-पुष्प-हस्तेपु गात्रायां परिवर्जयेत् । दिनस्य पश्चिम भागं नयमिच्छन् महीपतिः ॥ ७८१ ।। मैत्रेन्द्र-वाद-पोणेषु त्याज्यो पनान्महीभुजा । रजन्याः प्रथमो भागः सदा विनयमिच्छना ।। ५८२ ॥ याम्ग पूर्वाधये मंत्र निशामध्यं परित्यनेन् । गंमने भूपतिर्दक्षो रिपुयाती जयोत्सुका ।। ७८३ ।। श्रवणादित्रये त्पाज्या नक्षत्रे दिनिर्दयते । निशायाश्चरमो भागः प्रयाण पृथिवीभुना ॥ ७८४ ॥ श्रवणे च तथा हरन पुप्ये र मृगमस्तक। सर्वदा गमनं शस्न नृपाणा मिडिपिन्छनाम् । ७८५ ।। .

·१०० मानमीलास । [विंशति २ मैंगाषि-पुष्प-हस्ताश्च सर्वदिक्षु शुभावहाः । यानाया मुप्रशस्तास्ते सर्वद्वारिकसज्ञिनाः ॥ ७८६ ॥ गन्छे माचीमुदीची च कृत्तिकादिषु सप्तम् । मादिसप्तके गन्छेद् दक्षिणा पश्चिमा दिशम् ।। ७८७ ।। मैत्रादिसप्तके यायात् पश्चिमा दक्षिण दिशम् । धनिष्ठादिपु धिष्ण्येषु बजेद् योन्द्रयादिगोः ॥ ७८८ ॥ वैपरीत्याद् यदा गच्छेत् परिघा लहितो भवेत् । लद्वितः परियो हन्ति सर्वकार्याणि यापिनाम् ॥ ७८९ ॥ वायव्यापानलीमा समाकम्य स तिष्ठति । परिघो दण्डवत् तस्माद् पात्राया त विवर्जयेत् ॥ ७९० ।। गमन केचिदिच्छन्ति कृत्तिकादिपु सप्तसु । आग्नेया दिशि प्राच्या च न दोपः परियाद्भवः ।। ७९१ ।। मयादिपु तथाऽऽग्नेयी माची गच्छन् न दुप्यति । मैत्रादिपु दिश वायार्धनदस्य दिश व्रजेत् ।। ७९२ ॥ धनिष्ठादिपु धिष्ण्येषु वायव्यामथ वारुणीम् । ककुभं गच्छत्ता नैव परिधो लहितो भयेन् ।। ७९३ ॥ ज्येष्ठा प्राचीदिश हन्नि गच्छता कामित फलम् । पूर्वाभाद्रपदा याम्या प्रतीची प्रपि रोहिणी ।। ७९४ ॥ उत्तराफाल्गुनी तद्वदुत्तरा ककुभ सदा । यातृणा च भवेत क्लेश: सन्देहेन निार्चनम् ।। ७९५ ।। इनि सर्वदिक्षाणि । शुमादित्याग्ने गन्ता वर्जयेत् पश्चिमां दिशम् । बुध भोमे च कोघेरी रभ परिवर्जयेत् ।। ७९६ ॥

·वासरे। अध्यायः १३] मानसोल्लामः। सोमे गनेश्व-रे वारे दिमाची परित्यजेन् । गुराबारे न गन्तव्यं दक्षिणा ककुभं प्रति ॥ ७९७ ॥ चारशूलमिदं मोक्तमाचायः कैश्विदेव हि । तस्मादस्मिन् न गन्तव्यं वारशूले विचक्षणे ॥ ७९८ ।। इति वारशूलम् । आदित्यस्य दिने वा धनिष्ठा कृत्तिका मघा । अनुराधा तयाऽश्लेपा भरणी गपने बुधैः ॥ ७९९ ।। आपाहे वे विशाखा च त्याज्या: धनिष्ठाऽर्धा शतभिपर भौमधारे विवर्जिताः ।। ८०० ॥ कृत्तिका रेवती मूलमनुराधा तथाऽश्विनी । वा शतभिपर चैव युक्वारे शुभेच्छुभिः ॥ ८०१॥ मृगं शतभिषक पोष्णं वर्जयेद् गुरुवासरे । पुप्पाश्लेपामया माली याने शुमादिने त्यमेव ।। ८०२॥ आपाहयुगलं हस्तं चित्रापुत्तरफाल्गुनीम् । मन्दवारे त्यमेव मानो यात्राया पार्थिवोत्तमः ।। ८०३ ।। इति मतदोपकारणानि ॥ बहुलाह दधि प्राश्यं ब्राहयां च घृतपायसम् । ऐन्दये पापवाटिका रौद्रे च पधुरं दधि ।। ८०४ ।। पुनर्वसौ पटोलानि पुष्ये सपिंश्च पायसम् । सर्पधिष्ण्ये तिला भक्ष्या घाम गरोदनम् ।। ८०५ ।। पायम पूर्वफालान्यामर्यम्णे शाफमोजनम् । यापकं पाणिनक्षत्रे चित्रापां चित्रमोननम् 1 ८०६॥ स्वायां धात्रीफलं खायं द्विदेथे गुडभक्तकम् । फुकन्यान् मित्रनक्षत्रे यार शमादेयते ॥ ८०७ 6112 ·मानसोल्लासः। [विशतिः२ मूले मूलरूमास्वाय पूर्वापाडे धनं दधि । उत्तरापां जलं शीतं श्रवणे श्लक्ष्णसक्तवः ॥ ८०८ ॥ शालिभक्तं यनिष्ठायां वारुणः च शप्कुलीः । पूर्वाभाद्रपदे सौद्रं वीजपूरं नयोत्तरे ।। ८०९ ॥ रेक्त्यां सिद्धमुद्गाः स्युरश्चिन्यां स्वादु भोजनम् । भरण्या सतिलं तोयं प्राश्य याता मुखी भवेत् ।। ८१० ॥ इति नक्षत्रदोहदम् ॥ पुष्पवत्यां महादेव्यामकाळे वृष्टिदर्शने । सभाते गोत्रकलहे तृपदंशमृगे तया ॥ ८११ ।। आशौचे गृहदाहे च भूकम्पे चण्डमारुते । दिग्दाहे भूमिनिर्घोपे न गन्तव्यं जिगीषुणा ।। ८१२ ॥ क्षुते स्वयं वाऽपि परैलमे क्यापि च वारिते। दृष्टे वाला विना धूमे तृपकाष्ठस्य दर्शने ।। ८१३ ॥ मपीभस्मनि तैले च परिशुपके च गोमये । शशे दिगम्बरे सर्प न गन्तव्य मुखार्थिना ।। ८१४ ॥ खरोष्ट्रमहिपारूदाः संन्यामिश्राएकान्त्यजाः । कर्णनासादिमिहींना विकेशाः कृष्णवाससः ॥ ८१५ ॥ मुक्तकैशाऽतिकृष्णाङ्का तैलाभ्यक्ता रजसला। गर्भिणी विधवोन्मत्त-लीवान्ध-वधिरा नराः ।। ८१६ ॥ एतेपो दर्शने जाते न गन्तव्यं कदाचन । आत्मनो दोर्मनस्ये च न यात्रा सिद्धिदा भवेत् ॥ ८१७ ।। इत्यमङ्गलानि शनानि ॥ पूर्णकुम्भे तथाऽऽदर्श दधिन मद्ये तथाऽऽमिषे । मीने शङ्खघने छचे चामरे पारयोपिति ।। ८१८ ॥

·अध्यायः १३] मानसालासः। चापे मृगभरद्वाज फलपुष्पाक्षतेष्वपि । वृपये समंद नागे सिते वाहे द्विजोत्तमे ॥ ८१९ ॥ मुवर्णे दिव्यरत्ने च वीणायां पटहे तया । बढ़े चैव पशो दृले यात्रा भवति सिद्धिदा ।। ८२० ।। नृपो विभः मृहद् वेश्या कुमारी पाण्डुराम्बरा । वृपाय कुभरारूढा नरा नार्यः शुभावहाः ॥ ११ ॥ गच्छति पृष्ठतो वास्यमेहीति पुरतः शुभम् । आशिपः सर्वतः शस्ता मनसस्तुशिलजिता ॥ ८२२ ॥ छिन्धि भिन्धि जहीत्यादि वाचो निन्द्या अपि स्टम् । उद्यताना रिपोति पापडौं शोभनाः मदा ॥ २३ ॥ इति यात्रायां मङ्गलप्रदानि शानानि ।। वा यात्रासमये गच्छेद् वाम दक्षिणतो यदि । स्पृशेद् या श्रवणं चामं पात्रामिद्धिर्भयेत् तदा ॥ २४ ॥ मवेशे दक्षिणं गच्छेज्जृम्भते वा रवोधतः । करोति नितरां सौख्यं विपरीता तु कुकुरी ॥ ८२५ ॥ कोयं यदा गच्छेत् मह पान्येन मण्डलः । वामगो मूत्रयेद् वाऽपि तदाऽमो शुभमूचकः ।। ८२६ ॥ गजस्थानं व्यस्थानं गादलं गयनस्यलम् । लखळ-बन-उर-चापरं सफलद्रुमम् ।। ८२७ ।। इष्टिकानिचर्य कृम्भ पाणं मृत्तिकाचयम् । पुष्पवन फलवत स्थान वा गन्छन् शुमदो मयेन् ।। ८२८ ॥ कृतम्नो यदा गन्च पुरस्नान सरमामृतः । तदाऽभिलपिन गर्ने पारः मिध्यति निधिनम् ।। ८२९॥

·मानसोल्लासः। [संशति:२ वामगो भत्रयेदा गोमये कुक्कुरो यदि । मृष्टं भोजनमुद्दिष्टं शुष्क निःस्नेहभोजनम् ।। ८३०॥ अमेध्यमोदनं मांस नूतनं वस्तु किञ्चन । मुख निक्षिप्प गच्छन् श्या यातुलाभं विनिर्दिशेत् ।। ८३१ ॥ आर्द्रमस्थि तथा वस्त्रं पादत्राणं मुखे दधन् । उपस्थितः प्रमुश्चेश्चेत् सारमेयः सुखपदः ।। ८३२ ।। इति श्वशकुनानि ॥ शान्तदीप्तमभेदेन ज्ञातव्याः ककुभः कामात् । शुभाशुभफलज्ञानविचाराय मनीपिभिः । ८३३ ॥ सूर्य ज्याला ततो धूमः पश्चादहारसम्भवः । ततश्व पश्चिमे भाग भस्मस्थान प्रकीर्तितम् ॥ ८३४ ॥ भस्मानारशिखामं दीप्तमित्यभिधीयते । शेषाः शान्ता दिशा मोक्ताश्चततः पूर्वरिभिः ।। ८३५ ॥ निष्फलं भस्मनः स्यानमहारत्राममायहेत् । ज्याले मृत्युप्रयेद् धूमस्थाने दुःखं विनिश्चितम् ।। ८३६ ॥ याममात्रं यमेद् भानुदिग्विदिक्षु पदाक्षिणम् । चत्वारो दिवसे यामा यामरत्या तर च ।। ८३७ । माइन्या प्रथमें यामे स्यों ज्वाला कुलो भयं । द्वितीये वहिदिग्भागे उतीये पिदेयते ।। ८३८॥ चतुर्थे नत्रते स्पाने रात्री तिठति भानुमान् । दनीय घनदस्थान प्रत्यूष दिशि लिनः ॥ ८३९ ॥ शिरा रन्ति दीपु फालीरितमान् । शिवा शान्ने खलगीषु शुभ नमन निश्चितम् ॥ ८१०५ ·अध्यायः १३] मानसोवासः। लाय च विनयं सौख्यं मित्रागांव समागमम् । रटन्ती शान्तदिग्भागे मामात् फलमिदं वदेत् ।। ८४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पच्चीशकुनमादिशेत् । दीप्तस्थाने रटन् काकः शोभनं फलपादिशेत् ।। ८५२ ॥ दीसे दीममुखः काकः कुर्वाण पत्पं स्वरम् । कार्यसिद्धि प्रदाय विनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥ ८४३ ॥ दिशाभिमुखमारब्धः पुनः शान्तेऽभिवासते। कार्य संशयितं कृत्वा पुनस्वसिद्धिमादिशेद ॥ १४ ॥ दोहे शान्तमुख काकः कुर्वाणो मधुर स्वरम् । इमिनार्थ रिपोशिं लाभ सीरनगं दिशेद ।। ०४५ ॥ अन्तरिक्षऽथ वृक्षे या पुराणो मधुर स्वरम् । मूढस्थाने शुभ वक्ति सर्वदा वळिभोगनः ॥ ८४६ ॥ इति शिवा--पल्ली-काकशकुनानि ।। पोतकीस्थानमालोक्य तोरणानि प्रकल्पयेत् । तोरणात् तोरण कार्य चत्वारिंशत्क्रमान्तरम् ॥ ८४७ ।। पक्षपस्थितौ रक्षावष्टयन्यन्तरान्तरौ। शिलाशकलयुग्म या कल्पित तोरणं विदुः ॥ ८४८ ।। गृहे, पिवमयं कृत्वा पोतडीमिथुनं मुधीः । पूनयेव पुष्प-धूपायैः कुमारीमपि भोजपेत् ॥ ८४९ ॥ तोरणस्थानमागम्य पोलक्यावधियासयेत् । प्रपतः सन् गृहं गत्वा स्वप्याद पाण्डविके स्परन ॥ ५० ॥. सूर्योदये समुत्याय सहायः सहिनो प्रजेत् । नियतस्तोरणाभ्यावं शश्नालोकतत्परः ॥ ८५१ ॥ 14 ·१०६ मानसोल्लासः। [विशतिः २ प्रशान्तदिङ्मुखो भूत्वा पोती नामभिः स्तुवन् । पाण्डपुत्रस्य मध्यस्य दश नामानि कीर्तयेत् ॥ ८५२ ॥ पाण्डवी पोतकी दुर्गा श्यामोमा चटकाभिधा । वाराही शकुनी कृष्णा श्वेतपक्षेति नामभिः ॥ ८५३ ॥ एतैरावाह्य विकिरदक्षतान् कुसुमैः समम् । ध्यायेच फाल्गुनं वीरं सर्वयोधपुरन्धरम् ॥ ८५४ ।। किरीटी विजयः कृष्णो वीभत्सुः फाल्गुनोऽर्जुनः। सव्यसाची च पार्थश्च श्वेताश्वोऽय धनञ्जयः ॥ ८५५ ॥ "ॐ शिव ज्वालामुखि वलिं गृहाण स्वाहा ॥ ॐ शिये शिवति भगवति चण्डे इदमध्ये मया लीलया समर्पितं गृहाण गृहाण ॥ आगच्छ वायुवेगेन शुमं कुरु कुरु स्वाहा ॥" अनेन मन्त्रेण विपधे चतुप्पथे वा शिवापै पलिमध्ये दधात् । तोरणेषु नामान्येतानि कीर्तयेत् । सिद्धिदा जायते देवी पाण्डुपुत्रोपकारिणी ।। ८५७ ।। निशब्दा हीनशब्दा या गच्छतो यदि दक्षिणम् । बजेत् कृष्णा तदा यस्ता शकुनतस्य तोरणे ॥ ८५८ ॥ तोरणान्तनिवृत्तस्य पोतकी वामगा शुमा । अग्रे दक्षिणतः कृष्णा वामतः पुरुषः पुरः ॥ ८५९ ॥ एका ताराऽमयं विद्याद् द्वितीया कामदा भवेत् । तृतीया राज्यलाभाय जन्ती दक्षिण दिशम् ।। ८६० ।। मयमं वामगा भूत्वा दक्षिणं यदि गच्छति । विनाश्य कुरुले कार्य पश्चात कृष्णा न संशयः ।। ८६१ ।। विपरीतका पा विपरीनफलपदा । न या नयक्रमाद् पानी मिश्रसार्याणि शंसनि ॥ ८६२ ॥ | RC वा बलि।

·३ मध्यायः १३] मानसोल्लासः। १०७ शुभं वाप्यशुमं मान्ते तदेव फलदायकम् । पोतकीशकुनज्ञानं कीर्तितं सोमभूभुजा ॥ ८६३ ॥ इति पोतकीशकुनम् ॥ फळ-पुष्प-पलाशाढ्यं क्षीरिणं का महीरहम् । पवित्रस्थानसंयुक्तं पिङ्गलायुगकान्वितम् ॥ ८६४ ॥ अर्चयेदधिवासार्थ सायङ्काले समाहितः । सात्वा शुलाम्बरो भूत्वा सहायसहिवो बुधः ॥ ८६५ ।। नयेन गोमयेनोवीं लिप्त्वा गोचर्मनिर्मिताम् । अष्टपणे लिखेत् पद्म पिटेनाट्टैण कोविदः ।। ८६६ ॥ कृत्वा पिष्टमयं तत्र पिगलायुगलं शुभम् । चण्डी च स्थापयेत् तत्र लिष्ट (क्लप्ता) पिप्लेन सायुधाम् ॥८६७।। लोकपालाष्टक तत्र ध्यायेत् पद्मदलाष्टके । ब्रह्माणं कमलस्योलमच्युतं च तलस्थितम् ॥ ८६८ ।। तत्तन्नामाक्षरैमेन्ः प्रणवाद्यैनमोऽन्तगैः । पूजयेत् फल-पुप्पाघैधूप नैवेद्य दीपकैः ॥ ८६९ ॥ देशस्यानाय नमः इत्यासनमन्त्रः । ॐ हीं श्रीं चामुण्डे हुं नमोऽ स्मिन् वृक्षे अवतर स्वाहा। ध्यायननेन मन्त्रेण चण्डी वृक्षेऽवतारयेत् । पिद्रलायुगलस्पापि मन्नोऽयं कथ्यतेऽधुना ॥ ८७० ॥ ॐ पिङ्गले मेखले रेवति रात्रिचारिणि ब्रह्मपुत्र सत्यमेतद् हि मै स्वाहा । इत्पावाहनमन्त्रः । ॐ श्री ही टू चलि योप, इति मूलमन्त्रः । *सिद्धचामुण्डे कृष्णपिङ्गले स्वाहा । ॐ नमो भगवति कालरात्रि मन्त्रमूर्ति महेपरि चामुण्डे प्रजापालनि योगेश्वरि आगच्छ आगच्छ एोहि तिष्ठतिष्ठ ॐही चिलि चिलि शब्दाय साहा । इन्पधिवासनमन्त्रः॥ { RC यूपमस्या । २ . पंचा। ३CT ॐ ह्रीं ह्रीं हूं वलि पलि वौषट् ।

·१०८ मानसोलातः। [विंशतिः२ पूजां जपं च होमं च मूलमन्त्रेण कल्पयेत् । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा दशांश होममाचरेत् ॥ ८७१ ॥ अश्वत्थोदुम्बराम्राणों दूर्वाग्रहलमहीरुहः । समियो मधु-सपिभ्या जुहुयाचण्डिका स्मरन् ।। ८७२ ॥ प्रेतासनगता शुष्की भस्मलितां कपालिनीम् । कध्वनां शूलहस्तां रक्तपां मुण्डमालिनीम् ।। ८७३ ।। वसामृग्रचिवां कृष्णां गजसिंहाजिनाम्बराम् । अक्षवृझस्थितां भीमा स्मरेची कृतार्चनः ।। ८७४ ॥ अर्थयित्वा ततो वृक्षं पेष्टयेत् सिततन्तुभिः । अर्पयेद् गुरवे सर्व होमार्चनजपादिकम् ॥ ८७५ ।। देव्य कार्य निवेचाय गृहं गच्छेन्निशामुखे । गृहे च भोजयेत् कन्याः स्वयं भुनीत वन्धुभिः ॥ ८७६ ॥ प्रत्यूपेऽय समुत्याय कृनदेवार्चनादिकः । गत्वाऽधियासितं स्थानं जानुभ्यां घरणीगतः ।। ८७७ ॥ वद्धाजलिपुटो भूत्वा मन्नग्राममुदीरयेत् । क्थयेदुद्यया वाचा कार्य शपयपूर्वकम् ॥ ८७८ ।। तथ्यं कथय देवि ! त्वं ब्रह्मपुनि ! शुभाशुभम् । इत्युक्त्वा पृष्टतः कृत्वा प्रदीप्ता ककुम चुपः ।। ८७९ ॥ गृणुयाइ विरतं तस्या स्तथा वीक्षेत चेष्टितम् । एकाग्रमानसो भूत्वा शकुनालोकनीयतः ॥ ८८० ॥ पार्थिवो चाहिवस्त्वाप्यः फैलकस्तैजसः पुनः । कुरेहुली समीरोत्यो चीया किंखिाम्बरः ।। ८४१ ॥ पते पश्च स्वराः ख्याताः पिइलाख्यस्य पक्षिणः। तेषां मात्रामभेदीप यक्ष्यने स्वरभेदतः ॥ ८८२॥ १D शुनबममधहस्ता रस्तास्त। २D कुर्याद दीनाशां घरो गुवः॥ ३० वापर 12 कुर।

·अध्यायः २३]
मानसोल्लासः।
एकमात्रचिलित्युक्तः तवयेन द्विमात्रिकः ।
त्रितयेन त्रिमात्रः स्याचतुर्मात्रश्चतुष्ककः ।। ८८३ ॥
पञ्चभिः पञ्चमानस्तु घोडन्योऽसौ मनीपिभिः ।
स्वल्पं तस्य वक्ष्यामि स्वराणामनुकारतः ॥ ८८४ ॥
चिल् एकमानः १ । चिलि द्विमात्रः २ । चिलिलि त्रिमात्रः ३ ।
चिलिचिलि चतुर्मात्रः ४ । चिहिचिलिलि पञ्चमात्रः ५ पार्थिवः ॥
कि १ । किचि २। फिचिचि ३। किचि किचि ४ । किचि किधिचि
५ आप्यः । कुग १। कुकु २। कुकुकु३ । कुकुकुकु४ । कुकुकुकुकु ५
तैजसः । चीच १ । चीचु २। चीचुचु ३ । चीचुचीचु ४] चीचुचीचुचु ५
वायुः ।। सर १ । चिच २। कुमुरु ३। कीः कीसरु ४ । चुरुचुरु
चुरु५ आकाशः॥
पार्थिवादिक्रमेणोक्ताः पञ्च मात्रा पृथग्विधाः ।
तेषां विरुक्तो यः कश्चित् स लघुः स्वर इष्यते ॥ ६८५॥
पोढोदितो गुरुः प्रोक्तो नवघोक्तः प्लुतो भवेत् ।
लयौ सल्पं गुरौ मध्यं प्लुते पुष्टं फलं भवेत् ॥ ८८६ ।।
पार्थिवं कुरुते हष्टः संलापी जल स्वरम् ।
तैमसं मदनाक्रान्त इति शान्तात्रयः स्वराः ॥ ८८७ ॥
वायव्यं कुरुते क्रुद्धः शोका” नामसं स्वरम् ।
स्वराविमौ प्रदीमाख्यौ विबुधैः परिकीर्तितौ ।। ८८८ ।।
पूर्वदक्षिणदिग्भागे पार्थिवः प्रवकः स्वरः ।
पश्चिमायां च कोवेर्यो बलवान् जलनः स्वरः ॥ ८८९ ।।
वायव्ये तैजसे कोणे बलिष्ठस्तेजसः स्वरः।
ऐशाने नेते कोणे यलीयान् नाभसः स्वरः ॥ ८९० ॥
आप्य-पापियामंत्री पोराप्यो बलाधिकः ।
आप्यन्तजसयोर्वरं तयोराप्यो महायलः ॥ ८२१ ॥

·मानसोल्लासः। [भितिः। आप्य-मारुतपोवर बलवान् मारुतस्तपोः । मध्यस्थावाम्बरानेयो नाभसस्तु तयोवळी ॥ ८९१ ॥ नैव शत्रू न मित्रे च नाभसाप्यो परस्परम् । तयापि नामसो नादः पबलः परिकीर्तितः ॥ ८९३ ।। पार्पिवानपयोमैत्री तत्र मोमो चली स्वरः । अनलानिलयोपत्री वलवाननिलस्तयोः ।। ८९४ ॥ जळमारुखजी शब्दो प्रागुक्तौ भौमवैरिणौ। वायैव पश्चादुद्भुतौ मित्रे मोमस्य कीर्तितौ ॥ ८९५ ॥ चतुर्णामपि शब्दानां नामतः उरिप्यते । एवं स्वराणामुद्दिष्टं मित्रामित्रबलावलम् ॥ ८९६ ॥ स्तस्यां दिशि फलं पूर्ण तदई मित्रतानि । शत्रुक्षेत्रे फलामावो विपरीतमयापि वा ।। ८९७ ।। यौपादनन्तस्याप्यः सर्वसिद्धिपदो परेन् । विपरीतक्रमण फलनाशकरो स्वरौ ।। ८९८ ।। प्रथमं पार्थिवो नाद स्नसस्तदनन्तरम् । वाञ्छितार्यपदो स्यातां विपरीतो तनोऽन्यया ॥ ८९९ ॥ मादौ चे पार्थिवो नादः पयामाहनजो यदि । लामपूर्वा वदा हानिहनिलामो विपर्ययात् ।। ९०० ॥ प्रयसो भूमिजो नाटो द्वितीयो नाममो यदि । मुखपूर्व भाद् दुःखं दुःखान् सौख्यं विपर्ययात् ।। ९०१ ।। आप्यस्य पवादानेयः फलं कृत्वा विनाशयेत् । व्यत्यासेन समुद्नो व्यत्यस्तफलकारिणौ ॥ ९०२ ॥ प्रथमो नलन भन्दस्ततद् वायुमम्भवः । भयं विनविनाशाय परीत्येऽपि नाहनों ग ९०३।।

·मानतोल्लासः। जलजाइ व्योमनः पयान्मित्रयुद्धाद् भवन्मृतिः । विपरीतक्रमोद्धतौ शत्रुतो मृतिसूचकौ ॥ ९०४ ॥ मानेप-मारुखौ शब्दो माज्जाती धनापहो । मृतिसंसूचको शेयौ विपरीतक्रमोदितौ ।। १०५ ॥ क्रमेण व्युत्क्रमेणापि नादो तैजस-नामसो। कुरुता ककहं चोग्रं भयं च सुमहत्तरम् ॥ ९०६ ॥ व्यत्यामात् क्रमशो वाऽपि शब्दो वायव्य-नामसौ। वित्तनाशं रणे मृत्यु नरस्य कुरुते ध्रुवम् ॥ ९०७ ॥ अन्यरभिहितो भौमः कार्यसिद्धिविघातक । अयिक पार्थिवो नादः सर्वकामफळमदः ।। ९०८ ॥ प्रयाणां वा चतुर्णी या पञ्चानां श्रवणे सति । पथाच्छुतोऽधिको वाऽपि पार्थियो ननिरुत्तमः ।। ९०९ ।। पार्थिवं सलिलं नाद स्वस्थानागस्तरोः। कुर्वन् लाभं सुखं कीर्ति जयं मंसति पिगका ९१०॥ अवतीर्य निजस्थानाच कुर्वन नादौ शुपावो । कनिष्ठं फलमाचष्टे क्लेशाल्ला विहङ्गमः ॥ ९११।। वृक्षस्याने एवं कुर्वन् पार्यिवं वारिज खगः । पुष्कलं फलमाख्याति मध्ये मध्यमयो लघु ।। ९१२॥ विन्यस्य पदने माय मुक्त्वा वा तद् विहङ्गमः । रस्पस्पानस्थितः पुर्वन शुमौ नादौ शुभ दिशेत् ॥ ९१९ ॥ मत्यमुत्सृज्य वक्त्रस्यं यदा वक्ति शुमो ध्वनी । तदा शंमत्ति सम्पचेहनि पिहिमः ॥ ९१४॥ " भनूलं च मुख ।

·मानसोल्लास। [विशतिः २ अचितं पादपं त्यक्त्वा पादपान्तरमाश्रितः । स्चयन् शोभनं शब्द दिशेद् देशान्तरे सुखम् ॥ ९१५ ॥ अम्बरे शुष्कवृक्षे वा भग्नशाखे च कोटरे । कुर्वन् नादं शुभं पिङ्गो भयमुग्रं प्रशंसति ॥ ९१६ ॥ शुभस्थानस्थितो वापि गला वाऽथ प्रदक्षिणम् । कुर्वन् शान्ते शुमादन्यनादं शंसत्यशोभनम् ॥ ९१७ ॥ चामतः शान्तदिग्वती कुर्वाण: शोभनं ध्वनिम् । शोभनं फलमाचटे चिरकालेन पिङ्गलः ॥ ९१८ ॥ भौमाप्यतैनमै दैल्पन्ती शुभदेशगा। पिगला प्रीतिपाचप्टे मुखं लाभं जयं यशः ॥ ९१९ ॥ इति पिङ्गलाशकुनम् ॥ अयित्वा गणाधीशं सर्वविघ्नविनाशनम् । कुमार्या सरिता नार्यस्तितः मुप्ते जनेऽखिले ॥ ९२० ॥ अक्षतैः पूरयेयुस्ता यत् किश्चित् कुडवादिकम् । चण्डिकायै नमः कृत्वा सप्तकृत्योऽभिमन्वितम् ॥ ९२१ ।। सम्माननीकृतावेष्टे स्थाप'घुर्गणाधिपम् । बजेयुस्सं समादाय रजकस्य निकेतनम् ॥ ९२२ ॥ तदेहस्य पुरोभागे निक्षिपेयुः सितासतान । मनोगतं समुद्दिश्य शृणुपुः मुसमाहिताः ॥ ९०३ ।। श्रूयते बचनं किञ्चिद् रनकालयमध्यगम् । नायर्या नरेण वाळेन मोक्तमन्येन केनचित् ।। ९२४ ॥ स्वैरसंलापनोद्भूतं शुभं वा यदि वाशुभए । शृण्वन्तीभिः फलं शेयं सदाक्यार्यविचारतः ॥ ९२५ ।। १८ वासतः । २D 'दिग्भागे ।

·. अध्यायः १४] मानसोल्लासा चण्डालनिकयेऽप्येवं श्रवणे बोधने क्रमः । पद् युर्वचनं तत्र तत् तथा न तदन्यथा ॥ ९२६ ॥ शाकुन शास्त्रमालोक्य भाविकार्याश्वोधकम् । शकुनं वर्णितं सम्यक् सोमेश्वरमहीभुजा ।। ९२७ ।। इत्युपश्रुतिशकुनम् ॥ इति यात्राध्यायः ॥ १३ ॥ अवृष्टया तोयरहित दुर्भिक्षे मरकान्विते । परेषा दुःस्थिते देशे नैव यायात् कपश्चन ॥ ९२८ ॥ परस्परविरोधन क्षीयमाणेषु शत्रुषु । तद्विनाशो भवेद् यावत् तावत् तिष्ठतु बुद्धिमान् ॥ ९१९ ॥ स्वस्थासनमुपेक्षारूपं मार्गरोपासनं तथा । दुर्गसाध्यासनं चैव राष्ट्रस्वीकरणासनम् ॥ ९३० ॥ रमणोपासनं चान्यत् तथा च निकटासनम् । दूरमार्मासनं चैव मलोभाख्यं तथैव च ॥ १३ ॥ पराधीनासनं चैतद् दशमं परिकीर्तितम् । इतोऽधिकं न दृश्येत नीतिझरन्यदोसनम् ॥ ९३२ ।। निकटके त्या राज्ये संहत बरिमण्डले । स्वस्थाने या स्थिती राज्ञां स्वस्यासनमिति स्मृतम् ॥ ९३३ ॥ पदस्पाभिरनुष्ठेयं देवेन क्रियते हि तत् । उपदण्डश्योगाच व्यसनाद् वृत्यदर्शनात् ॥ ९३४ ।। दुर्भिक्षान्मर झापाता विनाश यास्यति ध्रुवम् । इत्युपेक्ष्य नृपस्थानमुपेक्ष्यासनमुच्यते ॥ ९३५ ॥ नद्या पूर्णमवादग गमनं रोधितं यदि । तेन दोपेण यत् स्यानं मार्गरोयामनं स्मृतम् ॥ ९३६ ॥ ABCE तिप्टेन । २" 'पाम। - 15 ·११५ मानसोल्लास । {विशतिः २ दुर्ग ग्रहीतुमुद्युक्तो वारयन् यवसादिकम् । तदुपान्ते वसेद् यस्तु दुर्गसाध्यासनं हि वन ॥ ९३७ ।। वलादुपार्जिते राष्ट्र वंशाथै यत्र निष्ठति । तत् स्थानं कथित राशा राष्ट्रस्वीकरणासनम् ।। ९३८ ॥ विनिगीपुर्नपो गला रिपुं हत्वा रणागणे । रम्यां वसतिमालोक्य यत्र तिप्रति सानुगः ॥ ९३९ ।। यवसेन्धनभूयिष्ठे जलधान्यमन्विते । वत् स्पानं नीतितत्व रमणीयासनं स्मृतम् ॥ ९५० ।। दूरस्यस्य रिपो गना विनाशाय समुद्यनः । समीपे यह स्थिति कुर्यात् तद् मवेनिकटासनम् ॥ ९४ ॥ दूरदेश नृपो गत्वा कृत्वा कार्यमशेपतः । विशाय स्वपुरं दूरं यत्र तिकृत्पनाकुलम् ॥ ९४२ ।। वर्प व्यत्ययो यावच्चरकालस्य सम्भवः । तावद् यदुचितं स्यानं दूरमार्गासनं हि तत् ॥ ९४३ ॥ इस्त्यश्व-धन-रत्नानि दुर्ग राष्ट्र तथैव च । किञ्चित्कालं स्थिति कार्या रिपु हत्वा ददामि ते ।। ९४४ ।। इति प्रलोमिनोज्येन यत्र निष्ठति भूमिप । तत् प्रलोभामनं नाम कथितं नीतिवेदिभिः ॥ ९४५ ॥ मासे पसे दमाहे वा पडई पञ्चरात्रके। प्रामृतं ते ददापनि प्रलोभ्य स्थापयाम ॥ ९४६ ।। आशया घार्यमाणम्नु तत्र तिष्ठति यमिाम् । प्रलोभासनमेव वा तदारयानं मनीषिभिः ॥ ९४७ । TA वामार्थ ॥ B प्रभूत तन्मनीपिमि ॥

·। मानसोल्लाम। स्नेहाइ वा वैरिभाषद् वा गन्तुं देश स्वकं न या! लभते तस्य तत् स्यानं पराधीनासनं स्मृतम् ॥ ९४८ ।। इत्याप्सना यायः ॥ १४॥ स्वयं हीनपलो राजा जयहेतुं न पश्यनि । पलिना पीट्यपानो या क्षेमस्थानं समाश्रयेत् ॥ ९४९ ॥ सत्संश्रयोऽन्यसंसगों दुर्गसंश्रयणं तया। इति भेदात्रयः प्रोक्ताश्चतुणे नोपलभ्यते ॥ ९५० ॥ महता शत्रुणा यस्तु पीडितोऽल्परलो नृपः सत्यसन्धं परिज्ञाय तमेवाश्रयते युधः ॥ ९५१॥ यहून या सदगुणान् वीक्ष्य शत्रु यस्तु समाश्रयेत् । से गुण नीतितत्वज्ञाः सत्संश्रयमुशन्ति हि ॥ २५२ ॥. शत्रुणा बाध्यपानो हि स्वयं वाऽप्यनुपायका । गुणहीनं रिपुं ज्ञात्वा श्रदन्यं गुणाधिकम् ।। ९५३ ।। वलिनं क्रिपया युक्तं धर्मज्ञ सत्यवादिनम् । आश्रयेदीश यस्तु सोन्यसंश्रय उच्यते ।। ९५४ ॥ वैरिणा बलयुक्तेन पीडितो घसमो रिपुः । यत् तु संश्रपते दुर्ग दुर्गसंश्रय इप्यते ॥ ९५५ ।। इत्याश्रयाध्यायः॥ १५॥ यलिनोपितोर्मध्ये बाचाऽऽत्यानं समर्पयन् । द्वैधीमान वर्तेत काकाक्षिबदलखितः ॥ ९५६ ॥ लाभादू वाऽपि भगाइ वाऽपि योगक्षेमार्यमुपतः । पोर्मध्ये चिरं कालं द्वैधीभाषन यापयेत् ।। ९५७ ॥ नीतिशासार्थसारमैनामभेदार्थयजतः । मिथ्याचिन समादिष्टो मिथ्यावचन एव च ॥ ९५८ ॥ | ADDE पयेत् ।

·मानमोल्लास.1 [विंशतिः २ मिथ्याकरण इत्यन्यस्तया चोभयननः । युग्ममाभूताश्चेति द्वैधीभावोऽत्र पश्चया ॥ ९५९ ।। चित्ते विरोयमायने वचसा प्रियभाषणम् । दुधीभावोध्यमाख्यातो मिथ्याविनोऽर्थकोविदः ॥ ९६० ।। घचसा प्रियमाख्याति कर्पणा वर्ततेऽन्यथा । द्वैधीभावोऽपरः प्रोक्तो मिथ्यावचनसंज्ञकः ।। ९६१ ।। स्तोक स्तोकं फिमप्यादौ कार्य विश्वासकारणान् । करोति भावदुष्टोऽसो महत् कार्य विनाशयेत् ॥ ९६२ ।। एवं यः कुरुने मिथ्या रिपोशाय पार्थिवः । मिथ्याकरणनामाऽमो देवीभारः प्रकीर्तितः ॥९६३ ॥ गुप्नं यतनमेस्त्र तयाध्या प्रशितम् । गृहीत्वा यश्चरन् मापी गुप्तं दस्यूहितेच्छया ॥ ९६४ ॥ अक्षितो रिपोर्मन् मिचा स्वस्वामिनेऽर्पयेत् । यत्र तिष्ठति वैविध्यान स स्यादुपययंतन ।। ९६५ ॥ पदिनु सापयत्ति दौमितं माभृतं महन् । अन्येनापि तमुद्दिश्य दत्तं वाजि-नादिकम् ॥ ९६६ ॥ संवाई प्रेषयिष्यामि सापयिष्यामि ते रिपुम् । इनि ब्रुवन् विरूद्धाभ्यां द्वाभ्यापर्य समाहरेत् ।। ९६७ ॥ सयोरज्ञानरूपः सन् यत्र राना मवर्तते । दंघीमा समप्याहुयुग्ममामृतकं बुधाः ॥ ९६८ ॥ पीमा समालय य एव वतने नृपः । विपनामीपादने मन्त्ररक्षाविचक्षणः ॥ ९६९ ॥ इति द्वैवीपाताव्याप ॥१॥ .

·अध्यायः १७]. मानसोलाप्सः। 113 सन्धि च विग्रहं चैव गानमामनमाश्रयम् । धीपावं च यो वेचि प्रयोक्तुं शत्रुमण्डले ॥ ९७० ।। चळवान कोशसम्पन्नो गुणपदकक्रियायुधः । स कलां पृथिवीं मुझे देशकालसहायवित ।। ९७१॥ उपायेवृत्तमं साम भेदो मध्यम इप्यते । उपपदानमधर्म दण्ड कटतमः स्मृतः ।। ९७२ ॥ अपायरहितत्वाच दृष्यहानेरभावतः । सिद्धिमायान्ति कार्याणि ततः सामोत्तमं मतम् ।। २७३ ।। कृत्सिता भेदमायान्ति न ते विश्वासभूमयः । अतः सन्देहरूपत्वाद् भेदोऽयं मध्यमा स्मृतः ।। ९७४ ।। वितस्य संक्षयः पूर्व सिद्धिवे व्यवस्थिता। उपपदानमधमं तेन मोक्तं मनीपिभिः ॥ ९७५ ।। लाभार्य क्रियते युद्धं रणे संशयितो जयः । राज्यं च जीवित चैत्र दण्डः कटतमस्ततः ॥ ९७६ ।। कुपितस्य भियं वाक्यं कोपदो प्रजायते । यथाऽऽज्यस्य मतप्तस्य ज्वालाय जलबिन्दवः ।। ९७७ ॥ कुलीनेषु कृतज्ञेषु साईचिचेषु साधुपु । कार्यार्येषु च मेधावी पूर्व साप प्रयोजयेत् ।। ९७८ ॥ प्रथमं कभम द्वितीयं दैविकं तथा । तृतीय स्मारक प्रोक्तं चतुर्य लोभनं स्मृतम् ॥ ९७९ ॥ तयैव पञ्चमं साम निमार्पणमिति स्मृतम् । उपायपत्तमं साम कयितं निरुपद्रयम् ॥ ९८०॥ मधुरे मुखसंगापैरन्येच हृदयङ्गमः । एवं बचोमर्यत् साम तन् कर्णनुभगं स्मृतम् ।। ९८५ .

·११८ मानसोल्लासः। [विंशतिः३ विश्वासजननोपायैः शपथैर्देवपूर्वक । क्रियते यच्च नीति ः साम तद् देविकं विदुः ॥ ९८२॥ यदासीद् वान्धवं पूर्व माम्प्रतं विस्मृतं त्वया । इति संस्मार्यते यत्र स्मारकं साम व स्मृतम् ॥ ९८३ ।। ग्राम पुरं तथा राष्ट्र वाजिनं वारणं धनम् । दायामीति च यत् साम स्मृतं तदिह लोभनम् ।। ९८४ ।। भवत्का मदीयं स्वं शरीरं च मयार्पितम् । इति वागर्पिते सान्नि कथितं तन्निनार्पणम् ॥ ९८५ ॥ इति सामाध्यायः ॥ १७॥ सामोपायरसाध्या ये शत्रवो मदमोहिताः। भेदोपायेन ते साध्या नृपेण विजिगीपुणा ॥ ९८६ ।। क्षीरं नीरं यया हंसो विश्लेपयति संहतम् । तया सुसंहतान् शत्रून् भेदाइ विश्लेपयेत् तु तान् ।। ९८७ ।। शत्रुस्यैरात्मपुरुपदैरुभयननैः। भीतापमानिगन् क्रुद्धान् भेदयेच नृसद्वान् ॥ ९८८ ॥ माणापहो मानभनो धनहानिश्व वन्यकः । रामिलापोऽङ्गमा इति भेदोऽत्र पहियः ॥९८९ ॥ मन्त्रः सम्यग् मया ज्ञातो नृपस्ता इन्द्रमुखतः । अद्य वो वाऽतिनीहणेच फिश्चिन्नाद्यापि युध्यसे ॥ ९९० ॥ पैशुन्येनाप्यनाण्याप्पांवृभिः प्रत्ययात्मकः । मीतिरुपते पर स भेदः प्राणहा स्मृतः ॥ ९९१ ।। त्वक्षिलेरितो राजा तब मान हरिप्यति । एवं विदेप्य यो भेदी मानमहः स वर्णितः ॥ ९९२ ॥ 2 ABC वापि । २DE इनि'।

·अध्यायः १८] मानसालासः २१९ धनिकोऽयं महानेर तब किश्चिम दित्सति । केनाप्युपायेन तस्माद् धनपाइर्तुमर्हति ॥ ९९३ ॥ इति सम्पन्ध्य भूपेन तद् ते घनिकाय च । अर्थसुन्धो हायं राजा तब द्रव्यं हरिष्यति ॥ ९९४ ॥ यत्रै पिशुनलेन भिनत्युभपवेतनः । धनहानिस्त्वयं भेदो नीतिजैः समुदाहृतः ॥ ९९५ ।। न करोति तव स्वामी विश्वासं त्वयि कहिचिन् । बन्धयित्वा तु निगढ़ः कारागारे निधास्यति ।। ९९६ ।। इति विश्वासमुद्राव्य निजस्वामिहिते रतः। यद् भिनत्ति परं युद्ध या स भेदो बन्धक स्मृतः ॥ ९९७ ॥ विलासी चपलो भोगी रूपास्तरुणो विटः । अन्तापुरे मदीया वीं कटाक्षः मष्टुमीक्षते ॥ ९९८ ।। यध्योऽयमिति भूषालो मया सलममन्त्रयव । इति यं कुरुते मेदं स स्याद् दारामिलापकः ॥ ९९९ ॥ लद्भायों रूपसम्पन्न नवपौवनशालिनीम् । मयाग्रे वर्णयन् राजा सापेक्ष इति लक्षितः ॥ १००० ॥ लयि जीवत्यलम्यलान् तव द्रोह निधास्यति । दाराभिलापमेदोऽयमेवं वा परिकीर्तितः ॥ १००१॥ अयास्मिन कुले जातः कदाचिद् राज्यमिच्छति । अगुली वा तथा नेत्रे सन्ततः साधनानि च ।। १००२ ॥ छेत्तुं निश्चितधान राजा सर्वया नत् करिष्यति । इति या निमितो भेदः सोऽमहः प्रकीर्तितः ॥ १.०३ ॥ सम्यग्भेदेन शत्रूणां भिनत्ति मानि तु यः। भेदवजेण तद् मिन्नं हृदयं प्रतिभूभृतः ॥ २००४ ।। इति मेदाध्यायः ॥१८॥ A स्पष्ट', BC सराह, E गृह । २ BD "लापुकः ।

·११८ मानसोल्लास । [विंशतिः विश्वासनननोपायैः शपथैवपूर्वकै । क्रियते यस नीति साम तद् देविकं विदुः ।। ९८॥ यदासीद् वान्धवं पूर्व साम्प्रतं विस्मृतं त्वया । इति सस्मार्यते यत्र स्मारकं साम तत् स्मृतम् ॥ ९८३ ।। ग्रामं पुरं तया राष्ट्र वाजिनं वारणं धनम् । दाम्यामीति च यत् साम स्मृतं तदिह लोभनम् ।। ९८४ ॥ भवकार्ये मदीयं स्वं शरीरं च मयार्पितम् । इति वागर्पिते सान्नि कथितं तन्निमार्पणम् ।। ९८५ ॥ इति सामाध्याय ॥ १७ ॥ मामोपायरसाध्या ये शनवो मदमोहिताः । भेदोपायेन ते साध्या नृपेण विजिगीपुणा ॥ ९८६ ॥ क्षीरं नीर यथा इसो विश्लेषयति संहतम् । तथा सुसंहतान् शत्रून् भेदाइ विश्लेपयेत् तु तान् ॥ ९८७ ॥ शत्रुस्थैरात्मपुरुपैगंदरुपयषेननः । भातापमानिनन् क्रुदान भेदपेच नृसहतान् ।। ९८८ ।। प्राणापहो मानमहो धनहानिय पन्धकः । दाराभिचापोऽङ्गभङ्ग इति भेदोऽत्र पडियः ॥९८९ ॥ मन्त्रः सम्यग् मया सातो नृपस्त्वां हन्तुमयतः । अद्य श्वो वाऽतितीक्ष्णश्व किश्चिन्नावापि युध्यसे ।। ९९० ॥ पैशुन्येनाप्यनाख्याप्यनुभिः पत्ययात्मकः । भीतिरुत्पद्यते यरस भेदः माणहा स्मृतः ॥ ९९१ ॥. वहिपरमेरितो राना तब मान हरिप्यति । एवं विद्रुप्य यो मेदा मानभाः स वर्णितः ॥ ९९ ॥ RABC वापि । २ DE हनि ।

·अष्पाप:१९ मानसोल्लासः। १२१ पुत्रपौत्रप्रपौत्रेण दत्तं नैव विलप्यते । अचारपत्वेन पन किश्चित् तद् दानं शासनं स्मृतम् ।। १०१७ ॥ रजेन जातरूपेण घटितं चारु भूपणम् । दीयवे यह तु तद् दानं भूपाख्यं समुदाहृतम् ।। १०१८ ।। नानावर्णविचित्राणि नानासूत्रमयानि च । नानादेशसमुत्यानि सूक्ष्माणि च यनानि च ॥ १०१९ ॥ वस्त्राण्यतिमनोहानि प्रभूतानि प्रसादतः । दीयते यत् तु तद् दानं वसनं परिकीर्तितम् ।। १०२० ॥ आसनं चामर छत्रं पानं सम्माननोचितम् । मानवद् दीयते यत् तु तद् दानं प्रतिपत्तिकम् ॥ १०२१॥ रौप्य-कावन रत्नानि सायन्ते यतो भुवः । सा खनिदीयते यत् तु तदाकरमितीरितम् ॥ १०२२ ।। दीयन्तै यत्र निष्काणि प्रभूतानि बराणि च । तद् दान रुक्मनं प्रोक्तमर्यशास्त्रविचक्षणः ॥ २०२३ ॥ भूपणभूपिता कन्या लक्षणैश्च समनिता । विधिवद् दीयते यद तु कन्यादानं तु तव विदुः ॥ १०२४ ॥ रूपयौवनसम्पन्ना नृत्यगीतविशारदा । पेश्या प्रदीयते यत् तु तद् दानं वैश्यमुच्यते ॥ १०२५ ॥ यवादया बद्दवः गन्ति वहिवस्योपनीविनः । रत्नाकरस्य थैलायां बहुपण्यप्रचारिणः ॥ १०२६ ॥ अपूर्वोपायनोपंत पट्टन बहुवस्तुदम् । दीयते यत् तु तद् दान वैलाकरमिति स्मृतम् ।। १०२७ ॥ यदसाध्यं हि भेदस्य नद् दानेन पसिध्यति । पदत्तेनेह भवनि दानेनोमयलोकनिन् । १०२८ ।। 10 "विशारदः। 18 ·१२२ मानसोल्लास । [पिंशतिः २ न सोऽस्ति लोके दानेन वंशगो यो न जायते । देवा अपि भवन्तीह वशगा सर्वदेहिनाम् ॥ १०२९ ।। दान श्रेयस्करं श्रेष्ठं दान सर्वार्थसाधकम् । दानशीलो नृपो लोक देववत् पूज्यते जनः ॥ १०३० ।। इति दानाध्याय ॥ १९ ॥ उपायत्रितयेनापि यो न शक्यो भवेद् रिपुः । तस्य दण्ड प्रयुजीत बलवान् यदि भूपतिः ॥ १०३१ ।। सामादीनां प्रयोक्तारमशक्तं मन्यते द्विपः । तस्माद् दण्ड प्रयुजीत दण्डो हि वशन्नृणाम् ॥ १०३२ ।। पलिष्ठेन तथा कार्या दण्डा द्वादशभेदनाः । अशक्तेन त्रय कार्या एवं पञ्चदश स्मृताः ॥ १०३३ ॥ फर्तव्या वध क्लेशोऽर्थहरणो जनानां वृत्तरक्षक ॥ १०३४ ॥ देशनाशश्च गपूणा जनाङ्गन्छेदकस्तथा । गोग्रदो धान्यहरणो पन्दिग्राहस्तयापरः ॥ १०३५ ।। देशहारो घनादानः सर्वस्वहरणोऽपरः । दुर्गभगः स्यानदाहो देश निर्वासरस्तथा ॥ १०३६ ।। युद्धावदो महादण्टः शत्रुसंहारकारकः । उपायाना हरीयय कथिनः सोमभूभुना ॥ १०७ ॥ वनानि यत्र यन्ते भेवन्ते च जगशयाः । प्रामाश्च यर दान्ते स दण्टो देशनाशकः ॥ १०३८ ॥ नासिरा प्राणद्वन्द सियने देशवासिनाम् । जनानां यत्र दण्डाऽसौ जनाइन्छेदनो मतः ।। १०३९ ॥ १D उिद्यन्ते भियन्त अन्ये च दण्डार भूभृता धर्मवर्तिना।

·अध्यायः २० मानसोडासा देशजाः पशव सर्वे गृहान्ते सहसा बलात् । दण्डोऽसौ गोग्रहो नाम विख्याता परभूमिषु ॥ १०४० ।। गर्भेषु पिहितं धान्यं क्षेत्रसस्यशिखाहतम् । आपणे युजितं यच्च खले राशीकृतं च यत् ॥ १०४१ ॥ तत् सर्च हीयते यत् तु रिपुराष्टेषु संस्थितम् । दण्डोऽसौ धान्यहरणो देशदुर्मियकारका ।। १०४२ ॥ कुटुम्बिनो गृहस्था ये घनिका व्यवहारिणः । नीयन्ते यत्र पद्मा ते पन्दिग्राहः स उच्यते ।। १०४३ ॥ जनानामभयं दत्वा तत्र स्थित्वा तथाऽन्यनम् । आत्मसात् क्रियते राष्ट्र स दण्डो देशहारकः ॥ १०४४ ।। आक्रम्य सैनिक मान बलात कृत्वा सुसगतिम् । आहरेत काश्चनं दण्डो चला(धनादानः स उच्यते ॥१०४५॥ महत्या सेनया युक्तः ख्यातं नगरपट्टनम् । आवेष्टय लप्यते यत्र धन-धान्य-गवादिकम् ।। १०४६ ।। लोहमाण्डानि वखाणि गृहोपकरणानि च । यस्माच गृह्यते सबै सर्वस्वहरणो हि सः ॥ १०४७ ॥ चतुरस्त्रं लिखेत् तज्ज्ञः कोटचक्र विराजितम् । नत्र न्यासं प्रकुर्वीत नक्षत्राणां यधानमम् ॥ १०४८ ॥ सर्वेप्लीशानकोणेषु कृत्तिकादिचतुष्टयम् । अन्तर्विशेष्ठिखेत् तत्र कोटचक्रे विचक्षणः ॥ १०४९ ॥ विनिच्छिस्तथा लेख्यं पुनर्वस्वादिफत्रयम् । पूर्वस्यां दिशि चाऽऽयकोणादनविशंस्तथा ॥ १०५० ॥ चतुष्टयं मादीनां पुनर्निर्गमतो लिखेद । चित्रादित्रितयं याम्ये नैतेऽन्तशिलिखेत् ॥ १०५१ ।। १ लापह, CE. खापहतं ।

·मानसालास । [विंशतिः १ मैत्रादिकचतुष्कं तु निर्गस्छन् पश्चिम लिखेन । उत्तरादित्रयं तद्वत् कोणाद् वायोदिशं लिखेन ।। १०५२ ॥ पनिष्टादिचतुष्कं तु पुनरुत्तरनिर्गतम् । रेवत्यादिवयं लेरयं नक्षत्राणामय विधिः ॥ १०५३ ॥ अन्तास्यचतुरस्रा ये रेखाया मध्यतः स्थिताः। स्तम्भतारासमाख्याता ज्योतिर्विद्याविशारदः ॥ १०५४ ।। तस्य बाह्यस्थितास्तारा अष्टो भाकारसहताः। ततो वाद्यस्थितायान्यास्तारा वाहाः प्रकीर्तिताः ॥ १०९५ ॥. स्तम्भप्राकारवानि नसनाण्यपराणि हि । इतराणि विजानीयाद् बाह्यानीति विचक्षणः ॥ १०५६ ॥ अन्तःस्थिते रहे पापे कोटनाशं प्रपद्यते । शुभग्रहे च वाद्यस्ये बहिःस्यानां जयो भयेन ।। १०५७ ॥ यस्यां दिशि भवेचन्दस्तस्या खण्टी विनिप्पवेत् । खण्डीस्थानं परिझायनर कुत्ति सद्गरम् ॥ १०५८ ।। परिसासरियतं तोयं खनित्वा परिवादयेत् । सेतुं या कारपेत् तत्र पूरयेद् वा मृदादिभिः ॥ १०५९ ।। यद्यगाथं महद तोय तरे वा तन्त्रवादिभिः(!) । एवमुचार्य सन्यानि दुर्ग वारिमयं जयेत् ॥ १०६० ।। दुरारोह ह गिरिनं दुर्गमापेष्टय सेनया । अमवेशात् तु धान्यानां दुर्गस्थानामनिर्गमा ॥ १०६१ ॥ मनसयानिरोयाच निबन्धाद् भेटतोऽपि च । पांविधरुपापश्व गिरिदुर्ग जयेनृपः ॥ १०६ ।। पापागैरिटकाभिर्वा मृदा वा निर्मिन च यन् । तद् दुर्ग यन्त्रपापाणः खननेच निपातयेत् ।। १०६३ ॥

·अध्यायः २०] मानसीहासः। मण्डपथर्मभिर्नदेवलद्भिवमयन्त्रकैः । नदन्तिः संस्थितयोंधैः प्रसरद्भिः समन्ततः ॥ १०६४ ॥ अग्नितळमुखैवणिर्वायुसंप्रेरितैरपि। आरोहद्भिर्भटानीकै रैनिःश्रेणिकान्वितैः ॥ १०६५ ॥ दन्तिदन्तवापातपोधोन्मुक्तशरोक्करैः। प्रतिदुर्गविधानेन दुर्गत्रितयमाहरेत् ॥ १०६६ ॥ कुठारः शतसाहले छेदयेद् विटपास्तरून् । दहन दावामिना वाऽपि वनदुर्ग अये नृपः ॥ १०६७ ॥ पूर्णानि जलभाण्डानि तोयैरसमाहलैः । महिषोवलीचर्दैहुधैर्वाऽधिकैरपि । २०६८ ।। आनीय च निजानीकैः सन्तर्य च चतुर्दिशम् । आवेष्ट्य च खनेर पानगाघांश्च समन्ततः ॥ १०६९ ॥ आरभेत ततो युद्धं गन्त्रपापाणपावकः । अनळश्चा(लं चानुकूलेन वायुना समुदापपेत् ।। १०७० ।। अग्नितळमयं वह्नि सर्वतो धुक्षयेदतः । जलाभायेन सन्तमा नाशमेष्यन्ति दुर्गगाः ॥ १०७१ ।। तोयपानेन सन्तृप्तं कुर्यादात्मबलं नृपः । एचंकारैर पैश्व मरुदुर्ग प्रसाधयेत् ।। १०७२ ॥ साधयेद् दाएनं दुर्ग चूर्णनाद गमघटनः । पापाणपातिभिर्यन्त्रैर्दाहना दहनेन वा ॥ १०७३॥ नरदुर्ग जपेद् राजा गजाधयकसंयु। एवं दण्डः समाख्यातो दुर्गभङ्गसमावयः ॥ १०७४ ।। यस्मिन् पुरे वसेच्छत्रुः सपुत्रवलवाहनः । तत् पुरं रागनिलपं सामाकारतोरणम् ॥ १०७५ ॥ . १ DE पातकः।

·१२६ मानमालासा [विशतिः २ अन्तःपुरेपुरन्ध्रीणां रम्याणि भवनानि च । निकेतनानि पुत्राणाममात्यानां गृहाणि च ।। १०७६ ॥ सचिवानां निवासाश्च मन्त्रिणां मदनानि च । अन्येषां च मनुप्याणां मन्दिराणि पनि च ॥ १०७७ ।। मन्दुरा गजशालाच विविधानापणानपि । भस्मसात् कुरुते यत् तु स दण्डः स्थानदाहकः ॥ १०७८ ॥ देशत्यागपरिभ्रष्टः कृतभोगपरिच्युतः । गिरिकन्दरकान्तारनिकुञ्जभवनाश्रयः ।। २०७२ ॥ वियुक्तो दारपुत्रेय बन्धुभिः मचिस्तधा। सुत्पिपासापरीतश्व चिन्ताशोकमपन्धितः ॥ १०८० ॥ यानासनविहीनश्व गमवाजिविवर्जितः । मानोरेवंविधा दण्डो देशनिवांसमः स्मृतः ।। १०८१ ॥ ज्ञात्वा स्वरयनं राजा व भूमेस्तथैव च । कुर्वीत सर्वकार्याणि सनामं तु विपतः ॥ १०८२ ॥ अतः स्वरवलं वक्ष्ये दया भविभानिनम् । मात्रा वों ग्रहो जीयो राशिरेचं च पञ्चया ॥ १०८३।। घालः कुमारस्तरुगो वास्तगतः स्वरः । दिनीयः पञ्चभेदोऽयमित्यं दशविधः स्मृतः ॥ १०८४ ॥ अकारः प्रथमस्तस्मिनिझारस्तदनन्तरम् । सारथरमंकार ओकारो माइका पुरा ।। १०८५ ॥ फकारादिकारान्नान वान् अगनितान् । पञ्चविगरम कोष्टेणु पन पञ्च समान्यमेत् ।। १०८६ ॥ P ABCE तो मो.। २B दामः । .

·अध्यायः २०] मानसोलाप्तः। रेखाः पर्षका कार्यास्तिर्यगष्टौ च राजयः । पश्यनिशद् भवन्त्येवं कोठास्तरसनिवेशतः ॥ १०७॥ तत्रादिपञ्चकोष्ठेप पश्चमात्रास्वरान् क्रमाद । लिखेद वर्णानधरतेपी कादीन् रणवर्जितान् ।। १०८८ ॥ अकारपको ये वर्णा अघोऽधा संव्यवस्थिताः । अकारसमधर्माणः सर्वे वः स्वराश्यते ॥ १०८९ ॥ इकारादिस्वरेष्वेवमधस्ताद् पे व्यवस्थिताः । तत्तद्धर्माण एय स्युस्ते पर्णाः स्वरसंशिताः ॥ १०९० ॥ नामादौ यो भवेद् वः स स्वर परिकीर्तितः। संयोगे प्रथमो ग्राह्यः स्वराणां नियमो न हि ॥१०९१ ॥ मानास्वराः समाख्यातास्तथा वर्णस्वरा मया। ग्रहस्वरा निरूप्यन्ते साम्मत राशिभेदतः ॥ १०२२ ।। मेषविकसिंहानामकारः स्याद्:ग्रहस्वरः । एवं ग्रहस्वराः प्रोक्ताः कथ्यन्ते जीवसंशिताः ॥ १८९३ ॥ यत्र नामनि यावन्तो वा स्वरसमन्विताः । नाथ याक्रमणैव गणपेच स्वरांस्तथा ॥ १०९४ ॥ गणयित्वा कृतं राशिं विभनेत् पञ्चभिः पुनः । अवशिष्टस्तु यो राशि वस्वर इतीति । १०९५ ॥ ग्रहस्वरः समाख्यातः मोक्तो जीवस्वरस्तथा। राशिस्वरमतो वक्ष्ये स्वरमास्त्रानुसारतः ॥ १०९६ ॥ प्रोक्तो राशिसरोकारो रेवत्यादिषु सप्तम् । एवं परोधिकारायाः स्वराः पञ्चम्म पञ्च ॥ १०९७ ॥ राशिस्वराः समाख्याता वक्ष्यन्ते उदिनादयः । उदेस्यका नन्दायाँ भद्रायामिः सरः सदा ॥ १०९८ ।।

·मानसोलासः।
[विशतिः २
जयासकारस्सर्वासु भवेदुदयवान् सदा ।
उदेति रिक्तास्वकार ओकारः पूर्णके तियौ ॥ १०९९ ॥
उदितः प्रथमेक्षि स्याद् द्वितीयेऽसि कुमारका ।
तृतीये तरुणः ख्यातश्चतुर्ये स्थविरो भवेत् ॥ ११०० ॥
पञ्चमेऽहनि पश्चत्वं स्वरो याति विनिचितम् ।
अकारादिपु सर्वेषु क्रमोऽयं परिकीर्तितः ॥ ११०१ ।।
अकारादिस्वराः पञ्च मकृतित्वेन रूपिताः ।
वर्णादिस्वरभेदोऽपि ककारादिपु सङ्गतः ॥ ११०२ ॥
यस्य कस्यापि नामादौ योऽमौ वर्णः पश्यते ।
अवस्यां तस्य वर्णस्य विचार्य फळमादिशेत् ।। ११.३ ॥
मेपादिराशियोगेषु सम्पोक्ता ये ग्रहस्वराः ।
वेषां वलं विजानीयात् ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ॥ ११०४ ॥
सिंहस्याधिपतिः सूर्यः कर्कटस्य निशापतिः ।
मैपश्विकयोभीमा कन्या-मिथुनयोर्चुघः ॥ ११०५ ।।
चाप-पीने मुराचार्यस्तुलायां वृपभे कविः ।
कुम्भे च मकरे सौरिः प्रभुरूपेण कीर्तिताः ।। ११०६ ।।
ऋतु-काल-दिशा-स्दैः मूर्यः शुभकरो भवेत् ।
जन्मसन्ध्यर्तुमूर्याच दिगीशानः शुभः शशी ।। ११०७ ।।
हरनेत्र-कुमारास्य-रुद्रीमः शुभावहः ।
पक्षाधि-रस-दिइनाग-पास-स्ट्रेर्युयः शुभः ॥ .ocm
नराइघि-चाण-मुनिभिग्रह-दगुरुः शुभः ।
एकद्धिविचतुःपञ्च वमु-रत्नेश-भास्करः ॥ ११०९ ।।
मुराणां च गुरुः शुक्रः स्यानरेभिः शुभावहः ।
कृशानु-रस-रदेश भूपकारी शनैवः ॥ १९१० ॥

·अध्याय: २.] मानसोल्लात्तः। स्वस्य ग्रहवलं प्राप्य परेषां ग्रहदूपणम् । कुर्वीत तुमुलं युद्धं शत्रुसंहारकारकम् ॥ १११९ ॥ जीवस्वरगवान् वर्णान गणयित्वा विचक्षणः । यत्र नास्ति निजाधिक्यं तत्र कुवि सङ्करम् ।। १११२ ॥ रेवत्यादिपु पिण्येषु सङ्गता यत्र ये ग्रहाः । राशिस्वरे विचार्यास्ते शुभाथेद् युद्धपाचरेत् ।। १११३ ।। एक स्वस्थ्येदुभयोः प्रीति प्रकुरुते पराम् । द्वितीयः कुरुते मानं हनीया कार्यपोपः ।। १११४ ।। उपेक्षकवतुर्यश्च पञ्चमो जयनाशनः । स्वरमैत्री विदित्वैवं नृपः कुर्वीत सगरम् ॥ १११५ ॥ मात्रास्त्ररो यदोदेति तदा कुर्वीत शोभनम् । गर्भाधानादिक कर्म निधिधान्यादिसमदम् ॥ १११६ ॥ पापन सर्वसस्यानां पुरवेइमप्रवेशनम् । रसायनमयोगे च व्याधीनां च चिकित्सितम् ॥ १११७ ॥ मास्वरे कुमारे तु विवादः प्रीतिकद् भवेत् । भृत्यानां सङ्ग्रहः शस्त स्वामिसंथपणं तथा ।। १९१८ ।। उत्कोचनमरातीनां ग्रामगेहप्रवेशनम् । वैरिनिर्मूलनोयुक्तो यात्रा कुर्वीत भूपतिः ॥ १११९ ॥ यूनि मानास्वरे जाते पवन्याभिपेचनम् । गजाधारोहणं शस्तं वरनारीसमागमः ॥ ११२० । द्यूतमाहवकर्माणि यात्रा लेखविसर्जनम् । कुर्वीत कदनं राजा रिपूर्णा माणसण्डनम् ॥ ११२१ ॥ HD अशेषु २ त सततं 17 ·मानतोलातः। Iशितिः२ यदा मात्रास्वरो वृद्धस्तदा सन्धिविधीयते । शान्तिकं पौष्टिकं कर्म मोक्षदीक्षा समाचरेत् ॥ ११२२ ॥ मृते मानास्वरे जाते कुर्यादनशनं व्रतम् । आरभ्य पूर्व दिग्भागाद् रेखामावर्तयेत् सुधीः ॥ ११२३ ॥ पूर्वाभयेत वायव्यं वायव्याद् याम्यमानयेत् । याम्यादीशानदिग्भागमैशानाद पश्चिमं नयेत् ॥ ११२४ ॥ पश्चिमाद कोणमाग्नेयमाग्नेयादुत्तरं नयेत् । उत्तरानितं कोणं नैवादैन्द्रमानयेत् ।। ११२५ ।। एवमष्टाश्रितं चकं जायते सनिशतः। तत्र चैत्रादिमासानां विन्यामो दिक्षु वक्ष्यते ॥ ११२६ ॥ चैत्रमासोऽर्द्धवैशाखः पूर्वभागे भयेत् सदा । अर्द्ध वैशाखमासस्य ज्येष्ठं वायव्यतः क्षिपेत् ॥ ११२७॥ आपाहं श्रावणस्या? याम्यभागे प्रकल्पयेत् । श्रावणस्यार्यमेंशान्या नभस्य च विनिसिपेत् ॥ ११२८॥ आधिनं कार्तिकस्यार्द्ध वारुण्यां दिशि विन्यसेत् । अर्द्धकार्तिक-मागी च हुताशनदिशि क्षिपेत् ॥ ११२९ ॥ पोपमधे च मायस्य कौवों कभि क्षिपेत् । माघस्याई फाल्गुनं च त्यां दिशि कल्पयेत् ॥ १९३० ॥ यस्यां दिशि स्थितो मासः साईस्तत्रोदयो भवेत् । तावरकालं भुकः सोऽपि यावन्नादीयदृष्टयम् ॥ ११३१॥ पामा तु वलं भूमेः क्रमाद् दिक्षु व्यवस्थितम् । रेखाविन्यासमार्गेण मामाद् भ्राम्यति मेदिनी ।। १९३२ ॥ उदयास्तपर्यन्तमस्तादप्युदयावधि। चतुषि मेदिन्या दिनु भ्रमणमटम् ॥ १.११३ ॥ .

·. मध्यायः २० ] 'मानसोल्लासा भूवलं पृष्ठतः कार्य दक्षिणे वा जिगीपुणा। एक्सन्यानि कार्याणि सिद्धि यान्ति विनिश्चयम् ॥ ११३४ ॥ अस्यैव चक्रराजस्य कोणानाश्रित्य विन्यसेत् । अष्टौ वर्गानकारादीन् पादक्षिण्येन पूर्वतः ॥ ११३५ ।। अवर्गे गरुडः प्रोक्तः कवर्ग वृपदंशकः । चवर्गे मृगराजः स्यात् टव सरमासुतः ।। ११३६ तवर्गे पागा मोक्तः पवर्ग मूपकस्तथा । यवर्गे तु मृगः मोक्तः शवर्गे मेप इष्यते ॥ ११३७ ॥ पूर्वानतपर्यन्तं भक्षकाः समस्थिताः । पधिमाद् रौद्रदिग्भागं यावद् भक्ष्पा व्यवस्थिताः ।। ११३८ । भक्षकात् पञ्चमे स्थाने स्थितो भनति भक्ष्यताम् । तसाद विचार्य योन शत्रु पञ्चमतां नयेत् ॥ ११३९ ।। एवं नामधलं च विद्यार्प पृथिवीपतिः । द्यूत समायं युद्ध नारभेत जयोत्सुकः ॥ ११४० ।। ब्रह्माणी पूर्वदिग्भागे प्रतिपन्नवमे तिथौ । द्वितीयायां दशम्यां च माहेशी सौम्यदिगाता ॥ ११५१ ॥ एकादश्यां वृत्तीपाया कोवेरी पहिदिविस्थता । द्वादश्यां च चतुर्थी व वैष्णवी नैते स्थिता ।। ११४२ ॥ पञ्चम्यां च त्रयोदश्यां वाराह्या दक्षिणे स्थितिः । चतुर्दश्यां तथा पष्टवामिन्द्राणी पश्रिमोदया ।। ११५३ ।। साम्या पौर्णमास्यां च वायव्ये चण्डिकास्थितिः। अमावास्पाऽष्टमीतिथ्योर्महालक्ष्मीस्तयेशमा ॥ १९५४ ।।

·मानसोल्लासः । [विंशतिः दक्षिणे पृष्ठतः कार्या योगिन्यो विजिगीषुणा। योगिनीना यलं त्वेवं कथितं सोमभूभुजा ॥ ११४५ ॥ इति योगिनीचक्रम् ॥ युद्धपूर्वदिने राजा कृतोत्साहः सभागतः । कुमारमण्डलाधीशान सामन्तान मान्यकानपि ॥ १९४६ ॥ मुवर्णवनामरणैस्नोपपेन सैन्यकांस्तथा । वाग्मिः प्रोत्साहयेत् तांश्च गुणकीर्तनमाननः ।। ११४७ ॥ तैप प्रतिज्ञा समित्य मुमटानां नृपोचमः । मातगान मदसंयुक्तान वानिनय जयोचमान् ॥ ११४८ ॥ दद्याइ पाई सर्वेषां सङ्घाममयकासया । ततो विसर्जयेत् सर्वान् युद्धाप कृतनिश्चयः ।। १११९ ॥ तस्यां यामलानेश्य पूरयेद् गगनाइणम् । महातूमयोपैच काहलाशयनिस्वनैः ॥ ११५० ॥ सिंहनादर्भटानां तु वासयेद् रिपुसैनिकान् । अधिवास्य ततो राजा शस्त्राणि कुलदेववाः ॥ ११५१ ॥ ततः शयीत मेदिन्पां कुशानास्तीर्य यत्नतः । तनः मानः समुत्याय निरीक्ष्य त दर्पणौ ॥ ११५२ ॥ नात्वा तीर्थजलः पुण्यश्चित्राम्बरविभूपितः । समाराध्य जगन्नायमिष्टमिष्टफलमदम् ।। ११५३ ॥ ततः कृत्वा महापूनां विवियों कुलदैवत । धेनुं भूमि हिरण्यं च विषेभ्यो विधिनार्पयेत् ॥ ११५४ ॥ सदाभिपः सपादाय नीराजिनाइयदिपः । दक्षिणाग्रसुरोटेसाव हयानां हेपितादपि ॥ ११५५ ॥ 1Dी २ मा रानात ·। "मध्यापः २०] मानसोल्लासः। वामेतरविपाणाप्रवेष्टनात् स्वकरेण च । हितेन गजानां च जानीपाजयपासा ॥ ११५६ ॥ नराणां शुभवाक्पैश्च मङ्गलद्रव्यदर्शनैः । प्रदक्षिणागमैश्वापि भरद्वाजशिखण्दिनाम् ।। ११५७ ॥ अन्यैश्च शकुनैभव्य एमङ्गलसूचक । दक्षिणाक्ष्णः परिस्पन्दाद् दक्षिणस्य भुजस्य च ।। ११५८ ।। मनसथ प्रप्तादेन स्वानुकूलानिलेन च । एवं निमित्तैनिश्चित्य जयं समरदुर्जयः ॥ ११५९ ॥ शुभस्थानस्थितैः सत्ताराभिरेव च । उदिवेन स्वरेणाथ जयभूमिबलेन च ॥ ११६० ॥ निमित्तैविहितोत्साहो निर्गत्य निजमन्दिरात् । ताडयित्वा महाभेरी मतिसैनिकमीपणीम् ॥ ११६१ ।। धनुपा द्वे शते गत्वा तत्र स्थित्वा नृपोत्तमः । मेळयित्वा पलं सर्वमेवमायोपयेत् ततः ॥ ११६२ ।। तस्मै दास्यामि नियुतं राजानं हन्ति यो रणे । तत्कुमारनिइन्तृणां दास्यामि प्रयुतनयम् ॥ १९६३ ॥ सामन्तमण्डलाधीशहन्तृणां प्रयुतं तथा । सनिवामात्यहन्त णामयुतं पारितोपिकम् ॥ ११६५ ॥ प्रधानयोघहन्तुणा दास्ये पञ्चसहस्रकम् । द्विसहस्र प्रसादेन प्रदास्ये गजघातिनाम् ।। १९६५ ॥ सहस्र मतिदास्यामि स्यन्दनस्य विधातिनाम् । अवसादिनिहन्तॄणां मदास्ये शतपञ्चकम् ।। ११६६ ॥ १ BCE सय ।

·मानसोल्लास । [विंशति:२ शतं तस्मै पदास्यामि समानयति यः शिरः । एवं प्रलोभ्य तान् सर्वान् प्रयायाद् युद्धसम्मुखम् ॥ ११६७ ॥ सुभटान् वलसंयुक्तान् हयविद्याविशारदान् । वरवानिसमारूढान् भूपरीक्षाविचक्षणान् ॥ ११६८ ॥ द्विशत वा शतं वाऽपि तदर्ध हयसादिनः । पुनः प्रस्थापयेद् राजा युद्धभूमिपरीक्षणे ॥ ११६९ ।। गत्वा समागतानां तु विज्ञप्त्या च भुवो गुणान् । परेपो व्यूहरचना परिज्ञाय क्षितीधरः ।। ११७० ॥ संस्थूळरधूळवल्मीकक्षगुल्मोपकण्टके । भूभागे रचयेइ राना व्यूह व्यूहविचक्षणः ॥ ११७१ ।। अल्पक्षोपलाच्छिद्रोऽलकनीयदरीस्थिता । निःशर्करा विपका भूरश्वव्यूहाय भास्यते ॥ ११७२ ॥ निःस्थाणुसिकतापका निर्वल्मीकोपला समा। केदारव्रततिश्वभ्रवृक्षगुल्मविवर्जिता ॥ ११७३ ।। अतीवकठिना भूदच शुरचक्रमणक्षमा । स्पिरा चक्रसमा धात्री स्यव्यूहे मशस्पचे ।। ११७४ ।। मुगम्पशैला चिपमा मृदुवृक्षावभेदिनी । सुपडादरमहा भूर्गजव्यूहे वरा मता ॥ ११७५ ॥ सर्वदोपोज्झिता भूमिः धचिद् वारिसंयुता । विशाला गुणभूयिष्ठा चतुरद्वालोचिना ॥ ११७६ ॥ एत्र परीक्ष्य भूमार्ग परिमन् यत्र यथोचितम् । कन संरचयेद् ध्यान नृपो युद्धविशारदः ॥ ११७७ ॥ १. प्रतिगृह दि. । २ ABC निरद्याना निर्देरणा ।

·अध्याय: २० मानसोल्लास। सर्वलक्षणसम्पुणे भूभागे रिपुमर्दनः । रचयेदुत्तम व्यूहं परब्यूहविभेदकम् ॥ ११७८ ॥ मुखं पूर्व विभागः स्यादुरथ तदनन्तरम् । उरसः पश्चिमे भागे मोरस्य परिकीर्तितम् ॥ ११७९ ॥ औरस्यस्य तथा पृष्ठे प्रतिग्रह इतीरितः । कसौ प्रकक्षौ पक्षौ च प्रपक्षौ पायोः क्रमात् ।। ११८० ।। प्रतिग्रहपरो भागः पृष्ठमित्यभिधीयते । एव व्यूहविभागाध विज्ञाय नृपतिस्ततः ।। ११८१ ॥ मुखे मदमुखे नागं शूराख्दं मुशिक्षितम् । तनुत्रागसमोपेतं योधद्वयसमन्वितम् ॥ ११८२ ।। पश्चिमासनरूढेन सुभटेन समन्वितम् । त्रिशतैः पदशापि नवभिर्वा तथा शतैः ॥ ११८३ ।। त्रिधा विभक्तः सुभटैः स्थानत्रयमुसंस्थितैः । पृष्ठे च कक्षमागे च रंक्षितं सद्गपाणिभिः ॥ ११८४ ।। प्रकक्षदेशनिक्षिप्तश्चण्डकोदण्डमण्डितः । सुभटैः शतसङ्ग्यातः सुलढयोतिभिः ॥ १९८५॥ पक्षदेशे तथा शूरैः शक्तिखेटकथारिभिः । सहस्रद्वयसइल्यातस्तदर्थैर्वा शतैर्वृतम् ॥ ११८६ ॥ अपक्षे जवसंयुक्तैर्गात्राणमुरक्षितैः । अव सर्वायुधोपेतैवाहकैश्य समन्वितः ॥ ११८७ ।। शतपञ्चकसइख्यातः मपलद्वपकल्पितः । तुरगैः पत्तिभिः शरैराहतं पुरतो न्यसेत् ॥ ११८८ ॥ १D यायिमि ।

·मानसोल्लासः। [विंशतिः२ वारण सर्वसैन्यानां वारणं रिवारणम् । एवंविधवलोपेतं व्यूहस्याग्रे नियोजयेत् ॥ १९८९ ॥ त्रिमुखं द्विमुख नदेकवक्त्रपयापि वा। परव्यूहस्य भेदार्थ कुर्याद् व्यहमुख नृपः ।। ११९० ॥ उसस्थाने महीपाल श्रेणमाटपिकं पला । अमित्रं च तया फल्गु युद्धभूमौ प्रकल्पयेत् ॥ ११९१ ।। पौरस्ये युद्धभाण्डानि शस्त्राणि विविधानि च । चारि भूरि नयेदुष्टैस्नुपाना मुदप्तये ॥ ११९२ ।। प्रतिग्रहमदेशे तु स्वयं तिष्ठेन्महीपतिः । भद्ररक्षणसम्पूर्णपैरावणकुलोद्भवम् ।। ११९३ ।। विष्ण्वंशाशुभावकं कालियनसम्भवम् । भूच्छिखरसञ्चार शिक्षिनं तु वघावधि ॥ ११९४ ॥ मदावस्था चैत्यों च सम्प्राप्त गिरिसनिमम् । शूरं महाबलं दान्तं धीरमन्यवेदिनम् ।। ११९५ ॥ सुवर्णघटितोदारपक्षरक्षासमन्वितम् । तेनुत्राणासमोपेतं दृदेनाकधारिणम् ॥ ११९६ ।। मयूरपिउगुच्छावनदण्डरिमण्डितम् । मानावविचित्रा पारिलोभिनय । १९९७ ॥ देवान्तास्थितयोर्मध्ये इन्वरोद्धतम् । पाशात्यसादिना युक्तं शक्तितोमरपाणिना || ११९८ ॥ १ अत्यन्तयु २A आदर्श प्रस्तोऽयमधिक पाउ.- मौरिमिनरले सम्पक पुत्रान् प्रतिप्रहे न्यसेत् । ३ ABC च कुर्वात | 2 B प्रमाण ।

·अध्यायः २०] मानमोसमनः। अन्तरादरेण खेटकद्वयबारिणा । ईगुणयुतं नागमारोहेद् विनयोचत्रः ॥ ११९९ ॥ विज्ञातनामपिमालैः कृतिकाचर्मपाणिभिः अदरक्षा स्वतः यूरैशः सनरक्षकः ।। १२०० ।। कक्षस्थैर्दशसाहस्तदर्धेर्दा सुरक्षिः। पको सचित्रामात्य-कुमारे घ घयान्वितः ।। १२०१ ।। मित्र-भृत्पवलैः पक्षे पापमायापारिभिः । शस्ति तोमर-निस्त्रिंश-कुन्न मृदरपाणिभिः ।। १२०२ ॥ वरंवारणसन्नः मुभर्टर्लक्षसम्मितः । क्रमशः स्यापियोधर्ययोदारितनामभिः ॥ १२०३ ।। नानायुधधेरैवीरश्वासदैः मुशिक्षितः । 'प्रकोऽयुतयुग्मेन संवृतश्च महीपतिः ।।.१२०४ ।। पृष्ठे भूमौ वाटपुष्पकान्तरसंस्थितैः । अवघवधवृन्दै रक्षिभिः परिरक्षितः ।। १२.. ॥ धेनुकाव्यानिताशेन काननाधिष्ठितस्तथा । तेषां तु पृष्टरसाथै नरवानिवळं न्यसेत् ॥ १२०६ ॥ ईशी न्यूदरचनां विधाय परवीरहा। बनेदाचरित क्षुब्यो निगिरन् परवाहिनीम् ॥ २०७१ इति मन्याचनालक्षणम् ॥ शूराणां सिंहनादेश्व सुरासय पाजिनाम् । महामाराम्फालमातानिनः ॥ १.०८।। भेगमहापापश्च कालानिधनः । पुरागसिमहादूर्गनिनादः स्फोटयन दिशः ॥ ३०॥ , D पर्म ! २ ARC, D वाग्वागेन म । 18 ·मानसोल्लासः। [त्रिशतिः २ यतः फल्गु यतो भिन्नं यतो दृष्यैरविष्ठितम् । तद् वलं प्रथमं हन्पाटात्मनथोपहयन् ।। १२१० ॥ मारं द्विगुणसारेण फल्गु सारेण पांडयेत् । संहतं तु गजानी : प्रचण्डैरवदारयेत् ॥ १२११ ॥ प्रचण्डेवीरमुत्यैश्च फल्गुसन्यं विदारयेत् । अश्वव्यूहर्भटानीकं वाजिव्यूह तु दन्तिभिः ॥ १.१२ ॥ घाणसारस्तया कुन्तः पाश-पट्टिश-तोमरः । अमितलाचितवोनिभिन्याद् द्विपयूथपान ।। १२१३ ॥ प्रभूतकुवरानीकर्षयासघट्यटनः । पाटनः कटियातं द्विपना रणमूर्द्धनि ।। १२१४ ॥ विमृश्य रात्रचितानि निश्चित्य नृपतेः पदम् । सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र यायाजयोत्सरः ॥ १२१५ ॥ नाराचैरीकन्य कुन्तनिधि निर्भरम् । चक्रातिदियाकृत्य पाराकृप्य पातयेत् ॥ १२१६ ॥ सर्ण्य मुद्राघातेनिहत्या परशुना भटान् । स्वारूढमरेणाय संयोज्य परवारणम् ॥ १७ ॥ तद्नं स्वगजोद्दामदन्नापातैर्निपात्य च । निखिगेन रिपोछिन्द्यान कुण्डलालकृनं शिरः ॥ १९१८ ॥ एवं निहन्य सवामे दुष्पगडे मटोदनम् । जयतूर्यनिनादेन हर्षन मुमटान, स्वान् ॥ १२१९ ॥ सुमारापान्यसचिवान् सापन्तान् मण्डलेश्वरान् । विनिदत्लागतानां च दान दद्याद ययादिनम् ॥ १.२० ॥ ADE 'योन्मुख । : Bcौ. १D पंदन प्वनिन् । १D'।

·अध्याय: २० मानसोल्लास । दिपा रक्तपूरेण तर्पयिता तु मेदिनीम् । पिशितेन पिशाचांय कन्यादानन्त्रमालया ॥ १२२१॥ पलायनपरान् भीतान् रक्षयित्वा तु धर्मत । आरोहमुक्तान् स्वीकृत्य त्वरया नरवारणान् ॥ १२२२ ।। धेनुकाश्चोष्टमांश्च निःशेपं गोशमेव च । परिगृह्य तया सर्व प्रयत्नाद वीक्ष्य सः ।। १२२३ ॥ एप ह वध्यते यत्र युद्धे शर्महाबलः । नृपेण बलिना स स्याद् दण्डा युद्धशामिया ॥ १२२४ ।। चलशक्तिविहीनेन नृपेण रियातिना । प्रयोज्या स्युस्त्रयों दण्डा विषयाताभिचारनाः ॥ २२५ ॥ विप हालाहलं शुद्धि कालम भावदम् । वत्सनापं चतुर्य तु स्यावरं परिकीर्तितम् ।। १२२६ ।। सर्पदंष्टादिसनानं विष नन्नद्मं विदुः । निरुद्धद्रव्यपिलिनं त्रिमं विषमुन्यते ॥ १९२७ ॥ शानाणां विरता ये कृल्याने पुस्पा बरा! तान् विभय प्रदानेन रमं तस्तु मयोजयेत् । नदाग-ए-वापीगु तथा लघुससम् च ।। १२२८॥ म्नानोटके नया नेले पादाम्यहे सपादुकै । मादापरिणीमध्ये प्रयुमीन विप द्विपाम् ॥ १२०९ ॥ वृमार-मचिवायान्य-मधि-मेनापिषु च । महावारणमुग्येपु हरगेपत्तषु च ॥ १२३० ॥ এ দ্বিাৰাগ মূল বাবা। सीन नियते मन् नु विषण्ठः म पते ॥ १.३१॥ १BC "नाग। 20 विमा ·१४० मानसोल्लासः । [विशतिः २ गुरथ भक्ताय त्यक्ताण भयथ यः। वीरव समयज्ञश्च वधोपायविचक्षणः ॥ १२३२ ।। वन्धुपुत्रपदत्ताधिगृहीतबहुयेतनः । तेन घानं प्रयुझीस प्रपत्तारिवधेच्छया : १२३३ ।। गीतवाद्यप्रसक्तेषु चूतक्रीडारतेषु च । मृगव्यासचिसप देवयात्रामनिपु ॥ १२३४॥ अमल्लविनोदेपु तथान्येपृत्सवादिषु । अन्तःपुरमचारेपु देवपूजापरेषु च ॥ १२३५ ॥ वीरमागविपथगेपु भाजनास्थानपत्तिषु । ध्यग्रेप्यन्येषु कार्येषु कुर्याद् रिपु पातनम् ॥ १.३६ । पूर्वोदिनजस्तीक्ष्ण मुभदैर्पन्नपातनम् । मागया क्रियते पायाघांसद: स कीर्तिनः ।। १२३७ ॥ अर्षविधितायक्षेत्रांमणेविजितेन्द्रियः । मन्त्र-तन्त्रविधान (रादुन्मूलयेद् रिपुम् ॥ १२३८ ।। अभिधारिकहोमेस्सु मन्त्री पदकर्ममाघ । यन्त्रलेखन कररूपांगमपनादिभिः ॥ १२३९ ।। मन्त्र-तन्त्रमुसिदेश्य पहः कालादिभिः । पनाका कारदीपपायरकूचकैः ॥ १२४० ॥ वामन्त्रमयुक्ताय सिद्धार्थस्युमान। मायेत् म्नम्भयेष्ठन् स्थानागादयेन् तया ॥ १२४१ ।। विदपयेश पित्रागि वा कुयांव विद्विरः । संहरजीवितं यन् नु स्थान् म दण्डाऽभिचारकः ।। १२४२ ।। इनि दादभेदाः ॥ १ Dी। Dो।

·अध्याय:२०
मानसोप्लासः।
ज्यवहारान् नृपः पश्येद् विहिरैः सह ।।
स्मृतिशास्त्रानुरोधेन रागद्वेषविवर्जितः ॥ १२४३ ॥
अदोपान दूपयेद् राना दोपयुक्तानदण्डयन् ।
अकीर्ति महतीमेति दुर्गति चाविगच्छति ॥ १२४४ ॥
ऋत्विक् पुरोहितः पुत्रो भ्राता बन्धुस्तथा मुहृत् ।
अदण्डयो नृपतेनास्ति स्वयमाञ्चलितो नरः ॥ १९४५ ॥
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः सत्यसन्याय धार्मिकाः ।
सभ्या नृपतिना कार्या पिवामित्रेषु चै समाः ॥ १२४६ ।।
धीररलोलुपैमालेलोकव्यापारकाविदः ।'
विमें मह महीपालो गुण-दापो विचारयेत् ॥ १२४७ ।।
विचारे यत्र तिष्ठन्ति विमा श्रुतिविदखयः।
पश्च वा मतवा सा स्याच्छतमातुसमा सभा ॥ १२४८ ।।
तस्यां सभायां यः कश्चिद् धर्मज्ञः श्रुतिकोविदः ।
निर्दिष्टो वाप्यनिर्दिष्टः म तत्वं वक्तुमर्हति ॥ १२४९ ।।
न्याय्यं पन्यानमुत्सृज्य ये गतस्यानुयायिनः ।
सम्पास्त बोधनीयाः स्युयोर्ग धर्मम्य शाश्वतम् ।। १२५० ॥
अनिर्दिष्टय तत् म सत्यं ब्रूयात् समनमम् ।
ज्ञात्वा वा न वदेव तचं मिथ्यागदी च पापभाक् ॥ १२५१ ।।
कुलीनाः शीलवन्तश्च घनिनो वयमाऽधिकाः ।
अमरसरा विशः कार्याः क्रियन्तोऽपि सभासदः॥ १२५२ ।।
अलोमं सत्यसन्धं च धर्मशीलं प्रियंबटम् ।
धर्मशास्त्रार्थ कुशळं लोकयात्राविचक्षणम् ॥ १२५३ ।।
विचारे पण्डितं दक्ष प्राडिवास्नया युतम् ।
इनिताकारत यज्ञमूहापोहविशारदम् ॥ १२५४॥

·१४२ मानसोल्लास । [विंशतिः२ ब्राह्मणं श्रुतसम्पन्नं धर्मशास्त्रविशारदम् । आत्मनः प्रतिरूपं तु कुर्यादेकं महीपतिः ॥ १२५५ ॥ प्रागेव पृच्छति प्रायो वाक्यं वादार्थमागतौ । विचारयति यः सम्यक् पाडिवारूस्तनः स्मृत ॥ १२५३ ॥ व्यग्रस्य राजकार्येण देहजाड्येन वा स्वयम् । अपश्यतः प्रभो कार्य प्राविवाको विचारयेत् ॥ १२३७ ॥ विपाला तु कर्तव्यः कुलीनो दमसंयुतः । परन भीरुधर्मज्ञः शूर. शान्ती विमत्सर. ॥ १२५८ ॥ अनुदेगकरो नित्यं प्रजाना च हिते रतः । सदोद्युक्तः समर्थश्च क्षत्रियाऽपि सभापतिः ॥ १९५९ ॥ दोर्ल यात् क्षत्रियस्यापि वैश्यं कुर्यात् सभापतिम् । गुणाधिकं च मध्यस्यं जनानां सम्मतं नृपः ॥ १२६० ।। विपक्ष-विशः कार्याः श्रेष्ठमध्याघमा: कमाव । सर्वयाऽपि न कर्त्तव्यः शूद्रः क्यापि विचारणे ॥ १२६ ।। लोमाद् वाऽपि भयौद् रागात् स्मृतिशास्त्रार्थनाशकाः । दण्डनीयाः पृथक् सभ्या विवादाद् द्विगुणं धनम् ॥ १२६२ ।। सता मार्ग समुलुइन्य बाधिता या बलीयसा । निरंदयेत यद् राजे नद् विवादपदं स्मृतम् ॥ १२६३ ॥ अभियोगी द्विगा शेयः गल्या प्रत्पयेन वा। असत्सेसर्गतः शहा प्रत्ययोऽन्यादर्शनान् ॥ १२६४ ॥ मयमं स्पाद णादानं निक्षेपस्तदनन्तरम् । अस्तापिवित्र यथैव तृतीयं परिगनिनम् ॥ १६ ॥ ११ मदोन्धित । २ }CE: शुद्रश्चापि, D शदश्चापि न कयो ध्याहारवि । ३ D तथा।

·१४३ अध्यायः २० मानसोल्लासः। सम्भूय च समुत्यानं चतुर्थ परिभापित्तम् । पञ्चमं दत्तमाख्यातं पष्ठं दत्तापहारकम् ।। १२६६ ॥ सप्तमं वेतनादानं संविधानमष्टमम् । कविझयानुशयो नवमं दशमं तथा ॥ १२६७ ॥ एकादशं तया प्रोक्तं विवाद: स्वामिपालयोः । स्वामिभृत्यविवादश्च द्वादशं समुदाहृतम् ॥ १२६८ ॥ अयोदय समाख्यातं सीमाविवदनं बुथैः । निरुपितं चुभैरत्र वारपारुप्यं चतुर्दशम् ।। १२६९ ।। उक्तं पञ्चदशं तज्जर्दण्डपारुप्यसंझिनम् । स्तेयं पोडशमाख्यातमूपिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ १२७० ।। पदं सप्तदर्श नाम साहसं मगिरीरितम् । अष्टादनं समादिष्टं स्वोसाइणसंज्ञकम् ।। १२७१ ।। एकोनविंशं सम्मोक्तं स्त्रीपुंधों विचारके। दायभागाभिधानं च तत् स्याद् विनतिम पदम् ॥ १२७२ ।। एकविर्श तथा धूतं द्वाविशं तु समाइयम् । व्यवहारपदान्येतान्याह सोमेश्वरी नृपः ॥ १२७३ ।। इति व्यवहारपदानि । स्वयं नोत्पादयेत् कार्य समर्थः पृथिवीपतिः । नादन तथोत्कोचं दनं कार्यार्थिना नृपः ॥ १२७४ ।। विवादायागतं पृच्छेन सभा पुरतः स्थितम् । कि कार्य किं च दुःखं ते त्यक्तगको निवेदय ।। १२७५ ॥ निरुपिते पुनः पृच्छेन केन कस्मिन कृतः कथम् । तस्माद तव कृतं ब्रूहि मस्यमेव ममागतः ।। १२७६ ॥ 1 BCE पहारिक। २D प्रक्षितं ।

·१४४ मानमोल्लासः। कविंशतिः२ सभ्यः सह समालोच्य पदं न्याय्यं यथा भवेत् । प्रत्यर्थिनस्तथाऽऽह्वान लेलैदेतेश्य कारयेत् ॥ १२७७ ।। आहूतो यदि नागच्छेद् बाधितो दुःखितोऽयया । निरुद्धो विपमस्यो वा क्रियाव्यग्रो ज्वरन्नपि ।। १२७८ ।। स्वामिकार्यपदो वाऽपि नृपकार्यरतोऽथवा । मत्ती वाऽय प्रमत्तो वा तथाप्येप न दुप्यति ॥ १२७९ ॥ कुलीना परभार्या च युवतिश्च प्रमूतिका । रजस्वला पक्षहीना नाहातव्या सभां प्रति ॥ १२८० ।। अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि लेखयित्वा विचारयेत् । दशकालानुसारेण हेतु विश्व पृथग्विधैः ॥ १२८१ ।। लिखिनात् साक्षितो भुक्तः प्रमाणत्रितयादतः। विचारयेन्महीपालः स्मृनिशास्त्रानुसारतः ॥ १२८२ ।। एतैः प्रमाणहीनस्य दिव्यं देयं महीभुना । नच देयं वयोऽवस्था देश-कालानुमारतः ॥ १२८३ ॥ प्रपाणं मानुपं पत्र दुर्लभायेन वर्तते । तदा दिव्यं प्रदेयं स्यान्न देयं मानुपे सति ॥ १२८४ ॥ शहितानां नरेन्द्रेण कवितानां च तस्करः । भुद्धिमन्विच्छतां तस्य दिव्यं देयं विना गिरः ॥ १२८ ।। प्रमाणैनिश्चित वाऽपि दिव्याऽपि विचारित । युक्त्या दण्डं नृपः कुर्याद् यथादोषानुसारतः ॥ १२८६ ।। विपेन(?)-दग्नि-मुनग-मस्खानल-जलादिभिः । पापानां माणहरणं प्रपदण्डः प्रकीर्तिनः ॥ १२८७ ।।

·अध्यायः २० मानसोलासः। केगानां कर्णयोरक्ष्णोनासिकायास्तथैव च । निहायाः करयोस्तद्वगुलीमजनस्य च ॥ १२८८ ।। पाठयोरेवमादीनामदानां छेदनं च यत् । अपराधानुसारेण क्लेशदण्डः स उच्यते ।। १२८९ ।। वन्यन ताडनं वाचा रूक्षया भर्सनं बधा। एवंविधाकारोऽपि लशदण्डः प्रकीर्तितः ।। २२९० ॥ एणानां वे शते सार्दै प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पञ्च विशेयः सहसं चैत्र चोनमः ॥ १२९१ ॥ विवादेन समः कापि विगुणः कापि कल्पते । त्रिगुणो चा कचित प्रोक्तः कचिदुक्ताश्चतुर्गणः ॥ १२९२ ।। सर्वस्वस्याधिक शापि दमः सर्वस्वमेव का। टोपदव्यानुसारेण दण्डोऽर्थहरणः स्मृतः ॥ १२९३ ॥ दण्टो रक्षति मर्यादा दण्डो धर्म प्रवर्तयेत् । निवारयेदवाब तस्माद् दण्ई प्रयोजयेत् ।। १२९४ ॥ दण्डहीने यतो राष्ट्र मात्म्यो न्यायः प्रवर्तते । तस्माद् दण्डं मयुन्नात दृष्टानां पार्मिको नृपः ।। १२९५ ॥ दण्डपातभयालोको धर्मे तिष्ठति मूत्रितः । करीव विनयो मनोऽप्यकुशेन वशीकृतः ॥ १२९६ ॥ तीबदण्डभपालोके भृशमुद्विजवे जनः । तस्मान्मृदुप्रयोगण प्रजापालनमाचरेत् ।। १२९७ ।। यथोक्तदण्डविन्पामाइ भूपर्धर्मचारिगः । यमो यर्यस्नथा राष्ट्र कोशन परिसीत ॥ २२९८ ॥ १ मत ।

·११द मानसोल्लासः। [विशतिः २ एवमहानि राज्यस्य सप्त विवनयं तथा। पाडण्यं च तथा प्रोक्तमुपायथ चतुर्विधः ।। १२९९ ॥ राज्यस्थैर्यनिमित्तानि प्राप्तराज्यस्य भूपतैः। विमतिः सोमभूपालः कृतवान् नीतिकोविदः ॥ १६०० ॥ इति दण्टाध्यायः ॥ २०॥ इति महाराजाधिराज-सत्याप्रयकुलतिलक-चालुक्याभरण-श्रीमद्भूलोकमल- श्रीसोमेश्वरदेवविरचित मानसोल्लासेऽभिलषितार्यचिन्तामणौ राज्यस्थिरीकरणोपायरयने द्वितीयं प्रकरणम् ॥ 000000000000 प्रथमो मागः समाप्तः। anooooooor 20000 5000000000 ·Gaekwad's Oriental Series Re CRITICAL EDITIOVE OP TIPPINTED SA Ken WUPES EDITED BY CO (TETESI CHOLAR AD PCELI QED TSIE Critpat LIBRARY BABODA. 1 hayyamlolamza by Razaxešbara Rejecuo 1924 2 Aamdarayanananda by Vastapala ed by C D Dalal, 1926 3 Tarkasamgraha by Apaodsjaama or Anaodagin edited by T N Tripathi B 4. 1917 2-0 Parthaparakrama by Prabladanadera, ed by C D Dalal 1917 5 Nasktraadharam«-Mahakarya by Rudrakan edited by E Enehna wacharya Introdaction by C D Dalal, 1 4. 1917 1-12 6 Llogandsafina by Vamana, edsted by CD Dalul 31 A. 1918 OS 7 Parantavelaga by Ealachandra on, edited by C D Dalal, 1917 1-8 8 Napakashatha by Vatcaraza, edited by C D Dalal, x A. 1918 9-4 9 Mohaparapiya by Yashpala, edited by blum Castar V'nayajı Introduction and appendices by C D Dalal y a 1918 10 Hammıramadamardas by Javasımhasun edited by C D Dalal, XL 4 1920 11 Udayasoodankatha by Sodabala edited by C D Dalal, 1 A 803 E Krishnamacharya, 1920 19 Mahavidyarıdambam by Bbalts Vaduadra, edited by II R Telang, 1920 13 Prachua gurjarakevyasan graba collection of Gajarita Poem 12th to 15th centunes edited by CD Dalal, u A 1920 14 Komajapalaprakbodba by Somaprabbacharps edited by Jani Jiog Tipagaji, 1920 7-3 15 Canakanka by Bhakarvajos, edited by C D Dilal, x 1923 16 Scogitamalaradda by Hards, edited by M R Teling 1920 17 Kanndracharya's Last Lut of works 12 tbs collection of larialna charse, a 17th ceatars pandit ediled by R A Shustry, with a foreword by Dr Gasgiratha Jha 1921 18 Paribagribyautra elced by De R Shamı Sbatsy 1921 19 Lekhapad!lists Specimea Sapient letters etc, ett ta 15th ces lanes edited by C D Dalal ! A and G h, Sbrigoslenir, A. 199) 2-8 OL