·अथ गणानां सूचीपत्रम्॥ १६० १६९ ४ १८ | कृतादिः १९२ प्रज्ञादिः १८३ १३४. शाखादिः शर्करादि: १२ श्लोक श्लोक श्लोक प्रथमाध्यायः॥ व्याघ्रादिः १०८ स्वागतादिः धादिस्वरादी श्रेण्यादिः १०० | पैलादिः कस्कादिः ११० तौल्वल्यादिः अहरादिपत्यादी २० वृन्दारकादिः १७१ सर्वादिः १७४ २९ मतल्लिकादिः ११३. अनन्तादिः १७८ त्यदादिः २४ खसूच्यादिः ११४. आद्यादिः १८१ यस्कांदि २५ मयूरव्यंसकादिः ११५ स्थूलादिः उपकादिः २८ | दधिपयादिः १२४ अर्चादिः (देवप- तिकतिकवादिः ३२/ गवाश्वादिः १२९ धादिः) १८५ गोपवनादिः ३५ | हस्त्यादिः १३३ यावादिः १८७ कौड्यादिः ३६ / कुम्भपद्यादिः १९० प्रजादिः ३८ शरदादिः, १३५ १९१ स्वस्त्रादिः ४२ | उरआदिः १३६ अगुल्यादिः क्रोडादिः ४३. द्विदण्ड्यादिः ९३७ / विनयादिः १९३ गौरादिः ४४/ प्रियादिः १३/ काकतालादिः शोगादिः ५२ कुक्कुटाण्डादिः १४० पवादिः १९७० कुण्डादिपात्रादी ५४ | कोटरादिः ९४१ / दामन्यादिः १८ लोहितादिः ५८ अज्जनादिः १४१ / कम्बोजादिः २०१ यदादिः ६१ | शरादिः २०२ हितीयाध्यायः॥ अजिरादिः २०३ अर्द्धर्चादिः ६३ / पृषोदरादिः २०८ राजदन्तादिः ७८ | पारस्करादिः १५० कुर्वादिः २०८ कहारादिः ८९ नभ्राहादिः १५५ शिवादिः २१२ प्राहिताग्यादिः २० पक्षादिः १५६ शुभ्रादिः २१८ तिष्ठद्ग्वादिः ९३ | रूपादिः १५७ / कल्यारयादिः अर्यादिः C६ | सुषासादिः १५८/गृष्ट्यादिः सातादादिः | गिरिनद्यादिः ९६० रेवत्यादिः याजकादिः ec क्षुम्नादिः १६१ / वाकिनादिः शौयहादिः १०१ तृतीयाध्यायः॥ तिकादिः पानेसमितादिः १०२ द्रलादिः ममयादिः . १०५ / अनुशतिकादिः १६४ हरितादिः किंशुकादिः १०० द्वारादिः १६७ अश्वादिः ३९ १०५ १४२ / भर्गादिः १४३ वाहादिः १४४ | व्यासादिः H २२८ १६३ नहादिः .

·J 'कुञ्जादिः R ३०६ / संशयादिः ३११ / अजादिः : ३१४ / व्युष्टादिः ३१५ / चूडादिः- - २५६ | कत्रमादिः C सूचीपत्रम् ॥ श्लोक श्लोक श्लोक विदादिः २४३ / मध्वादिः ३०० अपूपादिः ३५ २४५ | उत्करादिः ३०१ गर्गादिः २४६ | शौनकादिः षष्ठाध्यायः॥ ३०४ चतुर्थाध्यायः॥ उक्थादिः ३६० धमादिः क्रमादिः २५३ ३६१ उत्सादिः २५४ पञ्चमाध्यायः॥ ऋत्वादिः ३६१ भिक्षादिः २५७ आध्यात्मादिः ३१२ सन्तापादिः ३६२ केदारादिः नद्यादिः २५८ ३६४ पादिः ३६५ खलादिः २६० गहादिः ३१७ / स्वर्गादिः तालादिः ३२२ उत्थापनादिः ३६६ शरादिः ३२५ स्वस्तिवाचनादिः ३६७ राजन्यादिः ३२७ | देवव्रतादिः ३६८ ३२९ | महानाम्न्यादिः ३६८ ऐषकार्यादिः २६८ | सन्ध्यादिः नहादिः २७०/ अश्मादिः २७१ फ़थादिः ३७० सख्यादिः २७२ प्रतिजनादिः ३३८ | दण्डादिः ३७१ सङ्काशादिः ३३९ सुस्नातादिः वलादिः ३७२ २७७ / परिमुखादिः ३४१ / परदारादिः पक्षादिः ३७३ २७८ ऋगयनादिः ३४३ प्रभूतादिः कर्णादिः ३७४ २८१ ऋगादिः सुबइमादिः २८२ शुण्डिकादिः ३७५ वराहादिः ३४७ -३७६ कुन्दादिः उत्सङ्गादिः २८५ | देवासुरादिः ३४० ३७८ अरीहणादिः २८६ / शिशुक्रन्दादिः भस्त्रादिः कशाश्वादिः ३५० ३७ २९० सिन्ध्वादिः ३८० २९३ | शुण्डिकादिः बल्वजादिः ३५३ / निकटादिः ३८२ २ | कर्णादिः काशादिः ३५४ २९६ पीस्वादिः । तृणादिः शक्तपादिः ३८४ २९८ | रेवतिकादिः प्रेक्षादिः ३५६ / छत्रादिः २८५ ३५० । फिशरादिः ३८७ २६१ / काश्यादिः २६५ / पलद्यादिः , कच्छादिः २६७ / धूमादिः भौरियादिः प्रश्मादिः ३३४ / अश्वादिः ३३५, वंशादिः ३३६ / छेदादिः २०४ / दिगादिः ३४५ पर्पादिः ३४६ वेतनादिः २८४ | कुलालादिः रुप्यादिः ३५९ / अक्षयूतादिः महिण्यादिः २९६ | गवादिः ·सूचीपत्रम् ॥ श्लोक ४२२ शब्दादिः ४२४ लोहितादिः ३२ / बलादिः ४२७ ग्रहादिः श्लोक श्लोक समाध्यायः॥ लोमादिः ४२१ भृशादिः 'तारकादिः ३८८ पामादिः ४४१ पृथ्वादिः ४४३ मरायादिः दृढादिः ३९३ सुखादिः ४४४ ब्राह्मणादिः ३९५ सुखादिः ४४५ युवादिः ४२८ | वारादिः (कपरि- मनोज्ञादिः कृष्यादिः ४३० ४० कादिः) ४४६ इष्टादिः ऊषादिः ४३१ / संपदादिः ४११ ४४९ यवादिः अर्शमादिः. ४१४ ४३२ | भिदादिः ४५१ उदन्वदादिः ४१५ विमुक्तादिः ४३३ नन्दादिः ४५३ ज्योत्स्नादिः ४१६ गोषदादिः ४३५ | पचादिः ४५५ पृच्छादिः ४१७ भटमाध्यायः ग्रहादिः ४५७ सिटमादिः ४१८ / कपड्वादिः ४३७ / मूलविभुजादिः ४६० ४०५ पुष्करादिः ५ ·ओ३म् प्रथ श्रीवर्धमानविरचितः स्वीयवृत्तिसहितो गणरत्नमहोदधिः॥ मुखेनैव ग्रहीष्यन्ति गणरत्नानि यां श्रिताः। वृत्तिः सारभ्यते स्वीयगणरत्नमहोदधेः ॥ शास्त्रारम्भे समीहितसिद्धयेऽभिमतदेवतायां (१) ग्रन्थकन्नमस्कारमाह । वाग्देवतायाः क्रमरावस्ते जयन्ति येषां मिषमानतोऽपि । सर्वार्थदर्शी (२) मुकुरेण तुल्यः प्रकर्षमेति प्रतिभाविलासः ॥ १ ॥ येषां वाग्देवतायाश्चरगारेणूनां संस्पर्शमात्रेणापि निखिलपदार्थसार्थप्रति- बिम्बहेतुः प्रतिभाविलासः सातिशयः सम्पद्यते, ते जयन्तीति सम्बन्धः । वाचामधिष्ठात्री (३) देवता वाग्देवतेति सामिप्रायं तस्याँ नाम । जयन्तीति सर्वोत्वार्षण वर्तन्ते सर्वोत्कृष्टत्वेन च नमस्कार प्राक्षिय्यत इति तान्प्रति प्र- णतोऽस्मीति लभ्यते । प्रतिभेति। प्रज्ञा नवनवोल्लेखशालिनी प्रतिभा मता ॥ इदानी व्याकरणनिष्णातबुद्धीनां पूर्वाचार्याणां स्तुतिमाह ।। शालातुरीयशकटाङ्गज़चन्द्रगोमि दिग्वस्त्रभर्तृहरिवामनभोजमुख्याः । मेधाविनः प्रवरदीपककर्तृयुक्ताः प्रानिषेवितपदहितया जयन्ति ॥२॥ शलातुरो नाम ग्रामः । सोऽभिजनोस्यास्तीति (४) शालातुरौ यस्तत्रभवात् पाणिनिः। शकटाङ्गजः शाकटायनः। पूज्यश्चन्द्रश्चन्द्रगोमी। गोमिन् पूज्यति (१) देवताया इतिपाठान्तरम् । (२) शब्दार्थदर्शीतिप्रा० (३) विद्याबोधो- बसेयः । (४) तूदीशलातुरवर्मती० ४।३। ८४ इति सूत्रेण छणप्रत्ययः ।

·. . पर गणरत्नमहोदधौ गोमिन् । दिग्वस्त्रो देवनन्दी । भर्तृहरिक्यिपदीयप्रकीर्णकयाः कर्ता महा: भाष्य त्रिपाद्या व्याख्याता च । वामनोऽविश्रान्तविद्याधरव्याकरणकर्ता। भोजः सरस्वतीकण्ठाभरणकर्ता। मुख्यशब्दस्यादिवचनत्वाच्छिवस्वामिपतञ्जलिका- त्यायनप्रभृतयो लभ्यन्ते । दीपककर्ता श्रीभद्रेश्वरसूरिः । प्रवरश्चासौ दीपक कर्ता च प्रवरदीपककर्ता । प्राधान्यं चास्याधुनिकवैयाकरणापेक्षया ॥ निषे- वितं पदद्वितयं चरणाम्बुजदयं सुप्तिङ्लक्षणं च येषां ते तथोक्ताः ॥ इदानी समस्तशास्त्रोपलम्भपूर्वकं स्वग्रन्थसारतां दर्शयति । विदित्वा शब्दशास्त्राणि (२) प्रयोगानुपलक्ष्य च । स्वशिष्यप्रार्थिताः कुर्मो गणरत्नमहोदधिम् ॥३॥ शब्दशास्त्राणीति (२) पाणिन्यादिविरचितानि सोपनिबन्धानि । प्रयो- गान् महाकाध्योपनिबद्धानि लक्ष्याणि । लक्ष्य लक्षणं च सम्यग् ज्ञात्वा गरा- रत्नमहोदधिनामानं ग्रन्थं स्वविनेयैरभ्यर्थिताः कुर्मः पद्यअन्धेन रचयामः (३) । अथ गणानाह (४) । च वा हा वैव'नह नहि नवा नो चन हि है स्वधा स्वाहा रै वै यदि यदुत नूनं नहि कमः । उताहो हा ही हे किमुत यदि नामेव तु तथा भगो भो हंहो हो इति ह नु सहामा ननु नञः ॥४॥ ध। इत्यन्धाचयसमाहरितरेतरसमुच्चयविनियोगतुल्ययोगितायधारणहेतु- यु (५) ॥ भिक्षामट गां चानय ॥ पाणी च पादौ च । पाणिपादम् ॥ लक्षण न्यग्रोधश्च । प्लसन्यग्रोधी ।। पचति च पठति घ चैत्रः ॥ महं च त्वं च पुत्र ! गज्यायः ॥ रुतं च गर्वाभिमुख मनस्त्वया। फिमन्यदेवं निहताश्च नी द्विपः ।। अतीतः पन्यानं तय घ महिमा वाङ्मनसयो- रतद्व्यावृत्त्यायं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । nl. (१) मशास्त्राणि-इति पा० । (२) सर्वशास्त्राणि--इति-पा० (३) ग्रन्थ म्यगिष्याय मिदमइत्यर्थः । स्त्र शिवः कुमारपालहरिपालमुनिचन्द्रप्रभृतिभिः मार्थिताः ॥ (४) अधुनायभरमाप्तान गणनाह। (५) मर्यत्राभिधेयकमेगो- दाहरणानि । cen- TH- ·AMAC VIRRARY नामगणाध्यायः १ PS:......३... स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः- पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ हे देव यस्तव महिमा स वाङ्मनसयोः पन्थानं मार्गमतीत एव । उल्ल- जितवानेवेत्यर्थः । ग्रामञ्च गन्तव्यः शीतञ्च । शीतात् कथं गस्यतइत्यर्थः ॥ पादपूरणेऽपि । भीमः पार्थस्तथैव च । वा विकल्पानवलुप्त्युपमानन्दस- मुच्चयेपु ॥ यवैर्वा ब्रीहिभिर्वा यजेत ॥ शस्त्रवेदमधिगम्य तत्त्वतः कस्य वेह भुजवीर्यशालिनः ॥ जातां मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् ॥ सा वा शम्भोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम । न तृतीयेत्यर्थः । वायुर्वा रहनो वा॥ह। अह । इति विनियोगे। त्वं ह ग्रामं गच्छ । अयमहारण्यं गच्छतु ।। प्राचारातिक्रमेऽपि। स्वयं ह नोदनं भुङ्क्ते । उपाध्यायं सक्तन् पाययति ॥ स्वयमह रथेन याति । उपाध्यायं पदातिं गमयति ॥ हः पादपूरणेऽपि । इति ह माहुराचार्यः । अह शब्दः पूजायामपि भवति । यथा । अह मा. णवको भुङ्क्ते ॥ क्षेमार्थेऽपि शाश्वतः॥ एव । इति नियमानियमौपम्योत्प्रे. क्षासु। अहमेव स्वयमिदं वदामि ॥ अद्येव ॥ इहेव ॥ श्रीत्तवैष मेऽस्तु ॥ तमेव मेनादुहितुः कथञ्चिद्विवाहदीक्षातिलकं चकार । तमेवेति जनोरथमिवेत्यर्थः। क्वेव भोक्ष्यसे । इत्यनवलुप्तावित्येके ॥ एवमिति प्रकृतपरामर्शप्रकारे वार्यो- पदेशनिदेशनिश्चयाङ्गीकारवार्थेषु ॥ एवंवादिमि देवों ॥ एवं कुरु ॥ मैवं मंस्थाः॥ अग्निरेवं विप्रः ॥ एवं पठ॥ एवं तावत् ॥ एवमेतत् कः सन्देहः ।। एवं कुर्मः ॥ श्राहार्यमेवं मृगनाभिपत्तमियानशेपेण सयाविशेषः ॥ नह । इति प्रत्यारम्भे । नह भोक्ष्यस इति । नहि । नवा । नो । इति निषेधे ॥ नहि नहि नहिमानं प्राप्य तृप्यन्ति भूपाः ॥ यद्वा । अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमाव- हति। नहि सरुन्निपातमात्रेणोदविन्दुरपि ग्रावणि निन्नतामादधाति । अ- सहदित्यर्थः ॥ नवा कुर्य्यात् ॥ व्यजनमस्वरं परं वर्ण नयेत् । यद्वा । अविन इव मापसे । विप्रवन्न ब्रूष इत्यर्थः ॥ दददपि गिरनन्तर्बुध्यते नो चनेति चिदर्थे । फिनो विभक्तिप्रत्ययान्तात् परएय परस्य प्रयोगो भवति । तद्यथा । कञ्चन । काचन । किंचन । केचन । वचन । कदाचन । कयंच. नेति ॥ हि । इति स्फुटार्थनिश्चय हेतुपु । कोच बालिशो हस्तगतं पागतं कुर्यात् ॥ दात्वं हि उद्यः फलदं पदग्रतसाद दानेरयुबा बनाव जीम् ।। . मनुप्यः . - ·४ गणरत्रमहोदधौ अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते ॥ यो हि दीर्घासिताक्षस्येत्यादौ पादपूरणवि- शेषावधारणादायपि ॥ है । इति सम्बोधने । है देवदत्त ! ॥ श्लाघाविस्मय- योरपि ॥ वधा। स्वाहा । इति पितृदेवतासम्प्रदानयोः । स्वधा पितृभ्यः । खाहाऽग्नये॥ रै । इत्यनादरदानयोः। त्वं ह रै किं करिष्यसि ॥रै करोति । दानं ददातीत्यर्थः ॥ वै । इति पादपूरणे । यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविर विदुः॥ बृहस्पति देवानां पुरोहितइति विशेषेऽपि ॥ यदि । इति पक्षान्तरे। यदि शमः किं तपसैति (१) ॥ यदुत । इति वाक्यार्थनिर्देशे। स त्वया वाच्यो यदुतेहागम्यताम् ॥ नूनमिति तर्कनिश्चययोः । नूनं शरत् प्रफुल्ला हि काशाः ॥ नूनं सा तव प्रियेति ॥ उत्प्रेक्षायामपि । सहि कमिति निषे. धे। अस्ति ते किञ्चित् । न हि कमिति ॥ उताहो । इति वितर्के । गौरयमुताही गवय इति ॥ हा । इति विस्मयविषादयुग्जुगुप्सार्त्तिषु । हा लब्धं पाटलि- पुत्रम् ॥ कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ हा प्रिये जान- कि ! ॥ हा देवदत्त ! ॥ हा हतोऽस्मि मंन्दभाग्यः॥ ही। इति विस्मयविषा- दयोः । हत विधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ॥ शतकृत्वोऽप्यधीयाना ही न विद्मो जा वयम् ॥हे। इति सम्बोधने । हे देवदत्तेति ॥ श्लाघावि- स्मययोरपि ॥ किमुत । इति किं पुनरर्थेऽतिशये पक्षान्तरे च ॥ प्राकृतीपि पुमान्नावमन्तव्यः किमुत राजेति । किमुत ब्रह्मविन्नेमिः ॥ किमुत . रज्जुः किमुत सर्पः । यदि नाम । इति मकृतान्यधात्वे । विप्रोऽसि यदि नाम मूर्खः ॥ कथं नाम । इत्याश्चर्यार्थ इति केचित् । महावातातिनान्तमेघमालातिपेलवैः । कथंनाम महात्मानो ह्रियन्ते विपयारिभिः ॥ इवाइतीषदर्थोपमोत्प्रेक्षावाक्यालङ्कारेषु। कडारइवायम् । चन्द्रइव सुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद्भविष्यति ॥ तु । इति विशेषावधारणपू. जापावृत्तिपादपूरणाप्यर्थ हेतुषु । मिष्टं पयो मिष्टतरं तु दुग्धम् । आत्माद- यस्तु प्रमेयम् । यद्वा । भीमस्तु पाण्डवानां रौद्रः । यस्तु साणवको भुङ्क्ते । : त्यं तु किं करियसि । शास्यास्यामि तु ते ॥ ॥ (१) यदि घेत्मपि । यदिया स्युर्यहून्यपि ।

·नामगणाध्यायः १ ५ 7 . कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थन्तु कीत्यंते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ मानुषङ्गिकमपि कीर्त्यत इत्यर्थः ॥ गृह्णीध्वं व्याकरणम्। भृशं तु दुर्जेयम् ॥ तथा । इति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनसादृश्येषु । देवदत्तो व्रजतु । तथा यज्ञदत्तः । तथेति स प्रतिज्ञाय ॥ तथा हि ते शीलमुदारदर्शने ॥ इदमपि तथेति ॥भगो । भोः । हो । हो । इति सम्बोधने । भगो ब्राह्मणाः। भोः शूद्राः । हंडो पान्थ ! किमाकुलः । दुःसहो हो वियोग इति ॥ इतिहं । इति लोकप्रवादागमयोः । इतिहाकरोत् ॥ इतिह चकार ॥ इतिह स्मोपाध्या- यो ब्रूते पुनर्वसुरात्रैय इति ॥नु इति प्रश्नप्रतिवचनोपमानवितकोत्प्रेक्षावि- पादपादपूरणेषु । को नु ? वाचमीरयत्यन्तरिक्षे ॥ अकार्षीः ? कटं देवदत्त ! प्रयं नु करोमि भोः ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहूतवयाः ॥ अहिर्नु रज्जुर्नु ॥ रज्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्थगितं नु ॥ क नु मां त्वदधीनजी- विताम् । भाख्यास्यामि नु ते। इति ॥ सह । अमा। इत्येकक्रियादि (१) योगे। पुत्रेण सहाधीते । पुत्रेण सह पण्डितः। पुत्रेण सहु धनवानिति ॥ आमा सह भवतीत्यमात्यः ॥ सामीप्येऽप्यमा ॥ ननु । इंति परप्रतीक्षेपानुज्ञेपणाप- टप्रतिवचनमननयेषु । ननु वक्तविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः ॥ अथवा । आपदो नन्यहो वन्द्याः सारासारधिवेचिकाः ॥ नन्वनुजानीहि माम् ॥ अकार्षीः कटं देवदत्त ? । ननु करोमि भोः ॥ एवं प्रश्ननययोरप्युदा- हार्यम् । विरोधोक्तो ननुवेत्यपि पठनीयम् ॥ नम् । इति निषेधेपदर्धाव- क्षेपेषु। अब्राह्मणः। अब्राह्मणी । अनुदरा कन्या । अपचसि त्वं वपलेति ॥ अकारो नमो न इत्यत्र विशेषणार्थः किंस्वित् प्रत्युत यञ्च कञ्चन न कं तत्रा लमं साकमः, साई जातु कृतं यदा वदि वदूमाहो नवै यावतः । 'पाहोस्वित् किल किंकिलालमररे दिष्व्यों, चिरस्य प्रगे, ते मे येन चिराय तेन नहवै शश्वञ्छुभं कूपतः ॥५॥ , : ॥४॥ . (९) नादिपदेनात्र गुणद्रव्ययोगोऽपेक्षितः । . .

·0 im- -- । गणरतमहोदधी किंस्विदिति वितके । स्थाणुरयं किंखित पुरुषः ॥ प्रत्युत । इत्युक्तृवै । परीत्ये । न दोषः पुनरुक्तपि प्रत्युतेयमलक्रिया ॥ यच्च । इत्येतदनवक्त- प्त्यमर्षगहाँश्चर्येषु । भावकल्पयामि । न मर्पयामि । गर्हामहे । श्राश्चयं यच्च, सत्रभवान् वृषलं याजयेदिति ॥ कच्चन । इति कामनवेदने । कच्चन जीवति ते माता ॥ न । इति निषेधोपमानयोः । पासवः प्रतिपदं प्रमदानां नैक- रूपरसतामिव भेजे ॥ मृगो न भीम इति । अयमुपमानवाची छन्दस्येव । स चीपमानपदात्पर एव ॥ कमित्यनर्थकः पादपूरणे(१) । शिशिरंजीवनाय कम्॥ सत्रा। समम् । साकम् । सार्धमिति सहवत् (२) ॥ जातु । इति कदाचिदर्थ । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ कृतमिति निवारणनिषेधयोः । वत्स कृतं साहसेन ॥ कृतं पुरुषशब्देन जातिमात्रावलम्बिना ॥ यदा । इति हेतौ । यदा कानैः सर्वगतस्त्वमुच्यस इति ॥ वदि । इति कृष्ण पक्षे ॥ वदिति वियोगपादपूरणयोः ॥ वडिति टान्तं प्रशंसायां श्रीभोजः ॥ ऊमिति स्त्रीणां विकारयचने । ऊ नाहमेवं वेनि । पाहो । इति वितके यद्यर्थ च । स्था. गुरयमाहो पुरुषइति ॥ अन्धेरम्भः स्थगितभुवनाभोगपातालकुक्षेः, पोतोपायादिह हि बहवो लङ्घनेऽपि क्रमन्ते । आहो रिक्तः कथपि भवेदेष दैवात्तदानी, को नाम स्यादयटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥ नधै । इति निषेधावधारणे विशेषनिषेधे च । नथै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति । नैव स्त्रीणां सौहार्दानीत्यर्थः ॥ नवा एतन्नियसे न रिष्यसीति ।। यायदिति साकल्यावधिमानावधारण(३)कालावधिपु । यावत्कार्य ताव- रकुरु । सकलं कुर्वित्यर्थः ॥ यावद्गन्ता तावत्तिष्ठ । यावदमन्नं ब्राह्मणाना- मन्त्रयस्व । यावद्दत्तं तावद्भुक्तम् (४) । यावगिरः खे मरुतां चरन्ति ॥ अन्य- त्रापि दृश्यते । यायद्वयत्याहितसायफस्य मत्कार्मुफस्यास्य निदेशवर्ती ॥ (१) पादपूरणेऽपि(२) एकद्रव्यगुणकर्मयोगइति यायत (३) मानावधा- रणामयधाराफा० पति पा० (४) फियहत्तं कियद्भुक्तमिति नामधारयति । 4. ८ ३ ·नामगणाध्यायः १ ७ . .. ७ -- यावज्जीवमधीते ॥ पाहोस्विदित्याहोवत् ॥ किल । इत्यागमासचिन्यक रणसम्भाव्यहेत्वलीकेषु । जघान कंसं किल वासुदेवः । एवं किल केचिद- दन्ति । त्वं किल योत्स्यते । पार्थः किल विजेष्यते कुरून्द्र । स किल कवि- रेवमुक्तवान् । गोत्रस्खलितं किलाश्रुतं कृत्वा ॥ किंकिल । इति क्रोधान- द्वयोः । न मर्षयामि । न श्रद्दधे । किंकिल तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति ॥ न- लमिति भूषण पर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । अलङ्कारः ॥ अलमस्त्यस्य धनम् । बहित्यर्थः ॥ अलं मल्लो मल्लाय ॥ अलमतिप्रसङ्गेन ॥ पालप्यालमिदं बभ्रो. यत्स दारानपाहरत् । न युक्तमेतदित्यर्थः ॥ अररे । इत्यवक्षेपसम्बोधने । अररे महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः॥ दिष्ट्या। इत्यानन्दे । दिष्ट्या वर्धा- महे ॥ सभाजनदर्शनप्रातिलोस्येष्वित्येके ॥ निष्पत्तौ बाह्येति केचित्पठन्ति । उमिति कोपनोक्तौ । उसैवामि तव प्रिया ॥ चिरस्य । इति कालभूयस्त्वे। चिरस्य याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैरिति ॥ प्रगे। इति प्रातरर्थे । प्रगे प्रबुध्यसे । ते । मे । इति त्वया । मया । इत्यर्थे ॥ श्रुतं ते राजशार्दूल !। श्रुतं मे भर- तर्षभेति ॥ येन । तेन । इति हेतौ ॥ वितर गिरमुदारां येन मूकाः पिकाः स्युः ॥ क्षणमवहितश्च तां दिशं येन चक्षुः प्राहिणवम् ॥ नदी तेन जगाम । गमने नदीहेतुर्द्वितीयालक्ष्यात् ॥ तथाहि जाम्बवती हरणे । वार्हद्रथं येन विवृत्तचक्षुर्विहस्य सावज्ञमिदं (९) बभाषे । कादम्ब-म्- सप्रश्रयं मदलेखां तेन वलितप्रमुखो भूत्वा ॥ अपि च । हा कः पीडयते पयोधरतटे मातः किमीयः करो नाभी तेन क एष कर्षति मुहुर्नीवीमपश्यन्निन ॥ येन दाता तेन श्लाघ्यः ॥ चिराय । इति चिरस्यार्थे । चिराय निर्धनो भूत्वा भवत्यहा महाधन इति ॥ न ह वै । इति निष्ठितनिषेधावधारणे । न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति । शश्वदिति सार्वकाल्ये। शश्वचकारेत्यादि । सातत्येऽपि । शश्वदक्ति कुशिक्षितः ॥ नित्यसहायो- रपि । शाश्वतं वैरम् । शश्वद्भुञ्जाते इति ॥ शुभमिति कल्याणे । शुभंयुः ।।. कूपदिति प्रश्नवितर्कप्रशंसासु । कूपदयं गायति ॥५॥ .(१) साकाङ्क्षमिदमिति 'पा० , ·( गणरत्नमहोदधौ । वाव वाव तुवै नुवै खलु चिराद् हेतावृतं तावतो, मात्रायां मम हुँ चिरेण पशवः प्रार् शुकं माकिरः । अन्योन्यस्य यथाकथाच वपटो मर्या स्म मामाथकिं, चेदनाय हयेऽय्यये नकिररे रात्रौ पुरा सीमदः ॥६॥ वाव । इत्येवार्थे । शरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत इति ॥ स्वाव । इति विशेषयुक्ते वावार्थे । अयं त्वाव प्रशस्यत इति ॥ तान्तावि- भावनुमानप्रतिज्ञाप्रैषसमाप्तिष्विति केचित् । त्वावदित्यपि ॥ तुवै । इति विशेपे ।अयं तुव प्रकृष्यत इति ॥ नुवै । इति वितर्के । को नु वै गच्छती- ति॥ खलु । इति निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनयनियमनिश्चयहेतुविषा- देषु । खलु कृत्वा । अथो खल्वाहुः ॥ स खल्वधीते वेदम् ॥ न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्य्यमेतत् ॥ प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः । प्रवृत्तिसारा एवेत्यर्थः ॥ खलु दानम् । त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् । न विदीय कठि- नाः खलु स्त्रियः ॥ चिरादिति चिरायार्थे । चिरादृष्टोऽसीति ॥ हेतौ । इति निमित्तार्थ हेतौ हप्यति ॥ ऋतमिति सत्यार्थे । ऋतं ब्रवीति ॥ ता. वदिति तुल्ययोगितासाकल्यमानक्रमावधिषु । यावत्कायें तावत्कुरु । याव- हत्तं तावद्भुक्तम् । त्वमेव तावत्परिचिन्तय स्वयम् । तावदधीष्य यावबुध्य- से ॥ यावत्तावच्छब्दी परस्परसापेक्षावेव शब्दशक्तिस्वाभाव्यान्निजमर्थ गम. । यतः । क्वचित्तु केवलौ (९).॥ मात्रायामित्यल्पपरिनाणे । मात्रायां भोजकः। मम । इति प्रत्यगात्मसम्बन्धे । ममेत्यस्य भावो ममत्वं ममता । निर्गतो म. मेत्यस्मादिति निर्ममः ॥ हुमित्यनिच्छामयस्सरणभर्त्सनकोपेपु । हुं हुं मुञ्च । हुं राक्षसोऽयम् । हुं स त्वमसि । हुं निर्लज्जापसरेति ॥ माः कष्टं वत ही चित्रं हुं मातदैवतानि धिक् । हा पितः ! कामि हे सुभ्र ! यवयं यिललाप सः ।। जिंदगातः फेफयि!,(२) । किं त्ययानुष्टितमित्यर्थः ॥ घिरेगा । इति चिरा. या। चिरेण मिनध्यसनी मुंदमो दगघोषजः ॥ पशु । इति सम्पगर्थे । नी, न पनि पशु गन्यमानाः । दर्शनीयं शान सम्यक् प्रतिपद्यमाना लोभ परि (१) केरलायचीति पा० (२) फैफैयि-रति पार - .

·नामगणाध्यायः १ तु स्थजनीत्यर्थः ॥ प्राले। इत्यहः प्रारम्भे । प्राणे गच्छति ॥ शुकमिति 'शैध्ये । शुकं गच्छति॥ माकिरिति निषेधवर्जनयाः। रक्षा मे माकिः कुर्विति ॥ सान्तं शाकटायनः । तथा नकिःशब्दमपि ॥ अन्योन्यस्य । इति परस्प- रार्थे। अन्योन्यस्य स्मरन्ति ॥ यथाकथाच । इत्यनादरे । यथाकथाच दीयते । यथाकथाच दक्षिणेति ॥ वषडिति देवहविर्दाने । वषडिन्द्रायेति ॥ मर्या । इति सीमबन्धने । मर्यो आदीयते । इति मर्यादा । सीमबन्धनेन गृह्यत इत्यर्थः । स्म । इत्यतीते वाक्यपूरणे च । इति ह स्मोपाध्यायः कथयति । अङ्ग म विद्वन्माणवकमध्यापयेति ॥ माङ्। मा। इति निषेधाशङ्कयोः । मा कार्षीत् । मा भवतु तस्य पापम् । मा भविष्यति शीतार्ता जानकी हृदय- स्थिता ॥ ङकारो लुङ्माङीति (९) विशेषणार्थः ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे। देव- दत्त ! गच्छसि । अथ किम् ॥ चेदिति यद्यर्थे । शान्तिश्च दमृतेन किम् ॥ अ- हाय । इति शीघ्रार्थे । अहाय सा नियम क्लममुत्ससर्जेति ॥ हये । अयि । इति सम्बोधने । हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे । अयि विजहीहि दृढोपगू- हनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि । अय्ययि साहसकारिणि ॥ भो । इति स्मरणे । भये रामो दाशरथिः ॥ नकिरित्यौपम्ये । मेघो नकिर्वर्षति । प्रतिषेधवर्जनयो- रपि ॥ अरे । इति हीनसम्बोधने। अरे चौर ! ॥ रात्रौ । इति निशायामि. त्यस्यार्थे । रात्रौ वृत्तं तु द्रक्ष्यसि । रात्रौचरः ॥ पुरा । इति प्रबन्धभविष्य. दासत्तिचिरातीतेषु । उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थः ॥ गच्छ पुरादेवो वर्षति । समनन्तरं वर्षिष्यतीत्यर्थः । पुरापि न नवम् । पुरा- णमिति ॥ कश्चिद्भविष्यत्यासत्तौ, चिरेऽतीते चेति पृथगाह ॥ सीमिति सर्व- तोभावे । सीमादित्यो असृजत् । सर्वत इत्यर्थः ॥ अदित्याश्चर्ये । कस्तद्वेद यदद्भुतम् ॥६॥ श्रोषड् वौपट प्याडहो नोहि वादः- सूपत् कञ्चिद् यत्र नेदङ्ग हन्ताः । वै न्वै छम्बट पाडवेरे वताथो-. कं हं हिं कद् वेदधाघो नक'चाः ॥ ७॥ श्रौषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थे ॥ प्याडिति प्रशंसामन्त्रणयोः । प्याट् शीघ्र पठति । प्याटपाठकाः ॥ हिंसासातत्ययोरपि शाकटायनः ॥ कश्चि- (९) माङि लुङिति पा० । न । । . . ३ ·. : 17 १० गणरत्नमहोदधौ चिरत्ने तीते काले । समीपेऽनागते चेति पृथगाह ॥ अहो । इति सम्सोधः नाश्चर्ययोः । अहो बत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि याचते । अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ नोहि । इति प्रतिषेधे । नोहि पठसि त्वम्॥ वादिति वदर्थे । बाडिति तु टान्तं वषडथै श्रीभोनः॥ सूपदिति कूपदर्थे । कच्चिदिति कञ्चन- यत्॥ यत्र । इति यच्चवत् ॥नेदिति शङ्कायाम् । नेज्जिह्मायन्त्यो नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेष्विति श्रीशाकटायनः ॥ अङ्ग । इति पूजासम्बोधन- योः । (१) अंङ्ग विद्वन्माणवकमध्यापय । तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्गतरुणेगास्वादि- ता गालती ॥ समृद्ध्युपयोगप्रातिलोम्येष्विति श्रीशाकटायनः ॥ हन्त । इति हर्षानुकम्पावापारम्भविषादेषु । हन्त जीविताः स्मः। पुत्रक हन्त ते धाना- काः। हन्त ते कथयिष्यामि । हन्त हताः पथिकगहिन्यः॥दाननिश्चययोरपि । भूरियं हन्तकारः । हन्त गच्छामः। निश्चयेनेत्यर्थः ॥ त्वै । इति विशेषवित्त- योः । अयं वै प्रकृप्यते । कस्त्वा एषोऽभिगच्छति ॥ न्वै । इति वितर्क- पादपूरणयोः । को न्वाएषोऽभिगच्छति ॥ छम्बडित्यन्तःकरणाभिमुख्ययोः । छम्बटसंशुद्ध्या गर्वं जयति । छम्बण्मुखो धावति ॥ पाडिति प्याडर्थ ॥ के- चित् पट् । इत्यपि सादृश्यासम्पत्तिसाकल्यग्रन्याधिकवचनेषु ॥ अवेरे । इत्यरे इत्यस्यार्थे । यत । इति हेतुखेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणेषु । वनजेनेति यलं वतास्ति सत्त्वे । यस्मादित्यर्थः ॥ अहो बत महत्कप्टम् । हता बत वरा. की सा। बत प्राप्ता सीता। अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः । बत वितरत तोयं तोयवाहा नितान्तम् ॥ अथो । इत्यन्यादेशे । इमं वेदमध्यापय । अथो एनं छन्दोपि॥ अन्येऽप्यर्था यक्ष्यमाणा अथशब्दबद्रष्टव्याः ॥ कुमिति प्रश्ने कुं फरोपि ॥ हमित्यसम्मती । हंक एवमाह ॥ हिमिति स्तोमवचनः । हिंसा- म गीयते ॥ फदिति ह । फद्रुद्राय प्रचेतसे ॥ वेदिति वदर्थे । वेडिति वप- सर्थ टान्तं तु श्रीभोजः॥ अध । इत्यथार्थ । अधा स वीरैर्दशभिर्वियूयाः ।। अघों इति भोअर्थ ॥ नु कमिति वितर्के । अहिर्नु कं रज्जुर्नु फम् ( च । इति चेदर्थ । त्वं च गमिष्यसि फलिप्यति नः कामः ॥ श्राद्यपदात्परएक : प्रयोक्तव्यः । यदुक्तमन्यत्र । चो यद्यर्थे प्रथमात्पदात्परः ॥७॥ (१) मंसासंयोधनयोरिति पा० ·C ७ . नामगणाध्यायः १ ११ प्रोमादकस्मादुत यत्तदन्यत्, पर्याप्तमग्रे कुविदाम नामाः । अन्यत्र घाथेद् विषु चित् सुकं किं, स्विदन्तरेणैकपदेऽहहोञः ॥८॥ लोमित्यम्यादानाभ्युपगमसमाप्त्यर्थे । मङ्गलप्रयोजनश्च भवति । ओं अ. ग्निमी. पुरोहितम् ॥ श्रोमित्युक्तवतोऽथ शाङ्गिण इति व्याहृत्य वाचं नभस्- तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दोः श्रियं बिभ्रति । ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ नादित्यथार्थे । विश्वकर्मा विमना श्राद्विहाया इति ॥ अकस्मादित्यतर्कितोपनते । कस्मादकस्मादमी ॥ उत। इति वित- वाढार्थप्रश्नसमुच्चयपक्षान्तरपादपूरणेषु । स्थाणुरयमुत पुरुषः । उत शिरसा पर्वतं भिन्द्यात् । उत दण्डः पतिष्यति । स्वाभासो भरवानुत । एकमेव वरं पुंसामुत राज्यमुतानमः । स सर्वलोकस्य शुभो भवत्युत ॥ यत्तदिति हेत्व। यदयमधीते तज्जानाति ॥ अन्यदित्यन्यार्थे । देवदत्त आयातोऽन्यच्च यज्ञदत्त इति ॥ इतरार्धेऽपि ॥ पर्याप्तमिति सामर्थ्यवारणयोः । त्वयैव पर्याप्तम् । पर्याप्तमिहान्येन ॥ अग्रे । इति पुरस्तादर्थे । अग्रेसरः । अग्रेवणम् । कुवि- दिति भूर्यर्थे । कुविदङ्ग यवमन्तः॥ योगप्रशंसास्तिभावेष्वपि ॥ श्राम । इति प्रतिवचनावधारणयोः । कटं कुरु । आम करोमि ॥ तथा- घण्टानादो निस्वनों डिण्डिमानां- ग्रेवेयाणामारवो वंहितानि । आमेतीव प्रत्यवोचन गजाना- मुत्साहार्थं वाचमाधोरणस्य ॥ गच्छाम्याम ॥ अभ्युपगमेऽपि । आम मैथिलि ! ॥ नाम इति प्राकाश्यसंमा- अनाक्रोधाङ्गीकारकुत्सनालीककथंचिद्विस्मयेषु । हिमालयो नाम नगाधिरा- जः ॥ कथं नाम समेष्यसि ॥ स्मृतिः सम्भावनैव । स नामायं बन्धुः ॥ ममापि नाम दशाननस्य परैः परिषवः ॥ एवमस्तु नाम । को नामायं सवितुरुदयो यत्र न स्वे स्फुरन्ति ॥ दष्टेव सा रोदिति नाम तन्वी ॥ यदि लेपन मेवेष्टं ·१२ गणरत्नमहोदधौ लिम्पति म कोऽपरः। अन्धो नाम पर्वतमारोहति ॥आमन्त्रणेऽपि॥अन्यत्र ।" इति वर्जने। पतितान्न विभृयादन्यत्र मातुः ॥ घ। इति हिंसाप्रातिलोम्य- पादपूरणेषु। घ हिनस्ति मृगं व्याधः॥ अथ । इति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्न- काराधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । अथ परस्मैपदानि । स्नातोऽथ भुङ्क्ते । अथ शब्दानुशासनम् । अथ शक्तोऽसि भोक्तुम् । अथातो धर्म व्याख्यास्यामः। अथ समासः। गौडो भवानथेति ब्रूमः। भीमोऽयार्जुनः । नित्यः शब्दोऽथा- नित्यः ॥ इदित्यनर्थकः । वक्ष्यन्तीवेदागनीगन्ति कर्णम् ॥ विषु । इति सर्व- तोभावे । विष्वश्चतीति विष्वक् ॥ चिदिति साकल्याप्यर्थोपमानासंमतिषु । आचार्याश्चिदिदं ब्रूयात् ॥ किञ्चित् प्रयच्छति । न किञ्चिद् ब्रवीति ॥ अग्नि- श्चिद् भायात् ॥ कुल्माषांश्चिदाहरेति ॥ सुकमित्यतिशये । सुकं शोभते ॥ किमिति क्षेपर्मश्नेषदातिशयेषु । किमयमपि ब्राह्मणः । किं गतोऽसि ? । न किमप्यस्यास्ति । किमप्येष प्रगल्भते ॥ स्विदिति प्रश्नवितर्कयोः । कः विदेकाको चरति । अधः खिदासीदुपरि विदासीत् ॥ अन्तरेण । इति मध्यविनार्थयोः । यथाः मृशालमूत्रामलमन्तरेण स्थितश्चलचामरयोईयं सः। भेजेऽभितः पातुकसिद्धसिन्धो- रभूतपूर्वी रुचमम्वुराशेः॥ चलचामरयोर्मध्य इत्यर्थः ॥ अन्तरे । इत्यप्यमरसिंहः । यथा-आवयो- रन्तरे जाताः पर्वताः सरिती द्रुमाः ॥ अन्तरेण पुरुपकारं न किञ्चिल्लभ्यते । अन्तरेण मातापित्रोरित्यत्र तु प्रयोगे विनार्धेऽन्तरशब्दोऽनव्ययस्तेन द्विती- यात्ययः (१)॥ एकपदे । इत्यकस्मादर्थे । अयमेकपदे तया वियोगः॥ अहह । इत्यद्भुतसेदयोः । अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः । अहह कष्टम- पण्हितता विधेः॥ दीर्घान्तोपि। मिक्षित्वापि बुभुक्षिता यदइहा। उजिति वितर्कसम्बोधनपादपूरणेपु । फउएति । उउत्तिष्ठ । तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः ॥ उ । इत्यप्रतिरूपकोऽप्यस्ति । अस्य त्ययं विशेषः । उसो वेति । ऊ इति पत भयति ॥८॥ -- १ AN (१) द्वितीयाभाव इति पा० .

·नामगणाध्यायः १ सत् फट् क्विञ्चिररात्राय विभापति नचेत् पुतः । आः शप्समुपजोपं खोरठावाडां स्वरादयः ॥ ९ ॥ सदित्यादरे । सत्कृत्य । सत्कृतम् ॥ फडिति विघ्नप्रतिहतोत्सारणे । हुं फट प्रतिहतोऽसि ॥ विदिति भर्त्सनपादपूरणयोः। क्वित फितव! कदयोऽसि। कित् कै तदुपयुज्यते ॥ चिररात्राय । इति चिरस्यार्थे । चिररात्राय जनेन चिन्तितम् ॥ विभाषा । इति विकल्पार्थे । विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु । इति । इति हेतुप्रकारप्रकवमर्थव्यवस्थास्वरूपविवक्षानियमसमाप्तिप्रकृतिवक्ष्यमा- रणपरामर्शमतेषु । हन्तीति पलायते ॥ गौरश्वो हस्तीति जातिः ॥ इतिपा- णिनि । पाणिनिशब्दः प्रकर्षात् प्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ क्रमादमुं नारद इत्यबो- धि सः ॥ ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ॥ वृद्धिरित्येवं या वृद्धिः । गुणइत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ॥ इत्युक्तवन्तं परिरम्य दोाम् ॥ विनिश्चिता. र्धामिति याचमाददे ॥ इत्यापिशलिः॥ प्रत्यक्षसंनिध्यवधारणपदार्थाविपर्या- सादिष्वपि द्रष्टव्यः॥ नचेदिति निषेधे । नचेत् कर्तव्य ॥ निषेधार्थे नोचे. दित्यपि पठनीयम् ॥ पुदिति कुत्सायाम् । पुत कुत्सितं कसति गच्छति । पुत्कसः ॥ कान्तमिति तु शाकटायनः ॥ भाः । इति कोपपीडयोः- विद्यां मातरमाः प्रदर्श्य नृपशून भिक्षामहे निस्त्रपाः ॥ शबिति प्रग्रहे । गां शकरोति ॥ समुपजोषमित्यानन्दे । समुपजोषं वर्त्तते ॥ उपजोषमिति निर्वाण नारायणः ॥ खोः कुत्सायाम् । खोः कटं क. रोति ॥ अठ । अव । अड । इत्येते भर्त्सने । अठ करोतीत्यादि ॥ आमिति प्रतिवचनावधारणयोः । श्रां किं मां ब्रवीषि । मां चिरस्य प्रतिबुद्धोऽस्मि । स्वरादिरिति सम्बोधनभर्त्सनानुकम्पापूरण(१)प्रतिषेधेषु यथासम्भवं भवसि । अपेहि । भा एवं नु मन्यसे । इ इन्द्रं पश्य । ई ईदृशः संसारः। उ उत्ति- छ । ज ऊपरे बीज धपसि । ए इतो भव । ऐ वाचं देहि । यो प्रावय ॥ ऋ ऋ ल ल भी। इत्येते मन्त्रस्तोमवचनाः ॥ नादिग्रहणात् कुंटुंगुं घुमित्याद- योऽपि भवन्ति ॥ . .. (१) पादपूरब-इति पा। ४ ·१४ ar . - गणरत्नमहोदधौ अहम् । शुभम् । कृतम् । पर्याप्तम् । येन । तेन । चिरेण । अन्तरेस । ते । मे। चिराय । अहाय । चिररात्राय । चिरात् । अकस्मात् । चिरस्य । भन्योऽन्यस्य । मम । एकपदे । भने । प्रगे। प्राहे । हेतौ । रात्रौ । वेला. याम् । मात्रायाम् । इत्येतेऽहंप्रभृतयो यथाक्रमं प्रथमादिसुविभक्त्यन्तप्रति- रूपकाश्छन्दोवशाद् यथायथं न्यस्ताः ॥ ॥ उत्तरपूर्वीन्यतरा अपरान्यौ चेतराधरावुभयः । .एयुस्येते ज्ञेया उभयाश्चापि विद्भिः ॥१०॥ एासन्ता(१)एते चादयो भवन्ति । शेषं स्पष्टम् ॥ १० ॥ इत्थं तदानीं कथमः पुरस्तात्- सद्योऽधुनायेह परेद्यविक्वाः । 'पश्वादिदानी परुतः पराय- कध्यं सदा द्युः पुरसः सदं च ॥११॥ सद्य इति तत्क्षणे । असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः ॥ पश्चादिति प्रतीची. चरमयोः । पश्चादस्तादिः। पश्चाद्याति ॥ धुरिति वासरे। तथा च श्रीभोजः । यर्दिनमिति ॥ यथा । धुश्चन्द्रो योतते कथम् ॥ गगनेऽप्ययम् । असान्त- मिति वररुचिः । नपुंसकमित्यन्ये । सदमिति सदा । इत्यस्यार्थे । यथा । भुगद्गमस्येव मणिः सदमाः । सततप्रमइत्यर्थः ॥ शेष स्पष्टम् ॥ पुरस्तादि- त्युपलक्षणम् । सूत्रनिपातिता अधोग्यस्तादित्यादयो ज्ञेयाः ॥१९॥ सुच् कृत्वस्त्रा तस्त्र दा काम् हि धैधाः- स्तादा नात् साच्चिडाः स्युर्धमुन् धाः । शत् वत् तुम्णम् क्त्वादयश्च प्रसाक्षाद- आयूर्यादिश्वाव्ययीभावयुक्तः ॥१२॥ तद्धितादिप्रत्यया सुजादयश्चादिगणे भवन्ति ॥ सुच् । द्विःकरोति । त्रिः- पचति ॥ कृत्वस् । पञ्चरुत्वोऽधीते॥ त्रा। देवत्रा कृतम् । देवत्राकृत्य गतः ।। (१) उत्तरेयुः । पूर्वंद्युः । अन्यतरेयुः । अपरेयुः । अन्येयुः । इतरेयुः अधरेयुः । उभयेयुः । .

·नामगणाध्यायः १ १५ ॥ AR तस् अतः । ततः । अन्ततः । कुतः। एते पञ्चम्यर्थाः । पञ्चम्यर्थश्चोपलक्ष. णम् ॥ अतःकारणोपदेशनिर्देशयोः । अतो गुणात् सर्वजनः पूजयति । अतो गतः। तत नादिकथान्तरप्रश्नानन्तयेऽपि । ततः प्रयातो भानुदत्तः। श्रादौ गत इत्यर्थः । ततः कथयति । श्रोदनं भुक्ता ततो मोदकान् भक्षयन्ति ॥ अन्ततः शासनावयवे सम्भावनायाञ्च ॥ किञ्चिदप्यधीष्व । अन्ततः पूजां प्राप्स्यसि । गुणवान् । अन्ततश्च मे दास्यसि ॥ कुतः प्रश्ननिहवयोः । कुत प्रागच्छसि। कुतो मे हिरण्यम् ॥ अर्जुनतोऽभवन्देवाः ॥ उरस्तः । उरसैकदिक् ॥ त्र। यत्र । तत्र ॥ दा । सर्वदा ॥ काम् । किन्तराम् ॥ हि । एतर्हि ॥ तहीति विशेषेऽपि । बलवानर्जुनः कृष्णस्तर्हि बलवत्तरः ॥ धा । पञ्चधा ॥ एधा । द्वेधा॥ स्तात् । प्राग्ग्रामात् (१) ॥ आहि । उत्तराहि ग्रामात् ॥ एन । पूर्वेण ग्रामम् ॥ भात् । उत्तराद्ग्रामस्य ॥ सात् । भस्मसात् स्यात् । भस्मसात्कृत्य ।। चि । शुकी भवति ॥ डा । पटपटा करोति ॥ धमुन् । द्वैधं वर्तते ॥ था । इत्याकारप्रश्लेषो द्रष्टव्यः ॥ था । यथा ॥ आ । दक्षिणा ग्रामात् ॥ शस् अल्पशः । द्विशो देहि ॥ वत् । राजवत् (२) ॥ तुम् । कर्तुम् ॥ णम् । भोज मोज व्रगति । चूर्णपेषं पिनष्टि ॥ क्ता । कृत्वा ॥ तदा देशोऽपि ल्यो ग्राह्यः । प्रकृत्य ॥ श्रादिग्रहणात् केकेन्यतवैत्वेत्यादयोऽन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ प्रसाक्षा- दादीति । प्रादिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तत्र प्रादिर्वक्ष्यमाणो विंशति- शब्दको गणश्चादिसज्ञो भवति। तत्रास्य प्रादिसज्ज्ञा धातुसम्पृक्तस्यैव ना- न्यत्र । चादिसञ्ज्ञा तु सर्वत्र स्वरूपनिवन्धना स्यात् । यथा । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति। मातरमभीत्यादावेवं प्रयुक्तिः। एप कर्मप्रवचनीयइति पाणि- नीये मसिद्धः। प्राचार्यः। निष्कौशाम्विरित्यादौ नामसमासे गतिसज्ञः । कुगतिप्रादयएव पाणिनीयवचनात् ॥ साक्षादादिरपि वक्ष्यमाणो गणः । तस्य केवलस्यापि चादित्वम् । करोति साक्षाच्चैत्र इत्येवं प्रयोगः ॥ ऊर्यादि- रफि तथा ॥ अव्ययीभावश्च चादित्वे तस्य प्रयोजनम् । उपपयस्कारः, (३) । उपकुम्भमन्यः । अभ्यग्निमन्य इत्यादौ स्यादेशमुमागमतिपेधइति वामनः ।। (१) स्तादित्यनेनास्तातिप्रत्ययो ग्राह्यः । प्रागित्यनाञ्चेर्नु गित्यस्ताने. लृक् । पुरस्तात् । माग्नानादिति पा० (२) पुत्रवत् । भानुयत्-इति मा० । (३) उपपयाफार इति महाभायानुकूलः प्रयोगः । .

·गणरत्नमहोदरी शाकटायनः पुनराह । अव्ययीभावस्याव्ययत्वे स्वल्यमेव प्रयोजनम् । दोव्यातु वहवः । तथाहि । उपकुम्भमन्यम् । उपमणिकंमन्यमित्यत्र खित्यरूषित- श्चाजनव्ययस्येति मुंम्प्रतिषेधः प्राप्नोति । यथा । दोषामन्यमहः । दिवामा न्या रानिरिति । उपकुम्भीसूतमित्यत्र च्वौ चानव्ययस्येति । ईत्वप्रतिषेधश्च । यथा। दोषाभूतमहः। दिवाभूता रात्रिरिति ॥ उपाग्निकमित्यत्र कादिश्चा- व्ययस्येति ॥ अक्च । यथा । उच्चकैः ॥ पाणिनिरपि स्वरादिगणात् पृथग- 'व्ययीभावश्च त्यव्ययसंचानिमित्तं सूत्रं कुर्वन् लुग्विधि खस्वरोपचारनिषेधा- विति त्रितयमेवाव्ययसंज्ञानिबन्धनं नान्यदिति प्रतिपादयति ॥ दुर्गस्तु । अव्ययाचेति लुकि सिद्धेग्न्यस्मालुगिति यद्वचनं तज्ज्ञापयति । अव्ययीभाव- स्याव्ययत्वं नास्तीति ॥१२॥ आस ब्रूहि नयाति पश्यतयुतौ यात्यादही वर्तते- स्यादातङ्कनवर्तते भवत्तयो मन्येऽस्तुनास्त्यस्मयः । आदकैह्यति पूर्यतेऽस्तिभवतू शके तथा विद्यते- पश्याहाविहू कीर्तितौ मतिमतासयेनिपाताहये ॥१३॥ तिङन्तप्रतिरूपका एते चादिसंज्ञा भवन्ति । निपाताव्ययसंज्ञास्तु म. तान्तरे ॥ भास । इति बभूवार्थे । लावण्य उत्पाद्य(१) इवास यत्नः ॥ वा. मनस्तु। अस दीप्त्यादनयोश्चेत्यस्य साधयति ॥ वल्लभस्य तु तिङन्तप्रति. रूपको निपातइति न संभतम् । तादृशस्वैव तिङन्तस्याभावात् ॥ ब्रूहि । इति प्रेपानुज्ञायसरे । ब्रूहि ब्राह्मणाः॥ नयाति । इति न शक्यत इत्यर्थे । इदं तु कत्तुं नयाति ॥ पश्यत । इति पूजाश्चर्ययोः । पश्यत माणवको भुङ्क्ते । पश्यत शिशुरपि विद्वान् । याति । इति शक्यतइत्यर्थे । 'इदमेव फर्तुं याति ॥ श्रादह । इति हिंसोपक्रमकुत्सनेषु । श्रादहारीन् पुरन्दर भादल भक्तस्य भोजनाय । कुर्वादह यदि करिष्यसि ॥ वर्तते । इति सोम्मु- ण्टनाङ्गसंयरणे । वृद्धास्तेन विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते ॥ स्यादि- त्यनेकान्ते । स्यावादिनो जनाः । स्यान्न तत्स्यादपि सादिति पक्षान्तरसम्भाः यनादापपि ॥ प्रातङ्क । इति फुत्ताविनाशयोः । प्रातङ्कक्षीरं दधिभवनाय ॥ (२) लायसयमुत्पाद्य-इति पा०। .

·नामगणाध्यायः १ १७ - प्रतिग्रहेऽपि शाकटायनः ॥ न वर्त्तते । इत्यमङ्गलप्रतिषेधे। समराभिमुखें अत्यम्वश्रुनिपातो न वर्तते तस्याः॥ भवति । इति सत्तायाम् । भवति नाम तत्रभवान् वषलं याजयिष्यति ॥ मन्ये । इति वितर्के । मन्ये मार्तण्डगृह्यागि पद्मान्युद्ध मुत्सुकः ॥ अस्तु । इति निषेधासूयाङ्गीकारयोः । अस्तु साम्ना ॥ असूयापूर्वेऽङ्गीकारे । प्रस्तुंकारः। एवमस्तु को नाम दोषः ॥ नास्ति । इति सत्तानिवेधे । नास्ति वादशूरो नास्तिकः ॥ अस्मि । इत्यस्मदर्थानुवादे अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥ अहमित्यर्थेपि । उड्डुपेनास्मि सागरम् । श्रादङ्क । इत्यातङ्कवत् ॥. एहि । इति प्रहासादौ । एहि मन्ये रथेन यास्यसि । एहि न त्वया सह जल्यिष्यामि ॥ असि । इति त्वगित्य- र्थवाक्यालङ्कारयोः । वेत्स्यसि पार्थिव त्वमसि(१) सत्यमभ्यधाः ॥ भोजस्तु युमदर्थानुवादे । यदपूपुजस्त्वमसि पार्थसुरद्विषमिति माह ॥ पूर्यते । इति निषेधे । पूर्यते प्राणायामेन ॥ अस्ति । इत्यसृग्धनसत्तासु । भास्तेयं चर्म- भाजनम् । अस्ति ‘परलोके मतिरस्येत्यास्तिकः ॥ भवतु । इत्यस्तुवत् ॥ शङ्के। इति वितर्के । शङ्के शशाङ्कोऽयम् ॥ विद्यते । इति भवत्यर्थे ॥ पश्य । इति पश्यतयत् ॥ प्राह । इत्युवाचार्थे । अथाह वर्णी विद्वितो महेश्वरः ॥ एते चोच्चावचेव्वर्थेषु निपतन्तीति निपाताः । तत्र- के प्येषां द्योतकाः केऽपि वाचकाः केऽप्यनर्थकाः । भागमाइव केऽपि स्युः संभूयार्थस्य सांधकाः ।। तत्र द्योतकाश्ववाहाहैवादयः । वाचकाः शश्वत् कुवित् प्राले प्रगइत्या- दयः । अनर्थकाः कमीमिदित्यादयः। संभूयार्थस्य साधका न ह वै न खलु मास्मेत्यादयः॥ १३ ॥ स्वः सायं समया दिवा पुनररं कामं प्रकामं बहिर्- दोषा यो निकषान्तरासनुतरों नक्तं नमो भूयसः । अन्तः प्रातरसांप्रतं परमृते साक्षात् सनत् साचयः- • सत्यं महूं विहायसाशु सहसा प्रायः स्वयं संवतः ॥१४॥ स्वरिति स्वर्गपरलोकयोः । स्वः सुखयति । एहि जाये वरारोहान । स्वः संजानीते। स्वः स्पृहयति । स्वरागच्छति । छायेव या वर्जलधेर्जलेषु । (१) पार्थिवस्त्वमसि-ति पा० *. r ·१८ गणरनमहोदधौ - ॥ .. -- स्वर्वसतीति। स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य ॥ आदित्यशर्मणोरित्येके ॥ सायं दिनाय- साने । सायं संयमिनस्तस्य महर्षमहिषीसखः॥ समया। इति समीपमध्य: योः । त्वां समयारते । ग्राम समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ आदित्सापरो. क्षयोरित्येके (१) ॥ दिवा । इति दिनार्थे । दिवाकरः ॥ पुनरिति भूयोऽर्थ- विशेषयोः। पुनरुक्तं वचः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्ष यस्तथा ॥ अरमिति शैध्ये । अरं पचति ॥ काममिति स्वाच्छन्द्येऽनिच्छाङ्गीकारे च । कामं भुङ्क्ते । कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ॥ प्रकाममित्यतिशये । प्रकाममग्री- यंत यज्वनों प्रियः ॥ बहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग् विदुः ॥ दोषा । इति रात्री । दोषामन्यमहः ॥ यः । इत्यतीते हि । ह्य- स्तनः ॥ निकपा । इति समीपे । विलय लङ्कां निकषा हनिष्यति ।। अन्तरा । इति मध्यविनार्थयोः। अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । वामन्तरा तामरसायताक्षि ! ॥ सनुतरित्यन्तर्धाने । सनुतश्चौरो गच्छति ॥ हिंसानुबन्ध- पूर्वाहणेषु शाकटायनः ॥ नक्तमिति रात्री । नक्तंचरः॥ नमः । इति पूजायाम् । नमोस्तु वर्धमानाय ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ अन्तरिति मध्ये । अन्तर्वाष्पश्चिरमन्चरो राजरामस्य दध्यौ ॥ प्रातरिति प्रत्यूषे । मातरेव समु- त्थाय ॥ श्वस्तनेऽपि ॥ असांप्रतमित्यन्याय्ये । संप्रत्यसांप्रतं वक्तुमुक्त मुसल- पाणिना। विषवृक्षोऽपि संवर्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् ॥ युक्त सांप्रतमित्यमर- सिंहः ॥ परमिति किन्त्वर्थे । गुणवानसि परमहंकारी ॥ ऋते इति वर्जने । ऋते कृशानोर्नहि मन्त्रपूतम् ॥ साक्षादिति प्रत्यक्षतुल्ययाः । साक्षाद्रष्टा साक्षी । इयं साक्षालक्ष्मीः ॥ सनदिति नित्ये । सनत्कुमारः ॥ मान्तं तु मुतिपरित्राणचिरन्तनहिंसाफल्य ननिर्भसनेषु शाकटायनः ॥ साचि । इति तिर्यगर्थे । साचि लोचनयुगं नभयन्ती ॥ सत्यमिति प्रश्नप्रतिषेधसत्येपु । सत्यं फरोपि ॥ ननु किमर्थमिदम् । सत्यम् ॥ सत्यं हारिनितस्विनीकुचयुगं सत्यं मनोज्ञाः नियः ॥ मक्षु । इति शैध्ये मतदपाति परितः पटलैरलीनाम् ॥ विहायसा । इति वियदर्थे । विहायसा रम्यतमं विभाति । माशु । इति शेध्ये । प्राश्वरेहि मय, सीधुभाजनात् ॥ सहसा । इत्याकस्मिकाबिमर्शयोः । दिवः प्रमूतं सहसा पपात। सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां (९) आदित्यापरो० इति पा० .

·नामगणाध्यायः १ १० - . . tr . H . पदम् ॥ प्रायः । इति बाहुल्ये । प्रायः स इह नेष्यति ॥ स्वयमित्यात्म- नेत्यये । स्वयं प्रदुग्धेऽस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्त्वात्मानमित्यर्थे ॥ संवदिति वर्षे । संवत्सरः । संवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उज्जैर्नीचैरवश्यं सपदि बलवतः प्रादुराविः पुरस्तात्- तूष्णीं जोषं निकामं युगपदनिशमः साम्यभीक्षणं सनोषाः। रोदस्यों भूर्भुवस् कं झटिति पुरतसोऽतीव सुष्टु प्रसह्य, द्राक् स्त्राग मिथ्या वृथा शंकु मिथुन- मृधकोऽद्धाऽजसाऽवो मनाकः ।।१५।। उच्चैः। नीचैरिति महदल्पयोः । उत्कृष्टनिकृष्टयोरिति शाकटायनः । किं पुनर्यस्तथोच्चैः। नीचैर्गच्छत्युपरि च दशाचक्रनेमिक्रमेण ॥ अवश्यमिति निश्चये। अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वाऽपि विषयाः॥ सपदि । इति वर्तमा- नतत्क्षणशीघ्रार्थेषु । सपदि विपदो विद्वद्वेश्मस्वनर्गलवृत्तयः । सपदि मुकु- लिताक्षी रुद्संरम्भभीत्या । सपदि प्रदइत्युपेक्षितोऽग्निः ॥ बलवदित्यति- शये । बलबदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ प्रादुरिति नामप्राकाश्य- योः। विष्णोर्दश प्रादुर्भावाः । मत्स्यकूर्मादीनि दश नामानीत्यर्थः ॥ प्रादुरा- सीत् ॥ श्राविरिति प्राकाश्ये । प्राविभूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् ॥ पुरस्तादित्यग्रतइत्यर्थे । रत्नच्छायाव्यतिकरइव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्तात् ॥ तूष्णी- मिति मौने । राजनराजसुता न पाठयति मां देन्योऽपि तूष्णी स्थिताः ॥ जोषमिति सुखमौनयोः । जोषमास्ते जितेन्द्रियः । जोषमारव ॥ ज्योष- मिति शाकटायनः॥ निकाममित्यतिशये । निकामं क्षामाङ्गी ॥ युगपदित्ये. ककालार्थे । तदल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् ॥ क्रियासमभिहारेऽपि ।। नलिश मिति सातत्ये । यत्रानिशं कीर्यते ॥ सामि । इत्यर्धकुत्सयोः । सामि सम्मीलिताक्षी । सामि कृतमकृतं स्यात् ॥ अभीक्षणमिति पौनःपुन्यसातत्य- योः । अभीक्षणमास्फालयतीव कुम्भम् । अभीक्ष्णं वक्ति॥ नित्यमिति । सदा सदिति । अजस्त्रं सन्ततमिति सातत्ये कश्चिदाह । सना। इति नित्ये । एष धर्मः सनातनः ॥ तान्तमपि ॥ उषा । इति रात्रौ । उपातनो वायुः ॥ रो- : दसी। इति द्यावापृधिव्यर्थे । द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसीति घ॥

·२० गणरत्नमहोदधौ श्रोमिति ब्रह्मवाचि। प्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म ॥ भूर्भुवः । इति पृथिव्यन्तरिक्ष- योः । भूलोको भुवलोकः ॥ भुवसश्च महाव्याहतेरिति रेफो भवति ॥ कमिति वारिमूर्द्धसुखनिन्दाव्योमसु । कंजं पद्मम् । कजाः केशाः। कंयुः । कन्दर्पः । कामिनः खगाः ॥ कटिति । इति शैध्ये । आनीय झटिति घटयति वि- धिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ गितीत्यपि केचित् ॥ तरसेादितासजलेष्विति लत्यात तरसापि ॥ तूर्ण द्रुतं क्षिप्रं शीघ्र लध्विति क्रियाविशेषणम् ॥ पुर- तः । इत्यग्रत इत्यर्थे । नीरसतरूरिह विलसति(१) पुरतः ॥ अतीव । इत्य- तिशये । अतीव शोभते ॥ सुष्ठु । इति प्रशंसानिर्भरयाः । सुष्टूक्तम् । सुष्टु- विभाति ॥ प्रसह्य । इति शीघ्रार्थे हठार्थे च । प्रसह्य सिंहः किन्न तां चकर्ष । प्रसह्य वित्तानि हरन्ति चौराः ॥ द्राक् । स्रागिति शैध्ये । द्राग्छि द्रुतं कातरैः । स्त्राक् सरन्त्यभिसारिकाः ॥ मिथ्या । इत्यसत्ये । मिथ्यावादिनि दूति ! ॥ अनव्ययोऽपि । यथा । निर्मिथ्यः ॥ वृथा । इति विफलाविध्योः । प्रयुक्तम- प्यस्त्रमितो वृथा स्यात् । प्रातिमाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् ॥ शमिति दुःखोपशमे । शङ्करः । शम्भुः ॥ कु । इति कुत्सेपदर्थयोः । शास्त्र कामयघट्टनम् । प्रयः पूर्व सनिःश्वासं कवोष्णमुपभुञ्जते ॥ पापार्थेऽपि ॥ मि- थुनमिति द्वौ द्वावित्वर्थे । मिथुनं रमन्ते ॥ ऋधगिति सत्ये। ऋधग् वदन्ति विद्वांसः ॥ वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये । श्रद्धा । इति स्फुटार्थाव- धारणयाः ॥ पाराधितोद्धा मनुरप्सरोभिः ॥ मत्यतिशययोरित्येके ॥ अञ्ज- सा । इति तत्वशीघ्रार्थयाः । वक्त्यञ्जसा मुनीश्वरः। सुतनु कथय कस्य व्यजंयन्त्यजसैव ॥ अवः । इति वहिरित्यर्थे । यो गच्छति ॥ मनागिति स्तोके । यस्मिन्मनागपि नवाम्बुजपत्रगौरी ॥१५॥ मिथुर्मियो विष्वगुपांशु ताजग्- मनश्चनः प्रेत्य मिथः शनैसः । मुधाऽन्वगीषञ्चिरमों सृपास्तं- धिंगानुपक् स्वस्ति पुरोऽन्न इद्धाः ॥१६॥ मिथुरिति'वी द्वावित्यर्थे । मिथुर्मन्त्रयेते ॥ उकारान्तमप्यनृतार्थे केचित् ॥ मियो। इति रहःसहार्थयोः । मन्त्रयन्ते मिथो॥ विरहान्योऽन्यार्थयारपि । । १९) निवसतीति पाठान्तरम् ॥

·नामगणाध्यायः २९ विष्वगिति समन्ततोभावे । फचाचितौ विश्वगिवागजौ गजौ ॥ उपांशु । इत्यप्रकाशोच्चारणरहस्ययोः । जपतः सदा जपमुपांशु वदनमभितो विसारि- भिः। परिचेतुमुपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् ॥ कथमुपांशुवधः । उपचाराद्भविष्यति ॥ ताजगिति(१) शैघ्ये । ताजग जरामृत्युरुजा जयन्ति । मनः । इति नियमे । मनो वर्तते । नियमो वर्तत इत्यर्थः ॥ चनः । इत्य- बनाम । चनो दधिष्व पचतोत सोमम् ॥ श्रद्धायामिति श्रीवसुकण, प्रेत्य । इति भवान्तरे । अन्यो धनं प्रेत्यगतस्य भुङ्क्ते ॥ अमुत्र शब्दस्याप्यत्र पाठी द्रष्टव्यः ॥ मिथः । इति रहोऽन्योन्यार्थयोः । तथापि वाचालतया युनक्ति मां मिथस्त्वदाभाषणलोलुपं मनः ॥ शनैरिति क्रियामान्ये । शनैःशनैर्ददा- त्येष पादौ भूतानुकम्पया ॥ मुधा । इति निष्फले । प्रीतिकरण इत्यन्ये । किं पौलोमि मुधा क्रुधा मयि नतु स्वप्नेऽपि ते विप्रियम् ॥ अन्वगित्यानुकू- ल्ये। अन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः ॥ ईषदित्यल्पे । ईषत्यचति (२) । अप्रा. प्ते च ॥ चिरमिति कालविप्रकर्ष । किञ्चिन्नम्रमुखी(३) प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ मृषा । इत्यसत्ये । मृषा वदति दुर्जनः ॥ वृक्षा प्रबलार्थ इति केचित् ॥ अस्तमिति शैलविशेषादर्शनयोः । अस्तं भास्वान् प्रयातः । धृति- रस्तमिता रत्तिश्च्युता ॥ धिगिति निन्दाभनियोः । धिगिमा देहभृतामसा- रताम् । थिक्तार्किकान् ॥ आनुषगित्यानु पू] । मानुषक् प्रविशतीह बन्धु- ता॥ अनुमानेऽनुषगिति शाकटायनः ॥ भानुषदित्याकारं दकारं च केचित् ।। स्वस्ति । इति पुण्याशीःक्षेममङ्गलप्रत्यभिवादनेषु । खस्त्यस्तु ते धार्मिक म. त्प्रसादात् । स्वस्ति तेऽस्तु लतथा सह वृक्ष । स्वस्त्यस्तु ते सौन्य चिराय जीव । स्वति श्रीकुसुनपुरात् । राज्ञा नमस्कृता विप्राः स्वस्तीत्येते प्रयुज्ज- ते ॥ पुरा । इत्यग्रत इत्यर्थे । पुरःसरा धामवतां यशोधनाः ॥ अम्नः । इति शीघ्रसांप्रतिकयोः । अन्न एव गच्छति । अनरेवागच्छति । अन्नस्जयसअवतां रो वेति रेफो विकल्पेन ॥ इद्वेति प्राकाश्ये । समिद्धमिद्देश महो दधासि ।। सामीप्यस्मरणयोरपि ॥१६॥ : - (२) तोजगिति पा० । तोजक पचति । तोजकमृत्युरुजा जयन्तीति च । (२) ईषदित्यल्पाकच्छ्रयोः । ईषत्पचति । ईषत्करः कदो भवतेति पाठा- तरम । (३) लज्जानन्नमखी-इति पा०।

·२२ गणरत्नमहोदधौ - , ४ - । - स्थाने वरं दुष्टु हिरुग् बलात:- प्रबाहुकं ज्योक्तिरसो मुहुः शू । युक्तं प्रशानार्यहलं क्षमाऽवाग्- विनाश्च नाना पृथको सुदिश्च ॥१७॥ • स्थान इति युक्ते(१) । स्थाने वताभूपतिभिः परोक्षः॥ वरमिति होनी- त्कर्षे । वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ॥ दुष्ठु । इति कच्छार्थ । दुष्ठु यादी खलः ॥ हिरुगिति वियोगहिंसावर्जनेषु । हिरुक्करोति ॥ हिरुकर्मणां मोक्षः। कर्मवर्जनात् (२) मोक्षइत्यर्थः ॥ बलादिति हठार्थे । त्वद्भक्तिरेव मुखरी कुरुते बलात्माम् । शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः ॥ प्रबाहुकमिति समकाले । प्रबाहुकं गृह्णीयात् ॥ ऊर्ध्वार्थे प्रबाहुः प्रबाहुक चेति कैश्चित्पम्य- ते (३) ॥ ज्योगिति कालभूयस्त्वे(४) । ज्योग जीवामः । ज्योक्कृत्य नृपति गतः शीघ्राथै संप्रत्यर्थेऽपि ॥ तिरः । इत्यन्तर्धानतिर्यगर्थयोः। विश्वयोनि- स्तिरोदधे । तिरः काष्ठं करोति । अवज्ञायामपि ॥ यथा- तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः, सुजातयोः पङ्कनकोशयोः श्रियम् ॥ मुहुः । इति पौनःपुन्ये । इह मुहुर्मुदितैः कलभैरवः ॥ मुहुर्मुहुर्मुह्यति सा मृगाक्षी। इत्यादिलक्ष्यदर्शनान्मुहुर्मुहुरित्यपि ॥ शु । इति पूजायाम् । शु नासीरमस्येति शुनासीरः॥ शु अश्नुते । श्वशुरः॥ क्षिप्रार्थेऽपि । शु क्षिप्रं नय- त्यन्तरिक्ष इति वा । शुनो वायुः॥ युक्तमिति न्याय्ये । यथा वीराचार्याणाम् । युक्तं सिताम्बराणां तुम्बग्रहणं कुटुम्बपरिहरणम् । कथमन्यथा तरीतुं शक्यः संसारतोयनिधिः ॥ 'प्रशानिति समानार्थे । प्रशान्देवदत्तो यज्ञदत्तेन ॥ आर्यहलमिति बला- कारे । आर्यहलं गजाति ॥ मायेति प्रीतिवन्धने । हलमिति च प्रति- विषादयोरिति शाकटायनः ॥ क्षमा । इति क्षान्तौ । भवान् क्षमा ॥ प्र. यो गित्यधरे । वर्षात्योडशादाक् । अर्याकालीनः ॥ विना । इति धर्जने । (२) इति-अवसरे-इति पा० । (२) कर्मक्षये-इति पा० । (३) अर्धार्थ प्रमाहुकेति कैश्चित० इति पा० । (४) कालभूयस्त्वामनयोः-इति पा० । । - ·.: .. नामगणाध्यायः १ २३ तात ! नो दधिविलोडनं प्रति त्वविनाद्य वयमुत्सहामहे ॥ नाना । इत्यनेकविनार्थयाः। नानाविधं कृतकदेह तां समाजम् ॥ उभ- यार्थत्वमनेकार्थत्वान्न व्यतिरिच्यते। तेन नानापक्षावमर्शः संशय इत्यभिहि- तम् ॥ नाना नारी निष्फला लोकयात्रा ॥ पृथगिति विनार्थ । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ।। सुदि । इत्ति शुक्लपक्षे ॥१७॥ स्वरादीनां कारकशक्त्याश्रयसत्त्वाभिधायिनां स्वर्गन्ता स्वः स्यहपतीत्यादी यथायोगमुत्पन्नाया द्वितीयादिविभक्तेलृक् । पञ्चरुत्वःप्रभृतयस्तु विभक्त्यर्थ- प्रधानाः। स च विभक्त्यर्थः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नइति प्रातिपदिकार्थे प्रथमैव भवति।सापि संख्याविशेषाभावान्न सर्वा किं तयेकवचनमेव तस्यो- सर्गत्वात् । तथा चोक्तम् (९) । एकवचनमुत्सर्गः करिष्यत इति । एतन्नः सम्मतम् ॥ सुधाकरस्त्वाह । अव्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्योऽव्ययादाप्सुपइति ज्ञा. पकाद्विभक्त्युत्पत्तिः ॥ अत्राहुः । का पुनरसौ । अत्रके तसिलादीनामदूर- विप्रकर्षादानुगुण्याच्च पञ्चम्यादय एवेत्याहुः । तन्न ।, अभिहितः सोपोन्ति- भूतः प्रातिपदिकार्थीभूत इति प्रथमैव निःसंख्येभ्योऽपि न्यायया ॥ अपि च । ज्ञापकात्प्रयोजनस्य पदत्वादेः सिद्धये क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावात् कपि- उजलाधिकरणन्यायेन प्रथमैव युक्ता । नहि कपिज्जलानालभेतेति पञ्चषा श्रा- लभ्यन्ते किन्तु त्रय एव । न हिंस्याद्भूतानीति वचनात् । अत्रैवमिति न वाच्यं क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावात् । न ह्योदकासात्मियं प्रोथमनुव्रजेदिति द्वितीयाधुदकान्तानुव्रज्या ज्यायसी। तदुक्तम् । प्रथमएव वा नियम्येत कारणादतिक्रमः स्यादिति । प्रथमत्रित्वे बहुवचनं नियम्यत इत्यत्र सूत्रार्थः ।। अतश्चोञ्चैः : शब्दादीनामधिकरणशक्तिप्राधान्येऽपि प्रथमा न्याय्येति मत्वा वृत्ति कारैः सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषेत्यत्र ग्राम उच्चैस्ते स्वम्। ग्राम उच्चै- स्तव स्वमित्यायुदाहृतम् । यस्तु तत्रेत्यत्र तत्रेति सप्तम्यन्तं समस्यत इति जयादित्यग्रन्थः स सप्तम्यर्थाभिधानसाधादेवमुक्तः । एवमन्तःशब्दात् स्व. यंशब्दाच प्रथमैव न्याय्या ॥ एकवचनमुत्सर्गः करिष्यत इत्यप्युक्तम् । श्रर्थ- कथनं चैषां चादीनामुपलक्षणमात्रं द्रष्टव्यम् । तथा चोक्तम्-- .. - (१) व्याकरण महाभाष्य इति शेषः ।

·२४ गणरत्नमहोदधौ । - 4 निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शन मिति ॥ आकतिगणी चेमौ । तेनान्येऽपि लक्ष्यानुसारतोऽनुसतव्याः ।। इति चादिस्वरादी॥ 'कस्कायस्कुण्डसाद्यरक्राः सहकौतस्कुता मताः । साझालशुनस्कर्णावयस्कान्तश्च भास्करः ।।१८॥ कस्क आदिरित्यनेन फस्कइत्यादिः शब्दगणो निपात्यते ॥ किम् सु । फिमः कः । रोरिति विसर्जनीयः । वीप्सायां द्विवचनम् ॥ काक इति तत्र पूर्वस्य विसर्जनीयस्य कस्क मादि(१) रित्यनेन सिः। स च विसर्जनीयजि- हामूलीयोपध्मानीयानां बाधकः । उदा०। कस्कोग्लेत्युक्तिभिः कौतस्कुती- भियानशे स्वभूः ॥ ननु कथं फाकोऽत्र भो इति नाटकादी प्रयोगः। उच्यते । सन्धावित्यधिकारादघसानविपयो (२) विसर्जनीयोऽत्रेत्यदोषः॥ अपरे पुन- राहुः । रूढिविषयत्वान्निपातनानां वीप्सायामेवैतत् सित्यम् (३) । अतएव । तिष्ठति कः को वा गच्छनीति वीपसाभावे सित्वं संहितायामपि न कृतम् । एवमिहापि वीप्साभावे क इति पदं पूर्वमन्तर्भूतसत्ताकं प्रयुज्यते । ततः कोऽत्रेति ॥ न च क्रमविवक्षायां वीप्सेति संहितायां युक्तो जिह्वामूलीयः । क-कोनेति ॥ यसः कुण्डम् । अयस्कुण्डम् ॥ सद्यः क्रीणातीति विप् । सद्यस्क्रीः । तस्यापत्यमिदं चेत्यण् । एरितीकारलोपः । शिगात्यक्तारै जित्य- नेनारैच् । तदाविवक्षितार्थाभिधायो। यदा तु. सद्यः क्रीयते क्रयणं वा सद्य- स्मीस् तत्र भयस्तदा साद्यस्मः ऋतुः ॥ अपरे सद्यः क्रीयत इति साद्यस्कः ऋतुः । तेषां फरोतेः स्यादिभ्यः फ इति फप्रत्ययः । प्रजादिलक्षणयाण ॥ सहकीतस्कुता इति । सह कोतस्कुतेन । सहफीतस्कुताः ॥ सहस्य बहुव्रीहे। सत्यनेन यिभापितः सः ॥ फिमः पञ्चम्याय हव्यादिसर्यादिभ्य इत्यादिना तस्प्रत्यये वीरमामीदयेत्यादिना द्विरूक्तिः । ततः कुतःफुत झागत इति विवक्षायामण । तत्र सी चांदेरित्यन्तामादिशीपः। फीतम्कुती ॥ नन्धर तत मागत इत्यनेन पञ्चम्यन्तादुष्यमानः प्रत्ययः कथं तमन्तात् म्यात् । सय (१) फरकादिरि० पति पा०। (२) अधिकारादरमप्यम मानसिपमे- पति पाल। (३) सस्थगिति पाटरन्तरम् । . .

·नामगणाध्यायः १ २५ .. तदर्थवृत्तेरपि समुदायात्सुबुत्पत्तावपि भविष्यतीति चेत् । न । ककुत्रेहामा. त्रतसस्त्यबिति त्यपा भवितव्यम् । कथमण ? । गण पाठादिति ब्रूमः ॥ सद्य- स्कालेति समस्तमसमस्तं वा । उदा०। सद्यस्कालं युयुत्सुभिः ॥ शुनः कर्णः । शुनस्कर्णः । श्लुक्प्रतिषेधोऽतएव पाठात् ॥ उदा० । शुनस्कर्योपमैर्मुक्ता मुष्टिभिश्चक्रपङ्क्तयः ॥ रत्नमतिस्तु शुनस्कर्ण इति वाक्यं समासे तु श्वकर्ण इति प्राह ॥ अयस आकर्षकः कान्तोऽयस्कान्तः । ननु ककमीत्येव सिद्धः किम. थोऽस्य पाठः । तस्यैव प्रपञ्चार्थः समस्तार्थः कस्यों वा ॥ उदास चकर्ष परस्त्रं तदयस्कान्त इवायसम् ॥ भासं करोतीत्येवं शीलो विभादेरटि (१) । भास्करः ॥१८॥ मेदस्पिण्डतमस्काएडायस्काएडाहस्करास्तथा । रजःकर्णीरजस्कए। भ्रातुष्पुत्रदिवस्पती ॥१९॥ मेदसो घसायाः पिण्डो मेदस्पिण्डः ॥ तमसः काण्डं तमस्काण्डम् ॥ प्रशस्तं वा तमः । तमस्काण्डम् ॥ उदा० । क्षपातमस्काण्डमलीमसं नमः ॥ अयसः काण्डम्-अयस्काण्डम् ॥ प्रशस्तमयो वा । अयस्काण्डम् ॥ न जहाति न त्यजति दिनकरमित्यहर्दिवा । तत्करोतीत्येवं शीलोऽहस्करः ॥ उदा० । न. लञ्चकारास्य वधूरहस्करः ॥ रजसः कर्णी रजस्कर्णी । ककमीत्यादिना नित्यं स्यादेशे (२) प्राप्ते विकल्पार्थः पाठः ॥ भ्रातुः युत्रो भ्रातुष्पुत्रः । ऋतो वि. द्यायोनिसम्बन्धात्तेष्वित्यनेन षष्ठीसमासे श्लुक्प्रतिषेधः॥ दिवः पतिः । दिव. स्पतिः शक्रः । श्लुक् प्रतिषेधोउतएव पाठात् ॥ सर्थिष्कुण्डिका । धनुष्कपाल- म् । बहिष्कपालम् । यजुष्पात्रमित्येकेषां पाठ उत्तरपदस्यस्यापि षत्वं यथा स्यादिति । परमसर्पिःफलमित्येवमादिप्रत्युदाहरणं पारायणिका माहुः । माये वृत्तौ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्यस्येत्यत्र परमसर्पिःकुण्डिकेत्येतदेव प्रत्यु- दाहरणम् । अस्माकं चायमेव पक्षः संमतः ॥ आकृतिगणश्वायम् । तेनापरिगणितशब्दसमूहः। य आकृत्याकारण लक्षाते स प्राकृतिगणः । अयमर्थः :-यथा भास्करादिशब्दः साधुः स्वार्थप्रत्यायने (१) दिवाविभेति ३ । २ । २१ सूत्रेण टः प्रत्ययः । एतद्ग्रन्यकारभते तु तत्राविधिः । बहुव्रीहिकर्मधारयसमासयोश्च दित्त्वे भेद इति ध्येयम् । (२) सादेशे-इति पा० । : ७ ·- 'गणरत्नमहोदधौ . समर्थस्तद्वयोऽन्योऽपि सिविधानाच्छिष्टसम्मतः स गणेऽस्मिन् मणिविष्टः सन्न साधुत्वभाग द्रष्टव्य इति ॥१९॥ इति कस्कादिः ॥ अनः पतौ गणे पुत्रे पतिपुत्रे च गीधुरः । शनि प्रचेतसो रः स्याहिसृष्टस्योषसो (१) बुधे ॥२०॥ पत्यारादेवैत्यनेन विकल्पेन रेफादेशो विधीयते(२) ॥ उपसि रात्री बुध्यते प्रकाशते-उषर्बुधः ।। उपर्भुदित्यपि श्रीवसुक्रः ॥ शेषं तु सुगमम् ॥२०॥ इत्यहरादिपत्यादी॥ सर्वान्यविश्वोभयनेमयत्तदः किंयुष्मदस्मद्दिभवत्त्यदेतदः । उभत्वदन्योऽन्यपरस्परेतराः समः सिमत्वान्यतरेतरेतराः॥२१॥ सर्वादेर्गणात् । ए, असि, इ, इत्येतेषां स्थाने । सर्वादेरेभ्यः स्मै । स्मात् । स्मिन् । इत्यनेन यथाक्रमं स्मै । इत्यादय आदेशा भवन्ति ॥ सर्व इति सं. ख्याप्रकारकलावद्विषये कात्स्न्यै ॥ तत्र संख्याकान्ये । यथा-सर्व प्रायाता यावन्तो लिखिता दश द्वादश वा त-पायाताः। कात्स्न्यैन समागता इत्य- र्थः ॥ प्रकारकास्य । यथा-सण्यन्नानि भुक्तानि । सर्वप्रकाराणीत्यर्थः ।। कलावत्कात्स्न्ये । यथा--सर्व श्रीदनो भुक्तः । यो दत्त प्रोदनः स सकलो भुक्त इत्यर्थः ॥ सर्वस्मै । सर्वस्मात् । सर्वस्मिन् ॥ तत्पुरुपस्योत्तरपदार्थप्रधा- नत्वात् परमसर्वस्म-इत्यादावपि ॥ असर्वस्मै । इत्यादौ नसमासेऽपि स्वा- परित्यागात् । तथाहि-य एवाश्वशब्देन वक्तुमिष्टः सएव जात्यादिवि- कलोग्नश्वशब्देनापि ॥ विश्वादीनामप्येवम् । अतो न सर्वादिव्याघातः ।। यदा पुनरुपसर्जनीकृतस्त्रार्थानामर्थान्तरवृत्तित्त्वं तदा मियसयेत्यादी न स्यात् । एतच्च सर्यादेरिति पष्ठीनिर्देशानिश्चीयते ॥ अन्यस्मै । अन्यत् । . (१) विसृष्टस्य-विसर्गसहितस्योपःशब्दस्येत्यर्थः । सिद्धानुवादोऽयं नि- बिसर्गापाशब्दनिवृत्यर्थः । (२) महर्पतिः । प्रहपतिः । अहपुत्रः । अहः पुत्रः । गीपतिः । गीपतिः । धूर्पतिः । धूःपतिः । गीपुत्रः । गी:पुत्रः । धर्पतः । धापुत्रः । प्रचेता राजन् । प्रचेतो राजन् ।

·नामगणाध्यायः १ पृथग्वचनोऽयम् ॥ विश्वस्मिन् ॥ उभयस्मिन् ॥ नेम इति सर्वार्धार्थयो। ने. मस्मिन् ॥ यदिति निर्देशे । यस्मिन् । यतते प्रयत्नं करोति । तेनार्थमुद्देष्टु- मिति व्युत्पत्त्या उद्देशेऽपि ॥ तदिति परोक्षे । तस्मिन् । तनोति विस्तृणाति •प्रतिनिर्देशमिति व्युत्पत्त्या निर्देशेऽपि वर्तते ॥ किमिति प्रश्नक्षेपयोः (१) । पृच्छयते जीप्स्यतेऽनेनेति किं प्रश्नवाची । कस्मिन् ॥ युप्मदिति प्रत्यक्षे। युष्यते सेव्यत उपचारवतीभिर्वाग्भिरिति । त्वकम्॥ अस्यते क्षिप्यते सत्कार इति । अहकम् ॥ परमात्मवाचिनौ युष्मदस्मच्छब्दौ ॥ द्वको ॥ भवतु परोक्षे । भवकन्तः । उदिच च्छन्दोभङ्गभयान्नोपात्तः ॥ त्यस्मिन् ॥ एतदिति प्रत्यक्षे । एतस्मिन् । एजति(२) कम्पतेऽनेन वचसा सामीप्यवाचिना सत्त्वमिति व्युत्प- या सामीप्येऽपि ।। उभौ । उभाभ्यां हेतुभ्याम् । उभयाहेत्वोः । अस्य पाठः सर्वादेरबित्यनेन सर्वविभक्त्यर्थः ॥ त्वदिति समुच्चयवाचकः । त्वत् ॥ अन्योन्यपरस्परशब्दी क्रियाविनिमये । अन्योऽन्यस्मै । परस्परस्मै ॥ इतरेति पृथगर्थे । इतरस्मिन् ॥ समसिमशब्दौ सर्वार्थे । समस्मिन् । सिमस्मिन् ॥ सिमः शक्रः । सितः । अयबद्ध इत्यर्थ इत्येके । सिम इति मर्यादायामित्य- परे ॥ त्वान्यतरशब्दावन्यार्थे । त्वस्मै । अन्यतरस्मै । अस्य त्वस्मादेव गण- पाठासिद्धिः ॥ शाकटायनस्तु यत्तत्किमन्याद्वयोर्निर्धार्य डतरः । वैकाद् बहूनां प्रश्ने डतमश्चेति सूनाम्यां इतरडतमौ । अन्यतराउन्यतमी सिद्धौ । ततोऽन्यतरशब्दस्य डतरान्तद्वारेणैव ग्रहणे सिद्धन्यतरग्रहणमन्यतमव्यवच्छे. दार्थमित्याह । इतरेतरेति क्रियाविनिमये । इतरेतरस्मै, ॥२१॥ एकेदमदसो ज्ञेया डतरो डतमस्तथा । स्वमज्ञातिधनेऽनाम्नि कालदिग्देशवृत्तयः ॥२२॥ [पूर्वीपरावरपरा उत्तरो दक्षिणाधरौ । ] एकति संख्यासहाययोः। एति गच्छति गणनामित्येकः । एति गच्छय. द्वितीय इति वा । एकस्मिन् ॥ इदमिति प्रत्यक्षे। अस्मिन् ॥ भदस् । इत्य- प्रत्यक्षे। अमुषिमन् ॥ उतरडतमौ प्रत्ययौ । तदन्तः सर्वादिर्भवति । यतर- स्मिन् । यतमस्मिन् । ततरस्मिन् । ततमस्मिन् । कतरस्मिन् । कतमस्मिन् । (१)मनाक्षेपयोरिति पा । (२) एजते-इति पा० । , .

·1 .. - गणरत्नमहोदधौ एकतरस्मिन् । एकतमस्मिन् ॥ स्वमज्ञातिधन इति स्वशब्दोऽर्थचतुष्टयवृत्ति स्तनात्मनि ज्ञातिधनयोश्च रूढितः। अस्य वृत्तिः । यथा हरिशब्दस्य तुरङ्ग- वानरद१रादिषु । आत्मीये तु सर्वत्र विशेषणरूपतया वृत्तिस्तत्रास्य सर्व- नामसंज्ञा। खे पुत्राः । वेषां गृहाणां स्वामी । श्रात्मीयानामित्यर्थः॥ स्वस्मै' बहुमानः । आत्मन इत्यर्थः ॥ खे पुत्रा इति न पुत्रा ज्ञातयः किन्तु पितृ. व्यमातुल श्वशुरादयः सपरिच्छदाः। वे गाव इति न गावो धनं किन्तु रुकन- इजतकार्यमायुरूपकादिकं धनमुच्यते॥ ज्ञातिधनयोस्तु न भवति । स्वे रक्षा विधेया। ज्ञातावित्यर्थः ॥ स्वाय स्पृहयति। धनायेत्यर्थः ॥ तथा ज्ञातिधन- विशेषणत्वेऽपि स्वशब्दस्य निषेध एव । स्वा ज्ञातयश्चैत्रस्य । स्वे धने रक्षा । प्रात्मीय इत्यर्थः ॥ अपरे तु स्वस्मै पुत्राय । स्वस्मै गव इति ज्ञातिधनार्थ- योः प्रतीती कथं न निषेधः। उच्यते । पुत्रगोशब्दयोहि सान्निध्यादेतदुभयं गम्यते स्वशब्दात् स्वात्मीयत्व मात्रमिति । स्वाय ज्ञातये । स्वाय धनायेत्यत्र च शब्दान्तरमनपेक्ष्य ज्ञातिधने स्वरूपेणैव स्वशब्देनाभिधीयते । यद्येवं जातिधन योरनुप्रयोगोऽपि नोपपद्यते पायत्वात् । यथा वक्षशब्दप्रयोगे तरूंशब्दस्य । नैर्ष दोषः। पर्यायशवदो हि यत्राउनेकार्थः संदिग्धार्थो वा तत्र तदर्थस्य व्यक्तीकरणाः पर्यायान्तरस्यानुप्रयोगो न विरुध्यते । यथाऽर्काद्य- नेकार्थवत्तेर्ह रिशब्दस्य प्रयोगे, सिंहशब्दस्य । यथा च संदिग्धार्थस्य पिकश- ब्दस्य प्रयोगे कोकिलशब्दस्य । स्वशब्दश्चायमनेकार्थ इति तत्रामत्यनुप्रयोगे किं विपयोऽयं प्रवृत्त इति संदेहः स्यात् । तन्निरासार्थो युज्यते जातिशब्द. स्यानुप्रयोग इति व्याचक्षते ॥ अनाम्नि कालदिग्देशवत्तय वति । पूर्वादयः शब्दा असंज्ञायां वर्तनाना दिगादिवत्तयः मादिकार्यभाजी भवन्ति । तदत्र- पूर्वापरादिशब्दानां केपांचित् प्रविभागतः । नामात्येनाभिधानेऽपि प्रवृत्तिदेशकालयोः । तथाहि-पूर्वापराचरपरोत्तरशन्दा मुख्यवृत्या दिकालयोर्यर्तन्ते । तद- यांच्छन्ने देशयानारामस्तम्भकुम्भादी घ । तथाहि-पूर्वस्यां दिशि यसति । पूर्वस्या दिश भागत। पूर्घ दिक् सम्बन्धात् पूर्वा वापी । पूर्वस्यां वाप्पा शीरामुर्दकम् । तथा पूर्वस्मिन् ग्रामे बने देशे या सुरायासः ॥ पूर्वः कालो रम्यः । पूर्वमानसम्बन्धात् पूर्यो गुरुः । पूर्वस्मिन् गुरी यमति । पूर्यस्गान्प्रा. छादादागतः ॥ अपरायरपरशब्दत्रयस्य.पिनापि दिकारतमम्बन्ध देशप्सित्यं .

·:.. नामगणाध्यायः १ MAN स्यात् । तथा हि-अपरदेशसम्बन्धादपरो नामः। अवरो वा ।। तस्मिन् परस्मिन् पर्वते वसति । सति संनिक विप्रकर्षे च सर्वासु दिक्षु तुल्योऽयं व्यपदेशः । ततो न दिगभिसम्बन्धवृत्तिः । एकस्यामेव दिशि स्थितयोनि- 'कटानिकटयोः पराग्वरादिव्यपदेशप्रवृत्तेरेतच्छब्दत्रयापेक्षया मुख्यवृत्या सार्थक देशग्रहणं नत्वन्यस्य स्वतो देशवृत्तित्वम् । संनिकर्षासंनिकर्षयोदेश- वत्कालोऽप्युपाश्रयः । ततः परः कालः । अपरोऽवरो वा । परस्मिन् काले जातः परस्मिन् । भवरस्मिन् वा ॥ अथ परफालसम्बन्धात पत्नीहर्षः। अपरकालसम्बन्धादपरो भोजदेवः ॥ परः पाणिनिः । अपरः शिवस्वामी । परस्मिन् श्रीहर्षे भक्त इत्यादि । दक्षिणाधरशब्दौ दिशि दिगवच्छिन्ने च कलशादौ वर्तते न तु कालेनापि कालावच्छिन्ने । दक्षिणस्यां दिशि वसति। दक्षिणस्मिन्पर्वते देशे वा तदवच्छिन्ने । तथाहि-अधरस्वां दिशि पर्वता- दसति । अधरदिकसम्बन्धादधरस्मिन् प्रासादे देशे वा वसति ॥ अनाम्नीति किम् । उत्तराः कुरवः । संज्ञारूपेण रूढोऽत्रोत्तरशब्दः । विदेहवर्षवासिना- मेकस्यामेव दिशि देवकुरूत्तरवर्षे ॥ दिग्देशकालेभ्योऽन्यत्र । दक्षिणा गाथकाः। प्रवीणा इत्यर्थः ॥ एवम् अधरे ताम्बूलरागः । उत्तरे प्रत्युत्तरे वा शक्तः ॥ दक्षिणायां कृतमतिविप्रः । इत्यदिग्देशकालवत्तय इति विस्यष्टोऽयमर्थनिर्द- शः॥ ननु व्यवस्थायामसंज्ञायामित्येवमुपक्षिय स्वाभिधेयापेक्षोऽवधिनियमो व्यवस्येति यथाऽन्यैर्व्याख्याता । दुरवबोधत्वात् ॥ ननु, स्वेषां चैव परेषां च जायन्ते काप सम्पदः । क्षीणाः परे शत्रवः । इत्याहुरपरे । इत्यादिप्रयोगेषु कथं जसादीनां सर्वादिकार्यविधिः । न ह्यन दिग्देशाधवच्छेदोऽस्तीति । उच्यते-सारूप्योपचाराच्छिष्टाभीष्टेश्च न दुष्टता ॥२२॥ अन्तरं चोपसंव्याने बहियोंगे तथाऽपुरि ॥२३॥ उपलव्यान इति । उपसंवीयत आच्छाद्यते यत्तदित्युफ्संव्यानम् । दा, संत्रीयतेऽनेनेति संव्यानम् । तस्य समीपं उपसंख्यानम्ह तस्मिन् ॥ बहियोग इति । बहिरित्यनावृतो देशः। तेन योगा बहियोगः। एतस्मिंश्च पूर्वर्जिते- ऽन्तरशब्दः सर्वादिर्भवति ॥ अन्तरस्मै शाटकाय। वस्त्रान्तरेणावतायेत्यर्थः । अन्तरस्मै गृहाय। बाह्याय चाण्डालगृहायेत्यर्थः॥ नपुरीति किम् । अन्तरायां . , ·३० : . गणरत्नमहोदधौ .. . - म + N पुरि वसति । बांद्यायामित्यर्थः ॥ श्रयमनयोरन्तरे तापसः प्रतिवसतीत्या- दौ मध्यवृत्तित्वेन न भवति ॥२३॥ इति सर्वादिः॥ त्यत्तद्यदिदं युष्मद्व्येकादः स्यादथो भवत्वेतत् । अस्मत्किमौ च विबुधैर्विज्ञातव्यो त्यदादिगणे ॥२४॥ एषां समादित्वे यथास्थानं प्रयोजनं द्रष्टवयम् ॥ इति त्यदादिः॥ यस्कोकासवशिष्ठकुत्सरवरपाः कुड्यत्रि(९) जङ्घारथाः- पर्णाटोपरिमेखलौ विपपुटद्रुह्याङ्गिरोविश्रयः । पिण्डीजङ्घभलन्दनौ च भडिलः कर्णाटकाढको- लह्योभण्डिलशीर्षमायभृगवो रक्षोमुखो वर्षकः ॥२५॥ यस्कादयः शब्दाः स्थगठपर्य्यन्ता यस्कादिभ्योऽपत्य (२)इत्यनेन सूत्रेण 'विहिताऽपत्यप्रय॑यश्लुग्भाजो(३) भवन्ति बहुत्वेऽस्त्रियाम् ॥ यच्छति निगृ- ह्णाति पापमिति यस्क ऋपिः । तस्यापत्यानि यस्काः। शिवादिपाठादुत्प- नस्याणः ॥ उत्कसतीत्युत्कासः । तस्य-उत्कासाः । अत इनः ॥ यशिपु तिष्ठतीति वशिष्ठः । तस्य-वशिष्ठाः ॥ कुत्साः । ऋष्यणः ॥ खरान पातीति खरपः । तस्य-खरपाः । नहादिफणः(४) ॥ कुद्रे-कुष्टयः(५) । गृष्ट्यादि ढनः ॥ अत्ति ग्रसते सर्व विद्या इत्यत्रिः । तस्य-प्रत्रयः । इतोऽनिज इत्य- नेन विहितस्य ढणः । अङ्के एव रथो यस्य स नवारथः। तस्य जनारथाः ।। अन्ये । जङ्घ एव रथो यस्य स जोरथः । निपातनात्सुपः श्लुगभावः । तस्य जङ्घरचा इत्याहुः ॥ पर्णार्थ मटतीति पर्णाटः । तस्य पर्णाटाः ॥ उपर ग्रीयायां मेखला यस्य तस्योपरिमेसलाः॥ विपं पुटो पोष्ठयोर्यस्य स विपपुदो दुर्भापी । तस्य विषपुटाः । एभ्योऽत इमः ॥ द्रुहि साधु यः (१) तुइपत्रि०-इति पा० । (२) ०भ्यो गोत्र इ०-इतिपाठान्तरम् । (२) लुग्भाजो भ० इति पा०। (४) फकइति तु युक्तम् । (५) सुरु:- शुद्धयः-इति पा०। .. .

·नामगणाध्यायः १ ३१ तस्य-द्रुह्याः ।। शिवाद्यणः ॥ शागिरा बृहस्पतिपिता । तस्य-अगिरसः । ऋष्यणः ॥ विवेर्विश्रयः । गृष्टनादि ढनः ॥ पिण्डीयुक्त जो यस्य तस्य पिण्डीजवाः । अत इनः ॥ भलन्दनस्य भलन्दनाः । शिवायणः ॥ कलन्द- नेति भोजः ॥ भडिलस्य भहिलाः । अश्वादिफस्य ॥ कर्णाटस्य कर्णाटाः ॥ कर्णस्याकं यस्य स कर्णाटकः । तस्य कर्णाढकाः। प्राभ्यामत इनः ॥ लह्य- स्य लह्याः । शिवाद्यणः ॥ भण्डिलस्य भण्डिलाः । अश्वादिश्फस्य ॥ शीर्ष मिनाति-शीर्षमायः। तस्य-शीर्षमायाः। अत इमः ॥ प्रशुभकलितपसा भृज्जतीति भृगुः शुक्रपिता । तस्य भृगवः । ऋष्यणः ॥ रक्षस इव मुखमस्य स रक्षोमुखः । तस्य रक्षोमुखाः ॥ वर्षतीत्येवं शीलो वर्षकः तस्य वर्षकाः ॥ साभ्यामत इजः ॥२५॥ वशीकपर्णाढकमिच्छका बहि- योगोऽजबस्तिस्तृपकर्णवर्मकौ । पटाकयुक्तौ वकसक्थगोतमौ- स्यात् क्रोष्टुमायः कटुमन्थमित्रय ॥३६॥ वशीकस्यापत्यानि वशीकाः ॥ पर्णस्याढकं यस्य स पांढकः । तस्य पांढकाः ॥ मिच्छतीति मिच्छकः । तस्य मिच्छकाः ॥ बहियोगो यस्य स अहियोगः । तस्य-बहियोगाः ।। अन्येतु । अहिना योगो यस्येति । अहि: योगः । गणपाठानेफ इत्याहुः ॥ अजवस्तयः । गृष्टवादिढनः ॥ तृणकर्माः । शिवायणः ॥ वर्मकाः ॥ पटाकाः ॥ बकसक्थाः ॥ एभ्योऽत इजः ॥ गोत- मस्य गोतमाः ॥ ऋष्यणः ॥ क्रोष्टारं मिमीते। क्रोष्टोरिव मायास्यति वा । क्रोष्टुमायः। तस्य क्रोष्टुमायाः॥ कटु मध्नातीति कटुमन्यः । तस्य कटुमन्थाः ॥ अपरे कटुकमन्य इत्याहुः । अन्यस्तु कटुक मन्थकेति पृथक् शब्दद्वयमिद- मित्याह ॥ आभ्यामत इञः ॥ मित्रयोर्मित्रयवः ॥ श्रौत्सर्गिकस्यागः ॥२६॥ क्रोष्टुपादसदामत्ताऽयःस्थूणकशाभण्डिता पदकः कषको हारः कम्बलात् स्थगलस्तथा ॥२७॥ क्रोष्टोरिव पादौ यस्य स क्रोष्टुपादः । पाठसामर्थ्यात् पादस्य समासान्तें लुग्न भवति । क्रोष्टून् पादयति निष्कासयतीति वा । क्रोष्टपादः । तस्य , । । - ·३२ गणरत्नमहोदधौ क्रोष्टुपादाः । क्रोष्टमानमिव मानं यस्य स कोष्टमान इति केचित् ॥ सदा मत्तस्य सदामत्ताः । नाम्यामत इजः ॥ भयोमयी स्यूषा यस्य सोऽयःस्थूणः । तस्यायःस्थूणाः ॥ शिवाद्यणः ॥ कृशस्य कृशाः । अत इशः ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अश्वादिफस्य ॥ पदं वेत्त्यधीते वा । पदकः । तस्य पदकाः। कषतीत्यौणादिकेऽके । कषकः । तस्य कषकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ हारः कम्बलादिति कम्बलपूर्वी हारशब्दो ज्ञेयः ॥ कम्बलं हरतीति कम्बलहारः । तस्य कम्बलहाराः ॥ स्थगतीति स्थगेरौणादिकेलप्रत्यये । स्थगलः । तस्य स्थगलाः॥ एभ्योऽत इञः ॥ एवं पुष्करसच्छब्दस्य बाहादीनः श्लुग् द्रष्टव्यः । अन्य तु भृगुकुत्सवशिष्ठगोतमाङ्गिरोग्त्रेरिति सूत्रं पृथग्विदुः । तेषां मते यमा- दित्वाद् यजादेव्यै केपु षष्ठवास्तत्पुरुष इत्यनेन भृगुकुल भार्गवकुल मित्यादि सिध्यति ॥२॥ इति यस्कादिः॥ उपकलमको पिष्टोदको कुपीतककर्णको कमककलशीकण्ठौ कृष्णाजिनानुपदौ तथा । वधिरकरवरीजधावेतौ वटारकपर्णको- गडुकजतुको लेखाभ्रूश्च प्रतानपतञ्जलौ ॥२८॥ उपकादयः शब्दा वोपकादेरित्यनेन सूत्रेणापत्यप्रत्ययश्लुग्भाजी वाम- यन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि । उपकाः। प्रौपकायनाः ॥ लनकाः। लामका- यनाः॥ नडादिफणः श्लुरू ॥ पिष्टस्य पिष्टाः । पैप्टायनाः ।। उदकस्य । उद- ङ्काः । श्रोदयः । अत इनः ॥ कुप्णाति सववन्धनादात्मानमिति कुपीतको नाम मुनिः । तस्य कुपीतफाः । फीपीतफयः ॥ फर्णयतीति कर्णकः । तस्य कर्णकाः । कार्णकयः ॥ कमेरीणादि के कनकः । तस्य कनफाः । कामफयः॥ करतशी फराठे यस्य तस्य फलशीफण्ठाः । फालशीफराठयः ॥ कृष्णमजिनं यस्य तस्थ कृष्णाजिनाः । कार्णागिनयः । अनुगतं पदं यस्य तस्य । अनुपदाः । भानु पदयः ।। बन्धेः 'किरः । वधिरः । वधिर एष पधिरफः । तस्य बाधि- रफाः । याधिरकाः। शिवाद्यशः॥ भोजस्तु यघिरफाः । धाधिरकप इत्याह ! सरी गढे यस्य तस्य सरी गहाः । सारीजवयः ॥ वटारको घेनयमतः । तस्याउपरयानि गटारकाः । वाटारफयः ॥ पनि फरोतीति पर्णकः । तम्म - ·पर्णकाः । पार्णकयः ॥ गडुकस्य गडुकाः । गाडुकयः ॥ जतुकस्य जतुकाः । जाकयः ॥ लेखाकारे भ्रुवौ यस्य स लेखाभ्रूः। तस्य लेखाभ्रवः । लैखानेयाः। शुभ्रादि ढणः ।। प्रतानस्य प्रतानाः । प्रातानयः॥ पतञ्जलति घनी भवति । पतञ्जलः । अतएव निपातनात्तकारस्य मकारः । तस्य पंतञ्जलाः । पातञ्ज- लयः ॥ भोजस्तु पतज्जलिशब्दमिकारान्तं मन्यमानः पतन्जलयः । पातञ्जलाः। श्रौत्सर्गिकाणः श्लुकीत्याह ॥२८॥ शलाथलाडारककृष्णपिङ्गलाः, कठेरणिः पिङ्गालकः कमन्दुकः निदाघचूडारककृष्णसुन्दराः,सुपिष्टपिञ्जूलकवर्णकास्तथा।।२९॥ शले स्थलमस्य । शलाथलः । सकारलोपो दीर्घश्च निपातनात् । तस्य शलाथला। शालाथलयः ॥ थलाथल इत्यन्ये ॥ अडतीति-अडारकः। तस्य- अडारकाः । प्राडारकयः ॥ कृष्णश्चासौ पिङ्गलश्च । कृष्णपिङ्गलः । तस्य क. प्णपिङ्गलाः । कार्णपिङ्गलयः ॥ कठेरणेः कठेरणयः । काठेरणाः ॥ वामन- स्त्वीकारान्तं मन्वानः कठेरण्य इत्याह । अत्राणः । अन्ये कठेरणेत्याहुः । पिङ्गलकस्य पिङ्गलकाः । पैङ्गलकयः ॥ पिञ्जलक इति शाकटायनः ॥ मन्द- एव मन्दकः । के शिरस्यात्मनि वा मन्दकः । कमन्दकः । तस्य कमन्दकाः । कामन्दकयः ॥ निर्गती दाघो यस्मात् स निदाघः। तस्य निदाघाः। नैदा- घयः॥ चूडारकस्य-चूडारकाः। चौडारकयः ॥ बडारक इति भोजः॥ मटा- रक इति वामनः ॥ कृष्णश्चासौ सुन्दरश्च-कृष्णसुन्दरः । तस्य कृष्णसुन्दराः । कार्ष्णसुन्दरयः॥ शोभनं पिष्टं यस्य स सुपिष्टः। तरम सुपिष्टाः। सौपिष्टाः। शिवाद्यणः ॥ पिजूलकस्य पिज्जूलकाः । पैजूलकयः ॥ वर्णयतीति वर्णको गणकः । तस्य वर्णकाः । वार्णकयः ॥२९॥ मसुरकर्णपदञ्जलजन्तुकाऽनभिहितप्रतिलोमकपिष्ठलाः । जतुरकः काकत्स्नसुधायुकौ जटिलकश्च मदायकवन्तकौ ॥३०॥ मसुरइव कर्णावस्य मसुरकर्णः। तस्य मसुरकर्णाः। मासुरकर्णाः। शिवा- द्यणः ॥ अपरे मसूराविव कर्णावस्य-मसुरकर्णः निपातनाद् ह्रस्व इत्या. हुः ॥ मयूरकर्णमपरे पठन्ति ॥ पदञ्जलस्य पदजलाः । पादजलयः ॥ जायत इति जन्तुः । ततः के जन्तुकः । तस्य जन्तुकाः । जान्तुकयः ॥ अभिपूर्वस्य ·३४ गणरत्नमहोदधी . हिनतिर्दधातेर्वा ते नजि च । अनभिहितः । तस्य-अनभिहिताः । प्रा- नभिहितयः ।। केचित् अभिहितेति नना विना पठन्ति । तन्नाऽभिहिता आभिहितयः ॥ प्रतिगतानि लोमान्यस्य । प्रतिलोमः । प्रत्यन्यवात् साम: लोन (२४।७५) इय॑त् समासान्तः । प्रतिलोमाः । प्रातिलोमयः ॥ कपीनां स्थलमिव स्थलमस्य-कपिष्ठलः। तस्य-कपिष्ठलाः । कापिष्ठलयः ॥ केचित कपिष्ठलाः । कापिष्ठलायनाः । नडादिफणन्तमुदाहरन्ति ॥ जतुरकस्य जतु- रकाः । जातुरकयः ॥ कशाभिः कृन्तत्ति । कृतेः कस्ने । ड्याट्त्वे च इस्खश्च बहुलमित्यनेने हस्खत्वे-कशकत्स्नः । तस्य-कशकृत्स्नाः । काशरुत्स्नयः ।। वामनस्तु कसकरस्नेत्याह ॥ सुधायुकस्य-सुधायुकाः । सौधायुकयः ॥ जटाः सन्त्यस्य जटिलः । के जटिलकः । तस्य जटिलकाः जाटिलकयः ॥ शाक- टायनस्तु शिवायणन्तमाह ॥ मदेनाघं यस्य स मदाघः । तस्य मदाघाः । मा. दाघयः ॥ कवर्ण इत्यस्य विपि कव् । कव् अन्ते यस्य स कवन्तकः । तस्य कवन्तकाः । कावन्तकयः । एस्योरत इनः ॥३०॥ कमन्तकः कदामत्तः खरीखभ्रष्टको तथा । अपजग्धानुलोमौ च दामकण्ठोऽप्यबन्धकः ॥३१॥ कमु कान्तावित्यस्य विचि कम् । कम् अन्ते यस्य स कमन्तकः । तस्य कमन्तकाः। कामन्तकयः ॥ कदामत्तस्य कदामत्ताः । कादामत्तयः(९)॥ खरी रासमी तां खनतीति विचि खरीखा । तस्य खरीखाणः । सारीखगाः ॥ सामान्याणः ॥ भ्रष्टफस्य भ्रष्टकाः । भाष्टकयः ॥ अपपूर्वस्यादेर्जग्धादेशे । अपनग्धः । तस्यापजग्धाः । मापजग्धयः॥ भोजस्त्वपदग्धेत्याह । अनुलो- मस्य-अनुलोमाः। प्रानुलोमयः ॥ वामनस्तु गणपाठात् समासान्ताभावे. ज्नुलोमानः । प्रतिलोमानः कुमाराइत्याह ॥ दाम फराठे यस्य स. दामक एठः। तस्य दामकण्ठाः । दामकण्ठयः॥ वन्धं करोतीति बन्धकः । न बन्ध. की यन्धकः । न विद्यते बन्धोऽस्येति या । भयन्धकः । तस्य-शबन्धकाः । आबन्धकयः ॥ अयदक इत्येके ॥ एस्योऽत इनः ॥३१॥ इत्युपकादिः (२२४६९)॥ (१) कदामन्तस्य-कदामन्ताः । फादामन्तय इति पा० ।

·नामगणाध्यायः १ ३५ तिककित्तचौरसलकटकृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः कथितीः । - उपकलमकाश्च ववरभण्डीरथपफकनरकाश्च ॥३२॥ तिककितवादयस्तिककितवादी(२) द्वन्द्व(२।४।६८ इत्यनेन बहुत्वापत्यप्रत्यय (२)श्लुग्माजो भवन्ति । तैकायनयश्च कैतवायनयश्च । तिककितयाः (३) । अन्न तिकादेरित्यनेन विहितस्य फिजः श्लुक् (४) ॥ औरसायनयश्च लाङ्कटयश्च । और सलङ्कटाः। अत्र तिकादिफिजोडत इमश्च ॥ कार्णाजिनयश्च कार्णसुन्द- रयश्च । कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः । अत्रात इञः ॥ औपकायनाश्च लामकायनाश्च । उपकलमकाः । नडादिफणः ॥ यावरयश्च भाण्डीरथयश्च । बङ्गुरभण्डीरथाः ॥ बकरइत्यन्ये ॥ पाम्कयश्च नारक यश्च । पफकनरकाः । प्रत इमः ॥ पंफको विकत्थनः ॥ अनुकरण इत्यन्ये । पफ करोतीति पफकः ॥३।। वकनखगुदपरिणद्वाः शण्डिलकशकृत्स्नलङ्कशान्तमुखाः। प्रहितनरकोजककुभाः प्रोक्ता भ्रष्टककपिष्ठलाश्चात्र ॥३३॥ बाकनखयश्च गौदपरिणदयश्च । बकनखगुदपरिणवाः । श्राभ्यामत इसः ।। शाण्डिल्याश्च काशरुत्स्त्रयश्च । शण्डिलकशकृत्स्नाः । अत इजः । बहुषु यो लुक्सि वेजो नित्यं श्लुगर्थं वचनम् ॥ लाङ्कयश्च शान्तसुखयश्च । लङ्कशान्तमु. खाः । अत्रात इनः । शं सुखं तनोतीति शान्तनं मुखमस्येति शान्तनमुख इत्यन्ये ॥ माहितयश्च नारकयश्च । प्रहितनरकाः ॥ औजयश्च काकुभाश्च । उन्जककुभाः । अत्रात इजः शिवायणश्च ॥ भाष्टकयश्च कापिष्ठलयश्च । भ्रष्ट- ककपिष्ठलाः। प्रत इजः ॥३३॥ दशेरकाग्निवेशेभ्यो गड़ेरकदशेरकाः । कृष्णेभ्यः सुन्दराः प्रोक्ताः : ककुभश्च पृथोर्जकात् ॥३४॥ दंशनशीलो दशेर:-सर्पः सारमेयश्च । स्वार्थ के सति तस्यापत्यानि । गडति सिञ्चति पर्वताङ्गमिति गडेरी निझरः । तद्योगात्पुरुषो गहेरः । (१) तिककितवादयः पृथोर्जकककुभपर्यन्तास्तिकफितवादाविति पा० । (२) प्रत्ययाश्च लुग्भाजा इति पा० । (३) तिकस्य कितवस्य या भल्यानि बहवः कुमारास्तिककितवाः-इति मा०। (४) फिनो लुगिति पाए । A 3 ·. गणरत्नमहोदधौ तस्यापानि । दाशेरकयञ्च गाडेरफयश्च । दशेरकगडेरकाः । अत नः ॥ अग्निवेशाश्च दाशेरकयश्च । अग्निवेशदशेरकाः । यज्ञः पूर्वणय लुक् सिद्धा । परपदस्य दाशेरफिशब्दोपस हार्थं त्विहोपादानम् ॥ काणं यश्च सौन्दरयश्च । कृष्णसुन्दराः । अत इमः ॥ पार्थो कयश्च काकुभयश्च । पृथोर्जकककुभाः । अतइनः ॥ ककुभशब्दस्य शिवादौ पाठः प्रायिकः ॥ पृथां पृथिवीमूर्जयति वर्धयति । पृथोर्जकः । पृथगूर्जक इति या गणनिपातनात कलोपः ॥ उपकलमकभ्रष्टककपिष्ठलकृष्णाजिनकृष्णसुन्दराणां नित्यार्थः पाठः । श्र. न्मेषां तु-द्वन्द्वपि पूर्येण विकल्पः । तेन पिङ्गलककृष्ण पिङ्गलाः । पैङ्गलक- कार्णपिङ्गलयः ॥३४॥ इति तिककितयादिः ॥ ज्ञेयो गोपवनो बिन्दुः शिग्रुश्यामाकभाजनाः । श्यामकाश्यावतानौ च श्यापर्णः सम्बकस्तथा (१) ॥३५॥ यजनोश्चेत्यनेन लुक् प्राप्तान गोपवनादिम्य (२।४।६७) इत्यनेन निषिध्यते । गोपपनस्यापत्यानि । गौपवनाः॥बैन्दवाः॥ शिगुरिव शिग्रुर्निःसारा कश्चित् । तस्य शैग्रवाः ॥ श्यामा लताः कायति(२)। श्यामाकः । तस्य श्यामाका:(३) भाजयतीति भाजनः । तस्य भाजनाः ॥ श्यामं करोतीति श्यामकः । तस्य श्यामकाः ॥ श्यावक इत्यन्ये ॥ अश्वानवतनोति-प्रश्वावतानः । तस्य--- आश्वावतानाः ॥ श्यामानि पर्णान्यस्य । श्यापर्णः। अतएव निपातना- न्मलोपः ॥ सम्बकस्य साम्बकाः । श्यवक इत्यन्ये । बिन्दुभाजनसपणावन्ये पठन्ति ॥ वामनमते शिग्रु: प्रत्याहारः ॥ ३५ ।। इति गोपवनादिः॥ कौडिव्याड्यापक्षितिसौधातकिदैवदत्तिचैकयताः। कापिष्ठलिचैटयतावापिशलिलीडिचौपयतौ ॥३६॥ कौड्यादीना(४)मित्यनेनैषां पौनाद्ये स्त्रीलिङ्ग्यत्येऽणिोड्यो भवति।कौडि क्रीडोधीति । अचि बाहुलकादोत्वे । क्रोडः । तस्यापत्यं स्त्री । क्रोड्या ॥ व्यडि। विविधमडत्तीति व्यकः । तस्यापत्यं व्याड्या । खागतादेरित्यपवादादैज् (२) श्यापर्णश्यावको तथा-इति पा०। (२) श्यामलताः कायति-इति, पा० । (३) प्रयासकस्तस्य श्यामकाः-इति पा० । (४) (४११५०) ·३७ नामगणाध्यायः १ न भवति ॥ भापक्षिति । दुष्ठु मिथ्या क्षितोऽपक्षितः । तस्यापत्यं स्त्री। कक्षित्या ॥ सौधातकि । शोभनं दधातीति सुधाता। तस्याउपत्यं व्यासा- दीनामकञ् चेत्यनेनेस्यकलादेशे च विहिते । सौधातक्या स्त्री ॥ दैवदत्ति । देवदत्तस्यापत्यं स्त्री । इजि । देवदत्त्या ॥ चैकयत । चोकं भामर्षणे चुरादि- णिजन्तस्ततः शतुरणि स्त्री । चैकयत्या ॥ पाणिनिस्तु चितसंवेदन इत्यस्य चैतयत इत्याह ॥ कापिष्ठलि। कपिष्ठलस्यापत्यं स्त्री। कापिष्ठल्या ॥ चैपट- त। चिट प्रेप्य इत्यता मिचि शतरि । चेटयतोऽपत्यं स्त्री चैटयत्या ॥ प्रा- पिशलि । पिंशतीत्यौणादिककलप्रत्यये । पिशलः । न पिशलोपिशलः कुल- प्रधानम् । तस्यापत्यं स्त्री। प्रापिशल्या ॥ लाडि । लड विलास इत्यस्याधि। लडः । तस्याऽपत्यं स्त्री । लाड्या ।। चौपयत । चोपयतीति चोपयन् । त- स्यापत्यमण स्त्री । चौपयत्या ॥३६ ।। बैल्वयतोऽथ क्षत्रियवाच्यो भोजश्च सूतवागयुवतौ । भौरिकिभौलिकिशालास्थलिशाल्मलिकौटिसैकयताः ॥३७॥ वैल्वयतः। बिल्ववन्तमाघष्ट इति णिचि । विन्मत्वोरिति मतुब्लोपे शतरि। बैल्वयतोऽपत्यमित्यणि स्त्री। बैल्वयत्या॥ क्षत्रियवाच्या भोज इति क्षत्रिये वाच्ये भोजशब्दः क्रौड्यादी भवति स्त्रियाम् । भोज्या क्षत्रिया ॥ यथा । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वात् ॥ भोजाऽन्या। सूतवाग्युवताविति सूत- शब्दो युवती वाच्यायां क्रौड्यादी भवति । सूत्या युवतिः । प्राप्तयौवना स्त्रीत्यर्थः ॥ अन्ये तु सूताः सारथयः । तत्सम्बन्धिनी युवतिः सूत्या । न सर्वेत्याहुः ॥ सूत्याऽन्या ॥ भौरिकि । भूरिरेष भूरिकः । तस्यापत्यं स्त्री भौ- रिक्या ॥ भौलिकि । वारादेवैति लत्वे । भौलिकिः । तस्यापत्यं स्त्री । भौ. लिक्या ॥ शालास्थलि। शालास्थलस्यापत्यं स्त्री शालास्थल्या ॥शाल्मलि । शाल्मले शाल्मल्या ॥ कौटि । कूट दाहेछ । अत इजि । कौट्या ॥ भौ- रिकिभीलिकिशब्दयोगौत्रादिपठितादिति ये प्राप्ते तद्वाधनार्थ गौरादिषु पाठः । क्रौड्यादिलक्षणस्तु ङ्यो भवत्येव । अन्यथा पाठानर्थक्यं स्यात् ॥ सैकयत । सेक गतावित्यतो णिचि शत्रा। सेकयन् । तस्यापत्यं स्त्री सैकयत्या ॥ लाकृतिगणोऽयम् । तेनाश्वया काश्या रौढ्या याशंदत्त्या इत्यादयो द्रष्टव्याः॥ रौढिः । रूढस्यापत्यमणि स्त्री। रौढ्या । केचिद् गोकक्षशब्दं यजन्तमन्त्र १० , - -

·३८
गणरत्नमहोदधी
.
.
पेतुः । तन्मते गौकत्या । फलं तु गौकक्षीपतिः । गौकक्षीपुत्रः । प्यङः संप्र-
सारणं भवेदिति गोनर्दीया मन्यते । अस्माकं तु मते पौतिमाष्यावसिविता
तथा गौकक्ष्यापतिः। गौकक्ष्यापुत्र इत्येव भवितव्यम् । अत्रापाठात् । तथा
च सौनागाः पठन्ति । ध्यङः संप्रतारणे गौकक्ष्या प्रतिषेध इति ॥ ३७ ॥
इति क्रोड्यादिः॥
अजपरभृताश्वकोकिलचटकैडकमूषिकाविलातश्च ।
बलः.पाको मन्दः, कन्यो वत्साम्बहोडाश्च ॥ ३८॥
अदजादिभ्योऽस्वस्त्रादिभ्य आडित्यनेन । अकारान्ताच्छब्दात्स्वस्त्रा-
दिवर्जितादजादिभ्यश्च स्त्रियां स्वार्थ प्राट् प्रत्ययो' भवति ॥ अज गतिक्षेप-
णयोः । ततोऽधि । अदजादिभ्योऽस्वस्त्रादिभ्य भाड् इत्यनेनाडि । अजा ।।
परभृता। अश्नुते पृथिवीं व्याप्नोतीत्यौणादिके वप्रत्यये । अश्वा । कुक, वृक
प्रादाने । कोकते गृह्णाति सहकारमञ्जरीमिति कोकिला ॥ चट, स्फुट भेदे ।
'चटति भिनत्ति वस्तूनीति चटका ॥ ईड, स्तुती । प्राङ्पूर्वः । एडयतीति ।
एडका ॥ मुष स्लेये । भुष्णात्यपहरति वस्तुजातमिति मूषिका ॥ एषां जाति-
लक्षणे ङीप्रत्यये प्राप्ते ॥ विपूर्वी रा ला दाने । ततः क्ते शीतादय इत्यौणा-
'दिके वाते। विलाता ॥ बल प्राणने । बलतीति ज्वलादेर्ण इति । बाला।
पाति पिबति पायति वा तमाहाराधारानुसंस्कारित्यौणादिके कप्रत्यये ।
पाका ॥ मन्दते स्वपितीति मन्दा । यौवनस्या स्त्री ॥ यदा तु स्त्रीजातिनाम
तदा जातिलक्षणे ङीप्रय॑ये ।। कनति शमते वपुषा कन्या ॥ श्रथया । कनन्ति
गच्छन्ति तस्यां रागिमनोनयनानीति कन्या । कुमारी ॥ वदति । आहृयति
पयस्फामा भातरमिति वत्सा । पुत्रिका ॥ अवति पालयति गर्भाधानात्मभृ-
त्याजीवितान्तात पुत्रमिति । अम्बा माता ॥ होहा ॥ मन्दादन्ये षडपि
बाल्यवचनाः । अन्यमते तु मन्दोऽपि ॥ वयस्यनन्त्य इति ङीप्रत्यये प्राप्ते
विज्ञातत्यत्र । तादल्पोक्तावित्यनेन डीमम्सावित्यन्ये ॥ ३ ॥
मध्यज्येष्ठौं मध्यमकनिष्टपूर्वीपहाणदंष्ट्राः स्युः ।
अपरापहाणमुग्धौ पालान्ताः सम्प्रहाणश्च ॥ ३९ ॥

·मामगयाध्यायः १ - मां ध्यायतीति मध्या । मध्यस्य भार्या वा । मध्या ॥ इयमनयार- शिश्येन वृद्धा प्रशस्या वा । ज्येष्ठा ॥ ज्येष्ठस्य भार्या वा । ज्येष्ठा ॥ मध्ये- भवा मध्यमा। मध्यान्म इति म प्रत्यये ॥ मध्यमस्य भार्या वा । मध्यमा ॥ अल्पतमा। कनिष्ठा। कनिष्ठस्य भार्या वा। कनिष्टा॥धयस्यनन्त्य इत्यनेन स्याख्यादित्यनेन वा डीप्रत्यये प्राप्ते ॥ अपहीयतेऽनयाऽस्यां वा । अपहा- णा । पूर्वस्यापहाणा । पूर्वापहाणा ॥ अथ समासात्मागेवात्र ङीः कस्मान्न भवतीति चेत् । न । वचनानर्थ क्यप्रसङ्गः ॥ यद्वा । पूर्वश्चासावपहानश्चेति पूर्वापहानः। स्त्री चेत् पूर्वापहाणा । गत्वं निपातनादेव । टिल्लक्षणे डीविधा' प्राप्ते ॥ अपरे णत्वं नाधीयते। ते हि । श्रोहाङ् गतावित्यस्मिन् कृतनिष्ठा- तकारनफारे पूर्वमपहानमस्या इति वाग्नाच्छादाजातेरित्यादिना ङीमाप्ति- र्वाध्यत इत्याहुः ॥ एवम् अपरापहाणा ॥ केचित्तु परापहाणेति पठन्ति ॥ परप्रहाणेत्यपि ॥ दश्यतेऽनया। दंष्ट्रा ॥ मुग्धा । वयोलक्षणे ङीप्रत्यये प्राप्ते। यदा त्वषयोवाचकत्वं तदाउत एवाड् भवति । एतत्तु पूवैष्वपि यथासम्भवं द्रष्टव्यम् ॥ पालान्ता इति पालोऽन्ते येषां ते पालान्ताः शब्दा अस्मिन् गणे द्रष्टव्याः ॥ गोपालकस्य भार्या । गोपालिका । ख्याख्यादिति डीप्राप्तौ । या तु स्वयं प्रतिविधानेन गाः पालयति न तत्र प्राप्तिरस्ति ॥ एवं पशुपा. लिका। द्वारपालिकेत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ संग्रहाणेति पूर्वापहाणावत् ॥ भोजस्तु पूर्वापहायगा । अपरापहायणा । संप्रहायणेतिः पठति ॥ ३९ ॥ दिशा दृशा क्षुधा वाचा क्रुचा देवविशोष्णिहा । विकल्पाडो बुधैर्लक्ष्या जातिः शूद्रोऽमहत्परः ॥४०॥ दिशा । दिक् ॥ दृशा । दृक् ॥ क्षुधा। क्षुत् ॥ वाचा । वाक् ॥ क्रुचा । क्रुङ ॥ निपातनान्नलोपाभावोऽन्त्याजादिलोपाभावश्च ॥ देवविशा । देववि. । देवानां प्रजेत्यर्थः॥ भोजस्त्वनयोर्विकल्पं नेच्छति ॥ उष्णिहा । उष्णिक् ।। पाणिनिस्तु त्रयाणां विकल्पं नेच्छ ति । भाष्यकारस्तु हलन्तान्नाप कित्यका- रान्तादित्याह ॥ शूद्रा जातिः ॥ जातिरिति किम् । शूद्रस्य भार्या । शूली ।। श्रमहत्पर इति किम् । महाशूद्री । भाभीरजातिः ॥ ४ ॥ संभस्वापिण्डाजिनशत्रिपूर्व फलं नञो मूलम् । प्राक् शतसदेककाएडप्रान्तात्पुष्पं परं ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ - ·४० . । गारतमहोदधी . सफला ॥ भस्त्राफला ॥ पिण्डफला ॥ अजिन फला। शराफला ॥ ओषधिजातिविशेषाणां संज्ञा एताः॥ त्रीणि फलानि समाहृतानि । त्रिपा द्विगारिति ङीमाप्ती ॥ अमूला । मूलान्तलक्षणे ॥ प्राञ्चि पुष्पाणि यस्याः । प्राकपुष्पा,॥ शतपुष्पा॥ सत्पुष्पा॥ एकपुष्पा । काण्ड पुष्पा ॥ प्रान्तपुष्पा । पुष्पान्तलक्षणे । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन । गिरा । गीः ॥ बलाका । मड- वेत्यादयः सिद्धाः ॥ इत्यजादिः॥ स्वसामाताननान्दाऽथ दुहिता तिसृयुष्मदौ । स्तश्चतस्त्रस्मदौ याता नान्ता संरख्यापि कीर्तिता ॥ ४२ ॥ स्वस्यति सम्यगाकर्षति कुलगृहद्व्यं सौदर्यमनांस्यात्मनि प्रणयाद्वा । वसा। भगिनी ॥ मान्यते पूज्यतेऽप्रमेयोपकारितया सुतैरिति माता । जन- नौ ॥ न नन्दति । न समृध्यति । ननान्दा । भर्नु भगिनी ॥ दोन्धि । अप- हरति सर्वस्वं माकुलादिति दुहिता। सुता॥ तिस्त्रः॥ युप्सम्यम् ॥ चतस्त्रः ॥ अस्मभ्यम् ॥ यतत उत्सहते हितप्रतिपादनेनेति याता ॥ पञ्च ॥ सप्त ॥ युप्मदस्मदोराडि प्राप्तेऽन्येषां तु ङी प्रत्यये प्राप्त प्रतिषेधः । पाणि- निप्रभृतयस्तु युष्मदस्मदेार्गणे पाठं न प्रदर्शयन्ति । अलिङ्गत्वात् । एतच्चा- युक्तम् । यतो नान्ता संख्यारयलिङ्गैव ततस्तेऽपि तत्प्रदर्शन किमिति रुत- वन्तः। तस्मादत्र शब्दतत्त्वता एव प्रमाणम् ॥ ननु तिस्त्रश्चतस्त्र इत्यत्र त्रिच. तुरोर्विभक्तिसंनिपातेन तिसूचतस्रावुच्येते तत्र संनिपातलक्षणो विधिरनि- मित्तं तद्विघातस्येति ङीन भविष्यति । सत्यम् एतदेव ज्ञापयति। अनित्येयं परिभाषा । तेन या सेत्यादी विभक्तिसंनिपातालक्षणस्त्यदाधकार प्राधि- चिनिमित्तं स्यात् ॥ ४२ ॥ इति स्वस्रादिः॥ ५. कोडवालागलाभालभगोरवाः खुरसंयुताः । शफो भुजो शुदो घोणाकरौ क्रोडादिनामनि ॥ १३ ॥ कोहशब्दः स्त्रीलिङ्गः । विष्ठा मशिष्ठा काप्ठेत्यादिलिनकारिकासाम- यात् । कल्याणी क्रोहा यस्याः सा कल्यायक्रोहा गौः । न ना कोहं भुजा- 4 ·नामगणाध्यायः १ ४१ है न्तरमिति वचनादपि च ॥ रत्नमतिस्तु कल्याणः क्रोडो यस्या इति विग्रहं दर्श- अन् पुंल्लिङ्गतां ख्यापयति ॥ कल्यागा वालाऽस्याः । कल्याणवाला ॥ शोभना गलोऽस्याः। सुगला ॥ भव्यो भालेोऽस्याः। भव्यभाला ॥ शोभना भगोतस्याः सुभगा ॥ उत्खनतीति । उखा स्फिक् । गणपाठाद्डप्रत्यय उदो दलोपः ।। श्रीमत्युखा यस्याः । श्रीमदुखा ॥ कल्याणो गोखो यस्याः । कल्याणगोखा । इत्यपिशाकटायनः ॥ कल्याणः खुरोऽस्याः। कल्याणखुरा ॥ गवादेः पादान शफः । पवित्रः शफोऽस्याः । पवित्रशफा ॥ मृणालबद्भुजावस्याः। मृणाल- भुजा ॥ कल्याणो गुदोऽस्याः। कल्याणगुदा ॥ कल्याणं गुदमस्या इति तु शाक- टायनः ॥ उन्नता घोणाऽस्याः । उन्नतघोणा ॥ किसलयाकारी करावस्याः । किसलयकरा॥ प्राकृतिगणश्चायम् । तेन सुरङ्गाप्रभृतयोऽन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ ४३ ॥ इति क्रोडादिः॥ गौरारीहएखारकर्करचराः सारङ्गशृङ्गाढका- द्रोणालिन्दवराहबिम्बवदरा लोहाण्डपाण्टौ पुटः । नाटः पिएडसृपाटचेटवरटा मूलाटसूपारटा:- शूपीसन्दनदाः पितामहमहौ मातामहो मालतः ॥४४॥ गौरादेरित्यनेन गार इत्यादेः शब्दगणांत स्त्रियां डी प्रत्ययो भवति । गारी वर्णयुक्ता नामधेयं वा ॥ यथा। सरोजकर्णिका गौरी गौरी प्रति मनो दधे॥ अरोहणी । ओषधिः काचित् । हरीकणीत्येके ॥ खारी । षोडशद्रोण- परिमाणा॥ कर्करी जलभाजनम् ॥स्वः कर्कः। कर्कटी। ग्रामटी । लौकि- कष्टप्रत्यय इति कश्चिदाह ॥ चरी दिगम्बरप्रसिद्धा ॥ तदन्तादपि । अनुचरी। सहचरीत्यादि । सारङ्गी । शवलवर्णयुक्ता ॥ वाद्यविशेषा वा ॥ ङ्गयुक्तत्वा- त् । शृङ्गी । प्रतिविषा कर्कटशृङ्गी च ॥ श्राढकी । तुबरी ॥ आढजीति केचिदाहुः ॥ द्रोणी । जलक्षेपिका ॥ अल्यते भूष्यते पुष्पप्रकरणं । लिन्दी प्रघणः ॥ अथवा । अल्यन्ते निवार्यन्ते तस्यां पतनार्दै भाजनानीत्यलिन्दी। कोष्ठिका ॥ वराही । बिम्बी । तुण्डिका ॥ विम्बेति कश्चित् । बिम्बं वन. स्पतिजातिरित्येके ॥ बदरी वृक्षः । लोह इवाण्डमस्याः । लोहाण्डी नाम - ·४२ 4 गणरत्नमहोदधौ. शकुनिः । स्त्रीविषय एवायम् ॥ पाण्टी पिच्छिका ॥ पाण्डोरपत्यमित्येके ।। पुटी ॥ नाटयतीति नाटी ॥ नाटीसज्ज्ञया द्वे काव्ये । एको भेदः प्रख्यात नादिकाख्यः । इतरस्त्वप्रख्यातः ॥ प्रकरणिकासंज्ञः । तथाच । अनयाश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोक्तभिर्शयः। प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥ पिण्डी । मदनफलम् ॥ सर्पति गच्छति क्षुद्रद्व्यसंघातमिति सुपाटी। उपानतं कुष्यं क्षुद्रपुस्तकः परिमाणविशेषश्च ॥ चेटी ।। बरटी । क्षुद्रधान्यम् । बटरीति कश्चित् ॥ मूलैरटतीति मूलाटी । सूपी ॥ आरटी॥ शूर्पा । परि- वपनं मानं च ॥, प्रासन्दी । वेत्रासनम् । आनन्दीति पाणिनिः । नदी । पितामही ॥ मही । पृथ्वी नदी च ॥ मातामही ॥ मलत्यामादैर्वसुन्धराम् । मालती जातिः ॥ गौरसारङ्गचेटपितामहमातामहानामजातित्वात् । अन्येषां त जातित्वेपि तीविषयत्वादमापते पाठः ॥४४॥ कदरकदलसूचा मण्डलो मण्डकश्व- प्लवभषषभङ्गा यूषतकारमत्स्याः । गवयमुक्यगाही मेधशकारपुत्राः- शबलगडुलगीः सूदकल्माषदेवाः ॥ ४५ ॥ .:. कदुरी-वृक्षविशेषः । केन वायुना दल्यते। कदली । मोचा करियताका ॥ च ॥ सूची । सूचिभेद्यैस्तमोभिरित्यादि दर्शनात् : सूचिशब्दोऽप्यस्ति । पर- मस्य पाठादिदं सिद्धम् ॥ पञ्चभिः सूचिभिः क्रीतः। पञ्चसूचः । तस्य तु पञ्च- सूचिरिति स्यात् ॥ मगडली । संहतिर्देशश्चतुरस्त्रता च ॥ मण्डकी ॥ लवत इति प्लयो । भपति पैशुन्येन वक्ति । भषी॥ कृषी॥ भङ्गी। वृद्धवैयाकरणा- भिप्रायेण दर्शितम् । विवेचकास्तु भङ्गिभङ्गीशब्दी विच्छित्तिपर्यायौ भङ्गश- व्दारयोपधिवृत्तेराडेव स्यात् .तिलमापोमाणुभङ्गाम्यो वेति सौत्र निर्देशादिति मन्यन्ते । उमा । भङ्गी नाम काघिदोषधिरिति शाकटायनः ॥ यूपति उसरं हिनस्तीति यूपी । मुद्गादिनिर्यासः ॥ यूपीति भोजः ॥ तर्कति । इयर्ति । सकारी । जया ॥ मत्सी जलघरी । मत्स्या नाम जनपदः । तदीश्वरश्च . .

·४२ - क्षत्रियस्तन्नामधेयः । तत्र मत्स्यानां राजी मत्स्यस्यापत्यं स्त्रीति वा । पुरु- ट्रामगधेत्यादिनाणि तस्यातोऽमाच्यभर्गादेरिति श्लुचि । सत्सी ॥ गोरािव- यो गमनमस्येति पृषोदरादित्वात् सिद्धौ। गवयी। गोप्रतिनिधिर्मगः ॥ मुकं वैवर्य यातीति मुकयी। मृगजातिः। गर्दभ्यामश्वतराज्जातेत्येके ॥ गाहत इति गाही ॥ मेधृ सङ्गमे वेत्यस्याचि । मेधी ॥ शौरी ॥ पुत्री। सूतोगरा- जमेरुभ्यो दुहितुः पुत्राद्वेति वक्तव्यमुशन्ति । तन्न । समासेऽप्यनेनैव सिद्धम् ॥ शवति याति वर्णान् । शवली । शवलवर्णयुक्ता । गहुली ॥ गूर्दी ॥ सूदत इति सूदी काचित् ॥ सूर्द इत्यपि शाकटायनः॥ कलयति वर्णान् त कल्मा- पी। कलेर्मापनासाविति वचनाद् मूर्धन्यदन्त्यौ ॥ देवी । कृताभिषेका ॥ मत्स्यगवयमुकयानां जातित्वेऽपि योपान्त्यत्वात् । पुत्रशबलकल्माषाणाम- जातित्वात् ॥ इतरेषां तु जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते पाठः ॥ ४५ ॥ उभयहयमनुष्याः कुम्भदासौ पिशङ्गः- कुवलहरिणयूथाः शूषमेथौ गुडूचः । अमरपिठरसूनाः पिप्पलो वैजयन्तो- विकलमठकरीरी केतकास्थानचोराः ॥ ४६॥ उभयो । स्थितिः॥ पाणिनीयास्त्वयच्प्रत्ययविधानेन टित्वाद् डीप प्रत्ययमाहुः ॥हयो । अश्वा ॥ मनुष्यी । शाकटायनस्तु मनोरपत्यमिति मनोजर्जाती षुक् चेति यप्रत्यये मत्स्यतद्वितहलो य इत्यनेन यलोपे मनुषी- त्याह ॥ कुम्भी। रसाधारत्वात् कुमुदिका। मृदादिपात्रवाची तु कुम्भशब्दः कुण्डादौ द्रष्टव्यः ॥ दासते प्रयच्छति स्वामिने वचनकाल इति दासी। चेटी॥ दासयन्ति प्रयच्छन्ति वेतनं तस्या नद्युत्तारणहेतारिति दासी । प्लविका ॥ अथवा । दासते प्रयच्छत्यारोग्यमिति दासी। शैलेयद्रव्यम् । सकारस्तालव्यो दन्त्यो वा । दासःशचेखुणादिवचनात् ॥ पिशङ्गी। पिङ्गवर्णयुक्ता । यथा- विभ्राणमानीलरुचं पिशङ्गीर्जरास्तडित्वन्तमिवाम्बुवाहम् ॥ " कुवली । क्षुद्वदरी ॥ हरिणी । शुक्लवर्णयुक्ता ॥ यूथी । मागधी ॥ शूषी ॥ मेधति हिनस्ति वातमिति मेथी ॥ गुडति रक्षति दोषेभ्यः । गुडूची। वत्सा-- दनी ॥ अमति गच्छत्यष्टगुणमैश्वर्यमिति। अमरी॥ पिठति हिनस्ति तण्डु- ·४४ 1 । - L गणरत्रमहोदधी लानिति पिठरी । भाण्डम् ॥ सूर्मी । लोहप्रतिमा ।। यत्स्मृतिः। सूर्मीज्ज्वल- न्तीमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतल्पगः ॥ चुग्लिश्च ॥ पिपर्ति । पिप्पली । वैदेही वैजयन्ती। पताका | विकली ॥ विफलनिष्कलपुष्कलशब्देश्यो वनस्पति- त्तिभ्य एव डीविधिः सम्भाव्यते रूढितः । अन्यत्र विगता कला यस्याः । विकता। निष्कला । पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् ॥ वामने च । कृतीस्म राशा यदि पुष्कला स्याम् ॥ छित्तपस्तु । न पुष्कली ते स्वलॊके जनता किन्तु सामरी । 'विकली शल्फमात्रेण महत्ती निष्फलीष्यते ॥ इति सामान्य नाह ॥ कथं विकलाकालविशेषवाचिनो नित्यस्त्रीवि- षयत्वादाबेव भवतीति भोजोऽपि ॥ मठन्ति निवसन्त्यस्यामिति मठी ॥ करीरी। करिदन्तमूलम् ॥ केतकी ॥ प्रास्थानी । संसत् ॥ घोरयतीति चोरी। तथा च । नृचित्तचोर्यः सुन्दर्यो दुरुद्वहकटीतटाः । नदीगाहीसवीचर्य इव यद्भुप्रभाम्भसि ॥ हयमनुष्ययोजोतिवेपि योपान्त्यत्वात् । उभयदासपिशङ्गहरिणामर- चोराणामजातिस्वात् । इतरेषां तु जातित्वेपि स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते पाठः४६ द्रुणविटसरसायः स्थूणसौधर्ममाचा:- पटललवलपादा वल्लकालम्बिनाचाः । अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारहिदोटा:- शमतमकुटपेटा मजरो निष्कलश्च ॥ १७ ॥ द्रुणी । फच्छपस्त्रिय एयोध्यन्ते न कच्छपाः पुमांसः॥ पिटी ! मह- त्सरः॥ सरसी। कर्णाटदेशे प्रसिद्धिरेषा हलन्तत्वादमाप्ते । प्रयोमयी स्थणा यस्य सोश्यास्यूणः । तस्यापत्यं शिवाद्यणि । प्रायःस्थगी । ड्यस्य प्राप्ती ॥ प्रयोमयी स्थूणा यस्याः सा । श्रयःस्थूगी । कुटी । तस्यान्यार्थे वृत्तिः स्वा- थै त्वयःपूणेति स्यादिति कपिदाह ॥ प्रायस्थेणीति केचित् ॥ शोभनो धर्मो यस्य म मुधर्मा। तस्यापत्यं स्त्री सौधर्मी। ऋप्यणि ङ्यस्य प्राप्ती ॥ माची।। अम्बष्ठा ॥ पटली । महातः ॥ लवली। लताविशेषः ॥ पादी ॥ यम्मकी ॥ .

·नामगणाध्यायः १ ४५ - . अलम्बस्यापत्यं स्त्री। प्रालम्बी। अत इमि ङ्यस्य प्राप्तौ ॥ नाची । अतति गच्छति नीलैः कुसुमैः स्नेहवबीजानीति । अतसी । उमा ॥ पृथिवी ॥ पाणिनिप्रभृतयस्तु ङीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ भङ्गी । भृङ्गराजः। लवङ्गो वा ॥ कन्दली । कन्दविशेषः ॥ अरदृस्यापत्यमिजि स्त्री। प्रारट्टी । इफस्य प्राप्तौ ॥ दोटी ॥ शमयति दोषान् । शमी । सक्तुफला सिम्बा वा (१) ॥ ता- म्यन्त्यस्यामिति तमी । रात्रिः ॥ विभूषणं के कुचमण्डलानां हाराः कीदृश्यमा चन्द्रमसः कुतो भाः । महादेवरता तमातः । सीता कथं रौति दशास्यनीता हा राम! हा देघर ! तात! मातः ? हारामहादेवरतातमातः ॥ इति लक्ष्यात् तमापि ॥ कुटी ॥ पेटी वन्दं परिच्छदश्च ॥ मज्जरी । पुष्प यष्टिः ॥ निष्कली ॥ विफलनिष्कलशब्दौ जनपदवाचिनौ । स्त्रीविषया- विति शाकटायनः॥उक्तभ्योऽन्यत्र जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वाद प्राप्ते ॥४७॥ ऋश्यो बन्धकधातकावनडुहीशष्कण्डकोपातका- ऽनड्वाहीबृसवेतसाः पटनटक्रोष्ट्योकणाः काकणः । आलक्ष्यालजभिक्षुकोर्दसुषवा प्रौद्गाहमानिर्गरो- गायत्र्यामलको हरीतकशचावाल धिमांसौ तरः ॥४८॥ ऋश्यी ॥ वनाति मनेा यूनामिति अन्धको ॥ धातको । ताम्रपुष्यी ।। अनही । ङीप्रत्ययान्तपाठो गणेऽस्त्रीत्वप्रतिषेधार्थः । तेन । अनडुही। वृन्दारिका ॥ वामनादयस्त्वनडुहीमार्य इत्युदाहरन्ति । तन्न युक्तम् । जातिप्रा- रयङ्गयोऽमान्यादाविति (२) नियमितत्वात् पुंवद्भावस्य निषेधः सिद्ध एव ।। अथवा'। पञ्चभिरनडुहीभिः क्रीतः । पञ्चानडुहिरित्यादी ङ्यः श्लुचीत्यनेन श्लुक प्राप्ता निषिध्यते । एवं सर्वत्र ॥ शष्कण्डी । हैमवतः कश्चिदृक्षः ॥ कोशातकी । पटोली ॥ अनड्वाही ॥ बृसी । बतिनामासनम् ॥ वेतगी। (९) शिम्बा वा । इति पा० । (२) स्वाङ्गाचेतोऽमानिनि । जातेश्चे- 'त्येतयोरेव पाणिनिसूत्रयोः केनचिदेवं न्यासः कृत इत्यनुमीयते । भी० श० ·(U गणरत्नमहोदधौ - : वजुलः । अन्नवेतसश्च ॥ पटी । प्रच्छादनवस्त्रम् ॥ नटी ॥ क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्री- शब्दस्य पाठः सुखार्थः । क्रोष्टोः स्त्र्यनी क्रोष्ट्रजिति । ऋदन्तन्यनुनिश्च, इत्यनेन डीप्रत्ययः सिद्धः ॥ोकणी । पर्यन्तयनस्य.संज्ञा । उकणीत्यन्यः ।। काकणी। पणचतुर्थभागः ॥ अलक्षस्यापत्यमिनि स्त्री । बालक्षी। ये प्राप्ते ॥ नालजी ॥ भिक्षुकी ॥ उर्दी । विमानम् ॥ सुषुवति प्रेरयति दोषानिति सुष- वी। कृष्णजीरकम् ।। सुष्टु सवतीति सुसवीति नन्दी प्राह ॥ उदगाहमानस्या- पत्यमिशि स्त्री । औद्गाहमानी । ङ्ये प्राप्ते ॥गरी। देशविभागस्य सज्ञा॥ गायतस्त्रायतेऽवश्यम् । गायत्री । छन्दाविशेषः खदिरो वा ॥ आमलति गु- णाम् । भामलकी । वयःस्था ॥ हरति रोगान् । हरीतकी। पथ्या ॥ शचति। शची । इन्द्राणी ॥ अलव्यस्यापत्यमिजि स्त्री । मालव्धी । ये प्राप्ते ॥ का- जब्धीत्यपि शाकटायनः ॥ मांसी। जटा ॥ तरी । नौः ॥ ऋश्यस्य जातित्वेपि योपान्त्यत्वात् । अन्धकनटभिक्षुकाणामजाति- स्यात् । अन्डा हलन्तत्वात् ॥ अन्येषां च स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते ॥ ४ ॥ कुसुम्भसुन्दरौ पूयः शष्कुलो देहलस्तटः । तापसोऽथ सिनीवालः पूलसल्लकगौतमाः ॥४९॥ कुसुम्भी.। श्रोपधिविशेषः ॥ अस्मिन् रतिश्रमजितश्च सरोजवाताः । स्मत्तुं दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः । अत्र दिव्यस्त्रीविषयत्वाज्जातिलक्षणो डोर्न भवति । गुणवचनात्तु सुन्दरशब्दाच शोगादिपाठात् पाक्षिके ङीप्रत्यये कृते सुन्दरीणां सुन्दरा गिर इति भवति ॥ भोजस्तु सामान्येनैव ङीप्रत्ययं दर्शयति ।। पूयो । दुर्गन्धा ।। शफ्यन्ते मृप्यन्ति तस्यां परस्परसम्बन्ध निस्तुपतिला इति शष्कुली । भक्ष्य विशेषः । अथवा । शक्नोति पर्याप्नोति पुद्गल विकारं शब्दं ग्रहीतुमिति शकुली । कर्णशष्कुली ॥ दिह्यते । देहली । द्वाराग्रस्यला ॥ तटी ॥ तपः- शीलमस्याः छत्रादेर्ण इति णे सति । तापसी ॥ सिनी सिता वाला कला यस्यां सा सिनीघाली । दृष्टेन्दुरमायास्था ॥ पूनी । तृणसंघातः ॥ असहान- पत प्रास्वाद्यते गरिति सामकी । गजप्रिया ॥ गौतमी । अस्य पाठः सुखा- धः। मतान्तरे तु स्वरः प्रयोजनम् ॥ तटतापसयारजातिस्यात् । अन्येपान्तु स्त्रीविषयस्यादमाप्ते ॥ ४ ॥ -- .

·नामगणाध्यायः १
।
कटेटभौलिङ्ग्यधिकारदेहा, गवादनोहाहनतेजनाः स्युः ।
आपच्चिको भौलिकिभौरिकी च काकादनः प्रत्यवरोहिणी च ॥५०॥
कटश्य ईटः। कटेटः। कटेटी ॥ भुवि लिङ्गं कीर्तिरस्येति भूलिङ्ग-.
ऋषिः । तस्यापत्यमिति शाल्वांसेत्यादिना । इजि भौलिङ्गिः । स्त्री भौलि-
ङ्गी । यजि प्राप्ते ॥ अधिकः कारोऽस्या इति । अधिकारी । अधिक्रियत
इति बहुलाधिकाराद्यमि स्त्रियां यथा शोभत्येके ॥ देही । गवादनी ।
इन्द्रवारुणी ॥ उद्वाहनी ॥ तेनयत्यग्निमिति तेजनी । कङ्गुणी ॥ श्रापच्चिको,
नाम जनपदः । समाननामा क्षत्रियः । तस्यापत्यं स्त्रीति राष्ट्राख्याद्राज्ञोऽने-
वेत्यनेनाभि तस्य च श्लुचि। प्रापच्चिको ॥ भूलिकस्यापत्यमिमि स्त्री । भी.
लिको ॥ भूरिकस्यापत्यमिनि स्त्री । भौरिकी। गोत्रादिपठितादित्यनेन
ङ्यस्य
प्राप्तौ ।। काकादनी । गुजा ॥ प्रत्यवरोहिणी ।। टन्प्रत्ययान्तस्यास्या-
न्येषां च टिवारेणैव ङीप्रत्यये सिद्धे गणे पाठः पुंषद्धावप्रतिषेधार्थः। मता-
न्तरे तु स्वरः प्रयोजनम् ॥ ५० ॥
बर्बरदाडिमचमसास्तरुणस्तलुनाग्रहायणीबन्दाः ।
पण्डरपुष्कललवणाः पिङ्गलमुसलौ विभीतको नन्दः॥५१॥
वर्बरी ॥ दाडिमी । वृक्षजातिः ॥ चमसी। सोमपात्रम् ॥ तरुणी ।
सुरा ॥ तलुनी । सुरा ॥ अग्रं हायनमस्याः । भाग्रहायणी पौर्णमासी। मत
एव निपातनादीर्घत्वं णत्वञ्च ॥ वन्दी । हठहृता स्त्री ॥ पण्डते याति मना.
ऽस्मिन् । पण्डरः । तद्योगात् पण्डरी। पटी ॥' पुष्कली। वनस्पतिः ॥
लवणी । श्रोषधिः । समुद्रपार्श्वस्रोतो यत्र बहनानि स्थाप्यन्त इत्येके ।।
लवणा यवागूरिति गुणशब्दोऽजातौ द्रष्टव्यः ॥ पिङ्गली । पिशङ्गी ॥ मुसली ।
ओषधिः॥ विभीतकी ॥ नन्दति। ऋद्धिं यातीति नन्दी । प्रज्ञाद्यणि । नान्दी ।।
पण्डरपिङ्गलनन्दानामजातित्वात् । अन्येषां तु स्त्रीविषयत्वादमाप्ते ॥
आकृतिगणोऽयम् । तेन देवदाली पटोलीत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ ५ ॥
इति गौरादिः॥
शोणोऽथभरुजस्तूणकमलौ विकटानी।
चान्द्रभागा भवेन्नद्यां त्यर्थशून्यादिकारतः ॥५२॥

·४ - गणरत्नमहोदधौ शोणादयः शब्दाः शीणादिरित्यनेन(२) डीप्रत्ययभाजी वा भवन्ति ॥ शोणी । शोणा। रक्तवर्णयुक्ता ॥ कश्चित्संज्ञायामपि शोणी शोणा बडवेदिक भरुजी । भरूमा । स्नेहभृष्टाः किल तण्डुलाः ॥ तूणी । तूणा । तूणीमुखो- द्वृतशरेणविशीर्णपति । वीणा धिषणा तूणा स्थूणेत्यादि ॥ कमली । कमला नाम काचित् ॥ विकटी। विकटा । रचना ॥ दीर्घाही । दीर्घाहा शरत् ॥ अहनशब्दः केवलः स्त्रियां न सम्भवति नित्यं नपुंसकलिङ्गत्वात् । अतस्त- दन्त उदाहृतः ॥ अही। अहा । इति कश्चित् केवलस्य स्त्रियामुदाहरति । चान्द्रभागी वनराजिः। चान्द्रभागा नदी । टिड्डाणजित्यादिना ङीप्राप्तः स. शोगमदिपाठान्नद्यां निषिध्यान्यत्र विधीयत इतिविकल्पार्थः ॥ चन्द्रभागा नद्यामिति केचिदाहुः । यदृच्छया चन्द्रभागी चन्द्रभागा काचित् । नदी तु चन्द्रभागेति मतदयं वामनाचार्य्यस्य ॥ पाणिनिशकटाङ्गलो तु चन्द्रभाग इव भागो यस्याश्चन्द्रभागी चन्द्रभागा नाम नदी । अन्यत्र चन्द्रभागा नाम देवता स्त्री वा काचिदित्याहतुः । केचित्तु चन्द्रभागो नाम पर्वतः । ततः प्रभवतीत्यणि । चान्द्रभागी चान्द्रभागा नदी। चान्द्रभाग्यन्येत्युदाहरन्ति । भोजस्तु चान्द्रभागादनद्यामिति सूत्रं पपाठ ॥ क्त्यर्थशून्यादिकारतः । क्त्य- कणाविति क्तिप्रत्यया भावाकोर्विहितस्तदन्तस्तदर्थ प्रत्ययान्तो वा यो न भवति । ततोऽनेन ङी विकल्पितः। अशनिः । अशनी ॥शक्तिः । शक्ती । शस्त्रम् ॥ प्रात्मम्भरिः । आत्मम्भरी । क्त्यर्थशून्यादिति किम् । शक्तिः सा- मर्यम् ॥ कश्चिदस्मादपि डी. मन्यते। अहरणिः । कां त्वं कारिमकार्षीः ॥५२॥ चण्डः पद्धतिकल्याणपुराणकपणध्वजाः । विशालारालम्पा हन्वहूदारविशङ्कटाः ॥५३॥ चरही। चण्डा । परुपा । सा किलाश्वासिता घण्डी भर्ना सत्संश्रुतौ वरौ ॥ चराठारालशध्दयो रादिलक्षणे डीप्रत्यये सिद्धे यवादी पाठः सजायां चिफ्ल्यार्थ इति शाफटायनः ॥ पादयोहं तिः । पद्धतिः । पद्धती। क्त्यर्थः- पाठः ॥ कल्याणी । 'ल्याणा कथा ॥ पुराणी । पुराणा छाया ॥ रुपणी । .. . (२) शोणात्माचामिति मूत्र यट्वादिष्येवान्तभूतं क्रियत प्रत्यनुमीयते ॥ .

·ge नामगणाध्यायः १ कृपणा नाम काचित् ॥ ध्वजी । ध्वजा ! पताका ॥ विशाली विशाला सीर्तिः ॥ पराली । अराला । भूमिः ॥ मूषी । मूषा । सुवर्णाद्यावर्तनस्थानं प्राणिविशेषो वा ॥ वृत्रघ्नी । वृत्रहा ॥ बही । बहुर्नाम काचित् । गुणवच- नादुतो वाऽखरोरित्यनेन गुणवचनादिकल्पः सिद्ध एक ॥ उदारी । उदारा 'सूक्तिः ॥ विशङ्कटी । विशङ्कटा बुद्धिः ॥ भाकतिगणोऽयम् । तेन सुन्दरक- न्दरादयो द्रष्टव्याः ॥ ५३ ॥ इति शोणादिः ॥ कुण्डः पात्रेऽकृत्रिमार्थे स्थलं च,भाजः पक्वे कामुकः स्यादिरंसौ। नागः स्थूले कृष्णवणे च कालो, धान्याधारे सम्मतो गोणशब्दः॥५४॥ कुण्डादयः शब्दाः पात्रादावर्थ पानाद्ये कुण्डादेरित्यनेन डीप्रत्ययान्ता भवन्ति। पाने कुण्डी। कुण्डाऽन्या ॥ दाहक्रियैव तत्सम्बन्धादन्यद्वा तयोच्यते। यस्तु द्रव्यवचनः कुण्डशब्दः स नित्यं नपुंसक एवं वर्तत इति नं प्रत्युदाहत्तुं युक्तः ॥ अकृत्रिमेऽर्थे स्थली। स्थलाऽन्या । पुरुषप्रयत्ननिष्पाद्या वेदिका इत्य- न्ये ॥ पक्केऽर्थे भाजी । भिक्षायामित्यन्यः। भाजाऽन्या । वक्रयष्टिः ॥ मैथुनेच्छौ नायिकायां कामुकी । कामुकाऽन्या । धनाद्यभिलाषुका ॥ स्थूलेऽर्थे नांगी । नागाऽन्या । दीर्घादिगुगायुक्ता सज्ञा वा काचित् । क्षयविशेष इत्यन्ये ॥ ह., स्तिसर्पजातिवाधिनस्तु ङी भवत्येव । प्रत्युदाहरणं गुणवचनस्य ॥ कृष्णवर्णेऽर्थ काली। छाया वलान्याशु ततान काली ॥ कालाउन्या । धमनी ॥ रत्नमतिस्तु कालशब्दस्य सज्ञावाचिनो ङी । न तु कृष्णवर्णवाचकस्य कृष्णत्वाव्यभिचा- रादित्याह ॥ धान्याधारे गोणी । यस्याश्छाटीति प्रसिद्धिः । यथा- गोणी जनेन स्म निधातुमुद्धतामनुक्षणं नोक्षतरः प्रतीच्छति । गोणान्या । तृणविशेषः ॥५४॥ कुशो लोहविकारे स्याद् घटः कुम्भश्च मृन्मये । कबरः केशविन्यासे नीलश्वौषधिदेहिनोः ॥५५॥ अयोविकारे कुशी । कृप्युपकरणम् । न सामान्येनायोविकारः ॥ कुशा- उन्या। अलोहविकाराकतिरेव काष्ठादिनयी ॥ भग्नरयातस्य प्रतिष्टम्भ इत्यन्ये । अपरे तु वल्लेति ब्रुवते ॥ मृन्मये पात्रे । घटी ॥ घटाउन्या । गजघटा ! करि- घटा ॥ कुम्भी। तैलादिस्थानं स्तम्भाधारो या । कुम्भान्या । केशरचनायां कवरी । वेणी । कयराऽन्या । वर्णविशेषोपेता। व्याकीर्णमाल्यकयरा कयरी ·. ५० गयारत्नमहोदधी । तरुण्याः ॥ ओषधी प्राणिनि च । नीलीओषधिः । नीली वडवा ॥ अ- न्यत्र । नीला शाटी ॥५॥ सूचस्तीक्षणेभाजने पात्रपारौ,स्थालः कुम्भ्यां रेवती रोहिणीभे । ज्ञेयस्तालो लोहमय्यां विपञ्चः, स्याहीणायां लोकवन्दे च गोष्ठः ४६ तीक्ष्णाग्रा सूची। सूचाऽन्या ॥ भाजने पानी। काष्ठपात्री ॥ अन्यत्र । पात्रमियं ब्राह्मणी । पालं तपस्विसंहतिः ॥ पारी । गोदोहनी । यथा-- मोत्या विमुक्ताल्लिहतीः स्तनन्धयान्, निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः । वर्धिष्णुधाराध्वनिरोहिणीः पयश, चिरं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः । पाराउन्या ।। पिठरिकायां स्थाली । स्थालाऽन्या ॥ नक्षत्रे रेवती, रोहिणी । रेवता रोहिणान्या॥ ननु कथं रेवती कन्या । रोहिणी कन्येति नह्याम्या नक्षत्रं वाच्यम् । सत्यम् । रै विद्यते यस्याः । निपातनादेवे कृते । रेवती ॥ रोहितस्य रोहिणी ॥ रेवतरोहिणशब्दी च नक्षत्रवाधिनौ प्रातिपदिकौ । पञ्चरोहिण्यो रेवत्यो वा देवता यस्य । पञ्चरोहिणः पञ्चरेवत इत्यादिप्रयोगदर्शनाद्विशेषो द्रष्टव्यः॥ लोहविकारे ताली लोकप्रसिद्धा । तालाउन्या ॥ वीणायां विपञ्ची । 'विपञ्चान्या ॥ लोकवृन्दे गोष्ठी । समानजातीयो जनसमुदायः । यथा- गोष्ठेषु गोष्ठीकतमण्डलासनान् ॥ गोष्ठाउन्या । भूर्यत्र गावस्तिष्ठन्ति ॥५६॥ श्लेषद्रव्ये खलो लक्ष्यो विदाराठमोषधौ । दूतः सन्देशहारिण्यां कुहिन्यां शम्भलो बुधैः ॥ ५७ ॥ श्लेषद्रव्ये खली । खलान्या ॥ विदारी । शठी । भोषधिः ॥ विदारा । शठाउन्या ॥ दूती सन्देशहारिका । दूताऽन्या'। यथा- कृप्तपुष्पशयनाम्लतागृहानेत्य दूतिरुतमार्गदर्शनः । इत्यादि लक्ष्यदर्शनादिकारान्तोऽप्यनुमीयते ॥ शम्भं श्रेयायुक्तं लाति गृहातीति वा । शम्भली । कुट्टिनी ॥ यामनस्तु दूत्यां शम्भलीत्याह। न तद. स्मन्मनीरजर्फ लक्ष्येष्यदर्शनात् ॥ शम्भलाऽन्या । देश विभक्तिः ।। कथिचशम्भलविदारशब्दो गौरादावाह । फश्चिन्नायिकायां सुन्दरी । - न्यत्र सुन्दरास्य बुद्धिरित्युवाच । वन्न समीचीनं गौरादावस्य दर्शनात् । अयं - चास्माभिलक्ष्पानुसारेण तत्रैव व्याख्यातः ॥ ५७ ॥ ' . ७ ·मामगणाध्यायः १ ५१ . [मातङ्गानां स्नेहपानप्रकारे- पीनः शालो बल्लभाया भगिन्याम् । फालः खण्डेऽथो खनित्रे कशाश्व- ज्ञेयः श्रोण्यां बुद्धिमद्भिः कटश्च ॥ ५८ ॥] पीनी हस्तिनां स्नेहपानप्रकारः। पीनाऽनया ॥ शाली कलत्रवसा । शालान्या ॥ फाली खण्डम् । यथा- कर्पूरस्फारफालीकलितकिसलयस्रस्तरीद्दामलीला । फालाऽन्या ॥ खनित्रे कशी। कशाऽन्या । अश्वताहनहेतुश्चर्ममयो यष्टिः श्रोग्यां कटी । कटाऽन्या । व्यवस्थास्थित्युपाश्रितिर्वा । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन । एषणी । नाराची वैद्यशलाका वा । एष- णान्या । इत्यादयोऽर्थविभागेन ज्ञेयाः ॥ ५८ ॥ इतिकुण्डादिपात्रादी । लोहितश्रुवकतालिगुकक्षा बभ्रुबल्गुमनुसूनुतलुक्षाः । तएडमण्डुकपिकन्थकवृक्षा मन्तुतन्तुतनुमक्षुतरुक्षाः ॥५९॥ यञ्लीहितादिशकलान्तयनकौरव्यामुरिमाग काढायन इत्यनेन स्त्रियां नित्यं ङी भवति डायनादेशश्च ॥ लौहित्यायनी ॥ श्रीव्यायणी ॥ कात्यायनी ।। शालिगव्यायनी ॥ काक्ष्यायणी ॥ वाभ्रव्यायणी । कौशिकी त बाभ्रवी बाभ्र. व्यायणी ॥ गर्गादौ तु बभ्रुः कौशिक इति पाठादिति नः सम्मतम् । वाम- नस्तु बभ्रुपाठं मन्यते । कपिशब्दस्य च ॥ बाल्गव्यायनी ॥ मानव्यायनी ।। सौनव्यायनी ॥ तालुक्यायणी ॥ ताण्ड्यायनी ॥ माण्डव्यायनी ॥ काप्यायनी । आङ्गिरसी तु कापी काप्यायनी ॥ कान्यक्यायनी ॥ वाक्यणी ॥ मान्तव्या- यनी ॥ तान्तव्यायनी ॥ तानव्यायनी ॥ माङ्क्षव्यायणी ।। तारुक्ष्यायणी ॥५॥ गुहलुः संशितः शकुमनायीलिगुसम्बवः । वतण्डः शकलो मखुलतुऋक्षजिगीषवः ॥६०॥ गौहलव्यायनी ॥ सांशित्यायनी ॥ शाकव्यायनी ॥ मानाय्यायनी ॥ लैनव्यायनी ॥ साम्बव्यायनी ॥ अनाङ्गिरसी तु वातण्ड्यायनी। शिवादिपाठात् वातण्डी । आङ्गिरसी तु वतण्डी । अस्त्रीय पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवाला- ताज्जातेरित्यनेन डीप्रत्ययः॥ शाकल्यायनी ॥ माचव्यायनी ॥ लातव्यायनी॥ मायणी । रौक्ष्यायणीत्युन्यः ॥ जैगीषव्यायणी॥६॥ इति लोहितादिः ।। 1 .

·५२ । । गणरत्नमहोदधी यच्छब्दो मेनका चात्र दण्डकापिप्पकेष्टकाः । रेवकाधारका चैव हारकादेवकैरकाः ॥६१॥ यदादय एडकान्ताः ख्यातोग्यदाम् इत्यनेनाकारस्येत्वं यत्प्राप्तं यदा दिपर्युदासात् तद्भाशो न भवन्ति ॥ यका ॥ मनिपचिमचा नाम्नीत्यनेनाका रस्यत्वे । मेनका । अप्सराः ॥ दण्डका । अरण्यम् ॥ वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायाम् ॥ -- साप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु सञ्चिन्त्यमानानि सुखीबभूवुः ।। इति रघुकाध्ये चिन्त्यम् ॥ पिप्पका ॥ इष्यते काम्यते प्रासादादिषु या सा। इष्टका मृद्विकारः॥ रेया नदी । ततः सज्ञायां के । कुत्तादौ वा। रेवका ।। धारयतीति धारका ॥ द्वारप्रकारा । द्वारका नगरी ॥ यथा धनन्जयस्य- चलत्पताकामुबद्धतोरणां तावविक्षताम् । द्वारकां गोपुरद्वारैः किष्किन्धनगरीमिव ॥ देवकाः । अप्सराः ॥ एरका । उदफतृणजातिः ॥ ६१ ॥ क्षिपका धुवका चरका तत्सेवकया करकाचटके स्तः । प्रवकालहके अलका स्यात् कन्यकया ध्रुवकैडकया च ॥६२॥ क्षिपतीति क्षिपका । प्रायुधम् ॥ अथवा । अज्ञाता क्षिप्रा । क्षिप- का ॥ धू विधूनने । धुवतीति धुवका। श्रावपनविशेषः ॥ अथवा । अज्ञाता धुधा । धुवका ॥ चरका ॥ सका ॥ सेवा भक्तिः । कुत्सिता वा सेवा । सेव- का ॥ करका । वर्षापलः-- तान्कुर्वीचास्तुमुलकरकावृष्टिहासावकीन् । फेचित्तु करकशब्दं घुस्याहुः । कमण्डली च करक इति ॥ चटफा ॥ अयतीति । अवका । शैवलम् ॥ लहका । अलका । नगरी ॥ कन्यका । सवर्णकन्यका रुपयौवनारम्भशालिनी ।। Jषतीति ध्रुवफा । प्रावपनविशेषः ॥ अथवा । फुत्सिता ध्रुषा । ध्रुधका ॥ एडका । अधिजातिः ॥ वेगवतीछन्दः । त्रिसफारपरं गुरुकं चेवेगवतीति च भादथ भी गौ ॥ प्राप्तिगणोयम् । तेन यथा दर्शनमन्येऽपि भवन्तीति ॥६॥ इति यदादिः॥ इप्ति श्रीगोविन्दमृरिशिष्यपण्डितश्रीवर्द्धमानविरचितस्त्रीय- गणरवमहोदधिग्रन्थवृत्ती प्रथमो गामाश्यायः समाप्तः ।। । । ।

·२ समासगणाध्यायः . - २३ अथ द्वितीयोध्यायः॥ अर्धर्चध्वजकुञ्जशीधुमधवो वर्चस्ककू ढकाः- पङ्कानीकपिनाकनिष्ककपटाष्टङ्कः किरीटः कुटः । कूटः कङ्कटकर्बटाण्डशकटा वल्मीकसानू नंटः- खण्डोद्योगविडङ्गशृङ्गसरकाः पुखव्रजौ मोदकः ॥६३।। एतेऽर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि नपुंके साधवो भवन्ति ॥ अर्धश्चासौ । ऋक् च ।। अर्धर्चः । अर्धर्चम् ॥ ध्वज पताका ॥ कुजो वनषण्डो हस्तिदन्तश्च । यथा- अथोष्णभासेव सुमेरुकुजान् विहीयमानानुदयाय तेन ॥ निकुञ्जोऽपि ॥ शेते मुह्यत्यनेनास्मिन् वा हिताहितप्रतिपत्तिरिति शीधुर्मद्यम् । मनोज्ञगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशीधुं नवपाटलं च ॥ मधुाक्षादिमद्यम् । बिभ्रती मधुरतामधिपात्रं रागिभिर्युगपदेव पपाते । आननैर्मधुरसौ विकसद्भिर्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥ वर्चस्कं शकृत् ॥ कूर्ची दीर्घश्मश्रु ॥ आढकं मानविशेषः ॥ पङ्क कर्द- मः । यथा- A- 1 . पुरोगैः कलुषास्तस्य सहप्रस्थायिभिः कृशाः । पश्चात्प्रयायिभिः पाश्चक्रिरे मार्गनिम्नगाः ॥ अनीकं सैन्यं सङ्ग्रामश्च ॥ पिनाको रुद्गधनुः । त्रिशूलं च ॥ निष्क आभ- रणम् । कण्ठे निष्क इवार्पितः । कपट व्याजः ॥ टङ्कः पाषाणच्छेदनः ।। किरीटो मुकुटम् ॥ कुटं घटः । हलाङ्गविशेषश्च ॥ कूटम् । सङ्घातो माया निश्चलो मृगादिवधार्थ छलं कैतवम् अयोधनः शैलशृङ्गं सौराङ्गं च ॥ कङ्कट सन्नाहः ॥ कर्वदः । नद्यद्रिवेष्टितं खेट कर्बट शैलवेष्टितम् ॥ दुर्गस्तु कर्पटम् अल्पोपकरणस्थानमित्याह ॥ अण्डं पक्ष्यादिप्रसवः ॥ शकतो गन्त्री ॥ वल्मीको वामलूरः ॥ सानु प्रस्यस् । सानूनि गन्धः सुरभी- प्रोति ॥ नटो नर्तनविशेषः(१) । पानट इति शाकटायनः ॥ खण्ड बक्षु- विकारविशेषः शकलं च । यथा- (१) नर्तकविशेष इति पा० । एतदेव साधुभाति ।

·- ५४ गणरत्नमहीदी जनस्य नूनं परिपूरणाय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ।। खण्डनक्रियावाचिनस्तु वाच्यलिङ्गतैव । खण्डी घटी। खण्डो घटः । खण्डं कुलम् ॥ उद्योग उत्साहः॥ विडङ्ग औषधम् ॥ ऋङ्गो विषाणाम् ॥ सरकं जयम् ॥ पुखः शराङ्गम् ॥ व्रजं पुजः ॥ मोदकं भक्ष्यविशेषः ॥ ६३ ॥ शाको मस्तककल्ककनिकटाः शुल्क निदायो नखो- बाणद्रोणसुवर्णभूपणरणाः कार्षापणस्तोरणः । . काण्डस्ताएडवदण्डमण्डपिटकाः सक्तुस्तडागबणी- पेटो मञ्चकवारवाणचरणा वस्त्राम्बरैरावताः ॥१४॥ शाक भक्ष्यविशेषः॥ मस्तको मूर्धा ॥ कल्कम् । औषधानां निर्यासी दम्भः पातकं च ॥ शूकं धान्यादेः सूची। वृश्चिकादेः कण्टकोऽपि निकटः समीपम् ।। शुल्को मण्डपिकायामायस्यानं स्त्रीधनं च ॥ निदाघं ग्रीष्मः ॥ नखं पाणिजः । यथा रुद्रस्य त्रैलोक्यसुन्दयाँ हस्तिवर्णने । ज्योत्स्नाजनितदन्तवेदनाशङ्कया प्रसादनार्थ पादलग्नानि चन्द्रमण्डलानीयोज्ज्वलानि नखानि धारयन्तम् ॥ माणं शरः ॥ द्रोणं चतुराढकोऽष्टाढको या . देशभेदात् ॥ सुवर्ण कनकम् ॥ दुर्गस्तु स्त्रीनरखिङ्ग इत्याह । सवर्ण इति शाकटायनः ॥ भूषणं अलङ्कारः ॥ रणन्ति दुन्दुभयोऽनेति रणम् । यथा-रणे रभसनिर्मिन द्विपपाटविकासिनि । रभसेन निर्भिन्ना द्विपपाटविकानामसयो यत्र तदित्यर्थः ॥ कापणं हिर- रायप्रमाणम् । अराप्रत्ययं विनापि पुनपुंसकवाचीत्यर्थः ॥ तोरणं वन्दनमाला ॥ फागडः शरो नालं वर्गो वारि कुत्सितं च ॥ ताण्डवम् । उद्धतनृतं तृणधिशे. पश्च ॥ दण्डं यष्टिश्चतुर्थोपायो दमो मन्याश्च ॥ मगठं सर्वरसानां द्रवद्व्याणां मुख्यम् ॥ पिटकं गण्डोलफः । विस्फोटवाची(१) तु त्रिलिङ्गः ॥ सत्तु यथा- दियिफारः ॥ तहागः सरः । व्रणं क्षतम् । विपक्षचित्तोन्मथना नखवणान्तिरोहिता विभममगडलेन ये ॥ समासे तु पुलॅलिङ्गी यथा नाहीवाः ॥ पेटं संहतिः परिज्यदश्च ॥ मञ्चक शयनविशेषः ॥ यारम् आज्यादकं वानमस्य ग्यनग्न्यादेः प्राग्वदित्यनेन गत्ये । वारयाणं फचमः ॥याणे घारग्रस्य(२) व्यत्ययो मयूरव्यंसफादित्वादिति श्रीभोगः ॥ घरणं पादः । यथा- (२) पिम्फोटफयाचीति पा० । (२) चारणं वागास्येति पा० ।

·२ समासगाध्यायः स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चातरा मही- स्फुरति च तथा वामो वाहुस्तनुश्च विकम्पते । शकुनिरहितश्चायं तारं विरौति हि नैकशः-. कथयति महाघोरं वृत्तं न चात्र विचारणा ॥ यस्त्री वासः ॥ अम्बरो वस्त्रम् ॥ ऐरावतम् । इन्द्रगनः ॥६४॥ चरकमठविटङ्कक्ष्वेडिता भूतवृत्त- प्रयुतघृतवंसन्ता हस्तबुस्तापराह्नाः । पलितफलककण्वा नामकर्माभिधाना- ऽयुतशंततृणनीडा यौवनोद्यानयानाः ॥६५॥ चरक शास्त्रविशेषः ॥ मठं व्रतिनां स्थानम् ॥ विटङ्कं कपोतपाली ।। श्वेडितो मुखध्वनितभेदः ॥ भूतः पिशाचः ॥ वृत्तः शीलम् ॥ प्रयुतम् । दश लक्षाः॥ घृतः। भाज्यम् ॥ वसन्तम् । ऋतुविशेषः॥ हस्तं पाणिः॥ बुस्तं मांसशष्कुली ॥ अपराह्ण दिवसापरार्धभागः॥ पलितः। पाण्डुराः केशाः ॥ फलफः खेटकम् ॥ करावं पापम् ॥ नामा ॥ श्रयं कर्मा ॥ अभिधानं नाम श. व्दश्च ॥ अयुतम् । दश सहस्राणि ॥ शतः । सङ्ख्या विशेषः ॥ तृणः शष्पः ॥ नीडः कुलायः॥ यौवनो द्वितीयं वयः॥ उद्यान आरामः॥ यानो वाहनम्॥६५॥ तीर्थप्रोथौ नलिनपुलिनस्तेनयोधौषधानि-- स्थानं शूर्प निधनशयनहीपपुच्छायुधानि । यूथं गूथं कुणपकुतपक्षेमवासनानि- छत्ताकाशप्रतिसरमुखाष्टापदारण्यवर्षाः ॥६६॥ तीर्थः पुण्यस्थानम् ॥ प्रोथोऽश्वादीनां नासा ॥ नलिनः कमलम् ॥ पुलिनः सैकतम् ॥ स्तेनं चौर्य चोरश्च ॥ योधं सुभटः। यथा सूराचार्याणाम्। योधैर्योधानि हन्यन्ते क्रोधान्धैः सिन्धुरैर्गजाः । न गण्यते स्वपक्षोपि धिक् क्रोधमसमन्जसम्॥ औषधो भेषजम् ॥ स्यानम् । आधारः ॥ शूर्प मानविशेषः ॥.निधनो मृत्युः ॥ शयनः शय्या ॥ द्वीपम् । अन्तरीपः ॥ पुच्छं लागूलम् ॥ श्रायुधो हेतिः ॥ यूथः पशुसमूहः । वयोधयोः समाहार इति विग्रहे द्वियूपमित्यपि ॥

·C ५३ गणरत्नमहोदधी शाकटायनः ॥ गूथो विष्टा ॥ कुणपं शवः ॥ कुं तपति सूर्योग्त्रेति कुतपः श्राद्धकालः । यत्स्मृतिः- दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो यत्र पितृभ्यो दत्तमक्षयम् ॥ यदा छागरोममयो वस्त्रविशेषः॥ क्षेमः-कुशलम् ॥ वर्णम् । अक्षरम् । शुक्लादिविजादिश्रुतिवाची तु पुलॅलिङ्गः ॥ भासनः पीठम् ॥ श्रावृत्त्या । असनं वृक्षविशेषः ॥ छत्त भातपत्रम् ॥ आकाशो नभः ॥ प्रतिसरः । कङ्कणं वाहिनीजघनं च ॥ मुखो वदनम् ॥ अष्टसु लोहेषु पदं प्रतिष्ठास्येति सज्ञा- यामष्ट इत्यनेनात्वे । अष्टौ पदान्यत्र । अष्टापदं शारीफलम् । भ्रष्टापदः सुवर्णम् ॥ अरण्यः । अटवी ॥ वर्षे वृष्टिः संवत्सरश्च । ल्यथा-पुष्पवर्ष इव मौक्तिकवर्षः ॥६६॥ कमण्डलुमण्डपकुट्टिमार्बुदाऽवतंसपाराः शतमानचन्दनौ । समानयूपी दृढमूपिकौदना,दिनं विमानं च वितानलोहितौ ॥६७॥ फमण्डलुः करकं कुण्डिका च ॥ मण्डपं जनाश्रयः ॥ कुट्टन निर्वृत्तः । घणभावादिम(९) इत्यनेन । इमप्रत्यये । कुट्टिगो बद्धभूमिकम् ॥ अर्बुदो दश- कोटिरक्षजी व्याधिश्च । पर्वते तु पुलिङ्गः ॥ अवतंसं शेखरम् ॥ पारः पर- तीरम् ॥ शतं मानानामस्य । शतमानी भूभागविशेषः ॥ यद्वा । शतमानं रूप्यपलम् ॥ यत्स्मृतिः वे कप्णले रूप्यमाषो धरणं पोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव च ॥ चन्दनो मलयशम् । समानः सदृशम् ॥ यूपी मुद्गनिर्यासः ॥ दूढोऽधि- नष्टम् ॥ मूपिकम् । मासुः ॥ उद्यते मिश्यते क्यजनैरिति । श्रोदनम् ॥ दिनो वासरः ॥ विमानो देवतायानं सप्तभूमिफगृहं च ॥ वितानो याग उलाची विस्तारश्च । तुच्छयाधी तु त्रिलिङ्गः ॥ लोहितः शोणितम् । गुणवचनस्तु याच्यलिङ्गः । लोहितो गौः । लोहिता शादी । लोहितं वस्त्रम् ॥ ६७ ॥ 'अंसचीरकपायविम्बविटपा नेत्राव्ययौ शेखरः, 'केदाराश्रमशल्यशूलवलया वालस्तमालो मलः । (२) भायप्रत्ययान्तादिमधक्त य इत्यस्य वार्तिकत्यैध पाठान्तामिदं विस: यमिति भी श०। . - .

·.२ समासगणाध्यायः । '५७ गुल्माङ्गारविहारतोमररसाः पात्रं पवित्रं पुरं, मध्यं बुधमृणालमण्डलनला नालप्रवालोत्पलाः ॥६८॥ 'अस्यते भारेण । अंसं स्कन्धः ॥ क्षीरं पयः ॥ कषायं तुवराख्यो रसो निर्यासरागविशेषौ च ॥ बिम्बो मण्डलम् प्राकृतिश्च ॥ विटपं स्तम्बः । स्क. न्धादूर्ध्व तरीः शाखा ॥ नेत्रो नयनं परिधानपरिमाण विशेषौ च ॥ अव्ययम् । अलिङ्गसंख्यम् ॥ शेखरम् । पापीडः ॥ क्लियति । पार्टीभवति पाकार्थं जले- नेति केदारम् । क्षेत्रविशेषः ॥ आश्रमो मुनीनां स्थानम् ॥ शल्यं वंशादीनां कोलविशेषः ॥ शूलं प्रहरणविशेषो रुजा च ॥ वलयो हस्ताभरणम् । यथा- तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य च । अभवन्नितरां तस्या वलयः कान्तिबद्धये ॥ बालं शिशुः केशश्च ॥ तमालं वृक्षविशेषः ॥ मलः पापविकिट्टानि । यथा सागरचन्द्रस्य- मुष्णातु कल्मषमलानि मनोऽपकूलखेलन्मरालमिथुनात्तपनात्मजेव ॥ स्मृतौ तु । वसा शुक्रमसृङ् मज्जा मूत्रं विटकर्णविगनखाः । श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ।। गुल्मः प्रकाण्डम् । यद्वा । गुह्यन्ते व्याकुली क्रियन्ते पथिकमार्थास्त- स्मिन्निति गुल्मः। प्रायस्थानम् ॥ अङ्गति गच्छति निर्धूमकोलाग्नितामिति ।' अङ्गारो वहिदग्धकाष्ठम् ॥ विहारं भिक्षुस्थानम् ॥ ताम्यन्ति काङ्क्षन्ति तेनारीन् प्रहर्तुमिति तोमरं शर्बला ॥ रसम् । मधुरादिः शृङ्गारादिश्च विषं वीर्यं रागश्च ॥ पात्रो भाजनम् । अत्रास्य पाठः प्रचुरप्रयोगापेक्षः ॥ पवित्रः पावनम् ॥ पुरः पुरी ॥ मध्यः । उदरम् । आकर्षतेवोर्ध्वमपि क्रशीयानत्युन्नतत्वात् कुचमण्डलेन । ननाम मध्योऽतिगुरुत्वभाजां नितान्तमाक्रान्त इवाङ्गनानाम् ॥ ,बुध्नम् अधोभागः ॥ मृणालो बिसम् । मृणालीत्यपि दृश्यते महाक- विलक्ष्येपु ॥ विसाङ्कुर इत्यन्ये ॥ मण्डलो विम्वं भूभागविशेषश्च । यथा- अयमनेन महोदधिभोगिना वलयितो वसुधाफणमण्डलः ॥ 'नलं शुषिरं(९) तृणाम् ॥ नालः पुष्करादीनां दण्डः ॥ अमरमालायां तु नालं नाला स्त्रियामिति स्त्रीलिङ्गोऽभिहितः ॥ प्रधालं पल्लवो विद्रुमश्च ।। उत्पलो जलजम् ॥६॥ (१) सुषिरमिति पा०। ३ ·। * गणरत्नमहोदधौ घुम्भी वज्रकबन्धकर्षककुदाश्चक्रान्धकाराङ्कुशा- वक्तं सङ्गमदेहदाडिमहिमाः पत्रं बलं वल्कलम् । कासामिषकाशकोशकुसुमप्रग्रीवमासेक्कसा- निर्यासः कलशाम्बरीषकलला माषः करीषं कुशः ॥६९।। जुम्भी जुम्भणम् ॥ वजः कुलिशम् । यथा । वनस्पतिं बज इवावभज्य ॥ यथा या । भिन्दानो हृदयमसाहि नोदयजः ॥ हीरकश्च ॥ कबन्धं रुण्डः । यथा- मामांससंसक्तंसुराङ्गनः स्वं नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श ॥ फर्षः पल चतुर्थभागः ॥ फकुदः । प्रधान राजचिन्हें शङ्गं च ॥ चक्रो रथाङ्गम् ॥ अन्धकारस्तमः । यथा-प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव ।। अङ्कुशः सृणिः । यथा-- प्रत्यन्यनागं चलितस्त्वरावता निरस्य कुण्ठं दधतान्यमङ्कुशम् ।। वक्तो मुखं छन्दोजातिश्च ॥ वक्तेत्यपि शाकटायनः ॥ संगम नद्यादि- मेलः ॥ देहं शरीरम् ॥ दाडिमं फलविशेषः ॥ हन्ति हिनस्ति पद्मवनानीति हिमः । तुहिनम् ॥ पत्रं पण वाहनं च ॥ बलं सामर्थ्य सैन्यं च ॥ बल्कलं तरुत्वक् ॥ कर्पास तूल कारणम् ॥ आमिषो मांसम् ॥ फाशं तृणभेदः ॥ कोशं धनम् । अमरसिंहस्तु कोष इत्याह ॥ कुसुमः पुष्पम् ॥ प्रग्रीवं वातायनं वास्तुनिमित्तधारणं च ॥ मासं त्रिंशदहोरात्रः ॥ इकसः । चिक्कसं यवषिष्टप- यायम् अमरसिंहाद्याः ॥ निर्यासं वृक्षादेर्निस्यन्दः ॥ कलशं घटः । कलश- स्त्रियित्यमरसिंहः ॥ अम्बरीपं भाष्ट्रः । अमरसिंहस्तु लीये ॥ कललं शुक्र- शोणिनपर्यायः ॥ मापं दशार्धगुञ्जो व्रीहिविशेषश्च ॥ करीषो गोमयाग्निः । शुष्कंगोमयसङ्घात इत्येफे ॥ कुशं दर्भः ॥६॥ मुसलमुकुलमूलाः : पार्श्वपात्रीवपूर्वाः- कमलहलचपालाः खण्डलं कुण्डलं च । निगडफलपलाला मङ्गलं शालशीले- विषचपकविशालाः पूलतैले कपालम् ॥७॥ मुसलम् । आयुधविशेषः क्षोदनविशेषश्च ॥ मुकुलः फुङ्मलम् । यथा. विक्रमोर्य श्याम् । .

·. २समासगणाध्यायः ५ उष्णालुः शिशिरे निषीदति तरी लालवाले शिखी- निर्भिद्योपरि कर्णकारमुकुलान्यध्यासते षट्पदाः ॥ मूलः । प्रतिष्ठा । आदिः । शिफा । नक्षत्रभेदश्च ॥ परशूनां समूहः । पार्श्वम् । कक्षयोरधः ॥ पात्रीवं यज्ञोपकरणम् ॥ पूर्व रूढितोऽर्थोऽवगन्त. व्यः ॥ दिकालयोगे त्वाश्रयलिङ्गः । पूर्वः पर्वतः । पूर्वा नदी । पूर्व वनम् ॥ कमलं पद्मम् ॥ हलः सीरम् ॥ चषालं यज्ञपात्रम्॥ खण्डलं खण्डम् ॥ कुण्डलः कर्णवेष्टनम् ॥ निगडं पादबन्धः यथा कालिदासस्य- मणिबन्धविगलितमिदं सङ्क्रान्तोशीरपरिमलं तस्याः । हृदयस्य निगडमिव मे मृणालयलयं स्थितं पुरतः ॥ . फलं प्रयोजनं कुसुमादिसम्भवश्च ॥ पलालः । धान्यादेः शुष्कतृणम् मङ्गलः(१) प्रशस्तम् ॥शालो वक्षविशेषः ॥ शीलः । चरित्रम् ॥ विषः शृङ्गि- कादिद्रव्यभेदः ॥ चषको मधुपानभाजनविशेषः । यथा- अधिरजनि वधूमिः पीतमैरेयरिक्त, कनकचषकमेतद्गोचनालोहितेन । उदयदहिमरोचियोतिषाक्रान्तमन्तर्मधुन इव तथैवापूर्णमद्यापि भाति ॥ विशालो विशङ्कटम् ॥ पूलं वद्धतणसञ्चयभेदः ॥ तैलुः । तिलादीनां विकारः ॥ कपालः । शिरसोऽस्थि । घटादिखण्डोऽप्युपचारात् ॥७०॥ समरतिमिरवारा राजसूयोपवासौ- चमसदिवसकंसा वाजपेयो हिरण्यम् । जठरदरशरीरारावकान्तारराष्ट्राः- पटहगृहकवाटाः कुक्कुटाद्रौं च धाम ॥ ७१ ॥ समरो रणम् ॥ तिमिरः । तमः ॥ वारं परिपाटिः ॥ राजसूयं क्रतुः ॥ उपवासं भोजनच्छेदः ॥ चमसं यज्ञपात्रविशेषः ॥ दिवसं दिनम् । यथा- प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय विम्यद्दिवसानि कौशिकः ॥ कंसं परिमाणभेदः । लोहभेदो वा ॥ नृवाची तु पुललिङ्गः ॥ वरजपेयं यागः ॥ हिरण्यो धनम् ॥ जटरम् । उदरम् ॥ दरं त्रासः श्वभ्रं च ॥ शरीरः कायः ॥ पारावं शब्दः ॥ कान्तारो महारण्यं दुर्गपषश्च ॥ राष्ट्रम् । जनपद (१) मङ्गल मिति पा०।, ।

·गणरत्नमहोदधौ ॥ उपद्रवञ्च । पराद्राष्ट्रभयम् ॥ पटहं डिण्डिमः ॥ गृहो वासः । गृहाः पुंसि घ भन्येवेति कश्चित् ॥ कं शिरः पाटयति प्रविशताम्(१) । जपादित्वात् । फवाटो द्वारपिधानम् ॥ कुक्कट ताम्रचूद्धः । अमरसिंहस्तु कुक्कटः पुंस्थेवेत्या- ह ॥ नादः शृङ्गवेरम् ॥ धामा गृहं तेजश्च ७१॥ पद्मापाढकपित्थपष्टिककुलान्यम्भोजवाजामृताः- स्थूलद्यूतखलीनलोहकवचाशोकक्षयानेकपाः । शवस्तण्डकधर्मचर्मरजतस्नेहासिहंसापराः- सारः सैन्धवमध्यमाध्वरधनुनिस्तनस्थाणवः ॥७२॥ पद्मो जलजम् । निधिवचनस्तु पुंल्लिङ्ग एव । यी श्रीहर्षस्य । मच्छिन्नामृतविन्दुवृष्टिसदृशी प्रीतिं दधत्या दूशां, याताया विगलत्पयोधरपटाद्रष्टव्यतां कामपि । अस्याश्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शास्पदत्वङ्गता, यन्नते मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ।। यथा वा कुमारिलस्य । सम्पिण्डवागावयवा उदीयुः पद्मा नवाः कण्टकितीर्ध्वदण्डाः । अन्तर्जलावासविद्धशीतत्रस्ता वसन्तातपकास्ययेव । प्राषाढम् । वतिनां दण्डं मासश्च ॥ कपित्थो वृक्षविशेषः ॥ पष्टिक ब्रीहिभेदः ॥ कुलोभिजनी गृहं च ॥ अम्भोजः कमलम् ॥ वाजं पिच्छम् ।। नमृतम् । सलिलं सुधा मेक्षिो हृद्यं च ॥ स्थूलं दृढः ॥ द्यूतो दुरोदरम् ।। खलीनं फविकम् । खलिनैति शाकटायनः ॥ लोहोऽयःप्रभृतिद्रव्यविशेषः ॥ फवचः सन्नाहः ॥ अशोकं तरुविशेषः ॥ क्षयं गृहम् ॥ भनेकपं हस्ती ॥ शङ्ख फम्बुः । निधिललाटास्थिवचनस्तु पुंलिङ्ग एव ॥ तरहकम् । छन्दोगयाग्यो ब्राह्मणो ग्रन्थविशेषः परिष्कारो दण्डको वा ॥ धर्मोऽदृष्टार्थवाची । तत्साध. नयाची तु नपुंफलिङ्गः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्(२) ॥ अमरसिहंस्तु। (२) प्रविशतां फवाटो द्वारपट्टः जपादित्वाइत्वम् । इति पा० । (२) धारयादमः । यागाङ्गे नपुंसकम् । तानि धर्माणि प्रथमान्यामन् ॥ फठे तु पुमान् । एप धर्मः सनातनः । इति विशेषोऽस्य नेष्टः । लोकधर्मी नास्वधर्माति पारिभाषिको धर्मी शब्दोऽप्यस्ति । इत्यधिक कचित् । ॥

·२ समासगणाध्यायः ॥ ६ J - ६९ धर्ममस्त्रियामिति पठन्. सामान्य नाह । धर्माः पुण्ययमन्यायस्वमावाचारसो. मपा इति च(१) ॥ चर्माऽजिनम् ॥ रजतो रूप्यं श्वेतं च ॥ स्नेहं सौहृदम् ॥ असि खङ्गः ॥ हंसं सितच्छदः ॥ अपरोऽपरमन्यत् ॥ सारो बलं चन्दनादि- स्थिरांशश्च । सारं न्यायादनपेतम्(२)। उत्कर्षवाचकस्तु त्रिलिङ्गः ॥ यत्तु जया- 'दित्येनोक्तम् । उत्कर्षे सारशब्दः पुंलिङ्ग एवेति । तन्न समीचीनम् । सज्जा सुतवती सारा दर्पिकाव्रतगर्धिनः॥. तथा । जये धरित्र्याः पुरमेव सारम् । इत्यादि बहुतरलक्ष्यविरोधात् ॥ ननु वाच्यलिङ्गत्वेऽस्य । सारं सारङ्गलोचना । राज्ये सारं वसुधा वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम् । इत्यादी कथं न विशेष्यपदलिङ्गपरिग्रहः । सत्यम् । सामान्य विशेषभावयो- जनाया अङ्गीकृतत्वादिति न यथोक्तदोषप्रसङ्गः ॥ सैन्धवो लवणोत्तमम् । यौ- गिफस्तु त्रिलिङ्गः । सैन्धवं वस्त्रम् । सैन्धवोऽश्वः । सैन्धवी शाटी ॥ मध्यमी मध्यगं नातिप्रधानम् ॥ अध्वरं क्रतुः ॥ धनुः कोदण्डम् । यथा धनुवंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ मानं दर्पः ॥ स्तनं पयोधरः ॥ स्थाणुः कीलकुः ॥ ७ ॥ महिमनेत्रकपञ्चकदण्डकाः, क्रकचाम्बलकुण्डपकन्दराः । कटकमालकमर्मरदेवताः, शिखरकेशारदारुभगन्दराः ॥७३॥ महिम महत्त्वम् ॥ नेत्रकः शृङ्खलकम् ॥ पञ्चकः पञ्चकं विस्तारः ॥ दण्डक छन्दोविशेषः ॥ क्रकचः करपत्रम् ॥ शम्बलं पाथेयम् ॥ कुण्डपं क्रतु- विशेषः ॥ कन्दरं दरी ॥ कटकः सैन्यम् । यथा सागरचन्द्रस्य- . - ॥ J । (९) पुण्यः । यागाद्यहिंसा वा ॥ यमो धर्मराजः । धर्मस्तु भीमवत् ॥ न्याये च । धर्नाधिकारियः॥ स्वभावे यथा क्रूरधर्माः॥ आचारे यथा धर्मशास्त्रम् ॥ सोमये यथा। एष धर्मः सनातनः ॥ युधिष्ठिरपितापि तावदेव ॥ धर्मसाधने यागादौ च लोवे । यच्छ्रुतिः-तानि धर्नाणि प्रथमान्यासन् ॥ इत्यधिकं क्वचित् । (२) वले यथा-सुमारः। घृतान्मांसन्तु साररुत् । स्थिरांशे-चन्दनसारो मज्जासारः । न्याय्ये-नैतत्सारं चरेत् । जये धरित्र्याः पुरमेव सारम् ॥ इत्य- धिकं क्वचित्पुस्तकान्तरे ॥ भी० श० । १३ 4 १ ·C -- गणरत्नमहोदधी कटकः कण्टकान्यस्य दलयामास निर्दयम् । स हि न क्षमते फिश्चिबिन्दुनाप्यात्मनोऽधिकम् ॥ वलयं भूभृनितम्बश्च ॥ मालको नामान्तरालाटवी ॥ मर्मरं शुष्कपत्र- ध्वनिः ॥ दैवतो देवः। यथायं दारुणाचारः सर्वदेव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ शिखरोग्यम् । यथा- अगस्त्याज्ञासद्यःयमितविकलोच्छायविषमान् । सदस्यन्तः सेतावलगितवतो विन्ध्यशिखरान् । केशरः किज्जल्कम् । यथा- सम्पिण्डीकृतजीर्णजीरककणारंगीनियः केशरान--- सबढे परितो निरन्तरदल द्रोणी निवेशस्त्रिभिः॥ दारुः काष्ठम् । केचिद्दार्विति नपुंसकमेवाहुः ॥ भगन्दरो रोगः ॥७३॥ दीपोद्यमब्रह्मपिधानभावा वास्तुव्रतार्धप्रवरापिधानाः । धर्मो मुहूर्त धनवप्रसौधा रेणुस्तलं लोम पटो विहायः॥७४॥ दीपं प्रकाशविशेषः ॥ उद्यम उत्साहः । शाकटायनस्त्वस्मादेव पाठा- दात्वे । उद्याममित्याह ॥ ब्रह्म । प्रजापतिर्वेदाः शाश्वतं ज्ञानं तपश्च । वेधसि पुंस्त्वमित्यन्यः ॥ पिधानः संवरणम् ॥ भावम् । स्वभायः शब्दविष- योऽभिप्राय आत्मा योनिश्च ॥ वास्तुः । वेश्मभूगृहं च ॥ यतो ब्रह्मचर्यादि- नियमः ॥ अर्द्ध समभागः । अर्थोऽसमभागः ॥ प्रघरः प्रक्रप्टम् ॥ अपिधानः स्थगनम् ॥ अनं चतूरोगविशेषः । अर्मन्निति दुर्गः ॥ मुहूतौ द्वादश क्षणाः ।। धनो वित्तम् ॥ व प्राफारः फेदारं तटं च । तत्र तटे- यप्रेग पर्यन्तचरोचकः मुमेरुयप्रोउन्वहमन्यकारि॥ तथा अर्कोपलोमसितवहिभिरहि दीप्ता- स्तीनं महाव्रामिवास्य चरन्ति यमाः ॥ सोधः सुधाधयलितम् ॥ रेणुधूलिः ॥ तलोधी रूपं च ॥ लोमा सनूमहम् ॥ पटं यस्त्रविशेषः ॥ विहायः । आकाशम् ॥७४॥ - F ·२ समासगणाध्यायः ॥ ६३ उटजचापनपुंसकपातका भुवनकोटरपल्लवगोमयाः । अतिखरं हरिचन्दनमूलकौ भवनसंक्रमगाण्डिवपत्तनाः ॥७॥ उटजः पर्णशाला ॥ चापो धनुः । यथा परिमलस्य, विपक्षहद्भङ्गकता नितान्तं भूलेखया कुञ्चितयोल्लसन्त्या । नाकारमात्रेण परंतपस्य यस्यान्वकारि क्रिययापि चापः ।। नपुंसकं शबढः । स नपुंसकोऽभवदिति भाष्यकारवचनात्पुंस्यपि ॥ पातकः पापम् ॥ भुवनो लोकः ॥ कोटरं निष्कुटः ॥ पल्लवं किशलयम् । यथा- लोलौष्ठमौष्ट्रकमुदग्रमुखं तरूणाम् । अभंलिहानि लिलिहे नवपल्लवानि ॥ गोमयः करीषः॥ अतिखरम् । अर्थस्तु लोकादवसेयः ॥ हरिचन्दनम् । हरेरिन्द्रस्य चन्दनो हरिचन्दनः । स चातिपीतः शीतश्च देववृक्षश्च ॥ मूलक शाकविशेषः॥ भवनो गृहम् ॥ सङ्क्रमः दुर्गसञ्चरः सेत्वादिः॥ गाण्डिर्विद्यते यस्य । गाण्ड्य जगात्सप्रज्ञायामित्यनेन वप्रत्यये । गाण्डिवोऽर्जुनधनुः ॥ पत्तनोऽधिष्ठानम् ॥ ७५ ॥ कपरकुसकषष्ट्युशीरा गाण्डीवनिष्ठेवसुपर्णभस्त्राः । पिण्याकपुस्तौ नखरेषुषण्डा वैनीतक हीपिनमारकूटम् ॥७६ ॥ कर्पूरं घनसारः ॥ कुर्परेऽस्यते । कुर्पासकः । स्त्रीणां कञ्चुकिकाख्यः ।। षष्टिः सङ्ख्यावाची । अन्ये पुनः स्त्रियामेव मन्यन्ते ॥ उशीरो वालकम् ।। गाण्डी विद्यते यस्य । गाण्ड्य जगात्सायामित्यनेन वप्रत्यये । गाण्डीवो- ऽर्जुनधनुः ॥ निष्ठेवो निष्ठीवनम् ॥ सुपणं गरुडः ॥ भस्त्रम् ॥ पिण्याकः । सुगन्धिमल्लकोप्रभवधूपस्तिलकल्कं च ॥ पुस्तं लेप्यकर्मः ॥ नखरं नखः ॥ षु शरः । स्त्रीपुंसयेारित्यन्ये ॥ षण्डः पद्मादीनां समुदायः ॥ वोढपरम्परया वा- ह्यसे यत्तद्विनीतानामिदम् । वैनीतकं यानम् ॥ द्वीपिनं व्याघ्रः ॥ भारकूट पित्तलम् ॥ ७६ ॥ [मजीरनूपुरशफाणुतरण्डमेढाः- संसारचूर्णवतवासरजन्तुसत्त्वाः । ..

·. ॥ ६४ गणरत्नमहोदधौ । कोलाहलः ककुभजानुभगाब्दवेषा- वित्तस्वभूर्जलशुनाः शललं च गेहम् ॥७७॥] मञ्जीरो हंसनम् ॥ नूपुरं तुलाकोटिः ॥ शर्फ खुरः ॥ अणुः सूक्ष्मपरि- मागविशेषोऽन्नविशेषश्च ॥ तरण्डं लवः॥ मेद् मेहनम् । यथा-हस्त्रं वृत्तं मृदुः स्थूलं मेढू शस्तं महामुखम् ॥ संसारं जगत् ॥ चूर्णं क्षोदः ॥ यट तुल्यता गोलश्च ॥ वासरं दिनम् । यथा- वासराणि कतिचित्कथञ्चन स्थाणुना पदमकार्यत प्रिया । जन्तुसत्त्वेति । जन्ती प्राणिन्यभिधेये सत्त्वं पुनपुंसकं भवति यथा-- बन्यान्विनेष्यन्नित्र दुष्टसत्त्वान् ॥ जन्ताविति किम् । सत्वं द्रव्यं प्रकृतिगुणश्च ॥ कोलाहलम् । अव्यक्तो ध्वनिः ॥ ककुमो वीणावादनम् ॥ जानु । अष्ठीवान् । यथा-जानुमस्य गृह्णीयात् ॥ भगं योनिः ॥ अन्दं संवत्सरः॥ वेषो नेपथ्यम् ।। वित्ते स्वम् । वित्ते वाच्ये स्वं पुन्नपुंसकम् । स्वाः । स्वानि ॥ भूर्जा वृक्षवि- शेषः । लशुनः । रसोनः स्निग्धश्चोष्णश्च लशुनः कटुको गुरुः ॥ शललं सालक- शूची । गेहं वेश्म ॥ अरुणदत्ताभिप्रायेणैते दर्शिताः ॥ ७७ ॥ इत्यर्धर्चादिः ॥ राजदन्तार्पितोतावक्लिन्नपक्वपरःशताः । नृवरोऽग्रेवणं भृष्टलुश्चितो लिप्तवासितः ॥७८॥ राणादन्तादी समासे पूर्वनिपातो न भवति । दन्तानां राजा । राजदन्तः । प्रमुखदृश्यदन्तद्वयम् । अत्र षष्ठीत्यनेन(१) । यदा तु राजा च दन्ताश्चेति समासान्तरं तदा न नियमः ॥ पूर्वमुतम् प्रातानवितानीकृतं पश्चादर्पितम्। अर्पितीतम् । यथा- ज्योत्स्नापटे तुहिनदीधितिनार्पितोते, द्यौरास नग्नमुपितेव हृतेऽरुणेन । व्योमोसगाढमिव भानुमरीचिसस्यं, विलिन्न पक्कफलिनीफलवच्च वने ॥ पूर्व पक्कं पश्चादवक्लिन्नम् भाम् । भवक्लिन्न पक्वम् । अनयोरेकादिसू- लेण ॥ शतात्परे । पटःशताः । यथा- (२) पष्ठीति सूत्रे पष्ठीति पदं प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनं तस्मात्तस्य पू. येनिपाते प्राप्त राजदन्तादित्वात्परनिपातः । भी० श० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ . - । स जवेन पतन्परःशतानां पततां व्रात इवारवं वितेने . पृषोदरादित्वात्सकारागमः । अत्र पञ्चमीसूत्रेण(१) ॥ ना चासौ वरश्च । नृवरः। प्रधानपुरुषः॥ वनस्याग्रे । अग्नेवणम् । अतएव पाठात्सप्तम्या अलुक् । अ- म्भावश्चाव्ययीभावत्वात् । बहुधाभिन्नमर्माणो भीमाः खरणसादयः । अग्रेवणं वर्तमाने प्रतीच्यां चन्द्रमण्डले ।। वनस्याग्रम् अग्रेवणमित्येके । निपातनामत्वम् । अत्र षष्ठी सूत्रेण ॥ पूर्व लुञ्चितम् अपनीतं पश्चाभृष्टं पक्कम् । भृष्टलुञ्चितम् । यथा- यभृष्टलुञ्चितशशेष शशाङ्कपात्री ॥ पूर्व वासितं भावितं पश्चालिप्तदिग्धं लिप्तवासितम् । अनयोरेकादिसू. त्रेण(२) । यथा-यल्लिप्तवासितमिव द्युसदोग्नवातैः ॥ ७ ॥ उप्तगाढकुरुश्रेष्ठौ सिक्तसंमृष्टसंयुतौ । उत्तमाधमणौ च परःसहस्र इत्यपि ॥७९॥ पूर्व गाढम् अवलोडितं पश्चादुप्तम् उप्तगाढम् । अत्रैकादिसूत्रेण । यथा- व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिसस्यम् ॥ कुरुश्चासौ श्रेष्ठश्च । कुरुश्रेष्ठः ॥ पूर्व संसृष्टं पश्चासिक्तम् । सिक्तसंमृष्टम् ॥ सिक्तसंसृष्टमित्यन्ये ॥ अत्रैकादिसूत्रेण । यथा- यत्तिक्तमृष्टमसणेव नमोऽङ्गणश्रीः ॥ ऋण उत्तमः । उत्तमर्णः ॥ ऋणेऽधमः । अधमर्णः । अत्र सप्तमीशौण्डैरि- त्यनेन ॥ सहस्त्रात्परे । परःसहस्राः । अत्र पञ्चमीत्यनेन ॥ शतसहस्रावित्यु. पलक्षणम् । तेन-परोरजोभिः स्वगुणैरगाधः सगाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति । इत्यपि सिद्धं भवति । पृषोदरादावप्येतद्रष्टव्यम् ॥ ७९ ॥ कुंबेरकेशवौ श्रद्धातपसी विष्णुवासवौ । सोमरुद्रौ शिरोजानु चित्रास्वाती शिरोविजु ॥ ८ ॥ (१) पञ्चमी भयेनेति सूत्रे पञ्चम्याः प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वेन शतप- दस्य पूर्वनिपाते प्राप्त रानदन्तादित्वात्परनिपातः॥ एवमन्यत्रापि भोज्यम् । पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणेति सूत्रेण वासितादीनां पूर्व प्रयोगः प्राप्त इति योज्यम् । भी० श०।

·. गणरत्नमहोदधी कुबेरच केशवश्च । कुबेरकेशवौ । पूज्यद्वारेण(१) ॥ श्रद्धा च तपश्च । श्रद्धात- पसी । लघुट्दारेण(२) ॥ विष्णुश्च वासत्रश्च । विष्णुप्रासयौ । वर्णभ्रातृणामनुपूर्व- मित्यने न(३) ॥ सोमश्च रुद्रश्च । सोमरुद्रौ। पूज्यद्वारेण ॥ शिरश्च जानुश्च । शिरोजानु ॥ चित्रा च स्वातिश्च । चित्रास्वाती ॥ शिरश्च विजुश्च । शिरोविजु । विजुर्गीवा स्कन्धो वा । असखियुवारेगा(४)॥ भोजस्तु शिरोषिजूइत्याह ॥८॥ जम्पती दम्पती जायापती पुत्रपती तथा । गौपालिधानपूलासविष्वक्सेनार्जुना मताः ॥८॥ जाया च पतिश्च । जम्पती । दम्पती । जायापती । इह पाठाज्जा- याशब्दस्य जंदभावश्च ॥ पुत्रश्च पतिश्च । पुत्रपती । एषामसखियुद्वारेण ॥ गाः पालयतीति गोपालः । तस्यापत्यं गौपालिः । स धीयते यस्मिंस्तद्गी- पालिधानम् । ग्रामोऽवस्थानं वा ॥ पूलानस्यतीति पूलासः ॥ गोपालिधानं घ पूलासश्च । गौपालिधानपूलासम् ॥ अल्पाजद्वारेण(५) ॥ विष्वक्सेनश्चार्जुनश्च । विष्वक्सेनार्जुनौ । अजाद्यवारेण(६) । यदा पूज्यता न विवक्ष्यते तदा पर- निपातार्थः पाठः । अथवा । विष्णोरन्यो विष्वक्सेना ॥८॥ वैकारिमनं तण्डुलकिण्वावन्त्यश्मकाश्व दारगवम् । केशश्मश्रु स्नातकराजानौ नग्नमुषितश्च ॥ ८२ ॥ विकारस्यापत्यं वैकारिः । स घ मतश्च । वैकारिमतम् । अल्पाजद्वा- रेण ॥ शाकटायनस्तु वैकारे तो वैकारिमतः । गाजयतीति गाजः । वाज- यतीति वाजः । गाजस्य लाजः । गाजवाजः । वैकारिमतश्च गाजवाजश्च । वैकारिमतगाजवानमित्याह ॥ तगहुलाश्च किण्वं च । तराहुलकिण्वम् ॥ अब- न्ति म राजा जनपदो वा। अश्मका नाम जनपदः । प्रवन्तयश्चाश्मकाश्च । (१) अभ्यर्हितं च पूर्व निपततीति वार्तिकेन केशवपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । २) लघ्वक्षरं च पूर्वमिति वार्तिफेन तपःपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्त (३) भातुश्च न्यायसंइति वार्तिकेन वामयपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । (४) द्वन्द्वे- घीति सूत्रेण जान्धादिपदानां पूर्वनिपाते प्राप्त। एवमग्रेऽपि योज्यम् । (५) अल्पान्तरमिति सूत्रेण पूलासपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । (६) अजाद्य- दन्तमिति सूत्रेण प्राप्ते । भी श०।

·- २ समासगणाध्यायः ॥ ६७ अवन्त्यश्मकम् । अनाद्यवारेण ॥ दाराश्च गौश्च । दारगवम् । अल्पाज- द्वारेच ॥ केशाश्च श्मश्रु च । केशश्मश्रु ॥ केशश्मश्रू इति भोजः ॥ असखियु. वारेण । स्नातकः समाप्तवेदः । स च राजा च । स्नातकराजानौ । अल्पा- जद्वारेण ॥ पूर्व मुषितः पश्चान्बग्नः । नग्नमुषितः । यथा- धीरास नग्नमुषितेष हृतेऽरुणेन । एकादिसूत्रेण ॥२॥ दृषदुपलं पुत्रपशू पूलासकुरण्डगाजवाजानि । आरटवायनिचान्धनिसिजास्थोशीरबीजानि ॥८३॥ दृषञ्चोपलं च । इषदुपलम् । अजाद्यद्वारेण ॥ पुत्रश्च पशुश्च । पुत्र- पशू । असखियुवीरेण ॥ पूलासश्च कुरण्डश्च । पूलासकुरण्डम् ॥ शाकटाय- नस्तु कुरण्डानां स्थलं कुरण्डस्थलम् । कुरण्डस्थलं च पूलासश्च । कुरण्डस्थल- पूलासमित्युवाच ॥ गाजश्च वाजश्च । गाजवाजम् ॥ अन्यस्तु । गजानां समूहो गाजम् । वाजिनां समूहो बाजम् । गजं च वाजं चेति । गरजवाजम् । वत्प्रत्ययस्तु गणपाटादेव न भवतीत्याह ॥ अनियमप्रसङ्के वामशब्दस्यैव परनिपातः ॥ भारटतीलि। भारट्रो नाम कश्चित् । तस्यापत्यम् अारट्वाय- निः । तिकादित्वात् फिञ् ॥ चम्यं भक्ष्यं धनमस्य । तस्यापत्यं चान्धनिः ॥, आरटायनिश्च चान्धनिश्च । श्रारदायनिचान्धनि । अल्याजद्वारेण ॥ कश्चिद् भारद्वायनिबन्धनीत्याह । पाणिनिस्तु । आरटायनिबन्धकीत्याह ॥ सिजन सिञ्जा । प्रास्थानं आस्था । सिज्जा चास्था च । सिज्जास्थम् । अत्रानियमे प्राप्ते नियमः ॥ उशीरं च बीजं च । उशीरवीजम् ॥ शाकटायनस्तु । उशीरं बीजं यस्मिन् । उशीरवीजो नाम पर्वतः ॥ सिञ्जायां तिष्ठतीति सिज्जास्थः पर्वतः । उशीरवीजश्च सिज्जास्थश्च । उशीरवीजसिजास्थम् ॥ अल्पाजद्वारेण ॥३॥ विषयेन्द्रियाधरौष्ठाः स्थलपूलासं च दारजारौ च । भार्यापती उलूखलमुसलाक्षिध्रुवगजाश्वशूद्रायाः ।।८.४।। विषयाश्चेन्द्रियाणि च । विषयेन्द्रियाणि । अनाद्यवारेण ॥ अधरश्ची- ष्ठश्च । अधरौष्ठम् । अल्पाद्वारेण ॥ स्थलं च पूलासश्च । स्थलपूलामम् ॥ दारयतीति हृदयमिति दारः । जरयतीति भारः। दारश्च जारश्च । दारजारी । -- ·- गणरत्नमहोदधी अत्रानियमप्रसङ्गे दारशब्द एकवचनान्तोऽपि दृश्यते । यथा । धर्मप्रजासम्पन्ने दारे नान्यं कुर्वीत ॥ भार्या च पतिश्च । भाापती । अमखियुद्दारोगा ॥ उल्लू पन्त इत्युल्यो धान्यानि । प्राप्ये(१) क्लिप । उल्वः खल्यन्ते सञ्चीयन्ते प्र. क्षिप्यन्त इति । उलूखलम् । तच मुसलं च । उलूखलमुसलम् ॥ अक्षिणी घ भ्रुवौ च । अक्षिध्रुवम् । अत एव पाठात्समासान्तः ॥ अनयोरल्याजद्वारेण ॥ गश्चाश्वश्च । गजाश्वी ॥ शूद्रश्चार्यश्च । शूगार्यो ॥ अनयोरजाद्यवारेण ॥४॥ काकमयूरो मेधातपसी दारार्थपाण्डुसृतराष्ट्राः । नरनारायणदीक्षातपसी चित्ररथबाल्हीको ।।८५ ॥ काकश्च मयूरश्च । फाकमयूरी ॥ मेधा च तपश्च । मेधातपसी । अन- योरचलघुद्वारेण ॥ दाराश्चार्थश्च । दारार्थम् । प्रजाघवारेण ॥ पागडुश्च धृतराष्ट्रश्च । पागाधृतराष्ट्रौ । वर्णभ्रातूणामनुपूर्वमित्यनेन || नरश्च नारा- यणञ्च । नरनारायणौ ॥ दीक्षा च तपश्च । दीक्षातपसी ॥ अनयोरर्यलघुद्वा- रेण ॥ चित्ररथश्च वाल्हीकश्च । चित्ररणवाल्हीकी राजानी । अल्पाजद्वारेण । पाणिनिधामनमतेन ॥ शाकटायनस्तु बल्होऽस्यास्तीति वल्ही । वल्हिकः । सज्ञाप्रकृत्योरित्यनेन के । चित्ररथवल्हिकम् ॥ भोजस्तु चित्ररथबाल्हि- कायस्मिन् गणे पपाठ । उणादिमध्ये तु मृद्वीकातिन्तिहीकचाल्हीकवल्मी- फकलमीकफिङ्किणीकापुण्डरीकचच्चरीकसमीकमतीकपूतीफपर्फरीकादय इत्य- म्मिन् याल्हीकमिति प्रादर्शयत् ॥ एतेषामेतैः सूत्रैः मानिपाते प्राप्ते परनिपातः क्रियते ॥ ८५!! पूर्वोऽप्यर्थों धर्मतः शब्दकामात्- इन्द्रान्तेिभ्योऽग्निचन्द्रादयोऽपि । भीमादित्यं द्रोणचन्द्राच राहो- श्चन्द्रो ग्रीष्मो वा बसन्ताहिभाव्यः।।८६!! 'पर्योऽप्यषं पति न फेयलं धर्मशब्द कामेभ्यः पूर्योऽर्थशब्दः परोऽपि द्रष्टथ्यो गणपाठसामयीत् । नच धर्मश्च । अधम । धांधी ॥ अर्थश. प्दी । गदाधी ॥ अयं हामी । झापायी ॥ न केवलम् अग्निचन्द्रादयःपूर्य (२) फर्मपात्यधः । गी० श० । . : - ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ ६९ . भवन्ति परतोपि । अग्निश्चेन्द्रश्च । अग्नीन्द्री। इन्द्राग्नी ॥ - चन्द्राकी । अर्कचन्द्रौ॥ प्राद्यन्तौ । अन्तादौ । भीष्मद्रोणौ। द्रोणभीष्मी॥ चन्द्रादित्यौ। श्रादित्यचन्द्रगौ ॥ राहुचन्द्रौ । चन्द्रराहू ॥ ग्रीरुमवसन्ती। वसन्तग्रीष्मौ ॥८६॥ शुक्रशुचिकरभरासभगुणवृद्धिसमीरणाग्निकुशकाशाः । सर्पिमधुदीर्घलघू सतपःश्रुतपाणिनीयरौढीयाः ॥८७॥ शुक्रशुच्यादयः शब्दाः शकुन्मत्रशब्दपर्यन्ता विपर्ययेणापि भवन्ति ॥ शुक्रश्च शुचिश्च । शुक्रशुची । शुचिशुक्री ॥ करभरासभो । रासभकरभो ॥ गुण; वृद्धी । वृद्धिगुणौ ॥ समीरणाग्नी । अग्निसमीरणौ ॥ कुशकाशम् । काशकु- शम् ॥ सर्पिर्मधुनी'। मधुसर्पिषी ॥ दीर्घलघू । लघुदी! ॥ सतपःश्रुतेति । सह तपःश्रुताभ्यां वर्तन्ते । सतपःश्रुताः। सतपःश्रुताश्च ते पाणिनीयरी ढीयाश्च ॥ तपःश्रुते। श्रुततपसी॥ पाणिनीयरौढीयाः। रौढीयपाणिनीयाः ८७ भीमसेनार्जुनावेतौ कपित्थाश्वत्थसंयुतौ । शकन्मूत्रं कृतइन्दा व्यत्यासेन सतां मताः ॥८८॥ भीमसेनार्जुनौ । अर्जुनभीमसेनौ ॥ कपित्थाश्वत्प्रौ। अश्वत्थकपित्थौ ।। शकन्मूत्रम् । मूत्रशकृत् ॥ एतेषां स्वीयस्त्रीयसूत्रेण नियमे प्राप्ते गणपाठाद्वि- कल्पः ॥ सतां मता इति साभिप्रायम् । तेन जित्याविपूयविनीयाः । विपू. यविनीयजित्याः ॥ देवापिशन्तनू । शन्तनुदेवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥८॥ इति राजदन्तादिः ॥ कडारः पिङ्गलो गौरो भिक्षुकः खलतिस्तनुः । शौण्डः कुण्टो वृकः ख-जो बठरो गडुलस्तथा ॥८९॥ कडारादयः शब्दाः कडाराः कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निपतन्ति । कडारजैमिनिः। जैमिनिकडारः ॥ पिङ्गलमाण्डव्यः । माण्डव्यपिङ्गलः ।। गौरगोतमः । गोतमगौरः (१)। भिक्षुकंदाक्षिः । दाक्षिभिक्षुकः ॥ खलतिखा. रपायणः । खारपायणखलतिः ॥ तनुतृणविन्दुः । तृणबिन्दुतनुः । तनुशब्दः रुशवाची ॥ शौण्डलिगुः । लिगुशौण्डः ॥ कुण्टमाण्टिः । माण्टिकुण्टः ।। (१) गौरगौतमः । गौतमगौरः । इति पा० । १४ -- .

·७० गणरत्नमहोदधौ । । . वृकशाण्डिल्यः । शाण्डिल्यवृकः ॥ खजवात्स्यः । वात्स्यखजः ॥ बठरच्छान्द- सः । छान्दसवठरः ॥ गडुलगालवः । गालवगडुलः ॥ ८ ॥ वृद्धखोडाविमौ काणः कूटखेलौ च कीर्तितौ। आहिताग्निगतार्थोढभार्यपीतघृतप्रियाः ॥९॥ वृद्धमनुः। मनुवृद्धः ॥ खोडकहोडः । कहोडखोडः ॥ काणगीणः । द्रोणकाणः ॥ कूटदाक्षिः । दाक्षिकूटः ॥ खेलशाण्डिल्यः । शाण्डिल्यखेलः ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्पक्षे परत्वार्थ वचनम् ॥ इतिकहारादिः ॥ एते शब्दा वहुब्रीहै। प्राप्तपूर्वनिपाताः सन्ती वाहिताग्न्यादावित्यनेन पूर्वपदत्यभाजी वा भवन्ति ॥ माहितोऽग्नियन साहिताग्निः । अग्न्या. हितः । यथा च भट्टिकाव्ये । अग्न्याहितजनले विजिगीषापराङ्मुखे । कस्माद्वा नीतितीक्ष्णस्य संरम्भस्तय तापसे ? ॥ यथा वा। प्रतिशरणमशीर्णज्योतिरग्न्याहितानां विधिविहितविरिब्धः सामिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितोषध्वंसमध्वर्यु वय- हुतमयमुपलीढे साधु सानाय्यमग्निः ॥ गतोऽर्थो यस्यासौ गतार्थः। अर्थगतः॥ अढा भाया येन । ऊढभार्यः । मार्योढः ॥ पीतं घृतं येन । पीतघृतः । घृतपीतः ॥ प्रियशब्दस्य केवलस्ये- होपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः ॥ प्रियविश्वः । विश्वप्रियः ॥ प्रियतिः। द्विप्रियः ॥ एतेन घाहिताग्न्यादयो गणाधीता एव ग्राह्या नाधिफप्रयोगाः। तेनाहितवसुरित्यादी यथाप्राप्त स्यान्न विकल्पः ncer जातादन्तः सपुत्रोऽथ तैलं मद्यं च पीततः । गड्बादेः सप्तमी क्तान्तं जातिकालसुवादितः ॥११॥ -जाता दन्ता प्रस्य । जातदन्तः । दन्तजातः ॥ पुत्रो जातोरस्य । - प्रजातः । जातपुत्रः ॥ तैलं पीतं येन । पीततेलः । तेलपीतः ॥ मद्यं पीतं येन । मद्यपीतः । पीतमद्यः ॥ गड्ढादेः सप्तमीति गद्दादिम्यः सप्तम्यन्तो (१) (२) सप्तम्यन्तमिति पा० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ ७१ बहुब्रीहै। पूर्व वा निपतति । गहुः कण्ठे यस्य । गडुकण्ठः । कण्ठेगडुः ।। गडुशिराः । शिरसिगडुः(१)॥ गुरुमध्यः ।मध्येगुरुः ॥ गुर्वन्तः । अन्तेगुरुः(२)। इन्दुौली यस्य । इन्दुमीलिः । मौलीन्दुः । यथा च मौलीन्दोलिभूषा मनसिजनृपतेरान्तरः केलिकोशः। प्राचीदिङ्नायिकायाः कनकविरचितप्रौढताडङ्ककान्तिः । पीयूषासारवर्षी त्रिभुवननयनानन्दवन्दैकपात्रं देवः श्रीश्वेतभानुर्जयति कुमुदिनीबान्धवः सिन्धुजन्मा ॥ भोजस्तु नेन्दादिभ्य इत्यनेन निषेधान्मौलीन्दुरिति मन्यते ॥ समर्था- धिकारागृहेगडुरित्येव भवति । तथा शशिशेखरः । पद्मनाभः । कर्णनामः । शङ्खपाणिः । पद्मपाणिरित्यादौ परनिपात एव ॥ क्तान्तमित्यादि । क्तान्तं च वा पूर्व निपतति ॥ जातेः । पलाण्डुमक्षिती। भक्षितपलाण्डुः ॥ सारङ्ग- जग्धी । जग्धसारङ्गः ॥ पाणिगृहीती । गृहीतपाणिः ॥ कालात् ॥ मासजाता जातमासा ॥ संवत्सरजाता। जातसंवत्सरा॥ सुखादेः । सुखजाता । जातसु- खा॥ जातदुःखा। दुःखजाता ॥ तृप्रोत्पन्ना। उत्पन्नता ॥ न्यासकता सुखा- दयो गुणवचना इत्युक्तम्। भोजस्तु सुखादयो दश क्यविधौ निरूपिता इत्यु. क्तवान् जातिग्रहणमहत्वाकृतिग्रहणात्॥ आकृत्या संस्थानेन व्यज्यते सा जातिः। तेनेह न भवति । आहूतब्राह्मणः । सेवितक्षत्रियः । तर्पित दाक्षिः। प्रीणित- कट इत्येके ॥ जातिपरत्व प्राकृतेः पूर्वनिपातः। न व्यक्तिपरत्व इत्येके ॥१९॥ ज्ञेयो जातश्मश्रुः पीतदधिच्छिन्नशीर्षपीतविषाः । तः प्रहरणवाचिभ्यः सप्तम्यपि सम्मंता विदुषाम् ॥१२॥ जातं श्मश्रु यस्य । जावश्मश्रुः। श्मश्रुजातः ॥ पीतं दधि येन । पीतदधिः। दधिपीतः॥ छिन्नं शीर्ष यस्य । शीर्षच्छिन्नः। छिन्नशीर्षः॥ पीतं विषं येन। विषपीतः । पीतविषः॥क्त इति । प्रहरणं धनुः खगाद्यर्थो येषां तेभ्यः क्तान्तं सप्तम्यन्तं च पूर्व निपतति । उद्यत उत्खातोऽसियन स उद्य- तासिः। अस्युद्यतः ॥ कलितपहरणः। प्रहरणकलितः॥ दण्डः पाणौ यस्यासी दण्डपाणिः। पाणिदण्डः। विश्रान्तन्यासकृत्त्यसमर्थत्वा दण्डपाणिरित्येव मन्यते । (९) शिरोगहु रित्यपीति पा० । (२) मध्यगुरुः । मन्तगुरुः ! इत्यपि क्वचित् । ३ । - , ·७२ : । गणरत्नमहोदधौ वजफाणिः । पाणिवजः । भविशेषोक्तावप्यसमर्थत्वात् । शूलपाणिः । शा- पाणिः । धनुष्पाणिः ॥ पाशहस्त इत्यादौ परनिपात एव ॥ प्राकृतिगणो- यम् ॥२॥ इत्याहितान्यादिः॥ तिष्टद्गु प्ररथं खलेवुसमधोनासं समम्भूमि च- प्राहं पुण्यसमं वहद्गु विषमं प्रान्तं तथा निःषमम् । एकान्तं च समम्पदाति सुषमं तीर्थं समानात्परम् - पूतनान्वितपूयमानखलतो लूनाद्यवं वा बुसम् ॥१३॥ तिष्ठद्गु । इत्येवमादयः समासास्तिष्ठद्वादिरयमित्यनेनाव्ययीभाव- सजना निपात्यन्ते । अयमेव निपातितः समासो भवति नान्यः ॥ तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् काले दोहाय स कालस्तिष्ठद्गु । प्रथमरात्रेरर्धघटी । प्रावट- काल इत्यन्ये । अयमेवेति वचनात्कथनमयं भट्टिकावये प्रयोगः । आतिष्ठद्गु जपन्सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगवम् । प्रातस्तरां पतत्रिभ्यः प्रबुद्धः प्रणमन् रविम् ॥ तिष्ठद्गु पावद् प्रातिष्ठद्गुच्यते । भाष्योदाहरणात्तावदयं विजातीयः न च समासमात्रेण न भवितव्यमित्युक्तम् । अभिधानप्रमाणश्च समासः ॥ प्रगतत्वं रथस्य । प्रगताः प्रभूताः या रथा अस्मिन्देशे। प्ररथम् । खले बुसानि यन्त्र काले स कालः खलेबुसम् ॥ नाभेरधोऽधोनाभं प्रहृतवान् । गणपाठाद- कारः समासान्तः ॥ समत्वं भूमेः । समम्भूमि । निपातनान्मुगागमः ॥ शाक- टायनस्तु समभूमीत्यप्याह। अन्यार्थत्वे तु । समभूमयो वीथय इत्येवं यौगि- कत्वेनास्य लक्षणस्य प्रवृत्तिः। अन्यार्थत्वेऽपि समभूमीति केचित् ॥ प्रगतत्व. महां प्रगतमह इति वा । प्राहम् । निपातनाट् अादेशः॥ पुण्यत्वं समायाः पुरया समेति वा । पुण्य समम्। पुण्येन समं तृतीयासमासापवाद इति केचित् । वहन्ति गावी यस्मिन् काले स कालो वहद्गु । शरत्काल इत्यन्ये ॥ विगतं समं विगतत्वं समस्य वा । विषमम् ॥ समाद्विप्रकष्टो हीनो वा देश पति फेषित् ॥ प्रगतत्वमन्तस्य प्रगतोऽन्तोऽस्मिन्देश इति वा । प्रान्तम् ॥ निर्गतं समं निर्गतत्वं समस्येति वा । निःषमम् ॥ समान्निष्क्रान्तो निःपममिति केधित् ॥ एकोऽस्तो यस्य तद् एकान्तम् ॥ समत्वं पदातेः। समपदाति । - ॥ .

·२ समासगणाध्यायः ॥ ७६ " निपातनान्मुगागमः ॥ समपदातीत्यपि शाकटायनः॥ अन्यार्थत्वे तु । समप- दातुया राजान इति यौगिकत्वेनास्य लक्षणस्य प्रवृत्तिः ॥ शोभनाः समा यत्र स कालः सुषमम् । शोभनत्वं समस्येति वा ॥ समानं तीर्थ तीर्थस्य समान- त्वमिति वा, समानतीर्थम् ॥ पूताः पूयमानाश्च यवा यत्र, काले स पूतयत्रम् । पूनयवमिति भोजः ॥ पूयमानयवं कालः ॥ खलं रणाजिरं धान्यावपनस्थानं च । खलन्ति संघीयन्ते यशांसि शूरैर्धान्यानि वा यत्र तत्खलम् । खले या बुशानि च यस्मिन् काले स खलेयवम् ॥ खलेबुशम् ॥ लूना यवा यस्मिन् काले स लूनयुवम् ॥ वा बुशमिति वा शब्दो व्यवस्थावाची । तेन बुशशब्दः खल, शब्दादेव द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ समपक्षं पापसमं समानतीरं प्रदक्षिणं प्रमृगम् । अपदक्षिणं च सम्प्रति वासंप्रति लूयमानयवम् ॥१४॥ समत्वं पक्षस्य समः पक्षोऽस्मिन्निति वा। समपक्षं देशः॥ पापा: समा यस्मिन्युगे काले वा। पापसमम् ॥ समानं तीरं समानत्वं तीरस्येति वा समानतीरम् ॥ प्रस्तुत्य दक्षिणतो भुमति । प्रदक्षिणम् । भोजस्तु प्रदक्षिणं वाममित्याह ॥ प्रकृष्टत्वं दक्षिणाया था। प्रदक्षिणम् ॥ प्रगता मृगा यत्र, काले यतो वाऽरण्यादेस्तत् प्रमृगम् ॥ अपगता दक्षिणा यत्र तत् अपदक्षिणम् ॥ सम्प्रतीति प्रादिसमुदायरूपः शब्दः । स एष नसम्पर्काद् असम्प्रति । लूयमाना यवा यत्र काले स लूयमानयवम् ॥४॥ संहतसंह्रियमाणाद् वुसं यवं चायसीगवाविषमे । अपरायत्योश्च समं दुःपममिन्प्रत्ययोऽपि गणे ॥१५॥ संहृतानि संह्रियमाणानि च बुसानि यवाश्च यत्र काले स कालः संह- तबुसम् । संहियमाणबुसम् ॥ संहृतयवम् । संहियमाणयवम् ॥ दोहार्थं जल- पानार्थ निवासार्थं वायत्यो गावो यत्र काले स आयतीगवम् । यथा-प्राति प्ठेद्गु जपन्सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगवम् ॥ न विषमम् । भविषमम् ॥ अपरा आयत्यो वा समा यत्र काले सोऽपरसमस् । अवरसममिति भोजः॥ प्राय. तीसमम् ॥ दुष्टत्वं समाया दुष्टाः समा धा यत्र तदुःपमम् । गणपाठसाम.. र्यातस्त्रीत्वनिवृत्तिः । इप्रत्ययोऽपीति । इज्युद्ध इत्यनेन य इज् विहित- ·७४ गणरत्नमहोदधौ । स्तदन्तः शब्दोऽत्र गणे द्रष्टव्यः । तेन परमं भीमं वा केशाकेशीति समासा. रम्भकत्वं न भवति॥ तिष्ठद्गु वहद्ग्वायतीगवं लूनलूयमामपूतपूयमानयवाः खलेसंहृतसं. ह्रियमाणयधबुमाश्च कालविशेषवाचिन एव गणे द्रष्टव्याः ॥ अन्ये तु देशव. तित्वमपि मन्यन्ते । तेनान्यत्र पूर्वेण बहुव्रीहिः स्यात् । तिष्ठन्ति गावो यत्र स तिष्ठद्गुः । तिष्ठद्गवो ग्रामाः ॥ वहन्त्यो गावो यत्र सा वहद्गुर्हलपतिः । वहद्गवः कुटुम्बिनः ॥ आयत्यो गावो यत्र स प्रायद्गुः ॥ लूनयवेषु क्षेत्रेषु बसतीत्यादि ॥ लून यवादयस्तु प्रथमैकवचनान्ता एवं प्रयोक्तव्याः । तेन द्वि- तीयादिका विभक्तिर्न भवति ॥ सम भूमिपदातिभ्यामन्यपदार्थ माहूरथमृग- दक्षिणाभिरित्येताम्यां सूत्राभ्यां कालभावयोरेवान्यपदार्थ इष्यते । तेन समा भूमिरस्मिन्नामे । समभूमिमः। प्रगता मृगा अस्मात् । प्रमंगोदेशः। प्राणः । प्ररथः । ममृगः । प्रदक्षिणः ॥ अन्य यपदार्थ एव । समा भूमिः । समभूमिरि- त्यादौ तत्पुरुष एवेति भोजः ॥ आकृत्तिगणोयम् । तेन यत्प्रभृति सत्प्रभृती- त्यादीनामपि क्रियाविशेषणवृत्तीनां व्युत्पत्तिरनेनैव द्रष्टव्या ॥ ५ ॥ इति तिष्ठद्ग्यादिः ॥ ऊरीभ्रंशकैलोररीगुलुगुधाधूतीस्वधाविःसजू- धूलीध्वंसकलोरुरीमसमसाविक्लीफलीमस्मसाः । तालीसंशकला फलू च शकला स्वाहा वपटौषटौ- वेताली च पशूपलीगुलुगुलातालीवितालीश्रुदः ।। ९६ ॥ हस्पुक्तत्यादिना सूत्रेणोर्यादयः सुवन्ता भ्वादिना सह समस्यन्ते । स स. मासस्तत्पुरुपो भवति ॥ जरीत्यङ्गीकारे विस्तारे घ । करीकृत्य । अङ्गीकृत्य विस्तार रुत्या वेत्यर्थः ॥ फेचिद् अनुकरणविस्तारयोरिति पठन्ति : अपरे भृशार्थशव्दप्रशंसासु । यथा--- तरीकृत्य कृतिमियां चस्पत्यं प्रतायते ॥ _शकलेति हिंसायाम् । बंशकलारुत्य । हिंसित्येत्यर्थः ॥ उररी । करीयत् ॥ गुलुगुधेति पीडायाम् । गुलुगुधारुरय (९)। पीडयित्येत्यर्थः । (९) गुप्शगुधेति० गुलगुधाकृत्य । इति पा० ।

·3 ३ समासगणाध्यायः ॥ ७५ क्रीडायामित्यन्ये ॥ गुलूगुधेत्यन्ये ॥ धूमीति विस्तारे । धूसीकृत्य । विस्तार्य- त्यर्थः॥ धूसी कान्ताविति शाकटायनः। अपरे धूसी काङ्क्षायाम् । धूसीकृत्य । काङ्क्षां कृत्वेत्यर्थः ॥ स्वधेति संप्रदाने । स्वधाकृत्य खधाशब्दोच्चारित- मग्न्यादिकर्म कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ तृप्तिप्रीत्यारित्यन्यः ॥ एवं स्वाहावषट् श्रौषट्वौवटामों द्रष्टव्यः । वषट् पूजायामित्यन्यः । एतेषां सम्प्रदानार्थ- स्वात्करोतिनैव सम्बन्धः ॥ आविस् । इति प्राकाश्ये यथा- तेषामाविरभद्ब्रह्मा परिम्नानमुखनियाम् ॥ श्रीविष्करोति । प्रकटयतीत्यर्थः । प्रावि-शब्दस्येह पाठात्सूक्तत्वे धातोः प्रागेव निमस्तः । एवं च योग्यं प्रयोगः । वारुणीमदविशङ्कमयावि. श्चक्षुषोऽभवदसाविव रागः ॥ इति । तथा- पृथुदर्विभृतस्ततः फणीन्द्रा, विषमाशीभिरनारतं वमन्तः । अभवन् युगपविलोलजिहा, युगली ढोभयमुक्कभागमाविः॥ इति च सप्रमादज एव नास्त्यम्युद्धारः । श्राविरभवद्रागः । प्राधि- रभवन्फणीन्द्रा इति क्रियायोगस्य समीहितत्वात् ॥ सजूरिति सहाथैः । सजूः कृत्य । सहितं साहित्येन वा कृत्वा गत इत्यर्थः । सहार्थत्वादयं कृभ्वस्तिभि- युज्यते । प्राविःशब्दश्च प्राफाश्यार्थत्वात् ॥ धूलीति विदूरव्याकुलीभावे । धूलीकृत्य । विदूराकुलतां कृत्वेत्यर्थः ॥ ध्वंसकला । अंशकलावत् ॥ उरुरी। करीवत् ॥ मसमसेति ध्वंसकलावत् ॥ विल्ली फली । इति विकारे । हिंसा- यामिति वामनः । विकारार्थत्वात् कभ्वस्तिभिर्युज्यते । विल्लीकृत्य ॥ अपर बाली विक्लीति विचार । विक्लीकृत्य विचार्यत्यर्थः ॥ फलीकृत्य ॥ भस्मसेति मसमसावत् । अपरे तु मरमसा मसमसेति द्वौ सञ्चूर्णने संवरणे चेत्याहुः ॥ ताली विदूराकुलीभावे । तालीकृत्य ॥ ताली पाताली वर्ण शाकटायनः ॥ अपरे तूत्तमार्थे । तालीकृत्य । उत्तमं कृत्वेत्यर्थः ॥ विस्तारे तु भोजः ॥ संश- कलेति मममसावत् । असङ्कलेति भोजः ॥ फलू वितीयत् । फलू फलीति फ्रियासम्पत्तौ । फलूकृत्य । फलीकृत्य । क्रियां सम्पाद्येत्यर्थः ॥ शकला। म- स्मसावत् ॥ अपरे शकला संशकला ध्वंसकला भूशकलेति चत्वारः परिभवे । शकलाकृत्य । परिभूय गत इत्यर्थः ॥ वेतालीति तालीयत् । विस्तार भोजः ॥ पशू । इति हिंसायाम् । पशूरुत्य गतः। हत्वा गत इत्यर्थः ॥ , तु ·. . ७६ गणरत्नमहोदधौ ॥ फलीति विक्लीवत् ॥ गुलुगुला । गुलुगुधावत् ॥ प्राताली वितालीति तालीवत्।। श्रुदिति शीघ्रार्थे । श्रुत्कृत्य गतः । शीघ्र कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ अन्यस्तु,अ. दिति श्रद्धाने । श्रद्धाय । श्रद्धां कृत्वेत्यर्थः । अयं दधातिना युक्तः प्रयुज्यत इत्याह ॥६॥ प्रादुः पाम्प्यालम्बीपाम्पालीसङ्कलाश्व केवाली। पालोष्ठी केवासी सेवाल्याक्ती च वाली ॥९॥ प्रादुः प्राकाश्ये । यथा ममैव- निः सीमाश्चर्यधाम त्रिभुवन विदितं पत्तनं यत्वदीयं--: तन्मध्ये वृद्धिमीयुः फलभरनमिताः शाखिनश्चराजुख्याः. नैतच्चित्र विचित्राद्विहितकृतयुग त्वत्प्रभावात् क्षितीश-- प्रादुःपन्ति प्रभूता यदि सुरतरवश्चित्रमेतद्बुधानाम् ॥ भ्वादिनेति सामान्योक्तावपि कृभ्वस्तिभिरेव योग एतेषां समासः ।। पाम्पी विस्तारविध्वंसमाधुर्येषु करुणविलापे ध। पाम्पीकृत्य । विस्तार विध्वंसं माधुर्यं च करवेत्यर्थः ॥ पाम्पीकृत्य । करुणं विलप्येत्यर्थः ॥ पाल- म्श्रीति प्राकाश्ये हिंसायां च । पालम्बीकृत्य ॥ पाम्पाली । सङ्कला । केवा- ली। पालोष्ठी । फेवासी। सेवाली । प्राली हिंसायाम् ॥ पाम्पालीकृत्य । हिंसित्वेत्यर्थ इत्यादि ॥ प्राप्तीशब्दो विकारपि । प्राक्ती कृत्य ॥ वार्दा- . लीति प्राकाश्ये हिंसायां च । वार्दालीकृत्य ॥ पालीति कश्चित् ॥ इत्यूर्यादिः ॥ साक्षाहीजरुहानमःप्रसहनेचिन्तावितो रोचना- बीज- लवणं सह प्रतपने भद्रार्थयग्नावमाः। अद्धा प्राजरुहोदकं विसहने मिथ्याईमास्थोऽष्टमः- प्राजया च विकम्पने विहसने शीतंवशेप्रादुसः ॥९८॥ साक्षादित्यादयः शब्दाश्च्यर्थविषयाः करोतिना सह साक्षादाद्याधि- रित्यतेन वा ममस्यन्ते । स च तत्पुरुषसजी भयति । साक्षात्कृत्य । सा- क्षात् रुत्या । असाप्ताद्भूतं साक्षात् कृत्येत्यधः ॥ यीनरुहेति रुहिक्रियार्थः । . भीजरुहाकरोति मेयकः। शोभायामित्यन्ये॥ नमस्कत्य॥ प्रसहने। प्रत्युत्सा- . - ·२ समासगगाध्यायः ॥ ७७ - 1 है सामध्ये च । प्रसहने कृत्य ॥ चिन्ता इति मानसे व्यापारे। चिन्ताकृत्य ।। चित्तेति कश्चित् । स चाचित्ता चित्ताकृत्वा। चित्ताकत्य । अव्ययत्वादसमासे: पि विभक्त्यश्रवणमध्ययत्वं च स्वरादेराकृतिगणत्वादित्याह । एवमन्येष्वपि ॥ माविष्कृत्य ॥ रोचना इति श्रद्धोत्पादने प्रशंसायां च । रोचनाकृत्य ॥ लो- चनेति दीली कश्चिदाह ॥ वीजर्या इति जरणक्रियार्थः । वीजाकत्य धनस्य गतः ॥ शोभार्थ इत्यन्ये ॥ लवणमिति रुच्यर्थे । लवणंकत्य ॥ सह इति सम्बद्धार्थः । सहकृत्य ॥ प्रतपने इति तापार्थः । मिथ्याकतां प्रतपनेकदथ क्षितीशः॥ वितपन इत्यपि वामनः ॥ भद्रा इत्यालोचनाप्रशंसामङ्गलेषु । अभद्राभद्राकरणं पर्वम् । भद्राकृत्य ॥ केचित् अभद्रां भद्राकृत्वेति विग्रहे विभक्तिमुच्चारयन्ति ॥ अथैकत्य श्लोकं पठति । सार्थकं कृत्वेत्यर्थः । यदा- अथैकत्य बदति । सप्रयोजनं कृत्वा वदतीत्यर्थः । यथा छित्तपस्य- साक्षात्कृतेऽथ लवर्णकति दिङ्मुखानाम्- उष्णंकृतोऽर्चिषि क्शेकदमाकदास्ते । आस्थाकताः कृतनमस्कृतयोऽर्थमर्थ- कृत्य व्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः ॥ अग्नौकत्य । अग्नौकत्वा । अग्नीकतामथ हुतैरुदकंकदंशाव- आद्रकृते विहसनेकृति पद्मिनीनाम् । अग्नाविति तैपये शाकटायनः ॥ अमा इति रहःसमवायसंयोगसा. लर्येषु । प्रमाकृत्य ॥ श्रद्धाकृत्य । यथा- शीतंकदर्चिषि तटीमपराम्बुधेः सं- सर्याचिकीर्षति रवावुदयाद्रिशृङ्गम् । प्रादुष्कृता मिलितकोकयुगे मुहूर्तम्- प्रद्धाकतेव वियता सरसि स्वलक्ष्मीम् ।। माजरुहा इति रुहिक्रियार्थः । प्राजरुहाकृत्य पर्जन्यो निवृत्तः ॥ शोभार्थ इत्यन्ये ॥ उदकंकृत्य ॥ विसहने । प्रसहनेवत् ।। मिथ्याकृत्य ॥ आई- कृत्य ॥ आद्रे इत्येकारान्तमपि कश्चित् । आट्रेकस्य ॥ प्रास्या ईत्यादरे प्रतिज्ञायां च । प्रास्थारुत्य ॥ माजर्या इति वीज-बत् ॥ प्राजुरा इत्यपि शाकटायनः ॥ चिन्तारुतानितहितोरिविकम्पनेकत् ॥ शाकडायनस्तु विकपने -- १५ ·. गणरत्नमहोदधौ ॥ फलीति विक्लीवत् ॥ गुलुगुला । गुलुगुधावत् ॥ प्राताली वितालीति तालीवत्।। श्रुदिति शीघ्रार्थे । श्रुत्कृत्य गतः । शीघ्र कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ अन्यस्तु,श्र- दिति श्रद्धाने । श्रद्धाय । श्रद्धां कृत्वेत्यर्थः । श्रय दधातिना युक्तः प्रयुज्यत इत्याह ॥६॥ प्रादुः पाम्प्यालम्बीपाम्पालीसङ्कलाश्च केवाली । आलोष्ठी केवासी सेवाल्याक्की च वादीली ॥९॥ प्रादुः प्राकाश्ये । यथा ममैव- निः सीमाश्चर्यधाम त्रिभुवनविदितं पत्तनं यत्त्वदीयं- तन्मध्ये वृद्धिमीयुः फलभरनमिताः शाखिनश्चरामुख्याः । नैतच्चित्र विचित्राद्विहितकृतयुग त्वत्प्रभावात् क्षितीश मादुःषन्ति प्रभूता यदि सुरतरवश्चित्रमेतबुधानाम् ॥ भ्वादिनेति सामान्योक्तावपि कृभ्वस्तिभिरेव योग एतेषां समासः ॥ पाम्पी विस्तारविध्वंसमाधुर्येषु करुणविलापे च । पाम्पीकृत्य । विस्तार विध्वंसं माधुर्य च कृत्वेत्यर्थः ॥ पाम्पीकृत्य । करुणं विलप्येत्यर्थः ॥ पाल- म्योति प्राकाश्ये हिंसायां च । पालम्बीकृत्य ॥ पाम्पाली । सङ्कला । केवा- ली। प्रालोष्ठी । केवासी। सेवाली । पाली हिंसायाम् ॥ पाम्पालीकृत्य । हिंसित्वेत्यर्थ इत्यादि ॥ पालीशब्दो विकारऽपि । पानी कृत्य ॥ वार्दा- लीति प्राकाश्ये हिंसायां च । बालीकृत्य ॥ पार्दालीति कश्चित् ॥ इत्यादिः ॥ साक्षाहीजरुहानमःप्रसहनेचिन्तावितो रोचना- बीजो लवणं सह प्रतपने भद्रार्थयग्नावमाः । प्रद्धा प्राजरुहोदकं विसहने मिथ्यामास्थोऽष्टमः- प्राजयी च विकम्पने विहसने शीतंवशेप्रादुसः ॥९८॥ साक्षादित्यादयः शब्दारच्यविषयाः करोतिना सह साक्षादाद्यायि. रित्यनेन या समस्यन्ते । स च तत्पुरुषसत्तो भवति । साक्षात्कृत्य । सा. क्षात् कृत्या । अमाक्षाभूतं साक्षात् कृत्येत्यर्थः ॥ बीजरूहेति रुहि क्रिपार्थः । बीजरूपाकरोति सेवकः । शोभायामित्यन्ये ॥ नमस्कृत्य ।। प्रसहने। इत्युत्सा- - .

·२ समासगणाध्यायः ॥ ७७ हे सामध्ये च । प्रसहने कत्य ॥ चिन्ता इति मानसे व्यापारे। चिन्ताकृत्य ॥ चित्तेति कश्चित् । स चाचित्ता चित्ताकृत्वा । चित्ताकृत्य । अव्ययत्वादसमासे - पि विभक्त्यश्रवणमध्ययत्वं च स्वरादेराकृतिगणवादित्याह । एवमन्येष्यपि ॥ माविष्कृत्य ॥ रोचना इति श्रद्धोत्पादने प्रशंसायां च । रोचनाकृत्य ॥ लो. चनेति दीली कश्चिदाह ॥ बीजर्या इति जरणक्रियार्थः । वीजाकत्य धनस्य गतः ॥ शोभार्थ इत्यन्ये ॥ लवणमिति रुच्यर्थे । लवणंकृत्य ॥ सह इति सम्बद्धार्थः । सहकृत्य ॥ प्रतपने इति तापार्थः । मिथ्याकृतां प्रतपनेकदथ क्षितीशः ॥ वितपन इत्यपि वामनः ॥ भद्रा इत्यालोचनाप्रशंसामङ्गलेषु । अभद्गाभट्राकरणं पूर्वम् । भद्दाकृत्य ॥ केचित् अभद्रा भद्रात्वेति विग्रहे विभक्तिमुच्चारयन्ति ॥ अर्थकृत्य श्लोकं पठति । सार्थकं कृत्वेत्यर्थः । यदा- अर्थकत्य वदति । सप्रयोजनं कृत्वा वदतीत्यर्थः । यथा छित्तपस्य- साक्षात्कृतेऽथ लवणंकति दिङ्मुखानामू- उष्णं कृतोऽर्चिषि वशेकदमाकदास्ते । आस्थाकताः कतनमस्कृतयोऽर्थमर्थ- कृत्य व्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः ॥ . अग्नीकृत्य । अग्नीकत्वा । अग्नौकतामथ हुतैरुदकंकृदंशाव- आद्रकते विहसनेकृति पद्मिनीनाम् ।। अग्नाविति तैष्ण्ये शाकटायनः ॥ अमा इति रहासमवायसंयोगसा. लर्येषु । प्रमाकृत्य ॥ अद्धाकृत्य । यथा- शीतंकदर्चिषि तटीमपराम्बुधेः सं- सर्याचिकीर्षति रवावुदयाद्रिशृङ्गम् । प्रादुष्कता मिलितकोकयुगे मुहूर्तम्- श्रद्धाहतेव वियता सरसि स्वलक्ष्मीम् ॥ प्राजरुहा इति रुहिक्रियार्थः । प्राजरुहाळत्य पर्जन्यो निवृत्तः ॥ शोभा इत्यन्ये ॥ उदकंकृत्य ॥ विसहने । प्रसहनेवत् ।। मिथ्याकृत्य ॥ प्रार्द्र कृत्य ॥ भाद्रे इत्येकारान्तमपि कश्चित् । आकृत्य ॥ श्रास्या ईत्यादरे प्रतिज्ञायां च । प्रास्थारुत्य ॥ प्राजर्या इति बीज-वत् ॥ प्राजुरा इत्यपि शाकटायनः ॥ चिन्ताकतानितहितोरिविकम्पनेकत् ॥ शाकटायनस्तु विकपने " १४ ·. . । गणरत्नमहोदधी प्रकपने वैरूप्ये । विकपने हिंसायाम् । प्रकपने सन्ताप इत्यन्ये । इत्याह ।। विहसनेरुत्य ॥ शीतंकृत्य ॥ शीतमनादर इति शाकटायनः ॥ वश इत्यवा- तन्न्ये । वशेकत्य ॥ प्रादुष्कृत्य ॥ विकम्पनेप्रभृतीनामेजन्तत्वं लवर्णप्रभृतीनां मान्तत्वं च गणपाठसाम- योदेव । अथवा । एते सप्तमीप्रतिरूपका द्वितीयाप्रतिरूपकाश्च निपाताः ॥ चादित्वामावे। भास्यांकृत्वा । अग्नी कृत्वा जलं तापयतीत्यादि स्यात् ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन पर्यटनं वृत्तिसंस-प्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ८ ॥ इति साक्षादादिः ॥ स्युर्याजकोहर्त्तककत्तकारकाः- प्रयोजकोत्सादकभर्तृवर्तकाः । अध्यापकस्नापकगोप्तृपूजका- स्तुर्यः परेश्वारकवेषकाविमौ ॥ ९९ ॥ याजकादिभिः शब्दैः सुवन्तं पदम् अकयाजकादिभिरित्यनेन समस्य- ते। स समासस्तत्पुरुषसज्ञो भवति ॥ ब्राह्मणानां याजकः । ब्राह्मणयाजकः । यानयिता ॥ शरीरस्योद्वर्तकः । शरीरावर्तकः ॥ प्रणम्य सर्वकारम् ॥ धर्मस्य कारकः । धर्मकारकः ॥ तत्प्रयोजफफर्तृत्वमुपैति मम जल्पतः ॥ रिपूणामुत्सा दफः । रिपूत्सादकः॥ लद अपधारण उत्पूर्वः । क्षत्रियस्योच्छादकः। क्षत्रियो. च्छादक इति शाकटायनः ॥ भुषो भर्ता। भूभा॥ वर्तयतीति वर्तकः। भा. प्यस्य वर्तकः। भाष्यवर्तकः॥ पुत्राणामध्यापकः । पुत्राध्यापकः ॥ स्नापयतीति नापकः । रातः स्नापफः । राजस्नापकः ॥ धात्र्या गोपफः। धात्रीगोपकः (१) साधूनां पूजफः । साधुपूजकः ॥ ब्राह्मणानां तुर्यः । ब्राह्मणतुर्य्यः ॥ परिधर- तीति परिचारकः । गुरोः परिधारकः । गुरुपरिचारकः ॥ परिवेवेष्टि। परि- बेपकः । राजः परिवेषकः। राजपरिवेपकः ॥ यद्वा । घृतस्य परिवेषकः । पृतपरिवेषः ॥ ॥ (१) मूले गोप्तृपदमुदाहरणे घ गोपक इति विरोधो नैव शेयः। यती मूठेऽपि गीप्तृपदेन गोपक एवाभिप्रेतः । छन्दोभगमयात्तु तथापाठो न कृत इत्यनुमीयते । भी० ० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ ७९ . गणको रथपत्तिभ्यां चतुर्थोन्मादको तथा । होता हि त्रि च तीयान्तं तुरीयोऽपि सतां मतः ॥१०॥ रथानां गणकः । रथगणकः॥ पत्तीनां गणकः । पत्तिगणकः॥ आत्म- नश्चतुर्थः । प्रात्म चतुर्थः ॥ चित्तस्योन्मादकः । चित्तोन्मादकः ॥ क्षीरस्य होता । क्षीरहोता ॥ राज्ञां द्वितीयः । राजद्वितीयः ॥ राज्ञां तृतीयः । राजतृतीयः ।। राज्ञां तुरीयः । राजतुरीयः । तुरीयोऽपि सतां मत इति साभिप्रायम् । तेन द्वितीयतृतीयेत्यादिसूत्र बृहत्तन्त्रे व्यर्धम् । गण समाश्रयणमेव श्रेयः । क्रियानुगतिमास्थाय लोके ख्यातिमुपागताः । ये कान्ताः पावकाद्यास्ते द्रष्टव्या याजकादिषु ॥ तेन गोमयानां पावकः । गोमयपावकः ॥ गृहस्य दीपकः । गृहदी. पकः ॥ पिष्टस्य मोदकः । पिष्टमोदक इत्यादि ॥ न कर्तरीति प्रतिषेधे प्राप्त पाठः ॥ १०० ॥ इति याजकादिः॥ शौण्डव्याडौ निपुणचपलौ पण्डितात्तःप्रवीणाः- स्यात्संवीतः कुशलकितवाधीनधूर्तप्रधानम् । सव्यध्यानप्रवणविदिताः(१) सारगुवायसाः स्युः- सिद्धो बन्धः कटकविरसौ शेखरः शुष्कपक्वौ ॥१०॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः सह सप्तमी शौण्डैनित्यनेन वा समस्यते । स समासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति ॥ अक्षेषु प्रसक्तः शौण्डः । अक्षशौण्डः ॥ वृत्ती प्रसक्तक्रियाया अन्तर्भावः शौण्ड प्रवीणः । यथा पण्डितश्रीसागरचन्द्रस्य- द्रव्याश्रयाः श्रीजयसिंहदेवगुणाः कणादेन महर्षिणोक्ताः । त्वया पुनःपण्डितदानशौण्ठ गुणाश्रयं द्रव्यमपि व्यधायि ।। यद्यपि शीण्डशब्दो मद्यपे रुढस्तथापि लक्षणया प्रवीणोऽपि भरायते। दुर्यसनो धा॥ पानशौण्डः श्रियं नेता नात्यन्तीनत्वमुन्मानाः ॥ इति मुख्यार्थोऽपि समासभाक् ॥ अस्त्रध्याहः ॥ प्राचारनिपुणः ॥ वाक्चपलः ।। रणपण्डितः ।। (१) प्रणवविदिता इति प्रा० । .

·८० गणरत्नमहोदधौ ते नालिकेरान्तरपः पिवन्तः। न चैतत् पष्ठीसमासेन सिध्यतीति शक्यं प्रति पत्तुमर्थभेदात् । न वर्णवेऽन्तर् अर्णवस्यान्तरिति चैकोऽर्थः । किं चाव्ययत्वा. . षष्ठीसमासप्रतिषेधः ॥ श्रीभोजस्त्वन्तरशब्दं पपाठ ॥ शास्त्रप्रवीणः । शाक- टायनस्तु । अर्थप्रवीणः । अर्थविपये निपुण इत्याह ॥ लोकसंवीतः ॥ सेवाकु- शलः ॥ अक्षकितवः ॥ जिनवचनाधीनः । अधीनशब्दोऽस्मादेव गणपाठात् तस्याधीन इति ज्ञापकाद्वा खप्रत्ययान्तो वोद्धव्यः॥ अथवा । अधिगत इनम्। अधिगत. इनोऽनेनेति वा । अधीनः । यथा लोकाधीनः ॥ अक्षधूर्तः ॥ विबु- धप्रधानम् ॥ कार्यासव्यः । कार्यविषयेऽनिपुण इत्यर्थः ॥ कर्मध्यानः । कर्मसु युक्त इत्यर्थः॥ पृथिवीप्रवण :(१) ॥ पृथिवी विदितः ॥ त्वर्चिारः ॥ मध्येगुरुः ।। कायायसः। फायविषय नौदरिक इत्यर्थः ॥ काम्पिल्यसिद्धः । चक्रान्धा ॥ हस्तकटकः ॥ अवसानविरसः ॥ शिरःशेखरः ॥ छायाशुष्कः ॥ कुम्भीपकः ।। भाकृतिगणोग्यम् । तेन व्यवहारपटुः । शातपरमणीय इत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १०१ ॥ इति शौण्डादिः॥ ड्यन्तात्पात्रात्समितबहुलौ गेहगोष्ठात्प्रगल्भ- वेडिन्नर्दिन्विजितिपटवः पण्डितव्याडशूराः । गर्भाच्छूरः सुहितसहितस्तृप्तहप्तौ च धीर:-. पिण्डीशूरो व्रणमिरथो कूपमण्डूकयुक्तः ॥ १०२ ।। पात्रेसमितादयः सप्तमीतत्पुरुषा निपात्यन्ते । क्षेपे गम्यमाने पात्रसमि- तादयोऽय(२)मित्यनेनायमेव निपातितः समासो भवति नान्यः । ड्यन्तादिति यथासम्भवं सर्वत्र सम्बध्यते ॥ पाने समिता। अपचितक्षीरा धेनुर्या रा पात्र- संगतिमात्रपर्यवसितव्यापारा सत्येवमुच्यते । तद्वदन्योऽपि यः फलविकलव्या- .(२) पृथिवीप्रणय इति पा० । (३) पानेसमितादयोऽयमित्याकारकं मूत्रं पाणिनीयव्याकरणे नोपलभ्य- ते। पाणिनीयाष्टके तु-पात्रेसम्मितादयश्चेत्याकारक सूत्रमस्ति। तेनानुमीयते तादृशं मूत्रमन्यव्याकरणस्यमादत्तम् । एवमन्यत्रापि यत्रयत्र सूअभेद उपलभ्यते तत्र तान्यव्याकरणमूत्राणि धृतानीति योध्यम् । इति-पी० श० . - ·२ समासगणाध्यायः ॥ ८१ पाराडम्बरः स तदुपमानात्तथा वाच्यो यथा घञ्चा खरकुटी चैत्र इति ॥ पात्रे • बाहुल्येन संघटनात् क्षीरादिफल विकला । पात्रेबहुला । शेषार्थः पूर्ववत् ॥ अथवा । पात्र एव समिता मिलिताः । पात्र एव बहुलाः प्रचुराः । नान्यत्र कार्य, पात्रशब्देन साहचर्य्याद्धोजनं लक्ष्यते ॥ गेह एव प्रगल्भः। गेहेप्रगल्भः॥ एवं गोष्ठेप्रगल्भः ॥ गेह एव वेडति विक्रमं दर्शयति । अन्यत्र भीरुः। गेहेक्ष्वेडी ॥ गोष्ठेमवेडी ॥ गेह एव शौर्याडम्बरं प्रकाशयन् । गेहेनर्दी । तत्तुल्यवृत्तिरन्योऽप्येवमुच्यते ॥ गोष्ठेनी ॥ विजितमनेन विजिती । यद्वा । विजितमस्यास्तीति विजिती ॥ गेह एव विजयते न शत्रुमध्ये। गेहेविजिती ॥ एवं गोष्ठेविजिला एवं गेहेपतुः । गोष्ठेपटुः॥ गेहेपण्डितः । गोष्ठेपण्डितः ॥ गेहेव्याडः। गोष्ठेव्याडः ॥ गेहेशूरः । गोष्ठेशूरः ॥ गर्भ एव शूरः । गर्भान्निः सत्य भीरुः । गर्भशूरः॥ गर्भ एव सुहितो न तु वहिनिःसृतः । गर्भसुहितः॥ गर्भ एव तृप्तः स्वमात्राहृतेनाहारेण ततो निःसृत्य न कदाचिदुदरपूरं कृत- वानिति । गर्भतृप्तो दरिद्रः ॥ गर्भ एव दृप्तो मातुश्चेष्टया मातुरायासनेन वा ततोऽन्यत्र निस्तेजाः । गर्भदृप्तः ॥ अथवा गर्भसुहितादीनामयमर्थः-योऽली- काभिमानित्वादनुचितचेष्टः स एवमुच्यते ॥ गर्भ एवं धीरो गर्भानिःसृतश्च- पलः। गर्भधीरः॥ पिंगड्यां खादितव्ये वस्तुनि शूरः । कलहवर्धनादिकं कृत्वा खादितव्यं खादत्यन्यत्र कार्यान्तरे निर्विक्रमः । स पिण्डीशूरः ॥ व्रणमध्य एवकमिः । व्रणकमिः । अल्पदृश्वा ।। कृमिशब्दः संयोगादिः संयोगविकलो- ऽप्यस्ति । उदुम्बरे कमिरिध । उदुम्बरकृमिः । तस्माद्रसाद्विशिष्टं रसमन्यं न वेत्ति स एव मुच्यत इति कश्चिदाह॥ कूपे मगडूक इव । कूपमण्डूकः । ततो- ऽन्यज्जलस्थानं सरः समुद्रं वाऽधिकं न पश्यति । तद्वदन्यः पुरुषो ग्रामे नगरे वा शास्त्रे वा प्रतिबद्धः । ततोऽन्यन्न पश्यति विशिष्टं स एवमुच्यते ॥१०॥ गेहेनन्दी गृहकलविङ्को गेहेमेह्याखनिकबको च । गेहेवादी ननु नगरश्वा ज्ञेयः कर्णेटिरिटिरयासौ ॥१०३॥ गेह एव नन्दति । गेहेनन्दी ॥ गेहेनत्यपि कश्चित् ॥ गृहे कलविङ्क इव । गृहकलविङ्कः ॥ गेह एव मेही । गेहेमेही। य आवश्यकार्थमपि वहिन निर्गच्छति भोजन एव च संरभते स एवमुच्यते॥ पाखनिको जलस्रोतः खातं तस्मिन् बक इव । भाखनिकमकः । यत्किञ्चिदासीय नाखनिके लभते .

·८२ गणरत्नमहीधी . ॥ तद्भक्षयत्ति नान्यन गच्छति तद्वदन्योऽपि य आत्मीये गृहे. यत्किञ्चिदस्ति तद्भक्षयति नान्यत्र गच्छति स एवमुच्यते॥ अपराह । पाखनिरेव । अखि- निकः । कुत्साद्यर्थ कः । स्वल्पखातनिम्रप्रदेशी जलाधार उच्यते तस्मिन् वकः। आखनिकवकः । स हि जलाश्रयक्षुद्रजन्तुभक्षणानुसंधानेन संकुचितात्मा बद्धलक्षस्तद्वदन्योऽप्येवमुध्यते ॥ गेह एवं दहनशीलो नान्यत्र । गेहेदाही ॥ नगरे श्वेष । नगरश्वा धृष्ट उच्यते॥ टिरिदिरा चापलेनानुचितचेष्टोच्यते ॥ मत्ता छन्दः । ज्ञेया मत्ता मभसगयुक्ता ॥ ९०३ ॥ कर्णेचुरचुरा कूपकच्छपावटकच्छपाः । गेहेमेली गृहात्सो नगरात्काकवायसौ ॥ १४ ॥ कर्णेचुरचुरा चापलेनानुचितचेप्टोच्यते । टिरिटिरीति गत्यनुकरणम् । चुरुचुर्विति वाक्यानुकरणम् । तत्करीतीति गयन्तादप्रत्ययो निपातनसामा- द्वानो न भवति ॥ शाकटायनस्तु कर्णेटिरिटिरिः कर्णेचुरुचुरित्याह । अन- योश्च व्याख्या । कर्णे किमपि जल्पित्वा जीवति । नास्य विक्रम इति क्षेपः । टिरिटिरिचुरुचुरियनुकरणशब्दौ तदाकारिणि व्यवहियेते ॥ कूपकच्छपाय- टकच्छपी कूपमडूकवत् ॥ गेह एव मिलनशीलो नान्यत्र । गेहेमेली ॥ गृह एषसर्पः। गृहसर्पः । दुष्ट इत्यर्थः । नगरे काक इव । नगरकाकः । नगरे बायस इघ । नगरवायसः । स्वार्थनिष्ठः परवञ्चनानिपुण उच्यते ॥ अथवा । नगरकाको न कचित्तिष्ठति सर्वमेव नगरं परिभ्रमति तद्वत्तत्रान्यत्र बाउनव. स्थितः पुरुष उच्यते ॥१०॥ मातरिपुरुषोदुम्वरमशको गेहेविचित्यपि प्रोक्तः । . . . श्रमणाप्रव्रजिताथो कुलटा पटुना च मृदुनापि ॥ १०५ ॥ मातरिपुरुषः । यः सदाचारं भिनत्ति सएषमुच्यते । यद्वा । मातरि पौरुपमयलम्बमानो मातरिपुरुषः । तत्तुल्यवृत्तिरन्योऽप्येवमुच्यते ॥ पितरि- शूर इत्यपि भोजः । उदुम्बरे मशक छ । उदुम्बरमशकः । अल्पदृश्का ॥ अथवा । उदुम्बरमशोऽल्पप्राणः सुकुमारश्च । तादृशो यः स उदुम्यरमशकः । विचितमनेन । विचिती। गेह एव विचिती। गेहेविचिती । अयमर्थ:-गेहे स्थित्येदं युक्तमिदमयुक्तमिति विधिनोति निरूपयति युद्धिमत्ता प्रकाशयति न सभामध्ये कार्य वा स एवमुच्यते । एतेषां यथासम्म गणपाठसामर्यात .

·२ समासंगणाध्यायः ॥ व्याः॥ सप्तम्या अलुक् ॥ श्राकृतिगणोऽयम् । तेन उदपानमगहूक इत्यादयोऽनुसत- इति पात्रेसमितादिः॥ कुमारशब्दः श्रमणादिभिर्विशेष्यैः सह समस्यते । समासस्तु कर्मधारयः। प्राम्यतीति श्रमणा । कुमारी चासो अमणा च । कुमारश्रमणा ॥ कुमार प्रव्रजिता। कुमारकुलटा। कुमारश्चासौ पटुश्च । कुमारपटुः ॥ कुमारमृदुः ॥१०॥ तापसीनिपुणादासीगर्भिण्यध्यापकाः स्मृताः । कुशलः पण्डितश्चात्र चपलश्वाभिरूपकः ॥१०६॥ • कुमारतापसी । कुमारनिपुणा ॥ कुमारदासी॥ कुमारगर्भिणी ॥ कुमा- राध्यापकः ॥ कुमारकुशलः॥ कुमारपण्डितः॥ कुमारचपलः॥ कुमाराभिरूपकः॥ लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहण मिति न्यायात् कुमारशब्दः श्रम- गादिभिः स्त्रीलिङ्गैः स्त्रीलिङ्ग एव समस्यते । पटवादिभिस्त्वभिधेयलिङ्ग- स्तल्लिङ्गः । तेन कुमारपट्वी । कुमारमृद्वी । इत्यादि सिटुं भवति ॥ १०६ ॥ इति श्रमणादिः॥ किंशुकः किंवदन्ती स्यात् किंकिरातश्च किंनरः । किंपुरुषोऽथ किंदासः किंजल्काद्या बुधैर्मताः ॥ १०७ ।। किंशुकादयस्तत्पुरुषसज्ञायां विषये साधवा भवन्ति किंशुकः पला- शः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ किंकिरातः कुरण्टकः ॥ किंनरः=मयुः॥ किं- पुरुषः स एव ॥ किंदासः राजर्षिः ॥ किंजल्का-पुष्परेणुः ॥ आद्यशब्दादन्येऽपि द्रष्टव्याः । अयं च गणः श्रीभोजदेवाभिप्रायेण ॥१०७॥ इति किंशुकादिः ॥ व्याघ्रः क्रुश्चामहिषरुरवः कुञ्जरेन्दू वराहः- सिंहो वज वृषभकलशौ चन्दनं पुण्डरीकः । चन्द्रः कुम्भर्षभकिसलयं पल्लवस्त्वृक्षपद्मो- हस्तिश्वानावृषितरुका बिम्बमप्यत्र लक्ष्यम् ॥१०॥ सुबन्तं पदं केनचिद्गुणेन, पराः प्रयुक्ताघ्रादिभिः सह गौणयान- रित्यनेन समस्यते । समासः कर्मधारयसो भवति । व्याघ्र इषव्याघ्रः । .

·८४ गणारत्नमहोदधी पुरुपश्चासौ व्याघ्रश्च-पुरुषव्याघ्रः ॥ स्त्रीचा ॥ पुरुपमहिषः ॥ पुरुपरुरुः ।। पुरुषकुञ्जरः ॥ वदनेन्दुः ॥ पुरुषवराहः ॥ पुरुषसिंहः ॥ वाग्वजः ॥ पुरुषपष- भः ॥कुचकलशौ । मुनिचन्दनः ॥ मुखपुण्डरीकम् ॥ मुख चन्द्रः ॥ स्तनकुम्भी ।। पुरुषर्षभः ॥ करकिंसलयम् ॥ पाणिपल्लवः ॥ पुरुषक्षः । पाणिपद्मम् । पुरुपहस्ती । वानरश्वा ॥ राजानऋषय इव-राजर्षयः। वैरं तरुरिब समूल- त्वात् । वैरतरुः । बहुमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः । पुरुप वकः ॥ श्रोष्ठो लौहित्याद्विम्बमिव । ओष्ठेन रामो रामौष्ठविम्बचुम्बनचुञ्चुना ॥ SH प्राकृतिगणोग्यम् । सेन पुरुषवृषइत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ १०८ ।। इति व्याघ्रादिः॥ श्रेणिः पूगो निधननिपुणब्राह्मणाः पण्डितोऽथो- मन्त्रो मुण्डो निचयचपलक्षत्रियाध्यापकाश्च । इन्द्रो देवः कृषणविशिपो निर्धनोको पटुवा- राशिभूतश्रमणकुशलाः कुन्दुमः स्याहदान्यः ॥१०९।। श्रेणीत्यादयः शब्दा अच्व्यन्ताः कृतादिभिः सह वा समस्यन्ते । समा. सः कर्मधारयो भवति ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः-श्रेणीकृताः पुरुषाः ॥ वणिपणे पूगकृतानि यत्र भ्रमागतैरम्बुभिरम्युराशिः ॥ अनिधनरूपाः निधनरूपाः कृताः निधनकताः शत्रवः ॥ निपुणो- दाहताः ॥ ब्राह्मणमताः । पण्डितज्ञाताः॥ मन्त्रमिताः ॥ मुण्डसंभाषिताः ।। निघयोच्चारिताः ॥ चपलापाकृताः ॥ क्षत्रियमताः ॥ अध्यापकोदिताः । अधीतेऽध्यापक इति शकटानमः ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ देवानाताः । वेदेति रत्नमतिः ॥ कृपगारयाताः ॥ विशिपं गृहम् । प्रविशिपं विशिपं कृतप्- विशिपकृतम् । भोजस्तु विशिष्ट इत्याह । वामनी गण इत्यपि ॥ निर्धनो- पकृताः ॥ को राशिस्थानम् । किलिच्चा इत्यपरे । जकायकल्पिताः ॥ पटूक्ताः ॥ राशिकल्पिताः ॥ भूतनिराकृताः ॥ अमविश्रुताः ॥ कुशलास्या- ताः ॥ कुं भूमि दुनोति कुन्दुः-ठन्दुरः । तं मीनाति । दिनस्ति । कुन्दुमो- Ja ·२ समासगणाध्यायः ॥ ८५ .. मार्जारः । कुन्दुमावकल्पिताः । अपरे तु कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्या- नम् । तस्मिन्मिनोतीति कन्दुमः । अकन्दुमाः कन्दुमाः कृताः कन्दुमकताः शालयः । कुङ्कुमेति रत्नमतिः । वदान्योदीरिताः ॥ कृतादयस्तु सर्वैरपि व्याघ्रादिभिः सम्बन्धमनुभवन्ति । अश्रेणयः श्रेणयो विहिताः। श्रेणिविहिताः। श्रेणिनिरूपिताः । श्रेयासीना इत्यादयो भवन्ति । यत्र सामयं नास्ति तत्रेति शब्दाध्याहारो द्रष्टव्यः । अनिर्धना निर्धना. इत्युपकताः । भचपलाश्चपला इत्यपाकृताः। अभूता भूता इति निराकृता इति । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन तूलकता इत्यादयोऽपि द्रष्टव्याः ॥ २० ॥ इति श्रेण्यादिः॥ कृतादयस्तु यथायोगं व्याख्याताः । ते च- कृतमितभूतोदाहृतविश्रुतकलितावधारितोपकृताः । प्रास्थितनिराकृतोक्ताः संसावितमतविकल्पितासीनाः ११० अवकल्पितो निरूपितविहितोपाकृतसमाज्ञाताः । पानातोदित दृष्टावज्ञातोदीरितारख्याताः ॥१११॥ इति कृतादिः ॥ वृन्दारको वराहश्च नागकुञ्जरपुङ्गवाः । वृषभव्याघ्रशार्दूलहंससिंहर्षभादयः ।।११२॥ गौश्चासौ वृन्दारकश्च । गोवृन्दारकः । नृवराहः । पुंनागः । अश्वकु- इजरः । मुनिपुङ्गवः । रघुवृषभः । नरव्याघ्रः । राजशार्दूलः । राजहंसः । पुरुषसिंहः । भरतर्षभः ॥ मादिग्रहणात् । नवतमालनिभस्य नभस्तरोरित्या. दयोऽपि भवन्ति ॥११॥ इति वृन्दारकादिः॥ मतल्लिकोदमिश्राः स्युः प्रकाएडस्थलभित्तयः । हस्तपाशतटाः पादः पालीमचर्चिकादयः ॥११३॥ भश्वमतल्लिका । गोमतल्लिका । यथा-- अभ्याजतोऽभ्यागततूर्णतर्णका-निर्याणहस्तस्य पुरो दुधुक्षतः । वर्गाद्वा हुंकृतिचारुनियंतीम्-मरिर्मधोरेक्षत गोमतलिकाम् ॥ , ·गणरत्नमहोदधी साध्वीं गामपश्यदित्यर्थः । पुरुपोद्वाः । आर्य मिश्राः। गोमकाण्डम् । वक्षःस्थलम् । अंतभित्तिः। केशहस्तः । केशपाशः। स्तनतटम् । तातपादाः । कपोलपाली । गामचर्चिका । एतमाविष्टलिङ्गत्वान्मतल्लिकादयोऽन्यलिङ्गेपि जातिशबदे स्वलिङ्गीपादाना एव समानाधिकरणा भवन्ति । प्रशंसाषचनत्वं चैषां समास एवेति वाक्यं न भवति । आदिग्रहणात् तमस्काण्डः । उरःक- बाटः । कुमारीलबजकादयो भवन्ति ॥१३॥ इति मतल्लिकादिः ॥ खसूचिखेटौ कितवोऽथ चौरमूर्खब्रुवास्तस्करदुर्दुरुटौ । धूर्तो विटः स्याद्धतकश्च भीरुश्चेलश्च जाल्मापस्तौ च धृष्टः ११४ कुत्सितवाघि पदमेतैः खसूच्यादिभिः सह समस्यते । तत्पुरुषश्च स- मासः । वैयाकरणश्चासौ खसूची च । वैयाकरणखसूची ॥ यः पदपदार्थनिर्णय फर्तुमुचितं पृष्टः सन् निष्प्रतिभत्वात खम् आकाशं सूचयति स एवमुच्यते । शाकटायनस्तु पृषोदरादित्वात् षत्वे खषूच्याह । वामनप्रभृतयस्तु खसूचिरि- त्याहुः । मुनिखेटः । याज्ञिककितवः । कविचौरः । पाठकमूर्खः। ब्राह्मण- ब्रुयःजातिमात्रीपजीवी । रक्षकतस्करः । मीमांसकदुई रूटः । मीमांसा- ध्ययनेन शौचाचारादिलक्षणं फलमनवाथ्य वेदविलापनमद्यपानाद्यनुष्ठाननि- रतो नास्तिको जातइत्यर्थः ! मुनिधूर्तः । मुनिविटः । शिरस्तुण्डमुण्डनद- गडादिमुनिवेषधारणाद्वेश्यागमनमद्यपानाद्यनाचारप्रवृत्त एवमुच्यते । राक्षस- एतफः । क्षत्रियभीरुः । ब्रालणचेलः । ब्राह्मणजाल्मः । तापसापसदः । ग्राम्यष्टः ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन फागहीरफागराष्टच्छान्दसबठरइत्यादयो द्रष्ट- व्याः ॥ एतच्च गयानयं श्रीमीण नेपालमा भए । अन्यवैयाकरणमतेन सूत्राशयेतानि ॥१९४॥ इति समाद मयूराञ्छत्तत छानवियसकर प्रेहिवाणिजा। कम्बोजायबनान्मुएगोऽस्वागता तथा ॥११५॥ • मयूरव्यंमफादयः समासा मयूरध्यममा मोजामित्यनेन कर्मधारयसंज्ञा भापशि ॥ पिंगता अंसा यस्य । व्यंसकः। रगणीयाकरहनेपथ्योपेतत्वाद्(१) (१) नागपुगयो पलम्मान-इति पाठान्तरम् ।

·२ समातगणाध्यायः ।। ख .. मयूरवन्मयूरः पुमान् । स चासौ व्यंसकश्च बाहुसाध्यव्यापारपुरुषकार विकलः कश्चिदेवं प्रतिक्षिप्यते ॥ यद्वा । व्यंसयति च्छलयतीति व्यंसकः । स चासौ स च यो लुब्धकानां मयरो गृहीतशिक्षोऽन्यान्मयूरांश्ललयति वञ्चयति स विप्रलम्भक उच्यते । छत्तवद्व्यंसकः । छत्तव्यंसकः । छत्तू हि प्रसारितं सत् सुन्दराकारमाभाति स्वयं तु स्थातुमशक्तमन्येन प्रयत्नवता धार्यते । एवमन्यो- ऽपि यः सदा परावष्टम्भबलस्थितिः सुन्दराकारोऽपि स एवमुच्यते । छात्तव- द्व्यंसकः । छात्तव्यंसका। छात्तो हि यथा लब्धभिक्षामात्रवृत्तिकृतसंतोषो निर्व्यापारतया कार्यतो व्यंसकस्तद्वदन्योऽप्येवमुच्यते । छात्तरूपेण वञ्चको वा. लोकस्य । छात्तव्यंसकः। कम्बोजइव मुण्डः । कम्बोजमुण्डः । यवन,इव मुण्डः । यवनमुण्डः । दीक्षितेन मुण्डितव्यम् । कम्बोजा यवनाश्च मुण्डा भव. न्ति । एवमिमौ वृथा मुण्डावित्येकोऽर्थः । प्रेहि नियस्व वाणिजेति यस्यां सा प्रेहिवाणिजा । प्रपूर्व इंशनरणे.। यथा प्रेतः ॥ भन्येत्वाहुः । प्रेहि । प्रा. दुरेणागच्छेत्यर्थः । स्त्रीलिङ्गत्वादानिपातनादेवाकारइति केचित् । प्रेहि स्वागतमस्याम् । प्रेहिवागता ॥ ११५ ॥ एह्यपेहि क्रियापूर्वी वाणिजा स्वागतापि च । हितीया विघसाचापि प्रघसा प्रकसा तथा ॥११६॥ एहि वांगिजेति यस्यां तिथौ क्रियायां वा साः। एहिवाणिजा । के. 'चिट् आयान्ति गच्छन्ति वाणिजा यस्यानिति विगृह्य निपातनादेहिभावः । अपेहि । अपसर वाणिजेति यस्यां सा । अपेहिवाणिजा । एवम् एहिवाग. ता। अपेहिस्वागता । एहि द्वितीया । अपेहि द्वितीया। एहि विघसा । अपे- हिविघसा । एहिप्रघसा । अहिप्रघसा । एहिप्रकसा । अपेहिप्रकसा । अपेहिप्रकृसं दूरमिति यस्याम् । अपेहिप्रकसा । इति तु शाकटायनः ॥११६॥ नाकालकपीत्वास्थिरकाकिञ्चननिपत्यरोहिण्यः । आहरपूर्वाश्वेलावसनावनितास्तथा वितता ॥११७॥ स्नात्वा कालीभूतः कृष्णीभूतः । स्नात्वाकालकः, पीत्वा स्थिरीभूतः । पीत्वास्थिरकः । न भवति किञ्चन क्वचित् किञ्चिदुपयुज्यत इत्यकिञ्चनं नि- प्रयोजनम् । निपातनान्मुगागमः । नास्य वा किञ्चनास्तीति । अकिञ्चनम् । अकिंचनः ।

·८ • . . गणरत्नमहोदधौ . अकिंचनः सन् प्रभवः स संपदामकिञ्चना । न किञ्चनं नास्य वा किञ्चनमस्तीति विग्रहेण किञ्चनशब्दोऽनध्ययो:- प्यस्तीति चन्द्रदुर्गाभिप्रायो लक्ष्यते ॥ निपत्य भूमी पतिता रोहिणी लोहि- . नीरक्ता भवति या सा निपत्यरोहिणी । शाहर चेलमिति यस्यां सा । आ- हर'चेला । एवम् प्राहरवसना । अाहर वनितामिति यस्यां क्रियायां सा । आहरवनिता। आहर विततं विस्तीर्ण मिति यस्यां सा । आहरवितता । विततं जालमानाय इत्येके ॥ ११७ ।। एहीडं पचलवणा-प्रोहकपदी निकुन्यकर्णिश्च । . उहमचूडैहियवं भुक्त्वासुहितोद्धरावसृजे ॥११८॥ इडा स्त्री । यथा । महतीइला । महेला ॥ एहि मागच्छ इडे स्त्रीति यस्मिन् कर्मणि तत् एहीडं विवाहादिकर्म । शास्त्राध्यायांदिको वा ग्रन्थप्रवि- भागः । शंन्यपदार्थत्वेपि शब्दशक्तनपुंसकत्वमेव । पंच लवणमिति यस्यां क्रियाया सा पचलवणा। मोहापनय कपर्द केशकलापं वराटक वैति यस्यां मा मोहकपर्दा । निकुच्य की धावति । निकुच्यकर्णिः । उद्वमाक्षिप चूहा- मिति यस्यां सा.। उद्वनचूडा। अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः । एहि यति यस्मिन् कर्मणि तद् एहियवम् । अन्यस्तु. । एहि यवैरिति यस्मिन् कर्मणीत्याह । भुक्त्वासुहितः। यो यत्किञ्चिदशित्वा तृप्तो भवति सएवमुच्यते। उद्धर कोष्ठाद्वान्यमन्यद्वा । अंवसृज देहीति यस्यां सा । उद्धरावसजा ॥१९८३. उच्चावचप्रोहकटोच्चनीचनिश्वप्रचाः कृन्धिविचक्षणा च । विचप्रचा चाचपराचयुक्ताऽकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः ॥११९॥ उच्चं च तदवचं च । उदक चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा- भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विवेन्दो- रुच्चावचैरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् ॥ उच्चितं चालचितं च । उच्चावचमित्यन्ये । मोह कटमिति यस्यां सा प्रोहकटा। प्रोहणं वोरणादेः कंटादिभावाय विरचना ॥ उच्चैश्च नीचैश्च यत्तद्- उच्चनीचम् । उच्चं च नीचं खेति वा । निश्चितं च प्रचितं च । निश्चमचम् । निश्चितं च प्रचितं च यस्यां क्रियायां सा निश्चप्रचा। निष्कुषितं च निस्त्वाचं च। निश्चयवमिति केचित् ॥ कृती वेष्टने । कृन्धि विशिष्टं चक्षणमिति यस्यां - ·२ समासगगाध्यायः ॥ दल सा कृन्द्धिविचक्षणा । शाकटायनस्तु । कृन्दिविक्षिणीहीति यस्यां सा कृन्द्धि- विक्षिणा । कर्पासविषया क्रिया । निपातनाद्धि लोपो विकरणस्य इस्वत्वं चेत्याह । विकृतं च प्ररुतं च यस्यां क्रियायां सा विचप्रचा। प्राचितं च पराचितं च । आचपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच्च । आचपराचम् । नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसञ्चाराः षट् कर्माणि प्रकुर्वते । प्राचितं चोपचितं च । चोपचम् ॥ श्रागच्छ चोपगच्छ च यस्मिन् कर्मणि तद् आचोपचमित्यन्ये । कां दिशं व्रगामीति कांदिशीकः ।, गणपा; ठसामर्थ्याट्टीकण प्रत्ययः ॥ ११९ ॥ उपनिवपाथोद्धमविधमाहोपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायदृच्छोत्पचनिपचाः प्रोष्यपापीयान् ।।१२०॥ उदप निवपेति यस्यां सा। उपनिवपा । उद्यम विधमेति यस्यां सा उद्धमविधमा। अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भावः । माहोपुरुषिका । मनोजादि- त्वादकमि ॥ इह पञ्चमीति यस्यां क्रियायां सा । इहपञ्चमी। इह पञ्चमीश- व्दसम्पत्प्रिकरणमधिकारो वा। इहपञ्चमीत्यन्ये। यहं शक्तोऽहं शक्त इत्य- स्ति यस्यां सा । अहमहमिका । स्वार्थिको मत्वर्थीयो वा काट् । अहम्पूर्वम् अहंपूर्व प्रवर्तइति विगृह्य तद्भावोऽहमहमिका । पृपोदरादित्यादृद्ध्यभावादि- रिति सुधाकरः। या ऋच्छाभिप्रायः । यदृच्छी । स्वभावाद् यथेच्छमित्यर्थे वृत्तिः। यथा-यदृच्छया सूयति यस्तपस्यते। उत्पच निपचेति यस्यां क्रियायां सा। उत्पचनिपचा। आख्यातमाख्यातेन सातत्यइति सातत्ये समासः । असा- तत्यार्थएव पाठः । अन्ये तु । उत्पच । श्राख्यातोपसर्गसमुदायो नाख्यात- ग्रहणेन गृह्यते । पापं विद्यते यस्य स पापी। बहूनां पापिनां मध्येऽतिशयेन पापी । पापीयान् । प्रोष्य वियुक्तो भूत्वा पापीयान् विरूपकः । यथा- राघवः प्रोष्यपापीयाजहीहि तमकिंचनम् ॥ १२० ॥ पाख्यातेनारख्यातं सातत्येऽन्यक्रियापदस्यार्थे । कतारश्च ब्रूते हि कर्मणा बहुलमाभीक्षण्ये ॥१२१॥ प्राख्यातं तिङन्तमाख्यातेन तिङन्तेन सह समस्यते । अन्यस्य क्रिया- पदस्यार्थे । प्रश्नीत पिवतेति सततं वाचो भवन्ति यस्यां भृत्यजनाज्ञादानक्ति- .

·. गणरत्नमहोदधौ थायां सां अनीतपियता । अपामाख्यातप्रतिरूपमाणामव्ययानामन्यपदार्थ स्त्रीलिङ्गता। अर्शमादित्वाद्वादन्तता । एवं खादतमीदता । गणपाठसाम- ादतङ् । खादाचामायां को नाम कस्य न सहायः । पचतभृज्जतेत्यादि । ह्यन्तं क्रियापदं कर्मशा ह्यन्तस्यैवाप्येन बहुलं समस्यत भाभीक्ष्ण्ये गम्यमाने । स च समासः कर्तारमाचष्टे । जहि जोडं देवदत्त यो वक्ताभीक्षणं सातत्येन ब्रवीति स वक्ता जहिजोडः। एवम् । उज्जहिजोडमित्यादि । पचौदनमिति बहुलवचनान्न भवति ॥१२॥ एहिरेथाहिराभिन्द्धिलवणोत्पत्यपाकलाः । स्यादहपूर्विका प्रोहकर्दमायोद्धरोत्सृजा ॥१२२॥ एहि आगच्छ रे । याहि गन्छ रे । इति यस्यां क्रियायां सा एहिरेया- हिरा । गणपाठादात्वम् । भिन्दि लवणमिति यस्यां सा भिन्टिलवणा । उत्प- त्य । आकाशे भूत्वा । या पाकला पाण्डुर्भवति सा । उत्पत्यपाकला । अन्न परकालक्रियाया अभावे क्त्वाप्रत्यापि। अनेनैव सूत्रेणैवं पूर्वेषयपि ॥ अहं. पूर्वम् अहंपूर्व मिति यस्यां सा । अहंपूर्विका । काटौ पूर्ववत् । माहपूर्विकयाह मे विदधतां सिंहासनाध्यासनम् ॥ मोहापनय । कर्दममिति यस्यां सा प्रोहकर्दमा । उद्धर किमपि द्रव्य- मुत्सृजेति यस्यां सा । उद्धरोत्सूजां ॥ १२२.॥ उत्पतनिपता इयामा निषण्णपूर्वोन्मजावमृजा। ज्ञेया त्वहंप्रथमिका प्रोद्यपदीहहितीये च ॥ १२३ ।। उत्पत निपतेति यस्यां सा । उत्पतनिपता। निषमा सती श्यामा जाता निषणश्यामा । निषद्यश्यामेति श्रीभोषः । अत्र विशेषणसमासे पूर्व- पदानियमः स्यात् । उन्मृड्डि अवमृड्ढीति यस्यां क्रियायां सा। उन्मुजाब- मृजा । अतएव निपातनादनयोरिहैव साधुत्वम् । अहं प्रथमो यस्यां सा । अहंप्रथमिका । मोह्य पादौ धावति । प्रोह्यपदि । इह द्वितीयेति यस्यां फ्रियायां सा । इहद्वितीया । शाकटायनस्तु । अद्यपञ्चमी । अद्यद्वितीये- त्याह । वामनप्रभृतिभिरयमिति वचनात्परमो मयूरव्यंसकः समासान्तरं न भवतीत्युक्तम् । भोजस्तु न चानेन समास इति वचनादयमन्येन मह समस्य- तएवेत्याह । मयूरव्यंसकप्रिय इति ॥ 4 ·२ समासगणाध्यायः ॥ १ आकृतिगणोयम् । तेन शाकपार्थिवघण्टामाथच्छत्रभारविप्रभृतयो वे. दिनव्याः ॥ १२३ ॥ इति मयूरवयंसकादिः ॥ दधिपयसी मधुसर्पिःसर्पिर्मधुरामलक्ष्मणा ज्ञेयाः । आद्यवसाने श्रद्धामधे ऋक्साम सामवाङ्मनसे ।।१२४॥ न दधिपयादीत्यादिना योगेन समाहारे प्राप्ते प्रतिषेधादितरेतर- योग एव भवति । दधिपयसी । मधुसर्पिषी । सर्पिर्मधुनी । रामलक्ष्मणौ। आद्यवसाने । श्रद्धामेधे । ऋक्सामे । वाङ्मनसे । यथा- अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतव्यावृत्त्यायं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । अस्मादेव गणपाठादेतयोः समासान्तः ॥१४॥ मेधादीक्षाश्रुतश्रद्धाध्ययनेभ्यस्तपः परम् । प्रवर्योपसदौ स्कन्दविशाखौ हरिवासवौ ॥१२५॥ मेघातपसी। दीक्षातपसी । श्रुततपसी । अद्धातपरी । अध्ययनतप- सी। शेषं स्पष्टम् ॥१२५॥ सूर्य-चन्द्रमसौ सोमरुद्रौ नारदपर्वतौ । शुक्लकृष्णौ पितापुत्रौ ज्ञेयौ भीमार्जुनौ तथा ॥१२६॥ मित्रावरुणो मातापितरावथ कम्बलाश्वतरौ । सोलूखलमुसलाविह,सपरिज्याकौशिकौ च गणे ॥ १२७॥ सुहोलूखलमुसलाभ्यां वर्तते सह परिज्याकौशिकाभ्यां च । उलूखलमु. सले ॥ परिज्याकौशिकौ ॥१२७॥ नरनारायणशिववैश्रवणा ब्रह्मप्रजापती चापि । अग्नीपोमाविमावहियोज्यानुवाक्याद्याः,॥ १२८ ।। एपोऽपि स्पष्टः। श्राद्यशब्दः प्रकारे। ते येषां लोक इतरेतरयोग एव द्वन्दो दृश्यते तेषामिह ग्रहणं भवति । यथा-चन्द्रार्काविति ॥ १२८ ।। इति दधिपय मादिः । .

·कुलवामनं तु तु कुब्जाश्च स्त्रियो १२ । गणरत्नमहोदधी गवाश्वाजाविक गवाविकम् । दर्भशरं श्वचण्डालं स्त्रीकुमारं तृणोलपम् ॥ १२९ ।। पूर्वपदेत्यादिना सूत्रेण गवारवादीनां समाहार एष इन्दो भवति ॥ गौश्च अश्वश्च । गवाश्वम् ॥ मजा च प्रविकश्च । अजाविकम् ॥ अजश्च अ- विका चेति वा । कुब्जश्च धामनश्च कुब्जवामनम् ॥ अन्ये - वामनाश्च स्त्रियः । अतएव वचनात्पुंभावे कुठलवामनमित्याहुः । गौश्च श्र- 'विकश्च । गवाविकम् ॥ दर्भश्च शरश्च । दर्भशरम् ॥ श्वा च चण्डालश्च श्वच राडालम् ॥ शाश्वतिकवैराभावे समाहारः । चाहालपरिगृहीतानामेव शुना सहैकत्रावस्यानम् ॥ स्त्रियश्च कुमाराश्च । स्त्रीकुमारम् । अन्ये तु स्त्रियश्च कुमार्यश्च । उत्तरपदस्यातएव निपातनाद् ईकारनिवृत्ती स्त्रीकुमारमित्याहुः । तृणानि च । उलपाश्च । तृणोलपम् ॥ १२ ॥ दासीदासाजैडकदासीमाणवकपुत्रपौत्राणि । 1 कुलकिरातोष्ट्रखरे मूत्रपुरीषं यकृन्मेदः ॥ १३० ॥ दासी. च. दासश्च । दासीदासम् ॥ अमश्च अजा च वा। एडकश्च । अजैडकम् ॥ दास्यश्च माणयकश्च । दासीमाणवकम् ॥ अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः । नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः ।। स्वार्थिकश्च का । अन्ये दासीमाणपमित्येव पठन्ति । पुत्रश्च पौत्रश्च । पुत्रपौत्रम् ॥ कुणश्च किवातश्च । कुजकिरातम् ॥ कुठजाश्च कैरातकाश्च । कु- ब्जकैरातकम् ॥ किराता जनपदः । तत्र भवाः कैरातका इति शाकटायनः । विनान्तन्यासस्तु किरात एव कैरातो म्लेच्छइत्याह । उष्ट्रश्च खरश्च । उष्ट्रखरम् ।। मूत्रं च पुरीषं च । मूत्रपुरीपम् ॥ यकृच्च मेदश्च । यकृन्मेदः ॥ १३० ।। अर्जुनपुरुषं शाटीपट्टिकम् उष्ट्रशशमूत्रशकृती च । भागवतीभागवतं तृणकाष्ठकुटीकुटे चापि ॥ १३१ ।। . अर्जुनश्च पुरुषश्च । अर्जुनपुरुपम् ॥ अर्जुनपुरुष इति (९) शाकटायनः । (१) अर्जुनश्च शिरीषं चार्जुनशिरीषम् ॥ द्वावपि वक्षविशेषवाचिनौ । अर्जुनः पार्थः पुरुषी वासुदेवः-अर्जुनपुरुपम् । यद्दा अर्जुनः सप्तच्छदः पुरुषः पुन्नागः । इत्यधिक पुस्तकान्तरे । .

·३ समासगणाध्यायः ॥ at , शाटी च पट्टिका च । शाटी पट्टिकम् ॥ शादीप्रच्छदमिति भोजः । उष्ट्रश्च शशश्च । उष्ट्रशशम् ॥ मूत्रं च शकच्च । मूत्रशकत् ॥ भगवान् देवताऽस्याः । भगवत इयं वा । भागवती । भागवती च भागवतश्च । भागवतीभागवतम् । तृणं च काष्ठं च । तृणकाष्ठम् ॥ कुटी च कुटश्च । कुटीकुटम् (१) ॥ कश्चित कुडी वाला । कुडो वालः ॥ कुडी च कुडश्च । कुडीकुडमित्याह ॥ ३१ ॥ मांसशोणितशब्दोपि दर्भपूतीकसंयुतः । बालवृद्धं बुधैर्ते यमुपाध्यायश्व याजकात् ॥ १३२ ॥ मांसं च शोणितं च । मांसशोणितम् ॥ दर्भश्च पूतीकश्च । दर्भपूती- कम् ॥ वामनस्तु एनपूतिकमित्याह (२)॥ बालश्च वृद्धश्च । वालवृद्धम् ॥ याजकश्च उपाध्यायश्च । याजकोपाध्यायम् ।। गवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारितरूपग्रहणादिह न भवति । गोश्वी । गोऽश्वम् ॥ नियतश्चायं गणः ॥ १३२ ।। इति गवाश्वादिः ॥ हस्ती महेला गणिका कुसूल ङ्कटोलगण्डोलकुटोलकाश्च । गण्डोलकाजौ च कपोतगण्डौ कण्डोलकण्डोलकजालयुक्तौ १३३ पादस्याहस्त्यादेखें गित्यनेन हस्त्यादेवर्जितत्त्वाल्लुक् समासान्तो न भवति । हस्तिन इत्र पादावस्य असी हस्तिपादः ॥ महेलापादः । गणि- कापादः। कुसून पादः । कटोल पादः । गण्डोलपादः । कटोलकपादः । गराडोलकपादः । मज पादः। कपोतपादः। गण्डस्येव पादावस्य । पादः ॥ कण्डोलमिव पादावस्य । कण्डोलपादः ॥ कण्डोलक इव पादावस्य । कण्डोलकप्रादः ॥ गयडोलगराडोलकशब्दावपि वामनः । जालपादः ॥१३३॥ इति हस्त्यादिः ॥ (९) कुटी कुम्भदासी कुटः कुम्भः । यता कुटी पर्णशाला कुटो गृहम् । इत्यधिक क्वचित् । (२) दर्भश्च पूलीकं च दर्भपूलीकम् । 'वामनस्तु दर्भपूती- कमित्याह । पूतिका वनौषधिविशेषो या सीमल्लीप्रतिनिधित्येनोपादीयत इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ॥ गण्ड- १६ ·१४ । गणरत्नमहीदों कुम्भस्थूणाशतविकलशीविष्णुगोधैकदासी-- द्रोणीसूचीमुनिशुचिशककृष्णजालानन्त्रेः । सूत्राष्टभ्यां कुणिगुणनिरः सूकरः षषश्व- ड्यन्तं पादं सुविहितपदादेशमेनं विदन्तु ॥१३४॥ कुम्भाविव पादावस्याः। कुम्भपदी॥ स्थूणापदी । शतं पादा यस्याः । शतपदी॥ खजूरकजन्तुः(९) । विगतौ पादौ यस्याः। विपदी ॥ कलशीव पादाव- स्याः। कलशीपदी ॥ विष्णोरिय पादावस्याः। विष्णुपदी ॥ एवं गीधापदी । एकः पादो यस्याः। एकपदी ॥ केचिन्न पठन्ति । एकदित्यपि हि स्त्रियां दृश्यते । अन्ये तु व्यवस्थितवानुवत्तेरिहैकस्मिञ्छब्दे विकल्पं वर्णयन्ति । दासीपदी। द्रोणीपदी। सूचीपदी। मुनिपदी। शुची पवित्रौ पादौ यस्याः । शुचिपदी । शरुत्पादौ यस्याः । शकृत्पदी ॥ कृष्णौ पादौ यस्याः । कृष्णपदी ॥ जालमिव पादौ यस्याः । जालपदी ॥ आदी पादौ यस्याः। आर्द्रपदी ।। अविद्यमानी पादौ यस्याः । अपदी ॥ त्रिपदी । यथा-त्रिपदीच्छेदनामपि । सूत्रमिव पादावस्याः। सूत्रपदी। अष्टौ पादा अस्याः। अष्टापदी॥ सनायामप्टन इत्यात्वे । कुणी पादावस्याः । कुणि पदी । गुणस्तन्तुः । तद्वत्पादावस्याः गुणपदी । निर्गती पादावस्याः । निप्पदी ॥ सूकरस्येव पादावस्याः । सूकर- पदी ॥ द्वौ पादावस्याः । द्विपदी ॥ छन्दोविशेषजातिः ॥ पट पादा यस्याः । पट्पदी ॥ ड्यन्त इति पाद इत्यनेन ङीप्रत्ययान्तं सुविहितपदादेशमिति कुम्भपद्यादिरित्यनेन पदादेशे कृते ग्यशिणिक्येऽपदस्य पादः पदित्यनेन सुविहितः पदादेशो यस्य तमिति । उपमानसङ्ख्यापूर्वपदस्येह पाठो नित्य- ड्यर्थः । कुम्भपदादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्ताभावेपि रूढितः शतपुप्यादिश- व्दवत्स्वाभिधेये प्रवृत्तिद्रष्टव्या । यथा-त्रिपादः काष्ठमयोपकरण विशेषः। नहि तस्यापि त्रयएव पादाः फिन्तु पादचतुष्टयसद्भावेऽपि तादृग्व्यपदेशो यादृक्- पादनये सति । प्राकृतिगणश्चायम् । तेन । शितिपदी। अशीतिपदी । शाक्यपदी । इत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १३४ ।। इति कुम्भपद्यादिः ॥ (९) शतपदी-मोपधिविशेषो जन्तु विभेपो वेति पा० । .

·शरहिपाशौ हिमवत्कियत्सदो यद्दग्विदो द्यौर्विडनोमनस्त्यदः । दिक्पथ्युपानञ्चतुरस्तदाऽनडुजरा जरोऽक्षि प्रतिसंपरानुतः ॥१३५॥ शरदादिम्योऽव्ययीभावादित्यनेन शरदादिभ्यष्टच् समासान्तो भवति । शरदः समीपम् । उपशरदम् ॥ विपाशो नद्याः समीपम् । उपविपाशम् ॥ हिमवत मा प्राहिमवतम्। कियन्तं कियन्तं प्रति। प्रतिकियतम् ॥ सदासदः प्रति । प्रतिसदम् ॥ ययं प्रति । प्रतियदम् ॥ दृशंदृशं प्रति । प्रतिदृशम् ॥ विदंविदं प्रति । प्रतिविदम् ॥ द्यौरित्यनेन दिवशब्दो द्योशब्दश्च संगृहीतः । दिवंदिवं प्रति । प्रतिदिवम् ॥ धांद्यां प्रति । प्रतिद्यवम् ॥ विशंविशं प्रति । प्रतिविशम् ॥ अना समीपम् । उपानसम् ॥ मनो मनः प्रति । प्रतिमनसम् ॥ त्यंत्यं प्रति । प्रतित्य दम् ॥ दिशंदिशं प्रति । प्रतिदिशम् ॥ यया-प्रतिदिशं क्रियते कलभैरवः । पन्थानपन्थानं प्रति । प्रतिपथम् ॥ अनुपथम् । ऋक्पू. रब्धःपथादित्यनेनैव समासान्तस्य सिद्धत्वादस्य पाठो न संगतः प्रतिभाति पर वृद्धवैयाकरणमतानुरोधेन पठितः । उपानहः समीपम् । उपोपानहम् ॥ चतुर्गा समीपम् । उपचतुरम् । उपतदम् । अनड्वाहमनड्वाहं प्रति । प्रत्य- नहुहम् । जराजर इति जराशब्दोऽत्र पठ्यते । तस्य च स्याने जरसादेशः । जरायाः समीपम् । उपजरसम् । प्रक्ष्यक्षि प्रति। प्रत्यक्षम् । एवं समीपमक्ष्णः। समक्षम् । परोक्षम् । भोजस्तु परसमानार्थः परः शब्दोऽव्ययम् । अक्ष्णोः परम् । परोक्षम् । अव्ययेऽव्ययीभावः । कथं प्रत्यक्षोऽर्थः परोक्षः काल इत्या- देरव्ययीभावस्य सत्त्ववचनताऽर्श मादित्वादतो भविष्यतीत्याह(९) ॥ अन्वक्षम् ।। भाकृतिगणोऽयम् । तेन । हिरुक् । इत्यस्यांनतिक्रमो यथाहिरुकमि- त्यादयो वेदितव्याः ॥ १३५ ।। इति शरदादिः ॥ उरः सर्पिर्मधूपानद्दधि शालिः पयः पुमान् । अनड्वान्नौस्तथा लक्ष्मीनपूर्वान्नित्यमर्थतः ।।१३६॥ ऋन्नित्याहुर आदिम्यपत्यनेनोरमभूतिम्यः शन्देश्यः कय् भवति । व्यूढोरस्फः एकः । बहुसर्पिकः । प्रियमधुकः । भारस्तु- (९) अर्श मादित्यादच भविष्यतीत्याहेति पा० ॥ . - .

·t गणरत्नमहोदधौ मियमधुरसनानि षट्पदाली-मलिनयतिस्म विनीलवन्धनानि ॥ इति चिन्त्यम् । प्रथमं लोढमधवः पिबन्ति कटुभेषजम् ॥ इत्यादि च । अवमुक्तोपानत्कः । प्रियदधिकः ॥ रक्षतु वः क्षिप्तकरः क्षोभितदधिभाण्डगलितदधिकस्य ।। वामनवृत्तौ प्रियदधन्य इति चिन्त्यम् । सम्पन्ना शालयो यस्य । सम्प- नशालिकः ॥ प्रियं पयो यस्य । प्रियपयस्कः । प्रियपुंस्कः ॥ प्रियानडुत्कः । प्रियनौकः ॥ प्रियलक्ष्मीकः ॥ पय प्रादीनामेकवचनान्तानां पाठावचनान्तरे 'विकल्पः । वे बहूनि वा पयांसि यस्य स तिपयः । द्विपयस्कः ॥ बहुपयाः । वहुपयस्क इत्यादि । यथा- क्षीणपयस्युपेयुषि भिदा जलधरपटले। समुद्रमध्ये गतनीः प्लवमाना इवाम्भसि ॥ नान नायो विपत्तिमात्रविवक्षा किं तर्हि कृत्स्नानां नावां निवृत्तिः । अकशमकशलक्ष्मीश्चेतसा शंसितं सः । अत्र बन्यो लक्ष्म्यः शोभा विवक्षिताः । केचिल्लक्ष्मीदरीशब्दौ प्रातिप. दिको पठन्ति नित्याइवत्येव सिद्धे तुल्ययोगेऽपि कवर्थम् । सलक्ष्मीको विना- शितः । सदरीकः खातः । अत्र लक्ष्म्या सह पुरुषो विनाशितः । दर्या सह पर्वतः : खात इति तुल्ययोगः । लक्ष्मीपाठ ऋन्नित्याडोऽयं विधिर्न भवति । बहुतन्त्री । बहुतन्त्रीक इत्येके ॥ नपूर्वादिति। न विद्यतेऽर्थो यस्य सोग्नर्थको नीचव्यापारः श्लोको वा । नञ्पूर्वादिति किम् । व्यर्थो व्यर्थकः । सनपूर्वा- क्षणादुदीचामिति गणसूत्रमत्र यामनो मन्यते। सह क्षणेन वर्तते। सक्षणकः। अविद्यमानः क्षणो यस्य सोऽक्षणकः । प्राचां सक्षणः । अक्षणः ॥ १३६ ।। इत्युर आदिः॥ ज्ञेयो हिदण्डिसंहतपुच्छी हिमुसलिनिकुञ्यकर्णी च । भाग्यपदिप्रोपदी अन्तेवास्येकपदिसपदी ॥१३॥ विदगडीत्यादयः समुदाया इच्ममासान्ता निपात्यन्ते । द्वौ दंगडा यस्मिन्प्रहरणे । विदंगिड बहरति ॥ संहतानि पुच्छान्यस्मिन्सरणे । संहत- पुन्छि पायति । वे मुसले यंत्र प्रहरणे । द्विमुसलि प्रहरति । निफुच्य की भापति ! निफुध्यकर्णि । माध्य पादौ शेते । माच्यपदि शेते । मन्ये तु ।

·-२ समासगणाध्यायः ॥ --- आच्यौ पादावस्मिञ्छयने। अतएव वचनाद् अञ्चतेय॑णि नलोपं प्रतिपन्नाः । प्रोय प्रेर्य पादौ । प्रोह्य पदि हस्तिनं वाहयति ॥ मतान्तरं प्राग्ववदितव्यम् । अन्ते वासोऽस्मिन्निति । अन्तेवासि तिष्ठति । अन्तेवासी गुरोरित्यन्यएव शब्दः । अन्ते वसति तच्छील इति णिनन्तः । एकः पादोऽस्मिन्गमने । एक- पदि । समानौ पादावस्मिन् । सपदि गच्छति ॥ १३७ ।। अञ्जलिदन्तात्पाणेः कर्णाबाहोश्च हस्ततश्चापि । उभयोभध्वनिपूर्वादिग्विज्ञेयः परो गणतः ॥१३८॥ उभयोभशब्दपूर्वेभ्योऽजल्यादिशब्देभ्य इच् परो वेदितव्यः। उभावञ्जली यत्र पाने । उभयाञ्जलि ॥ उभाञ्जलि पिबति। उभौ दन्तावस्मिन्खादने । 'उभ- यादन्ति । उभादन्ति खादति। उभयापाणि । उभापाणि। उभयाकर्णि। उभा- कर्णि शृणोति । उभयावाहु । उभाबाहु प्रहरति ॥ अत्र निपातनादिज्लोपः। प्रत्ययलोपलक्षणेनाव्ययीभावसज्ञा । यदिह लक्षणेनानुपपन्नं तत्सर्व निपात- नासिद्धम् । उभयाहस्ति । उभाहस्ति । उभौ हस्तिनौ यत्र सङ्ग्रामादिविधाने तदुभयाहस्तीत्यजितदेवाचार्य्यः । क्रियाविशेषणत्वाच्चान्यत्र न भवति । द्वौ दण्डावस्यां शालायाम् । द्विदण्डा। द्विमुसला। केचिद्वौ दण्डौ यस्मिन्सङ्ग्रामे। उभी कर्णावस्य प्रासादस्य । उभाकीत्यादौ क्रियाया अन्यत्राप्यन्यपदार्थ प्रतिपन्नाः । स्वविवचनं बिनाप्युभशब्दस्य वृत्तौ प्रयोगा गणपाठात् ॥१३॥ इति द्विदण्डयादिः ॥ प्रियाकान्तामनोज्ञास्वाकल्याणीभक्तिदुर्भगाः । सचिवावामनाक्षान्ताचपलानिचितासमाः ॥१३९॥ सुभगा दुहिता बाल्या वामाथ तनया तथा । कुक्कुटाएडमृगक्षीरकाकशावादयो मताः ॥१४०॥ पुंस्त्वयनूङित्यादिना प्रियादिषूत्तरपदेषु पुंस्त्री न भवति ॥ कल्याणी प्रिया यस्य कल्याणीप्रियः। दर्शनीयाकान्तः । भव्यामनोज्ञः । कल्याणीस्वः । प्रियाकल्यागीकः । वाग्देवताभक्तिः । कथं दृढभक्तिः । दृढं भक्तिरस्येति नपुं- सकमत्र पूर्वपदम् । भोजस्तु भक्तौ च कर्मशालायामित्यनेन सूत्रेण भवानी- भक्तिरित्यादि भवति भानसाधनायां तु स्थिरभक्तिर्दृष्टभक्तिर्भवान्येत्यादि ·. C गणरत्नमहोदधौ भवतीया भवतीत्याह । कल्याणीदुर्भगः । प्रियासचिवः ॥ प्रियावामनः। प्रियाक्षान्तः । प्रियारक्षान्त इत्यपि कश्चित् । प्रियाचपलः। प्रियानिचितः । दर्शनीयासमः ॥१३॥ कल्याणीसुभगः । कल्याणीदुहितकः । कल्याणी वाल्या यस्य । कल्या- णीबाल्यः । भोजस्तु कल्याणीबाल इत्याह । प्रियावामः । कल्याणीतनयः ॥ अस्वार्थ इत्येव । कल्याणमिया । कल्याणमनोज्ञा । इत्यादि । भद्ग- श्वराचार्य्यस्तु- किञ्च स्वा दुर्भगा कान्ता रक्षान्ता निचिता समा। सचिवा चपला भक्तिर्माल्येति स्वादयो दश ॥ इति खादौ वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ॥ इति प्रियादिः ॥ कुक्कट्यादयोऽण्डादिषु वेत्यनेन कुकुट्यादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भण्डा- दिघूत्तरपदेषु पुंवद्वा भवन्ति । कुकुट्या भण्डम् । कुक्कुटाण्डम् ॥ कुकुट्यण्डम् । -मृगक्षीरम् । मृगीक्षीरम् । फाकशावः । काकीशावः । प्रादिशब्दस्य व्यवस्था- वाचित्वात् । मयूराण्डम् । मयूर्यण्डम् । काकाण्डम् । काक्यण्डम् । मृगपदम् । मृगौपदम् । मृगीव चपल्ला । मृगचपला । मृगोचपला ॥ हंसगद्गदा । हंसी- गद्गदा । इत्यादयो भवन्ति । अयं विकल्पो भोजदेवाभिप्रायेण शाकटायनस्तु नित्यमिच्छति ॥ १४० ।। इति कुक्कुटाण्डादिः ॥ कोटरमिश्रकसिध्रकसारिकपुरगा गणे समारव्याताः । अञ्जनभजनकिंशकलोहितखजा नलः शाल्वः ॥१४॥ सज्ञायां गिरिवनेज्जनकोटरादेरित्यनेनैतेषां शब्दानामग्दीपो भवति । फोटराणां वनम् । कोटरावणम् । मित्रकावणम् ॥ सिध्रकावणम् । सारिका- षणम् । पुरगावणम् । इति कोटरादिः पञ्चको गणः ॥ अञ्जनेनोपलक्षितो गिरिः । अञ्जनागिरिः । भजनस्य राज्ञो गिरिः । भजनागिरिः । शाफटायनस्तु भाउजनागिरिरित्याह ॥ किंशुकागिरिः । लोहितवर्णो गिरिः । लोहितागिरिः । खजस्य गिरिः। खजागिरिः । नलस्य गिरिः नलागिरिः । शाल्व नाम जनपदो राजानश्च । तेषां गिरिः । शारया गिरिः ॥ १४१ ॥ ।

·- ३ समासगणाध्यायः ।। । किंशुल काल्वपिङ्गालकुक्कुटयुक्तः शराहिवंशकुशाः । ऋषिकपिहनुमुनिधूमा वादः पद्मं शुचिर्मूगो वेटः ॥१४२॥ किंशुलको राजा । तस्य गिरिः। किंशुलकागिरिः॥ किंशुलका शिला. पुष्यमिति केचित् । शलवानां गिरिः । शल्यागिरिः। पिङ्गलागिरिः । कुगिति शब्दं कुर्वन्तोऽटन्तीति कुक्कुटाः । तेषां गिरिः । कुक्कुटागिरिः॥ इत्यञ्जनादिः । शरायनजिरादिबहुचो मतावित्यनेन शरादीनामजिरादिवर्जितस्य बहुचो मतो सज्ञायां विषयेऽग्दीपो भवति । शरावती नाम नदी । अही- वती । वंशावती। कुशावती । ऋषीवती। कपीवती। हनूमान् । वसन्तकालो हनुमानिवागतः । इत्यादौ दीर्घत्वं विनापि सञ्ज्ञा प्रतीयते शब्दशक्तिस्वा- भाव्यात् । हनुहनूशब्दावित्यन्ये (१) । मुनीवती । धूमावती । वार्दावान्नाम पर्वतः । पद्मावती । शुचीवती । मृगावती । वेटावान् पर्वतः । प्राकृतिग- योग्यम् । तेन । भोगावती । वातावतीत्यादि ॥ १४२ ॥ इति शरादिः ॥ अजिरस्थविरौ खदिरो मलयालङ्कारचक्रवाकाश्च । खपुरः शशाङ्कपुलिने हिरण्यकारण्डवकरीराः ॥ १४३ ॥ अजिरवती । स्यविरवती । खदिरवती । मलयवती। अलङ्कारवती। चक्रवाकवती । खानि पृणन्ति । खपुराः पूगाः सन्त्यस्यामिति। खपुरवती। शशाङ्कवती। पुलिनवती। हिरण्यवती। कारगडवती। करीरवान् पर्वतः(२)। पातुरर्थिको मतुः । चत्वारोऽपि गणाः सज्ज्ञायां वेदितव्याः । कोटराणां वनं फोटरवनम् । अज्जनस्य गिरिरज्जनगिरिः । शरवतीतूणः ॥ १४३ ॥ इत्यजिरादिः ॥ (१) हनु हनू इति द्विरूपं शब्दद्वयमेकार्थमित्यन्ये । इति पा० । (२) अजिरवती, खदिरवती, कारण्डववती, हंसवती, पुनिलवती, 'वक्रवाकवती । एता अपि पुरीविशेषस्य नदीविशेपस्य सज्जा एव । वर्द्धमा- नस्तु अगिरस्यविरो० प्रति पठित्वा काशिकायपेक्षयाऽधिकं सप्तकमूरीचकारे- त्यधिकं काचित् ॥

·१०० गणरत्नमहोदधी पृपोदराश्वत्यनवाः पलाशकपित्थदूणाशपिशाचदृढ्याः । विडोजसोलूकमृगौ गभस्तिबृहरुपतिहापरकांदिशी काः ॥१४४॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टमित्यनेन पृपोदाद यः शब्दा अविहितलो- पागमवर्ण विकाराः शिष्टैः प्रयुज्यमानाः साधवो भवन्ति । पृपते(९) उदरम् । पृपोदरम् । पृषद् उदरे यस्य स पृषोदरो देवताविशेषः। पृषच्छब्दो घृतसं. मिश्नध्यादिहविष्यवृत्तिः । यदा । हूयमानपृषद्विधानसहचरितो ग्रन्थोऽप्यभे- होपचारात् पृषच्छब्दवाच्यः ॥ अश्वइत्र तिष्ठति अश्वत्थः । पिप्पलः । न खनतीति नखः । पलमनातीति पलाशः । कपिरिव तिष्ठतीति कपित्थः । कपयस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति वा कपित्थः। कपिरिव लम्वतेऽधव पततीति कपि- स्थः । कच्छण नाश्यते निन्दितो वा नाश इति दूणाशः। दूर उत्वम् । उत्तर- पदे टुत्वं च । पिशितमशित्वा चन्दत्तीति पिशाचः। दुष्ठु ध्यायतीति दूढ्यः । वेवेण्टीति विड् व्यापकम् ओजो यस्य । विहौजाः पाकशासनः । को कर्णावस्येति । उलूकः ॥ मृदूकुर्वन्ति गच्छन्ती मृगास्तेन प्रकीर्तिताः ॥ गां वभस्ति दीपयतीति गभस्तिः । बृहतां पतिः बृहस्पतिः । तका- रस्य सफारे । द्वाभ्यां कृतत्रेताभ्यां परम् । _ परौ मुख्यावत्रेत्युभयकोटिस्पृ. क्त्वात् । द्वापर युगं संशयश्च । कां दिशं व्रगामीति कांदिशीकः (२)॥ १४४ ॥ पृपोहानबलीवर्ददूडाभवानमन्तराः । परःसहस्त्रदृदापोढातस्करषोडशाः ॥ १४५ ॥ पृपत उद्बानं शुष्कम् । पृषोद्वानम् । उत्पूर्वाद्वातेष्टनप्रत्यये । उद्धानमिति शाकटायनः । बलं वर्धयतीति बलीवर्दः । कच्छण दभ्यते निन्दिती या दाभः । दूहाभः । उत्वं टुत्वमनुनासिकलो पश्च । पाणिनिभोजौ तु दूडभ इत्याहतुः। वनानामन्तराणि । बनान्तराणि । वनान्तरेषु भवाः । वानमन्तरा .(१) प्रपत्-ठदरं यस्य । पृपतो हरिणस्योदरं पृषोदरम् । पृपत उदर- मिवोदरं यस्येति वा विग्रहः। पृषच्छब्दो घृतमिन्नध्यादिहविष्यवाची तदु- दरे यस्य स पृपादरी देविप इति यर्द्धमानः ॥ (२) का दिशं यातीति का दिशीको भयद्रुतः ।।

·. KARNITIAL YADYA BIHAR २ समागणाध्यायः ॥ १०१० , देवाः । सहस्रात्परे परःसहस्त्राः । कच्छेण दाश्यते निन्दितो वा दाश इति दूडाशः । षड्भिः प्रकारैः षोढा । उत्वे दुत्वे च । तत्करोतीति तस्करः । षट् च दश च षोडश । षष उत्वे दस्य दुत्वे ॥ १४५ ॥ अवटकुलटे प्रायश्चित्तं पर शतधूर्जटी- पुरुषमहिषावश्वत्थामा बिडालबलाहकौ । भ्रमरवडवासीमन्ताश्च इमशानमनीषिते- मुसलकितवौ प्रायश्चित्तिः सृगालवनस्पती १४६॥ अवागढन्त्यस्मिन्निति अवटः । कुलान्यटतीति कुलटा । प्रायस्य पापस्य चित्तम् । प्रायश्चित्तम् । अतिचारशोधनम् । आलोचनादि । शतात्परे परःशताः । भोजस्तु परशब्दसमानार्थं परः शब्दमाह । धूर्गङ्गा जटास्वस्य । धूर्जटिः । महेश्वरः । पूः शरीरम् । तत्र शेते । पुरुषः (१)। मह्या शेते । महिषः । अश्व इव तिष्ठति अश्वत्थामा द्रोणपुनः । यथा- अश्वत्थामा हत इति किल व्याहृतं सत्यवाचा ।। निलं दारयतीति विडालः । ललोपो दुत्वं रस्य लत्वं च । यथा- विभ्युर्बिडालेक्षणभीषणाभ्यः । वारिणो वाहकः । वलाहको मेघः। यथा ममैव- नतिमतां मधुरं कवितामृतं-ददति मन्त्रिललामवलाह के । विदधती निखिलार्थविवेचनं-जयति कल्पलता चिरदीधितिः ॥ अमन रौतीति नमरः । अश्वस्याम्बा । वडवा । अश्लोपे डक्यनुना- सिकलोपश्च । सीनोऽन्तः । सीमन्तः । केशविन्यासः । शबानां शयनम् । श्मशानम् । मनसइष्टम् । मनीषितम् । यथा-मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा यथा वा ममैव- दूरादपि रिपुलक्ष्यो मनीपितं यन्त्रयन्ति सावेगाः । अब्धिमिवेतरभूभन्निरुद्धगतयोपि कूलिन्यः ॥' (१) पुरुषो जीवात्मा नरो वा ॥ पुरि ब्रह्माण्डे शेते पुरुषः । अन्येपामिति दीर्घः पूरुषः । इत्थं परमे श्वरस्यापीमे नाम्नी इति । भी० २० ॥ , 9 । १७ ·प १०३ गणरत्नमहोदधौ । मनस ईष्टे । मनीषी। णिनि मनसोऽन्त्याजादिलोपः। शकारस्य पकारः । स्मृत्यर्थदयीशामित्यनेन षष्ठी । इति शाकटायनः । मुहुः स्वनं ला- तीति मुसलम् । किं तवास्तीति कितवः । प्रायस्य चित्तिः । प्रायश्चित्तिः । अतिचारशोधनम् । असृज्यालीयते । असृग्गिलति । असुगालेढीति वा । सृगालः। वनस्य पतिः । वनस्पतिः । अपुष्यो वृक्षो न्यग्रोधादिः । सर्वोऽपि हरितकायो वनस्पतिरिति केचित् ॥ १४६ ॥ आशीविषपुरोडाशषड्ढानिलयनीस्वराः । हेरम्बारग्वधावाढ्यषोडहाड्वलिमन्मथाः ।। ११७॥ आश्वस्य विषमिति प्राशीविषः । आशुविषयोंबहुनीहावाशुशब्दस्य श्राशीभावः । आशिषि दंष्ट्रायां विषमस्येति वा । तथा च । शाश्वतकोशे- दंष्ट्राशीरनिलाशिनाम् । अजयेऽपि- आशीरिष्टस्याशंसायां दंष्ट्रायामनिलाशिनाम् । आशीस्तालुगता दंष्ट्रा तया विद्वो न जीवति ॥ तस्यां विषमस्य । श्राशीविपः। इत्येके । पुरो दाश्यतइति पुरोडाशः । पिष्टपिण्डः । यथा। पुरोडाशभुजामिष्टमिष्टं कर्तुमलन्तराम् ॥ षड्भिः प्रकारः पड्डा ॥ नितरां लूयते स्वशरीराद्वहिः क्रियते सरीसृपैरिति निर्वयनी । भुजङ्गमुक्ता त्वक् । स्वयं राजन्त इति स्वराः ॥ प्रत्यूहे रम्बते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः । पाराद् रोगान् हन्तीति भारग्वधः । प्राध्यायन्ति जना- स्तमिति माढ्यः। घणर्थ कः । षड् दन्ता प्रस्या पोहन् । पोहती। वाग्वाद- स्थापत्यम् । अत इजि । वाड्वलिः । यूनां मनो मनातीति मन्मथः ॥१४७॥ उलूखलोदूरखलकुञ्जरालुग् मृणालजीमूतमयूरसिंहाः । शकन्धुकर्कन्धुदधित्थवृस्यो महित्यपारापतमेखलाश्च ॥१४८॥ कर्व सं बिलं वास्यास्तीति । उलूसलम् । उदूरालम् । यत्र व्रीह्यादयः फुटयन्ते । जयं सं लातीति या । उदूसलम् । फौ पृथिव्यां जीर्यतीति कुजरः। लुच्यतेऽपनीयत इति लुक् /नाम लोपः । यथा । प्रत्ययलुकां चानाम् । मृद- मालीयते । मृणालः । जीवनं जलं तस्य मूतः । पुटवन्धः । जीमूतः । मयां रीतीति मयूरः । हिनस्तीति सिंहः । शकस्यान्धुः । शकन्धुः । कर्कस्यान्धुः । -- - ·२ समासंगगाध्यायः ।। १०३ - कर्कन्धः-बदरी । दनि तिष्ठतीति-दधित्थः । ब्रुवन्तः सीदन्त्यस्यामिति । वृत्ती । मुनीनामासनम् (१) । मह्यां तिष्ठतीति महित्थः । पारे पततीति पारापतः । मेहनस्य खस्य माला । मेखला ॥ १४८ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्थे पुनः परे । उकारोकारयोरुच पश्चातो/दिके तलुक् ॥ १४९ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्यादिति । दिवाधीश्वरः । दिवाङ्गना । दिधौकसः । दीर्घ चि पुनर्न केवलं दिवः स्याने दिवो भवति दिव च । दिवीश्वरः । दिवेश्वरः। दिबूंढा। दिवोढा । दिवूतिः । दिवोतिः । उका रोकारयोरुच्चेति । यूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा- उद्याद्यानवाप्यां बहुलतमतमः पङ्कपूरं विदार्य ॥ दिवोद्गतिः । यूगतिः । द्यूहा । दिवहा । दिवोहा.। जकारे रूंपत्रयम् ॥ पश्चातोऽर्धादिके तलुक् । पश्चाच्छब्दस्यार्धादावुत्तरपदेऽन्त्यतकारस्य लुग्भवति। पश्चार्धम् । पश्चिमार्थमित्यर्थः । यथा- पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । पश्चानुपूर्वी । पश्चाभिमुखः । पश्चिमाभिमुखइत्यर्थः । मादिग्रहणात् ॥ कलिं विन्दति । कलविङ्कः । कृतकेन शलतीति ककलाशः(२)। अरू अनुते । नारायणस्योरुप्रभवत्वात् । उर्वशी ॥ जरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री । यथा- दधत्युरोनद्वयमुर्वशीतलं-भुवो गतेय स्वयमुर्वशी तलम् । बभौ मुखेनाप्रतिमेन काचन-श्रियाधिका तां प्रति मेनका चन ।। चीत्करोति खल्लं च भवति । चिखलः । द्वौ प्रवेशनिर्गमौ रातीति द्वारम् । इत्यादयो द्रष्टव्याः । अत्र घ- येषामुणादिशास्त्रेण व्युत्पत्तिर्न प्रकल्प्यते । वित्रादिपदसंपर्कात्सा तेषां स्यान्निरूक्तितः ॥ १ ॥ समासशेषभूतं स्यान्निरुक्तपदसाधनम् । वित्रादिपदसंपर्काल्लोपागमविकारजम् ॥ २ ॥ (१) वृहन्तोऽस्यां सीदन्त्युपविशन्तीति वृसी ऋपीणामासनम् । इति पा० (२) ककं शिरोनीवं लासयति कुकलासः । कृफिलास इत्यपि पाठः कचित् ।। तथा च- -- ·C - १०४० गणरत्नमहोदधौ . उणादिशास्त्र मयूरमहिषप्रभृतीनां व्युत्पादितानामपि पुनरत्र व्युत्पा- दनमनेकधापि सज्ञाशब्दानां व्युत्पत्तिर्भवतीति प्रदर्शनार्थम् ॥ १४ ॥ इति पृषोदरादिः ॥ पारस्करो देशविशेषवर्ती करस्करो राजतरौ गिरौ च । नद्यां रथस्पा प्रमितौ तु किष्कुः प्रतिष्कशः प्रष्ठसहायदूते १५० पारस्करादयः शब्दाः सपान्तपूर्व पदाः पारस्करादयो नान्नीत्यनेन सा- वो वेदितव्याः । देशविशेषादिष्वर्थेषु । पारं करोतीति पारस्करो देशः । पारस्फरं नाम मानतेपु जनपदे नगरमित्येके । अन्यत्र । पारकरः । कर करोतीति करस्करः(१)। राजवृक्ष गिरिश्च । रथं पाति पिबत्तीति वा । रथ. स्पा नाम नदी। रथंपाउन्या । किं करोतीति करोते? प्रत्यये किमो मकारस्य पादेशे च । किष्कुः । प्रमाणं हस्तो वितस्तिर्वा । प्रतिकशतीति प्रतिष्कशः। अग्नसरः सहायो दूतो वा । प्रतिगन्तर्यर्थेऽपि फश्चिन्मन्यते । ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः । अतोऽन्यत्र । प्रतिगतः कशाम् । प्रतिकशोऽश्वः ॥ १५० ।। स्तः प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषावाश्चर्यमद्भुते । वर्चस्केऽवस्करो ज्ञेयो रथाङ्गे स्यादपस्करः ॥१५१॥ प्रकृष्टः करायः । प्रस्फरवः। ऋषिः । हरिश्चन्द्रोऽस्येति हरिश्चन्द्रो नाम ऋपिः । फश्चिद् राजन्यप्याह। मार्चयत इति । आश्चर्यम्-अद्भुतम् । अन्यन्न । आचर्य व्रतम् । अवकीर्य इति । अवस्करः । वर्चस्कम् । अन्नमल मित्यर्थः । अन्नमलविसर्जनदेशोऽपि तत्सम्बन्धाद् अवस्करः । अन्यो यः कश्चिदवकीर्यते सोज्वरः ॥ अपकीर्य्यत इति अपस्करो रधावयवः । अपफरोऽन्यः ॥ १५१ ॥ कास्तीराजस्तुन्दारकथानि नगरे गिरौ तु किष्किन्धः । मस्करिमस्करकारस्करास्तु मुनिवेणुवृक्षेषु ॥ १५२ ॥ अल्प तीरं कास्तीरम् । अजस्य तुन्दम् । अजस्तुन्दम् । पाहताः कथा अस्मिन्निति भास्कथं नाम नगरम् । अन्यत्र कातीरम् । अजतुन्दम् । आकथम् । किंकिं दधातील फिष्किन्धः पर्वतः । माकरणशीलः । मस्करी (१) कारस्करोराजवृक्षो गिरिश्चेति पाठान्तरम् । ।

·.. - २ समासगणाध्यायः ॥ १०५ परिव्राजकः । सह्येवमाह । मा कृषत कर्माणि शान्तिर्वः श्रेयसीति ॥ माक्रि- यते, प्रतिषिध्यतेऽनेनेति मस्करो दण्डः । येन हस्तिनः शमं नीयन्ते दम्यन्ते स वेणुर्भस्कर इत्यन्ये । कारं करोतीति कारस्करः । वृक्षः ॥ १५२ ।। प्रास्पदं स्यात्प्रतिष्ठायां क्रियाभीक्षायेऽपरस्पराः । आयुधे किष्कुरुः प्रोक्तः स्यात्कुस्तुम्बुरुरौषधे ॥ १५३ ॥ पूजितं पदम् । भास्पदम् । अन्यत्र । झा ईषत् पदम् । मापदम् । अपरे च परे च । अपरस्पराः सार्था व्रजन्ति । सातत्येन यान्तीत्यर्थः । कस्य कुरुः । किष्कुरूंः । मायुधम् । कुत्सितं तुम्बरू । कुस्तुम्बुरुः । धान्यकम् यथाक- थञ्चिद्विग्रहः । कुस्लुम्बुरोः फलानि कुस्तुम्बुरूणि ॥ १५३ ॥ कन्दरा पूश्च किष्किन्धा कृतान्नमथ शष्कुली । गोष्पदं स्यात्प्रमाणादौ विकिरो विष्किरः खगे ।।१५४॥ किंकि दधातीति किष्किन्धा । गुहा नगरी च । शष्कुली । भक्ष्यवि- शेषः । गवां पदम् । गोष्पदम् । गोष्यदपूरं वृष्टो देवः । अत्र गोपदमन्यस्ये- यत्ता परिच्छेत्तुमुपादीयमानं प्रमाणं भवति । श्रादिग्रहणात् सेवितासेवित परिग्रहः । तत्र सेवितो गोष्पदो देशः। यत्र गावः पद्यन्ते स गोभिः सेविती' ग्रामसमीपादिदेश उच्यते ॥ असेविते । अगोष्पदेष्वररयेपु विश्वासमुपजग्मिवान् ॥ विकिरति चञ्चा विक्षिपतीति विकिरो विधिकरच पक्षी। उभयोरु- पादानं विकल्पितसकारप्रतिपत्त्यर्थमिति ॥ १५४ ।। इति पारस्करादिः ॥ नृभानागनपान्नमरुनकुला नासत्यनक्रौ तथा- नाराचो नखनान्तरीयकयुतौ नक्षत्रनाकाविमौ ॥ नारङ्गश्च नपुंसकेन कलितः स्यान्नाचिकेतस्तथा- नग्नो नास्तिकनापितावपि नभो ज्ञेयो नवेदा गणे ॥१५५।। ननाडादिपु शन्देषु नभ्राहादिषु नपरत्येत्यनेन नपरुत्या तिष्ठति। न भागतइति । नन्नाट । क्विवन्तः । न अगः। नागः। न पातीति नपात् । - ·- १०६ गणरत्नमहोदधौ शत्रन्तः । न मीयतेऽसाविति नमेरुः। गणा नमेरुप्रसवावतंसाः। नास्य कुल. मस्तीति नकुलः। सत्सु साधुः । सत्यः । न असत्यः । नासत्यः। नसत्या । नासत्याः साधवः। केचित्तु । न अस्यतः साधून् । नासत्यावश्विनीकुमारावि. त्याहुः । न कामति नक्रः । न नरमञ्चति नाराचः। यथा ममैव क्रियागुप्तके- उद्यत्तीवानङ्गनारायविदः-स्वप्राणेभ्यो वल्लभं त्वामदृष्ट्वा । वेगादेषा चक्रवाकी वराकी-तोरात्तीरे प्रातरेव प्रयाति ।। नास्य खमस्तीति नखः । नखरो गन्धद्रव्यं च । अनन्तरेण भवतीति नान्तरीयकम् ॥ नक्षीयते न क्षरति वा । नक्षत्रम् । बन्यत्वम् अन्त्यलोपो वा निपातनात् ॥ नास्त्यस्मिन्नकं दुःखमिति नाकः । न अविद्यमानी विरिश्ची यत्र वा । न अरं गच्छति स्वयमिति नारङ्गः । न स्त्री न पुमान् नपुंसकः । प्रतएव निपातनात् स्त्रीपुंसयोः पुंसक प्रादेशः । न न चिकेत्ति नाचिकेतो नाम राजा। अस्मादेव निपातनात् कि कितज्ञान इत्यस्माच् शप्रत्ययो गुण- श्च भवति । न विद्यन्ते ग्नाः स्त्रियश्छन्दासि वा यस्य । नग्नः । नास्तीति मतिरस्य । नास्तिकः(१)। न प्राप्यतेऽसाविति नापितः। न वमस्ति। नमः । न वेत्ति । नवेदाः । अमुनि ॥ प्राकृतिगणत्वात् । न विद्यते भागोऽस्य नभागः । पद्भ्यां न गच्छति । पन्नगः । न नन्दति बधूमिति ननान्दा । तनुं न पातपति देहधर्तृत्वात् । तनूनपात् । इत्यादयो द्रष्टव्याः । अयं च गणश्चन्द्रदुर्गाद्यभिप्रायेण ॥१५॥ इति नभ्राहादिः ॥ पक्षज्योतिर्जनपदपत्नीकरमानबन्धुगन्धाः स्युः । देशो रात्रिः पिण्डो नाभिः कुक्षिस्तथा वेणी ॥१५६॥ समानस्य पक्षादिष्वित्यनेन समानस्य सभावो भवति। पक्षसम्मानः। पक्षोऽस्येति वा । सपक्षः । सज्योतिः । सजनपदः । समानः पतिरस्याः । सपत्नी। सकरः समानं मानं यस्य समानः समन्धुः ॥ मागन्ध्यं दधदपि काममङ्गनानाम् ॥ सदेशः । सरात्रिः । सपिण्डः । सनाभिः । भूयुग्मस्य सनाभिनन्मयधनुज्योत्स्नास्मितस्याञ्चलः ॥ (१) नास्ति परलोकमतिरस्येति पाटान्तरम् ।

·त रूपादौ ॥१५७॥ २ समासगवाध्यायः ।। १०७ !. सकुक्षिः। सवेणी। कश्चिल्लोहितशब्दमप्यधीते। तीर्थशब्दस्तु न पठितो मतान्तरस्याभ्युपगतत्वात् ॥१५६॥ इति पक्षादिः ॥ रूपं वो नामस्थाने जातीयधर्मवचनानि । गोत्रं वयोऽपि लक्ष्यं चन्द्रादिमते रूपादिपूत्तरपदेषु रूपादौ वेत्यनेन समानस्य सभावो वा भवति ॥ समान रूपं सरूपम् । समानं रूपं यस्य वा । सरूपः । समानरूपः । एवं सवर्णः । समानवर्णः । सनाम । सनामा । सस्थानम् । सस्थानः । समाचा जातिरस्येति जातेरीय इतीयप्रत्यये । सजातीयः। समानजातीयः । सधर्मा। सधर्मः । समानधर्मः । समानधर्मा। उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा। कालोह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥ सवचनम् । सवचनः ॥ सगोत्रम् । सगोत्रः ॥ सवयः । सवयाः । आदिग्रहणाद् भोजादेः परिग्रहः । शाकटायनवामनाचार्यों तु सभावं नित्यं सामान्य नाहतुः ॥ १५७ ॥ इति रूपादिः ॥ सुषामदुःषामनिषेधदुष्ठवो दुःषन्धिदुःधसुषेधसुप्ठवः । नौषेचिकादुन्दुभिषेचनान्तिपन्निःषामनिःषन्धिसुषन्ध्यपष्ठवः॥१५८॥ सुषामादीनां प्राग्वत् ष इत्यनेन सुषामादीनां सकारस्य षत्वं भवति । शोभनं साम प्रियवचनं यस्यः । सा सुषाम्णी यथा-भट्टिकावये । सुषाम्णी सर्वतेजः सुतन्वीं ज्योतिष्टमांशुभाम् । निष्ट पन्तीमिवात्मानं ज्योतिःसात्कुर्वती वनम् ॥ शोभनं साम । सुषाम । शोभनं सामास्येति वा सुषामा । ब्राह्मणः सौम्या दुष्टं साम। दुःषाम । दुष्टं सामाउस्येति वा । दुःपामा । नितरां सेधः । निषेधः । दुछु निन्दितम् । सुसूसास्तुस्तुभस्यासेनमेधतिसिचसजस्त्र- जामित्यनेनैव दुष्टुशब्दस्य षत्वे सिद्ध इह पाठः षत्वस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः । तेन सुस्थितम् । दुःस्थितमिति सिद्धम् । यदा तु दुःशब्दो निन्दायामनुपस- गस्तदा विधानार्थम् । दुष्टः सन्धिः । दुःषन्धिः । दुष्टः सन्धिरस्येति वा । दुःषन्धिः । निन्दितः सेधः । दुष्टः सेधोऽस्येति वा । दुःषेधः । शोभनः सेघः शोभन: सेधोऽस्येति वा । सुषेधः । सुष्टु शोभनम् । सिञ्चतीति सेधिका । - ·ह -- .. १०८ गणरतमहोदधौ नायः सेचिका । नौषेचिका । काचित्स्त्री । वामनस्तु। नावं स्यति । नौषा । नौषिकेत्याह (१)॥ अपरे तु नौषेचन मिति टनान्तं पठन्ति । पिचक्षरण इत्यस्य टनप्रत्यये । सेचनम् । दुन्दुभ्याः सेचनं दुन्दुभिसेचनम् । षिवुत्तन्तुसन्ताने । केवृषेवइत्यस्य वा टनप्रत्यये । सेवनम् । दुन्दुभेः सेवनं दुन्दुभिपेवणमिति शाकटायनः । अन्तिके सीदति । अन्तिषत् । कादेवहुल मित्यनेन कलोपः । सानो निर्गतः । निर्गतं सामास्येति वा । निःपामा । निर्गतः सन्धिः । नि. गतः सन्धिरस्येति वा । निःषन्धिः । शोभनः सन्धिः । शोभनः सन्धिरस्येति वा । सुषन्धिः । यथा त्रिभुवनमाणिक्यचरिते- सुवृत्तमप्युउज्वलवर्णरूपं सुषन्धिमूहद्वयसर्गवन्धम् । विधाय तस्याः स कविः पुराणो रुरोध वाचः प्रसरं कवीनाम् ॥ अपतिष्ठतीति । अपष्टुरङ्कुशः प्रतिकूलं च ॥१५॥ परमेष्ठी निःषेधः सव्येष्ठातामतश्च सव्येष्ठा । सुषमा सुपीमदिविषत्प्रतिष्णिकागौरिपक्थाश्च ॥१५९॥ परमे स्याने तिष्यतीति परमेष्ठी । पितामहः । निर्गतः सेधः निर्गतः सेधोऽस्येति वा । निःषेधः । सव्ये स्याने तिष्ठतीति सव्येष्ठाता । सारथिः । सव्ये तिष्ठतीति सव्येष्ठा । सव्यादेश्चोणादिरूढात्परेत्यनेन ऋप्रत्ययः। कश्चिद् अकारान्तमपि दर्शयति । मुटु समा। सुपमा । प्रकप्टा कान्तिः । शोभना सीमा यस्य । सुपीमी नागः । दिषि सीदन्ति । दिविपदा देवाः । हलतः सप्तम्या इत्यनेन सप्तम्या अलुक्। प्रतिस्नान्त्यस्यामिति प्रतिणिका। द्रोणी । गौर्याःसक्थीव सक्थ्यस्येति गौरिषक्यः(२)। ङाट्त्वे च हसन बहुशमित्यनेन इस्वत्वे कस्यचिदिदं नाम ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन जलापाहम् । भीरुष्ठानम् । अग्निात् इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ १५ ॥ इति सुपामादिः ॥ . . (१) नायः सेचनं नौवेपनम् । वर्द्धमानस्तु नापेपिकां पपाठ । मन्ये पुनयिं स्यतीति नीपिका क्षेपणी दगडइत्याहुः । (२) गौरपथः । कस्यचिन्मुनेः सवसित -- ·२समासगणाध्यायः ॥ १०९ .. गिरनंदी नखो नहो नितम्बो वक्रतो नदी। नितम्वस्तूय॑माणस्तु माषो नार्गयणावपि ॥१६॥ गिरिनद्यादीनामित्यनेन गिरिनद्यादीनामुत्तरपदनकारस्य णत्वं वा भवति । गिरेदी । गिरिनदी। गिरिणदी। एवं गिरिणखः । गिरिनखः । गिरिणा गिरौ वा नद्धः । गिरिगद्धः। गिरिनद्धः। गिरिनितम्वः । गिरिणि- तम्बः । पक्रनदी । वक्रणदी। वक्रो नितम्बो यस्याः । वक्रनितम्बा । वक्र णितम्बा। तूर्यस्य मानमिव मानमस्य । तूर्यमाणः । तूर्यमानः । माषणोनः । माषोनः । माषोगा। ऋचामयनम् । ऋगयनम् । ऋगयनस्य बोद्धाऽध्येता या वेत्त्यधीत इत्यनेनाणि । अथवा । गयनस्य व्याख्यानं तत्र भवो वा । ऋगयनेभ्योऽणित्यणि । आर्गयणम् । आर्गयनम् । गिरिनद्यादयः प्रयोगतो- ऽनुसतव्याः ॥ १६० ॥ इति गिरिनद्यादिः॥ क्षुभ्नातृप्तू नन्दननर्त्तनमृनमननिवासनृत्तानि । नन्दी निवेशनगरे गहनाग्नी सर्वनामनटौ ॥१६१॥ क्षुभ्नादीनां शब्दानां नकारस्य न क्षुम्नादेरित्यनेन णत्वं न भवति । क्षुम्नाति । क्षुम्नीतः । क्षुभ्नन्ति । क्षुभ्नन् । क्षुम्नानः । क्षुम्नता। यथा । भट्टिकाव्ये- रोषभीममुखेनैवं क्षुभ्नतोक्ते प्लवंगमः । प्रोचे सानुनयं वाक्यं रावणं स्वार्थसिद्धये ॥ क्षुभ्नता कलुषीभवत्तेत्यर्थः । तृप्नोति । तृनुतः । तृप्नुवन्ति । तृप्नु । इत्यतएवेन्द्र पाठाच्छ्नुः । हरेनन्दनम् । हरिनन्दनम् । इन्द्रोद्यानम् । परितो नर्तनम् । परिनतनम् । नृत्तप्रयोगः । नुनमनम् । नृनमनम् । नृनमनो नाम कश्चिद्यस्य नार्नमनिः पुत्रः। स्वरूपपदमेतत् । केचित्तु नृन्नमयति । नूनम इत्युदाहरन्ति। शराणां निवासः । शरनिवासो देशः। परितो नृत्तम् । परि- नृत्तम् । कुमारान्नन्दयतीत्येवं शीलः । कुमारनन्दी । शराणां निवेशः। शरनि- वेशः। तूणीरः । हरिनगरम् । परितो गहनम् परिगहनम् । शबराणामग्निः । शबराग्निः । हरिः शक्रस्तस्याग्निः । हर्यग्निः । विद्युत् । सर्वेषां नाम । सर्वनाम । सूत्रप्रधानो नटः । सूत्रनटः । परिनढो नाम कश्चिद्विप्रः ॥ १६९ ॥ 10 - १८ ·१९० । गणरत्नमहोदधौ ज्ञेयौ निवेशनानूपी नदनो नरवाहनः । स्वभीनुर्नदनद्यौ च क्षुम्नादौ स्यान्नृतेर्यङि ॥१६२॥ शराणां निवेशनम् । शरनिवेशनम् । शरधिः । अनूपानिष्क्रान्तः । निरनूपः । दर्भानूपं नाम स्थानम् । भेर्या नदनमिष नदनं शब्दनमस्य । भेरी नदनी नाम कश्चित् । नरो वाहनमस्य नरवाहनः । वाहणं वाह्यादि- स्यनेन नरस्यावाह्याणत्वं नास्ति । माक्स्यायन्ते पूनामित्यनेन न प्राप्तिः । स्वर्भानुः सैंहिकेयः । ण्यनग्न्यादेरित्यनेन णत्वमाप्तिः । केचिद् अन्तःपूर्वप- दासज्ज्ञायामित्यनेन णत्वमिच्छन्ति । चारवो नदा यस्मिन ग्रामे नगरे वा स घारुनदः । सुराणां नदी । सुरनदी। नृतेर्नकारस्य यडि परे णत्वं न भवति। नरीनृत्यते । नर्ति । नरिनर्ति । नरौनर्ति । नतीति । यङीति किम् । हरिरिव नृत्यतीति । हरिणर्ती नाम कश्चित् ॥ अग्न्यादिक्षुम्नायोरेकत्वं प्रतिपन्नाः । सामान्येन विशेषामावात् ॥ भाकृतिगणोऽयम् । तेन चतुर्हायनं कर्मत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १६२ ॥ इति क्षुभ्नादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्द्धमानविरचितस्वीयगणरत्नमहोदधि- ग्रन्थवृत्ती समासप्रक्रियानिर्णयो नाम द्वितीयोऽध्यायः समासः ॥

·. अथ तृतीयोऽध्यायः॥ ब्रह्मा कलापितैतलिशिलालिलाङ्गलिशिरवण्डिजाजलिनः । सूकरसद्मा कुथुमी सुपर्वणा पीठसी च ॥१६॥ ब्रह्मादीनामित्यनेन ब्रह्मन्नित्येवमादीनामेवाणि परेऽन्त्याजादे ग्भव- ति । ब्रह्मणोऽपत्यम् । ब्राह्मो नारदः । ब्रह्मण इदम् । ब्राह्मसस्त्रम् । ब्राह्मी मन्त्रः। ब्राह्मोपधिः। शाफ्टायनादयस्तु जातावभिधेयायामनपत्य एवाण्य- त्याजादेर्लुचमिच्छन्ति नापत्ये। तेन ब्रह्मणोऽपत्यम् । ब्राह्मणः। कलापिना- प्रोक्तमधीयानाः । कालापाः । तैतली। प्राचार्य्यः । तत्कृतो ग्रन्थोपि तच्छ- देनोच्यते । तमधीयते तैतलाः । एवं लाङ्गलाः। जाजलाः । शिलालिनइमे। शैलालाः। एवं शैखण्डाः । सौकरसद्माः । फौथुमाः । सौपर्वाः । पैठसाः ॥ चशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तेन सा ब्रह्मचाराः। दाण्डम् । चाकम्। इत्यादयो भवन्ति ॥१६३॥ इति ब्रह्मादिः ॥ अनुशतिकपरस्त्रीसर्वलोकासिहत्याः- कुरुकतशतकुम्भागारवेण्वस्यहत्याः । अनुरहदनुहोडावस्यहेतीहलोकाव- अभिगमपरलोकौ सर्वभूमिप्रयोगौ ॥१६॥ परस्य चानुशतिकादीनामित्यनेनानुशत्तिकादीनामेव शब्दानां परपदस्य पूर्वपदस्याचामादेरचः स्यानेऽणादौ णिति पर आरैज भवति । शतेन क्रीतः । शतिकार अनुगतः शतिकेन । अनुशतिकः । तस्येदम् । भानुशातिकम् परस्य स्त्री । परस्त्री । तस्या अपत्यम् । पारस्त्रैणेयः । सर्वलोके विदितः । सार्वलौकिकः । यथा-भट्टिकाव्ये । भवन्तं कार्तवीर्यो यो हीनसन्धिमचीकरत् । जिगाय तस्य हन्तारं स रामः सार्वलौकिकम् । असिहत्यायां भवम् । आसिहात्यम् । कुरुकतस्यापत्यम् । कौरुकात्यः। शतकुम्भो नाम पर्वतः । तत्र भवं शातकौम्भं सुवर्णम् । केचिच्चादृष्टव्याकरणा लक्ष्यमेव केवलमनुसरन्तः शातकुम्भमित्याहुः । अतएव भोजः शतकुम्भस्य , N ।

·। ११२ ।। गणरत्नमहोदधी विकारः शातकौम्भमित्याह । अगारवेणूनामिदम् । प्रागारवैणवम् । वामन- रत्वङ्गारवेणोरपत्यम् । प्राङ्गारचणवमित्याह (१)। मधेनुशब्दमपि केचित्य- ठन्ति (२) । अस्यहत्याशब्दोऽस्मिन्नस्तीति विमुक्तादित्वादणि । आस्यहात्यः । भोजस्त्वस्यहत्यशब्दं पठति । असिहत्य इत्यन्यः ॥ अनुरहतोऽपत्यम् । भानु- राहतिः । अनुहोडः शकटविशेषः । तेन चरति । नुहाडिकः । अस्यहेतिः प्रहरणमस्य । श्रास्यहैतिकः । गणपाठसामर्थ्यात्पदसमुदायादपि ठण विभक्त. चालुक् । अस्यहेत्वेति केचित् । इह लोके भवम् । ऐहलौकिकम् । अयं लोका, इहलोकः। प्रथमान्तादपि हप्रत्ययोऽस्मादेव गणपाठाद्व्यधिकरणसमासो वा । अभिगममहति । भाभिगामिकः । परलोके भवम् । पारलौकिकम् । सर्वभूम्यां विदितः सार्वभौमः । प्रयोगमर्हति प्रयोगे भवं वा । प्रायोगिकम् । वामनस्तु संयोगं प्रायोगिकमित्याह ।। १६४ ।। सुरवशयनसर्वपुरुपावनुसंवत्सरयुतानुसंवरणम् । सूत्रनडचतुर्विद्याकुरुपश्चालाधिदेवाश्च ।।१६५॥ सुखशयनं पृच्छन्ति । सौखशायनिकाः । यथा-- भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृषीन् । सर्वपुरुषाणामिदम् । सार्वपौरुपम् । अनुसंवत्सरं दीयते । प्रानुसांव- त्सरिकम् । कालात्कार्यं च भवदित्यतिदेशात् । कथाकालाहजिति ठञ् । अ- नुसंघरणेन दीयते भानुसांवरणम् । व्युष्टादित्वादण् । सूत्रप्रधानो नडः सूत्र- नहः। तस्यापत्यं सौत्रनाडिः। कश्चित् सूत्रनट इत्याह । चतस्त्र एव विद्याः । धातुवैद्यम् । कुरयश्च पञ्चालाश्च तेषु भवः । फौरूपाञ्चालः । बहुत्व इत्यनेना- कञ् न भवति तत्र देशव्यक्तर्विवक्षितत्वात् । अत्र तु देशसमुदाराः । देवम- घिकृत्य भवम् । प्राधिदैविकं दुःखम् ॥१६॥ वध्योगोदकशुद्वौ पुष्करसत्सङक्रमाधिभूताः स्युः । प्रतिभूरजातशत्रुः परिमण्डलराजपुरुपौ च ॥ १६६ ॥ (१) अङ्गारवेणुवंशजातिविशेषः । नाङ्गारवणयं पात्रविशेषः । (२) के चित्तु-नागारधेनुशव्दमत्राधीयाना अगारधेनोरपत्यमागारधनमो . यत्स एरयाहुः ।

·- ३ तद्धितगणाध्यायः॥ १९३ (३) वध्योगस्य ऋषेरपत्यं विदादित्यादणि । वाध्योगः । उदकशुद्ध- स्यांपत्यम् । औदकशौद्धिः । पुष्करसदोऽपत्यम् । पौष्करसादिः। सङ्क्रमम. हन्ति । साझामिकाः । तिलाश्चम्पकसम्पत्प्रिाप्नुवन्त्यधिवासताम् । रसो न भक्ष्यस्तद्गन्धः सर्वे साङ्क्रामिका गुणाः ॥.. यथा वानयराघवे । कश्चित्साह क्रामिकोऽपि विशेषो नैसर्गिकमति.. शेते । अधिभूते भवम् । आधिभौतिकं सुखम् । प्रतिभुवो भावः कर्म वा । प्रातिभाव्यम् । अजातशत्रोरियम् । भाजातशात्रवी । यथा- उपेयिवांसि कर्तारः पुरमाजातशात्रवीम् । परिमण्डलस्य भावः कर्म वा । पारिमाण्डल्यम् । राजपुरुषस्य भावः कर्म वा । राजपौरुष्यम् ॥१६६॥ एषोऽपि स्यात्सर्ववेदः सहण्यो हारस्वः श्वोव्यक- सस्वस्तयः स्वः । स्वयामश्वस्वादुमृद्दारपालाः श्वादंष्ट्रा स्वाध्याययुक्तः स्वरश्च ।।१६७॥ एषोऽपीति न केवलं प्रतिभूपरिमण्डलराजपुरुषशब्दां गयडन्ता एवात्र गणे द्रष्टव्याः । सर्ववेदशब्दोऽपीति । सहण्य इति रोयटा ण्येन च सह वर्तत इत्यर्थः । सर्ववेदाएव । सार्ववैद्यम् । ण्यइति किम् । प्रातिभवम् । पाणिमा ण्डलम् । राजपुरुषायणिः । सार्ववैदिकम् । प्राकृतिगणश्वायम् । तेन चैतुलौक्यं मानैषादिरित्यादयो भवन्ति । इत्यनुशतिकादिः । द्वार इति द्वारादेरित्यनेन द्वारादीनां शब्दानां यकारवकाराभ्यामुत्तर.. स्थाचामात्र स्थान भारैज् न भवति। तयोस्तु य्बोष्टैज भवति ॥ द्वारे नि- युक्तः । दौवारिकः । स्वर्भवः । सौवः । श्वो भवम् । शौवस्तिकम् । व्यल्क- सेऽत्यन्ताधमभक्ष्ये भवः । वैयल्कसो व्याधिः । यद्वा । व्यल्कसो नाम देशो ग्रामादिर्वा । स्वस्तीत्याह । सौवस्तिकः । स्वस्येदम् । सौवम् । स्वग्रामे भवः । सौवग्रामिकः । शुनो विकारः। शौवनं मांसम् । शौवः सङ्कोचः । . (३) उशंभुं गच्छत्यभियाति--उगः कन्दर्पः । वध्यो । निग्राद्य उगो. येन स वध्योगो चामर्षिरित्यधिकं क्वचित् ॥

·। ११४ गणारत्नमहोदधी खादुमृदइदम् । सौवादुमृदम् । कच्छादिदर्शनादण । स्वादी चासौ मृच्च सामि. देशेऽस्तीति । सौवादुमृदो देशः । पाणिन्यादयस्तु सौवादुमृदवमित्याहुः । द्वारपालस्यापत्यम् । दीवारपालिः । केचिद् द्वारपालशब्दं रेवत्यादिष्वधीया- ना दीवारपालिक इत्युदाहरन्ति । श्वादंष्टायां भवः । शौवादंष्ट्री मणिः । शुनोदन्तादाविति दीर्घत्वम् । स्वाध्यायेन चरति । सौवाध्यायिक्षः । स्वरम- धिकृत्य कृतो ग्रन्थः । सौवरः । द्वारपालादीनामुपादानं सुसार्थम् । यतो द्वारादेः केवलस्य तदादेश्च परिग्रहः । प्राकृतिगणोग्यम् । तेन स्फ्यो यज्ञायुधं तेन कृतः । स्फैयकृतो नामर्षिः । स्फवकदित्यपि सङ्ग्रहीतः ॥ १६७ ॥ इति द्वारादिः॥ स्वागतस्वध्वरव्यङ्गा व्यवहारो व्यडस्तथा। व्यायामस्वपतिस्वङ्गास्वजनाश्चात्र कीर्तिताः ॥ १६८॥ पदान्तयोः स्वागतादेष्टैच इत्यनेन स्वागतादिशब्दानां टैजागमो न भवति ॥ स्वागतमित्याह । स्वागतिकः । शोभनोग्ध्वरः स्वध्वरः । स्वध्वरेण चरति । स्वाचारिकः । व्यक्तान्यङ्गानि यस्यासौ व्यङ्गः । व्यङ्गस्यापत्यं व्याङ्गिः। व्यवहारेण चरति । व्यावहारिकः । व्यडो नामर्षिः । तस्यापत्यं व्याडिः । व्यायामः प्रयोजनमस्य व्यायामिकः । स्वपतौ साधुः । स्वापतेयः । स्वङ्गस्यापत्यं स्वाङ्गिः । स्वजनात्प्रयोजनमस्यं । स्वाजनिकः । येषां टैजागमो न दृश्यते तत्र द्रष्टव्याः ॥१६८ ।। इति वागतादिः॥ पैलौदञ्ची राहवी रावणिश्च देवस्थानी राणिराहक्षिती च । प्रौदभृजिः सात्यकिश्चौदधिः सात्यकामिः पैङ्गलोदायनिन- १६९ पैलाद्यविप्रतौल्बल्यादिरित्यनेन पैलादेर्वि हितस्यार्पत्यप्रत्ययस्य श्लुग् भवति । पीलाया अपत्यं पैलः । पीलामगडूकाद्वेत्यण। पैलस्यापत्यमिति द्वर- चोऽण इति फिज् तस्य श्लुक् । पैलः पिता । पैलः पुत्रः । उदञ्चोउपत्यम् । याहादित्वादि । औदञ्चिः पिता । नौदच्चिः पुत्रः। राहोरत्यम् । राहविः पिता । राहविः पुत्रः । रवणस्यापत्यम् । रावणिः पिता । रावणिः पुत्रः देवस्थानस्यापत्यम् । देवस्थानिः पिता। देवस्यानिः पुत्रः। रणस्यापत्यं राणिः पिता। राणिः पुत्रः । रहेण क्षिती हिं सितो रहक्षितः। तस्यापत्यम् । ( .. ३ ·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ ' ११५ राहक्षितिः पिता । राहक्षितिः पुत्रः । उदके भृज्जतीति । मूलविभुजादि- त्वारके । उदभृज्जः । तस्यापत्यम् । प्रौदभृज्जिः पिता । औदभृज्जिः पुत्रः । सत्य एव सत्यकः। तस्यापत्यं सात्यकिः पिता। सात्यकिः पुत्रः। उदमेघस्या- पत्यम्-प्रौदमे घिः पिता । भौदमेघिः पुत्रः । सत्ये कामोऽस्य सत्यकामः । अतएव निपातनान्मुक् । । सत्यमिति निपातो वा शपथपर्यायः । तस्यापत्यं सायंकामिः पिता। सात्यकामिः पुत्रः। पिङ्गलोदायनस्यापत्यं पैङ्गलोदायनिः पिता। पैङ्गलोदायनिः पुत्रः । शाकटायनस्तु पैङ्गलोदयनिरित्याह.॥ १६९ ॥ शालयौदकशुद्वी भौलिङ्ग्यौदव्रजी तथौदन्यिः । प्रौगाहमानियुक्तोदमजिरपि चौजिहानिः स्यात् ॥१७॥ शलङ्कोरपत्यम् । शालङ्किः पिता । शालङ्किः पुत्रः । उदकशुद्धस्याप- त्यम् । श्रौदकशुद्धिः पिता। औदकशुद्धिः पुत्रः । औदशुद्धिरिति भोजः । भूलिङ्गस्यापत्यम् । भौलिङ्गिः पिता । भौलिङ्गिः पुत्रः । उदव्रजस्यापत्यम् । औदवजिः पिता । औदव्रजिः पुत्रः । तदन्यस्यापत्यम् । औदन्यिः पिता । औदन्यिः पुत्रः। तिकादिषु पठ्यमानस्याप्यस्यातएव पाठात फि विज्ञायते । तेन रूपवयम् । औदन्यिः । औदन्यायनिः । उद्गाहमानस्यापत्यम् । औद्गाह- मानिः पिता। औद्गाहमानिः पुत्रः । उदमज्जस्यापत्यम् औदमज्जिः पिता। औदमज्जिः पुत्रः । उज्जिहानस्यापत्यम् । औज्जिहानिः पिता । औज्नि- हानिः पुत्रः । कश्चिद् औज्जहानिरिति मन्यते । एम्य इजन्तेभ्यः फकः श्लुक् ॥ १७० ॥ इति पैलादिः ॥ तौल्पलिवैरकिधारणिपौष्पि बैल्वकिबान्धकिरावणिवैकि । प्रासुरेनैमिपिनैवकियुक्तं देवतिवार्कलिवैहतिभिश्च ॥ १७१ ॥ तौल्वल्यादेः पर्युदासादपत्यस्यापत्यादित्यनेन प्राप्ता श्लुग् न भवति । तुल्वलो नामर्षिः। तस्यापत्यं तौल्वलिः । तदपत्यं तौल्वलायनः । तैल्व. लिरित्यन्यः । वीरकस्यापत्यम् । वैरकिः पिता। वैरकायणः पुत्रः । वैणकि- रिति शाकटायनः । धरणस्यापत्यम् । धारणिः पिता । धारणायनः पुत्रः । पुष्यो नाम कश्चित् । तस्यापत्यम् । पौष्यिः पिता । पौष्पायणः पुत्रः विल्वकस्यापत्यम् । बैल्वकिः पिता । बैल्वकायनः पुत्रः। - स्याप wote .

·१९६ गणरत्नमहोदधौ - - बान्धकिः पिता । वान्धकायनः पुत्रः । रवणस्यापत्यम् । रावणिः पिता । रावणायनः पुत्रः । शाकटायनस्तु रावणिरित्याह । विङ्कस्थापत्यम् । वैङ्किः पिता। वैङ्कायनः पुत्रः । न सुरोऽसुरः । तस्यापत्यम् । आसुरिः पिता । स्मासुरायणः पुत्रः । निमिषस्यापत्यम् । नैमिपिःपिता । नैमिषायणः पुत्रः । नैमिशिरिति शाकटायनः । निवकस्यापत्यम् । नैवक्षिः पिता । नैवकायन: पुत्रः । देवतस्थापत्यम् । देवतिः पिता । दैवतायनः पुत्रः । देवोतिरिति शाकटायनः । वृकलाया अपत्यम् । वार्कलिः पिता। वार्कलायनः पुत्रः दोधकं छन्दः । भौतु भगौगिति दोधकमेतत् ॥ १७१ ।। पौष्करसादिवैकाहिंसिकारेणुपालयः । आसिबन्धकिवैशीतिदेवयज्ञासिनासयः ॥ १७२ ॥ पुष्करसदोऽपत्यम् । पौष्करसादिः पिता। पौष्करसादायनः पुत्रः । विभूषितौ की यस्य । विकर्णः । तस्यापत्यम् । वैकर्णिः पिता। वैकर्णायनः पुत्रः । न विद्यते हिंसाऽस्य । अहिंसः । तस्यापत्यम् । प्राहिंसिः पिता। श्राहिंसायनः पुहाः । करेणुं पालयतीति करेणुपालः । तस्यापत्यम् । कारेणु- पालिः पिता । कारेणुपालायनः पुत्रः । असिना युक्तो बन्धः । असिवन्धः । असिवन्ध एवासिबन्धकः । तस्यापत्यम् । प्रासिबन्धकिः पिता । आसिबन्ध- फायनः पुत्रः । अस्यतीति । असः । तस्यापत्यम् । मासिः पिता । प्रासा- यनः पुत्रः । बध्यतेस्म बद्धः । बद्धएव बटुकः । तस्यापत्यम् । बाटुकिः पिता। बाद्धकायनः पुत्र इति शाकटायनः । विशीतस्यापत्यम्। वैशीतिः पिता । वैशीतायनः पुत्रः। देवानां यज्ञो देवयज्ञः । तस्यापत्यम् । देवयतिः पिता। देवयज्ञायनः पुत्रः। प्रसिरिव नासाऽस्येति असिनासः। तस्यापत्या भासि- नासिः पिता । भासिनासायनः पुत्रः ॥ १७२ ।। दालीपिरानुतिश्च प्रादोहन्यानुराहती चापि । चाफट्टकिनैमिश्रिप्राडाहतिदैवमतयोऽपि ॥ १७३ ॥ दिलीपस्यापत्यम् । दालीपिः पिता । दालीपायनः पुत्रः। निपातना- दात्वम् । नपरे दलीप इति प्रकस्यन्तरमाहुः । चन्द्रादयस्तु दैलोपिरित्याहुः। भानुतिः पिता। मानुसायनः पुत्रः। प्रदोहनस्यापत्यम् । मादोहनिः पिता। .

·गाध्यायः ॥ . ३ तद्धितगण ११७ प्रादोहनायनः पुत्रः । अनुरहतोऽपत्यम् प्रानुराहतिः पिता । भानुराहता- यनः पुत्रः। चफट्टकशब्दोऽनुकरणम् । तदुच्चारणात्पुरुपोपि चफट्टकः । तस्या- पत्यम् । चाफट्टकिः पिता। चाफट्टकायनः पुत्रः । कुर्वादावस्य क्षत्रियस्य ग्रह- णम् । इह तु ब्राह्मणवाचिनस्तेनेज सिद्धः। निश्चयेन मिश्रो निमिश्रः। तस्या- पत्यम् । नैमितिः पिता । नेमिनायणः पुत्रः। पृच्छत्याहन्ति च । प्राडा- हतः । तस्यापत्यम् । प्राहाहतिः पिता। प्राडाहतायनः पुत्रः। प्राटाहतिरि- त्यपि वामनः। देवमतस्यापत्यम् । दैवमतिः पिता। दैवमतायनःपुत्रः ॥१७३॥ इति तौल्वल्यादिः ॥ प्रज्ञश्रोत्रपिशाचचोरमरुतो रक्षश्चरित्रोशिजः- प्रत्यक्षासुरशत्रुसंतपनसत्साधारणानुष्टुभः । चण्डालाशनिगोरजेतृजगतीसत्वद्(१)हितादेवता- श्वक्षुाकतवन्धुयोधमधवो विद्यामनोजुह्वतः ॥ १७४ ॥ प्रज्ञादेरणित्यनेन प्रज्ञादेः शब्दगणादण वा भवति स्वार्थे । प्रज्ञएष प्राज्ञः ॥ प्राज्ञी स्त्री। प्रज्ञाज्योत्स्नेत्यादिना णाप्रत्यये सिद्धम् । प्राज्ञः। प्राज्ञी तु न सिध्यति । गमत्यये हि प्राज्ञा स्यात् । अर्थभेदश्च । तथा च । वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥ श्रोत्रमेव श्रोत्रम् । तं कूजत्क्रौञ्चसंहृष्यच्चाक्षुषोत्रमानसः ॥ वामनाद्यास्तु श्रोत्रं शरीरं चेदित्यर्थनियममाहुः । पिशाच एव पै. शाचः । एवं चौरः । मारुतो देवो वायुश्च । राक्षसः। चरित्रमेव चारित्रम् । उशिक कान्तः स एव । औशिजः । यथा- चीर्णमांतपनद्यवैदत हततम् । नार्णाजिनौशिजैविप्रैः प्रात्यक्षमिव दैवतम् ॥ प्रत्यक्षा एव प्रात्यक्षाः पदार्थाः। असुर एव आसुरः। शत्रुरेव शात्रयः। सन्तपनमेव सान्तपनम् ॥ सन्नेव सान्तः । अण प्रत्ययसन्नियोगेन निपात- नान्मुंगागमः । साधारणी साधारणा वा भूमिः। अनुष्टुबेव श्रानुष्टुभम् ॥ केचिद् भानुष्टुभादीनां छन्दो नाम्नां पुंलिङ्गतामाहुः । चण्डम्-उग्रकर्म अलति पर्याप्नोति । चण्डालः । स एव चाण्डालः । तथा च- १) शश्वदिति पा०। १९ ·१९६ H गणरत्नमहोदधौ बान्धकिः पिता । वान्धकायनः पुत्रः । रवणस्यापत्यम् । रावणिः पिता । रावणायनः पुत्रः । शाकटायनस्तु रावणिरित्याह । विस्थापत्यम् । वैङ्किः पिता । वैङ्कायनः पुत्रः । न सुरोऽसुरः । तस्यापत्यम् । मासुरिः पिता । मासुरायणः पुत्रः । निमिषस्यापत्यम् । नैमिपिःपिता । नैमिषायणः पुत्रः । नैमिशिरिति शाकटायनः । निवकस्यापत्यम् । नैवकिः पिता । नैवकायतः पुत्रः । देवतस्यापत्यम् । देवतिः पिता । दैवतायनः पुत्रः । देवोतिरिति शाकटायलः । वृकलाया अपत्यम् । वार्कलिः पिता। वार्कलायनः पुत्रः दोधकं छन्दः । भौतु भगौगिति दोधकमेतत् ॥ १७१ ॥ पौष्करसादिवैकण्याहिंसिकारेशुपालयः । आसिबन्धकिवैशीतिदेवयज्ञासिनासयः ॥ १७२ ॥ पुष्करसदोऽपत्यम् । पौरकरसादिः पिता। पौष्करसादायनः पुत्रः । विभूषितौ की यस्य । विकर्णः । तस्यापत्यम् । वैकर्णिः पिता। वैकर्णायमः पुत्रः । न विद्यते हिंसाऽस्य । अहिंसः । तस्यापत्यम् । प्राहिंसिः पिता। आहिंसायनः पुरुः । करेणुं पालयतीति करेणुपालः । तस्यापत्यम् । कारेणु- पालिः पिता । कारेणुपालायनः पुत्रः । असिना युक्तो वन्धः । असिबन्धः । असिवन्ध एवासिबन्धकः । तस्यापत्यम् । श्रासिबन्धकिः पिता । प्रासिमन्ध- कायनः पुत्रः । अस्यतीति । असः । तस्यापत्यम् । प्रासिः पिता । प्रासा- यनः पुत्रः । बध्यतेस्म बद्धः । बद्धएव बटुकः । तस्यापत्यम् । बाटुफिः पिता। बाडकायनः पुत्र इति शाकटायनः । विशीतस्यापत्यम्। वैशीतिः पिता । वैशीतायनः पुत्रः। देवानां यज्ञो देवयज्ञः । तस्यापत्यम् । देवयतिः पिता । देवयज्ञायनः पुत्रः। मसिरिव नासाऽस्येति असिनासः। तस्यापत्याही भासि- नासिः पिता ! नासिनासायनः पुत्रः ॥ १७२ ।। दालीपिरानुतिश्च प्रादोहन्यानुराहती चापि । चाफदृकिनैमिश्रिप्राडाहतिदैवमतयोऽपि ॥ १७३ ॥ दिलीपस्यापत्यम् । दालीपिः पिता। दालीपायनः पुत्रः। निपातना- दात्वम् । अपरे दलीप इति प्रकृत्यन्तरमाहुः । चन्द्रादयस्तु दैलोपिरित्याहुः । आनुतिः पिता। भानुप्तायनः पुत्रः। प्रदोहनस्यापत्यम् । प्रादोहनिः पिता। - ! .

·गाध्यायः ॥ . - ३ तद्वितगणा १९७ प्रादोहनायनः पुत्रः । अनुरहतोऽपत्यम् प्रानुराहतिः पिता । भानुराहता- यनः पुत्रः। चफट्टकशब्दोऽनुकरणम् । तदुच्चारणात्पुरुषोपि चफट्टकः । तस्या- पत्यम् । घाफट्टकिः पिता। चाफट्टकायनः पुत्रः । कुर्वादावस्य क्षत्रियस्य ग्रह- णम् । इह तु ब्राह्मणवाचिनस्तेने सिद्धः। निश्चयेन मिश्रो निमित्रः । तस्या- पत्यम् । नैमिनिः पिता। नैमिनायणः पुत्रः । पृच्छत्याहन्ति च । प्राडा- हतः । तस्यापत्यम् । प्राहाहतिः पिता । प्राडाहतायनः पुत्रः। प्राटाहतिरि- त्यपि वामनः। देवमतस्यापत्यम् । देवमतिः पिता। दैवमतायनःपुत्रः ॥१७३॥ इति तौल्वल्यादिः ॥ प्रज्ञश्रोत्रपिशाचचोरमरुतो रक्षश्वरित्रोशिजः- प्रत्यक्षासुरशत्रुलंतपनसत्साधारणानुष्टुभः । चण्डालाशनिगोरजेतृजगतीसत्वद्(१)हितादेवता- श्वचाकृतबन्धुयोधमधवो विद्यामनोजुह्वतः ।। १७४ ॥ प्रज्ञादेरणित्यनेन प्रज्ञादेः शब्दगणादण वा भवति स्वार्थे । प्रजएष प्राज्ञः ॥ प्राज्ञी स्त्री। प्रज्ञाज्योत्स्नेत्यादिना गप्रत्यये सिद्धम् । प्रातः। प्राज्ञी तु न सिध्यति । णप्रत्यये हि प्राज्ञा स्यात् । अर्थभेदश्च । तथा च । वृद्धा पलिवनी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥ श्रोत्रमेव श्रौत्रम् । तं कूजारकीचसंहृष्यच्चाक्षुषश्नोत्रमानसः ॥ वामनाद्यास्तु श्रोत्रं शरीरं चेदित्यर्थनियममाहुः । पिशाच एव पै- शाचः । एवं चौरः । मारुतो देवो वायुश्च । राक्षसः। चरित्रमेव चारित्रम् । उशिक कान्तः स एव । प्रोशिजः । यथा- चीर्णमांतपनैवैद्यवैदतै हूतर्वतम् । साजिनौशिजैर्विप्रैः प्रात्यक्षमिव दैवतम् ॥ प्रत्यक्षा एव प्रात्यक्षाः पदार्थाः। असुर एव आसुरः । शत्रुरेव शात्रवः। सन्तपनमेव सान्तपनम् ॥ सन्नेव सान्तः । अण् प्रत्ययसन्नियोगेन निपात- नान्मुंगागमः । साधारणी साधारणा वा भूमिः। अनुष्टुबेव प्रानुष्टुभम् ॥ केचिद् भानुष्टुभादीनां छन्दो नाम्नां पुंलिङ्गतामाहुः । चण्डम्-उग्रकर्म अलति पर्याप्नोति । चण्डालः । स एवं चाण्डालः । तथा च- (१) शश्वदिति पा०। १९ ।

·११६ । - गणारामहोदधौ घण्डाणप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः । निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुकमाः ॥ अशनिरेव आशनः । वनम् । गोरएव गौरः । सितः पीतोऽरुणश्च वर्णः । जेनेव । जैत्रं धनुः। जैत्री शरश्रेणिः । जगत्येव जागतम् ॥ सत्वानेव सात्वतः (१)।' चन्द्रस्तु सत्त्वन्निति नान्तं कृततलोपं पठन् सत्वानेव सात्वन इत्याह । द्वयोर्भावो द्विता । द्वितैव द्वैतम् ॥ यथा- निदानं नितं प्रियजनसदृक्षं व्यवसितिः ।। देवतैव दैवतम् । चक्षुरेव चाषक्षुम् , व्याकृतमेव वैयाकृतम् । बन्धुरेख बान्धवः । स्त्रियामणान्तस्यासामर्थ्यान्न वृत्तिः। शुद्धप्रकृतिस्तु वर्ततएव । यथा- बन्धुरियं ब्राह्मणी । एवं सर्वत्र । योधएव यौधः । मधुरेव माधवः । विद्यैव वैद्यम् । नपुंसकत्वमेव । कश्चिद् विद्यासम्बन्धात्पुरुषोऽपि विद्या । सएव वैद्य इत्याह । मन एव मानसम् । जुहदेव जौहृतः ॥१७४॥ निगमवणिजौ गन्धर्वश्वाग्रहायणषोडतो प्रकृतविदत्तौ क्रुङ् रक्षोनो विघातचिकीर्षितौ । ततवसुकैराग्नीधं विश्वानरो वरिवस्कृतो- नुषुकविकृते विड्वानुणिकचरश्च कुतूहलम् ॥ १७५ ॥ . नितरां गम्यन्ते पदार्था अनेनेति निगमः। निगम एव नैगमः । नयः। यणिगेव वाणिजः । वाणिजी स्त्री । यस्यैते व्याधवायसङ्कुले वित्तयत्तमाः । रानावपि महारण्ये वञ्चं वञ्चन्ति वाणिजाः ॥ गन्तव्यं गच्छन्तीत्यर्थः । गन्धर्व एव गान्धर्वः । अग्रहायण एव भान- हायणः । मार्गशीर्पः। पोइन्नेव पौडतः। प्रकृतमेव प्राकृतम्। विदन्नेय वैदतः। विद्वान् । क्रुडेव क्रौञ्चः । रक्षांसि हन्तीति रक्षोनः । रक्षोन एव राक्षीनः। बिहननं विघातः। विधात एव वैघातः । चिकीर्पितमेय चैफौर्षितम् । चिकीत्व चैकीर्पत इति भोजः । अष्टपोहतमैघायसाधुसाधारणतये । लकेशयोधायेचास्मै हिताश्चैफोर्पितक्रियाः ॥ (१) शश्वदेव शाश्वत इति पा० ।

·३-तद्वितगणाध्यायः ॥ ११९ तनोति कुलम् । ततः । तत एव तातः जनकः । वसुरेव वासवः । सुरप्रतिः । करएव कारः । राजदेयो भागः । अग्निमिन्द्धे । अग्नीत् । तस्य शरणम् । प्राग्नीध्रम् । ततोऽणि प्रत्यये । प्राग्नीधी शाला। प्राग्नीध्रा वा शाला । विश्वानर एव वैश्वानरः॥ वरिवस्कृत एव वारिवस्कृतः। अनुषुध- तीत्यनुपूः । तं कायतीत्यनुषुकः । केऽग्वेति हस्खत्वे । अनुषुक एव भानुषुकः। विकृतमेव वैकृतम् । विकृतिरेव वैकृतमिति नन्दी ॥ पच्छो वैयाकृतैः सूक्तैर्जागतानुष्टुभौष्णिहैः । • राक्षसासुरपैशाचवतानां निवर्तकम् ।। विद्वानेव वैदुषः । उष्णिगेव औष्णिहम् । घरएव चारः । कुतूहलमेव कौतूहलम् ॥१७॥ नन्दामात्यडहालसंप्रतिवजाः कर्षापणत्रिष्टुभौ- गायत्रीरवणोपचेयककुदैकाम्याटरूपास्तथा । संनाय्याययणौ विधेयकुतुकागारहित्पतयः- सत्वन्तुप्रतिभावियातसहसा वार्ता विदुन्तोऽपि च ॥१७६॥ नन्दति वृद्धिं यातीति नन्दा । नन्दैव नान्दी। अमात्य एव प्रामात्यः। उहाल एव डाहालः। सम्प्रत्येव साम्प्रतम् । वजतीति वजः। स एव वाजः । कर्षापण एव कार्षापणः । त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभम् । गायव्येव गायत्रम् । छन्दसा पूर्वम् । रक्षण एव रावणः । उपचेयएछ । औपचेयः । ककुदमेव काकुदम् । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्वार्थिकाराप्रत्ययान्तस्यापि कादशब्दस्यार्थभेदो द्रष्टव्यः । एकमयं पुरोगतं ध्येयमस्य एकाग्यः । सएव ऐकानमः । अनन्यवृत्तिः । घटन रूपतीति । अटरूषः । 'सएव पाटरूषः सिंहास्यः । यथा- वासक सिंहपर्णी च वृषो वासाथ सिंहका । माटरूपः सिंहमुखी भिषङ्माताटरूषकः ।। सन्नाय्यभेव । सानाय्यम् ॥ अग्रयणमेव प्राग्रयणः ॥, चन्द्रस्तु । अग्रेज्य- नस्य । अग्रयणम् । राजदन्तादित्वात् प्राङ्निपाते शकुन्ध्यादित्वादफारलोपे छ। अग्रयणमेव आग्रयणमित्याह ॥ आग्रायणीत्यन्यः (१) । विधेयएब वैधेयो (१) भाग्रयणमेवेति श्रीभोज इति पा० - ·G १२० गणरत्नमहोदधी मूर्खः। विधाया भोजनस्यापत्यमिव वैधेष इत्यन्ये । कुतुकमेव कौतुकम् । अ- गारमेव श्रागारम् । द्वौ दन्तावस्य विदन् । वयसि दन्तस्य दतृ । दनादेो । विदन्नेव द्वैदतो बालः । पतिरेव पालम् । सत्वन्तुरेव सात्वन्तयः । प्रतिभैध प्रातिभम् ॥ प्राति निसरकेण गतानां वक्तवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहास्यः सुचवां प्रयवृते परिहासः ॥ वियातएव वैयातो धृष्टः । सहसैव साहसम् । अविचार कृतं कर्म । अन्यस्तु । साहसं तु दनी दण्डः । सहसि बले भवं साहसमित्याह । वास्तव वार्तम् । यथा- हरिराकुमारमखिलाभिधान वित्-स्वजनस्य वार्तमयमन्धयुद्ध सः ॥ विगता दन्ता अस्य विदन्तः । विदन्तएव वैदन्तः बालादिः ॥ १७६ ।। वयश्चतुष्प्राश्यदशाहयुक्तः परिप्लवः पुष्पकसंयुतश्च । कृष्णः कुरङ्गेऽनिमिषेविसारी स्यादौषधं भेपजएव कामम् ।।१७७॥ वयएव वायसः काकः । वयःशब्दः सामान्येन पक्षिवाच्यपि विशेषे वर्त्तते शब्दशत्तिस्वाभाव्यात् । एवं वसुशब्दोऽपि द्रष्टव्यः । मानन्ति प्रावते वा तदिति प्राश्यम् । चतुर्भिः प्राश्यं चतुष्प्राश्यम् । तदेव चातुष्प्राश्यम् । दश नामान्यर्हति । दशाहः। सएव दाशार्हः केशवः । परिलवते परिप्लवः । सएष पारिलयः । चञ्चलः । पुष्पप्रकृतिः(१) पुष्पकम् । पौष्पकम् । कुसुमा- जनम् । कृष्णएव कार्णः कुरगः। भन्योगवादिः कृष्णः। वैसारिणः । मत्स्यः । अन्यो विसारी। देवदत्तादिः। प्रोपधिरेव । औषधम् । त्रिफलादि। अन्य नौपधयः । क्षेत्ररूढाः शङ्खपुष्पीप्रभृतयः । प्राकृतिगणवायम् । तेनान्येऽपि प्रयोगा द्रष्टव्याः ॥१७७॥ इति प्रज्ञादिः॥ अनन्तसोमेतिहसर्ववेदाः सुरवैकभावौ मणिकान्यभावौ । समीपसेनावसथदिभावा मालोपमाभेषजसर्वविद्याः ॥१७८॥ गयोऽनन्तादेरित्यनेनानन्तादेः शब्दगणात्स्वार्थे ग्यप्रत्ययो भवति । न अन्तोउनन्तः । अनन्त एव प्रानन्त्यम् ॥ न विद्यतेऽन्तो यस्य । (९) पुप्पमतिकतिरिति पा० । . - .. अनन्तः ।

·३ तद्वितगणाध्यायः ॥ १२९ यथा- . फालः । अनन्ता पृथ्वी । अनन्तं व्योम । मानन्त्यः काल इत्यादि । सोम एक सौम्यः । यथा- तेनाथ नाथदुरुदाहरणातपेन-सौम्यापि नाम परुषत्वमपि प्रपन्ना । जज्वाल तीक्ष्ण विशदासहसोगिरन्ती-वागर्चिपस्तपनकान्तशिलेव सीता ।। सौम्यम्। सोमइवालादकत्वात् सोम्य इत्यपि शाखादेराकृतिगणत्वात् । अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो-हरिहरिप्रस्यमयप्रतस्थे । इतिहेत्येव । ऐतिह्यम् । इतिहेति निपातसमुदाय उपदेशपारंपर्य वर्तते । इतिह स्मोपाध्यायः कथयति । इतिह घटे यक्षः प्रतिवसति । सर्व- वेदाएव सार्ववैद्यसू। सुखमेव सौख्यम् । एको भायो यस्य एकभावः । एकस्य या भावः । एकभावः । स एव ऐकभाव्यम् । मणिप्रकारो मणिकः । मणिक एव माणिक्यम् । रत्नविशेषः । अन्यो भावो यस्यासावन्यभावः । अन्यस्य वा भावोऽन्यभावः । अन्यभावएप मान्यभाव्यम् । यथा । प्रान्यभाव्यं तु कालश- ध्दव्यवायात् (१) । समीपमेव सामीप्यम् । सहेनेन वर्तते सेना । सेनैव सैन्यम् । एत्य वसन्त्यस्मिन्निति प्रावसथो गृहम् । श्रावसथ एव प्रावसथ्यम् । द्वयो- र्भावो द्विभावः । द्विभावएव द्वैभाव्यम् । भालैब माल्यम् । स्रक् । उपमैव । प्रौपम्यम् । भिषजइदम् । भेपजम् । यदा भिषज्यतीति भेषजः । करणा- स्यापि कर्तृत्वे पचायचि यलोपे च निपातनादेत् । भेषकमेव भैषज्यम् । सर्व विद्या एव सार्ववैद्यम् । यथा-सर्ववैद्यविदथातचातुर्वैद्यवैद्य इव तं विरहार्तम् ॥ १७८ ॥ सर्वलोकचतुर्विद्याचतुराश्रमषड्गुणाः । भावशब्दस्वरा विद्यालोककालास्त्रितः परे ॥ १७९ ॥ सर्वलोकाएव सार्वलोक्यम्। । चतस्त्र एव विद्याः चातुर्वैद्यम् । अथवा। चत्वारएव वेदाः । चातुर्वैद्यम् (२) । उभयत्राप्यनुशतिकादिदर्शनादुभयपदा- दावैच् । चत्वार एवाश्रमा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थयतिलक्षणाः । चातुरा. अस्यम् । षड्गुणा एव सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयलक्षणाः । षाड्गु. ययम् । यथा-अपडक्षीणपाडगुण्यमन्त्रीमकरकेतनः ॥ (१) महाभाष्ये-अइउणित्यस्य व्याख्याने । (२) चतुरो वेदानधीते चतुर्वेदः स एव चातुर्वैद्य इत्यधिकम् । । ० ·१२२ गणरत्नमहोदधी अयो भावाः । त्रयाणां वा भावाः त्रिभावाः । त्रिभाषाएव त्रैभाव्यम् । त्रय एव शब्दाः शब्द्यम् । तथाहि-पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इत्येकः । प- चकपाल इत्यपरः । पञ्चकपाल्यां संस्कृतस्तृतीयः । पाञ्चकपालमित्यवधाना- नास्ति चतुर्थः शब्द इति । त्रय एव स्वरा उदात्तानुदात्तस्वरितलक्षगाः । स्वर्यम् । तिस्रएव विद्या भान्वीक्षिकीत्रयीवा लक्षणाः । विद्यम् । विविध इत्यप्यन्यः । कश्चित् तिस्त्रएव विद्याः । त्रय एव वेदा इति वा । विद्यमित्याह । त्रयएव लोकाः त्रैलोक्यम् । त्रयएव काला वर्तमानभूतभ- विष्यल्लक्षणाः । त्रैकाल्यम् । त्रितइति त्रिशब्दादित्यर्थः ॥ १७ ॥ हासप्रधानकवयः समानसन्निधितदर्थसमयुक्ताः । .अथ चतुरो वर्णयुगौ शीलं शकटाङ्गजः प्राह ॥१८॥ हासएक हास्यम् । यथा-गूढसूचितरहस्यमहास्यः सुब्रुवां प्रववृते परि- हासः । प्रधानमेव प्राधान्यम् ॥ कविरैव काव्यः । दैत्यगुरुः । कुर्वादिस्यो गये सति काव्य इति च । समानमेव सामान्यम् । सन्निधिरेव सान्निध्यम् । सोऽ- थोऽस्येति तदर्थः । तदर्थ एव तादर्यम् । तच्छवदेन मरुत्यर्थो निर्दिश्यते । सममेव साम्यम् । चत्वारएक वर्गाः चातुर्वण्यम् । विमक्षत्रियविट्शूद्राः । चा- तुर्युग्यम् । शाकटायनस्तु पणप्रत्ययमानयशीलमेष शैलीयमाचार्य्यस्यैत्याह । जिनेन्द्रबुद्धिरनन्तरशब्दमप्यत्राधीते । तथा च तेन । अनुष्यानन्तर्ये विदादि भ्योऽजित्यत्र नह्ययं भावे प्य विहितः किंतहि स्वार्थ एव चातुर्वर्ण्यवदिति दर्शितम् ॥ प्राकृतिगणश्चायम् ॥ तेनान्येऽपि वेदितव्याः ॥ १० ॥ इत्यनन्तादिः ॥ आदिमध्यमुखान्तायप्रमाणपार्श्वयत्तदः । सर्वविश्वोभयैकान्यवक्षःपूर्वेदमः स्वरः ॥१८॥ शाद्यादेरित्यनेनाद्यादिभ्यः सम्भवद्विभक्त्यन्तेभ्यो यथासम्भवं तस्प्रत्ययो भवति । प्रादौ । आदितः । मध्ये मध्यावा । मध्यतः । एवं मुखे । मुखतः। अन्ततः । अग्रतः । प्रमाणेन प्रमाणावा । प्रमाणतः । पावैन । पार्वती- के निपेवेत । येन यस्मिन् वा। यतः । एवं ततः । सर्वतः। विश्वतः । उभयतः । एकतः । अन्यतः । वक्षस्तः । पूर्वतः । इत्तः । यथा-प्रयुक्तमप्य- स्तमिती वृथा स्यात् ॥ स्वरेण । स्वरतः ।।

·. . ३ तद्वितगणाध्यायः ॥ १२३ प्राकृतिगणवायम् । तेन वर्णतः । शब्दतः । अर्थतः । अभिधानत इत्यादयो द्रष्टव्याः । का पुनरत्र संभवन्ती विभक्तिः । तथाहि । याप्येपाश- वित्यत्र प्रयुक्तम् । शरीरतः कशः । शरीरेण कशइत्ययं तत्रार्थः । तेन तृतीया- न्तादनेन तसिः । तथा दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वेत्यस्य विवरणे भर्तृहरिः प्राद्यादित्वात्तसिः । खरवर्णाभ्यां दुष्ट इति तनापि तृतीयान्तादेव । एवंभूत- विषयमेवैतलक्षणमिण्ट्युपसंख्यानानां नियतविषयत्वात् । नच सर्व विषयोऽय. मिति स्मृतिरस्ति नापि सर्व विषयत्वे प्राकसूत्रप्रपञ्चस्यानेकणाक्षणस्यापादाना- दिग्रहणस्यान फलमस्ति सुबन्तात्तसित्युच्यमाने सर्वस्य संग्रहात् । तस्मादा- धादिभ्य इत्येतस्य सामान्यलक्षणात्वासंभवाद् यावदुदाहृतमिह शास्त्रे प्रमाण- तयोपगतः शिष्टैस्तावानेव विषयो नापरः । एवं च यएते तर्कग्रन्थेषु हेतुप- ञ्चम्यर्थे किंसर्वनामबहुभ्योऽन्यत्र तसन्ताः प्रयोगाः । तेषु यत्रापादानपञ्चमी सम्भवति तत्र साधुत्वत् । येषु तु न संभवति ते फालदष्टाएवापशव्दाः । न च तत्राद्भुतं बाहुल्येन तर्कग्रन्थेषु शब्दानां लक्षणविकलानामेव दर्शनात् । यस्त्वयं वेदविदामलंकारभूतो वेदाङ्गत्वात्प्रमाणितशब्दशास्त्रः सर्वहंमन्य उप- गीयते तेन कथमेतत्प्रयुक्तम् । नहि स्मरणतो यत्प्राक्तत्प्रत्यक्षलितीरितं वचनं राजकीयं वा वैदिकं वापि विद्यतइति तत्र हि दिग्योगलक्षणा दिशब्द इत्यनेनीपपदविभक्तिः पञ्चमी केन तस्यास्तसिः स्यात् । अन्ये तु हेतु पश्चम्य- न्तादपि तसमिच्छन्ति । यथा-~प्रमाणाद्धेतोः । प्रमागतः । तथा च सार्व- विभक्तिकस्तसिति तार्किकाः शतशी व्यवहरन्ति ॥१८॥ इत्याद्यादिः ॥ स्थूलश्चञ्चत्पत्रसूलाणुमापाश्चञ्चश्चित्रं गन्धहस्तेषुचूर्णाः । पानं वर्णो मूलमुद्रार्धपादाः पिष्टः शूलं पल्लवः सूत्रपत्रे ॥१८२॥ स्यूलादेरित्यनेन स्थूलादिम्यः शब्देभ्यः प्रकारवत्यर्थे को भवति जाती- यरोऽपवादः । स्थूलत्वविशेषयुक्तः पटः । स्थूलकः । तत्र स्थूलसदृशः स्थूलकः । स्थूलसामान्यस्य वायं भेदः स्थूलकः । चञ्चतीति चञ्चन् । चञ्चत्प्रकरः । चञ्चत्कः । चञ्चता गत्वरेण सदृशः । चञ्चत्कः । बृहता सदृशः वृहत्कः । मणिमण्डूक: खद्योतो वा। खद्योतस्तावदुन्मेषनिमेषाभ्यां चञ्चन्निवेत्युपमीयते मण्डूकोऽपि । श्वासमबन्धेन गत्वरइति मुणिः स्पन्दमानप्रमत्वात्तथोत्प्रेक्ष्यते। तथाल्योऽपि .. है ·१२४. गणरत्नमहोदधौ , प्रविकाशिनभत्वान्महानिब य उपलक्ष्यते तत्र मणौ वृहत्कशब्दो लोके प्रयु- ज्यते। तदाह ॥ चञ्चत्प्रकारश्चञ्चत्को वृहत्कइति चापरे । मणिमगडकखद्योतान्सादृश्येन प्रचक्षते ॥ तत्रोन्मेषनिमेपाभ्यां खद्योत उपमीयते । श्वासप्रवन्धैर्मण्डूकः स्पन्दमानप्रभो मणिः ॥ प्रविकाशिप्रभोल्योऽपि महान्य उपलभ्यते । बृहत्क इति तत्रैव मणौ शब्दः प्रयुज्यते ॥ पंत्रमूले प्रकारोऽस्य पत्रमूलकः ॥ अणुः प्रकारोऽस्य अणुकः । पटः । हुमणुकादिः पदार्थों गधाक्षाद्यन्तरप्रविष्टरविकिरणाप्रकाधितो रेणुर्वेत्यन्यः सुवर्णस्य षोडशांशो मापः । स प्रकारोऽस्य माषकम् । हिरण्यम् । भोजस्तु । अणोर्माषेषु । मापात्परिमाण इति सूत्रट्वये । अणुका माषाः । माषकः सुख- र्णपरिमाणमित्याह । चञ्चतीति चञ्चः। चञ्चः प्रकारोऽस्य चञ्चकः । चित्रप्रकारः चित्रका।बीपी। गन्धप्रधानः। पाषाणो गन्धः । गन्धः प्रकारोऽस्य गन्धकः । हस्तप्रकारः । हस्तकः । पताकत्रिपताकादिनृत्ताभिनयविषयप्रसिद्धः । इषुप्र- कारः-इषुकः । वाणविशेषः। इषुप्रकारोऽस्याः । इषुका । गोलिका । चूर्णप्र- कारः चूर्णकः । तालीशादिस्तांबूलाङ्गं वा । पानप्रकारः पानकम् । द्राक्षाश- करादिनिर्मापितम् । वर्णप्रकारः वर्णिका । गैरकादिः। परीक्षार्थ सुवर्णादि- मात्रा वा । मूलप्रकारः मूलकः । शाकविशेषः । स्त्रीत्वविवक्षायां मलिका । शङ्खपुष्पादिः। मुद्राप्रकारः मुद्रिका। अङ्गुल्याभरणम्। अर्धप्रकारः अधिका। पादप्रकारः पादिका। पिष्टप्रकारः पिष्टका । माषादिद्विदलधान्यचूर्णः ॥ शूलप्रकारः शूलिका । पल्लवप्रकारः पल्लविका । चणकादिपत्रं संस्कारयोग्य भक्ष्यम् । सूत्रप्रकारः सूत्रिका ॥ पत्रप्रकारः पत्रकम् । तमालपत्रमेव । लिखि- तलधुभूर्जखण्डवाचि तु ह्रस्वाल्पविवक्षायां फप्रत्यये मिद्धमा यथासंभवं सर्वत्र प्रकारे विवक्षिते शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्स्त्रीत्वमेव ॥ १२ ॥ हरितध्रुववाट्येक्षुमठमण्डपसंकलाः । वाट्यकालावदातास्तु सुरायामुदितास्त्रयः ।। १८३ ।। हरितप्रकारः हरितकम् । अश्वादीनां यवादिघासः । ध्रुवप्रकार: घुवकः । तिष्यादिगणने विचलितोऽङ्कसवातः । वाट्यप्रकारः वाट्यकः । - ·३ तद्वितगणाध्यायः ॥ १२५ अवदातात् मुरायां वाट्यकालाभ्यां सामान्येन फमत्ययइति यन्मतं तदपि स्वीकृतम् । इक्षुप्रकारः इक्षुकः (१) । मठप्रकारः मठिका । नानादेशागतानां द्रव्यरक्षास्यानम् । मण्डपप्रकारः मण्डपिका। शुल्कादायगृहीतस्थानम् । संक- लाप्रकारः संकलिका । वाटशब्देन विशिष्टं भाजनमुच्यते । तत्र साधुः । वाट्या। तत्प्रकारवती वाट्या सुरा भाजनपतिता वर्णोत्कर्षवती वाटिका(२) । एवं कालिकायदातिकार्थो (३)ज्ञेयः ॥ १३ ॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुण्डं बृहन्महत्चन्द्राः । एरंण्डमधु कुमायाः पुत्रश्वशुरौ च सज्ञायाम् ॥१८॥ तिलफालयोः प्रकारः तिलकालकः(४)। धान्यप्रकारः-धान्यकम् । का- लप्रकारः कालकः। तिलप्रकारः तिलकः । मणिप्रकारः मणिकः। मणिः प्रका- रोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रत्नभूतः प्रधान मनोज्ञश्च स मणिक इत्यन्ये । पुण्ड्कः-इक्षुविशेषः । बृहत्कः । ग्राम्यसमाजे श्रेष्ठः । महत्कः । चन्द्रकः । एरण्ड कः । इक्षुविशेषः । मधुकः(५) । कुमारीपुत्रकः । कुमारीश्वशुरकः । यथा- प्रतिवसति कुमारीपुत्रका वा कुमारी-श्वशुरफसदृशी वा ग्राम्यदेशे समृद्धिः । मणिकमधुकभासं पुण्ड्रकैरगह केक्षु, स्तवकितककुभस्तां तद्धवोऽस्मै शशंसुः ॥ (१) इक्षुक एरण्ड इत्यधिकमेकत्र । (२) पादार्थमुदकं पाद्यं तत्प्रकारा पाधिका सुरा । यथा प्रियातिथेः सत्काराय पाद्यं प्रदीयते । तथा कदाचित केनचित् सुरापि । ततः सा पाद्यसदृशी पाधिकाशब्देन व्यपदिश्यते । गण- रत्नमहोदधौ तु वाट्यकालावदातास्तु सुरायामुचितास्त्रय इति पठित्वा वाट- शब्देन विशिष्टं भाजनमुच्यते तत्र साधुर्वात्यो द्रवद्रव्यविशेषः । तत्प्रकारा घाटियका सुरू.भाजनपातिनी वोत्कर्षवतीत्युक्तमिति संस्करणकर्ता ज्यू- लियसएग्जेलिङितिनाना साहबेन टिप्पण्यामिदमुक्तम् ॥ (३) कालः श्यामलः प्रकारोऽस्य इति कालिका । प्रवदातो धवलः । प्रकारोऽस्या इत्यवदातिका सुरैवेत्यधिकं क्षचित् ॥ (४) शरीरे कृष्णविन्दुरूपं चिहम् ॥ (५) यत्तु एरण्डमधुकुमार्याः पुत्रः श्वशुरश्च संज्ञायामिति पठित्वा बर्द्धमानेनोक्तम् । एरण्डक इक्षुविशेषः । मधुकं नालिकेरासवम् । इति टिप्पण्यामुपलभ्यते ॥

·गणरत्नमहोदधौ कुमारीपुत्रः प्रकारोऽस्य कुमारीपुत्रकः । यथा कुमारीपुत्रः कश्चित्स- भायां प्रविशंमज्जते तथान्योऽपि य एवंविधः स कुमारीपुत्रकः । कुमारी- श्वशुरः प्रकारोऽस्य कुमारीश्वशुरकः । यस्य पुत्रः कुमा- सह दृष्टः स कुमारीश्वशुरः । यथा-पुत्रदोषेण स लज्जते तथान्योऽपि लज्जमानः कुमा. रीश्वशुरकइत्यन्यो व्याचष्टे (१) ॥ संज्ञायामिति गणसूत्रम् । तस्यार्थः । स्वप्रकृत्यर्थस्य प्रवृत्तिनिमित्तमन- पेक्ष्य यः शब्दः संज्ञारूपतयार्थान्तरे वर्तते तस्यानेन प्रत्ययः। फलम् श्राम- लकादि फलकंतु काष्ठादिमयम् । शूद्रशब्दो जातौ प्रसिद्धः । शूद्रको नाग वीरः। संतानः समानजातीयप्रवाहः। संतानकः सुरतरुः। कुब्ज बक्रं काष्ठादिवस्तु । कुब्जकस्तरूविशेषः । कुरवः कुत्सितो ध्वनिः । कुरवकस्तसविशेषः(२) । कद- म्वस्तरुः । कदम्बकं संघातः। भ्रमरः षट्पदः । भ्रमरकः क्रीडोपकरणम् । करमः क्रमेलकः । करभको धनुष्कोटिगुहैकदेशो वा कटकुड्यलक्षणः । नेत्रम् अक्षि । नेत्रकं मन्यानाकर्षकम् । फणो माषादिधान्यव्यक्तिरूपः । कणको लोहोपकरणम् । दण्डो यष्टिः । दण्डकश्छन्दो विशेषः कृशमार्गो वा । जम्बु- स्तरुविशेषः । जम्बुफा शगालः । स्त्रीत्वमपि केषांचित् । कुम्भो घटो मानविशेषो वा । कुम्भिका स्तम्भाधानी । नौरन्या। नौकाऽक्षितारका। ये तु कप्रत्ययमासाद्य स्वार्थत्यागेन जात्यन्तरे किंचिदाकारसाम्याद् यवाद्यास्तेषां प्रतिच्छन्देऽनर्चादेरिति कप्रत्ययो न पुनरनेन यवको ब्रीहिः (३) । न यव प्रकार एव जात्यन्तरत्वात् । एवमन्यत् । गोमूत्रम् । तदर्णमाच्छादनं गोमू- त्रिका । अन्या सुरा । अन्यस्तवर्णः सुराकोऽहिः । प्रकारः सादृश्यमिति बहुसंमतम् । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारहत्यन्येषामभिनिवेशः। यदाह- सादृश्यमेव सर्वत्र प्रकारः कैश्चिदिष्यते । भेदेऽपि तु प्रकाराख्या कैश्विदभ्युपगम् ।। मारुत्तिगणोऽयम् ॥ १४ ॥ इति स्यूलादिः ॥ (९) कुमारीश्वशुरकः । यस्य पुत्रः कुमार्या संगतः स यथा शिष्टममा प्रवेष्टुं लज्जते तथा यो लज्जमानः । स एवं व्यपदिश्यत इत्यधिकम् । (२) कुरुपकः-ग्रहविशेषइत्यधिकम् । (३) यव (ब्रीहिषु) गोमूत्र (माच्छादने ) सुरा (अहो) कृष्ण (तिलेपु) जीर्ण (शालिपु) [ सुराप्रकार: सुरावर्णोऽहिः सुराकः । गोमूत्रिका गोमूत्रवर्णा शादी] .

·१२७ ३ तद्धितगणाध्यायः ॥ अचासु पूजनार्थासु चित्रकर्मनटध्वजे । चञ्चारखरकुटीदासीवधिका नरि काश्यपः ।।१८५॥ प्रतिच्छन्देऽनर्चादेरित्यत्रा_देवर्जनात् को न भवति ॥ अर्चासु शिवा- कारः । शिवः । नर्हन् । स्कन्दः । श्रादित्यः । चित्रकर्मणि । दुर्योधनः । भीमः । नटे रामः । ध्वजे-गरुडः । मनुष्येऽभिधेये । क्षेत्रे सस्यरक्षणार्थ तृण- मयः पुरुषश्चञ्चा। चञ्चेव चञ्चा मनुष्यः । खरकुटी नापितमुण्डनशाला । खरकुटीव खरकुटी । दासीव दासी । वनिका धर्ममयी वरत्रा। वधिकेव . वनिका । मुख्यवल्लिङ्गसङ्ये इति वचनात् पुंलिङ्गेऽप्यर्थे स्त्रीलिङ्गतैव । काश्यपइव काश्यपः (१) ॥ १८५ ।। देवराजाजशङ्कुभ्यः करिसिन्धुशतात् पथः । सिद्धोष्ट्राभ्यां गतिग्रीवे वामाद्रजुः स्थलात्पथः ।।१८६॥ देवानां पन्थाः देवपथः । स यादृशः सद्गुणोपेतस्तरुनिकरच्छायाकलितः समतलः सजलो निरुपद्रवश्च तादृशोऽन्योपि देवपथः । एवं राजपथः (२) । अजपथः । शकुपथः (३) करिपथः । सिन्धुः समुद्गो नदी वा। तत्पन्थाइव सिन्धुपथः । शतं पन्थानो यत्र शतपथः । तत्तुल्यः शतपथः । सिद्धानां गतिः सिद्धगतिः। तत्तुल्यः सिद्धगतिः। उष्ट्रस्य ग्रीवा उष्ट्रग्रीवा । तत्तुल्य उष्ट्रग्रीवा । वामा कुटिला रज्जुः । वासरज्जुः । तत्तुल्यो वामरउजुः (४)। स्थलरूपः पन्थाः स्थलपथः। तत्तुल्यः स्थल पथः । इह पठितानामप्यन्यैः शाब्दिकैहस्त पुप्पमत्स्यशब्दानां(५) न युक्तः पाठः। तथाहि । हस्ताकारफाप्ठलोहाद्युपकरणं । .. (९) अचासु पूजनासु चित्रकर्मध्वजेषु च । इवे प्रतिकृती लोपः कनी देवपथादिष्विनि काशिकायाम् । (२) राजपथसदृशस्यं सदावहारादेः संज्ञा राजपथः । (३) शंकुसहितः संकटः पन्थाः शङ्कुपथस्तत्सदृशस्य दुराचारादेः सज्ञा शङ्कुपथः। थः। रथपथः। हंसपथः। वारिपथः इत्यधिकम् ॥ (४) तत्सदृशस्य खलादेः सज्ज्ञा वासरज्जुः ॥ (५) हस्तद्रव हस्तः। एवमिन्द्रः । पुष्पं पुष्पतुल्या प्रतिमा। दण्ड इव दण्डः। मत्स्यश्व मत्स्यः । कुण्डसिद्धपादिग्रन्थेषु कुण्डनिर्माणक्रियायां मत्स्याकारा रेखाः पतन्ति ता मत्स्यपदेन व्यवहियन्ते.॥

·१२८ गणरत्नमहोदधौ . + हस्तकः। पुष्पको विमानं भाजनं वा पुष्पकम्। मत्स्याकारश्चर्मचीवरादिच्छेदो मत्स्यकः । भोजोऽपि न हस्तदण्डपुष्पादिभ्य इत्यनेन प्रत्ययस्थितिमाह । श्राकृतिगणवायम् । तेनेन्द्रप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ १८६ ॥ इत्यर्चादिः ॥ अन्येषां तु मते देवपथादिः ॥ यावाभिन्नतराविवत्समयो लान्द्रप्रवालौ वट- ज्ञाताज्ञातपटा घटो बहुतरः स्तम्बोऽथ पूलः पुटः । पीतप्रष्ठकुटाश्च नित्यवयसी सत्वशाहाविमौ- भिक्षुस्तब्धपिटास्थिपुण्यबधिरा दोलाभृतौ जानु च ॥१८७॥ याचादेरित्यनेन यावादेः शब्दगणास्त्रार्थ कप्रत्ययो भवति वा । यवानां विकारो यावः । यावएव यावकः ।। गोमूत्रयावकाहारोदस्यिकोज्जानुकद्विजे । क्ष्मापतिः क्षौणिमाणिक्ये स वसिष्ठाश्रमेऽगमत् ॥ अलक्तक इत्यन्यः(१)। अतिशयेनाभिन्नम् । अभिन्नतरम् । अभिन्नतर- मेव अभिन्नतरकम् । यथा-अभिन्नतरके नाकाद्दानकेभ्यः पराङ्मुखे । जातके सर्वलोकानामज्ञातकविकर्मणि ॥ अविरेव । अविकः । यथा-- लूनकाविकलोमोत्थाले यस्कान्फन्दुकान करे । कुधान् हृदि वहन्तीभिः स कुमारी भिराकुले ॥ वत्स एव वत्सकः । मणिरेव मणिकः । लान्द्रमेव लान्द्रकम् । विरसं जलम् । प्रधालमेव प्रवालकम् । विद्रुमः पल्लवश्च । वटमेव वटकम् । भक्ष्य- विशेषः । ज्ञातएव ज्ञातकः । अज्ञातएव अज्ञातकः । पटएक पटकः घटएव घटकः । बहुतरएव बहुतरफः । अभिन्नतरबहुतरशब्दी तरवन्तावुप- लक्षणम् । तेन सुकरतरोपपन्नतरादयो द्रष्टव्याः । स्तम्बएंव स्तम्बकः । शा- ल्यादिकलापः (२)। पूलएव पूलकः तृणसंघातः । पुटएव पुटकः पत्रनि- र्मितः । पीतएव पीतकः पटादिः । " - (१) याव एव यावकः । स्तोकपका यवा यावफशन्देन व्यवह्रियन्ते । अलक्तकरसो यावक इत्यन्य इत्यधिकम् । (२) पृषोदरादित्वादनुस्वारलोपे स्तमकोपि स एव ।

·१२९ . - ३ तद्धितगणाध्यायः ॥ वृते वियातकैणानुग्रहणाणुकबुद्धिभिः । तनुकापीतकब्रह्मसूत्रराजर्षिसूनुभिः ॥ प्रष्ठ एव प्रष्ठकः। कुट एव कुटकः घटः । नित्यमेव नित्यकम् । वय. एव वयस्कः। प्रज्ञाद्यणि वायसश्च । सत्त्वानेव सत्त्वकः । दशाह एव दशाहकः। सात्वतो दाशार्हश्च । भिक्षुरेव भिक्षुकः । स्तब्धएव स्तब्धकः । शीतके वोष्णके वर्ती समाधिः स्तब्धके रहः । महो बृहतिकाच्छिन्नश्छन्नोपान्ते महर्षिभिः ॥ पिटो वंशदलादिमयं भाण्डम् । स एव पिटकः । अस्थ्येव अस्थिकम् । पञ्चमधातुः । पुरायमेव पुण्यकम् । बधिर एव बधिरकः । दोलैव दोलकः । भृतएव भृतकः कर्मकरः । जान्वेव जानुकम् ॥ १८७ ॥ दानस्नातौ कुत्सितवेदसमाप्त्योरणुमतो निपुणे। लूनवियातौ च पशौ शीतोष्णमृतावनौरसे पुत्रः ॥१८८॥ अनौरसइति कृत्रिमइत्यर्थः । कुत्सितं दानम् दानकम् । दानमन्यत् । स्नातएव स्नातकः । वेदं व्रतानि वा समाप्य यो वर्तते सएवमुच्यते । यस्मृतिः-गुरवे तु वरं दत्वा स्नायाद्वा तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा धुभयमेव वा ॥ केचित् पुण्यस्नातवेदसमाप्ताविति पठन्ति । तत्तु न हृदयहारि ॥ अणुको निपुणः । अन्यत्र । अणुर्बीहिः । लूनकः पशुः । वियातकः पशुः । विहानात्पशावित्यन्यः । अन्यत्र लूनो यवः । वियातो बदुः । शीतकः उष्णक ऋतुः । अन्यत्र शीतो वायुः । उष्णः स्पर्शः । कृत्रिमः पुत्रः पुत्रकः । पुत्र एवान्यः ॥१८॥ आच्छादने च वृहती शून्यं रिक्त तनुश्च सूत्रे स्यात् । क्रीडनकं च कुणाः सज्ञाशब्दस्तथेयश्च ।।१८९॥ बृहतिका । प्राच्छादनविशेपः । नित्यं कः । अन्यत्र वृहती । ओप- धिश्छन्दश्च । शून्यकम् । रिक्तम् । अन्यत्र शुने हितम् शून्यम् । तनुसूत्रम् तनुकम् । अन्यत्र तनुर्वत्सः । कन्दुकः । भ्रमरकः । गिनिकः । शृङ्गकम् । देवदत्तकः (१) । गुणनमेव गुणनिका । यथा- (१) क्रीडोपकरणवाचकानि ।, यथा शालमज्येष शालभजिका इत्यधिकम् । 3 ·। १३० गणरत्नमहोदधी हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तर्गुणनिकैव सा ॥ तथेयश्चेति ईयस्प्रत्ययान्तः शब्दः कप्रत्ययभाक् । श्रेयानेव श्रेयः । ज्यायानेव ज्यायस्कः । भूयानेव भूयस्कः । श्रेयएव श्रेयस्कम् । भूयस्कम् । ज्यायस्कमित्यादि । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन पिष्टातकादयो(१)द्रष्टव्याः ॥१८॥ इति यावादिः ॥ शाखास्कन्दमुखाग्राणि शरणं चरणोरसि । जघनं शृङ्गमेघाभ्रदुशिरः स्कन्धमेव च ॥१९॥ शाखाशर्करादिभ्यां याणावित्यनेन शाखादेः शर्करादेश्चेवार्थे याणी भवतः । पुरुषस्कन्धस्य वक्षस्कन्धस्य वा तिर्यक् प्रसृतमङ्गशाखेत्युच्यते । यथा शाखा पाीयता तथा कुलस्य यः पाश्र्वायतोऽङ्गभूतः स शाखेव शाख्यः । अन्ये तु शाखायास्तुल्यः शाख्यः । यथा-शाखा वृक्षस्य शोभाकरी तथा कुलस्य शोभाकरः पुरुषः शाख्य इति तुल्यत्वमाहुः । स्कन्दः स्वामी । तंतुल्यः स्क. न्धः(२)। मुखमिव मुख्यः । यथा-मुखं हस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्यः प्रथमम- वलोक्यते तथाऽन्योऽप्येवमुच्यते । कश्चिन्मुख्यं नालिकेरमित्याह ॥ अग्नमिव अनमः । प्रधानभूतः । शीर्यते भयमस्मादिति शरणम् । आर्तत्राणम् । तत्तु- ल्यः शरण्यः परित्राता । चरणाविव चरण्यः । यथा-चरणी शरीरस्य प्रक- घेको तद्वत् कुलस्य प्रकर्षकएवमुच्यते । उर इव उरस्यः । यः कार्येषूपगतेषु ससत्त्व उरः प्रयच्छति स एषमुच्यते । जघनमिव निकृष्टो यः स जघन्यः । शृङ्गमिय यः सर्वस्याप्युपरिवर्ती स शृङ्ग्यः । मेघइव यः सन्तापापनेता स मेध्यः । अनमिव य आच्छादकः सोग्नयः । द्रुरिव द्रव्यम् अयं राजपुत्रः यथा--द्रुमः फलपुष्पपालवादिभिरर्थिनः कृतार्थयति स हि भवनमहंतीति भव्यो भवत्यात्मवानिति द्रव्यमुच्यते (३) । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्य- मिति । पुरुषार्थसाधक्त्वाद्धिण्यादिकमपि द्रव्यम् ॥ (९) तेन पिष्टातकादयोप्यत्र द्रष्टव्या इति वर्द्धमानसूरिराह । पिटातः सुगन्धिचूर्ण स एय पिष्टातफः ॥ (२) स्कन्द इव यः शत्रुशोषकः स स्कन्ध इत्यधिकम् ॥ (३) कृतार्थयति तथा स इत्यर्थः । भवमर्हति भव्यः । यथा द्रुमः फल- पुप्पपलवादिभिः स्वाश्रितान् कृतार्थयति । एवमर्थिनः स्वसम्पदा कृतार्थय. नात्मवान् पुरुपो द्रव्यमित्युच्यत इति प्रा० ॥

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १३१ निद्रव्यो ह्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रधश्यत तेजसः । निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निवेदमापत्स्यते । शकटाङ्गजस्तु द्रुण स्तुल्यं द्रव्यं द्रुशब्दं नपुंसकमाह ॥ शिरइव शीर्षण्यः । प्रधानभूतः । शिरसः शीर्षन्नवादावित्यनेन शीर्षन्नादेशः । स्कन्धइव यो बलस्याश्रयः स स्कन्ध्यः ॥ १० ॥ इति शाखादिः॥ शर्करा लोमगोपुच्छगोलोमानि कपालिका । नराची शतपत्रं च पुण्डरीककपाटिके ॥१९१॥ 'शर्करेव शार्करं दधि मधुरत्वात् । शार्करी मृत्तिका कठिनत्वात् ॥ शर्कराशब्द इक्षुविफारे सिकतास्वपि वर्तते । लोमेव कोमलस्पर्शत्वात् । लोमनं वस्त्रम् । गोपुच्छमिव गौपुच्छो दण्डः । गोलोमेव गौलोमनम् । ब्रह्मादी- नामित्यनेन नियमितत्त्वादन्त्याजादिलोपाभावः । भोजेन गौलोममित्युदा- हृतम् । तत्तु न संगच्छते । न लोपस्य नियमेन व्यावर्तितत्वात् । कुत्सितम् अज्ञातं वा कपालम् कपालिका । कपालिकेव कापालिकं कंसादिपात्रम् । नरानञ्चति नराची । तत्तुल्यं नाराचम् । शतपत्रमिव शातपत्रम् । पुण्डरी- कमिव पौण्डरीकम् । इस्त्रः कपाटः कपाटिका । कपाटिकेस कापाटिकम् ॥ वामनः कपिष्टिकेत्याह ॥ कंवाष्टिकेति शकटाङ्गजः । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन सिकतानकुलादयो ज्ञातव्याः ॥ ११ ॥ इति शर्करादिः ॥ अङ्गुली रुरुहरी कपिबद्ध् कर्कमण्डरतरोमुनयश्च । शष्कुली कुलिशलोहितगोणी-वल्गुमण्डलखला भरुजश्व १९२ अङ्गुल्यादेष्ठणित्यनेनाङ्गुल्यादिगणादिवाथै ठण् भवति । वामनस्य तु तदादेष्ठगिति सूत्रम् । अङ्गुलिरिव दीर्घायते प्राङ्गलिकः । प्राङ्गुलिकी । मणिशलाका । रुरुरिव रोरुकः । हरिरिव हारिकः । कपिरिव कापिकः । बभ्रुरिव बाभ्रुकः । कर्कइव कार्किको गौर्गवयो वा। कार्किकं यशः ॥ यथा ममैव सिद्धराजवर्णने- प्रत्युप्तमुक्ताफल पद्मरागप्रस्पर्धिभिस्तोषितविश्वलोकैः । यशोऽनुरागैस्तय सिद्धनाथ चक्रे जगत्कार्किकलौहितीकम् ॥ . पक्षे कर्कलोहितशब्दयोष्ठीकणपि । कर्कलोहिताहीकण वेति शकटा- गजमतं स्वीकृतम् । मण्डरदव माण्ड रिकः । तरइव तारसिकः । मुनिरिव ·१३० गणरत्नमहोदधी हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तर्गुणनिकैव सा ॥ तधेयश्चेति ईयस्प्रत्ययान्तः शब्दः कप्रत्ययभाक् । श्रेयानेव श्रेयस्कः । ज्यायानेव ज्यायस्कः । भूयानेव भूयस्कः । श्रेयएव श्रेयस्कम् । भूयस्कम् । ज्यायस्कमित्यादि । प्राकृतिगणोग्यम् । तेन पिष्टातकादयो(१)द्रष्टव्याः ॥१८॥ इति यावादिः ॥ शाखास्कन्दमुखाग्राणि शरणं चरणोरसि । जघनं शृङ्गमेघाभ्रद्रुशिरः स्कन्धमेव च ॥१९०॥ शाखाशर्करादिभ्यां याणावित्यनेन शाखादेः शर्करादेश्चेवार्थ याणी भवतः । पुरुषस्कन्धस्य वृक्षस्कन्धस्य वा तिर्यक् प्रसृतमङ्गशाखेत्युच्यते। यथा शाखा पावीयता तथा कुलस्य यः पाश्र्वायतोऽङ्गभूतः स शाखेव शाख्यः । अन्ये तु शाखायास्तुल्यः शाख्यः । यथा-शाखा वृक्षस्य शोभाकरी तथा कुलस्य शोभाकरः पुरुषः शाख्य इति तुल्यत्वमाहुः । स्कन्दः स्वामी । तत्तुल्यः स्क. न्यः(२)। मुखमिय मुख्यः । यथा-मुखं हस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्यः प्रथमम- वलोपते तथाऽन्योऽप्येवमुच्यते । कश्चिन्मुख्यं नालिकेरमित्याह ॥ अग्रमिव अनमः । प्रधानभूतः । शीर्यते भयमस्म स्मादिति शरणम् । प्रार्त्तत्राणम् । तत्तु- ल्यः शरण्यः परित्राता । चरणाविव चरण्यः । यथा-चरणौ शरीरस्य प्रक- र्षको तद्वत् कुलस्य प्रकर्षकएवमुच्यते । उर इव उरस्यः । यः कार्येषूपगतेषु ससत्त्व उरः प्रयच्छति स एषमुच्यते । जघनमिव निकृष्टो यः स जघन्यः । शृङ्गभिव यः सर्वस्याप्युपरिवर्ती स शृङ्ग्यः । मेघइव यः सन्तापापनेता स मेध्यः । अचमिव य भान्छादकः सोनिमः । द्रुरिव द्रव्यम् अयं राजपुत्रः । यथा--द्रमः फलपुष्पपलवादिभिरर्थिनः कृतार्थयति स हि भवनमहतीति भव्यो भवत्यात्मवानिति द्रव्यमुच्यते (३) । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्य- मिति । पुरुषार्थसाधकत्वाद्विण्यादिकमपि द्रव्यम् ॥ (१) तेन पिष्टात कादयोप्यत्र द्रष्टव्या इति वर्द्धमानसूरिराह । पिष्टातः सुगन्धिचूर्ण म एव पिष्टातफः ॥ (२) स्कन्द दव यः शत्रुशोषकः स स्कन्ध इत्यधिकम् ।। (३) कृतार्थयति तथा स इत्यर्थः । भवमर्हति भव्यः । यथा द्रुमः फल- पुप्पपल्लवादिमिः स्वाश्रितान् कृतार्थयति । एवमर्थिनः स्व सम्पदा कृतार्थय- न्नात्मवान् पुरुपो द्रव्यमित्युच्यत इति प्रा० ॥

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १३१ निद्रव्यो ह्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यति तेजसः । निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निधंदमापत्स्यते ॥ शकटाङ्गजस्तु द्रुण स्तुल्यं द्रव्यं द्रुशब्दं नपुंसकमाह ॥ शिरइव शीर्षण्यः । प्रधानभूतः । शिरसः शीर्षन्नणादावित्यनेन शीर्षन्नादेशः । स्कन्धाइव यो बलस्याश्रयः स स्कन्ध्यः ॥ १० ॥ इति शाखादिः॥ शर्करा लोमगोपुच्छगोलोमानि कपालिका नराची शतपत्रं च पुण्डरीककपाटिके ॥१९१॥ शर्करेष शार्करं दधि मधुरत्वात् । शार्करी मृत्तिका कठिनत्वात् ॥ शर्कराशब्द इक्षुविफारे सिकताखपि वर्तते । लोमेव कोमलस्पर्शत्वात् । लौमनं वस्त्रम् । गोपुच्छमिव गौपुच्छो दण्डः । गोलोमेव गौलोमनम् । ब्रह्मादी- नामित्यनेन नियमितत्वादन्त्याजादिलोपाभावः । भोजेन गौलोममित्युदा- हृतम् । तत्तु न संगच्छते । न लोपस्य नियमेन व्यावर्तितत्वात् । कुत्सितम् अज्ञातं वा कपालम् कपालिका । कपालिकेव कापालिकं कंसादिपात्रम् । नरानञ्चति नराची । तत्तुल्यं नाराचम् । शतपत्रमिव शातपत्रम् । पुण्डरी- कमिव पौण्डरीकम् । हूस्वः कपाटः कपाटिका । कपाटिकेस कापाटिकम् ।। वामनः कपिष्टिकेत्याह ॥ कंवाष्टिकेति शकटाङ्गमः । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन सिकतानकुलादयो ज्ञातव्याः ॥ ११ ॥ इति शर्करादिः ॥ अङ्गुली रुरुहरी कपिबधू कर्कमण्डरतरोमुनयश्च । शष्कुली कुलिशलोहितगोणी-वल्गुमण्डलखला भरुजश्च १९२ अगुल्यादेष्ठणित्यनेनाकुल्यादिगणादिवाथै ठण् भवति । वामनस्य तु तदादेष्ठगिति सूत्रम् । अङ्गुलिरिव दीर्घायते प्राङ्गुलिकः । प्राङ्गुलिकी । मणिशलाका । रुरुरिव रोरुकः । हरिरिव हारिकः । कपिरिव कापिकः । बभ्रुरिव वार्धकः । कर्कइव कार्किको गौर्गवयो वा । कार्किकं यशः ॥ यथा ममैव सिद्धराजवर्णने- प्रत्युप्तमुक्ताफल पद्मरागनस्पर्धिमिस्तोषितविश्वलोकैः । यशोऽनुरागैस्तव सिद्धनाथ चक्रे जगत्कार्किकलौहितीकम् ॥ . पक्षे कर्कलोहितशब्दयोष्ठीकणपि । कर्कलोहिताहीकण वेति शकटा- गजमतं स्वीकृतम् । मण्डरदव माण्ड रिकः । तरइव तारसिकः । मुनिरिव ·इत्यङ्गुल्यादिः ॥ १३२ गणरन महोदधी मौनिकः । शण्कुलीव शाकुलिकः । कुलिशमिव फौलिशिकः । लौहितमिव लौहितिकः-स्फटिकः । स्वयमलोहित उपाश्रयवशात्तथावभासते । गोगीव गौणिकः । वल्गुरिव वाल्गुकः । मण्डलमिव माण्डलिकः । खलाइव खालिकः । भरुजइव भारुजिकः । विद्वान् ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन उदश्विद्भरमगड्वा- दयोगटव्याः ॥ १२ ॥ विनयविशेषसमूहाः समयात्ययसम्प्रदानसङ्गतयः । व्यवहारसमुत्कर्षाकस्मादनुगादिसङ्ग्रामाः ॥१९३॥ विनयादेरित्यनेन विनयादेः शब्दगणाहण् भवति स्वार्थ । विनयएव वैनायिकः । विशेष एव वैशेषिकः । समूहएव सामूहिकः । समयएव साम- यिकः । एवम् प्रात्ययिकः । साम्प्रदानिकः । साङ्गतिकः । सङ्गतमेव साङ्ग- तिकम् । साङ्गतिक मालापः। साङ्गतिकी व्यवस्थेति वामनः । व्यावहारिकः। सामुत्कर्षिकः । आकस्मिकः । प्रानुगादिकः । सानामिकः ॥१३॥ सपदातिसमाचाराः समायमुक्ताकथञ्चिदुपचाराः । निर्मितहस्वादेशो बुधैरुपायध्वनिः कथितः ॥१९॥ पदातिरेव पादातिकः । समाचारएव सामाचारिकः । समायएव सा- मायिकः । मुच्यते शुक्तिभिः मुक्ता । मुक्तैव मौक्तिकम् । कथञ्चिदेव कापच्चि- त्कम् । उपचारएव औपचारिकः । उपायएव प्रौपयिकम् ॥ स वैनयिफयान्सामयिकस्यात्ययिकं त्यजन् । तमोपयिकवानसेनां निवेश्य बहिराविशत् ॥१॥ स सामूहिकमुत्सृज्य मुनिसाङ्गतिकाय यान् । पिप्रिये पादयोः पृथ्व्याः पतिः प्रेम्णेष पीडितः ॥२॥ अनौपचारिकैः सामाचारिकव्यावहारिक यान्ति देशेपिकः सामुत्कर्पिकं सत्सु साधवः ॥३॥ कान्नित्केन फसिचित्सोग्नुमेने तु सञ्चरान् । नृयीरो वीरसेनादोन्मनोमुत्साम्प्रदानिकान् ॥४॥ प्रथाकस्मिफमाहानुगादिको याचिफस्य तम् । मारुतिगणोऽयम् । तेन त्रिवर्णप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥१४॥ इति विनयादिः॥ .

·" (२२ काकतालं च खल्वाटबिल्वे चान्धकवर्तकम् । अर्धाच जरतीश्येनात्कपोतो घुणतोऽक्षरम् ॥१९५॥ काकतालइत्येवं प्रकारेभ्यः शब्देभ्यः काकतालीयादय इत्यनेनेवार्थे अप्रत्ययो निपात्यते । काकश्च तालच काकतालमिति द्वन्द्वे लक्षणया पततः काकस्य निपतता तालेन चित्रीयमाणः संयोग उच्यते । तत्तुल्यः काकताली- यः(१)। खल्वाटविल्पयोरिव खल्वाटविल्वीयः। यथा-खल्वाटः पर्यटन्नतर्कितं श्रीफलतरोरधस्तादागतो दैववशाच्च विल्वमुपरि पतितं तद्वदन्योऽप्युभयवस्तु- संयोग एवमुच्यते । अन्धकश्च वर्त्तका च अन्धकषर्तकम् । अन्धकस्य वर्तकाया उपर्यंतर्कितः पादन्यास उच्यते । तत्तुल्यम् । अन्धकवर्तकोयम् । अर्धजरती. शब्दोऽर्थजरतीकामने वर्तते । तदिव यत्तद् अर्धजरतीयं कार्यम् । यथा स्त्री न तरुणी श्लथस्तनत्वात् कशकेशत्वान्न जरती वक्तुं शक्यते तदसिद्धासिद्ध प्रयोजनम् ॥ श्येनकपोतयोरिव श्येनकपोतीयो दुर्योगः । यथा-कपोतोऽत- कितमागतेन श्येनेन गृहीतत्तथाकस्मिको यो दुर्योगः स एवमुच्यते । घुणो- रिकरणात्कञ्चिन्निष्यन्नमक्षरम् । घुणाक्षरम् । तदिव यदकुशलेन देवान्निष्य- द्यते (२)तधुणाक्षरीयम् ॥ १८५ ॥ पुरुषः शरतो ज्ञेयो गोमयात्पायसं मतम् । कृपाणः स्यादजातश्च शर्करोन्मजनं तथा ॥१९६॥ शरश्च क्षिप्तः प्राकाराच्च पुरुष उत्थितः स तेन हतः । तत्तुल्यं शरपु- रूषीयम् । गोमयपायसयोरिव गोमयपायसीयम् । यथाऽजया भूमि खनन्त्या- त्मवधाय कृपाणो दर्शितस्तत्तुल्यं वृत्तं केनचिदात्मविनाशाय कृतम् । अजा- (९) काकतालीयम् । अजाकृपाणीयम् । अन्धकवर्तकीयम् । अतर्कितो पनतं चित्रीकरणमुच्यते । तत्कथम् । काकस्यागननं यादृच्छिकं तालस्य पतनं च । तेन तालेन पतता काकस्य वधः कृतः । एवमेव देवदत्तस्य तत्रागमनं दस्यूनां चोपनिपातः। तैश्च तस्य वधः कृतः। तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काफतालसमागमसदृश इत्येक उपमार्थः । यश्च देवदत्तस्य वधः स काकतालवधसदृश इति द्वियीय उपमार्थः । तत्र प्रथमः समासार्थः । द्वि- तीये प्रत्यय इत्यधिकम् ॥ (२) निष्पाद्यतइति पा० । २९ , - ·१३४ गणरत्नमहोदधी । कृपाणीयम् । शर्करा च क्षिप्ता पुरुषस्य चोन्मज्जनं तत्तुल्यं शर्करोन्मज्जनीयम् । आकृतिगणश्चायम् । तेन तिन्दुफज्योतिपीयमित्यादयो द्रष्टव्याः ॥१६॥ इति काकतालादिः । पर्श्वसुरभरतरक्षोबलीकवयःपिशाचवसुमरुतः । सत्वदुशीनरकर्षापणास्त्रिगतीशनिदशाहीः ॥ १९७ ॥ पशुभ्योऽण शस्त्रजीविसङ्घादित्यनेन पर्वादेर्गपादस्त्रियां स्वार्थेऽण भवति ॥ पर्शारपत्यं पार्शवः शस्त्रशीविसङ्घः । पार्शवी । पर्शवः । प्रासुरः। मासुरौ । असुराः । भारतः । भारतौ । भरताः । भोजस्तु भातः । भात्ती । भर्ता इत्याह । यथा-पार्शवाशनबालीकपिशाचासुरराक्षसान् । शिष्याः सभातत्रैगन्सकार्षापणवायसान् । राक्षसः । राक्षसी । रक्षसः । रक्षांसोत्यन्यः । बाह्नीकः । वाह्नीको । वलीकाः। बलिक इत्यन्यः ॥ वायसः । वायसी। वयसः। पैशाचः । पेशाची। पिशाचाः । एवं मारुतः । सात्वतः । भौशीनरः ॥ कार्षापणः । गतः । शाशनः । दाशार्हः ॥ अस्त्रियामिति किम् । पशूः स्त्री । जङयुतोऽरज्ज्वादेश्चेत्यूङ् । रक्षाः॥ शस्त्रजी विसंघादिति किम् । असुरः(१) ॥१॥ इति पर्वादिः ॥ दामनिबैन्दवितुलभाः शातपि सार्वसेनिकाकन्दि । सावित्रीपुत्रौडविमोजायनकाकदन्तकयः ॥१९८॥ दामनिभ्यश्च इत्यनेनेभ्य आयुधजीवसङ्घवाचिभ्यश्लो भवति । दाम- नयः शस्त्रजीविसंघः । दामनीयः । दामनीयौ । दामनयः । वैन्दवीयः । वैन्दवीयौ । बैन्दवयः । तुलया भान्तीति तुलभाः । शस्त्रजीविसङ्घः । पृषोद- रादिः तुलभीयः । शाव्रुतपीयः । सार्वसेनीयः। कीकन्दीयः । काकन्द किरिति भोजः । सावित्रीपुत्रीयः । औडवीयः । भौज्जायनीयः। काफदन्तकीयः ॥१८॥ प्रौलंपिराच्युतदन्तिः शाकुन्तकिराविदन्तिरौदङ्किः । ज्ञेयश्च वैजवापिविन्दुश्वात्राच्युतन्तिश्च ॥१९९।। (१) सासुरवृति पा० । . - ·। ३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १३५ औलपीयः । श्राच्युतदन्तीयः । शाकुन्तकीयः । प्राविदन्तीयः । औदकीयः । प्रौदकिरित्यन्यः । बैजवापीयः । बिन्दवः शस्त्रजी विसंघः । बिन्दवीयः । बिन्दवीयौ । बिन्दवः । अच्युतोऽन्तो यस्यासो। अच्युतन्तः । पृषोदरादित्वात्पररूपे । ग्नाच्युतन्तीयः । मौज्जायनशब्दो नडादिफणन्तः । तुलभबिन्दुशब्दावप्रत्ययान्तौ । शेषास्त्विजन्ताः ॥१९॥ ब्राह्मगुप्तस्त्रिगर्तेषु कौएडोपरथजानकी । दाण्डकिर्जालमानिश्च षष्ठः स्यात्क्रौष्टुकिस्तथा ॥२०॥ ब्राह्मगुप्तीयः । ब्रह्मगुप्त इति वामनः । कौण्डोपरथीयः। कुण्ठोऽतीक्षण उपरथः समीपवर्ती रथो यस्य स कुण्ठोपरथः । तस्यापत्यं शिवाणि । कौण्ठोपरथ इति शाकटायनः । जानकीयः । दाण्डकीयः । जालमानीयः । क्रौटुकीयः । एषां प्रथम द्वितीयौ शिवाद्यणन्तौ । अन्ये त्विजन्ताः । त्रिगत- विति किम् । कौण्डोपरथ्यः । कौण्डोपरथ्यौ ॥२००॥ इति दामन्यादिः ।। कम्बोजोजवनश्चोलो मुरलः केरलः शकः । खसो जतॊ व्युपापेभ्यो धारयश्च मतों बुधैः६१) ।।२०१॥ कम्बोजादेः श्लुगित्यनेन कम्बोजादेर्गणागाष्ट्राख्यात् क्षत्रियवाचिनस्त- स्या पत्यं राजा वेत्यर्थे जातस्याजादेः श्लुग्भवति ॥ कम्बोजस्यापत्यं राजा वा। कम्बोजः । एवं जवनः । चोलः। मुरलः । केरलः । शकः । खसः । जतः। चोलशकखसजर्तानां द्वनचां पुरुवयमगधेत्यादिना, कृतस्याणः श्लुक शेषेभ्य- चोलकेरलनाथं तमापतन्तं विलोक्य सः । शकं मशफवन्मेने कम्बोजमजवन्नृपः ॥ भोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् । अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ विधारयः। उपधारयः। भाधारयः। अपधारयः ॥२०१॥ इति कम्बीनादिः ।। स्त्वजः ॥ (१) कम्बोजश्चोलयवनौ मुरलः केरलः शकः । खसो जतौ व्युपापेभ्यो राधयश्च मतो बुधैरिति कम्बोजादिसङ्ग्रह पद्यं गणरत्नमहोदधौ पट्यताति टिप्पण्यामुपलभ्यते ।

·. है . ९३६ गयरनमहीदी भर्गः करूपसुस्थालकरनीराः केकयोरसौ। त्रिगर्तशाल्वकौरव्या भरतोशीनरौ क्वचित् ।।२०२।। अतोऽप्राच्यभर्गादेरित्यनेन प्राच्यभर्गादिवर्जिताद्राष्ट्राख्याद्राजवाचिनः स्त्रियामतः एलुग् भवति ॥ शूरसेनस्यापत्यं शूरसेनानां वा राजी शूरसेनी। उशीनरी ॥ भर्गादिभ्यः । भार्गी। कारुपी। करुशइत्यन्यः । सौस्याली । सुस्थल इति भोजः । फश्नलमीरयत्यपनयतीति कश्मीरः । ततोऽञ् । का- श्मीरी सथा-काश्मीरीकुचकुम्भविभमफरः शीतांशुरभ्युद्गतः ॥ केकयस्यापत्यं केकयानां वा राज्ञी। मित्रयुप्रलयकेकयस्येय यादेरिस्वति। भारजियादेरिति च । कैकेयी ॥ तं कर्णमूलमागत्य रामे श्रीन्यस्यतामिति । कैकेयी शङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा ॥ उरसस्यापत्यम् औरसी। उरस्त्यन्यः। त्रिगतस्यापत्यं त्रिगर्तानां वा राजी गर्ती ॥ शाल्वस्यापत्यं शाल्वाना वा राज्ञी। पचत्वादणि नेप्रत्यये शाल्वाद्वि स उच्यते । शाल्वी। कौरवी । कौरव्यशब्दः क्षत्रियसमानवचनो- स्ति तस्माद कचिदिति शाकटायनेन भरतोशीनरशब्दावुत्सादिषु पठ्यते । तयोरिहोपादानात्सत्यप्यणपधादे चेत्यस्मिन्नुत्साद्यजं आधिवाजेव भवतीति जाप्यते । तेन भरतानां राजानी भरताः। उशीनराणाम् उशीनरा इति राज्ञि श्लुक सिद्धा। उत्साद्यजि त्वगोत्रत्वान्न स्यात् । स्त्रीणां राज्येऽनधि- कारागाजनि प्रत्ययो न भवतीति भोजः ॥ २२ ॥ इति भर्गादिः ॥ बाहुः स्यात्खरनादिपुष्करसदौ प्राकारमधर्जुनौ जङ्घाशृङ्खलतोदिबिन्दुशिरसः संकर्षणोदश्वितौ । चूडारामसुधामलोमतकलाजीगर्तकृष्णानडद- विज्ञेयाश्च वचाकुसप्तजलडाः साम्बोप्रवाक्पणी ॥२०३॥ अबाहादेरिजित्यनेन बाहुशब्दप्रभृतिभ्यस्तस्यापत्यमित्यर्थ इञ् भव- ति ॥ माधते परवलमिति बाहुनाम क्रश्चिदाद्यपुरुषः । तस्यापत्यं बाहविः । खरयन्नदतीति सरनादौ । तस्याप्रत्यं खारनादिनुपः । पौष्करसादिर्मुनिः । प्राकारं मर्दयतीति प्राकारमर्दी । तस्यापत्यं प्राकारमर्दिपः । अर्जुनस्य मार्जुनिः । जवायाः जाहिर्नृपः । शृङ्खलानि तुद्दति मोचयतीति शृङ्खलतोदी -- ·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १३७ नृपः । तस्य शाईलतोदिः । शृङ्खलनोदीति भोजः । विन्दोः । वैन्दवित्रं- षिः । शिरसशब्दस्तदन्तः केवलस्यापत्यप्रत्ययासंभवात् । हस्तिशिरसोऽपत्यं हास्तिशीर्षिः । यथा--कादम्बर्याम् । श्रूयते हि पुरा फिल स्थूलशिरा नाम महातपा मुनिरखिलत्रिभुवनललामभूतामप्सरसं रम्भाभिधानां शशाप । तस्यापत्यं स्थौलशीर्षिः। सङ्कर्षणस्य सांकर्षणिनृपः । सङ्कर्षणस्यादन्तत्वादिनि सिद्धे पाठः । शिवाघृषिवृष्णिकुर्वन्धकादिति विशेषवचसा प्राप्तस्याणो बाध- नार्थः । एवमदन्तेषु सर्वेष्वपि द्रष्टव्यम् । उदश्वितः । औदशिवतिर्ऋ षिः । चूडेव चूंडा काचित् । तस्याश्चौडिर्मुनिः। रामस्य रामिः । सुधाम्नः । सौधा- मिर्मुनिः । लोमन्शब्दस्तदन्तः । औडुलोमिः । शारलोमिः । वकलायाः वार्कलिः । अनीगर्तस्य प्राजोगतिः। एत ऋषयः। कृष्ण य कार्णिः । थया- कार्णिः प्रत्यग्रहीदेकः सरस्वानिव निम्नगाः ॥ अनडुहः प्रानडुहिर्ऋषिः । वचाकोः वाचाकविः । सप्तानाम् साप्तिः। जलडायाः जालडिः । सहाम्बया वर्तते साम्बः तस्यापत्यं साम्बिः । उप- वाकोः । औपवाकविः । पणिनः पाणिनिः । एत ऋषयः ॥ २०३ ॥ दुर्मित्रानुरहत्सुनामककलोदङ्कासुरा मूषिका- पञ्चोदञ्चुकुनामसत्यकगदाः स्युः क्षेमधृत्वी सखा । प्रद्युम्नध्रुवकानिवाकुलहकासंसेविमध्यंदिना- वल्मीकस्तृणविन्दुशूरधुवकाउद्दालकाष्टारुणाः ॥२०४॥ दुर्मित्रायाः दौर्मित्रिः। अनुरहतः भानुराहतिः । सुनाम्नः सौनामिः । सुदामन्नित्यन्यः । कृपलायाः कार्कलिः । उदङ्कस्य प्रौदङ्किः । असुरस्य मासु- रिः । मूषिकेव मूपिका । तस्या भौषिकिः । एतऋपयः । पञ्चानाम् पाञ्चिः । उदञ्चोउपत्यम् औदञ्चिः । गणपाठान्नलोपाभावः । अर्धा वात्र गम्यते । अपर उदञ्चित धातुमानं निर्दिशन्ति । तन्मते प्रातिपदिकाढातुरूपात्प्रत्ययः । यथा । उदीचोऽपत्यम् प्रौदीचिः । केचिद् उदश्चित्यत्रोकारमुच्चारणार्थं न मन्यन्ते तन्मते । औदञ्चविः । कुनानः कौनामिन॒पः । सत्यकस्य सात्यकि- नृपः । गदस्य गादिर्नृपः । क्षेमधृत्विनः। मत्विः । सख्युः । साखिः । प्रद्युम्नस्य प्राद्युम्निः । ध्रुवकायाः प्रोवकिः । नियाकोः । नैवाकविः । . - ·- १३८ गणरत्नमहोदधौ लहकायाः लाहकिः । लगहेत्यन्यः । एतऋषयः । संसेयिनः । सांसेविपिः। मध्यंदिनस्यः माध्यंदिनिः । वल्मीकस्यः बाल्मीतिः । यथा- इति राज्ञा स्वयं पृष्टौ ती वाल्मीफिमशंमताम् । तृणविन्दोन्मुनेः । तार्णविन्द विः । शूरस्य यदुविशेषस्य शौरिः । धुव- कायाः धौवकिपः । उद्दालकस्यः प्रौद्दालकिः । अष्टानाम् भाष्टिः ॥ अरुणस्यः भारुणिः ॥ २०४ ॥ शर्मा देवाग्निमनेन्द्राद् उपविन्दुसुधावतो। अजधेनुर्बलाका स्यादुपबाहुयुधिष्ठिरौ ॥२०५॥ दैवशर्मिः। प्राग्निशर्मिः । माद्रशर्मिः । ऐन्द्रशर्मिः । औपविन्दविः ।। सौधावतिः । स्वधावदित्यन्यः । नाजधेनविः । शफटाङ्गजस्त्वजादिभ्यो धेनो- ब्राह्मणाद्वेति सूत्रद्वयमाह । वालाकिः । औपबाहविः । एत ऋषयः । यौधिष्ठिरिः ॥ २०५ ॥ उत्तानपादकश्यपविदाः सुमित्राथ नगरतो मर्दी । माषशराविच्छालावटाकुभगलाशिवाकवो गलडा ॥२०६।। उत्तानपादस्पर्षेः औत्तानपादिः । ध्रुवः । श्रीत्तानपाद भद्र ते तपसा परितोपितः । इत्यपि दृश्यते । कश्यपस्यर्षेः काश्यपिः। गरुडाग्रजः काश्यप इत्यन्ये । विदस्यः वैदिः । शोभनानि मित्राणि यस्याः सुमित्रा । तस्याः सौमित्रिः । सौमित्रिणा तदनुसंसृजसे मुहूर्तम् ॥ नगरमर्दिनः । नागरमर्दिन पः । माषशराविण ऋषेः । मापशराविः । छगलायाः-छागलिऋषिः । वटाकोषः। वादाकविः । वाटाकुरित्यन्ये । भगलाया अपत्यम् भागलिऋपिः। शिवाको शैयाकविः । गलडायाः गालडिः ॥२०६॥ डवे पाडिः पषो भूयः संभूयोऽम्भोऽमितौजसाम् । सलोपउदकस्योदः कृताकारः शलङ्कु च ॥२०७॥ परणाम् पाडिः । भूयसः सम्भूयसोऽम्भसोऽमितौजस उदकस्य शलङ्कीश्च रूपः । भौयिः । साम्भूयिः । भाम्भिः । मामिझौशिः । भौदिः । शालतिः । लक्ष्मणः । यथा- ·३ तादुता । १२. भूयःशब्दो भोजमतेन । केचिदत्रोदकभूयससम्भूयसिति सामान्येन पठन्ति । तन्मते । औदकिः । भौयसिः । साभ्भूयसिरिति भवति । अत्र गोत्रादिभूता अगोत्रादिभूताश्च प्रत्येतव्याः साधारण्येनोपादानात् ॥ : प्राकृतिगणोऽयम् । तेन नृनामन अमित्राप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२०७॥ . इति वाहादिः । व्यासः सुधातृवरुटौ निषादचण्डालविम्बयुक्तौ च । व्यासादौनामकञ्चेत्यनेन व्यासादेः शब्दगणादिञ् भवति । तत्सन्नि- योगेचाकजादेशः । व्यासस्यापत्यम् वैयासकिः । एवं सौधातकिः । बारुट किः । नैषादकिः । चाण्डालकिः । वैम्बकिः । व्याससुधानोरणोऽपवादः कारुलक्षणस्येच्च विधेयः । शेषाणामिजस्त्येव । केचिदन्न व्याघ्रकाराग्निशर्म- णोऽपि पठन्ति । वैयाघ्रकिः । कार्मारकिः । आग्निशमकिः । यथा- यद्वन्न वैयासफिवैम्बकी वा सौधातकिं चेह परिस्पृशन्ति । चाण्डालकिर्वारुटकिश्च नैपादकिश्च तद्वदुरितानि मा वः ॥ इति व्यासादिः । कुरुशूर्पणायबहतीकाराः कारो वडभ्याश्च ।।२०८॥ कुर्वादिभ्य इत्यनेन कुर्वादेः शव्दगणाशय प्रत्ययो भवति । कुरोर्ब्राह्म- णस्यापत्यम् । कौरव्यः । यथा- कौरव्याः : पशवः प्रियापरिभवलेशोपशान्तिः फलम् ॥ तिकादित्वात् फिंजपि । कौरवायणिः । उत्सादेचाजित्यज् पुनराभ्यां वाधितोऽपत्ये न भवति । कौरव्यशब्दत्य क्षत्रियवचनस्य तिकादिपाठात् । कौरव्यायणिः । शौर्पणाय्यो मुनिः । बार्हतीकार्यः । वाडभीकार्य्यः ॥२०॥ ज्ञेया वापथकारगर्गरमुराः कैशोरिचप्पट्टको, सत्यकारचफट्टको च हदिकः कापिजलादिः कविः । दामोणीपिटाईत विमतिश्यापुत्रहन्त्रेरकास् , तक्षाशुभ्रशकन्धुशङ्कुपितृमच्छाकीनपिण्डीपुराः ॥२०९।। वाचः । वाच्यः । रथकारस्य राषकार्यः । त्रैवर्णिकेभ्यः किञ्चिन्न्यूना रथकारगातिः । तद्वचनोऽयं गृह्यते । यस्तु कारवाची तस्मादिज्ञपि । गर्गरस्य गार्गर्यः । सुरस्य राज्ञः मौर्यः । किशोरस्यापत्यं कैशोरिः । तस्यापत्यं युवा कैशोर्यः । भोजस्तु किशोरस्य कैशोर्यो राजेत्याह। चप्पट्टकस्यः। चाप्पदृषयः।

·१४० गयरत्रमहोदधी - सत्यंकारस्य सात्यकारः । घफट्टकस्य नृपस्य घाफट्टक्यः । हार्दिक्यः । मुश्च हार्दिक्य शङ्काम् । वृष्णिलक्षणेऽणि । कापिज्जलादेरपत्यं गुर्वायत्तम् कापिज- लाद्यः । वेदकदूषिः । काव्यः शुक्रः । दामोणीपेरपत्यं युवा दामोणीप्यो मुनिः । कुटस्य कौटनः । प्राईवक्षस्य आईवक्ष्यो मुनिः । विमतेः वैमत्यः । मतिरित्यन्यः । मतिमदित्यप्यन्यः । श्यापुत्र्यः । श्यावपुत्र इति भोजः। हन्तुः। हान्न्यः । हन्त्रिय इति वामनः । हनस्तिप्रत्यये हन्तिरित्यन्यः । एरकायाः । ऐरक्पः । ऐडफेत्यन्यः । तक्ष्णः । ताक्षरयः । पाठसामर्थ्यात्कारुलक्षणमिनं बाधते शिवादिपाठाच्च । ताक्षणः । शुभ्रस्य शौभ्रमी राजा । शुभ्नादित्वाड्डणपि समानविषयत्वात् । शफन्धोः शाकन्धव्यः । शाकम्भूरित्य॒न्यः । शाङ्कव्यः । बहुषु शाङ्कव्याः । शाङ्कव्या स्त्री । गर्गादिपाठात्पौत्रादौ यञ् । शाङ्कव्यः । बहुषु श्लुक् । शङ्कवः । स्त्रियां शाकव्यायनी । पितृमतः पैतृमत्यः । पितृम- न्तुरित्यन्यः। तन्मते पैतृमन्तव्यः । शाकिनः शाक्यः । इनस्य ऐन्यः। पिण्डमा पैण्डरः । पुरस्य पौर्यः ॥ २० ॥ शाकः शलाकागणकारभ्राः, पीला-वैवाकविभत॒मूढाः । शालीनकत्रैजनितीन्तवृक्षाऽजमारकश्यावस्थाश्च वेनः॥२१०॥ शाकं शामिति य ाह स शाकः । तस्य शाक्यः । शलाकाया शा- लाक्यः । गणकारस्य गाणकार्यः । गणकारिरित्यन्यः । दाधनो नृपः । दर्भ- इति वामनः । पीलायाः । पैल्यः । आश्रयः । विवाकोरपत्यं वैवाकविः । तस्यापत्यं युवा वैवाकव्यः । वैवाभविरित्यन्यः । भायः । मौढ्यः । शा- लीन्यः । कायं। ऐज्यः । नैतान्तवृत्यः। आजमारक्यः। अजमार इत्यन्यः। श्यावर घ्यः । वैन्यः । एते राजानः । वामनादयस्तु छन्दसि वैन्यो भाषायां तु वैनिरित्याहुः ।।२१०॥ वानुजिः कर्णकारश्च केशिनीपथिकारियो । श्याप्रथो वान्तवृक्षश्च श्यावनायश्च मङ्गुषः ॥२११।। वनोर्जातः वनुजः । तस्यापत्यं वानुजिः । तस्यापत्यं युवा । वानु ज्यः । वातकिरिति भोजः । कार्णकार्यः । कार्णकारिरित्यन्यः । राजा । केशिन्याः। कैशिन्यः । ड्यन्त पाठसामर्थ्यादेव स्त्रीत्वानिवृत्तिः। स्त्रीत्वनिवृत्ती हि नोग्नहो व्ये शित्पणादावित्यनेन न लोपः स्यात् । पाथिकार्यः। पधिकार . - ·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ '. १४१ . इति भोजः। श्याप्रथ्यः । श्यावप्रथ इति कश्चित् । वान्तवृक्ष्यः । श्यावनाय्यः । माङ्गुष्यो राजा । सगूष इत्यन्यः । कविविमतिपीलाशलाकैरकाकेशिनीप्रभू- तीनां ढशि प्राप्ते। हृदिकावृष्णिलक्षणेऽणि । अन्येषां विजि प्राप्ते ण्यविधिः ।। भाकृतिगणोऽयम् । तेन । अविसारकषडाकैन्द्रजालिकूटमभृतयो द्रष्टव्याः ॥२१॥ इति कुर्वादिः ॥ शिवः प्रोष्ठश्चण्डो जटिलकवतण्डौ बधिरकः, पिटाकस्तृलाकः पिटकपरिलौ प्रोष्ठिकमुनी। ककुत्स्थः खजारस्तृगामसुरकर्णी जलदो, विरूपाक्षः पिष्टः कहयवडबाभूमिककुलाः ।।२१२॥ शिवाघृषिवृष्णिकुर्वन्धकादित्यनेनापत्यमानेऽण भवति । शिवस्यापत्यम् शैवः । एवं प्रौष्ठः। चाण्डः । जाटिलकः । जटिलिकति भोजः । वातण्डः । माधिरकः । बधिरिकेति भोजः । पैटाक्षः । ताांकः । पैटकः । पारिलः । प्रौष्ठिकः । मौनः । ककुदि तिष्ठति ककुत्स्यः । तस्य काकुत्स्यः । खाजारः । खज्जेर इति भोजः । तार्णः । नडादिपाठात् तार्णायनः । मातुरकर्णः । जल- हूदइव जलहूदः । तस्य जालहूदः । संस्कृते द्विवचनामावे संयोगपरोऽपि न गुरुः । यथा-स्पृष्टं त्वजेत्यपहियः खलु कीर्तयन्ति । वैरूपाक्षः । पैप्टः । काहयः । कहूयइत्यन्यः । बडवेब वडवा । तस्या वाडवः । विदिद्युते वाहवजातवेदसः । भौमः । मङ्गलः । फाकुमः ॥ २१२ ॥ गजाऋञ्चाकोकिलायस्कलह्या,द्रुह्यः पर्णः कर्णमजीरको च। रेखस्तक्षा वर्तनाक्षःकहोडः,सन्धिलेखोभूरिजम्भोर्णनाभाः२१३ गाङ्गः । शुद्धादिपु तिकादिषु च पाठात् । गाङ्गेयः । गाढायनिः। क्रौञः। कौकिलः । यथा-त कोकिलश्यामवनेन कूजत्क्रौञ्चेन सिमोपतटेन गच्छन् । यास्कः । लायः । गौवः । पार्णः। कार्णः । नाजीरकः । मजिरक- इत्यन्यः । रेखः । ताक्ष्णः । कुर्दादित्वात् ताक्षण्यः । वार्तनाक्षः । अन्यस्तु वर्तनश्वासी ऋक्षश्च (२) वार्तनःइत्याह । काहोडः। सान्यः । लैसः । भौरः । जाम्भः । जस्वइत्यन्ये । पौर्णनाभः ॥ २१३ ।। (१) वर्तनश्वासी ऋक्षश्च वर्तनः तस्य वार्तगर्त इतिपा० । ..

·.. १४२ . गणरत्नमहोदधी दण्डो रोधः कोहितेलासपत्न्य पार्यश्वेतापर्षिकागोपिकाः स्यः। खजालश्चालेखनोब्रह्मगुप्तश्यायःस्थूपःस्यान्नभागोविपाट्च २१४ दाण्डः । रोधः । कौहितः । ऐलः । सापत्नः। आर्यश्वेतः। पार्षिकः। गौपिकः । खाजालः । नालेखनः । सुलेखन इति भोजः । ब्राह्मगुप्तः । वाम- नस्तु नास्य पाठमङ्गीकुरुते । प्रायःस्थगाः । नाभागः । नामाक इत्यन्यः । वैपाशः । कुजादिपाठाद् वैपाशायन्यः ॥ २१४ ।। भलन्दनानभिम्लानतृपकर्णकलापिनः । जरत्कारू: सुपिष्टश्च कुठारश्च खदूरकः ॥ २१५ ॥ भालन्दनः । भलन्द इत्यन्यः । फलन्दन इति भोजः (१)। मानभिम्नानः । तार्णकर्णः। कालापः । जारत्कारवः । जरत्कारुशव्दादतएष ज्ञापकात स्त्रि- यामूङ। यस्तु मुनिवचनस्तत्पत्नीवचनश्च जरत्कारुशब्दस्तस्मादौत्सर्गिकोऽण् । सौपिष्टः । कौठारः । कुथामियर्ति कुथारमत्यन्यः । खादूरकः ॥२९५॥ विश्रवणरवएश्वञ्जनकुपिजलपृथोत्क्षिपापुरोहितिकाः । कुरुपाण्डुहस्तिपादा वृष्णिकरखर्जूरकी च ॥२१६।। वैश्रवणः । रावणः ॥ रावणावग्रहलान्तमिति वागमृतेन सः ॥ विश्रवसोऽपत्यं वाक्यमेव। विश्रवणरवणाभ्यां तु नित्यं वृत्तिविषयाभ्यां प्रत्ययः । अन्ये तु णश्च विश्रवसो विश्लोमश्च वेत्यनेन सूत्रेण वैश्रवणरावण शब्दौ साधयन्ति । खार्जुनः । कौपिजलः । पार्थः ॥ पार्थाननं वहिकणावदाता दीप्तिः स्फुरत्पद्ममियाभिपेदे ॥ ौरिक्षपः । पौरोहितिकः । रोहितिफेति भोजः । कौरवः । कुर्वादिपाठाड्यः । कौरव्यः । क्षत्रियवचनात्तु कुरुकोसलेत्यादिना रायः। तस्य बहुए ग्लुक् कुरवः । पाण्डवः। पाण्डया यस्य दासाः । शुभ्रादिपाठात् पाण्डवेयः । अत्र कुरवो जनपदस्तस्य रामा पाण्डुः । यस्तु राष्ट्राख्यस्ततः पाण्डोडर्यणि । पाण्ड्यः । बहुपु श्लुक् । तस्यामेव रघोः पारड्याः प्रतापं न विषेधिरे । इति तु चिन्त्यम् । हस्तिपादस्य हास्तिपदः । अतएव गणपाठात्पा- दस्याणि । पद्भावः । (९) भलन्दनइति श्रीभोजइति पा० । । मारहवः । .

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १४३ - - कौपिञ्जलः पिज्जलवाजिनां तं तं हस्तिना हास्तिपदः प्रपेदे । स ब्राह्मगुप्तो भुजवीर्यगप्तं रथेन कौण्डीपरथोऽन्वयासीत् ॥ वृष्णिरिव वृष्णिकः । तस्य वार्णिकः । खाजूरकर्णः ॥ खारघूरकर्णेन धृतातपनो मायूरकर्णोद्धतचामरोघः । सापत्तयुग्मानुगतोऽध्ययोध्यं स रावणारातिरिघावभासे ॥ २१६ ॥ उरलः कहूषकोहडहेहयगोपालिकाश्च(१) गोफिलकः । परिषककुण्डोपरयौ त्रिवणादेशे सति त्रिवेणी च ॥२१७॥ औरलः । काहूषः । कौहडः (२) । तमन्वयुः खाजनमाजरी कसौपिष्टसौलेखनतार्णपाः । काहोडजालहूदवातनाक्षक्षरहदप्रौष्ठिकतार्णकर्णाः॥ हैहयः। गौपालिकः॥ काहूषपैटौरलयास्कलाहागौह्यानभिमानकभीरमीनाः । ताकिगौपालिकगीपिकार्य-श्वेतादयस्तं परितः प्रसस्नुः ॥ गौफिलकः । पारिषकः। कौण्डोपरथः। त्रिवेणी नदी तस्याः। त्वणः २१७ उत्कारूक्षीरहूदी सुरोहिकाकपिलिकष्टिषेणाः स्युः । प्रौत्कारयः । चत्कारुशव्दस्यातएव पाठादूङ् भवति । क्षरदः । सुष्टु रोहति सुरोहिका । तस्याः सौरोहिकः। कापिलिकः। आर्टिषेणः। सेनान्त- रायबाधनार्थोऽस्य पाठः । केषांचिद् अताजि प्राप्ते केषाञ्चिद् पच इतो ढणि प्राप्ते च पाठः ॥ एते शिवादयोऽणप्रत्ययान्ता ऋषिवाचकाः काकुत्स्यादयस्तु राजवाचकाः प्रतीता एव । क्रौञ्चादीनां त्वर्थो व्याख्यात एव । आकतिगणो- ऽयम् । तेन सिलिन्दप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ इति शिवादिः ॥ शुभ्रशलाकाशुकविशदेवतरा गन्धपिङ्गलाशकुनी ॥२१८॥ दाच्शुन्नाभ्यश्चे मित्यनेन शुनादेर्गणाड्डण भवति । शुनस्या पत्यम् शौ- श्रेयः । शालाकेयः । शौकेयः । वैशेयः। दैवतरेयः । गान्धपिङ्गलेयः । नदी- नाम्न्यणि । शाकुनेयः ॥२१८॥ को विष्टपुरः शकन्धिविधवाशालूकगोधाम्बिका- लेखाभ्रूविकलाजवस्तिशकलाशोकाश्ववीजाश्मनः । . (१) कहोडहेहय० इतिपा० । (२) कहोहस्य काहोहइति पा०।

·१४४ - C गणरत्नमहोदधी गङ्गापाण्डवभारताजिरदिशः शुक्रोग्रविग्रेतरा- ऽणीवालीढसुदन्तभातशतलाः कपरक तुदः ॥२१९॥ कायः । वैप्टपुरेयः । विष्टपर(१) इत्यन्यः । शाकन्धेयः । वैधवेयः । क्षुद्राभ्यो वा र इति पक्षे णेरप्रत्ययबाधनार्थः । शालू केयः। गौधेयः । गोधाया द्रगपि । गौधेरः । भारगुदीचामित्यारगपि। गौधारः । अर्थव्यवस्था तु लोक- तः । तेन योऽहिना गोधायां जन्यते स गौधेरी गौधारश्च भवति । वामनस्तु इयमपि म मन्यते कारणं न विद्मः । नाम्बिकेयः। मानुपीनाम्न्याणि । लेखा- नेयः । वैकसेयः। चतुप्पाज्जातिवाधिनी रुकासेति भोजः। किमपि कसतीति किकसेत्यन्यः । मानुषीनाम्न्यणि । आजबस्तेयः । गृष्ट्यादिपाठाहुजपि । शकलस्य शाकलेयः । माशोकेयः । मानुपीनाम्न्यणि । माश्वेयः । बैजेयः । वीजाश्व इत्यन्यः(२) । शाश्मेयः । अश्वादिपाठाद्-आश्मायनः । गाडेयः । पाण्डवेयः। भोजस्तु पाण्डशब्दाडकि । अकद्रुपाराडो उलोप इत्युकारलोपा- भावं मन्यते । अन्न वामनमतानुसारेण पाण्डवशब्दः पठितः। भरतस्यापत्यम् । उत्साद्यजि । भारतः । तस्यापत्वं युवा । भारतेयः। भरत इति भोजः । आ- जिरेयः । दैशेयः । शौक्रेयः । औग्रेयः । वैप्रेयः । इतरस्य इतराया वा । ऐतरेयः। आगीवेयः। प्राणीविरित्यपरः। आलोढेयः। सौदन्तेयः। भाशयः। शातलेयः । शवल इत्यप्यन्यः । कार्पूरेयः । कगुर्नाम दिव्या गौः । तस्याः कागवेयः। यस्तु सज्ज्ञायामूङन्तः कद्रूशब्दस्तस्य ढण् अस्त्येव । तौदेयः ॥२१॥ कुबेरिकान्यतरविमानुबन्धकी कुमारिकाः परिधिमृकण्डुविश्रयः। किशोरिकाजरतिवदूररोहिणी कुठारिकारत्वतिथिसुदक्षवादनाः ।। कौवेरिके यः । मानुषीनाम्न्यणि । मान्यतरेयः । विरुद्धाया मातुः वैमात्रेयः । असोदर्यो भ्राता। बान्धयः । बान्धकिनेयइत्यपि (३)। क्षुद्राम्यो या र इति गैरप्रत्यये-कोनारिकेयः । मानुषीनाम्न्यगि । पारिधेयः । मार्कण्डेयः । सृरुराष्ट्र रित्यपि वामनः । कथं मार्कण्डः । मृकण्डइति प्रकृत्य- न्तरम् । तेन ऋष्यणभविष्यति । वैश्रेयः । गृष्टयादिपाठानपि । कैशोरिकेयः। 4 (१) विष्टपुर इनि पा० । (२) विजाश्वस्य वैजाश्वेय इत्यन्य इति पा० ॥ (३) वन्धकी स्वैरिणी तस्या अपत्यं वायकिय इति पा० ।

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १४५ भानुपीनान्न्यणि । जरतिनः । जारतेयः (१) । खादूरेयः । रौहिणेयः। रोहिणी मानुषी गौरपि । कोठारिकेयः । मानुषीनाम्न्यणि । प्रातिथेयः । सौदक्षेयः । वादनेयः ॥ २२० ॥ बलीवर्दिशतहारशलाकाभ्रूशलाथलाः(२)। अकशायो(३)ऽनु दृष्टिश्च ककलासप्रवाहणौ ॥२२१॥ बालीवर्दयः । शातद्वारेयः । शालाकाभ्रेयः । शालाथलेयः(४)। भाक- शायेयः(५)भानुदृष्टयः। कार्कलासेयः । एष चतुष्याज्जातिः। प्रावाहणेयः ॥२२१॥ जीवभारमझिमण्यो वायुदत्तसुवक्षसौ । मृदुमृदौ सुदामा च वासिष्ठे श्यामलक्ष्मणौ ॥२२२॥ जैवेयः । भरमस्यापत्यं भारमः । तदपत्यं युवा । भारमेयः । भरमइति भोजः । सफ्नो वर्णः । सोऽस्या अस्तीति रुक्मिणी । तस्या रोक्मिणेयः । भानुषीनाम्न्यणि । वायुदत्तेयः । सौवक्षसेयः। मादयः । उर्ड इत्यनेनोलोपे। मायः । सौदामेयः। श्यामेयः । लामणेयः। वासिष्टुश्चेत् । अन्यन्त्र श्यामा. यनः । अश्वादिपाठात् । श्यामिरिति वामनः । लाक्ष्मणिः ॥ २२२ गोदन्तकुशाम्बानिधिमकष्टुजिह्माशिनः खडोन्मत्ताः । श्वब्रह्मकृतशताहरयमष्टवष्टिकसुनामंधर्मिण्यः ॥२२३॥ गौदन्तेयः। कौशाम्बेयः । आनिधेयः । माष्टयः । जैलाशिनेयः (६) दाण्डिनायनेत्यादिनाऽन्त्याजादिलुगभावः । खाडोन्मत्तेयः । एषा नदी खर इवोन्नत्ता खरोन्मत्तेत्यभयनन्दी । शौवेयः । ब्राह्मकतेयः। शाताहरेयः । याम- प्टेयः । मघष्टुरित्यन्युः । टैफेयः । सुनान्नः । सौनामेयः । वाहादित्वात् । सौनानिः। धार्मिणेयः। मानुषीनाम्न्यणि ॥ २२३ ॥ कुपीतकविका च काश्यपे परिकीर्तितौ । (१) जर तिर्जरठा तस्या जारतेयः इति पा० । (२) शलाप्पना इति पा० । (३) प्रकशापो इति पा० । (४) शालाप्पलेय इति पा० । (५) पाकशापेय इति पा० । (६) जैह्मासिनेय इति पा० ।

·। । गणरत्नमहोदधौ कौपीतकेयः । वैकणेयः । काश्यपश्चेत् ॥ अन्यत्र कौषीतकिः । वैफर्णिः । एते प्रायेणर्षियाचकाः । बहूनामिनि प्राप्ते केपांचिदणि ढनि च प्राप्त पाठः । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन कुदन्तानुदन्तशतहतप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ इति शुनादिः ॥ कल्याणी सुभगा मध्या ज्येष्ठानुदृष्टिबन्धकी ॥२२॥ कल्यारयादेर्डिन् चेत्यनेनैतस्मादपत्ये ढण तद्योगे डिनादेशश्च । कल्याण्या अपत्यम् काल्याणिनेयः । सौभागिनेयः । माध्यिनेयः । ज्येष्ठिनेयः ।। कृते कानिष्ठिनेयस्य ज्यैष्ठिनेयं विवासितम् ।। को नग्नमुषितप्रख्यं बहु मन्येत राघवम् ॥ भरतस्य राममित्यर्थः । आनुदृष्टिनेयः । वान्धकिनेयः ॥ २२४ ॥ मध्यमा च परस्त्री च प्रोक्तानुसृष्टिदुर्भगे। वलीवर्दी कनिष्ठा च जारस्त्री जरती तथा ।। २२५ ॥ माध्यमिनेयः परस्य स्त्री परस्त्री । तस्याः पारस्स्त्रैणेयः । यथा- पारस्त्रैणेयपुत्रव्ययशिथिल शुचं शक्रमाराधयाव ॥ यदा तु परा चासौ स्त्री च । परस्त्री। तस्याः कर्मधारये परस्त्रियः परशुश्चेत्यनेन पारशव इति भवति । अन्ये तूभयथापि पारस्त्रैणेय इति मन्यन्ते । भानुसृष्टिनेयः । दौर्भागिनेयः ।। कृते सौभागिनेयस्य भरतस्य विवासिती । पित्रा दौर्भागिनेयी यौ पश्यतं चेष्टितं तयोः । वलीवाः बालीवर्दिनेयः । कानिष्ठिनेयः। जारस्त्रैणेयः। जारतिनेयः। कल्यागयादीनां शुभ्राद्यन्तत्वाडणि सिद्ध ङिनर्थ वचनं शेषयोरुभयार्थम् ॥२२५॥ इति कल्याण्यादिः॥ गृष्टिदृष्टिस्तथा विश्रिवालिकुद्री च मित्रयु । हल्यायुक्तोऽजबस्तिश्च गृष्ट्यादौ विदुपां मतः ॥ २२६ ॥ गृष्ट्यादे जित्यनेनास्माइन् । गृप्टेरपत्यं गाष्टयः । अस्य चतुष्पात्त्वा- हुनि सिद्धे लक्षणया मनुष्यादिवत्तेस्रहणम् । हार्टयः । वैनेयः । पाठेयः । - ·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १४७ । कौद्रयः। मित्रयुप्रलयकेकयस्येय यादेरित्यनेनारैचि यादेर्यच् । मैत्रेयः । हले। हालेयः । आजबस्तेयः ।। विश्यबस्तिभ्यां शुम्नादित्वाह पापि । गाष्ट्रयस्यापत्यं पूज्यमित्यादिविय- क्षायामतइजिति विहितस्येजो निणपार्थेभ्योऽणिजोरिति जित्वाइनः परस्ये- जः श्लुग् भवति । तेन गाष्टयः पिता । गाष्टयः पुत्र इत्यादिः । ढणः परस्य विनः श्रुतिरेव । शौनेयः पिता । शौन्नेयिः पुत्रः ॥२२६॥ इति गृष्ट्यादिः । रेवती कुक्कुटाक्षश्च ग्राहः कर्णकादिकः । मणिहाराश्वतः पाली स्याद् वृकाइन्धुवञ्चिनौ ॥२२७॥ रेवत्यादेष्ठणित्यनेनास्माढण् रेवत्या अपत्यम् रैवतिकः । कौकुटाक्षिकः । ढजिमोरपवादः । ग्राहः कर्णवकादिकइति कर्णवृकावादी यस्य स कर्णवृका- दिकः । कार्णवाहिकः । वार्कग्नाहिकः । दाण्डग्राहिक इत्यन्ये । माणिपालि- कः । दीवारपालिकः । आश्वपालिकः । ढणोऽपवादः । वार्कबन्धुकः । वार्क- वञ्चिकः । ऋष्यणि प्राप्ते ॥ २२७॥ इति रेवत्यादिः ॥ वाकिनः काकलङ्के च गाधेरश्चर्मिवर्मिणी । तथा कृतनलोपे स्तः काव्यश्च निगद्यते ॥२२८॥ वाकिनादेरित्यनेनास्मात् फिञ् भवति वा। कग् यथा प्राप्तं च । वा- किनस्यापत्यम् वाकिनकायनिः। वाकिनिः। काकफायनिः। काकिः। लाङ्का- कायनिः । लाङ्केयः । लाङ्ककायनिाङ्किरिति भोजः (१) । गाधेरकायणिः । गाधेरिः । गारेटइति भोजः । चर्सिणश्चर्मिण्या वा चार्मिकायणिः। चार्मिणः। वार्मिकायणिः। वार्मिणः। पक्षे.चार्मः। वार्म इति भोजः। कार्कट्य कायनिः। कार्कटियः ॥२२॥ इति वाकिनादिः ॥ तिको यमुन्दौरससैन्धवोरसाः, संज्ञा शिखा देवरथोऽथ शल्यका । शुभःसुथामाकुरुशीतलोमका,गङ्गावरेण्यःकितवश्चततलः २२९ तिकादेरित्यनेनैतस्मात् फिन् भवति । तिकस्यापत्यम्-तैकायनिः । चामुन्दायनिः।उरसस्य क्षत्रियस्यापत्यम्-औरसः । तस्य औरसायनिः । सैन्ध- (१) लका-लाझाकायनिः । लङ्कशन्दं केचिदिच्छन्ति तन्नते लाङ्ककाय- निरिति पा०। .

·१४८ गणरत्नमहोदधौ वायनिः । औरसायनिः । उर इति भोजः। सांज्ञायनिः । शैखायनिः । देवरथायनिः । देवरइत्यन्यः । शाल्यकायनिः । शोभायनिः । शुभेत्ययः । सुयानः । सौयामायनिः । कौरवायणिः । शैतायनिः । भैतायनिरित्यपि ॥ लौमफायनिः । गाडायनिः । क्षत्रियवृत्तिर्गग इत्यन्ये । वारेण्यायनिः । कैत- वायनिः । तितलस्यापत्यं तैतलः । तस्य-तैतलायनिः ॥२२॥ ग्राम्यामित्रोदन्यकौरव्यरूप्या,बालानीलौ बहकाखल्वके च । शाट्योयज्ञश्चन्द्रमालकवश्च, दक्षश्चोखारूक्षगोकक्ष्यबन्धाः ॥ ग्राम्यायणिः । मामित्रायणिः । औदन्यायनिः । कौरव्यस्य क्षत्रियस्य । कौरव्यायणिः । ब्राह्मणवाचिनस्त्विमेव तम्नुचि च । कौरव्यः पुत्रः । रोप्या- यणिः । वालायनिः । बाल इति भोजः । बालशिखइत्यन्यः । लायनिः। बाह्यकायनिः । खाल्वकायनिः । खल्वेत्यन्यः । शटस्यापत्यं शाटनः । वस्य शाटवायनिः । याज्ञायनिः । चान्द्रमसायनिः। लाङ्कवायनिः । लाङ्कटम्-अरण- न्तमित्यन्यः । दाक्षायणिः । औखायनिः । रोक्षायणिः । गौकक्ष्यायणिः । बन्धायाः । वान्धायनिः । बिम्बइत्यन्यः ॥ २३० ॥ ध्वजवर्दुतथ्यारथ्याः सुपामधैवरवसूरसारट्वाः । भौरिकिभौलिकिजाजलचैटयताश्चापि सैकयतः ॥२३१॥ ध्वाजवतायनिः। ध्वाजवत इत्यन्यः। नौतथ्यायनिः। पारध्यायनिः। सुपाम्नः। सौपामायनिः। धैवरायणिः । वासवायनिः। मौरसायनिः। भार- वायनिः । भूरिकस्यापत्यं भौरिकिः । तस्य भौरिकायणिः। भीलिकायनिः(१)। जानलिनोऽपत्यं जाजलः । तदपत्यं जाजलायनिः । चैटयतायनिः । सैकय- तायनिः॥ अदन्तानामिजि हलन्तानामणि यजि जन्तानां फणि । मादन्तानां ढणि च प्राप्ते वचनम् । एते प्रायेणर्पिवाचकाः । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन क्षेजयतचौपयतशैलालप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२३१॥ इति तिकादिः । नडश्वरो वको मुञ्ज उपको लमको नरः । द्वासमित्रेतिकप्राणा हीपकिङ्करकातराः ।। २३२ ।। (२) भुलिकस्यापत्यं भोलिकिस्तस्य भीलिफायनिरित्यधिकम् ।

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १४९ नडाहरितादीज् यजन्तात् फणित्यनेन नहादेर्गणात्पौत्रादावपत्ये फण भवति । नडस्यापत्यं पौत्रादिः नाडायनः । चारायणः । बाकायनः । मौजायनः। औपकायनः। लामकायनः। नारायणः । दासायनः । मैत्रायणः । दासा मित्राण्यस्य-दासमित्रः । तस्य दासमित्रायण इत्यन्यः(१) । ऐतिकायनः । प्राणायनः । उपचारात् द्वीपस्यो मुनिीपः । तस्य द्वैपायनः। द्वीपे जातो भवो वा । तदपत्यतया विवक्षित इत्येके । दीपेत्येवं नामा स्त्रीत्यन्ये । कैड- रायणः । कातरायणः २३२ ।। चटकरखरपशोणा लङ्कसङ्क्त्यनाव्या मिमतसुमतदुर्ग- ब्रह्मदत्ताजलोहाः । तृणबदरकुमारस्तम्बचित्रायकाश्या- श्वमसिशकटदण्डिन्निन्धजालन्धराश्व ॥२३३॥ चाटकायनः । चटकेत्यन्यः । खारपायणः । शौणायनः । लाङ्कायनः । साङ्कृत्यायनः। सुकृत्य इति भोजः । नटस्थापत्यं नाट्यः। तस्य नाट्यायनः । मैमतायनः। मित इत्यन्ये । सौमतायनः। दौर्गायणः । ब्राह्मदत्तायनः। श्राजा. यनः । लौहायनः। अलोह इत्यन्यः(२)। तार्णायनः । बादरायणः । कौमारा- यणः । स्ताम्बायनः। चैत्रायणः । प्राग्रायणः । काश्यायनः(३) । चमसिनः । चामसायनः। शकटमिव भारक्षमः तस्य शाकटायनः। दण्डिनः । दाण्डिना- यनः । इन्धस्य ऐन्धायनः । जालन्धरायणः । जनन्धर इति भोजः । जलन्धर इत्यन्यः ॥२३३॥ कामुकोदुम्बरौ सायकः किङ्कलस्त्यास्मको बालिशः पिङ्गरः पिङ्गलः । हंसकः कातलः काथलः काश्यपो दण्डपाश्राध्वराः शिंशपाहस्तिनौ ॥२३४॥ कामुसायनः । कामक इत्यन्यः(४) । औदुम्बरायणः । राष्ट्राख्यराजवृत्ती त्वीदुम्बरिरिति स्यात् । सायकायनः। कैंकलायनः । त्यास्मेकायनः । बालिशा- यनः । पैङ्गरायणः । पैङ्गलायनः । हांसकायनः। फातलायनः । काथलायनः। (१) दासायनः । मैत्रायणः । दासा मित्राणि यस्य स दासमित्रस्तस्य गोत्रा- पत्यं दासमिनायण इति पा० । (२) अलोहशब्दं के चित्पठन्ति । तन्मते मालो- हायनः इति पा० । (३) फास्यायनः इति पा० । (४) फामकायन इत्यधिकम् । - २३ ·-- १५०' गणरत्नमहोदधौ काश्यपायनः । दाण्ड पायनः । दण्डम इत्यन्यः (१)। आश्रयणः । प्राध्वरायणः । शांशपायनः(२)। हास्तिनायनः ॥ कीर्तितैषा चतूरेफिका स्रग्विणीति वृत्तम् २३४ लिगुर्युगन्धरामित्रौ ब्राह्मणस्थिरकाश्वलाः । अग्निशमैतिशामुष्यपञ्चालाः सप्तलस्तिकः ॥२३५।। लगवायनः। यौगन्धरायणः । प्रामिनायणः । ब्राह्मणायनः। स्थरका- ययाः । आश्वलायनः । आग्निशर्मायणः। अग्निशर्मन् वषगणा इति वामनः(३)। ऐतिशायनः(४)। आमुष्यायणः । गणपाठात् षष्ठरलुक् । पञ्चालो ब्राह्मणगोत्र. वाची । तस्य पाञ्चालायनः । क्षत्रियवाचिनस्तु पाञ्चालः। साप्तलायनः । सत्वल इत्यन्यः । तैकायनः ॥ २३५ ॥ ऋग्जनवृषगणकाव्याः केकरसुमनःशणाश्च वाजव्यः । क्रोष्ट्रालङ्क लोपे ब्राह्मणवाशिष्ठयोश्च कृष्णरणौ ॥२३६।। आर्गायाः(५) । ऋगिन्ध इत्यन्यः। ऋगत्यपरे । जानायनः । वार्षगणायनः। काव्यायनः। कैकरायणः । सौमनसायनः। शाणायनः । वाजव्यायनः । क्रोष्ट्र- लोप इत्यन्त्यवर्णस्येति शेषः । क्रौटायनः। शालकायनः । कार्णायनो ब्राह्मणः। कार्णिरन्यः । राणायनो वाशिष्ठः। राणिरन्यः । अस्योदाहरणानि- नाहायनिबीडजडेहमाभूश्चारायणिस्फारयचारुचक्षुः विलोक्ययाकायनिमुजकुञ्जान्मौजायनीमालवराजमेति ॥१॥ फिमैतिशायन्यसि(६)नीरसात्वंसख्यैतिकायन्यतिकौतुकंमे । (१) दण्डं पातीति दगडपस्तस्य दाण्डपायनः । दण्ड मशब्दं फेचित्पठ- तीति पा०। (२) शैशपायन इति पा० । (३) वषगणे ऋषिमणे वर्तमानो- अग्निशमन्शब्दो नयादी घोध्यः । अग्निशर्मा ऋोत्रापत्यम् प्राग्निश- र्भायण इति वृत्तिमतम् । गणरत्नमहोदधी तु वृपगणशब्दो नहादिरिति स्थितं नदनुरोधाद्वषगण इति प्रथमान्तं बोध्यमिति टिप्पणयाम् ॥ (४) ऐतिसायन. इति पा० । (५) ऋग्वेदाध्यापकः फशिदाचार्योऽप्युपधाराट्टक् तस्य गोत्रा. पत्यम् । प्रार्घायन: । प्रार्गायण इति तु यर्द्धमानः । तत्र पदमाता मृग्या एति टिप्यगयाम् । (६) दिशात्रमुदायिते । नाडायनो ब्रीड जहां बपनी पारायगी चित्रकयां ब्रवीति । किमैतिशायन्यसि नीरमा त्यं सत्यतिकायन्यसि पौतुकं मे पति पा। शलङ्क । .

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ लध्वौपकायन्युपयामलासकायन्ययंलोकललामभूपः ॥३॥ स्त्राक्ताप्तलायन्युपसर्पशालङ्कायन्यलङ्कालविलम्बनेन । प्रतीक्षतेत्वांपथिलैगवायन्येह्याग्निशर्मायणिशर्मणेनः ॥३॥ उत्तिष्ठकाश्यायनिकाश्य पायन्यागच्छकाव्यायनिकोविलम्बः । बलाश्वलायन्यनुकातलायन्याःकातरायण्यतिकातरासि ॥ ४ ॥ वीक्षस्वतैकायनिशंसकोऽयंशाणायनिहायुधबाणशाणः । प्राणायनिमाण समस्त्रिलोक्यास्त्रिलोकनारायणभूमिपालः ॥ ५ ॥ मैत्रायणाग्रायणबादरायणाश्रायणाजायनजामयोवः । ध्रुवेऽकरोद्दारुवनेयदीशःकर्त्तातदवायमिहावनीशः ॥ ६ ॥ दास्यस्मिदासायनलिंकरेवत्वांककरायण्यभिराधयिष्ये । स्यांकैङ्कलायन्यनुयायिनीतेमार्चायनीवव्रजमांविहाय ॥ ७ ॥ जालन्धरामित्र पराश्चदृष्टेर्वाजव्यपाञ्चालपराश्चभूपः । सौकृत्यकौमारपराश्चभूयादायन्यएषोऽद्यरसायनंवः ॥८॥ द्वैपायनीतीभवसायकायन्युपेहिदीर्गायणिदेहिमार्गम् । त्वरवचैत्रायणि चाटकायन्यौदुम्बरायण्ययमेतिभोजः ॥ कशाकटायन्यटसिस्तनाभ्यांजर्णोषितार्णायनिकिंदूशीनः । लौहायनीमाहृयशत्रुधानिस्ताम्बायनिस्यास्य तितन्नितम्बः ॥१०॥ ऐकार्णिकाायनिराणिराणायनादयोविमन्पर्षयस्तान् । माब्राह्मणायन्यवहेलयेहामुष्यायणेराजनिविन्दमाने ॥ ११ ॥ किंब्राह्मदत्तायनिजोषमास्सेकिंसैमतायन्यमिब्रवीषि । किंसौमतायन्यलमुन्मनास्त्वंकिंस्यैरकायण्यनवस्थितासि ॥१२॥ द्वशाफिमाचामतिचामसायन्यध्येतिकिंवार्षगणायनीत्थम् । किमाध्वरायण्यनुवध्यबुद्धमानकामुकायन्यववुध्यतेऽस्मान् ॥ १३ ॥ माहांसकायन्यनुधावहंसानमाशांशपायन्युपशिंशपेस्याः । मापैङ्गरायण्यनुपैङ्गलायन्युपैहिदृष्टोनृपतिव्रजामः ॥ १४ ॥ क्रौष्टायनिग्रावघनोऽयमध्वाशोणेनशौणायनितेहिकोणः । यौगंधरायण्यपथेनमागाःकिंवालिशायन्यसिवालिशेव ॥ १५ ॥ माहास्तिनायन्यपहस्तयास्मान्मादाण्डिनायन्यतिपण्डिताभः । मादाण्ड पायन्यवमुज्जधैर्य धिक्खारपायरयतिनिस्त्रपासि ॥ १६ ॥ - ·१५२ ' . गणरत्नमहोदधौ आकृत्तिगणोऽयम् । तेनच्छागप्रभृतयो ज्ञेयाः ॥२३६॥ इति नहादिः ॥ हरितगविष्ठिरमठराः किंदासो मित्रंयुः सृदाकुश्च । बास्कप्रतिबोधौ निषादशबरौ पृदाकुश्च ।।२३७।। प्रचन्तादुरितादेः फण। अञ् विदादिपाठात् । अत उभयमपि दर्यते ॥ हारितः। हारितो। हरिताः । तदपत्यं प्रशस्यं हारितायनः। एवं गाविष्ठिरः । गाविष्ठिरायणः । माठराः । कश्चिद्गोपवनादिपाट मन्यमानो माठरा इत्याह । माठरायणः । कैंदासः । कैंदामायनः ॥ मित्रयुर्मुनिः। तदपत्यं मैनेयः । मैत्रे. याययः । वामनमते नास्य पाठः। सार्दाकवः । सार्दाकवायनः(१) । वाह्यस्कः । वाह्यस्कायनः । वस्यस्क इत्यन्यः । प्रातिबोधः । प्रातिबोधायनः । नैपादः । नेपादायनः । अपत्यमात्रे-नैषादकिः । शानरः । शाबरायणः । पार्दाकयः । पार्दाकवायनः । शकदाङ्गजस्त्वत्र सुदाकुपदाकू न मन्यते ॥ २३७ ॥ बध्योगविष्णुवृद्धौ रथीतररथन्तरार्कलूपाः स्युः । दुहिताननान्हपुत्रौ गविष्ठिलो भूस्त्रियौ पुनः परतः ॥२३८॥ याध्योगः । बाध्योगायनः । वैष्णुवृद्धः । वैष्णुवृद्धायनः । वृष्णिवृद्धिरि- त्यन्ये । राधीतरः। राथीतरायणः । राथन्तरः। राथन्तरायणः । पार्कलूपः । आर्कलूपायणः(२)। सर्कलुष इत्यन्यः। भलुप इति कश्चित् । एते गविष्ठिलशब्दश्च ग्लुग्धरितादिफण्भाजो नान्ये शकटाङ्गजप्रभृतिमतेन । दौहित्रः। दुहितरः । दौहित्रायणः । नानान्द्रः । ननान्दरः । नानान्द्रायणः । पौत्रः । पुत्राः । पौत्रायणः । गाविष्ठिलः । गविष्ठिलाः । गाविष्ठिलायनः । पौनभर्वः । पुन- भवः। पौनवायनः। परा चासो स्त्री च परस्त्री । तदस्या विदादित्वादनि तत्संनियोगेन । परस्त्रियाः परशुश्चेत्यनेन परश्वादेशे च । पारशयः। बहुपु परस्त्रियः । तदपत्यं युवा-पारशवायनः । चन्द्राचार्यण बानोर्बहुप्वस्त्रिया- मित्यत्र सूत्रेऽपत्यमात्रइत्येव बाह्या उत्सा इत्युदाहृतम् । रत्नमतिना तु हरि- तादयो गणसमाप्तिं यावदिति व्याख्यातम् । तन्मतानुमारिणा मयाप्येते किल निवद्वाः ॥२३॥ इति हरितादिः॥ (२) मृदाकु, पदाकु, फेषिदेती हरितादेः प्राक् पठन्ति । तन्मते हरितादेरिज त्यायमण न भवतीत्यधिकम् । (२) प्रार्फलू खः । मार्कलूसायन इति पा० ॥

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १५३ अश्वग्रीवाचपलसुमनोग्रीष्मधूम्राः पवित्रा- • धयों बैल्यार्जुनगिरिवनाः क्षान्तकाणौ विशालः । गोमीवाग्मिप्रहतकितवाश्चक्ररामोदपादाः- खजूरास्वनशिवविदाः श्यामगोलाङ्ककाशाः ॥२३९।। अश्वविदकुजगर्गादिभ्योऽऽफाञ्फयज इत्यनेन चतुभ्यो गणेभ्यः पौत्रा- दावर्थ चत्वारः प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति । अश्वस्या पत्यं पौत्रादिः पाश्वायनः। आश्वायनाः । विदादित्वादापि । श्राश्वः । वायणः । चापलायनः। सौम- नसायनः । ष्मायणः । अस्योत्सादौ पाठोऽनन्तरार्थोऽनपत्यार्थश्च । एवमुत्स- शब्दोऽपि। धौम्रायणः । पावित्रायणः। धाायणः। धारयेत्यन्यः। बिलीनां क्षत्रियाणामपत्थं पौत्रादिः कुरुकोसलेत्यादिना ण्यचि । बैल्यः । तदपत्यं युवा बैल्यायनः । आर्जुनायनः । अस्य बाहादावनन्तरार्थः पाठः । गैरायणः । गिरिचपल इत्यपरे । वानायनः । वत इत्यप्यन्यः । क्षान्तायनः। काणायनः । वैशालायनः । गोमिनः । गौमायनः । वाग्मिनः । वाग्मायनः । प्राहृता- यनः । कैतवायनः । चाक्रायणः । रामोदायनः । पादायनः । खाजूरायणाः । खर्ज़ल इत्यन्यः । मार्कायगाः । अर्कस्वनेत्यन्ये । स्वानायनः । शैवायनः । वै- दायनः । श्यामायनः । गौलाङ्कायनः । अपरे गोल अङ्क इति छिन्दन्ति । काशायनः । प्राकाश इति चन्द्रः ॥३९ ॥ विश्वानरः पिङ्गलशूद्रकोत्सातवस्फुटा धन्यगदश्रविष्ठाः । जनाइमवीक्ष्याःखदिरोंनमापिज़रबस्ता सनखापविन्दा२४० वैश्वानरायणः । विश्वतरइति कश्चित् । पैङ्गलायनः । शौद्र कायणः । औत्सायनः। प्रातवायनः । उत्सातवेति भोजः । स्फोटायनः(१) । धान्याय- नः। गादायनः(२)। अविष्ठायाः प्राविष्ठायनः । नानायनः । अस्य नडादि- त्वात्फणि। अस्मिन्नञ् च यूनि विशेषः । आश्मायनः । वैश्यायणः । खादि- रायणः । नामायनः । प्रार्हायणः । पैज़रायणः । वास्तायनः । सानखाय- नः (३)। पविन्दायाः पाविन्दायनः ॥ २४० ॥ (२) स्फोटोऽयनं यस्येत्यर्थे स्फोटायनः शब्दान्तर मित्यधिकम् ॥ (२) वादायन इति पा० । । (३) मानखायन इति पा० ।

·११५४ गणरत्नमहोदधौ .. रोहिणभण्डितभडिलाः शुनभण्डिलदासकानडुह्यं च । पुटकुटकुलखडभडिताः प्रादृतचुपकित्तविशंपदुर्मनसः ॥२४॥ रोहिगायनः । भाण्डितायनः । भाडिलायनः(१) । शौनायनः । भाण्डि- लायनः । दासकायनः(२) । चुपदासक इत्यन्यः । मनहुहोऽपत्यं पौत्रादिः । आनहुह्यम् । तदपत्यं युवा भानडुडायनः । स्त्रियामत इजि । प्रानडुही- त्यन्यः(३) । पौटायनः । कौटायनः । कौलायनः । खाडायनः । भाडितायनः । प्रादृतायनः(४) । चौपायनः । कैतायनः। खिम इत्यप्यन्यः । विविधं शं सुखं पातीति विशंपः । तस्य वैशंपायनः । दौर्मनसायनः ॥ २४१ ॥ जडलतराखप्राच्या ध्वनवहमन्दा भवेन्नरे जातः । अथ भर्गस्वैगते रयादात्रेये पो भरहाजः ।।२४२॥ जाडायनः । लातायनः । शाहायनः । विदादित्वादनि शाहः । ग- र्यादित्वाद्यजि शाङ्ख्यः । कुञ्जादित्वात्फजि । शालायन्यः । प्राच्यायनः । ध्वानायनः । पाहायनः । मान्दायनः । जातायनः । पुमांश्चेत् । अन्यत्र जाताया जातयः । भायगाः । गर्त्तश्चेत् । भागिरन्यः । शापायनः । भार- द्वाजायनः । प्रायश्चत् । शापिर्भारद्वाजश्चान्यः। एत ऋषिवाचकाः । अस्यो- दाहरणानि:- अथैषवातण्ड्यवतण्डामोकवातण्डवातण्डाभिकप्रियाणि । आश्वायनाश्मायनसेषितानिशुधीनिसिमापुलिनान्यगच्छत् ॥१॥ पौटायनास्तेयुपुटान्मृजन्तोयैदायनावेदमुदीरयन्तः । क्षान्तायनाःक्षान्तिभृतोऽस्यचेतःशाहायनाःशङ्खभृतश्चजहू ः ॥२॥ धायणार्हायगरौहिणायनायिणन्यस्तसमित्कुशेषु । पादायनासन्नदूषन्निपणःचाक्रायणेष्वेषुपदंसचक्रे ॥ ३ ॥ औत्सायनरूत्यमिहोत्पसद्भिः काशायने फाशकुशलुन द्भिः । स्वानायनःस्वानमनुद्गृणद्भिप्रैष्मा प्रैष्मायणेब्रह्ममुदंसलेभे ॥४॥ (१) भालितायनः । लालितायनः । भाषितायन इत्यधिकम् । (२) दाशफायन इति पा० । (३) अनडुह्येति गर्गादियजन्ताद्गोत्रे फोसम्भवेन सामाग्रून्ययम् । अनहो युवापत्यमानहुद्यायन प्रति टिप्पण्याम् । (४) प्राहतायन ट्रप्ति पा० ॥

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १५५ " . . धाायणधर्ममृचोजपन्तवारमायनंवाग्मितमयजूंषि । गौमायनंगोमिनमेषसामधान्यायनंधन्यमथावमेने ॥१॥ वक्ष्यायणंवीक्ष्यविशाल वक्षाननामनामायनमायताक्षः । अदुर्मनादौर्मनसायनंसमहामनाः सौमनसायनंच ॥६॥ धौमायनंसोज्वरधूमशुदंधीमायणंब्रह्मपरायणाञ्च । श्यामायनंश्यामलकण्ठभक्तंकाणायनंकाणभुजञ्चभेजे ॥७॥ शैवायने शैवमतानुकूलेकौलायने कूल कुटीरभाजि । कौटायनेधान्यकुटै कवृत्तौवासायनेवाकृतवासनंसः ॥८॥ गीब्रह्मगैररायणमुद्गिरन्तंजातायनंजाततदर्थबोधम् । ध्वानायनंसध्वनिदत्तचित्तंजाडायनंध्यानमडंप्रपेदे . भक्त्यानडुह्यायनमेषनत्वार्जुनायनवार्जुनतुल्यकीर्तिः । बैल्यायनंचोपजगामवैश्वानरायणंविश्वजनीनवृत्तिः ॥१०॥ प्राविष्ठवैशालपरौकराभ्यांपावित्रपाविन्दपरौगिरात्र । खाजूरपैर परौतुशश्वन्मर्धाभिषिक्तोऊन मदायनौसः ॥१९॥ वैशम्पगौलाङ्कपरोचतौतानखाडातवमाहृतदासक्रेभ्यः । रामोदतःकैतवखादिराभ्यांसचापलादाचपलौववन्दे ॥१२॥ विद्वान्मुदङ्कोनवभारभारद्वाजायनराजनिवन्दमाने । आत्रेयनौमीत्यभिधायतत्रात्रेयायणंवास्यधिपर्ययेण ण ॥१३॥ सभाडिताद्भाण्डितभाडिलाभ्यांनत्वायनान्भाण्डिलतश्चभूपः । शापायनंशापिमथेहभानिभायणंचैवनमश्चकार ५१४॥ ॥२४॥ इत्यश्वादिः ॥ विदोर्वकिंदर्भकिलातधेनुविश्वानरा भाजनकश्यपौ च । अश्वावतानः प्रियकोपमन्यू हर्यश्वबिन्दू कुशिकर्त्तभागौ॥२४३॥ अश्वविदेत्यादिना पौत्रादावपत्येऽभवति । विदस्यापत्यम् वैदः। वैदौ । विदाः । और्वः । कैदर्भः। कीदर्भ इति शकटाङ्गजः(१) । विदर्भ इति भोजः । कैलातः । धेनवः । अयमृषिवचनः । उत्सादौ तु प्रत्यग्रप्रसवगव्यादिवाचकः(२)। वैश्वानरः । भाजनः। ताजम इत्यन्यः । काश्यपः। अंथ । इन्द्रहूः सप्तमः (१) किंदर्भस्य कैंदर्भः कैंदी किंदर्भाः । किदर्भ इति शाकटायनः । विदर्भ इति भोज इति पा० । (२) उत्सादौ तु नवप्रसूतिकायचन इति पा० ।

·C - गणरत्रमहोदधौ काश्यपानामित्याः श्लुक कस्मान्न भवति । सामान्येनापत्याभिधान ऋष्यणा सिद्धिर्भविष्यति । तस्येदं विवक्षायाममा वा सर्वपामपि हि पितरः कारापा अभेदोपचारात् । यथा--प्रभुः । मण्डः । लमक इति ॥ प्राश्वावतानः । प्राश्वावतानाः । प्रेयकः । पियकेत्यन्यः । औपमन्यवः । हार्यश्वः । बैन्द- खः । कौशिकः । यथा- कौशिकेन स फिल क्षितीश्वरो राममध्यरविघातशान्तये । भातभागः ॥२४३॥ ऋष्टिषेणभरहाजापस्तम्बाः शुनकस्तथा । शरइत्सम्बको शिगुः कुचवारश्व(१)कीर्तिताः ॥२४॥ आर्टिषेणः । भारद्वाजः। आपस्तम्बः । शौनकः। शरद्वतः। साम्बकः। साम्बकाः । श्यवक इति वामनः । शैनयः। शैग्रवाः । कीचधारः कूधवार इति धामनः। कूवाचर इत्यन्यः । गोपवनश्यामाकश्यापर्णश्यामकास्तु गोपवनादे- विदाद्यन्तर्गणत्वाद्रष्टव्याः ॥ ऋपिवाचिभ्यः ऋष्यणि प्राप्त । ऋष्टिषेणाच्छिया- धणि । अनृषिवाचिभ्योग्दन्तेभ्योऽतइजि । तदन्तेभ्योऽणि । परस्त्रिया ज्यङो दणि च पाठः ॥२४४॥ इति विदादिः ॥ कुजबनशुभस्कन्दलोमस्कम्भाः शटो गणः । भस्मशवविपाशश्व शुण्डा शाकश्च कीर्तिताः ॥२४५॥ अश्वविदेत्यादिना पौत्रादावपत्य एभ्यः फञ् भवति । तत्सनियोगेन फ ब्रातादस्त्रियामित्यनेन स्वार्थे ज्यश्च । कुञ्जस्यापत्यं पौत्रादिः कोचायन्यः। कौञ्जायन्यौ । कौजायनाः । ब्रानायन्यः । शौभायन्यः । शुम्भवति सोजः । स्कान्दायन्यः । स्कन्ध इत्यन्ये । लौमायन्यः । केचिलोमान्तस्यैव मन्यन्ते न लोनः । तन्मत औडुलोमायन्य इत्यादि । स्फाम्भायन्यः । स्कम्भ इत्यपरे । शाटायन्यः । गाणायन्यः । भास्मायन्यः । भस्त्रेत्यन्यः । शाकायन्यः । वैपाशा- यन्यः । शोएडायन्यः ! शाकायन्यः । अस्योदाहरशानिः- ऐक्षन्तकुञ्जानुपसृत्यकौञ्जायन्यादयोऽथपिवधूवधूट्यः । कोजायनाःपार्थियफुजरंतंत्राभायनानातिकुतूहलेन ॥ १ ॥ शाङ्गायनाःशमकशाभिहस्ताभास्मायनामास्वरहेमभासः । गाणायनागाणपतयतस्याःशरफायनाःशंकरभक्तिमानः ॥२॥ (१) फूषधारति पा०।

·३ तद्वितंगणाध्यायः ॥ १५७ . शौण्डायनामार्जनकर्मशौण्डाःशाटायनाःशाध्यविहीनधाचः । स्काम्भायनाःस्कम्भितमन्मथास्त्राःशौभायनाःशोभनवल्गुवाचः ॥३॥ स्कान्दायनाःस्कन्दमहौजसंवैपाशायनाःपाशभृतोपमेयम् । प्रियोडुलोमायनमौडुलोमायन्यंतमालोक्यनवृप्तिमायुः ॥ ४ ॥ २४५ ॥ इति कुजादिः ॥ गर्गो वत्सविरोहितौ शटशकंप्राचीनयोगावंटा- धूर्तः शवधनञ्जयाजचमसा विश्वावसुः संकृतिः । वृक्षागस्त्यपुलस्तिवल्गुकलिता मन्तुर्मनायी लिगुः- सूनुलॊहितकन्थको श्रुवलतू मण्डुर्जिगीषुस्तनुः ॥२४६॥ गर्गादेरश्वविदेत्यादिना यज् । गर्गस्यापत्यं पौत्रादिः । गांर्यः । वात्स्यः । वैरोहित्यः । शाटयः । शाक्यः । प्राचीनयोग्यः । श्रावट्यः । धौयः । शाययः। धानंजय्यः। श्राज्यः। चामस्यः। वैश्वावसव्यः। साङ्क्त्यः । वायः । प्रागस्त्यः । पुलस्तेः-पौलस्त्यः । पुलस्त्य इत्यपि प्रकृतिरस्ति । तस्याप्युष्यणि पौलस्त्यः स्यात् । परं पुलस्तिशब्दस्य यजमाव रूपान्तरमनिष्टं स्यात्। श्रादौ च विशेषः । यजन्तास्त्रियां पौलस्ती। पौलस्त्यायनी । अण- तस्य पौलस्त्येव स्यात् । बहुपु यजन्तस्य पुलस्तयः । अणन्तस्य पौलस्त्याः(१)। वाल्गव्यः। मान्तव्यः। मानाय्यः । पाठसामर्थ्यान्न स्त्रीत्वनिवृत्तिः। लैगव्यः । सौनव्यः । लौहित्यः। कान्थक्यः । कथक इत्यन्यः। श्रौव्यः । लातव्यः । मा- एडव्यः । जैगीषव्यः । तानव्यः ॥ २४६ ॥ - (१) पुलस्त्य इत्यपि प्रकृत्यन्तरमस्ति । तस्यापि गर्गादित्वे पुलस्ति शब्दस्य पाठ एवोपलक्षणम् । अतएव रामायणादौ रावणे पौलस्त्यपदं प्रयुज्यमानमुपपद्यते न च पुलस्तिपदेन तस्योपपत्तिरिति वाच्यम् । पुलस्त्यो- जनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भ वि । यद्यपि पुलस्त्यस्य ऋपित्वादणि पौलस्त्य इत्येव स्यात्तथापि यज्ञभावे रूपान्तरमनिष्टमापद्येत। तथा हि यजन्तस्य स्त्रि. यां पौलस्त्यायनी । अणन्तस्य तु पौलस्तीत्येव । वहुवपत्येषु यजो लुकि पुलस्त्याः । ऋष्यणरतु लुगभावात्पीलस्त्या इति विभावनीयमिति टिप्पण्या- मुपलभ्यते।

·१५८ गयरत्नमहोदधौ . C + तण्डोलूकवतण्डधूमशकलाः कण्ठस्तथा कुण्डिनी- गोककरहूगणा वृषगणः स्थूरारराकाकताः । गोलन्दानडुहौ तरुक्षभिषजौ कृष्णोऽलिगः पिङ्गला- पूतीमाषसुलाभिनौ कुरुकतः शङ्कुस्तितिक्षकलूः ॥२४७॥ तागडयः । तण्डिन्निति कश्चित् । औलूक्यः । वातण्डयः । शिवादिपा. ठादणपि। वातण्डः। धौम्यः । युधिष्ठिरमन्त्री । यथा-कादम्बर्याम् । धौम्य इवाजातशत्रोः । शाकल्यः । काण्व्यः । कौण्डिन्यः । गौकक्ष्यः । ऐक्यः । राहू. गण्यः । रहोगण इत्यन्यः । वार्षगण्यः । स्यौर्यः। राराक्यः । अरराकेत्यन्यः । कात्यः। कात्यशब्दालोहितादित्वाड्डायनी । कात्यायनी। गौरी। ऋषिपत्न्या. कारत्वादर्धवृद्धा नार्यपि । गोलन्धः । प्रानडुह्यः । तारुक्ष्यः । भैपज्यः । कार्यः । प्रालिगव्यः । पैङ्गल्यः । पौतीमाष्यः । पूतिमाप इति भोजः । सौलाभ्यः । सुलोभिन्निति वामनः । कौरुकात्यः । शाकव्यः । तैतिक्ष्यः(२) । ऐकलव्यः ॥२४७॥ चुलुकचकमक्षुः शर्कराक्षाग्निवेशो- चिकितकुटिलदल्भाः(१) पिप्पलुतुक्षकक्षौ । महितमुसलरेभाः शण्डिंलोक्थौ च गण्डु- विदभृदभयजाताविन्द्रहूतित्तिरी च ॥२४८ ।। चुलुकचशफाम्यां युक्तो मक्षुः । चुलुकचकमक्षुः । चौलुक्यः । चाणक्यः । नाङ्क्षव्यः । शार्कराक्ष्यः । माग्निवेश्यः । चैकिल्यः । कौटिल्यः । दाल्भ्यः । पैप्पलव्यः । तायः-गरुडः । काक्ष्यः । माहित्यः । मौसल्यः । रेभ्यः । शाण्डिल्यः । औक्थ्यः । गाण्डव्यः । वैदभृत्यः । अस्य पौत्रादौ य तस्य श्लुधि। विभृतः। अभिजिदादावधीतस्य विदभृच्छब्दस्यापत्यमात्रे यञ्। तस्याणि वैदभृताः । वितॄन् साहसिफान् यभातीति विभत् तस्य वैतृयध्य इत्यन्यः। प्राभय जात्यः। भाभय्यः । जात्यदत्यन्ये । ऐन्द्रहव्यः। तैत्तिर्यः ॥२४॥ वृहदग्निसवर्णजमदग्निपराशराः । जतूकर्णः कुटीगुश्च कर्कटाइमरथौ मनुः ॥ २४९ ॥ (२) फुटखद० इति पा० । (२) कीटल्यपति पा० ।

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥
वाहिदग्न्यः। सावर्यः । प्रायः । रूक्ष इत्यन्यः। जामदग्न्यः। पारा-
शर्यः । कथं पुनरनन्तरो रामो जामदग्न्यः । व्यासः पाराशर्य इति । पुत्रोऽपि
पौत्रादि कार्यकरणात्तथा व्यपदिश्यते। अनन्तरापत्यविवक्षायां त्वष्यणि जाम-
दग्न्यः। पाराशर इति। अन्ये तु बभ्रुः कौशिक इति कौशिकग्रहणं गर्गादि-
यजोऽनित्यत्वख्यापनार्थ मन्यन्ते । तेन पाराशर्यो व्यासः। जामदग्न्यो राम
इत्यनन्तरापत्येऽपि यज् सिद्धः । वैचित्र्यार्थमित्यपरे । भोजस्त्वनन्तरापत्ये
पाराशरिः। तस्येदं विवक्षायां तु पाराशर इत्याह । जातूकर्यः । कोटीगव्यः।
काट्यः । आश्मरथ्यः । मानव्यः । कथं मानवी प्रजा लोहितांदित्वाड्डायन्डी-
भ्यां स्त्रियां नित्यं भवितव्यम् । अनन्तरापत्यविवक्षायामृष्यण भविष्यति ॥२४॥
पर्णवल्कस्तलुक्षश्व यज्ञवल्कश्व मन्द्रितः
व्याघ्रपाद्भिपा देवहस्तन्तुभण्डितमुद्गलाः ॥२५॥
पार्णवल्क्यः । तालुक्ष्यः । याज्ञवल्क्यः ।
स योगी याज्ञवक्ष्यस्त्वां वेदान्तानध्यजीगपत् ।
मन्द्रं संजातमस्य मन्द्रितः। तदपत्यं मान्द्रित्यः। मन्त्रित इति वामनः।
वैयाघ्रपद्यः । भैष्यः । देवहव्यः । यज्ञहूरित्यप्यन्यः । तान्तव्यः भागिहत्यः ।
सुदं मदं वा गलतीति मुद्गलः । तदपत्यं मौद्गल्यः ।
मौद्गल्यस्य कवेर्गभीरमधुरोद्गारा गिरां सूक्तयः ॥ २५० ।।
आङ्गिरले बोधकपी ब्राह्मणकुशिकाङ्गजे च मधुबघू ।
वाजोऽले जरमाणो भडितासंकृतितितिम्भवामरथाः ॥२५१॥
वौध्यः। काप्यः। प्राङ्गिरसश्चेत् । अन्यत्र बौधिः। कापेयः। माधव्यः।
ब्राह्मणश्चेत् । अन्यत्र माधवः । बाभ्रव्यः। कौशिफश्चेत् । अन्यत्र मानवः ।
अन्ये तु लोहितादिपठितादेव वक्षोः कौशिके यजं नन्यन्ते । स्त्रियां वान-
व्यायरयेव तन्मते स्यात् वाजेोऽस इति वाजशब्दोऽसमासे यजमुत्पादयति ।
वाज्यः । अस इति किम् । सौवाजिः । अस इत्यस्योपलक्षणत्वादन्येषामपि
गणपठितानामसमास एव प्रत्ययः। पारमविदिः । पारमगर्गरित्यादि ।
जारमाण्यः । भाडित्यः । आसंकृत्यः। तिम्यन्तं भक्षयतीति तितिभः । तस्य
तैतिभ्यः । वामरथ्यः ॥ २५ ॥

·१६० गणरत्नमहोदधौ गुहलुर्मनसो मख़ुः पिङ्गभिष्णजसम्बवः । आलापीकतवीरश्वाभिजिदादिस्तथा गणः ॥ २५२ ॥ गौहलव्यः । गृहलुरित्यन्यः। मानस्यः । माडव्यः। पैङ्गमः । भैष्णज्यः । साम्बव्यः । मालाप्यः । कार्तवीर्यः ।। अभिजिदादिः पुनरयम् । अभिजित् विभृत् शालावत् शिखावत् श्रुमत् ऊर्णावत् श्रीमत् शमीयत् शब्दाः । तेषामभिजिदादेर्योऽणित्यनेन यज्ञोऽण भवति । अभिजितोऽपत्यानि आभिजिताः । वैदर्भूता इत्यादि ।। अस्योदाहरणानि-यथा- राजन्महाकालवनेऽनगाग्यौवात्स्यात्मजावत्सलवालवत्सम् । वाज्याज्यसौवाजिबदुनियेणविलोक्यतामाश्रममण्डनंवः ॥१॥ तथेतिगौरीपतयेप्रणम्यसांकृत्यपत्रीकृतपादपंसः । आसङ्क्तीनर्तितमत्तवाहिमुनेःपदंराजमुनिर्जगाम ॥ वैयाघ्रपद्योपहितार्घपाद्यःप्राचीनयोग्यादितमङ्गलाशीः । सतत्ररैभ्यायणपसवातःपौलस्त्यहाउरिवधाम्न्यभासीत् ॥३॥ साग्न्याग्निवेश्येस्तुतसाङ्ख्यशाङ्ख्येधौम्यापधौम्येधुतशाट्यसाध्ये । श्रावट्यचार्मस्यनमस्यधानंजय्यानडु ह्येसजहर्षतस्मिन् ॥४॥ क्ष्माता_लक्ष्मेहसकौसकात्यवैश्वावसव्यायनजारमारायान् । लौहित्यसांशित्यवतोऽभिवाद्यवाभ्रव्यमाण्डव्यमुखानुपेये ॥५॥ समझमाङ्क्षव्यमनस्यमाङ्क्षीत्सवल्गुवाल्गव्यववस्यवालीत् । मानव्यशाङ्कव्यमनोश्वशङ्कुर्मानाय्यमानाय्यमिवैपभेजे ॥६॥ सावत्यकार्कट्यकुटीगफौटिगव्यान्तिपभिर्विदभृद्भिरीडवान् । सवैभृत्यायनवेदभत्यमीलाभ्यदालभ्यान्वहुतत्रमेने ॥७॥ जिगीषवेऽस्मनिजुगोपजैगीपव्योन्यगृहद्यदुगौहलव्यः । तछोव्यसैगव्यकथासुतत्त्वंगीब्रह्मणोऽस्यस्वयमायभासे ॥८॥ वात गडरकात्यायनकाप्यफात्यमान्तध्यतान्तव्यदमैःसतस्मिन् । तारुक्ष्यतालुक्यतपोभिरायःकान्यपशाकल्यजपन्नज या मकायठयगीकक्ष्यसमक्षगस्मिन्नागस्त्यकौण्डिन्यरुतातिथेयः । मुभाषितान्यादितपार्यायएफ्योयजूंपिमृगांदिययायल्पः ॥१०॥ - ..

·४ तद्धितगणाध्यायः ॥ १६१ माहित्यसाहित्यविदेपजातूकण्य॑स्य सावरायसवर्णभोजाः । भाण्डित्यपाण्डित्यमिहेवराहूगण्यादयोवी इयतमिस्थमूचुः ॥१९॥ भाडित्यभैषज्यवचोविचिन्वन्नालाप्यचैकित्यमतिमिमानः । मौसल्यपैङ्गल्यकृती:सपाराशर्याप्रमागोमनसालुलोके ॥१२॥ सबाहदग्न्यायनजामदग्न्यःस्यौाक्टयतैतिक्ष्यजिघृक्षिताभिः । कौटिल्यशास्त्रार्शवपार दृश्वाननन्दगौलन्धमुनीन्द्रवाग्भिः ॥१२॥ काययकलव्यायनपैप्पलव्यदालभ्यन्द्रहव्यायनदैवहव्यान् । राराक्यत्वाणक्यवदाररक्य मौलूक्य चौलुक्यजुषंसिषेवे ॥१४॥ सभाजयनाभयजात्यवैरोहित्याश्मरथ्यायनवार्षगण्यान् । सपौतिमाष्यायणशार्कराक्ष्यशाण्डिल्यमौद्गल्ययुगोविरेजे ॥१५॥ माधव्यतोधामसमाधवीर्बाभ्रव्यधीर्वाभ्रवतःप्रभावम् । कापेयतःकाप्यरुचिःप्रतापबौध्याच्चबौधेश्चसबोधमाप ॥१६॥ प्रथमवृत्ते विरोहितागस्त्यशब्दौ द्वितीयवृत्ते तण्डवतण्डधूमैककुरुकता- नडुहलिगुशङ्कुकततरुक्षवर्जिताः शब्दाः। तृतीयवृत्ते मध्वग्निवेशवृक्षकक्षरेभ- वर्जिताः चतुर्थश्लोक ऋक्षमनुवर्जिताः । पञ्चमश्लोके तलुक्षव्याघ्र पत्तन्तु वर्जिताः पष्ठार्यायां भडिततितिम्भवामरथशब्दाः । सप्तमश्लोके भिष्णजालापिकतवीर- शब्दा अभिजिदादिश्च शकलादिगणयोग्या भवन्ति ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन यज्ञहूप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२५२॥ इति गर्गादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्धमानविरचितस्वीयगणरत्नम- होदधिवृत्तौ तद्धिताप्रक्रियास्वार्थिकापत्यप्रत्ययगणनिर्णयो नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ धनं सेना पशुक्षेत्रे धान्यप्राणसभागृहाः । शताश्वधन्वराष्ट्राधिकुलधर्मगणास्तथा ॥ २५३ ॥ धनादेरपत्ये वाण पत्युरित्यनेन धनादिपूर्वपदात्यतिशब्दादत्राणधि- कारे येऽस्तित्रापत्ये वाण भवति । ग्यस्यापवादः । धनपतेरपत्यं धनपतिर्वा देवताऽस्य धान पतः। सेनापतेरिदम् सैनापतम् । एवं पाशुपतम् । क्षेत्रपतम् ।

·-- गणरत्नमहोदधी धान्यपतम् । प्राणपतम् । साभापतम् । गार्हपतम् । शातपतम् । श्राश्वपतम् । धान्य पतम्। राष्ट्रपतम् । प्राधिपतम् । कौलपतम् । धार्मपतम् । गाणपतम्(१) ५३ इति धनादिः ॥ उत्सोशीनरभल्लकीयविकरा धेनूदपानोणिहः- पञ्चालापवदौमहानदपृथे इन्द्रावसानः कुरुः । सत्वग्रीष्मरथन्तरं जनपदो मध्यंदिनानुष्टुभौ- त्रिष्टुप्पतिमहानसाश्च भरतो ज्ञेयः सुवर्णः ककुप् २५१ उत्सादेश्वानित्यनेनोत्सादेदेवपृथिवीशब्दाभ्यां वास्ये तस्मात्पूर्वेऽपत्ये धार्थेऽञ् भवति । प्रस्तदपवादानां च वाधकः । उत्सस्या पत्यम् उत्सो वा देवताऽस्येति प्रोत्सः । भौशीनरः । भाल्लकीयः । बैंकरः । अभ्य पथ्यादि- पाठाचातुरर्थिको गयएव । धैनघः । प्रौदपानः । औष्णिहः । एवं पञ्चालेषु भवः । पाञ्चालः । पके प्राप्ते । प्रापवदः । वामनमतेन । माहानदः । पृथाया यियक्षमाणेनाहूनः पार्थनाथ मुरं द्विपन् । इन्द्रावसानो नाम बाहीकग्रामस्तस्य । ऐन्द्रावसानः । कुरुपु मवः । कौरवः । सत्वतोऽपत्यम् । सात्वतः । यथा- समरेपु रिपून्निजघ्नता शिशुपालेन समेत्य संप्रति । सुधिरं सह सर्वसात्वतैर्भवविश्वस्तविलासिनोजनः ॥ यादवैरित्यर्थः । ग्रीप्मे भवम् ग्रेमं महः । रथंतरो नाम राना साम वा तदपत्यं तत्र भवं वा । रातरम् । जानपदः । माध्यंदिनः । प्रानुष्टुभः त्रैष्टुभम् । पालम् । माहानमोऽग्निः। भारतः । सौवणं फटकादि । काकुभम् २५४ वृहतीजगतीमहिमत्तरुणास्तलुनो महन्महाप्राणौ । विनदवृहत्वीलुकुपा तृपदंशो वष्कयचासे ॥ २५५ ।। वाहनम् । जागतम् । महिमती भाषो महिमा । तस्य माहिमः । महीमदित्यन्यः । तारुयाः । तालुनः । तरुराया अपत्यं तारुयाः । तालुनः दणि प्राप्ते । माहतः । माहाप्राणः । महाप्रयागा इत्यन्यः । वनदः । यार्हतः। (९) केचित् गृहसेनाशब्दी न पठन्ति तन्नते गाई पत्यं सेनापत्यगि- रयुत्तरेण ज्यायेत्यधिकम् । अपत्यम् पार्थः ॥ . भः।

·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १६३ . -- पीलूनां पाकः । पीलुकुणः । ततोऽभि । पैलुकुणः । वृपं मूषिकं धर्म वा दश- तीति वृषदंशो मार्जारः पापवान् वा । ततोऽभि । वार्पदंशः । जिनेन्द्रबु. द्विस्तु वृषदंशे इति वृषच्छब्द'दंशेऽन् । वृपद अंशी वार्षदः । अंश इति किस् । वार्पदोऽन्यः । अणेव भवति । वष्फयशब्दोऽऽसमासेऽजमुत्पादयति । वाष्कयः । अन्यन्न सुबष्कयस्यापत्यं सौवस्कयिः । अस्य समासप्रतिषेधाद् उत्साद्यन्तस्यापि प्रत्ययः । गोधेनुभ्य भागतं गौधेनवम् । मयड्प्यो न भवत इति शकाटाङ्गजः । अस्मन्मते तु तदन्तानां व्यवच्छेदः ॥ २५५ ॥ देशे तदस्थानो हंसपथं वर्धमानमहितौ च । दंशं कुरुकतकुणपावुत्सादिगणे पठन्त्येके ॥२५६॥ उदस्थानशब्दो देशे वर्तमानोजमुत्पादयति देशेऽभिधेय इत्यन्यः । औदस्यानः । अन्यत्र । उदस्यानो नाम फश्चित तस्य प्रौदस्थानिः । हांसप- थः। वार्धमानः। महितस्य माहितः । दांशः । कौरुकातः। कौणपः। एतेषां यथासम्भवमुदाहरणानिः- दृष्टोडुलोमेषुमयोडुलोसेनीवैरसिंहादिषुद्रभक्तिः ।, अपार्थिवासात्वयिपार्थिवीयांनीत्स्यौदपान्योऽपिनवर्णयन्ति ॥१॥ . भानुष्टुभत्रैष्टुभकाकुभैर्यपाली ठिण हैहितजागतैश्च । स्तुवन्तिराथन्तरभाजकीयमाध्यंदिनाःसोऽहणयाइतस्ते ॥२॥ कस्तारणस्तालुनबाष्कयौवासौवकयिर्वाहृदयेकरोति । विलासिनी/पतिनाकलीयद्व्यलो किलो केन्नमृगाङ्कमौलिः ॥३॥ नभारतेनैक्षिनकौरवेणनेन्द्रावसानेननसात्वतेन । पाञ्चालमाहानदवनदैन!नौशीनरेणाद्ययथात्वयेशः ॥६॥ सौवामुयादितथानदत्वान नदत्वानधैनवंजानपदंद्विजेभ्यः । नवैकररत्न चयंविकीर्यत्वमीशमालोक्ययथाद्भुतोऽभूः ॥५॥ नमाहतीमद्धिमवैमिमाहाम्रागीनकोजल्पतिवाहतीयम् । भत्त्येहयोऽल्यर्चतिरुद्रमौदस्यानंतमभ्येतिजनंजयश्रीः ॥६॥ माहानसोऽग्निः पचतेऽन्नजातंग्रेममहःपैलु कुणंगृणन्ति । वृषाङ्कभक्तोऽहं तिवार्पदंशानूसत्तुं विभिन्नाहिपदार्थशक्तिः ७।२५६ इत्युत्सादिः ॥ T ·१६४ गणरत्नमहोदधौ भिक्षाखण्डिकदक्षिणायुवतयो धर्मी सहस्रो युग- क्षेत्रंश्वा हलबन्धभिक्षुकशुकोलूकाः पदातिः पुनः । अङ्गारो वडवाऽथ पद्धतिरहोऽथवा करीषं तथा चर्मी चर्म च गर्भिणी यगवरत्रा स्याइरत्रा तथा२५७ भिक्षादेरित्यनेन षष्ठ्यन्तात्समूहेऽण् प्रत्ययो भवति । भिक्षाणां समूहः भैक्षम् । यथा श्रीसागरचन्द्रस्य- अकल्पितप्राणासमासमागमामलीम साङ्गाधृतभैक्षवृत्तयः । निर्ग्रन्थतांत्वत्परिपन्थिनोगताजगत्पतेकिंत्वजिनावलस्विनः ॥ खण्डिकानां कलायानाम् खाण्डिकम् । दक्षिणानाम् दाक्षिणाम् । यौव- नम् । युवतिपाठः पुंवद्भावबाधनार्थः। अत्रास्य पाठश्चन्द्राचार्योद्यभिप्रायेण । वस्तुतस्तु तद्वितोत्पत्तेः प्रागेव पुंबद्भावेन भवितव्यम् । ततो युवतीनां समूही यौवनम् । यथा । सरूपमतिने पथ्यं फेलाकुशलयौवनम् । यस्य पुण्यकृतः प्रेयं सफलं तस्य यौवनम् । यत उक्तं भाष्यकृता । भिक्षादिष युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात्प्रत्ययविधाविति । धार्मिणम् । ब्रह्मादिपाठान्नोग्नहो- व्येशित्पणादाचित्यनेन श्लुङ् न । साहस्रम् । यौगम् । क्षेत्रम् । शौवनम् । शकटाङ्गजस्तु श्वखलादिभ्योऽजिनित्यत्र श्वादेरज्वधनम् । शुनां समूह शीयम् । दण्डिनां दाण्डम् । चक्रिणां चाक्रमित्यादिपु नोपदस्येति लोपार्थ- मिति मन्यते । हालम् । पाशादिपाठाद् हल्या । वान्धम् । हलबन्ध इत्यन्यः । भेक्षुकम् । शौकम् ।-नौलूकम्। यजन्तो यहपत्यवाची श्लुका निर्दिश्यते । तस्येह पाठाद पत्यलक्षणोऽकञ् न भवति । पादातम् । प्राङ्गारम् । पाशादि- पाठादङ्गार्या । वाहवम् । पादुतम् । अहाम् । प्राहम् । अथर्वा नामपिः । तत्प्रयुक्ता मन्त्रा अथर्वाण उपचारात्तेपाम् प्राथर्वणम् । फारीपम् । पार्मिणम् । घामयम् । चार्म मित्यन्यः । गर्भिण्यः क्षेत्रभक्तयः । तासां गार्मिणम् । योगयर- त्रम् । धारत्रम् ॥ क्षुद्रकानां क्षत्रियाणां मालवानां चापत्यानि। राष्ट्रास्याद्राज्ञोऽजेवेत्य तस्य श्लुचि । क्षुद्रफाद्य मालवान तुद्रकमालयाः । ततोऽपत्याको याधना) सेनासंज्ञायां मिक्षादिपाठादणयिधिः । क्षीद्रकमानयी मेना। अन्यत्र क्षीद्रक- पालयकम् । भितुकयह याशुकपदातिप्रभृतयश्चित्रकाप्टादिप्रतिमायतयो गण- पाटं प्रयोजयन्ति ॥ २५७ ।। पति भिक्षादिः ॥ - - ·. . - ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १६५ केदाराजौ राजराजन्यवत्सा उष्ट्रोरभ्रौ वृद्धयुक्तो मनुष्यः । उक्षा ज्ञेयो राजपुत्रस्तथेह केदारादौ वामनाचार्यदृष्टे ॥२५८॥ अपत्यकेदारेभ्योऽकजित्यनेनापत्यान्तात् फेदारादेवाकञ् भवति ॥ के. दाराणां समूहः केदारकम् । कैदार्यमित्यपि । आजकम् । राजकम् । राज- न्यकम् । वात्सकम् । यथा-धनञ्जयस्य- समंद्विषन्तःशुकसारिकाभिर्विपाशितावल्गुशिशुंशशंसुः । निर्मोक्षमाणंसहधेनु केनगृहेगृहेवात्सकमभ्यनन्दत् ॥ प्रीष्टकम् लोलीष्टमीष्टकमुदग्रमुखंतरूणाम- नंलिहानिलिलिहेनवपल्लवानि ॥ औरनकम्- क्रीत्वौरभकमिदमाजकं च वीथ्याम् ॥ वाईकम्- मानुष्यकम् । भौक्षकस् । रोमन्थमन्यरचलद्गसास्नमासाञ्चक्रे निमीलदलसेक्षणमीक्षण ॥ राजपुत्रकम् ॥ २५८ ॥ इति केदारादिः ॥ पाशधूमतृपाङ्गाराः पिटाकः पिटको वनम्(१)। गोरथौ शकटं वातः खलपोती गलो नडः ॥ ३५९ ॥ खलपाशादिभ्यां लिन्ल्यावित्यनेन खलादेः पाशादेश्च लिनल्यो क्रमेण भवतः । पाशानां समूहः पाश्या । धूम्या । तृण्या । अङ्गा- । भिक्षादि- पाठादणपि । श्राङ्गारम् । पिटाफपिटको वंशदलादिमये भाण्डे । पिटाया। पिटक्या । वन्या(२) । गव्या । स्त्रीलिङ्गार्थमस्य पाठः । यप्रत्ययस्तु गोर्योऽजा- देरित्यनेनैव सिद्धः । रघ्या ॥ स्नेहादहन्तीक्षणमुस्कटाक्षावेश्यवशल्यं हृदयेदधाना । उच्चाल्यमानातुरगैः परैश्चस्थानाविरोधेनचचालरथ्या ॥ गोत्रारथकट्येत्यनेन गोत्रा । रथकट्या । शकट्या । वात्या । खलानां पिरायाकानां धान्यमर्दनभूमीनां दुर्जनानां च समूहः खल्या । पोत्या । प्रवह- गसंघातः । गलो मत्स्यबन्धनविशेषः । गल्या । नड्या । तृणसंघातः ॥२५॥ हलं जनः पटाकश्च ज्ञेयः पोटगलोऽपरैः ।, खलोको स्युः खलादौ प्रयोगतः ॥२६०॥ (९) धन मिति पा० । (२) धन्येति पा० । . कुन्दुमोऽन्येऽपि ·। १६६ गणरत्नमहोदधी हल्या । भिक्षादिपाठात् हालम् । जन्या। ग्रामादिसूत्रेण, जनतेति च । प्रयोगद्वयं वामनमतेन । पटाक्या । वैजयन्तीसमूहः । पोटेन संश्लेषेण पल. ति पोटगलः। काशी नडश्च । पोटगल्या । अपरैरिति शाकटायनप्रभृतिभिः ॥ इति पाशादिः॥ खलानां समूहः खलिनी। खल्याऽपि । ऊककुन्दुमौ निचयाएँ । ककिनी । कुन्दुमिनी ॥ यत्रतास्तिलखलिनीशणोकिनी मिःशिप्रायास्तटमनुशालिकुन्दुमिन्यः । गोत्रावानिहतवसैन्यसं निवेशःसार्धंग्रामतयऋतीयतेऽत्रदेशे ॥ अन्येऽपीति कुलटाप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ २६० ॥ इति खलादिः ॥ तालो धनुषि पीयूक्षा कण्टकारी त्रिकण्टकः । श्यामाकपाटलाकाण्डा गोधूमेन्द्राविशाविमौ ॥२६१॥ तालादेरित्यनेन तालादेर्गणाषष्ठन्ताद्विकारावयत्रयोरर्थयोरण एव भवति । तालस्य विकारः तालं धनुः । तालमयमन्यत् । पीलुवाची पीयूक्षन्नि- ति(१) क्षपणकः । पीयूक्षायाः पैयूक्षम् । काण्डकारम् । त्रैकण्टकम् । श्यामा. कस्योपधिविशेषस्य । श्यामाकी यवागूः । पाटला वृक्षः । तस्याः पाटलम् । पाटलिरिति भोजः । पाटलीत्यन्यः । कागडं भस्म । गोधूमः । इन्द्राविशस्य वनस्पतिविशेषस्य । ऐन्द्राविशः ॥ २६१ ॥ बर्हिणेन्द्रालिशौ मुजो बिल्ववेणुगवेधुकाः । कुटीरव्रीहिकपोसीकर्कन्धूशिंशपेक्षवः ॥ २६२ ॥ याहिणम् (२)। इन्द्रालिशस्य वनस्पतिविशेपस्य । ऐन्द्रालिशः । मुज्जस्य विकारी मौजी । यथा-पिशङ्गमौज्जीयुजमर्जुनच्छविम् ॥ वैल्यः । वैशवः । गवेधुका। प्रोपधिः। तस्या गावेधुकः । कोटीरः । ब्रहः । कासः । कार्कन्धधः । शांशपः । ऐलयः ॥ २६२ ॥ (१) पीयुक्षा-पीयूक्षा पीलुगुगः । तद्विकारः पैयूक्षमिति वर्द्धमानः । चापंपीयूक्षेत्येकः शब्दइति तत्वयोधिनीस्वारस्यम् । (२) बहिणोऽययवो बाहिणं मयूरपुच्छम् । तद्विकारो वाहिण इति टि० ।

·४ तद्धितगणाध्यायः॥ . चयखदिरमसूरान्(१) सीसकसौ शिरीपं रजतचमरलोहान् पीतदारुं पलाशम् । अपि च वचकरीरेन्द्रायुधस्पन्द- नानि शृणु तदनु यवासोदुम्बरं तीवदारुम् ॥२६३॥ चायः (२)। खादिरः । मासूरः । सैसः । कांसः । शैरीषः । राजतः । फलशः । चामरम् । लौहः । पैतदारयः । पालाशः । वचस्य वंशविशेषस्य । वाचः । कारीरः । इन्द्रायुधस्य वनस्पतिविशेपस्य । ऐन्द्रायुधः । स्पान्दनः । यावासः । औदुम्बरः । तेंव्रदारवः । श्लेष्मातकवृक्षविशेषवाची नीवदारु- रित्यन्यः ॥ २६३ ॥ विकङ्कतश्च पूलासो(३) रोहीतकविभीतको । व्याघ्रकाञ्चनमर्थे स्याहिकारेऽवयवे तथा ॥२६॥ वैकङ्कतः। पौलासः (४)। रोहीतकः । वैभीतकः । वैयाघ्रं चर्म । काञ्च- नस्य विकारः-काञ्चनम् । यथा- सकाञ्चनेयत्रमुनेरनुज्ञयानवाम्बुदश्यामतनुयविक्षत । काञ्चनेनकिमिवास्यपत्रिणाकेवलंनसहतेविलङ्कनम् । ये तु नाधीयते तेऽभेदोपचारादेवात्र काञ्चनशब्दः काञ्चनविकारे प्रयुक्त इति समर्थयन्ति । तालादीनामादिवृद्धिमतां नित्यं मयटि प्राप्ते तदन्येषां तु विकल्पितेऽणवचनम् । अन्यमते स्वरश्च प्रयोजनम् । तालादिषु हेमशब्दो द्रष्टव्य इति केषांचिन्मतम् । तथा च । तदण्डमभवद्वैममिति पुराणादौ । पादेन हैमं विलिलेख पीठमिति फालिदासस्य । समुद्रोपत्यका हैमीति भट्टेः । अणि हि प्रकृतिभावे सति हैमनमिति स्यात् । न च वाच्यम् प्रकारान्त एवायमिति हेनः संलक्ष्यते ह्यग्नाविति कालिदासस्य- येषामशेषभुवनाभरणस्यहेनस्तत्वविवेक्तुमुपलाः परमंप्रमाणम् ॥ यथा वा। . (९) चपखदिर० इति पा० । (२) चापं धनुः । चापी कोटिः । चयेति क्वचित्पाठः ॥ (३) पूलाशो० इति पा० । (४) पौलाशः । पुलाकस्तुच्छधान्यम्- पौलाकम् । पूलाक इत्यन्ये । पूलास इति पाठे पूलासो ग्रामविशेषस्तस्यैकदेशः पौलास इति पा०॥

·C गगारत्रमहोदी इति च भलूटस्य प्रयोगे नकारान्तस्यैवोपलब्धेः । न च मुनिन्नयेण साक्षादननुमतमित्येतावतोपेक्षापेक्षमेतदिति सुवचं बहुतरलक्ष्यक्षतिप्रसङ्गीत । तथाहि निफलेत्यजादिषु मुनिन्नयेगासाक्षादननुमतमित्यप्यभ्युपगतमेव । भङ्ग- गान्नकण्ठेभ्यश्चेत्येतदपि सुनित्रयाप्रदर्शितमपि शिष्टरिष्टमेव । शाकटायनोऽपि हेमादिभ्योऽजित्यनेनाविधानमन्त्याजादिश्लुगर्थमाह तेन हैमं सारसनं (१)। हैनी यष्टिरिति सिद्धम् । सहृदयचक्रवर्त्तिना वामनेन तु हेन इति सूत्रेण विकारेऽर्थेऽन्त्याजादे क् कृत एव । अहेमार्थादित्यत्र मानव्या वृत्तौ हैमी हेममयी रशनेत्युदाहृतं च ॥६४॥ इति तालादिः ॥ शरदर्भकुटीसोमा भवेतां तृणवल्वजौ । स्तो राजन्यात्मकामेयौ वैकश्च वसातिना ॥२६५॥ शरायेकाजमाणिन्येवेत्यनेन मयट । शराणां विकारोऽवयवो था शर: मयम् । दर्भमयम् । कुटीमयम् । सोममयम् । तृणमयम् । वल्पनमयम् ॥ येषांशरमयीदर्भमयीस्तृणमयी कुटीः । कुटीमयीःसोममयीस्ताबल्वजमपीःस्तुमः ॥ इति शरादिः ॥ राजन्यगौरिफ्धेषु कार्यादिभ्योऽकन विधभक्ता इत्यनेन तस्य राष्ट्रमित्यर्थ राजन्यादेरकञ् भौरियादेविध ऐपुकार्यादेर्भक्त एते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति । राजन्यानां जनपदः राजन्यकः । पीठमदराजवयस्येषु रूढो राजन्यशब्द इत्यन्यः। आत्मकायकः । वैकर्णकः। विकर्ण इत्यन्यः । वासातकः। अत्रास्य पाठानङ्गीकारावासातमित्यन्यः ॥ २६५ ॥ बाभ्रव्यानृतदेवयातवयुतो दाचायणो वातव- स्तीत्रोदुम्बरमालवार्जुनफणः पुत्रोऽम्वरीपात्परः । शालङ्कायनदाक्षितेलुकलितौ वैराटशैलूपंको- त्रैगर्तश्च वसानवैल्ववनको स्यात्संप्रियस्तैल्वलः ॥२६६॥ बाधयकम् । आन्तस्य (२) मानृतफः । प्राकृतिक इत्यन्यः । देवयात. वकः । देययातय इत्यन्ये । देवयात इत्यपरे । दाक्षायगाफः । वतोरपत्यं (१) हेमगासनमिति पा० ॥ (२) प्रनृतस्य-मानताः । भवान्शदातदसि वर्तमे लक्षण पा प्रतिपा। - ·४ तद्धितगणाध्यायः ॥ १६८ वातवः । तस्य--वातवकः । वात्रव इत्यन्यः। तीव्रस्य-तैत्रकः । अस्य पाटो वामनमतेन । औदुम्बरकः । औदुम्बर इत्यन्यः । मालवस्य राज्ञः मालवकः । अर्जुनफण इति । नार्जुनायन इत्यर्थः । तस्य प्रार्जुनायनकः । श्राम्बरीपपुत्र- कः । शालङ्कायनकः । दाक्षकः। तेलोः तैलयकः । अस्य पाठो वामनमतेन । वैराटको राजा । विराट इत्यन्यः । शैलूषकः । शैलूपज इति दिग्यासाः । त्रैगर्तकः । त्रिगर्त इत्यन्यः । वासानकः। बिल्ववने भयो जातो वा । बैल्य वनः । तस्य बैल्ववनकः । शैलूषबैल्वनशब्दौ सूत्रे कप्रत्ययान्तौ निर्दिष्टी । साम्प्रियकः । सम्प्रिया दाक्षी च नाम्ना स्त्री पुरुषो वा राजा । तस्य-सांप्रि- यकः । दाक्षक इति तु वामनः । तैल्वलकः । बैल्वल इत्यन्यः ॥ प्राकृतिगणीयम् । तेन जालन्धरायणः । और्णनाभः । जालन्धरः । कौत्तालप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२६६॥ इति राजन्यादिः ॥ भौरिकिसैकयतावथचैकयतो भौलिकिश्च काणेयः । चौपयतश्चैटयतो वाणिजको वालिकाज्यश्च ॥ २६७ ॥ भौरिकीणां राज्ञां जनपदः भौरिकिविधम् । विधभक्तप्रत्ययान्तानां स्वभावान्नपुंसकलिङ्गतैव । चन्दाद्याः पुंस्त्वमपि दर्शयन्ति । सैकयतविधम् । चैकयतविधम् । जयतचौदयतावित्यपि कश्चित् । भौलिकिविधम् । काणेयवि- धम् । चौपयतविधम् । चैटयतविधम् । वणिजोऽपत्यं वाणिजः । के वाणि- जकः । तस्य वाणिजकविधम् । वालिकाजस्यापत्यं कुरुकोसलेत्यादिना ययचि । वालिकाज्यः। तस्य वालिफाज्यविधम् ॥ २६७ ॥ इति भौरिक्यादिः॥ ऐषुकारिः शयण्डश्च सौवीरो वैश्वमानवः । दासमित्रिनडः शौण्डः शायाण्डो वैश्वधेनवः ॥ २६८॥ इषुकारस्यापत्यानि ऐषुकारयो राजानः । तेषां जनपदः । ऐषुकारिभ- क्तम् । शयण्डभक्तम् । शयान इत्यपि भोजः । सौवीरभुक्तम् । वैश्वमानव- भक्तम् । वैश्वमागव इत्यन्यः । दासमित्रिभक्तम् । दासभित्र इत्यन्यः । नडभ- क्तम् । शौण्डभक्तम् । शायाण्डभक्तम् । शायाण्डिरित्यन्यः । वैश्वधेनवभक्तम् । मन्ये तु वैश्वभक्तं धैनवभक्तमिति पृथगाहुः ॥२६॥ ।

·44 १७० गणरत्नमहोदधौ व्यक्षत्र्यक्षौ दासमित्रौडेचान्द्राः खाडः शौद्रो दाक्षिसारस्यजौलाः । शायण्डोऽथो ताक्ष्यशोधौ फणन्ता एते ज्ञेया विश्वतुण्डाञ्च देवः ॥ २६९ ॥ द्वपक्षायणभक्तम् । त्यक्षायगाभक्तम् । गणपाठाद्ध्यभावः । द्वराक्षा- यणाः । व्याक्षायण इत्यन्यः । दासमित्रायणभक्तम् । प्रोडायनभक्तम् । चान्द्रा- यणभक्तम् । खाडायनभक्तम् । खादायन इत्यन्यः । शौद्रायणभक्तम् । शौद्रका- यण इत्यन्ये । दाक्षायणभक्तम् । राजन्यादिपाठाद् दाक्षायणकम् । सारस्याय- नभक्तम् । जौलायनभक्तम् । शायण्डायनभक्तम् । ताायराभक्तम् । शकटा- गजमतेन । सौभ्रायणभक्तम् । चन्द्रमतेन । वैश्वदेवभक्तम् । तुण्डदेवभक्तम् । अन्ये तु विश्वभक्तं तुगडभक्तं देवभक्तमित्याहुः । इत्येषुकार्यादिः ॥२६॥ नडप्लक्षकपोतेक्षुकाप्ठत्रिवेत्रवेतसाः । कृतहस्वन्लुचौ क्रुश्चातक्षाणौ बिल्ववेणु च ॥२७०॥ नहादेः कुकु छ इत्पनेन नहादेश्चातुरर्थिकश्लो भवति । नडा अन देशे सन्ति नडकीयः । नवल इति च । लक्षकीयः । कपोतकीयः । इक्षुकीयः । फाप्ठकीयः । त्रिभिर्ऋषिभिर्निवत्तं नगरम् । त्रिकीयम् । वेत्रकीयः । वेतसकीयः। क्रुञ्चकीयः । तक्ष्णा निर्वत्तस्तक्ष्णां निवासः तक्षकीयः । बिल्वकीयः । वेणु- कीयः। छान्त केचित्पुंयुदाहरन्ति । अपरे स्त्रियाम् ॥२७॥ इति नहादिः ॥ अश्मयूथनददर्भशिरखोपा वृन्दकन्दगुदकाण्डकुलानि । मीनगहगुडकुण्डलखएडाः पीनपामनगकोटगुहाश्व ॥२७१॥ रादयोऽश्मादिभ्य इत्यनेनामादि योग्टादशम्यो गणेभ्यमातुरर्थिका यथायथं र इत्यादयोग्टादश प्रत्यया भवन्ति । अरमानोऽत्र देशे मन्ति । अ- श्मरम् । एवं यूथरम् ॥ यूप सत्यन्यः। नदरम् । दर्भरम् । शिखरम् । डबाट्त्ये हस्वच गहुग्गमित्यतेन स्वित्ये मति । इस्वत्यं नेत्यन्यः। ऊपरम् । वृन्दरम् । फन्दरम् । गुदरम् । फागहरम् । फुगरम् । मीनरम् । गरम् । गुढरम् कुगतारम् । वागमगतेन । खगट रम् । पीनरम् । थामनगतेन । पागरम् । नगरम् । फोटरम् । गुएरम् । इम्बत्यं नेत्यायः ॥२७॥ प्रत्यश्मादिः ।। - - - ·. ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७१ सखिकरवीराशोका वासवसरव्यग्निवायुतो दत्तः । छगलो गोफिलदत्तौ भल्लः पुरपालवजाश्च ॥ २७२ ।। सख्यादेढण् । सख्या पुरुषविशेषेण निर्वत्तम् । साखेयं नगरं मण्डलं वा । कारवीरेयम् । वैरेयमित्यन्ये । प्राशोकेयम् । वासवदत्तेयम् । साखिद- तेयम् । भाग्निदत्तेयम् । वायुदत्तेयम् । छगलो मुनिश्छागलश्च । छागलेयम् । गौफिलेयम् । गोभिल इति भोजः । दात्तेयम् । भाल्लेयम् । अन्त्य जातिभिल्ल इत्यन्यः। भल्लपालइति समस्तं भोजः। पौरेयम् । पालेयम् । वाजेयम् ॥२७२॥ कदलस्तमालरोही सप्तलचक्रौ कुशीरकः सरकः । सरसः सीकरसमलौ सरमसरसचीरचक्रवाकाश्च ॥२७३॥ कादलेयम् । तामालेयम् । रौहेयम् । साप्तलेयम् । चाक्रेयम् । कौशीरकेयम् । शीरक इत्यन्यः । सारकेयम् । सौरसेयम् । सैकरेयम् । वामनमतेन । सामले. यम् । सारमेयम् । सारसे यम् । चैरेयम् । वीर इत्यन्ये । चाक्रवाकेयम् ।। एते सख्यादयः प्रायः पुंविशेषवृत्तयः । ततस्तन्निवासेऽपि ढण वि. धेयः। करवीरसीकरचक्रगलप्रभृतयः स्वार्थवृत्तयः । तेषां च तदत्रास्तीत्यर्थे प्रत्ययः ॥ २७३ ॥ इति सख्यादिः ॥ संकाशकश्मीरपचारनासाश्चूडारयूपौ पलितानुनाशौ । मन्दारकूटौ दशकोविदारशीर्षाइमती शमडारकुम्भाः ॥२७४॥ संकाशादेयः । संकाशेन राजा निवृत्तम् । सांकाश्यम् । काश्मीर्यम् । पाचार्य्यम् । वामनमतेन । नास्यम् । चौडार्यम् । रूपा अस्मिन् सन्ति यौप्यम् । पालित्यम् । भानुनाश्यम् । वामन मतेन । मन्दाराणामदूरभवं मान्दार्यम् । कौट्यम् । कुट इत्यन्यः । दशस्य दाश्यम् । कौविदार्यम् । शैय॑म् । प्राश्म- न्यम् । तैय॑म् । अश्यम् । माड़ार्यम् । मजार इत्यन्यः । कौम्भ्यम् ॥२०४॥ नाशिकासरकसूरचिरन्ताः कम्पिलः समलखण्डितसीराः । पञ्जरप्रगदिनाथनलाङ्गा रोमलोमपुलिना मगदी च ॥२७५॥ नाशिका नाम राक्षसी । तस्या निवासस्तया निर्वृत्तं वा । नाशिक्यम्(१)। सारक्यम् । सौर्यम् । चैरन्त्यम् । काम्पित्यम् । कम्पील इत्यन्यः । समलेन (१) नासिफा नामः नासिक्ममिति पा० । ।

·१७२ गणरत्नमहोदधी t . M निवृत्तम् सामल्यम् । खागिडत्यम् । सैर्यम् । पाजर्यम् । प्रागद्यम् । नगर देशी वा । नाथ्यम् । नाल्यम् । पाङ्गमम् । रौमण्यम् । लोमन्यम् । पौलिन्यम् । मागद्यम् । नगरं देशी वा ॥ २७५ ॥ सुपरिः कटिपः कलिवो मलिनागस्ती सकर्णको वृष्टिः । पन्थादेशः सुपथी मादितविकरौ च सूरसेनश्च ॥ २७६ ॥ सुपरिः कश्चिद्राजा। तेन निर्वतम् । सौपर्थम् । काटिप्पम् । कालिव्यम्। कलित इत्यन्ये । मालिन्यम् । अगस्तिकुण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनी वेति श्लुचि । अगस्तीनां निवासः। प्रागस्त्यम् । अन्ये त्वगस्त्यस्यापत्यम् भागस्त्यः । ऋष्यणि । तस्यागस्त्यम् । साकर्णक्यम् । वृष्टिना निर्वत्तम् वाष्र्टनम् । भृष्टिनाम फाचित्स्त्री । तस्या निवासी मानमित्यपरे । सुपथोऽदूरभवं सुपथं वात्रास्तीति सौपथ्यम् । मादिता स्त्री काचिदित्यन्यः । वैकर्यम् । सौरसैन्यम् । गोभिल- चक्रचक्रवाकाशोकच्छगलकुशीरक रकयमलमुखमन्मथशब्दानभयनन्दी गणेऽस्मिन् ददर्श ॥२६॥ इति संकाशादिः॥ बलश्चुलः पुलोल्लौ च नलो वनम् । वडशब्दः कुलं मूलं लकुलोरलसंयुतम् ॥ २७७ ।। वलादेयः। वलेन निर्वत्ता । बल्या नाम नगरी। एवं चुल्या । पुल्या । वामनमतेन । तुल इति शाकटायनः । उल्या । नल्या । दुल्या । दल्यो । वन्या । वड्या । वामनमतेन । कुल्या । मूल्या । मुल इत्यन्ये । लकुल्वा । उरल्या । एते यप्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गाः । अन्ये तु बल्यादीनां नपुंसकता- माहुः ॥ २७७ ॥ इति क्लादिः ॥ पक्षतुपचित्रकुम्भाः कुण्डोमकराण्डहंसका रोम । लोमसुवर्णकसमलाः कम्बलिकाकुत्ससकलाश्च ॥ २७८ ।। पक्षादेः फण् । पक्षण निर्वृत्तं. पक्षस्य निवासी था। पाक्षायणं नगर राष्ट्र वा । तौपायाम् । तुक्ष इति वामनः । चैत्रायणम् । चित्रेत्यन्यः । कीम्भायगम् । फौगायनम् । गाकरायगाम् । घामममतेन । मागायनम् । टांमकायनम् । रोगायतः । पोमायनः। सीयर्णकायनः । वामगमतेन । सामवायनः। काम्बलिकायमः। फीत्सायनः। यागनमतेन । साकलायनः ॥२७॥ दुलदलौ ·४ तद्धितगणाध्यायः ॥ १७३ . पन्थादेशे विहिते पन्थिनशब्दो निगद्यते कृतिभिः । यमलबिलहस्तिहस्ताःसिंहकसरकौ खिलास्त्यतिश्वानः॥२७९॥ पान्थायनः । यामलायनः । बैलायनः । हास्तिनायनः । हास्तायनः । सैंहकायनः । सारकायणः । खैलायनः । पास्तायनः । द्वयं वामनमतेन . प्रातिश्वायनः । अतिश्व इत्यन्यः ॥ २७९ ।। सीरको लोमकः शीर्षनिवातौ च सकर्णकः । अंशुकः(१) सरसः पाकः सहको वलिकः कला ॥२८०॥ सैरफायणः(२)। लोमकायनः। शैर्षायणः । नैवातायनः। वामनमतेन। साकर्णकायनः । प्रांशुकायनः(३)। सारसायनः । पाकायनः । साहकायनः । बालिकायनः । कालायनः ॥ २८० ॥ इति पक्षादिः ॥ कार्कजीवन्तजवानडुह्या आण्डीवतोऽथ द्रुपदश्च जैत्रः। स्फिगर्कलूषाकनपाञ्चजन्याः कुन्तीवशिष्ठः कुलिशश्वजित्वा२८१ कर्णादेः फिञ् । कर्णेन निर्वृत्तः । कर्णस्य निक्षसो वा । कार्णायनिः । अर्को गुल्मः : स्फटिकश्च । श्रार्कायणिः । जीवन्त ऋषिः । जैवन्तायनिः । जावा-' यनिः । वामनमतेन । भानडुह्यायनिः। प्राण्डीवतायनिः। प्राण्डीवदित्यन्यः। द्रौपदायनिः । जैत्रायणिः । स्फैजायनिः । फिगेत्यन्यः । अर्कलूषऋषिः । कलूषायणिः । अन्ये त्वर्कलुष इति । माकनायनिः । प्राकिनी स्त्रीत्यन्यः । पाञ्चजन्यायनिः । कौन्तायनिः । कुम्भी कुम्भो वेत्यपरे । वाशिष्ठायनिः (४)। कौलिशायनिः । जित्वा धर्मः जैत्वायनिः(५)। जित्येत्यन्यः॥२८॥इति कर्णादिः॥ ज्ञेयाः सुतङ्गमाजिरजीवार्जुनविप्रचित्तमुनिचित्ताः । श्वन शुक्रमहीपुत्राः खण्डिककणे महाचित्तः ॥ २८२ ॥ सुतंगतादेरिज् । सुतंगमेन निर्वृत्तं सुतंगमस्य निवासो वा । सौर्तगमिः । प्राजिरिः । जैविः । अर्जुनं तृणं अर्जुनश्च पार्थः । प्रार्जु निः । वैप्रचित्तिः । - (१) अंशक इति पा० । (२) शैरकायण इति पा० । (३) प्रांशकायन- इति पा० । (४) वासिष्ठायनिरिति पा०। (५) जित्वनां निवासी जैत्वायनि- रित्यधिकम् । २६ ·। १ १७४ गणारचमहोदची मौनिधित्तिः । शौवनिः । शौक्रिः। माहापुनिः। खाण्डिकिः । वामनमतेग(२) खरिडतइत्यन्यः । कार्णिः । माहाचित्तिः ॥ २८२ ॥ वीजवापिस्वनश्वेतगडिकाविगविग्रहो एषां लुतंगमादित्वादिचे चातुरर्थिकः ॥२८॥ वैजवापिः । अन्ये तु वीजइति वापिन्निति पृथगाहुः । स्वानिः । वामनमतेन । श्वैतिः। गाडिकिः । गदिक इत्यन्यः । वैनिः । वैग्रहिः । चा- तुरर्थिक इति निवासोऽदूरभवो नाम्नि देशे तेन निवृत्तस्तदत्रास्ति च ॥२३॥ इति सुतङ्गमादिः ॥ वराहबाहू अथ शर्करा निमग्नः शिरीषश्व तथाविदग्धः । ज्ञेयो वलाहः खदिरो विभग्नः स्थूलः पलाशः पिनिनबद्धौ २८? वराहादेः फन् । वराहा भन्न देशे सन्ति । वाराहकम् । बाहुकम् । शार्करकम् । वल्वजादिपाठाद्वः । शर्करिकम् । शर्करायाष्ठणच्छी वेत्यनेन शार्करिकम् । शर्करीयम् । शार्करम् । शर्कराइति देशमज्जास्वभावादभेदोपचा- राद्वा । नैमग्नकम् । शैीपकम् । वैदग्धकम् । विजग्ध इत्यप्यन्यः । वालाह- कम् । खादिरफम् । वैभग्नकम् । विभक्त इत्यन्ये । स्थौलकम् । पालाशकम् । पिनिनद्धवद्धाविति पिनिभ्यां नदबद्धौ क्रमेण ज्ञेयायित्यर्थः । पैनटुकम् । नैयद्वकम् ॥ २८४ ॥ इति वराहादिः ॥ कुमुदं कुण्डलकूटो मुनिस्थलाश्वत्थघासकुन्दाश्च । मधुकर्णदशग्रामौ शाल्मलिरधकारगोमठशिरीपाः ॥२८५॥ कुमुदादेष्ठञ् । कुमुदान्यत्र देशे सन्ति । कौमुदिकम् । कौयह लिकम् । को टिकम् । कूर्ण इत्यन्यः । मौनिस्यलिकम् । मुनिः स्थाश्चेत्यन्ये (२) । प्राश्वत्थिकम् । घासफुन्दिकम् । माधुकर्णिकम् । मुचुकर्णइति शकटाङ्गजः । शुधिकर्ण इत्यभयनन्दी। विगृहीतादपीप्यते । माधुरुम् । कार्णिकम् । दाश- ग्रामिकम् । शाल्मलिकम् ॥ रथफारेगा मित्तं तस्य नियामो वा । रायमारि- फम् । गीमठिकम् । पर्वतो हुदो वा । गोमेध इत्यन्ये । शैरी पिकम् । प्रह- (२) सागिह फिः । खाडिकि मगमगति पा० । (२) मुनिन्थयाति पाटे। नौनिफम् । छया यागारज्यायिफमिति पा०। - - । o ।

·। ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७५ गादिपाठाच्छेरीषम् । शिरीषा इति वहुवचनान्तः। संज्ञावाची स्वभावात् सो- ऽयमिति सम्बन्धादा । शारिकशब्दः पृथक् सूत्रेण सिद्धइति नात्र पाठः २८५ इति कुमुदादिः ॥ अरीहणोद्दण्डविपाशशिंशपाभलन्दनोदश्चनरवाएडवीरणाः । सुयज्ञजम्बूकशकृत्स्नरैवताः शिरीषबिल्वौबधिरोऽथजाम्बवान् ॥ अरोहणादेरकन् । अरीहणेन निर्वृत्तम् । भारीहणकम् । श्रौद्दण्डकम् । वैपाशकम् । शिशपानां वृक्षविशेषाणामदूरभवं । शिशपा अत्र सन्तीति वा । शांशपकम् । देविकाशिंपायोदीर्घसत्रस्यादित्यनेनैकारस्याकारः । भालन्द- नकम् । प्रौदञ्चनकम् । खाण्डवैरणकम् (१)। सौयज्ञकम् । जाम्बवकम् । काशकरत्नकम् । काशकरस्न इति भोजः । रायावतो रैवतः । रेवतइत्यन्ये । रैवतकः पर्वतः। शैरीषकस् । वैल्वकम् । बाधिरकम् । जाम्बवता निवृत्तम् । जाम्बवतकम् । अन्ये जाम्बवतोऽपत्यं जाम्बवत इत्याहुः ॥ २८६ ॥ खाडगोमतमैत्रोष्ट्रगती वैमतस्तथा । शाण्डिल्यसांपरौ भास्त्र आयनान्ता अमी मताः॥२८७॥ खाहायनकम् । गौमतायनकस् । मैत्रायणक्षम् । श्वैत्रायणक इत्यपरः। औष्ट्रायणकम् । गायनकम् ॥ वैमतायनकम् । शाण्डिल्यायनकम् । सांप. रायणकम् । भास्त्रायणकम् ॥ २८७ ॥ खदिरो विपथः खण्डुर्भगलो द्रुघणस्तथा । सुशर्मकनलोलन्दा(२) रायस्पोषश्च वीरणः॥२८८|| खादिरफस् । वैपथकम् । खण्डुना निर्वृत्तम् । खाण्डवकम् । खण्डूरि- त्यन्यः। भागलकम् । द्रुघणा पत्र सन्ति । गौघणकमिति वामनः । द्रुहणइति भोजः। सोशर्मकम् । कानल कम्(३) । प्रौलन्दकम् । रांयः पोपः। रायस्पोपः। अतएव निपातनाविभत्तरलुग्विसर्गस्य सकारः। रायस्पोपकम्। वैरणकम्॥२८॥ (१) खाण्डवीरणकम् । खारह वैरणकमिति केचित् । अनुशतिकादेरा. कृतिगणत्वादिति पा० । (२) सुशर्मकतलो० इति पा० । (३) सोशर्मिकम् । वातलकनिति पा .

·। । गणरत्नमहोदधौ . किरणो यज्ञदत्तश्च दलता सौमतायनः । क्रौष्ट्रधौमतसौमैन्द्रसौसकोद्राः फणन्तकाः ॥ २८९ ॥ करणकम् । याजदत्तकम् । दलत्रा निर्वत्तं दलतुः पर्वतस्य वादूरभवम् दालत्रकम् । सौमतायनकम् । कौष्ट्रायणकम् । धूमतस्यांपत्यं धौमतिः। तस्या- पत्यं युवा धीमतायनः । तस्य (१) धौमतायनकम् । सोमस्य सौभायनकम् । इन्दस्य । ऐन्द्रायणकम् । सुठु स्यतीति सुसः । तस्य सौसायनकम् । कुद्रस्य कौद्रायणकम् । एतेषां धौमतायनवत्प्रक्रिया ॥ ८ ॥ इत्यरोहणादिः ॥ कृशाश्वकूटाजिनवेश्मलोमशा विशालधूमौ सुकरश्च वर्चलः। अरिष्टमौद्गल्यपराशरारुषः सुवर्चलारिश्मपुरारसूकराः २९० कृशाश्वादेश्वण । कृशाश्वेन निर्वत्तम् काश्विीयम् । कौटीयम् । आजिनीयम् । वैश्मीयम् । लोमशीयम् । वैशालीयम् । धीमीयम् । सौक- रीयम् । वार्चलीयम् । वर्तुल इत्यन्ये (२) । प्रारिष्टीयम् । मौद्गलीयम् । पारा- शरीयम् । भारुषीयम् । सौवर्चलीयम् । प्रारिश्मीयम् । प्रारिष्य इत्यन्यः । पौरारीयम् । वामनमतेन । सौकरीयम्(३) ॥ २९० ।। अवनतसदृशायोरोमका लोमकश्व प्रतरसुखविविक्तासायसाः पूतरश्च । विनतपुरगदासीपूकराः पूगरश्वाऽजिनतसतुलवेष्ये- रोऽरसा धुकरश्च ॥२९१॥ भावनतीयम्। सादृशीयम् । मायसीयम् । रोमकीयम् । लोमकीयम् । प्राप्तरीयम् । सौखीयम् । सिपल इत्यन्ये । वैवित्तीयम् ॥ भासायसीयम् । सायसश्त्यन्यः। पूतरो जलजन्तुः । पौतरीयम् ॥ त्रयं वामनमतेन ॥ वैनती- यम् । पोरगीयम् । पुरगा नाम काचिद्राक्षसी तया भक्षितं पाटलिपुत्रं तस्या निवासः पीरगीपमित्यन्यः ॥ दामीयम् । पुयं करोति पूकरः । तस्य पीकरी- यम् । पूगान्यस्य मन्ति पूगरः । तस्य पीगरीयम् । प्राजिनतीयम् । सातुनीयम् । - (९) धीमतायनः । तस्य धीमतायनकमिति पा० । (२) वर्तुलशब्दं चिरपेटुः । वातुनीयम् पति पा ०। (३) शीकरीयम् इति पा ० ।

·४ तद्धितगंणाध्यायः ॥ १७७ वामनमतेन । वैष्यीयम् । ऐरसीयम् । आरसीयम् (१) । धौकरीयम् । केचि. पुंलिङ्गमपरे तु स्त्रीलिङ्गमुदाहरन्ति ॥ २९९ ॥ विकुट्यासासुरावेतौ शबलश्चाभितो जनः । रोमशश्च कशाश्वादौ ज्ञेयाश्छणप्रत्ययान्युते ॥२९२॥ वैकुट्यासीयम् (२)। विकुट्यइत्यन्ये । आसुरीयम् । शावलीयम् । प्राभिजनीयम् । रामशीयम् ॥ २९२ ॥ इति कशाश्वादिः ॥ ऋश्यस्थूलनिलीनकर्दमशरा बाहुर्निधानाशनि- न्यग्रोधाः परिगूढरखण्डखदिरा वेणुः सितः शर्करा । अश्मांशू परिवंशवीरणमता वेश्मोपगूढाविमौ- दण्डश्वानडुहोत्तराइमपरितो वृत्तोनिबन्धारडू ॥ २९३ ।। ऋश्यादेः कः । ऋश्या अत्र देशे सन्ति । ऋश्यनिर्वतं वा । ऋश्य- कम् । स्यूलकम् । निलीनकम् । कर्दमकम् । शरकम् । बाहुकम् । निधान. कम् (३) । अशनिकम् । न्यग्रोधकम् । परिगूढकम् । खण्डकम् । खदिरकम् । वेणुकम् । सितकम् । शर्करकम् । अश्मकम् । अंशुकम् । परिवंशकम् । वीर- णकम् । मतकम् । वेश्मकम् । उपगूढकम् । दण्डकम् । अनहोत्तराश्मेति समाहारद्वन्द्वः । अनडुहकम् (४) । उत्तराश्मकम् । परितोवृत्तइति परिव त्तइत्यर्थः । तस्य परिवत्तकम् । निबन्धकम् ॥ अरुहुस्तरुविशेषः । तय भर- डुकम् ॥ २३ ॥ इत्यृश्यादिः॥ बल्वजः कूपबीजे च यवासेक्कटकङ्कटाः । शिरीषः शकंटाश्वत्थपरिवापविकङ्कतम् ॥ २९४ ॥ वल्यजादेरिकः । बल्वजा अत्र देशे सन्ति । बल्वजिकम् । कूपिकम् । बीजिकम् । यवासिकम् । यवाषइत्यन्यः । इक्कटिकम् । कङ्कटः संनाहः सीमा (१) औरसीयमिति कश्चित् । (२) बैकुट्याशीयमिति पा० । (३) विधान इत्यन्ये । (४) भानडुहोत्तर०,भानडुहकमिति । - ·१७८ C - गगारनमहोदधी च कङ्कटिकम् । शिरीषिकम् । शकटिकम् । श्रश्वत्थिकम् । परिवापिकम् । विकङ्कतिकम् ॥ २९४ ॥ शर्कराऽथ दशग्रामो न्यग्रोधः कुमुदं कचः । मध्यश्वसंकटा गर्तनिर्यासौ गदिताविह ॥ २९५॥ शर्करिकम् । दशग्रामिकम् । न्यग्रोधिकम् । कुमुदिकम् कचिकम् । मधुकम् । अश्विकम् । द्वयं वामनमतेन । संकटिकम् । गर्तिकम् । निर्यासि. कम् । केचिद्वल्यजिकाकुमुदिकेत्यादिस्त्रीलिङ्गमुदाहरन्ति तत्र लोकः प्रमाणम् ॥ २५॥ इति बल्वजादिः ॥ काशपाशतृणाश्वत्थाः पलाशवनककटाः । वासकर्दमपीयूक्षा गुहाकर्पूरवर्बराः ॥ २९६ ॥ काशादेरितः । काशस्तृया या विशेषः । काशा भन्न सन्ति । काशिलम् । पाशिलम् । तृगिलम् । अश्वत्थिलम् । पलाशिलम् । वनिलम् । कङ्कटिलम्(१) 'वासो गुल्मविशेषः। यास्यन्ते रुवन्तीति वासाः पक्षिण इत्यन्यः। यासिलम् । फर्द मिलम् । पीयूक्षितम् । गुहिलम् । कर्पूरिलम् । वर्बरो म्लेच्छजातिः । बर्वरिलम् ॥२९॥ मधुरग्रहवच्छूलाः कपित्थश्चरणो बिसः । नडोऽथ जतुसीपालो गणे काशादिसंज्ञिते ॥२९७॥ मधुरिलम् । अहिलम् । वच्छू लिलम् । फपित्थिलम् । घरगिलम् । थिसिलम् । नष्टिलम् । प्रतिबिलम् । सीपातिलम् (२) २७॥ इति काशादिः ।। तृणमूलसुवाणी वराणवौँ वनार्जुनौ पर्णम् । नडवलबिलबुलचरणा बुसः फलं चात्र विज्ञेयम् ॥२९८॥ तृणादेः सः । तृणान्यस्मिन्देशे सन्ति । तृणसा नदी नगरी सरसी पर्वतिका। मूलसा । सुवर्णसा। मो जलम् । तदनास्तीति। शर्ण सा नदी । पाठमामात्सलोपः । अर्ण इत्यकारान्ता प्रकृति रित्यन्ये (३) । धराण इति ८१) कण्टकिणमिति पा० । (२) सोपालो नाम कश्चित्तेन निर्वत्तं सोपा- लिफगिति पा०। (३) गणे लुप्तसकारस्योपादानारसकारनियत्तिः । अदन्त एयायमित्यन्ये इति पा ० ।' - ·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ . १७ बीरगाभिधानम् । तदस्तित्वाद् वरायासी । तस्या अदूरभवा बारागासी नग- री। बरागासो देशस्तत्र भवा वाराणामी नगरीत्यन्ये । वर्ण इति वीरणाख्या। वर्णसा । वनमा । अर्जुनसा दिग्वस्त्रमतेन । जन इति शम्टाङ्गजः । पर्णता । नडसा । बलसा । बिलसा । पुलसा । चरणसा । बुससा । फलसा । दिग्व- स्त्रमतेन ॥८॥ इति तृगादिः ॥ प्रेक्षा स्यात्परिवापसंकटकटाः कुपो यवासः पुटः- संलक्ष्या ध्रुवका महश्च धुवका कैश्चिकपिः कोविदः :। ज्ञेयः कङ्कटवन्धुकापुकबुका गर्तेकटौ कूपको- न्यग्रोधक्षिपकाहिरण्यफलकाः प्रेक्षादिरेवं गणः ॥२९९॥ प्रेक्षादेरिन् । प्रेक्षा बुद्धिः । तया हेतुना निर्वत्तः। प्रेक्षी ग्रामः। अथवा प्रेक्षा अत्र सन्ति । प्रेक्षी देशः। प्रेक्षाशब्दो यद्यपि प्रेक्षगावाची तथाप्यत्र पक्ष रूढितो नदीसरसीत्यल्यादिवृत्तिद्रष्टव्यः । परिवापो वीजनिक्षेपः । परि- वापी । सङ्कट सङ्कीर्णता । सङ्कटी । कटः पर्यन्तः । कटी । कूपी । यवासो दुःस्पर्शः । यवासी। पुटी ध्रुवका । श्रावपनविशेषः । ध्रुवको। मह उत्सवः मही । धुवका प्रावपनविशेषः । धुवकी। कैश्चिदिति दिग्वस्त्रप्रभृतिभिः कपिशब्दः संगक्ष्यः । कपी । कङ्कटः । सन्नाहः। कङ्कटी। बन्धुरेव बन्धुका । बन्धुकी। पुको दानम् । पुकी । बुको हास्यम् । बुकी । गौरवटः । गर्ती । इक्कट चपकः । इक्कटी। कूपको गुणवृक्षः। कूपको। न्यग्रोधो वटः । न्यग्रोधी । क्षिपका-प्रायुधम् । क्षिपकी । हिरण्यं सुवर्णम् । हिरण्यी ॥ फलकम् (९) । आकातितमिद्धिरावरणं वा । फल की । कूपगर्त्तपरिवापयवाम हिरण्यशब्दाः शफटाङ्गजमतेनोपात्ताः ॥२९ इति प्रेक्षादिः ॥ मध्विसू शररोमवेणुमरुतः शक्तीष्टकारिष्टयो- वादीलीशकलाकरीरकिशरासन्दीशलाकाहिमाः ।। स्थाणुस्तक्षशिलाविसासुतिशमीसागपादाग्निपी- कर्कन्धूवटवेटऋष्यरुमणो वल्मीकपीडाखडाः॥३००॥ (९) हलका पुरविशेषतस्यादूरमयी हलकी ग्रामइत्यधिकम् । - ·१८० . गणरत्नमहोदधौ - . मध्वादमैत् । मधु पुष्परसादिः । तदन्न देशेऽस्ति । मधुमान देशः । इल रसालः । इक्षुमान् । शरो मुजः । शरावान् । शरादीत्यादिना दीर्घत्वे ॥ शरुरित्यन्यः । रोम तनूरुहम् । रोमवान् । वेणुमान् । मरुतो देवा वायुश्च । मरुत्वान् । शक्तिः प्रहरणम् । शक्तिमान् । शुक्तिरित्यन्यः। इष्टका मृद्विकारः। इष्टकायान् । रिष्टिश्चन्द्रहासः । रिष्टिमान् । मदिराजातीयः सन्धानविशेषो रिप्टिशब्दइति वामनः । पार्दाली। ओषधिविशेषः वालीवान् । पार्दाकी- त्येके । शकलो मत्स्यः । शकलावान् । कृतदीर्घोग्य पठितः । शकलीवानि- त्यन्ये । करीरो वृक्षविशेषः । करीरवान् । किशरो गन्धद्रव्यम् । किशरावान् तृणजातिः । किशरुरित्यन्यः। भासन्दी वेत्रासनम् । आसन्दीवान् । शलाका- एषणी पूरणरेखा द्यूतोपकरणं च । शलाकाधान् । हिमं तुहिनम् । हिमवान् । स्थाणुमान् । यवादेराकृतिगणत्वाद्वत्त्वाभावः । तक्षशिला नगरी । तक्षशिला. वान् । अक्षशिलेत्यन्यः। अक्षयान् । शिलावानित्येके । बिसवान् । प्रासुतिः सोमरसः । प्रामुतिमान् । मासुतीवानिति वामनाद्याः । ते ह्यासुतीशब्द पठन्ति । सुत्येत्यन्यः। शमी वृक्षः। शमीवान् । सर्याणः पर्वतः। सर्याणाधान् ।। सार्याण इत्यन्ये ॥ पार्दो वृक्षः । पार्दावान् । पार्दानाम काचित्स्त्रीत्यन्ये । प्रामिपी। ओषधिः । प्राभिषीयान् । फर्कन्धः क्षुद्रबदरी। कर्कन्धूमान् । कर्क- न्धुरित्यन्यः। वटो न्यग्रोधः। वटावान् । वेटः पौलुवृक्षः। वेटावान् । ऋष्यो मृगविशेषः । ऋष्यावान् । रुमालवण विशेपस्तविशेषो वा। रुमरवान् । रुव- दित्यन्यः। वल्मीको नाकुः। वल्मीकावान् । अयं दिग्वस्त्रमतेन। पीडावान् । खड़स्तृणशातिः। खडावान् । अनद्यर्थमारम्भः ॥३०॥ इति मध्वादिः । उत्कराइमखदिरास्तृणवृक्षाविन्द्रकृततिकपिप्पलशाकाः । आवृक्षकपलाशसुवर्णश्यावनायसहिता विजिगीषा ॥३०१॥ उत्करादेश्छः । उत्करो दृषत्पांसुप्रधयः। सोऽस्यास्तीत्युत्करीयं नगरम् । अश्मीयम् । खदिरो वृक्षः । खदिरीयम् । तृणीयम् । वृक्षीयम् । इन्द्रदक्षी- यम् । तिको राजा । तिकीयम् । पिप्पलोरश्वत्थः पिप्पलीयम् । शाकं भक्ष्य- विशेषः । शाकीयम् । प्राईवक्षीयम् । पलाशीयम् । सुवर्णीयम् । श्यावनायो मुनिः । श्याघनायीयम् । विजिगीपीयम् ॥ ३०९ ॥ - ..

·. । ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १८९ शालानेकखलाजिनातपफला जन्याजिनं पिप्पली- 'मूलं संपरशूर्पणायपिचुका भस्त्रा च नैवाकवः । उत्क्रोशार्कनितान्तवृक्षशफरा गाग्निवैराकणाः- काशारण्यनिशान्तपर्णकितवाः क्षुद्राणकक्षान्तयः ।।३०२॥ शालीयम् । भनेकीयम् । खलाजिनीयम् । खण्डाजिन इत्यन्यः। प्रात- पीयम् । फलीयस् । जन्या वधूस्ताहिका वा । जन्यीयम् । अजिनीयम् । पिप्पलीमूलीयम् । सम्परो मुनिः। संपरीयस् । शूर्पणायो मुनी राक्षसो वा । शूर्पणायीयम् । पिचुकस्तूलकम् । पिचुकीयम् । भस्त्रीयम् । निवाकुर्निर्गुणः । तस्य निवासी नैवाकवः । तस्यादूरभवं नैवाकवीयम् । उत्क्रोशः कुररः । उत्क्रोशीयम् ॥ अर्को गुल्मः सूर्य्यश्च । अर्कीयम् । नितान्ता वृक्षा यत्र सन्ति स नितान्तवृक्षो देशः । तस्यादूरभवं नितान्तवृक्षीयम् । शफरो मत्स्यः । शफ़री- यन् । गीयम् । अग्नीयम् । वैराक्षणो नामर्षिः । वैराकणीयम् । काशीयम् । भरण्यीयम् । निशान्तम् अन्तःपुरस् । निशान्तीयम् । पर्णीयम् । फितवो धूर्ती गन्धद्रव्यच्च। कितवीयम् । क्षुद्रीयम् । क्षुद्रा राक्षसी तन्निधासः क्षुद्रीयमित्यन्ये । अणकम् -अधमम् । अणकीयम्। क्षान्तीयम् । क्षोन्त इति भोजः ॥३०॥ अश्वत्थनीचापकाकरेडावरोहितक्षारविशालवेत्राः । अरीहणवणचर्मखण्डवातागराः सम्पलमन्त्रणा। ॥३०॥ अश्वत्थीयम् । नीचानाप्नोतीति नीचापकः । नीचापकीयम् । शङ्करीयम् इडाः स्त्रियः । इडीयम् । अवरोहितो नामर्षिः । अवरोहितीयम् । क्षारीय. म् । क्षोध इत्यन्यः । विशालो नामर्षिः । विशालीयम् । वेत्रीयम् । क्षारवेत्रौ वामनमतेन । परीहणः पुंविशेषः। अरोहणीयम् । त्रिवेण्या अपत्यं नैवरणः । तस्य निवासस्त्रवणीयम् । चर्मीयम् । शास्त्राभिधानवाचि वश्य णित्यन्यः । खण्डीयम् । वातागरीयम् । सम्पलो मुनिः । सम्पलीयम् । मन्त्रणाहीयम् । उत्करादीप्रत्ययान्तान् केचित्पुंलिङ्गान् अपरे स्त्रीलिङ्गानाहुः ॥ एतेष्टादशाकृतिगणा वेदितव्याः । तेनान्येऽपि शब्दा यथादर्शनं द्रष्ट- व्याः। अन्यस्तु नैयत्यमेषां प्रतिपादितम् । एतदीयशव्दानां चत्वारो प्या यातनावं द्रष्टव्याः ॥३३॥ इत्युत्कारादिः ॥

·१८२ गणरत्नमहाया शौनकोऽथ तलवाजसनेयौ रज्जुकण्ठकठशाठकषायाः । स्कन्धसागरवतुम्बुरुताएड्या रज्जुभारकमलारुण्यश्च ॥३०४॥ शौनकादिम्यो णिन् इत्यनेन तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वेत्यर्थयो- र्णिन् भवति । शौनकेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा । शौनकिनः । ता- लिनः । वाजसनाया अपत्यं वाजसनेयः । वाजसनेयिनः । राज्जुकण्ठिनः । काठशाठिनः । कठशाठाभ्यां प्रोक्तवेदवेदकाः । कापायियः। कषय इति वाम- नः। स्कान्धिनः। स्कन्ध इति चन्द्रः । साङ्गरविणः । तौम्बुरविणः । ताण्डि. नः । शकटाङ्गजभोजमतेन । राज्जुभारिणः । कामलिनः । आरुणिनः ॥३४॥ हरिद्रुशाष्पेयपलिङ्गयुक्ताः शापेयखाडायनदेवदाः । श्यामायनालम्बिऋचाभदएडाः स्तम्भोलपौ स्तः परुषांसकश्वा हारिदविणः । शष्पमिव शष्यः । तस्यापत्वं शाप्पेयः । शाष्पयिणः । पालिङ्गिनः। पुलिङ्ग इति वामनः । शपस्यापत्यं शापेयः । शापेयिनः । शाय इत्यन्ये । खडस्यायत्यं नडादिफणि। खाडायनः । खाडायनिनः । दैव. दर्शिनः। वेददर्श इति वामनः। श्यामायनिनः। अलम्बस्यापत्यम् प्रालम्बिः। मालम्बिनः मार्चाभिनः । ऋषभाग इत्यभयनन्दी । दाण्डिनः । चन्द्रवा- मनमतेन । स्ताम्भिनः । सक्षम्भ इति शफटाङ्गणः । औलपिनः । परुषे अंसे अस्य परुषांसकः । पारुषांसफिनः ॥ सर्वेऽप्यते सोपज्ञवेदशाखानां प्रणेतारः प्रसिद्धाः । तदभिधायिनस्तु मोक्तप्रत्ययान्ताः शब्दा अध्येत्रादिविषयत्वात्स्वा- तन्त्र्यमुलकर प्रयोगमाजो न स्युः । भोजमसमाश्रित्य वामनोक्तः कलापिशष्य- प्राच्यादिविशेषो नाश्रितः। प्राकृतिगणोग्यम् । तेन तलवकाराश्वपञ्चमदाव- कराठेतरेयभालविशाट्यायनप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३०॥ इति शौनकादिः ॥ उक्थन्यासवसन्तयज्ञशिशिरं चर्चा पुराणं गणः- सज्ञातर्कपदक्रमाश्च गणितं लक्ष्यं च लोकायतम् । आयुर्वेदगुणेतिहासचरमं हेमन्तहेतू यजु- वर्षाज्योतिषसंहिताशरदथो सङ्घाटवृत्तीतरम् ॥३०६॥ ऋतूयथादेष्ठण इत्यनेन क्रतुवाचिन उक्थादेश्च ठण् । उक्थशब्दः सामस- लक्षयो अन्य भौथिक्पे वर्तमानो गृह्यते। उक्थं वेत्त्यधीते या। मौक्थिकः ।

·४ तद्धितगणाध्यायः ॥ १८३ J 4 औक्थिक्यशब्दाच्च प्रत्ययो न भवत्यनभिधानात् शकटाङ्गजस्तु याज्ञिकौक्थिक- लोकायतिकान् ब्रह्मणीत्येतत्सूत्रमाह। यज्ञोक्याभ्यां ठण्। याज्ञिक्यौक्थिक्य- शब्दाभ्यां च ठण इक्यलोपश्च निपात्यते। यज्ञं याज्ञिक्यं वा वेत्त्यधीते वा। याज्ञिकः । एवम् । औधिकः । लोकायतशब्दाढणीकारः । लौकायतिकः । लोकायतिक इति न्यायादिपाठात्सिद्धम् । न्यासः पञ्जिका नयासिकः । वस- न्तशब्दः कालसहचरिताध्ययने वर्तमानः प्रत्ययं लभते । एवं शिशिरहेमन्त- वर्षाशरद्ग्रीष्मशब्दा द्रष्टव्याः । वासन्तिकः । यज्ञार्थो ग्रन्थो यज्ञः। याज्ञिकः। चर्चा विचारणा(१) । चार्चिकः । चर्चाक इति वामनः ।। सर्गश्चप्रतिसर्गश्चबुंशोमन्वन्तराणिच । वंशानुबंशचरितंपुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ पुरापि न नवं पुराणमिति निरुक्तम् । पौराणिकः । गाणिकः । सा. जिज्ञकः। तार्किकः । पादक्रमिकः । अन्यस्तु पदक्रमावित्याह । तन्मते क्रमा- दिपाठावुनपि । गाणिलिकः । गाणित इति वामनादयः । लाक्षिकः । लोकायतं बृहस्पतिमतानुसारिचार्वाकशास्त्रम् । लोकायतिकः । मायुवदिकः। गौणिकः ॥ इत्येवं हासश्चित्तविकाशो यस्मिन् स इतिहासः। अथवा । इति ह पासीदिति यन्त्रेति । इत्येवमर्थे । हः किला) पूर्वचरितम् । ऐतिहासिकः । चारसिकः । चरमप्रथमशब्दौ विशेषणवृत्ती विशेष्यस्य तु ग्रन्थस्य प्रक्रमात्म- तीतिः । यद्वा क्रियाविशेषणवत्ती चरनमधीते चार मिकः । चरमो गुणश्चरम- गुणः । तस्य चारमगुणिक इत्यन्ये । हैनन्तिकः । हैतुकः । बाजुष्कः । वामन- मतेन । वार्षिकः । ज्योतीष्यधिकृत्य कती ग्रन्थः ज्योतिषम् । सज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति ॥ अथवा । अनुबन्धनमनित्यमित्यौर्न भवति । ज्योतिधिकः । गण- निपातनादैजभावः । ज्योतीपि ग्रहनक्षत्रादीनि वेत्ति ज्योतिषिक (२) इति वामनक्षीरस्वामिनौ । साहितिप्तः । संहितापदे विषयभूते प्रत्ययं लभते । पद- विषयां संहितामधीयानः साहितिकः । अन्यन्नाण । सांहित इत्यन्यः । शार- (१) यदाङ्गरागश्चर्चा तत्प्रकारख्यापको ग्रन्थोऽपि चर्चा इत्यधिकम् । (२) ज्योतींषि ग्रहादीनधिकृत्य कृतो ग्रन्धो ज्योतिपः । ज्योतिपं वेद ज्योतिपिकः । इति पा० ।

·१८४ गणरत्नमहादधा । - दिकः । सांघाटिकः । सङ्गता घटाः सङ्घटत्यन्यः । सहघटया सघदेत्यन्यः । सङ्घट इत्यपरः (१) । वार्तिकः । एतरिकः । वामनतेन ॥ ३०६ ॥ श्लक्षणानुसूलक्षणसङ्ग्रहास्युर्णीष्मो निरुक्तं पुनरुक्तमत्र । . आथर्वणोऽथ प्रथमानुकल्पो क्रमेतरन्यायकृतान्ततन्त्रम् ३०७ लाक्षिणकः । केचित् लक्ष्णाशब्दात्स्त्रीलिङ्गात्प्रत्ययं मन्यन्ते (२) । अनु. सूर्ग्रन्थविशेषः । नानुसुकः। फेऽणकर इति इखत्वे । लाक्षणिकः । सामहिकः। प्रैष्मिकः । चन्द्रमतेन । नैसक्तिकः । पौनरुक्तिकः। अथर्वर्षिः। तेन प्रोक्तो वेद प्राथर्वणः । तं वेत्त्यधीते वा। माथर्वणिकः । पाठसामर्यात् श्लुग्न भवति । प्राथमिकः । प्रथनो गुणः प्रथमगुण इत्यन्यः । प्रथमकल्पादन्योज्नु कल्पः । श्रानुफल्पिकः । क्रमादिशरः कमेतरः(३)। भक्रम इत्यर्थः । कामेत- रिफः। नैयायिकः । कृतान्तं वेत्ति कान्तिको मौहूर्तः। कृतान्तमाह पृच्छति या । कान्तिक इत्यन्यः । तन्यते तन्त्र्यते वानेन । तमन्नं वैदिक ज्योति- पादि । तान्त्रिकः । ज्ञातसिद्धान्तः ॥ ३०७ ॥ अनुगुणवर्षाशरदहिपदा भारतपदेपदानुपदम् । अनुलक्ष्याख्यानं स्याहिशेषपरिषन्मुहूर्तमप्येके ॥ ३०८ ।। गुणस्य सदृशं गुणमनुगतं वा । अनुगुणम् । आनुगुणिकः । वर्षाश्च शरच्च वर्षाशरदम् । वाशरदिकः । द्वैपदिफः । विपदेति वामनः । भार- तिकः। पदं पदमध्येता। वीप्तायां द्विवचने निपातनात्पूर्वपदस्यत्वे। पादेप- दिकः । पदमनुगतम् अतुपदम् । नानुपदिकः । लक्ष्यमनुगतम् अनुलक्ष्यम् । भानुलक्ष्यिकः । नाख्यानिकः । अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतुर्विशेषः । तं तत् शास्त्रं वा वेत्ति । वैशेषिकः । पारिपदिकः । पर्षच्छब्दोऽपि । परिपकपार्पदाविति वामनः । मौहूर्तिकः । वामनमतेन तु । मौहूतः । मुहूर्तमित्युपलक्षणम् । तेन नैमित्तिकः । अस्मिन्मते नैमित्तः ॥ ३०८ ॥ (१) सटेत्यन्यः । सट इत्य परः । सङ्घद्दो रचना । या पांघालीवैदर्भीत्यादिपदैर- लङ्कारशास्त्रे व्यवष्ट्रियते तल्लक्षणपरो ग्रन्थोऽपि लक्षणया सस्तमधीते वेद वा साइट्टिकः । फेचित् सङ्घाटम्पठन्तीत्यधिकम् । (२) पुनरुक्तं शक्षणमनुपदमिति त्रितयं अन्यविशेषधाचीत्यधिकम् । (३) क्रमेतरेति ग्रन्यविशेषस्य संति पा० । ..

·१८५ , । ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ सुलक्षब्राह्मणावेतौ पदोत्तरपदादिकाः । असंसाङ्गधर्मत्रिक्षत्रादिद्या परा मता ॥ ३०९ ।। सौलक्षिकः। ब्राह्मशिका। पदोत्तरपदं वेत्त्यधीते वा पादोत्तरपदिकः। शकटाङ्गजस्तु पदोत्तरपदेस्यष्ठ इति सूत्रमाह । अस्यार्थः । पदशब्द उत्तरपदं यस्य ततः पदशब्दात्पदोत्तरशब्दाच्च ठः । पूर्वपदिकः। उत्तरपदिकः । न्याया- दिपदकल्पलक्षणान्तक्रत्वाख्यानाख्यायिकाढण् इत्यनेन तु पौर्वपदिकः। श्रौत्त- रपदिकः । पदात्यदिकः । पदोत्तरपदात्पदोत्तर पदिकः । बहुवचनं सर्वभङ्ग- परिहारार्थम् । संसर्गादिवर्जितात्परो विद्याशब्दष्ठणं लभते । वायसविधिकः । सार्वविधिकः। असंसर्गादेरिति किम् । सांसर्गविद्यः। शकटाङ्गजमतेन । प्राङ्ग- विद्यः। धार्मविद्यः। विद्यः। व्यवयवा विद्या निविद्येति कर्मधारयात्प्रत्य- यश्रुतिः। लिस्मृणां विद्यानां बोद्धेत्यर्थे द्विगोः श्लुचि त्रिविद्यः। क्षात्रविद्यः ॥३०॥ कल्पलक्षणसूत्रान्तमकल्पादिमतं बुधैः । पारव्यानाख्यायिकावाची श्लुहिगोः सर्वसादितः ॥३१०॥ मातृणां ब्राह्मयादीनां कल्पः पूजाद्यर्थ शास्त्रम्, मातृकल्पिकः । रासा- यनकल्पिकः । गौलक्षणिकः । वार्तिकसूत्रिकः । साङ्ग्रह सूत्रिकः । प्रकल्पादीति सूत्रस्यैव विशेपणं तेन काल्पसूत्रः । आख्यानवाचिभ्य प्राख्यायिकावाचिभ्यश्च ठण इत्यर्थः । यवक्रीतमाख्यानमधीते यावक्रीतिकः । एवं प्रियंगवाविमानम- भृतयः (९) उदाहार्याः । वासवदत्तामाख्यायिकामधीते वासवदत्तिकः । एवं सुमनोहरानर्मदासुन्दरीतरङ्गवतीविलासवतीमभृतय आख्यायिकाशब्दाष्ठणि द्र- एव्याः । वासवदत्तादिसाहचर्याद्ग्रन्थोऽपि तथोच्यते । यथाऽग्निसहचरितो अन्थोऽग्निः । द्विगोः समासात्सर्वशब्दादेः सादेश्च शब्दाहण तस्य च श्लुक् । शकटाङ्गजस्त्वणठणोः । पञ्चकल्पः । त्रिलक्षणः । त्रिसूत्रः । असंसर्गेत्यादिना ठण तस्य श्लुक तथा द्वितन्त्रः । पञ्चव्याकरणः । सह वार्त्तिकेन यो ग्रन्थः स सयार्तिकः। तं वेत्ति ठणो लोपे सवार्तिकः । एवं ससङ्ग्रहः । सर्ववेदः । सर्व- तन्नः । प्राकृतिगणोऽयम् । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञेयाः ॥३१०॥ इत्युक्थादिः॥ (१) यावक्रिकः । प्रेयंगविकः । प्रेयंगुकः । माविमारविकः । भविमा- रकरित्यधिकम् । .. ।

·१८६ गणरत्नमहोदधौ C A क्रमः शिक्षा पदं चैव मीमांसा सामसंयुता । उपनिषत्तथा ज्ञेया गणे क्रमादिसज्ञिते ॥ ३११ ॥ क्रमादिभ्य इत्यनेन क्रमादेस्तवेत्त्यचौतार्थ को भवति । क्रम वेत्त्यधीते क्रमकः । शिक्षा ग्रन्थविशेषः । शिक्षकः । पदकः । मीमांसा ग्रन्थविशेपः मीमांसफः । सामकः । उपनिषद्वेदान्तो रहस्यं च । उपनिषदकः। एतदर्थमेवा- फारोच्चारणम् । शेषाणां कप्रत्ययेऽपि साध्यं सिद्धम् । प्रकप्रत्ययस्य टित्त्वप्रज्ञानं युक्तम् । तेन शिक्षकी मीमांसकोत्याद्युपपन्नं स्त्रियां लक्ष्यते न त्वाहीति ॥३११॥ इति क्रमादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितनीवर्द्धमानविरचितायां स्वीयगणरत्नमहो- दधिवृत्ती समूहविकारावयवचतुरर्थवेत्त्यधीतेविहिततद्धित. प्रत्ययगणनिर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः अध्यात्ममुक्तीहपरत्रशेषा-कस्मादमुत्रोर्ध्वदमाधिदेवाः । ऊर्वेदमश्वोर्ध्वमुहूर्तसर्वलोकावसुष्मिन्नधिभूतनिष्ठाः ॥३१२॥ अध्यामादेरित्यनेनाध्यात्मादेः शेषे ठञ् भवति । अध्यात्मे भवम् आध्यात्मिकम् । मुक्तौ भवम् मौक्तिकम् । ऐहिकम् । आगमिकोऽयं शब्दः । यथा-पञ्चायतनमैहिकम् । किमस्य गण पाठेन । लोके चेहत्यमित्येव भवतीति कश्चित्सचेताः । परत्रामुभिन्नमुत्रशब्दाः परस्य लोकस्य वाचकाः । परत्रलोके भयम् पारत्रिकम् । शेषे भवाः शैषिकाः । अकस्मादित्यनेन हेतुशून्यः कालो लक्ष्यते। तत्र भवम् । श्राफस्मिकम् । प्रमुत्रलोके भवम् भामुत्रिकम् । प्रौर्व- दमिकः । ऊ भव इत्यर्थः । केचिद्गर्वदमोर्वदेहशब्दावनुशतिकादिषु मन्यमाना नोर्वदामिकम् । पौर्वदैहिकमित्युदाहरन्ति । अधिदेवे भवम् प्राधिदैविकम् ॥ और्व दमिकम् । ऊर्वशब्द समानार्थोऽव्ययमनव्ययमूवंश- ब्दोऽप्यस्ति । मुमागमोऽन्येपाम् । भीर्वमौहूर्तिकः । तत्रोप्रमोहूर्तिक इति जापफादुत्तरपदस्यैव ॥ सावाती किकम् । अमुस्मिल्लोफे भवम् सामुग्मिकम् ।। साधिभौतिकम् । निष्ठायां भवम् । नैष्ठिकम् । यथा- ·'५ तद्धितगणा गाध्यायः ॥ १८७ । श्रुतदेहविसर्जनः पितुश्चिरमश्रूणि विसृज्य राघवः । विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित् ॥ ३९२ ॥ स्यात्समानस्तदादिश्च तथा लोकः परेहतः । ऊोर्ध्वमः परो देहोऽध्यात्मादिराकृतिगणः ॥३१३॥ सामानिकः । सामानग्रामिकः । सामानदेशिकः । पारलौकिकम् । ऐहलौकिकम् । और्वदेहिकम् । यथा-अकरोच्च तदौदेहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पवित् ॥ ौवंदेहिकम् ॥३१३॥ इत्यध्यात्मादिः ॥ नदीपावापुरो मावा श्रावस्ती धातकी मही। वनादासी च कौशाम्बी शाल्वाथो वडबा वृषे॥३१४॥ नदीकन्यादेढढकजित्यनेन नद्यादिकत्यादिम्यां शेषेऽथै ढञ्ढको क्रमेण भवतः । नद्यां जातो भवो वा नादेयः । पाया नगरी । पावेयः । पामेति वामनः। पाठेति भोजः। पौरेयः । मावा नगरी । मावेयः। मायेति भोजः । वामेति वामनः । श्रावस्ती नगरी। श्रावस्तेयः । धातकेयः ॥ माहेयः । वनवासी नगरी । वानवासेयः । वानकौशाम्बेयः । शाल्वेयः । माल्या नगरीत्यन्यः । वाडबेयः । वृषः । वाडबोऽन्यः ॥ ३१४ ॥ कौशाम्बी वनसेतकी गिरिगरी वाराणसी खादिरी- दावी काशफरी च पूर्वनगरी नद्यादिरेवं गणः । कत्तिः कुण्डिनपुष्करौ च नगरीकुम्भ्युम्भिमाहिष्मती- वर्मत्योऽथ च पौदनो निगदितो ग्रामस्तथा पुष्कलः ॥३१५॥ कौशाम्बी नगरी । कौशाम्बेयः । कौशाम्बीयेन वणिजेति चिन्त्यम् । कौशम्बीत्यन्यः । वानेयः । सेतकी पुरी सैतकेयः। गिरेरिदं गैरेयम् । शिला- जातु । गारेयः । वाराणसी नदी । तस्या अदूरभवा वाराणसी। वाराणसेयः । खदिराणामदूरभवा खादिरी नगरी । खादिरेयः । दार्या पुरी। दावैयः ॥ काशफरी नगरी । काशफरेयः । अन्यस्तु शफरीत्याह । काशस्थलीति वाम- नः । पौर्वनगरेयः । अन्यस्तु निपातनादित्वे हस्खत्वे घ पूर्वन गिरेय (१) (९) केचित्तु पूर्वनगिरीति पठन्ति । विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति । पौरेयम् । वानेयम् । गैरेयम् । तदुभयमपि दर्शनं प्रमाणमित्यधिकम् ।। - ·१८८ . गयरत्नमहोदधौ इत्याह ॥ प्रादेशाद्यम्यो ढे प्राप्ते । श्रावस्त्यादिस्य ईरोपान्त्यादकन इत्यने- नाकजि । शेषेभ्योऽणि प्राप्ते वचनम् ॥ इति नद्यादिः । कुत्सितास्त्रयः कत्रयः । वहुव्रीहिर्वा कत्तिः । अस्मादेव निपातनात् कु- शब्दस्य किं शब्दस्य वा कदादेशः । कत्त्रयाणां कत्ने वा गर्दभ्या इदम् । कात्त- यकम् । कुण्डिनं पुरम् । कौण्डिनेयकः । कुडिनेति वामनः । पौष्करेयकः । मागरेयकः । नगरशब्दः संज्ञावाची गृह्यते । कुम्भिर्नाम ग्रामः । कौम्भेयफः । औम्भेयकः । भौम्भिरित्यन्ये । उम्बिरित्यन्यः । माहिष्मती नाम नदी पुरी वा । माहिष्मतेयकः । वर्मती नदी । धार्मयकः । चर्मरावतीति वामनः । पुदना नाम नदी । तस्या प्रदूरभवं पौदनं नान नगरं ग्रासो वा । पौदनेय- कः। मोदन इति भोगः । सोदन इति वामनः । ग्रामेयकः । ग्रामाद्यखजा- वित्यनेन ग्राम्यो ग्रामीण इत्यपि ॥ पुरुकलो बाहीकग्रामः पौष्कलेयकः ॥३१५॥ कुण्ड्याकुड्ये ग्रामात्कुण्ड्याकुण्यावल्ये वन्यामुल्ये । उख्यातृण्ये भाण्ड्यावुल्ये प्राज्ञैः प्रोक्ते यल्लोपे च ॥३१६॥ कुण्ड्या अन्ध्रदेशे नदी । कौण्डेयकः । कौडेयकः । ग्रामस्य कुण्ड्या । ग्रामकुण्ड्या ग्रामी नगरं वा । ग्रामकुण्डेयकः । कोणेयः (१) । वालेयकः । वानेयकः । भौलेयकः । औखेयकः । ताणेयकः । भाण्डेयकः । वौलेयकः । यमोपे चेति यस्य लोपइत्यर्थः । कुडवाया यलोपश्चेति गणसूत्रं वामनोक्तमुप- लक्षणं द्रष्टव्यम् ॥ विद्युन्माला छन्दः । मौगौचेत्सा, विद्युन्माला ॥३१६॥ इति कठ्यादिः ॥ गहानृशंसी समशुक्लपक्षौ खाडायनानन्तरपार्श्वतोऽन्याः । इष्वग्रसाड्यन्तरभौजिबैज्याध्यश्वीष्वनीकैकपलाशिकाङ्गाः३१७ गहादित्यदाद्यादैनाद्यचो चिट्ठाकात्यहरितकात्यांच्छ इत्यनेन गहादः शेपेऽथै छो भवति । गहे ग्रामे भयो जातो वा । गहीयः ॥ नृञ् शंसति गुह्यतीति नृशंसः । द्रोहाथै शंसतिद्रष्टव्यः । न नृशंसोऽनृशंसः । तस्यापत्यम् मानृशं मिः । पानृशंसीयः। समीयः । समादागतं समीयम् । नहेतोर्मयड्प्यौ (१) कौलेयफ ति पा० । 1 ·५ तद्वितगणाध्यायः॥ १८ वा। समरूप्यं सममयमपि। शुक्ल पक्षीयम् । खाडायनो मुनिः। खाडायनीयः। खाहायनिरिति भोजः । अनन्तरीयः। पार्वत आगतः पार्वतीयः। मुखपा- श्र्वैकाससो लोपश्चेति गणसूत्रमाह यामनः । अस्माभिस्त्वन्यदीयमतमाश्रित्य त्रयाणां सामान्येन पाठः कृतः । अन्य दीयः । तथा ध- अन्यदीयविशिखेन केवलं-निस्पृहस्य भवितव्यमाहृते । इपोरग्रम्-इव्वग्रम् । इष्यनीयः (१) ॥ साडस्थापत्यं साडिः । साडी- यः । अन्तरीयः । तथा च- पर्यस्यत्पृथुमशिमेखलांशुजाल-संजज्ञेयुतकमिवान्तरीयसूर्योः ॥ भोजस्यापत्यु भौजिः । भौजीयः। भोजिरित्यन्यः । बैजीयः । अश्वम- धितिष्ठति अध्यश्वः । तस्यापत्यं प्राध्यश्विः। आध्यश्वीयः । इषूणामनीकम् इधनीकम् । इष्वनीकीयम् । एका चासौ पलाशिका च एकपलाशिका । एकपलाशिकीयः । एकपलाश इति वामनः । अङ्गीयः ॥ ३१७ ॥ अन्तस्थोत्तमदेवशर्मिविपमव्याज्यासुरिश्रौतयः- शौङ्गिः शैशिरिपूर्वपक्षमगधा दन्तायकाठेरणी। मलापरपक्षमुत्तरकतौ वाल्मीकिवाराटकी-, कामप्रस्थसमानशाखमुखत्तोऽवस्यन्दनासित्रयः ॥३१८॥ अन्ते तिष्ठतीत्यन्तस्यः । अन्तस्यीयः । अन्तस्या नगरीत्यन्यः । उत्त. मीयः। देवशर्मणोऽपत्यं देवशर्मिः। दैवशीयः॥ विषमे देशे भवो विषमीयः। विषमादागतं विषमीयम् । विपनरूप्यम् । विषममय । समविषमी नाम ग्रामावित्यन्ये । व्यडस्यापत्यं व्याडिः । व्याडीयः । असुरस्य श्रुतस्य शुङ्गल्य शिशिरस्यापत्यं तन भवः । भाउरीयः(२)। नौतीयः । शौङ्गीयः। शैशिरीयः। पूर्वपक्षीयः । केचित्यूर्वपक्षापरपक्षभव इति पठन्ति । तन्मते पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां तत्र भव इत्यर्थे छोऽन्यत्र ठणेव । पौर्वपक्षिकः । नापरपक्षिकः । मगधीयः । दन्तयोरगं दन्ताग्रम् । अन्य इवयदन्ताग्री प्रामावित्याह ॥ दन्तानीयः। कठ- स्पेरणः कठेरणः । तस्यापत्यं काठेरणिः । काठेरणीयः । काठेरिणिरित्यन्यः । मत्वीयः । मतुवर्थ इति वृद्धः। अपरपक्षीयः। उत्तरीयं वस्त्रम् । तथा च- (९) इष्वनीयो व्रणः । इष्वगं नाम ग्राम इति केचित् । (२) मासुनोतीत्यासुत, शिवन्तमेतत्-भानुतीयमिति पा० । स ·- । । १० गणरत्नमहोदधौ सरिदुत्तरीयमिवसंहतिमतमतरङ्गरङ्गिकलहंसकुलम् ॥ कतीयः । वाल्मीकीयः। यथा-रथस्वनोत्कर्णमृगे वाल्मीकीये तपोवणे । वराटकस्य वाराटाकिः । वाराटकीयः। वाराटिकिरित्ययः॥ कामप्र- स्यीयः । इति वामनः (१) । समाना शाखा यस्यासी समानशाखः । समानशा- खीयः । मुखत्तीयः । अयस्यन्दनीयः । अवस्यन्द इत्यन्ये । श्रमिन्त्रस्यापत्यं आमित्रिः ॥ श्रामित्रीयः ॥ ३१८ ॥ एकाधमोत्तमाच्छाखो ग्रामश्चैकसमानतः । लावेरण्यग्निशमीणावाहिस्येकतसौ तथा ॥३१९॥ शाख इति कृत इस्त्र इत्यर्थः। एकशाखीयः । अधमशाखीयः । उत्तम- शाखीयः। एकग्रामीयः । समानग्रामीयः। लावस्येरणो लावेरणः । तस्यापरयं लावरणिः। लावरणीयः । सीवेरणिरित्यन्यः । अग्निशीयः । प्राग्निशर्मि- रित्यन्यः । अहिंसस्यापत्यम् आहिसिः । आहिंसीयः । एकतीयः ॥ ३१९ ।। मविश्व सौमित्रिरेकवृक्षौपबिन्दवी । हंसखा सथाश्वस्थितन्वग्रौद्गाहमानयः ॥३२०॥ क्षेमविनोऽपत्यं मत्विः । मधृत्वीयः । सौमित्रीयः । एक- क्षीयः। औपविन्दवीयः । हंसीयः । वडीयः ॥ अश्वत्यो नाम कश्चिद्गोत्रकारी। तस्यापत्यम् नाश्वस्थिः । श्वित्थीयः। तन्त्वनीयः । श्रौद्गाहमानीयः ॥३२०॥ कुट् च स्वराजपरजनदेवानां पिछवेणुकादिभ्यः । प्रस्थोत्तरपदवेत्रकमध्योत्तरकाश्च मध्यमिका ॥३२१॥ स्वकीयः । पाणिन्यादयस्तु खदेवशब्दौ न पठन्ति । तन्मते सौवं दैव- मित्येव भवति । वामनमतेन । गणकतमनित्यमिति नाायात कुटछाभावेऽण प्रत्यये सौवम् । उत्सादेचाजित्यनेनाजि । दैवमित्यपि संभाव्यते । महाकवि- प्रगीतमयोगदर्शनं चेत्स्वीक्रीयते । तदा गहादिपाठः समाश्रयणीयः । तथाहि रुद्रस्य विवोकसहजःपयोधरतटःकान्तोऽङ्गनो विभ्रमः । कण्ठाश्लेषसुहृच्च पञ्चमरवः श्लाघ्यो गुरुमन्मयः । (१) वामप्रस्यीय इति वामन इति पा० ।

·११ . ५ तद्वितगणाध्यायः ॥ सम्बन्धी विनयश्चिरंसहचरीलीलेतिपण्याङ्गना- यस्यांवीयपरिग्रहं न रहयन्त्येकान्तयाता अपि ॥ यथा वा । एभिर्निदर्शनैः स्वीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः ॥ राजकीयः । राज इदं राजकीयमित्यपि ॥ परकीयः । जनकीयः । देवकीयः ।। णिच्छेति गोग्नुबन्धच्छप्रत्यय इत्यर्थः । वेणुभिनिवृत्तो वेणुकः । तत्र भवो जातो वा । वैणुकीयः । प्रास्थीयम् । प्रत्यके भवः-प्रास्थकीय इत्यन्यः । औत्तरपदीयः । वैत्रकीयः। माध्यीयः । औत्तरकीयः । मध्ये भवा-मध्यमि- का नाम नगरी । तस्यां भवो माध्यमिकीयः । मध्यमक इत्यन्यः । एते त्रयो वामनमतेन । निपुण के भयो निपुणकीय इति केचिदुदाहरन्ति । वेणुकादिर्ग- हादावाकृतिगणः । तेनाभयनन्दिस्वीकृती पितृकमातृकशब्दावपि संगृहीतो । श्रङ्गमगधशब्दयोराष्ट्रात्यजि । पूर्वपक्षशुक्लपक्षापरपक्षशब्दानां कालाटुनि । कामप्रत्यशब्दात् प्रस्थेत्यादिना कजि । अजन्तानामाद्यात्पौत्रादीन इत्यादि. नाजि । शेषेभ्यस्त्वणि प्राप्ते वचनम् ॥ ३२१ ॥ इति गहादिः ॥ काश्यच्युतौ मोदनमोदमानी गोवासनारिन्दमदेवदत्ताः । संवाहसां याति च हस्तिकर्षः कुनामचेदीकरपं हिरण्यम् ३२२ काश्यादिबाहीकग्रामाच्छेद्वग्निठावित्यनेन काश्यादिभ्यो देशावाचिम्यो बाहीकग्रामेभ्यश्च ठझिठी प्रत्येकं भवतः । काशयो जनपदाः । तेषु भवा जाता वा । काशिकी। काशकिा । अच्युतो ग्रामः । श्राच्युतिकी । नाच्युतिका। मोदनानां निवासी ग्रामो लोदनः । मौदलिकी । मौदनिका । मोदमानो ग्रामः । मौदनानिको । मौदमानिका । गवां वासना गोवासनः । तनिवासी ग्रामो गोवासनः । नीवासनिकी । गौवासनिका । गौवासन इत्यन्ये । एपां देशादेवेहायचेति छे प्राप्ते । परीन्दमयति भरिन्दमो ग्रामः । पारिन्दमिकी । प्रारिन्दमिका। देवदत्तः प्राग्रामः। दैवदत्तिकी । देवदत्तिका। अस्य काश्या- दिपु पाठः प्राग्देशार्थः । यस्तु वाही के ग्रामस्तस्मादणेव । देवदत्ती । संवा- हयनीति संवाहः । तस्य निवासोऽपि संघाहः । सांवाहिकी। सांवाहिका । सांवाह इत्यन्ये । संयातस्यापत्यं सांयातिरादिराजः । तस्यापत्यं युधा सांयात्यः। कुरुकोसलेत्यादिना ग्यचि तस्य वहुपु नुचि । सांयातयः । तन्निवासोऽपि लनपद साहचर्यादुध्यते ॥ संयातो नाम कश्चित् तस्यापत्यं सांयातिः ॥ तस्य ·१९२ गणरत्नमहोदधी t निवासी ग्रामः । सांयातिरित्येके । सांयातिफो । सांयातिका । हास्तिकर्पकी। हास्तिकर्युका । कुत्सितं नाम यस्य स कुनामा । तन्निधासोपि ग्रामः कुनामा । कोनामिकी । कौनामिका । कुनाम्नोऽपत्यं कौनाम इत्यन्ये । कुलनाम छति वामनः । चेदया जनपदः । चैदिकी । चैदिका । करणं देशविशेषः । कार- गिकी । कारणिका । हेररियकी । हेररियका ॥ ३२२ ॥ शकुलाददशग्रामौ हिरण्यकरणस्तथा । सिन्धुदाससुधासोमच्छागान्मित्रस्तथा सधात् ॥३२३॥ शकुलान्मत्स्यानत्तीति शकुलादः । अथवा शुनां कुलान्यत्तीति निपात- नाहलोपे। शकुलादः। तन्निवासोऽपि ग्रामः । शाकुलादिकी। शाकुलादिका। शाकुलाद इति वामनः। स्वकुलाल इत्यन्यः । दाशनामिकी । दाशग्रामिका । दाशग्राम इत्यन्ये । हैरगयकरणिकी । हरण्यकरणिका । अन्येषां हैरण्य इति प्रकृतिः। करण इति प्रत्ययार्थविशेषणम्। हेरगियकः। परश्वादि करणमुच्यते । अन्ये ग्रामवाची हैरगय इति पठन्ति तन्मते हैरण्यकी। कुठारी कुद्दाली वा करणम् । सिन्धदो मित्राण्यस्य सिन्धुमित्रो देशः। सैन्धुमित्रिकी । सैन्धुमिनिका । एवं दास मित्रः। दासनित्रिकी। सौधामित्रिकी । सौमित्रिकी। छागमित्रि- की। सहमित्रारायस्य सधमित्रः । निपातनाद् हस्य धकारे । साधमिनिकी ॥३२३॥ युवदेवोपतो राजः कालात्कोपादिपूर्वतः । शौचावतानभारङ्गी भरित्रो भोजसम्मतः ॥३२४॥ युवराजस्य निबासीपि युवराज्ञः। यौवरा जिकी। एवं देवराजोपराजी ग्रामौ । देवराजिकी । औपराजिको । कालात्को पादिपूर्वत इति कोपादयः । पूर्व यस्यासौ कोपादिपूर्वः। फौपकालिको। को पकालिका। आपत्कालिको। पौर्णकालिकी । मौर्घकालिको (१) । प्राक्कालीनोत्तरकालीनार्वाकालीन- प्रभृतिमयोगेषु खप्रत्ययो दृश्यते । स चानुक्तोऽप्यवगन्तव्यः । अन्यथा बहुस- रलक्ष्यक्षतिप्रसङ्ग स्यात् । शुनोग्यतानः श्वावतानो मणिः । तेन निर्वत्ती ग्रामः । शीवाचतानः । शौवावतानिकी । भारङ्गेनिवासोऽपि भारङ्गिः । भारङ्गिकी । तारगिरित्यन्ये । अरित्रस्य निवासोप्यरित्रः । मारित्रिकी ।। - -- (९) तात्यालिकीत्यधिकम् ।

·३ ऽऽ ५ तद्धितगणाध्यायः ॥ १९३ देशादिति किम् । काशीनां क्षत्रियाणां लात्ताः काशीयाः । देवदत्तो नाज कश्चित् । तस्य च्छात्ताः देवदत्तीयाः । देवदत्ताः । अध्युतादीनां छ- विषयाभावेपि काश्यादिपाठसामाजिठौ भवतः । काशिचेदियां प्रस्थ- पुरेत्यादिना बहुत्वेत्वित्यादिना वाऽकजि । सांयातिभारङ्गिभ्याम् प्राद्यात्पी- त्रादीनोऽपयाच्यभरताम्यामित्यनेमाणि । श्रादैजाद्यचं छे। हस्तिकर्षशब्दात प्राच्योष्ठनीत्यनेन ठजि । सिन्धुमित्रादिस्य ईरोपान्तादकज् इत्यनेना कजि । शेषेभ्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ ३२४ ॥ इति काश्यादिः॥ पलदी गोमती गोष्ठी परिखा परिषत्तथा । बाहीकः शूरसेनश्व नैकती च पटच्चरः ॥ ३२५ ॥ कोपान्तपलदीभ्योऽण इत्यनेन फोपान्तात्पलद्यादेश्च देशवाचिनः शे. प्रत्ययो भवति । पलयां देशविशेषे जातो भवो वा पालदः। पालदी । बाहीकग्रामलक्षणयोष्ठनिठयोः प्राप्तयोः । गोमती नदी । तत्स- हरितो देशो गोमती । गौमतः । ईरोपान्तादकशि प्राप्ते । गौष्ठः(१) । वाही- कग्रामलक्षगायोष्ठठियोः। पारिखः । पारिषदः । पार्षदो वा । अनयो. पछेत्स्य वाहीकलक्षणयोण्ठअजिठयोर्या । बाहीकेषु भवो बाहीकः । गहादी- त्यादिना छ । शौरसेनः । प्रत्यपुरेत्यादिना । नैकतः । नैकीति वामनः । पाटच्चरः । ईरोपान्तादफजि प्राप्ते ३२५ ॥ बहोः कमलजालाभ्यां कालाकीटोऽथ रोमकः । सकल्लोमोदपानौ च कमलाकीकरोभिदा ॥ ३२६ ।। वाहुकोटः। कामलकोटः । जालकोटः । कालकोटः । कलकूट इति धामनः । रोमकः । देशादेवरायच इत्यनेन छे । सल्लानि भवः । साकल्लोमः । निपातनान्नलोपः । अयं भोजमतेन। यकल्लोमन् इति वामनः । यकल्लोमनखं चेत्यन्येऽपि । शकटाङ्गजस्तूदग्रामाद् यकल्लोम्न इति विशेषसूत्रमाह । उदग्राम- वाची याकल्लोमोऽसि । अन्यो याकलोमनः । श्रौदपानः । कामलकीकरः । कामल भिदः । अनुक्तानां तु बाध्यवाधकभावः स्वयं द्रष्टव्यः ॥ ३२६ ।। इति पलद्यादिः (१) गौष्ठी। अन्ये तु गोष्ठीति पा० ।

·.
१९४
गणरत्ननहोदधी
कच्छः कुलूतः परिसिन्धुसाल्वौ गन्धारसिन्धू स्थलसिन्धुवनू ।
कश्मीररङ् कुरुसक्तसिन्धू विजापकहीपकुलानुपण्डाः ३२७
फच्छादेरित्यनेन कच्छादः शब्दगणाद्देशवाचिनः शेपेऽर्थेऽण भवति ।
कच्छे भवः फाच्छः । फौलूतः । उलूप इत्यन्ये । परसिन्धुपु भवः पारसै-
न्धवः । हृद्भगसिन्धूनामित्यनेनोभयपदारैच् ॥ साल्यः । गान्धारः । सिन्धुपु
भवः-सैन्धवः । कम्बलः । स्थालसैन्धवः । वर्ण म इदः । तस्यादूरभयो
देशो वणुः । तत्र भवो वार्णवः । कश्मीरेषु भवः काश्मीरः कुङ्कुमः । रा-
कधः । यद्वा रङ्कुगविशेषः । राङ्कवं मृगरोमजम् । फौरवम् । कुरुयुगन्धरा-
इत्यनेनाकञपि कौरवकोऽश्वादिः । साक्तुसैन्धवः । वैजापर्कः । जावक इति
भोजः । द्वैपः । कौलः । अयं वामनमसेन । कुल्ध इत्यन्यः । भानुपण्डः ।
अनूषण्ड इत्यन्ये ॥ ३२७ ।
अङ्गारानूपकम्बोजा रजुकर्णविरूपकाः ।
मधुमानन्तरीपश्च वापवाहावजात्परौ ॥ ३२८ ॥
आङ्गारः । चन्द्रमतेन । भानूपः । काम्बोजः । राज्जवः । कार्णवः ।
रूपकः । त्रयं वासनमतेन । मधुमान् पर्वतः । तत्र भवो माधुमतः । मा-
तरीपः । श्राजवापः । द्वयं चन्द्रमतेन ॥ आवाहः ॥
एतेषां शब्दानी नृतत्स्थेकञ् इत्यनेनाकजि ॥ काच्छको मनुष्यः । कान्छ-
कमस्य हसितम् । काच्छिका चूडा। सैन्धवको मनुष्यः । चैन्धधकमस्य जल्पितम् ।
एवं सर्वत्र । तथा अपातौ साल्वात् । गोयवाग्वीरित्याभ्यामकञ् भवति ।
साल्वको मनुष्यः । अपदाताविति किम् । साल्वः पदातिः । साल्वमस्य
हसितम् । साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । द्वैपान्वर्थीति वचनात् ।
यमुना द्वीपे जातो भवो वा । द्वैपको व्यासः (१) । राष्ट्रपादकनि प्राप्ते ।
बहुत्वेत्वित्यनेन वा बधनम् । पत्र प्रायेण इच्छादयः शब्दाः । जनपदया•
इति कच्छादिः॥
(१) द्वीपादनुसमुद्रं ययः । द्वैपो मनुष्यः । द्वैप्यमस्य हसितम् ।. अनु-
समुद्रमिति किम् । अनुनदि यो द्वीपस्तस्माद् द्वैपको व्यासः । द्वैपकमस्य
इसिसम् । इति पा० ।
-
चिनः ॥ ३२८ ॥

·J to- - ५ तद्वितंगणाध्यायः ॥ धूमार्जुनावावयगर्त्तघोषाः-षडण्डसाकेतशशादनाश्च । संस्तीयतीर्थारुणमित्रवी-दीपान्तरीपोज्जयनीविदेहाः ३२९ धूमादिदेशप्राकच्छाग्निवक्त्रवान्तादित्यनेन धूमादेः शब्दागणादकञ् भवति । धूमो ग्रामः । तत्र भवो धौमकः । ऋजव्यो नावोऽस्य ऋजुनौः । तस्य निवासस्तन्निवत्तो वा । आर्जुनावः। तत्र भवः । प्रार्जुनावकः । छे प्राप्ते । अथायं बाहीकग्रामस्तदाछापवादयोष्ठ जिठयोरकञ् । भावये भवः-श्राव. यकः । श्रावयो नदीग्राम इत्यन्ये । श्रावयात्तीर्थे । प्राधयकं तीर्थम् । प्राधय. मन्यदित्यन्यः। गार्तकः। घौषकः। षाडण्डकः। षडाण्ड इत्यन्यः। साकेतकः। शाशादनकः । माषादन इति वामनः। सांस्तीयकः । संस्फीय इत्यन्ये । तैर्थकः। अरुणो ग्रामः । श्रारुणकः । मैत्रकः । वार्चकः । पिकः । आन्तरीपकः । औज्जयनकः । बैदेहकः ॥ ३९ ॥ सत्रासाहान-पाठेयपल्ल्यः शष्पाराइयो धार्तराज्ञी च कुक्षिः । व्याहावत्र्याहावपाथेयवा आजीकलो माठरो बर्बरश्च३३० सत्रासाहो राजा । तन्निवालोऽपि सः । सानासाहकः । मानतः क्ष- त्रियः । तनिवासोऽपि सः। मानर्तकः । पाठेयस्य नियासोऽपि सः । पाठे- .यकः । पल्लिमिल्लनिवासः । पालकः । शष्पाणां वालवानां स्थानं शष्पम् । शाष्यकः। अराज्ञीनाम काचित्स्त्री । तस्या निवास आराज्ञी नगरी । पारा- जकः । श्राराज्ञीत्यन्यः । धृता राजानो येन स धृतराजो नृपः । तन्निर्वत्ता धार्तराज्ञी नगरी । धार्तराजः । धार्तराष्ट्रीत्यप्यन्ये पठन्ति । तत्र धृतं राष्ट्र- मनेन धृतराष्ट्रो राजा । तन्निर्वत्ता धार्तराष्ट्री नगरौ । धार्तराष्ट्रकः । कुक्षिन. गकुक्षौ ग्रामः । फौक्षकः। समुद्रकुक्षिरित्यन्ये पठन्ति । तन्मते सामुद्रकुक्षकः । द्वाघाहावौ यस्मिन् महावो ग्रामः । एवं न्याहावः । याहावकः । त्रैया- हाधकः । पाधेयो ग्रामः पाथेयकः । वज्यो ग्रानः । वार्यकः । श्राजी कूली नाम ग्रामः । आञ्जीकूलकः। मजिकून इति भोजः । माठरोग्रामः। माटरकः । बर्बरी देशविशेषः । वारकः । वर्वड इत्यन्यः ॥३३०॥ दक्षिणापथपहारौ समुद्रो नौमनुष्ययोः । मद्रकूलं च भक्षाली राजशब्दात्स्थलीगृहे ॥३३१॥ .

·। १८६ गणरत्नमाहोदधी दक्षिणः पन्था दक्षिणापथः । ड्याट्त्वे हस्त्रश्च बहुलसिति यहुलवधमा- दतः पाठादा दीर्घः । दाक्षिणापथकः । पट्टारो नामः । पाट्टारकः । सामु- द्विका नौः । सामुद्र को मनुष्यः । अन्यत्र सामुद्रं लवणं जलं वा । मद्राणां कूलं मद्रकूलम् । तत्समीपे ग्रामो मद्रकूलः । माद्कूलकः । भक्षाली ग्रामः । भाक्षा- लकः । भक्षादीत्यन्यः । राजस्थलकः राजगृहं नगरम् । राजगृहकः ॥३३१॥ माहकादानकान्माषाहोषमानामद्रकात् । दाएडायनलमुद्राभ्यां स्थलीशब्दः परो मतः ॥३३२॥ माहकानां स्थली माहकस्यली । माहकस्थलकः। मानकस्थलकः । मा- पस्थलकः । घोषस्थलकः । भानस्थलकः । मानकस्थलीत्यन्यः। प्रादृस्थलकः । माद्रकस्थलकः। दण्डस्यापत्यं दाण्डिः। तस्यापत्यं युवा दाण्डायनः। तस्य स्थली दाण्डायनस्थली। दाण्डायनस्थलकः । सामुद्गस्थलकः । अयं दिग्वस्त्रमतेन ॥३२॥ अर्जुनवातण्डायनविनादवणियावसायवाटूराः । कूलात्सौवीरेष्विमकान्तशकुन्तीकषायाश्च ॥३३३॥ अर्जुनः पार्थोऽन्यो वा । तन्निवासोऽपि ग्रामोऽर्जुनः । भार्जुनकः ॥ वातण्डायनकः । अयं वामनमतेन । अवतण्ड ऋषिग्राम इत्यन्यः । वसगड इत्यपरः । विनादो ग्रामः । वैनादकः । अनुकम्पिती वणदत्तो वणियः । वाणियकः । अवसायो ग्रामः । श्रावसायकः। अयं वामनमतेन । वाट्यतीति वाटूरी ग्रामः । वाटूरकः । खाटूर इत्यन्यः । कौलको भवति सौवीरश्चेत कौलोऽन्यः । कुलादित्यन्ये पठन्ति ॥ इमः कश्चित् । तस्य कान्त इमकान्तः । ऐमकान्तकः । शाकुन्तकः । काषायकः । अयं वामनमतेन । छविषयेभ्यः प्राप्त बाहीकग्रामेभ्यठठियोः परिशिष्टेभ्योऽणि । विदेहानर्तपाठयपाथेयानां प्र. स्यपुरेत्यादिनाउकजि सिद्ध भादेशार्थः पाठः । तेन विदेहानामानर्त्तानां च क्षत्रियाणां स्वं वैदेहकम् । मानर्तकम् । पाठेयस्य स्वं पाठेयकम् । एवं पट्टा- रमाठराराज्ञीधार्तराजीनामीरोपान्तत्वादकलि द्रष्टव्यम् ॥३३३।। इति धूमादिः ॥ सन्ध्या पञ्चदशी शश्वदमावास्या त्रयोदशी । प्रतिपत्सन्धिवेलाथ पौर्णमासी चतुर्दशी ॥३३४ ।।

·५ तद्धितगणाध्यायः ॥ १८७ सन्ध्यादिभावर्तुभ्योऽण् इत्यनेन । सन्ध्यादिभ्यः कालवाचिभ्यः शेषेर्थे भवति । सन्ध्यास्तसयकालः । तत्र भवं सान्ध्यं कर्म । यथा-ममैव सिद्धराज. वर्णने- जातेथस्यप्रयाणेतुरगखुरपुटोत्सातरेणु प्रपञ्चे- तीव्रध्वान्तायमानेप्रसरतिमहलेसर्वतोदिकस्मिन् । • भास्वच्चन्द्रार्कविम्बग्रहगणारहितंव्योमधीक्ष्यममुग्धाः- सांध्यकारभन्ते शिशुमुनिबटवोजातसंध्याभिशङ्काः ।। पञ्चदशानां पूरणीयं पञ्चदशी । पाञ्चदशः । शश्वद्भवं शाश्वतम् ।। प्रशश्वत इत्यतः शाश्वतिक इति ठणपि । शकटाङ्गजनतमेतत् । सम्पदिति वामनः। प्रामावास्यः । एकदेशविज्ञतस्यानन्यत्वादमावस्याशब्दादपि भवति । प्रामावस्यः । त्रयोदशानां पूरणी त्रयोदशी । त्रायोदशः । प्रतिपद्यन्तेऽहा- न्यस्याः प्रतिपत् पक्षतिः ॥ सन्ध्याप्रातिपदेनेव व्यतिभिन्ना हिमांशुना ॥ सन्धिवेला सन्धिकालः । सांधिवेलः । पूर्णो माश्चन्द्रो मासो वाऽस्यां तिथौ पौर्णमासी । अतएव गणपाठादणि । तत्र भवः पौर्णमासः। चातुर्दशः। फन्या कालाहज् इत्यनेन ठजि प्राप्तेऽण विधानम् ॥ ३३४ ॥ इति सन्ध्यादिः ॥ अश्मपादाशनिहलादपिशाचाः शकुनिर्जयः । सर्वाकर्षपिचण्डाश्च निचयश्च नयो हदः ।। ३३५॥ कोऽश्मादेरित्यनेनाश्मादेः सप्तन्यान्तात्तत्र साधुरित्यर्थे को भवति । अश्मन्यश्मकर्मणि कुशलः अश्मकः । पादप्रक्षालनादी कुशलः पादकः । अश. निनिपातने साधुः अशनिकः । लादे प्रह्लादने साधुः ह्लादकः । पिशांचा- पनयये साधुः पिशाचकः । शकुनिस्तग्रहणादौ साधुः शकुनिकः । जयकः । सरुकरणे साधुः सतकः। आकर्पणम् । भाकृष्यत नाकर्षन्त्यस्मिन्निति वा । आकर्षों द्यूतस् । अक्षः शारिफलकं च (१) तत्करणे साधुः आकर्षकः । पिच- ण्डापनयने साधुः पिचण्डकः। निचयकः । चय इत्यन्यः । नयकः । इदकः ॥ (९) सारिफलकम् । भाष्यते सुवर्णादिकमस्मिन्नित्याको निकपोपलः। तत्र कुशल नाकर्षकः । प्राकपेति रेफरहितो मुख्यः पाठ इति दीक्षिताः । तनाप्याकषन्ति सुवर्णादिकझस्मिन्नित्येव विग्रह इति पाए । २० ·गणरत्नमहोदधौ हाद इत्यन्ये ॥ तन्त्र साधुरित्यर्थयोगादश्मादयः शब्दास्तद्विषयायां क्रियायां वर्तमानाः प्रत्ययमुत्पादयन्ति ॥ ३३५ ॥ इत्यशमादिः ॥ कथेक्षुमांसौदनवृत्तिसंग्रहाः प्रवाससङ्घातनिवाससक्तवः । गुडो वितण्डाजनवादवेणवो गणोपवासौ विकथागुणाविमौ ३३६ कथाप्रतिजनादिम्यां ठखजावित्यनेन कथादेः प्रतिजनादेश्च ठञ्जनी मेण भवतः । कथायां साधुः काथिकः । ऐक्षुकः । मांसौदन इति व्यस्तस- मस्तस्य ग्रहणम् । मासिकः । औदनिकः । मांसौदनिकाश्चेदयः । वार्तिकः । धर्मदेशनानिपुणो वार्ताख्याननिपुणो वा । सांग्रहिका । मावासिकः । सांघातिकः । नैवासिकः । साक्तुका यवाः । गौडिका इक्षवः । वैतण्डिकः । जनवादः कौलीनम् । जानवादिकः । वैणुका गिरयः । गाणिकः । श्रौपधा- सिकः । स्त्रीभिक्षादिविषया कथा विकथा । वैकथिकः । गौणिकः ॥३३६॥ आयुर्वेदजनेवादी सङ्ग्रामापूपसङ्कथाः । विश्वात्कथा च कुल्माषो जनोवादोऽथ कुष्ठवित् ॥३३७॥ मायुर्वेदिकः । ननु वृत्तिसङ्ग्रहगुणगणायुर्वेदानां पाठो निरर्थकः । उ- वयादि पाठाहण् सिद्धः । यो हि वृत्त्यादिपु साधुः स वृत्यादीनां योद्धा भवत्येव । सत्यम् । अत्र पाठो द्विग्वर्थः । द्वयोर्वत्योः साधुः वैवत्तिकः । वृत्तिक इत्यादि सिद्धम् । जने वादो आनेवादः । सप्तम्या अलुम् अतएव निपातनात् पष्ठना चैत्वम्, । जानेवादिकः। सांग्रामिकः। नापूपिका गोधूमाः । सङ्कथाऽन्योन्य संलापः। सांफथिः। विश्वस्य कथा विश्वकथा। वैश्वकधिकः। फोल्मापिकाः फलायाः । जनेषु निष्ठुरो घादो जनोवादः । उकारी निपाती मध्यभूतो नेष्टुर्य द्रष्टव्याअथवा पष्ठीसप्तम्योः स्यान उकारोऽत एव निपातनात् । जानोवादिकः । कुष्ठस्य शिवत्रस्य विद्ज्ञानम् । तत्र साधुः फौष्ठवित्कः । अयं सामनमतेन ॥३३७ ॥ इति कथादिः ॥ जनः प्रतिमहद्दिश्वपञ्चसर्वानुतः कुलम् । परामुष्यपरस्येभ्यः समेदं संपरायुगः ॥ ३३८ ।। जनं जनं प्रति प्रसिजनम् । तत्र साधुः प्रातिजनीनः । जने जाने साधु- रित्यर्थः । माहानीनः । विश्वो जनो विश्वनः । वैश्वजनीनः । पञ्चम ·५ ताद्भुतगणाध्यायः ॥ १० - जनेषु साधुः पाञ्चजनीनः । तद्धितद्विगोः खम् । अथवा पञ्चानां जनः पञ्च- जन । पाञ्चजनीनः ॥ सर्वो जनः सर्वजनः । सार्वजनीनः । शकटाङ्गजस्तु सर्वजनात्खञ्चेत्यनेन सूत्रेण सार्वजन्यः । सार्वजनीन इत्याह । अनुगतो जनम् अनुजनः । जनं जनमनु अनुजनः । भानुजनौनः । अयं शकटाङ्गज- दिग्वस्त्रमतेन। कुल मिति परामुष्यपरस्येभ्यः परं द्रष्टव्यम् । परं कुलं परकुलम् । परस्य वा कुलं परकुलम् । पारकुलीनः । प्रामुष्यकुलीनः। गणपाठात्पष्ठालुक् । पारस्यकुलीनः । गणपाठात् षष्ठालुक् । बाक्रोश इत्यनेन वा यदा परकुल- सम्बन्धेनाक्रुश्यते। समो युगोऽस्मिन समयुगो बलीपर्दः । समी युगः समयुगः। सममविपनं वा युगं कालविशेषः सामयुगीनः । ऐदंयुगीनः । अस्मिन्काले साधुरित्यर्थः ॥ संयुगं संग्नामः । सांयुगीनो भटः ॥ संयुगे सांयुगीनं तमुद्यन्तं प्रसहेत कः ।। परमिष्टमनवरम् अन्यद्वा युगं परयुगम् । पारयुगीणः । अत्र साधुर्योग्यः प्रवीणो वा गृह्यते । उपकारकवाची तु हितमित्यनेन संगृहीतः । मन्त्र हि सूत्रकदम्बके सप्तम्यन्तात्प्रत्ययः । अग्रे तु हितार्थ चतुर्य- न्तात्प्रत्ययः । अतो न बाध्यबाधकभावः ॥ ३३८ ॥ इति प्रतिजनादिः । दिग्वर्गपूगा गणपक्षमेधा वंशानुवंशौ वनमित्रमेघाः । धाय्यादिसाच्यन्तरवेशकाशा अब्यूथकालान्तरहोमुखाश्व३३९ दिगादिदेहांशाध इत्यनेन तत्र भव इत्यर्थे दिगादेर्य प्रत्ययो भवति । दिशि भवम् दिश्यम् । यथा- विक्रीय दिश्यानि धनान्युरूणि द्वैप्यानसावुत्तमलाभभाजः । तरीषु तत्रत्यमफल्गुभाण्डं सांयात्रिकानावपतोऽभ्यनन्दत् ।। पूग्या । गरायः। पक्ष्यः । मेध्यः । वंश्यः । अनुवंश्यः । वन्यः फरी । मित्र्यः । मेयः। धाय्या सानिधेनी। धाय्या मित्रमस्येति इखत्वे धाच्या मित्र इति केचित्। आद्यः । साक्ष्यः ॥ अन्तरे भवः अन्तर्यः। अन्तरित्यन्ये। तन्मतेऽन्त्यः । वेशे प्रतिकर्मणि पुरे वा भवा वेश्या(९) । यथा- स्वास्तीतल्परचितावसथः क्षणेन वेश्याजनः कृतनवप्रतिकर्मकाम्यः। वर्यः। - (१) वेशो नेपथ्यं वेश्यागृहं वा । तत्र भवा वेश्येति पा० ।

·गमरत्न महोदधौ r - खिन्नानखिन्नमतिरापततो मनुष्यान् प्रत्यग्रही चिरनिविष्ट इवोपचाः । काश्यः। मप्सु भवः अपसव्यः । यूथ्यः । काल्यः । अन्त्यः । रहस्यम् । मुख्यम् ३९ अमित्रजघनालीका आकाशाकालपथ्युखाः । माउन्यायकशा देशः सज्ञायामुदकं तथा ॥३४०॥ अमित्र्यः । जघन्यः । अलीश्यः । आकाश्यः । अकाल्यः । अयं च. न्द्रवामनमतेन । पध्यम् । उख्यम् । प्राकारान्तादप्युखाशब्दात् पिठरादिवाच- काद्यः । कर्णपार्श्ववाचकात्तु देहाशद्वारेणैव सिद्ध इति केचित् । माध्यं कुन्द कुसुमम् । न्याय्यम् । कशे देशे भवम् कश्यं मद्यम् । देश्यः । सज्ञायाम् उदक्या-रजस्वला स्त्री। सजाया अन्यन्न । प्रौदकी मत्सी । मुखजघनवंशा- नुवंशानामदेहांशार्थः पाठः । यथा-शरीरस्य मुखं प्रधानमग्रभागो वा जघनं निकृष्टं पश्चाद्धागो वा सथाऽन्यस्मिन्नर्धे मुखजाघनसदृशे यदैतावुपधारेण यत्तते तदापि यप्रत्ययः स्यात् । तद्यथा। मुखे प्रधाने पदेने वा भयो मुख्यः । सेना- जघने निहटे पश्चाद्धागे या भवो जघन्यः ॥३४॥ इति दिगादिः ॥ मुखोलूखलसीरौष्ठहनुशीलरथाः परेः । उपात्स्थूलाकलापौ च स्थानसीरादि सम्मतम् ॥३४१॥ परिमुसादेरव्ययीभावादित्यनेन परिमुखादिभ्योऽव्ययीभावेम्यस्तत्र भव इत्यर्थज्यः प्रत्ययो भवति ॥ परिमुसं भवः पारिमुख्यः सेयफः । सहि यतो यतः स्वामिनो मुखं तन्त्र सन्निहितो भवन्नेवमुच्यते । पार्युलूखल्यः। पारिसी- यः । परिसिरमित्यप्यन्यः । पार्योपचः । शरिहनव्यः । पारिशील्यः । पारिरथ्यः । एतौ दिग्वस्त्रमतेन । स च परिशालशब्दमप्याह । परेरिति परि- शब्दादित्यर्थः । उपस्थूले भवम् श्रीपस्थूल्यम् । स्थू गाशब्देन हलिरुच्यते । स्थू- णेत्यन्यः । भोपालाप्यः । औपस्थान्यः । अयं वामनयन । श्रीपसीर्यः । मादिशब्दात्कपालशालगन्दी सङ्ग्रहीती ॥३४९॥ पदयुपवंशसीताः पथितिलमापाः ससातयवभङ्गाः । गङ्गासीरे सरथे सर्वेऽप्यतेऽनुतो लक्ष्याः ॥३२॥ आनुपद्यः । प्रानुयूप्यः ॥ नानुमृप्य इति वामनमतेन । प्रानुयंश्यः । अनुयंशेति दिगादावपि पट्यते तत्राव्ययीभावादन्यत्र यः। फेधित्तु तत्राप्यध्य- योगाष एयेसि गन्यन्ते । भानुमीत्यः। नानुपयः। आनुतिल्यः। मानुमाप्यः। ..

·५ तद्धितगणाध्यायः॥ २०१ 3 समातेति सह सातयवभङ्गाभिर्वर्तन्ते । ससातययभडाः । स्यति दुःख मिति सातं सुखम् । सातमनु-अनुसातम् । प्रानुमात्यः । अयं दिग्वस्त्रमतेन । भानुयव्यः । प्रानुभङ्गयः । अयं भोजमतेन । मानुगङ्गवः । अयं वामनादिम- सेन। प्रानुसीर्यः। भानुरथ्यः। अयं दिग्वस्त्रमतेन । ननु मुखं परित इत्यर्थे कथमव्ययीभावः। सत्यम् अस्मादेव निपातनात् । अथवा परेर्वर्जनार्थवृत्तित्वे सति बहिः पर्यपाञ्चाजित्यनेनाव्ययीभावः । अनुक्षीरादीनां तु सामीप्यवृत्ति- त्वात्खलक्षणेनैवाव्ययीभावः। अव्ययीभावादन्यत्र । परिगतं मुखं परिमुखम् । तत्र भवः पारिमुखः ॥ ३४२ ॥ इति परिमुखादिः ॥ ऋगयनपुनरुक्तन्यायशिक्षानिमित्ता उपनिषदृषियन- श्लक्षणच मुहूर्ताः । अपिनिगमनिरुक्तोत्पातसंवत्सराव्या करणमथपदव्याख्यानविद्यात्रिविद्याः ।। ३४३ ॥ ऋगयनेभ्योऽण इत्यनेन ऋगयनादेस्तस्य व्याख्यानो ग्रन्थस्तत्र भव इति वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति ॥ ऋचामयनम् ऋगयनम् । न क्षुभ्नादेरित्यनेन गत्वा- भाषः । तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा । आर्गयणः । रत्वनिमित्तं यात्वं भवत्येव । आर्गयन इत्यन्यः । अस्मन्मते तु गिरिनधादित्वादुभयम् । पौनरु- क्तः । नयायः । शैक्षः । नैमित्तः । औपनिषदः । पार्षः । याज्ञः । श्वाक्षणः । धार्चः। मौहूर्तः। निगच्छन्त्यनेन निश्चयमिति निगमो ग्रन्थविशेषः। नैगमः । नरुक्तः । उत्पातः प्रतिपादकशास्त्रम् । श्रोत्यातः । सांवत्सरः। वैयाकरणः । पदानां व्याख्यानं पदव्याख्यानम् । पादव्याख्यानः। अन्ये तु पदं व्याख्यान- मिति च्छिन्दति । तन्मते पादं वैयाख्यानम् । वैद्यः । विद्यः ॥ ३४३ ।। छन्दसो विजितिभाषामानं विचितिनामनी । क्षत्राङ्गवास्तुतो विद्या स्यादुत्पादः क्रमेतरः ॥ ३४ ॥ कान्दोविजितः । छान्दोभाषः । छान्दोमानः । छान्दोविचितः । छान्दोव्याख्यान इत्यप्यन्यः । छान्दोनामः । अयं वामनमतेन । क्षात्रयिद्यः । माङ्गविद्यः । वास्तुविद्यः । औत्पादः । क्रामेतरः । ऋद्यज्ञरगादिभ्यष्टञ् इत्यनेन टनि प्राप्त वचनम् । श्रादेजाद्यतस्थौ (१) ॥३४४॥ इति ऋगयनादिः ।। (९) व्याकरणशब्दात्तु वृद्धावः माप्त इति टमादेरपवादोऽयम इत्यधिकम् ।

·२०२ गणरत्नमहोदधी . . ऋग्वाह्मणाध्वरारख्यातनामाव्यातानि नाम च । आद्यन्तप्रथमावेतौ षत्वणवनतानतो ॥ ३४५ ॥ • ऋद्यज्ञरगृगादिभ्यष्ठञ् इत्यनेन ऋकारान्ताद्यज्ञयाचिनी द्वनच ऋगा. देश्च तस्य व्याख्यानस्तत्र भव इत्यर्थे ठञ् भवति । ऋचां व्याख्यानस्तत्र भयो वा मार्चिकः । ब्राह्मणिकः । आध्वरिकः । भाख्यातिफ. । नामाख्यातिकः । नामिकः। नामशब्दस्य द्वाज द्वारेण ठञ् सिद्धः। परं वामनपाणिनिचन्द्रादिमते न गणे पठितः॥ आद्यन्तिकः । प्राथमिकः । षात्वात्विकः । नातानतिकः ॥ भाकृतिगणश्चायम् । तेन पुरश्चरणप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३४॥ इति ऋगादिः ॥ शुण्डिकोलपतीर्थान्युदपानतृणभूमयः । ककणस्थएिडलौ पर्णे पतीर्थोदकपिप्पलाः ॥ ३४६ ॥ मायस्यानादशुण्डिकादेरित्यनेन शुण्डिकादिवर्जितातत. आगत इत्यर्थे ठञ् भवति । शुल्क शालाया पागतः शौल्फशालिकः । माकरिकः । शुण्डि- कादेः शुण्डिकः शुण्डिका घा सुरापणः(१)। तत भागतः शौण्डिकः। औलपः। उपल इति शकटाङ्गजः । तैर्थः । औदपानः । तार्णः । भौमः । कार्कणः । स्याण्डिलः । पार्णः । औपतीर्थः। भयं चन्द्रवामनमतेन । श्रीदकः । पैप्पलः ॥ एतौ शकटाङ्गजमतेन ॥ ३४६ ॥ इति शुण्डिकादिः॥ कुलालसेनोपनिषनिषादा मधुश्वपाको रुरुदेवराजौ । रुद्रो वधूब्राह्मणकुम्भकाराः कारचण्डालयुतः सिरिन्ध्रः३४७ कुलालेभ्योऽकञ् इत्यनेन कुलालादेः शब्दगणाव कृत इत्यर्थे सज्ञावि. पयेऽकञ् भवति । कुलालेन कृतं कोला नकम् । घटघटीशराबोदवनादि' भाण्डम् । सैनकं नगरोपरोधादि । मोपनिषदकम् । अयं वामन मतेन । नैषा- दफम् । माधवको मध्वासवः । अयं चन्द्रमतेन । शौवपाककम् । रौरवकम् । देवराजफम्। देवराजनिति केचित् पठन्ति । तत्र देवकम् । राजकम् । रौद्र- कम् । शकटाङ्गजदिग्वस्त्रमतेन। वाधकम् । ब्राह्मणकम् । ब्रह्मन्निति शकटा. गजादयः । कौम्भकारकम् ॥ फार्मारकम् ॥ चाण्डालकम् । उपानदादिकम् ।। अदासो दासवृत्तियः स सिरिन्ध्र इति स्मृतः । सैरिन्धकम् (२) ॥ ३४७ ।। (२) सुरापणः सुराविझयी वीच्यत इति पा० । (२) सीरं हलमेव सै- रम् । तहरतीति सैरन्ध्रः। सैरिकः सिरिघ्रोऽपि स एव । सैरन्ध्रकमिति पा० ॥

·५ तद्धितगणाध्यायः॥ २०३ अनड्वान्परिषञ्चैव सैरिन्ध्री वरुटस्तथा । अप्रत्यययुजो ज्ञेयाः सज्ञायां बुधपुङ्गवैः ॥ ३४८ ॥ भानडुहकम् । पारिषदकम् । पर्षच्छब्दोऽपि द्रष्टव्यः । सैरिन्ध्रकः । अयं श्रीभोजराजमतेन । वारुटकम् । शूर्पपिटकादि । सज्ञाया अन्यन्न । कौलालः श्लोक इत्यादि ॥ ३४८ ॥ इति कुलालादिः॥ असुरो देवरक्षोभ्यां गुणान्मुख्यः परो मतः ॥ ३४९॥ दैवासुरः । राक्षोऽसुरः । गीणमुख्यः । अत्र शिशुक्रन्दाद्यदेवासुरादि- द्वन्द्वाच्छ इति छो न भवति ॥ ३४९ ॥ इति देवासुरादिः ॥ शिशुप्रद्युम्नसीतेन्द्रयमाद् यथाक्रमं मताः । कन्दोऽभिगमनं चैवान्वेषणं जननं सभः ।। ३५० ॥ शिशुक्रन्दाद्यदेवासुरादिद्वन्द्वाच्छ इत्यनेन शिशुक्रन्दादेः शब्दगणात् देवासुरादिवर्जिताच्च द्वन्द्वाद् द्वितीयान्तादधिकत्यस्तो ग्रन्थ इत्येतस्मिन्नर्थ छप्रत्ययो भवति । शिशवो बालास्तेषां क्रन्दस्तमधिकृत्यकृतो ग्रन्थः । शिशु. क्रन्दीयः । बालपुस्तकः । शैशुक्रन्द इत्यन्यः । प्रद्युम्नस्याभिगमनं प्रद्युम्नाभि- गमनम् । प्रद्युम्नाभिगमनीयः । सीतान्वेषणीयः । इन्द्रजननीयः । यमस्य सभा यमसभम् । यमसभीयः ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन प्रद्युम्नप्रत्यागमनप्र. धुनोदयनसीताहरणप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३५०॥ इति शिशुक्रन्दादिः ॥ सिन्धुस्तक्षशिलावसानदरदो गान्धारशाल्वोरसाः- कर्णः सामलकाण्डधारच्छगलाः कैर्मेदुरो ग्रामणीः । कंसाधीसनसिंहकर्णमधुमत्कश्मीरसिंहा इमे- स्यात्सोद्धरणोथ बर्बरयुतो वर्णस्तथा किन्नरः ।। ३५१ ।। सिन्धुशुण्डिकादिभ्योऽणण्यावित्यनेन सिन्ध्वादेः शुण्डिकादेश्च सोऽस्या- भिजन इत्यर्थेऽणण्यौ क्रमेणः भवतः । सिन्धुः समुद्गो नदी वा । सिन्धयो जनपदः । सोऽभिजनोऽस्य सैन्धवः । ताक्षशिलः । पावसानः । दरदो जनपदः। दारदः । गान्धारः । शाल्यः । उरसा जनपदः। औरसः । कारणः । सामलः । द्वयं वामनमतेन । काण्डधारः । काय वरफ इति शकटाङ्गमः। छगलो ग्रामः ·२०४ गणरत्नमहोदधी छागलः । कैमैदुरः । ग्रामणः । कांसः। प्रार्धासनः । अयं वामनमतेन ! सैंहकर्णः । सिंहकर्ण इति भोजः। मधुमान् पर्वतः । माधुमतः । काश्मीरः । सैंहः । अयं वामनमतेन । वात्सोद्धरणः । बार्बरः । वार्णवः ॥ कनरः ॥३५१॥ गब्दिकावासकम्बोजकोष्टकर्णसुमङ्गलाः । सङ्कुचितोऽथ किष्किन्धा पर्वतोऽपि निगद्यते ॥३५२।। गब्दिका जनपदः । गाब्दिकः । प्राधासः । अयं वामनमतेन । फा. म्वोचः। क्रौप्टकर्णः । क्रोष्टुकर्णक इति भोजः। क्रोष्टुकशब्दो वामनमतेन । सौ- मङ्गलः । अयं वामनमतेन । सांकुचितः । कैषिकन्धः । पार्वतः । येऽन्न कच्छा- दिषु च पठ्यन्ते तेषां तत एवाणि सिद्ध नृतत्स्थलक्षणेऽकजि । अन्येषां च राष्ट्रलक्षणेऽकजि प्राप्ते चढेभ्यश्छवाहीकग्रामेभ्यष्ठनिठयोशेषेभ्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ ३५२ ॥ इति सिन्ध्वादिः ॥ शुण्डिका कुचवारोऽथ सर्वसेनशटौ शकः । सर्वकेशरही बोधवणकः शवशङ्करौ ॥ ३५३ ।। शुण्डि का ग्रामः अभिजनोऽस्य शौगिडक्यः । अयं वामनमताभिप्रायः । पाणिन्यादयस्तु शण्डिकस्य ग्रामजनपदवाधिनः शाण्डिक्य इत्युदाहरन्ति । कोचवार्यः । सर्वसेना जनपदः सार्वसेन्यः । शटा जनपदः शायः । शका जनपदः शाक्यः सुगतः । रक इत्यपि शकटाङ्गजः । सर्वकेशा जनपदः सार्वकेश्य । राह्यः । अयं भोजमतेन । वह इति वामनः । बौध्यः । चाणक्यः । शाङ्ख्यः कपिलः । शांकर्यः । कत इति वामनः । राष्ट्रवाचिभ्योऽकञ् शेषे- म्योउणि प्राप्त वचनम् ॥ ३५३ ।। इति शुण्डिकादिः ॥ कर्णाक्षिकेशा नखपादगुल्फगदन्तौष्ठमुखास्यपृष्ठम् ।। कर्णादिपक्षान्मूलं जाह तिरित्यनेन करणादेः शब्दगणात्पक्षशब्दाचास्य मूलमित्यर्थे जाहतिप्रत्ययौ भवतः । कर्णस्य मूलम् कर्णजाहम् । यथा- अपिकर्णजाहविनिवेशिताननः ॥ यथा च- दधाना वलिभं मध्यं कर्णजाहविलोचना । बाक्त्वचेनातिसर्वेण चन्द्रलेखेव पक्षतौ ॥ प्रतिजाहम् । फेशजाहम् । नखजाहम् । पादनाहम् । गुल्फगाहम् । गुल्म इत्यपि चन्द्रः । भ्रूजाहम् । श्टङ्गजाहम् । दन्तजाहम् । भोष्ठ माहम् ।

·५ सद्वितगणाध्यायः ॥ J २०५ मुखजाहम् । प्रास्यजाहम् । अयं शकटाङ्गजमतेन । पृष्ठ वाहम् । भयं वामनम- तेन । पुष्प इति चन्द्रादयः । वक्तफले अपि शकटाङ्गजः । इति कर्णादिः ।। कादिरेषोऽथ च पीलुशम्यावश्वत्थकर्कन्धुकरीरयुक्तौ ॥३५४॥ पोल्यादेः पाके कुण इत्यनेन पोल्पादेः शब्दगणादस्य पाक इत्यर्थे कुण प्रत्ययो भवति ॥ पीलूनां वृक्षाणां फलानां वा पाकः पीलुकणः । शमी- कुणः । अश्वत्थकुणः । कर्कन्धुकुणः । करीरकुणः ॥ ३५४ ॥ कुवलं बदरं पुष्पकर्कन्धूखदिरास्तथा । बदरीकुवलीशब्दौ शाकटायनसम्मतौ ॥ ३५५ ॥ कुवलकुणः । बदरकुणाः । पुष्पकुणः । अयं चन्द्रमवेन । फर्कन्धूकुणः । सदिरकुणः । बदरीकुणः । कुवलीकुणः ॥ ३५५ ॥ इति पोल्वादिः ॥ रैवतिकबैजवापी गौरग्रीविस्तधौद मेधिश्व । स्वापिशिरथौदवापिः परिपठितः क्षेमवृत्तिश्च ।। ३५६ ॥ रैवतिकादेश्य इत्यनेन रेवतिकादेः शब्दगणास्येदमित्यर्थे . छप्रत्ययो भवति ॥ रेवत्या अपत्यं रैवतिकः। रेवत्यादेष्ठण इत्यनेन ठणि रैवतिकस्यायं रैवतिकीयः शकटाश्वादिः। बीजवापस्यापत्यं बैजवापिः। वैजवापीयः । गौरग्रीवीयः । औदमेघीयः ॥ स्वःपिशः स्वपिश्चः ॥ तस्यापत्यं स्वापिशिः। श्रतएव गणपाठाद्वारादेरित्यनेन टैज न भवति । औदवापीयः । औदधा- हिरित्यन्ये । क्षैभवृत्तीयः ॥ अस्यापि शिष्येत्यादिनाकभि प्राप्ते वचनम् ॥३५६॥ इति रेवतिकादिः ॥ गोहविःश्वरदरासुरमेधा अष्टकायुगवदाविषकूपौ । नुक्रवदाध्वसहिताक्षरवेदावूधसोऽनङि नभेऽपि च नाभेः ३५७ गवाद्योस्तु य इत्यनेन गो इत्यादेः शब्दगणाद् उवर्णान्ताच्च यप्रत्ययो भवति वक्ष्यमाणेष्वर्थेषु । गव्यम् । हवितव्यं वस्तु । हविषे हितं तदर्थं वा । हविष्यम् । खर्यम् ॥ दर्यम् ॥ भसुर्यम् । मेध्यम् ॥ श्रष्टका श्राद्धकालः। अष्ट- क्यम् । युगाय हितं युगोस्यस्यादिति वा । युग्यम् । खदतीति खदो हिंसकः । खद्यम् ॥ विष्णम् । कूप्यः ॥ तुच्यः ॥ स्खदा कुद्दाली । तदर्थं स्खचं लोहम् ।

·गणरत्नमहोदधी . आध्वन्यः । अक्षयः । वेद्यः। अयं वामनमतेन । धस इत्यूधःशब्दस्याना- देशे सति पाठः । ऊधसेहितः ऊधन्योउभ्यङ्गः । नामये हितम् । नभ्यमजुगम् । नभ्योऽक्षः । प्राण्यवाधिनस्त नाभिशब्दादुत्तरसूत्रेण य एष । नाभ्यं तैलम् ३५७ शुनो या इति ज्ञेयं दीर्घत्वं च विभाषया । कर्पबीजक्षरादीसवर्हि शब्दौ मताविह ॥ ३५८ ।। शुने हितं शुन्यम् । शून्यं च । रक्षपालमात्रेणापि रहितं गृहं कुटीर- फादिपर्वतारण्यादिस्थानं तूपचारेण ॥ कूर्यो देशः । वीजे य इमे । बीज्या ग्रीहयः । खरायेदम् क्षय काष्ठम् । दीसः श्लेपः । तदर्थ काष्ठं दीस्यम् ॥ यहिंदर्भः । बर्हिष्यम् ॥ ३५८ ॥ इति गवादिः ॥ अपूपयूपौ कटकोऽथ किण्वः सूपौदनौ तण्डुलकर्णवेटौ। अवोषदीपौ पृथुकश्व पत्रं स्थूणार्गलाश्वा मुसलोऽपि पूपः ३५९ हव्यापूपादेवैत्यनेन वक्ष्यमाणेष्वर्थेषु हविर्विशेषवाचिनोऽपूपादेश्च यप्र- त्ययो भवति वा । भानिक्ष्यम् । भामिक्षीयं दधि । अपूप्यम् । अपूपीयम् अन्नम् । यवाधूप्यम् । यधापूपीयम् । यूपो यज्ञस्तम्भः । यूप्यम् । यूपीयम् । कटक्यम् । कटकीयं हेम । किण्वं मदिराफिट्टः । किणव्यम् । किरावीयम् । सूप्यम् । सूपीयम् । ओदन्यम् । श्रीदनीयम् । तण्डुल्यम् । तण्डुलीयम् । कर्णवेष्टयम् । कर्णवेष्टीयम् । कर्णवेष्टक इत्यन्ये ॥ श्रवोष्याः । अयोषीयाः क- लायाः। दीप्यम् । दीपीयं वेश्म ॥ पृथुक्याः । पृथुकीया ब्रीहयः ॥ पत्र्यम् । पन्नीयम् । अश्वपत्र्यम् । अश्वपत्रीयमित्यपि । स्थूरायम् । स्यूणीयं काष्ठम् ॥ अरेण कर्षणेन गलति अर्गला दारुमयो लोहमयो वा दण्डः । सर्गल्यम् । अर्ग- लीयम् । अयं भोजमतेन । वामगाद्यास्त्वर्गल इति पेठुः । अश्व्यम् । अश्वी- यम् ॥ मुसल्यम् । मुसलीयम् ॥ पूप्यम् । पूपीयम् ॥ शांकटायनमतमाश्रित्या- न्नविकाराश्चेति न पठितम् । एभ्यस्तु सुर्योः सुरीयास्तगडुला इत्यायुदाहर- याम् । सादेश्चेत्यधिकारात् । प्रदीप्यम् । प्रदीपीयमित्यादि । अन्येतु प्रदी- पशब्दमपि पठन्ति । तन्मते नियमाथं विदीपीयमित्यादि । अन्नविकारेभ्यस्त्व र्थपरत्वान्न भवति । यषसुरीयम् । पिष्टसुरीयम् । नतएवापूपाद्यन्नविकाराणां पृथग्रहणमर्थवद्भवति । अपूपादिपु येऽनभेदशब्दा प्रपूपादयस्तेषां केनधि- - - - ·३ ६ तद्वितगणाध्यायः ॥ २०७ दाकारसादृश्येनार्थान्तरवृत्ती प्रत्ययार्थमुपादानमिति शकटाङ्गजः । अस्माकं त्वयुमाशयः । शकुलीमोदकप्रभृतयोउन्नविकाराः पृथुकापूपादयस्त्वन्नमेव विशिष्टावस्थं नान्नधिकार इति पृथगुपादानम् ॥ ३५६ ।। इत्यपूपादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपरिखतीवर्धमानविरचितायां स्वीयगणरत्नमहोदधिवृत्तौ शेषसाध्वर्थभवाख्यानागतार्थ- कृताभिजनपाकेदमर्थविहिततद्वितप्रत्ययगणनिर्णयो नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ नाथ षष्ठोऽध्यायः॥ संशयषष्ठान्नवतभारतरामायणैकमक्तानि । अष्टममालक्षपणोपवासपारायणानि स्युः ॥३६०॥ तत्संशयादेः करोतीत्यनेन द्वितीयान्तात्करोतीत्येतस्लिंलोकप्रसिद्धेर्थे ठम् भवति॥ संशयं करोति सांशयिकः स्यारवादिः। पाप्ठान्ननतिकः। भारतिकः। रामायणिकः । अनयोः करोतिः कथने वर्तते । ऐकभक्तिकः । प्राष्टमिकः । भासक्षपणिकः ॥ ौपचासिकः । पारायणं साकल्यान्वनम् । पारायणिकः । अथवा पारायणमिति सामान्येनाभिधानात् धातुपारायणं नामपारायणं वा- भिधीयते । तत्करोति पठनपरिसमाप्तिं नयतीत्यर्थः। एतच करोतेरशेषधात्व. र्थानुगतवृत्तित्वाल्लभ्यते । तदुक्तम्- विकारभेदसंसगोत्कर्षहानादिरूपतः। करोतिः परिणामार्थ चित्रमाह स्वभावतः॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन तुरायणचान्द्रायणमभृतयो द्रष्टव्याः ॥३६०॥ इति संशयादिः॥ अजशत्तरा वारि कान्तारस्थलजङ्गलाः । तेनाजाद्यादेरीहतं वेत्यनेनाजादिपूर्वपदात्पथिशब्दात् तेनाहृतं तद्गच्छ- तीत्येतस्मिन्नर्थ ठ भवति ॥ अजपथेनाहृतम् भजपचं गच्छति वा । नाम- पधिकम् । श्राजपथिकः । शकुरिव ऋजुः पन्थाः शङ्खपथः । शाकुपा थिकम् । औत्तरपथिकम् । वारिपथिकम् । कान्तारपधिकम् । स्याल पथिकम् । जान- लपथिकम् ॥ इत्यजादिः ॥ ऋतुस्तथोपवस्ता च प्राशिता च वुधैर्मतः ॥३६१॥ । , ·'२०८ गणरत्रमहोदधी . - - । ऋत्यादिभ्योऽण इत्यनेन ऋत्यादेरस्य प्राप्त इत्येतस्मिन्नर्थेऽण् भवति ।। ऋतुः प्राप्तोऽस्य मानवं पुष्पम् । मार्शवी फलिका । आर्तवः पुष्पवन्धः । उपयस्ता । उपवासप्रती । स प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रं पर्वमोज्यं वा ॥ प्राशिता भोक्ता प्राप्तोऽस्य माशिनं मोजनम् । प्राशित्री रसस्ती । ऋत्यादयः प्रयोग- गम्याः ॥३६॥ इति ऋत्वादिः॥ सन्तापसङ्घातनिसर्गयोगोपवाससम्पादनसम्परायाः । सङ्ग्रामसंयोगविसर्गमांसप्रवासमांसौदनसनिपाताः ॥३६२।। तस्मै प्रमवति सन्तापादिभ्य इत्यनेन सन्तापादेश्चतुर्थ्यन्तात्तस्मै प्रभव- तीत्येतस्मिन्नर्थ ठम् भवति ॥ सन्तापाय प्रभवति सांतापिकं दुर्जनसंगतम् । सांतापिको यीमकालः। सांतापिकी नीचसेवा ॥ सांघातिकम् । नैसर्गिकम् । निःसर्ग इत्यपि वामनः । यौगिकम् । अयं शकटाङ्गजमतेन । औपवासिकः । सांपादनिकः । सांपरायिकः । सांयामिकः । सांयोगिकः । वैसर्गिकः। मांसिको व्याघागमः । प्रावासिकः । मांसौदनिकः । सक्तुमांसौदन इत्यन्यः । सांनिपा- तिकः ॥ ३६२ ॥ संनाहौदनसंवेशसक्तुसंमोदनं निरः । पेषघोषावुपात्सर्गः पेषवासक्रमाः समाः ।। ३६३ ।। सांनाहिकः । शौनिशी दानपतिसंयोगः । सांवेशिकः । सक्तुभ्यः शक्तः साक्तकः । झमोदनं हर्षः । सांमोदनिकः । नैपेषिकः । नर्घोषिकः । औपसर्गिकः । सांपेषिकः । सांवा सिफः। सांझामिकः । अयं शकटाङ्गजमतेन । ॥ ३६३ ॥ इति संतापादिः ॥ व्युष्टोपवासी परिषत्प्रयासौ सयामतीर्थ समुदायनित्यम् । प्रवेशनो निष्क्रमणः समोऽमेतः पदं पीलुपरं च मूलम् ३६४ व्युटादिभ्योऽण इत्यनेन व्युटादेतत्र फार्य दीयत इत्येतयोरर्थयोरण भवति । व्युष्टं प्रमातम् । तत्र कार्य दीयते वा । वैयुष्टम् । भोपवासम् । पारिपदम् । मावासम् । सांग्रामस् । तैर्थम् । सामुदायम् । नित्यशब्दो दिघसा- स्यायत्तिविषयो द्रष्टथ्यो व्युष्टसाहचर्यात् । ननु फूटस्याकाचादिषस्तुवृत्तिस्ततः ·. यथा- ६ तद्वितगणाध्यायः ॥ सर्वेऽध्वभावकाला इति सप्तमीप्रसंगे द्वितीया स्यात् । नैत्यः । सर्वकालं दीयत इत्युर्थः : । प्रवेशने गृहानगराद्वा कार्य दीयते वा । प्रावेशनम् । एवं नष्क- मणम् । सांघातम् । प्राग्नि पदम् । पैलुमूलम् । परिषत्समुदायशब्दौ न्यासक- न्मतेन । आकृतिगणश्चायम् । तेन लोकयात्राप्रमृतयो द्रष्टव्याः ॥ ३६४ ॥ इति व्युष्टादिः । चूडा श्रद्धा हादशाहस्तथायं ज्ञेया यात्रा देवतीर्थात्परेह । स्वर्गः कामो वोधनायुर्यशांस्यनेकोलक्ष्यो धीमता लक्ष्यतश्च ३६५ चूडास्वोत्थापनास्वस्तिवाचनादेरण यच्छठलुगित्यनेन चूडादिस्व- गांद्युत्थापनादिस्वस्तिवाचनादीत्येतेभ्यो गणेभ्यः प्रथमान्तेभ्योऽस्य प्रयोजन- मित्येतस्मिन्नर्थेऽण यच्छठलुगित्येते क्रमेण भवन्ति ॥ चूडाप्रयोजनमस्य चौडम् । सवृत्तचौलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सघयोभिरन्धितः ॥ एवं श्राद्धम् । द्वादशाहस् । देवयात्री पुष्पप्रचितिः । तैर्थयात्र्यन्नपतिः । इति चूडादिः॥ स्वर्गःप्रयोजनमस्य स्वयं धनम् । खर्या देवपूजा । काम्या इष्टयः ।। धन्यम् । प्रायुष्यम् । यशस्या विद्या ।। ३६५ ।। इति स्वर्गादिः॥ उदुपाभ्यां परात्स्थापेरनोऽनोः प्रवचेचेः । विश्लेवासेस्तथाङ्माच्च रुहेः समाविशेरभेः ॥३६६॥ उत्थापनम् । उत्थापना वा प्रयोजनमस्य उत्थापनीयम् । उपस्याप- नीयम् । अनुप्रयधनीयम् । अनुषचनीयम् । अनुपश्चाद्वाचनम् अनुवाचन मिति वामनः । भानुपादनम् । अनुपानमित्यपरः । अनुवेशनीयम् । संवेशनमिति वामनः । अनुषासनीयम् । भाङ्माच्चेति षकारेणानोरित्यनुरुष्यते । भारो- हणीयम् । प्ररोहणीयम् । अनुरोहणीयम् । समावेशनीयम् । समारम्भणीयम् ३६६ विशेः पदे रुहेः पूरेः समापेश्च सपूर्वतः । स्वस्तिवाचनं पुण्याहवाचन शान्तिवाचनम् ॥३६७॥ अन इत्यनुवर्तते । गृहप्रवेशनं प्रयोजनमस्य गृहप्रवेशनीयम् । अश्व- प्रपदनीयम् । मासादारोहणीयम् । प्रपापूरणीयम् । व्याकरणसमापनीयम् । सपर्वत इति नहादिपूर्वपदीपेतात् ॥ इत्युत्थापनादिः ॥ - ·. . २९० गणरत्नमहोदधी स्वस्तिवाचन प्रयोजनमस्य स्वस्तिवाचनम् । पुण्याहवाचनम् । शान्ति- षाचनम् । उत्थापनादयः स्वस्तिवाचनादयश्च प्रयोगगस्याः ॥ ३६७ ।। इति स्वस्तिवाचनादिः ॥ देवतिलदेशविरतेर्महतः सामायिकाइतं गदितम् । दीक्षावान्तारपूर्वात्रिश्रुतिकाः स्युर्महानाम्न्यः ॥३६८॥ तच्चरति देवव्रतादिभ्यो हिन् इत्यनेन तदिति द्वियीयान्ताद्देवव्रतादि- शब्दगणाचरतीत्यर्थ डिन भवति । देवव्रतं चरति देवव्रती । तिलवतं परति तिलवती। देशविरतिव्रती। महाव्रती । सामायिकन्नती । भावान्तरदीक्षी ॥ इति देवव्रतादिः ॥ निश्रुतिका इति त्रिशब्दो महानाम्न्यादिरित्यर्थः। महानाम्न्यादरि- श्यनेन महानाम्न्यादेईितीयान्ताचरतीत्यर्थ ठञ् । नहानाम्न्यो नाम ऋचः । तत्सहचरितं व्रतं तच्छन्देनोच्यते । महानान्त्रीश्चरति माहानाम्निकः । माख्या- सरूपत्वादस्त्रीत्वाभावः । प्रादित्यवतिकः । गौदानिकः । तथाऽस्य ब्रह्मचर्य प्रत्यनेन ब्रह्मचर्येऽभिधेय एषां तुल्यं रूपम् ॥३६॥ इति महानाम्नयादिः । अश्ववस्वइमभङ्गोमावर्षोणीगणमित्यपि । वंशवल्वजमूलाक्षस्थूणाखट्वाकुटेक्षवः ।। ३६९ ।। ब्रह्मवर्चसदरचो सङ्ख्यामानाश्वा देयं इत्यनेन ब्रह्मवर्चसशब्दात्सङ्ख्या- मानाश्वादिषर्जिताच दूरचः शब्दात् तस्य हेतुः संयोगोत्यातावित्येतस्मिन्नर्थ पप्रत्ययो भवति ॥ ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं संयोग उत्पाती वा । ब्रह्मवर्चस्यः । दरचः । धनस्य निमित्तम् धन्यम् । स्वर्ग्यमित्यादि । सङ्ख्यामानाश्वादि प्रतिषेधः किम् । पञ्चकः । सप्तकः । प्रास्थिकः। खारीकः। अश्वादेः माश्वि- कः । वासुकः । पाश्मिकः । भाङ्गिकः । भौमिकः । वार्पिक्षः । पौर्णिकः । गाणिकः । इत्यश्वादिः॥ वंशादिभारं हरति घहत्यावहतीत्यनेन वंशादेः पराद्भारशब्दाद्धारभू ताद्वा यंशादेर्द्वितीयान्ताहरति वहत्यावहतीत्यर्थे ठञ् भवति । वंशभारं हरति घहत्यावहति वा । वांशभारिकः । वाल्वमभारिकः । मोलभारिकः । प्राक्ष- भारिफः । स्यीणाभारिकः । खाट्याभारिकः । कौटमारिका । कुटज इति . 1 ..

·साध्यायः ॥ ६ तद्वितगणा २११ वामनः । ऐशुभारिकः । अश्वत्थ इत्यपि दिग्यस्त्रः । भक्षण इत्यपि भोजः । भारभूतान्वा शान् हरति वहत्यावहति वा । वांशिकः । बाल्वजिकः । मौलिकः। प्राक्षिकः । स्थौणिकः । खाविकः । कौटिकः । ऐक्षुकः । अश्वा- श्मशब्दो गणे द्रष्टव्यौ । हरति देशान्तरं प्रापयति घोरयति वा भावहत्युत्या- दयतीत्यर्थः ॥३६॥ इति वंशादिः ॥ छेदं भेदं सम्प्रयोग विकर्ष दोहद्रोही विप्रकर्षप्रकर्षों कर्ष न विप्रयोगप्रयोगौ संवेः प्रश्नं प्रेषणं विद्धि विहन् ॥३७०॥ छेदादेनित्यमित्यनेन च्छेदादेस्तदहतीत्येतस्मिन्नर्थ ठञ् प्रत्ययो भवति । छेद नित्यमर्हति वैदिकस्ततः । भैदिकः शत्रुः । साम्प्रयोगिकः । वैकर्षिकः । दौहिकी गौः। गौहिकः॥ वैप्रकर्षिकः । माकर्षिकः । कार्षिकः ॥ नार्तिकः । गोनल इत्यन्ये । वैप्रयोगिकः । प्रायोगिकः । सामग्निकः । वैमानिकः । पणिकः । प्रेक्षण इति शकटाङ्गजः । विरागविरङ्ग चेति गणसूत्रं वामनमते- न । वैरङ्गिकः ॥३०॥ इति छेदादिः ॥ दण्डामेधामुसलानि मेघो वधोदकेभा मधुपर्कयुक्ताः । युगं कशासौ पितृदेवता च दण्डादिरेवं विबुधैः प्रणीतः ३७१ दण्डादेरित्यनेन दण्डादेः शब्दगणादर्हतीत्येतस्मिन्नर्थे यो भवति । दण्डसहति दराड्यः। दण्डो दमनं न तु यष्टिः। यथा स्थित्यै दण्डयतो दण्वान्। ननु दण्डवत इति दण्ड्यः पूर्वतीत्यादिना सिद्धम् । सत्यम् । दण्डमहतीति ठञ् प्रसज्येत ॥ अयोऽतिथिः । यथा-तमय॑मर्यादिकयादिपूरुषः ॥ मेध्यः । मुसल घातो मुसलः । मुमल्यः । मेयः । वध्यः । उदयः । इम्यो धनी । मधुपीः श्रोत्रियो गृहागतः। युग्यो दम्यः। कशाघातोऽपि कशा। कश्योऽश्वः। पितृदेवत्यः। श्राद्धकालः। प्राकृतिगणश्चायम् । तेन रथफन्थादयो द्रष्टव्याः ॥३७९॥ इति दण्डादिः॥ सुस्नाताभ्युन्नतीबन्धुमैत्रीनिद्रासुखात्परा । सुखाच्छच्यातपो रात्रिदिवसः शयनं शयः ॥३७२।। सुस्नातादेः पृच्छतीत्यनेन सुस्नातादेद्वितीयान्तात्पृच्छतीत्यर्थ ठञ् भवति । सुस्नातं पृच्छति सोस्नातिकः । यथा । सोस्नासिको यस्य भवत्यगस्त्यः ।

·.. २१२ गणरत्नमहोदधी प्राभ्युन्नतिकः । वान्धुमैत्रिकः । सौखमिट्रिकः । सौखशयिफः । सौखतप. सिकः । सौखरात्रिकः। सौखदिवसिकः । सौखशयनिकः । अयं शकटाङ्गजस- तेन । भस्मन्नतेतु सौखशायनिक इति स्यात् ॥ सौखशयिकः ॥३२॥ . इति मुस्नातादिः॥ परदारा गुरोस्तल्पं माथोत्तरपदं तथा । पदव्यनुपदाक्रन्दजन्ययात्राः प्रकीर्तिताः ॥३७३॥ परदारादेर्गच्छत्तीत्यनेन परदारादेर्गगाह भवति ॥ परदारान् गच्छति कामयते पारदारिकः । गुरोस्तल्पं कलत्रं गुरुतल्पम् । गौरुतल्पिकः । दाण्डमाथिकः ॥ शौल्कमाथिकः ॥ माधशब्दः पथिपर्यायः । पादविकः । मानुपादिकः । अनुगतमत्युत्तरवक्ता प्रत्यासत्या धावति वा । इष्टविपत्ता- रूषणरुदिताराव मान्दः । श्रानन्दन्त्यस्मिन्नित्यानन्दो देश भार्तशरणं वा । आक्रन्दिकः । चान्ययानिकः ॥ अन्येऽपि प्रयोगगम्याः ॥३७३॥ इति परदारादिः ॥ प्रभूतस्वागतस्वस्तिपर्याप्तागमनं स्वरः । नित्यमाकार्यतः शब्दः प्रभूतादिगणे मतः ॥३७॥ प्राह प्रभूतादिम्य इत्यनेन ठञ् । प्रभूतमाह प्राभूतिकः । प्रभूतं भवतां धनधान्यादिकमभीष्टं स्यादिति प्रियाशिपं यदन्नेयमुच्यते । स्वागतिकः । सौषस्तिकः । पार्याप्तिकः । सौवर्गमनिकः । नित्यशब्द इति ब्रुवाणः ने- त्यशब्दिकः । माकथाः पापमनाचारं वेति ब्रुवाणः नाशब्दिकः । कार्यशब्द इति ब्रुवाणः कार्यशब्दिकः । माशब्दादिम्यो वाफ्यात्प्रत्ययविधानम् ॥३७४॥ इति प्रभूतादिः ॥ पपाश्वत्थावाकषजालव्यासारथाश्वधासाः स्युः । कृतपनावः पादो निर्दिष्टोऽर्थध्वनिः कैश्चित् ॥३७५॥ पर्यादेष्ठङ् इत्यनेन तेन चरतीत्यर्थ ठङ् भवति । पर्पो दारूनिर्मितः। शकटप्राय उपकरणविशेषः। तेन । चरति पर्पिकः। पर्पिकी । अवस्थिकः। प्रश्वस्थिकी ॥ प्रामपन्ति सुवर्णमत्र परीक्षार्थमित्याकषो निफपोपलः ॥ श्वाफपन्ति पिंफन्त्यस्मिानोपधीरित्याफपः पापाण इत्यके । प्राकपिकः । - ·२ ६ तद्धितगणाध्यायः ।। २१३ आकषिकी ॥ आकर्षों लोहीपंकरणं विशेष इति वामनः ॥ जालिकः । व्यासो नहानालम् । व्यासिकः। व्याल इत्यस्य न्यः॥ रथिकः ॥ अश्विकः ॥ घासिकः ॥ पदिकः । पदातिलेखबाहकादिर्वा ॥ अर्थिकः ॥३७॥ इति पर्पादिः ॥ स्युर्वेतनप्रेषणशक्तिदण्डवाहार्धवाहोपनिषत्सुखानि । वेश्मोपवस्तीभृतिपादशोपवेशशय्याः स्फिगचालजालम्॥३७६ वेतनादेर्जीवतीत्यनेन तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठञ् भवति । वेतनेन जीवति वैतनिकः कर्मकरः। प्रैषणिकः । शाक्तिकः । दारिखकः॥ बहनं वाहनं वा वाहः ॥ वाहिकः ॥ आर्धवाहिकः ॥ औपनिषदिकः । सौखिकः। वैश्मि- कः॥ द्वयं वामनभतेन ॥ औपवस्तिकः ॥ भार्तिकः ॥ पादिकः॥ वेशो दारि- कावाटः । वैशिकः। औपवेशिकः । शायिकः। अन्ये सुखशय्येति पठन्ति । त माहुः सुखशय्यया जीवति किं सुखं शयितवन्ती भवन्त इति यः परप्रश्नेन जीवति स सीखशयिक इति॥ चलनं चालः॥ स्फिगस्य चालः स्फिगचालः ॥ स्फैगचालिकः ॥ पुतचाल इत्यन्ये ॥ जालिकः ॥३७६।। उपदेशधनुर्दण्डोपनिजस्तधनुःस्फिजः । उपाञ्च हस्तिवेषस्थस्थानान्युपास्तिरित्यपि ॥३७७॥ उपदेशेन जीवति भोपदेशिकः ॥ धानुर्दण्डिकः ॥ उपनिजस्तं किल पैशुनम् । औपनिजस्तिकः॥धानुष्कः । स्फजिकः ॥ औपहस्तिकः ॥ औप- वेशिकः ॥ औपस्थिकः(१) ॥ सोपस्थानिकः ॥ नोपास्तिकः ॥ ३३७ ।। .इति वेतनादिः॥ उत्सङ्गपिटकावुक्तावुझुपोत्तुपसंयुतौ । उडुपोऽथ पिटाकश्च स्यादुत्पुटोत्पुतौ तथा ॥ ३७८ ।। हरत्युत्सङ्गादेरित्यनेन तेन हरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठञ् भवति ॥ उत्सङ्गेन हरति नौत्लङ्गिकः कुमारः । पैटकिकः । उत्पूर्वात् तुपतुम्यहिंसायामित्यत इगुपा- न्तलक्षणे के । श्रतएव निपातनात्तकारस्य पक्षे टकारः । प्रौदृपिकः । श्री- तुपिकः । श्रोहुपिकः । पैटाकिकः । सौत्पुटिकः । उद्गतं पुतम् उत्पुतम् । औत्पुतिकः ॥ ३७८ ॥ इत्युत्तङ्गाःदि ॥ (९) उपस्थेन जीवति-नीपत्यिकी घराङ्गनेत्यधिकम् ।

·गणरत्नमहोदधौ - प्रोक्ता भस्त्राभरणं शीर्षभारः शीर्षेभारो भरटश्वांसभारः ॥ अंसेभारः करणं पङ्कभारो ज्ञेयः प्राज्ञः करटोऽन्येऽपि शब्दाः३७९ भस्मादेष्ठङ् इत्यनेन तेन हरतीत्यर्थ ठङ्भवति । भस्त्रया हरति भस्त्रिकः। भस्त्रिकी। नियते भरणम् । भरणिकः । शीर्षे भारः शीर्षभारः। शीर्षभारिकः । शीर्षभारिकः । भरटः लवविशेषः। भरटिकः(१)। सभारिकः । अंसेभारिकः । करणिकः-शनैः शनैरुपचितपङ्कभारिकाः पयोधराः प्रययुरपेतवृष्टयः ॥ करटिकः । एतौ वामनमतेन । यातोर्मीयं गदिता म्भौतगी ग इति वृत्तम् ॥ ३७९ ॥ इति भस्त्रादिः॥ अक्षयूतोऽथ जङ्घाप्राद्धतं हतं गतागतम् ॥ पादस्वेदनं यातोपयात कण्टकमर्दनम् ॥ ३८० ॥ निर्वृत्तेऽक्षयतादेरित्यनेनैतस्मात्तेन निर्वत्त इत्यर्थ ठञ् भवति । अक्षयूतेन निर्वतम् प्राक्षयूतिकम् ॥ बाहामहतिकम् । जाडामहृतिकम् । गतं च तद् भागतं च गतागतम् । गातागतिकम् । गतानुगतमित्यन्ये । पादयोः स्वेदनं पादस्वेदनम् । पादस्वेदनिकम् । पादस्वेद इत्यन्ये । यातोपयातिषम् । या- तिकम् । औपयातिकमित्यन्ये । काण्ट कमर्दनिकम् । कण्टकमर्द इत्यन्ये ॥३८॥ शर्करामर्दनं सत्त्ववागङ्गानुगतानि च । अन्येऽपि ध्वनयो लक्ष्या अक्षयतादिनामनि ।। ३८१ ।। शार्करामर्द निकम् । शर्करामर्द इत्यन्ये । सत्त्वं मनो गुणो वा । सात्त्वि- कः । वाचिकः । आङ्गिकः । श्रानुगतिकः । अन्येऽपीत्याकतिगणत्वादिति शेषः ॥ ३८१॥ इत्यक्षद्यूतादिः ॥ निकटो भिक्षुके वृक्षमूलमावसथस्तथा । श्मशानाभ्रावकाशौ च निकटादौ वुधैमतौ ॥ ३८२ ॥ निफटादेवसतीत्यने नास्मात्तत्र वसतीत्यर्थ ठञ् भवति । निकटे वसति नैकटिकः । यो ग्रामसमीपे यसत्यारण्यको भिक्षुः स एवमुच्यते प्रसिद्धेः(२) । (९) सरटः प्लवविशेषः-सरटिकः । भरटेति केचित् । (२) नैकटिकः । भारणपकेन भिक्षुणा ग्रामात् क्रोशे वस्तव्यमिति यस्य शास्त्रतो वासः स एवोच्यते इति पा० ·६ तद्धितगणाध्यायः ॥ बाक्ष मूनिकः । श्रावसथिकः । श्माशानिकः । आभावकाशिकः । अभ्यवकाश इति शकटाङ्गजः ॥ ३२ ॥ इति निकटादिः ॥ महिपी मणिपाली प्रानोलेपिका पुरोहितः । प्रजापतिप्रजावत्यनुचारकविलेपिकाः ॥ ३८३ ।। ऋमहिष्यादेरण इत्यनेन ऋकारान्तान्महिष्यादेश्चास्य धर्म्यमित्यर्थेऽण भवति । होतुर्धर्म्यम् हौत्रम् । महिष्या धयं न्याय्यं युक्तमित्यर्थः । माहिषम् । मणीन् पालयतीति मणिपाली स्त्री । माणिपालम् । प्रलिम्पत्यनुलिम्पति वा मलेपिका । अनुलेपिका । मालेपिकम् । भानुलेपिकम् । पुरो दधाति स्म । युरोहितः । पौरोहितम् । प्रजानां पतिः प्रजापतिः । प्राजापतम् । प्रजा अस्याः सन्ति प्रजावती। माजावतम् । अनुवरति अनुचारकः। भानुचारकम् । विलिस्पतीति विलेपिका । वैलेपिकम् ॥ ३८३ ॥ यजमानोऽनुवाकंश्च नरो वर्णकपेषिका । यजते यजमानः । याजमानम् । होतृयजमानेति केचित्पठन्ति । तत्र होता च यजमानश्च होत्यजमानम् । तस्य धयं हौतृयज॑मानम् । भानुवाकम् । नारम् । पिनष्टीति पेपिका । वर्णानां पेषिका वर्णकपेषिका । अकयाजकादि- भिरित्यनेन समासे । वार्णकपेषिकम् । अन्ये तु वर्णक पेपिति च्छिन्दन्ति । इति महिष्यादिः ॥' शक्तियष्ट्यष्टमा दण्ड ईषेष्टी कम्पनाम्भसी ॥ ३८४ ।। शत्पादेष्टीकण इत्यनेन शक्तवादेरस्य प्रहरणमित्यर्थे टीकण भवति । शक्तिः प्रहरणमस्य शाक्तीकः । शाक्तीकी । स्खलन्ती न क्वचित्तक्ष्ण्यादभ्यग्रफलशालिनी । असोचि शक्तिः शाक्तोकोहजा न शरीरजा ॥ याप्टीकः । यथा-धनञ्जयस्य- याप्टोकं ते स्मरव्यग्राः खेचरस्त्रीवृता वराः । याटीकं ते स्मर व्यग्रास्तं प्रतीच्छन्ति नाभितः ॥ अष्टमः प्रहरणमस्य प्राप्टमीकः। अयं जिनेन्द्रबुद्धिमतेन । दाण्डौकः । ईपा महरणमस्य ऐपीकः । दृष्टिः प्रहरणमस्य ऐटीकः । फम्पनं प्रहरणमस्य ·- - । गणरत्नमहोदधी काम्पनीकः । अम्भः प्रहरणमस्य मामसीकः । अपरेपो मते ठमेव । दागिहकः। ऐष्टिकः । काम्पनिकः । माम्भसिकः ॥ ३८४ ॥ इति शक्तवादिः ॥ . छत्तौं चुराप्ररोहौ च विशिकाविशिरखे तथा । अनृतं स्यादुदस्थानं पुरोडा कृषिसंयुता ॥ ३८५ ॥ उनादेर्ण इत्यनेन तदस्य शील मित्यर्थे णो भवति । छादनादावरणा- च्छन्नम् । गुरुकार्येष्ववहितस्तच्छिद्रावरणप्रवृत्तः । छत्नशीलः शिष्यः । छातः । अन्ये त्वाहुः । छत्नशीलः छात्रः । छत्तस्येव शीलमस्येत्यर्थः । छत्तं यथा धार्य- माणं वातातपवर्पत्राणाय भवति पुरुपस्य । एवमुपाध्यायो धार्यमाणः शिष्यस्य रागद्वेषक्रोधमोहत्राणाय भवति । स शिष्यं धर्म ब्रूते । एवमसावुपाध्यायश्ल- तमिव छत्तम् । तच्छीलानुफारिशीलः शिष्यश्वात्र इत्युच्यते । गुरुशील इत्यर्थः । धोरणं चुरा भिदादिः । घुराशीलचौरः। प्रारोहः। विशिका परहृदयानुप्रवेशः । वैशिकः(१)।बहुक्षमतया विशिखेव विशिखा। वैशिखः । अनृतभाषणम् अनृतम्। आनृतः । उदके स्थानम् उदस्थानम् उदयासः । प्रौदस्यानम् । पुरो दीयत इति पुरोडा । अतएव वचनादनुपसर्गादप्यङ् । पौरोडः ॥ पुरोद इत्यन्ये । फर्षणं कृषिः । कार्षः ॥ ३५ ॥ भक्षाशिक्षाविश्वधाकर्मभिक्षा-विक्षाचुक्षामन्द्रसत्यास्तितिक्षा। स्थोपस्थानं वा तपः स्याबुभुक्षा छत्तादिर्विज्ञायतामेष दक्षैः३८६ मक्ष अदने-भक्षणं भक्षा। भाक्षः। शैक्षः । विश्वं दधाति विश्वधा सुधा । वैश्वधः । कार्मः । भैक्षः ! विक्षचुक्षी इत्यपरिपठिती धातू । विक्षणं विक्षा। वैक्षी । चुक्षणं चुक्षा शौचम् । चौक्षः । चोक्षा वस्त्रादिवेषपतिरिति वामनः। मन्द्रशीलः भान्द्रः । सत्यभाषणं सत्यम् । तच्छीलमस्य सात्यः । तैतिक्षः । स्याशब्दोऽत्र पठनते । स प्रादिपूर्वो गृह्यते । आतो गोऽन्तः । प्रादेरित्यङ्- प्रत्यये । आस्था नियतविषये प्रत्याशा । संस्था । व्यवस्था । मास्थः । सांस्थ इत्यादि । भोपस्थानः । तापसः ॥ बौभुक्षः । शफटाङ्गजस्तु चौरी तापसी. स्यादौ डीविधानार्थ छत्तादेरज् इत्यनेनानमाह । अस्मन्मते तु गौरादिपाठा. अयणाद् डीप्रत्ययः सिद्धः ॥ ३८६ ॥ इति छत्तादिः ॥ (९) परहृदयप्रवेशरूपा विशिखक्रियापि विशेखत्युच्यते । वैशिखः । वैशिकोऽपि अस्यैव पर्यायः । इत्यधिकम् । . .

·. ७ तद्वितगणाध्यायः॥ २१७ किशरस्तगरोशीरपर्णीहरिद्रुगुग्गुलु । हरिद्रानलदावेतौ स्थगलो नरदस्तथा ॥ ३८७ ॥ किसरादेष्ठङ् इत्यनेन किशरादेरस्य परायमित्यर्थे ठङ् भवति । किश. रादयो गन्धविशेषवचनाः ॥ किशरं परायमस्य किशरिकः । किशरिकी । तग- रिकः । तगरिकी। उशीरिकः । उशीरिकी । पर्णिकः । पर्णिकी। हरिद्रुकः हरिद्पर्णीत्यन्ये । गुग्गुलुकः : । हरिद्रिकः । नलदिकः। स्थमलिकः । स्थगर इति शकटाङ्गजः : ॥ नरदिकः ॥३८७॥ इति किशरादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्धमानविरचितायां स्त्रीयगणरत्रमही- दधिवृत्ती कखेत्याहृतगच्छतिप्राप्तप्रभवतिकार्यदीयतेप्रयोजन चरत्यु- त्पातसंयोगहरतिवहत्यावहतिपृच्छतिगच्छत्याहतेनचरतिजीव. तिहरतिनिर्वत्तवसतिधर्म्यप्रहरणशीलपण्यलक्षणार्थ विहितत- द्वितप्रत्ययगणनिर्णयो नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ तारकाकुसुमपल्लववेगाः पुष्पगौरवविचारपिपासाः । मञ्जरीस्तवकवर्णकतन्द्रा दुःखशास्त्रसुखमूत्रंतरङ्गाः ॥३८८॥ सज्जातं तारकादेरित्यनेनैतस्मात् तदस्य संजातमित्यर्थ इतो भवति । तारकाः संगाता प्रस्य तारकितं नमः । तारकशब्दोऽप्यत्र ग्राह्यः।। कुसुमितस्त- रुः । पल्लवितः ॥ वेगितः ॥ वेगवान् पुष्पितः ॥ गौरवितः ॥ विचारितः ॥ पिपासितः ॥ मञ्जरितः ॥ स्तवकितः ॥ वर्णफितः॥ कर्णकिती(१)वेणुरित्यप्यन्यः॥ तन्द्रितः ॥ दुःखितः ॥ शास्त्रिंतः ॥ सुखितः ॥ मूत्रितः ॥ तरङ्गितः ॥ ३८८ ।। निद्रामुद्रापुलकतिलकाश्चन्द्रकाभ्रान्धकारा-' गर्वोत्कण्ठामुकुलमुकुरद्रोहदोहा बुभुक्षा । हर्षोत्कर्षव्रणकुवलयव्याधिगधाः पुरीषं- क्षुत्सीमन्तज्वरभरगरा सगरोमाञ्चरोगाः ।। ३८९ ।। निद्रितः । मुद्रितः-साधुवादः ॥ पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ॥ ति- लफितः ॥ चन्द्रकितः ॥ ददर्श काले दिवमभ्रितामिव ॥ (९) कर्ण इव कर्णको दारुविकारः कर्णकितः स्तम्भ इत्यधिकम् ।

·गहरनमहोदधी अन्धकारितः ॥ गर्वितः । उत्कण्ठितः ॥ मुकुलितः ॥ मुकुर श्रादर्शी मुकुलं च ॥ मुकुरितः । द्रोहितः । दोहितः। बुभुक्षितः ॥ हर्षितः॥ उत्कर्षितः ॥ अणितः ॥ कुवलयितः । व्याधितः ॥ गर्धितः ॥ पुरोपितः ॥ क्षुधितः ॥ सोम- न्तितः ॥ ज्वरितः ॥भरितः ॥ गरितः॥ रागितः ॥रोमाञ्चितः ॥ रोगितः ॥३८९ ॥ पएडा कन्दल कजलं किसलयं तृट्कण्टकं कोरकः- कल्लोलस्थपुटं कुतूहलफलं चाङ्गारकः कञ्चकः । शृङ्गाराङ्कुरौवलानि बकुलश्वभ्रप्रचारास्तथा-- वारालकलङ्ककर्दमयुतं श्रद्धा ऋजीपं मतम् ॥३९०॥ पण्डा बुद्धिः ॥ पण्डितः ॥ कन्दलितः ॥ कज्जलं मषी । कज्जलितः । किसलयितः॥ तृषितः । कण्ट कित: । कोरकित्तः ॥ कल्लोलितः ॥ स्यपुटितः ॥ कुतूहलितः ॥ फलितः । अङ्गारफितः पलाशः(१) अथवा- भङ्गारितमिवोत्पाते वारिराशेरिवोदकम् ॥ कञ्चुफितः ॥ शृङ्गारितः ॥ अङ्कुरितः ॥ शैवलितः । ब मुकुकुलम्लं । बकुलितस्तरुः । अयं शकटाइजमतेन ॥ श्वानो भ्रमन्त्यत्र श्वनं गतः । श्वनितं भूतलम् ॥ प्रवारितः। वर्मितः । भारालमिति मूत्रपुरीषयोः (२) सज्ञा। प्रारालितः ॥ कलङ्कितः ॥ कर्दमितः ॥ अद्धितः ॥ ऋजीषम्=उपहतं मलं पि- प्टपचनं च । ऋजीषितः । चीषमित्यन्यः ॥ ३० ॥ सज्ञाकुड्मलमुर्छानिष्क्रमणाङ्गारहस्तकोच्चाराः । प्रतिविम्बविघ्नतन्त्रप्रत्ययदीक्षा भवेद्गर्जा ॥३९१॥ संजितः । फुड्मलितः। मूर्छितः । निष्क्रमणितः ॥ अङ्गारितः ॥ हस्तकि- तः(३) ॥ उच्चारितः॥ प्रतिविम्बितः ॥ विनितः॥ तन्त्रं सजातमस्य तन्त्रितः । तन्द्रा-बालस्यमिति इमिडाः पठन्ति । प्रत्यय आश्वासः। प्रत्ययित:-प्राप्तः। (१) अङ्गारकशब्दोङ्गारसदृशेषु पलाशकुसुमेषु लक्षगाया वर्तते । (२) पुंमूत्रपुरीपयोः । भरालमिति मूत्रपुरीपयोः सञ्जति वर्द्धमानः । अरालः कुटिले सर्जरसे समददन्तिनौति मोदनीफारः ।। (३) हस्तको हस्तावलम्बः।

·७ तद्धितगणाध्यायः॥ २१ पथा मुरारेः । ब्रवीति च प्रत्ययितो महर्षिः। दीक्षितः ॥ गर्जितः-मत्तो गराः॥ ननु क्तप्रत्यये भुजेः पिवतेश्च सनन्तस्य विहिते सिद्धं बुभुक्षितः पिपा- सित इति । तथा पुष्पविकसन इति देवादिकधातोः पुष्पित इति ॥ सुखितो दुःखित इति चुरादिण्यन्ताहातोः । नैषम् । अर्थवैषम्यात् । तथा हि । भोक्तमिष्टो बुभुक्षित प्रोदनो नरेण पातुमिष्टं पिपासितं क्षीरमिति कर्मणि क्तप्रत्यये बुभुक्षितादिशब्द प्रोदनादौ कर्मणि वर्तते न तु नरि कर्तरि । इतप्रत्ययान्तस्तु मोक्त पुरुषवृत्तिः। पुष्पितशब्दोऽपि क्तान्तः पुष्पिता कलिका। पुष्पितं कमल मिति वा विकासक्रियोपेतेऽर्थे प्रतीत इतप्रत्ययान्तस्तु प्रसवोपेते चम्यकादौ वर्तते ॥ सुखितदुःखितशब्दयोस्त्वपेक्षितापरकर्तृव्यापारः सुखादि- संवित्तिमांश्चैत्रादिः प्रतीयते । इतप्रत्यये त्वनपेक्षित परव्यापारः सुखाद्यनु- भवयुक्त इति ततो युक्तोऽमीषामन्त्र पाठः । एवमन्येषामपि फलं दर्शनीयम् ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन शिक्षाजिगीषाछिद्रारोहप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ३९१ ॥ इति तारकादिः ॥ पृश्वाशुप्रियपाण्डुचएडपटवः खण्डूरुखएडाणवः-- साधुः स्वादुमृदू महल्लघुतनुक्षिप्राणि तो गुरुः । वक्राकिञ्चनचारुपाकबहवो वत्सर्जुतृप्राणि च-- क्षुद्रः कालवृषौ महिश्च बहुलं ह्रस्वोऽथ होडः कृडुः ॥३९२॥ पृथ्वादेरिमन इत्यनेन तस्य भाव इत्यर्थ इमन् वा भवति । पक्षे यथा प्राप्तम् । पृथोर्भावः प्रथिमा । पार्थवम् ॥ पृथुत्वम् । पृथुता ॥ प्राशिमा ॥ प्रेमा ॥ अयमिमन्नन्तः । पुंलिङ्गसर्वत्र व्याकरणग्रन्थे पटिमाल घिमेत्युदाहिय. माणो दृश्यते। भर्तीश्वरेणापि वारणार्थानामित्यत्र पुंलिङ्ग एव प्रयुक्तः। सत्वेन परिगृहीतः प्रेमा संनिविशते । लिङ्गकारिकास्वप्ययं नित्यं पुंलिङ्ग एंव । ततश्चार्धर्चाद्यन्तर्भावप्रसारिकापि कत्तुं न युज्यते ॥ भवतोऽपजनोपपदे अङ्गपदे पुंसि नित्यमिमनिच्च ।। अपशब्दजनशब्दोपपदे यथासंख्यमङ्गपदे नित्यं पुंसि मयतः । मपाङ्गः । अयं जनपदः । इमनिच्च नित्यं पुंसीति वर्त्तते । पटिमालघिमे- त्ययमोऽस्याः । एवं य एते काव्यनाटकप्रयोगाः । प्रेमकारयति वा निरन्तरम् । प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि । प्रय- ·२२० गणरनमहोदधी प्रेम मानमवधूय वधूः स्वाः । सामध्यं च तवार्जुनस्य च समं दुर्योधने प्रेम च ॥ इत्येकवाक्यतया नपुंसकेन दृश्यन्ते । तेप्वियं गतिः । स्नेहपाय औणा देको मनिन् प्रत्ययान्तः प्रातिपदिको वा व्युत्पन्नः प्रेमन् शब्दोस्तीति। पारिठमा ॥ अयं श्रीभोजमतेन ॥ चरिहमा ॥ पटिमा ॥ खण्डोर्भावः खपिठ. मा । दण्ड इत्यन्यः । अयं शफटाङ्गजमतेन ॥ धरिमा। उरुत्वम् । सपहस्य भावः खण्डिमा ॥ अगिमा । साधिमा। स्वादिमा । नदिमा । महिमा । महत्वम् । महत्ता । लघिमा । तनिमा । क्षेपिमा । क्षिप्रत्वम् । वर्षिमा । वृद्धत्वम् । गरिमा। गुरुत्वम् । वक्रिमा । अकिञ्चनिमा। पाकिञ्चन्यमिति बाल- णादित्वात् ॥ चारिमा । चारुत्वम् । अयं श्रीभोजमतेन । पाकिमा ॥ वयो- ऽर्थलक्षणेऽणि पाकम् ॥ बहोर्मावः । भूमा । यथा-परं भूमानमातन्वते ॥ माहवम् ॥ वसिमा ॥ वात्सम् ॥ ऋजिमा ॥ प्रार्जवम् ॥ तृमिमा ॥ अयं श्री- भोजमतेन ॥ क्षोदिमा ॥ क्षुद्रत्वम् ॥ कालिमा ॥ कालत्यम् ॥ अयं श्रीभोजम- मतेन ॥ वृषिमा ॥ महिमा ॥ महित्यम् । अयं शकटाङ्गजमतेन ॥ बंहिमा ॥ बाहुल्यम् ब्राह्मणादिपाठात् गयट् । मनोज्ञादिपाठात् बाहुलकम् ॥ इसिमा । हस्वत्वम् । होडिमा(९)। क्योऽर्थलक्षणेऽणि प्राप्ते॥ ब्राह्मणादित्वात् । हौड्यम् कृछुमन्तुः । कृडिमा । कटुत्वम् ॥ कार्डवम् ॥३२॥ इति पृथ्वादिः ॥ दृढपरिवृढी मूकश्चक्रो विशारदसम्मती-- बधिरमधुरौ वालो मूलं कलोजडपण्डितौ । लवणतरुणावुष्यः शीतः स्थिराम्लकशावृढो-- विमतिविमनोमन्दा मूखों वियातभृशं तथा ॥३९३।। वर्णदृढादेण्यवत्यनेन वर्णषाचिनो दृढादेश्चास्य भावः इत्यर्थण्यद्भवति । इमन् घ वा शौकल्यम् । दृढस्य भावः दाढ्यम् । द्गढिमा । दृढता । दृढत्यम् । परिवढस्य भावः पारियट्यम् ॥ परिवढिमा ॥ मौक्यम् । मूकिमा। चुक्रम् मनम् (२) ॥ चौक्रयम् । चुक्रिमा ॥ वैशारद्यम् ॥ शारदशब्दः प्रत्यग्रवाची । यथा-रज्जुशारदमुदकम् । द्रुपच्छारदाः सक्तयः । सद्यो हि रज्ज्घोद्धतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहतं रज्जुशारदमुच्यते। सद्यश्च दूपदा पिष्टाः सतवी दृपच्छारदाः । (१) होहमालशब्दो समानाथी । (२) चुक्रोस्लवेतसः । - ·७ तद्धितगणाध्यायः ॥ २२१ तत्रायं गुणप्रधानः । शारदं प्रत्यग्रत्वम् । अभिनवत्वम् । तद्विगतमस्य विशा- रदः प्रवीणः । प्रवीणो लक्षणया। तथा हि-यो यत्र नवः स तत्र मूढः । यस्तु पुराणः स सर्व जानाति ॥ अथया-व्युत्पत्तिशून्यः प्रवीणवाची विशा- रदशब्दः । सङ्गता मतिर्यस्यासी सम्मतिः । तस्य साम्पत्यम् । सम्मतिमा । शकटाङ्गजमते तु सांमतमित्यपि । स हि लवादेरिक इत्यस्य सूत्रस्यैवंविधम- र्थमाह । तथा हि-लघुरादिः समीपभूतो यस्येकत्तदन्तात्तस्य भावे कृते वाण- प्रत्ययः । वामनादीनामध्येतत्सम्मतम् ॥ केचिल्लवादेरिति प्रश्तेविशेषणमि- च्छन्ति । कार्शानवम् भारातमित्यप्युदाहरन्ति । सांमतमिति घ नेच्छन्ति । वाधिर्यम् ॥ माधुर्यम् ॥ बाल्यम् । मौल्यम् ॥ काल्यम् ॥ जाड्यम् ॥ पाण्डित्यम् ।। लावण्यम् ॥ लवणिमा ॥ तारुण्यम् ॥ औष्ण्यम् । शैत्यम् ॥ स्थैर्यम् । पाम्ल्यम् ।। अनिमा । कार्यम् ॥ ऋशिमा ॥ वाच॑म् ॥ वढिमा ॥ रत्वविधौ परिवृतशब्दे परिरतन्त्रः। अन्ये तु परिशब्दं विना दृढशब्दं पठन्ति । अयं शकटाङ्गजवा- मनमतेन ॥ विविधा मतिर्यस्यासौ विमतिः ॥ वैनत्यम् ॥ वैमतम् ॥ विविध मनो यस्यासौ विमनाः। वैमनस्यम् ॥ मान्यम् ॥ मन्दिना ॥ मौर्यम् ॥ वैयात्यम् (१)। भाद्रुम् ॥ भ्रशिमा ॥ ३९३ ॥ विलातः स्यात्तथा शुक्रदीर्घसम्मनसो मताः । तान्त्रमानं तथा तृष्णां प्राह. श्रीशाकटायनः ॥३९४॥ विलातो विलासी वयोवचनश्च ॥ वैलात्यम् । विलातिमा(२) ॥ वयोर्थल- क्षणेऽणि । वैलातम् ॥ शुक्र वीर्य्यम् । शौक्रयम् । शुक्रिमा ॥ दैय॑म् ॥ द्राधिमा । वामनादयस्तु दीर्घमन्दवालशन्दान् पृथ्वादिगणे पठन्ति ॥ सामनस्यम् ॥ सम- निमा ॥ तानं शुल्वम् । ताम्रपम् । तानिमा ॥ आननम् । श्राम्रिमा । अयं बाननमतेनापि ॥ तार्यम् । वृष्णिमा ॥३९४॥ इति दृढादिः ॥ ब्राह्मणो वाडनो भूतः कुशलालसबालिशाः । लममध्यपुरोभ्यः स्थः कविर्नुश्चाहतो मतः ॥३९५॥ ब्राह्मणादिपत्यन्तगुणवचनात्कर्मणि वेत्यनेन ब्राह्मणादेः पत्यन्ताद्गुण- वचनाचास्य भावः कर्मवेत्यर्थ ण्यट् वा भवति। पक्षे यथा प्राप्तम् च । ब्राह्मणस्य (१) विरुद्ध यातं' चेष्टितमस्येति वियात उद्धतः । (२) विलातशब्दः प्रथमवयोवाची । विलासिपर्याय इति केचित् । ३२ -

·-
।
२२२
गणरत्नमहीदी
भावः कर्म वा ब्राह्मण्यम् ॥ याहव्यम् ॥ धोय॑म् ॥ कौशल्यम् । न विद्यते लसः
क्रीसनं यस्य सोग्लसः । न लसोग्लस इति वा । आलस्यम् । वालिश्यम् ।।.
सामरध्यम् ॥ माध्यस्थ्यम् ॥ इप्टेग्य्यवलम्बितेर्थे ॥ पौरःस्थ्यम् ॥ काव्यम् ॥
आर्हन्त्यम् ॥ पार्हन्ती ॥ ३९५ ।
निपुणचपल चोरास्तत्परेदंपरौस्तः-
सुहितपिशुनदीना मागवोऽथ प्रकामम् ।
उचितगडुलशीला निष्कुलो दुष्कुलः स्यात्-
तरतमविषमस्थावेकभावान्यभावी ॥ ३९६ १॥
नैपुण्यम् ॥ चापल्यम् ॥ चौर्यम् ॥ तात्पर्य्यम् ।। ऐदंपर्यम् ॥
यथा भवभूतेः-इदं त्वैदंपर्य यदुत नृपतेर्नर्मसचिवः ।
सुतादानान्मित्रं भवतु स भवान्नन्दन इति ।
सीहित्यम् ॥ पैशुन्यम् ॥ दैन्यम् ॥ माणव्यम् ॥ प्रकाममित्यस्य भायः
प्राकाम्यम् ॥ प्राकाम्यं ते विभूतिषु ॥ औचित्यम् । औचिती ॥ गहुरस्यास्ती-
ति गडुलः ॥ गाडुल्यम् ॥ शैल्यम् । शैली । नैष्कुल्यम् ॥ दौष्कुल्यम् । तरतमे-
त्यस्य भावः तारतम्यम् । द्विबहपेक्षः प्रकर्षः॥ वैषमस्थ्यम् ॥ एको भावो यस्य
तस्य भाव ऐकभाव्यम् ॥ श्रान्यभाव्यम् ॥ ३९६ ॥
विदग्धदायादयथापुरहिभावा यथाकामयथातथौ च ॥
विराधयः कापुरुषस्वभावाभीक्षणं समाधिपतित्रिभावाः ॥३९७॥
वैदग्धम् । वैदग्धी । दायमादत्ते दायादः। दायाद्यम् । यथापुरं पुरा-
तनमित्यर्थः । यथापुरमित्यय भावः याथापुर्य्यम् । द्वैभाव्यम् । यथाकाममि-
त्यस्य भावः यायाकाम्यम् । याथाकामी। यथातथं सत्यम् । याथातथ्यम् । यथा-
तथेत्यन्यः । विपूर्वाद्राधयतेरचि गेलुंग न भवति गणपाठात् । जनपदसमान-
नामा क्षत्रियः॥ तस्मादपत्यार्थे विहितस्याः कम्बोजादित्वात् श्लुकि । वैरा-
धय्यम् । एवम् उपराधयापिराधयाराधयशब्देषु द्रष्टव्यम् । कापुरुष्यम् । स्वाभा-
व्यम् ॥ अभीक्षणमित्यस्य भावः भाभीक्ष्ययम् । सामग्यम् । सामग्री । प्राधि.
पत्यम् । त्रैभाव्यम् ॥ ३७ ॥

·७ तद्वितगणाध्यायः ॥
,
।
ज्येष्ठश्रेष्ठप्रकटनिकटा विश्वरूपाभिरूपौ-
साक्षी तत्स्थश्चतुरपरमस्थेतिहाः शीर्षघाती ।
ऋत्विक सम्राड् गणपतिमहाराजसंवादिदूताः-
सात्मस्तेनौ सुकरसदृशौ मानुषाराधयौ च ॥३९८॥
ज्यैष्ठपम् । श्रेष्ठ्यम् । प्राकटयम् । नैकट्यम् । वैश्वरूप्यम्। आमिरुप्यम् ।
साक्ष्यम् । तस्मिंस्तिष्ठतीति तत्स्थः । तात्स्थ्यम् । चातुर्य्यम् । चातुरी । पार-
मस्थ्यम् । ऐतिह्यम् । शैर्षघात्यम् । प्राविज्यम् । साम्राज्यम् । गाणपत्यम् ।
माहाराज्यम् । सांपाद्यम् । दौत्यम् । लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति
न्यायाद्दूतीशब्दादपि भवति। दूतीनां कर्म दौत्यम् । आगतप्रियकथैरपि दौ.
त्यम् । वणिक्सखिदूताद्य इत्यनेन ये दूत्यम् । दूतता । दूतत्वम् ॥ सहात्मना
वर्तते तात्म शरीरम् । तस्य कर्म भावो वा । सात्म्यम् । सात्मी। स्तेनश्चौरः ।
तस्य भावः कर्म वा स्तैन्यम् । प्रागमिकोऽयं शब्दः । स्तैन्याशयेनाभिमतं यदे-
वेति किमस्य लक्षणचिन्तया लोके । स्तेयमित्येव भवतीति कश्चित्स चेताः ।।
सौकर्यम् ॥ सादृश्यम् ।। मानुष्यम् ॥ प्राराधय्यम् ॥ ३८ ॥
पूर्वीपरं दुष्पुरुषो विशायो विशालसंवेशिविघातिनश्च ।
स्वाराजसंभाषिविशस्तयोऽपीश्वराभिजातोपरिमण्डलञ्च३९९
पौर्वापर्यम् ॥ दौष्पुरुष्यम् ॥ वैशाय्यम् ॥ वैशाल्यम् ॥ सांवेश्यम् ॥
वैघात्यम् ॥ स्वाराज्यम् ।। सांभाष्यम् ॥ वैशस्त्यम् ॥ विशायविशस्तिभ्यां त्वतली
त्वनभिधानान्न भवतः ॥ ऐश्वर्यम् । आभिजात्यस् ॥ पारिमाण्डल्यन् ॥ ३९ ॥
परिशेषराजपुरुषौ युगपत्प्रतिकूलनास्तिकपुनःपुनरः ।'
प्रतिभूसुराजबहुभापिपरंपरमुत्तराधरसधर्मवणिक् ॥४०॥
पारिशेष्यम् ॥ राजपौरुष्यम् ॥ योगपद्यम् ॥ प्रातिकूल्यम् ॥ नास्तिक्यम् ।।
पौनःपुन्यम् । प्रातिभाव्यम् । सुराज्ञो भावः कर्म वा सौराज्यम् ॥ बाहुभाध्यम् ।।
पारंपर्यम् ॥ ौत्तराधर्म्यम् ॥ साधर्म्यम् । वणिजो भावः कर्म वा। वाणिज्यम् ।
अयं शकटाङ्गजमतेन ॥ वणिज्या वणिज्यमिति वामनः ॥ प्रमिताक्षरा सजयु-
तावथ सौ ॥४०॥

·२२४ ॥ गणरतमहोदधी जनराजसमाचारपरिख्यातोपराधयः । युवराजयथात्मानुपूर्वहोडनिघातिनः ॥ ४०१॥ जानराज्यम् ॥ सामाचार्य्यम् ॥ सामाचारी ॥ पारिख्यात्यम् ।। पारि- ख्याती ॥ नौपराधच्यम् ॥ प्रापिराधय इत्यपि । अपि भृशार्थे ॥ यौवराज्यम् । याथात्म्यम् ॥ नानुपूर्व्यम् । भानुपूर्वी ॥ हौड्यम् ॥ नंघात्यम् ॥ ४२१ ॥ पुरोहितग्रामिकचर्मिकास्तिकाः स्वस्थोऽथ शोण्डीरविधर्मकर्मकाः । बालानुकूलं शिलिकोऽथ सूचिकः- संरक्षसारथ्यधिराजदण्डिकाः ॥ ४०२ ।। पौरोहित्यम् ॥ ग्रामोऽस्यास्तीति ग्रामिकः । ग्रामिक्यम् ॥ धर्मास्यास्तीति धर्मिकः । चार्मिक्यम् ॥ श्रास्तिक्यम् । स्वस्मिन्नात्मनि तिष्ठति स्वस्थः । तस्य स्वास्थ्यम् ॥ शौण्डीरो गर्वधान् । शौण्डीर्यम् ॥ वैधर्म्यम् ॥ कर्मास्तित्वात कर्मिकः । कार्मिक्यम् ॥ वाल्यम् । यथा- अद्याप माल्योचितनीलकण्ठपिच्छावचूलाकलनामिवोरः । भानुकूल्यम् । शिलम्-उञ्छम् । तदस्तित्वात् । शिलिक उच्छवृत्तिकः । शैलिक्पम् ॥ सौचिक्यम् ॥ सारक्ष्यम् ॥ सारथ्यम् ॥ प्राधिराज्यम् ॥ दण्डास्ति- त्वाद् दण्डिकः ॥ दाण्डिफ्यम् ॥ ४०२ ॥ पर्षिकवर्मिकचौक्षोदासीनाः खण्डिकस्तथाजनिकः । प्रविकाञ्जलिकच्छत्रिकसूचकविश्वस्तविफलाश्च ।।४०३॥ पार्षियम् (१)। परिषदिक इति वामनः॥ अयं भोजमतेन ॥ वर्मास्या- स्तीति वर्मिकः । वार्मिक्यम्(२) ॥ चुक्षाशीलचौक्षः॥ चौक्ष्यम् ॥ औदासीन्यम् ।। खण्डोस्यास्तीति खण्डिकः । खागिडक्यम् ॥ अज्जनमस्यास्तीति अजानिकः । आञ्जनिक्यम् ॥ अञ्जनक(३) इत्यपि शकटाइजः ॥ प्राविश्यम् ॥ अयं भोज- (२) पर्पः सेकोऽस्यास्तीति पर्षी अभिषिक्तः स एव पर्षिक इत्यधिकम् । (२) धर्मोग्यास्तीति धर्मिकः । धार्मिक्यमिति पा० । (३) जनादागतं जानं न जातमजानं तद्वान् अगानिकः । नञ्जनिकः। अञ्जनवान् । अत्यधिः। - ·७ तद्वितगणाध्यायः॥ २२५ मतेन ॥ अञ्जलिरस्थास्तीति अञ्जलिकः । श्राञ्जलिष्पम् ॥ छात्रिक्यम् ॥ सूचनतीति सूचकः । सौचक्यम् ॥ सूतक (९) इत्यन्यः ॥ वैश्वस्त्यम् ॥ विगतं फलमस्य विफलः । वैफल्यम् ॥ ४०३ ॥ क्षेत्रज्ञोऽथ यथातथपिशुनविदूरा यथापुरनृशंसौ । कुशलेश्वरनिपुणा अपि नपूर्वाः सूरिभिः कथिताः ॥४०४॥ अक्षेत्रज्ञस्य भावः कर्म वा । आक्षेत्रज्ञम् ॥ नजः क्षेत्रज्ञश्वरकुशलशुधि. निपुणानामित्यनेन नित्यमुत्तरस्यारैच् पूर्वपदस्य वा ॥ प्रायथातथ्यम् ॥ यथा- गुणानामायथातथ्यात् । अयाथातथ्यम् ॥ यथातथायथापुरयोः पर्यायेणे यने- नरिच् । अन्येषां मतमेतत् ॥ प्रापिशुन्यम् ॥ प्राविर्यम् ॥ प्रायथापुर्यम् । अयथापुर्यम् ॥ श्रानृशंस्यम् ॥ श्राकौशल्यम् । अकौशल्यम् ॥ प्रानैश्वर्यम् ।। अनैश्वर्य्यम् ॥ प्रानैपुण्यम् । अनैपुण्यम् ॥ भाष्यकारस्य त्वक्षेत्रज्ञानीश्वरश- ब्दावेव संमनौ नमस्तत्पुरुषादित्यनेनैतेषां त्वतलोरेव प्राप्तयोः पाठः। शकटा- ङ्गजस्शु नपूर्वाणां संवादिन्संवेशिनबहुभाषिन्शीर्षघातिन्समस्यविषमस्यपु- रस्स्यपरमस्य मध्यस्यदुष्पुरुषकापुरुषधिशालशब्दानामेतेषां ष्यणमाह ॥ ब्राह्मण- बालिशशब्दौ प्राणिजातिषयोऽी ताभ्यामण्याधनार्थम् ॥ मागणवयाडवशब्दो चरणवचनी ताभ्यामकण्वाधनार्थम् । तत्स्य समस्थ विषमस्थपरमस्य मध्यस्यश- व्दानां नजममासेऽपि पाठः ॥ विराधयाराधयोपराधयापिराधयशब्दानामप. यलक्षणस्याकणो बाधनार्थः । गणपत्यधिपत्योः पाठः परप्रसिद्ध्या । गडुल- दायादधिशस्तिविशंपुरशन्देभ्यस्त्वतलौ न भवत इति वृद्धाः । शकटाङ्गजस्तु बालिशसंवादिनबहुभाषिन्शब्दानामपि नेच्छति । भोजः पुनर्विशस्तिविशा- यवर्जितेभ्यः सर्वेभ्योऽपि त्वतलाविच्छति । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन यथा दर्श. नमन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ ४०४ ॥ इति ब्राह्मणादिः(२) ।। (१) सूत्तिकायाः सौतिक्यमिति पा० । (२) गडुलादीनामपि पाठं केचिदिच्छन्ति । अन्ये तु बुधादीनामष्टानामेव [ बुध । चतुर । संगत। लवण । वंड । कत । रस । लस ] प्रतिषेधमिच्छन्ति । एषामेव विकल्पमपरे। प्रथ भणन्तानामेषां नसमासो भवति वा न वा । बुधस्य भावः कर्म वा बी. ध्यम् । न बौध्यमवोध्यमिति । भवतीत्येके । न भवतीत्यन्ये । पृथ्वादेरिम- न्वा । वर्णदृढादिभ्यष्ट्याया। पतिराजान्तगुणाङ्ग राजिभ्यः कर्मणिचेत्यधिकम् ।

·गणरत्नमहोदधौ
+
0
युवमिथुनकुलीनभ्रातृसुस्त्रीप्रशास्त-
स्थविरचपलदुःस्त्रीदुष्ठवो होतृसुष्ठु ।
कुतुककितवकुस्त्रीकर्तृसब्रह्मचारि-
श्रमणनिपुणवध्वध्वर्यवः कन्दुकश्च ॥ ४०५ ॥
प्राणिजातिवयोऽर्थहायनान्तयुवादिलवादीकोऽण् इत्यनेन युवादेस्तस्य
भावः कर्मवेत्यर्थेऽण भवति। पक्षे यथाप्राप्तम् । यूनो भावः कर्म वा। योधनम् ।
युषत्वम् । युवता । यौवनिकेत्यपि मनोज्ञादिपाठात् ॥ एवं युवतिशब्दस्यापि
लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति न्यायात् ॥ मैथुनम् । कोलीनम् ।।
मात्रम् ॥ सौस्त्रम् । प्रशास्ता ऋत्विक् । प्राशास्त्रम् ॥ स्थविर इव स्यधिरः ॥
. स्याविरम् । स्थाविर्यमित्यपि ब्राह्मणादित्वात् ॥ घापलम् ॥ केचिन्नपूर्व-
स्याप्यस्य पाठं मन्यन्ते । तन्मत आचापलम् । अचापलम् ॥ एवं क्षेत्रज्ञकुशल-
निपुणानामपि ॥ अभ्यघाति मुनिचापलात्वया । निन्दिता स्त्री दुःस्त्रीः ।
दौःस्त्रम् ॥ दुष्टु निन्दितम् दौष्ठषम् । होता ऋत्विक् । होत्रम् । होतुरित्यपि
भोजः । हौतयम् ॥ सुष्टु शोभनम् । सौष्ठवम् ॥ कुतुकम् कुतूहनम् ॥ विवाह-
वाचीत्यन्ये । कौतुकम् ॥ कैतवम् ॥ कुरिसता स्त्री कुस्त्री । कौस्त्रम् ॥ कात्रम् ।
श्रयं भोजमतेन ॥ समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी। साब्रह्मचारम् । ब्रह्मादी-
नामित्यनेनान्त्याजादिलुकि ॥ सुब्रह्मचारिन्निति वामनः ॥ तन्मते सीब्रह्म-
धारिणम् ॥ ब्रह्मचारिनिति चन्द्रः । तन्मते ब्राह्मचारिणाम् । 'अनपत्ये चेति
प्रतिषेधात् इनोग्नोरणादाविति नान्त्याजादिलोपः ॥ प्राम्यतीति श्रमणः ।
श्रामणम् ॥ कथं श्रामण्यं प्रतिपेदिर इति प्रयोगो ब्राह्मणादित्वाद्भवति ॥
शृणोति तथोपदेशं अषण इति वामनादयः ॥ नैपुणम् ॥ वाधवम् ॥ अध्व-
युत्विविशेषः । श्राध्वर्यवम् ॥ कान्दुकम् ॥४०॥
कुशलपलौ क्षेत्रज्ञोऽथानृशंसकुतुहलम्-
पिशुनसुहृदावुन्नेताथो सहश्व कमण्डलुः ।
अपि च हृदयं दुःसोः पत्तेरथाद्गाकस्तथा-
हृदयपुरुपौ ज्ञेयावेतौ समासविपर्यये ॥४०६॥

·७ तद्धितगणाध्यायः ॥ २७ -- कौशलम् ॥ वार्षणम् ॥ क्षेत्रज्ञम् ॥ श्रानृशंसम् ॥ कौतूहलम् ॥ पैशुनम् ॥ शोगनं हृदयं यस्य सुहृन्मित्रम् ॥ निन्दितं हृदयं यस्य दुहृद् अमित्रः ॥ सुहृद्दर्हन्मिज्ञामित्र इति हृदादेशः ॥ वामनमतेन हृच्छब्देनैतयोः सिद्धिः। सौहार्दम् । दौहार्दम् । हृद्भगसिन्धूनामित्यनेनोभयपदारैच् । शोभनं हृदयं यस्य स सुहृदयः साधुः । दुष्टं हृदयं यस्य स दुर्हदयः क्रूरः । तयोरणि हृदयस्य हलासलेखाण्य इति हृदयस्य हृदादेशः । सौहार्दम् । दौर्हार्दम् । ब्राह्मणा- दित्वमप्येषाम् । तेन दौर्हाद्यं सौहार्यम् । सौहृदय्यं दौर्हदय्यमित्यपि । इह सुहृदयदुर्हदयुशब्दावेव पठितव्यौ सुहृदुईच्छब्दावेव वा न तु चत्वारः अन्यतरपाठपि हि सौहार्दै दौर्दिमिति सिध्यति । उच्यते । अर्थभेदात् सुहृदुहृच्छब्दी निनामित्रवाचिनौ सुहृदयदुहृदयशब्दौ तु नैवम् । तौ हि प्रशस्तनिन्दितहृदयसम्बन्धमात्रे वत्तते । उभयत्रापि च सौहार्द दौर्हार्दमि- त्युभयपाठः ॥ सौहृदं दौर्हदमिति च प्रयुज्यते । यथा-तत्सौहृदं यत्क्रियते परोक्षे । कुसुमं कतदौ«दस्त्वया । तदर्थमेकत्रोभयपदारज् मा भूत् । अन्यथो- भवत्राप्येकरूपत्व उभयपाठानर्थक्पं स्यादित्युभयपाठः । अयं पक्षो वामन- स्यापि हृद्भगेत्यत्र सुहृदो भावः सौहार्द मिति दर्शयतः सम्मतो लक्ष्यते । जयादित्यस्तु सुहृदयदुर्हृदयशब्दौ . सुहृदुहेच्छब्दौ च पपाठ । सचैवं मन्यते । ब्राह्मणादौ प्रयोगदर्शनादनयोः पाठाङ्गीकरणे वचनसामर्थ्यादेवाण व्यञ्च भ- विष्यतः । असाक्षात्पठितोऽपि हि साक्षात्पठितोऽपि हि साक्षात्पठितवक. ल्पत्त प्राकृतिगणेष्विति ॥ सौहृदेनापि भाषे त्वामित्यादयस्तु कविप्रवाहे छन्दोवत्कवयः प्रयुज्जत इत्युक्तम् ॥ चन्द्रस्तु सौहृदमिति हृदयस्याणि हृदादेशी न हृदुत्तरपदं हद्धगेत्युत्तरपदारैजभावमाह ॥ भोजस्तु सहृदुहृदो मित्रामित्र- योरित्यत्र निपातनसामादवयवानर्थ पे सौहदं दौर्हदमिति हृद्भगसिन्धोः पूर्वपदस्य चेत्युत्तरपदारेज न भवति ॥ उन्नेता गवेषणशील ऋत्विग वा। औ- न्नेत्रम् । साहसम् । कामण्डलवम् । लवादीक इत्यनेन सिद्ध त्वतलोनिवृत्यर्थः पाठः। कगण्डलुकमित्यन्ये । पात्तिगणकम् ॥ रायगणकम् ॥ हार्दम् । पीरुपम् ॥ समासे तु सहृदयता। सहृदयत्वम् ॥ सत्पुरुषता। सत्पुरुपत्यम् ॥४०६॥ परिव्राजकतुभ्रातृसुभगोद्गातृहायनाः । यजमानोऽथ भी च दुीविपुलौ दुर्द्धत् ॥ ४०७ ॥ -- ·२२८ गणारतमहोदधी पारिवाजकम् । अयं शकटाङ्गजमतेन ॥ सौभ्रात्रम् । यथा-समानेऽपि हि सौभ्रात्रे यथा तौ रामलक्ष्मणी ॥ सुभगस्य भावः कर्म वा । सौभागम् । हृद्भगसिन्धोः पूर्वस्य चेत्युभयपदारैच् ॥ अयं चन्द्रमतेन । जयादित्यस्तु सुभ- ग मन्त्र इति पठति। यथा । महते सौभगाय। सर्वे विधयच्छन्दसि विकल्पन्त इत्युभयनारच् न भवति । मन्त्र इति किम् । सौभाग्य ब्राह्मणादित्वाल प्यशेष भवति। वामनस्यापि संमतमेतत् । उद्गतो गायत ऋत्विग्वा । उद्गाता। प्रौद्गा- त्रम् । हायनस्य हायनम् ॥ अयं वामनमतेन । याजमानम् । भर्तुः भातम् ॥ निन्दितो भ्राता दुर्भाता । तस्येदं दौर्धात्रम् ॥ वैपुलम् । अयं वामनमतेन ।। दुहृदुदाहृत एव ॥४०७ ॥ प्रतिहती तथा पोता यलोपः श्रोत्रियस्य च । वृषपूर्वं गणं प्राह वामनस्तु तपस्विनि ।। ४०८ ॥ प्रतिहत ऋत्वक् । प्रातिहतम् । ये तु लघवादीक इत्यत्र लध्यादेरि- गन्तस्य विशेषणं मन्यन्ते तेषां मते तेनैव सिद्ध प्रातिहर्नम् ॥ परत्वात् त्यतल्भ्यां बाध्यत इत्यविधानम् । उद्गात् । उन्नेतृ। होत । पोत् । प्रशास्त्र । अध्ययु इत्येतेषां यदा ऋत्विवचनत्वं तदा होत्राभ्यश्व इति छे प्राप्ते पाठः ॥४॥ इति युवादिः ॥ मनोज्ञमेधाव्यभिरूपवृद्धाः कल्याणचोरप्रियरूपीः । पाठ्यस्तथा श्रोत्रियसारपत्राश्छात्रो युवच्छान्दसविश्वदेवाः४०९ मनोज्ञादिगुरूपोत्तमयोपान्तादकञ् इत्यनेन मनोज्ञादेस्तस्य भावः कर्म वेत्यर्थेऽकन वा भवति । मनो जानाति परितोषयतीति मनोज्ञं वस्तु । तस्य भावः कर्म वा । मानोज्ञकम् ॥ मैधायकम् ॥ शोभनं रूपमस्य रूपमभिगत इति वा । अभिरूपः । तस्य भाभिरूपकम् ॥ वाईकम् । यथा-- वाईके मुनिवृत्तीनां योगे नान्ते तनुत्यजाम् ॥ अन्ये तु वोर्थलक्षणेऽणि स्वार्थ के के च वाईकमित्याहुः। काल्याणकम् ।। चौरिका । स्वभावात स्त्रीत्वम् । अन्यस्तु चौरकं धौर्तकमिति नपुंसकलिङ्गे ददर्श। प्रियं रूपं यस्य तस्य प्रेयरूपकम् ॥ धौर्तिका । आपूर्ण ध्यायतीत्याढ्यः । आढ्यकम् ॥ श्रोत्रियकम् ॥ साराणि पत्राग्यस्य सारपत्रः । सारपत्रिका । ॥

·. ७ तद्धितगणाध्यायः ॥ २२ सारपत्रकमित्यन्यः ॥ सरप्रयुक्तं पत्रं वाहनं सरपत्रमित्यन्यः । सारपुत्र इति भोजः । छत्तशीलः छात्तः । छात्तकम् ॥ यौवनिका । अके राजन्यमनुष्ययूना. मित्यनेनान्त्याजादिलुगभावः । यथा ममैव । नवे यौवनिकोद्भेदे यस्य न स्खलितं मनः । बंहितं नापि सिद्धेश प्रसादेन मनीषिणः ॥ यथा वा धनञ्जयस्य-क्षणभङ्गुरमङ्गमणिनां न गता यौवनिका निवर्तते । विभवास्तृणवारिचञ्चलानिचयामर्मरपत्रसंनिभाः ॥ छान्दसकम् ॥ वैश्वदेवकम् ॥ ४०६ ॥ बहुलामुष्यकुलादोरूपावश्यकुपुत्रकुलपुत्राः । पुत्रकुमारकुलाला ग्रामात्मण्डश्व सुकुमारः ॥४१०॥ बाहुलकम् । दृढादिपाठाद् बंहिमा । बाहुल्यमित्यपि ॥ प्रामुष्यकुलि- का। प्रामुण्यकुलकमित्यन्ये । अमुष्यपुत्र इत्यपि ॥ अदो रूपम्। अदो रूपमा स्येति वा । अदोरूपम्। तस्य भादोरूपकम्॥ भदोरूपशब्दो रूपप्रशंसायाम् ॥ भावश्यकम् । कौपुत्रकम् ॥ अयं वामनमतेन । कौलपुत्रकम् । ग्रामपुत्रिका । ग्रामकुमारिका । ग्रामकुलालिका। ग्रामकुलमित्यप्यन्यः ॥ सण्डो वृषः । ग्रामस्य सण्डो ग्रामसण्डः । तस्य ग्राम सण्डिका । पुरुषादिवद्दीर्घत्वे ग्राम- साण्ड इत्यन्ये । ग्रामपण्ड इति जयादित्यादयः । एते चत्वारो नपुंसकलिङ्गा इत्यन्ये । सुष्टु कुमारः सुकुमारः । सौकुमारकम् ॥४९॥ इति मनोज्ञादिः । इष्टार्चितौ निपठितागणितावकीर्णपूर्तोपलादित- गृहीतनिराकृताश्च । संरक्षितानुपठितोपतानुयुक्ता- म्नातश्रुतानुगणितास्त्वयकल्पितं च ।। ४११ ॥ इष्टादिभ्योऽनेनेत्यनेनेष्टादेः प्रथमान्तादनेनेति तृतीयार्थ इन् भवति ।। इप्टोऽनेन यज्ञः । इप्टी यज्ञे । इप्टमनेन वा । इप्टी यज्ञ॥ भर्चिती सिद्धराजे । निपठिती मीमांसायाम् ॥ अगणिती मदने ॥ अवकीर्णी दुर्नये । पूर्ती दाने। उपतादिती सदसि ॥ उपासितमित्यन्ये ॥ उपासिती गुरुकुले । गृहीती वि. द्यासु । निराकृती कुकाव्ये । संरक्षिती प्रजासु । अनुपठिती वेदे ॥ उपकती - ३३ ·a गणरत्नमहोदधौ मन्त्रे । अनुयुक्ती शास्त्र । प्रामाती छन्दसि ॥ श्रुती इतिहासे ॥ अनुगणिती निरुक्त । अवकल्पिती शल्पे ॥ ४११ ।। प्रासेवितपरिरक्षितनिकथितगणितोद्गृहीतपरिकलिताः । उपपादितपरिगदिती सङ्कलिताधीतपरिगणिताः॥४१२।। भासेविती सिद्धपती ॥ परिरक्षिती परिजने ॥ निकषिती कथासु । निकठित इत्यन्यः । गणिती ज्योतिषि ॥ उद्गृहीती उद्योगे । परिकलिती कलासु ॥ उपपादिती धने। परिगदिती परेषु ॥ संकलिती पदार्थेषु अधी- ती व्याकरणे ॥ परिगणिती याजिषये ॥ ४२ ॥ अवगणितव्याकुलितौ निपादितोपाकतावमुक्ताश्च । अवधारितपठितकतानिगदितमनुगुणितमायुक्तम् ॥४१३॥ अबगणिती वादिनि ॥ व्याकुलिती रिपुजने ॥ निपादिती हास्तिके(१)। उपाकृती पशी। अवमुक्ती पापे। अषधारिती शास्त्राः ॥ पठिती दे ॥ कृती धर्मे ॥ निगदिती नयेषु ॥ अनुगुणिती अनुपदे ॥ आयुक्ती युद्धे ॥ मत्व- येनेनासिद्ध ठन्निवृत्यर्थ मिनूविधानम् ॥४१३॥ इति इष्टादिः॥ यवोर्मिवालाकृर्मिभूमिबन्धवः क्रुश्चाककुत्कान्तिहरीन्दुविन्दवः । हनुस्तिमीक्षू मधुसानुभानबोद्राक्षाहरिच्छिम्बिगरुद्रुचारवः४ १४ झयमान्मोपान्तामोवोऽयवादेरित्यनेन भयन्ताम्लकारान्तादवर्णान्ता- सोपान्तादव पान्ताच यवादिवर्जितान्मतोर्मकारस्य वकारो भवति ॥ यवा श्रस्यात्र वा सन्ति यवमान् ॥ ऊर्मिमान् ॥ वासामान् ॥ वासाशब्दः स्त्रीलि- गः। कृमिमान् ॥ भूमिमान् ॥ बन्धुमत्ती॥ बन्धुमान् ॥ क्रुच्चामान् ॥ ककुद्मान् । ककुद्मानेष हेषते ॥ कान्तिमान् ॥ हरिमान् ॥ इन्दुमती ॥ विन्दुमती ॥ हनु मान् ॥ तिमिमान् ॥ इक्षुमती ॥ मधुमान् पर्वतः ॥ सानुमान् ॥ भानुमान द्राक्षामान् ॥ घ्राक्षेत्यपि भोजः॥ हरिन्मान् ॥ शिम्बिमान् ॥ शिम्बीमानित्य. न्यः ॥ गरुत्मान् । गरुडः ॥ द्रुमती । श्रुमतीत्यपि भोजः । चारुमती ॥ केषां- चिदवर्णान्तात्माप्तः ॥ केषांचिद्योपान्तादिति । केपांचिय.इसि। केषाञ्चि- साज्ञायामिति । प्राकृतिगणश्चायम् । तेन दल्मिमदअंशुमतीश्रीमतीगोमती- ध्वजित्मत्प्रभृतयो ज्ञेयाः ॥४१४॥ इति यवादिः ।। (२) निवादिती याद्येविति पा० । ॥

·७ तद्वितगणाध्यायः ॥ वत्वन्तमुदन्नष्ठीचक्रीकक्षीरुमविवो ज्ञेयम् । राजन्वान्लौराज्ये ज्योत्स्ना चर्मरावती नाम्नि ॥ ४१५ ॥ उदन्यदादिरित्यनेनोदन्वदादयः शब्दा निपात्यन्ते संज्ञायाम् ॥ उद- कमस्मिन्नस्तीति उदन्यान् उदधिः ॥ उदन्वान्नाम ऋषिः । उदन्वान्नामा- अमः ॥ भन्यस्तु धारणक्रियासम्बन्धाद् उदन्वान् घट उदन्वान् मेघ इत्यपि मन्यते ॥ अष्ठीवान्नाम जङ्घोरुसन्धिः ॥ अनास्यिशब्दस्याष्ठीभावो निपात्यते ।। चक्रीवान रासभः ॥ चक्रीवान्नाम राजा । अत्र चक्रशब्दस्य चक्रीभावः ॥ कक्षीवान्नाम ऋषिौकिकः ॥ अत्र कक्षाशब्दस्य कक्षीभावः । रुमरवान्नाम पर्वतः । रुमरवान्नाम मन्त्री। अन्न लवणशब्दस्य रूमण भावः ॥ रुमन्निति प्रकत्यन्तरमस्तीत्येके । तस्य वा णत्वम् (१) ॥ विशिष्टा वसवः किरणा यस्य विषवान् । प्रादित्यः ॥ राजन्वान् देशः । राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । सौराज्य इति किम् । रासवान् ॥ ज्योतिरस्यास्तीति ज्योत्स्ना चन्द्र- प्रभा । चर्मरवती नाम नदी । नाम्नीति किम् । उदकवान् । अस्थिमान् । चक्रवान् । कक्षावान् ॥ लवणवान् ॥ वसुमान् । ज्योतिष्मान । धर्मवान् ।। ४१५ ॥ इत्युदन्वादिः ॥ ज्योत्स्नाशब्दस्तमित्रा च कुतुपः स्याहिपादिका । विसपी नखरश्वापि कुण्डलोऽपि मतो बुधैः ॥४१६ ।। प्रज्ञाज्योत्स्नापिच्छसिध्मलोन पानादेणिललशना इत्यनेनैतेम्यस्तद. स्थात्र धास्तीत्येतस्मिन्नर्थे ण अण् इल ल श न इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति । मतुश्च ॥ ज्योत्स्नाऽस्मिन्नस्तीति ज्योत्स्नः पक्षः । ज्योत्स्नी रात्रिः ॥ तमोऽ- स्यामस्तीति तमिस्त्रा रात्रिः॥ साऽस्यास्तीति तामिस्त्रः पक्षः॥ कौतुपं गृहम् वैपादिकं कुष्ठम् ॥ वैसो व्याधिः ॥ नाखरः श्वापदः ॥ कौगष्ठलः पक्षे । ज्योत्स्नावान् ॥ तमिस्त्रावान् ॥ ४१६ ॥ इति ज्योत्स्नादिः ॥ ॥ (१) लवणस्य रुमणभावः । रुमण्वान्नान पर्वतः । अन्ये त्याहुः । समन्निति प्रकृत्यन्तरमस्ति तस्यैव तन्निपातनं नकारलोपाभावाच । वत्वं तु यथागोगमस्त्येवेति पा० ।

·३ .. : P4 २३२ गणरत्नमहोदधी पिच्छोदरनीहिगुहाः पिचण्डस्तुन्दोदकोरोयवचूर्णपक्षाः । वर्णग्रहौ पङ्ककले च काकप्रज्ञे तुफेनो धुवका च पर्णम् ॥४१७॥ पिच्छादेरिलः ॥ पिच्छान्यस्य सन्ति पिच्छिलः । उदरिलः ॥ व्रीहिलः । दिगम्बरस्तु ब्रीहिग्रहणं स्वरूपार्थमर्थनिर्देशार्थं चेति (१) ब्रुवाणः शालिलो. व्रीहिल इत्याह ॥ गुहिलः ॥ पिचण्डिलः ॥ तुन्दिलः । उदकिलः॥ उरसिलः ।। यविलः ॥ चूर्णिलः ॥ पक्षिलः ॥ वर्णिलः ॥ अहिलः ॥ पङ्किलः । कलिलः ॥ काकिलः ॥ प्रशिलः ॥ फेनिलः । धुवकिलः । ध्रुवकेत्यपि वामनः ॥ पर्णिलः ॥ पक्षे पिच्छयानित्याद्यपि भवति ॥ तुन्दोदरपिचण्डप्रभृतीनां तुन्दादावपि पाठाटेनी भवतः । भोजमतेन लविषयेऽपि बीजप्रभृतीनां केषाञ्चित् ॥ ४१७ ॥ इति पिच्छादिः ॥ सिध्मस्नेही पांनुपृथुश्यामचटूनि प्रज्ञाग्रन्थीबीजकपी- पिङ्गमृदू च । कर्णः शीतं मांसहनू मञ्जुगडू स्तः पत्रं नाभिः श्रीमणिकण्डूदककृष्णाः ॥ ४१८ ॥ सिमादलः ॥ सिमान्यस्य सन्ति सिध्मलः ॥ स्नेहलः । पांमुलः ॥ पृथुलः ॥ श्यामलः ॥ घटुलः ॥ प्रज्ञालः ॥ पिच्छादिपाठात् प्रजिलः ॥ न. थिलः । यथा मुरारे:-इयमेभिरालयालैः पदे पदे ग्रन्थिलास कुल्यासु ॥ वीणलः॥ कपिलः॥ पिङ्गलः॥ मृदुलः॥ कर्णलः ॥ शीतलः। मांसलः॥ हनुलः। हनूल इत्यपि ॥ मजुलः! पृष्ठग्रन्विर्गहुः । गडुलः-फुजः॥ पत्रलः॥ नाभिलः॥ (९) ब्रीहिग्रहणं किमर्थम् । यावता तुन्दादिपु व्रीहिशब्दः पश्यते तत्र धनिठनी चकारेण विधीयते । एवंतर्हि तुन्दादिपु ब्रीहिग्रहणमर्थग्रहणं वि. जायते । शालयोऽस्य सन्ति । शालिलः । शालिनः । शाली । शालिकः । शालिमानिति । ब्रीद्यादिभ्यस्ता । ब्रीह्यर्थतुन्दादेरिलश्च । ब्रीयर्थे । कलमा अस्य अस्मिन् वा सन्ति । कल मिलः । फल मिकः । कलमी । जलमयान् । शा- लिलः । शालिकः । शाली । शालिमान् । ब्रीहिशब्दोऽपि ब्रीद्यार्थी भवति । किं तु तस्य पूर्यत्रोपादानादिलो न भवति । भावे हि तत्रोपादानमनर्थकं स्यात् । भयतीत्येके व्रीहिल इत्यधिक पु० ॥

·७ तद्धितगणाध्यायः । २३३ श्रीलः श्रीमान् ॥ मणिलः ॥ कण्डूलः ॥ उदकलः ॥ पिच्छादिपाठाद् उदकिलः ॥ कृष्णलः ॥४१८॥ सक्थि श्लेष्मा पित्तनिष्पाद्धमन्यः पेशः पाणी वात- निष्पावपुष्काः । पार्श्वस्तुण्डिः पक्षमपशू कुशः स्याद्- धारासक्त वर्मफेनोष्मपर्णम् ॥ ४१९ ॥ सक्थिलः ॥ श्लेष्मलः कफी ॥ पित्तलः ॥ निष्पादयतीति निष्यात् क्विप । निष्यालः ॥ निष्पदनं निष्यत् । निष्पल्ल इत्यन्ये ॥ निष्पाद्वान् । अयं शकटाङ्गजमतेन ॥ धमनीलः ॥ पेशलः ॥ पापीलः ॥ धमनीपार्णीशब्दौ दीर्घान्तावेव गणे पठ्यते ॥ तेन दीर्घान्ताम्यामेव लः। ह्रस्वान्ताभ्यामेव मतुः॥ वातलः ॥ निष्पायलः । निष्यानं निष्पा । निष्पाल इत्यन्यः ॥ पुष्कलः । पार्श्वलः ॥ तुण्डिलः ॥ तुण्डिवटिवले इति भप्रत्यये तुण्डिभ इत्यपि ॥ पक्षमतः। पशुलः। पशूलं इति भोजराजः॥ कुशलः । धारालः ॥ यथामुरारे:- प्रेक्षाधारालवैरप्रसमरसनरोड्डामरोजाविडोजाः ।। सक्तुलः ॥ वृधेर्मन् । वर्मलः । पामादिपाठाद्वमन इत्यपि । फेनलः । यथा-वैदेहि पश्या मलयाविभक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिम् । ऊष्मला । यथा-धनुसत्तौ वत्सौ दशमुखभुजैरूमलतमाः ॥ पर्णलः। पर्णिल इत्यपि। यथाभट्टेः-अभ्यर्णेऽम्भःपतनसमये पर्णलीभूतसानुम् । किष्किन्धादि न्यविशत मधुक्षीवगुजद्विरेफम् ॥ ४१८ ॥ क्षुद्रजन्तूपतापाभ्यां प्राण्यङ्गादात एव च । कालाघाटाजटाः क्षेपे वातादेरूङपि स्मृतः ॥४२०॥ क्षुद्रगजन्तुरानकुलात् । यूकालः । नक्षिकालः । उपतापो रोगः । मूस्लिः। विघर्चिकालः । विपादिकालः । प्राण्यङ्गादाकारान्तादित्यर्थः । चूडालः ॥ जवालः ॥ कालादयः क्षेपे प्रत्ययार्थस्य निन्दायां गम्यमानायां लभाजः । काला कूर्चम् ॥ कालालः (१) ॥ घाटाग्रीवावयवः । घाटालः(२) ॥ जटालः ॥ पिच्छा- दिपाठात् कालिलः । घाटिलः । जटिलः । यथा- (१) कालेति डोपान्त्यं केचित्पठन्ति । काहालः । काठिलइत्यधिकम् ॥ (२) घटा सभा संलापो वा घटालः । घाटा ग्रीवा घाटाल इति वर्धमानः । कटा पे कटालो गर्हितगण्डस्यलो गजइतिहे० ॥

·क २३४ गणरनमहोदधौ - विवेश कश्चिमटिलस्तपोवनम् ॥ कालाशब्दस्य ल प्रत्ययं चन्द्राद्या न मन्यन्ते ॥ क्षेप इति किम् ॥ काला- थान् । घाटावान् । जटाधान् । क्षेपोऽत्र नतुना न गम्यत इति क्षेपे मतुर्न भवति ॥ वातादेरूङपि स्मृत इति वात्तदन्तवलललाटानां लो भवति तत्संनि- योगेनोङागमश्च ॥ यातूलः । दन्तूलः । मलूलः । ललाटूलः ॥ गलशब्दस्यापि गलूल इति मन्यते भोजः ॥ पक्षे सिध्मबानित्यादि ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन वर्णप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ४२० ॥ इति सिधमादिः ॥ लोमवस्तुमुनिः को गिरिबधू हरिः कपिः । लोमादौ विबुधैर्तेया रुरू रोम तथा भुरुः ॥ ४२१ ॥ लोमादेः शः । लोमान्यस्य सन्ति लोमशः ॥ वस्तुशः ॥ मुनिशः ॥ कर्कशः ॥ गिरिशः ॥ बभ्रुशः ॥ हरिशः ।। कपिशः ॥ रुरुशः ॥ रोमशः ॥ भु- रुशः ॥ पक्षे लोमयानित्याद्यपि ॥ ४२१ ।। इति लोमादिः ॥ पामा वामा वलिः श्लेष्मा सामहेमोष्मकद्रवः । कल्याणादङ्गशल्दाय लक्षम्या अञ्च कृमिस्तथा ॥ ४२२ ॥ पामादेनः ॥ पामनः ।। वामनः ।। धलिनः ॥ श्लेप्सणः ॥ सामनः ॥ हेमनः ॥ ऊष्मणः ॥ कद्रणः ॥ कल्याणमङ्गमस्या अस्ति अङ्गना ॥ फल्याण इति किम् । अङ्गवती ॥ लक्ष्मीरस्यास्ति लक्ष्मणः । लक्ष्मीवान् ॥ कृमिणः ॥ ४२२ ॥ विष्वचो कृतसन्धिः स्याल्लुक् पदस्योत्तरस्य च । शाकीदद्रूपलालीनां ह्रस्वत्वं च स्कृतं बुधैः ॥४२३॥ विष्वक्शब्दान्नो भवति ॥ तत्संनियोगेन चाहतसन्धिरुत्तरपदलोपः । विण्यच्चोऽास्ते दिवसा वा रश्मयो वा गतिविशेषा वाऽस्य सन्ति विपुणः सू. Wः ॥ विष्यञ्चन्तीति विष्वश्ची गतिविशेपा अस्य सन्ति विपुणो वायुः । विष्व- ग्वान् ॥ विपुशब्दश्चादिनानात्वे वर्त्तते । महच्छाकं शाफसमूहो वा शाकी। शापपस्मिन्नस्ति शाकिनस् ॥ ददुर्गाम व्याधिः । दद्रुणः ॥ भोजन्तु प्राकमूत्रे दद्दशब्दम् । अस्मिन सूत्रे च नागमाद्गृहगोधापर्यायं कद्रशब्दमाह ॥ पला- लिनम् (१) ॥ ४२३ ॥ इति पामादिः (२) महन्पतालं पलालसमूहो वा पलाली तद्वत् पलालिगमितिके० ।।

·७ तद्धितगणाध्यायः॥
२३५
बलफलपरिणाहोदाममालाबलाका-
व्रतनिचुलमनीषामेखलामानशाखः ।
कुलमकुलपताकाकर्मचर्मप्रयामाः-
स्तबकवडबचूडायामवीणोपयामाः ॥ ४२४ ॥
अलादेरिन् इत्यनेन तदस्यान वास्तीत्यर्थ इन् भवति मतुश्च ॥ बलम-
स्यास्तीति वली। बलवान् । फली । फलवान् । परिणाही । परिणाहवान् ।
एवं सर्वत्र ॥ उद्दानी ॥ उद्दास इत्यन्यः ॥ माली ॥ बलाकी ॥ व्रती ॥ निचुली ॥
मनीषी ॥ मेखली । मानौ ॥ शाखी ॥ कुली दुर्गमतेन । मुकुली ॥ पताकी ॥
फर्मी ॥ चर्मी । कर्भिकश्चर्मिक इत्येके ॥ प्रयामी ॥ स्तबकी । वष्ठबी । स्तब-
कश्च वडबा च स्तनकवडवम् । पश्चाच्छेषैः सह द्वन्दः ॥ चूडी ॥ प्रायामी ॥
दीगो । यथा-सिद्धद्वन्द्वैर्जनकणभयावीणिभिर्नु लमार्गः ॥ उपयामी ॥ ४२४ ॥
कूलं जरोत्साहघृणोलदंष्ट्रा व्यायामधन्दोद्यमवर्मकेकाः ।
संज्ञाशिखारोहगदावरोहाः पुलाष्टकायासमुलानि सूना॥४२५॥
कूलिनी कूलस्याने । मूलमिति पठन्ति ॥ जरी ॥ उत्साही ॥ घृणी ।
उली । यस्य कस्यचित्सना ॥ दंष्ट्री ॥ व्यायामी ॥ धन्धी । यथा-
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले।
उद्यमी ॥ वर्मी ॥ वर्मिक इत्यप्यन्ये ॥ केकी ॥ शनी ॥ शिखी वहि-
मयूरश्च ॥ श्रारोही ॥ गदी। गदावान् ॥ अवरोही ॥ पुली । यस्य कस्यचि-
सज्ञा ॥ अष्टको ॥ अष्टकिक इति केचित् । प्रायासी । मुली ॥ सूना घात-
नस्थानम् । सूनी ॥ उद्भासे इत्यपि केचित् । इन्प्रत्यये सिद्धे ठवाधनार्थम्
इति वलादिः ॥
मणिविषुर्विम्बहिरण्यराज्यो मताः कुमारः कुररेष्टकााः ।
गाण्डीधनुगाण्ड्यजकेच नानि पतञ्जलिनेच्छति गाण्डिशब्दस्
मण्यादेव इत्यनेनैतस्मात्तदस्यात्र वास्तीत्यर्थे वो भवति मतुश्च । मण-
योरस्य सन्ति मणियः। मणिवान् ॥ मणिव इति कस्यचिन्नागस्य सस्ता । विषु
साम्ये धादिः । तद्विद्यतेऽस्य विपुषम् । विपुषत् । यथा-
॥४२॥

·२३६ गणरत्नमहोदधी - समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च सत् ॥ विषुवानित्यमरमालाकारः ॥ मतीर्वस्वं लक्ष्यात् ॥ विपुर्नाम मुहूतः । सोऽस्यास्तीति विषुमान् । अहोरात्रप्रविभाग इति तु शाकटायनः । बिम्बा- न्यस्यास्मिन्वा सन्ति विम्वावम् । मादृत्वेऽच हस्खश्च बहुल मिति बहुलवचना- दीर्घः । विम्बव इतिभोजः । हिरण्ययम् । हिरण्यवान् । हिरण्यवो नाम निधिः । कुबेरइत्यपरे । राजीवम् । राजिशब्दस्यापि । कुमारवम् । कुररा- यम् । इष्टकायम् । अर्ण शब्दः कृतसलोपो द्रष्टव्यः । अर्णवः समुद्रः । गाण्डी गाण्डिर्वा दारुखण्डम् । दानादिग्रहणे मुष्टित्यानभूतं ग्रन्थिव्यवच्छिन्नं मध्यपर्व वा । गाण्डीवं गाण्डिवं या पार्थधनुः । यथा- गाण्डीवधन्वनः खेभ्यो निश्चचार हुताशनः ।। यथा-वेणीसंहारे-हस्ताकृष्ट विलोलकेशवसनादुःशासनेनाज्ञया- पाञ्चालीममराजचक्रपुरतो गौ रितिव्याहृता । तस्मिन्नम्ब स किं नु गाण्विधरोनासीत्पृथानन्दगो- यूनः क्षत्रियवंशजस्य कतिनः शोधास्पदं किं न तत् ॥ हस्वादपि भवति ॥ गाण्डिवं धनुरिति । तुल्या हि संहिताहवदीर्घ- योरुभयथा सूत्रं प्रगीतमित्येतन्न संगतम् । कुतः । न भागमो न युक्तिः । प्रागमस्तावन्नास्ति वार्त्तिकभाष्ययोरभावात् । यदि च इस्वसूत्रे गाण्डिशब्द उपात्तो दीर्घस्य न प्राप्नोति नापि गारिहगाण्डीशब्दयोरेकशेषोस्तीति साष्य- फारमतानुसारिणा केनाप्येतट्विचारितम् ॥ अजफावम् । पिनाकम् ॥ अजक- यमिति वामनः ॥ यत्तु पिनाकोऽजगवं धनुरिति पाठो दृश्यते तत्रानगवोऽ- स्थिविशेषो विद्यतेऽस्य । अर्शमादित्वादत्प्रत्ययेऽजगवमिति सिद्धम् ॥ मयया- दयः प्रयोगतो गम्याः ॥ ४२६ ॥ इति भयपादिः॥ सुखप्रतीपप्रणयास्त्रसोढास्तृप्रास्त्रकच्छा दलशीलकक्षाः । अलीकदुःखे कपणं हलं स्यात् क्षेपे तु माला करुणश्च शोफः४२७ मुसादिधर्मशीलवर्णान्तादित्यनेन तदस्यान वास्तीत्यर्थ इन्नेध भवति । मुसमस्यास्तीति सुसी। प्रतीपी। प्रगयी। अस्त्री ॥ सोढी॥ तमी। शास्त्री ।। फच्छी ॥ दणी ॥ शीली ॥ कक्षी ॥ अलीकी ५ दुःसी ॥ रुपणी ॥ एली ।।

·७ तद्धितगणाध्यायः॥ २३७ माली निन्दायाम् ॥ अन्यत्र मालायान् ॥ करुणी ॥ शोफी ॥ वलादिषु माला- शब्दः पठ्यते । इह तु पाठः क्षेपे मतुर्माभूत् ॥ ४२७ ।। इति सुखादिः ॥ पुष्करो नडतमालहिरण्यकैरवाणि कुमुदं च शिरीषम् । कर्दमस्तटतरंगकपित्याः पङ्कजोत्पलकरीपसरोजम् ॥४२८॥ पुष्करादेरिन् इत्यनेन पुष्करादेरस्त्यथै देशेऽभिधेय इन् भवति॥ पुष्क- राणि विद्यन्तेऽस्यामस्या वा । पुष्करिणी भूमिः ॥ नहिनी ॥ तमालिनी ।। हिररियनी ॥ कैरविणी ॥ कुमुदिनी ॥ शिरी पिणी ॥ फर्दमिनी ॥ तटिनी ।। तरंगिणी ॥ कपित्थिनी। पङ्कजिनी ।। उत्पलिनी । करीषिणी ॥ सरोजिनी॥४८॥ राजीवनालीकसरोरुहाणि खुणालपद्मं पुटकारविन्दम् । अम्भोजमलं कमलं विगहः कल्लोलशालूकविसं यवासः॥४२९॥ राजीविनी ॥ नालीकिनी ॥ सरोरुहिणी ॥ मृणालिनी । पन्निनी ।। घुटकिनी । भरविन्दिनी ॥ मम्मोजिनी ॥ अजिनी ॥ कमलिनी ॥ विग- हिणी । अयं जयादित्यमतेन । विवह इत्यन्यः ॥ कल्लोलिनी । शालूकिनी ।। बिसिनी ॥ यवासिनी ॥ धामनस्तु बृहत्तौ यवमाषेति पठति। ततो यबिनी। नापिणी ।। दुर्गस्तु पय इति पठति ॥ देश इति किन् ॥ पुष्करयान् हस्ती । कालवान् । निसवान् । पुष्कराणि तीर्थान्यनिमम्देशे सन्ति । अनभिधा- नादिन्न भवति ॥ एते च नियतार्थविषया एव शब्दा द्रष्टव्याः ॥ ४२ ॥ इति पुष्करादिः ॥ कृष्यालुतीमातृशिखापितासावुत्साहपुत्रौ परिषज्ञ माता। उत्सङ्गापर्षद्रजसोऽथदन्तः कृप्यादिसंज्ञे गदिता गणेऽस्मिन् ४३० कृष्यूपार्श भादेवलरात इत्यनेन कृषीत्यादेरस्त्यर्थे बलः । अप इत्यादे ।। अर्श इत्यादे रकारो भवति। कृषिरस्यास्तीति कृषीवलः कुटुम्बी ॥ रुढि- शब्दोऽयम् ॥ अन्यन्न । कृपिमत् क्षेत्रम् । ड्याङ्त्वेऽच् इस्वश्च बहुल मिति दीर्घ- भावः ॥ वासुतिः सुरापानम् ॥ भासुतीवल:-शौण्डिकः ॥ नाममालावा. सुत्तीवलो यज्ोच्यते ॥ मातृवलः ॥ शिखाषलो मयूरः ॥ शिखावलं नगरम् ।। शिखानला स्थूणा । पितृवल॥ उत्साहवलः ॥ पुत्रावलः ॥ परितः सीदति o , ३४ ·२३८ गहरनमहोदधी परिषत् । परिषदलो राजा ॥ परिषदनं परिषत् पङ्कः सर्वतोऽवतारो(२) था। सोऽस्यास्तीति परिपपलं तीर्थमित्यन्ये ॥ मातृवलः ॥ उत्सङ्गावलः ॥ पर्षसलो राजा । यथा सिद्धनागार्जुनस्यः- लोकातीतामचिन्त्यां शमसुकृतफलामात्मनो यो विभतिम् । पर्वमध्ये विचित्रां कथयति महतीं धीमतां प्रीतिहेतोः ।। रजस्वला स्त्री ॥ दन्तायलो नाम राजा गजश्च ॥ पासुतिपरिपद्रजःशब्दानां यौगित्वं क्षेचित्प्रतिपन्नाः । तसत प्रामुति. मान परिपतान् रजस्वान् ग्राम इत्यपि भवति ॥ परिषच्छब्द एव गृह्यते । यस्त्विदानीन्तनपुस्तकेषु संयोगः परिषच्छब्दो दृश्यते स प्रमादपाठ एव । पुराणेषु हि भाष्यपुस्तकेषु परिपदो बलच् । काव्येषु- श्रीहर्षी निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्रहिणी। इत्यादिषु परिषच्छब्द एव दृश्यते । कथं तर्हि- परिषदलान्महाबलैराटनैकटिकामान् । इत्यनुष्टुप् । अन हि रिशन्दे पृथगवस्थिते नवाक्षरः पादो भवति । न चैतद्युक्तम्-त्रयः पार्दा भ्रष्टाक्षरा अनुष्टुब् एको नवाक्षरः । इत्युच्यते । अयमप्यस्ति वृत्तप्रभेदो यत्रैकः पादो नयाक्षरोज्न्येऽष्टाक्षराः। यथा-प्रधाने कर्मण्यभिधेये लादीनाहुईि फर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनां गयन्ते कर्तुश्च कर्मणः ॥ इति । अत्र ह्याद्य एवं पादो नवाक्षरः परि शिष्टां अनुष्टुभ एवेति क- श्चित् ब्रूते । तत्त्वतिसूक्ष्मेक्षिफयोच्यते यतो व्याकरणलक्ष्यञ्च द्वाभ्यामपि शब्दाभ्यां व्याप्तम् । क्षीरस्वामिनापि मार्पमारिप इत्यपि यथा-पर्पत्परिषदिति(२) टीकायां विवृतम् । किञ्च । यो नवाक्षरः पाद उदाहरणीकृतः सोऽपि न संगच्यते । प्रधाने कर्मययाख्येय इति दर्शनात् ॥ ४३० ।। इति कृप्यादिः ॥ ऊपनखपांसुकुजाःखपाण्डुमधुसिन्धु [वन्धु] नगमुष्काः। पुष्कं कण्डूमुखशुपिनिर्मितह्रस्वा तथा कच्छुः ॥ ४३१ ।। (१) परिपट्दलः । पर्पद्वान् । परिषट्पलं तीर्थ पडिलमित्यर्थः । परिप- द्वत् । यति पा० । (२) मर्पणात्सइनान्मारिपः । नापि यथा परिपत् । एति पार।

·७ तादतगणाध्यायः ॥ २३० जपादे । ऊषोऽस्मिन्नस्तीति ऊपरं क्षेत्रम् । उपयत् अन्यत् । नखरः । पांतरः(१) । कुज्जावस्य स्तः कुञ्जरः करी । कुञ्जशब्दोऽस्मिन् हनुपर्यायः । कुजवान् भन्यः । खं महत्कण्ठे विघरमस्यास्ति खरो गर्दभः । खवान् अन्यः ॥ घाण्डुरः ॥ मधुरो रसः । मधुरं मधु । मधुशब्दः स्वादुत्वलक्षणे गुणसामान्ये गुणे व वर्तमानो गृह्यते। न तु द्रव्यवृत्तिः। तत्र मधुमान् घटः ॥ सिन्धुरो हस्ती। सिन्धुमान् अन्यः ॥ बन्धुरं नगरम् ॥ नगा वृक्षाः पर्वता वाऽस्मिन् सन्ति नगरम् ॥ मुष्की वृषणावस्य स्तः मुष्करः पशुः । मुष्कवान् अन्यः । पुष्करः ।। कराडूरः पुरुषः ॥ मुखं सर्वस्मिन् वक्तव्येऽस्यास्ति मुखरो वाचालः । अथवा । मुखधिपया धाग् सुखम् ।। मुखवान् अन्यः । शुषिश्छिद्गम् । शुपिरं काष्ठम् । कच्छरः ॥ ४३१ ॥ इत्यूपादिः ॥ अर्थोऽभ्रतुन्दचतुरवलकर्दमोरः कामाम्लतुण्डलवणाः पलितं जटा च । घाटाघटे अघसुरे अपि श्रुक्रपद्मे स्वाङ्गाच्च हीनगुणतः परतश्च वर्णात् ॥ ४३२ ।। अर्श श्रादेरत् । अर्शी गुदफीलकः । तदस्तित्वाद् अर्शसः पुमान् । विनि प्राप्ते । अनं नमः । ठेनोः प्राप्तौ ॥ तुन्दः । तुन्दिलः । चतुरा अस्य सन्ति चतुरः सिद्धराजः ॥ वलः । बली । बलवानित्यपि ॥ कर्दमः प्रदेशः । तरसा वलं लक्ष्यते। उरसः॥ उरसिल इत्यपि ॥ कामः। कामीत्यपि ॥ अस्नो रसोऽस्यास्तीति अनः ॥ तुण्डः-वाघाटः(२) ॥ लंघणो रसोऽस्यास्तीति लषणः सूपः । लवणा यवागूः ॥ पलितः ॥ जटनं जटा। सास्यास्तीति जटा-केशवि- न्यासः। जटास्तित्वाज्जट इत्यन्यस्य मतम् । घाटे त्रस्य स्तः घाटः(३)। निन्दाया अन्यत्र घटनं घटा । सास्त्यस्मिन् घटा व्यूहविशेषः ॥ अघः पापी । यथा- अनिमृश्य गोषधसमुत्थमघमयमसीसरगषा । सुरैषानस्ति सुरा देवाः । यतोऽबिधजा तुरा तैःपीता । शुक्रं तेजोऽस्या. स्ति शुक्रो दैत्यगुरुः ॥ पन्नमस्या अस्ति पद्मा लक्ष्मीः ॥ हीनगुणत इति हीनोपाधिकादित्यर्थः ॥ खण्डः कर्णोऽस्यास्ति कर्णः । छिन्ना नासिकाउन्या- स्तीति नासिकः । हीनगुणादिति फिम् । कर्णवान् । नासिकाधान् ॥ अन्ये (२) पांसु विद्यतेलिन्निति पांसुरी मार्गइत्यधिः । (२) वाचाल. त्यधि। (३) घाटा ग्रीमा तद्वान घाट इति पा० । , ·गणरत्नमहोदधौ काणमस्याक्ष्यस्तीप्ति काणः । खजः पादोऽस्यास्तीति खजः । कुण्ठः पाणिरस्या- स्तीति कुण्ठः । खल्वाटं शिरोऽस्यास्तीति खल्वाट इत्यायुदाहरणान्याहुः । शुक्लो वर्णोऽस्यास्तीति शुक्लः पट इत्यादि ॥ प्राकृतिगणश्चाथन् । यत्राभिन्न- रूपेण शब्देन तद्वतोऽभिधानं तत्सर्वमिह द्रष्टव्यम् ॥४३२॥ इत्यर्शमादिः ॥ विमुक्तदेवासुरसत्त्वदग्ना-विष्णूर्वशीडामरुतो महित्री । सुपर्णरक्षोवसुत्रहन्तदशार्णरक्षोऽसुरवहवन्तः ॥ ४३३ ॥ विमुक्तादेरण इत्यनेन विमुक्तादेरस्त्यर्थेऽध्यायानुवाकयीरभिधेययोरण ॥ विमुक्तशब्दोऽस्मिन्नस्ति बैमुक्तोऽध्यायोऽनुवाको वा॥ देवासुपशब्दोऽस्मिन्नस्ति देवासुरः॥ अपरे विगृहीतादप्युदाहरन्ति । देवः । नासुरः । एवं सात्वतः ।। सत्यन्तुरित्यपि केचित् । तन्नते सात्यन्तवः । अग्निश्च विष्णुच अग्नाविष्णू ॥ भग्नाविष्णुशब्दोऽस्मिन्नरित भाग्नाविष्णवः ॥ भोजस्तु देवताद्वन्द्वे चेत्युभय- पदारैचि । वागावैष्णव इत्युदाहरति । उर्वशी शब्दोऽस्मिन्नस्ति। श्रीर्वशः। ऐडः । लत्व ऐल इत्यपि । भारतः । महयतीति महिनी । तृप्रत्ययेऽस्येडमा- बोनुकास्य तदनुफरणादण् । माहितः । सौपर्णः । राक्षसः । वासवः । वात्र- हन्त्रः । वृनहन्निलि वामनः । दाशार्णः । राक्षोऽसुरः । वाइवतः ॥४३३।। उपसहयोऽस्यहत्याः सोमापूषापतत्रिवसुमन्ती । परिसारको दशाहः पत्नीवानथ हविधानः ॥ ४३४ ॥ औपसदः । नकारान्तोऽप्यन्येपो मतेन नायसः। अस्यहत्यशब्दोऽस्य- हत्याशब्दो वास्मिन्नस्ति । नास्यहात्यः । सोमञ्च पूपा च सोमापूपाणी । देवता- द्वन्द इति दीर्घत्वम् । सीमापूषनशब्दोऽस्मिन्नस्ति । सीमापूष्णः । सीमापौष्ण इति भोजः । पातत्रिणः। वासुमतः। परिधावतीति परिसारकः । स शब्दो:- स्मिन्नस्ति पारिसारकः ॥ दाशाहः ॥ पानीवन्तः । पानीवत इति शाकटाय: भः ॥ हाविर्धानः ॥ विमुक्तादयः स्वरूपनिष्ठा अनुकरणभूताः प्रत्ययभाजी द्रष्टव्याः ॥४३४॥ इति विमुत्तादिः॥ गोपदेवस्यत्वादेवीरापस्तदेवकृष्णोऽस्यौ। देवींधियप्रतूर्णेपेत्वारक्षोहणोशानाः ॥ ४३५ ।।

·७ तद्वितगणाध्यायः॥ २४१ गोषदादरक इत्यनेन गोषदित्यादिरस्त्यर्थऽध्यायानुवाकयोरको भवति ।। गाः सीदति गोषत्। सुषामादित्वात् षत्वम् । गोषदस्मिन्नस्ति गोषदकोऽध्या- योऽनुवाको वा । देवस्येति षष्ठमन्तं त्वेति युष्मदादेशः । तत्समुदायानुकरणाद- कः। देवस्यत्वकः॥ देवीरिति च्छान्दसो जसन्तः। दीर्घाज्जसि च वा छन्दसीति हि छान्दसं सूत्रम् ।। आप इति घ जसन्तः । तत्र देवीराप इत्यकारान्तभा- गानुकरणादकः । देवीरापकः । तदेवकः । अयं भोजमतेन ॥ कृष्णोस्यकः । हष्णोऽस्याखरेष्ठक इत्यन्ये ॥ देवींधियशब्दयोर्योऽकारान्तसमुदायस्तदनुकरणा- दकः । देवींधियकः ॥ प्रतूर्णकः ॥ इथे। इतीच्छतेः विषन्ताच्चतुर्थी । स्वेति युष्मदस्त्वामी द्वितीयाया इति त्वादेशः । तत्समुदायस्य । इषेत्वा इत्यखण्ड - मिदमनुकरणम् । इषेत्वाशब्दोऽस्मिन्नस्ति इषेत्वकः ॥ रक्षांसि हन्तीति रक्षोहा । बहुत्वे जसि। रक्षोहणः ॥ तत्राकारान्तभागानुकरणादकः । रक्षो- हणकः ॥ उशानकः॥४३५ ।। वाचस्पतिः कृशानुश्च स्वाहाप्राणोऽञ्जनं तथा । पत्त्वासहस्त्रशीर्षञ्च मातरिश्वा च घोषदा ॥ ४३६ ॥ वाचस्पतकः । कृशानवकः । स्वाहाम्राणकः । अज्जनकः पदेः क्त्वा । पश्वकः । सहस्त्रशीर्षकः । मातरि श्वयति गच्छति मातरिश्वा वायुः । तदनुकरणादकः । मातरिश्वकः । घोषदकः ॥४३६।। इति गोषदादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डित श्रीवर्धमान वरचितायां स्वीयगणरत्नम- होदधिवत्तावस्य सज्जातमुस्य भावः कर्म वानेनास्यात्र वास्त्यर्थविहित- प्रत्ययगंणनिर्णयो नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥

·२४२ गणरत्नमहोदी अथाष्टमोऽध्यायः॥ . - । येभ्यस्तद्वितसिंहेभ्यः शाब्दिकेभैः पलायितम् । गव्येनापि मया दत्तं पदं तद्गणमूर्धसु ॥ कण्डूमेधातुरणभुरणा गद्गदो दुःखवेदौ- केलालाटौ समरभिषजौ तन्तसो मन्तुवल्गू । एलावेलासपरमगधाः पम्पसेरोमहीङः- खेलालोटावुरणचरणासूषसो वेट्टणीङौ ॥४४३७ ॥ , कगड्वादेर्यगित्यनेन कण्डूजिल्यादेर्गणात्स्वार्थे यग्भवति । कराडू अङ्गघर्पणे । कण्डूयति। कराडूयते । नखादिना गात्रं घर्षति ॥ मेधा प्राशुग्रहणे । मेधा- यति ॥ तुरण त्वरायाम् ॥ तुरश्यति । त्वरत इत्यर्थः । तुरश धारणपोषणयो- रित्यन्ये ॥ भुरण प्रहरणधारणयोः(१) ॥ भुरण्यति । युध्यते धारयतीति वा ।। गद्गदवाक्यस्खलवे ॥ गद्गद्यति । अन्ये तु गद्गदङिति पठन्ति । तत्मते गद्गद्यते। डित्वात्तङ्॥ दुःख तक्रियायाम् । दुःख्यति॥ वेद्यति(२)। मायाप्रपञ्चमाचरति॥ वेटलाजित्यन्ये वेटलायते । वेटलाडिति भोज। केला विलासे । केलायति। विलसतीत्यर्थः॥ लाट जीवने । लाटपति ॥ समर रणक्रियायाम् । समयति ।। भिषज फुत्सायाम् । भिपज्यति कुत्सयत इत्यर्थः । चिकित्सायामित्यन्ये ।। तन्तस दुःखे । तन्तस्यति । दुःखी भवतीत्यर्थः । मन्तु रोषे वैमनस्य च ॥ म- न्तूयति ॥ मन्तून् मन्तूयति । मन्तूयत इति चन्द्रः॥ वल्गु माधुर्य पूजायां च । वल्गूयति ॥ एला विलासे ॥ एलायति । इलाशब्द इत्यन्ये ॥ वेला कालवि. शेषे । वेलायति ॥ सपर पूजायाम् । सपर्यति पूजयतीत्यर्थः । सपर्यया साधु स पर्यपूपुजत् ॥ मगध परिवेष्टने । मगध्यति । परिवेष्टत इत्यर्थः । नी- चदासादिवृत्तिमनुतिष्ठतीत्यपर । पम्पमदुःखे । पम्पस्यति दुःखायत इत्यर्थः। धरस् ईर्ष्यायाम् । इरस्यति ॥ महीङ् वृद्धौ पूजायां च । महीयते । डिवा- तङ् ॥ खेला स्खलनविलासयोः। खेलायति ॥ खेल इत्यकारान्तमित्यन्यो तन्मते (१) भुरण रणधारणयोः । चुरण चौर्य । प्रहरणधारणयोरिति बर्द्धमानः। (२) वेद धौत्य स्वप्ने चेत्यधिः । -- - इति पा० ।

·। .. ८ झाख्यातकद्गणाध्यायः खेल्यति ॥ लोट्यति बटुः । भूमौ विपरिवर्तत इमर्थः । लेट् दीप्सावित्यन्ये(१)॥ उभयति सादिनम् ॥ चरण गतौ ॥ चरण्यति॥ वरण इति भोजः। यथा- घरण्यन्वारणैर्वेला तरण्यन्नौभिरर्णवम् ॥ असु मानस उपतापे च । अतूयति ॥ अन्येतु प्रसूङिति ङितं दीर्घान्तं पठन्ति । तन्मते । असूयते ॥ उषस्यति रात्रिः प्रभाती भवतीत्यर्थः । वेडि- ति धौत्य स्वप्ने च । वेटवति ॥ हृणीङ् रोषे लज्जायां च । हृणीयते वीरवती न भूमिः ॥ ४३७ ॥ रेखाम्बरेयोद्रवसः सुखेरजी भिष्णक्तिरोलाडिषुधेरधोऽगदः । लेखालिटौलेट चुरणाररोरसोवेटाऽथलोटातरणौ तथा पयः४३८ रेखायति श्लाघामासादयति। रेखाकर्माचरंश्चित्रकरादिर्वोच्यते ॥ श्र- म्बय॑ति । सम्बर(२) इति वामनः ॥ इयस् ईशैश्वर्ययोः ॥ इयस्यति । अयं दुर्गमतेन ॥ द्रवस् परितापे परिचरणे च । द्रवस्यति ॥ सुख तरिक्रयायाम् । सुख्यति ॥ सुखीभवतीत्यर्थः ॥ इरज ईर्ष्यायाम् । इरज्यति । भिष्णज् उपसेवायाम् । भिष्ाज्यति । उपसेवत इत्यर्थः ॥ तिरस्यति अन्तर्हितो भ- वतीत्यर्थः ॥ लाडिति वेदवत् । लाट्यते । इषुध अस्त्रधारणे, ॥ इषुध्यति । इरध्यति ॥ अगद्यति(३) । द्वयं भोजमतेन ॥ लेखार्थो रेखार्थवत् ॥ लिट् अ. ल्पार्थे कुत्सायां च ।। लिक्ष्यति ॥ लेट्यति ॥ भूमौ विपरिवर्तत इत्यर्थः ।। चुरण गतौ चौर्य च । चुरण्यति ॥ गच्छति । चोरयति । भरर श्राराकर्मणि। अरर्यति। भररेति नाम । पारापर्यायवाचि । स राक्षसेन्द्रस्य निशाबरेन्द्रो बिभेति धर्मारर एष धर्मा ।। अररो यज्ञाझं रणश्चेत्यन्यः ॥ उरस्यति ॥ वेटायति । लोटायति । एतो वामननतेन ॥ वेटालाटेति केचित्पठन्ति । तेषां मते वेटालाट्यति ॥ तरण गतौ । तरण्यति ॥ पयस्यति गौः । पयः प्रसूत इत्यर्थः ॥ ४३८ ॥ सम्भूयोलरणौ नन्दपुरणौ कुपुभेमसौ। ईयस्पुप्पो तथा गोधा चित्राश्चर्य इष्यते ॥४३९॥ (२) लेट् लोट् धौत्येपूर्वभावे स्वप्ने घ । दीप्तावित्येकइति पा० । (२) नग्धर्यति। अस्बर सम्बर संभरणे इति पा० । (३) नगद नीरो- गत्वे । इर ईर्ष्यायायाम् । ..

·२४४ . गणरत्रमहोदधौ सम्भूयस्यति सस्यम् । वर्षति पर्जन्ये प्रभूतं भवतीत्यर्थः ॥ भरण धार- णपोषणयोः । भरण्यति ॥ मन्द समृद्धी । नन्वति ॥ पुरण गती। पुरराराति गच्छतीत्यर्थः । कुपुभ क्षेपे । कुपुश्यति क्षिपतीत्यर्थः ॥ कुसुम्यति स्वदेहाश्रयां परकर्त का निरोधक्रियामनुभवतीत्यर्थ इत्यन्ये ॥ इमस् ईयस् ईर्ष्यायाम् ॥ इमस्यति । ईयस्यति ॥ पुष्प सन्तोषे ।। पुष्प्यति ॥ गोधायति । अयं चन्द्रम सेन ॥ चित्रीयते भाश्चर्यमुत्पादयति ॥ कुसुभादीनामकारलोपश्च । द्विविधाः फराडादयः स्मर्यन्ते स्यादयश्च नामानि छ । तत्र भ्वाद्यधिकाराद् भ्वादिभ्यः प्रत्ययः । तदुक्तमुभयम् । करावादीनि धातवश्चैव प्रातिपदिकानि च। भातश्चोभयम् । कराडूयतीति ह्यङ्गधर्पणे प्रयु- ज्यते । अस्ति मे कण्हूरिति वेदनामाने ॥ अपरोधात्तु धात्वस्य विकल्पे युक्ति- माह धातोरित्यधिकारात् । ककारस्य च गुणप्रतिषेधार्थस्यासज्जनादवसीयते । धातवस्तावत्कण्ड्वादय इति कण्डूष हणीङ् इति च दीर्घ गणे पठति। यदि च नित्यः प्रत्ययः स्याद् व्यप्सेगित्यनेनैव दीर्घत्वस्य सिद्धत्वादनर्थक दीर्घोच्चा- रणं स्यात् रुतं च तस्मादद्वतीयते धातुत्वमेव फण्ड्वादिषु विभापितमिति । तदुक्तम् धातुःप्रकरणाद्धातुः कस्य चासङ्घनादपि । आह धायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः ।। स्वाद्यधिकारः फ्रिम् । कण्डूनाम्नः स्यादयो भवन्ति । नदीस कश्चार्य स्त्र्याख्यत्वात् । तेन नित्याङ् भवन्ति ।' रणेन कण्ड्वास्त्रिदशैः समं पुनः । मन्तुः वल्गः । पाणिनिशकटाङ्गज दिग्वस्त्रवामनमतेन स्वार्धे कण्ड्वादिभ्यः प्रत्ययः। चान्द्रादीनां मतेन करोत्यर्थे । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन रैधनलप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥४॥ इति कराड्वादिः॥ भृशतृपञ्चपलाण्डररेहतो हरितपण्डितकएडररेफतः । अभिमनःशुचिदुर्मनसोजसः सुमनसोन्मनसोत्सुकवेहतौ ४४० कर्तु शादेहल्लुक चाचेरित्यनेन भृशादेरचान्ताद् अभूततद्भावविषयात फर्तृभूतात् पङ् भवति । तत्संनियोगेन हलो लुक् । अभृशो भृशो भवति भृशायते । वपत् चन्द्रः समुद्रश्च । तृपायते । चपलायते। भाण्डरी मूखों मुफरी वा । भागहरायते । भयडर प्रत्यन्ये । रेहत् नैगयधर्मवृत्तिर्भिक्षाभि- लापधर्मवृत्तिर्वा । रहसि वर्तत इत्यन्ये । रेहायते॥ हरितायते। परिडतायते। - ..

·८ श्राख्यातरुद्गणाध्यायः ॥ कण्डरायते ॥ रेफत् सदोष इत्यर्थः ॥ रेफायते ॥ अभिमनायते । शुचीयते । दुर्मनायते ॥ भोजःशब्दस्तदति वर्त्तते । प्रोजायते ॥ सुमनायते ॥ उन्मनायते ॥ उत्सुकायते॥ वेहत् गर्भघातिनी। वेहायते॥ सुमनसोन्सनसेति तृतीयान्ते पदे४४० शीघ्र फेनो नीलमन्दी च वर्चः संश्चन्मद्रौ भद्रयुक्तौ भृशादौ ।। शीघ्रायते॥ फेनायते ॥ नीलायते॥ दिशि भन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रबेरपि । वर्चायते ॥ संञ्चायते सातत्येन भवति ॥ शश्वदिति शाकटायनः । सद्गायते ॥ भद्रायते ॥ ननु उदमनायतेत्यादयः प्रयोगाः कथं सिध्यन्ति ? । सप्रादीनामेपां पाठात् । नैवम् । सङ्ग्रामयतेः सप्रादेः स्वादिषु पाठात् । अन्येभ्योऽपि निरुपसर्गभ्य एस क्यादिविधिः । तेन । उदपुच्छ्यत समभा- राडयतेत्यादयोऽपि सिद्धाः ॥ इति भृशादिः ॥ शब्दाटाट्याकएवमेघानकोटाः पोटासोटाशुभ्रनीहारशीकाः४४१ शब्दादि करोति घघड्वेत्यनेन शब्दादेः करोतीत्यर्थ क्यङ् वा भवति ॥ शब्दं करोति शब्दायते ॥ शब्दयति शाब्दिक इत्यपि ॥ अटाट्यायते । करावं पापम् । करवायते ॥ मेघायते तपात्यये वायुः ॥ अनायते ॥ कुट कौटिल्ये । कोटयतीति कोटा स्त्री। कोटायते । पोटा स्त्री। पोटायते ।। सोटायते ॥ शुन्नायते शशी ॥ नीहारायते हिमतुः॥ शीकायते । शीत्कारं करोतीत्यर्थः॥४४१॥ सुदिनं दुर्दिनं युद्धं वैराटाटादृशीकराः । प्लुवावेगौघकण्ड्वाटा ममश्व कलहो मतः ॥४४२॥ सुदिनायते शरत् ॥ दुर्दिनायते प्रावट । युद्धायते सुभटः ॥. वैरायितारस्तरलाः स्वयं मत्सरिणः परे । शटाटायते ॥ अट्टायते ॥ शीकरायते॥ प्लुषदाहे । वन्प्रत्यये । लुष्या। सुष्वायते(१)। वेगायते तुरगः ॥ श्रीघायते ॥ कणेर्वप्रत्यये डक्चागमः ॥ कराडू इत्यस्य वा वप्रत्यय जकारलोपश्च । कण्ड्वा कृपा । कण्ड्वायते ॥ भ्रटायते । ममेति पष्ठमन्तानुकरणम् । ममायते ॥ फलहायते ॥४४२॥ इति शब्दादिः ॥ लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूछानिद्राकपाधूमाः करुणा जिल्ह्मचर्मणी ॥४४॥ (१) लुष्ट्वा लुष्ट्वायते'। अष्ट्वा ग्रुष्ट्यायत इत्यधि० । ३५ ·गणरनगहीदी डालोहितादेस्तु क्यम् । एत्यनेन लोहितादेर्गणात् पपप भवति ॥ अली- हितो लोहितो भवति लोहितायते । लोहितायति । यथा- लोहितायति सहस्त्रमरीची ।। श्यामायति । श्यामायते । यथा-श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥ दुःखायति। दुःखायते ॥ हर्षायति । हर्षायते ॥ गर्वायति । गर्वायते ॥ सुखा- यति। सुखायते ॥ मूयिति । भूयिते ॥ निद्रायति। निद्रायते ॥ कृपायति । रुपायते ॥ धूमायति । धूमायते ॥ करुणा दया । करुणायति । करुणायते ।। जिल्लायति । जिल्लायते ॥ चायति । धर्मायते ॥ लोहितश्यामवर्जमन्येषां तदति प्रत्ययः। तेनादुःखवार्न दुःखवान् भव- तीत्यादि वाक्यम् ।। तुग्रहणं पापोऽवधारणार्थम् ॥ लोहितादेरेव श्यप नान्येभ्यः॥ आरुतिगणोऽयम् ॥ तेन । अमृतं यस्य विषायति । इत्यादयः सिद्धाः ॥ ४४३ ॥ इत्ति लोहितादिः (१) ॥ सुखदुःखारकच्छ्राणि प्रतीपः करुणस्तथा । कृपा चालीकतृप्रास्त्रकपणाः सोढसंयुताः ॥ ४४४ ॥ सुखादिर्भङ्ग इत्यनेन सुखादेर्गणाद् भुते वेदयतेऽनुभवतीत्यर्थे पपङ् भवति ॥ सुखं वेदयते सुखायते ॥ दुःखायते ॥ अस्यतेऽनेन शास्त्रम् । अनु(२) रुधिरं वा। अस्त्रायते ॥ कृच्छायते ॥ प्रतीपं प्रतिकूलम् । प्रतीपायते ॥ करुणं शोचनम् । करुणायते ॥ कृपायते ॥ अलीकम् अनृतम् । अलीकायते ॥ तृप्रं(३) दुःखम् । तृप्रायते ॥ अस्त्रमेवास्त्रम् । भास्त्रायते॥ कपणं दैन्यम् । कपणायते ॥ सोढं सहनम् अभिभवो वा। सोढायते ॥ सुखादीन्येके लोहितादिष्विच्छन्ति । सेपां मते। असुखः सुखी भवति सुखायति ॥ सुखायते ॥४४४॥ इति सुखादिः ।। ग्रहस्निही वदं दीधीभणौ रणपठौ कुचम् । लिखं च कम्पमन्दोलिमुम्भिं लोचं मथिं विदुः॥४४५॥ (१) यत्तु गगरत्न महोदधौ लोहितश्यामदुःसानि० प्रति पठित्वा श्यामादि- म्योऽपि फ्यपि पद्यद्वयमुदाहृतं तत्तूक्तभाष्यवार्त्तिविरुद्धम् । तस्मात्तेभ्यः पयरेवेति ध्येयमिति के० ॥ (२) अस्यतेस्नु अस्त्रं च । श्मश्नुते श्राफण्ठ अशु याप्यो नानार्थ । मृत्यधि० । (३) वन दुःसं चन्द्रं समुद्नं या वृप्रायते इति । ॥

·६ भाख्यातकद्गणाध्यायः ॥ रग्रहादेरित्यनेन ग्रहादिधर्जितात्परस्य तेरिङ् न भवति ॥ निगृ- हीतिः ॥ अपस्निहितिः ॥ उदितिः ॥ दीधितिः ॥ भणितिः ॥ रणितिः ॥ निपठितिः ॥ निकुचितिः ॥ लिखितिः । विकम्पितिः ॥ अन्दोलितिः ॥ उ- भितिः॥ भालोचितिः । मथितिः ॥ ४४ ॥ इति ग्रहादिः ॥ वारतपरगराः झारभेरे कन्दरः करभमण्डरकाराः । रध्वरं कपरिकाङ्गुरिरेखा रोमकर्मपुरुषासुररिक्षाः ॥४४६॥ वारादेवैत्यनेन रश्रुतेर्लश्रुतिर्वा भवति ॥ वारः क्रियान्यावृत्तिः । वालः केशः ॥ तर्परः पशूनां फण्ठ घण्टा । तल्पलो गजपृष्ठैकदेशः ॥ गरो विषम् । गलः प्राण्यङ्गम् । शरभोऽष्टापदः। शलभः पतङ्गः ॥ इराऽमृतम् । इला भूमिः ॥ कन्दरो गिरिगुहा। कन्दलः फन्दविशेषः ॥ करभ उष्ट्रः । फलभो बालहस्ती ।। मगडरो जीवविशेषः । मण्डलं बिस्व सङ्घातो वा ॥ कारो रक्षानिवेशः। कालो वर्णः ॥ रघुः राजा । लघुः अपचितपरिलाणः॥ घरम् अत्यर्थन् । मलं पर्या- तम् ॥ एतेषामर्थभेदे लत्वं रूढिवशात् । भोजस्तु सानान्येनाह ॥ कपरिका । फपलिका ॥ अङ्गुरिः । अङ्गुलिः ॥ रेखा । लेखा ।। रोम , लोन ॥ पर्म । कलम ॥ पुरुषः । पुलुषः ॥ भसुरः । असुलः ॥ रिक्षा । लिक्षा ॥४४६॥ पांतुरकरीरमूरं तिर्पिरिकातरुणशुकपर्यङ्काः । परियोगमुकुरसरिरं रोहितपरिघौ सरोहिण्यौ ॥४४७॥ पांसुरः। पांसुलः॥ कीरः। फलीलः॥ मूरम् । मूलम् ॥ तिर्पिरिका । तिल्पिलिका ॥ तिर्परीकसिति वामनः ॥ तरुणः । तलुनः ॥ शुकः । शुल्मः ।। पर्याङ्क । पल्यङ्कः ॥ परियोगः । पलियोगः ॥ मुकुरम् । मुकुलम् ॥ सरिरम् । सलिलम् ॥ रोहितम् । लोहितम् ॥ परिघः । पलिघः ॥ रोहिणी । लोहिनी ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेनान्येषामपि लत्वं भवति ॥४४॥ इति वारादिः (१) ॥ समादितः पदि सदिं विदि नहिं वृर्षि प्रषिम् । इणं वृत्तिं यतिं श्रुवं स्वं भरि विदेन्धिना ॥४४८॥ (१) ऋफिडादीनां उचलः । ऋफिहः । तृफिहः । तृतरुः । ऋतकः । कपरिका । कपलिका ।इत्यधिकम् । -- - ·२४८, गणरत्नमहीदों । ॥ ॥ सम्पदादेः किप क्तिरित्यनेन सम्पदादेः स्त्रियां भावेऽकर्तरि च कारके क्विक्तिप्रत्ययौ भवतः ॥ सम्पत्तिः । सम्पत् ॥ विपत्तिः। विपत् ॥ व्यापत्तिः । व्यापत् ॥ प्रतिपत्तिः । प्रतिपत् ॥ संसत् । परिषत् । उपसत् । उपनिषत् ॥ संवित् । निर्वित् ॥ उपानत् ॥ प्रावृट् ॥ विपद् ॥ समित् ॥ नीवृन् । उपा- वत् ॥ संयत् ॥ प्रतिश्रुत् ॥ उपयुत् । उपभृत् ॥ विदेति जानात्यथैत्यन्यः ॥ समध्यितेऽनया समित् ॥ वामनमते क्तिप्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥४४॥ क्रुधिं युधिं क्षुधिं तृर्षि विर्षि रुषि रुजं शुचम् ऋचिं मुदि मृदि गिरि हियं भियं लुवं भुवम् ॥४४९॥ कुत् ॥ युत् ॥ क्षुत् ॥ तृट् ॥ त्विट् ॥ रुद्॥ रुक् ॥ शुक्॥ ऋक् ॥ मुत् ॥ मृत् ॥ गीः ।। अन्नापि क्तिप्रत्ययो वामनमतेन ॥ भोजस्तु क्तिप्रत्ययं न ददर्श ह्रीतिः । ह्रीः ॥ भीतिः । भीः ॥ लूनिः । लूः ॥ भूतिः । भूः ॥४४॥ कनं भिदि छिदि नुदिं दृशिं नशिं युजि ज्वरम् । अवं त्वरं श्रिवं मवं शकिं नुवं विदुर्बुधाः ॥४५०॥ रुतिः । कृत् ॥ भित्तिः । भित् ॥ छित्तिः । बित् ॥ नुत्तिः । नुत् दृष्टिः। दृक् ॥ नष्टिः । नक् ॥ युक्तिः । युक् ॥ जूर्तिः । जूः ॥ कतिः । ऊः॥ तूर्तिः। तूः ॥ भूतिः । भूः ॥ मूतिः । मूः ॥ शक्तिः । शक् ॥ नुतिः । नुत् ॥ भोजोऽपि क्तिकिपी ददर्श ॥ साकृतिगणोऽयम् । तेन शासित्रैकण्डूयप्रभृतपी द्रप्टव्याः ॥४५॥ इति सम्पदादिः ॥ भिदि छिदि विदि दयिं रुजिं मृजिं प्रछि चुरिम् । भनामनि क्षिपिं तथा गुहिं तुलिं कसिं वपिम् ।।४५१॥ पिद्भिदादिभ्योऽङ् इत्यनेन पितो भिदादेव स्त्रियां भावेऽकर्तरि घ कार- के भवति ॥ भिदा विदारणम् ॥ छिदा द्वैधीकरणम् ॥ विदा लामो शानं था। दया करुणा । रुजा [रोगः]॥ मृजा [शरीरसंस्कारः] ॥ पृच्छा [प्रश्नः] । अत्र च्छन्दोभङ्गमयाद दिर्न रुतः ।। घुरा चीर्यम् ॥ क्षिपा [प्रेरणम् ] । भना- नीति फिम् । भित्तिः। पिच्छित्तिः । विक्षिप्तरित्यन्तः॥ मत नर्थ नागनि ॥ गुहा पर्यत कुदरम् भोपधियिशेपश्च ॥ तुला उन्मानम् ॥ वसा (१) स्नेहः । पपा मेदोविशेषः ॥ ४५१ ।। (१) यया स्नेहद्रव्यं धातुविशेषया । नष्टिरन्या एति पा० ॥ ॥ - ·८ आख्यातरुद्गणाध्यायः ।। २४९ क्षपिं क्षियं रिखिं लिखिं शुभि सिधिं मिधिं गुधिम् । अरिं गदि घृतं तरि करि हरि खिदि विदुः ॥ ४५२ ॥ क्षपा रात्रिः (१)॥ क्षिया प्राचारभेदः॥ रेखा राजिः॥ लेखा सैव ॥ रिखि. लिखेः समानार्थः सौत्रधातुः ॥ शोभा कान्तिः ॥ सेधा सश्वम् । मेधा बुद्धिः ।। गोधा प्राणिविशेषः। एतेषामरेड च ॥ श्रारा शस्त्री ॥ गदा प्रहरणम् ॥ धारा प्रपातः । तारा ज्योतिः ॥ कारा गुप्तिः । हारा मुक्ताफलमाला ॥ मानमिति भोजः ॥ एतेषां वृद्धिश्च ॥ खेदा दैन्यम् ॥ निपातनादरेङ् ॥ प्राकृतिगणश्चा- यम् । तेन चूडा फोडा जहा प्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥४२॥ इति भिदादिः ॥ नन्दिवासिर्धिनी च रोचिर्-दूषिर्भीषिभूषिशोभी मदिश्च । साधिय॑न्ताः सर्व एते च नाम्नि कन्दिः कर्षिः स्यात्समोहर्षियुक्तः।। नन्दिपचिग्रहादिभ्योऽनाज्णिन इत्यनेन नन्द्यादिभ्यः पचादिभ्यो ग्रहा- दिभ्यश्चाउन अच् णिन् इत्येते क्रमेण कर्तरि प्रत्यया भवन्ति ॥ नन्दयतीति नन्दनः॥ वाणास्ट शब्दे (२) । वासयतीति वासनः॥ वर्धनः॥ नर्दनः । अयं भोजमतेन ॥ रोचनः ॥ दूषणः । विमीषणः ॥ भूषणः । शोभनः ॥ मदनः । साधनः ॥ संक्रन्दनः ॥ संकर्षणः । संहर्षणः ॥ ४५३ ॥ रमिरुचिकृतितपितृदिपूदहिसहियुक्ता जुजल्पिदमयः स्युः । सज्ञायां लवणोऽयो आद्यादम्यदिनाशिसूदिमतम् ॥१५॥ रमयतीति रमणाः ॥ चत इति रोधनः विरोचनः ॥ विकर्तनः ।। तपनः॥ तर्दनः॥ पवनः ॥ दहनः ॥ सहनः ॥ जवनः(३) ॥ जल्पनुः॥ दमनः॥ लुनातीति लवणः(४) निपातनासत्वम् ॥ सर्वदमनः। जनार्दनः । वित्तविना- शनः । मधुसूदनः ॥ प्रसज्ज्ञायामपि । रिपुदमनः । पुरार्दनः । रोगनाशनः । अरिसूदनः ॥ इति नन्द्यादिः ॥ ४५४ ॥ (१) क्रपेः संप्रसारणं च । कृपा । इत्यधिः । (२) बाट शन्दे। वाशि-वाशनः। इति पा०। (३) यु यौति मित्रभावं प्राप्नोतीति यवन इति पा० । (४) लघणो राक्षसविशेषः । क्षारविशेष लवणमिति के। -- ·२५० गारनमहोदधी. पचं पतं वदं वशं व्रणं रणं क्षमं भूत्रम् ! वृनं गुपिं स्मृपिं गृतिं दृशिं मिर्षि मिधिं विदुः ॥४५५॥ पचः । श्वपच इत्यपि ॥ पत्ततीति पतः । पारापत इत्यपि । गास्तु उबलादिपाठात्पक्षे भवत्येव निपातः॥ वदतीति वदः ॥ कवदो यद्वद इत्यपि ।। षष्टीति वशः॥ ब्रायतीति व्रणः(१) ॥ अरिव्रणाशक्तिरित्यण न भवति ॥ रण- यतीति रणः ॥ क्षमः। भरः । जारभरः॥ वृणोतीति परः । कन्यावर इत्यपि ॥ गोपः। सर्पः॥ नर्तः। दर्शः। मेषः । अनिमिष इति बहुलाधिकारात कोऽपि भवति ॥ मेधः ॥ लगी प्रमाण्यानन्तरम् ॥ ४५५ ।। मिहिदिहिरुहयो नदभषदिवयः लिविचोरिगाहिचिलयः । तृदृचरयः सूदिस्कन्दी शिषिदृभिवहालुदंशाः स्युः ॥४५६॥ मेघः ॥ देहः ॥ मारोहः ॥ नदः ॥ भषः ॥ देवः ॥ सेवः ॥ चोरः ॥ गाहः ॥ गरः॥ ब्राह्मणचेलः ॥ तरः ॥ दरः ॥ घरः ॥ सूदः ॥ स्कन्दः । शेषः ॥ दर्भः ॥ घहः । रघूतहः ॥ रसावहः ॥ लवः ॥ दंशः ॥ श्राकृतिगणोग्यम् ।। तेनान्येऽपि दृष्टव्याः ।। ४५६ ॥ पति पधादिः ॥ ग्रहिसंमर्दी मन्त्रिः स्याद् अपराधिरवरूध्युपरुधिस्थाः । हस्वो वाभ्वः परिवेरुत्पूर्वी भासिदसिसहयः ॥ ४५७ ।। गृह्णातीति ग्राही ॥ सम्मः ॥ मन्त्री ॥ अपराध्यतीति अपराधी ।। प्रवरोधी॥ उपरोधीति भोगः (२)॥ स्यायी पूरिभाधी। परिमधी॥ विभा. घी । विभवी । द्वयं भोजमसेन ॥ उद्भासी ॥ उद्दासी । उत्साही ॥ ४५७ ।। श्रुर्विशी वपिरक्षी शावसिशीङश्व नेः पराः । याचिसंव्यवहव्यावजा वदवसौ नमः ॥ ४५८ ॥ निनावी ॥ निवेशी ॥ निवापी । निरक्षी ॥ निश्यति निशायी ॥ नियासी ॥ निशायी ॥ न याचते अयाधी ॥ असंव्यवहारी । असंव्याहारीति शफटागणयामनी ॥ शव्याहारी । प्रवाशी ॥ सघादी ॥ प्रवासी ॥ ४५८ ।। . (१) प्रणयति शब्दं फारयनीति व्रणः इति पा० ॥ (२) उपराभीतीयुपराधी । एषन पराधी।

·. .. ८ ख्यिातरुद्गणाध्यायः ।। २५१ नम्पूर्वीदेव स्यादचश्च धातोरचित्तकर्तकतः । अभिवर्भुवस्तु भूते विशयीविषयी च देशे स्यात् ॥ ४५९ ॥ अकारी परशुः ॥ महारी गन्धः ॥ अचित्तकर्तृकादिति किम् । भकर्ता। शहर्ता ॥ केचिन्नपूर्वादि न मन्यन्ते । तन्मते कारी हारीति स्यात् ॥ अभि- भूतवान् । अभिभावी ॥ विभूतवान् । विभावी ॥ गुणैश्चित्ते विशेते विशिनीति मा । विशयी विषयी वा देशः । निपातनात्षत्वम् ।। ४५९ ॥ इति ग्रहादिः । मूलविभुजो महीध्रः पृथ्व्यादिभ्यो सहश्च विज्ञेयः । स्त्र्याख्योषर्बुधनखमुचकुमुदं दायादकाकगुहौ ॥ ४६० ॥ मूलविभुजादेरित्यनेन मूलविक्षन इत्यादयः कप्रत्ययान्ता मिपात्यन्ते ॥ सूलानि विभुजति बनी करोति मूलभिभुजो रथः ॥ सहीं धारयसीति महीनः ।। पृथ्व्यां रोहति पृथ्वीरुहः । तरुरित्यादयः ॥ स्त्रियमाचष्टे स्त्याख्यः ॥ उपसि बुध्यते उषर्बुधोऽग्निः ॥ नखान् मोचरन्ति नखमुच्चानि धषि ॥ की पृथिव्यां मोदते कुमुदम् ॥ दायमादत्ते दायादः ॥ कालेल्यो गृहितव्याः काफगुहास्तिलाः ।। मारुतिगणोऽयम् (१) ॥ ४६० ॥ इति खूलबिभुजादिः ॥ इति श्री गोविन्दसूरिशिष्यपण्डितनीवर्धमानषिरचितायां स्वीयगणर- नमहोदधिवृत्तायाख्यातकदाश्रितप्रत्ययगणनिर्णयो, नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ किंचित्तचित्कथंचिद्गचितं पद्यानुसारतोऽस्माभिः । सुन्दरमसुन्दरं वा तल्लक्ष्यं सहदयैरेव ॥१॥ सप्तनवत्यधिकेवेकादशसु शतेष्वतीतेषु । वर्षाणां विक्रमती गणरत्नमहोदधिर्विहितः ॥२॥ इति श्रीवर्धमानविरचितः स्वीयवृत्तिसहितो गणरत्नमहोदधिः समाप्तः ।। (२) अपो बिभर्ति अन्नं मेघः धर्माय मददाति धर्मप्रदः । एवं कामप्रदः । वर्गप्रदः । शास्त्रेण प्रजानाति शास्त्रमज्ञः । एषमागमप्र इत्यधिकम् ।। , ·अथ गणरत्नमहोदधेः-शुद्धिपत्रम् ॥ पृ०-५० अशुद्धम् शुद्धम् । शुद्धम् गोप्त दुर मनसौ लक्ष्म्यो मनसो . १६-२ उपकुम्भम उद्यद् ऋषीणा आचर्यत श्छन्दांसि समानः समानः २२-२२ पुरा अनस्- १०७-२३ सुजू पृ०-प० अशुद्धम् २-२६ गणनाह गणानाह ७८-२६ गौप्त ३-१६ कारे वार्थी कारवाची १००-१०. दूर - तुव तुवै १०१-२२ लक्ष्यो ८-२५. लोधं न यन्ति- लोभं नयन्ति | १०२-१ १४-१५ चर्दिन । धुर्दिन १०३-१० उद्य १५-१५ मोज़ भोज १०३-२७ ऋषीगा उपकुम्भम. १०४-१८ आर्चयत १६-१७ दीप्त्यादन दीप्त्यादान | १०६-१३ श्छन्दासि १८-२२ नभयन्ती नमयन्ती "-२२ समा- पुरः नः । २९-२३ अन्नस् ३२-२ क्रोष्टमा० क्रोष्टुमा० १०९-३ दुन्दुभि कोप्टमा० क्रोष्टुमो० सेचनम् ३६-१९ काश्यावतानौ काश्वावतानौ | ११४-२४ राहोरत्यम् ३७-६ चैयट चैटय ११७-२१ हत ३८-४ गौकक्ष्याः १२३-१७ पश्चम्य ३८-२७ पायति पाययति १२४-६ उल्यो ४३-२ गोरिय गोरिवा १३३-११ कृश ४५-१४ कोपातका कोशातका १३४-१९ जीव० ४९-१३ नेच्छौ नेच्छायां १३७-१० कृष्णय ५०-४ १६ ६०-३ कुकट । १३८-४ न्मुनेः १५०-२३ दपगण कुकटः कुकटः १५१-२६ वमुञ्ज ७१-१८ १० ९१ १५४-१० जाहः कथमयं, १६३-७ शकाटा सुज दुन्दुभि- "षेचनम् राहोरंपत्यम् हृते. पञ्चस्य गौकक्ष्याः उल्पो कृशा जीवि० कृष्णस्य । , थया यथा कुकट। मुनेः द्वपगया वमुञ्च शकटा ७२-११ कयनमयं ·शुद्धम् । शुद्विपत्रम् ॥ पृ०-प० अशुद्धम् । शुद्धम् । पृ०-५० अशुद्धम् । १६९-७ वैल्वन बल्ववन २१८-१३ व मुकुकु. १९७-१८ सप्ताम्यत्ता सप्तम्यन्ता लम्लं १७३-२२ सुतंगता० सुतंगमा० २९८-२५ मोदनी १७५-१ च्छरीषम् पछरीपकम् २९९-७ भोक्त १७६-६ इन्दस्य इन्द्रस्य २२०-१२ भोजममन १३-१३ भायुवदि आयुर्वेदि "-२५ रउयोद्धत १८४-२ तेन मतेन २२२-१९ वैदग्धम् १८५-२७ अविमारक- २२५-६ माक्षेत्रनम् रित्यधिकम् . २२७-३ दृहन्मि १८६-१४ वसुमि वमुमि .-४ दौहार्दम् १९१-१६ देशा देश २२८-४ विधयच्छन्द १९०-२३ स्वीक्रीयते स्वीक्रियते १९४-२५ द्वैपो द्वैप्यो २३०-२८ याद्येष्विति १९५-१५ क्षत्रियः क्षत्रिया: २३१-२६ यथागोग "-१८ आराज्ञी अराज्ञी २३४-१६ कगणः २०४-७ क्रौप्टकर्णः क्रौष्टुकर्णः "-२५ दद् कद्र २०५-५ पीलुकणः पीलुकुणाः २४४-१० अपरोधातु २१२-२७ इत्यके इत्येके धात्वस्य २१७-३ किसरा किशरा २४७-५ तृफिहः यकुसं मुः कुलम् मेदिनी भोल भोजमतेन रजत्रोत वैदग्ध्यम् प्राप्यम् दुर्ह स्मि दौहार्दम् विधयश्छन्द दुईदु वाद्यविति यथायोग कद्रुणः दद्रु० कुटु : अपरो धातुत्वस्य लफिहः ·.. ओ३म् . अथ गणरत्नमहोदधेः शब्दानुक्रमणिका ॥ अङ्क अङ्कुश श्रङ्ग . अङ्ग अङ्ग अङ्ग अङ्गविद्या अङ्गार अङ्गार अङ्गार अङ्गार अङ्गार अङ्गारक अङ्गारवेणु " ९६-२१ / अग्रतः . १५३-१६ / अकलुष १५२-१६ | अग्निपद २०९-३ २१८-१३ | अकाल २००-५ अग्निवेश १५८-१० ५८-१० अकिञ्चन २२०-८ अग्निशर्म १५०-६ १०-६ अकिञ्चन ८७-२६ अग्निशर्म १३९-१० . १७२-२ अकृतोभय 6-५ अग्नीषोमो ९१-२३ २९४-१९ अकुशल २२५-१० | अग्नीन्द्रौ ६९-१ १७२-२ | अकारी २५१-३ अग्न्याहितः २०१-२५ अक्ष २११-३ अग्नौकत्य ७७-१६ ५७-१७ अक्षर २०६-१ अग्नौकृत्वा १९४-१४ | अक्षकितव ८०-५ प्रन १४-१५ १६५-१७ | अक्षण १२२-२५ २१८-२० अक्षणक अग्रवणम् १६४-२० प्रक्षधूर्त २१८-१९ अक्षभार अग्निशर्म २१४-१२ १९०-११ ३१-१ अक्षशौण्ड प्रघ २३९-२१ अचपल २२६-११ २०४-७ २४७-१४ अक्षिभ्रव ६८-५ अच्युत ११-१८ अच्युतन्त १३५-३ সন' २२५-६ १७७-१४ १५७-१२ प्रगद १७१-२२ १६५-४ अगस्त्य १७३- १४९-१३ प्रगगित २२९-२४ ५७-३ २३६-१९ ८६-२ सगारवेणु १३८-१० अगारधेनु प्रजपघ २१४-५ १२०-१४ १३८-प्रगपाद (३-१९ १३-२३ अग्नाविष्णु २४०-१२ अजबस्ति ३१-१८ ११-१० 'मनिममीरगी ६९-८ सजमार ९४२२० १४५-६ | अग्निवेशदशेरक ३६-२ अजमारक म भिनष्टत २०६-२२ अगदुन्द १०४-५ ८०-७/ अंग्रे २१०-२६ / अग्रवणम् . १९२-२ अक्षयूत अङ्गिरस् अङ्गीकृत्य ७४-२१ अक्षि ७८-१९ अङ्गुरि अङ्गुलि अंशु अंश अंशुक २४३-१६ प्रज १५७-१३ | प्रज , अंस मजक ११२-१ अजधेनु अंसभित्ति अंसभार मेमार अग्निशर्म अकस्मात् अकशाय अकशाप ·गगारत्नमहोदधेः ॥ १४४-१४ | अतीव अजिरवती २४४-२७ / अधोनाम ७२-१७ ५३-२३ | अध्वर १५०-१ -२१ | अध्वर २०२-५ ४५-२ अध्वयु २२६-२२ । १४५-२ अध्वन् २०६-१ ६३-११ अध्वर ६१-१३ ३०-१८ अध्यापकोदिता ८४-२१ २०-७ अध्ययनतपसी ११-१४ १२-३ अनुगङ्ग २०१-३ ए- १० अनन्त' १२०-२६ १६४-२१ | अनहुह १०-१९ अनडुह १३७-१२ २७-२४ अनडुह १५८-१० २२९-१२ अनडुह २०३-३ २०४-१ ४५-१९ अजस्तुन्द १०४-२४ / भण्डर अजवाप १९४-१६ अण्डम् अजस्त्रम् १९-२५ | प्रत् ३८-१० अतसी अजाविक ९२-४ अतिथि अजाशत्रु ११३-८ अतिखर अजाकपाणीय १३३-२० | अनि अजिर अजिर १७३-२३ अर्थ C-१७ | अथकिम् अजिनफला ४०-१ अथर्वन् अजीगत १३७-१० | अथो भजैठकम् अञ्जन २४९.-१५ अदोरुप अञ्जनक २२४-२३ असिन अजनिक २२४-२२ अद्य अनुलिक २२५-१ अद्धा अञ्जनागिरिः -२४ अद्य द्वितीया अञ्जमा २०-१८ अजीकूल १८५-२४ प्रद्यपञ्चमी अञ्जिकूल अज्ञातक 'अदाकृत्य १२८-२० नधरेय अट्ट २४५-२१ अट २४५-२३ अधिकारी अटाट अटाट्या २४५-१३ अधरोष्ठम् १५४-५ ९२ -१५ सदस् १४-२० अनही २०-१७ : अनड्वाही अन्तिषत् " २१ | मधमर्ण . 80-२५ अनभिहित " - अनभिनान १०-२४ अनिधि ७७-२० / अनिपुण १४-८ अनीक अनीश्वर ६५-१८ ६७-२६ / अनुकूल १९०-९ मनुगत ११२-२२ अनुगणित १६२-२ अनुगुणित २२२-२५ अनुघरी २२४-१७ ११३-७ / अनुचारफ १४-१०/ अनुजन १९२-२ | अनुदृष्टि ३४-१ १४२- १४५-१७ २२५-११ १०८-५ ५३-१८ २२५-१० २२४-१६ २१४-१ २३०-१ "-१३ ४१-२१ २१५-१० १-४ १४५-७ ६४-३ अष्ट्रारक मणीय अणु अणु अणुक अणुक १३-२० अधमशाख ३३-२० अधिदेव १४४-१६ / अधिपति अधिपति १२९-१७ | अधिराज १२६-१७ / अधिभूत १२४-८ अधुना १७२-२५ | मधेनु, .

·अन्योन्यस्य "-५ अन्यभाव २००-२६ | अन्वक्ष २००-२६ / अनुयप २०९-२० | अनूप २९-२६ अपर अनुक्रमणिका,॥ মুসল্লি १४६-१० | अनुसीर २०१-४/ अन्यतर अनुतिल २००-२८ अनुसीत २००-२८ अन्यतरेधु १४-८ अनुनाश १७१-२० अनुसूप " -२६ / अन्यत्र १२-१ अनुपथ २००-२८ | अनुसंवरण ११२-१८ अन्येद्युः अनुपथ ९५-११ / अनुसंवत्सर ११२-१६ अनुपद ३२-२४ / अनुसृष्टि 2-१७ | अन्यभाव २२२-१६ अनुपद २९२-१० अनुहोड १२९-११ अनुपद अनुपान १९४-१४ अन्वक २१-११- अनुप्रवचन २०२-१९ अनृत २९६-१२ अन्ही ४८-७ अनुभङ्ग २०१-३ अनुशंस २२५-१० अपजग्ध ३४-२० अनुमाष २००-२८ अनृशंस. २२७-१ अपदग्ध अनुपूर्व २२४-४ भनेकप ६०-२१ अपदक्षिण अनुयुक्त २००-२ प्रपधारय १३५-२३ अनुरथ अनुरहत् १२-१३ | अपर ६१-३ अनुग्हत १३-२५ अनुरोहण २०९-२२ अन्तरा १८-११ अपराधि २५०-१७ अनुलेपिका १८-१४ अपराह्न ५५-१३ अनुलोम ३४-२१ अन्तरीप १९४-१५ | अपरापहाणा ३९-१९ अनुपठित २२९-२६ / अन्त १२२-२५ अपरेछु १४- अनुवचन १६२-१२ अनुवंश २००-२६ / अन्तेगुरु ७१-२ अपस्तम्ब अनुवादन २०९-२० अन्तेवासि E७-३ अपिधान ६२-०२ अनुवासन २०९-२१ | अन्तस्य अनुवाक अन्दोलि २२५- २१५-१४ २४७-३ अपिशुन अनुवेशन २०४-२०॥ अन्धकार ५८- अपूप १९८-१८ - अन्य २६-२२ । अपूप २०६-१३ अनुषण्ड १९४-१० अन्योन्य २७-१२ अपेहिप्रकमा ८७-२१ अनूपण्ड अन्धकवर्तक अनुशतिक १९९-२१ १२२-२७ अपेहिस्वागता ८७-२० अनुष्टुभ १६२-१९ अन्यत् ११-१४ / अपेहि द्वितीया , "" मनुसात २०१-२ अन्यतर २३०-१ | अन्त २०१-४ अन्तर "-१६ | अन्तरेण ११२-४ अन्तरे १२-१० अपरसमम् - २१५-८ / अन्तर २०६-१९ | अन्तादी ६९-२ | अपवद १५६-६ १८९-१७ / अपिराधि २२४-४ १३३-८ अपेहिप्रघसा अन्यतः - १४४-२१ अपेहि विघमा ·४ ४४-२५ १५२-५ -१२ १८६-२० अयुत - १९२-९ अमुष्यकुल २२३-१९ अमुष्यपुत्र १६०-५ अंमुष्यकुल अभिधान २२३-५ | अम्बर गणरत्नमहोदधे:- अपेहिवाणिजा ८७-१९ अमितौजस् १३८-२७ | अयःस्थूणा प्रबन्धक ३४-२४ अम्मीज २३७-१२ अयःस्यण अबद्धक "-२५ अमुत्र २१-७ | अयि प्रज २३७-१२ | अमुत्र अभय १५८--२४ अमुष्य १५०-७ अये अभयजात १५८-२४ | अमुस्मिन् १८६-२५ अरर अभिगम २२९-१२ | परम् अभिजात अरस अभिजित १९-६ । अरट्स ५५-१४ अमूला ४०-३ সুত্ত अभिधानतः १२३-१ अरण्य अमृत ६०-१९ अभिन्नतर १२८-१३ अरराका अस्न २३९-१८ अभिभूतवान् २५१-४ अरथ्या अन्न अभिमनस् २२१-११ २४५-१ प्ररम् अन्नस् २१-२२ अभिरूप पराली अभिरूप २२८-२२ अरविन्द सम्बर २४३-१० अभिहित ३४-२ | अम्बरीष अरिसूदन ५८-१० प्रभीक्षण २२२-२५ भरिन्दम अम्बरीषपुत्र १३९-३ अरित्र अभीक्ष्ण १०-२३ प्रस्वा अभ्यवकाश १४४-७] अरिष्ट अभ्युन्नति २१२-१. अम्भस् २१६-१ अरोहणी अच २३९-१५ अम्भस् १३८-२७ / अरोहण अभ्र २४५-१४ अम्भोज '६०-१८ परोहण १४०-१८ प्रयस अन्न अरुण १७६-१८ २१७-२१ प्रयथातथ प्रभावकाश २१५-१ २२५-७ / अरुप अमरी ४३-२७ प्रयथातथ्य अयथापुर अमा ५-१२ अरे अमात्य ७७-२० | अयस्कुण्ड २४-१७ अमावस्या अमावास्था प्रयस्काण्ड प्रभित्र २००-५ भयःस्थूग मित्र १४८-- अयास्थूगी ४४-२४ अर्कलुष २४३-१८ २४७-१२ १७७-१ १४८-१८ १७७-१७ १८१-१३ १५८-८ १४८-१७ १८-६ ४-२ २३७-१२ २४-२२ १९१-२२ १८२-२६ १७६-१३ १७६-१२ ४१-१८ १८१-२१ १७५-६ १०५-१० १७६-१३ १३८-६ ३८-२२ भरिश्म २९५-१ अम्बिका २२५-८.अरुण 2- अररे -- १७-८] अयस्कान्त २५-६ अर्क अर्क १८१-१० ९५३-१५ १७३-१४ १७३-१७ ३२-२ अर्क ·मणिका ॥ Ac ६२-२१ / प्रवादि अकलुष न ७-६ अवश्य २४७-१२ | अवश्यम् अनुक्रर्मा सर्कलप ११३-१६ अर्पितोत ६४-२१ / अवस्यन्दन १८०-५ अर्कचन्द्रौ ६९-२ अर्बुदः ५६-१५ / अवस्यन्द १९०-५ अकलूप १५२-१५ अर्म २५०-२४ अर्कलुप १५२-१६ अर्वाक् २२-२४/ अयक्लिन्न पक्क ६४-२४ अर्शस २३९-१४ प्रवटकच्छप ८२-१५ अर्कवन १५३-१५ / अह १५३-२४ अवदातिका अर्गल २०६-२० अर्हन १२७-४ अवधारित २३०-१२ असा १७८-२३ अर्हत् २२२-४ अवमुक्त २३०-१२ अर्णव २३६-७ अलका ५२-२२ | अवमुक्तोपानरक ६-३ अर्जुन १९६-१४ अलङ्कारवती ९-१७ / अवर २८-२१ अर्जुन १७९-३ अलिगु १५८-१९ / प्ररोह २३५-१८ मलम् अर्जुन १३६-२७ २२९-१४ अलम् अर्जुन १५३-११ १९-१० अलस २२२-२] प्रवासि २५०-२४ अर्जुनभीमसेनी ६९-१४ अलिन्दी ४१-२४ | अवसान २०३-२४ अर्जुनपुरुषम् ९२-२५ अलीक २००-५| अवरसम ७३-२५ अर्जुनपुरुषः अलीक १९६-१७ अलीक अर्जुनशिरीषम् २६ २४६-१८ अवसानविरस ८०-११ अर्थ १४२-४ | अवस्कर २१३-३ २०४-१९ अल्पशः अर्थधर्मा १५-१४ प्रवि ६८-२५ १२८-२५ अर्थकामो "-२६ अल्पदृश्वा ८१-१८ / अवरोधि २५०-१८ अर्थशब्दो "-२५ १३-२० अवरोहित १८१-१९ अर्थगत २०-२० अविदूर २२५- अर्थकृत्य अवका ५२-२२ अविषम ७७-१० ७३-२४ अर्थप्रवीण प्रवकरः १०४-२१/ अवेरे ८०-४ १०-१५ अर्थतः अवकल्पित २३० २ अवोष. २०६-१७ १२३-१ असिन २०४-१ अवगणित "-११ अवकीर्ण २२९-२४ भव्याहारी अर्द्धवाह २५०-२४ २१३-८ २५०-२४ अर्द्धजरतीयम् १३३-१० अघट ४८-१७ अर्ध ५३-७ अवतंस १८७-२० अर्धस् ६२-२० अवतण्ड १७७-१३ अधिका १२४-१९ अवनत १३४-१४ २३६-२७ | श्रवसाय प्रलेखन . अव ७०-१७ अवस्, 3 अव्यय अवट १०१-८ | अवाजी १५७-११ प्रशनि ५६-१६ / अशनि १९६-१५ / अशनि १७६-१८ / अशनि ·६ . १९६-१७ / अस्त्र गणरत्नमहोदधे:- अशीतिपदी ए४-२४ अश्वावतान १५६-३ | अम्ति १७३-४ अशोक ६०-२१ | अटक २३५-१६ प्रस्तु १७-४ अशोक १७१-४] अष्टकिक २३५-१ अस्थि १६९-७ अशोक १४४-१० अष्टका २०५-२४ । अस्मद् प्रम १७७-१४ | अष्ट १३८-५ | अस्मभ्यम् ४०-१४ २१०-२२ | अष्टम २०७-१३ | अस्यहत्या ११२-३ अश्मरथ १५-८ | अष्टम २१५-२६ | अस्यति अश्मर १७०-२१ | अष्टापद ५६- अस्यहत्वा प्रश्मन् १७१-२१ अष्टापदी १४-१४ | अस्युद्यत ७१-२५ प्रश्नीतपिबता ९०-१ अष्ठीवान् २३१-६ / अस्त्र २४६-१६ अश्र १५०-१ | अस २३६-२६ प्रश्व १७८-६ | असङ्कला ७५-२४ अस्त्रव्याड ७९-२६ अश्व २०६-२१ | असंकति १५०-२६ / अस्मद् अश्व २१०-२१ | असम्प्रति ७३-१७ | अह अश्व २९३-२ असंव्यवहारी २५०-२३ अहह प्रश्वकुञ्जर ८५-१६ | असायस १७६-१९ | अहहा १५०-६ | असि १७-ल अहकम् अश्वत्थामा १०१-१२ / असि ६१-३ अहरगि १००-७/ असिनास १९६-२१ प्रहपतिः अश्वत्थ १७८-१२] असिहत्य ११२-४ | अहःपतिः अश्वत्थ १८१-१८ असिबन्ध ११६-१६ अहपुत्रः अश्वत्थ २०५-६ असु २४३-४ अहःपुत्रः अश्वत्थ २१२-२३ असुर १९६-३ | अहस्कर २५-१५ १७४-२२/ असुर १७७-५ | अहमहमिका ८९-२६ अश्वत्थकपित्थौह-१४ असुर २४०-६ / अहंपूर्विका ९०-१४ अश्वपति २४७-१५ अहंप्रथमिका अश्वपत्र २०६-१९ असुल प्रहा अश्वप्रपदन २०९-२४ | असुर २०५-२४| अहाय -१२ अश्वपाली १४७-१२ | असुर १३४-७/ अहियोग अश्वमतल्लिका ८५-२४ | असुर १३७-२० / अहिंस ११६-१३ ३८-११ | अस्तम् २१-१५ / अंहीक्ती प्रश्चावतान ३६-१६ | अस्त २१-१५, अहो. १०-१ अश्वल १२-२२ १२-२४ २७-७ ४८-१९ अश्वत्थ " . प्रश्वत्थ १६२-१ / असुर ४८-७ ३१-१७ अश्वा ·७ १३-१६ मादृस्यली ३ ४१-२३ आनुषद् १५३-१७ पाढजी १७३-१७ आकर्ष प्राकथम् .१७३-१५ प्रानर्त লুদবিকা। (आ) आज्यानुवाक्पे ९१-२३ / प्रादित्यव्रत २१०-१३ माटरूपः १९९-२१ प्रानन्दी मा ४२-8 १६-९ आनट प्राकाश ५६-७ ५३-२५ आढकम् ५३-१४ | आनुषक् प्रकाश २००-५ २१-१७ माढकी आकाश -१८ "-२३ | भानुतिः प्राकन १९६-२७ प्रायः आकर्ष १९७-२२ १०२-१९ प्रानुराहति ११७-१ मागीवि माक्रन्द २१२-१२ १४४-१६ आनुष्टुभम् ११७-२५ माण्डर २४४,२६ | आनुषुकः आकष ११९-५ --२६ आण्डायन १७२-२५ अनुगादिक १३२-१२ २१३-१ प्राण्डीवत १०४-२६ १९५-१५ आकस्मिक मात् ११-६ १३२-१२ प्रानकस्थ १९६-८ मात् पाखनिकयकः १५-११ ८१-२८ आनुडुह्य १७३-१५ आतङ्क आख्यान १८४-२० प्रात्मम्भरिः प्रानृत ४८-१८ १६८-२४ माख्यात प्रानृशंसि ७६-१ १८८-२३ प्रापिक्षिति 98-४ ३७-१ प्राग्रहायण ११८-२१ प्रापिशलि "-७ प्राग्नीध्र आतपरमगीय ८०-१३ १९९-३ प्रापच्चिक ४७-७ ग्रिया प्रात्ययिक "-२४ १३२-१० प्रात्मकामेय मापद आग्रयणम् १०५-६ १६८-१८ सातव प्रापत्काल श्राग्रायणी १५३-२१ १९२-२१ सातप १८१-५ १३-२० आगारम् आमलकी ४६- प्राङ्गुलिक १८४-८ १३१-२१ आमिष प्रादह ५८-१५ १६-२२ भाङ्गुलिकी प्रामात्य ११०-१५ आदङ्क १७-८ आचारनिपुण ७९-२६ | आद्यन्ती आमिषी '१८०-१६ ८९-४ श्रादित्य चन्द्रौ ६९-३ आमित्रि १९०-७ आचोपचम् "-७ आदितः १२२-२४ २२१-२१ मानात आच्यपदि ९६-२८ आदित्य १२७-४ २३०-१ आचर्यम् २०४-२९ श्राद्यवसाने ७३-२३ १३५-१ प्राध्यशिव. आयतीसम "-२५ १८९-१० आज्जीकूल १९५-२३ / आदि १९-२४ आयःस्थूणी आजमारक १४०-२० आद्यन्त २०२-७/ प्रायःस्थेगी २०२-३ आताली आग्रहायणी ४७-१७ आत्मचतुर्थ . प्राम् १२० -२ आथर्वण प्राचपराचम् प्रान ९१-८ आयतीगव - - प्राच्युतदन्ति ४४-२३ J ·. २१-१९ १८२-८ / आस २००-२१ / आसन्दी ४२-ल ४५-१ आसन १०४-२५ "-१३ गगुरनमहोदधेः- मायाम २३५-१० (आर्जुनायनक) १६९-३ अाशु प्रायास २३५-१९] पारि १७६-१३ आपाढ ६०-१७ आयुध ५५-२६ | आरुचि आयुर्वेद १८३-१३ आरोहण मायुप २०४-१५ प्रारोट आस्थानी २३५-१८ ४४-११ आयुक्त २३०-१३/ पालम्बी प्राराव ५९-२६ मालक्षी ४६-४ आस्थाकृत्य ७७-२८ आरट्टी ४५-४ालजी आरटी "-५ | आस्कथम् ४२-२ प्रालब्धी ४६-१० आस्पद १०५-६ आरकूट ६३-२४ | आलिगव्यायनी ५१-१६ | आसन्दी आरटू ६७-१४ पालम्बीकृत्य ७६-१५ | आसुति १८०- आरदायनि ६७-१४ | आलम्बि १८२-१५ | आसुरि १८-२० आरटायनिचान्धनि६७-१६ आमापी ९६०-४ आसुत् आरटायनिबन्धनि ६७-१७/ पालोष्ठी ७६-१६ प्रास्य २०५-१ आली भारद्वायनिबन्धकि " . ५-१६ मास्या आलेखन १४२-४ प्रारवध १०२-१८ आस्तिक २२४-११ आराजी पालीढ १९५-१७ १४४-२६ / आसेक्ति आवसथ प्रालि २१८-१५ २१५-१ प्रास्त्र प्रावय आराधय २२३-१४ १९५-६ आवसथ २४९-५ १२१-१४ आहोस्वित् प्रावास प्राायणी २०४-६ ५१-२८ आहि, भाद्रकृत्य आवान्तरदीक्षी २१०-८ ७७-२६ आह आविः १५-१६ "-२७ आहिताग्नि आविष्कृत्य ७७-४ आईपदी ९४-१२ | आविदन्तीय १३५-१ आहूतब्राह्मण ७१-१७ श्रा वृक्ष E८-४ १४०-४ प्रावत माहरचेला १६८-२४ प्रार्यश्वेता १४२-३ | आशु १८-२५ प्राहरवसना आर्य ४-६ २२-२३ । आश्वक्या प्राहरवनिता ३७-२७ आर्यहलम् "-२२ आश्वस्थि १९०-१७ आहरवितता आर्द्र ६०-४| आश्रम ५७-७ / आहोपुरूपिका ८०-१३ प्राथमिश्र १०२-९ | आहिसि आगयण १०४-१८ इकट १८०-२६ प्राशन १९८-३ | इकट, २१६-२३ २३०-५ २३६-२६ २३७-२४ आसुति प्रारा १५-१० १७-१५ - प्राकृत्य 90- d . ८६-१ माशीविप १०९-१० आश्चर्य १९०-१२ १७७-२२ १७९-१८ प्राईवक्ष .

·अनुक्रमणिका ॥ इ १३-२३ | इन्द्रायुध १६६-१६ / ईया "-२० इक्षु ४६-३ २४७-८ उच्चैः १६७-६ / ईषत् इकस ५८-१७ २१-१२ इन्द्राविश इक्षुक १२५-२ इन्द्रालिश २३०-२२ इन्दुमौलि (उ) इक्षु ७१-३ १९८-६ उको इन्द्रोद्यान इक्षु १६६-२३ १०९-२० उक्थ १८२-२६ इक्षु इन १८०-२ १४०-१२ उथ १५८-२१ शक्षकीय इभ १७०-१४ २१९-२० / उक्षन् १६५-११ इक्षुभार २११-१ इमकान्त १६-१९ उखा २००-६ इहा १८१-१९ | इमस् २४४-४/उखा ४१-४ इडा २४०-१३/ इयस् २४३-११ | उख्या : १८८-१६ इतः १२२-२७ इरज "-१३ | उच्चनीच ८९-२६ इत् इरध् १२-७ ५-१६ उच्चावच "-२१ इतर २४७-ल २७-१२ उच्चार २१८-२१ इतर - इला १८४-२ १९-९ इतरा इला १४४-१५ २४०-१३ उचित १२२-१३ इतरेयुः १४२-३ उज् १२-२४ इतिश इव १५०-७ ४-२२ | उज्जयनी १९५-११ इति इषु ६३-२२ उज्जहिजोडम् ०-६ इतिक इषुक १४०-४ १२४-१५ उज्जहान १९५-१८ इतिहास "-१७ इतिह ५-१७ इषेत्वा २४१-१० उटज ६३-३ इतिह ५२- उप २१३-२४ २७-२४ । इष्टका १८०-४ इदंपर २२२- इष्टका २१३-२५ इदंयुग २१५-२७ उडुलोमन् १३७-९ इद्धा ०-२५ इह द्वितीया २९-२४० १९-१० इधमाबहिषी इहपञ्चमी E१-२३ ८९-१४ | उताहो ४-१० इहपञ्चमि इन्द्रजनन "-१५ | उत्तम २०३-१५ १८९-१७ इहलोक ११२-८ | उत्तमर्ण इन्द्रवृक्ष १८०-२४ ६५-१० इन्द्रशर्मन् १३८- (ई) सत्तमशाख इन्द्रहू १५८-२१/ ई १३-२३ / उत्तुप २९३-२५ इन्द्रावधारिताः ८४-२२ ईयम् २४४-५ उत्कण्ठा २१८-१ इन्द्रावसान १६२-१४ ईश्वर २२३-१९ / उत्कर्ष २९८-२ १४-८ | इला १८३-१४ / इषुध २४३-१५ | उज्जिहान २२३-७ इष्टका - २३६-७ / उडुप १९०-8 / इटि ई १९०-९ ·१० गगारनमहोदधेः- "-३ / उपक 4-१४ उहासि उद्दासि २०१-१५ उत्कर १८०-२३ | उदञ्चन १७५-८ | उद्वाहनी ४-७ उत्काल ३०-१५ | उदस्थान २१६-१३ | उन्मनस् उकोश १८२-८ | उदकशुद्धि ११३-२] उन्नेत २२७-२३ उत्थापन २०९-१८ | उदभृज्ज ११५-२ उन्मृजावसृजा उत्पचनिपचा ८९-२० उमेघ ३२-१८ उत्पल ५७-२८ उदन्वान् २३१-४ उपकलमक उत्पन्नतप्रा ७१-१४ उदपान २०२-१४ / उपरिमेखला ३०-२२ सत्पत्यपाकला १०-१२ उदर २३२-३ | उपवास ५९-२२ उत्पतनिपता - २० उपान १०३-२४ उपशरद ५-४ उत्पात २०१-१८ उदपान १६२-१९ उपविपाशम् ९५-४ उत्पाद २५ | उद्गृहीती २३०-६ | उपचतुरम् सत्पुट' २१३-२५ | उद्गात २२७-६ उपतदम् उत्पुत उद्धवरोत्सृजा ९०-१७ उपजरसम् १४ २९-१५ उद्धानम् १००-२० | उपनिषद् २०२-२१ सत्तरक १९१-७ उत्तरपद १९१-७ २५०-१९ | उपनिषद् उत्तरपथ २४८-३ २५०-१९ | उपनिपद् २०७-२५ उदारी ४९-४ उत्तराश्न १७७-१६ उत्तराहि उदासीन २२४-२१ / उपगूढ १५-१० उदश्वित् १९८-१२० उत्तरात् "-११ उत्तराधर उदुम्बर १६७-७ / उपाकृत २२३-२४ उत्तरेयुः उदुम्बरकृमि ८१-१९ १४-८ उत्स उदुम्बर २१-६ १६२-१० उत्मक उदुम्बरमशक २१३-२३ उदरावसना उपसित ८८-१८ उस्माहि २२-२३ २५०-१६ उद्यमविधमा ९-१३ उपोपानहम् २५-१४ उस्माद २३७-२६ उद्यान ६५-१ उस्माही २३५-१४ उद्दण्ड १७५-६ उपकलाप उदस्थान १६३-११ उद्दाम २३५-७ | उपस्थान उद उद्दास उपस्थान -२१ उदकंहत्य ७७-२६ उद्यम ३५-१७ / नपमीर उदफ २००-द्यम ६२-१६ / उपधाता २०२-१५ / नद्यतामि ७२-२४ / उपवाम "-११ दफ -३२-५ उद्योग ५४-३ उपयोग २२१-२२ / उपनियपा स१२ / उपयम्ती २१३-6 उपनिपद् २१३-६ ९७७-१५ १३७-७ / उपवास २३०-१० ८१-१९ | उपानस १६९-३ उपांशु .८२-२४ / उपास्ति २१३-१५ ५५-१६ / उप्तगाढ २००-२२ R05-3 - ·७- उलूखल १८५-७ | उशीर २३०-७ २६-७ अनुक्रमयिका ॥ ११ उपवेश २१३-१०/ उभयाकर्णि "-१० उलूखलमुसल ६५-४ उपदेश "-१६ / उभयत १२२-२७ | उलूग्वनमुसले ९१-२० उपनिजस्त -१६ / उभाञ्जलि १०२-२३ न पहस्तिन् "-१७ | उभादन्ति ५-१० उशीरवीजम् ६७-१८ उपवेश "-"| उमापाणि "-" उशीरबीजा उपस्य "-१८ / उमाकर्णि उशीरवीजसिञ्जास्य उपस्थान "-"| उभाबाहु "-११ ६७-२२ उपयार्स २१४-१५ उभाहस्ति "-१३ उशीनर १३४-१३ उपस्थान २१६-२४ उम् ७-११ उशीनर १३६-५ उपराधि २२४-४ उमा ४२-२५ उशीनर उपसादिता २२९-३२५ १६२-१० उम्भि २९७-५ उपकृत ४-२६ उभि २४७-३ उषस् २४३-५ उपपादित उररी ७४-२५ उपर्बुधा उपयास २३५-११ उर:कवाट उपसत् २४०-१८ उषर्बुध २५१-१२ तरन १६५-१० उपसदि २४८-३ उषान २४१-१२ उरल १७२-१९ उपानत उष्ण १२-१८ रस २३२-५ उपावत् "-४ उष्णक उरण उपस्तुत् उष्ट्रखर २-२१ उपचार उपभृत् ३-२ उपमा उपरुधि ३९-२३ १३२-१७ उपधारय १३५-२३ उष्णिक उरसा २०३-२५ उप्तगाढम् ६५-१४ उष्णिक १६२-१९ उब्जककुभ उरस् . ११-६ ३५-१८ उरस्ः उभय उष्ण २७-१ २२१-१० उरस् २४३-२१ २७-१० चरस्यः १३०-१७ उष्ट्र १७५-१६ उभय ४३-१६ | उरु उभयेद्यु १४-५, उर्दी १२७-१६ उभयद्यु "-"उर्वशी २४०-१२ उभयाजलि उभयादन्ति २५-१५) ऊक उभयापाणि "-१० उल उभयाबाहु -११ उलूक १६४-१९ | ऊकावकल्पिता ८४-२५ उभयाहस्ति ५-१३ उलूक १५८-५} जम्- ६-१२ १३२-१७ / उष्ट्रशश १२९-१६ | उष्णिहा २५०-१८ उपाय २२-१७ उष्णिक १४७-२६ १६५-८ ४६-५, उष्ट्रग्रीवा- ऊ ९७-९| उर्षभुद् १३-२४ १६६-६ १७२-१७ / ऊक ·१२ -कढभार्य जधस् 1-२६ | ऋतु L जरीकल्य जरीवत् জলাধ कर्णनाम ऊर्गा कर्णावत् कदम कध्वंदम कर्यमुहूर्त जर्वदेह जवंदेह Re-C एरण्डक १५-७ १८७-६ / ऋष्टिपेण -ऋष्टिषेण जर्वकाल जर्मि ऊप २३०-१९ ए गयारतमहोदयः- . ७०-१७ | ऋजनी १९५-४ / एहि विघसा ८७-२० २०६-१ ऋतभाग १५६-६ / एहिप्रघसा "-२१ ७४-२९ । ऋतम् ८-१४ एहिमकसा २००-२ | एहीडम् ८८-१९ १४१-२६ | ऋत्विक २२३-७ एहियधम् ४-१६ ७१-७ | ऋते १८-१८ एहिरेयाहिरा ९०-१० २१०-२२ | ऋश्य ४५-१८ एकपदी १६०-६] ऋषि २०१-१६ / एकतः १८२-३७ १८६-२० ऋषीयती १२५-१३ .-२३ | ऋष्य १७७-११। एक २७-२३ "-२४ | ऋषय १८०-१८ एक १४३-१६ एकलू "-१३ १५६-८ | एकपलाशिका १८९-११ १९२-२२ (ए) एकशाख १९०-९ १३-२४ | एकग्राम "-१० २३९-१ एकपदे १२-२२। एकतर -१२ १५-९'] एकवृक्ष १७०-२३ | एतर्हि एकभक्त २०७-१३ "-१० एकभाव २३४-" | एहि १७-८ / एडका २४-८ एतत् ३७- एरका एक २७-२३ / एला २४२-१८ १३-२५ / एडका ३९-१४ (ऐ) ९१-८ | एकपुष्पा २०२-४ एष ९७-१ १५९-१ | एवम् - १५०-१७ एपणी ११८-२० ५१-१० ऐकभाव १२७-१० ऐकद्य २४८- एरका १४-११ २०१-१३ | एड़का ऐषुकारिभक्त १६९-२२ १५०-१२ / एकान्त १८२-१५ | एहिवाणिजा ८७-१७ ऐन्द्रायण ऐहलौकिकम् १९२-७ २१८-१६ | एहिस्वागता १७६-६ २२०-११ / एहिद्वितीया १७७-१ २० ऐरावत ऊषर २६९-१ | एधा ऊपर ऊष्मन् जष्मन् २३३-१७ | एन २२२-१५ १४०-६ १४०-७ ऋ . ऋक्सामे ऋक ऐ १३-१ ३-१३ एकपदि ३-१६ | ऐकाग्रतः १०५-१२ / एषणा ५२-१३ | ऐतिह्य १२१-७ ऋक ऋक् गयन ऋगिन्य ऋचभाग ऋजीय ज ७२-२७ "-१९ | ऐरस् ·१३ "-१७ करडू, "-" . १३५-१ कण्डू कराटक ७१-१ २३९-८ २३३-१ २४२-८ २४५-१ २१८-१० २४५-१४ "-२३ ३-२६ १७८-५ ६-४ १०-४ १७०-१ ६२-२० २०६-१५ ५१-९ ५६-२१ /-कंकट १८७/ कंथक अनुक्रमणिका ॥ (ओ) प्रौदमेघि २०५-१६ । कण्ठेगछु ओ औदवापि १३-२४ भोकगी औदवाहि ४६-३ कण्डू औलपि ओजस २४५-२ मोडवि औदति १३४-२३ .१३५-१ कण्डर मोदन २०६-१६ (क) प्रोदन २०८-१७ / कं ४-७ कराव प्रोद्य २४५-२५ कम् २०-२ | कण्डवा ओदन प्रोदन प्रोम् ११-५ कंस २०४-१ ओम् २०-१ कंस प्रोष्ठ कंस २०४-२८ कवाट (औ) कंकट औडायनभक्त १७०-५ कंकट औदमजि- ११५-१६ नीजिहानिः कटिल "-१७ औज्जहानिः १६२-२० कटुमन्थ, "-१८ श्रीदनजि ककुम ६४-१० कटुक ११५-१३ मौदन्यि ककुभ १४१-१८ कटेट ककुत्स्थ "-१३ कटोलपाद औदशुद्धि ११५-११ २३९-१० कठेरणि औदकशुद्धि ११५-११ कच्छ औदचि १९४-४ | कत १९४-२४ प्रोद्गाहमानिः ११५-१५ कञ्चुकं २१८-१३ / कत औद्गाहमानी २१८-6 / कत् ३५-६ १८२-६ / कतम फटोलपाद औषध ३२-५, कथम् औपचेय ११९-१८ कडारजैमिनि ६-२२ / कथा श्रीपध १२०-२० कपाक १२६-१३ / कथञ्चन प्रौपयक १२३-१७ कण्टकारी १६६-१४ कवञ्चित औपविन्दधि १०-१६ कण्टकमर्दन २१४-१५ भोद्गाहमानि १८०-१७ | कण्ठ, ५३-३१ केचन १५७-१८ / कच कचन ५९-२४ कच्चित् १६७-४ / कट ६०-३ कटक १७७-२२ कटक १७८-१२ / कटा m "-१२ / कटी ककुप , ३१-२१ ३१-२१ ४७-३ ३-१८ ३३-१२ २०४-१९ १९०-२ १०-२२ कच्छ कज्जल औरसलङ्कट कठशाठ ९३-१८ / कत - कडम १५८- १४-१५ १९८-६ ३-२६ १५७-१८ १३२-१६ ४२-१८ कथक १५८-0 कदली ·१३ गयारत्नमहोदधैः- कवन्ध १२६-११ | कम ५८-६ | करीर ४-करीर २०५-६ २४७-१८ कदरी कदम्ब कदम्बक कदल कदाचन करीर कमक १७२-१० फमन्दक ३-२६ | फमन्तक ४४-११ कदासत्त १२-१ २४६-१७ درتوو ४१-२० कर्कन्धु कर्कन्धू कनल कनिष्ठा कन्दर कन्दर कन्दर कन्दली कन्यका कन्दल कन्दल कपट कपरिका कपलिका कपाल कपाटिका कपालिका कपि कपिष्ठल कपित्थ कपित्थ कपिष्टिका कपिलिक कपीवती कपोतकीय कपोतपाद कबरा कंबरी ३३-१५ करीरी ३४-१६ करीप ३४-१७ कमली ४८-४ | करीरवान् १४४-१७ / कमला करुण १७५-२२ | कमल १८२-८ / करूश १४६-२० | कमल २३७-१२ करूष १७०-२४ | कमलकीरक १३-२४ | कर्कटी २४७-१० कमलभिद कर्करी ६१-२० | कम्पन २९५-२७ कर्कट ४५-४ | कम्पिल १७१-२६ / कर्कन्धु ५२-२२ | कम्पील २४७-१० कम्बलहार ३२-६ २१८-८ कम्बलाश्वतरौ ९१-१८ | कर्कन्धू ५३-१९ | कम्बलिका १७२-२७ कर्कन्धू २४७-१३ | कम्बोज २०४-६ | कर्ण "-१४ कम्बोज १९४-१४ | कर्ण ५-१६ | कम्बोज १३५-१७ | कर्ण १३१-१५. कम्बोजमुण्ड ८७- कर्ण 2-१३ ५२-१७ | कर्ण १९२-४ | कर्ण ३४-५ '२१४-६ | कर्ण ६०-१७ / करट "-9/ कर्णक १००-८ करभरासम ६९-७ | कर्णक १३१-१६ । करस्कर १०४-लकर्णकार १२६-१२ कर्णकग्राह करभ २४७-१० | कर्णवेष्ट १७०-१४ / करवीर १७१-४ कर्णवेष्टक (३-१९/ करि २४९-६ | कर्णाट ४९-२८ करिपथ १२७-१४ | कर्णाढक करीर १६७-६ | कर्ण १५८-८ २०५-६ १०३-१ २०५-८ १८०-१६ १६६-२३ १७३-१३ १७४-२ २०४-२३ २०३-२५ २३९-२३ ९७४-२३ १४१-२३ २१७-१० ३२-२१ १४०-२६ १४७-११ २०६-१७ करका १५९-२९ करण करण १४३-१६ करभ ३१-४ -५ १९४-१४ ·कणेचुरचुरा कर्णेटिरिटिरिः ५-१२ कर्णेचुरचुरुः ५४-९ कशी कर्तम् कर्दम कर्दम कर्दम कर्दम कर्पट कासी कर्पूर कल्पसूत्र १६६-२३ कल्याणी ६३-१८ क क अनुक्रमणिका ॥ १५ ८-१० कल २२१- कशकृत्स्न ३४-२ कलापिन् ९४२-१० कशकृत्स्न १७५-१० "- कलितहरण ७१-२५ कशा २००-८ करवीर १५-१४ १७२-४ कशा ५१-८ कला १७३-१० कशा २१८-१६ २१९-२१ कल्क ९७७-१२ ५१-८ कल्म १७८-१४. २४७-१५ | कश्चन कल्माषी २३९-१६ ४३-८ कश्मीर ९७१-१८ कल्मासी ४३-९ कश्मीर ५३-२३ १३६-६ १८५-१६ | कश्मीर १४-७ १४६-६ | कश्मीर २०४-१ कल्याणक्रोडा ४०-२१ | कश्यप १३८-१७ १४४-१७ | कल्याणवाला ४१-२ कश्यप १५५-२६ १७८-१४ कल्या गा गोखा "-५ कषक ३२-५ ५३-२२ / कल्याणखुरा ४१-६ | कषाय १८२-६ २१६-१७ | कल्याणगुदा कषाय १९६-२० २४७-१४ कल्याणा ४८-२६ कसकत्व ३४- ८०-८ | कल्याणी कस्क २४-७ ५५-१४ | कल्याणी प्रियः (७-२४ कहय १४१-१७ १३९-१० | कल्याणीस्वः "" कहूय १४१-१७ २९१-१० | कल्याणीदुर्भग ८-१, कहूप १४३-८ १४४-३ | कल्याचीसुभग "-३ | कहोड १४१-२५ १३४-१३ कल्यागीदुहितक कहोडहोड ७०-५ कल्यागीवालः २५०-६ ५८-१९ कल्याणीतनय क्षमा २२-२४ २४७-१० कल्याणप्रिया -५ ६०-२१ ५८-१८] कल्यागामनोज्ञा क्षत्रियोच्छादक ७८-१७ ४-७ कल्लोल २३७-१३ / क्षत्रियमता ८४-२१ ३२-२३ | कल्लोल २१८-१० क्षत्रियभीरुः ८६-१९ १०३-१६ / कवच ६०-२१ क्षपा २४९-३ २४५-२४ | कवन्तक ३४-१२ क्षरा १३-२० कवाट ६०-३/ क्रकच ६१-२० २१८-१६/ कवि १८६-३ कपूर कर्पूर कर्बट कर्म कर्म कर्मध्यानः कर्मा कार कर्प कर्ष -- وحرر कर्णपण कलन्दन कलल क्षम oC कलम رر« कलश फलशीपदी कलशीकण्ठ कलविङ्क कलह फलकट कलङ्क १४०-३ / क्रम ·१६ गगारत्नमहोपः- १४९-२४काल २४७-१९ . १४०-२/ काव्य क्रमेतर १८४-१० | काथल क्रमेतर २०१-२१ कान्तार पध २०७-२५ फालकीट काञ्चन १६७-१२ | कान्तार ५-२६ | काल कांदिशीक ८-८ | कान्थयायली ५१-१९, कालापा - कांदिशीक १००-१७ | कान्ति २३०-२१ / कालिका काकगी ४६-४ कापिष्ठलि ३७-६ काला काकमयूरी ६८-९ कापुरुष २२२-२४] काली काकतात ९३३-४ कापिज्जहादि १४०-२ फाकशाव ८-१३ काप्यायनी ५१-१० | काव्य काकाण्ड -१४ कास १८-७ / काश काकादनी ४७-१९ कामप्रस्य १९०-३ | काश काश्यराड "-१३ | काम्पिल्यसिद्ध ८०-१० काश १४७-१८ | काम २३६-१७ | काश्य काकगुहा २५१-१३ | कामतकीट १३-२० काशकुशम् काकदन्तक १३४-२३ / काम २०९-१४ काश्यप काकीशाय ...६८-२६ / काश्यप कावन्दकि १३४-२२ कामुकी ४९-१४ काशफरी काकन्द १३४-२२ | कामुक १४९-१४ / काशस्यली काचन ३-२६ | कामक १४-२२ काश्या काणद्रोण ७०-५ | कायायस ८०-१० काशि काणेयविध १६-१६, कार ११९-२ फाष्ठकीय काराड ५४-१९ कार २४७-११ | कास्तीर कापडपुष्पा ४०-४] कारगड यती 8-१९ क्षात्र विद्या कायहधार २०३-२६ | कारस्कर १०५-३ | क्षान्त कायहवरक कारेणुपालि १९६-१४ , क्षान्ति कायहर १७०-२४ | कात्य १६६-२६ | कार्यसाधव्य ८०-८ किम् काठेरणि १८-२४, कार्यशब्द २१२-१९ किंकर काठेरिणि -२५ | कार्यापण १४९७ ] कार्णकारी २४ | कापण ११६-१७ किंवदन्ती कातीर १०४-२५ काणं १२०-१९ किंकिरात कात्यायनी ५१-१५ कार्किक १३१-२३ / किंनर १९३-२० २२०-१२ १११-६ १२५-६ २३३-२४ ४६-१७ १२२-१२ १५०-१२ २००-२ १७८-११ १५३-१७ १४९-१५ -६-८ १२७- १५०-१- १८७-२४ काक ८-१३ / कामा ३७-२७ ११-१७ १७०-१५ १०४-२४ २८५-११ १५३--१२ १८१-१५ १२-११ २७-४ १४९-७ . १४७-२१ किम् कारह कातर ५४-१७ / किंकल १४०-२६ / किंकिल कातल ८३-१७ .

·किचन किंजल्क किरावं कित कितव ২৪-২৪ জুনাৰিকা कितव क्षीरहृद्द कितव कितव कितव किंदर्भ ८५-३ कुण्डप किंदास १५२-७ १४७-६/कुण्डल अनुक्रमणिका ॥ १७ ३-२६ / किरण १७६-३ कुटिल १५८-१९ १५२-७ वित् १३-४ कुटीगु १५९-७ २०६-१५ / क्षिप २४९-३ कुठार १४२-१२ १५४-७ / क्षिपक्षा १७९-१ कुण्ठ २४०-१ १५३-१४ / क्षिपा १४५-२ १४८-४ | क्षिप्र २२०-७ कुटीनय. १६८-१२ १०२-३ १५३-१५ | कडीका १८१-१३ क्षीरहोता ७८-५ कुण्डी ४९-१० २२६-१५ कीदर्भ १५५-२४ कुण्डल ५०-६ १५५-२४ | कुङ्कुमा ६१-१९ "-१८ | कुक्कुटागिरि लह-५ कुण्टमाण्टिः ६९-२५ कुकुटाक्ष १७४-२० कु २०-१४ | कुण्डिना १८८-५ ८३-१७ कुज ५३-७/ कुण्ड्या ४-१४ २३९-२ कुड्या -१४ १५६-१८ | कुट्टि ३०-१७ कुण्डल २३१-२२ २१८-२० कुराढोपरध १४३-१३ ६०-३ कुण्डिनी १५८-७ २४७-३ कुपडलरम् १७०-२५ १५६-१० कुण्ड १७२-२५ २०४-१६ १६३-१२ १९५-२० / कणप ५६-१ १४४-२५ कुञ्जर १०२-२४ कुणिपदी ४-१५ १०४-११ | कुट कुगया १८८-१७ १०४-२६ / कुट २९१-३ ८४-३ १०५-१२ । कुट १४०-४ कुतः १५-१ २०४-८ कुट ५३-२० कुतप ५६-१ १०५-८ फुटभार २१०-२७ कुतुक ४१-१० कुटजगार कुतुप २३१-१ २१८-१० कुटीकुट कहान ५३-२० । कुहिम ५६-१३ पुग्न २१८-११ किंदास किंनर २०४-३ लिंपुरुष किंशुक किंशुकागिरि -२५ किंशुलकागिरि -३ किंस्वित् किंतराम् किमुत किल किलात् किशरू फिशर किशोरिका किकु फिकिन्ध किष्किन्धा फिप्किन्या ८-१२ ६-१ | कुकुटाण्ड १५-८ / कुकट्यण्ड ४-१६ / कुक्कट ७-१ कुच १५५-२५ / कुचवार १८०-९ कुचवार २१७-४ / कुक्षि' कुणप १५४-६ कुचकलशी किकुरु किसलय किमलय फिरीद ·२२९-१४ १९४-४ १९४-१० कुम्भ १७३-१९ १९८-२० २०२-२० १५४-६ ९७०-२४ २०५-१० १८. गयरनमहोदधेः- कुस्सा ३०-१६ | कुमारीश्वसुरक १२५-१३ कुलपुत्र कुत्स १७२-२७ | कुम्भकार २०२-२५ | कुलूत कुद्रि १४७-१ १७१-२२ | कुल कुन्ती १७३-१८ कुम्भ १७२-२५ | कुल्व कभी १९२-२ v- कुलिश कुन्दुम ८४-२७ कुम्भीपक्व ८०-११ कुलमाप कुन्दुमा ८५-१ कुम्भपदी ४-५ | कुलाल कुन्दुम १६६-६ / कुम्भ १२६-१५ | कुल कुपिञ्जल १४२-१८ कुमिका -१६ | कुलर कुपुत्र २२९-१४ कुमुद १७४-२० | कुवली कुवेरकेशवी कुमुद १७८-५ | कुवली कुब्जवामन कुम्भी १८८-६ कुवल कुबाकिरात "-१६ कुमार २३६-६ | कुवत् कुजकैरातक »- कुसुद २३७-9 | कुरालय कुब्जक १२६- कुमुद २५१-१३ कुबेरिका कुमारश्रमणा ८३-४ कुमार १४-१४ कुशनाख्यात कुमारप्रव्रजिता कुरङ्ग कुमारकुलहा कुरण्डस्यलपूलास६७-१० कुशा कुमारपटु कुरुश्रेष्ठ ६५-१६ कुशी कुमारमृदु कुरव कुमरतापसी कुमारनिपुणा १२६ १० कुशल कुमारदासी कुरु ६६-१ २०५- ११-१६ २१८-३ १४४-२३ ८४-२६ हरge-२४ ४१-२४ १२०-१९ । कुशकाश --५ C- १२६-१० कुशावती " करवक २२२-१२ २२७-१ कुर्पासक رود कुमारगर्भिणी ६३-१८ | कुशल १९४-८ / कुश १३-१५ | कुशाम्ब a 11 कुमाराध्यापक कुरु कुनारकुशल कुरु कुमार पण्डित कुरुकत कुमारचपल ८३ कुरु कुमाराभिरूपक कुरुकत कुमारपट्टी -१२ | कुल कुमारमृद्वी कुमारनन्दी १०९-२४ | कुलनाम कुमारीपुत्रक १२५-१३ | कुलटा कुशीतक १४२-१० कुशिक १४८-३ कुशीरक १५८-१२ १६२-१५ | कुषीतक १६३-१२ | कुपुभ ६०-१८ | कुष्ठवित् २३३-१२ १४५-१७ १४६-१ १५६-५ १७१-१० ३२-२० २४४-३ १९८-२२ २१७-१७ ५-१६ ४६-१६ कुल १७२-१८ | कुसुभ १८२-३ | कुसुम १०१-८ | कुमुम्भी ·३९-२१ | कृच्छ्र कृष्णोऽस्य कृष्णोऽस्य . अनुक्रमणिका ।। १० कुसूलपाद ३-१० ककण २०२-१४ | कृष्ण १३७-१० कुस्तम्बुरु १०५-८ | कृकला १३७-२० | कृष्ण २३३-२ कस्त्री २२६-१६ कृति २४८-१४ | कृष्णाजिनकृष्णसुन्दर क्षु ३९-२१ ककलास १०३-१६ क्षुद्र २२०-१२ कृकलाश कृष्णाजिन १८१-१४ | ककिलास "-, कृष्णपिङ्गल ३३-११ क्षुधा २१८-३ कच्छ २३६-२७ कृष्णसुन्दर ३३-१८ २४६-१७ कृष्णपदी २४-११ २४८- कृषि कृडु २२०-१६ २३७-२२ क्षुद्रकमाला १६४-२६ कृतवीर २४१-६ १६०-४ क्रुङ २४१-७ कृत । क्रुच्चा ३९-२१ कृष्णोऽस्याखरेष्ठक२४१-७ कतान्त ऋञ्चा २३०-२० १५०-१३ कृत क्रुच्चा १४१-२१ कृति १३६- कञ्चकीय १७०-१६ २३५-१७ कृत्व क्रुत् २४-8 कृन्द्धिविचक्षणा ८९-१ | केशिनी कूचवार १५६-१० कूल २३५-१४ कन्द्धिविक्षिणा –ং | কাস্থ ६७-२ कूल १९६-१९ कृपयाा ४९-" | केशर ६२-१० कूट कृपगली १७९-२१ ४८-२६ | केशहस्त ८६-२ कूट १७४-२१ कृपणाख्यात ८४-२३ | केशपास रुपण २३६-२७० केतकी ४४-११ कूपमगडूक कृपा ८१-२० २४६-६ केवाती ७६-१६ कृपा कूपकच्छपावट- "-१५ कृपण "-१९ | केदार ५७-७ कच्छप ८२-१४ कृमि २३०-२० केदार १६५-४ १७६-१८ कृश १३५-१७ कूप २०५-२६ कृश २४२-१४ कूपत् ७-२६ कृशाश्व १७६-२० क्षेत्र १६४-१५ कूप .१७७-२९ कभानु २४१-१५ क्षेमधुत्विन् १३७-२६ फूर्च ५३-१४ कपि २१६-१५ वेहित ५५-११ कूर्प २०६-७ कृषी ४२-२२ करव २३७-७ १५६-१० कृष्ण १५८-१९ कर्मदुर २०४-१ रुकलास १४५-६ कृष्ण १३९-२६ १८४-१९ केकर २३०-१३ | केकय २४९-१८ | केका १४-२४ केचन ३-२६ १४०-२७ कूट "-१८ | केवाली . कूपक ३२-३ | केरल २२१-१२ केला कूवाचर १५०-१३ कैशोरि ·. ६४-१० | मोष्ट्रायणा १३५-११ खदिर एE-२१ १४५-१ २४०-११ खपुरवती खजार १४२-४ / खर २०५-२४ २० क्षमवृत्त्वि क्षमवृत्ति कोकिला फोकिला कोलाहल कोटर कोटरावण कोटरवन कोटर कोटा कोहित कोरक कोश कोशातकी कोष क्षोध क्रोष्ट्र क्रोष्टुपाद क्रोष्टुमाय कोष्ट्रमान क्रोप्टुकर्ण क्रोष्टुकशब्द क्रोटुकर्णक कौरुकात्य कौरव्य कौरव्य कौण्ठोपरथ कौराहोपरथ कौद्रायण कौडि १२७-६ गणरत्नमहोदधेः- १९०-१५ कौशाम्बी १८७-२० खद २०५-२५ २०५-१८ कोत्तार १६९-११ खदिर २०५-१० ३८-१२ | कौथुम १११-१० खदिर १८०-२४ १४१-२२ मौजा १९८-२३ / खदिर ९७७-१३ गा १७६-४ खदिर १७५-२० ६३-७ फ्रीष्टिक १७४-१५ ८-२२ ख खदिरवती C-१७ खदूर १७०-२६ २३९-३ खजवात्स्य १४२-१२ खदूरक २४५-१५ ७०-१ खज एल-१८ खरप २१८-१० १४१-१३ १४९-१२ खञ्जाल ५८-५ खजेन खरप .-१८ ३०-१७ ४५-२४ खज्जेर ५८-१६ खड १८१-२० खड़ १५०-१४ ३१-२६ खडोन्मत्त ३१-२१ खट्दा २११-३ खर्जुल खदाभार २१०-२७ | खरीजङ्क ३२-१ खण्ड २०४-७ ३४-१८ खण्ड ५३-२५ / खरोन्मत्त खरिडर्क खराबर १७०-२५ | खलिना १११-२४ | खगिडत ६०-२० १७४-२ | खलतिखारपायणल-२३ १३६-१४ ख गिडक १४८-खण्डिक ২২৪-২২ खल १६५-२४ १३५-८ | खण्डल ५९-६ खला १३५-८ | खण्डु १७६-७ खण्ड १७७-१३ / खली ५०-१९ ३६-२२ खण्डाजिन १८१-५ / सलीन ६०-२० २४-१० खण्ड ५-२३ / खलेबुस ७२-१७ १२०-१ | खगह ७३-७ १३२-१ खदिर १५३-१३ । खलेयव १४१-१४ / खरकुटी १८०-२० / खरनादि १५४-६ / खजूरकर्ण १४३-३ १५३-१४ १४५-१८ / खजूर C ३२-२७ ५४-३ | खरीख . १४५-१८ १६४- खलु १७४-१ खल १७५-२० खलाजिन ५०-१९ १८१-५ . - कौतुस्कुत कोरक कौलिशिक २२०-५ खलेषुश ·.. अनुक्रमणिका २१ " ३५-२३ गर ७१-१ / गर गरुत् १८३-१० गर्ग १५६-२२ । गर्गर गमा १००-१५ २४७-८ २१८-४ ४६-७ २३०-२४ १५७-१० १३९-२६ २१-१ १६४-२३ १७८-६ १७९-१७ १०५-८ १८१-१२ - ८१-११ गा १७५-- गरा २२३-२ गत गणित १६२-२ गर्भशूर १५८-२१ | गर्भसुहित . खल्बाइबिल्वीय १३३-६ गडक ३३-१/ गन्दिका खलवाट २४०-२ गडुलगालव ७०-३ गभरित खल्वा १४८-१९ गडेर खल्वका गडलरठ सस १३५-१७ गरी ५-२ गड शिरस् खादूर १९६-१८ खाडायन गण १८२-१३ खाडायन १८९-१ गण खाजागिरि ९-२६ १९८-१० गर्जा खाराडवीरण १२८-२३ गर्भिणी खाडायनसता . १७०-६ २१०-२७ गर्त खादतमोदता नापति ९-२ खादिरी १८७-२३ २३०-६ गर्त खारी गणकार ४१-१९ १४०-१७ गर्त खारपारायणाखलति गणापति ६-२४ गण्डु खालिक १३२-३.| गडपाद ०३-१९ गतृप्त खिल १७३-५ गगडोलपाद खिव १५४-७ | गण्डोलकपाद "-२१ गर्भधीर खेदा. २४९-७ | गणिकापाद ९३-१७ | गर्व खेलशाण्डिल्य ७०-६ गणित खेला २४२-२४ गजघटा ४९-२६ / गर्व खेल गनाश्च ६८-६ गल खोः १३-१९ गतार्थ खोटफहोड गतागत गवयी (ग) गद १५३-२२ गङ्गा १३७-२६ / गवादनी गङ्गा १४१---२१ . गदा २३५-१८ गवाश्व गङ्गा २४२-१२ / गवाविक गहिक १७४-६ / गन्ध गह २३२-१८ | गन्धार १९४-५ गविष्ठिर गहुल २२२-१४ गह. गडुली ४३.-७ / गन्धपिङ्गला 4-१८ गर्भदृप्त . १८३-१२ आर्ध "-१३ ८१-१४ r-१६ २४६-५ २१८-३ "-१ १६५-२५, २४७- १३८-२२ ४३-३ ४०-६ 90-५ ७०-१७ | गल २१४-१३ गलहा १४८-४। गद १४४-११ / गद्गद १२४-१३ / गविष्ठल १५२-१० १५२-५ १६६-१ १८८-१३ गरधार २०३-२५ / गवेधुक १४३-२३ ·२२ गिरिगाख "-" -"--" "-" | गुरु गर्वन्त गानवगहुल गारि २४-२४ १४७-२० | गीःपुत्र गयरलमहीधेः- गहू १७०-२४ / गिरि २३४-१९ गुपि २५०७ ग्रन्यि २३२-१५ गिरि गादी १००-४ | गल्म ५७-१५ ग्रह २३२-६ गुल्फ ४-७ ग्रह १७८-१८ | गिरिगद "-५ | गुल्म २०४-८ ग्रहि २५०-१७ | गिरिशितम्ब गुरु २२०-६ गाजवाज ६७-११ गिरिनदी "-४ | गुरुपरिधारक ७८--२२ गारही २३६-७ | गिरिनख गुरुमध्य ७१-२ गापिड "-१५ गिरिनद ७१-२ गाधेर १४७-१९ / मिरिनितम्ब गन्धर्ष ७४-२६ गलुगुधाकृत्य ११८-२१ / गिरिक १९९-२५ गुलगुधा ७५-१ गायत्र गी ९१६-१७ ४०-५ गायत्री गुहळु १६०-३ ४६-८ | गीपति २६-५ ७०-२ गीर्षुत्र गुह १८७-२२ | गोप्यति गुहा गारेट गुहर १००-२६ गाह २५०-१२] ग्रीवा गुलुगुला १५३-७ गाही ४३-५ | ग्रीष्म गुहा १७०-१४ ग्रामिक १६२-१८ २२४-१० ग्रीप्स गूथ १५३-८ ग्रामपुत्र २२९-१४ | ग्रीष्म १८४-७ ग्रामकुमार "-१५ | ग्रीगवसन्ती गृह ६०-१ ६९-३ ग्रामकुन्नाल गृहीत पाणि ७१-१२ ग्रामफल गुग्गुल ७९-१० ग्राममराह गुहप्रियः ७०-१९ गृहकल विद्ध ग्रामसापड ४-१७ '४३-२६ ८२-१६ ग्रामपगड गुदगम् ९७०-२४ गृहप्रवेशन २००-५ गृहीत २२-२५ ग्रामटी ४१-२२ गुणवृद्धी ६९-७ गृष्टि ग्रामपृष्ट ८६-२० | गुण पदी ९४-१६ | गृहपति ग्रामकुराख्या १०-१५ | गुग्ण १९८- गेद ६४-१४ गिरा ४०-५ "-११ गेप्रगरम गिरि १८६-२२ गुग्राम गिरि १८८-२९ । गुधि १६९-५ | गेहनदी ५६-१ ४३-७ २१७-६ | गृहदीपक ८१-२६ गुनी गृमस ग्राम १८८-१०/ गृहरम् १८३-१४ | ग १४४-२२ १६३-१ २५०-१२ १४८-८ प ०३-२७ ध्येही ८१-४ ८१-१ d ·२३ गेहेपटु "-" ८२-५ गाणी ४९१६ गौरग्रीत्र ६९-२३ गौहलव्यायनी ५१-२४ ३१-२० गौगिक ३६-१३ गौपुच्छ घ अनुक्रमणिका ॥ गेहे विजिती »-८ | गोधूम १६६-१६ | गौ पालिधानपूलास "- गोफिल १५१-६ गेहेपन्डित गोप्रकाण्ड ८६-१ गौरी. ४१-१६ गेहेत्र्याइः ८१-१० गोमचर्चिका गौरगोनम ६९-२३ "-३ गेहेशूर गौरिषक्थ गोमूत्र १२६-१० १०८-२० गेहेनन्दी "-२५ गौग्षक्थ गोलोमन् १३१-१० गेहेनर्ती गौर. ११८-३ गोमतल्लिका ८५-२४ गेहेमेही "-२६ गौरव गोविन्दारक ८५-१८ २१७-१८ गेहेदाही गौवासन ११-२१ गेहेमेली "-१५ । गोतेमगौर २०५-१६ गेहेविचिती "-२ गोतम गो २०३-२३ गोपवन १३२-३ गो १६५-१९ गोपालिका १३१-१० ३९-१५ गोकक्ष घ १५८-७, गोमय ६३-११ गोमठ १७४-२५ गोमयपाधक ७६-१० १२-२ गोमत घटक १७५-१५ / गोभिल १७१-५ १२०-२१ गोलक्षण घटा १८५-१५, गोश्व ४०-२६ '९३-१२ गोवासन घटा २३९-२१ १९१-२० गोलन्द १५८-१० गोमती घटी ४९-२६ १९३-१२ | गोष्ठा ५०-१६ घाट गोदान २३२-२० २१०-१३ गोष्ठी ४-१५ गोनत घाटा २११-११ गोष्ठी १३-१३ २३३-२४ घास १४८-१३ , गोष्ठेप्रगल्भ ८१-५ १५३-१३ गोष्ठेक्ष्वेडी १७४-२२ गोलाह १५३-१६, गण्ठेनदी १३३-१५ गोधापदी १४-७ गोष्ठेविजिती गा २३५-१४ गोधा २४४-५ गोष्ठेपटु घृत ५५-१२ गोपत् २४१-२ गोप्पद घृतपीत ७-१८ १०५-१३ गोमयपायस १३३-१९, गोष्ठेपण्डित घृतपरिवेषक ७८-२४ ८१-२ गोपिका १४२-४ / गोष्ठेव्याह ঘাষণা '-१० १९६-९ गोपास्तिका घोप १४३-१० गोप्टेशूर १५-८ गोफिन १४३-१३ गीकक्षी घोपदा ३८-१ २४१-१७ गौधा ९५४-६ गौतमी गोदन्त १४५-१७ | गोपानिधान ६-११ / च २-१८ गोकक्ष्य गोमिन् . "-६ / घासकुन्द ८१-६ ! घुगाक्षर च ·२४ चक्र ९१-२० घर्मि "-३ | धर्मी १३९-१६ / चपक २२३-६ / चषाल ५-६ गगारत्नमहोदधेः-- १०-२४ चन्द्राको १४७-२० १५३-१४ चन्द्रराहू १६४-२३ चक्रवाक १७१-२१ चन्द्रादित्यौ ६९-२ धर्मशक्ती १७१-१४ चन्द्रमस् १४८-१२ चर्मिक २२४-११ चक्र ५८-८ चतुर ५९-१२ चक्रवाकवती -१८ चतुर चक्रीवान् २३१-७ चपन १५३-७ | चाक्षुष ११८-८ चञ्चत् १२३-२४ | चपल २२२-ल चाक १११-११ पञ्च १२४-१२ | चंपल २२६-१० चातुरानन्य १२१-२४ चञ्चा १२७-६ चपट्टक घटक १२२-१५ १४९-११ चमसी १३९-२७ चातुर्वर्य चयाक ४७-१६ चातुर्युग्य ५९-२२ चान्द्रायणभक्त १७०-५ चराक घटु ४८-८ २३२-१५ १५७-१२ घान्द्रभागा १६७-५ घातुर्वैद्य ११२-२० चटका १४९-१६ चातुर्वेद्य १२१-२२ १९७-२४ धाप ६३-३ चराडा चराही १६७-४ , चाफदृकि १९७-३ चराडाल ११७-२० १४९-३/ चार ११९- चयड चारित्र २२०-४ ४१-१२ ११७-१८ घर घयडान २०२-२४ २५०-१२ चारुनद १९०- चराडान चारु ५५-१० १३०-८ चयड चरका १४१-११ २३०-२४ ५२-१८ घारु- चरण चिकित चततः ४०-१३ १५८-१ | चित्रास्वाती चतुष्प्राश्य ९३०-१६ १२०-१६ चरण चतुर्दशी १७८-१८ चित्ररथवालहीको ६८-१३ १८३-१६ चित्ररथम लिहक ४-१५ चन २१-५ घरमगुगा १८३-२७ .चित्रक तन्द्रक २१७-२६ १४-१३ चरण २४३-२ चित्र चन्द्रक १२५-१२ | चर्चा १७२-२४ घन्दन ५६-२०पचा १८३-८ चित्र १४-१५ २०९-१७ , चित्र चन्द्रमागा ४.-धर्म २४४-६ १८१-२२ चन्द्रभागी १२-६ "-१० धर्म चन्द्राफी ६१-२ | चिन्ताकत्य ७७-१ ६९-१ | धर्म १६४-२४ पितात्य १५८-१९ चमस २०४-१८, चमस चमर ३८-१३ | चमसि ५२-२९ चय ४८-२२ घटका २२०- . १७-१३ घरम . चित् ·३७-४ / वित्ति चित्ताकृत्वा चित्तोन्माकद चिरम् चिरस्य चिररात्राय चिरन्त चिरात् चिराय चिखल्ल चिकीर्षित चिरेण चीर चुक्षा . अनुक्रमणिका ॥ ७०-२ | चैटयत १४८-२० छान्दसबठर .७०-२ ७-४ चैटयतविध १६-१७ | छायाशुष्क ८०-११ चैकयत २१-१३ २४८-१४ चैतयत ७-११ १६५-६ विदा १३-५ चैकीर्षित १९८-२५ छिन्नशीर्ष ७१-२२ ९७१-२६ चोरी ४४-१२ | छेद २११- ८-१३. चोर २२२- ७-२१ चोर २२८-२५ जघन १०३-२१ चोर २५०-१९ चोल जग्धसारङ्ग ७१-१२ १९८-३४ १३५-१७ चौक्ष जङ्गलपथ २०७-२५ ८-२४ २२४-२१ चौपयत जङ्घारथ ३०-१- १७१-१२ ३७-१० चौर जङ्घा १९७-१८ २३३-२३ २१६-२० चौपयतविध जङ्घा १३६-२६ १५४-७ १६-१७ जवाप्रहत २१४-१२ १५४-४ जङ्घामहृत २१६-११/ छगल १७१-५ जटिलक २४३-१८ | छगल २०४-१ २४८-२४ | छगला १३८-२१ जतुक ३३-१ ३४-७ १७२-१६ / छत्र जटा २३३-२४ जटा छन्नवंशक ८७-४ २३९-१९ जटिलक छत्रिक १४१-११ १२४-१६ २२५-१ जठर ५८-२५ छन्दोभाष २०१-२३ ३३-१७ जाह छन्दोमाम १५४-११ ४-२४ १७१-१९ जह छन्दोविजित २२१-१ २००-१० छन्दोविचित जतु १८-१९ २३३-२२ १५०-१२ छन्दोव्याख्यान ४-२४ २३५-१० जन १५३-२२ छन्दोमान "-२३ २४९-८ जनन्धर १४९-१७ . १३७-८ छम्बट १०-१३ | जनराज २२४-३ १९२-१५ जन १९९-४ २२२-२ जनार्दन २४०-२० १९२-४ छात्रव्यंसक जनवाद १८८-१० २५०-१२ / छान्स २२-: जनेवाद ७-१७ - , ५६-७ जतुरक चुपदासक धुरा चुरण चुरा चुल्या चुलुक चूर्ण घूर्णक चूडारक धडार चूडा चूहा १५८-१८ छत्र ६४-५ जन चूहा चूडा घंटी যন दि घेल ४२-७/ छागमित्र ए-११ / छात्र ४ ·गगारत्नमहोदधेः- जन्या टिक १७५-१९ | जारस्त्री ६६-८ / जाल ४२-२६ | जाल २१३-१३ डतम ११-१६ १४१-२४ ६९-१६ तक्षशिला जनोवाद १९८-२० / जातश्मश्रु १७-२१ / झटिति जन्ययात्रा २१२-१२ जातु ६-८ शगिति १८१-६ / जानकि १३५-१० (ट) जन्तुक २३-२७ जानु ६४-१० टङ्क ५३-१९ जन्तु ६४-८ | जाम्बवान १७५-१२ १४५-२० जम्बूक १४६-२० टिरिदिरा जम्म १४१-२६ जायापती ६६-८ जस्पती (ड) २१३-१ जय जालपदी १९७-२१ ९४-१२ डतर २७-२५ २७-२५ जया जरति ९४५-१ मालकीट १९३-२० डोहाल जरती १४६-२० जालमानि १३५-१० (त) जगत्कारु जालन्धर १४२-१० १४९-१७ तक्षन् जरा २३५-१४ | जित्याविपूयविनीयाः तक्षकीय १७०-१६ जल्पन २४९-१९ पालापाह १०८-२२ जिनवचनाधीन ८०-५ ज्वर २१८-४ जिल्लाशिन् १४५-१७ तट जल हूद २४६-८ | तटी जत १३५-१७ / जीमूत २०२-२६ | तडाग जनहा १४५-१० तण्ड जलन्धर १४६-१७ जइत् ११८-१२ | तण्डक ६०-२२ अहिजोड २४०-१५ तष्ठिन् १५८-५ जबन १३५-१७ | जुम्भ ५८-५ २०६-१६ २१८-४ तगालाकियव ६६-२० जाजला १४६-७ तत् जाजल १४८-२० ज्येष्ठ २२३-५ तत् जात १५४-१३ | ज्येष्ठा ३९-२ तत्तस् जातदन्त ७०-२४ जैमिनिकहार ६९-२२ नतस् । जातपुत्र "-२५ / जैगीपव्यायगी ५१-२८ तत्पर जातमामा ७१-१३ | जीप २९-१९ तत्र जातसंवत्सरा ज्योतिप ९८३-२ तथा जातमुसा ज्योक २२-११ तत्स्थ जातदुःसा "-१४ ज्योत्स्ना २३१-२२ तदानीम् २०३-२४ २२७-४ तगर २३७-७ १४१-१४ जिह्म १३७-१३ | जीव ५४-२२ १५८-५ ९०-६ जूति तराहुल २४९-१९ जेत १९१-९ | ज्येष्ठा ११-१३ १५-१ १२२-२६ २२२- १५-६ ५-५ २२३-६ १४- ·प्रानुक्रमणिका ॥ २७ २३७-८ ताम्र १८५-१६ तारङ्गि २१७-२० तारका २२१-१० तारक ६४-४ तारसिक १९०-१७ | तारी ७१-१७ | त्यास्मक २१८-२१ तपर तदेव २४१-६ | तरङ्ग २२९-२१ ७-१४ तरङ्गवती १९२-२६ तन २२०-७ तरङ्ग २१७-१७ तनु १५७-१९ तरुण १२२-२५ तरराड १२९-२५ तरसा तनुक १३१-२८ २०-६ तारा तनुतणविन्दु ६-२४ तरतम २२२-१४ ताायणभक्त १७०-८ तन्नपात् १०६-१८ | तरी ४६-११- तारुक्ष्यायणी ५१-२१ तन्तु १५९-१५ | तरुणी ४७-१६ ताल तन्तस् २४२-१६ | तरुक्ष १५८-१० तालीकृत्य ७५-२२ तन्त्र १८४-१२ | तरुण १६२-२४ ताली ५०-१४ २१८-२१ तरुण २४७-१९ तालुक्ष्यायणी ५१-१९ तन्त्वन ४२-२७ / तावत् ८-१५ तन्द्रा २१७-२० तर्पित दाक्षि ७१-१७ १४०-२३ २४७-८ त्रमाहाच १८५-२१ सपन २४९-१९ | तर्हि ८-६ तपस् २१६-२४ तस्कर १०१-२ त्वावत् तमस्काराड ८६-५ त्रयोदशी १९७-१० तिक १५०-९ तमस्काण्ड २५-१२ यक्षायणभक्त १७०-४ तिक १४७-२५ तना २७-१५ तितिक्षा २१६-२१ तमाल "-११ तिमि २३०-२२ तमाल २३७-६ त्याचिसार २४३-१४ तमिस्त्रा २४७-१८ तमी ४५-६ ताराव ५४-१९ | तिपरीक त्यत् २७-८ तारड्य १८२-७ तिल्पिलिका ६२-२६ | तारख्यायनी ५१-१० | तिन्दुकज्योति- तलुन २४७-१० तान्तव्यायनी ५१-२९ तानव्यायनी तलुक्ष १५०-१२ ५१-२१/ तिक १८०-२५ . तलुनी तितिम्भ ४६-२५ १५-२६ तलुन १६२-२४ तातपाद १५८-२४ तल्पल २४७-८ तात ११९-१ तितिक्षा १५८-१२ तर २५०-१२ ताऱ्या १२२-१४ | तिमिर तरमा २४३-२३ तापसापसद ८६-१९ तिलक १२५-२० १५-८ | त्वाव न ४५-११ / त्व १७१-१० त्वत् ८०-तिरस् १९७-२२ तिर्पिरिका २३१-२१ / त्सरु "-१९ तल षीय १३४-२ ४७-१७ तापसी ८६-२ तित्तिरि ·गयरनमहोदयः- "- तुरण २४२-१० तृट् ४०-१३ | तुलभ ७२-१० | तुला १८०-८ तुवै २३३-११ | तृष्णा २३३-११ तृम १३४-२९ / तृप २४८-२६ / तम ८-७ / तृपत् १७२-२४ तद ४८-३ | तुर्दन वृक्षाक २०-६ वृकर्ण तिलकालक तिर २२-१२ तुगिडन् तिककितव ३५-४ | तुण्डिम तिह तिष्ठदुगु तिषिर तिलत्रत २१०-८ तुष तिलक २१७-२५ तूगा त्रिगत १३६-१३ | तूपी লিশ १८५-२२ / तूर्ण त्रिभाव २२२-२६ तूतिः त्रिवेणी १५३-१३ तूः स्विट २४८-९ | सूर्यमाण त्रिकीय १७०-१५ तूर्यमान त्रिपदी त्रिभाव १२२-१ तूष्णीम् त्रिष्टुभ् १६२-२० | तृण त्रिफला ४०-२ तृण तीर्थ ५५-२१ तृण तीर्थ १९५-९ | तृ तीर्थ २०२-१४. तृण तीर्थ २०८-२५ तृण तीर्थयात्री २००-१२ तृणबिन्दु तीव्र १६९-१ | वृक्ष त्रिविद्य १८५-१० तण तु ४-२३ | तृणकर्ण तुगत २३९-१८ तृणमय तुद १४४-१८ तृण विन्दुननु तुम्हदेवभक्त १७०-८ | तृणाकाष्ठम् तुन्द तृणोलप. २३२-५ तुन्द २३२-१५ तृप्रोत्पन्ना तुम् तुम्युरु १८२-७वण्या ४-१३ | तूलकत २१८-१० २२१-२२ २०-११ २३६-२६ २४६-१८ २४४-२६ २४८-ल २४-१९ १४१-१२ १४२-१० ७-१३ ४७-७ १६९-४ १४८-५ १११- ५९-१५ ११५-२३ १६-८ १७५-१६ १६९-५ ११९-१७ १२२-२ २४८-१६ ते तेजनी १०६-७ तेलु १०९-७ | तैतल ८५-८ | तेतली १६-१७ | तेल १४९-१४ तेल्वलि १७८-२२ तेल्वल १६५-१७ | गर्त १७८-१२ | त्रगर्त १८०-२४ त्रैष्टुभ २०२-१४ त्रैशब्द १३८-४ त्रैकाल्य १५८-२० ५५-१५ विद्य ३१-१८ १६८-१ ६९-२ ३-४ त्व त्रैलोक्प त्रैश्वर्यम् नवणे १८१-२१ १०-११ २१-४ ५७-१८ ५४-१८ १९५-३ २-११ तोणक ७१-४/ तोमर १०५-१९ / तोरणम् १८८-१६ / तीव्यति २०-१४ / तृप्नोति ·अनुक्रमणिका ॥ (ध) थलाथल था द २४९-१० वस् दक्षिणा दक्षिणापथ दक्षिण दक्षिणा दण्ड दराड दराड दण्ड दराड दराड दण्ड दण्डग्राह दण्डप दण्डम दण्ड दण्ड दण्ड दण्डका दगडक २१५-२६ / दर्भपूतीक २२०-५ / दर्भपूतिक १४२-३ / दर्भपूलिक "- दाण्ड दन्त २३८-६ दहन २४-१० ३३-१० दन्त २०४-२८ दंश १६३-१२ . दन्तजात १५-१२ ७०-२४ दंष्ट्रा ३९-१२ दन्ताग्र १८६-२४ दंष्ट्रा २३५-१५ १४०-१७ दर्भमय १४८-१३ १६०-१२ दमन १६४- २४३-१२ दम्पती १९६-१ १३०-२० दाय २४८-२३ / दाक्षायणभक्त १७०-७ दर ५-२५ १५-१३ दाक्षायण १६८-२५ दर २११-१७ २०५-२४ दाक्षि १६०-४ दाद १९३-७ २०३-२४ दाडिमी ४७-१६ दर्भ १७७-१५ १७०-३२ दाडिम ५८-१३ दर्भशर १२-७ दाक्षिकूट १८२-१३ ७०-६ ५३-८ दाक्षिभिक्षुक ६-२४ १११-११ "-" दागड कि १३५-१० १४७-११ दर्शनीयाकान्तः (७-२४ दान १२९-१२ १५०-१ दर्शनीयासम दामकण्ठ ३४-२२ दश १७१-२१ १२७-१८ दशाह १३४-१९ १३४-१४ १२६-१४ | दशाह दामोष्णीषि १४०-३ २४०-२२ ५४-२० दशार्ण दायाद २२२-१९ "-१५ ५२-५ दायाद २५१-१३ दल १७२-१७ ६१-१० दारगव दल दारमार ७१-२६ दल १७६-३ दारार्थ २१२- ६८-१० दलीप ११६-२६ दाण्डायन १७१-६ १९६-१० दलम १४९-१६ दशाह ६२-१३ १२०-१७ | दार्वा २२४-२४ १८७-२३ दशेरकगडेरक ३६-१ दालीपि ११६-२५ "-२५ दशाह १२९-३ | दाशी ४३-२२ ९१-७ | दशग्राम १७४-२३ दाशग्राम १९२-११ ७१-२२ दशग्राम १७८-५ | दास मित्रायण- १०३-१ दशुग्राम १९२-१० भक्त १७०-५ ल-२/ दानक . दामनि . दण्डपाणि दण्डमाथ दत्त दण्डिन् १५८-२० दारु दद्र दधि पयसी दधिपीत दधिरथः ·"-११ दीपिन ४-४ दिवौकस १५४-४ | दिश १९२-१५ दिशा ९२-१४ | दिष्ट्या "-१५ द्विपदी ९४-१० द्विपयः ए७ ७-१५ | दुर्योधन १८४-१७ दुर्भगा . ३० गगारत्नमहोदधेः- दासमिनिभक्त १६९-२४ | दिवोद्यान " -द्वीप ५५-६ दास १४९-३ | दिवोहा ६३-२४ दास १०३-७ दुन्दुभिसेचन १६८-३ दासक दासमित्र. १४४-१५ दुन्दुभिपेवण -४ दासीदास ३९-२१ दुर्ग १३७–१ दासीमागावक ७-८ दुर्मित्रा १४९-१६ दासीपदी ९४-१७ दुर्मनस १५४-८ दासी १२७-७ द्विदण्डिप्रहरति ९६-२६ दुर्मनस् ९६-८ दुर्दिन २४५-१ दासी २४५-२ ४३-२० द्विमुसलिग्रहसति"-२० दूर्धात द्राक् द्राक्षा दुर्हत् हादशाह द्वापर द्वारका २२२-२१ / दुल द्वारपालिका १२०-२ | दुःषमम् द्वारपाली ७०-२० दुःषाम १४७-१२ द्वपक्षायणभक्त १७०-४ १४-२३ / दुष्कुल हाहाव २७-७ दुष्पुरुप ३९-२१. वियूथ ५५-२७ दुछु दिक १८-१९ | दीक्षा. दिन २१-१ दुष्टु ५६-२२ | दीक्षातपसी .६८-१२ | दुहिता ४०-१३ दिवस्पतिः २५-१८ | दीक्षातपसी १-१४ दुःस्त्री २२६-१३ दिवम् दिवा २०६-१८ दुहित ४०-१२ १८-४ दीर्घोन्ही दिवाधीश्वर ४८-५ | दुःख २४२-१३ १०३-६ | दीर्घाहा - दुःख दिवाङ्गना दीर्घलघू ६९-दुःस २१७-२० दिविपद १०८-१८ | दीर्घ २२१-१९ दुःसजाता दियूहा ७१-१४ १०३-११] दीन २२२-१२ / दुःख २४६-५ दिवेश्वर ४-१६ दियोढा १९५-१० धुः दिवोतिः n-द्वीप १८४-१० द्रुघन २०५-२१ २०-१० द्विदण्डा २३०-२३ | द्विमुसल २०९-१२ | द्विपद १००-१७ द्विभाष ५२-१० द्विभाव ३–१७ द्विदन् १०३-२२ | द्विप्रिय द्विता द्विः १९५-२२ द्वि १२१-१५ | दुपन्धि १३७-४ २२७-२ १४६-१७ १७२-१७ १०७-२६ ७३-२६ २०७-२२ १०७-२७ २२२-१४ २२३-१७ २१६-१३ ११८-६ / दुःषेध दिक् ५८-२२ दीप २३६-२७ 1-८ | दुःख १०३-८ | दीस १८३-८द्वीप १४-१४ ·द्रहि हुँगी, torxa ha rx?iko tx) tú पद १४१-२३/ देवराज १००-२२ / देवराज १०१-२ | देवयातव १००-१० | देवराजन १५९-१५ वैधम् १६८-२५ | दोटो २०२-२३ | दोलक द्रुत्य दूडभ दूडाम दूडाश दूणाश दूढ्य दूत दूता दूती दूषण द्यूत isd अनुक्रमणिका ॥ ३१ ३०-२३ देव २४०-६ | देवति ४४-२१/ देव १९१-४ | देवोति २०-६ | देव २५०-११ देवयति "-२० १७३-१६ देवदत्त १९१-२३ दैलीपि "-२६ २३०-२४ | देवदर्श १८२-१३ देवमति ११७-७ १९२-१९ दैवत ११८-८ २०२-२३ देवशर्मि १८९-१८ देवहू '१५-१२ ४५-५ १२६-८ "-११ देवयात्रा २२९-१२/ दोषा १८-९ २२३-८ देवव्रत २१०-७ दोह २९१-१० ५०-२० देवस्यत्वक २४१-४] द्रोह २१८-२ देवशर्मन् १३८-द्रोह २११-१० २४९-१४ / देवर १४८-२ द्रोणी ४१-२४ ६०-१९ | देवत्रा १४-२४ | द्रोण २०३-१९ देवरथ "-. द्रोणभीमो देवापिशंन्तनू ६-१७ द्रोणीपदी ९४-१० ३-२१ देवानात ८४-२२/ दौवारिक ११३-२२ ५६-२० देवासुर २०३-७ | दीवारपालि . १९४-३ २५०-१३ देवासुर २४०-८ दौवारपालिक २४१-८ (ध) २५०-७, देवीरायप २०४-१५ २१०-२० २४८-१५ देश विरतिव्रत २१०-८ • ६२-२२ १५७-१२ २५०-१२- देह २५०-११ धनपति १६१-२७ ५२-१३ | देही ६१-१३ ३९-२२ देहली ४६-२४ धनुष्कपाल २५-१९ १५-१० धनुष्पाणि ७२-२ ४७-२४ देवदत्ति ३७-३ | धनुर्दण्ड २१३-१६ १२७-१२ | दैवत "-१७ २०२-२३ देवस्यानि ११४-२६ धन्वपति १६२-२ ५४-१४ धूगति:- चूहा . दूर्भ . इशा दर्श दृष्टि ३-२९ देवींधिय २४१-६ | धन ४३-धन २४८-१५ / देवी' ५८-१३ धनञ्जय ४७-६ धनुः द्वपदुपल दर देवका देविट देवाविशा देवदाली देवपथ देव "-" द्वेधा ६२-४ धनुष ·10 . "-४ - २३२-७ नखमुच १४५-२१ धूमावती २३१-२२ २३-६ १७०-२६. श्वना ३२ गगारतमहोदधेः- धन्ध २३५-१५ / धिग् २१-१६ / नकुल १०६-२ घन्य १५३-२१ धुवक २३२-७ नक धमनी २३३-८ धुवका ५२-१७ नक्षत्र धर्मविद्या १८५-१० धुषका १७९-१५ | नकिर धर्मपत्ति १६२-२ | धुवका १३८-४ नक्तंचर १८-१३ धर्मकारक ७८-१६ ध्रुवक २५१-१२ धर्म ६०-२३ | ध्रुबक १२४-२८ नखर २३९-१ धर्मा ६१-१ ध्रुवका ५२-२४ नख १००-८ धमक्षिी ६८-२५ ध्रुवका १७९-१४ नख २०४-२७ धर्माणि ६०-२४ | ध्रुवका १३७-२७ नख १०६-७ धमी १६४-१४ धूम १६५-१७ नख ५४-११ धर्मिणी ९-११ नख ६३-२२ धर्म्य ९५७-१२, नखर ध्यावत् १४८-१७ धूर्जटिः १०१-११ | नग ध्वज ५३-७ | धूर्त २२२-१.नगर ४९-१ धूर्त २२-२६ | नगरी वजी धूर्पतिः २६-२५ नग्न १२७-५ | धूपुत्रः "-२६ / नग्नमुषित ध्वंसकला ७५-१७ | धूःपतिः 2-२५ | नगरश्वा ध्वन १५४-१३ | धूःपुत्रः धातकी १८७-१३ धूली कृत्य घात्रीगोपक ८-२० धूसी कृत्य ४-१ नगरमर्दिन् १३८-२० धान्यक १२५-६ धूम १७६-१९ नचेत् धान्यपति ९७७-१ न धामा । १९५-४ | नटी ४६-१ घाय्या २४६-७ धारका ५२-१० धूम्र १५३-८ नह धारगि ११५-२५ धेनु १६२-१९ नहमक्त धार्तराजी २७०-१४ धार्तराष्ट्री धेवर "-१८ १४८-१८ १७६-४ २४०-५ (न) १४९-२ २३०-२३/ न ६-५ मतानस २०२-७ ध्वजे १०६-१३ ६७-४ "-२६ / नगरकाक ७५-१७ नगरवायस "-१७ १३-१४ ५-१६ १६२-१ | धूकर ६०-४/ धूम १९९-२३ | धूम नट १२७-५ १६५-२५ १६९-२५ १९५-१७ | धेनु १५५-२५ नह नड धारा २३३-१२ घूमत १७८-१९ १७९-४ पारा घ्राक्षा ·4 मर्त मत २११-१० नराची नदर ५५-१४. ४२- नलद मद नदी नदी नर्दन ननुव मन्द ननान्दू ननान्दू ननान्दू नत्ति नन्दा ननन्दन नन्दी नपात् नपुंसक नपुंसक नम्राट १०६-१७ नवै अनुक्रमणिका ॥ २५०-७ नरवाहन ११०-५ / नाम ११-२३ १३१-१४ नाम २०२-६ २७०-२२ नल १७२-२ नाम १५३-२४ २५०-११ "-१७ / नामा १८७-११ ५७-२६ नामाख्यात २०२-५ २१७-६ नारङ्ग १०६-१० २४९-१३ नलागिरि ८-२७ माराच १०६-४ ५-१५ नलिन ५३-२१ नाल २४४-२ | नवर्तते १७-१ नाला ५७-२७ १५२-१८ | नवा ३-२० नालीक २३७-११ ४०-१२ | नवेदा १०६-१५ नाशिका १७१-२५ ६-१७ नासत्या १०६-३ १९०-१० नष्टि । २४८-१५ नासा १७१-१९ ११०-१५ नह ३-१९ | नासिका २३-२६ २४९-१२ नहवै 9-२२/ नास्ति १७-५ ४७-२२ नहि ३-२० नास्तिक १०६-१४ ४-:. नास्तिक २२३-२२ ६३-६ | न्यग्रोध १०६-१० न्यग्रोध २०१-१६ न्यग्रोध २०५-२६ १८४-११ १०६-१४ १८३-५ "-१६ १०५-२६ / निकदिन २३०-६ नागी १४२-३ ४९-१४/ निकट २२३-५ नाची १८-१३ ४५-१ निकट २९४-२४ ७६-२७ नाचिकेत २०६-१९ / निकट ५४-१० १०६-१ नाटी ४२-२/ निकषा १८-१० १४०-१२ / निकथित २३०-५ १६-१७ नाथ १७२-२/ निकाम १९-२० १४९-३ २३-२ निकुञ्ज ५३- २१७-७ | नान्तरीयक १०६-८ | निकुथ्यकर्णि ८८-१४ ९१-२२ नापित १०६-१४ / निकुच्यकर्णि ६-२८ ६८-१२/ नाभि २३२-१८ | निखदित २३०-१३ ८५-१६ | नाभी .२०६-२ | निगड १०५-२६ / नहिकम् १७८-३ / न्याय १७९-१८ / न्याय ९७७-१३ / न्याय १०६-न्यास नमस् नाक नभाग नाग नभाग नमस् नमस्कृत्य ममेरु नय नयाति १९७-२४ नाट्य नाना नरंद नरनारायण नरनारायणा नरव्याघ्र ·- ११८-१७ निरुक्त २०१-१७ | निर्वयनी "-१० १७८-६ / निष्ठेव २३५-७ / निर्यास २००-१ | निवात १७३-८ | निसर्ग १३७-६७ २५०-२३ / नीड २५०-२२ | नौचापक - | नील ३४ गणरत्नमहोदधेः- निगम १८४-७ / निष्पदी निगम १०२-१६ / निष्पात् निघातिन् २२४-५ निर्धनोपकता ८४-२४ निष्पा निचय १९७-२४ | निर्वित् २४८-४ निष्पाल निचयोच्चारिताः८४-२९ निर्यास निचल ५८-१८ निष्ठा नितान्त वृक्ष १८१-१० | निवास २५०-२३ निःषर्ग नित्य नित्य १९-२४ निवाकु नीचः नित्य १२९-२ | निवलि नित्यशब्द २१२-१९ निवेशिन् निराध ३३-१६ निवपिन् निदाघ ५४-११ | निवृत् २४८-४ नील निद्रा २१७-२५ | निश्चप्रचा ८८-२७ नीली निद्गा २४६-६ | निश्चत्वम् निधन ५५-२६ | निःषम ७२-२६ | नुत् निधनकत ८४-१९ निपलश्यामा ०-२९ नु निधान १७७-१३ | निपद्यश्यामा " | नुकम् निपठित २२९-२४ | निश्राविन् २५०-२२ नुत् निपठिति २४७-३ | निःपन्धि निपत्यरोहिणी ८८-४ निःपामा "-६ | नूपुर निपुण २२६-२२ | निपाद ९५२-८ नृनम निपुण २२२-6 | निपाद .१३९-८नृनमन निपुणक १९१-९ निषाद २०२-२१ नृवर निपुण्टोदाहताः ८४-१९ | निपादित २३०-११ नृवराह निबद्ध १७४-१७ | निषेध नेत् २०७-२३ निवन्ध १७७-" | निःपेध नेत्र २०८-१५० দিন १७४-१४ | निष्क ५३-१८ निमित्त २०१-१६ | निष्फला निरनूप १९०-४ निकली निरक्षी २४०-२२ निराहत २१८-२० नकी নিকে १८६-२६ २०-११ २०८-१० १- ५५-१६ १८१-१८ १४८-१० २४५-५ ५०-१ २४५-१६ २४८-१६ ५-र १०-२४ २४८-१४ "-२८ | नीहार १०८-७ | नुवै १०१-२२ ६५-२ ८५-१८ १०-५ १२६-१२ ५७-५ ६१-१८ २७-१ नेत्र ४४-५ नेत्रक ४५-१२ / नेम २२२-१४ | नकती निष्कल १३-१६ . २२५-२६ / निफमण २०९-१० निष्पात् २३३-६/ नैमित्रिः ११७-५ ·अनुक्रमणिका । ३५ ११६-५ पट् पट नैमिशि नैमिषि नैवकि नेवाका वे पटाक १८९-९ पटली १०-१२ पटपटा ४४-७/ पत्तिगण १५-१२ / पथिन् नोचेत् १३-१५ | पटक १९३-१७ / पदक "-१६ १९६-६/ पद १०८-१ पटोली नो नोहि पटच्चर १०-३ नौ पटी १२६-१६ नौका पट्टार नौपेचिका पटु नौपिका १०८-२ | पठित नीषेचन पराडारी (प) पराडा पक्ष पण्डित पक्ष १-२ परिडत पक्ष्मन् २३३-११ पण्डितज्ञाता ५३-१४ पर्ण पङ्क पणिन् पङ्कज पञ्चक ६१-१८ पञ्चकल्प पञ्चकत्वस् १४-२४ पतञ्जल पञ्चधा पञ्चकपाल पञ्चरेवत पञ्चरोहिण पञ्च ४०-१४० पञ्चव्याकरण पञ्च पञ्चसूच ४२-२० पत्तन पञ्चजन पञ्चाल १५०-८ पन्नमूलक पञ्चदशी पचलवगा ८८-१३ १०-१५ / पताका २६५-८ ६२-२७/ पत्र २०६-१८ ३१-१९ पत्तिगणक ७९-३ २२७-२५ २००-६ १२८-२० पथिकारिन् १४०-२८ ३२-४ ४६-१ पदव्याख्यान २०१-१६ २०१-१० पदवी २२०-४ २१२-8 पद १८६-४ ४७-२४ पद्धति ४८-२५ २३०-१२ पदक्रम १८३-११ ४९-१९ पद्म २३-२४ २१८-९ पा २३७-११ २४४-२८ पद्म २२१-४] पद्मनाभ ७१-७ ८४-२० पद्मावती CC-१२ २३३-१७/ पदात्पद १८५-७ १३७-१४ पदेययद १८४-१८ १८५-२२ पदोत्तर १८५-३ २४३-२३ "-५ पम्पस् ২৪-২২ २१४-६ पत्निवान् २४०-२२ २५०-३ पतत्रि २४०-२९ २४१-१६ १८५-२३ / पन्नग १०६-१७ २५०-३ | परिसीर २००-१७ ६३-१५ / परियोष्ठ २३२-६ २३७-८ ३३-४ पयस् १५-६ / पतञ्जलि १२२-२/ पंकमाटे ५०-१३ | पच ५०-१३ | पचतभृज्जता 20-३ | पत्वा १३७-२१ / पत "-१ १-१ पत्र ५८-१४ / परिहनु १२४-८ | परिरथ १२४-२२/ परिखा २३२-१८ | परिशाल १९७-७ पत्रक -२२ १९३-१४ २००-२० ·३९-११ / पर्ण १११-२० पगाढक १३४-६ १८४-२१ १७८-१ पर १७७-१३ -परयुग ११-१५ २१४-० ३६ गणारत्नमहोदधेः- परिषत् २००-२१ | परपहाणा २३३-१७ पर्षत पर:शता ६४-२५ पर्ण परिषत् २०३-३ परःसहस्त्रा ६५-२० पट पर्वत २०४-८] परस्त्री ३१-१५ परिषत् २०८-२५ | परमस्थ २२३-६ | पशु परिवत्त १७७-१६ | परंपर २२३-२४ पर्षद् परिवाप १९१-४ पशु २३३-१२ परिवाप १७९-१८ परकुल १-६ पर्याप्त परिगूढ २१२-१८ १९८-१२ पर्प "-२४ परिवंश "-१४ परदारा २१२-७ परिषद् पर्षिका १८४-२१ | परत्र . २४२-३ १८६-१८ परिभावी २५०-१८ परलोक पर्याप्त १८७-७ परिल पषिक १४१-१२ | पराशर १७६-१२ परिसिन्धु पलाण्डुमक्षिती ७१-११ १९४-४ परापहाणा ३-११ परिमुख पलाल ५-१० २००-१८ परारि १४-११ पर्यलूस पलित परिशेष २२३-२२ परिख्यात पलाश २२४-३ परिमण्डल परिव्राजक २२३-१९ | पल्लि २२८-१ परिवृढ परिरक्षित २३०-५ | परिप्लव १२०-१७ | पल्लविका परिकलित परिगहन परिगणित परिनट 2-२७ / पवित्र परिपक १४३-१३ | परिवर्तन १०९-२९ पविन्द परिधि १४४-२३ परिज्याकौशिकी ९१-२१ पश्चार्ध परिणाह २३५-६ | परिनृत्त १०-२३ | पश्चानुपूर्वी परिपत् २३८-१ परुत पर्पत १४-११ पश्चाभिमुख २३८-१| परुपांसक १८२-१६ | पलाश परिसारक २४०-२१ परेद्यवि १४-११ पलाश पर्य २४७-१९| परोक्ष २५-१६ पलालिन् पल्य १४१-२३ ] पायव परिघ १८१-१३ / पलित परियोग w-n|पर्ण १७९-३ पलियोग २१७-५ | पनिघः परभृता २१२-१५ । पलदी ५५-१३ १००-६ १९५-१६ ६३-७ १२४-२१ २२०-२३ | पल्लव २०९-३५ पवित्र ५७-१९ १५३-८ १५३-२५ १०३-१२ ४-१५ -१५ १८०-२६ "-२० पर्ण "-१० | पर्ण १७८-१२ २३४-२५ २१७-१८ २२९-१ २४७-२० परस्पर २०-१० पर्ण ३८-११ पर्ग १९३-११ ·यमित ७६-१८ पिङ्गर पागिामण्डल ११३-१७ पाणि परमव . अनुक्रमणिका ॥ ३७ १८२-१२ पाश १७८-१२ पाणी पशु, ८-२३ / पात्र ५७-१८ पांसु २३२-१४ पशुपालिका ३-१६/ पानी ५०-५ पांसु २३९-२ पशूक्रत्य ७५-२८/पात्रीव ५-४/ पांसुर २४७-१८ पश्य २७-१४ पाद १५३-१४ / पांमुल पश्यत २६-२० पादी ४४-२७ / प्याट् पाक २२०-९ पादाली १४९-२४ पातक ६३-७, पादातिक १३२-१५ पिङ्गल पाङ्ग १२०-३ पादिका १२४५२० पिङ्ग २३२-१७ पाट् १५-१४ पानक १२३-१६ | पिङ्गलक ३३-१४ पाठेय १९५-१५ पाप ८९-२३ | पिङ्गल ४७-२१ पानक १२३-२१ / पामन् २३४-१५ | पिङ्गलमाण्डव्य ६०-२२ ११३-१७ पाम्पीकृत्य ७६-१४ पिङ्गलागिरि -४ पाम्पालीकृत्य -१६ पिचण्ड ८४-४ २३२-३ पाणिपन्न पात्रेसमिता ८०-११/ पिच्छ पाणिनीयरौढीय ६०-११ पात्नेबहुला ८१-२ पिज्जूर १५३-२४ पाणिगृहीती ७१-१२ पापसम ७३-१३ पिजूलक ३३-२० ७२-१ पार १२९-७ ७१-२६ पारकर १०४-८ पिटक ५४-२१ ७२-२ पारस्कर »-» पिठरी ४४-१ पाण्टी ४२-१ / पारस्त्रैणेय १११-२८० पिण्ड फला ४०-१. पाठा १८७-१२ पारलौकिक १९२-९ | पिगडीजङ्क ३१-२ २२०-४ | पाण्डी ४२-६ पाथेय १९५-२२ | पाण्डुधृतराष्ट्र ६८-१९ पिण्डीशूर ८१-१७ पाद १९७-१८ | पाण्डु ६३-२१ पाद २०४-२७ पाण्डु २३९-४ पिचण्ड १८७-२४ पाद २१३-४ पाण्डव १४४-१२ | पितृदेवता २११-२२ पारायण २०७-१४ पारिमाण्डल्य १९३-१० पितृ २३७-२६ पार्द १८०-१५ पारी २०-६ | पितृक ११-१० पादस्वेद २१४-१४ / पार्श्व २३३-१० पिप्पल पादस्वेदन ५०-४ पिशाच १९७-२१ १८७-१२ | पार्वतस् १२२-२५ पिशाच १३४-०१२ १८७-११ पाश्वतस् १८०-२५ पाणिवज़ पागिदण्ड ५६-१६ / पिट पाशहस्त . . पाण्डु ४२-१ / पिण्डी १४२-२० / पिण्याक 4 २०२ १५ २१४-१४ / पार्श्व पामा पाबा १८-२/पिप्पल ·गणरत्नमहोदधेः- १८१-७ | पीततेल r २४४-५ १८८-५ -२६ पुष्कर ७१-२२ | पुष्करसद ५१-५ | पुण्यसम पुटकं १२५-१२ ७२-२२ १२९-८ १५२-१८ १२९-१० ७०-२४ २-१० पुत्रपती ३८ पिप्पली मूल पिचुक पिटक पिटक पिटाक पिष्ट पिटाक पितृमत् पितृमन्तु पिण्डि पितरिशूर पितमह पितामही पितापुत्री पित्त पिनाक पिपास पिप्पली पिप्पका पिशही पिशुन पिशाच पिष्टमोदक पिष्ट पिष्टका पिष्टातक पीडा पीटा पीयूत पोलु पीलुमूल पीना पीतपत ७०-२५ पुष्य १८१-८ पीनमद्य २१३-२३ | पीतदधि १४०-१२ | पीतविष "-२३ | पुल पीतक १२८-२४ पुच्छ १४०-१७ | पीत्वास्थिरक ८०-२६ | पुण्ड्रक २१३-२५ | पीनी १४०-११ पुक १७९-१७ | पुण्य २३७-१२ | पुत्र "पुट १७९-१४ पुत्र ८२-२३ | पुट १५४-६ | पुत्रजात १०८-१४ | पुटक १२८-२३ पुत्रपौत्र ४२-१० पुटी ४२-२ २१-१७ | पुण्याहवाचन २९०-१ पुत्र पशू २३३-६ पुतचाल २१३-१३ | पुत्राध्यापक ५३-१८ पुत्र २३७-२६ पुत्र २१७-१८ पुनरुक्त २०१-१५ पुनः ४४-२ पुनरुक्त १८४-७ पुनःपुनर ५२-८ पुरण २४४-२ | पुनर्भूः ४३-२३ पुराण १८३-१० नाग २२७-१ 'पुरगा ए८-२३ पुरार १००-११ पुरीष २१८-३/ पुर ७९-११ पुरुप २४७-१५ | पुर २१६-१४ पुरस् २१६-१४ पुरस्तात् १३०-४ पुल १७९-४. पुरतः १८०-१० | पुल २३५-१८ पुरगावण २४९-८ पुलिङ्ग ९८२-१२ पुररस्य १७८-१४ | पुलुष २४७-१५ | पुरा २०५-५ पुष्प २०५-पुरागा २०-३ | पुष्प २१७-१८ | पुराण १४०-१८ पुष्प २०५-२ पुरुपध्याघ्र ७०-१८ पुष्कर २३०-६ | पुरुमहिप ६७-८ ७८-१९ ४३-५ १८-४ २२३-२३ १५२-१० ८५-१९ १७६-१४ ५७-२४ २१-२० १४-१२ १४-१७ ३२-२० पुरोहा १२४-२० | पुरोद ८-२३ २२२--३ ए-१७ -१९ ४०-२६ ८४-१ ·३९ अनुक्रमणिका ॥ ८४-१ पूली ४६-२६ । प्रतित्यद ५-१० १७-११ / प्रतिदिश 29.24.28.29.29 -२३ १२८-२३ प्रतिभू ६७-६ / प्रतिहत्त ६-१ प्रजापति ल-१० पुरुषरुरु पुमपकुश्वर पुरुषवराह पुरुषवृषभ पुरुषर्षभ पुरुषः पुरुषहस्ती पुरुपत्रक पुरुपवृष पुरुपसिंह पुरुपोद्धा पुरोहित पुरोडाश पुरोहित पुस्लिन पुलिभवती पुष्कला पुष्कली पुष्पक पुष्पक पुस्तम् पूग पूर्णकाल पूतर पूप पूर्वपद पूर्वपक्ष पूलयव पूनयव पूरुषः पूयमानयव पूयी प्रतिपय २८-२४ "-११ प्रतिष्कश १०४-११ ८४-४ प्रतिकश "-१४ २२९-२४ प्रतिष्णिका १०८-१९ ४-५ पल ५९-१५ | प्रतिकूल २२३-२२ पूलक "-१० पूलासकुण्ड २२८-१२ ८५-२० प्रत्यक्ष पेट ५४-२४ पेश "-१४ प्रत्यनडुह २३३-७ १४२-१२ प्रचार पैठसर्प २१८-१५ १११-१० १०२-१४ पैङ्गलोदायनि १९५-७ प्रजावती २२४-२० पैल ११४-२२ प्रणय ५५-२२ २३६-२६ पैशाच ११७-१८ प्रतिजन १८-, ४४-५ पोटा २४५-१५ प्रतिपत् २४८-३ ४७-१० | पौण्डरीक प्रतिपत् १३१-१५ १९७-११ १२०-१८ पौष्यिः प्रतिबिम्ब २९८-९२ १९५-२६ १२८-१ प्रतिश्रुत पौर्णमासी ६३-२२ १९७-१३ प्रतीप २४६-१७ प्रकट २२३-५ १-२२ प्रद्युम्न ९३७-२७ प्रकाश -१२ १९२-२२ प्रतीप प्रज्ञा २३६-२६ १९२-२२ प्रत्यय १७६-१ २१८-२२ २०६-२२ प्रतिबोध २४१-८ १८५-५ प्रतिकियत २२२-७ प्रद्युम्नाभिगमन २०३-१५ प्रयाम प्रतिश २३५- ७३-४ प्रतिविद प्रपापूर २०९-२६ "-५ प्रतिदिव ४-८ प्ररोहण २०९-२२ प्ररोह २१६-११ ७३-५ प्रतिविश - प्रवास १९८.८ ४६-२१ | प्रतिमनस प्रवास २०८-१३ . २३२-७ प्रज्ञा १५२-९/ प्रतूर्ण प्रथम १८९-२३ / प्रतियद ہولو وارد १०१-११ प्रतिद्यप رورو py ·४० गगारनमहोदधेः-- ७२-२५ १२२-१२ १-१ १०१- माशिता १०२-३ ११२-१० १५०-१३ २९९-१० १५६-८ ७०-१४ ७७-१ प्रियगुड २९१-१९ / प्रहसनेकत्य १८-७ | महत "-२० ५-२६ १५४-१२ / प्रियमधुक प्रतान मभूत २१२-१६ | प्ररथम् ७२-१६ | प्रान्तम् प्रवेशन २०९-२ प्रशान २२-२२. प्राधान्य मलेपिका २१५-६ प्रशास्त २२६- | प्रायः प्रस्थ १९१-६ | प्रविक २२४-२३ / प्रायश्चित प्रस्थक प्रष्ठक १२९-२ प्रायश्चित्तः प्रावृप १४१-४ | प्रसह्य २०-/ प्रायोगिक १०८-६ | प्रस्करव १०४-१७ | लु सप्वा १४५-११ | महणकलित ७१-२५ / प्रिय प्रसादारोहण १०-१६ प्रहितनरक ३५-१७ | प्रियक प्रयोग प्रकामम् १५३-१३ प्रियविश्व प्रचेतोराजन् २६-२६ | प्राकृत ११८-२२ प्रचेताराजन् प्राकारमर्दी १३६-२७ पियति मतपने ७७-७ प्राच्य प्रकर्ष २११-१० माजरुहाकत्य माजरुहाकृत्य ७७-२५ | प्रियदधिक ३३-३ | प्रान्तपुष्पा ४०-४/ प्रियपयस्क प्रत्यवरोहिणी ४७-११ प्राकृत प्रियपुम्क १५४-७ प्रतिलोम ३४-३ | प्राकपुष्पा १८४-2 | माज्ञ ११७-१४ प्रियलक्ष्मीक " | प्राहे -१ | प्रियरूप प्रदक्षिणम् ७३-१४. प्राग्रामात् प्रमृग "-१६ / मालम् ७२-२१ नियासचिव प्रमाणत १२२-२५ माटाहति प्रग्रीव प्रियाक्षान्त प्रकृत्य . १४९-५ प्रगे ७-१२ | प्रातर् १८-१५ प्रियारक्षान्त प्रत्युत ६-१ प्रातिभाष्य प्रियाचपल प्रबाहुकम् २२- प्रतिमय "-१७ प्रतिसर ५६-७ | मासिम प्रियावाम १२०-४ प्रवाल ५७-२७ प्रादुर मीणितकट १०-१४ ६२-२० मादुम् प्रवर्योपमदी (१-१३ प्रादुष्कृत्य 9-३ प्रेषण मयुत ५५-११) प्रादोहनि ४०-४ / पियनौकः "-७ प्रथम प्रथमगुण २२-२२ १५-१० | प्रियानडुत्क ए-१ १९७-६ | प्रियावासन ५८-१६ | माहाहति १५-१६ / प्राण १९३-६ प्रियानिचित प्रवर प्रेषण ७१-१० १९३-७ २११-१२ ११६-२० | मेक्षय ·४१ अनुक्रमणिका ॥ ११५-१५ / फलक १७९-१० फलक ५५-१४ / बर्वर -१४ / फलीकृत्य २०४-३ १७८-१५ २३५-६ १७९-४ ५८-१४ - + ५१-८ / बल 2-६/ बलय २३२.७ / वलवत् १९-१३ २३५-७ "-५ १०१-१५ १३८-११ १४९-२/ बलाहक पेशिका १७९-१९ | बर्बर प्रेक्षा प्रेहिवागता वल प्रोहित C-18 फलीकृत्य ७५-२० | बल प्रेहिवाणिजा ८७-१२ फलूकत्य "-२५ प्रोथ १५५-२१ फाला प्रोष्ठ १४-११ फाली प्रोष्ठिक "-१३ | फोन मोहक पर्दा वलाका ८८-१४ | फेन २३३-१५ मोहकटा ४.१२५ । फेन बलाका २४५-५ प्रोहकर्दमा ०-१६ | बक प्रोद्यपदि "-२५ बकनगुदपरिणद्धा३५-१३ वलाका पृच्छा २४८-२३ वठरछान्दस पृथु २१६-१८ | वकुम्न बल्वज २१८-१ पृथुक २०६-१८ | बडवा बल्वजमार ४०५-५ वल्वज १०-१६ पृथ्वीरुह बलीवर्द २५१-११ / बदर २०५-३ पृथा १४२-१८ | बदर १४-१४ वलीवर्द पृथक पृथोर्जकककुभ ३६-४ | बन्दी पृथिवी ४५-२ | बन्धु पृथिवीप्रश्वण ६१२-१ बर्हवत् पृथिवीविदित "-- बन्धुका' १७-१६ बही २३२-१५ बध्योग पृदाकु १५२- बधिरक ३५-२२ बहियोग पृषोदर १००-५ बधिर २४१-१२ पृषोद्वान -२० फट् १३-३ बन्धका ७०-१ / बलात् २०५-१ | बत २३-४/ बध्योग ११३-१/ बस्त ४७-१८ / बयस्क २३९-६ / बलीक १७७-२ २१०-२६ २११-२ १४६-१० १००-२१ १५३-२४ १५२-८ १३४-११ २४०-१५ ४९-३ १८- २८-२४ ३१-१७ ८०-6 | बन्धुमित्र १५२-१४ | बहिः बन्धा २१८-१९ बन्धकी बहियोग १४८-१४ | बहु ४५-१८ / बहुभाषिन् १४४-२२/ बहु २३४-११ / बहुल ४२-७ बहुल ४७–१६ / वहुसर्पिष्क फल २३५-६ | वधु २२०-१० २२०-१३ २२९-११ फल फल १७९-४ | बरटी १८१-६ बर्वरी ५९-१० | वर्बल १९५-२५ | वहुपयस् ·"-" | बुक १११-७ गगारतमहोदधेः- बहुतन्त्री ८६-१८ विस १७८-१९ ब्रह्मवर्चस् २१०-१९ बहुतन्त्रीक बिस १८०-१२ | ब्रह्मगुप्त १३५-८ बहुतर्द ११८-२९ विसार ५७-२४ | ब्रह्मगुप्त १४-४ वाहु १७७-१२ | विन्दु ३६-१३ | ब्रह्मगुप्त १३५-६ बान्धर ११८- बीज १४४-१० ब्रह्मदत्ता १४८-१३ घान्धकि १९६-७/ वीजाश्व "-११ | ब्रह्मकत १४५-१९ वादकि "-१८ | वीजरुहा ७६-२७ बलप्रजापत्ति ९१-२२ वाण ५४-१४ | बीजयोरुत्य ७७-५ व्रह्मचारिन् २२६-१८ वास्नवी ५१-१६ | बीज २३२-१७ | ब्रह्मन् २१३-२४ बारबाणम् ५४-२६ वीज १७७-२२ ब्राह्मण २२२-२ घाल १४८-१० वीज २०६-७ ब्राह्मण २०२-५ वालशिख १७९-१७ | ब्राह्मण २०२-२४ बाला "--, बुभुक्षा २१६-२४ ब्राह्मण १८५-३ बाल ५७-१० बुन ५७-२३ | ब्राह्मण १५०-५ वालवद्ध ३-बुस २७८-४ ब्राह्मण वाला ३८-१६ | बृहत् १२३-२५ । ब्राह्मणयाजक ७८-१४ बाल २२४-१३ । बृहत् १२५-१२ | ब्राह्मगातुर्य वाचव्यायगी "-२१ ५१-१६ बृहती ब्राह्मगामत ८४-२०. बाल २२१-४ वृहतिका १२०-२३ | ब्राह्मणचेल ८६-१० वालिश .१४९-२३ बृहतीकार १३९-१९ ब्राह्मणजाल्म बालिश २२२-२. वृहस्पति १००-१५ ब्राह्म वाहीक १९३-१५ वृसी. ४५-२४ ब्रूहि १६-१८ वाह १३६-२५ बृसी .१०३-२/ भङ्गा २१०-२२ बाहुकोट १८३-२० बैल्य २५३-6 | भङ्गी ४२-२५ बिचर्चिका २३३-२२ | बैल्वयत ३७-१४ / भगल १७५-२१ विन्दु १५६-४ बैल्वको १९६-४ बिस्व १४८-१८ वैजवापि १३५-२ । भक्षित पलायदु ७१-११ विल्व १७५-११- वैलवापि २०५-१५ / भक्षादी १९६-५ १८९-भक्षा २१६-१८ १०१-१४ | वैन्दवि १३४-२० भगन्दर विम्बा ६२-१३ ४१-२६ | बोध विम्बी २०४-१८ भग ६४-११ ४१-२६ | ब्रन विल १५६-१९ भगला १३८-२२ १७९-४ | ब्रह्म ५-६ P १११-५ ११५-२७ / भक्षारली बिस विडाल २२०-१६ / वैज्य ६१-१६ / भगो ·अनुक्रमणिका ॥ ४३ प १८८-१६ / भवतु ८४-१९ भजनागिरि भण्डित भडिल मथिल १४०-१९ | भिक्षा भरिक्त १५४-३ | भत्त्र १५-१५ / भर्ग भडित भडित भणिति भण्डित भरद भरता भर भर भरण भरत २७-७] भारत ८-२४ / भव्यामनोज्ञ ९७-२४/ भास्कर २५-७ भर्ग १३६-५] भास्त्र १७५-१७ १५४-३ भर्त १३४-८ | भाष्यवर्तक ७८-१९ २१७-१९ भिक्षा १५४-१४ १६४-५ -२४५-७ | भिक्षुकी -४६-५ १५०-२६ / मल्लकीय १६२-१० भिक्ष १२९-४ २४७-२/ भव्यभाला ४१-३ भिक्षुकदाक्षि “६-२३ ३२-४ / मस्त्र ६३-२१ भिक्षुक २१४-५ भस्त्राफला ४०-१ / भिक्षुक २१४-२४ २१४-४ भस्त्रा १८१-८ | भित् २४८-१४ २५०-६ / भस्त्रा २१४-३ | मिता -२२ २१८-४ / भस्मसात् १५-१९ भिन्टुिलवणा ८०-११ भस्मम् २४४-१ २४२-१५ १६२-२० १५-१० भवी भिषा १३४-८ १५०-१५ भारत १३४-१७ २०७-१२ भिषण २४३-१३ साजर ८५-२० २४८-१९ भीम भागवतीभागवत (३-३" ७७- १२७-५ •३६-१५ भीमसेनार्जुन ६-१४ १५६-९ ४८-२३ भीमार्जुन ९१-१७ भाजी १४५-१० ४१-२३ भीरुष्ठान १०८-२२ १४-४ / भीमद्रोगा ६९-" भानु २३०-२२ भुक्तासहित ८८-१७ ११-२ १४४-२४ सुरण २४२-१९ "-१३ १४५-१० भुवन भारखि ६३-१३ १९२-२५ सुरु २३४-१२ ३१-३ भारुजिक १३-२४ भः २४८-१० १७५-८ मार्यापति ६४-१२ ७०-१८ भूत ५३-११ ६३-२८ भूतनिराकृत १४-२२ / भिषज २५०-११ / भिपज ४२,२२ भरत भरत भरत भरतर्षभ भद्राकृत्य भरद्वाज भरद्वाज १५५-२६ / भिष्णज १८८-१६ भी भागडा भाजन भाजा. . भरुजा ४८-३ भारण رررر भारत भारम - भरुजी भवति भवतु सघन भलन्दन भलन्दन भलन्दन ६८-२ भूर्ज १४२- भायो १०१-६ | भाव - ·४४ भूमि भूमि भूरि भूभत्त भूयस् भूयस्क ७८-१८ ५५-१० १२५-२ ४४-१० १७१-२२ ४२-२१ ५७-२४ ५४-२० २४७-१९ ५४-१४ २४-११ ४२-२१ भूयस् भूर्भुवस् . भूषण भूषण गणरत्रमहोदधेः- २०२-१४ / मौलिकी ४७-हमठ १४१-१८ भौरिकी ४७-१६ / मठिका "-२५ भौलिकि १४८-१८ मठी भौलिफिविध १६९-१४ | महार १८-१४ / घंशकलाकृत्य ७४-२५ | मण्डली १३०-३ | श्रमर १०१-१८ | मण्डल १३८-२६ / भ्रमरक १२०-२५ / मण्ड भ्रमर २०-१ १२६-११ | मण्डर भ्रमरक २४०-१४ १२६-११ / मण्डप त्रएका ३४-१९ / मगदल ५४-१५ भ्रष्टककपिष्ठल ३५-१८ | मण्डकी २०४-२८ भात २२६- मगडपिका भ्रात २३७-२५ | मण्डु ४५-३ भ्रातुपुत्रः २५-" ! मणि १२०- २१३-- २२१-१५ २४४-२६ मकष्टु १४५-१७ | मणिपाली २३१-२९ | मणिपाली २११-९ मङगष १२१-१६ मत मङ्गल ५९-११ मति १४१-२ मतुबर्थ १७२-३ मत्स्य १८९-२३ | मत्सी २४२-२१ | मत्स्यक १४५-२० मथि ५४-२४ | मंद १४८-१९ मञ्जरी २१७-१८ मदाघ ३७-२० मञ्जरी ४५-११ | मदि "-२१ | मझीर ६४-३ / मद्यपीत १४१-२३ | मद्गस्थला २३२-१८ मद्रकूल १५२-६ / मद्रशर्मन् भक्षु मक्षु मकर १५८-१९ / मणि १८-२४ / मणिका १७२-२५ | मणिक . भङ्गी . मृतक भूति भृश भृश भृष्टलुञ्चित भेद भेषज भोस् भोगावती भोज भोजमोलम् भौजि ६५-८ मक्षिका १५७-१८ २३३-१ २३५-२४ १२१-१० १२१-१० १४७-११ २१५-७ ९७७-१५ १४०-५ १८९-२५ १२७-१९ ४२-२७ १२८-२ २४७-४ . " ए-१३ मगदी ३७-१५ | मगध १५-१४ | मगध १८९-९ मघष्टु भौरिफिविध १६९-१४ मञ्चक भौरिकि भौरिकि भीलिकि भौलिङ्गि ४७-४] मजीरक भोलिङ्गी १९५-१२ मजु भोलिङ्गी ४७-४ मटर ३४-११ २४९-१४ ७०-२६ १९-६ १८६-३ १३८- ·४५ मध्य मध्य मध्या २४०-१३ १८०-३ १३४-१३ मंध्यमा मध्यस्थ मध्यम मध्यमिका मनु मध्यमक मध्यतस् मध्यमा १४६-१३/ मनुषी मध्या मन्मथ - अनुक्रमणिका ॥ १९१-७ मनस् २१-५ मरुत् ५७२-२० मन्वर्थ १८९-२५ मरुत् ३९-१,मनायी १५७-१७ मरुत् ३०-३/ मनीषा २३५-८ | मर्मर २२२-३ | मनीषी १०२-१ | मर्यादा ६१-१२ | मनीषित १०१-२० बल १९१-७ १५९-८ मलिन १९१-८ मनुष्य १६५-११ मसमसा १२२-२४ / मनुष्यी ४३-१७ मसुरकर्ण ४३-१८ मसूर १४६-७ | मनुबद्ध ७०-५ मसुरकर्ण ७१-२ मनोज्ञ २२८-२१ / मस्कर १०२-२० मस्करी १८०-१ / मन्तु १५७-१७ | मस्तक २०२-२० मन्तु १४२-१७ / मस्मसा १७४-२३ | मन्द २४५-५ महस् २३०-२२ मन्द २३९-४ मन्द २२१-१४ महत् ७८-१८ महत्क ५३-११ मन्त्रमित ८४-२० महाजन १५-२० मन्त्रि २५०-१७ महापुत्र १२५-१३ मन्त्रणाह ८५०-२३ / महाचित्त १७८-२० महाराज २११-२१ २१६-२१ / महाव्रत १५२-१३ | महानाम्नि १७४-२२ मन्ये १७-३ महानस २४५-२४ महानद १९४-१५ मम ८-१० महित १७४-१८ मयूर्यगड (८-१४/ महाप्रयाण ८-१४ महाप्राण ८१-७ मयूर १०२-२७ / महिलापाद २४९-२१ मयूरव्यंमक ८७-१ महाशूद्री १६०-३ मयूरज्यसकप्रिय -२ महित्री ५७--१० १७२-७ ७५-१८ १४१-१४ १६६-४ ३३-२४ १०५-२ १७४-२६ १२४- ७५-२० १७९-१४ १६२-२८ २२०-६ १२५-१२ १९८-२७ १७४-१ १७४-२ २२३-८ २९०-८ २९०-११ १६२-२० १४४-१३ मध्येगा मध्येगुरु मधु मधु मधु मधु मधु मधु मधु मधु मधुक मधुर मधुपर्क मधुकर्ण मधुमत् मधुमान् मधुर मधुसर्पिस् मधुमर्पिस् गधुमृदन मनस् महत् १०८-८ मन्द २२१-९ मन्दार मन्द्र मन्द्रित २०४-२१ मम ६२-१२ १५८-२० १६२-२५ १६२-२५ (३-१७ मयूगगड २४०-१३ ·१९८-८ . २२३-१४ मित्र मित्रयु १४९-३ १५२-७ , নিন্মন্তু मित्रावरुणा गणरत्नमहोदधेः- महित १६२-१२ | माधव १९८-१० मांस महित्थ १०३-२ | मानस ११८-१२ | मांस मही २३२-१७ १८७-१४ | मान ६१-१५ मांसशोणित महिप ३- १०१-१२ | मान ७१-१५ मांस महीङ २०८-१२ २४२-२२ | मान २३५-८ मांसौदन २०८-१३ महिमत् १६२-२३ | मानकस्थली १९६-६ | मांसोदन महिपी २१५-६ मानव्यायनी ५१-१८ मित्रयव मही ३१-२३ २२०-१३ | मानाय्यायनी ५१-२४ मित्र मही ४२-१० | मानस्थली १९५-१० १९६-९ महीघ्र मित्र २५९-१० मानुष १९-२३ - मान्तव्यायनी ५१-२० साङ् ए-माया १८७-१२ माङ्क्षव्यायणी ५१-२१ | मारुत मित्रयु १९७-१९ १४७-१ माङखव्यायनी ५१-२७ | माल ३१-२३ २३५-७ माकि (-२ मालक १-१८ ६२-३ माटर मिथुन १९५-२३ / मालव १६९-२ २२६-१८ माठरा १५२-६ | मालती २०-१५ ४२-११ माणव २२२-१२ माला २३७-१ मिश्याकृत्य ७७-२६ माण्डव्यायनी ५१-१९ माल्या १८७-१५ ५२-२६ माण्डलिक १३२-३ | माल्य मिथ्या १२१-१५ २०-११ माण्डव्यपिङ्गल ६-२२ | मावा १८७-१२ माण्टिकुण्ट ६-२५ | माशन्द मिमत २१२-१९ १४०-१३ माण्डरिक १३१-२८ मापादन १९५-९ ८-२२ माची ४४-२६ माषशराविन् १३८-२० १७०-२४ माजिरक १४१-२३ | मापस्थली मातरिपुरुष १९६-६ मीमांसकदुर्दुरूट ८६-१५ ५८-२० मातरिश्वन २४१-१६ माषाण मुकयो १०६-८ मातृ ४०-११ | मास ५८-१७ मुकुर २४७-२० मातामही ४२-१० मासणाता ७०-१२ मुकुर २१८-१ मातृक मुकुर १९१-१० मासक्षपण २१८-१ मातापित ८१-१८ | माहकस्थली मुकुल २३५-८ १६-८ मात्रायाम् ८-१८ मापोन मुकुल ५८-२६ गादित मुकुल १४७-२० २७२-१२ | मांसी मिथुन मिथु मिथस् २१-८ मिश्रकावण मीन मीमांसा १८६-४ ८२-२१ | माप २०७-१४ ४६-१९ मुक्ता -- ·अनुक्रमणिका ॥ ४७ मुक्ति मुख मुख' मुख मुख मुख मुखचन्द्र १८६-१६ मुसल २३९- मुसल २००-२ मुसली ५६-८ मुसल १३०-१३ सुष्क २०५-१ मुहुर्मुहुस् ५६-२१ १३७-२१ ४९-२ १४४-२४ १०२-३ मूषिक ५१-२६ मपिका ४७-२१ मषी २०६-२२ मृकण्ड २२०-७ मृकण्डु २२-१६ मृगपद २२-१६ | मृगक्षीर २०३-१७ मृगचपला १८४-२२ | मृगावती १४४-२४ ८४-३ मुहुः २-२४ मुहूर्त मुखतस् मुहूर्त ६२-२१ मृगी पद ८-१४ ८-१३ ८-१५ -१२ CE-१५ ८-१५ ९८-१३ २४८-२३ २३७-११ ५७-२३ १४९-३ मूर्छा २१७-२३ गुख पुण्डरीक ८४-३ | मुहूर्त मुखतस् १९०-५ मुज मूर्छा सुज मुण्डसम्भावित ८४-२० मूर्छा मुत् २७८- मूढ मुगल १५९-१६ मति मुद्रिका १२४-१९ | मूत्रपुरीष मुद्रा मूत्रशत् मुनि १४१-१३ | मूत्र मुनि २३४-१० मूत्रशरुत् मुनिधित १७४-१ मूल सुनिविट सुनिचन्दन ८४-३ मूलविभुज मुनिस्यल ८६-१४ मूल मुनिपुङ्गव ८५-१० मलक मुनिपदी ४-१० मलाटी मुनिधूर्त मूल मल मुनीवती मुरल १३५-१७ मूल मुर १३९-२६ मूलक २३५-१६ भूपिका मुनग्न मुसग्न १५८-२० पर २४६-६ मृगीचपला २३१-१९ मृगीक्षीर २१८-२० सृजा १४०-१० मृणाल २४८-१६ | मृणाली २-२२ मृणाभुजा ३-२ मृणाल २१७-३० । मृणाल ६९-१५ मृत् २४७-१८ मृदु २४७-१८ मृदु २५१-२ मृदु २२१-४ | मृपा १०२-२६ ५७-२३ २४८-१० १४५-१२ २३२-१७ २२०-६ २१-१४ ७-१३ ८६-१७ मर १७४-२१ / मूल मुनिखेट १७४-२३ / मे ६३-१२ | मेखला ४२-८ मेखला २-१८ मेघ २१-१३ , मेघ २१०-२६ मेघ ५-३. मेध्य १२४-१८ मेढ हए-१९ सनमार १०३-३ २११-२० २४५-१४ १-३ २०-१३० ६४-४ ४३-६ २५-१३ २११-२० ३८-१४ मेथी ४९-२ मेदस्पिगड ·४८ गणरत्नमहोदधेः- ४-७ १९-२२ यद् २२५-२४ यद् २११-१८ | यत्र २२८-२१ | यथा १४८-१२ यवास २३७-१४ १२२-२६ याजकोपाध्याय (३-१० याज्ञदत्ति ३०-२७ २७-२ यात १०-१४ ११-१३ | याति १६-२१ १०-५ | यातोपयात २१४-१४ २१४-१४ १५-१३ यात C-४ यान मेघ २५०-६ यज्ञ मेधा २४२-२ यतस् मेधा २४९-४ यदुत मेधा मेधा मेधा मेधाविन् मेधी ४३-५ यथाकथाच मेधातपस् ६- यथातथ मेधातपस् ९१-१४ | यथापुर मेनका मेष मेह मैत्र मोदक मोदमान मोदन मोदन १८१-१९ यमल मौलायन १३४-२३ | यमसभ मोनिक १३२-१ यवक मौद्गल्य १७६-१२० यवक्रीत मौलीन्दुः ७०-३ यमष्ट यका यकलोमन १९३-२२ | यव यहानगनस १९३-२२ यव यकृन्मेदम् १२-२२ यवनमुयष्ठ यच ६-२ यवास यजमान २१५-१३ यजमाग २२८-७ यघाम यम् १८३-१८ ययाम १८३-७] यम्फ गदत्त १७६-३ यम्फ ५२-५ यथाकान २५०-७ यथात्मन् २५०-११ | यदा १७५-१५ / यदिव ५४-४ यदि १९१-१९ यदिनाम १८८-१० यदृच्छा २२२-२१ | याव २२२-२० यावत् "-२१ युक्तम् २२४-५ युग युग ६-२२ युग युगन्धर ७-१८ युगपत् ८९-१८ युगपत् १२८-१० ६-२१ २२-१९ २०५-२५ १६४-१५ २११-२१ १५०-५ २३-२२ १०-२० १६४-२३ २४०-२५ १३८-१२ २४८-- २४५-१८ २२८-२ २२४-४ १९२-१९ ५२-४ यमुन्द १७३-३ | युगवरना २०३-१६ | युक्ति १२६-१८ युधिष्ठिर १८५-१७ | युत् १४५-१६ युद्ध १४७-२६/ युवन् २३०-१९ | युवराज २३२-६ | युवराज ८-१० युवन् १६६-२ युयति २०४-१५ युप्मद १७७-२२) युष्मद् १७२-१३ यूका ३०-१३ यूप १४१-२३/ यूथ २२५२-३ पप . २२६-६ १६४- यशम् ४२-१३ २३३-२१ २०१-१६ यष्टि १२-१ ·७६-३] राजन्य ५६-२० रथन्तर ४२-२६ रथस्य रक्षस् रक्षोऽसुर रङ्कु रक्षोघ्न रक्षोहन् रक्षोमुख अनुक्रमणिका ॥ शूथर १७०-२२ | रथकार १३९-२४ | राजपुरुषायणि ११३-१८ यूथी, ४३-२५ / रथपा १०४-१० राजस्थल १९६-५ यूप २०६-१४ | रथकार १३९-२४ राजपुत्र १६५-१३ यूथी ४२-२६ रथगणक यूष १६५-५ यूषी १६२-१८ राजद्वितीय ७-५ येन १०४-२ | राजन्य १६८-१७ ७-१४ रथ १६५-२० राजरनापक ७८-२० योग २०८-११ रथगण २२७–२५ | राजपरिवेषक-. ४८-२३ योध ५५-२२ | रथकार १७४-२४ राजतुरीय ७८-७ योध ११८४० रथन्तर यौवन १५२-१५ / राजसूय ५-२१ ५५-१६ | रथीतर १५२-१५ / राजपथ १२७-१३ (२) रमि २४-१८ राजशार्दूल ८५-१९ २४०-१४ रराका २३६-६ २४०-१५ / रवण ११३-११ १४-८ रस २३७-११ ११८-२३ / रस १८५-१४ / रामलक्ष्मण ९१-७ २४१-१० | रहस् २००-२ राम २०४-१८ | रामायण २०७-१३ रक्षस् १३४-११ रहूगण १५८-- | रानोद १५३-१४ रघुवषम ८५-१९ रहोगण १५८-८ रावण ११९-१८ रणपण्डित २१८-४ राशिकल्पित ६४-६ रजःकर्णी १९७-१९ रासभकरभ रजत ५-२६ रजत ६१-२ | रागि ११४-२६ / राहुचन्द्र ६-३ रज्ज १९४-१४ | राजन् २०२-२३ रावणि २११६-१ रजस् २३८-६ | राजन् १९१-३ रावणि १९४-२५ रज्जुभार १२-८१ राजन् ११५-१ रज्जुकण्ठ १८२-५ राजन्वत् २३१-१९ रायस्पोष १७५-२२ २५०-६ | राजहंस १६२-२ ५४-१६ | राजगृह १९६-५ | राहवि ११४-२४ स्थ २१३-२ राजदन्त .६४-१६ / रिक्त १२९-२४ २४७-२ राजतृतीय ७१-५ रिक्षा २४७-१५ रथपथ १२७-१४ | राजपुरुष २२३-२२ रिपुदमन २४१-२१ १५८-८/ राजी १४२-१३ / राजपौरुष्य ५७-१८ / राजीव ३१-१ | रहस ७१-२६ - राग २५-१६ / राक्षत १६७-४ | राक्षोऽसुर २०३-७, राष्ट्र १६५-४ / राह क्षिति ८५-१८ / राष्ट्रपति ७ .

·१४२-३ / लति १५४-११ २४८-१० १५७-१८ २३१-८ रोमक . ५० गगरनमहोदधैः- रिपूत्सादक ७८-१७ । रोदसी १०-२७ लत रिष्टि रोध १८०-५ रुचि रोम २४९-१८ २४७-१४ लतु रुक २४८-रोम १८०-३ लघु- रोम रुजा २४८-२३ - २३४-११ लमक रुद्र २०२-२३ रोमन् १७२-४ / लमक रोमक रुमत् १८०-१८ १०३-२१ / लवणी रुमगवत् २०२-२३ | रोमश २३४-११ रोमाञ्च २९८-४ लवृण रुरु १३१-२२ रोह १७१-१० लवली रुट् २४८-c| रोहिणी रुक्मिणी १४५-११ रोहिणी ५०- लशुन १५०-१ रोहित २४७-२१ | लहका १४८-१३ रोहिणी २४७-२१ | लहका १४८-९ | रोहिण १५४-३ ला रेस १४१-२४ रोहीतक १६७-११ लाट रेसा २४९-३ | रौक्ष्यायणी २४७-१४ | रौढि लाडि ३७-२८ २४३-१० रीढीयपाणिनीय लातव्यायनी रेफत २४५-१० लावेरणि ६९-११ रेभ १५८-२१ (ल) लागला रेवती लिक्षा लक्षण रेवती '१६४-६ ५२- लक्ष्य लङ्कशान्तमुख ३५-१५ लिगुशीय १४९-११ रेवका ५२- लक्ष्मण १४५-१४ रेघतिक २०५-१४ । लङ्का लिप्रवासित ९४७-१८ रयत १७५-१० लाय रोगनाशन १७२-१८ लून रोग २१८-४ | लघु २४७-१२ | छूनयव १२०-७लूयमानयव रोचन २४९-१४ लघुदीर्घ रेखा रेखा १४२-३ ३२-१८ ४७-२० १७६-१८ / लवणे २३९-१८ १७७-६ / लवणा ४७-२९ २२१-१० ४४-२७ १४५-१ / लवणंकृत्य ७७-६ ६४-१३ ५२-२२ १३८-१ १४१-२३ २४३-१५ ५१-२८/ लाद २४२-१४ ३७- ५१-२७ १९०-१० १९१-६ २४७-१५ १५०-५ २४७३ ६९-२५ २४३-१७ ६५-१० १४८-१२ / स्ट १३-२५ १२८-१८ ७३-८ ७३-१८ ६१-१ लेख १४१-२५ . लिगु १८३-१२ | लिसिति रेणु हत् २४४-३७ सङ्क लिट् २४९-२९ लफुल रोचनारुत्य ७०-२ लघु ·अनुक्रमणिका ॥ ५१ लेखाचू लेखा २४७-१४ वक्षस्तस् लेखा लेट लेट २४३-१ वक्र १०९.६ वत्सोद्धरण लोट लोमक वज १४४-७ | लोहित्यायनी . ५१-१५ वतण्ड १५८-५ ३३-२ (व) वतगडी ५१-२६ लेखा वत् १५-१४ १२२-२७ २४३-१३ वकसक्थ वत् ६-११ ३१-१९ वत्स १६५-५ २२०-८ २४३-१८ २२०-११ वक्र लेह्य ५८-१२ ३१-६ वत्सक १२८-१८ लोकायत वक्रशितम्बा १०-६ वत्स १८३-१३ लोचना वक्रणदी १५७-१९ ७७-४ २०४-३ वङ्ग १९०-१६ वद २५०-४ बलरभण्डीरथ ३५-८ लोटा २४३-२१ वदरी ४१-३७ लोमश वच्छल १७८-१८ .१७६-११ वदनेन्दु ८४-२ वचाकु १३७-१२ लोम १५६-२० वदि लोमा वजपाणि ७२-१ २-२६ वध २११-२० ५८-५ १७३-८ वधिका १२७-७ लोमक वज १७१-२ १७६-१८ वधू २०२-२० वट लोमक १८०-१७ १४८-८ वधू वय २२६-२२ लोम १९५,२२ २३४-१० वन ११-१६ लोम वट् २४७-१४ वन १८७-२१ लोमन् १७२-२६ वन १८७-२७ १७२-१८ वन १७२-२ १८९-३ वटाकु १३८-२१ | वन लोह १७८-१२ वटारक लोह '३२-२७ ६०-२० वन. १५३-११ वडवा" लोहा ९४९-१४ १०२-१८ घडबा लोहाण्डी १०१-१८ ४१-२७ वन १६५-१९ वडवा २२२-१ लोहित ५६-२३ वनवासी वडबा १६४-२१ १८७-१४ लोहित वडबा १४१-१७ वनकौशाम्बी १८७-१४ लोहित १०२-५ लोहित २४६-२ वडबा १८५-१६ लोहित २४७-२१ वडभीकार १३९-१० वपा २४०-२७ लोहितागिरि (८-२६ | वडारक ३३-१७ वप्र ६२-२२ लोमन १९६-१६ | वर्मिक २२४-२१ लौहितिक १२३-२ वतण्ड १४१-११ वयस् १३४-१२ लोमन् १७-१५ | वन १५७-१८ वडवा २२२-१, वनस्पति २३५-९वन्या १३१- वणिय ·वयस् वरम् २२-५ वर्मिन् २५०-६/वर्वड १३९-६/वपुक २०३-४ / वर्ण ५८-१४ वा १९५-१० वल्गु ५३-१४/ वल्मीक ५२ गणरत्नमहोदधैः- वयस्क १२८-३ वर्म २३५-१७ | वसन्तग्रीम २४०-१८ वर्मती १८८-८वसान १४७-२१ घसाति १६८-१८ १९५-२४ | वसा २४०-२६ वर्ष वल्गु ২৪২-৫৩ २१०-" | वसु २४०-१४ वर्ष वराही ४७-२६ ५६-१० वसु १४८-१८ वर्षा वराण १७८-२४ १८३-१९ | वस्त्र ५५-५ वर्मक वरायण १८१-२२ ३१-१७ | वस्तु २३४-१० वराह २०४-११ वलाह १७४-१४ वरत्रा १६४-२४ वरुद ३१- वह २५०-१३ वरुट १९४-६ | वह १५४-१३ घरेयय वलि १४८-४ २३४-१६ वहद्गु ७२-२३ वर्ग १-२२ वल्कल ३-५ वर्च ९५७-१७ वाक् १३०-२४ वर्चस्क ५३-२४ वाक ३-२१ वर्चस् २४५-६ / वल्मीक ७९-२६ वर्ण १४७-१७ वर्णक वर्णक -२१४-१८ वर्णतस ५०-८ 'वाग्देवताभक्ति -२३ वर्ण वर्णिका १-२२ वर्णकपेशिका २१५-२५ वंशभार वाङ्मनस २९०-२५ वाचस्पति वर्णक २१५-१६ / वंशावती एल- वर्ण २०४-३ वशिष्ट ९७३-१८ | वाजपेय वर्तत ३०-१६ | बाज वर्ण यतुंग १७५-१२ / वशेरुत्य ७८-३ वाट् घर्तनात १४१-२४ / वपट ९-५ बाटाकू बर्द्धमान १६३-१२ चपांशरद १८४-१७ याजध्य चम २३३-१४ | वपट् ७५-४ घाटूर २४- घमन्त वर्म ५५-१२ वाट्य २१८-१५ यमन्त १८३०-५ | याट्यनि १७९-२/ वल्मीक २१७-१८ | वल्या ३३-२० यसका १२३-१ | वलय २३२-६ वंश १२४-१७ | वशं १८०-१९ वाकचपल ९३८-२ वाकिन् १८८-१५ वाक् ४४-२७ / वाग्वज २१९-२ वाग्मिन् वाचा १६-२३ | वशिष्ठ ५६-५ वशीक "-१५ / वाजसनेय १५३-१३ ९१-८ २४१-१५ ३८-२१ ५९-२४ ६०-१८ १८२-५ १०-४ १३८-२१ १५०-१३ १८६-१० १२५-५ १०२-२२ यन ·वाणिज वाणिजक + वालिकाज्य १६९-१९ वारिपथ घात - घात - विकला एल-१३ / वालि वात वातकि वातायन वाताडी घातघ ਕਰੀ वातागर वात्स्यखज वाद्यक वादन वाली वानरश्वा बानमन्तरा वानुजि वान्तवृक्ष अनुक्रमणिका ॥ ५३ ११८-१८ वारिपथ २०७-२५ विकमा १४४-८ १६९-१७ वालि १९६-७ विकटी ४८-५ १२७-१४ विकटा ४८, १०-३ वार्यायणी ५१-२० विकर्ष २११- १६५-२३ वार्चल १७५-१२ विकर्ण १४६-१ २३३-१० वार्त विकली १२०- ४४-३ १४०-२६ मार्तिकसूत्र १८५-१५ ४४-५ १६६-१५ पार्दावान् Ce-१९ विकुट्यास १७७-५ ५१-२६ वादालीकत्य ४६-१८ | विकिर १०५-१८ १६६-१ वार्मिक २३५-" विगह २३७-१२ १४६-, विघातिन् २२३-१८ १८१-२३ / बाल २४७-७ / विचार २१७-१८ ७०-१ वाल्गव्यायनी २१-१८ | विचमचा ८-३ १२४-२८/ वाल्मीकि ९७४-६.. १४५-३ | वाल्गुक १७४-० १८०-६ यावत् १४४-१५ ८४-५, वाव ल-५ विघात ११८-२४ १००-२३ । वास १७८-१३ | विघ्न २१८-२१ १४०-२५ | वासर ६४-५ विजापक १९४-९ १४१-११/ वासर ६४-५ | विजावक १९४-५ ५१-१६ ५५-१० २३४-१६ / वासवदत्त १८०-२६ १२७-१७ | वासवदत्ता ५७-४ १२०-१४ ४४-२१ २४९-१३ | विडोजा १००-१२ ९८५-८ वास्तु ६२-१९ वितपन १४५-१२ वास्तुविद्या २०१-२४ २०१-२४ / वितान १७१-५ | वाह २१३-८ | वित्तविनाशन २४९-२० ५४-२४ विक्षा २१६-१९ | वितण्डा १९८-९ २४७-७ विकत ६४-१२ १९०-३ विकङ्कत १७८-२ | विल्लीकृत्य ७५-१९ १८७-२२ / विकर, १७२-२२/ विडङ्ग १९०-३ / विथा १९८-१७ | विद . १९०-२ विग्र १३२-३ | विग्रह ८-४ विग्रा वासव .११९-१ विटङ्क -१७१-४ | विजिगीषा १८५-१८ | विटप २३०-१९ विटी वासा १२९-३ / वासि ७७-८ वानव्यायणी यासन् वामरज्ज घायस वायस वायस विद्या वायुदत्त वायुदत्त वारत्र वार वाराटकि वाराणसी बाराटिकि १६७-११ वित्त १५३-१५ ·५४ गणरत्नमहोदः- १२३-२३ | विलेपिका - १३८-१८ | विप्रचित्त १५५-२३ / विप्रकर्ष १२०-११ २११-१२ विवस्वत् २१९-११ विवह १५८-२१ विभग्न १३५-२३ विभाषा विद विद विदन्त विप्रयोग विदेह १९५-१९ विमश्न विदर्भ १५५-२४ / विफल विदग्ध २२२-१९ | विबुधप्रधान विभृत विदा २४८-२२ विभीतक विधारय विद्या २०१-२० विभौतकी विदार ५०-१९ विभू विधर्म २२४-१२ विभू विनद ६२-२५ | विमति विधवा १४४-२ विमनस् विनत १७६-२० | विमति विनाद १९६-१६ विमति विताली ७६-१ विमान विना ३२-२५ विमुक्त विन्द २३०-२१ । विम्व विन्दु १३७-१ | विम्ब विपञ्ची विपत् २४८-२| वियातक विपथ विपदी विपदा १८४-१७ विपुल विपाट् १४२-५६ विरङ्ग विपाश १७५-६ | विराघय विपादिका २३१-२२ विरूपक विपादिका २३३-२२ विरूपाक्ष विपाश विप्रट २४८-४ विनात विपूयविनीयजित्या विलावती २११-११ विविक्त २२५-३ विशयिन् विशंप १७४-१५ | विश १६६-१९ विशस्ति ३-६ विशङ्कटी ४७-२२ | विशाय २४९-१४ | विशाल २५१-५ | विशाल २२१-१४ विशाली २२१-१५ विशाला १४०-४ विशाल १४४-२३ | विशिका ५६-२२ विशिखा विशाल १३९-८ विशाल विशारद विशिप विशिष्ट २३१-११ २३७-१३ १७६-१० २५१-६ १५४-७ १४३-२३ २२३-१८ ४९-५ २२३-१७ ५८-१५ २२३-१७ ४-१ ४९-१ १५३-१३ २१६-१२ २१६-१२ १८१-२० १७५-११ २२०-२४ ८४-२४ ८४-२४ २३५-२५ १५३-२० १८४-३ २४०-८ ५०-१४/ विम्ब . ५७-४ २३६-४ १२६-१७ ९२१-१८ १०५-२० | वियात Cg-६/ वियात २२१-१६/ विष विश्वानर २२८-२१ विशेष २९१-१३ | विश्वतर २२२-२३ | विश्वस्त १९४-१४ विश्व ११४-१७ विश्वावसु १५७-१९ | विश्व २२९-१९ विश्वकथा १८५-१९ विश्वजन ३५-१६ विश्वधा १५६-२२ / विरोहित २२५-२ १२२-२६ ५७-१८ २७-१ १९८-१८ १८८-२७ २१६-१० ६०-६१ / विलासा ·२२९-८ १३५-२ | वेग १८८-१६ / वेग १४६-२६ / वृक्षमूल १५७-१३ | वेट १४७-१३ | वेटला शनुक्रमणिका ॥ '५५ विश्वदेव वीणा १७७-१४ | वृष्णिवृद्धि १५२-१४ वीगा विश्वानर १५५-२६ १३५-११ / वृष्णिक १४३-३ विश्रवण वीणा २४५-२२ १४२-१५ विश्रयं खुल्या २१७-१८ १४४-२५ विधि २१५-१ / वेट १०-२२ विधि वृक्ष ३१-२ १८०-१७ विष वेट वृक्ष १८०-२४ २४३-५ ५०-११ विष वृकबन्ध २४२-१४ २०५-२६ वृकवञ्चिन् विपपुट वेटा १४७-१३ २४३-२१ ३०-२४ विषपीत वृकग्राह ७१७२३ १४७-११ | वेटालाट २४३-२२ विषमस्थ वकला १३७-८ | वेटावान् C-१२ २२२-१५ विपम वृकशापिडल्य ७०-१ वेणु ७२-२४ १६६-२२ विषम वृट १८९-१८ २२१-१२ | वेणु १९८-१० विषयिन् वृत्त २५१-६ ५५-११ | वेणुक १०१-५ वृत्रहन् २४०-१५ | वेणु १७७-१४ १०५-१८ वृत्रन्ती १७०-१६ १२-८ वृत्रहा १०-२२ विष्णुपदी वृत्रहन्स २१३-७ २३४-२२ वृत्ति १७०-१५ १४४-३ 'विष्टपर वृत्ति १८४-२ वेतसी ४५-२४ १४४-३ वृथा विष्णुवासव २०-१२ | वेताली ७५-२७ वृद्ध विष्णुबद्ध १५२-१४ १८१-२० वृद्ध विष्वक् १०१-७ विष्वक्सेन ६६-१४ वृद्ध । २२०-७ | वेत्रकीय १७०-१५ विहायसा ७०-५ | वेद १८-२५ वृद्धमनु २०६-१ विसर्प २३१-२२ वृद्धिगुण ६- वेद १२९-१३ विसर्ग २०८-१२० वृन्द २४२-१३ विसहन ७७-२६ वृष २२०-१३ वेददर्श १८२-१४ वेन विहसनेकृत्य ७८-२ | वृषगण १५०-११ १४०-२१ वेश विष्वक्सेनार्जुन ६६–१३ | वषदंश १६३-२ २१३-१० विहार ५०-१७ | वृषल १७७-१५ विहाय ६२-२७ | बृषगण वीत्य १५३-२३ / वृष्टि २१३-८ विष्किर विषु विष्वक् ४९-३ | वेणुकीय ४९-३ / वेत् २४०-१४ / वेतन १९८-७ / वेतसकीय विष्टपुर २२८-२२ | वेत्र १६५-११ | वेत्रक १७०-२३ / वेद २२७-१ / वेश्म १५८-८ वेश्म १७२-९| वेश्म १७६-१९ , - ·५६ ६ ५४-४ ६६-१७/ वैव ६६-१८ | वीपट २१८-३ २५०-५ ८१-१८ ६२-१० २३५-७ १६६-२२ २३२-३ १८१-१८ २०४-१९ १३५-१७ १५७-११ २४८-१६ १६५-२३ ८६-२७. शङ्कर गगारनमहोदधेः- वेप ६४-११ वैशीति ११६-१७ | ब्रज वेला २४२-१८ | वैशेपि १३२- व्रण वेपि १७७-१ वैश्वधेनवभक्त १६९-२५ व्रण वेहत् २४५-३ वैश्वदेवभक्त १७०-व्रण वैद्धि वैश्वमानवभक्त१६-२३ ११६-२ प्रगति वैकर्ण वैश्वानर १६८-१८ ११९-४ वैकर्णी ११६-१३ वौपद -२७ वैकारि ४-५ व्रीहि वैकारिमत ७५-५ ब्रीहि वैकारिमत गाजवाज६६२० | व्यंसक वैगकि ११५-२४ | व्यन ११४-१४ | शङ्कर वैयाकृत ११९-६ ! व्यल्कस १९३-२३ | शक वैजयन्ती ४४-३ व्यवहार पटु ८०-१३ | शक बैतुलौक्य १९३-१८/ व्याकुलित २३०-२१ शक ११८-२२ | व्याघ्रपात् १५९-१५ | शकट बैदुप १९८-९ व्याकरणसभापन २०९.२६ शकट वैद्य ११८-१९ व्याकरण २०९-१८ | शकट वैद्यशलाका ५९-१० व्याव्यान वैधेय वेनयिक व्याघ्र १३९-१० शकला वैनीतक ६३-२४ व्याघ्र १६६-१९ शकन्धु १७५-१६ | व्याहि ३६-२५ शक वैयस्कस १९३-२३ | व्याडि ११४-१५ | शकन्धु वैयाकरणखसूची ८६-१९ व्याडि १८९-२० शकत वैयाकरणसपूचि ८६-१३ व्याधि चैयात' থাকি २३५-१५ वैयारुत शक्ति १९८-८ व्याल २१३-२ वैर २४५-२० व्यावहारिक ११४-१५ | शकुनि परकि ११५-२४ | व्यावहारिफ १३२-११ शकुलाद वैरतम ८४-६ | व्याम १८१-१२ | ध्यास गटक १६९-५ व्यूटोरस्क याकवि १४०-१८ | व्युष्ट २०८-२४ । श घेदत १७८-१ १४-१६ १२०-१ व्याघ्र २०१-१८ | शकट ८३-२८ | शकल १५८-७ मत १२०-७ व्यायाम २१८-३ / शक्ति १४४-१० १४०- २०४-१० १०२-२० १८०-१ २१३-७ ४८-१७ २१५-२० १४३-२४ १८२-८ १२०-२४ १०६-२० १९७-२ १४- वराफगा २१३-२ शकुपथ १३९-७ / शकुन्ती १५-२६ | शकुनि .

·अनुक्रमणिका ॥ ६०-२९ शनैस् शाकु १७-१४ | शवल १७०-५ शर्करा १७८-५ शकन्सूत्र ६९-१५ शत्रल १४४-१७ / शलाथल शकलाकृत्य ७५-२७ | शवली शारी ४३-७ ४३-५ शंकृत्पदी १४-१५ शबराग्नि १०९-२६ शश्वत् ७-२३ शङ्क २०४-१९ | शब्द २४५-१३ शर्करामन २१४-१८ शङ्ख १५४-११ शब्दत १२३-१ शलभ २४७- शङ्ख १५६-११ शब्दार्थ ६८-२६ / शलल ६४-१३ शङ्ख २१- शलाका १४३-२३ शङ्कपाणि ७२-१० | शन्तनुदेवापी ६-२७ | शलाकाभू १४५-६ शची ४६-०१० शम २०-१४ | शलाथला १४५-६ शट १५६-२२ शमी १८०-१४ शलाका १८०-४ शट १५७-११ शमी ४५-५ शश्वत् १९७-७ शठा ५०-२० | शमीवत् १६०-६ / शर्करा १७४-१२ शठी ५०-१० | शमी २०५-५. शर्करोन्मजन १३४-१ शंडिल १५८-२१ | शम्बल ६१-१९ | शष्प १९५-१६ शविहलकशकृत्स्न ३५-१४ | शम्भली ५०-२३ | शयगडभक्त १८०-३ शण १५०-१३ शयन ५५-२६ । शलाका १४०-१६ शतमान ५६-१७ | शय्या १५०-१४ शत १३८-२७ शतद्वार १४५-६० शर १७७~१२ | शल्यका १४८-२ शतकुम्भ ११९-२५ | शरद्वत् १५६- शशादन १९५-९ शतपदी ४-६ शर्करा १७७-१४ शल्वागिरि ए-४ शतपति १६२-१ शरलोम १३७- शशिशेखर ७१- शतपुष्पा ४०-४| शरद् १८३-२४ | शल्य ५७-७ १२७-१५/ शरभ २४७-शष्कण्डी १४५-२३ शताहर १४५-१९ | शरावती Re-८ | शष्कुली १०५-१२ शतमान ५८-२५ शष्कुली ४६-२२ शतिक १८९-८ शरपुरुषीय १३३-१८ शाक १४०-१६ शप १५४-१४' शरमय १६८-११ शाक १५६-२३ शप १३-१८ शरण १३०-१५ शाक. १८०-२५ ६४-३ शरनिवेशन ११०-३ | शाक शफर १८१-१९ शरनिवेश १०९-२४ शाकल्यायनी ५१-१७ शबर १५२-१० शरवेरोद्वर्तक ७८-१५ | शाकिन् २१३-२० | शलङ्कु १८०-२ | शलङ्कु ५५-१५ शर शतपथ ५६-१७१ शरीर . शफ १४०-१२ ·६६-४ शाङ्गपाणि ७२-१ | शाल्वागिरि शाटीपच्छद १४८-११ | शाम्पेय २२४-१७ १७५-७ २०३-१३ ९१-२२ १४१-११ १५३-१५ १२७-४ १३८-२२ ८०-११ १५०-७ १७५-१६ शाकुलिक १३१-१४ / शाश्वत বান্ন १८३-६ ५८ गणरत्नमहोदधेः-- शाकी २३४-२३ | शालूक २३७-१३ | शिरोजानु शाक्यपदी ४-२५ | शालूक १४४-४ शिरोविज शाङ्कव्यायनी ५२-२४ शाल्मलि २७-२२ शिरोविजू ९८-२७/ शिलिक शाख २३५-६ | शास्त्र २१७-२० शिंशपा शाख्य १३०-१० शाल्व २०३-२५ / शिशुक्रन्द ९३-१. शास्त्रप्रवीण ८०-३ | शिववैश्रवण शाटीपट्टिक ९३-१ शायाण्डमक्त १६८-२५ शिव शान्य १८२-११ | शिव शाण्डिल्यदक ७०-१ शाल्व १८७-१४/ शिष शाण्डिल्य १३२-१ शिवाकु शाण्डिल्यखेल ७०-६ शाल्व १३६-१४ | शिरःशेखर शातपत्र ११९-५ शिंशपा शान्तिवाचन २१०-१ शिक्षा १८६-४ शिशिर २०१-१६ | शिंशपा शान्तनमुख शिक्षा ३५-१६ २१६-१८ | शीक शान्तप १३४-२२ १७०-२२ शीकर शापेय ६२-७] शीघ्र १८२-१२ शिखा शाफेय २३७-२५ शीघ्र शायरडायनभक्त९७०-८ २३५-१७ | शीत १४८-१ शीत शारी १६०-५ | शीत १३१-८ शिग्रु शालति १५६-१० शीत ११५-१० | शिग्रु ३६-१३ शीतंकृत्य शालमल्लिका १२०-२६ शिम्बि २३०-२३ शोधु शालकायन १६९-४ शिरसिगा ७९-२१शील शाला १८९-५ शिरीष १७५-११ शील ५१-६ | शिरीप २३७-७ शीपंग्य शालास्यलि ३७-२२ | शिरीप १६७-४ | शीप शाली ५१-५ शिरीष शालीन १७८-१ शीर्षन् १४०-१९ | शिरीषा १७४-२५ शीपंच्छिन्न. १६०-५ | शिरीप १७४-२४ शीर्षमाय १९७-२३ | शिक्षा शिख शिखर १६६-२३ २४५-१६ २४५-२१ १८२-१३ शिखा शिखा १३१-८ | शिखावत शार्कर, २४५-५ १२९-१९ २२१-११ १४८-३ २३२-१७ ०८-२ शाल १९-१९ | शितिपदी ४-२५ शील शाला ५३- २३६-७ ५६-११ २१-१४ १३१-३ १७१-२१ १७३-८ ७१-२२ ३१-७ शालावत ·अनुक्रमणिका ॥ ५ शीर्षघातिन् शीर्यभार चिनार शु शुक शुक २२-१७ शुभ्र १६४-१९ शुभ्र -१ शुभ शुक्ति. शुच शुचि शुचिपदी शुचिशुक्र शुचिवती शुरिहक शुराडा २०२-१३ | शून्यक १२८-४ | शोभन शुण्डिका २२३-७/शुभ ७-२५ शेखर २९४-४ शुभ १५६-१९ शेष २५०-१२ २१४-५ | शुभा १४८-२ शेष १८६-१९ १५०-८ शैखण्ड १९९-२० २४५-१६ / शैलाल ११९-१० १४३-२३ शशुक्रन्द २०३-१४ १४३-२३ शुपि २३८-८ | शैलूपक १६९-५ १८०-४, शुल्क ५४-११ / शैवल २१८-१३ २४८- शूक ५४-१० शैशिरि १८६-२१ २४५५-१६ / शहार्य ६८-६ | शोणा १४९-११ ८४-११ | शूद्रक १२६-८ शोणा ४८-२ ६-७ शूद्रक १५३-२० शोगी -१२, शूद्रा ३४-२५ | शोफ २३७-१ १२०-२४ | शोभा २४९-३ १५६-२३ | शून्य २४९-१४ २०४-१४ शर १३८-४ शौङ्गि १८९-२१ १९३-१६ शौण्ड लिगु ६९-२५ १३६-४ शौरडोर २४-१२ शपणाय शूर्पण १५६-६ १८१-७ शौण्डभक्त १६८-२५ ५५-२५ शौद्रायणभक्त १७०-६ २५-३ ম ४२-८ शौनक १८२-४ १३९-१८ | शौवावतान - १९२-२५ ११३-२५ १४४-१५ शूल ५०-८ शीवादंष्ट्रा १९४-४ १७४-१ शूलिका शौवन १२४-२१ ११३-२५ २४७-१९| शूषी शौवस्तिक ४३-२५ २४७-१६ शृङ्खलतोदि १३६-२८ १५६-१० २४०-३ | गृङ्गक ६९-७ शृङ्ग २०४-२८ श्याम १५३-१६ २१२- शुङ्ग ५४-३ | श्याम १४५-१३ १८-१ शृङ्गार २१८-१३ | श्याम २४६-४ १-१७ ङ्गी ४१-२३ / श्याम २३२-१५ १५-१२ | शृङ्ग्य १३०-१९] श्यामक १५४-३ / शूरसेन २२-१९ | शूरसेन २२-१८ / शूर्प : शुन शुन शुनक शुनासीर शुनःकर्ण शुक्र বৃক্ষ शुक्र অঙ্গ शुक्र शुल शुक्ल २१९-१९ शूर्पणाय २३२-२३ / शूलपाणि ७२-१ शौव ११३-२२ १३६-२८ | श्यवक १२९-२५ | श्योपर्ण शुक्रशुची शुलमाथ शुलपक्ष शुलकृष्ण शुली ३६-१५ ·६० गणरत्नमहोदधेः- ८५-५ | षोडश १५३-२२ श्रोति २१५-१ / श्रौषट् १८१-८ | श्रौषट् . श्यामाक ३६-१४ | श्रुततपस् ९१-१४ | षण्ड .श्यामाक १६६-१५ | शुमत १६०-६ षत्वणत्य श्याप्रथ १४१-१ अव १५७-१८ षष्ठान्नव्रत श्यापुत्र १४०-५ शूः २४८-१६ | पष्टिक श्यावपुत्र १४०-५ श्रेणिविहित ८५-५ पष्टि श्यामायन १८२-१४ श्रेणीकता ८४-१७ पाहगुण्य श्यावमथ १४१-१ श्रेणिनिरूपित ८५-५ षोडन् श्यावनाय १४१-१ श्रेयासीन श्यावरथ १४०-२१ श्रेयस्क १३०-३/ बोढा श्यावनाय १८०-२६ श्रोत्रिय २२८-३७ | घोहन् श्येनकपोतीय १३३-१२ श्रेष्ठ २२३-५ | संकथा अहातपस् ६६-१. श्रीव्यायणी ५११५ / संक्रत अविष्ठा १८९-२१ । संक्रम श्मशान -२७ सङ्कट श्यवक ७५-५ सङ्कला श्यवक १५६-१ श्लेषमन् श्मशान १०१-२० | श्लेषमन् २३४-१५ / संकलिका श्रमगा २२६-२० | श्लक्ष्ण श्रमण ८३-४ | श्मश्रुजात श्रद्धा २१८-१६ | श्लक्ष्णभार २११-११, सकृत्य २००-१२] श्वचराहाल ९२-७ | सङ्क्रम अहातपस् १७-१४ सङ्कट श्रद्धामेधा ९१-८ श्वन १६४-१५ | संकलित श्वभ्र १८४-५ २१८-१४] संग श्रमणविश्रुत ८४-२६ श्वपाक २०२-२२] संग्रह श्रावस्ती १८७-१३ श्वन् १४५-१६ संग्रह श्री श्वन् २३३-१ श्रीमत् श्वेत १६०-६ १७४-६, संग्राम ४१-५ पद १३८-२६ / संग्राम पट्पदी ४-१८ संग्राम श्रुत २३०-१ पहराड शुरुत्य पड्डा १०२-१६ | संपट ऋततपम् ६२-११ पहायड १९-५ | संघट २३३-६ / संकलित १०२-२३ २०२-७ २०७-१२ ६०-१७ ६३-१९ १२१-२५ १०२-१० १०१-३ १०१-२ ११८-२२ १८-१९ १५-६ २०८-१ १७०-६ ७६-१५ ३०-७ १२५ -४ १३७-५ १७२-१८ १४९-१२ '६३-१३ १७८-१३ २३०-७ ५८-१२ १८४-६ १९८-८ १८५-१५ १९८-१८ २०८-१२ २०८-२५ १८४-२ १८४-२ १८४-२ २०१-१६ / संकर्षण ७१-२१ / संकाश श्रद्धा ८१-१४ / श्यन् २०-६ संग्रहसूत्र श्रीमदुसा १९५-८ संघट्ट ७६-२ ·. -७ | संप्रश्न संक्रन्दन संयोग ७३-२२ सक्त १८-२ सकर्णक १०७-१ सत्वक अनुक्रमणिका ॥ ६१ संघात २०८-१० | संहनबुसम् ७३-२१ सप्त १३७-१२ संघात १८- संफगा ४०-१ | मत्रामाह १९५-१४ . संघात २०९-३संग्रहाण ३९-१७ | सत्वन्तु २४०-२० संघाट संप्रयोग १८४-१ २११- सत्वत् २४०-९ संपर १८१-७ २११-११ सम्पत् १९७-८ संज्ञा १८३-१० २४९-१५ | सकर्णक १७३-९ संता २१८-२० संभाषिन् २२३-१८ | सकृति १५७-१२ संज्ञा २३५-१७ संभूयस् १३८-२७ / सक्त २३३-१४ २०८-१२ संहृतयवम् १९८-९ संवत्सर २०१-१८ | संहिता १८३-२३ | सथिल २३३-६ संवत् १७२- सक्षणक ९६-२० संवत्सरजाता ७७-१३ सकल १७२-२७ | सखिदत्त १७१-४ संवास २०८-१९ | सकुक्षि १२-३ संशकला ७५-२३ | सक्त स १९४- २२३-१७ | सक्त २०८-१७ सद्यस् १४-१३ २०९-२० | सकल्लोमन् २३३-१४ संशय २०७-१२ सजःकृत्य ७५-१४ सक्तुमांसौदन २०८-१३ संस्था २१६-२३ | सजनपद १०६-२३/ सनामा १०७-७ संवेश २०८-१७ | सजातीय २०७-८ सरूप १००-६ संवार्तिक १८५-२४ | सज्योतिस् १०६-२३ | सरूप २०७-६ संवाह २१-२५ | सत्य २१४-१५ सयुग १-१० संवादिन सपत्नी २०६-२४ | सरस ४४-२२ संवत्सर १-३ | सपदि ७-५] सरेसन १७२-१२ संरक्षित २२९-२६ | सपत्नी १४२-३ | सखि १७१-२० संश्चत २४५-६ | सत्यम् १८-२२ | सर्वदमन २४८-२० संसर्गविद्या १८५- सत्त्व २०४-१६ संसार ६४-५२] सप्तल १५०-८ सरिर २४७-२० संस्तीय १९५-९| सत्यत् १२४-१३ / सर्वलोक १८६-२५ संस्फीय १९५-९ सत्वल ६.-. संस्थान १०७-७ सतुल ७१६-२३. सर्याण १८०-१४ संसेविन् १३८-१ सत्य १८५-२ संह्रियमाणयवम् ७३-२२ सत्यंकार २४७-२१ संद्रियमाणयुसम्७३-२२ / सहे १०७-१ संवेशिन् संवेशन १८३-२१ सक्त २२३--८ . ६४- सर्वसेन १५०-८ सर्पिर्मधु २१६-२१ सर्व विद्या -१४०-१ | सलिल १९-२५/ सवर्ण ·- ११३-१/ समल १०७-९ सगोत्र ६९-१० | सबन्धु ६२ गणरत्नमहोदधेः- सवेगी १०७-१ समया १८-२ | सनातन १-२६ सत्येष्ठा १०८-१६ समरप्य १८९-१ | सन्ताह २०८-१७ सव्येष्ठा १००-१५ सममय १८-१ | सन्निपात २०८-१३ सवयास १००-१२ समग्र २२२-२५ / सनख १५३-२४ मस्थान १०७-७ समपदाति ७२-२७ | सनाम १०७-७ सहराय १७१-२६ सनत् १८-२० सत् १३-३ | समानदेश सन्धिवेला १८७-५ १९७-१२ सत्यक ९३७-२५ समानधर्म १०७-१२ सदम् १४-१६) समाचार २२४-३ सपर २४२-२० सदा १४-१२ सम्पत्य सम्पराय २०८-१२. १८१-२३ सदा १९-२४ समान सपक्ष १०६-२४ १०६-२३ सदृश :२२३-१४ समारम्भ २०९-२२ सपिराह १०६-२६ सदृश १७६-१८ सतपः श्रुत १०६-२४ सनत्कुमार १८-२० सम्पन्नशालिक ६-५ समक्ष सुना १९-२५ समावेशन २०९-२२ समभूमि ७२-१० सनुतर ७३-१२ सन्ताप २०८- समानतीर समर ५९-२१ सन्धि ७३-१४ १४९-२५ ७२-१८ समुदाय सत्पुष्पा ४०-४ समुपजोप समल १३-१८ १०१-११ मदामत्त ३२-२ सम्मर्दिन समस्थ २२२-३ २५०-१७ सधर्म १०-२ सम्मति समर २४२-१४ २२१-४ सघर्म २२३-२४ सम्बत्र' २४८-४ सप्सल १७२-१० सम्वेष ४०-१४ सम्बक १५६-२० | सङ्कुचित २०४- स्फुट -१५३-२१ सम्भूयस् २०४-१ संसेवित् २४८-३ सम्पादन २०८-१२ सम्राज २२३-७. समिन्ध सपदि १९-११ सम्मोदन २०७-११ समित् २४८-४ समपदाति १०६-२६ | समानतीर सम्रह्मचारिन् २२६-१३ सधमित्र १८२-१६ समानतीर्थ ७३-४ सभापति ९६२-१ सधर्मा २०७-८ समानशाख १९०-४ सम २७-१३ | सद्यस्काल २५-२ समानग्राम १९०-१० १८८-२५ | सत्तत् १६२-१५ | समानदेश . १८७-५ १७२-२७ सनाभि १०६-२६ | समाजमाम १८७-५ १८-१२ समयुग १९- | समपक्ष २०८-२५ समम्भूमि १६०-४/ समित २०७-१८ सम ७३-१ सदेश - समछ ·७६-२६ सान्त ७८-२१ सरक १८३-२३ / साधु १७३-९ | सानाय्य 1 सरक सरक्ष अनुक्रमणिका ।। ६३ -सम्पत् २४८-२| सहचरी ४२-२२ सात्वत ११८-५ समान ५४-२० संहियवाणयव ७३-२२ सामन् २२३-११ समीरणाग्नी ६९-८ सह ५-१ सात्वन ११८-५ सम्प्रिय १६९-८ सहलशीर्षन् २४१-१६ सान्तपन ११७-२४ सम्मनस् २२९-२० सहतपुच्छि ११७-२४ समुद्र १९६-२ सहसा १८-२७ साधि २४९-१५ समुद्रकुक्षि १०५-२० संहतयव ३-२२ साधारण ११७-२४ समुद्रस्यली · १९६-११ संह्रियमाणबुस ७३-२२ साधारणा ११७-२५ सम्यकः ३६-१८ सहनबुस ७३-२१ साधुपूजक सरानि १०६-२६ संहिता २२०-६ १७३-४ महक ११९-२४ १७१-११ सहकृत्य ७७-७ सानु २३०-२२ सरस १७३- सहचरा ४१-२२ | सानु ५३-२४ २२४-१६ सान्निध्य सरक सह ५-१३ १२२-१३ ५४-३ सरस सहनशीर्षन् २४१-१६ | सान २३४-१६ १७१-१३ सरोज १८६-५ २३७-८ सरोरुह सहसा २३७-११ सर्प २७३- सामयिकव्रत २१०-९ सर्पिष्कण्डिका २५-१९ साक्षिन् २०३-२५ सर्पिर्मधु साक्षात्कृत्वा ९१-७ ७६-२५ / साम्प्रत ११-१६ १२२-१३ सर्वकेश •१८-१९ सामि १९-२२ सर्वनाम १०९-२७ / साकम् ६-८ | साम्प्रदानिक १३२-१० सलकी १३२-१० | सामाचारिक १३२-१५ सर्व ११३-३ / सामयिक १३२-१५ सवर्ण १८२-७ सामाप्य १२१-१३ सवर्ण १८-२१ सामुत्कर्षिक १३२-१२ सर्ववेद १८५-६ सामूहिक १३२-६ सरम १७१-१२ सात् १५-११ / सास्व. . १३७-१३ सहस्त्र १३२-११ / साम्पर १७५-१६ १३२-१२/ साम्बध्यायनी ५१-२३ सहस् २२७-२४/ सात्वन्तव सहकृत्य ७७-७/ सात्यकामि ११५-६ / सायम् १८-3 सहतपुच्छि ४६-२६ / साम १८-२७ ! सामयिक २५०-७/ सहक २२३-६ / सामल सर्वतम् सामान्य १२२-२६ / साक्षात्कृत्य २०४-१७ / साक्षात् ४६-२७ / सागतिक २६-१२ / साङ्क्रासिक १५२-१ / सांगरव ५४-१५ साचि ११३-१७ | साडि १६४-१५ / साङ्गतिकी १८७-१२ | माहामिक सवचन १२०-३ सांयाति १०१-१६ ·- २२४-१७ सिहकर्ण १७६-१९ सुदक्ष २०२-२६ / सुदामन सीपाल ६१-३ / सौम् -१९ | सुन्दरी ६४ गणरत्नमहोदधेः- सारपत्रक २२६-१ | सिन्धु १९४-५ | सुखजाता ७१-१३ सारपत्र २२८-२७ / सिन्धुमित्र १८२-१४ सुखशय्या २१३-१२ सारपुत्र २२९-१ सिद्धगति १२७-१६ सुतङ्गम १७३-२२ सारङ्गजग्धि ७१-११ सिन्धपथ १२७-१५ | सुन्दर ४-५ सारथि २०४-२ सुदन्त १४४-१६ सारङ्गी ४१-३२ सिपल १४५-२ सिरिन्ध्र ८१-४ १४५-१३ सारस्यायनभक्त १७०-७, सीतान्वेषण सीतान्वेषण २०३-१५ सुदि २३-२ सारिकायण सुदिन १७८-१९ २४५-१८ ce-२२ सार १८५-१९ साईम् सीमन्त २१८-३ सुधावत् १३७-१० सावलौकिक सीमन्त ९११-२१ १०१-१९ सुधामन् १३५-६ सार्वसेनी सीर १३४-२२ सुधामित्र १७२-१ १९२-१५ सार्ववैद्य सुधायु ३४- १२१-१८ सुकर २२३-१४ सार्ववैद्य सुधात १७६-१४ १३९-७ १२१-९ | सुकर सार्ववेदिक सुनामन् १२-१० ११३-१८ | सुक सार्वभौम सुन्दरा १७६-१९ ११२-१० | सुकर सार्ववैद्य सुन्दरी १९३-१७ सुकुमार २२९-२८ सावलौक्प १२१-२१ सुकत्य. सुनामन् १२२-१२ सुन्दरी साल्व १९४-५ | सुख २१७-२० सावित्रीपुत्र १३४-२३1 सुख सांशित्यायनी ५१-२४ । सुगला सुपिष्ट ४७-३ सुपिष्ट साहस १२०-७ | सुख २४६-५ सुपर्ण सिंह २४६-१६ सुपरि मिक्तसंमृष्ट २३६-२६ सिक्तसंसक्त सुपर्ण ६५-१६ सुसनिद्रा ११२-१ मिल्खास्य सुपथिन् ८७-११ सुखशय्या सिगीवाली सुब्रह्मचारिन् २२६-१८ ४६-२६ सुखतपस् मित्त सुभगा ४१-४ ९७७-१४ सुखरात्रि 1-२ सुभ्रात सिम २२८- २३२-१४ | सुखशयन सिघ्रकाषण "-१४ | सुभाग २२८-२ १८-२२ सुखशय -३ | सुमङ्गल २०४-७ सिन्धु २०३-२३ | मुखदिवस सुमनोदरा १८५-१८ मिन्यु २३-५ मुख २४३-१३ | मुममम् १५२-८ १३७-१८ ५०-६ ५०-२५ १४५-२० -२० १४८-१८ १४२-१२ ३३-१९ १७६-१८ सुपामन् १०२-३७ | सुख ६५-१६ | सुख २४०-१४ १७२-६ ६३-२१ २७२-१९ ·अनुक्रमणिका ॥ ६५ १३६-६ / सेधा २-३७ / सेना २२६-6 | सेना १५०-१३ | सुस्थल २४५-२ सुस्नात १३७८१८ | सुस्त्री २४८-३ | सुमवी १७१-११ सहृत ४१-११ सुहित २२२-१२ / सेवाली १९०-९| सुरा २४-४ १२१-१३ २०२-२१ ४६-६ सेव २५०-११ २२७-२ | सेनापति १६१-३७ ७६-१६ २३९-२३ सेवाकुशल ८०-४ २०६-१९ सेधितक्षत्रिय ७१-१७ E४-१६ सेकयतविष १६९-१५ २२४-१७ ६१-११ २२५-३ / सेकयत १४८-२० सैकयत ४२-१९ ३७-२६ सैन्धव ५०-५ ६१-१२ सैन्धव २४७-२६ ४-१० सौनव्यायनी ३८-१७ ५१-२० सैन्धवी २२५२ ६-१२ सैन्धवः सुमन सुमनस् सुमित्रा सुयामन् सुरस सुरङ्गा सुरनदी सुरोहिका सुराजन् सुशर्मन्१ सुलेखन सुलामिन सुलोभिन् सुलक्ष सुवर्चल सुवर्णक सुषर्ण सुवर्ण सुवर्ण सुवर्ण सुबक्षत् सुषामा सुषम सुपारणी -- . २५०-१२/ सरिन्धी ४३-८ स्फेयकृत १४३-१६ | स्थण २२३-१२३ | सूकरपदी ७५-२२ सूचिक १४२-४ | सूचक १५८-१२ सूची १५८-१२ सूची १८५-३ | सूचीपदी १७६-१३ / सूत १७२-२६ / सूतक १८०-२६ सूद १७८-२३ / सूदी ५४-१४ सूत्रनह १६२-२० सूत्रनट १४५-१२ / सूत्रिका १०८-१७ | सूना ७३-३ | सूनु १०५-१८ | सूप १०८-८ | सूपत् २२-१५ | सूप २०-८ सूर १०७-२१ सूमी २०७-२२ सुकपडु ९०८-१७ सपाटी ४३६-५ सूदाकु ९०४-२८ सुगाल १३६-५ सेतकी सुपन्धि १९४-८ ११२-१८ सोढ २४६-२० सोढ ११२-१९ १२४-२२ सोदन १८८-१८ २३५-२० सोममित्र १९२-१५ १५७-१८ / सोमरुद्र २०६-१६ / सोममय १६८-१२ १०-४ / सोमापूषा २४०-१९ ४२-८ सौख्यम् १२१-१८ १७१-२६ / सौकरसन १९९-१० ४४-१. सौधाताक ३७-२ १४४-२४ / सौत्रनाडी ११२-१५. ४२-६ सौधर्मी ४४-२६ सोध १५२-८ १०२-० सौभ्रायणभक्त १७०-८) १८७-२१ सीपर्व १११-१० - सुषामा सुपम सुपीम सुषवी सुषेध सुस्थाल ·१२१-२7 स्तन ४-१२ स्नेह ११४-६ / स्थलो ११३-२४/ स्थाने ११४-१ स्थलपथ २०७-२५ | स्फिगचाल १५३-१६ २५०-१८ | स्त्रीकुमार ६९-१५ स्त्रीञ्चा १८०-११ तुक ५५-२५ | स्त्राख्य १३०-१२ / स्थाणु गणरत्नमहोदधेः- सौमतायन १७६-४ स्तम्भ १८२-१६ / स्थगापदी सौमायन १७६-५ स्तात १५-१०/ स्नातकराजन् ७-३ सौमित्रि १०-१५ स्तन २२३-११ स्नातक १२-१३ सौम्य ५५-२२/ स्नात्वाकालक E७-२५ सौव ११-२२ स्थपुट २१७-१०) स्नेह ६१-२ सौवर २३२-१४ सौव २२-५ स्पन्दन सौवादुमृद सौवाध्यायिक २१३-१२ ११४-५ | स्थलपथ १२७-१८ | स्पिान सौवादुमृदव १९४-२ स्थलसिन्धु १०४-६ / स्म सौवस्तिक ११३-२४ | स्थगल २१७-६ स्यात् १६-२४ सौवीरभक्त १६९-२३ | स्थलपूलास ६७-२६ सौसायन स्त्राक २०-१० १७६-६ / स्थायिन (२- सौवेरार्ण .१९०-१९ | स्थाणु ७४-१ स्कन्द स्कन्ध १५६---२० स्थान २५१-४ स्कम्भ ५०-8 व ६४-२ रखद्य २०५-२६ । स्थगर्. १९७-० स्कन्ध्य १३१-५ स्थगल २०-१४ स्कन्द १२७-६ स्थविरवती स्ट-१७ | स्वस्ति स्कन्द १५६-२० स्थघिर. २२६-९ स्वधाकृत्य ७५-३ स्कन्द २५०-१२ स्थरिहल २०२-१५ / स्वधा १४४-३३ स्फन्दविशाखा ९१-१३ स्थिर २२९-१० | स्वर स्करभ . १५६-६१ / स्थिरक १९२-७ स्थूरा ११२-१८ रतनकुम्भ ८४-३ सूर्याचन्द्रमस् ९१-१६ - स्वभाव २२-२४ स्तनतट २१०-२७ | स्वन १५३-१५ २९१-३ । स्वकुलाल १२-१० स्तरक २३५-९ | स्थून १७७-१२ स्वर्भानु ११०-७ स्तस्यक १२८-२२ | स्थल १७४-१५ | स्वयम् १९-२ रवक २१७-१८ स्थलक १२३-२३ / स्वन ९७४-५ १४९-१५ / स्थूल शिरस् १३५-५ स्त्रध्वर पशव्यक ११४-१३ १९९-४ स्थल ६०-१० स्वस ४-११ २०५-१६ १८२-१६ / स्थाली ३२-७ स्वर्ग २१-१९ - ११२-२८ १५०-५ / स्वस्ति १५८-८ स्वर्गमन . ८६-२ स्थूणभार ६१-१५ स्थूण जान रतस्य ·स्वस्थ -११४-१७ हरिद्रा ११४-१७ हरिश्चन्द्र स्वरतस् स्वर स्वाजनिक स्वागति स्वाङ्गि स्वापतेय स्वागत स्वादु खाराज स्वाहा स्वाहामा स्वाहा स्वापिशि २१२२१७ हिरण्य ४१-१९ / हस्तिपाद स्वित् अनुक्रमणिका ॥ २२४-११ / हरिणी ४३-२५/ हस्त १३७-१८ २८-१/ हरित १२४-३७ / हस्त १७३-३ १२२-२८ हरितणतिन् ११०-११ हस्त ५५-१२ १०२-१७ हरिनन्दन १०४-२० हस्त १२८-१ २१७-६ | हस्तक २१८-२० ११४-१३ हरिद् १८२-११ हस्तक १२४-१४ १०४-१७. हस्तकटक ८०-११ ११४-१६ हरिद्र २१७५ हस्तिन १७३-३ e-१ | हस्तिकर्प १९२-१ २२२-६ | हरिद्रुपी २१७-६ हस्तिन् १५०-२ २२३-१८ हरिवास ६१-१२ हस्तिपाद ३-१७ ७५-४ हरीकणी १४२-२५ २४-१५ हरीतकी ४६- हस्तिशिरस १३७-२ १-३ | हर्यग्ति १०५-२६ ह्यम् १८- २०५-१६ हर्यश्व १५७-४ हद १९७-२४ २४६-५ हस्व २२०-१४ २१८-२, हंहो २३०-२१ हल ४-११ २३२-१७ हल ५८-६ हायन २२८-७ २३६-२७ हार' हर- हल १६६-१ हास्य } १२२-११ १०-८ हलम्,' २२-२३ | हाद १९८-१ १४०-५ | हलवन्ध १६४-१९ हाद १९७-२० १०-२१ . हल्या ४३-१७ हविर्धान १०-२१ ९८०-१० २३४-१२ | हंस ५८-१४ २४९-६, हंस १७-१८ २३०-२१ हमक ६३-११ हसक १९२-५ २४४-२८ हमपथ २३०-२३ हंमद १५२-५ मगद्गगदा ५-१५ हिरगयकरण १८२-११ १२-१२ हर्प ३-हर्ष १६४-१८. हा हनु हनुमान् हनूमान् (-१२ ह विस् हन्ट हम् हयो हये हरि हरि हरि हरिचन्दन हरित इग्त्ि हरित १४७-२/हि २४०-२३/ हिम् २०५-२५/ हिम ६१-३ / हिम १९०-९६ / हिरण्य १४९-२४ / हिरण्य १७२-२६ / हिरराय १२०-१४ / हिरण्य -१३-११/ हिरण्य