·दा० नारायण प्रसाद आस्थाना

·DOc0000000000
श्रीमा
डाक्टर नारायण प्रसाद आस्थाना
फुलपतीनां आगरा विश्वविद्यालयस्य,प्रधानानां
भारतीय विद्या प्रचारसमिस:
महोदयानां करकमले
h
"
कीदृशं संस्कृतम्
नामका अन्या
पञ्चसप्ततितमे जन्मदिवसे
भारतीय विद्या-प्रचार समितेः पक्षाव सादरं उमर्पितः।
पपासमितिः कामयते यत् ते शतायुषा भूत्वा
देववाण्या महती सेवां कुर्वन्तु इति
लेखक तथा मन्त्री
भारतीय विद्या प्रचार-समितेः
आगरा-नगरम्.
0000000

·(४) श्रीमतां डा० नारायण प्रसाद आस्थानानां जन्मवृत्तम् । २० अपरैल १८७४... जन्मदिवसः। १८९३... आगराकालिजतः स्नातकः सातः । १८९५... आगरानगरे वाकीलवृत्तिः प्रारब्धा । १९०२-१९११... भागरा-मनुष्यपालिका-समितेः सदस्यः तथा उपसभापतिः अपि नियुक्तः । १९१५... प्रयाग-प्रधान न्यायालये वाकीलवृत्तेः सम्पाद- । नाय गतः। 12 " १९१६-१९२३... युक्तप्रान्तीय-लोक-प्रतिनिधि सभायाः सदस्यः नियुक्तः । १९२७... भारत-राज्यस्य केन्द्रिय-मन्त्रि-सभायाः सदस्यत्वं प्राप्तः। १९२८-१९३०... कुलपतिः भागरा विश्वविद्यालयस्य अभूत् । १९३२... डाक्टर ऑफ लॉज" (L. L. D. ) इति उपाधिना अलंकृतः। १९३७.१९४५... युक्तमान्तस्य "एडवोकेट जनरल" स्थाने नियुक्तः । १९३७... सभापतिः । यारकौन्सिल " प्रयाग हायकोर्टस्य संजातः यस्मिन् पदे अद्यावधि तिष्ठति । १.१.-१९४६... "सी. भाई . ई . इति उपाधिना अलंकृतः । दिसेंबर १९४६... कुलपतिः मागरा विश्वविद्यालयस्य पुनः संभूतः।

·(५) शुभकामना-प्रदर्शनार्थ .एकः शब्दः। [लेसका:- परमोत्कर्षे गताः महाभागाः श्री माधव श्रीहरि अणे, विहार-प्रान्ताधिपाः तथा संरक्षकाः भारतीय विद्या-प्रचार-समितेः.] वयं श्नी डा. नारायण प्रसाद भास्थाना महोदयान, कुलपतीन भागरा- विश्वविद्यालयस्य, तथा प्रधानान् भारतीय विद्या प्रचार-समितेः प्रति स्वीयाः हार्दिक शुभकामनाः प्रतुं इच्छामः, देषां पञ्चसप्ततितमं जन्मदिवस उपलक्ष्य, एवं एवं धयं तोन् महोदयान् विशेषतया देववाण्याः, तथा साधारणतया विद्यायाः सेवायै प्रशंसामः। भस्मिन् शुभाषसरे एतेषां महोदयानां करकमले भारतीय विद्या प्रचार- समितेः पक्षात्, यस्याः ते प्रधानाः सन्ति, मानपत्रादिदान, तथा "कीदृशं संस्कृतं " इति मन्थस्य समर्पणं च उत्तम कार्य अस्ति, तस्य वयं हृदयेन समर्थन कुर्मः। वयं विचारयामः यत् भयं "कीरशं संस्कृत" इति ग्रन्थः पाण्डित्यपूर्णः तथा देववाण्याः परमहितकरः मैस्यते देशस्य विद्वद्भिः, यस्य एतादृशैः महा पण्डितैः श्रीमद्भिः स्थानामहोदयः, तथा वेदः श्रीपाद दामोदर सातवळेकर शर्मभिः, तथा च डा. ईश्वरी प्रसाद ( एम्. ए. डी. लिट् )आदिभिः प्रशंसनं क्रियते। अयं " कीदृशं संस्कृतं " इति ग्रन्थः विद्वादिः सुप्रसिद्ध-लेखकैः भाचायः श्यामकुमार महोदयः भारतीय विद्या-प्रचार समितेः महामान्तभिः निर्मितः ये सर्वतोभावेन देववाण्याः सेवायां दीर्घकालात् तल्लीमाः विचन्ते। भन्ते वयं भूयः कामयामहे डा० भास्थाना महोदयेभ्यः एतादृशस्य शुभजन्म-दिवसम्य पुनरावर्तन, येन ते भमरभारत्याः देववाण्या भारत- देशस्य च निरन्तर सेवां कुर्वन्द । भवतु एवम् । राज्यभवन, पाटना विहारप्रान्ताधिपाः ५/१०/१९ माधव थीहरि अणे .. ..

·(६) . शुभ-कामना। (लेखकाः- परमोत्कर्ष प्राप्ताः महाभागाः डा. कैलासनाथ काटजू वङ्गप्रान्ताधिपाः, तथा उपप्रधानाः भारतीय विद्या-प्रचार-समितेः) डा. नारायणप्रसाद भास्थान: महोदयाः अस्माकं सुसंमानिताः महार्हाः सुहृद्वराः सन्ति । वयं तु तान् महोदयान चत्वारिंशद्वर्षेभ्यः प्रशंसामः। एतेषां महोदयानां धवलं निर्मलं चारिख्यं महनीयं पाण्डित्यं च युक्तप्रान्ते सुप्रसिद्ध विद्यते । वयं कामयामहे यत् ते दीर्घायुर्युक्ताः भवन्तु । एवं अस्तु । राज्य-भवनं कालिकत्ता २५1८1१९ कैलासनाथ काटजू xxx अभिमतं। श्रीमतां डाक्टर ईश्वरी प्रसाद एम्. ए. दी. लिट् . प्रयाग विश्वविद्यालयस्य अध्यक्षाणाम् ... भाचार्याः श्यामकुमार-महोदयाः देववाण्याः महाविद्वांसः शुभार्च- तकाः च सन्ति । तेपां पुस्तकं " कीदृशं संस्कृतं " इति नामकं मया अवलो- कितम् यत् असंशयं नवीनं विचारं प्रदर्शयति । तैः संस्कृतव्याकरणं सरलीकृतं , तथा एकः नूतन : मार्गः संस्कृत-पठन-पाठनस्य अन्वैपितः । तेषां संस्कृतं सरलं सुयोधं व्यावहारिकं च विद्यते । लेसनशैल्या इदं प्रतीयते यत् संस्कृत सुगमतया जनमापा भवितुं महति भारते देशे इति प्रयाग ईश्वरी प्रसाद શ૪૨ प्रयाग-विश्विद्यालय.

·, .. ग्रन्थस्य प्रस्तावना। (लिखिता पं० श्रीपादशर्मणादामोदरसूनुना भट्ट सातवळेकरोपाम्हयेन, स्वाध्याय-मण्डलस्य अध्यक्षेण, पारडी-प्रांत सूरत-बास्तव्येन, भारतीय-विद्या- प्रचार समितेः कार्यकारिणी सभायाः सदस्येन) " की संस्कृतं" इति भयं सामयिकः ग्रन्थः श्रीमान श्यामकुमारा- 'चार्यः भारतीय विद्या प्रचार समितेः मन्निभिः निर्मितः गीर्वाण-भाषायाः सारल्याय काठिण्य दूरीकरणाय सर्वत्र प्रसाराय च। अवलोक्य संपठय च इमं अन्य प्रमुदितं मे चेतः।प्रायः सर्वे अपि पण्डिताः ये संस्कृतभाषा भारत- राष्ट्रस्य राष्ट्रभाषां राजभाषां राज्यशासनभाषां जनभाषां च कर्तुं ईहन्ते, ते अस्याः देववाण्याः सारल्यं कामयन्ते एव । तदर्थ एव एतेपां भयं प्रयतः मस्ति । अतः एषः सर्वेः भादरणीयः मननपूर्वकं विचारणीयः अनुसतव्यः च । भत्र नास्ति इदं भावश्यक, यत् सर्वे मपि विबुधाः तत् सर्वं समनुमन्येरन् यत् यत् प्रबन्धे अस्मिन् लेखकः लिखितम् । अहं अपि न सर्व तथा स्वी करोमि, यथा भन्न एभिः प्रतिपादितम्। मम संमतिः तु प्रारम्भे एवं अन्यस्य भस्य प्रथमाध्याये भाचतुर्थपृष्ठात् पश्पृष्टपर्यन्तं मुद्रिता अस्ति । सा एवं मम संमतिः अद्यापि तथैव तिष्ठति । भवतु नाम कश्चित् करिमश्चित मतभेदः। परं भस्मिन् संदेवस्थानं न विद्यते, यत् संस्कृतभाषा मा भवतु नाम केवलं मल्पीयसी विद्वद्वराणां सूरिप्रवराणां एवं अन्यीया भाषा, परंतु सा भारतस्य जनभाषा शीघ्र भवतु इति येषां मतं भस्ति, तेषां भर्थे एपः प्रबंधः समी- चीनः विचारयोग्यः समादरणीयः च भवितुं महति । अतः भाचार्याः श्याम- कुमाराः सर्वेपी अस्माकं प्रशंसां भईन्ति, यत् वैः एषः महत्त्वपूर्णः संस्कृत-सार- ल्याय समुद्यमः अनुष्टितः । भास्यां दिशि गीर्वाण-भाषाभिमानिनां अपि किचित् अवश्यं कर्तव्यं विद्यते एव । इदानी तैः तथा अवश्य भविशीघ्र एव प्रयतितव्यं, यथा अस्थाः देव- भाषायाः लोपः न खात, तस्या प्रचारः च पूर्ववत् सार्वत्रिकः भविशानं स्थात्, तथा च एषा ब्यावहारिकी जनभापा च अविलम्येन भवेत् । .

·(८) लोपे सति संस्कृतभाषायाः भारतीयानां निखिलस्य ऋषिप्रणीतस्य मङ्गल- साहित्यस्य, सनातनधर्म-प्राणभूतानां वेदानां, भारतीयसंस्कृतेः च अपि असं- शयं नाश एव भवेत् । एवं जाते सति महती विनष्टिः भविष्यति, न केवलं भारतस्य अपि तु सर्वस्य जगतः एव । यतः विश्वस्य सुखशान्त्यर्थ भारतीय- साहित्यस्य सुष्ठसंरक्षणं यथा स्यात् तथा अवश्यं कर्तव्यं एव, तदर्थं च गीर्वाण- भाषायाः सारल्यं साधनीयं, तस्याः सार्वत्रिकः प्रचारः च अवश्यं कर्तव्यः, एतदर्थं सर्वैः विद्वद्भिः अतिशीघ्र प्रयतितव्यम् । अहं मन्ये यत् संस्कृत-भाषा मध्यकालीनैः" पण्डितैः एव कठिनीकृता। भत एव तैः एव तस्याः सरलीकरणाथ अवश्यं प्रायश्चित्तं विधेयं " इति । विहाय इमं पन्थानं, न विद्यते अन्यः कः अपि उपायः येन देव-भाषायाः अस्याः शीघ्रं समुन्नतिः स्यात् । सर्वेषां मध्यकालीनानां संस्कृतस्य काठिन्यं विवर्धिपूणां, काठिण्यमेव पाण्डि- त्यमिति मन्यमानानां पण्डितब्रुवाणां पापक्षालनार्थ एतत् महत् प्रायश्चित्तं एव श्यामकुमाराचार्यः कृतं इति अहं मन्ये । अतः ते सर्वेपां अस्माकं संस्कृ- तस्य समुन्नत्यर्थ यतमानानां हार्दिकी प्रशंसां अर्हन्ति, यतः तैः निष्कंटकीकृतः संस्कृतभाषायाः मार्गः। एतेषां अयं प्रस्तावः शोभनः एव वर्तते यत् सर्वेषां विदुपां एका परिपद् सम्यक्तया आयोजयितव्या, तस्यां अस्य विषयस्य सर्वाणि विबुधानां मतानि संकलय्य विचारः कर्तव्यः । तस्य यः परिणामः भवेत् सः सर्वैः अनुसतव्य इति । 'भारतीय विद्या प्रचार-समितिः' एतस्याः सभायाः सम्यक् आयोजनाय भन्नि एव सनन्दा। शुभे भस्मिन् समये कामये अहं, यत् मङ्गलमयस्य विश्वरूपस्य परमात्मनः कृपया डा. नारायण प्रसाद भास्थानामहोदयानां, भारतीय विद्या प्रचार-समितेः प्रधानानां सर्वानन्दमयं दीर्घजीवनं भवतु तथा च अस्य ग्रन्थस्य उद्दिष्ट-साफल्यं च भवतु इति । स्वाध्याय-मण्डल. पं० श्रीपाद दामोदरभह सातवलेकरः. पारडी २५1१०1४९ .

·२ विषय-सूची। विषयः पृष्ठसंख्या अध्यायः । १ (विदुपां मतानि) १ (अ) 'संस्कृतम् ' पत्रस्य एका सम्पादकीय-टिप्पणी। "लेखन कीदृशम्" (मा) पं० कालीप्रसादशास्त्रिमहोदयस्य एक पत्रम् । (इ) सुप्रसिद्ध वेदशस्य पं. श्रीपाद दामोदर सातपलेकरस्य पत्रम्। (ई) सर्वतन्त्र स्वतन्त्र थी पं० माधवाचार्यस्य पत्रम् । (उ) पं० सभापति उपाध्याय, अध्यक्ष बिरलासंस्कृत- महाविद्यालय, काशी, महोदयस्य मतम् । (ऊ) डा. सुनीतकुमार चटर्जी महोदयस्य अभिमतम्। ९ (9.) अस्माकं मतम् । उत्तराणि। १३ ४ ७ १९ "ध्याय: । २ सन्धिः" "असंहिता वाक्ये"। समासः। समास वाक्ये च भेदः। घेदे। अस्माकं निश्चितं मतम् । विदुषां कर्तव्यम्। मन्तिम-निवेदनम्। प्राचीन-साहित्यम् ।

·[२]
विषयः
पृष्ठसंख्या
अध्यायः । ३
.
"चत्वारःलकाराः" ।
कालविचारः।
'डुकृञ्ज' धातोः (२५१२) रूपाणि ।
(संस्कृत काठिन्यस्य भीषण रूपम् )
स्पष्टीकरणम् ।
चतुल कागणां का लाभ ?
द्विवचनस्य नि सारगणे का लाभः ?
द व्याकरणे द्वा कापी च ।
प्रचलितमंस्कृतम्य उदाहरणम् ।
सन्धिरहितः लेखः सुवोधः सरलः च ।
चतुल कागः।
द्विवचननिस्तारणं व्याकरण-सम्मतम् ।
चतुर्लकाराणां रूपाणि ।
१०५
१२०
१२६
१२७
अध्यायः । ४
१३५
"संशाः"।
दो नियम
१४४
१७
समासः।
-

·[३]
विषयः
पृष्ठसंख्या
अध्याय । ५
१५२
"
१५४
१५५
१५६
विसर्गादर्शनम् " (भविष्यवाणी ।)
नेतृणां विदुपांच मतानि ।
(१) माननीय श्री जवाहरलाल नेहरुः,
भारत-प्रधानमंत्रिणः ।
(२) हिज् एक्सेलेन्सी माननीय माधव
श्रीहरि अणे, बिहारप्रान्तगवर्नराः ।
(३) हिज् एक्सेलेन्सी मा. डा० के० एन० काटजू
चंगगवर्नरा ।
(४) माननीय राजर्षि श्री पुरुषोत्तमदास
टंडन, अध्यक्ष धारासभा यु० प्रा० ।
(५) पंडितराज देवनायकाचार्य प्रधानमन्त्री
अ०भा० संस्कृत-साहित्य सम्मेलनम् ।
(६) महामहोपाध्याय पं० गिरिधरशर्मा, अध्यक्ष,
अ०भा० संस्कृत-साहित्य-सम्मेलनम् ।
(७) हिज् एक्सेलेन्सी माननीय श्री आसफ अली,
उत्कलप्रान्तगवर्नराः।
(८) अफगानिस्तानस्प सुप्रसिद्धपत्र 'अनीस'
सम्पादकः श्री मुहम्मदहाशिम मैवन्दघालः।
२५७
१५८

·[४]
विषयः
पृष्ठसंख्या
(९)" संस्कृतं जगतः भाषा न केवलं एशियाया।"
डा० लुईरेणुः, संस्कृतविभागाध्यक्ष,
पैरिसविश्वविद्यालयः।
चत्वारि सूत्राणि ।
शतप्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययं मन्येत ।
तदा का भविष्यवाणी?
उपायाः।
अनेन का लाभः भविष्यति?
संस्कृतराजभवनम् ।
अन्तिमः सुधारा
१६०
१६३
१६४
१६७
१७८
१८१
१८५

·ॐ कीदृशं संस्कृतम् ! अध्यायः १ विदुषां मतानि" प्रायः सर्वे जनाः कथयन्ति, यत्संस्कृतं प्रचलितरूपे अत्यन्तं कठिन घिद्यते । अतएव तत्कदापि राष्ट्रभाषा, भाषण- भाषा, अन्ताराष्ट्रीय भाषा च भवितुं न अर्हति पूर्ववत् । इदं सत्यं अस्ति। अस्याः कठिनतायाः कारणानि विविधानि सन्ति, परन्तु तेपु "नियमरूपेण वाक्ये सन्धिप्रयोगः" 'प्रधानकारणम् । अतएव अस्मिन् पुस्तके सन्धिप्रयोग. न करिष्यते, परं अचि परे सति अपि मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः करिष्यते, येन संस्थते सारख्य आगच्छेत्, सर्व जना अवाधरूपेण संस्कृत वक्तुं लेखिनु च शक्नुयुः, तथा शब्दा. स्वरूपे तिष्ठेयुः, विरूपतां न गृहीयुः । सस्कृतशाः मन्यन्ते एवं यत् सन्धिविषयः चैकाल्पका-इच्छा- धीनः, अतएव इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः क्रियेत न वा । पर वस्तुतः 'असंहितायाफ्ये' व्याकरणसम्मतः नियमः अस्ति । आस्मन् पुस्तके इदं आप सिद्ध फरिप्यते, यत् सस्कृतं अत्यात सरल अस्ति । वाफ्येपु सन्धिरहिनं सस्कृतं अद्य एवं राष्ट्रभाषा जनतामाषा च भयितुं महति पूर्ववत् । संस्कृते पूर्णतया सारल्य. स्य आनयनाय अन्यानि सशोचनानि माघश्यमान सन्ति । वय ·(२) तेषां विषये यथास्थानं निवेदायप्यामः । दीर्घकालात् देशस्य विद्वद्भिः सह पत्रव्यवहारः कृतः अस्माभिः । तेषां पत्राणां अंशाः लेखाः वा अत्र दीयन्त, येन इदं ज्ञानं भवेत् यत् तेपु विचारेषु कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति, तथा तेपां कियती सम्मतिः अस्माद्वचारैः सह संगच्छते । . xxx " (अ) सर्वप्रथमं चयं अत्र अयोध्यायाः 'संस्कृतम्' इति पत्रस्य एका सम्पादकीय-टिप्पणी दद्मः, या श६४६ तिथ्यां प्रकाशिता, संस्कृतप्राणेन श्री पं० कालीप्रसादशास्त्रिणा । " लेखनं कीदृशम् ? निस्सन्देहं संस्कृतभापा समस्तं भारतवर्प व्याप्नोति । सत्य- मेव समस्ते देशे संस्कृतलेखकानां नाभावः। अवश्यं संस्कृत- भापायां भाषणकर्तृणां प्राचुर्य अस्ति इति तु सर्वैः स्वयमेव ज्ञातुं 'शक्यते । संस्कृते प्रकाशितान् लेखानधीत्य को विद्वान् तद्गता- नर्थान् नाधिगच्छति । इत्थं वक्तुं शक्यते यद्भारतीय-विदुपां संस्कृतलेखनशैली प्रायः सर्वत्र समानैव, तथापि बहूनां विदुपा- मयं विचारपरिपाको यन्यूनातिन्यूनं संस्कृतपत्राणां या भापा स्थात् साईदृशीस्यात्या लेखने भापणे च समाना भवेत् । इदमव. लोक्यतेऽपि यत्संस्कृतभाषणे येपां विदुषां शब्दा अतिस्फुटा भवन्ति तेपालेखान तादृशा, अतएव लेखनभापणयोर्भापा समाना स्यात्,पतदर्थ वहवः सन्धि नेच्छन्ति, वहवाश्च वहनां लकाराणा- मपि वैयर्थ्यमङ्गीकुर्वन्ति । एतस्मिन् विपये मतद्वयं प्रकाश्यते । एकमस्ति सुप्रसिद्धवेदशस्य, विविधग्रन्थपत्रसम्पादकस्य, महा- भारताद्यनेकग्रन्थानुवादकस्य, पारडीस्थ-स्वाध्यायमण्डला- ध्यक्षस्य श्री पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य, द्वितीयं च मतं आगरास्थाखिलभारतवय सस्कृतसाहित्यसम्मेलनमन्त्रिणस्तथा .

·(३) ऽऽगरासंकृस्तविश्वविद्यालयस्थापकसमितिमन्त्रिणः श्री श्याम- कुमारसिंहस्य । तत्र प्रथमो चदति- " पठन-सौकाय विच्छिन्नपदानां साहाय्यं सम्जायते । समस्तैः पदैः सन्धिभूतैश्च काठिन्यं भवति । संहिताविवक्षाम- पेक्षते । परस्पर संस्कृते सम्भाषणकर्तारः यत्र यत्र साहितीकरण- मावश्यकं यथा मन्यन्ते तथैव लेखनेऽप्युचितम् । यथा१६अब्दस्य २७ संख्यायां संस्कृतपने- "पुत्रस्तियतं गतस्तत्रत्यैः सामन्तैर्नरपालत्वेनाङ्गीकृतः "। एतद्वाक्यमित्थं लेख्यम् - " तिब्बत गतः तत्रत्यः सामन्तैः नरपालत्वेन अङ्गीकृतः" इति । इत्थं संस्कृतभाषा जनपदभाषा भविष्यति, जनपदभाषात्याय संस्कृतभापया सरलया भवि- तव्यमिति। द्वितीय मतमीदृशं वर्तते -"संस्कृतभाषा लौकिकीभापा भवितुं समुद्यता अस्ति।लौकिकभाषायां यदि सन्धेः आवश्यकता एव भवेत् तर्हि सा स्फुटा स्यात्, भ्रान्त्या रहिता च। समासः अपि काठनः न स्यात् । लोकिकभापायां यहां धातूनां लकाराणां आवश्यकता नास्ति । द्विवचनस्य अपि आय. श्यकता न प्रतीयते । यथा हिन्द्यां द्विवचनं न वर्तते, नथा संस्कृते आप न भवेत् इति " मापणसमयेऽवश्यमाशी भाषा कैश्वित्म- युज्यते, पर लेखने तु नास्मन्मते समीचीनेयं सरणिः । तथाऽप्य- न्यैरपि विद्भिरस्मिन् विषये विचारः करणीयः। सन्धि. शोभा घद्धयति लघुत्वञ्चापदयति । दशलकारहार्दिकोऽपि संकेतो व्यज्यते। द्विवचनं यद्यन्यत्र नास्ति तईि संस्कृतशोभा किमर्थ भ्रष्टीकरणीया। हां ! मरलसंस्कृतलेखनस्याहमपि पक्षपाती। अप्रचलिता धातवः शन्दाश्च नूनं पळतां मार्ग कण्टकायन्ते पर

·(४)
गम्भीरलेखेपु कवितासु च हार्दव्यक्तीकरणाय तदावश्यकता-
महमनुभवामि । अत्रान्यैरपि विद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो
यत्संस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् ।
..
xxx
(आ) संस्कृतप्राणः पं० कालीप्रसादशास्त्री, लम्पादकः,
संस्कृतम्' इति समाचारपत्रस्य एक पत्रम् ।
ता०११-१२-४६.
संस्कृत-कार्यालयः, अयोध्या
श्री पं० श्यामकुमारसिंहमहोदयाः
.सरल-संस्कृतस्याहमवश्यं पक्षपाती भापणे,
संस्कृतसमाचारपत्रादिषु विनोदपुस्तकेपु च, परं ग्रन्थानां भापा
यदि शास्त्रनियमविरुद्धा भविष्यति, तर्हि तस्या अनादरः सम्भव
एव । तत्तच्छास्त्राणां संकेताः पृथक पृथक् भवन्त्यत एव नैयायि-
कानां या भापा न सा वेदान्तिनां मीमांसकानाञ्च ।
भापणसमये सन्धी नियमराहित्यं स्वत एव जायते, परं न
तल्लेखनवस्तु । अस्माकं समस्तभारतस्य महाविदुपां पत्रम् । तत्र
नियमरहित प्रकाशनमसम्भवम् ।"वाक्ये तु सा विवक्षामपे-
क्षते" इत्येव मन्य।
(इ) सुप्रसिद्धवेदज्ञस्य, विविधग्रन्थपत्रसम्पादकस्य, महा.
भारताधनेकग्रन्थानुवादकस्य,पारडीस्थ-स्वाध्यायमण्डलाध्यक्षस्य
श्री पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य पत्र स्वाध्यायमण्डलम्
[वेदिकतत्त्वज्ञानप्रचारकसंघः] पारडीनगरम् (जि. सुरन)
ता० २०१६१ १९४६
श्रीमन्त आचार्याः श्यामकुमारसिंहाः सादरं प्रणिपत्य निवे.
द्यन्ते ।
...यत् भवतां पत्रं योग्यसमय एवं
प्राप्तम् । अधिगतश्चाशयः । अहमपि संस्कृतभापायां सारल्यं

·(५) कामये । यदस्सिन पत्रे भरदि लिखितं तत्स समीचीनम् । सन्धिस्तु केवलं विवक्षायामेव विद्यते, न स सर्वत्र आवश्यकः। सन्धिम्तु हिन्दीभापायां आङ्ग्लभाषायामाप भवत्येव, यथा- 'सदाचारसे मनमें पुनीतभाव होते हैं (लेखने ), सदाचार्से मन्में पुनीत्भाव्होते हैं' (उच्चारणे ) । अन लेखने सन्धिर्न दृश्यते पर उच्चारणकाले स्पष्ट श्रूयते । तथेवाग्लभाषायां, यथा-- It is not the foolishness of the man इटीज नाट् दी फूलिश्नेसॉफ्दी मॅन् ( एवमुद्यारणकाले सन्धिा सुस्पष्टं श्रूयते।) आग्लास्तु भाषाव्यवहारकाले सन्धीन कुर्वन्ति । लेसने तु न । तथैव गीर्वाणवाण्यामपि भवतु । भाषाया उद्देशोऽपिमुखबोध एव भवितु योग्य न दुर्योधत्वम् । दुर्योधत्वे इष्टे सति मूकत्वमेव वरं भवेत् । सस्टतभाषा हिन्दीमापाया मराठीभाशयाश्च सरलतरा वर्तत। यथा हिन्धा लिङ्गानुवर्तित्व वर्तते न तथा सुरभाषायाम् । यथा-- स्त्री जाती है अरक्रियारूपभेदो भवति। पुत्र जाता है ललना गच्छति अब लिङ्गभेदे सत्यपि पुत्रो गच्छति क्रियारूपभेदो न भवति । पण्डितेरेव संस्कृतभाषा कठिनी कृता । तेन सर्वेशं जनानां सस्कतविषये जरुचि सजाता । अत पण्डितरेव भाषाशुद्धयर्थ प्रायश्चित्त कर्त-यम् । सहिताया विपक्ष सम्भपये स्वीकृते सन्धि रेच्छिको भपति, स नैव काठिन्य उत्पादयिष्यति । यथा सदा सन्धिराहित्यमेव न अनुसतव्य तथेत्र सन्धियोगोऽपि सयंदा नानुसन्धेय. विरक्षापक्षत्वात् । विवक्षापेक्षी नियम. सदेव ·वैकल्पिको भवति । (२) समासविपये पदच्छेदपूर्वकलेखनेन न काठिन्यं भविष्यति। यथा- " पर्वत-शिखर-स्थित-कुसुम-सञ्चयः" इति तु स्पष्टतरं भवति लेखनम् । अतः सर्वत्र समासे पदच्छेदपूर्वकं लेखनं कार्यम् । द्वित्रिपदयुक्ताः समासाःभवेयुः, तदधिकपदयुताःनिपेद्ध- व्याः सारल्येच्छुभिः । (३) पञ्च लकाराणामेव प्रयोगः कार्य इति तु यद्भवद्भिरुक्तं सत्साधु वर्तते । एवमेव कार्यम् । एतदर्थ संस्कृतपाठ्यपुरतकानि निम्मतिव्यानि । (४) द्विवचनं यत्र कुत्रचित् आवश्यकं इति प्रतीयते । द्विवच- नस्य अत्यन्तं बहिष्कारः सर्वथा समुच्चाटनं वा अशक्यप्रायं इति मन्ये । रामकृष्णौ आगच्छतः' इत्यत्र 'रामकृष्णा आगच्छन्ती' ति प्रयोगः सुतरां दुर्योधकरः। अतः द्विवचनं ऐच्छिकं वैकल्पिक वा भवतु प्रथमारम्भसमये । भापासारल्याय भापावैशिष्ट्यविनाशो माऽभूत् । (५) द्विशताः त्रिशताःवा धातवः आवश्यकाः सन्ति, तेषां प्रथमं निश्चयः कार्यः । तेषां पञ्चलकाराणां रूपाणां रूपावलिः मुद्रापयितव्या । तथैव धातोः सकाशात् शब्दानां निर्माणं कथं भवति अल्पैरेव नियमैः दशयितव्यम् । तेन त्रिशतसंख्याके- _तुभिरेव सर्वा संस्कृतवाणी सुविज्ञातुं शक्या, इति सिद्धान्ती कर्तव्य सर्वरस्माभिः। xxx ·( ७) (ई) सर्वतन्त्र स्वतन्त्र श्री प० माधवाचार्यस्य पत्रम्, भोलेश्वर २ भाईवाडा, जरमनसिलवर विल्डिग,५ॉ माला वम्बई नं.२ सेवायाम् ता २५--२-४८ श्रीमन्तो माननीया. भारतीय विद्याप्रचारसमितिप्रधानमन्त्रिण श्रोश्यामकुमारसिंहमहोदया प्रेमपुरस्सरं निवेदनमिदम् । भवता २०१४ अङ्कसंयुक्त कृपापत्रं प्राप्तम् । एतदर्थ धन्यवादा वितन्यन्ते। भवद्भि-"संहिता-विवक्षायाम्" 'लोके विसर्गा- दर्शन वा' इति द्वौ विपयावधिकृत्य पत्र लिखितम् । सर्वथा सर्वन वाक्ये च संहिता विवक्षाधीना विद्यते । अन न कस्यापि कदापि विपतिपत्ति । परञ्च सा यावत्सारल्य प्रसाद- गुणञ्च न हीयेत प्रयोज्या, दुर्योधा सरलताराहता तु सहिता कदाप न कार्या । या च हिता सामान्यैरपि सस्कृत वुध्येत सा कदापि न परित्याज्या। ये जना यादी ज्ञातुमर्हन्ति शक्नुव न्ति च तेषु तादृशी सस्कृतभापा प्रयोज्या। सस्कृतलेखन समये अय पियो ध्यान देय यत्सर्वे त लेखं जानन्तु । या क्रिया ये च सस्कृत शब्दा यथाऽपभ्रष्टा सन्तो हिन्दारूपता गता । ये च शब्दा अधुनाऽपि सस्कृतशब्दा एव हेन्दव्या गृह्यन्ते तेपु अर्थपु ता शुद्धा सस्कृतरूपिण्य क्रियास्त एव च सस्कृत शन्दा प्रयोज्या । यथा- जाता है--याति। चलता है-चलति। आता है-आयाति। पत्र दिया-पत्र दत्तम् । हिले है-हिलते। घरका गये-गृह गता । येपा सपों हिन्दीभाषाया दृश्यते त एच सस्कृते प्रयोक्तव्या , 1 ·(८) तेषां झटिति ज्ञानं भविष्यति । इत्थं संस्कृतं सत्वरं व्यवहारभाषा भविष्यति सर्वेपाम् । ये च उर्दूशब्दा आंग्लभापाशब्दा अस्माकं भापासु मिलिता व्यवहियन्ते तेषां स्थाने तादृशाः संस्कृत शब्दा अन्विप्य प्रयोक्तव्याः । अनेनैव प्रकारेण संस्कृतव्यवहारो भवि- प्यति आस्मिन् विपये स्वसम्मतिं दास्यन्ति भवन्तः । भावत्को माधवाचार्यः । XXX .. (उ) महाविदुपः पं० सभापति उपाध्यायस्य बिरला संस्कृत- कालिजाध्यक्षस्य लालघट्ट काशीस्थ महोदयस्य मतं यत् १४७१४६ तारिकायां लखनऊनगरे, माननीयस्य श्री सम्पूर्णानन्द शिक्षामन्त्रि यु० प्रा० महोदयस्य स्थाने सम्प्राप्तम्, (तदा भारतीय विद्याप्रचारसमितेः एक विशेपाधिवेशनं आसीत् । ) उपाध्याय महोदयाः अस्माकं कार्यकारिणिसमितेः सदस्याः सन्ति । (१) उपाध्याय-महोदयस्य विचारे वाक्येपु संहिता विव- क्षायां विद्यते, अतएव तस्य प्रयोगः इच्छाधीनः वैकल्पिकः । संस्कृत-सारल्याय तस्य प्रयोगः सर्वत्र नियमरूपेण न कार्यः । (२) १० लकारेपु त्रिलकाराणां प्रयोगः पर्याप्तः वर्तमान-भूत- भावप्यत्काले अर्थात् लट् लूट लड् लकाराणाम् । आशा विध्यादौ लोट् लकारस्य प्रयोगः स्यात् । अनेन सिद्धयति यत् उपाध्याय- महोदयस्य विचारे चतुर्लकाराणां आवश्यकता विद्यते लौकिक - संस्कृते। (३) उपाध्यायमहोदयस्य विचारे द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति । यथा ' वे दोनों जाते हैं ''तो गच्छतः' इसके स्थानमें 'ते गच्छन्ति ' इसका प्रयोग करें। 'आवयोः पुस्तकम्' के स्था- नमें ' तब मम च पुस्तकम् ' इसका प्रयोग करें। अनेन संज्ञायां फियायांच द्विवचनस्य आवश्यकतान प्रतीयते 'अस्मदो द्वयोश्च'

·(११२१४९ , सिद्धान्त कामुदी = ८१८) सूत्रस्य यलेन । एक
यचने तु बहुवचनस्य प्रयोग भवति यथा '५० रामनाथमहोदयाः
महाविद्वांस. सन्ति' एवमेव द्विवचनस्थाने अपि भवेत् ।
(१) बहुमीहिसमासः एवमेव इन्द्वसमासः अधिकादाधिक
द्वित्रिशन्दाना भवेत् ।
(हस्ताक्षर) सभापति उपाध्याय
विरला सस्कृत-कालेज लालघाट, बनारस
xxx
(ऊ)डाक्टरस्याभिमतम् ।
२१ नवमरे प्रयागे भापमाणोडा मुनीतियुमार चटर्जी महा
शय उक्तवान्--
अधुना समस्तदशस्य ध्यानमस्मिन् प्रश्ने समाकृष्ट वर्तते
यदस्य देशस्य राष्ट्रभाषा का भवेत् ? इति । अस्माक व्यक्तिगतो
विचार सरलसस्कृतपक्षे वर्तते । सांस्कृतिक-विचारादपि सस्कृत
स्येर राणभापात्यमुचितम् ' इति ।
xxx
(स) अस्साक मतम् ।
इद सम्भव अस्ति यत् पाठका. अस्साफ मत शातु उत्सुकाः
स्यु । अस्माक पनस्य, यत् प्राय सधैंपा विदुपा सेवाया माहत,
अय आशय आसीत्--
"माय सर्वे विद्वास , भारतीया अपि च मन्यन्ते यत्
एकस्मिन्काले सस्कृत एय अस्य विश्वस्य भाषणभाषा व्यवहार
भाषा च आसीत् । पाश्चात्यविद्वास अपि मन्यन्ते यत् कदाचित्
सस्कृत अर्थात् वैदिकभापा सर्वप्रथम विश्वभाषा आसीत् यतो हि
तेषा विचार "ऋग्वेद 'मानयपुस्तकालये प्राचीनतम लिखित

·(१०). प N ग्रन्थः प्राप्यते। अनन्तरं शनैः शनैः संस्कृतस्य भ्रंशरूपाण विश्वे प्रसृतानि यानि अद्य अवलोक्यन्ते । यदा भारतसाम्राज्य विशेषतया सांस्कृतिक विजय-पूर्ण-साम्राज्यं लोके उन्नतेः उच्चतम- शिखरं, गौरव-वैभव- गिरिशृङ्गं अलङ्करोति स्म, तदा भारतस्य • वार्ता का, तस्य उपनिवेशेषु अपि संस्कृतं न केवलं धर्मभापा अपि तु सर्वसाधारिणी जनभाषा, राष्ट्रभाषा च आसीत् । द्वितीयं तत् अंगरेजीवत् विश्वे अन्ताराष्ट्रीयभाषा . आसीत् । भारत- देशे तु सर्व कार्य संस्कृतेन एवं भवति स्म यत् अद्य आपसंस्कृतस्य प्राप्त साहित्येन प्रकटीभवति । परं अद्य संस्कृतस्य परमहासः सञ्जातः । अद्य ' अमरा' संस्कृतभाषा 'मृता' कथ्यते भारतीयैः अपि । अद्य सा देशे अपि जनभाषा, राजभापा राष्ट्रभाषा न अस्ति, का कथा तस्याः अन्ताराष्ट्रीयभाषात्वस्य ! कथं इदं सञ्जातम्, अयं प्रश्नः उपतिष्ठते। कथं देशे संस्कृतस्य एतावान् ह्रासः सञ्जातः, यत् अद्य जनाः तस्य नाम आपि न गृहन्ति । मया दीर्घकालात् गम्भीरतया विचारितः अयं प्रश्नः । वस्तुतः स्वत एव हृदये अयं प्रश्नः उत्पन्नः, स्चत एव किञ्चित् उद्बोधनं अपि सञ्जातम्। मया विचारितं यत् येन मार्गेण संस्कृतभाषायाः घोरतमः ह्रासः सञ्जातः, तस्य मार्गस्य प्रत्यावर्त्तनं एव कल्याणकरं भवितुं अर्हति । येन येन कारणेन संस्कृते काठिन्यं, दुर्बोधत्वं, अव्यवहारत्वं इत्यादिकं उत्पन्नं, तस्य तस्य कारणस्य दूरीकरणं हितकरं भवितुं अर्हति । अहं यथास्थानं विस्तरेण सर्व प्रदास्यामि, पर इदं तु सर्वे संस्कृतज्ञाः विद्वांसः जानन्ति एव, यत् वैदिकभाषा व्याकरणनियमपु अवद्धा, परं लोकिकसंस्कृतभाषा व्याकरणनियमपु पूर्णतया बद्धा वन्दी- कृताच विद्यते । सत्यं तु इदं अस्ति यत् लौकिकसंस्कृतं प्रथम ·- . व्याकरणनियमान निर्माय बौदिकमापातः उत्पन्नीकृतम् । वैदिक भाषा देवानां भाषा अतएव स्वर्गीया, वास्तविकरूपेण कल्याणकरा, दोपराहता च, परं लौकिकसंस्कृत मनुष्यैः उत्पनीकृतम् । अनेन तस्मिन् विविधा दोषाः आगताः । समये समये विविधजनः एते संस्कृतव्याकरणनियमाः निर्मिताः येन संस्कृतं अत्यन्त कठिनं दुर्योधं च सज्ञातम् । कदापि कदापि वैकल्पिकनियमानां व्यापकरूपेण प्रयोग अभवत् । यस्मात् कालात् भारतीयानां दासता आरब्धा, तस्मात् कालात् सर्वर पतनस्य चिह्नानि अवलोक्यन्ते । भारतीयाः प्रायः शुद्रा सजाताः । क्षुद्रत्वात्, मिथ्यागपत्वात च संस्कृत अपि अत्यन्तं तैः दुर्योधं कठिनं च कृतम् । प्रायः गत-द्विसहस्त्र-वर्षेषु अधिकतरं एतादृशं साहित्य निर्मित यस्य सम्यक् ज्ञान दुकरम् । सत्यं कथितं श्रद्धय-पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकर महोदयै यत्-- " पण्डितरेव सस्कृतभाषा कठिनीकृता । तेन सपा जनानां संस्कृत-विपये अरुचिः सजाता । अत पाण्डितैरेव भाषाशुद्धयर्थ प्रायश्चित् कर्तव्यम्" अस्माकं मत तदा आसीत्-. (१) याक्येपुसहिता विचक्षायां विद्यते। अतपय सस्कृते सारल्यस्य आनयनाय सन्धे प्रयोग: अकार्यः, येन शब्दाः स्वरूपे तिष्ठन्तु, येन संस्कृतपठन तस्य शान च सरल भयेत् । (२) दश लकाराणां आवश्यकता नास्ति अद्यतन अनध- तनभेद अवलम्ब्य । अधिकादधिकं पञ्च लकाराः स्यु यथा लद, ल, लोट् लइ, लिड् (विध्यादौ ) अर्थात् वर्तमाने लट्, भविष्यकाले लट्, भूतकाले लड्, आशायां लोट् तथा विध्यादौ एवमेव हेतुहेतुमद्भावे च लिड् । यस्तुत ४ लकारः यथा लट् - ·(१२) (वतमाने), लट् (भविष्यकाले), लड़ (भूतकाले), लिङ् (विध्यादौ अर्थात् विधि, आज्ञा, हेतुहेतुमद्भावे च )प्रयुज्यमानैः कार्य पूर्णतया चलितुं शक्नोति । विश्वस्य अन्यासु सर्वासु भाषासु १० लकारा.न सन्ति अद्यतन-अनद्यतन-भेदं अवलम्ब्य । अनेन संस्कृतं अत्यन्त कठिनं सञ्जातम् । यथास्थानं अस्याः स्थिते पूर्ण विवरण करिप्यते दास्यते च । (३) द्विवचनस्य संज्ञायां क्रियायों च आवश्यकता नास्त एवमेव तासांअन्येपु भेदेपु।जर्मनादि-द्वित्रिभाषाः विहाय संसार- स्य कस्यां अपि भापायां द्विवचनं नास्ति । अन्यासु सर्वासु भापासु एकवचनं बहुवचन च विद्यत । अयं भेद वुद्धौ आप समायाति यत् एक अनकं वा वचनम् । द्विवचन स्यात्तदा त्रिवचनं, चतुर्वचन इत्यादिकं कथं न स्यात् एवमेव कालविभागं अवलम्ब्य चतुर्विधलकारेषु व्यावहारिकदृष्ट्या इद सर्व कार्यं करणीयम् । व्यावहारिकतां उपयोगितां विहाय यद्यत् काय्य करिप्यते तत्तत् हानिकर भविष्यति । (४) "मोऽनुस्वारः" (८।३।२३।१) इति सूत्रानुसारं अचि परे सति अपि मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः स्यात् यथा हलि परे सति भवति । (५) समासः क्रियेत चेत् तदा द्वित्रिशब्दादधिकः न भवेत् । एवमेव सन्धिः क्रियेत चेत् तदा द्वयोः शब्दयोः भवेत् । साम्प्रतं अस्माकं निश्चितं मत अम्ति यत् न्यूनातिन्यून २५ वर्षपर्यन्तं सन्धिराहित्येन भाषणेन लेखनेन च भवितव्यं, येन संस्कृतं गृहे गृहे, ग्रामे ग्रामे, नगरे नगरे, प्रान्ते प्रान्त च प्रविशेत् । (६) अन्तिमं मम निवेदनं इदं आसीत् ' लोके विसर्गादर्श- नम्' (लोक विसर्ग-अदर्शनम् ) परं इदं सशोधनं सस्कृते खतः .

·- एव २५ वर्षानन्तरं भविष्यति यदा संस्कृतस्य देशे महीयान् प्रचारः भविष्यात। अस्य स्त्रस्य अय आशयः, " व्याफरणानुसारं विसर्गस्य यथास्थान प्राति तु भवेत्, परं अस्य सूधस्य बलेन तस्य विसर्गस्य लोपः मन्यत," यथा एकवचने रामः, वहुवचने रामाः, अस्य स्थस्य वलेन राम एफवचने, रामा बहुवचने स्यात् । द्विवचनं तु वस्तुतः अपनेतु शक्यते।अनेन संशोधन संस्कृतं सरल. तमं भयिप्यांत नथामराठी, गुजराती, यंगला, हिन्दीयत संस्कृतं शब्दः रूपं ग्रहीप्यति । सस्कृतात् सर्वाःप्रान्तीयाः भाषाः निस्सृताः अतएव अस्मिन् अन्तिम रूप संस्कृतं एवं देशस्य भाषा भविष्यति। यत्र समानाः शन्दा विद्यन्ते तम घिसी तिष्ठतु यथा 'वयं स्मः त गच्छन्ति स्म । अर्थभेदे समानशदेपु विसर्गः दीयेत । सविस्तर विवरण यथास्थानं दाम्यते । विसर्गस्य अदर्शने कः लामा भवितुं अर्हति पुग्तकस्य अन्तिम अध्याये स्पष्टीकरिष्यते। उत्तराणि - पूर्वोक्तानि उत्तराणि महत्वपूर्णानि सन्ति, अतएव तेपां सार. अत्र दीयते । अनेकानि पत्राणि प्राप्तानि अस्माभिः उत्तररूपेण, पर केवलं पूर्वोक्तानि मतानि दत्तानि उदाहरणार्थम् । तेषां सर्वेषां सविस्तर थियेचनं यथास्थानं करिष्यते । (अ) (आ) सुप्रसिद्धस्य - संस्कृतम् ' पत्रस्य सम्पादकः महाविद्वद्भि. प. कालीप्रसादशास्त्रिमहोदयः स्वलेखे 'लेखन कीदृशम् ' तथा पधे इद मन्यते यत् ' सन्धिः चाक्ये तु विवक्षां अपेक्षते ' द्वितीय इदमपि मन्यते तैः यत् सरलतमंन संस्कृतन भवितव्यम् । इयं स्थितिः तु वस्तुतः सः विद्वद्भिः पूर्वो- तमन्यते विशेषतया सुप्रसिद्ध वेदः प सातपलेकरे तथा महा- - -- ·(१४) .. .. विद्वद्भिः पं. सभापतिमहोदयैः । वस्तुतः सर्व विद्वांसः एकमताः सन्ति यत् 'सरलतमेन संस्कृतेन भवितव्यम् ' अन्यथा तत् कदापि व्यावहारिकी भापा राष्ट्रभाषा च न भविष्यति । इदं तु निर्धान्तं सूर्यवत् सत्यं अस्ति । अस्मिन् विषये मतद्वयं भवितुं न अर्हति । इदमाप सुस्पष्टतया निवेदितं यत् " सन्धिः वाक्येपु वैकल्पिकः" इदं संशोधन नास्ति । अहं मन्ये कतिपयानि संशोधनानि प्रचलित- सस्कृते आवश्यकानि सन्ति व्यावहारिक-दृष्टया परं अत्र अयं प्रश्नः यत् अस्य नियमस्य कदा प्रारम्भः श्रीगणेशः वा करिप्यते। संस्कृतम् ' इति पत्रस्य सुप्रसिद्धसम्पादकस्य इयं प्रतिज्ञा यत् "अस्यामेव शताव्द्यां संस्कृत राष्ट्रभाषा भवेदयमेव संस्कृतस्यो- द्देशः"। तदा गम्भीरतया इदं अपि विचारणीयं तैः यत् संस्कृतं प्रचलितरूपे राष्ट्रभाषा भवितुं अर्हति न वा। द्वितीयं यदा इदंमन्यते सर्वैः विद्वद्भिः यत् 'सरलतमेन संस्कृतन भवितव्यम्' तदा इदं अपि विचारणीयं यत् लौकिकसंस्कृते कानि कानि संशोधनानि आवश्य- कानि सन्ति तथा केपां नियमानां पालनं आवश्यकं अस्ति?कथं इदं सर्वतःन विच.यंते तथा सम्पक विचार्य कार्य परिणतं न क्रियते। तेषां महोदयानां इदं कथनं पर्याप्तं नास्ति "...अत्रान्यरपिविद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो यत् संस्कृतभापा कोदशी.स्यात् " ते अपि महा विद्वांसः सन्ति, कथं तैः इदं न विचार्यते । कथं तैः स्वपत्रे ( संस्कृतम् ) सन्धिरहितं सुन्दरं सरलतमं संस्कृतं न लिरयते यत् दीर्घकालपर्यन्तं अर्थात् न्यूनातिन्यूनं महाभारतकालात आरभ्य अद्यपर्यन्तं " सन्धि-प्रयोगः" नियमरूपेण सर्वत्र सर्वासु दशासु कृतः, येन संस्कृते कल्पनातीतं यन संस्कृतं जनभाषा, राजभापा, राष्ट्रभाषा चन अतिष्ठत् । काठिन्यं सजातम्, ·सुप्रसिद्धवेदश-महाविद्वान् पं. सातयलेफर महोदयस्य शब्देपु " पण्डितेरेस भाषा मुद्धयर्थ प्रायश्चित्तं कर्तन्यं, यत पण्डितरेव सस्कृतभाषा कठिनीकृता।" प. सातवलेकर महोदयैः 'सस्कृतम्' पत्रस्य सम्पादकेभ्यः इदमपि लिखित आसीत् " पठनमौक- र्याय विच्छिन्नपदाना साहाय्यं सन्जायते । समस्तैः पदैः सन्धि- भूतेश्च फाठिन्यं भवति । सहिता धाक्ये विवक्षां अपेक्षते इत्यादि " ।परं दुखदः अय ममाचारः यत् तैः आप सन्धिराहि- त्येन न लिरयते। तेषां महोदयानां सेवायां अस्माकं सविनय इद निवेदनं यत् उदाहरणं श्रेष्ठतरभवति । कथं ते इदं न क्रियते। अस्माकपत्रव्यवहार प० सातवलेकर महोदयेः सह सदेव चलति । ते अस्माक भारतीय विद्याप्रचार-समिते कार्यकारि-सभाया प्रतिष्ठितसदस्याः सन्ति।ते स्वपनेषु कदापि संस्कृत सन्धिरहित न लिखन्ति यद्यपि अहं विचारयामि यत्ते तस्य आवश्यकता अनुभवन्ति । तैः स्वविचारानुसार अनेन प्रकारेण लेरय आसीत् यत " पण्डिते एव भाषाशुद्धयथं प्रायश्चित्तं कर्त्तव्य, यतः पण्डितः एव सस्कृतभापा कठिनीकृता।" मया 'संस्कृतम्' पनस्य सम्पादका. आप विशेषतया निवेदिताः, यत्ते स्वप्रसिद्ध 'सस्कृतम्' पत्रेसारल्यस्य आनयनाय सन्धिराहित्येन लिसेयुः । परं तेषां इद उत्तर विद्यते " भाषणसमये सन्धी नियमराहित्य स्वत एव जायते परनतलेखन- घस्तु । अस्माक समस्तभारतस्य महाविदुषां पत्रम् । तत्र नियम- रहित प्रकाशनमसभवम् । वाक्ये तु सन्धि विवक्षामपेक्षते इत्येवमन्ये।" विचित्रा स्थिति यत् इमे स्वपत्रे आवश्यक सुधार न करिप्यन्ति तदा क' कारयति । तेपा शब्दैः इदमाप प्रतीयते यत्ते तस्य आवश्यकता अनुभवन्ति,पर 'महाविदुषां पत्रम्' ·.. इति भयात् सुधारं कर्तुं न उद्यताः सन्ति । एवं प्राप्ते सति अस्य कः अर्थः । ते विभ्यति यत् यदि ते अमुं आवश्यक आपि सुधार करिष्यन्ति तदा कश्चित् अपि विद्वान् तेषां पत्रं न पठिष्यति । तेषां भयः कदाचित् उचितः यत् अद्य कश्चित् अपि विद्वान् न मन्यते यः नियमरूपेण भाषणे लेखने च सन्धि न करोति । भूयः अहं नि- वेदयामि यत् अस्मिन् विषये 'महाविदुपाम्' एव, दुरभ्यासः एकमात्रकारणम् । तदा कथं दुर्योधत्वं काठिन्यं दूरीभविष्यति । ते अपि सारल्यं इच्छन्ति राष्ट्रभापात्वं कामयन्ते परं सारल्य: विरोधि-राष्ट्रभापात्वविरोधिकारणानि दूरीकरणे न काटवद्धाः भवन्ति । सम्पादकमहोदयाः 'लेखनं कीदृशम् ' इति लेखे लिखान्त" ...... सन्धिः शोभां वर्धयति लघुत्वञ्चापादयति ।" परं अहं सन्धिप्रयोगे शोभा लघुत्वं चा न अवलोकयाम । तैः लिख्यते " अवान्यरपि विद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो यत् संस्कृतभाषा कीदृशी स्यात्" अस्य वाक्यस्य अनेन प्रकारेण लेखने ' अत्र अन्यैः अपि विद्वाद्भः स्वविचारः व्यक्तीकरणीयः 'यसंस्कृतभापा कीदृशीस्यात्' वस्तुतःसुवोधत्वं लघुत्वं आयाति । स्वविचारो 'व्यक्तीकरणीयो' स्थाने 'स्वविचार व्यक्तीकरणीयः' लघत्वं.प्रदर्शयति। शब्दाः स्वरूपे तिष्ठन्तु, तदा शोभनं स्यात्, यत् सन्धिप्रयोगेण कदापि भवितुं न अहति । भूयः विचारणीयः सम्पादकमहोदयैः यत् "संस्कृतस्य सारल्याय एवमेव राष्ट्रभाषा- स्वाय"कानिकानि-कायााण करणीयानि सन्ति । (इ)(ई)(उ) सुप्रसिद्ध वेदशाः पं० सातवलेकरमहोदयाः अस्माक निवेदनस्य प्रायः समर्थन कुर्वन्ति एवमेव महाविद्वांसः प० सभापतिमहोदयाः अपि । एतेषां महाधिदुयां मते (१) मन्धिः वैकल्पिकः, अतः वाक्येपु मारल्यस्य आनयनाय सन्धिप्रयोगः ·(१७) . अकार्यः (२) लौकिकस्कृते अधिकाधिकं ५ लकाराणां अर्थात् लट्, लु, लोट्, लङ् लिङ् (विधिः) लकाराणां प्रयोगः स्यात् परं चतुलंकाराणां आप प्रयोगः भवितुं अर्हति । (३)द्विवचनस्य प्रयोगः वैकल्पिकः स्यात् पं० सातवलेकरस्य मते । ते कथयन्ति अत. द्विवचनं ऐच्छिक वैकल्पिकं वा भवतु प्रथमारम्भ- समय ।" परं प० सभापतिमहोदयस्य मते तस्य प्रयोगः अकार्य: यत् अस्माकं मतं अपि अस्ति । (४) समास द्वित्रिपदानांआध. कादधिक भवेत्। अस्मिन् सम्बन्धे पं० सातवलेकरमहादयाः कथ- यन्ति " समासविषये पदच्छेदपूर्वकं लेखनेनन काठिन्यं भाव- प्याति । यथा पर्वत-शिखर-स्थित-कुसुम-संचय., इति तु स्पष्टतरं भवति लेखनम् । अतः सर्वत्र समासे पदच्छेदपूर्वक लेखनं कायम् । द्वित्रिपदयुक्ताः समासाः भवेयुः, तदधिकपदयुताः निषेव्याः सारल्येच्छुभिः । न्यूनातिन्यूनं वैकल्पिकरूपेण समापानां पदच्छेदपूंधक लेखनं स्यात् । इदं स्वत एव क्रियते साम्प्रतम् सस्कृतम् ' पत्रे एवमेव अन्येषु सस्कृतसमाचार- पत्रेषु इदं अवलोक्यते यथा १५-२-४९ तारिकायाः ‘संस्कृतम् ' पत्रे पृष्ठदये अनेन प्रकारेण दीयते 'प्रयागीय-अलोपीबागस्थः।' अय विचारणीयः विपयः । (५) संस्कृते विसर्गस्य प्रयोगः प्राचुर्येण भवति । इद निवेदितं मया यत् लौफिकसंस्कृतं निर्मित पण्डितः वैदिक भापातःप्रथमं संस्कृत-व्याकरणं विरच्य। 'संस्थ- तम् ' नाम एव इदं प्रदर्शयति । संसारस्य अन्यासु भाषासु विस- गस्य एतावान् प्रयोगः न जायते । कथं 'संस्कृते ' इद अभवत् अस्य कारणमस्ति । विसर्गेण सन्यादिपु सौविध्य उत्पद्यते । महा- भारतात् अनन्तरं प्रायः ५ सहन वपु संस्कृतं प्रचालतरूप- युतं सनातं यत् कठिनतमं दुर्योधतमं विद्यते । अतएव विसर्गस्य . । ૨ ·.. . अदर्शनं स्यात् अर्थात् व्याकरणानुसारं तस्य प्राप्तिः तु भवेत् परं लोपः मन्येत । अनेन वर्णनातीतं सारल्यं संस्कृते आगमिष्यति, तथा संस्कृतं भूयः अपि अस्य देशस्य जनभाषा, राजभाषा, राष्ट्रभाषा तथा अन्ताराष्ट्रीय भाषा भविष्यति पूर्ववत् । अयं अन्तिमः सुधारः। 'संस्कृतम्' पत्रस्य सम्पादकमहोदयैः स्वलेखे 'लेखन कीदृशम्' कथितं आसीत्, यत् “अन्यैरपि विद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकर- णीयो यत्संस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् ।" इदं लिखितं आसीत् तैः १-६.४६ तारिकायां स्वपत्रे । परं अद्यावधि देशस्य विद्वद्भिः अयं विषयः सम्यग्रूपेण न विचारितः। अयं अत्यन्तमहत्त्वपूर्ण विषयः आसीत्, परं केन अपि विदुषा अत्र ध्यानं न अदायि । अतएव अहं पुस्तकरूपेण स्वमतं स्पष्टं करोमि। इदं तु सुस्पष्टं एव यत् यः विद्वद्भिः अस्मिन् विषये विचारः कृतः ते प्रायः अस्माकं निवेदनस्य समर्थन कुर्वन्ति । ये विद्वांसः समर्थयन्ते ते देशस्य महाविद्वांसः महान्तः जनाः सन्ति । अनेन सिद्धयति यत् अस्माकं निवेदनं समीचीन, युक्तियुक्तं, संस्कृतहिताय एव विद्यते । इदानी एकैकं विपयं अवलम्व्य सविस्तरं विवेचनं क्रियते । ..

·अध्यायः २
सन्धिः।
असंहिता वाक्ये"
इदं लिखितं गताध्याये यत् "वाक्पेषु संहिता विवक्षा
अपेक्षते" अर्थात् वाक्येपु सन्धिः क्रियेत न था। सर्वैः विद्वद्भिः
इयं स्थितिः मन्यते। परं गम्भीरविचारेण इदं प्रतीयते यत्
"वाक्येपु संहिता न भवितुं अहति।" वाक्ये का स्थितिः भवति?
घाक्ये तु विविध-पदानि पृथक पृथक् भवन्ति । व्याकरणानुसारं
सहिता 'एकपदस्य वर्णानां' भवितुं अर्हति, एवमेव 'संयोगः'
'एकपदस्य हलक्षराणाम्'। समासे विविधपदानां योगः भवति ।
समासस्य व्याकरणानुसार सामूहिकरूपेण 'पदसंशा' सआयते ।
अतएव समासे संहिता भवितुं अईति, एवमेव संयोगः आपि ।
अनेन सिद्धयति वाक्येषु कदापि संहिता भवितुं न माईति ।
'वाक्येपु सहिना विवक्षां अपेक्षते' अथवा 'वाफ्येषु संहिता
विवक्षायां विद्यते,' इयं संस्कृतव्याकरणानुसारं सत्या स्थितिः
नास्ति। अस्मिन् विपये नियमाः अवलोकनीयाः--
परः संनिकप: संहिता । १२४१०९
व्याया-वर्णानां अतिशयितः संनिधिः संहितासंशः स्यात् ।
हलोऽनन्तराः संयोगः । २७
व्याख्या-अभिः अव्यवहिताः हलः संयोगसहाः स्युः।
सुप्तिडन्तं पदम् ॥१४
व्याख्या-मुयन्तं दिइन्तं च पदसंशं स्यात् ।

·(२०) - इमानि सूत्राणि 'संज्ञा-प्रकरणे' विद्यन्ते । प्रथमं तु तस्मिन् प्रकरणे वर्णानां अक्षराणां वा वर्णनं विद्यते । वर्णानां समूहः कदा 'पदम्' भवति इदं अपि दीयते तत्र । पदसंज्ञं किं भवति इदं दत्वा 'उपयुक्त प्रकरणम्' समाप्तं भवति । पदे अनके वर्णाः अक्षराणि, वा भवन्ति । पदस्य अक्षरेषु कदा 'संहिता' भवति, कदा 'संयोगः' तत् एव तत्र वर्णितं विद्यते। यद्यपि समासः विविधपदानां समूहः भवति, न विविध-वर्णानां अक्षराणां वा, परं यत्र विविध-पदानि एकपदत्वं गृह्णन्ति, तत्र तेषां पदानां वर्णाः सांनिध्यकारणात् संहिता-संज्ञकाः संयोग-संज्ञकाः वा भवितुं अर्हन्ति । परं इद आप सम्यग्रूपेण अवबोधनीयं यत् समासे विविधपदानि प्राति- पदिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति । अनन्तरं 'सुप' आदि-विभक्तयः क्रिय- न्ते एकपदवत् । अतएव वास्तविकस्थितिः इयं अस्ति यत् समासे अर्थवतां शब्दानां समूहः प्रातिपदिकरूपेण भवति । अनन्तरं स समासः सुबन्तरूपं गृह्णाति अर्थात् पदरूप भवति । अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ।१।२।४५ व्याख्या-धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वयित्वा अर्थवत् शब्द- स्वरूप प्रातिपदिकसंझं स्यात् । अनेन सिद्धयति यत् समासे तु 'संहिता' 'संयोगः' वा भवितुं अर्हति एकपदरूपत्वात्, परं वाक्ये तु कदापि भवितुं न अर्हति । वाक्ये तु विविधानि सुबन्त-तिङन्त-युतानि पदानि भवन्ति। तत्र अर्थयुताः पदसमूहाः न भवन्ति, प्रातिपदिकरूपाः यथा समासे भवन्ति । मया पूर्व सूत्राणि दत्तानि येन इदं सर्वं सुस्पष्टं जायते, यत् एकस्मिन् पदे तस्य वर्णानां संहिता संयोगः वा भवितुं अर्हति। सिद्धान्त-कौमुद्याः प्रकरणविभागेन अपि इदं सिद्धं भवति । तत्र प्रथम 'संशाप्रकरणम्' दीयते, येन सिद्धथति यत् पदवणेपु कान कान् नियमान् अवलम्च्य 'संहिता, संयोगः - ·(२९) .. वा भवति। अनन्तरं 'सुबन्त-प्रकरणम्' दीयते । कथं प्रातिपदि- कात्पदस्य निर्माणं भवति, अस्मिन् प्रकरणे इदं वर्णितं विद्यते। अनन्तरं 'समास प्रकरणम्' दीयते । अत्र धर्णित आस्ति यत्कथं विविधशब्दाना 'एकपद' सजायते । अनेन संहिताविपये संयोग- विषये च एकपदत्वं आवश्यक, यत् वाक्ये न भवति । अत्र अयं प्रश्न अपि भवितु अर्हति यत्समास. क.? वाक्यं किम्, भवति । समासः । समासः पञ्चधा।'तन समसन' समासः अर्थात् विविघशब्दान संहितीयत्य एकपदं इति समासः कथ्यते । स च विशेषसंज्ञावि- निर्मुक्तः केवल-समास. प्रथमः इत्यादयः। धाक्यं तु सर्वथा भिन्न भवति । अत्र विविधपदानां (पृथक् पृथक्) समूहः भवति। , तस्य एरुपदत्व न भवितुं महति केन अपि विचारेण । तत्र पदानि तु प्रतिषशात् पृथक् पृथक् विद्यन्ते । समासे वाक्ये च भेदः। समास वाक्येच फः भेदः भवति, अन दीयते, येन सर्व निवेदनं सुस्पष्टं भवेत् । समर्थः पदविधिः। शश प्यारया-पदसम्बन्धीयः विधि। स ममर्थाधितः योग्यः। अर्थात् समासे अनेकपदानां यत्सत्यादिकार्य तत्समर्थःभवति । समधस्य भायः सामध्यम, तम् च द्विविघम् , व्यपेक्षारूपम्, एकाधिभावरूप च।तप्र स्मार्थपर्यवसायिनां पदानां आकारा- दियशात् यः परम्पग्सम्यन्धः सा व्यपेक्षा भवति । यथा यारये-'रामः पुरुषः' इत्यादी सा तिष्ठति । एकाधिभाषाय च पृथगयांना पदानां एकार्योपस्थितियोधजननम् । यया समाले- 'राजपुरः' इत्यादी अन मिनाकशादयोः एमाधान्य ·(२२) विद्यते अतएव तत्र एकपदत्वं तिष्ठति। व्यपेक्षारूपसामर्थ्य तु समासः न भवति, पदससूहे एकार्थवोधकत्वस्य अभावात् । अतएव वाक्ये अनेकपदानि तिष्ठन्ति, परं समासे तु अनेकपदेषु एकार्थस्य उपस्थित्या एकपदत्वं तिष्ठति, अतएव समासः एका र्थिभावरूप सामर्थ्य एव भवति। व्यपेक्षारूपसामर्थ्य तु पदस- मूहानां भिन्नार्थकत्वेन अनेकार्थबोधकत्वात् वाक्यं एव तिष्ठति । अनया व्याख्यया ज्ञातं स्यात् यत् वाक्ये पदानि पृथक् पृथक तिष्ठन्ति, परं समासे अर्थवतां शब्दानां एकपदत्वं सञ्जायते। व्याकरणानुसारं-पदे संहिता संयोगः वा भवितुं अर्हति,न तु वाक्ये। एवं प्राप्ते सति अयं प्रश्नः उपतिष्ठते यत् वाक्ये कथं सन्धि करणं सातम्। अहं विचारयामि यत् प्राचीनकाले अस्माकं भारतदेशे मुद्रणालयाः न आसन्, पुस्तकलेखनकार्य हस्तेन भवति स । अतएव लघुत्वस्य सम्पादनाय इयं परिपाटी प्रचलि- ता व्याकरणविरोधिनी अपि। अद्य तु तस्याः आवश्यकता नास्ति । साम्प्रतं तु देशे स्थाने स्थाने मुद्रणालयाः सन्ति येपु यन्त्रद्वारा प्रकाशनं भवति। कागदादिसामग्री अपि प्रचुरमा- वायां प्राप्यते । अतएव इयं परिपाटी सर्वथा परित्याच्या परि- हार्या च। . परं विद्वद्भिः, यदि अयं पक्षः समर्थितः स्यात् यत् 'वाक्ये तु सन्धिः विवक्षामपेक्षते' तथापि इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः साम्प्रतं अकार्यः, येन संस्कृतभाषायां सारल्यं आगच्छेत् । इदं कार्य क्रियेत चेत् तदा अद्य संस्कृतं राष्ट्रभाषा भवितुं अर्हति सुयो- धत्वात् । अनन्तकालपर्यन्तं संस्कृतं एव अस्य देशस्य धर्ममाषण, जनभापा राजभाषा राप्रभापा च आसीत् । तत् बहकालपर्यन्तं जगति अन्ताराष्ट्रीय-भापारूपत्वेन अतिष्ठत् । संस्कृत-साहित्यस्य ·(२३) .. अतुलभाण्डार भग्नावशेषरूपेण अद्य अपि प्राप्यते, यः तस्य गौरवं उच्चतमं पदं च प्रकटयति । विद्यायाः कश्चित् अपि विभा- गः नास्ति यस्मिन् पुस्तकं पुस्तकानि वा न स्युः। अस्य देशस्य अध्यात्मवादःप्रख्यातः। अनेन एव भारतस्य 'गुरुत्वं संसारे अतिष्ठत् । संसारे कुत्र अपि एतादृशं आरमतत्त्व-विवेचनं न प्राप्यते भारतस्य दर्शनशास्त्रं सुप्रसिद्ध सुविरयातम् । अपौरु- पेयान भगवतः वेदान् आरभ्य गीतादि ग्रन्थपर्यन्तं प्रायः सर्वेपु ग्रन्थेषु अदृष्टपूर्व, अद्वितीय अध्यात्मवर्णनं प्राप्यते । गीतासदृशं पुस्तकं संसारे न प्राप्यते अद्यावधि । जर्मनतत्ववेत्ता शापिनहो. थर स्वग्रन्थे कथयति यत् यावत् तेन गीता-गंगायां स्नानं न कृतं तावत् तस्य आत्मसंशयः दूरंन गतः। एवमेव अन्यैः पाश्चात्य. तत्त्वदर्शिभिः कथ्यते । परं अद्य इदं सर्व ज्ञान-विज्ञानं (लौकिक पारलौकिक च) भारतीयानो कृते अपि तिरोहितं सखातं संस्कृत भाषायाः कारिन्यकारणात् दुर्योधयात् च। वस्तुतः संस्कृत अत्यन्त सरलं अस्ति, परं मध्यकालीनः विद्वद्भिः महाभारतकालं आरभ्य अद्यपर्यन्तं एतायत्कठिनीकृतं येन तस्य पठनं अपि सर्व- साधारणजनानां कृते असम्भवं समातम् । भारतस्य दौर्भाग्येण देशस्य पण्डित वर्गः संकुचितहदयः ससातः। एकस्मिन् सम्पाद- कीये लेखे संस्टनप्राणः पं० कालीप्रसादशास्त्रिभिः (सम्पादक, 'मस्वतम्')महोदयः लिसितं आसीत् "...यहं तु इमाया मतेन शिरसा स्वीकरोमि यत्संस्टनं बौद्धकालात् न्यकृतस्यात् केवलं विद्वत्सु एव दधमनार विद्यते...। पर कथं संस्कृतं स्वपदात् च्युतम्, तथाः अधोनीतम्, अयं मपि प्रश्नः विचार पीयः मम उत्तरं इदं अस्ति यत् तत्कालीनः पण्डितः संरटतं स्यपदात् अधोनीतम् । शनैःशनैः संस्थते फटिनता आनीता, अनेन सत् अपनीतम् । यई अब एफ उदाहरणं ददामि यत् ·(२४) .. तस्मिन्काले कीदृशं संस्कृतं प्रचालितं पण्डितैः। कादम्बरीतः एकं उद्धरणं दीयते- ( पृष्ठसंख्या २१४ तः २१९ पर्यन्तम्) प्रभातायां च निशीथिन्यां समुत्थाय समभ्यनुज्ञातः पित्रा- भिनयमृगया कौतुकाकृप्यमाणहृदयो भगवत्यनुदितएच सहस्र- रश्मावारुह्येन्द्रायुधमनतो, चालेप्रप्रमाणा'ऽनाकपर्यद्भिश्चामरीकर- गृङ्खलाभिः कौलेथकाअरद्व्याघ्रचर्मशवलवसन कञ्चुकधारिभि- रनकवणपट्ट चीरिकौद्धिमौलिभिरुपचितश्मस्रगहन - मुखैरेक- वर्णावसक्त-हेमतालापुटैरावद्धनिविड-कक्षैरनवरतश्रमोपचितोरु पिण्डिकैः कोदण्डपाणिभिः श्वपोषकरनवरतकृतकोलाहलैः प्रधा- वद्भिर्द्विगुणीक्रियमाणमनोत्साहो वहुगजतुरगपदातिपरिवृतो चनं ययौ। तत्रचाकर्णान्ताकृष्टमुक्तर्विकचकुचलयपलाशकान्तिाभिर्भल्ल- भंदकलकल-कुम्भाभित्तिभिदुरैश्च नाराचैश्चापटङ्कारभयचकित- धनदेवतार्धाक्षवीक्षितो वनवराहान् केशरिणः शरभांश्चामराननेक कुरङ्गकांश्च सहस्रशो जघान । अन्यांश्च जोवत एव महाप्राणतया स्फुरतया जग्राह । समारूढेच मध्यमह्नः सवितरि वनात् सानो- स्थितेनेव श्रमसलिलविन्दुवर्पमनवरतमुज्झतामुहुर्मुहुर्दशनविघट्ट नैः खणखणायितखरखलीनेन श्रमशिथिलमुख विगलित फेनिल- रुधिरलवेन पर्याणपट्टकानुसरणोत्थितफेनराजिना कर्णावतंसो. कृतमुत्फुल्लकुसुमशवलमलिपटलझङ्कार-रवमुखरं वनगमनचिह्न पल्लवस्तवकमुद्रहतेन्द्रायुधेनोह्यमानःसमुद्गतखेदतयाऽन्तराकृत मण्डलेन मृगरुधिरलवशतशवलेन वारयाणेन द्विगुणतरमुपजात. कान्तिः अनेकरूपानुसरणसंभ्रमपरिभ्रष्टच्छत्रधरतया छत्रीकृतेन नवपल्लवेन निवार्यमाणातपः, विविधवनलता कुसुमरेणुधूमरो वसन्त इव विग्रहवान्, अश्वखुररजोमलिनललाटाभिव्यक्तायदा- तस्वदलखः. दूरविच्छिन्नेन पदातिपरिजनेन शून्यीकृतपुरोभागः, . .

·प्रजवितुरङ्गमाधिरूढरल्पावशिष्टै. सहराजपुरे. 'एवं मृगपति , एवं वराह, एवं महिप, एवं शरभ., एवं हारण इति तमेष मृगया वृत्तान्तमुचारयन् स्नभवनमाजगाम। उत्तीर्य च तुरहमात् ससंभ्रमप्रघावितपरिजनोपनीत उपविश्या- मने चारवाणमवतार्य अपनीय चाशेषं तुरङ्गमाधिरोदणीचित घेपपरिग्रहभितस्तत प्रचलिततालवृन्तपयनापनीयमान-भ्रमो मुहूर्त विशश्राम । विधम्य च मणिरजतकनकाल शशतसनाथा. भन्तर्विन्यस्त काञ्चनपोठा स्नानभूमिमगात् । निवर्तिताभिषेकव्या पारस्य च विविक्तवसनपरिमृष्टयपुप स्वच्छदुकूलपल्लगाकलित- मोलेदीतवासस कृतदेवाचनस्यारागभूमी समुपविष्टस्य राक्षा विसर्जिता महाप्रतीहारमाधिष्ठिता राजकुलपरिचारिकाः फुलपर्धनासनाथाच विलासवतीदास्य सर्वान्त पुरोपिताधान्त - पुरपरिचारिका पटलकविनिहितानि विविधान्याभरणानि माल्यान्यगरागान्वासांसि चादाय पुरतस्तस्योपतस्थुरुपनिन्युश्च । यथाक्रममादाय च तामा प्रथम स्वयमुपलिप्य वैशम्पायनमुपर- चिताहरागो दना च समापवर्तिभ्यो यथाईमाभरणवसनागराग- कुमुमानि विविधमणिभाजन सहनसार शारदमनवरतलमिय स्फुरित तारागणमाहाग्मण्डपमगच्छन् । तत्र च द्विगुणितकशा- सनोपविएलभीपोपविऐन तद्गणोपवर्णनपरेण चशम्पायनेन यथाई भूमिभागोपवेशितेन राजपुत्रलोकन 'इदमस्मै दीयताम्' 'इदमस दीयताम्' इति प्रसादयिोग्दर्शन-मधितसेवारसम च सहाहारविधिमयरोत् । उपस्पृश्य च गृहीत-तारमूलस्तसिन् मुहूर्तमिर स्थित्वे द्रायुधसमीपमगमत् । तत्र चानुपविष्ट एवं तद्पोपवर्णनप्रापालापा कथा. कृत्या सत्यप्याशाप्रतीक्षणोन्मुग्ने पाध्यपरियतिनि परिजन नपहनादय स्वयमेवेन्द्रायुधस्य पुरो यसमाकार्य निर्गस्य राजफलमयासीत् । तेनेय च प्रमेणार लोक्य राजानमागत्य निशामनपीत् ।

·द्वितीयं उद्धरणं गीतातः (शांकरभाष्यम् ) दीयते- "अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भापसे । गतासूनगतासुंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥११॥ व्याख्या-न शोच्या अशोच्याः शोचितुमनींः भीष्मद्रोणा- दयस्तानशोच्यानेव त्वमन्वशोचः एतानुद्दिश्य शोकं कृतवानसि। ननु स्वजनमरणे सर्वेषां शोको जायत एव कथमुच्यत एतानन्व- शोचस्त्वमिति, कुतो वा नियमाणानामेतेपामशोच्यत्त्वमिति चेत्त्वमत्र प्रष्टव्यः, किं भीष्मद्रोणादिशब्दवाच्यार्थमुद्दिश्य शोच्य' ते उत लक्ष्यार्थमिति । आये भीष्मादिशब्दवाच्यार्थस्यासद्भुतत्व मवेक्ष्य शोच्यते किंवा तन्नाशमुद्दिश्य शोच्यते इति । नाद्यः । ते महानुभावा इति त्वयैव तन्महत्वप्रतिपादनात् । न द्वितीयः । तदसम्भवात् । 'मघवन् म] वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना' इति शरीरस्य मृत्युग्रस्तत्वश्रवणात् 'दुर्लभो मानुपो देहो देहिनां क्षणभगुरः' इति देहस्य नश्वरत्वश्रवणात् सर्वदा निय. माणप्राणिसंदर्शनाञ्च प्रत्यक्षादिनमाणैरेव ध्रुवमृत्युकस्य देहादेः शोच्यत्वं न संभवति । न प्रथभे द्वितीयः।आत्माऽजत्वान्न जायते जननाभावान्न म्रियते भरणाभावान्नित्यः 'अजो नित्यः शाश्वतः'इति 'नित्यो नित्यानाम्' इतिलक्ष्यार्थस्यात्मनो नित्यत्वश्रवणान्नित्य- स्य सदाप्तस्यात्मनः शोच्यत्वाऽनुपपत्तेः। नहि बुद्धिमतां नित्यः पदार्थः शोच्यो भवति नाप्यनित्यश्च । यत एवं वाच्यार्थस्य लक्ष्या- थेस्य चोभयोरशोच्यत्वे सिद्ध त्वमशोच्यानेव शोच्यत्वबुद्धया गूढवदनशोचसि। नेतन्मानमेव करोपि, अपितु. प्रशावादांश्च भापसे सदसत्पदार्थस्वरूपं विविच्य य प्रकर्षण जानन्ति ते प्राज्ञाः पण्डितास्तेपां शास्त्रमभिव्याताः वादा अवादास्तान् प्रज्ञावादान 'कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः' इति, 'उत्सन्न कुलधर्माणाम्'इति, 'कथं भीप्ममहं संख्ये'.इत्यादीनि प्रौढवचनान्यपि भापसे। - ·- यदशोच्यकथन, यश शास्त्रार्थप्रकटनपाण्डित्य तदेतद् द्वय तेजस्तिमिरवत्परस्परविरुद्ध नैकत्र स्थातुमर्हति । अतो भवान् मूद एव भवति नतु पण्डित । तोव समये पण्डिता कथ वतन्त इत्याह गतासूनिति । केरल मूढा ममते पुनादयो मृता इति गता सूनेवानुशोचन्ति न त्वगतासून् । शास्त्रशाम्तु ममैते पुत्रायो मूढा दुभगा दुवृत्ता जाता इत्यगतासूनेवानुशोचन्ति न तु गतासून् । पण्डितास्तु गतासूनगतासूश्च पुत्रादीनानुशोचन्ति । गतासूना- मगतासूनामप्युभयेमविद्याकार्यत्वेनस्वमार्थपदसत्वादुभयत्र- ब्रह्मप पश्यन्ति त एव हि पण्डिता य बलत्यक्त्वा सदेव गृहन्ति। सदा सर्वत्र ब्रह्मदर्शन हि पाण्डित्यम् । 'ब्राह्मण पाण्डित्य निधि' इति श्रुत । अत उकरक्षणाभावात् स्व मूढ एव न त पण्डित इत्यर्थ ॥११॥ ध्यारया १- अन उद्धरणे दत्ते, एक कादम्बरीत द्वितीय गतिाया शाङ्करभाष्यत (शकरानन्दीव्यारया) कादम्बरी' उद्धरणान् इद सहजतया सिद्ध भविष्यति यत्कीरशी कठिनतमा भापारिसिता तस्या लेसकेन। एतादृशी कठिनभापा सस्तस्य माधारणजनाना च हिताय न विद्यते। तन कचल दुर्गेधत्व गुण पाण्डित्यप्रदर्शनाय । कतिपयपण्डिता ता कादम्पर अपयोधये यु पर सामान्यपुस्पाणा कृते तु तस्था झान दुलभम् । यस्तुत पाण्डिता आप क्यन्ति यत् स्थल स्थल 'कादम्बरी' तपा रते थाप कठिना दुशधा, तदा का कथा यालाना विद्यार्थिना च। अत्र पाण्डित्य तु प्रचुरमात्राया अवलोक्यते । दीर्घसमासा अन विद्यन्ते तथा उपमादियुतानि वाक्यानि अवलोक्यन्त. प्राय एक पृष्ठे समायान्ति । पदापि पदापि वाक्यस्य विविधपदाना सम्बन्ध अपि सुस्पष्ट न भवति दुर्योधत्वात् । कदापि कदापि इन अपि न जायते यत् प्रिया पुत्र विद्यते तथा तस्या पर्ता के अस्ति पम कि यास्त, यानि प्राय ·(३०) . जायते, उच्यते, अनुअशोचः पदानि सन्धिकारणात् 'शोको जायत, उच्यत, अन्वशोचस् सन्धौ भविष्यन्ति। यत्र वुधाः पण्डिताः अपि त्रुटिं कुर्वन्ति, तत्र का कथा बालकानां प्रारम्भिक विद्यार्थिनाम् । ते कथं शोको, शोका, जायते, जायतः, उच्यते उच्यत; अन्वशोचस्, अनु अशोचः इस्यादिपु पदेपु भेदं कर्तु शक्नुवन्ति । द्वितीयं 'लघुत्वं' अपि सन्धौ सर्वत्र न आगच्छति । यथा शोकः' लघुत्व प्रकटयति नतु शोको' दीर्घस्वरकारणात् । द्वितीयं 'शोको' पदं नास्ति, शोकः आस्ति। एकपदे तु सन्धिः, संयोगः वा भवतु, परं एकवाक्यस्य विविधपदेपु सन्धिः संयोगः सर्वथा अनर्थकरः व्याकरणासम्मतः। वाक्येपु यदि विविध पदानि विरूपतां ब्रहीष्यन्ति तदा 'शुद्धोच्चारणं' अपि भवितुं न अर्हति । सुस्पष्टतया इदं निवेदनं कृतं अस्माभिः यत् एकपदे सन्धिः संयोगः वा भवतु । एकः मध्यकालीनः श्लोकः ( यस्मिन् काले संस्कृतं अत्यन्त कठिन सञ्जातम् ) दीयते । "सन्धिरकपदे नित्यो नित्यो धातूपसर्गयोः। सूत्रेवति नित्यः स च अन्यत्र विभापितः॥" सन्धिः एकपदे नित्यः स्यात् एवमेव धातूपसर्गयोः नित्यः स्यात्, परं वाक्ये स वस्तुतः धियक्षां अपि न अपेक्षते। सूत्रपु अद्य कश्चित् अपि न लिखति, अतएव तस्य प्रश्नःन उपतिष्ठते । अस्माकं निवेदनस्य अयं आशयः यत् सन्धिः एकपदे नित्यः भवतु, एव- मेव धातूपसर्गयोः। सूत्रेषु अपि स नित्यः भवतु, परं संस्कृत- व्याकरणानुसारं स वाक्ये विभाषितः नास्ति । प्रायः विद्वांसः कथयन्ति यत् वाक्ये सन्धिः विवक्षा अपेक्षते अर्थात् क्रियते नया, परं अस्माकं मते स कदापि भवितुं न अति। मन्येत चेत् .

·तद्। स सन्धिः किं रूपः स्यात् तत् एव अहं यथास्थान निवेदयिष्यामि। वेदे धातूपसर्गयोः सन्धिः सर्वत्र न अवलोफ्यते यथा-- व्यवहिताश्च १४१८२ अस्य उदाहरणं दीयते- हरिभ्यां यद्योक आ। 'आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिर्यादि।' भगवतः पेदस्य अस्मिन् उदाहरणे धातूपसर्गयोः सन्धिः न अवलोक्यते, तथा उपसर्गः अग्रे परे वा आगन्तुं शक्नोति। अनेन सिद्धयति यत् लोके अपि सन्धिः एकपदे एवमेव धातूपसर्गयोः वैकल्पिक इच्छाधीनः चा भवितुं अर्हति न नित्यः । मस्मिन् विषये अह पूर्ण- विवरणं यथास्थानं आगामि-पृष्ठेषु प्रदास्यामि । मध्यकालिक-संस्कृतस्य द्वे उदाहरणे दत्ते अस्माभिः। वर्तमान काले कीदृशं संस्कृतं लिख्यते सुधारवादिभिः तथा मध्यकालीन संस्कृतपक्षपातिभिः तस्य अपि । उदाहरणे दीयेते 'सस्कृतम्' पनात् तथा 'संस्कृत-रत्नाकर' पत्रात् च-- संस्कृतम् अयोध्या (ता.८-२-१९४९ ई) (अ) उत्कटामिलापा गता अस्माकं पाठकः पश्चिमीययन गवर्नराणां परमादरणीय डा० श्री पं० कैलाशनाथ काटजूमहोदयानां नागपुरविश्व- विद्यालय दीक्षान्तभाषणे संस्कृतराट्रभाषात्यसम्यन्धिनो विचारा अघीता एवं थी काटजू महोदया पदान्त- "अथ राष्ट्रभाषास्थाने अंग्रेजीन स्थातुं शक्नोति" इति इयं महती या तेनैव वक्तुं शक्यते यः सस्कृतमापायाः शकी ·(२८) अर्थः इत्यादयः दोषाः गुणाः रा सर्वत्र प्राप्यन्ते । एतादृशायाः कठिन- तायाः अन्यत् अपि कारणं आक्षि-लक्ष्यी भवति । वाक्येपु सन्धि- प्रयोगः भापा-काठिन्यं वर्द्धयति । पूर्व निवेदितं अस्माभिः यत् भापा सुवोधाय भवति न तु दुर्योधाय, दुर्योधाय भवेत् चेत् तदा मौनं वरम् । वस्तुतः भाषा विचारविनिमयाय भवति । यदि एतादृशी भाषा स्यात् येन विचारविनिमयः कठिनः असम्भवः वा स्यात् ,तदा अस्याः भापायाः कः लाभः । प्रथमं तु यदा पदानां अर्थः : सुस्पष्टः न भवति तदा कथं वाक्यस्य ?। दीर्घसमासाः सन्धियतानि पदानि दर्वोधाय एव भवन्ति । यदि पृथक् पदानां स्फुटः न सायत तदा वाक्यस्य अर्थ. कथं स्पष्टः भवित अर्हति । प्रथमं तु पदानां पदच्छेदः अङ्कगणितस्य रेखागणितस्य वा एकः जटिलतरः प्रश्नः विद्यते वस्तुतः विचारस्य मूल्यं न तु भाषायाः । ज्ञानविज्ञानं किम् ? अस्य उत्तरं अस्ति 'सुविचाराः' । यदि लेखकस्य 'सुविचाराः 'सद्विचारा' वा सुस्पष्टाः न स्युः तदा का लाभः लेखनस्य । अतएव कादम्बर्गतः अयं उपदेशः मिलति यत् समासाः सरलतराः स्युः, एवमेव वाक्यानि अपि । समासाः अधिकादधिकं द्वित्रिपदयुताः स्युः । वाक्यस्य विविधपदेषु सन्धिः कदापि न स्यात् । अनेन मार्गेण सारल्यं आगन्तुं शक्नोति । व्याख्या २- गीतायाः शाइरभाष्यविषये अहं केवलं इदं निवेदयामि यत् भाप्यं मूलगीतातः कठिनं विद्यते । तदा का लाभः एतादृशायाः व्याख्यायाः। तत् भाग्यं पाण्डित्यपूर्ण भवतु परं सामान्यजनानां किं हितम् ? अतपत्र सरलतमन संरहतेन भवितव्यम्, येन आशयः सुस्पष्टः भवेत् । मूलनन्यस्य टीका तु सरलतरा भवितव्या । परं अत्र इदं न अवलोक्यते । मूलश्लोकः वस्तुतः कठिनः नास्ति । गीतायाः विचाराः 'गम्भीराः . :

·पर भाषा सरला सुयोधा च । तस्य ग्रन्थस्य अयं महागुणः । परं तस्य श्लोकस्य टीका अवलोकनीया । तत्र पाण्डित्यं तु प्रचुरमात्रायां अवलोक्यंत परं अर्थ-सारल्यं न दृश्यते । वस्तुतः टोको पठित्वा कश्चित् जनः संशये पतितुं शक्नोति। तां पाठेत्या अनेके संशयाः हृदये उत्पन्ना. भवन्ति. येषां निवारणं तत्र न भवति । मूलश्लोकस्य अय पदच्छेदः 'त्व अशोच्या अनुभशोचः (त्वं ) प्रज्ञावादान् च मापस । पाण्डताः गतासून अगतासून च न अनुशोचन्ति।' सर्व सुस्पष्ट एव । व्यारया ३-कादम्बरीतः उद्धरण पठित्या कश्चित् अपि ज्ञातुं शक्नोति यत् तत्र दीर्घतमाः समासाः विद्यन्ते. येषां अर्थकरणं अपि दुष्करम् । यत्र समासान तिष्ठन्ति तत्र वाक्यपदेषु संहिता छाता, येन वर्णनातीतं काठिन्य उत्पादितम् । अनेन प्रथमं तु दीर्घ- काल पदच्छदे व्ययित. भवति, तदुपरि सन्धी अर्थात् "स्वर- संहितायाम्" एवमेव 'हलक्षराणां सयोगे" पदेषु विविध स्वराणां तथा हलक्षराणां सम्यक् ज्ञानं न जायते। यथा 'आ' 'अ' 'अ' 'या' या 'इ''''ई' वा एवमेव अन्येषां वर्णानां महितीकरणे एकरूपत्वात् इदं शातं न भवति यत् कस्मिन् पदे फः वर्णः अस्ति । इद सर्वे तु सुस्पष्टं एव सर्वे विद्वांसः सरलतया अयोधयितुं शक्नुवन्ति । परं अहं कतिपयोदाहरणानि अपि ददामि। गीताम्लोकस्य व्याख्यायां 'न शोच्या अशोच्याः शांचितुमनः...' भत्र यस्तुतः 'शोच्या' (पु. यष्टुवचनं) पर्द विद्यते. परं सन्धिकारणात् मत्र 'शोच्या 'पद दत्तम् । शोच्या' शब्दः स्त्रीलिङ्गः (एकवचन) अपि भवितुं अर्हति यया 'इयं स्थितिः शोच्या अन एक वाफ्यं दीयते 'ननु स्वजनमरणे सबै शोकोजायते-एव कथमुच्यत एतानन्यशोचस्त्यमिनि अस्मिन् वाफ्ये, विविधपदानि विरूपतां गतानि सन्ति। शोका, ·(३०) जायते, उच्यते, अनुअशोचः पदानि सन्धिकारणात् 'शोको जायत, उच्यत, अन्वशाचस् सन्धी भविष्यन्ति । यत्र बुधाः, पण्डिताः अपि त्रुटिं कुर्वन्ति, तत्र का कथा वालकानां प्रारम्भक विद्यार्थिनाम् । ते कथं शोको, शोकः, जायते, जायतः, उच्यते उच्यत; अन्वशोचस्, अनु अशोचः इत्यादिपु पदेषु भेदं कर्तुं शक्नुवन्ति। द्वितीयं 'लघुत्वं' अपि सन्धौ सर्वत्र न आगच्छति । यथा 'शोकः लघुत्व प्रकटयति नत 'शोको' दीर्घस्वरकारणात् । द्वितीयं 'शोको' पदं नास्ति, शोकः आस्ति। एकपदे तु सन्धिः, संयोगः वा भवतु, परं एकवाक्यस्य विविधपदेपु सन्धिः संयोगः सर्वथा अनर्थकरः व्याकरणासम्मतः । वाक्येपु यदि विविध पदानि विरूपतां नहीप्यन्ति तदा 'शुद्धोच्चारणं' अपि भवितुं न अर्हति । सुस्पष्टतया इदं निवेदनं कृतं अस्माभिः यत् एकपदे सन्धिः संयोगः वा भवतु । एकः मध्यकालीनःश्लोकः ( यस्मिन् काले संस्कृतं अत्यन्त कठिनं सातम् ) दीयते । "सन्धिरेकपदे नित्यो नित्यो धातूपसर्गयोः । सूत्रेवति नित्यः स च अन्यत्र विभापितः॥" सन्धिः एकपदे नित्यः स्यात् एवमेव धातूपसर्गयोः नित्यः स्यात्, परं वाक्ये स वस्तुतः विवक्षा अपि न अपेक्षते। सूत्रेषु अद्य कश्चित् अपि न लिसति, अतएव तस्य प्रश्नः न उपतिष्ठते । अस्माकं निवेदनस्य अयं आशयः यत् सन्धिः एकपदे नित्यः भवतु, एव- मेव धातूपसर्गयोः। सूत्रेषु अपि स नित्यः भवतु, परं संस्कृत- व्याकरणानुसारं स चान्ये विभापितः नास्ति । प्रायः विद्वांसः कथयन्ति यत् वाक्ये सन्धिः विवक्षा अपेक्षते अर्थात् क्रियते न वा, परं अस्माकं मते स कदापि भवितुं न अइति । मन्येत चेत् ·तदा स सन्धि किं रूपः स्यात् तत् एव अहं यथास्थानं निवेदयिष्यामि। वेदे धातूपसर्गयोः सन्धिः सर्वत्र न अवलोफ्यते यथा- व्यवहिताश्च १२४८२ अस्य उदाहरणं दीयते- हरिभ्यां यह्योक आ। 'आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिर्याहि। भगवतः वेदस्य अस्मिन् उदाहरणे धातूपसर्गयो सन्धिः न अवलोक्यते, तथा उपसर्गः अग्ने परे वा आगन्तु शक्नोति। अनेन सिस्थति यत् लोके अपि सन्धिः एकपदे एवमेव धातूपसर्गयोः चेकल्पिक इच्छाधीनः वा भवितु अर्हति न नित्यः । अस्मिन् विषये अह पूण- विवरण यथास्थान आगामि-पृष्ठेपु प्रदास्यामि । मध्यकालिक-संस्कृतस्य द्वे उदाहरणे दत्ते अस्माभि । वर्तमान काले कीदृशं संस्कृतं लिरयते सुधारवादिभिः तथा मध्यकालीन सम्कृतपक्षपातिभिः तस्य अपि हे उदाहरणे दीयेते 'सस्कृतम्' पत्रात् तथा 'सस्कृत-रत्नाकर' पत्रात् च- सस्कृतम् अयोध्या (ता.८-२-१९४११) (अ) उत्कटामिलापा गताड़े अस्माकं पाठक पश्चिमीयवन गवर्नराणां परमादरणोय डा. श्री पं० लाशनाथ काटजूमहोदयानां नागपुरविश्व- विद्यालय दीक्षान्तभापणे सस्तृतराष्ट्रभाषात्वसम्यन्घिनो विचारा अधीता एव । श्री पाटनू महादया यदान्त- "अय राष्ट्रभाषास्थाने अंग्रेजी न स्थातुं शक्नोति" इति इयं महती घार्ता तेनेय घक्तुं शक्यते यः सस्रतमापायाः शकी ·. . सम्पूर्ण विश्वासं करात, यः पूर्णरूपेण भारतीयो भारतस्य सत्यं स्वरूपं पश्यति, यस्मिन् वर्तमानजगतो वातावरणं नाल्पमपि प्रभावं उत्पादयति, यश्च पर्वत इवाचलः, समुद्र इव गम्भीरः, धरित्रीव क्षमावान् । काममग्रेज्यां विधाननिर्माणन • संस्कृत-भापाया अतुलमभूदपमानं, परं तदन्तिममिति धिया भाविनं संस्कृतोत्कर्षमवलोकयन्ति य विवेकिनस्तेषु श्री काटजू महोदयानामभिनन्दनीयं स्थानमिति। सत्यमेव अंग्रेज्या राष्ट्र- मापात्वेन स्थितिर्जगद्गुरोभारतस्य मस्तके कलङ्क एव । भारतमेनं कलई क्षालयिष्यत्येवेति श्री काटजूमहोदयानां - कथनात् सुस्पष्टमभूत् । एतेनेदमपि सिद्धयति यदस्माकं भारत सरकारोऽप्यंग्रेज्या राष्ट्रभाषात्वमतदपहर्तुमिच्छति। प्रश्नोऽयमुदेति यदंग्रेजीलदशी व्यापक भाषणं परित्यज्य भारतं कस्या भाषाया राष्ट्रभाषात्वमङ्गोकुर्यादिति । एतदुत्तरं श्री काटजू महोदया ददति- "शासका यस्या भाषायाः प्रचाराय यतन्ते सा राष्ट्रभापा भवति । सरकाराः शीघ्रातिशीघ्रं संस्कृतभाषां व्यवहरेयुः" इति। 'राजा कालस्य कारणम्' इत्युक्तिरुक्तवाक्यस्य पूर्वभागमवश्यं समर्थयते । सरकारः क्षण व संस्कृतमुन्नेतुं शक्नोति, परं कालकारणस्य अर्थात् कालजनकस्य राक्षः कारणं प्रजा, अतः सा यस्या भाषायाः प्रचाराय यतते सा राष्ट्रभाषा भवतीत्येकं मतम्। सैव संस्कृतं व्यघहत्य शीघ्रानशीनं राष्ट्रभाषां विदध्यादिति कथनमुचितं प्रतीयत। समस्तभारतीयाः संस्कृतराष्ट्रभाषात्वा- यकस्वरा यदि भवेयुस्तर्हि सरकारोऽपि ताननुकरिष्यति। गतदिने हैदराबादे माननीय पं० जवाहरलालेनोक्तमासीत्- . , ·"हिन्दीवन्त इत्थं प्रचारयन्ति येन परिक्षायते यद्राष्ट्रभापात्य- निर्माण सरकारायत्तम् । तेषां बुद्धौ नैतत्प्राविशति यद् राष्ट्रमापा- निर्माण प्रजायत्तं, भाषायोग्यतायत्तञ्च"। एतस्मादेव कारणादुच्यते यत्पठितप्रजायामनस्सु संस्कृतविजय भावश्यकः। राष्ट्रभाषात्व प्रग्ने साधारणजनताया आवश्यकता नास्ति मतग्रहणस्य, आपणभापया मोहमुग्धायाः । सौजन्यमूर्तय परमादरणीय श्री काटजूमहोदया राजशक्तः समुचितं सम्मानं कुर्वन्ति शीघ्र भारतस्य सत्स्वरूपमानेतुम् । तेपामिच्छा विना विलम्ब संस्कृतमुन्नीय भारत-भारती-भारतीय- भारतीयतानो रक्षणस्यास्ति । एतस्मादेव कारणात् पुनस्तामेवोर्कि दृढयन्ति अन्तिमे भागे भाषणम्य- "यदि विभिन्नप्रान्तेभ्यो विभिन्न भाषाणामुरीकरणाय अवसरो दत्तस्तर्हि राष्ट्रभापानिर्माणकार्यमतिकठिन सम्पत्स्यते । वगमनुरुन्:महे सरकारान् भारतस्य राष्ट्रभाषापदे सस्टतं स्थापयितुम्" इति । एतस्मिन् समये सर्वेषु प्रान्तेषु तपां प्रधाना भाषा राज-भापात्यनाङ्गीक्रियते । यथा युक्तप्रान्ते हिन्दी, पडोकलासामादिपु वद्गलोडियासामीत्यादयः । अथ श्री काटजू महोदयानां छदये भीतिर्यदनेकराजभाषाणामुपस्थिती तु संस्स्त- प्रश्नो पिलयं यातुमहतीति, मतपय पुनः सरकारस्तैः संस्कृतस्य राष्ट्रमापात्वसम्पादनायानुरुध्यते, परं प्रान्तीयमापाणां राजमापात्वे सत्येव तासां समन्वयमापादयिष्यति संस्कृतम- तस्तस्यैव राष्ट्रमापात्यं सुदम् । अनार्य प्रश्नः सम्भवो यद्वाज भापास्यमापनास्ताः स्वरूप न स्थास्यन्ति, भारतश्च पिताकारं भविष्यतीति संस्थतं न त्यक्तुं शक्यते । संरएतस्य राभापात्यसम्यन्धे नेतार सुस्पटं भाषणमित: ३ ·(३४) पूर्व कदाचिन्माननीय श्री काटजूमहोदयैरकारि । एतेन तेषां संस्कृतस्य राष्ट्रभापात्वाय कीदृशी उत्कटामिलापा इति निर्वि- कल्पं शायते। श्री दुर्गाम्बा तेषामिमामभिलाषामवश्यं पूरयि- व्यति। वयं तु श्री काटजूमहोदयेभ्यो धन्यवादानेव समर्प्य कृतकृत्या भवामः। (संस्कृत-रत्नाकरः, फरवरी १९४९) (आ) संस्कृतभापाया विश्वव्यापकं महत्त्वम् (पं. श्री. गोपाल नारायण पारीक एम० ए० महोदयः 'सुपरिण्टेण्डेन्ट' पेलस लाइब्रेरी, जयपुर) [संस्कृतभापयैव भारतवर्पस्य सर्वतोमुखं गौरवं भूमण्डले स्थापितम् । वराका आङ्ग्लभाषाशिक्षिता अद्य तदिदं विस्मृतवन्तः किन्तु स्वयं पाश्चात्या एव तदिदं स्वीचः स्वाकुर्वन्ति चेति स्थाने स्थाने मया स्वानिवन्धेपूद्धोपितम् । अद्य पैरिस विश्वविद्यालयस्य विदुषो मुसात्पुनराकर्ण्यतां नवीनशिक्षितरिति । प्रधानसंपादकः] चिदम्बरे अनामली विश्वविद्यालयस्याधिवेशनावसरे पाश्चात्य. देशेपु संस्कृताध्ययनस्यावश्यकताविपये भापमाणैः पैरिसविश्व- विद्यालयस्य संस्कृत-महाध्यापकैः लुई रेनो ( Louis Renoa ) महाभागैरुद्घोषितं यत् संसारे भारतवर्षस्य इंदशः समादरः अनेनय कारणेन अस्ति, यत् संस्कृतसाहित्यभाण्डागारे अस्य देशस्य पुरातनी सम्मानयोग्या च नैतिकपरम्परा सुरक्षिता अन तेषु तेषु प्रान्तेपु तामिल-बगाली-महाराष्ट्रीप्रभृतीनां विविध प्रान्तीयभाषाणां महत्त्वमविगणय्यापि पतत् स्पष्टं वक्तुं शक्यते यत् सर्वासु भाषामु या अनन्यसाधारणी विषय-विवेचन- शटी रयते यया च नासां स्वरूपरचनाऽऽघिरभूत मुहरपि यया घर्तते।

·विभिन्नप्रान्तनिवासिनां भारतीयानामैक्यं सिद्धयति सातु ताभिः संस्कृतमापातः एव प्राप्ता न तु नान्यतः। उत्तरीय भारतीयाः हिन्दीभाषां राष्ट्रभाषापदासीनां कर्तुं वरपरिकराः सन्ति । दाक्षिणात्यैश्च एतन्न मन्यते । पतत्समीचीनं नवा अत्र वतुं न शक्यते। किन्तु यदि भवन्तो हिन्दी स्वीकर्तुः नेच्छुकाः सन्ति, तर्हि संस्कृतस्यैव स्थितिदृढीकरणीया। यतः । संस्कृतभाषा मुस्लिमादि-वैदेशिक प्रभावतः अक्षुण्णा शुद्धा च वर्तते । संस्कृतमेव काश्मीरतः कन्याकुमारीपर्यन्तमस्य देशस्य सांस्कृतिकी भापा भवितुं शक्नोति। संस्कृतभाषा न केवलं भारतवर्षस्य, अपि तु एशियामहाद्वीपस्य सर्वोत्कृष्टा भाषा अस्ति । एतत्तु विदन्त्येव तत्र भवन्तः यत् अस्याः भापायाः संस्कृति-प्रसारः अफगानिस्तान-तिव्यत-चीन-जापानपर्यन्तं बौद्धधर्मण जात पव। (इ) संस्कृत-रत्नाकरतः "संवादाः संपादकाभिप्रायाश्च" भारत 'गवर्नर' थीराजगोपालाचार्यमहोदय. ता. १७ फर्वरी दिने जयपुरनगरेऽस्मिन् पदार्पणमफरोत् । महाभागस्यास्य प्राचीनैतिहासिकेऽस्मिन् नगरे तदिद प्रथममागमनम् । नागरि. फैर्यधायि सोत्साहमस्य स्वागतम् । सायं रामनिवासोद्यान- हय॑स्याग्रभागे जयपुर नागरिकसभया (म्यूनिसिपिलटी) व्यतीर्यतास्मै संमानपनम् । एतस्योत्तरे समभाषि महामागेन साम्प्रतमेव यन्मानपत्रं पठित तस्मिन्नस्य नगरस्यैतिहासिक महत्त्वं सुभृशमघोप्यत।फिन्तु भूतकालिकस्य गौरवस्योद्घोपण- मा न तायरपर्याप्तम् । यावत्कालं वयं वर्तमानकाले कर्तव्य- परायणा न भवेम, तावत्प्रगतिं न शक्नुमःमाप्तुम् । शीघ्रमेव गामि सम्पूर्णराजस्थानस्य प्रमुख केन्द्र भविता । यथैतच्छा.

·(३६) सकस्य महाराजाधिराजस्य संमुखे महद्भविष्यत् तथा नगरस्य तन्निवासिजनतायाश्चापि संमुखे महत्त्वपूर्ण भविष्यदस्ति । भारत- स्य नवनिर्माणे जयपुरस्य महत्त्वपूर्ण स्थानम्। आचरादेव च तदिदं नगरं प्राक्कालिक स्वीयं गौरवं प्राप्नुयात् । नगरे सिंहदुर्गे च (नाहरगढ) विद्युत्प्रदीपैमहती प्रकाशलेखां समपाद्यत यया नगरस्यास्य सौन्दर्यमद्वर्णनातिशायि । लार्ड महोदयस्यागमने यादृक् संभाराःपुरा राजतन्त्रद्वाराऽभवंस्तादृशा एव साम्प्रतमपि समायोज्यन्त । x x x (ई) राजपूताना विश्वविद्यालयस्य शिलान्यासः- राजगोपालचार्यमहोदयद्वारा प्रातः सार्द्धदशवादने राष्ट्रीय महासभायाः (कांग्रेस) ऐतिहासिकाधिवेशनस्य स्थले मौक्तिक पर्वतिकाया अधित्यकायां राजपूतानाविश्वविद्यालय-भवनस्य शिलान्यासः समभूत् । विश्वविद्यालय स्थापयन्नयं स्वयं स्वभापणे गर्वमन्वभूत् । व्याख्याञ्च यत् विगतवर्षेषु यानि महान्ति परिवर्त- नान्यभूवन तेपु प्रमुखराजस्थानानामेकीकरणं सर्वतः प्रमुखभूतं येन घेतन्निवासिनामाचारा व्यवहाराश्च चरमामुन्नति संस्पृशेयुः। अस्माकं संस्कृतावुचफोटेः समन्वयस्य शाक्तः, यस्या आदर्शः, उदाहरणं च जयपुरस्य कलायां साहित्य, प्रात्यहिक जीवने याचारे व्यवहार च प्रत्यक्ष समवाप्यते। मध्यकाले यावत्या शीघ्रतया मोगलसंस्कृतिः स्वीयताऽभूत् तावत्यैव शीघ्रतया आधुनिकताऽपि समभूदगीकृता। चेदस्सिन काचिन्न्यूनता संभवेत्तर्हि सा शिक्षाया यत् फिञ्चिन्यूनतायाः कारणादेव । राजपूताना-विश्वविद्यालयः सोऽयं सर्वविद्यामेवाऽऽवश्यकतामापूरयेत् । व्याया- आधुनिक-संस्कृतं कीरशं तस्य उदाहरणानि दत्तानि । इदं तु सत्यं भास्ति यत् मध्यकालिक संस्कृतस्य अपेक्षया ·(३७) तत्तु सरल अस्ति, पर तत् अपि जटिलं अस्ति सन्धिकारणात् । इद कथ्यते विद्वद्भिः यत् इतिहासस्यकथितमध्यकाले प्राय सर्वेषु देशेपुतत्तत् देशीया भापा जाटला अवलोक्यन्ते स्म यथा तत्का- लीना आङ्ग्लभाषा जाटला आसीत्। तत् भवतु पर सस्कृतस्य जाटलताया अन्यानि अपि कारणानि सन्ति । अहं मन्ये यत् 'सस्कृतम्'पत्रस्य भाषा संस्कृत रत्नाकरतः' सरला परंजटिलता तत्र अपि विद्यते। चाक्येषु संहितायाः हानयः (लोके) पूर्व इदं निवेदित मया यत् वाक्येषु सस्कृतव्याकरणानुसार सन्धि भवितुं न महति । न्यूनातिन्यून इदं कुत्र अपि न दत्त अस्ति यत् व्याकरणे वाक्ये सन्धिः भवेत् । मन्येत च यथा वहव विद्वांसः कथयन्ति यत् 'वाक्येपु सन्धिः वैकल्पिकः' तदा अस्यां दशायां आपि इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः अकार्यः । कार का हानय सन्ति अह अन ददामि- (१) सर्वप्रथम तु शब्दा. विरूपा गृहन्ति । विद्वांस' अपि पठनपाठने श्रुटि कुर्वन्ति तदा का कथा चालकानां प्राराम्भक विद्यार्थिनाम् । अहं तु अत्र कतिचित् उदाहरणानि प्रदास्यामि स्थालीपुलाकन्यायेन । 'सस्कृतम्' पनस्य एका लेय. 'उत्कटा. मिलापा' प्रदत्तः। तत्र विद्यते'.. सस्टतराष्ट्रभाषाविसम्वन्धिनो विचारा अघीता पय ' वस्तुतः 'सम्पन्धिन' 'विचारा.''मधी- ता' शब्दाः सन्ति, पर धापये सन्धिकारणात् सम्बन्धिनो। विचारा, अधीता सआताः। 'सम्बन्धिनो' शब्द. फश्चिन् अपि नास्ति । एवमेय 'विचार' अधीता पु. बहुवचने न सन्ति । "विचारा'शब्दः आस्त। 'सस्रतराष्ट्रभाषास्यसम्बन्धिन 'समास' अत्र "विचारा' शब्दस्प विशेषणं अस्ति । 'अघीता' शन्दः - ·(३८) अत्र क्रियारूपेण 'भूतकालनिष्ठायां, विद्यते । इदं वाक्यं अस्ति 'संस्कृतराष्ट्रभाषात्वसम्बन्धिनःविचाराःअधीताःएव'इदं तु पठने अपि आगच्छति तथा सर्व अवयोधयितुं शक्नुवन्ति । वालका अपि ज्ञातुं शक्नोति यत् 'सम्बधिनः' 'विचारा:' 'अधीताः' शब्दाः पु० बहुवचने विद्यन्ते । 'विचारा' तु संस्कृते शब्दः अपि नास्ति । 'विचारः, विचारी, विचाराः' कर्तृकारके विद्यन्ते । 'संस्कृतभापा अधीता मया' अस्मिन् वाक्ये 'अधीता' शब्दः स्त्रीलिङ्गः आस्ति । अनेन भ्रमः भवितुं अर्हति यत् वाक्ये 'अतिाः' शब्दः पुंल्लिङ्गः स्त्रीलिङ्गः वा। अस्मिन् एव लेखे अन्यत्र दीयते 'यः' पूर्णरूपेण भारतीयो......यश्च पर्वत इव अचल....संस्कृत- भापाया अतुलमभूदपमानं......इत्यादि । 'भारतीयो' 'पर्वत' 'संस्कृत-भापाया' इत्यादयः शब्दाः शुद्धरूपेण न विद्यन्ते । भारतीयः, पर्वतः, संस्कृतभाषायाः पदानि सन्ति, परं वाक्ये सन्धि-कारणात् विविधपदानि विरूपतांगतानि । 'अतुलमभू- दपमानं' वस्तुतः 'अतुलं अभूत् अपमानं' आस्ति । प्रथम 'अतुल- मभूदपमान' जाटलं अस्पष्टं एव । 'अभूत्' पदं अस्ति न तु 'अभूदू' एवमेव अन्यस्थलेपु योध्यम् । (२) द्वितीया हानिः इयं अस्ति यत् वाक्ये सन्धिकारणात पकपदस्य विविधानि रूपाणि भवन्ति- यथा 'एतत्' पदं अस्ति, परं संहितायां तस्य रूपाणि अनेन प्रकारेण जायन्ते। शब्दः विविधरूपाणि उदाहरणानि एतत् एतद् पतद्वाफ्यम् एतन् पतनिवेदनम् पतच् पतञ्चतुष्टयम् .. यथा " ·(३९) " A " 1, " ककरोति कर पचति " - एतत् पतट यथा पतट्टाकतम् । एतज पतज्ज्ञानम् एतल एतल्लिखितम् पतङ् पतडमरुः विसर्गस्य ओ शिवोऽन्यः (:) र सर्पिरषयवः पू धनुष्कपालम् हरिदशेते रामस्तिष्ठति जिह्वामूलीय उपध्मानीय: अम्बरवणेपु तथा ह, य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, व, ग,ड. द, एतेषु व्यञ्जनवर्णेपु परेषु अकारान्ता- स्परस्य विसर्गस्य लोपः भवति । यथा- स आगच्छति, देवा मम्या इत्यादि। श, प, स, चणेपु परेषु विसर्गस्य लोपः भवति। यथा राम स्थाता । 'भो भगो अघो अपूर्वस्य योऽशि'1८1३।१७। व्याख्या- एतत्पूर्वस्य रोः यादेशः स्यात् अशिपरे। 'लोपः शाकल्यस्य 1८।३।१९ व्याख्या- अवर्णपूर्वयो. पदान्तयोः यवयो लोप वा स्यात् अशिपरे। 'खपरे शरिचा विसर्गलोपा वक्तव्य' अत्र केवलं हे उदाहरणे दीयेते येन संस्कृतस्य कठिनतायाः कारणं सुस्पष्टं भवेत् । भाषा-सारल्याय इदं आवश्यकं अग्नि यत् यथा साध्यं शब्दा• स्वरूपे तिष्ठन्तु, विरूपतांविविधरूपाणि ·(४०) । वा न गृह्णन्तु कठिनतायाः उत्पादनाय । वाक्येपु- सन्धि-करणे का लाभः अहं अद्यावधि न जानामि । यदि पण्डिताः वस्तुतः इच्छन्ति यत् संस्कृतं केवलं तेषां भाषा तिष्ठेत्, तस्य सर्वत्र सर्वेपु जनेषु वा प्रचारः न भवेत् यथा अद्य प्राप्यते, तदा वाक्येषु सन्धिः भवेत् । परं यदि पण्डिताः भारतीयाः वा इच्छान्त यत् संस्कृतं भूयः अपि देशस्य राष्ट्रभाषा अन्ताराष्ट्रिय भापा च भवेत् पूर्वत, तदा तस्य सारल्यं आवश्यकं अनिवार्य च । कः बालकः 'एतत्' शब्दस्य एतानि सर्वाणि रूपाणि स्मर्तुं ज्ञातुं वा शक्नोति तथा का लाभः एतेन । वालकेपु अनेन मार्गेण संस्कृतस्य कदापि प्रचारः न भवितुं मर्हति। प्रायः भारतीय-चालकाः संस्कृतं न पठन्ति काठिन्य-कारणात् । ते प्रायः कथयन्ति संस्कृतं अत्यन्तं कठिनम् । तेषां इदं कथनं सत्यं युक्तियुक्तं च । अद्य विद्यालय- महाविद्यालय-स्कूलकालिज विद्यार्थियु अयं भयः सदैव तिष्ठति यत् संस्कृतं कठिनं अतएव न पठनीयम् । यावत् अयं भयः विद्यार्थिपु तिष्ठति तावत् तेषु कथं संस्कृत-प्रचारः भवितुं अर्हति । यदा ते न पठिप्यन्ति तदा देशे अपि संस्कृत-प्रचारः असम्भवः । अतएव अद्य समयः आगतः अस्ति यत् देशस्य विद्वांसः पण्डिताः विचारयेयुःयत् केन उपायन संस्कृते सारल्यं आगच्छेत्, तथा तस्य कृते कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति । केवलं इच्छामात्रेण किं भवति ? उपायेन इच्छापूर्तिः भवितुं 'अर्हति। अद्य पण्डिताः ईदृशं संस्कृतं भापन्ते "श्री जवाहर- लालो वदति"। ते इदं अपि न कथयन्ति "श्री जवाहरलालः वदति ।" वस्तुतः नाम भास्त "जवाहरलाल"। 'लालो' किं अहं न जानामि ? संस्कृते 'लालो' कश्चित् अपि शब्दः नास्ति । हिन्द्यां 'लालो' स्त्रीलिगःभवति। द्वितीयं तस्य कथनस्य का आवश्यकता?

·(४) विशेष-नाम अपि 'विरूपतां' गच्छति। इदं विश्वस्य अन्यासु भाषासु भवितुं न अर्हति। न्यूनाति न्यून नामानि तु स्वरूपे तिष्ठन्तु । 'विशेषसंज्ञानाम्' विषये अर्थात् पुरुष-नगरादि नाम्नां विपये अयं नियमः कार्यः यत् ते स्वरूपे तिष्ठन्तु। वस्तुतः पूर्व- वाक्यं अनेन प्रकारेण लेखनीय उच्चारणीयं च यथा "श्री जवाहर- लाल वदति"। एकस्य नवीनसूत्रस्य रचना आवश्यकी-अर्थात् "विसर्गादर्शनम्"। व्याकरणानुसारं विसर्गस्य प्राप्तिः तु भवेत् परं लोपः मन्येत । अहं अस्मिन् सम्बन्धे पूर्णरूपेण कथयिष्यामि यथास्थानम् । अत्र तु केवलं संकेतमात्रेण निवेद्यते। विश्वस्य अन्यासु भापासु विसर्गस्य एतावान् प्रयोगः न भवति यथा संस्कृते जायते । केन प्रकारेण विसर्गस्य प्रयोगः न्यूनतमः स्यात् दं विचारणीय विद्वद्भिः। अस्माकं मते तु "विसर्गादर्शनम्"सूत्रं आवश्यकं येन विसर्गस्य लोपः मन्येत । अयं व्यापक नियमः स्यात् यः सर्वत्र लगेत् समानशब्दान पदानि घा विहाय यथा स्मः, स्म, रमा, रमाः, मती, मतोः, इत्यादयः। अस्माकं मते तु घे सूत्रे कल्याणकरे (१) 'असंहिता चाक्ये' (२) "विसर्गादर्शनम्'। अन्यः मार्गः न विद्यते लौकिक-संस्कृतस्य कल्याणाय । इदं अस्माकं निश्चित मतं मास्त यत् यायत् संस्कृते अयं सुधार न करिष्यते तावत् संस्कृतं कदापि व्यावहारिकी भाषा न भविष्य- ति, तदा का कथा तस्याः राष्ट्रभाषात्वस्य सन्ताराष्ट्रियभाषा- त्यस्य। सर्वे संस्कृतशुभचिन्तकाः विचारयन्तु । अहं अस्मिन् काञ्चित हानि अपि न अवलोकयामि।म्यूना- तिन्यून सर्व संस्कृतमाः मन्यन्ते यत् 'याक्ये सन्धिः धैकल्पिकः। अर्थात् क्रियेतन याराममनिवेदनं दं अस्ति । यदि सन्धिकारणात् पाक्येपु कठिनता सजायते, तदा तस्य का आवश्यकता ।

·(४४) एवमेव अन्यानि उदाहरणानि अपि मध्य-कालिक-वर्तमान कालिक संस्कृतस्य । पाठकाः तानि उद्धरणानि पठेयुः, तथा स्वयमेव अनुभवेयुः यत्ते तानि अवाधरूपेण पठितुं शक्नुवन्ति न वा । सन्धिकारणात् क्षणे क्षणे पदानां रूपाणि परिवर्तन्ते अनेन वर्णनातीतं काठिन्यं. उत्पद्यते। पदानां शुद्धस्वरूपं अपि ज्ञातुं जनाः समर्थाः न भवन्ति । इदं निवेदितं मया यत् सर्वत्र नियमरूपेण सन्धि-प्रयोगेण पदच्छदे दीर्घः समयः नष्टः भवति । अयं स्वतः एव एकः जटिलः प्रश्नः भवति । मस्तिष्के पदच्छेद- करणं आवश्यक सञ्जायते । पठने सर्वेषां जनानां अयं उद्देशः भवति यत्ते वाक्यार्थान् शोघ्रातिशीघ्र जानीयुः गृहन्तु वा । पर तत्कार्य भवितुं न अहंति यावत् पदच्छेदः न क्रियते । अनेन वाधा आपतति । अस्मात् कारणात् कश्चित् अपि अवाधरूपेण वाक्यानां पठनपाठनं, अर्थग्रहणं वा कर्तुं न शक्नोति । अतः वाक्येपुसन्धिः न कार्यः। अनेन शुद्धोच्चारणं अपि भवितुं न अर्हति। अशुद्धो- चारणात् व्यर्थहास्यं भवति, अभीष्टार्थलाभः न सजायते तथा भ्रमः उत्पद्यते। यथा एकस्मिन् स्थले आगच्छति, 'नमोऽद्वैततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय' पठने नमो द्वैत तत्वाय आगच्छति । श्रोतारः 'नमः द्वैततत्त्वाय' अववोधयितुं शक्नुवन्ति न तु 'नमः अद्वैत-तत्त्वाय' यथा पुस्तके विद्यते यत् लेखकस्य अभीष्ट अस्ति। द्वितीयं सन्धौ ‘नमः द्वैत- तत्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' भविष्यति एवमेव 'नमः अद्वैत तत्वाय' 'नमोऽद्वततत्त्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' (यतः अद्यश्वः (5) इदं चिह्न अपि न दीयते येन 'अ' अक्षरस्य लोपःसन्धाशातः स्यात् ) उच्चारणे भ्रमः अवश्यमेव उत्पन्नः भविष्यति, यतः सन्धौ इदं वायं एकं रूपं ग्रहीप्यति । अनेन सिध्यति यत् वाक्येपु सन्धिः करः यतः लेखकस्य अर्थः सुस्पष्टः न जायते, आपितु भ्रमः ·(३५) उत्पद्यते । नहि, नहि अर्थस्य अनर्थः भवति, यथा अत्र अवलोक्य. ते। अतएव 'नमः अद्वततत्वाय' कथनीय आसीत्, येन भ्रमस्य आशङ्का अपि न भवेत् । एवमेव अभ्यस्थलेषु अपि ग्राह्यम् । इदं अपि कथ्यते यत् पो सन्धिः आवश्यकः । अस्मिन् सम्बन्धे अहं सविस्तरं यथास्थान निवेदयिष्यामि । अद्य तु गधे अपि सर्वत्र सन्धिः अवलोक्यते तदा का कथा पद्यस्य । इदं प्रतीयते यत् अधिकांश-पण्डितानां मतानुसारं येन प्रकारेण संस्कृतं अत्यन्त जटिलं स्यात्, येन अवाधरूपेण सस्कृतस्य पठनपाठनं, भाषणं, उच्चारण अपि न भवेत्, तत्मर्व करणीय व्याकरण-सम्मतं वसम्मतं वा । पर इदं हितकरं न अस्ति। दीर्धकालात् महं आमि एफ' सार्वजनिक कार्यकर्ता । सस्कृतक्षेत्रे प्रायः सर्व पण्डित. वर्या. मां जानन्ति तथा अह तान् विदुपः जानामि। प्रायः एते- भ्यः विद्वद्भयः अस्माक पनन्यवहार: निरन्तर चलात, तथा सम्मिलने परस्पर सम्मापण अपि भवति। यदा यदा देशे सस्कृत-सम्मेलनानि भवन्ति, तदा तदा तेपा दर्शनानि तु अवश्य- मेय भवन्ति । अस्माक ऐतिहासिके आगरानगरे (प्राचीने सुनपुरे) द्वे अ०भा० संस्कृत महासम्मेलने अभूताम् मारतीय विधाप्रचारसमितेः तत्वावधाने, यस्याः समित्याः सौभाग्य- चशात् अहं प्रधानमंत्री अस्मि । एतयो सम्मेलनयोः देशस्य प्रायः सर्वेषां महाविदुपा महान् सम्मद सजाता। प्रायः सपा बिदुपां भाषणानि सजातानि । तेषु विद्वत्सु प्रायः सर्वेशं प्रान्तानां विद्वांस आसन् विशेषतया उत्तरमारतस्य दक्षिणभारतस्य च । इद निवेदने चेसिद्यते मे चैतः यत्ने प्रायः अवाधरूपेण संस्हातमापण कत्तुं न शेकुः, एक द्वय या विद्वांसं विहाय । तेपा,पाण्डित्ये सन्देहस्थल न आसीत, न अस्ति, परं तेपु भापणेपु सन्धिकारणात् प्रवाहरवं न मागच्छति माते ·(४२) एकपदे तत् भवतु परं वाक्ये नियमतः वारितः स्यात् इदानीम् । संस्कृतस्य काठिन्यकारणात् तस्य परमः हासः सञ्जातः । यदि विद्वांसः अस्यां दिशि ध्यानं न प्रदास्यन्ति तदा संस्कृतस्य लोपः भविष्यति, तदा तेन सह भारतीय सभ्यतायाःभारतीयसंस्कृतेः। भारतीयधर्मस्य, अध्यात्मवादस्य च विनाशः सम्पत्स्यते। अन्ते आर्यजातेः नाशः, विश्वशान्तेः नाशः विनिश्चितः। सर्वे जानन्ति एव । "धर्मः एव हतः हन्ति, धर्मः रक्षति रक्षितः वेदधर्मः अपौरुषेयत्वात् ईश्वर-धर्मः वास्तविक-मानवधर्मः। इमं विहाय मानव-हितं लोकत्राणं च भवितुं न अर्हति । अतएव संस्कृतविद्वांसः विचारयन्तु यत्ते दुराग्रहात् निरर्थक-भाषा- काठिन्यात् लोकनाशं इच्छन्ति लोककल्याणं वा? यत् इच्छितं स्यात् तत् एव करणीयम् । अहं भूयः भूयः निवेदयामि यत् भाषा- सुबोधाय भवति न तु दुर्योधाय । दुर्योधाय भवेत् चेत् तदा मौनं वरम् । दुर्योधत्वं काठिन्यं संस्कृते आनीयते केवलं. पाण्डित्य- प्रदर्शनाय, येन अस्माकं सर्वस्वं विनश्येत् । (३) कतिपयजनाः कथयन्ति 'सन्धिः शोभा वद्धयति लघुत्वं च आपादयति'। परं इदं अपि विचारणीयं तैः यत् कानाम शोभा यया वर्णनातीतं काठिन्यं उत्पद्येत, 'पण्डितानां कृते इदं शोभनं स्यात्, परं इच्छितं स्यात् संस्कृतं जनभापा, राष्ट्रभाषा च तदा भाषासारल्यं आवश्यकम्। यदि संस्कृतज्ञाः इच्छन्ति यत् संस्कृतं केवलं अल्प-संख्यकजनानां अर्थात् कोटि-पुरुषेषु अल्पजनानां पण्डितानां वा भापा भवेत् अथवा संस्कृतं नश्येत् तदा ते केवलं शोमां वर्धयन्तु, कथितलघुत्वं आपादयन्तु, परं यत्ते संस्कृतं जनभापां कामयन्ते पूर्ववत्, तदा व्यावहारिक- ·। दृष्टया कार्य करणीयं एव । व्यावहारिकता विहाय कथं कल्याण भविष्यति अहं न जानामि। द्वितीय वाक्येषु वस्तुतः सन्धि- कारणात् न शोभा वर्द्धयति न लघुत्वं आगच्छति, अपितु काठिन्यं आयाति । यथा 'अरब्युर्द्वगरेजी भाषाणां प्रचारः देशेऽवलोक्य ते' । लघुत्वं नाम किं, इद तु पठने अपिन आगच्छति । शुद्धोचारणं अपि भवितुं न अहंति । इदं वाक्यं अस्ति 'अरवी-उर्द-अंग्रेजी- भाषाणां प्रचारः देशे अवलोक्यते'। सन्धौ ‘अरब्यु गरेजी' फश्चित् अपि ज्ञातुं न शक्नोति सहसा, यत् किं कथ्यते ? का हानिः यत् इदं पदच्छेदपूर्वकं लिख्यते । अयं सुधार आवश्यकः । यत्र विशेषसंज्ञाः विद्यन्ते, तदा तत्र पदच्छेदपूर्वकं लेखनं आवश्य- कम् । महा विद्वान् पं० श्रीपाद दामोदर सातयलेकरस्य इदं निश्चितं मतं अस्ति यत् सारल्याय सौविध्याय च पदच्छेदपूर्व- के लेखनं (समासादिपु यत्र विविध-शब्दानां एकीकरण भवति) आवश्यकम् । तैः सह अस्माकं पूर्ण सम्मतिः विद्यते । लघुत्वं चस्तुतः न आगच्छति यथा- 'तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति............' इद वाक्यं अस्ति 'तान् (लोकान्) ते प्रेत्य अपि गच्छन्ति ....... तान् ते सन्धौ भवति 'तांस्ते '। अत्र 'स्' अक्षर, अधिक जायते । मतपय लघुत्वं सर्य न आयाति अपितु प्रायः वृद्धिा सजायते। काठिन्य तु सन्धौ आयाति एवं मुख्यतः वाक्येपु। अतएव पदं विहाय याफ्ये सन्धिः अकार्यः । अयं आवश्यक नियम (१) पाक्येपु सन्धि-कारणात् महान् दोपः मयं आगच्छति यत् कश्चित् अपि अयाधरूपेण पठनपाठनं भाषणं कर्तुं न शक्नोति न शुद्धोचारणं अपि। एक उदाहरणं कादम्बरीतः दत्तं अस्ति ·(88) एवमेव अन्यानि उदाहरणानि अपि. मध्य-कालिक-वर्तमान कालिक संस्कृतस्य । पाठकाः तानि उद्धरणानि पठेयुः, तथा स्वयमेव अनुभवेयुः यत्ते तानि अवाधरूपेण पठितुं शक्नुवन्ति नवा । सन्धिकारणात् क्षणे क्षणे पदानां रूपाणि परिवर्त्तन्ते। अनेन वर्णनातीतं काठिन्यं. उत्पद्यते। पदानां शुद्धस्वरूपं अपि ज्ञातुं जनाः समर्थाः न भवन्ति । इदं निवेदितं मया यत् सर्वत्र नियमरूपेण सन्धि-प्रयोगेण पदच्छेदे दीर्घः समयः नष्टः भवति । अयं स्वतः एव एका जटिलः प्रश्नः भवति । मस्तिष्क पदच्छेद- करणं आवश्यक सञ्जायते। पठने सर्वेषां जनानां अयं उद्देश: भवति यत्ते वाक्यार्थान् शोघ्रातिशीनं जानीयुः गृह्णन्तु वा । परं तत्कार्य भवितुं न अर्हति यावत् पदच्छेदः न क्रियते । अनेन वाधा आपतति । अस्मात् कारणात् कश्चित् अपि अवाधरूपेण वाक्यानां पठनपाठनं, अर्थग्रहणं वा कर्तुं न शक्नोति । अतः वाक्येपु सन्धिः न कार्यः। अनेन शुद्धोच्चारणं अपि भवितुं न अर्हति । अशुद्धो- ञ्चारणात् व्यर्थहास्यं भवति, अभीष्टार्थलाभः न सज्जायते तथा भ्रमः उत्पद्यते। यथा एकस्मिन् स्थले आगच्छति, 'नमोऽद्वैततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय' पठने नमो द्वैत तत्त्वाय आगच्छति । श्रोतारः 'नमः द्वैततत्त्वाय' अवबोधयितुं शक्नुवन्ति न तु 'नमः अद्वैत-तत्त्वाय' यथा पुस्तके . विद्यते यत् लेखकस्य अभीष्ट अस्ति। द्वितीयं सन्धौ ‘नमः द्वैत- तत्त्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' भविश्यति एवमेव 'नमः अद्वैततत्त्वाय' 'नमोऽर्वततत्त्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' (यतः अद्यश्वः (5) इदं चिझं अपि न दीयते येन 'अ' अक्षरस्य लोपः सन्धौ शातः स्यात् )। उच्चारणे भ्रमः अवश्यमेव उत्पन्नः भविष्यति, यतः सन्धौ इदं वाक्यं एक रूपं ग्रहीप्यति । अनेन सिध्यति यत् वाक्येपु सन्धिः घोरानर्थकरः यतः लेखकस्य अर्थः सुस्पष्टः न जायते,आपितु भ्रमः ·। उत्पद्यते । नहि, नहि अर्थस्य अनर्थः भवति, यथा अन्न अवलोक्य. ते। अतएव 'नमः अद्वततत्त्वाय' कथनीय आसीत्, येन भ्रमस्य आशङ्का अपि न भवेत् । एवमेव अन्यस्थलेषु अपि ग्राह्यम् । इदं अपि कथ्यते यत् पद्ये सन्धिः आवश्यकः । अस्मिन् सम्बन्धे अहूं सविस्तरं यथास्थान निवेदयिष्यामि । अद्य तु गये अपि सर्वन सन्धिः अवलोक्यते तदा का कथा पद्यस्य । इद प्रतीयते यत् अधिकांश-पण्डितानां मतानुसारं येन प्रकारेण सस्कृतं अत्यन्तं जटिलं स्यात्, येन अवाधरूपेण सस्कृतस्य पठनपाठनं, भापणं, उच्चारण अपि न भवेत्. तत्सर्वं करणीय व्याकरण-सम्मत असम्मतं वा । परं इदं द्वितकरं न अस्ति। दीर्घकालात् अह अस्मि पक' सार्वजनिक कार्यकर्ता। सस्कृतक्षेने प्रायः सर्व पण्डित- वाः मां जानन्ति तथा अहं तान् विदुपः जानामि। प्रायः एते- भ्यः चिद्वद्भयः अस्माक परव्ययहारः निरन्तर चलति, तथा सम्मिलने परस्पर सम्भापण अपि भवति । यदा यदा देशे सस्कृत-सम्मेलनानि भवन्ति, तदा तदा तेषां दर्शनानि तु अवश्य- मेव भवन्ति । असाक ऐतिहासिके आगरानगरे (प्रात्रीने शुनपुरे) द्वे अ० भारु संस्कृत महासम्मेलने अभूताम् भारतीय विद्याप्रचारसमितेः तत्त्वावधाने, यस्याः समिन्याः सौभाग्य- वशात् भई प्रधानमंत्री अस्मि । एतयो सम्मेलनयोः देशस्य प्रायः सवां महाविदुषां महान् सम्मद सजातः। प्रायः सर्वेषां विदुपां भापणानि सजातानि । तेषु विद्वत्सु प्राय. सर्वेषां प्रान्तानां विद्वांस आसन् विशेषतया उत्तरमारतस्य दक्षिणमारतस्य च । इद निवेदने चेखिद्यते में चेतः यत्ते प्रायः अवाधरूपेण सस्कृतभापण फत्तुं न शकुः, एक द्वय वा विद्वांसं विहाय । तेषां पाण्डिस्ये सन्देहस्थल न यासीत, न अस्ति, पर तेषु मापणेयु सन्धिकारणात् प्रयाहत्वं न आगच्छति साते - ·(४६) अवाधरूपेण संस्कृतभाषणं कर्तुं समर्थाः न भवन्ति स्म । सन्धियुते भाषणे एका अन्या अपि वाधा आपतति । पूर्वपदस्य रूपं परपदस्यरूपात निर्णीतं भवति यथा 'भारतीयो जनः 'भारतीयः पुरुषः' एवमेव अन्यस्थलेषु विचारणीयम् । प्रायः सर्वे विद्वांसः परस्परं सम्भापणे स्वीकुर्वन्ति स्म यत् वाक्येपु सन्धि-कारणात् अवाधत्वं प्रवाहत्वं न आयाति । कतिपयविद्वांसः यथा साध्यं सन्धि-राहित्येन भापणं कुर्वन्ति स्म परं अनभ्यास कारणात् तेषां भापणेषु अपि प्रवाहत्वं न आगच्छ- ति स्म । तेपां विदुपांमध्ये एकः पण्डित राजाचार्य-टी०ए०वी० दीक्षितमहोदय, अध्यक्ष, संस्कृत-महाविद्यालय, भारतीय विद्या- भवन, मुम्बईस्थः आसीत् यः संस्कृतं अवाधरूपेण अवश्य भापते स्म । परं स अस्ति महाविद्वान् व्याख्यान-वाचस्पतिः। परं यदि सहस्रपु महाविद्वत्सु पण्डितेपु एकः अपवादमात्रेण तिष्टेत् तदा तेन भवति किम् ? अपवादः तु नियमसिद्धं करोति। अहं अन्येषां विदुपां तिरस्कारं न करोमि । ते तु सर्वे अस्माकं पूज्याः सन्ति श्रद्धास्पदाः अपि । अहं तु एका सत्यां वार्ता कथयामि संस्कृतहिताय, देशहिताय च येन संस्कृतं भूयः अपि राष्ट्रभापा अन्ताराष्ट्रियभापा च भवेत् । अहं न जानामि यत् संस्कृत-विद्वांसः इदं तथ्यं जनतासमक्षे स्वीकरिष्यान्त न वा परं हृदये तु अवश्यमेव अस्माकं निवेदनं 'सत्यं' इति स्वीकरिष्यान्त। समयः आगतः अस्ति यदा संस्कृतहिताय 'सत्यं' निर्भीकतया फथ्येत । वाक्येपु सन्धियुतं संस्कृतस्य कठिनतायाः अहं एक अन्य उदाहरणं ददामि । अद्य प्रचलित-संस्कृतं कश्चित् अपि थवणमात्रेण शिक्षितुं न शक्नोति । संसारस्था अन्याः भापाः जनाः श्रवणमात्रेण शिक्षितुं, वक्तुं, अवबोधयितुं शक्नुवन्ति, परं ·(१७) संस्कृतं पठनेन विना न आगन्तुं शक्नोति । इदं सस्कृतस्य वर्णनातीताया कठिनतायाः एकंज्यलत् प्रमाणम् । इंशं सस्कृतं यत् अधः दीयते कः वराकः अवाधरूपेण पठितु, भापितुं, अवबोधयितुं शक्नोति- गीतात (शाङ्कर-भाष्यम् , अध्यायः २ श्लोकः १२) न त्वेवाई जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्याम सर्वे वयमतःपरम् ।। शाङ्करमाप्यम्-त्व व पदलक्ष्यार्थश्च जातु कदाचिन्नासीरि. तिन किन्त्यासीरेव अतीतानागतदेहोत्पत्त्यादिपुजायदादीप्वव स्वमस्येव । यथा जाग्रति तिष्ठत पच तव स्वप्नसम्बन्ध स्वमे तिष्ठत एवं सुपप्तिसम्बन्ध , सुपप्तौ तिष्ठत एव जाग्नत्सम्पन्धस्तथागत- देहे तिष्ठत एवेतदेहसम्बन्ध एतदेहे तिष्ठत पर भाविदेहसम्म- न्धोगीकर्तव्यस्त्वन्यथा सुखदुःखादिवैचित्र्यासम्भवात्कर्म वैचिध्यादेय तय मुखादिवैचित्र्य, ततस्ताग्यिधकर्मकर्तुस्तवा- स्स्येव देहान्तरेषु सद्भावस्त्यन्यथा कृतहानाऽकृताभ्यागमपसगात्। जन्मान्तरकृत कर्म भुञ्जते जन्तवोऽधुना' इति, 'यत्कर्म फुरुते तदभिसम्पद्यते' इत्यादि थुति-स्मृति-विरोधमसलाच पूर्य- कृतस्याधुना अधुनाकृतस्य फर्मण. फलं भाषिजन्मन्यनुभुज्येत । तथव धूयते 'प्राप्यान्त कर्मणस्तस्य यत्किह फरोत्ययम् । तस्माल्लोकात्सुनरेत्यस्मै लोकाय फर्मणे ॥' इति यतस्ततो मापदाद्यवस्थास्पिन गतदेहेषु माविदेहेपपि इदानीमिव तय निध्यपि कालेषु सद्भायोऽस्येवेत्यर्थः। एतेन त्वम्पदार्थस्यात्मनो देन्द्रियादिग्यो भिन्नत्यं नित्यत्व च सूचित भवति । इमे जनाधिपाय नासमिनि न, किन्तु य पदार्थत्वाविशेषात् मिपुकालेप्यासनेय । यथा अहं तधेरैतेऽपि नित्यसिद्धसत्यभावा- - , ·(४८) । इत्यर्थः । जनाधिपा इत्यविद्या वृत्तिभेदेन बहुवचनं न त्वात्मभेदन । तद्भेदे प्रमाणाभावात्। नन्वात्मभेदे प्रमाणाभाव इति यदुक्तं नदतिसाहसं, आत्मतत्त्वे विचार्यमाणे त्वात्मैकत्वं न घटते। प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् । तथाहि । यत्रयत्र अहंप्रत्यय- भेदस्तत्रतत्रात्मभेद इति प्रतिदेहमहंप्रत्ययभेदस्य प्रत्यक्षेणोपलभ्य- मानत्वादेकत्वे तु त्वमहमयमित्यादिव्यवहारलोपप्रसङ्गात् ततः आत्मभेदे प्रत्यक्षं प्रमाणम्,आत्मा प्रतिव्यक्तिभिन्नो भवति व्यक्तीनां भिन्नत्वाद्गवादिवत्, आत्मा भिन्न एव भवति प्रतिव्यत्यहंप्रत्यय- भेदात् व्यक्तिप्रत्ययभेदात् घटादिवदित्याद्यनुमानं च प्रमाणम् 'अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुराः' इति देवादिभेदप्र. तिपादक थुतिश्च प्रमाणम्। 'देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नरा' इत्यादि पुराणवचनं च प्रमाणम् । यद्यात्मैकत्वमेवाभ्युपगम्यते तर्हि तव सुखदुःखादिव्यवस्था च न सिद्धयेत् । एकस्मिन् दुःखिनि सुखिनि च सर्वेऽपि दुःखिनः सुखिनश्च स्युः। श्लोकस्य अर्थः तु सुस्पष्टः एव; परं शाङ्करभाष्यं कठितमं विद्यते । श्लोकस्य पदच्छेदः अत्र दीयते-- पदच्छेदः-न तु एव अहं जातुन आसं न त्वं न इमे जनाधिपाः न च एव न भविष्यामः सर्वे वयम् अतः परम् ।। लोकः सरलः । वस्तुतः तस्य व्याख्यायाः आवश्यकता न अस्ति, परं व्याख्या काठनतमा, या भ्रमं उत्पादयति । परं वाक्येपु सन्धिरहितं 'शादरभाप्यम्' सर्वे सरलतया अवयोधयितुं शक्नुवन्ति। सन्धिरहितं 'भाप्यम्' इदं रूपं भविष्यति- त्वं त्वं पदलक्ष्यार्थः च जातु कदाचित् न आसीः इति न किंतु आसीः एव । अतीतानागतदेहोत्पत्त्यादिपु जाग्रदादिप इव त्वं ·(४९) असि एव । यथा जाग्रति तिष्ठतः एव तव स्वप्नसम्बन्धः स्वप्ने तिष्ठतः एव सुपुतिसम्बन्धः सुषप्तौ तिष्ठत एवे जानत्सम्बन्धः तथागतदेहे तिष्ठतः एव एतद्दहसम्बन्धः एतद्दहे तिष्ठतः एव भावि. देहसम्बन्धः अङ्गीकर्तव्यःतु अन्यथा सुखदुःखादि वैचित्र्यासंभवात कर्मवैचिच्यात् एव तच सुखादिवचित्र्यं ततः ताविधकर्म- कर्तुः तव अस्ति एव देहान्तरेपु सद्भावः तु अन्यथा कृतहाना कृताभ्यागमप्रसङ्गात् । 'जन्मान्तरकृत कर्म भुसते जन्तवः अधुना' इति यत्कर्म कुरुते तत् अभिसंपद्यते' इत्यादि श्रुतिस्मृतिविरोध. प्रसङ्गात् च पूर्वकृतस्य अधुना अधुनाकृतस्य कर्मणः फलं भाविजन्मनि अनुभुज्येत । तथा पर ध्यते 'प्राप्य अन्त कर्मणः तस्य यत् किञ्च इह करोति अयम्। तस्मात् लोकात् पुनरेति अस्सै लोकाय कर्मणे ।" इति यतः ततः जाग्रदाद्यवस्थासु इय गतदेहेषु भाविदेहेषु अपि इदानी इय तव त्रिपु आप कालेषु सद्भावः अस्ति एव इति अर्थः । एतेन त्वं पदार्थस्य आत्मनः देहेन्द्रियादिभ्यः भिन्नत्व नित्यत्वं च सूचितं भवति। इमे जनाधिः पाः च न आसन् इति न किन्तु त्वं पदार्थत्याविशेषात् त्रिपु का- लेपु आसन् एव । यथा अहं तथा एय एते अपि नित्यसिद्धसत्सु. अभायाः इति अर्थः । जनाधिपाः इति अविद्यावृत्तिभेदेन बहुवचन न तु आत्मभेदेन । तद्भेदे प्रमाणाभावात्। ननु आत्मभेदे प्रमाणा भाय इति यत् उक्तं तत् अतिसादस आत्मतत्रे विवार्यमाणे तु आत्मैकत्वं न घटते । प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाद ।। तथाहि यत्र यत्र आईप्रत्ययभेदः तत्र तत्र आत्मभेद इति प्रति- देहं अप्रत्ययभेदस्य प्रत्यक्षेण उपलभ्यमानत्वात् एकत्ये तु त्व अहं त्यादि व्यवहारलोपप्रसद्गार ततः आत्ममेदे प्रत्यक्षं प्रमाणम्। आत्मभेदामाघे व्ययहारः न सिद्धयति इति, घ्यबदारसिद्धः अम्बया अनुपपत्या अर्थापत्ति च प्रमाणम् । आत्मा प्रतिव्यक्ति ।

·(५०) भिन्नः भवति व्यक्तीनां भिन्नत्वाद्वादिवत्, आत्मा भिन्नः एव भवति प्रतिव्यक्ताहंप्रत्ययभेदात् घटादिवत् इत्यादि अनुमानं च प्रमाणम् । 'अदितिः देवाः गन्धर्वाः मनुष्याः पितरः असुराः' इति देवादिभेदप्रतिपादकश्रुतिः च प्रमाणम् । 'देवदानवगन्धर्वाः यक्षराक्षसकिन्नराः' इत्यादि पुराणवचनं च प्रमाणम् । यदि आत्मैकत्वं एव अभ्युपगम्यते तर्हि तव सुखदुःखादि व्यवस्था च न सिद्धयेत् । एकस्मिन् दुःखिनि सुखिनि च सर्वे अपि दुःखिनः सुखिनः च स्युः।" (५) एका अन्या अपि आपत्तिः विद्यते सन्धौ। स्वरसन्धौ इमानि रूपाणि पूर्वपरखरवर्णानां भवन्ति- स्वरवर्णाः सन्धौ रूपम् अ+अ अ+आ आ+अ आ+आ इ+ आ आ आ ॥ 15 - cho chy two ano ई इत्यादीनि एवमेव अन्यस्वरविषयेषु अपि विविधानि रूपाणि जायन्ते। यथा- अ+5 अ+ई आ+इ आ+ई = в в вы ए इत्यादीनि ·(५१) अनेन पालकाः किं वुधाः अपि कदापि कदापि भ्रमे पतन्ति यत् पूर्वस्वरः कः परस्वर: कापदानांवास्तविक रूपं अपि शातं न भवति । ते वराकाः पदानां स्वरूपनिर्णये व्यर्थ समयं यापयन्ति । तथापि कदापि कदापि स्वरूपनिर्णयान भवति । द्वितीयं हूस्व- दीर्घ-स्वरसन्धी एक रूपं जायते यथा हस्व-हस्वस्वरसभ्यो तथा दोघ-दीर्घखरसन्ध्योः । कदापि कदापि एतानि पदानि अपि भवन्ति यानि स्व-स्वर-युतानि दीर्घ-स्वरयुतानि वा स्युः सन्धौ अथवा सन्धि-नियमकारणात् एकपदस्य द्वे रूपे भवितुं अहंतः येन अर्थे भेदः उत्पद्यते अर्थात् एकस्यां दशायां अन्यः यर्थः तथा अन्यस्यां दशायां अन्यः अर्थः भवति। श्रीमद्भगवद्गी- ताया एकः सुप्रसिद्धः श्लोकः विद्यते। सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ! अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः (अध्यायः १८, श्लोकः ६६) अस्य जगद्विख्यात-लोकस्य अर्थ. बहुप्रकारेण क्रियते । अस्माकं निवेदनस्य अयं आशयः यत् वहव विद्वांसः 'सर्व +धर्मान्' इति पदं मत्वा अर्थान् कुर्वन्ति। अस्माकं मते अपि इद पदं एव विद्यते, परं कतिपय विद्वांस 'सर्व+अधान्' इति पद गृहीत्वा भर्थ कुर्वन्ति । स्थपक्षे एते विद्वांसः इदं सूत्रं पठन्ति । शकण्यादिपु पररूपं वाच्यम् । तशटेः॥ (लघुसिद्धान्त-कौमुदी पृष्ठ: १४) परं यदि 'सर्व धर्मान्' पद मन्येत तदा भिषः अर्थः भविष्यति । यदि 'सर्व + अधर्मान' पदं मन्येत तथा सर्वथा भिन्नः विपरीतः या अर्थः भविष्यति । विद्वांसः मम निवेदनस्य तात्पर्य 7 ·(५२) - सरलतया शास्यन्ति, अतएव विस्तृत-व्याख्यायाः आवश्यकता न प्रतीयते । इयं आपत्ति. तु पदे आपतति, परं वाक्ये विविध- पदानां सन्धौ अपि ईदृशी आपत्तिः आपतति येन पदानां स्वरूप- निर्णयः कदापि कदापि असम्भवः सञ्जायते । अहं अन एक साधारणं उदाहरणं ददामि- तथा+एव तथैव अत्र + एव अत्रैव 'तथा' अव्ययपदे दीर्घ 'आ' विद्यते,तथा 'अत्र' अव्ययपदे ह्रस्व 'अ' विद्यते परं द्वयोः पदयोः सन्धौ ‘तथैव' 'अत्रैव' समान रूपं भविष्यति । दीर्घपदेपु वाक्ये ईदृशी आपत्तिः आपतति यथा- "श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात्स्वधर्मत्वानुपपत्तेर्विहितत्यागाविहित- करणदापौ" अन विविधपदानां एकस्मिन् वाक्ये संहिता क्रियते । प्रथमं तु पदच्छेदः नितान्तः आवश्यकः। पदच्छेदे साधारणतया त्रुटिः भवितुं अर्हति । यदि भवति तथा अर्थस्य अनर्थः सरलतया सञ्जायते । पूर्वोदाहरणे इमानि पदानि विद्यन्ते । 'श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात् स्वधर्मात्वानुपपत्तेः + विहितत्यागा- विहितकरणदोपो' इति इमानि पदानि, दीर्घसमासाः सन्ति येषां अर्थकरणे बाधा उत्पद्यते, तदा का कथा सन्धिकृतपदानाम्। समासे सन्धिः भवतु परं वाक्ये पदानां सन्धिः सर्वथा अनर्थकरः, येन भापायां वर्णनातीतं फाठिन्यं आगच्छति । उत्तमं स्यात् यत् समासविपये अपि अनेन प्रकारेण लेसनं प्रचलितं स्यात्, यत् वहनां विदुपां मतं विद्यते । यथा- - ·- " .. श्रुति-स्मृति-अविहितत्वात्, स्वधर्मत्व-अनुपपत्ते , विहितत्याग- अविहितकरणदोपौ । इद मतं आस्ति देशस्य महा विदुपः पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य तथा अन्येषां आप। अनेन प्रकारेण लेखन सौविध्याय प्रायः । सस्कृतम् ' पत्रे तथा अन्येपु अवलोक्यते । पूर्वश्लोकस्य शाङ्करभाष्ये इद वाक्य विद्यते। स्वकर्मणा तमभ्यच्योत सरणानामकीयादिलक्षणस्य कर्मण श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात्स्वधर्मत्वानुपपत्तोपहितस्यागावि. हितकरणदोपौ च प्रसज्येयाताम्.. अस्य वाक्यस्य अर्थ. सरलतया घिदुषां कृते अपि स्पष्टः न भवति । (२) वेदे घेदे अपि सन्धिकारणात् वर्णनातीत काठिन्य आगच्छति ।गध पद्य या अर्थात् लेखनं कथन च वाक्यरूपेण भवितु अर्हति अर्थ- प्रदर्शनाय। अतएव गये पद्ये अर्थात् लेखनकथनयोः उभयरूपयो' वाक्यानि आवश्यकानि । अनेन सिद्धयति यत् सन्धिविचार करणे गधे पद्ये च कश्चित् अपि भेद भवितुं न अहति। इदं कथ्यते यत्पद्ये सन्धि नित्य ,पर व्याकरणानुसार इद अपि सत्यं न अस्ति ।साम्प्रतं तु एतादृशी परिपाटी प्रचलिता दरीदृश्यते यद्गद्य पद्यं वा सर्वन नियमरूपेण सन्धि क्रियते अवलोक्यते च ।भापा असाक ते विद्यते न तु वयं भापाया कृते। भाषा मिथ विचारविनिमाय व्यवहारफरणाय विद्यते । अह भूय भूय निवेदयामि यत् भापा सुमेधाय भवति न तु दुर्योधाय । दुर्योधाय भवेत् चत् तदा मौन चरम। भाषा काटिन्यात् सर्व व्यवहारसाधन शनसाधन च अवरुद्ध तिरेत् । शने शनैः सर्वे मनुष्या पशुतुल्या स्यु । अनेन मार्गेण जीवनस्य मुग्योद्देश्य लोकमानसमहा ईश्वरप्राशि च दुर्ल- भा स्यात् । अह मन्ये चेदशान ईश्वरप्रदसं, पर भापाकाठिन्य ·(५४) मनुष्यैः आनीतम् ।अस्माकं धर्मानुसारम् । “वेदः अखिलः धर्ममूलम्...... " (मनु० अध्याय २,श्लो०६) व्याख्या-वेदः ऋग्यजुःलामाथर्वलक्षणः धर्मे स्वतः प्रमाणम्, अन्यानि सर्वाणि शास्त्राणि परतः प्रमाणानि । 'श्रुतिप्रमाणतः विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै" (मनु० अध्याय २, श्लोक ८) विश्वस्य सर्वेषां मानवानां विदुपां कृते विशेपतया वेदधर्मा. वलम्विनां सत्यसनातनधर्मावलम्विनां कृते वेदज्ञानं नितान्तं आवश्यकम् । परं अद्य कावराकः भारतनिवासी त्रयस्त्रिंश कोटि कथितदेवेषु भगवतः वेदान् पठति मनुष्यकृतभाषाकाठिन्यात् । लौकिक-संस्कृतं न पठ्यते भारतीयैः तदा का कथा वैदिक- भाषायाः पठनपाठनस्य, वेदज्ञान-संचयस्य वा। स्वरूपतःवैदिक भापा सरलतरा, विश्वस्य सर्वासां भाषाणां जननी आदिभापा- कारणात् । इयं देववाणी प्रत्येक सर्गादौ देवानां द्वारा ईश्वर-ज्ञान- प्रसाराय लोकहिताय च प्रकटीक्रियते । यथा मनुष्याणां शारीरिकसुख-सौविध्याय निखिल-प्राणिमात्र- हिताय च जलवायु-पृथ्वी-सूर्यचन्द्रादयः रचिताः, एवमेव मनु- प्याणां आत्मिकोन्नत्य वेदरूपं ज्ञान-विज्ञानं प्रदत्तम् । एतस्य सर्वस्य ज्ञान-विज्ञानस्य एकमात्रसाधनं वाहनं वाभापा, अतएव वेदवाणी, देववाणी वा प्रकटीकृता । इदं वैदिकसंस्कृतं देवानां आप भापा विद्यते, अतएव 'देववाणी' इति कथ्यते । यथा जल-वायु-पृथ्वी सूर्यादिभ्यः शक्तिं गृहीत्वा विविधानि आश्चर्यजनकानि (रेल- तार रेडियो इत्यादीनि ) वस्तूनि मनुष्यैः निर्मितानि, एवमेव मनुष्यैः वैदिकभाषातः विविध भाषाः निर्मिताः याः अद्य लोके अव- . , ..

·लोक्यन्ते । पर आदिनोतः तु वैदिक भाषा एव । तस्याः घोरतम पतनं अवलोक्य दोदूयते अस्माक चेतः। यथा निखिल ब्रह्माण्डस्य मूलस्रोत , अस्माकं निखिल-सुख- साधनस्य आदिस्रोतः, परमात्मा अद्य ससारात् वहिष्क्रियते, एव- मेव तस्य परमात्मन सम्पूर्ण नित्यज्ञानं वेदरूप तथा चैदिकी भाषा, विश्वस्य सर्वानांभापाणाजननी, बाहिफियते तिरस्क्रियते च ।कि कथ्यत यदि भारतीयाः, आर्यो, कार्थतश्रेष्ठजना, अस्या देवि. सम्पत्ते रिक्तहराः, सरक्षकाः स्वकर्तव्य न अनुभवन्ति तदा का आशा अन्य जनेभ्य । अनेन कय वेदज्ञान लोके प्रसरेत्, तदा कथं वास्तविककल्याण सजायत । यदि अद्य निखिल विश्व नरकतुल्य युध्यादिव्याधिपीडित यवलोक्यते, तदा किं आश्चर्यम् । येपां भारतीयानां इय प्रतिज्ञा आसीत् । य. अनधीत्य द्विज वेद अन्यत्र कुरुते थमम् । स जीवन् एव शूद्रत्वं आशु गन्छति सान्वय ॥" (मनु० अ. २, श्लो० १६८ पदच्छेदपूर्वक ) ये घेद-ज्ञान-विज्ञान सम्प्राप्य जगद्गुरुपदी धारयन्ति स्म । येषां इय प्रसिद्धि. आसीत् । एतद्देशप्रसूतस्य सफाशात् अग्रजन्मन्न । स्व स्य चरित्र शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवा ॥ (मनु० अ. २ श्लो २० पदच्छेदपूर्वकः) ते अद्य सर्वथा वेदशानविहीना सज्ञाता । यदि त्रयस्त्रिंश- फोटिकथितदवेषु अध द्वित्रिवेदशा. स्युः अपि तदा तेन किं भवति । प्रायः ते वेदशा. कथ्यन्ते ये स्वरसहित वेदपटनं जानन्ति । दार्थः अर्थात् वेदशानं तु तेषां कृते आप दुर्लभम् ।

·अज्ञेभ्यः ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यः धारिणः वराः । धारिभ्यः ज्ञानिनः श्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यः व्यवसायिनः ।। (मनु० अ. १२, श्लो. २०३ पदच्छेदपूर्वकः) व्याख्या--अर्थः सुस्पष्टः।ये जनाः वेदान् पठितुं अपि न शक्नु- वन्ति तेभ्यः ते जनाः श्रेष्ठाः ये तान् पठितुं शक्नुवन्ति । ग्रन्धिभ्यः धारिणः श्रेष्ठाः अर्थात् ते यैः वेदाः कण्ठस्थीकृताः। धारिभ्यः शानिनः श्रेष्ठाः अर्थात् ते जनाः ये वेदानां अर्थान् जानन्ति । एतेभ्यः जानिभ्यः व्यवसायिनः श्रेष्ठाः अर्थात् ते जनाः ये वेदान् आच- रन्ति, तेषां आशां पालयन्ति । व्यवमायिनः वस्तुतः अनुष्ठातार: ऋपय योगिनः वा भवन्ति येषां वेद-ज्ञानं विज्ञानसहितं विद्यते। व्यवसायिनां अर्थात् येषां जनानां वुद्धिः ईश्वरे अवस्थिता भवति । एतेषां श्रेष्ठत्वप्रदर्शनाय गीतायां कथ्यते- व्यवसायात्मिका वुद्धिः एका इह कुरुनन्दन । बहुशाखाः हि अनन्ताः च बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ॥ (गीता अ० २, श्लो० ४१ पदच्छेदपूर्वकः ) अद्य भारते व 'व्यवसायिनः 'न प्राप्यन्ते । ज्ञानिनः (वेदक्षाः) द्वित्रिजनाः स्युः, धारिणः पञ्चदशजनाः स्युः, ग्रन्थिनः ये वेदान् स्वरसहितान् पठितुं शक्नुवन्ति ते विंशतिपञ्चविंशतिसंख्याका वा जनाः स्युः अज्ञाःतु प्रायःसर्व भारतीयाः विद्यन्ते, यैः कदाचित् दर्शनं अपि न कृतं सम्पूर्ण-वेदानाम् । अस्मिन् विपये किं कारणम् ? भापाकाठिन्यं अस्माकं उत्तरम् । कथम् ? अवलोक्यताम्। स पर्यगाच्छुफमकायमवणमस्ताविर शुद्धमपापविद्धम् । फविर्मनीपी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यंदधाच्छा- श्वतीभ्यः समाभ्यः॥ (वा० य०४०८) ·(५७) पदच्छेदः- स परि अगात् शुभम् अकायम् ममणम् अस्ना- घिरम् शुद्धम अपापविद्धम्, कवि मनीपी परिभ् स्वयम्भूः याथा तथ्यत अर्थान् वि अधात् शाश्वतीभ्य समाभ्यः॥ शनो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पतिये। शं योरभि स्रवन्तु न ॥ (वा० य० ३६।१२) पदच्छेद -शमन देवी अभिष्टये आप. भवन्तु पीतये, श यो अभि स्रयन्तुन.॥ सन्धिकारणात् घेदमन्त्राणां पठनं अपि अत्यन्तं कठिनं जातम्, तदा का कथा तेषा अर्थज्ञानस्य । वस्तुत. सन्धिकारणात् मन्नाणां शुद्धोच्चारण अपि भवितुम अर्हति, न तेषां अर्थज्ञान सम्यक् जायते। भतएर वेदमन्त्राणां शक्ति दूरीगता । अद्य जन. कथ्यते यत् वेद मन्त्रेषु शक्ति न विद्यते । पर तेपा अज्ञानं अस्मिन् विषये प्रधान- कारणम् । प्रथम तु जना वेदान् न पठन्ति, पठन्ति एव तदा अशु द्ध पठनं कुर्वन्ति, अर्थात् सन्धिकारणात (वाक्येषु ) पृथक् पृथक पदानां शुद्ध पठन भवितुं न अर्हति । यदि कदाचित् पठन्ति एव, तदा अर्थान् न अववोधयन्ति । पठनानन्तर घेदमन्त्राणां पदच्छेद' कार्य अनन्तर अर्थज्ञानं सम्भवति । यदि पदच्छेदे काचित् त्रुटि कृता स्यात् तदा अर्थज्ञानं कदापि भवितु न अहति। यदि अर्थज्ञान न स्यात् तदा कयं आत्मिकशक्ति जनेय आगच्छेत् या' मन्त्रशक्ति । इति कथ्यते। अर्थज्ञानेन ईश्वरप्राप्ति अपि भवति । पातञ्जलयोगदर्शने विद्यते । ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥२३॥ समाधिपाद (श्रेष्ठतम भक्तिमार्ग प्रदर्शित) क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्ट पुरुषविशेष ईश्वरः ॥२४॥ तस्य वाचक प्रणवः ॥२६॥ तज्जपस्तदर्थभावन च ॥ २८॥ ततः प्रत्यक् चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥२९ ।। " ·(५८) . अतएव 'अर्थभावनम्' अर्थात् 'अर्थज्ञानम्' आवश्यकम्। अर्थ- ज्ञानेन ईश्वरप्राप्तिः अपि सम्भवतिन अन्यप्रकारेण । यःसन्धिःगद्य- पद्यमयः वाक्येपु क्रियते स अनर्थकरः तस्य का लाभः । 'प्रणवः' ओ३म् ' वा वेदेषु ईश्वरस्य 'निजनाम' यद्यपि सामान्यतः ईश्वरस्य अनेकानि नामानि विद्यन्ते । यदा केवलं 'ओ३म् ' नाम- जप अर्थसहितः कल्याणकरः तदाका कथा अर्थसहित-सर्ववेद- शानस्य । अनेन तु सदैव-मुक्तः कश्चित् अपि पुरुषः भविष्यति यः वेदार्थान् जानाति । अतएव वेदज्ञानं लोक-परलोकहिताय निता- न्तं आवश्यकम् । लोके वेदे येन सन्धिना वाक्येपु काठिन्यं आनीयते तस्य वाक्ये बहिष्कारः कार्यः । येन वेद-ज्ञान, ईश्वरप्राप्तिः अर्थात् मनुष्यजीवनोद्देश्यपूर्तिः न सम्भवेत् तस्य का लाभः । अस्माकं निश्चितं मतम् । प्रथमं अस्माकं अपि मतं आसीत् यत् ‘सन्धि वाक्येषु वैक- ल्पिकः इच्छाधीनःवा' परं गद्य-पद्य-वाक्येषु तस्य अनर्थकारिता अवलोक्य, इदं सवं गम्भीरतया भूयः विचार्य, संस्कृतव्याकरणं पुनः पुनः अवलोक्य अस्माकं निश्चितं मतं सजातं यत् 'असं- हिता वाक्ये ' एव कल्याणकरी। वाक्येपु सन्धि. इच्छाधीनः मन्येत चेत् तदा इच्छाधीनत्वात् अपि तस्य प्रयोगः न करणीयः । वाक्येषु सन्धि व्याकरणासम्मतः धोरानर्थकरः, अत- एव तस्य आत्यन्तिका बहिष्कारः कार्यः । विदुपां कर्तव्यम् । इदं सर्व विद्वद्भिः पूर्णतया विचारणीयम् । भारतस्य सर्वः विद्भिः एका समायोजनीया, यस्यां विदेशीयाः संस्कृतविद्वांसः ·(५९) अपि पाहताः स्युः । न्यूनातिन्यून भारतस्य सर्वे विद्वांसः एकत्री. भूय अस्मिन् विषये गम्भीरतमं विचारं फुयुः । कदाचित् भार: तीयावेद्या-प्रचार समितिः, आगरानगरम्, इदं आयोजन कर्तु उधता स्यात् । यदि विद्वांसः इच्छन्तु तदा 'संस्कृतम् ' आदि- पत्रेपु स्वमत प्रकाशयन्तु, तथा अस्माकं सविधे लिखन्तु । अन्तिम-निवेदनम् । याद भारतस्य विद्वांसः संस्कृतोत्थानं कामयन्ते इच्छन्ति या यत् संस्कृतम् ' भूयः अपि भारतस्य राष्ट्रभाषा, राजभाषा, जन- भाषा, अन्ताराष्ट्रिय भाषा च भवेत् पूर्ववत् , तदा पूर्वोक्तायां सभायां एफत्रीभूय इमं निश्चयं गम्भीरविचारानन्तरं कुर्वन्तु, येन 'सन्धिः वाक्ये नियमतः वारितः स्यात् ( मधपद्यात्मके उभय. रूपवाक्ये )। तदा इतः परं कल्याणकरं किम् ? यादि 'सन्धिः वाक्ये वैकल्पिकः' इति मन्येत, तदा न्यूनातिन्यून ५ वर्षपर्य- न्तं तस्य प्रयोगः वाक्यपु नियमतः वारितः स्यात् , येन देशे मही. यान संस्कृतप्रचारः स्यात्, येन संस्कृतभाषा सर्वेषु प्रान्तेपु समान- रूपेण जनतायाः व्यवहारमापा भवेत् (प्रान्तीयभापया सहन वा) तदा २५ वर्षानन्तरं चिचारणीयं यत् 'धाक्येषु सन्धिः प्रयोगः कियते न वापरं याद विद्वांसा इदं अपि कर्तु उद्यता न स्युः, तदा न्यूनातिन्यून इदं निश्चितं कृत स्यात् यत् 'वाक्येषु सरल. सन्धयः कार्याः कठिनसन्धयः यहिष्कार्यो । यदि तेषां मते 'याक्येपु सन्धिः वैकल्पिकः' तदा अस्यां दशायां अयं निश्चयः अपि आवश्यकः भविष्यति यत् 'वाक्ये सरलसन्धिः, कठिन. सन्धिः' क.अस्मिन् विषये विद्वद्धिा निश्चयः अवश्यमेव करणीयः। अस्मिन् सम्बन्धे अपि स्वमतं दीयते अस्मामिः। सर्वप्रथम तु अयं निश्चयः काय्यः, यत्केवलं द्वयोः पदयो सन्धिः .

·भवेत् वाक्ये । अधिकपदानां सन्धिः वाक्ये नियमतः वारितः
स्यात् । द्वितीयः निश्चयः अयं स्यात् यत् केवलं चतुःसरलसधन्यः
प्रचालिताः स्युः यथा,
(१) गत+अस्मि = गतोऽस्मि = गतोस्मि
गतः+आसम् = गतआसम्गतासम्
(२) अत्र+अपि= अत्रापि
अत्र+आगमनम् अत्रागमनम्
(३)अत्र+एव अत्रैव
तथा + एव तथैव
(४)तेअपि तेऽपि तेपि
इदं सर्व व्याख्यासहितं देयं येन भ्रमः न उत्पद्येत ।
कठिनसन्धयः वारिताः स्युः यथा,
(१) पूजाहाँ अरिसूदन पूजाविरिसूदन
(गीता अ०२,श्लो०४)
(२) कास्मन्+चित्+देशे = कस्मिंश्चिद्देशे इत्यादयः ।
तृतीयः निश्चयः अय स्यात् यत् पद्ये अपि सन्धिः अकार्यः यथा
गये। भाषाविचारानुसारं एवमेव व्याकरणानुसारं गये पद्ये
अन्तरं न अस्ति । वाक्यानि सर्वत्र तिष्ठन्ति । अनेन संस्कृतभापायां
सारल्यं आगमिष्यति, तथा संस्कृतं भूयः अपि देशस्य राष्ट्रभाषा
भावप्यति पञ्च च । अहं विचारयामि यत् घोपणानन्तरं एव
प्रायः सर्वे भारतीयाः नूनं संस्कृतराष्ट्रभापात्व-पक्षपातिनः
भविष्यन्ति इति ।
प्राचीन साहित्यम् ।
कतिपय जनाः विद्वांसः वा इमां आपत्ति उपस्थापयिष्यन्ति

·(६१) यत् सन्धिविषये उपर्युक्त-नियमाः स्वीकृताः स्युः, तदा प्राचीन साहित्यस्य कि भविष्यति ? परं एतादृशी शङ्का व्यर्था । भविप्य- काले यदा यदामाचीनसाहित्यस्य प्रकाशनं भवेत् तदा तदा पस्तकेषु केवलं सरलसन्धय. देयाः । लेसकस्य भाषा तिष्ठतु परं तेपु पुस्तके कठिनसन्धयः न तिष्ठन्तु । आस्मिन् हानिः न अस्ति। अनेन अस्माक साहित्यं सुरक्षित स्थास्यति । द्वितीयं काठिन्य- कारणात् यत् तस्य साहित्यस्य पठनपाठन न भवति तत एव भविष्यति अर्थात् पूर्वसपिमहीणां ज्ञानधारा सदैव पवित्र- पाविनी गडावत् लोके वहिष्यति। संसारस्य अन्यदेशेषु इदं कार्य कृतं अस्ति । स्वतन्त्रता-प्राप्त्यनन्तरं अपि देशे आंग्लभाषायाः पठनपाठन भवति । सर्वे आंग्लभाषाविद जानन्ति यत् शेक्त- पियरादि-लिखितकाव्य-पुस्तकेपु आवश्यक-सशोधनानि सञ्जा. तानि कृतानि वा । पर अनेन शेक्सपियरस्य गोरवे महत्त्वे वा न्यूनता न आगता । कदापि कदापि एकलेखकस्य पुस्तकस्य भिन्नाः, इस्तलिपयः प्राप्यते। तासां संशोधन समये समये क्रियते । अतएव अस्माक प्राचीनसाहित्यस्य देशहिताय आवश्यक-संशोधन हानिकर न अस्ति, नलेखकस्य गौरवे न्यूनतां आपायदति । द्वितीय वाक्येषु सन्धिकरणं अकरण वा वास्तविकरूपेण संशोधन (भाषा संशोधन ) न अस्ति । अतएव इदं कार्यं तु सरलतया तथा आपत्तिराहित्येन भवितुं अहंति । अह कादम्बरीग्रन्थस्य उदाहरणं गृहमि । यदि सरल सन्धिकारणात् ( कठिनसन्धि धारणात् ) ग्रन्थे सारल्यं आगच्छत् तदा का हानि । अद्य विद्यार्थिनां विदुपां कृते या कादम्परीपठन दुष्करम् । पुस्तकेषु चाफ्य-पदानि पृथक् पृथक् देयानि येन आशय शीघ्रतया सुस्पष्ट स्यात् तथा अवाधरूपेण पठनपाठनं ·। - . , (६२) उच्चारणं वा भवेत् । व्यवहारभाषा लघुपदयुक्ता भवितुं अहात। ये संस्कृतं देशस्य व्यवहारभाषां कामयन्ते, ये इच्छन्ति यत् तत् राष्ट्रभाषा राजभाषा च भवेत् पूर्ववत्, ते अस्माकं निवेदनस्य महत्त्वं अनुभविष्यन्ति न अन्ये । विचार-गाम्भीर्य भवतु परं भापा सरला भवितव्या । अयं गुणः प्राचीनसाहित्ये 'वाक्येय सन्धिवारणात् ' आगन्तुं शक्नोति । वस्तुतः वाक्यपदेषु सन्धिः नियमाविरुद्धः व्याकरणासम्मतश्च । पदानि तु पृथक् पृथक् वाक्ये भवितव्यानि, येन तेषां रूपं, लेखनं उच्चारणं स्पटं स्यात् । वाक्यं विविध-पदयुक्तं भवति संज्ञा- विशेषण-क्रिया-सर्वनामेत्यादि-- रूपम् । न्यूनातिन्यूनं एकस्मिन् वाक्ये कर्ता आवश्यकः, तथा क्रिया । एतानि सर्वाणि पदानि भवन्ति अर्थात् व्याकरणानुसारं तेपां सर्वेषां पृथक् पृथक् रूपाणि भवन्ति । अतएव वाक्येपु विविधपदानां पृथक् पृथक् लेखनं आवश्यकम् । अनेन वर्णनातीतं सारल्यं आगमिप्यति, तथा संस्कृतस्य महीयान् प्रचारः भविष्यति, न केवलं भारते अपि तु सर्वस्मिन् लोके पूर्ववत् । वैदिक भापा वस्तुतः सरला विद्यते, या सर्वासां भापाणां जननी । इदं कथितं अस्माभिः यत् वेदभाषा देवानां आप भाषा विद्यते, येन सा 'देववाणी' इति कथ्यते। लोके मनुष्याणां अपि भाषा विद्यते लौकिक-संस्कृतस्पेण । यथा वेदभापातः लोकिक- संस्थतं निम्तृतम्, पवमेव लौकिक-संस्ततः भारते सर्वाः प्रान्तीय-भाषाः निम्मृताः, न्यूनातिन्यूनं सर्वाग्नु प्रान्तीय भाषासु संस्कृतस्य प्रभावः आपतितः । 'संस्कृतम्' परस्य सुयोग्य संपादकाः संस्थतप्राणाः पं. कालीप्रसादशास्त्रि महोदयाः १९४५ यत्मरम्य १६ मंग्या पराप्दभापानं मंस्टततस्य पर इष्टम् शीर्षक लंग लिसन्ति- . " ·यदि घेदाहानां अपि वेदत्वं उरीकृत्य अध्ययन निषिद्ध मतं स्यात्, तदा संसारस्य सर्वा. भापाः तत्कृते भनध्यय- नीयाः सेत्स्यन्ति, यतः ता. सर्वाः घेदभापातः एव उत्पन्नाः । अधुना अपि ताःअनेकान् शब्दान् स्वरूपे विभ्रति भावतः, अर्थतः, अनुवादतः च सर्वाः एव वेदानुयायिन्यः। तासु अपि विशेषण संस्कृतभाषा यतः तस्यो वेदस्य परम्परा-सम्पन्धस्य विद्यमान- त्वात्।" अतएव सुस्पष्टतया सिद्धयति यत् संसारस्य सर्वाः भापार वेदभाषातः निस्सृताः। परं केचित् विद्वांसः भारते अद्य मन्यन्ते, यत् भगवन्तः वेदाः कैश्चित् पुरुषवर्गःन पठनीयाः, एवमेव संस्कृत- भाषा अपि एकदेशीया एकजातीया चा। पते जनाः वस्तुत. सस्कृतभाषायाःवैरिणः । एतादृशै पुरुषैः प्राप्तेतिहासस्य मध्यकाले। संस्कृतं अत्यन्त कठिनीकृतं, येन कथित-शूद्रादयः,अन्य द्विजातय वा संस्कृतं न पठेयु । एतादृशैः महानुभावैः एका नवीना अदृष्ट- यूवा असम्मतव्याकरणा लेखनपरिपाटी प्रचालिता अर्थात् चाक्य पद -सन्धियुक्ता, येन सस्कृतपठनपाटनं दुर्लभं सजातम् । भगवन्तः वेदाः दर्शनशास्त्रादीनिसर्वत्रसंहितायां निबद्धानि, येन तेषां ज्ञानं दुर्लभं अभयत् । एतादृशैः मनुष्यैः ईश्वरप्रतिपादितज्ञानमार्गः अवरुद्धः, येन संसारे अज्ञानं प्रसृतम्, अनन्तरं अनेके कुमार्गाः प्रचलिता । मनुप्या वस्तुतः राक्षसाः सजाताः। दुर्भाग्यं हि एतत्सर्वम् । सकीर्णहृदय-संकीर्णविचारयुते. पुरुपे मानवानां मानयधर्मस्य का दशा कृतातत्सवं अनेन सिद्धयति? अद्य अपि एते महानुभावाः प्रचुरमानाया प्राप्यन्ते, यः संस्कृतप्रचारमार्गः अवरोध्यते। ईदृशाः पुरुयाः भाषायां आवश्यक संशोधन अपि न कामयन्ते, ·(६४) यतः हि संस्कृतं सरलं भवेत् चेत्, तदा तस्य प्रचारः भविष्यति एव, सर्वे जनाः संस्कृतं पठिष्यन्ति एव । एतादृशैः पुरुषैः ईश्वरः अपि बन्दीकृतः अद्य अवलोक्यते । परं महर्पिपतञ्जलयः योग- दर्शनशास्त्र कथयन्ति ईश्वरविपये- " स हि पूर्वेपामपिगुरुः कालेनानवच्छेदात् " (२६ समाधि- पादः) एतादृशः विशेपपुरुपः सर्वज्ञः सर्वव्यापकः अजरः अमर सदैवमुक्तः ईश्वरः मूर्खपुरुषाणां वन्धने कथं आगन्तुं शक्नोति । भगवान् वेदः उपदिशति यत् "एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरयः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ (वा० य० ३१॥३) यस्य ईश्वरस्य विपये श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता कृष्णेन अर्जुनम्प्रति कथ्यते- " ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारुढानि मायया ॥ (गीता अ. १८, श्लो. २१) एतादृशः सर्वशः सर्वव्यापकः ईश्वरः, यः सर्वभूतानां हृदयेपु निष्टति, यस्य चतुर्थाशे निखिलं ब्रह्माण्डं, सर्वा रचना सर्च लोकाः स्थिताः सन्ति, यस्य धूचालनमात्रेण सृष्टेः उत्पत्तिः, विनासः, च भवति, कथं वन्धने आगन्तुं शक्नोति । ईश्वरस्य सर्वाणि वस्तुनि सूर्य-चन्द्र-पृथ्वी-जलादीनि सर्वभूतानां कृते विद्यते । एवमेव तस्य सम्पूर्ण नित्यशानं घेदरूपं तथा वेदवाणी यस्यां तहमानं दीयते सर्वेषां जनानां कृते विद्यते । नेपां नाशः न भवितुं माइति।

·अतएव 'असंहिता-वाक्ये अस्माकं मूलमन्त्रः तिष्ठेत्। असिन् एव मनुष्याणां कल्याणं निहितं विद्यते। वस्तुतः ईश्वराशा इयं युगधर्मः अयम् । इयं: ईश्वरेच्छा; ईश्वराशा स्वतएव पूर्णा भविष्यति । अनेन संस्कृतेतिहासे नवीनयुगारम्भः अपि भवति। अतः सर्वे संस्कृत-विद्वांसः ईश्वराज्ञां शिरसा,संप्रधार्य सर्वतो- भावेन संस्कृतोन्नत्य यतमानाः स्युः। वेदभापायां प्राचीनसंस्कृत सादित्ये एवमेव आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये "असंहिता-घाफ्ये " मूलमन्त्रः तिष्ठेत्, येन असाफ ऋषिमुनिप्रदत्तं ज्ञानं घेदज्ञानं च भूयः संसारे प्रसरेत् । सर्वे विद्वांसः इदं सर्वे विचारयेयुः तथा यत् उचितं स्यात् तदेव निर्भीकतया संस्कृतहिताय फुर्युः ॥

·अध्याय ३ चत्वारः लकाराः संस्कृत-व्याकरणानुसारं १० लकाराः सन्ति कालज्ञानाय । अद्यतन-अनद्यतन भेदं अवलम्ब्य इमे लकाराः विद्यन्ते । अती- तायाः रात्रेः अन्त्यस्य अर्द्धन, भाविन्याः रात्रेः पूर्वस्य च अर्द्धन सहितः कालः अद्यतनः । एतस्मात् भिन्नः अनद्यतनः। इमं भेद अवलम्ब्य संसारस्य कस्यां अपिभापायांकालविभागः न विद्यते। इदं सर्वथा अनावश्यकं आपि अस्ति । प्रायः विश्वस्य सर्वासु भाषासु भूत, भविष्यत्, वर्तमान कालज्ञानाय सामान्यतः क्रियाः प्रयुञ्जते वाक्येषु । प्रायः द्विवचनं अपि न विद्यते क्रियासु जर्मन- भापादिकं विहाय । दश लकारेषु लट् लकारः वर्तमानकालज्ञानाय प्रयुज्यते। लिट्, लङ, लुङ् लकाराः भूतकाले प्रयुञ्जते । लुट्, लुट् लकारौ भाव- प्यत्काले प्रयुल्जाते। लेट् लकार: वेदे प्रयुक्ते । लोट्, लिङ् (विधिः) लिङ (आशिपि) प्रायः विध्यादिपु प्रयुञ्जते । लङ् लकारस्य हेतुहेतुमद्भावे प्रयोगः भवति। एतेपां सर्वेपालकाराणां सामान्य- शानं अनेन भवितुं अहंति- (१) लट्- 'वर्तमाने लट् (४०७) व्याख्या-वर्तमानक्रिया-वृत्तेः धातोः लट् स्यात् । (२) लिद '-- 'परोक्षे लिट्' (४२४) व्याख्या-भूत-अनद्यतन-परोक्ष-अर्थवृत्तेः धातोः लिट् स्यात् । (३) लुर'- 'अनद्यतने लुट्' (४३५ ) व्याख्या-भविष्यति अनद्यतने अर्थे धातोः लुट् स्यात् । , ·(६७) ~ (४) लट्'- 'लट् शेपे च' (४४१) व्याख्या-भविष्यदर्थात् धातोः तृट् स्यात् क्रियार्थायां क्रियायां सत्यां असत्यां च। (५)'लोट्'- 'लोट् च' (४४२) ध्याख्या-विधि, निमन्त्रण, आमन्त्रण, अधीष्ट, संप्रश्न, प्रार्थनादिपु अर्थेषु धातोः लोट् स्यात् । (६) लङ्- 'अनयतने लङ्' (४५७) व्याख्या-अनद्यतनभूतार्थ-वृत्तेः धातोः लड स्याए। (७) 'लिड्'- 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीसंप्रश्न- प्रार्थनेपु लिङ्' (४६०) व्याख्या-एपु अर्थेषु धातोः लिङ् स्यात् । (८)'लुङ- 'लुड' (४६९) व्याख्या-भूतार्थ-वृत्तेः धातोः लुङ् स्यात् । (९) 'लंड:--'लिनिमित्तेल क्रियातिपत्तौ (९७७) व्याख्या-हेतुहेतुमद्भावादि-लिङ्-निमित्तं तत्र भविष्यति अर्थ धातोः लड् स्यात् क्रियायाः अनिप्पत्तौ गम्यमानायाम् । (१०) 'लेट्'- 'लिडर्थे लेट् ' (३४२४) सिद्धान्तकौमुदी (वद) व्याख्या-विध्यादौ हेतुहेतुमदावादो च धातोःलेट् स्यात् छन्दसि। काल-विचार। कालः अनवरतं वहति । तस्मिन् किञ्चित् व्यवधानं न अस्ति, येन इदं कथयेत् यत् अयं भूतकाला, अयं भविष्यत्काल । काल- स्वरूप. अनादिः । परं व्यवहारसौविध्याय कालविभागः क्रियते विद्वद्भि अर्थात् व्यावहारिकदृष्टया तस्य विभागः क्रियते । स्वरू- पतः कालधिभागः असम्भवः, परं आत्मने सौषिध्याय व्यावहा.

·(६८) . रिकदृष्टया च तस्य विभागःभवति । अनेन सिद्धयति यत् तत् एव करणीयं यत् अस्माकं सौविध्याय भवेत् । वयं केवलं कल्पनां कुर्म यत् तत्काल. वर्तमानः यस्मिन् “वर्तमानत्वं प्रारब्धापरि- समाप्तक्रियाश्रयत्वं कालगतं वोध्यं (स्यात् ) " भूतकालः स यस्मिन् भूतत्व च वर्तमानध्वंसप्रतियोगिसमयवृत्तित्वं (शेयं स्यात्)" एवमेव भविष्यत्कालः स यस्मिन् भविष्यत्वं वर्तमान- प्रागभाव प्रतियोगिसमयवृत्तित्वं (शेयं स्यात्)" । अस्मिन् विचार अपि व्यवधानं न विद्यते। अतएव वर्तमान, भूत, भविष्यत्कालेषु अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्व्य भेद-कारणं योग्यं न अस्ति । अनेन सिद्धयति यत् एकःलकारः वर्तमाने, एकः लकारः भूतकाले. एकः लकारः भविष्यत्काले प्रयुक्तः स्यात् । परं संस्कृतव्याकरणे त्रिलकाराः भूतकाले प्रयुज्यन्ते यथा लिट्, लड्, लुड् । लेट वेद प्रयुक्तः भवति विध्यादिपु । लोट् तथा लिड् हौ लकारो विध्यादिपु प्रयुज्यते। लिड् आशिपि अपि प्रयुक्तः भवति यस्य रूपाणि पृथक् चलन्ति । लुट् लट् भावप्यत्काले तथा लड् हेतुहेतुमद्भावे प्रयुक्तः भवति। अनया व्याख्यया सिद्धं भविष्यति यत् भूतकाले त्रिलकाराणां आवश्यकता न अस्ति । एवमेव भविष्यत्काले त्रिलकाराणां आव- श्यकता न विद्यते । केवलं एकैकः लकारः भूत-भविष्यत्काले च पर्याप्तः यथा लद, लड् अथवा लुइ । विध्यादिपु अर्थात् लोट्, लिट् लकारयोः स्थाने लिट् तिष्ठेत् । आशिषि लिट् लकारस्य आवश्यकता न अस्ति । हेतुहेतुमद्भाचे लिङ् (विधिः) लकारः प्रयुक्तः अवलोक्यते यथा महाभारते । अतएव भविष्यदर्थे हेतुहेतुमद्भाचे लट् लकारस्य आवश्यकता न विद्यते। लेट लकारः वेदे तिष्ठतु। बय तु अत्र लोकिक-संस्कृतं विचारयामः,येन तत् राएभापात्वं राजभापात्वं च प्राप्नुयात् । अतएव लौकिक- संस्कृते केवलं चलकाराः पर्याप्ताः यथा- - ·(१) वर्तमाने लद् (२) सूतकाले लड् लुङ् वा (३) भविष्यकाले लद (४) विध्यादिपु हेतुहेतुमद्भावे च लिङ् अस्माकं मतेन सह देशस्य बहवः विद्वांसः सहमर्ताः सन्ति। ते आप अनुभवन्ति यत् यथा संस्कृतं वाक्य-पदेषु सन्धिकार- णात् अत्यन्तं कठिनं सजातम् , तथा एव दशलंकार-कारणार' अपि संस्कृते वर्णनाततिं काठिन्यं संभातम् । एते लकाराः कस्यां अपि भाणयां न विद्यन्ते पूर्व निवेदितं अस्माभिः । प्रायः विद्वान् अपि एकस्य धातोः सर्याणि रूपाणि स्मर्तुं न शक्नोति तदा का कथा बालकानां प्रारम्भकशिक्षार्थिनाम्। अनेन संस्कृ- तस्य प्रचारः शनैः शनैः देशे न्यूनातिन्यूनः अभवत् । एक दिन आगन्तुं शक्नोति यदा लोपः स्यात् । अतएव विद्वद्भिः अयं प्रश्न: गम्भीरतया विचारणीयः । सर्वे जानन्ति एव यत् व्यवहारकाले मद्यतन-अनद्यतनमेदं अवलम्ब्य लकाराणां प्रयोगः न क्रियते विद्वद्भिः अपि । वस्तुतः इदं सर्व अनावश्यकं अव्यावहारिक अस्ति, तथा लोके न सम्भवति । केवलं पाण्डित्य-प्रदर्शनात् तु लोके फायं न चलिप्यति न चलति एव । सर्वपु लकारेषु एवमेव णिच्-सनन्त-यह-निष्ठादि-क्रिया- विभागेषु अन 'डुम् ' (करण) धातोः सर्वाणि रूपाणि दीयन्ते, येन संस्कृत-काठिन्यस्य सम्यग्रूपेण योधः स्यात् । इम्' धातुः उभयपदी विद्यते अर्थात् परस्मैपदी मात्मनेपदी च, मतपय उभयपदि-रूपाणि अस्य धातोः भविष्यन्ति | तानि सर्वाणि प्रायः २५६० रूपाणि भाविप्यन्ति । स धातवः १२४४ सन्ति । यदि अर्द्धघातयः परस्मैपदी आत्मनेपदी च मन्येरन् तथा

·(७०)
..
अर्द्ध-धातवः उभयपदी मन्येरन् तदाएतेषां सर्वेषां धातूनां रूपाणि
प्रायः३६ लक्षकानि भविष्यन्ति । एकस्य धातोः अपि यदा सर्वाणि
प्रायः २५१२ रूपाणि कश्चित् पुरुषः स्मर्तु कण्ठस्थी-कर्तुं वा न
शक्नोति तदा कथं स वराकः ३६ लक्षकानि रूपाणि हृदयाङ्गी-
कर्तुं शक्ष्यति । कस्यचित् सामान्य पुरुषस्य एतावती स्मरणशक्तिः
भवितुं न अर्हति । इदं सर्व अत्र स्पष्टी--क्रियते । सस्कृतस्य
काठिन्या विद्यार्थिनः स्कूल-कालिजेपुविद्यालय-महाविद्यालयेषु
संस्कृतं पाठ्यविषयेषु न गृहन्ति । अत्र 'डुकृञ् ' धातोः रूपाणि
दीयन्ते-
'डुकृञ्' धातोः रूपाणि।
(संस्कृतस्य काठिन्यस्य भीपणं रूपम् )
कर्तृवाच्ये-
परस्मैपदे (लट) आत्मनेपदे
करात, फुरुतः, कुर्वन्ति। कुरुते, फुर्वाते, फुर्वते ।
फरोपि, कुरुथः, कुरुय। फुरुषे, फुर्वाथे, कुरुध्धे ।
करोमि, फुर्वः, कुर्मः। कुर्वे, फुरुवहे. फरमहे।
(लि)
चकार, चातु, चक्रुः।
चो, चकाते, चक्रिरे।
चकर्थ, चनयुः, चक्र ।
चरूपे, चकाथे, चकवे ।
चकार, चराचा चक्रम । चक्रे, चरावहे चश्मदे ।
चकर,
(लुद)
फर्ता, फरौि, फारः। फर्ता, फारी, फारः।
कतामि, कर्तास्था, कत्तांस्य। फासे, कर्तामाये, काप्चे।
कत्तास्मि, कत्तांसः, कतारमः। कचाहे, कास्यह, फास।
,

·, परस्मैपदे (लुद्) आत्मनेपदे फरिप्यति, करिष्यतः करिष्यन्ति । करिष्यते,करिष्यते, करिष्यन्ते। करिष्यसि,करिष्यथ , करिष्यथ। करिष्यसे,करिष्येथे, करिष्यध्वे । करिष्यामि, करिष्याव.,करिप्यामः । फरिप्ये करिप्यावहे, करिप्या- महे। (लो) करोतु-कुरुतात् कुरुताम् फुर्वन्तु। कुरुताम् कुर्वाताम्, कुर्वताम् । कुरु-कुरुतात्, कुरतम् , कुरत। कुरुप्य, कुर्वाथाम् कुरुध्धम् । करवाणि, करयाव, करवाम। करवे, करवायहे, करवामहे । (लड.) अकरोद, अकुरुताम्, अकुर्वन् । अकुरुत, अकुर्वाताम्, अकुर्वत। अकरो, अकुरुतम्, अकुस्त। अकुरुथा ,अकुर्वाथाम् अकुरुध्वम् । अकरवम्, अकुर्य, अकुर्म। अकुर्वि, अकुरुवाह, अकुरुमाह। (लिड्) फुर्यात्, कुर्याताम् कुर्यु । फुर्वीत, कुर्वीयाताम्, कुर्वीरन् । कुर्या, कुर्यातम्, कुर्यात। कुथा., कुर्यायाथाम,फुाध्यम । कुयाम, फुर्याय, कुर्याम। फुर्वीय, कुरूवहि, कुमिहि । (आशीलिंड्) क्रियात्, क्रियास्ताम् मियासु.। कृपीट, कृपीयास्ताम्, रुपरिन् क्रिया, नियास्तम् नियास्त। कृपाष्ठा , कृपीयास्याम् कृपाद्यम् क्रियासम् मियास्व नियारम। कृपीय, कृषीवहि, कृषीमहि अकार्षीत्, अफार्शम् अकाए । अस्त, अरुपाताम्, अकृरत । अफापों, अफाटम्, अकार्ट। अकृथा ,अकृपाथाम,मरदवम् । अकार्पम्, अकार्ष, अफार्म। अपि, अकृप्यहि, अकृप्महि ।

·(७२) . परस्मैपदे (लुङ्) आत्मनेपदे अकरिष्यत् , अकरिष्यताम्, अकरिष्यन् अकरिष्यत, अकरिष्ये- ताम, अकरिष्यन्त। अकरिप्यः, अकारप्यतम्, अकरिष्यत, अकारप्यथाः, अकरिष्ये- थाम्, अकरिप्यध्वम् अकरिष्यम् ,अकरिष्याव, अकरिष्याम। अकरिये,अकारष्यावाह, अकरिष्यामाह। कर्मवाच्ये- (लट) क्रियते, क्रियेते, क्रियन्ते । आत्मनेपदे समानरूपाणि क्रियसे, कियेथे, क्रियध्चे। भवन्ति। किये, क्रियावहे, क्रियामहे । (लिट् ) चक्र, चक्राते, चक्राते, चक्रिरे। चकृपे, चक्राथे, चकृट्वे । चके, चकृवहे, चकमहे । (लुट्) कारितारो, कारितारः फर्ता, कर्तारः कारितासे, कारितासाथे, कारिताचे कर्तासे, कर्तासाथे, कर्ताध्व कारिताहे, कारितास्वहे, कारितास्महे फर्ताहे, कर्तास्वहे, कर्तास्महे सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति। कारिता, कारी,

·(लुद)
कारिष्यते कारिप्यते कारिष्यन्ते-
करिप्यते, करिष्यते, करिष्यन्ते
कारियथे कारिप्येथे कारियध्वे-
फरिप्यथे, करिष्येथे, करिष्यध्वे
कारिप्ये कारिप्यावहे कारिष्यामहे
करिष्ये, करिष्यावहे, करिष्यामहे
सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति ।
(लोद)
क्रियताम्, क्रियताम्, क्रियन्ताम्
क्रियस्थ, क्रियेथाम, क्रियध्वम्
क्रिये, क्रियावहे, क्रियामहै
(लङ्)
आक्रयत, अक्रियेताम्, अक्रियन्त
अक्रियथाः, अक्रियथाम्, अक्रियध्वस्
अक्रिये, अक्रियावहि, अक्रियामहि
सूचना- आत्मनेपदे समानरूपाण भवन्ति ।
(लिड्)
क्रियेत, क्रियेयाताम्, क्रियेरन्
कियेथाः, मियेयाथाम्.
क्रियध्वम्
क्रियेय,
कियवहि,
क्रियमाहि
सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति ।
(आशीर्लिंड)
कारिपीट, कारिपायास्ताम्, कारिपीरन्
कारिपीष्ठाः, कारिपायास्याम, कारिपोयम्, कारिपीध्यम
कारिपीय,
फारिपावहि, कारिपीमहि

·(७४) कृषीष्ट, कृषीयास्ताम्, कृपरिन् कृपीष्ठाः, कृपीयास्थाम् , कृपीढ्वम् कृषीय, कृपीवहि, कृषीमहि सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । (लुङ्) अकारि, अकारिपाताम्, अकारिपत अकारिथाः, अकारिपाथाम, अकारिदवम्, अकारिध्वम् अकारिपि, अकारिवाह, अकारिमहि अकारि अकृपाताम्, अकृषत अकृथाः, अकृपाथाम् , अकृट्वम् अकृषि, अकृप्वाह, अकृष्माह सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । अकारिप्यत, अकारिप्यताम्, अकारिप्यन्त अकारिप्यथाः, अकारिप्येथाम्, अकारिप्यध्वम् अकारिये, अकारिण्यावहि, अकारिप्यामाह अकरिप्यत, अकरिष्येताम्, अकरिप्यन्त अकरिष्यथाः, अकरिप्येथाम्, अकरिप्यध्वम् अकरिष्ये, अकरिष्यावहि, अकरियामाहि सूचना:-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । प्रेरणार्थे-णिच् प्रत्यये--परस्मैपदे कारयति, कारयता, कारयन्ति कारयसि, कारययः, कारयथ कारयामि, कारयावा, कारयामः ·1 'आत्मनेपदे कारयत, कारयेते, कारयन्ते कारयसे कारयेथे, कारयध्वे कारये, कारयावहे, कारयामहे (लिद ) परस्मैपदे कारयाञ्चकार, कारयाचक्रतुः, कारयाञ्चकुः कारयाञ्चकर्थ, कारयाञ्चक्रथुः, कारयाञ्चक करयाञ्चकार कारयाञ्चकृव, कारयाञ्चकृम कारयाचकर, परसवर्ण-विकल्प कारयांचकार, कारयांचऋतु, कारयांचा कारयांचकर्थ, कारांचक्रथुः, कारांचक कारयांचकार- कारयांचव, कारयांचम कारयांचकर, कारयाम्यभूध, कारयाम्बभूवतुः, कारयाम्बभूवुः कारयाम्बभूविय, कारयाम्बभूवथुः, कारयाम्बभूय कारयाम्यभूव, फारयाम्बभूविव, कारयाम्यभूविम परसवर्ण-विकल्प कारयांवभूव कारयांवभूवतुः, कारयांयभूविय, कारयांवभूवयुः, कारयांवभूव कारयांयच, फारयांयभूविय, कात्यायमूविम कारयामास. कारयामासतुः कारयामासुः कारयामासिथ, फारयामासः, कारयामास फारयामास, कारयामासिच, फारयामासिम कारयायभूवुः ·(७६) कारयाञ्चक्रे, कारयाञ्चंकृष,. कारयाञ्चके, , कारयांचके, कारयांचकृपे, कारयांचवे. कारयाम्वभूव, कारयाम्वभूविथ, कारयाम्बभूव, कारयांवभूव, कारयांवभूविथ, कारयांवभूव, कारयामास, कारयामासिथ, कारयामास, आत्मनेपदे कारयाञ्चक्राते, कारयाञ्चक्रिरे कारयाञ्चकाथे, कारयाञ्चकृट्वे कारयाञ्चकृवहे, कारयाञ्चकृमहे परसवर्ण-विकल्प कारयांचकाते, कारयांचक्रिरे कारयांचकाथे, कारयांचकृट्वे कारयांचवहे, कारयांचकृमहे कारयाम्बभूवतुः कारयांम्वभूवुः कारयाम्बभूवथु, कारयाम्बभूव कारयाम्बभूविव कारयाम्वभूचिम परसवर्ण-विकल्प कारयांवभूवतुः, कारयांवभूवुः कारयांवभूवथुः, कारयांवभूव कारयांवभूविव, कारयांवभूविम कारयामासतुः, कारयामासुः कारयामासथुः, कारयामास कोरयामासिव, कारयांमासिम (लुट् ) परस्मैपदे कारयितारी, कारयितारः कारयितास्थः, कारयितास्थ कारंथितास्वः, कारयितास्मः आत्मनेपदें कारयितारो, कारथितारः कारयितासाथै, कारयिताध्व कारयितास्वहे, कारयितास्मह कारयिता, कारयितासि, कारयितासिं, कारयिता. कारयितासे, कारयिता, ·(७७) (लु) कारयिष्यति, कारयिष्यतः कारयिष्यन्ति कारयिष्यसि, कारयिष्यथा, कारयिष्यथ कारयिष्यामि, कारयिष्यावः, कारयिष्यामः आत्मनेपदे कारयिष्यते, कारयिष्येते, कारयिष्यन्ते कारयिप्यसे, कारयिष्येथे, कारयिष्यध्ये कारयिष्ये, कारयिष्याचहे, कारयिष्यामहे (लोट ) परस्मैपदे कारयतु,-कारयतात् कारयताम्, कारयन्तु कारय-कारयतात् कारयतम्, कारयत 'कारयाम, कारयाव, कारयाम आत्मनेपदे कारयताम्, कारयेताम, कारयन्ताम् कारयख, कारयेथाम, कारयच्चम् कारयावह, कारयामहे (लड् ) परस्मैपदे अकारयत्, अकारयताम्, अकारयन् अकारय, अकारयतम, अकारयत अकारयम, अकारयाच, अकारयाम आत्मनेपदे अकारयत अकारयेताम्, अकारयन्त अकारयथा, अकारयेथाम्, अकारयध्वम् अकारये, अकारयावाद, अकारयामाह कारये, ॥

·(७८) कारये, . (लिङ्) परस्मैपदे कारयेत, कारयेताम्, कारयेयुः कारयेतम्, कारयेत कारयेयम्, कारयेव, कारयेम आत्मनेपदे कारयेत, कारयेयाताम्, कारयेरन् कारयेयाः, कारयेयाथाम्, कारयध्वम् कारयेय, कारयवहि, कारयेमाह (आशार्लिङ्) परस्मैपदे कार्यात्, कार्यास्ताम्, कार्यासुः कार्याः, कार्यास्तम्, कार्यास्त कार्यासम, कार्याख, कार्यास्म आत्मनेपदे कारयिपष्टि, कारयिपयिास्ताम्, कारयिपीरन् कारयिपीठाः, कारयिषीयास्थाम, फारयिपीदवम्- कारयिपीध्वम् कारयिपीयि, कारयिपीप्वहि, कारयिपीमहि ( लुङ्) परस्मैपदे अचीकर, यचीकरताम्, अचीकरन् अचीकर, अचीकरतम. यचीकरत अचीकरम्, अचीकराव, अचीकराम आत्मनेपदे अचीकरन, अचाकरेताम्, अचीयरात अचीकरथाः, थचीकरयाम्, मचीकरध्वग अचीकर, अचीकरावादि, अचीफरामादि

·(७९)
कायते,
(लड्) परस्मैपदे
अकारयिष्यत्, अकारयिप्यताम्, अकारयिष्यन्
अकारयिष्य अकारयिष्यतम, अकारयिष्यत
अकारयिष्यम्, अकारयिष्याय, अकारयिष्याम
आत्मनेपदे
अकारयिष्यत, अकारयिष्येताम्, अकारयिष्यन्त
अकारयिष्यथा, अकारयिव्येथाम्,
अकारयिष्यध्वम्
अकारायिप्ये, अकारयिष्यावदि, अकारयिष्यामहि
णिजन्तस्य 'कृ' धातोः कर्मवाच्ये रूपाणि ।
(लट)
कार्येते, कार्यन्ते
कार्यसे, कार्यथे, कार्यध्वे
कार्यावहे, कार्यामहे
(लिट् )
कारयाञ्चके, कारयाञ्चकाते, कारयाञ्चकिरे
कारयाञ्चकणे, कारयाचकाथे, कारयाचवे
कारयाञ्चके कारयाञ्चकृयहे, कारयाश्चकृमहे
एवमेव परसवर्ण चिकल्पपक्षे अनुस्वारस्य विशिष्ट रूपाण।
कारयाम्वभू. कारयाम्बभूवाते, कारयाम्मभूविरे
कारयाम्बभूविपे, कारयाम्मभूवाथे, कारयाम्वभविध्ये
कारयाम्बभूपे, कारयाम्वभूविघहे, कारयाम्यभूविमहे
एवमेव परसवर्ण विकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
कारयामासे, कारयामासाते, कारयामासिरे।
कारयामासिपे, कारयामासाथे, कारयामासिध्ये।
कारयामासे, कारयामासिव, कारयामासिमहे।
कार्य,

·(८०) - (लुट्) कारिता कारितारो, कारितारः कारितासे, करितासाथे, कारिताध्वे। कारिताहे, कारितास्वहे, कारितास्महे। कारयिता, कारयितारो, कारयितारः। कारयितासे, कारयितासाथे, कारयिताध्चे। कारयिताहे, कारयितास्वहे, कारयितास्महे। (लट् ) कारिष्यते, कारिष्यते, कारिप्यन्ते । कारिप्यथे, कारिप्येथे, कारियध्वे कारिप्ये, कारिष्यावहे. कारिष्यामहे। कारयिष्यते, कारयिष्येते, कारयिष्यन्ते। कारयिष्यसे, कारयिष्येथे, कारयिष्यध्चे। कारयिष्ये, कारयिष्यावह, कारयिष्यामहे। (लोट) कार्यताम्, कार्यताम्, कार्यन्ताम् । कार्यस्व, कार्येथाम्, कार्यध्वम् । कार्यावहै, कार्यामहै। (लक) अकार्यत, अकार्येताम्, अकार्यन्त। अकार्यथाः, अकार्येथाम्, मकार्यध्वम् । अकार्य, अकार्यावहि, अकार्यामहि । (लि) कार्यत, कार्ययाताम्, कार्यरन् । कार्येथाः, कार्येयाथाम्, कार्यध्वम् । कार्येवहि; कार्येमाहि। कार्य, कायेंय.

·. (माशीलिंड) कारिपीट कारिपीयास्ताम्, कारिपीरन् कारिपष्ठिाः, कारिपायास्थाम्, कारपीयम् कारिपीभ्यम् । कारिपीय, कारिवाहि. कारिपीमहि। कारयिषीट, कारयिपीयास्ताम्, कारयिपोरन् । कारयिपीठा फारयिषीयास्थाम्, कारयिषीदरम् कारयिषीध्वम् । कारयिपीय, कारगिपीवहि, कारयिपीमहि। (लुड्) अकारि, अकारियानाम्, अकारिपत। अकारिथाः, अकारिपाथाम्, अकारिट्यम्-अकारिश्वम् अकारिप, अकारिप्पहि, अकारिमहि। अकारि, अकारयिपानाम्, अकारयिपत। अकारयिथाः, अकारयिषाथाम्, अकारयिढवम्- अकारयिध्वम् अकारयिपि, अकारयिष्यहि, अकारयिमहि। (लड्) अकारयिष्यत, अकारयिप्येताम्, अकारयिष्यन्त । अकारायष्यथा., अकारयिष्यथाम्, अकारयिष्यध्वम् । अकारयिष्ये, अकारयिष्यावहि, अकारयिष्यामाह। अकारियत, अफारिष्यताम्, अकारिप्यन्त। अकारिप्यथा, अकारिष्यथाम्, अकारियध्वम् । अकारिये, अकारिष्यावहि, अकारिप्यामहि। ६ -

·(८२)
'कृ'धातोः सन् प्रत्ययकृते रूपाणि ।
(लट्)
चिकीर्पति, चिकीर्षतः, चिकीर्षन्ति।
चिकीर्यसि, चिकीर्पथः, चिकीर्पथ ।
चिकीमि, चिकीर्षावः, चिकीयामः।
(लिंट)
चिचिकीर्य, चिचिकीर्पतुः, चिचिकीपुः।
चिचिकीर्षिथ, चिचिकीर्षथुः, चिचिकी।
चिचिकीप,
चिचिकीर्पिव, चिचिकीर्पिमा
(लुट्)
चिकीर्पिता, चिकीर्पितारी, चिकीर्पितारः।
चिकीर्पितासि, चिकीर्पितास्था, चिकीर्पितास्थ ।
चिकीर्पितास्मि, तिकीर्पिताखः चिकीर्पितास्सः।
(लट्)
चिकीर्पियति, चिकीर्पियतः, चिकीर्पिप्यन्ति।
चिकीर्पियसि, चिकीर्पिष्यथः, चिकीर्पिप्यथ।
चिकीर्पियामि, चिकीर्पिप्यावः, चिकीर्पिष्यामः।
(लोट् )
चिकीपंतु- चिकीतात्, चिकीर्पताम्, चिकीर्पन्तु ।
चिकी चिकपितात, चिकीपतम्, चिकीपंत ।
चिकीर्पाणि, चिकीय, चिकीर्षाम।
(लड्)
अचिकीत्, अचिकीताम्, अचिकीपंन् ।
अचिकीर्पः, अचिकीपंतम्,
अचिकीर्पत।
अचिकीपंम्,
अचिकोपाम।
अधिकीय,

·(८३)
अचिकीर्षी,
(लिह)
चिकोत्, चिकीताम्, चिकीर्षेयुः।
चिकी, चिकीर्पतम्, चिकीत।
चिकीयम्, चिकीय, चिकीम।
(आशीलिह)
चिकीर्ध्यात्, चिफीप्यास्ताम्, चिकीयासुः।
चिकीयां चिकीप्यास्तम्, चिकीप्यास्त।
चिकीयांसम्, चिकीखि, चिकीयास
(लुड्)
अचिकीर्षांत, अचिकीर्पिटाम्, अचिकीर्षिषु ।
अचिकीर्पिष्टम्, अचिकीर्पिष्ट ।
अचिकीर्पिपम्, अचिकीर्पिष्व,
अचिकीर्पिष्म ।
(लड्)
अचिकीर्पियत्, अचिकीर्पिप्यताम्, अचिकीर्पियन् ।
अधिकीर्पिष्यः, अचिकीर्पियतम्, अचिकीर्पियत।
अचिकीर्पिष्यम्, अचिकीर्षिघ्याव, अचिकीर्पियाम।
कर्मवाच्य
(लट्)
चिकीयंते, चिकीप्यते, चिकीयन्ते।
चिकीप्यसे, चिकीयथे, चिकीयध्चे।
चिकीये, चिकीयांवहे, चिकीर्ध्यामहे ।
(लिट)
चिकीर्णश्चक्र, चिकीपांशकाते, चिकाञ्चकिरे ।
चिकीर्षाचकृपे, चिकीर्षाञ्चकाथे, चिकीर्षाञ्चकट्वे ।
चिकीञ्चके चिकीर्षाञ्चरुवहे, चिकीपांश्चक्रमहे ।

·.
एवमेव परसवर्णविकल्पे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
चिकीर्षाम्बभूवे, चिकीर्षाम्बभूवाते, चिकीर्षाम्बभूविरे ।
चिकीर्षाम्बभूविषे, चिकीषांम्वभूविवाथे, चिकीर्षाम्बभूविवे ।
चिकीर्षाम्बभूवे, चिकीर्षाम्बभूविवहे, चिकीर्षाम्वभूविमहे।
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वार विशिष्टस्य रूपाणि ।
चिकीर्षामासे, चिकीर्षामासाते, चिकीर्षामासिरे
चिकीर्पामासिषे, चिकीर्षामासाथे, चिकोर्षामासिवे
चिकीर्षामासे, चिकोर्षामासिवहे, चिकीर्षामासिमहे
(लुट्)
चिकीर्पिता,
चिकीर्पितारो, चिकीर्षितारः
चिकीर्पितासे, चिकीर्षितासाथे, चिकीर्षिताध्वे
चिकीर्पिताहे, चिकीर्पितास्वहे, चिकीर्षितास्महे
(लट्)
चिकीर्पिप्यते, चिकीर्पियते, चिकीर्पियन्ते
चिकोर्पिष्यसे, चिकीर्पिष्यथे. चिकीर्पियध्ये
चिकीर्पिये, चिकीर्पिप्यावहे, चिकीर्पिष्यामहे
(लोट)
चिकीर्घ्यताम्, चिकोर्येताम्,
चिकीर्पिय॑न्ताम्
चिकीप्यस्व, चिकोय॑थाम्, चिकीर्यध्वम्
चिकोये, चिकीर्ष्यावहै, चिकाामहै
(लड्)
अचिकीर्यत. अचिकीर्यताम्
अत्रिकीर्ण्यन्त
अविकीर्घ्यथा,
अविकीर्यधाम्। अचिकीर्यध्वम्
अचिकीर्ये, भचिकीर्ष्यावाह, अचिकीयामहि

·चिकीयत, चिकीयॆथा, धिकीयेय, विकीर्षिपोष्ट, चिकीर्पिपीष्ठा, चिकीर्षिय, (लिड्) चिकीयॆयाताम्, चिकीप्यरन विकीयेयाथाम, चिकीय ध्वम् चिकीष्यवाहि चिकीयॆमहि (आशीलिइ) चिकीर्षिषीयास्ताम् , चिकीर्पिपीरन् चिकीर्पिपीयास्थाम, चिकीर्षिवाढवर चिकीर्पिपीयहि, चिकीर्षिषीमहि (लुइ) अचिकीर्षिपाताम्, अचिकीर्षित अचिकीर्षिपाथाम्, अचिकीर्पिवम् अचिकीर्षियहि अचिकीर्षिष्महि अचिकीर्षि, अचिकीर्पिष्ठा, अचिकीर्षिषि, मचिकीर्षियत, अचिकीर्पियेताम् , अचिकीर्षिप्यन्त अविकीर्षियथा, अविकीर्षियेथाम्, अचिकीर्षिष्यध्वम् अचिकीर्षिये, अचिकीर्पियावहि, अचिकीर्षिष्यामाह पुनः पुनः अतिशयाथै यङ् प्रत्यये रूपाणि। आत्मनेपदे (लट्) चेकीयते, चेक्रीयेते, चक्रीयन्ते चक्रीयसे, चक्रीयेथे, चेक्रीयध्वे चेक्रीये, चक्रीयायहे, चेक्रीयामहे (लिट्) चेक्रीयाञ्चके, चक्रीयाञ्चकाते, चेक्रीयाञ्चक्रिरे चेक्रीयाञ्चक, चक्रीयाञ्चकाथे, चेक्रीयाञ्चकृट्वे चेक्रायाञ्चके, चेक्रीयाञ्चकृयहे, चेक्रीयाश्चकमहे ·(८६) एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि । चेक्रीयाम्बभूव, चेक्रीयाम्बभूवतुः, चेक्रीयाम्बभूवुः चेक्रीयाम्बभूविथ, चेक्रीयाम्बभूवथुः, चेक्रीयाम्बभूव चेक्रीयाम्बभूव, चक्रीयाम्बभूविव, चेक्रीयाम्बभूविम एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि । चेक्रीयामास, चेक्रीयामासतुः, चेक्रीयामासुः चेक्रीयामासिथ, चेक्रीयामासथुः, चेक्रीयामास चेक्रीयामास, चक्रीयामासिव, चेक्रीयामासिम चेक्रीयिता चेक्रीयितासे, चेक्रीयिताहे, चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिज्यसे, चेकीयिष्ये, चेक्रीयितारी, चेक्रीयतारः चेक्रीयितासाथे, चेक्रीयिताध्ये चेक्रीयितास्वहे, चेक्रीयितास्महे (ल) चेकीयिष्यते, चेक्रीयिज्यन्ते चेकीयियेथे, चक्रीयिप्यध्वे चेकीयिप्यावहे, चेफ्रीयिप्यामहे (लो) चक्रीयेताम् , चेक्रीयन्ताम् चेक्रीयेथाम्, चक्रीयध्वम् चेक्रीयावहै, चेक्रीयामहे चेकीयताम् , चक्रीयस्व, चेक्रीये, अचेकीयत, अचेक्रीयथाः, अचेक्रीये, अचेक्रीयेताम्, अचेक्रीयन्त अचक्रीयेथाम, अचेकीयध्वम् अचेकीयावहि, अचक्रीयामहि ·, (८०) (लिड) चक्रीयेत, चक्रीयेयाताम् , चक्रीयेरन् चेत्रीयेथा चेक्रीयेयाथाम् , चेक्रीयध्वम् चेक्रीयेय, चक्रीयेवहि, चेक्रीयेमहि (आशीलिंद) चेकीयिपीष्ट चेकीयिपोयास्ताम् , चेक्रीयिपीरन चेकीयिपीष्ठा, चेकीयिषीयास्थाम् , चेकीयिपीदवम् चेकीयिपीध्वम् चेक्रीयिषीय, चेक्रोयिपीचाहि, चेक्रीयिपीमहि (लुड्) अचेक्रीयिष्ट अचेत्रीयिषाताम्, अचेक्रीयिपत अचेकीयिष्ठा, अचेकीयिपाथाम् , अचेक्रीयिनवम् अचेकीयिध्वम् अचक्रीयिपी, अचेकीयिष्यहि, अचेकीयिष्माहि (लड्) अचेक्रीयिष्यत, अचेक्रीयिप्येताम् , अचेक्रीयिप्यन्त अचक्रीयिष्यथा, अचेक्रीयिप्येथाम्। थचक्रीयिष्यध्वम् अचेफ्रीयिष्ये, अचक्रीयिष्यावहि, अचेक्रीयिष्यामाह कर्मवाच्ये-- (लट्) चेक्रीय्यते, चेन्फ्राय्यते, चेक्रीय्यन्ते चेक्रीय्यसे, चक्रीव्यथे, चेफ्रीय्यध्ये चेक्रीय्ये, चेक्रीय्यावंह, चेक्रीय्यामहे ·(८८) (लिट् ) चेक्रीयाञ्चक्रे, चेक्रीयाञ्चक्राते, चेक्रीयाञ्चक्रिरे चक्रीयाञ्चषे, चेक्रीयाञ्चकाथे, चेक्रीयाञ्चकृदवे चेक्रीयाञ्चक्रे, चक्रीयाञ्चकृवहे, चेक्रीयाञ्चकमहे एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि । चेक्रीयाम्बभूवे, चेक्रीयाम्बभूवाते, चेक्रीयाम्बभूविरे चेक्रीयाम्बभूविषे, चक्रीयाम्बभूवाथे, चेक्रीयाम्बभूविश्वे चेक्रीयाम्बभूवे, चेक्रीयाम्बभूविवहे, चेक्रीयाम्वभूविमो पवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि । चेक्रीयामासे, चेक्रीयामासाते, चेक्रीयामासिरे चेक्रीयामासिपे, चेक्रीयामासाथे, चेक्रीयामासिवे चेक्रीयामासे, चेक्रीयामासिवहे, चेक्रीयामासिमहे '(लुट् ) चेक्रोयिता, चक्रीयितारी, चेक्रांयितारः चेक्रीयितासे, घेफ्रीयितासाथ, चेक्रीयिताचे चेक्रोयिताहे, चक्रीयितास्वहे, चेक्रीयितास्महे (लट् ) चेफ्रीयिप्यते, चक्रीयिष्यते, चक्रीयिप्यन्ते चेक्रीयिप्यसे, चेक्रीयियेथे, चक्रीयिप्यध्वे चेफोयियावहे, चेफ्रीयिप्यामहे (लोद्) चक्रीय्यताम्, चक्रीयेताम्, चक्रीय्यन्ताम् चक्रीय्यस्व, चेक्रोय्यध्वम् चक्रीय्यै, चक्रीय्यावहै, चक्रीय्यामहै चेक्रीयिष्ये, चक्रीय्येथाम् ·(८९) (लड्) भचक्रीय्यत, मचेकीय्येताम्। अचेकीय्यन्त अचेक्राय्यथा अचेक्रीय्येथाम्, अचेक्रीय्यध्वम् अचेकीय्ये, अचेक्रीय्यापहि, अचेकीय्यामहि लिङ्) चक्रीय्येत, चेक्रीय्येयाताम्, चेकीय्यरन् चेकोस्येथा, चेकीय्येयाथाम्, चेकीय्यध्वम् चेक्राय्येय, चेकीय्येवहि, चेक्रोग्यमहि ( माशीर्लिंड्) चेकी यिपीट, चेक्रोयिपीयास्ताम् , चेक्रीयिषीरन् चेकीयिपीठा, चेकीयिषीयास्थाम्, चेक्रीयिषीदवम् चेक्रीयिषीध्यम चेक्रयिषीय, चेक्रीयिपीवहि, चेकीयिषीमहि (लुड्। अचेक्रीयिट, अचेकीयिषाताम् , अचेकीयिपत अचेक्रीयिष्ठा, अचेक्रीयिपाथाम्, अचेक्रीयिवम्- अचक्रीयिध्वम् अचेफ्रीयिपि, अचेक्रीयिावहि, अचेक्रीयामहि (लड्) अचेक्रीयिष्यत, अचेक्रीयिष्येताम्, अचेक्रीयिप्यन्त अचक्रीयिष्यथाः, अचक्रीयिष्येथाम् , अचेकीयिष्यध्वम् अचक्रीयिये, अचक्रीयिष्याहि, अचेक्रीयिभ्यामहि 'कृ'धातो. यलुगन्ते रूपाणि (परस्मैपदे) (लट्) चक्रति (अ) चरीति, चर्ति, चर्कथा, चथ चर्करोपि, चर्कर्पि, चमः चर्करोमि, चाम, चकवा, चर्कत, ·(९०) (आ)चरिकरीति, चरिकार्ति, चरिकृतः, चरिकरीषि, चरिकर्पि, चरिकृथा, चरिकरीमि, चरिकर्मि, चरिकृवः, (६) चरीकरीति, चरीकर्ति, चरीकृतः, चरीकरीषि, चरीकर्पि, चरीकृथः, चरीकरीमि, चरीकर्मि, चरीकृवः, चरिक्रति चरिकृथ चरिकृमः चरीकृति चरीकृथ चरीकृमः चरिकराञ्चक्रतुः, . चर्कराञ्चकार, चर्कराञ्चक्रतुः, चर्कराञ्चक्रुः चर्कराचकर्थ, चर्कराञ्चक्रथुः, चर्कराञ्चक चर्कराञ्चकार-चर्कराञ्चकर, चर्कराञ्चकृव, चर्करानकम चरिकराञ्चकार, चरिकराञ्चः चरिक़राञ्चकर्थ, चरिकराञ्चक्रथुः. चरिकराञ्चक चरिकराचकार-चरिकरानकर, चरिकराञ्चकृव, चरिकराञ्चकम चरीकराचकार, चरीकराञ्चक्रतुः, चरीकराच. चरीकराञ्चकर्थ, चरीकराञ्चक्रथुः, चरीकराञ्चक्र चरीकराञ्चकार-चरीकरांञ्चकर, चरीकराञ्चव,चरीकराञ्चकम एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि । तथा-भू-अस् ,इत्यनयोः अनुप्रयोग रूपाणि बोध्यानि । (लुट्] चकरिता, चकरितारो, चरितारः चकरितास, चर्करितास्थः, चर्करितास्थ चर्करितास्मि, चारतास्वः चर्करितास्मः चरिकरिता, चरिकरितारी, चरिकरितारः चरिकरितासि, चरिकरितास्थः, चरिकरितास्थ चरिकरितास्मि, चरिकरितारवः चरिकरितारमः ·(९१), चरिकरीता. चरीकरितारी, चरीकरितारा चरीकरितासि, चरीकरितास्थ', चरीकरितास्थ। चरीकरितालि, चरीकरितास्वः, चरीकरितामा । (ल) चकरियति, चर्करिप्यत, चर्करिप्यन्ति। चरिप्यासि, चरिष्यथा, चर्करिष्यथ । चरिष्यामि, चकरिप्याव , चरिष्यामः। चरिकरिष्यति, चरिकरिप्यता, चरिकरिष्यन्ति । चरिकरिष्यसि, चरिकरिष्यथा, चरिकरिष्यथ । चरिकरिष्यामि, चरिकरिष्यावा, चरिकरिष्यामः। चरीकरिष्यति, चरीकरिष्यतः, चरीकरिष्यन्ति । चरीकरियसि, चरीकरिष्यथ , चरीकरिष्यथ । चरीकरिष्यामि, चरीकरियाय चरीकरिष्यामः। (लोट् ) चर्करीतु-चर्कत्तु-चळतात् , चईताम् , चतु चर्कहि-चर्कतान्, चर्सतम्, चर्पत चर्कराणि, चर्कराम चरिकरीतु-चरिकर्तु-चरिकृताद, चरिकृताम्, चरिकतु. चरिकृहि-चरिकृतात्, चरिकृतम्, चरिकृत चरिकराणि, चरिकराव, चरिकराम चरीकरीतु-चरीकतु-चरीकृतात्, चरीकृताम्, चरीकतु चरीकृदि-चरीकृतात्, चरीकृतम्, चरीकृत चरीकराणि, चरीकराव, चरीकराम चर्कराव, ·(लट्) अचर्करीत्- अचर्कताम्, अचह्वः अचर्क, अचर्कतम्, अचकृत , अचव, अचरिकृताम्, अचर्कम अचरिक्रुः अचरिकृतम्, अचरिकृत अचर्करी:- अचर्कः, अचकरम्, अचरिकरीत्- अचरिका, अचरिकरी:- अचरिकः, अचरिकरम्, अचरीकरीत्- अचरीक, अचरीकरी:- अचरीक, अचरीकरम्। , अचरिकृव, अचरीकृताम्, अचरिकम अचरिक्रुः अचरीकृतम्, अचरीकृत अचरीकृम च:यात्, चर्कयाः, चळयासम्, चरिकृयात्, चरिकृयाः चरिकृयासम्, अचरीकृव, (लिङ्) चकृयास्ताम्, चर्कयास्तम्, चर्कयास्व, चरिकृयास्तास् चरिकृयास्तम् चरिकृयास्त्र, चकृयासुः चकृयास्त चर्कयास्म चरिकृयासुः चरिकृयास्त चरिकृयास्म ·, चक्रिया, चरीकृयात् चरीकृयास्ताम्, चरीकृयासुः चरीकृया, चरीकयास्तम्, चरीकृयास्त चरीकृयासम्, चरीकृयास्व, चरीकृयास्म (आशीलिंड्) चर्कियात्. चक्रियास्ताम्, चक्रियासु चयिास्तम्, चक्रियागत चक्रियासम्, चर्कियास्व, चक्रियास्म चरिनियाव, चरिक्रियास्ताम्, चरिक्रियासु' चरिक्रिया, चरिक्रियास्तम्, चरिक्रियास्त चरिक्रियासम्, चरिक्रियास्व, चरिक्रियास्म चरीकिया, चरीक्रियास्ताम्, चरीक्रियासु चरीक्रिया, चक्रियास्तम्, चरीक्रियास्त चरीक्रियासम्, चक्रियास्व, चरीक्रियास्म (लुड्) अचरीित, अचर्कारिष्टाम्, अचर्कारिपु अचरितम्, अचर्कारिष्ट अचर्कारिपम्, अचारिप, अचरिस्म श्रचारकारीन, अचरिकारिष्ट्राम, अचरिकारिपुः अचरिकारी अचरिकारिष्टम्, अचरिकारिष्ट अचरिकारिपम्, अचरिकारिप्व, अचरिकारिप्म अचरीकारी, अचरीकारिष्टाम्, अचर्गकारिषु अचरीकारी, अचरीकारिष्ट, अचरीकारिष्ट अचरीकारिपम्, अचरीकारिप्याय, अचरीकारिप्याम अचारी, ·'(९४) (लुङ्) भचर्करिप्यत्, अचरिप्यताम्, अचर्करिष्यन् अचरिप्या, अचर्करिष्यतम्, अचर्करिष्यत अचर्करिष्यम्, अचर्करिष्याव, अचर्करिप्याम अचरिकरिष्यत्, अचरिकरिष्यताम्, अचरिकरिष्यन् अचरिकरिष्यः, अचरिकरिष्यतम्, अचरिकरिष्यत अचरिकरिप्यम्, अचरिकरिष्याव, अचरिकरियाम अचरीकरिप्यत्, अचरीकरिष्यताम्, अचरीकरिप्यन् अचरीकरिष्यः, अचरीकरिष्यतम्, अचरीकरिष्यत अचरीकरिष्यम्, अचरीकरिप्याव, अचरीकरिप्याम यङ् लुगन्तस्य कर्मवाच्ये आत्मनेपदे रूपाणि । (लट्) चीयते चक्रीयेते चीयन्ते चीयसे चीयेथे चक्रीयध्ये चीये चीयावहे चीयामहे (लिट) वर्कसायके चर्कराचारने चर्कराचलित चर्कराञ्चकृपे, चर्कराञ्चकाथे, चर्कराञ्चकृट्वे चर्कराञ्चके, चर्कराञ्चकवहे, चर्कराञ्चकमह चरिकराञ्चके, चरिकराञ्चकाते, चरिकराञ्चफिरे चरिकराञ्चकृपे, चरिकराञ्चकाथे, चरिकराञ्चकृढ़व चरिकराञ्चके, चरिकराञ्चकृवहे, चरिकराञ्चकृमहे चरीकराचके, चरीकराञ्चकाते, चरीकराञ्चफिरे चरीकराचकृपे, चरीचकाथे, चरीकराञ्चकृट्वे चरीकरालो, चरीकराञ्चकृचहे, चरीकराजकमहे

·एयमेव परसपर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
तथा भू-मस, इत्यनयो अनुप्रयोगे रूपाणि योध्यानि।
(लुट्र)
चारिता, चर्कारितारी, चकारितार
चारितासे, चारितासाथे, चारिताच
चर्कारिताहे, चकारितास्वहे, चर्कारितास्महे
चर्करिता.
चरितारो,
चरितार
चर्कग्विासे, चर्करितासाथे, चकरिताचे
चर्करिताहे. चर्करितास्वहे, चर्करितास्महे
चरिकारिता, चरिकारितारी, चरिकारितार
चरिकारितासे, चरिकारितासाथे, चरिकारिताध्ये
चरिकारिताहे, चरिकारितास्वहे, चरिकारितास्महे
चरिकरिता. चरिकरितारी, चरिकरितार
चरिकरितासे, चरिकरितासाथे, चरिकरिताचे
चरिकरिताहे, चरिकारितास्वहे, चरिकरितास्महे
चरीकारिता,
चरीकारितारौ, चरीकारितार
चरीकारितासे, चरीकारितासाथे चरीकारिताध्ये
चरीकारिताहे, चरीकारितास्वहे, चरीकारितामह
चरीकरिता, चरीकरितारी, चरीकरितार
चरीकरितासे, चरीकरितासाये, चरीकरिताध्ये
चरीकरिताहे, चरीकरितारवहे, चरीकारतास्महे
चरिष्यते, चारिष्येते, चर्कारिष्यन्ते
चकारिप्यसे, चकारिष्यथे, चर्कारिप्यध्ये
चौरिप्ये, चारिण्यावह चारिष्यामहे
सूचना-अस्मिन् लकारे ५४ रूपाणि भवन्ति ।

·अचीये, (लोट) चर्कीयताम्, ' चक्रीयेताम्, चीयन्ताम्। चीयस्व, चक्रीयेथाम्, चर्कीयध्वम्। चक्रीय, चक्रीयावहै, चीयामहै। (लंङ्) अचीयत, अवीयताम्, अचक्रीयन्त। अचक्रीयथाः, अचीयथाम्, अचीयध्वम् । अवीयावहि, अचक्रीयामहि । (लि) चक्रीयेत, चीयेयाताम्, चक्रीयेरन् । चक्रीयेथाः, चक्रीयेयाथाम्, चीयेध्वम् । चक्रीयेय, चक्रीयेवहि, चीयेमहि । (आशोर्लिङ्) चौरिषोष्ट, चर्कारिपोयास्ताम्, चारिपरिन् । चौरिषीष्ठाः, चर्कारिधीयास्थाम्, चर्कारिपीढ्वम्- चर्काग्पिीध्वम् । चर्कारिपीय, चर्कारिपीवहि, चर्कारिधीमहि। चर्कारि, चर्कारिपाताम्, चारिषत। चारिथाः, चकारिपाथाम्, चर्कारिदम् - चारिध्वम् । चारिपि, चारियहि, चर्कारिपमहि। (ल.) अवकारिष्यत, अंचर्कारिष्येताम्. अचारिष्यन्त । अचर्कारिप्यथाः, अच रिप्येथाम्, अचर्कारिप्यध्वम् । अचरिष्ये, अचरिष्यावहि, अचारिण्यामहि ।

·(१७) सूचना- (१) लट्, लट्, लोट्, लड, लिड् (पाशी ) लुइ, लङ् लकारेषु (आर्धधातुके) चिण्यद्भाव-इट्-विकल्पपक्षे तथा रिक, रीक् भागमे (सार्वधातुके) रिक, रीफ् भागमे विविधानि रूपाणि भविष्यन्ति येपा संरयाः २३४ सन्ति । (२)"कार्य करोति" इनि विग्रहे कार्ययति इदं रूप भाति । अस्य सर्वेषु लकारेषु कर्तकर्मवाच्ये १८० रूपाणि भविष्यन्ति यथा 'कार्ययति, कार्ययत , कार्ययन्ति' इत्यादीनि कर्तृवाच्ये तथा कार्यते, काय॑ते, कार्य्यन्ते इत्यादीनि फर्मवाच्ये। (३) लेद लकार घेदे अनेन सूनेण " लिड लेट् " ३१११३४ व्यारया-विध्यादौ हेतुहेतुमद्भाबादौ च धातो लेट स्यात् छन्दसि । लेट् लकारस्य इमानि रूपाणि भवन्ति परस्मैपदे आत्मनेपदे च (फर्तृवाच्ये ) कर्तृवाच्ये 'करगति, करवात , करवान्ति' इत्यादीनि रूपाणि परस्मैपदे, 'करवाते. करवते, परवान्ते' इत्यादीनि आत्मनेपदे भवन्ति । अद आगमे तथा सिप् प्रत्यये पते परस्मैपदे आत्मनेपदे च अनेन प्रकारेण यथा' करवति कारिपत्,' एनमेव आत्मनेपदे 'करवते, कारिषते' इमानि रूपाणि भविष्यन्ति। इकारलापस्य विकल्पन जाणिनीणि रूपाणि अन्यानि भवन्ति तथा आत्मनेपदे एकारस्य ऐकारादेशे पद रूपाणि अन्यानि भवन्ति, अनेन प्रकारेण सर्वाणि रूपाणि ८१ भविष्यन्ति । (४) सूचना- कृ' धातो भूतकाले निष्ठायां अनेन सूत्रेण "निष्ठा' ३१२।१०२ ध्यारया- भूतार्थवृत्ते धातो निष्ठा स्यात् । अतएन सामान्य भूतकाले त्रिलिङ्गेषु निष्ठाया. प्रयोग भवति यथा-कृत , कृतम्, - ७ ·(९८) 1 कृता।कृतवान्, कृतवत्, कृतवती। अनेन प्रकारेण भूतकालबोधने निष्ठायाः त्रिलिङ्गेषु १४४ रूपाणि भविष्यन्ति । (५) सूचना- शतृशानचोः प्रयोगः कालवोधने अनेन सूत्रेण भवति, "लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे " ३।२।१२४ व्याख्या- अप्रथमान्तेन सामानाधिकरण्ये सति लटः शतृ- शानचौ स्याताम् । शतृशानचोः त्रिलिङ्गेषु १४४ रूपाणि भवि- प्यन्ति यथा-कुर्वन, कुर्वत्, कुर्वन्ती, कुर्वाणः, कुर्वाणम्, कुर्वाणा । अनेन सूत्रेण शतृशानचोः भविष्यदर्थे अपि प्रयोगः भवति । लूटः सद्वा" ३।३।१४ व्याख्या-लुटः शतृशानचौ वा स्याताम् । शतृशानचोः त्रिाल- ङ्गेपु१४४ रूपाणि भविष्यन्ति यथा-करिष्यन् , करिष्यत्, करिष्यन्ती, करिष्यमाणः, करियमाणम्, करिष्यमाणा। (६) आभ्यां सूत्राभ्यां कानच् क्वसोः प्रयोगः सामान्यभूत- काले भवति । "लिटः कानज्वा" ३।२।१०६ क्वसुश्च"३१ २०१०७ व्याख्या- भूतसामान्ये छन्दसि लिट् तस्य कानच् क्वसू स्याताम् । स्पष्टीकरणम् (१) 'कृ' धातोः पूर्वदत्तानां रूपाणां पठनात् इदं अवलो. कमिप्यते ज्ञास्यते च पाठकैः यत्तस्य सर्वलकारेत्यादिपु काल- वोधकेपु प्रायः २५१२ रूपाणि भवन्ति । इदं अपि अवलोकयिप्यते यत् विविधार्यपुसमानरूपाणि अपिचलन्ति एव । यह शातुं इच्छामि यत् का वराकः 'कृ' धातोः अपि इमानि सर्वाणि रूपाणि २५१२ ·। संख्याकानि कण्ठस्थीकर्तुं शक्नोति ? कश्चित् पुरुषः ईदृशः भवेत् चेत् तदा एकेन द्वाभ्यां या भवति किम् ? द्वितीयं सर्वे धातवः १९४४ संख्याकाः सन्ति। यदि एतेषां सर्वेषां रूपाणि दत्तानि स्युः तदा ३६ लक्षतः अधिकानि रूपाणि भविष्यन्ति । उदाहरणार्थ इदं मन्येत चेत् यत् १००० उभयपदि धातवः सन्ति, तदा तेषां २५, १२,००० रूपाणि भविष्यन्ति । ९४४ शेषधातय. 'एकपदी' सदा तेपां ११,८०,००० रूपाणि भविष्यन्ति । एतेषां सर्वयोगः ३६, ५२,००० भविष्यति; अर्थात् पत्रिंशत्-लक्ष द्वयाधिकनवति सहस्राणि रूपाणि भविष्यन्ति । इमानि रूपाणि तु प्रायः केवलं १९४४ धातूनां भविष्यन्ति । परं धातुतः कृत् तद्धितयोः संज्ञानां अपि रूपाणि चलन्ति । अनेन एकैकधातोः अनन्तानि रूपाणि भवन्ति कियायां संज्ञायां च । लौकिक-संस्कृतस्य वर्णनातीतायाः कठिनतायाः इदं भयङ्कर- रूपम् । प्रायः सर्वैः संस्कृतः इदंन अवबुध्यते। अहं विचारयामि यत् तेषुयुधाः आपइदं सर्वं न विचारयन्ति । विरला जनाः संस्कृ. तस्य काठिन्यं चिन्तयन्ति, परं प्रायः ते अपि मौन अवलम्बन्ते, तेपु विरलजनेषु अध एकः जनः संस्कृतस्य वर्णनातीत-काठिनस्य भीषणतायाः प्रदर्शनाय दुस्साहसं करोति । देशहिताय भाषा- हिताय च इदं कार्य आवश्यकं जातं अस्ति । अतएव विदुषां भरसनभयं अपि परित्यज्य कर्तव्यपालनं क्रियते । इदानी इदं न क्रियेत चेत् तदा संस्कृतस्य लोपः भवितुं अर्हति, तेन सह अस्माकं सर्वसाहित्यस्य, अध्यात्मविद्यायाः वेदज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानस्य लोपः अपि । अनेन विश्वकल्याणस्य एकमात्रायलम्यः ईश्वरप्राप्तः एकमात्रमार्ग अवरुद्धःलुतः या स्यात् । अतएव इदं निवेदन आवश्यक सञ्जातम् । सर्वे विहांसः विचारन्तु ये लोक- ·(१००) हितं चिन्तयन्ति, ये ऋषि-मुनि-परमात्मप्रदत्तज्ञान-विज्ञानं रक्षितुं इच्छन्ति। यदि मानवाः विशेषतयाभारतीयाः स्वकर्तव्य. पालनं न करिष्यन्ति, तदा काचित् देवता, युक्तजनः, युक्तयोगी वा ईश्वरप्रेरणया लोके अवतरिष्यति, येषां प्रायः ईदृशी प्रतीक्षा विद्यते। यदा यदा हि धर्मम्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सभवामि युगेयुगे ॥ (गीता. अ.४, श्लो.७८) इदं सदा एव भवति येन ईश्वरज्ञानस्य निर्धान्तवेदज्ञानस्य ऋषि-मुनि-प्रदत्तज्ञानस्य वा लोपः न स्यात् । यदि अस्य ज्ञान- विज्ञानस्य लोपः स्यात् तदा लोकान्तः सृष्टयन्तः वा भवेत् । परं मनुप्याणां अपि किञ्चित् कर्तव्य अस्ति,यत्ते तस्य सरली. करणे कार्यं कुर्युः, येन अस्माक पूर्वपुरुषाणां शानविनं लुप्त न स्यात् । यम्य सम्बन्धे ईदृशं कथ्यते। नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ अविनाशितु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ अन्तवन्त इमे दहा नित्यस्योकाः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्ययस्व भारत । (गीता. य.२, ग्लो. १६-१८) अन्तवन्तः इमे देहाः नित्य शरीरिणः, 'अतएव मिथ्या गर्य आलस्यं वा विहाय हे भारतीया । सत्यं फुमत । असत्यं -- .

·(१०१) लोके न जयति । सत्यं पव विजयते। संस्कृतस्य द्वार कस्मै चित् पुरुपाय भवरुद्धं न स्यात् । संस्कृत सरल स्यात् येन भूयः भारतस्य जनभाषा, राष्ट्रभाषा तथा विश्वस्य अन्ताराष्ट्रिय मापा स्यान पूर्ववत् । इद कथितं अस्माभि यत् वर्तमानेतिहासस्य कथितमध्यकाले अर्थान् महाभारतकालानन्तर विशेषतया चौद्धकालानन्तरं भार- तस्य पतनं अभवत् । देशस्य पतन तदा एव भवति यदा तस्य 'निवासिन क्षुद्रा वास्तविकज्ञानविशनहीनाः जायन्ते। ईदृशा. भूत्वा ते अनर्थकार्येषु प्रवृत्ता.भवन्ति अजानन् अपियालकवत् । प्राय मिथ्यागर्व भियते तेः। अनेन अस्माकं लोकिकसंस्कृतं कठिनातिकठिनं सजात शनैः शने । अद्य एतावत् काठिन्य अभ. वत् यत् तस्य लोप. अपि भवितुं अर्हति । प्राय, सर्वे कथयन्ति यत् 'संस्कृतं सरल भवतु' परं मागंप्रदर्शन केन अपि न क्रियते । अहं ईश्वर अवलम्ब्य किञ्चित् निवेदयामि। यदि अस्माकं निवेदन किञ्चित् अपि तथ्यपूर्ण स्यात् तत् प्रारं बुधै , अन्यथा अस्माकं निवेदन अस्मत्कृते तिष्ठतु। (२) इद सर्व भूयः भूय विचार्य समालोच्य घा अस्माक निश्चितं मत जात अस्ति यत् लौकिकसंस्कृते फेवल चतुर्लकारा स्यु. अर्थात् लट् (चर्चमाने), लूट ( भविष्यदर्थे ), लङ् (भूतार्थे ) तथा लिह (विष्यादौ, हेतुबेतुमद्भावे च ) लेट् लकार विहाय यः वेदे प्रयुक्ते । इद अपि अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् लोके द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति । अतपय कियायां सजाया च द्विवचन न तिष्ठतु। चतुर्लकाराणां कलामः पूर्व इद निवेदितं अस्माभिः यत् अद्यतन-अनघतन भेद अये ·(१०२) .. - लम्ब्य वर्त्तमान-भूत-भविष्यत्कालविभाजनस्य आवश्यकता नास्ति। विश्वस्य कस्याञ्चित् आप भाषायां अयं भेदः न विद्यते । कालस्वरूपं अपिनिर्णीतं अस्माभिः। काल: स्वरूपतः अनवरतं वहति एव । वस्तुतः कालविभागः भवितुं न अर्हति । वस्तुतः व्याकरणे कालविभाग: एका काल्पनिकक्रिया या व्यवहार- सौविध्याय विद्वद्भिः क्रियते मन्यते वा। यदि कालविभागः अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य क्रियेत चेत् तदा क्षणक्षणभेदं अवधार्य कथं न क्रियेत । ईदृशे कालविभाजने अयं दोषः -' गच्छति । वस्तुतः व्यावहारिकदृपया कालविभाजनं करणीयं यथा अन्यासु भाषासु क्रियते। निर्दोष सम्पूर्ण वस्तु तु केवलं ब्रह्म एव । लोके इदं सर्व सम्भवं नास्ति । अतएव व्यावहारिक- दृष्टया यत्किञ्चित्करिप्यते तत् एव साधु भावतुमर्हति । व्याव- हारिकदृष्टया भापासरलीकरणाय च केवलं चतुर्लकाराणां आव- श्यकता प्रतीयते । इदं भूयः अपि स्पष्टीक्रियते अस्माभिः यत् कालविभागः एका मानसीक्रिया या मनुष्याणां मस्तिके वर्तते । वर्तमानकालः तत् एव कथ्यते यस्मिन् काले कश्चित् व्यापारः चलति । यदि स व्यापारः पूर्वकाले समाप्तः तदा सः पूर्वकाल: भूतकालः अर्थात् गतकालः कथ्यते। एवमेव याद कश्चित् व्यापारः आगामिनि काले भविष्यति तदासःकालः भविन्यत्कालः कथ्यते। इदं सर्व मानसीफिया एव । अतएव कालमर्म शात्या व्यवहार- सौयिध्याय वर्तमान-भूत-भविष्यत्कालेपु बिलकाराः अर्थात् लट्-ल-लिद् प्रयोकन्याः । लोके अनेन पूर्णतया कार्य चलितुं अहंति। विध्यादिपु एवमेय हेतुहेतुमद्रावे लिए लकारस्य प्रयोगः स्यात् यथा महामारतादि-प्राचीन ग्रन्थेषु अवलोक्यते। ..

·(१०३) द्विवचनस्य निस्सारणे कः लाम: ? पूर्व इदं अपि निवेदितं अस्माभिः सङ्केतमात्रेण यत् द्विवचनस्य लौकिकसंस्कृते आवश्यकता नास्ति । वस्तुतः एकं अनेकं वा भेदं अवलम्व्य वचनविभाग. कार्य्यः यथा संसारस्य अन्यासु सर्वासु भापासु क्रियते जर्मनभाषां विहाय । जर्मन भाषायां तु द्विवचन विद्यते । प्राचीनकालत. एव जर्मनदेशे (शर्मणदेशे) सस्कृतस्य महीयान् प्रचारः पर्त्तते। द्वितीयमहायुद्धस्य.पूर्व तु प्रायः सर्वेपु जर्मनविश्वविद्यालयेपु संस्कृताध्ययनं अनिवार्य आतिष्ठत् । पेरिसविश्वविद्यालयस्य संस्कृतप्रधानाध्यापकः श्री लुई रेनु महोदयः नागपुरे कथितवान् यत् संस्कृतसाहित्यविपये अमनदेशे महत् अन्येपणं अभवत् । इदं प्रतीयते यत् संस्कृतभाषां अनुकृस्य द्विवचनं गृहीतं जर्मनभाषायाम्। तत् भवतु, पर वस्तुतः द्विवचनस्य भावश्यकतान अस्ति । " वेदे अपि द्विवचनं भवतु, परं लोके आवश्यकं अस्ति न या इद चिचार्यते । संस्कृतसाहित्ये 'चेदः'लोकः' इति प्राचीन तमः विभागः। 'बदः' अपौरुषेय', लोकः पौरुषेयः, अतपय 'लोके' अस्माकं अधिकारः विद्यते । लोके' यत् संशोधनं लोकहिताय आवश्यक तत् एव अवश्यमेव करणीयम् । वैदिक- साहित्ये तु सन्धिः विद्वद्भिः अनन्तरं कृतः, अतएव तस्मिन् 'विषये आवश्यकः सुधारः भवितुं अईति. येन वैदिकशब्दानां वास्तविकस्वरूपः उच्चारणं वा निश्चितं स्यात् । तत् इदं कथितं अस्माभिः यत् वेदमन्त्रेषु अद्य शक्किा न विद्यते। मन्त्रशक्तिः मन्त्रार्थज्ञानात् उत्पन्ना भवति यथा- - ·(१०४) (१) तस्य वाचकः प्रणवः, (२) तजपस्तदर्थभावनम्, (३) ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च । (पा. यो. द. समाधिपादः २७-२९ सूत्राणि) वैदिक साहित्ये अपि वाक्येपु' (गद्यपद्ये वा) सन्धि- कारणात् शब्दोच्चारणं अर्थशानं च प्रायः असम्भवं सञ्जातम् । अतएव अद्य प्रायः वेदज्ञाः न प्राप्यन्ते । ये वेदज्ञाः कथ्यन्ते ते प्रायः स्वरसहितं वेदगानं पठनं वा कर्तुं शक्नुवन्ति । ते प्राय: शुद्धशब्दोच्चारणे अर्थज्ञाने वा असमर्थाः । वाक्येपु सन्धिकारणात् शुद्धोच्चारणं सर्वथा असम्भवम् । अनेन शब्दानां सम्यक् शानं भषितुं न अर्हति, तदा का कथा तेषां अर्थानाम् । अर्थशानाभावात् मन्त्रशक्तिः लुप्ता अभवत् । वैदिकसाहित्ये तु केवलं वाक्येपु अ- सन्धिकारणमात्रं पव अस्माकं कर्तव्यम् । अनेन सर्व प्राप्त भवि- प्यति पूर्ववत् । 'वेद' ते सर्वे लकाराः तिष्ठन्तु ये तत्र विद्यन्ते । चैदिक- व्याकरणं शब्दकोष वा पृथक् विद्यते । अद्य वैदिक-व्याकरणं शब्दकोपः वा पूर्णः न अस्ति । इदं सम्भवं अस्ति यत् प्राचीन- फाले सर्व पूर्ण आसीत् , परं अद्य इयं स्थितिः न अस्ति । समय- प्रभावः प्रबलः । बहुवैदिकसाहित्यं नष्टम् । अतएव भूयः प्रयत्नः फार्म्यः । इदं ऐतिहासिक तथ्यं यत् बहुसाहित्यं चौद्धकाले मुस्लिमकाले च नएम्. अयवा अस्माकं बालस्यात्, अज्ञानात, प्रमादात् वा नष्टम् । दोपः तु अस्माकं एव । दे' द्विवचनं आप तिष्ठतु। तस्य विरोधः न अस्ति । परं यत् वेदे आवश्यक अनावश्यकं या तत् लोके भवितुं न अहति, यथा लेट् लकारः वेद प्रयुज्यते लोफे न भवति, एवमेव अन्य विषयेषु अपि। वैदिक- शब्दानां राष्टिः अपि भिना। तेषां विषये प्रायः फाप्यते-

·(१०५)
"
याहुलं छन्दसि " २।४।३९, ७३,७६ इत्यादि ।
चैदिकमापातः विश्वस्य सर्वाः भाषाः निस्एताः, अतएव
सम्पूर्ण-घेदिकभाषाशानं आवश्यकम् । अनेन कारणेन अपि
घेदिकव्याकरणं शब्दकोषः या यथा पूर्णः स्यात् तथा करणीयः ।
द्वितीयं भगवन्तः वेदाः भारतीयानां सर्वोपरि धर्मग्रन्थाः, येषां
पठनपाठनं अनिवार्यम् । स्थाने स्थाने कथितं यत्-
"वेदः अखिलः धर्ममूलम्
श्रुतिप्रामाण्यतः विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै
(मनु अ. श६,८) इत्यादि।
अतपय धर्मानुसारं वयं धर्मशा: धार्मिकाः च न भवितुं
अर्दामः, यावत् भगवतः वेदान् अर्थात् तेषां अर्थान् न जानीमः ।
यदि अद्य कोटि-कोटि-भारतीयेपु द्वित्रि घेदशा स्युः तदा तेन
किं भवति । इंदश्यां अवस्थायां भारतपतनं अवश्यम्भावि ।
भारतीयानां भारतधर्मः घेदधर्म एच,भारतीया संस्कृति वेदिक
संस्कृति पय । भारतधर्मस्य भारतीयसंस्कृतेः च सम्यक् ज्ञाने
भगवतः घेदान् विहाय न भवितुं अहति । यस्मिन् स्वर्णदिने
भारतीयाः इदं तथ्यं ज्ञास्यन्ति, तस्मिन् दिने एप मारतोत्यान
मविध्यति ।
हे व्याकरणे द्वौ कोपौ च।
वस्तुतः द्वे व्याकरणे आवश्यक पवमेव द्वौ कोणे आवश्यको
पृथक् पृथक् वैदिकभापाविपये लौकिकभाषाविषये चर अद्य
चैदिक-व्याकरण कोपः च सम्पूर्ण. न प्राप्यते। तस्मिन् सम्बन्ध
महतः अन्वेषणस्य आवश्यकता अनुभूयते । यावत् इदं न भवति
'तावत् भगवतां घेदानां पठनपाठनं न भवितुं अहति । इदं सम्भव

·(१०६) अस्ति यत् शनैः शनैः वेदज्ञानस्य सर्वथा लोपः स्यात् । महाश्चर्य- स्य इयं वार्ता यत् द्वितीयमहायुद्धस्य पूर्व जर्मनदेशे सायणा- चार्यस्य ऋग्वेदभाष्यं मिलतिस्म ३७५) रूप्यकेपु ।भारते व तत् अपि प्राप्तं न आसीत्, एवमेव अन्येपां वैदिकग्रन्थानां दशा आसीत् । - अद्य तु कश्चित् उद्योगः पुण्यपत्तन नगरे चलति तथा ततःऋग्वे दभाप्यं प्राप्तुं शक्यते, परं मूल्यं एतावत् विद्यते यत् विरलजनाः दातुं शक्नुवन्ति । एतेभ्यः सर्वेभ्यः कारणभ्यः वैदिकसाहित्यस्य पठनपाठनं दुर्लभं सातम् । वैदिकभाषा अपि सन्ध्यादि- कारणात् कठिनतमा अभवत् । तदा मनुष्याणां विशेषतया भारती- यानां वेदे अरुचिः उत्पन्ना । वैदिकशब्दकोपः प्रायः अप्राप्तवस्तु । अनेन वेदमन्त्राणां अर्थः अपि न लगति । वस्तुतः वेदमन्त्रार्थ- शाने वैदिकभापासानेन सह तपः योगः वा आवश्यकः। योगा- वस्थायां वेदमन्त्राणां सम्यक् अर्थशानं भवितुं महंति भवति एव । केवलं शब्दज्ञानेन सम्पूर्णार्थज्ञानं न भवति । दैवी सम्पत्तिः इयं अतएव ईश्वरसाहाय्यं अपेक्षते । सम्पूर्णवेदार्थशाने योगः आव- दयक.,परं प्रथमं तु भापाज्ञानं नितान्त आवश्यकम् ।भापाशानाय सम्पूर्णवैदिकव्याकरणं कोपः च आवश्यकः । लौकिकसंस्कृतविषये अपि नवीनं व्याकरणं सम्पूर्णकोपः च आवश्यकः । अद्य लौकिकसस्तव्याकरणे संशोधनानि आवश्यकानि । अतएव सर्व विद्वांसः एकीभूय अस्मिन् विपये विचारं फुर्वन्तु । यत् उचितं स्यात् तत् एवं पूर्णतया विचार्य करणीयम् । प्राचीनव्याकरणपुस्तकानि विद्वद्भिः निर्मितानि तम्य कालस्य आवश्यकता अनुभूय । यध आधुनिक-विद्वांसः यनंमानकालस्य आवश्यकता अनुभूय व्याकरणे आवश्यक ·(१०७) 1 संशोधनं कुर्वन्तु । लौकिफसंस्कृतभयनस्य मूलाधारा: मूलस्त- स्मा स्वरूपे तिष्ठन्तु, परं यत्रतत्र भग्नांशाः ते दूर करणीया, भवनस्य दृढीकरणाय नवीनाः निर्मापनीया स्थापनीया च। भाषाघारपु आमूलचूलपरिवर्चनस्य आवश्यकता नास्ति, पर येन प्रकारेण संस्कृतभाषामयनं सुदृढं स्यात् तत्सर्वं करणीयम्। यथा गीतायां विद्यते-- चासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽपराणि। सथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही । (गीता रा२२) अतपय सस्कृतराजभवनस्य जीर्णाशाः स्थलानि पा शोकमोह- रागद्वेषादिरहितेन आण दूरीकरणीयानि। केवलं अनेन मागंण पच अर्थसिद्धि भवितु अर्हति न भन्यथा । जीर्णाशदूरीकरणे का शोकः क मोह ? जीर्णवस्त्रेषु जीर्णाशेपु मोहः त्याज्यः। यथा मूर्खजनाः जीर्णवनेषु शरीरेषु या मोहं कुर्वन्ति, तथा पण्डितै. सस्कृतविद्वद्धि भाषा-शुभचिन्तकै न करणीयम्। संस्कृतस्य जीर्णशरीरेण अद्य किं भवितुं अहंति यथा जीर्णशरीरकारणात् आत्मा देही चा नियल पुरुषार्थहीना मरणासन्न प्रतीयते, तथा अद्य वेदशानविज्ञानरूपि-प्रधानतर आत्मतत्त्व वा यत् सस्कृत- साहित्यरूपि-शरीरे निवसति निरर्थक कान्तिहीन प्रतीयते। तथापि कियन्त पण्डिताः सस्रुतरूपि-जीर्णशरीरे मोह कुर्वन्ति, सस्कृतस्य मृतप्रायशरीरे नवीन जीवन स्फूर्ति चा दातु नेच्छन्ति, तदुपरि च कामयन्ते यत् सस्कृत भूय राष्ट्रभाषा भवेत् । इद कथित अस्माभि यत् प्रचलितरूपे संस्कृत कदापि जन- भाषा राष्ट्रभाषा च भायितुं न अइति पूर्ववत् । संशोधनानि आवश्यकानि जातानि सन्ति, यानि संस्कृतस्य मृतप्रायशरीरे ·(१०८) नवीनजीवनं प्रदास्यन्ति । अत्र एक उदाहरणमपि पुनः प्रदीयते प्रचलितसंस्कृतस्य, येन अस्माकं निवेदनं सुस्पष्टं स्यात् । अहं वारं वारं निवेदयामि यत् प्रचलितसंस्कृतस्य शुद्धोञ्चारणं अवाध्यपठनपाठनं अपि भवितुं नार्हति । कदापि कदापि अर्थस्य अनर्थः अपि भवति । प्रायः चाक्येषु सन्धिकारणात् अर्थः स्पष्ट न जायते अर्थात् वाक्यार्थहानिः सञ्जायते । वाक्यार्थज्ञानं न भवति, अतएव ज्ञानहानिः सञ्जायते।भाषा लोक-परलोकज्ञानाय भवति । अतएव का भाषा नाम तस्याः यस्याः काठिन्यकारणात् ज्ञानवृद्धिः पूर्वज्ञानरक्षणं वा न सम्भवति । प्रचालितरूपे संस्कृत स्य हासः अवश्यम्भावी । अनेन सह वेदज्ञानस्य एवमेव अस्माकं पूर्वपुरुषाणां ऋषिमुनीनां ज्ञानस्य लोपः अवश्यम्भावी। अनेन लोकहानिः। प्रचलितसंस्कृतस्य उदाहरणम् । (एकं उद्धरणम् २८-१२-४८ तारिकायाः " संस्कृतम् " पत्रस्य दीयते । इदं उद्धरणं "संपादकीयलेखः " अस्ति ) भारतादुत्तरमपेक्षते गतसप्ताह समाचारद्वयमोदृशं प्रकाशितं येन समस्तस्य संसा- रस्य, भारतस्य च चार्ती न जानामि परमहमवश्यमभूवञ्चकितच- कितः । प्रथमः समाचारस्तु कावुलविश्वविद्यालयस्य साहित्य- पाठक्रमे संस्कृतस्यानिवार्यमध्ययनम् , द्वितीयश्च चिदम्बर- स्थाण्णामलै-विश्वविद्यालय परिसविश्वविद्यालय-संस्कृताध्यापक डा० लई रेणुकृतं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वसमर्थनम् । विदेशीयैः कृतोऽयमत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषाया आदरो भारतादुत्तरमपेक्षते यत् तस्य कीदृशी विदेशीयभापासु समादर-धुद्धिरिति विदेशी येषु, विदेशीयसंस्कृतिषु संस्कृते च ?

·लखनऊनगरेआचार्य नरेन्द्रदेवेनोकमासीत् यद्भारतस्य संस्कृत तारेशियाया भाषा अध्ययनीया यतस्ताप्सु प्राचीनाः सांस्कृत. ग्रन्था अनूदिताः प्राप्यन्ते । गतवर्षे काशी-गवर्नमेण्ट-संस्कृत कालिजस्य समावर्तनोत्सये महामहोपाध्याय श्री विधुशेयर भट्टाचार्येणोक्तमासीत् यच्चीनभोटपालीमाकृतभाषाणामध्ययन- मन्तरा संस्कृताध्ययनमेव न पूर्तिमेति । गतसप्ताहे फाश्यां श्री सम्पूर्णानन्देनाप्याभिहितं यद्धिन्दैशियायाः पुस्तकालयेषु सस्कृतग्रन्या विद्यन्ते तेषामवलोकनमावश्यकम् । मेरठे श्री गोविन्ददासः सिंहलश्यामभापयोः संस्कृतप्राचुर्य साधयाञ्चकार । भारतस्थितेन रूसराजदूतेनापि रूसे संस्कृता- ध्ययनोत्साहो घर्णितः। अमेरिफाया अपि पावन सस्थाः सस्रते प्रचारयान्त। एभिः सर्वस्तात्कालिक प्रमाणायते यसंस्कृतमापायाः समादरः सर्यः क्रियते, तर्दि भारतीया किमर्थ साधारणमापायै दिन्थे कालं यापयन्तोऽन्ताराष्ट्रियसम्पर्क- स्थापनाद्विरता भवन्ति बृहत्तरभारतस्य निर्माण किं हिन्धा- धारेण सम्भाव्यते । तसिन् दिने सुस्पटमुक्तमाचार्य नरेन्द्रदेयेन यदियमतिलजाया यातां यदेतद्भारवहने हिन्दी मथा असमर्या। अस्यामवस्थायां भारत कूपमण्डूकीकर्तुमुधतानां हिन्दिवतां सुददो यो विगंध भादियो विचारवद्रयो भारतीयेभ्यः स कि डालरपोरपरायत्येन गणयिष्यते? द्विन्दिमागं मारते पर न यदाफेचन पृच्छन्ति तदनया चिदेवाना सम्पर्कस्थापनं तु दूरदरम् । यहोरकलामाम-मदारा-गुजर- दक्षिण भारतेषु को हिन्दी प्रहीतुमुद्यत: ! उत्तरमारनेऽपि कि सर्य एय सन्ति हिन्दिरामापायपक्षपातिनः ! विमुत्तरभारतऽपि दिन्दुस्तान्पंप्रेषिसंस्कृतराष्ट्रभासपातितो न मन्ति !

·(११०) वङ्गाद्युक्तेषु सर्वेषु प्रान्तेषुसंस्कृतराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनां प्राचुर्यम् । अत्रापवादान गण्यन्ते । अस्यामवस्थायां हिन्द्या राष्ट्रभाषात्व- प्रख्यापनं केवलमुपहासास्पदम् । विचार्य दृश्यते तर्हि ज्ञायते यद्धिन्दीसंस्कृतोग्रेजीत्यादि विविधभाषाणामेकोद्भुतः संयोगोऽयं संस्कृतसूत्रणाबद्धो वर्त्तते। इत्थं हिन्दी वङ्गादिभापावत् प्राधान्यं न विभर्ति प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला। एतादृश्या भाषाया राष्ट्रप्रधानभापात्वमानहाविष्टैरेव साधयिष्यते । अस्सत्कथनस्यायमाशयो यद् भारतीयाः सर्वप्रथमं संस्कृताय महत्पदमर्मयेयुः। ततो भारतसम्बद्धविदेशीयभाषाः पठेयुः । तदनन्तरं पूर्वत एव संस्कृतप्रभावितपु देशेषु भारतीयाः संस्कृत- मुन्नमय्य, जगदद्वितीयभारतीयाध्यात्मज्ञानेन तान् वशीकृत्य, स्वसंस्कृती समानीय शास्त्रविधिना, स्वाकारान् विरच्य विश्व- शान्ति स्थापयेयुः। सर्वथा निश्चितमेतद्विश्वशान्तिः भारतीयादर्श- स्थापनमन्तरा न सम्भवा । अस्माकं राष्ट्रपतिर्विश्वशान्तिमिच्छति तदर्थ भारतीयैः संस्कृतराष्ट्रभाषात्वे विलम्बो न विधेयः संस्कृतं शान्तिमूलम् । भारते केचन जना उर्दु-फारस्यरवीशब्दानां विरोधं कृत्वा साम्प्रदायिकतां प्रचारयन्ति, प्रसारयन्ति यदाऽस्माकमसाम्प्रदा- यिकः सरकारः साम्प्रदायिकताप्रचारकाणां न केवलं विरोधमेव फरोति, प्रत्युत तान् दण्डयत्यपि ! यस्य साम्प्रदायिकतावादस्य जनताया: सरकारः स्थिति न कामयते तमेव सरकाराधिष्ठात्री जनतैय काचित् सहीभूय प्रसह्य यदि संस्थापयेत् तर्हि महाखेदएव। विश्वशान्तिस्थापका भारतीयाः समस्तजगदात्मसदृशं मन्वाना न कस्यचिद्विदेशीयस्य धर्मस्य, सम्प्रदायस्य,जनस्याहितमसत्कार ·- वा चिन्तयन्ति न कस्याश्चिद् विदेशीयायाः संस्कृतेवा भाषायाः। भारतीयानांविचारे तु तत्तद्देशवासिनां धर्मसम्प्रदायसंस्कृति- मापा यथा तेषां हटो सम्मानमहन्ति तथैवास्माकमपि । भारतीयानामयमुदारः सिद्धान्तः-'स्ये स्वे कर्मण्यभिरता संसिद्धि लभते नरः 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मों भयावहः ।। 'सर्वेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वेसन्तु निरामया । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःखमाग्भवेत्' इति ।मारतीयास्तु पूर्वत एवोपदिशन्ति यत्सधैं स्वधर्मकर्म-सम्प्रदायसंस्कृतिमापासु सुदृढाः स्युः । ते न कस्यचिद्धर्मादीनां ग्रहणमिच्छन्ति न परेषां स्वस्मिन् समावेश- नम्। इत्थमेकसंस्कृतिप्रचारकारका अपि बिदेशीय-शब्द- यहिष्कारका इव साम्प्रदायिकताप्रचारका एव यक्ष्यन्ते। असा पुरातनमेतन्मतं यत्कस्याधिदपि भाषाया ढिगताः संशाशब्दास्तद्रूप पव ग्राहयाः। पतेषां संस्कृतिकरणमनु- चितम्। एतस्मात्कारणादेय भारतीय-विधानानुष्ठितानां शम्दानां यत् संस्कृतिकरणमकारि फैचित्तमोचितमस्माभिर्मतम् । परमापा शब्दमवणं तु साधारणी यातां महंतु भारते सर्यासां विदेशीय मापाणामध्ययनमध्यापनं कामये। अरयीजन्यमापास्तु एक- प्रकारेण तथैव सांस्कृता यथा हिन्दीप्रभृतयः । गतदिन एयोक्त- मफगानराजदूतेन पत्तोमाषा संस्कृतादुत्पता प्रमायितेति । अस्यामरस्यायामुइंसंलिया हिन्दुस्तान्या विरोघेऽनौचित्यमय- लोफयामो पयं यत उई: परनो-अरवीभाषाप्रभायिता ततो निरस्ताचा ·परभाषा संस्कृत्यादिग्रहणे केचन भीता भारतीयाः स्वभापा- संस्कृतिवैकृत्यमनुचिन्तयन्ति । एतादृशं चिन्तनं भयानकमज्ञानं तेषां सस्कृतशक्तौ प्रकट्यति । ते न विचारयान्त यत् संस्कृत- भापा जगत्यद्वितीयशक्तिमती। यावत् सा भारते विद्यते तावत्समस्तसंसारस्यापि भापाः कदाचिदपि न तामुच्छेत्तुं शक्ता न तदाश्रितां भारतीयां संस्कृतिम् । तास्तु सर्वा एव संस्कृतं सम्मुखीभूय दासीभूता भविष्यन्ति । भारतीयैरग्नेज- राज्ये संस्कृतं परित्यक्तमतएवानाचिरस्थायिनी विदेशीयता दृश्यते । भारतीयराज्येऽपि ये जनाः संस्कृतस्य राष्ट्रप्रधानभाषा- त्वमस्वीकृत्य हिन्द्याः प्रचारयन्ति नेऽनुचितमाचरन्ति । भारते सर्वविद्या भीतिः संस्कृतत्यागेनेव सम्भवा । सत्यमुच्यते माननीय श्री अणे महोदयादिभिः संस्कृतं यदि न स्थास्यति भारतीया संस्कृतिश्चापि न स्थास्यतीति । केचन संस्कृतं ब्राह्मणानां भापां संसाध्य, तामेकदेशीयां केवलं शानभाषा प्रचाय, तस्य विश्वमापात्वमुच्छेद्य अनुचितमचंकाणां खिलीकरणमाकादक्षमाणा व्यवहारानईत्वमुद्घोप्य राष्ट्रभाषात्वं सण्डयन्ति। ते न जानन्ति यत् संस्कृतसेवके आचाण्डालमाशुद्ध द्विजातयोऽपि सन्ति,जनाः, वौद्धा,सिष्टाना, मुसल्मानास्तथान्य- देशीया अपि । ब्रह्मवजगत्याप्ताया ब्राह्मया जगन्मातरयमनादरः मर्वया सोदुमयोग्यः एतस्मात्कारणादस्मामिर्भारतीय संस्कृतस्यैव राष्ट्रमापात्यीकृत्य प्रकटीकरणीयं यद् यस्या भाषाया धिदेशीयाः मत्कारं कुर्यन्ति तस्या भारतं पूर्वत एवार्चनं करोति, प्रधानपदे च मंस्थापयति। दिमेयास्मा विदेशीयसंस्स्तममादरणस्य समुचितमुत्तरं भवितुमर्हति यदपेक्षतेऽद्य संसारः । व्यापा-पं. कालीप्रसादशाखिमहोदयाः 'संस्कृतम्' परस्य माननीय सम्पादकाः भारतस्य मुप्रसिद्धमदापण्टिनेषु सन्ति, ·. ये नक्कन्दिवं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वाय यतन्ते। संस्कृतस्य प्रचा. रणे तेषां महोदयानां महान् उद्योगः वर्तते । तेषां द्वे प्रतिज्ञ विद्यते- (१) अस्यां एव शताब्धां संस्कृतं राष्ट्रभाषा भवेत् । अयं एव संस्कृतस्य उद्देशः। (२) यावत्-भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्य हिमाचलौ। यावत् गहा च गोदा च तावत् एवाहि संस्कृतम् ॥ प्रथमं तु अस्माकं इदं निवेदनं साधारणतया भारतस्य सर्वेषां विदुषां ते विद्यते, परं अहं विशेषतया सम्पादकमहोदयस्य 'संस्कृतपाण' स्य सेवायां निवेदयामि यत्कथं तै. पतेपा उपायानां अवलम्बनं न क्रियते येन 'सस्कृतम्' राष्ट्रमाणत्वाय योग्यं स्यात् । किं इदंन विचार्यने तैः यत्संस्कृतं प्रचलितरूपे राष्ट्रभाषा भावितुं अर्हति न वा । कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति संस्कृतभाषायां येन सा सरला सुयोधा च स्यात् । ते मया वारंवारं निवेदिता यत् प्रचलितसंस्कृते संशोधनानि आवश्य. कानि सन्ति येन संस्कृते सारल्यं सुयोधत्वं च आगच्छेत् । तेषां संक्षेपेण उत्तरं इदम्, "......सरलसस्कृतस्य अहं अवश्य पक्षपाती ..भाषणसमये सन्धी नियमराहित्यं स्वत पय जायते परं न तल्लेखनवस्तु । अस्माकं समस्तमारतस्य महाविदुषां पत्रम् । तत्र नियमरहितं प्रकाशन असम्भवम् । " वाक्ये स सन्धि विवक्षा अपेक्षते" इत्येव मन्ये ।" यदि इद सत्यं मन्ति यत् “ वाक्येषु सन्धिः विवक्षा अपे. क्षते" तदा वाक्ये क्रियेत न था। चाम्यपु सन्धिः न पियेत चेत् तदा सम्पादकमहोदयस्य मतानुसारं एच वाफ्यं सस्रतध्याकरण- ८ ·(११४) सम्मतं विद्वद्भिः स्वीकृतं भविष्यति । सर्वैः विद्वद्भिः मन्यते यत् "वाक्येपु सन्धिः विवक्षां अपेक्षते " । इयं न्यूनातिन्यून सर्वमान्या स्थितिः। वाक्यानि भाषणे अपभवन्ति एवमेव लेखने अपि तदा कथं कथ्यते सम्पादकमहोदयैः यत् "......न तल्ले. खनवस्तु"। कुत्र आपि इदं न दत्तं विद्यते। अतएव सम्पादक- महोदयैः स्वमतं स्वमतेन खण्डितं क्रियते। यदि वाक्येपु सन्धि- करणं इच्छाधीनं तदा क्रियते न वा । तत्र काहानिः वाक्यपदेपु सन्धिकरणे का लाभः ? अहं कमपि लाभं न पश्यामि । द्वितीयं इदं कथ्यते सम्पादकमहोदयैः यत् “अस्माकं समस्त- भारतस्य महाविदुपां पत्रम्" । परं इदं सर्वेः महाविद्वद्भिः मन्यत यत् "वाक्येपु (लेखनेभापणेवा) सन्धिः वैकल्पिकः सर्वथा इच्छा- धीनः" अतएव यदि 'संस्कृतम् 'पत्रे वाक्येषु सन्धिान क्रियेत तदा नियमविरुद्धता न आगन्तुं शक्नोति । अयं केवलं भ्रमः एव । अहं जानामि यत् केचित् पण्डिताः एतादृशी आपत्ति उत्थापयन्ति परं तस्यां काचित् सत्यता नास्ति। संसारस्य अन्यासु सर्वासु भाषासु शब्दाः पदानि वा वाक्येपु पृथक् पृथक् विद्यन्ते । कम्याचित् अपि भाषायां पदानां मेलनं न प्रियते यथा संस्कृते क्रियते। लेग्रनमापा कठिना सरलावा भवतु परं पदानां संहिती. करणं सर्वथा अनावश्यकम् । वाक्यपदेपु सन्धिकारणात् बाधा उत्पद्यते। क्षणेक्षणे शब्दानां रूपाणि भिन्नानि जायन्ते अस्यां अवस्यायां बालकाः किं पण्डिताः अपि शन्दनिर्णये असमर्थाः जायन्ते । संस्कृतव्याकरणानुसारं तु " असंहितावाफ्ये " अयं नियमः, परं विद्धिः " वाफ्ये सीहता विवक्षां पेक्षते" इति. मिसान्तः स्वीक्रियते । तदुपरिनियमरूपेण वाक्यपु मन्धिमयोगः फियते। फश्चित् अपि अद्य एपिटत. न मन्यते यः याक्येपु (लेपने भाषण या)नियमरूपेण सन्धिप्रयोग न कुर्यात।

·- । (१२५) अनेन प्रकारेण संस्कृत वर्णनातीतं काठिन्य सञ्जातम् । यद्य संस्कृतभाषा केवलं पुस्तकभाषा' संजाता । अद्य फुत्रापि संस्कृतं व्यवहारभापा न अवलोक्यते । व्यवहारभाषायां तु एता- दृशं काटिन्यं न भवितुं अर्हति । कथितप्राचीनपरिपार्टी मन्य. मानाः पण्डिताः संस्कृतस्य सर्ववर्गेषु सर्वसाधारणपुरुषेपु प्रचार न कामयन्ते। ये संस्कृतविद्वत्सु प्रचार कामयन्ते, ते लघुः संख्यायां विधन्ते, परंते अपि संस्कृतस्य सरलीकरणे वास्तविक- रूपेण अग्रेसरानभवन्ति। कथितप्राचीनपण्डितानां भयात् दुर- भ्यासात् दुराग्रहात् वा ते अपि वाक्येषु सर्वन सन्धिप्रयोग कुन्ति येन संस्कृते पूर्ववत काठिन्यं तिष्ठति । एक अन्यत् अपि कारणं याक्येपु सन्धिप्रयोगस्य भवितुं अईति । कदाचित् पण्डिताः बिभ्यति यत् यदि ते वाक्यपु सन्धि- प्रयोग न करिप्यन्ति तदा सन्धिनियमान् चिस्मारिष्यन्ति । परं अयं अपि भ्रमः एव । यस्य सम्पादकीय लेखस्य अत्र उद्धरणं दीयते तत् कश्चिदपि पुरुपः (महापण्डितः किं न मरेत् मवाध. रूपेण पठितुं न शक्नोति । चाक्येपु सन्धिकरणस्य अयं महा- दोपः । अस्य दोपस्य दूरीकरणे संस्कृतज्ञानां संस्कृतमापायाः च कल्याणम् । सम्पूर्णलेखस्य पठनात्संस्कृताः अस्माक निवेदनस्य सत्यतां अनुभविष्यन्ति। तथापि अत्र द्विनोदाहरणानि लेखात् अत्र दीयन्ते येन अस्माकं निवेदनं स्परतरं स्यात् ।।१) सर्वप्रथम लेखस्य शीर्षकं अवलो- कनीयं पाठक, तत् विद्यते ॥ भारतादुत्तरमंपेक्षवे"। वस्तुतः अनेन शीर्षकेन भवितव्यम् “भारतात् उत्तरं अपेक्षते " येन पदानि स्वरूपे पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु । कः संस्कृतमः अन्धः अपि इदं शीर्षकं ज्ञातुं शक्नोति। " भारतात्" इदं पदं विद्यते परं घाश्यपदेपु.सन्धिकरणे अस्मात् स्वाद- ·झलां जशोऽन्ते"८।२।३९ । (सू.सं. ८२) भारताद्" इति भवति । परं "भारता" पदस्य 'मारतान' अपि भवितुं अर्हति यदि उत्तरपदस्य म प्रथमवर्णः स्यात् । "यरोनु नासिकेऽनुनासिको वा"८।४।४५ (सू. सं.८३) यथा"भारतान्नोत्तरं अपेक्षते" अत्रभारतात् शब्दस्य भारतान् भवति। भारतान् शब्दस्य द्वौ अर्थों भवतः द्वितीयायां अर्थात् कर्मणि । द्वितीयायां भारतान् शब्दस्य द्वौ अर्थों भारतनिवासिनः भारतस्य अपत्यानि वा भवतः । अतएव पदेपुसन्धिकरणे पूर्णभ्रमः भवितुं अर्हति। अस्यां दशायां वाक्पदेपु सन्धिकारणात् भ्रमः एव उत्पद्यते । लाभ. तु कश्चित् अपि न भवति । (२)" कृतोऽयमत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषाया आदरो भारतादुत्त- रमपेक्षते” एक अन्यं उदाहरणं अत्र दीयते । वाक्येन अनेन प्रका- रेण भवितव्यम् । " कृतः अयं अत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषायाः आदरः भारतात उत्तरं अपेक्षते"। वाक्यपदेपु सन्धिकरणे का आपत्तिः आपतति इति स्पष्टीक्रियते। प्रथम " कृतः अयं अत्युत्कृष्टः " कृतोऽयमत्युत्कृष्टः" सञ्जातः। संस्कृतझैः अस्य उच्चारणं करिष्यते "कृतोऽयमत्युत्कृष्टः " । "कृतोय" शब्दः न अस्ति, न " मत्यु- स्कृष्टः" । अनेन प्रकारेण सर्वथा अशुद्ध उच्चारणं भविष्यति । पदानां शुद्धोच्चारणं नितान्त आवश्यकम् । यदि इदं अपि भवितुं न अर्हति संस्कृते, तदा का नाम भापा संस्कृतम् । इदं पूर्वोदाहरणे स्पष्टं कृतं अस्माभिः यत् प्रथमं तु शब्दाः विरूपतां गृहन्ति वाक्यपु सन्धिकारणात् । द्वितीयं शुद्धो- चारणं अपि न भवति शब्दानां पदानां वा। महादोपौ एतौ । कदापि बालकाः संस्कृतशब्दानां शुद्धरूपं ज्ञातुं न शक्नुवन्ति। इदं लेखनपरिपाटी महादोपपूर्णा सर्वथा त्याज्या । गतसहस्र द्विसहस्रवर्षेषु यदा संस्थतस्य महान् हासः सञ्जातः यदा बौद्ध- - ·(११७) - । कालप्रभावात् संस्कृतवानां मूर्खत्वार वा संस्कृतं केवलं पण्डिता- नां भाषा अभवत् जनभाषा स्वपदं विहाय, यदा शासकः संस्कृत साहित्यं येन केन प्रकारेण नष्टीकृतं, यदा मुद्रणादि-सौविध्यं देशे न आसीत्, तदा यदि इयं महादोपपूर्णा अपि लेखनादि परिपाटी प्रचलिता संस्कृतसाहित्यस्य धर्मग्रन्थानां संरक्षणाय क्षन्तव्या, परंथध तस्य आवश्यकता न अस्ति। अहं जानामि यत् केचित् पण्डिताः संस्कृतस्य सर्वस्यांजनतायां पंक्तिभेदं विहाय प्रचारंन कामयन्तेन ते तस्य विश्वप्रचारं कामयन्त पूर्ववत्, पर ईदृशानांजनानां कथितपण्डितानां अतिलघ्वांसंख्या विद्यते । अद्य संस्कृतोत्थानस्य भूयःसमयः आगतः अस्ति ईश्वरे- च्छया ।मतपय उन्नतिः भविष्यति पय कश्चित् इच्छेद नवा संस्कृत- भाषाया आदरो'वस्तुतः 'संस्कृतभाषायाः आद' अस्ति। संस्कृत. भापाया' पदं न अस्ति, न 'आदरों' कथं पालक संस्कृत- पठनपाठनेच्छुक पदानांशुद्धरूपं शातुं शक्नोति। संस्कृतभाषायाः अयं महत्तमःदोपः यत् कश्चित् आप ध्रवणमात्रेण संस्कृतं शिक्षितुं न शक्नोति। संसारस्य अन्याः सर्वाः भाषा: थयणमात्रेण कथनमात्रेण या जनाः शिक्षितुं शक्नुवन्ति संस्कृतं विहाय संस्कृत भाषाकाठिन्यस्य इदं एक अकाट्य प्रमाणम् । इदं सर्व संस्कृतसै सावधानतया उदारतयादेशकल्याणाय विचारणीयम्। संकुचितविचारः किञ्चित अपि भावतु म महंति। लोके सर्वाणि वस्तूनि परिवर्तनशीलानि, अतपय पस्तुपुनतीनजीवनप्रदानाय प्राणदानायचाजीणशरीयत् परिवर्तनौषधं आवश्यकम् । समयः बलवान् । समयानुसारं अस्माभिः यपि करणीयम् । अघ संस्कृतभवनं जीणं विधते, यस्य लोपः अवश्यम्मायी फिश्चिकालानन्तरम् । यावत् समयः तिष्ठति ·(११८) तावत् जीर्णोद्धारोपायः करणीयः। अद्य संस्कृतं मृतप्रायं इति कथ्यते, मृतं न स्यात् कदाचित् तत् एव करणीयम्। संस्कृतभविष्यं भवतां हस्ते विद्यते । संस्कृतस्य सर्वकालीनं रूपं अन्वेषणीयं, यत् तावत्पर्यन्तं तिष्ठेत्, यावत् लोके सूर्यः, चन्द्रः च तिष्ठति सम्पादकमहोदयस्य शब्देपु, यावत्भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्यदिमाचली। यावत् गङ्गाच गोदा च तावत् एव हि संस्कृतम् ॥ एतस्य सुवर्णीदनस्य आनयनाय सम्पादकमहोदस्य लेखन- परिपाट्याः शैल्याः वा सूक्ष्मदृष्टया समालोचना क्रियते । स्थूल- दृष्ट्या तु काचित् अपि हानिः न प्रतीयते । लेखस्य द्वितीयधारायां (पैरायाम्) विद्यते " लखनऊ नगरे आचार्यनरेन्द्रदेवेनोक्तमासीद् यद्भारतस्य संस्कृतीरेशियाया भाषा अध्ययनीया यतस्तासु प्राचीनाः सांस्कृता ग्रन्था अनूदिताः प्राप्यन्ते"। अत्र "भाषा, अध्ययनीया, सांस्कृता, ग्रन्था शब्दाः बहुवचने विद्यन्ते येणं रूपाणि सन्ति " मापाः, अध्यय- नीयाः, सांस्कृताः, ग्रन्थाः"। "भाषा. अध्ययनाया, सांस्कृता एकवचने अपि भवितुं अहंति, परं " ग्रन्था" कदापि नहि। "ग्रन्या शब्दः संस्कृते न विद्यते । अतएव स्थानेस्थाने भ्रमः भवितुं अहंति । आश्चर्य यत् कथं संस्कृतः अयं दोषः न अनु- भूयते। अस्यां धारायां (पैरायाम ) एकस्मिन् स्वले विद्यते 'यद्धिन्दशियायाः' अर्थात् यद् + धिन्दशियायाः" वस्तुनः अस्ति "यत् हिन्द एशियायाः" एकस्य देशस्य हिन्द पशिया नाम अस्ति न तु दिन्देशिया, अथवा "धिदैशिया" यर सन्धिकरणे भवति। वस्तुतः नियमः अयं कार्यः यत् " व्यक्ति-स्थान, वाचक, संशः" सरूपे तिष्ठन्तु । यदि " हिन्द पशिया" नाम अस्ति, तदा तत् .

·पच देयम् । यदि कश्चित् पुरुषः " जवाहरलाल" इति कथ्यते तदा "जवाहरलालो वदति "'जवाहरलाल वदति " वा अस्य कथनस्य का आवश्यकता? " जवाहरलाल बदति " तत् एव कथनीयम् “ विसर्गादर्शनम् " एकेन नवीनसूत्रवलेन यस्य निर्माण आवश्यकम् , यथा“असंहिता वाक्ये" अस्य सूत्रस्य रचनं भाषा- हिताय आवश्यकम् । एताभ्यां द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सस्कृतकल्याण भवितुं अर्हति । इमे सूत्रसंस्कृतभाषायै सर्वकालीन रूपंप्रदास्यतः, येन भूयः सस्कृत विश्व-मापा भविष्यति पूर्ववत् । अन्यानि कतिपयसंशोधनानि आवश्यकानि अपि सन्ति यथा लकारपु.। अन्येषां संशोधनानां विपये अन्यन कथयिष्यते, परं अनलकाराणां पिपये निवेद्यते । यद्यपि पूर्वाध्याये आप सन्धिविषयः विशेषतया सुस्पष्ट कृतः अस्माभिः, परं अस्मिन् स्थले अपि तस्य स्पष्टीकरणं आवश्यक अभवत् । अस्य लेखस्य तृतीयधारायाः (पैरायाः) एकं समासस्य उदाहरण दत्वा लकाराणां विषये कथयिष्यते । तत्र विद्यते " यद्धिन्दीसंस्कृतोद्धंग्रेजीत्यादिविविधभाषाणां एको द्भुतः संयोगो........"। प्रथम''यदिन्दी" अवलोकनीयम्। इद विद्यते "यत् + हिन्दी। पदसन्धिकरणे " हिन्दी" “धिन्दी" भवति, परं" धिन्दी का भवति । द्वितीय" संस्कृतोद्वग्रेजीत्यादिविधि घमाषाणाम्" समासः अस्ति । अत्र एतेषां शन्दानां समसनं विद्यते संस्कृत + उर्दू + अंग्रेजी + इत्यादि विविध + भाषाणाम्" । प्रथमं तु अयं समासः पठनं न आगच्छति । शुद्धोशारणं तु अस्प कदापि भवितुं न मर्हति । अनेन प्रकारेण अस्य उच्चारणं भविष्यति यथा संस्कृतोद्वजोत्यादि+पिरिघमाषाणाम्'' पर 'सस्कृवोर' द्वजीत्यादि कश्चित् शप्दम्नास्ति। अतएव समासेपु अयं सुधारः " ·(१२०) . आवश्यकः यत् यत्र समासे व्यक्तिस्थानवाचकसंज्ञाः (प्रातिपदिक- रूपेण ) स्युः । अथवा एतादृशाः दर्घिसमासाः स्युः यत् शब्दानां शुद्धोच्चारणं असम्मतं जायेत तदाप्रातिपदिकरूपे शब्दाः पृथक् पृथक् देयाः । यथा अत्र लेखनीयं आसीत् "संस्कृत+उर्दू- अंग्रेजी-त्यादि विविधभाषाणाम्" येन आशयः सुस्पष्टः स्यात् । संक्षेपः तु अत्र अपि सञ्जातः, परं अत्र अर्थहानिः न भवति तथा उच्चारणं अपि भवितुं अर्हति । समासेपुएतादृशस्य संक्षेपस्य कः लाभः, येन आशयः अपि स्पष्टः न स्यात् न उच्चारणं आप भवेत् । अस्माकं तु निश्चितं मतं आस्ति यत् 'वाक्यपदेषु सन्धिः क्रियेत चेत् तदा केवलं द्वयोः पदयोः भवेत् । एवमेव समासः अपि अधिकादधिकं द्वित्रिशब्दानां भवेत् येन भापा सारल्यं आगच्छेत् । अस्माकं मतानुसारंतु वाक्यपदेषु सन्धिव्याकरानुसारं न भावितुं अर्हति । विद्वद्भिः इदं सर्व विचारणीयं एकस्यां सभायाम् । वयं अस्याः सभायाः आयोजनं कर्तुं शक्नुमः। यदि ते वाक्यपदेपु अपि सरलसन्धिपक्षे भवन्तु तदा तत् एव कार्यम् । उत्तमं स्यात् यत् न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षपर्यन्तं वाक्यपदेषु सन्धिः न क्रियते । नवीनसाहित्यं गद्यात्मकं पद्यात्मकं वा एतादृशं सन्धिरहितं निर्मितं स्यात् तथा प्राचीनसाहित्यं अपि सन्धिराहित्येन प्रका- शितं स्यात् । प्राचीनग्रन्थलेखकानां भापा तु स्वरूपे स्थास्यति, केवलं भाषासारल्यं आगमिष्यति, यन संस्कृतं भूयः अन्ता- राष्ट्रियमापा राष्ट्रभापा च भविष्यति । सन्धिरहितः लेखः सुबोधः सरला च । (सम्पादकीय लेखेन अनेन प्रकारेण भवितव्यम् ) गतसप्ताहे समाचारद्वयं ईदृशं प्रकाशितं येन समस्तस्य संसारस्य, भारतस्य च वार्ता न जानामि परं अहं अवश्यं अभूवं ·(१२१) . चफितचकितः। प्रथमः समाचारः तु काबुलविश्वविद्यालयस्य साहित्यपाठक्रमे संस्कृतस्य अनिवार्य अध्ययनम्, द्वितीयः च चिदम्बरस्थाण्णामले विश्वविद्यालयस्य पैरिसविश्वविद्यालय संस्कृताध्यापक डा लुई रेणुकृतं संस्कृतस्य राप्रभाषात्वसमर्थनम्। विदेशीयैः कृतः अयं अत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषायाः पादरः भारतात उत्तरं अपेक्षते यत् तस्य कीदृशी विदेशीय भापासु समादरखुद्धि. इति विदेशीयेपु, विदेशीयसंस्कृतिषु संस्कृते च? लखनऊ नगरे आचार्य नरेन्द्रदेवेन उक् आसीत् यत् भारतस्य संस्कृतः एशियायाः भापाः अध्ययनीयाः यतः तासु प्राचीनाः सांस्कृताः ग्रन्थाः अनूदिताः प्राप्यन्ते । गतवर्षे काशीगवर्नमेण्ट संस्कृतकालिजस्य समावर्तनोत्सवे महामहोपाध्याय श्री पिधु. शेखरमहाचाय्येय उक्त आसीत् यत् चीनभोटपालाप्रास्तभाषाणां अध्ययनं अन्तरा संस्कृताध्ययनं एव न पूर्ति पति। गतसप्ता काश्यां श्री सम्पूर्णानन्देन अपि अभिहितं यत् दिन्दैशियायाः पुस्तकालयेपु संस्कृतग्रन्थाः विद्यन्ते।तेपां अयलोकनं आवश्यकम् । मेरठे श्री गोविन्ददासः सिद्दलश्यामभापयोः संरकृताचुर्य साधयाञ्चकार। भारतस्थितेन रूसराजदूतेन अपि रूसे संस्कृताध्ययनोत्साहः धर्णित. अमेरिकाया' अपि फाश्चन संस्था संस्कृतं प्रचारयन्ति । पभि सधैं तात्कालिक प्रमाणे ज्ञायते यत् संस्कृतभाषायाः समादरः सर्वं क्रियते, तर्हि भारशः किमर्थ साधारणमा हिन्धै कालं यापयन्त अन्ताराष्ट्रियसम्पर्कस्थापनात् विरलाः मयन्ति ? गृहत्तरभारतस्य निर्माणं किं हिन्धाधारण सम्मान्यते? तस्मिन् दिने स्पष्टं उक्त आचार्यनरेन्द्रदेवेन यत् इयं भतिलजायाः घातां यत् एतद् भारवहने हिन्दी मर्यया असमर्था । अस्यां । .

·(१२२) अवस्थायां भारतं कूपमण्डूकीकर्तुं उद्यतानां हिन्दीवतां सुदृढः यः विरोधः आदिष्टः विचारवद्भयःभारतीयेभ्यः किं डा.लुई रेणोः अपराधत्वेन गणयिप्यते । हिन्दीभापां भारते एव न यदा केचन पृच्छन्ति तदा एतया विदेशानां सम्पर्कस्थापनं तु दूरदूरम् । अद्य वङ्गोत्कलासाममहा राष्ट्रगुर्जरदक्षिणभारतेपु का हिन्दी गृहीतुं उद्यतः? उत्तरभारते अपि किं सर्वे एव सन्ति हिन्दीराष्ट्रभापात्वपक्षपातिनः न सन्ति? वगायुकेषु सर्वेपु संस्कृतराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनां प्राचुर्यम् । अत्र अपवादाः न गण्यन्ते । अस्यां अवस्थायां हिन्द्याः राष्ट्रभाषात्व- प्रख्यापनं केवलं उपहासास्पदम् । विचार्य दृश्यते तर्हि शायते यत् हिन्दीसंस्कृतोद्वैनेजात्यादि विविधभापाणां एकः अद्भुतः संयोगः यः संस्कृतसूत्रेण आवद्धः वर्तते । इत्थं हिन्दीवङ्गादिभापावत् प्राधान्यं न विभर्ति प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला। एतादृश्याः भाषायाः राष्ट्रप्रधानभापात्वं आग्रहाविष्टैः एव साधयिष्यते । भस्मत्कथनस्य अयं आशयः यत् भारतीयाः सर्व- प्रथमं संस्कृताय महत्पदं अर्पयेयुः । ततः भारतसम्बद्धविदेशीय- भाषाः पठेयुः। तदनन्तरं पूर्वतः एव संशतप्रभावितेपु देशेषु भारतीयाः संस्कृतं उनमय्य, जगदद्वितीय-भारतीयाध्यात्ममानेन तान् वशीकल्य, स्वसंस्कृती समानीय शास्त्रविधिना, स्वाकारान् विरच्य विश्वशान्ति स्थापयेयुः। सर्वथा निश्चितं एतत् विश्व शान्तिः भारतीयादर्श स्थापनं अन्तरा न सम्भवा । अस्माकं राष्ट्र पतिः विश्वशान्ति इच्छति तदर्थ भारतीयः संस्कृतराष्ट्रभाषात्वे यिलम्यः न विधेयः। संस्कृतं शान्तिमूलम् । मारते कंचनजनाः उर्दूफारस्थरवीशब्दानां विरोधं त्या साम्प्र' दायिकता प्रचारयन्ति, प्रसारयन्ति यदा अस्माकं असाम्य- ·दायक. सरकार साम्प्रदायिकताप्रचारकाणां न केवल विरोध एव करोति प्रत्युत तान् दण्डयति अपि । यस्य साम्प्रदायिकताबादस्य जनतायाः सरकार. स्थिति में कामयते त एव सरकाराधिष्ठात्री जनता एव काचित् सोभूय प्रसह्य याद संस्थापयेत् तर्हि महा. खेद एव । विश्वशान्तिस्थापका भारतीया समस्त जगत आत्म- सदृश मन्वाना न कस्यचित् विदेशीयस्य धर्मस्य, सम्प्रदायस्य जनस्य माहित असत्कारं वा चिन्तयन्ति न फस्याश्चित् विदेशीयाया सस्कृते या भाषायाः का भारतीयानां विचारे तु तद्देशवासिनां धर्मसम्प्रदायसस्कृतिभापा यथा तेशं दृष्टौ सम्मान अहन्ति तथा एव अस्माकं अपि । भारतीयानां अय उदार. सिद्धान्तः 'स्वे स्वे कर्मणि अभिरत ससिद्धि लभते नर स्यधर्मे निधनं श्रेय पर. धर्म. भयावह ''सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुखभाग् भवेत्' इति । भारतीया तुपूर्वत एव उपदिशन्ति यत् सर्व स्वधर्मकर्मसम्प्रदाय संस्कृतिभाषासु सुदृढाः स्यु । ते न कस्यचित् धर्मादीना अहण इच्छन्ति न परेषांखस्मिन् समावेशनम् । इत्थ एकसस्रतिप्रचार कारका अपि विदेशीयशब्दया हिप्कारका इव साम्प्रदायिकता- प्रचारका. एवं यक्ष्यन्ते । असाफ पुरातन एतत् मत यत् कस्या श्चित् अपि भाषाया रूटिंगता सज्ञाशब्दा तद्रूपे एवं प्रादया । पतेषा सस्कृतीकरण अनुचितम् । एतस्मात्कारणात् एक्भारतीय- विधानानुष्टिताना शब्दानां यत् सस्कृतीकरणं अकारि कैश्चित्तत् न उचित अस्माभिःमतम् । परमापाशब्दग्रहणं तुसाधारणीधाता अह तु भारते सर्यासां विदेशीयमापाणां अध्ययन अध्यापन कामये। अरवीजन्यमाषा तु एक प्रकारेण तथा एवं सांस्कृता' यथा हिन्दीप्रभृतयः । गतदिने एप उक्त अफगानराजदुतेन पश्तोमाषा संस्टतात् उत्पमा प्रभाषिताच इति ।

·(१२४) -- अस्यां अवस्थायां उर्दूसंश्लिष्टायाः हिन्दुस्तान्याः विरोधे अनौ- चित्यं अवलोकयामः वयं यतः उर्दूः पश्तो अरवीभाषा प्रभाविता ततः निस्सृता च। परभाषासंस्कृत्यादिग्रहणे केचन भीताः भारतीयाः स्वभाषा- संस्कृतिवैकृत्यमनुचिन्तयन्ति । एतादृशं चिन्तनं भयानकं अज्ञानं तेपासंस्कृतशक्तीप्रकटयतिाते न विचारयन्ति यत् संस्कृतभाषा जगति अद्वितीयशक्तिमती। यावत् सा भारते विद्यते तावत् समस्त संग्नारस्य अपिभापाःकदाचित् अपिन तां उच्छेत्तुं शक्ताः न तदाश्रितां भारतीयां संस्कृतिम् । ताः तु सर्वाः एव संस्कृतं सम्मुखीभूय दासीभूताः भविष्यन्ति । भारतीयैः अंग्रेजराज्ये संस्कृतं परित्यक्तं अतः एव अत्र अचिरस्थायिनी विदेशीयता दृश्यते। भारनयिराज्ये आप ये जनाः संस्कृतस्य राष्ट्रप्रधानभाषात्वं अखी- कृत्य हिन्दी प्रचारयन्ति ते अनुचितं आचरन्ति । भारते सर्वविधा भीतिः संस्कृतत्यागेन एव सम्भवा । सत्यं उच्यते माननीय श्री अणे महोदयादिभिः संस्कृतं यदिन स्थास्यति तर्हि भारतं आपिन स्थास्यति भारतीया संस्कृतिःच अपिन स्थास्यति इति । केचन संस्कृतं ब्राह्मणानां भाषां संसाध्य, तां एकदेशीयां केवलं शानभाषा प्रचार्य, तस्य विश्वभाषात्वं उच्छेद्य अनुचितं अर्चकाणां खिलीकरणं आकाजमाणाः व्यवहारानईत्वं उद्घोप्य राष्ट्रभाषात्वं खण्डयन्ति । ते न जानन्ति यत् संस्कृतसेवकेपु आचाण्डालंआशूद्र द्विजातयः अपि सन्ति जैनाः, बौद्धाः, खिष्टानाः, मुसल्मानाःतथा अन्यदेशीयाः अपि । ब्रह्मवत् जगद्व्याप्तायाः ब्राह्मयाः जगन्मातुः अयं अनादरः सर्वया सोढुं अयोग्यः । एतस्मात्कारणात् अस्माभिः भारतीय संस्कृतस्य एव राष्ट्रभापात्वं अद्गीकृत्य प्रकटीकरणीयं यत् यस्याः मापायाः विदेशीयाः सत्कारं कुर्वन्ति तस्याः भारतं पूर्वतः .

·एच अर्चनं करोति, प्रधानपदे व संस्थापयति । इदं एव अस्माकं स्वदेशीयसंस्कृतसमादरणस्य समुचितं उत्तरं भवितुं अहति यत् अपेक्षते अद्य संसार। व्याख्या-(१)सचे जनाः सन्धिरहित लेखं सरलतया अबाध. रूपेण पठितुं शक्नुवन्ति । सन्धिरहिते लेखे पदानि पृथक् पृयत तथा स्वरूपे विद्यन्ते,अतएव तेषां सर्वेषां शब्दोच्चारणं आप भावत यहति।विविधपदानां स्वरूपक्षानं अपि सरलतया भवितुं अर्हति। व्याख्या-(२)सम्पादकमहोदस्य सर्वैः बिचारैः सह सहमति आवश्यका न अस्ति । इद आवश्यक निवेदनं कृत्वा लकाराणां विषये पुनः दीयते। चतुर्लकाराः। इदं निवेदितं अस्माभिः यत् लौफिकसंस्कृते केवलं चतुर्लकाराणां आवश्यकता विद्यते। इदमपि कथित अस्माभिः यत् द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति। इदमाप शात पाठकैः यत् एकस्य एय सम्" धातोःप्राय ०५१२ रूपाणि भवन्ति । कश्चित् प्रापि सस्ता इमानि सर्वाणि रूपाणि स्मर्तुं न शक्नोति । यद्वान रूपाणि न प्रयुज्यन्ते। इद अपि पूर्णतया सिनं कृतं अस्माभि. यत् अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्न्य विविधलकाराणां आवश्यकता न विद्यते। इम भेद अवलम्ब्य लकारेषु विभाग. फियते येत् तदा अन्ये अपि अनन्ता. मेदाः भवितुं अहन्ति । तदा अयमपि प्रश्न उपतिष्ठते यत् प्रदर-प्रहर क्षणक्षायुत भेदं अवधार्य लकार विभागः कथ न स्यात् । अतएर व्यावहारिफटएया फेवल चतुर्ल- फाराणां आवश्यक्ता घर्तते यथासंसारस्य अन्यामु भाषा अप लोफ्पते । प्राप सर्या भाषासु मुख्यरूपेण चतुलंकारा-पय मय- लोक्यन्ते । ते एव संशतभागया पिभवन्ति । इदमपि कथितं ·(१२६) अस्माभिः यत् सर्वे लकाराः संस्कृतभाषायां स्वरूपे तिष्ठेयुः तदा प्रायः ३६ लक्षतः अधिकरूपाणि १९४४ धातूनां भविष्यन्ति । अयं व्यापारः संस्कृते वर्णनातीतं काठिन्यं आनेतुं शक्तः । अतएव तत् एव करणीयं यत् व्यावहारिकदृष्ट्या भाषाहष्टयां च उचित स्यात् । संसारस्य कस्याचित् अपि भाषायां एतादृशानि ३६ लक्षाधिकरूपाणि न विद्यन्ते क्रियाणाम् । द्विवचननिस्सारणं व्याकरणसम्मतम् । बहूनि कारणानि दत्तानि अस्माभिः यत् कथं संस्कृतभाषायां अपि द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति । इदं संस्कृतव्याकरण- सम्मतं अपि एकेन सूत्रेण प्रतीयते यत् अद्यः दीयते। व्यवहारे अपि एकवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः अवलोक्यते यथा- "पं० रामशङ्करमहोदयाः महाविद्वांसः सन्ति" यदि एकवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः भवितुं मर्हति तदा द्विवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः कथं न स्यात् । अनेन द्विवचनस्य सर्वथा निस्तारणं अपि सम्भवति ऐन भाषा- सौविध्यं आगच्छत् । सूत्रं इदमस्ति, " अस्मदो द्वयोश्च" श२०५९ व्याख्या- एकत्वे द्वित्वे च विवक्षिते अस्मदः बहुवचनं वा स्यात्। वयं चूमः । पक्षे अहं ब्रवीमि, भावां वः । अनेन सिध्यति यत् द्विवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः व्याकरण- सम्मतः अस्ति । पूर्वोदाहरणात् अर्थात् "पं० रामशङ्करमहोदया: महाविद्वांसः सन्ति " सिद्धं भवति यत्- "अस्मदो द्वयोश्च" सूत्रस्य सिद्धान्तः अत्र स्वीकृतः विद्यते। एवमेव द्विवचनस्य स्थाने अपि भवितुं अहंति । द्विवचनस्य प्रयोगः अपि बाहुल्येन ·(१२७) . न भवति, अतएव तस्य निस्सारणं आवश्यकं युक्तियुक्त च । क्रियायां एवमेव संज्ञायां द्विवचनस्य निस्सारणात् वर्णनातीत सारल्य सस्कृते आगमिष्यति तथा क्रियाया एवमेव सज्ञायां रूपाणि अपि न्यूनानि भविष्यन्ति । अत्र क्रियाया. विषये द्विवचन निस्साय्य 'डुकृञ्' धातो रूपाण दीयन्ते । सहाया विषय अन्यत्र दास्यने । एक अन्यत् अपि संशोधन आवश्यक प्रतीयते। यत्र एकस्य धातोः यथा 'डुकम्' घातो एकार्थे अनेकानि रूपाणि चलन्ति एकसिन् लकारे तत्र एक रूपं देयम् । यथा डुकम् धातोः यड्न्तप्रकरणे एकार्थे यड्लुगन्ते अपि रूपाणि चलन्ति अतपय यड्न्तप्रकरणे दत्तानि रूपाणि प्रशस्तानि स्यु अर्थात् मानितानि स्युः। एवमेव अन्येपु स्थलेषु अपि मन्येत । यदा अस्माक मतानुसार लकारेपु अद्यतन अनद्यतनभेद न स्थास्यति तदा लद् वर्तमाने, लट् सामान्यभविष्यत्काले, लङ् सामान्य- भूतकाले, तथा लिह विध्यादौ, तथा हेतुहेतुमद्भावे च प्रयुक्त स्यात् । द्विवचनस्य निस्सारणे चतुर्लकाराणा इमानि रूपाणि भविष्यन्ति। चतुर्लकाराणां रूपाणि। परस्मैपदे (लट्) आत्मनेपदे करोति, कुर्वन्ति पुचते करोपि, युरपे, कुरुम्चे करोमि, पु, कुमदे (ल) फरिप्यति, करिष्यन्ति फरिप्यते, करिप्यन्ते करिष्यसि, करिष्यथ फरिप्यसे, परिप्यध्ये परिष्यामि, परिष्याम, करिष्यामदे पुरते, फुर्मः परिप्ये, ·(१२८) परस्मैपदे अकरोत्, अकुर्वन् , अकरोः, अकुरुत, अकरवम्, अकुर्म, कुर्यात्, कुर्युः, कुर्याः, कुर्यात, कुर्याम् , कुर्याम, आत्मनेपदे अकुरुत, अकुर्वत अकुरुथाः, अकुरुध्वम् अकुर्वि, अकुरुमहि (विधिलिङ) कुर्वीत, कुरिन् कुर्वीथाः, कुर्वीध्वम् कुर्वीय, कुर्वीमहि कर्मवाच्ये (लट्) एवमेव आत्मनेपदे अपि रूपाणि . क्रियते, क्रियसे, क्रियन्ते कियध्वे क्रियामहे -यन्ति। क्रिये, (लट्) करिप्यते, करिष्यन्ते करिप्यसे, करिष्यध्ये करिष्ये, करियामहे (लङ्) अफ्रियत, अक्रियन्त अक्रियथाः, अक्रियध्वम् अक्रिये, अक्रियामहि (लिङ्) क्रियेत. क्रियेग्न् क्रियथाः, क्रियध्यम कियेय, क्रियमहि ·- . प्रेरणार्थे-णिच् प्रत्यये- परस्मैपदे ( लट) आत्मनेपदे कारयति, कारयन्ति कारयते, कारयन्ते कारयासि, कारयथ कारयले, कारयचे कारयामि, कारयामः कारये, कारयामहे (लट्) कारयिष्यति, कारयिष्यन्ति कारयिष्यते. कारयिष्यन्ते कारयिष्यासि, कारयिष्यथ कारयिष्यसे, कारयिष्यध्वे कारयिष्यामि, कारयिष्यामः कारयिष्ये, कारयिष्यामहे (लड्) अकारयन् अकारयत, अकारयन्त अकारयत अकारयथा, अकारयध्यम् अकारयाम अकारय, अकारयामहि (लिङ्) फारयेयुः कारयेत, कारयेरन् कारयेत कारयथा, कारयेयम्, कारयेम कारयय कारयेमहि णिजन्तस्य 'कृ' धातोः कर्मवाच्ये रूपाणि। (लर) कार्यन्त आत्मनेपदे समानरूपाणि कार्यध्य भयान्त। कार्यामद अकारयत्, अकारय, अकारयम्. कारयेत्, কাই, कारयेध्वम् फायते, कार्यसे, याय.

·(१३०) कारिष्यते, कारिप्यसे. कारिष्ये, (लट्) कारिष्यन्ते कारिप्यध्वे कारिप्यामहे आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । कार्यथाः, कार्येय, अकार्यत, अकार्यन्त अकार्यथाः, अकार्यध्वम् अकार्य, अकार्यामहि (लिङ्) कार्येत, कार्येरन् कार्यध्वम् कार्यमाहि 'कृ'धातोः सन् प्रत्ययान्तस्य रूपाणि । (ल) चिकीपति, चिकीपन्ति आत्मनेपदे समानरूपाणि चिकीर्पसि, चिकीपंथ भवन्ति। चिकीमि, चिकीमः (ल) चिकीर्पिप्यति. चिकीर्पिप्यन्ति चिकीर्पियसि, चिकीर्पिप्यथ चिकीर्पियामि, चिकीर्पिप्यामः (लद्) यचिकीपंत, अचिकीपंन् अधिकार, अचिकीपंत यचिपीपंम्. अचिकापांम ·चिकीर्षे , (लिड) चिकीत्, चिकीयुः चिकीत चिकीयम्, चिकीम कर्मवाच्ये रूपाणि । (ल) चिकीयंत, चिकीर्ण्यन्ते आत्मनेपदे ममानरूपाणि चिकीयसे, चिकीर्घ्यध्वे भवन्ति । चिकीय, चिकीयामहे (ल) चिकीर्षिष्यते, चिकीर्षिष्यन्ते चिकीर्पिप्यसे, चिकीर्पिध्यध्वे चिकीर्पिये, चिकीर्षिष्यामहे (लड्) चिकीष्येत, चिकीयरन चिकीयेथाः, चिकीयध्वम् चिकीयय, चिकीर्येमहि पुनः पुनः अतिशयाथै यड् प्रत्ययान्तस्य 'क' धातोः रूपाणि । चकोयन्ते आत्मनेपदे समानरूपाणि चेतीयध्ये भवन्ति। चक्रीयामहे (ल? चेकीयिप्यते, चक्रीयिन्यन्ते चयिष्यसे, चक्रीपिप्यध्ये चेकीथिध्ये, चेक्रीयिष्यामहे (लद्) चेक्रीयते, चेक्रीयमे, चेक्रीये, ·(लङ्) अचेक्रीयत, अचेक्रीयन्त आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति।. अचेक्रीयथाः, अचेक्रीयध्वम् अचेक्रीये, अचेक्रीयामहि (लिङ्) चेक्रीयेत; चक्रीयेरन् चक्रीयेथाः,. चेक्रीयध्वम् चक्रीयेय, चेक्रोयेमाह कर्मवाच्ये। (लट्) चेक्रीय्यते, चेक्रीय्यन्ते { आत्मनेपदे समानरूपाणि चक्रीय्यसे, चेक्रीय्यध्वे भवन्ति । चक्रीय्ये, चेक्रीय्यामहे (लट्) चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिप्यन्ते चेक्रीयिप्यसे, चक्रीयिप्यध्ये चेकीयिप्ये, चेफ्रीयिष्यामहे (लङ्) अचेक्रीय्यत, अचेक्रीय्यन्त अचक्राय्यथाः, अचेक्रीय्ये, अचक्रीय्यामहि (लि) चेक्रीय्येत, चक्रीय्यरन् चेक्रीय्यथाः, चेक्रीय्यध्वम् चेक्रीय्यय, चेकीय्यमहि अचेक्रीय्यध्वम् ·(१३३) (१) व्याख्या- एकमेव द्विवचनस्य निस्तारणे भूतकाल- निष्ठायां त्रिलिङ्गेषुक, क्तवतु प्रत्यययो. ८४ रूपाणि भविष्यन्ति यथा- । (पुल्लिङ्गे) कृतः, छता (प्रथमा) कृतम्, कृतान् (द्वितीया) कृतेन, कृतः (तृतीया) रुताय, कृतेभ्यः (चतुर्थी कृतात, रुतेभ्यः (पञ्चमी) छतस्य, कृतानाम् (पष्ठी) कृते, कृतेपु (सप्तमी) (पुंलिङ्ग) कृतवान्, कृतवन्तः कृतवन्तम्, कृतवतः कृतयता, कृतवादि कृतवद्धः मृतवतः कृतवद्या रुतवतः कृतवताम् एतवति, कृतयन्तु एवमेव अन्यानि रूपाणि स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिच भविष्यन्ति। सर्वाणि रूपाणि ८१ भविष्यन्ति । (२)व्यारया-द्विवचनस्य निस्सारणे 'डरुम्' धातोः चतुर्लकारेषु *80 रुपाणि भविष्यन्ति । अनेन प्रकारेण सर्वयोगः३४ भवति अर्थात् २५१० रूपा स्थाने फेरल ३४ रुपामि भविष्यन्ति, यानि कधिए अपि पुरुषः सतुं शक्नोति । इदं सर्व परित्या मरहतमाः मलिन् परिणामे आगमिष्यन्ति यह इमानि सशं :- धनानि आवश्यकानि सन्ति। तयते, ·(१३४) उभय" (३) व्याख्या- 'द्विवचनं निस्सारितं स्यात् , इदं आस्त अस्माकं निश्चितं मतम् । परं द्विवचनस्य ज्ञानाय प्रदर्शनाय वा एकः अन्यः अणि उपायः भवितुं अहंति। वहुवचनान्तशब्दैः शब्दस्य प्रयोगः कृतः स्यात् यथा “ द्विजनाः 'आगच्छन्ति" अथवा उभयजनाः इदं कार्य कुर्वन्ति । वस्तुतः अस्य उपायस्य अपि आवश्यकता न प्रतीयते, यतो हि प्रसङ्गेन सर्व ज्ञातं भवति । यथा संसारस्य अन्यासु भापासु अवलोक्यते यासु द्विवचनं नास्ति । यथा तत्र भवति तत् एव संस्कृतभाषायां अपि भविष्यति । संस्कृतभाषां अपवादरूपेण स्थातुं न शक्नोति । (४) व्याख्या- संस्कृतशेपु एका शङ्का भवितुं अर्हति । सामान्यभूतकाले लङ् लकारस्य प्रयोगः अङ्गीकृतः अस्माभिः । वहवः विद्वांसः लुङ्लकारस्य प्रयोगं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति यतोहि 'लुङ्लकारस्य प्रयोग: सामान्यभूतकाले भवति एव । परं अस्मिन् विपये अस्माकं विशेषनिवेदनं इदं अस्ति । प्रथमं तु निवदितं अस्माभिः यत् अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्व्य लकारेपु कस्यचित् विभागस्य आवश्यकता नास्ति । यदि इदं संशोधन अङ्गीक्रियते विद्वद्भिः भाषासारल्याय येन संस्कृतभापा शीघ्राति- शीघ्रं देशस्य राष्ट्रभाषा भवेत् तदा लङ् लुङ् लकारयोः कश्चित अपि भेदः न स्थातुं शक्नोति । लङ् लकारस्य रचना प्रयोगः चा सरलः भवति सार्वधातुकप्रत्यययोगवशात् । लुदलकारस्य निर्माण आर्धधातुकप्रत्यययोगवशात् कठिनं भवति । तथापि यदि पण्डितसमाजः लुङग्लकारस्य प्रयोगं ललकारस्य स्थाने अङ्गी- कुर्यात् तदा काचित् अपि आपत्तिः हानिः वा नास्ति । -- ·अध्यायः ४ संज्ञाः। + अस्मिन् सम्बन्धे अस्माकं निवेदनं इदं अस्ति यत् यथा कियातु द्विवचनस्य मावश्यकता न अस्ति, एवमेघ संज्ञासु अपि न विद्यते । इदं संशोधन आवश्यकं अस्ति । अनेन संस्कृते यथेच्छं मारल्यं आगमिष्यति। द्वितीयं संबोधनकारकस्य अपि आवश्य- कता न प्रतीयते । यथा कर्तृकारके संज्ञायाः रूपाणि विद्यन्ते, तानि एव संबोधने तिष्ठन्तु । उदाहरणार्थ दीयते,- पकवचनम् यहुवचनम् विभक्ति कारका रामः रामाः प्रथमा (कर्तृकारका) रामम् रामान द्वितीया (कर्मकारका) रामेण रामः तृतीया (करणकारक ) रामाय रामेभ्यः चतुर्थी (सम्प्रदानगरक) रामात पञ्चमी (अपादानकारका) रामस्य रामाणाम् पष्टी (सम्वन्धकारका) रामे रामेषु सप्तमी (आधिकरणकारका) (१) व्याख्या-गताध्याय पूर्णरूपेण व्यारया कृता अस्माभि यत् द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति । द्विवचर्न संसारस्य अन्यासु भापापु न विद्यते जर्मनभाषादिकं विदाय। एक अनेक चा भेदं गयधार्य वचनं तु भवितुं अइंति । द्विवचनं दीयेत चेत तथा विवचनेत्यादिकं कथं न दीयेत। अतएव द्विवचन त्याज्यम् । व्यावहारिकरपा इदं संशोधनं युक्तियुक्त तथा आवश्यकं जातं अस्ति । प्रायः सर्वे जनाः कथयन्ति यत् द्विवचन- कारणात् अपि संस्कृतभाषायां फाठिन्यं विद्यते। द्विवचनस्य , ·(१३६) विविधकारकेपु विविधानि रूपाणि भवन्ति। यानि शीघ्रतया स्मृतिपये न आगच्छन्ति । काठिन्यकारणात् द्विवचनस्य प्रयोगः अपि न क्रियते जनैः । इदं अपि सिद्धं कृतं अस्माभिः यत् अयं सिद्धान्तः व्याकरणसम्मतः विद्यते यथा- "अस्मदो द्वयोश्च"। २२५९ (एकत्वे द्वित्वे च विवक्षिते अस्मदः बहुवचनं वा स्यात् । वयं ब्रमः, पक्षे अहं ब्रवीमि, आवां ब्रूवः वा) अयं सिद्धान्तः सर्वत्र खोक्रियते अद्य, न केवलं 'अस्मत्' शब्दे । एकवचनस्य स्थाने तु प्रायः बहुवचनस्य प्रयोगः क्रियते यथा पं०रामकृष्ण,श्यामकृष्णमहोदयाः चा महाविद्वांसः सन्ति ! एवमेव अन्यस्थलेपु प्रयोगः अवलोक्यते । अनेन सिध्यति यत् बहुवचनस्य प्रयोगः सरलतया भवितुं महति-द्विवचनस्य स्थान । द्वितीयं इदं अपि स्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् प्रसङ्गन सर्व नातं भवितुं अईति। अतएव द्विवचनस्य दूरीकरणं सर्वथा हितकरम् । (२) व्याख्या- सम्बोधनकारकस्य आवश्यकता न अस्ति । भवेत् चेत् तदा कर्तृकारकस्य रूपाणि प्रयुक्तानि स्युः । वस्तुतः फेवलं व्यक्तिवाचक संज्ञायां सम्बोधनकाय भवितुं अर्हति स्थानवाचक- भाववाचक- जातिवाचकत्यादि संज्ञासु एवमेव सर्वनामसु सम्बोधनकार्य भवितुं न अर्हति । अतएव सम्बाधन- फारकस्य सर्वप्रदान का लाभः ? महदाश्चर्यस्य इयं वार्ता यत्कश्चित् अपि विद्वान् अस्मिन् सम्बन्धे विचार न करोति । समये समये यदि विद्वन्द्रिः विचारः कृतः स्यात् तदा व्याकरणार अनावश्यक नियमाः निस्सारिताः भवितुं अईन्ति, आवश्यक- नियमाः आवश्यक संशोधनानि या दत्तानि भवितुं अईन्ति, येन संस्कृतमाण सदय जोधिता सयला शुद्धाच तिष्ठेत् । - ·(१३७) अद्य अनेक नियमाः वार्तिकानि वा अनावश्यकानिजातानि सन्ति, यानि सस्कृतभाषायाः वृद्धिमार्ग आगच्छन्ति। अतएव अस्मार्क निश्चितं मत अस्ति यत् न्यूनातिन्यूनं प्रति २५ वर्षानन्तर सर्वेषा भारतीय महाविदुपां एका समा अवश्यमेव भवेत् या सस्कृत- भाषावृद्धिविषय विचारं कुर्यात् । तदा ते सर्वे उपाया अबलम्ब- नीया. यन भाषावृद्धि. भवत्. तानि सर्वाणि कण्टकानि दूरी- करणीयानि, यानि वृद्धिमार्ग बाधा उत्पादयन्ति । इद् मत पूर्व अपि दत्त अस्माभि, तथा अस्मिन् स्थल अपि दीयते । यथा तृणादिक वृक्षस्य,शस्यस्य वा वृद्धौ याधकं भवति, तथा अद्य अनेकानि अनावश्यक-घातिकानि अनेके अनावश्यकनियमाः वा सस्कृतव्याकरणे भाषावृद्धिबाधका भवन्ति । यथा शस्यहिताय वृक्षकल्याणाय वा तृणादिकस्य 'दूरीकरण आवश्यकं भवति, एवमय भाषावृद्धये अनावश्यकवस्तूना दूरीकरण आवश्यक- घस्तूनां मेलन अनिवार्य भवति। संस्कृतभाषावृक्षस्य अघ एतानि तृणानि जातानि सन्ति यन अद्य तस्य वृद्धिः अवरुद्धा तिष्ठति । न केवलं पतत् अपि तु अद्य सामृतप्राया जाता अस्ति। अत पय जीवनसचाराय स्फूर्तिदानाय वा तृणकर्तन भावश्यकम्। अन्यथा सा मृता भविष्यति । (३) याख्या- अयं नियम कार्य: यत् व्यक्तिवाचक-स्थान- वाचकलशासु बिसगंस्य प्रयोगःन करणीय. सस्कृते विसर्गस्य प्रयोगः अत्यधिक भवति। ससारस्य अन्यासु भाषासु एमेच भारतस्य अन्यापु प्रान्तीय भाषासु विसर्गस्य प्रयोग न भवति । भवति चेत् तदा पताघान् न भवति यथा सस्ते अवलोक्यते। कारण इदं अस्ति यत् सस्टतं एका सस्कृताभापा विद्यते अर्थात् लोकिक्सस्कृतस्य प्रथम व्याकरण अनन्ता व्याकरणानुरूपण ·(१३८) .. संस्कृतभाषा निर्मिना। प्रथमं सर्ने शब्दाः संज्ञाप्रकरणे प्राति- पदिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति । अनन्तरं तेषु सुप्-आदि विविधप्रत्ययाः लगन्ति । अनेके प्रत्ययाः अपि लगन्ति स्थाने स्थाने। अनेन विसर्गस्य प्रयोगः प्रायः सर्वपु स्थलेपु अवलोक्यते सज्ञातु एवमेव क्रियासु । वस्तुतः कृत्रिमोपाय अयं यः प्राचीन विद्वद्भिः तस्मिन् काले अङ्गीकृतः। इदं सत्यमस्ति यद्विसर्गप्रयोगस्य न्यूनीकरणाय एवमेव पदेषु संक्षेपानयनाय सन्धि निर्मितः। परं अनेन काठिन्यमपि उत्पन्न संस्कृतभाषायां यत् अभ्यासु भाषासु ईदृशं न अवलोक्यते । अत एव इदमावश्यक अस्ति यत् विशेषव्यक्तिस्थानवाचकसंज्ञाः यथासाध्य स्वरूपे तिष्ठन्तु येन तासु विरूपता न आगच्छेत् । संस्कृते विरूपता आगच्छति । अस्य द्व कारणे स्तः। प्रथम तु विशेषव्याक्तस्थान नामसु अपि विसर्गस्य प्रयोग क्रियते । कदापि कदापि तेषु सन्धि क्रियते येन परिवर्तनं जायते तथा शुद्ध- नामोच्चारण न भवति। द्वितीयं कारण इदं अस्ति यत् संस्कृते विभक्तयः शब्दाहानि भवन्ति येन विशेषव्यक्तिस्थाननामसु अपि परिवर्तनं जायते । प्राचीनाचाय्य. अपि इस प्रश्नाः विचारिता:- प्रतीयन्त। विशेपव्याक्तिनामसु यथा रामलाल, श्यामलाल- दत्यादिपु 'महोदय' शब्दस्य योगं कृत्वा 'महादय' शब्दे विभक्ती कुर्वन्तिस्म । येन नामसु परिवर्तनं न आगच्छेत् । 'रामलालमहो- दयेन, रामलालमहोदयाय' इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति, येन 'रामलाल शय्दे परिवर्तन विरूपता वा न आगच्छति। नाम तु गमलाल' मस्ति, परं संस्कृते 'रामलाल.' एकवचने 'रामलालो' द्विवचने तथा 'रामलालाः' बहुवचने (कर्तृकारके) गवमेव अन्यविभक्ति' कथ्यन्ने। संस्कृते 'रामलाल' शब्दः ·'प्रातिपदिकम्' इति कथ्यते। अनन्तरं 'सु' आदि प्रत्ययाः प्रातिपदिकेपुदीयन्ते येन प्रातिपदिकानि पदवाच्यानि स्युःभाषा- विविधपदानां समूहः । अन्यासु भाषासु इदं न अवलोक्यते। तत्र तु शब्दाः प्रथमावस्थायां अर्थात् प्रातिपदिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति, अनन्तर कारकेषु विविधविलानि पृथक् पृथक् शब्दाङ्गत्वेन वा दीयन्ते । सस्कृतभाषायां तथा अन्यानु भाषासु अयं मुख्यभेदः । यद्यपि सः भाषाः वैदिकमापातः निरस्ताः । वैदिकभापा अर्थान् वेदभापा मूलस्रोतः सर्वासाम् । लौकिक- संस्कृत अपि घेदभापातः प्रायः स्वरूपे निस्तारितम्, अन्या:भाषा: भ्रंशरूपत्वेन निस्स्ताः। भेदः मुस्पष्टः। संस्कृतस्य प्रधर्म व्याकरणं रचितम, अनन्तरं सांस्कृसाभापा प्रचालिता । अन्याः भाषाः प्रथमं प्रचलिताः, अनन्तर तामां व्यापरणं निर्मितम् । अतएव लौकिकसंस्कृते 'कृत्रिमता' विद्यते एव । इय 'कृत्रिमता' अम्वाभाविकता आवश्यकसंशोधनैः व्यवहारसिद्ध- प्रयोगः चा दूरीकरणीया । यथा अन्यासु भाषासु क्रियते तत् एवं संस्कृते क्रियेत येन संस्कृतभवनं सुदृढ़ स्यात् । वयं आमूल- चूलपरिवर्तन न कामयामहे, येन सर्यवं नष्ट स्यात् । वयं तु सस्कृतसाहित्यस्य ऋषि-महर्पि-प्रदत्त ज्ञान भाण्डारस्य, अध्यात्म शानस्य वेदशानस्य संरक्षणाय एयमेव सस्फूतराभात्याय, अन्ताराष्ट्रियभाषावाय या सशोधनानि कामयामहे, येन अस्माकं संस्कतं प्रगतिशीलभापासु जीवितभापासु या प्रथम-स्यानं प्राप्नुयात् । तासां सर्वासां भाषाणां शिरोमणिः शिरोमुकुटं या स्थात्। विशेपव्यक्तिवाचकशदानां विषये अयं नियमः कार्यः, संशोधन अङ्गीकरणीयं वा यते स्वरूप तिष्ठन्तु । एकस्य नधीनसूत्रस्य यथा 'बिसगोदर्शनम् ' घलेन विशेषव्याचम्यान- वा - अतएव ·(१४०) वाचकशब्देपु विसर्गस्य प्राप्तिःतुभवेत् संस्कृतव्याकरणानुसारं परं लोपः मन्येत, यथा सन्धि-नियम-बलेन स्थानस्थाने अवलोक्यते। 'रामलालः गच्छति' अथवा ' रामलालो गच्छति । अस्मिन् स्थाने 'विसर्गादर्शनम् ' सूत्र-घलेन 'रामलाल गच्छति' कथ्येत । 'विसर्गादर्शनम् ' सूत्रं एतादृशं अधिकारसूत्र व्यापकसूत्रं वा मन्येत यत् सर्वत्र सर्वासु दशासु वा लगेत् । अनेन का लाभः भविष्यति ? लाभः तु अयं भविष्यति यत् नामानि व्यक्तिस्थान- वाचकानि स्वरूप स्थास्यन्ति । अयं सुधारः आवश्यकः येन संस्कृतं अन्यभाषावत् भवेत् । अनन सर्वाः भाषाः विशेषतया प्रान्तीयमापाः (संस्कृतभ्रंशरूपाः प्रभाविताः वा) संस्कृते विलीनाः भविष्यन्ति । अस्यां दशायां केवल संस्कृतं अवशिष्टं स्थास्यति । तदा संस्कृतस्य राष्ट्रभापात्वं अन्ताराष्ट्रियभाषात्वं स्वतएव सिद्धम् । संस्कृत विश्वभाषा भवेत् इदं अस्माकं उद्देश्यम् । अस्माकं अय आशयः यत् येन प्रकारेण व्यक्तिस्थानवाचक- संशाः स्वरूपे तिष्ठेयुः तत्सम्बन्धिनियमः निर्मापणीयः। एतेषु विशेषव्यक्तिस्थानवाचकशब्देषु सन्धिः कदापि न कार्यः। समासे अपि अयं नियमः लग्नः तिष्ठेत् येन एतेषु शव्देष विरूपता न आगच्छेत् । अद्य इदं न क्रियते। फलं इदं भवति यत् ब्यक्तः स्थानस्य वा नाम अपि सुस्पष्टं न भवति, भ्रम. उत्पन्न: । अनेन कथं कार्य चलिष्यति ? समासेपु तु महान् म. उत्पद्यते यथा यदि हिन्दी, फारसी, उर्दू, अंगरेजी, अर्थी, इति भापाणां समासः कियेत तदा तत् अनेन प्रकारेण भविष्यति' अर्थात् "हिन्दीफारस्युर्द्धगरेज्य: भापाणाम् " | अयं समासः कश्चित अपि पुरुष. दृष्टिमात्रेण शातुं न शक्नोति । अम्य समासस्य उच्चारणमपि भवितुं न अहंति । वालकानां का कथा कश्चित् ·(१४१) विद्वान यपि इदं सर्ये सहसा ज्ञातुं न शक्नोति, न शुद्धोधारणं कत्तुं शक्नोति । अतएव अयं नियमः अवश्यमेव कार्य. यत् यत्र विशषव्यक्तिस्थानवाचकसंज्ञानां समासः क्रियेत तत्र ताः सर्वाः संशाः पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु यथा “हिन्दी-फारसी- उर्दू-अगरेजी-भी भाषाणाम् । यदि अयं समासः अनेन प्रकारण लिखितः स्यात् तदा सुबोध. सरलः च भवितुं अहति । अन्यः मार्ग.न विद्यते संस्कृतभाषायाः कल्याणाय । इदं पर मतं अस्ति वहनां चिदुपां येषु महाविद्वान् प० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरमहादयः अग्रगण्यः अस्ति। पवमेघ यदि विशेषपुरुषाणां विषये कश्चित् समासः कृतः स्यात् यथा माननीय-आत्माराम-आनन्दस्वरूप-ईश्वरी-प्रसादजनानाम् नदा इदं सर्व समासे " माननीयात्मारामानन्दस्वरूपेश्वरीप्रसार--- जमानाम्" भविष्यति । अस्य समासस्य पठनमाया फश्चित अपि पुरपाइद ज्ञातुं न शक्नोति यत् कानि कानि नामानि सन्ति । अवाधरूपेण शुद्धोचारणं अपि अस्यै समासस्य कदापि भवितु न अहंति । एवमेव यदि विशेषतगरनाम्नी एक. समास: क्रियेत यथा लसनऊ-आगरा-औन्ध-उन्नाव-नगराणाम् । इद सर्व समासे भविष्यति “लसनयागरीन्योनावनगराणाम् भविष्यति । अहं विचायाम यत् अनन समासपठनन कश्चित अपि सरलनया जातुं न शक्नोति यत् अत्र लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नाव नगराणाम् उल्लसनं विद्यते । अतएव एतादृशानां ममा. साना का लामः। अनेन तु अस्माक संस्थतभापा व्यर्थ पर अपकनि प्राप्नोनि, प्राधा •फाठनाच कथ्यते । पारया-अत्र प्राणि उदाहरणानि दत्तानि अस्माभि नेपां विपये विचार.क्रियते । प्रथम उदाहरणं विशेषमागणां विपये, हिन्दी' एकस्याः विशेषमाणा नाम मास्त 1 - विद्यते। .

·(१४२) , वस्तुतः विशेष- एवमेव 'फारसी' ' उर्दू ' 'अंगरेजी' तथा 'अर्थी' अन्यासां विशेष- भाषाणां नाम अस्ति । एताः सर्वाः विशेषनामवाचक- संशाः, न तु जातिवाचकसंज्ञाः। नामानि अव्ययरूपाणि भवन्ति । संसारस्य अन्यासु भाषासु विशेषनामवाचकसंज्ञाः (विशेषव्यक्तिवाचक संज्ञाः, विशेष- स्थानवाचकसंशाः अर्थात् विशेषनामवाचकसंज्ञाः स्युः, यथा रामकृष्ण, आगरा, हिन्दी इत्यादयः क्रमानुसारम् ) विकारं विरूपतां वा न प्राप्नुवन्ति । ताः संज्ञाः सर्वाः सरलीः अपि भवन्ति । समासः तु प्राय तासु अपि क्रियते, परं न एतादृशः येन काठिन्यं आगच्छेत् । तासु सासु भाषासु विशेपनाम- वाचकसंशाः पृथक् पृथक् सन्तिान्त । तासां सम्मलनं समसन, संक्षेपः वा एतादृशः न जायते, येन तासां पठनपाठनं उच्चारण वा न भवेत् । अस्मिन् पुस्तके एतदवधि अन्यस्याः भापायाः उदाहरण न दत्त अस्माभिः परं सुस्पष्टीकरणाय इदानीं दीयते । हिन्यां कथयिष्यते- "हिन्दी-फारसी-उर्दू- अंगरेजी- अर्वी भाषाको मैंने पढा" आंग्लभाषायां इदं कथयिष्यत- Hindi, Persian, Urdu, English, Arabic languages read by me हिन्दीमापायां एवमेध आंग्लभापायां अणि समासः विद्यते अर्थात् समसनं क्रियते । हिन्द्यां अयं समासः अस्ति- " ·(१४३) "हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी-- अर्वीभाषाओं" एवमेध आंग्लभाषायां अपि अयं समरलः अस्ति- Hindi, Persian, Urdu, English, Arabic, langnages हिन्यो आंग्लभाषायां तथा इमौ दो समासौ स्त । अस्य प्रमाण इद अस्ति यत् शब्दानां अन्ते 'भाषाओं' तथा 'Languages' पदानि बहुवचने विद्यन्ते। अत्र विविधपदानां समसन हरी अस्ति, पर हिन्द्यां एवमेव आंग्लभाषायां तथा अन्यासु भाषासु समासे पदानि पृथक् पृथक् तिष्ठन्ति येन सारल्य जायते । समामचिन्हानि अपि अन्यासु भागसु प्राप्यन्ते यथा सस्कृतभाषायां समासेषु प्राप्यन्ते। सर्वासु अन्याम भापासु शब्दाः प्रातिपदिकरूपेषु निष्ठन्ति, परं संस्कृते विमक्तयः आवश्यफा: येन शम्दाः पदवाच्या. स्यु । समासे विविधशब्दाः प्रातिपदिक- रूपत्वेन तिष्ठन्ति, अनन्तर विमक्तयः दीयन्ते । दवधि तु कापि हानिः नास्ति । प्रातिपदिकेपु सन्धिकरणे सर्वासु दशासु अर्थात् समासे सन्धि फरिष्यते चेत् तदा वणर्मातीत काठिन्य आगमिष्यति, उच्चारण अपिन भविष्यति तथा शब्दानां शुद्ध रूप अपि क्वचित् कचित् स्पष्टं न भविष्यति। अवलोभ्यताम्। हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी-अरबी शब्दानां समासः फदापि पठने आगन्तुं न शक्नोति । कश्चित् अपि पुरुपातस्य उच्चारणं न फर्ने शपनाति, न ज्ञातु शक्नोति यत् कियतां शब्दानां समासे समसन क्रियते । सस्स्तभाशयां एतेषां शब्दानां समास अयं भविष्यात- ·(१४४) .. "हिन्दीफारस्युद्वैगरेज्य/भाषाणाम्" कश्चित् अपि पुरुषः पण्डिनः बालकः वा अस्य समासस्य उच्चारणं कर्त न शक्नोति । अयं समासः स्वयमेव एकः जटिलः प्रश्नः जायते। अन्यौ द्वौ ममासौ अपि पठने उच्चारणे च न आगच्छतः । अस्यां अवस्थायां द्वौ नियमौ कार्यो । तौ इमौ स्त:- दौ नियमौ । (१) विशेषनामवाचकसंज्ञाः यथासाध्यं स्वरूपे तिष्ठन्तु । यथा 'रामलाल ' एकस्य चिशेप-पुरुषस्य नाम विद्यते । इदं सत्यं अस्ति यत् 'रामलाल' कस्यचित् अपि पुरुषस्य नाम भवितुं अर्हति, परं अस्यां अवस्थायां अपि तत् नाम विशेषपुरुप- स्य भविष्यति । अस्माक निवेदनस्य अयं आशयः यत् 'रामलाल' नाम जातिवाचकसंज्ञा भवितुं न अर्हति, न कदापि भविष्यति । 'मनुप्य' शब्दःजातिवाचकः भवितुं अर्हति। मनुष्याणां एका जाति विद्यते । मनुष्यजातेः कश्चित् अपि सदस्यः मनुष्यः' इति शब्देन कथयितुं शक्यते। विशेषपुरुषस्य यस्य 'रामलाल' इति नाम भवेत् तस्य द्विवचन बहुवचनं भवितुंन अर्हति । इदं विशेषस्थानवाचक- संज्ञानां विषये अपि सत्यं जायते यथा 'आगरा, लखनऊ, उन्नाच, इत्यादयः' एवमेव 'हिन्दीभाषा, गुजरातीभापा, आंग्लभाषण इत्यादय' । विशंपनामवाचकसंज्ञासु विशेपस्थानवाचकसंज्ञाः गणिताः भवन्ति, एवमेव 'आंग्लभाषा' इत्यादि शब्दाः। अतएव इदं मयं सामान्यत 'विशेषनामवाचकसंना ' इति नाम्नः कथायप्यते विशेषपुरुषः, विशेषस्थान, विशेपभाषेत्यादिकं वा किं न भवेत् । इद निवेदितं अम्माभिः यत् विशेषनामनाचकसंज्ञानां केवल एकवचनं भवितं अहति । यतप व पर्चेपुकार पुविशेषनाम- वाचकसंघानां केवलं एकवचने एव रूप दयम् , यथा- .

·एकवचनम्
(विशेषपुरुषवाचकसंज्ञा) रामः
रामम्
रामेण
रामाय
रामात्
रामस्थ
रामे
(विशेषस्थानवाचकसज्ञा) प्रयाग
प्रयागम्
प्रयागण
प्रयागाय
प्रयागात्
प्रयागस्य
प्रयागे
(विशेपमापादिवाचकसंगा) हिन्दी
हिन्दीम
हिन्धा
हिन्धै
हिन्या.
हिन्धाः
हिन्याम्
सूचना
विशेषनामयाचकसज्ञानां द्विवचन बहुवचन
मचितुन महति, अत एव पदापि न देयम्। इद अपि विचारणीय
यत् यय द्विवचनस्य थायदयकतां न अनुमवाम । अस्मिन् विपये
पूर्व मुस्पष्टतया निवेदित अस्माभि । अनेन सस्कृतव्याकरणे

·(१४६) , यथेच्छं सारल्यं आगमिष्यति। अद्य व्याकरणे 'राम कृष्ण इत्यादिशब्दानां (विशेषनामवाचकसंज्ञानाम् ) सर्वासु विभक्तिः सर्वाणि रूपाणि दीयन्ते । इदं सर्व व्यर्थ एव । अनेन सह इदं अपि आवश्यकं अस्ति यत् सर्वासां संज्ञानां विभाजनं क्रियेत यथा इमाः विशेषनामवाचकसंज्ञाः, इमाः ज्ञातिवाचकसंज्ञाः इमाः भाववाचक- संज्ञाः इत्यादयः । अनन कार्येण व्याकरणे सारल्यं सुबोधत्वं च आगमिप्यति । (२) द्वितीयः नियमः अयं कार्यः यत् विशेषनामवाचकसंज्ञानां यत्र समासः क्रियेत तत्रताः विशेषनामवाचकसंज्ञाः स्वरूपे तिष्ठन्तु । तासु सन्धिःन क्रियेत । इदं संशोधनं नितान्त आवश्यकं अस्ति। एतेषां नाम्नां समासः अनेन प्रकारेण तिप्ठेत् । " हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी-अर्वी-भाषाणाम् सन्धि- करणे घोरानः जायते । सन्धिकार्य बुद्धिपूर्वकं करणीयं एव । सन्धिः भापासारल्याय सुवोधाय च विद्यते, नतु भापासन्धेः कृते, येन मापात्वं नष्टं स्यात् । अद्य बुद्धिपूर्वकं तथा सम्यक् विचार्य कायं न भवति। अद्य यत् किञ्चित् व्याकरणेपु विद्यते तत्सर्वं एव ऋपि-मुनि-प्रणीतं मन्यते । इदं न विचार्य्यते विद्वद्भिः यत् अद्य तेपां व्याकरणग्रन्थानां बहुभागः अनावश्यकः भवितुं अर्हति । वार्तिकेपुअनर्गलवाता भवितुं अर्हन्ति याः प्राचीनसमये उपयोगिन्यः स्युः, परं अद्य तासां कश्चित् अपि लाभः उपयोगः वा न अस्ति। एकं अन्यं अपि कार्य भवितुं अर्हति । यद्यपि वर्तमानव्याकरण- नियमानुसारं सन्धिः समासे नित्यः भवति, तथापि भाषाहिताय नियमशैथिल्यं भवितु अर्हति। न्यूनातिन्यूनं समासे सन्धिः वैकल्पिकः स्यात् यत्र विशेषनामवाचकसंज्ञाः प्रातिपदिकरूपत्वेन तिष्ठन्तु । अनेन भापासोविध्यं सारल्यं च आगमिप्यति । अस्माक . .

·(१४७) निश्चितं मतं तु इदं अस्ति यत् यत्र समासे विशेषनामसंज्ञानां समसनं स्यात् तत्र नियमरूपेण सन्धिः न भवेत् अर्थात् सन्धिः कदापि न कियेत । अनेन यथेच्छ सारल्यं आयास्यति, तथा संस्कृतभापासुबोधत्वात् शीघ्रातिशीघ्र स्वत एव राष्ट्रभाषा भवि- प्यति प्रचलितरूपे तु संस्कृतं कदापि राष्ट्रभाषा भवितुं न अर्हति दुर्योधत्वात् काठिन्यकारणात् । अत एव समासे पूर्वोक्तसंशोधन नितान्त आवश्यकम् । समासः। समासः पञ्चधा । स च विशेपसंझाभिः रहितः केवलसमासः प्रथमः।प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्यर्याभावः द्वितीयः। प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः तृतीय. । अस्य भेदः कर्मधारयः, तस्यभेदः द्विगुः । प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः यहुवाहिः चतुर्थः । प्रायेण उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः पञ्चमः। (१) तत्र प्रथमः केवलसमासः अनेन सूत्रेण भवति, सहसुपा"२।१।१ ( सूत्रसंख्या ९६५) व्याख्या-सुयन्तः सुयन्तेन सह या समस्यते । उदाहरणम्-भूतपूर्वः । अस्य लौकिकविग्रहः पूर्वं मूतः इति । (२) अव्ययीमावसमासः अनेन सूत्रेण भवति । " अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि युद्धयर्थाभावात्ययासम्प्रति- शब्दप्रादुर्भावपश्चायथानुपूर्ययोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाफल्यान्त- वचनेपु"२१।६(सू.सं. ९६८) व्याख्या-विभस्त्यर्थादिषु वर्तमान अव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते सः अन्ययोमायसंशः स्यात् । उदाहरणम्-अघिहार । (३) तत्पुरुषसमासः अनेन सूत्रेण भवति । "द्वितीयाधितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः "सश२४ (सू.सं. ९८५) ·(१४८) .. व्याख्या-द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह वा सम- स्यते सः तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् । उदाहरणम्- कृष्णश्रितः इत्यादि। कृष्णं श्रितः इति विग्रहः । अस्मिन् समासे सवैः कारकैः सह सुवन्तस्य समासः भवति । (४) कर्मधारयसमासः अनेन सूत्रेण भवति। विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" २॥१॥ ५७ (सू. सं. २०१७) व्याख्या- विशेषणं समानाधिकरणेन विशेष्येण बहुलं समस्यते। उदाहरणम्--कृष्णसर्पः, कृष्णः च असौ सर्पः इति विग्रहः । (५) द्विगुसमासः अनेन सूत्रेण भवति । " तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च"२।१५। १ (सू. सं. ९९८) व्याख्या- तद्धितार्थविपये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिकसंख्ये समस्यते। उदाहरणम्--पञ्चगवम्, पञ्चानां गवां समाहारः इति चिग्रह। अस्मिन् समासे नपुंसकं एकवचनान्तं च तिष्ठति । (६) बहुव्रीहिसमासः अनेन सूत्रेण भवति । अनेकमन्यपदार्थे " १११।१४ ( सू. सं. १०३५) व्याख्या- अनेक प्रथमान्तं अन्य पदस्य अर्थे वर्तमानं या सम- स्यते मा बहुव्रीहिसंज्ञा स्रात् । उदाहरणम्-- पीताम्बरः, पीतं अभ्यरं यस्य इति विग्रहः । (७) द्वन्द्वममापः अनेन सूत्रण भवति । "चाथै द्वन्दः" २२००९ (सू.सं. १०५५) व्याया- अनेकं मुरन्तं चाथै वर्तमानं या ममम्यते यः इन्द्रः मसान्यात ·. चार्थः चतुर्विधः भवति-समुश्चयः, अन्वाचयः, इतरेतरयोगः, समाहारः। तत्र समुच्चये अन्वाचये व असामर्थ्यात् समासःन भवति । इतरेतरयोगे समाहारे च समासः भवति । तत्र इतरेतरयोगस्य उदाहरणम्- शिवकेशवी, शिवः च केशवः च इति विग्रहः । समाहारस्य उदाहरणम्-पाणिपादम, पाण्योः पादयोः च समाहारः इति विग्रहः । समाहारे नपुंसक एकवचनान्त च तिष्ठति । इयत्प्रकारा समासाः भवन्ति। पतेषां विषये विचारणीय विद्भिः यत् कियत्समामा आवश्यका., कियत्समासात्याज्या। परं समास. इच्छाधीन. विषयः । तत्क्रियेत न था। यत पर क्लिएसमासाः न कार्याः। ये समासाः सरला. स्युः केवलं ते व्यवहरणीया। संस्कृतव्याकरणानुसार समासकरणे प्रातिपदिकेषु पदत्वं आ- गच्छति अर्थात् समासाः पदानि जायन्ते । पदेषु व्याकरणानुसारं एव सन्धिः नित्यः भवति । अत एव समासविपये इदं सशोधन आवश्यकं यत् अधिकादधिक द्वित्रिशब्दानां समास भवेत् । यद्यपि द्वन्द्वसमासे याहिसमासे द्वित्रिशब्देभ्यः अधिकान्दानां अपि समसन भवितु अईति, परं इच्छाधीनत्वात् तत्र अपि क्रियेत न घा । अस्यां दशायां अयं नियम कार्यः यत् द्विधिशब्दानां अधि- कादधिकं समासः क्रियेत । द्वितीयः नियमः अयं कार्यः यत् विशेषनामवाचकसंशानां यत्र समासे समसनं स्यात तत्र सन्धिः कदापि न फ्रियेत। पूर्व उदाहरणानि दत्तानि अमामिः येन सु- स्पष्टं भवितुं महति यत् तत्र सन्धिः घारानर्थकः । समास. पठने न आगच्छति न तस्य शुद्धोधारण भवितुं भईति। शेन समा.

·(१५०) सेन का लाभः। लामस्थाने हानिः सम्भवति । यत्र विशेषनाम- वाचकसंज्ञानां समसनं स्यात् तत्र समासे सन्धिः वैकल्पिकः तिष्ठेत् । अनेन महान् लाभः भवितुं अर्हति । अत्र अस्माकं निवेदनस्य सुस्पष्टीकरणाय एक उदाहरणं भूयः दीयते । पूर्व कथित अस्माभिः यत्'माननीय, आत्माराम, आनन्द- खरूप, ईश्वरीप्रसाद जनाना' शब्दानां समसनं क्रियेत चेत् तदा एतेषां इदं रूपं भविष्यति । माननीयात्मारामानन्दस्वरूपेश्वरीप्रसादजनानाम् एवमेव यदि विशेषस्थानवाचकसंज्ञानां समासः क्रियेत यथा " लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नावनगराणाम् " तदा इदं रूपं भविष्यात। "लखनवागरौन्धोन्नावनगराणाम् व्याख्या-प्रथमसमासे पुरुषनामानि पठने न आगच्छन्ति । इदं प्रतीयते यत् “माननीयात्मा+रामानन्द स्वरूपेश्वरी+प्रसाद- जनानाम् " समसनं क्रियते । इमानि नामानि विविधविविध प्रकारे पठने आगन्तुं शक्नुवन्ति । कदाचित् इमानि नामानि पठने उच्चारणे वा आगच्छन्तु, परं " लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नावनगराणाम्" नामानि तु कदापि पठने, उच्चारणे, अव- योधने वा ने आगच्छन्ति । कश्चित् अपि पुरुषः इदं तथ्यं ज्ञातुं शक्नोति। अत एव अयं नियमः अवश्यमेव कार्यः यत् यत्र समासे विशेषनामवाचकसंज्ञानां समसनं स्यात् तत्र नियम- रूपेण सन्धिः न पियेंत अर्थात् सन्धिः कदापि नं क्रियेत । यत्र सन्धिः न क्रियते तत्र समासः द्वित्रिशब्देभ्यः अधिकंशदानों भापि मायितुं अर्हति । अन्यस्थलेषु यत्र सन्धिः क्रियेत तत्र केवलं द्वित्रिशम्दाना समीसी भवेत् । अये नियमः भवतु ।

·...... अहं तु अत्र महाविदुषः पं. सभापति उपाध्याय, अध्यक्ष। बिरलासंस्कृतमहाविद्यालय, काशी, महोदयस्य कथनस्य अक्ष- रशः समर्थन करोमि । अस्य. पुस्तकस्य प्रथमाध्याये तस्य महो- दयस्य मतं दत्तं अस्ति । स कथयति। बहुव्रीहिसमासः एवमेव द्वन्द्वसमासः अधिकादधिकं द्वित्रिशब्दनां भवेत् । एवमेव महाविदुपः पं. श्रीपाद दामोदर मातघलेकर, अध्यक्ष, स्वाध्यायमण्डल, महोदयस्य कथनस्य समर्थन क्रियते अस्माभिः। स विद्वान् स्वपक्षे यस्य उद्धरणं अस्य पुस्तकस्य प्रथमाध्याये दत्त अस्ति कथयति । समासविषये "पदच्छेदपूर्वकं लेखने"न काठिन्यं भविष्यति । यथा-- पर्वत-शिखर-स्थित-कुसुम-संचयः' इति तु स्पष्टतरं भवति लेखनम्। द्वित्रिपदयुक्ताः समासाः भवेयुः, तदधिकपदयुताः निपेद्धव्याः सारल्येच्छुमिः। ईदशैः अन्यैः महाविद्वद्भिः अस्माकं मतस्य समर्थनं क्रियते। अत एव वयं सानुरोघं निवेदयामः यत् समासविषये पूर्वोक्तानि सर्वाणि संशोधनानि आवश्यकानि । अनेन संस्कृतभाषायां वर्णनातीतं सारल्य आगमिष्यात, येन संस्कृतं पञ्चवपु भूय. जनमाषाभूत्या भारतस्य राष्ट्रभाषा भविष्यति, तथा पञ्चविंशवि. यर्षेषु विश्वभाषा पूर्ववत्। एषमस्तु ।

·(१५१) अध्यायः ५ विसर्गादर्श नम्। ( भविष्यवाणी) व्याख्या- लोके विसर्गस्य अदर्शन स्यात् । अस्मिन् विषये अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् व्याकरणानुसारं विसर्गस्य प्राप्तिः तु भवेत् परं सूत्रवलेन लोपः मन्येत । अधिकारसूत्रंइदम् । सर्वत्र सर्वासु दशासु एव, अस्य सूत्रस्य अधिकारः तिष्ठेत् । अनेन अयं लाभः भविष्यति यत् संस्कृतं सर्वकालपर्यन्तं स्थास्यति । "संस्कृतम्" पत्रस्य शब्देपु-- यावत् भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्यहिमाचलो। यावत् गहा च गोदा च तावत् एव हि संस्कृतम्॥" पूर्व स्थाने स्थाने तथा वारं वारं निवेदितं अस्माभिः यत् प्रच- 'लितरूपे संस्कृतं स्थातुं न शक्नोति। संस्कृतं 'मृतप्रायं' इति कथ्यते'जनैः । शनैः शनैः तस्य लोपः भवति । चयं कामयामहे ईश्वरं प्रार्थयामहे यत् इदं माभूत्, परं एक दिन ईदृशं भवितुं अर्हति यत् संस्कृतमापायाः आत्यन्तिकः हासः स्यात् । अस्यां दशायां लोकस्य महती हानिः सम्पत्स्यते । संस्कृतसाहित्ये, तस्य अध्यात्म- वादे सर्वोपरि स्वतः प्रमाणवेदज्ञानविज्ञाने यत् यत् विद्यते, तेन एव विश्वत्राणं भवितुं अहंति, तेन एव चिरसौख्यं, पर शान्ति विश्वे अस्मिन् भवितुं अईति । अस्माकं तु निश्चितं मतं अस्ति यत् संस्कृतसाहित्यनाशे विशेषतया वेदशाननाशे लोकनाशः अव- श्यम्भावी।

·स्थाने माने कथितं अस्माभि यत् वेद अपौरुषेयः, ईश्वरस्य सम्पूर्णनित्यशान यत् प्रत्येकसर्गादौ देवानां द्वारा लोककल्याणाय देववाण्यां वेदवाण्यां वा दीयते। यदा यदा सृष्टिः भवति तदा तदा इद ज्ञान वेदस्वरूपे दीयते । इदं सर्व मनुष्यबुद्धौ अपि आगच्छति। यदा जीवसृऐ विशेषतया मानघरटे शारीरिफमुखाय पृथ्वी- जल-वायु-अग्नि-आकाश-सूर्यचन्द्रादिक दीयते निर्मीयते वा कयाचित् महत्या ईश्वरनामकया शक्त्या तदा किं तया शक्त्या मानवस्य जीवसृष्टे वा आत्मिकोन्नतये मानसिकविकासाय वा अध्यात्मज्ञान न दास्यते। यदि ईश्वरनाम्नी काचित् शक्तिः अस्ति या लोकव्यवस्थया निखिलब्रह्माण्ड निर्माणचातुर्येण वासहजतया अनुमीयते, यस्याः शक्ते अदृष्यहस्त. चिन-वैचित्य-सूक्ष्मातिसूक्ष्म-रचनासु अव- लोक्यते यस्याः रहस्य उद्घाटने न आगच्छति. तदा इदं अपि कथ नीय अनेन सर्वेण यत् सा शक्ति. वेदज्ञानविज्ञानदानाय अपि ममर्था । आत्म-परमात्म-प्रकृतिज्ञान विज्ञानविहान जीवन किम्? ईदृशः ज्ञानविज्ञानविहीन नसतु पशु भवति, नहि नहि पशुत. निम्न भवति अस्माक मतानुसारम् । कथ्यते साहित्याचार्य- राजमिहरिमहोदय साहित्यसंगीत-कलाविहीनः । साक्षात्पशु पुच्छघिपाणहीनः । इंदशी काचिव ईश्वरनाम्नी शक्ति स्वनिर्मितवस्तुना दीर्घतरा मन्तव्या। ब्रह्माण्ड अनन्त, लोफरचना अनन्ता, सूर्यचन्द्रादी लोका अनन्ता' । अत एवं तेभ्यः सर्वेभ्यः लोकेभ्य काचित् दीर्घतरा अनन्ताशक्ति यतितव्या, यस्या नाम ईश्वर।

·(१५४). 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपेरामृए पुरुषविशेपईश्वरः ॥२॥ तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ।। २५ ।। : स. एप पूर्वेपामपिगुरु कोलेनानवच्छेदात् ' ॥२६॥" : (पात. यो. सू: समाधिपादः, २४-२६) चेदभगवान् आदिशति यत्- एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ।। (वा० य० ३१३) यद्यपि ईश्वरस्य परिमाणः न विद्यते, तथापि उपमारूपेण इदं कथ्यते यत् तस्य ईश्वरस्य चतुर्थाशे सृष्टेः सर्वे लोकलोकान्तराः विद्यन्ते । निखिलब्रह्माण्डं तस्य ईश्वरस्य चतुर्थाशमात्रम् । तस्याः शक्तः त्रिभागाः अनन्ताः, सर्वस्याः रचनायाः वहिर्मोक्षरूपेण विद्यन्ते । एतादृश्याः शक्ते महत्ता कल्पनातीता। परं इयं शंक्तिः सर्वज्ञतायाः अपि-बीजम् । तस्याः शानं अपि अनन्तं सम्पूर्णम् । तस्य शानस्य अंशमानं वेदः यः लोकहिताय सर्गे सर्गे दीयते तज्ज्ञानं सत्यं सम्पूर्ण अपौरुषेयं सर्वथा कल्याणकरम् । तज्क्षा- नस्य कलेवरं वेदभाषा देवभाषा वा वेदे, लोके च संस्कृतम् । वेदभाषातः विश्वस्य सर्वाः भाषाः उत्पन्नाः यथा लौकिकसंस्कृतं अपि । अद्य प्रायः सर्वे प्राच्याः पाश्चात्याः विद्वांसः अस्मिन् विपये एकमताः सन्ति । संस्कृत-विपये अहं कतिपय-विदुषां मतानि ददामि येन तस्य महत्त्वं सुस्पष्टं स्यात् तथा इदं अपि यत् वेदभाषातः सर्वाः भाषाः निस्सृता:- नेतृणां विदुषां च मतानि । (१) माननीय श्री जवाहरलालनेहरू, भारतप्रधानमन्त्रिण, वदन्ति-: - .

·'(१५५) अस्माक अयं विश्वास. यत् कल्याचित् अपि देशस्य भाषा- चरिने अधिकं प्रकाशं आरोपयति । या भाषा शक्तिशालिनी, प्रेरणापूर्णा तस्याः भापिण अपि तादृशाः भविष्यन्ति । एतद्वि- परीता या भाषा जटिला, अनाकर्पिका, दुरवबोधा च तद्भापिणः अपि तादृशाः एव भविष्यन्ति । अस्सद्विचारे यस्यां भाषायां स्वभाव. न अभिव्यज्यते तद्भापिणः अपि स्वच्छाः न भविष्यन्ति एतत्फलस्वरूप एतादृशा जनाः यत्कार्य करिष्यन्ति तत् अस्त- व्यस्तं एवं द्रक्ष्यते। देशभापायां गुणद्वय अत्यावश्यकम् । प्रथम गुण. यत् भाषायाः आधार प्राचीन संस्कृतिः स्यात्, द्वितीय. च अयं यत् साभापा समयेन सह परिवर्तमानानां, व्यापकानां, वातावरणानां अनु- कलता साध्येत, सिद्धयेत् च निर्वाधा। भाषायां याह्यशब्दानां पाचनशक्त्या भवितव्य एव । यदि मत्तः पृष्ट स्यात् यत्भारतस्य सर्वतःमहीयान निधि का? त्तईि अहं वदिष्यामि संस्कृतभाषा तस्या साहित्यं च। सस्कृत- भाषा अस्य देशस्य एका सजीवपरम्परा । अहं कामयिप्ये यव कतिपयजनाः संस्कृतविद्वांस. भवेयु , संस्कृत साहित्य अन्विग्य ततः उत्तमवस्तूनि आविष्कुर्यु , प्रकाशयेयुः चते। पति सिधामहे वयं यत् संस्कृतस्य गुणगाथा गायन्तः आप तस्य मौखिकी एव सेवां कुर्मः। आदौ तु ययं संस्कृतस्य दिशि ध्यानं एच न दद्मः ।" (२) हिज्एक्सेलेन्सी माननीय माधव श्रीहरि अणे विहार प्रान्तगवर्नराः पदान्ति- "नवोदिसस्वतन्त्रमारतीय-पराज्यीय ज्ञानविज्ञानयोः महती आवश्यकता । प्राचीनसंस्कृतभाषाप्रन्येषु आधुनिकविहानस्थ ·(१५६) अपि ग्रन्थाः विधन्ते । ज्योतिःशास्त्रं अपि एकं विज्ञानं एव । अस्माकं प्राचीनविज्ञानग्रन्थाः संस्कृतभाषायां विनिबद्धाः अत एव तषां ज्ञानाय संस्कृतभाषायाःप्रचारस्य, राष्ट्रभाषात्वस्य च आव- श्यकता वरविति एव । प्रयत्नेन किमपि असाध्यं न अस्ति । स्व. राज्यप्राप्तिः प्रारम्भे केन अनुमिता सा अभूत् एव । एवमेव संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वं अपि सम्भवं एव । जनानां यादृशी समाहा भविष्यात, तेषां राज्यं अपि तादृशं एव कार्य करिष्यति । अस्माकं अपि एतत् अभिमतं यत् संस्कृतभाषा संरक्षणीया । यतः भारतीया संस्कृतिःतदायत्ता एव वर्तते । सनातनधर्मस्य स्तम्भाः अतिसुदृढाः तान् उत्पाटयितुं न कश्चित् अपि शक्तः । अवश्यं अधुना किमपि चाञ्चल्यं दृश्यते परं इदं न चिरस्थायि । इदं राज्यं न नेहरूराज्यं, न पटेलराज्यं किन्तु प्रजाराज्यं इति न विस्मरणीयम्, इति ।" (३) हिज़ एक्सेलेन्सी माननीय डा० कैलासनाथ काटजू वंगगवर्नराः वदन्ति- " अयं सन्तोपविपयः यत् साईकवत्सरात् देशोन्नत्यै यतमा- नानां जनानां चेतस्सु अस्याः प्राचीनभाषायाः कृते सानुरागः परिचयः समेधते। अहं भाषायाः प्रश्नं साम्प्रदायिकदृष्ट्या न पश्यामि । अस्माकं विशाला भारतीया संस्कृतिःमुख्यरूपेण संस्कृत. भाषायां विकसिता अभूत्। प्रान्तीयभापाणांमूलाधारः संस्कृतम् । मनेन एव ताः पोप्यन्ते । कोटिकोटि-मानवानां दैनिकचर्यायां एतस्याः नियन्त्रणं वर्तते । संस्कृतं देशमापात्वेन अस्मत्समक्ष एति अंग्रेजी गच्छति, तया गन्तव्यं एव तस्य स्थाने संस्कृतं कथं न गृहीतं स्यात् । संस्कृतं साहित्याध्यात्मधर्मभापा एव नास्ति प्रत्युत तत्कलाविज्ञानगणितायुर्वेदज्योतिपरसायनभाषा अपि ·(१५७) एतच्छब्दकोषस्य तुलनां संसारे काचित् अपि भाषा न कर्तु शक्नोति । असंख्यशताब्दीः यावत् या भाषा अस्मद्राष्ट्रस्य भारं उवाह सा परित्यज्यते । स्वतन्त्रमारतस्य राष्ट्रभाषया संस्कृत. मापया एव भवितव्यम्। अस्मिन् समये राष्ट्रभाषया. प्रश्न गम्भीरविवादग्रस्तः वर्तते याद दशवर्षपर्यन्तं स्कूलकालेजेषु आनिवार्यरूपेण संस्कृतस्य अध्ययन आरब्धं स्यात् ताई खत. एव निर्णयः भवेत् यत् भारतस्य राष्ट्र- माषा का भाषा भवेत् । अस्माकं विश्वासः अस्ति यत् पतत्समया. भ्यन्तरे राष्ट्रभाषात्वप्रश्नः सरल. सम्पत्स्यते।समस्तप्रान्तीयभाषाणां जननी मस्कृतभापा । प्रगतिपिरोधिनां अज्ञानिनां चिन्हं इति विचारधारायानमहं पक्षपाती।यदि अस्माकं पतज्जातीयसम्पते. प्रेमप्रगतो विरोधि अज्ञान तथा तर्हि अस्यां दशायां सुखं अनु- भवामि, इति ।" (४) माननीयराजर्षिश्रीपुरुषोत्तमदास टंडन, अध्यक्ष यु० प्रा० धारासभा, महोदयाः वदन्ति- मया सस्कृत सम्यक् न अघातं अतः लज्जित. अस्मि। सस्कृतसाहित्यमहासागरे कृत चन्चुप्रवेश परं तेन संस्कृतभाषणा- योग्यता न अस्ति । संस्कृतस्य रामायण महाभारतादिग्रन्थानांतुल- नायां सप्लारस्य कस्यांचिदपिभाषायां प्रग्या न सन्ति । अथापि गतेषु अपि अंग्रेजेपु तेषां मानसपुत्रा अद्य अपि भारते वर्तन्ते इति खेदविषयः। अहं कामये भारते मा पर्व राजनीतिः प्रचलिता या सस्कृतप्रन्थेषु भारतीयपुरातनराजनीतिरिशारदै लिखिता, येषां चिरंभारते प्रमानः अतिष्ठन् । मम इय मम्मति यत् संस्कृता राजनीतिक्षेत्र प्राविशेयु । अह इच्छामि भारतीय राजदूतैः सह सस्कृतविद्वांस आप गत्या बसरति विशेष .

·U - , प्रचारयेयुः। भारतीयं विधानं कृषकभाषायां लिखितं स्यात् इति न अहं वाञ्छामि, इति। (५) पण्डितराजदेवनायकाचार्य, प्रधानमन्त्रिणः, अखिल- भारतीयसंस्कृतसाहित्यसम्मेलन, महोदयाः वदन्ति- भारतीयाः सर्वाः भापाः संस्कृतात् उत्पन्ना अतः तासु तस्य शब्दाः अनिवार्यरूपेण प्रविष्टाः सन्ति। एतस्मात् कारणात् संस्कृतं अन्तरा न ताः स्थातुं शक्नुवन्ति, न उन्नति सम्पादयितुम् । न केवलं आसां भाषाणां उन्नत्य, संरक्षणाय एव संस्कृतस्य आवश्य- कता किन्तु विभिन्नप्रान्तभाषासंस्कृतिसदाचारभावभूपादिभिः विभक्तस्य भारतस्य ऐक्यस्थापनाय अपि । भारतीयतां विना भारत न स्थातुं शक्नोति। यदि भारतस्य स्वरूपावस्थान भारतीयैः आवश्यकं मन्यते तर्हि संस्कृतभाषायाः राष्ट्रभापात्वं ऊरीकरणीयं एव, इति।" (६) म. म. पं. गिरिधरशा अध्यक्ष, अ०भा०संस्कृतसाहित्य- सम्मेलन, महोदया. वदन्ति-- संस्कृतं सर्वभापाणां जननी......... संस्कृतं सर्वभापाभ्यः पयः-पानं कारयित्वा न केवलं तासां वृद्धि एव आतनुते किन्तु तस्यां प्रजनशक्तिः अपि अस्ति। आश्चर्य इयं मृतभाषा इति उच्यते। आधुनिक विज्ञानमध्याह्ने अनेके विपयाः वर्तन्ते येषां संस्कृतं विना शानं असम्भवम् । एपु अध्यात्म प्रधा- नम् । आत्मज्ञानाय संस्कृतं आवश्यकं यत. स्वशानं याद नतिष्ठेत् तर्हि अवशिष्यते किम् ? असंरया ईश्वर-वादिन्यः जातयः भारते विद्यन्ते परं ईश्वरस्य विश्व, विश्वचर, विश्वातीतरूपे क्वचिद्वर्णनं न आस्ते। किम् इमे सर्व निरर्थकाः विषया. दूरीकरणायाः?

·(१५१) कन्दमूलफलाशिनां ऋषीणां यन्निधेः रक्षणे परमः पुरुषार्थः मातिष्ठत् तत्त्यागः करणीय. वर्तमान चाकचक्यं अवलोक्य किम् ? 1 सस्कृतभाषासहशी न काचित् पूर्णा भाषा, न कस्यांचित तादृशं पूर्ण साहित्य, न फस्याश्चित् तादृश. प्रभावः, न व्याप- कता, अतः संस्कृतभाषया एव भारतस्य राष्ट्रभाषया भावित- व्यम् ।भारते संस्कृतातिरिक्ता काचित् आप भापा राष्ट्रभाषा न भवितु अर्हति। संसारस्य सर्वासु भाषासु साधारण असाधारण: यावान् ग्रन्यराशिः भविष्यति तत. अधिकः एव अत्र अस्ति। (७) हिज एक्सेलेन्सीमाननीय श्री आसफअली, उत्कल प्रान्तगवर्नराः पदन्ति- "संस्कृतभाषा सर्वभापाणां जनयित्री भाषा। उर्दूभापायां अपि बहवः संस्कृतशब्दा. सन्निविटा. सन्ति ।मानस्य वृद्धये तत्पठने सर्वेषां मनोयोग. आवश्यकः । मुसल्मानाः अपि संस्कृतं पठेयु', इति।" (ब)(अ) अफगानिस्तानस्य सुप्रसिद्ध पत्र 'अनीस' सम्पादक: श्री मुहम्मदहाशिममैचन्दवालः मद्रासे १७ तारिखे पत्रकारैः पृष्टः यत् अफगानिस्तानस्य मुसलमाना सस्तस्य अनिवार्यतायां किञ्चित् विरोधं न अकुर्वन् । ते फारस्यरन्योः अध्यापनाय किं पलं न आपु ! अनीस ' सम्पादकः उक्तवान " अरवी समि- टिभापा, वय भार्याः, अत एव संस्कृतमापायाः अन्तर्गताः अस्माकं भाषा संस्कृतमापायाः निकटे धर्तते। यस्माकं फारस्या अरव्या च किं प्रयोजनम् ? फारसी भरयीं च कश्चित् अपि अफगान स्वगृहे अध्येतु शक्नोति, तां पकां भाषां विज्ञाय विविधभागसहशीम्।"

·(१६०) . .. (आ) बम्बय्यां भाषमाणः श्री हाशिमसाहबः उक्तवान् - " अहं भारताफगानिस्तानयोः सांस्कृतिक सम्बन्धं दृढयितुं आगतः अस्मि । भारताफगानिस्तानयोः निवासिनः आUः -सन्ति । द्वयोः देशयोः प्रधाना भाषा संस्कृतम् । अस्यां अवस्थायां उभयोः देशयोः सम्बन्धन दृढेन भवितव्यं एव।" (१) संस्कृतं जगतः भाषा न केवलं एशियायाः। कांगडी-गुरुकुले डा. लुई रेणोः भाषणम्- पैरिसविश्वविद्यालयस्य भारतीय विद्याभवनप्रधानाचार्यः, प्रख्यातपुरातत्त्वमर्मज्ञः डा० लुई रेणुमहोदयः भारतीय विश्व- विद्यालयेषु भाषमाणः क्रमतः विख्यातं कांगडीस्थं गुरुकुलं इयाय । अनन्तरं अध्यापकानां छात्राणां च एकस्यां सभायां भाषमाणः माननीय डा० लुई रेणुमहोदयः उक्तवान्- " अहं भारतस्य अनेकेषु विश्वविद्यालयेपु गतः शिक्षास्थानेषु चं, परं प्रचलद्राजनीतिविषये निरर्गलं सहजतया संस्कृतेन वार्तालापं, वाद विवादं च कुर्वतः क्वचित् अपि न छात्रान् नच अध्यापकान् अवलोकितवान् । यदि भारतागमनसमये एव कश्चित् मह्यं अमु समाचारं अदास्यत् यत् कांगडीगुरुकुले संस्कृतं इत्थं भाप्यते तर्हि भारते व्यतीतेपु पण्मासंपु साईक- मासं पतत्कृते अवश्यं अदास्यम् । अत्र छात्रः अध्यापकैः सह चार्तालापं विधाय संस्कृतभापणयोग्यतां अवर्द्धयिष्यम् । गुरु- कुले मम भारतयात्रा समाप्ति एति । भारते संस्कृतभाषायाः सेवायां मम जीवनस्य श्रेष्ठतमःभागः व्यतीतः । अधुना वक्तुं शक्तः अस्मि यत् अद्य योरोपः भौतिकवादे निमग्नः आस्त दुषलां संस्कृति दुर्वलान् विचारान् च आश्रित्य भ्रमितः मास्मन् ·(१६१) समये भारतीयां संस्कृति संस्कृतभाषां च एव आदर्शीकृत्य सः आत्मन प्राणं कर्तुं शक्नोति । अह स्वमातृविद्यासंस्थान पैरिस गत्या युवकान् भारतं आगन्तुं प्रोत्साहयिष्यामि । ते अत्र आगत्य भारतीयां संस्कृति अनुशीलयेयु , हिमालयस्य उपत्यकायां विद्यमाने गुरुकुले स्थित्वा सस्कृतं अभ्यसेयुः । अह तान् पदि-- च्यामि यत् गुरुकुले सस्कृतभापाया तादृशं एव अद्य अपि सहज वातावरणं आस्ते यादृश पुरा पाटलिपुत्रस्य उज्जयिन्याः च वीथिषु आसीत्। अहं एक एव दुख आदाय भारतात् गच्छामि यत् वय योरो- पीयाः यो सस्कृतभाषां अमरभाषां मावा अनुशीलयाम अन्वे- पयामः च तो एव भारतीया' मृतां याचक्षते । भारतस्य समस्तं गौरव, समस्ता सम्पत्ति व सस्कृतमापायां निहिता आस्ते । यः भारतीयः सस्कृतभारती न जानाति स भारतीयः कथ भवितुं अहति । भारतीयाना अय दुर्भाग्यस्य विषयः यत् तेषां शिक्षासचिया सस्कृतेन अनभिज्ञ वर्त्तते । भारते गपूभापाया विषये भारतीयाः निरर्थक क्रान्ति उपेता चर्तन्ते । भारतस्य सांस्कृतिकी भाषा सस्कृतम् । सस्कृतमापा एवं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवितु अर्हति । भारतस्य पव किं समस्तै- शियाया अपि मांस्कृतिकी राष्ट्रिय मापा च सस्कृतं एव भवितुं महति । सस्कृतभाषाया एव जगद्भापावलक्षणानि पूर्णतया सनिविष्टानि वर्तन्ते इति।" अनेन पठनेन सिद्ध भविष्यति यत् सस्कृतभाषायाः कियत् महत्वं विद्यते । न केवल भारतीया अपि तु विदेशीया तस्या भूरिभूरि प्रशमनं फुर्वन्ति । दे वार्ते स्पष्टे रत । एका पात्तांतु .

·१६२) इयं अस्ति यत् संस्कृतं सर्वासां भाषाणां जननी आस्ति। प्रायः सर्वैः विद्वद्भिः 'इदं मन्यते । द्वितीया वार्ता इयं अस्ति यत् सांस्कृतिकसभ्यतायाः प्रसारात् एव विश्वे चिरा शान्तिः भवितुं अर्हति । भारतीयः अध्यात्मवादः लोके प्रययातः । इदं सर्व संस्कृतसाहित्ये भाषायां वा विद्यते, अन एव सर्वगं जनानां कृते संस्कृतस्य पठनपाठन आवश्यक जायते । विदेशीयाः अपि इदं स्वीकुर्वन्ति । दुखदः अयं समाचारः यत् संस्कृतस्य भारते वर्षे एतावान् प्रचारः न विद्यते यावान् भवितव्यः। देशस्य कस्मिन् अपि भागे संस्कृतभापा अद्य भाषणभाषा, राजभापा च न अस्ति । केवलं पुस्तकीमापा इथं या दुर्योधा कठिना च विद्यते। अद्य कश्चित् अपि न विचारयति यत् कथं संस्कृतं सरलं सुवोधं भवितुं अर्हति । कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति येन सस्कृतं भाषणभापा राष्ट्रभाषा च भवेत् । संस्कृतमहाभवनस्य ये भग्नावशेपाः विद्यन्ते तेपु आवश्यकः सुधारः अपि न क्रियते। अत एव शनैः शनैः भरननाशः अवश्यम्भावी। संस्कृतज्ञैः कथित- विद्वद्भिः संकीर्णहृदयैः इदं क्रियते। वयं हस्तं हस्तोपरि धृत्वा अवलोकयामः संस्कृतनाशं वस्तुतः स्वनाशं विश्वनाशं च, परं किञ्चित् अपि कर्त्त न शक्नुमः, अस्यां अवस्थायां एकं एव अवल- म्वनं अस्माकम् । देवानां एका प्रतिज्ञा पठिता अस्माभिः- "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगयुगे । (गीता अ०४; श्लो ७,८) ·अनेन योगिनां सचनेन सिद्धयति यत् ईश्वरधर्मस्य एवमेव तस्याः मापायाः यस्यां अयं धर्म: विद्यते नाशः भवितुं न अर्हति । मनुष्यैः तु अवश्यमेय ईदृशानि कार्याणि क्रियन्ते येन ईश्वर- वस्तूनां अपि नाश. निकटतमः आगच्छेत् परं ईश्वरप्रेरणया देवतामिः तेषां रक्षा युगे युगे क्रियते। स युगः आगतः अस्ति, अत एव नवीनयुगारम्भः भवति एव। यत् किञ्चित् अत्र दीयते तत्सर्वमेव ईश्वरप्रेरणया। दीर्घकालपर्यन्तं गम्भीरतया मनो- योगेन च इदं विचारितं अस्माभिः यत् संस्कृतस्य कथं कल्याण भवितुं अहंति ? शनैः शनैः ईश्वरकृपया उद्बोधनं सातं यत् मुख्यतः अत्र चतुर्यु सूत्रेषु दीयते- चत्वारि मूत्राणि। (१)"असंहिता-चाक्ये" व्याख्या-याफ्येपु संहिता कदापि न कार्या। वाक्यपदानि स्वरूपे तथा पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु । अयमेव एकः कल्याणकरः मार्गः, येन संस्कृतस्य सारल्यकारणात् महीयान् प्रचारः मयितुं अईति। (२)" द्विवचननिस्सारणम् व्याण्या- संज्ञासु क्रियासु द्विवचनस्य आवश्यकता न विद्यते, अत एवं द्विवचनस्य निस्सारणं फियेत। (३), "चतुर्लकाराः" च्याया-- संस्कृतभाषायां केवलं चतुर्लफाराः स्युः, अयांत लह लद लड् लिक (विध्यादौ तथा देसुहेतुमदावादी)। ।

·(१६४) (४) "विसर्गादर्शनम्" व्याख्या- अस्य सूत्रस्य व्याख्या अस्मिन् अध्याये दीयते। अहं विचारयामि यत् अयं सुधारः स्वत एव संस्कृते २५ वर्षा- नन्तरं आगमिष्यति । तदा भविष्यति संस्कृतस्य सर्वकालीन रूपम्। तस्मिन् रूपे एव संस्कृतं विश्वभाषा भविष्यति पूर्ववत् । शतृप्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययं मन्येत । इमानि मुख्यसंशोधनानि सन्ति। अन्यानि अपि संशोधनानि सन्ति यानि आस्मन् पुस्तके दीयन्ते । अस्माकं विचारानुसारं इदं अपि आवश्यकं संशोधनं अस्ति यत् शतप्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययरूपे तिष्ठेत् यथा तुमुन्-क्त्वा-णमुल प्रत्ययान्ताः शब्दाः अव्ययरूपाः मन्यन्ते । आस्मिन् सम्बन्धे इदं कारणं आस्त । शतप्रत्ययान्तः शब्दः क्रियारूपेण तिष्ठति अर्थात् अयं तु क्रियारूपः भवति । अन्या आप क्रिया भवति एव । साम्प्रतं अनेन प्रकारेण लिख्यते, (१)स गच्छन् आसीत् । (२) सा गच्छन्ती आसीत् । (३) वायुयानं गच्छत् आसीत् । अत्र गच्छन्, गच्छन्ती, गच्छत् शब्दाः क्रियारूपेण तिष्ठन्ति । स्वयं गच्छन् , गच्छन्ती, गच्छत् क्रियारूपाः शब्दाः सन्ति, परं यावत् काचित् अन्या क्रिया वाक्ये न दीयते तावत् अर्थपूर्तिः न भवति । वस्तुतः अत्र गच्छन्, गच्छन्ती, गच्छत् शब्दाः विशेषणानि न सन्ति यानि अद्य मन्यन्ते । इदं अन्यासु भापासु यपि न अवलोक्यते । अत एव अस्माकं विचारानुसारं शत- ·प्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययरूपः व्याकरणे ग्राह्यः। केवलं अन्यस्यां क्रियायां परिवर्तनं स्यात् । पूर्वोक्तानि वाफ्यानि अनेन प्रकारेण लेखनीयानि- (१) स गच्छत् आसीत् (एकवचने) (२) ते गच्छत् आसन् (बहुवचने) (१) सा गच्छत् आसीत् (एकवचन) (४) ताः गच्छत् आसन् (यहुवचने) (६) वायुयानं गच्छत् आसीत् (एकवचने) (५) वायुयानानि गच्छत् मासन्( बहुवचने) गच्छत् ' शतप्रत्ययान्तः शब्दः वस्तुतः क्रियायाः कार्य करोति. तत्तु वस्तुतः क्रिया एव अस्ति, सहायकी क्रिया मन्येत मुख्यक्रिया वा । मुख्या किया मन्येत चेत् तदा आसीत् सहायक- मियारूपेण मंस्यते। वस्तुतः 'गच्छत् ' शब्दः ईदृशे प्रयोगे 'विशेषणम्' भाषितुं न अर्हति परं 'गच्छत्' शब्दस्य ईदृशःप्रयोगः अपि भवितुं महति यत् तत् 'विशेषणम्' मन्येत । तत्र अपि तत् अव्ययरूपेण तिष्ठेत् । अस्मिन् काचित् अपि हानिः न अस्ति, यथा- (२) भाषणं कुर्वता तेन । (२) भाषणानि कुर्वन्द्विः तैः । एतयोः स्थाने शिः प्रयोगः शतप्रत्ययान्तःशब्दस्य अव्यय- रुपेण स्यात् । (१) भापणं कुर्वत् तेन। (२) भाषणानि कुर्य ते. तुमुन्-पत्व-णमुल् प्रत्ययान्तशम्देषु अन्तरं मयितुं न महति । इमे स कियारूपाः, क्रियार्थप्रदर्शकाः, वस्तुत. सहायकमिया मुख्यक्रियाः या भवान्त पय । मत एय तुमुलादि-प्रत्ययान्ताः ·शब्दाः यदि अव्ययरूपाः भवन्ति तदा शतृप्रत्ययान्ताः अपि अव्ययीभावं गृहन्तु । इदं विचारायं विद्वद्भिः। अस्माकं तु इमानि सर्वाणि विशेष-निवेदनानि सन्ति यानि संस्कृतहिताय दीयन्ते। इदं स्पष्टतया बलपूर्वकं च निवेदितं अस्माभिः भूयः अपि निवेद्यते अत्र यत् संस्कृतं वैदिकभापातः निस्सारितं विद्वद्भिः। अस्य निवेदनस्य अयं आशयः। वेदभापा तु स्प्रयाख्यकालात् विद्यते । यदा यदा हि सृष्टिः भवति तदा वेदभापा ईश्वरज्ञानो- पेता देवताभिः दीयते जीवमात्रकल्याणाय विशेपतया मानवीय सृष्टः हिताय । लोके वेदभापातः संस्कृता भाषा संस्कृतम् । नाम आचार्यः विद्वद्भिःच निस्सारिता । संस्कृतायाः भाषायाः अर्थः अयं यत् इयं भाषा निर्मिता अर्थात् प्रथम लौकिक- संस्कृतस्य व्याकरणं रचितं अनन्तरं भाषाप्रचारः अभवत् । वैदिकभाषा तु आदितः आसीत् । अस्माकं आचार्यः द्वो विभागौ, कृतो। वेदः, लोकश्च इति । वंदे वेदभापा प्रयुज्यमाना स्यात्, लोके सांस्कृता भाषा: वेदभापातः एका निर्मिता भापा, प्रयोक्तव्या स्यात्। प्रथम संस्कृतस्य नियमाः निर्मिताः अनन्तरं तद्रूपा भाषा संस्कृतम् ' नाम प्रचालिता। मुख्यतः कृत्रिमभाषा इयम् । सांस्कृता भाषा पूर्णतया स्वाभाविकी भाषा कथायितुंन शक्यते। यदि काचित् भाषा प्रथमतः विद्यमाना स्यात्, तथा तस्याः व्याकरणं अनन्तरं निर्मितं स्यात् तदा तत् स्वाभाविकी भापा, यत् यत् संस्कृते स्वाभाविकरूपेण विद्यते तत्सर्व चेदभापायाः । यदि किञ्चित् वस्तु स्वप्रकृति, खभावं, 'स्वस्रोतं प्रति' चलति, तत् एव जीवितुं शक्नोति अन्यथा नहि । अस्य अयं अर्थः यत् संस्कृतामाषा शनैः शनैः चेदमापातुल्यास्यात् अर्थात् स्वरोतः प्रतिशनैः शनैः गच्छत् तदा ..

·(१६७) सा वेदभाषाचन लोके सर्वकालीना भवितु अर्हति ।यदि सस्कृतात्, कृत्रिमता दूरीभवेत्, वेदभापावत् स्वाभाविकता आनीयेत, तदा सस्कृत अमर स्यात् । सस्कृत कात्रेमापाय उत्पन्न, अद्य नियम- पाश-निरद्ध लोक्यते । एतादृशस्य जीवनाशा कर यदि तत् नियमरन्धन मुक्त स्यात्, तदा जीवनाशा भवितु अर्हति । सस्कृतपण्डित विशपतया म्वपाण्डित्यग्दर्शकेः 'सस्कृतम् अनन्तनियमपाशे. वन्दाकन, येन तत मरणासन्न सञ्जातम् । ते एव वन्धनशैथिल्येन 'सस्कृतम् ' मुक्तीफर्त शक्नुवन्ति, येन वत् स्वातय-श्वास भूय प्रहीतुं समर्थ स्यात् । देशमाषा अपि स्वतन्ना भवितव्या। यस्मात् कालात् अस्साक देश दासता यां निबद्ध. अभवत्, तस्मात् कालात् अस्माक 'सस्कृतम्' भाषा अपि नियमपाशेपु निबद्धा । अद्य सा अपि मुक्का भवितव्या। अह सानुरोध सविनय मार्थये यत् पण्डिता तां अमरभारती 'मृतप्रायां' मुक्ता कुर्वन्तु, येन तत् स्वरूप तिष्ठेत् । किं पाण्डताः 'मृतप्राय-सस्कृतस्य इमां प्रार्थनां न स्वीकरिष्यन्ति । सस्कृतस्य उत्थानसमयः आगतः। ते निमित्तमात्र भूत्वा यशः प्राप्नुयु. । परं इद सम्भव अस्ति यत् कतिपयपण्डिता अस्य सुस्पष्टकत्तव्यस्य थपि विरोध फुयुः । तेषां मतानुसार यत्किञ्चित् प्राचीनपुस्तकेषु विद्यते आवश्यक अनावश्यक पा तत्सर्य पूर्ण दोपरहित अस्ति। ईदृशाः पाण्डतवर्या स्वमतानुसार कुर्वन्तु पर अद्य कधित् अपि पुरुष सस्कृतस्य उन्नतिमार्ग अवरोदु न शक्नोति । इदं साटोप कथितं अस्माभिः यत् सस्कृतस्य उत्थानकाल' मागतः। सधै जना मृण्वन्तु । तदा का भविष्यवाणी? यय विचारयाम यह देशस्य माय सर्ये विद्वांसः एकस्यरेण ·सम्यक् विचार्य एतेषां अन्येषां वा संशोधनानां समर्थन करिष्यन्ति । एतेषां संशोधनानां अध्यायक्रमानुसारं पुनः स्पष्टी- करण अत्र क्रियते। (१) अस्माकं मतानुसारं इदं आवश्यकं अस्ति यत् वाक्येषु संहिता कदापि न कार्या स्यात् येन वाक्पदानां रूपाणि सुस्पष्टानि स्युः। वाक्ये पदानां पृथक् पृथक स्थितिः आवश्यकी। एकपदे सन्धिः भवतु, धातूपसर्गयोः सन्धिः भवतु, परं वाक्यस्य विविधपदेपु सन्धिः कदापि न कार्यः येन पदानि विरूपतां न गृह्णन्तु, तथा तानि सर्वाणि स्वरूपे तिष्ठन्तु । इदं गद्ये पद्ये च समानरूपेण भवतु । यथा गद्य वाक्यानि भवन्ति तथा पद्ये अपि भवन्ति । कतिपयविद्वांस : मन्यन्ते यत् गद्य अपि सर्वासु दशास सन्धिः भवेत् यथा पद्ये मन्यते । गद्यविषये सर्वे विद्वांसः मन्यन्ते यत् वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिकः विषयः अर्थात् सन्धिः क्रियेतन वा । संस्कृतव्याकरणे इदं कुत्रापि न दत्तं अस्ति यत् पद्येषु सर्वासु दशासु सन्धिः कार्यः। अनेन सिद्धयति यत् गद्यवाक्यानि स्युः पद्यवाक्यानि वा तेपु सन्धिः अकार्यः। द्वितीयाध्याये (अस्य पुस्तकस्य) अनेकानि व्याकरणप्रमाणानि दत्तानि अस्माभिः येन सुस्पष्टी भवति यत् एकपदे सन्धिः आवश्यकः, परं वाक्यस्य विविधपदेष सन्धिः व्याकरणसम्मतःन अस्ति। अस्यव्याकरणसम्मतनिवेदनस्य अयं निष्कर्षः यत् वाक्येपु सन्धिः कदापिन कार्य्यः । “असंहिता. वाक्ये" एकं व्याकरणसम्मतं कल्याणकरं नवीनं अधिकारसूत्रं यत् विद्वद्भिः स्वीकार्यम्। वाक्येषु सन्धिः चैकल्पिकः इच्छाधीनः मन्येत चेन्, तदा दीयेत न वा । एतन्मतानुसारं वाक्येपु सन्धिः नक्रियेत चेत् तदा ·(१६९) काचित् अपि हानिः न अस्ति । अस्य अयं आशयः यत् वाक्येषु सन्धिविषया इच्छाधीनत्वं प्रामोति । यदि कश्चित् पुरुषः वाक्येषु सन्धि न करोति तदा सलेखः अपि व्याकरणसम्मतः भविष्यति। परं दुःखदः अयं समाचारः यत् अद्य कश्चित् अपि पण्डितः न मन्यत यः सन्धिरहितानि वाक्यानि लिखति मापते वा । इदं इदानोन्तनानां पण्डितवर्ष्याणां दुराग्रहमात्र एवा यदि ते वाक्येषु सन्धि वैकल्पिक इच्छाधीन वा मन्यन्ते तदा अस्य विरोधस्य का अर्थ अस्माकं तु इदं निश्चितं मतं अस्ति यत् वाक्येषु सन्धिः चैकल्पिकः मन्येत चेत्, तथापि न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षपर्यन्तं तस्य प्रयोग. पुस्तकेषु भापणेषु अकार्यः। नवीनसस्कृतसाहित्य सन्धिरहितं प्रकाशितं स्यात् । एवमेव प्राचीनसाहित्य अपि यत् प्रकाशितं स्यात् तत् अपि सन्धिरहितं प्रकाशितं भवेत् अनेन महीयान लामः भवितुं अइति । अहं विचारयामि यत् इदं कार्य क्रियेत चेत् तदा २५ वर्षाभ्यन्तरे संस्कृतं जनभाषा भवितुं महति पूर्ववत् । राष्ट्रभाषा तु ५ वर्षाभ्यन्तरे भवितुं अहति । सन्धिरहितं संस्टनं अत्यन्तसरल अस्ति । इंदृशं संस्कृतं सवे जनाः शीघ्रनया शातुं शक्नुवन्ति । भारतस्य मायः सर्वाः प्रान्तीयभापा. संस्कृतात् निस्सृताः। न्यूनातिन्यूनं सर्वासु प्रान्तीय भाषासु संस्कृतस्य महीयान प्रभायःविद्यते । प्रायः सर्या मापासुसंस्कृतस्य अक्षय्य- शब्दकोपः पर्तमानः अस्ति । तासु भाषासु संस्टतशन्दा: स्वरूप विरूपे घा प्रयुज्यन्त । यथा सस्शनमापायर्या - निवेदनं इति कथ्यते'। मन्यासु भापासु अर्थात् प्रान्तीय मासु निवेदनशब्दः प्रयुका भवति । भेदः वस्तुतः कश्चित् अपि न मस्ति। अन्यासु प्रान्तीय भाषामु नपुसकलिङ्गस्य चिदंन दीयते यत् संस्कृतभाषायां ·(१७०) दीयते । एवमेव अन्यशब्दविपये अपि सत्यं आस्ति । बङ्गाली- गुजराती-मराठी-हिन्द्यादिभाषाः तु वस्तुतः संस्कृतस्य भ्रंशरूपाः एव । यदि संस्कृतं सरलं भविष्यति तदा तस्य प्रचारात् अन्य। प्रान्तीय भाषाणां प्रचारः स्वत एव न्यूनः भविष्यति । शनैः शनैः देशे संस्कृतस्य सर्वत्र प्रचारः भूत्वा संस्कृतं एव राष्ट्रभाषा-राज- भापा-जनभापारूपे स्थास्यति । सृष्टिकालारम्भात् संस्कृतं (वेदभाषा) अस्य देशस्य धर्मभाषा विद्यते। अस्माकं भगवन्तः वेदाः अन्यानि सर्वाणि शास्त्राणि अपि अस्यां एव भाषायां विद्यन्ते । अस्माकं सर्वाणि धार्मिक-कृत्यानि अपि जन्मतः आरभ्य मरणपर्यन्तं अस्यां एव भापायां भवन्ति । धर्मसम्बन्धात् तु संस्कृतस्य पठनपाठनं सर्वेषां भारतीयानां कृते आवश्यक अनिवार्य च जायते । धर्मसम्बन्धात् संस्कृते भारतीयानां महती श्रद्धा, प्रेम, आदर- दृष्टिः च विद्यते । अनन्तकालपर्यन्तं संस्कृतं देशस्य भाषण-- भापा राष्ट्रभापा च अतिष्ठत् । अस्माकं सर्व साहित्यं अस्यां प्रव भापायां विद्यते । संस्कृतं भूयः गभापा भाषणभापा च भविष्यति । अस्माकं सर्व साहित्यं अस्यां एव भापायां विद्यते । संस्कृतं भूयः राष्ट्रभाषा भाषणभापा च भवेत् अस्मिन् सम्बन्धे कस्यचित् अपि भारतीयस्य विरोधः भवितुं न अर्हति । अत एव संस्कृतस्य सरलीकरणं एव कर्त्तव्यम् । ' असंहितावाक्ये ' अथवा 'वाक्ये संहिता विवक्षां अपेक्षते' द्वयोः सूत्रयोः वस्तुतः एकः भावः । न्यूनातिन्यूनं पाण्डितः इदं तु मन्यते एव यत् सान्धः वाक्ये चकाल्पकः इच्छाधीनः अर्थात् वाक्ये क्रियेत नवा। अहं निवेदयामि यत् प्रायः द्विसहस्रवर्षपर्यन्तं पण्डितैः व्याकरणनियमविरुद्धं अपि वाक्येपु (गद्ये पद्ये च) सन्धिः कृतः । का हानिः यत् साम्प्रतं २५ वषपर्यन्तं व्याकरणासम्मतः ·'(१७१) चाक्येषु सन्धिः न क्रियेत । इदं तु वस्तुतः संशोधनं न स्त। इदं तु व्याकरणसम्मतं अस्ति यत् “ वाक्यप" (गद्ये पद्येया) सन्धिः कदापि न क्रियेत। केषलं इदं कार्य क्रियत चेव तदा महालाभः भवितु अहति । केवलं अनेन एव संस्कृते. वर्णनातीत सारल्यं आगमिष्यति, येन संस्कृतं अद्य एव राष्ट्रभाषापदं प्राप्तुं शक्ष्यति । फेरलं घोपणामात्र निश्वरमानं एव चिदुपा कर्तव्यम् । कतिपयसंस्कृतज्ञाः ये संस्कृत 'एकदेशीयं, एकजातीयं, एक- वर्गीयं वा ' इति मन्यन्ते, ते अवश्यमेघ अस्य विरोधं फरि- प्यन्ति। . ईदृशानां जनानां संस्कृतकाठिन्य स्यार्थः आस्ति। इंदशैः महानु- भावः सर्वव्यापकः सजा, सर्वशक्तिमान ईश्वरः अपि बन्दी- कृतः, यस्य सम्पूर्णशान वेदरूपं अपि सर्वेषां मानवानां कृते चारितम् । ईदृशैः संस्कृतं अपि कठिनोकृतम् । ईदृशैः समये समये ईदृशाः नियमाः बार्तिकानि या संस्कृतव्याकरणे दत्तानि येन संस्कृत-पठनं दुर्गमं अभवत् । एतेषां कृत्रिमोपायानां नियमा- नां चार्तिकानां च दूरीकरणं अवश्यं कर्तव्यम् । अस्माकं इयं भविष्यवाणी यत् ईदृशैः महानुभावः अद्य संस्कृतस्य उन्नतिमार्गः अवरोढुं न शक्यते । इदानी संस्थतलेपने भाषणे या सन्धि- रूपि-कण्टकः.( गद्यपद्यमयेपु चाक्येषु) न स्थास्यति, तथा संस्कृतं शीघ्र राष्ट्रभाषा भविष्यति। (२)(अ) संस्कृतभाषायां दशलकाराणां आडम्बरः व्यर्थ पय उपस्थाप्यते, संस्कृतविद्यार्थिनां हृदयेषु भयः उत्पनीक्रियते येन ते संस्कृतं न पठेयुः। अद्य इदं मयितुं न अईति । अद्य जनाः जानन्ति एव यद भापा देशहिताय जनहिताय विद्यते ननु देशः जनसमूहः या मापाये। मापासुयोधाय हामवृद्धिव्यापाराप ·(१७२) भवति नतु दुर्बोधार्य ज्ञानमार्गावरोधाय । इदृशैः नियमैः संस्कृतं कठिनीकृतं येन शानवृद्धिः सर्वथा अवरोधिता। ईश्वरक्षानं अपि अवरोधितं लौकिकशानं अपि । संस्कृतज्ञाः "कूपमण्डूका" इति शब्देन सस्क्रियन्ते । किं संस्कृतज्ञाः सदा एव "कूपमण्डूकाः" स्थास्यन्ति, अथवा संसारस्य प्रगत्या सह एकीभूय अग्रेसराः भविष्यन्ति । अस्य पुस्तकस्य तृतीयाध्याये सुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् कुतः केवलं चतुर्लकाराः भवितव्याः दशलकाराणां स्थाने। अद्यतन- अनघतन भेई अवलम्व्य लकार-विभागः स्थातुं न शक्नोति । 'कृत्रिमभेदः' अयं, अत एव शीघ्र दूरीकरणीयः। संसारस्य कस्या- ञ्चित् अपि भाषायां कालभेदः अनेन प्रकारेण न क्रियते, अत एव व्यावहारिक-दृष्टया सर्वथा त्याज्यः। अनेकानि प्रमाणानि दत्तानि अस्माभिः स्वपक्षपोषणे । तानि सर्वाणि अवलोकनीयानि तत्र । संस्कृतकाठिन्यस्य भीषणतायाः प्रदर्शनाय अपि 'डुकृञ्' धातोः सर्वाणि रूपाणि दत्तानि अस्माभिः। तानि प्रायः २५१२ रूपाणि भवन्ति । एकस्य धातोः २५१२ रूपाणि भवन्ति तदा १९४४ धातूनां कियन्ति रूपाणि परस्मैपदे आत्मनेपदे च भविष्यन्ति ? वहवः घातयः उभयरूपाः भवन्ति । अस्माभिः गणना कृता यत् १९४४ धातूनां दशलकारेपु प्रायः ३६ लक्षरूपाणि भविष्यन्ति । एकस्य धातोः अपि सर्वाणि रूपाणि पण्डिताः स्मर्जुन शक्नुवन्ति तदा का कथा बालकानाम् ? अनेन सुस्पष्टं भवति यत् धातूनां प्रायः ३६ लक्षरूपाणि भवन्ति । इदं विहाय विविध-नाम-स्थान-भाव-जातिवाचकादि- संज्ञानां सर्वनामसंज्ञानां, विशेषणानां शत-शानच्-कानन्, तव्यत्, तव्य अनीयर् इत्यादिप्रत्ययान्तशब्दानां रूपाणि भवन्ति । - ·(१७३) तानि मर्वाणि प्रायः २० लक्षकानि भवितुं महति । अनेन सिद्धयति यत् कृत्रिमोपायः कथित-विद्वद्भिः अनन्तानि शब्द- रूपाणि सांस्कृतायां भाषायां दत्तानि, यानि स्मृतिपये कदापि आगन्तुं न शक्नुवन्ति । अनेन प्रायः ५६ तः ६० लक्षशब्दाः संस्कृते भवितुं अईन्ति। आंग्लभाषा अद्य अन्ताराष्ट्रियभाषा, सर्वासु भाषासु उन्नता, प्रगतिशीला, परं तस्यां अपि अधिका- दधिकं द्वित्रिलक्षतः अधिकाः शब्दा. न विद्यन्ते। ईदृशी व्यावहारिकी स्थितिः अन्यासां उन्नतानां भापाणाम् । अवलोक- यन्तु भवन्तः विचारशीलपुरुषाः, संस्कृतोनतीच्छुकाः यत् मृतप्रायसंस्कृतभाषा प्रायः ६० लक्षशम्दयुता। ईदृशी कृत्रिम- भाषा मृतप्राया मन्तव्या एव । किं ईदृशं संस्कृतं 'कथित-सांस्कृ- ताभापा' 'असांस्कृता' 'अखामाविकी' 'कृत्रिमा' या भवितुं न अईति ! इयं अस्माकं द्वितीया भविष्यवाणी यत् दशलकाराः स्थातुं न शक्नुवन्ति । यदि सत्यं सत्यं भारतीयाः इच्छन्ति यत् संस्कृत राष्ट्रभाषा भवेत् पूर्ववत् तदा अयं सुसंस्कार आवश्यकः, कर्त्तव्यः, अनिवार्यः च । अनेन एव संस्कृतं वास्तविकरूपेण 'सुसांस्कृता- भाषा'। अनन्तरं राष्ट्रभाषा च भवितुं अहति । अन्यः मार्गः विद्यते अस्माकं कल्याणाय संस्कृतहिताय च। नवीन-साहित्ये केवलं चतुर्लकाराणां प्रयोगः कार्यः। प्राचीन साहित्ये अपि चतुलंकाराणां प्रयोगः भवितुं अईति। अस्मिन् काचित् अपि हानिन अस्ति । विचाराणां वस्तुतः मूल्यं अस्ति । माषा अपि मायः स्वरूपे स्थास्यति । अद्य इदं कार्य अपि अवरोद्ध न शफ्यते । (ब) यथा दशलकाराः स्थातुं न शक्नुवन्ति तथा दियचन अपि स्यातुं न शक्नोति क्रियासु । अस्य पुस्तकस्य तृतीयाध्याये ·(१७४) चतुर्थाध्याये च पूर्णतया स्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् द्विवचन संसारस्य प्रायः सर्वास भाषासु न विद्यते एका द्वे वा भाषे विहाय । इदं अपि सुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् दशलकाराः सर्वथा अनावश्यकाः । केवलं चतुर्लकारैः अस्माकं कार्य चलितुं शक्नोति यथा अन्यासु भाषासु भवति । संस्कृतव्याकरणे एका अन्यः अपि उपायः भूतकालस्य अवयोधनाय विद्यते । 'लट' लकारे 'स्म' शब्दस्य प्रयोगः क्रियते यथा' स गच्छतिस्म''ते गच्छन्तिस्म' इत्यादयः । अनेन स्पष्टं भवति यत् त्रिलकारैः अपि कार्य चलितुं शक्नोति । इदं तृतीयाध्याये सुस्पष्टीकृतं , अस्माभिः यत् द्विवचनं निस्सार्य चतुर्लकार' केवलं ३८४ रूपाणि भविष्यान्नि, २५१२ रूपाणां स्थाने, एकस्य धातोः । ३८४ रूपाणि तु कश्चित् आप पुरुपः कण्ठस्थीकर्तुं शक्नोति । इमानि ३८४ रूपाणि अपि न्यूनानि भवितुं अर्हन्ति यदि सारल्यार्थ 'लट् ' लकारे 'म' शब्दस्य प्रयोगः क्रियेत भूतकालस्य अववोधनाय । संस्कृतशाः इच्छन्ति चेत् यत् संस्कृतं व्यावहारिकी भापा राष्ट्रभाषा च भवेत् तदा द्विवचनं अवश्यमेव निस्सारणीयम्। कृत्रिमः वचन- विषयकानयमः अयम् । यदि द्विवचनं स्यात् तदा त्रिवचनं, चतु- वचनं इत्यादिकं कथं न स्यात् । तृतीया भविष्यवाणी इयं यत् द्विवचनं क्रियासु स्थातुं न शक्नोति । (३) चतुर्थाध्याये संज्ञानां विषये सुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् विशेष-नाम-स्थानादिसिंज्ञासु केवलं एकवचने रूपाणि भवितुं अईन्ति । द्विवचनं तु संज्ञासु अपि स्थातुं न शक्नोति यथा क्रियामु । यानि यानि प्रमाणानि द्विवचनस्य निस्सारणाय दत्तानि अस्माभिः तानि सर्वत्र लगन्ति अर्थात् फ्रियासु एवमेव ·(१७५) . संज्ञासु । इदं आप स्पधीकृतं अस्माभिः यत् संम्बोधनकारकस्य आवश्यकता न विद्यते । अतएव तत् निस्सारणीयम् । सम्प्रदान- कारकस्य एवमेव अपादानकारकस्य अवयोधनाय क्रमानुसार सम्बन्धकारकस्य प्रयोगं कृत्वा ‘कृते' तथा 'त ' शब्दस्य प्रयोगः क्रियते। अनेन संस्कृते सारल्यं आगच्छति, अत एव अयं प्रयोगः करणीयः । प्राचीनविद्वद्भिः अपि समये सम ये विचारः कृतः भाषायां सरलतायाः आनयनाय ! परं प्रायः द्विसहस्रयात् इदं कार्य अवरुद्ध अतिष्ठत् दासताकारणात अन्य कारणेभ्यः अपि । अद्य वसन्त्रताकारणात् समयः आगतः अस्ति यत् विद्वांसःविचारयेयुः यत् कानि कानि संशोधनानि मावश्यकानि सन्ति संस्कृतभाषायां येन सा वास्तविकरूपेण ' अमरा 'व्यवहारयोग्या च स्यात् । (४) 'विसर्गादर्शनम् ' आस्ति एकः अन्तिमः सुधारः येन संस्कृतं सर्वकालपर्यन्तं स्थातुं शक्नोति । यदि पूर्वोक्तानि संशोधनानि भाषायां क्रियेरन् , तदा अय सुधारः २५ वर्णनन्तरं खत एव आगमिष्यति करिष्यते च संस्कृत शैः संस्कृतभाषा. भार्षिभिः । तदा संस्कृतभाषायां निस्तायाः अत्यान्तका हासः भविष्यति । तदा संस्कृत एका सामायिकी भाषा गवहारिकी भापा च भविष्यति। तदा अस्माकं मतानुसारं संस्कृत एका सर्वकालीना भाषा भयितुं अर्हति । संस्कृत राष्ट्रमा मन्ताराष्ट्रिय भापा च भविष्यति पय पूर्ववत् यत् पूर्वोकानि संशोधनानि प्रायः व्याकरणा-सम्मतानि व्यवहारसिद्धानि स्वोरतानि स्युः विद्वद्भिः । अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् प्रचलितरूपे (साम्प्रत संस्थत केलं पुस्तकी भाषा, अव्यावहारिकी भाषा अस्ति) संस्कृतं व्यावहारिकी भाषा अपि मचितुं न अति तदा का कथा तस्य राष्ट्रभाषात्वस्य । इदं कथने दोयते अस्माकं ·(१७६) चेतः । अत एव इदं सर्व विचारणीयं विद्वद्भिः। यत्, यत् देश- भाषा-जाति-हिताय स्यात् तत् एव निस्वार्थमावेन करणीयम् । अन्यथा समयः, देशपरिस्थिति-बलात् कारयिष्यति, अथवा काले ईश्वरप्रेरणया, ईश्वरेच्छया तत्सर्वं भविष्यति । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ (गतिा अ. १८,श्लो.६१) अस्यां अवस्थायां कथित-जगद्गुरूणां विदुषां शिरसि कलङ्कः लगिष्यति । लाकिक-संस्कृतोत्थान तु विद्वद्भिः प्रयत्नः करणीयः। वेदः तु स्वत एव स्थास्यति । ईश्वरस्य ज्ञानं तु तत् देवताभिः रक्षितम् । लोके माप-मुनि-ज्ञानं लौकिकैः रक्षितं स्यात् । इयं "परम्परा। लोके 'विसर्गादर्शनम् ' इति सूत्रस्य कः अर्थः किं प्रयोनजम्? संस्कृतभापायां विसर्गस्य स्थाने स्थाने प्रयोगः भवति । एतावान् प्रयोगः कस्याञ्चित् अपि भापायां न भवति । कारणं किम्? कृत्रिमः उपायः अयम् । संसारस्य सांसु भाषासु प्रातिपदिक- रूपे शब्दः ‘पद' इति मन्यते । वस्तुतः अर्थवान् शब्दः पद- वाच्यः भवितव्यः, परं संस्कृतभाषायां इदं न भवति । किप्राति पदिकं संस्कृतव्याकरणानुसारं । 'अर्थवदधातुरप्रत्ययःप्रातिपदिकम् । (१।२।४५) व्याख्या- धातुं प्रत्यय प्रत्ययान्तं च वयित्वा अर्थवच्छब्द- स्वरूपं प्रातिपदिकसंशं स्यात् । संस्कृतव्याकरणानुसारं 'पदं' किं भवति, 'सुप्तिडन्तं पदम्' (१।४।१४) व्याख्या-- सुबन्तं तिडन्तं च पदसंशं स्यात् ।

·(१७७) पकं उदाहरणं अत्र दीयते । 'राम' एकः अर्थयच्छब्दः सस्कृत व्याकरणानुसारं अयं शब्दः 'प्रातिपदिकं ' इति कथ्यते । इदं प्रातिपदिकं सुवन्तं तिङन्तं च पदसंशं स्यात् । संस्कनमापायां प्रातिपदिकानि प्रयुक्तानि भवितुं न अर्हन्ति ।प्रातिपदिकेषु'सुर' आदि विभक्तयःदीयन्ते, तदा प्रातिपदिकानि पदसंशकानि भूत्वा प्रत्युकानि भवन्ति । संसारस्य अन्यासु भाषासु इयं स्थिति न विद्यते। तासु प्रातिपदिकानि अर्थात् अर्थवच्छन्दा स्वरूपेप्रयुक्ताः भवन्ति । इयं वस्तुतः स्वाभाविकी स्थितिः। अन्यासुभापासुएक- वचने तु प्रातिपदिकरूपाणि पदानि प्रयुक्तानि भवन्ति, बहुवचने विविधकारकेपु चा विभक्तयः दीयन्ते। अनेने तासु भापासु सर' लता घिद्यते । तासु प्रातिपदिकानि एवं पदसंशकानि भवन्ति । द्वितीय प्राय सरलविभक्तयः अपि तासु दीयन्ते । तासु भापासु पाय. पृथक् विभक्तयः विद्यन्ते, शब्दाझं भूत्वा न वर्तन्ते। संस्कृतभाषायां इयं कृषिमता यत् प्रथम तु प्रातिपदिकानि पदानि न भवन्ति । यावत् तेपुप्रातिपदिकेषु विभक्तयान दीयन्ते तायत् मातिपदिकानि पदसंशकानिन जायन्ते । अनेन माति- पदिकानां पृपय स्थितिः, पदानां पृथक् स्थितिः संस्कृतमापायां भवति । इद अपि संस्कृतकाठिन्यस्य एक प्रधानकारणम्। राम' अर्थवच्छन्दः विद्यते, अत पर स पय पदसतफः स्यात् । मायां दशायां 'सुप' विभक्तिः अनावश्यकी। इदं सर्येषु शदेपु फत्पनी. यम्। यदि प्रातिपदिकानपदान पदसंघकान या संस्कृतमाशयां गृहीतानि स्युः, तदा वर्णनाततिं सारल्यं आगमिष्यति । कम्- फार तदा 'राम'ति पश्यचने भविप्यति । दियचनस्य याव- श्यकता न मस्ति । मतः 'रामी 'शब्दः निम्सारितः। याहयचने 'रामा'त रूपं मविष्यति, परं 'विसादनम् ' इति सूत्रः ·(१७८) वलेन 'रामाः' पदस्य विसर्गस्य लोपं मन्येत । तदा बहुवचने . . 'रामा' इति पदं भविष्यति । एवमेव अन्येषु स्थलेषु कल्पनीयं, यत्र विसर्गस्य प्रयोगः भवति । संस्कृतभाषातः कृत्रिमता दूरीकरणाय अस्माकं विशेषनिवेदनं इदं अस्ति । यावत् संस्कृतभाषातः इयं कृत्रिमता न दूरीभवति तावत् तस्याः कठिनता अपि दूरीभवितुं न अर्हति। अत एव कठि- नता-दूरीकरणाय कृत्रिमता दूरीकरणीया । अस्माकं विचारे इयं कृत्रिमता संस्कृतभाषातः दूरीकरणाय त्रयः उपायाः अवल- म्बनीयाः-- -- उपायाः। . (१) प्रथमं तु प्रातिपदिकानि पदसंज्ञकानि गृहीतानि स्युः यथा संसारस्य सर्वासु भाषासु भवति । इयं स्वाभाविकी स्थितिः। स्वाभाविकता भापायाः महान् गुणः, अस्वाभाविकता, कृत्रिमता चा भाषायाः महान् दोषः। अत एव इदं संशोधनं करणीय एव । अनेन संस्कृतव्याकरणे भाषायां च सारल्यं आगमिष्यात । इदं आमूलचूडपरिवर्तनं अपि न विद्यते । केवलं शब्दानां एकवचने किञ्चित् परिवर्तनं स्थास्यति यथा 'रामः' स्थाने ' राम ' इति पदं मस्यते। (२)द्विवचनं निस्सारितम् । अतएव बहुवचने 'राम' शब्दस्य राम+जस् 'इदं रूपं भविष्यति । चुदू' १३७ व्याख्या-प्रत्ययायौ चुद इतौ स्तः । अनेन 'रामअस्' इदं रूपं अभवत् । तदा 'विभक्तिम' राधा१०४ व्याख्या-सुतिष्ठी विभकिसंशी स्तः। .

·(१७९) न विभको तुस्साः '१२३४ व्याख्या-विमतिस्थाः तवर्गसमा न त । अनेन 'राम+ अस् ' इदं रूपं अभवत् । 'प्रथमयोः पूर्वसवर्ण.' ६१३१०२ व्यारया- अकः प्रथमाद्वितीययो अचिपूर्वसवर्णदीर्घ एका - देश स्यात् । अनेन 'रामा स, इदं रूपं अभवत् । तदा ससजुषोता' २०६६ व्याख्या पदान्तस्य सस्य सजुष च रुः स्यात् । तदा 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः 'दा.१५ व्याख्या- खरि अवसाने च पदान्तस्य रस्य विसर्ग । भनेन 'रामा 'इद रूपं अमनत् । तदा- 'विसर्गादर्शनम्' एकस्य नवीनसूत्रस्य बलेन विसर्गस्य लोप मन्येत । अनेन 'रामा' इति रूप भविष्यति । अनेन प्रकारेण सर्वात विभाक्तपु कल्पनीयम् । इदं संशोधनं मन्येत चेत् तदा इमानि रूपाणि सप्तकारकेषु भविष्यन्ति । यथा- एकवचनम् बहुवचनम् . रामम् रामेण रामाय रामास् रामस्थ रामे रामान रामै रामेभ्य रामेभ्य रामाणाम् रामेषु ·(१८०) सूचना-- परं अस्माकं मतानुसारं विशेषनाम-स्थानवाचक- संज्ञानां वहुवचनानि भवितुंन अर्हन्ति, अतः 'राम' शब्दस्य केवलं इमानि रूपाणि एकवचने भविष्यन्ति- एकवचनम् राम रामम् रामेण रामाय रामात् रामस्य रामे विसर्गस्य अदर्शनं क्रियासु अपि भवतु यथा संशासु। द्विवचनं तु क्रियासु अपि निस्सारणीयम् । तदा उदाहरणार्थ लट् लकारे इमानि रूपाणि भविष्यन्ति- एकवचनम् वहुवचनम् भवति भवन्ति भवसि भवथ भवामि भवाम (भवामः स्थाने) (अ) व्याख्या-- 'भवामः' रूपे 'विसर्गादर्शनम् ' सूत्रवलेन विसर्गस्य अदर्शनं मन्येत। अस्माकं मतानुसार केवलं चतु- लकाराः पर्याप्ताः सन्ति । १० लकाराणां आवश्यघता न आस्ति । अत एव लट्, लङ्, लि, लकारेपु आप विसर्गस्य लोपःमन्येत । (आ) व्याख्या-परं समानशब्देपु विसर्गस्य लोपः न स्यात्। यथा स्मः' शब्दः विद्यते, ' स्म' शब्दः विद्यते । अत्र द्वौ शब्दो समानौ विद्यते । एकस्मिन् शब्दे विसर्गः विद्यते, द्वितीये शब्दे - - .

·विसर्ग न अस्ति । द्वयोः शब्दयो अर्थेषुभिन्नता विद्यते । अत एव एतेषु समानशब्द एकस्मिन् शब्दे विसर्गः तिष्टेत अर्थभिन्नतायाः शब्दभिन्नतायाः च प्रदर्शनाय । 'स्मः' शब्द उत्तमपुरुषस्य बहु यचनं आस्ति यथा 'वयं स ', पर 'स्म'शब्दः भूतकालस्य अव वोधनाय प्रयुङ्क्ते यथा ' स गच्छतिस्म' । अत्र द्वयोः समान- शब्दयोः एकस्मिन् शब्दे विसर्गः अवश्यमेव तिष्ठतु।' एवमेव समानसंज्ञासु अपि भवतु यथा-- एकवचनम् बहुवचन रमाः अत्र अवश्यमेव 'रमा' शब्दस्य बहुवचने विसर्गः विष्ठतु येन शब्दभिन्नता अर्थभिन्नता च सुस्पष्टा स्यात् । अस्माकं निवे दनस्य अय आशयः यत् न्यूनातिन्यूनं विसर्गस्य प्रयोगः स्यात् । कृषिम प्रयोगः अयम् । अनेन का लाभः भविष्यति ? अनेन अयं लाभः भविष्यति यत् सस्तात् कृत्रिमता दुरीभूय तस्मिन् स्वाभाविकता आगमिष्यति । यथा अन्यासु भाषानुपाति- पदिकरूपत्येन शब्दानां प्रयोगः भवति, तथा एवं अब अपि भविष्यति । संस्कृतस्य लिपि अर्थात् वर्णमाला, सस्कृतस्य व्या- करणं, (किञ्चित् भाग विहाय) संस्कृतस्य विविधसाहित्य, सर्वोपरि संस्कृतस्य अध्यात्मज्ञानं स्वत. प्रमाण-वेदसम्मत, आद्धि. तीय एव । अत एव सस्तं एव विश्वमापा भवितुं अहंति, भाव- प्यति च अस्माकं मन्तिमा भविष्यवाणी ।यदि संस्कृतस्य कृत्रिमता दूरीकता स्यात् या केवलं पूर्वोक्त सशोधन भवितु अईति तदा. संस्कृतं अवश्यमेव विश्वभाषा भविष्यति । अस्मिन् सन्दह-स्थल. न अस्ति। ईश्वरन्छाइयम्। परं मनुष्यैः स्वपाण्डित्यप्रदर्शनाय ·(१८२) 1 , एव यत् यत् संस्कृतव्याकरणे दत्तं येन संस्कृतं जटिलं कठिनं जातं तत्सर्वं दूरीकरणीय भविष्यति । तावत्पर्यन्तं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषा- त्वं विश्वभाषात्वं च एका मिथ्या कल्पना एव, स्वप्नः एव, वन्ध्यायाः पुत्रवत् आकाशकुसुमवत् । इदं तथ्यं संस्कृतज्ञैः अपि हृदयाङ्गीकरणीयं यत् सर्वासु जीवित. भाषासु यथावश्यकतानुसारं समये समये संशोधनं भवति, अत एव संस्कृते अपि भाव्यम् । लौकिक-संस्कृतं अपवादः भवितुं न अर्हति । सखेदं अहं निवेदयामि यत् संस्कृतज्ञानां अयं महान् दोषः यत्ते आवश्यकं, अनावश्यकं, उचितं, अनुचितं, सारसहित साररहितं वा सर्व ऋषि-मुनि-प्रणीत भ्रान्तिरहितं मन्यन्ते । परं मनुष्यज्ञानं दोपसहितं अपि भवितुं अर्हति। इदं अपि सम्भव अस्ति यत् प्राचीनाचार्यैः किञ्चित् वार्तिकं फश्चित् नियमः वा स्वसमयस्य आवश्यकतानुसार दत्त. यः अद्य न लगति, तदा तस्य संशोधने का हानिः । भगवान् मनुः उपदिशति यत्- या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च याश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ताः निष्फलाः प्रेत्य तपो निष्ठा हिताः स्मृताः॥ (मनु० अध्या. १२,श्लो. ९५) मा धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तःणानुसघत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ (मनु० अध्या. १२, श्लो, १०६) व्यास्या-- द्वौ आदेशौ फ्रियेते। प्रथमः उपदेशः यत् बेदयाहाः स्मृतयः सर्वथा त्याज्याः वेदस्य स्वतः प्रमाणत्वात् । अनेन सिद्धयति यत् वदयः स्मृतयः वेदवाद्याः भवितुं अर्हन्ति । अध पण्डिताः भगवतः वेदान् न जानन्ति अत एव तेषां कृते सां:

·स्मृतय निर्धान्ताः सन्ति घेदवाक्यवत् । धर्मे अध अयं दोष अनेन अस्माकं इयं दुर्दशा । द्वितीय उपदेश अयं यत् सर्वतर्केण विचारणीयम् । यदि तर्केण कश्चित् धर्मः न प्रतीयते, वेदसम्मत. न जायते, तदास मान अस्ति अत एव त्याज्य । अद्य तर्काय तु स्थानं न दीयते । एवमेव व्याकरणे अपि कल्पनीयम् । तर्फण यत् यत् आवश्यकं स्यात् तत् तत् एव रक्षणीयं यत् यत् अनाव- श्यक स्यात् तत् तत् त्याज्यम् । धमामति भाषोन्नति. अनेन मार्गेण भयितु अर्हति । ईश्‍वरण बुद्धि प्रदत्ता सम्यक् विचाराय भन्यया मनुष्यस्थ युद्धेः किं प्रयोजनं का लाभ ? अत एव सर्व सम्यक विचार्य ग्राहां अग्राह्य वा। प्रातिपदिकरूपेषु (एकपचने केवलम् ) शब्दप्रयोगेण महान् लाभ भवितुं अहति । अन्यासु ससु भाषासु प्राय सर्वे शन्दा. विसर्गरहिता. विद्यन्ते विशेषतया नाम-स्थान-संशाः यथा रुजवेल्ट, चर्चिल, हिटलर, स्टोलिन, जवाहरलाल, पटेल, लण्डन, न्यूयाको वार्तेन, पैरिस, यनारस इत्यादीनि नामानि । एतेषां विशेषनाम-स्थान-सज्ञाना बहुवचनं अपि भवितु न अईति । सस्कृते कृत्रिमोपायफारणात् (सर्वेषु शम्देषु 'सुप' मत्ययः लगिष्यति, प्रातिपदिकरूपे एतेषा शब्दानां प्रयोगान भावितु मईति पय कथयिष्यामः 'रुजवेल्ट., चचिल. विटलरस, स्टेलिन , जवाहरलाल, पटेल, लण्डन . न्यूयाका, पालिना, पैरिसा, बनारस ,इत्यादीनि नामानि । अन विचारणीयं यत् नाम अस्ति 'रजरेन्ट' पर सस्ते कथ्यते 'रुजवेल्ट, अधचा रुजवेल्टः ('अ' वर्ष सस्कृतवर्णमालायां न विद्यते) एवमेव अन्यस्थलेषु अपि फ्रसनीयम् । 'जवाहरलाल ' इति नाम अस्ति, सस्कृतमा अपि 'जवाहरलाल'ति पदान्ति पर ' ·(१८४) . संस्कृतभाषायां कथ्यते 'जवाहरलाल' तथा 'जवाहरलालो' आप सन्धिकरणे यथा 'जवाहरलालो गच्छति'। हास्यास्पदं इदं सर्वम् । संस्कृतज्ञाः स्वयं वसन्ततीनां नामानि विसर्गरहितानि रक्षन्ति यथा 'श्यामलाल''रामलाल' 'गिरिधरगोपाल' इत्यादीनि नामानि । अनेन सिद्धयति यत् प्रातिपदिकेपु अर्थात अर्थवच्छन्देपु एकवचने 'सुप्' विभक्तिदानं एकः कृत्रिमोपायः । प्रातिपदिकानि सर्वाणि एकवचने भवन्ति, भवितुंअर्हन्ति एव अतएव तानि सर्वाणि स्वरूपे तिष्ठन्तु । अनेन संस्कृते अपि स्वाभाविकता आगमिष्यात यथा संसारस्य सर्वासु भाषासु विद्यते । 'संस्कृतं' एका निर्मिता भाषा कृत्रिमोपायैः, अत एव यथासाध्य कृत्रिमोपायाः दूरीकर- णीयाः, परं तस्य आधाराःन विनाशनीयाः। संस्कृतस्य आधारः तु वेदभापा, वेदवाणी वा अस्ति । स आधारः न नश्यत् अयं सदा एव स्मरणीयः । अस्माभिः इदं कार्य एवं क्रियते । चार वारं कथितं अस्माभिः यत् कृत्रिमता, काठनता, जटिलतेत्यादि- दोषाणां दूरीकरणे, वयं संस्कृतस्य आधारस्य नाशं न कामया- महे । अस्माकं सद्भावस्य सदुद्देश्यस्य शुभेच्छायाः इदं पर एक प्रमाणम्। अत एव संशोधनानि संस्कृत-रक्षणाय करणीयानि । (२) द्वितीयः उपायः संस्कृतस्य कृत्रिमता, कठिनतेत्यादि दूरीकरणाय अस्ति यत् दशलकारेषु केवलं चतुर्लकाराः तिष्ठेयुः, अद्यतन-अनयतन भेदं दूरीकृत्य। अयं कृत्रिमभेदः तु स्थातुं न शक्नोति, यदि संस्कृतशाः इच्छन्ति यत् संस्कृतं राष्ट्रभाषा विश्व- भाषा च भवेत् पूर्ववत् । (३) तृतीय: उपायः अयं यत् संशातु पवमेव क्रियापु द्विवचनं निस्सारणीयम् । वचनेषु श्रिमवचनं दं अर्थात् द्विवचनं यथा .. , पव ·(१८५) लकारेषु अद्यतन-अनद्यतन कृत्रिममेदं अवलम्ब्य लकाराणां विभागः। , संस्कृतराजभवनम् । सर्वेः विचारशीलपुरुषैः मन्यते अद्य यत् संस्कृतं जीर्ण कठिनं सजातम् । तस्मिन् पुन प्राणप्रतिष्ठा आवश्यकी संजाता अस्ति । संस्कृतस्य आधारः तु दृढतमः, परं यत्र तत्र भवनस्य भागाः कालाघातेन दामताघातेन, स्वमूर्खताघातेन भग्नाः नष्टाः या. जाताः सन्ति, तेषां दृढीकरणं नवनिर्माणं वा आवश्यकम् ।' सस्कृतस्य आधारःतु वेदवाणी । यावत् अय लोकः स्थास्यति, यावत् इदं ब्रह्माण्ड स्थास्यति तावत् अय आधारः अपि स्था- स्यति । वेदनाश वेदभापानाशः भवितुं न अर्हति। द्वयोः रक्षका देवता सर्वोपरि ईश्वरः । अत एव आधारकारणात् संस्कृतं अपि 'अमरम्'। तत् मृतप्रायं भवेत् परं मर्नु न शक्नोति। संस्कृतं अद्य मारतेव जीवितभापासु न अस्ति अथात् सत् अस्य देशस्य कमिश्चित् अपि भागे भाषणभाषा न अस्ति, व्यवहारभाषा न अस्ति। संस्कृतस्य पकायेदभावाधारः तु दृढतम । अद्य त्रय नाना- धाराः दीयन्ते, येन संस्कृतभवनं दृढतमं सर्धकालीनं च मवेत् । इमे प्रयः माघार:तु अद्य एय घोपणीया व्यवहरणीया च । इमे सान्त- (१)' असंहिता-याफ्ये। (२) • चतुर्लकाराः। (B) द्वियवननिस्मारणम् । पतेषां सर्वेषां पूर्णरूपेण व्यापया शता अस्माभिः । मयः व्यारवायाः काचित् भायश्यकता न भास्त । भस्माकंतुविभ्यामः ·(१८६) यास्त यत् भारतीय विदुषां घोषणामात्रेण व्यवहारेण च संस्कृतं अद्य भाषणभाषा राष्ट्रभाषा च भवितुं अर्हति। सस्कृतव्यवहारे पठनपाठने च संस्कृत-काठिन्यं एव एका महती चाधा । तस्याः दूरीकरणे संस्कृतं स्वत एवं राष्ट्रभाषा भविष्यति। संस्कृत- भाषायां भारतीयानां विदेशीयानां च महती श्रद्धा, पूज्यभावाचा अत एव तस्याः राष्ट्रभाषात्वे विलम्बः न भविष्यति। पञ्च वर्षे तु संस्कृतं राष्ट्रभाषा भविष्यात एव यदि इमानि आवश्यकसंशो- धनानि विद्वद्भिः स्वीकृतानि । अन्तिमः सुधारः। अन्तिमः : सुधारः 'विसर्गादर्शनम् ' संस्कृतभाषायां २५ वर्षा- नन्तरं आगन्तुं शक्नोति। कारणं इदं अस्ति यत् अस्य सुधारस्य स्वीकरणे संस्कृतव्याकरणे कश्चित् विशेपसुधारः आवश्यक: भविष्यति । विद्वांसः इदं कार्य अपि कर्तुं शक्नुवन्ति, परं अस्मिन् दीर्घकालः लगितुं शक्नोति । इदानी संज्ञासु क्रियासु विसर्गः तिष्ठेत् यथा विद्यते । अस्मिन् विषये एकांश सुधारः भवितुं अर्हति। विशेषनाम-स्थानसंज्ञासु विसर्गलोपं मन्येत येन विशेषपुरुप-विशेषस्थान नाम्नां उच्चारणं तेषां पठनपाठनं । वा सम्यग्रूपण भवेत् । तेषां सर्वेषां प्रातिपदिकरूपे प्रयोगः कार्यः । अस्मिन् सम्बन्धे अनेकानि उदाहरणानि दत्तानि अस्माभिः। जवाहरलाल, स्टोलिन, पटेल-इत्यादीनि नामानि विद्यन्ते तदा तेषां उच्चारणं स्वरूपे भवेत् । अस्माकं अयं आशयः। एवमेव विशेपस्थानवाचकसंज्ञानां विपये अपि करणीयम् यथा वनारस, प्रयाग, उन्नावेत्यादिनामानि । यत्र 'बनारस' नाम विद्यते तत्र 'सनारसः' इति कथनं अनावश्यकम् । बनारस - यथा ·(१८७) यत् अयं शब्दे विसर्गदाने कृत्रिमता आगच्छति या सुस्पष्टा अस्ति । वस्तुतः यथा नाम तथा उच्चारणं भवेत् । अनेन सुधारण संस्कृत- भाषाया. अयं दोषः कृत्रिमता वा दूरीभवितुं अर्हति । वयं कामयामहे यत् संस्कृते कश्चित् दीर्घसुधार. शनैः शनैः आगच्छेत् कियत वायेन प्राचीनसंस्कृतेन प्रचलित-संस्कृतेन वा सहसा सम्बन्धविच्छेदः न स्यात्। अत एव 'संस्कृत-भाषायां अयं सुधारः २५ वर्षानन्तरं क्रियेत । घयं विचारयाम. सुधारः स्वत एव एतावत्कालानन्तरं आगमिष्यति । विपरति न भवितु अहति । इयं अस्ति अस्माकं अन्तिमा मावष्यवाणी या ईश्वरकृपया प्रेरणया च मिथ्या भवितु न अइति । अन्ते वयं वारंवार प्रार्थयामहे यत् ईश्वरः यः" पूर्वपामपि गुरु' कालेनान्तरच्छेदात् " अस्मभ्यं सर्वेभ्यः संस्कृतशेभ्यः शार्कि प्रदद्यात् येन वयं वेदे देववाण्याः लोके अमरभारत्याः सत्सेवा कर्तुं शक्नुवाम, दुराग्रहं 'मिथ्या गर्व च 'विहाय । एवमस्तु ओरम् शम्।

·स्ति यत् भारतीय विदुषां घोषणामाण व्यवहारेण च संस्कृतं मध भापणभापा राष्ट्रभाषा च भवितुं अहंति। संस्कृतव्यवहारे पठनपाठने च संस्कृत-काठिन्यं पर एका महती याधा । तस्याः दूरीकरणे संस्कृतं म्वत एवं राष्ट्रमापा भविष्यति। संस्कृत- भायां भारतीयानां विदेशीयानां च महती श्रद्धा, पूज्यभावाचा अत एव तस्याः राष्ट्रभाषात्ये विलम्बः न भविष्यति। पञ्चवर्षे तु संग्फूतं राष्ट्रभाषा मविप्यान एवं यदि इमानि आवश्यकसंशो- धनानि विद्भिः स्वीकृतानि। अन्तिमः सुधारः। : सुधारः 'विसर्गादर्शनम् ' संस्कृतभाषायां २५ वर्ग- नन्तरे आगन्तुं सपनोति। कारपां एवं भाम्नि या सरय सुधारस्य पाप रण मारनव्याकरणे कमिग विशेषसुधारः भायश्यकः भविष्यति। पिहांमः वं फाय अपि फर्नु शानुपान्ति, पर अग्मिन् दाधकालागि शफ्नोति । इदानी मंगामु पिपास पिरगः मित् यया विपत । अम्मिन् विषय पश सुधारः भविलि। पिपनाम-गयारामु पिगली मगर गेन पिपपुगप-विज्ञपम्यान नाम्नां थानेणं पटनपाटनं । पा मम्गापंप भया। नपा मार्ग प्रातिपदिगारूप प्रयोगः पायः । भगिन मायनो अनानि मा.रानि यानि जम्माभिः। गारमार, टेदिन, पंटल.यादानि नामानि निने या भोग । भगा RI imilarपानमान गिअपिमानापम या Err, ram. पदनामानि । म •in' नाम hिtrhamrituk Ruru पार' -

·No text on this page.