·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARYSANSKRIT WORKS NOS 303-310&326. 0200 मीमांसाकौस्तुभः (मीमांसासूबोपरि काचन विस्तृता टीका) (प्रथमाध्यायस्य तृतीयचतुर्थपादात्मको भागः) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमांसामधानाध्यापकेन मद्रपुरसंस्कृतविद्याशालातोऽधिगतविद्यावैशधेन वेदविशारदविरुभाजा श्रीवेङ्कटसुब्रह्मण्यापरनामधेपेन पं. अ. श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणा प्राचीनकोशादिसाहाय्येन यथामति परिशोधित: श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन स्वीये विद्यापिलासनाम्न यन्त्रालये मुद्रापितो विजयताम् १९२४. PUBLISHED SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES AGENTS PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI BOMBAY OTTU HARRASSOWITZ LEIPZIG GERMANY PROBSTHAIN & CO, BOOKSELLERS LONDON Printed by Jar Krishna Das Gupta, at the Vrdya Velas Press, Benares 1924

·हमारे यहा हर तरह की छपाई तथा जिल्दसाजी का कार्य भी होता है।
हर तरह के सस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा माश्य पुस्तकों के मिलन का पता-
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः
चौखम्बासस्कृतसीरीज आफिस,
विपाविलास प्रेस, गोपालपदीरलेन,
घनारस सिटी।
-

·मीमांसाकौस्तुभप्रथमाध्यायतृतीयचतुर्थपादीयानां सूखाएगां सूची। 44 १ ३ ३ ३१ ३२ १ १४२ १४३ १२६ mmm १ १ ३२ २ १०१ १ १ १ १ Ad CM - १ १ १ ३ १ अद्व्यशब्दत्वात् २ अन्यदर्शनाच- ३ अन्यायश्चानेकशब्दत्वम् ४ अनुमानव्यवस्थानात् ५ अपि वा कर्तृसामान्यात् ६ अपि वा कारणाग्रहणे ७ अपि यो नामधेय स्यात् • ८ अपि वा सरंधर्मस्स्यात् '९ अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् १० अवाक्यशेपाञ्च ११ अविभागाद्विधानार्थे १२ आकृतिस्तु १३. आख्या हि देशसंयोगात् १४ आनर्थक्यादकारणम् १५ उफ्त समाम्नायैदमर्थ्य १६ एकदेशत्वाच्च १७ ऐकशब्द्ये परार्थवत् २८ कर्मधर्मो वा प्रचणवत् १९'कारण स्यादिति २० गुणस्य तु विधानार्थे २१ चोदितन्तु प्रतीयेत २२ जातिः २३ तच्छेपो नोपपद्यते २४ तत्प्रख्यञ्चान्यशास्त्रम् २५ तत्र तत्वमभियोग २६ तत्सिद्धिः २७ तथा निर्मन्थ्ये २८ तदर्थत्वात्प्रयोगस्य २९ तदशक्तिश्च ३० तद्गुणास्तु विधीयेरन् ३१ तव्यपदेशश्च २२ तुल्यत्यान्क्रिययोन १ १ ४ ३ ४ २० ३३ १४३ १०३ २२ । २६५ १ २९ ८ २२२ २२* १०६ २६४ २५४ १० २४ २७९ २६२ १९५ १२६ २३ २४१ ४ ३ ३ ७२ १ १ . 209m00 . ३ ૨૮ ९ १३४ २२७ ४ Mor ४ ५ ७ +२१४ २१२ ४ ·[२] १०७ ord ८ १ १८ १ ३४ १४ १ १४८ २४८ ३१ १०४ १ १ ६ २० ६ " ८८ १ १ १ ३० ३३ तुल्यन्तु कर्तृधर्मग ३४ तेप्यदर्शनाद्विरोधस्य ३५ दर्शनानियोग ३६ धर्मस्य शदमरत्वात् ३७न क्रियास्यादिति ३८ न प्रकरगात् ३९ न शाखपरिमागत्यात् ४० न स्याद्देशान्तरेषु ४१ नामधेय गुणश्रुते ४२ नासनियमात् ४३ परार्थत्वाद्गुणानाम् ४० पूर्व ताऽविधानार्था ४५ प्रयोगवादनाभावात् " ४६ प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ४७ प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वात् ४८ पुशसा ४२ प्राक्षगीपर्थसयागात् ५० वहिराज्ययोरसस्कारे ५१ भूमा ५२ मिथश्वानर्थसबन्ध ५३ यस्मिन् गुणोपदेश ५४ लिङ्गामावाच ५५ लिङ्गसमवाया ५६ विरोधे त्वनपक्ष स्यात् ५७ वैश्वदेवे विकप ५८ शब्दे प्रयत्ननिप्पत्ते ५ ९शारत्रस्था या " १४० ८४ १ १ १ س س س س س ه ش له و سم ه و سلم : لم ق ه ه ه ه ه ه ل ه س * س س س ه س ه س س १०७ २८३ २७ २३४ २८५ २५२ १ १ १ १ १ २ १ १ १ ३ १८ २७ ३ १०३ २९२ १२ १२३ ६० शिणकोपे 3 १ १ १ २९३ । २ ३ ६१ सदिग्धेपु घास्यशेषात् ६२ सर्वत्र च प्रयोगात् ६३ सारूप्यम् ६४ स्याद्योगाख्या ६५ हेतुदर्शनाथ २८१ १०४ १ २१ ४ 5 ·मीमांसाकौस्तुभप्रथमाध्यायचतुर्थपादयटिपणीस्थाना साङ्केतिकशब्दानामर्थविवरणम् ।. इदमत्रावधेयम्-ये तायत् तृतीयपादस्थाः साङ्केतिकशब्दाः अ- प्राप्यानेडिताः तेपी विवरगं तवैव कृतमिति.. न पुनस्तत्रापीदानी व्याप्रियते। परन्तु ये ततो- तिरिक्ता पतत्पादस्था: तेपामेवेदानी विवरणं क्रियते-इति। -उ..सू... 'उणादिसूत्रम्। काव्यप्रका. काव्यप्रकाशः।। का.श. फापवशतपथब्राह्मणम् । कुमा कुमारसम्भवः । पूर्वमीमांसा। चौ.श्री... चौधायनश्रौतसूत्रम्। सत्या. श्रौ"सत्यापाढश्रौतसूत्रम् । पू.मी.

·मीमांसाकौस्तुभप्रथमाध्यापतृतीयपादस्थानां । अधिकरणानां सूची। - - 1 "पृष्टम्. १ स्मृत्यधिकरणम् १ २ विरोधाधिकरणम् १२ ३ शिवाकोपाधिकरणम् २९ ४ यववराहाधिकरणम् ( अस्यैवाधिकरणस्य आर्यम्लेच्छाधिकरणं, पोल्यधिकरणं, त्रिवृधर्वाश्यवालाधिकरणमिति चातिककारमते तत्तद्वर्णफ- भेदेन नामान्तराणि विद्यन्ते)' ५ पिकनेमाधिकरणम् ७२ ६ करपसूत्राधिकरणम् ७ होलाकाधिकरण ९७ ८ व्याकरणाधिकरणम् १०७ ९ रोकवेदाधिकरणम् १० आरत्यधिकरणम् १४० [OMAN ·मीमांसाकौस्तुभप्रथमाध्यायचतुर्थपादीयानां अधिकरणानां सूची। . है १७३ २१४ २१८ २२७ १ नामधेयप्रामाण्याधिकरणम २ उभिदधिकरणम् (मत्यर्थलक्षणान्याय ) ३ चित्राधिकरणम् (वाक्यभेदन्याय ) ४ अग्निहोत्राधिकरणम् (तत्प्रख्यन्यायः) ५ तव्यपदेशाधिकरणम् ६ वाजपेयाधिकरणम् ७ आग्नेयाधिकरणम् ( तद्गुणाधिकरणम् ) (आग्नेयादिशब्दानामनामताधिकरणम् ) ८ यहिराज्याधिकरणम् ९ प्रोक्षण्यधिकरणम् १० निर्मथ्याधिकरणम् ११ वैश्वदेवाधिकरणम् १२ वैश्यानराधिकरणम् १३ तसिध्यधिकरणम् १४ जात्यधिकरणम् १५ सारूप्याधिकरणम् (तत्सिद्धिपेटिका) १६ प्रशसाधिकरणम् १७ भूमाधिकरणम् १८ लिङ्गसमयायाधिकरणम् १९ धाक्पशेषाधिकरणम् २० सामांधिकरणम् २३४ २३७ २४१ २७२ ૨૮૦, २८१ २८५ २९२ २९३ २९८ ·मीमांसाकौस्तुभप्रथमाध्यायतृतीपचतुर्थपादयोः story - शुद्धाशुद्धपत्रिका । पृष्ठे पड्को शुद्ध -4 ४ १४ १६ २२ २३ ८ . ६ २८ ३२ ४० ર ४४ २० " ४८ अशुद्धम् निमल यक्तिचित् थवम्यक ममाप्या तारम्येन प्रमाणमिति गृहीतत्व पयोम मन्यने पुत्राशो नरल्पन स्मित्पक्षे व्यति संस्कार्य अविवक्षित्वे विशेषा देविक्षा युद्धानु दृष्टय नायक्षा तरच सापिण्डानि पुत्तः बिहात् पायांस शाना वाशेय निर्मूल यत्किञ्चित् आवश्यक मप्रामाण्या तारतम्येन पुमाणमस्ति गृहीतृत्व पुयोग मन्यते पुनशो नेकत्यकल्पन स्मिन् पक्षे व्याइति असस्कार्य अविवक्षितत्वे विशेषा देरविवक्षा युध्यानु दृष्टार्थ नाक्षा तनैरेय सापिण्डयानि पवृत्त विवाहात् २३ २ " ५३ ६२ ६८ १ क्पांस दुरानो फौशेय ·पृष्ठे पतो २० २२ २४ १०१ " १७ १२ १०६ १०९ ११२ २ ६. १ " " २३ ૨ अशुद्धम् शुद्धम् प्यथा प्याप पूर्वपक्ष पूर्वपक्ष लिङ्गादिषु लिडादिषु प्रमाणिकी पामाणिकी आचेरपु आचारेषु 'अयुक्तम् श्रयुक्ता जातिविशपः जातिविशेष.सः। दक्षिणात्या दाक्षिणात्या तदनुगत तदननुगत पम्परया परम्परया पङ्गपदान्य पडङ्गपदान्य सूत्रणौरसगिके सूनेणोत्सगिंके जपमन्वपाठ जपमन्त्रपाठ पाधवइति वाध इति स्वरापाठेन स्वरपाठेन इतिवदेवम् इतिवदेकम् चाफ्यार्थस्येव वाक्यार्थस्येव चीचमुक्तम् वीजमुक्तम् शक्तिजत्वेऽन शकिजत्येन अटकादो अटकादौ उपस्थिन उपस्थित गमकमिनि गमकमिति संभवतित्युकं संभवतीत्युके अङ्गीकारेपि भावनायां अङ्गीकारेऽपि या सिद्ध- रूपत्वेन भावनायां पठिन्याना पठितव्यानाम् तदुत्तमरपठितः तदुत्तरपठितः विधिगदोदयो विधिपदादेवो पदान्तरा पदान्तरार्थ दार्चल्यम् दौर्यल्यम् यागसन्धोऽभ्यु यागसम्बन्धोऽभ्यु उदिमदीनानां उभिदादीना विदारेण विदारणे १२२ २५ १२७ १२९ १४० २३ २१ १६४ १७ १ ૨ २२ 13 ·एकपृष्ठ पूर्व सा " पृष्ठे पङ्क्ती • अशुद्धमू २० अवच्छेदकम् १८८ २३ पृष्ठरुप २२ २०० १६ चहिप्यवमान २०१ १३ लभ्यादम धावत्वर्या ६ रूपिनिमित्त २०६ ख्यातवृत्ते २०७ नानुपनः २०८ दध्यादि अपुासदत्येन २१४ १ सन्दन्शेन ६ न्तरसभावात् २२३ त्यानुशासन २२ शेषत्वापर २२६ १४ नचवमपि २२८ ૨૨ परमग्नय पुराडाश २४८ तेपामेव संवधानबगतेः पैश्यदेनपदेन अनुवादापत्तेः श्रवच्छेदका पृष्ठेरुप एकपृष्ठापूर्वसा घहिप्पवमान लभ्यादिम धात्वर्थ रूपनिमित्त ख्यातावृत्ते मानुपपसः नमादि अपसिद्धत्येन सन्देशेन न्तरासदुभावात् त्यनुशासन शेपित्वापर न चेवमपि चरमाग्नेय पुरोडाश येपामेव संवन्धावगते यैश्यदेवपदेन यनुवादापत्तिः " " " २५४ ७ ३ ११ १४ सर्यादेशेन द्वादकपाल पातिका तनिष्ट आशस्यते अवगते. सोद्देशेन द्वादशकपाल पातिके तनिष्ट आशंक्यते अनवगवे २८८ BIAR s 024725 ·परिशिष्टदीपका संस्कारदीपकस्य परिशिष्ट- विपयाणां निरूपणात्मकः । . अस्मिन् ग्रन्थे विपपा:- दानस्वरूपादिकं, दानविधिः, प्रतिग्रहविधिः, देयद्रव्यदेवताः, द्रव्य-धान्य-भूमानानि, कुण्डमण्डपनिर्माणपकारः, सहोमतुलादा- नमयोगः, होमरहिततुलादानपयोगः, घृहगोदानप्रयोगः, गवा- दिमूल्यनिरूपणम, संक्षिप्तगोदानप्रयोगः, पदान-महिपीदान- त्रिविधविद्यादान-सुवर्णदान-भुम्यादिदशदानानि । सर्वप्राय- श्चित्तप्रयोगः, ऋणधेन्वादिपञ्चधेनुदानानि । अश्वदान-इस्ति- दान-रयदान-गृहदानानि । सवास्तुशान्तिशिलान्यासमयोगः । शय्यादान-द्विनस्थापन-नवग्रहदानानि । सुवर्णादिदानमन्त्राः। गोमुखमसवशान्तिः । मूलाश्लेपादिशान्तयः । जलाशयोत्सर्गप्र- योगः । लघुजलाशयोत्सर्गमयोगः । मू० २।) कातीयेष्टिदीपका-यन्त्रस्यः । हर तरह के संस्कृत प्रन्य तया भाषा भाष्य पुस्तकों के मिलने का पता- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः चौखम्यासंस्कृतसीरीज आफीस, विधापितस प्रेस, गोपालमदरिलने, बनारस सिटी।

·1923. CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES ACOCLEOTION OF Rark&EXTRAORDINARY SANSKRITWORKS, No. 303. PARAN A मीमांसाकौस्तुभः १ (मीमांसासूमोपरि काचन विस्तृता टोका) (प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दू विश्वविद्यालयपूर्वमीमांसामधानाध्यापफेन वेदविशारदविरदमाजा अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा संशोधितः श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् । MIMAMSA KAUSTUBHA [ An exhaustive Commentary of Jaiminisutra ] BY KHANTADEVA Edited by Veda Vrsa rada A. Chinnaswami Sastrı, Chief Professor of Mimim a Benares Hindu University FASCICULUS -१ PUBLISHED & SOLD BY TILE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES - 07.3 ON Printed by Jas Krishna Vas tripla, at the Vidya Vilas Press, Benares. arheen. M A 1923.

·॥ श्रीः॥ -*- आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः मुसंस्कृता " सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपरत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्या-सस्थतग्रन्थमाला मन्जुलदर्शना।। रसिकालिकुल कुयांदमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तघका-३०३ ·श्रीगणेशायनमः। श्रीखण्डदेवविरचित मीमांसाकौस्तुभः। प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। (स्मृतिपादः) (१)स्मृत्यधिकरणम् । सू-धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात॥ १-३-१ (पू.) अत्र मन्वादिस्मृतीनां वैदिकाचाराणां च धर्माधर्मयो। पा. माण्यमस्ति न वेति विचारः । यद्यपि च नेदं वेदप्रामाण्यनिरूपणं, तथापि (१)"अथाऽतो धर्मजिज्ञासा"इत्यत्र धर्मस्वरूपादिजिज्ञासावत् धर्माधर्मप्रमाणजिज्ञासाया अपि प्रथमाध्यायार्थत्वेन मतिक्षातत्वात स्मृत्याचारयोरपि धर्माधर्ममामाण्यनिरूपणं प्रथमाध्याये नासं- गतम् । नचैवं जिज्ञासासूत्रेणैव स्मृत्याचारयोरपि मामाण्यमतिज्ञाने अथात:शब्दोक्तवेदाध्ययनानन्तर्य हेतुत्वयोस्तत्रानन्वयः, अथात: शब्देन "शौचाचारांश्च शिक्षये" दित्यादिवचनवलेन सांगवेदाध्य. यनस्येव स्मृत्याचाराध्ययनस्यापि गुरुमुखावगमरूपस्य कृतत्वे- न स्मृखाचारमामाण्ये तदानन्तर्यहेतुत्वयोरष्यविशेषेणोक्तत्वात् । (२)"चोदनालक्षणोऽर्यो धर्मः" इति सूत्रं तु प्राधान्यासयमपाद- व्युत्पायविधिनिषेधरूपचोदनामामाण्यप्रतिज्ञापरं । चोदनाशब्दस्य। (१)"चोदना चोपदेशश्च विधिफार्थवाचिनः इति वार्तिकस्वार- स्येन विधिनिषेधमानपरत्वाद । न च चोदनाशब्दस्य वेदपरवा- २.जे.सू.१-१-२. ३. ग्लो. वा.

·[स्मृत्यधि- मीमांसाकौस्तुभे गीकारेण प्रथमा यायार्थप्रतिज्ञापर; स्मृत्याचारप्रामाण्यनिरूपणस्य प्रथमाध्याये असंगतिमसङ्गादित्युक्तं तर्कचरणे । तेनाध्यायसंग तिः सिद्धा। पादमगतिस्तु घेदातिरिक्तधर्माधर्मममाणनिरूपणस्य पादार्थ- वासुलभैव । अनन्तरसंगतिस्तु स्मृसानारयोविधिनियमूलकत्ववद (१)म- होतं वा महाजं वा श्रात्रियायोपकल्पयेत्" इत्यादिस्मृतेः "तयथै- वादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वाईत्युक्षाणं घेहनं वा क्षदन्त" इत्यायवादमूलकत्वस्य, (२)"न पचदन्नमात्मन" इसादिस्मते. थ (३) मोघमन्न विन्दते अपचेनाः" इत्यादिमन्त्रमूलकत्वस्यापि दर्शनेन तमामाण्योपजीव्यत्वरूपा । अत एव कस्याश्चिदपि स्मृते. नामधेयमूलत्वादर्शनेन ततः मागारभोऽपि नानुचितः । तत्र पूर्वः पक्षः अममाणं स्मृतयः आचाराश्च । तयाहि । स्मृतयस्तावद द कई स्मरणेन पौरुषेयत्वादवश्य तत्पी अष्ट- कास्वर्गयोः साध्यसाधनभाव केनचित् प्रमाणेनावमार्य प्रणीता इ. त्यविवादम् । साध्यसाधनभावावधारणं च न तावत्मत्यक्षादिना तेपो धर्माधर्मपोरमवृत्तेः साधितत्वात् । शब्देनापि कृतकेन वा स्मृ. तिरूपेण स्यात् निस्पेन वा । नायः । स्मृत्यन्तरमूलकत्वस्य शि. टाकोपाधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वात् । नापि नित्येन शब्देन । सोऽपि च प्रत्यक्षेणावगम्यते! प्रमाणान्तरेण घा? न तावदाधः, अ. नुपलंभात् । न चास्मदादिभिरनुपलभेऽपि मन्वादिभिः प्रत्यक्ष- पाठेनोपलब्धः, इदानीं च पुरुपभमादादुरसन्नः, देशान्तरे या कौश्चि. पठ्यमानोऽपि नास्माभिरुपलभ्यते, अस्माभिरपि वा पठ्यमानो. ऽपि परमकरणादिपठितत्वात् नास्माभिः स्मृतिमूलत्वेन ज्ञायते इति पथासंभ फल्पनोपपत्तेः न नित्यशब्दासद्भावनिश्वप इति वाच्य- १ या स्मृ ११०९ ३ ते ना २-८-८-३ २ या स्म् १" ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३ म् । मन्वादिस्मतेन्त्यिादिमूलकत्येनाप्युपपत्तावतारशकल्पना प्रमाणाभावात् । (१)अन्यथा शाक्पादिस्मृतीनामपि भामाण्याए. तिः । नच-वैदिकपरिग्रहेण मन्वादिस्मृतीनां श्रुतिमूल- स्वेऽवगते अनुपलब्धिविरोधपरिहारमात्रार्थत्वनासमत्वकल्पना न शाक्यादिग्रन्यानां तदापत्तिः । स्वरूपेण वर्णानां नित्य त्वेऽपि क्रमविशेषनिमित्ततावदत्वस्य क्रमस्य नित्यविभुनणेपु सस- रूपेणावस्थानानुपपत्तेः उच्चारणद्वारकत्वेन तनिष्ठत्वांगीकरणादु- धारणस्य च क्षणिकत्वेनानित्यत्वात्तन्नित्यत्वेन वेदनित्यत्वानुप- पत्तेरविच्छिन्नाध्ययनेनैव वेदनित्यत्वस्य प्रथमपादे स्थापितवा. स्मृतिमूलश्रुतीनां अध्ययनविच्छेदे अनित्यत्वमसंगादुत्सन्नत्वक- ल्पनानुपपत्ते। किंचोत्सादोऽपि कि एकैकस्प स्मृतिमूलभूनवाक्यस्य कल्प्य- ते, उत स्मृतिमूलश्रुतिवाक्यसंघातात्मकशाखारूपस्य वा ?। नाया, मात्रामात्रासागिनामपि अध्यंतृणां अनेकस्मृतिमूलश्रुतिवाक्यस्या- गकल्पनानुपपत्तेः । यत्तु-सानुक्रमणीकारस्य "जातवेदसमेके" इत्यादिना (२)वापोत्सादस्मरणं तद्विशिष्टक्रमकस्यैव स्वाध्याय- पदवाच्यत्वात् तदध्ययनाभावे सर्वकर्मस्वनधिकारापत्तेर्निमूलमेव । नान्त्या; 'एकविंशाध्मसंयुक्तमग्वेदमपयो विदुः । सहस्राध्या साम- वेदो यजुरंकशताधिकम् । नवधार्षणोऽन्येतु प्राहुः पंचदगावक- म् ।। इति पदगुरुशिष्येण शाखापरिगणनात् तासां च सर्वासामे- कंस्मिन् देशे अपाठेऽपि देशान्तरे पाठमदावादुत्सादकल्पनानुप. पत्तेः । अतो न तावदुत्सन्नश्रुनिमूलसम् । नापि देशान्तरपठ्यगानश्रुनिमूलत्वम्, तथा सति वेदरक्षा- १. किञ्चवमुत्सन्नशब्दमूलत्वकलाने शाक्यादिनन्थानामपि तया. स्वकल्पनया प्रामाण्यापत्तिः । इति पा. २. क्योच्छेद. इति पा.

·[स्मृत्यधि- मीमांसाकौस्तुभे धमचर्मन्नादिभिः ता एव सर्वपुरुपान्मतिप्रचारार्थमध्यापरन्, न तु (१)विच्छेदकारिण्यः स्मृतयः प्रणीयेरनिति स्मृतिप्रणयनानु. पपत्तिः । अत एस परभकरणादिपठिताना स्मृतीनां श्रुतिमूल. त्वकल्पनाप्यपास्ता । नच-परप्रकणस्थत्वादिज्ञानार्थमेव स्मृतिम- णयनमिति-वाच्यं, परमकरणपठितस्प (२)"मलबद्वाससा न सं- यदेव" इत्पादेः पुरुषार्थत्वस्य पुरुषार्थमायपठिनस्य च सामिधेनी- साप्तदशादेः क्रत्वर्धत्व "अधस्तात्समिधं धारयन्नन्द्रवंदुपरि हि देवेभ्यो धारपति" इति विध्यन्तरशेपस्यापि च विधिपरत्वस्प पीमामान्योपेन सिदिवत् अन्यत्रापि परमकरणपठितत्वादिशानो- पपत्तः स्मृतिपणयनयात् । तस्मान्न तावन्मन्वादिभिः प्रत्यक्षेण स्मृतिमूलभूताः श्रुतीरुपल-प स्मृतपः प्रीताः । नाप्यनुमान लल्या ३५ लिलय श्रुत्यनुपा- लिदिनसम्पचिद्धतोरभावात् । न च-मृत्यन्तरमेव ।' हनुमापकम् । पौरुषेयस्प स्मृत्यन्तरस्य सामान्यतो परिकचिन्मूलम- मागण्यापापि श्रुन्यकान्तियत्ताभावेन सदननुमापकत्वात् । किंवं स्मृत्यन्तरफारस्प स्वस्मृतिमूलभूतस्प श्रुत्पनुपानहतो. रमाग ततोऽपि स्मृन्यन्तरस्यानुमापफरवाहीकारे अनरस्था- नादन्यपरंपरापचिः। नप-पया पानांपुरस्पले नानरस्था, यथा पा प्रत्यक्षश्रुति- पाटरपैकपुरुपगतस्प पोदनापायाम्पनियापकत्वादाविरिष्ठमपारं पर्पस्य नियासेपनादित्वामानवस्था; एवं स्मृतिप रपयं पाप्पमुमाने नानवस्था दोपायतिचापम् । अनवस्था हि उत्पत्तिमानन्धेन वा अप्तिमतिबन्धेन वा दोपः । तत्र पी.' जाररयोईसिपतिबन्धस्यानाशपयस्वादुत्पत्तिः मनिक पेत, सापि च, म्पक्तिमैदान मतिरप्यते । घेदस्य निस्पतपात्रापिचोत्पत्तिप्रतिबन्ध १ घेदोगद इनिपा २ सं २-५-१५ ·. करणम् ] मधमाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्तावदनाशक्य एव । इप्तिमतिवन्धस्तु प्रत्यक्षेणैव श्रुतिनिश्चयादना- दित्वस्य चामामाण्यशंकापनोदनमात्रे व्यापारादनाशंक्य एव । स्मृतिप्रणयनस्य तु स्मृर्त्यर्थज्ञानाधीनत्वात्तत्रैवानवस्था प्रतिव- न्धिकेति वैपम्यम् । अत एव लिङ्गादीनामपौरुषेयत्वेन श्रुतिकल्प- कत्वाविरोधाद्वैषम्यं द्रष्टव्यम् । तस्मानानुमानेन मूलश्रुत्युपलम्भः । एवमाक्षेपकाभावादापत्तिरपि निराकार्या । उपमानं तु अदृष्टे अदृष्टसदृशे वा न प्रवर्तत इत्पनाशक्यमेव । आगमोऽपि श्रुतिमूलत्वविषयः नित्यो वा स्यात् कृतको वा! नाथा, मूलश्रुत्पनुपलंभात् । नित्यस्यानिसस्मृतिमूलमतिपादना- शक्तेश्च । नान्त्यः; कृतकस्य स्मृतिवदेवाविभूमणीयत्वात् । न च (१)"धन्वन्निव प्रपा असी" त्यादिमन्त्रमूलकत्वस्प "प्रपा प्रव. सयितव्या' इत्यादिस्मृतिषु दर्शनात् गन्वादीनां वेदमूलार्याभि- घायित्वेन सत्यवादित्वावगतेस्तदृष्टान्तेनान्यस्मिन्नपि कृतके वि- श्वासोपपत्तिरिति वाच्यम् । मन्त्रादीनां विधिशून्पत्वेन स्वतः स्मृ. तिमूलत्वायोगात् । न च-"उपरि हि देवेभ्यो धारयती"स्यादेखि मन्त्रादीनां विधिशून्यानामप्पमालार्थानां स्वतन्त्रविधिकल्पकत्वात्पपादिस्मृती- नां मन्त्रकल्प्यविधिमूलत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । "उपरि हि देवेभ्य"इतिवत् धन्वन्निवत्यादौ प्रपाकर्तव्यतानुवादाभावात् सिद्ध- वत्मपामात्रानुवादस्य च यदृच्छासिद्धवत्पपाविषयत्वेनाप्युपपत्तेः विष्यकल्पकत्वात् । अवो भावगोचरममाणपंचकापटतेः योग्या- नुपलब्या श्रुत्यभावनिश्चयः । न च-श्रुतिमूलत्वासम्मवेऽपि योगजधर्मवत्वेनाष्टकास्वर्गसाध्यसाधनभावानुभवः, योगजधर्मस्थ सर्वज्ञादे निराकरणाद, (२)योगजधर्मेण खपुष्पादिवत्ममा. १.ते.सं.२-५-१२. २. सवेऽपि वा तेन प्रमाणान्तरसिद्धपदार्थविपय एवानुभवजननाच, अन्यथा तेन वपुष्पस्यापि प्रत्यक्षतापत्ति । इति पा० ·[मृत्यधि- मीमांसाकौस्तुभे । णान्तराविषयीभूतार्थग्रहणानुपपत्तेश्च । किंचासोक्तजव्यवहारेषु प्रामाण्यहेतुभूतस्य सन्मूलत्वस्य सः स्मरणेन व्याप्तत्वात व्यापंकस्मरणाभावे च्याप्यसन्मूलवस्थाभावः मसिद्ध एव । तस्मात्ममाणमूललावात् भ्रान्तिप्रतारणमूलत्वमे- वैपा स्मृतिवाक्याना। एवमाचारानुष्ठानस्यापि शानपूर्वकत्वात् पूर्वानुष्टातृणां 'ज्ञान- कारणजिज्ञासाया प्रमाणमूलवासंभवात् भ्रान्त्पादिमूलत्वमेवार सीयते । सूत्रं तु-धर्मस्य चौदनारूपशब्दमूलत्वात् अशब्द अनुप- लभ्यमानशब्दकं स्मृसादि सन्मूलानपेक्ष भ्रांसादिमूलकं अप्रमाण स्यादिति व्याख्येयम् । अनपेक्ष्यं इति पाठे अनादरणीयमित्यर्थः । सू-अपि वा कर्तृसामान्यात्प्रमाणमनुमानं स्यात ॥ १-३-२(सि) नैतदेवम्, अदृष्टकल्पना हि या दृष्टापिरोधिनी लघु. भूना च सा प्रमाण; तदनावश्यं कल्प्ये कास्मिचिस्मृतिमूले यदि तावद्धान्तिः कल्प्यते ततः अष्टकादिवाक्येभ्यो धर्मत्वावगतिर्दश्य. माना विरुपेत । सर्वाभ्युपेत्ततत्मपाण्यसाधय । अद्ययावच्च मन्वादिभ्रान्तरनुवृत्तिः, मन्वादेव स्वग्रंथाग्राहिणः पुरुषान्मति स्वभ्रान्तिपरिहारोपन्यास इत्यनेकदृष्टविरोधिनीचाप्टकल्पना । वि. प्रलंभेऽपि आद्यदोपदयं तदेव (१)अन्यच्च विप्रलंभः, ततायोजनं, लोकस्य च तत्र भ्रान्तिः, तस्यायेपन्त कालमनुवृत्तिः, इत्यनेका- दृष्टकल्पनम् । श्रुतिरूपमूलकाने तु(०) न तत्कयनमिति लायाम् । सकलशिष्टप्रामाण्याभ्युपगमादयस्तु तदनुगुणा एपेति न विरोध शंकापि । संभाव्यते च मन्त्रादीना श्रुत्युपलभः, त्रैवर्णिकत्वात् । १. तदयस्थमेय इति पा २. तरकलानमात्र इति पा० ·. + करणम् प्रथमाध्पायस्प तृतीयः पादः। अतो दृष्टसकलत्रैवर्णिकाशिष्टपरिग्रहान्पथानुपपातिप्रसूतया दृष्टार्या- पन्या श्रुतिमूलत्वमेव स्मृत्याचारयोः कल्प्यते, न तु भ्राम्सादि. मूलत्वम् । केचितु-साक्षात्मामाण्ये श्रुतिमूलत्वकल्पनायां चानुमान ममा- णामियाहुः, तन्न मामाण्ये तावत् मन्वादिस्मृतिधर्म प्रमाण, वेदा - नुष्ठाभिरनुष्ठीयमानार्थत्वात् वेदवत् । श्रुतिमूलत्वेऽपि स्मृस्या- चारौ वेदमूलौ, वेदवादिकर्तृत्वाद, प्रत्यक्षवेदमूलकस्मृत्याचारवत् इति । तत्र अर्थकामानुसारिस्मृत्याचारेवनैकात्यात , आघानुमाने अपौरुषेयवाक्यत्वरूपस्योपाधेः सत्वाच, द्वितीयानुपानदृष्टान्ते चास्मदादिभिरवगम्यमानवेदमूलत्वेनैव हेतोः व्याप्तिग्रहात्साध्यध- मविशेषसाधनाविरुद्धतम् । अतः उक्तरीत्या अर्थापत्तिरेव श्रुति- कल्पनायां प्रमाणम् । श्रुतिश्च प्रत्यक्षपाठेनैवावधारिता मन्वादि- भिः । नचैवं-अस्मदादिभिरप्युगलभ्येत, मलीनश्रुतिमूलकत्वनि. राकरणादिति वाच्यम्, शाखान्तराधिकरणे एकशाखाध्ययनस्यैव स्थापयिष्यमाणत्वेन शाखान्तरगतश्रुतीनामुपलभायोग्यत्वात् । अ- ध्ययनं विनवापायान्तरेणावधारणेऽपि तत्तद्देशीयपुरुपाधीतशाखा- नां प्रमादालस्यादियुक्तः पुरुपैः तद्देशागमनन श्रोतुमघशक्तेर योग्यत्वम् ।। एकशाखाधीतानामपि च श्रुनीनां क्रतुमकरणगताना तद्धर्मत्वं बाधित्वा पुरुषधर्मत्वस्य, पुरुषधर्माधिकारगतानां च तद्ध- मत्ववान ऋतुधर्मत्वस्य मन्त्रार्थवादादिकल्प्यविधीनां चेदानींतनैः पुरुपैः निर्गतुमशक्तेः स्मृत्तिमूलत्वावधारणेऽयोग्यत्वम् । নবাবিলানাগাদণশ্বাশগাবাসিগণ- वैययम् । इदानींतनैन्यायस्यापि विवक्तुमशक्यत्वात् । मन्त्रादीनां तु संभवति विदितसकलवेदार्थतत्वानां न्यायनिर्णायकत्वमिति अहमदायनुग्रहार्थ स्मृतिमणयनमिसर्थनत्वोपपतिः । न चैव-पेदवा- किमर्थ नौनृत्य पवनितानि ! येन निलयाकापि वाचन , ·मीमांसाकौस्तुभे [म्मूत्यधि- स्यादिति वाच्यम् वेदवाक्यमवर्तने क्रमान्यत्वेन स्वाध्यायनाशापत्ते। नयावश्यं मन्वादिभिः शाखान्तरवाक्यान्येवावधारितानीति नियमः समस्ति; येनावृत्याध्याप्परन् , तदध्यायिपुरुपेभ्योऽर्थमात्र च श्रुत्वाऽपि स्मृतिमणयनोपपत्रः। यत्तु अवश्यसमर्पणीयस्प मूलस्यासमर्पणादभावनिश्चय इति; तन्न (१)"वेदोऽग्विलो धर्ममूलं (२) स सर्वोऽभिहितो वंदे"इति सा- मान्यतो चेदारुपमूलसपर्पणात् संप्रदायविनाशभीत्या च विशेषतो- ऽसमर्पणादसाधकम् । अनः सिद्धं प्रत्यक्षपठितश्रुतिमूललैन। स्मृत्याचारयोः मामाण्यम्, तथाचाष्टकादिस्मृतिमूलं लिंगमपि "यां जनाः मतिनंदन्ति रात्रिं धेनुमिवायतीम् । संवत्सरस्थ या पत्नी मा नो अस्तु सुमंगली ॥ अष्टकाये मुराधसे स्वाहा" इति अष्टका देवताप्रकायकमन्त्ररूपम्, 'एपा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाष्टका' इत्पर्थवादरूपं च वेदे प्रत्यक्षेणैव दृश्यते । तथा प्रपादिस्मृतिमूलं 'धननिव प्रपा असि समम इयक्ष पूरचे प्रत्न राजन्' इत्पर्य मंत्रो यथा धन्वनि निरुदके कृताः प्रपाः परेपामुपकृर्वन्ति तथा स्वमित्येवमग्निस्तुतिपरोऽपि सिद्धवत्मपासंस्तवः तस्याश्च पारा. ध्ये गमयन लिंगम्। तथा तहागस्मृतेः (३) स्थलयोदकं परिगृह्णन्ति" इत्ययमर्थ- वादो लिंगम् । अत्र हि (४)"जानपदकुण्डगोणस्थल"इत्यादिमत्रेण अकृत्रिम स्थले डीप्पसयविधानास्कृत्रिमे सामान्यविहितटापत्य. यात्मतीयते स्थलाशब्दस्य कृत्रिमतहागवाचित्वम् । यत्त्वत्र भाष्यफारेण प्रपातडागादिस्मृतीनां लिंगदर्शनस्वरसेन दृष्टविघया परोपकारार्थत्वेन प्रामाण्यम्, न तुः धर्मजनकत्वेनेत्युक्त- म्, तत् स्वर्गादिफलार्थत्वेनैव प्रपादीनां स्मृतत्वादानुषंगिकपरो- १. मनु स्मृ. अ. २-६, २ मनु. अ. २-७. ३. ते. सं-५-६-११५ ४.पा.१४-१-४२.

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । पकारार्यवाभिमायेण द्रष्टव्यम् । एवमग्रिमोदाहरणेऽपि (१)“यत्र पाणाः संपतति कुमारा विशिखा इव" इति च शिखाकर्मस्मृतेः मामापे लिङ्गम् । शिखाकर्मापि चादृष्टार्थमेव, संस्कारेषु पाठात् । यत्तु-आपसंख्याकशिखाविधानेन गोत्रचिह्नत्वावगतेत्तस्य च "वासिष्ठानां नाराशंमो द्वितीयः प्रयाज" इत्यादौ गोत्रज्ञान- साध्ये कर्मण्युपयोग इति भाष्यकारेणोक्तं, तत् पूर्ववदानुषंगिकत्वेन व्याख्येयम् । तथा गुर्वनुगमनायाचाराणां चयनमकरणे मृदाहरणा- थै पुरुषाश्वगर्दभेषु अवयुणा नीयमानेषु गर्दभपश्चाद्भावविधैः शेषः (२) तस्माच्छ्रेयांसं पूर्व यन्तं पापीयान् पश्चादन्वेती'त्ययमर्थवादो लिङ्गम् । एतेऽपि चादृष्टार्था एव । यदप्यत्र गुर्वनुगमनादीनां गुरु. प्रीतिद्वारा ततो विद्याग्रहणार्यन्वमवेत्युक्तं भाष्पे, तदप्यतिशयार्थम् । सत्यपि गुरुप्रीत्यर्थत्वे उपायान्तरेणापि तत्सम्भवे एतनियमस्या- पार्थत्वावश्यंभावात् । वस्तुतस्तु निष्पन्न विद्येनापि फलाभिसंधिविरहेऽप्य इयं क्रियमाणत्वादाचारानुमितविधेरधिकारिविशेपणापेक्षायामावश्यक- वोपपत्तये गुरुगमनस्य निमित्तत्वेनाधिकारिविशेषणत्वकल्पनाने- मित्तिकत्वेनादृष्टार्थत्वमावश्यकम् । अत एव पष्ठे प्रतिनिमित्तं अ- नुगमनावृत्तिरुता । अन्यथा केवलदृष्टार्थस्य पष्ठे विचार्यलानुपप- त्तिः । धर्मजिज्ञामाया प्रतिज्ञातत्वात् । अतः सिद्धमदृष्टार्थानां स्मृत्याचाराणां धर्म मामाण्यम् । ननु-ग्रन्थरूपाणां स्मृतीनां शब्दलेन लौकिकवाक्यवत् शा- ब्दममाजनकत्वमभवेऽपि अटकास्वर्गसाध्यमाधनभावरूपे धर्मे विधे. रेव प्रमाण्यात पुंवाक्यस्थालडश्च विध्यर्थकस्वानुपपरोन धर्मप्रमाजन- कत्लसंभवः । श्रुत्यनुमापकतेन च स्मृतीनां प्रामाण्य उच्यमाने अ. नुमानवियपा प्रामाण्यात्तस्य च धर्म मामापस्य निरस्तत्वादनुमि. १. तै. सं. ४-६-५-४. २.मैत्रा-सं ३-१-३. २ ·L म मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- तश्रुतीनामेन च तदा धर्मपमाजनकलीपपस्तदनुमान एलोपक्षीणानो स्मृतीनां नं घमें प्रामाण्यं संभवति । आचाराणां तु अशब्दात्मक स्वात्सुतरां मागापामभव-इति चेत् । सत्यम् ,मूलभूतश्रुतिरूपमा णोपस्थापनेनैव धर्मप्रमाजनकत्वाभावेऽपि धर्मप्रमामयोजकत्वात् मा- माण्यव्यवहारो भाक्त एव लिंगादीनामिति द्रष्टव्यम् । यत्तु स्मृतिपुराणेतिहासेपु अर्थकामार्थकवाक्यजातम् , यदाप चोपाख्यानादिप्रतिपादकं, यञ्च पथिवीविभागवंशानुक्रमण्यादि, त. स्मादपायेन वेदमूलधर्माधर्ममोक्षमतिपादकविधिशेषभूतीप', माक्षात्मुखादिहेतुत्वादाशुपापभूराजनीसागुपदर्शकत्वाच प्रयोज- नाद । मुलं तु तस्य चिद्रदः कवित्मत्यक्षादीत्यन्यत्र विस्तरः । एवं पहंगानामपि यथासंभवं लोकवेदमूलत्वं कल्पनीयम्, पच शिक्षापा तावत यत् वर्णानां स्वरकरणादिस्वरूपकथन तव लोकमूलम, तद्विज्ञानस्य च प्रयोग फलविशालकत्वस्मरणं अज्ञानाच प्रसवाय स्मरणं वेदमूलम् । वेदवोभ्यधर्मममोपयोगिस्वरादिमातपादना.. मायावेदाङ्गत्वम् । . कल्पसूत्रेष्वनुष्ठेयकर्मपतिपादनं मायो घेदमूलम् । कचित्तु ऋ. विना(१) "को यज्ञ" इति प्रश्नोत्तरव्यवहारमतिपादनं लोकमूलम् । प्रकीर्णानां शाखारस्थानां विधीनामर्थवादमिश्राणां च तदुद्धारण कत्रोपसंहारो न्यापलभ्यानां चार्थानां तात्पर्यनिर्णय: प्रयोजन इ. ति पूर्ववदेव चंदागस्त्रांति कल्पमूत्राधिकरणे वक्ष्यते । ध्याकरणे च शब्दापशब्दविभागकथनं वृद्धन्यवहारमूलम् । साधुपाब्दप्रयोगस्य ऋत्वर्थपुरुषार्यरूपत्त्रम् असाधुशब्दप्रयोगस्य च ऋतुबैगुण्यापादकत्वं वेदमूलकं वैदिकपदरसाहादिकयनेन च वेदांगते ति पाकरणाधिकरण वक्ष्यामः ॥ छन्दःशास्त्रे च लौकिकवैदिकछन्दाकथनं वृद्धव्यवहारमूलम् । १. आप. श्री. १०-१-३.1 ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ११ तज्ज्ञानपूर्वकम योगात्तु फलीमान “यो ह वा अविदितछन्दो- दैवतायब्राह्मणेन मन्त्रेण यजति याजयति वा" इति प्रस. क्षश्रुतिमूलं । तत्र लौकिकछन्दःकथनं चैदिकविवेकमानार्थ, लौकि- कपदव्याकरणवत् । वैदिकछन्द कयनं तु वैदिकवाक्यपरि- माणज्ञानाय । “गापत्रमेतदर्भगति" इत्पादिपदार्थशानाय उप- युज्यत इति तस्य वेदाङ्गत्वम् । एवं निगमानरुवायोपि निर्वचना. दिना वैदिकपदार्थज्ञानोपयोगिताच वेदांगतेति द्रष्टव्यम् ।। ज्योति शास्त्रेऽपि तिथ्यादिज्ञान ग्रहनक्षत्रादिगते. प्रत्यक्षवा. दुपरागादिसंवाददर्शनसहकृतान्वयव्यतिरेकालवृतम्याप्तिकगणिलिंग- कानुमानगम्यत्वाच लौकिकममाणमूलम् । प्रहसौस्थित्यदौस्थित्यनि- मितपूर्वकृतशुभाशुभकर्मफलविपाकमूचन तम्भिमिचाश्च शान्त्यादि- विषयः घेदमूलाः । तिपादिकालज्ञानस्य पैदिकमर्गप्रयोगोपयोगा- देदांगतात ।। अयं च न्यायः सामु कायुर्वेदवास्तुविद्यानीतिशास्त्राहिवृश्चि- कविद्याशालिहोत्रहस्तिशिक्षामुपशास्त्रादौ द्रष्टव्यः ।। एवं पूर्वोत्तरमीमासयोरविच्छिन्नपंडिनव्यवहारावगतयुक्तिमूल- फत्वं मंत्रार्थवादोपनिषत्ममूतमूलकत्वं च । असंभावनाविपरीत भावनानिवर्तनेन च धर्मब्रह्मविषयदृढीकरणं प्रयोजनम् । एवं न्यायस्यापि पंडितम्यवहारमूलकत्वं, वेदवाक्यार्थोषयो. गिजात्यादिपदार्थविवेकश्च प्रयोजनम् । एवं काणादेऽपि। सास्यस्य तु युक्तिमूलकत्वम, मोक्षमापनीभूतजीवबौक्योपासनाख्यज्ञानी- पयिकीवस्त्ररूपमतिपादनं प्रयोजनम् । पातंजल च लोकोप- निपदादिमूलं तत्वज्ञानोपयोगिचित्कारभ्यरूपयोगोपायज्ञानमयोज- नम् । संगीताबारे चैात्मयोजनमेव प्रत्यक्षादिमूलम् । शैववैष्णवाद्यागमाश्वोपनिपन्मूला: श्रेयःफलाश्च । कि यहुना या विज्ञानमात्रसणभंगरात्म्यादिवास्यानामपि अन्मपरार्थवा- ·मीमांसाकौस्तुभे [ विरोधा- दोपनिषन्मूलानां विषयेध्यात्यंतिकवैराग्योत्पादकत्वेगार्थवत्ता तत्रा- न्येपा विद्यास्थानाना निष्पयोजनस्वपित्यसंबद्धम् । तस्मारिसद्धं तेषां मामाण्यम ॥ सूत्रं तु स्मृयादि यतो मूलभूतश्रुतिकल्पकं दृढवैदिकपरिग्रहा- न्यथानुपपचिरूपं अनु पश्चात्मत्यक्षोत्तरं प्रत्तत्वादनुगानपदाभिधे- यं प्रमाणं विग्रो, अतः प्रमाणं स्पाद । संभाव्यो हि मन्त्रादीनां वैदिककमकर्तृत्वसामान्पादितयोग इति व्याख्येयम् ।। (२) अथ विरोधाधिकरणम् ॥ (सू)विरोधे वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम् ॥ .॥ १-३-३ ॥ (सि० १) अत्र याः मत्यक्षश्रुतिविरुद्धाः स्मृतपः “औदुम्बरी सर्वा परि- वेष्टायतव्या (१)"अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि घेदब्रह्मच" "क्रीतराजको भोज्यान"इत्याद्या ताः प्रमाणमप्रमाणं वेति संदेहः । पादाध्याय- संगती स्पष्टे । आपवादिकीत्वनन्तरा। तत्र उत्सूत्रः पूर्वः पक्षः । यथा हि शिष्टत्रैवर्णिकमणीतत्वाद. एकादिस्मृतीनां श्रुतिमूलत्वानीकारण भ्रान्त्यादिमूलत्वम् नाश्रित तथा प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधेऽपि मन्त्रादिप्रणीतस्वामिमोपात्तन्नापितुं यु. क्तम् । अन्यथा ह्यनाश्चामान्मन्वादयुक्तं सर्वमेवाप्रमाणं भवेत् । न च श्रुतिविरोधस्यैवान्यत्र श्रुतिमूलत्वाभावमाधकस्याभावान भ्रान्त्या. दिमुलक-वकल्पनावसरः । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधस्य ग्रहणाग्रहणादिपु षहु- शो दर्शनेन अनेकान्त्पादभानसाधकत्वानुपपत्ते, अतः “औदुयरी स्पृष्ट्वोद्गाषेत्” इति श्रुत्या सर्ववेष्टनस्मृते , "जातपुत्रः कृष्णकेशोऽमी- नादधीत"इत्यनपा च अष्टाचत्वारिंशद्वर्पब्राह्मचर्यस्मृतः, (२)"न दी. क्षितस्पानमनीयात्" इति निषेधापेक्षितावधिसमर्पिकया (३)"पानी- १. पौः स्मृ. २ मै.सं ३-६-७. ३. मै.सं. ३-७-८. - ·करणम् ] 'प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३ पोमीये संस्थिते यजमानस्य गृोऽशिनव्यम्" इत्यनया राजक्रयावधि. कत्वस्मृतः विरोधेजप प्रमाणत्वोपपत्तिः । विकल्पाङ्गीकाराच विरो- घपरिहारः। गचैत्र-स्मृतेः श्रुत्पधीनत्वेन मन्थरमत्तित्वात मन्थरस्थापि च मयमतरप्रवृत्तेन वाघानंगीकारेश्रौतेनापि लेड्रिकस्य वाधानापत्तिरिति- वाच्यम् । युक्त' मैन्या गाहपत्य'मित्यनया प्रत्यक्षश्रुत्या गार्हपत्या. इसेनैव मंत्रस्य नैराकाझघे अकाझामूलिकाया लैंगिकश्रुवेरेवाकल्प- नान्मृलोच्छेदलक्षणं लिङ्गादेवधिनम, प्रकृते तु स्पर्शश्रुत्या वेष्टनस्मू- तेर्मूलाकाहाया अनुच्छेदान मृलोच्छदलक्षणो वाधः संभवतीति मन्य. रापा अपि स्मृतः श्रुतिकल्पकत्वेन गामाण्याविधाता, अत एव प्र- बलेनोपदेशेन धर्माणां प्रकृत्यङ्गतापगोऽपि विकत्याकालानुच्छेदा. दुर्बलत्यापि अतिदेशस्प न बाधनम् । नवं श्रुत्या गाईपत्याङ्गत्वावगमेन मन्त्रस्पाकाहानिदृत्तावपि विकृतिदिन्द्रस्याप्पाकासानुच्छेदालिगस्य श्रुतिकल्पकत्वोपपत्तेर्वा- धानापत्तिः, इन्द्रस्य ध्यानाद्युपायान्तरेणापि स्मारकाकामानित्तति विकृतिवैषम्यात् । अतो विकृत्याकासावत् स्मृतेः मूलाकालापा अ. निस्तेः श्रुतिकल्पकत्वाविघाताद्विकल्पो युक्त एव । अग एवं शैत्या- नुमान इवात्र न प्रमेयापहारलक्षणोऽपि बाधा शक्यः, न हि तत्र विकल्पेन विरोधपरिहारः संभवति वस्तुनि विकल्पासंभशत् । स्वरू- पेण च शैत्यौष्ण्ययोः परस्परात्यन्ताभावसपानाधिकरणयाविरोध. स्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात विरोधे चौष्ण्यप्रत्यक्षेणाप्नेविपक्षत्वावगतौ तद्- चिहेतोयीप्तविरहाद्युक्तः शैत्यानुमानस्य प्रमेयापहारलक्षणो चापः । इह तु स्पष्टनयोः स्वरूपेण परस्परात्यन्तामावसमानाधिकरणयो. रपि विकल्पेनानुष्ठानसंभवान्न स्मार्तविधेरनुष्ठापनरूपस्य ममेयस्याप- हारः। पेपां तु मते इष्टसाधनत्वमेव लिङयः तेपामसत्यप्यनुष्ठाने मा.

·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधा- नवरूपायाः शक्तः अरण्यस्थ दण्ड इव स्माविधिनिष्ठापा अनपा. यास्मातीधा माक्तिरूपस्य प्रमेयस्मानपहार स्पष्ट एव । एवं तावत्सत्यपि विरोये विकल्पेन तत्परिहार उक्तः । अप वा पेष्टनस्मृदिनांगुलपतिरिक्तविषयवान स्पर्शश्रुतेश्च तन्मात्रविष- पत्मात चाण्डालादिस्पर्शे वस्त्रान्तरितेऽपि स्पर्शव्यवहारात्सवौंदुंबरी- वेष्टनेऽपि वा स्पर्शोपपत्तेः कृष्णकेशाधानश्रुत्यष्टाचत्वारिकाद्वार- ब्रह्मचर्यस्मृत्योश्च गाईस्थपपोग्यायोग्यविषयकलाकृष्णशत्वादेवी फस्मिंश्चित्पुरुपे अष्टाचत्वारिंशद्रोत्तरमपि संभवान रानक्रयानीपो. मीयावध्योश्चापदनापद्विपयत्याविरोधपरिहारः कार्यः। तस्मान्न तावत् प्रसाश्रुतिविरोधः स्मृतेः आमापवाजम् । लोभायुस्मेक्षयात्वमा मापोक्तिरकादिस्मृनरप्पमामायापचे अयुक्तति माते- भाष्यकारेण तापदेवं मिद्धान्तितम् । तथाहि-सर्वत्र धूमा- दिदर्शनानंतरं व्याप्यादिस्मरणे सत्यपि जिज्ञासाविरहे अनुमिरपनुद.. पाद परोक्षज्ञानमात्रेऽनुमित्यर्थापत्त्यारेव वा जिज्ञासायाः कारणत्व. मवसीयते । अतश्च स्पर्शश्रुत्पाऽवेष्टिततरूपेणौदुम्बर्याः परिच्छिन्न- वांत वेष्टनावपपजिज्ञासाया पिरहेण ससपि स्मरणरुपेऽनुमापक न मूलश्रुत्पनुमित्युदयः । अब एर शैत्यानुमाने न केवलं व्याप्तिविघट- नेनैवानुमित्युदयः, किन्तु जिज्ञासाविरहादपि स इति दृष्टव्यम् । अत एव लिङ्गादिवत् शैत्यानुमितापि जिज्ञासाम्पकल्पनामूलोच्छे. दादेव घाघोपपत्तेः प्रमेयापहारलक्षणयाधप्रकाशीपयाभावाद वाप- विध्यानापत्तिरप्पदोपः। फेचित्तु-शैपायनुमिती जिज्ञामायाः प्रमेयकल्पनामूलत्वेऽपि प्रमाणस्य दम्पत्तादिहेतोः वेष्टनामा क्लुप्तत्वेन तन्मूलत्वाभावात प्रमेयापहारलक्षणामकारविषयत्वं शैत्यानुमितवेष्टनस्मृत्वा श्रुत्या नोमोश्च युक्तम् । लिङ्गादौ तु मन्त्राधाकासापा इन्द्रायालयोध. कनिकपपमाणकल्पनामूलसेन अहवरूपप्रमेयकल्पनामूलस्थामा ·करणम् ] मधमाध्यायस्य तृतीयः पादः। " - वात् कल्पनामूलोच्छदलक्षणवाधप्रकारविषयत्तमिनि वदन्ति । त. मा शैत्पानुमिती तावदाण्यप्रना क्षेण व्याप्तरेव विघटितत्वात्ममाण. मक्लप्तम् । वेष्टनोदाहरणेऽपि चेष्टनं वा प्रमेयं तवाभिमेत? तद्विपापणी. श्रुतिवा? आधे लिङ्गादिवदेव श्रुतिः तत्र प्रगाणं, न तु स्मृतिः । अत- श्च जिज्ञासाया मन्त्राकाङ्क्षवत् श्रुतिरूपपमाणकल्पकत्वमेव, स्मृति- राप लिङ्गादिस्थानीया सत्कलिपनत्र । अन्स लिद्रादिकल्प्य श्रुनेरपि तदेव प्रमेयत्वापत्तिः । तस्माद्वविध्याभावेऽपि न कश्चिद्दोप इसेव द्रष्टव्यम् । वैविध्यांगीकारेऽपि वा मामान्यांवशेषादिरूपे वाधे ममा. णस्य सामान्यशास्त्रस्प क्लासेन जिज्ञासातयोदयायोगात् पदहोमे- प्याहवनीयप्राप्तिरूपः प्रमेपापहाररूप एक प्रकारोंगीक्रियते इति सो. ऽस्य विषपः, न तु शत्यानुमानम् , वेष्टनस्मृतिर्वा । न च-शैत्यानुमानादी वस्तुनि विकल्पासंभवादगत्या युक्तो बाधा, स्मृतेस्तु कार्यममेयतया विकल्पेनाप्युभयोपपत्तौ बाधांगीक- रणमन्यायपमिति-वाच्यम् । विकल्पस्यैव तावदष्टदोषदुष्टत्वेनान्या- व्यवाद । तथाहि-ग्रीहनुष्ठाने सावधवशास्त्रस्यैव निर्दोषस्य स- तोऽननुष्ठापकत्वात् प्रतीतमामापत्यागरूप एको दोपः, अप्रतीतामा. माण्यकल्पनं च निष्पमाणकमपरम् । यद्यपि च सन्देहविपर्ययजनक- त्वरूपममामाण्य सन्देहविपर्यययोर्दोपजन्यत्वाद्वेदे च तदसंभवात्क- स्पयितुमप्यशक्यं, तथापि प्रामाण्पामावरूपपेवामामाण्यं कल्प्यते, त- स्य च प्रामाण्यानुपलभप्रमाणकत्वात् यवशास्त्रे च प्रामाण्यस्य प्रत्य. समुपलभ्यमानत्वेन तदनुपलंभाभावादप्रमाणकत्वम् । तृतीयचतुर्थों च पुनः यवानुष्ठानवेलायां यवशास्त्रस्यैव परित्यक्तमामाण्योजीवना- स्कल्पिनामामाण्यत्यागाचापरौ दोपौ । एवं व्रीहिशालेऽपि चत्वारो दोषाः । एवमेते अष्टी दोपाः । यत्र द्वयोपि तुल्यवलत्वं तत्र विकल्पव्यतिरेफेण गसभा- वादगत्याऽश्रीयते । यथा ब्रीहियवादौ । न च तत्रापि प्रयो- ·7 मीमांसाकौस्तुभे [विरोधा- गांवध्यनगतसागोपसंहारवलेन समुश्चयमभवादगसभाक: । पत्र हि विनियोगविधिोलायो पोः पदार्थपोरेकावान्तरोपकारजन. कत्वमन्योन्यनरपेक्ष्येणैवावगम्यते, यमा मयाजानुयाजादौ यथा चा दशानामाप क्रयाणागेकमोमपातो, तत्र प्रयागापिः सा- गोपसंहारायालम । यत्र तु विनियोगवेलायामेव दृष्टार्थत्ववलेन हती. याधवगतनैरपेक्षाबलेन वा नियमावधिलिन वा एकस्मिन्नेव पुरो. हाशनिष्पत्तिरूपावान्तरकार्ये नैरपेक्ष्येण साधनत्वावगतिः तत्र तदु. तरकालकल्यायोगविधियलेन समुचपारगति निप्पमाणिका! पत्र तु न तुल्पवलत्वं तत्रान्यतापेक्षया स्मृत्या अन्यनिरपेक्षायाः मसक्षश्रुतेः पाक्षिकामामाम्यस्य कल्पयितुमशक्यत्वान्न विकल्पागीकरणं युक्तम् । न च तस्या अन्पसापेक्षत्वेऽपि अवश्यकस्मृतिमूलभूतया श्रुत्यैव पाक्षिकत्वापादनसंभवः । श्रुत्यनुमाने जिज्ञामाया आप कारणत्वस्य स्थापिनत्वेन तद्विरहे श्रुतिकल्पनस्यैवानुदयात् । किं च समशिष्टावालस्थले एकानुष्ठाने इतरशास्त्रस्यापि नि. दोपत्वात्मशविपर्ययज्ञानजनकत्वरूपामामाण्यकल्पनासंभवादगत्या अपमाणकमा प्रामाण्याभावरूपममामाण्यमाश्रिनम्। प्रत्यक्षश्रुत्या- नुष्ठाने तु स्मृतिशास्त्रस्य पौरुषेपलेन भ्रमजनकत्वरूपमुख्यामामाण्य. स्पैव सप्रमाणकस्य समवेन श्रुतिमूलत्वायोगादप्रामाण्यं तदवस्थमेव । न चैव-पेन मधमतः स्मृत्यर्थ एवानुष्ठिमः तस्य स्मृतिमूलश्रु- तिकल्पनाया बाधकाभावातदर्यानुष्ठाने च प्रत्यक्षश्रुनिदोपत्वेन मा- मायामावरूपस्यैवामामाण्यस्य कल्पनादिकल्योपचिरिति-वाच्यम् । प्राक्कल्पितस्यापि श्रुतिमूलवस्य औत्तरकालिकन पूर्वनिरपेक्षेण म. त्यक्षश्रुतिदर्शनेन बाधोपपत्तेः । तस्मान तावदुभपोषियोर्विकल्पेन विरोधपरिहारः। घदपि- इमाघनत्वरूपलिहवादिना मते साधनस्वरूपायाः माक्त- ररण्यस्थदण्डबदननुष्ठानेऽपि सत्वाच्छक्तिमानस्यैव च विधिप्रमेय- स्वान स्मृोरमामाण्य-इति तन, सर्पधाननुष्ठाने "सागरं तरोदे" ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः।। सादिवत् शक्तिसरे मामाणाभावात । यदवच्छेदेन शक्तिस्तदवच्छि- नस्य कदाचिफलोपधाननयत्याच । किश्चैववादिना सामान्य विशेषादेिवाध्यबाधकमावोऽपि दु- घंट: । पदहोगे आहवनीयाननुष्ठानेऽपि आहवनीयशक्तेरनपायात् । वस्तुतस्तु इष्टमाधनस्वस्य विध्याक्षेपादेवावगतिसिद्धः वाच्यत्व- कल्पने प्रमाणाभावः । प्रवर्तकव्यापाररूपप्रवर्तनायास्तु 'देवदत्तो मां प्रवर्तयति' इत्यनुभवसिद्धाया अनन्यलभ्यताद्वाच्यत्वकल्पनमा वश्यकम् । न च देवदत्तस्यैमानतावोधकत्वेनैव प्रवर्तकता, देव- दत्तस्त्वां गामानपेति वदनी' सत्र यज्ञदत्त्येष्टसाधनतावोधकत्वाद प्रवर्तकतापत्तः । अतः इष्टसाधनत्वस्य लिडादिवाच्यत्वाभावात्म- सनुकूलव्यापाररूपप्रवर्तनैव लिङादिवाच्या । विस्तरेण चेदमु- पपादितमर्थवादाधिकरणे । प्रवृश्पनुकूलत्वमपि नासन्ताननुष्ठाने सं- भाति । निसस्य स्वरूपयोग्यस्य फलापश्यंभावनियमाव, न कादा. चित्कफलोपहितवं विवक्षितम् । अतोऽवश्यकमानानुष्ठाने उक्त- विधप्रत्यनुकूलव्यापारस्वरूपविधिप्रेमयासंभवाद अपरस्पामामाण्प. मभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु द्विवाङ्गुलव्यतिरिक्तविपयत्वेनापि स्मृतरुपपत्तेः स्पर्शश्रु- तेश्च तावन्मात्रविषयत्वादविरोध इत्युक्तम्, तत परिशब्दानुपपत्तेः परास्तम् । यत्तु वस्त्रान्तरितचाण्डालादिस्पर्शवत् वस्त्रान्तरितोदुंबरी- स्पर्शप्यविरोध इत्युक्तम, तन्न स्वगिन्द्रियजन्पमसक्षविषयकज्ञानस्य स्पृशिधात्वर्थ वास्कुशवनान्तरितोदुम्बरीस्पार्शनमसक्षस्पानुपलब्धि- वाधिवत्वाचकल्पनानुपपत्तेः । यस्तु अन्तरायेऽपि औदुम्बरी स्पृष्टेति भयोगः स संयुक्तमयोगेन गौणः । न च स्मृत्यनुरोधेन श्रुनो गौण. ताङ्गीकरणं युक्तम, तथालेऽपि वा भूमिस्पर्शेनैव तसिद्धः स्पर्श- विधियात् । न च भूमिस्पर्शे औदुम्बरी स्पृष्ठेति बुध्यभावात् स्पृशिधातोः संयुक्तसंयोगलक्षकत्वानंगीकारेऽपि स्पार्शनमसक्षवाचि- ३ ·१८ । . मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- त्वांगीकारेणैव वस्त्रान्तरितापां औदुम्वर्या वस्त्रान्तरितचण्डालस्पर्श पद स्पर्शमगोगमत्वादेवानुभवकल्पनोपपत्तेः न स्पर्शविधिवैययमिति वाच्यम् । निष्प्रमाणकानुभवकल्पने ममाणाभावेन वस्त्रान्तरितस्प. मयोगस्यौपचारिकत्वात् । नचैवं वसान्तरितचाण्डालस्पर्श स- चलनानानापत्तिः, चण्डालस्पीनमित्तकस्लनिविधी औपचारिक- पङ्गिीकरणदोपस्य तुल्यत्वादिति वाच्यम् । (१)"पतितचाण्डालम तिकोदक्यावस्पृष्टितत्स्पृष्टिस्पर्शने सचेलो जलमाविशेदितिवचनेन चण्डालस्पर्शवचस्पृष्टवस्त्रस्पर्शस्यापि स्नाननिमित्तत्वा(२)वसायात ताविपपे चण्डालस्पर्शस्य निमित्चत्वासंभवेऽपि वस्त्रस्पर्शस्यैव निमित्तत्वोपपत्तेः । न च वस्त्रस्य चाण्डालवत स्वनोऽशुचित्वाभावान्मनुष्यवञ्च नि- पेधाधिकाराभावेन चण्डालस्पीकपनिषिद्धाचरणनिमित्ताशुचित्तस्पा- पभाषादुक्तवचनस्य च चण्डालादिस्पृष्टमनुप्पमात्रवियतनापुपप. त: चाण्डालस्पृष्टलोटकाष्ठादिस्पर्शस्येव सस्पृष्टवस्त्रस्पर्शस्यापि न सचेलस्नाननिमित्तामात वाच्यम् । सचेलस्नानविापरलेन वस्त्रस्या- पि प्रक्षालनरूपशुद्धिविधेिप्रतीतेः शुद्धिविधानेनैव चाण्डाल(३)स्पर्धा मात्रस्येव वस्तादावशुचिस्तापादकतया साम्यावस्याएँ सचेल. स्नानानिमित्त्वोपपत्तेः । काष्ठादीनां चण्डालादिस्टानामापे मा. रुतशद्धिविधानान्न तपस्प स्नाननिमित्तता । अत एव यत्र गवादौ चाण्डालादिस्पर्णोऽपि प्रक्षालनादिरूपा शुद्धिीक्ता तत्र तत्स्पृष्टस्पर्शेऽपि न स्नानानुष्ठानम् । अतो यथा च. ण्डालासंयुक्तेऽपि तत्स्पृष्टऽपि यस्खे स्पृष्टे सचेलस्नान, तथा तत्संयु. क्तवस्त्रस्पर्शेऽपि तदिति न वखान्तरितचाण्डालस्पर्शस्य स्नाननि-, मित्तत्वम, अतश्च सिद्धं न वस्त्रान्तराये स्पशोपपत्तिरिति ।। यदपि अन्योदाहरणपे गाईस्पयोग्यायोग्यविषयत्वेन आप- १.ध. १४.१०. २. त्यानपाया । इति पा. ३. संयोग इति पार ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १९ दनापद्विषयत्वेन च व्यवस्थोपपत्तेरविरोध इत्युक्तम्, तत् प्रत्यक्षश्रुति. विरोधे स्मृतिमूलभूतश्रुतिकल्पनस्पैवानुदयात् मृतिमामाण्याभावेन स्थ- कपोलकल्पितव्यवस्थाभ्युपगमे प्रमाणामावात परिहर्तव्यम् । 'यच्च द्वितीयोदाहरणे जातपुत्रत्वस्य कृष्णकेशवस्य च कस्मिाश्चत्पुरुपे अष्टाचत्वारिंशद्वोत्तरमपि संभवादविरोध इत्युक्तं,नन्न अष्टाचत्वारिंशद पौत्तरकालं पुत्रजन्मप्रतीक्षणे बहुकालातिक्रमेण कृष्णकेशत्वापगमात् । न चानयोरधिकारिविशेषणयोर्विकल्पः । अर्थादधिकारिविशेषण ऽपि उपादेयकर्तृविशेणपोरनयोः एकपाक्योपादानात्समुच्चयप्रतीतः । वस्तुतस्तु प्राप्ताधानानुवादेनोभयविधाने वाक्यभेदापचेदरप- रिग्रहोत्तरकालं च कृष्णकेशस्य नियमेनाधानमाप्तः कृष्णकेशव- श्रवणस्य पलितकेशपरिमंख्पार्थत्वापत्तेरजातपुत्रस्यापि हरिश्चन्द्रा- देः पुत्रार्थपागोपाख्यानेन आहिताग्नित्वदर्शनास्वरूपेणानयोविशे- पणतानुपपत्तेः (१)"अर्धमन्तवेदि मिनोति" इशिवत् "युवैव धर्म- मन्विच्छेद्" इति वचनानुमाराच्च यौवनावस्थाविशेषलक्षकत्वाव- सायात्तस्याश्च चरकमुश्रुतादौ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तत्वश्रवणान्न विरो- धपरिहारोपपत्तिः । तेन सिद्धं मसाश्रुतिविरोधे स्मृतीनाममामाण्य- मिति । सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-हेतुदर्शनाच ॥ १-३-४ यदा च प्रत्यक्ष श्रुतिविरोथे श्रुतिमूलत्वासंभवः तदा स्मृ'. लाकाज्ञायां भ्रांसादिमूलत्वमेव परियोषात् यथासंभवं कल्पयितुमुचि- तम् । तत्र चेनस्मतेस्तावसूलोमा, अशाचतारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यस्मते- व नपुंसकत्वमच्छादनम्, राजक्रयावरिस्मृतेस्तु बुभुक्षेत्र । संभाम्पते हे भ्रान्त्यादिमूलत्वं, पौरुषेयत्वात् । अदृष्टश्रुतिकल्पनापेक्षपा लो. भादेष्टरूपत्वाच॥ १.मै. सं. ३-९-४..

·- मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- अधिकरणानरचेदं मूत्रम् ॥ मृ-हेतुदर्शनाच्च ॥ १-३-४. (सि) ननु-सर्वत्र व्याख्यानान्तर पूर्वत्रापरितोपादा विपपानरपा- स्य वा क्रियते तदत कि कारणं व्याख्यानान्तरे इनि चेन-अ. प्रोच्यो । श्रुतितिरोधात्र वेष्टनादिमृत्यमामापे मुख्य हेतुला, लोभादिहेतुदर्शनस्प तु अगायपोतुस्वादपरितोषः । अथना पत्र न श्रुतिविरोषः यथा “वसर्जनहोमीयं धामोऽध्वर्युः प्रतिगृहाति" "यूपास्तिनो दानाचानि" इत्पादी, कत्रापि लोभादिमूलकत्ता कपनादिपयानाध्याप्तिरणप्रास्ति तत्र प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधाभाष दा- नपर्मादिस्मृति श्रुतिमूलत्वमेवासामिनि माले-- यथा मन्त्रादिगामणीनस्वादस्प थुतिफल्पक लोभादि: दर्शनेन न प्रतिय-यो, क्यापि (१)"अपि या कारणामहणे प्रयुका- नि मनायेरन्" इत्पत्र लोभादिष्टासंभा एरापारे स्मृतिमूल. स्वाय पमाणवादनाना प होगाकादिस्मृतिपदापारानुमिदा- नीनपणास्मृतिप्पन मन्वादिसणीसामावाद रविषपान- भादिमूलको मंग आतिमा न ममाणपद । भा. यो हिमनामीपनामोदानम्मनोभमुमतम, पारिसद सापपरियाणवदानामपि न । अपि पेशागतनमः पुदमनुष्ठीयो, तथापि स्मृतिप्रणेतृणो लोपमूलकारभाद- प्रमाणमा पातिककारस्तु नेमावरुणापमा पुतिमा प्रत्याभूतिभिगे स्मृतीमा मूलभूमश्रुरपमाषा साधाभासदार, पाप! पाहावादा नवादापा, मन्नादिमपिपणीवादे प्रेपिपरिप्रदेघाटलादिम्पतिपिम मुस्कृतिमा कामपि शेषान-उत्तविषमामले निजामापा भाप सा-" . -- ·- करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २१ धकतस्प स्थापितत्वात् तस्याश्च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेऽभावेन मू. लश्रुत्यभात्र इति वाच्यम् । परमाण्यादौ कदाप्यनुपलब्धत्वाद व्य. वहारानुपयोगित्वाचा जिज्ञासितपूपलब्धस्थूलकार्यानुपपत्तिपरिहारार्थ प्रमाणप्रत्तिदर्शनेन जिज्ञासायाः साधको प्रमाणाभावात् । धू. मादिदर्शनाननार आन्पायजिज्ञासायामपि अनुमित्यादेरानुभाविक- स्वाच । सपि वा जिज्ञासायाः कारणत्वे रपर्शश्रुत्या औदुम्व. याः परिच्छेदेऽपि किामपं स्मृतिः प्रमाण न वेति जिज्ञासयैत्र श्रुत्य. नुमानोपपत्तेश्च । दृष्टा च प्रमणान्तरेण परिच्छिन्नेऽपि शंखशात्त्य शक्तिपित्तोपपातस्प किं मे चक्षुरदुष्टं न वेति जिज्ञासयैव चक्षु- विस्फारणप्रवृत्तिः। किंच स्मृतेर्मूलोपस्थापनमात्रेण कृतार्थत्वाच्छतिरेव प्रमेयं न स्वादुम्बरी, तस्याः श्रुतिगमेयत्वात् । अतश्च स्मृातमूलभूनश्रुतेः स्पर्शश्रुत्यविषयत्वेनापरिच्छिन्नत्वात्तजिज्ञासोपपत्तेः नानुमानप्रतिष- न्धः । अतश्च स्मृतिमूलश्रृतिकल्पनावश्यंभावे यद्यन्याविषयत्वेनापि फरप्पश्रुत्यवकाशो भवेत् तदा. औदुम्बर्याः स्पर्शश्रुत्या अवेष्टित- स्वरूपेण परिच्छदादेष्टनाकाङ्क्षाविरहण वहि कार्यस्य शानिरा- कासवादतिदेशस्यावश्यकल्पस्यापि कुशव्यतिरिक्तमयाजादिरूपा- अविपपत्वेन सावकाशस्प कुशविषयत्वाकल्पनवद कल्प्यश्रुतेरपि औदुवरीविषयत्वाकल्पनात् संकोचरूपायोऽपि कल्प्येत तावत् । तस्यास्वनन्यविषयत्वेन निरवकाशवेन वा विरोधेऽपि व्रीहियवादि- पदगसा विकल्पोऽगीक्रियते, न त्वमामाण्याश्रयणम् । नं चैवं-लिंगेनाप्पवश्यं सप्रमेयश्रुतिकल्पनापत्तेमन्त्रस्य श्रु- सबगगाई पत्याइवेन निराकाहस्यापि लिगकल्प्यश्रुतेरनन्प- विपपत्वादगत्या विकल्पसमुच्याहीकरणोपपत्तेः कल्पनामूलो. उदलक्षणयोधानापत्तिरिति वाच्यम् | मन्त्रस्य भयोजनाकाहा. चिरहे इन्द्राङ्गलविनियोगपोग्गत्वरूपलिगस्प पाकादौ विनियो- यतुं योग्यस्यापि देवदचस्याकाहाविरहे तत्र विनिपोगाकल्पनव- ·. A भीमांसाकौस्तुभे [विरोधोधि द्विनियोजकश्रुतिकल्पकत्वस्वाभावात् । मते तु श्रुमिकल्पन पश्यंभावाद्विकलो युक्त इति वैषम्पम् । अत एक पत्र दुर्बलेना। समारूपादिना श्रुतिरवयं कल्पनीपा यथा प्रत्याभूतिविहितकार ट्कारादिनिमिचे भले ससपि यजमानचपसममारुपपा तागसं भपोरोप ममुच्चय एताश्रीपतुं युक्त इति तृतीये यापते । तस्मा नतावत्सापकामाः। नापि धायकमद्भाः । ताद विरुदश्रुतिदर्शनरूपं वा स्यात तदनुपलब्धिपं वा! नाथः, तस्य हियरादिशुसिषु बहुशोद शेनेनान काका । न दिनीया, प्रिफीर्णशावान्तरगतश्रुती. नामस्मदादिभिरनुगलम्भेऽपि पन्नादिभिरप्पनुपमम्मापामेद। नप रमईपुरुपपत्यक्षमाण स्वारष्टश्रुतापनायामः । महोत्रादि- सुतीनामपि वर्णप्तरूपस्प अस्पोणावगताप अनादिपुरुषागत. खस्याम्पापरपुरुषाधानलेनानासामापा परमत्पशापारगत. श्रुतिदिनानामाप पदार्थानां समाजागिहनपदा विकल्प- पशावानाधिकरणे माणसाप ! अमोन तास्मयात विरोधे म्मतीनां श्रुतिम्मासम्मः कि पमईपेष्टनस्परणाय मूलमूना सादापनिशारिपनामा मरीमारणे "नामर्षदान परिषष्टपतीवि प्रससर श्रुतिः । अन एर मिनिना हान्दोग्पानुपदमनके स्वन्धे आदम्बरी. पेटनमूनेयमेर निराहता । विथ स्मृदियाइनामांतरि- झापामेनाप्युपपपेनांपमापापणमान घर पपई धूप- ते। परिशम्दस्तु पपा कर्णपमिल पा घटनामारेऽपि मा परमपाप्युपपमा तयोदावरिपोररीमध्यांगरमागच्यारित पिपमनोपपत्र पर एवषष्टापत्यारिंशद्वर्षपर्वमनरपि अपदिकमस्याश्रुति- मूस एम्पस । तर विरोपपरिसरा-पेन अपना - ·करणम् । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २३ इयो गृहस्थाधिकृतकनिधिकारित्वाद्गाहस्थ्याश्रमायोग्याः, बहुले- शत्वाच नैष्ठिकब्रह्मचर्य वानप्रस्थाश्रमं वा अविरक्तत्त्वाचादावेव सं- न्यासमा गृहीतुमशक्नुवन्तः, तरष्टाचत्वारिंशदर्पपर्यन्तं वेदब्रह्मच चरित्वोपरिष्टाद यथोचितं गाईस्थ्पातिरिकं आश्रमान्तरं कार्यमित्य- शाचत्वारिंशद्वर्गब्रह्मचर्यपक्षस्तद्रिपयः । न च तस्यानिहोत्रादिकर्मानाधिकारात्तं प्रति वेदाध्ययनतदर्थ- ज्ञानपोरनुपयोगः । ब्रह्मपज्ञे नदाश्रमविहितकर्मम् तदुत्तरं क्रियमा- गाश्रपान्तरविहितकर्मसु च श्रवणादिपूपयोगसंभवाव । यस्तु मेघाषि- तपा शीघ्रमेव वेदचतुष्टयं गृहीतुं समर्थो गृहस्थाधिकृतकर्माधिकारी च, तेन यौवनावस्थायामेनाधानकरणाजानपुत्रथुतेस्तद्विषयत्वम् । अत एव ते प्रति मेधातारम्पेन ब्रह्मचर्यादौ पक्षातराण्युक्तानि (२)"तद पादिकं वापि ग्रहणान्तिकमेव वा "इत्यादिना मन्त्रादिभिः ।। तथा राजक्रयावधिकभोज्यानत्वस्मोरपि मूलभूना अथर्ववेदे प्रत्य- क्षेत्र श्रुतिः "तस्माद्दीक्षितस्य विज्ञानस्प क्रीतराजकस्य मोज्यं भवतीति । श्रेयोऽर्थमपं यजो न मापश्चित्तार्थमित्येवं विज्ञातस्ये. त्यर्थः । न च अथर्ववेदस्यकत्तिक्सापशान्तिकपौष्टिकाभिचारादि- विषये मामाण्पेऽपि वेदरपाधिकृतपादिविषयलाभावात् दीक्षितान्न- भोजननिपघावधिावपये मामाण्यासंभवः । दीक्षितान्नभोजनानघस्प सर्वपुरुपताधारणस्थ पुरुषार्यत्वेन पज्ञानत्वाभावात् । अतधै तत्र विरोधपरिहारः। (२)"न दीक्षितस्यानमश्नीपादि "सनेन पुरुषार्थत- या निपिदस्प दीक्षितान्नमोजनस्प मुख्योऽवधेिः अग्नीपोमीयमयो- गसंस्थारूपः (३)"अग्नीपोमीये संस्थिते "इसनेन विधीयते । आपदि तु ऐतरेयवाह्मणगतेना "शितव्यं हुनापा चपाया"इत्यनेन वपा. भचाररूपः । ततोप्पत्यन्तापदि राजक्रपाषिरूपः । यद्यपि च(५) "जीवितात्पपमापनी पोनप्रयायतस्ततः । १.म. भ. ३-६.२., स. ३.६ ७. ३.म.स.३.७.८ ४. म अ, १०-१०४.

·२४ मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- आकाश इच पडून न स पापेन लिप्यते" इति मनुवचने- नापदि सामान्पेन निपिद्धमात्रानभोजनस्याभ्यनुज्ञानं कृतम् । त. भापि विशेषाभ्यनुज्ञायिधिग्लादोपतारतम्येनाभ्पनुशाविधीनो व्यय स्था द्रष्टव्या । अतश्चात्यनापदि राजक्रयात्पूर्व दीक्षितान्नभोजने मनुपचन सामान्यतोऽभ्यनुज्ञानाकिचिन्यूनो दोपः, राजक्रयादू- च अर्थवेवदिकविशपाभ्यनुज्ञाविधिवलाद्दोपाभावः । असन्तापद. भावे तु दोष एस, स्वल्पापदि तु वपापचारात्पूर्व दोपः, न तु तदुत्ता रम् । अनापदि तु अग्नीपानीपपयोगममाप्तेः पूर्व दोप एवेति । यस्तु अथर्ववेद एव "तस्माद्दीक्षितस्याविज्ञातस्याक्रीतराज. कस्याभोज्यं भवती"ने प्रतिपेधः सः न दीक्षितस्येत्पनेने. व क्रीतराजकवदक्रीतराजफस्यापि निघसिद्धन तत्मातपेधार्थों विधि , किन्तविज्ञातान्नभोजन एव । यथा जीवितात्ययम्पतिरिक्ता त्यन्तापयपि अक्रीतराजकान्नभोजनं सदोषम, तथा अविज्ञातान्नभो. जनमपि सदोपमेरेत्येवं सदृष्टान्त निन्दितुमनुवादः । अन्यथा पृथनिपधे वास्यभेदापत्तेः । अत एव नाविज्ञातविशेषणं अफ्री- तराजकपदम् । निषेध्यस्य निपेषाधिकारेऽनुवाद्यत्वेन तद्विशेषणविव- क्षायोगात् । अत एव क्रीतराजकावधिविधी विज्ञातपदगपि यथाश- स्यन्तापदि विज्ञातानभोजनं न दोपाय, तथा राजकयाय दी. क्षितान्नभोजनमपीने सदृष्टान्त स्तुत्यर्थमनुवादः, परिशेपसिद्धविज्ञा. तपरस्वानुवादो वा । यदाविज्ञातान्नभोजनानियोन राजक्रयावधिकः, किन्तु यावदीक्षानिवृत्त्यनुवर्तते तदा सावधिकदीक्षितान्नभोजननिषेधो द्विज्ञातपर एवाचतिष्ठने । अनश्च राजक्रयावधिवाक्ये विज्ञातपद- मसिद्धानुवादः । अतोऽत्र सर्वाभ्यनुज्ञाविधीनां आपदनापद्विपयत्वे. न व्यवस्थेति सिद्धम् । यत्तु वार्तिके पक्षानरमुक्तम्-आर्थर्ववैदिकोऽपि राजक्रया: पूर्व विज्ञातदीक्षितान्नमोजनविपपेऽपि निषेपविधेिरवा तस्यत्वाधरा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। यदिको राजक्रयरूपः । “न दीक्षितस्येति"तु(१)"नेक्षेतोषन्तमा- दित्यं" इतिवत् फलार्थमभोजनमङ्कल्पविधिः । यद्यपि चात्र वद्वद्र- तशब्दोपक्रमो न विद्यते तथापि एतस्य निषेधविधित्वे आर्थर्ववैदिक- प्रतिपयस्यानर्थक्पापरवधिद्वयरपर्थ्यममाचागत्पा लक्षणाश्रयणम्। तस्य स्पषिद्वयं वपाप्रचारानीपोमीयप्रयोगसंस्थारूपं फलतारतम्यक. पनपा नानुपनं इति । न्यानसुधायां चायमेव पक्षः संमतत्वेनोक्त- स्तदनादरादिति द्रष्टव्यम् । न हि 'नक्षेतोद्यन्त' मित्पादिवदन सङ्क- । ल्पलक्षणायां प्रमाणमिति । आधर्ववैदिकस्थक्रांतराजकपदस्पाविज्ञा- तनिषेधैकवाक्यत्वेन अनुवादरूपत्वात् । सत्यपि तस्प विधिवे. विशेषनिषेधस्य "ब्राह्मणं न हन्यात परिव्राजकं न हन्यादि"ति. पदोपाधिक्यख्यापनार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । किश्चाथर्ववदिकनिषेधस्य स्वाक्प एव विज्ञातावधिकस्यावध्य- नतरापेक्षाभावान्नाथर्ववैदिकावधेस्तच्छेपत्त्वम् । यत्तु योगतावध्यंतर- दर्शनमनितदोषशानिराहरणार्थत्वेनास्य तच्छेपत्वमुक्तं, तत् प्रयी- गावधीनां त्वन्मतेऽभोजनसंकल्पविधिशेपत्वात् आथर्ववैदिकनिषेध- स्पच वाक्ये निर्वातावधिकत्वनावध्वंतरशङ्कानुपपत्तेः पुरुपश- डानियत्यर्थत्वस्य च घेदवाक्ये काप्यनिष्टत्वेनायोगादयुक्तम् । यदपि चावधिद्वयवैययमसंगात्संकल्लालक्षणेत्युक्तम्, तत् आपदनापदिपप- खेन पर्यस्य सुपरिहरत्वान्न किंचित् । तस्मादुदाहरणायोमादयुक्तं भाष्यकारीयमथाधिकरण । द्वितीये तु उक्तस्मृतीनामपि शिष्टत्रैवर्णिधर्मयुद्धघा तदर्थानु- पानाहानधर्मादिस्मृतियोभादिलकतकल्पनायां नैव किचित्ममाण पश्यामः । “अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानी" पत्र तु न दृष्टमूलासंभवगाप्रेणाचारपागाण्यमुच्यते, किन्तु पयुयानुष्ठीयमा- नहोनेर । मनाचपहेतुमात्रं तु दृष्टमुलामंभव हो न विरोध: । अ. १.म.स्मृ.४-३७. क ·२६ मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- तोऽन्यया सूत्रं व्याख्येयम् । यावद्धि मन्पक्षश्रुतिविरुद्धासु स्मृतिषु मूलभूतश्रुतिः स्वय नोपलभ्यंत तावत्तदर्थाननुष्ठानलक्षणमामाण्यम् । तपाः परमत्पक्षत्वेऽपि स्वप्रत्यक्षताभावाद । स्त्रप्रत्यक्षस्प हि चि श्रमणीयत्वादनुष्ठेपत्तप्रतीतिः सारसिकी, परमत्यक्षस्य तु मूलानु संघानसापेक्षवाददुर्वलति तयोविरोधै यदनपेक्षं यस्य वापदपेक्ष्य नास्ति तत्र श्रोतं विज्ञानं तावदेव प्रमाणमादरणीपं स्थाव, याव. स्मात श्रुतिः प्रत्यक्षेण नोपलभ्यत; तदुपलभोत्तरं तु द्वयोरपि विक- ल्पेन व्यवस्थया वा आद: कार्य:1 नचैत्र मामाण्याविशेपेऽपि पत्किचिद्वियोपेणैकार्थादरे भिन्नशा- खागतयो। उदितानुदितहोमनु-योपि स्थपाठविविभोपेणैकार्थाद- रापत्तेः "एवंप्रातरुपोदयं न्युषित उदिते वा" इत्यादिना आखला. यनस्य समविफल्याभिधानानापत्तिः, वैषम्यान । न घस्माभिकि- चिद्विशेषेणेकार्थादर उच्यते, किन्तु स्मृतेः श्रूयमाणविधिमूलकत्वक- मन्त्रार्थवादकल्पावधिमूलकत्वस्यापि संभरात "नकस्यै बहवः सहपतयः" इत्यार्थिवादाक्षिप्तस्य च निषेधस्प पायेन नका व. हुन् पतीन् विन्देत" इति श्रुनानपंधानुमारेण वा विवक्षितसाहित्य- रूपविशेषणकानेकपतिमात्रनिषेधपरतया व्यापानदर्शनात् "प अ. श्वदा सहते सूर्येण" इत्यादिमन्त्राक्षिप्तस्य चाश्वदानविय? "न फेसरिणो ददाति" इति श्रुतनिषेधावधियलेन साक्षाद्विानाध. दानविषयत्वेन व्याख्यादर्शनात् । किंबहुना । यत्र श्रूयमाणविधिः बपि "ग्रहं संमार्टि" पुरोडाशं चतुर्धा करोति" इत्यादिपु न्या. पेन “आग्नेयं चतुर्धा करोति" इति वचनान्तरेण वा अनेकग्रह. विषयत्वानियमाविषपत्वरूपव्याख्यानदर्शनात्तन्मूलभूतानां स्मृतीनां मत्पक्षश्रुतिविरोधे ऽन्यथा व्याख्यानसंभवन परमत्यक्षस्यापि मूल. स्य पावदर्शन यायाध्यानिश्चयनामामाण्यशोदयात् स्मृत्यर्थाननुष्ठा. नेन श्रुत्पादः कार्य इत्युच्यते । न चैतादृशी शङ्का शाखान्तरप. . .

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ठितेऽस्ति । तस्यांश्चधीनत्वे स्वप्रत्यक्षलात 1 अतश्चाननुष्ठानलक्षणा. । प्रामाण्यपरतया पूर्वसूत्रं योज्यम् । हेतुदर्शनसूत्रं तु पूर्वाधिकरणशेषतया व्याख्यापक्षे न्यायाभासमान्यादिसंभवदर्शनादिसेवं योज्यम् । आंधकरणान्तरत्वपक्षे तु आचारमूलकेदानींतनस्मृतिविगाने सं. भवन्मूलान्तराषा अनादृत्यत्वोक्त्यर्थमिति द्रष्टव्यम् । एवं च सर्वत्र च प्रयुक्तत्वा'दित्यनेन प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधे न्या. याभासमूलकस्मृतीनामनादरइत्ययक्तिर्गतार्थत्वापत्तेतिककारा- रूपानान्तरं कृणम् । तद्यथा- यानि वाघाणीतानि शाक्यादिनियन्धनानि यानि च सांख्ययोगपांचरात्रपाशुपतादिग्रन्थपरिगृहीतधर्माधर्मनिवन्धनानि ता. नि कि धर्म प्रमाणं न येति सन्देहः । तत्र शाक्यादेरपि क्षत्रियादि- स्वसिद्धः त्रैवणिकवादुपपन्नो वेदसंगोगः । अतश्च मन्वादिस्मृति- चदेव त्रैवर्णिकपणीतत्वरूपहतोरविशेषाद्रदमूलत्तापत्तेयुक्तं मामाण्यम् । सांख्ययोगपांचरात्राधागपेषु तु शिष्टत्रैवणिकारिग्रहोप्यनुवर्तत एव । किं च शाक्यादिग्रन्ययपि हिंसादिवचनानां तापनि स्पैदि- ग्धमेव वेदमूलवम् । अतश्च तपो सत्यवादित्वावगतेरन्यत्रापि वेद- मूरत्वानुपानं नानुपानमुपनपनादिस्मृतिष्टान्तेनेवाष्टकादिपु । न हि शाक्यादिग्रन्यानां घेदमूललं कचिनिराकृतम् । कल्पमूत्राधिकर- णे वेदवत् स्वातस्यूस्प, मरपक्षमूत्रे च प्रत्यक्षमूलकत्वाङ्गीकारेण घम भामाणस्प निराकरणात् । अाश्च मन्वादिस्मृति देव शास्पादिस्मृ. तीनामपि मामाण्यामिति मास- पूर्वमूत्रेण मिद्धान्तः । पूर्वाधिकरणे ई कठसामान्यरूपसमाव- नातुसहकाः शिष्टणिकपरिग्रह एवं मुख्यो हेतुः। न चासोसा- स्यादिनिवन्ध नेप्वस्ति । म एतात्र पूर्वाधिकरणमुरुपहेतुभत्युदाह- रणरूपेण मंगतिः। पशु योगादी पाचरात्रापागपेषु न शिष्टप्रेणिकपरिग्रहोप्पवि- ·। अतश्च मीमांमाकौस्तुमे [विरोधाधि- शिष्ट इत्युक्तमतमविरुद्धसांख्ययोगादे वणिकपरिगृहीतत्वाभावाद, अविरुद्ध तु प्रामाण्यं नैवानिष्टमा पांचरात्राद्यागमस्य तु शिष्टनैणिका. परिगृहीतवामागमप्रचुरत्वात्सर्वस्पैवाप्रामाण्यम् । अव एव वामागमरहि- तानां नृसिहरामगोपालाशुपामनाप्रतिपादकानां गौतमीयतन्त्रमभृती. नामागगानां सकलशिष्टत्रीवर्णिकाविगीतपरिग्रहाद तापिन्यादिप्रत्य- क्षश्रुतिमूलफलदर्शनाच प्रामाण्यमिष्टमेव । यदपि च पाचरात्राचागमेषु इतरागममवादिपूपामगाजातं तदाप चागमप्रचामिद्धयर्थमेवोपनिषद्धमिति तदनुष्ठानं न त्रैवर्णिकानां तन्मूलकम, अपि तु सदागममूलकमेवेति न विरोधः । एतेन वामपन्धेवाहमादिवचनान्याप व्यारुपातानि याह्यग्रन्यादिष्वविगीतोशष्टपरिग्रहामावादमामाण्यम् । यस्तु वणि- कमणीनत्वाख्यो हेतुः स पूर्वाधिकरण एवान्त्राचयहेतुत्वेनोक्त इति. न सबलेन प्रमाण्याध्यवमानम् । किं च वेदपिभिरेव मणीतत्वात्तरेव च परिगृहीतत्वान्न वेदमूलकत्सकल्पनावमरः | अश्व वेदविद्वेपरूपे विरोधे अनपेक्षं इति मूत्रार्थः । अथ वा शाक्यस्य क्षत्रियत्लासिद्धेः तस्य च भवक्तृत्वप्रतिय. हीतततनिषेधात शाक्यस्य च तदनुष्ठातृत्वात स्वधर्मविरोधे अनपेक्ष्य इत्यर्थः । न चैवं मनोरपि क्षत्रियत्वेन प्रवक्तृत्वानुपपत्तिः(१), "यद्वै किंध मनुरवदनपजम्" इति श्रुया मनुवचनस्याभ्यनुज्ञानात् । सर्वदा च भवाहनिस्पतया मनुस्वीकारामानित्यसंयोगः । न चैवं शाक्यस्याभ्यनुज्ञास्तीत्यममाणमेव तन्निवन्धनम् । लोभादिकारणांतरदर्शनं चात्राविगीतमेव । शाक्यादिभिश्च स्व- प्रतिपाद्यानि सर्वाणि हेतुभिरेवोपन्यस्यन्ते । अतश्च हेतुमूलकत्वस्य- स्फुटत्वाम पदमूलत्वाध्यषसानम् । न हि मन्वादयः स्वमतिपाघे सर्व. प्र ईतून बदानी । यदीप कचित्तेषां हेतूपदर्शनं तदीप (२) वेद एव १.से.स. २-२-१०-२. २. था. स्मृ.२-४० ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः" इत्यादिना प्राधान्येन वेदमूलत्व- स्यैव तैरुक्तत्वात "नेन हान्नं क्रियते" इतिवद्धतर्थवादमात्रम् । अत एव शाक्यादीनां हेतुकत्वात "हैतुकान् यकींश्च वाड्मात्रेणापि- नार्चयेत् इति स्मरणादसंभाष्पत्वम् । तदीयग्रन्थानां च(१) "या घेदवाहाः स्मृतयो पाश्च काश्चित्कुदृष्टयः । सर्वास्ता निप्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठादिताःस्मृता"इति वचनानिष्फलत्वस्मृतेरनादरणीयत्वम् । न चैव तेषां हेतुमूलत्वेनैव तर्हि प्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । तेपामसदेतुत्वेनासाधकवाद । अनोऽसद्धेतुदर्शनाच इति द्विती. यसूत्रार्थः । अतः प्रमाणाभासमूलकान्येव तानीति सिद्धम् । यत्तु स्मृत्यधिकरणे सांख्यबाह्यग्रन्यादीनामर्थवचं वैराग्याद्युत्पा- दकतयोक्तम, तत् तदीययुक्तिशास्त्रस्य, न तु धर्मोपदेशशास्त्रस्पति न विरोधः ॥ इति विरोधाधिकरणम् ॥ (३) शिष्टाकोपाधिकरणम् ।। सू-शिष्टाकोपेऽविरुद्वमिति चेत् ॥ १-३-५ (सि) एवं भाष्यकारमते श्रोतविरुद्धानां स्मृतीनां स्वरूपेणैवामामाण्ये, चार्तिककारमते चाननुष्ठानलक्षणामामाण्ये स्थिते संमति मसक्षश्रुति- विरोध एवं कास्तिक नास्तीति विचार्यते । अत्र "आचान्तेन कर्म कर्तव्यम्" यज्ञोपवीतिना फर्त- व्यम ."दक्षिणाचारेण फर्तव्यम्" इत्यादिषु स्मृतिपु प्रसक्ष. श्रुतिविरोधाविरोधसन्देहात्मामाण्यामामाण्यसन्देहः । यद्यपि चात्र- भोजनादिनिमित्तकस्पाचमनस्य पुरुषार्थत्वान्न विरोधाशङ्का, तथा- पिकवर्षे क्षुतादिनिमित्तके पदार्थट्रपमध्ये मसक्त प्रस्पतश्रुत्पादि- विहितक्रमादिविरोधाशङ्काया जापमानत्वादुदाहरणत्वम् । अत एवं १.म.स्मृ १२-१५.

·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- न सर्वप्रयोगादौ क्रियमाणस्याप्युदाहरणत्वम् । आ एव च वितते. कपदार्थकरणलायामश्रुक्षुतादिनिमित्तोपनिपातेsपि आचमनविध्यः भावान्न तस्योदाहरणत्वम् । किन्तु "भुने निष्ठीवित चैत्र परिधानेऽश्रुपातने । न तु कर्मस्य आचामेदक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् । इति स्मृतिविहितस्य दक्षिणकर्णस्पर्शस्यैवोदाहरणसम् । तत्राप्पे- कपदार्थगतसन्त तानुष्ठानरूपधर्मविरोधशङ्काया जायमानत्वात् । पज्ञोपवीतस्यापि(१) "सदोपवीतिना माव्य सदा पद्धशिखेन च" झोत सदाशब्दसंपांगात्पुरुपास्पापि “विशिखो व्युपवीतश्च यत्क- रोति न तस्कृतम्"इत्युत्तरार्धन कर्तव्यफर्ममानाङ्गत्वेन विधानात्मत्वर्थ- स्प स्वरूपेणाविरोधेऽपि सस्वस्प पुनःसमीकरणेन नष्टस्य वा मुनर्धारणेन क्रमादिविरोधोपपनेरुदाहरणत्वम् । अत एव शिखाव- न्धनमप्युदाहरणम् । दक्षिणाचारवाक्ये "दक्षिणेनाचरती" सेवं फतीवशेषणस्यापि "लोहितोष्णीपा मतिजा प्रचनि।" इतिवदप्राप्तदक्षिणहस्तस्प वि. पानात दक्षिणहस्तस्य च भोजनादी पुरपार्थतथा विहितस्य क्रमा- दिविरोधामभवेऽपि ऋतस्प वक्ष्यमाणरीत्या प्रयोगेयनादिविरोध- शङ्कासम्भवादुदाहरणत्वम् । अतश्च पूर्वाधिकरणकोष्ठशोधनिकारूपे- णास्पाधिकरणस्य सङ्गतिः । अथ वा ससपि प्रत्यक्षश्रुतिविहिनक्रमादिविरोधे स्मार्तानाप- प्याचमनादिपदार्थाना प्रधानत्वेन क्रमादीन् प्रति बलवत्वादाचमना- दिस्मृतीनां प्रामाण्यं सम्भवति न वेति विचारः । तदा चास्यापवादि- स्पेव पतिः। पादाध्यायसङ्गती तु स्पष्टे एव । सप्र सिद्धान्तेनोपक्रमः । क्रममपोगपरिमाणमधानासतिपूर्वाहा- पनतिक्रममयोगमाशुभावादीनां प्रत्यक्षश्रुतिशिष्टत्वेऽपि पदार्थमाप्यु- चरकालीन वात् क्रमादिप्राप्तेः पूर्व उपदेशातिदेशप्रमाणकान्यामा १. भृगुस्मृ.

·करणम् प्रथमाध्यास्य तृतीयः पादः। प्तिपदाचमनादीनामाप स्मृत्याचारममाणकानां प्राप्तरविरोधेन शिष्टा- कोपनाद । विरोधेऽपि वा पदार्थत्वेन पदार्थगुणभूनक्रमादीन् मत्य- बाध्यतेन शिष्टरकोपनादाचमनादिस्मृत्यायप्यविरुद्धं ममाणमवेति ।। सू-न शास्त्रपरिमाणत्वात ॥ १-३-६. ॥ (पू) नाचमनादिस्मृतीनां प्रामाण्यम् । शास्त्रेणैव हि क्रत्वद्भभूताः प. दार्थाः क्रमपरिमाणकालैरेनावन्तं 'एवेसेवं परिमिताः, तत्रान्येपामा- चमनादीनां प्रवेशे तद्वाधापतिः । तथाहि-क्रमस्तावच्छुत्यर्यपाठा- दिपाश्चणिकपटप्रामाणमात्रगम्यः प्रत्यक्षश्रुतिशिष्ट एव । तत्र श्रुति- • क्रमस्तात "वेदं कृत्वा वेदि करोती" स्यादौ प्रत्यक्षश्रुतिवि- हित इत्यपिवादम् । आदिक्रमस्यापि प्रयोगविधिविधेपलात् प्रत्य- क्षश्रुतमधानविधेरेव चाङ्गविध्येकवाक्यतामात्रकल्पनया प्रयोगविधि- पदव्यपदेश्यताद श्रुतविधिविहितत्वाविरोधः । तस्य च क्षुनादिनि- मिचाचमनेनायामलतपज्ञोपवीतपुनःकरणेन च व्यवधाने वाधाप- त्तिः । न हि स्मार्तानां शुतादिनिमित्तकाचमनादीनां वैदिकैः सह क्र. मनियामक किंचित् पमाणमस्ति । अ. क्रमममाणादकानामेवा- झानां क्रमावधारणात प्रयोगविधानाच नियतक्रमकाणामेव पदार्थानां विधानानद्वहितमाचमनादि न ऋतुपयोगविपिना परिगृह्यते । तथा कि कश्चित्पदार्थो विस्मृतः किं वा सर्व कृतं इति सन्दे- हेन धैगुण्यशङ्कोदये फलानश्पम्भावनिश्चयरूपश्रद्धाविरहाच्छदापाथ (१)"यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वर्यिवत्तरं भव- तिहांत. पचनेनातिशयवाचितरमत्ययमयोगेन फलातिशयहेतुत्वाय- धारणात् तद्विरहेऽर्यात्क्षयागमात् दैवात्सकलवैदिकपदार्यानुष्ठाने कृतेऽपि संपूर्णफलमाप्तपे कृताकृतमंदेहत्यावश्यापनेपत्वात् तदपन- १. छा.उ. १-१-१०.

·३२ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- पस्प चानुष्ठेयपदार्थसंख्यासंपत्तिपालोचनं विना कर्तुमशक्यत्वा योगवचनेनेयत्तारूयमयोगपरिमाणमपि विधीयते । तब प्रयोग विधेदिकत्ताद्वैदिकांगगतमेव शीघ्रमुपतिपुते । अतश्च पवादवग म्यमानस्मार्वाचमनाउनुष्ठाने तयाधापतिः। तथा कालोऽपि त्रिविधा श्रीत एव सन् विरुध्यते । तत्राप्रपा नप्रत्यासाचा पदार्थान्तराव्यवधिरूपप्रयोमशैन्यं च मयोगविध्या- क्षिप्तत्वात्पूर्वत्रदेव श्रोत वैदिकपात्रविषयं च॥ पूर्वाहाधनतिक्रमस्तु वाचनिक इसीववादमेव । अतश्च त्रिविधस्यापि कालस्प स्मातेना- चमोन आयासरतपोपी पुनःकरणेन च दक्षिणहस्तमानसाध्या- नुष्ठानेन विलम्वापत्ताधापतिः । न चैवमपि क्रमपरिमाणयोः स्वातन्त्र्येणाननुष्ठपत्वादभूतपदा. विच्छेदकत्वेन च पदार्थधर्मत्वावगतः कालस्य च स्वतन्त्रद्रव्यत्वेऽ. प्यननुष्ठेयत्वादनुठेयपदार्यावच्छेदकत्वेन विधेयत्वापदार्थमित्वावग. ते आचमनादीनां च स्वतन्त्रविधेपलरूपमित्वसद्भावा"धर्मीिव- रोधे च धर्मिणो यलवत्तरा" इति म्यापेनाचमनादीनां पलवस्वावग- तेयुक्त एव क्रमादिनां वाध इति वाच्यम् । क्रमादिनां श्रोतत्वात्- स्मार्तेभ्य आचमनादिभ्यो बलवत्वावगः । न चैवं पलायलद्वपस- निपाते निर्णायकाभावः । श्रीतत्वस्माततरूपममाणयलावलस्प मा- नाधीनत्वेन "मानाधीना मेयमिदि" इति न्यायेन प्रमेपत्तस्य- ममाणोपजीवकत्वादसमातविरोधित्वेन बलवस्वावगनिर्णायकस. स्वात् । आश्व श्रोतक्रमादि विरोधे स्मार्ताचमनादिनिवेशापोगा- दमपाण्यमेव तत्स्मृतीनामिति पूर्वः पक्षः ॥ सू-अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् । ॥ १-३-७॥ (सि) शिष्टेः प्रयुक्तानि आचमनादीनि प्रमाणवेन प्रतीपेन् । बलब. - ·फरणम् प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३३ तोपाधकारणस्यागृह्यमाणत्वात् । तथाहि-श्रौतस्यापि क्रमादेः प. दार्थावच्छेदकत्वेन तद्धर्मवादाचमनादिपदार्थापेक्षया बलरवायोगात् । न च प्रमाणपलावलस्पासातविरोपित्वेन बलात्वा क्रमायनुग्रह इति वाच्यम् । प्रमाणपोः सरूपेणावहिपाविरोधाभावेन विरुद्ध- प्रमेयप्रमापकत्वेनैव विरोधमतीतः । प्रथमं प्रमाणस्वरूपालोचनेऽपि प्रमेयस्वरूपालोचनं बिना विरोधामतीतः तत्स्वरूपालोचनोचरं च विरोधमतिसन्धाने तहतेन धर्मणिरुपममेयवलावलेनासातविरोधि- ना आचमनादेव पलीयस्त्वनिश्चषे सात कमायनुग्रहानुपपत्तेः। अत एव प्रमेपविरोधानुसंधानोत्तरक्षणे तदनबलाबलोपस्थि- 'शिकाले यद्यपि विरुद्धप्रमेयप्रतिपादकलेन प्रमाणपोप विरोधोप- स्थितिः स्यात, तथापि तत्र प्रमेयवलावलोपस्थित्युत्तरक्षणे असंजा- तविरोधित्वानिर्णये ससि तन्निर्णयोलायो प्रमाणगतवलावलोपस्थिति. रितीतरस्य निर्णयपदवीमगतस्य श्रुतिलिङ्गादिवदेवोत्तरभाविनी दौ. अल्पम् । नचैवमाचमनादिभिः क्रमादिवाधे श्रुतेरत्यन्तवाधापचिरि- ति वाच्यम् । श्रुतेराचमनादिनिमित्तोपनिपाताभाचे साधकाशवाद । एवं सामान्यविशेषसावकाशनिरवकाशनित्यनैमित्तिकलादिक- पबलावलेनापि श्रुतेरन्यपरत्वव्याख्योपपचलपविरोधाभावेन स्म. तिमामाण्याविघातः । अत एव कामश्रुतीनामापविशेपमत्तानो (१) "यस्मिन् देशे मृगः कृष्णः तस्मिन्धर्मानियोधा" । इत्यादिविशेष. स्मृत्या संकोच इष्ट एव ।। एवं स्मृपाचारविरोधे वक्ष्यमाणदौल्पस्याप्याचारस्य प्रमेय. : फुलवलावलपरीस्पे विशेपम्पत्वे वा स्मृतिसंकोचकत्वमिटमेव । भा एव "दीपोच्छिष्टं न भयं" इति स्मृोर्दाक्षिणात्यानां अष्टमा चतुर्दशीमात्रविपपेण कुलधर्मप्रयुक्तदीपशिष्ठभक्षणाचरणेन संको- घः। तस्मात्सत्याप विरोधे चबादरोधाभावान युक्तमाचानादि- १.या. स्मा-१-२.

·r मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- स्मृतीनां प्रामाण्यम् । सूत्रं व्याख्यातम् । अथ वा "तेष्वदर्शनाद्विरोषस्य" इत्पन्तं सूत्रम, तदाचानेन सू. श्रेण विरोध एवं नास्तीति प्रतिपाद्यते । तथाहि-मयोगविधिस्ता. घदनुष्ठापकत्वादुत्पत्तिविध्युत्पादितान् विनियोगविधिपिनियुक्तांश्च सत्तत्पदार्यानपेक्ष्प पश्चात्मवर्तते इत्पविवादम् । क्रमादयश्च सति प्र. पोगीवधिनानुष्ठानबोधे केन क्रमेण कस्मिन् कालेऽनुष्टया पदार्था. स्यपेक्षायां श्रुत्पादिभिः पदार्थमयोगावच्छदकत्वेन विधीपन्त इति ते सुगरा पदार्थप्राप्त्युत्तरकालीनाः । अतश्च यथैव वैदिकत्वाविशेपेशप शीघ्रपतीताङ्गमात्रेण प्रयोगविधिसंपत्तिमापाच क्रमाधकल्पनम्, क्रसपूर्वस्पानिर्मातापायपरिमाणवेन श्रौताङ्गमात्रेण नैराकाइया. पोगात् । किन्तु समास्यादिलिप्रमाणकानारभ्याधीशालान्तर- विहितपारदहकलापसंपन्धोत्तर मपोगविधिसंपत्त्याफारेणैव तदिति शाखातराधिकरणे वक्ष्यते । तथैव स्मृत्याचारममाणकाइसंबन्धो- 'तरकालमेव प्रयोगविधिः क्रमाद्यपेक्षा चेति द्रष्टव्यम् । न चैत्र शाखान्तराधिकरणयक्षपमाणगापेनैव क्रमादीनां पश्चा- द्भावसिद्धः पौनरुवस्यापत्तिा, आचमनादीनां स्मार्तत्वाशङ्कायाः आ- धिक्यात् । असश्च प्रयोगावच्छेदकत्वेन विधीयमानं क्रमादिकं पदार्थ विनियोगवेलाया अविधीयमानत्वात्तदानीं तावत् पदार्थ विरुध्यते । तदुत्तरमपि च पदार्पोपजीविस्वास विरोगहतीति पथापदार्थमेव क्रमादिकल्पनम् । न चार्यक्रमादेः प्रयोगविध्यधीनत्वेऽपि श्रोतक्रमस्य मातिस्विक- विधिविधेयत्वात् पदार्थदपधर्मवाच न सकलपदार्थप्राप्त्यपेक्षमधान- भयोगविध्यधीनत्वमिति वाच्यम्। पदार्थद्वपधर्मस्यापि कमस्य म्वरूपेण पदार्थैः क्रमानपेक्षणाद्विवपदार्थमयोगावच्छेदकत्वेनैव तस्य विधेय. स्थात् प्रयोगस्य च संपदार्थसाधारण्येनैव प्रयोगविधिना विधानात्त- दधीनसोपपत्तेः । अव यथैव अर्थपाठाघुपस्थापितः क्रपा प्रपोग.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। विधिनैव विधीपते तथा प्रातिस्विकविध्युत्पादितोऽपि श्रुतिक्रमःमयो- गविधिन विधीयते । अतश्च पदप्रमाणकस्यापि क्रमस्य सकलपदा. र्थप्राप्त्युत्तरकालीनत्वात् न तैः सह विरोध इति सिद्धम् । यत्तु स्मातः सह वैदिकपदार्थानां क्रमे न नियामकं प्रमाण- मस्तीत्युक्तम्, तत यनैमित्तिकं स्मार्तमाझं तस्य निमित्वसन्निपातादेवी- पस्थितत्वात्स्थानमेव क्रमनियामकम् । न च पैदिकपदार्ययोः श्रुत्या- दिना बलवता क्रमस्य(१) निश्चितत्वात्स्थानस्य वाधः । स्थानबाघे प्रधानभूतस्य पदार्थस्पैव बाधापत्तेबलवस्मधानाश्रितस्य दुर्बलस्यापि वाधायोगात् । श्रुत्पादिक्रमस्प निमित्तासन्निपातेप्युपपत्तेश्च । अत एवं वैदिकस्यापि भेदनहोमादेः स्थानेनैव क्रमनियमः । एवं यत्र (२)स्थलाशेपपुरस्कारेणैव स्मार्वपदार्यविधिः तत्रापि (३)स्थलाम्नानादेव क्रमः | तव स्वेतावान् विशेषः । श्रुतिस्मृति विहितक्रमविरोधे स्मातक्रममात्रयाधनम, पदार्थस्त्वन्त एवानुष्ठेयः । एवं यत्र त्वङ्गत्वेन स्मृतौ पदार्थमात्रविधिः, न तु स्थलविशे- पाम्नानं तत्रापि "आगन्तुकानामन्ते निवेश" इति न्यायेन अन्त एवानुष्ठाना । इयत्तारूपप्रयोगपरिमाणस्य तु अविस्मृतसमस्तपदा- नुष्ठानस्य ध्यानाधुपायान्तरेणाऽपि सिद्धः प्रयोगवचनेनानासे- पात् आक्षेपेऽपि वा क्रमवदेव समस्तपदार्थमाप्त्युत्तरकालीनवाद पदार्थाविरोधः स्पष्ट एव । तथा कोलस्याप्यगमधानासत्तिरूपस्य प्रयोगविधौ तन्त्राभि- घानाधवगतस्य तदाक्षिप्तस्य च प्रयोगदेश्यस्य मयोगविध्पधीनावाद स्पष्ट एव पदारविरोधः। एवं पूर्वाहादिरूपस्पापि कालस्योत्पन्नाक्ये श्रूयमाणस्य कर्म- स्वरूपेऽनपेक्षणात् स्वमन्त्रविधयप्रयोगविशेषणवेनैव विधेयत्वाच- दधीनत्वम् । यत्रापि स उत्पचौ श्रुतस्तत्रापि कर्मस्वरूपे तस्मानप- १. नियतस्वात ३, स्थानादेय, २. स्थान, .

·-- . मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- क्षितत्वात् प्रमाणान्तराषगम्यमयोगद्वारकतेनैव (१)विधेयतेति तद. धीनस्वम् । किं च यत्र कालविधिवाक्ये करणवेन धात्वर्धश्रवणं, गया पौर्णमास्था पौर्णमास्या यजेत" इत्यादौ तत्र सेतिकर्तव्यताकस्यैव करणस्वाद 'उच्चैः प्रवर्येण' इतिवट साट्न एव कालान्वय इति समस्तागमायधीनत्वमावश्यकम् । न चैवं भूयसा मानां पदार्था- नामनुष्ठाने पूर्वानाद्यतिक्रमापत्तिः । साक्षात्मपानोद्देशेन विहितस्य कालस्य प्रयोगद्वारकत्वस्वाभाव्यनाङ्गेवतीर्णत्वाव मधानगाने सत्सं- पादनमात्य यथासंभवमनेषु तत्संपादनादरस्योपपत्तेस्तदतिक्रम- स्या त्वात् । तस्मारिसद्धं कमायविरोधित्वं पदार्थानामिति । किं च मकृतोदाहरणे सुतादेरशुध्यापादकत्वेन तन्निमित्तस्याच. मनायोचरकर्मापेक्षितद्धिसंपादकत्वेनोत्तरकर्माङ्गत्वाद "वेदं कु. त्या वेदि करोती" त्यनेन साइयोर्वेदवेदिकरणयोः क्रमविधानाद पेदिकरणाङ्गेनैवाचमनेन व्यवधानानुपपत्तेः मुनरां क्रमो न विरुभ्यते । अतस्तेषु आचमनादिपु क्रमादिविरोधस्यादर्शनादवैदिकमणी. तत्वरूपामामाण्यकारणस्याग्रहणे शिष्टैः प्रयुक्तानि आचमनादी. नि प्रमाणवेन प्रतीपेरनिति सूत्रार्थः । एवं भाष्यकारणा- पिकरणार्थ उपवर्णितः । पातिककारस्तु विनियोगविधिव्यापारपूर्वकत्वात्मयोगविषा प्रयोगाङ्गनपा संगृहीतत्प च*फ्रमादेः स्मृत्पाचारपर्यौः ममा. विनियुक्तेषु सर्वेषु पदार्थेषु सत्सु पश्चात्प्रवृत्तरविरोधस्य स्फुट- स्वाद्विरोधपूर्वपक्षापोगेनात एवाभ्युपेत्य विरोध प्रमाणवलपूर्वपलायो.. गेन चाधिकरणवैपर्य। न चोदाहरणान्यपि युक्तानि । आचमनविधेस्तावत्- (२)उपपिप इस्तावानज्य द्विराचम्य द्विा परिमृज्य दर्भाणा १ विधीयताति, • २. ते, मा, २-११॥

·स करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । महदुपस्तीयोपस्थं कृत्वा प्राडासीन: स्वाध्यायमधीयी" इति प्रयक्ष एव श्रुतौ पाठः । यद्यपि चेदं ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयने तथापि ब्रह्मयज्ञाध्ययनस्य कल्पसूत्राधिकरणे(१) "कर्माभ्या- सानुसन्धान विध्यर्थश्चानुगम्यते" इसत्र प्रयोगमाशुभावोपयोगि- कर्मानुसन्धानप्रयोजनत्वस्य वक्ष्यमाणतेन केवलदृष्टार्थत्वात् तत्स्व. रूपार्थत्वे आचमनस्यानर्यपापत्तेः साक्षात्तजन्यापूर्वाभावेन च ब्रह्मयज्ञापूर्वसाधनलक्षणायोगात्स्वाध्यायसम्बन्धिकर्ममात्रजन्यापूर्वसा धनीभूतस्वाध्यायोचारणमात्रलक्षणया प्रयोगाद्वाहभूनब्रह्मपज्ञोचा- रण इव प्रपोगान्त:पातिमन्त्रोचारणागत्वेनाप्पाचमनविध्यत्रग- तेः कर्मकालीनत्वाविरोधः । यतु न्यायमुघाकृताऽपैश्च ब्रह्मयज्ञाद्यध्ययनस्य केवलष्टा- यत्वेऽपि वेदत्वस्य यूपत्वादिक्दष्यरूपत्वात्तत्सिपर्थमाचमनादि- विधानोपपत्तेः प्रयोगान्त पातिमन्त्रोच्चारणेष्वपि वेदत्वसिध्यर्थ- माचमनाथपेक्षितम् । अत एवाध्ययनस्यापि केवलष्टार्थत्वात्तदीयमङ्गजातमप्य- दृष्टरूपे वेदत्त उपयुज्यत इत्युक्तम्, तर वेदत्वस्य प्रत्यक्षावगता- नुपूर्वीविशेषत्वातिरिक्तस्प सद्भावे प्रमाणाभावात् । अन्यथा शु. द्रादिना तादृशानुपूर्वीकग्रन्थपाठेऽपि धर्मविशेषाननुष्ठानाददृष्टरूपवे. दत्वानुत्पदाक्षरपाठजन्यदोपानापत्तिः । अदृष्टरूपवेदत्व स्वीका- रेऽपि च प्रकरणानुरोधाब्रह्मयज्ञोचारणमानजन्यवेदत्व एवाच. मनोपयोगसम्भवे सर्वार्थत्वकल्पनानुपपत्तिः। अत प्रवापूर्वाध्यय- नादानामपि न सर्वार्थत्वमिष्टम् । या च तेषां वेदलोपयोगितोक्का सापि द्वादशे निर्विघ्नपरिसमाप्अर्थत्वस्य वक्ष्यमाणस्वादयुक्ता ! त- स्मात्पूर्वोक्त एव वार्तिकाभिप्रायः । तथा(२) “स व्रतमुपेष्यन्नन्तराहवनीयं च गाईपत्य चोप- १. त.वा पृ. १७७ २. श. प्रा.१-१-१ -- 1 ·। मीमांसाकौस्तुमे [शिष्टाकोपाधि- विश्याप आचामती" सयमप्याचमनविधिः प्रत्यक्ष एव । यद्यपि चेद प्रयोगपहिर्भूतमनैमितिकं च नोदाहरणस्वेन समतम् । तथापि अध्यादिनिीपत्तकस्यापि "न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति" इति वैदिकनिषेधोनीतविधिसिद्धत्वानात्पन्तस्मादिाहरणता । तथा यज्ञोपवीताप(१) "उपम्पयने देवलपमेय तस्कुरुते इसस्य दर्शपूर्णमासपोः उत्तरीयवस्त्रविन्यासविपर्यवेऽपि सर्वकर्मा- गत्वेन त्रिसूत्रनवतन्तुकयज्ञोपवीतविधे,(२) तस्माधज्ञोपवीत्येवाधी. पीत पाजधजेत वा यज्ञस्य प्रसत्या" इति काठके अनारभ्याधी सत्वाच्छौतम् । तथा दक्षिणाचारमापकमपि लिङ्गं “मागुदभवणं देव. यजनं प्रत्यक्दाक्षिणापवणं श्मशानकरणं, यथा वै दक्षिणः पाणिरे देवयजनं यथा सव्या त्या श्मशानकरण" इति देवयजनगुणवि. पिपरे वारपे औचित्येन स्तुत्यर्थम् । दक्षिणहस्तोपमानं हि दक्षिणह- स्तस्य सर्व यज्ञाङ्गत्वेऽवकल्पत इति श्रीतलिङ्गगम्यत्वादक्षिणहस्तस्य न स्मार्तोदाहरणसावकाशः। वस्तुतस्तु ब्रह्मयज्ञस्यापि "अहरहः स्वाध्यायमधीयांतोत" नि. सत्वश्रुरकरणे च भायश्चित्ताम्नानाददृष्टार्थवावगतेः कर्मापा. सानुमन्धानस्य चानुपनि कफलवेनाप्युपपत्रदृष्टोपायापेक्षत्वात. प्रकरणपठितस्याप्याचमनस्य सर्वकर्मार्थत्वे प्रमाणामाः । "स वै व्रतमुपेप्प" नियस्य तु क्रमायविरोधिलादेवानुदाहरणत्वमिष्ट. मेर। "न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ती"त्यस्य स्मृतिप्राप्ताचमनमतिपेया. यत्वेनाप्पुपपत्तेः सतो विध्यकल्पकत्वाद कल्पकत्वेऽपि गोच्छिष्ट- वानिमित्तकस्यैवाचमनविधेः कल्पनेन क्षुतादिनिमितकस्य कल्पने भमाणाभाव। एवं दक्षिणहस्तापपानस्यापि माड्मुखावस्थितस्य पुंसो द. १.ते. सं.२-१-११-१. २ ते मा २-१-१ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पाद । क्षिणहस्ततलं मागुदपवणं भवतीति प्रत्यक्षगम्पेनैव सापेनोपप- चर्यज्ञागत्ववोधकविध्यकल्पकत्वात् कल्पकत्वेऽपि वा सव्यह- स्तोपमानस्यापि प्रेतकर्याङ्गभूतसव्यहस्तविध्याक्षेपकत्वापत्तिः । अ. तश्चानयो। श्रौतस्वादनुदाहरणत्वोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रम् । यत्तु-न्यायसुधायामन्यत्र च यज्ञोपवीतस्यानारभ्याधी. ततेऽपि अयागरूपेषु दाहोमादिषु प्राप्त्ययोगात्तेष्वपि कथंचि. व “स एष यज्ञः पञ्चवियोऽग्निहोत्रं" इत्यादौ, यज्ञशब्दप्रयोगा- स्माप्तिसम्भोऽपि जपश्राद्धदानादौ प्राप्त्ययोगेन स्मानविध्यावश्य- करसावगपझोपपीतस्यापि श्रौनत्वोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रमित्यु. त्युक्तम् । तन्न । यज्ञोपवीतविधायध्ययनयजनयाजनायुदेवपानेक- स्वकृतवाक्यभेदापत्तिभयेन "अर्धमन्तवेदि" इतिवल्लक्षणया विहि- तक्रियामात्रोद्देशनैव यज्ञोपवीतविधिमतीतेदानश्राद्धादापि प्राप्ति- सम्भवेन श्रौतत्वोपपत्तिः । वस्तुमस्तु एतद्वाक्यशेपे “(१)अजिन वासो वा दक्षिणत उप- वाप दक्षिणं याहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यं इति यज्ञोपवीत" इत्यादिनां वासोविन्यासमतीतेस्तस्यैव श्रीतत्वान्न ब्रह्मसूत्ररूपयज्ञोपवीतरूप औतत्वमिति तस्य तदुक्तिरपि प्रौढैन । तस्माद्धापरीयाधिकरणवर्ण- नासम्भवाद सूत्राण्यन्यथा व्याख्येयानि । तत्राय, सूत्रद्वयं विरोधाधिकरणव्युत्पादितशाक्पादिग्रन्धा- मामाण्यस्पाक्षेपसमाधानार्थम् । तथा हि-यानि शाक्यादिप्रणीता- न्येर विहारारामशमवैराग्यध्यानप्स बदमदयाऽहिंसावचनानि - वेदा- विरुद्धानि तेषां शिष्टत्रैवणिकपरिग्रहरूपस्य मुख्यस्प स्मृतिमामाण्प- हेतोः सत्वाद मन्वादिस्मृतिवत् प्रामाण्योपपत्तिरित्येवमाद्यसूत्रेणा क्षिप्य उत्तरसूत्रं योज्यम् । न तेषामपि मामाण्यसम्भवः । धर्मप्र- तिपादकानां शास्त्राणां परिमितलात् । परिमितान्येव हि "(२)पु १. ते, भा.२-१-१. २.या. स्मृ.१-३. ।

·. [शिष्टाकोपाधि- मीमांसाकौस्तुभे विश्याप आचामती" सयमप्याचमनविधिः प्रत्यक्ष एव । यद्यपि चंद - प्रयोगदर्भूनमनैमित्तिकं च नोदाहरणत्वेन संमतम् । तथापि अयुध्यादिनिमित्त कस्यापि “न सोमेनोच्छिष्टा मन्ति" इति वैदिकनिषेधोनीतविपिमिदवानापन्तस्मातादाहरणता । तथा यज्ञोपवीतमाप(१) "उपव्ययो देवलक्ष्पमेव तत्कुरुते इसस्य दर्शपूर्णमासयोः उत्तरीयवस्त्रविन्यासविध्यर्थत्वेऽपि सर्वकर्मा- गत्वेन निमूत्रनवतन्तुकयज्ञोपवीतविधेः,(२) तस्माघझोपवीत्येवाधी. पीत याजपेयजेत वा यज्ञस्य प्रस्त्या" इति काटके अनारभ्याधी- तत्वाच्छौतम् । तथा दक्षिणाचारसमापकमपि . लिङ्गं "प्रागुदमवणं देव- यमन प्रत्यक्दाक्षिणामवणं श्मशानफरणं, पथा वे दक्षिणः पाणिरेवं देवयजनं यथा तव्यः तथा श्मशानकरण" इति देवयजनगुणवि- पिपरे वारपे औचित्येन स्तुत्यर्थम् । दक्षिणहस्तोपमानं हि दक्षिणह- स्तस्य सर्वयज्ञाद्वेऽत्रकल्पत इति श्रीतलिङ्गगम्पत्वादक्षिणहस्तस्य न स्मार्तोदाहरणवावकाशः। वस्तुतस्तु ब्रह्मयस्यापि "अहरहः स्वाध्यायमधीपतिति" नि. सत्वश्रुतेरकरणे च प्रायश्चित्ताम्नानाददृष्टार्थवावगतः कर्मापा- सानुसन्धानस्य चानुपनिकफलत्वेनाप्युपपत्तेरदृष्टोपायपिसत्वाचा मकरणपदितस्याप्पाचमनस्प सर्वकर्मार्थत्वे प्रमाणाभावः । "स वै व्रतमुपेप्य" निसस्य तु क्रमाद्यविरोधिलादेवानुदाहरणत्वमिष्ट. मेर । "न सोमेनोन्छिटा भवन्ती"त्यस्प स्मृतिमासाचमनमतिपेघा. पत्वेनाप्युपपत्तेः स्वतो विध्यकल्पकत्वात् कल्पकत्वेऽपि बोच्छिष्ट- सानिमित्तकस्पैवाचमनविधेः फल्पनेन क्षुतादिनिमितकस्य कल्पने प्रमाणाभावः। एवं दक्षिणहस्तोपमानस्यापि माइमुखावस्थितस्य पुंसो द. १.ते. सं.२-१-११-१. २.ते. मा.२-१-१ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पाद । क्षिगहस्ततलं मागुदमवणं भवतीति प्रत्यक्षगम्येनैव सादृश्पेनोपप. तेर्यज्ञागलवोधषिध्यकल्पकत्वात् कल्पकत्वेऽपि घा सत्यह स्वोपमानस्यापि मेतकर्याङ्गभूतसव्यहस्तविध्याक्षेपकत्वापत्तिः । अ. तथानयोः श्रौतत्वादनुदाहरणत्वोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रम् । यत्तु-न्पायसुभायामन्यत्र च यज्ञोपवीतस्यानारभ्याधी. तत्वेऽपि अयागरूपेषु दाहोमादिषु प्राप्त्ययोगात्तेष्वपि कथंचि. तू "स एप पज्ञः पञ्चवियोऽग्निहोत्रं" इत्पादौ, यज्ञशब्दप्रयोगा- स्माप्तिसम्भोऽपि जपश्राद्धदानादौ माप्रपयोगेन स्माविध्यावश्य- कत्थागतेषज्ञोपवीतस्यापि श्रीनलोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रमित्यु- त्युक्तम् । तन्न । यज्ञोपवीतविधावध्ययनयन नपाजनादेश्यानेक- वकृतवाक्यभेदापतिभपेन "अर्धमन्तर्वेदि" इतिवल्लक्षणया विहि- तक्रियामात्रौद्देशनैत्र यज्ञोपवीतविधिमतीतेदानश्राद्धादावपि माप्ति- सम्भवेन औतत्वोपपत्तिः । वस्तुतस्तु एतद्वाक्यशेपे “(१)अजिन वासो वा दक्षिणत उप- वाय दक्षिणं वाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्य इति यज्ञोपवीत" इत्यादिना पासोविन्यासमतीतेस्तस्यैव औतत्वान्न ब्रह्ममूत्ररूपयज्ञोपवीताप औतत्वमिति तस्य तदुक्तिरपि प्रौढैव । तस्मादापरीयाधिकरणवर्ण- नासम्भवाव मूत्राण्यन्यथा व्याख्येयानि । तत्राचं सूत्रद्वगं विरोधाधिकरणव्युत्पादितशाक्पादिग्रन्था- भामाण्यस्पाक्षेपसमाधानार्थम् । तथा हि-यानि शाक्यादिप्रणीता- न्येव विहारारामशमवैराग्यध्यानप्तसदमदयाऽहिंसावचनानि • घेदा- विरुद्धानि तेपा शिष्टत्रैवणिकपरिग्रहरूपस्य मुख्यस्य स्मृतिमामाण्य- हेतोः : सत्वात् मन्त्रादिस्मृतिवत् प्रामाण्यापपत्तिरित्येवमाधसूत्रेणा- क्षिप्य उत्तरसूत्रं योज्यम् ! न तेषामपि प्रामाण्यसम्भवः । धर्मम- तिपादकानां शास्त्राणां परिमितत्वात् । परिमितान्येव हि "(२)पुः १. तै. आ.२-१-१. २. या. स्मृ.१-३.

·मीमांसाकौस्तुमे [विरोधधि- राणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्र मिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानों धर्मस्य च चतुर्दश" इत्यादिना, 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चे. ति तत्रयम् । अर्थशास्त्रं चतुर्थं च विद्या ह्यष्टादशैव तु' इत्यादि- ना चतुर्दशवाष्टादश वा धर्मप्रतिपादकानि शास्त्राणि । आश्चानु- छाननोऽहिंसाद्यर्थप शिष्टपरिग्रहेऽपि तस्प वेदमूलकलेनाप्युपपत्ते- स्तद्विपयशाक्पादिवचमां शिष्टैः प्रामापानभ्पनुज्ञानेन शिष्टापरि- ग्रहान्न तनो ज्ञातं - सदनुष्ठितं येयःसाधनं भवतीति न तद्विषप.. शाक्पादिवसा घमें प्रामापासम्भवः । न च शिष्टानभ्यनुज्ञानेऽपि : सम्बादादेव प्रामाण्यसम्भवः ।.. तथासति अधिगतार्थविषयत्वाच्छाक्पादिवर्मा पुरा मामाण्यानु. पत्तेः । आएर श्रुस्यविरुद्धमिदानीतनसदवास्वादवगत सद नुष्ठितमपि कर्म न श्रेयःसाधनं भवति । अध्ययनविधिवशेन वेदा.. देवावगम्यानुष्ठितं कर्म फलदं भवतीति नियमातीतः । न चैत्र पाज्ञवल्लपादिग्रन्यानामपि प्रामाण्यानापत्तिः। तेषां धर्म- प्रवक्तृत्वस्य "(१)वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम, इत्यादिना मनुनाभ्यनुज्ञातवान्मनुवचनस्य च (२)"यदै किञ्च मनु- रवदत्तद्भेषजम्" इति वेदेनेव प्रामाण्पस्याभ्यनुज्ञातत्त्वात् । न च तस्प वारपस्य मनुवचनामापाभिधापित्वे नित्यसयो- गापचेः मन्यने ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्या मनुशन्दस्य वेदवाचिस्वमेव कल्प्यतामिति वाच्यम् । क्लसकदित्यागेन अवयवार्थपरत्वकल्पनायो ममाणाभावात् । मन्वादीनां तद्न्यानां च प्रवाहनित्यताङ्गीकारण पानिपसंयोगानापत्तेः । पद्यपि चास्मन्मने प्रलपाधस्वीकारवयुग- फल्पादिव्यवस्थाया आप स्वीकारे प्रमाणाभाका, तथापि घटादिवदेव सर्वत्र कस्यचिन्मनो स्वीकारान प्रवाहीनस्पता-पाधानः । अन एनेतिहासपुराणादीनां कृत्रिमाणामपि (३)" प्रदं भगवो- १.म. स्मृ.२-६. २.ते. स.२-२-१०-२. ३.छा.३.७-१-२- 4 ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ध्योमे यजुर्वेदं सामवेदं अथर्ववेदं चतुर्थं इतिहासपुराणं पञ्चम"मिति वेदेनैवाभ्यनुज्ञानादुपपन्नम् । तथा नित्यब्रह्मयज्ञविपयत्वं च । अत एव ऋग्वेदादिविहितयज्ञाभ्रेपे प्रायश्चित्तविशेषानभिधाय. 'यद्यविज्ञास' इति मायश्चित्तान्तरं विदधत् त्रैविद्यद्धस्मृतिवि. हितविनष्टोहानैव विदधातीति गम्यते । अन्यथा हि सर्वस्य प्रत्यक्षदे (१)विहिनत्वादविज्ञातपदं निर्विपपमेव स्याद। अतो मन्वादिस्मृतिमा- माग्यस्य वेदाभ्यनुज्ञातवात साक्षादात् तदभ्यनुज्ञाताद्वाऽवगम्यानु. ठितोऽ: श्रेयःसाधनमिति शास्त्राविधारणादध्ययनविध्यवगत. नियमभङ्गाप्रसङ्गेन न तत्मामाण्यविधातः । पाह्यस्मृतीनां तु धर्मप्रवक्तृत्व स्प वेदाननुज्ञानान्मन्त्रादिभिश्च धर्मप्रवक्तृणां धर्ममनिपादकशास्त्राणां च परिगणनाच्छाक्पादीनां च प्रत्युत धर्मविप्लावकत्वेनैव स्मरणान संबादेऽपि मामाण्योपप. तिरिति । तृतीयं तु सूत्रं अनिवन्धनानां सदाचारार्णा वसन्तोत्सवमम. तीनां आत्मतुष्टेश्च पापाण्यप्रतिपादनपरम् । यद्यपि च तेषां स्मृत्य- धिकरण एव मामाण्यं सिद्ध तथाप्यत्र तदेवाक्षिप्य समाधीयते । तत्र उत्सूत्रं पूर्वपक्षं कृत्वा अपि वेसनेन सिद्धान्तः । अथवा 'न शास्त्रपरिमाणत्वादिसस्य पूर्वाधिकरणसिद्धान्तम्- त्रस्यापीह पूर्वपक्षपरत्वं द्रष्टव्यम् । तत्र यद्यपि स्मृतिवदेव वैदि- कपरिग्रहादेः प्रामाण्यहतारविशेषः तथाप्याचारार्णा स्मृतिवदनि. पद्धत्वादमामाण्यम् । यदि हाचारमूलभूताः श्रुतयः मन्वादीनां म. त्यक्षाः स्युः तदाष्टकादिवदेव निवध्यरन वमन्तोत्सवादयः । यदपि च "(२)स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनां", (३) यस्मिन्देशे य अचारः स सदाचार उच्यते" इत्यादि सामा- न्यतो निबन्धनं तदपि विशेषतः श्रुखदर्शनस्य साधकम् । १ विज्ञातधात्. २. म. स्मृ.२-६. ३, म.स्मृ.२-२८. ६ ·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाफोपाधि- किं च सामान्यतो निवन्धनमणि सामान्या एका श्रुति कल्प। यसनेकां वा ? नायः । तत्तद्देशजातिकुलभेदभिन्नानामनन्तानामाचा चाराणामेकोपलक्षणाभावेन एकश्रुतिमूलकल्पनानुपपत्तः । यदि तु सामान्यस्मृतिवदेव शिष्टाचारः प्रमाणं इत्येवं रूपैच श्रुतिः कल्प्येत. तत आचारमालकैव श्रुतिः स्यात् न श्रुतिमूल आचार इति वैप. रीत्यापत्तिः । नान्त्यः । अनन्तश्रुतिकल्पने तावता पाठासम्भवा. दपठितानां च मुटत्वस्य स्मृत्यधिकरणे निरासात् । अतः सामा- न्यस्मानरव परं श्रुतिसंवाद्याचारप्रामाण्यविपपिणीति वक्तुं युक्तम । किं च क्रियारूपाणापाचाराणामशब्दात्मकत्वात् पुरुपहियो पकत्वानुपपत्तेः शास्वत्वायोगात्मामाण्यानुपपत्तिः। एवमात्मतुष्टरप्यशब्दात्मकतेनाशास्त्रत्वान्न भागाण्यम् । किं च आत्मतुष्टः मामाण्ये अशुभजप कर्मणि कस्यचित् तुष्टेनीयमानत्वा. दव्यवस्थापत्तिः । अ एवोक्तम्-(१)"शद्वान्नभोजनेनापि तुप्यन्त्य. पे द्विजातयः । स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यो हि तुप्यांत । अ. न्य तु सव्यलीकन मनसा तन्न कुरत" इसादिना । किं च श्रुतिस्मृतिविरुद्धस्यार्यस्य शिष्टेराचरणान्न तदाचरणा- स्मतुष्टीनामंकान्तेन प्रामाण्याध्यवसानम् ! तपाहि-जापतेरेव ता. वत् प्रजापतिरुपसमभ्यस्ता दुहित मिति श्रुतेरगम्यागमनम् । इन्द्रः स्याहल्पागमनम् । इन्द्र च स्त्रब्रह्महत्पामयादपक्रान्ते तत्पदस्थत्प जनम् । भीप्यस्यानाश्रमिणोऽवस्थितिः । कतुकरणं च । धृतराष्ट्रस्था- न्धस्य यागः । युधिष्ठिरस्य अर्जुनेन · राक्षमविधिनोदाया द्रौपद्या: परिणयः । तस्यैवाचाविपद्रोणधार्थमनृतभाषणम् । भर्जुनस्य मा- तुलदुहितुः सुभद्रायाः परिणयः । तस्य चो'मी मध्वासबक्षीयौ दृष्टी १.तं. या पृ. १२९.

·। करणम् प्रथमाध्यायस्प तृतीयः पादः ४३ मे केशतार्जुना"विति मद्यपानम् । व्यासस्य गृहीतनैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य भ्रातृभार्ययोरम्बिकाम्बा. लिक योविधवयोधृतराष्ट्रपाण्डूत्पादनम् । अत एव न नियोगस्यायं विषयः । तस्य ब्रह्मवारिव्यतिरिक्तविपगत्वेनाप्युपपत्तेः । (१)"य. स्था म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः" इति मनुवचनेन नियोगस्य वाग्दत्ताविषय- स्वस्मृतेश्च । दास्यां विदुरोत्पादनं च दासीत्वादेवायुक्तम् । इदानींतनानामपि चाहिच्छत्रमथुरानिवासिनीनां ब्राह्मणानां सु- रापानम् । उदीच्यानां केसर्यवाश्वतरस्वराष्ट्रोभयतोदवानप्रतिग्रहवि- क्रयाः । भार्यापत्यमित्र सहभोजनानि । दाक्षिणासानां मातुलसुता- परिणयः । आसन्दीस्थभोजनादि च । मतिपुरुपजातिकुलावस्थिता- न्यधर्माचरणान्पनन्तानि । आश्च श्रुतिस्मृतिविरुद्धलात परस्परवि. रुद्धत्वाचाप्रामाण्यम् । सम्भवति चात्र सर्वत्र विगानहेतुदर्शनामिसम- भाणमेव शिष्टाचरणात्मतुष्टो इति माप्त- स्मृतिवदेव धर्मत्वेन शिष्टत्रैवणिकपरिग्रहो नासति वेदमूलखे आचाराणामयकल्पते । अत एव या लोभादिकारणस्यैव स्मरणं तत्र शिष्टानां धर्मत्वस्मरणाभावादेवावेदमूलत्वोक्तिः सिद्धसाधनमेव । एवं श्रुतिस्मृतिविरुद्धाचारेषु कचित्मत्याप धर्मत्वस्मरणे मातु. लदुहितपरिणयनादौ श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वादेव वेदमूलकत्वकल्प- नानवकाशः । तत्र श्रुनिविराधे 'तावविरोधाधिकरणन्पायेन श्रुत्य. कल्पनम् । स्मृतिविरोधेवने वक्ष्यते । अतश्च श्रुतिस्मृत्यविरुद्धानां शिधर्मबुद्धधानुष्ठीयमानानापाचाराणां वेदमूलकायम् । अत एस स्मृतौ 'श्रुतिस्मृत्यविरुद्धो यः स सदाचार उच्यते' इत्युक्तम् । वा- तिके तु आर्यावर्तनिवामिशिष्टप्रयोज्यत्वमेव सदाचारत्वोपलक्षणम् । अतश्च तत्रैव श्रुतिकल्पनमित्युक्तम् । १, म. स्मृ.९-६९.

·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- वस्तुतस्तु आर्यावर्तगतानामप्याचाराणां श्रुतिस्मृतिविरोधे- ऽग्राह्यत्वात्तस्पैव सदाचारोपलक्षणत्वं न युक्तम् । अतश्वाचाराणा- मपि श्रुतिमूलकत्वात् प्रामाण्योपपत्तिः । अत एव स्मृतिकारैरप्या- चाराणां (१)"तद्विदां च स्मातशीले" इत्यादिना धर्मप्रमाजनकत्वमा भ्यनुज्ञातम् । वेदेऽपि महावते "प्रेड्डमारुह्य होता शंसती"त्यस्यार्थवा- दे “यदा वै प्रजा मह आविशन्ति प्रेड्वं तारोहन्ति" इति महशब्द- वाच्योत्सवाचारप्रसिद्धिरन्यमाना आचारप्रामाण्य गमयति । यत्तु क्रियारूपत्वेनाशब्दात्मकत्वादाचाराणां अशास्त्रत्वेन मा. पाण्यानुपपत्तिरित्युक्तम, तत् मूलभूतशब्दानुमापकलेन प्रामाण्यस्य स्मृत्यधिकरण एवोक्तवादकिश्चित्करम् । यदपि सत्याप धर्मत्वेन शिष्टपरिग्रहे निवन्धनामानादाचारमू सभूतस्मृत्यकल्पने, तदपि मन्वादिभिः सामान्पतो निवन्धनाद्वन्ध- गौरवमयेन च विशेषतोऽनिवन्धनादसाधकम् । यदपि च मूलश्रुतेरेकरवाने कल्पनं तदप्युभययाप्युपपत्तेरकिश्चि. स्करमेव । तथाहि-यद्यपि तावदेकैव श्रुतिः स्मृत्यनुरूपा कल्प्येत, तथापि तावत्मामाग्योपपत्तिः । यस्त्वस्मितपक्षेऽसन्तविलक्षणानामेकोपलक्षणं विना एकविधि- विधेयत्वायोगाष्टिाचारत्वेन चोपलक्षणे आचाराच्छास्त्रमतिः शाखादाचरणमितीतरेतराश्रपत्वापत्तिरित्युक्तम् । तत् गोदोहना- दिवदाचारस्वरूपमात्रस्य लोकत एव सिद्धेः शाखेण च फलसम्म न्धमात्रकरणादपणम् । न च व्यापाररूपत्वादाचाराणा आगपादिशास्त्रगम्ययागा- दिसणेवाचारस्वरूपेणापि शास्त्रगम्पनैव भवितव्यम् । अतश्च तत्रोपरक्षणान्तराभावाच्छिष्टाचारत्वस्य चापलक्षणत्वे इतरतेराश्र. यापचिरनिवार्यवेति वाच्यम् । शिष्टव्यवहारतोषपशास्त्रयोरना- १.गौ. ध, १-२. .

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । दित्वेनादोपत्वात् । अतश्च यथैवानादिलोकव्यवहारसिद्ध बीद्याधु. पजीव्यैव 'बीहिभिर्यजते' स्पस्य मवृत्तावपि न तस्यादिमत्ता, तथै. बानादिबद्धव्यवहारासद्धमाचारस्वरूपमुपजी पैव तदुत्पत्तिविधिशा. स्वस्य फलमम्बन्धवोधकशास्त्रस्य च महत्तावपि न तस्यादिमत्ता । न चैवं शिष्टव्यवहारादेवाचारस्वरूपावगतौ तदुत्पतिविधि- वैयर्थ्यम् । आचारस्वरूपस्य प्रमाणान्तरेणावगतावपि शिष्टानामे- वाचारः पर्तव्यः नान्येषां इसेवं नियमपरत्वेनाप्युपपत्तेः । अतश्व एकनैव शास्रणानेकाचारविधानोपपत्रेकश्रुतिमूलकत्वेनाचारमा- माग्योपपत्तिः। वस्तुतस्तु आचारस्वरूपस्य शिष्टव्यवहारादेवावगत्यङ्गीका. रे आमेयादिस्वरूपस्थापि तत एवावगतिसम्मवादामेयादिशास्त्र- स्य वैयर्यापतेरशिष्टाचारे धर्मबुद्ध्यभावेन तयारपर्थमुत्पत्तिाव- घिसार्थक्यानुपपत्रेकेन सदाचारत्वेनोक्तरीत्या कथंचिन्नानाविधा- चाराणामुपलक्षणसम्भवेऽपि च विजातीयाचारसम्वन्धिनां नाना- फलानाकोपलक्षणासम्भवादेकविनियोगविध्युपप्तशहानुपपत्पैकश्रु- तिमूलकत्सकल्पनानुपपत्तेः (१)"अश्रीरा तनूभवति रुशती पापपाऽमुं- या। पति पाससा स्वपगमभिषिरसति" इत्पादीनां च स्त्रीवा- सम्परिधानाद्याचारमूलभूतानां बहूनां श्रुतिवाक्यानां दर्शनात्म- स्येकश्रुतिकल्पनमेच युक्तम् । न चैवमनन्तश्रुतिकल्पने पाठासम्भवान्मूलत्वानुपपत्तिः । अ. नेकपामपि वाक्यानां प्रपाठकमात्रेणोपसंहारोपपत्तेः। एवं शिष्टात्मतुष्टेरपि धर्मजनकत्वसन्देहे निर्णायकत्वेन प्रामा- ण्यम् । न हि नियतवेदमार्गानुसारिमतिभाना शिष्टानामुन्मार्गेण म- तिभान सम्भवति । अत एव “यदेव किश्चनानूचानोऽभ्यूहत्या तद्भवति" इति वेदेनैव शिष्टात्मतुष्टेः प्रामाण्यमभ्यनुज्ञातम् । अतश्व १.अ.सं.८-३-२५० ·-" ४३ मीमांसाकौस्तुभे शिष्टाकोपाधि- धर्मसन्देह शिष्टात्मतुष्टेराप निर्णायकत्वेन प्रामाण्यम् । तयात्मतुष्ट्या स्वविषयस्प कस्यचिच्छुत्याविरुद्धस्य भोजन नव्यतिरकेणाहं जलं न पास्ये इत्यादिनियमरूपस्य कर्मणः श्रेय:- साधनसाशक्तिग्नातव ज्ञायते । अत एव (१)"श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । मम्यक्सङ्कल्पजः कामो धर्समूलमिदं स्मृतम्" इति याज्ञवल्क्यवचनं "वैकल्पिकविषये स्वस्पात्मनः पियं धर्ममूल. म्, यथा "गर्भाटमेऽष्टमे वादे" इत्येवं व्याख्याय विज्ञानेश्वर- योगिना "सम्पकमकल्पज" इत्यनेनात्मतुष्टेः श्रुतिस्मृत्यावरुद्धविषये धर्मस्वज्ञापकत्वमुच्यते इत्येवं व्याख्यातम् । अतश्च श्रुत्याविरुद्ध विषयात्मतुष्टेघमें अज्ञातज्ञापकतपापि प्रामाण्यम् । यत्तु न्यायमुषायामात्मतुष्ट्या स्वविषयस्य श्रेयशानल. शक्तिरुत्पाद्यत इत्येताविपये तस्याः कारकहेतुत्वमेवेत्युक्तम् । तद धर्ममूलपदस्य विना कारणं वेदायशे धर्मज्ञापकत्वं आत्मतुष्टयंश घ धर्मकारकत्वं इत्पर्यद्वयपरत्तगीफरणस्पायुक्तत्वादुपक्षितम् । अतश्व सिद्ध शिष्टाचारात्मतुष्टीनां धर्मे प्रामाण्यम् । यत्तु प्रजापसादीनां विरुद्धाचणान्न मामाण्याध्यवसानमिति, तना मजापतेस्तावत "प्रजापतिरूपसमभ्यैव स्वां दुहितरम्" इत्य- स्य प्रजाना पतिरादित्य एव उपसंप्रातः संध्यां आदित्यादुभूः तत्वेन स्वां दुहितरं उद्यन्नभ्पेतीति श्रुतिसामान्यमानत्वेनोपपचे न विरुद्धाचरणम् । अथ वा प्रजापतीन्द्रतत्पदस्थनहुपशचीनां मनुष्यत्वाभावाच्छा. खस्य मनुष्याधिकारकतान दोपः । व्यासासिष्ठविश्वामित्राणां तु तपोबलेन "सर्व यलवतः पथ्य" इति न्यायाविरुद्धाचरणेऽपि न सतिः। भीप्स्यापि रसर्थ पुत्रार्थ चा पल्पभाषेऽपि धमा तत्सनाव- १.या. स्मृ१-७.

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । कल्पनेऽपि नास्ति वाधकम् | आश्वानाश्रमित्वं ऋतुकरणं चोपपन्नम्। न चैवमपि धर्मार्थायामप्यतुस्नातायामगमने दीपापत्तिः । पितृभक्ति- वशेन गृहतिस्प ब्रह्मचर्यनियमस्य नैमित्तिकत्वान्नित्यर्तुगमनवाधे. ऽपि न क्षतिः। नचैमप्यनपसलेन पितृऋणानपाकरणात प्रत्यवायापत्तिः । (१)"भ्रातृणामेकजातानामेकश्वेत पुत्रवान् भवेत् । स ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत" इति मनुवचनवलेन भ्रातृपुत्रे धृत- राष्ट्रादिभिरप्यानृण्यसिद्धेः । न चानुक्तदारकल्पने प्रमाणाभावः। (२)"अद्य प्रभृति में दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति" इति विशेपेणोपा. दानसामर्थ्यात्पूर्व दारमद्भावप्रतीते। एवं धृतराष्ट्रस्य यथैव च्यासानुग्रहवशात्पुत्रदर्शनं, तथैव ऋतुका- लेऽप्याज्यादिदर्शनोपपत्तिः । यदा "अश्वमेधशतरी धृतराष्ट्रो महा- मखै। इसत्रासमेधसमफलादिदानादीन्येव 'पजदेवपूजासंगीतकरण- दानेवि'त्यनुशासनादुच्यन्ते इति न विरोधः । यत्तु भीष्मस्पाप दानादिकरणनैव ऋतुकरणश्रवणोपपत्ते र्भार्याकल्पने प्रमाणाभाव इति कैश्चिदुक्तम्, तत् ऋतुकरणोपपत्ता वपि अनामित्वविरोधस्य दुप्परिहरवा(३)दयुक्तम् । ब्रह्मचर्या- श्रमिस्वं तु गुरुकुलनिवासभिक्षादनाघमावानवाशरवप् “खीसहस्रः परिटतं समग्राइमरोगिणम् । ते शान्तनवादीप्यान्न पश्पाम्यूरे- 'तसम्" इति स्त्रीश्रवणाच । ट्रौपदीपरिणयस्तु पश्चाना ट्रीपचा वेदि(४)मध्योत्पतिकतेना- मानुपीत्वात्तस्याः प्रियाशत्वात् थियश्च सर्वोपभोगेऽपि वाधकामा. वाद, ईश्वरेण च पंच ते पतयो भविष्यनीति वरदानेन प्रतिसङ्गमं च कन्यात्वप्रार्थनाचादोप इति व्यासेनेत्र स्पष्टीकृतम् । १.म. स्मृ.९-१८२. २. म. भा. आदि. १००-१४. ३. उपेक्षणीयम्. ४.मभ्यस्थितत्वन. -- -- ·४८ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- द्रोणवधार्थमनृतभापणं स्वधर्म एव । अत एव तत्प्रायश्चित्तरूपो. ऽश्वमेधोऽपि तेन कृतः। कामकोऽपि ब्रह्मवघे (१)"कामकृतेऽप्येक" इति स्मरणेन प्रायश्चित्ताम्नानादश्वमेघस्प च ब्रह्मासातरणफल. कत्वस्य (२)"तरति ब्रह्महत्याम्" इत्यनेनोक्ततात्मायश्चित्तरूपत्वा. विधातः। एवमर्जुनस्य मातुलकन्यायाः सुभद्रायाः परिणपेऽपि सुभद्रा- या वसुदेवकन्यात्वस्य साक्षात्कचिदप्यश्रवणाव "अनुजा वासु- देवस्य सुभद्रा वरवर्णिनी" इत्यस्य च कृष्णसपत्नीमातरोहिणी. दुहितलपसिद्धः रोहिणीभगिनीहित्त्वेनाप्युपपत्तेः, पितृष्वनी-- याया वा लाटाादेपु भगिनीशब्दाभिलप्यतेन प्रसिद्धत्वाद्रोहिणी. पितृवत्रीयासुना मुभद्रा तत्सपत्नीसुतस्य कृष्णस्य भगिनीत्येव- मुपपत्तेः मातुलकन्यात्व एवं प्रमाणाभावात्परिहर्तव्यम् । ननु अर्जुनमातुः पृपाया: पमुदेवभागिन्या आप पित्रा शुरेण कुन्तिभोजाप दत्तकविपिना दत्तस्वाद दत्तायाश्च "पिण्डगोत्रे' जनपितुः न भजेद्दत्रिमः कचित्" इतिवचनात्सापिण्ड्यानिवृत्तस्तत्सु. तस्पार्जुनस्य वसुदेवकन्याया अपि सुभद्रायाः परिणयाविरोधायक धानकल्पनमनर्यकमिति चेत्- अत्र केचित् । "(३)पुत्रं मनिग्रहीप्पन्ध्याहृतिभिर्नुहुपादित" दशकांवधिवाक्ये पुमपत्यप्रतिग्रहस्पैव श्रवणादत्तकविधिना कम्पा- प्रतिग्रहे प्रमाणाभावात् पृथायाः कुन्तिभोजपतिग्रहश्रवणस्य च पालयितनाप्युपपत्तेः सापिण्ट्यनित्यसंभवेन नानर्थक व्यव- धानकल्पनामति, तन्ना रागतः प्राप्तस्यापत्पकार्य अन्यापत्यपति- ग्रहस्यान व्यहतिहोम मलिश्रुत्या निमित्तत्वरूपोद्देश्यलेनोपा. दानात् विशेषणस्य पुंस्त्वस्याविवक्षितवाद । न चात्र पुंस्त्वं मा. विदिकार्थ, पदकस्मारमाश्यापित्वात् । अन्यथा पु. १.१ म २०.२. २.ते. सं.५-३-१२-२. ३.५ स्मृ.१५-६ ·है - करणम् प्रपमापास्य तृतीयः पादः । ४९ प्रीवित्रीपरपयानुपपत्तेः । अनश्वापत्यमात्रप्रतिग्रहे दचकांवधिः । अत एव रामाषणादौ सर्वत्र कन्यापातग्रहोऽपि श्रुतः, मदनपारिजा. तादिनिवन्यप्वाप निबद्धः अविगीतशिष्टाचारश्च तद्विषयको दृश्यते । अस्तु या पुंस्त्वविशिष्टापत्यं प्रातिपदिकार्यः, तथा ऽपि पुरव. विशिष्टापत्पत्वस्य उद्देश्यतावच्छेदककोटमवेशे गौरवापत्तेः ला. घनापत्यसमात्रस्य प्रवेशपाप्तौ रामायणाधनेकविधतात्पर्य ग्राहक- माप पुस्तशिविवक्षामुचकनपोपीद्वलकम् । अस्तु वा पुंस्त्वविवक्षा । तथापि नैमित्तिकोऽयं व्याहनिहोम: कन्यामति ग्रह मा जायताम् । कन्यामातग्रहस्तु रामायणादिमामा- प्याद्भवत्येव । न हि व्याहृतिहोमोऽयमष्टरूपपुत्रत्वोत्पादका, ar. दृशपुरत्वे प्रमाणाभावात; व्याहृतिहापानाधकारिणः प्रतिग्रहमाण पुत्रत्वानुत्पत्तिप्रसङ्गाच्च । तस्मादपुत्र एवापं पुत्रकायें विधीयते, म- तिग्रहमाण वा पुत्रत्वमुत्पद्यते, व्याहृतिहोमस्तु नैमिचिक एव । अाश्च कन्याप्रतिग्रहोऽप्यविरुद्धः । अत एवं परिहर्तव्यम् "(१)ऊध्र्व सप्तमास्पिटवन्धुभ्यो पीमिन- श्व, माहबन्धुभ्यश्च पञ्चमादि" निस्मृतःबीजिसन्तानजाया आप प. रिणयनिषेधः । पिण्डगोत्रीत तु पिण्डदानावश्पकत्वनिपेषार्थम् , न तु सापिण्ड्यनिषेधार्थ माते न विरोधः । पनु अर्जुनस्य मद्यपानं तत् "(२)नित्यं मयं ग्रामणो (वन- पेद)" इति स्मृतेः न क्षत्रियस्यार्जुनम्प दोपावहम् । पनु(३) "मुरा वै मलमन्नानां पापा ३ मलमुच्यते । त. स्माहाह्मणराजन्यौ पैश्पश्च न मुरां पिव" होत पापम् सव पाक्यशेपादन्नविकारपेष्टमुराया एवं श्रेणिक प्रति निषेपार्यप । यदपि(४) "गोही पैष्टी तया माधी विज्ञेया विषिया मुरा । पर १.गी. घ.४-३. २. गो.ध.२-२०. ५.म.एम.११-२४ ·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- का तथा सर्वा न पेया ब्रह्मवादिभिः" इति मनुवचनं तदपि न त्रै पणिकपरम् । अन्पया पैष्टीनिषेपाधिकारे त्रैवर्णिकमक्रमादेव गौही. माध्व्योरपि त्रैवर्णिकविपयत्वोपपत्री पवैकोत उत्तरार्धानर्थक्य- मसहः। अत एव ब्रह्मादिभिरिति तान्छील्यादिवाचिणिनिप्रत्यय. स्याप्युपपतिः । अन्यथा हि वेदोचारणशीलत्वादेखपाणामपि व. नां सत्वात्ताच्छील्पादिवाचकस्य जिनेरविशेषकतनानपा- पत्तेः । शूद्वान तश्च कमात्रवाचिजादिप्रयोगमात्रेण सिद्धैव । पद्यपि दुष्टशूदस्पावैधवेदोच्चारणकर्तृत्व सम्भवान्न तृजादि- मत्यपेन तन्नित्तिः । अतश्च वैधत्वावेदकणिनिप्रत्ययसार्थक्य: मप्याशीऋतुं शक्यम, तथापि सकलोत्तरार्धवैपयभिया पदतेः म- वचनपरत्वाङ्गीकारेण गिनेश्च दुष्टक्षत्रियोदरवैधवेदमवचनकर्तृत्वसम्भ- पातमात्यर्यनार्थवतोपपचेः मनुवचनस्य बाह्मणमाविषय- स्वावगतिः। अत एवोत्तरवाक्य(१)"पारसपिशाचानं मधं मांस मु. रामवम् । तद्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः" इति स्पष्ट ब्राह्मणग्रहणम् । सत्यपि च तालाघेकादशविषमद्यनिषेधे विशि- ध्य गौडीमाध्वीनिपेयो दोपाधिक्यरूपापनार्थः । श्रुताप(२)"पा- मा चै माल्यं तस्माद्राह्मणस्सुरां न पिषद , न पाप्मना संसज्यते । तदेतत् क्षत्रियो ब्राह्मणं ग्रूपान्नैवं पुरा पाता हिनस्तीति प एवं वि- द्वान पुरा पिरतीति" ब्राह्मणस्पैच गोडीपाध्वीनियो न सत्रिय स्पेति साष्टप। इदं च न पैष्टीविषयम् । मनुना नित्यं पेष्टीनिपेघरप त्रैवणिक- विपपत्वेनोक्तत्ताद । एतस्प चान्यार्थदर्शनपात्रत्वेन स्वतोऽविधापक. स्वात् । अतश्वार्जुनस्य सत्रियत्वान्माध्वीमुरापानेऽपि न मतिः । २ का.सं. १२-१२. मै.सं.२-४-२. १.म.स्म ११-१५ ·करणम् ] प्रथमाध्यापस्प तृतीयः पादः । यत्तु अहिच्छत्रब्राह्मणीनां मुरापानं, दाक्षिणात्यानां च मा. तुलकन्पापीरणपादि, तत्र केचिदेवं परिहरन्ति । "येषां परंपराप्रा- साः पूर्वजैरप्पनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुष्येयुराचारैतरे जना" इत्यापस्तम्बवचनात् (१)"पेनास्प पितरो पाता पेन याताः पिताम- तेन चापात् सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुष्पति" इति मनुवचना- च देशब्यवस्थया स्मृत्पाचारयोः प्रामाण्यम् । अतश्च यस्मिन्देशे प आचार: पारम्पर्यक्रमागता, अतस्तदन्पदेवाविपच तनिषे- घस्मृतिरिति न विरोध इति । तन्ना (२)"देशाचारधर्माश्चाम्नायैर- विरुद्धाः प्रमाण"मिति गौतमेन स्मृतिविरुद्धानामप्याचाराणाममा- पाण्यस्वीकारावान पात्रानापपदं वेदपरं "आम्नाय स्मृतिधारक" इति शङ्खौलखिताभ्यो स्मृतिग्रन्येऽप्पाम्नायशब्दप्रयोगात् । अत एव बौधायनेन (३)"पञ्चधा विप्रतिपचिः दक्षिणत अनुपनी- तेन च भार्पया च सह भोजन, पर्युपितभोजनं, पितृष्वसपातुलदुहित- परिणयनमिति । तयोत्तरतः पञ्चधा जविक्रया, सीधुपान, उमप. तोदोद्भवहारः, आयुधायक समुद्रपानमिति," इति स्मृतिविरुद्ध. शिष्टाचरणान्पनुक्रम्प "इतर इतरस्मिन् कुर्वन् दुष्पति नेतस्मिन् दे. यामापापा"दित्पनेनापस्तम्बोक्तपेवोपन्यस्य, (४)"मियतदिति गौतमा, उभपवेतन्नाद्रिपन्ते शिष्टस्मृतिविरोधा"दित्यनेन निराकृतम् । आपस्तम्बवचनं तु गर्दा निराकरणपरतया व्याख्येपम् । मनुवचनं तु सता मार्ग इति विशेषणादविरुदावारपरं व्याख्येयमिति न विरो- पः। अतश्चाहिच्छत्रवाह्मणासुरापानादेरनाचारत्वमेन । ननु "ब्राह्मणो न मुरां पि" दित्पत्र ब्राह्मणस्पोपादेयत्वाच- द्विशेषणस्य पुंस्त्वस्य पश्वकत्ववद्विवक्षितत्वेन ब्राह्मणीनां मुरापानस्य स्मृतिविरुदत्तामावादनाचारत्वे प्रमाणामावः । न पत्र ब्राह्मणं . २.म.स्मृ४-२८८ ३.बी.ध.१-१-२०, २. गो. ध.११-२०. ५ पौ. घ. १-१-२५. - ·--- ५२ मीमांसाकौस्तुभे शिष्टाफोपाधि- स्पादितिवडामणम्पोद्देश्यत्वं शाब्दम् । येनावियमा आशङ्कयत । अत एव घनिषेधे ब्राह्मणस्य भूतभाव्युपयोगाभोवन संका- पत्वादनुपादेयपञ्चकव्यतिरेकेऽपि "बामणं न इन्याव, ब्राह्मणो न... इन्तव्यः" इत्यादी तपद्रितीपापोगनोद्देश्यत्वस्य शब्दवृत्त्येवोक्ता स्वात महतयोलिङ्गसख्यपोरविक्षा पम्तु ग्रामणस्वावधे द्वादशाब्द. भापश्चिचमहापातकिवाद्यभावः स च वाचनिकः । अत एव सद्विशेपे आत्रेय्यामेव केवलायां ग्रामण्या तापा- भ्रूणहत्यापायश्चिविधानात् पुनः पातित्यादिप्रतिपमयोप्युपपन्नः । मुरापाननिषेधे तुं सत्यपि ब्राह्मणस्य प्रत्यवायव्याहत्यानुग्राम- स्वात्स्वर्गकामादिवदधिकारितयोद्देश्यत्वे 'बामणो न मुरां पिके. ' 'वामगेन मुरा न पेपा' इत्पादौ प्रथमातृतीपाभ्या कर्तृत्वेनो- पादेयतस्य मान्दरपोक्तलात्तद्गतस्य लिगसरूपादेविवक्षित्वे म. माणामार इति चेद- न माह्मणस्योपादेयत्वेऽपि अनुवा यत्वेन तद्विशेषणस्य लिङ्ग संख्यादेः विवक्षायोगात् । तथाहिनोपादेयत्वोद्देश्यले विवक्षा- Sक्षिाकारणम, किन्तु विशेष्यस्प विशेषणापेक्षानपेक्षे, ते च विशेष्यस्प ज्ञातमत्वे अज्ञातरूपले च भवत इति फलतो विध्पनु- बादास विक्षाविवक्षाकारणम् । अत एव "अमावास्यायामपराहे पिण्डापत्पशेन" इत्पादावु. इंश्यहपाप्यमावास्याकालस्यामाप्ततेन विधेषत्वाचदिवशेषणस्यापरा. माहिस्पस्य विषक्षा । "सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन यजग्न" इस्पत्र चारूपातोपाचस्य कर्तुरूपादेयतेऽदवसानसमानकतक- सवाचिपसापत्यपयलेनैव मासस्य तस्याख्यातेनानुवादात् तदि. शेषणस्य साहित्याषिक्षा | "शुक्रं यजमानोऽज्वारभते" इत्यादी तु सरूपेण मातस्यापि पजमानस्य कत्वेन विधेयत्वात्तदिशेषणे. कसविवसायो न कधिद्विरोधः । - ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। अतश्च निषेधवाक्पेऽपि ब्राह्मणकर्तृकसुराकर्मकपानकरणकम- .. तिरूपापा भावनामेवारुपातवाच्यामनूध नसहकृतेन लिन प्र स्यमावरूपनित्तिजनकन्यापाररूपाया निवर्तनाया विधानाम- णस्पानुवाघरोन निक्षतविशेषणस्य विशेपणान्तरानपेक्षवान्न तद्वि- । शेषणस लिङ्गसंख्यादेविवक्षासम्भवः । नचैवमनुवाद्यायाः प्रवृतविशेषणानां ब्राह्मणादीनामा विव- सानापत्तिः निर्विषयायाः निष्कारकायाश्च प्रत्तेः पानस्य च निषे- दुपशक्यसेन हपिरातिबदगमानुपायविशपणस्यापि विवक्षागीका- रात् । न हि कर्तुमामान्यगतं सुरापान प्रतिपर्बु पाक्पम् । पश्वादि- गतस्यापि तस्य प्रतिपघापत्तेः । अतः कर्दविशेपापेक्षायां पावन्या- येन सामर्थ्याद्यालोच्य विशेषनिर्णयः तावत्सत्यक्षश्रुनेन ब्राह्मणपदेन विशेषसमर्पणायुक्ता तद्विवक्षा । तावतैव च निषेधस्य पर्यवसानाद नातिरिक्तवाह्मणादिगतलिङ्गसंख्यादिविवक्षा युक्ता । अत एव चीनपेधेऽपि ब्राह्मणस्य न शब्दपैवोद्देश्पत्वेन विशेषणाविवक्षातथा सति 'वेदविदे गां ददाति' इत्यत्रापि गोदिनी- यायोगेन शब्दपोद्देश्यत्वात्तद्गतस्य स्त्रीत्वादविवक्षापत्तिः । अपि तु अनुवायत्तेनैव, अतश्चोभयत्राप्यनुवायत्वान्न तद्विशेषणस्याविवक्षि- तत्सम किमुत यदा सुरापाननिषेधवाक्ये ब्राह्मणस्य मसवायच्यार- स्याऽनुग्राह्यत्वादधिकारित्वेन प्राधान्यागतेस्वर्गकामादिवन्मुख्यमे घोद्देश्पत्वं, तदा तदेव तद्विशेषणविवक्षायां न किंचित्साधकं पश्या- म तस्माहाह्मणीनामपि सुरापानस्य श्रतिस्मृतिविरुद्धत्वात्तदि- पपकशिष्टाचारस्य न श्रतिमूलत्वामीत सिद्धम् । अतश्च ताशविपपे धर्मत्वमसिद्धरेवाभावेन श्रुयकल्पनऽपि वाधकामावाद्धमतमसिद्धि- पिपाणामाचाराणां श्रुतिमूलकत्वेन मामाग्यं सिद्धमेव ।। ॥ इति शिशकोपाधिकरणम् ॥

·५४ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि--- (४) पचचराहाधिकरणम् । सू-तेष्वदर्शनाद्विरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् । १-३-८(पू.)॥ इह भाष्यकारेण तावत् "पवमयश्वरुः, 'वाराही उपानहीं' "वैतसे कटे माजापासान संचिनोति" इत्यादी पववराहवेतसशन्दाः बहुभिराः भियगुवापसजम्बूक्षेषु प्रयुज्यन्ते । कैश्चिदेव तु दीर्घशु- कसूकसरवजुलेषु । ततेपा शब्दाना किमुभयत्र शक्तिरुतेकवेति विचारितम् । अत्र पूर्वाधिकरणे आचारप्रामाण्पस्प स्थापितत्वात स्मसगेन शब्दार्थप्रयोगरूपाचारविमानपत्ती वलायलचिन्तनात्सङ्गतिः। यद्यपि च भाष्यकारेण पूर्वाधिकरणे आचारमामाण्यं न स्था- पितम् तथापि स्मृसधिकरण-एवोभपोरपि स्मृत्याचारयोः मामाग्य- स्य स्थापितत्वाद्विरोधाधिकरणे चोभयोरपि श्रुतिविरोधे प्रामाण्पस्पा पोदितत्वाव, शिष्टाकोपाधिकरणे चोभयोरांप श्रोतक्रमादिविरोघे मामाण्पस्प प्रतिपसूतत्वात्स्मृतिमामाण्यवदाचारमामाण्यस्पापि मस्तु. तत्वेन शब्दार्थप्रयोगाचारविमतिपत्तौ वलायलचिन्तनस्य युक्तैन मस- असङ्गतिः। ननु पूर्वाधिकरणे धर्मबुदानुष्ठीयमानानामेवाचाराणां श्रुतिमू. लकत्ताभिधानाद स्वार्ये पान्दमयोगरूपाचारस्प च केवलदृष्टयत्वेन धर्मबुपानुष्ठीयमानत्वाभावादेव पूर्वाधिकरणामस्तुतत्वेन फथ प्रसङ्ग सङ्गति धर्मप्रमाजनकत्वाभावाच धर्मममाणजिज्ञासाभावेन कथं लक्ष. णसङ्गतिरपीति चेत् - न; व्याकरणाधिकरणे 'साधूनेव प्रयुजीत नासाधून, इसम्या: मोर्वेदमूलताभिधानेनानादिवाचकापसाधुशब्दप्रयोगस्यापि धर्म- बुध्यानुष्ठीयमानत्वाविशेषारसाधुशन्दप्रयोगस्य (')माक्षादमरूपत्ता- १न साक्षाधर्मरूपत्वेऽपि - ·, करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । भावेऽपि अनुपंगतः पदार्थप्रतिपत्तिमुखेनापि धर्मप्रमोपयोगितया मामाण्यसंभवेन धर्मप्रमाणजिज्ञामोपपत्तेः । अतः सङ्गत एवापं विचारः। तत्र प्रयोगमयपगोरुभयत्राप्यविशेषादुभपत्रापि शक्तिः । न च पोरेकन गौणाविषयत्वकल्पनेनाप्यन्याधासिदिः, विनिगमना. विरहेणोभयत्र वाक्तिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वाद । न च प्रयोगगताल्पत्यबहुत्वाभ्यामेव विशेषग्रहणम् । अक्षादि- शन्दानी विभीतकादावल्पमयोगसत्वेऽपि वाचकवानपापात् । अत एवोक्तं निरुक्तकृता(१)"शवतिगतिकर्मा कम्बोजेवेव भाष्यते के. चलः कमनीयो भवति विकारमस्याया भाषन्ते (शवमितिमृतशरीरा- भिधानाद)" इति । तस्माद समेयमभिधानविप्रतिपत्तिः । न च वाचकत्वाविशेपेऽपि देशाविशेषपवस्यया वाच्यविशेषप- पस्योपपत्तेः समविकल्पो न युक्त इति वाच्यम् । वाच्यत्वापादिका- पाः शक्तेस्तत्वे तद्देशीयपुरुपाणामिवान्यदेशीयपुरुषाणामपि प्रती. तेरनिवार्यत्वेन व्यवस्थानुषपत्तेः । अतो यवादिशब्दानामर्थद्वयवाच- फत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकभेदेन शक्तिद्वपकल्पनात् युगपतिद्वयवि. रोधभयेन च समुच्चयेनार्थद्वयपरत्वकल्पनानुपपचे सैन्धवादिशब्दवत् अमति तात्पर्यग्राहके विकल्पैनवार्थपपरत्वम् । एवं च पवादिशन्द. पद्वीह्यादिशन्दानामाप देशविशेष नीधारादी प्रयोगसले उभपोरपि शास्यत्वापचेः मकृताविव 'नेवारश्वरुभवति' इसादी नीवारेवापे वी- हिपदस्पैव प्रयोगोपपत्तेः(२) 'बीहाणा मेघ'इति मन्त्रे जहामसंगेना- पंचोदकानुग्रहान्न विरोधः स्यात् । अन्यथा ग्रीहिपदस्प नावारा. पवाचकत्वेनानतिदेशाहीहिपदमापिचोदकविरोध: स्यात् । भोs- स्मस्पो विरोधादर्शनादपि समेपमभिधानविप्रतिपत्तिः शव स्वार्थः। १.नि.२-१-४ २.ते. प्रा. ३-७-४४.

·मीमांसाकौस्तुभे [ययवराहाधि- सू०-शास्त्रस्था वा तनिमित्तत्वात । १-३-९ (सि) न प्रयोगप्रत्ययाभ्यामुभपत्र शक्तियुक्ता फलयितुम् । तपो- गौण्या वृत्या शक्तिभ्रमेण वाप्युपपत्तेः । अत एव चैकत्रक मुख्य. स्वप्रतातिः प्रमापा, नोभयत्र । एवं चानेकशक्तिकल्पनालेशो न भविष्यति । अन्यथा हि शक्तेर्वाचकशब्दनिष्ठापा पाच्यार्थनिरू- पिलायाश्च यथैव वाचकागेकसकृतं नानात्वं तथैव चाच्यानेकत्व. कृतमीप तत्मसज्येत । नाह्यक्षादिशन्देषु शक्यतावच्छेकनानात्वे सति यथैव शक्त्या विदेवनादेरुपस्थितिः तथैवेन्द्रियादेरापे सम्भवति, एकाकारबुद्धिमसङ्गात् । युगपबुद्धिमसाच्च । अत एव पुष्पचन्तावित्पादौ दिवाकरनिशाकरपोर्युगपदुप- स्थितरकशक्त्पनीकारेऽपि न क्षतिः । वस्तुतस्तु तत्रापि शक्यतावच्छेदकनानात्वाच्छक्तिभेद एव । युगपदोधातु शक्तिद्वयस्पापि युगपद्रोधजनकलाङ्गीकरणम् । मन एव यत्तामत्पपादौ समानक कत्वपूर्वकालत्वयोः विशेषणविशे- प्पभावे नियामकामावाञ्छक्तिद्रयं परिकल्प युगपद्वोधगनकत्वं क- रुप्यते । अक्षादौ तु घोधपोगपचाभावाच्छक्यतावच्छेदकगेदेन शक्ति- नानात्वकलानावश्यकम् । एवं प्रकृतेऽपि शक्तिद्वपकलनामसङ्गः । तथा यवमानपत्पादौ नियामकाभावे व्यवहारानुपपतिः, अ. पदोपदुष्टविकल्पापतिश्च । किश्च शब्देनार्थमभिधच इत्पत्र करणकर्मणोः शब्दार्थयोः स्व. गयागपोस्बैिकस्यामभिधानानि यापा सम्बन्धात्तपा वशीकरयो - रस्परनियमे सति शक्तिग्रहवेलायां पस्यामभिधानक्रिया यो. ऽधः कर्म तस्या तच्छन्दस्यैव करण, यस्या च तस्य करण वस्यामेव च तदर्थस्य कर्मनेसे निपमावगतः पाच्यानेकत्वे वाच. कानेकल इस तनापत्तिः । तदिद दोपचतुष्टयं अक्षादिशन्देष.

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । गृह्यमाणविशेषत्वाद्विनिगमनाविरहेणाङ्गीनिवते, मकते तु सति वि. निगमके दोपचतुष्टपाङ्गीकरणं नोपपतिमत् । किं पुनरत्र विनिगमकम् ? वाक्यशेषरूपशास्त्रमेव । यो ता- घत(१) “पत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते अयने मोदमाना एरोत्तिष्ठ- ति" इत्ययं “यवमतीमिद्भिरौदुम्वरी मोक्षती"त्पस्य विधेर्वा- क्यशेषः -बहीपु शाखापलब्धः । भाष्यकारेण तु वारुणमघा सिकपरमयकरम्भपात्रविधिशेपवनोदाहृतः । अत्र फाल्गुने अन्यो- पधिम्लानतायामापे प्रियंगूणां पोदाभावः। पदा च तेषां वसु मोद: तदा न.न्यौषधिम्लानिः । दीर्घशुकास्तु अन्यौपधिम्लानिदशाया. मेव फाल्गुनादौ मोदन्त इति त एष वाच्याः । अत्र च पाक्यशेषस्य सत्यप्यन्पत्राश्नवालादी शक्तिग्राहकले पवादिशब्दस्यले शक्तिनिश्चायकत्वमेव लाघवाकल्पते । शक्ति- ग्राहकस्तु प्रयोग एव । अत एव फाल्गुनादी गोधूमादेर्मोदमान- स्वेऽपि न तत्र वाच्यत्वासक्तिः, प्रयोगाभावाद । एवं "वराई गावोऽनुधावन्ति" इत्पर्थवादात् वराहशब्दस्य सकरवाचित्वनिश्चयः । तं हि ते अनुपावन्ति, न खेचरं वायसम् । 'अप्पुजो वेतस' इत्यर्थवादाच यजल एवं वेतसशब्दवाच्या, न त जम्वृक्षः । तस्य स्थलरूपाधिकरणे उराधमानत्वेन जलाधिकर. णकोपत्तिकत्वाभावाद | तस्माच्छास्त्रानुसारिणामेर मतिपत्तिली. यसी शाखस्प तनिश्चापकत्वादिनि सूत्रायः इति भाष्यकारः । वार्तिककारस्तु यरबराहवेतप्तशब्दाना मिपकुवापसटक्षेपु कापि देशे शिष्टरप्रयोगादनुदाहरणतम् । न चान्यदपि त्रिदादि वाक्योपनिणेपाभिघय सम्भवत्युदाहरणम् । तस्य शिष्टमयोगरिमति- पत्तिविषयत्वाभावाद, न हि निस्दादिशब्दाः कैरीप शिष्टः स्तोत्री. पानवकादौ प्रयुज्यन्ते, अपि तु गुपदावे । वाक्पशेषेणैव परं स्तोत्रीयानकादिवाचितनिर्णयः । अत्तो नास्त्यप्पा अप्युदाहरणव- १.श.प्रा.३-६-१-१०. .

·मीमांसाकौस्तुभे [मघवराहाधि- - म् । “सन्दिग्धेषु माक्यशेषा"दिसनेन पुनरुक्तचापं पायः । यपि च तत्राअनसाधनद्रव्यविशेषोपादानसंदेहे वास्यशेपेण निर्णयः । अत एव तत्र यावद्वाक्पशेषपेव घृतोपादानम् । तदभारे वन्पत्राअनादिसमर्थयत्किचिथ्योपादानमेव,मकृते त्वामधेपसन्दे- हे तस्य निर्णायकत्वम् । अत एव धाक्पशेपामावेऽपि यवमपश्चरु'रियादी प्रदेशान्तरस्थ- वाफ्यशेषावगतशक्त्पनपापाई पशुकादेरेव ग्रहणमिति पौनरुक्त्यपरि- हारसंभाव्यते, तयाप्युमपत्र न्यायफलपम्येऽपि व्युत्पाद्यस्य विधिस्तुसोरेकविषपस्वनियमास्तुसस्पैव विधेयत्वमिति न्यायस्य समानत्वाद पौनरुक्त्यापरिहारः। সংবাদুকরি বাকস্বাসগনাল (१)"पैलबौदुम्बरौ दण्डौ बश्यस्य" इति गौतमस्मृती श्रुतः पीलु. मान्दो वृक्षविशेपे प्रयुज्यते आयः । म्लेच्छस्तु हस्तिनि । तत्रोभयोरपि शब्दवाच्यत्वं उतैकत्रैवार्यप्रसिद्धेऽर्थे शक्तिः, अन्यत्र तु शक्तिभ्रमा. स्मतीतिरित सन्देशः। द्यापि च शब्दार्यविपये म्लेच्छप्रयोगरूपाचारस्याद्यापि प्रामाण्यं न प्रतिपादितम् । बास्तद्विरोधे चलावलचिन्तापि नातीव सङ्गता, तथापि पिकनमाधिकरणे तस्मामाण्पस्प वक्ष्यमाणत्वात्तदालोचनेन मसमाद्विरोधे वळालचिन्तापि नासङ्गता। तत्र पद्यप्यदृष्टाधीवपपे म्लेच्छानामनभियोगाद्दौल्पं तथापि दृष्टार्थव्यवहारविषये म्लेच्छानामप्यभियोगस्य तुल्पवान्न विशेपा- बधारणम् । अतश्च प्रयोगमत्पपयोरविशेषादुभयत्रापि शक्तिः । न च अवाचफेवपि गान्पादिशब्देपु मपोगमसयदर्शनान्न तन्मात्रेण पील्यादिशब्दानां म्लेच्छप्रसिद्धेऽर्थे वाचकत्वशक्तिकल्प नोचिोति वाच्यम् । शक्तेः कारणाश्रितस्वादर्थप्रसपकारणस्प च १ गो. ध. १-३३ सत्रमिदमिदान वनेषु मुद्रितपुस्तके' "माइष. स्थलधी शेष" इत्येषोपलभ्यते ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीया पादः। गाव्यादिशब्दस्य व्याकरणाननुगतत्वादादिमत्वेनानादिशक्त्याश्र. यत्वायोगादवाचकत्वावगतेरर्थप्रययस्याविद्यमानशवस्यारोपकरपनयो- पपत्तिकल्पनालेशोप्यगसानुभूतः पीखादिवाब्दस्य तु व्याकरणा- नुगतस्य यादृशस्पापैः प्रयोगः तादृशस्यैव म्लेच्छरिति अनादित्वाव अनादिशत्त्याश्रयत्वोक्तः नाविद्यमानशक्त्यारोपकल्पनाक्लेशो युक्तः। न च पीलुशब्दस्वरूपस्य व्याकरणानुगमेऽपि अर्थान्तरे तदनु- गमाभावात् भ्रमादिमूलक एव शक्तिग्रहः स्यादिति वाच्यम् । गमेड? इत्पादिशब्दस्मृतिविरुद्धेऽप्यर्थे प्रयोगपत्ययाभ्यां शक्तिकल्पन- दर्शनाच्छन्दस्मृतेः प्रयोगमूलकत्वाचेह प्रयोगवलेन सर्वेषां पाप- . वेऽवधारित एकत्रिविपपककोशादरुपलक्षणवांगीकरणात् । न चानेकशक्तिकल्पनादिदोषचतुष्टयापत्तेने म्लेच्छासिद्धेऽर्थे शक्तिकल्पन युक्तम् । अद्यमाणविशेषत्वेनाक्षादिशब्दयदगत्यात्रा- प्यनेकशक्तिकल्पनोपपत्तेः । न हि म्लेच्छमसिद्धिरादिमती, येन विशेपोऽवगम्पेत, अवध्यस्मरणातु आर्यमसिद्भिवदेवानादित्वा- विशेषः। न च म्लेच्छसम्बन्धपात्रं शाक्त्यभावसापक, अप्रयोजकत्वात् । म्लेच्छदेशस्थधुमादेरपि अग्न्यववोधकशक्तत्वेनानकान्तिकत्वाच्च । तस्मात्ममेयमभिधानविमीतपत्तिः इति पक्षे गनदन्तमयो दण्डः पर्ने च वृक्षप्रकृतिक इति माते- अभिधीयते-ये शास्त्रस्थाः शिष्टास्तेषां प्रतिपचिलीयनी, नेतरापि । अनेकशक्तिकल्पादिदोषचतुष्टयमसङ्गात् । न च नियाम- काभावः।(१) सवाभियोगविशेषाद स्वादिलिपाकामियोमर. नभिपोगयोरेवनियामकत्वात् । शिष्टा हि शब्दैकसमधिगम्पधर्माधर्म. लिप्तया श्रुतिपरिपालनवच्छन्दार्थतत्वं शिवच्य परिपालयन्ति । वै. धाश्च रसवीर्यविपाकानां भेदाच्छब्दार्थतत्वाववोधे यतन्ते । म्लेच्छास्तु १.० ११-३-२६.

·. मीमांसाकौस्तुभे • [मववराहाधि- दृष्टार्थव्यवहारस्य यथायाचत्सिद्धः प्रयोजनाभावान्नारिप्लुतिषिद्धी यतन्ते । अतश्च शिष्टानामायावतीनवासिमभृतीनां चौदकानां वैद्यानां च शब्दार्थविषयेऽभियोगविशेषात् तत्मयोगमतीपोरेव शक्ति कल्पकत्वम् । अन्यदीपयोस्तु' प्रयोगप्रत्ययपोः शक्तिभ्रमेणाप्युप- पत्तेर्गाच्यादिशाब्दवदेवानेकशक्तिकल्पनामसङ्गादिदोपचतुष्टयापादक- शत्त्यन्तरकरुपनानक्काशः। एवं आर्यावर्तनिवासिमध्येऽपि “अभियुक्ततरा पे ये बहुशास्त्रा. र्थवेदिनः। ते ते पत्र प्रयुरिन स सोऽर्थस्तत्वनो भवेत्" इति भाष्य मप्यस्मिन्नेकार्थे व्याख्यम् । वाक्यशेपत्वोक्तिस्तु अतिशयाति न विरोधः ।। स्मृत्याचारविरोधे चेदं मूत्रद्वयं माष्यमनादृत्य व्याख्यातम् । तद्यथा-(१)"मातुलस्य मुनामूना मातगोत्रां तथैव च। समानप्रवरां तद्वपकता चान्द्रायण चरेत" इति शातातपरचनस्मृत्या निपिद्धस्य मातुलकन्यापरिणयनस्य आन्ध्रदेशे आचारः स प्रमाणम प्रमाणं वेति सन्देहः । तदर्य च स्मृत्याचारपोर्विरोधे कि तुल्यवलत्वं उताचारो यलवान अथवा स्मृतिरिति । तत्र द्वयोः श्रुत्यनुमापकत्वाविशेषात्तुल्यबलत्वम् । नह्याचार 'स्य स्मृतिफल्पनाद्वारा श्रुतिकल्पकत्वम, प्रमाणाभावात् । धर्मत्वे- न शिष्टत्रवणिकपरिग्रह एव खलुभयोरपि श्रुतिकल्पकचे प्रमाण- म् । अथवाचार एव बलवान्, पथा हि प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धस्मृतेर्न मूलश्रुत्यनुमितिप्रतिवन्धलक्षणो वाघ , किन्तु यथा [+]श्रुतमूलानि श्चयादननुष्ठानरूपफलापहारलक्षण इत्युक्तम् । तथात्रापि स्मृति- विरोधे आचारमूलभूनायाः श्रुतेर्यायापानिश्चयन फलापहारलक्ष. णो बाधो वाच्य । नचासावनुष्ठानात्मकस्याचारस्य सम्भवति । १. नेदानीन्तनायो मुद्रितायां शातातपस्मृतौ पचनामिदमुपलभ्यते । २ यथाश्रुति।

·म करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । किञ्च स्पृतेर्वाक्यात्मकत्वेनानेकार्थप्रतिमानात प्रत्यक्ष श्रुख- विरुद्धार्थप्रतिपादनपरश्रुतिकल्पनेन यथाश्रुतार्थसागलक्षणो यायो- .ऽपि वक्तुं युक्तः । आचारस्य वाक्यात्मकत्वनान्यथात्वस्यापि कल्पयितुपशक्पत्वान्नेदशोऽपि बाधः सम्भवतीति मिथ्यात्वलक्षणो वाघो वाच्यः । न चासौ सम्भवति । शिष्त्रैवणिकपरिग्रहस्य दृढ- स्वाद । अगस्तप्पाचारेपु स्मृत्पपेक्षया शीघ्रमेव मुलश्रुतिकरयानपा लब्धात्मकेपु बलवद्विरोधादर्शनादलीपस्त्वमेव युक्तम् । तदनङ्गी- करणे तु परं समा विप्रतिपत्तिः भवेत् न तु स्मृतिमावल्यं इति सूत्रार्थः। सिद्धान्तस्तु स्मृतिशास्त्रस्यैव प्रतिपत्तिर्वलीयसी मन्वादे. ई 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः' इति स्मृतेः सकलधर्मज्ञानमम्पन्न त्यावसायाद्धर्मप्र(१)वक्तृत्वनावधारिताचार्यत्वस्य मन्वादेः 'आचा- यवचः प्रमाणम्' इति श्रुत्या सत्यगदित्वावगमाव अमतार- कत्वेन विश्वास्यत्वात् तत्मणीतापाः स्मृतेर्वेदविरोधेऽपि श्रुतिमू. लत्ववारणाशक्यत्वस्योपपादितवादाचारविरोधे तद्वारणवाचोयु- क्तिटैव । आचारस्य तु मन्वादिगतस्यास्मदादिभिरनुपलम्भाद. चीनानां च सकलधर्मतत्वज्ञानाभावात् प्रमादादिसम्भवेन चा. विश्वास्यत्वात्तदाचारस्य श्रुतिमूलत्वकल्पने श्रुतिविरोधवत् स्मू- तिविरोधः प्रतिबन्धक एव । किश्च आचाराणां स्मृतिकल्पनादिद्वारेणैव श्रुतिकल्पकत्वं, न साक्षात् । तथाहि-न याचारस्य निसानुमेपश्रुतिमूलत्वम्, येन सा- सादेव स्मृतिवद श्रुतिकल्पकल्लं स्याद । अपि तु स्मृतितदेव प्रस- क्षपठितश्रुतिमूलस्यम् । नचेदानींतनानामनुष्ठातृणामितस्ततो विम- कीर्णशाखान्तरगतश्रुतिविषयानुभषसम्भवः । अतो चीनाचारा- न दृष्ट्वा न झटिस्पवार्चािनानां श्रुतिविषपानुभवकल्पनम् । १. प्रवर्तकत्वेन.

·। 'मीमांसाकौस्तुभे [यववहाधि- पाधिनत्वात् । किन्तु परम्परया मन्त्रादिभ्पोऽधिगमकल्पनम् । तदनुष्ठानदर्शनकल्पनं वा । मन्त्राशुपदेशनैवाद्ययावदर्वाचीनपर्यन्त. एतदाचारानुष्ठानम् । मन्वादेरनुष्ठानदर्शनेन वाऽद्ययावदनुष्ठानाम.. ति । मन्वादिभिस्तु परं एतदाचारमूलिका श्रुतिः दृष्टोत कल्प्यते; तेषां सकलवेदार्थतत्वदर्शनस्वात् । अतो मन्वादिभिरेवैतदाचार- मूलां श्रुतिमुपलभ्य स्मृत्वा तदानीन्तनप उपदिश्य तदानीन्तनरैव पा मन्वाधाचारं दृष्टा स्वंयमनुष्ठित इत्येव । परम्परया चीनपर्यः तमाचारानुष्ठानमिसेवं पूर्वपूर्वीचाराकल्पनया मन्वादिस्मृति मक- ल्य पश्चात् श्रुतिकल्पनामति विभकपः । मन्वानिवन्धनरूपाणां तु स्मृतीनां मन्वादिप्येष श्रुत्युपलम्भपूर्वकं तदर्थ विमानकल्पने. नापि निबन्धनोपपचेरर्थस्मृतिकल्पनाद्वारा झटसेव श्रुतिकल्पना- सन्निकर्षः । अनश्च लिगवाक्यादिवदेवाधिमकदिप्पाचारदौ- बल्पम् । यद्यपर्वाचीनानामपि कतिपयाचारमूलभूतश्रुतिदर्शनं स- म्भवति -पया-आमचपनमकरणाम्नातायाः [१]"यत्सप्तदशा- तीमुपदधाति अन्नमेनोमयतो दधाति तस्मादुभाभ्यां हस्ताभ्यां परि. गृह पुरुषोऽन्नमत्ति" इत्पाधापाः पात्रधारणपूर्वक भोजनाचार- मूलभूतापाः श्रुतेर्दर्शनं, तथापि परमकरणपठितत्त्रविध्यन्तशेपत्वादि. ना तस्या आचारमूलस्वानध्यवसापात् तद्ध्यवसायस्प चेदानी. तनानामशक्पस्वादाचारपरम्परपा मन्त्रादिनिष्ठाध्यवसायकल्पनमा. पश्यकमेव । एवं शिष्टात्मतुष्टेरपि सन्दिग्यायनिर्णये स्वविषयस्य धर्मत्वयो- धे च मामाण्यस्य स्थापितलाचस्पा अपि श्रुतिविरोध इव स्मृत्या. चारविरोधेऽपि दौर्बल्यं द्रष्टव्यम् । ननु चास्याः स्वविषयस्य धमत्तयोधकश्रुत्यनुमापकत्वेऽपि आचार इवात्मतुष्टेः स्वमात्रनिष्ठत्वेन तत्परम्पराकल्पनाद्वारकस्मृति- १. फा.सं०२०-१२.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। कल्पनाभावात् कथं स्मृत्यपेक्षया दौर्बल्यम् । वस्तुतस्तु तस्पाः श्रुखनुपापकत्वस्यैवासम्भवः, निसानुमेपत्त्व. स्य पूर्वमेव निराकरणात प्रत्यक्षश्रुत्यनुभवस्य च सस्मिन् प्र- त्यक्षबाधितत्वात् । अः प्रामाण्यमेवास्या गगनकुसुमायमानमिति रे बलाबलवातेति चेतू- अब कंचित् प्रामाण्यमकारमेवं तावत्ममर्थयन्ते । यथोपनिषदा- नां "श्राद्धक सत्यवादी च गृहस्पोऽपि विमुच्यते इति वचनात गृहस्थविमुक्तावुपरत्याख्यसन्यासो जन्मान्तरीय एव श्रवणज्ञानाग- स्वपक्षयोः कल्प्यते तद्वदिहाप्यात्मतुष्टः प्रामाण्यस्मरणात्तरलेनैहिक. श्रीतानुभववाघेजप जन्मान्तरीयतच्छ्रवणकल्पनात्मामाण्योप- पत्तिरित। तन्ना जन्मानरीयानुभवकल्पनायां प्रमाणाभावात् । मामा- ण्यस्य चेच्छायाः श्रुत्यननुमापकत्पेऽपि सुश्चत्वात् । तथाहि-इच्छा- तावत्स्वविषयस्य धर्मत्वमनुमापयतीति सा तत्र प्रमाणम् । इच्छा- विषयत्वस्य च धर्मत्वव्याप्तिर्न लोकसिद्धति 'आत्मनस्तुप्टिरेव च' इसादिका स्मृतिरेवे तत्र प्रमाणम् । तस्याश्च स्वत: मामाण्यायोगात् मन्त्रादेस्तन्मूलभूतश्रुत्वनुभवकल्पनमिति अस्मदादीनां श्रुत्यनुभ- वाभावेऽपि मन्वादेरेव तकल्पनात् श्रुतिमूलत्वोपपचिः। श्रुतिरपि चै- तद्विपये शिष्टात्मतुष्टिविषयो धर्म इत्येवमेकैव कल्प्यते । न तु भो. जनव्यतिरेकेण जलपाननियम इष्टसाधनमिति, मातिस्विकश्रुतिक- ल्पनागौरवापत्तेः। वस्तुतस्तु "यदेव किश्चनानूनानोऽभ्यूहत्पार्प तद्भवति" इत्प- स्था इच्छाविपयस्य धर्मत्ववोधकश्रुतेः प्रत्यक्षवात् इदानीन्तनानामयि श्रुत्पनुभवाविरोधः । अतश्च इच्छाविपपत्वावच्छेदेन धर्मलस्प वो. पितत्वेऽपि इच्छया विशिष्य पदार्थविशेपे धर्मात्वानुमानाव युक्तं तस्या अपि प्रामाण्यम् ।

·+ मीमांसाकौस्तुभे [यवबराहाधि- न च प्रामाण्पोपपत्तावपि परम्पराकल्पनामावादौर्बल्यानु- पपत्तिः, यदेव किश्चनेत्यस्याः श्रुतेः सामान्पविषयत्वेन विशेषवि. पयैः श्रुतिस्मृत्याचारः शिष्टाकोपाधिकरणन्यायेनाविरुद्धविषपे स. कोचोपपत्तेः । अत एव 'सम्यक् संकल्पितः काम इति वचने सम्प- पदममुमेवार्थ द्योतयति । तस्मादाचारवत् शिष्टात्मतुष्टेरपि स्मृति. विरोधे आचारविरोधे च दौर्बल्य सिद्धम् । किच आचारे शियात्मतुष्टौ च कर्तव्यस्वरूपमा क्लस, न तु कर्तव्यता। सा तु धर्मबुद्ध्यादिना अर्थमुखादिरूपहेत्वन्तरासम्भवमह- (१)करोन कल्पनीया । स्मृतो तु लिडादिशब्देनैव कर्तव्यतागतेति. वैपम्पम् । एवं च प्रकृनोदाहरणे श्रुतिविरोधवत्स्मृतिविरोघरूण- पलबद्धतुवलादेव तावदनुपलभ्यमानर्माप भ्रान्त्यादिकारणान्तरं धर्मवुद्धेः कल्प्यते इति न सहकारिपरिशेपसम्भवः । किमुन य. दा मातुलकन्यापरिणयादौ कामादित्वन्तरमेव फुटतरं सम्मा. व्यते कस्पचिन्मूलानुष्ठातुः पुम इति तस्य तावद्धर्मबुदिरप्यमसिदैव । इतरेषां तु तदनुयापिनामधर्म एव धर्मबुद्धिर्धपमूलति तस्याः स- हकारिपरिशेपा(२)लाभः । देशान्तरगताना तु न केवलं धर्म- बुद्ध्यभावः, प्रत्युताधर्मबुद्धिरेव महतीति निष्पमाणकं तन्मूल- श्रुतिकल्पनम् । किं च 'पजेत स्वर्गकाम' इत्यादिविधिपु यथा विधेप- स्येष्टसाधनत्वं विधिनाऽऽक्षिप्यते पुरुषप्रतिसिद्ध्य, तथा. निधेषु निषेध्यस्पानिष्टसाधनत्वमापे निवृत्तिसिद्ध्यर्थमाक्षिप्यत एव । एवं च निषेधेन मातुलकन्यापरिणयस्य प्रसवापसाधनलागतेरा. चारकल्पितविधिना तदभावावगतः वस्तुनि विकल्यायोगेनैकस्यैव प्र. स्यायोत्पादकत्यतदनुत्पादकत्वरूपधर्यनिरोधः । १. तैय २ पाभावः।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। · नचाचारकल्पितविधिनापि इसापनत्वस्यासपात् स्वर्गादि. रूपफलकल्पनायां सयां मातुलकन्यापरिणपः कार्य:,असल्या तु तस्यां क्रियमाणमातुलकन्यापारणयात प्रत्यवायोलचिरिति न विरोध इति वाच्यम् । आचारकल्पितविधैरभ्यनुज्ञाविधित्वैन स्वर्गा- दिफलकल्पकत्वाभावात् । तथाहि-प्रमाणान्तरमतिपन्नानिष्टसाधन- वस्य तदभावावधारणमात्रफलको विधिर पनुज्ञाविधिः । यथा 'न दीक्षितस्पान्नमश्नीयात्" इति निपेधेनावगनानिष्टमाघनत्वस्य दीक्षितानभोजनस्प सदभावावधारणफलको विधि: 'क्रीतराजको भोज्यानः' इत्ययमभ्यनुज्ञाविधिः। केचित्तु अभ्यनुज्ञाविधेः निषिद्धविषयत्वेनानिपिद्धविषयवेन च दैविध्यम् । तत्रान्त्यो 'ब्राह्मणः प्रतिग्रहादिना द्रव्यमर्जये'दित्यादि। लक्षणं च यस्याकरणे करणे वा न प्रत्यवायो नापि धर्मः तद्विपयो विधिरभ्पनुशाविधिरित्याहुः । तन्नः पतिग्रहादेः रागत एव मासवेन तद्विपयस्वे विधिवफल्पा- पत्तेः । अतत्र ब्राह्मणस्य जपाद्युपायान्तरव्याचिफलकतिग्र- हादिनियमपरत्वं पा जयाधुपापान्तरल्यावृतिपरत्वमेव वाङ्गीकर्त- व्यम् । उभयथापि नियमविधिः परिसंख्याविधिर्वा स्यात, नत्वभ्यनु. शानिधिः । अत एव 'पंच पंचनखा भक्ष्याः" इत्ययं नाभ्पनुशावि- घि । किन्तु परिसंख्गैवेति दशमे भाष्यकारो वरुपात । घस्तुतस्तु प्रतिग्रहादिविधिरभ्यनुज्ञाविधिरेव, तत्रापि (१) प्रति- ग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं सत्र वर्जयेत, इत्यनेन निपिद्धस्यैवापधभ्य- नुज्ञानात् । तदिहाचारकल्पितविधेभ्यनुज्ञाविधित्लेन स्वर्गादिफलकत्वामा- वादभ्यनुज्ञाविधेश्च निपेघप्रतिपन्नानिएमाधनलाभायोधकत्वादेक स्यैव मातुलकन्यापरिणयस्य प्रत्यवायोत्पादकत्वं तदनुत्पादकत्वं १. म. स्मृ. ४-१८६ ९ ·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- चेति विरोधात अत एव पत्र नाभ्यानुज्ञाविधित्वं यथा -"अतिराने पोडशिनं गृहाती" त्यत्र "नातिराने पोडशिनं गृहातीति निषेधस्पैतद्विध्यु. पजीवित्वेन तत्प्रत्युत्तरप्रवृत्तेः । आस्तत्र प्रपाजादिवाक्यदेव पोटशिग्रहणस्य ऋतूगकाररूपेष्टसाधनताक्षेपकत्वमेवातिरात्रग्रहणवि. धे। कल्प्पते । न तु निषेधमतिपन्नानिष्टसाधनस्वाभावमात्राक्षेपक स्खम, निपेघस्यैतद्विध्युत्तरमवृत्तत्वेनानियमाघनत्वस्वामतिपनत्वात् । अत एव निपेधेनापि तत्र ऋतुवैगुण्यरूपानिष्टप्ताघनत्वमाग(१) 'नानृतं वदेदि' त्यादिवनाक्षिप्यते, एकस्यैव पोडशिग्रहणस्पेष्टांनष्ट साधनत्वविरोधात् । नापि ऋतूपकारम्पेटसाधनत्वाभावमात्रमाक्षि. प्पते । वस्तुनि विकल्पायोगेन एकस्यैव माधनत्वतदभावयोविरोधात् । किन्तु पोडशिग्रहणाभावेऽपि तन्निरपेक्षेरेवांगजातैरन्यैः गहोपका- रसिद्धिराक्षिप्यते । एवं च पोटशिग्रहणविरहेप्युपकारसिद्धौ पोडशि- ग्रहणे प्रत्ययोगापत्तेः पोडशिग्रहणेन फलभूयम्वं कल्प्यते । अअश्च तत्रोभयोरपि विधिनिषेधयोः विकल्पेन मामाप्पोपपत्तेन विरोधः । मकरो त्वाचारकल्पितस्य विधेरभ्पनुज्ञाविधित्वावस्तुनि विकल्पायो- गेन विरोधो दुःपरिहरः। न च देशभेदेन व्यवस्थोपपत्तेविरोधपरिहारः,अन एवापस्तम्बादि- भिरेवंविधानाचाराननुक्रम्य"इतर इतरस्मिन्न दुष्यात देशप्रामाण्यात" "येपा परम्परामाप्ताः पूर्वजैरप्पनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुष्यन्ति आ. चौरतर जनाः" इत्युक्तापति वाच्यम् । आचारस्य तन्मात्रनिष्ठता. द्वा देशव्यवस्थाभ्युपगम्यते वलवस्मृतिविरोधाद्वा ? नायः होलाका- धिकरणे मनविषयत्वस्य स्थापपिप्यमाणत्वात् । नान्यः; दुर्वल- विगीताचागनुरोधेन बलवत्स्मृतिसंकोचस्यान्य्याय्यत्वात् 1. अत एव बौधायनेन 'इनर इतरीस्मन्' इत्यादिमा आपस्तम्पमतमुपन्यस्य १.तै-स.२-५-५ ·१७ करणम् ] प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः। 'मिथ्पैतदिति गौतमः, शिष्टस्मृतिविरोधा'दित्युक्तम् । आपस्तम्बवचनं तु गर्हानिराकरणार्थमित्युक्तम् । तस्माद्विरोधपरिदारासम्भवादमा- माण्यमेव स्मृतिविरोये मातुलकन्यापरिणयायाचाराणाम् । अत्र न्यायमुधाकृतस्मृतिचन्द्रिकाकारमभृतः मातुलकन्या- पैतृप्वस्र पीपरिणयाचारस्योदाहरणत्वं न मन्यन्ते । तथाहि-प आचारः प्रत्यक्षश्रुतलिङ्गमूलकः तस्य शिष्टस्मृनिविरोधेऽपि नामा- माण्यम् । वलावलाधिकरणे प्रत्यक्षलिङ्गोवरोधे स्मृतिकोल्पाश्रुनेर्या- थानिश्चयाभावेन दुर्बलत्वस्य वासिककृतैव वक्ष्यमाणत्वात् । त. दिह मानुलकन्यापैतृष्वयीपरिणयस्य प्रत्यक्षश्रुतलिङ्गपेव मूलम् यथा-(१)गर्भ नु नौ जनिता दंपती कः । देवस्त्वष्टीनता स वि. स्वरूप"इति अत्र वैवस्वायोः पमयम्योः संवादः । पप्ठ्ययुभियमी मिथुनार्थ यमं प्रोवाच । स तां नवमीयुग्भिनिन्छन् मत्याची"इति शो. नकस्मृतेः, यम्याः स्वभ्रातरं यमं मति उक्तिरिति गम्यते । को प्रजापतिः विश्वनिरूपको देवः त्वष्टा सवनशील नौ आवयोग: में उदरे दम्पती जायापती रूपे अपत्ये जनिता जनयिष्यतीति । असश्च 'मम पुरुपान्तराद तव च घ्यन्तरे जनयिष्यमाणयोस्ना- वत्स्त्रीपुंसयौदम्पतीत्वमवश्यंभावि, तदरगावयोरेव तदन्योन्पसम्भो- गादस्तु' इत्यभिधानेन भ्रातभगिन्यपत्ययोर्दापत्पौचित्यधोरानान्मा- तुलकन्यापैतृष्वसेयोपरिणये लिङ्गमिदम् । तच्चामासस्यानुवादायो- गादागादपि च नियमेनामाप्तेः नित्यवदनुवादोपपत्यर्थं प्रापकं वि. घिमनुमापयति। तथा(२)"आयाहीन्द्र पधिभिरीडितभिर्यज्ञामिमं नो भागधेयं जु- पस्व । तृप्ता जहुर्मातुलस्येव योपा भागस्ते पैतृष्वोपी वामिव" इ. खत्रापि हे इन्द्र ईडितेभिः प्रशस्त मार्गः नोऽस्माकं इमं यज्ञमा. याहि तृतां आज्यसिक्तां वषां स्त्रीय भागधेयं जुपस्व, यथा १. मा. सं.७-६-६-५. २, ऋ.सं. प.५-४-२३ ·- मीमांसाकौस्तुभे यवययहाधि- मातुलस्थ जहुः अपत्यं अर्थात भागिनेयस्य योपा स्त्रीरूपलेन भागः, यथा च पैतृष्वसेयी अर्थान्मातुलपुत्रस्य भागस्तथा तत्र वपेत्यथोभियाननदपि लिङ्गं विध्यनुमापकम् । तथा नुग्व्यूहनविधिवाक्पशेपे श्रुतं "तस्मात्समानादेव पुरुपाद- चाचायश्च जायते। उन तृतीय सङ्गच्छामहै । चतुर्थे सङ्गन्छामहै इति । तदेवं दीव्यमाना जास्या आसत" इति । समानादेकस्मात्पुरुषात् अत्ता भार्यापा भोक्ता पुरुषः । अद्यश्च भोग्यो भार्यालक्षणो जा- पते इत्युक्तः । नचैवं सति -एकस्मादुत्पन्नयो|भगिन्योरेव नाया. पतित्वमुक्तं स्पात, तबाह-उत तृतीय इति । उतशब्दः शङ्कानि राकरणार्थः । तेन कूटस्थाजाते तृतीये चतुर्थे वा विवाहाख्यां सन- ति कुर्मः इसे दीव्यमानाः क्रीडमाना जात्या कुलीना अप्या- सते । इदमपि च मातुलकन्यापैतृप्पयोपरिणये लिङ्गं "उपरि हि देवेम्पो धारपती"तिवद्विध्यनुमापकम् । अतश्चान-पगतिकानेकालगवलेन स्मृतिरेव पुत्रिकाकरणे आ- सुरादिविवाहेषु च दुहितुर्जामाने दानाभावेन स्वत्वनित्यभावा- सापिण्डानिटचेः (१)अमपिण्डां पवीयसी" इति सपिण्डोहाहनिपे. धप्रस्तद्विगत्वेन व्याख्या। अत एव(२) "पतृष्वसेवीं भगिनीं स्वस्त्रीयां मातुरेव च । मातुश्च भ्रातुरातस्य गत्वा चान्द्रायणं चरे"दिति गमने प्रायश्चित्तमुक्त्वा(३) "एतास्तिस्रस्तु भार्या नोपयच्छतु बुद्धिमान । ज्ञातित्वेनानुपेयास्ता: (४)पतितोहुपयन्नरः" इति पैतृष्वय्यादिपरिणपननिषेधे ज्ञातित्वमेव सापिण्डयाख्य हेतुत्वेनोक्तप । विश्व भगिनीत्वस्य पंतप्वयीविशेषणत्वामारे चतुष्ट्वापत्ते- स्तिस इत्यस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । पितृप्तः पुत्रिकाकरणे 'पु. १ या. स्मृ.१-५२. २ म.स्मृ.११-१७१. ३ म.स्मृ.१७२. ४ पततिधुपयन्नधः। - ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। पुत्रिकैवसि स्मृत्या पुत्रिकापाः पुत्रत्वश्रवणात्पुत्रिकाभ्रातुः पु. त्रिकापुत्रं पाते पितृव्यत्वापाता पितृव्यातुश्च भागनीत्वमसि द्धः भगिनीतविशेपणेन पुत्रिकायाः पितृप्तमुर्गा दुहिता सा पै. सेयीति प्रतीयते मातृभ्रातुश्चातत्वविशेषणेन पुत्रिकाया मातुर्यो भ्राता सपिण्डत्वेनाप्तः तस्य दुहितरं गत्वा इत्यर्थावगमेन मनोरपि पैतृप्वोपीमातुलदुहितपरिणयनिषेधः पुत्रिकाकरणविषय एवाभि- तो लक्षात । एवं च चौधायनस्यैतत्परिणये अनाचारतस्मृतिः 'पितृसन्ताने सप्तमानमातृसन्ताने च पञ्चमादर्वाक्पुत्रिकाकरणाभावम- निश्चित्य परिणपविषयेति ज्ञेयम् । तेन ब्राह्मादिविवाहत्रये दुहितुर्दा नविधानेन स्वत्वगोत्रयोरिव सापिण्ड्यस्यापि निहत्तेस्तपरिणयेऽपि न किञ्चिद्धाधकम् । न चैवं सति तादृशी मातृष्वसदाहेगाऽपि पारणेपा स्यादिति वाच्यम् । तस्य लोकविद्विष्टत्वेनाप्रसक्तेः । अत एव (१)पञ्चमात्सप्तमा. दृश्य मातृतः पितृतस्तथा" इति याज्ञवल्कीयमापे पुत्रिकाकरणादि- विषय एव व्याख्येयम् । अथ वा एतस्य मर्मविषयत्वेऽपि मातुलकन्यादीनां सत्याप सा- पिण्ड्ये विशिष्य श्रुत्याभ्यनुज्ञानाचदतिरिक्तपिपयोऽयं 'असपि. ण्डां ययीयप्तीम" इति निपेषः । अत एव तदूर्ध चतुर्थपश्चमादिषु पुरुपान्तरेषु भ्रातृभगिन्योरिव मातृप्तसहित्रादीनां चाविबाह्य- तोपपत्तिः इति । तदेतदपरे न मन्यन्ते । तथा हि-योयं श्रौतालगानुमितो विधिः स कि नियमविधिरूपो वा (२)"ऋतौ भार्यामुपेयादि"तियत आहोस्त्रिदभ्यनुज्ञाविधिरूपो वा ? नाद्यः । (३) ऋतुस्नाता तु यो भार्या सानिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां पात्यते नात्र सं. शप'इत्यादिवदकरणे निन्दाश्रवणाभावेन नियमावधित्वानुपपत्तेः । १ या. स्मृ.१-१३. २ गो. घ. ५-१.

·मीमांसाकौस्तुभे यवबराहाधि- अत एव यो निपेधातिक्रमेण रागादेवानुतिष्ठति तस्य रागमा. सानुवादमात्रेणवा-पपरमन्त्रार्थवादाशुपपती 'यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयती' तिवन्न स्वतन्त्रविधिकल्पनं प्रमाणपत् । अत एव न द्वितीयोऽपि । अभ्यनुज्ञाविधित्वेऽपि हि तस्य दो. पाभावमात्रपरलेन रागमाप्त्युपजीवित्वात रागेण च सर्वदा सर्वस्प परिणयनमाप्त्यभावात पक्षिकानुवादान्न मोकः । अतश्च विनवान विधिकल्पनं रागमाप्तस्पैच पाक्षिकानुवादोऽस्तु । अन्यथा 'प्रजापति रुपसमभ्पत् स्वां दुहितर इत्यादावपि अभ्यनुज्ञाविधित्वकल्पनापत्तिः । न च तत्र विध्यनुमानेऽपि प्रजापतिसम्बन्धितयैव तदनुमाना- दन्पेपा निघतादयस्थ्यमिति वान्यम् । महदाचारतत्वेनानुवादस्य 'विधिकलानोपाययेनोपाय शूतपूर्वाचरितुविधााननुप्रवेशव । अत एव "(१)इति ह स्माह पदकुर्वाणिः मापान्मे पचत" इत्यत्र कृत्वाचिन्ता. यांपठे मापपाकविधेः कल्पनेऽपि दृष्णिविषयत्वं नाङ्गीकृतम्। किश्चैवं प्रकृतेऽपि यमयमीसन्तानविषष एव घिधिः करप्पेत । पदाप सपिण्डोद्वाइनिषेधैकवाक्यतपा दानाभावेनानिवृत्तमापिण्डय. पुत्रिकाकरणामुरांववाहादेिविषया स्मृतिः न समपिण्डयावनिवर्च- कनामादिविवाहविषपोते । तदपि न । पुत्रिकाकरणेऽपि "(२)भभ्रा- वृषा प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलताम्" इति वसिनुवचनेन दान- प्रतिपादनाद । अतश्च दानसत्वेऽपि तस्याः पुत्रकार्यकर्तृत्वं वाच. निकसविस्करणयलादेव द्रष्टव्यम् । न च ब्राह्मादिविवाहे दानेन गोत्रसापिण्डयादिनिचिः, दानस्य स्वत्वमाननिवर्तनस्वभावत्वात् । घस्तुतस्तु नदृशविपपे दानं स्वतस्यापि निवर्तकम्, कन्पालाय. तिरिक्तस्य स्वतस्याभावात् । कन्यावादेश्च दानानिहत्तः । अत एव कन्यादामादौ ददातिगीण इति पष्टे वक्ष्यते । गोत्रनितिस्तु बालादिविवाहे सप्तपदागमनास्फियांन्तरत एवं १श.प्रा. १-१-१-१०. २य. स्मृ.१७.१८ ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीया पादः। वाचनिकी । "स्वगोत्रादश्यते नारी विहात्सप्तमे पदे"इति स्मरणाद । आ एव सप्तपदीगपनेनामुरविवादादौ पुत्रिकाकरणे च गोत्रीन चौ प्रसक्तायां लोगाक्षेः "मातामहादिगोत्रेण मातुः पिण्डोदक- क्रियाम् । कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवमाह प्रजापतिः । आसुरादिविवा- हेपु पितृगोत्रेण धर्मावत" इत्यादिना तदपवादोऽपि वाचनिक एव । अतो दत्तकस्थल एव परं दानेन वाचनिकी गोत्रनित्तिः, न तु ब्राह्मादिविवाहेऽपति अस्त्येव मातुलकन्पायाः सापिण्डयम् । अत एव "सप्तमात्पञ्चमाय मातृनः पितृतस्तथा" इनि वच. नमप्यांकुचितपयुपपन्नं भवति । मातृवपादिपरिणयमसनश्च दुःपरिहरः । तस्मान्मातुलकन्यापरिणयनाद्याचाराणां दुराचारत्व- मेवेनि सिद्धम् । अत एव वातिककृता 'कस्पचिनायो तुष्टिरशुभेऽपि हि कर्म- णि' इत्युपक्रम्य 'स्वमातुलसुतां माघ्य दाक्षिणासो हि तुष्यति' इति दुराचारत्वमुक्तम् । 'यसुदेवाइजाता तु कौन्तेयस्य विरुध्यते' इति च । तस्मादिदमप्युदाहरणमेवेति सिद्धम् ।। अथ वा यत्र लोकवेदयोः शब्दाविप्रतिपत्तिः, यथा-त्रिच. श्वनालक्षत्रीस्तोमशब्देषु । विच्छब्दो हि निभिर्वर्सन इति व्युत्प- सा लोके त्रिद्रज्जुः त्रिद्वन्धिरित्यादौ त्रैगुण्यवाचितया प्रसिद्धः । चेदे तु 'त्रिवहिप्परमान' इत्युक्त्वा 'उपास्मै गायता नरः' 'दविधु- तत्या रुचा' 'पवमानस्य ते का इति तृचत्रयानुक्रमणात् 'नवभिस्तुव. न्तीति च श्रुसन्तरदर्शनात् स्तोत्रीयानवकपरत्वं मतीयते । चरुगाब्दस्यापि लोकात् स्थालीपरत्वम, वेदे तु 'आदित्यः मा. यणीयः पर्याप्त चरुः' इति विधाय 'आज्यस्यैनं चरुमभिपूर्य चतु. र भाज्यभागान यजति, पथ्यां स्वस्तिपिष्वाऽनीपोमो यजति, अ. ग्नीपोमाविष्ट्वा सवितारं यजति, अदितिमोदनेन, इति क्रमविधिपरे वा. क्ये सिद्धपदोदनानुवादादोदनपरता विज्ञायते । तत्रापि याक्षिकमासे- ·. मीमांसाकौस्तुभे [यषवराहाधि- ध्या अनवसाचतान्तरूष्मपकीदनविशेषवाचिलमैत्र न स्वादेन- सामान्ययाचित्तम, अवसाबिते भक्तोदने याज्ञिकानां चरुवाब्दप्रयो. गाभावात्। एवं अश्ववालशब्दस्यापि लोके अश्यवपोगनाश्वकेशपरत्व. म् । वेदे तु "आश्वपाल प्रस्तर।" इत्यस्प वाक्पशेपे च "यज्ञोह: वै देवेभ्योऽश्वा भूत्वापाकामत, सोऽपः माविशत्, सचालयौ गृही- तः, स वालान्मुकाविवेश,ते वालाः काशवां प्राप्ता" इति श्रवणार काशपरत्वम् । 'ऐक्षायिती' इत्यत्र च ऐलवीशब्दस्य लोकारगतयोगवलेनेश्वर यवपरम, वाक्यशेषात्तु काशमुले । वास्यशेपश्च वालिके विशि- प्पानुदाहृतोऽपि सामान्योक्तयनास्तीत्यनुमीपते । एवं स्तोमशब्दस्यापि ब्राह्मणस्तोमः इत्यादिप्रयोगालोके स- मुदापमानपरत्वम् । वेदे तु स्तोत्रीयामंख्याकृतस्तुतिसंख्पावचना 'त्रिदेव स्तोमो भवति' पञ्चदश स्तोमो भवति" इति सामानाधिक रण्यनिर्देशान्, 'स्तुतेर्मानं स्तोम' इति याशिकमसिद्धः (१) स्तोमे डविधिः पञ्चदशा' इति व्याकरणवलाचायमणों निश्चीयते । अनश्चेतेपु लोकवाक्यशेपयोः शब्दाविमतिपत्ती किं द्वयोः साम्पम, अतश्च त्रिरद्वहिष्पवमानमित्यादौ अर्थद्वयविकलला, उत लोकस्यैः वात्र बलपत्वम् । वास्पशेषस्था प्रतिपत्तिलीयसी इति मन्देहः । अत्र च वाक्पशेषाभावे विद्वहिप्पवमानमित्यादिविधेः लौ- किकमसिध्युपजीवनेन निर्णयकरणास्सन्देहामावेन न भाप्यकारी यपवायुदाहरणतुल्पत्वम, पवायुदाहरणे हि उभपथा प्रगिद्धिसत्वे चापशेषस्य निर्णायकत्वमावम, न तु स्वतन्त्रार्थशक्तिप्राहकत्वम, प्रकृत नेकत्र लोकमसिद्भः इतरार्शनियशक्तिमत्वमेव राया. शेप पति विशेषः । अब एक नात्र 'मन्दिग्धेषु वाक्पशेप दित्यनेन १ या.५-१-५८.

·७३ . फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। गतार्थनाशङ्का । तत्रादृष्टार्थनिपये स्मृत्याचारेभ्यो वेदस्य क्लववेऽपि शब्दार्था- वधारणेऽनादिसिद्धव्यवहाररूपादाचारात् वृद्धस्मरणाद्वा वेदस्या- धिक्ये प्रमाणाभावेन विशेषादर्शनात्समा विप्रतिपत्तिः स्या. त् । न च एकत्रैव शक्तिकल्पनेनेतरत्र सन्सादृश्येन प्रयोगोपपत्ती नानेकशक्तिकल्पनमुपपचिमदिति वाच्यम् । अर्थदयस्याप्यसन्तो. लक्षण्येन सादृश्याभावाद | सत्यपि च सादृश्ये विनिगमकहत्वभावा. च । अनोऽनन्यथासिद्धप्रमाणद्वयबलेनोभयोरपि वाच्यत्वावधारणा- तुल्यवलत्वेन विकलाः । आश्च लौकिकार्थग्रहणपक्षे वहिप्पव- माने एरस्तुचः कर्तव्यः, तृचान्तराम्नानं 'नवभिः स्तुवन्तीति वचनं च पाक्षिकत्वेनाप्युपपन्नम् । तथा चरुशन्देन स्थाली कृष्णलवत्मदेयत्वेन विधीयते । पपश्च तदधिकरणत्वेनैव । अधिकरणतापि मैत्रावरुणादिश्रयणवद- दृष्टाव । अर्थवादस्तु पाक्षिकानुवाद इति द्रष्टव्यम् । यत्तु कैश्चित् चरुरिति प्रथमा सप्तम्यर्थे । सप्तमी च पयसीति प्र. थमार्थे । तेन चर्वधिकरणं पय एव देवतासम्बन्धि लोकप्रसिद्ध्याश्र. यणपक्ष इत्युक्तम् । तन्ना विकल्पपक्षे वचनव्यक्तिभेदेन वाक्पभेदापत्तेः । लक्षणा. द्वयस्वीकारे प्रमाणाभावाच्च । अन एवैतद्दोपपरिहारार्थ विकल्पोक्ति- मूले न प्रकृतोदाहरणभूतमायणीयविषया; किन्तु “सौम्यं चहें" इसेतद्विपति कस्यचिदुक्तिरपास्ता । प्रस्तुतोदाहरणेऽप्युक्तरीसा विकल्पस्य सुवचत्वात् । यत्तु रात्रोपपत्यन्तरमुक्त-प्रस्तुतोदाहरणे अर्थवादेनौदनविषय एवं विधेस्तात्पर्य ग्रहास्सिदान्तवत्पूर्वपक्षयेऽपि गौपा वृत्या च- रुशब्देनौदनग्रहणानानुष्ठाने विशेषः । 'सौम्यं चहें' इत्यत्र तु अर्थ- चादाभावेन तात्पर्य ग्राहकाभावात्माम्यपक्षे विकल्पः । लोकम- १० ·७४ मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- मिद्धिावस्या च स्थालीमात्रग्रहणमिति विकलोक्तिः तम्पात्र विपति। तदपि न; लोकपमिद्धिपावल्यपक्षे तावद्विधरपि लोकमम्-ि यैव स्थालीतात्पर्यकत्वागतेस्र्थवादस्पैव तदनुरोधेनौदनसम्बन्धे- न स्थालीलक्षकनोपपत्ती ओदनग्रहणे प्रमाणाभावात् । साम्पपक्षऽपि क्लुप्तया लोकमगिद्धयवावधारित विध्यर्थे अर्थ- वादानर्थक्पभयेन कल्प्यस्यौदनवाचितस्प पाक्षिकस्सेनाप्योदनमा. पकत्वोपपत्तौ न लोभावगतस्थालीवायकत्वमम्भव इति विकल्पो- क्ति प्रस्तुनोदाहरणविषयाप्युपपनैव । एवं आश्वनालक्षचीस्तोमशब्देजपि विकल्पनाद्वयपरत्वम् । अर्थवादश्व पाक्षिक इति द्रष्टव्यम् । तस्मात्साम्यमेर लोकवेदप्ति- द्धयोरिति प्रथमः पक्षः ॥ द्विनीपस्तु लोकपसिद्धव प्रावल्यम् । तस्या अन्यनरपेक्ष्येणे. पा-मलाभाव । वैदिकप्रसिद्धः पुनः कोकमसिद्धपदान्तरसामाना. धिकरणाधीनसिद्धिवेन विम्बितत्वात । अतोऽनुपसंजातविणे. धित्वेन लौकिरपेत्र बलीयमी । अाश्च यत्र न विरोधः तत्रैव सा अरमान लभते, नापत्र । न चाविरोधेऽपि न तस्या आत्मलाभः,' ,'स- म्बन्धस्याशाखहेतुत्तादिति सूत्रे निराफारिप्पमाणतादिवि मान्य- म् । तप विधिवाक्यस्य सविधेयसनिराकरणपरत्वात । अत: अ. वादादिरूपशास्त्रस्प सम्पन्धानुमापकांमष्टमेवाविरोधे । विरोधे तु लोकमसिद्धेः अनुपगंजातविरोधित्वावलमत्ता। किमार्थवादानां प्ररोचनामानपरतेन 'पनमान: मस्त. स्पादिवद्गीणत्वेनाप्युपपचेर्नावश्यं संज्ञामझिसम्पन्धप्रतिपादनपरत्व. माअश्व नानश्यमतिहतत्वेन विकल्पाश्रपणर्माप । अन्योपायमरो- चनापरस्मार्थवादस्प सम्बन्धप्रतिपादनपरले वास्पभेदमसङ्गाघ । आ एव मनादिसिदिपि निरच्छन्दस्य गुण्यविपर भ.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । तीयते (१)"कार्यागावीतं स्यात् विपस्यो वित्"त्रिहता . यिनैकेन" इत्यादी रज्वारम्भकेपु तन्तुपु नवसंख्यामद्भावेऽपि विट- च्छन्दस्पोपवीतारम्भकायां रज्ज्गं गुणपविध्यत्वदर्शनात, घेदे 'त्रिदशाना भवती' सादा वैगुण्यार्थकत्वस्य पासिकासिद्धत्वाच । तस्मालोकमसिद्धिरेव बलीयसीति माते- शाखस्था वैदिक्पेव प्रसिदिवलीयसी । तथाहि-अर्थवादादे- रपि ताक्दमा विरोध दृद्धव्यवहारकोशानुशामनादिवच्छत्सनुमा. पकतं भवतोऽपि नानिष्टम । अतश्च विदादिशब्दार्थव्युत्सित्सर्वान लः यथैव लोकव्यवहारात् त्रैगुणां शब्दार्थत्वेनाध्यवमातुमुपक्रपते तथार्थवादादिवशाव नकादिकम्पीति तुल्यम् । नयात्रार्थवादा: लोकमसिद्धपदान्तरसामानाधिकरणाधीन. सिद्धिवेनान्यापेक्षवादविल्गम् । लोकमसिद्धराप पदान्तराविषप- लोकपसिद्धिमापेक्षत्वस्य समानत्वात् । अतश्च त्रिवहिप्पवमान- मित्पत्र विउदार्थावधारणवेलायां अन्तरमेव तृचत्रपानुक्रम- मानवमिः स्तुवन्तीति वचनान्तराच स्तोत्रीयानरके तावच्छक्तिक- नया शब्दार्थत्वावधारणम् । न हि तत्रानुपस्थिोन सम्भाद्विप्ल- नावयवाशक्तिग्रहमापेक्षेण च लोकव्यवहारण झटेति गुण्पार्थ- कत्वावगतिर्भनति । यद्यपि कस्यचित् स्पार तथापि निर्दोषया वैदि. कमसिद्ध्या वाध्यते । अतोऽत्र तावत् स्तोत्रीयानरकमेर विधेयम् । नचैवमपि तृचत्रपानुक्रमणादिनैव नवकमतीतिसि देखिवत्पदा- नर्थक्यामिति वाच्यम् । स्तोत्रीयानवके रूच्या विद्वत्पदयायलस्य वित्पदश्रवणाभावेऽप्रतीतः । तत्फलं च तृचत्रपानुक्रमणाधभा- वेऽपि 'विदामिष्टुनिष्टोम' इत्पादौ सर्वस्तोत्रेषु स्तोत्रीपानवक- माप्तिः । अन्यथा हि वहिणवपाने तृचत्रपाद्यनुक्रमणामाप्नुयत्य- पितोत्रीयानवकेऽनिष्टुति बिच्छब्दस्य रुन्या सोत्रीमानक- १. म स्मृ.२-५४.

·७६ मीमांसाकौस्तुभे [यवयपहाधि- बाचित्तानवधारणाल्लोकामद्वावयवांगेन सर्वसंख्याका गुप्यविधायित्वमेवपद्येन । सति तु प्रस्तुनोदाहृतवाक्ये विच्छ न्दश्रवणे तृचत्रयाद्यनुक्रमणवशेन स्तोत्रीयानके समुदायप्रसिद्ध कल्पितायां आनष्टुसपि क्लुप्तया रूढ्या .योगवाधात् सर्वस्तोत्र पु स्तोत्रीपानवकमव विधीयत इति दशमे वक्ष्यते; एतदधिकरण प्रयोजनकथनपरत्वादेव च तदधिकरणस्प न पौनरुत्तत्यम् । पत्र तु स्तोत्रसम्बन्धासम्भवो यथा-'त्रिता यूपं परिवी " इयादौ तत्र त्रैगुण्यमेव लोकमासिद्धावयवयोगवलेन विधीय ते । न हि लोकमाप्तिद्धिबैगुण्ये लाक्षणिकी । शक्यसम्बन्धाभावे लक्षणानुपपत्तेः । अवयवशक्तेः क्लसलाच । अतस्तत्र क्लप्सावयर योगेन त्रैगुण्यमेव विधेयं, न तु नवकम् । अवपवयोगेनैवार्थप्रती त्युपपत्तौ लाक्षणिक प्रमाणाभावात् । वित्पदं हि स्तोत्रसम्वन्धिः उचत्रपाद्यनुक्रमणानवकमात्रे न शक्तम् । आँप तु स्तोत्रीयानवके अतश्च विशिष्टवाचकस्य पदस्पैकदेशपरत्वे लक्षणेतिन्यापात "त्रि ऋता यू' इत्पादौ नवकमात्रग्रहणे लाक्षणिकत्वासको दुर्गार एवं अतताशाविपये त्रैगुण्यमेव । एवं यज्ञोपवीसावधावाप त्रियच्छन्देन वैगुण्यमेव विधीयत इति द्रष्टव्यम् । नचैवमपि विच्छब्दस्य पहिप्परमानरूपस्तोत्रा शेपसम्बन्धित्रयानुक्रमणात तत्सबन्धिस्तोत्रीयानवकवाचित. मेव स्पाव, न सामान्यतः स्तोत्रीपानवकवाचित्यमिति वाच्यम | तथाले 'त्रिद्वहिप्पवमानमित्यत्र त्रिगुणस्य फलाभावेन के यापचः । न हि तदामिष्टुति विच्छन्देन सर्व स्तोत्रेषु नवक विघातुं शक्यते । 'विश्तो यूप' इत्यादिवलाक्षणिकत्तप्रसङ्गेन त्रैगुण्य. विध्यर्थकत्व स्पैवापत्तेः । बहिप्पत्रमाने चातिदशेनैव नवकस्प मास- वाद तत्र तद्विष्पाशङ्कायाः सुतरामनुपपत्तेः । अप अप्रिप्टुद्राक्यस्यत्रिच्छन्दैन तवत्यहिणवमाने त्रैगुण्य ++ ·ভও . करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रसक्तस्तीनीतफलको बहिष्पत्रमानगतस्तोत्रीपानवशक्तिग्रहो- ऽर्थयान, तथा सति अग्रेष्टुद्राक्यस्थात्रिच्छन्दागावेऽपि वि. वासितासिद्धः तत्रत्यत्रिवृत्पदपर्यम् । ततश्च पुनरपि प्रस्तु- तवाक्पत्रिवृत्पदानर्थक्यं तदवायमेव । अतः फलाभावेन त्रि. वृत्पदवैयर्थप्रसंगात सामान्यतः सोत्रीयानवक एव वित्पदस्य शक्तिरिति सिद्धम् ॥ एवं चरुशब्दार्थव्युत्पित्सायामाप लोकव्यवहारादिव वाक्य- शेपस्याप्यन्यत्र शक्तिग्राहकत्वावगमात् प्रकृते च विरोधे सति वा. क्पशेषस्यैव पूर्ववदेव बलीयस्त्वात् विपिस्तुत्योः समानविपप- स्वनियमाचौदन एत्र शक्तिश्वरुशब्दस्पेत्येवं निश्चीयते । लोक- प्रसिद्धिस्तु स्थाल्या अनेकशक्तिकराने गौरवापत्तेः विदादिपदव. च योगाभावादोदनकान्तिकसम्बन्धलक्षणयैव । अनश्च 'सौम्य चहें' इत्यादी वाक्यशेपाभावेsी ओदनपरत्वमेव । सत्यार्थपरत्वसं. भो लक्षणाया अन्याय्पत्वात् इति दशमे वक्ष्यते । पौनरुत्त्यं च पूर्ववदेव परिहर्तव्यम् । एवं आश्ववालक्षवीशब्दयोरपि विच्छन्दवदेव लोकमसि- ख्या यौगिकयोरथादवशेन काशादी रूढिकल्पनात् तदर्शनार्थ- वादराहिसेऽपि काशादिग्रहणमेव, न तु योगेकार्थग्रहणम् । न चावयवार्थे अवयवशक्तिकल्पनस्पावश्यकत्वादनवालशब्द- स्य दीर्घवादिना यौगिकार्थकेशसादृश्यनैव गोण्या वृत्या काश- मतीत्युपपत्ती शक्त्पन्तरकल्पनानुपपत्तेः अर्थवादसत्वे तशेन गौ. गार्यग्रहणेऽपि तदमाये गौणायग्रहणे प्रमाणाभावाद्यौगिकार्थन- हणमेव स्यादिति वाच्यम् । केशसादृश्येन काशविवक्षायां अर्थवा. दे केशामकृतिकवान्याख्यानस्य वैपयांपत्तः । न हि गौणार्ये क- चिदमाख्यानं दृश्यते, विधी जघन्यत्याश्रपणस्य दोपत्ताच न गौणत्वकल्पनम् ।

·७८ मीमांसाकांस्तुभे [यववराहाधि- न च सार्थवाद एव काशपदं केशरूपताललक्षणार्थमस्तु, कृतं पात्यन्तरकलानेनीत वाच्यम् । ते वाला काशनां प्राप्ता इत्पनन्नया पत्तेः। अशोऽश्चवालपद काशपु रूढपत्र । केशाकृतित्तकायनं तु 'य. दाजिपीयुः' इति वदवाख्यानपात्रापति द्रष्टव्यम् । आतु वासवालपदं काशे गौणम्, तथाप्यन्वाधानानुपिन रूदगोणीस्वीकारः, श्येनपदस्येव यागे । अाश्च यथैव 'समानाम- तरच्छयनेन"इयादी गोणार्थस्यैव यागस्य उनपदेन ग्रहण तथा इ हार्थवादाभावेऽपि घेदवलुप्तत्त्पत्यासत्तः गोणार्थस्यैत्र, काशस्य प्र. इणमिति सिद्धप । अयं च प्रकारः तिच्छन्दे सम्भानाप तादृशमाश्याभावा- नोपन्यस्तः। एवं स्तोमशब्दस्यापि 'त्रिदेव स्तोमो भाति' इति वैदिकमा. मानाधिकरण्यात् 'स्तुनर्गान स्तोम' इति याज्ञिकपषिद्धेश्च 'स्तोगे डविधिः पञ्चदशापर्थ' इति शाब्दिकस्मृतेश्च स्तोत्रीपाख्याकृतस्तु- तिसंख्यावचनत व्युतित्सुनाऽवधार्यते । 'ब्राह्मणस्तोम' इत्यादिलोक- प्रसिद्धस्तु लाक्षणिकत्वं शस्यन्तरकल्पकत्वं वा आश्रयणीयम् । तदीप च सैन्धसदेिवदेव प्रकरणादिनाऽविशेषावधारणमिति कचिदुक्तविधा संख्या, कचित्तु समुदायमात्रमिति व्यवस्थैव, नस व्यवस्थितविकल्पः । न्यायमुपाभवदेवयोस्तु वैदिकमामानाधिकरण्यादिना स्तोत्री- पासमुदायवचनत्वम्, लोकप्रसिद्धया तु समुदायमात्रचनत्वम् । तत्र वैदिकमसिदेवलाताल्लौकिकमसिद्धिलक्षणयापि नीयमाना न दुप्यतीत्युक्तम् । न च वैदिकप्रसिद्धया उक्तविघमरपावाचिवमु. कम् । यया तथा वास्तु । सर्वथा श स्वामिदिलीपप्तति सिद्धम् । ॥इति यवराहाधिकरणम् ॥

·। करणम् ] ७९ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। (५)पिकनेमाधिकरणम् । सू०-चोदितं तु प्रतीयताविरोधात्प्रमाणेन ॥ १-३-१०॥(सि) इह बलरममाणांनरविरोधाभावे शब्दार्थव्यवहारविषये म्ले. च्छानामपि प्रामाण्यं संभवति नेति विचार्यता यथा-पिक, नेम, सत, तापरम, पोर्ण, वारवाण, शब्देपु, ते हि कोकिला, ध,बृहर परिमण्डल शाच्छिद्रदारुपयपात्र, पद्म, धौतकोशेय, कञ्चुवा- चित्वेन म्लेच्छेपु प्रसिद्धाः। तत्र ययविरोधे म्लेच्छमसिद्धिः प्रमाणं ततः किमालभेत' इत्यादिवाक्येषु सत्प्रसिद्वार्थस्य ग्रहणम्, अथ तु न प्रमाणं ततो घेदमयुक्तांना शान्दानां आनर्थक्यासम्भवात यथाकथंचित निगम- निरुक्तव्याकरणवोन धातुतोऽयं प्रकल्प तस्यैव ग्रहणम् । विमतिपत्तिग्रहणणत्युदाहरणरूपेणात्र सिद्धान्तकरणासङ्गतिः । शास्त्रास्थप्रमिद्धा कल्प्यत्वेनाप्रमाणत्वकथनादापवांदिकी । तत्र म्लन्छेषु यथैव अनभियोगाच्छन्देपु विप्लुतिरसाधुशब्द- प्रयोगाव टोत न तेषां शब्दातावधारणे प्रामाण्यम्, तथैव तदर्थाव- धारणेऽपि पील्ादिषु विप्लुनिदर्शनान्न पागाण्यसम्भवः । न च तेषु पिकादिशब्दानामप्यविप्लुनिश्यते, येन तत्ममिद्धार्थमात्र- ग्रहणं शक्यता प्रातिपदिकमात्रमयोगेन तेषामप्यपभ्रपत्वात् । अतश्च वेदमयुक्तमंस्कृतसशा अपुज्यन्ते, न तु त एक न च साथ- 'मात्रेण संस्कृतपिकादिशब्दानां तत्मसिद्धार्थकल्पनम् । शालाश• ब्दस्यापि सादृश्येन पालाशब्दार्थवाचितापत्तेः । विस्तरेण चात्र वातिकका आन्ध्रविडभाषयोरेव सादृशोनाधिकाक्षरमक्षेपादिना च संस्कृतशन्दत्वकल्पनया तदर्थकत्वकल्पने अनेकविरोधोत्प्रेक्षासं.

·८० मीमांसाकास्तुमे [पिनमाधि- भवाद्यवस्थितमादायांवधारणासंभव उपपादितः कितनदा तेभ्यो. ऽपि प्रसन्तवासिनो पारमारोपकादीनों भाषासु तदवधारणमिति न म्लेच्छमसिद्धः शब्दापनिर्णयऽपि धर्माधर्मयोरिष प्रामाण्यम् । एवं सत्यपि शब्दार्थतत्वावधारणस्य वृद्धगवहारमात्रममा- णकलात् यद्यभिधेयनिर्णये म्लेच्छव्यवहारस्प प्रामाण्यमभ्युप- गम्यते तथापि तयवहारम्प तान्प्रत्येव तत्प्रयुक्तशब्दविषये निर्णा. पकत्वं स्पात,नार्यान प्रति। आर्यप्रयुक्तशब्दविपपे म्लेच्छानां वैदि- क्रवान्दवच्छ्रनणाभावात् । तच्छाविणा चार्यणा म्लेच्छसम्भाषण- तद्भापासपोगयोः निषेधेन तत्प्रसिद्धार्थमम्बन्धग्रहणासम्भवाव । अतश्च गृहीतसम्बन्धस्य शब्दस्यार्थाभिधायकवाव म्लेच्छाना सम्बन्धग्रहणसम्भवेऽपि आर्याणां तदमम्मवान तान् प्रति म्लेच्छ. व्यवहारस्य निर्णापकत्वम् । किच म्लेच्छपसिद्धार्थग्रहणे निगमादीनामायापतिः । सर्वत्र व्यवहारादेवार्थीनर्णयोपपत्तेः । न च यत्र म्ले छपसिध्यापि ना- यौनश्चयः तादृशविपये निगमाघवत्तोते वाच्यम् । म्लेच्छदेशा. नामानन्स्पेन सर्वान्वेषणस्याशस्यत्वात्प्रसिध्यभावनिश्चयानुपपत्तेः । अतश्च सर्वदेशान्वेपणवाधशङ्काया दुप्पारहरत्वान्न कचिनिगमादिना भधीनर्णय इति तद्वैयापतिः । अस्मत्पक्षे तु आर्यावर्तस्याल्पत्वेन तदन्वेपणस्य सुकरत्वाचदसिदार्थकशब्दविपये निगमादीनामर्थव खोपपच नर्यापम् । अत एव यद्यपि म्लेच्छामिद्धिः समुदायमांसद्धिम्पा क्लप्सा च, निगमादिप्रसिद्धिस्तु अवयवासिद्धिकपा कल्प्या च । अतश्व रयकाराधिकरणयापेन क्लुप्तकल्पना-पायेन च म्लेच्छपसिद्धरेव चलीयस्त्वं भवेत् । तथापि निगमादिवैयापत्तेरानर्थयमातहतम्यान म्लेच्छासिद्धरेव दौर्घल्पमभ्युपगन्तुं युक्तम् । एवं प पावधिकरण ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । व्युत्पादितम्लेच्छ प्रसिद्धिगतम्लेच्छरूपाश्रयदौर्बल्यन्यायः शिष्टाको- पाधिकरणन्पायात पराहतोऽपि पुनरुज्जीवितो भवति । तथाहि-पद्यपि मसिध्याश्रयभूतार्यम्लेच्छगतपसाबलापेक्षपा मासद्धिस्वरूपगतस्य वलसत्वकल्प्यत्वकृतबलाबलस्य समुदायावयव. प्रसिद्धिकृतबलावलस्य च शिष्टाकोपाधिकरणव्युत्पादितप्रमेयवला. वलन्यायेन बलवत्रावगमादार्यम्लेच्छगतवलावलस्यात्र नावका. शो भवेत, तथापि स्वरूपगतबलाबलपस्यात्र निगमाघानर्धक्य- प्रसङ्गेन वाधितत्वात् बाधकबाधे वापस्य निरपवादत्वादिति न्या- पेनाश्रयकृतबलावलस्य पुनरुज्जीवनादाप न म्लेच्छमासद्धार्थग्रह- णसिद्धिः। यदा तु वातिककारमते शिष्टाकोपाधिकरणेन प्रमेयवलाबल- स्प बलवत्वनिरूपणं तदा प्रसिद्धिस्वरूपगतबलावलत्वस्यात्रैव विचा. पवादाश्रयदोपेण च दुष्टस्य क्लप्तस्याप्पनाश्रयणीयत्वादाश्रयक- तबलावलेनैव मुतरां न म्लेच्छमसिद्धार्थग्रहणलाभः । अतो निगमा- दिवशेनव धातुतोऽर्थप्रकल्पनम् । यद्यपि च निगमादिभ्योऽनेकार्थपतिभान तथाऽपि अक्षादि- शब्दवत्मकरणादिवशेनाविशेषावधारणं, तदभात्रे, तु असम्भवद्- ग्युत्तचिकपदार्थ (०)च्यावत्या सम्भवदव्युत्पत्तिकपदार्थविशेषरूपे- वावधारणं भविष्यतीति नानुपपन्नम् । तस्माच्छास्त्रस्थार्यसिद्धि- रेव वलीयसीति माते- अभिधीयते-वादान्तरेषु विप्लुतियाङ्काबराकरणाशक्तावपि पिकादिशब्दाना वेदादिप्रयुक्तत्वेनाविभक्तिकम्लेच्छपयोगेऽपि माति- पदिकमात्रस्प तावदविप्लुतिनिश्चयानियवेदमयुक्तत्वेन च जा. स्पादिम्पनियर्थिवाचत्वकल्पनावश्यंभावे सति मुख्यार्थान्तराम. सिध्या कोकिलादौ तत्सदृशे गौणत्वायोगाद सप्समानार्थकोकिला. १. व्यावृत्त० ·मीमांसाकौस्तुभे [पिकनमाधि- दिशब्दासादृश्याच गाव्यादिशब्दवत् तन्मूलकस्प शक्तिभ्रमस्याप्य- सम्भवेनास्याप्यविप्लुतिनिश्चयादनादिम्लेच्छव्यवहारोऽपि वाच. कत्वकल्पक इत्युपपन्नं तस्याप्यभिधपीनर्णये प्रामाण्यम् । न च वान् प्रति तत्पूर्वद्धव्यवहारस्य प्रामाण्यसंभवेऽपि म्लेच्छानां वैदिकशाब्दश्रवणाभावादार्याणां च तत्समापणतद्भापा- शिक्षणगोनिषेधान्न तत्प्रसिद्ध ऽर्थे आर्याणां सङ्गतिग्रहसम्भव शेत वाच्यम् । अतिक्रान्तनिपेधेभ्यः द्वैमापिकेभ्यो म्लेच्छानां वैदिकशब्द- ग्रहणसम्भवात्तैरेव चापेभ्यो म्लेच्छप्रसिद्धार्योपदेशोपपत्तेः सहतिग्रहे घाघकाभावाद। पनु तैपामनभियुक्तत्वातीसरनादरः इत्युक्तम, तददृष्टार्थ- धर्माधर्मावपये तेषामभियोगाभावेऽपि असति बलवति विरुद्ध प्रमाणा- न्तरे आमधेपार्थनिर्णये प्रामाण्यस्प मुखोपपादत्वादयुक्तमेव । दृष्टार्थ- च्याहारेषु च तेपामा-पोऽपि महानभियोगो गृह (१)सेवाकपि- गृहनिर्माणादिपु । आवश्यक व क्लोमादिशब्देषु म्लेच्छपसिद्ध्यपेक्ष. णमार्याणाम्, अन्यथा विशस्तपश्वरपवाधिकारात् सामान्यतः प. श्ववयवधायित्वज्ञानेऽपि विशेषापेक्षायां निरुक्तादिभ्योऽपि विशेप. निर्धारणस्य कर्तुमशक्यत्वेन तदानुष्ठानायोगमसङ्गात् । अश्व प. भ्वत्रपवत्वसामान्यांशे म्लेच्छ प्रसिद्धः सम्बादेन अगसा माणिवधा- भियुक्तम्लेच्छपसिद्धार्थग्रहणमावश्पकम् । तेन यथैव निपदिष्टयां (२) कूटं दक्षिणा' इति विहिने य एतेन द्रव्यानरपिश्रीहरण्यरूपेण कृटेन व्यवहन्ति तेभ्य एवार्थतत्वं ज्ञायते, तथैवेदाऽपि पिकादिश- दानां वेदमयुक्तानां आर्येभ्यश्चामतीयमानार्थकाना म्लेच्छयोs प्पथप्रतीसिन विरुथ्यो। किच कोकिलादिरूपस्यार्थस्यार्यदेशे प्रसिद्धत्वात्तदर्थ म्ले. छानपक्षणेऽपि पत्रोर्णवारवाणाधीनां स्वरूपेणार्पदेशेऽप्रसिद्ध १. सेयाऽऽजति २ मे.सं.२-२-४.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। तदर्थं तावद म्लेच्छापेक्षणमावश्पकम् । अतश्च कोकिलादिष्यपि पिकादिपदयाच्यत्वेनार्येवमसिद्धः तदर्थमा म्लेच्छमसिध्पपेक्षणे को विरोधः। यत्तु म्लेच्छमसिदार्थाङ्गीकरणे निगमायानर्थस्यमित्युक्तम, न. भ3 निगमादीनां हि आर्यम्लेच्छव्यवहारादिना मसिद्ध पवाय त. निर्वचनकरणादिना निमित्तमात्रोक्तौ व्यापारस, नत्वपूर्वार्थमति- पादने। यत्तु तेपामाप कचिदपूर्थिातपादनम, यथा (१) उत्त वः पश्यनू' इयादौ वादिशब्दानामेकाद्यपूनार्थप्रतिपादनं निरुक्त, सायहिमायामित्यादौ च सम्यादिशब्दानां हिंसाधपूर्षिपतिपादन व्याकरणे, तत्मापिकं प्रासङ्गिकं च । न वेवावता म्लेच्छ प्रसि- ध्यङ्गीकारे तेषामानर्थक्यम; तेषां निमित्तकथनरूपस्वव्यापारावि- घातात् । न च तेपापपूर्थिप्रतिपादनपरत्वाभावे निमित्तमात्रमति. पादनपरत्वे तत्मयोजनाभावादानर्थक्यम, पडद्गवेदाध्ययनविधिवलाद निरुक्तादिजन्पपदाधीनर्वचनज्ञाने ससेव तत्पूर्वककर्मानुष्ठानात्फलाप्ति- दिः, नत्लन्यतोऽपि निर्वचनमाने अव्युतानादार्यस्वरूपज्ञानेऽपिवेति कल्पनेन सार्थक्योपपत्ते।। अथ वा अस्तु निगमादीनामपूर्वार्थपतिपादनेऽपि व्यापार:, न निमित्तकथनमात्र एव, तथापि यत्र पदापियोषसमुत्थं प्रसय. ता प्रकृतेश्च तामियर्थकल्पनोपायोक्तः पत्र म्लेच्छानामप्यथामप्ति- दिनिश्चयः तद्विपये निगमार्थवचेति न वैयर्यम् । म्लेच्छदेशानन्त्येऽपि च देशान्तरागतपुरुषवार्तापरम्परया स- बम्लेच्छदेशमसिध्यभावनिश्चयोपपचिर्न बिरुध्यते । एवं सत्याप यदि वाघशा दुःपरिहरेत्याशंक्येत ततो धूमापानिप्सम्बन्धेऽपि (२)व्यभिचारशङ्काया दुष्परिहरत्वाचूमादप्पग्निनिश्चपेन न भीनत. १. मा. सं.८-२-२३. २. वाघ, ·मीमांसाकौस्तुभे. किरुपसूत्राधि- रूपम् । अवश्च निगमादेरर्धवत्वेनानर्थक्पप्रतिहत्त्वाभावानम्लेच्छा. सिद्धः क्लसत्वसमुदायमसिद्धिरूपत्वाभ्यामाप वळवत्समध्याहतम् । न च म्लेच्छरूपाश्रयदपिल्पदोपेण दुष्टस्य क्लुप्तस्याप्पनाश्र- पणीपत्वम् , म्लेच्छानां धर्माधर्मप्रतिपादनविषये दुर्यललेऽपि एटार्थ- व्यवहारविषये दुर्बलत्वाभावात् । एवं सयपि यदि पिकादिशब्दाना- मर्थान्तरं विशेषरूपेण निगमादिभिरुदाहियेत, तत: पील्लादेिवदेव म्लेच्छपसिद्धिरपि गौणतादिना नीयेत, नत्वेतत्तयोदाहियते । सा- मान्यतस्तु अनेकार्थसाधारणं घातुनोऽर्थकल्पनं कल्पवावयत्रम सिद्धिरूपत्वाभ्यां दुर्बळमेत्र । किश पिकादिशब्दानां निरुक्तादिवशेनापि अवगनान्विाख्या- नं पिबति,पाति,पमतीत्यनेकधातुसाधारणस्वान्म्लेच्छमसिद्ध्यनुगु. णमेत्र, कोकिलादीनामापे पानादियोगस्य प्रसिद्धत्वाद । ओ विरोधामावादापे म्लेच्छमासद एवार्थः पिकादिविधावाश्रय णीय इति सिद्धम् । सूत्रं तु वलवत्प्रमाणेनाविरुद्धं उपदिष्ठं वैदिकविधौ ग्राहाते. न मतीयेत इति व्याख्येयम् । . हात पिकनेमाधिकरणम् । (६) कल्पसूत्राधिकरणम्। सू-प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥ १-३-१२ ॥ (पू०) इह कल्पमूत्राण्युदाहरणम् । तत्र कल्या नाप भयोगं कल्पयं. तांति व्युत्पत्तिसिद्धम्पपयोगपतिपादका अन्याः पौधायनीयवाराह- माशकायाः । मूत्राणि तु चयनीति व्युत्पत्या 'ऋचं पादग्रहण' इरपादिसंशापरिभाषादिरूपेण प्रयोगविशेपोन्नापकलक्षणपतिपादकाः, PAL ·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्प तृतीयः पादः। ८५ आश्वलायन, बैजाप, कात्यायनादिकताः । ते च किं वेदवदपौरु- पेपाः सन्तः स्वतः प्रमाणम् ? उत तेऽपि वैदरूपा एच, किंवा पोह- पेपारसनतः स्मृत्यधिकरणन्यायेन वेदमूलतया प्रमाणमिति संदेहः । अत्र पादाध्यापसङ्गती तावत्स्पष्टे । म्लेच्छाचाराणां केपांचि. दनादित्वेन शिष्टाचारतुल्यतया स्वतः प्रामाण्येऽभिहिते इहापि. वेदवेन वेदतुल्पतया वा स्वतः प्रामाण्योपपत्तेः नेपां वेदमूलत्वं त. द्विरोधे चामामाण्य युक्तं इत्यनन्तराधिकरणव्युत्पादितस्वत:मामा. ज्योपजीनेन स्मृतिविरोधाधिकरणद्वयाक्षेपातु प्रकृतसङ्गतिः । स्वतः मामाण्याभावाचानन्तरा। नचैव स्मृत्यधिकरणसिद्धवेदमूलत्वाक्षेपे उच्यमाने स्मृतिप्वापे तदापचे कल्पमूत्रमात्रोदाहरणानुपपतिः । कल्पसूत्राणां सर्वत्र म- सक्षपठिनवेदार्थोपनिबन्धनेन. वेदमूलत्वे तत्मणयनपोपत्तेः शा- खान्तरबद्वेदत्वस्य वेदतुल्पतस्प वा शङ्कितुं शक्यत्वेऽपि स्मृतीनां सा- मत्स्येन तदभावात्स्वापाकाऽनुपपत्तेः । अस्तु वा (१) अहं वा समभिव्पाहारादि सादिकल्पसूत्रेवापेम- नुपल-पमानवेदमूलेषु स्वातन्त्र्पयाशानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् तत्र वा तदु- पपत्तौ स्मृतिष्वपि तदापत्तेः सकलं विद्यास्थानजातमिहोदाहरणम् । अथ वा अङ्गान्यत्रोदाहरणम्, तेषां हिं 'पडद्गमैके' इति वे. दत्वस्मरणात्स्वातपशङ्कोपजायते । यदा तु वार्तिककारमने विरो- पाधिकरणे शाक्पादिग्रन्यानां वेदमूलवासम्भवनामामाण्यं प्रतिपा- दितम्, तदा इहाप तेषां स्वातपेण प्रामाण्यप्तम्भवात्तदधिकर- सिद्धामामाण्याक्षेपेणेह पूर्वपक्षकरणापामायुदाहरणतम् । तदेवपत्र कल्पमूत्रादिकमुदाहृत्प किमेषां स्वातपेण मामा. ण्यं सम्भवत्युन नेति विचारः। तत्रैवं पूर्वपक्षरायाभमाय:-यथैव स्मृत्यधिकरणे भ्रान्त्यादिकल्पनातो वेदमूलवकलनापा लघुभून. १. का. श्री. ४. २९.

·" मीमांसाकारंतुभे [कप्पसूत्राधि- त्वोदिमूलत्वमेवाश्रितं तथैव हदत्रैवणिकपरिग्रहेणावश्यवक्तव्ये पा. माये वेदमूलत्वकल्पनापेक्षपाप्यपौरपेपत्वकल्पनापा लघुत्वात्तदेव युक्तमाश्रयितुम् । वेदमूलत्सकल्पने हि पुरुषः, तन्मूलममाणं घेदः, सनिपत, इति त्रितयं करप्प, तदरमकर्तृकतैव युक्ता समापितुम् । अश्चापौरुषेयत्वसाम्यादेतेपामपि वेदत्वम् । यदि तु तंयु वेदशाब्दप्रयोगामावाटेदवासम्भव आशंक्येत ततोऽस्तु वेदतुल्य. म्। सर्वथा न वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । अगानां तु मन्त्रब्राह्मणयोः वेदनामपं, पडनमेके, इति गौ- तमेन वेदस्वस्मनः शक्यं वेदत्वमप्याश्रयितुम् । किच कल्पसूत्राणां प्रायशः मकलजनप्रत्यक्षवेदायोपनिबन्ध नाव तन्मूलते च तत्प्रणपनवैपपित्तेः शाखान्तरवदेवापौरुपेय- त्वाश्रयणम् । किश्च पौरुषेयत्वे अमीषां विधायकोपस्थापनमात्रेण चरितार्थ- स्वान्न धर्मममाजनकत्वमिति धर्ममूलस्वस्मरणानुपपत्तिः । न हीसा- घनत्वमात्रेण धर्मत्वम्, कृप्यादावपि तदापत्तेः । अपि तु विध्यनु- छापितस्वपर्यन्तेन, न च विधिः पौरुषेपेषु लिगांदिपु समस्ति, तेषां पुरुषाभिभापमात्रमतिपादकत्वस्य स्थापितवाद । किश्च मन्त्रैरेव स्मर्तव्य इति निपपत्रदैनवावगतं कर्माभ्युदयका- रि भवति इति स्वाध्यायविधिवशेन नियमावगमान्मन्वादिग्रन्थानां चावेदवे तजन्यावगमस्याभ्युदपकारितामावात्प्रणयनवैपाप- तिः । कपं चैषा पौरुषेयत्वे नित्पब्रह्मपज्ञविधिविषयत्वोपपत्तिा । श्रूयते हि (१)"अहरहः स्वाध्यापमधीपात" इत्युक्त्वा "पहचोऽधोने, पद्यपि, यसामानि, यहाह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पानि ति। न च प्रवाहनित्यत्वकल्पनया तदुपपत्तिः । तस्कल्पनस्प गौर. रवग्रस्तत्वेनाप्रामाणिकवाद । १. तै. भार. १०.

·८७ . करणम् प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। एवं शाक्यादिनन्यभ्योऽपि धर्माधर्मविषयावगतिस्तावत्स्वसंवेद्या, तस्याश्च स्वतः प्रामाण्यस्प स्थापितत्वादाप्ताक्तत्वलक्षणगुणाभावेऽपि नाप्रामाण्यम् । न च मीमांसकैः स्वतः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि शा- पेन तदनभ्युपगमात संदङ्गीकारे अपसिद्धान्तापत्तिः । 'उत्पाताद्वा तथागताना अनुत्पाताद्वा स्थितवैषां धर्मनियतीत' शाक्येन प्रवाह- नित्यत्वेन कूटस्थानिसत्वेन वा धनियत्वस्योक्तत्वात् तन्नित्यत्वस्य च तत्मतिपादकागमनित्यत्तमन्तरेणानुपपत्तेः, नियानां चागमानामस्व- तस्ते मामाण्यानिर्वाहात्स्वतस्त्वाभ्युपगमेऽप्यपसिद्धान्तानापत्तेः । एवं सत्यापे यदि सकर्तृकृत्वमभ्युपगम्पेत ततः कर्तृदोषेण मामा- म्यागतिर्वाध्येतापि, न तदभ्युपगमः शक्यते कर्तुम् । तत्कतपुरुषस्य तन्मूलभूतभ्रान्त्यादैश्च कल्पनेऽतितरां गौरवापत्तः । अतश्च लाघ- वादेतेपामककतवाभ्युपगन्तुं युक्ता। ' न च मानवमाशकवौद्धादिसमाख्यया सकर्तृकतावगमादक- तकवानुमानपराइतिः क्या । समाख्यायास्तृतीये प्रमाणान्तरमा- सकतविशेषनियामकत्वमात्राभ्युपगमेनाप्राप्तकर्डपमापकत्वाभावाला- घवेन चाककत्वानुमितो जातापां सामान्यतः कर्तृमाप्त्यभावेन समाख्यायास्तनियामकत्वानुपपत्तेः । आश्च काठकादिसमाख्यावदेव मानवादिसंमाख्यापि प्रवचनानिमित्तत्वेनोपपादनीया। न च समाख्यया अनुमानपराहतावपि 'मशकेनेदं कृतं' इति दृढाविच्छिन्नापेतृस्मरणेन तत्पराहातः शंक्पा । "शेशवं भवति शिशुर्वा आङ्गिरसो मंत्रकृतां मन्त्रकदासीन"इत्यादाविव करोते: 'गन्धनावक्षेपणछेदनासाहसिक्यमतिपत्नप्रकथनोपयोगेषु कुम्" इति मृत्यालोचनया अनेकार्यवागत: मकथनाभिमायेणाप्युपपत्तेः । न चार्थवादाद्यभायेन वेदमुद्रारहितवादवेदत्वानुमानेन सत्मतिपक्षता शाया । अरुणपराशरशाखाब्राह्मणस्याप्पेवंविधत्वेनानैकांतिकलात् । वेदतुल्यत्वानुमानस्य वेदमुद्रारहितत्वेऽप्यपाहतत्वाच्च । अत एव ·८८ मीमांसाकौस्तुभे [कल्पसूनाधि- लाटद्राह्यापणमूत्रकाराभ्यां माशकं प्रकरयोक्तम् (१)"सत्यसक्षावहित वार्पकल्पेन तत्रानुमानं न विद्यते इति । तस्मादेवंजातीयकामिदं भयोगस्य साक्षादेव विधायक, न तु मूलभूतप्रमाणानुपानेन न वा सर्वया अप्रमाणमिति सम्रायः॥ सू-नासन्नियमात ॥ १-३-१२ ।। (सि) नोऽपौरुपेया, लाघवं हि प्रमाणोपष्टम्भकम् । न तु प्रमाणा- स्तरोपमर्दैन स्वतः प्रमाणम् । तदिहात्र दृढाविच्छिन्नाध्यक्षपरम्परया मन्त्रादीनां कर्तृत्वस्मरणेन तावत्सककले प्रमितम् । न चैताह. शतदभावमाधकं किंचित्ममाणमस्ति स्मनव्यास्मरणमेव हि दृश्यादी- नवत्तदभावसाधकं स्यात्, न तु तदस्ति । लायास्य तु तर्कविधया प्रमाणोपष्टम्भकमानरूपत्वान्न स्वतः प्रमाणत्वम् । अन्पया कालि- दासादिवाक्येष्वपि लाघोनाकर्तृकत्वापत्तः । घेदेऽपि तु न लाघनमात्रेणाकर्तृकत्वसिद्धिः, किन्तु स्मर्तन्पा. स्मरणादेव । न हि तब वेदाध्येतॄणां परम्परया सककत्वस्मरणम् । पदपि ताकिकादीना ईश्वरप्रणीतत्वादिस्मरणं तदपि न वेदा- पेतृपरम्परास्मरणमूलकम् । अपि तु अनुमानादिरूपन्यायामासमूल. मेव । आभासत्वं च तेषां लाघवतर्कसहकृतस्मतव्यास्मरणादेवावगम्प. ते । अतश्च वेदस्योक्तरीत्याऽपौरुषेयत्वावगतः कचिदन्यपरे वास्ये 'मन्त्रका मन्त्रकृदासी' दिसादी लाक्षणिकानुशासनवलेन प्राय- नार्थतपापि व्याख्यानं नानुपपन्नम् । मन्वादिस्मृतीनां तु कर्वभावसाधकममाणाभावेन प्रत्युत तत्स १ लाट्या श्री १०-१०-११ "प्रत्यक्षविहितमेतदायकल्पेन सर्प सत्र नर तस्मिन् अनुमान न विद्यते। नच शक्यं प्रत्यक्षयिहि- तमनुमानेन प्रत्यारपातु विकल्पयितु या. तद्यथाऽयकल्पेन कृतं तव तथैव स्यात् " इत्यग्निस्थामी। . ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। द्भावसायकममाणस्व मत्तात् न प्रकथनार्थतया व्याख्याने (१)- माणमस्ति । अतश्च कर्तुः मामान्यतः प्राप्लेः सत्वाद मानवादेिसमा- ख्याया अपि कीवशेषनियापकत्वोपपत्तिः । एवं सत्याप यदि त्रैवर्णिकानों धर्ममूलवस्मरणं अपौरुषेषत्वं विना नोपश्येत ततः कल्प्येतापि तत् । तत्तु वेदमूलत्वेनाप्यु- पपन्नतमिति नापौरुपेपत्वसिद्धिः । यदपि च 'पडङ्गमेक' इत्य. द्वानां वेदत्वस्मरणं तदप्येकग्रहणादेव पूर्वपक्षत्वमतीतर्मन्त्रव्राह्मण- योर्वेदनामधेयं' इत्यस्य च एकपदरहितस्य सिद्धान्तत्त्वातीतेरस- न्मुलकम् । शाक्यादिग्रन्धानां तु अपौरुपपत्वं स्वसिद्धान्तभङ्गापश्चायुक्त- म् । तन्मने हि प्रतिसंख्यानिरोधारूपस्य ध्वंसस्य अप्रतिसंख्या- निरोधात्यस्य च प्रागभावस्प व्योम्नश्चा(२) घरणाभावरूपस्या- वस्तुत्वेन नित्यत्वेऽपि तदतिरिक्तस्य वस्तुनो वादेः क्षणिकला- भ्युपगमात् नद्घटितपदवाक्यसमुदायात्मकस्यागमस्य कूटस्थानित्यत्वं तावद्दुरभ्युपगम । प्रवाह नित्यत्वमाप च तदगतस्य कस्यचिजायादेः कूटस्थान- त्यतामन्तरेणानुपपन्नमिति जात्यादेः कूटस्थनित्यताङ्गीकारे तदव. स्व क्षणिकस्वाभ्युपगमभङ्गापत्तिः । अतश्चपापपौरुषेयतासम्भवा- देविशीषतेन च वेदमूलवस्याप्ययोगादमामाण्यमेष । काम्यादीनां तु स्मृत्यधिकरणन्यायेन बेदमूलत्वोपपत्तेना- मामाण्यमू। पतु-प्रत्यक्षवेदार्थोपनिवन्धनेन कल्पसूत्राणां प्रणयनपाप- ते शाखान्तरतुल्यतेत्युक्तम् । तन्न, नानाशाखागतानां वैकल्पिका. नां एकादशनबद्वादशकपालतादीनां समुचितानां च मयाजा- १. किञ्चित् कारणमस्ति २.धारणाभाय.

·मीमांसाकौस्तुभे [कत्ससूत्राधि- धनुमन्त्रणमन्त्रादीनां शाखान्तरीयवाक्यापीनवाघोपसंहारपरिस. इयापदाधलक्षणापूर्वनाक्रमादेश्वोपसंहारो मीमांसाभिः स्वशाखा- मानाध्यायिभिः कचिदुदाहरणविशेपे ज्ञापमानेऽपि सर्वोदाहरणेषु झातुमशस्यत्वात्तदर्थस्मृतिविक्षेपकार्यवादसागेन सातत्यानुष्ठानस्प कर्तुमशक्यत्वाच्च प्रणयनार्थवच्चोषपत्तेः । प्रत्युत इह शासान्तरवद. ध्येतृभेदाभावाचनमत एव तुल्याध्येकत्वात् विध्यंतरानर्थक्पम् । अतश्चाभ्यासाधिकरणन्यायेन अनेकादृष्टकल्पनानुविद्धकर्मान्तरत्व- कल्पनायामत्यन्तगौरवापत्तिः । अस्मन्मसे तु मसक्षविधिविहितार्था- नुवादकत्येऽप्यनुमानसौका कल्पादिद्वारोपस्थापनमर्थवत् । पत्तु-स्वाध्यायविधिवशेन वेदजन्यावगमस्यैवाभ्युदयकारित्वा वगमात न कल्पमूत्राणां तदुपस्थापकत्वमिति, तव 'ब्राह्मणेन पड- जो वेदोऽध्येयो ज्ञयश्च' इति वचनैकवायाया साड्वेदजन्यामापै- पाभ्युदयकारित्वावगीन कल्पमूत्राणामपि तदुपपत्तेग्नर्यकम् । किश्चाविगमं प्रति वेदमात्रनियमेऽपि अर्थतात्पर्यावधारणाफ. लकमीमांसावदेव कल्पादीनामपि अनुष्ठानमौकर्यफलकत्वेन भिन्न- कार्यवान्न नित्तिः । न हि घोहिनियमेऽप्युपस्तरणार्थस्याज्यस्प नितिरिष्ट । अाश्च कल्पादिप्रणयनवैपयमनाशयमेव । नवमप्यनेकैरुपस्थापनत्रै पर्यम्, स्वाध्यापविधाविव पयाऽध्या- यपदोक्तायाः शाखायाः स्वशब्देन विशेपणान पारम्पर्यागौशाखा- ध्ययननियमः तथा (१)"यहरूपं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यावत प्रचो. दितम् । तस्य नावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कुतो भवेत्" इसस्मिन्शा- खान्तराधिकरणसिम गोपसहारानुकल्पविधी गृह्यसूत्रस्य स्व. शब्देन विशेषणात्पारम्पगितैकगृह्यसूत्राध्पयननियमातीतः । न १. पचनमिदं शातातपयचनत्वेनोपन्यस्त स्मृतिमुक्ताफले । पर म्तु नैघोपलभ्यते इदानींतनमुद्रितशातातपस्मृती लघुशातातपस्मृती पुश्शातातपस्मृतौ या.

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीया पादः । पात्र गृह्यग्रहणं विवक्षितम् । तच्चरणपरिगृहीतकल्पसूत्राणामपि पा. रम्पर्य परिग्रहनिमित्तस्याविशिष्टताव । अतश्चानेकफस्पस्वाध्य- पनस्पामसक्तत्वान्नानेकैरुपस्थापचपर्यम् । अस्तु वा पनुपाज्ञवल्क्यादिस्मृतिवद कल्पसूत्राणामेनपामध्य- पनमसक्तिः, तथापि एकमेत्र कर्म श्राद्धादिवदग्निहोत्रादिकं विकल्पे- नैव कल्पसूत्रेणोपस्थापितमनुष्ठेयमिति नानेकैरुपस्थापनवैपर्यम् । यदीप विधायकोपायापनमात्रेण चरितार्थत्वान्नैपां धर्मममा. जनकत्वसम्भव इत्युक्तम् , तदपि यत्रैषां मूलभूता श्रुतिः न प्रत्यक्षात. प्र तावत्पौरुपेपत्वेन लौकिकवाक्पपद्धर्मप्रमाजनकत्वाभावेऽपि मूल- भूतप्रपाणीपस्थापकत्वेन धर्मप्रमाप्रयोजकत्वाद्भाक्त एव मामाण्य- व्यवहार इति स्मृत्यधिकरण एव निरस्तम् । यत्रापि मूलभूता श्रुति: प्रत्यक्षा तत्रापि तात्पर्यावधारणस्य कल्पसूत्राद्यधीनत्वात्तात्पर्य- विपपीभूतार्थविषयममाजनकत्वात्मामाण्योपपत्तिः । अत्र केचित-पडगो वेदोऽध्येयो शेयश्च' इति पडङ्गानाम- मिर्गममाजनकत्वोधनेन सावेदादेवावगतं कर्माभ्युदयकारि भ- वतीति नियमावगतरभ्युदयसाधनीभूतस्य कर्मणो या ममा तजन. कत्वेन कल्पादीनां मामाण्यम् । एवं मन्त्राणामाप स्मारकत्वनियमात्तजन्याया एन स्मृतेर- भ्युदयकारित्वावगमेन ताशकर्मविषयममाजनकत्वेनैव तेषामपि भामापमिसाहु।। तन्न अभ्युदयशिरस्कवरूपविशेषणविषयकपमाजनकत्वेन वा मामाण्यमभिमेतम् ? ज्योतिष्टोमादिकर्मरूपविशेष्यविषयकममाजन- कत्वेन वा ? | नाघः, अभ्युदयशिरस्कत्वस्य 'पडङ्गो वेदोऽध्येय: इति पडनाध्ययनविधिपमेयत्वेन कल्पादिपमेयत्वाभावाद । न्वाप हि अभ्युदयकारित्वं तनियमविधेरेव प्रमेयं, न मन्त्राणाम् । अत एव मन्त्राणां पदार्थविधयैव प्रामाण्यमित्युक्तं मन्त्राधिकरणे ।

·भीमासाकौस्तुभे कल्पसूत्राधि- नान्सः ज्योतिष्टोमादेः स्वस्तविधिप्रमेयत्वेन कल्पादिममेय. वाभावात् । तस्मात् श्रुतितात्पर्पविपपीभूतार्यविषपप्रमाजनकलेनैव प्रामाण्यं कल्पादेः । न चैवं अहिंसादिविषयशाक्पादिवचनानामा• धुनिकमणीतग्रन्थस्प वा श्रुतितात्पर्पज्ञानजनकत्वेन प्रामाण्यापत्तिः । तत्कर्तुः श्रुतितात्पर्यज्ञानवत्वस्य निश्चेतुमशक्यलेनामामाण्यशङ्कास्क- न्दितत्वाद्वन्धानां तात्पर्यप्रमाजनकत्वासम्भवेन मामाण्पानापत्तेः । मन्त्रादीनां तु ऋपित्वेन तात्पर्यज्ञानव सस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्तद्वन्या- नाममामाण्यशङ्कानास्कन्दितप्रमाजनकत्वसम्भवेन युक्तं मामाण्पम् । यत्तु-कल्पादीनापौरुषेयत्वे नित्यब्रह्मयज्ञविधिविपपत्तानुपपत्ति- रित्युक्तम् । तत् एवंजातीयकाना ग्रन्धानां सर्वकालं केपांचित्संभवे- न प्रवाहनित्यतया व्रीयादिवदेव परिहर्तव्यम् । यथा च तत्र वी. हिवादिनानिमादायानित्यसयोगविरोधपरिहारः तथा मर्यग्रन्थेषु वा. क्यन्वयकल्पत्वजात्यनङ्गीकारेऽपि क्लूपिधात्वर्थानुमारेण वेदार्थम- कल्पकत्वरूपेणकेनोपाधिना सुपपादत्वादेवानित्यसंयोगपरिहा- रो द्रष्टव्यः। सूत्रं तु मागमतामेव कल्पादीनां निधनरूपनियमस्मृतेनीपौ. रुपेयत्वमिति व्याख्येयम् । सू-अवाक्यशेषाच्च ।। १. ३. १३. ॥ मायशो वेद(१)व्यापारूपम्पार्थनादादेः कल्पादावसत्वाद- पिनापौरुषेयत्वकल्पनया वेदत्वाध्ययमान । एवं सत्यपि पचरुण, पराशरशाखाब्राह्मणवत् दृढवेदत्तस्मरण भवेत् तदा अभ्युपगम्पे- तापि तत् । न तु तदस्तीत्युक्तमेन । यत्तु माशकं प्रकृत्य 'तत्रानुमानं न विद्यते' इति लाटद्रयाय- D १-वृत्ति. H ·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। णमूत्रकारवचनं तदस्मदादिप्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वेन स्मृतिपुराणादिवै. पम्पप्रतिपादनपर द्रष्टव्यम् । सू-सर्वत्र चप्रयोगात सन्निधानशास्त्राच्च ॥ १.३.१४.॥ ननु यदि कुल्पादीनां वेदमूलसेनापे मामाण्यं नियतमेव, (१)त. दापि कि विचारपयोजाम? तदुच्यते--पत्र प्रयक्षश्रुतिविरुद्धं अनु. पलभ्पमानश्रुति च वचनमुच्यते तत्र यावच्छुतिदर्शनं विरोधाधिक- रणन्यायनाननुष्ठानलक्षणममामाण्यम् । यत्रापि च न्यायोपन्पासपूर्वक किञ्चिदुच्यते, तत्रापि तन्मू- लभूतश्रुतिसत्वे न्यापोपन्यासयापत्तेन्पाप एव तन्मूलं, न श्रुतिः इत्यवधारणाद न्यायस्य च मीस्यिमानस्याभासत्वावधारणे तस्या. प्पननुष्ठानलक्षणमपामार्ग याचच्छुतिदर्शनमभ्युपगन्तव्यम् । श्रुति- दर्शनोत्तरं तु न्यायोपपासस्प हेत्वर्थवादत्वमङ्गीकृत्य वचनेन म. तिपक्षन्यायस्यैवाभासीकरणं द्रष्टव्यम | यत्र तु न्यायोपन्यासं विनैव वेदोपस्थापितन्यायान्तविरुदै चोच्यते तत्र सत्यपि न्यायविरोधे तन्मूलभूतश्रुत्त्यनुमानस्य बल- पदाधकाभावेन निरोधुमशक्यत्वादनुमितश्रुतिमूलकेनापि कल्प- सूत्रेण न्यायस्यैव वाघः । अत एव नवमे न्यायेन अग्निष्टुति सुत्र. मण्यानिगदगतानां हरिवदादिशब्दानामनूहे साधिते याशिकस्मर- णेनोहितपाठानुमानान्यायस्यैवाभासलं तदेतन रोचयन्ते याक्षिकाः' इत्यादि भाष्यवार्तिकयोः स्पष्टीकृतम् । अतश्चास्मिन्नधिकरणे यद्वार्तिके अविशेषेण न्यायस्य कल्पमू- यापकत्वमुक्तं तदपि न्यायोपन्यासपूर्वक एवं तस्मिानित्यवगन्त- उपम् । तद्यथा, सवनीपपशुपुरोडाशं प्रकृत्य (२)अक्रियामेके, अ. १.सिद्धान्ते ऽभिमतम. २ श्राश्य, श्री. ५-१३-९.

·मीमांसाकौस्तुभ [वत्सस्त्राधि- न्यत्र तदर्थवादवदनात्" इत्याश्वलायनसूत्रे अर्थवादोत्यापितन्या- पमूलकतैव नदुपन्यासादवगम्यो, न स्पष्टश्रुतिमूलकता । तयाहि-अयं हितस्पार्थः । अग्नीपोपीये हि पशुपुगेडाशस्य छिद्रापिधानार्यत्वं रात्रिसत्रवत् "(१)मुपिरो वै तर्हि पशुपहि च. पामुरिखदीत यीहिमयः पुरोडाशो भवत्यपिधानाय" इत्यर्थवादा. दवगम्पते । अतश्च सबनीये उपकारपृष्ठभावनातिदेशात्माप्तस्य पशु- पुरोटाशस्य (२) अनुप्तपनं सवनीयाः पुरोहाशा निरुप्यन्ते अपिहि- स्या अच्छिद्रताया" इत्यर्थवादादेव छिद्रापिधानार्थत्वेन विधीपमा. नैः सवनीपपुरोडाशरेव कार्यसिद्धः प्रत्याम्नानेन वाधाव (३)पया प्रातः सबने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यन्दिने, अङ्गैस्तृतीयसवने' इति लिङ्गेन मनिममवाद्विकल्प इति । एतस्प हि न्यायस्प द्वादशाधिकरणन्पायनेवाभासतम् । तत्र हि 'अग्नीपोमीयस्य षपपा प्रचर्यानीपोमीयं परपुरोडाशं निर्बपति" इत्यनेन विहितस्य पुरोडाशस्य वाक्पन देवतासंस्फारकत्वस्य दशमे स्थापितत्वाच्छिद्रापिधानार्यत्वं पर्णमपीन्यायेन प्रसाविरोधाचार्य.' पादमानं हा नित्यमेवातिदेशेन पुरोडाशः सवनीय कर्तव्य इत्यु. क्तम् । अस म्यानैव सूत्रोक्तस्प म्यापस्याभासत्वावगमाघाव. छुतिदर्शनं सिद्धमननुष्टानलक्षणममामाण्यम् । पतु शास्त्रदीपिकायां न्यापोपन्पामराहनं पचकादशनी. प्रकरणस्थं (४)नाधनीभिः पनी संपाजपति' इसापस्तम्बसूत्र मुदाहतं, तत् पद्यपि द्वादशाधिकरणे सर्वप्रकारभूतपोर्दा पूर्णमाम- पोः "(५)जापन्या पत्नीः संयाजपन्ति, आज्पेन पा" इति विहि. ताया चैकल्पिापा जायन्याः पशावग्नीपोमीयऽतिदेशन प्राप्तापा १.मै.स.३-१०-२ २ नै स ६-५-११-४ मे. सं ३-१०-३, ३ मे.सं.३-९-०. ४ आप धी. १४-७-११ ५. साप श्री. ३-८-१० ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ९५ 'जापन्या पत्नीः संयाजयन्तीति पुनः श्रवणं नियमार्थ, न तु मानपनिस्वार्थ, लक्षणाप्रसङ्गादमाकृतकार्यकारितापत्तेश्च । अतश्च जाघ-पा उपादेयत्वेन विरक्षितसङ्ख्यात्वादेव या काचिज्ञापनी पापैकादशियां ग्राह्यसभिधानान्यायविरुद्धम, तथापि म्यापोपन्या- साभावेन सस्प श्रुतिमूलकत्वाभावानिश्चयाहित मुब्रह्मण्यास्मरण- स्यैव श्रुतिमूलकत्वोपपत्तेपेक्ष्यम् । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे तु कल्पादीनामननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्ये भा- प्पकारेण (१) आपौर्णमास्या अपावास्या नात्येति' 'आमावास्याया पौर्णमासीति' गृह्यकारवचन द्वितीयादिसतिथिषु दर्शपूर्णमासानुष्ठा- नवोधकमुदाहस्प 'पौर्णमास्पां पौर्णमास्या यजेत' इत्यादिमत्पक्षश्रुति. विरोधादममाणमित्युक्तम् । वातिके तु एतस्य गृह्यकारवचनत्वेन तदधिकृतपाणस्थालीपा- फविषयत्वान्न तदनधिकृतदर्शपूर्णमासविषयत्वम् | अतश्च यथा (२) आसायमाहुतेः प्रातराहुनि नात्येति, आपातराहुतेः सायमाहुति' इत्यस्य गृहकारवचनत्वात्स्मार्तहोमविषयत्वं, न तु श्रौतामिहोत्रवि- पयत्वम्, एवमेतस्यापि दर्शपूर्णमासविषयत्ताभावान्न प्रत्यक्षश्रुतिवि- रोधोदाहरणत्वं घटा इत्युक्तम् । वस्तुतस्तु सत्यप्येतस्प दर्शपूर्णमासविषयत्वे 'स्वकालादुत्तरः , कालो गौणः पूर्वस्य कर्मणः' इति वचनान्तरानुरोधागौणकाल- विधायकत्वावगतेन मुख्यकालविधायकमत्यक्षश्रुतिविरोधः । न च फालस्यानुपादेयत्वेन यथाशक्तिन्यायाविषयत्वस्य पठे वक्ष्यमाण- वान मुरुपकालासम्भवे कालान्तरमतिनिधिनियमो युक्त इति वा- च्यम् । मतिनिधिनियमत्वासम्भवेऽपि मुख्यकालाभावे कालान्तर. विधिन्यानोपपचेः । अतश्च भाष्यकृदुक्तोदाहरणासम्भवादुदाहर- णान्तरं द्रष्टव्यम् । १ २. गो. १-९-१४.

·मीमांसा कौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- तद्यथा-(१'पुरोडाशं,पर्यग्नि करोति' इति प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्ध (२) सर्वाणि हवीपि पर्पग्नि करोति' इसापस्तम्बवचनं यावच्छनिद. निमननुष्टेयत्वादममाणम् । एतन्मूलकश्रुतिदर्शनोत्तरं तु तम्या सर्व शाब्दोपेनत्वात् मर्वशब्देन च सर्वनाम्ना 'अयतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते' इतिवत् प्रकृतयावद्धविर्विशेपपरामर्शस्त स्पष्टत्वा- व (३) सामान्यविधिरस्पष्टः संहिवेत विशेषत' इत्युपसंहारन्याया- भावात् प्रत्युत स्पष्टस्य तु विधे नान्यरुपमहारकल्पने तिनदपवाद- कन्यायस्पैव मत्तात् 'पुरोडाशं पर्पग्नि करोती'त्पनेनोपमहारानुप- पचे विकल्प एव युक्तः। यवत्र कैश्चिदुक्तम्-सर्वत्वस्योद्देश्यविशेषणत्वेनाविवक्षित- स्वाद्विवक्षिततोऽपि वा (४) मर्वतमाधिकारिकम्' इति पायेन वचना- न्तरानुरोधेन पुरोडाशमात्रविष पत्तोपपत्तेः श्रुतिदर्शनोत्तरमप्येतस्या- भामाण्यमेवेति । तत् सर्वशन्दोपेतश्रुनेः पुगेडाशमानविषयले कल्पमूत्रस्य सुनरां तदुपपत्तेः हारियोजने च प्रकरणमात्रमको. चितापाः सर्वशब्दश्रुतेः (५) यथाचमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षप- न्ती'ति पूर्वभकृतचमतिमात्रविपयतया संकोचवदिहापि तदनुपपत्तर- युक्तमित्युपेक्षणीयम् । सूत्रं तु सर्वश्रुतिविरुदेप्यर्थे कल्पकारः सवाक्यस्य मयुक्त वात्तस्य च सन्निहितेन प्रसक्षेण शास्त्रेण विरोधाद्वेदमूलत्वे अपामा प्पोपपत्तेः स्वातन्ये च पापाण्योपपत्तेरस्ति प्रयोजनामिति व्या. ख्येवम् । इति कल्पसूत्राधिकरणम् ॥ २. आप.श्री.र-२५-८. ३.तं.सा. ३-४-१८. पृ.१०२७, ४. ले. इ. २-२.-१६. ५.शप्रा ४-४-३-१०, ·परणम् । ९७ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। (७) होलाकाधिकरणम् ॥ सू-अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्तंप्रमाणं स्यात् ।। (पू)१-३-१५. ॥ एवं तावत् स्मृतीनामाचाराणां च सापवादं वेदमूलेवेन मामा- पये दृढीकृते सम्मति के पुचित स्मृत्पाचारेषु मूलभूतवेदगतो विशेपो विचार्यते । होलाकाद्याचारा हि प्राच्यैरेव क्रियन्ते, करमादिपूजा- स्मकमाहीनवुकं दाक्षिणासैरेव ; उदृपभयज्ञादय उदीच्यैरेव । तथा कचिद्देशविशेषे कैश्चिदेव किश्चित वर्यते । तत्र तन्मूलभूता विधिप्रतिषेधाः किं तन्मात्रविषयत्वेन व्यवस्थिताः कल्प्यन्ते ? उत स. साधारणा: ? इति । तथा पुराणमानवेतिहासव्यतिरिक्तगौतमादिप्रणीतधर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्पलक्षणवत्मतिचरणं पाठव्यवस्थोपलभ्यते । तद्यथा-गौतमीयं गौभिलीयं च छन्दोगैरेव पठ्यते, वासिष्ठं ब. चैरेच, शकीलोखतोक्तं वाजसनेपिभिः, आपस्तम्बौधायनीयं तै- तिरीपैरेव । अतश्च तत्रापि तन्मात्रविपपैव कल्पनीया ? उत सवि- पति विचारणीयम् । एवं च व्यवस्थितान्यवस्थितमूलकत्वविचार- स्य ममाणलक्षणसगतस्यैवाधिकरणशरीरत्वादेतद्विचारफलीभूतस्प किमनुष्टातॄणां माच्यादीनामेवाधिकारः अथवा सर्वेषामित्येवंविधवि चारस्य पष्ठविषयत्वेऽपि न काषिक्षतिः । केचित् अत्र होलाकाद्याचाराः स्मृतयश्च प्राच्यादिमिन्ना- न्यति ममाणं, अपमाणं वेति यथाश्रुतभाप्पानुप्ताराद्विचारस्वरूपमा- हुः । तद मामाण्यस्यालोकवत्सर्वपुरुषसाधारण्याव्यवस्थाशङ्कानुप- पत्तेरुपेक्षितम् । न हि राजसूयवाक्यस्य ब्राह्मणादीन् प्रयमरत्ताव. पि तान् प्रत्यमामाण्यम् । निदुष्टज्ञानोत्पादकत्तलक्षणस्य तान्य.

·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; ACOLLEOTIOVOX RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 310. मीमांसाकौस्तुभः प (मीमांसासूत्रोपरि काचन विस्तृता टीका) (प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमांसाप्रधानाध्यापकेन चंदविशारविरदभाता अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा संशोधित धीजयरपणदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् । DINAMSI KAUSTURHA An oshaustive Commentirs of Jamminisutra ] KHANDADETA I'dited by Veda Visaradı A. Chinnaswami Sastri, Chief Professor of Mimam a Benares Hindu Uniicrsity BI PASCICULUS II -1. PUBLISHED SOLD BI THE SECRETARI CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE DENARES AGSUITS -OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHARAH MUKUNDAJI BOMBAY PROBSTHAIN & CO BOOKSELLERS LONDON Printed by Jai Krielna Das Gupta, at th- Vidya l'ilas Press, Benares IM HA - 1921 ງ ໑ ·मीमांसाकौस्तुभमयमाध्यायतृतीयपादटिप्पणीस्थान साङ्केतिकशब्दानामर्थविवरणम् ॥ आप. श्री.... आपस्तम्यश्रौतसूत्रम्, अन प्रथमा संख्या प्रश्नं सूचयति, [द्वितीया कण्डिा, तृतीया च सूत्रसंख्याम् । आश्व. श्री...... आश्वलायनश्रौतसूत्रम्, अन अध्यायाण्डिकासूनसंख्या । ऋ.सं.......... ऋग्वेदसंहिता, अत्र संरया क्रमादष्ट काध्यायवर्ग:न् सूचयन्ति । फा श्री......... कात्यायनोतसूत्रम् , अनाध्यायसूत्रसूचिके संख्ये । का.सं........... काठकसंहिना अप्राथमिकी संरपा स्थानकं बोधयति,द्वितीया नु [अनुवाकम् । गो. गृ.......... गोभिलगृह्यसूत्रम् , अन प्रपाठक्काण्डिकासूनसूचिका कमात् [संरगा। गौ.ध........... गौतमधर्मसूत्रम्, अग्र संध्ये क्रमादध्यायसूनसंख्यासूचिके । छा. उ.......... छान्दोग्योपनिपत्, अग्र संहा. रमादध्यायसग्इब्राह्मणसंख्या- [ सूचिका । जै. स .......... जैमिनिसनम्, भन संख्या प्रमादध्यायपादसूत्रमव्यासूचिकाः । ता. प्रा.......... ताण्ड्यमहाबाह्मणम्, अनाध्यायसग्डबामगसख्या । तैत्तिरीयारण्यकम्, अन संपयो कमार प्राठगनुवार- [ सूना त्वम् । .......... तैत्तिरीयमाह्मणम्, अत्र कमान् अक्प्रपाठकानुवादशक- [ सूचिमा संन्या तै. सं........... तेत्तिरीयसंहिता, बत्र का प्रगटानुर पण शतां भागः [गंम्पा । तं. या पृ....... तन्त्रयार्तिकम्, छम् । त. मा........... ते.मा.

·(२) नि........ ............ निरुक्तम्, मत्र संख्या अध्यायपादसण्डसूचिकाः । पराशरस्मृतिः, अत्राध्यायश्लोक्सूचिके संख्ये । पा. सू........... पाणिनिसूत्रम्, अत्राध्यायपादसूनसाचिका संख्याः । चौ. ध.......... चौधायनधर्मसूत्रम्, अत्र संख्या प्रश्नाध्यायसूनसंख्याः । म. मा. आदि... महाभारतम्, आदिपर्व मन्त्र संख्ये अध्याय सोकसंख्ये। मनुस्मृतिः, भत्र पूर्ववत् । म. सं... मैत्रायणीयसंहिता, अत्र संख्या. क्रमात काण्डप्रपाट्यानुवाक या स्मृ.......... याज्ञवल्क्यस्मृतिः, अत्राच्यायश्वोक्सूचिके संस्थे । लाट्या.श्री...... लाट्यायनौतसूत्रम्, प्रपाठक्कण्डिकासूनसूचिका अप्रत्याः घ. स्मृ........... वसिष्ठस्मृतिः, अत्राध्यायसूत्रसूचिके संख्ये। {संख्या । पा.............. कात्यायनवार्तिकम्, अत्र संख्या पाणिनीयसूत्रवत् । श.धा........... शतपथब्राह्मणम् , अत्र काण्डाध्यापकण्डिकाब्राह्मणसंख्या ।। श्लो. वा.......... श्लोकवार्तिकम् । . VIDYA SHum- LIBRARY ·करणम् ] 'प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सू-अपि वा सर्वधर्मस्स्यात तन्यायत्वाद्विधान- स्य ॥ १.३.१६. ॥ (सि) न व्यवस्थितमूलत्वं भावतुमर्हति अपि तु सर्वधर्मः स्पात् । मूल , भूने विधायके वाक्ये सर्वधर्मत्वोपपादकस्य न्यायस्य सत्तात् । तथाहि- सर्वत्रैवाहि कीवशेपज्ञानं साम निषेधशादुपपदाद्वा । यथा-'स्वर्ग- कामो यजत' इत्यादावविशेषश्रवणेऽपि अग्निविधादिराहित्येनास- पर्यस्य शूद्रादेः कर्तृत्वासम्भवात् पष्टोक्तरीत्या समर्थः सामर्थ्या- देव कर्ता विधीयते । पतितपण्डादीनां तु निषेधनशात् । 'राजा राजमूपेन' इत्यादौ तु उपपदानुरोधेन । न तावत्साप- _दोलाकाघाचेरघु उदीच्य दिव्यात्तिः, नापि निषेधानुरोधेन, तयोरशक्तपतिनादिव्यावर्तकत्वेऽपि तद्भिन्नादीच्यच्यावर्तकत्वासम्भ- धात् । उदीच्यहोलाकादि न कार्पमित्ये विधनिपेश्कल्पनस्प तु उदीच्यायुपपदाधीनत्वा तस्य च वक्ष्यमाणरीत्या निराकरिष्पमाण- वादयोगो द्रष्टव्यः । उपपदवशेन कर्तृब्यवस्था तु स्मृत्याचारयोरध्येअनुष्ठाठमा- प्रतित्वेन उपपदार्थस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादेवायुक्तम् । तथाहि-न तापजातिविशेषः, तन्मात्रीचनोतरमतीतेः । नापि पक्तिरूपः । अनन्तत्वात् । नानन्तानां व्यक्तीनां एक किचिदभिधानोपलक्षणं बिना एकमुपपदं सम्भवति । नचात्रै किञ्चिजातिगुणायात्मकमु- पलक्षणं सम्भनति, सर्वस्य व्यभिचारितनाननुगततात । तस्मादुप- पदासम्भवान्न तापदाचारमूलभूतश्रुर्व्यवस्थितविषयत्वम् । स्मृतिमूलश्रुतिपु तु पद्याप चरणविशेषवाचितैत्तिरीयाद्युपपदं सम्भवति, तपापे न तकल्पना प्रमाणमस्ति । तपाई-पदि तत्र श्रुतिकलाकं स्मृतिवाक्यं न तत्रोपपदश्रयणमस्ति। यस्तु पाठरते. निरीयादिमात्रम्पयस्थितो दृश्यते, नासी श्रु' ·मीमांसाकौस्तुभे [होलाकाधि- नाप्परगतमात्रस्य स्मृतिवाक्यस्यैव मन्वादिवाक्यत्वेन श्रुतिकल्प. कोपपत्तेः । अतश्चैका विकललादुपादकल्पनाया प्रमाणाभावः । नचैवं पाठव्यवस्थानुपपत्तिः, कर्तुतच्चरणत्वात् । कर्ता हि छन्दोगः स्वशिष्यान् छन्दोगानेव स्वग्रन्थं देवादध्यापितवान, तेऽप्यन्या. न छन्दोगानेवेरोवं देवादेव पाठव्यवस्थोपपन्नति न तदन्यथानुपप- साऽपि श्रुतिव्यवस्थापल्पनासिद्धिः ॥ सू-दर्शनादिनियोगः स्यात् ॥ १३-१७ ॥ यत्तु जातिकुलगोत्रधर्मव्यवस्थितविन्यनुमानमित्युक्तम् । त. व, पत्र प्रत्यक्षश्रुतावेच नात्यादिपुरस्कारेण विधिः, यथा “ब्राह्म- णो यजी, राजन्यवासिष्ठाना नाराशंप्सो द्वितीयः प्रयाजा, इत्या. दो तत्र व्यवस्थितो विनियोगः स्पष्ट एवेति श्रुत्पनुमानाभावादेव पस्यम्। पत्रापि शिखाकल्पे स्मृत्या श्रुत्पनुमानं तत्र फल्पक 'मुण्डा भृ. गा' इस्पादिके गोत्रोपपदश्रवणादयुक्ता तत्कप्ल्पश्रुतावाप गोत्री- पपदकल्पना। एत यत्र शिखाकल्पाचारेणैव श्रुत्पनुपानं तत्रापि कल्पकल्या. चारस्प गोत्रादिरूपविशेषनिष्ठत्वात्तदशेन तस्कल्प्यश्रुतावापि गोत्रा- दिनपोषपदकल्पनं युक्तमेव । नहीद माध्यत्वादिवदसम्भवनिरुक्ति कम, अगस्त्यायपत्यत्वरूपस्य गोत्रस्य सर्वपमाणांसद्धवाद । एवं कुलधर्माणामाप अष्टमीचतुर्दश्योरिटदेवतारातिकादीनां मूलभूतश्रुतिकल्पने कुलरूपोपदसम्भवाद्यवस्था द्रष्टव्या । तथाहि- पद्यपि तत्तस्कुलधर्माणां प्रसके श्रुतिकल्पने तत्चत्कुलविशेषवाच्युपप दासम्मवस्तुरूपः, तथापि 'कुलधर्मः कार्प:' इति सामान्यतः सर्वकुल धर्ममूलभूतत्वेन कल्पितस्पर विधैः कुलशब्दस्य स सम्बन्धिकवाय- स्य यत्कुल तेन स कुलधर्मः कर्तव्य इत्यर्थपर्यवसानाद, 'स्वाध्या .

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। योऽध्येतन्य' इतिवद्विधिविषयविशेषणभूतकुलपदोपादानमहिम्नवार्था- स्कीवशेषावधारणसिद्धः युक्ता पवस्था। न होलाकाधाचारकल्प्यश्रुतेरापे सर्वसाधारण्येनेकस्या एवं कल्पनायां कुलशब्दोपेताया एवं कल्पनीयत्वोपपत्ती पूर्ववदेव होलाकाद्याचारवकुलमात्रविषयत्वोपपत्तव्यवस्यापत्तिारात वाच्यम् । एवं सांत कुलधर्मः कर्तव्य इयेवावधश्रुतिमूलकत्वेनैव तेपामाप हो. लाकादीनां कुलधर्मत्वापत्तेः। न चष्टापत्तिः, अभियुक्तानामेतेपु कु. लधर्मव्यपदेशाभावात् । अतोऽत्र न कलोपपदयोगः वाङ्मः । केचित्तु अत्र होलाकादौ अभियुक्तानां देशधर्म इति व्यपदे- शात्तत्र मूलभुत्या कुलोपपददाने तदनुपपत्तेस्तदुपपदारोग इत्याहुः । सत देशधर्मम्पपदेशस्य सिद्धान्तोऽपि भूम्ना व्यारूपेयवादी- पत्तेनासाधकत्वादनादरणीयम् । तेन सिद्धं जातिकुलगोत्रधर्मवैषम्य होलाकादीनाम् ॥ सू-लिङ्गाभावाच्च नित्यस्य ॥ १-३-१८. ॥ ननु जातिव्यक्तिवाच्युपपदासम्भवेऽपि 'श्यामा इन्तो लो- दिसाक्षाः' इत्यादिगुणसंस्थानविशेषवाच्युपपदं सम्भवत्येव 'शुको- होता' 'जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत' इत्यादिवदिति चेत्-आ- चारसमनियतस्प फतुरधिकारिणो घोपलक्षणीभूतस्प लिस्पाभा- बाद । न हि श्यामत्वादिकमाचरितृपात्रवृत्ति, तदन्येषाप वृत्त। तेप्वाप कादचत्तेश्च । तस्माद्गुणसंस्थानविशेषवाच्युपपदासम्म वादपि सर्वधर्मत्वम् ।। सू-आख्या हि देशसंयोगात ॥ १-३-१९. ॥ ननु जास्पादिवायुपपदानरासम्भवेऽपि , मापादयुपपदस्पैव ·१०४ मीमांसाकौस्तुभे होलाकाधि- सम्माम्यवस्था स्यात् । न हि तत्र पूर्ववद्याभचारः । आचरितमा अत्तित्त्वात्माच्यादिसमाख्याया: । अतः समाख्यायुक्तश्रुतिकल्प. नाद्यवस्थोपपत्तिरित चन-- नामाच्यादिसमाख्याहीयं मादेशसंयोगनिमित्ता स्यात् ।। अर्यानिमित्ता का? नायः, व्यभिचारादेव । प्रादेशादक्षिणदेशे ममाग ताना पुत्रादिसन्ततावपि प्राच्यपदप्रयोगात् । दक्षिणदेशात्याग्देशे समागतसप्पप्रयोगाच । किञ्चैवं सर्वस्यापि किश्चिदपेक्षया माग्दे- शत्वात्सर्वेषां प्राच्यत्वापतिः । तस्मान्नं तावदेशसंयोगनिमित्तेपं समाख्या । सू-न स्यादेशान्तरेष्विति चेत् ॥ १-३-२० ॥ इदं द्वितीपपक्षानुभापणार्थ सूत्रम् । सति देशनिमित्तते दे. शान्तरे न स्यादिति व्यभिचार उद्भाव्येत, जात्यादिनिमित्तकालि. यं समारुपा । तथाहि-प्राच्योऽपमित्यनुगठव्यवहारान्यथानुपपसा माह्मणत्वादिजातिवत्माच्यलादिजातिराप सर्वाचरितमात्रनिष्ठाभ्यु- पगम्यते । अतस्तन्निमिता समाख्यैव कल्प्यश्रुतायुपपदं द्रष्टव्यम् । अस्तु वा पूर्वपश्युक्तरीया अभिपानांवशेष एव मापादिपद- निमित्त । उभपयाप्युपपदसम्भवो दुरपक्षकः । सू-स्याद्योगाख्या हि माथुरवत् ॥ १-३-२१॥ अत्र मूले एवं परिहतम् । माध्यशन्दस्य व्याकरणे माथुरादि- शान्दवदेव तत्र भवः, तत्र जाता, सोऽस्य जातः, तत्र गतः, तत्र प्र. स्थितः इत्यादिवजनुशासनात्याचकादिशब्दवदेव यौगिकत्वाव. गतः क्लुप्तात्रयवार्थपरिसानेन • कादकल्पने जासन्तरागीकार व भपाणाभावः । अत्र भक्शन्देन गर्भसम्भवो जातशब्देन च तदुत्पत्ति विवक्षितेति द्रष्टव्यम् ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। न च तद्देशानवासादीनामननुगतत्वान्न माच्यशब्दप्रतिनि- मिततोते वाच्यम् । सर्मानुगतस्प मादेशमम्बन्धित्वस्येव पर्तनासा- मान्पवानिमित्तगोपपत्तेः । न च मर्वस्यापि किञ्चिदपेक्षयामापत्वा- पतिः । विन्ध्यापेक्षयैव प्रादेशसम्बन्धस्य तन्निमित्तत्वमतीतः । न चायं माग्देशमम्बन्धः कचित् व्यभिचरितः ; दक्षिणदेशानिगासिमा. च्यमन्तती माच्याशब्दप्रयोगाभावात् । अतोऽव्यभिचारात देशनिमि- वेपं समाख्या, न तज्जात्पादिनिमित्ता, नाप्यभिमाननिमित्ता। अतश्च तदुपपदवे पादेशासम्बन्धिभिः पाच्यसन्ततिस्थैः पुरुपैः होलाकाधकरणापत्तेः मादशसम्बन्धिभिश्च दाक्षिणात्पमन्ततिन करणापत्तेर्न कल्पकाचारानुविधायित्वं प्राच्योपपदस्पेति ॥ अत्र चोदयन्ति-मर्वानुशासितार्यानुगतमादेशगंवन्यिवाभावेs- पि प्रापशब्दस्तागदक्षिणदेशनिवामिमाणसन्तती सकललोकामद्ध- व्यवहारो दुरपहनः । अत एव मूले चिरनिर्गतपुत्रपौत्रादीनामित्यु: तेरचिरांनर्गतानां ये पुत्रादयः तेषु माच्यशब्दप्रयोगोऽस्तीति गम्य. ते । अाश्च तेष्वनुशासितस्य गाग्देशमम्पन्धाभासदश्वकर्णादि. मान्दवदेव म्हडिकल्पना जात्यादिकल्पना वा नानुपपन्ना । न चैत्रमा नुशासनयर्यम् । तस्य प्रयोगविरोधे 'गो' इति पत्माधुत्वान्वा. ख्यानमात्रायवाद । अतश्च युक्ता आचरितपात्रानुसत्तमाच्यत्वादि. जातिवाचिमाच्याद्युपपदकल्पनेति ॥ अत्र भवदेवः-सत्यं जाति: स्वीक्रियो नथापि तु न तदा. च्युपपदकल्पना युक्ता, तयात्वे दाक्षिणात्यस्यापि माक्रीतकमाया- दिनाम्नो होलाकाद्यनुष्ठानमम इति । तदयुक्तम । नित्यस्य वेद. स्यादिमत्साङ्केतिकार्यविपपनेऽनित्यसंगोगप्रमगात् । अन्यथा 'राजा राजमून' इत्पादापि मावति करानपदाभिधेयस्य ग्राह्मणादेरपि राजम्पानुष्ठानममंगो दुरिः । थत एवं परिहर्तव्यम्-गादिशन्दाना हि न गमनकर्तृतेन १४ ·स मीमांसाकौस्तुभे होलाकाधि- रूपेण गवाद्युपस्थापकत्वं, किन्तु गोत्रादिमत्वेनैव । तदूपाशानेऽपि गवादिशब्दादर्थोपस्थित सकलजनानुभवमिद्धत्वात् । अश्व युक्तं तत्र गमे? इत्यस्यावारुपानयित्वम् । इह तु माग्दशसम्बन्धिषु पुरुपेषु माच्यशब्दपयोगस्यावयवार्ययोगनैवानुभवसिद्धत्वादिक ल्पने जातिस्वीकारे वा प्रमाणाभावः । यस्तु दक्षिणदेशनिवासिमायसन्ततौ प्राच्यशब्दप्रयोगः स तत्म- म्बन्धादेव लाक्षणिकः । एव तत्संतती माच्यमंततित्वज्ञाने ससे माच्यशब्दप्रयोग इति नाशकर्णादिशब्दवत अतिरिक्त किल्पना. प्पाशङ्कनीया। अतश्च मूलश्रुतौ मापोपपदकल्पनेऽपि विश्वजित्सर्व- पृष्ठ इतिवल्लाक्षीणकार्थग्रहणे प्रमाणाभावेन नाचरितमात्रानुहत्तत्तम मापाघुपपदस्य । नचैवं मापशन्दस्य माग्देशसम्बन्धनिमित्ताने भाम्देशवर्तिनी दक्षिणात्यादीनामपि मापपदवाच्यत्वापत्तिः । पङ्कः जादिशब्दवत् प्राच्यशब्दस्पापि योगरूढिस्वीकारान । मुट्याच्छद- कमपि च माग्दशप्तपन्धिव्यक्तिविशेषनिष्ठमाच्यतजातिविशेष एष। न चैतावता दक्षिणदेशवासिमायसन्ततापि मा भाति: कल्प. तामित्यापादनीयम् । तस्या तत्फल्पने प्रमाणाभावात् । कल्पनेऽपि वा योगरूदानां शब्दानां रूढिसत्रेऽपि पोगाभावेन स्वार्थानवगम. कतोपपत्तेश्च । अवगमकवाङ्गीकारेऽपि वा प्राच्यमन्तीमत्वज्ञाना- भावेऽपि गमकत्वापपत्तेश्चेति दिक् । तस्मात्माच्याब्दस्य देशाप्तम्ब. म्घनिमिचकत्वान्नाचरितृमात्रानुवृत्तोपपदत्वसम्भवः ।। सू-कर्मधर्मो वा प्रवणवत् ॥ १-३-२२ ॥ ननु कर्तृणामानन्यदिकविशेषणाभावेन कर्तृविध्यनुमानासम्भवे- ऽपि देशस्यैकत्वात्तदुपलक्षणस्पैकस्य कस्यचित्सम्मान प्राचीनप्रव. णे वैश्वदेवेन यजेत' इतिश्च कृष्णमृत्तिकामा विन्ध्यामाग्भाग वा हो.. लाकादि कुति' इति माग्देशादिविशिष्टविध्यनुमानं भवत्तिति चेत- . - ·• करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सू-तुल्यं तु कर्तृधर्मेण-1॥ १-३-२३ ॥ कृष्णमृत्तिकातादेराप कर्वधर्मत्वे श्यामवादिवत्ताग्देशप्तम्बन्धि- खस्यान्वयतो व्यतिरेकतश्च व्यभिचारादुपलक्षणयानुपपत्तिः तुल्पै- 'वेति उपपदासम्भवान व्यवस्थितमूलालमिति सिद्धम् ।। शेत होलाकाधिकरणम् ॥ (८) व्याकरणाधिकरणम् ॥ सू-प्रयोगोत्पत्यशास्त्रत्वाच्छन्देषु न व्यवस्था स्यात् ।। १-३-२४ ।। (पू) एवं तावत्स्मृतीनापाचाराणां च चेदमुलत्वेन प्रामाण्पे साधित ध्याकरणस्पापि स्मृत्तितेन मामाण्ये धर्मोपयोगिताधुत्वं मति सिद्धे. ऽपि 'साधुभिर्भापत' इति व्याकरणमूलभूतश्रुतौ पूर्वाधिकरणव्युत्पा- दितव्यक्त्याकृतिवाचिव्यवस्थितकर्तृप्रतिपादकोपपदासम्भववत् व्य- पत्याकृतिवाचिव्यवस्थितकरणप्रतिपादकोषपदासम्भवेनेह प्रामाण्य- माक्षिप्य समाधीयते। तत्र पादाध्यायसङ्गती स्पष्टे एव । अनन्तरा तु पूर्वाधिकरण- व्युत्पादितोपपदासम्भवरूपहेतूपजीवनेन पूर्वपक्षोत्यानात द्रष्टव्पा । भाक्षेपसमाधानोपयोगितया च किं व्याकरणस्मतेर्मूलं सम्भवति ? . उनतीत्यापे विचारणीयम् । तत्र समूलते तत्मामाण्यातदनुगता एव गरादयः शन्दा ज्यो- तिष्टोमादिकमणि प्रयोक्तव्याः, न तु तदननुगता गाम्पादयोऽपि । निर्मूलत्वे तु तत्मामाण्याभावानियामकाभावन मसापकलाविशेषा- रसवेषां मयोगः सिद्धो भवति । - ·. -- मीमांसाकौस्तुभे च्याकरणाधि- तत्र व्याकरणेन तावनियमपं क्रियते । साधूनेत्र प्रयुञ्जी. तेत्येकः प्रयोगनियमः । अपरश्च गवादय, एन साधकः न गाव्या- दय इति साधुस्वरूपनिगमः । तत्र न तावदाधो नियमः सम्भवति । सहि प्रयोगस्वरूपार्थो वा स्यात् ? कार्यरूपार्थाभिधानार्थों वा । नोभयथापि सम्भवी । उभयोरपि नियमाभावेऽपि असाधुभ्यो जायमानत्वात् । न च यथाऽघातादिनियमस्वावधाते तत्कार्ये वा वितुपीगावे उपयोगासम्भवेऽपि तजन्ये यागापूर्व उपयोगप्तम्भवस्तथाऽत्रापि स्पादिति वाच्यम् । तदिह प्रयोगस्याधिहितत्वेनादृष्टार्थत्वाभावात् । अथार्थमाप्तमपोगाश्रितः माधुनियमो धर्माय रागमाप्तभोजना श्रिमामुखत्वनियमबद्भावप्पात । अत एव महापातिककारणो- तम-"मिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे लोकोऽर्थमयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमो यथा लौकिकदिकवि"ति । अस्यार्थः । शब्दश्चार्यश्व तपोः सम्बन्धश्च तस्मिन् लोकत ए. सिद्धे शब्दप्रयोगे च ज्ञाप्या- र्थप्रयुक्त अर्थत एष मिद्धे व्याकरणशास्त्रेण परं धर्माय साधुनिया गः क्रियते। पयपि धर्मनियम इत्ययं षष्ठीसमास एव, प्रकृतिविकारभावामा- येन चतुर्थीसमासम्पासम्भवात, पाप सम्बन्धसामान्यस्य विशपा. पसाया पोग्यत्वाचादर्यलामसिद्धिः । यथा लोके पुत्पतिघातार्य- मर्थात एव पक्षणे भक्ष्याभक्ष्यमाइमुखत्यादिनियमः, वेदे वा 'पपो. घनं ब्राह्मणस्य इस्पादिनियम इति हतार्थः । अाश्च कथं निय- मानुपपचिरिति चेत्- न मूलासम्भवात् । न तावदा प्रत्यक्षादिक मूलं सम्भवति । पा धर्माधारिषत्वस्य स्थापितवाद । वेदवाक्यं पुनः प्रतिशनं "शदेनीमध्यान्न गावीशब्देन त्येव वलप्पे । 'साधुभिरभिद(१) । २-भाषेत ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ध्यानासाघुभिरियैव वा ? न तावदाद्यः तत्रानन्तश्रुतिवाक्यपाठा- सम्भवात् । न चापठितानामेव मूलत्वम् । नित्यानुमेयश्रुतिमूलत्वस्य निराकृतत्वात । एकैकस्यैव साधुशब्दस्य गावीगोण्याद्यनेकाप- मान्ददर्शनात्तद्विपयप्रतिषेधानां प्रतिपदं कल्पनेऽत्यन्तमेवानन्त्य- ममझापाठानुपपत्तिः । अत एव 'नाभ्युपेयः पदानां प्रतिपत्तौ म- तिपदं पाठ' इति महाभाष्यकारेणैवोक्तम् । द्वितीयपक्षस्तु विधिनिषेधाविधेयनिषेध्याच्युपपदामभवान्नि- राकर्तव्यः । तथाहि-साध्वसाधुशब्दावेव खलु तत्रोपपदत्वेन भवद- भिपती । तयोश्च पदि गवादिशब्दे व्यक्तिवाचितं तदा पूर्वपदे- वानन्त्यम् । पदि तु जात्याग्रेकोपलक्षणवाचितं ततः पूर्वाधिकर- णवदेव तचिनानुपपत्तिः । तथाहि-न तावद्वादिष्वेवानुटला गा. व्यादिभ्यश्च व्याहत्ता साधुत्वं नाम जातिः सम्भवति । लोके गवा. दिशब्दमावत्तिमाधुशब्दप्रयोगाभावेन तदङ्गीकारे प्रमाणाभावा- व । वक्ष्यमाणरीत्याऽभिव्यकस्य निर्वस्तुमशक्पत्वेन तदयोगाच्च । अत एव गवादय एव साधवो न गाम्पादयः इत्यस्यापि सा. धुस्वरूपनियमस्य निर्वचनासम्भवादेवामम्भवो द्रष्टव्यः । किश्च साधुत्वं व्याकरणानुगतशब्दयत्येव जातिः स्वीक्रिया ते १ तदनुगतशब्दरत्याप वा ।। आये वचन्तीत्यस्यापि साधुताप- 'तिः । तस्य व्याकरणानुगतत्वेऽपि लोके प्रपोगामायेनासाधुत्वात् । नान्त्यः । गादिशन्देष्वपि तदापत्तेः । यदि तु पत्र प्रयुज्यमान- वे सति व्याकरणानुगतत्वं तत्र साधुतं जातिरित्पभ्युपगम्पेत ततो गवादिपदम्पानेकफ्रोगकवर्णसमुदायात्मकत्वेन पौगपद्यासम्भवात् 'अनारये तु गोशब्दे गोशब्दवं कथं भवे' दिति न्यायेन पदत्ता- दिनानियदेव सापुत्व जातिरीपं गवादिपदानिष्ठा निराकर्तव्पा । तंन तावरमाधुत्वं जातिः, नाप्युपाधिः, स हि न तारसद- वरूपोऽर्धमत्पापकवरूपो वा, गाव्यादावपि तदापत्तेः । नच दा.

·मीमांसाकौस्तुभे [व्याकरणाधि- स्यार्थपत्यायकत्वं साधुत्वमगढ़ायां घोपा' 'अग्निर्माणक' इत्यादी गहानिशब्दयोस्तीरमाणवकादिविपये शत्स्यभावेऽपि तत्र साधुत्तर मसिद्धेः । अथ तत्र प्रवाहादिविषयकयैव पत्त्या तारादौ साधुत्वं ततो गोणीशब्दस्पायावपनविषयशक्तिसद्भावात्मास्नादिमति साधु. स्वापत्तिः । देवदत्तादिशब्दानां चादिमत्संकेतेनार्यप्रतिपादकानां अनादिपदनिष्ठशालयभावादमाधुत्वापत्तिः । किश्च शक्त्यार्थमतिपादकत्वं गाव्यादिवतिमसक्तम् । सेवा पि हि प्रयोगमत्यपानुपपत्या शक्तिकल्पनस्यावश्यकत्वात् । न च लक्षणया गोण्या वा तदुपपत्तेर्न तत्कल्पनावश्पकत्वं लक्षणा- गौग्यो(१स्तस्मिद्धिमत्रे अर्थान्तरशक्तिपूर्वकत्वस्य वरुपमाणत्वेन गा. पादिशब्दानां कचिदप्यर्थे शत्स्यनङ्गीकार गौणीलक्षणयोरप्पस- म्भवात् । न च शक्तिभ्रमात्मयोगमत्पयौनिििचकित्मशक्ततप्रत्य- पस्य बाधकामावे भ्रम वानुपपत्तेः । न च व्याकरणशास्त्रं बाधक- म् । तस्प निर्मूलनाचायकत्वात् । न चावधिमत्वं बाधकम् । गादिशब्दशक्तिमहस्येव गाव्यादिपदशक्तिग्रहेऽप्यवध्यस्मरणस्पा. विशिष्टत्वात् । न च गोशब्दसादृश्पेनैव गावीशब्दस्य तदर्थप्रसायकत्वोपपत्ते तिरिक्तशक्तिकल्पनावसर इति वाच्यम् | शालाशब्दस्याप सा. दृश्यात् मालाशब्दार्थप्रत्यायकत्वापत्तेः । परीत्यस्यापि सम्भवेन विनिगमनाविरहाच । अत एव यववराहाधिकरणोक्तरीत्या प्रसज्यमानं, प्रत्यक्ष पच्यमानानेकशक्तिकल्पना, नियामकाभावेन च व्यवहारानु पपत्तिः, अष्टदोपदुष्टविकल्पस्य चापत्तिः, शब्देनार्थमभिधत्ते इति चैकाभिधानक्रिपायां सम्बद्धयोः करणकर्मरूपयो शब्दार्थयोः पाठिकान्वयावगतपरस्परनियमभङ्गापत्ति,रिसेतोपत्र १. जै. ७.१-४-२३.

·करणम् ] . प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः। तुष्टयमक्षादिशब्दविर विनिगमनाविरहादेव स्वीक्रियमाणमपि न दोषमावहति । वस्तुनस्तु आधदोपविषपे अक्षादिवैलक्षण्यमप्यत्र सुवचम् । नहात्रैकमानेकशक्तिकल्पना, अक्षादिवत् । शक्तः शब्दाश्रितत्वेन एकस्मिन् शब्द एकस्या एव शक्तेः कल्पनात् । न हि शक्तिर- याश्रिता; येनकनानकशक्तिकल्पनामसङ्गोऽवाप्याशझोत । यत्र हि कारणात्कार्यदर्शनं तत्र शक्तस्तित्वं सम्प्रतीयते इति पायेन शक्तः कारणाश्रितलेन शब्दगात्रममवेतस्वात् । युक्तं चैतत् । श. क्तिमत्कारणमिति कारणलक्षणात् शक्तश्च कारणतावच्छंदकत्वस्त्री- कारादवच्छंदकत्वस्य चान्यूनानतिरिक्तवत्तित्वस्वाभाव्यनार्थाश्रितत्रे सदभावपसनाच्छन्दाश्रिौष शक्तिरीत । न चै कारणतावच्छेदकीभूतायाशक्तेरझान कारणीभूतश• . ब्दज्ञानमात्रचित्तापतेः शब्दाश्रित्वानुपपत्तिः। शब्देनार्थमभिधत्त इत्पादिमतीत्यनुमारेण शन्दस्पैच ज्ञानव्यापारफस्प कारणता- हीकारा। प पायसुशयां अर्थाश्रितले सर्वशब्दवाच्यत्वमर्थस्यापचे. तेत्युक्तम् । तत् शब्दाश्रितत्वेऽपि सर्वार्थवाचकत्वं शब्दस्यापतेति तुलपम् । अथ अविशेषावच्छिन्नर शब्द शक्तिः कल्प्यत इति न दोपः तदा शब्दविशेषावच्छिन्नवार्येऽपीति तुल्पत्वादुपक्षणायम् । त. स्मादुक्तमकारेणेव शब्दनिष्ठवं साधनीयम । अलकत्रानेकशक्तिकल्पनाभावान्नाद्यो दोपः । तस्माद्गापा- दीनस्याये पात्यैवार्थपनिपादकत्वान्न तारन्छ त्यार्थमतिपादावं साधुत्वम् । नापि व्याकरणलक्षणानुगततं तत् । बचतीसादापि तदा- पत्तेः । नापि पाकरणानुगतले सात प्रयुज्यमानत्वं 'कृष्णशं वासः' इत्यादी कृष्णशादिशब्दानों व्याकरणेन कृष्णदातादावन्नुगता- ·, . ११२ मीमांसाकौस्तुमे [व्याकरणाधि- नामसाधुत्वापत्तेः । अत एवोक्तं वातिककृता-कृष्णशं वास इत्या- देवकिरणशतेनाप्पनवगतोऽर्थोऽपितृपम्परवावगम्पन" इति । ते. नोभयविषस्पापि नियमस्य मूलवासम्भवान्निर्मूल व्याकरणम् । किश्च प्रयोजनासम्भवादपि नियमवयम् । तयाह-~यद्यपि तावरसाधुस्वरूपनिपमस्य प्रयोगनियमार्थत्वादेन प्रपोजनवतलाभः त. यापि प्रयोगनियमस्य प्रयोजनासम्भवाद्वैयर्यम्। अत एव तत सरकार ण नोक्तम, कथं बन्यथा बुद्धिपूर्वकारिशिष्यवृत्त्यर्थं प्रतः पाणि- निः प्रयोजनमेव नाभिदध्यात् । न च सुज्ञेयवादेव नाभिधानम्। एवं हि तस्य सुक्षेपत्वं यदद्यापि वार्तिककारभाष्यकारादयो विवंदन्त एव । पातिकमा हि कि माधुशब्दज्ञानादमः उत प्रयोगादिति स. न्दिा साधुशब्दज्ञानाद्धर्माऽर्थात्तत्मनियोग्यताधुज्ञानस्याप्यवर्जनी- यत्वेन ततो (१)'न म्लच्छभाषा शिक्षेत' इति - निषेधपालोचनांड धर्मस्याप्यापत्तराचं पक्षं निरस्य मयोगाद्धर्मपक्षे व्याकरणानभिज्ञ स्यापि माधुशब्दमयोगे धर्मापतेः व्याकरणानर्थक्यामगार द्वितीय च निरस्य शास्त्रपूर्वकप्रयोग धर्म इति सिद्धान्तितम् । भाष्यकता तु सर्व व्याख्याय 'अथ वा पुनरस्तु ज्ञाने धर्म:' इत्यनेनाद्य पक्ष स्वमनत्वन प्रतिज्ञाय त्रोक्तो दोप एवं परिहरः । नापशब्दज्ञानापार्ममापनसं, दोधकप्रमाणाभावात् । 'न म्लेच्छ. भाषा शिक्षेत' (२) तहमाद्राह्मणे न न ग्लैच्छितो (नापमापितवै,) 'आहितामिरपशब्दं प्रयुज्य सारस्वतीमिष्टिं निपेद'इत्यादिवचनान! तु म्लेच्छपदाध्यत्वेन मिदाना वर्वरादीनां पा भाषा सन्मात्रज्ञा. नादिनिषेधकत्वमेव, न वार्यावर्तनिवामिभापाज्ञानादिनिषेधकत्तम् । अन एव 'म्लेच्छ अव्यक्तायां वाची सत्यवार्थोऽपि तेपु सङ्गच्छते । २श मा.३-२-१ २४ १. व्यास:

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ११३ पद्यपि चासायन्यत्रापि सम्भान्पेत तथापि कटेबलवत्वान अतिरिति । अन्यदापे परिहारद्वयं यदुक्तं तद्रिस्तरमयान लिख्यते । अतश्चैवविधे विवाद सवि कथं प्रपोजनस्प मुझेयत्वम् । न चैत. पोर्वार्तिककारभाष्यकारोक्तयोः पक्षयोरन्यानरोऽपि युक्तः । उम. पोरीप व्याकरणशास्त्रोत्यज्ञानतत्पूर्वकप्रयोगयोः व्याकरणग्रन्यसा. पेक्षवेन धर्ममाघनत्ववोधकश्रुतिकल्पनानुपपत्तेः । न ह्यनित्यस्य ग्र. यस्य नित्यवेदप्रतिपाद्यत्वं सम्भव । न च कल्पादिवत्प्रवाहनिरप. कल्पना, कल्पादौ यत्करल्यानाराशंसानिति पूर्णोदाहृतवचनबलेन तत्कल्पनस्प मामाणिकत्वात् । न च (१) तस्मादेपा व्याकना वागु चत' इतिवचनं प्रकृतेऽपि कल्पकं ममाणत्वेन साङ्माम् । तस्य स्वर- वर्णमात्राक्रमरविप्लुनाकृता निरूपिता इत्येवं वैदिकवाग्मिपपत्वे. नाप्युपपत्तेः। अत एव 'न म्लेच्छिन 'आहितानिरपशन्दं प्रयुज्य' इत्यादि- वाक्पानामपि वैदिकशब्दविनाशतनिपिचमापश्चिचविधानार्थत्वेना- प्युपपत्तिः सुवचा । गाव्यादिरूपापशब्दमतिषेविषयस्वे हि कयं त. दापणे शिष्टानां विगीतत्वबुदिनोपपोत । प्रत्युत महर्षीणामेवावि- रतमपशब्दमयोगो बार्तिके एव मपश्चितः । किं बहुना पाणिन्पादीनामप्यपशब्दमयोगो गान्पादिरूपाप- शब्दमतिपयविषयले उक्तवचनाना कयमवकल्पत । तथाई-सूत्रस्पैर सावत् (२)जनिक । प्रकृतिः' इति सूत्रे 'इश्तिपो धातुनिर्देश' होत तदुक्तपरिमापानुसारादेव जानपदंशब्दपरम्, नत्वपरमित्याया- ति । न च तदिष्टं, जननरूपार्यकर्तुरेव प्रकृतेरपादानसशास्त्रीकाराव । मा इदं व्याकरणविरुद्धत्वादपशन्द एव । तया कवाचिभ्यां तृनकाभ्यां योगे(३) करि च' इति सूत्रण पष्ठीसमासनिपाचद्विरुद्धं पष्ठीसमासाश्रपणम् । कात्यायनपतमलि. १. ते सं. ६-४-७-३. २ पा.सू.१-४-३०. ३. पा.स.२-२-१५ ·मीमांसाकौस्तुमे न्याणधि- प्रन्ययोरपमादलिखनं कातिक र समम | विसरमपादन लिख्यते । अव शिष्टविगमावान गाउपादिरूपापशब्दमानपत्र विपपत्वमेपो वचनानाम् । तेन व्याकरणप्रन्याय प्रवाहनित्यत्वे - माणाभावानद्धाटनभुतिकल्पनानुपपतः धर्मपोजनस्वानुपपत्तिः । नापि रोहादीनि भाष्योकानि प्रयोजनानि, तेन हि परलो. हागमळवमन्देहाः प्रपोजनम्' इति मुख्यानि पश्च भयोजनान्युक्त्वा प्रयोदशापानि गौणान्युक्तानि । तत्र रक्षा तावद्वेदिकानां या पदा. ना ? लोकिकाना वा ? । नायः; वास्यरक्षणात् पदरसणस्थापि अपेहमीसयर सिदेः । न हि पाकरणेन पायं व्याक्रियते, अपितु पदमे । अतश्च पथैव वाक्यं तेनाररुपमाणमप्यध्पेनृपति- यैव रक्ष्यते तया पदपपीति न वैदिकपदविनाशभीत्या व्याकरण. मणपनोपपत्तिः । न द्वितीयः । लोकत एन सिदः । ज्याकरण• स्यापि लोकमसिध्युपजीविस्वाच्च । तपोइस्पापि पाकरणाधीनत्वं ऊहस्वरूपांशे वा ? जयपान- पदस्वरूपाशे वा ? नाना, मीमांमाव्युत्पादितन्यायैः मुख्पष्टा- थत्वादिभिरेव सिद्धः । अन्यस्तु पूर्वोक्ततदेव लोकाः सिद्ध्या ए. रिहर्तव्यः। एनमागमोऽपि 'ब्राह्मणेन निफारणो धर्मः पडलो वेदोऽध्येपो शेयश्च' इति स्मृतिरूपो न तावरस्वरूपेणैव व्याकरणाध्ययनमपोज. नम् । तस्य पढगवेदाध्यापनविधायित्वेन प्रयोजनवानुपपत्तेः । ना. प्यागमोक्तस्य धर्मज्ञानस्यैव व्याकरणाध्ययनमयोजनताभिप्रायेण. लक्षणया आगमप्रयोजनवोक्तिव्याख्यानाद्याकरणस्य धर्मप्रपोजन : स्वाशङ्का । धर्मस्य साधुशब्दज्ञानप्रपोगादिरूपस्य तद्भिन्नस्य वा ज्यो. तिष्टोमादिरूपप निर्मूलत्वादिपूर्वोक्तयत्येव प्रयोजनवासम्भवात् । अय स्वतन्त्रधर्मप्रयोजनवासम्भवेऽपि वेदवास्यार्थरूपधर्मशा. नोपयोगिपदायवारुपानद्वारा व्याकरणस्य धर्मप्रयोजनकत्वात . .

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ११५ सायादीदृशधर्मज्ञानप्रपोजनकलेना चानेनागमेन व्याकरणाध्ययनवि. घानालक्षणया आगमप्रयोजनोक्तिव्याख्योपपत्तेः व्याकरणस्य धर्म- प्रपोजनसमाशो। तत्रैवं तावत्परिह पायसुराकना-उदाहतव. चने पडङ्गो वेदोऽध्येयो धर्मों ज्ञेयश्चेसन्वये सति चशन्दस्वारस्याद्ध. मझानस्यापि त्वनुष्ठानापयिकत्वेन वेदाध्ययनपद्रिधेयत्वावगमान तावदत्र धर्मशानस्य पडङ्गवेदाध्ययनमयोजनवावगमः । न चैवं वि- धेपानेकत्वानिमिचो वाक्यभेदः । पौरुषेपत्वेनात्र वाक्यभेदस्पादो- पाव । प्रत्युत निष्कारणशब्देनाप्रयोजनवाभिधानात् तस्य च श्रेयः- सापनत्ववाचिधर्मपदेनानयाद्वेदस्यापि च समयोजनवावगमेन जत्रानन्वयात्पडगेनैवान्वयागतेः पाकरणस्यानेनागमन विपरीत निष्पयोजनलमेवावगम्यते । अतश्च सयपि वेदवाक्पार्यज्ञानोपयोगि- पदान्याख्यानद्वारा व्याकरणस्य धर्मप्रयोजनकत्वे एतदागमोक्तत्वा. भावातस्य प्रपोजनेपु पाठो युज्यते । वस्तुतस्तु मातिशाख्यवत्सामस्त्येन पदावारुपानस्याप्यकर- णान्न तद्वारापि धर्मप्रयोजनलावगम इति । अत्र विदं वक्तव्यम्-मानस्य प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्तेन पुरुपक- त्यसाध्यस्य कयं विधेपत्तोपपत्तिः ? । अथ स्वरूपेणाविधेयस्पापि मत्वङ्गतापोधनफलक एन विधिरभ्युपगम्यते तयापि सामर्षत एव मातिशाख्पवक्रतुजननसिविधिकल्पम् । न च तोरन्पदुपस्था- मकमप्यस्ति, तस्माद्धर्मज्ञानस्याविधेपत्वात्पहंगवेदाध्ययनफलवन- पात्र सङ्कीर्तनम् । न चैवं चशब्दानुपपत्तिः । प्रयोजनप्रयोजनीभूत. क्रियादयसमुच्चयार्थत्वेनापि तदुपपत्तेः । निष्कारणशब्दश्चायमपी- रुपेपत्ववचनो (१)रपोगित्वादेन न सम्बध्यते इति न तदशेनापि निप्पयोजनललामा अत एवं परिहतगम्-नाच पडंगपदेन व्याकरणादिनन्यानामु. १ योग्यस्यात् ·है मीमांसाकौस्तुभे व्यिाकरणाधि- पादानम्, तद्धि यदि पदान्याख्यानद्वारा घोपयोगफलबत्वज्ञापना. थ, तदा तस्य लौकिकममाणसिद्धत्वाद्विधिवैपर्यम् | अथोपायान्तरेणापि तत्सिद्देनियमार्यो विधिरित्युच्यते, ततो नियमस्य दृष्टार्थत्वाभावादभ्युदयकारित्वरूपादृष्टार्थत्वस्य च श्रुतिक स्पन विनाऽनुपपत्तः । कल्प्पश्रुतेरादिमव्याकरणादिविषयत्व(२)ऽनि- असंयोगः । न च पङ्गपदान्यथानुपपत्यैव तस्य प्रवाहनियत्वकल्पन, गौरवमसगाव । पडङ्गपदं तु श्रुत्यादिविनियोजकममाणषट्कपरं का तिक एव व्याख्यातम् । न च वस्य वेदाध्ययनविधिनैव-सिद्धः- यग्रहणपध्यप । विविक्तश्रुसादिस्वरूपतत्मामाण्यमकारमानपूर्वक मेवाधीतादादर्यज्ञानस्य कर्माङ्गत्वफल्पनेन तत्सार्थक्पोपपत्तेः ।त. स्मानागमोक्तधर्मज्ञानस्प प्रयोजनवादागमायोजनकत्वम् । । अत एव आगमस्प प्रयोजनवासम्भवेऽपि पडङ्गापपनविधा. यित्वात व्याकरणप्रयोजनकत्वोपपः भाप्यस्य प्रयोजनपदं प्रयो• जकत्वपरमिति व्पारुपातॄणां व्याख्याप्यपास्ता । व्याकरणाध्ययन विधायकवतेनिससंयोगमसगात् । रसादौ प्रयोजनवपरस्य सक. दुच्चरितस्प प्रपोजनपदस्य प्रपोजकत्वपरत्वे वैरूप्यमसद्भाच्च । पदापि लायां लक्षणने शब्दज्ञानस्य प्रयोजनमित्युक्तम, सद प्पलौकिकसंजापरिभाषादिनिषदैर्घातुपागदिभिः अत्यन्तरिपपैश भाष्यवातिकादिभिः विपरीतगौरवाश्रयणादसम्बदम् । पदपि 'स्यूलपृपतीमनहाहीमालमेव होत विधौ स्यूला चासो पृपती घेति फर्मधारया, स्यूलानि पृपन्ति यस्यास्सेति बहुव्रीहिति सन्देहे व्याकरणविहितस्वरेणैव निधपः । तपाहि-कर्मधारयपक्षे १ अनित्यस्यासन, २ पतेन प्रयोजनशब्दस्य प्रयोजकपरत्यावेदयोधितं व्याकरणाध्ययः नमिति अर्थायगाशन प्रयोजनशब्दस्य फलपरत्वमिति घ्याख्यातॄणां प्यास्याप्यपास्ता।

·.. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ११७ 'अन्त' इत्पनुवर्तमाने (९) समासस्य' इति सूत्रणौत्सगिकेऽन्तो- दात्तते विहिते (२) अनुदात्तं पदमकवर्जम्' इति सूत्रेण पूर्वेषां चतु. मिपि अचामनुदात्तः स्यात् । तथा च पृषताशब्देन मत्वर्थल- क्षणया गोरेव विन्दुमत्तान्वयात्स्थूलत्तस्यापि च तत्रैवान्यवाद स्थूला चिन्दुमती च गौर्यागसाधनमित्यर्थः मिद्ध्यति । बहुबीही तु(३) 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्' इति सूत्रेण सामा- न्यविहितान्तोदाचत्ववाधेन पूर्वपदस्प प्रकृतिस्वरविधानात् स्थलश- ब्दगतलकारोत्तराकारे उदात्तस्वरःप्रामाति, तदा च स्थौल्यस्य पृप- स्वेवावपात्स्यूलविन्दुमती खता स्थूलाऽस्थूला वा गौः यागताधन- मित्यर्थः सिध्यति । तत्र लकारोत्तराकारोदात्तलपाठाद्रहुव्रीह्यनुसा. रिस्वरेणार्थनिश्चप इत्यसंदेहोऽपि व्याकरणप्रयोजनमित्युक्तम् । तदप्पयुक्तम् । यथादि वाक्यार्थसन्देहो मामांसान्यायमूलकव्याख्या यैवापनीयते, एवमयं पदार्थसन्देहोऽप्यर्थमकरणादिनिर्णयोपायमूल- कव्याख्ययैवापनीयते । दृष्टश्च लक्षणसन्देहे वैयाकरणानामा व्या- ख्यानतो निर्णयः, 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादल. क्षणम्" इति महाभाष्योक्तः । अतश्चार्यप्रकरणादिभिरेव पदार्थनि- यस्याप्युपपत्तेने व्याकरणावगतस्त्ररेणार्यनिश्चयः । नचैव स्वरपा- ठगनर्यक्पम् । ब्रह्मपाजपमनपाठायगत्वेनार्थवत्वोपपत्तेः । तस्माना- सन्देहोशप प्रयोजनम् । यत्तु कश्चिदनड्वाहीपदरहितमेव वाक्यमुदाहृत्य कर्मधारयपले पृपतीत शब्दस्य हरिणीरूपजात्पन्तरवाचित्वमङ्गीकृत्य तेन प्राकृत- च्छागजातिवाघः, बहुवापिसे तु स्थूलबिन्दुमत्तारूपगुणमात्रविधानेन. न प्राकृतछागजातियाधव इति सन्देहमुपन्यस्पायुदाचस्वरपाठेन नि. यमभिघायास्मदुक्तरीत्यैव दुषणमभिहितम् । तद, महाभाष्ये न्या. पघायां च अनड्वाहीपदयुक्तस्यैव वाक्यस्प पागतेन च गोरूप. १.पा.सू. ६-१-२२३. २.पा.सू ६-१-१५८. ३. पा.९.६-२-२.

·. ११८ मीमांसाकौस्तुभे व्याकरणाधि- जात्यंतरविधानेन पक्षद्वयेऽपि प्राकृतछागजातिवाधात् लकारोतराका- रेचोदाचस्तरापाठेनाद्युदात्तस्वरपाठाभावान्न केवलं महामायाझान निबन्धनम् , आप तु स्वग्रन्यामाननिवन्धनमपीत्युपेक्षणीयम् । तदेवं मुख्यपञ्चप्रयोजनासम्भवे आनुपनिकाणां प्रयोदशप्रयो; जनानां व्याकरणाध्ययनप्रपोजकत्वस्य कृष्णलेषु मुरूपवितुपीभा. घासम्भवे आनुपङ्गिकनिपमादृष्टस्यावघातमयोजकत्ववापेतत्वाव! पयाकयीचसयोजकत्वांगीकारेऽपि वा तद्पणं वात्तिक एव मपन्य- ते । तत्सिद प्रयोजनाप्तम्भवादापे नियमवैयर्यम् । प्रत्यक्षवेदादिविरोधश्चास्य स्फुटोऽवगम्यो । (१)दृष्टं साम' इत्पधिकारात (२)कलेईक' (३) वामदेवाड्यड्या' विति सूत्रेण क- लिना बामदेवेन वा दृष्टं कालयं, वामदेव्यं, इति रूपानुगमाद दर्श ननिमित्तत्वातीतेदे च(४) 'यदकालपत्चत्कालयस्य कालेपत्तम्' इत्येतस्मात()"आपो वा ऋत्विपमार्छन् , तासां वायुः पृष्ले व्यवर्तत, ततो वाम पमु समभवत्, तन्मित्रावरुणौ पर्यपश्पता, तावतां वार्म मर्प इदं देवेभ्योऽजनि तस्माद्वापदेपम्" इत्येतस्मा. च्चार्थिवादात्कालपशब्दस्यामुरोकालनक्रियानिमित्तत्वमतीतः, वा- मदेपशन्दस्य च वाम देवेविति समभिव्याहृतपदद्वयोच्चारणकि. यानिमित्तलमतीतः वेदविरोधे सति व्याकरणमप्रमाणम् । तथा पापविरोधश्च वाक्यस्प वाक्यार्थे शक्त्पनीकारे प्रसज्य- ते । तथाहि-पाकरणास्नावदेवं प्रतिपादयन्ति । यत्र वक्त्वाक्पम- योगानन्तरं श्रोतृमीच दृष्ट्वा म्युत्पित्सुस्तावत्संपूर्णे याक्ये विशि- राक्पार्यविपपिणी शक्ति प्रयपतो निश्चिनोतीत्यविवादम् । पश्चादा- पापोद्वापाभ्यां प्रत्येकपदनिष्ठव शक्तिः, न तु तत्पदघटितवाक्यनि. ठा । तरपदघटितानां वाक्पानां अनन्नवेनानन्तशक्तिकल्पनापत्तिरित १. पासू.४-२-७. २. पा.सू.४-२-८. ३ पा.सू.४-२-९. ४. ता ग्रा.८-३-१. ५ ता.ना.७-८-१, - ·करणम् प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। त्येवं प्रत्येति । अश्व पश्चाल्लाघवनसहकतत्पदनिष्ठशक्तिग्रहेण वा- क्यशक्तिग्रहो यद्याप मिथ्यत्पाभाति, तथापि तस्य प्रथमोत्पन्नतेना- समातीवरोपित्वादुपजीव्यसाच्च प्रमातमेवावधारयात । तत्र चद्वपी गात अखण्डपत्र वाक्यं वर्णव्यङ्ग्यम् एकः पटः इतिवदेवं वाक्पमि. त्पबाधितामतीतः सत्वात्तदेव च विशिष्टार्थे शक्तं तत्र च पदवर्णादी- नापसतामेव वाक्यान्तरावयवसारुप्पमात्रणावभासः, न तुं वस्तुतोऽ वस्थानम् । प्रकृतिमत्ययादिरूपेण व्याकरणम्पाख्यानमपि कल्पित रूपायैव पदादेः पारमार्थिकत्वाभावेऽपि न विरुध्यते । अथ वा आनुपूर्वाविशेषविशिष्टानि पदान्येव वाक्यं, तस्यैव वाक्याथै शक्तिः, न तु लाघवतर्कसहकृतापि पदार्थे, एवं पदानाम् । अन्पया 'दीद 'विष्णोऽव' इत्यादौ इखेकारयुक्तस्यैव इदं दधि- पदद्वपस्य प्रत्येक पदार्थ शाक्तिग्रहात्संधियुक्तमयोगे च स्वेकारमयो- गाभावेन पदार्थानुपस्थिती तसंसर्गोषकत्वानुपपत्तेः । एवं 'विष्णो अब' इत्यत्र प्रत्येकशक्तिग्रहे 'विष्णोऽ' इस. त्राकारलोपे सति पदार्थानुपस्थितौ तसंमर्गयोधानुपपत्तिद्रष्टव्या । न घ तबादेशेन स्यानिनमनुमाय तेन पदार्थोपस्थितिः । स्थानिनां व्या- करणभेदेनाननुगतत्वाम्यभिचारेण इस्कारान्तपदयस्पैव नियमेना- नुपपत्तेः । अतस्तन तावदवयं वाक्यस्यैव वाक्पार्थे शक्तिः कल्प्पे. ति सर्वत्र तथैव स्वीकर्तव्यम् । वाक्यशक्तिग्रहश्च प्रत्येकपदशक्तिय. हाभावे 'गामानय' इत्यतो वाक्यार्थबोधस्याजायमानत्वात् पदशक्ति- ग्रहसले च अपूर्ववाक्यश्रवणे ऽपि झटिति वाक्पार्थबोधस्प नायमा- नवादनपव्यतिरेकाभ्यां पदशक्तिप्रदजन्य इत्यध्पत्रप्तीपते । आध 'भू सत्तायाम' इसादिपदार्यानाख्यानमीप कारणीभूतपदशक्तिीव- पपत्वाम विरुध्यत इति । तदेतत् न्यायमूलत्वात न्यायस्य चाभासमानरूपया मूलत्वा. सम्भवानिराकर्तव्यम् । तथाहि-न तावदखण्डं वाक्पं वर्णन्पत्यम् ।

·-- . मीमांसाफौस्तुभे [व्याकरणाधि- तद्धि शुद्धवर्णव्यङ्ग्यम् । आनुपूर्वीविशिष्टवर्णव्यां वा नाच, सरो रस इत्यादौ वर्णभेदाभावेन अर्थविशेषातीत्यनापत्तेः । नान्यः आनुपूर्तीविशेषविशेष्टानामेव वर्णपदादीनां वाक्पत्तोपपचौ अखण्ड वाक्यस्वीकारे प्रमाणाभावात् । अत एव च पदवर्णादिपतीतः स. कलजनानुभवसिद्धायाः भ्रान्ततकल्पनपा अविद्यमानविषयत्वकल्प. नमन्याम्पमेव । न च वाक्यानतरावयवमारूप्येणासो भ्रम इत्यपि भुवचम् । वाक्पान्तराज्यवस्याप्पसत्यत्वेन तत्मारूप्पस्यानुपपत्तेः। न च लेख्पगवयाचश्यवानां मुखादिरूपेणासत्पानामा मुख्य गवयाघवयवमुखादिसारूप्यवत्मकृतेप्युपपद्यतीत वाच्यम् ख्यगवयायवपवानां मुखादिरूपेणासत्यानामापे स्वरूपेण सत्पत्ता- सादृश्योपपत्तेः । प्रकृते तु वर्णपदादीनां स्वरूपेणाप्पसत्यवान त. दुपपत्तिरित वैषम्यम् । अत एव वैपाकरणैरापे 'नायं पक्षः पारमा- थिक' इत्युक्तम् । किश्च पक्षद्वयेऽपि वाक्यशक्त्यङ्गीकारे उक्तयुक्त्या पदशक्तिग्रह स्य कारणत्वमवश्यं वक्तव्यम् । अनश्वावश्यकत्वेन पदशक्तिस्मर. णादेव पदार्थोपस्थितिद्वारा वाक्यार्थबोधोपपत्तौ वाक्यशक्तिकल्पन निष्प्रमाणकम् । न च 'दीदं विष्णोऽ'त्पादौ वाक्पार्थानुपपति रेव वाक्पशक्तिकल्पने प्रमाणमिति वाच्यम् । तथापि तत्र वाक्यार्य: वोधानुपपत्तेस्तुल्पत्वात् । तत्रापि हि वाक्यशक्तिमहं प्रति अश्या शाक्तिग्रहस्प कारणत्वमङ्गीकियो? न वा? अन्त्येऽवयवशक्तिग्रहामा घेऽपि वाक्यश्रवणाचवोधापत्तिः । आधे इस्त्रकारान्तपदद्वयश्री वणाभावेन तद्गतशक्तिस्मरणाभाादाक्यशक्तिग्रहानुपपत्तेः, पयाकथं चिच्छक्तिस्मरणागीकारे वा तदाश्रयपदस्मरणस्याप्युपपचरवयव शक्तिमात्रेण विनर वाक्पशक्ति. वाक्यार्थबोधोपपतिः । अत उभाभ्यामेवं परिहर्तव्यम्-आदेश एवैतादृशविषये स्थानि उपस्थाप।अत एवानपीतम्याकरणस्य स्थानिमखानाने दधिशब्द ·,करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२१ ध्युत्पत्तिमतोऽपि दधीदमिति प्रयोगाच्छान्दवोधो न जायते । न च व्याकरणभेदेन स्थानिनामननुगतत्वाव्यभिचारः शङ्काः व्यापकाननु- गमस्य दोपरूपत्वेऽपि स्मारकाननुगमस्यादोपत्वाव । नोकतवन्धिद. मीनेनापरसंबन्विस्मरणे प्रतिसंवन्धी अनुगंतुं शक्यते । अपित्वननुगमे जप यद्विपप एव संस्कारोदोधः तस्यैव स्मरणं, नान्यस्य । अतश्च यस्य यद्याकरणानं, यद्विपप एव संस्कारोबोधस्तस्य तद्विपये एव, स्मरणसंभवान्नातिप्रसङ्ग इति सर्वमनवद्यम् । विस्तरेणैवैतन्निरूपितं त- झूनाधिकरणे वातिककता। अतश्च पदानामेव पदार्थेषु शक्तिकल्प- नाद्वाक्पार्थस्प च समाभिन्याहारादेव लक्षणया भानोपपत्तेर्न तत्र वाक्यस्य शक्तियुक्ता। ननु वाक्यार्थः संसर्गः, न च तस्य लक्षणया भानं संभवति । त- पाहि-स्वयोध्पसंबन्धो हि लक्षणा, सा च ज्ञातव कारणं न स्वरूप- सती-गद्गायां घोप' इत्यादी प्रवाहसंबन्धज्ञानाभावे तीरानुपस्थिते, तदन घटः शुक्ल इयादी जातिगुणयोः तचत्पदयोध्ययोलक्ष्पेणकार्य- समवायसंबन्धेन यः संबन्धः स्वरूपसंवन्धरूपः, स किं ज्ञातो ? न चा? आधे संवन्धज्ञानं प्रति संपन्धिज्ञानस्य कारणत्वालाणाशानात्पूर्व (कार्यसपवायसंयन्धस्य ज्ञातवाभ्युपगमे तस्यानाधिगतत्वाभावाचत्र सदस्य मापाण्यानुपपत्तिः । अन्त्ये लक्षणाज्ञानाभावान्न तजन्यत्वं तसर्गरूपवाक्यार्थयोधस्य युक्तमिति चेत्- सत्यं लक्षणानुपपत्तिरस्ति । अत एव समाभिव्याहारनिमित्ता लाक्षणिकीत्यादिशास्त्रदीपिकाग्रन्या अपि न ययाभुता एव नीयन्ते। आप तु शक्त्यभावेऽपि गम्यमानत्वपरवया । कथं तर्हि शक्तिलक्षण. पोरभावे वारणार्ययोषः ? सदुच्यते-पदानि तावत्पदानव शक्सा लक्षणपा पा मतिपादयन्ति, न तु वारपार्थम् । स तु पदजन्यपदा- यद्यानेनैवाकांक्षायोग्यतासन्निधिमानतहकोन झाप्यते । न तु वत्र शाक्तिलाणान्यतरसिम्पदव्यापारफल्पना, अन्पल-पवाद ।

·१२२ मीमांसाकौस्तुभे व्याकरणाधि- नन् पदानों पदार्यवोधपात्रेण व्यापारपर्यवसाने चाक्यावो. घस्प बाब्दजन्यवाभावाद्वाक्यार्थस्याशाब्दत्वापत्तिः । अत्र न्यायर लाकरे पार्थसारथिः-पदार्थेषु पदानां पदार्थवोपजनकीभूतचि. रूपव्यापारपर्यवसानेऽपि पदार्ययोधमात्रस्य प्रमाणान्तरसिद्धतेन निष्फलस्पानुद्देश्यतादाक्पार्थपोषस्यातजन्यत्वेऽपि शब्दप्रयोगो- -द्देश्पत्वावगः शब्दस्य वाक्प्रार्थे तात्पर्यावगमात्तात्पर्पविषयत्वेन पाक्यार्थस्य शाब्दत्वोपपत्तिरिति । नचैतादृशतात्पर्यविषयवस्प शाब्दत्वप्रयोजकत्रे पदार्यानामनु- देश्यत्वेन तदसम्मवादशाब्दत्वापत्तिः । तेषामपि शक्तिलक्षणान्यता रवृत्तिविषयत्वेन शाब्दतोपपत्तेः निचैवं तात्पर्यस्पारतिरूपत्वेन शा. ब्दत्वमयोजकाननुगमः शक्यः । तात्पर्यस्यापि वृत्तित्वाङ्गीकारात् । आ एव न्यायमुधाकृतापि भावार्याधिकरणादौ कदन्ताब्दस्य ले ऽवाच्यत्वेऽपि भावनायास्तात्पर्यटसा माब्दत्वं इसादिग्रन्थे ता त्पर्यस्यापि चिलमगीकृतम् । वस्तुतस्तु उद्देश्यताख्यतात्पर्पस्वीकारे शुकादिवाक्यस्थले वे चोइश्पतास्यतात्पर्यासंभवेन वाक्यार्थस्य च शाब्दलानापत्तिप्रसंगः अयोद्देश्यताख्यतात्पर्यानङ्गीकारेऽपि शब्दनिष्ठस्प तात्पर्याख्य धर्मविशेषस्यैव शब्दत्वानुमेयस्य स्वीकारातद्विषयत्वमेव शाब्दत्वम पोजकमित्युध्येत, ततोऽक्तधर्मान्तरस्त्रीकारे पमाणाभावाद्वैयाकरण मततुल्पमेव गौरवम् । अतो यथाश्रुतवार्तिकानुपारेणैवं परिहतव्यम् पाक्यार्थस्य पदजन्यपदार्थोपस्थितिजन्यज्ञानत्वेन स्वतो शाब्दररि पदार्थानां शक्तिलक्षणागोण्यापनमापत्तिगम्यत्वेन स्वतः शाब्दतो पपत्तिः । अत एवोक्तं वातिककता-(१)"तन्मात्रावसितेपु ५ दाभ्यः स गम्यो । अशाव्देऽपि च वाक्या न पदार्थेशान्द ता वाक्यार्थस्यैव नपा निमिचान्तरसम्मक" इति । १. श्लो. पा. पाफ्याधिकरणे. श्लो.२२९..

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२३ एवं संसगै शाब्दयामीसनुव्यवसायोऽपि शब्दप्रयोज्यत्वाच्छब्दा- नुपूर्वीज्ञानकारणकत्वाद्वाक्यार्थबोधस्प नानुपपन्नः अत्र च संसर्गयोध: शक्यपदार्थसंवन्धवोधव्यतिरेकेणैव नायत इति न तत्र लक्षणा अ. गीकृता । तीरादियोधस्य तु शक्पसंवन्धबोधव्यतिरेकेणाजायमान- वालाक्षणिकत्वव्यवहार आनुपूर्वीज्ञानाजन्पतादपि चोते वैपम्यम् । एवं च शाब्दतमयोजकाननुगमोऽप्पापाधमानो नातीव दोपमा- वहतीति सर्वमनवयम् । तदेवं वाक्यार्थस्य पदजन्यपदार्थोपस्थिति- लभ्यतेन तत्र वाक्यशासनङ्गीकारात्तत्प्रतिपादकं व्याकरणं न्याय- विरोधादप्यममाणम् । अतश्च प्रयोगोत्पत्तौ प्रयोगनिपमे व्याक- रणस्याशास्त्रवाछन्देपु गोगाव्यादिरूपेषु न व्यवस्था स्पादि. ति सूत्रार्थः॥ सु-शब्द प्रयत्लनिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्॥ १-३-२५॥ (सि) नाममाण व्याकरणम्, स्मृधिकरणन्यायेनैव मन्वादिस्मृतिवदेवे- तस्यापि मामाण्यसिद्धः । न च निर्मूलत्वम् । प्रयोगनियमस्य तार- छुतिमूलकवेनैवोपपत्तेः । न चानेकश्रुतिकल्पनै पाठासभावादेक- श्रुतिकल्पनस्य चैकोपलक्षणमन्तरेणासिद्धरुपलक्षणस्य च साधुत्वादेः पूर्वोक्तरीमा निर्वस्तुमशक्पवानिर्मूलनामेति वाच्यम् । साधुत्वस्पै- चैकस्पोपलक्षणवाद । अय किमिदं साधुत्वम् ? उच्यते-अभियुक्तानां तावदपभ्र- एपदेषु गोश्ब्दादिषु साघुशब्दप्रयोगादर्णमात्रादिना अपभ्रष्टेषु च गाव्यादिषु असाधुशब्दप्रयोगात्तदालम्बनं किभिदवश्यं वक्तव्यम् । तच ममितपा मृत्पाऽयमतिपादकसं साधुत्वम् । तदभावोऽसाधुत. म् । यतिध शक्तिलक्षणागोपनपतमरूपा । न चेदं गान्पादिजापे ·मीमांसाकौस्तुभे [व्याकरणाभि- मुरुपान्तरामावेन क्षणागोम्पोस्तापदनाराहनीयता । शक्ति कल्पनस्प तु प्रपोगमसपपोपमाणरीत्याऽपयाप्युपपनत्वेन निष्प मागत्वमेव । अतय गायपादिशन्देषु प्रमितस्पा अर्थमसायकवा. মান্নানযামিঃ। मा पचाप अनपभ्रतापभ्रएत्वपर्माछिपत्र सादेषु सापुतासारखे इति पापमुपास्वारम्पारमनीयते । तथापि तमा- पिकपेर । अन्पया घटादिशब्दस्पापि पटे साधुत्वापः । न घा, प्राणपा प्रतीसजीकारादिशपतिः। अभयुक्तलक्षणापा अनही फाराव । अत एवोक्तम-"याधिरामयोगः इति गोणीशब्दापा- पिबामपनवापिनोऽनपध्रष्टस्य गपि माधुत्तापत छ । न चाधुनिक सविताक पप्पाप्तिः । 'दादो ऽहनि पिना नाम कुदिति मा. पापरिधिना पुषस्योपापिनेर मी देवदनशदादीना मंकेतक- रणेन तापमान । म एवोक्त परिणा-'पुत्रादिनामक- रणे पेश नियम । मनादिशमिताहापि र रियो इन । पतु संसपेर गलिताः भादयः वादा मेगामापरवा- देर नाम्पायुक्त तनेर-"पाम्रता सापा पिन दियुमादपः । पनु मामा सावता सामो मना" । पानुमानु निनामारे दिमादीनामप्पोपहरलानुपाये। स दिनगदेशिमलन ग गाज्यादिवशदवन गोपादोपरपाप- पातिभ्रमेण । पापमानुपपणेमुंग्पायर्यानरामा पर. हाणागोपाप्यनुर। गाम्मानमनिमनिस्वीर टिपा. दानापयापान वायम् । मन पिरपा अधयोधकासमा पुजन ra: ! या एर पाणिपाद ( रियादी पापं. समपानीपपयो । पेसामपि हि माधुलामा कयामर ·परणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । षष्ठयन्तत्वोपपत्तिः। यत्तु कैश्चित्पष्ठ्यतत्वोपपत्तये 'टे' रित्यादेः शब्दानुकरणव- मङ्गीकृत्य शब्दपरत्वे चार्थपरत्वाभावाच्छन्दस्यैव लोपादिकार्यान्व- पापत्तिमाशङ्ख्य शब्दपरस्यैव लक्षणयार्थपरत्वाङ्गीकारेण परिहृतम् । तैस्तावच्छन्दानुकरणखेन साधुत्वं हरिग्रन्यानुसारेण पूर्वमनङ्गीकृत- मपि पश्चादगीकृतमिति पूर्वापरविरोधः सुधीभिस्तद्न्य एव वि. भावनीपः। छते। किश्च शब्दानुकरणत्वमपि टेरियादेरितिकरणाद्यभावे न सङ्ग- ऽपि वा शब्दपरत्वस्य दृत्तिव्यतिरेकेणासम्भवात् । वृत्तावपि च लक्षणागौण्योशक्पपूर्वकत्वाच्छीक्तकल्पनाया एव वा. पत्वाव, अन्यथा लक्षणयार्थपरत्वस्याप्पयोगापत्तेः । शक्तिक- ल्पने च लाधन शब्दविपयशक्तिकल्पानापेक्षयार्थविपयशक्तिकल्प- नाया एवं न्याय्यत्वाच्च । तस्मात्स्वेच्छाशब्दानामपि टिघुभादीना. मनादिशक्त्यभावेऽपि सादिशक्तिसद्भावाढत्या प्रमितयाऽयमतिपा- दकत्वरूपस्य साधुतस्प वक्तुं शक्यत्वान्नाव्याप्तिः । पत्तु पार्थसारधिना अनादित्वे सात वाचक सांधुत्वमित्युक्तं, तन मनोरमम, तया हि-अनादित्वं किं शब्दविशेषणम् । अर्थविशे- पणं वा तया वाचकत्वमपि शक्तिममयाऽर्थमत्यापक ? चिमानम. मया वा? । तत्र पसद्यस्याप्याद्यनिर्वचने गङ्गामिपदयोस्तीरमाण- वयोरसाधुत्वापत्तिः । न चास्मन्मते शक्पार्थस्यैव तीरायुपस्या- पकत्वात् गङ्गादिपदानां तारादिमत्पायकमवाहादिवाचकत्वेनैव तीरा. दो साधुत्तनिर्वचनं शााम्। एवमाप शन्दगानादित्वविशेषणस्प वयापतिः । लक्ष्पार्थमत्पायकशक्पार्थवाचकत्तपाप लक्ष्पेऽप्य- साधुलस्य पाक्पार्थेऽसम्भवेनाव्यासत्वाच्च । एवं शब्दनिष्ठानादित्वस्प बीचममामपोज्यातिपादकतप. क्षेऽपि विशेषणत्वानुपपतिः वैयपोपत्रेवोझायनीपा, उभय- ·मीमांसाकौस्तुभे [व्याकरणाधि- विषममापयाज्याधमत्याकत्वस्यानीदल विशेपणं इति पक्षेऽपि अनादित्वस्य व्यपीवशेषणता तुल्या। न च स्वेच्छाशन्दानां टि. घुमादीनां मादिवाचकत्वसद्भावेऽपि साधुत्वाभावादर्यवत्वोपपतिः । आधुनिकसंकेतितेपु त्वया सादिहरपनाकारात् । अङ्गीकारेऽपि वा साधुस्वस्पाप्यङ्गीकारापत्तेः । अन्यथा असाधुपु टिघुभादिषु 'टे' रित्यादिपप्ठ्यङ्गीकरणमनुपपन्नपेव स्पात् । अथ तत्र पान्दानुकरण: स्वाङ्गीकारेण साधुता, तथापि शब्दपरत्वस्याप्यनादित्ताभावाद्यर्थ- विशेषणता तदवस्थैव । तस्मादुक्तलक्षणमेव साधुत्वमसाधुत्वं च ह तिभ्रमेणार्थमसापकत्वम् । सम्भवति हि गाव्यादिशब्देपु स्वरवर्णा- देः मयनेनोच्चारणाभावाच्छक्तिभ्रमरूपापराधभागित्तम् । ओन तावत्सर्वेषामेव वाचकत्वं युक्तीमति सूत्रार्थः ॥ सू-अन्यायश्चानेकशब्दत्वम् ॥ १-३-२६ ॥ यत्तु प्रयोगमसयान्यथानुपपत्तिरेवोभपत्र वाचकत्वकल्पनाबी- चमुक्तं तत् एकत्रैव शक्तिकल्पनादन्यशब्दप्रयोगस्य चाधमयोक्तु - चकशब्दमयोगाशक्तिमत्वेऽनाप्युपपचेर्मूलशब्दोपस्थानेनार्थमयाय- कलाविरोधादन्येषा चाशक्तिजलापरिज्ञानेन शक्तिभ्रमेणेत्र घो. घोपपत्तौ यववराहाधिकरणोक्तरीसाऽनेकशक्तिकत्सनादिदोपचतुष्ट पाङ्गीकरणस्यान्यायपत्वादयुक्तमेव । यद्यपि चार नैकस्मिन्शन्देऽने फशक्तिकल्पना, तथापि शत्यन्तरकल्पना तावत्मत्यां गतारन्या स्यैत्र । अत एव पत्र करपाण्यादिशब्देषु विनिगमकाभावो न वा गोगाव्यादिवत्परस्परसादृश्यम् । तत्र गसन्तराभावाहोपचतुष्टयम प्यङ्गीक्रियत एव । न च प्रकृतेऽपि विनिगमनाविरहः तत्रोच्यते- सू-तत्र तत्वमभियोगविशपात्स्यात ॥ १-३-२७ ।। तत्वनिर्णपस्तु व्याकरणोतलक्षणश्रवणाभ्याप्तपादाभियोगा- ·फरमम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीपः पादः। १२७ चेन च पलक्ष्यान्तरज्ञानं तपादिशेपादेव स्यात् । तथा च पा- करणानुगतत्वमेव शक्तिनिर्णयद्वारा साधुत्वाभिव्यञ्जकं द्रष्टव्यम् । चन्तीयादौ तु 'नहि वचिरन्तिपरः प्रयुज्यते इति कासायनोक्त- वादेव व्याकरणाननुगपः। कृष्णशमित्यादौ तु 'बहुलं छन्दसी' पादिनैव तदनुगमो द्रष्टव्यः । लसणादिरूपचिनिर्णपस्तु पद्य- पि न सर्वत्र व्याकरणेन भवति तथापि प्रयोगानुमारेण सम्पादनी. यः । तथा च यत्र व्याकरणानुगतस्य शब्दस्प वृत्तिममापूर्वकायो. गस्तत्र साधुत्वाभिव्यक्तिरिति द्रष्टव्यम् । नन्वेतस्य व्याकरणस्प निर्मूलत्वेन न शक्तिनिर्णायकत्वम् । त- याहि-न तावदत्र वेदो मूलं, तस्य धर्माधर्मभिन्ने अप्रवृत्तेः । (१) स. म्बन्धस्याशासहेतुत्वादिति न्यायेन विशिष्य शत्यनिर्णायकत्वाच । नापि व्यवहार, तस्प गवादिषिव गाव्यादिष्वाप तुल्पत्वेन श. त्यनिर्णायकत्वादिनि चेत- न; साधुत्वाश्रयाः शब्दास्तावत्मसक्षसिद्धाः । तेपो वृत्ति- ममया अर्थप्रत्यायकत्वमपि फलानुमेयम् । वृत्तिममात्वानश्यप एव केवलं व्याकरणाधीन इति तत्रापि व्याकरणान्तरमूलक- त्वान्न दोपः । नचात्र कल्पादिवत्मवाहनित्यत्वकल्पने प्रमाणा- भावः । गाकरणस्य चतुर्दशाविद्यास्थानान्तर्गतत्वेन स्मृतिपरि. गृहीतस्य प्रवाहनिसत्वकल्पनावश्यंभावात् । मत्युग वेद एव 'सवि. भक्तिकं मयाजान यजनी'त्यादौ विभक्तिशब्दप्रयोगात्तस्य च तत्म- तिपादकव्याकरणनित्यतं विनानुपपचेराप प्रवाहनित्यत्वकल्पना । नवमष्टकादिवत्स्मृत्पन्तरमूलले अन्धपरम्परापतिः। अदृष्टता घनत्वस्प हि अष्टकादो प्रसक्षाविषयत्वाद्भवदन्धपरम्परा । पकने तु पंथैव ब्राह्मणाद्राह्मण्या जातो ब्राह्मणः इति स्मृत्युक्ताभिपञ्चक मानसहकृतचरीयत्वं ब्राह्मणत्वस्प, यथा वा रमतत्वपरीक्षा- १.जे. सू.३-२-४.

·- १२८ मीमांसाफौस्तुमे व्याकरणाधि- सङ्गीतशास्त्रोक्ताभिव्यञ्जकशानसहकतचक्षुःश्रोत्रगम्पलं स्वतत्वष- इनादिरागविवेकस्य न विरुध्यते तथा पूर्वपूर्वव्याकरणावगतमऋ- तिमत्यपाभिव्यञ्जकाभ्यासजनिवसंस्कारसहफतेन अर्थज्ञानान्यषा. नुपपचिसहकृतेन च श्रोत्रीन्द्रयेणैव साधुवान्दज्ञानं न विरुध्यते । अ. तश्च 'गवादय एव साधना न गाव्यादयः' इति साधुस्वरूपनियम- स्प तावत्स्मृत्यन्तरमूलत्वादेव न निर्मूलत्वम् । यस्तु 'साधूनेव प्रयुनीत नासाधून' इति प्रयोगनियमः तस्या- दृष्टायविषयकत्वाद्वेदमूलत्वेन प्रामाण्यम् । असक्ष एव चात्र पठ्यते वेदो न त्वष्टकादिवदनुप एव, वाजसनेयिशाखायां हि (१)तऽसुरा हेलयो हेलय इति वदन्तः परायभूवुस्तस्मान्न म्लेच्छा (नापभा- पित ) म्लेच्छो ह वा एप यदपमान्दः" इति कृत्या विहितेन . ध्यमत्यपेन न म्लेच्छितव्यमित्यर्थावगमात्मत्यक्ष एवापशब्दभाषण. निषेधः । न चायं म्लेच्छितवैशब्दो रूठ्या म्लेच्छपापावचनवान गाउपाधपशब्दपिप इति शझ्यम् । उपक्रमोपसंहारार्थवादपर्यालो: चनपा अपशब्दविषयत्वप्रतीतः । उपक्रमे हि अश्य इति वक्तव्ये रे. फस्थाने लायोगेण (२)'प्लुप्रगृह्या अचीति विहितप्रतिभावाभावा- च्चापशब्दभापणस्य पराभवरूपानिष्टहेतुत्वोत्याऽपशब्दमात्रप्रतीतः । न चालय इति म्लेच्छभाषा, येन विध्यर्वादयोरेकविपपत्रमाश. झोत । अतश्योपक्रमस्थार्थवादानुरोधेन विधिगतोऽपि नम्लेखित- वैशब्दोऽपशब्दमात्रभाषणानपेधार्थः । स च ज्योतिष्टोमप्रकरणे पा. ठाचदम् । यद्यपि च 'वाग्योगविदुष्पति चापशन्दैरिति स्मृस्पा 'वाचा १. श. बा.३-२-१-२४. अत्र महाभाग्येऽपि हेऽलयो हेऽलय.. त्येष पाठ स्वीकृतः । शतपथे तु हेलवो हेलव इत्युपलभ्यते पाठः । "ते ससुराः पाचवचस देवैः स्वीकृतवचस हे अरयः हे अरपा रत्यु चारयितुमशक्ता. हेऽलयो हेडल र इति घदन्तः पपभूसा" इति तदा प्यरूपो येदार्थप्रकाश २.पा. ८.६-२-१२५. - ·१२२ करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । चैव हि मनसा च यज्ञो वर्तत' इति लिद्गदर्शनेन वाग्योगशब्दस्प यज्ञपरत्वावगतेसविदो यजमानस्पापशब्दभापणे न दोष इत्पर्धा- वगमेन यज्ञमात्र एवायं निषेधः प्रतीयते । तथा 'याझे कमीण साधु- नियमो ऽन्यत्रानिमः" इति महाभाष्यस्मृत्या साधुशब्दभापणनि- यमोऽपि यद्यपि यज्ञमात्रविषयतया प्रतीयते, आश्च यज्ञमात्रवि. पयेण साधुशब्दभाषणनियमेनासाधुशब्दभापणनिपेधेन वा ज्योति- टोमेऽपि निपेघसिद्धः निषेधानपं तथापि साधुनियमेनार्थानिस्ता- नामाप्यमाधूनां साधुपयोगामम्भवे अवघातासम्भव इव दलनादेः प्रतिनिधित्वेनासाधूनां प्रसक्तौ (१)"अयज्ञिया वै माषा" इति वन्नि- पेधार्थम् । अतश्वज्योतिष्टोमेऽताधुशब्दवर्जमक्षिकेतादेरेव साधुपयो. गासंभवे प्रतिनिधित्वं मापीमत्र नीबारादीनां बीमभाव इति न किंचिदनर्थकम् । यस्तु 'वाग्योगविदिति प्रतिपयः स साधुनियमे सति अर्थादेवा- ताधुनिटात्तसिद्धेन गिरा गिरे तिवत् अनुवादमात्रम् । तत्प्रयोजनं च 'पस्तु प्रयुक्त कुशलो विशेषे शब्दांन यथावयवहारकाले । सोऽनंतमा- मोति फलं परत्र' इतिचरणत्रयविहितस्य पुरुषार्थस्प साधुनियमस्य औचित्येन स्तुतिः । नचैत्र ज्योतिष्टोमप्रकरणस्थन निषेधेनानारभ्याधीतस्य स्मातस्या- साधुभाषणानेयमस्योपसंहार एव किं न स्यादिति वाच्यम् । अनुप- स्थितज्योतिष्टोमातिरिक्ततत्तत्मकरणान्नातपज्ञेषु नियमव्यावर्तनफलक- लकत्वापेक्षाया उपस्थिनज्योतिष्टोमविषयप्रतिनिधिप्रतिषेधार्थकत्वस्यैव न्याययत्वात् । अत एव 'आहितानिरपशब्दं प्रयुज्य सारस्वतीमिप्टिं नि. पेदिति प्रायश्चित्तविधावाहितानिग्रहणं यज्ञमात्रविषयत्वे संगच्छन् । अन्यथा हि ज्योतिष्टोममात्रविषयत्वेऽकिंचित्करं स्यात् । न चैतस्य वाक्यस्यानार-पाधीततेन तूपस्थियभावाद्धिरण्य. १.मै.सं.१-४-१०.

·मीमांसाकौस्तुभे नाशेटपादिवत् सत्यप्याहिताग्निग्रहणे पुरुषार्थत्वस्यैवापत्तेहविषपत्ते प्रमाणाभावः । एतस्याः 'प्रायश्चितीपा मा भूमेति महाभाज्यालो. चनया प्रायश्चित्तरूपत्वेन दोपनिीतापरवावगमादपशब्दमाषणकप. स्य च दोषस्य 'याशे कर्मणि साधुनियमः अन्यत्रानियम.' इत्यादिपूर्वोदाहतवाक्यपालोचनया यज्ञान्वयमतीते: तनिर्यातार्या- पा इष्टरपि तद्वारा क्रत्वगत्वमतीतेः । अतश्च यथैव सोमवमन. निमिचाया इष्टदोपनिर्घातार्याया लौकिकसोमवमनस्यानिपिद्धती- नादुष्टत्वाद्वैदिकसोमवमनस्य सम्पग्जरणान्तविहिताविपत्तिलोपन दो. पजनकत्वावगतेस्तन्निर्घातार्याचा इष्टेस्तद्वारा क्रत्वगत्वावगमा, तथा- प्रापि परियोपाख्यममाणसहकानिमित्तश्रुत्युपस्थापितकत्वगत्वावगमे न किंचिद्राधकमास्त । अा एक हरदोऽपि भापतिविधे. पंक्षमात्रीवषयत्वमेवाह। हिरण्पनाशष्टयादेस्तु दोपनिर्घातार्थते प्रमाणाभावाप्रोक्तविष. पा ऋतूपस्थापनेन क्रत्वगत्वमिति विशेषः॥ यत्तु कश्चित् मायश्चित्तविधेर्यज्ञमाविपयस्वे प्रमाणाभावादाहि. ताग्नेरेव योजधिकारादाहिनाग्निग्रहणवैयपित्तेः प्रायश्चित्ताव ध्यापथानुपपपत्र पुरुषार्थस्य भापणनिषेधस्य कल्पनीयत्वावगतेः 'वाग्योगविदिति वापन चाइस पुरुषार्थमा अमाधुभापणस्प निपेयात्तत्रापि दोपसलेन वपनेष्टिन्यायाभावात् मायश्चितविधि पुरुषार्थ एव । अन्पत्रानिपम इति वचनं वपस्मृतिरेवेत्युक्तम् । तन्न वाग्योगविच्छब्दस्य तावत् पूर्वोक्तविषया याविद्यजमानपर- खेन एतन्निपेयस्य यज्ञमात्रविषमतेन न्यायम्पाकृतव ध्याख्यातत्या. छ । घार्तिके प्रवर्यताधुभापगनियमातिकमैगुण्योक्तिमसगेन'ययो तमित्यादिना एतन्निपेलिखनाच । वस्तुनोऽपि च पूर्वोक्तविषपा चरणत्रयविहितपुरुषार्थसाधुनिपमस्तावकत्वनैकवाक्यत्वसम्भवे पा. पभेदापादकत्वतन्त्रपुष्पानिपेधकल्पनमन्पास्यमेव । अत एव 'या ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३१ कमणि' इसादिस्मार्तवचनस्यपक्षपदेन स्मातपाकयज्ञादीनामपि ग्रहणमसक्तो तन्निवृत्तिफलकत्वेनाहिताग्निग्रहणस्याप्युपपत्तिः । अत्र हि'आदिवाग्निरपशब्द प्रयुज्प' इति आहिताग्नेरेवापशब्दभापणस्प मायश्चित्ताविध्यर्थ सिद्धबद्दोपत्तेनानुकीर्तनाचन्निषेधकवाक्येऽपि य. शादिपदमाहिताग्निसाध्ययज्ञमात्रपरमित्यवगम्यते । आः प्रायश्चि- चविध्यन्यथानुपपत्या पुरुषार्थनिषेधकल्पनाप्पपास्ता । वस्तुतस्तु मायश्चित्तविधावपशब्दभापणस्प निमित्तत्वातावशे- पणत्वेनाहिताग्निकर्तृकत्वस्य विवक्षानुपपत्तेरिटेश्च स्वत एवाहि- ताग्निकर्तृकत्वस्य माप्तत्वेनेष्टिकर्तृविशेषणत्वेनापि विवक्षानुपपत्तेर- नुवादमात्रमाहिताग्निपदमिति न सयय स्वतन्त्रनिषेधकल्पनायै भवति । मत्युत तथा कल्पिते अन्यत्रानियम इति वाक्पस्यामामा- ग्यापत्तिः । न चेष्टापचिः । प्रमाणाभावात् । तथा हि-न तावत् श्रु- तिविरोधः । आहिताग्निग्रहणस्योभयथाप्यविवक्षितत्वात् । अन्य- स्प पुरुषार्थासाधुनिषेधकस्य श्रुतिवाक्यस्यासत्वाच । नापि स्मृति- वाक्यविरोधः वाग्योगविदित्यादीनां क्रत्वर्थपरत्वस्यैव स्थापितत्वा- त् । पुरुषार्थपरतेऽपि वा कात्यायनोक्तत्वेन पतअल्युक्तानियम- स्मृतेरेवो'तरोत्तरं मुनीनां प्रामाण्य' इति न्यायेन प्रमाणत्वावगमा- व वाग्योगविदित्यादीनामेवापस्मृतित्वापतिः । यदाप पार्थसारधिना पातिकोक्ताभ्युच्चययुक्त्यवलंघनेनैव 'नानृ- तं वदेव' इति श्रुतौ अर्यानृतवच्छन्दान्तस्यापि अपशब्दभापणकप- स्य निपिद्धतोक्तः अमाधुभाषणनिधस्य पुरुषार्थवावगमाचाद- रोधेनानियमस्मृतिरममाणमिति । तदप्पयुक्तम् । यदेदित्यस्याभिधानार्यकत्वात् शब्दे चोचा- रणार्थकत्वादऋतपदस्याप्यर्थविषपे ऽसत्वपरत्वाच्छन्दविषये चापभ्र. एपरत्वात्सकछुतस्य शब्दस्यानेकार्थपरत्वायोगेनोभयानिपेश्कतायो. गाव, मत्युत 'भातः मातरमृतं ते वदनिन' इत्पादिश्रुतिपालो. चनया अनुशन्दस्यार्याससत्व एव शक्सवधारणादपशब्दपरत्वानु.

·मीमांसाफास्तुभे [च्याकरणाधि- पपत्तः 'नानृतं वदे'दित्यस्पापशब्दभापणनिषेधकररकल्पने प्रमाणा- भावेन तदभिधायकस्य पार्तिकग्रन्यस्य मौढिमात्रखेन न्याया। धाकृतैर व्याख्यासल्वात् । किञ्च सम्भवत्पप्युभयपरत्वे 'अन्यत्रानियमः' इति विशेषस्मृत्य. व सामान्यश्रुतरावृतमात्रपरत्वनिश्चयः । भवति । विशेषस्मृत्यापि सामान्यश्रुतेः संकोचः यथा-अत्रैव विवाहादिविषयेऽनृतभापणापा नुज्ञापिकया स्मृत्या अन्नपदननिषेधश्रुतेः सङ्कोचः । तस्मादनिया मस्मृतेलबत्प्रमाणान्तरविरोधाभावादपस्मृतित्वकल्पनानुपपत्तेरसाघु. निपेघस्य पुरुषार्थत्वाभावात्मारस्वतीष्टिरापे क्रत्वगभूतैवेति मिद्ध- म् । अतश्चासाधुभापणे पापक्रतुवैगुण्येऽपि न तदितरवैदिकक- मगुष्यम, नवा पुरुषस्य प्रत्यवाय इति सिद्धम् । अत एव सकलदे. शीयाः शिष्टा अपि हरिनामगुणसंकीर्तनादौ व्यवहारकाले च भा. पादानप्पविगानेन प्रयुञ्जते । पे तु वर्वरादिभापाशब्दाः तेपां पुरुषार्थोऽपि निषेधः सम. स्येत्र, 'न म्लेच्छभाषा शिक्षेत्र' इत्यनेन तक्षिणस्यैव निषेधाव ! न चात्र म्लेच्छशब्दस्य कट्यर्थत्यागे पूर्ववदुपक्रमादिरूप कारणम स्ति । अतश्च वर्षादिभापानिषेधस्पैव फेवल पुरुषार्थत्वप, अन्य- भापानिषेषस्य मत्वर्थत्वमेवेति सिद्धम् । यस्तु 'एक: वान्दः सम्यग्ज्ञातः सुष्टु प्रयुक्तः शास्त्रान्वितः स्व. में लोके कामधुग्भवती' स्पपमनारभ्याधीतो विधिः प्रार्थमाप्तशब्द प्रयोगाश्रितः साधुनियमः फलाय विधीयते भोजनाश्रितमामु- खत्वस्येवायुप्याद्यर्थतया । अत्र शास्त्रपदेन रूट्या विद्यास्थानवा. चिना पाकरणमेवोच्यते । अतस्तदन्वितः साधुरित्यर्थः । अज्ञात स्प च तस्य प्रयोगाश्रितवासम्भवात व्याकरणोत्यमानकर्मस्व मास मिति सम्पज्ञानपदमनुवादी 'यउ चैनमेवं वेद' इतियत । अतम्ब शानादेव धर्म इत्यादिभाप्पोक्तपक्षोऽप्पभ्युपेत्पादनैव पारपे।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३३ अ। एव ज्ञानफलमतिपादकानामपि वचनानां (१) योऽश्वमेधे- ने यजते, प उच्चननं वेदे निवत् ज्ञानस्प साधुनियमार्थवेन परार्थवावगमाव पर्णमयीन्यायेनार्थवादत्वमेव । यदपि वार्तिककारी शास्त्रोक्तज्ञानपूर्वकपयोगस्पैव धर्महेतु- स्वाभिधानम्, तदपि तदाश्रितसाधुनियमस्यैव धर्महेतुत्वज्ञापनार्थम् । भयोगस्य रागप्राप्तत्वेनाविधेपस्प भोजनवरफलसम्बन्धासम्भवाद । ननु प्रयोगभोजनयोः रागमाप्तत्वेऽपि प्रकरणाभावाद्वाक्येन चा- श्रयसपणे वाक्यभेदमसङ्गादाश्रयत्वानुपपत्तेः कथं तदाश्रितयोः साधुशन्दप्राङ्मुखत्वनियमयोः.फले विधानम् । न च प्रकरणस्य स्वत एवाश्रयाविधायकत्वेन तदुपस्थितिमात्रे पापारात्मकरणोपस्थापितस्य होमादे गुणफलसम्बन्धविध्यन्यथा- नुपपत्तिकल्पितेन विधिनैवाश्रयत्वेन विध्युपगमाव प्रकृतेऽपि रागोप- स्थितस्यैव प्रयोगभोजनादेः गुणफलसम्बन्धविध्यन्यथानुपपत्या आश्रयलेन विधानोपपत्तिरिति वाच्यम् । रागेण भयोगभोजनाद्युप. स्थितिवत स्मरणविहारादीनामपि उपस्थिसविशेषानेपामप्याश्रयत्वा- पत्तेः । तथा च 'भुनीत, मुप्रयुक्त' इत्यायनुवादानुपपत्तिः । तो लौकिकक्रियाया आश्रयत्वासम्भवात् कथं तदाश्रितस्य गुण- स्य फलसम्बन्धविधिरिति चेत् - न; भोजनादौ सावत्पूर्वं तदुदेशेन कलमादिद्रव्पादिनिपेघस्पा- म्नानादधिकाराख्यपकरणेन भोजनायुपस्थितः सत्वादाश्रयत्वोप- पत्तेः गुणफलसम्बन्धविधानोपपत्तिः । प्रकृते तु 'नस्मादेपा न्या. छता वागुयत' इति वाक्येनैव प्रकृतिप्रत्ययान्वाख्यानरूपेण च्या- कृतापाः साधुशब्दरूपापा वाचो भापणधात्वर्थाश्रपसम्बन्धविधा- नात गुणफलसम्बन्धविधानोपपत्तिः स्पष्ट। इदं हि वचनं न ताव- व साधुत्वस्वरूपोत्पत्तिपरम्, तस्या व्यवहारव्याकरणैकसाध्यत्वा- १. तै. सं.५-३-१२-२.

·१३६ मीमांसाकौस्तुभे [लोकवेदा- नामापे सन्निहितत्वोपलक्षितव्यक्तिमात्रयाचित्तस्य गुणाधिकरणे चक्ष्यमाणत्वादेवानुदाहरणत्वम् । मो जातिशब्दानामेवात्रोदाहरण, स्वमिति केचित् । वस्तुतस्तु द्रव्यत्वावान्तरच्याप्यगोवादिजात्यङ्गीकारणच गुणस्ता. वान्तरव्याप्पजातिशुक्लत्वाद्यगीकारेऽपि वाधकामावाकर्मवावान्तर- जातीनां च ज्योतिष्ठीमत्वादीनां शब्दान्तरादिपमाणगम्पवेनाभ्या- साधिकरण सामिप्यमाणत्वात् तेषामपि गुणक्रियाशब्दानामुदाह- रणतम् । एवमाख्यातस्यापि प्रकृतिमत्ययपोः घातर्थभावनाबाचित्वे भा. चाधिकरणे साधितेऽपि तद्नतजात्युपाध्यायतरधर्मवाचित्वम् ? अथ वा तदुपलक्षितव्यक्तिवाचितति विचारसंभवादुदाहरणत्वं युक्तम् । अतश्च जातिगुणक्रियाख्यातशब्दानां आकृतिर्वा वाच्या? व्य. क्तिवेत्येवंविधविचारसिध्यर्थ इदं तावत्प्रय चिन्तनीयम्-कि लोक- घेदयोः पदानां तदर्थानां च भेदः । अथवा ऐक्यमिति । यदि पदानां तदानां च भेदो भवेत्तदा नायं जातिव्यक्तिवाच्यत्वविचारः क्रि- येत । तथाहि-स किं लौकिकपदविपयो वा स्यात् ? पैदिकपदवि- पयो वा नायः, वैपापचेः एतद्रिचारप्रयोजनं हि नार्थपतिपति- मात्र, तस्योभयथापि सत्वात् । किन्तु सामान्पविशेषशास्त्रगोर्वाध्य. वाधकभावः । पूर्वपक्षे हि यदाहनीपे जुहोती' सत्र जुहोतेरितरहो। मन्यक्तित्राचित्वात् पदहोमव्यक्तिवाचित्तस्पापि सत्वात् पदहोमव्य. को पदवदाहनीयस्पाापे श्रुत्यैव संवन्धः माप्यतेति न सामान्यशास्त्रं वाध्येत । पदा तु एतदधिकरणमिद्धान्तयुक्त्या जुहोतेहोमस्वजातिया. चितेनाक्षेपायक्तिमान, तदा सामान्यशास्त्रस्थले माधारण्येनाक्षेपा. यक्तिमात्रभानेऽपे पावस्था पदहोमव्यक्तिदृदयमानीयोपस्याप्यते ताव प्रकरणात् खवाक्यगतविध्यन्ययानुपपया वोपस्थितापाः पदहोगव्यक्तरेव 'पदे जुहोति' इसत्र होपत्तमामान्यवानिनापि ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । अतश्व जुहोतिना झटित्याक्षेपासिध्यति सामान्यशास्त्रस्य वाधः ॥ वस्तुतस्तु व्यक्तिवाचित्वपक्षेऽपि सिगसेवाहवनीयबाधः । स हि यद्यपि न सामान्यविशेषभावेन सिध्येत, नापि सावकाशनि- रवकाशम्पायन तावत् सिध्यसेव। अन एव (१) यत्किचित्माचीनमग्नीपोमीयात्तेनोपशु' इसत्र पत्किंचिदिति सर्वनाम्ना प्रकृतविशेषपरामार्शना अग्नीषोमी. यमाविपदार्थव्यक्तिमात्रे उपांत्वमाप्तावपि सावकाशत्वादेव 'मन्द्र मायणीयायाम्' इसमेन निरवकाशेन मायणीयापदाभिहित- मायणीयास्वजासाक्षिप्तमायणीयामात्रव्यक्तिसंबन्धितया मन्द्रत्वावि- धायकेनापि वाध्यत एवोपांशुत्वम् । निरवकाशेन होमव्यक्तिविशेषतवन्धिना पदेन साधारण व्यक्तिसंपन्ध्याहवनीयो वाध्यत एवोत नेदं विचारमयो- जनम्, किन्तु एतदधिकरणव्युत्पाद्यस्य नागृहीतविशेषणान्यायस्प स्थिन्तरमुत्तरयोर्गायति' इत्यादी मयोजनं समस्त्येव । पूर्वपले हि रथन्तरमाब्दस्य गीत्युपलक्षितऋग्वाचिवाल्लाक्षणिकगीत्यतिदेशक- स्यायोगाच्चरमोपस्थितोत्तराशब्दलाक्षतोत्तराको 'ऐरं कृत्वोद्रेय' इतिवदुत्तरायाधेन योनिऋोग्यधिरापद्येत । सिद्धान्ते तु-गतिमात्रवा- चित्वात्सिद्धत्युत्तरयोरेव ऋचोर्गीसतिदेशः। इदं तु प्रयोजनं वेदे मम्भवदाप न लोके सम्भवति, तत्र जा. तिवाचिवाभावेऽपि विवक्षितार्थस्य(२) "लोके कर्मार्थलक्षणम्' इति पायेन तात्पर्यादेव सिद्धेः। अतोऽयं विचारः न लौकिकपदविषयः । वैदिकपदविपये तु समपोजनोऽप्युपायाभावादेवासम्भवी । न हि वैदिकानां पदानां तदर्थानां चान्यत्वे वृद्धव्यवहारादिरूपः श- क्तिग्रहोपायः सम्भावयितुमपि शस्पते । 'यूपं छिनत्ति इसादी यू- पादिपदानां तु लोकप्रसिद्धछेदनादिपदसमभिव्पाहारेण शक्तिग्रह इति १. सं. ३-८-२० २ जै. सू. ११-१-२६.

·(-अ. मीमांसाकौस्तुभे [लोकवेदापि- वैपम्पम् । अतो जातिव्यक्तिवाच्यत्वविचारस्य लोकवेदगतपदतदर्या- न्यवानन्यत्वविचाराधीनसादन्यत्वानन्यत्वमेव प्रथमं विचार्यते । तत्र सत्याप वणकरत्वे लौकिकपदेपु नियतस्वराभागद्वौदकेषु तु नियतस्वर,छादसवर्णागम,लोपाविकारादिधर्मविशेषलत्वात् स्पष्टो भेदः । यूपादिसाहचर्याच लोकवेदयोः पदानां तावदन्यत्वम् । इष्टं च सिद्धान्तिनोअप धर्मभेदात्पदान्यत्सम, यथा-सरो रसः इयादी। अत एवोक्तं वाक्याधिकरण वार्तिककृता-"पदावधारणौपापा. न वहानच्छन्ति मूरयः । कपन्यूनातिरिक्तवसरवाक्यथुनिस्मृती" इति । अत्र क्रमोदाहरण-सरो रस इत्युक्तमेव । न्यूनातिरिक्तते- ३१. व इति । स्वरे-स्थलपृपतीमित्युपपादितं व्याकरणाधिकरणे । वाक्यं व्यधिकरणपदसन्निधिः, तेन च नामापातकृदन्ताकद मतपदनिर्णयः । पचते दक्षिणा देहि भोजनार्थ पचते. 'धान्य- माता डिस्थमातेति च क्रमेणोदाहरणानि । श्रुतिः समानाधिकरणपदसन्निधिरित न्यायरत्नाकरे व्याख्याने तम् । तेन च नामाख्यातपदनिर्णयः । सथा 'पात: पुनरापातीय त्रारुपातसामानाधिकरण्यात पात इति कनिष्ठप्रथमान्तनामपदं 'या. तो देवदत्तपादत्ता' वित्पन द्विवचनप्तामानाधिकरण्यात यात इत्या- ख्यातपदम। स्मृतिाकरणम् । यथा-वैयाकरणपवरेण "अनस्त्वं देव. दत्त' इत्युक्ते अश्व इति पद लोके असवचनतया नामवेन सः। म्भाध्यमानमपि (१) श्वयतेर' इति व्याकरणस्मृसन्नाख्यानशेना आगन्छः इसथै लढि मध्यमैकवचनत्वेनास्यातमिति निर्गीयते । अः सिद्धान्तेऽपि स्वरादिधर्मभेदेन पदभेदस्पेटवायुको लौकिकप. दापेक्षया वैदिकाना भेदः । तद्भेदाच्च तदर्थभेदोऽपि मिद्ध एन । अत एव 'उत्तानो वै देवावा वहन्तीति लिङ्गदर्शनं स्पष्टमे. १पासू७-४-१८, ·" करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । छ । अश्ववालाद्यर्थान्तरदर्शनं च न विरुध्यते । तस्माच्छब्दार्थयोरन्य- खमेवेति प्राप्ते- पा-प्रसभिज्ञानादेव वर्णैकत्ववत्पदतदर्थयोरप्येकत्वम् । य- तु नियतस्वरादिधर्मभेदेन पदभेद इत्युक्तम् । ननोच्यते-यत्रार्थभेद- मतीत्युपयोगिस्वरादिभेदः तत्र युक्तः पदभेदः, यथा-पूर्वोदाहृतेषु । प्रकृते तु नियतानियनस्वरकत्वस्य अर्थभेदमतीत्पनौपायकत्वान पदभेदे ममाणपस्ति । एवं देवाः देवासः इत्यादौ न्यूनातिरिक्तत्वेऽपि अर्थभेदमतीसभावान पदभेदः। अत्र चार्थमतीत्युपयोगितरादिभेद एव पदभेदमयोजका, नत्वर्थभेदमात्रम् शादिशब्देखाप पदभेदापत्तेः । नापि स्वरा- दिभेदमाचं. लोकवेदगोः, प्रत्यभिज्ञावलेनैकत्वसिद्धी स्वरादिभे. दप पदभेदापयोजकत्वात् । यूपादिसाहचर्य तु न्यायवैप- म्यादेवायोजकम् । अतश्च पदैक्ये मुतरां अर्थक्यापत्तेः 'उ. ताना वै देवगवा वहन्ति' इसस्प च रोदनार्थवादवदन्यपरत्वेना- साधकस्वाद । अश्वबालादिसाहचर्यस्य च यूपादिवदेवाप्रयोजकत्वा- मुक्तं मत्यभिज्ञावलेन पदतदर्थपोरक्यं लोकवेदयो। सूत्रं तु आकृत्यधिकरणपूर्वपक्षपरमपि लोकवेदाधिकरणसिद्धा. नऽप्येवं योज्यम्-प्रयोगचोदनानां विधिवाक्पानां प्रामाण्यामा. प्रसङ्गादथैक्यम् । उपलक्षणं चैतच्छन्दैक्यस्यापि । यस्तु प्रमापा. भावमझीकुर्याद ते प्रति अविभागात् मत्यभिज्ञानादिति हेतुरिति । इति लोकवेदाधिकरणम् ।

·मीमांसाकीस्तुमे [आकृत्यधि- (१०))आकृत्यधिकरणम् । सु-प्रयोगचोदनामावादकत्वमविभा- गात ॥ १-३-३०. ॥(पू) एवमेकत्वे सिद्ध विचार्यते-किं घटादिपदानां व्यक्तिरेव वाच्या? उत जातिः ? इति । ये तु सहस्त्रयसंख्याकाः पक्षा वार्तिके उक्ता: त इइ बहुविस्तरभयादनुपयुक्तत्वाच न लिख्यन्ते । तत्र 'वीहीनवहन्ति,' 'पशुमालभैत', इत्यादिविधिचोदनास जातेः अश्यातालम्भपोरमूर्तस्वनित्यत्वाभ्यामसम्भवन 'ब्राह्मणं न हन्यादिति प्रतिपेपचोदनासु च जानित्यवादेव हननकर्मत्ये मा. प्त्यभावात्मतिपधासम्भवन व्यक्तिगतत्वेग चौगयोः सम्भवाकि. यान्वयानुपपत्या तावधक्तिरेव वाच्यखेन प्रतीयते। किञ्च जातेरकरसेन एकत्वातिरिक्तसंख्यासम्पन्धासम्भवाद अ. अत्वेन च लिङ्गान्वयायोगाव अमूर्तत्वेन च क्रियाजन्यफलाश्रयत्वादि- कारकवायोगाद व्यक्तेश्चतत्रयसम्बन्धस्योपपन्नवरत्वादपि व्यक्ति- याचित्वम् । न चैवं व्यक्तिमात्रविषयशक्तिकल्पने घटमानयेसतो घटत्व धानापनिा, जातेलक्षणया बोधोपपत्तेः । न च विनिगमनाविरह मत्युत लाघरेनैकस्पा जातो शक्तिकल्पनायतावेव लक्षात परीतं विनिगमकामानं वाच्यम् । जातेपभिचारेण व्यक्तिविशेषनि: चायकत्वाप्तम्भवेन व्यक्तरव्यभिचारेण जातिविशेषनिश्चापकता. यत्यैव जातिलक्षणाया नियामकसत्वात् । जातिशक्तिकल्पनाया लाघान्तु अनुपमेव निराकारप्यते । वस्तुतस्तु व्यत्या जातिलक्षणायां एकस्मिन्पदे त्तद्वयधि- रोधापत्तिः । न च निकटलक्षणायां चिपविरोधो न दोपः । त.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। दुपकताबीजस्य, सकृच्छुनं पदं सकदेवाथै पत्पायथतीत्येवंविधनिय. ममगस्य साम्प्रतिकलक्षणायामिव निरूढलक्षणायामपि तुल्यत्वात् । अत एव न जाया व्यक्तलक्षणापि मिद्धान्त्यभिगेता सिद्ध्यांत । अत एवमुभाभ्यां वक्तव्यम-शक्तिग्रहस्य कार्यतावच्छेदकमेव जातिविशिष्टव्यक्तिशाब्दवोचत्तम् । तेन च यथायथमुभयोजीति- व्यक्तिलाम इति । कारणतावच्छेदकमापि न घटत्वशक्तिमहत्वम् । श. तैयायिकमत ईश्वरेच्छारूपत्वेन मीमांसकमतेच पदार्थान्तररूपत्वेन त्वेन ज्ञानाभावेऽपि शाब्दवोधस्यानुभाषिकत्वात् । घटत्वामस्ये. तस्मात् पदाव घटत्वशक्तिग्रहसत्वेन घटत्वविशिष्टशाब्दबोधापत्तेच; किन्तु शक्यत्वमम्बन्धेन घटपदवत्तानिश्चयत्वम् । सम्बन्धविषया श- क्तिमाने च तत्वेन रूपेणामानेऽपि न काचिक्षतिः । अत्र च घटपदवत्तायाः आश्रयरूपो धर्मों न घटत्वम् । तथा जति धमितावच्छेदकगवेषणायां घटस्वत्वस्पैवावच्छेदकत्तापत्तेः त. प च घटेरात्तित्वे सति निखिलघटत्तित्वरूपत्वात् अनन्तघटव्य- कीनां तदितरानन्तव्यक्तीनां च प्रवेशेन गौरवापत्तेः । तदरं घटव्य. कीनामानन्त्येऽपि तासामेव धर्मिता । तदा घटतजातेरेव धर्मितात्र- छेदकत्वोपपत्तेः न तदितरव्यक्तिमवेशकल्पना । अतश्च घटत्वं घ. मतावच्छेदकीकृस घटविशेष्यत्ताशालिघटपदवत्तानिश्चयत्वमेव शक्य- वसम्बन्धेन कारणतावच्छेदकम् । अतश्च व्यक्ताव शक्तिः । कथं हि देवदत्तीयघटव्यक्तौ संकेतग्रहे मति व्यक्त्यन्तरे शब्दप्रयोगः ? संकेतग्रहवेलायां घटत्वमातेरुपलक्षणत्वात् । अतश्च घटत्वसामान्य. उपलक्षणीकृत्य सर्वव्यक्तिप्वेव सङ्के अहो नैकव्यक्तावेति न दोपः। अस्तु वा देवदत्तीयघटव्यक्तावेव सङ्केत ग्रहः, तथापि तत्का- तावच्छेदकम्प घटत्वविशिष्टशाब्दत्वस्यैव कल्पनान्नातिप्रसङ्गः । भस्पिश्च पक्षे न श्यक्त्यानन्त्यप्रवेशोऽपि । यत्तु धर्मितारच्छेदकं घट- न तदभिधेयमेव सत् धर्मिणमवछिनति । किन्तु अनभिधेयमेवो- ·१४२ मीमांसाकौस्तुभे [आकृत्यधि- पलक्षणतयोते न जातिविशिष्टव्यक्त्यभिधानापत्तिः । भवति हि अ. नभिधेयस्याप्युपलक्षणत्रम् । यथा योयं गुबलवासाः स देवदत्त इत्यु, ते देवदचपदानभिधेयस्यापि शुक्लवस्त्रत्वस्य देवदत्तपदशक्तिग्रह उपलक्षणतम् । अतोऽतिलाघवाद व्यक्तावेव शक्तिरिति मुख्यः परः। यस्तु वार्तिके मिशेयस्यैव धर्मितावच्छेदकत्वमिति नियमम- गीकृत्य जातिमात्रवाचित्वपक्षापेक्षया लघुभूतत्वाजातिविशिष्टव्य. क्तिवाचितपक्षोऽप्युपपस्तः स व्यक्तिमात्राचत्वपक्षापेक्षया गुरुभू. तत्वादस्माभिरुपेक्षितः । अन एव सूत्रकारेणापि प्रयोगचोदनानां विधिनिषधरूपाणां जातायवपासम्भवादथैफ्यम् व्यक्तिमात्रवाचित्वम् । सङ्केतग्रहवे. लायां का देवदत्तीयघटव्यक्तिरूपापम् । कथं ताई जातिभान- म् ? व्यक्त्पन्तरभान वा ? अविभागात् । कारणेन कार्यस्या. विभागात् अपश्यजननादिसर्थं वदता व्यक्तिमात्रपक्ष एवाहनः । अन्यथा हि विशिष्टवाचित्वपक्षे अकत्वमित्येकपदमनर्थकमेव स्पा. छ । अत एक भापकारेणापि सन्देहवेलायां नैचायं पक्ष उपप. स्तः । तत्सिद व्यक्तिः शब्दार्थ इति ।। सू-अद्रव्यशब्दत्वात् ॥ १-३-३१ ॥ किश्च व्यक्तिवाविपक्षे 'शुक्लो घट' इत्पादौ पददयस्पाप्ये. कार्यवाचित्वात्मामानाधिकरण्योपपत्तिः । न चैत्र पर्यापतापत्तिः । जातियाचित्वे तु भिन्नायकत्वादेव न सामानाधिकरणोपपत्तिः ।न च व्यक्तेलक्षणादिनापि भानाभ्युपगमात तामादाय सामानाधिक रण्योपपत्तिः । विभक्तः प्रकृत्यभिधेयार्यान्वय्याभिघायकलस्य व्यु- पत्तिसिद्धत्वेन शुक्ल इति मयमोपात्तसंख्यादेः गुण एवानयम- सङ्गात् । पट इति प्रथमोपाससंख्यादेश्च घटत्वेऽन्वयमसङ्गने शुक्ला• ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १४३ दिशब्दानां विशेष्यनिम्नत्वासम्भवात । गुणिलिङ्गत्वानुपपत्या घटो. घट इतिवसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । प्रत्युत जात्यादिरूपोऽर्थ एव उपक्स्पादलक्षक इति मते लक्ष्यस्याप्यशाब्दत्वात्सुतरां विभक्त्पर्धा- न्वयानुपपत्तिः। न च लक्षितव्यक्त्पभिप्रायेण सामानाधिकरण्पानुपपत्तावपि शक्पपोरव जातिगुणयोः एकार्यसमवायसम्बन्धेन तदुपपत्तिः । रूपं रस इसादावपि अनेन सम्बन्धेने सामानाधिकरण्यापत्तेः । शुक्ला. दिशब्दाना त्वन्मते शुक्लत्वादिजातिवाचकत्वेनैकार्थप्तमवायाभावा- व । अतश्च जातिवाचित्वपक्षे द्रव्यशब्दत्वाभावापत्तेः सामानाधि. करण्यानुपपत्तिरिति सूत्रार्थः । मू-अन्यदर्शनाच्च ॥ १-३-३२. ॥ 'यदि पशुरुपाकृनः पलायेतान्यं तद्वर्णं तद्वयसमालभेत' इ. त्यत्र जातिवाचित्वपक्षे जानेरेकवेनान्यत्वासम्भवाद क्योवस्था- विकोपासम्भवाञ्च व्यक्तिवाचित्वमेव युक्तम् ।। सू-आकृतिस्त क्रियार्थत्वात् ॥ १-३-३३ ॥ (सि) न व्यक्तिवाचित्वं घटादिशब्दानाम् । तदि सकलव्यक्तिवाचि- संवा स्याद ? एकव्यक्तिवाचित्वं वा ? नाघः तथा सति व्यक्तीना. मानन्त्येनानन्तशक्तिकल्पनापत्तेः न च जातरुपलक्षणत्वाङ्गीकारादुप. लक्षणैक्पेन शश्यकत्वसंभ उपलक्षणेक्पस्य शत्स्यकत्वानयामकत्वाद। पथा हि यत्र सैन्धवपदाभिधेयं लवणाश्वादिकमेकापवरकस्थित्योपलक्ष्य सैन्धवपदशक्तिग्रहः तदा नैकापवरकस्थितरुपलक्षणभूतापा एकत्वेने- कैच शक्तिः,अपि तु शक्यतावच्छदकस्य लवणत्वादेर्भेदादनकशक्ति- करपनम् तथा घटत्वादिजातेरुपलक्षणभूतायाः शक्यताकच्छेदकत्वाभा- - ·. १४४ मीमांसाकीस्तुभे [आफत्यधि- वेन तत्तद्यक्तित्वम्यर शस्यतावच्छेदकत्वकल्पनादनशक्तिकल्पना- पत्तिः । यद्यपि चोपलक्षणभूनाया अपि जातेः शक्यतावदकत्व- मपि कल्प्यात, तथापि शक्यनानात्वादेवानेकशक्तिकल्पनमावश्यकम। न हि नानाव्यक्तिध्वेका शक्तिः संभवति । यदि तु घटत्वादिजातिवदेकैच शक्तिः पर्याप्तिमधन्धेन सर्वव्य. क्तिपु कल्प्येत तदवच्छेदकञ्च घटत्वं जातिरित्युत्पते, ततोऽनभिडि. तम्य शक्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तेजीतेरप्यभिधानविषयत्वकल्पनाप- तिः । शक्त्येकत्रेऽपि च तत्तत्संवन्यानां प्रतिव्यक्ति कल्पनापत्ते. रानन्त्यमेव । अफव्यक्तिवाचित्वं, ततो घटत्वस्यातिप्रसक्तस्तेन शक्य- तावच्छ देकत्वानुपपत्तेः तम्याक्तत्वस्पैच शक्यतावच्छेदक वाच्यम् । तदा च तद्यक्तिविषयकशक्तिस्मरणाभावे घटपदादर्थवाधानापत्तिः । वस्तुतस्तु पूक्तिविधपा घटत्वं धर्मितावच्छदकीकृत्य शक्यत्व. संबन्धन घटपदनत्तानिश्चयत्वेन कारणत्वे कल्पिते यधपि शक्सान- स्य तथापि फलमुखत्वादेव न दोपः, यदि च तद्यक्तित्वस्यैव श. क्यतावच्छेदकस्त्रमगीकन्य एकव्यक्तिक एव शक्तिग्रहः, तथापि शक्तः संबन्धविषया भानाङ्गीकरणात् तत्वेन रूपेणास्मरणेऽपि न काचि. त् क्षतिः । अतिप्रसक्तस्यापि च घटत्वादेः तत्तित्वमात्रेण धर्मिता. वच्छेदकत्वं नानुपपन्नम् । तस्मादेवं परिहाव्यम्-घटत्वं धर्मितावच्छेदकित्य शक्य- समबन्धेन घटपदवत्तानिश्चयत्वं कारणतावच्छेदकं, पदत्वं घामता- वच्छेदकीकृत्य शक्तत्तमंयन्येन घटवत्तानिश्चयत्वं च। कारणतार- छेदकमित्यत्र निपामकाभान पिनिगमनाविरहे मनि उभयोः का. रणवाल्मने व्यभिचारो गौसापत्तिश्च । अतो लाघात् पदवं ध- मितापच्छेदकीय शक्तस्त्रसवंयेन घटस्वयत्तानिश्चयस्यैव कारण. स्वम् । न चास्मन्मते विनिगपनाविरहः। घटत्वस्य पमिले निरव.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १४५ च्छिमस्प धर्मित्वासंभवात् घटत्वत्वस्प अवच्छेदकन्वे त्वदुक्तरीया गौरवापत्तेः निणमकत्साद । घटत्वस्य प्रकारत्वे तु जाते: स्वरूपेणैव प्रकारत्वस्प नैयायिकैरप्यङ्गीकाराव । घटत्वत्वस्यामोनानन्तव्य- क्तिपवेशकल्पना अनाशकनीयंत्र । न च जाते समवायेनैव स्वरूपेण प्रकारता, न संबन्धान्तरेणेसत्र प्रमाणमस्ति । परैपि तथानभ्युपगमा- द । अत एव(१) अनुभवत्वान्येति दीधितिफकिकाव्याख्यानं 'अ. नुभवत्वस्य स्वरूपेण प्रतियोगिविशेषसम्बन्धन भेदेऽन्वय' इत्येवं कृतं ताटप्पणीकारैः । अतो घटत्व एव वाक्तं घटपदं न तु पक्कादि. विति सिद्धम् । एवं च माक्रपानन्त्यादीनि वार्तिकोक्तानि दूष- गानि फलमुखान्पपि न स्वीकृतानि भविष्यन्ति । किश्च व्यक्तिवाचित्ववादिनापि जातिस्तावदवश्यं शब्दादा- सात इत्पनीकार्यम् । अन्यथा (२) श्येनचितं चित्रीत' इति चोद- नानुपपत्तिः । तथाहि-स्पेनस्पात्र किं करणत्वेनान्वपो घातर्थ प्रति ? उत कर्मत्वेन ? नाद्यः, (३) कर्मण्यग्न्याख्यापाम्' इति स्मृत्या () कीण हन' इत्येतत्सूत्रगतकर्मोपपदानुवृत्तौ विपत्य- यविधानेन श्येनचिच्छब्दस्य कर्मवाचके श्येवपदरूपे उपपदे सति आन्यारूपस्थाण्डिलसंज्ञायां कर्तव्यायो चिनोतर्घातोश्चतमिति १ या काश्चिदमितिव्यक्तिमादाय तपकिसमतानुभवत्यान्या. 'नुमयन्यासमषेतधर्मसमवायित्वमिति या पकव्यम् , इतीदं अनुमिते- ज्यतमं लक्षण दीधितिकौररुक्तम् , अत्र जागदीशी-अनुभवत्वमा- दाय प्रत्यक्षाद्यतिव्याारणार्थमनुभवत्वान्येति । यद्यपि अनुभव- त्वप्रतियोगिकमेदस्य अनुभवत्वेऽपि सत्यात उत्तदोषतादयस्प्यम् । अनुमास्यस्पीछमासियोगिकदरपोकोच सपर कीमूलं यरस कलानुभषवृत्तित्वं तदधच्छिन्नभेदस्यैव सम्यक्त्ये झानत्वादिधारक. स्प अनुभवान्यासमवेतत्वस्य घेयर्थ्यम् । तथापि अनुभूतिरित्याकार- फयत्किञ्चिद्युद्धिप्रकारत्वापच्छिन्नभेवस्यैष अनुभवत्यान्यपदेनोक्तत्या. पदोषः । सकलानुभववृत्तित्वस्य तत्राप्रविष्टत्यादिति । २. सं. ५-४-११-१. ३ पा.सू. ३-२-२२. ४. पा. स. ३-२-७६.

·1 १४६ मीमांसाकौस्तुभे [आकृत्यधि- कमीण वापे किमतपय इत्पर्यावगपेन पेनस्य कर्मत्वावगपा. द करणत्वानुपपत्तिः । (१) तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन' इत्या. दितनीयासमासलक्षणाभावेन श्पनेन चितमिसेव तृतीयासमासानुपप- तेरपि श्यनस्य करणत्वानुपपचेश्व । न द्वितीयः; श्येनव्यक्तेनीतर्वा इष्टकाभिः कर्तुमशक्यत्वात् । अतः सादृश्यलक्षणया श्येनसदृशं चीपमानं चपनेन संपाददिसे चोदनार्यः सम्पद्यते । सादृश्यं च न व्यत्त्या सहोपपद्यते । सद्धि एक- पक्तिमादृश्यं या स्पाद ? सर्वव्यक्तिसापं घा? आधे निर्धारित तरूपव्यत्यन्तरविलमणकव्यक्तिसादृश्यस्येष्टकाभिरमाक्यं संपादनम्। सर्वपक्तिसादृश्यं तु तासां परस्परबैलमण्यादतीतानागतानांचा. ग्रहणेन तस्मादृशाग्रहणादनाशयमेव । अतस्तजातीयमाश्यं सम्पा. ददित्यागयादवप जातिरीप श्येनपदाद प्रतीयत इत्यभ्युपग- सम्पम् । अव तस्या एव लायात प्रथपोपस्थितताच शक्तिवप. यत्वोपपती न गौरवापादक उपक्तःशक्तिविषयत्वकल्पनं प्रमाणात कथं नाहं व्यक्तिलाभः । तदुच्यते-जातेयतया सहा. भेदस्याप्यभ्युपगमाद | प्रथाहि पटे पटतं, इह लत्वं इसादि प्र. तीत्या अयुतमिद्धयोः भेदः, तथा अपं गौः अयं शमः इत्यादिम. तात्पाऽभेदस्यापि मिः । न चैवं व्यस्यभेदे जानेरनित्यत्वापतेः। जासात्मना नित्यत्वेऽपि उपास्यात्मनाऽनिसत्तस्पास्माकमपीएसवाद । अन घटादिपदानां जातिवाचिश्वेऽपि व्ययभेदाद जाने: मात्र उपक्तिमतीतिमिदिः । नचा अभेदाहीकार व्यक्तरपि बापत्तापत्तरधिकरणपपिचिः ।व्यक्तीच्यतेऽपि न प. तात्मना बारपत्वम् । अपि तु जात्यात्मनेत्ये तत्माययोपपणे। तदेवन्मतं न्यासुधायां तावन्मुग्पत्वना लिपिनम् । भयदेयस्तु जामिययोरभेटेषि प्राविशनो प्लाटप पसासम्बन्धेन जानिमम्पन्धेऽपि नश्यतारम्पविषयमया ध्यपत्या- पाए.२-१-३०.

·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १४७ प्पस्ति, सम्बन्धः । सर्वपक्तिमतीतिमुद्दिश्चैव शब्दप्रयोगात् । पाश्च यथैव 'पजेत स्वर्गकाम' इत्यत्र एकैव यागकृतिः यागविषयिणी स्वर्गो- द्देश्यकाचेति न भेदं प्रतिपद्यते, उभयोत्पादिका च भवति,तथैव एकत्र घटपदशक्तिः घटत्वविषयिणीघटोदेश्यिका चौत न तस्यां भेदः,एक- स्या एव चोभयमत्यायकत्वं न विरुध्यते । अतः शक्तिज्ञानस्यैव कार्यतावच्छेदकं जातिशाब्दवोषत्ववत् व्यक्तिशाब्दबोधत्वमपीसाह। अन्ये तु-कार्यतावच्छेदकद्वयकल्पने गौरवात् जातिव्यक्ति- चोषस्य च क्रमिकवाननुभवात् क्रमिकवाङ्गीकारे च वैशिष्टययोधा- भावेन निर्विकल्पकस्वरूपत्वापत्तेः पूर्वोक्तघटत्ववत्ताज्ञानरूपस्य का- रणस्प घटत्वविशिष्टशाब्दयोधत्वमेव कार्यतावच्छेदकम् । अवश्चैक- यैव शक्त्या उभयवोधोपपत्तिरिसाहुः । तन्न; तथा मति 'चतुरो मुष्टीनिर्वपति' 'अरुणया क्रीणाति 'पशुना पजेत, इसादौ विशेष्यभूतायां व्यक्तावत्र करणत्वान्वयद्वारा क्रियान्व- यसम्भवेन विशेपणभूतयोजातिगुणयोः करणत्वान्वयाभावमसङ्गेन कि- यान्वयानापत्तिप्रसङ्गात् । विशेष्यभूतमुष्टचाद्यन्वयद्वारैव क्रियान्वया. भ्युपगमे तु 'सप्तदशशरावश्चरुः' इसत्र निर्वापे जघन्यमुष्टिलोपेन मयमोपस्थितचतुःसंख्यानुग्रहो दशमे वक्ष्यमाणो न सिध्येव । जघन्परयापि मधानस्यानुग्राह्यत्वेन मुष्टयनुग्रहस्यैव न्याय्पत्वापत्तेः । अत एवं परिहर्तव्यम्-घटपदत्वं मितावच्छेदकीकस घट- स्ववत्ताज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकं घटत्वजातिविपपशान्दवोधस्वमेव, लायवात् । व्यक्तियोधस्तु लक्षणयापि नानुपपन्नः । नचैत्र एकस्मिन् पदे प्रतिद्वपविरोधः । स हि एकोपजनने वा आपायते, ? बोधद्वयजनने वा ? अन्त्येऽपि वोधयोः योगपये ? झमिकले वा ? न तावदायौ, अनङ्गीकारात् । न तृतीयः, शक्पा- र्थस्य पदान्तरार्यान्वयमितेः मागेव लक्षणागीकारात । यथैव ग- झापदाच्छक्यमवाहोपस्थितावपि तस्य घोपाधवपमामिते: मागे- ·- मीमांसाकौस्तुभे [मात्यधि- पानुपपत्ता तीरलक्षणायामपि न शीत्तद्वयाविरोधा; अत एव न तत्र दूपकतापजि सकच्छ्रुतं पदं सकृदेवार्थ प्रत्यायपती'त्येवंविधानपमम. अरूपं समस्ति, अपि तु अन्वयममोचरकालं तस्यैव पदस्प पत्र कृत्य- न्तरेणार्यान्तरप्रत्यापकत्वं तत्रैव तव, एमिहापि शत्या जात्युपस्थि. तावपि तस्याः कर्मत्वाचन्वयममितः मागेशनुपपत्तिवशात् व्यक्तिलक्ष- मायापपि न क्रमिकचिद्वपविरोधन(:)तावहूपकतावीजम् , अत एक पत्र करणत्वान्वये नानुपपत्तिः तत्र जातिगुणयोरपि करणवानय. द्वारा क्रिपान्वपोपपर्न लक्षितव्यक्तस्तदन्वय इत्यनुपदमेव वक्ष्यते । न च क्रमिकयोधदपाङ्गीकरणे वैशिष्टयवोधाभोवन निर्विकल्प करूपत्वापाचः । इष्टापत्तेः । अत एवं निर्विकल्पकरूपायाः पदार्यो. पस्थितेः कथं अन्वयशाब्दबोधजनकत्वामित्यायपास्तम् । वाधकामा• पात् । अत एव परैरापे औपादानिकशक्तिवादिमने आकाशादिप- दानिर्विकल्पकरूपाया गगनादिव्यक्त्युपस्थितेरेव अन्वपशान्दवोध- जनकत्वमङ्गीकतम् । तत्मारामस्माकं निष्मकारकजातियोषस्य अ. अपशाब्दबोधजनकतोपपचिः इत्पलं विस्तरेण । सूत्रं तु आकृतिपदाभिधेपा जातिरेव घटादिपदवाच्या चयना. दिक्रियायाः सादृश्यरूपार्थघटकत्वादिति व्याख्पेयम् ॥ सू-न क्रिया स्यादिति चेदर्थान्तरे विधानम्, न द्र- व्यमिति चेत् ॥ १-३-३४॥ ननु जातिरेव पाच्योत चेदुच्येत ततोऽवयातदिक्रियान्वः तथा अर्थान्तर विधानं 'अन्यं तद्वर्ण,यसमालभेत' इत्यनेन अतिदेशमाप्तस्य इविन शादिनिीमचकाव्यप्रतिनिधिनियमस्य बाधेन न्यायप्राप्तान्यप• सालम्भनतिप्रसविधानं न स्यात् । तथा द्रव्याश्रयगुणवाचिप. दसापानाधिकरण्यं च न स्यात् इत्पनुभाषणमिदं सत्रम् ॥ । १ विरोधो न या दूषकताबीजम् ।

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्प तृतीयः पादः। १४९ मू-तदर्थत्वात्प्रयोगस्याविभागः ॥ १-३-३५ ॥ सर्व चेदै लक्षितव्यक्तिमादापोपपन्नम् । अवधातादिक्रियान्व- यो हि यद्यपि जातेरयोग्यः तथापि लक्षितव्यक्तरुपपन्न एव । तथा कारकेऽपि क्रियाजन्यफलाश्रयत्वादिलक्षणे कर्मादिरूपे आधिकरणादिरूपे वा यत्र जातरमतवादवघातक्रियाजन्पफलरूप- वितुपीभावाश्रयत्वाद्ययोगेनानन्वयः तत्र जातिलसितव्यक्तरेर कर्म- खाद्यन्वयद्वारा क्रियान्वयः, न तु जातः । जातिस्तु तत्र व्यक्ति- परिचयौपायत्वादेव विवक्षितति द्रष्टव्यम् । • पत्र तु 'पशुना यजेत' 'अरुणया क्रीणाति' इत्यादौ करण- वाणं तत्र व्यापारवदसाधारणकारणत्वरूपस्य करणत्वापार्या- क्षिप्तद्रव्यपारच्छेदरूपव्यापारद्वारेण काष्ठानामिव ज्वालाद्वारेण ना. तिगुणयोरेव संभवाव तद्वारेण च क्रियान्वयस्यापि संभवेन तत्र क्रि- यान्वयार्थ व्यक्तिलक्षणाशाब्दबोध:, किन्तु ज्वालापा इव आर्थिक एव तस्य क्रियान्वयो विशिष्टविधाविव विशेषणस्य । एवं लिसंख्ययोराप समानाभिधानश्रुसा अधिकरणादिकार- कस्थले स्वलक्षितव्यक्तरेवं कारकान्वयः । स्वस्य तु व्यक्तिपरिचा. पकत्वमात्रम् | पाठिकश्च तत्र मातिपदिकार्थलाक्षतम्यक्त्यभेदेन । क- रणकारकस्थले तु लिङ्गसंख्यपोरेगायिकद्रव्यपारच्छेदरूपव्यापारद्वा- रेण करणत्वान्वयः । पाठिकश्च प्रातिपदिकार्थाभ्यां जातिगुणाभ्यां एकार्यसमवायलक्षण सम्बन्ध इति द्रष्टव्यम् । शुक्लादिपदानां शुक्लत्वादिजातियाचित्वपक्षे तु एकार्थसमवेत- दृत्तित्वरूप: पाठिकसंबन्धोऽवगन्तव्यः । नचैव विभपधस्य कृभिधेयान्वियित्वव्युत्पत्तिमाः। गङ्गायां घोष इस्पादौ लक्ष्ये- स्पर्षे अधिकरणवाद्यन्यपदर्शनेन ताशव्युत्पत्तरेवासिंद्धः । अतो मृत्या कित्युपस्पापितार्यान्वयित्वमेव विभक्तधर्थस्प कचिदायदोधे कविध पाठिकवोधे व्युत्पत्तिसिद्धमित्येव फलवलेन कल्पनीयम् । यदाप चार्थस्प सक्षकत्वपले लक्ष्यस्याशाप्दस्य विभक्सान.

·मीमांसाकौस्तुभे [आकृत्यधि- न्वय इत्युक्तम् तदप्यस्मिन्पक्षे तात्पर्याख्यतिविपपत्वेन शान्दस्व. स्प लक्ष्येऽपि स्थापयिष्यमाणत्वादकिश्चित्करम् । एवं 'अन्यं तद्वर्ण तद्वयसम्' इत्यादौ अन्योन्याभावरूपस्य भेद- स्य पशुपदलक्षितव्यक्तिमतियोगिकत्वमुपपादनीयम् । तथा मामानाधिकरण्यमपि गौः शुरू इत्यादौ शुक्लपदस्य गुण- वाचिये लक्षणपा शुलवजातिकाचित्वे लक्षितलक्षणयोपपादनीय. म्। न चैवं जातिवाचिनामपि पदानां लक्षणया व्यक्तिपरत्वमङ्गी. कृत्य सामानाधिकरण्योपपत्तौ पटत्वादिपदानामपि तदापत्तिः । रूपं घट इतिवदप्रयुक्तलक्षणाङ्गीकारेण तदनापचेः। अतः सर्वस्याप्पस्य लक्षितव्यक्तिद्वारकत्वादवघाताधनुष्ठानरू. पस्प प्रयोगस्य तथा विभक्तिप्रयोगस्य अन्यपदप्रयोगस्य सा. मानाधिकरण्यप्रयोगस्य वाऽयिभागः नासम्बद्धत्तम् इति सुत्रा. र्थः। अतः सिद्धमाकोरेव शब्दार्थलात व्यक्तिशब्दार्यस्मृतेरमामाण्यम् ।। इत्यात्यधिकरणम् ॥ मामांमाम्बुनिषि प्रमथप विविधैापोच्चपैनिझोः । कृत्वा जैमिनिम्त्रमन्दरममुं पदं तघा वासुकिम् । पद्धालाहलसंजीवं कलितं ग्रन्यान्तरं सज्जन: श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स परं यः कौस्तुमाख्यो मणिः ।। श्रीरुद्रदेवमूनोः कृतिरेपा खण्डदेवस्य । पीमांसाफौस्तुभारुपा प्रथमाध्याये तृतीयोनिः ॥ इति श्रीपूर्वोत्तरमीमांसापारयारपारीणधुरीणश्रीरुद्र- देवसूनुश्रीखण्डदेवस्प कृती मीमांसाकौस्तुभे प्रथमाध्यायस्प तृतीयः पादः ॥ शुभमस्तु .

·श्रीः॥ ॥ मीमांसाकौस्तुभः॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ (नामधेयपादः) सू-उक्त समाम्नायैदमर्थ्य तस्मात्सर्वं तदर्थं स्यात् ॥ १-४-१. ॥ (सि) अत्र भाष्यकारेण 'उद्भिदा पजते पशुकामः', 'बलभिदा यजेत, 'विश्वांजता यजेत', इसायुदाहृत्य किमुद्भिदादिशब्दा' गु. विधयः ? कर्मनामधेयानि का ? इति संदिह्य 'उक्तं समाम्नापैदम- थर्थ मिति सूत्रेण गुणविधिपूर्वपक्षं कृत्वा 'अपि वा नामधेयं स्यात्' इत्पनिपसूत्रेण नामधेयत्वं सिद्धान्तितम् । तद्यदि उद्भिदादिपदानां धर्मप्रमित्युमपोगसिद्ध्यर्थं ततोऽर्थवादाधिकरणे नामधेयानां सामान्यो- पयोगानभिधानेऽपि अर्थवादवदेव अध्ययनविधिवशादेव गुणविधिः तेन नामधेयत्वेन च उभयथाप्युपयोगसिद्धरनर्थकम् । न हि गुणवि. धित्वेन सम्मतानां सोमादिपदानामानर्थक्पं सम्भवति । अथ उभयथा प्रामाण्योपपत्तावपि व्याख्यानरूपेणैवायं विचा- २ः, ततः वाक्यशेपसामर्थ्ययोः प्रामाण्यस्पाधाप्यनुक्तत्वात् अपरि- समाप्पैव मामाण्यलक्षणं एतत्करणे असङ्गतिः । यद्यपि चार्थवादाधि- करणोक्तरीत्या सामान्योपयोगे सिद्धे कोष्टशोधनिकार्थत्वेन विशेष- विचारो नासङ्गतः । तथाप्येतरसूत्रस्य नामत्वविरोधिगुणविधित्वहेतु- परत्वाभाव ऐकाधिकरण्यानुपपतिः । अतो वार्तिककारेण सूत्रद्र- येवाप्पाधिकरणटूयं उत्सूत्रपूर्णपक्ष रचिवम् ।

·१५२ मीमांसाकौस्तुभे [नामधेयप्रामाण्याधि- तत्रायेऽधिकरणे-पद्यप्यध्ययनविधिवलेन अर्थवादवदेव प्र. योजनवत्वसिद्धरानर्थक्येन पूर्वपक्षी नोत्तिष्ठतीति दुपटीकायामुक्तम् । त्याप्यध्ययनविधिसिदमयोजनववानामप्युद्भिदादिपदानां द्वारवि- शेषासम्भवेन प्रयोजनवस्वमाक्षिप्य गुणविधित्वनामधेपत्वान्यतरद्वार विशेषसम्भवेन मामाण्यं तावत्सम्भवतीत्युक्तं तत्पर्यवप्तानाय उत्तराधि. करणेषु नामधेयत्वं वा गुणविधित्वं वेति विषपविवेकः क्रियते । अत एव आयेऽधिकरणे सोपानेपादिपदानि तथा देशकालपदान्य. प्युदाहरणम् । तेप्वपि द्वारापेक्षितत्वस्य समानलाद । न्यायसुधाकृता तु पानियासियैव उद्भदादिशब्दानां ना. मषेयत्वं सिद्धं, 'स एप यः पञ्चविधः-अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चा- तुर्मास्यानि पशुः सोमः' इसादिलङ्गदर्शनैश्च । अतः सदविचारित. सिद्धमेवाङ्गीकृत्य नामधेपत्वस्य धर्मप्रामाण्यमकारता अस्ति नवेति प्रथमाधिकरणे विचार्य उत्तरेषु चतुर्वधिकरणेषु लोकिकप्रसिद्ध्या गुणविधित्वेनैव धर्मप्रमोपयोगित्वसिद्धेः नामधेयत्वानुपपत्तिमाशा याशिकमसिद्धिसिद्धं नामधेपल दीक्रियते इत्युक्तम् तत् पुनः नामधे. यत्वस्य याशिकमसिद्धिगम्यत्वे लौकिकमसिद्धपेक्षया यववराहाधि- फरणन्पायन शास्त्रस्थपाक्षिकमासिद्धेः बलवत्वावगमेन उद्भिदधिक. रणे गुणनिधित्वशङ्कानुपपत्तरयुक्तम् । किश्चैवं आकृत्यधिकरणवदेव पाकिमपोगरूपाचारमामाण्या- क्षेपसमाधानार्यत्वेन गुणविधिनामधेयविचारोपपतेः यथामाध्यमेवा- पिकरणं सङ्गतं स्पात । आगपादिपदानां च याकिसिख्यभावन नामधेयत्वशङ्कानुपपत्तेः तदधिकरणे नामधेयत्वोद्भावनानुपपचिः। अथ याझिकमसिद्ध्यविपपत्वेऽपि आगेयादिपदानों कल्पितपजि. सामानाधिकरण्यादिनैव नामपत्वमाशोत तत उद्भिदादिपदानाम- पि तेनैव नामधेपत्त्वोपपचेः पानिकमसिद्धपि तन्मूलत्वमेव वक्तुं शाक्यम् ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । मिश्च नामपत्वस्य (१)पामापप्रकारो गुणफलोपयन्धादिरूपः नैव वाचिककृता आयेऽधिकरण उक्तः प्रत्युत द्वितीयाधिकरण एवोत न किञ्चिदेतत् । अतः पूर्वोक्तमकारेणैव अधिकरणद्वयविषयो वर्णनीयः। तत्र च नामधेयादिरूपधर्मप्रमाणनिरूपणात् अध्यायसङ्गतिस्ता- बद मुलभैव । पादसङ्गतिस्तु पदमामाण्यनिरूपणस्य पादार्थत्वादव. गन्तव्या । पूर्वत्र चरणत्रये विध्यादिवाक्यप्रामाण्यमेव निरूपितम्, न तु पदमामाण्यम् । अत्र तु उद्भिदादिपदानामेव प्रामाण्यनिरूपणाद (२)शक्यशेषाधिकरणेऽपि च घृतपदस्पैव निर्णायकत्वेन प्रामाण्या- मिघानात (३)सामर्थ्याधिकरणे च सामर्थ्य कल्पितद्रवादिपदस्पैव स्वार्थोपस्थापनद्वारा निर्णायकत्वोपपत्तेः युक्ता पदप्रामाण्यनिरूपण- स्य पादार्थता । अनन्तरसङ्गतिस्तु पूर्वाधिकरणे अवघातादिक्रियान्व- यस्प जातिव्यत्योरर्थतासम्भवासम्भवे उपपादिते । उद्भिदादिशब्दा- र्थस्थ क्रियान्वयः नोभययापि सम्भातीत्याक्षेपात द्रष्टव्या। तत्र अध्ययनविधिवशेनोद्भिदादिपदानां प्रयोजनवत्वावगमेऽपि भयोजनविशेपानवधारणात् न तावत् पर्यवसानम् । तथा हि- नतावदेतेपा विध्यभावः । स हि न तावत् फलमनिपादकत्वेन । कामशब्दयोगाभावेन तृतीयान्तत्वेन च फलपतिपादकत्यानुपपत्तेः । नापि करणप्रतिपादकत्वेन । भावनायां समानपदवार्षिनः धातोरेव करणप्रतिपादकत्वेन उद्भिच्छब्दार्थस्य यागस्य खनित्रस्य वा करण- सानुपपत्या द्भिच्छब्दस्प तत्प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । न च इतिकर्त- व्यतामतिपादकत्वेन । इतिकर्तव्पता हि किमुद्भिच्छब्दार्थः पागो वा स्पात् ? खनित्रं वा । नाघः ; पागस्य करणत्वेन स्वस्पैव स्त्रोप. कारकत्वापोगात् । नान्सः खनित्रादेरुद्भिच्छन्दवाच्यत्वेनामसि- देः । यथाकश्चिद प्रसिद्ध्यङ्गीकारेऽपि भावनायां इतिकर्तव्यता- १ गुणफलोपसम्यन्धादि.२ पू. मी १-४-१९. ३. पू. मी.१-४-२०. २० ·मीमांसाफौस्तुभे [नामधेयप्रामाण्याधि- . खेनान्वयानुपपत्तेः । तया हि--- पस्प मते तावद्यापारत्वमेवान्योत्पादकटचिभावनात्वं बदा तस्य व्यापारसामान्यस्य विशेषापेक्षैव इतिकर्तव्यताकासा । तस्या चाकालायां व्यापारविशेष एव प्रपाजादिरूपा अन्वेतुं योग्यः ।न- स्वव्यापाररूपं द्रव्यगुणादि । घस्तुतस्तु फलोद्देश्यको धात्वर्थानुकूलो यत्र एवं भावनेति पं. पपि भावार्थाधिकरणे वक्ष्यते , तयाप घात्वर्थस्य भावनाफलकर णत्वेन भावनाकरणत्वात् करणस्य च सहकारिकारणेनाननुगृहीतस्य करणत्वायोगात् सहकारिकारणरूपेतिकर्तव्यतापेक्षायां निष्पापार: स्प द्रव्यगुणादेः करणवायोगाद व्यापाररूपं प्रयानाघेवेतिकर्तव्य. तात्वेनान्वैति, न तु व्यापारान्तरानाविष्टं स्वपमव्यापाररूपं द्रव्य. गुणादि । पदि तु तस्य व्यापारसम्बन्धसिद्धयर्थं प्रथमतो भावनासम्बन्ध परित्यज्य पात्वर्थसम्बन्ध एव स्वीक्रियते ततो यदि तावत्करणादि- कारकत्वेन घात्वर्थसम्बन्धः ततः धात्वर्यस्यापि (१)वाजपेयायधिक रणन्यायेन कारकत्वात् कारकस्य च करोतेर्घातोजुल्मत्यये कृते व्युत्पन्नत्वात् भावनारूपक्रियासम्बन्धित्वं विना कारकत्वायोगात् न कारकाणामन्योन्पसम्बन्धसिद्धिः। अथ तु कारकलमुद्भिच्छब्दार्थस्य परित्यज्य पत्वर्थलक्षणाय सम्बन्धसामान्येन घात्वर्थसम्बन्ध उच्यते ततः अकारकत्वेन भावना सम्बन्धाभावेन अविवक्षापतिः। परम्परासम्बन्धेन भावनासम्बन्धात्री कारेतु पशुना पजेतेत्यत्रापिएकत्त्वस्य पदश्रुसा पशुसम्बन्धाङ्गीकारेड. पिएकत्व विशिष्टपेयोरेव करणत्वेन भावनासम्बन्धात् परम्परया एक- स्वस्यापि भावनासम्बन्धोपपत्तेः विवक्षापत्तिः तत्र पचतुर्षे पूर्वपके पशुसम्बन्धाङ्गीकारेण एकत्वाविवक्षाभिधानं मिद्धान्ते च समानाभिधा- १पू.मी. १-४-६.

·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्धः पादः। १५५ नश्रुत्या कारकान्वयमङ्गीकृत्य विवक्षाभिधानं तदनुपपन्नमेव स्या- है। युक्तं चैतन-पथा एकत्त्वविशिष्टस्य ग्रहस्य उद्देश्पत्वेन विधेय- लेन वा भावनाकारकत्वाभासद अविवक्षा, तथैव एकत्वविशिष्टस्य पशोः द्रव्यादिविशिष्टस्य वा पागस्य विधेपन्वेऽपि विशेषणीभूतक. स्वद्रव्यादेः भावनाकारकत्वाभावात अविषक्षेति । तस्मात् इतिकर्त. व्यतात्वेनापि भावनासम्बन्धायोगाद चतुर्थपकारस्प च भावनानपे- क्षितत्वात् अपेक्षितते वा भावनायाः व्यशिवसिद्धान्तमहापत्तेः प्रकारान्तरस्य निरूपयितुमशक्यत्वाच न भावनासम्बन्धिमतिपादक- त्वेनोद्भिदादिशब्दानां प्रामाण्यम् । नाप्यर्थभावनामतिपादकतेन तस्यास्तिव्यतिरिक्तशब्दानाम- घेयत्वस्य द्वितीये वक्ष्यमाणत्वात । एवं विधेपि लियादेव्यतिरि. क्तशब्दापतिपाद्यत्वात् सत्यतिपादकत्वेनापि प्रामाण्य निराकर्तव्यम् । • नाप्यर्थवादान्तर्भावः । उत्पूर्वेण भिदा फलायुद्भेदनलक्षणस्य गुणस्य विचपा च गुणिनः यागादेषादानेन गुणगुणिसम्बन्धात्मि- कापा: 'स्तुस्तेः महस्रासपद इव उद्भित्पदादुत्पत्तावपि सहस्राक्षादि- पदे इन्द्र इव गुणविशेपस्यामतीते। खनित्रादेश्च अविहितत्वेन स्तुत्यनईत्वात् । यजिसामानाधिकरण्येन नामवं परिकल्प्य तत्स्तु- त्यङ्गीकारेऽपि च फलोद्भेदनकर्ताऽयं इत्येवं मातिपदिकार्थमाधान्यं विना स्तुत्पमतीतः । मातिपदिकार्थमाधान्ये तृतीपानुपपचे स्तावक- खासम्भवात् । नापि मन्त्रान्तर्भावेन मन्त्रत्वम् । तद्धि मुख्यं वा स्यात् ? गौ- गंगा । न तावदाद्यम् । मन्त्र इसेवंविधाध्येतृप्रसिद्धिविषयस्य मुरूपस्य मन्त्रलक्षणस्प अस्पन्तत्वान्तत्त्वरूपस्य वा अध्यापकलक्षण- स्पामावेन मुख्पमन्नत्वानुपपत्तेः । नाप्यूहमनरनामधेयानामिव मुख्यमन्त्रत्याभावेऽपि अनुष्ठेपार्थ- स्मारकत्वेन मन्धकार्यकारित्वाव गौणमन्त्रत्वोपपीतः। अनुप्ठयार्थ·y ? मीमांसाकौस्तुभ [नामधेयप्रामाण्याधि- १८६९ भावापरापतया पा स्पात १ ततः पृथग्भूत- HEALमाया पमेन पटकाप' इसादेः प्राह्मणवाक्पाप विधाय- बना भयोजकत्वात एकापतापमस्पास्प स्मारकमा सुपपने गाया पृषाभूतत्व एतदभिधेपश्य सनिप्रादेः कपर्ण- विपाप मफापनानहत्वात, धातुसामानाधिकरण्यामान व तदे. स्प नापयत्तस्पैवामिदः कर्ममकाशनस्य कर्गुमशक्यावाच । न च उपासुगनवदेन मनिधानावगपागालाहाय पानिपटप्परिपिकल्पनया स्मारतत्वोपपतिः। परप पो. विधा भाया पागे वा अनयासम्परेन दम्पविधिकल्पनाया एरानुपपः। न प पागानुवादन परविधी द्रव्यस्प पिपानात् तत्र प पागमकभाषानाया दृष्यण वरणापाहणेवान पोपपांतरिति पा स्पा । यागरणकमारनापेक्षया पागार्मरुभारनापा भेदामात्र मस्या काणाकाहापामपानदीपातन पागेनेर अवरोश ध्यानपानुपपः । पातु पागगापिता सा असिन पेन निर्मल मन मारनापा माकानमन्पारयमेर । अमीन मामा ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्यः पादः। सिद्धान्तस्तु-समाम्नायस्य वेदस्य ऐदमर्यकारणमुक्तम. ध्ययनविधिसामयलक्षणम् । तस्मात्सर्वं उद्भिदायाप यत्पूर्वमनु- तोपयोग.सत्तदर्थप्रकारविशेषोन्नपनेन प्रयोजनेवदर्थपरमेव स्यात् । उन्नयनप्रकारश्वायम्-ससमर्थवादमन्त्रान्तर्गतिः न सम्भवति, न वा मकारतरमपि सम्भवन्निर्वचनम् । तथापि विध्यन्तर्गतिस्तावत् प्रत्यक्ष- सिद्धव । तवा फलादिप्रतिपादकत्वं यद्यपि न सम्भवति तथापि गुणविपिस्वनामधेयत्वान्मातरमकारो दुरपह्नका । तथा हि- यद्यपि कारकाणां प्रथमत एक भावनान्वयं विना यागान्वये उच्यमाने अविषक्षा प्रसज्येत तथ भावनायामेव प्रथमतः सर्वाणि कारकाणि फलयागादिकारकवदेव सम्बध्यन्ते । भवति हि 'यागेन स्वर्ग कुर्पा'दित्युक्ते भावनायाः कः कस्मिन्नित्यपेक्षा, अत एव का- रफाणां तत्र तत्र अधिकरणादौ श्रौतो विनियोगोऽप्युच्यमानः स. अच्छते । अन्यथा प्रथमत एव मत्वर्थलक्षणया यागसम्बन्धे कथ्यमाने वाक्यविनियोगापत्तेः श्रौतत्वानुपपीत्तः । अत एव सप्तमे आधारा- मिहोत्राधिकरणादौ च सोमादीनामपि साहाद्भावनान्वयः, पश्चा- दरुणैकहायनीवत् पात्वर्थसम्बन्ध इत्युक्तम् । वाजपेयाधिकरणादौ च सकलकारकान्वयसहत्वं भावनापा उपपादितम् । न च भावनायां कारकान्तरस्य अधिकरणादेः अन्वयेऽपि स- मानपदोपात्तधात्वर्यस्य करणत्वेनान्वयात् तदवरुद्धार्या कथं कर- णत्वेनान्वयोपपत्तिः । व्यापरभेदेन एकस्पामपि द्वयोः करणयोर- न्वये वाधकामावाद । अत एव पशुनेत्यत्र समानाभिधानश्रुसा ए. कले करणत्वं प्रत्पन्वितेऽपि दुर्घलपदश्रुत्युपात्तं पशुत्वमपि व्यापार- भेदादवीयत एव । अतश्व यागस्य फलनिष्पादनद्वारा भावनाकरण- तेऽपि सोमादेः करणान्तरस्य समादेर्वा अधिकरणादिकारकान्त. रस्य यागनिप्पादनद्वारा भावनासम्बन्धे नानुपपतिः । एवं च यथै- व यागस्य फलसम्बन्धः पाठिकान्वयलभ्योऽपि मथमावगतभावना . ..

·१५८ मीमांसाकौस्तुभे [उद्विदधि- सम्बन्धनिर्वाहाय कल्प्यमानः अरुणैकहायनीवत् न विरुध्यते तर सोमादेः पाठिकान्वयलभ्ययागसम्बन्धः प्रथमावगतभावनामम्बन्धनि-, पदार्थमेव कल्पत इति मिध्यति । औचरकालिकं पागसम्बन्धमादाय भावनासम्बन्ध: प्राथमिक इति नाचित्रक्षासः। यत्नु भावनापां सिद्धरुपस्प सोमादेः सम्बन्धे अंशत्रयहिभून. स्वाद भावनापंशित्वसिद्धान्तमनापत्तिरित्युक्तम्,तब प्रयमतो भाव. नान्वयवेलायमितिकर्तव्यतावानवगमेऽप . पाठिकान्वयलभ्यव्या- पारावेशप्रतीत्युत्तरकालं इतिकर्तव्यतात्वबोधोपपतेः श्यमित्वाविधा- तादकिञ्चित्करम् । अव उद्भिदादिपदानां गुणविधित्वे तावद भा. सिद्ध एव । नामधेपत्वे भावनासम्बन्धस्तु उद्भिदधि- करपणे उपपादयिष्यते ! आश्च गुणविधिनामधेयत्वापारद्वारविशेष. सम्भवाव प्रामाण्यं तावदुद्भिदादिशब्दानां निर्विवादामात सिद्धम् ॥ वनास इति नामधेपप्रामाण्पाधिकाणम् ॥ (२) उद्भिदधिकरणम् ॥ सू०-अपि वा नामधेयं स्यात् यदुत्पत्तावपूर्वमवि- धायकत्वात ॥ १-४-२. ॥ (सि.) अवाक गुणविधित्वं क नामषेयत्तमिति कोष्ठशोधनिकार्य वि. चार आरभ्यते । तत्रास्मिन्नधिकरणे गुणे कर्मणि च पेऽवयवयोगेनैव *सम्भवद्वत्तया अथ च तत्मख्यशास्त्रान्तररहिताः, यथा-"उदिदा यजेत" इसादौ उद्भिदादयः मान्दाः, तानुदास गुणविषयः कर्म नामधेयमिति विचारः । अत्र च गुणशब्दः अङ्गापरपर्याया। पादा. ध्यायसी स्पष्टे. अनिर्धारित द्वारविशेषे उक्त तनिर्धारणार्थ द्वार- विशेषविचारे कर्तव्ये निरूद्वेषु चित्रादिशब्देषु लोकमसिदिवाधेन ·करणम् ] प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः । नामषेयत्वस्य दुरुपपादत्तात मुखोपपाधनामधेपत्तस्प यौगिकपदस्य सूचीकटाइन्यायेन युद्धिस्यत्वात् पसगासनतिरूपा । तत्र याप ग्रीह्यादिवत् समुदायरूपेण ते कचिदपि न निकहा: तथापि "भिदिर विदारणे" इति स्मृत्या उत्पूर्वी कवन्तस्य भिदेस्ता- वत् ऊर्ध्वविदारणसमर्थद्रव्यवाचित्वावगमात् अवयवसिद्धिबलेन ऊर्ध्वविदारणसमर्थखनिात्रादि उद्भिच्छब्देनावगम्यते, न तु कर्म । तस्य ऊर्ध्वविदारकत्तासम्भवात् । न च तस्य अलविदारकत्वा- सम्भवेऽपि फलोद्भेदनसमर्थत्वनावयवमिध्युपपतिः, उद्भेदने भि- देलोकव्याकरणयोः अप्रपोगेनावयवसिद्धरसम्भवात् । किञ्चैवं सर्वकर्षणापपि एवंविधफलोद्भेदकत्वदर्शनाद उद्भि- छन्दवाच्यत्वापतिः । अय सवातिमसानिवृत्यर्थं पङ्कजशन्द. वत् कर्मविशेष रूदिरपि कल्प्यते, ततः फ्लप्प्यावयवशक्सैवा. यप्रतीत्युपपत्ती अतिरिक्तशक्तिकलानापां प्रमाणामावः । किञ्च वृतीयपा उद्भिच्छदार्थस्य करणत्वावगमाव तव्यस्य च व्यापारसोपतस्यापि स्वयं सिद्धरूपत्वेन झटिसव करणत्ववो- पोपपचेः कर्मणस्तु विधिसामयन करणत्वावगमेऽपि स्वपमसिद्ध- खेन अलिप्तकर्मत्वावगर्म बिना झटिति फरणवपर्पसानाभात्राव तृतीपानुरोधेनाप्युद्भिच्छन्दस्प ट्रम्पवाचित्वनिपमः । अतश्च ससपि 'पविसापानाधिकरण्ये घटः पटः इतिवद न नामयेयत्व- सम्भवः। किश्च नामघपत्वे वैययमपितया हि-न सावधागविशेषावधारणं तस्प फलम् , तस्प विधिवलादेवं सिदेः । न च नाम्नापि विशेषा- धारणम् । नामधेयं हि पातुवाच्यायाः यागत्वमाते: स्यात् ! तदव- छिन्नन्यक्तिसामान्पस्प था ? मल्लक्षितव्यक्तिविशेषस्प था? माघे • पक्षद्वपे विशेषावधारणाप्तिदिः । अन्पे नामधेयवेपर्यम् । गुणविपिपले तु पागमावनापेक्षितद्रन्पसमर्पकत्वादर्यवत्वमिति ·१६० मीमांसाफौस्तुभे . [द्विदधि- विशंपः । किश्च द्रव्यविशिष्टक्रियाविशेषमपनुकूलव्यापाराभिधापक- स्प लिडादेः द्रव्यांवशिष्टक्रियानुष्ठानेन च पुरुषस्य प्रवृत्तौ विशे. परत्वं सम्भवति । तस्मात् प्रमित्यादिभिः विधेपगुणसमर्पक एव उद्भिच्छब्दः। नचैवं गुणविशिष्टयागविधाने कारकार्णा स्वरूपेण वैशिष्टचायो- गाव पोद्भवता यागेनेति मन्वर्थलक्षणापत्तिः । पूर्वोक्तरीत्या पा- ठिकान्वपलभ्पपागसम्बन्धमुररीकृत्य सकलकारकविशिष्टभावना- विधानाङ्गीकारेण पत्वर्थलमणानापत्तेः । न च पाष्ठिकान्वयवेला- पामेत्र अश्रुतमत्वर्याध्याहारकल्पनापत्तिः। तस्पामवस्थायां श्रुनेन करणत्वेनैव गुणस्य पागं मत्यन्वयोपपत्तेः । न हि तदानीं याग- स्य करणत्वमस्ति, अक्षिपेण कर्मत्वावगमाद । अतश्च यथैवारुण्प- स्य पाठिकैकदापनीसम्बन्धे न मत्वर्थलक्षणा तथैव खनित्रस्यापि पाठिक यागसम्बन्धेऽपीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । अस्तु वा विशिएविधी मत्वर्यलक्षणा । तथाप्पन यागानुवा- देन गुणविधानादेव सदभावः । तथा हिमापकविधौ यद्यपि का रणवस्याप्यवगमात् तदनुवादेनात्र गुणविधाने पुनर्मवलक्षणादो. पतादवस्थ्यम् , तथापि अताभिरास्प करणत्वानुपपत्तेः अक्षिप्त साध्यस्याप्यवगमेन तदनुवादेनात्र गुणविधानात् दना जुहोतीत्या. दिवत् न मत्वर्यलक्षणाममङ्गः । न च मापकविधावपि उपपदस्याव- श्यकत्वात्तस्या गुणविधिवेन: मत्वर्थलक्षणादोपतादवस्थ्यम् । पत्रोपपदस्य गुणे निरूढत्वं कर्माणच योगेनाप्यसम्भवट्टत्तिता ता. शम्यल एव प्रापकविधिवाहीकारान् । अत्र हि शक्त्यन्तरकल्पना- पादकनामधेयत्वापेक्षया मत्वर्थलक्षणामात्राीकरण गुण एवं । पत्र हि गुणे कर्मणि वा भमिद्धिनौल्पं तत्र हि सामानाधिकरण्येन ·करणम् ] -- - प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । नामषेयत्वोपपत्तौ गुणविशिष्टयागविध्यङ्गीकारे मत्तलक्षणादोषः। अतश्च सोमेन पजेत्यत्र सोमपदस्य " रूढत्वेन नामत्वानुपपत्तेः सोमविशिष्टयागरिधानस्यावश्यकत्तात् तदनुवादेन खनित्रादिरूप- गुणविधिः । न च उप्तत्तिशिष्टसोमावरोधे उत्पन्न शिष्टखनित्रनिवे- शानुपपत्तिः, विशिष्टकोत्पत्तावपि आधिकविशेषणविधिवत् आ- पिकविशेष्यविधेरप्यगीकारात् । तदनङ्गीकारेजप च 'उमिदा प- जेते त्यत्र कर्मस्वरूपमा यजिना निष्कृष्य तस्य च वस्तुगत्या नै. राकाङ्केयपि आभिधानिकीमाकाङ्क्षामुत्थाय विहितस्प गुणस्य उत्पत्चिशिष्टादविशेषेण विकल्पापादकत्वोपपत्तेः । अथ वा पशुकामपदवैयापत्तेः पशुकामपदेन पशुफलसाध. नीभूतप्रकृतसोमयागलक्षणया (१)"हापिति दृष्टिकामाय निधनं कुर्यातू" इत्यादी दृष्टिकामपदेन वृष्टिसाधनसौभरलक्षणया तदुदेशेन हीपादिनियमविधिवत् खनिाविधानात् तस्य च विशेषविपयत्वेन सामान्यविहितसोमयापकत्वोपपत्तिः । अस्ति हि ज्योतिष्टोमस्पापि पशुफलसाधनत्वं 'सर्वेभ्यः कामेभ्यो ज्योतिष्टोम' इति वचनात् । अतश्च 'उद्भिदा यजेते सयं यजिरपि साधुत्वार्थमनूद्यते । इन्द्रियका- मवाक्य इव जुहोतिः । अथ वा 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते सय कर्ममापको वि. पिः। अत्र हि स्वर्गसम्बन्धस्य सार्वकाम्पवाक्यादेव प्राप्तत्वात ज्योतिष्टोमशब्दस्य अगत्या नामषेयत्वाङ्गीकारात् कर्ममान विधी- यते । भतश्च तदनुवादेन अत्र खनिवविधानात 'सोमेन यत्पनेन व सोमस्यापि विधानात् उभयोरुत्पत्तिशिष्टत्वात् विकल्पोपपत्तिः । न चोद्भिज्ज्योतिष्टोमपदयोः यौगिकत्वाविशेषे अर्थवत्यादिव. शेन उभपोर्गुणविधित्वमसक्ती एकस्प अगतिकनामधेयत्वाहीकरणे विनिगमनाविरहः । कर्पविधि(२)परिचायकस्य द्रव्यदेवतायङ्गतिः १ता.ना८-८-१९. २ योधकस्य। - ·1 , मीमांसाकौस्तुभे [उद्भिदधि- विवाहुल्पसविधानस्य ज्योतिष्टोमवाक्पे विनिगमकस्य सत्वात् । अाः सिद्धं यागानुवादेन गुणविधिरिति । अथ वा अस्तु पशाख्यफलसाधनापैत्र खनित्ररूपगुणविधिः । न चाश्रयाभावः । प्रकृतसोमयागस्यैवाश्रयत्वोपपत्तेः । यत्त्वत्र भयदेवेन प्रकरणमेव नास्तीत्युक्तं, तत् (१)ताण्डयके पोतियोमानानरमेव आम्नानस्य न्यायमुधाकृतयोक्तत्वात् उपेक्षणी. पम् । अस्मिंश्च पसे काम्पत्वा निसप्तोमयापकत्वं मुलभमेव 1 . स्माद गुणविधिरित प्राप्ते- २ अभिधीयते-नायं गुणविधिः । तया हि सर्वनर तावत् य. पपि विधिः भावनामक विधत्ते,तथापि तस्याः निरंशापा अनुष्ठातुम- १ अदं वक्तव्यम्-नाण्ड्यके प्रथमाध्याये उद्गातृपाठव्यानां मन्त्रा णामाज्ञानम् । द्वितीयतृतयियारध्याययोः बहुधास्तामभागानां कथनम् । चतुर्थपञ्चमयोः गावामयनिकविधिः। पट सर्वप्रकृतिभूतस्याग्निष्टोमस्य पिधि सप्तमे यहिप्पवमानादीनां स्तोत्राणां प्रकारभेदकथनमा अष्टमे मामि चारिकनलसामकथनम्।नवमे मातेरावादीनांविधानम्।दशमादिपु पञ्च. दशान्तेपुअध्यायेषु ध्यूढद्वाशदाहस्य विधानम्। तदन्तर्गतानां दशानाम- हां स्तोमक्लप्तिप्रतिपादनचापोडशेत्रिकद्रुकादीनां एकाहानां विधानम्। तत्प्रसङ्गात् सर्वप्रकृतिभूतस्य ज्योतिष्टामस्थ स्तुतिःतत्सम्यन्धिदक्षिणा- दिविधानश्च तत ज्योतिरादीनामेकाहानां विधानम्। ततः साधस्काणा. मासप्तदशेधात्ययशादीनां विधानम्। अष्टादश उपहव्यर्तपेयवाजपेयराज. सूयादीना विधिः। एकोनविंशे द्वन्द्वाःतयः उद्भिवलभिदादयः विहिता पश्च अनिष्टोमसंस्थाकस्य ज्योतिष्टोमस्य पंष्ठभ्याये पठितत्वेन तदन. न्तरपठितः द्वादशाहादिभिःप्रकरणस्य विच्छेदात्, पोडशेस्तुत्यर्थ दक्षि जाविधानाय च पुनरुपादानेऽपि तदुत्तयरंपठितैः एकाहाादाम राजसू. यादिमिश्च पुनःप्रकरणस्य विच्छिन्नत्यात उद्भिदादिविषये प्रकरणानुः तिशय नादेतीति यदुक भवदेवेन-पत्र प्रकरणमेव नास्तीति-तदेव यु: कतर प्रतीम न्यायसुधाकृती तुज्यातिप्टोमसमनन्तरपठित्वमुद्भिदादी. नामभिप्रयतां तदेव मतमनुसरतो कौस्तुमकाराणां मयस्त्रमालिकाहर्ता वाशयं न पिशः .

·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १६३ वाक्पत्तेन विधानायोगात् धात्वर्यादिकपाप नाशपणत्या विपिना विधीयते । तत्रायं क्रमः- शुद्धधात्वर्धकरणकभावनाविधिराधः। यथा-अग्निहोत्रं जुहो. तीति । अत्र हि यद्यपि इएसामान्यं भावनामाव्यत्वेनान्वेत्येव तथापि तस्मिन् विधिव्यापाराभावात् शुद्धवोपपत्तिः। अन्योद्देशेन धात्वर्थकरणकभावनाविधिः द्वितीयः। यथा-अ- निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः, 'त्रीहीन प्रोक्षति' इति च । एतस्प च पूर्वापेक्षया पदान्तरोपस्थितिसापेक्षत्वेन विकदिौर्वल्पम् । पदान्तरसापेक्षत्वेऽपि तत्रातात्पर्योन्न गौरवम् । इष्टप्सामान्यस्य तु विधिपदोदवोपस्थितेः पदान्तरानपेक्षत्वम् । धात्वर्थान्यकरणकभावनाविधिस्तृतीयः । यथा-दना जुहो. तीसत्र अमिहोनहोमानुवादन दधिविधानाद । अत्र च पदान्तरसापे. क्षत्वानिशेपेऽपि विधिव्यापारस्प कर्तव्यताविषयकाशातज्ञापनरूपस्प घावनिष्ठत्वाभावात् पूर्वापेक्षयापि दौर्वल्यम् । पूर्वत्र हि धात्वर्थ- सरूपस्प उत्पत्तिवाक्पेन प्राप्तोऽपि कर्तव्यतया अधिकारवाक्प एवं विधिः । प्रकृते तु धात्वर्यस्य स्वविधानार्थ अनुशारणात पारा. पिचे विमएपदान्तरर्याविधानाच दौर्षल्पमिति विशेषः । घावय साधुस्वार्थपनूयापि' अम्पोद्देशेनान्यकरणकभावना- विधिश्चतुर्थः । यथा-'दनेन्द्रियकामस्प जुहुगादिति । अध घास्वयंस्य उद्देश्यत्वेनाप्पसम्बन्धात पूर्वापेक्षया दौर्बल्यम'। गुणविशिष्टधात्वर्यकरणकभावनाविधानं पञ्चमः । यया-सोमन यजेतेति । अत्रापि च विधेः श्रुत्पाभ्यामुभयत्र व्यापारकल्पनात् सनिकष्टाविध्यातम्भवकृत्वाच विप्रकृष्टाविधेः एकवच पुगपद सम्मवासम्भवविरोधापचेः पूर्वापेक्षया दौर्वल्पम् । अन्यत्र गुणविशिष्टपातर्थकरणकमावनाविधिः पाठः । पया- 'सौप परुं निवि मसावर्चतकाम इति । अवापि पदान्तरोपस्पि. .

·. मीमांसाकौस्तुमे [उदिदधि- तिसापेक्षत्वेन पूर्वापेक्षया दाबल्यं द्रष्टव्यम् । तदेवं पविधिमकारेषु (१) उद्भिदा यजेते'त्यत्र पदि तावत् गुणविशिष्टस्य धात्वर्थस्य फलोद्देशेन विधानं ततः पाठविधिप्रकाराङ्गी- करणात् अत्यन्तजयन्पपक्षाश्रयणं तावदेको दोपः । कर्मान्तरः स्वापादकममाणाभाव एव च कर्मान्तरत्वकल्पनमपरः। तथा हि- न तावदभ्यासः प्रमाणम् । विधेः फलसम्बन्धादिपरत्वेन अनन्य. परविधिपुनःश्रवणाभावात् । नापि गुणः पूर्वकर्मण्यसम्भवनिवेशः समस्ति । 'दधेन्द्रियकामस्य जुहूया'दियादिवत् पूर्वकर्माश्रितस्यै खनित्रादिरूपगुणस्य फलोदंशेन विध्यङ्गीकारात् पूर्वकर्मण्येव निर्व- शोपपत्तेः । नापि संज्ञा तस्यास्त्वयाऽनङ्गीकारात् । अनः प्रमाणा- भारादपि न गुणविशिष्टकर्मान्तराविधिसम्भवः । किञ्च विशिष्टविधिपले मतर्थलक्षणापि प्रसज्येत । यद्यपि ता. पद सर्वेषां कारकाणां प्रथमतो भावनपत्र सम्बन्धः प्रतीयते तथापि निर्विषयकृतिमम्वन्धायोगात् यथैव सोमादीनां व्यापारापक्षोपजायते, तथैर फलमत्वस्य पागकरणवस्य च निरूपकापेक्षा(२)प्युपजायत एत । तस्यां च अपेक्षायां फलीनरूपितकरणत्वं यागस्यैव प्रतीयते न तु यागरदेव प्रथमावगतभावनासम्बन्धानामपि सोमादीनाम् । स. मानपदश्रुत्युपनीनस्य यागस्यैव भावनया(३) शीघ्र फलं प्रत्युपन. पाद । ततश्च पाटिके यागफलपोः सम्बन्धे प्रतीयमाने तस्यामवं- स्थायां पागस्य करणत्वेन प्रतीयमानस्य कर्मत्वेनाप्रतीयमानत्वाव न तस्मिन् . श्रुतस्य खात्रवादः कारकान्तरस्य पा करणत्वादिनैक निवेशः मम्भवतीति अवश्यं भिन्नार्थपोः सामानाधिकरण्यानुपपत्या सम्बन्धसामान्येनान्वयार्थमश्रुतमत्वर्थकल्पनया भवितव्यम् । पश्चा. चासाधितस्य यागस्य फलकरणत्वानुपपल्या कर्मत्वबोधे सति ख. निनादिकारकान्तरस्य भावनासम्बन्धवेलापां श्रुनेन करणत्वादिनैव ता.प्रा.१९-७-२ २ आकाक्षा ३ भावनाया ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । विशेषणविधिकाले ऽन्ययो भवति । न चैवं विशिष्टविधिवेलायां खनित्रादेरन्वयानगीकाराव न मवलक्षणापत्तिः । तथाले खनित्रादेः सामान्यनो पागसम्बन्धा. नवगमेन आनर्धक्यप्रतिहान्पायेन श्रुतभावनासम्बन्धनिर्वाहार्य या- गवदेव फलसम्बन्धकल्पनापत्तेः अवश्यं विशिष्टविधिकालेऽपि आ- नक्यनिराकरणार्थ मत्वर्थलक्षणया पागसम्बन्धोऽप्यनीकर्तव्यः । तत्र त्वयं प्रकार:-सोमनेत्यादौ सोमवता यागति विशिष्ट- विधिवाक्यकल्पनम् , न तु सोमकरणकयागनेति । तथात्वे सामाना- धिकरण्या करणत्वान्तरस्पापि कल्पनापत्तेः। नचैवं मातिपदिकार्थ- लक्षणायां सोमस्य वाक्यविनियोगापत्तिः, पूर्व भावनासम्बन्धस्य श्रौतत्वात् । यहि भावनासम्बन्धलायामेव तनिहाय मत्वर्थलक्ष- गया पागसन्धोऽभ्युपगम्यने तेपामपं दोष आपोत । येषां तु सर्वकारकाणां पूर्वमन्योन्यसम्बन्धानादरेण श्रुत्पैव भावनान्यया, पश्चाच फळयागयोः पाष्टिकान्वयवेलायां सर्वकारकाणां मत्वर्थलक्ष- णया पागसम्बन्धाश्रयणं तदा वाक्यीयत्वोपालम्भः ममादकृत एव । नचैवं सोमादिगतस्प करणवाधिकरणत्वादेः भावनाचय. चलायां अधिगतस्य यागान्वपवेलायामन्वयानापतिः, तस्य मतुयुक्त- लेन अनन्वयाभावात् । यत्र सधिकरणत्वादिकारकादौ प्रातिपदि- केन मत्वर्यलक्षणायां मत्वयागस्प करणत्वात् सप्तम्यादिविभत्स्य- निन्दयः तत्र अगन्या विभक्त्वैव मत्वर्थ लमपिता पुनः सामा- नाधिकरण्या मत्वर्यलक्षणोपगम्पते । पया-'पदै जुहोती सादी पदाधिकरणकहोममेति। वस्तुस्तु सोमकरणकयागनति समस्तारपकल्पने तृतीपा- नरकल्पनानापः नापं सोमवतेसेय विशिष्टविधिकल्पनमित्यव. धेयम् । पसूक्तं पपैव आरुण्पस्पैकडायन्पा मह पाष्टिकमम्यन्ये कल्प.

·मीमांसाकौस्तुभे [उद्भिदधि- माने न मत्वर्थलक्षणा तथा अत्रापीति, सत् आरुण्पस्यापि या अरुणा सा एकहायनीस्पेवं लुप्तमतुबन्तवाक्यकल्पनया पाटिकान्वयकरणाद अप्रयोजकम् । सिद्धः विशिष्टकर्मान्तरविधिपक्षमस्वर्थलक्षणादोषः। यागानुनादेन गुणमात्रविधिपक्षऽपि धातुपाराांधापादकती. पविधिप्रकाराङ्गीकरणाव जघन्यपक्षाश्रयण सावत् तदयस्थगेर। फल. पदानप, पशुफलमाधोभूनमकृतज्योतिष्टोमलक्षणा च आरों दो- पौ । अभ्युपेत्यापि फलपदार्थक्यं यागानुपादन गुणे विघीयमाने उत्पत्तिशिष्टमोमावरुद्ध उत्पन्न शिष्टखनित्रादिनिवेशायोगात् गुणाद कर्मान्तरसापत्तिः । निष्कृप्य विधानेऽपि च वस्तुतो निराकास. स्वात् आकासाकल्पनेऽपि च क्लुप्तोमपाकासाहेतुकमम्बन्धेन सा. मादिना विरोधे कल्प्याकासाहेतुकंसम्बन्धस्य खनित्रोदरन्ययायो- गाव । पशुपदेन पशुमाघनीभूतपागलक्षणायां तु म एव दोपः । ज्योतिष्टोमपदस्य एकस्पैव नामधेयत्वाङ्गीकारेण तद्वाक्पविहितकर्मा- नुवादनान गुणविधित्वशङ्का तु विनिगनाविरहादेव परिहर्तव्या, न हि प्रकरणविशेपे सति इतिकर्तव्यताविधिसन्निधिमात्रस्य निया. ममत्वं सम्भवति । (१) आन्नतर्पमचोदनेति न्पायेन प्रकरणस्प प्रापल्याव, अन्यथा यस्यैव पाठतोऽत्यन्तसन्निधिः तस्यैव राजसूय. पदेन विधान फलसम्बन्धश्च स्पात् । अोऽस्मिन् पक्षे विनिगम. नाविरहः फलपदानर्थक्पं च तदवस्थमेव । या तु न्यायसुधाकृता अस्मिन्नपि पक्षे मत्वर्थलक्षणा आपा- दिता, तथा हि-उद्भिद्गुणस्य यागानुवादेन विधानेऽपि यागस्वरूप आनर्यस्यात् अपूर्वसाधनयागलक्षणापा यत् यागेनापूर्व साधयेत् तत् खनित्रयता इति पागस्यापूर्व प्रति करणत्वमतीरावश्यकत्वाव गुणस्य तदन्वयार्थ मत्थरक्षणाप्यावश्यकी । अत एव वातिक- कारणापि (२)विधाने धानुवादे वा यागः करणमिप्यते' इत्युक्तम् । १जैस३-१-२४ २तं. वा. २८४.

·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादा। अतोऽस्मिन्नपि पक्षे भवत्येवायं दोप इति । तन्न; यजिपदेनोपसर्जनीभूतापूर्वसाधनस्रोपादनस्वार्थलक्षणया यागानुवादात्. तस्प चोत्पत्तिवाक्ये करणत्वेनाधिगतस्यापि असा- धिनस्य करणत्वानुपपत्तेः अर्थाद कर्मत्वेनावगतत्वात् तदनुवादेन गुणविधानेऽपि मत्वर्धलक्षणानापत्तेः । अत एव 'बीहिभिर्यजेते सत्र करणत्वेनावगतानामपि चीहीणां कर्तृन्मापारव्याप्यस्वरूपकर्मत्वं विना करणत्रानुपपः कर्मत्वस्या- पि सद्भावात 'बीहीन् मोक्षात' इसादौ कर्मत्वेनानुवादोऽवकल्पो। अंतश्च तत्र यथैवोपसर्जनीभूतापूर्वसाधनत्वोपहितस्वार्थलक्षणमा तद- नुवादन प्रोक्षणादिविधिः-अपूर्वसाधनीभूतान प्रोक्षणन संस्कुर्या- दिति, तयात्रापि यजिपदेनापूर्वसाघनीभूतयागं साध्यत्वेन लक्षयित्वा तदनुवादेन खनित्रविधानोपपत्ती मत्वर्थलक्षणापादने प्रमाणाभावात् । न च धातुना करणत्वमेव लक्ष्यते, न तु कर्मत्वमिसन निया- मकस्ति, पचति पाकं करोतीयादिवत् धात्वर्थस्यमितत्वावगमे समानपदश्रुत्या तस्यैव साध्यत्वौचित्पात् ईप्सितत्वानवगम एव हि परं विधिसार्थक्पाद करणवावगमः । अत एव वार्तिककारणापि विशिष्टविधिपक्ष एवं मत्वलक्षणादोप उक्तः । यत्तु 'विधाने यानुवादेवेति वातिकम, तत् तत्समीपे तृतीयान्त- सद्विामित्वं न मुञ्चती'त्युत्तराधीनुसारात् 'समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यो' सादौ यत्र तृतीपान्तनागधयसामानाधिकरण्यं तत्रोत्पत्तिवापाग- तकरणवस्वानुवादः न त्वक्षिमाध्यत्वस्पेत्येवं परम् । अतो यागानुवादेन गुणविधिपक्षे मत्वपलक्षणापा अभावाद पूर्वोक्तदो- परेवापं पक्षो निराकर्तव्यः । एवं गुणफलसम्बम्धविधिपक्षेऽपि घातस्याविवक्षा, चिमक- धार्थसम्बन्धविधानापादाकचतुर्यविधिमकाराङ्गीकरणं सम्भवति ना- मधेय स्वपङ्गीकृस द्वितीयविधिप्रकारे अन्याय्पमेव । ।

·१६८ मीमांसाकौस्तुभे [ उद्भिदधि- नचा 'सोमेन पजेत' 'दना जुहोति' 'दभ्नेन्द्रिपकाम- स्प जुहुपा दियादावपि जयन्यविधिपकारागीकरणं न स्या- दिति वाच्यम । मोमादिपदानां अर्थान्तरे अत्यन्तरूढत्वेन नामधेपत्तासम्भवात् मुख्पविधिमकारासम्भवेन अगत्या तदगी. फरणार । सर्वत्र हि अज्ञातार्यकं सन्दिग्धार्थक या पदं मसिद्धपदमामानाधिकरण्येन निर्णीयते । न वर्षान्तरे निर्णीत- शक्तिकम, घटः परः इत्यादौ सत्यापे शाब्दसामानाधिकरण्ये घटपदस्य पटवाचकत्वानहीकारात् । अतश्च सोमादिपदानामर्थान्तरे अत्यन्तनिरूदत्वात् वरं मत्वर्थलक्षणाधाश्रित्य जघन्यविधिमकारा. जीकरणम, न तु शक्त्यन्तरकल्पनापादकनामधेयत्वमाश्रयितुं युक्तम् । उद्भिदीनाना तु खनित्रादौ समुदायकोरभावाद अवयययोगेनापि तत्र पाचकादिशब्दवत लोके प्रयोगाभावात् अज्ञातार्थकत्वं पिका- दिशब्दवत् । प्रयोगाभावेऽपि अवयवार्थपोगन खनित्रवद यागे- ऽपि प्रत्युपपत्तेः अक्षादिपदवत सन्दिग्धत्तम् । यद्यपि भिदिन विदारेण इति स्मृत्यनुमारेण विदारण- समर्थत्वमुद्भिपामचिनिमित्तमवगम्यते, तथापि घातूनामनेकार्य- स्वस्मरणान् अपूर्वे च वस्तुनि केनचिदुत्पादिते इदमनेनोद्भिनमिति लोके (१) वैडूर्यभूमिर्नवमेधशब्दागिन्नया रत्नशलाकयेव' इत्यादि- काव्येपुच प्रयोगदर्शनात फलोद्भदनसमर्थत्वमप्युद्भिच्छन्दमचिनि- मित्तामसवगम्यते । अतश्च भू सत्तायामित्यनुशासने मत्पाप भुवय- थैवोत्पत्तावपि प्रयोगादुभयार्थत्वं तथा भिदेविदारणार्थोऽपि उत्पाद- कत्वे च भयोगादुभपत्र योगोपपत्तिः। ओऽनिर्णीतार्थक मुद्भिदादि- पदं मसिद्धार्थकपजिसमभिव्पाहारादेव तदर्थकात्वेन निणीयो । न च (२) असुराणां वैवलस्तमसा माहतोऽमापिधान आ. सीत, तस्मिन् गव्यं वस्वन्तरासीत, तद्देवा नाशक्नुवन् भेत्तुम, ते बृह १ कुमा १-२५ २. ता प्रा. १२.७१.

·करणम् ]. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। सातपवन-इमान्न उत्सनेति, स उद्भिदैव बलं व्यच्यावयद' इसार्थवादिकान्वाख्यानरलेन गोयुक्तविवरापरपर्याययलच्यावनद्वा- रकस्य विदारणस्यैव कर्मण्यप्युद्भिच्छन्दप्रतिनिभिचत्वावगत: किमर्थमनिममक्तस्य फलोद्भदनसमर्थत्वस्य प्रतिनिपित्तत्वमाश्रीयते इति वाच्यम् । अर्थवादस्यान्यपरत्वेन तादृशविदारणसद्भाचे प्रमा- णाभावात् । अतः पशुकामपदावगतं फलोत्पादनसमर्थत्रमेवोदिच्छ- दस्प कर्मणि प्रतिनिमित्तम् । न चातिप्रसङ्गः, अन्यत्र ज्योति- टोमादौ उद्भिन्छन्दस्य याज्ञिकानां प्रयोगाभावेन प्रयोगाविषयीभू- तमात्रतिज्योतिष्टोमत्वादिसमानाधिकरणफलोत्पादकत्वस्प उद्भि- छन्दमचिनिमित्तलाकल्पनाद । अतः उक्तविधज्योतिष्टोमत्वादि. सापानाधिकरण्यभानप्रतिवन्धकत्वमात्रकल्पनेन प्रतिवन्धकाभावे स- ति फलोत्पादकत्वस्यैव लोके इदमनेनोद्भिनमित्यादौ उद्धिच्छन्द- महत्तौ निमित्तत्वकल्पनात् प्रकृतेऽपि कर्मान्तरत्वानवगमेऽपि एन. द्विध्यनुष्ठापितत्वाकारण याज्ञिकानामुद्रिच्छन्दमपागदर्शनेन मात- वन्धकाभावसत्ताव भानोपपतिः। अथवा लोकेतिमप्तशानिराकरणार्य अभियुक्तप्रयोगस्प सह- कारिकारणत्वं कल्प्यते, अतिमसक्तावयार्थजन्यशाब्दवाचे पथना- दिविशेष्पकबुध्युद्देश्यकमाचीनमयोगविषयसंमर्गेण तदानुपूज्ञिानं 'कारणमित्यर्थः । अतश्च सहकारिसत्वे योगमात्रादेवोद्भिन्धन्दार्थ- मानोपपत्तिः। यच्या न्यायसुधायां अन्पैरापे पङ्कनादिशब्दवद्भिन्छन्दस्य योगरूदत्वं परिकल्प्य रूट्यवच्छेदकपमत्ववद विधिसामनावग- विजातीयपागत्वमित्युक्तम् । तन्न, पनत्वस्य हि प्रमाणान्तरण सिद्धौ अस्तु नाम तदवच्छदेन पङ्कनपदस्प ढिकल्पना, विजाती- पयागतस्य नदिसकममाणकत्वेन संज्ञाभाचे प्रकृतसोमयागस्पैव विधिना पशुसम्बन्धकरणेन विषिसामर्थ्यसिद्धक्ष्यमाणत्वाद ૨૨ ·{ বিধি- + मीमांसाकौस्तुभे रूद्ध्यवच्छेदकत्वाभावे योगरटिकल्पनानुपपत्तेः। पत्र हि-समियो पनती' सादौ संज्ञाभावे विधेयान्तरामावाद अभ्यासात् वैजात्यास- दिः, तत्र भवतु नाम योगदः, न तु प्रकृते । किन यदि मत्वर्यलक्षणामयादतिरिक्ता रूढिः क्लुप्तावयवश क्तिकेऽप्युद्भित्पदे कल्प्येत ततः अर्थान्तरे क्लसशक्तिकस्यापि सोमादिपदस्य मत्वर्थलक्षणामयादव योगऽपि स्वतन्त्रशक्तिकल्पनमा- पोत, अस्मन्मते तु सहकारिकारणस्य लोकादावीतमसङ्गनिराकरणार्य कल्पितत्वात नास्मिन् वाक्ये कस्यांचदतिरिकस्य कल्पनेत्यस्मदुक्त- प्रकार एव युक्तः । एवञ्च यज्युद्भित्पदयोः प्रचिनिमित्तभेदाद नीलोत्पलपदयोरिव भिन्नप्रतिनिमित्तत्वे सति एकार्थमित्व. लक्षणस्यार्थप्तामानाधिकरण्यस्याप्युपपतिः । न चोद्भित्पदशक्यतावच्छदकस्य फलोत्पादकत्वस्य पशुकाम- पदादेव सिद्धः पशून भावयेदिति मामधयानर्थक्यामति वाच्यम् । पशुकामपदावगतस्य फलोद्भेदनहेतुत्वस्प नामधेयेनानुवादाद । तत्फलञ्च इतरव्यात्तिसङ्कल्पादिकमनुपदमेव वक्ष्यामः । अतश्च यथैव पाक्यान्तरसिद्धाग्निदेवताकतानुवादोऽमिहोत्रपदेन सङ्कल्पादिफलको न विरुध्यते, तथैव स्वाक्यगतपशुकामपदावगतफलहेतुस्वानुवा- दोऽपि नानुपपन्नः। नचैवं सिद्धान्तेऽपि नामधेपार्थविशिष्टधात्वर्थस्य फलोद्देशेन वि. धानात् उद्भिदा यागेनेति सामानाधिकरण्योपपचेः मत्वर्थलक्षणा- भावेऽपि जघन्यविधिमकाराश्रयणं तदवस्थमेवेति वाच्यम् , मथमतो विशिष्टविधिरूपत्वेऽपि नामधेयार्थस्प प्रमाणान्तरावगतत्वेन विधे. स्तदेशे विशेषणविधिकल्पकलामावेन विशेष्यमाने व्यापारात् लघु. तरविधिप्रकारतुल्पत्वोपपत्तेः । गुणविधपक्षे तु गुणाशेऽपमान विशेषणविधिकल्पकत्वाद प्रत्युत गुणगालिङ्गसंख्याकारकाणाीप अमाप्तत्वेन विधेपत्ताव ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । " गुरुत्वमिति विशेषः । नामधेयत्वे तु प्रातिपदिकार्थस्य सत्यपि घात्वर्थतावच्छेदकलेन विधेयत्वं स्वरूपेण यागप्सम्बन्धित्वेन च माप्तत्वात लिङ्गसंख्याकारकाणाचाश्रयगतानामेवानुवादाद न विशे- पणविधिकल्पकत्वीमति लाघवम् । पत्तु वार्तिके पक्षानरमुक्तम्-उद्भित्पदस्पोद्भित्संज्ञाविशिष्टे विजा- साययागे शक्तिः, तस्य च यजिपदेन सदाभेदेन का विशेषणावगोष्य. भावेन वा अन्वयः नचैवं विशेषणमूतोद्भित्पदस्थापि वाच्यत्वापत्तिः। श्रौतोपस्थितस्यैव तस्य वाचकत्वसम्बन्धेन विशेषणत्वोपपत्तेः । यत्र हि विशेषणस्य प्रमाणान्तरेण पूर्वमुपस्थिति नियता, तत्रैव तद. भिधानं आकृसधिकरणे निरूपितम, न तु प्रमाणान्तरेणोपस्थिते उद्भित्पदेऽपि । अतश्वोद्भित्पदमेव वाचकत्वसम्बन्धेन विशेषणम् । योगेन तु फलोद्भेदनकारित्वरूपस्तदर्थः, उद्भित्पदस्य च श्रौतादे- वोपस्थितत्वात् तदंशे विशेषणविधिकल्पनामावेन नामधेयत्वपक्षे लायरीमति। तत् पदजन्यपदार्थोपस्थिति क्या कारणमिसस्य निय. मस्य मडापत्तौ अर्याध्याहारादिप्रसङ्गापत्तेः यागगतवैजासबोधस्य च सद्भिसंशाधीनत्वेन शक्यतावच्छेदकबोधाभावे शक्तिग्रहस्यैवानुपपचेः क्लप्सावयवयोगेनाप्युपत्तौ अतिरिक्तशक्तिकल्पनायां च सोमादिप- दानामपि तदापत्तरुपेक्षितम् । न्यायसुधाकारस्य तु अत्र खमतत्वमिती वीज न विधः। अतोनामधेपा एव प्रमाणान्तरावगतोऽप्यवच्छेदकम, न तु नामघपम् । न चैवं विशिष्टविधिवेलायां नामधेयार्थस्य पात्वर्थावच्छेदक- स्वाङ्गीकाराव नामधेयस्य विध्यन्त वोपपत्तावपि तदर्थस्य प्रमा- णान्तरसिद्धत्वेनानूयमानत्वात नामधेयस्यानधिगतार्थगन्तृत्वाभावेन कर्य मामापोपपत्तिः, स्वानुवादत्वेऽपि अनधिगतभेदादिशापफ- खेन मामाण्यापपरे। वया हि-प्रतिबन्धकामाचे सति अवयवयोगेन एतद्विध्यनुष्ठा- ·। २७२ मीमांसाकौस्तुभे [उद्विदधि- प्यस्य यागस्योगिसक्षकत्वे सामानाधिकरण्येनावधारित प्रकृतस्य ज्योतिष्टोमस्पैत्र पश्चर्यानेन विधिना अनुष्ठापकत्वे च तत्र प्रतिबन्ध कसत्वेन उदित्मज्ञकलापोगात् कश्चिद योगेऽपि वा एकस्यानेक- संज्ञकवायोगेन उद्भित्संज्ञायाश्च क्लसमत्तिनिमित्तज्योतिष्टोम- संज्ञावरुद्ध पूर्वकमीण निवेशासम्भवाव उद्भिर्मज्ञककर्मान्तरस्यैवा. नेन विधिना अनुष्ठापनावगमा नामधेयस्पानविगतमदेशापकलेन मामाण्यम् । अन्यथा हि नामधेयस्यामा प्रकृतस्पर यागस्य फलस- म्बन्धः प्रकृतपागाश्रितगुणस्यैव वा फलसम्बन्धः सिध्येद, न तु कौन्तरत्वयिति भेदस्यानधिगतत्वम् । पत्र तु नामधेपाभावेऽपि अनन्पपरीषिपुनश्श्रवणरूपा- भ्यासादेव भेदसिद्धिः । तत्रापि तनूनपातं यजती सादी नि- धारितरूपविशेषपतिपतिः नामधेयाधीनैव । तत्फलंचअनुष्ठानकाले व्यवहारसौकर्यमेव प्रयोगाविध्यवगतलघाख्यानोपायरूपम् । अन्यच्च नामधेयप्रयोजनं कचित् गुणसम्बन्धः फळसम्बन्ध- श्य पयामम्भवं द्रष्टव्यः । 'मस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनि पाते, दर्शपूर्णमासाम्पा स्वर्गकामो पजत, इत्यादी नामधेपाभावे अमावास्यामपाजादीनामपि मृघरूपगुणप्तम्वन्धः फलसम्बन्धश्च स्यात् । नामधेपत्वे तु पौर्णमास्पगत्वं वैमृधस्य, फलसम्बन्धश्च प. णामिति चतुर्थे वक्ष्यते । अतश्च नामधेयस्यर्थिवत्वात् तस्कतमति- विशेषेण च विधिपुरुपयोरापे प्रचिकरलोपपत्तेयुंक्त प्रमाण्यामात नामधेपत्वमेव युक्तम् । सूत्रं तु यत् उत्पत्तौ मथमत एव पदार्थान्तरवाचकत्वेन निरूदं न भवति, तत् नामधेयं स्यात् गुणविघायफत्वस्य पूर्वोक्तदोष. रसम्भषादिति पाख्ययम् । है * इति द्वितीयमुद्भिपिकरणम् ॥

·. + करणम् ] . प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः । १७३ (३) अध तृतीयं चित्राधिकरणम् । सू-यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽभिसम्व- न्धः ॥ १-४-४॥ (सि) इह ये जात्यादिवचनतया निरूढाः सम्भाव्यमानवाक्यभेदाच, ते उदाहरणम् । यथा(:) चित्रया यजत पशुकामः' (२)त्रि-- इहिप्पवमानम, (३) पञ्चदशान्याज्यानि' (४)सप्तदशााने पृष्ठा- निइसत्र चित्राज्यपृष्ठपहिष्पवमानशब्दाः । चित्राशब्दो हि रूढ्या रूपत्वाधानतरव्याप्यजातिवाची, पवमानशब्दश्च यद्यपि पचन- क्रियाकर्तरि यौगिक इत्युद्भिदधिकरणविप्रपत्वान्नहोदाहरणामया- पतति, तथापि (५) 'सर्वत्र यौगिकैशब्दैद्रव्यमेवाभिधीयते' इति न्यायेन पवनक्रियाकीर योगेन निरूढत्वात् स्तोत्रे च पवन. क्रियाकर्तृत्वासम्भवेन उद्भिच्छन्दवत् उभयत्रापि तुल्यवद्योगाभा- वेन नामत्वानुपपत्तेः पूर्वाधिकरणविषयत्वाभावात् उदाहरण. खोपपत्तिः। पवमानशब्दश्च पवनक्रियाकर्तवाची विशेष्यापेक्षसन् पूर्व- पक्षे त्रिच्छन्दवाच्यत्रिभिण्ड्यपरपर्यापलताविशेषदम्पपरः । एव. माज्पशब्दोऽपि घृतत्वजातिवाची । पृष्ठशब्दश्च शरीरावयवावशेष- वाची । एवे चित्रादपः शब्दाः गुणविधयः कर्मनामपानि वेति विचारः। अन पादाध्यायसगती तावत् पूर्वपदेव, अनन्तरसङ्गतिरापि अनिरुतत्वविशिष्टसामानाधिकरप्परूपस्य पूर्वाधिकरणव्युत्पादित- । नामपत्वतोरवाभावात् गुणविपित्वमेव मसिध्यादेभिरस्तु हात पूर्वपक्षोत्यानात् द्रष्टव्या! तत्र पूर्ववदेव प्रसिध्पादिभिः हेतुभिर्गुणविपित्वम् 1.न च १. ३. सं.२-४-६-२. २, ३, ४, ता. प्रा. २०-१-१. ५. ६.पा. पृ. १८८ + ·१७४ 44 मीमांसाफौस्तुमे चित्राधि- पूर्वोक्तमत्वलक्षणादिदोपप्रसङ्गः नामधेयत्वसाधका, सोमादिवद तेषां निरुटेषु नामवासापकत्तात, अतो गुणविषय एवैते । सत्र चित्राशन्दस्तावत् प्रातिपदिकेन रूपत्वावान्तरपाप्पा जातिरूपचित्रत्ववाची टापंशेन स्त्रीत्ववाची च चित्रत्वस्त्रीले पागा. नुवादन विधये । चित्रत्वसीत्वयोश्च पाठिकान्वपावगतपरस्परयो. गवशेन प्राणिद्रव्यनिष्ठत्वमनीत योग्यतपैव यजिपदं प्राणिद्रव्यक- यागपरम् । तत्रापै (२) कृती वाऽद्विरुक्तत्वा' दिति न्यायेन सर्व- माणिट्रम्पकपागमतिभूतानीपोपीयपरम् । अतश्च अग्नीपोमीययागा- नुवादेन चित्रत्वस्त्रीत्वपोनिधिः पशुकामपदं तु अर्थमाप्तमाघनीभू- तपशुकापनानुवादः, अग्नीपोमीयपागस्यैव सर्वफलार्यज्योतिष्टोमा- नत्वात् पशुरूपप्रधानफलानुवादो नानुपपन्नः । नचैवं प्राप्तकर्मानुषादेन अनेकचित्रत्वस्त्रीत्वरूपगुणविधानाद वाक्यभेदः 'पशुना यजेते' तिवत् 'धेनुर्दक्षिणा' इतिवद्वा माप्तकर्मा- नुवादेना पनेकगुणविशिष्टेकतृतीयोपात्तकरणकारकविधानेन अवा- क्यभेदात् । न च फारकस्याप्युंसत्तिवाक्यादेव प्राप्तस्वात् तदनुवादेन गुणद्वयविधाने वाक्यभेदतादवस्थ्यम् , उत्पचिवाक्ये द्रव्याश्रितायाः करणतायाः प्राप्तत्वेऽपि चिवत्वस्वीलनिष्टकरणत्वयोरमाप्तस्वेन वि. ध्युपपत्तेः । न हि द्रव्यगुणादीना एकैव करणता, व्यापारमेदेन स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपाणां शक्तिरूपपदार्थान्तररूपाणां वा करण ताना भेदस्पावश्यकत्वात् । नचैवं चित्रत्वस्त्रीत्वपोर्भेदेन तत्करणतपोभेदात अनेकविधाने वास्यभेदापत्तिः । 'पगुना यजेते' तिवत् अनेकासामा करणतानां एकतृतीययोपादानेन युगपदुपस्थिते वाक्पभेदाभावात् । अतश्च यथैव 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इसादौ सर्वफलानां युगपदुपस्थितेनोंदेश्या- नेकत्वं दोपाय, तथैवानापि विधेयानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् । १.सू. ३-६-२. + ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १७५ न च पाकरणिकपुंस्त्वावराबाद न चित्रतस्त्रीत्वयोरनारभ्या- धीतयोरनीपोमीपे निवेशस्मम्भवति इति वाच्यम् । पशुपदे तावत् सिपामाप पशुपान्दमयोगदर्शनन पुंस्त्वस्पाविवक्षितत्वात् । (१) छाग- स्य पाया मेदस' इति मन्त्रे श्रुतमपि पुंस्त्र अनार पापीतेनापि प्रत्यक्षविधिविहितेन स्त्रीत्वेनावरोधात न मान्नवाणिकपुंस्त्रविधिक- ल्पनायै प्रभवतीति 'मुप्तिहुपग्रहलिङ्गनराणा' मिति स्मरणानुसाराव लक्षणया स्त्रीत्वपरमेव । कृष्णसारङ्गादिविधिस्तु चित्रत्वाश्रयतया पक्षमाप्तकष्णसारङ्गादिरूपनियमार्थो न विरुध्यते । तेन युक्तोऽमी- पोमीयपशुयागे गुणविधिः। अय वा सर्वयागानुवादेन गुणविधानाद । (२)एप वै सप्तद- शः प्रजापतिः' इतियत् नात्र 'प्रकृतौ वा" शते न्यायप्राप्ति', अति. देशात् पूर्वमुपदेशमटत्ती आतेदेशास्पैवाकल्पनेन द्विरुक्तत्वाभावात् । पर्णतादौ तु जुहमापयर्यमतिदेशापेक्षणात् ततः पूर्व महत्यमावेन मासिकालवैषम्याद द्विरुक्तत्वोपपचिः । अत एव नान पशुरूपद्वा- रसम्बन्धार्थमप्यनिदेशापेक्षा, सर्वपशुयोगेषु पशोरुपदिष्टत्वेन तद्वि- परे अतिदेशाकल्पनाद । अस्तु वा "वायव्यं श्वेतमालभेते' सादौ पशोरप्पतिदेशा, तथापि पत्र 'आग्नेयं पशुमुपाकरोति' इत्यादी द्रव्यदेवतासम्बन्धव्य- तिरेकेण यागस्पैवासिदैः द्रव्योपदंशावश्यंभावः, तत्रापि माप्ति- कालपम्याभावात् तत्साधारणपेन माकनौकतपशुयागानुवादेन चितवस्तीत्वविधिः पूर्वरीत्या सर्वानुपपत्तिपरिहारेणाङ्गीक्रियते ? पशुकामपदं चास्मिन् पसे तत्पशुपागजन्यफलोपलसणार्थत्वेनापि नविरुध्यते । अप वा पत्र मेपीपागे स्त्रीत्वं मातंतत्र चिनलमात्रमनेन वि. घीयते । न च तत्रापि पलप्तोपकारकमानकणमारङ्गत्वादिगुणा, १.ते. प्रा. ३-५-६ २ ते. सं. १-६-११-१.

·- मीमांसाकौस्तुभे [चित्राधि- वरोधेन अनारभ्याधीतचित्रत्वनिवेशामम्भवः । अत एव अनार• भ्याधीवस्य माकनक्लप्तोपकारकपाश्चदपावरोधात् न सर्वामु विकृतिपु निवेशः । किन्तु श्रुतमाप्तदश्याम्यवेत्युक्तमाकर इति वा• च्यम् । पूर्वोक्तरीत्या विरोधाभावेन निवेशोपपत्तेः । प्रकरणाघीत- स्प क्लृप्तीपकारका(१)तिदेशिकाधकत्ववत् अनारम्याधीतस्यापि आनर्थक्पमतिहतन्यायेन(२)आतिदेशिफवाधकत्वाच । अन्यथा 'प इष्टया पशुना सोमेन वा' इत्येतद्वाक्यगम्यसबस्कालत्वस्यापि प्राक- साहकालविरोधे विकृतिषु निवेशो न स्यात् । साप्तदश्यस्य तु स. म्भवत्यपि विकृतिषु सर्वासु निवेशे उपसंहाराङ्गीकरणं सम्भव- तिभाकरणिके क्रतुसम्बन्धलाभे अव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धवलेन ते. नत्र पाक्पेन क्रतुमम्बन्धविधिकल्पनानिमित्तगौरवपरिहारार्थम् । अता युक्तो मेषीयागे चित्रतविधिः । अथ वा प्रकृत एवं 'दधि मधु पयो घृतमुदकं धानास्तण्डुला• स्तत्संसृष्टं माजापत्य' मिति यागे धानामु स्त्रीत्वमाप्तः चित्रत्वमात्र. विधिः । इटेहि मुख्यस्त्रीस्वाभावेऽपि शब्दगतत्वेन स्त्रीत्वव्यवहा. से सिद्धान्तिनोऽप्यभिमतः । न च प्रकृतयागानुवादेन चित्रत्वावे. धाने तदीयमर्वद्रव्येषु चित्रत्वमाप्तः तेषु शब्दगतत्वेनापि स्त्रीत्वस्या भावात् पदश्रुत्यवगतपरसरनियमानुवादानुपपत्तिः । द्रव्यभेदेन यागाना भिन्नत्वात् । स्त्रीलानुवादवलेन धानाद्रव्यकपागस्यानुवा. देन चित्रतविधानोपपत्तेः । तथा हि- तच्छब्देन पूर्वमकृताना प्रथमानिर्देशन प्रघानभूतानां दध्यादीनां प्रत्येक परामर्शात् प्रत्येकमेव च तेषां देवतासम्बन्धविधानात् देव- तासम्बन्धभेदेन यागभेदः। नवे अनेकदध्यादिपरामर्श बहुवचनं वाप्सा वा प्रसज्येत । नपुंसफोनर्देशाध दधिप्रभृतिषु पञ्चस्व देवतासम्बन्धः प्रसज्ये. १.२ अतिदश. . प ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १७७ त, न धानातण्डुलपोः । अत एव ऋतुपशूनां सामानविध्यं कृत्वा चिन्तायां(१) "पास्मा अनि भरत" इत्यस्य अध्रिगुपस्प पीव- में पुंपशुष्वेव प्रात्तरिति वक्ष्यते । अनो वरं दध्यादिद्रव्यजातं भा. पव्युत्पन्नसंसृष्टपदवाच्यतमुदायविशेषणम् । स एव च तच्छब्देन प. समृश्यते । तस्य च एकस्यैव प्रजापतिदेवतान्वयात् द्रव्यदेवतासम्ब- धैक्येन एकयागपक्ष एवाष्टमोक्तः श्रेयानिति चेत् - ना दध्यादीनां संसृष्टविशेषण (२) शेपे पष्ठी यनेन षष्ठ्यन्तवा- पत्तेः । तत्संसृष्टमित्यस्य एकपदत्वाङ्गीकारेण षष्ठीतत्पुरुषानीकारश. सा तु पूर्वपदे लक्षणापत्तः पृथक् पाठाच्चायुक्ता । अतः संसृष्टशब्दः कर्मव्युत्पन्नः सन् दध्यादिपर एव । तच्छन्दोऽपि पामेव परामर्शकः। नचैवमुभयत्र पहुवचनाद्यापत्तिः । एकवचनेनैव लाषया बहुवप्रतीत्युपपचेः । लक्षणापि चेय(१) 'नपुंसकमनपुंसकेन एकब- शान्पतरस्पा' मित्पनेन- नपुंमकानपुंसकयोगे नपुंसकमेवावशिप्पते, तश्च विकल्पेन एकवचनान्नं भवतीत्यर्थकेनानुशासनेन अनुशिष्ट- वाव नातीव दोपमावदति । अआ एव नपुंसकानामेव ग्रहणमित्य. पि प्रत्युक्तम् । एवं माजापत्पशन्देऽपि लिनसंरुपोपपत्तिद्रष्टव्या। अतश्च प्रत्येकं देवतासम्बन्धात् गगभेदोपपत्तिः । • नन्वेवमपि यया (४) सप्तदश माजापसानि'सत्र पूर्वपक्षे तदि- तान्तर्गतसनाम्नः कृतकशेपस्य पश्चाचद्धितकरणात् एकदेवतास- पन्धन एक एव पागोऽनुमीयत इत्युक्तम् तथात्रापि द्रव्यभेदेऽपि कनेकशेषस्य सर्वनाम्नः पश्चात प्रजापतिपदावणदेकदेवतासम्ब. न्धेन एक एव यागोऽनुमास्पते । न च तत्रत्यदरणवीज चोदक. माप्तकपशुनिष्पनैकादशावदानगणानुपपचिकपमत्रास्ति, येन कृत. १.ते. ग्रा. ३-६-६-१०. २.रा.स. २-३-५०.३. पा.स. १-२-६९. ४.ते. प्रा. १-३-४-३. כב ·. । १७८ मीमांसाकौस्तुमे [चित्राधि- तद्धितस्प सर्वनाम्नः पश्चादेकोषकरणमाशझोत । अतो न्यायसु. घाकभिमतकपागपक्ष एव श्रेयानिति चेद- न: प्राजापत्यमित्येकवचनान्तर्गतस्य सर्वनाम्नः दध्यादिपदा- वयम्पतिरेकेणकावामतीतः । तदन्वयस्य च 'परिपूर्ण पदं पदा• न्तरेणान्वेतीति न्पायन तद्धितस्यैव पवादेकशेपकरणात यागभेदो- पपत्तिः । प्राजापसानिस्पस्य तु बहुवचनान्तस्वाद तद्धितकरणं विना. पि एकशेषोपपतेः एकादशावदानगणानुपपत्यादिना तद्पणमिति विशेषः । एवञ्च यागभेदे चोदकभेदेन प्रतिद्रव्यं धर्ममाप्तिरपि आ. अस्पेनोपपद्यते । अतय पागभेदाद घानायागे च स्त्रीत्वस्य प्राप्तत्वा. तत्रैव चित्रत्वविधानम् । पशुकामपदवैपर्यप्रसङ्गाद्वा धानायागस्पैव चित्रत्वविशिष्टस्य फले विधानम् । न च भाप्तकर्मानुवादेन गुणसम्बन्यस्प फळसम्बन्धस्य च विघा- ने वाक्पभेदः । अधिकाविधौ स्वरूपेण प्राप्तानामपि कर्मणां गुण- विशिष्टानां फले विधानोपपत्तेः। अत एव 'राजा राजसूयेने'त्यत्र राजकविशिष्टानां मासानामाप कर्मणां फले विधानेऽपि 'न धावपमेदः। या चित्रलस्त्रीत्वावच्छिन्नद्रव्यविशिष्टस्पैच फर्मणः फळे वि. पानम् । तत्र न किञ्चिद्वापकम् । अथ वा प्रकृततर्वयागाश्रयतया उभपविशिष्टद्रव्यान्तरमेव फले विधीयते । न तु सर्वथा रूढश्चित्राशब्दो नामधेयम् । तया"पञ्चदशान्यापानी"त्यादिप्वपि अध्याहाराव"अस्तिष. तीपरः प्रथमपुरुपेऽपयुज्यमानोऽप्यती"ति कायापनस्मरणाच अ. स्तिपात्वर्थस्य भवन्तीपरिभाषितवर्तमानार्थकलडन्तस्प युष्मदस्मदतिरि- कोपपदसमानाधिकरणप्रथमपुरुषान्तस्पामयुज्पमानस्यापि अपत्वेनो. तत्वात् तप चामासत्वेन विधेपत्वावगोः विधिकल्पनया पञ्चदश- संख्याविशिष्टाज्यसत्र अवान्तरमकरणात् स्वोत्रषिशेपाङ्गतपा विधी- ·१ करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्धः पादः । १७९ यते। यद्यपि चस्वव्यापारे हि विधिमा पुरुषो चिनियुज्यत इतिन्यापार विधिः पुरुपव्यापाररूपा भावनामाक्षिपति, सस्प च निरवच्छिन्नायां व्यापारतायोगात् अवच्छेदकधात्वर्यापेक्षोपजायते, तथापि सचापा: प्रपोज्यनिष्ठतेन पुरुपव्यापारवायोगादवच्छेदकत्वानुपपत्तेः आ- ज्यादीनां चावान्तरमकरणावगतस्तोत्राङ्गत्ववलेन प्रधानदेशस्थत्व- स्थावगतेस्तम्प च समीपस्यापनसम्पाद्यत्वेन स्थापनारूपधात्वर्थ एव अवच्छेदकलेन कल्प्गते । आश्व 'अनिमुपममाधाप स्तुवीते'निव- द स्थापनसंपायसत्ताद्वारेण आज्यादीनां स्तोत्रोपकारकत्वमदृष्टावध- या न विरुध्यते । संसगिद्रव्यत्वाचाज्यादीनां न स्वरूपेण संख्या. नप इति तावत्संख्याकपात्रभेदोऽप्याक्षिप्पते । अाश्च पश्चदशा पा. प्रेवाज्यानि कृत्वा तानि स्तोत्रदेशे निधाय स्तोसम्पमिति पूर्वपक्ष: फालतो भवति । 'सप्तदशानि पृष्ठानी पत्र सप्तदशपराङ्मुखमा- णिस्थापनेन पृष्ठमा संपाय स्तोतव्यमिति । पञ्चदशादिशब्दस्य डमत्पपान्तत्वात तस्प (१)स्तोमे डविधिः (पश्चादशाधर्थ) इत्पनुशासनेन स्तोमनाचिया- बगते स्तोमशब्दस्य च स्तोत्रीयसंख्याकृतस्तुतिसंख्यावाचित्वस्प स्थापितत्वादास्पादिसंपन्धानुपपत्तेः संख्याविशिष्टाज्यविधानं कप- । मिति वाच्यम् । स्तोमशब्दस्प स्तुतिसाधनमात्रनिष्ठसंरुपावा- चित्वेन ऋचोऽपि तव भवेशे गौरवापत्तेः। अतः संख्याविशिष्टापा. दिविधाने न किमिवामिति मसिध्यादेर्गुणविधित्वमेव युक्तम् । अप वा यदि पश्वकत्वाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन संख्पाविशिष्ट- पविधाने संरूपापा अविवक्षापचिरागोन, ततः अत्र स्थापन- मानव द्रव्पसंख्पोमपविशिष्टा स्तोत्रोद्देशेन प्रधानादिभावनादि पीपत इति न विशेषः । एवं च 'आज्यः स्तुवत'इत्युत्पत्तिवाऽपि स्वोधमात्रविधानालाय विधः । आज्यपदं तु गुणवाक्पमाताज्या- . १का.पा.

·मीमांसाकौस्तुमे [चित्राधि- नुवादमात्रम् । न चोत्पत्तिवाश्य एव आज्यविशिष्टस्तोत्रविधिः । गुण. वाक्ये तु आज्यानुवादेन संख्यामात्र (१)विधानमस्विति वाच्यम् । आज्यानां शब्दैकसाध्यगुणाभिधानरूपस्तुति प्रति तृतीयावगतकर णत्वामभवन तत्र विशिष्टाध्यसम्भवात् । न चाज्यानामपि सन्निधिस्थापनमात्रेण स्मारकत्वात् स्थघो- पादिवद करणत्वोपपत्तिः । 'रयघोपेण माहेन्द्रस्य सोत्रमुपा. करोती' सत्र हि आशादानाख्ये उपाकरणे नेत्रकरादिन्यापा. रस्यापि लोके फरणत्वदर्शनाव युक्ता रथयोपस्य (२) करणतां । प्रकृते तु अभिधानाख्यस्तुति मति शब्दातिरिक्तस्य करण. स्वादर्शनात् आउयस्प तत्कल्पने अक्लप्सकल्पनापत्तिा । न च साक्षादाज्यानां स्तुति मति करणवायोगेऽपि तल्लक्षितघृत. संबन्धिमन्त्राणां करणत्वोपपत्तेः तद्विशिष्टस्तोत्रविधिरेवास्तु इति वाच्य- म् । मन्त्राणां घृतसंबन्धः स्थापनक्रियाद्वारा वा विवक्षिता ? घृतम- काशकत्वाद्वा? | नाद्यः; स्थापनाख्यस्य तत्सम्बन्धस्प प्रमाणान्त- रमाप्तत्वाद क्रमप्राप्तमन्त्रानुवादेन घृतविधिः स्तोत्रविषिश्चेति वा- क्पभेदापत्तेः। अथ विशिष्टविधिसन्दष्टस्य प्राप्तस्यापि विशेपणस्य पुनर्विधि- रित न्यायेन मन्त्रस्यापि पुनर्विधिरित्युच्यते ततो गुणवाक्ये एक- विशिष्टविध्यङ्गीकारापेक्षया उत्पत्तिवाक्ये विशिष्टद्वयविध्यगीकरणं विधौ च लक्षणाश्रयण नोपपत्तिमत् । नान्सः ; प्राकरणिकमन्त्र- घाधन धृतप्रकाशकलक्षितमन्त्रविधानस्यान्पाययत्वात् । अतः नोत्प- तिवारयस्थमाज्यपदं गुणविधिः । अत एव तन्नोदाहृतम् | अतो गु. णवाक्य एव आज्यविधिः । उत्पत्तिवास्ये तु स्तोत्रमात्र विधिः । आ. निधिः २ स्थापि तत्र ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ज्यपदंतु एकस्तोत्रसम्बन्धितेन आज्यमन्त्रयोः परस्परसम्बन्धावगमाव स्त्रसम्बन्धितया लक्षितमन्त्रगतकरणत्वानुवादमात्रम् । एवं "सप्तदशानि पृष्ठानी"त्यत्रापि द्रष्टव्यम् । 'त्रिवृहिप्परमा- नमित्यत्र त्रिच्छन्दवाच्यस्य त्रिभिण्ड्यांख्यस्य द्रव्यस्य सदसोय. हिः पचनक्रियाविशिष्टस्य विधानात् द्रव्यक्रियोभयविशिष्टस्था- पनभावनाविधानाद्वा पवमानशब्दो गुणपर एव, न तु स्तोत्रनाम- यम् । “यहिष्पवमानेन स्तुचीत" इत्युत्पत्तिवाक्ये तु पूर्ववदेव स्तोत्र- मात्रविधानमिति द्रष्टव्यम् । यत्तु कैश्चित् पवमानवान्दो यौगिको विशेष्यापेक्षः सन् प्रकरणा- सोमनव विशेष्येण सम्बध्यते । त्रिच्छन्दस्तु तृचत्रयानुक्रमणा- व स्तोत्रीयानवकवाचित्वेन (१)विश्वश्ववालाधिकरणे स्थापि. तोऽपि पवमानशब्दसामानाधिकरण्पासम्भवात् अत्र स्तोत्रीया. नवकपरत्वत्यागेऽपि विद्रजुरित्यादी वैगुण्पेऽपि प्रयोगादवयव. योगेन त्रैगुण्पार्थकस्याप्यवगतः त्रैगुण्यपरः। गुण्यं च प्रकरणा- दशमुष्टिरूपसोमपरिमाणापेक्षया द्रष्टव्यम् । अतश्चात्रापि संख्या. विशिष्टद्रव्यविधिरेवेत्युक्तम् । तन त्रिच्छन्दस्य न्यायमुघाकदुक्तरीत्या क्लुप्तसमुदायम- सिद्ध्या विभिण्ड्यपरपर्यापलतावचनवसम्भवे पौगिकत्रैगुण्यपर- स्वायोगाद । उभयत्र साम्येऽपि वा उचराशब्दवत्सापेक्षत्वेन वैगुण्प- परत्वायोगाच्च । पवमानशब्दस्प विशेष्यापेक्षायां वाक्पोपात्तविशे- प्पलामे सम्भवति माकरणिकविशेष्यकल्लनस्पान्याय्यत्वाच्च । अन चौहानानतिपानिशिएशिक्षिावालपट्रन्प्रविधिोन युक्त: इति प्राप्से- अभिधीयते-नते गुणविषयः, वाक्पभेदमसवात् । तथाहि- १. पू. मी. १-३-६. भाष्यकाररीत्या ययवराहाधिकरणमिति ध्यप. विएस्यैयास्याधिकरणस्य धातिफफारमते इदं व्यपदेशान्तरम् । .

·. १८२ मीमांसाकीस्तुमे [चित्राषि- भाग्नीपोपीयपागानुपादेन सर्वपशुपागानुवादेन का चित्त स्त्रीस्वरूपानेकगुणविधानादास्यभेदः। पचपि च एकतृतीपोपा करणस्वयं विधीपत इति मापने वक्तुम् , तथापि स्त्रीवस्य यया- पारेण फरणता तयापारेणैव पुंस्त्वस्योति प्रकृती 'अमोऽग्नीपो. मीय' हयादिवचनात् पुस्त्वविधिवलादेव तक्षाकरणत्वस्प माप्त स्वाद चित्रपेत्यत्र एकपैव तीपण करणरमनूध टावंशेन स्त्रीत्वविधिः, प्रातिपदिकशिविशिष्टया च तपा चित्रस्वविशिष्टकर. णत्वविधिरिति विधेपानामेकाभिधानप्रतिपाद्यत्वामावाद पास्यमे. दापतिरनिवार्य । अस्तु वा कयश्चित करणत्वमेदः,तथापि माकरणिकपुंस्त्रावरोधाव न अनारभ्याधीनेनानेन स्त्रीत्वविधानपित्पवधेयम् । यद्यपि च ना. न्यत् पुंस्त्वविधापकं सम्भवति, तथापि 'अनोऽनीपोपीय' इति शााखान्तरवचनमेव पुंस्त्रविधायकं समस्त्पेव । अमओ न तन गुणविधि- सम्भवः । किश्च साधनं कापना औपचारिकी, मुख्या प्रीतिरूपे फल एवेति षष्ठायाधिकरणन्यायेन पशुकामशब्दस्य फलपरत्वाद पुनस्त सम्बन्धकरणेऽपरो वाक्यभेदः । यद्यपि पशूनामपि प्रीतिसाधनत्व. मेव न प्रीतिरूपत्वम् । तथापि पुत्रो मे भूयात, पशवो मे भूयासु इत्येवं आगोपालाद्नं सापनत्वमनालोच्यैव इच्छाविपपत्तप्रतीतर्मु. ख्यत्वमेव पवादिकापनाया। यत्तु ज्योतिष्टोमफलानुवाद इत्युक्तं, तत् पाठिकानुवादे वैयो. पचे विशेषणत्वे च विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदापत्रयुक्तम् । वापश्चानयोः स्पष्ट एव । अत एव मेषीपागे चित्रत्वमा विधीपत इत्ययमपि पक्षः प्रत्युक्तः(१) तत्रापि हि पशुकामपदप्रकरणपोरनुपपत्ति- स्तदवस्थैव । भकरण १तवदेष ·करणम् ]] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । फिञ्च पजिपदंवा पीपागसमर्पको टावंशो वा नायः यः पागमात्रपरत्वेन मेषीयागानुपस्थापकत्वात् । टावंशस्य करणतासम्ब- धेन विशेषणत्वेन विशिष्टोदेशे वाक्यभेदाच । स्त्रीकरणकयागोदे- ३पस्य पत्वर्थलक्षणां रिनानुपपतेः । (१) एकस्पा एवं तृतीयापा स्त्रीत्वाशे पत्रर्यलक्षणा चित्रवाशे न इति विरुद्धतापतेश्च । अन एव नान्त्यः; स्त्रीकरणत्वस्य यज्यान्वयं विना मैपीया- गानुपस्थितः वाक्यभेदतादवस्थ्पाद एकस्मिन पदे पागत्वसमानाधि. करणं स्वीकरणवमुद्दिश्य चित्रसविधाने एकमसरतामगाश्च । एतस्मिश्च पक्षे (२)वतीपाया न केवलं मत्वर्यलक्षणैव, अपि तु उद्देश्य- सायोचार्य द्वितीयार्थलक्षणापि । आधेऽपि च सामानाधिकरण्यार्य सा आवश्यक्यवेति ध्येयम् । अथैकं पदं तात्पर्यग्राहकमितरद्विशिष्टार्थलक्षकमित्वं सर्वदोष- निवारणं ततो विनिगमनाविरहः । अन्यथा "ग्रहं संपार्टी"त्यादावाप ग्रहमातिपदिकमेकत्वानांच्छन्नग्रहलक्षकम , एकवचनं तात्पर्पग्राहकमि- स्पस्पापचेः । न च टावंशस्योद्देश्यपरत्वे एकममरताभङ्गापत्तेः न विनिगमनाविरहः । तात्पर्पग्राहकत्वेऽपि उद्देश्यबोधसामग्रथन्तर्गत- त्वाविघातेन एकमसरामस्पानिवार्यत्वात् । अतो न पीयागे चि. प्रत्वमात्र विधिः। आ एव न प्रकृते धानापागेऽपि तद्विधिः । तस्मैव विशेषतः उपस्थापकाभावाद। किकस्मिन्नेव धानापागे गुणसंबन्धा फलसंपन्यश्चेति वाक्प- भेदः । न च राजम्यन्यायः| एकादशे हि सर्वेपो ट्रन्पदेवतापपा- जादीनामुत्पत्चावन्वयः देशकालक दीनाश्च प्रयोगान्वयो वक्ष्यते । अत एव देशादीनां सालोपकारकत्वम् । द्रव्यादीनां तु प्रधानपात्रो. १ एकमेव तृतीयया २ तृतीपया ·[चित्राधि- मीमांसाकौस्तुभे पफारकत्वमिति विशेपो लभ्यते । अतश्च राजम्यस्य स्वरूपेणोत्पन्न. स्वेऽपि तत्मपागम्य अत्र विधेपत्वात् पुक्तस्तविशेपणीभूतकरीपरिच्छे दकत्वेन राजत्वविधिः । प्रकृते तु चित्रत्वस्य प्रयोगविशेषणतानु- पपत्तेः उत्पत्तेश्च प्राप्तत्वेन चित्तविशिष्टोत्पत्तिविध्ययोगात् मातो. स्पत्यनुवादेन चित्रत्वविषिः, फलोद्देशेन धानापागस्य विनियोग. विधिरित्येक वाक्यभेदो दुरुधर एव । किश्चास्मिन् पक्षे दध्यादियागानां घानायागाङ्गतापचेः उत्प- चिवाक्ये तुल्पवत्यतीतियाघापतिः । कन्तिरविधिपक्षथ भेदकममा- णामावादेव निराकर्चव्पः। गुणफलसन्यन्धविधानेन वा नामधेयवेन वा पूर्वकर्मण्येव निवेशोपपत्ते वाक्पभेदानापादकस्य गुणस्थाभेदक वात् । वरं दृष्टभेदानुवन्धिकर्मभेदकल्पनातः प्रकरणभेदानापादकं नामधेपत्वमेवेति(१) वैश्वदेवाधिकरणे वपते । गुणफलमम्बन्धविधिस्तु आश्रयामावादेवासिद्धः । प्रकृतदध्या. दिपागा हि पद्याश्रयाः तदा तेषां फलाभावात् प्रकरणात् फलव. द्गुणभावनाइत्वमेवापधेत । सम्भवत्येव हिं एफस्यैव अधिकारा, रूपप्रकरणात जन्पस्वरूपाश्रपत्वावगमेऽपि इतिकर्तव्यताकासाला- णात् मकरणादद्भवावगपोऽपि । न चेष्टापत्तिः दध्यादिद्रव्यपा. पचेः। अश्व तयग्रंपरिहारार्थ अष्टकल्पनापां तदनुवन्धिस्वर्गक- रूपनायां च गौरवापत्तेः घरं नामधेयत्वमेव द्वितीयविधिमफाराङ्गीक- रणेन विधिलाघवापादकं युक्तमाश्रपितुम् । न चास्माभिः चित्रा- शब्दो पागेपु रूढ इत्युच्यते, येन शत्स्यन्तरकल्पनागौरवमिति ताव. छोत । अपि तु चित्रद्रव्पकत्वमम्बन्धेन लाक्षणिकः । सा तु परं वैदिकमचुरमयोगात् दर्शादिपदवन निरुदति विशेषः । टावंशोऽपि इप्ट्यभिप्रायकः । एकवचनं च राजस्यपदवत् समुदायानुवादो ना. नुपपन्नः । तस्माद चित्राप तावन्नामधेयम् । १पू मी १-४-६ * ·करणम् ] .. 'मधमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । एवं “पञ्चदशान्याज्यानी"न्यादावपि स्तोत्रभावनानुवादेन सं- ख्याविशिष्टद्रव्यविधाने विशिष्टविधेः मायमिकभावनामम्बन्धोत्तरका. लीनत्वेन द्विनीयत्वस्य उद्भिदधिकरणे स्थापितत्वाद प्राथमिकभाव- नासम्बन्धवेलायाच उभयोव्यसंख्पयोः द्रव्यक्रिययोर्वा मातभाव- नानुवादेन विधाने वाक्यभेदो दुष्परिहर एव । अथ स्तोत्रभावनानुवादेऽपि प्रपाजादिभावनावत् उभयविशि- । प्रभावनान्तरस्यैव स्तोत्रभावनाइवेन विध्युपपत्तः पश्वाद द्रव्पसं- रुपयोः द्रव्यक्रिययोर्वा परिच्छेद्यपरिच्छंदकभावेन परस्परान्चयो नानुपपमः, यत्र च परस्पराकाहाविरहेऽपि अन्यतराकाला, यत्र च नोभयं तवाप्येकक्रियावशीकारान्यधानुपपत्या एकस्य द्वयोर्वा आ. कालो परिकल्प्प भवत्येवान्वयः पया-(१) “सोमाय पितृमते पुरो- डाशपटकपालं निर्वपति" इत्यादौ पितृमच्छन्दस्प विशेष्पसा- कान्येऽपि सामेस्प देवतात्वात् स्वरूपेणर क्रियान्वयित्वोपपत्तेः एकहायनीवत् विशेषणानपेक्षणात् आकाझा परिकल्प सम्वन्या, यथा पा(२) अपये शुचय' इत्याददियोराप पर्यायत्वेन परस्परानपेक्षा तत्रापि गुणानुरोधेन मधानारूपानपदास्तेरन्याय्यत्वात अष्टदपक- सनापादककर्मभेदस्यान्याय्यत्वाच्च एकक्रियावशीकारावगतौ तद- न्ययानुपपत्या परस्परान्वयः, तत्र किमु वक्तव्यम् ? यत्र अरुणै. कहायन्योरिव परस्परापेक्षा, तत्र परस्परान्वयोपपचिरिति चेद-ना भावनापाः अपच्छेदकथावध विना विधातुमेव अशक्तः, अपच्छे. दकपात्वस्य च निरूपायितुमशक्यत्वात् । तथा हि-- न तावद सचापा अच्छंदकत्वम, तस्याः पपोज्यव्यापार- रूपरेन प्रयोजकव्यापाररूपभावनावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । न वा पात्रेषु प्रयकरणं तदवच्छदकम् । तस्य संख्याप्सम्पादकत्वेन अन्यन्यापा. . १ते.सं.१-८-५-१. २ते. सं.२-२-४-२ २४ ·[चित्राधि- मीमांसाकौस्तुभे पकारकत्वमिति विशेपो लम्पते । अाश्च राजसूयस्य स्वरूपेणोत्पन्नः स्वेऽपि तत्मपोगस्य अत्र विधेयत्वात् युक्तस्तविशेषणीभूतकपरिच्छे दकत्वेन राजत्वविधिः । प्रकृते तु चित्रत्वस्य प्रयोगविशेषणवानु- पपत्तेः उत्पत्वेश्च भासलेन चिरतविशिष्टोत्पत्तिविध्ययोगात् प्राप्तो- स्पत्यनुवादेन चित्रत्वविधिः, फलोदेशेन धानापागस्य विनियोग- विधिरित्येव वाक्यभेदो दुरुधर एव । किञ्चास्मिन् पक्षे दध्यादियागानां घानायागाङ्गतापत्तेः उत्प. तिवारये तुल्पवत्मतीतियाधापत्तिः । कर्मान्तरविधिपक्षश्च भेदकममा- णामावादेव निराकर्तव्यः । गुणफलसन्यन्धविधानेन वा नामधेयत्वेन वा पूर्वकर्मपत्र निवेशोपपचेः वाक्यभेदानापादफस्य गुणस्पाभेदक वात् । वरं ह्यदृष्टभेदानुवन्धिकर्मभेदकल्पनातः प्रकरणभेदानापादक नामधेयत्वमेषेति(१) वैश्वदेवाधिकरणे वक्ष्यते । गुणफलसम्बन्धनिधिस्तु आश्रयामावादेवासिद्धः । प्रकृतदध्या. दियागा हि पद्याश्रयाः तदा तेषां फलाभावात् प्रकरणात फलक- द्गुणभावनाङ्गत्वमेवापयेत । सम्भवत्येव हिं एकस्यैव अधिकारा- रख्यमकरणात जन्पत्वरूपाश्रयत्वावगपेऽपि इतिकर्तव्यताकासाला- णात मकरणादगत्वावगमोऽपि । न चेष्टापत्ति; दध्यादिद्रव्यया. पत्तेः । अतश्च तद्वयर्यपरिहारार्थ अदृष्टकल्पनायाँ तदनुवन्धिस्वर्गक- स्पनाया व गौरवापत्तेः वरं नामधेपत्वमेव द्वितीयविधिप्रकाराशीक- रणेन विधिलाघवापादकं युक्तमाश्रयितुम् । न चास्माभिः चित्रा- शब्दो पागेषु कद इत्युरूपते, येन शस्यन्तरकल्पनागौरवमिति ताव. छोत । अपि तु चित्रद्रव्यकत्वसम्पन्धेन लाक्षणिक: 1 सा तु परं वैदिकप्रचुरमयोगान दर्शादिपदवत् निरुदेति विशेषः । टावंशोऽपि इप्ट्यभिमायकः । एकवचनं च राजसूपपदवत् समुदायानुवादो ना. नुपपन्नः । तस्मात् चित्रापदं तावनामधेयम् । १पू मी १-४-६ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। चाहिष्णवमानशब्दस्तु सदसो बहिर्भावस्य आस्ताररूपदेशाम- घानादेव प्राप्तत्वात तत्प्रख्यन्यायेनापि नामधेयं सत् । गुणवावगे विच्छन्दस्तु स्तोत्रमामानाधिकरण्यात् त्रिच. श्वबालाधिकरणन्यायेन स्तोत्रीयानाकरः। स्तोत्रपरत्वं च परमान- शाब्दस्य पचनक्रियाकर्तृमोमप्रकाशकमन्त्रकत्वसम्बन्धन निढलक्ष- णया नानुपपन्नम् । आज्पादिपदे तु शक्यसम्बन्धाभावात् स्तोत्र- सामानाधिकरण्यापथानुपपत्त्या अतिरिक्तशक्तिकल्पनमपि वाक्यभेद- मिया नातीव दोषमावहति । यत्तु आज्यपदस्य (१)प्रजापतिर्देवेभ्य आत्मानं यज्ञ कृत्वा मा- यच्छन, ते देवा अन्योन्यस्मा अस्पधन, तानववीत, आजिमस्मिन्निो. ति, ते आजिमायन्, पदाजिमीपुः, [आपन] तदाज्यानामापत्वमि. त्यर्थवादे यज्ञमुद्दिश्य भोगार्थ स्पर्धमानेषु सत्सु यस्पादस्मिन् यो- आजिं मर्यादां इन गच्छ। इति मजापतिना उक्त ते देवाः एनानि स्तोत्राणि काष्ठां कृता आगताः । तस्मादेवानि आज्यत्वात् आ. जपानीसन्नारुपानम् । तदुद्भिदादिपदान्नारुपानवत् अर्थवादस्प स्वा. धपरत्व प्रमाणामावेन सादृशपोगसले प्रपाणाभावात् गमेडौंस' इतिवद शक्तिमद्भावदृढीकरणार्थमेव । अत्र च आज्परित्युत्पत्तिवाक्ये बहुवचनाद संख्यपा कर्मभे- दः । कर्माणि चात्र चत्वारि।न तु(२) कपिजलाधिकरणन्यापेन बी- णि । तस्य गमकान्तरसत्वे(३) उत्तरादोहनवद अमटतेः । अत्र हि चत्वारः चा गायत्रमाम्ना गीपमानाआम्नाताः। तपांच 'प. श्वदशात्याज्यानी' त्यनेन डमत्ययान्तपञ्चदशशब्देन सोत्रीयासं- रुपाकृतस्तुनिसंरूपावाचिना स्तोमविधानात् एकैफस्प तवस्य प. दात्वसम्पादनप्रकाराम्नानाच्च चत्वारि सोनावगम्पन्ते । अत एव पचदा संख्यापि नात्र पहिणवपानवत् पृथक्त्वनिवेशिनी, १ ता.पा.७-२-१ २ पू. मी. ११-१-४. ३.५ मी. १५-२.५.

·- १८६ मीमामाकोस्तुमे [चित्राषि- रत्वाभावात् । अन एव परमानोदाहरणे पचनक्रियायाः द्रव्यमस्कारकत्वेन तम्यापारतामाबादेव नावच्छेदकत्वम् । न च क्रियान्तरस्या- पच्छदकत्वेऽपि प्रकरणावगतस्तोत्राणभावानामाज्यादिभावनानां अङ्गप्रधानयोः एकदेशन्यायलम्पस्थापनस्यैव अच्छेदकत्वसम्भवः । अवच्छेदकावगम चना भावनाविशेपत्वानवगतो व्यापागविशेषग्राहि- कथम्भावाकास लक्षणप्रकरणेन अङ्गत्वस्यैवानबगतेः । न च प्रकरणेन अगवानप्रगमेऽपि निद्भवति, 'दर्भमयी भवती त्यादिवत् क्रमेणैवाङ्गत्वसिद्धिः । प्रिटदादीनां दृष्टविधया रमानोपकारकत्वात प्रमाणान्तरावगतत्रितादिसम्पादकलौकिकक्रि- यावच्छेदकत्वोपपत्तेः युक्तं तत्र क्रमेण त्रिदादिभावनानां रशना. इत्वम । मकृते तु आज्यादीना दृष्टविधया स्तोत्रोपकारकत्वाभावाद अदृष्टस्य च व्यापारविशेष विना अनुपपत्ते. अवच्छेदकाभावेन ना. इत्वावगतिसिद्धिः। न च प्रथमोऽवच्छेदकानवगमेऽपि अनवच्छिन्नाज्यादिकरण- कभावनायामेव अङ्गत्वोपपः अबच्छेदकापक्षापा पश्चादवगतस्यापि स्थापनस्य अवच्छेदकत्वोपपत्तिः, अत एव अभ्युदितेष्टौ भावनान्तर- विधिपक्ष स्ववाक्यावच्छेदकाश्रवणादनाच्छन्नभावनाविधानेऽपि पश्चादवच्छेदकलेन वाक्यान्तरविहिताग्नेयादियागः एवेति वाच्यम् । अनवच्छिन्नभावनायाः अनुष्ठानायोग्यत्वेन प्रयोग विषिविषयत्वानवगमात् तदविषपीभूतस्य च देशाधनन्वयेन समीपस्था, पनस्यैवासिद्धः । तस्मादवच्छेदकाभावेन नोभपविशिष्टभावनाविधिः सम्भवः । अताऽवश्यमाज्याद्यनुवादेनैव अत्र संख्या विधेया । तच्च तदाबकल्पते यदि उत्पत्तिवाक्यस्थमाज्यादिपद स्तोत्रनामेत्य युप- गम्यते । तदा च तत्र स्तोत्रमागविधानात गुणवाक्ये च संख्यामा प्रविधानाद लाघवम् । सम्वध्यत ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । वहिप्पवमानशब्दस्तु सदसो यहि वस्य आस्ताररूपदेशवि- धानादेव प्राप्तत्वात तत्मरूपन्यापेनापि नामधेयं तत् । गुणवावगे त्रिच्छब्दस्तु स्तोत्रमामानाधिकरण्यात विचा- वबालाधिकरणन्यायेन स्तोत्रीयानवकपरः। स्तोत्रपरत्वं च परमान. शब्दस्य पवनक्रियाकर्तृमोमप्रकाशकमन्त्रकत्वसम्बन्धन निरूढलक्ष. णया नानुपपन्नम् । आज्यादिपदे तु शक्यसम्बन्धाभावात् स्तोत्र- सामानाधिकरण्यान्यथानुपपरया अतिरिक्तशक्तिकल्पनमपि वाक्यभेद- मिया नातीव दोपमावहति । यत्तु आज्यपदस्य ()प्रजापतिर्देवेभ्य आत्मानं यज्ञ कृत्वा मा. पच्छन, ते देवा अन्योन्यस्मा अस्पत, तानववीत, आजिमस्मिन्निो. ति, से आजिमायन् , पदाजिमीयुः, [आपन] तदाज्यानामाज्यत्वमि- त्यर्थवादे यज्ञमुद्दिश्य भोगार्थ स्पर्धमानेषु सत्सु यस्मादस्मिन् यज्ञे. आर्जि मर्यादां इन गच्छ। इति मजापतिना उक्ते ते देवाः एनानि स्तोत्राणि काष्ठां कृत्वा आगताः। तस्मादेतानि आज्यत्वात् आ. ज्यानीसन्वाख्यानम् । तदुद्भिदादिपदावारूपानवत् अर्थवादस्प स्वा. र्थपरत्वे प्रमाणाभावेन साशपोगसत्वे प्रमाणाभावात् गमेडोंस' इतिवद शक्तिसद्भावदृढीकरणार्थमेव । अत्र च आज्यरित्युत्पत्तिवाक्पे बहुवचनात् संख्यपा कर्मभे- दः। कर्माणि चात्र चत्वारि।न तु(२) कपिजलाधिकरणन्यायेनत्री- णि । तस्य गमकान्तरसत्वे(३) उत्तरादोहनवत् अप्रवृत्तेः । अत्र हि चत्वारः तृचा गायत्रमाम्ना गीयमानाआम्नाताः। तपांच 'प. श्वदशात्याज्यानी' त्यनेन डप्रत्ययान्तपञ्चदशशब्देन स्तोत्रीयासं- रुपाकृतस्तुतिसंख्यावाचिना स्तोमविधानात् एकैकस्य वचस्य पञ्च. दशत्वसम्पादनमकाराम्नानाच्च चत्वारि स्तोत्राण्यवगम्यन्ते । अत एव पञ्चदशसंख्यापि नात्र वहिष्णवमानवत् पृथक्त्वनिवशिनी, १ ता.बा.७-२-१ २ पू.मी. ११-१-४. ३ पूमी. ११.१.५.

·[चित्राधि- १८८ मीमांसाकौस्तुभे अपि तु अभ्याससम्पायैव । आज्यपदश चतुर्णामपि स्तो- प्राणां नामधेयम् । उत्पत्तिवाक्ये सामानाधिकरण्याद । 'पञ्चद. शान्याज्यानि' 'पञ्चदां होतुराज्यम्' 'सप्तदशं मैत्रावरुणस्य, 'एकविंशं ब्राह्मणाच्छीसनः 'पञ्चदशमच्छावाकस्प' इत्यादि प्रकृती विकृतौ प्रयोगाच्च । एवं "पृष्ठैः स्तुवत"इत्यत्रापि पृष्ठपदं मन्या पृष्ठस्नोत्रनामधेयम् । न हि तत्र स्तोत्रे पृष्टशब्दप्रतिनिमित्तकथनार्थोऽर्थवादोऽप्यस्ति । योऽपि च (१) 'आपो वा ऋतपमार्छन्, तासां वायु: पृष्ठे व्यवर्तत, ततो वाम बसु समभवत, मित्रावरुणौ पर्यपश्यताम्, इत्यादिना पृष्ठशब्दान्याख्यानार्थोऽर्यवादः सोऽपि अग्ने आर्तवयुक्तानामपां पृष्ठे वायोः विवर्तनात्मकमैयुनाभि धानपूर्वकं वामदेव्योत्पत्ति तत्पदनिर्वचनं चौक्त्वा (२) तत्पृष्ठेषु न्यदधुः' इसनेन वामदेव्यस्य पृष्ठस्तोत्रेषु निशमभिधा. य[३] 'एतस्या योनेः पृष्ठानि सृजा, इसादिना पाहिकपृष्ठस्तोत्र- साधनाना [४]रयन्तरवृहद्वैरूपवैराजशाक्यरचनापानां पणा साम्नां उत्पचि वामदव्यादुक्त्वा [२]"पिता वै वामदेव्यं, पुत्राः पृष्ठाने, इत्युपसंहाराद रयन्तरादिषु पसु पृष्ठशब्दान्याख्यानार्थः, न तु स्तोत्रनामत्वान्याख्यानार्थः । अन्याख्याने च स्पृशेर्थातो: औ- णादिक थमस को पृष्ठशन्दव्युत्पत्तेः अप्पु वायुमैयुनाख्यस्पर्शी- स्पन्नजन्यवं प्रतिनिमित्तम् । यद्यपि च पृष्ठशब्दस्य अनेकशक्तिकल्पनाभिया रथन्तरादिष- पि पृष्ठस्तोत्रमाधनत्वसम्बन्धेन लक्षणैः । तथाप्यन्वाख्यानवशाव निरूढलक्षणाङ्गीकारान्न वैपयमन्चारूपानस्य । तत्प्रपोजनं च पृष्ठरु- पति छ।' इत्यत्र 'उपान्मन्त्रकरणे'इति स्मृत्पनुमारात् आत्मनेपदारगत. १ता.ग्रा. ७-८-१. ३ता.या.७-८-८. २ता.मा ७-८-२. ४ ता.पा.७-९-१.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। गुण्यभिधानानुरोधेन पृष्ठशब्दस्य स्तोत्रपरत्वानुपपत्तेः लक्षणया पृष्ठ. स्तोत्रसाधनीभूतरथनारादिमाप्तिः । अन्यथा हि साधनस्वाविशेषाद अप्रगीता अपि प्राप्नुयुः । न चैवं गीतिमात्रलक्षणायां तदाधारभूताना- मृचा कथं प्राप्ति साम्नः ऋगक्षराभिव्यक्तिद्वारेच स्तोत्ररूपगुणा- भिधानेऽपि कारणत्वात् योग्यतयैव तदाधारभूतदारकत्वस्य माप्तः। नवं उत्तरासामपि प्राप्त्यापत्तिः । 'एक साम वचे क्रियते स्तोत्रीयमिति वचनन स्तोत्रीयस्यैव साम्नः तचाधारकत्वविधानात तवैव 'यद्योन्यां गायति तदुत्तरयोर्गायात' इति देशविघानात अन्य. त्र आम्नानसिद्धयोन्याघारकत्वस्यवामाः । अतो स्थन्तरादी- नामग्नौ प्राप्त्यर्थं इदं पु लाक्षणिकान्याख्यानम्, न स्तोत्रविपपम् । न च स्तोत्रविषयत्वासम्भवेऽपि अनन्तनिर्दिष्टवामदेव्यस्यैव मैथुनोत्पन्नत्वमात्रेणान्याख्यानोपपत्तिः । तत्र पृष्टशब्दामयोगात् तदनबारूपानवैया, "पृष्ठानि सृजा" इति बहुवचनानुपपचे- श्व । न च नौघप्तश्यैतकालेयाभिशायो यहुाचनानर्देशः । तपामिह अप्रयोगात् । तेपु पृष्ठशब्दामयोगाच । तस्मात्पृष्ठस्तोत्रेषु अन्या- व्यानस्याप्पभाराव शक्तिरेव तत्र पृष्ठशब्दस्य । अत्रापि 'आज्पैः स्तुवते' इतिवत् 'पृष्ठैः स्तुवते' इत्युत्पत्तिवाक्ये बहुवचनश्रवणात संरुपया कर्मभेदः 'आज्पभागी यजती' तिवदव- गनान्यः । तत्र वयं विशेष:- पृष्ठैः स्तुवत' इत्युपक्रम्य पद् ऋच आम्नाताः । (१) अभि वा शूर नो नुम'इसाचा,तत्र स्यन्तरं साम । (२) चामिद्धि हवामहे' इति द्वितीपा,सत्र बृहत । (३)कया नश्चित्र आ. १ अभिवाशर नानुमोदुग्धा इचपेनवः ईशानमस्य जगतः स्वई- शमीशानमिन्द्र तस्थुप । (ऋ० स०५-३-२१.) २स्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृनचिन्द्र सत्प. ति नरस्त्वां काटास्वर्वतः। (ऋ० सं०४-७-२७.) ३ कयानचित्र आभुवदूती सदावृधः सखा । कया शविष्ठया वृता। (प्रा० सं०३-६-२४.)

·१५० मीमांमाकौस्तुभे [चित्राधि- भुव'दिति तनीया, तत्र वामदेव्यम् । (6) वो दस्ममृतीपहमिति चतुर्थी, तत्र नौषमम् । (२) अभि म य मुराधम'मिनि प- श्चमी,नत्र इयतम् । (३) रोभियों विदद्वसु मिति पष्ठी,नप्र कालेपम् । तत्र 'मतदानि पृष्ठानीसनेन स्तोमविधानातू सप्तदशस्तोमकानिप- पृष्ठानीत्यवगम्पो,नवापि'वृहद्वा रथारं वा पृष्टं भवतो त्यनेन वचनेन वृहद्रधन्दरयोविकारः। एवं नौघमश्यैतयोविकल्पः । स च रथनारपक्षे नौघसम्, बृह- पक्षे यतमिति व्यवस्थितः । तदेवं ज्योतिष्टोमे नियनानि चत्तारि पृष्ठस्तोत्राणि । तेषु च सर्वेषु पृष्ठशब्दो मुख्य एव । आज्यशब्दवदुत्पतिवारपे सामानाधि. करण्यात् । 'सप्तदशानि पृष्ठानि 'एकविशं होतुः पृष्ठम्'त्रिण मै त्रावरुणस्प, सप्तदशं ब्राह्मगाच्छंसिनः ; 'पञ्चदशमच्छावाकस्य, इसादि प्रकृती विकृती प्रयोगाच्च । न तु बृहद्रयन्तरसाध्य- स्तोत्रद्वप एन माहेन्द्रमंजके पृष्ठशब्दो मुख्यः, अन्यत्र गौण इत्या- श्रयणीयम, प्रमाणाभावाद । न चै 'कमरयन्तरं पृष्ठं भवती'त्यादि कृतविधी माकृती. पृष्ठस्तोत्रानुवादेन कण्वस्थन्तरादिविध्यापत्तः माहेन्द्रस्तोत्र एव त. निवेशांसद्धान्तानुपपत्तिः । “वृहस्पृष्ठं भवनि" "रयनगरं पृष्ठं भव- तो स्पादि प्रकृतो वृहद्रथन्तरयो पृष्ठसामानाधिकरण्यदर्शनाद विकृतावपि पत्र पृष्ठमामानाधिकरण्यं तस्पापि तुल्पनिर्देशरूपप्रक. १ त यो दस्ममृतीयहं घसोमैदानमधसा अभिवत्सं न स्वसरेपु धेन. घ इन्द्र गामिनवामहं । (ऋ० सं०५-६-२२.) २ अभि प्र यः सुराधसमिन्द्रमर्च यधायदे। यो जरितृभ्यो मघया पुरुयसुः सहस्रणेय शिक्षति । ( ६-४-२४.) ३ तरोमियों विदद्वसुमिन्द्रं सयाध ऊतये। पृहदायता सुत भोगे अपरे हुये भरन कारिणम् (ऋ० सं०६-४-४८) ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । तिलिङ्गेन बृहद्रयनारकार्य एच विधानोपात्तेः । अनश्च यथैव 'उक्थ्यो वैरूपमामे'त्यादौ रथन्तरमामा बृहत्सागेत्यादि तुल्यबहुव्रीह्यन्तनिर्देशरू- पमतिलिङ्गेन माहेन्द्रमात्रविषयत्वं (१)दगम साधयिष्यने तथैवात्रापि यत्र पृष्ठपदसामानाधिकरण्यं तत्र सर्वत्र माहेन्द्रस्नोत्रविषयत्वमेत्र । अन एव यत्र 'कौत्सं भवती' त्यादौ न पृष्ठपदमामानाधिक- रण्यरूपातलिङ्गसंयोगः, तत्र कौत्मादिसाम्नां न माहेन्द्र निवेशः। किञ्च "वृहत्पृष्टं भवति" "स्थन्तरं पृष्ठ भवतीति वाक्यपोन तावत् पृष्ठस्तोत्रविधिः, उत्पत्तिवाक्यादेव प्राप्तः । नापि तामविधिः । सामाधारभूतानामृचां अवान्तराधिकाराख्यमकरणात् अङ्गत्वावगती तदाघेपाना सान्नां सुतरां स्वरूपेण पृष्ठस्तोबाइलन प्राप्तः । अनो. नुवादकेऽस्मिन् वाक्यद्वये पृष्ठपामानाधिकरपानर्देशः स्वयर्थ्य- परिहारार्थमपि पृष्ठसामानाधिकरण्पनिर्दिष्टानां कण्वस्थन्तरादीनां स्वकार्यापति गमपति । अनुवादकत्वादेव च अनयोः मामानाधिक- रण्यसिद्ध्यर्थे जघन्येऽपि पृष्ठशब्दे साधनलक्षणा नैव विरुभ्यते । नन्येवं ज्योतिष्टोमे पृष्ठबहुत्वे सति 'विश्वजित्सर्वपृष्ठा भवती' पत्र पाडहिकपृष्ठातिदेशः सप्तमे वक्ष्यमाणो न सिध्येत् । तया हि- तत्रेदमुदाहस किमयं पृष्ठशब्द ज्योतिष्टोमिक पृष्ठानुवादक ? उत पाहिकपृष्ठस्तोत्रसाधनीभूतस्यन्तरादिपमामातिदेशो वेति संदिहा विश्वजितः अव्यक्तैकाहतेन ज्योतिष्टोममतिकत्वात् तत्र च "पृ. है स्तुवते" "सप्तदशानि पृष्ठानी"त्यादिना नियतपृष्ठचतुष्टयसत्वाद तदनुवाद इति पूर्वपक्षिते प्रकृतौ माहेन्द्रस्तोत्रस्य एकस्यैव पृष्ठत्वाद कदमादेन चहुत्वाकर्वशब्दानुभन्दा पडद छ रथसादीला पण्णां पृष्ठस्तोत्रसाधनीभूनानामर्थवादे पृष्ठशब्दप्रतिनिमिचकथनेन मुख्यपृष्ठतुल्यत्वावगतेः पामेवातिदेशः । यस्तु 'पृष्ठः स्तुवते' 'सप्तदशानि पृष्ठानीति प्रकृतौ प्रयोगः स पृष्ठापृष्टममुदापनत्सु १पू. मी. १०-६-७.

·. . करणम् ] प्रपमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । भेदोपपत्तेः अक्पोऽपि वा स्तोत्रद्वयारम्भकाणां अवानरापूर्वा- णां वैजासस्यावश्यं कल्पनीयत्वाद् तत्साधनसाममात्रार्थत्वविवक्षया मकृतौ न तावत् साङ्कर्यम् । कपरयन्तरे च प्रकृतावान्तरापूर्वेप्लेव फपरयन्तरयोनिजन्यगुणाभिधानानां विधानोपपत्तेः हिरण्यगर्भमा स्त्रयदपूर्वान्तराकल्पना तत्साधनीभूते बृहद्रथन्तरधर्ममाप्त्यविरोधः इत्युक्तं परिसंख्यामुत्रे । विस्तरेणचायमर्थः नवमे उपपादपिष्यते । तस्मात् 'पृष्ठैः स्तुवत' इत्यत्र संरूपया कर्मभेदः । तदनुवादेन च सप्तदशानीसत्र स्तोमविधिः । स्तोमोऽपि तेषां आज्यवदभ्पाससम्पा- घ एन । न तु पृथक्तनिवेशी। पृष्ठपदं च आज्यपदवदेव सर्वेषां नामधेयम् । सूत्रन्तु-पस्मिन् चित्रादिशब्दयुक्त वाक्ये वाक्यभेदापा- दकस्य गुणस्योपदेशः, तत्र मधाने कर्मणि अभिसम्पन्धः नामधेयत्वमिति व्यासपेपम् ।। इति चित्राधिकरणम् ।। (वाक्पभेदन्पाय:) (४) अग्निहोत्राधिकरणम् ॥ मू-तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ॥ १-४-४. (सि) इह ये रूढाः पौगिका सम्भावितविधित्सितगुणप्राप्तिकाः श- ब्दाः ते उदाहरणम् । यथा-'अमिहोत्रं जुहोति 'आधारमाघारयति' 'य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते' 'समियो यजात' 'तनुनपातं पज. ति' 'दर्षापूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो पजेत' इत्यादिका, अत्र अनि- होत्रादिशब्दाः विधेपगुणसमर्पकाः?उत अन्यतः प्राप्तगुणपोगेन घा- स्वविशेषपरिचायकाः सन्तो नामधेयमिति विचारः। अत्र पादाध्यायसङ्गतिः पूर्वपद । अनन्तरसङ्गतिस्तु पूर्वाधिक- रणोक्तवाक्पभेदात्मकगुणविधित्वनिराकरणदेतोरत्राभावेन पूर्वपक्षो- ·. . १९४ मीमांसाफीस्तुमे [चित्राधि- एवं "सप्तदशानि पृष्ठानी" यत्रापि गौणमुख्यसाधारणपृष्ठानुवा- 'देनैव स्तोमविधि:-इत्युक्तम् । तदप्पनेनैव गौणत्वग्राहकममाणाभावेनाऽपास्तम् । किञ्च पृष्ठपदस्प माहेन्द्रस्तोत्र एव शाक्तिरिति सामविधिवलाद कथमधारितम् १ तत्र हि क्रियाविशेषसामानाधिकरण्याभावेन स्तो. 'याचित्वस्यैवानवगतो तद्विशेषपाहेन्द्रवाचितस्प सुतरामनवगनेः । केन तु प्रमाणान्तरेण अभिधानरूपस्तोत्रम्पापारत्रयमाप्तिः । न ता. वद्वाक्यान्तरेण । तस्य त्वपाप्पलिखनाद । नापि उचाम्नानम् । तस्य (१)गुष्पभिधानव्यापारकत्वेनाप्युपपत्तौ अष्टकल्पनापादकगुणाभि- धानरूपस्तोत्रव्यापारकल्पकत्वस्य अन्यायपत्तात तिघात वा माहे. न्द्रस्तोत्रस्यापि तृचाम्नानादेव सिद्धेः 'पृष्ठैः स्तुवन' इसस्थापि उत्प त्तिविधित्वाङ्गीकरणं न सङ्गच्छते । आश्च प्रचपशिष्टसंख्यानुनादा. संभवाव निधेयपा संख्पपा भेदो युक्त एव । किश्चैवमापे पृष्ठमातिपदिकस्य गौणत्वकल्पनापेक्षपा(२) पाशा धिकरणन्पापेन बहुवचनस्य एकत्वलक्षणया स्तोत्रसम्बन्धोपपत्नी तदसम्बन्धापादकं गौणत्वकल्पन नोपपचिमत् । एवं गुणवाक्येऽपि एकत्वलक्षणपा माहेन्द्रस्तोत्र एव स्तोमविधि- रापादनीपः । स्तोत्रान्तराणां सामापेक्षायां तु तत्र चाम्नानादेव एकत्रिकवर विकस्तोमकतायामपि न विरोषः। किश्च पृष्ठस्तोत्रस्प एकरने स्यन्तरे प्रस्तूपमाने सम्मीलये" "बृहात मस्तूयमाने समुद्रं मनसा ध्यायेत"इत्पादि वृहदयन्तरधर्माणां एकपृष्ठपूर्वासाधनीभूतमाममात्रार्यत्वे मकतावपि साङ्कीपत्तिः । अप प्रतिनिपतनिर्देशान्यथानुपपसा पृष्ठापूर्वसाधनीभूतस्यन्त. रादित्वलक्षणया धर्माणा तादर्यम् । तदा कण्वस्यन्तरे बृहद्रथन्तर धर्मप्राप्ती प्रमाणं न पश्यामः । अस्मस्पक्षे तु सोत्रभेदाद तजन्या: १गुणानुसन्धान। २५.मी.९-३-५ . * ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । . भेदोपपत्तेः अपूर्वक्योऽपि या स्तोत्रपारम्भकाणां आनरापूर्वा णां वैजासस्यावश्यं कल्पनीयस्वाद तत्साधनसाममात्रार्थत्वविवक्षपा प्रकृतौ न तावत् साङ्कर्यम् । कारयन्तरे च प्रकृतावान्तरापूर्वेष्वेव कण्वरथन्तरपोनिजन्यगुणाभिधानानां विधानोपपतः हिरण्यगर्भम- नवदपूतिराकल्पना तत्साधनीभूते वृहद्रयन्तरधर्ममाप्त्पविरोध: इत्युक्तं परिसंख्यास्त्र । विस्तरेणचायमर्यः नवमे उपपादापेष्यते । तस्मात 'पृष्ठैः स्तुवत' इत्पत्र संख्पया कर्मभेदः । तदनुवादेन च सप्तदशानीसत्र स्तोमविधिः । स्तोमोऽपि तेषां आज्पवदभ्याससम्पा- घ एन । न तु पृथक्त्वानेवेशी । पृष्ठपदं च आउपपदवदेव सर्वेषां नामधेयम् । सूत्रन्तु-पस्मिन् चित्रादिशब्दयुक्त वाक्ये वाक्पभेदापा- दकस्य गुणस्योपदेशः, तत्र प्रधाने कर्मणि अभिसम्पन्धः नामधेयत्वमिति व्याख्पेषम् ॥ इति चित्राधिकरणम् ॥ (वाक्यभेदन्याय:) (१) अग्निहोत्राधिकरणम् ॥ मू-तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ॥ १-४-४. (सि) इह ये रूढाः यौगिकाश्च सम्भावितविधिसितगुणमाप्तिकाश- न्दा ते उदाहरणम् । यथा-'भाग्नहोत्रं जुहोति' 'आधारमाधारयति' 'प एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते' 'समियो यजात' 'तनुनपातं पज- विदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकायो यजे' इत्यादिका, अब अगि- होत्रादिमान्दाः विधेपगुणसमर्पका: उत अन्यतः प्राप्तगुणयोगेन घा. वर्थविशेषपरिचायकाः सन्तो नामधेपमिति विचारः। अत्र पादाध्यायसङ्गातिः पूर्ववत् । अनन्तरसङ्गतिस्तु पूर्वाधिक- रणोऊवाक्यभेदात्मकगुणविपित्वनिराकरणदेतोरत्राभावेन पूर्वपक्षो- ·. . १९६ मीमांसाकौस्तुभे [अमिहोत्राधि- स्थानाव द्रष्टव्या । नचैवं मत्युदाहरणत्वाविशेपात सद्यपदेशाभिकर. णस्यापि चित्राधिकरणानन्तरमारम्भमसनः। तस्य तत्मरूपाधिकर- णमत्युदाहरणत्वेन अनन्तरमाप सङ्गतेस्मत्वात् । न हि यस्य यस्य पत्र सङ्गतिः तस्य तस्य तत्राभिधानमिति नियमसमस्ति । अपि तु यत् यत्राभिधीयते तस्य तत्र मनतिर्वकाव्या । अाश्च तत्मरुपा- धिकरणस्याभिधीयमानस्य तावत् सङ्गतिसद्भावात् न दोपः। व्या; ख्यातॄणान्तु एतस्प सङ्गतिसत्वेऽपि तव्यपदेशस्यापि सद्गतिसत्वाद तदनभिधानकारणतिपादनप्रयासे प्रपतमानानां अभिप्रायं न विमः । तत्र प्रसिध्पादिवलेनैव गुणविधपः । न च यौगिकेषु उद्भिन्यापन नामवाटा । वल्पमाणरीत्या कर्माण अनिदे. बताफरवरूपावयवयोगस्य अमसिद्धत्वेन गुणे कर्मणि च तुल्यवयो. गाभावेन उद्भिदृपदवैषम्यात् । अग्निहोत्रपदे बहुव्रीहिमपासान्तर्गता- मिपदस्य सूयव विधेयममर्पकत्वेन गुणोगस्थिती पोगस्य अकार- णवाच । अश्व सोमादिवदेवात्र प्रसिध्यादिभिः गुणविधित्वम् । तथा हि-- यद्यपत्र जुहोतेरोणादिके कर्मणि बन्धयये कृते होत्रशन्दव्यु- पः तस्य च द्रव्यवचनवावगमात् अमिः होत्रं अस्मिन्निति समाना- धिकरणबहुव्रीह्यायोगात् व्यधिकरणबहुवीद्याश्रयणे च (१)सप्तमीविशे- पण बहुबीहा"चिति सापकवलेन कण्ठे काल इतिवत् कश्चित् सप्तमी- पहुबीहेः लक्षणानुगतावपि अग्न्याख्यस्याधिकरणस्य 'यदाहनीये जुहोती'त्यनेनैव प्राप्तः अविधीपमानसेन अनाश्रयणीपत्वात ,'आश्र- यणीयस्य च अग्नये होत्रमस्मिान्नति चतुर्थीबहुव्रीहेः न लक्षणानुग. तथापि 'टानुविधिश्छन्दसी यवलम्बनमाश्रित्य म एवाश्री. पते । नहात्र तत्पुरुषसम्भवति । जुहोनिमामानाधिकरणानुपपत्तेः । पष्ठीतत्पुरुपे सम्बन्धविशेषापरिज्ञानाच । तत्तम्, १पा.सू.२-२-३५.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १९७ चतुर्थीतत्पुरुषस्थापि(१) "चतुर्थीतदर्थार्थवालहितमुखरक्षित" इत्यनुशिष्टस्य "प्रकृतिविकारभाव रोष्टः" इति स्मृत्या यूपाय दा. वित्यादिवत् प्रकृतिविकाररूपतादर्थे एव नियतत्वात् मकते च द्रव्यदेवतयोः प्रकृतिविकारमात्राभावात् शुद्धस्यापि नवमे निपेत्स्य- मानवादसम्भवः । सप्तमी तत्पुरुषस्यापि(२)"सप्तमी शोण्डै"िित शौण्डादिगणे एत्र निपतत्वाद प्राप्तत्वेन विध्यानर्थक्याच असम्भवः । असमासान्तरास- म्भवेन पारिशेप्यादपि लक्षणाननुगतस्यापि चतुर्थीबहुप्रीहेराश्रयणम् । अत एव तैत्तिरीयशाखापां पठ्यमानः तत्पुरुषस्वरोऽपि अन्तो- दात्तरूपः तत्पुरुपासम्भवादेव "सुप्तिापग्रहालङ्गनराणां कालदलचस्व- रकपडा च, उति स्मरणानुमारेण व्यत्पयरूपतया द्रष्टव्यः। अन्य- था वाजसनेयिना उभयोरपि समासयोः विसंवादिमर्वोदात्तस्वराम्नानं अनुपपन्नमेत्र स्थाद । तस्मात् चतुर्थीवहुव्रीह्यङ्गीकरणात योग्यतया आनः देवतालेन होमे विधीयते । नचासौ शास्त्रान्तरेण मासः । तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य अभावात् । तथा हि-"यदग्नये च मजापतये च सायं जुहोति" इत्येतत् न मापकम् । एतस्य देवतामात्रविधायित्वे अग्निहोत्रवाक्ये विधेपान्तराभावाद्धोम एव विधेयः । तदोगानुवादेन समुचितयोरपि ओमप्रजापत्योः द्वयोः विधौ वाक्यभेदाद । नचात्र चित्राधिकरणपूर्वपक्ष इस विशिष्टककारकविधिः- ङ्कितुं शक्यप, विभक्तिभेदात् । न वा कारकद्वयसमुच्चयविधिः । चशब्दापासमुच्चयस्य विशेष्यत्वानुपपत्तेः। अथ (३)"अग्निज्योतिज्योतिरमिः स्वाहेति सायं जुहोति"इति मन्त्र- विनियोगान्यथानुपपत्तिकल्पितविधित एवामेः प्राप्तत्त्राव समुच्चपवि. शिष्टपजापतेरेव यदग्नये चेति वाक्पेन विधानमिति मनम् । तत् न, रात्र संख्याविशिष्टाज्यानामिव समुच्चपविशिष्टस्य प्रजापतेरपि प्राप्तेः १.पा.सू २-१-३६. २. पा.सू.२-१-४०. ३. ते. प्रा. २-१-२-२.

·मीमांसाकौस्तुभे [ अमिहोत्राधि- होमानुवादेन विधानायोगात् । अस्तु ताई पदग्नये चेति वाक्येन प्रजापनिमात्र विधानमिति चेत्-न, तथात्वे ब्राह्मणवाक्पगतचतुर्युपातमजापतिदेवतावरुदे मान्त्रवणिकदेवतानिवेशायोगात् ऐन्द्रीन्यापेन मन्त्रस्य मनापति- प्रकाशकत्वापत्तेः 'अग्नय' इत्युनुवादानुपपत्तेः पदमये चेत्पनेन मजापतिमात्रविधौ "पत्सूर्याय च प्रजापतये च मातः" इति वा. पऽपि "सूर्यों ज्योतिज्योतिस्सूर्यस्स्वाहेति मातः" इति मात्र णिकविधिप्राप्तसूर्यानुवादेन होमोशेन मजापतिमात्रविधानापतेः वाक्यद्वयानर्थक्याच्च । तचरकालविशिष्टहोमोद्देयोन देवताविधौ । तु विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः स्पट एव । अतोऽवश्यं 'पदग्नये चेति वाक्यदपेऽपि देवतादयविशिष्टं काल- विशिष्टं च कर्मान्तरमेव विधेयम् । तत्रैव च 'दध्ना जुहोती त्पादिना, द्रव्यविधिः । 'सायं च पातश्च जुहोती त्यनेन समुच्चयः । 'अमिपो. ति' रिति मन्त्रारपि तत्रैव लिङ्गाव प्राप्नुतः। “अनियोतिः ब्यो- तिः सूर्यः स्वाहेति सायं जुहोति" इत्पादिमिश्रलिङ्गकमन्त्रावपि गौ णसामध्येन । अन्यत्र सामान्यसम्बन्धबोधफममाणाभावे उत्कर्षापोगात् मुख्यसामथ्र्येन गौणस्य याशङ्कानुपपत्तेः । गौणसामादेव च माप्नुवता मन्त्राणां पुनर्विनिणेगवचनं तेनैव माता अभ्युदयकारीति झापनार्थम् । तपोश्च होमपोः समुञ्चविधानात् एकमेव फलं करप्पते । अतश्च 'श्रमिहोत्रं जुहोती' पत्र देवतापा अविधाने होमस्पैच विधे- पत्वापत्तेः तत्र चामेरमासत्वेन अनुवादायोगात् नामधेयत्वानुपपत्तेः । न च फेवललिगकमन्त्रवि मुख्पसामध्यन क्लप्सामिहोत्रमका• शकत्वानुपपत्तावपि मिश्रलिङ्गकयोः गौणत्वे प्रमाणाभावात् भीमहो- प्रवाक्पावहितहोमोद्देशेन मात्रणिकमिश्रदेवताविधापकतोपतिः । तथा सति इन्द्रपीतपदवत् केवलेन अपशब्दनानुवादापोगाव', अत एर तत्सम्बन्धेन नामत्वस्पाप्ययोगाच्च ! अत: अवश्यं उपपदावप.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्थ चतुर्धः पादः। पार्योऽपि लोहितोष्णीपादिवत अग्निरेव देवता होमोद्देशेन विधीयते । होमस्तु यद्यपि माफरणिकोत्पत्तिशिष्टदेवतान्तरावरोधादेव नोहेष्टुं शाक्यः । तथापि अविहितदेवताकदर्वीहोमानुवादेन अग्नि देवता विधीयते । तेषु हि यत्र तद्धिनेन चतुर्था वा अग्निः अन्या घा देवता विहिता तेषु अनेन देवताविधेरशक्पताद यद्यपि तस्य नौद्देश्यत्वम्, तथापि यत्र आग्नेय एव मन्त्रः पठितः तत्र मान्न. वणिकदेवताविधिकल्पनातः पूर्वमेवानेन देवताविधिसम्भवाद तदुद्दे. होनैवानिर्विधीयते । “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम:" "पावजीवम. मिहोत्रं जुहोती-" सनयोस्तु दर्वीहोमाश्रितामिदेवता फले निमित्ते च विधीयते । सम्भवति हि गुणविध्यर्थमप्यनूयमानस्य होमस्य वि. परिवर्तमानवादाश्रयत्वम् । फलार्यगुणाश्रयत्वं तु 'यदग्नये 'यत्सूर्या- य' इत्पेतद्वाक्पविहितहोमवयस्यापि नित्यदेवताबापन नानुपपन्नम् । चेन दवाहोमानुवादेन देवताविधिः । अथ वा दवाहोमेषु मन्त्रवर्णादेव प्राप्तिसम्भवे पूर्वमपि विधानस्य निष्फलस्वापत्तेः "सायं जुहोति" "प्रातर्जुहोति"इत्यादिवाक्यवैयर्थ्य- मसदाचानिहोत्रवाक्ये अपिदेवताविशिष्ट कर्मान्तरमेव विधीयते । तस्पैव च फलनिमित्तयोविधानम् । आनहोत्रपदश्च तत्रत्यं बहुत्री. हान्तनिर्दियामिदेवताककर्मपरिचयार्थ सत् गुणानुवादकमेव "दर्या- पूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेते" तिवद, न तु नामधेयम् । अस्मिश्च पक्षे सायं जुहोती'स्पादिना तत्रैव कालद्वयविधिा, तत्समुच्चय- विधिश्च । “दध्ना जुहोती" त्पादिना द्रव्पविधिस्तु “पदग्नये चे"ति वाक्यविहितहोमयेऽपि, आकाङ्क्षाचविशेषात् "वेद्या हर्वीपी"तिवद्ध दध्यादिवाक्ये होमशन्दसोचे प्रमाणाभावाच्च । एवं मन्त्रवाक्यानामपि यथासम्भवमुभपत्रान्वयो द्रष्टव्यः । होम- द्वपश्चास्मिन् पक्षे सायंमाताकालभेदेन व्यवस्थितमग्रिहोत्रवाक्य- विहितस्य फलवतः कर्मणोऽहमिति नातिरिक्तफलकल्पनापि ॥

·- मीमांसाकौस्तुभे [अमिहोत्राधि- एवं आधारवाश्येऽपि आघायतेऽमी आधार इति कर्मव्युत्परया आधारशब्देन क्षरणसमर्थट्रम्पमाज्यपयःप्रभृति अभिधीयते । नत्वा. धारणमाघारः इति भावव्युत्पत्या धात्वर्थनामत्वम् । प्रवृत्तिनिमित्त भेदाभावेन उद्भिदादिवैषम्याद नामत्वानुपपत्तेः । अत एव न तदधिकरणेन गतार्थत्वम् । तच द्रव्यं द्वितीयासंयोगात् क्षारण. संस्कायवेनावगम्यमानं निष्पपोजनस्य संस्कार्यत्वायोगात् प्रयो। जनमपेक्षमाणं माकरणिकेन प्रधानभूतेन द्रव्यापेक्षेण उपांशुपाजन सम्बध्यते । नचैवं संस्कारविध्यन्यथानुपपत्या विनियोगकल्पनायां सक्तुष्ट पितदापत्तिः । तद्वदेव वा मकनेऽपि विनियोगभङ्ग एव किं न स्यादिति वाच्यम् । क्षारणस्प लोके पानीयादी पानाधय उप- युज्यमाने ईपरसारणदर्शनेन संस्कारकत्वेन फ्लुप्तस्प पत्पभिज्ञाप- मानत्वात युक्तं अभिपवयुक्तपूतीकवत् तत्संस्कार्पस्य स्वविनियोग- कल्पकत्वम । होपस्प तु संस्कारकत्वेनामत्यभिज्ञायमानत्वात् न तत्संस्कार्यस्य स्सविनियोगकल्पकत्वमिति वैपम्पं मन्यते । नचैवमपि संस्कारविशिष्टस्यापि द्रव्यस्य "त्रित वहिप्पयमा. न"मितिवत् प्रकरणेन ग्रहणापोगान कथमुपांशुपाजाङ्गलसम्भवः। इति कर्तव्यताकासालक्षणेन प्रकरणेनान्वयायोगेऽपि उभपाकासासह कृताधिकारारुपस्थानेनैव 'त्रित् भवती'त्पादिवत् दृष्टविधयोपकारक- वोपपत्तेः । विश्व बहिष्पवमान' मित्पत्र तु न दृष्टविधपा स्तोत्रो- पकारकत्वमित्युक्तमेव । पर्याप चोपांशुपाजेऽपि "सर्वरमै वा एतद्यज्ञाय गृहने यत् ध्रुवायापाज्यम्" इत्यनेन सामान्यापेनापि प्रत्यक्षावधिना ध्रौव- स्य विहितत्वात नोपांशुपाजे निवेशसम्भवः तथापि अनेन आ- ज्यपयाममृतिट्रम्पमात्रे विहिते "सर्वस्मा" इत्यनेनाज्यानुवादेन धावतामात्र विधानाव विरोधपरिहारोपपत्तिः ।

·परिशिष्टदीपका संस्कारदीपकस्य परिशिष्ट- विपयाणां निरूपणात्मकः । " स्मिन् ग्रन्धे विपपा:-- दानस्वरूपादिकं, दानविधिः, प्रतिग्रहविधिः, देयद्रव्यदेवताः द्रव्य-धान्य-भूमानानि, कुण्डमण्डपनिर्माणमकारः, सहोगतुलादा. नमयोगः, होमरहिततुलादानमयोगः, वृद्गोदानमयोगः, गवा- दिमूल्यनिरूपणम, संक्षिप्तगोदानमयोगः, पदान-महिपीदान- त्रिविधविद्यादान-सुवर्णदान-भूम्यादिदशदानानि । सर्वमाय- श्चित्तप्रयोगः, ऋणधेन्वादिपश्चधेनुदानानि । अश्वदान-हस्ति- दान-रथदान-गृहदानानि । सवास्तुशान्तिशिलान्यासप्रयोगः। शय्यादान-द्विजस्थापन-नवग्रहदानानि । सुवर्णादिदानमन्त्राः। गोमुखपसवशान्तिः । मूलाश्लेपादिशान्तयः । जलाशयोत्सर्गप्र. योगः । लघुगलाशयोत्सर्गमयोगः । मू० २i) कातीयेष्टिदीपका-यन्त्रस्थः। हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा भाष्य पुस्तकों के मिलने का पता- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः "ALA VIDYA चौखम्यासंस्कृतसीरीज आफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदीरलेन यनारस सिटी। RATIYA S SN......... BAAY ·February 1920 TAS CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A Correction OF RARE&ESTRAORDINARYSANSKRITWORKS NO 326 RTI मीमांसाकौस्तुभः । (मीमासासूनोपरि काचन विस्तृता टीका) (प्रथमाध्यायस्य नायः पादः), पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- 07 श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमासाप्रधानाध्यापकन वेदविशारदविरुदभाजा अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा सशोधित थीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापिता विजयताम् । MIMAMSA KAUSTURHA [ An exhaustive Commentary of Jaiminisutra ] BY KHANDADEVA Edited by Veda Visarada A Chinnaswami Sastrı Chief Professor of Mimamsa Benares Hindu University FASCICULUS III PUBLISIIFD & SOLD B) THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE BENARES AGENTS PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI BOMBAY OTTU HARRASSOWITZ LEIPZIG GERMANY PROBSTHAIN & CO BOOKSELLERS LONDON Printed by Jar lirishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press, Benares IMS 1924 HA ·फरणम् ] प्रथमाध्यायस्थ चतुर्थः पादः । २०१ अथ वा धागाज्य एव आधारपदेन क्षरणसमर्थलमात्र विधानाद पाठक्रमात सामिधेन्युत्तरक्रियमागक्षारणाख्यसंस्कारवलेन दिली. नत्वमाप्तावपि प्रधानवेलायां पुनर्घनीभूतत्वसम्भवान् तयारया विलीनत्वमाप्तिफलकत्वोपपत्तिः । एवं "चतुहीतं वा एतदभूत तस्पाघारमाघार्य त्रीनितः प्राचीनान प्रयाजान् पजति" इत्यत्राज्यस्य प्रपाजत्रपसापनीभूत- जौहवस्य एकदेशमाघारशब्दोक्तमुद्दिश्य क्षारणान्तरं विधीयते । अथवा "आधारमाधारयती" त्यनेन क्षरणसमर्थद्रव्यैकदेशमस्कारक- स्वेन क्षारणे विहिते किं तदिति विशेषांजज्ञासायां "चतुहीतं वा एतदभूत" इत्यनेन जौहवचतुहीतरूपविशेपसमर्पण "आग्नपं चतु- र्धा करोति" इतिवत् न विरुध्यते । एवञ्च संस्कार्यस्य विनियोगापे. क्षायां नाक्लसोपांशुयानार्थता कल्प्या; किन्तु "चतुर्नुहां गृहाति" प्रयाजेभ्यस्तदिति वाक्पलभ्यादिममयाजत्रयार्थतैवेति लाघवम् । "चतुर्ग्रहीत वे"त्यत्र चान्यस्य सर्वस्यानद्यमानत्वात् विशेषसमर्पण. मात्रगिति लाघवमस्त्येव । "इन्द्र ऊों अध्वर इत्पाघारमाघारयती" त्यनेन तु "देवस्प स्वेति निर्वपती" तिवत् मन्त्रमानं क्षारणसंस्कारा. इतया विधीयते । न तु मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पनम् तद्वलेन याग. कल्पनं वा, गौरवप्रसङ्गात् । अस्तु वा इतिकरणावमृष्टविधिविहितत्वात् सूक्तवाकवद देवता- कल्पकत्वम् तद्वलेन वा यागत्वञ्च, तथापि स्विष्टकद्रदुभपरूप- त्वोपपत्तेः संस्कारकत्वाव्याघातः । न चैतावता आधारपदस्य नाम: धेपत्वमसङ्गः, तयाते धात्वर्थस्य करणवाद नामधेयस्य तृतीयान्त- खापत्तेः । अग्निहोत्रपदे चेयं तृतीयान्तत्वापत्तिः नामस्वपक्षे द्रष्टव्या । नचोत्पत्तिवाक्यत्वादनपोः तत्र च फलाश्रयणाद भावनायां पदश्रुत्या धावत्वर्थस्यैव भाव्यत्वोपपत्तेः नामधेगे द्वितीयान्तसोपप. तिः उत्पचिवाक्येऽपि समानाभिधानोपात्तविधिश्रुतिबलेनापुरुषार्थ- ·मीमांसाकौस्तुमे [अमिहोत्राधि- स्य धात्वर्यस्य भाव्यत्वायोगेन सामान्यतो यत्किञ्चिदिष्टस्यैव विधि. घलेनाक्षितस्य भाव्यत्वावगतः धात्वर्थस्य फलवाक्य इन पदश्रुत्या करणत्वेनैवान्वयाभ्युपगमेन नामधेयस्य द्वितीयान्तत्वानुपपत्तेः । गुणविधिपक्षे तु-अग्निहोत्रवाक्पे होमानुवादन गुणविधिपसे तस्य साध्यत्वात् , विशिष्टविधिपक्षेऽपि च विशेषणविधिलायां साध्य. भूतेनैव तेन गुणान्वयात् द्वितीयोपपतिः। आधारवाक्ये तु संस्कार्य- स्वादेव द्वितीयोपपत्तिः स्पष्टव । एवं रूद्वेष्वपि “य एवं विद्वानि" सादिपु पौर्णमास्यमावास्या- दिशब्दैः कालो विधीयते । स च यद्यपि आनेयाद्युत्पत्तित्राको प्राप्तत्वादेव न विधातुं योग्यः । तथापि प्रयाजाघनुवादेन विधीप मानो न दोपमावहति । द्वितीया चात्र सप्तम्यर्थे वाक्यानुवादत्त परिहारार्थ द्राव्या। एवं फलवाक्येऽपि दर्शपूर्णमासादवाच्यः काल एवं फरे सर्वप्रकृतयागाश्रिनो विधीयत इति द्रष्टव्यम् । समिदादिपदाना तु "विष्णुं यजी"तिवत् देवताविधापकत्वम् । न च मन्त्रवणेन देवतापाः प्राप्तत्वात् विधानानुपपत्तिः । मानवणि कदेवताकल्पनातः पूर्वमेव विधानोपपत्राकासाविरहेण तवा कल्पनात् । तस्मात् रूढेष्वपि गुणविपित्वम् । यत्तु मूल यौगिकानामेवोदाहरणलमित्युक्तम, तत्र देष्वपि तस्मख्यन्यायस्प बहुशो व्युत्पादितस्वाद अनादरेणेति द्रष्टव्यम् । तस्मात प्रामध्पादिभिरेवेते विधयो गुणसमर्पका इति प्राप्त- अभिधीयते-प -पत्र प्रमाणान्तरेण विधित्सितस्य मातिरस भाव्यते तत्र तद्विधिवपदेव नामधेयत्वाध्यवसानम् । तथा हिन्द होमानुवादेन ताद गुणविधौ तेषु आग्नेयमन्त्रयलेनैव देवता. माप्तिसम्भवे पुनरनेन तद्विधिवपथ्यम् । यत्र तु मन्त्रोऽपि नाम्नातः यया-"पदाहनीये जुहोती"त्यादौ तन गुण एवं विधिशकस्मड्का , ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। तत्वनि होमविधानम् । पत्र तु अनुपादेयरूपगुणयोगः यथा-"भिन्ने जुहोती" सादी तत्र कर्मविध्यवश्यंभावेऽपि प्रमाणान्तरेण देवता. माधिसम्भवात् तदनुवादेनाग्निहोत्रवाक्पे न देवताविधिः । विशिष्टविधिपक्षस्तु विशेषणस्प सम्भवत्प्राप्तिको पुनर्विधान- यदिव निराकर्तव्यः । तथा हि- "अग्निज्योतिजोतिरग्निः स्वाहे"ति केवललिगकमन्त्रपाठ- घलादेव उपाशुयाजवत् देवताप्राप्तिस्संभव सेवेति तद्विधिकल्पनात: पूर्वमेव एनद्विधिपत्तेः न किञ्चित् प्रयोजनं पश्यामः | अभ्युदयशि- रस्तत्वस्यापि अनन्यगतिकत्वेन सत्यां विधिलाघवापादकधात्वर्थमान- विधानेन गौ गुगविवरनाश्रयणीयत्वात् । अत एव केवलालगाक- मन्त्रपाठवलादेव उपांशुपाजात देवतामाप्तिमम्भवेन मन्त्रविनिपोज. कविधेः तत्कालीनभयोगविपपत्त्वस्य व्यवस्थार्थत्वेनैवोपपत्ति। अन्यथा हि यदग्नये चेतिवाक्यविहिनकर्मसम्बन्धे लिहादेव व्यवस्थासिद्धेः मन्त्रविनियोजकपिपिपर्यम् । मिश्रीलगकमन्त्रयोः गौणत्वमप्यस्मिन् पक्षे निष्पमाणकमापद्यते । अतो पदग्नये चेति वाक्पपोः न देवतादपविशिष्टकर्मविधानम् । नापि समुचितदेवताद्वयविधिः ; वाक्यभेदमसहान् । अपि तु मन्त्रवर्णपाप्ताग्निसूर्यानुनादेन होममुद्दिश्य लापात् मजापतिमात्र- विधानम्। नवं ब्राह्मणगतचतुर्या प्रजापरिधान मन्त्राणामेन्द्रीन्यायेन गौणखापत्तेः - देवताकल्पकत्वानापतिः, कथनिद्वा कल्पकत्वा- गीकारेऽपि ओममूर्याभ्यां प्रजापतेविफल्मपत्तिश्चेति वान्यम् । (१)"अग्नः पूर्वाहुतिः, प्रजापनेरुचर।" इतिक्रमविपन्यथानुपपत्यैव सिद्धौ तदलनेन्द्रीन्पायानुपपचे। अत एव ब्राह्मणगतोऽपि मजापति- मान्दः मनानां पतिरिति व्युत्पत्पा"पानीवतं ग्रहं गृहाती तिर पी. १० प्रा०२-१-२-१०.

·मीमांसाकौस्तुभे [ अमिहोत्राधि- गिकः तस्य च विशेष्यापेक्षायां मन्त्रवणेनाग्न्यादेविशेष्यस्प समर्पण स्यात् (१)"अग्ना इ पत्नीवा" इसादिवत् इसापादयितुमप्यशक्यम् । क्रमविध्यन्यथानुपपत्या देवताद्वित्वस्यैवावगमात् । नचैवं होमोद्देशेन प्रजापतिमात्रविधाने तस्प सापं माताकालयो- रायत्या प्रजापतेरापि दध्यादिवदात्तिसिद्धेः वाक्यद्रयवैपापत्तिः। सायंपातःकालरूपीनीमत्तसम्बन्धार्थत्वेन वाक्यद्वयसार्थक्योपपत्तेः । सत्ययोजनश्च उपसदनन्तरकर्तव्यमाप्ताग्निहोत्रे सायमातःकालपोर- भावाद प्रजापतिनित्तिः । वस्तुतस्तु यदग्नपेचेति वाक्पे अग्निसमुच्चयविशिष्टपनापति. विधानेऽपि नाम्न्यशे विशेषणविधिकल्पनया विधानम् ; मन्त्रवी• देव मा। एवं यत्सूर्याप चे'त्यत्रापि अनिमूर्यसमुच्चयवैशिष्ट्यस्य च सत्त- काल एव प्राप्तः सायंप्रातःपदमनुवादः । लक्षणया तत्तत्कालीन होमोद्देशनापरं वा । धातुस्तु साधुत्वार्थमनूयते । ततश्च तत्समुच्चय. वैशिष्टचार्थमेव वाम्यद्वयमिति नानश्यम् । न च क्रमविपन्यथानुप पत्या समुच्चयसिद्धेः विधिवयप । वैकल्पिकत्वेऽपि प्रयोगभेदेन पूर्वोत्तरभावविधायकत्वोपपत्तेः। अतः एकस्मिन् मयोगे समुचपावधानोपपत्ती तयोश्च 'यदग्नपे चे' ति पाठक्रमादेव पोपपत्चेः वस्तुतः क्रमाला नुवाद एत्र । संस्थाविशिष्टाज्यानामित्र समुच्चयविशिष्टपजापतेरपि प्राप्तभावनानुवादेन विधानायोगः । पञ्चदशतरूपाया हि का- रकत्वाद् तस्य च प्राथमिकभावनासम्बन्धं विना अनुपपत्तेः माप्तभावगानुवादेन उभयमम्मन्ये युक्तो वाक्य भेदः । पशब्दो पात्तममुचयस्य तु अकारकत्तात् नित्यं च समभिपाहतपदार्थ- विशेषणलपतीतेः तदारेणैव च भावनान्वयोपपत्ते न वाक्यभेदः । १. स.१-४-२७.

·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २०५ तस्मात मन्त्रवर्णमाप्ताग्निमूर्यास्नूय तत्समुच्चयांवशिष्टमनापतिविधा- नमेव युक्तमुत्पश्यामः । यवत्र मान्त्रवणिकदेवनाविधानपक्षे ज्योतिर्गुणविशिष्टयोरे- वाग्निमूर्ययोः देवतास्वमिति कैश्चिदुकाम, तत् (१)धूम एवाग्ने- दिवा ददृशे, नार्चिः । तस्माद् दिवाग्निरादित्यं गतः रात्रावादित्य- स्तम्" इत्याद्यर्थवादानुमारान् उपांशुपाजे "विष्णुरुपांग यष्टव्यः" इति वाक्यशेषानुमारेण मन्त्रवर्णगतदेवतावादिगुणवैशिष्ट्यपकल्प- यितव निर्गुणानामेव विष्ण्वादीनां देवतात्वकल्पनवत् लाघवाद निर्गुणयोरेवाग्निमूर्ययोः देवतात्वकल्पनोपपत्तेपास्तम् । ननु-"यदग्नये चे"ति वाक्ययोरग्निमूर्यसमुच्चयविशिष्टप्रजापति- विधानस्योपजीव्यत्वात् केवललिगकमन्त्रयोः देवताकल्पकत्वोपाचा. पाप मिश्रलिङ्गकयोरनुपजीव्यत्वात् तत्कलाको मानाभावः । यथा- कश्चित् कल्पकत्वाङ्गीकारेऽपि वा अनापतिसमुचयसिद्धौ प्रगाणा. भावः इति चेत्- न; यदग्नये चेति वाक्यस्ययोः ओग्नमूर्यपदयोः सायं. मातःकालीनदेवतामानोपलक्षणवाहीकरणात् । अन्यथा मि. श्रलिङ्गकमन्त्रयोः गौणत्वापत्तेः गोण्या त्या सायंप्रातःकालीना. ग्निप्रकाशकत्वेनैव व्यवस्थासिद्धः विनियोगवेपर्यश्च । सायंप्रात:- कालीनाग्निमूर्यसमुच्चयवशेनैव प्रजापोरुभयकालिकत्वोपपत्तेः तद्वा- क्यगसायमातःपदवैयर्यप्रसगाच । अतो परमनुवादत्वादग्निमू- पदयोरेव तत्कालीनदेवतामात्रोपलक्षणवाहीकरणेन तत्ममुघ- परिशिष्टमजापतिमात्रविधानमिति । यत्तु न्यायसुधाकृता-यपाश्रुतभाप्यानु(२)सारेण यदनये. चेति वाक्ययोरेवानिमूर्पयोरेव विधानम्, न तु मन्त्रवर्णकल्प्यविधि- बलात् अनिमूर्ययोः प्राप्तिः, गौरवारत्तेः । न च मातकर्मानुवादेन १ ते० प्रा०२-१-७. २. सारिणा.

·२०६ मीमांसाकौस्तुभे [अमिहोत्राधि- देवतापविधौ वाक्यभेदः, मत्येककारकविमरसन्तपदव्योपात्तस्यापि देवतादयस्य चशब्दसमभिव्याहारात परस्परसापेक्षसमतीते: आख्या- तानययोगपधेनाख्यातहत्तरभारात वाक्पमैदानापत्तेः । चादीनां हि निपातोपसर्गाणां पृथक् पदत्वेन वाचकलेऽपि केवलामयोगित्वेन स्वातम्येण तदर्थस्य भावनाविशेषणवाभावात् निसं समभिव्याहृत. पदार्थवियोपणत्वमतीत पदार्यान्तरार्थस्यापि च चाधर्यान्वयं विना पदान्त रोपात्तभावनात्रयायोगात् चशब्दसमभिन्याहारात इतरेतरस- हितयोरेव अमिमजापत्योः भावनान्वयमतीतिरिति नात्तिमाः। नतावता अग्नीपोमीयादिवत् व्यासज्यशनिदेवतालापत्तिः । पृथक् चतुर्थीनिर्देशेन इतरेतरनिरपेक्षयोरेव देवतात्वमतीते: । पदा. न्तरसम्बन्धे हि चशब्दात साहित्यं प्रतीयते, न विभक्तिसम्बन्धेत- सम्बन्धात्मा अपरिपूर्णस्य पदस्प पदान्तरेण चशन्दन अन्धपानु. पपत्तेः। तदेवं निपातोपसर्गाणां वाचकत्वाङ्गीकारेऽपि वाक्यभेदः परिहृतः । पदा तु तेषां द्योतकत्वं तदा तत्समभिव्याहतस्य एकस्पैर पदस्य विशिष्टार्यवाचकत्तम, समभिव्याहृतरपदानां तु तात्पर्य- ग्राहकत्तीमत्यहीकाराव प्रजापतिपदेनैव अनिदेवतानिरूपितसमुन्च- यविशिष्टप्रजापभिधानात विशिष्टाविधानोपपत्तेः चतुर्थन्तानि. पदस्प चशब्दस्प च तात्पर्यग्राहकत्वेन विधिव्यापारस्वाभावेऽपि पैयाभावात् एकपदार्यविधानाद सुतरा न शक्पभेदः। अत एव दशमे"-ऋत्विग्-पो दक्षिणां ददाति" इसनेन आन. तिसाधनरूपायाः दक्षिणायाः ऋतिगानमनार्थवेन प्राप्तत्वात् तदनु वादेन (१)गौश्वाञ्चश्वे"त्यादि "तस्य द्वादश शतं दक्षिणा"इत्यन्तेन परस्परमहिताना गवादिपर्दायानां विधानमङ्गीकृत्य भूमिकापां वि. कृतौ धेनुर्दक्षिणाकार्ये विधीयमाना सर्वेषामेव तत्कार्प मापनाना ग. १. ता मा.१६-१-१०. .

·. फरणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः। २०७ वांचादीनां निवर्तिका, न तु घेनुशब्देन गोमात्रत्तिगुणवाचिना म. कृतिीलङ्गसंयोगात गवामेव । प्रकृती गवादीनां प्रत्येकमानतिसाधनले सादृश्यात गोरेव निवर्तिका धेनु: स्यात, नवेतदस्ति. गवा यादीनां चशब्दवलेन परस्परसहितानामेव प्राप्तदक्षिणासम्पन्धावगत्या समु. चितानामेव साधनस्वावगमाव । न चैवमपि वाक्पभेदः, चशब्दा. नपात पूर्व हि गत्रादीनामुपादेयत्वेनाति दक्षिणासम्बन्धे प्राप्तानु- वादेन अनेकविधान वाक्यभेदो भवेत् । गवादीनामुद्देश्यस्वे वा च. शब्दोपाचस्पाप साहित्पस्याविवक्षापत्तेः स्यादनेकोद्देश्यतानिमित्तो वाक्यभेदः । परस्परसहिवानामेवोपादेयत्वे तु नास्य ममक्तिरित्यु. काम् । तस्मात तद्रदेव यदनपे चत्पनेनापि प्राप्त कणि देवनाद- योवधिर्नानुपनः । नवं ब्राह्मणवाक्येनैव देवताद्वपसर सायंपातःकालकृतव्यव- स्थासिद्धः केवललिङ्गकमन्त्रदयस्य च तत्तालगादेव माप्तिमिद्धः तांद- नियोगविधियर्यम् । मिलिङ्गकमन्त्रयोः प्रत्यक्षांवधिविनियुक्त. वेन लिङ्गविनियुक्तगन्नापेक्षपा मावल्याद ताभ्यां पर्युदस्तयोः के. बललिङ्गकयोः प्रतिप्रसवार्थ विधिसायस्पोपपत्ते-रित्युक्तम् । तन, अग्निमजागतमातिपदिकयोः विभवत्पन्वयात् मागेर चशब्दा. न्चयोऽभ्युपगम्पते । तदुतरं वा ? नायः, समुच्चितपो देवतात्वापत्तेः विभक्तिद्वयवैपाच । नान्यः, वलवचरकारकश्रुतिवलेन क्रिपामम्ब. न्यस्व झटिति प्रतीयमानत्वेन तस्यैवापत्तेः वास्यभेदस्य परिहर्तुम. शरयत्वात् । अन्यया विद्यापविहिनकर्मानुवादेन तद्धिाटया पर. स्मासनामयो: ट्रम्पदेस्तो महिमोरेर विनोपपतेः मुनरो वारपमेदानापः । अय "गौश्वास" त्पादौ प्रपमा. नसेन कारकविभास्पसाभावात् दक्षिणाशब्दानपात् पून चशब्दान्न नैव किश्चित् वाधकमस्ति । वस्तुमस्तु अत्र प्राप्तकर्मानुवादेन समुचितगादिविधानपद ·२०८ मीमांसाकौस्तुभे [ अमिहोत्राधि- उपविधानसम्भोऽपि द्वादशशनसंख्पापा आप विधेयत्वात् वास्यभे. दस्प परिहर्तुमशक्यत्वेन द्रव्यसंख्योभयविशिष्टदक्षिणानिधिरेवा- श्रीयते । न तस्य द्वादाशत मित्पन तच्छन्दयेयापत्तिः। द्रव्यसं- ख्पयोररुणेकहापनीन्पायेन तद्विरहेऽपि पाठिकमम्वन्धोपपत्तीरति पाच्यम् । एकवचनान्ततन्छब्दश्रवणाभावे संख्पायाः सर्वव्यनि- पेशापचे मुख्यगोमात्रनिवेशनमयोजनत्वेन तच्छन्दसायंक्यस्प दशमे वक्ष्यमाणस्वाद तस्य चाननिसाधनस्वरूपस्प दक्षिणावस्प सामा- देव कर्मकरीत्वगत्वसिद्धावाप तद्भिन्नचममायणामाप कर्मक- स्वाविशेषात् तेभ्योऽपि दानमसक्ती "ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति" इत्यनेन गवादिद्रव्यं तेभ्यः परिसंख्यायते । अतो 'गौश्चावचे त्यत्र वाक्यभेदमसात्पभावात् चशब्दवयोन समुच्चितानां साधनलेन मती- तावपि न तत्तुल्यत्वं "पद्मये चे" स्यादेः । यदपि निपातोपसर्गाणा घोनकत्वाव समभिन्याहतपदस्यैव विशिष्टाचकत्वं अन्येषां तु तात्पर्यग्राहकत्वमित्युक्तम् । तदपि न, तत्तनिपातोपसर्गादिसमभिन्याहारे तत्तत्पदेषु तत्तद्विशिष्टार्थ- विषयकशक्तिकल्पने तत्तत्समभिव्याहाराभावे च शुद्धार्थविष यकशक्तिकल्पने निपातादीनां द्योतकताशक्तिकल्पने च गौरव. प्रसङ्गेन योतकलपक्षस्यानभिमतत्वात् । अत एव तत्र तत्र ज्ञानादि. पदेप्वपि लक्षणावाचोयुक्तिः सङ्गच्छते । यदपि च केवललिगकमन्नविनियोगविधेः मिश्रलिङ्गकविधिप. युदासप्रतिमसवार्थस्वमित्युक्तम् । तन्न: मिलिगकमन्त्रयोः स्वतन्त्र देवताकल्पकतं वा अभिमेतम् ? गोण्या त्या अग्निसूर्यप्रकाशकल. मेव चा? नायः तयात्वे वैकल्पिककेवलदेवताग्निमर्पप्रकाशकलेनैव. केवळदेवत्पमन्त्रयोः विनियोगोपपत्तेः भिन्नविषयमिलिङ्गविधिना पर्युदासासम्भवात् फेवललिङ्गकविधेः मतिमसपार्यतानुपपत्तेः तद्वैय- ·करणम् प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पपिसेश्च । गिलिगकगन्त्रस्थपोः जयायमूर्याग्निपदयोः गौ. या वृत्या सायंप्रात:कालीनाग्निसूर्यप्रकाशकत्वस्प विधि विनापि सिद्धेः विनियोगवैवात् । अत एव पूषानुमन्त्रणमन्त्रवत् उत्कर्षे माप्ते तद्यात्पर्थ वचन- मित्यपास्तम् । यागानुमन्त्रणसमाख्यावत इह मिश्रलिङ्गकयोः सामा- न्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावेन उभयदेवत्यकर्मद्वयस्य च अमसिद्ध- खेन उत्कर्षासवः । अतो ब्राह्मणेन सूर्याग्निविधानाभिधानं आघा. राग्निहोत्राधिकरणवार्तिकविरुद्धं न्यायमुधाकृतोऽनादरणीयमेवेति केवलालङ्गकमन्त्रवर्णपाठवलादेव तत्मातिः । अतश्च मन्ववर्णप्राप्तस्यानेः अग्निहोत्रपदेन विधानायोगात विधेयान्तराभावेन च जुहोत्यभिधेयस्य होमत्वस्प विधेपत्वाद तस्यैव अग्निदेवताकत्वमम्बन्धेन अग्निहोत्रपदं नामधेयम् । आग्नहोत्रपदश्च अस्मिन् पक्षे (१)हुयामाश्रुभासभ्यस्त्रन्" इसनेन पात्राशब्दवत् “(२)उणादयो बहुलम" इत्येतदनुसारात होत्रशब्द पावे प्रन्नन्तं व्यारूपाय अग्नेः होनपदवाच्यो होय: आग्नहोत्र. मित्येवं व्युत्पत्या चिरीयशाखाघीतस्वरसंवादार प्रमाणान्तरसिद्ध- देवतालापसम्बन्धविशेषलक्षणपा पष्ठीतत्पुरुष एव । इप्यते च मकृतिविकारभावाभावेऽपि प्रमाणान्तरासद्धनादख्यिसम्पन्धविशे- पलक्षणया पष्ठीतत्पुरुपोऽश्वघासादी । न चैवं पूर्वपक्षेऽपि लक्षणायनुगतः पष्ठीतत्पुरुषममास एव कि नाश्रीयन इति वाच्यम् । सम्बन्धविशेषस्प प्रमाणान्तरेण सिद्धेः, पस्तु भाष्यकारेण सिद्धान्ते लक्षणस्वरायननुगतोऽपि चतुर्थी- बहुमीहिः, न्यागमुधाकृता च पष्ठीबहुव्रीहिः, सः तत्र होत्रशब्दस्प कर्मन्युत्तापा द्रव्यवाचित इसभिपायेण द्रष्टव्यः । पदपि च कैश्चित् अनी होत्रमस्मिन् इति लक्षणानुगतः सत. मीबहुव्रीहिरेवाश्रयणीयः इत्युक्तम् । तव तत्पुरपे लापा, सरा १.उ.सू.६१७. २.पा.सू ३.३.१. " २७ ·मामामाकौस्तुमे [ अमिहोत्राधि- नुगमाच, मासानिहोत्र चाग्निदेवताकलप्रसिद्ध गापा वृया धर्म- मानोपदेशकत्वोपपत्तेः, अन्यधिकरणकत्वस्य तु मामाग्रिहोंनेऽपि "पदाइननीये जुहोती"स्पननैव प्राप्तः पापणीयपदयत् अतिदेशक- त्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् उपक्षितम् । यपि च आहवनीय एवाह्रतिद्वपं, नापरयोरित्यस्मिन् पसे मातोमप्रयोगे अनिदेवताकवाभावात् नेदं प्रतिनिमिनमेनद्वाक्य. विहिनहोमत्वावच्छिन्ने सम्भवति, तथापि पडाहुतिपक्षदशाहुतिपक्षयोः आपरानिकहोमाभ्यामे मातःप्रयोगे अग्निदेवताकत्वस्य सत्वात पर चिनिमित्तत्वाविघाता। एकस्यैव होमस्य सायंप्रात:कालाधिकरणकदे- वतासमुच्चपानुरोधेन ज्योतिष्टोमवदमासेऽपि कर्मभेदामावेन विजा- तीयहोमत्वावच्छिन्ने सामानाधिकरण्यसम्बन्धनामिदेवताकवाच । वक्ष्यते चैकदेशप्रवृत्तिनिमित्तेनापि तत्मरुयाणयेन नामधेयत्वोपपत्तिः वैश्वदेवाधिकरणे । अनिममहानिराकरणं उद्भित्पदवत सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अतश्च सिद्धग्निहोत्रपदस्य नामतम् । एवञ्च फलनिमित्तकालद्रव्यदे- वतावास्येषु फलादिसम्बन्धः अग्निहोत्रसंशकस्य नानुपपन्नः ।। आधारवान्येऽपि आधारशब्दस्य भावव्युत्पत्त्या कर्मनामवाली- कारेण प्रथमविधिमकारसम्भवे द्वितीयविधिप्रकराङ्गीकरणं, तद्वलेन चोपांशुपाजे विनियोगकल्पनं चात्यतानुपनपेव । उपांशुयाने मत्याशिधौवाज्यस्य तद्गतविलीनत्वस्य च(१) "सपिराज्यं मती. यात्" इत्पनेन प्राप्तत्वात विधातुपशक्तश्च । अत एवं सान्नाप्योपायुयाजागभूनद्रव्योद्देशेन संस्कारांवधिः रिन्पपास्तम्', द्वितीयविधिप्रकाराङ्गीकरणापत्तेः । अत चतुर्ग्रहीत वत्पनेन संस्कार्यविशेषसमर्पणमित्यप्यपास्तम् । 'तस्पाघारमाघार्य' इत्येताववाभीष्टमिद्धेः एतद्वाक्पस्थाघारप. दस्य वैप.पत्तेश्च । एतद्वाक्पे क्षरणानतरविधानन्तु भेदकममा. १आप० नी०२४-१-२५० ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । णाभावादेवायुक्तम् । आधारवाक्ये विनियोगभङ्ग कल्पनया द्रव्य- विशिष्टक्षारणविधानं तु पचमविधिमकारापत्तेः द्रव्यस्प चतुही- तवाक्यादेव प्राप्तत्त्वात् अयुक्तम् । अत एव "इन्द्र ऊर्थ" इसनेनैव मान्त्रवणिकदेवतामा याग- सकल्पनया होमत्वसिद्धेः तन्नामधेपाघारपदस्य प्रचिनिमितभेदाद न तदैक्पमादाय नामघयवैयर्षमाशङ्कनीयम् । अस्ति च होमेऽपि मक्षेपांशेन धारणात्मकत्वामान पूर्ववदेव प्रतिनिमित्तोपपत्तिः। भयञ्च यागः स्विष्टकद्रदेव त्यागांशेनारादुपकारकोऽपि मक्षे- पशिनाधमयाजत्रयसाधनीभूताज्यसंस्कारकत्वात् सन्निपत्योपकार- कोऽपि स्वीक्रियते । सन्निपत्योपकारकत्वसम्भवे अंशेऽप्यारादुप- कारकत्वकल्पनत्य नदेवान्पाययत्वात् । अत एव "तस्यापारमापार्य" इति सम्बन्धसामान्यबाचिन्यपि, पष्ठी "आज्यस्य यजन्" तिवद न गुणत्वापसम्बन्धविशेपपरा । अपि तु भाव्युपयोगिता माघान्पपरैव । अतश्च आधारोत्तरमपि जोहानाचे प्रयाजाय तदुत्पादने पुनराधारकरणमा विकृतिपु च वा. चनिकमयाजपर्युदासे उत्तराधारनिटात्तरिति । नचैवं संस्कारकर्मले तस्प संस्कार्यनिरूपणाधीननिरूपणतात् तेनैवावच्छेदकमिद्धौ अ- घच्छेदकान्तरानपेक्षणात नामधेयानर्थपम् । उद्भिदादिर सत्यप्प- पच्छेदकान्तरे नामाम्नानवानेव एतदवच्छेदकस्पाभ्युदयर्याधारस्कत्व- कल्पनया "अंशुं गृहाति" "अदाभ्यं गृहाति" इत्यादिवत् संस्का. रकर्यप्पपि नामार्थवत्वोपपत्तेरिति न्यायसुघाकारः । वस्तुतस्तु संस्कारकर्मवे ट्रव्यसम्बन्धांशेऽस्प अपूर्वनिधित्वा- पत्तेः लघुभूतनियमविधिलापादक 'तस्पेतिपष्टया गुणतपरत्तममी उत्प आरादुपकारकत्वमेव मपानादिवत् युक्तमाश्रयितुम् । अत एवं उद्देशप्रक्षेपत्यागसमुदायरूपस्य होमस्पैव एकस्य पदार्यस्य विपतवात् अवयवभेदमझीकृत्य भाव्युश्योगाङ्गीकरणमपि अन्पायपमेव | स्ति- एकदातो तु न सामवापिकसलामार्य पदहीकरणम् । भपि । :

·२१२ मीमांसाकौस्तुभे [अमिहानाधि- दृष्टयित्रलाभायेव । प्रकृते तु संस्कारकर्मत्वेऽप्पष्टकल्पनाया: आ. वश्यकत्ताद साध्यभेदो निप्पमाणकः। अश्व तुपोपवापत् परम युक्तद्रव्योपजीवित्वेऽपि संस्कारकर्मत्वाभावात् नोक्तफलसिद्भिः । विकृतिषु वाचनिकमयाजपर्युदामे परं पत्किश्चिदाज्येनाभिधारणे. ऽपि न जौहवोत्पादनम्, कपालवत् परमयुक्तत्वात् । परमयुक्ततश्च चतुर्ग्रहीतवाक्पे प्रयाजत्रयसाधनानुवादेवयर्थ्यभिया अवगम्यत इति न फिश्चिदनुपपन्नम् । नन्वेवं पक्षपांशेनारादुपकारकत्वेऽपि उद्देशांशेन सान्नाय्याङ्ग- भृतेन्द्रदेवतास्मरणार्थत्वेन दृष्टार्यवोपपत्तेः स्वाहाकारोत्तमप्रपानानू- याजवदेव सनिपसोपकारकत्वोपपत्तिः । न च सानाध्ये महेन्द्रदेव- ताया अपि चकल्पिक्यास्मसात कमिन्द्रमावस्मारकतोपपत्तिः । प्रोक्षणादिवत सान्नाग्यापूर्वसाधनीभूतदेवतामात्रस्मरणार्थत्वकल्पनया आधारहोमसम्बन्धिदेवतोद्देशेन सान्नाय्यसम्बन्धिदेवतादयस्यापि स्मरणोपपत्तेः। अतश्च यद्यपि (१)बीहिणा मेघ सुमनस्यमानः" इति मन्त्रस्य यवप्रयोग इव महेन्द्रपयोगेऽपि “इन्द्र ऊों अध्वर" इत्यस्य लोपेऽपि 'महेन्द्रायेदं न मम' इसनेन देवतोद्देशेनैव सानाय्यदे- चतास्मरणोपपत्तेरिति चेद- नमन्त्रवर्णस्यैवाबोदेशकल्पकतेन कल्पकलोपे तल्लोपस्यैव न्या- य्यत्वात् । “ता एना एकशिदाहुनपो भवन्ति-द्वात्राघारौ, पञ्च प्रया- जाः,द्वावाज्यभागौ,आग्नेयः,(२)नदशा उपांशुयाजः अग्नीपोमीयः पुरो- डाशः, स्विटकव , इडा, वयोऽन् पाजाः, मूकवाका, शंयुवाक- श्व, पस्पनीमयाजेपु अगादीयते, समिष्टयजुश्" शनपश्रुनिगोन प्रकरणसनायेन लिङ्गन पौर्णमास्या(३)मपि विधानाच, अतश्च आस- दुपकारक एनाघारो नामधेपश्च तस्याघारपदमिति सिद्धम् । एवञ्च আকাশ বাধাগ্লাবসশান যুগান্নাখলা- सम्भवे मिद्धे धातुसमभिव्याहारात् तन्नामले चावधारित सामाना. १ ते. मा ३-७-५-३. २ ते दश। - ३ममावास्था।

·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २१३ धिकरण्याथ द्वितीयाऽपि तृतीयार्यलक्षिकेसङ्गीक्रियते । न च शक्य. सम्बन्धाभावः। धात्वर्थे अप्साधितस्य करणवानुपपत्तेः कर्मत्वस्यापि सत्वात् एकार्थसमवायसम्बन्धन विधिसामविगतकरणत्वलक्ष(१). कत्वोपपत्तः। एवं दर्शपूर्णमासवाक्येऽपि आग्नेयादिवाक्येपु कालपागयोरुभयोर- पि प्राप्तौ भावार्थाधिकरण-पायेन पात्वर्थस्यैव फलसम्बन्धकरणेन गुणफलसम्बन्धानुपपत्तिः । पत्र धात्वर्थः मातः गुणश्चामाप्तः तत्रैव गुणफलसम्बन्धाभावार्थाधिकरणापादेन, न तु यत्र गुणोऽपि प्राप्तः । अत एव(२)"ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान ग्रहीयात् या कामपेत यथा- पूर्व प्रजाः कल्परन" इति वाक्येन ऐन्द्रवायवाग्रतारूपगुणः न फलार्य विधीयते, अपि तु ग्रहणान्यवेत्युक्तं दशमे । ततो यागानामेव फलस- म्बन्चात् तेषां च उत्पत्तिवाक्पमाप्तकालसम्बन्धिलक्षणया दर्शपूर्ण- मासंपदं नामधेयम् । एवं समिदादिपदपि मन्त्रवर्णादेव समिदादिदेवतायाः प्राप्तस्वाद लक्षणया नामधेयमेव । (३)“य एवं विद्वानियत वाक्यद्वपेऽपि मयाजानुवादेन वैकलिलक- कालदयविधानशङ्काप एतद्विध्यभावे फलाक्पे सर्वेपामेकफलसाघ. नतेनावगतानां पागानां सहप्रयोगाऽवगमाव आग्नेयादिसाहित्या. नुरोधेन पौर्णमास्यां अमावास्पायां वा प्रयाजादीनां अनुष्ठानोपपतेः विधिवषयप्रसङ्गादेव निराकर्तव्पा । नस्मात् तदपि त्रिकस्य त्रिकस्प नामधेयम् । सूत्रं तु गुणपरुपापरुशास्त्रान्तरयुक्तं यत् पूर्वाधिकरणद्रयावि- पीभूतं तदपि नामधेयमिति व्याख्येयम् । इत्याग्रिहोत्राधिकरणम् ॥ ४ ॥ (तत्परूपन्यायः) १ लक्षणोपपत्तेः २. सं.७-२-७-१ ३.त. स.१-६-२-१.

·1 २१४ मीमांसाकौस्तुभे [तयपदेशाधि- (५)तव्यपदेशाधिकरणम् । सू-तद्व्यपदेशं च ।। १-४-५.।। (सि) "अर्थप गेनेनाभिचरन् पंजा" "अधेप सन्ददशेनाभिचरन पजे त" अर्थप गाभिचरन पत"इत्यादिषु श्रुताः पेनादिशब्दाः गुण विधयः कर्मानामधेयानि वेति विचार्यते । तत्र प्रसिद्धयादिभिर्गुणविधि त्वम् ।न चात्र उद्भिपायावतारः,तस्य सोमदध्यादिवत् रूढवायत्ते नापि वाक्पभेदः येन चित्राधिकरणन्पायमत्तिः शंक्येत । अाए तत्पस्पशास्त्रानारसद्भावात् न पूर्वाधिकरणीवपयत्वम, तेन प्रत्युदाइ रणरूपेण पूर्वपक्षोत्थानात अनन्तरा सङ्गतिरपि सिद्धा भवनि । तत्रा पि फलोदेशेन गुणविशिष्टकर्मविधानम् । नचैवमपि "यथा वै श्येनो निपत्यादने एवमयं द्विपन्तं भ्रातृका निपत्पादत्ते यमभिचरति श्येनेन" इत्यर्थवादोपात्तश्येनसादृश्पर श्येन एवासम्भवात् येनशब्दस्य गोण्या सा पागपरत्वं परिकल्पर प्रसिद्धश्पेनसादृश्योपपादनार्थ यागनामवं स्त्रीक्रियतामिति वा च्यम् । विशेषणांशे मसिद्धस्प श्येन सादृश्यस्याभेदादनुपपद्यमानले ऽपि विशेप्पांशे तस्योपपन्नतरत्वेन नागवासापकत्वात् । अथ वा एतस्य वाक्यजातस्य ज्योतिष्ठोममफरणे पाठात कर्म भेदकप्रमाणामावेन विशिष्टविपिलानुपपत्तेः ज्योतिष्टोमाश्रित ए गुणः फलाप विधीयते "दध्नेन्द्रियकामम्प जुहुयादि"तिसत् ।। चैतस्मिन्नाप पक्षे तर्हि गुणस्पैव विधेयत्त्वेन स्तोतव्यत्वात् स्वस्यैः स्वोपमागवानुपपत्तिः। "(१)रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव' इत्यादिवदीपचारिककालव्यक्तिकृतभेदकल्पनया उपमानान्तराभार लक्षणया वा स्तुत्युपपत्तेः। न च तर्हि स एव दोपः । उपक्रमस्थवि युद्देशवातिश्येनपदर १श्रीमद्वारमी० यु. ११०-२४.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः । २१५ गुणत्वकल्पनापेक्षया उपसंहारस्थार्थवादे तदङ्गीकरणस्यान्याम्प- खात् । न पत्र विध्युद्देशः सन्दिग्या, येन वाक्यशेपेण निर्णायेत । एतदभावे "सोमेन यजेते सादिवव गुणविधित्वस्य त्वयाप्यङ्गीकार्य- त्वात् । अनो विरोधात् उपक्रमस्य मायल्येनार्थवादे अन्यपानयन न दोपः। वस्तुतस्तु उपमानान्तराभावघोतकस्य उपमेये उपमानत्वकय- नरूपानन्त्रयालङ्कारस्पाभेदेऽनुगुणत्यमेव । अन एव "ते तद्विलासा इस तद्विलासा" इयादी अभेद एव अनन्वयालङ्कारोदाहरणं सद्गच्छते । असो निर्मुलैव नामवोक्तिरिति प्राप्ते- · अभिधीयते-विशिष्टकर्मान्तरविधिस्तावत् भेदकममाणामा- वादेवायुक्तः, गुणफलमम्बन्धविधिस्तु उपमानासम्भवादेव निराक- तव्यः । यद्यपि चेयं स्तुतिः नारान्तस्वार्थसत्यत्वमपेक्षने, तथापि आलम्बनापेक्षत्वात् नोपमानस्य भेदं विनोपपत्तिः, नचौपचारिक भेदकल्पना रामरावणपोरित्यत्रेवाशङ्कनीपा । एकस्या एव व्यक्तः कालभेदेन उपमानत्वकलाने तावत् यथा अनेन पूर्व निपत्य मांसादान कृतं तथा वैरिणोऽपादानं क्रियते इसर्थस्यापचेः आदत्त इति लटः भूतकाललक्षणा,पर्यवंशब्दाभ्यां समभिव्याहतपोः श्येनपदसर्वनाम्नो मिन्नार्थकलेन प्रतीयमानपोः एकार्थलकल्पनेत्यनेकर दोपकानाप. तेवरमेकत्रवोपक्रमस्थेऽपि श्येनपदे लघुभूतद्वितीपविधिप्रकारापा. दिका निरूदा गौणी युक्ता आश्रपितुप । अत एव जघन्यानामपि भूपमामनुग्रहो न्याय्यः । मुरूपानुग्रहश्व समससयाविषप इति द्वादशे वक्ष्यते । एवमेकस्मिन्नपि कार्य व्यक्तिभेदेन उपमानकल्पनायां इपेन. पदसर्वनाम्नाः उपेनस्वाच्छिन्नोपस्थापकपोः प्राद्यतदितरव्यक्तिल- सकतम्, पुनश्च विधेयतावच्छेदकश्पेनतावन्छिनस्प स्तुत्यभावः इत्पनेकर दोपः।

·मीमांसाकौस्तुभे [तव्यपदेशाधि- वस्तुतस्तु “रामरावणयोरिव" इत्यत्र नैव औपचारिफमेदक- हसनया उपमानोपपादनप, रसविधातापचेः । किन्तु उपमानाभाव. लक्षणया अनन्याचरितवण्यापनमेव । -अतश्च तद्रदेवात्र उपमाना- न्तराभाव लक्षणायां पूर्वदेवात्र अनेकेषु पदेषु लक्षणेति । नचौपमा. न्तराभावस्य व्यानयवोपरिपतन लक्षणेति वाच्यम् । तस्याः . त्यन्तरले प्रमाणाभावात् । अत एवास्मन्मते अनन्त्रयालङ्कारस्थ. लेऽपि तात्पर्यानुरोधेन लक्षणैवेति ध्येयम् । अतः प्रकृते अनेकेषु पदेषु लक्षणापतेः एकस्मिन्नेव वरं मुख्येऽपि स्पेनपदे एका निन्दा गौणी। सपि च मिन्नयोः आहाभेदकथनात्मकरूपाविषय- घेति केचित् । वस्तुतस्तु वेदे आरोपकपुरुषाभावाद न क्वापि रूपकम् । असाधारणधर्मवाचिपदाभावात् लुप्तोपमारूपेयं गौणी। तत्र च प्रसिद्धश्येनानिरिक्तं तत्सदृशश्च पागरूपमपि अभिचाररूपफलजनक श्पेनपदप्रतिपाद्यमित्येतावदवगम्यते । ज्योतिष्टोमस्य संज्ञान्तरावरो- धाव तत्वानुपपत्तेः गौणसंज्ञपैव कर्मान्तरत्वसिद्धिः । नां सर्वत्र जघन्पत्तिस्थले अतिप्रसङ्गनिराकरणस्य पदा- नतरसममिव्याहाराद्यवगततात्पर्यवलादेव सिद्धः सिद्धान्त कन्यगी. करणप्रयोजनाभावः । “समानमितरत् श्येनेन" इसादौ प्रसिद्ध श्यनयागोपस्थितिमयोजकत्वात् । अत एव दर्शपूर्णमामादिपदे लाक्ष- णिकेऽपि निरूट्यगीकरणप्रयोजनं "मासं दर्शपूर्णमासाभ्या"मित्या दिषु गौणत्वसिद्धिः । तस्मिन् हि सति मुख्यत्वाविशेषाद अपरत्र गोणी वृत्तियुज्यते, नान्यथा ! अर्थवादस्तु श्येनपदस्थगौण्यपेक्षित सादृश्योप(१)स्थापनार्थस्सन् विनैव लक्षणां उपमानोपमेयमाघारण. धर्मसादृश्ययाचकपर्दः पूर्णत्वात् पूर्णोपमाविधया विधेयपागस्तुत्यों न विरुध्यते । अास्सिद्धमुपमानव्यपदेशानुरोधेन स्पेनपदं ना १ पपादनार्थ ·करणम् ]. प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः। मषेयम् । एवमुत्तरयोरपि “यथा वै सन्दंशेन दुरादानमादते" इति "यथा वै गावो गोपापन्ति" इतिचार्थवादिकोपमानवशेनैव ना. मधेपत्तमनुसन्धेयम । अतश्च सिद्धं श्येनादिपदानां नामधेयत्वमिति । सूत्रं तु विधिसितगुणोपमानव्यपदेशयुक्तं चशब्दात मत्वर्थल- क्षणापादककर्मान्तरत्वग्राहिममाणशून्यं च यद श्येनादिपदं तदपि नामधेयमिति व्याख्येयम् ॥ तदेवं मत्वर्थ लक्षणा, वाक्पभेद, तत्परूप, तव्यपदेशाख्यैः चतुः भिरेव प्रकारैस्सर्वत्र नामधेयत्वमुन्नेयम् । न त्वेतेभ्योऽन्यः प्रकारोs सि। विशिष्य चापमों(१) वैशदेवाधिकरणे निरूपयिष्यते। अत एव(२) "अथैप ज्योतिः "(३)अथैप सर्वज्योति" रिसादावपि यद्यपि मथमानिर्दिष्ट ज्योतिरादिपदे द्रव्यस्प क्रतुवाचकपदसममिव्याहारा. भावे तदङ्गत्वेन विनियोक्तुमशः प्रकरणेन च सिद्धरूपस्याविनि- योगाव"एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते"त्यनेनैव विनियोगसम्भवे क. मेणापि विनियोगाकरणाच क्रमेणैव च विनियोगे एतद्विधिवपर्या- पत्तेः ज्योनिष्टोमयागानुवादेन ज्योतिरादिपदोपनीता गुणाः एत- छन्देन विधीयो इसाशङ्का नायने तथापि एतच्छन्दपरामृष्टानां गुणानां सहस्रदक्षिणायाश्च प्राप्तकर्मानुवादेन विधाने वाक्यभेदाप- तेः चिवान्यायेन नामधेयत्वम् । न च वास्यभेदापादकगुणादेव कर्मान्तरत्वोपपत्तेः तस्यैव गुणदयविशिष्टस्प विधौ वाक्पमेदाभावात् न चित्रापाप इति वाच्यम् । विधिगौरवापादककर्मान्तरत्वकल्पनापेक्षया नामपेपत्त- स्यैव न्याय्यवाद । अतश्च नामस्वकल्पकत्वात् सदलेनैव विधि- लाघापादकं कर्मान्तरत्वकलानमुचितमिति नामस्वमेव पायपम् । एतदभिमायणेव न्यायसुधाकृता ज्योतिरादिशब्दाना उद्भिदाय. १पू.मी. १.४-६. २ ता० प्रा० १६-८-१. ३ ता.मा.१६-२-१. २८ ·२१८ मीमांसाकौस्तुमे [वाजपेयाधि- धिकरणेपु यथासम्म निवेशो भविष्यतीत्युक्तमिति तस्मिन् बहु- भाषितत्वमात्रारोपेण दोषाभिधान भ्रम एव ॥ एवं वैश्वदेवदाहोमादिपदानामपि तत्परयन्यायादेव नामप- त्वम् । वैश्वदेवाधिकरणे तदेव वैशदेवपदस्याक्षिप्य समाधीयते । अ. प्रमादौ इह सिद्धमेव नामधेयत्वमपूर्वत्वविचारार्थ प्रसद्भाव स्मार्यत इति न पौनरुक्समपीति सर्वपनवद्यम् ॥ इति पञ्चम तद्वयपदेशाधिकरणम् ।। अथ पष्ठं वाजपेयाधिकरणम् (६) ॥ सू-नामधेये गुणश्रुतेः स्यात् विधानमिति चेत् ॥ १-४-६ ॥ (पू) इह पूर्वाधिकरणे सूबगतचशब्दमुचितमत्वर्थलणादोष एवाक्षिप्प समाधीयते "वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत"त्पत्र वाजपशब्दः गुणविधिः कर्मनामधेयं वेति विचारः । तर वाजपेपशब्दो यवागू- रूपपेपानरचनस्सन् मसिध्यादिभिर्गुणविधिः । न च मत्वर्थलक्षणा, पागस्य करणत्वानभ्युपगमात् । यदि फरणत्वमभ्युपाम्येत ततो गु- णस्यापि करणत्वात् करणपोरन्वयार्य भवेद पस्वर्थलक्षणा । न तु तमभ्युपगमे प्रमाणमस्ति । यजेतेपत्र श्रुत्या लक्षणया वा करणत्व. स्यानुक्तस्वाद । कथं तहि अनीप्सितस्य पागस्य प्रसयार्थरूपाया भा- पनायां अन्वयः । नत्र भावनानङ्गीकारेण वैपाकरण पूपित- सम्भाति । तस्याः प्रधानभूतायाः भावार्थाधिकरणे साधयिष्यमा- गत्वात | फयश्चै सति इतरकारकाणामन्वयः उच्यते---- - ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः। २१९ धात्वर्थ एव सर्वेपी कर्मकरणसम्पदानानामन्वयः। न तु भावनायाम्। तस्या यनरूपत्वेन द्रव्यादिजन्यत्वासम्भवाद । घाव. थद्वारकत्वाश्रयणापेक्षया साक्षात् धात्वर्थान्वयस्यैव न्याय्यत्वाच । अस्सर्वापि कारकाणि भावनासम्बन्धमनादृत्य धात्वर्थेनैवा- न्वीयन्ते । सोऽपि च कारकान्वयित्वात् न स्वयं कारकलोपः। आप तु यथैव सिद्धान्त सकलकारकाविता भावना क्रियारूपैव सती प्रत्ययेनाभिधीयते, तथास्मिन् मते धात्वर्थोऽपि क्रियारूप. स्वेनैव धातुनाभिधीयते । अत एव न भावनावदेव कर्मत्वकरणवा- दिकृतवरूप्यमपि । अतश्च सकलकारकविशिष्टो धात्वर्थोऽपि प्रधा- नभूतापां भावनायो करणत्वसम्बन्धेन नान्वीयते। अपि तु सम्बन्ध. सामान्पेनैव । अत एव "प्रकृतिप्रत्ययो मत्यपार्थ सह व्रतः" इत्यनु. शासनमपि सम्बन्धसामान्याभिमायकं सगच्छन् । नचैवगापे सम्बन्धसामान्यस्य वाक्यार्थविधयेव भानोपपत्रः तवाप्यनुशासनयर्थम् । एतद्वलादेव प्रकृत्यर्यान्वयस्य शक्त्पा निरूढलक्षणया वा पदार्थविधयैव भानागीकाराव । न च भावनापा: कारकरूपत्वे जनकत्वेन गुणत्वापत्तेः प्राधान्धाभावमसङ्गात् क्रिया- रुपायां तस्यां कारकातिरिक्तस्यान्वयानुपपचिः इत्पत्र किञ्चित् प्र. माणमस्ति । "(१)एतस्यैव रेवतीपु पारवन्तीपमामष्टोम साम क. वा" इसादौ क्रियाद्वयस्प कारकत्वातिरिक्तेनापि पूर्वकालवादिना सम्बन्धेन शतशोऽन्वयाङ्गीकारान् । अतयोलखोऽपि यजेतत्येवमा- कारक एव सम्बन्धसामान्यनेति न विरोधः। तदाकारकाणापा- त्वसम्बन्धमेवाभ्युपगम्य तस्य भावनान्वय उपपादितः । अय वा अस्तु प्रधानावपस्या पस्तित्वाद कारकाणां भाव- नापामेवान्वयः । न चैतावता यागस्यापि कारकलाद तस्य पूर्वो- कविधा सम्बन्धोपपत्तेः न कर्मत्वकरणवादिकृतरुप्पापतिः । १. सा. ना.१७-७-१.

·२२० मीमांसाकौस्तुभे [वाजपेयाधि- शान्दोघे युगपत् प्रतीसङ्गीकारे हि वरूप्यं दोपः। न तु वस्तुत एकस्मिन् अर्थे धर्मद्वपाङ्गीकारे; भिन्नमातियोगित्वेन तस्यादोपत्वात् । अतश्च एकस्मिन्नेव यागे वस्तुतो गुणादिनिरूपिते कर्मत्वे फलादि- निरूपित च करणत्वे विद्यमानेऽपि तयोश्शाब्दबोधे प्रतापभावा- व न वैरूप्यापत्तिः । अतश्च धात्वर्थस्य गुणवेनानवगमात् तत्र कारकीभूतगुणान्वयार्थ न मत्तलक्षणापत्तिः । अत एव उद्भिदा. द्युदाहरणेऽपि विशिष्टविधिपक्षे मत्वर्थलक्षणाया दोपत्वेनोक्तवाद तत्रापि मत्वर्यलक्षणोद्धारोपपत्तेः तदप्यत्रोदाहरणम् । यागा- नुवादेन गुणविधिरिति पूर्वपक्षेऽपि विशिष्टविधाविव यानि जप. न्यविधिमकाराघाश्रयणापत्तिरूपाणि दूपणानि तेपा तत्र सम्व. न्धाङ्गीकारेऽपि उद्धर्तुमशक्यत्वात न तदाक्षेपार्थमिदधिकरणम् । चित्राधिकरणेऽपि चित्रत्वस्त्रीत्वावच्छिन्ने द्रव्यविशिष्टकर्मान्तर- विधिपक्षेऽपि मत्वर्थलक्षणादोपस्याप्युद्भावयितुपशक्यत्वात् सदुद्धारा- थमपीदमधिकरणमिति तदप्यत्रोदाहरणम् । वास्यभेदाशुद्धारस्तु गुणद्वपस्य यागानये तन्त्रत्वोपपत्तावाप विध्यन्वयस्य तन्त्रत्वे प्रमाणाभावाद विध्यात्तिमसन (१)श. क्प एव । एवं "आज्यैः स्तुवन" इत्युत्पचिवाक्येऽपि आज्यविशिष्टस्तोत्र. विधाने मत्वर्थलक्षणादोपस्याप्युद्भावितत्वात् तदुद्धारार्थमप्येतदधिक रणम् । आज्यप्रकाशकमन्त्रलक्षणादिदोपस्पोदारस्तु तत्राप्यशक्य एक । “पञ्चदशान्याज्यानी" सत्र तु सामानाधिकरपेनान्वयस्य विशिष्टविधावपि मत्वर्थलक्षणां विनैवोपपत्तेः आज्यानां च द्रव्पत्वेन क्रियान्वयस्य शङ्कितुमप्यशक्यत्वेन तदुदारस्याप्युशको न तस्पो- दाहरणत्तम् । एवमग्निहोत्रशब्दोऽपि नौदाहरणम् । तत्र बहुव्रीहिणैव मन्त्र- १. अनाशक्य एष।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २२१ यस्योपादानेन विशिष्टविधिपक्षे पत्तलक्षणाया अपसक्तत्वात् । म चै वाजपेयपदेऽपि वाजे पेयमस्मिन्निति बहुव्रीह्यन्तत्वाविशेषात् तल्लक्षणापत्तः अप्रसक्तोद्धारायोगेन अस्योदाहरणत्वानुपपत्तिः। ब- हुव्रीह्यपेक्षया वाजं च तत् पेयं चेति कर्मधारयस्य लघुत्वेनाश्रयणी. यत्वात् । तदा च कर्मसामानाधिकरण्याथै मत्वर्थलक्षणायाः प्रसक्त- वन तदुद्धारोपपत्तेः। यस्तु अग्निहोत्रवान्दे तत्मख्यन्यायः, स नैवोद्धर्तुं शक्यः । न हि तन्त्रसम्बन्धेऽपि मान्त्रणिकदेवतामाप्तिः निराकर्तुं शक्यते । यत्तु-अत्र न्यायसुधाकृतास्वमतवासनपा यदनपे चेति शा- स्वस्य देवतामापकतं तन्त्रसम्बन्धपक्षे कर्मान्तरत्वापत्तेः न सम्भ- वतीत्युक्तम् । तत् तन्त्रसम्बन्धाङ्गीकारेऽपि प्रकृतकर्ममत्यभिज्ञानात् कर्मान्तरत्वे ममाणाभावादयुक्तं इत्युपेक्षितम् । नचैतस्परूपन्यायस्पानुद्धारेवाजपेयवान्देऽपि (१)"मुराग्रहा- न् गृहाती" त्यनेनैव मुरारूपपानाहान्नद्रव्यस्य भासत्वात् कथं तद्वि- पानोपपतिः ? मुरोद्देशेन ग्रहणारूपसंस्कारविघानेऽपि मुराविनि- योगविधेवाभावेन वाजपेयशव्दन मुरारूपयवाविध्युपपत्तेः । पेनशब्दे तु चान्दनैव विशिष्टविधिपक्षे मावलक्षणापासू- चितत्वात् तदुद्धारोपपत्तेः उदाहरणत्वं युक्तमेव । तम्यपदेशन्पायस्तु नैवोर्तु शस्यत इति सर्वत्रैव मत्वर्यलक्षणामावस्यैवोद्धाराव सर्वा ज्यप्युद्भिदादीनि यथासम्भवमुदाहसव्यानि । नचैवं अनापि वान- पेयोदाहरणवैयर्यम् । वक्ष्पमाणतन्मात्रत्तिदीक्षोपमद्रूपालनदर्शना. नुरोघेन वस्पोदाहृतत्वात् । ओ नामधेयत्वेनाभिपते सर्वस्मिन्नप्यु- मिक्षादिशब्दे गुणविधिपक्षे श्रुत्पपीवधानासम्भवन मत्वर्थ लक्षणादो- पस्पाभावात् गुणविधानमेव युक्तमिति सूत्रार्थः। १.ते. ग्रा.१-३-३-३.

·२२२ मीमांसाकौस्तुभे [वाजपेयाधि- सू-तुल्यत्वात क्रिययोर्न ॥१-४-७॥ (सि) नैते गुणविषयः, अग्रिमसूत्रोकरीसा तन्त्रसम्बन्धासम्भात । वाजेपपोदाहरणे तु अयमपरो विशेषः । यदि यवागृरूपगुणविधानं औपधद्रव्यकविध्यन्तापचेः सोमयागक्रियायाः वाजपेययागीक्रया. याश्च परस्परं प्रकृतिविकाराभावेन तुल्यत्वापत्तेः सौमिकदीक्षोप- सत्माप्समावेन तत्र सप्तदशदीक्षो वाजपेप: "सप्तदशोपतको वाज- पेयः" इति संख्याविधानाव दीक्षोपसदामनुवादो नावकल्पेन, नाम- धेयत्वे तु अव्यक्तत्वेन सौमिकविध्यन्तमत्तेः युक्तस्तदनुवादः । नचैवं गुणविधिपक्षेऽपि अव्यक्तत्वानपापात सौमिकविध्यन्त प्रतिस्तुल्पेति वाच्यम् । देवताघटितसादृश्यस्यैव वलवतायाः अष्टमे स्थापयिष्यमाणलेन गुणविधिमक्ष ऐष्टिकविध्यन्तस्पैव प्रस के । असो लिङ्गलादपि वाजपेयशब्दो नामधेपम् ॥ सू-ऐकशब्ये परार्थवत् ॥ १-४-८॥ न पारवर्षे कारकाणामन्वयः, प्रधानभूतभावनान्वये सम्भवति गुणभूनान्वयस्थान्यायपत्वात् । अत एवं पत्र प्रधानमृता ,भावना नास्त्येव, यथा-घटो भवतीत्यादी, संत्रं पातर्थ एव कारकान्वय इति प्राची मते वक्ष्यते । तत्राख्यातलक्ष्ये आश्रयत्वादावेदान्वय इति तु नव्याः । पत्र तु भावनासर्वापेक्षया प्रधानाभूता, पथा-आख्याते, पत्र वा द्रवायपेक्षपा गुणले विद्यमानेऽपि घात्वर्थापेक्षपा प्रापा. म्पतीकारः, यथा-पतेत्यादौ कृदनो, तत्र मघानत्वात् भावना यामेन कारकावयाः, न धात्वर्थे । सोऽपि भावनायां न सम्बन्धमामा पन, अपि तु पचति पार्क करोति, पाकेन औदनं निष्पादयति ·- करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २२३ इत्यादिविवरणात कारकत्वेनैर । यदपि च पाकस्प कृति: पाकस्य भावना इत्यादिपष्टया विव- रणम् , तदाप कुंघोगे कर्मणि पष्ठात्यैवं कर्मकारकत्वार्थकमेव । अ. श्व विधिममभिव्याहारसत्वे धात्वर्थस्यापि अपुरुषार्थस्य करणत्वे. नैव भावनान्वयः, तदभावे पुरुषार्थत्वावगतौ वा कर्मत्वेनैवेति न सम्बन्यसामान्येनान्वयः, अत एव "सह ग्रूत" इत्यानुशासनमपि कारकत्वरूपान्वपस्य पदार्थविधपा भाननियमपरम् । न तु सम्ब- धमामान्पस्य । अनश्च कारकत्वेन भावनान्वये पाठिकान्वयवेलायां योग्यत्वात् फलेनैवान्वयार्थम् , न तु गुणेन, विधिप्तमभिव्याहारे सति कश्चित् कर्मत्वाभ्युपगमे गुणेनैवान्वयः स्याद, न फलेन । उभयरूपत्वावगत्यङ्गीकरणं तु युगपद्धोधे विरुद्धम् । श्रूयमाणस्यैव क्रमिकवाधवपनाचकत्वाङ्गीकरण 'वृत्तिलक्षणो वाक्यभेदा,एकस्यैव पागस्प विधयत्वं, गुणवं, उपादेयत्वञ्च फलं प्रति । गुणं मति अनुवाधलं, प्राधानत्वं, उद्देश्यत्वञ्चेति विरुद्धत्रिकद्वपापातश्च । तयाहि-क्रमिकेऽपि बोधे विध्यपेक्षितत्वेन गुणत्वावगतेः प्राय- मिकलस्यावश्यकत्वाद अज्ञातपूर्वस्यैव यागस्य फलसम्बन्धकरणेन तत् पाते यागस्याज्ञानज्ञापनविषयत्याख्यं विघयत्वं करणत्वाय- स्थायां ज्ञानस्य यागस्य गुणसम्बन्धवेलायां उत्तरकालमनुवादाद शातज्ञापनविपपत्वाख्यमनुवाद्यत्वं गुणं प्रति । तदिदं यागगुणयोरु- पचिविधिक्रमाङ्गीकारे पूर्व यागस्योत्पत्तिः, अनन्तरं गुणस्येति वैरुप्पम् । तथा फलं प्रति यागस्प शेपवापरपर्यावं गुणत्वम् । गुणं भ. ति शेषतापरपर्यायं प्राधान्यमिति श्रूयमाणस्यैव क्रमिकविनियोग- विधिविषयलाङ्गीकारे वैरायम् । “तपा फलं मति यागस्पोपादेयत्व, गुणं प्रति चौद्देश्यत्वमिति प्रयोगविधिक्रमाङ्गीकारे वैरूप्यम् ।

·[वाजपेयाधि- २२४ मीमांसाकौस्तुभे ननु किमिदं उपादेयत्वम् ? उद्देश्यत्वं का? न तावन् कृति. व्याप्यत्वदन्याप्यत्वे । समादिरूपस्य देशस्य, दर्शपूर्णमासोत्तरत्वादे- श्व कालस्य, स्थन्तरसामत्वादेश्च निमित्तस्य, बीहादेश्व संस्कार्यरस कृतिव्याप्यत्वसत्वेन उपादेयत्वापत्तेः । कर्तुः तदेकत्वादेश्च कृरि व्यायवाभावन उद्देशवापत्तश्च । नापि कृतिव्याप्यत्वन प्रकर विपन्नायित्वमुपादेयत्वम् । एवमपि कर्नादावव्याप्तिस्तदवस्थैव यथा च कर्बकत्वादि नानुपादेयं तथा (१)मकरणान्तराधिकर वक्ष्यते । किथं आहवनीयपुरोडाशकपालादिपि विपन्तरमय केपु नत्र विधौ कृतिव्याप्यत्वेनावपात् अव्याप्तिः स्यादेवेति चेत् उच्यते-कृनिसमवाय सम्बन्धेन प्रकृतभावनावयित्वे सा प्रकृतविधिपयुक्सविपपत्वं उद्देश्यत्वम् । तदभावश्चोपादेयत्वम् अस्ति चेदमुद्देश्यत्वं स्वर्गादिरूपे फले, मातरादिरूपे काले, सरस्व तीदक्षिणनीरादिको देशे, राहूपरागादिरूपे निमित्ते । तेषां यो क्तकर्मतादिसम्बन्धेन भावनासम्बन्धिना कृतिविषयत्वाभावेन प्रक तविध्यप्रयुक्तत्वात् । अस्ति चंदं समादावापे, तस्प वस्तुतः कृतिव्या प्यत्वेऽपि लोकप्सिद्धममोपजीवनेन प्रकृतविध्युपपत्तेः ब्रीह्यादिव निष्पत्युत्तरकाल विहारदेशमापणादिरूपक्रियान्तरपायवाभावे प्रकृतविधिमयुक्तिविषपत्वाभावात् । अन एव पशादिद्रव्यस्य तनिष्ठगुणादेश्च पस्तुतो लोकमि दत्वेऽपि विहारेदशमापणादिक्रियाविषयत्वे मकृतविषिप्रयुक्ति विषयत्वात् नातिव्याप्तिः। एमाहवनीयादेः आघानविधिमयुक्तापाननिष्पन्नत्वेन "य दाहवनीये जुहोती त्यादि प्रकृतविधेः उत्पत्यप्रयोजकत्वेऽपि भणयन मादुष्करणादिरूपक्रियान्तरव्याप्पत्वेन, रूपेणप्रयुक्तिविपपरवसलार नातिव्याप्तिः। १-५ मी २-३-१४ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २२५ एवं पुरोडाशकपालस्यापि विहारदेशव्यवस्थितस्य इस्तग्रहणा- दिरूपक्रियाविषयत्वं पव्यम् । संस्कार्यस्य च "वीहिभिर्यजेते" ति वाक्पे मयुक्तिविषयत्वे. ऽपि "नीहीन प्रोक्षीत" इत्पादिमस्कारबोधकमतविधौ मयुक्ति- विपयत्वाभावान उद्देश्यताविघातः । आख्यातोपात्तस्य कर्तु। तदेकत्वादेर्वा सत्यपि प्रकृतविध्यप्रयुक्तत्वे कृतिनिरूपितसमवायचटि. तसम्बन्धनैव प्रकृतभावनासम्बन्धात नातिव्याप्तिः । यत्र तु केशश्मश्रुवपनादौ भोक्तृसंस्कारे मुष्टीकरणादौ करसंस्कारे पुरुषस्य संस्कार्यत्वम्, तत्र तस्य कर्मतासम्बन्धेनैव संस्कारभाव. नान्वयात् समवायटिनसम्बन्धेनान्वयाभावेन नोद्देश्यत्वविघातः । एवमाधानवाक्ये अग्नीनां कर्मतासम्बन्नान्वयेऽपि तद्विधे- राधानमात्रमयोजकत्वेन अग्नीनामनुनिप्पन्नत्वेन अपयुक्तत्वेन नोद्देश्पस्वविधातः। नववपि प्रतिपत्तिरूपमस्कारस्प संस्कार्यस्थापनक्रिपाणपोज- कवाङ्गीकाराव स्थापनक्रियाम्पाप्यत्वेन संस्कार्यस्यापि प्रयु. तिविपपलोपपतेः उद्देश्यत्वानापत्तिः । तादृशक्रियाया अननुष्ठेप- खेन लक्षणे तयाप्यत्वेन मयुक्तिविपयन्त्रस्य विवतानहीका- रात् । अतश्च यागगुणयोः प्रयोगविधिक्रमिकवाङ्गीकारेण फलो. देशेन गुणमपोगविधिवेलायां तस्योपादेयत्वम् , पागोदेशेन गुण- प्रयोगविधिलायां च तस्यदिश्यत्वमिति वैमप्यम् । यद्यपि कालादिविशिष्टस्प कर्मणः फलोदेशेन विधौ यागवि. घिवलापामुपादेयतया आवतस्यापि कालादिविधिवेलायां का. लस्प प्रयोगविध्यविपपत्वेन पागस्यैव कालायुद्देशेन उपादेयत्वा. नौकरणात् न प्यम् , तथापि द्रव्यादिरिशिष्टविधावेव सम्भवा- दुपपस्तम् । कालादिविशिष्टवियों वैपदपमेवोपम्पमनीपमिति २ कश्चित् विशेषः । अाश्च भूपमाणस्व क्रमेण पुगपदा ·- २२६ मामामाफोस्तुमे [ वाजपेयाधि- उमपरूपपरवायोगात शूपमाणो विधिः अन्यतरपरस, अन्पचार्षिक मिसपमभ्युपगन्तव्यम् । तर विध्यपेक्षितत्वात् योग्यत्ताघ भावार्थापिकरणन्यापन करणवमेव मान्दं माथमिकभावनान्वयि ति पाट्रिपसम्बन्ध- घेलायामपि तेनैव रूपेण फलेनान्वयः, न तु कर्मनया गुणेन, तस्प फलमम्मन्धोत्तरकालीनवनायिकत्वात् । आच गुणस्पापि प्राथमिकमावनावपे सऽपि द्वितीयोपवेलापां यागसम्प यस्पावश्यकत्वात, तदा च पागं प्रति करणत्वात् करणीभूत. स्प गुणस्पान्यपात् मतलक्षणा आवश्पकी न कश्चिदुद्धा- रमईति । माचे पंढेपु सोमादिषु कश्चिदगीकतापि न यो. गिफेद्भिदादिषु अङ्गीकर्तुमुचिोति तेषां नामधेयत्वमेवाश्रिवम् । न चरमपि वाजपेपदाब्दस्य गुणे यांगिकत्वेऽपि कर्मणि तदमावात् एकदापन्पादिपदयन् मत्वर्धलक्षणागीकारेणापि गुण. विधित्वमेव स्यादिति वाच्यम् । मत्वर्यलक्षणामावन गुणनिधित्वे निराकने वानपेयपदस्पार्षवत्वाय पनिमामानाधिकरण्पोपपसर्य प षटुब्रीशङ्गीकरणेन नामस्वस्यवाश्रयितु युक्तत्वात् । न च .व. हुवीर्यामासिद्धिः । वाजपेयरूपसुरासम्बन्धित्वस्य प्रमाणान्तरण सिद्धेः । यद्यपि साक्षात यागे न पुससम्बन्धित्वं प्रसिध्पति, त. पापि “(१)सप्तदश मुराग्रदान गृहाती"त्यनेन ग्रहणसंस्कृताना वि. नियोगापेक्षापा (मनेन मधुग्रहं निफ्रोणाति "त ब्रह्मणे ददाति सपात्र"मिति शतपयश्रुत्या मुरामतिग्रहकर्वे पूर्वदचहिरण्य- पात्रस्थमधुग्रहस्य इराग्रहाणा निष्क्रयायस्वेन विनियोगाव मधुग्रहस्पापि च सपात्रस्प ब्रह्मसम्बन्धिसम्मदानके दाने विनि- पोगात् परम्परपा पागे मुरासम्मयित्वमसिद्धः । अतो. युक्तं नामधेयस्वम् ।। १.ग्रा.१-१-१-१०. २२.ग्रा. ५-१-५२-२८.'

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। सूत्रं तु ऐकशव्ये एकेनैव शब्देन युगपत् कमेण वा .कर्मवकरणयोर्बोधे उच्यमाने स्वार्थवत् स्वार्थविधानवत परार्थ- वत् परार्थविधानवच्च रूपयाङ्गीकाराव वैकप्यापत्तेः गुणविधित्वं न युक्तमिति व्याख्येयम् ॥ इति पहुं वाजपेयाधिकरणम् ॥ अथ सप्तमं आग्नेयाधिकरणम् (७) ॥ सू-तद्गुणास्तु विधीयेरन् अविभागात विधा- नार्थे न चेदन्येन शिष्टाः ॥ १-४-९. ।। एवमाक्षेपसमाधानाभ्या नामधेयत्वे सार्वत्रिके उपपादिते अधुना तदपत्रादः प्रस्तूयते । (१)"यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽपा. वास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति" । (२) "अग्नीपोमीयमे- कादशकपालं पूर्णमासे पायच्छत" (३) ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्", इत्यादी आग्नेयादिशब्दाः गुणविधयः, कर्मनामधेयं वेति संश- यः । पादाध्यासङ्गती स्पष्टे । आपवादिकीस्वनन्तरा । भाक्षेपसमाधानार्थस्यापि च पूर्वाधिकरणस्य नामधेयस्व- साधकत्वाद अस्य तदपवादत्वोपपतिः। तत्र यद्यपि भवतिना सत्तामात्रोपादानात विधेः भावनाया वा तदवच्छेदयोग्यधात्वर्यस्प वा नोपादानम् , तथापि अमाता- थत्वात् विधि प्रकल्प्य तस्य भूधातोश्च भावनां विना अनुपप- तेः भावनापि तावत् भवतिनवाक्षिप्त इति सैवोच्यते । वयां च प्रथमान्तस्याष्टाफपालपदस्यानन्वयात् अनीप्सिततमत्वे तस्य कर्मत्वायोगात् अष्टाकपाल: सक्तुबदेव करणत्वेनान्वीयते । १ तै. स.२-६-३-३. २ तै. सं. २-५-२-२. ३. सं.२-५-४-१. ।

·, २२८ मीमांसाकौस्तुभे [ आमेयाधि- तत्र च यदि अष्टाकपालकरणिकायां भावनायामानेरपि देवतास्वेन विशेषणत्वम, सवोऽनेकरिधिनिमित्तगौरवापतेः अग्ने प्रमाणान्तरमाप्तत्वाच आग्नेयपदं नामधेयपरम् , न तु गुणवि. पिरित्यवगम्यते । तत्माप्तिश्चेत्यम्--- अग्नेस्तावद (१)"अग्निर्मूर्धा" इति पापानुवाक्यायुगलस्या- घिकाराख्यप्रकरणेन स्थानेन वा अष्टाकपालभावनागवावगतः उपाशुपाजाव श्रुत्यविनियोगेऽपि देवताकल्पकत्वोपपत्तिः । न चाधिकारस्य उपांशुपाजादिषप्यविशेषाद यथाक्रमपा- ठादिरूपस्य च स्थानस्यापि अग्नीपोमीयवाह्मणानन्तरपठितामे- यव्राह्मणपाठापेक्षया मन्त्रपाठपरीत्यस्य (२)पञ्चमे वक्ष्यमा णत्वेनाभावात् कथमङ्गलावगांतरित न्यायसुघाकारोक्तं शाङ्कनीय- मिति वाच्यम् । अप्रीपोमीयानन्तरपठितस्यामेयस्य "(३)शिरो पा एतधास्य पदामेयो हृदयमुपांशुयाजः पादावग्नीषोमीयः" इत्यनेन "स एप औपत्रामध्येऽहनि द्विदैवयः पशुरालभ्यते "इतिवत् अमात- खेन विधिकल्पनात स्वस्थानादपकृष्य पूर्वमनुष्ठानावगतः अनुष्ठानसा. देश्यलक्षणस्थानक्रमात पशुधर्माणामिव पाज्यानुवाक्पायुगलस्यापि आमेयाङ्गत्वोपपचेः, अमावास्पायामागेयसान्नाय्यमन्त्रयोः पाठक्रम. स्थापि सत्वाच । अन्पे तु आग्नेयवाक्य एवार्थवादे (४)"अनये ध्रियस्व" इति चतुर्थीनिर्देशात् देवतामाप्तिमाहुः ते यदि तदर्थवादस्य वाक्पान्तर स्वमङ्गीकृत्प तदाहुः तदा वाक्यभेदः। यादे तु एकवाक्यतामही कृत्य तदा अनेकविधिनिमित्तदोपाभावात वर ममय इति तद्धितेनैव देव- ताप्राप्तिः। तस्मात् न्यायसुधाकृदुक्तदोपोद्धारस्य नायं पन्धाः इसस्म• दुक्त एव श्रेयान् । अाश्चाधाराग्निहोत्रयोः मान्प्रणिकदेवता - १ते. प्रा. ३-५-१०-१, २पू.मी.५-२-२. ४ते.सं.२-१-३-३. ३का.श.१-७-६.

·- करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २२९ माप्तः सम्भावितत्वात् आग्नेयादिपदं पुरोडाशकरणकभावनानामधे- यम् । अतश्च भावनाया अपि अवेच्छेदकधात्वर्थापेक्षायां स्ववाक्ये तवच्छेदे योग्यधावाश्रवणेऽपि देवतासम्बन्धकल्पितयागस्पैव - श्वादवगतस्यापि अवच्छेदकरवोपपत्तिः । इप्यते चाभ्युदितठो भा- धनान्तरविधिपक्षे गुणसम्बन्धबोधकवाक्पेषु पश्चादवगतस्यैव घा- वयस्पावच्छेदकत्वम् । अतश्च पूर्वागतस्यानिर्धारितविशेषरूपस्य भावनावच्छेदकीभूतधात्वर्थस्पैवेयं संज्ञेत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वाव नास्माकं भावनानामत्वाङ्गीकरणमप्यावश्यकम् । अत एव "ज्योतिौ" इत्येवमादेः अमाप्तिबलकल्पितविध्यन्य- थानुपपचिसिद्धभावनाक्षिप्सानिर्धारितधार्थस्यैव ज्योतिरादि नामे. स्पषधारिते पश्चादव्यक्तत्वादिसादृश्पेनातिदेष्टव्पद्रव्यदेवतासम्बन्धव- लेन यागरूपयावविशपनिर्धारणमिदम् । तेन न पात्वर्थविशेपनिरूप- विना द्रव्यादिविशिष्टभावनाविधिस्सम्भवतीति कश्चिदुक्कमपास्तम् । नचैवमपि नामधेयप्रयोजनस्य भेदाघवगमस्य गुणोपसम्बन्धा- देव आग्नेयादिपदे अभावाद तद्वैयर्यमिति न्यायमुधोक्तं युक्तम् । (१)आग्नेयमापम् (२)ऐन्द्रा पुरोटाश" इत्पादौ द्रव्यसादृश्यवलेन पांशुयाजानेपविध्यन्ते मसक्ते नामातिदेशबलेन आग्नेयसानाय्यवि. ध्यन्तमाप्तरेव प्रयोजनस्वात् । न च आज्यादौ अवघाताधसम्भ. वात् अतिदेशानुपपतिः । लतार्थकानां वाघेऽपि अन्येषां मोक्षणा- दीनामतिदेशोपपत्तेः। आमेयादिपदस्य गुणविधित्वपक्षे तु देवतासा- दृश्यस्य दौर्बल्पाद उपांशुपाजादिविध्यन्तोपपत्तिरिति प्रयोजनवा- विधाता। , यत्तु भवदेधेन तदनुयायिभिरन्यैश्च "आमेयं चतुर्धा करोती". त्यत्र नामस्वपक्षे कर्मणः चतुरात्तिर्विधीयत इति प्रयोजनमुक्तम् , तत् उत्पत्तिवाक्पगतस्यानेयपदस्य नामषेयत्वेऽपि चतुर्धा करणवा- १ का.सं.११-७ २. ना.३-७-१-७,* ·मीमांसाकौस्तुभे [ आमेयाधि- क्पगतस्य तस्य "पुरोडाश चतुर्धा करोनी"ति वाक्यान्तरानुसारेणा- निदेवतोपलक्षितपुरोडाशपरत्वावगमेन तस्यैव विभागरूपचतुर्धाकर- णविभिप्रतीतेः उपेक्षणीयम् । अतश्च पूर्वोक्तरीत्या प्रयोजनकत्वात् नामधेपत्वमेव युक्तम् । तेन नामधेयत्वपूर्वपक्षस्य मातिपयोजनयारभावन अतितुउत्तात विशिष्टविध्यसम्भव एव पूर्वपले, तदुपपादनं च सिद्धान्त इत्येवाधिकरणशरीरम् | नामधेयत्वं तु आकरे आमेयपदान- क्यपरिहाराप सम्भवमात्रेणोक्तमिति यत् पापमुघाकृतोक्तं तत् विशि- प्रविधिव्युत्पादनस्य प्रस्तुतनामधेषत्वविचारानुपयुक्तत्वेनामङ्गतत्वाव नामत्वपूर्वपक्षस्प चात्र दत्वेन स्थापितत्वादयुक्तमेवेति प्राप्ते- अभिधीयते-नेदं नामयम् । तत्मरूपापकशास्त्राभावात् । पदि बटाकपालकरणिकानभावना विधीपेत ततः तस्यां स्वदुक्तविधय। मान्त्रवणिकदेवतामाः सत्वाद स्यादस्पानेयपदं नामधेयम्, न त तदस्ति, अष्टाकपालकर्तृकभवनाक्षिप्ताया भावनापामष्टाकपालस्य "भवसस्य पः कर्ता करोः कर्म जायते" इति न्यायेन कर्मः त्वेनैवान्वयनपत्याव। अतश्च पुरोडास्प स्वरूपेणानीप्सितस्यापि अनीप्सितकर्मत्वना वान्चयोपपत्तः सक्तूनां विषयतासम्बन्धेन करणलव्यवहारवद अटा. कपालस्पापि कश्चिद्बुद्धिस्थत्वेन स्वोत्पत्ति प्रत्यपि करणस्वव्यवहारो पपत्तेः अष्टाकपालोत्पत्तिजनकव्यापाररूपैव अष्टाकपालभावना विधे. या। न तु सिद्धाष्टाकपालकरणिका अनिर्धारितपावविशेषावच्छिन्ना पागादिभावना । अतश्च पुरोडशोत्पत्तिभावनापा अनिदेवतामका. शकस्य याज्यानुवाक्यायुगलस्य कथञ्चिदप्यन्वयानुपपत्तेः पाम्पानु वाक्यासमाख्यासहकतालगनान्यत्रैव विनियोगावगमेनानपानसादे- पलक्षणस्थानबाघापाताद न मन्त्रस्याप्टाकपालभावनागवे प्रमाण स्तीति मान्त्रवर्णिकदेवतामारसम्भवानेदं तमरूपन्यापेन नामधेयम् ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः । एवं अग्नीपोमीयवाक्येऽपि 'प्रायच्छदिति दानानुवादात परकृ. स्पर्थवादेन दानभावनाविधेरेव कल्पनापत्तेः तत्र चानीपोमयोः अप- तिगृहीतृत्वेनानन्वयात् तत्प्रकाशकस्य गन्त्रस्य वा स्थानादगत्वानु. पपचेः पूर्ववदेव नामधेयत्वानुपपतिः॥ आधारे तु यद्यपि श्रूयमाणे क्षरणात्मके धात्वर्थे इन्द्रप्रकाश- काय मन्त्रस्याकाहायोग्पतयोरभावाद नान्येन प्रमाणनान्वयस्त. भवति, तथापि साक्षादिगिकरणश्रुत्यैव विनियोगात तरलेनैव च देवतापागयोईयोरपि कल्पनाद क्षरणस्य च होमात्मकत्वकल्पनेना- विरोधा(१) पादनान्नामधेपत्वोपपत्तिरिति वैषम्यम् । उपाशुपाजे तु पागस्य पक्षश्रुतत्वात् तेन च स्थानेन मन्त्रा- न्वयोपपत्तेः देवताकल्पनं नैवानुपपन्नम् । अतश्चानेयादौ तत्प्रख्यशा- नान्तराभावात् कर्मणि चनिदेवताकत्वस्य चामसिद्धत्वेनोभयत्र तु. ल्यवद्वृत्तिकत्वरुपोद्भिन्यायविषयत्वासम्भवान् विशिष्टविध्यङ्गीकारेण च वाक्यभेदाभावात् तद्यपदेशाभावेन च तन्न्यायस्य शाङ्कितुमप्य- शक्यत्वात आगेयादिवत् विधेयदेवतारूपगुणसमर्पणमेव । तत्र चायं प्रकार:-भवतीत्ययममाप्तार्थत्वात् अर्थवादसमभि- पाहाराच्च लेडर्यका, लखावच्छेदेन भावनाभिधायी, तस्यां च न भवन्मत इव अष्टाकपालस्य भाव्यमानत्वेन कर्मत्वम् । अपित्वाग्निस. म्बन्धस्पैव आग्नेय इति गुणप्रतिपादकपदान्तरोपादानसामर्थ्यात् । अप्सति हि पदान्तरे पटो भवतीत्यादौ पटायैव भवने कर्तृत्वात तदाक्षिप्तायां भावनायां तस्यैव कर्मत्वम् । सति तु पदान्तरोपादाने घटसंयुक्तः पटो भवतीयादौ गुणसङक्रान्तशक्तित्वात घटसंयोगम्यत्र भवनकर्तृत्वावगमेन भावनाकर्मन्त्रम् । अतश्चानिदेवतासम्बन्धकर्मि- कैवेयं भावना, न तु पुरोडाशोत्पादिका । सम्बन्धस्य च भावनायां कर्म. लं वास्तविकम् ; न शाब्दबोधे सम्बन्धो भावनायां कर्मत्वेनान्वेति । १ अविरोधोपपादनात् । । .

·मीमांसाकौस्तुभे [ आमयाधि- तस्य पाचकादिशब्द वापदार्यत्वस्य (3.)समाख्याधिकरणे वक्ष्य- मागवन पदार्थरूपायर्या भावनाय अन्वयायोगात् । शाब्दयोघे तु द्रव्यस्य करणत्वेन देवतात्तेन चामेरन्ययात् स. कलकारकविशिष्टाप्याक्षिप्तयत्किंचिद्धात्वर्थकरणिका इष्टसामान्यमा. पिका च भावनैव विधीयते । पश्चाच हविस्तमभिव्याहृतदेवता- स्वस्य पागं विना अनिर्वाहात भावनापेक्षितो धात्वर्थः याग एवेसव. धार्यने । न हि त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपं देवतात्वं यागमन्तरण सम्भवति । अतश्च देवतात्वानुमिनस्यापि शान्दत्वमिद्ध्यर्थ स्वतन्त्र- पदाध्याहारे गौरवापत्तेरन्ययां च पदानां शक्पार्यान्वयबोधेनैव नि. राकासत्वाल्लक्षकत्वानुपपत्तेः भुधातुरेव भवनाश्रयत्वेन सम्बन्धेन यागलक्षको निर्वपत्पादिवदनीक्रियते । न च देवतात्वस्य त्यागपटिनोपाधिरूपत्वात् त्यागरूपस्य च यां- गस्य तद्धितेनैव मतीतिसिद्धेः न धातुना तल्लक्षणा युक्तेति वाच्यम् । पागत्वादिवत् देवतावादीनामपि जातिरूपत्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वस्प वाहीकारात् । अन्यथा ऐन्द्रयायवं गृहाती"त्यादौ तद्धितेनैव योगाव- धानसिद्धेः 'सोमेन पनत्यादौ यागविध्यनापचेः । तस्मादातरेव पागलक्षकः। एवञ्च यद्वात्तिके आनेयादिपर्दनैत्र अनिदेवता, अष्टा. कपालः द्रव्यं, पागो, भावना च सर्व प्रतीयत इति नानेकविधिनि, मित्तो वाक्यभेद इत्युक्तम्, तत् प्राढिवादमात्रेण । तेनाग्निमातिपदिके नानिः तादतन देवतात्वयुक्तः समाभिव्याहृतः द्रव्यविशेषः । अष्टा- कपालपदं तु गुणाधिकरणे वक्ष्यमाणन्यायेनारत्वसंख्यावच्छिन्नकपा लाधिकरणकसंस्कारसंस्कृतद्रव्यविशेषतास्पर्वग्राहकम । विशेषमति- पत्तिश्च (२)पुरोडाशं कूर्म भूतं सर्पन्तमपश्यन्"इत्यर्थवादाद द्रष्टम्पा । उभपत्र च प्रथमपा करणत्वं लक्ष्पते, भूधातुना च पागा, तिपा च विधिमारने उच्यते, पौर्णमास्यमावास्यापदाभ्यां च काल १पू.मी.३-३-६. २ तै.सं. २-६-३-३. । 1 ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। इति तत्तत्पदनैव तचदर्थप्रतीतावपि विशिष्टभावनाविध्यङ्गीकारादेव न वाक्पमेदः, गौरवं तु अस्पतोऽमाप्तत्वादेवापाचमानं न दोपमा- पादयति । अत एव पत्र "कपालेषु पुरोहाशं अपयति" इत्यादिना ममा. णान्तरेण कपालानां तदधिकरणत्वस्य श्रपणाख्यसंस्कारविशेषस्प च प्राप्तिः तत्र उत्पत्तिवाक्येऽपि तदंशे विशेषविषेरकल्पनान गौरवम् । नचैवमष्टत्वस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तत्वाद प्राप्तकपालानुवादेन विधिः यागभावनाविधिश्चेति वाक्यभेदः, अष्टत्वस्य समासभङ्गाप- स्पा कपालसम्बन्ध विहाय यागे वैशिष्टयानुपपत्तेः इति वाच्यम् । विशिष्टविधिवेलायां प्राप्तानामपि कपालानां वैशिष्टयसम्पादकत्वा. ङ्गीकारेण वाक्यभेदानापत्तेः । अत एव विधिविषयविशिष्टान्तर्गतस्प विधेयसन्दएस्प माप्त. स्यापि विशेषणस्य विधेयत्वमुक्तं मीमांसकमूर्धन्पेन रसायनकता । अतश्च विशिष्टविपन्तर्गतत्वेऽपि तदमो माप्तत्वेन विशेषणविधिकल्प- नाभावाद न गौरवम् । अतश्च द्रव्यदेवताविष्टियागभावनाविधा- नात् आमयपदं गुणविधिरेव । एषश्च मन्त्राणां लिङ्गाधिकाराख्याकरणाभ्यामेवात्वोपपत्तेः तत्क्रमेणैव च कन्यायेन आनेपापकर्षसिद्धः शिरो वा एतयास्प" इति वाक्पमपि नापकर्षविधिकल्पकम् , किन्तु वि- गन्तरशेषभूतं अर्थवादरूपमेवेति द्रष्टव्यम् । सूत्रं तु तत्तत्कर्मगुणाश्च ट्रम्पदेवतादयोऽपि विधीयेर- नेय, न तु गुणवाचकस्य नामधेयत्वम् ; प्राप्त्यभावात् । न च वाक्यभेदः, विधानार्थे प्रसये सर्वेषां विशेषणविशेष्यमावेनान्वये. नाविभक्तत्वात , तेऽपि च तदा विशेषणविधिवेलायां विधीपन्त पदि मान्यता प्राप्ताः । ओ गौरवमपि नागतिकत्वादेषादोप ·२३४ मीमांसाकास्तुभे [ बर्हिराज्याषि- (१)इति व्याख्येपम् ॥ इति सप्तममायाधिकरणम् ॥ (तगुणाधिकरणम) अधाष्टमं हिराज्याधिकरणम् (८)॥ सू-बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छ- ब्दः ॥ १-४-१०.॥ (सि) आधेऽधिकरणे गुणविपिस्वनामधेयत्वरूपान्यतरमकारेण स. पामुपपदानां प्रापाण्ये साधिते अनन्तरव्युत्पादितप्रकारचतुष्टयेनैव सर्वत्र नामधेयत्वम्, तदभावे तु गुणविधानमेवेति च पूर्वाधिकरणे. नोक्त प्रसङ्गात पहिराज्यपुरोडाशादिशब्दानां किं संस्कारविशिष्ट जातिमद्रव्यविधायित्वम् उत तट्रहितकेवलजातिम व्यविधायित्वम्। इसीहेदानी विधेयो गुणविशेषो विद्यार्पते । अत एव पादापायान• तरसतया सशः। तत्र सर्वयाशिकमसिदेः शास्त्रस्थत्वात् तेषां संस्कृत एव कुशा. दी बहिरादिशब्दप्रयोगाद (२)आश्वालाधिकरणन्यापेन सस्पामपि कतिपयाना अशास्त्रस्थानां असंस्कृनजातिविशिष्टमात्रविषयत्वप्र. सिदौ तदवाधेन संस्कृतकुशादिनाचित्वावधारणम् । नचैव(३) वहिर्जुनाति (४)"आज्यमुत्पुनाति"(५)"पुरोटाशंमय- पति"इत्यादिसंस्कारविधिपुवाई राादेशेन संस्कारविधानात् उद्देवपानो लवनादिसंस्कृतानां कुशादीना पूर्वावगमे संस्कारविधिययम, अन- पगमे तु उद्देश्पत्वायोगाद सुतरां विधानानुपपत्तिरिति वाच्यम् । १ इत्येव २५.मी. १-३-४, ३३ प्रा. ३-२-२-४ ४ आप.श्री.१-१-७. ५ चौ.श्री.२-१७ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। पल्लुनाति तदहििित विपरीतवचनव्यक्त्पनीकारेण वाधकामावाद । अतश्च यथैव सिद्धान्ते संस्कारवाचित्वेन प्रसिद्धानां यूपाहवनीपादि- पान्दानां संस्कारविधिषु "यूपंच्छिनति"(१)"आइवनीयमादधाति" इत्यादिषु विपरीतवचनम्यस्यीकरणेनैव विरोधं परिहत्य संस्कार- निमित्तवाङ्गीकरणं तथैव वहिरादिशब्दानापपीति प्रासे- अभिधीयते-न बहिरादिवान्दानां संस्कारविशिष्टजातिमद्रव्ये शाक्तिः, गौरवापत्तेः । अत एव न नागृहीतविशेषणान्यायेन संस्कार- मात्र एवं शक्ति, संस्काराणां अनेकत्वात् । अनजातिमति संस्कार- संस्कृतेऽपि प्रयोगामावाच । एवं ससपि यदि संस्काररहित जाति- मात्रे बहिरादिशब्दप्रयोगो न स्यात् , ततो लाघवस्प प्रमाणानुग्राहक खेन प्रमाणाभावे स्वतोऽसाधकत्वात् स्याव संस्कारनिमित्तता यूपादि- मान्दवत् । अस्ति तु 'वहिरादाप गावो गताः, 'आज्यं क्रयपम्' 'पुरो- डाशेन मे माता महेलकं ददाति' इत्यसंस्कुरो जातिमाने अपालिका- नामपि केपांचित् प्रयोगः । न च शास्त्रस्थत्वादसौ याध्या, जातिमपहायामयुज्यमानत्वेन शास्त्रस्थैरसह विरोपाभावात् । अतो- ऽन्वयव्यतिरेकादपि जातेरेव वाच्यत्वम्, न तु व्यभिचरिताना संस्काराणाम् । यूपादिमान्दानां तु संस्कारमपहाय कचिदपि प्रयोगाभाषाव अगसा संस्कारनिमित्तत्वाङ्गीकरणम् । तत्रापि नागृहीतविशेषणान्या- पेन दृष्टाहसंस्काररूपविशेपणेष्वेव शक्तिः, न तु तद्विशिष्टकाष्ठ इति केचित् । संस्कारविशेषाणां अनेकत्वात न नाहीतविशेषणान्यायः। तेन उभयविशिष्टे उभपापलक्षिते वा काष्ठविशेषे एव शाक्तिरित्पन्ये । अत्र च पक्षद्वयेऽपि संस्कारशन्देन च्छेदनादिजन्यनियमादृष्टानि मोक्षणादिजन्यादृष्टानि च विवक्षितानि, न तु च्छेदनादिक्रिया:, १सत्या भो.१-६-४४.

·मीमांसाकौस्तुभे [पहिराज्याधि- तासां क्षणिकत्वेन वैशिष्ट्यासम्भवात् । पथा चानयोः पक्षयोषि. शोषः तया(१) दशमे वक्ष्यते । तस्मात् स्फुटपेषां यूपादिवलक्षण्णम्! अत एव तद्वत् संस्कारवाक्येपु वचनव्यक्तिपरीत्पाङ्गीकरण- शोऽपि निष्प्रमाणको नायितुं युक्तः। फिच "पालाशे वध्नाती" स्पादिवाक्यान्तरवशात् 'यूपं च्छिनची' स्पादीनो पालाशादिविषय. स्वावगमात् युक्ता यूपशब्दस्य संस्कारविशिष्टपालाशत्वादिजातिप- स्काष्ठवाचिता । वहिरादिशब्दानां तु 'पहिलनाती' स्यादिषिधीनां कुशपिष्टघृतविषपत्वे प्रमाणामावादतज्जातीपे च सवनादिसंस्कृते अयाशिकाना पहिरादिशब्दप्रयोगाभावात् कुमादिविपयत्वे प्रमा. णाभाव: न च "दर्भेस्तृणीत हरित" रिति पान्द्रमणिकद्रव्यविधिशाद "पिष्टानि संपौती" स्पादिसंस्कारविधिवलाच वहिरादिषाब्देऽपि कुशादिविषपस्वसिद्धिः। एवमप्युत्पवनादीनां घृतविषयत्वस्य के. नापि ममाणेनासिद्धेः। अतश्च याज्ञिकमसिद्धियळेनैव घृतविषयत्वक स्पने तत एव संस्काराणामपि प्राप्त्युपपत्तेः तद्विपिवैयर्यम् । से- नावश्यं घृतविषपस्वसिध्यर्थे अमंस्कृते जातिमात्रे या प्रयोगः सोऽ. प्युपजीवनीयः। अतः श्रुत्युपजीवितप्रयोगस्प शास्त्रस्येनापि पानि कायोगेण घाघायोगाजातिमात्रवाचिस्वं पहिरादिशाब्दाना सि- दमेव । एतत् प्रपोजनं च पावटास्तरणार्थे बहिपि युपाञ्जनायें चा. ज्ये ऽमाफतकार्यापमे विनाप्पतिदेशेन पूर्वपक्षे बहिरादिशब्दघलेन लवनादिसंस्कारमाप्तिः । सिद्धान्ते तु नेस्पेवंविषं द्रष्टव्यम् । तृतीपे (२) निर्देशात्तु विकृतावप्पर्षस्थानाधिकार इत्पत्र तु ससपि पौरादिशब्दानां जातिवाचित भकतावमधान. साधारणस्वाद यहिधर्मार्णा विकृतावङ्गतामापने यूपावटास्तरणा १पू. मी. १०-२-३१ २३-८-३९.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २३७ पाईपप्पतिदेशेन धर्मापतिमाशा अपातकापन्नत्वात् न तत्र धर्मा इति वक्ष्यत इति विशेषः । सूत्रं तु पहिराज्यशन्दगो: तुल्यन्यायत्वात् पुरोडाशशब्द. स्थापि असंस्कृतेऽपि कचिच्छन्दमयोगाद न संस्कारवाचित्वं इति व्याख्येपम् ॥ इति अष्टम बहिराज्याधिकरणम् ।। अथ नवमं मोक्षण्यधिकरणम् (९) ॥ सृ-प्रोक्षणीष्वर्थसंयोगात् ॥ १-४-११ ॥ (सि) (१)"पोषणीरासादये"सत्र मोक्षणीशब्दस्य किं उत्पवनाभिमन्त्र- पादिसंस्कारनिमित्तत्वम् । उताप्वजातिनिमित्तत्वम् ! अथ वा प्रक. धोक्षणसानवाचित्वम् ? इति विचारे पूर्ववदेव सङ्गतिद्वयम् । अप. वादत्त्वेन चानन्तरसङ्गतिः आधपूर्वपक्षश्च द्र। द्वितीयस्तु 'मोक्षणीभिः उजिताः स्मः' इति लोके असंस्कृ- तास्त्रप्यप्मु प्रयोगाव पूर्ववदेवाप्रवजातौ रूहिः । न च क्लुप्तावप. वयोगेन प्रकष्टोलणसाधनत्वरूपेणैव प्रत्युपपत्तौ अतिरिक्तरूढिक- रूपनानुपपतिः । उदाप्तीनास्वप्यास मोक्षणीशब्दमयोगेणावयवार्य. स्याक्लप्तत्वात तेलादी अवयवार्यसमावेऽपि मोक्षणीयान्दमयोगा- भावाच। न च तैलादीनां सत्यपि वाच्यते तत्राप्रयोगस्पालस्यादिना- प्युपपत्तेः अन्वयम्पभिचारस्यादोषत्वम् । आधुनिकेन केनचित् प्रोक्ष- णीशब्दस्य तैलादौ मयोगेऽपि श्रोतुः प्रतीत्यभावेन वाच्यत्वकल्प. नानुपपत्तेः। अन्यथा पङ्कजादिशब्दस्य मण्डकादौ शक्तत्वेऽपि आलस्पादिनैव प्रयोगाभावोपपत्तेः नानिरिक्तरूढिकल्पनापत्तिः । १. ग्रा.३-२-९-१४.

·२३८ मीमांसाकौस्तुभे [प्रोक्षण्यधि-- आश्व संस्कारवदेव योगस्यापि अन्नपतो व्यतिरेकमश्च व्य. भिचारात् मोक्षणीशन्दप्रचिनिमित्तस्वानुपपचेरश्वकर्णादिशब्द- पत् जले अतिरिक्तशक्तिकल्पनस्यावश्यकत्वात् क्लुप्तसमुदायमसि. ध्या च अवयवावैशिष्ट्यपतिसन्धानसापक्षावयवसिद्ध घाघस्य (१)रयकाराधिकरणे वक्ष्पमाणत्वात् तद्वदेवात्रापि अवपनप्रसिदिवा- घेन समुदायमसिध्या अस्वजातिनिमित्तता इत्येवं प्राप्त- अभिधीयते-सत्यं क्लुप्तममुदायमप्तिध्या अवयवसिद्धा- था, नत्वा समुदापसिद्धेः फ्लप्सत्वम् । पाक्पा वाक्यस्येव क्लुप्त पदयात्या क्लृप्तावपवशत्यैव विशिष्टायवोधोपपत्तौ अतिरिक्तसमुदाय. शक्तिकल्पने प्रमाणाभावाद । अन्यथा पाचकादिशब्दस्यलेऽपि अतिरिक्तममुदायशक्तिकल्पनापत्तौ पौगिकपदमात्रोच्छेदापत्तेः । नचान्वयव्यतिरेकपोपभिचारतत्वात नावयवमासिद्धः क्लृप्तस्वमिति वाच्यमाअपां औदासीन्यावस्थायां फलोपहिताक्षणसाधनस्वाभावेऽपि उक्षणजननपोम्पतायाः सत्वात् ल्युटश्च योग्यतामाधारण्येन साध• नमात्राभिधायित्वात तत्र तावत् व्यतिरेकतो न व्यभिचारः । नचैवं योग्यतया रयकरणतित्वस्प ऋभुमात्वतापरपर्यायजा. तिविशेपेऽपि सम्मवाद प्रत्युत "नेमि नयन्ति ऋभवो यथेति म त्रलिगाव तेषां रथकरणत्तित्वावगमाव रयकारशन्दस्पापि यौगि- कत्वापत्ती यौगिकत्वाविशेषेण विष्पाक्षेपशक्तिकल्पनागौरवपरिहारा- थै त्रैवर्णिकस्यैव रयकारवान्दन ग्रहणापचेः तस्य च वाक्यात. रेणाधानमाप्तावपि रथ (२)कर्तृत्वे निमिचे वर्षाविधानोपपत्तेः स्य. काराधिकरणविरोधमसर इति वाच्यम्।(३ प्रात्यात्तु जायते वैश्याद सुधन्वाचार्य एव च । कारूपश्च पिजन्मा च मैत्रसालत एव च" इति परिभाषितस्य सात्वतापरपर्यायस्य सुधन्वनः, "सौधन्वना ऋभव. स्मरचक्षसः" इति मन्त्रे ऋभुमामानाधिकरण्येन ऋमुपर्यायत्वावग १ पू.मी. ६-१-११ २ फरणत्वे ३मनु. १०-२३.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २३९ पाव, भूणां च (१)"ऋभूणां त्वा देवानां व्रतपो नोनादधामीतिर. यकारस्थादध्यात्" इति विनियुक्तमन्त्रबलेन रयकारपर्यायत्त्वावगमात् 'ससपि स्थकरणयोग्पत्ये विशेषतो जातिविधोपशक्तिग्राहकबलात् त. दतिरिकशस्यन्तरकल्पनाद सामान्यतः महत्तयोगवाघोपपत्तेः । सामान्यतो पोग्यतामात्रेण पोगाङ्गीकारे त्रैवर्णिकस्य सर्वदा स्थ. कर्तृत्वसम्भवेन निमित्तत्वानुपपया वर्षाविध्यनुपपत्तेश्व, ब्राह्मणादी स्थकर्तरि स्थकारशब्दमपोगाभावेन पङ्कजादिपदव पोगरूढेराव- .श्यकत्वाच । अतश्च वर्षाविधिवाक्ये फलोपहितरथकर्तृत्वेनैव पोगो वा- या। तादृशस्प चौदासीनावस्थे सौधननापरपर्याये जातिविशेषे प्रयोगेण व्यभिचारात् अतिरिक्तवाक्तिकल्पनमिति वैपम्प मोक्षणी- पान्देन । नाप्यन्वयष्यभिचारमा सत्यपि तैलादौ प्रकष्टोक्षणसाधनत्वेन प्रोक्षणपदवाच्यत्वे स्त्रीमययबहुवचनानन्ययादेव मोक्षणीशब्दा- प्रयोगोपपत्तेः। श्रत एव तद्वदितमोक्षणमातिपादिकपात्रमयोगो 'घृतं मोक्षण'मि. सादी दृश्यते एव । तस्मादव्यभिचारात फ्लूप्तयोगेनैवोपपत्तौ अति- रिक्तरूढिकल्पनानुपपत्तेः यौगिक एव मोक्षणशन्दः इति सिद्धम् । प्रयोजनं विकृतिविशेपे 'घृतं मोक्षण'मित्यत्र संस्कारवाचि- स्वपक्षे प्राकृतः "प्रोक्षणीरासादये"स्पयं प्रैपोविकृत एष प्रयोक्त- व्यः । न च संस्कारनिमित्ततेऽपि ईकारबहुवचनयोरपि सामानाघि करण्पनिमित्तत्वात् घृतात् निचिसिद्धेः मोक्षणमासादपेस्पेव जहा मस येत इति वाच्यम् , प्रकृती विकृतौ वा भागीकाराव मोक्षण- मातिपदिकमात्रस्य संस्कारेषु कचिदपि अमयोगेण प्रोक्षणीमान्द- स्पैव संस्कारवाचित्वावगमात् । यस्तु विकृती(२)"घृतं मोक्षण"मिति मोक्षणवान्दः स नोत्पर. १ ते. मा.१-१-५ २मै. स. २-१-५.

·२४० मीमांसाकौस्तुभे [प्रोक्षण्यधि- नादिमस्कारपरः, तथाले उत्पवनादिकार्यपोक्षणक्रियाकक्षणापते।। यदि हि अन घृतोद्देशेनोत्पवनादयो विधीपेरन् ततो न स्यादपि सा; न तु तदस्ति, घृतस्य अमाप्तस्वेनोद्देश्यत्वापोगात् । अतोऽत्र घृतस्पैव विधेयत्वात् उत्पवनोद्देशेन तद्विध्यपोगाद उत्पनादिसंस्कारवाच- कं मोक्षणपद कार्यलक्षणार्थ प्रसज्येत । तेन वरं "घृतं प्रोक्षण" मिसन प्रोक्षणशब्दो भावव्युत्पन्नल्युडन्तः सन् मोक्षणक्रियामि- धापक एव । नचैवं तदुदेशेन घृतविधान घृतमित्यनेन तृतीपार्थलक्षणापत्तिा, तस्याः स्वरपक्षेऽपि समानतात् । अनः कचिदपि संस्कारेपु ईकार- रहितस्य मोक्षणशब्दस्याप्योगाद इकारान्तस्यैव सस्कारवाचिवा- वगतः पगतस्पापि प्रकृती सस्कारवाचकत्वेन क्लसस्य मोक्षण. मान्दस्य इह प्रत्यभिज्ञायमानस्पाविका एक प्रपोगः । जातिवाचित्वपक्षे तु “घृतमासादये" त्येवमूहितव्यम् , घृतस्प सूर्यादिवत प्राकृतकार्यापनत्वात् । यौगिकत्वे तु काररहितस्पैर मोक्षणशब्दस्य यौगिकत्वावगमा ईकारस्व च प्रकतो असामाना- धिकरण्यनिमित्तस्य धृते अर्थोपेन निवृत्तिसिद्धः तद्रोही मोक्षण- मातिपदिकमेव 'मोक्षणमासादयस्पद प्रयोक्तव्यम् । न चास्मिन्नपि पक्षे निधिगतस्प घृतपदस्पैव देवतापदव मन्त्र पु प्रयोज्यत्वावगमात् नेष्टसिद्धिरित वाच्यम, द्रव्यस्य स्वरूपेगैषो- पयोगित्वात् देवतावत् शब्दद्वारा उपयोगिताभावेन तत्र विपिगत- शन्दनियमाभावस्य(१)दशमे वक्ष्यमाणत्वात् । अतः सिदान्ते प्रोक्षण- मासादयेत्येव प्रयोक्तव्यमिति सिदम् । मोक्षणीशब्दस्पावनार्यमयोगनैवार्यपरत्वोपपत्तेः न संस्कारप- रत्वं न वा जातिवाचिस्व इति सूत्रार्थः । होत नवम मोसपापकरणम् ।। १५ मी १०-४-१७ ·करणम् ] प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः । २४१ अथ दशमं निर्मन्पाधिकरणम् (१०)। सू-तथा निर्मन्थ्ये ॥ १-४-१२.।। (सि) एवं "निर्मपनष्टकाः पचन्ति" इत्यत्रापि निर्मन्थ्यशब्दे पूर्ववदेव सङ्गतिद्वयमातिदेशिकत्वेन / चानन्तरसङ्गति प्रदर्य त्रिविधः संशयः प्रवर्तनीयः । तत्र पश्चादौ अधिमन्यनशकलनिधानाधग कस्य मन्धन- स्य विहिनत्वात् तत्संस्कृते चामौ शास्त्रस्थानां निर्मन्थ्यशब्दमयो- गात् संस्कारनिमित्तत्वमित्याद्यः पक्षः। एवञ्च यत् कैश्चिदुक्तं संस्कारनिपित्तवपक्षे विहितस्यैव संस्कारस्य ग्राह्यत्वात् स्वातन्त्र्येण च मन्थनस्य कचिदपि अविधानात् मन्धनाद्यङ्गकाधानजन्यसंस्का- रनिमित्तको गाईपत्य एव निन्धिपशब्देनाभिधीयते इति, तत् पत्रा- दौ मन्थनस्यापि स्वातलोण विहितत्वात् तत्रैव च कल्पसूत्रकृता निर्मन्थ्यशब्दप्रयोगात उपेक्षणीयम् । द्वितीयस्तु 'निर्मन्धपमानय पक्ष्याम' इति लोके प्रयोगाद सं- स्काराणां व्यभिचारित्वेन निमित्तत्वानुपपत्तेः अग्निवजातिमाचि- त्वम् । न च पूर्वाधिकरणन्पायेन मन्थनकर्मन्वयोगेनैव शब्दप्रत्युः पपत्ती अतिरिक्तशक्तिकल्पनानुपपत्तिः । निर्मन्थ्यशब्दस्य ण्यत्मस- यानतत्वात् पतश्च कृसमसपत्वेन कर्मत्वाचवावगतः मन्थनकर्म- खापरपर्यायमन्थनव्याप्यत्वरूपयोगस्यापि मधननिप्पन्ने अनौ अभा. वेन संस्कारवदेव व्यभिचारात् । निर्मन्यमानय पक्ष्याम:' "निमन्थ्येनेएकाः पचन्ती" सादौ हि निष्पन्नावस्थायां प्रयुज्यमानो निर्मन्पशब्दः कथमित्र मन्थनव्याप्यत्वरूपयोगनिमित्तत्वं प्रतिपद्यते । न हात्र पूर्ववत् कर्मस्वयोग्यताप्पस्ति; विनष्टेऽपि नाशयोग्यतावन्मथिते मधनव्याप्पत्वयोग्यताया अनुक्तिमहत्वाद । मोक्षणीशब्दस्य मोक्ष- णीभिरुद्वजिताः स्मः इसादौ सेचनावस्थायामपि प्रपोगा उत्तरकालं ·२४२ मीमांसाकौस्तुभे [निर्मन्ध्याषि- भयोगेऽपि वा साधनलयोग्पताया अनपायात न योगस्य व्यमि(१) चारतत्वमिति विशेषः । अआ एवैतदाशङ्कानिराकरणार्थमधिकर- भारम्भः। न च मयिने वर्तमानतया मथनव्याप्यस्वासंभवेऽपि भूतपूर्व- गत्या कमत्ययान्तमायतशब्दवत् ण्यत्मत्ययान्तनिर्मपशन्देऽपि निष्पन्नस्याग्नेः मन्यनव्याप्यत्तस्प संमवानिमित्तलोपपतिः । कम- त्यपद प्रयत्सत्ययस्य भूनकालवाचिताया: विशिष्याननुशिष्टत्वात् । अग्न्यादेः ससांगद्रव्यस्य प्रतिक्षणमुपचयापचयाभ्यां परिमाणपकाशा- दिभेदेन भेदाभ्युपगमात् स एवायं वहिरियादिमत्यभिज्ञायाश्च स. जातीपसन्तान जत्येनाप्युपपत्तेरैक्पासापकत्वात् , पाकसानीभूताग्नि- व्यक्तर्भूतपूर्वगत्पापि मथनम्पाप्यत्वासम्भवाच ! यथाकश्चित् परम्प- रया मथनप्रयोज्यत्वाङ्गीकारे तादृशामिजन्यपाकादेरपि निर्मन्प. शब्दवास्यत्वापत्तिः । ओ योगस्य व्यभिचरितत्वम् । स एव सा- मान्मयनच्याप्योऽपि नवनीतादौ निर्मन्य्यशब्दापयोगः। तस्मा- दनयतो व्यतिरेकतश्च योगस्यापि व्यभिचारात् तन्निमित्तत्वानुपपत्तेर- रणिप्रयोज्याग्नित्यमितावान्तरव्याप्यजातिवाची निर्मप्यमान्दः।न तु संग्राहकलाघवेनानिवजातिवाची वैधुताश्माघातोत्थानौ निर्मन्य- चान्दपयोगाभावात् । तस्मात् जातिनिमित्त एव निर्मन्पशब्दः इवि प्राप्- अभिधीयते-मोक्षणीशब्दवदेव क्लुप्तावयवशक्त्यैव प्रयोगो. पपत्ती नातिरिक्तशरपन्तरकल्पनावसरः । न च तस्पाः व्यभिचारि- स्वम् । परसत्ययस्य कालत्रपसाधारण्पेन निष्पद्यमानावस्थाया वर्त. मानमधनकर्मत्वाभिप्रायेण प्रयोगेऽपि निष्पन्नावस्थाया प्रयितशम्दव देव भूतपन्यनकर्मत्वाभिप्रायेण प्रयोगोपपत्तेः । न च पाकसाधनीभूत. व्यक्तस्ततो भिन्नवाद नोक्तावपापोगोपपचिरिति वाच्यम् । सत्यप्यु- १व्यभिचारिरव०॥

·- करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २४३ पचपापचयाभ्यां परिमाणप्रकाशादिभेदे स एवायं वहिरिति हदप्रत्य- भिज्ञानेन चहिमेदे प्रमाणाभावात् । यदि तु चहिव्यक्तिभेद आवश्यक एव, ततः यत्पत्ययं(१)" कृत्यतृचश्च" इति सूत्रादहर्थिमङ्गीकृत्य मन्थनाहतायासंबन्धा- पेक्षायां मन्थनप्रयोज्यत्वमम्बन्ध एव मन्यनजन्य हिसन्ताने निर्मथ्य- शब्दप्रयोगनिमित्तत्वेनाश्रीयते । न च तस्य मथितवाहिजन्यपाकेऽपि सत्यादतिगसङ्गः उद्भिपतनादिशब्दवत् पाके प्रयोगाभावेन तनिष्ठ. भयोज्यत्वस्य निमित्तत्वानगीकारात् । नवनीतादौ तु सत्यपि शब्दा- प्रयोगे उक्तावपयोगस्य सत्वाद्वाच्यत्वमेव । न हि यो पदाचका सतत्र सौः प्रगोक्तव्य इति नियमः समस्ति । असत्यपि माननम- योगे इदानीन्तनेनैव केनचित्रा नवनीते निर्मन्थ्यशब्दमयोगे कृते श्रोतुरवयवायोगेन झटित्वार्थप्रत्ययात् । पङ्कजादिपदे तु इदानीन्त- नेन पङ्कजवनिरित्येवं प्रयुक्तेऽपि श्रोतुरन्वयानुपपत्ति विना मण्डू. कादियोधाभावस्थानुभाषिकत्वादतिप्रसङ्गनिराकरणोपायाङ्गीकरण- मिति वैपभ्यम् । नचैवं 'निर्भयनेष्टकाः पचन्ती' त्यादौ विशेषतो वहिमत्याप- काभावः । पाकसाधनत्वाद्रदेव प्राप्तेस्तदनुवादेनैव निर्मन्थ्य- शब्देन मयनक्रियामात्रस्य लोहितोष्णीपादिवद्विधानेन प्रपत्मत्यय- स्यापि वहिरुपद्रव्यविशेषपरत्वोपपत्तेः। यदि तु पाकोऽप्यन्यतो नैव प्राप्तः इत्याशङ्कयेत ततोऽत्रैव मधनसंस्कृतद्रव्यविशिष्टे पाके विहिते द्रव्पविशेषाकासापां मन्यनस्य हष्टार्थत्वलाभाय अग्नविशेषमतिपत्तिमिदिः । अत एवास्मिन पो अङ्गमधानयोर्मन्यनपाकयोरेकदेशकालकर्तृकत्वलाभात् प्रयोगमध्य- त्तित्वलाभाचाधिमन्धनशकलनिधानादिधर्मरहित केवलमेर मन्यनं कृत्वा तेनाग्निना पाकः कार्यः इत्पनुष्ठानलाभादचिरनिधितत्वसि- १पा.सू.३-३-१६९.

·२४४ मीमांसाकौस्तुभे [ वैश्वदेवाधि- दिः । जातिवाचिवपक्षे तु प्रयोगाहर्भूतनामिना पाकः । संस्कारवाचित्वे च पशुप्रकरणविहिताधिमन्धनशकलीनधा. नादिरूपधर्मविशिष्टस्य मन्थनम्य प्रयोगान्तःपात इति विशेषः। सूत्रं निगदव्याख्यातम् । इति दशमं निर्मन्ध्यापिकरणम् । अकादर्श वैश्वदेवाधिकरणम् । सू०-वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥१-४-१३॥ (पू) चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे पणि आग्नेयादीनप्टौ यागान् विधाय "वैश्वदेवन यो"ति समाम्नातम् । तत्र वैश्वदेवपदं किं देवतारूप- गुणविधिः उत कर्मनामधेयामिति विचारः । पादाध्यायमगती पहे। अनन्तरा तु आमेयाधिकरणे तत्पख्यन्यापासम्भवेन गुणविधि. ने साधिते तत्मसङ्गेनान्यत्रापि गुणरिधी विधेयगुणविशेपे विचारित 'यत्मसङ्गेन यदागतं तत्समाप्ती तबुद्धिस्थं जायो' इति न्यायेन आले. याधिकरणोक्तगुणनिधित्वे बुद्धिस्थे सति अवापि तपस्यन्यायाले- पेण गुणविपित्तपूर्वपक्षकरणादापत्रादिकी। तत्र यद्यपि(१) 'वैश्वदेव्यामिक्षे' सामिक्षायागे विशेषां देवाना. प्राप्तत्वान्न तत्र देवता विधानं संभवतात, तथापि कतिरे आग्नेयादिषु सप्तमु वा पाममासवेन विधानोपपत्तेः आमिक्षापागमात्रनामस्वस्य पप्राचीनमवणादिदेशसम्बन्धस्प तदभावेऽपि पद्धः वैयर्यप्रस. जैन सिद्धान्तिनोऽपनभिमनत्वात् । अन्येषु च तत्मख्यन्यायाभावेन १ मे.सं. १-१०-१.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २४५ नामत्वानुपपत्तेः गुणविघिरेवापम् । न हि वैश्वदेवपदस्य देवतातद्धि- तान्तत्वात तस्य च "मुक्तहरिपोश्च" सनेन मुक्त हविपि च निय- मात् पागपरत्वानुपपत्तेः विश्वेदेवदेवताकहविष्कयागपरते च लक्ष- पणापत्तेः यागनामधेयत्वमुपपतिपत् , अत एकदेशमचिनिमित्ता. ङ्गीकरणेनापि अमिहोत्रपदस्य सायंप्रातरभ्यामद्वयनामले लक्षणाय नापतेः नास्य तत्तुल्यत्वम् । न च तद्धितस्य सम्बन्धसामान्याभिप्रायवेन पागेऽप्युपपत्तने लक्षणेति वाच्यम् । तदनुशासनस्यैव लाक्षणिकविपपत्वात् । अन्पया पोम्पतावलेनैव देवतात्वरूपसंबन्धविशेपला-पुनर्देमतातद्धितानुशा. सनवैपथ्यापत्तेः । अतो देवतातद्धितान्तत्वेन यागनामधेयत्वासम्भ- बाद गुणविधिरेवापम् । तत्र पथप्पोनेपादिपु उत्पत्तिशिष्टाम्पादिदेवतावरोधान देव- तानतरस्य निवेशस्सम्भवति, तथापि गुणात् भेदोपपत्तेः भिन्ने च कर्मणि देवतापाप्यभावात् देवताविशिष्टकर्मान्तरविधिरेवायम् । तद्धिनेन चानिर्धारित द्रव्यविशिषऽवगते निर्धारणापेक्षायां अनेकदे. कताकत्वसादृश्यनानिदेशाद पुरोडाशादिद्रव्यविशेषावधारणम् "अ. हौ हवीपी" ति लिङ्गं च पुरोडाशामिक्षपोरेकदेवताकत्वाद सान्ना. व्यवद सहयागावगतेश्च "त्रयोदशामावास्याया" मितिवदुपपद्यते । अस्तु वा "वैश्वदेव्यामिक्षे "सनेन वैश्वदेववाक्यविहितपागोहे- मोनामिक्षापात्रविधानात् द्रष्पविशेषावधारणम् । सर्वथाऽयमानेयोधपे- सया कर्मान्तरविधिः न च मत्वर्थलक्षणा; तस्यारतवापि समानत्वे. नापर्यनुयोज्यत्वाद। अथ या आग्नेयादिवाक्येषु तावदनेकगुणोपादानेन कर्मणोऽवयं विधेयत्वात् तेन तत्रैव वैश्वदेववाक्पेन देवतान्तरविधिसंभवे न वि- शिष्टविधिगौरवाश्रयणं मत्वर्यलक्षणा वा युक्ता समाश्रयितुम् । किश्च वैश्वदेववाक्पे तद्धितान्तर्गतस्प सर्वनानंः प्रकृतद्रव्यप- ·. २४६ मीमांसाकौस्तुभे [वैश्वदेवाधि- समर्शित्वात स्त्रवाक्यगतदम्पाभावेऽपि च माकरणिकामेयादिवा. क्यस्याष्टाकपालादिद्रव्यपरामाशत्वावगतः तत्रैव देवताविधानम् । स्ववाक्यस्य प्रकरणाचालोचनोत्तरं हि ततिकर्तव्यतायाः मलामे सादृश्पनातिदेश प्रकल्प्य तत्यापितपुराडाशपरत्वं सर्वनास्नः कल्प्य- ते । सति तु सर्वनामापेक्षितप्रकृतद्रव्यलाभे तत्रैव देवतान्तरविधाने च संभवति नातिदेशकल्पनापादकः विशिष्टविध्यङ्गीकारो युक्त'; न वा आमिक्षावाक्येन विशेषावधारणम् वैश्वदेवेने पत्र पुल्लिंगेन नपुं. सकेन वोपात्तस्प द्रव्यमामान्यस्य स्त्रीलिंगेन वैज्ञदेवीपदेनानुदिा. योगाद, आग्रेयवाक्यस्थेन 'निपेदि'त्पनेन आख्यातेन सर्वत्रानुप- क्तेन अन्येषु विशिष्टविधिः आमिक्षावाक्ये च गुणमात्रविधिरिति रूप्पमसहाच । अत एव (१) सप्तदशमारुतीस्तिवत्सा उपाकरोति तावतधोक्षण" इत्पत्र उक्ष्णां पग्रिकृतानां उरमर्गे कर्मभेदापादकस्य एकपनिण. कादशावदानगणातिदेशस्याभावेऽपि मारुतीवाक्पम्येन सप्तदश- कर्मविधापिना आख्यातेनात्राप्यनुपक्तेन भिन्नान्पेत्र कर्माणि विधी- पन्ते वप्पपरिहारार्थमिसाकरे वक्ष्पते । न चामिक्षावाक्ये निर्वापस्पातिदेशेन प्राप्त्यभावात् कथं निपे- दित्यस्प अनुपनोपपत्तिः। आमेगादिवाक्याष्टकेऽपि अर्थप्राप्तस्य पृथ. करणरूपस्पैव निर्वापस्यानुदिनामिक्षावाक्येऽप्यनुपद्रोपपत्तः । सौ- दिवाक्पप्वेव हि मस्यामपि पृथकरणरूपस्य निर्वापस्पात: प्राप्त अतिदेशेनापि सधर्मनिर्धापमाप्तिरष्टमादायुपपादिता । प्रकृते स्वामिक्षा पाये स्वतन्नारूपाताध्याहारगौरवपरिहारार्थमानेयवाक्यस्यस्प नि: पेदित्यस्यार्थप्राप्तधकरणमात्रानुवादकत्वमेवाङ्गीक्रियत इति न दोपः कश्चिद। অনামিয়ানাsiধ খাগৰণৰৰ কাৰ १ता.प्रा. २१-१४-८.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २४७ पि देवताविशिष्टपागविधाने गौरवापचे आग्नेयादिष्वेव देवतामात्र. विधानम् । अत एव सर्वनामश्रुया उत्पत्तिशिष्टान्याद्यवरुद्धस्यापि अष्टाक- पालादः परामर्शादुत्पन्न शिष्टाया अपि देवतायाः विधि युक्तः। यदि हि वैश्वदेव्यामिक्षा, तेभ्यो वाजिनश्चेत्यश्रीपत, तदा कश्चिदु. स्पतिशिष्टपावल्यपङ्गीक्रियेत । अत एव गुणाधिकरणपूर्वपक्षे वाजमामिक्षारूपमन्नं येषां विशे. षां देवानां ते वाजिनः विश्वे देवाः तेभ्यो वाजिनमित्यर्थाङ्गीकारणे- वोन्पत्तिशिष्टपावल्याशङ्का निरस्ता। सिद्धान्ते च वाजिशब्दस्य रूढ- त्वोपपादनेन प्रत्यभिज्ञापकाभाव एवोपन्यस्ता प्रकृते तु यौगिकत्व- स्यासंदिग्धत्वात् सर्वनाम्नाटाकपालादिपरामशपिपत्तेर्युक्तः उत्पन्न शिष्टस्यापि देवतान्तरस्प विधिः। तत्रापि शिक्ये घटोऽस्ति तमानयेत्यादौ सर्वनाम्नः सिद्धद्रव्य- परामर्शित्वस्यैव दर्शनात् पूर्वदेवतासंबन्धापरित्यागन' देवतान्तरसं- बन्धस्य प्रधानात्यापादकत्वेनायोगाच्च समुच्चयानुपपत्ते उत्पत्त्युत्प- अशिष्टपोरपि विकल्प एव । किश्च नामधेपत्वे वैश्वदेववारपस्य वैपीपत्तेः आनर्थस्पप्र- तिहतन्यायेनापि विकल्पाङ्गीकरणमदोपः । तथा हि- न तावद्यागो विधीयते । नापिनामधेयम् । तस्याविधेयवाद। न चा. टाना यागानामपं समुदायसिध्यर्थमनुवादः, तत्सिद्धेः प्रयोजनाभा- वात् । न चैतदभावे"प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत" 'वसन्ते वैश्वदेवेन यजेते" सादौ वलुप्तपत्तिनिमित्तवैश्वदेवपदसमभिव्याहारेणामिक्षापा. गस्यैव देशकालसंवन्धापनेस्सर्वेषामाग्नेयादीनां तसिध्यर्थ समुदा. यानुवादोऽयवानिति वाच्यम् । वैश्वदेववाक्येऽपि तर्हि तस्यैवानुवा. दमसंगेन समुदायानुवादानुपपत्तेः । आमेयादौ देशकालादिसंबन्धस्य प्रकारान्तरेण सिद्धेश्च । एतदभावे हि वसन्तादिवाक्ये आमिक्षाया- ·२४८ मीमांसाकौस्तुभे [वैश्वदेवाधि- गणेव साक्षात्कालाद्यन्वयेऽपि 'चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो पजेते खात्रामिक्षापागपत्र करुणाघासादिपवीत्रान्तरसहचरितस्य फलमेर. न्धापत्तेः आग्नेयादीनां वैश्वदेवपर्वावान्तरमकरणादामिक्षापागाङ्गत्वा. पत्तिः । चातुर्मास्यशब्दो हि "चतुर्थे चतुर्थे मास्यकैकेन पर्वणा यजे." इति वाक्पान्तरानुरोधेनोत्तरपनत्रये मासचतुष्टपोतरतस्प श्रौतस्य पूर्वावध्यपेक्षायां अर्थादायस्य पर्वणो मासचतुष्टयपूर्वभावा. गोर्मासचतुष्टयपूर्वोत्तरभावरूपप्रतिनिमित्तकेन चतुणामपि पणां नामधेय । पूर्वोत्तरमावस्य च विशेषापेक्षायां वमन्तादिवाक्येन काल विधानात् तेषामेव पूतिरभावघटकासन्तादिसंबन्धः, तेपामेव चातु- मास्यनामावच्छिन्नेन यजिना फलसंबन्धानवगोरामिक्षायागस्पैच फल. संबन्धादामेयादीना वाजिनयागयत्तदङ्गत्वोपपत्तिः । अाश्वानप्रधान योरेकदेशकालमर्तृत्वात् प्राचीनप्रवणदेशादिसंबन्धः आमेयादीनां सिद्धयत्यति नामधेय वैश्वेदवाक्यस्य वैठपर्यापत्तेः गुणविधित्वा. श्रीकारणागसा विकल्पाङ्गीकरणमपि(१) अदोप एव । मृत्रंतु इति चेत् कर्मान्तरविधि मन्यमे तदपि कर्मनामधेयत्वर- दनभिमनम; वैदेवशब्दस्य देवतातदिनान्तत्वेन प्रकृततर्वद्रव्यपरा. मशिखामगमात् । अमः तेषु गुणविधिरेव युक्तः । ततश्चागत्या विकल्प इति पारुपे पम् । सू-न प्रकरणात् प्रत्यक्षविधानाच्च न हि प्रकरण द्रव्यस्य ॥ १-४-१४.॥(सि) नैतदेयम् वैसदेवशब्दस्य गुणाधित्वमा प्रकृतेपु आग्नेयादिषु (२)गुणाधिकरणे वरूपमाणरीत्योत्पतिशिष्टाग्न्याघरुद्धत्वेन देवता. नारसमर्पकत्वानुपाचेरामिक्षायागे तस्याः प्रत्यक्षावधिना मासत्वेनैव वि. १उपपनमेष । २ पू. मी २-२-२.

·करणम् प्रथमाध्यायस्य चतुर्धः पादः। २४९ पनुपपचेश्च । न चामेषादीनामुत्पत्तिशिष्टान्यायवरुद्धत्वेऽपि वैश्वदेवपदस्प देवनातद्धितान्तत्वात तस्य च सर्वनामार्थकत्वात् मनाम्नश्च सवाक्पोपाचरम्याभावे माकरणकद्रव्यपरामर्शित्वस्यावश्यकवाद गुणाधिकरणनपक्षन्यानोत्पन्न शिष्टस्यापि देवतान्तरस्य विधानोए. पत्तिरिति वाच्यम् । सर्वनाम्नःसवाक्योपाचद्रव्यपरत्वासम्भवेऽपि स्व पाक्योपासयागपरत्वस्यैवोपपत्तेः असम्भवनिवेशमाकरणिकद्रव्यप- रत्वकल्पनायोगात् । न च देवतातदिनस्य "सूक्तहविपोश्चेति महाभाष्पानि- यमविषयवस्तीतेनं यागपरलोपपत्तिः(१)"अ नेयो वै ब्राह्मणो देव- तपे" सादौ अन्यपरत्वस्यापि दर्शनेनास्याः स्मृतेरनियापकत्वात् । अर्थ तत्र(२)"तस्पेद" मिति सूत्रेण संबन्धसामान्ये विहितं तद्धि- तमाही कृत्य विशेषापेक्षायां योग्यतया देवतापदश्रवणाक्ष देवनाल. रूपविशेषप्रतीतिः, तदन्यत्रापि समानमिति पागपरत्वे वाधकाभावः। न च तस्य लाक्षणिकवानुशासनत्वात् आमेय इत्यादी पदा. सरसामानाधिकरण्यात्तदङ्गीकारेऽपि मकते तथाङ्गीकारे प्रमाणा- भावः, तस्य लाक्षणिकत्व प्रमाणाभावात् । अस्तु वा लाक्षणिकत्वम,तथापि तदवीकार आवश्यक एव । तथा-- हि-तदिगो हि देवतात्वयुक्तोपस्थितद्रव्यवाची। प्राविपदिकश्च देवता. स्वाधिष्ठानवाचि। देवतात्ववैशिष्ट्यञ्च निरूपकतासम्बन्धेन । देवता- सावरूप विशेषणमपि शत्स्यैव भासते लक्षणया वेत्यन्यदेतत् । (३)च्च सर्वथा सर्वनामार्थविशेषणमेव । अतश्च मधानभूतसर्वनामार्थ- मावल्पात् स्ववाक्पोपात्तपागपरत्वावगःविशेषणीभूनामम्भवनिवेश- देवतात्वत्यागेनापि सम्बन्धसामान्यलक्षणायां न काचित् क्षतिः । १ते. सं. २-१-२-८, २ पा.सू.४-३-१२०. ३तत् सर्पथासर्वनामार्थो द्रव्यं विशेष्यमेय। ३२ ·२५० मीमांसाफास्तुभे [वैशदेवाधि- न चा देवनातत्यागोऽपि । संबन्धसामान्यस्य विशेषापेक्षायां देवतात्वरूपसंपन्धविशेपस्याद्रीकरणात् । पया च मापु पागपु देवता- स्वासबन्धविशेषमिद्धिस्तथानुपदमेव पक्ष्यामः । किश्च विषमशिष्टगोरष्टदोपदुएविकल्पस्वीकारापेक्षया आनुशासन निकलक्षणाङ्गीकरणमपि नातीवायुक्तम् । अथ प्रकृतेषामेयादिषु गु. विधिवासम्भवात सामानाधिकरण्येन यज्यनूदिनमर्वयागनामघर्ष वैश्वदेवशब्दः। नामधेपत्त चोत्पत्तिशिष्टगुणावरोधसहकनेन तत्परूप. न्यायेन गुणविध्यमंभवसंपादनद्वारा स्वापादिनमचिनिमित्तसंपाद- नद्वारा चा अवगन्तव्यम् । न तु शुद्धेन तत्मरुपन्यायनैव । तेनामिक्षा- या गुणविध्यसम्भवसम्पादनेऽपि इनरपु तदसम्भवस्य सम्पादपि. तुमशक्यत्वात् । कैश्विन गुणविध्यप्तम्भनं प्रति तत्सम्यन्यायस्य न सपानांव पयकत्वेन हेतुना, प्रमाणाभावात ; किन्तु यत्र कचिगुणनिधित्वे नि. रस्ने सर्वेप बक्षणमाणरीत्या प्रचिनिमित्तमानसम्पादनद्वारा नामत्व सापकता तत्परगन्यायस्येत्युक्तम , तन्न (१) "दनंन्द्रिपकामस्य जुहू या"दित्यत्रापि "दन्ना जुहोती" त्यनेन दन्नः होमे प्राप्तत्वाद्विाधमः म्भत्रनिरासोपपत्तेः दर्शादिवञ्च लक्षणया प्रवृत्युपपत्ते मत्वापाताद। अनश्च समानविषयमप्यायं प्रवेशनीयम् । ततश्च दन्नः होमे माता वपि फलार्थ मायभावात विधेपत्तोपपत्तन नामत्वापत्तिः। अनश्च मे यादिपु गुणविष्यमम्भवाम्पादनाय उत्पत्तिशिष्टवलमत्वस्थ सहका रिवाहीकरण युक्तमेव प्रतिनिमित्तं च ययपि तत्परूपन्यायनामिक्षायाग एव सम्पा. द्यते तथापि यजेतेयनेन प्रकृतत्वाविशेषात् पक्ष्यमाणार्थवत्यय च सोपा यागाना समुदायीकरणार्थ अनुवादाद, ममुदापे च विश्वेदेव देवताकरवम्य सजन्य देतत्वावधेा सत्वात् तद्वारा समुदायिषु १ मा २-1-11-६ ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुः पादः । अष्टम् प्रतिनिमित्तमम्पादनोपपत्तिः। एपश्चात्र तद्धिनेन समुदायिन एवोच्यन्ते, मातिपदिकेन विझे- देवाः। तेषां नत्संबन्धसामान्ये पदश्रुत्यावगो तद्विशेषापेक्षायां योग्य. हपा विनदेवदेवताजम्यामिक्षायागघटितप्तमुदायाश्रयत्वरूपविशेष: सम्बन्धावगतिन विरुध्यते । अथ वा न प्रतिनिमित्तमापि तत्पख्यन्यायेनैव सम्पादनीयमि- ति नियमः । किन्तु तस्य सहकारिसहनस्य शुद्धस्य वा गुणवि- ध्यसम्भवसम्पादकत्वमात्रम् । अतश्च प्रकृते सहकारियुक्तेन तेन गुणविध्यसम्भवे सम्पादिते पजिसामानाधिकरण्यादेव नामधेगवे अबगते प्रतिनिमित्तापेक्षागां अगसा विशेदेवशब्दस्य क्लृप्तामपि देवताविशेषरूदि परित्यज्य विश्वशब्दस्य सर्वशब्दपर्यायस्वाङ्गीकारे- ण(१) "सर्वत्वमाधिकारिक" मिनि न्यायात प्रकृतमविषयत्वमापा. घ देवशन्दस्य च देवतापरत्वमङ्गीकृस प्रकृताग्न्यादिसर्वदेवताक- स्तस्यैवाटस्वपि पागेपु प्रतिनिमिचलमहीक्रियते । एवं चागिन पक्षे नाश्यं तत्परूपन्यायस्य नामवपर्यन्तम्या- पारोऽभ्युपगन्तव्यः तेन विधेयसर्पकत्वमात्रे निराकने शब्दप प्रा. सगुणानुवादकत्वेनाप्युपपत्तेः । किन्तु सामानाधिकरण्यपेव नापत्त- साधकाभित्यवगन्तव्यम् । पक्षणेऽपि च वैश्वदेवेनेत्येकवचनं राजः सूयवत् समुदागाभिमायं सब उक्तलक्षणा द्रष्टव्यम् । यत्त (२)"यदिश्वे देवारसमपजन्त । सबैज्ञदेवस्य वैश्वदेवत्व"मिति पास्यशेपे अष्टायपि मागेषु विशेदेवकर्तृकत्वरूपमवृत्तिनिमित्कय- नम् , तत् चास्यशेषस्थ स्तुतिमानपरत्वेन तादृशमवृत्तिनिमित्तसद्भावे भमाणाभावात् उद्भिस्पदपतिनिमित्तबलच्यवनस्येव "गमेझैम्" इतियत् साधुत्वज्ञापनमात्रमियवधेपम् । तमिदं देवशब्दः अ- शानामपि पागानां नामधेपमिति । १. पू.मी १-२-१६. २. तै. प्रा. १-४-१०-५.

·मीमांसाकौस्तुभे [ वैश्वदेवाधि- सूत्रं तु न वैश्वदेवशन्दः गुणविधिः; स्ववाक्योपात्तदेवतान्त. रावरुद्धेषु प्रकरणादरतान्तरविधानानुपपत्ते, प्रत्यक्षविहितामदेव. देवताके आमिक्षायागे देवतायाः माप्तत्वेन विध्यनुपपत्तेश्च । न च सर्व नाम्ना स्ववाक्योपात्तद्रव्याभावे मकनाना द्रव्पाणां ग्रहणस्यावश्य. कत्वादुत्पत्तिशिष्टदेवतावरोधेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । सर्वनाम्ना स्ववाश्योपात्तयागग्रहणमम्भवे प्रकृतद्रव्यग्रहणे प्रकरणस्पानियाम. कत्वादिति व्याख्पेषम् ॥ सू-मिथश्चानर्थसम्बन्धः ॥ १-४-१५ ॥ इदं सूत्रं भाष्यादौ वैश्वदेवशब्देनैव वैश्वदेवाविश्वदेवसमुदाये वैश्वदेवशब्दारकारेण अष्टौ यागानुद्दिश्य पुनस्तेनैव विश्वेदेव- देवताविधिरस्त्वियाशङ्कय वैश्वदेवपदात्तिप्रसाद मिधः परस्प- रमुद्देश्यत्वविधेपत्तपोरेकेन पाल्देन असम्बन्ध इत्येवं व्याख्यातम् । तस्पाः शहापाः स्पष्टपणत्वेन तदर्थ सूत्रमणपनवेल्पपत्तेरन्पया व्याख्यायते। पदुक्तं वैज्ञदेवपदस्य नामधेपत्वे तस्याविधेपत्तात् पागा. तरस्य च रूपाभावेन विद्वाक्पद्विधातुमसरपवाद प्रतिनिमि. शामावेन च कर्मान्तरे वैभदेवपदस्य नामत्वानुपपत्तेः देवतावि. शिष्टकर्मान्तरविधेश्च पूर्वमेव निराकृतलेन तवाप्पसम्मतत्वात् समुदा- पानुवादस्वमङ्गीकार्पम् । न च तस्य प्रयोजनमस्ति, पसन्वादिकालसम्बन्धस्य समुदाया. नुवादामा आग्नेयादियागाना आमिक्षायागाङ्गत्वसम्भवनोपप. सेः । अ प्रयोजनामावादस्य वाक्पस्यानर्धक्यमसङ्ग इति तमि राकरणामिदं सूत्रम् । मिधः परस्परं आग्नेयामिक्षापागाना डा. दिलसम्बन्धासिदिरेवास्य प्रयोजनम् । अस्मिन् हि सति समुदा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २५३ यानुवादे सर्वेपामाग्नेयादीनां वैश्वदेवसंज्ञकत्वमिद्धेः बसन्तादिवा- पेऽपि वैश्वदेववाक्पेन सर्वेषामनुवादपूर्वकं कालादिसम्बन्धोपपत्तेः मासचतुष्टयपूर्वोत्तरभावघटकवसन्तकालसम्बन्धन चातुर्मास्यपदाभिधे. पत्रसम्भवादाग्नेयादीनां फलसम्बन्धसिद्धिः। अमति खेतस्मिन् वसन्नादिवाक्ये क्लुप्तप्रतिनिमित्तत्वनामिक्षायागस्यैव तत्रसवैश्वदे- नपदेन कालसम्बन्यापरयातस्यैव फलसम्बन्धापत्तेरितरेषां अगला. पतिः। ततश्च समुदापानुवादेन प्राधान्यसिद्धौ नामिक्षाविकारखाने- याचतिदेश इत्पाद्यपि प्रयोजनम् । नचैवं "वैश्वदेवेन यजेत" इत्यत्रापि क्लुप्तप्रवृत्तिनिमित्तत्वेना. मिक्षायागस्यैवा(२)नुवादापत्तेः प्रकरणाविशेषाद्वा सर्वानुवादे वाजि- नपागस्याप्प(२)नुवादापत्तेः आमिक्षायागमात्रानुवादे सर्वस्याप्यस्प वाक्पस्य वैय्पर्धापत्तेः । वाजिनपागस्य तु आमिक्षाऽनुनिष्पन्नवाजि- नमतिपत्यर्यत्वस्य चतुर्थे वक्ष्यमाणत्वात् आमिक्षापागाङ्गत्वावगरति- देशमाप्तमयानादिवदेव नानुवादः । तस्मादष्टानामेव पागानां फ. लसम्बन्धार्थपनुवादात् नानर्थक्पम् । यत्तु पायसुधा वसन्तादिवाक्ये अष्टानां पागानां कालसम्ब- पावगमेऽपि “य इष्टया पशुना सोमेन"इत्यादिवदेकपयोगत्वे प्रमाणा. भावादेकायोगतासिद्धिः समुदायानुवादप्रयोजन इत्युक्तम् । तदस- मुदायानुवादाभावे सपा वसन्तादिसम्बन्धे प्रमाणाभावात् सत्वे वा सर्वेषां सहितानां फलसम्बन्धसम्भवेन एकफलसाधनानामेककालयोगे पूर्णपासादिवदेकमयोगत्वस्यापि सिद्धेः विकृतीयादीनां चैक- फलसाधनत्वतसाहित्ययोरभावन एककालयोगेऽपि साहित्यानुपप- रुपेक्षणीयम् । तस्मादुक्तसमुदायानुवादप्रयोजनकथनार्थमेवेदं स्त्रम् । १-२ अनुवादापत्तिः।

·मीमांसाकौस्तुभे [ वैश्वानराधि- अप चा उत्तरमवेणेकवाक्यतापनम्- सू-परार्थत्वात् गुणानाम् ॥ १-४-१६. ॥ यादवयं आग्नेयादियागेपु देवताविधिः स्यात, ततः पो सम्पति- पन्नदेवताकत्वेनामेयादीना मियोऽन्विततया सहानुष्ठनापत्तेः (१)"ना प्रयाजा। नवानूपानाः। द्वावापारी द्वावाज्यभागी। अष्टी हवीप"इति विशसंख्यासम्पत्तिरूपार्थसम्बन्धानुपपतिः (२)कस्पाचिच्छाखायाँ स्वाधारद्वयस्थाने स्विटकद्वाजिनेज्ये गणिते । न च सम्प्रतिपन्न देवताकतेऽपि द्रव्यभेदादेव प्रधानाहृतिभेद- सामः । गुणानां द्रव्यादीना प्रधानार्थस्वेन तदात्यापादकन्वानुपन पत्तेः। सर्वेषां द्रव्याणां युगपत त्यक्तुं शक्यत्वेन प्रयोगविध्यवगतम. धानसाहिसवाघानुपपत्तेश्च । देवताभेद एव हि सर्वादेशेन युगपत त्यक्त मशक्यत्वात् तदाधः, न तु सान्नारयवद द्रव्यभेदेऽपि । अतः प्रधा. नाहुसैक्यापच्या त्रिशसंपत्तिवास्यानुपपत्रापि न देवताविधिस्सम्भ. यतीति सिद्धम् ॥ इति एकादवां वैश्वदेवाधिकरणम् । अब बादशं पैश्वानराधिकरणम् (१२) । सू-पूर्ववन्तोऽविधानास्तित्सामर्थ्य समाम्ना- ये ॥ १-४-१७. ।। (पू)॥ (3)"वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्बपेन पुत्रे जाने, यदाकपालो २६ व मैत्रायणीयशाखां मनसि निधायोत्तम् । तत्र दि"नय प्र याजाः नवान गाजा वा आज्यमागा, अष्टौ हवीषि, अग्नये समय- धति, पाजिना यजति, तत् घिरात । इति श्रुतम् ॥ (-१०-८) ३ ते स.२-२-५-३.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः । भात गापत्रिवेन ब्रह्मासन पुनाति, यन्नवकपालो भवति त्रि- हवास्मिन तेजो दशाति, यद्दशकपालो भवति विराजैवास्मिन्नन्ना- धं दधानि, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैनास्मिन्निन्द्रियं दधाति, यद्वा- दशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशुन् दधाति, पस्मित् जाते एनामिष्टि निर्बपति पून एन स तेजगन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवतीति भूयते । तत्र पुत्रे जाते इत्पन्तस्य तावदानयाधिकरणन्यायेन निर्व- पोलिदेशप्राप्तनिर्वापानुवादेन पागलक्षकत्वमङ्गीकृत्य वैश्वानरा- दिपदस्य च द्वितीयानस्य सक्तुन्पायेन करणतलक्षणार्थत्वमङ्गीक- स पुत्रजनने निमित्ते वैज्ञानरदेवताकेन द्वादशकपालेन यजोत्पप- गर्थो निस्मन्दिरमः। अष्टाकपालादिपदानि तु किं तस्यैव यागस्य नाम- घेयम् ? अथ वा तत्रैव गुणविषयः? उन तदाश्रितगुणाः फलार्थ वि- घीयन्ते ? आहोस्चित् तदीयद्वादशकपालस्तु यर्थान्पर्थवादा? इति सन्दिहाते। पादाध्यापमङ्गी स्पष्टे । अनन्तरा तापत्रादिकी। नामस्वापा- दात् पूर्वाधिकरणक्कोत्पत्तिशिष्टवनीयस्मादिकापायाभावनात्र हिं- तीपतृतीयपूर्वपक्षोत्यानात् प्रत्युदाहरणकपा(१)च । आधाधिकरणो. तोत्पत्तिशिष्टगुणविधिनामधेपतरूपप्रकारद्वयापवादाच प्रकरणमङ्ग- निरपि । औदुम्बराधिकरणोक्तस्यापर्थवादतस्प गुणविधिनामधेय. सम्पमकारद्रयामभवे उपपादिते वैयपशिङ्कापरिहारार्थ स्मर- गादाक्षिप्य समाधानाद्वा न पौनरुत्स्यमपि । तत्र यद्यपि अाकपालादिपदैः अपमादिसंख्या, कपालानि, तदधिकरणकस्मंस्कारः, द्रम्पमियेनारदेव शत्योच्यते, न तु पागः, तथापि सर्वेषामगीपा द्वादशकपालपदनैव प्राप्तत्वात् तस्मयम्पाये. न लक्षणया समिदादिपदग्दष्टाकपालपदानि वैश्वानरपागनामधे. यम् । न चाम्पा प्राप्ततेऽपि अष्टत्वादेरमाप्त वादियुपतिः तस्या- या ·२५६ मीमांसाकौस्तुभे [वैश्वानराधि- पि द्वादशतेऽन्तर्गतस्वेन प्राप्तत्वात् । अन्यथा सहस्रदर्शनेन शतानु. मानानुपपचे। आएव(१)"शतं प्राह्मणास्सोमं भक्षयन्ती" त्युका "दश दशैकैकं चमसमनुमसर्पती" ति विभागकथनं दृश्यते । अत एव च(२) सप्तमाने चौदनालिङ्गानिदेशापेक्षपा नामधेयस्य बलरले साधिने गवामपने नहिं "वश्वानरो ज्योतिष्टोमः प्रायणीयम- हर्भवतीति प्रथमस्पाहः नामधेपालीपस्त्वात् ज्योतिष्टोमविकारत्व. प्रतिमसवेनोपवित्वमाः तस्य च मुख्यत्वात् तदनुरोधेनान्येषामपि त. थैव प्राप्त द्वादशोपमत्वदर्शनमयुक्तपिसाराम द्वादशम् तिमणां सत्ताव सर्वेषामनुग्रहाय द्वादशवस्यैव आपत्तेयुक्तं तदर्शनामि युक्तम् । अा. व कपालादिवदेवाटत्वादेरपि प्राप्तत्वाद द्वादशात्वमाप्तः निर्षित खादेव तत्मख्यन्यापनर एो शन्दा पागनामधेयम् । न च प्रथमान्त. स्वाद निपेदिसनेन श्रौतसामानाधिकरण्याभावानामस्वानुपपत्तिः "अमिहोत्रं जुहोती" तिवत् लाक्षणिकसामानाधिकरण्योपपत्तेः । न चै संझपा कर्मभेदापत्तिः संज्ञात्वस्य पाचक(३)पाजकादिवत् मे. दं विनाप्युपपत्ती तदङ्गीकारे प्रमाणामावाद । तया हि- अष्टाफपालादिपदस्प नामधेपत्वामा गायव्यवनमित्याधर्ष- पादत्तस्वागीकारात् तस्य च राघिसप्रन्यापेन फलपरताभ्युपग- मात् फलानां च नामधेयत्वाभावे लायोन एकस्यैव कामशब्दस्प कल्पनेन युगपदुःपत्पभ्युपगमेन पोगसिद्ध्यधिकरणविपयवानाप.. चेः दिपयवसिदा सर्वनामधेपावतोपपत्तेः । तदा हि सपा नामपानां सङ्कल्पादौ विकल्पनार्थकतेऽपि यदा पन्नामधेपेन सङ्क: मतदा तस्य पुषस्प तनापपारिनादेव फलं पुतत्त्वादि जा. यो इत्यस्थाप्रपारगमेन तत्तन्नामधेय पुरस्कारेण उपासे पूर. तादौ प्रत्येकमेव कामशब्दकलानांवसापान पोगपधिकरणरिष. यत्वोपपत्तिः। ते-मा-१-८-२-२. २. मी ७-४-२ ३सायक ·- " करणम् ] । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २५७ । नचैवं वाक्पभेदापत्तिः, 'अर्थवादोनीतवाक्येन पूनत्वायनेको. देश्यसमर्पणवत् उक्तव्यवस्थाया अपि करणोपपत्तेः श्रूयमाणवा. क्यस्य स्तुतिमानपरत्वेन वाक्यभेदाभावात । तस्मात् नामधेपमष्टा- कपालादिशब्दा इसेवमाद्यः पक्षः, : द्वितीयस्तु नेमे नामधेयम् ; 'तत्मपापकशास्त्राभावात् । तथा हि-यद्यपि तावत् कपालादीनि प्राप्तानि तथापि अष्टत्वादीनी द्वादशवे सत्युत्पादकसामन्यभावादेवा(१)सत्वादमाप्तिः। द्वाद- शस्त्रसंरूपापा हि द्वादशव्यक्तिविशेष्यकद्वादशवावांच्छन्नमत्ये. कैकत्वमकारकवाधरूपापेक्षाबुद्धिजन्पोन उक्तकारणसद्भावे सति दादशवोत्पत्युपपत्तौ अपव्यक्तिविशेष्यकोक्तबोधरूपकारणस्यास- म्भवेन नाहत्वादरुत्पत्तिस्तम्भवति । नचैवं शतेन दशानुमानानुपपत्तिः। तादृशस्थले (२)शतयोघोत्त- रंदशव्यक्तिविशेष्यकोक्तबोधरूपकारणस्य नियमेनो(३) पद्यमानत्वेन दशवोत्पत्तावनुमिरमाया सत्या अतीतसाध्पकानुमानोपपत्तेः । प्रकृते तु द्वादशवोत्पत्पनन्तरं ततः पूर्व वा अष्टलोत्पादककारणस्य निय. मेनोत्पत्ती प्रमाणाभावेन अष्टवाद्युत्पत्ती प्रमाणाभावात् । अतः तस्या अमाप्तत्वेन विधेयत्वोपपर्न नामत्वम् । अस्तु वा महासंख्यायामवान्तरसंख्या, तथापि तस्याः संख्या. न्तरानिवर्तकत्वेनापरिछेदकत्वाव द्वादशस्वस्यैव व्याप्पसंख्यासलेऽपि व्यापकसंख्यामात्रनिवर्तकत्वेन परिच्छेदकत्वात् अष्टवादीनां परि- छदकत्वेनामाप्तवाद तेन रूपेण विधेपत्वोपपतिः । नचाटाकपालपदे संबन्धविशेषानुपादानात परिन्छंदकत्वम- तीतेः कथं तद्विधिरिति वाच्यम् । अा एव योग्यतपा परिच्छेद- कत्वमतीत्युपचेः।। १ असम्भयात् । जायमानरयेन। २ भुता ३ ३३ ·तस्य . २५८ 1 , मीमांसाकास्तुम [वैश्वानराधि- वस्तुतस्तु अष्टाकपालादिपदाव(१) "तत्रोपमत्रेभ्य" इति मृवात् तनेत्यायानुत्ती (२) संस्कृतं भक्षा" इत्पनेन अष्टसु कपा- लेपुमस्कृतमित्यस्मिन्नथें विदितस्प तद्धितरूपस्याण्प्रत्ययस्य (३)"द्वि- गोलुंगनपस" इत्पनेन संख्यापूर्वसमासत्वेन द्विगुसमासमंज्ञादष्टाकपा- लपातिपदिकात् परत्वेन लोपकरणाद तद्धितान्तवावगमेन नदन्तर्ग- तस्पाटन्यस्य सत्कारमाधनीभूतकपालत्वावच्छिन्नविशेषणवप्रतीतेः च व्यापकसंख्यानवर्तनव्यतिरेकैणासम्भवाद परिच्छेद- कलप्रतीतिरस्फुटर। नचैवमपि तदिमागमाविद्विगुममाप्तकरणदशापां कपालेषु सं- स्कारोपाधेरभावात प्वेव कपालेषु समवायसम्बन्धेनाप्रमाप्रति व्यापकप्तरूपान्तरपरिच्छेदकत्वरूपसम्बन्धेन वाहत्वस्य संवन्धोपपत्तेः समासविधानात् पश्चात् तद्धितकरणवेलायामापे च अष्टत्वोपलशि- तानामेव कपालाना चित्रगुगृहमितिर तद्धितरत्युपपत्तः संस्कार कत्वोपहितकपाळत्वावच्छिन्नविशेषणत्वस्य शब्दादमतीत: प्रतीतस्य घाटमाचिसंख्यानरपरिच्छदस्य द्रदिशकपालेऽपि मासत्ताविन्यतु- पपत्तिरिति वाच्यमा(४) तद्धिनार्थोचरपदसमाहारे चे"ति सूत्रेण तद्धि ताथै विवक्षिन एच दिक्मरुपयोः समानाधिकरणसमासस्मरणात् । अष्टवस्य भक्षद्रव्यसस्काराधिकरणपालवावच्छिन्नेष्वेव तदृत्तिव्या. पकमल्यान्तरपरिच्छेदकत्वमवन्धेनान्वयमतीते । तस्मादष्टवादीनां परिच्छेदकन द्वादशकपालं अमाप्तस्वान पुरोडाशानुवादेन विधिर्ना नुपपनः । यदि तु पदश्रुया द्वादशकपालपुरोडाशे द्वादशवस्यान्विनवेन सदवरुद्ध गुरोडाशे नाटसादिविधिासंभवतीत्याशंम्पत तमो गु. शाद अपवदेव पुर दाशादिवजारपकल्पापा भेदमतीतवानरयागे अष्टाकपालादिरूपद्रव्यान्तरविषिरङ्गीकर्तव्यः। १पासू०४-२-१४ । ३पा० सू०४-१-८८) २पा००४-२-१६ । ४पा०९०२-१-५१ ।

·- - 7 करणम् प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः २५९ न चोत्पत्तिशिष्टद्वादशकपालावरोधात् न द्रव्यान्तविधिस्स- भवतीति वाच्यम् । उपक्रमोपसंहारयोरेकविषयलेनैकवाक्यत्वमतीते- स्सर्वेषामेवोत्पत्चिशिष्टत्वाद !" नचैवमेकवाक्योपात्तत्वात् समुच्चयापतिः । संख्याना समुच्चये संख्यान्तरोपजननापत्तेरिकल्पस्यैव न्याय्यत्वात् । द्रव्यान्तरविधिपक्षे समुचयस्तित एव । अथ वा आख्यातभेदादस्तु नानावाक्यत्वमापे, तथापि न द्वाद- कपालस्य बलवत्वम्, 'यद्वादशकपालो भवतीत्यनेनैव तद्रिध्यङ्गिकर- णे तस्याप्युत्पन्नशिष्टत्वेन तुल्पवलवत्वोपपत्तेः । स्मिथ्य पक्षे द्रव्या- णामपि विकल्पो निरपेक्षसाधनत्वात् नीदियक्वन्नानुपपन्नः । वैवा नरवाक्ये तु प्रमाणान्तरसिद्धद्रव्यानुवादत्वात् द्वादशकपालपदं स. पामुपलक्षणार्थमीकत्य केवलदेवतामात्रविशिष्टपागविधानमिति लायतम् ।। एवं सर्वेपी विधायकत्वेनोपपत्ती नामधेयत्वमर्थवादेवं वा नागीकर्तुं युक्तम् । किंच नामस्ववदर्थवादेऽपि माप्रपेक्षत्वस्याषि- शिष्टत्वात द्वादशकपाले घाटाकपालामाप्तः पूर्वमुपपादितत्वात् द्वादशकपालस्य अष्टाकपालपदवाच्यत्वानुपपत्तेः न तावद्वादशकपा- लस्तुतिरिपम् । अाकपालस्य तु अविधेयत्तादेव स्तुतिरनाशनीया। नचापा स्तुत्या विधेयवेतसावफास्तुतिवदत्रापि जन्पजनकभावेन स्तुत्युपपत्तिः1 महत्वादीना पूर्वोक्तविषया द्वादशत्वारम्भकैले ममा णाभावेनाप्टस्वादिस्तुरपा द्वादशात्यस्तुतेः तद्वारा च पुरोडाशस्तुतें: तद्वारा च प्रागस्तुरनुपपत्तेः। अटारुपालरूपद्रम्पान्तरस्प तु द्वादशकपालरूपद्रव्यान्तरजनक. सस्य कितुमप्यास्पलेन द्वादशकपालस्ततिद्वारा पागस्तरसरा. मनुपपचेश्च ।

·. २६० मीमांसाकौस्तुभे . [ वैश्वानराधि- किञ्च "यहादशकपालोभिवती"त्यनेन लक्षणा विनैव द्वादशकपा- लस्तुनः कृतत्वात न लाक्षणिकी अष्टाकपालादिपदकना स्तुति: उप. युज्यते। अतः प्रकृतयागसापनी मृतकपालानुवादेनाप्टवादिविधिः- कृतयागानुवादेन वा अष्टाकपालादिद्रव्यविधिरिसेव युक्तम् । अत्र चा 'टाकपालो भवतीत्पादौ अपामार्थतादेव संख्यामात्र- विषयः तद्विशिष्टद्रव्यविषयो वा विधिः कल्पते । तदपेक्षिताच भावना अटाकपालकर्मिका यागनिका वा वैश्वानरवास्यपाता भवतिना ल. क्षणयानूयते । गायत्र्यैवैनमियादिना तु तत्तद्वाक्यविधेयस्य संख्यादेः स्तुतिः । अत्रापि 'ब्रह्मवर्चसेन पुनाती'त्पादिना अवयुकईको व्या- पारो 'यस्मिनात' इत्यनेनोक्तस्प पुत्रनिष्ठपूतत्वादिभवनस्योपपा. दकत्वेनोच्यते । अत एव चोपपायं पूतत्वादिभवनमपि य एतामाकपालगुणकामिष्टिं निर्वपति स पूत एव भवति य एता नवपालगुणकामिष्टिं निर्वपति । स तेजस्व्येव भवतीत्यनुपङ्गागीकारेण प्रसेक सम्ब-पते तत्र चेष्टिशिर. स्कत्वेन पूतत्वादिकथन प्रधानगतफलप्रयोजकतासंबन्धस्य स्तुत्याल. म्बनत्वयोतनार्थम् । अत एवार्थवादिकं फलमपीप्रेव कल्प्यते, नत्वष्टत्वादरिति दिक् । केचित्तु पस्मिन् जात' इत्पन्तस्याष्टवादावनन्वयात इप्टेश्च दू रस्थत्वेन स्तुसनईवादगत्या कामशब्दं विषिश्च कल्पयित्वा, "सर्वे. भ्यो दर्शपूर्णमाप्ता" वितिदिष्टिफलविपिरेवायोमत्याहुः। तत्तु अष्ट• स्वाधन्त्रयस्योपपादितत्वादकिञ्चित्करम ।। सूत्रं तु ये पूर्ववन्तः प्रमाणान्तरेण सम्भवत्यासिका ते विधा. नानीः इति नामधेयमर्थवादा वा भवेयुः यथा, वैश्वदेवादयः, इह समाम्नापे पुनर्निधानस्पोक्तविधया सामयम् अतो गुणविषप एवैत इति व्याख्येपम् ॥ , ·करणम् ]] | प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २६१ सू-गुणस्य तु विधानार्थेऽतद्गुणाः प्रयोगे स्युग्नर्थ- का न हि तं प्रत्यर्थवत्तास्ति ॥ १-४-१५.॥(सि) 4 - न तावदेते कपालानुवादेनाष्टत्वादिविधयः; तदा हि,कपाल: विधिः द्वितीयान्तद्वादशकपालपदेन वाभ्युपगम्यते ? अतिदेशेन वा? नायः, पदश्रुत्युपात्तद्वादशत्वसंख्यावरुद्धेषु कपालेषु अष्टवादीनां प. दान्नरोपात्तानामन्वयानुपपत्तेः । न च प्रथमान्तद्वादशकपालपदेनैक द्वादशवविधानात् द्वितीयान्तेन च द्वादशत्वानुवादेन कपालमात्रवि, धानात् तत्राष्टत्वादिविधेरुपपत्तिरिति वाच्यम् । उपक्रमस्थद्विती: पान्तपदान्तर्गतस्य द्वादशपदस्प सर्वसंख्यापरत्वे लक्षणापत्तः । अवयुसानुवादेन द्वादशत्वमात्रपरत्वे सापेक्षत्वात् कपालपदेन समा- मानुपपत्तेच, अष्टाकपालांदिपदैः एकमसरताभगमयेन कपालायु. द्देशेन संख्याविधानानुपपत्तेश्च । अत एव नान्त्योऽपि; यागाद्यनुवादेन संख्याविधिस्तु याग- स्पैत्र भेदकतया अभ्यासापादकतया वा संख्यान्वयापत्तरिष्टापत्ती च कपालपदेन समासानुपपत्तेरयुक्त एव । एवमाकपालादिरूपद्रव्यान्तरविधिरुत्पतिशिष्टद्वादशकपाला- वरोधादेव नाशयः । न च "यद्वादशकपालो भवती"सनेनैव द्वादशक- पालविधानात सर्वेपामुत्पन्नशिष्टत्वम् । तया सति उत्पत्तिशिष्टद्वाद- शकपालस्पोपक्रमस्थस्पानर्थक्यापत्तेः । न चोपसंहारस्थानामपि - हुना लामणिकत्वापेक्षया वरमेकस्याविवक्षितत्वमिति वाच्यम् । तेषां स्तावकानां लाक्षणिकत्वेऽपानर्थक्याभावात् निर्वपतिसम्बन्धार्य प्रथमायाः तृतीयाधिलक्षणायास्तवाप्पावश्यकत्वात् ।' किश्चास्मिन् पक्षे वक्ष्यमाणसूत्रोक्तया रीत्यावगम्यमानेकवा- क्यवसागोऽपि तदवस्थ एव । एकवाक्यत्वाभ्युपगमेन सर्वेषामुत्पत्ति- ·" 1." मीमांसाकौस्तुभे। । [वैश्वानराधि- शिष्टत्वाङ्गीकरण तु सपि सर्वेषां पदाना, सरन्यायेन तृतीपार्ष- लक्षात्वे अष्टाकपालादीना करणत्वेन-निपतिलक्षितयागावपा. ङ्गीकारे मवतिनानन्वयात् तदैवोपतेः, मृघातुलक्षितांगावपा. ङ्गीकारे च भूधातुना यागविधानस्य तावदेवतासम्बन्धाभावना(१) शक्यत्वात, शस्यत्वेऽपि वा विशिष्टैक्पाभावेन वाक्यमेदस्य तद. वस्थत्वापचेः, अनुवादाहीकरणे च वचनव्यक्तिभेदेन वाक्यभे- दापत्तः स्फुटत्वादेवायुक्तम् । यथा च स्तावकत्वपसे एकवाक्यलो. पपत्तिः तथा (२) आनक्या" दिति सूत्रे वक्ष्यामः । तस्मात् गु. विधिपो वाक्यभेदस्यावश्पकत्वात् , तत्र च वैश्वानरवाक्ये पूर्वो- क्तविषया द्वादशकपालस्पावश्पविधेयत्रा उत्पत्तिशिष्टद्वादशक- पालावरुद्धे यागे द्रव्यान्तरविधानानुपपत्तेः नैतेटाकपालदिशन्दा: गुणविषयः, अतश्चार्यवादा एवेति सिद्धम् ।। सूत्रं तु गुणस्य विधानार्थे अष्टाकपालादिशब्देऽभ्युपग- म्यमाने अतगुणाः पूर्वकर्मणोऽगुणास्सन्तः यागान्तरविघानाश- के प्रयोगप्रतिपादकें विघौ अनर्थकाः अविपपीमूनाः स्युः, न हि तं द्वादशकपालावरुदं यागं प्रत्यर्थवत्तास्तीति व्याख्येयम् ।। . - सू-तच्छेपो नोपपद्यत इति चेत् ॥ १-४-१९. ।। भाप्यकारेण इतिचेदिति पदद्वयं.न पठितम् । पदुक्तं-अष्टा- कपालादीनामविधेयत्वेन स्तुत्पनहत्वात् द्वादशकपालादीना च अस. म्बन्धेन स्तुत्पनुपपत्तेः नार्थवादत्वमुपपद्यत इति, अत्रोच्यते- सू-अविभागादिधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्येरन ॥१-४-२०॥ यद्यपि च अटत्वस्पाटाकपालादेाऽविधेपत्तातू स्तुत्यनह. १मशकरपात। २.५ ३-१-१८ ·करणम् प्रथमाध्यायस्थ चतुर्थः पादः। त्वम् , तयापि तत्स्तुतिः वेतसावकान्यान द्वादशवस्य द्वादशकपा- लस्य वा स्तुसर्थ न विरुध्यते । न च सम्बन्धाभावः, दादशवे अष्ट. वस्याप्यन्तर्गतत्वेन सम्बन्धोपपत्तेः । यथैव हि द्वादशत्वं द्वादशव्य. क्तिविशेष्पकमयकैकत्वप्रकारकापेक्षाबुध्योत्पयते क्या कदाचि- दिमेऽष्टी इमे चत्वार इत्येवं अष्टत्वचतुष्टमकारकापेक्षावुध्योत्पद्यत एव । ततश्चास्यापि कारणकोटिमविष्टत्वेन सम्बन्धादुपपन्ना स्तुतिः । तत्र गायत्र्याधारसाम्यात् ब्रदर्चतादिनमकतेन स्तूपमानमष्टत्वा- दि लक्षणपा द्वादशवस्तुत्पर्य सम्पद्यते । अथ वा अष्टाकपाला. दिशब्दः आग्नेयादिसाधनीभूतेऽष्टाकपाले मुख्पस्सन् सादृश्पाद द्वादशकपालावयवभूत पुरोडाशावपव उपस्थापयति। पचप्यप्ती अष्ट सु कपालेषु न संस्कृतः, वैधस्यैव अपणस्य संस्कारपदवाच्यत्वेन अ- वयवे तदसम्भवात् , तथापि अष्टा कपालैपु श्रीपतस्तावत् । अतश्च गोण्या वृत्याष्टाफपालपदेन द्वादशकपालावयवाभिधानाव, तत्स्तु- त्या तदवयविनो द्वादशकपालस्य स्तुति न विरुध्यते । एवं गौणीगर्भलक्षणया द्वादशकपालमात्रस्तुत्युपपत्तौ द्वादश- कपाले न तद्वत्तासम्बन्धेन लक्षणान्तरमहीकरप यागनामधेयत्वं यु- कमापितम् । यत्तु द्वादशकपालस्य 'यद्वादशपालो भवती सनेन लक्षणां गौ- जी वा विनैव स्तुतेः कृतत्वान्न परोक्षस्तुत्पनीकरणं युक्तमित्यु: तम, तव 'यस्मिात' इत्येतत्मविपाधापा इष्टिस्तुतेरुपपादकत्वेन क्रियमाणाना द्वादशकपालस्तुतीनां पूतत्वायुपपादनार्य सर्वासाम- मालेल ग्रहणोपएक अनपेशिनलेऽपि वा यत्र विध्युदेशाबाट मत पुरुष प्रति स्तुतेरानरपेऽपि पुरुषान्तरं प्रति मार्यक्पम, यैव अल्पस्तुत्या के चित् भरतेप्वाप पुरुपान्तरं प्रति स्तुत्यन्तरस्य सार्थपोपपताकिश्चित्करम् ॥ सूत्रं तु विधाना पिये द्वादशकपाले स्थविक भष्टाफपा.

·२६४ । मीमांसाकौस्तुभे...' [वैश्वानराधि- लादिशब्दास्तारका उपपधेरन्। तयोर्जन्यजनकमावादिना(१)स. म्पन्धसत्वादित्येवं व्याख्पेयम् ॥ 1 . सू-कारणं 'स्यादिति चेत॥ १-४-२१ ।। । इदानी फले गुणविधिवादी मसतिष्ठते-नेयं दादृशकपा- लस्तुतिः, जघन्यवृत्याश्रयणापत्तेः। किन्तु 'यदष्टाकपालो भवती' त्यादिनाऽमाप्तार्थवादेव विधि प्रकल्प्य विहितानामटाकपालादीनां 'गायध्यैवैन' मित्यादिनोपपायोपपादकभावेन स्तुति कृत्वा उत्पत्ति शिष्टद्वादशाकपालावरुद्धे यागे साक्षादगत्वेन निवशायोगात देवता- न्तराभावेन च पागान्तरकल्पनानुपपत्तेः फलापेक्षापा रात्रिसव. न्यायेन पूतत्वादिकं फलत्वेन करप्पते । तत्र चोपपादकाना मसेकचित्तादुपपाधं पूनत्वादिकमपि प्र- सेकमेव फलत्वेन सम्बध्यते । तत्र चाश्रयापेक्षाया प्रकृतो वैश्वानर. याग एवाश्रयत्वेन सम्बध्यते । तत्र च काम्यत्वेनाएाकपालादीनां 3. स्पत्तिशिष्टद्वादशकपालबायकत्व न विरुध्यते । नचैवमुत्पत्तिशिष्टत्वेन द्वादशकपालस्य बायकत्वमेव किं न स्या- दिति वाच्यम् । उत्पत्तिशिष्टत्वस्य प्रमाणाश्रयलेन प्रमेयाश्रितस्प काम्पत्वस्यैव बलबत्तासायकत्वात् । । नचैवमनेकगुणफलसम्बन्धानीकारेण वाक्यभेदापचेरूपक्रमो. पसंहारयोरेकविषपत्तेन गम्पमानैकवाक्यत्वभङ्गापत्ति', तस्य सिद्धा. न्तेऽप्यावश्यकत्वात् । अन्यथा एकस्या जातेप्टौ निमित्तस्य पूत. स्वादिफलानाश्चौद्देश्यत्वानुपपत्तेः । यद्यपि, च निमित्त विजातीयमुई- श्यम, तथापि तदलकल्पस्प पापक्षयस्य तावद सजातीयत्यवोहे- - . । सम्बद्धवावा ।

·करणम् प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । आपलात्तमादायोनकोद्देश्यता अपरिहार्येव । नचैपां कल्प्यत्वेन न वाक्यमेदापादकत्वम् । फलवाचकपदा- • ना करप्पत्वेऽपि श्रूयमाणविधावेवोद्देश्यत्वेनान्वयाङ्गीकरणेन त- दायत्या वाक्यभेदस्यापरिहार्यलात् । अतश्च तत्र उपक्रमोपसहारयो. रसायकत्वादाख्यातभेदाद्वाक्यभेदो युक्त एव । तेनाश्रयस्यापि भाकरगिकस्य लाभादष्टाकपालादयः फलार्थ विधीयन्ते । । यद्यपि पात्र द्वितीयपूर्वपक्ष इवाटत्वादिरेव फलाथै विधीयत इंसनाशयम, तथा आश्रयालाभापत्तेः; नह्यत्र यागः पुरोटाशो वा ऽऽश्रयीभवितुं योग्यः, तथाले संख्यायाः कपालविशेषणवा- नुवादानुपपत्तेः । नापि कपालम् , रास्पारान्तरप्रकरणेन विशिष्य प्रणपनादिवदनुपस्थिोः तयाप्पटाकपालादिद्रव्याण्येव फलार्थ विधीयन्ते । तत्र च प्रधानताद्विशिष्योपस्थितो याग एवाश्रयत्वेन सम्पध्यत इति न किश्चिदनुपपन्नम् । अतोऽयाकपालादिद्रव्याण्पेय फलस्य कारणं स्थात् इति सूत्रार्थः ।। सू-आनर्थक्यादकारणं कर्तुर्हि कारणानि गुणार्थे हि विधीयन्ते ॥ १-४-२२ ।। - २ M ते गुणफलप्सम्बन्धविधपः, वास्यभेदप्रसाद । नचारुपात. भेदात्तस्यादोपत्वम् । आरयातभेदेऽपि(१)"यायोभयं हविरातिमा- "दिसादाकवाक्यत्वोपगमाव । अतश्च पथैव तत्र यच्छन्दोष- देसात तार wिa' इत्युपमहास्य . उच्छन्दोपपद्धत्वेनोपक्रमस्थनानोष्टीवपपत्वमतीरेकनायित्वमगम्प. ते । सम्भवति च तत् । सायकलपक्षे मपा निर्वपत्पतिरिक्ताना. मारुयानानामनुवादकसेन एफस्तुतिलसकताङ्गीकारात । गुण- १.त०मा०३-०-२-१४ ·Shi 4 २६६ मीमांसाकौस्तुभे [वैश्वानराधि- विधिपक्षे तु तत्तदाख्यातेनैव तत्तगुणीवधानात् त्रिमन्यमानसाका:. इत्वे सति ऐकार्या भावात वाक्यभेदापतिरनिवार्यव । नच निर्व- पत्याख्यातेनैव सर्वगुणविधानम् । तथाले भवत्याख्यातनैव तत्तह- णोत्पचिविनियोगानामन्वयेन तद्वैयर्यापत्तेः । किश्चमेकवाक्पत्वाभ्युपगमोऽपि फलाथै गुणविधिवादिनी ऽसन्तायुक्तः । नहीं केन वाक्येनाश्रयोत्तोचविनियोगायोगाणां त. सद्गुणोत्पत्तिविनियोगायोगाणाश्च विधिसम्मावयितुर्माप पाया। सेन वाक्यभेदमसङ्गाद न फले गुणविधानम् । यत्तु सिद्धान्तेऽपि उपपाधोपपादकरूपेणेप्टिस्तावकम्यापि इ. हैः फलाकालायां पूनत्तादेः फलस्वेन कहानस्य चतुर्थे वक्ष्यमा णत्वात् फलनिमित्तरूपोद्देश्यानेकत्वानिमित्तो वाक्पभेदो दुष्परिहर इत्युक्तम् , तन्न; निमित्तस्यावश्यानुष्ठापकत्वरूपोद्देश्यतेऽपि इप्सि राजन्यत्वरूपोद्देश्यात्वाभावात् फलस्यैव च तद्रूपत्वादिनानीगोद्दे ३पयोश्चफेनान्वयेऽपीतरविषयकाकासानियत्पभावेन तस्याप्यन्वयो. पपपेक्यिभेदाभावाद । न च निमित्तसम्बन्धोपपत्चापि भाग्नाया भात्यापेक्षायां नि. मित्तयलेनावगतस्यापि अकरणे प्रत्यायस्य करणे सत्पनुत्पत्तेः तत्परिहारस्याजन्यत्वेन भाव्यत्वानुपपनेरन्यानापदाचरणजन्यम सवायध्वंसस्पैव दर्शपूर्णमासादिवत् भाव्यत्वकल्पनात् पृतत्वादेरपि सजातीयस्य भाम्पत्वकल्पने वास्यभेदः स्पादेवति वाच्यम् । दी. दौ सस्प भाम्पत्वकल्पनेऽपि प्रकृते आर्थवादिफपूतत्वायपेक्ष- या तस्पानुपस्थितत्वात् । मतियोग्युपस्थितिप्तापेक्षसेन विलम्बोप. स्थितिकवान भाम्पत्वेनाकल्पनाद्वाक्यभेदानापत्तेः । अत एव निमित्तवलावगामसवापध्वंसस्पैन नाव आर्थवादिकफलकलाना न युक्तत्पपास्तम् । न चैत्रमप्यनेकेषां पततादीनां फलानामुद्देश्यसाद्वाक्पभेदस्तदवस्य एक, फलबांचक- . भाव्यत्वकल्प ·करणम् ] . प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पदानां कल्पितोऽपि श्रूयमाणस्पैव विधः प्रत्युद्देश्यं सम्बने धादिति वाच्यम् । अर्थवादोपात्त फलकामे निर्वपदित्येवं लायन पूनतादीनां पासपत्तिफलत्वकल्पनेन वा प्रसेकमुद्देश्यत्वाभा. वात् । अत एव नात्र योगसिध्यधिकरणन्यायोऽपि । ‘नचैवमार्थवादिकफलकल्पने वाक्पभेदाभावेऽपि पूतत्वादिकाम- नायाः स्वर्गादिकामनावदनुष्ठापकत्वायगमात कामनाभावे पुढे जाते. ऽपि करणानापत्तिः, दर्शपूर्णमासादिवद्वा कामनायां प्रयोगान्तरवाए. त्तिरिति वाच्यम् । जालेष्टिभावनाया अनुष्टापकापेक्षायां निमित्तस्यै. पानुष्ठापकत्वेन श्रुतत्वादनुष्ठापकान्तरापेक्षाभावेन पुतत्वादिकाप- नापा अनुष्ठापकत्वाकल्पनात् । अत एव भावनाया भाव्यापेक्षायां लाघवाद पूतत्वादीनां - छाविपयत्वयोग्यानां जन्मत्तमात्रं कल्प्यते न स्वनुष्ठापकत्वम् । ख. गादिकामनायास्तु यागानुष्ठापकत्वस्यापि श्रुतत्वात् नैमित्तिकभाव- नाभाव्यममर्पकत्वानुपपत्तेः युक्तं प्रपोगान्तरविषपत्वम् । अतश्च पुत्र- जनने निमित्त अपं पुत्रगतपुतवाद्यर्थ जातेष्टिः कर्तव्या, अन्यथा प्रत्यवतीति वाक्पार्थावगमात पुवे मृने तत्र पूतत्वाद्युत्पससम्भवाद दिएं गतस्य पुत्रस्य पूनस्वादेरनीप्सितस्वेन फलवायोगात् फला. भावे च निमित्तेनापि नैमित्तिकस्याननुष्ठापना पुत्रे मने नैव जा- तेष्टिः कार्या, न च तदकरणे पुरूपस्य प्रत्याय इति फलामावाद संलिनाधिकारा जालोटिरिति मिद्धं भवति । तस्मादर्थवाद वाक्य- भेदाभावादर्थवादा एव अष्टाकपालादिशब्दाः इति सिद्धप ॥ सूत्रं तु गम्यमान कार्यत्यागमसगादकारणं पूतत्वादीनामष्टा- कपालादीनि पदि होतानि कर्तुरुपदिष्टानि स्युः तदा फलकारणानि भवेयुरपि, न खेतानि (१)तस्पोपदिष्टानि, मकरणमाताश्रयाभावेन मिदम्पाणापा कर्तुरुपदशाविषपत्तात् । अतो गोण्या कृत्या स्तु- १तया।'

·4 . २६८ मीमांसाकौस्तुभे [तसि-यधि-- तिरूपार्थ एन विधीपन्त इति व्याख्येयम् ।। प्रयोजनं तु तत्तत्पक्षोपपादनलायामेव स्पष्टीकतम् ।। इति द्वादशं वैश्वानराधिकरणम् ॥ V . अथ त्रयोदशं तत्मिध्यधिकरणम् ॥ (१३) (तत्सिद्धिपेटिका) सू-तत्सिद्धिः ॥१-४-२३.॥ (सि) (१)गुणापा इत्यन्तस्यैकसूत्रतेऽपि मन्त्राधिकरणपूर्वपक्षमूत्रमन प्रत्येक प्रथामान्तमूत्रोपन्यासो व्याख्यामौकर्याय न विरुध्यते 1 पूर्ण धिकरणे स्तुस्युपपादकत्वेनोक्तापा गोण्या वृत्तेः निमित्तासम्भव माशङ्मय तत्र निमित्तप्रतिपादनद्वारा गौणीत्तिलक्षणमनेन सूत्रेण वेदामामाण्यापादकपरोक्तलक्षणत्रयनिराममुखेनाभिधीयते। तेनाध्या- यसङ्गतिः अनन्तरसङ्गतिश्च सिद्धव । पादमङ्गतिस्तु प्रामाण्योपयो. गिपदनिष्ठगुणवृत्तिलक्षणपतिपादनात् द्रष्टव्या । अमामाण्यापादकलक्षणानरनिरासेन प्रामाण्योपयोगिलक्षणक- थनाच (२)गुणमुख्याधिकरणव्युत्पादितमन्त्रलिङ्गविनियोगविपयवि. कार्य भाष्यकारादिभिः क्रियमाणनामामापापादकलक्षणातराने. रासद्वारा एकलक्षणस्थिरीकरणेनापि न पौनरुक्सम् । पूर्वाधिकरण. व्युत्पादितगुणत्पाक्षेपसमाधानार्यलेऽपि चास्य मूत्रस्य सार्वत्रिका गौणयंत(३)माधानार्यलं मूत्रयितुं भाष्यकारादिभिः (४)"यजमान: प्रस्तर" (६)"यजमान एककपालः"इत्युदाहस यजमानपदं प्रस्तरा• दिनामधेपम् ? किं वा तत्कार्यसाघनत्वेन यजपानरूपगुणविधिः ? १ "तरिसद्धिजातिसारूप्यप्रशसाभूमलिगसमचाया इति गुणाश्र। या." इति समप्रसुत्रम् २५.मी. ३ ३२. ३ समाधानार्थत्यम्।. ४.सं. १-७-४-४, ५ ते. ग्रा. १-६-३-६ मै.सं.१-१०-७ ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । उताप()मोदुम्बराधिकरणन्यायेन गोण्या त्या अर्थवाद इति विचारः “गतार्थोऽपि स्मारितः । उदाहरणान्तरं चोपक्षिप्तम् । आएव(२) रूपात् मायात्' इत्यत्र एतान्येव गुणरत्तेनिमित्तानि, तत्तदाहतार्थवादमात्रनिष्ठतया कानिचिद्विविच्य कथितानीति न तेनापि पौनरुत्यम् । (३)गुणवादसूत्रे तु अत्र सिद्धाया गोण्या वृत्तेः स्तुत्युपयोगमात्रकथनात् न पौनरुक्त्यमपि । तत्र प्रस्तरैककपालयोरचेतनत्वेन स्वतन्त्रतया यागकर्तृत्वासम्भ- चेऽपि यागमयोगवर्तिस्वव्यापार प्रति स्थाल्पादिवत् कर्तृतोपपत्तेः अपयवयोगेन, यजमानशब्दो नामधेयं प्रस्तरककपालयोः । तत्मयो- जनच 'शुक्र यजमानोऽन्वारभते' इत्यादौ प्रस्तरककपालयोरीपग्रह- गसिद्धिरिति आद्यः पूर्वपक्षः । द्वितीयस्तु-स्वव्यापार मति प्रस्तरैककपालयोराश्रयत्वरूप- कर्तृत्वसम्भोऽपि अचेतनयोश्चेतनव्यापाररूपयागकर्तृत्वासम्भवाद (४) तडानावात्मनेपद'मित्यनेन प्रधानरूपस्य शानच आत्मनेपदसंज्ञा- स्वाभिधानात् आत्मनेपदस्य च (५) स्वरितभितः कर्वभिमाये क्रिया- फले' इत्येवं यागक्रियाफलस्प स्वर्गादेगिक्रियाकर्तुनिष्ठत्वावग- मात् अचेनने च प्रस्तराद्री वर्गादिफलानुपपत्तेः शानजन्तयजमान- पदस्य मस्तरादौ योगासम्भनेन भिन्नार्थयोः प्रस्तरयजमानपदयोः सामानाधिकरण्यमात्रेण नामत्यायोगात न तावन्नामधेपत्तोपपत्तिः। अत एव नार्थवादत्वम, यजमानपदेनावयायोगेन स्तुत्पनुपपत्तेः। न च गौण्या तदुपपत्तिः । वेदे तदसम्भवात् । तया हि-- न तावत् लक्ष्पमाणगुणयोगनिमित्त(६)चितं गौण लोके वेदे वा सम्मति । सिंहादिनिष्ठगुणानां देवदत्तादी पापितसेन पोगासम्भवा । किश्चैवं सिंहादिशब्दस्य स्वशक्पनि गुणपचासंब- न्धेन लक्षण बोधकलोपपत्तेः मिहादिशन्देन गुणलक्षणा, तेश २.स्. १-२-२१० ३.स. १.२.१०. ४पा.स.१-४-१००. ५पा.२.१-४-७२. .६ निमित्ताया .१ पू. मी.१.२.२.

·२७० मीमांसाकौस्तुभे [तसिंध्यधि- देवदचलक्षणा इत्येवं लशिलक्षण तावदुपपतः नातिरिक्तगी गतिस्वीकारोगपतिः। अतो लक्षणाऽमम्मान नेदं सिद्धान्तलक्षण मुपपचिगन् । अब एष लोके . सिंहो देवदत्त इत्यादी गोणलपत्र हारादीशानितनहाशनिकै गौणत्वलक्षणान्युक्तानि । तया हिं कथित प्रसिद्धार्यत्यागेनापसिद्धगुणवाचिस्वं गौणत्वमित्युक्तम् मिहशब्दस्य हि मसिद्ध सिंहवरूामर्थं त्यका देवदत्तपदमामाना धिकरण्पादेयं देवदनानिष्टमसनकारियादिगुणेषांतरिक्ता शक्ति कल्प्यते । अाश्च ऋरो देवदत्त इतिवन्मावलक्षणया सामानाधिकर पोपपत्तिः। गौणपदाभिलप्पस्वश्चास्य 'तप्र भव'इति व्युत्पत्या गुणे वाधुनिकशक्तिकल्पनादृष्टव्यम् । अत एव शुक्लादिपदानादिश क्तिमत्सु न गौणस्वच्पबहारः । अब एन गुणवाचित्वं शुलादिपदे वाप। तदर्थमाधुनिक संकेतितपर्यायमसिद्धपदग्रहणं सादृशम्यापि गुण सांकेतिपुडित्यादिपदेप्यतिमसक्तिमाशंम्प प्रसिद्धार्थत्यागेनेति विशेपि तम् । अनच लोके ईदृशस्य गौणत्वस्य वमनमिमायानुरोधेन संभवेऽपि घेदे तदभावात प्रसिद्धार्थत्यागेऽमामाण्यापत्तेः नेदृशेन गौणत्वेन स्तु त्युपपत्तिः। तथा अन्यः समुंदापयाचिनो लक्षणपैकदेशतिः गौणीत्येव लक्षणं कृतम् | तन्मते हि सर्वेऽपि सिंहादिशब्दाः न जातिमात्रचनाः तपासे गुणादिवचनैः शुलादिशब्देस्सामानाधिकरणानुपपचेः । किन्तु जातिद्रव्पगुणक्रियादिसमुदायविशेषवचना:। अतश्च तास. मुदायस्प देवदत्ते अमावात् देवदत्तादसामानाधिकरण्यानुपपत्या समुदायैकदेशे प्रसाकारित्वे लक्षणया सिंहशब्दो वर्तते । तेन पूर्ववदे. व मत्वर्थलक्षणपा देवदत्चपदसामानाधिकरण्योपपत्तिः। गौणपदा. भिलप्यत्वञ्च गुणशब्दस्याने प्रयोगाद अनशब्दस्य चावयवापरप- पीपैकदेशवाचिस्वाद गुणे एकदेशे भवः गौण इति व्युत्पत्या तिः इमान्दस्य, द्रष्टव्यम् । .0 A ·करणम् ] , प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २७१ एतस्यापि च लक्षणस्य लोके ययाकञ्चित् सम्भवेऽपि वेदे समुदायस्यानित्यत्वेनानित्पार्थसंयोगममगादपामाण्पमसक्ते दृशेना- पि गौणतेन स्तुत्युपपत्तिः । अन्यैस्तु स्वोत्प्रेक्षामभवारोपविषयी मृतार्यत्तित्वं गौणत्वाम- स्युक्तम् । तन्मते हि न शब्दः स्वाभिधेय विना अन्यत्र गुणादियो. गमात्रण प्रवर्तते, अतश्च वक्त्रा प्रयुज्यमानः (१)देवदत्ते सिंहशब्दः श्रोत्रा वक्षपोगान्यथानुपपत्त्या नूनमभिधेयं सिंदत्वमारोप्य अनेन प्रयुक्ता : इति कल्प्पते । न च विविक्तयोरारोपानुपपत्तिः । शुक्ति. कादौ रजतत्तारोपवद योपापा वा रेतोरूपहविःमक्षेपरूपहोमाधि- करणतसादृश्येनाग्नित्वारोपवत करणत्वतादृश्येन गुणारोपोपपत्तेः। " नचैवं शुक्तिकादौ रजतत्वाधारोपेण रजतत्वादिशब्दमत्ते. गौणत्वापत्तिः । तदारोषस्य करणदोपजन्यत्वेन स्वोमेक्षामभवत्वा- भावाद । अतोऽनारोपितार्यत्तिश्शन्दो मुख्यः । यस्तु शन्दा आरोप कृत्वा पश्चात प्रवर्तते स जघन्या, गुणहेतुकारोपनिमित्तकत्वाच गुणादागत इति व्युत्पत्या गौणः । एवं अर्थोऽपि देवदत्तादिरारोपितसिंहत्वाद्याश्रपतपा गौणो जन्यश्च । अस्यापि लक्षणस्यारोपकपुरुष(२)मम्भवेन कथञ्चिल्लोके सम्भवेऽपि वेदे तदभावाद , नेदृशेनापि गौणत्वेन स्तुत्युपपत्तिः । अत एव शम्पसम्पन्धाभावालक्षणयापि स्तुतिरनाशङ्कया। अत अर्थवादत्वासम्भवान्न कापि विध्पेकवाक्यत्वम् । अपामार्थ- वादेव विधि कल्पयित्वा "यो होता सोऽध्वर्यु"रितियदेकाय पदस्प कार्पलक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्यापरपदार्थो विधीयते । तत्रापि पजमा नकार्ये त्यागादौ अचेतनस्प मस्तरादेः फतासम्भवाव मुख्यत्वा- घ यजमानपदे कार्यलक्षणानुपपत्तेः मस्तरादिपद एव कार्यरक्षणा. मङ्गीकृत्य यजमानः सुग्धारणादिसापनत्वेन विधीयते । १ सिंहो देवदत्त इति शम्दः । २सत्येन।

·२७२ मीमांसाकौस्तुभे [वसिध्यधि- न च पारणादौ विनियुज्यमानस्य यजमानस्य स्वपदार्थक रणविरोधात् अन्पेशविरोधेऽपि वा "दक्षिणतो ब्रह्मयजमानावासा कर्मणः क्रियमाणस्ये" ति वाक्यविहितदक्षिणदेशावस्थानरूपस्त्रयों जनीभूतपदार्थकरणविरोपः स्यादेवेति वाच्यम् । “परिषौ पशु गि युश्चीते" त्यत्र परिधित्वाविरोधेन यूपधर्मान्वयवद वेदिदेशकत्व रूपमस्तरधर्मयाधन दक्षिणदेशावस्थितस्यैव सुम्पारणसाघनत्वोप- • पत्तेर्वेदिदेशरूपप्रस्तरधर्मस्प प्रस्तरपक्षे सार्थकत्वोपपत्तेश्च । अथ वा सामान्यविहितदक्षिणदेशावस्थानं प्रस्तरकार्यमुग्धार. णपूर्वोत्तरकालपोरनुष्ठेयमिति न विरोधः । न चैवमप्येककपालसा. ध्यस्प त्यागस्य स्वात्मनि क्रियाविरोधात यजमानसाध्यत्वानुपपत्ते कथमेकपालकार्ये यजमानविधिराशयोति वाच्यम् । 'गुरौ स्त्रा स्मानमर्पयेत् सरूपमात्मनिवेदन मित्यादिवत् स्वशरीरे स्वारमाभिमा. ननिहत्तेरुपपन्नतेन वाधकाभावात । न चैव यजमानस्यापि कार्यापत्या प्रस्तरवत् मूक्तान प्रहरणा- पानिपत्यापत्तेः "एककपालं मबहुतं जुहोती"ति वचनात् कार्यापत्ति बलात् सर्वहोमरूपप्रतिपापत्तेः सर्वनन्त्रपरिलोपप्रसङ्गः,यजमानस्या न्यायस्यैव पुरोडाशकपालवत सुग्धारणादौ विनियोगऽपि तन्माननि पत्या कृतार्थत्वाभावेन प्रतिपत्त्यनईत्वात्। अतः (१) विधिर्वा स्याद- पूर्ववादित्यौदुम्बराधिकरणपूर्वपक्षसूत्रोक्तन्यायेन वैकल्पिको यजमा नस्साधनत्वेन विधीयते प्रस्तरैककपालकार्य इति प्राप्ते- अभिधीयते-नाय गुणविधिः, अशक्यत्वात् । न हि दक्षि पदेशे उदमुखामीने यजमाने अध्वर्युणा नुचो पारपितुं शक्य. न्ते । दक्षिणदेशावस्थानप्तकोचस्तु कल्प्येन विधिना अनाशका एक। एवमेककपालकार्य स्वतत्यागे स्वात्मनि सस्य पुनादिपिक १जै सू १-२-१९ .

·-- फरणम् । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। -२७३ स्ववाभावात् तभित्तेरशक्यत्वस्य स्फुटत्वाद न विधिसम्भवति । अतः (२) विधिश्वानर्थकः, कचि"दिसौदुम्बराधिकरणसूत्रोक्तन न्पायन नायं गुणविधिः । किश्चैवं कार्यापच्या महरणसर्वहोमरूपमतिपस्यापतेः सर्वतन्त्र- परिलोपापत्तिः । न चाकृतार्थवाव प्रतिपत्त्यनईत्वम् । प्रयोजनानुरो- धेनं क्रम वाघिरला सर्वयाजमानकरणोत्तरकालं प्रतिपच्यापते। नचे- धापत्तिः, क्रमतिबद्धमोमपागायुत्तरतुतन्त्रलोपपसगात् । मस्तरपक्ष- विषयत्वकल्पने च कल्प्यविध्यनुरोधेन पाक्षिकत्वकल्पनामसः " स्तरमुत्तरं हिपस्सादयवि" "एककपालं सर्वहुतं जुहोतीति विध्य. स्तरकवाक्पतामहश्च सत्यामर्यवादस्वेन गतौ न युक्तः स्वीकर्तुम् । न च यजमानपदेन प्रस्तरादेः स्तुत्युपपत्तिः। गौण्या-हरया तदुपपचेः । न च (२) गौणत्वाङ्गीकरणे वेदस्पालामापापतिः । परमकल्पिताना गौणतालक्षणानामयुक्तत्वेनानगीकारात् अमापा- ण्यानापत्तेः । तथा हि- न तावदायन्तलक्षणे युक्ते; पूर्वक्लूप्सशक्तप(३)नुसारेणैव वक्ष्य. माणरीया प्रयोगमतीत्युपपत्तावनेकशक्तिकलानादियववराहाधिकर- णोक्तदोपचतुष्टयसीकारानुपपत्तेः, यत्रान्पत्र प्रसिद्धार्यकस्यैव प. दस्य,गुणे साङ्केतिकशक्तिकल्पना सादृशस्यले गौणत्यव्यवहारा- भावाचक्षणस्यातिव्याप्तेश्च । न द्वितीयमपि । प्रतिव्यक्ति जानिद्रव्यगुणक्रिपासमुदायानां भिन्नत्वादेकस्पामपि च व्यक्ती प्रतिक्षणं गुणांक्रपाणामुपचपापचः यसत्वेन समुदापभेदात् सङ्घन्ग्रहासम्भलेन समुदायकाचित्वासम्म वात्संकेतमहानुपपः, समुदापवाचिनो लक्षणपैकदेशमरची च लक्षितलक्षणयेच देवदचप्रतीत्युपपपेरतिरिक्तगौणीप्रतिस्त्रीकार म. माणाभावात १. १२.२३ २ गाणीपल्पने। ३ नुरोधमेष ·. M . --२७४ मीमांसाकौस्तुभे [तत्सिद्यधि- नापि तृतीयम् ; रुपकादिकाव्ये यक्तरारोपविवक्षया प्रपोगे- गारोपितार्यत्तित्वलक्षणगौणत्वसम्भवेऽपि सिंहो देवदत्त इसादौ पकना यत्र शक्यर्थिगतगुणसादृश्यमात्र विवक्षपा प्रयुज्यते, श्रोता च तथैव प्रतिपद्यते तत्र वक्ष्यमाणेन सर्वानुगतेन गौणवेनैव प्रयोगोप- पत्तेरारोपकल्पने प्रमाणाभावात्तलक्षणस्याव्याप्तः । किश्च 'खपुष्पं भवसिद्धान्त' इसादौ सपुष्पादीनामननुभूतपूर्व खादीशमिति निरूपणाशक्त सिद्धान्तादागारोपासम्मवेन गौणला. मापतिः। अथ तत्र समुदायरूपेण खपुष्पादेरमसिद्धावपि खपुष्पशब्दस्प पौगिकत्याद्वियाकलितसिदिमादाय खाधिकरणतासंसर्गारोपेणा- रोपितखाधिकरणताऊं लतादी प्रसिद्धं पुष्प खपुष्पसमासार्थ. महीकस तदारोपेण सिद्धान्ते गौणता खपुष्पाब्दस्पेत्युच्यते, ततः खपुष्पशब्दस्पारोपितसंमर्गकपात्तित्वात्तदाश्रपलतापुष्प एव ख. पुष्पशब्दस्य गौणत्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिः, तस्य गौणत्वेनाप्रतीप. 'मानत्वात् । अत एवार्थलक्षणमपि आरोपिताश्रयत्वरूपं लतापुटपेऽ तिमसक्तम, तम्पाप्पारोपितखाधिकरणताकत्वरूपार्याश्रयत्वेन गौण खोपपत्तेः । आरोपितात्तिशब्दविपयत्वरूप त्वर्थलक्षणमारोप्यस्य सिंहत्वादेरपि तत्वादतिमनमनैवानाशनम् । तस्मादमामाण्या. पादकलक्षणत्रयानगीकरणादेव गौणत्वाङ्गीकरणेऽपि अमामाण्या- 'नापत्तिः। कीदृशं तहिं गौणत्वमङ्गीक्रियते इति चेत् ? उच्यते-खशक्यगुण- वत्ता गौणी वृत्तिः । गुणवत्ता च कचित्तमानजातीयगुणवत्व. सम्बन्धेन, कचिदारोपेण साक्षादेव ; तत्राचा यया,-सिंहाब्दस्य शाक्ये सिंहे विद्यमानः प्रसाकारित्वादिगुणैः समानजातीपाः गुणाः देवदत्ते-सन्तीति तर गौणत्वम् । अतश्च सिंहत्तिगुणसमानजातीय. गुणप्रकारकदेवदत्तविशेष्पकशाब्दवोपत्वावच्छिन्न प्रति सिंहपद- 5 ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्धेः पादः । २७५ शक्पत्तिगुणवत्ताज्ञानं कारणम् । तसिंहपदोचारणे सति शक्त्यैर प्रतीयमानेन सिंहेन स्वात्तगुणाना एकसम्बन्धिस्मरणेनापरसम्बन्धि- स्मरणमिति न्यानोपस्थानात तैश्च तेनैव पायेन तत्समानजातीय- गुणवत्ताज्ञापनादेव एवंविधगुणवत्ताज्ञाने सति सिंहपदादुक्तविध. शाब्दबोधोपपत्तो न किश्चिदायकमुत्पश्याम: । अब एव गुणादी- नामुक्तविषकार्यतावच्छेदककोटिपविष्टत्वादेव नाशान्दत्वम् । द्वितीया तु पत्र रूपकादौ ससपि भेददर्शने सादृश्यगा. श्रेण सिंहनिष्ठं सिंहत्वफूरत्वादि देवदचे वक्तारोप्य सिंदशब्द भयुक्ते श्रोता तथैव प्रतिपद्यते तत्रानुभवसिद्धारोपापहवे प्रमाणा. भावात् साक्षात्संवन्येनैव स्वशक्याने ठगुणवत्ता गौणी त्तिः । अत एवं गुणपदं समवेतमात्रपरम् , सिंहवादेरप्यारोपाङ्गीकारात् । अत पवालङ्कारिक (1) सौन्दर्यस्प तरङ्गिणी तरुणिमोकपस्प हपादनमः कान्तः कार्मणकर्म नमरहसामुल्लासनावासभूः । विधा वक्रगिरी विषेरनवधिप्रावीण्यसाक्षारिकपा घाणाः पञ्चशिलीमुखस्य ललना. चूडामणिः सा प्रिपा" इसादावारोपेणैव गौणी समथिता । यद्यपि चेयं -काव्यातिरिक्तंपु लोके घेदे वा बहुशो न दृश्यते तथापि काव्यवेव सम्भवन्त्याः निराकर्तुमशक्पवाद वेदेऽपि च(२)"योपा बाव गौतमामि" इत्पादौ पर विधिसम्म तनारोपस्वीकारादुप- न्यस्ता वार्तिके तु प्राचुर्याभावादेवानुपन्यासः । न चैतावतर सर्व बारोपमसङ्गः । सादृश्यमावविवक्षापामारोपकल्पने प्रमाणामावाद । .अतश्चोभयसाधारण्येन सशस्यसमवेतवमा गौणीतिः। तदान कानाच्छदक स्पसमयकारकदेवदादिविशेष्यकान्द- स्वम् । नचैविधेन गौणत्वेन वेदस्पामामायापत्तिः । अर्थान्तरमा- नेऽपि शक्पार्थमानस्पात्यागात् । अतएवोक्त-अजहत्त्वार्यात्म;- शिन्दरचय-इति। १कायप्रका- १० लो ४२४. २सा.३५-७-१०.

·N २७६ मीमांसाकौस्तुभे [ वरिसध्यधि- नचैव यत्र शाक्यार्थस्यैवामसिद्धिः यथा खपुप्पादौ, सत्र दनिष्ठ- गुणयोगाभावारिसद्धान्तादौ गौणत्वानुपपत्ते तलक्षणस्याव्याप्ति- रिति वाच्यमा लतादौ मसिद्धपुष्पे खाधिकरणतामारोप्यारोपितखा- धिकरणताक पुष्पमेर मुख्य समासार्थमङ्गीकृत्य तनिष्ठगुणानामली कत्वादीना सिद्धान्तादौ सत्वेन गौणलोपपत्तेः । अतएव 'खपुष नास्ति भूतले' इयदिावारोपितवाधिकरणताकस्यैव समासार्यस्य पति- पेघः, अन्यथाऽप्रसक्तस्य प्रतिपेघानुपपत्तेः। अथ वा अस्तु मृगलाादात्तपुष्पे(१)ममसक्तस्पैव खाधिकरण ताकत्वस्य प्रतिषेधः निसानुवादरूप , परन्तु मूतले पुष्पाभावदशापा भूतले खपुष्प नास्तीति भयोगे आरोपानीकरणमेव कारणम् , खर- त्तित्वस्य भुतलत्तित्वस्य चैकेन नमा प्रतिपंपायोगाव । अस्तु वा तत्रापि तथा । सर्वथा खपुष्प भवसिदाना इत्पत्रारोपाहीकरणेनेर मुख्यार्थसम्पादनमित्यदोपः। नचैवमुपमानस्पोपपत्तायपि उपमेयस्प खपुप्प भवसिद्धान्त इत्येव प्रपोक्या वादिनानभ्युपगमात् । वस्तुन एवामत्परः सति गुणपोगानुपपत्तेपमेयत्तानुपपचरौणमपोगानुपाचरिति वाच्यम् । सिद्धान्तपदाभिधेपस्य निश्चपस्प वस्तुतस्तटूपविषपाभावेन भ्रमत्वे ऽपि स्वरूपेण विद्यमानतया सत्वादुपमेयत्वोपपत्तेः । । एवं घौदादिप्रयुक्तस्प खपुष्पमात्मेति धाक्यस्यापि "तन्म । अहंमत्पपग्राह्यस्प स्वशरीरादेवस्तुनश्शरीराधभेदेऽपि "शरी- रादिभिन्नत्वेन परैरारोपितस्मात्मशब्दार्थत्वाद्धमारोपेऽपि धर्मिणः सद्रूपत्वेनोपमेयत्वोपपत्ति । अनेनैव चारमशब्दार्धनात्मा नास्ती ति बौद्धमयोगेऽपि प्रतियोगिमसिद्धिः' सम्पादनीया । तस्मा. दुपमानोपमेययोयोपि सपुष्पमात्मेति प्रयोगे उपपन्नत्वागौणतो. पपत्तेः स्वशक्यनिष्ठपदार्थतत्वमेव गौणवृत्तिलक्षणं "युक्तम् । गो. १मप्रसिद्ध - - ·. करणम् : प्रथमाध्यापस्य चतुर्धः पादः । २७७ शब्दाभिधेयत्वञ्च गुणनिमित्तकत्तिमम्बन्धित्वात् ,शब्दार्थयोरुप- • पनम् । गौणत्वापे हि गुणयोगे गुणा एव निमितपु- अत एवं वातिका (१) लक्ष्यमाणगुणैर्गेगाहृत्तरिष्टा तु गौणता'. इसव गुणारीत निमित्तपरतृतीयामयोगः । सिंहपदेन सिंहत्वजातिवाचिना लक्ष्यमा- णायाः सिंहव्यक्तः पे गुणाः योगाच्छब्दप्रत्चगुणपोगः एव गौ.. णीति बार्तिकार्थः1-12 Pा. • यत्तु वात्तिके निरारोपंगौणीस्थले आरोपवायुक्तारोपनिराकर- गाय न साप्पारोपः सोमेक्षाप्रभवः 'खपुष्पं नास्ति, 'खपुष्पं भ. वत्सिद्धान्त' इत्यादावपि च नारोप, किन्तु खपुष्पमिति समासः खे पुर्ण नास्तीति विग्रानुसारादन्तर्गतनमर्थकस्सन्नभावंचना, वि. अहे 'नास्तीति कथनं समासार्थविवरणार्थम् । समासोत्तरं चानास्ती. ति पदज़ातमनुवादमात्रम् | अतः खपुष्पशब्दस्यारोप. विनैवाभाव. पाचित्वावगंमाद मुख्याभावपप्तत्यतादिगुणयोगेन सिद्धान्तादौ मचिरित्युक्तम् । तवं निरारोपगौणीस्थले अमतीयमानारोपकल्पने प्रमाणाभावस्पेव रुपकादी सारोपगोणीस्थले प्रतीयमानारोपत्पागे- प्रमाणाभावस्य तुल्पत्वात आरोपनिराकरणायोगेन:खपुष्पं नास्ती. सत्र च नास्तीत्यस्य वैपर्यापत्तेः प्रतियोगिभानं विना फेवलामा बमानस्पाक्लप्सस्पैच कल्पनीयत्वापतेः वपुष्पादिशब्दानामभावना- चित्यायोगेन कुसृष्टिकरत्वात् मौदिमात्रमारोपवादिमसरनिराकरणा: बीमत्यवधेयम् । अत एव नास्तीत्यस्य सार्थक्ये बहुधायस्तम् । अत एव च: पार्यसारथिमिश्रः आरोपितखाधिकरणताकमेव पुष्पं पपुष्प- मान्दारित्युक्तम् । तसिद्धं गौपया त्या स्तुत्युपपत्तिरीित); पर्नु लाणा लक्षितलक्षणपैव वा सिंहपदाव: देवदत्तयोयो- पपत्तेातिरिक्तगौणाचीत्तस्वीकरण:युक्तीमत्युक्तम, तत् फिस्पचिल्ल- क्षणादिना वोघोपपचापि अन्पस्प कदाचित् गाण्यापि घोषोपप-: १तं. वा. १-४-१३. पृ. ३१५ .

·. . मीमांसाकौस्तुभे .[तत्सिद्यधि- तेरपास्तम् । कः पुनरनपोर्भेदः? येनैवमाश्रीयते इति चेत् ? उच्यते- सवाच्यसम्बन्धवस्व लक्षणा, यथा गङ्गायां घोष इत्पत्र गहा पदशाक्यप्रगइसम्बन्धोऽस्ति तीर । अतो गङ्गापदात्तीरयोघे लक्षण त्तिः । तज्ज्ञानश्च गङ्गापदात् शक्यत्र प्रवाहवोघे जाते एकसम्बन्धि दर्शनेनापरसम्बग्घिस्मरणमिति न्यायेन तत्सम्बन्धवत्तावौंध इत्येवं. मकारेणैव । तत्कार्यतावच्छेदकश्च तीरविशेष्यकगङ्गासम्बद्ध तीरत्वम •कारकशान्दस्वम् । सर्वत्र हि गङ्गायां घोपः, सिंहो देवदत्त इत्यादी उमपत्राप्युभपत्रिधशाब्दवोघोऽनुभवसिद्धः । कदाचित् शक्पस- म्वन्धः सम्बन्धत्वेन रूपेण भासमान एव प्रकारताघटक: यथागना. सम्बन्धितीरे घोपः, सिंहसम्बन्धी देवदत्तः इति; कदाचिच स एष सम्बन्धः शक्यसम्बन्धलेन रूपेण नैव भासते, अपि तु तेनिष्ठमयोग- स्वादिना-गङ्गानिष्ठसंयोगवति तीरे घोषः, सिंहनिष्ठगुणसमान जाती- पगुणवान देवदत:-इति। तदेवं तत्चत्मकारताभेदेन वोधे लक्षण्यात कार्यवैलक्ष- प्पानुरोधेनापि कारणलण्पमावश्यकम्। तत्र सम्बन्धिता साक्षस्पिरम्परासाधारण्येन प्रकारे प्रविष्टा गङ्गासम्बन्धिान घोषी, "गङ्गासम्बन्धितीरे वा घोषः, सिंहसम्बन्धी देवदत्त इति, तार- शशाब्दलावच्छिन्नं पाते लक्षणापदाभिधेयः स्वशक्यसम्बन्यत्वेन ज्ञातः कारणम् । अतएवोक्तं (१)"अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणे- 'प्यते" इति । इदं हि नाविनामावसम्बन्धेनैव लक्षणसेवपरम् । सम्ब- धान्तरेणापि तस्याः दृश्यमानत्वात् । आप तु यस्मिन् वोधे परस. म्बधित्वं प्रकारतया अविनामृतं तस्मिन् वोघे या शब्दस्य वृत्तिा सा लक्षणेस्पेपरम् । अतएव सिंहो देवदत्त इत्यादौ सिंहसम्बन्धी देवदत्त -इत्येवं यदा घोषः तदा लक्षितलक्षणेत्यापे द्रष्टव्यम् । यत्र तु स एम सम्बन्धो न सम्बन्धत्त्वेन रूपेण भासते : अपि . तु तनिष्टगुणवत्ता- १तं. बा.१-४-१३. पृ. ३१८. . . . ? .

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ: पादः । .२७६ दिना भासमान एव तारदेवदत्तादिविशेष्यकबोधे प्रकारीभवति ता. शशाब्दत्वावाच्छन्नं पति गौणीपदाभिधेयस्य शक्यनिष्ठगुणवचा तम तेन ज्ञाता कारणम् । न येन तीरत्वमात्रकारकयोधः ताशस्थले उत्तिद्वयस्यापि कार्यतावच्छेदकलाभावाचतुर्यत्तिस्वीकारापत्तिः। तीरत्वमात्रमका रकबोधस्पानुभवपंथमनारूढस्पालीकत्वात् । अन्यथा समुद्रतीरे नपर नतरतीरे वेति संशयाप । तत्सिद्धो लक्षणागौण्पोर्भेदः । * अत.एव सहचरणादीन्यक्षपादप्रमृतिभिलक्षणानिमित्तान्युक्ता. नि। जैमिनिना तु ससिध्यादीनि गौणीनिमित्तानीति विकोऽपि सङ्गच्छो । सिंहनिष्टगुणानां हि देवदत्तसम्बन्धेऽस्ति निमित्तम् । अन स्वशक्यनिष्ठगुणवत्वलक्षणस्य गौणत्वस्य लोके वेदे च सम्भवा- युक्ता यजमानपदेन गोण्याश्या गस्तरस्तुतिः अस्ति हि पजमान.' निष्टकार्यसमोनजातीयकार्यकारिलं मस्तरककपालपो,तपोरापे या- जिनकत्वाविशेषेण यागाख्यकार्यनिरूपितत्वरूपैकर्मयोगेन भि- भयजमानपस्तरनिष्ठयोः कारणत्वयोः सानासात् । अत एवात्तस्य गुरुपार्थस्य सिदिः कार्य परम्परासम्बन्धेन गुणाश्रयो गाणी तनिमित्तमिति सूत्रार्थः। ... इति ( सिदिपेटिकायां प्रयम) प्रपोदशं तत्सिद्धयाधिकरणम् ॥ अथ (द्वितीपं) चतुर्दशं जात्यधिकरणम् (१४) ॥ सू-जातिः ॥ १-४-२४.॥ "आमयमष्टाकपालं निर्वपद ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकाम" स्या- AnemraMकार्यतेन श्रतस्य ब्रह्मवर्चसा परम्परामम्बन्धन ·। २८२ ।' , मीमांसाकौस्तुभे [सारूप्याधि-- याघापोगाव गुणविधित्वायोगः प्रमाधनीयः । पवन न्यायसुधायां माग्देशनिखननस्य पशुधारणस्य च पनिरोधार्यत्वेन यूपकार्यान्त:पाताद्यजमानेऽपि प्राप्ते दक्षिणदे- शावस्यानरूपस्वपदार्थकरणविरोधमसङ्ग इत्युक्तम, तत् (१)"यूपं मिनोती"ति वाक्पेन निसननस्य पशुधारणस्य च युपधर्मत्वमतीते: यूपकार्यान्तःपातायोगात् । अन्यथा परिधावपि निखननापत्तेः । युपकार्यान्तःपाते वा अतिदेशमाप्तदक्षिणदेशावस्थानस्य वाचनिकेन धूपकार्यसम्बन्धेन(२) "यो होता सोऽपर्युपरिवत याधापनेपेक्षि. तम् । अतश्च निखननस्य यूपधर्मस्यापि कार्यापत्या पासस्प यान. मानकार्येण दक्षिणदेशावस्थानेनापि वाघापत्तेः अवाघसम्भवे व याधायोगात् (३)"यूपमुच्छ्रपती" ति विध्येकराक्यतामापतेश्व गुणत्या यूपस्तुतिरेवायम् । सारूप्यरूपनिमित्तार्यान्तरकथनार्यन्तु सारूप्पशब्दः। मनु-सर्वत्रैव तसिध्यादौ समानजातीयाख्यस्य सारूप्पस्य स. त्वाम्म तस्य निमित्तान्तरस्वमिति चेत्-न, तसिध्यादौ सारूप्पस्स सम्बन्धविधपा कार्यकोदो कारणकोटौ वा प्रवेशेऽपि तत्कार्पिस्यैव स्वसमानजातीयकार्यकारितासम्बन्धेन प्रकारताख्यनिमित्ततावगमा• न सारूप्यस्य प्रकारताल्पनिमित्तत्वम् । इह तु आदित्ययजमाना. भ्यां यूपे अननोच्छपणजन्यतेजस्वित्वोयत्वरूपमादृश्यस्य चाक्षु. पस्प झटिति प्रतीतिसम्भवेन कारणतावच्छेदके कार्यतावच्छेदके या मकारतपा मीयष्टवानिमित्तात्वोपपत्तिः । तथा च यत्र सारूप्यममन्धेन मुरुपनिष्ठाः तसिध्पादय एक गुणा। मकारा भवन्ति तत्र तत्सिध्यादीनि पञ्च निमित्तानि, पत्र तु सादृश्यमपि प्रकारीभवति तत्र साप्पं निमित्तम् । अतश्चभिय- साधारण्येन पस्मिन् देवदनविशेप्प के शाब्दबोधे सिंहनिष्टगुणा १.मा ३-७-१-१५.२ मा. श्री. २३-११-१२.३श.मा.३-७-१-१४.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कारतायां प्रविष्टाः तादृशशान्दतावच्छिन्नं प्रति साक्षात्परम्परासा. धारपन मिहपदशक्पत्तिगुणवत्ताज्ञानं कारणमिति निय- मकलानाव सारूप्यस्य गौणीतिनिमित्तत्वोपपत्तिः । एतदभिमा- येणोक्तं चक्षुह्यसाश्यविवक्षया पृपयुपादानमिति न चक्षुद्याव- मेव पृथगुपादानमयोजकम् । छत्रिणो गच्छन्तीत्यादौ बाहुल्यादीनाम- पि चक्षुह्यत्वेन तदपेक्षया पृथगुपादानानुपपत्तेः । तस्मात् सारूप्प. स्य मकारतया भानादेव पृथगुपादानमिति द्रष्टव्यम् । अरा एव भा- ष्पादौ सारूप्यादिति तन्निमित्तपञ्चम्यध्याहना । इति (तसिद्धिपोटकायां तृतीय) पञ्चदशं सारूप्पाधिकरणम् ।। - । अथ (चतुर्थ) पोडशं प्रशंसाधिकरणम् (१६) । -सू-प्रशंसा ॥ १-४-२६.॥ (१)"अर्पशवो वा अन्ये गोभशेभ्यः पशवो गोअश्वा" (२)"अपज्ञो. वा एप पोऽप्तामा" (३)अप्तनं वा एनपदच्छन्दोमम्" इसादौ गवा- सव्यतिरिक्तानामपशुशब्दो नामधेपमिति सम्भवमात्रेणाशय गवा- सव्यतिरिक्तानामजादीनां पपदवाच्यत्वादेवापशुसंज्ञकत्वानुपप- तेर्घटादीनामपशुपदवाच्यत्वात्य प्रमाणान्तरेणैव सिद्धेसमान्तरवै. ग्यापनममाप्तान्तर्गतं पशुपदं पशुकार्यलक्षकमगीकृस नमा गवाश्यभिन्नानां अजादीनां पशुकार्ये पर्युदासः क्रियते । गवाश्यप- सिरिताजादिभिन्न पशुकार्यमानीपोपीययागादि कुर्यादीत । अथ या अजादीनां विहितत्वेन विकल्पस्यापरिहार्य स्वाद दरस्यै. कवाक्यताकल्पनक्लेशापचेश्व प्रतिपेध एवायम् । अतो विधायकमे- १.ते. सं.५-२-२-४, २ सं.१-५-७-१. ३ ते. सं ७-४-२-३. .

·२८४ मीमांसाकौस्तुभे [प्रशसाधि- वेति प्राप्त- अजादीनां तव तत्र विहितत्वेन निपेयकल्पनानुपपत्तः कल्पनिषेधे- न च क्लुप्तविधेः पाक्षिकत्वापादनस्य कथमप्यशक्यत्वात(१)"अमेध्या वै मापा" इतित्रत प्रतिनिधिनिषेधकत्वस्य च (२)पुरस्तात्पतीचीनम. त्रस्पोपदधाति पश्चात् प्राचीनमृाभस्ये" तिप्रकृतविध्येकवाक्यताभ- झापादकत्वेन कल्पयितुमशक्यत्वात् साक्षात्पशुस्वादीना प्रतिपे. धुमशक्यत्वाव गोण्या वृत्या पूर्ववत् गवाश्वप्रशंसैत्रेयम् । प्रशंसा- ख्यानिमित्तान्तरकथनार्थस्तु प्रशंप्ताशब्दः । तथा हि-- नसमासान्तमपशुपदं गवावविध्येकवाक्यतानुरोधादर्थवादे- ऽपि च 'पशयो गोअश्वा' इति सामानाधिकरण्यादेकसम्बन्धिज्ञाने- नापरसम्बन्धिस्मरणमिति न्यापेन गवाश्वगतमाशस्त्याभावोपस्थाप- कम् । अतोऽर्थाद्वाश्वगतमाशस्त्यावगमादजादीनां निन्दावगम्यते । सा च नहिनिन्दान्यायेन विधेयगाश्वस्तुत्युर्था । अत्र चापशुमान्द• स्य पशुभिन्नघटादिवचनस्य स्वशक्यघटनिष्ठगवाश्वगतमाशस्त्पाभा- घरूपगुणयोगादनादौ गौणत्वम् । अश्व प्रशंसाभावस्प गुणवे प्र. तियोगिविषपा प्रशंसापा अपि प्रकारतापा प्रविष्टत्वानिमित्तत्वो- पपत्तिः। यतु न्यायसुधादौ पशुपदं गवावगतमाशस्त्यपरमहफिस नमा तदभाव अजादौ प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् , तद्यदि एकसम्बन्धि दर्शनन्यायेन गवाश्वगतमाशस्सोपस्थितिरभिता' ततोऽशान्द- स्वाद तस्य शाब्देन नार्थेनान्वयानुपपत्तिः। अथ लक्षणयां, तत- स्तयैव निवौहाद्दैणीकृत्युपपादनानुपपत्तिरिन्युपेक्षणीयम् । अतः पू. पोक्तविधया अपशुपदं सार्थो स्थापनदारा गवावगतमाशस्त्यांमा. वरुप स्वशक्यनिष्ठगुणमुपस्थापयतीति तद्योगादजादौ गाणी एव "मयज्ञो वा एप" इत्यादौ यद्यपि पशवो गोऽक्षा इति. १ तै. सं.५-१-७-१. २. सं.५-२-९-४.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २८५ पन्नार्थवादे सामानाधिकरण्यम, तथापि तो सामच्छन्दोमवतो विध्ये. कलाक्यतानुरोधेनोपस्थितस्प सामच्छन्दोमवक्रतुगतमाशस्त्याभाव- रूपस्य गुणस्पायज्ञादिपदशक्यघटादिनिष्ठस्य योगादयज्ञादिपदं स्व. तो यज्ञरूपेष्वपि दर्शपूर्णमासादिपु गौणम् | नचैवं गवावगतमाश- स्यस्य मतियोगिविषया पूर्वमेवोपस्थितौ पुनरजादिपदोनीतगवान- स्तुतियथ्पम् । गवाश्वगतमाशस्त्यस्यानन्यनिष्ठत्वख्यापनेना- तिशयद्योतनार्थत्वात् । अतश्च फलीभुने प्राशस्त्येऽतिशयं घो. तयितुं क्रियमाणार्या अजादिनिन्दायां गवागतं माशस्समपशुश- दस्याजादौ गौणवत्तेनिमित्तमिति सिद्धम् ।। इति (तसिद्धिपेटिकायां चतुर्थ) पोडशं प्रशंसाधिकरणम् । अथ (पश्चम) सप्तदशं भूमाधिकरणम् (१७)॥ सू-भूमा ॥ १-४-२७.॥ (१)"सृष्टीरुपदधाती"त्यत्र सृष्टिपदं साष्टलिङ्गकमन्त्रमात्रपरमी उत गोप्पा त्या सृष्ट्यसृष्टिप्समुदायपरमाइति विचारः। गुणतिनिमित्त. कपनार्थत्वाच पूर्ववदेच सद्भांतत्रयम् । तत्र न तावदयमर्थवादः, पेना. नुवादत्वात् गुणस्यङ्गीकरणमीप युज्यत । आरूपातमसपश्रवणात विध्यन्तरकवाक्यताभाषासु अयं विधिः। तत्रापि तु नोपघानं विपी. पते । तस्यानुपधीपमानाभिरिष्काभिश्वपनस्य कर्तुमशरपतेन 'r. एकाभिम चिनुरे इस विध्यपयानुपपापच सणेटकासम्प- विलेन व मातत्वाव, गुणसंक्रान्तविधिशक्तित्वाच । अत: उपपा. नानुवादेन सृष्टिपदार्थो विधीयते । सोऽपि च नष्टकारूपः । (२)त. १. सं.५-३-४-७ २ पा.८.४-४-१२५.

·[भूमाधि- २८६ मीमांसाकौस्तुभे द्वानासामुपयानो मन्न इतीएका लम् च मौ" इति स्मृत्या सृष्टिलिङ्गकमन्त्रापयेष्टकासु गम्पमानानु मतुपा, लोपविधानाव सृष्टिशब्दोऽयं सृष्टिपदोटतमन्नोपयेष्टकाविशेपपरः । वस्तुतस्तु अनेन सूत्रेण मतुप्लोपकरणे सन्नियोगशिष्टचशब्दवि हितयत्मत्ययस्यापि करणापत्तेः (१)"ऋतव्या उपदधाती"तिवत् स. प्ट्या इति रूपापत्तिः। अतः दृष्टानुविधिरित्येवं मतुधिरैवानियता' प्रकल्प मतुवन्तप्रातिपदिकवाभावादेव च यत्प्रत्ययमतुब्लोपयोः प्रस त्यभावात् स्त्रीलिङ्गाधनुरोधेन साष्टपदेनैव सृष्टिमन्मन्त्रोपपेष्टकाविशे- पाणा लक्षणपाऽभिधानम,अतश्चेष्टकाविशेषाणा सृष्टिपदाभिधेयत्वेऽपि कासामिष्टकाना सृष्टिमन्त्रैरुपधानमिति विशेपानागमादिष्टकामामान्य- स्प चेटकाविधिनैवोपघानसम्बन्धमाप्तौ तद्विशेषस्य सुतरा उपपानस- म्बन्धप्राविधानायोगाव,इष्टकाविशेषाणामुपधानाङ्गले सृष्टीसित द्वि- तीपानुपपत्तेश्च । द्वितीयायलादेवेष्टकाविशेषोद्देशेनोपधानविधिस्तु वि. शेपानवगमादेव निराकर्तव्यः । अत: पारिशेष्यात् (२)तिमभिरस्तुनत ब्रह्मासृज्पते" यादिसजिधातुयुक्त सृष्टिलिगकमन्त्रविधिरेवाससपि दि. तीयासंयोगे "एन्द्रवायव गृहाती"तिवन्नानुपपन्नः। न च मन्त्राणामपि लिगमकरणाभ्यामेव मातर्विध्यानर्यक्यम् । लिङ्गप्रकरणकप्ल्यविनि- योगात्पूर्वमेव प्रत्यक्षवचनेन राष्टिमन्त्रविधानोपपत्तेः । तत्मयोजनचा. सृष्टिलिगकमन्त्रान्तरपरिसंख्या । न चैवं त्रैदोष्यम, अमाप्तपरिस. रूपाङ्गीकाराद। न चासृष्टिलिङ्गकमन्त्रान्तरवैय्ययम् । मन्त्रान्तरणामुपधानका- नितकालङ्गाभावेन साधारणलिङ्गत्वादिएकाग्रहणादिष्यपि चपनवि. ध्यासितेषु विनियोगेनार्यवत्वात् । अथ वा मन्त्रान्तराणा मत्यप्युपधानकान्तिकलिङ्गे(३)"या काम- न ब्राह्मणवीमिष्टकामभिजानीयात् ता मध्यमायां चितायुपदध्यात्" रत.स ५-४-२-१. २ ते स.४-३-१०-१. ३. प्रा. ८-७-२-१८ ·करणम् ] प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः । इत्यादिवचनेनाभिपूर्वस्प जानातः प्रत्यक्षज्ञानाचित्वात प्रत्यक्षत्रा. मणविहितानां इष्टकानां मध्यमांचनायेवोपधानस्य नियतत्वेन लिङ्ग- विनियुक्तानां अप्तति मध्यमाचत्यवान्तरप्रकरणे महाप्रकरणेन लोकं. पृणावत् सर्वचितिषु निवेशोपपत्तेः नानर्थक्यम् । अत एव सृष्टिमन्त्राव पानस्यैतदपि प्रयोजनं यदुक्तवचनेन मध्यमचितिमात्रसम्बन्धः । अ. न्यथा लिङ्गविनियुक्तानां मध्यपचित्यन्तरेऽपि निवेशस्स्यात् । न तु मध्यमायामेव । अतः मध्यमचितिमात्रसम्वन्धार्थ पन्त्रविधि युक्तः । न च मन्त्राणां प्रत्यक्षबाह्मणविनियोगेऽपि तदुपयेष्टकाविशे- पाणामविधानस्य तुल्यत्वेन कथं मध्यपचितिसम्बन्धोपपत्तिः, इष्टंका- वाचिश्रुतशब्दावनियुक्तमन्त्रोपधेयेष्टकालेनैवेष्टकानां . ब्राह्मणवस्वा- भ्युपगमात् । अत एव "यदेवास्योनं यच्छिद्रं तदेतया पूरयति परि- चिदसि तया देवतया "लोकं पृण च्छिद्रं पृष" इत्यतिकरणवि. नियुक्तमन्त्रोपधेयेष्टकायाः न प्रामणवत्तमिति पञ्चमे वक्ष्यते । सृष्टिमन्त्राणान्तु तादृक्शब्दविनियुक्तलेन तदुपयेष्टकानां ब्रामण. बत्वोपपचे युक्तं राष्ट्रमन्त्रविधिप्रयोजनत्वं मध्यमचितितम्बन्धश्च । किञ्च यथैव सृष्टिमन्त्रविधेहमेधीयाज्यभागन्पायेन मन्त्रानतर- रूपशेपपरिसंख्याफलकत्वं तथैव सृष्टिमन्त्राणां साधारणलिङ्गत्वादि. एकाग्रहणादौ तदुपंधाने चाविशेषाद प्राप्तानां गर्दभाभिधानीन्यापेन ग्रहणादिकार्यान्तरपरिसंख्याफलकत्वमपि न विरुध्यते । . किञ्च यत्र भूतेष्टकाबजिण्पादौ नमान्त्राणामुपानुवाक्याकाण्डाधी- तत्वेन मति सामान्यसम्बन्धयोधकममाणे लिगमात्रेण विनियोगायो- गादसम्भवत्माप्तिकता तत्रैपाममाप्तमापणमेव विधेः फलामति सर्वया गुणमड्क्रान्तशक्तिना तेन विधिना मन्त्रविधानमेव युक्तम् । एवञ्च सृष्टिपदस्य विधायकवे सिद्ध तेन गोण्या वृत्त्याऽष्टिमन्त्रमतिपादनं विधौ गौणत्तस्त्रीकरणशात्पन्तमेवान्याय्यम् । नवौपानुवारपकाण्डाधीतानामेकानुवाकगतानां . मन्त्राणां ·*. २८८ मीमांसाकौस्तुभे [भूमाधि- मध्ये केपीचित्तल्लिङ्गानां विनियोगेऽप्यन्पामतल्लिङ्गानामानर्थक्याप- त्ति, पाश्चयनाङ्गत्ववोधकममाणाभावेऽपि वाचस्तोमादौ सर्वयजु मन्त्रविनियोगेन सार्थकत्वोपपत्तेः । अतः सृष्टिपदं नामष्टिपरमिति प्राप्त-- भाष्यकारेण तावदेवं सिद्धान्तितम्-उभयोरसम्भवत्माप्तिकत्वेन भावार्थाधिकरणन्यायेन धात्वर्थस्पैवाक्षेपतः पूर्वपत्या विधेयत्वम- गीकर्तव्यम् । तत्सपोजनश्चेष्टकासंस्कारकत्वमिद्धिः। अन्यथा हि"इ. एकाभिरनिचिनुन" इति विध्ययगतचपनमाघनतानिर्वाहार्थ आन्तर- व्यापारतयाऽऽक्षिप्तस्योपधानस्येप्टकासाध्यत्वावगमेनेष्टकासंस्कारक- स्वामतीतः। तत्फलमपि प्रतिगधान गुणात्तिन्यापारमतीष्टकमुपधानार तिसिद्धिः। अन्यया कदाचित्समुदितेष्टकोपधानेनापि चपननिष्पत्ते - यमानत्वेन प्रतीष्टकमुपधानमा । यदि तु प्रधानभेदेऽपि प्रयोगविध्यय- गतसाहित्यनिर्वाहार्य यथाशक्ति पात्राभिमर्शनादिवत्समुदितोपधानमेव युक्तमित्याशक्यते तदा इष्टकासंस्कारविधिफलं तत्स्वरूपे आनर्थक्या- सपनाङ्गतासिद्धिः। अन्यथा(९)मिनाक्षेपलभ्यस्योपधानस्य कृष्पादिवत् विध्यकल्पकत्वनाविहितत्वात विधानघाटनस्याङ्गत्वस्यावगतः। तत्फलं चागप्रधानपोरेककत्वसिद्धिः । अन्यथा हि अन्यकतेनाप्युपधा. नेनाध्वर्युकर्तृकचयनोपपचेः न नियमेनैककर्तृकतासिद्धिः । नावानर व्यापारस्य कार्येण सह समानकर्तृत्वं नियतम्, सन्धुक्षणाघवान्त- ररूपापारस्यान्पकर्तृकतेऽपि काष्ठमन्ये ,पाके देवदचेन पाकः कृत इत्यादिव्यवहारविषयत्वदर्शनात् । आश्चयनसमानककत्वसिद्धि- खोपधानविधेः प्रयोजनम् । यतु मयनादिविधिवदाध्वर्यवतमाख्याविषयतालाभेनाध्वर्युक- तकनवोपधानविधिप्रयोजनमित्युक्तं मूले, तदमस्यपि साक्षादुपधान- स्याध्वर्यवसमाख्याविपपतालम्बने चयनसमानकर्तृकत्वबलादेवाध्वयुः । १नियता ..

·करणम् ] प्रथमाध्यापस्य चतुर्थः पादः । कर्तृकत्वमाप्तेः फलवायोगात् मयने च यजमानकीकत्यागसमानक- ईकलबाधेन समाख्यायाः अपयुककत्वविध्युपपत्तेः फलत्वसम्भ- चन वैषम्पादुपेक्षितम् ! अतः पयोजनवत्वादुपानमेवामाप्तावस्पं वि- धीयते इष्टकोद्देशेन । मन्त्राः पुनः प्रयनमन्ववत्सन्निधानसहकृतालगा. दुपधानसम्बन्धितया माताः अन्यन्ते साष्टपदेन । तत्रापि च यथैव सृष्टिमन्त्राः अनूद्यन्ते तयैव सन्निधानावगताङ्गत्ववाघापोगादसष्टिम- त्रा अपि । अत एव 'सृष्टीरुपदधाती'त्युपक्रम्याघमन्त्रमभृति सप्तदशा- मन्त्रोपपानसंस्कार्याणा इष्टकाना प्रत्येकं स्तुति कृत्वा “यत्सप्तदोष्ट- का उपदधाती'त्युपसंहारा सृष्टिपदस्प सृष्टिमन्त्रपरत्ववत् आय. चतुर्दशसप्तदशरूपामष्टिमन्त्रपरतमप्यवगम्यते गौण्या हत्या ।। नचैवमुपक्रमस्थेऽसन्दिग्धे विध्युद्देशे उपसंहारस्थार्थवादानुरोधेने जघन्पत्याश्रयणानुपपत्तिः । उपमहारार्थवादेवापे बहुप्मानप- क्यात् जघन्यरयाश्रपणापेक्षया उपक्रमस्येऽपि विधावकस्मिन् तद. ङ्गीकारस्प येनपद इबोचितत्वाव । अत एस मन्त्रकाण्डपठिताना म. त्राणा पध्ये "सृष्टीरुपदयाती"त्यनेन सार्थवादेन सप्तदशानां विनियोग उक्त्वा अष्टादशप्रमृति न्युष्टिसंशकानामग्रे विनियोगः उक्तः।अब स. टिपदं 'अजदत्स्वार्थत्या सृष्टयमृष्टिममुदापिपरं मुटिनिष्टबाहुर समानाधिकरणसमुदायाश्रपत्वगुणयोगेन । अस्ति हि सृष्टिपु व हुत्य सृष्टयादिघटिवश्व समुदायः साहित्यापरपर्यायो धर्मः सप्तदशाना म. त्राणा पत्सप्तदशेत्यादिना एकाभिधानावगतः । अतश्च ताशसमु. दायाश्रयत्वसम्बन्धेन सृष्टिपदं सप्तदशमन्त्रेषु गौणम् । न च सृष्टिमन्त्राणा शक्त्यव भानोपपचे गौणत्वकल्पनानुपेप. त्तिः। तपाङ्गीकारे युगपदृष्चियाविरोधापत्तेः । अतश्चार्थवादानुरोधन स्वार्थमात्रपर्यवमाने पापित उक्तगुणपोगेनारष्टिमन्तपरत्वदर्थवादा. नुरोधादेव तथैव गुणवृत्या सृष्टिपरत्तमा न विरुध्यते । फेचित्त न्यायमुपास्वारस्येन साष्टेपदं अमित्यापनार्थमेष ·है २९० । मीमांसाकौस्तुभे [भूमाधि- गोण्या प्रवृत्तं गोण्यवच्छेदकस्य शैक्येष्वपि सत्वात् तानापे प्रातिपाद- यति, यथा 'नीहीन प्रोक्षती' संत्र वीहिमदं स्वशक्यनिष्ठापूर्वसाध- नत्वमेवानर्थक्यपरिहारार्थ लक्षयितुं प्रवृत्तमपि लक्ष्यवावच्छेदकसंग्र- हादेव वीडिवत् यवानपि प्रतिपादपतीत्याहुः तन्न, अर्यवादानुपपत्ते- स्सपानवेनासष्टिबोधार्यवत् सृष्टिबोधार्थमपि महत्तेरावश्वकत्वाद । । अन्य तु पार्थसारथिमिश्रस्वारस्येन सृष्टयसटिसमुदाय एव बा- हुल्पाख्यगुणयोगेन सृष्टिपदं गौणम् । न च समुदायस्मोपधानसंस्का. रकत्वानुपपत्तिः । स्वाश्रपसमुदायद्वारा नदुपपत्तेरियाहुः तदपि न, समुदायविधौ सर्वमन्त्रपाठोत्तरं सकदुपधानापत्तः । समुदायवि घाने हि तेपो मत्येकसाधनतानिहाय प्रत्येकमेगेपघानं स्यात् । एवं सत्यपि यद्यत्रेष्टकावाहुल्यं न स्याद ततः "ता चतुभिरभ्रिमादत्त"in- वत् स्पात सकृदुपधानम् । अस्ति तु तद । अतस्समुदापिविधानप- से प्रत्येकोपघानसिद्धिः । समुदायविधौ तु सप्पपि तस्य स्वाश्रपद्वारा उपधानप्रकाशको एककरणतानिहार्य मुक्तादिवत्सकदुपधाना• . पतिः।। १ 7 . है न च वार्तिककारमते समुदायस्य,विधेयत्वात्तदापत्तावापे - भा- पमते सन्निधानमाप्तानुवादत्वान्नाहोपापाचारीत वाच्यम् । सन्निः धानेन प्रत्येकमेव साधनत्वावगतः, तन्मते समुदायसाधनत्वानुवाद- स्यैबायोगात् । अतस्तल्लिगावल्लिङ्गेषु भूयस्त्वनिमित्तः शन्दपयोग इति वार्तिकस्वारस्यात् सप्तदशसमुदापिष्वेव गोणीति युक्तमुत्तश्यामः । तसिद्धं सभिधानप्राप्तसप्तदशमन्त्रानुवादमा सृष्टिशब्दः ! त. सपोजनं तु प्रयनार्थवादवर "पपासष्टमेवावरुन्धे" इत्पस्पार्थवाद- स्वालम्बनं, उपधानस्तुतिरेव वेत्यादि द्रष्टव्यम् । वार्तिककारस्तु नोपधानमात्रविधिः । तया सात "प्राणव उपदधाती"सनेकोपधानविधियोपतानचाभ्यासा दावगतेनैवै. स्पध्र्यम् । सकृद विहितस्यापि चपनसमानकर्टफवलाभेन भेदयोधपै - ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २९१ ययाद । अनः पूर्वपक्षोक्तरीत्या सोष्टपदं मन्त्रविधायकमेव । तत्म योजनञ्च मन्त्रान्तरपरिसंख्या। भाष्योक्तरीत्यैव सृष्टिपदस्य सृष्ट्य- सांप्टममुदायरूपसप्तदशमन्त्रपरत्वात् । न विघौ गौणत्वापाचः 'श्येनचितं चिन्वीते त्यादिवदगत्पा विधावपि तदनीकाराव । किन्तु मध्यमचितिसम्बन्धः ग्रहणादिकार्यान्तरपरिसंख्या वति पूर्वपयुक्त मेवानुसन्धेपम् । उपधानन्तु अर्थप्राप्तमेवानूद्यत इति न्यायमुधाकृता व्याख्यातम् ।" पस्तुतस्तु तस्य कर्मोन तावन्नैवानुवादस्सम्भवति; इष्टकानां द्वितीयया कर्मत्वावगमात् । ओ द्वितीयावगतेष्टकाकर्मवनिर्वाहार्य पधानस्पकरण वाच्यम् ।' अतश्चाक्षिपोचरमेतद्वापपत्ती ममाणाभावनानुवादासम्भवादुपधानस्यापि विधीनमङ्गोकतव्यम् । सत्मयोजनश्च भाष्योक्तरीत्या चयनसमानककत्वादिसिद्धिाअन्यया झवान्तरव्यापाररूपोपधानानुवादेन मन्त्रविधौ समन्त्रकस्याप्युफ्या- नस्पान्यकर्तृकत्तप्रसले सति चयनसमानकर्टकत्वासिद्धेः । अतो मन्त्रविशिष्टोपंधानमेषटकासंस्कारार्थत्वेन विधीयते । आवश्यकश्चय विधिमकाराणीकरणं अनार-पाधीते भूतेष्टकाचित्रिणीयजिण्पादौ । तत्र न हि तारदुपधानमात्रविधिः तन्मन्त्राणां निधिपाठन प्रा. प्तिसम्भोऽपि अनेकोपधानविधिवैय्पर्यस्प तदवस्यवाद । नापि दूरस्थचपनविध्याक्षिप्तोपधानानुवादेन मन्त्राविधिः । इष्टकाख्यमंत्का. रूपानुपादेयगुणपोगेन कर्मान्तरत्वमतीतः माकरणिकमन्त्रावरोधाचा अतश्चेष्टकासंस्कारार्थत्वेन मन्त्रविशिष्टोपधानविधिस्तवावश्यक एव।- नचैवमव्यभिचरितसम्बन्धाभावनान्यङ्गत्वे प्रमाणामावः। (१)"त. स्मादग्निचित्सर्वमापुरो" इति तदुपरानावैधिसग्निपिपठितार्यादव- शादेव चयनागत्वमतीतानचैत्रमप्पेकेन विधिनोपधानविधानसिदेः इतं. रविधीनामुपधानविधानाशक्तिः । गुणात्कर्मभेदावगमेन सचन्मन्त्रवि. १. तै. सं.५ - ·२९२ । सीमांसाकौस्तुभे . [लिङ्गसमवायाधि- शिष्टोपधानान्तरविधानेनैव सकलविध्यर्थवत्वोपपत्तेः । नोकेन बार क्पेन कतिपयमन्त्रोपधेयेष्टकानां सपघाने विहिते इवरेटकोपधानवि- धिययमापादयितुं शक्यते । अा एवोद्देश्यस्वरूपपर्यालाचनया सर्वे- एकानामेकैकस्मिन् वाक्ये संस्कार्यस्वागतावपि कतिपयमन्त्राविशिष्टो- प्रधानरूपविधेयपालोचनपा तादिष्टकानामेव संस्कार्यत्वावगमान वाक्यान्तरानर्थक्याम् ।भाष्यकन्मते तु विधेयोपधानस्येप्टकाविशेषप्रत्या- पकत्वाभावात् मन्त्राणां च संस्कार्येष्टकाविशेषकत्वानुपपत्तेः, परस- सदशेष्ठ श्चिते तात्सद्धं मन्त्रविशिष्टौपानेऽपि सृष्टिपदस्य- सृष्टिसमुदायषु गौणत्तम् । पाहुल्यापरपयश्च भूपा उक्तगुणचिकारतायां प्रविष्ट गौणीदत्तिनिमित्तम् ॥ इति (तसिद्धिपेटिकायां पश्च) सप्तदर्श 'भुमाधिकरणम् ॥ अथ (पष्टं ) अष्टादशं लिङ्गसमवायाधिकरणम् (१८) । स्वात. V - T सू-लिंगसमवाया इति गुणाश्रयाः ॥१-४-२६॥ - T "(१) माणमृत उपदधाति," "अणनीरूपदयाती" त्यादी पूर्ववदेव मन्त्रविशिष्टोपधानविधिवेऽपि प्राणभृदादीनां वाइल्पामा वात गुणरतिनिमित्ताभावमाशङ्कय निमित्तान्तरफयनार्य लिङ्गसम. वायत्ययं सूत्रैकदेशा ना 7 तत्र भूम्नः पूर्वानिमित्तत्वस्पोक्तत्वात गोवलीवर्दन्यायेन तदति- रिक्तस्पारपतस्प साम्पाय च निमिक्ते वात्प लिङ्गममवापपद- स्पारगम्यते । अस्ति हिमाणमृन्मन्त्राणा अप्राणभृन्मन्त्रापेक्षया अल्प. १.२० प्रा०८-१-१.

·। करणम् ] ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । त्वम् । अतःमाणभृच्छब्दा माणभृदपत्वसमानाधिकरणसमुदायाश्रः यत्वगुणयोगेन' माणमृदप्राणभृन्मन्त्रेपुर पूर्ववदेव गौणः । एवं पत्र शाक्यतद्भिन्नयोस्माम्यं तत्र तस्यापि गुणतिनिमित्तत्वम् । अतः श्री- भागवते "पालस्वस्रीरथाही" दित्यत्र स्वमुपदं स्मृतत्पत्यो। लिगसमयायेन गौणमित्येव व्याख्यातं श्रीधराचार्य अत एव वाति. फस्योऽल्पशब्दो भूपस्त्वानपेक्षत्वपर इत्पेची व्याख्पात। तदेव तसिध्यादीनां गुणतिनिमित्तमकारता(१)सत्वात् स्वशक्यानडगु णवत्ता गौणीत्तिलक्षणं युकमिति सिद्धम् ।। सूत्रं व्याख्यातम् ।। इति (तसिदिपेटिकायां पष्ठ) अष्टादश लिङ्गसमवाया धिकरणम् ॥ (इति तसिदिपेटिका)" -: अधैकोनविंशवाक्पशेपाधिकरणम् (१९)ग : : "T. 181111 1. सू-सन्दिग्धेषु वाक्यशेपात् ॥१-४-२९ ।' . । दानास्तावकत्वेन ममाण्यस्यापि "तेजो वै घृत"मिसर्थवादस्य- स्य घृतादिपदस्य "अक्तीः शर्कराः उपदधाती" स्पादिविध्यपक्ष- ताञ्जनसाघनीभूतद्रवद्रष्यादिनिर्णये मामाण्पमस्ति न वेति विचार्यते । तर पदप्रामाण्यनिर्णपाद पोंदाध्यायसङ्गती स्पष्टे विध्यादीनां नामधेपातानी प्रमाणानाममामापनिरासेन प्रामाण्ये सापिते अंधु ना प्रकारान्तरण प्रामाण्यनिरूपणात नामपविचारणावसरसङ्गतिः। घृतपदे'च लिङ्गसमवाये घृतावृतरूपस्नद्रव्यमाप्रतिवापवादा धानन्तरसङ्गतिरपि। सन विधेरुपनमस्पत्ताद तेन चानसापनीमूतस्नेहव्यमावा. १ प्रकाराणां स्वशक्यनिष्ठगुणवत्सालंक्षणगीणीवृत्तेनिमित्यं युद्ध- मिति सिरम्। . - ·२१४ { मीमांसाकौस्तुभे [वाक्यशेषाधि- क्षेपाचन केनचिदानप्रतीतः "उचैःऋचा क्रियत" इतिवदुपसंहारस्यधः तमात्रमत्ययघायः। नचात्राप्यपच्छदाधिकरणन्पायनोपसंहारमावाल्यं शाम् । तस्य मिन्नगांवषयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । न चा भिन्नवाक्यता; विध्यर्थवादयोः(2) "विधिना त्वेकवाक्पवादि" त्य- नेनैकवाक्यतस्पोक्तत्वात ।'न चागवाक्यानां प्रधानवाक्यानाश्चैक. वाक्यत्ववत् चाक्यकवाक्यताभिमायेण तद । तदिह स्वार्थबोधे समा. प्यभावाद) यत्र हि द्वयोवाक्ययोः स्वस्तवाक्पार्थबोधे प्रत्येक पर्यवस- नयोः पश्चादाकासावशेनान्वयः तत्र वाक्यैकवाक्यता, यथा-"दधा जुहोति" "अग्निहोत्रं जुहोतीति। अत्र डि वाक्ययमपि मुरूप विशेष्यं नैय्यापिकमते प्रथमान्तपदोपस्थाप्यवदस्मन्मने भावार्याधि- करणे वक्ष्यमाणरीत्या कारकान्वययोग्यपच्छब्दाद्यसमाभिव्याहतात. इन्तपदाभिधेया क्रिपैव ।। सापि च रन सर्वत्र भावनारूपेण । घटो भवति इत्यादी कारफान्वयाप्तत्वेन भवनस्य तदाश्रयत्वस्य वा मुख्य विशेष्यत्वात् । अत एवं घटों भवति क्लिो भवतीत्पनयोषोक्कापौष । ओदनं भुक्त्वा बजतीत्यादौ त्ववान्तपदाभिधेये भोजनादौ तद्भावना. या पा,कारकान्वयसत्वेऽपि तिडन्तपदाभिधेयवाभावान मुख्पविशे- पत्वम् । घटः, शुक्ला, साध्यापोऽपेतव्यः, इत्यादौ तु 'अस्तिभवन्ती' त्यनेन तिपदाप्पाहारात मुरूपविशेप्यस्य भवनादेः ' प्रतीत्युपप. तिः। "यस्पोभय" मित्पादौ तिड्पदाभिधेयाया अप्पातः पच्छ- ब्दान्वयादेव,न ,मुख्यविशेष्यत्वम् | कारकान्वययोग्येति तु स्वरूप- कीर्तनमात्रम् । अतश्च तस्मिन् मुख्यविशेष्ये इतरसंसर्गतात्पर्पकत्वमेक धाक्पस्य स्वायें पर्यवसम्मत्तम् । अतश्च घटस्य शौक्ल्पमित्पादौ प. चन्तस्य शौक्लये अन्वयेन पदद्वयस्य भतर्गतात्पर्यकतेऽपि शौलय स्प मुख्याविशेष्यत्वात्तावन पर्यवसन्नत्वम् । एवं क्त्वान्तेऽपि द्रव्यम्। अस्ति, तु "दधा जुहोती"पादौ तत् । मुरूपविशेष्ये भावनायो द. १.सू०१-२-६.

·करणम् ] . प्रथमाध्यायस्प चतुर्थः पादः । २९५ घिहोमादिसंसर्गतात्पर्यकत्वाद, अन :एव दध्यादिसंसर्गभेदेऽपि मु. ख्यविशेष्यकत्वादेवैकवाक्यत्वं वक्ष्यते । - नचैव जुहोतीत्येतावतोऽपि मुख्यविशेष्ये भावनापां होमसंस- गतात्पर्यकत्वेन पर्यवसन्नत्वं स्यादिति वाच्यम् । तस्ये पर्यवसमतेऽ पिदध्नेत्यस्यापर्यवसन्नत्वेन पदैकवाक्यत्वोपपत्तेः। वस्तुतस्तु दधिहो- मतसगस्यात्र "प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्यपार्थ सहयूत" इति । विशेषानु: शासनबलेन पदाविधया भानेऽपि संसर्गमर्यादया तस्य तचात्पर्यः कत्वाभावान्न पर्यवसन्नत्वम् 1 :अश्व पत्री मुख्य विशेष्योवाक्या- विधया इतरसंसर्गतात्पर्यकत्वं तत्र तस्य पर्यवसन्नत्वम् । ततश्च युक्ता पर्परसंन्नत्वादगप्रधानवाक्यानां सिद्धार्थप्रतिपादकानामुपनिपता- क्यानां ()"यन्न दुःखेन सम्भिन्न" मित्पादि वाक्यानाचं स्वर्गा दिस्वरूपपरोणां मन्त्रवाक्यानो स्वार्थमात्रपराणों पदैकवाक्यताऽस भवेन भिन्नवाक्पत्वेऽवंगते पश्चादङ्गाद्भिावाकांक्षावशेन वाक्पैक वाक्यता !! अर्थवादांनां तु सत्यपि मुरुपविशेष्ये इतरपिठत्वादिसेंसर्गवों धकत्वे अध्ययनविध्यनुरोधेन तत्र तात्पविगमान्न पर्यवसानम् ।' न च तेषां पिष्ठत्वादिसंसर्गे तात्पर्पम, तस्य लामाणिकमा; शस्त्यबोधोपायमानत्वेन, वात्पर्याविषयत्वात् । यत्तु तात्पर्यविषयी. भूतं रुचिविषयत्वयोग्यतारूप प्राशस्त्यं तस्य प्रशस्तत्वादिसेवरूपेण लक्षणपैव पदार्थविधया भानादुक्तविधपर्यवमानकारणाभावेन कर्त- व्य इत्येवरूपविधयेकवाक्यत्वं विना न पर्यवसानमिति स्वार्थवा समाप्यभावात् सिद्धार्थवादानां पदैकवाक्यत्वम् । अतथापच्छेदा; धिकरणन्यापाविपपत्वेनोपक्रमस्थविधिमावल्यावसायात , उपसंहार- स्थ्घृतादिपदस्यैव ऋगादिपदवत्तदनुरोधेन वृत्तित्वं युक्तमाश्रपितुम् ! * यन्न दुखन सम्भिन्नं न च प्रस्वमनन्तरम् । ममिलापापनीतं च सत् सुखं वापदास्पदमा 17 ·. . T - २९६ :: मीमांसाकौस्तुमा [वाक्यशेषाधि- न चौपक्रमें अञ्जनमात्रश्रवणात् तस्य. साधनमूतद्रव्यांपेक्षायां उप. संहारे विशेषश्रवणे सत्याक्षेपायोगात उपसंहारोपजीवित्वेनोपक्रमस्य कथं बलवतमिति वाच्यम् । उपमहारस्पस्य घृतंपदस्पार्थवादान्तर्गन- स्वेनाष्टाकपालादिपदयत् साक्षादेवाञ्जनभावनाविशेषणसमर्पकत्वानु पपत्ते । नाचाराधिनमनिष्ठापदर स्तुतिपरस्यैष द्रव्यविशेषस मर्पकत्वं वाच्यम्' न च तद्दृष्टान्तमापि सम्भवति । विधिवाक्यस्य परिकश्चिद्रव्यापणार्थवादान्वयं विनाऽपि शब्दतोऽयतश्च पर्यवसन्न. खावगोन, स्वानक्यपरिहारार्थ पधादन्वितस्याप्येयवादस्य दौर्व ल्यात् । तथा हि-i!! शब्दनस्तावन्मुख्यविशेष्येतरसंसर्गतात्पर्यकत्तादेव, विधिवाक्यं पर्पवमन्नम्। , अर्थतोऽपि च द्रव्यवाचकपदस्पेह श्रुतस्पेहानन्वये: नावश्यकरप्यत्वाच्छास्त्रस्य:, महाविपपत्वापादकान्तरक्रियाक्षेपेण स्नेहपदस्पैव कल्पनीयत्वावगः पर्यवसन्नम् । नचैवमपि मरोचना विना प्रवर्तकत्वानुपपत्तेः कयमर्थवाद विना विधिपर्यवसानमिति वा- पम्। विध्याक्षिसेटमाघनत्वावगमवलाद विधिवलादेव वा मरोचना- सिध्या पर्यवसन्नवोपपत्तेःअतश्चार्थवादसत्व तदपवासानमाणे- प विध्यर्थवादयो पदैकवाक्पत्वेऽपि खानर्धक्यपरिहाराय पर्यवसन्ने विधान्वितस्यर्थिवादस्प विध्यनुरोधचित्त्वावगतेस्र्थवादस्थ घृतपः दमेव लिइसमबापेन स्नेहव्पमात्रप 'सद तात्पर्यविपपीभूत विधेय. स्नेहतियाशस्त्य प्रतिपादयति । : infE अतं एवान्यपरत्वाद्विपस्तुत्युपायतया 'जघन्यायाश्रयणमपि नातीच दोपावहम् । अन एवं चात्र विशेषविषयच्छागमन्त्रेण विधिस्पपशुपदसोचवदानविध्यतिपमोचोडनाशयः। चार्गपदस्पानन्यपरत्वेन सङ्कोचकत्वेऽपि घृतपदस्य "स्तुतिपरत्वेन मोरकतानुपपते। अोऽत्र 'पदई न्याम् । युक्तचेतन , प्रधानमूनरिभ्यनुरोधेन तदनुग्राहकार्थवादश्रुविचित्व- पधर्मस्पागस्यागगुणविरोधन्यापसिदवाद!!

·3 करणम् ] | प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २९७ अथ वा आक्षेपकल्पितपदेन स्नेहद्रव्यमाने विहिते तस्य स्तु- त्यपेक्षापां विधेरैत्र सर्वविषयमरोचनाशक्तिकल्पनामसक्तौ घृते प्रत्यक्षा स्तुति दृष्ट्वा तदशे कल्पनाप्रतिवन्धेऽपि तदितरविपर्य तत्म- तिवन्धे प्रमाणाभावाद्विधरेव प्ररोचकत्वोपपत्तेः अर्थवादस्थवृतपद- मुपलक्षणमपि न गौणम् । अतो नान घृतपदं सन्दिग्धानिये ममाणमिसेव प्राप्ते- चूमः-विधावञ्जनमात्रश्रयणात द्रव्यापेक्षायां अथर्वादे स्तु. त्यर्थमप्युपात्तस्प घृतस्योपस्थितत्वाव स्तुतश्चाविधेपनिष्ठत्वायोगेन त- दन्यथानुपपत्या घृतस्य विधेयत्वावगतः तस्य चामनभावनासाधन. वंतवाचकपदकहानयावसीयते । एवं यत्रापि "वासः परिधत्त" इ. त्पादौ द्रगसामान्यश्रवण तत्रापि विशेषापेक्षाया "एतद्वै सर्वदेवत्यं चासः यत् क्षौमम्" इत्याद्यर्थवादोपात्तस्य क्षौमादेरेव ग्रहणमवमीयते । न च क्रियासाधनीभूतस्य द्रव्यस्य क्रियानिष्ठापेक्षयान्वयात तनिष्ठानुपपत्यैव तद्वाचकपदकल्पनस्य तदर्थसम्बन्धमात्रस्यैव वोपप. तो न वहिरङ्गस्तुत्यनुपपत्तेः धृतपदकल्पकत्व युक्तमिति वाच्यम् । अपघानुपपत्तेः सप्रमाणप्रय स्तमपाऽनुसन्धानप्तापक्षत्वेन विधिवे. लायामेवानुदयात् । ममाणान्तरालोचने चार्थवादानुपपत्तेरप्पालोच- नाव द्वपोः स्वरूपण पौर्वापर्येऽपि कार्योत्पादने तदभावादुभपोः सं- भूय कार्यजनकत्वावगरवादे गौणीपरिहारा पृतपदकल्पकत्यो- पपत्तेः। वरतुतस्तु-स्तुत्पनुपपश्यनुपिन क्रियानुपपत्तेः घृतलक्ष; कत्वं क्रियानुपपपपनुरोधेन वा स्तुत्पनुपपत्रः स्नेहमामान्य- कल्पकत्वमिति सन्देहे सत्येव लक्षणापरिहारार्थ स्तुत्यनुपपत्तेः धृ. तपदकल्पकतावश्यकत्वे तेनैव निपायाः द्रव्याकाहाशान्तः किया. नुपपद्रव्यपदकल्पकत्वमपि गौरवभिया नाङ्गीकर्तव्यम् । स एव फ्रि- यानुपपत्तेरथमम्पन्धमाप्रकल्पफायायुपपत्तो पाल्पाले प्रमाणा. भावात् स्तुत्यनुपपरया तु पदस्पापि वल्पनात् गौरवमपि फलमुप.

·२९८ मीमांसाकौस्तुभे । [सामाधि- . . " . - स्वादनाशमयम् । यत्तु द्रव्याक्षेपेण स्नेहमात्रेऽवगते घृतपदे लक्षणादिकं विनैव घृ- तमाग्रस्तुती सिद्धायां द्रव्यान्तरे विधिरेव स्तुत्याक्षेपक इत्युक्तम, तद- पि सिद्धस्तुत्युपजीवननैव विधेराकाहाशान्ती स्वयं स्तुसन्तरापे गौरवापत्तेराग्नेयाधिकरणन्पायन प्रकृतस्तुतद्रव्यपानग्रहणोपपत्ते- रपास्तम् । अत एव शब्दतः पर्यवसन्नस्यापि विधेः ' अर्थतः पर्य- घसन्नत्वाभावात् शब्दतोऽप्यपर्यवसन्नेनार्थवादेन पकवाक्यत्वम- प्यविरुद्धम् । तस्मात् सिद्धं विधेयविशेषस्य विषये विधिनाऽनिर्धा- रणे वाक्यशेपानिर्धारणम् । एवं यत्रोद्देश्यस्यापि न समुचित्य प्राप्तिरिति प्रमाणान्तरेणाव. धारित यथा-"द्वयोः भणयन्ती" त्पादौ प्रापि विशेशनवभारणे वाक्यमोपानिर्णयः । यत्र तु ग्रहादिवत्मायुद्देश्यं पायपसमाप्तिः तत्र विनिर्धारितत्वाद्वाक्यशेषस्यानिायकत्वामेष्टमेव । नचैव रात्रिसविधेपि विश्वजिन्पायनव निर्णातत्त्वाद्वाक्य. बोपण निर्णयानापत्तिः, तदीपकरणे विश्वजिन्न्यायतः पूर्वप्रन्युप- पादनेन वाक्यशेपस्य निर्णायकत्वोपपत्तेः । अत तदधिकरण- स्य पौनरुक्तयम् । सनं तु उत्तरसूत्रस्थकल्पनापदानुपङ्गेण योज्यम् ॥ इति एकोनविंशं वाक्यशेपाधिकरणम् ॥ न - अध विशं सामाधिकरणम् ॥ (१०) सू-अर्थादा कल्पनैकदेशत्वात ॥१-४-३०॥ (सि) "मुवेणावयति" "वधितिनावद्यात" 'इस्तेनावति" इ. सादाववदानानुवादेन विहितस्य वादेः द्रवर्गहतमासावदा- ·. करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । नरूपोद्देश्येऽविशेषेणैत्र शब्दस्वामान्यात महत्तस्य स्वगतस्वाभावि- कमामानुरोधेन व्यवस्था ? उत स्वाभाविकसामाभावेऽपि सहायान्नरोपादानेन यथाकश्चित् सामर्थ्य सम्पाद्य व्यवस्थेति सन्देहः । अत्र सामथ्र्यकारिपतस्य द्रवादिपदस्य सन्दिग्धानिर्णये मा. माण्याभिधानात् पादाध्यायसङ्गती स्पष्टे । अनन्तरा तु पूर्वाधिकर- गोतवाक्पशेपाख्यानर्णयकारणाभावादव्यवस्थैवेति पूर्वपक्षोत्याना- व मत्युदाहरणरूपा । तत्र प्रमाणान्तरगम्यवस्तुसामीपेक्षते वेद- स्यामामाण्यापत्तरस्प निर्णायकत्वायोगाव वाक्यशेपस्य च प्रकृते अश्रवणादव्यवस्थैव । किञ्च वाद्यवदानानामुद्देश्यवाद सर्वेष्वपि सुवादिमान- श्चितत्वेन नाव वस्तुसामर्थ्यस्य निश्चायकत्वम्, अपि तु विरोधित्व मेव । तेन शब्दवस्तुसामध्ययोर्विरोधे(१)अरुणाधिकरणन्यायेन श- ब्दसामदेिव कश्चिदापादितार्थमामथ्पानुगृहीतानिर्णपो युक्तः । शक्यते हि वे ती गपुष्करता सम्पाद्य तेन पुरोडाशादिसंहताव- दानं, आयसावष्टम्भेन च मांसावदानं, हस्तेना अगुलीसङ्कोचेन दवावदान, स्वपितिना च सकोटरेण तव कर्तुम् । एवं यत्रापि अलिशब्दस्प देवानमस्कारादौ सम्पुटीकरणवा. चित्वं, "अझलिनापः पिवेदि" त्यादौ च घ्पाकोशवाचित्वं प्रसि. लना सक्तून मदाव्ये जुहोती"तिविधी श्रुतस्याअ- लिशब्दस्योद्देशपमवतुहोमगतसाभाविकसामर्थ्यानुरोधेन न भ्याको. शम्पैकार्थविधायित्वनिर्णयः । आप तु शब्दसामर्यानुरोधेन यशकश्चिद सामथ्य सम्पाद्य उपस्थितार्यपात्वमेवोति प्राप्त- अभिधीयते--विधेयममर्पकस्य तावदलालपदस्प गुणानुरो. भेन प्रधानाचेरन्यारपवादुपस्य च सन्तुहोमस्कनै मिःनि- पगेनैकार्यपरत्वावसापानिपामकाकाद्वापामत्पन्नालवतोद्देश्यसामन १.पू. मी ३-१-६. २. सं. ३-३-9. द्ध तत्र (२)" ·मीमांसाकौस्तुभे . . . [ सामर्थ्याधि- निर्णयो दुरपह्नवः । तत्रापे घुवादी उद्देश्यस्य वायवदानस्य ग्रहा- दिवत् मर्वस्यैव प्रतिवाक्यमुद्देश्यतावभासते, तत्रापि अष्टदोप- दुष्टविपशिष्टविकल्पापचिपरिहारार्थ कतिपयानामेवोद्देश्यत्वप्रति पादनाव केषां कस्मिन् वाक्ये उद्देश्यत्वमिति नियामकाकासायां विधेपगतवादिमामर्थेनापि युक्तो निर्णयः । किश्च वावदाने स्वाभाविकमामयेन 'सुवस्य झटिति प्राप्त स्वात तेन निराकारे विधौ इतराशे सामर्थ्यकलाने गौरवापत्ते- (१)राग्नेय्यधिकरणन्यायेनापि वस्यैर ग्रहणपरमीयते । अत एव शब्द मामनुरोधेनार्यस्य स्वाभाविकसामर्थ्यकल्पने गौरवममन्त्रीकृत्य सामान्तरकल्पनमप्यपास्तम्। शब्दसामथ्र्यस्यैव गौरवपरिहारार्थ- र्थसामर्यानुरोधी तत्वावगमात् । अत एवधिमामध्यस्य प्रमाणा- न्तरगम्यत्वेऽपि शक्तिग्रहादिवत्तदपेक्षत्वेऽपि नाप्रामाण्यं शयम। त- स्प तात्पर्यग्राहकत्वेन शाब्दवोधसामन्यातीवात् । अरुणादानपि हि सत्यपि शब्दसामर्थन क्रयम्बन्धे एकहायनीपरिच्छेदकत्वस्य अर्थसामपविगतस्य नैव त्याग', आप तु पाठिकान्वयवेलायामगी- क्रियत एव तव । अतश्योद्देशमात्रपालोचनया अविशपावगमेऽपि विधेयघुवादिशक्तिपर्यालोचनया पुनराधेयवद्यवस्थापगमायवदान त्रुः वेणैव, संहतापदान हस्तेनैव, मामावदानं स्वधिननयोत निर्णयोपपत्तेः सिद्धं वापशेपवत् सापर्यस्पापि सन्दिग्धानिर्णायकत्वम् । नचैवं सामागतस्य विशेपस्याशाब्दत्वाच्छाब्दपदार्था- न्तरेणानयानुपपत्रवैदिकत्वापत्तिः।। शादत्वसिम्पर्ध वादि- वाचकपःस्वाध्याहारेण वैदिकशब्दसामध्यकालगतस्य च देकदेश- वेन च तदर्यस्य वैदिकलोपपत्तेः। अञ्जलिपदस्य तु मामानु. गृहीतस्य विनाप्यध्याहारादिकं पाकोशशेषकत्वोपपत्तेः तदर्धाप शाब्दत्वदिकत्व योरविरोधः । वायुदाहरणेष्वपि चापदानस्य- १ मी.३-२-८.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। व भाप्ततेनोद्देश्पत्वादवद्यतिपदस्यैव सामर्थ्यानुगृहीतस्प ट्रकप- कावदानवोधकत्वोपपत्तेनाध्याहारादिकमित्यपि वस्तुं शक्यम् । यदिह्यत्र नुनादिविशिष्टमरदानं विधीयत ततो भावनाया मा- ध्याकालाया विश्शीजति स्वर्गकामपदाध्याहारवर द्वितीयान्तद्रादि. पदाध्याहारोऽप्यावश्यकः स्यात् । नस्वेदस्ति । अवदानस्य चतुर• वत्तचोदनादिनैव मासवाद । अतस्सामयस्यापि धर्मप्रमाणलाव सि. द्धान्पष्टौ धर्मममाणानीति। सूत्रं तु अर्थात् सामाद्वा कल्पना निर्णयः इत्ययः । न च तत्र निर्णीतस्यार्थस्यावैदिकत्वम् । तत्कल्पितपदस्य वैदेकदे- शत्वेन तस्य वैदिकत्वोपपत्तेः इति व्याख्येयम् ।। विध्यर्थवादमन्त्राः स्मृतिचरिते नाम.संस्तुतिशक्तिः। धर्मे पमाणमेतान्युक्तान्पय तस्य भेदोक्तः ।। मामांसाम्बुनिधि प्रमथ्य विविधैन्याऽपाचनिरः कृत्वा जमिनिसृत्रमन्दरममुं वेदं तया वासाकम् । पद्धालाहलसंज्ञमेव फलितं ग्रन्यान्तरं सनने श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स परं यः कौस्तुभाख्यो मणिः ॥ श्रीरद्रदेवमूनोः कृतिरेपा खण्डदेवस्य । मीमांसाकौस्तुभारूपा मथपापाये चतुर्थोऽदियः ।। ति पूर्वोत्तरमीमांमापारावारपारीणधुरीणश्रीरुद्रदेवस्नो खण्डदेवस्य कृतौ मीमांसाकौस्तुभे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तः प्रथमोऽध्यायः॥ शुभं भूयात् ।

·छपकर तैय्यार है
संक्षेपशारीरकम् श्रीमन्मधुसूदनसरस्वती
कृत,
टीका
भाग, १ मूल्य ५)
वैयाकरण भूषण सार दर्पण टीका
सेपतम्बर सन् १९२४ में छपकर तैय्यार
होजायगा मू० ४)
हमारे यहा हर प्रकार की
छपाई तथा जिल्दसाजी इत्यादि का कार्य भी होता है ।
1
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता:-
चौखम्बा सस्कृत सीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
घनारस सिटी।