·००००००००००००० 00000 00008 श्रीः 10000000000000000 आनन्दवनविद्यातिसुमनाभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितमन्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥ १॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्याइमन्दामोदमोहितम् ॥ २॥ स्तवक:-४४ 100000000000000000000०००००००००००००० ·विभक्त्यर्थनिर्णये। मवान् हतीयाप्रत्ययेनोपखाप्य: एतेन सकलव्यापारसा- धारणैकरूपाभावेन न शक्त्यैक्य तत्तटूपेण शक्तिबीकारे नानार्थता युगसहस्रेणाप्यग्रहश्चेति निरस्तम् । यद्याधा- रादिव्यापारो धातुनाउनभिधीयमानः क्रियाजनकतया विवक्षितस्तदाऽऽधारादिकारकगण: करणमेव । तदाहुः । क्रियायाः परिनिष्पत्तियद्यापारादनन्तरमा विवच्यते यदा यत्र करणं तत्तदा मतम् ।। वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितन्न स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः ॥ वस्तुव्यवस्थितिविरहणानिर्देश्यत्वादेव विवक्षाधीनत्वं करणास्येति कारकान्तरापोयमेव गतिरिति विवचाऽधौन- त्वमपादानादीनामत एव विवक्षातः कारकाणि भव- तौति प्रवादः । भव व्यापाराश्रयः करणटतौयार्थ इति शाब्दिकाः । तन्न विचारसहं व्यापारस्य शकावे लाघ- वात् तदाश्रयस्य तथाल्वे गौरवात् किं च व्यापारस्य धात्वर्थं जन्यत्वेन संसर्गेण साचादन्वयस्तदाश्रयस्य तु खव्यापारजन्यत्वसंसर्गेण परम्पराऽन्वय इति पङ्गिना प- चतीत्वत्र तौयार्थ अर्ध्वज्वलनव्यापारो जन्यत्वसंसर्गेश पाकऽन्वेति वावंज्वलनजन्यपाककृतिरित्यन्वयबोधः । अनुभवेन स्मरति योगेन खगच्छति चक्षुषा पश्यती- त्यादी वृतीबार्थेषु संस्कागपूर्वसंनिकषेषु प्रकृत्यर्थानां- जन्यत्वसंसर्गेणान्वयः श्रोवेश शृणोतीत्यव तौयार्थे श- ब्दावच्छिन्नसमवाय सविशेषये हौतिन्याय न श्रोवस्य बन्यतासंसर्गेण शब्दोन्वयः पर्यवस्यति यथा रूपं चक्षुषा पश्यतीत्वत्र संयोगे कचिजन्यत्वातिरितसंसगैचापि - -- ·- ૨૨ तृतीयाविभकिविचारः। सौयाथै प्रकृत्यर्थस्थान्वयः यथा चिकीर्षया प्रवर्तते प- रामर्शनानुमिमौते इत्यादी तौयार्थे समवाय चिकी- र्षापरामर्शयोः स्वप्रतियोगिताकत्वसंसर्गेणान्वयः यदि च शृणोतेः प्रत्यक्षार्थकत्वापि शब्देन शृणोतीतिप्रयोगस्त- दा शब्दस्यापूर्ववत्ममवायोऽन्वय इति वदन्ति । अन्ये तु सर्वच करणतौयार्थे प्रत्यर्थस्य जन्यजनकभावसंसर्गे- गैवान्वयः परामर्शनानुमिमौत इत्यादौ दण्डेन घट दू- त्यवेव हेतो तृतीया न तु करणे इत्याहुः । अत्र व- दन्ति । अनुमानौयः परामर्श इत्यत्र करणे छप्रत्ययस्य टर्शनात्परामर्शनानुमिमौत इत्यत्न करणे रतीया न तु हतो करयत्वं तु फलोपधायकत्वं तवोपहितत्वं कर- बहतीयार्थः हेतुतीयायास्तु स्वरुपयोग्यत्वमर्थ इति । तचिन्त्यं पटौयास्तन्तव श्रोदनौय: पाक इत्यादाविव हेतुत्वार्धकन संवधार्थकेन वा छप्रत्यय न दर्शितप्रयो- गोपपादनसम्भवात् उपहितत्वस्य कार्याव्यवहितपूर्वक्ष- बत्तित्वस्वरूपस्य कार्य विशेषाणामन्यलभानामत्ताने दुग्रहम्ब कार्य विशेषाचामननुगमेन तत्तत्कार्य व्यक्ती- मामननुगततयाऽव्यवहितपूर्वक्षणस्थाननुगमेन चात्य- मनुगतत्वात्तृतीयावासम्मवाच्च व्यापारस्य तृतीयार्थत्वे तु प्रत्यर्थय व्यापार तस्य च धात्वर्थे जन्यत्वसंस-- सान्त्रयान्वाननुगमशताऽपौति । अत एव सव्यापारक- कार करणमिति करवस्य स्वजन्यः सन् स्व- बम्बवनको व्यापार इति व्यापारस्य च लवणं संग- छते। ननु घटादौ दहादेापारहारा हेतुत्वमत- व अब्दाचवि मिश्वेदण्डकाडादेछ चक्रवमिविक्किच्या- ·विमत्यर्थनिर्णये। '२०३ दिजनकत्वं स्वनिष्ठस्पन्दज्वलनहारत्युक्तं तथा च द. रहेन घट इत्यव सव्यापारक हेतुत्वस्य हतीयार्थतया तस्य च नामार्थान्वयन करगात्वस्य कारकत्वहानिरिति चेन्न व्यापारस्य करणटतौयार्थतया तस्य च जन्यत्वसंसर्गेय धात्वर्थ एवान्वयेन कारकत्यानपायात् हेतुत्वमर्थस्तच्च साक्षात्परम्परामाधारणमित्यादिकं वक्ष्यते । द्वितीया- र्थोऽपि व्यापारो दिवोर्थेऽन्वेताति ज्ञापयितुं"दिवः कर्म चेति सूर्य" दिवः साधकतम कर्म करणं च भवतीत्येत- दर्थकं चकार: संज्ञाइयार्थक: अत एव मनसादेव इत्यन करणसंज्ञाप्रयुक्ता तृतीया कर्मसंज्ञाबलात्कर्मोपपद- प्रयुक्तोऽप्रत्ययः "मनमः संज्ञायामि"त्यनुशासनेन वृती- याया अलुक एवमरक्षान्वा दोव्यतीत्यु भयविधप्र- योगः साधुः के चित्तु दिवः साधकतमे करणसंज्ञाप्रयुक्तं- कार्य देवना अक्षा इत्यत्र ल्युट् कर्मसंज्ञाप्रयुक्तं तु पक्षा- दीव्यन्त इत्यत्र लः देवनौया इस्वादावनौयरादिः प्रत्ययः अचैर्दीव्यन्तीत्यत्र च संज्ञाहयप्रसतो परया तृतीयया हि- तौयाया बाध इत्यवान्दोव्यतीति न प्रमाणमिति व- दन्ति । तन्त्र विचारसह तौयाया द्वितीयाबाधकत्वे बौबीभूतानुशासनविरहात् प्रत्यु त परया कर्मसंनया तत्प्रयुक्तद्वितीयादिकायण वा करणसंज्ञायास्तत्प्रयु- मटतौयादिकार्यस्य वा बाधापत्ते, न चैवमेवास्तु - चान्दीव्यतीत्येव प्रमाशं न चाचैर्दीव्यतीति दीव्यतियोगे वृतीवाहितीवोभयप्रयोगोऽसाधुरेवेति वाच्यं तथा सति "दिवः कर्म "ति सूचे चकारवयीप्रसङ्गात्। न च का- पित्यासंचावयप्रय बस ल्युट्कास्थातादिकार्य सोप- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। पादकतया चकार: सार्थक इति वाच्यं क्वाचित्ककार्यो- पपादकत्वे बीजविरहेण विशेषेण कार्य योपपादकत- यवैच्छिकविकल्पार्थकस्य चशब्दस्य सार्थकत्वसम्भवात् । एवमरक्षान्वा दोव्यात मल्य इत्यत्व दीव्यते: क्रीडा सा तु सुखव्यापारोभयं सुखमेव वाऽर्थ: हतीयाहितीययोः पातस्वरूपो व्यापारोऽर्थः तथा चाक्षजन्यपातजन्यस्य सुखानुकूलव्यापारस्य सुखस्य वाऽनुकूलकतिमान्मस्य इति शाब्दबोधः । न चाव धात्वर्थफले सुख प्राधेयत्व- स्वरुप कर्मत्वं द्वितीया बोधयितुमौष्ठे सुखादावक्षाधेय- त्वस्य बाधादिति द्वितीयाया अपि व्यापारोऽर्थ: अत एव देवना अक्षा इत्यत्र व्यापाराश्रयस्य करणस्य ल्युटाऽभि- धानात व्यापारार्थिका द्वितीया। एवमक्षा दोव्यन्ते दे- वनौया वेखव तिडा व्यापारस्य तदाश्रयस्यानौयरा- भिधानान व्यापारार्थिका करणतीया "अनभिहित इति निषेधादिति । द्वितीयायाः करणत्वमिव तृतीयाया अपि कर्मत्वमर्थ इत्यावेदयितुं संजोऽन्यतरस्यां कर्मणी" ति सूबम । सम्पूर्वस्य बानातेः कर्मणि हतीया हितीय वा स्थादित्यर्थकं पिता पितरं वा संजानौत इत्यत्र सं- जानाते: संज्ञानमसाधारणधर्मेण ज्ञानमर्थस्तृतीयाहि- तौययोविषयतास्वरूपं कर्मत्वमर्थ: अथ वाऽधेियत्वस्वरू- पमेव कर्मत्वमिहाप्यर्थः विषयतायाः पूर्वोक्तय क्त्या घा- त्वपलत्वावश्यकत्वात् तथा च पितृविषयताकं पित- वृत्तिविषयताकं वा ज्ञानं वाक्यार्थः सञ्जानौत इत्यत्र "संप्रतिभामनाध्याने"इत्यनुशासनेन संपूर्वकात् प्रतिपू- वाचनात्मनेपदं भवति वद्याध्यानं भरसं नार्थ दू- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। स्वर्थकेन सिद्धमात्मनेपदम् । श्राध्याने तु मावा मातरं- वा संजानातीत्येव प्रमाणम् । के चितु आध्याने मातरं- मातुर्वा सञ्जानातीत्येव साधु अधौगर्थे"ति सूत्रेण वि- हितया षष्ट्या तृतीयाया वाधात् अत एव कृद्योगष- ट्या तृतीयाया वाध: पितुः संज्ञानमित्यादावित्याहुः । तन्न विचारसहं षष्टया तृतीयाया बाध द्वितीयाया अपि बाधापत्तेर्युक्तेस्तोल्यात् पितुः मंज्ञानं संज्ञा वेत्यत्र त्तिकारमते द्योग कर्मार्थकषष्ट्या कर्मप्रत्ययस्य हि- तौयातृतीयादेधि इति नाव तृतीयादेः प्रसक्तिरिति । हुविकर्मण्यपितृतीयां ज्ञापयति तृतीया च होश्छन्दसौं" ति सूत्रं छन्दसि होईवेः कर्मणि तृतीया स्याञ्चकाराद्- द्वितीयाऽपौत्यर्थकं यवाग्वा जुहोति यवागं जुहोतोत्यादौ- जुह तेन्हिसंयोगफलकस्वाहाकरणकप्रक्षेपोऽर्थस्तन वन्हि संयोगान्वय्याधेयत्वस्वरूपं कर्मत्वं तृतीयाहितीययोरर्थ: तथा च यवागूढत्तिवन्हिसंयोगफलकखाहाकरणका- क्षेपकर्तृत्व वाक्यार्थ: लोके तु तं जुहोतीत्यादौ न तृतीयेति । “अशिष्टव्यवहारे दाण: प्रयोगे चतुर्थ्यथें तृ- तीया स्थादि"ति दास्था संयच्छते कामुक इत्यत्व तृतीया अशिष्टो वेदनिषिद्धकर्ता, व्यवहार इति निमित्तसप्त- मौ तथा च वेदनिषिव्यवहारप्रयोजकश्चेदाणोऽर्थस्तदा चतुर्थ्यर्थे तृतीया भवति अत एव दाणश्च सा चैञ्चतुर्थ्य- "इत्यनुशामनेन सम्पूर्वकादाण पात्मनेपदं भवति बदि चतुर्थ्यर्थिकया तृतीयया योगो भवतीत्यर्थकेनात्म- नेपदं साधयता संप्रदानत्वार्थिका तृतीयाऽपि साध्यते । पत्र वेदनिषिदव्यवहारप्रयोजकत्वं वेदनिषिद्धत्वं वा ·२०६ तृतीयाविभक्तिविचारः। पापानुगुणत्वं न धातोर्न वा तृतीयाया अर्थ इति न शाब्दबुद्धिविषयः किं तु शाब्दानन्तरं मानान्तरगम्यं दा- णस्तु दानमर्थः तस्वरूपसत्यापानुगुणमिहापक्षितम- वात्मनेपदं साधु तृतीयायाः संप्रदानत्वमर्थः दानसंप्र- दानत्वयोः म्वरूपं चतुर्थी विवरणे वक्ष्यते एवं दासीसंप्र- दानकदानकर्ता कामुक इति शाब्दवोध: पापाननुगुण- दानेतु भार्याय संयच्छतीति चतुर्थोपरम्मैपदयोरेव साधु- त्वमिति । फलोपहितार्थकधातुयोगे कालाध्वशब्दातृती- यति ज्ञापयितुम् । “अपवर्गेतृतीये त्यनुशासनम् । अपव- गै फलप्राप्तौ सत्यां कालाध्वशब्दाभ्यामत्यन्त संयोगेऽर्थे त- ताया भवतीत्यर्थक अपवर्ग: फलं यदिच्छाप्रयोज्याचार- विषयः क्रिया तत्फलं प्राप्तिस्तदुपधान तथा च यत्र फ- लोपहितो धात्वर्थस्तत्वात्यन्तसंयोगार्थिका ततौया प्रत्य- न्तसंयोगः कालिकं दैशिकं वा व्यापकत्वं द्वितीया वि- वरणोतं मर्तव्यम् । एवमन्हा क्रोशेन वाग्नुवाको ऽधीत इत्यत्राध्ययनमुच्चारणमनुसंधानं वा धात्वर्थः दृढसं- स्कारोपहितमध्ययनमिह धातुनोपस्थाप्यते तव धा- त्वर्थे ततौयायोऽत्यन्तसंयोगो इन्वेति तथा चाहा- पकस्य क्रोशव्यापकस्य वा दृढसंस्कारोपहिताध्यय- नस्य कर्मानुवाक इति शाब्दबोधः । दैशिकव्या- पकत्वं कर्तृघटितपरम्परासंसर्गावच्छिन्नमिह बोध्यमि- ति । यत्र फलोपहिता न क्रिया तत्र मासमधीतोऽपि नाम्यस्तो ऽनुवाक इति हितोयैव प्रमाणम् । अत्र फला- सुपहितमेवाध्ययनादिकं धात्वर्थः अत्यन्तसंयोगमावं तृ- तौथार्थ: अपवर्गस्तु व्यञ्जनागम्यः दिवसेन भवानयुद्धे- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। त्यत्र दिवसाभिव्यापक भवत्कत कमतौतयहमिति प्र- थमवोध: विजयफलक तथाविधयुद्धमिति वैयञ्चनिको- बोध इत्यालङ्कारिका: । तन्न सुन्दरं तव शत्रुर्दिवमम- युद्द न तु दिवसेनेत्यवान्चयबोधानुपपत्तेः फलानुपहि- तक्रियामात्वस्य धात्वर्यत्वे युद्धे दिवसादिव्यापकत्वशत्रु- कर्तृ कत्वयोरवगमेन तदेकतरस्थापि निषेधप्रतीतेरसम्भ- वात् तस्मात्कालादिशब्दोत्तरतृतीया: समभिव्याहारी फ- लोपहितक्रियायां धातुर्लाक्षणिक इति न तु दिवसेने- त्यत्र विजयफलकयुइं धात्वर्थ: तथा च विजयफलकदि- वसाभिव्यापकयुद्ध शत्रुकत कत्वाभावस्य शवो तथाविध- युद्धकत त्वाभावस्य वा प्रतीतिसम्भवान्निषेधप्रतीत्युपप- तिः दिवसाभिव्यापकयुद्धे शत्रुककत्वप्रतीते: शत्रौ तया- विधयुद्धकतत्वप्रतीते ी विरोधाभावात् घटवान् नौल- घटाभाववानिति वदिति पदवाक्यरत्नाकरे गुरुचरणाः । इति कारकततीयार्थनिर्णयः । नामार्थान्वयिनस्ततौयार्था अकारकतया सं- जायन्ते तत्र नानार्थिकां तृतीयां ज्ञापयति । “प्रकृत्या- दिम्य उपसंस्थानमिति वोर्तिकं प्रकृत्या चावित्यव सु- खजनकस्य साक्षात्कारस्य ज्ञानसामान्यस्थ वा विषयेगा धर्मेण विशिष्टश्चारुपदार्थ: चारुपोथा अभिरामहृद्यसु- न्दरमजलादयः । मनसो ऽभिराम इत्य व षयर्थो जन्यत्वं- तथाविध साक्षात्कारे ज्ञानसामान्ये वान्वेति मनोऽभि- राम दूत्यत्वाभिरामशब्दस्य सुख जनकमानसविषयधर्म- विशिष्टे लक्षणा मनःपदं तात्पर्यग्राहकम् । प्रतिपदा- यस्तु स्वाश्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्म- .

·तृतीयाविभक्तिविचारः। वानमाधारगो धर्मः भवति च सतो जातिः प्रकृतिरि- त्यादी जात्यादिस्तथा असाधारण्यविशेषणात् घटस्य गुगो जातिवी प्रकतिरिति न प्रयोग: प्रयोगस्तु कम्बु- ग्रीवादिमत्वं प्रकृतिरिति । जलस्य शैत्यं पृथिव्या गन्ध- तेजस ओष्गवं प्रकतिरित्यादी शैत्यगन्धौष्ण्यानां संग्र- हाय स्थलकालावच्छिन्नत्वं स्वाश्रयनिष्ठात्यन्ताभावे वि- शेषणं देयमिति । यदि च संयोगो ट्रव्यस्य मत्सर: ख- लस्य चैतन्यमात्मनः प्रकृतिरित्यादिप्रयोगस्तदा देशान- वच्छिन्नविशेषणतया स्वाश्रये स्थूलकालावच्छेदेन वर्त- मानस्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवानसा- धारणो धर्म: प्रकृतिरिति ट्रव्ये वृक्षादौ मृलाद्यवच्छेदेन संयोगस्य खुले मत्सरस्य आत्मनि ज्ञानस्य घटाद्यवच्छे- देन स्थूलकालावच्छेदेन वर्तमानोऽप्यत्यन्ताभावो न दे- शानवच्छिन्नविशेषणतयास्तौति नासंग्रहः । वस्तुतस्तु भृय:कालिकस्वाश्रयनिरूप्यसत्तावांस्तादृशो धर्मः प्रकृ- तिम्तावतेव सर्वसामञ्जस्यात् यदि च पृथिवधा गन्धप्रा- गभावी रक्तप्रागभावो वा गन्धनाशो रक्तनाशो वा प्रक- तिरिति न प्रयोगस्तदा स्वसंवन्धिनि प्रतियोगिजाती- याममानकालिकस्य विद्यमानस्य नाशस्य प्रागभावस्य चाप्रतियोगी तादृशो धर्मः प्रकृतिरिति तथाविधनाश- प्रागभावप्रतियोगिनौ प्रागभावनाशौ न तथासयोगम- सरज्ञानानां नाशप्रागभावे स्वसंवन्धिनि विद्यमानौ न प्रतियोगिनातीयासमानकालिकाविति न तेषामसं- ग्रह: । यहा स्वसंबन्धितावच्छेदकसमनियतो धर्मः प्र. कृतिः समनियमघटकवाापकत्वहये प्रतियोगिवैयधिक- ·२०९ । विभक्त्यर्थनिर्णये। रण्यं निवेशनौयं तच्च प्रतियोगिकालावच्छेदेन प्रतियो. ग्यधिकरणे वर्तमानेभ्योऽन्यत्वं तेन द्रव्यस्य संयोगः मं- योगवतो द्रव्यत्वं प्रकृतिरित्युपपद्यते प्रतियोगिकालाव- छिन्नत्वस्य निवेशात् प्रागभावनाशयोन प्रकृतित्व- प्रागभावनाशयोरत्यन्ताभावस्तकालावच्छेदन तदधिक- रणे न वर्तमान इति तयोन संबन्वितावच्छेदकत्वव्याप- कत्वं चिवरूपाद्यनभ्युपगमा शिकाच्याप्यत्तेर्गन्धादेर- त्यन्ताभावस्य प्रतियोगिकालेऽपि सत्वान्न व्यापकत्वहा- निरिति चित्राभ्युपगमे तु वस्तुत: कल्पोऽनुमरणीय इति प्रकृतिपदोत्तरततौयायास्तादात्म्यमस्तच्चापरपदार्थता- वच्छेदकान्वयितावच्छेदके वान्वेति इत्यं च प्रकृत्यभि- नचारुत्ववानिति वाक्यार्थबोध: । एवं नामा सुतीच्याच- रितेन दान्त इत्यत्वापि तृतौयायास्तादात्म्यमर्थ : सुतौ- क्ष्णपदस्य सुतीक्ष्णपदप्रतिपाो लक्षणा नाम वाचक- चरितमाचारस्य प्रयत्नस्य विषयः दम इन्द्रियनिग्रहा- दिः तथा च नामाभिन्नसुतीक्षणपदप्रतिपाद्यः चरिता- भिन्नदमशौल इत्यन्वयबोध: सुरथो नाम राजाऽभूदि- स्यादौ नामेति तादात्म्यार्थकलुप्ततृतीयान्तं सम्भावना- र्थकं वाऽव्ययं गोत्रेण गाय॑ इत्यादी तृतीयायास्तादा- त्यमर्थ: गोत्रशब्दार्थ स्नु वंशप्रवर्तक पुरुषी ब्रह्मऋषिः वंशपदार्थ स्त प्रवर्तकस्याप्रवर्तकस्य वा पुरुषस्योत्तरका- लिक: खारम्भकशुक्लपरमाणुभिः परम्परयातरम्यमाणः उत्तरकालिकत्वनिवेशात्यराशरस्य वंशो वसिष्ठ इति न प्रयोगः किं तु वसिष्ठस्य पराशर इति प्रवर्तकशब्दा- र्थस्तु दर्शितवंशत्वस्तरुपशक्यसंबन्धेन खसंज्ञाथदस्य नि- ·२९० तृतीयाविभक्तिविचारः। रुढोपचारकः तथा निरूढोपचारका यथा गौतमा गर्गाः शाण्डिल्या इत्यादी गौतमादयः पुरुषाः स्ववंशे स्वसंक्षो- पचारकाः ब्रह्मषिशब्दार्थस्तु ऋषिस्वरूपो ब्राह्मणः एवं वंशमात्रार्थकत्वे तु चैत्रमैत्रगोत्री एते इति प्रयोग- म्तहारणार्थसुपात्तापि प्रवर्तकत्वे विशेषणे एते रघवो य- दवः कुरवो रघुयदुकुरुगोत्रा एते इति प्रयोगवारणाय ब्रह्मर्षित्वं विशेषणं न च दर्शितप्रयोगवारणाय ब्राह्मण- त्वमेव विशेषणमस्तु किषित्वनिवेशेनेनि वाच्च दर्शि- तोपचारकत्वापि न ब्राह्मणत्वमा तन्वं तथाति प्र- भाकराः कुमारिला उदयना एते इति प्रयोगप्रसङ्गः कि तु दृषित्वं तदर्थमेवान तव्यदर्शनं वस्तुतो गोवल- क्षणे न तन्निवेश इति पत्न्यां पतिसागोच्यव्यपदेशो गौण. धर्मशास्त्रातिदेशात् पिटसागोयव्यपदेशनित्तिरपि तत- एव अत एव कन्यादानवाक्यं पिटगोवघटितमेव गा- ग्यमित्यत्र तहितार्थोऽपत्यं तच्च वंश एव एवं तृतीयार्था. भेदस्य गर्गपदार्थोन्वयः तथा सति गोवाभिन्नगर्गापत्य. मिति शाब्दवोधः । धान्येन धनीत्यादौ धनपदार्थे तो- याभिदान्वयः जास्था ब्राह्मण इत्यत्र जात्यभेदी ब्राह्म- गन्त्रीयमानः सविशेषणे हौतिन्यायेन ब्राह्मणत्वमादाय पर्यवस्थति न च हतीयार्थोऽभेदः परार्थैकदेश एवान्वे- तीति नियम इति वाच्यम् । ईदृशनियमे मानाभावात् यत्र पदार्थ सविशेषणे हौतिन्यायेनापि प्रथमतीयार्थी- ऽभेदो नान्वेतुमर्हति तचैव पदार्थस्यान्वयिनोऽन्वयिताब- च्छेदकस्य वैकदेशेऽन्वेति यत्र तु पदार्थेऽन्वतुमर्हति तत्र पदार्थ एवाग्वेति यथा पृथिव्यादौनां नवानां द्रव्यत्वेन :

·विभक्त्यर्थनिर्णये। गुणवत्वेन वा साधयमित्यत्र द्रव्यत्वाधभेदस्वतीयान्तार्थ माधय॑शब्दार्थे समानधर्मे ऽन्वेति यथा वा वाजपेयेन यजे तेवादी वाजपेयायभेदस्ततौयान्ताज्यों धात्वर्थयागाडाव- वति एवमर्यादिकया सपर्यया पर्यधूपुजदित्यादी विशेष- णान्तरविशेषितसपर्यादितादात्म्यं धात्वये शुद्धसपर्यादी- हतीया वोधयति अवशेषितस्यैकधर्मावच्छिन्नस्य तादा- त्यसंसर्गणान्वयो निराकाङ्गत्ववाधितो न तु तादात्म्य- विशेषणको नितरां विशेषणान्तरविशषितस्यति ननु धी- त्वविशेषणे तृतीयाऽपि हितीयेव माधुत्वार्था तृतीयान्ता- स्य द्वितीयान्तार्थस्येव तादाम्यसंसगेंगोव धात्वाऽन्वयी- न तु तादात्म्यविशेषेण इति चेत्तर्हि कथं सपर्यया पर्यपृपुज दित्यवान्वयोपपत्तिः न च विशेषणान्तरविशषितस्यैकध- विच्छिन्नस्थापि तादात्म्ये नान्ययो भवत्येव यथा प्रमा:- नुभव इत्यव प्रमाशब्दार्थस्य यथार्थानुभवम्यानुभवे यथा वा भूरवरा देशो राजन्यानित्यत्व सर्वसम्यवद्भुमेर्भुवि सु- राजदेशस्य देशे तादाल्यान्वयस्तथा प्रकतेऽपि अर्घ्यदा- नादिमपर्यायाः सपर्यायां वाजयेपेन यजतेत्यादौ वा- जपयादिर्धात्वर्थयागादौ तादात्म्यान्वय इति वाच्यं धा- खविशेषणे द्वितीयाया एव साधुत्वज्ञापकानुशासनस्य सत्वेन वृतौयायास्तथानुशासनविरहात् प्रकतानुशा. सनस्थ तथात्वोपगमे प्रकत्या चार्वित्यादेग्नन्वयाप- तेः नामार्थयोस्तादात्म्यसंसर्गेणान्वये समानविभक्तिक- त्वस्य तन्वत्वात् तृतीयायास्तादाम्यार्थकत्वे तु प्रकृते तादाव्यप्रकारकान्वयबोधसम्भवात् तथान्वयवोधे स- मानविभक्तिकत्वयातन्त्रत्वात् अत एव द्रव्यत्वेन सा- ·तृतीयाविभक्तिविचारः । धर्म्यमित्यत्र दन्यत्वस्य समानधर्म ट्रेणैः षोडशभिः खारीत्यत्र षोडशानां द्रोगानां खारीपदवाच्ये तादा- रम्यप्रकारकोान्वयवोधः । नन्वेवं कुटिलेन दण्ड इति क- थं न प्रयोग इति चेत्कुटिलादिशब्दानां प्रकृत्यादिगण- पठितशब्दापर्यायत्वादेवापूयोग इति । एवमादिना पर्यपूपुजदित्येतावतैव मामञ्जस्ये सपर्ययेत्यादिकमपु- धार्थ न तु निराकाङ्क्षमिति । समवायेन लौहित्यवज्ज- पापुष्पं समवायिसंयोगेन स्फटिकशकलमित्यत्र तो- यार्थस्तादात्म्यं मतुवधतावच्छेदके संबन्धेऽन्वेति तेज- सा सूर्यो दानेन कल्पतरयमित्यादौ मूर्यादिपदस्य सूर्यादिसदृशे लक्षणा सूर्यसादृश्ये तेजसः कल्पतरुमा- दृश्ये दानह तादात्म्यं तौयार्थोऽन्वेति अथ वा सम- वायन नौल: पटः कालिकन स्सन्द इत्यादौ तौयान्त- समभिव्याहार: समवायकालिकादिसंसर्गकनौलविशिष्ट- शाब्दधियं जनयति यथा तथा एक तेऽपि तेजसेत्यादि हतीयान्तसमभिव्याहारस्तेजोदानादिस्वरूपतादात्म्य- संसर्गकमर्यकल्पपादपादिविशिष्टशाब्द जनयति अतः संसर्गानुवादिका तीये ति अवच्छेदकत्वमपि क चित्त- तौयार्थ: यथा वहित्वेन वन्हेजनकत्वं जन्यत्वं प्रतियो गित्वं पुकारत्वं विशेष्यत्वं वेत्यादी तौयायो अव छेदकत्वमर्थः तच्चाधेयतासंबन्धन प्रातिपदिकार्थेना- न्वितं निरूपकावसंसर्गेण जनकत्वादावन्वेति । समवा- येन ध्वंसो नास्तीत्वादाववच्छेदकतानिरूपकत्वखरूपम- वच्छिन्नत्वं तौयार्थस्तच्च नञर्थेऽत्यन्ताभावे खाश्रयग्र- तियोगिताकत्वसंबधेनान्वेति व्युत्पत्तिवैचित्र्येश तृती- ·२१३ ममवायाद्य- विभक्त्यर्थनिर्णय। यार्थस्य संसर्गीभूता प्रतियागितैव प्रतियोगिनो ध्वंस- पदार्थस्य नञर्थे संसर्गोभवति अथ वा अवच्छिन्नमति- योगिताकत्वं तृतीयार्थः तच्च स्वरूपेण संवन्धन नार्थ- इन्वेति व्यत्यत्तिवैचिल्ये ण प्रतियोगिनी पि ममीभव- तौति वदन्ति । ततौयार्थो वच्छिन्नत्वं सं मीभूतप्रति- योगिताविशेषणतया भासत इति स्वतन्त्राः । वस्तुतस्तु समवायनेत्यादितृतौयान्तसमभिन्याहार: वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमसगैण प्रतियोगिनो ध्वंसादि- शब्दार्थस्य नजर्यान्वयवोध हेतुरित्यैव रमणीयमिति । इयमेव गति: पटत्वेन घटो नास्ति शशीयत्वेन शृङ्खना- स्तोत्यादावपि वोध्या । कचिनिरूपकत्वमपि तृतीया- थः यथा धूमस्य धूमत्वेन बवियाप्तिरित्यव निरूपकत्वं- तृतीयार्थः तच्चाधेयतया प्रकृत्यर्घविशषितं वहिव्याप्ताव- न्वेति निरूपकत्वं तु व्यापकन्वलक्ष घटकत्वमिति सं- प्रदायः । अतिरिक्तमित्यन्ये । एवमङ्कुरेणानेकान्त इत्यव बहावयःपिण्डेन धूमव्यभिचार इत्यत्र च घटितत्वं व्या- प्यत्वलक्षणमतिरिक्तं वा निरूपकत्वं तृतीयार्थ: तच्चाने- कान्तपदार्थे व्यभिचारे धूमव्यभिचार च प्रकृत्यविशेषि- तमन्वति । क चिशिकसंसर्गावच्छिन्नमाधेयत्वं तृती. यार्थः यथा समेति विषमेयोतीत्यादी यदीयसकलाव- यवानां प्रत्येकं स्वसंयुक्त संयोगादिपरम्पराणामूचंदि- गवच्छिन्नानां तुल्यत्वं स भूभागः समो देशस्तदितरो- विषमस्तथा च कर्ट घटितदैशिकपरम्परासंसर्गावच्छिन्न- माधेयत्व तृतीयार्थः तच्च प्रकृत्यर्थेन समेन विषमेण च देशन विशेषितं धात्वर्थगमनेोन्नति न चाव समादि- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। देशव्यापारस्य जन्यत्वेन संसर्गेण धात्वर्थगमनेऽन्वया- करणे तृतीयेति वाच्यं करगत्वविवक्षायामिष्टत्वात् अ- विवनणे तु आधारस्थाधिकरगसंजया तत्कायेंणु वा क- रणमंज्ञायास्तकार्यस्य वा बाधात् करणाधारकर्मणा- मिति भाष्यात् । न चैवं तृतीयार्थाधिकरणत्वस्य धात्व- धेन्वयोपगमात् कारकत्वापत्तिरिति वाच्यं सर्वत्र धा- त्वोन्वयविरहात् नामानाप्यन्वयात् । अत एव शा- खया कपिसंयोगौ रक्ष इत्यत्र खेत: खुरविषाणाम्या- मित्यत्र च तृतीयाधियत्वस्य शाखाविशेषितस्य कपिसं- योगे खुरविषाणविशेषितस्य श्वेतरूपे सविशेषणे हौति न्यायेनान्वयात् । रजतत्वेन पुरोतिनं जानातौच्छति करोति द्वेष्टि वैत्यादौ प्रकारत्वं तृतीयार्थ: तच्च धात्व- र्थफले द्वितीयाथै वा विशेष्यत्वे निरूपकतासंसर्गेणान्वे- तीति वदन्ति। तब घट इति घटघटत्वसमवायान् जा- नातीत्यादिप्रयोगेण विशेष्यत्वस्य न धात्वर्थत्वं न वा हि- तीथार्थत्व सम्भवति घट इति नियतार्थस्य धात्वर्थ- जानेऽभेदान्वयेन तादृशज्ञानविशष्यत्वस्य घटत्वसमवाय- बोरसम्भवात् विषयत्वं फलतया धात्वर्थो न तु बि- तौयार्थो भगवान् जानातीत्यादावनुपपत्तेरित्यस्य प्रागा- वेदितत्वात् तथा च तृतीयार्थः प्रकारत्व रजतत्वादि- प्रकृत्यर्थ विशेषितं धात्वर्थे फले विषयत्व व्यापार जा- नादौ वा निरूपकत्वेन प्रतियोगित्वेन वा संसर्गेणा- न्वेति रजतत्वप्रकारतानिरूपितपुरोवर्तिविशेष्यताक- खमाक्षेपेण परिशषेण मनसा वा मानान्तरेणावगम्य. ते विश्य ष्यत्वच द्वितीया तापापि तत्र तृतीयार्थप्र- ·: विभक्त्यर्थनिर्णये। कारत्वस्य निरूपकतामसर्गगान्वयो न सम्भवति मुब- योः परम्परान्दयस्याव्युत्पन्नत्वात् तृतीयार्थप्रकारत्व- स्थ धात्वर्थे ज्ञानादाववान्वयात् प्रकारतानिरपितविशे. ष्यताकत्वस्य मानान्तरादेवलाभ इति । एवं लक्षणम्व- रूपप्रामाण्यादिभिरनुमाने निरूपगोये इत्यादी शाब्द- बोधस्तदनुकूलव्यापारच निरूपेरर्थ: कमतस्तु विशे- यो विषयो वाऽर्थः कर्मप्रत्ययस्थले व्यापारस्य विशेष- णतया कर्मप्रत्ययाधेन्वयः प्रकृते कर्मऋदर्थंक देशेऽपि विशष्यत्वे विषयत्वा शाब्दबोधस्य फलस्य विशेष- णतयान्वयो व्युत्पत्तिवैविल्यात् तथा चात्र तृतीयार्थ- प्रकारत्वस्य लक्षणादिविशषितस्य शाब्दबोधेन्वयः प्र- कारतानिरूपितविशेष्यताकत्वलाभः पूर्ववदेव कुदर्थंक- देश विशेष्यत्वे विषयत्वे वा तृतीयार्थ प्रकारत्वस्य निरूपकत्व न संसर्गेगान्वय इति वदन्ति । तत्र कदधैं - कर्दश धात्वतिरितार्थ म्यान्वयो न व्युत्पत्तिसिद्ध इत्या- दिकं चिन्तनीयम् । के चित्त फलविशिष्टं कर्म कुदर्थः फ- लस्य देधा शाब्दबोधविषयत्वं तृतीयार्थ प्रकारत्वस्य कर्मकृदर्थ कदेश फलेऽन्वयस्तथा चात्र शाब्दबोधानु- कूलव्यापारप्रयोज्यस्य लक्षणादिप्रकारकशाब्दबोधस्य विशेष्यानुमान इति शान्दबोध इति वदन्ति । तद विचिन्त्य फलस्य देधा शाब्दबोधविषयत्वस्याग्रामाणि- कत्वात् व्युत्पत्तिचित्य णैव व्यापारविशेषणकफलवि- शष्यकथाब्दबोधसम्भवेनान्वयोपपत्तिसम्भवात् फलादेः कर्मप्रत्ययार्थत्वासम्भवात् कृदर्थे कर्दश धावतिरिक्ता- न्वयस्थाव्युत्पन्नत्वाच्च । परिच्छिन्नत्वमपि क चित्तृती- ·२ तृतीयाविभक्तिविचारः। यार्थ : यथा विट्रोणेन धान्यं क्रौगातीत्यादौ द्रोणो गम- त्वत्वावान्तरजातिमान् परिमाणविशेषः बिद्रोण इति पाचादित्वान्न स्त्रीत्वं विट्रोणत्वमपि ट्रोगत्वावान्तरजा- तिविशेषो ट्रोगदित्व वा परिच्छिन्नत्वं तृतीयार्थः क्रय- कर्मत्वे धात्वर्थफले इन्वति परिच्छिन्नत्वं तु विद्रोणस्य स्वसमवायिन एकट्रयस्योभयट्रव्यस्य वाऽऽरम्भकपरमा- णुत्वममनियतसंख्यासजातीयसंख्यायापकत्वं क्रयज- नितस्वत्वस्य सकलेष धान्यतदारम्भकेष्वेकस्याभ्युपग- मात् परमात्तित्वसम्भव न स्वरूपेण समवायेन वा संबन्धेन तादृशसंख्यां प्रति साक्षादेव व्यापकत्वं यदि च स्वत्वस्य धान्यत्तित्वमुपेयते न तु तदारम्भकत्ति- त्वं तदा स्वाश्रयारम्भजननपरम्परासंबधेन तावत्पर- माणु विश्रान्तेन व्यापकत्व बोध्यम् । एवं विद्रोणसम- वास्ट्रियारम्भकपरमाणुसमनियतसंख्यासजातीयसंख्या- व्यापकस्य स्वत्वस्थानुकूला क्रयक्रियेत्यन्वयवीध इति गु- रुचरणा: । हिट्रोणो गुरुत्वान्तरं समवायित्वं तृतीयार्थी- धान्यपदार्थे धान्यराशावन्वति धान्यराशरतिरिकत्वात् एको महान् धान्यराशिरिति प्रतीतेरन्यथाऽवयविमा. वासिद्धिप्रसङ्गादित्येकदेशिनः । तच्चिनत्यं यवधान्योभ- यघटितराशौ यवत्वधान्यत्वयोः स्वीकारे सांकर्यापत्तेः न च तत्र यवधान्योभयत्वजातिरतिरिव स्वीक्रियते न त धान्यत्व यवत्व वति न सांकार्यमिति वाच्यं यवा- द्यार्थि नामप्रतिप्रसङ्गात् न च रुधिरास्थिमांसादौनां- शरीरावयवत्ववत् यवादौनामपि तदवयवत्वाअवति प्र- वत्युपपत्तिरिति वाच्यं तथाप्यनन्नानां यवधान्योभयत्वा- ·विभक्तवर्थनिर्णय। दिजातीनां राशितत्यागभावध्वंसानां च कल्पनापत्ते- रनतिरिक्तत्वाभ्युपगमेन प्रवृत्त्याद्युपपत्तेरेको महानिति प्रतौतिरोपाधिकोत्यन्यत्र विस्तरः । के चित्तु एकजा- तौयमवनमनं प्रति विद्रोणस्वरूपगुरुत्वविशेषस्य तदाश्र- यारम्भकपरमाणुसमसंख्यकपरमाणुगुरुत्वानां च वैक- ल्पिको कारणता तथा च तावत्परमाणुगुरुत्वं विद्रोण- पदार्थः तृतीयाथों वैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्यं वा वैशि- ट्यं तु स्वाश्रयारभ्यत्वघटितरपरम्पराखरूपं धान्येषु सा- मानाधिकरवं तु दर्शितपरम्परासंबन्धावच्छिन्नं सत्वे- इन्वेतौति वदन्ति । तदपि न विचारमहम् । परमाणुगुरु- त्वानामेवावनमनं प्रति हेतुत्वात् अवयविगुरुत्वस्य हेतु- त्वे पलमितसर्षपप्रयुक्तावनमनतः तथाविधलोहपिण्ड- प्रयुक्तावनमनस्य प्रकर्षप्रसङ्गात् पतनप्रकर्षप्रयोजकत्वे- नावयविगुरुत्वस्याभ्युपगमात् कारणोत्कर्षस्य कार्योत्कर्ष- प्रयोजकत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । वस्तुतस्तु । जालान्तरगते भानौ सूक्ष्मं यदृश्यते रजः । प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ इत्यादिना त्रसरेण्यादिघटितं माषसुवर्णनिष्कादि- मानं मनुनीक्त निष्कादिघटितं च द्रोणादिमानमेवमाढ- कमितव्यचतुष्टयस्यारम्भकपरमाणुसमसंख्यकपरमाणु- गुरुत्वानि द्रोणस्तद्दिगुणगुरुत्वानि हिदोस्तेषां गुरु- न्वानां स्वाश्रयपरमाणुभिः परम्परयारयमाणत्वं संब- धो धान्यादी न च तावत्संख्यकाः परमायवः परमाणुष्ट- त्तिस्तादृशौ संख्या वा द्रोणपदार्थोऽस्तु धान्यादावुभयस्य परम्परासंवन्धो भवतीति वाच्यं तावत्परमागूनां पर- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। भागामंख्यायाश्च परम्परा संबन्धस्य तेजसावयविन्यपि म- भवात् तत्र द्रोणादिव्यवहारप्रसङ्गात् न च धान्यादौ तुलितत्वस्यैवात्र व्यञ्जकस्याभावान्न द्रोणादिव्यवहार इति वाच्यम् । क्षेत्रादिपूरणस्य धान्यादा विवानापि व्य- अकस्य सम्भवात् तस्मात्तथाविधगुरुत्वानि द्रोणपद- स्यार्थ: यहशाद् द्रोणो ब्रोहि: द्रोणः पाषाण इत्युभयप्र- तौतेरेकविषयत्वं तेर्गुरुत्वैर्दशितपरम्परया विशिष्टी नि- रूढलक्षणः यशात् द्रोगामापं भुङ्क्ते भीम इति प्रयोगः न च तैर्गुरुत्वैः संसृष्टषु धान्येषु विशकलितेष्वपि द्रोणा- दिव्यवहारप्रसङ्ग इति वाच्चम् । व्यञ्जकाभावादप्रस- सङ्गाट् व्यञ्चकसत्वे त्विष्टत्वाद् अत एव द्रोणः का- श्यां हिंट्रोणः प्रयागेऽयोध्यायां चेति पञ्चद्रोणो मम ब्री- हिरिति प्रतौतिव्यवहारी एवं हतीयार्थीन्यव्यवच्छेदः अन्यस्य विदोणव्याप्यगुरुत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंस- गेंग व्यवच्छत्यन्तभावेऽन्वयः व्यवच्छेदस्य धान्योन्बयः एवकारस्थल दूध व्यवच्छेदान्वयिनि धान्ये ट्रिोणस्थाप्य- न्वयः तवान्यव्यवच्छेद दूव संबन्धोऽपि तौयार्थः हिट्रो- गविशेषितस्य संवन्धस्य धान्येऽन्वयात् हिट्रोणस्थान्वयो- वोध्य इति अत: पञ्चद्रोणेन कोयमाणे धान्ये विद्रोणेन धान्यं क्रोणातीति न प्रयोगः न वा द्रोणेन क्रीयमाणे विद्रोणेन काणातौति प्रयोगः क्रोणातेस्तु फलतया प्र- तिग्रह: व्यापारतया दानं चार्थः विक्रौणातेरपि फल- व्यापारबोवैषरौत्येन तदुभयमर्थः प्रतिग्रहः स्वत्वेच्छा दानं स्वत्वस्वत्वनाशोभयेच्छा फलस्य स्वत्वेच्छायाः प्र- योज्यतया दाने पलख दानस्य प्रयोजकतया संबन्धन ·२१९ विभक्त्यर्थनिर्णये। स्वत्वेच्छायामन्वयः अत एव भाविधान्यादिग्रहणार्थ- धनं प्रयुञ्जाने हिट्रोणेन विट्रोरोन वा धान्चं क्रोणात्य- यमिति प्रयोगः भाविनि स्वत्वानुपगमेऽपि स्वत्वेच्छायाः सम्भवात् ५ मृल्यस्याग्रिमकाललभ्यत्वव्यवस्थायां निष्क- शतेनावं क्रोणौत इति प्रयागः क्रय धान्यादेः कर्मगाः स्वत्वप्रकारतानिरुपितविशेष्यतया म्वत्वविषयतानिल- पिताधारत्वसंसर्गावच्छिन्नविषयतया वा संवन्धनाव- छिन्नाधयत्वे द्वितीयान्वयः विक्रये तु स्वत्वनाशीय- विषयतार्थाटतान्यतरमंवन्धावच्छिन्नमाधयत्वं हितो- यार्थ: शतेन क्रौगातीत्यत्र स्वत्वं व्यापार: करणटती- यार्थ: स्वत्वस्य जन्यत्वेन संबन्धन स्वत्वनाशेच्छायां दा- नेऽन्वयः स्वत्वे सत्येव त्यागो भवति न हि परकीये त्याग इति स्वत्वजन्यत्वं दाने स्फुटमिति शतेन विक्रोशीत- इत्यत्र स्वत्वनाशस्तीयार्थम्तस्य जन्यतया स्वत्वेच्छाया- मन्यय: स्वत्वोपहितच्छायां स्वत्वनाशस्य हेतुत्वात्पर- कौयधने तादृशेच्छाविरहादिति स्वत्वनाशः स्वत्वेच्छा- जनक इति एवं हिट्रोणेन धान्यं स्वर्ण भाषण कोणा- खयमित्यत्र विद्रोणान्यहिद्रोणब्याप्य गुरुत्वाभाववद्दि- द्रोणधान्यत्तिस्यत्वेच्छाप्रयोज्यायाः सुवर्णमाषस्वत्व- जन्यायाः म्वत्वस्वत्वनाशोभयविषयकच्छाया आश्र- योऽयमिति शाब्दबोधः । अकर्तुर्यस्य स्वत्वनाशः ततः प- वमौ ध्रुवमपाय पति सूबेनेति वक्ष्यते । वैपणिकान्मी- तिक क्रौणातीत्यव स्वत्वनाशः पञ्चम्यर्थस्तस्य जनकतया फले स्वत्वेच्छायामन्वयः फलेऽप्यपादानत्वान्वय इत्यादि- कं वक्ष्यते । एवं विक्रय कर्मणः स्वामित्वं यत्र तत्र सप्तमी ·तृतीयाविभक्तिविचारः। मौक्तिक विक्रीणौते राति नागरिक वेत्यादौ “सप्तम्य- धिकरणे चै"ति सूत्रेणेत्यादिकं वक्ष्यते द्रोणपरिच्छित्ति- मुक्तासंख्यापरिच्छित्तिः काशिकाटत्तावुदाहृता पञ्चकेन पशन् क्रोणाति माहस्रेण पशून् क्रोणातीत्यादि पञ्चक- पञ्चत्वसंस्था माइसं सहस्रावसंख्या अवापि अन्यव्यव- वेदः संवन्धश्च तृतीयार्थः पञ्चत्वस्य सहस्रत्वस्य वा व्या- प्यसंख्यात्वेनावच्छिन्नया प्रतियोगितया व्यवच्छेदेना- स्यान्वयः व्यवच्छेदस्य पञ्चत्वादिसंबन्धस्य च पशुष्व- न्वयस्तेन षटकेन विकन वा क्रीयमाणेषु पशुषु पञ्चकेन पशुन् कोणातीति न प्रयोगः क चित्क्रयकरणं तृती- यार्थः यथा विभिः पारावताः पञ्चेत्यादि अत्र व्यापारः यस्तोथार्थः वापारस्य जन्यत्वेन क्रयस्य कर्मत्वेन मबन्धेन पारावतेष्वन्वयः । सहशब्दयोगेऽपि नानार्थिकां- तीयां ज्ञापयति । “सह युक्त प्रधाने" इति सूत्रं स- हार्थेन युक्त हतीया भवति सहयोगेऽप्रधानप्रधानक्रि- याकारके प्रधान कारकसजातीये भवतीत्यर्थक सहार्थ: सामानाधिकरण्यं तच्च दैशिकेन कालिकेन टेशिकका- लिकोभयेन च संबन्धेन घटितत्वात् त्रिविधं वहिना मह धूमो भम्म वेत्यत्र संयोगिसंयुक्तत्वं सहाथ: ती- यायाः प्रतियोगित्वमर्थः पाद्यसंयोगऽन्वेति एवं बलिप्र- तियोगिताकसंयोगवत्संयुक्तो धूम इत्यन्वयबोधः । रूपेण सह रस इत्यत्र समवायिसमवेतत्वं सहाथ: हतीयार्थ- स्य प्रतियोगित्वस्याद्यसमवायेऽन्वयः । द्रव्यत्वेन सह घूम दूत्वव समवायिसंयुक्तत्वं सहार्थ: प्रतियोगित्वस्य समवायर्यान्वयः वडिना सह धूमसंयोग इत्यत्र संयोगि' ·विभत्यर्थनिर्णये। ममवेतत्वं सहाथः प्रतियोगित्वं मयोगेऽन्वेति । कालि. केन यथा जातीपुष्येण सह नीपपुष्यमित्यत्र कालखरू- पण कालि कविशेषगतासंवत्वेनाधिकरगो तेन संववेना- धंयत्वं सहार्यः कातिविशेषण तयावयिप्रतियोगित्वं- हतीयार्थ: अथ वा काल एव सार्थः कालिकाधिकर- गत्वस्य तृतीयार्थस्य काल कालम्य कालिकाधयतासं- वन्धेन नीपपुष्ये न्वयः । दैशिककान्तिकोभयेन यया प- त्या सह यजमान इत्यत्न संयोगमंयुक्तत्वं कालशोभयं- सहार्थः प्रतियोगित्वं कालिकाधिकरणत्वं चोभयं रतो- यार्थः प्रतियोगित्वस्याद्यसंयोगे,न्वयः कालिकाधिकर- णत्वस्य काले कालस्य कालिकाधेयतया यजमानेान्वयः एवं भारमनुहहत्सु सह गच्छत्सु पुत्रेषु महेव दशभिः पुत्रारं वहति गर्दभौत्यत्रापि दर्शितोभयं सहार्थः - तोयार्थोऽपि प्रतियोगित्वकालिकाधिकरणत्वोभयमेव पू. वदन्वयो बोध्यः । सहयोगे कोशिकायामुदाहरगानि । यथा पुत्रेण सह स्थूल इत्यत्र स्थूलत्वं तृतीयार्थः तब पु- चस्याधेयतयाऽन्वयस्तृतौयार्थस्य स्थूलत्वस्य कालिका- धिकरणतया सहार्थे काले कालस्याधेय तया पदार्थ कदेशे स्थूलत्वेऽन्वयः एवं पुवस्थूलत्वसमानकालिकस्थूलत्ववान् पितत्यन्वयवोधः पुत्रेण सह गोमान् पितेत्यत्व स्वामि- त्वं तृतीयायः तस्य निरूपकतासंबधावच्छिन्वसामाना- धिकरण्ये सहाथै प्रतियोगितयान्वयः सहाथस्य मतुव- थैकदेशे गोविशेषिते स्वामित्वेऽन्वयः एवं पुत्रस्वामित्व. समानाधिकरणगोस्वामित्ववान् पितेत्यन्वयबोधः भ- प्रधान श्रेष्ठे वस्तुभूते प्रकृत्यर्थे सतीत्यर्थ: तेनाचार्येण स- ·२२२ तृतीयाविभक्तिविचारः। हति न प्रमाणं प्रमागं च शिष्येण सहाचार्यस्य गी: अत्र तृतीयाय: स्वत्वं सहार्थः सामानाधिकरण्यं षयर्थः स्वत्वं तौयाथेम्य सहाथै तस्य च षष्यर्थे तस्य गव्यन्वयः एवं शिष्यस्वत्वसमानाधिकरणाचार्यस्वत्ववती गौरित्य- न्वयवोधः कचित्रांवन्धमा हतीयार्थः यथा वजेगा स- हेन्द्र इत्यत्र संयोगः महार्थ: प्रतियोगित्वं हतीयार्थ: एवं बचप्रतियोगिताकसंयोगवानिन्द्र इत्यन्वयबोधः ग- धेन सह पृथिवौत्यत्र सहार्थ: ममवायः शेषं पूर्ववत् । एवं दक्षिणाभिः महत्यहमित्यत्र सहाथः संबन्ध इति नापरामृष्टे यत्ने दक्षिणाप्रतियोगिताकोऽन्वेति यज्ञस्या- हंपदार्थ प्रयोतरि भगवति तादाम्यान्वयः दक्षिणाया यजे संवन्धस्तु विहितकालिकस्वविषयकत्यागप्रयोज्य- प्रतिडावत्वं प्रतिष्ठा तु फलजनकत्वमिति एवं मुट्या सह कुण्डली देवदत्त इत्यत्र हतीयार्थः संबन्धः स चा- व संयोगः सहार्थः समानकालिकत्वं तच्च काल एव तस्य इन्प्रत्ययाथैकदेशे संबन्धेन्वयः इत्थं मुद्रासंयोगस- मानकालिककुण्डलसंयोगवान् देवदत्त इत्यन्वयबोधः यदि च तिङर्थविशेषणधात्वर्थस्येव तद्धितार्थविशेषणत. दर्यतावच्छेदकसबन्धादेः पुत्रेण सह स्थूल: पितेत्यादौ नामार्थतावच्छेदकस्य विशेषणस्य स्थूलत्वादेः सहाथै वि- शेष्यतया विशषणतया वाऽन्वयोऽभ्युपैयते तदा ढतीया- याः संवन्धान्वयि स्थूलत्वान्वयि चाधेयत्वमर्थः तृतीया- न्तार्थविधेषितयोः संवन्धस्थूलत्वयोः सहार्थे विशेषणत्व- मिति । ननु सहपदम्य तृतीयायाश्चार्थस्य पदार्थंकदे- न्वयो न युज्यतऽयुत्पत्तेः किं तु पुत्रेण सह स्थलः ·- विभक्त्यर्थनिर्णये। पिता, कन्यया सह रमणीयो बर इत्यत्र पदार्थयोः स्ट- लरमणीययोस्तादात्म्येन पितृवरान्वायनो: महार्ध वि- शेणतया विशेष्यतया वाक्यः विशेषगत्वापन्नाम्तया- स्तृतीयाथोभिदोन्वेति एवं पुत्राभिन्नम्थूलममानकालि- कस्थल: पितेति कन्याभिन्नरमणीयसमानकालि करम- गोयो वर इति चान्वयबोधो भवति स्थूलयो रमणीय- योश्च समानकालिकत्वे भासमान स्थलत्वयो रमणीय- त्वयोश्च समान कालिकत्वं भामते विशिष्टान्बयोधमा- मनौवलादिति चेत् एवमन्वयोपगमेऽपि नाभिमतनिकी- ह: सहाविशेषणतावच्छेदकयोः स्थलत्वरमणीयत्व- योः समानकालिकत्वभानागेगात् विशिष्टान्वयस्थले हि यमविशिष्ट विशेषणस्यान्वयस्तत्र विशेष्येऽवाधेवा- धेपि वा सति तधर्मविशेषणस्यान्वयो भवति यथा शि- खौ विनष्ट इत्यत्र विनष्टतादात्म्यं शिखायां यथा वा भू- वादिर्धातुरित्यत्र तादात्म्यं सुव्यप्यन्वैति न तु विशेषण- तावच्छेद के विशेष्यस्य वाप्यन्वयः व्युत्पत्तिविरहात् न च मास्तु विशेषणतावच्छेदके स्थूलत्वे समानकालिकत्वा- न्वय इति वाच्यम् । तथा सति कालान्तरेण स्थूलेऽपि पुत्र तथाविधप्रयोगप्रसङ्गात् यदपि सहार्थतृतीयार्थयोरे- कदेशान्वयो न व्युत्पन्न इति। तदपि न सुन्दरम् । एकदे- शान्वयस्थावश्यकत्वात् तथा हि पुत्रेण सह गोमान् पितेत्यत्व पुवाभिन्नगोमतः समानकालिकत्वं गोमति भासते चैतहि पुवस्य गवान्तरम्वामित्वापि तथा प्रयोग- प्रसङ्गः दर्शितान्वयस्य तावतापि सम्भवात् तस्मात्महा- विशेषणत्वापन्ने मतबर्थतावच्छेदके स्वामित्वेऽन्वयिता.

·तृतीयाविभक्तिविचारः। वच्छेदके गोस्वामित्वे चैकदेशे तृतीयार्थाधेयत्वस्यान्व- यः । गोम्वामित्वे एकदेशे सहार्थस्य विशेषणतयाऽन्वयः सहार्थः निरूपकतासंबन्धघटितसामानाधिकण्यं प्रति- योगित्वसंबन्धन स्वामित्वस्सु सामानाधिकरण्ये तस्य स्वरूपेण गोस्वामित्वेऽन्वयितावच्छेदके तहिशिष्टस्य ता- दात्म्येन पितर्यन्वयः न चान भवत्वेकदेशान्वयस्तावता सर्वत्र न तत्सम्भवः पुत्रेण सह स्थूल इत्यत्र ,पुत्राभिन्नस्य स्थलत्वविशिष्टस्य समानकालिकत्वे विशेणतयाऽन्वया- त् स्थूलत्वस्याप्यन्वयः विशेषणान्वये सत्येव विशिष्टान्व- यस्य भावादित्येतावता सामञ्जस्यान्नाचैकदेशान्वय- इति वाच्यं यत्र हि स्थूलत्वोपलक्षितः स्थूलपदेन प्रति- पादितस्तत्व विशिष्टान्वयबलादपि न स्थूलत्वसमानका- लिकत्वलाभ इत्येकदेशान्वय आवश्यक इति । एवं शिष्यैः सह जटावन्तो सुनयः, यत्तदत्तर हैः सह काक- वन्तो देवदत्तएहा इत्यादावेकदेशान्वयं विना नाभि- मतनिर्वाह इति एवं सह दिवसनिशाभ्यां दीर्धा: वा- सदण्डा इत्यत्र दीर्घत्वं कालिकं दैशिकं च बहुतरका- लसंबन्धः कालिकं यशाहीर्घमायुरिति प्रयोगः बहुतर- देशसंबन्धो दैशिकं यहशाद् दीर्घः पन्या इति प्रयोगः दीर्घत्वं स्वजातीयापेक्षया बोध्य दिवसो पौने दीर्घः नि- शाहमन्ते दीर्घा विरहिवासो बहुतरवायुमण्डलगामि- तथा दीर्घः एवं दौर्षपदोपस्थापितयोः दौर्घत्वयोः का- लिके तृतीयाधेियत्वस्य दैशिक विशेष्यतया श्वासस्या- न्वयो योग्यतावलात्सहार्थः एवं दिवसत्तेर्वा बहुतरका- लसंवन्धस्य समानवालिको यो बहुतरदेशसंबन्धस्तह- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। तः खासदगडा इत्यन्वयवांधः । श्रन दगडस्य घटिकाया दिवमटीत्वसमानका लिकं दीर्घत्वं विममिति दण्डस्य चतुहम्तदेशसंवन्धवत: दिवसपटकक्षणसमसंख्यक पर- माणुमंबवरूपं दीर्वत्वं विरुइमिति विराधालङ्कारः । एकानुपुौंक गन्दप्रतिपाद्ययाभिन्नयोरर्थयोरपि सहा विशेषणतया विशेष्यतया चान्वयः । यथा दोषायोगमहस्थितिस्फुटरसश्रीकायहृद्यः ममं । चन्द्रणेष नृपो बुधोदय गुरुपौतः कविः प्रोतिमान् ॥ वोऽस्थापि समं बुधन सततं मित्रान्तिकामादनः । पौत: प्राप्तकराडतोयगुणोऽत्युच्चः श्रितः सौम्यताम्॥ अत्र राबियोगेन या तेज:स्थितिस्तत्र स्फुटरमा या श्रीः तहता कायेन हृद्यत्वमेकं दोषराहियेनात्मवस्थि- त्या च स्फुटा रमा पृथिवी यदृशलन्नौको यो यः शुभावहो विधिस्तेन हृद्यत्त्वमपरमेवं दलान्तरे ऽथइयं बोध्यमिति । दर्शितयोहद्यत्वयोः महार्थे समानकालि- कत्वे विशेषणविशेष्यभावेनान्वयः तत्र विशेषणे हृद्यत्वे तोगन्तार्थस्य चन्द्राधेयत्वस्यान्वयः विशयद्यत्वस्य विशेषणतया नृपान्वय इति पुर्वण सहागत आगच्छति वेत्यादौ कर्तृत्वं कारक क्तप्रत्ययार्थतावच्छेदकमाख्या- तस्य वा शक्यं तृतीया ऽभिधत्ते धात्वध आगमनं कालि- कत्वे विशेषगातया विशष्यतया चान्वेति विशेषगो धा- त्वर्थे तौयार्थकारकस्यान्वयः विशेष्यधात्वर्थस्य कृदयक- देशे ति? वा कट त्वे विशेषणतयाऽन्वयः । एवं पुत्र- कर्ट ताकागमनसमानकालिकातीतागमनकृतिमदभि- न्नः तथाविधविद्यमानागमनकृतिमान्वा पितेत्यन्वयबोधः ·सृतीयाविभक्तिविचारः। प्रधानातीतत्त्वान्वितेतीताया विद्यमानलान्यिते विद्य- मानाया गुणक्रियायाः समानकालिकत्वं भासत इति न काऽप्यनुपपत्तिः । प्रधानक्रियाकारकसजातीयं कारक तृतीयार्थः कर्ट त्वादिकं तत्र कर्ट त्वमुदाहृतमन्यदुदा- हियत कर्मत्वं यथा हिरण्येन सह गां लभते इत्यव ल- भतेः स्वत्वं व्यापारथार्थ: हितोयातीययोराधेयत्वं क- मखमर्थः सहार्थः समानकालिकावमेवं हिरगयत्तिख- त्वानुकूलव्यापारसमकालिकगोटत्तिखत्वानुकूलव्यापारा- श्रयत्वं वाक्यार्थः । करणत्वं यथा बणेन सह काष्ठेन प- चत्तौथन दृतीययोः करणवमर्थः तथा च टणकरणता- कपाकसमकालिककाकरगाताकपाककृतिर्वाश्यार्थ: विग्भिः सह गुरवे ददातीत्यव चतुर्थीरतौययोः सं- प्रदानत्वमर्थ: तथा च ऋविकसंप्रदानताकदानसमका- खिकगुरुसंप्रदानताकदानाश्रयत्वं शक्यार्थ: । कोटरीण सह तरो: पततीत्यव कोटरापादानताकपतनसमका- लिकतर्वपादानताकपतनतिर्वाश्यार्थः । सपनौभिः सह कान्तस्य बस्यतीत्यत्र सपत्नीसंबन्धित्वाससमकालि- ककान्तसंवन्धित्रासाश्रयत्वं वाक्यार्थः । पौठेन सह गृहे आस्ते इत्यत्र पौठाधिकरणताकासनममकालिकगृहा- धिकरणताकासनाश्रयत्वं वाक्यार्थः । सहार्थविशेषण- विशेष्ययोः धात्वर्ययोरुभयोस्तृतौयाभिन्नविभक्त्यन्ताधः स- वोन्वेति तौयान्तार्थो विशेषणे तेन पुत्रस्य ग्रामग- मने पितुनंगरगमने पुत्रेण सह नगरं गच्छति पितेति न प्रयोगः । यत्र कर्मवादिकारकस्य बतौयार्थस्य गुण- प्रयायामन्वयो न कर्तृत्वस्य तब प्रधानक्रियाकर्तुरेव ·विभत्यनिर्णय। कर्ट त्वमवमीयते गगाक्रियाकारकानभिधागे प्रधानका- रकस्य प्रत्यवाभिहितव गुणक्रियायामन्ययात् । तदुताम् । प्रधानतरयोयंत्र ट्रयस्य क्रिययो: पृथक् । शक्तिर्गणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यति ।। प्रधानविपया शक्तिः प्रत्ययनाभिधीयते । गुणे यदा तदा तहदनुक्ताऽपि प्रतीयते ॥ इति हिरण्येन सह गां लभत इत्यादी गोलचका - कत्वं हिरण्यलाभे प्रतीयते अतो न चैवेगा हिरगये मैवेण गवि लण्यमानायां हिरगयेन सह गां लभते मैल इति प्रयोगः अत एव समानक कस्बादिकं सहाथै इति निरन्तम् । दर्शितरोत्याऽतिप्रसङ्गनिरासात् समानक- तुकत्यादौ च शक्यन्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च प. न्या सह यजत इत्यत्र पतिपदस्याध्याहारे पनौसाहि- त्यं पत्युर्विशेषणं यदि च नाध्याहारस्तदाऽपि साहित्य हारकं कर्तृत्वं पत्न्या मन्तव्यं पत्नीसाहित्यस्य शौचव- दधिकारत्वात् यत्कर्त्तव्यं तदनया सहेत्यभिधानात् । अवापि पत्येत्यध्याहारः । यदि च नाध्याहारस्तदापि कर्तव्यत्वे कृतिविषयत्वे धात्वर्थकृतौ साहित्यद्वारकं क तृत्वं पत्न्या इति एवमन्वयवोधोपपादनेऽपि पत्यैस्थध्या- हारं विना मुख्यकर्तव्यताकाङ्घाया पनिवृत्तिः । भाट्टानां मते कतत्वादिकमखण्डमतिरिक्तमिति पत्न्या अघि क- तुत्वं निराबाधमिति । के चित्तु पुत्रेण सहागत भाग- छति वेत्यादौ पागमनसमानकालिकागमन कल- सासंबन्धेन विशिष्टस्तथाविधागमनं च सहशब्दसार्थ: विशिष्टस्य तादाम्येन तथाविधागमनस्य कर्तृतथा संब- - ·तृतीयाविभक्तिविचारः। शेन प्रथमान्ताबें पितर्यन्वयस्त वैवागतशब्दार्थम्यागमन- कर्तुरभेटेनागच्छतीति तिङन्तार्थ प्रागमनकर्ट त्वस्य यथा योगमन्वयः । न चैवं महशब्दार्यान्वयादेवागमनलाभे आ- गत आगच्छतीतिशब्दप्रयोगो व्यर्थ इति वाच्यम् । तत्त- स्प्रत्ययान्तधातुसमभिन्याहारग व सहशब्दस्य क्रियातहि- शिष्टोपस्थापकत्वात् । एवं तृतीयार्थः कर्ट त्वं समानका- निवविशेषणीभूतधात्वयं सहाथैकदेशेन्वेति सहशब्दस्य निपातत्वात्तदर्यम्य भेदान्वयो नामाथेऽपि न विरुद्धः न च यशसा सह मृछतोह शचरित्यत्र तिङन्तेन मोहक- तृत्वम्योपस्थापनात् महशब्देन मोहसमान कालिकमो- हाभिधाने मोहे यश:कट कत्वबाधादन्वयानुपपत्तिरि- ति वाच्यम् । तिर्यान्वितमोहोपस्थितावपि मूर्च्छतियोगे सहशब्दो हि पुत्रैः सह मुर्छति शत्रुरित्यत्र मोहसमा- नकालिकमोहः यशसा सह मूर्च्छति श्रीरित्यत्व वृद्धिस- मानकालिकवृद्धिः रिपुणा सह मृच्छति यश इत्यत्र मो. इसमानकालिकवृद्धिः प्रकृते वृहिसमानकालिकमोह एते सहास्तथा च महाथैकदेशे वृद्धौ यश:कह कत्व- स्थाबाधनात् नान्वयानुपत्तिरिति वदन्ति । तन्त्र विचा- रसहम् । सहराब्दस्य समानकालिकत्वशक्त्यैव निर्वाह धातुभेदेन तदधभेदेन तत्तव्यत्ययभेदेनानन्तशक्तिकल्पना- या अन्याय्यत्वात् यव धातोर्नानार्थस्तन समानकालिका- वे विशेषणतया विशेष्यतया चान्वये योग्यता तन्वमि- ति वच्यते । यत्र च न नानार्थः शब्दः तृतीयाभिन्नप्र- कृतिस्तत्र बतौवार्थभिन्नकारकाविता नामार्थव्यक्तिरेकैव कारकहारा क्रियान्वयिनौ तेन पितरि नन्दिग्रामं ग- ·२२९ विभक्त्यर्थनिर्णये। च्छति गामान्तरं च पुचे पुत्रेण सह ग्रामं गच्छतीति न प्रयोग: अत एव पुचेगा सह गां लभत इत्यत्र एकस्या- मेव गवि पितुः पुत्रस्य च स्वत्वं प्रतीयते एवं हिरण्येन सह गां पुवेगा मह लभते पितेत्यव महायस्यार्थबोध: तव हिरण्यकर्मकलाभममानकालिकगोकर्मकलामः द्वि- तौयसहाय विशेषणतया विशेष्यतया वाग्वेति तत्र पुत्वकर्तकत्वं हिरण्यलाभे प्रथममहाधम्य विशेषगो वि. शेष्ये गोलामे चान्वेति दितीयसहार्थस्य विशेष्ये गोला- भे विशेष्यतावच्छेदकांशे हिरण्यलाभे च पितृकर्तताक- त्वमन्वेति व्युत्पत्तिचित्त्यात् । ननु हिरण्येन सहत्यत्र सहार्यकर्मत्वं तदन्वयिनिरूपितत्वं तृतीयाऽर्थः पुत्रेण स- हेत्यत्र सहार्थः कतत्वं तच्चाधेयत्वं तदन्वयिनिरूपितत्व- मेव ततौयाऽर्थ: सूत्रेणापि कर्मत्वकत त्वादियोगे तृती- याऽनुशिष्यते अप्रधाने इति प्रकृत्यर्थस्य तथात्वं सूचयति एवं लाभे हिरण्यकर्मत्वगोकर्मत्वपुत्रकर्तत्वानामन्वयः तथा च पुत्रकत ताकहिरण्यकर्मताकगोकर्मताकलाभक- ता पितेति शाब्दवोध: एतावता सर्वसामञ्जस्खे सहस्य स- मान कालिकत्वादौ शतिन कल्प्यते मानाभावात् न वा धात्वर्थस्थ सहाथै विशेषणतया विशेष्यतया चान्वयः व्य- त्यत्त्यन्तरकल्पनागौरवादिति चेन्न सहस्य कर्मत्वादिश- तिकल्पनायां छवेण सहोपानही दधातीत्यवेकम्यां धारणक्रियायामुपानच्छवयोः कर्मत्वासम्भवेनानन्यया- पत्तेः पुत्रेण सहागच्छतीत्यत्र पितापुबकतत्वयोरेकरवा- सम्भवनानन्वयात्तेश्च तस्मात्सहस्य समानकालिकत्वशक्तोः कृप्ततया व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनं न न्याय्यं न च क समान- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। कालिको शक्तिः क्लप्तेति वाच्यम् । गर्जितेन सह वृष्टिः श्यामाकमजगैभिः मह कङ्गमञ्जरीत्यत्र सहस्य समान- फातिकात्यावं बिनान्वयस्य दुरूपपादत्वादिति एवं यच भिन्नकन कयोः क्रियाशिव्यक्तिकर्मकत्वं न सम्भ- वति योग्यताविरहात् तदर्पण नानाव्यक्तीनां क- मत्वं यथा पत्रण सहोदनं भुते इत्यत्र पुवक कापित- कत कयोभैजनयनिकोदनव्यतिकर्मकत्वं न सम्भवति पादनत्वेन नानौदनानामेव तब कर्मत्वमिति भिन्नरू- मेगा नानारूपकर्मस्वसंभवेऽपि पृथुकं पुत्र प्रोदनं पितरि भुञ्जाने पुत्रेण सह पृथुकमोदनं तदुभयं वा भुङ्क्ते इति न प्रयोगः दूत्येकरू पणत्युक्तम् । एवं पुत्रेण सह भुले इत्यत्र महार्थः समानकालिकत्वं सामानाधिकरण्यखरूप समानदेशत्वं चोभयग्मिन्नेव महाथै भोजनस्य वि- शेषणतया विशेष्यतया चान्वयः विशेषणे भोजने पुबकत काम्यान्वयम्तेन विभिन्ने काले देश च का- लान्तरेण करई एककाले गृहान्तरे च भोक्तरि पुचे पितरि वा न तथा प्रयोगः । एवं प्रतितः सहन भुचौतेत्यत्र चाककालावच्छेदेनैकगृहे पतितापतित- योभोजने पतितभोजनमपतितं न दूषयति तदेकपाले- कपडत्यधिकरण कत्वम्वरूपं समानदेशत्वं प्रकृते वोध्य- मिति पक्तिम्तु परत्वविशेषापरत्वविशेषनिरूपकसजा- तौयाधिकरणं देश: संयोगघटितः परम्परया घटकन अल्पेन स्वल्पतमेन संयोगेनाभिव्यङ्ग्यपरत्वविशेषोऽप- राबविशेषः यदि च पुरुषाकृतिकाष्ठनिवेशऽपि पत्रिव्यव- भारतदा साजात्यं समानाकारतया वोध्यमिति एवं पुरेख ·विभत्तयनिर्णय मह पचतीत्यवापि समानदेशत्वं समानकारिकत्वं च महार्थ तेन देभकालयोवैषम्य न तचाप्रयोगः । सुपिन स- हौदनं पुत्रेण सह पचति पितेत्यव दुधा सहावय- स्तेन पुत्रकत कसूपकर्मताकपाकसमानदेशकालिकाद- न कर्मताकपाकसमानदेशकालि कसूमकर्मताकपाक्रममा- नरेश कालिकोदनकर्मनाकाककृतिमान् पितत्यन्वयवो- धः । ननु “प्रासोष्ट शत्रुघ्नसुदारवेष्टमेका मुमित्रा सह- लागणेने" त्यत्र लक्ष्मणप्रसवममानकालिकत्वं शत्रुघ्नन- सवे बाधितमिति कथं सुहार्यान्ययः न चात्र स्थन्न काल- प्रथमजातो लक्ष्मणादिव ग्राह्य इति न समानकालि- कात्वान्वयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथासति "प्रासोष्ट बीभत्समुदारवेष्टमेका पृथा वायुमुतेन माकमि"त्यादिप्र- योगप्रसङ्गात् । प्रथमजातभौमादिस्वरूपकालमादाय - मानकालिकत्वान्वयमम्भवादिति चेत् प्रकारान्तरेणाव समानकालिकत्वसम्भवस्तथा हि सूतिमारुतोऽत्र कालो बाध्यः एक एव सूतिमामतोऽयमजप्रसव हेतुः सूतिमार- तस्य प्रसवप्रयोजकत्वमुक्तं याज्ञवल्क्येन । नवमे दशमे मासि प्रवले: सूतिमारुतैः । निस्सायंते वाण इव यन्त्रच्छिद्रेण स ज्वरः ।। इति न च बहुवचनेन भूयसां मूतिमारूतानां प्रसव प्रयोजकत्वमुक्तं कथमेकमतिमारुतः कालत्वेनोपादी- यत इति वाच्यम् । एककालवर्तितया हि मारतानामेक- त्वमिष्यते य एव मूतिमारुता लक्ष्मणप्रसवे त एव श- चुनप्रसवे प्रयोजका न तु सिन्नाः कल्पनागौरवात् ल- मापनिगमकाले बायस्थ प्रतिबन्धकतया न शत्रुध- ·૨૩૨ तृतीयाविभक्तिविचारः। निर्गम: यथा एकेन पुरुषव्यापारेण कमलपत्राणां स.. चिभेदने प्रथमपत्रभेदनकाले न द्वितीयपत्रभेदनं प्रथ- मपत्रस्य प्रतिवन्धकत्वादिति जरायुजशरीरस्य शरी- रान्तरोन्तरवयवावच्छेदेन यः संयोगस्तत्पतिहन्दी वि- भागो व्यापारश्च फूडोऽर्थः प्रतिइन्द्रित्वं तु नाशकताव- च्छेदकवजात्यं मतिमामतसंयोगजक्रियाविशेषजन्यता. वच्छेदकतया सिई तद्वै जात्यवान् विभाग: फलविधया:- यस्तेन जरायुजशरीरस्य धातुनाऽनभिधानात्प्रूडो न स- कर्मकत्वहानिः वैजात्यपरिचयाथं जरायुजशरीरादिक- धनं तेन व्याधिवशाझेदकादिप्रसवे प्रसृत इति प्रयोग- वारणाय जरायुजशरीरोपादानं वालस्य क्रोडात् क्रो- डान्तरगमने प्रसृत इति प्रयोगवारणाय शरीरेऽन्तरवय- बावच्छेदनेत्युक्त तरुः फलानि सूते वसुधा भटान् सूते सहस्रपात् शनिं प्रास्तेत्यादौ षङ उत्पत्तिस्तदनुकूल- व्यापारथाय इति तदुपपत्तिः एवं प्रकृते लक्ष्मणवृत्ति- विजातीयविभागानुकूलव्यापाराधिकरणसूतिमारुतका- लिकस्यातीतस्य शबुधष्टत्तिविजातीयविभागानुकूलव्या- पारस्याश्रयः सुमिवेत्यन्वयवोध: । वैशम्पायनेन सह वे जैमिनिरधीत इत्यवाघौडोयइयमुच्चारणं तदनु- कूलश्रावणं चेत्येकोऽर्थः उच्चारणं तु वर्णोत्पत्त्यनुकूलत- योपलक्षितो विकृतादिः प्रयत्नः स तु वितत्वादिनैव धात्वर्थे निविशतेऽतो न सकर्मकस्खहानि: लिप्यादिना वर्णज्ञानादुच्चारणेऽधीत इति प्रयोगवारणाय श्रावण- सक्तं श्रावस्य फलज्ञानविधया विवृतादिप्रयोजकत्वं वसस्य फलस्य साधनतया कण्डताल्वादिसंयोग तत्मा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। धनतया कण्ठादिक्रियायामिच्छा वितादिप्रयत्नश्चतौयं रोतिर्वोत्यादे वोध्या अधोडी धातोगदशार्थवशाव्य- योगो यथा पञ्चाब्दिको ब्रह्मवट्वेंदमधीत इत्यत्रानुपु- वाविशेषविशिष्टा वर्गकलापो वेदः हितोयाथैः माध्य- स्वास्यं विषयत्वं साध्यत्वविधयत्वसंवन्नावच्छिन्नमाधि- यत्वं वा विवृतावन्वेति एवं वेदविषयताकम्य वदाध- यस्य वा विकृतादेरनुकुलश्रावणाश्रय. पञ्चाविदको ब्रह्म- वटुरित्यन्वयबोधः । एवमुपाध्यायप्रतिवशौ बालो वा शुको वाऽधोत इति प्रयोग: मुपपादः । अथ प्रतिपाद- कत्वेन ज्ञानं प्रतिपादकतामंबन्धनार्थवत्तया ज्ञानं वा फलं तदनुकूलश्रावणं चेत्यपरोधिौङोर्थः भवति हि वि. वरणवाक्यश्रवणानन्तरं विद्रियमाणवाक्ये विवरणार्थक- त्वबुद्धिः सा शाब्दबोध: ज्ञानसामान्यं वा शाब्दबोध- पक्ष इति शून्यवाक्ये पचति पाकं करोतीत्यादी पत्र- तौत्यत्र तिङ: पचतिपदमर्थः धातुप्रयोग: साधुत्वार्थ: प्रणयदितिवत् विवरणवाक्यस्य पाककृतिरर्थः प्रतिपा- दकतासंमर्गेण पतिपदोन्वेति यत्र चेतिसहितं वाक्यं पचतौति पार्क करीतौत्यर्थ इत्यादावित्युपस्थापितस्य प- चतिपदस्य पाककृतरित्युपस्थापितायास्तादात्म्येनान्वि- तेऽर्थपदार्थे प्रतिपाद्यतामसगेंणान्वय: एबमर्थ शब्दप्र- तिपाद्यताग्रहकाले शब्दप्यर्थप्रतिपादकत्वं गृद्यते ज्ञान- मामान्यपक्षं तु शाव्दानन्तरं प्रतिपादकत्वमानसमन्म- वान्नानुपपत्तिरिति । अर्थवत्ताया: शाब्दबोधस्यानुकू- लत्वं च पदार्थम्मृतिद्वारा जानसामान्यस्यानुकूलत्वं मम- तिभान्दादिवाग शावमास्येति । एवं शास्त्रमधीत इत्यत्व ·तृतीयाविभक्तिविचारः। द्वितीयाया विशेष्यत्वं तत्संबन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं वाऽर्थः शास्त्रत्त्यर्थवत्त्वप्रकारकज्ञानानुकूलशादाश्रयत्वं वाक्या- घ: वेदमधीते जैमिनिरित्यत्र हिविद्याध्ययनं धात्वर्थ: वेदकर्मकाध्ययनाश्रयो जैमिनिरिति वाक्यार्थबोध: एवं द्विविधाध्ययने श्रावणान्वय्यास्थानमुपयोगः पञ्चम्यर्थ इति ज्ञापयति "पाख्यातोपयोगे" इति सूत्रमित्यादिक वक्ष्यते । व्यामाद्वेदमधीत इत्यत्र पञ्चम्यर्थो वाक्यं व्या- सविशेषितं श्रावणेऽन्वेति महाधीत इत्यत्र ममानगुरुक- स्वमपि सहाथ: तच्च सजातीयवाक्यविषयकत्वं साजात्यं च पुरुषप्रयोज्यतावच्छेदिकया कत्वादिव्याप्यजात्या वोध्यं तेन गुमभेदेनककाले एकवेदाध्ययने तथा न प्र- योगः एवं प्रदर्शितस्थले वैशम्पायनकत ताकस्य वेदवि- षयकविताद्यनुकूलस्य वेदविषयकार्यवत्वप्रकारकज्ञा- नानुकूलस्य वा श्रावगस्य समानकालिकं विषयसजा- तीयवाक्यविषयकं च यद् वेदविषयकविताद्यनुकूलं वे- दविषयकार्यवत्त्वप्रकार कज्ञानानुकूलं वा श्रावणं तदा- श्रयो जैमिनिरित्वन्वयबोध: । "पाहारो हि मनुष्याणां जन्मना सह जायते" इत्यत्र कत घटितं सामानाधिक- रपयं सहार्थः क्रिययोरन्वेति गर्भाशयविभागस्तदनुकूल- व्यापारी वा जन्मशब्दार्थ: पार्थिवद्रव्यप्रतियोगिककण्ठ- संयोगस्तदनुकूल व्यापारो वाऽऽहारशब्दार्थ: जन्माहारयोः कारकशरीरवर्तित्वावतिक्रिययोः सामानाधिकरणयं तथा च जन्मकर्तृताकोत्पत्तिसमानाधिकरणोत्पत्त्याश्रय श्राहार इत्यन्वयवोधः जनिधातोसत्यत्तिरर्थ इति चाव समानकालिकत्वं सहाथ इति वाच्यम् । अनन्वया- न ·विभक्त्यर्थनिर्णये। पत्तेः जम्मोत्यत्तेरनन्तरमेवाहारीत्यत्तेः सम्भवात् न चोत्तरकालिकत्वं महायोंम्त्विति वाच्यं तथासति पुत्रा- गमनोत्तरमागते पितरि पुरेगा सहागत इति प्रयोगा- पत्तेः सामानाधिकरगयस्य महार्थत्वे तु यत्र क्रिययोः सामानाधिकरगयं तत्र सहप्रयोग इष्ट एव एवं सहाय एकानुपूर्वी कतिङन्तप्रतिपाद्यी नानाविधो धात्वयों वि- शेषणतया विशेष्यतया चान्वेति विशेषणे तृतीयान्ता- र्थश्च यथा यसमा सह मृच्छतौह शत्रुरित्यत्र मोह उच्छा- यश्च धातोरर्थ: यशःकतताकत्वमछाये तत् समानकालि- कत्वे तन्मोहे स तिर्थ आश्रयत्वे तळूत्रो विशेषण- तया इन्वेति योग्यतावलात् व्यत्यत्तिवैचित्र्याच्च। यशःक- तु कसमुच्छायसमान कालिकमोहाश्रयः शचुरियन्वयवो- धः । नानाविधेपि धात्वर्थे एकानुपूर्वीकशब्दमतिपाद्यो नानाविधो यस्ततीयाभिन्न विभक्त्यन्विति तत्र योग्यता- वशात् एकविधार्यान्वितो विभक्त्यर्थो विशेषणेऽपरवि- धार्यान्वितो विशेष्ये धात्वर्थ न्वैति व्युत्पत्तिवैचिल्यात् य- था"कैरवं हतवान् राजा भृक्षण सह सवरमि"त्यत्र धा- त्वर्थी गमनं हननं च कैरवशब्दार्यः कुमुदं शत्रुश्च कुम- दकर्मत्वं गमने शबुकमत्वं हननेऽन्वेति एवं भृङ्गकत- ताककुमुदकर्मताकगमनसमानकालिकशत्रुकर्मताकह- ननाथयो राजत्यन्वयबोधः । तथाविधनानाविधार्था- वितस्तृतीयाभिन्नविभक्त्यर्थ: एकविधान्वित: सहार्थ- स्य विशेषयोऽपरविधार्यान्वितो विशेष्ये एकविधेऽपि धा- त्वर्थेऽन्वति यथा"देवाधिनाथेन सह क्षितीशो मशं धरा- पौतिमसो विधत्ते" इत्यत्र धराप्रीतिशब्दार्थः पर्वताप्रीतिः ·IT तृतीयाविभक्तिविचारः। पृधिौरतिश्च तदभवकर्मत्वमेकविध धात्व विधाने- ऽन्वति तथा च देवाधिनाथकर्तताकपर्वतापीतिकर्म- नाकविधानसमानका लिकपृथिवीरतिकर्मताकविधाना- नुकलकृतिमान् क्षितीश इत्यन्वयबोधः । तथाविधना- নাঘানিনঘাৰিষষিমঘলা মাঘ নির্মম विशष्ये ममानानुपूर्वीकतिङन्त नानाविधधातुप्रतिपाद्ये नानाविधेय प्यन्वयः यथा"शिशुः पयो धास्यति सागरै- मह" इत्यत्न धास्थतिपदेन धयत्यर्थस्य पानस्य दधात्य- थस्य धारणस्य भावित्वस्य कृतेश्च स्मृतिजन्यते पयःपदेन चौरनीरयोईितीयया कर्मत्वस्य तृतीयया कर्तृत्वस्येति । सागरकर्तत्वं नौरकर्मत्वं च धारणे क्षौरकर्मत्वं पाने योग्यतावलाद्य त्यत्तिवैचिल्याच्चान्वेति एवं सागरकत - ताकनौरकर्मताकधारणसमानकालिकक्षौरकर्मताक- भाविपानानुकूलकृतिमान् शिशुरियन्वयबोध: महार्था- वितै विशेषणे विशेष्ये वा धात्वर्थे एकत्र कर्मत्वाद्यन्व- ययोग्योपस्थापकपदस्य न तिङन्तेन सहाकाङ्क्षा अत एव पयःपदेन चौरमात्रीपस्थितौ न तथा शान्दबोध: न वा"क्षीरं शिशुर्धास्थति सागरैः सहे"ति प्रयोगः । ननु शिशुः क्षीरं धास्यति पयो वेत्यत्र धास्यतिपदेन सह द्वितीयान्तस्य क्षौरपदस्य क्षीरमाजोपस्थापकपयःपदस्य वा आकाङ्क्षाया दृष्टत्वात्प्रकृते कुतो नाकाक्षा न च प्रकृते तिङन्तेन धारणस्वायुपस्थापनेन धारणे क्षी- रकर्मत्वान्वययोग्यताया विरहात् पानेऽपि न क्षौरकर्म- त्वान्वयाकाङ्क्षति वाच्यं तावताऽप्यर्थभेदेऽप्यभिन्नायाः शब्दधर्मवरूपाकाचाया अवैकल्यात् योग्यताविरहस्य ·विभक्त्यर्थनिर्णय। वक्त मुचितत्वात् नानार्थ म्यैकत्र योग्यताविरहस्यपरता- न्वयम्य दर्शनाञ्च यथा मैन्धवो नौल इत्यादी ताकतो न दर्शितप्रयोग: पाने वीरकर्मत्वान्त्रय सम्भव दिति चेत् मैवं नानार्थशब्दस्यापि हि नानाविधार्य तात्पर्य नाना- विधार्यान्वययोग्याकेनैव पदेन सहाकाङ्क्षा अत एव लवणाखतात्पये सति मैन्धवो नौलाविति न प्रयोगः नोलावयासम्भवात् न च लबणेोऽयोग्यत्वान्न नौला- न्वयः आकाङ्क्षा तु वर्तन एवंति वाच्यं तथा सत्य नौलान्वयबुद्धिप्रसङ्गात् तस्मात् तात्पर्यविपीभूतधा- स्यतिपदार्थे स्वार्थान्वयबुध्यभावप्रयोजकाभावप्रतियो- गित्वस्वरूपाकाक्षा हितीयान्तचौरपदे नास्ति क्षी- रमितिपदे सत्य यन्वयबुद्धेरभावात् न चैवमग्निना सिञ्चतीत्यत्वाप्याकाडाविरहान्न शाब्दवीध इति वा- क्यम् । अग्निपदस्य ट्वद्रव्यपरतायामाकाजामम्भवादर्थ- भेदेनाकासाभेदाभावात् वह्निपरतायामप्यकाङ्खासत्वा- त् तात्पर्यविषयत्वस्यापरपदार्थविशेषणत्वात् आका- वाग्रहधर्मिपदस्थाथै तविशेषणत्वाविवक्षणात् अग्नि- नेति पदस्य धर्मित्वे नाकावाविरहः किं तु योग्य- ताविरह: पाकलाक्षणिकसिञ्चतिपदस्य धर्मिलेग्यग्नि- तात्पर्यकस्याग्निनेतिपदेन महाकाङ्क्षा सम्भवत्येवेति । यत्र चौरमितिपदस्य चौरनौरयोरुभयोरुपस्थापकत्वं तबोभयार्थ कस्य पय इति पदस्येवाकाक्षाया अवै- कल्यात् चौरकर्मत्वस्य पाने नौरकर्मवस्य धारणे- न्ववोधो भवत्येवेति । यत्र हितौयान्तपदं विनैव सा- गरैः महशिशुर्धास्यतौति प्रयोगः तव कर्मवान्वयवो- - .

·: तृतीयाविभक्तिविचारः। धं विनैव शाब्दवीधः पानधारणोभयकर्मत्वान्ययोग्यार्थ- कस्य पय इत्यादिहितीयान्तपदस्य तहटिताकाङ्क्षा- याश्च विरहान्न कमत्वान्वयबोध इति गुरुचरणदर्शिता रोतिरिति । दर्शितेषु श्लेषस्थलीयसहोत्यलङ्कारेषु एका- नुपूर्वोकशब्दप्रतिपाद्ययारर्थ योमर्वत्र तादात्म्यं व्यञ्चन- या प्रतीयते वैयञ्चनिकवोध बाधो न विरोधी अत एव "सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिवे"त्यत्र कल कलसाहित्य कलासाकल्ययोरभेदाध्यवसाये साधार- णधर्मोपपत्त्योपमाप्रतीतिः तथा च पानधारणयोस्तादो- त्याध्यवसायनैक्ये सहाविशेषणविशेष्ययोरेकजाती- यक्रिययोः नौरनौरयोस्तादाम्याध्यवसायादेकजातीय- ककर्मत्वान्वयः सागरकर्तृत्वस्य विशेषणे विशेष्ये तिङ- र्थ कर्तुः तब शिशोरन्वय इति रसविद्याविदः । पय:- पदवाच्ये लक्षणा पयःपदवाच्यं कर्मत्वं पानधारणयोर- न्वेतीति व्यञ्जनाविहेषिणः । "पुमान् स्त्रिये"ति सूत्रस्य मिया सहोतो पुमान् शिष्यत इति व्याख्याने उनो कर्म- योनिभिधानात् कृद्योगप्रयुक्तकर्मत्वार्थकषष्ट्यन्तं पुंस इति पदमध्याहार्यमथ वा प्रधाने शिष्धात्वय शक्तिम- त: पुंसो गुणे वच्धात्वर्थे उक्तौ शक्तिरनुक्ताऽपि प्रतीयते यथा आइय ब्राह्मणाय ददातीत्यवानुक्तमपि ब्राह्मण- कर्मत्वमाव्हाने प्रतीयते । तदुतम् । प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । गुणे यदा तदा तहदनुक्ताऽपि प्रतीयते ॥ इति तथा च अनुत्तमपि कर्मत्व पदाध्याहारे प्रका- रतया अपरथा पुंसोऽन्वये संसर्गतयोक्तौ भासत इति न ·विभत्त्यर्थनिर्णये। काऽप्यनुपपत्तिः । शान्दिकास्तु सहपदं व्यञ्चकमेव क्रिया यो: समानकालिकत्वादिः संसर्गमर्यादयेत्र भामत वृद्धा यूने"ति निर्देशात् अतः पुर्वगागच्छतीति वाक्यं प्रमाण- मिति बदन्ति । तन्न सुन्दरम् । "महयुक्त प्रधाने" इत्याव सहयुक्त पदस्य चयापत्तेः महशत:म्य निरर्थक यो- गासम्भवात् न बाब महशन्दममभिव्याहार एव योग इति वाच्यं सहार्थेन योगे इति काशिकायतरनुपपत्त: मा. कमाईसमंशन्देोगे ततौबानुपपत्तेः दो युनित्यत्र "प्रकृत्यादिभ्य इति वार्तिकेन मिदा तृतीया तम्याः स- मभिव्याहारोऽर्थस्तथा । पुत्र दममभिन्याहारवान् वृ- इशब्द एकविभक्तो शिष्यत इति सूबवाक्यार्यम इति- निर्देशस्य निरर्थकसहशन्दनिउव्यञ्जकत्वज्ञापकत्वाच ! दर्शितातिरिक्तोऽपि व वित्मार्थ: यया समवायेन सह घटत्वं प्रतियोगितामवच्छिनत्तीत्यत्व निरूप्यत्वमवच्छेद- कता चावच्छिदो धातोरथ: निरूप्यत्वं च ज्ञानजन्य- ज्ञानविषयत्वं तत्र ज्ञानमा फलविधयाऽर्थो द्वितीयान्ता- धस्य प्रतियोगित्वाधेयत्वस्य विषयतामंबवावच्छिन्नस्य फले जाने तस्य स्वजन्यज्ञानविषयत्वेन मंबन्धेनावच्छे, दकत्वेऽन्वयः सहार्थ: समाननिरूपकत्वं तत्रापि निस्प- कमावं महाधः निरूपकं च ज्ञानजनकत्तानविषयः त- बापि ज्ञानं विषयस्य महार्थ: ज्ञानविषययोरकपदार्थ- योरपि परस्परमन्वय: आधेयत्वलक्षणकर्तत्वार्थकतती- यान्तार्थम्य समवायाधेयत्वस्य प्रतियोगिताककर्मके धात्वर्थे तस्य स्वविषयकत्तानजनकत्वेन मंबन्धन ज्ञान- स्य विषयतया विषये तस्य स्वविषयकतानजन्यज्ञान- ·.. तृतीयाविभक्तिविचारः। विषयत्वेन तथाविधे धात्वर्थे तस्य तिर्थाश्रयत्वे तस्य घटत्वेन्वयः । एवं समवायत्तेः प्रतियोगितात्तिज्ञान- जाण्यावच्छेदकत्वस्य ज्ञापकत्तानविषयो यस्तहिषयक- जानताप्यायाः प्रतियोगितात्तिज्ञानताप्यावच्छेदक ताया आश्रयो घटत्वमिति शाब्दबोधः । अभावनिरूपक: प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टः प्रतियोग्येव प्रतियोगित्व- तदवच्छेदकर बनिरूपक: स तु निरूपकत्वेन सहार्थे निविशते न तु तत्वेन इति न चात्रापि समानकालि- कत्वं सहार्थस्तवैव प्रतियोगिताकर्मकावच्छेदकस्य विशे. षणतया विशे यतया चान्वय इति वाच्यम् । तथासति घटत्वेन सह घटत्वमवच्छिनत्तौति प्रयोगग्रसङ्गात् पट- घटाभावप्रतियोगितावच्छेदकतयोः समानकालिकत्व- वाधात् । ननु यथा पुत्रेण सह ग्राम गच्छतीत्यत्र पद्य- तिकर्मकस्यैव धात्वर्थस्य विशेष्यत्वे सह प्रयोग: साधुस्त- थावापि समवायेन सहत्यत्व प्रतियोगिताव्यक्तरेकस्यो- भयकर्मवाझवत्युपपत्तिः परत्वेन सह घटत्वमित्यवैकप्र- तियोगित्वव्यक्तरुभयकर्मत्वासम्भवान्नोपपत्तिरिति चेत् न महानसौयत्वेन सह वह्नित्वमच्छिनत्तौत्य वैकप्र- तियोगित्वव्यक्तसमयकर्मत्वासम्भवादसाधुत्वप्रसङ्गात् अ- वच्छेदकधर्मभेदेन प्रतियोगिताभेदात् । एवं चक्षुःप्र- तियोगिकत्वेन संयोगे चाक्षुषकारणतामच्छिनत्ती- त्यवापि समाननिरूपकत्वं सहाथ: न तु समानकालिक- त्वं तथासत्यभूतरूपत्वेन सह संयोगत्वमवच्छिनत्तौति प्रयोगप्रसङ्गात् न चाकव्यक्तिकर्मकत्वसम्भवः कर्मणाः कारणताया अवच्छेदकधर्मभेदेन भेदादवच्छेदकताया ·विभक्त्यर्थनिर्णये। । व्यासज्यत्तिवस्यान्यत्र दृषितत्वादिति कारणताया निरूपकावन्वयव्यतिरेको तदवच्छेदकत्वनिस्पकादिति बोध्यम् । कचिदभेदोऽपि महाघः यथा पंटन मह घटं मानात्कगतीत्यवतीयाहिताययोः कमत्वमः तचा- धेयत्वं महायस्वाभिदन्य विशेषगो हतीयाविशेष धात्व. छहितीयार्थोऽन्वति । एवं घटवत्तिलौकिकविषयताकसा. नाकागभिन्न वटवृत्तिलौकिकविषयताकमानाकाराय- यत्वं वाक्यार्थः न चाव समान कालिका महा: तया- मत्यव्यवहितज्ञानभेदेन त्याप्रयोगसङ्गात् न चैप्टाप- त्तिः तथासति हर्षगा मह गन्ध मानाकरीतीति प्रयो- गप्रसङ्गादिति । जात्या सह व्यक्तिं घटत्वेन सह घटं वा जानातीत्यत्र सामग्रीषटकसामग्रीकर महाय: जाति- वृत्तिविषयताकतानसामग्रीचटकव्यक्ति निविषयताक- जानाश्रयत्वं घटत्वत्तिविषयताकतानमामगोकपट- त्तिविषयताकज्ञानाश्रयत्वं च वाक्यार्थ: न चाव समा- नकालिकत्वमभेदो वा सहार्थस्तथासति जात्या सहाभा- वं घटत्वेन सह पटं वा जानातोतिप्रयोगग्रसङ्गात् जा- त्यभावयोघंटपटयोश्च समूहालम्बनसम्भवात् प्रत्यक्षे व्य- तीन्द्रियमन्निकर्षो जातीन्द्रियमन्निकर्षघटकः अनुमितौ व्यापकताया जानं तटवच्छेदकत्वज्ञानघटक शाब्दबोधे पदार्थस्योपस्थितिस्तदवच्छेदकोपस्थितिघटिकाप्रयोजि- केति घटकत्वं व्यापकत्वमिति प्रमायामौदृशसामग्री सम्भवति न तु भमे अत एव भमस्थल घटत्वेन सह प- टं जानातौति सहपदघटितो न प्रयोगः किं तु सहपह- शून्य एवेति । जात्या सह व्यक्ति भासते इत्यत्र भासते- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। विषयत्वमर्थ: तिङ आश्रयत्वमर्थः इछायां भासते सुख- मित्यब सप्तम्यर्थस्याधेयत्वस्य यथाऽन्वयः तथा सप्तमौविव- रखे वच्यते एवं चात्र सहार्थ: प्रतियोगिसामग्रौघटक- मामग्रीकप्रतियोगित्वं न तु समान कालिकत्वं तथासति- ज्ञानभेदेनेच्छाज्ञानाम्यां वा जातिव्यत्योरवभासे तथा- प्रयोगप्रसङ्गात् तृतीयायाः कतत्वलक्षणमाधेयत्वमर्थः तथा च नातित्तिविषयत्वप्रतियोगिसामग्रीकप्रतियो- गिकविषयत्वाश्रयो व्यक्तिरित्यन्वयबोध: । जातिव्यक्तिवि- षयत्वयोः प्रतियोगितानमिच्छा वा तत्व जातिविषय- त्वप्रतियोगिकतानसामग्रौघटकत्वं व्यक्तिविषयत्वप्रति- योगिज्ञानसामग्या दर्शितमेव इच्छाविषयताया ज्ञान. विषयत्वाधीनत्वात् जातिविषयकेच्छोसामग्या व्यक्ति- विषय केच्छासामग्रीटितत्वमप्युपपन्नमेव न चावाभि- नप्रतियोगिकत्वं सहार्थो लाघवादिति वाच्यं तथासति जातिव्यत्यो समूहालम्बन तथाप्रयोगप्रसङ्गादिति जा- त्या सह व्यक्तिमवगाहते बुद्धिरित्यवावगाहतेविषयताफ- लकप्रतियोगित्वव्यापारोऽर्थ: टतीयाहितीययोः कर्मत्व- लक्षणमाधेयत्वमर्थ: तिङ प्राश्रयत्वमर्थः प्रयोजकसा- मग्रीघटकसामग्रीप्रयोजावं सहार्थः प्रधानक्रियाक- • बुहेर्गणक्रियायामपि कर्ट त्वेनान्वयः एवं बुद्धिक- ई कजातित्तिविषयताप्रतियोगित्यप्रयोजक सामग्रौघट- कसामग्रौप्रयोज्यस्य व्यक्तित्तिविषयताप्रतियोगित्वस्या- श्रयो बुद्धिरित्यन्वयवोधः । जातिविषयकज्ञानसामग्य व जातिविषयत्वप्रतियोगित्यप्रयोजिका एवं व्यक्तिविषय- कन्नानसामग्य व व्यक्ति विषयत्वप्रतियोगित्वप्रयोजिके- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। ति तयोश्च घटितघटकभावो दर्शित एवेति शेवालेन सह जलेन मंयुज्यत बकः वामतटेन मह दनिगलटेन संयुज्यते नदात्यादी तौययो अन्यत्व नक्षगणं हेतुत्वमर्थः न तु प्रतियोगित्वमयों बाधात् न वायत्माक्षासम- विच्छिन्नाधेयत्वस्य धात्वर्यान्वयाव्युत्पतेः एकक्रिया. प्रयोज्यत्वं महाथैः एवं शैवाल जन्यमयोगप्रयोजकक्रिया- प्रयोज्यजलजन्यमयोगाश्रयो बक इति शाब्दबोधः । न चाव ममानकालिकत्वं सहाथ: तयामति वायुना सह शैवालेन सह संयुज्यते वक इति प्रयोगप्रमगात् सहा- थें प्रयोज्यत्वप्रवेशात् शाखया सह टक्षेगा संयुज्यते क- पिरित्यवाप्युपपत्ति: । एवमन्यादृशोऽपि सहार्य: सुधाभि- रुधः । इत्थं च महयुक्त प्रधाने इति सूत्रस्य महायोगे प्रधानक्रियान्वयिविभक्त्यर्थमजातोये गुणक्रियान्वयिन्वर्थ तृतीया भवतीत्यर्थः सहशवदतुल्यार्थाः माकमाधममंग- बदा बोध्याः । अङ्गविकारार्थिकांटतीयां ज्ञापयति।"येना' ङ्गविकार"इति सूत्रम् । अस्थार्थः काशिकारत्तो अङ्गश- ब्दो अगसमुदायिनि शरीर वर्तते येनेति तवयवों हेतु- त्वेन निर्दिश्यते येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनो विकारो लक्ष्यते ततस्तृतीयाविभक्तिर्भवति इति लक्ष्यत्वं प्रयोज्यत्वे वि. कृतस्य प्रयोजकत्वं विशेष्ये बाधे विकार विशेषणे पर्य- वस्यति तथा चावयवस्य प्रकृत्या लाभात्तृतीयाया वि- कारोऽर्थ: यथा अक्षणा काण इत्यत्र चाक्षुषप्रयोजकगो- लकहयाभाववान् तथा विधगोलकवान् काणपदार्थ: गो- लकस्य स्खच्छिद्रहारा चक्षुषो निर्गमेण संनिकर्षसम्पाद- नेन चाक्षुप्रयोजकत्वं चक्षुषो गोलकान्तर्वर्तित्वात् न तु ·. तृतीयाविभक्तिविचारः तस्य कृशातारकावतित्वं कृष्णतारकाचाक्षुषापत्तेः प्रा- लोकविरहान्न गोलकान्तश्चाक्षुषमिति एवं सति काण- पदार्थकदेश तथाविधगोल कइयाभावे तौयाविकारस्य प्रयोज्यत्वेनान्वय अक्षिपदं गोलकपरं तथा च गोलक- विकारप्रयोज्यतयाविधगोलकदयाभाववान् तथाविध- गोलकवानित्यन्वयवोध; अङ्गविकार इति शब्दस्य प्रयो- जनं हतीयार्थविकारस्यावयविशरीरभिन्नेल्वयो नेति तेनाक्षि कागामस्येत्यत्र न तृतीया तदर्थान्वययोग्यस्य श- रौरस्य शब्देनालाभात् ननु तथाप्यच्या चैत्र इति प्र- योगः स्यात् चैत्रपदन शरौपस्थापनात् न च चैत्रे तत् वा तृतीयार्थविकारस्य प्रयोज्यत्त्वान्वयासम्भवात् न तथाप्रयोग इति वाच्यम् । तथासति काणमित्यत्र का- णपदस्य विकारवदर्थकतया अक्षिपदार्थ गोलकेऽभेदा- न्यययोग्यतया हतीयार्थविकारप्रयोज्यत्वाग्वयायोग्य- त्वादेव तृतीयाप्रमक्तिविरहादभेदेन प्रयोज्य प्रयोजकमा- बासम्भवादिल्यङ्गविकारशब्दो निष्प्रयोजन एवेति चेन्न काणमित्यत्र कागपदस्य चाक्षुषाप्रयोजकार्थकया तद- र्थतावच्छेदके तौयार्थविकारप्रयोज्यत्वान्वयसम्भवात् हतीयाप्रसतोः तनिषेधफलकत्वेनाङ्गविकारशवदस्य स- प्रयोजनकत्वसम्भवात् ननु तथासति चाक्षुषाप्रयोजक गोलकं काणपदस्थार्थ: तइत्यस्यविनि शरीरे निसटल- क्षणास्तु किं काणपदस्य नानार्थतयेति चैत् न हि काण- पदस्य नानार्थत्वाभ्युपगम: किं तु तथाविधगोलकमेव शक्यं लक्ष्योऽवयवी लच्यतावच्छेदकं तु न तथाविधगो- लकत्त्वमुत्खातैकगोलके काणपदाप्रयोगप्रसङ्घात्किं तु ·विभक्त्यनिर्णय । पृर्वोक्तोभयमवमिति । ननु चान्न प्रयोजकत्वं यदि चाक्षुषोपधान प्रयोजकावं तदा निमौत तकनवने का- णपदप्रयोगापत्तेः यदि वानस्य योग्य प्रयोजकत्वं त. बापि प्रयोजकत्वमुपत्रायकत्वं तदापि तो दोपः निमीलने मति मन्निकर्षादेयोग्य न्यानुयधानात् यदि योग्ययोग्यत्वं तदा पुप्यकाटिना गोल कच्छिद्रमग का- णपदाप्रयोगग्रसङ्गः तत्र गोल के निगमहारकनिकर्मी- ग्यतायाः सत्त्वात्युपकाद्यपनये चाक्षुषमंनिकर्ष यो: स- म्भवादिति निरु ढलक्ष्यतावच्छेदकमथकं न मम्मतीति चेत् न अविकृतगोलकत्वन्यैव योग्यतात्वात् सपुष्पक- गोलके तहिरहादेव कागापदप्रयोगसम्भात् विकारास्तु गोलकनिउप्रत्यासत्त्या चानुषप्रतिबन्धकतावच्छंदकत- याऽनुगमनीयाः अथ वा गोलकइयप्रयोज्यचाक्षुषाभाव- चाक्षुषोभयवत्वमवच्छेटकतासंवन्धेन काणपदस्य लक्ष्य- तावच्छेदकं निमोलितैकलोचन तिप्रसङ्गवारगायाटु- टाहारकप्रयत्नावरुद्धगोलकवदन्यत्वेन तहिशेषगोयं गो- लकविकारादर्दुरदृष्टजनकप्रयत्नमाध्यत्वात् को प्रस- गवारणायादृष्टाहारकत्वं प्रयत्ने विशेषगां पूर्व निमी- लितैकलोचनस्य कालान्तरण गोलकविकारे सति त- थाविधगोलकवदन्यत्वस्य विकृतगोलके शरीरे सत्त्वात् आहारपरिणामानादिना शरीरभेदादिति न काणप- दाप्रसङग: यदि च काणस्याविकृतांक्षिनिमौलने तथा- विधगोलकवदन्यत्वविरहात् खापे चोभयघटकचाक्षुष- स्य विरहात्काणपदाप्रसङ्ग इति विभाव्यते तदा त- थाविधातथाविधगोलकइयवदन्यत्वविशेषणमुभयघटक- ·तृतीयाविभनिविचारः। त्वं च चाक्षु प्रागभावस्य वोध्यमिति । यहा तथावि- धप्रयत्नाप्रयोज्यत्वं चाक्षुषाभावे विशेषणं तत एव नि- मौलिकन्तोत्रने नातिप्रसङगः यदि च रोगविशेष कु- पथ्यभोजनादिना पुष्पकाद्युत्पत्तिस्तदा गोलकविकारा- प्रयोज्यत्वं प्रयत्ने विशेषणमतो नाप्रसङ्गः उभयघट. कत्वं च चाक्षुषप्रागभावस्य चाक्षुपयोग्यत्वस्य वा यो- ग्यत्वं च चक्षनिर्गमावरोधकशून्यच्छि ट्रवत्वे सति चक्षः संयोगिगोलकत्वं गीलक तथाविधगोलकसमवेतत्वं शरीरे बोध्यमवच्छेदकतासंवन्धेन शरीरे ज्ञानादेरुत्पा- दान्न चाक्षुषप्रारभावहानिरतः सुप्ते काणे न काणपदा- प्रयोगः योग्यत्वस्य घटकत्वे तु मते ऽपि काणे शरीरस्य यावन्न मोफः शोषो वा तावत्काणपदप्रयोगो निष्प्रत्यूह एव तहोल कव्यक्तः मत्त्वात् सोफशोषयोरनन्तरं तत्र काणशवदो गौण इति एवं गोलकविकाराप्रयोजकय- नाप्रयोज्यगोल कइयप्रयोज्य चानुषाभाववत्त्वे सति च- क्षर्निर्गमावरोधकशून्यच्छिद्रवचनःसंयोगिगोलकसमवेतः काणपदार्थः एवं तृतीयाथों विकार: प्रयोज्यत्वेन दर्शितचाक्षुषाभावेऽन्वेति स च विकारः क चिह्नो- लकनाशः यइलादुत्खातैकगोलके व चिच्चक्षुर्नाशः यदलात्प्रसन्नैकचाक्षुषाप्रयोजकगोलके मांसष्टदियुतेक- गोलके च क्व चित्पुत्ष्यकादिः यदलात्पुष्पकादिमदेक- गोलके काण पदस्य प्रयोगः न च पुष्पकादिनो चक्ष र्ना- श एवेति वाच्यं पुष्पकाद्यपनये चाक्षुषानुत्पत्तिप्रसङ्गा- त् न च तत्र पुप्पकाद्यपनायकेन चक्षु रन्तरोत्पाद इति वाच्यं च क्षु शिचक्षुरन्तरतदुत्पत्तिप्रागभावनाशानां क- ·विभक्त्यर्थनिर्णय। ल्पनापेक्षया पुप्पकादेशक्षुनिगमप्रतिबन्धकरवकल्पनाया एव लघुत्वात् यत्र तु पुघ्पकाद्यानयपि न जान बानपं त्र चक्षुरन्तरीत्पादकल्पनापि न सम्भवति किं तु पुष्पका- दिप्रयोजकत्र्यक्तिविशेषम्य वचनशिकत्वकल्पनेव अ- न्यथानुपपत्त: विकारास्तु चाक्ष प्रतिवन्धक नावच्छेद कत्वोपलक्षितधर्मवत्तवानुगतीकृता अतो नाननुगमः एवं काकस्य शापन गोन्त कइय प्रयोज्यवानपाभावन शप्तप्रयोज्येन न कागत्वमत एवाविकतगोलके काके न काण व्यवहार: न च गापम्या तोततया आधुनिक- काकानां कथमेकर्नवत्वमिति वाच्यम् । काकत्वमामा- न्यलक्षणया मकलका कोपस्थितो शापस्य सकलकाक- विषयत्वात् शापविषयता स्वमंवन्धमारेगोकनेवा प्र- योजयति । अथ वा शापकालिकेक नेत्रकाकजातीयप्र- योज्यत्वेनाधुनिककाकानामकनेत्रत्वं यथा हिनेत्रजाती- यमनुष्यादिप्रयोज्यत्वेन मनुष्यादीनां हिनेत्रत्वं न"चैषी- कमस्त्रमुदपास्यदथैनमच्या काणौचकार उरमो रघु- राजपुत्र"इति कथं प्रयोग इति वाच्यम् । एषीकास्त्रग्र- युक्तगोलकोपघातस्थापि तथाविधचाक्षुषाभावप्रयोज- कत्वात् विकारस्व स्वसंबन्धिगोलकप्रयोज्यचाक्षुषं प्रति प्रतिवन्धकत्वात् तादृशचाच षाभावोऽपि चाक्षुषस्यैक- दा गोलकबयप्रयोज्यत्वाभाव इव गोलकदय प्रयोज्यचा- चाक्षुषाभावं प्रयोजयति तथा त्राव हतीयार्थ ऐषीका- स्वप्रयुक्तोपघातस्तत्प्रयोज्यत्वं गोलकदयप्रयोजाचाच - षाभावे काकनिष्ठेऽवाधितमिति । अत एव कागमैषी. केणाहनदिति नोक्तमुक्तं च काणोचकारति अत एव ·२४८ तृतीयाविभक्तिविचारः। गोलकविकाराप्रयोजकत्वं प्रयत्नविशेषणमर्थवत् अन्य- थाव कारत्वानुपपत्तेः शापम्तु न गोलकविकारप्रया. जकः गोल कक्ष संयोगस्यानुत्यादा न विकारः विका- रगणापठितत्वात् नाशस्तु गणितत्वाद्भवति विकार इति यदि चानुत्यादीनि विकारस्तदा विकारप्रयोज- कत्वात् शानाऽपि विकारस्तृतौयार्थः प्रयोजात्वेन तथा- विधचान पाभावेन्वेति सर्वे काकाः काणा इति प्रयो- गोऽयत एवेति । एवं पादेन खञ्च इत्यत्र पादहयप्र- याजालुतान्य गत्यभाववत्वे सति प्लुतान्यगतियोग्यपाद- वान् खञ्चपदार्य : खञ्चस्थापि प्लुतगतिमत्त्वादप्रसङ्ग- वारणाय सत्यन्त सुपात्तं विकृतोभयपादवत्यतिप्रसङ्ग वारगाय विशेष्यदलं पादस्य प्लुतात्वगतियोग्यत्वं च विजातीयसंयोगवदवयवारण्यत्वं प्लुतान्य प्रयोजकमा- रम्मकसंयोगगतं बैजात्यमेवावश्यकत्वाद्यहिरहाज्जात- मानवालस्यापि विसदृश पादाद्यवयवत्वमालक्ष्यते । एवं तृतीयार्थी विकार: स वात्र क चिदामवातसंयोगः क चिदारम्भकसंयोगनाशकखण्डादिग्रहारः क चिद्रुधिरा- स्थिमांसाद्यवयवनाशप्रयोजको रोगविशेष ईदृश आ- हाराभावश्च क चिदारम्भकसंयोगनाशकवायुप्रयोजक: खल्याद्याहार: तृतीयार्थः प्रयोजात्वेन तथाविधगत्य- भावन्विति । एवं पादविकारप्रयुक्तपादहयप्रयोजाग्लु- तान्वगत्यभाववान् प्लुतान्यगतियोग्यपादानित्यन्वय- बोधः । विकारास्तु तथाविधगतिप्रतिवन्धकतावच्छेद- कत्वोपलक्षितधर्मवत्तयाऽनुगमनौयाः क्व चित् शापोऽपि विकारः अत एव सौरिः पादेन खञ्ज इति व्यवहारः ·विभक्त्यर्थनिर्णय। एवं पाणिना कुणिरित्यत्र कुणिपदाथ: कुकरत्वं तच्च करहवप्रयोज्यकार्यभाववाचे मति तथाविकायोग्य- पाणिमत्वं तथाविधकाय तु धनुःप्रहरगादितान्त्रिक- मुद्रादियोग्यत्वं च पागा : पादबध्यम् । तीयायों वि- कारः स चाङ्गले गलनादिः एवं प्रागिधिकार प्रयोजनक- रइयप्रयोज्य कार्याभाववान् तथाविध कार्ययंग्य यागिा- मानित्यन्वयबोधः यदि च पाणियां कुणिरति प्रयोग- स्तदा करइयप्रयोज्यकार्याभाववत्वमेव कुगित्वं बोध्य- मिति । एवं कार्याभावस्थाङ्गिविकारत्वोपगमे तान्य क्षणा- बधिराणि पन्नगकुलान्यावि"ति प्रयोगस्तत्र धिरत्वं श्रावणप्रत्यक्षाभावः पन्नगस्याक्षिगोलकं श्रवणेन्द्रिया. धिष्ठानं तत्र गोल कावच्छिन्ने श्रोचे शब्दानुत्पादं गो- लकस्य विकारस्तृतीयाथः तस्य प्रयोज्यत्वन चावणाभा- वैद्यन्वयः एवं नेत्राभ्यामन्ध इति प्रयोग पोष्ट एव चाक्षु- पाभावे अन्धवे नेत्रदयविकारस्य प्रयोज्यतयाऽन्वयः । एवं नासिकया घातत्यत्र नामिकाया विकारः घ्राणसन्नि- कर्षप्रयोजकनिगमप्रतिवन्धकः कफादिः कचिट् प्राणना- शश्च तस्य प्रयोज्यत्वेन ब्राण जाभाववाढत्वे.न्वयः । एवं जिव्हया रसवितत्यत्र रसननिगमप्रतिवन्धको रोगादिः क चिट्रसननाश: क्वचित् स्वनाशश्च जिव्हाया विकार- स च रासनाभावारयित्वेऽन्वेति एवं त्वचाऽस्टशक- इत्यत्र त्वचश्चर्मणो विकार: स्पर्शनेन्द्रियनिगमप्रतिबन्ध- को गजचर्मादिरोगः क चित्स्मर्शननाशश्च स च प्रयो- व्यत्वेन स्मानाभावस्पृशकत्वेन्वेति । एवं श्रोत्रण वधिर इत्यत्र श्रीवं कर्णशष्कुलौ तस्याः स्वावच्छिन्ने न- ·तृतीयाविभक्तिविचारः भमि मद्धालुत्मादः पृबोता एव स च रोगविशेषमादृष्ट- शिजविरहिण वा यथायोग्यं प्रयुज्यत इति । अवकास नाशवम्वापरय इबोरोषि विकारः अत एव "स बान्त अामोहपुजा च जो सुखम पूर्वान्दु मुफस्त्रिलोचन" इत्यत्व युतीययोरुपच्योऽयमच प्रयोजन सुजन- टयमवरेन्वति बमदं पूर्वकायपरनिति बदन्ति । तत्र जानुलानः संजुति उदरसा पिचरिडल इति च प्रयोग गमवादः तृतीयाधोपचयस्यान्वयमन्मवात् यदि चोपचयो यी नाभ्येयते तदा चतुर्भुजशब्दस्य चतु- मंख्यकजसमबेतोऽर्थम्न हतीयार्थोभिदो वपुर्विशेषि- मो.न्वेति वर्णन लोभित इतिवत् सुखविगेषितमाधयत्वं टतौयायों लोचनत्रयेवेति अवयवस्याप्यवयवित्तित्वं वृक्षे शाखितिप्रतोते: वपुषा सुखेनेत्युभयत्र तृतीया प्रक- त्यादिभ्य"इतिवार्तिकेन सिध्यति । उपलक्षणे तौयां ज्ञापयति : "इत्यंभूतलक्षणे"इति सूत्रम् । अस्यार्थ: कं चित्रकार प्राप्तः इत्यंभूतः तस्य लक्षामित्यंभूतलक्षणं व तोयाविभक्तिभवतीति काशिका प्रकारो विविधः विशेषणमुपलक्षागं च स्व समानकालिकबुद्धिप्रकारो विशे- घा खाममान कालिकबुद्धिप्रकार उपलक्षणं यथा गुरु- गा टोका कुरुणा क्षेत्रमित्यत्र कुन गुरुः तथा चात्र विद्य- मानकालनिएस्य धंयम्य कादाचित्काभावस्य वा प्रति- योगित्वं मंत्रच हतीयार्थः प्रतियोगित्व प्रकृत्यर्थे वि. भपणा तया संबन्धी विशेषतयावेतीति एवमविद्यमान- स्य गरीष्टीका कुरोः क्षेत्रमित्यन्वयवोध इति के चित् । अत एव सूत्रे इत्थंभृतेत्यत्रातीतार्थको निष्ठाप्रत्ययोऽती- ·विभन्दा नदि। तस्य लनगरे मंत्र हनीयाम लिन वाभिवादगा त्यनाली के तालाब धनादात नि तन्नत मान्यता अन्य विद्यमानमार माला- तः काल मनबन्दावन का रहना नया हि वस्यां बुडो यो यत्र प्रकार: म त विका विशेजोमयापकमभिशेवगा लपलमा व्यः काकिनी-- स्थापित: मंचानबिनेगा देवदत्त विनमय भारूने तत्प्रतीताबुपन्दन काकः एवं जा पापती विजय- भोगामात्रः तानमाविशेषणम् एवं काक न दे दत्ता इत्यत्र काकानजन्यज्ञानविषय देवदला हा इति ज- टाभिस्तापस इत्यत्र जटाजाननन्य ज्ञान विषयस्तापस इति चान्वयबोध इति वदन्ति तदत्र मते जारजन्यज्ञानं - लोयार्य इति तत्र प्रतियोगिना घटेनामात्र इत्यत्र - तीयानुपपत्तिः प्रतियोगिनो भावविशेषणानुन्यापा- त्वात् तदुक्तं प्रत्यक्षमणो"प्रतियोगिनाभावे धर्मान्तरा- नुपनयनाचेति । शिवादित्यमिधास्तु साक्षात्संबई वि- शेष परम्परानंबद्दमुपलक्षणं तदृतान् । व्यावर्तनीयमधितिउति यहि साक्षादेतविशेषणमनी विपरीतमन्यत् । दण्डौ पुमानिति विशेषगमत्र दगडः पुंसो न जातिरनुदण्डममौ च तस्येति । अनुदगडं दण्डमनुगता जातिनै पुंसो विशेषणं किं त्वसो तस्य दण्डस्वेत्यर्थः उपरिचमत्काकादिक परम्प- रासंबदनुपलक्षणमित्याहुः । तत्व जटाभिस्तापसी दराडे- न पुरुष इत्यत्र जटादण्डयो: साक्षासंबड्योरुपलक्षण- त्वानुपपत्तिरत एव मणौ साक्षात्संबन्धेऽथुपलक्षयत्वादि- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। त्युक्तम् । मणिकदनुयायिनस्तु विशेषणमुपलक्षणमन्या- दृशमेव तथा हि यचैकवाव्याटत्तेरनुयोगिता प्रतियो- गिता चैकधर्मावच्छिन्ना तत्र व्यात्तेरनुयोगितावच्छेद- करवेन प्रतियोगितावच्छेदकौमूताभाव प्रतियोगित्वेन प्रतीयमानत्वं विशेषणपदप्रतिनिमित्तं यथा दण्डौ पुरुष इतिनिश्चयानन्तरमदण्डपुरुषव्यावृत्तो दण्डी पु- रुष इति निश्चयो जायते तत्र पुरुषत्वेनैकेनावच्छिन्ना प्रतियोगिताउनुयोगिता चैकस्याव्यात्तेः तदनुयोगिता दबडेनाप्यवच्छिद्यते तत्पतियोगितावच्छेदकीभूतद- राडाभावप्रतियोगित्वं च दगडे प्रतीयते दण्डी पुरुष इ- त्यादी दण्डः पुरुषविशेषणं यत्र तु प्रतियोगित्वानुयो- गियोकधर्मावच्छिन्नत्वं तत्र पद्मत्वावच्छेदेन कुसु- मान्यपत्रादिव्यारत्तेः प्रत्ययेऽपि कुसुमत्वं न विशेषणं प- अस्येति । इदं तु विशेषणत्वमेकधर्मविशिष्टेपरविश- पास्य बोध्यं सामान्यतो विशेषणत्वं तु व्यारत्त्यधिकरणा- तावच्छेदकतया व्यात्तिप्रतियोगितावच्छेदकोभूता- भावप्रतियोगितया च प्रतीयमानत्वं यथो दण्डीत्यवे- कस्य एव कारत्तेः प्रतियोगितावच्छेदकाभावप्रतियो- गितयाऽधिकरणतावच्छेदकतया च दण्डो व्यायत्तिबुद्दौ भासते सामान्यतो विशेषणत्वमपि दण्डस्य दाडी पुरुष इत्यव सम्भवति अत एव मणी दण्डी पुरुष इति ज्ञा- नानन्तरं दण्डवत्यदण्डव्यात्तिरवगम्यत इति प्रत्याय्य व्याहत्त्यधिकरणता पुरुषस्य दण्डेनावच्छिद्यते न मुरुष- स्वनातिव्याप्तेरित्युक्त सामान्यतो विशेषणत्वं व्यतिरे- किधर्ममावस्य सम्भवति केवलान्वयिनि धर्मे व्याहत्तर- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। प्रसिया विश षणत्वसामान्याभाव इति । प्रतीयमान- त्वगर्भ विशेषणात्वं व्याहत्त वडौ न विषयः किं तु तद- नुव्यवमायादौ काकवत्तो देवदत्तगृहा इत्यत्र देवद- त्तवत्वशुन्यगृहव्यावृत्तिः संस्थानविशेषत्वावच्छेदेन प्रतीयते न तु काकवत्वं तदवच्छेदकत्वं तदमत्त्व- काले पि दर्शितयाक्तः प्रतीतेश्च सत्त्वान्न्यूनत्ति- त्वादिति काको न विशेषणमपि तु व्यात्तिबुद्धिप्रका- रतया व्यारत्यवच्छेटकीपम्यापकतया वा व्यावत्त कत- योपलक्षणं तथा च व्यारत्त्यधिकरण तानवकंटक कत्वे ति व्यावतकत्वमुपलक्षणवमत एव मणौ प्रत्याय्य व्या- त्यधिकरणतावच्छेदकत्वे सति व्यावर्तकं विशेष त- दन्यद्यावर्तकमु पन्तक्षण मित्युक्तं व्याहत्त्यधिकर गाताया अवच्छेदकत्वं स्वरूपसंबन्धविशपः अत एव तदवच्छेद- कत्वं संयोगादाविव तेन समं स्वरूपसंबन्धविशेष इति मिरुक्तं व्यावर्तकत्वं व्यात्तिबुद्दिप्रयोजकबुद्धिविषयत्वं व्यात्त्यवोधकालेऽपि विशेषणत्वबुद्धिप्रसङ्गवारणार्थमुपा- त्तम् । अत एव मणौ व्याहत्त्युल्लेखानन्तरमेव विशेषणत्व- बुद्धिरित्युक्तं न च व्याहत्तरबोधकाले तदवच्छेदकत्वाग्रह- सम्भवनैव विशेषणत्वबुद्धेन प्रसङ्ग इति वाच्यम् । शन्दादि- ना तदवच्छेदकत्वग्रहसम्भवात् । अत एवादगडयाहत्त्य- धिकरणतावच्छेदको दण्ड इति शब्दादवगमेऽपि तहत्य- दण्डव्यायप्रतीते: सर्वसिद्धत्वादिन्द्रियानिक(दिना प्रत्यक्षादिसामग्राभावादिति मिश्ररक्त एवमोदृशविशेष- शत्वाभावद्यावतकमुपलक्षणं वस्तु सत्युपलक्षणे प्रातिय- दिकेनोपस्थापिते संबन्धमा हतीयार्थ: काकेन देवद- ·तृतीयाविभनिविचारः । ताशा इत्यत्र काकसंबल्बिनो देवदत्तगृहा इत्यन्वय- बोधः प्रयत्मादेव्यावर्तक बालनणत्वमपि न स- म्भवतीति नियवन घट इति न प्रयोगः अत एव प्र- कारी विविध इत्यत्र प्रकारपदं व्यावर्तकपरतया मि- व्याख्यातं वक्त, पशुना मद्रं यजतेत्यत्र पशुगतने कत्वं विशं पहं संमा त्यत्र ग्रहगतमेकात्यमुपलक्षामिति शान्दमानां व्यवहारः स च विशिष्टान्वयनिवन्धन: पशु- नत्यादी कृतीया कमत्वे पोरकावविशिष्टस्यान्वयः यथा चैकत्ववैशिष्ट्यं पशो तथा पपादितं वचनाविवर- णे ग्रहमित्यादावेकत्वविशिष्टस्य ग्रहाय संमार्गकर्म- वेनान्वय इति विशिष्टान्वये पारेकत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकः संसगों भामत इत्येकः पक्षः। एकत्वे पशीच प्रकारता पर्याप्तेति हितौय: । एकत्वावच्छिन्ना पशु प्रकारताथ वा पशुविश ध्यतया कर्मतादिविशष्यतया च साक्षात्परम्परासंबन्यावच्छिन्नमेकमेवेकत्वप्रकार- त्वं निरूथत इति तृतीयः । तथा चढविशिष्टविषयता- मापन्नो विशेषणमनापन्न उपलक्षणमिति । अत एव मणाबुद्देश्यान्वधप्रतियोगी धमों विशेषणं तदन्यदुपल- क्षणमिति सिद्धान्तपर्यवसानं काकवन्तो देवदत्तयहा इ- त्यत्र उद्देश्यावा देवदत्तम्बत्वशून्यगृहवाहत्तरन्वयिता- वच्छेदकत्वं काकस्य न सम्भवतीति काको न विश- षणं यदि चाकाकवात्तिरुद्दे श्या तदा विश षणमेव । एवं ग्रहमित्यादावकत्वविशिष्टग्रहकर्मत्वस्य संमार्गे:न्वयो नोद्देश्य: किं तु प्रस्तुतसकलग्रहकर्मत्वस्येत्येकत्वं न विशेषणम्। एवमुक्तविशेषणं व चित्प्रमेयत्वस्यापि प्रमेय ·han ma विमान झाले प्रजाना त्यत्र प्रकाजिशच्या कन्वयादनः प्रोय कि साकाहान्यातुन एव न हि प्रविधि प्रतिपाय- त्वं न मिशन अवाश्यत्वाया- तम् । यदा दाइविशिष्ट स्यान्वान जिनकन- दा दाडो न विश पलं किं बनानासन ए: गडेन पुरुषमान त्यानिः प्रयोग होजना इन्धन - कृ यर्थ मति नबनाबिना कुतीया कमाइः । ननु तौयायाः मंल्पलावायसव प्रविन मान वा पुरुषमानयेन्यादिकः कुतो न प्रयोग इति चन्नम- एव हि मंबवस्तृतीयार्थी य उद्देश्याम्बवातियोगी अ- बति अन्या उचलन या कृयान्तप्रद राय वैयची पत्ते: प्रमेयत्वादेस्तु न तादृशः बन्धः माविक रत्र प्रमेयत्यादिकं नोपलनणमिति काकन देवदताहा इत्यत्व काकस्य स्वप्रयोज्यसंस्थानविशेष उत्त गत्वं नं- उन्धस्पतीयार्थस्तस्य देवदत्तववमन्यग वाहते मद्दे- ध्या या अन्वयितावच्छेदकत्वात् अत एव काकमदेन:- पखाप्यः काक व तत्संबन्ध स्तु मनुपा धितः काक- कारितसंस्थानविशेष इति मिश्चनक्तं जटाभिस्तापम इ- त्यत्र जटानां स्वायोजककेशानंयम प्रयोजकत्रवत्वं सं- वन्धस्तृतीया: व्रतस्य केशासंयम प्रयोजकावं तु कैश- संयमस्य निषिहतया केशमंयमेन कर्तव्यजयादिकर्मण: कालातिपातशया यदि च संयतकेशोऽपि तापमस्त- दा केशसंयमादिस्तस्य न कर्तव्यजपादिविरोधोति तदा स्वप्रयोजकीभूताभावप्रतियोगिकेशसंयमानयोजितावै- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। गुण्य कव्रतं संबन्धस्तृतौयार्थः अबैगुण्यमनिषित्वं कर्त- व्यजपादिलोपविरहो वा केशसंयमप्रयुक्तजपादिलोपस्य विषयासक्त कशिनि सम्भवान्नाप्रसिद्धिः केशसंयमप्रयुक्ता- जपादिलोपविरहम्य संयतासंयतके शोर्वते समानत्वा- दिति दहितबलत्यमेव तापसव्यायत्तेसह श्वाया अन्द- यितावच्छेदकं तस्य जटायाः सत्त्वासत्त्वदशायामप्यवि- कलत्वात् । अत एव मंस्थानविशेषवत्त्वादिनेति मूले व्रतविशेषवत्त्वादिरादिपदार्थ इति दर्पणे ठकुरा: । व्रते विश पो जटासंबन्धतावच्छेदको दर्शित एव गुरुणा टीकेत्यत्र विवरणवाक्यं टौकाशब्दार्थ: गुरुप्रयोजिता तत्जातीया बानुपूर्वी संबन्धस्तृतीयार्थः स च टौका- न्तरव्यावृत्त कहे श्याया अन्वयितावच्छेदको भवत्येवेति कुरुणा नेवमित्यत्र कुरोः स्वकष्टक्षेत्रपरमाणुभिरारभ्यत्वं संवन्ध स्ततीयार्थः स च क्षेत्रान्तरव्यात्त सद्देश्याया अन्वयितावच्छेदको भवत्येवेति दण्डेन पुरुषमानय दू- त्यत्र दगडस्य स्वसंयोगप्रागभावनाशसंबन्धस्तुतौयार्थः स च दण्ठसत्त्वासत्त्वदशायामप्यविकल इति गृहोत- दण्डपुरुषव्याहत्तरुदेश्याया अन्वयितावच्छेदको भ- वति न चानोपलक्षणतीयाया अत्यन्ताभावसंबन्धश्चा- र्थस्तथा च पुरुष दण्डात्यन्ताभावो दण्डसंबन्धश्च प्र- तीयत इति वाच्य दशितव्यापकानन्तरं दण्डसहित- पुरुषानयन दर्शितवाक्यस्याप्रमाण्यप्रसङ्गात्पुरुषे दण्ड- दण्डात्यन्ताभावासत्त्वात् जटाभिस्तापस इत्यत्र जटाया विद्यमानतया तदत्यन्ताभावस्य तापसे बोधयितुमशक्य- स्वाच्च । एवं काशिकायामुदाहृतमपि भवान् कमण्ड- ·बम त्यनिर्णय लुना छात्रमदानात् काईयोपाध्यायं शिया परिव्राज- कमिति तवाध्ययनशन जानवटा कमगडन्ती: स्व- प्रयोज्याचमन मजा यमध्ययनाङ्ग चमन संबन्धमत- तीयाय: पीत्वामी शेयमा गाई"दि म्मले मात्र मनमध्य- चनपवाङ्ग भवति त्याविधानमनमाच्या तेराव य- तावच्छंटकं भवत्य नहि मंत्रमय हत वातावचंद. करूपंग बान्वयितावच्छेदक किंतु वन्न बुझनम्नति- प्रमतं तेन रूप गा अत एव का प्रयोज्य महत्वना- गगत्वस्य हतार्थत्वे युक्त तत्वत्वेनैवान्वयितावच्छंटकत्व छात्रस्य म्वाध्ययन प्रयोजकमध्यापन संवन्वन्ततीयाः अध्यापनं वाक्यविशेषः उपाध्यायोध्यापनयंग्य: योग्यत्वं तु अधधापनवायतदर्थगो वरढमस्कारवरचे मति व- तत्वं वक्तवोपादानाढवगतभास्वार्थस्य मकस्य न्यद्रामः एवमध्यापनमुपाध्यायोन्यच्चाटत्तेरन्वयितावच्छेदकं भ- वत्येव शिरवायाम्तत्संयोगस्य वा विहितो बंसः संवन्ध- स्तृतीयाधः विहितशिखामः परिव्राजकाचतुर्थाश्रमि- गोऽन्यस्य व्याहत्तरन्वयितावच्छेदको भवति विक्तित्वी- पादानाधवने शिश्वाध्वंसस्य सत्यापि नावच्छेदकावहा- निः । यदि च सौगत परिवाजको लक्ष्यस्तदाविहितभि- क्षाशीलः परिबाज शब्दार्थः विहितत्वं तु कालान्तर- भाविफलसाधनताबोधकविधिवाक्यविषयत्वं नानुशवि- धिवाक्यं वेदः सौगतागमञ्च तयामति विहितशिवावं- सः मशिखस्य विहिन भिन्नाशीलच ब्रह्मचर्यादातर- न्वयितावच्छेदको भवतीति प्राचीनमतानुसारी पन्याः वस्तुतस्तु गुरुगा कुरुणा शिखयेत्यत्र दर्शित एवार्थ: का- - ·तृतीयाविभक्तिविचारः। कैन देवदत्तगुहा इत्यत्र समासेन रहे देवदत्तम्वत्वस्य बोधने तच्छुन्यगृहयात्तिप्रतीतेस्तत एव सम्भवात् तृ- तीयान्तस्य वैयध्यमेव काकेन गुहा देवदत्तस्येत्यत्र का- कम्य गृहे अन्तःप्रवेशप्रागभावनाश: संबन्धस्तृतीयार्थः सच काके प्रविष्ट न्यत्र गते चाविकल इति अन्तरप्र- विष्टकाकस्य गृहस्य व्यावृत्तेरन्वयितावच्छेदको भवति सा व्यावृत्तिः समनियताभावानासैक्ये स्वरूपभेदेऽपि लि- गतया देवदत्तस्वत्वशन्यगृहव्यात्तिं गमयति कमण्डलु- का जटाभिरित्यत्र स्वसंयोगप्रागभावनाशः संबन्धस्तती- यार्थः स च तयोः सत्त्वासत्त्वदशायामविकल इति । अ- धृतकमगडलोश्छावस्याकृतजटस्य तापसस्य व्यारत्तय- थायोग्यमन्वयितावच्छेदको भवति अत एव इह न भ. वति कमण्डलुपाणिश्छाव इति लक्षणस्य समासान्त- भूतत्वादिति काशिका समासे तौया निषेधिका सं- गच्छते लक्षणं संबन्धः स च नाचमनरूपः पाणौ क- मण्डलोः सम्भवतीति न समासेन बोधयितुं शक्य इति टतीयानिषेधानुपपत्तिः दर्शितसंबन्धस्तु कमण्डलोः पा- णो सम्भवतीति समासेन वोधित इति तृतीयानिषेधो- पपत्तिमतार्थानामप्रयोग इति न्यायादिति । छावणेत्यत्र छावस्य स्वाध्ययने छात्रप्रयोज्यनिवासप्रागभावनाशाधि- करणदेशाधिष्ठाटत्वमुपाध्याय संबन्धस्तृतौयार्थः सच छावनिवाससत्त्वासत्त्वदशायामविकल इति अच्छावस्य छात्वाकृतनिवासदेशाधिष्टातुरूपाध्यायस्य व्याहत्तेरन्व- यितावच्छेदको भवति एवमनया रौत्याऽन्यत्रापि सुधौ- भिरूयः संबन्ध इति । यत्तु वैशिष्टय हतीयार्थः यस्य वै- ·विभक्त्यनिर्णय शिष्टय विद्यमानतया प्रतीयते तशियां यस्याविद्य. मानतया तत्तु पलक्षणमिति तन्न अविद्यमानस्य वैशि- ष्टयस्य हतीयासहस्रेणापि बोधयितुमशक्य वात् योग्य- ताविरहात् श्यामेन घट वृत्यत्व वैशिष्टयम्य ममवायस्य रक्ततादशायामपि विद्यमानत्वात् श्यामम्योपलक्षणवा- नुपपत्त: जटाभिम्तापस इत्यत्र तत्संबन्धस्य विद्यमानत्वा. दुपलक्षणत्वानुपपत्ते: यदपि संवन्धमा हतीयाऽर्थः सं- बन्धो यस्य विद्यमानस्य प्रतीयते तविशेषणं यस्याविद्य- मानस्थ तत्र मतुवादेर्वाधात्त तीर्यवति तदुपलक्षणमिति तदपि न सुन्दरं घटो विनाशीत्यत्वाविद्यमानस्य नाशस्ये- प्रत्ययेन मंवन्धबोधनात् न चात्र प्रत्ययस्माधुत्वार्थः धात्व- थो नाश: जानातौयादाविव प्रथमान्तार्थे साक्षादेवान्व- यौति वाच्यं तथामति विनाशौ न स्वास्थतौल्यवान्वयवो. धानुपपत्त:भाविस्थितिकतत्वाभावस्य विनाश वोधाय- तुमशक्यत्वात् किं चोत्पत्तिकालिको घटी गन्धवानित्यवा- विद्यमानस्य गन्धस्य संवन्धी मतुपा बोध्यते तदनुपपत्तिः जटाभिस्तापस इत्यत्र विद्यमानाया जटायास्ततौवया संबन्धवोधने उपलक्षणत्वानुपपत्तिश्च श्यामेन घट इत्यत्र श्वामस्य स्व प्रागभावनाश: संबन्धः स चाजातश्यामघ- टव्याहत रन्वयितावच्छेदको भवति घटेनाभाव इत्यत्व घटस्य स्वप्रतियोगितानिरूपितानुयोगित्वं संबन्धस्ततो- यार्थः स च घटाप्रतियोगिताभावव्याहत्तरन्वयिताव. च्छेदको भवति । न चान दर्शितसंबन्धेन घट एवा- न्वयितावच्छेदकोऽस्त्विति वाच्यं घटस्थातीतत्वेऽपि व्या. दृत्तिबुद्धेकदयादिति ।

·: तृतीयाविभक्तिविचारः । कलक्वणि तगभंगा कण्टेनापूर्णितेक्षणः । पारावतः परिक्रम्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम् । इल्लत तृतीयार्थ आधयत्वं तथाविधकगठे समवेते पा- रावते परिभ्रमणोत्तरप्रियाचुम्बनकर्ट त्वान्वय इति आ- धेयत्वे हतीया प्रकृत्यादिभ्य"इति वाति कसिद्धति है. तुत्वार्थिकां तृतीयां ज्ञापयति "हेतौ इति सूत्रं हेता- वर्थे तृतीया स्थादित्यर्थकं हेताविति भावप्रधानो निर्देश: तथा च हेतुत्वं तृतीयार्थस्तच विविध कारणत्वं ज्ञाप- कत्वं च कारणात्वं च साक्षात्परम्परासंबन्धावच्छिन्नं हि- विधं तत्व साक्षाद्यथो तन्तुभिम्तन्तूनां मिलनेन वा पटः पाकन सौरभं माधुर्य रक्तिमा वा नीरस्येति परम्परया यथा दण्डेन घटः वहिना धर्मः ओदनेन तृप्तिः यागेन स्वर्ग: अनुभवेन स्मरणं चैति अत्र प्रकृत्यर्थम्याधेयतया त- तोयार्थे हेतुत्वे तस्य निरूपकतया कायें पटादावन्वयः त- था च तन्तुतिकारगातानिरूपको घट इत्याकारकोन्वि- यबोधः यदत्र निर्व्यापारसाधनं हेतुस्तृतीयार्थस्तस्थोदा- हरणं दण्डेन घट इति शाब्दिकमतं तल्लोकिकपदार्था- नामप्यनभिज्ञानं सूचयति चक्रधमिहारैव दगडो घटो- त्यादक इति सकललोकावधारणविरोधादिति । जाप- कत्वं यथा धूमैन वद्भिरित्यादि अत्रापि प्रकृत्यर्थस्याधेय- तया तबीयार्थ ज्ञापकत्वे तस्य निरूपकतया ज्ञाप्ये व- न्धादावन्वयः तथा च धूमष्टत्तिज्ञा पकतानिरूपको व- द्भिरित्यन्वयबोधः । मणिकृतस्तु ज्ञायकत्वं न तृतीयार्थः तथासति चक्षुषा रूपमिति प्रयोगप्रसङ्गात् किं तु धूमेन वद्भिरित्यत्र धमपदं धूमनाने वसिपदं वह्निताने ज्ञाय- ·विभन्यनिर्णय मानवहो वा लाक्षणिक ततोयाथों हेतुत्वं तस्य निरून- कतयो लक्ष्यैकदेश जायमान विशेषतो जान स्वयः तथा च धूमज्ञानवृत्तिहेतुतानिरूपकतानयिपय बहिरित्यन्द- यब्रोधः चेष्टाविशेषगा पचतोत्यत्र विशेषगन्दम्य चेष्टावि- शेषतान तिडो जायमानतो लक्षणा तबा च चेष्टा- विशेषज्ञानष्टत्तिरततानिरूपकतानविषयः पाककृतिवि- न्यन्वयवीधः । विभत्य धयोः परम्परं न वय इत्य प्रामा- णिकमेव प्रामाणिकं चेत्सुवयोरेव तथान्वं एबमन्यवा- पि जाने लक्षणा यथा प्रत्यनोपजीवकत्वेन नियत इत्यादौ त्वप्रत्ययम्य प्रत्यक्षोपजीवकत्वज्ञान लक्षण! ल - क्ष्यमाधेयत्वेन तृनौयार्थहेतुत्वे तच्च निरूपकतया निम्- पणेऽन्वति प्रत्यक्षोपजीवकत्वसङ्गतेनिं तजिजामाया जिजापयिचाया वा प्रयोजकतया निरूप गाजनकम् एवं वेदेन प्रवर्तते इत्यत्र वेदपदस्य वेदनाने लक्षगा। वेदत्ता- नस्य वेदार्थ दृष्टसाधनत्वगोचरजानप्रयोजकतया प्रव- त्तिजनकत्वमित्याहुः । एकदेशिनम्तु न जनकत्वं न वा ज्ञापकत्वं तृतीयाथस्तथासति घटी न रामभे- गतिवत् घटो न दण्डेनेति प्रयोगप्रसङ्गात् स्वरू- पसंबवावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य दण्डहेतुत्वाभावस्य घटेपि सत्त्वात् निरूपकतासंबन्धस्य वृत्त्यनियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति जन्यत्वं ज्ञाध्यत्वं च हतीयार्थ इत्याहुः तच्चिन्त्यं तच्चिन्त्यं त्तिनियामकसंव- वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे युक्तोद्वितीयाविवरण दर्शितत्वात् अन्यथा प्रकृत ऽपि घटी न पारिमागह- ल्येनेत्यत्नान्वयबोधानुपपत्तः पारिमाण्डल्यजन्यत्त्वस्या- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। प्रमिहतया तदभावबोधासम्भवात् वृत्तिनियामकस्य त- धात्वे तु तीया हेतुत्वे आधेय नया जन्यत्वे निरूप- कतया संबन्धेन प्रकृत्यर्थाभावस्य नजा वोधनमम्मवाद- स्वयबोधीपपत्तिः गगनं न पारिमाण्डल्येनेत्यादिवाक्यम- योग्यमेव योग्यं चेत्तदा नञा देधा भावो वोध्यते अत: प्रत्यर्थाभावविशिष्टजन्य त्वयाभावी गगने प्रतीयते ग- गनमन्धो न पश्यतीत्यत्र ट्रेधा नबोधवत् वस्तुतस्तु हताविति सूत्र हेतुपदेन हेतुत्वस्य प्रतिपादनाद् हेतुरब तृतीयाऽर्थः न हि हेतुपदम्य ज्ञाप्यं ज्ञापकं वा शक्यं येन तत्त्वं प्रतीयत सूत्र लक्षगाकल्पने प्रयोजनविरहः को- शादिज्ञापकाभावेन रूढिविरहश्च परिपन्यो धूमेन व- निहरित्यादिप्रयोगो न वृत्तिग्रन्थादौ दृष्टचर इति का- शिकायां धनेन कुलं कन्यया शोकः विद्यया यश इत्यु- दाहृतं तत्र कुलस्य सन्तानस्य हेतुत्वं धनस्य दारपरि- ग्रहादिप्रयोजकतया कन्यायाः शोकहेतुत्वं विश्लेषप्रयो- जकदानप्रयोजकतया विद्याया यशोहेतुत्वमधापना- दिप्रयोजकतया बोध्यमिति फलमपोह हेतुः फलं कार्य तथा च तृतीयार्थे हेतुत्वे यथाऽऽधेयतया तथा निरूपक- तथा ऽपि प्रकृत्यर्थस्यान्वयः कार्यस्य हेतुतानिरूपकत्वात् अथ वा तृतीयार्थे जन्यत्वे यथा निरूपकतया तथाऽऽधेय- तयाऽपि प्रकृत्वर्धम्यान्वयः कार्यस्याधिकरणत्वात् फलं तुर्यथाऽध्ययनेन वसतीत्यनाध्ययननिरूपितहेतुताको- ऽधायनजन्यतानिरुपको वा वासो वाक्यार्थः । अलं मही- पाल तव श्रमेणे" त्यत्व फलोद्देश्यककृतिविषयः फलाजन- कोलंपदार्थः निष्फलस्य कृतिविषयस्य श्रमजनकत्वं ·विभक्त्यनिर्णय निरावामिति श्रमजन्यतानिरूपकत्वमलंपटाघवति अ- तः फलहेतुताया नामार्थान्वयान्न कारकावमिति एवं दुःखेनाधोतं टु.ग्वनार्जितं दःखेन विद्या दफन नं - मेण बदुपाजितमित्यत्र फल नेतुत्वाम्बयो नया रीत्या बोधाः निर्वागणे न सुगतमुपास्ते जाल्म इत्यत्व निर्वाग प- देस्य ल्युट्प्रत्ययस्य वा निर्वागाजाने लक्षगा तस्य फा- लेच्छाचिकौषौ प्रतिप्रयोजकतया सुगतोपामनजनक- त्वं प्रत्यक्षापजीवविज्ञानस्य निरूपा जनकत्वादिति नात्र फलहेतुबमिति । फलवाचकन्य हेतुमदमामाना- धिकरगये षडौं ज्ञापति । "षडौहेतुप्रयोगे इति मत्र हेतुपदप्रयोगे षष्ठीविभक्तिर्भवतीत्यर्थक वतीया पवादः हेतुशब्दस्य हेतुनानिरूपको जरताश्रयो वायः पद्या हेतुत्वं जन्यत्वं वार्थ: हेतुशब्दप्रयोगे षडी यथाऽध्ययन- स्य हेतोवसति अब हेतोस्तादाम्यनाध्ययन तस्य पष्टाय तस्य वासेन्वयः तथा च हेतुतानिरूपका भिन्नाध्ययन- निरूपितहेतुतायो हेतुतानिरूपकाध्ययननिउजन्यता- निरूपको वा बासो वाक्यार्थः एवमन्नस्य हेत तस्य हेतोर्वा वसतीत्यादावधन्वया बोध्यः हेतुपदसामाना- धिकरगयं कर्मधारयेपि भवति मूत्र प्रयोगशब्दम्य सा- मानाधिकरण्यार्थकत्वात् तथा चाध्ययनहेतावसतीत्यपि प्रमाणम् अवाध्ययनस्य तादाम्येन हेतुपदार्थे हेतुतानि- रूपके तस्य निरूप्यतया षष्टार्थे हेतुत्वे विशेष्यविशेषण- भाववैचित्यणान्वयो ज्ञानवतां ज्ञानमित्यवेव निष्प्रत्यूह: हेतुशब्दसमानाधिकरणसर्वनाम्नस्ततीयां प्रतिप्रसते।"स- वनाम्नस्तृतीया चे"ति सूत्रम् । हेतुशब्दप्रयोगे सर्वनाम्न- ·तृतीयाविभक्तिविचारः। म्ततीया भवति नकारात्यश्च पौत्यर्थकम् । तृतीयाषष्ट्यो- तुचमेवार्थ: हयौ विभक्तिर्यथा केन हेतुना वसति कस्य हतीवमति अत्र किमः जिज्ञासाकारत्मोपलक्षित- धर्मवान: जिज्ञासा तु अवगतधर्मावान्तरधर्मप्रकारक- ज्ञानेका बोध्या येन हेतुना बस्य हेतो; वप्तति तद- स्वातिरमणीयमध्ययनं अत्र यच्छब्दस्य ममभिव्याहृत- धर्मावान्तरधर्मवानर्थः समभिव्याहृतो धर्मः हेतुत्वं त- दवान्तरो धर्मः अध्ययनं अत एव तच्छन्दस्याध्ययनसा- मानाधिकरण्यं येन वमतोत्यादौ समभिव्याहृतो धातु. रेव समभिव्याहारः सुबन्ततिङन्तपदे बोध्यः धात्वर्थे हतीयाथों हेतुत्वं विशेषणतया धर्म एवेति नानुपपत्तिः यदधीते तेन हेतुना तस्य हेतोर्वा वसति अनाधौतेस्ते- न हेतुना तस्य हेतोर्वा वसति बेत्यादौ तच्छब्दस्य य- च्छब्दार्थान्वितपदान्तरार्थतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मवा- नर्थः पूर्वबुद्धिप्रकारत्वोपलक्षितधर्मवान्वाऽथैः एवं हेतुश- दार्थस्य सर्वनामार्थ तस्य तृतीया षष्टार्थे वा हेतुत्वे तस्य धात्वर्थेऽन्वयः पूर्वोक्तरीत्या बोध्यः । निमित्तकारण- हेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनमिति वाति कम् । निमित्तादि- शन्दप्रयोग सर्वनाम्नः सर्वा विभक्तयो भवन्तीत्यर्थ कं तेन किं निमित्त केन निमित्त न कम्मे निमित्ताय कस्य नि- मित्तस्य कमिन् निमित्त वा वसतीत्यत्र विभक्तीनां है- तुत्वमोन्वय: पूर्ववत् एवं कारणादिशब्दप्रयोगे बोध कारणाद्युपादानं पर्यायग्रहणार्थ तन किं प्रयोजन केन प्रयोजनेन वा वसतीत्यादि बोध्यम् । अर्थान्तरे तृ- तौयां ज्ञापति । “प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च"इति ·धमनिये: मुवन् ! प्रमिनोरमुकाभाई योगे तीया भवति ब- कारात्सप्त यीत्यर्वकम् । प्रमिन उत्सक वा हग्गिा प्रमित उत्सुकता वा सौ प्रमितः प्रमत अामतः लय- वानिति सावत् लटो धारा पन्नं जानं तादुगका का उत्तक उत्कण्ठावान् उत्कण्ठा उत्करीच्छा एवं तबाम- हयाविषयत्वमः मनमा निमागिता न उजाण्ठायां चन्वयम्तया च हरियाप्रतिक गिलान् इरि. विनयताप्रतियोग्युजण्ठावानिति चान्वयः एवं के- मै; वीमेनु या अमितः ः केतु का उत्सामः इत काशिकोदाहरण अनया रोयाक बा । दुनर- बान्तर तलीयां ज्ञापयति ! "नव इषि इति मृबम् नुमतहिताना वर्तमानात् नवनि का दक्त- तौयासप्तम्यो भवन इत्यय विगतका दलल्य दिश- दात् त इतागी युक्तः काली:: तहिता के पशुमक्षा- नाविन्यादिशब्दस्य निरूढलक्षणया बाधिनायुतः काल; प्रतीयते । एवं पुष्पा बुधबा पायनमयात् पु- यण पुये वा नौरमस्य इत्यत्र उच्चपदस्य पुस्यतः का- लो:र्थः ततीयासहन्योसवतरयः पुष्ययुहकालयक्ति- कत्वं पायसभोजनेची जाति : "मृलेनावात्य- हेवौं असुन जिमनवेदि"त्यत्रावाहनमशान फलको व्यापारः अधिठानं तंबन्धः स च मयोगादितदि; संबन्धाभावदिवोनिधिष्ठान तत्फलको व्यापारी वि- सर्जनं मूलयुक्त कालत्पतिव त्वम् आवाहने वश्या युक्तका- लोत्पत्तिकत्वं विसर्जनाति अत्र साधुनि शेति सुत्रा- दनुवर्तमानतबा सप्तभ्या अधिकरणार्यकत्वं नियुक्तिक ·तृतीयाविभक्तिविचारः। न च तयासति साधुनिपुण सूत्वप्रतिपादिताऽर्चा सप्तमी- तृतीययोरर्थोऽस्त्विति वाच्यम् । तथासति केशः केशे- धु वा पुष्येण पुष्ये वेति दर्शितोदाहरणेऽर्चावाधात्सप्त- म्याद्यर्थानन्वय प्रसङ्गात् तस्मादन्तराअन्तरेणयुक्त इति मूत्रमिव प्रकृतसत्रद्यमपि विभक्तर्विधायकं न तु तदर्थ- प्रतिपादकमिति न वाऽधिकरणार्थकत्वं सप्तम्याः सम्भ- बति तथासति कृत्तिकादिकते क्षौरेऽपि पुष्येण पुष्ये वा चौरमस्थेति प्रयोगप्रसङ्गात् क्षौरस्य क्षुरजन्यकेशनाशस्य कृत्तिकाकृतम्य पुर्यपि प्रवृत्ते रिति । सदृशशब्दादियोगे तृतीयां ज्ञापयति । "तुल्याङ्करतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्य- तरस्याम् इति सर्व तुल्यार्थैः शब्दोगे तृतीया षष्ठी च भवतीत्यर्थकं चन्द्रेण चन्द्रस्य वा तुल्यं मुखमित्यादौ- सादृश्याश्रयः तुल्यशब्दार्थ: सादृश्यान्वयिप्रतियोगित्वं तृतीयाषश्योरथस्तव यदि सादृश्यमतिरिक्तः पदार्थस्त- दा तत्प्रतियोगित्वमपि तथेति चन्द्रप्रतियोगिताकसा- दृश्याश्रयो मुखमित्यन्वयवोध: यदि च त्तिमद्धर्मो भे- दश्च इयं मादृश्यं तदात्त्यन्वयिनिरूपकत्वखरूपं प्रति- योगित्वं प्रतियागितानिरूपिताऽनुयोगिता च इयं - तीयापधोरर्थः तथा च चन्द्रप्रतियोगितानिहपिताऽनु- योगिताकमैदाश्रयः चन्द्रनिरूपकत्तिमधर्माश्रयश्च मु- खमित्यन्वयबोधः । प्रतियोग्यनु योगिभाव हतौया प्र- कृत्यादिवार्तिक सिद्धाऽन्यत्रापि दृश्यते घटेन होनं शुन्य रहितं वा भूतलमित्यादौ होनार्थपदार्थैकदेशेऽभावे - तौयायः प्रतियोग्यनुयोगिभावोऽन्वेति यत्व भेदाघटित- सादृश्याश्रयस्तुल्यादिपदार्थः मुखेन तुल्यं मुखं तस्या दू- ·विभक्यनिर्णय त्यादौ तवापि वृत्त्यन्वयिनिहपकालाथिका तृतीया म. खनिरूपकटत्तिमहायो मुवमित्यन्वयबोध: नुन्यप- दस्य भेटांशपरीहारे गा मधर्ममात्र नुनमाया: प्रयोजन मुखं निरूपममिनिबोधः । म मानमः वैयन नकः मादी वैत्यन्यदेतत् । सूत्रे अतुलोपमास्यामिति तुन्नोपमाश- ब्दाभ्यां योगे हतीया न भवतीत्ययक तेन चन्द्र गा तुल:- पमा वेति न प्रयोग: ननु"तुलां पटाऽगति दन्तवा- ससे "ति"स्फुटोपमं भूतिसितेन शंभुने"ति च कयं तमि प्रयोग इति चेत् दन्तवासमेति करणाहतोया दुलाय:- मारोहणं तुलाप्रकारकत्तानमेव तत्व दलवासमा ज्ञानं व्यापारी जन्यतयान्वेति प्रतियोगिज्ञानं विना माहु- श्यबुवेरसम्भवात् दन्तवासमा ज्ञानजन्यतुलाप्रकारक.- ज्ञानं वाक्यार्यः शम्भुनेति हेतुतृतीया स्फुटशब्दाथोऽभि- व्यक्ताम्तवाभिव्यक्ती शम्भुहेतुकत्वमन्वेति तथा व शम्भुई- तुकाभिव्यक्तिमदभिन्नोपमा श्रयाभिन्नं नारदमित्यन्वय- बोधः शम्भोः प्रतियोगिनो ज्ञानहागपमाऽभिव्यक्ति हेतु- त्वं सूत्रोतलेत्यादिना प्रतियोगित्वार्थक तौयाया एव निषेधः तुल्यशब्दपर्यायाः सदृशमंनिभसमानादय: श: ब्दाः एषां योगे तृतीयां ज्ञापयितुं सूबेऽर्थग्रहणम । के चित्तु चन्द्रेण महोपमीयते तन्यते इत्यादौ महाधम्त- दीयत्वादिः समानकालिकत्वादरतम्भवात् अत एव"त- दत्तमाङ्गजैः समं चमयेव तुला भिलाषिण" इति श्रीहषः एवं चैत्रेण सह संयुज्यते सवैति वेत्यच निरूपकत्वं सहार्थः निरेण सह वैराय निमत्सरेण सह स्पर्धत इत्यादौ विषयविषयिभावः पार्थः सहयुक्त हतौयासा- ·तृतीयाविभकिविचारः। धुत्वार्थि केत्याहुः । तन्न विचारमह सहयातीवाया निरर्थकत्वे पुत्रेण महागच्छतोत्यत्र पत्रकत वालवग- मप्रमात् न च दर्शिखते तृतीया निरधि केति वाच्यंत- नापि सार्थकत्वात् तथा हि चन्द्रेण सहेयल तृतीया आध्यत्वं महाथोऽभेदश्रेणेत्यचापि तष्टोत्र निरग त्य- न हतीयार्थ एव विषयविषयिभावः सहार्थो ऽभेद एव महय विना क्रियायां यत्कारकार्थिक विभक्तियंत्यदा- मन्यते मह योगे तत्कार कार्थिका वा हतीया तत्पदा- नति महाविशेषण क्रिका साकाङ्क्षति सहयुक्तसूत्रस्या- ॥ इति निराय वैरावत इति सहन्यायोगे चतुर्थ्या विषयविधिभावार्य इति सहयुक्त हतीयायो: स एवा- थः एवं ग्राम सह गृहं गच्छतीत्यत्र सहपदं विना ग्रा- मपदाद हितौथैवेत्यतः सहयुक्ते कर्मत्वार्थिकात् तृतीयेति चन्द्रेणेत्यवाधियत्वं कर्मत्वं प्रधाने कर्मतिड्योगात् चै- वेणेत्यत्र कर्तब करीतियोगात् विषयत्व संप्रदानत्व- मिति दर्शियलेऽन्वयः स्वयमूहनीयः । मासेन यजते दर्शन पौर्णमासेन वेत्यादौ मासदस्य मासनाशोऽर्थः तस्य कालविधयाऽङ्गत्वेन प्रयोजकतया यागहेतुत्वमिति मा. सेनति हेतुतौया अथवा प्रकृत्यादिवाक्तिकेनाधयत्वा- यिकाहतीयेति । इति विभक्त्यर्थनिर्णयाकार कारकहतीयाऽर्थनिर्णयः इति तृतीयाविवरणं समाप्तम् ।

·मान -- * --- डेमिक बय. प्रत्यया: सुमन में दाले- ल्यादौ श्रु मागत्या देकारस्य लक्केन मामिलव भ्या रत्वेन स्यमी स्टोन स्वम् : मनुबन्त्रक चिदन्यामागन्मान्न वाचकानिप्रविष्ट इति अनु- शासनमिहायो अर्या: अनुशासनं च "चतुर्थी मंत्र- दान"इति । तत्र मंप्रदानं मंदाना का इति वक्ष्य- ते । अत्राप्यनभिड़िते इत्यधिशार म्हेन दान यः ब्राङ्कमा इत्यादौ न चर्यो । मंप्रदानवदनंकन दाहक मुवन । "कर्मणा यमभिप्रेति म मंप्रदानमिति । कममा क- रणभूतेन कर्ता यमर्थमभिप्रेति तत्कारकं मंदानमंज भवतीत्यर्थकम । कर्मणा धात्वयफन्त कता गवादिना वा- मित्वेनोपाध्यायादेभिप्रायविषय करणात् उपाध्याया- देः संप्रदानत्वं निरपवादमित्युध्यायाय गां ददातीत्यु- पपद्यते ! "क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यमिति वाक्तिकम्। क्रियया ऽपि यमभिप्रेति स संप्रदानमित्यर्यकं क्रियान चात्न क्रियाप्रयोज्यफलपरं फलं च धात्वर्थभिन्नं बोध्यम् अत युद्धाय संनहते इत्युपपद्यते । अब निगहतर्ग:मानमर्थः प्रयोज्य फलं विषयत् संनद्यते: संनाह: सज्जौभाव एवार्थ: प्रयोज्य फलं युद्धे प्रवृत्तिः वि. रहाविषयत्वं श्राद्धे संनहनानन्तरप्रतियु हे इति श्राइ- युद्धयोः संप्रदानवमिति सूत्रे धात्वर्थफलवतः कम- णः संबन्धितया संप्रदानत्वं वार्तिके धात्वर्थान्यफ- लमंबन्धितया संप्रदानत्वमिति मूबवाति कयौनकत- रवैयध्य वस्तुतस्तु मूबे कमपदं क्रियापरं क्रिया न एब थाहाय निगईले ·चतुथीविभक्तिविचारः। फलच्यापागभयरूपा व्यापारमावरूपा च बोध्या । तत्र धात्वर्थफलसंवन्धितया धात्वर्थान्यफलेन संबन्धन व्यापार संवन्धितया चाभिप्रायविषयत्वं मंप्रदानत्वमिति । अत एव पत्ये शेते प्रौढवधरित्यत्र पतिप्रीतिः शयनफलं प्रोत्या संबन्धन शयनसंबन्धितयाऽभिप्रायविषयत्वं पत्युः संप्रदानत्यमिति सदृशं संप्रदानत्वं न चतुर्यर्थ: व्यापा- रादीनामन्यलभ्यत्वात् किं त्वन्योदृशमेव तथा हि वि- प्राय गां ददातीत्यव दातेः स्वत्व सानुकूलो व्यापा- रोऽर्थः उत्सर्गेऽपि ददातिमुख्य एव अत एव गोमिथुनमा- दाय कन्यां ददाति पितेति दौनारमादाय मौक्तिक ददाति वणिगिति विक्रिये पि ददाति प्रयोग: व्यापा- रस्त्यागः स च न ममेत्याकार उपेक्षासाधारणेन रूपेण स्वत्यनाशं प्रति जनको न स्वत्वं प्रति प्रमाणाभावात् । सप्त वित्तागमा धा लाभो दायः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्यनिग्रह एवच ॥ इत्यव"याजनाध्यापनप्रतिग्रहैाह्मणो धनमर्जयेदि" त्यत्र च प्रतिग्रहस्यैव स्वत्वोपायत्वेनाभिधानात् प्र- तिग्रहोऽपौदं ममेस्याकारोानुमितिस्वरूप: समि- कुशाद्युपादानसाधारणेन रूपेण स्वत्वं प्रति जनक- स्तत्पुरुषोयत्वं प्रति तत्पुरुषस्वीकारस्य विशेष्यतया हेतुत्वात् तथा च स्वत्वमा चतुयर्थस्तत्र प्रकृत्य- र्थस्य निरूपकतया स्वत्वस्य जनकतया स्वत्वध्वं से- इन्वयादिप्राय गां ददाति राजत्यत्न विप्रनिरूपितस्वत्व- जनकगोनिष्ठस्वत्वध्वंसजनकत्यागाश्रयो राजत्यन्वयबो- धः व्यधिकरण स्वत्वं प्रति गोनिष्ठस्वत्वध्वंसस्याजनक. - ·२७ विभक्त्यर्थनिर्णय त्वत् वित्वे गोत्तित्वमलित तेन पुत्रस्य गज्य- कामन या गवि पत्राय गां ददातोति न प्रयोगः इति वदन्ति । तन्न विचारमई मत्वमानकलव्यापारम्य ददासयत्वे उपेक्षायामपि ददानि प्रयोगापत्तेः प्रतिग्रह- स्य ममित्कशापादनमाधारगोन रूपमा बत्वजनक- स्वेन्योहेशेन त्यक्तेऽन्योपादाने त्वत्पत्ति प्रमझान उ- पाटानमावस्य सत्व जनकत्वे नाष्टिकहिरवादावप्पा- दानमाचे स्वत्वोत्यत्तियमङ्गत् तम्माहानमेव म्वत्वकार- गाम् । अत एवान्योद्देशेन त्यक्तऽन्यस्योपादान न म्ब प्र- सङ्गः वचने प्रतिग्रहम्य गगानं दानोपन्लनकमेव उत्रा- दानेन स्वत्वे जननौये समित्कुशादौनां तादात्यमित्र दानमपि विशेषमहकारि तथा च तत्पषोयम्बया कारतानिरूपितविशेष्यताममर्गेण त्यागस्तत्पुरुषस्वत्वं प्रति कारणं स्वत्वध्वंसो व्यापार: स्वत्वजनकात्यागो द. दात्यर्थम्तव ब्राह्मणाय गां ददातीत्यत्र निरूपकत्वं स्वा. मित्वं वा चतुयर्थ: ब्राह्मण निरूपितस्य ब्राह्मणनिटस्था- मित्वनिरूपितस्य वा स्वत्वस्य स्वत्वध्वमव्यापारेण जन- कस्त्यागो वाक्यार्थः अथ वा स्वत्वोद्देश्य कस्त्यागे ददा- त्यर्थः चतुर्थ्याः पूर्वोक्त एवार्थ: अत एव संप्रदानास्वीकृ- तस्थाप्युत्सर्गे स्वत्वानुपहित च ददातिप्रयोगोप्युपपद्यते यत्तु उत्सर्गेगा समनन्तरमेव संप्रदानस्वत्व जन्यते न चै- वमस्वीकृतेऽपि संप्रदानस्वत्वापत्तिरिति वाच्यम् । दानेन स्वत्वजनने वैमत्यस्य प्रतिवन्धक वात् अस्वीकृते तत्स- त्वात् अत एव तदुद्देशेनोत्सृष्टे तस्मिन्प्रतिगृद्यैव मृते तत्पुत्रादीनां स्वत्वोत्पत्तिरूपपद्यते तद्यक्तिमरणजन्यस्व- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। वन सदारंगा तयक्तिमरणस्य वा तत्पुत्वस्वत्वं प्रति ज- नकत्वात् एवमपत्रव्यक्तिमरणजन्यस्वत्वध्वरस्य तत्पनी- म्वत्वं प्रति जनक वम् "अपलस्य धनं पत्न्यभिगामौ"ति विष्णस्मरणात् । तुमवेच्च मते पितरि जातमपि सौ- म्वत्वं पुत्रो त्यत्त्या नाश्यते स्वजन्मजनितमाटस्वत्वनाश: मातृस्वत्वनाशहारेणु सजन्म वा स्वस्वत्वं प्रति कारणं पुबोत्पत्तिपूर्वं मात्रा विक्रीते न पुत्रस्वत्वं जन्मजनित- मानवत्वनाशविर हादित्यवश्यमुत्सगेंणाव्यवधानेन पं- मो व्यवहितस्यापि स्वत्वं जन्यत इति मतं तन्न एव- मपि मृतं प्रोषितं बोद्दिश्य त्यते तत्युत्रस्य स्वत्वानुत्पा- दप्रसङ्गात् उत्सर्ग व्यवस्थान्तरस्यावश्यमाश्रयणीयत्वात् । अन्यथा ब्राह्मणामात्रमुद्दिश्य त्यक्ते तुलापुरुषादी ब्राह्म- गसामान्यस्वत्वप्रसङ्गात् परस्वे दातुर्विभज्य वितरणेऽन- धिकारप्रसङगाच्च तस्मात्सर्गेण स्वत्वे जननौये प्रतिपा- दनं महकारोति नाव्यवहितमेव स्वत्वोत्पत्तिरिति इ- त्थं च स्वत्वनिरूपकत्वं संप्रदानत्वं तत्र स्वत्वं ददात्य- थन्तर्गतं निरूपकत्वं चतुर्थ्यर्थ इत्येवं संप्रदानमित्यन्व- र्थ जा अत एव संप्रदानमित्यन्वर्थमंज्ञावलाहानस्य क- मंगति विज्ञायत इति काशिकात्तिरिति प्राञ्चः । व- स्तुतस्तु स्वत्वध्वंसजनकः स्वत्वोद्देश्यकस्त्यागो ददा- त्यर्थः स च त्यागो नेदं मम किं त्वस्य स्थादित्याका- रस्तादृशत्यागरूयेच्छाविषयत्वं संप्रदानत्वमत एव सूत्रे- अभिप्रैतीत्यत्र दानस्य कर्मणेतिशेषपूरणं विषयत्व- मुद्देश्यतावच्छेदकत्वं तदेव चतुर्थ्यी इच्छान्वयिब्राह्मा- यस्य स्थादित्यत्र षधार्थस्वत्वनिष्ठोद्देश्यताया अवच्छेद- ·विभक्त्यनिर्णय कत्वस्य ब्राह्मणे सत्त्वात् तबाद्देश्यतावच्छेदकतायाः स्वनिरूपितम्वत्वनिोहेश्यताप्रतियोगित्वेन संबन्धन त्यागपच्छायामन्वयम्तव लाववाटवच्छेदकत्वमा च- तुयस्तच्च गितमवन्धन त्यागे वेति । एवं बागाय गां ददाति राजत्यत्र ब्राह्मानिावच्छेदक ताकगोत्र- त्तिस्त्रत्वनिष्ठोदेश्यताकम्बत्वमजनकत्य गाययो रा- जत्यन्वयबोध: कात्ति केन तु धान्यान्यन्नमंजन्वितया अभिप्रेतत्व संप्रदानत्वं जापितं तव इनायोदकं मिञ्च- तीत्यत्र पुष्टीकाप्रयोचापि पक्षे सेकः तत्र धान्यं पु- ष्टिविषयत्वमन्वति न खिच्छायामित्यभिप्रायो न चतु- र्यो ऽभिप्रेतीति स्वरूपकोर्तनमा यदि ३ जानच्छे व्यापारतया न धात्वर्यः किं तु तत्प्रयोज्य: प्रयत्नम्तदा वृक्षायत्यत्र चतुयर्थपुष्टिरुद्द प्रयतया धात्वर्थ द्रवद्रव्यप्रति- योगिकसंयोगानुकूलव्यापार प्रयत्नान्वेति पुष्टिरूपचयः शहदवयवनिधारम्मकर्मयोगसामानाधिकरण्यं तथा च वृक्षसंबन्धिपुष्टाद्देश्यकः जलत्तिट्रबट्रव्यप्रति- योगिकर्मयोगानुकूलः प्रयत्नो वाक्यार्थः एवं यदग्नये च प्रजापतये च सायमग्निहो जुहोतीत्यत्र जुहोत्यर्थे - हिसंयोगानुकूलप्रक्षेपस्य समान कालिके त्यागऽनुकूल- प्रयत्ने वा चतुध्यैथस्यान्वय: तथावच्छंदकत्वस्य चतुयर्थ- स्य यत्पदार्थनिरस्वत्वोद्देश्यताहारा त्यागेन्वयः प्रौते- वा चतुर्थस्योद्देश्यतया प्रयत्ने प्रयत्नत्यागैकतरान्वयः विप्रायानं निर्वपतीत्यत्र धात्वर्थेऽधिश्रितपात्रप्रनेपानुकू- ले प्रयत्ने विप्रविषितस्य चतुर्यर्थस्य भोजनस्योद्देश्य- तयाऽन्वयः खण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपटां ददाती- ·२७४ चतुर्थीविभक्तिविचारः। स्ववाहन्यमानः करश्चपटार्थः अभिघातफलकप्रयत्नो द- दात्यर्थः तत्र प्रयत्न चतुश्यर्थस्य व्यथायाः शिष्यविशेषिता- या अन्वयः इत्थं दर्शितानां चतुर्थ्यर्थानां सन्दर्शितेन सं. सर्गेण धात्वर्थ एवान्वय इति कारकत्वं निष्प्रत्यूहमिति शाब्दिकास्तु ददाते: स्वत्वध्वंसः स्वत्वं च फलविधया- ऽर्थः त्यागो व्यापारविधया फलद्दयमेकेन कर्मणा साका- मिति गवादेः कर्मणास्तवान्वयः तेन पुत्रराज्यकामन- या दोयमानायां गवि राज्यं ददातौति न प्रयोगः चतु- थी तु धात्वर्थफलाम्वयिप्रोत्यादिफलान्तरमभिधत्ते सेन ब्राम्हणाय गां ददातोल्यत्र गोरत्तेः ब्राह्मणप्रौतिजनक- स्वत्वस्व स्वव सस्य चानुकूलस्त्यागो वाक्यार्थः प्रोतिम- जनयत्यपि स्वत्वे यदि ददातौति प्रयोगस्तदा प्रौतीच्छा चतुर्थः सा स्वोद्देश्यप्रौतिजनकत्वेन संबन्धेन धात्व- थंफले स्वत्वेऽन्वेति प्रोतौच्छायां पुकृत्यर्थस्य ब्राह्मणादेः प्रौतिनिविशेष्यतानिरूपितसमवेतत्वनिष्ठप्रकारताव- छेदकत्या प्रौतिनिष्ठोद्देश्यतावच्छेदकतया संवन्धेना- न्वयः अत एव कर्मणा यमभिप्रेतीति सूत्रेण कर्मफल- गोचराभिप्राय एव चतुर्थ्यर्थतया सूचितः चतुर्थस्य प्रोत्यादर्जनकत्वेन तदिच्छाया वा स्वोदेश्य जनकत्वेन संबन्धन कचिद्धात्वर्थफलऽन्वयः यथा ब्राह्मणाय गां द- दातीत्यत्र यथा वा यदग्नये जुहोतीत्यव अग्निप्रीतेस्त- दिच्छाया वा होमफले वह्निसंयोगे वृक्षायोदकं सि- अतीत्यत्र वृक्षपुष्टस्तदिच्छाया वा जलस्य संयोगे विप्रा- यान्नं निर्वपतीत्यत्र विग्रभोजनस्य तदिच्छाया वाऽन्नवि- कित्तौ खण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददातीत्यव ·विभक्त्यनिर्णये। गिध्ययथायाम्तविछाया वाभिघाते नयतिना फल- तया संयोगाविवक्षायां कर्मानुकलब्यापारिभिजिते - जां ग्रामाय नयतात्यव ग्राममयोगम्य तदिच्छाया का कर्माण यत्र तु मंयोगोऽपि फलनया विवक्षितम्तल परया कर्मसंनया संप्रदानसंज्ञावाधात् अजां ग्रामं नीत्येव प्रमाणमेवं गमनजन्यसंयोगम्य गमिकतरि मत्वापि E- रया कर्तृसंजया संप्रदानमंज्ञावाधान्न कतरि चतुर्थीति क चिच्चतुर्थ्य र्थः प्रधानक्रियायामन्वेति यथात्मन वे पुत्रः प्रियो भवतीत्यत्र चतुर्थ्यर्थम्यात्मप्रौतम्तदिच्छाया वा पुत्रप्रियभावे पत्ये शेते प्रौढवधरित्यत्र पतिप्रीतम्तदि- छाया वा शयने गमे: स्यन्दरूपव्यापारमावार्यकत्वे ग्रः- माय गच्छतीत्यत्र गामसंयोगम्य तदिच्छायो वा जनक- त्वेन स्वोद्देश्यजनकत्वेन वाऽन्वयः अतो गत्यर्थकमगि विभाषा चतुर्थों विधि: प्रत्याख्येयः शइस्सन्दार्थकगमेयोंगे संयोगस्य चतुर्थ्य र्थतया गामाय गच्छतौतिप्रयोगस्या- प्युपपन्नत्वात् यत्रापि धातोर्यापारमात्रमर्थः फलाविव- क्षा वा तत्र संप्रदानतासम्भवे वा गामाय चलति स्पन्द- ते वा तण्डुलायौदनाय वा पचतौतिप्रयोगोऽपोष्ट एवं संयोगस्य विलित्यादः फलस्य चतुर्थ्या प्रतिपादनादिति वदन्ति । तन्न विचारसहं तथा हि ददातियोंगे प्रौति- न चतुर्थ्यर्थः पौत्यजनकेऽपि दाने चतुर्थीपयोगात् नापि पौतौच्छा गौरवात् दर्शितसंबन्धेन तस्यायनन्धधात् न च पौतिजनकत्वेच्छा चतुय यस्तस्याः पौतिविषयतानि रूपितजनकत्वविषयतानिरूपितविषयतया ददातिफले स्वत्वेन्वय इति वाच्यम् । अतिगौरवात् पत्नीपौतिज- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। नके पूर्व शराय दाने पत्ल्यै ददातौतिप्रयोगापत्तेश्च एवं जुहोतियोगे कृत्तिकादेवताकहोमे वह्निप्रीतिजनके व- इये जुनीतीतिप्रयोगापत्त: विष्णुप्रीत्यर्थ क्रियमाणे दाने होमे च विष्णवे ददाति जुहोति वेति प्रयोगापत्तेश्च न च तवापि जुहोत्यर्थप्रयत्ने विष्णुप्रौतेरुद्देश्यत्वाख होति- योगे विष्णवे जुहोतौतिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । यतो यहेवताको होमस्तौतिरेव जुहोत्यर्थप्रयत्नस्योद्देश्यति विष्णुप्रीतिस्तु होमदेवताप्रौतेः फल मिति विष्णुप्रीती- छाया दर्शितविषयतासंबन्धेन दहातिफले गोनिष्ठविप्र- स्वत्वे जुहोतिफले हविनिश्वह्निसंयोगे सत्त्वात् दर्शित- प्रयोगो दुरि इति न च संवन्धघटकविषयताधिकरण जनकत्वं साक्षाज्जनकत्वं विवक्षितमिति न दर्शितप्र- योग इति वाच्यम् । तथासति गोनिठविप्रस्वत्वमपि वि- प्रौयस्य प्रौतिपदार्थस्य सुखस्य न साक्षाजनकमिति वि- प्राय गां ददातौति प्रयोगानापत्तेः गोनिष्ठस्वत्वस्य दु- ग्धादानादिहारा विप्रसुखजनकत्वात् । एवं वृक्षायोद- कमित्यत्रापि पुष्टौच्छा न चतुर्थ्यर्थः गौरवात् वृक्षपुष्टी- च्छया क्रियमाणे कूपखनने जलोत्पादनेन वा वृक्षाय कूप खनति जलमुत्यादयति वेतिप्रयोगापत्तश्च आत्मने पुत्रः प्रियो भवतीत्यत्वात्मप्रौतौच्छा न चतुर्यर्थः पु- बप्रियभावस्यात्मप्रौतीच्छाऽप्रयोज्यत्वात् नाप्यात्मप्रीति- भवत्वर्थानन्वयात् तम्माद्यथात्मने वै पुत्रः प्रिय इत्यत्र क्रियाशन्यवाक्ये तादयं चतुर्थ्या उपकारकत्वमर्थः प्रि- थपुत्रेऽन्वेति तथा दर्शितवाक्येऽपि पत्ये शेते इत्यत्र प- तिप्रीतीच्छा न चतुयर्थः गौरवात् पतिप्रीतीच्छया क्रि- वै ·२७ विभक्त्यर्थनिर्णय। यमाणे शयनानुकूलपल्यनस्थापने पत्यै पल्यङ्गं स्थाप- यतीति प्रयोगामत: तम्माद्या वृक्षपुष्टिः मैचनप्रयत्ने तथा पतिप्रोतिरपि शयन प्रयत्ने उद्देश्यित्वेनान्वेति अतः पुष्टिपौत्योपजनकयो: सेचनशयन योर्न दर्शितप्रयी- गानुपपत्तिः अजां ग्रामाय नयतीत्यव ग्राममंयोगो न चतुभ्यर्थः ग्रामसंयोगाजनके नयत्ययं दशितप्रयोगानुप- पत्तेः नापि तदिच्छा ग्राममंशोगेच्छया अजागहणे अजां ग्रामाय गृह्णातीति प्रयोगापत्तेौरवाच गमे: शुद्धम्य- न्दार्थकत्वे संयोगस्तदिच्छा वा चतुर्व धम्तत एव ग्रा. माव गच्छतौति प्रयोगोपपतिरिति गत्यर्थकमणि चतु- थीविधिः प्रत्याख्येय इत्यपि न युक्त फलम संयोगस्य धातुलभ्यस्य चतुर्ध्या प्रतिपादनासंभवात् न च फला- विवक्षायां प्रतिपादनमम्मद इति वाच्यम् । तथा मति धारणसंयोगाविवक्षायां दण्डाय दधातीतिप्रयोगापत्तः ग्रामाय चलति स्पन्दते चेत्यत्र चलतिस्पन्दयोः स्पन्द- मात्रार्थकतया संयोगरूपफलावाचकत्वात् चतुर्थ्या सं- योगखरूपफलप्रतिपादनसम्भव इति ग्रामस्य धात्वर्या- न्यफल मंवन्धितयाऽभिप्रेततया सम्भवत्यैव संप्रदानत्वं तण्डुलायोदनाय वा पचतौत्यपप्रयोग एव यदि च प्र- योगस्तदा तण्डुलोपकारकत्वस्योदनजनकत्वस्य चतुथ्यों प्रतिपादनेनेयं तादाचतुर्थीति यदि च दण्डाय दधा- तोत्यादिबहुतरापप्रयोगाभ्युपगमात् धातोः फलाविव- क्षायां कमणि संप्रदानचतुर्थीति मन्यते तदापि गत्यर्थ- कर्मणि चतुर्थीविधेन प्रत्यख्यानं यतः चतुर्थी हितोयया सह वैकल्पिको ग्रामादिप्रत्यर्थविशेषितमाधेयत्वं मं- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। योगस्वरूपफलत्वान्वय्यभिधत्ते संप्रदानचतुर्थों तु फ- लमेवाभिधत्ते न तु फलान्वथ्याधेयत्वमिति गत्यर्थक- मणीतिसूत्रव्याख्याने वच्यते नापि संयोगच्छा चतुर्थ्यर्थ- स्तथा सति ग्राससं योगेच्छया यानारोहणे ग्रामाय ग- च्छतौतिप्रयोगापत्तेः किं च संयोगेच्छार्थकत्वेऽपि चतुर्थ्या न कर्मत्वार्थकत्वं येन प्रत्याख्यानं स्यादत एव गत्यर्थ- कर्मणीतिसूत्रे कर्मगौत्युक्तमित्यग्रे व्यक्तीभविष्यतीति । देवदत्ताय रोचते मोदक इत्यादी देवदत्तादेः संप्रदा- नत्वं ज्ञापयति । "सच्यर्थानां प्रीयमाण" इति सूत्रम् । सच्चर्थानां योग प्रीयमाणो योऽर्थस्तत्कारकं संप्रदानसं- तकं भवतीत्यर्थकं विषयकर्ट कोऽभिलाषो रुचि: त- दाः रुच्यर्थाः अत एवान्यकर्ट कोऽभिलाषी रुचिरिति काशिका प्रीयमाणः रुचिकर्तृविषयप्रतिमान् भ- वति हि रोचते मोदक इत्यत्र रुचिको विषयो मोद- कस्तयौतिमान् देवदत्त इति तस्य संप्रदानत्वं प्रौति- चाव सुखत्वेन सुखजनकत्वे न वा अभिलाषस्तहान् त- समवायो तथा चायमेवाभिलाषी रुचिस्तत्समवायित्वं समवेतत्वं वा चतुर्थ्य ध: देवदत्ताय रोचते मोदक दू- त्यत्र देवदत्तसमवेताभिलाषविषयो मोदक इत्यन्वयवोध इति संप्रदायः । वस्तुतस्तु सचिमत्कटेच्छा उत्कटत्वं च द्वेषपतिबन्धकतावच्छेदको जातिविशेष दूत्यन्यत्व वि- स्तरः । रुच्यर्थाः रोचत्यादयः तदर्थकतत्वं विषयस्यति रोचते इत्यादावाख्यातस्य विषयत्वमर्थ इति पौयमा- गशब्दार्थः पौतिमान् पोति: सुखं तथा च चतुथार्थ: मुखं तस्य सामानाधिकरण्योद्देश्यित्वाभ्यां संबन्धा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। भ्यां रुचावन्वय: सामानाधिकरगयनिवेशात् देवदत्त- स्थान्यदौयसुखच्छाविषय मादक न तथा प्रयोग: । एवं देवदत्ताय रोचते मोदक इत्यत्र देवदत्तसुरवस्य समा- नाधिकरणोद्देश्विनी बोत्कटेच्छा तहिषयो मोदक इ- त्यन्वयवोधः । अत एव सूत्र पीयमाणशब्दापादान म- यंवदन्यथा रुच्यर्थानां सचिमानित्येव मुनिः सूत्ववेत्ताव- तैव समवायित्वस्य समेवतत्वस्य वा चतुथार्थता सम्भवादिति पायमाणग्रहणं तु देवदत्ताय रोचत मोदकः पथि इत्यत्र पथ: संपदानतानिषेधार्थमि- ति । कतिपयधातुयोगे जीप्स्यमानम्य संपदानता ज्ञापयति । "श्लाघन्हुङ्स्थाशपां नौस्यमानः" इ- ति सूत्र लाघि तिस्तिति: शपिश्चामोपां धातृनां योगे शौस्यमानी योऽर्थस्सत्कारक मंतं भवतीत्यर्थक जौप्स्थमानो ज्ञापयितुमभिपत इति काशिका जौप्यमानग्रहणं देवदत्ताय श्लाघते पथि इत्य- व पथ: संपदानतानिषेधार्थमिति अत्र इलामत्कर्श- पुकारकपतिपत्त्यनुकूलो व्यापारः शब्दो वाऽर्थः हृते- रदर्शनानुकूली व्यापारी स्तिउतेस्तङन्तस्य प्रकाशानु- कूली व्यापार: संमुखावस्थानादिरर्थः शपेरपकर्षपति- पत्त्यनुकूलो व्यापारः शब्दो वाऽर्थः नरपतये श्लाघते इत्यवोत्कर्षपकारकतिपत्तिस्वरूपे फले विशेष्यत्वस्व- रूप फले विशेष्यत्वस्वरूपं विशेष्यतासंवन्धावच्छिन्ना- धेयत्त्वस्वरूपं वा कर्मत्वं वा चयर्थोऽन्वेति जाराय निन्छते इत्यनादर्शने विषयतासंबन्धावच्छिन्नपुतियो- गिताके चाक्षुषपतियोगिके ज्ञानसामान्यपतियोगिक वा ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। अभावे चाक्षुपविषयत्वाभावे वा फले विशेषणतासंबधा- बनिछन्नाधयत्वस्वरूपं कर्मत्वमन्वेति जम्भारये कस्तिष्ठ- ते इत्यत्र पकाशे ज्ञानस्वरूपे फले समवेतत्वस्वरूपं कर्म- त्वमन्वेति शनाय शपते इत्यत्रापकर्षपकारकपतिप- तो फल विशेष्यत्वं विशेष्यतासंबन्धावनिछन्नाधेयत्वं वा कमत्वमन्वति इति कर्मसंज्ञापवादार्थ संपदानसंज्ञात्रि- धानमिति वदन्ति । वस्तुतन्तु सूत्रे ज्ञौस्यमानग्रहणात् जानच्छा चतुर्थ्यो ज्ञायते तत्र जानस्य धातुना लाभे- सतीच्छामा चतुर्थार्थः अन्यथा “संप्रदाने चतुर्थों"ति सूत्रानन्तरं श्लाद्यगुस्थाशपां कर्मणीत्येव मुनिः सूबये- त् जौप्स्यमानशब्दवैया च स्यात् किं च कर्मसंज्ञाप- वादाभ्युपगमे अपन्हुवानस्य जनाय यन्निजामधौरतामस्य कृतं स्मरेण यदी"त्यादौ कर्मपत्ययहितीयादेरनुपपत्ति- पसङ्गः देवदत्ताय श्लाघत इत्यादौ देवदत्तादेः श्लाघति- कर्मत्वेऽपि निरवकाशया संप्रदानसंजया कर्मसंज्ञाबा- धात् जीस्थमानभेदस्य हितौयार्थस्यानन्धयात् वा लाघतियोगे न द्वितीयादिकर्मप्रत्ययः किं तु चौस्यमा- नार्थिका चतुर्थी तवेच्छा चतुथा य: अत एव देवदत्ताय लापते देवदत्तं श्लाघमानस्तां श्लाघां तमेव ज्ञापयि- तुमिच्छतीत्यर्थ इति काशिका । तवेच्छायां उत्कर्षप- कारकज्ञानरूपफलस्योद्देश्यतया देवदत्तादेः प्रकृत्यर्थ- स्य समवेतत्वसंसर्गावच्छिन्नायास्तादृशज्ञानरूपफल- निष्ठोद्देश्यतावच्छेदकताया: प्रतियोगित्वेन संबन्धेन तादृशज्ञाननिष्ठविशेष्थितानिडोद्देश्यतावच्छेदकता- निरूपितावच्छेदकतायाः प्रतियोगित्वेन संबन्धेन चा- ·विभक्त्यनिर्णये। निरूपिनावदकतायाः प्रतियोगित्वेन मंबन्धन चा- न्वयः देवदत्तस्य देवदत्तविशेष्यताकोत्कर्ष प्रकारकत्तानं भवविताच्छायां जननि दृग्यतानिमितममवेतत्तम- मर्गावचिन्न देवदत्तनिवच्छंटकताप्रतियोगित्वं तया- विधो ग्यतानिपतविशेष्यतानिठावच्छेदकतानि. पितदेवदत्तनिठावच्छंटकताप्रतियोगित्वं चति मंत्र- इयं निरावामिति । अन्य विशेष्यकोत्कषप्रकारकदेवट- तत्तानम्य देवदत्तविशेष्य कोत्कर्ष प्रकारकान्यीयन्जानम्ब चच्छायां न तथा प्रयोग: मंबन्वयनच्छायामन्वया- भावात् यत्र व श्लाघति: मकर्मकस्तेन पगिडताय नर- पतिः श्लाघत इति प्रयोगस्तव ममतत्वसंमगावच्छिन्न- तादृशज्ञानोद्देश्यतावच्छेदकताप्रतियोगि वैन मंवश्वनैव चतुर्युवेच्छायां प्रकत्यस्य तादृशज्ञानरूपफले प्रकृत्यय- विशेषितस्य हितोयार्थस्य विशेष्यत्वस्य विशेष्यत्त्वसंवन्धा- वच्छिन्नाधयत्वस्य वान्वय इति एवं देवदत्ताय निन्हुते इत्यादी हुतिफले दर्शने चतुर्थ्यर्थस्येच्छाया इच्छायां तु विशेषणतामंवन्धावच्छिन्नाधेयत्वमंसर्गावच्छिन्नाया अदर्शननिष्ठोहेश्वतावच्छदकतायाः प्रतियोगित्वेन मंब- न्धेन प्रकृत्यर्थस्यान्वयः अधीरतां जनाय निन्द्रत इत्य- चादर्शनप्रतियोगिनि दर्शने फलेकदेशे निन्हव दर्शनमभा- वश्चेत्युभयार्थकरवे फल दर्शने हितोयाधम्य विशेष्यत्वस्य तत्संबवावच्छिन्नाधेयत्वस्य वान्वयः वस्तुत: सतोऽसावन प्रतिपादनं निन्हुतिरतो गगनं निरहुत इति न प्रयोगः तथा च मत्त्वप्रकारकप्रतिपत्त्यनुकूली व्यापारी न्हुतेर अत एव जोप्यमानता चतुर्थीप्रकृत्यर्थस्य संपदाते एक ·૨૨ चतुर्थीविभक्तिविचारः। मसत्त्वप्रकारकप्रतिपत्तौ पूर्ववत् चतुर्थ्यस्य हितीयार्थस्य चान्वय: अनिष्टवत्ताप्रतिपत्त्यनुकूलो व्यापारः शपरर्थ- स्तत्वानिष्टवतः प्रतिपाद्यस्य प्रतिपत्तीच्छायां संप्रदानसं- जया कर्मसंज्ञावाधात् सौप्यमानभेदस्य हितीयार्थ- स्यानन्वयाहा न द्वितीया यथा शक्राय शपते दुर्वासा इत्यत्र चतुर्थ्यर्थम्येच्छाया अनिष्ट प्रतिपत्ताविच्छायां प्र- कृत्यर्थस्य च पूर्ववदन्वयः यत्न च शापकर्तुः शापक- मंणि न जीसा तत्र हितोया यथा"मत्प्रसूतिमना- राध्य प्रजति त्वां शशाम से"ति कर्मणस्य जोप्स्य- मानतायां चतुर्थीप्रयोगोऽपोष्ट एव यथा पित्वे पुवं श- पते गुरवे शिष्यं शपत इति यत्र च शुयशुद्धिज्ञानं शपरेर्थस्तव न चतुर्थों न वा द्वितीया शुयशुद्धिकर्मा- वरोधो हितोयाबाधकः अनिष्टप्रतियत्त्वर्थकस्यैव तौम्य- मानतायामेव चतुर्थ्याः साधुत्वमिति किं तु हेतुत्वार्थि- का तृतीया यथा पुत्रेण दारैर्वा शपतौति अत एव । आचम्य चाम्बु तषितः करकोशपेयं भावानुरक्तललनामुरतेः शपयम् । जौयय येन कविना यमकैः परेण तमो बहेयमुदकं घटखपरेण ॥ इति घटसर्परः । शुद्धाशुद्धी सत्यासत्यप्रतिजे बोध्ये तङन्तस्य तिष्ठतेः स्वप्रकाशानुकूलोऽव्यवहितावस्थाना- दिरयः प्रकाशः चाक्षुषं ज्ञानसामान्यं वेत्यन्यदेतत् । तत्र जीस्यमानस्य चतुर्थोप्रकृतिता यथा कृष्णाय ति- इते गोपौत्वादावन चतुर्थ्यर्थ इच्छायां समवेतत्वसंसर्गा- वच्छिन्नायां प्रकाशनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितावच्छेदकतायां ·विभक्त्यायनिर्णये। प्रतियोगित्वेन मंबन्धेनान्वयः काया उद्देश्यतया प्र- काशे तस्थानुक्न नया अव्यवहितावम्यानादौ तम्ब নিই আসুন নি যন্তু নলম্বি নিন: स्थेयविनिवेदनमर्थः स्खेवो मध्ययो निर्णायक इति यावत् । तत्र जीप्स्य मानेऽपि न चतुयौं अस एक " मंशय्य कर्णादिषु तिउते यः इति भारविरव समानदेयत्व वन्वावच्छिन्नधेयत्वं यत्पदावे कर विद्यमानत्वं कतघटितपरम्परासंमगावच्छिन्नं मप्तम्य- थों विनिवेदने व्यापारान्वति तथा च संशया- नन्तरितम्य कर्माद्यधिकरणस्य निर्णायकविनिवेदनम्य कर्ता य इत्यन्धयवोध: कर्दनिर्णायकत्वं विनि- वेद्यत्वं च मानान्तरवेद्यमिति । धारयतोंगे उत्तम- र्यस्य संप्रदानतां ज्ञापयति । "धारकत्तमर्ण" इति सवं धारयतेोंगे उत्तमर्णी बोऽर्थः तत्कारकं संपदानमंत्र भवतीत्यर्थकम् उत्तममृणं यस्य स उत्तमर्णः यदीयं धनं स स्वामी प्रयोक्ता उत्तमर्ण इति काशिका देवदत्ताय शतं धारयतीत्यत्र ऋणत्वनिरूपिताधमणत्वं धारयतेर- र्थ: उत्तमत्वं स्वामिविशेषः चतुर्व्यर्थः फलीभूतगा- त्वाश्रयताशतस्य कर्मत्वमेवं देवदत्तनिडोत्तमत्वनिकपि- तशतवृत्तिऋणप्रतियोगिकाधमत्वाश्रयत्वं वाक्यार्थ:- गत्वाधमत्वे सत्वस्वामित्वदतिरिक्तपदार्थाववानुग- तप्रतीतिव्यवहारयोरविशेषात्स्वत्वाभाव एव ऋणत्वांम- ति चेत् ऋणात्वाभाव एव स्वत्वमित्यपि किन्न स्यात् । यदि चोहारनाश्यपापविशेषस्य साधनं विनियोग ऋम- त्वं तदा पापासाधनविनियोग एव स्वत्वमिति स्यात् ·चतुर्थीविभाकविचारः। अविनियोगकाले स्वव्यवहारणव्यवहारया तुल्य योग- क्षमः शास्तमपि ऋगवे स्वत्वे च तुल्यं शास्त्रस्याननु- गतप्रतितिमित्तकण पदघटितत्वमिव तादृशस्वपट- घटितत्वमपि तदेतदन्यत्र विस्तुतमिति वदन्ति । वस्तुत- स्तु उद्दारनाश्यपापजनकग्रहणाहितव्यापागे धारयते- र: फलीभूतगणाविषयतया शतादीनां कर्मत्वमुत्त- मर्गः प्रयोक्ता प्रयोगः कलाजिष्टक्षा तज्जनकत्तानजन्यसं- स्कार: उपकारकता कीर्तिजनकः पुण्यविशेषो वा स च चतुर्ध्यर्थः तथाविधपापवानधमर्ण: एवं देवदत्त- निष्ठकलाजिवृक्षादेः प्रयोज्यं यत्तथाविध शतकमकन- हणं तत्प्रयोज्यव्यापारो भोजनादिस्तदाश्रयत्वं वाक्यार्थ: ऋणमपि तथाविधगणकर्मबोध्यम् ऋणं धारयतौल्यव गाद्य गृह्णातीत्यवेवान्चयो बोध्यः एवमर्थान्तरेऽपि धार- यतेः प्रयोगे चतुर्थी दृश्यते यथा। सेवनवेतनमृगामिह मद्य दीनाय धारयसि । अतिचगिड चण्डखण्डिनि वदाम्यपणे ऽतिभौतितो भवतीम् ॥ इत्यत्र धारयतेरभीष्टफलदानानुकूलव्यापारोऽर्थः कट- गपदलक्ष्यमवश्य देयं वेतनपदलच्यं साध्यम एवं सेव- नसाध्यावश्यदेवकर्मको योऽभीष्टप्रयोजकदानानुकूली व्यापारस्तदाश्रयस्त्वमित्यन्वयवोध: मद्यमित्यत्र चतुर्यर्थः पुण्यविशेषः स प्रयोज्यत्वेन व्यापारी इन्वेति एवं ग्राह्यं गृहातौतिवत् उत्तमर्णाय धारयति अधमर्यो धारयती- बादौ विशेषविशेष्यभावव्यत्यासेनान्वयो बोध्यः सूत्रे ·•m विभक्त्यनिर्णये। उत्तमर्गग्रहग देवदत्ताय शतं धारयति ग्राम इत्यत्र ग्रा- मस्य मंप्रदानतानिषेधार्थमिति म्पृहयोग चतुर्थी' जा- पयति । "म्पूररोसितः" इति मूवं स्पृषयोंगे ई- प्मिती योर्थितत्कारकं मप्रटानमंतं भवतीत्ययकम् । ई- मित इत्यत्राभिप्रेत उच्यत इति काशिका पुष्येभ्य: स्पृ- हयति रमिक इत्यत्र स्पृहेरभिन्लायोःथः चतुर्थ्या विष- यत्वमर्थः एवं पुष्यविषयताकाभिलायाश्रय इत्यन्वयबोधः । म्रीषु प्रबौरजननी जननी तवैव देवी म्वयं भगवती गिरिजापि यस्य । त्वहोशौकृतविशाखमुखावलोक- ब्रीडाविदौर्णहृदया स्टहयांवभूव ॥ इत्यत्र रेणुकासदृशौ भवेयमित्यभिलापस्तत्र रेणुका- विषयत्वस्थानपायान्न चतुथ्यो अनुपपत्तिः यदि च वि- षयत्वमा न चतुभ्यर्थः तथासति पुष्यत्वं स्पृहयतीति प्रयोगापत्तेः कि तह श्यत्वं तच्च दर्शिताभिलाषे न रेणु- काया: किं तु तत्सादृश्यस्येति यस्यै भगवती महयती- त्यत्र चतुर्थी नोपपद्यत इति विभाव्यते तदा खोक्रियता तादात्म्येनोद्देश्यप्रकारकोऽभिलाषः ब्राह्मणोऽहं स्यामि- तीच्छाकारदर्शनात् ब्राह्मण इष्टमाधनं ब्राह्मणोऽहमिति जानहयेन विशिष्टत्तानेन वा तथाविधच्छाजननसम्भवा- तथा च रेणुका भवेयमित्यभिलाष एव स्पृहा तव रेणुकाया उद्देश्यत्वं निरावाधमिति चतुर्थ्यां नानुप- पत्तिरिति संप्रदायः । वस्तुतस्तु पुष्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र पुष्यादीनां मिहत्वादुद्देश्यत्वं न सम्भवतीति नीदे- श्यत्वं चतुयः किं तु सूबे ईमितशब्दोपादानात् ई- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। माविषयः प्रतीयते ईशा प्राप्तीच्छा ऑप्तिः संबन्धस्तथा चाप्तिश्चतुर्थ्यर्थः स च संबन्धः पुष्येभ्य इत्यत्र खत्वं सं- योगश्च रेणुकायै इत्यत्र तादात्म्यसंवन्धस्तूदेश्यितया म्पृहायामन्वेति तथा च पुष्मसंयोगस्पृहाश्रयः रेणुका- तादात्म्यस्टहाश्रय दूत्यन्वयबोधः कान्तस्य स्टहे इत्यत्व शेषषष्ट्या विषयत्वमर्थः स्पृहायामन्वेति यथा घटज्ञान घटत्वस्य यथा वा घटेच्छा घटत्वस्येत्यादाविति । ननु स्पृह ईसायामित्यनेन स्टहरिच्छार्थक वं तवेच्छामात्रा- र्थकत्वे फलावाचकत्वादकर्मकत्वं विषयतारूपफलवा- चकत्वेऽपि विषये निरवकाशया संप्रदान संतया क- मसंज्ञाबाधात् ईसितभेदस्य कर्मप्रत्ययार्थस्थानन्वया- हा कर्मप्रत्ययानुपपत्तेः स्पृह इगीयगुणैरित्यादिप्रयोगो अनुपपन्न इति चेत् दानीयो ब्राह्मण इत्यादि- प्रयोगदर्शनात् संप्रदानेऽप्यनीयरः प्रवृत्तः स्पृहणीय इत्यत्व कृत्यप्रत्ययस्व संप्रदानार्थकत्वं न तु कर्मा- र्थकत्वं एतेन"परस्परेण स्टहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत्" इत्यपि समाहितं हरदत्तस्तु य- वेच्छामानार्थकत्वात् फलावाचक: स्टहिस्तब विषय- त्वमुद्देश्यत्वं वा चतुर्यभिधत्ते यत्र च विषयतास्वरू- पफलवाचकस्तत्र कर्मप्रत्ययो निरपवाद एव अत एव "स्पृहन्ति गुणान्मनीषिणः परिवादं तु परस्य दुर्जना" इति एवं स्पृहणीय इति कर्मण्येव कृत्यप्रत्ययः यत्र च विषयता शेषत्वेन विवक्षिता तत्र शेषषष्य व यथा 'कु- मार्य व कान्तस्य वस्यन्ति स्पृहयन्ति चे"तोत्याह व- स्तुतस्तु यत्र स्पृहकरकटेच्छार्थस्तवैवाप्तिचतुर्थ्य: यच चे- ·। विभक्त्यर्थनिर्णये । छामामान्यमथ: तब चा अपमान कम्प्रत्ययानु- पपत्तिः उत्कटेच्छार्यकतया मच्च कपि स्पृहेर्योग ईमिते चतुओंविधान प्रीयमाणे निपंधमपि मूच्र्यात अ- तश्चैत्राय पुष्पेभ्यः स्टइयतीति न प्रयोग इति ईमित- ग्रहणं तु प्रीयमा गो अधिकरणे च संप्रानतानिषेधा- थमत: पुष्पेभ्यो वने मृत्यतीत्य व वनस्य न संप्रदान- तेति । वाद्ययकानां योगे चतुर्थी ज्ञापयति । "क्र - धटुंहासूयार्थानां यं प्रति कोप इति मूत्रं क्रोधाद्य- र्थकानां योग यं प्रति कोपम्तकारकं मंप्रदान भ- बतीत्यर्थकं यत्र येन वैत्यपहाय मूर्व यं प्रतीत्युक्त्या चतु- ा नानाविधोऽयों ज्ञायते अत एव क्रोधस्तावत् कोपः एव टोहादयोपि कोपप्रभवा एव गद्यन्ते तन्मात्मामा- न्येन विशेषणं यं प्रति कोष इति काशिका । कोपप्र- भवानां द्रोहादौनां गृहणाल्लोभादिप्रभवट्रोहाद्यर्थकधा- तुयोगे न चतुर्थोति जाप्यते क्रोधमावार्थकाः फलाबाच- कत्वात् अकर्मकाः :क्र धिकुयादयः क्रोधी,मर्षः ष इति यावत् । देवदत्ताय कध्यति कुप्यति बेत्यादौ चतुर्ध्या विष्टतालक्षणं विषयत्वमर्थ: तथा च देवदत्तविषयता- कई षाश्रयत्वं वाक्यार्थः । हिषिस्तु हिष्टतालक्षणफलं इथं चाभिधत्त इति न क धिपर्यायस्तद्योग न चतुर्थी किन्तु द्वितीया अत एव शबू हे डोत्येव प्रमाणं दुहेद्दिष्टाचरणा- मर्थः देवदत्ताय द्रातीत्यत्र चतुर्थ्या वेषान्वयिसमवेतत्व- मर्थस्तथा च देवदत्तसमवेतद्वेषविषयाचागश्रयत्वं वा- यार्थः ईयते: परक्रियागोचरो द्वेषोऽर्थः चतुर्थ्याः क्रियान्वयिसमवेतत्वमर्थः देवदत्ताय ईयते दूखात्र दे.

·चतुर्थीविभक्तिविचारः। वदत्त समवेतक्रियागोचरहषाश्रयत्वं वाक्यार्थः यत्र तु क्रिया फल विधयेष्यतिनोच्यते तत्र क्रियाविषये कर्म- णि हितोयैव प्रमाणं यथा भार्यामौयति मैनाम- न्चो द्राक्षौदिति भार्याविषयकमन्य न्यकर्तृकदर्शनं न स. हत इति तदर्थः असूयतेरस्याऽथ: सा च परगुणे दो- पारोपः देवदत्तायामयतीत्यत्र चतुथ्योः संबन्धित्वं स- मवेतत्वं वाऽर्थः तथा च देवदत्तसंबन्धिगुणं दोषत्वेनारो- पयतीत्यर्थः वादिने असूयतीत्यत्र बादिसमवेतत्तानं च- मत्वेन ख्यापयतीत्यर्थ इति संप्रदायः । वस्तुतस्तु अध्य- त्यादेः क्रोधोऽर्थः स चामर्ष स्तच्चासहिष्णुत्वम् अत एव क्रोधोऽमर्षः इति काशिका कोपक्रोधामर्षरोषेत्याद्यमरो- ऽपि असहिषात्वं च स्वानिष्टानुकूलपरक्रियागोचरो द्वेषः चतुर्थ्यास्तु क्रियान्वय्याधेयत्वमर्थः देवदत्ताय क्रुध्यति यज्ञदत्त इत्यत्र स्वानिष्टानुकूलदेवदत्तत्तिक्रियागोचर. हषाश्रयो यत्तदत्त दूत्यन्वयवोधः । अनिष्टानुकूलाया- शिष्यगताया पुलगतायाश्च क्रियाया इषसम्भवात् अनि टानुकूलव्यापारो द्रुहेरर्थ: अत एव द्रोहोऽपकार इति काशिका चतुर्थ्यास्त्वनिष्टान्वय्याधेयत्वमर्थः अनिष्टं च दुःखं सुखाभावश्च देवदत्ताय द्रुयति यज्ञदत्त इत्य- व देवदत्तत्तिदुःखानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् य- जदत्त इत्यन्वयवोधः सपत्यै द्रवति खोत्यत्र सपत्नी- त्तिसुखाभावानुकूलव्यापारानुकूलकतिमती स्त्रीन्यन्व- यबोध: उत्कर्षगोचरो हेष ईय॑तेरर्थश्चतुर्थ्याः उत्कर्षा- न्वय्याधेयत्वमर्थः कायष्यति फाल्गुन इत्यत्र कर्णर. त्युत्कर्षगोचरद्वेषाश्रयः फाल्गुन इत्यन्वयबोधः । यत्न तु ·विभक्त्यर्थनिर्णये। फलतया किया तोचरी ई पी व्यापारतयेतिना प्र- त्यायने फलीभूतक्रियान्वयिनि भार्यादौ न कप: म्हा- निष्टानुकृतचापागविरहात् तत्र फन्नायिनि हिताव प्रमाणं यया भायाम प्यतीत्यनान्य कतकदर्शनं फल ट्रेपो व्यापार ईध्यंतरर्थः दर्शन द्वितीयायों विषयवं मंत्र- धावच्छिन्नाधयत्वं बा भायांकमकान्यकतकदर्शनाचर - देषाययत्वं वाच्यार्यः एतदर्थमेव ६ प्रति कोप इवत- मत एव यं प्रति कोप इति कि भार्यामप्यति मनाम- न्यो ट्रनीदिति कागिका एवं रख क्रियान्तरदेवाडी- Wतिना प्रत्याय्यते तत्रापि हिताय य यथा नियमोठति मैनमन्योऽध्यापयदिति अन्यकतकक्रिया द्वेषम्य धात्वावं तु उक्ताश्रीनामप्रयोगात् अन्यम्में द्रष्ट्ये ऽध्यायकाय वी- ति न प्रयोग: फलोभूतक्रियान्वयिनि कर्मगि वानिष्टा- नुकूल क्रियाविरहायोगात् न कोप विषयत्वमिनि न तत्र चतुर्थोति एवं गुण दोषारोपोऽसूया असूयतरच: च- तुा गुणान्वय्याधयत्वमर्थः देवदत्तायामुयति यज्ञदत्त- इत्यत्र देवदत्तत्तिधैयोदिगुगा धर्मिकचीयवागेपकर्ता यज्ञदत्त इत्यन्वयवोधः एवं सपत्न्ये असूयतात्यत्र - पत्नीत्तिपतिसेवनादिकं कानगात्वेनारोपयतीत्यय: बा- दिन सूयतात्यत्र वादित्तिप्रमाणवाक्यमप्रमागत्वन- रोपयतीत्यर्थः गुणा दोघाश्च प्रातिखिकरूपण प्रकर- णादिवशादमयतिनोपस्थायन्त गुणास्तु निन्दाप्रोज- कान्ये पदार्थास्ते च वैशेषिकसिद्धी द्रव्यगगाक्रिया- सामान्यादयः प्रत्यैतव्याः यच्च काव्यप्रकाश"भातस्ताव- दहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकत इत्यत्र विधि प्रत्य- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। सूया व्यज्यत इत्युक्तं तत्र विधेनैसर्गिके निद्रादरिट्रीकर- णे गुणे शाट्य हेतु कवस्वरूपदोषत्वं स्वप्नसमागमविच्छे- देन विहस्तेन कामिना समारोपितमिति गणे दोषा- रापरूपो ऽम या भावोऽभिव्यज्यत इति संप्रदायः । वस्तु- तस्तु अनिन्द्ये विधी विधित्वे वा शठतादात्म्यस्य शठत्व- तादात्म्यस्य वाारोपम्तादृशेन कामिना कृत इत्यनिन्दो दोषारोपरूपासूया व्यज्यत इति दोषास्तु निन्दाप्रयो- जका वाध्याः । एतेन दुःखाय नरकाय वा कुप्यतीति प्रयोगापत्तिः दुःखविषयकडेषस्य मत्त्वात् सहस्पतिरध्या. पयन् देत्यैथ्यो ट्रातीति प्रयोगानापत्तिः अध्ययन- स्य दैत्यसमवेतह षाविषयत्वात् कूप पततेऽन्धाययतीति प्रयोगापत्तिरन्धक नककूपपतनगोचरद्वेषस्य निवारके स- त्वादिति परास्तम् । कुप्यादिभवूनां चतुर्थ्याश्च दशिता- थकतया अतिप्रसङ्गाप्रसङ्गयोरभावात् कुप्यादौनां दर्श- तार्थकत्वे कर्मणि द्वितीया प्रसक्ता निरवकाशया संप्रदा- नमंज्ञया असाधुत्वज्ञापिकथा वाध्यते सूबे यं प्रति कोप इत्यत्र कोपोपादानं न चतुर्थ्यर्थतासूचनाय तथा सति कु- पादिप्रयोगानुपपत्तः धात्वर्थे कोर्प चतुध्यर्थकोपानन्व- यात् किं तु स्वरूपकथनं भवतु वा प्रतीत्युपादानात् विषयत्वं कोपस्य चतुा अर्थ: देवदत्ताय व्यतीत्यत्र कोपार्थकधातुयोग विषयित्वं चतुर्थ्यर्थ: अनिष्टानुकूल- व्यापारगोचरहे षे कोपिन्वति देवदत्तादेयंजदत्तानिष्टा- नुकूल व्यापारकर्ट त्वमर्थादवगम्यते स्वविषयकयतद- त्तीयई षप्रयोजकत्वात् देवदत्ताय दुखतीत्यत्न चतुर्थ्या षमा कोपो.स्तित्र विषयितया प्रकृत्यर्थस्यान्वय: - ·विभक्तवर्थनिर्णय । निष्टानुकन्तव्यापार ट्रोई कोपः प्रयोज्यतया:न्वेति देवद- त्तादेनिष्टं पूर्ववदगम्यत देवदत्तायुध्यतीत्यत्व पूर्ववत् कः- पश्यतुथ्य यः उत्कगीचरई पे धात्वर्थ प्रयोज्यतया:न्वेति देवदत्तादेमत्कर्षः पूर्ववदेवावगम्यते देवदत्तायाम यतात्य- व पूर्ववत्कोपश्चतुभ्यर्थः गणे दोषरोपम्बकप धात्वयं पत्र- बदति देवदत्तार्दर्गणाः पूर्ववत् अवगम्य ते अम्मिन् कन्य नदर्शितालिममगाप्रमगों न वा धनिनिठानिष्टादुक. लन्यापारकट कन्वेऽपि चौरस्य धनिने छैद्यति चौर इति प्रयोग: धनिनः कोपावित्रयत्वात् मंप्रदानत्वाप्रमतः र- दि कोपमुलकमपि चौयं तदा तादृशप्रयोगो पोष्ट एव सोपसर्गयोः धट्रहोयोंगे कोपविषयम्य न संप्रदानमंज्ञा निरवकाशया कममंजया बाधात् क्र.धोपमृष्टयो: कर्मेत्यनुशामनेन कर्नसंज्ञाविधानात् हिनायव प्रमाणे क रमभिक ध्यति अभिद्रुह्यति वेत्यत्र विषयत्वं कोयम्य यथायोग्यं द्वितीयाऽथ: देवदत्ताय क्र ध्यति यति वैति वदन्वयवोध इति प्रागेवोक्तम् । राधीच्योोगे चतुर्थी ज्ञापयति ।" राधीच्योर्थस्य विप्रनः " इति सूत्र रा- धरोक्षश्च योगे यम्य विप्रनम्तकारक मंप्रदानमंजं भव तीत्यर्थक विप्रश्नी विविध प्रश्नः विविधी विविधांवष- यक इत्यर्य: अत एव यस्य विप्रश्नो विविधः प्रश्नः म यस्य भवति यत्संबन्धिशभाशुभं पृश्यते इति काशिका राधरीक्षेश्च देवपर्यालाचनमर्थः देवं शुभाशुभं चतुया. समवेतत्वमर्थ: कृष्णाय राध्यति ईक्षते वा गग इत्यत्र कृष्णसमवेत शुभाशुभपर्याचीचनाश्रयो गर्ग इत्यन्वयबोध: कृष्णस्य कीदृशं शुभमशुभं वेति प्रग्नस्थ गोचरता तु ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। कृषा पदेन न प्रतिपाद्यते किं तु व्यञ्जनयाऽथ वा वि- प्रश्नानन्तरित राभाशुभपोलोचनं राधीक्ष्योरर्थ इति धातुन्व विप्रनगोचरताप्रत्याय्यते इति संप्रदाय: । ब- स्त तस्तु विप्रः शुभाशुभप्रश्न: शुभाशुभतिज्ञासाप्रयो- ज्याकमादिशब्दघटितवाक्यमिति यावत् तत्र विग्रनस्त- प्रयोजिका जिज्ञासा वा चतुयर्थः देवपर्यालोचन रा- धौच्चोरथ प्रयोज्यतयाऽन्वति चतुय जिज्ञासायां वि- षयितया प्रकृत्यर्थस्यान्वयः यत्संबन्धित्वेन शुभाशुभजि- ज्ञासा तस्यैव शुभाशुभविषयतानिरूपितवियितया जित्तामायामन्वयः ईदृशविषयितयैव प्रकत्यर्थस्यान्वयः तेन मैत्रपुत्वम्य किं शुभमशुभं वेति प्रश्ने मैत्राय राध्यतीति न प्रयोगः । एवं कृष्णाय राध्यतोचते वा गर्ग इत्यत्र कृष्णविषयशुभाशभजिज्ञासाप्रयोज्य शुभाशुभपर्यालोचना- श्रयो गर्ग इत्यन्वयबोधः । धात्वर्थघटकशुभाशुभे कृष्णस- मवेतत्वमर्थात्प्रतीयते धात्वर्थो तादृजिज्ञासाप्रयोज्य- त्वान्वयवलात् अत एव देवदत्ताय राध्यतीक्षते वा नै- मित्तिकः पृष्टः सन् देवदत्तस्य दैवं पर्यालोचयतीत्यर्थ इति काशिका विग्रनवाक्यं न धात्वर्थे घटते न वा च- तुर्थ्यय: किं तु शुभाशुभजिज्ञासैव यत्र न प्रश्नवाक्यं स्व- स्यैव शुभाशुभजिज्ञासा तवापि वराय कन्यायै बा रा- ध्यति नैमित्तिक इति प्रामाणिकः प्रयोग इति । प्रत्या- पुर्वस्य श्रुवो योगे चतुर्थों ज्ञापयति । प्रत्याभ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता इति सूर्य प्रतिपूर्वकस्थाङपूर्वकस्य च शृणोतेः पूर्वस्य कर्ता तदप्रयोजकक्रियाकर्ताऽस्य धातीर्थोगे संप्रदानसंजो भवतीत्यर्थक प्रतिशृसोतेरा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। शृणोतेश्च याचापूर्वक: स्वीकागे देयत्वेनाभ्युपगमोऽयः याञ्चान्वयिकरीत्वं च ध्यय: दिनाय गां प्रतिशृगोत्या- शृगाति वेत्यत्र गोकमत्वं याचनस्वीकारयोरुभयोरन्वति तथा च हिजकट कगीकमकयाचन पृबको गोकर्मकः दे- यत्वेनाभ्युपगमो वाक्याथ: यत्तु । मंविदागः प्रतिज्ञानं नियमाश्रमंथवाः । अङ्गीकारोऽभ्युपगमप्रतिश्रवममाधयः ॥ इति नामलिङ्गानुशासनमभ्युपगममात्रार्थकमंथवप- यीयत्वेन प्रतिश्रवाश्री पपाठ तशिष्यम्वरूपैदशप- बांयतां ज्ञापयतौति संप्रदायः । वस्तुतस्तु प्रतिशृणोते- गशृणोतेश्चाभ्युपगमोऽर्थः स च क्रियागोचरकर्तव्यत्वा- ध्यक्सायः क्रिया च क चिद्दानरूपा क्वचिदन्यादृशौ अ- त एव नामलिङ्गानुशासनममता संशवप्रतित्तानपर्या- यता प्रतिश्रवाश्रवोरुपपद्यते चतुर्थ्याः प्रयोजकतयोप- लक्षितो व्यापारोऽर्थः स च क्वचित् याञ्चास्वरूपः यत्र प्र- तिशणोतेदर्दानगोचरकर्तव्यत्वाध्यवमायोऽर्थः क्वचिदन्या- दृशः यत्व दर्शितधातोरन्यादृशोऽर्थः अत एव प्रतिपूर्व प्राङपूर्वश्च शृणोतिरभ्युपगमे प्रतिज्ञाने वर्तते स चा- भ्युपगमः परेण प्रयुक्तस्य सतो भवति तब प्रयोक्ता पु- वस्याः क्रियायाः कर्ता संप्रदान संतो भवतीति का- शिका एवं विप्राय गां प्रतिशृणोति आयोति वा राजत्यन प्रतिशृणोतेर्दानकर्तचत्वाध्यवसायोऽर्थ: चतुर्ध्या याचारूपो व्यापारोऽर्थ: दानं परस्वत्वानुकूल: स्वत्वध्वंस: याचा लिप्सा प्रतिग्रह इति यावत् प्रकृत्यर्थस्य याचा- यां कर्ट तयाऽन्वयः याञ्चायाः प्रयोज्यतया दाने तोच- ·चतुर्थीविभक्तिविचारः। रकर्तव्यत्वत्ताने वा.न्वयः दानं कर्तव्यचप्रकारकं जान खण्डशो धात्वर्यः दानं विशेष्यितया कर्तव्यतामानान्वे- ति प्रतिग्रह: स्वचमिच्छा चनि खण्डशचतुर्थ्यर्थ: स्व- त्वमुद्देश्यितयेच्छाथामन्वेति कर्ट त्वमाधयत्वं संसर्ग इ- छान्वयघटको बोध्यः गोकर्मकत्वं दानेऽन्वेति तथा च विप्रसमवेत स्वत्वोह श्यताकेच्छाप्रयोज्यगोटत्ति वत्वा- नुकूलस्वत्वध्वंमविशेष्यताककर्तव्यत्वप्रकारकतानाश्रयो राजत्यन्वयबोधः प्रतिग्रहस्य याञ्चाया गोविषयकत्व- मर्थादवगम्यते न हन्ययाचाप्रयोज्यं गोदानं भवति क- तव्यत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता स्वत्वध्वंस अर्थाद- वगम्यते तत एव कर्तव्यत्वं स्वत्वध्वंसेवसीयते प्रति- जानं तथाऽध्यवसाय एव अत एव देवदताय गां प्रति- शृणोति प्रति जानीत इत्यर्थ इति काशिका | अन्याह- शक्रियागोचरकर्तव्यत्वाध्यवमायः प्रतिश्रवः चतुर्थ्यास्त्व- न्यादृशो व्यापारोऽर्थो यथा ब्रह्मचारिणे शतपथब्राहाणं प्रतिशृणो युपाध्याय इत्यत्रानुपूर्वीविशेषप्रकारकत्तानस्य प्रतिपादकतासंसर्गेणार्थवत्त्वप्रकारकत्तानस्य वाऽनुकूलो व्यापारीऽध्यापनं तहोचरकर्तव्यत्वाध्यवसायः प्रतिशणी- तेरर्थश्चतुर्थ्या आनुपूर्वीविशेषेणार्थवत्त्वेन वा जिज्ञासाऽर्थः शतपथब्राह्मणविशेषितं विशेष्यित्वं तत्संबन्धावच्छि- बाधेयत्वं वा हितौयार्थ: फलौभूते ज्ञानेऽन्वेति ता- नस्याध्यापनफलस्याभ्युपगमफलत्वानपायात् जिज्ञा- साया प्रयोज्यतया अभ्युपगमेऽन्वयस्तथा च शतपथबा- अणविशेष्यताकस्यानुपूर्वीविशेषप्रकारकम्यार्थवत्वप्र- कारकस्य वा जानस्थानुकूलो यो व्यापारः तगोचरो ·विभक्त्यनिर्णय। यो ब्रह्मचारिसमवेतजिज्ञासाप्रयोज्यः कर्तव्यत्वाध्यब- सायस्त दाश्रयः उपाध्याय इत्यन्वयबोधः । अभ्यपगमे फले ज्ञान ब्रह्मचारिममवेतत्वमर्थात्प्रतीयते यथाऽभ्युप- गमफले म्बत्व विनिमपितत्वमिति न ह्यन्यदीजि- ज्ञासा प्रयोज्योभ्युपगमोन्यदीयतानफन्तकः यथा वि. प्रयाञ्चाप्रयोज्योऽभुपगम: न क्षत्रियादिम्बस्वफन्तक इति । क चित्कर्तव्यत्वाध्यवसाय एष प्रतिशणोतेरछः यत्र तहियो धातुना पदान्तरण वा पत्याय्यत यथानु- माननिरूपणं शिष्याय पतिशयोतीत्यत्र निरूपणं ल्युडन्त- धारवर्थस्तत्र प्रयोज्यतया शिष्यजिज्ञासाया अन्वय इति । शतमागांमि सोढाहे मुनीम्त इति यत्त्वया । प्रतीक्ष्यं तत्प्रतीक्ष्याय पितृष्व प्रतिश्रुतम् ॥ इत्यत्व त्वत्मनुप्रयाच्यागःशतकर्मकभाविसहनकट स्वमिति शब्दार्थी यच्छदार्थाभिन्नमुनिश्रवकर्मवभेदे- नान्वेति प्रतिश्रवोऽव कर्तव्यत्वाध्यवसायस्तविशेषास्त- कर्मसहनकर्ट त्वे कर्तव्यत्वाध्यवसाय: सहनमादाय पर्यवस्थति भागोनिष्टाचरण सहनं तज्जन्यफल पभो- गस्तहिषयक षाभावो वा इषाभावे कर्तव्यत्वं क्षेम- साधारणं बोध्यं यथा मोमांसकानां कलञ्चभक्ष- गाभाव इति चतुर्थ्यास्तु पुत्र गतानिष्टस्याचरणे हे. षस्तथाविधाचरणाम.वे इच्छा वाज्य: पितृष्वमृविशे- षितः कर्तव्यत्वाध्यवसाये प्रयोज्यतयाऽन्वतीयव- मन्यत्राप्यूचनौमिति । अनुप्रतिपूर्वस्य गगातयोगे चतुर्थी ज्ञापयति । अनुप्रतिगृणश्च" इति सब- म् । अनुपूर्वकस्य पति पूर्वकस्य च गृणातेोंगे तदर्थ- - ·२९६ चनुथीविभक्तिविचारः। पूर्ववर्तिन्या क्रियायाः कर्तभृतं कारकं संपदानसंगंभ- वतात्यर्थकम् । अनुगृणाते: पृतिगृणातच शंसनपूर्वक पोत्साहनमर्थः शंसनं कथनं प्रोत्साहनं हर्षानुकूलो व्या- पारः होवे प्रतिगृणात्यनुगृणाति वा अध्वर्यु रित्यत्व च- तुयाः शंसने हर्षे चान्विता त्तिरर्थस्तथा च होवृत्ति- शंसनपूर्वकस्य होत्तिहर्षानुकूलस्य व्यापारस्य क- र्ता:ध्वयु रित्यन्वयबोध इति संप्रदाय: । वस्तुतस्तु शंसन- पूर्वकतयोपलक्षितं प्रोत्साहनमनुगणातेरर्थः शंसनपूर्व- कत्वं तु गमनज्ञानसापचतानविषयत्वं तदुपलक्षित स्वरूपस त्तत्संबन्धीत्यर्थ: यच्च काशिकायां होनुगणा- ति होता प्रथमं शसति तमन्य: प्रोत्साहयतीत्युक्तं तत्र शंसने प्रथमत्वं न पूर्वत्तित्वं किं तु पूर्वज्ञानविषयत्व- मत एवाग्रे काशिकायामनुगृण इति प्रतिगण इति हि शंसितुः प्रोत्साहने वर्तत इत्युक्तं शसितुरित्युक्तं न तु प्राक्श सितुरिति प्रोत्साहन युक्तमेव हर्षणामय वा प्री- त्साहनानुकूलो व्यापारः उत्साहोऽध्यवसायस्तत्र प्रकर्षः कर्तव्यत्वगोचरत्वं तेन कर्तव्यताध्यवसायानुकूलो ब्या- पार इति निष्कर्षः । प्रतिशणोतेस्तथाऽध्यवसायो व्यापा- रतयाऽस्य फलतयार्थ इति पूर्वसूत्रार्थस्यैव तत्सूत्रार्थे प्र- सङ्गसंगतिरप्यायाति चतुर्थ्या: श सनमर्थस्तस्य स्वज्ञाना- दिद्वारकप्रयोज्यतया हर्षणे विशषितया कर्तव्यत्वा- ध्यवसाये वाऽन्वयः शसने प्रकृत्यर्थस्याधेयत्वलक्षणकर्ट- तयान्वयः । एवं होवे,नुगृणाति प्रतिगणाति वाऽध्वयं- रित्यत्र होत्तिशमनप्रयोज्यहर्षणाश्रयोऽध्वयु रित्याव- सबोधः अथ वा कर्तव्यत्वाध्यवसाये शसनस्य सामा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। नाधिकरगयेनाध्यन्वयः मामानाधिकरण्यमेककालाव- च्छेदेने का वर्तमानत्वं तथा च होत्तिशंसनस्य समा- नाधिकरणम्तविशेष्य नाकञ्च यः कर्तव्यत्वप्रकारकाध्य- वसायस्तदनुकूलव्यापाराश्रयोऽध्वर्युरित्यन्वयबोध: । पर- म्परया शमनफन्तकस्य हर्षगस्यापेक्षया साक्षात् शंस- नफल कस्य कर्तव्यत्वाध्यवसायस्य धात्वर्थत्वमुचितं न च हर्षणं न शंसनफल कमिति वाच्यं तथासति हर्पकस्य व्यर्थव्यापारतया प्रमत्तत्वापत्तेः । एवं होकेनुगृणाति होतारं शंसन्तं प्रोत्साच्यतीत्यर्थ इति काशिका लडइय- प्रयोगं दर्शयन्नी कालघटितसामानाधिकरगयेनान्वयं सूचयति एवं निन्दकायानुगृणाति खल इत्यादावन्य- बापौयं रौतिऊध्येति । परिक्रयार्थकधातुयोगे चतुर्थी जापयति । "परिक्रयणे मंप्रदानमन्यतरस्याम "इति सूत्रं परिक्रयणे साधकतमं संप्रदानसंज्ञं भवतीत्यर्थकमन्य- तरस्यामित्यनेन करणासंतकपि तहाध्यते वेतनदा- नादिपूर्वको नियतकालावच्छेद्यखत्वानुकूलो व्यापारः परिक्रय इत्युच्यते तत्व करणत्वार्थिका हतीया चतुर्थी च भवति शताय शतेन वा परिक्रौतो वृषभ इत्यत्र च- तुर्थीटतोययोः करणत्वं व्यापारोऽर्थः स च व्यापारी दानं जन्यतया परिक्रयफले स्वत्वेऽन्वेति तथा च शत- दानजन्यस्य परिक्रयप्रयोज्यवत्वस्वाश्रयाभित्रो पभ दू- त्यन्वयबोधः । परिक्रयजन्यं च स्वत्वं तवैव वस्तुनि व्य- वस्थितकालमवस्थाय नस्यति व्यवस्थितकालानन्तरं तु म्वत्वान्तरमुत्पद्यते ऽथ वा व्यवखावशादेकमेव स्वत्वं कालान्तरव्यापकं भवतीति संप्रदायः । स्वतन्त्रास्तु - ·चतुर्थीविभक्तिपिचारः। तिदानजन्यनियतकालकस्वत्वजनकः परिग्रहः परि- क्रय इत्युच्यते तत्त्र भृतौ तादाम्येन शतस्यान्वयः संस- गतया लब्धकरणत्वस्यानुवादिका तौथा चतुर्थी च ज्योतिष्ठोमेन यजेतेत्यत्र हतीयावदित्याहुः । वस्तुतस्तु भोगजनकनियतकालकस्वत्वफलको व्यापारः परिक्रयः स च व्यापार इच्छेव भृतिः शतादिका मासादिभोग- व्यवस्थया गृहौता मासादिव्यापकं परकीयस्वत्वं जनयति भृतिदानजनितस्वत्वं भोगं जनयति न तु विक्रयदा- नादिकं परिओटतविक्रयदानादेरसिद्धेः भोगस्य वि. क्रयो दानं च परिक्रतुरपि सम्भवति । एवं शताय श- तेन वा परिक्रोतो वृषभ इत्यत्र चतुर्थीटतौययोः करण- त्वं व्यापारोऽर्थः स च व्यापारः परस्वत्वोपहितं दानं श- तत्तिस्वत्वं प्रति तादाम्येन शतस्य जनकत्वात् स्वत्वो- पहिते दाने स्वत्वहारक शतस्य जत्यत्वमिति शतव्या- पारत्वमक्षतं बदि च भाविदानेन परिक्रयव्यवहारो न गौणस्तदा शतस्य स्वज्ञानहारकं दाने बन्यत्वमिति त- द्यापारत्वं बोध्यमिति शतस्य जन्यतया कमतया च व्यापारे दाने तस्य परिक्रयफले तथाविधस्वत्वे ऽन्वय- स्तचैव स्वत्वे परिक्रयव्यापारस्येच्छाया उद्देश्यत्वेना- ऽन्वयस्तस्य स्वत्वस्य कर्मक्तप्रत्ययार्थे आश्रयेऽन्वयः यदि च परिक्रयकर्मणो विद्यमानतायामपि परिक्रयव्यबहार- स्तदा तप्रत्ययार्थों निरूपकं तवैव तस्य स्वत्वस्यान्वय- तथा च शतजन्यतत्कर्मकदानजन्यस्येच्छोद्देश्यस्य भोग- जनकनियतकालकस्वत्वस्याश्रयो निरूपको वा दृषभ दू- स्ववियबोधः । यत्र व्यवस्थितकालकं न स्वत्वं भृतिशे- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। षस्य प्रत्यर्पणेन परिक्रेयम्यापचारेगा वा तत्र परिक्रय- व्यवहारार्थ तथाविधस्वचोदेश्यिकच्छा परिक्रोणातेर- भिधेयत्वेनोक्ता नियतकालकम्वत्वं प्रति तु निदान कारणामत एव परिक्रायणं नियतकालं वेतनादिना स्वी- करणं नात्यन्तिक: कय एवेति काशिका न चान वेत- नदानादिजन्यनियतकालकरवत्वानुकूल व्यापार: परि- कोणातरर्थ: परिकय इति वाच्यं तवासति नियतका- लमित्युपादानवैयापत्ते: वतनदानादिजन्य स्वत्वस्य:- वश्यं नियतकालकत्वात् वेतनाय शताय वेतनेन तेन- वा परिकौत इत्यादावनन्वयप्रसङ्गाच्च भृतम्तच्छंषम्य वा प्रत्यर्पण व्यवस्थितकालनाशो वा वेतनदानजस्त्रत्वनाशं प्रति हेतुरियन्यत्र विस्तरः । यजतियोगे संप्रदानस्य क- मत्वं बोधयति । "कर्मणः करणसंज्ञा वक्तव्या संप्रदा- नस्य कर्ममंजेति"वार्तिकं कर्मणि हितोयायाः संप्रदा- ने चतुर्थ्याश्चापवाद: यजतियोगे करणसंज्ञाकर्ममंज्ञा- विधानात् । एवं पशुना रुद्रं यजत इत्यत्र यजतर्मन्त्र- करणकः स्वत्व ध्वमफलकत्यागोऽर्थः । यच्च काशिकायां पशुना रुद्र यजते पशुं स्ट्राय ददातीत्यर्थ इति स्वत्व- फलकत्यागार्थकददातिना यजतिविवरणं तत्त्वांगरूपै- कदेशार्थाभिप्रायेण यथोपक्षावारमाय ददात्यर्थे स्वत्व- फलकत्वं तथा यजत्यर्थे मन्त्रकरणकत्वं विशेषणं प्रकृते ददातिर्यजतिपर्याय एव देवानां विनियोगाभावात् स्व- त्वाप्रसक्तः देवस्वमित्यादौ देवमौत्युद्देश्यकत्यागकमै- त्वं देवस्वत्वं प्रतीयत इत्यन्यत्व विस्तरः । तृतीयायाः कर्मत्वमाधयत्वं स्वत्वध्वंसान्वय्यर्थः चतुर्थ्याः प्रीतिर- ·इति सूत्रं चतुर्थीविभक्तिविचारः । धम्तस्या उद्देश्यितया त्यागेऽन्वयः प्रीतो प्रकृत्यष्टस्य स- मवितत्वेन तदवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकतया वान्व- य: तथा च शिवसमवेतप्रीत्युद्देश्यिक: पशुनिष्ठ व- सफलको मन्त्रकरणकस्त्यागो वाश्यार्थ: यदि च शि- वसमता प्रीतिरप्रसिद्धा तदा शिवस्य समवेतत्वसं- सर्गावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकज्ञानविषयत्वसं- वन्धेन प्रोतावन्वयः शिवप्रीतिरिष्टसाधनमिति ज्ञा- नस्य प्रौतिनिहविषयतायाः शिवनिष्ठावच्छेदकतानिल- पितत्वादिति एवं शिवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकज्ञान- विषयप्रौत्युद्देश्यकस्तथाविधस्त्यागी वाक्यार्थ इति । ग- त्यर्थकर्मणि वैकल्पिकौं चतुर्थों ज्ञापयति " गत्यर्थकर्म- णि हितौयाचतौँ चेष्ठायामनध्वनि गत्यर्थधातुयोगे तदर्थ कर्मणि चेष्टायां तदर्थे सति अध्व- वर्जिते द्वितीयाचतुथ्यौँ मयत इत्यर्थकम् प्रोदनं पचती- त्यत्र कर्मणि चतुर्थीवारणाय गत्यर्थग्रहणं अश्वन गच्छ- तीत्वत्र करणे चतुर्थीवारणाय कर्मणौत्युक्तं मनसा हरि बजतीत्यत्र कर्मणि चतुर्थीवारणय चेष्टायामित्युक्तं चे- ष्टाऽव परिस्सन्दरूपा बोध्या तेन ग्रामाच रथो गच्छतीत्यत्र न चतुर्थ्यनुपपत्तिः अत एव काशिकायां चेष्टाक्रियाणां परिस्पन्दनक्रियाणां कर्मगीत्युक्तम् । अध्वानं गच्छतीत्यव कर्मण्यध्वनि चतुर्थीवारणायानध्वनौत्युक्तम् । पास्थित- प्रतिषेधश्चायं विजेयः बास्थित: संप्राप्त आक्रान्त उच्यत इति काशिका पत आक्रान्ते अध्वनि चतुर्थों निषि- ध्यते यदा तु पन्थानमाकान्तुमिच्छति तदा चतुर्थी भवत्येव यथा ऽवसत्पथात्पथेऽध्वने वा गच्छबौति । एवं ·विज्ञप्तिः । १ " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमा पृष्ठशतके सुन्दर. सीमकाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एक स्तवको मुदयित्वा प्रकाश्यते । २.स्मिन् स्तबके एक एवं ग्रन्या मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन. व्याकरण, धर्मशास्त्र. साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यल। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्यच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ५ मारतवार्य ब्रह्मदीयः सिंहलद्वीपवामिभिश्च पतग्राहकैदेयं वार्पिकमग्रिम मृल्यम् मुद्रा: ७ आणका:: ६ कालान्तरे प्रतिस्तवकं ७ प्रापणव्ययः पृथग नास्ति। ८साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तरकाः १) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (२' शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः ( व्याकरणम् ) ३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाप्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रकरणम् श्रीमल्लोकाचार्य्यपर्णतम् । श्रीनारा- (वेदान्तः) २ यणतीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । (५ करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ ६ भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः। श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः (मीमांसा) (०' न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविरचिता सम्पूर्णः । (मीमांसार (८ ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्र- (वेदान्त ६ स्य यतीन्द्र श्रीमद्विवानभिक्षु कृत व्याख्यानम् । ( स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिनिर्मिता। '(जैनदर्शनम) (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपणपरम्-श्रीभा- प्यकृतां परमगुरु मिः श्री यामुनमुनिभिावरचितम । (वेदान्त) १ (११, न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टारकाचार्यसंग्र- (वेदान्तः) २ हीतः आचार्यचित्सुखमुनिविरचित ब्याख्योपेतः (१२)विभक्त्यर्थनिर्णयः न्यायानुसारिप्रथमादिसप्तविभक्ति- विस्तृतविचाररूपःमम्मश्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः।। (१६)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् (मीमांसा) ૨ पनादिप्रेषणस्थानम् } हरिदासगुप्ता, चौखम्बा-संरक्षसपुतकाखब बनारस सिंटी। ૨ ·THE CHOT HABA SASSKRIT SERIES, BEXARES. This Ionthly Vagazine consists of rery rare and inraluak-le ancient Sanskrit works on Vedic Literature, Hindu Philosophy, different sciences, general literature and Puranas &c. that have nerer been published before. The monthly issue of this Vagazine dealing with one subject contains 100 pages of Demy octavo size, printed neatly in beautiful types on yood thick raper, after being carefully corrected by the Pandits of the Gurernment Sanskrit College Benares and other learned men. The works included in the Vagazine hitherto issued and those in course of preparation for publication are as follows:- Vaires or Buks, Fasčiulus ready for Side 1. Sanskåraratnamålà, by Gopinatha Bhatta. (Sanskarai.. 2. Shabdakoustublia, by Bhattoji Dikshita. (Vyakarana:10. 3. Sloka Vårtika of Kumarila Bhatta together with the Commentary called Nyåvaratna-Alimånså: 10. kara, by Parthasarathi Wisra. ( Complete ) 4. The Tedânta-Tattvatraya, of Sri Lokacharyya along with Bhatta-Bhasha-Prakasha of Sri Vedanta 2. Narayana Tirtha. (Complete) 5. Karana-Prakash, by Brahmadera. (Complete) (Jyotisha) 1. 6. Bhatta-Chintamani, of Gaya Bhatta. Mimansa ) 2. 7. Nyara-Ratna-Vala, of Sri Parthasarathi Misra. (Du) 2. 8. Brahma Sutra with Commentary (Vedanta) 6. called Viggyanamrita. a Commentary by Hemchandiena with} (Jaina Dars'ana) 2. Do ) 1. 10.Siddhitrayan by Yamun Muni. (Vedanta ) 1. 11.Nyåya-Makarand, of Sri Anand-Bodh Bhattarka charyya with annotations by Chit-Sukh Muni. 12. Vibhaktyartha-Nirnaya, By M.M. Sri Girdhara Upadhyaya. ( Nyaya ) 3. 13. Vidhirasảyada,of Appaya Dikshita. (Mimansa) 2. FOR INDIA, BURMA & CEYLON. Annual subscription (in advance) Rs 7 8 Single copy 1 0 FOR FOREIGN COUNTRIES. } 0 Annual subscription Single copy - .. To be bad from: (in advance) 0 15 O 0 1 9 Postage free. H. D. GUPTA, Secretary The Chowthamba Sanskrit Book Depot, BENARES CHY.

·No text on this page.