·प्रास्ताविक निवेदन श्रीपतंजलीने लिहिलेल्या व्याकरणमहाभाष्य या अत्यंत . श्रेष्ठ अशा ग्रंथाचे मराठी भाषांतरासहित प्रसिद्धीकरण केल्यानंतर आज प्रस्तावनाखंड हा सातवा माग प्रसिद्ध करण्यास आम्हांस फार आनंद वाटत आहे. या संपूर्ण ग्रंयाचे ७ भाग असून पाने ३५०० पेक्षा जास्त आहेत. इ. स. १९३८ सालींच म. म. वासुदेवशास्त्री . अभ्यंकर यांनी समन ग्रंथाचे मराठी भाषांतर पूर्ण केले व फर्ग्युसन कॉलेजाबद्दल वाटणाऱ्या प्रेमळ भावनेने प्रेरित होऊन त्यांनी ते देणगी म्हणून डे. ए. सोसायटीला अर्पण केले. वयाच्या २० व्या वर्षाच्या आंतच शास्त्रीबोवांनी सर्व महाभाष्य आत्मसात् केलें होते. निरनिराळ्या दर्शनांत त्यांनी प्रावीण्य मिळवून त्यावेळच्या गाढ विद्वानांच्या युगांत विद्वानांचे अग्रणी व श्रेष्ठ विद्वद्रत्न म्हणून सर्व भरतखंडांत ते चमकले. संस्कृतांतील दिर- निराळ्या दर्शनांतील असामान्य पंडितांची अलौकिक बुद्धिमत्ता व परंपरागत ज्ञान यांचा लाभ होण्याचे भाग्य शास्त्रीबोवांना मिळाले होते. व्याकरण, मीमांसा, वेदांत वगैरे शास्त्रांतील प्रमुख ग्रंथांवर ज्यांनी पहिल्या प्रतीच्या टीका लिहिल्या त्या विद्वदल शास्त्रीबोवांनी पातंजलमहाभाष्यासारख्या सर्वमान्य श्रेष्ठ ग्रंथाचे अधिकृतवाणीने स्पष्टीकरण करणारे मराठी भाषांतर केले आणि निःस्वार्थीपणाने ते आम्हांस दिले हे आमचे परमभाग्य आम्ही समजतो. इ. स. १९३८ साली शास्त्रीबोवांच्या ७५ व्या वाढदिवशी या ग्रंथाचा पहिला भाग प्रसिद्ध झाला. दुसरा भाग इ. स. १९४१ मध्ये बाहेर पडला. नंतर मात्र दुसऱ्या महा- युद्धामुळे भाषांतर प्रसिद्धीकरण बंद ठेवावे लागले. दुर्दैवाने शास्त्रीबोवा इ. स. १९४२ मध्ये दिवंगत झाले. संपूर्ण भाषांतर त्यांच्या हयातीत आम्हांस प्रसिद्ध करता आले नाही, याबद्दल आम्हांस अत्यंत खेद वाटतो. प्रसिद्धीकरण लांबणीवर पडत चाललें व सोसायटीच्या चाल- कांना या पवित्र कार्याची पूर्तता करता येईना म्हणून तळमळ लागून राहिली. शेवटी १०,००० रुपयांचे कर्ज मंजूर करून, लढाई संपतांच सोसायटीने कामास पुन्हां नेटाने सुर- वात केली. महाभाष्यासारख्या असामान्य व विद्वत्ताप्रचुर ग्रंथाच्या मराठी भाषांतराची प्रत अधिकृतरीत्या संपादन करण्याचे काम शास्त्रीबोवांच्या पश्चात् फार कठीण अशक्यप्रायच झाले असते; परंतु शास्त्रीबोवांच्या ज्येष्ठ चिरंजीवांनी प्रो. काशीनाथपंतांनीं-निःखार्थीपणाने आपल्या अंगावर घेतल्यामुळे ते काम सुलभ झाले. प्रो. काशीनाथपंतांनी ग्रंथसंपादनाचे काम तर उत्तम केलेच; शिवाय, हा प्रस्तावनाखंड (भाग ७ वा ) त्यांनी लिहून दिला. या खंडांत व्याकरणशास्त्रावरील उपलब्ध ग्रंथांचा ऐतिहासिक व चिकित्सक पद्धतीने परामर्श घेण्यात आला असून, पाणिनि, कात्यायन, पतञ्जली, भर्तृहरि वगैरे श्रेष्ठ विद्वद्रलांनी लिहिलेल्या असामान्य ग्रंथांची चिकित्सक बुद्धीने केलेली छाननी आढळून येते. शास्त्रीबोवांनी प्रस्तावनेसंबंधी - ·(२) केलेली रूपरेषा व इतर तुटक टोचणे यांवर प्रो. काशीनाथपंत यांनी रचिलेली प्रचंड इमारत म्हणजेच प्रस्तावना-खंड होय. वडिलांबद्दल वाटणा-या पवित्र श्रद्धेनेंच वरील प्रचंड काम कर- ण्यास प्रो. काशीनाथपंत यांना स्फूर्ति दिली व त्यांतून त्यांना निभावून नेले. अशा रीतीने पूर्ण झालेला हा ग्रंथ कार्यपूर्ती झाल्यामुळे अभिमानाने व आनंदाने आपणांपुढे आम्ही आज ठेवीत आहो. - तत्त्वज्ञान, वाङ्मय, समाजशास्त्र, छंदःशास्त्र वगैरे शास्त्रांच्या चिकित्सक अभ्यासकांना व्याकरणशास्त्राच्या सखोल अभ्यासाची अत्यंत जरुरी असते; परंतु त्या त्या विशिष्ट व श्लिष्ट -रचना-प्रकारानी संस्कृतव्याकरणशास्त्र फार कठीण जाते. यामुळेच महाभाष्याचे अधिकृत सुगम व पूर्ण भाषांतर भारत व युरोपखंड यांतील कोणत्याही भाषेत आजपर्यंत झाले नाही. फक्त २ आन्हिके (सुमारे ५० पाने) जर्मन भाषेत भाषांतरित आढळतात. जुन्या परंपरा झपाट्याने नाहीशा होत चाललेल्या सध्याच्या घटिकेला, जुन्या परंपरेत तयार झालेल्या व जुन्या वळ- णाच्या गाढ पंडिताने केलेल्या महाभाष्यासारख्या श्रेष्ठ ग्रंथाच्या भाषांतराची अत्यंत जरुरी आहे; आणि याच वेळी आम्ही प्रस्तावनाखंडासहित हा पूर्णग्रंथ आपल्यापुढे ठेवीत आहों. कोणत्याही संस्कृतशास्त्रांतील सखोल अभ्यासकास व्याकरणशास्त्रांतील महाभाष्याची अत्यंत जरुरी आहे. पुष्कळ वर्षांपूर्वी बावे संस्कृत सेरीजमध्ये संपूर्ण महाभाष्य डॉ. कीलहॉर्न ह्यांनी संपादन केले होते. परंतु हा ग्रंथसुद्धां आज कित्येक वर्षे दुर्मिळ झाला आहे. मराठी भाषांतर, टीपा, विस्तृत प्रस्तावना व परिशिष्टे यांसह ३५०० च्या वर पृष्ठे असलेल्या या ग्रंथाच्या सात भागांची किंमत अवधी ८० रु. ठेवली आहे. विद्वजनांना शक्य तितक्या स्वल्प किंमतीत हा ग्रंथ मिळावा या एकट्याच सद्हेतूनें लेखक व प्रकाशक यांनी अत्यंत नि:स्वार्थीपणाने हैं कार्य केल्यामुळे व पुणे विद्यापीठाने याही भागाला १००० रु. देणगी देऊन आम्हांस उपकृत केल्यामुळे इतकी स्वल्प किंमत ठेवणे शक्य झाले. संस्कृताभिमानी व्यक्ती व संस्थां हे याचा पूर्ण फायदा घेतील अशी खात्री आहे. या कामी आर्यसंस्कृति छापखान्याचे व्यवस्थापक श्री. मधुकर नारायण चापेकर यांनी अत्यन्त परिश्रम घेऊन व वेळोवेळी मुद्रणासंबंधी उपयुक्त सूचना देऊन जी बहुमोल मदत केली त्याबद्दल संस्थेतर्फ मी त्याचे आभार मानितों. प्रमोषवष्णा न शके १८७५ } पौष कृष्ण ७ शके १८७५ प्रजासत्ताकदिन २६-१.१९५४ गोपाळ लक्ष्मण चंद्रात्रेय सेक्रेटरी, डे. ए. सोसायटी, पुणे.

·विषयानुक्रमणिका भूमिका पृष्ठ ... Mmmm ... ५ ६ ७ ७ ८ परिच्छेद विषय व्याकरणग्रंथांची सामान्य माहिती १ संस्कृत ग्रंथांमध्ये व्याकरणमहाभाष्याचे स्थान. २ शास्त्रीय ग्रंथांचे पांच प्रकार. ३ पाणिनीय व्याकरणावरील ग्रंथसंपत्ति, व्याकरण व शब्दानुशासन या संज्ञांविषयी विचार. ५ पाणिनीच्या कालाविषयी विचार, ६ अन्तर्गत पुरावा. पाणिनीचा देश व काल ठरविण्यास उपयुक्त सूत्रे. ८ पाणिनिसूत्रांवरील वार्तिकें. ९ व्याडीचा 'संग्रह' व कुणीची ' नृत्ति '. १० पातञ्जल महाभाष्याचा काल. ११ महाभाष्यावरील भर्तृहरीची टीका. : १२ महाभाष्यलोपासंबंधी विवेचन, भारतांतील शास्त्राध्ययन व शास्त्रग्रंथनिर्मिति १३ नागेशभट्टांचे पूर्वीची उपलब्ध गुरुशिष्यपरंपरा. १४ नागेशभट्टांनंतरची गुरुशिष्यपरंपरा. १५ भारतांतील विद्येचे वैशिष्टय, १६ पतञ्जलीपासून शंकराचार्यापर्यंत युगप्रवर्तक विद्वान्, १७ शंकाराचार्यांपासून माधवाचार्यापर्यंत युगप्रवर्तक विद्वान्, १८ माधवाचार्यानंतरचे युगप्रवर्तक विद्वान्. व्याकरणमहाभाष्याचे भाषांतर १९ महाभाष्याचे भाषांतर करण्याची आवश्यकता. २० भाषांतर वाचणाऱ्याची पूर्व तयारी. भाषांतर वाचणाऱ्याची योग्यता. २२ भाषांतराचा उपयोग, २३ भाषांतर व टीकाग्रंथ यांमधील भेद, आचार्य व महर्षि शब्दांचे विवेचन २४ महर्षि शब्दाचा अर्थ. २५ महर्षि रामशास्त्री यांची गुरुभक्ति. ९ ... ... ... १२ ... ... १४ १४ ... १६ २ ·२] व्याकरणमहाभाष्य पृष्ठ ... १८ ... ... परिच्छेद विषय २६ महर्षि रामशास्त्री यांचा स्वार्थत्याग, २७ महर्षि रामशास्त्री यांची विराक्त. २८ महर्षि रामशास्त्री यांची दिनचर्या. २९ महर्षि रामशास्त्री यांचे तपःसामर्थ्य, आधुनिक मुख्य मुख्य वैयाकरणांचा अल्पपरिचय भट्टोजी दीक्षितांच्या पूर्वीच्या वैयाकरणांची कामगिरी. भट्टोजी दीक्षितांचा अल्प परिचय. ३२ हरिदीक्षित आणि त्यांचा बृहच्छन्द्ररत्न व लघुशब्दरत्न. ३३ नागेशभट्टांचा अल्प परिचय. ३४ नागेशभट्टांचा स्वभाव, ३५ नागेशभट्टांची प्रसिद्धिपराङ्मुखता व विद्वत्ता. ३६ नागेशभट्टांचे व्याकरणांतील नव्यमतप्रवर्तकत्व. ३७ भट्टोजी दीक्षितांचे प्राचीन मत व नागेशांचे नव्य मत. ३८ वैद्यनाथ पायगुंडे यांचा अल्प परिचय. ३९ भैरवमिश्र यांचा अल्प परिचय. नीलकंठशास्त्री थत्ते यांचा अल्प परिचय. ४१ नीलकंठशास्त्री यांचे पुण्यातील शिष्य व पुण्यातील सरकारी पाठशाला. ४२ राघवेन्द्राचार्य गजेन्द्रगडकर यांचा अल्प परिचय. भास्करशास्त्री अभ्यंकर यांचा अल्प परिचय. ४४ भास्करशास्त्री यांची काशीतील शिष्यपरंपरा. ४५ भारतातील संस्कृतविद्येची निवासस्थाने. ४६ काशीक्षेत्रांत संस्कृतविद्येचे उत्कर्षांपकर्ष, काशी येथील राजकीय संस्कृतविद्यालय. ४८ काशीनाथशास्त्री अष्टपुत्रे यांचा अल्प परिचय. राजारामशास्त्री कार्लेकर यांचा अल्प परिचय. ५० बालसरस्वती यांचा अल्प परिचय. म. म. गंगाधरशास्त्री मानवल्ली (तेलंग) यांचा अल्प परिचय. म. म. शिवकुमारशास्त्री यांचा अल्प परिचय. म. म. दामोदरशास्त्री भारद्वाज यांचा अल्प परिचय, बालसरस्वती यांचे इतर शिप्य. ५५ नवद्वीपस्थ नैयायिकांची काशींतील गुरुशिष्यपरंपरा. ५६ पाश्चात्य विद्वानांची कामगिरी. ५७ मुंबई विश्वविद्यालयाच्या स्थापनेचा संस्कृताध्ययनावर परिणाम. ५८ पुणे येथील पांडितांचे अध्यापनाकरिता इतर ठिकाणी गमन. रामशास्त्री गोडबोले यांची अध्यापनपद्धति व शिष्यप्रेम. ६० आचार्यांची दूषकरदो दिनी टीका व विष्णुशास्त्री भट यांची चिचन्द्रिका टीका. १९ २० २१ २१ २२ २३ २३ २४ २४ २५ २६ २७ २७ २८ २९ ३० ३२ ३२ ३५ ३५ ३७ ३८ ३८ ३ ·विषयानुक्रमणिका [३ पृष्ठ ४० ४० ४२ ... ४४ ... ४६ ४८ ५० ७४ 23 परिच्छेद विषय ६१ डॉ. कीलहॉन यांचा अल्प परिचय, ६२ डॉ. भांडारकर यांचा अल्प परिचय, गुरुवर्य महामहोपाध्याय वासुदेवशास्त्री यांचा जीवनवृत्तान्त ६३ गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे पूर्वज. ६४ पितामह भास्करशास्त्री यांचा जीवनवृत्तान्त. ६५ गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे अध्ययन. ६६ शास्त्रीबुवांची धर्मावरील श्रद्धा व शुद्ध वर्तन. ६७ शास्त्रीबुवांची राहणी. ६८ शास्त्रव्यासंगाशिवाय इतर कामांत शास्त्रीबुवांचे लक्ष व कौशल्य, ६९ भविष्यकालांत घडणाऱ्या गोष्टींचे त्यांना पूर्वसूचन. पूर्वसूचनांप्रमाणे घटना. ७१ समाधानवृत्तीने कष्टरहित देहावसान, ७२ पूर्वसूचनांबद्दल कारणविवेचन. ७३ पूर्वसूचनाकारणांना आधार, गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे सहाध्यायी व शिष्यवर्ग भारतांतील ग्रंथनिर्मिति आणि शिष्यनिर्मिति यांचे स्वरूप. ७५ गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे सहाध्यायी. ७६ रधुनाथशास्त्री अभ्यंकर यांचा अल्प परिचय. विलशास्त्री धारूरकर यांचा अल्प परिचय. ७८ काशीनाथशास्त्री पुराणिक यांचा अल्प परिचय. ७९ न्यायरत्न नारायणशास्त्री वाडीकर यांचा अल्प परिचय, संस्कृतपाठशाळेचा संक्षिप्त वृत्तान्त. ८१ संस्कृतपाठशाळेत शास्त्रीबुवांनी केलेले अध्यापन व शिष्यवर्ग, ८२ गणेशशास्त्री गोडबोले यांचा अल्प परिचय. ८३ विद्वद्रत्न शंकरशास्त्री मारुलकर यांचा अल्प परिचय. ८४ दिगंबरशास्त्री जोशी काशीकर यांचा अल्प परिचय, ८५ धर्मप्राण भगवानशास्त्री धारूरकर यांचा अल्प परिचय. ८६ व्याकरणकोविद गणेशशास्त्री शेंड्ये यांचा अल्प परिचय. विद्यानिधि म, म. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांचा अल्प परिचय, महेश्वरशास्त्री जोशी यांचा अल्प परिचय. ८९ लेखकाचा (म. म. काशीनाथ वासुदेव अभ्यंकर यांचा) अल्प परिचय... ९० लेखकाचे शास्त्राध्ययन. ९१ लेखकाचे अध्यापनकायं. ९२ लेखकाची ग्रंथनिर्मिति. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचें अध्यापनकार्य व ग्रंथनिर्मिति. ९३ फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये अध्यापन. ९४ महामहोपाध्याय पदवीचा लाभ. ५२ ७७ ५३ ... ५४ ५८ ८७ ८८ ६० ६२ ur ur ·४] व्याकरणमहाभाष्य पृष्ठ परिच्छेद विपय ९५ महामहोपाध्याय पदवीची योग्यता व उपलब्ध इतिहास. ९६ पुणे येथील इतर संस्थांशी संबन्ध, ९७ कॉलेजमधील अध्यापकवर्गाशी संबंध व ग्रंथनिर्मिति. , ९८ शारीरभाष्याचे मराठी भाषांसर. ९९ रामानुजभाष्य, सर्वदर्शनसंग्रह इत्यादि ग्रंथांचे संपादन व त्यांवर टीका. १०० व्याकरणमहाभाष्याचे भाषांतर. ६७ ६८ ६८ ६९ , प्रस्तावना. ७६ ३ ७२ ४ ... ७३ १ ७४ ७५ ७५ ... ... ७७ १ लघुभाण्याविषयीं दन्तकथा. ૨ लघुभाष्याच्या अस्तित्वाबद्दल ज्यास्ती पुरावा. "आचार्य अन्वाख्यान करितात या महाभाष्यवचनावरून लघुभाष्याचे अनुभान. अन्वाख्यानकर्ता संग्रहकार च्याडि या मताचे विवेचन, ५ महाभाष्यांतील वार्तिके व त्यांचा पाठ. ६ वार्तिकांमधील 'उक्तम् ' व 'वक्ष्यते' या शब्दांविषयी विवेचन. मूळचा वार्तिकपाठ भ्रष्ट झाला' हे कैयटांचे विधान. ८ वार्तिकपाठ भ्रष्ट होण्याची कारणे. ९ पाणिनीच्या सूत्रपाठाचे वैशिष्टय, १० सूत्रपाठांतील अनुनासिक, उदात्त वगैरे वर्णधर्माच्या पाठाचें भ्रष्टत्व. पाणिनीची लाघवयुक्त लेखनपद्धति. १२ रीश्वरादीश्वरान्मा भूतु० या कारिकेंतील लाघवाचा विचार. पाणिनीच्या लाघवाचे वैशिष्टय; परसूत्राला प्राधान्य देऊन लाघवसाधन.... १४ तिपादीमुळे लाघवसाधन. १५ लौकिक व वैदिक दोन्ही त-हेच्या शब्दांची व्याकरणासिदि. सूत्रकारांच्या अंगची विलक्षण ईशशक्ति संशा-शब्दांच्या साधुत्वाविषयी विचार, १८ वार्तिककारांची पाणिनिसूत्रांविषयी आदरत्रुद्धि वार्तिकांचा सूत्रांमध्ये पाठ. २० सूत्राध्ययनापासून पुण्यप्राप्ति. २१ सूत्रकारांचे भाषेवर प्रभुत्व. २२ सूत्रांचे सूचकत्व. २३ वृत्तिग्रंथ. 'सूल' शब्दाची व्याख्या. २५ वार्तिक शब्दाची व्याख्या. २६ सूत्रभेद करणे भाष्यकारांना अमान्य. भाष्य' शब्दाची व्याख्या. २८ भाग्यकारांच्या वचनाचे प्रामाण्य. ७९ ८१ ८२ ... ... ८४ ८६ ... ८७ ८८ ...

·विषयानुक्रमणिका [५ पृष्ठ : ८९ ... ९२ परिच्छेद विपय २९ काशिकाकारांच्या वचनाचे प्रामाण्य. ३० सूत्रांचे सहा प्रकार. ३१ अधिकारसूत्रे. ३२ अतिदेशसूलें. ३३ विधिसूत्रे. ३४ अपवादसूत्रे, नियमसूत्र व निषेधसूत्रे. ३५ साधुशब्द व असाधु शब्द ३६ ज्ञानपूर्वक शब्दप्रयोगाने पुण्यप्राप्ति. ३७ कर्मामध्ये पुण्य उत्पन्न करण्याची शक्ति. ३८ सूत्रकार या दृष्टीने पाणिनीची योग्यता. ३९ न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति स्वारस्य. पाणिनिसूत्रांचे निरपवाद प्रामाण्य. ४१ विद्वद्वंश. ९६ " या भाष्यवचनाचे ४० उपोद्धात १ ... १०२ १०३ १०४ ७ व्याकरणशास्त्राच्या विकासाचे नऊ कालखंड व्याकरणविषयक विचारांना आरंभ. २ वेदाङ्ग व्याकरणाचे स्वरूप. प्रातिशाख्य ' ग्रंथांचे स्वरूप, 'पार्षद ' ग्रंथांचा कालखंड, ५ पाणिनीचा कालखंड, ६ वार्तिककारांचा कालखंड, भाष्यकारांचा कालखंड. ८ भर्तृहरीचा कालखंड. ९ काशिकाकारांचा कालखंड, कैवटांचा कालखंड, भोजी दीक्षितांचा कालखंड, १२ नागेशभट्टांचा कालखंड पार्षदकालखंड प्रातिशाख्य ग्रंथांचा प्रतिपाद्य विषय, प्रातिशाख्य ग्रंथांचा काल.. १५ पाणिनीच्या वेळची संस्कृत भाषा. 'वैदिक' भाषा व प्राकृत' भाषा यांमधील भेद, पाणिनीने ज्या भाषेचे व्याकरण लिहिले ती भाषा. १८ वैदिक भाषेची कांहीं वैशिष्टयें. १०६ .१०७ १०८ १०८ १०९ ११० ... ... . १११ १.१२ ११४ ११४ ·६] व्याकरणमहाभाष्य पृष्ठ १ ११८ ११८ १२० १२१ १२१ १२३ १२४ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ परिच्छेद विपय पाणिनीचे कालांतील प्रांतीय संस्कृत' भाषा. २० निरनिराळ्या प्रांतांतील 'प्राकृत भाषा. २१ 'संस्कृत भाषा व 'प्राकृत भाषा यांचा संबंध. २२ पाणिनिकालचे व्याकरणग्रंथकार. २३ ग्रंथकारांचा उल्लेख गोत्रप्रत्ययान्त नांवाने करण्याची प्रथा. २४ वैयक्तिक नांवाने उल्लेख करण्याची प्रथा. २५ नांवावरून निष्कर्ष व पार्षद कालांतील वैयाकरण, २६ पाणिनीने निर्दिष्ट केलेल्या वैयाकरणांच्या मतभेदांवरून निष्कर्ष २७ ऐन्द्र व्याकरणसंप्रदायाविषयी विवेचन. २८ ऐन्द्र व्याकरणासंबंधी कांही आख्यायिका. २९ ऐन्द्र व्याकरण व वर्णसमूहाचा विचार. " अर्थः पदं" या ऐन्द्र सूत्राविषयी विचार. ३१ माहेश व्याकरणाविषयीं अनुमान. ३२ शाकटायनाचे व्याकरण. ३३ नामांच्या व्युत्पतीविषयीं वैयाकरण व नरुक्त यांमधील मतभेद. ३४ गाऱ्यांचे व्याकरण. ३५ शाकल्य, काश्यप, भारद्वाज, गालव, चाक्रवर्मण, सेनक, व स्फोटायन यांची व्याकरणे. ३६ आपिशलीचे व्याकरण. ३७ आपिशलीच्या व्याकरणाचे पाणिनीच्या व्याकरणाशी साम्य. ३८ आपिशलीच्या व्याकरणाचे वैशिष्टय. ३९ वैयाघ्रपद्याचे ' दशक ' व्याकरण. पाणिनीचे 'अकालक' व्याकरण. काशकृत्स्नाचे 'त्रिक' व 'गुरुलाघव' व्याकरण, ४२ व्याडीचा 'संग्रह ' ग्रंथ, ४३ व्याडीचे इतर ग्रंथ. ४४ दैव आपि चांद्र व्याकरणे. ४५ शौनकि, पौष्करसादि व भागुरि यांची व्याकरणे. चारायण व माध्यंदिनि यांची व्याकरणे. पाणिनिकालखंड. ४७ पाणिनिपूर्व व्याकरणग्रंथांचे दोन प्रवाह. ४८ पूर्वेकडील र पश्चिमेकडील प्रांतांमधील व्याकरणग्रंथांमधील मतभेद. ४९ पाणिनीच्या व्याकरणाचे स्वरूप व प्रतिपाद्य विषय, पूर्वीच्या व्याकरणांची पाणिनीला मदत. ५१ पाणिनीच्या शब्दव्युत्पत्तीचे वैशिष्टय. ५२ शन्दासिद्धि करतांना पाणिनीचे अर्थाकडे लक्ष. ५३ शब्दाच्या अर्याविषयी विचारांना आरंभ. ... १३१ १३२ १३३ ... ... १३५ १३६ १३८ १३९ ... १४२ १४३ १४४ १४४ ·विषयानुक्रमणिका [७ पृष्ठ १४६ १४७ १४७ १५० १५० ... w w w w w w w w w w ... १५३ १५५ ... परिच्छेद विषय ५४ अर्थाच्या अनुरोधाने शब्दांचे चार प्रकार. ५५ जातिपरार्थवाद व व्यक्तिपदार्थवाद. ५६ व्याडीचा द्रव्याभिधानपक्ष. ५७ व्युत्पत्तिपक्ष व अव्युत्पत्तिपक्ष यांसंबंधी व्याडीचे विचार. ५८ द्रव्याचा बोध वाच्यत्वाने होतो किंवा द्योत्यत्वाने होतो याविषयी व्याडीचे विचार. ५९ पाणिनिपूर्व वेदसंहिताग्रंथ. पाणिनिपूर्व ब्राह्मणग्रंथ. पाणिनिपूर्व वेदांगग्रंथ. ६२ पाणिनिपूर्व सूत्रग्रंथ, पुराणग्रंथ व काव्यग्रंथ, पाणिनीचा जीवनवृत्तांत. ६४ पाणिनीच्या व्याकरणाविषयी प्रशंसोदार. पाणिनीच्या पूर्वीची व्याकरणे व पाणिनीचे व्याकरण यांचा संबंध. ६६ अइउण ऋलक्' इत्यादि सूत्रांच्या कर्त्याविषयी विवेचन, अष्टाध्यायी सूत्रपाठाविषयी विचार. ६८ अष्टाध्यायीचे स्वरूप. अष्टाध्यायीचे पहिले दोन अध्याय, अष्टाध्यायीचा ३ रा अध्याय. अष्टाध्यायीचा ४ था व ५ वा अध्याय. ७२ अष्टाध्यायीचा ६ वा व ७ वा अध्याय. अष्टाध्यायीचा ८ वा अध्याय. ७४ अष्टाध्यायीच्या शेवटच्या त्रिपादीचे वैशिष्टय ७५ पाणिनीच्या व्याकरणांतील संज्ञांचे ५ प्रकार. ७६ पूर्व वैयाकरणांच्या संज्ञांमध्ये पाणिनीने केलेला फरक, ७७ पाणिनीची परिभाषा-सूते. ७८ अक्षरांचे व शब्दाचे प्रकार, एकशेषकल्पना. ८० वचनविचार. लिङ्गविचार. ८२ पदांच्या अर्थाचे सामान्य विवेचन. भव्ययीभाव समास. ८४ तत्पुरुष समास. ८५ बहुनीहि व द्वंद्व समास. ८६ सामासिक शब्दांच्या लिङ्गवचनांविषयी विचार. ८७ कालनिदर्शक प्रत्ययांविषयी विचार आणि सामान्यकालनिदर्शक कृत् प्रत्यय... ८८ भूतकालवाचक प्रत्यय, वर्तमानकालवाचक प्रत्यय, भविष्यकालवाचक प्रत्यय व भावे प्रत्यय, ७ १६० १६० १६२ ... १६४ १६५ ... ... ... ८३ १६७ १६८ १६९ १७० १७० ... ... १७२ ...

·८] व्याकरणमहाभाष्य .... पृष्ठ १७३ १७३ १७३ । शैषिक प्रत्यय. परिच्छेद विषय ८९ कृदन्त शब्दांच्या लिङ्गवचनांचे विवेचम. ९० स्त्रीप्रत्यय. ९१ स्त्रीप्रत्ययान्त शब्दांविषयी मूळ कल्पना. ९२ स्त्रीप्रत्यय व तद्धितप्रत्यय यांमधील साम्य.. तद्धित संशेचे विवेचन. अपत्यबोधक प्रत्यय. .९५ गुणविशेषवाचक व क्रियाविशेषवाचक तद्धितप्रत्यय, तद्धित प्रत्ययांच्या स्वरूपाचे विवेचन. ९८ तद्धित प्रत्ययांची उत्पत्ती. समासान्त प्रत्यय. १०० धादूंना तसेच प्रातिपादिकांना होणारे द्वित्व, संप्रसारण व इतर आदेश.... १०१ उदात्त, अनुदात्त व स्वरित या स्वरांच उच्चारण. १०२ धातुसाधितांमधील उदात्त स्वराचे विवेचन. १०३ नामसाधितांमधील उदात्त स्वराचे विवेचन. समासामधील उदात्त स्वरांचं विवेचन. १०५ पाणिनिकाली स्वरयुक्त शब्दोचारण. १०६ उदात्त स्वराचा आघातयुक्त शन्दोचारणाशी संबंध. १०७ अलुम् समास व उत्तरपदामध्ये होणारे फरक. १०८ 'एकाति' अथवा स्वररहित उपारण, अंगाधिकार य आभीय प्रकरण. ११. प्रत्ययांचे दोन प्रकार. द्विरगारण. ११२ सपनिमात. भाषगपीन्द व्यंजनाना प्रातिपदिकें. ११४ प्रातिपदिकां मुबन्त प्रयोग. वार्तिककालखंड. मातिवननांनी आपम्याना व रनना. पातियागमय पात्यायनानं स्थान. দাবানা , मारानी गालिग भाष्यकारांच्या टी. मापापनामा मारिपाट. नामहांका दिमातिमा गन्दानी पारबाग पाधाप HTAR- १७५ १७६ १७७ १७८ १७९ १७९ १८० १८२ १८२ १८३ १८३ १८४ १८५ १८६ १८६ १८७ १८८ १८९ १९० १९० १९१ १९१ ... ... ... १९३ ... पानांना mitali.

·विषयानुक्रमणिका [९ पृष्ठ १९९ २०० २०१ २०१ २०२ २०४ २०५ २०६ २०६ २०७ २०७ २०८ २१० २१० ... १३४ . , परिच्छेद विपय वार्तिककारांच्या विवेचनपद्धतीचे वैशिष्टय. १२५ नवान्हिकी भाप्यांतील वार्तिकें. १२६ हस्तलिखित वार्तिकपाटांतील वार्तिकांचे स्वरूप. १२७ व्याकरणविषयक सामान्य प्रश्नांचे वार्तिककारांनी केलेले विवेचन. १२८ " प्रागुदश्चौ विभजते.' या वार्तिकवचनाचे विवेचन. १२९ संज्ञाध्यायावरील उक्तचिन्तनपर वार्तिकें. १३० संज्ञाध्यायावरील अनुक्तदुरुक्तचिन्तनपर वार्तिकें. पदविधिव्याख्यानाध्यायावरील चार्तिकें. कृत्ताद्धतप्रत्यय-प्रकरणावरील वार्तिकें. १३३ धात, तिप्रत्यय व सुप्प्रत्यय यांविषयीं वार्तिककारांचे विवेचन. वार्तिकांमध्येच आढळणारे काही विशिष्ट कृत् प्रत्यय व तद्धितप्रत्यय. १३५ द्वित्व, संप्रासारण, एकादेश यांविषयीं वार्तिकवचनें. स्वरप्रकरण, अलुक्समास, पुंवद्भाव, व मुमागम यांवरील वार्तिकें. १३७ अङ्गाधिकारावरील वार्तिकें. १३८ लिपादीवरील वार्तिककारांची वचनें. वार्तिककारांनी उद्धृत केलेले लौकिकन्याय व शास्त्रसंकेत. १४० वार्तिककारांचे व्याकरणविषयक मौलिक सिद्धान्त सूत्रार्थव्यवस्थापक परिभाषावार्तिकें. १४२ सूत्रप्रवृत्तिव्यवस्थापक परिभाषावार्तिकें. १४३ नित्यबलीयस्त्व आणि अन्तरङ्गबलीयस्त्व. १४४ अपवादबलीयस्त्व आणि अनवकाशत्व. १४५ सूत्रविप्रतिषेधव्यवस्थापक परिभाषावार्तिकें. १४६ लक्ष्यसिद्धिव्यवस्थापक परिभाषावार्तिकें. १४७ वाक्यकार, भाष्यस्त्र, अनुस्मृति व अनुतंत्र या संज्ञांचे विवेचन, १४८ कात्यायनाच्या वेळचे इतर वार्तिककार. १४९ वार्तिककारांच्या कार्याचे महत्त्व, महाभाष्यकारांच्या कार्याचे महत्व. महाभाष्यकालखंड आन्हिकविवेचन-पहिला अध्याय 'पस्पशा' या नांवाचे विवेचन. १५२ व्याकरणाध्ययनाची प्रयोजनें. शब्दनित्यत्व. १५४ अक्षरसमाम्नायांतील वर्णसंख्या व शिक्षेतील वर्णसंख्या १५५ संवृत 'अ' काराविषयीं व 'ल.' काराविषयी विचार. १५६ वर्णाच्या अर्थवत्त्वासंबंधी विचार व पदाचे अर्थवत्त्व. १५७ शिष्ट लोकांनी केलेल्या व्याख्यानावरून संशयाचे निराकरण. १५८ वृद्धिरादैच सूत्राच्या अर्थाविषयी विचार. २ २१२ २१३ २१४ २१६ २२० २२१ २२२ ૨૨૨ २२४ ... ... ... २२५ २२६ २२७ २२८ २२८ २२९ २२९ ~ ....

·१०] व्याकरणमहाभाष्यं परिच्छेद विषय १५९ 'इको गुणवृद्धी' सूत्राच्या अर्थाचे विवेचन १६० गुणवृद्धिनिषेधस्थलांविषयी विवेचन. १६१ संयोग, अनुनासिक व सवर्ण या संज्ञांविषयी विचार १६२ सावर्ण्यविचार. १६३ प्रगृह्य संशेचे विवेचन. घु संशेविषयी विवेचन. १६५ आद्यन्तवद्भाव व व्यपदेशिवद्भाव. १६६ घ संज्ञा, संख्या संज्ञा व निष्ठा संशा यांविषयी विचार. सर्वनामसंज्ञेविषयी विवेचन. १६८ अव्ययसंशेविषयी विवेचन. १६९ आगमस्वरूपविवेचन. १७० आदेशविचार. स्थानिवद्भावाचे स्वरूपविवेचन. १७२ अनल्विधी या स्थानिवद्भावनिषेधाचा प्रतिप्रसव. १७३ रूपस्थानिवद्राव. १७४ प्रत्ययलक्षण. १७५ शब्दस्वरूपाहणसंकेत. १७६ सावर्ण्यग्रहण. तदन्तविधि. १७८ स्त् िव फिन् या अतिदेशांचं विवेचन. उदात, अनुदान वगैरे स्वरांचे विवेचन. १८० एफथुतीचे विवेचन. १८१ प्रातिपदिक संगा. १८२ प्रातिपदिकांचे अर्म, लिंग य संरल्या. मापयानापसाल्यानंतर प्रातिपदिकांन साप. १८४ 'मशेष यन्दामा अर्याविषयी मिनमिम मी. १८५ 'एप' हाम्दानी म्यारया. २३१ २३२ २३२ २३३ २३४ २३५ २३५ २३६ २३७ २३८ २३९ २४१ २४० २४२ २४३ २४३ २४४ ... ... २४६ २४७ २४८ २४८ ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका [११ परिच्छेद ... ... विषय पृष्ठ अपादान, संप्रदान, करण व अधिकरण या कारकांविषयी विचार. २६३ १९८ कर्मकारक व अकथितकर्म. १९९ निपातसंज्ञेचे विवेचन. २०० परस्मैपद व आत्मनेपद या संज्ञांविषयीं विवेचन. २३६ आन्हिकविवेचन -दुसरा अध्याय. २०१ सामर्थ्य शब्दाचा अर्थ. २६७ २०२ सामासिक पदाच्या अर्थाविषयी विचार. २६७ २०३ पराङ्गवद्भाव व साधारणसमास यांविषयी विचार. २६८ २०४ अव्ययीभाव समास. २६९ २०५ समासांचे चार मुख्य प्रकार. २७० २०६ द्विगु समास. २७० २०७ कर्मधारय समास, २७१ २०८ एकदेशितत्पुरुष व नस्तत्पुरुष २७२ २०९ षष्ठीतत्पुरुष. २७२ २१० बहुव्रीहि समास. २७३ २११ द्वन्द्व समास. २७५ २१२ अनभिहित कर्म व संप्रदान यांना लागणाऱ्या विभक्ती. २७५ २१३ कारकविभक्ती व उपपदविभक्ती. २७७ २१४ अनभिहित कर्ता, करण, अपादान व अधिकरण यांना लागणाऱ्या विभक्ती.... २७७ २१५ प्रथमा विभक्तीविषयी विवेचन. २७८ २१६ एकवद्भाव. २८० २१७ सामासिक शब्दांच्या लिंगाविषयी विचार. २८० २१८ धातूंना, प्रातिप्रदिकांना व प्रत्ययांना होणारे आदेश. २८१ २१९ तद्धित प्रत्ययाचा लोप झाला असतांना होणाऱ्या कार्याचे विवेचन, २८२ २२० विकरणांचा, आम् प्रत्ययापुढील प्रत्ययांचा, व अव्ययापुढील आप् व सुप् प्रत्ययांचा लोप झाला असतां होणाऱ्या कार्याचे विवेचन. २८३ आन्हिकविवेचन-तिसरा अध्याय. २२१ प्रत्यय शद्वाचा अर्थ, २८४ २२२ प्रत्ययाचें परत्व व आद्युदात्तत्व. २८४ २२३ सनन्त धाविषयी विचार. २८५ २२४ क्यच व क्यङ् प्रत्यय. २८६ २२५ काम्यच, क्यष्, णिव यङ् प्रत्यय. २८७ २२६ णिच् प्रत्यय. २८८ २२७ यक, आय, इयङ्, व गिट् प्रत्यय. २८९ २२८ स्य, तास्, सिप् व आम् विकरण, २९० २९० २२९ लुङ् प्रत्ययापूर्वी लागणारा ग्लि विकरण व त्याचे आदेश, २३० कर्मगिप्रयोग व भावेप्रयोग यांमधील वचनांचा विचार, २३१ शप, श्यन्, इत्यादि विकरण व त्यांचा व्यत्यय. ... ... ... ...

·१२] व्याकरणमहाभाष्य . पृष्ठ २९२ , २९४ २९५ २९६ २९७ २९८ २९९ - ... ३०१. ३०२ ३०५ ३०५ - परिच्छेद विषय '२३२ कर्मकर्तरिप्रयोग.. २३३ (धातोः' या अधिकाराची मर्यादा व प्रयोजनें. २३४ वासरूप' विधि. २३५ कृत्य प्रत्यय. २३६ सामान्यकालार्थक कर्तरिकृत्प्रत्यय, २३७ अण् प्रत्ययाचे अपवादप्रत्यय. २३८ भूतकालक्रियावाचक प्रत्यय. २३९ परोक्ष शब्दाचा अर्थ. २४० वर्तमानकालाची व्याख्या. २४१ सन् प्रत्यय व ताच्छोलिक प्रत्यय, २४२ उणादि प्रत्यय, २४३ भावे प्रत्यय. २४४ विशिष्ट अर्थी विशिष्ट लकारांचे प्रयोग, २४५ क्वा, णमुल व तुमुन् प्रत्यय. आन्हिकविवेचन-चौथा अध्याय २४६ 'ड्याप्रातिपदिकात् ' या सूत्राच्या आवश्यकतेचे विवेचन. २४७ 'लिङ्गविशिष्ट ' परिभाषा. २४८ प्रातिपदिकापासून स्त्रीत्वाचा चोध. २४९ लिङ्गकल्पना. २५० लिङ्ग शब्दाची शास्त्रीय व्याख्या. २५१ 'स्त्रियाम् ' या सूत्राचा अर्थ. २५२ स्त्रीत्व अर्थाचे प्रतिपादन. २५३ अनुपसर्जन प्रातिपदिकाहून होणारे स्त्रीप्रत्यय. २५४ गुण व जाति या शब्दांच्या व्याख्या. २५५ प्राग्दीव्यतीय सामान्य अर्थी तद्धितप्रत्यय. २५६ 'अपत्य ' संशेचा अर्थ. २५७ अपत्यवाचक प्रत्यय. २५८ रक्त, समूह, अध्येत वगैरे अर्थी प्रत्यय. २५९ २६० जात चंगेरे अर्थी प्रत्यय. २६१ विकारार्थी प्रत्यय. २६२ प्राग्वतीय व प्राम्हितीय प्रत्यय. आन्दिकविवेचन-पांचवा अध्याय. 'कीत' अर्यापूर्वीच्या अर्थी सामान्यतः '६' प्रत्यय.. फालयाचक शब्दांना लागणारे प्रत्यय. मायार्थप तांदतप्रत्यय. २६६ महीनांक तदितप्रत्यय. मापीय प्रत्यय. ३०६ ३०८ . ३११ ३१२ ३१३ शेषिक प्रत्यय. ... ३१७ ... ... ... ३२० ...

·विषयानुक्रमणिका [१३ ३२२ ३२२ ३२३ ३२४ ... ३२५ ३२५ ३२५ ३२७ ३२८ ३२९ २८२ ... परिच्छेद विपय २६८ विभक्तिसंज्ञक तद्धितप्रत्यय. २६९ आतिशायनिक तद्धितप्रत्यय. २७० रूप, कल्प, क इत्यादि प्रत्यय, स्वार्थी तद्धित व समासान्त प्रत्यय, आन्हिकविवेचन-सहावा अध्याय. २७२ द्विवचननिरूपण. २७३ संप्रसारणनिरूपण. २७४ घोपदेश धातू व णोपदेश धातू. २७५ एकादेशस्वरूपनिरूपण. २७६ पूर्वसवर्ण, पररूप व प्रकृतिभाव यांविषयी विचार. “२७७ सामान्य स्वरविधी. २७८ पूर्वपदप्रकृतिस्वरांचे विवेचन. २७९ उत्तरपदस्वरांचे निरूपण. २८० स्वरावरून अर्थपरीक्षण. २८१ स्वराविषयी सामान्यविचार, अलुक् समासाचे विवेचन, २८३ पुंवद्भाव संज्ञेचा अर्थ व विवेचन. २८४ उत्तरपदनिमित्ताने होणारे आदेश, २८५ अङ्गाधिकाराचे सामान्यविवेचन. २८६ आभीयासिद्धत्व. २८७ आभीयाधिकारांतील अंगका. २८८ भसंज्ञा झालेल्या अंगाला होणारी कार्य. आन्हिकविवेचन-सातवा अध्याय. २८९ अंगामुळे विभक्तिप्रत्ययांना होणारी कार्य २९० विभक्तिप्रत्ययांमुळे मागील अंगाला होणारी कार्थे, २९१ सिच प्रत्ययापूर्वी धातूला वृद्धि व आर्धधातुकप्रत्ययांना इट् आगम. २९२ इट् आगमाचे विधान, २९३ अंगांतील उत्तरपदाला होणारे वृद्धि वगैरे आदेश, २९४ हस्व, गुण, वृद्धि वगैरे अंगकाय. विशिष्ट ठिकाणी होणारी हस्व, गुण, दीर्घ, ईत्व वगैरे विशिष्ट कार्य आन्हिकविवेचन-आठवा अध्याय. २९६ पदाला होणाऱ्या द्वित्वाचे विवेचन. २९७ पदाच्या सर्वनिघाताला अपवाद. २९८ असिद्धत्वाचा अर्थ, उपयुक्तता व काही अपवादस्थले, २९९ निष्ठाप्रत्ययाच्या तकाराला होणारे आदेश. रुत्व, रेफाला होणारे आदेश व पदाच्या शेवटच्या वर्णाला होणारे आदेश. ३०१ षत्वादेशविचार. ३०२ णत्व, श्चुत्व, टुत्व, इत्यादि कार्य, ३३८ ... . ३४२ ३४४ ३४५ ... ३४७ ३४८ ·१४] व्याकरणमहाभाप्य पृष्ठ ३४९ ... परिच्छद विपय 'महाभाष्यकार व व्याकरणमहाभाष्य महाभाष्य ग्रंथाचे स्वरूप ३०४ महाभाष्याविषयीं वैदिकेतरदर्शनाभिमानी व पाणिनीयेतरवैयाकरण यांची अप्रीति ३०५ दंतकथांवर आधारलेला पतंजलीचा जीवनवृत्तान्त. ३०६ शेषाचा पतञ्जलिरूपाने अवतार. ३०७ शेषाचा चन्द्रगुप्तरूपाने पुन्हां अवतार. ३०८ दाक्षिणात्य पतंजलिकथानकांतील ऐतिहासिक तथ्य. ३०९ पतंजलीचे जन्मस्थान, अध्ययनस्थान व निवासस्थान. महाभाप्य, योगसूत्रे व चरकप्रतिसंस्करण या ग्रंथांच्या काविषयी विचार... ३११ योगसूत्र, महाभाष्य व चरकप्रतिसंस्करण या तिन्ही ग्रंथांच्या एककर्तृकत्वा ३४९ ३५० ३५० ३५१ ३५२ ३५३ ... ३१० विषयी पुरावा ३५४ ३५५ ... ३५७ ३५७ ३५८ चरक शब्दाचा अर्थ. ३१३ योगसूत्रे, महामाप्य व चरकप्रतिसंस्करण या ग्रंथांचे एककर्तृकत्व. ३१४ महाभाष्यकारांच्या वेळची समाजस्थिति ३१५ महाभाष्यकारांच्या घेळची ग्रंथसंपत्ति. ३१६ मदाभाष्यकारांच्या वेळचे धर्मसंप्रदाय. ३१७ माप्यकारांचे घेळची भौगोलिक परिस्थिति. महाभाष्यकारांच्या धेळची संस्कृत भाषा. महामाध्यकारांच्या येळचे व्याकरणग्रंथ, ३२० महाभाप्पकारांची लेखनपद्धति. महाभाष्यकारांनी विषयनिरूपगपति. ૧ ૨૨ मदाभाष्यकारांनी व्याख्यानरति. शुभकार ग गार्तिफकार यांचफ.टे पाण्याना भाष्यकारांचा हरिकोग १२४ भाष्यकारांने सारणानिया मौलिक सिमानाः शन्दनित्याक्षिान्त. १२५ नोट यांनी भेद. ३५९ ३६० ... ... ...

·विपयानुक्रमणिका [१५ पृष्ट ३७१ ... ३७५ ... ३७७ ३८८ ... ... ३८० परिच्छेद विषय असत्त्व शब्दाचा अर्थ. ३३९ उपसर्ग व निपात यांचे वार्तिककारांनी प्रतिपादन केलेले अनर्थकत्व. ३४० उपसर्गाच्या अर्थाविषयी विचार. ३४१ उपसगांचे अर्थद्योतकत्व. ३४२ शब्दांचे द्रव्यवचन, गुणवचन व क्रियावचन हे तीन प्रकार. ३४३ विशेषण-शब्दांचे अभिधायकत्व. महाभाष्यानंतर संस्कृत भाषेची स्थिति व व्याकरणविषयक घडामोडी. ३४५ कातन्त्र व्याकरण. चान्द्र व्याकरण ३४७ जैनेन्द्र व्याकरण, भर्तृहरिकालखंड. ३४८ भर्तृहरीच्या वेळी उपलब्ध असलेले व्याकरणग्रंथ. प्राचीन व अर्वाचीन शाकटायन-शब्दानुशासन. ३५० भर्तृहरीचा काल, ३५१ भर्तृहरीच्या कार्याचे महत्त्व, ३५२ भर्तृहरीच्या अर्थग्रंथाने व्याकरणाची परिपूर्ति. ३५३ वाक्यपदीयाचे प्रथम कांड (ब्रह्मकांड) ३५४ वाक्यपदीयाचे द्वितीयकांड. ( वाक्यकांड). ३५५ वाक्यपदीयाचे तृतीय कांड (प्रकीर्णकांड ). ३५६ तृतीय कांडांतील समुद्देशांना आधार. ३५७ वाक्यपदीयावर टीकाग्रंथ, ३५८ महाभाष्यदीपिका. ३५९ भागवृत्ति ग्रंथाच्या कर्त्याविषयी विचार. शब्दज्ञानाचे मोक्षसाधनत्व. वाणीचे परा, पश्यन्ती, मध्यमा व वैखरी हे चार प्रकार. ३६२ भर्तृहरीने प्रतिपादन केलेले तत्त्वज्ञान. काशिकाकालखंड काशिकाकालखंडांतील प्रमुख वैयाकरण, काशिकावृत्ति. काशिकावृत्तीचे महत्त्व. ३६६ चान्द्र, कातन्त्र, जैनेन्द्र व शाकटायन व्याकरणांवरील वृत्तिग्रंथ. वामनाचे विश्रान्तविद्याधर व्याकरण. कैयटकालखंड ३६८ कैयटकालखंडांतील प्रमुख वैयाकरण. ३६९ कैयटभट्टांचा महाभाष्यप्रदीप. कैयटांच्या महाभाष्यप्रदीपाचे महत्त्व. ३७१ हरदत्वांची पदमञ्जरी, ३७२ हरदचांची विद्वत्ता व आत्मश्लाघा. ३८१ ३८२ ३८४ ३८४ ३८४ ३८५ ... ... ३८६ ३८७ ३८७ ३८८ ३८९ ३८९ ३९० ... ... ...

·१६] व्याकरणमहाभाष्य पृष्ठ ३९१ ३९२ ३९२ ... ३९४ ... । ३९६ ३९७ ३९८ ३९८ परिच्छेद विषय ३७३ पुरुषोत्तमदेवांचे ग्रंथ. ३७४ मैत्रेयरक्षितांचे ग्रंथ. ३७५ भोजदेवांचे सरस्वतीकंठाभरण. ३७६ हेमचन्द्राचार्य व त्यांचे ग्रंथ, ३७७ हेमचन्द्राचार्याचे शब्दानुशासन, ३७८ जौमार व्याकरण. ३७९ बोपदेवांचे मुग्धबोध व्याकरण. कौमुदीकालखंड ३८० प्रकरणग्रंथांची आवश्यकता. ३८१ प्रकियाकौमुदी. ३८२ सिद्धान्तकौमुदी. ३८३ सिद्धान्तकौमुदीचे महत्त्व. ३८४ भट्टोजी दीक्षितांच्या कालाविषयी मतभेद. ३८५ भट्टोजी दीक्षितांच्या कालाविषयी निर्णय. ३८६ भट्टोजी दीक्षितांचा स्वभाव. ३८७ भद्रोजी दीक्षितांचे ग्रंथ. ३८८ कोडभट्टांचा वैयाकरणभूषण. ३८९ हरिदीक्षितांचे ग्रंथ. नागेशकालखंड ३९० नागेशकालखंडांतील ग्रंथांचे स्वरूप नागेशांची ग्रंथसंपत्ति. ३९२ नागेशांची लघुमञ्जूषा व परमलधुमञ्जूषा. ३९३ नागेशांच्या ग्रंथांचे महत्त्व. ३९४ सिद्धान्तकौमुदी, शन्दकौस्तुभ इत्यादि ग्रंथांवरील टीकाग्रंथ. २९५ नागेशांच्या ग्रंथांवरील टीकामंथ, ३९६ लाशन्देन्दुशेखर व परिभापेन्दुशेखर यांवरील टीकाग्रंथ ३९७ पाश्चात्य विद्वानांची व्याकरणविषयक कामगिरी. ३९८ विसाव्या शतकांतील व्याकरणविषयाचा भारतांतील अभ्यास, २९९ व्याकर व्याकरणविषयक नवीन ग्रंथनिर्मितीविषयी विचार. उपमहार. ३९९ ४०० . ४०० ४०१ ४०१ ४०२ ४०२ ४०३ ४०४ ४०४ ४०५ ४०६ ४०६ ४०८ परिशिष्ट १. उद्धृत केलेली वाक्ये व श्लोकवार्तिके. परिशिष्ट २. परिभाषा व न्याय. परिशिष्ट ३. महन्याचे शब्द. विषयानुक्रमणी. ( व्याकरणमहाभाप्य भाग १ ते ६) १-१२ १३-२४ २६-३४ ३५-७४ ·ॐ श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचित व्याकरण महाभाष्य भूमिका व्याकरणग्रंथांची सामान्य माहिती. (१-१२) १. संस्कृत ग्रंथांमध्ये व्याकरणमहाभाप्याचे स्थान. पतञ्जलिकृत व्याकरणमहाभाष्य हा ग्रंथ संस्कृत व्याकरणशास्त्राच्या मूळ ग्रंथांतील अत्यंत प्रमाणभूत असा समजला जातो इतकेच नव्हे, तर संस्कृत भाषेतील गद्यपद्यात्मक प्रचंड अंथसमूहामध्ये ब्राह्मणग्रंथ व आरण्यकग्रंथ सोडल्यास व्याकरणमहाभाप्य हा सर्वांत श्रेष्ठ असा प्राचीन गद्यग्रंथ गणला जातो. संस्कृत वाङ्मयामध्ये प्रत्येक शास्त्रावर साधारणतः पांच प्रकारचे ग्रंथ लिहिलेले सांपडतात. त्यांपैकीं सूत्रग्रंथ हे सर्वात जुने. प्राचीनकाली ज्यावेळी सूत्रे रचिली गेली त्यावेळी निरनिराळ्या शास्त्रांतील निरनिराळे सिद्धांत व त्याविषयींचे पूर्वपक्ष तसेच उत्तरपक्ष यांचे सुसंगत रीतीने स्मरण व्हावे हा हेतु सूत्रकारांच्या मनांत प्रामुख्याने होता. सूत्रं रचिलीं गेली त्या काळी त्या त्या शास्त्रांतील सूत्रांचे परंपरागत व्याख्यान व विवरण गुरुजींकडून शिष्यवर्गास यथासांग उपलब्ध होत असे, परंतु सूत्रांची भाषा साधारणतः अतिशयच त्रोटक असल्यामुळे सूत्रकारांना अभिप्रेत असलेल्या अर्थाविषयीही कालांतराने संशय उत्पन्न होऊ लागला. पाणिनिसूत्रांची रचना अत्यंत शास्त्रशुद्ध असल्यामुळे व अध्याहृत शब्द कोणते व कसे घ्यावयाचे याविषयी नियमबद्ध पद्धति अनुसरली गेली असल्यामुळे त्यांचे अर्थाविषयी संशयास जागाच राहिली नसली तरी पण वेळोवेळी भाषेत फेरबदल होणे नवे शब्द प्रचारांत येणे व शब्दांच्या अर्थातही फेरफार होणे या गोष्टी अपरिहार्य असल्यामुळे काही काल गेल्यावर पाणिनिसूत्रांवरही परिशिष्टरूप, विवरणरूप व व्याख्यानरूप ग्रंथांची जरूर उत्पन्न झाली व तसे ग्रंथ लिहिले गेले. . २. शास्त्रीय ग्रंथांचे पांच प्रकार परंपरागत अर्थ कायम रहावा ह्या बुद्धीने कालांतराने प्रत्येक शाळांतील सूत्रांवर वृत्ति, वार्तिक, भाष्य, व टीका अशा चार प्रकारचे ग्रंथ प्रामुख्याने लिहिले गेले. काही शास्त्रां- १ सूत्र, वृत्ति, भाष्य, वार्तिक व टीका हे पांच प्रकार साधारणतः घेतले जातात. , ·२ व्याकरणमहाभाष्य मध्ये वार्तिकांच्या त-हेच्या ग्रंथांना नियुक्ति नांव आहे व टीकाग्रंथांना चूर्णि नांव आहे. त्यांपैकी सूत्रे ही अतिशय संक्षिप्त रीतीने लिहिलेली असली तरी ती अत्यंत अधिकृत वाणीने लिहिलेली व गंभीर अर्थाने भरलेली असतात. त्यांचे लक्षण पुढे दिल्याप्रमाणे आहे. अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम् । अस्तोममनवा च सूत्रं सूत्रकृतो विदुः " हे लक्षण पाणिनीच्या सूत्रांना पूर्णपणे लागू पडते. जणू काय. पाणिनीची सूत्रे पाहून तींच नमुनेदार सूत्रे असें मनांत ठरवून सूत्र शब्दाची व्याख्या वरती दिल्याप्रमाणे केली गेली असावी असे वाटते. उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिणः” हे वार्तिकांचे लक्षणही पाणिनिसूत्रावरील वार्तिकांना चांगले लागू पडते. ही वार्तिकें कात्यायनाने रचिली असे समजले जाते. या वार्तिकांच्या कर्त्याविषयीं ज्यास्त विचार पुढे करण्यात येईल, तसेंच भाष्याचेही लक्षण " सूत्राथों वर्ण्यते यत्र, पदैः सूत्रानुकारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाप्यं भाप्यविदो विदुः" हे महाभाप्याला लागू- पडते इतकेच नव्हे तर महाभाष्यकारांनी त्याइनही मोठी कामगिरी केली आहे हे पुढील विवेचनावरून स्पष्ट होईल. पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष वगैरे न मांडतां सूत्रांचा सरळ अर्थ थोडक्यात मांडणे हे वृत्तिग्रंथांचे काम आहे. सूत्रे फारच संक्षिप्त असल्यामुळे त्यांचा अर्थ एकदम मनांत येत नाही. त्याकरितां मागील संदर्भ अनुवृत्ति व अध्याहत शब्द इतकेच धालून व एकादें उदाहरण देऊन वृत्तिकार सूत्रांचे अर्थ स्पष्ट मांडतात. टीकाग्रंथांची मुख्य कामगिरी म्हणजे सूत्रांच्या अर्थावर व प्रतिपाद्य विषयावर जे आक्षेप घेतले जाणे शक्य असते ते आक्षेप दूर करणे, याशिवाय सूत्रांचे पांडित्यपूर्ण विवेचन व प्रतिपाद्य विषयाचे स्पष्टीकरण हेही टीकाग्रंथांतच मिळते.

·भूमिका उपलब्ध असले तरी दुर्दैवाने आज आपणांला उपलब्ध नाहीत. नागोजीभट्टांनी उद्योतामध्ये ज्यांतून उतारे घेतले आहेत अशी भर्तृहरीची महाभाष्यावरील टीका हली उपलब्ध झाली आहे पण ती सात आन्हिकांपर्यंतच सांपडली आहे. व्याकरण व शब्दानुशासन या संज्ञांविषयी विचार. व्याकरणशास्त्राला शब्दानुशासन हे नांच महाभाप्याच्या काळी रूढ असावे. पाणिनीने आपल्या सूत्रांना व्याकरण हा शब्द स्वतः कोठे लाविला नाही व आपल्या सूलांचा प्रतिपाद्य विषय कोणता तेही . पण सांगितले नाही. त्याच्या एका सूत्रामध्ये वैयाकरण हा शब्द आढळतो. तसेच पाणिनिकृत म्हणून प्रसिद्ध जी शिक्षा आहे तिच्यामध्ये व्याकरणशब्द आढळतो. पण ज्या श्लोकांत तो शब्द आला आहे तो श्लोक मागाहून घातलेला असावा असे काही लोक म्हणतात. व्याकरण शब्दाचा प्रयोग वेदांगांपैकी एक अंग या अर्थी उपनिषदांत आढळतो व जैन आगमग्रंथांपैकी एका आगमग्रंथाचे प्रश्नव्याकरणसूत्र असें नांव आहे. महाभा- ध्यांतही पाणिनीच्या सूत्राला व्याकरणसूत्र हा शब्द लावला असता त्याचे स्पष्टीकरण कसे करावे याबद्दल उद्बोधक विवेचैन केले आहे. या सर्व उल्लेखांवरून व्याकरणशब्दाचा जुना अर्थ व्याख्यान अथवा स्पष्टीकरण असा असला पाहिजे. पाणिनीने सूत्रे लिहिल्यानंतर मात्र त्या सूत्रांना शब्दानुशासन हा शब्द लावला गेला हे महाभाष्याच्या आरंभींच्या 'अथ शब्दानुशासनम' या वार्तिकावरून सिद्ध होते. कैयटाने व्याख्या करतांना व्याकरणाचेच शब्दानुशासन हे दुसरें अन्वर्थ नांव आहे असे म्हटले आहे. पण उद्योतकारांनी शब्दानुशासन शब्दाचा अर्थ ज्यामुळे फोड करून शब्द समजाविले जातात ते शास्त्र अशी अनुशासन शब्दाची करणसाधनव्युत्पत्ति देऊन आपले मत प्रतिपादन केले आहे. एकंदरीत असे दिसून येते की, व्याकरण हा शब्द : स्पष्टीकरण या ज्यास्त व्यापक अर्थी वापरण्यात होता व शब्दाची अर्थासहित प्रतिप्रत्ययविभाग कल्पून उपपत्ति करणे या मर्यादित अर्थी शब्दानुशासन हा शब्द उपयोगांत असावा. पाणिनीने सूत्ररूपाने रचिलेल्या व्याकरणशास्त्राला शब्दानुशासन हे नाव पतंजलीच्या पूर्वी दिले गेले. हे नांव कोणी दिले ते ' अथ शब्दानुशासनम् ' हे वार्तिक कोणी लिहिले-कात्यायनाने, व्याडीने, किंवा दुसऱ्या कोणी, किंवा पतंजलीने स्वतः- या निर्णयावर अवलंबून राहील. ५. पाणिनीच्या कालाविषयी विचार. पाणिनीच्या कालाविषयीं जरी पुष्कळ मतभेद असला, व काही विद्वानांचे मताने त्याचा काल इसवी सनापूर्वी २००० वर्षे इतका जुना जरी असला, तरी बहिर्गत व अंतर्गत पुराव्यांचरून त्याचा काल इसवी सनापूर्वी ८०० ते ५०० वर्षे या मुदतीत असावा असे पुष्कळ विद्वानांचे मत आहे. वाह्य पुरावे म्हणजे इतर ग्रंथांत आलेले पाणिनीचे उल्लेख हे .. १. पाणिनिसूत्र “ वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः" (६. ३. ७) पहा. २. पाणिनीयशिक्षा (श्लोक ५७ ) पहा. १. व्याकरणमहाभाम्य पस्पशाहिक वार्तिक १० "सूत्रे न्याकरणे पष्ठ यर्थानुपपन्नः " अथ शम्दानुशासनम् " ( १११।१ वा. १) वराल कयटकृत प्रदीप पहा. ५. " अय शन्दानुशासनम्" (११११ वा.) नागशभट्टकृत उद्योत पहा. पहा.

·व्याकरणमहाभाष्ये 'जरी अनेक असले व पाणीनीची सूत्रे जरी अनेक ग्रंथांत उद्धृत केलेली असली तरी त्यांतील 'पुष्कळसे ग्रंथ अर्वाचीन आहेत. जुन्यांत जुने उपलब्ध ग्रंथ म्हणजे कात्यायन व इतर वार्तिक- कारांनी केलेली म्हणून प्रसिद्ध असलेली वार्तिकें व त्यांवर उभारलेला प्रस्तुत महाभाष्य ग्रंथ हे होत. यांपैकी महाभाष्याचा काल अंतर्गत पुराव्यांवरून इसवी सनापूर्वी दुसरे शतक निश्चित होतो. त्यावरून त्यापूर्वी शेदोनशे वर्षे वार्तिककारांचा काल व त्यापूर्वी कात्यायन वगैरे वार्तिककारांना वार्तिक लिहिण्याजोगी संस्कृत भाषेची परिस्थिति निर्माण होण्यास पुरेसा असा तीन चार शतकें काल यावरून पाणिनीचा काल इसवी सनापूर्वी निदान पांच शतके असला पाहिजे असे म्हणता येईल. काव्यमीमांसा ग्रंथांत राजशेखर कवीने वर्ष, उपवर्ष, पाणिनि, वर- रुचि, पिंगल व व्याडि या सर्वांच्या विद्येची पारख पाटलिपुत्र राजधानींत झाली असें वर्णन केले आहे. त्यावरून हे सर्व विद्वान जरी समकालीन नसले व समकालीन असणे शक्यही नसले तरी पण त्या सर्वांना नंद राजघराण्याचा आश्रय असावा व कदाचित् पाणिनीचा आश्रयदाता नंद हा त्या घराण्याचा आद्यसंस्थापक होता येवढे म्हणता येईल. पाणिनि, जैमिनि, व पिंगल यांच्या मरणाला अनुक्रमें सिंह, हत्ती, व मगर कारणीभूत झाले अशा वैर्णनाचा पंचतंत्रांतील श्लोक हा निव्वळ दंतकथामूलक असावा असे वाटते. , ६. अंतर्गत पुरावा. अंतर्गत पुराव्यासंबंधी विचार केल्यास पाणिनीने कांहीं सूत्रांमध्ये 'छन्दसि याच्यापेक्षा भिन्न' या अर्थी 'भाषायाम्' असा शब्द घातला आहे. 'भाषायाम्' हा शब्द ज्यांमध्ये आहे ती सर्व सूत्रे पाहिल्यास भाषा शब्द हा त्या वेळी लोकामध्ये प्रचारांत असलेली जी संस्कृत भाषा तिला उद्देशून घातलेला आहे असे निश्चित होते. संस्कृत भाषा बोलली जात असलेला हा काल, पाली व प्राकृत भाषांचा लोकांमध्ये व ग्रंथांमध्ये फैलाव होण्यापूर्वीचा, म्हणजे बुद्ध व महावीर यांच्या कालापूर्वीचा स्वाभाविकपणेच ठरतो; व त्याप्रमाणे तो इसवी सनापूर्वी पांच सहा शतके मानिल्यासच भाषेमध्ये साधारण बराच फेरफार झाल्यावर कात्यायन वगैरे वार्तिककारांचा व त्यानंतर तितक्याच अंतराने पतंजलीचा इतर बळकट प्रमाणावरून निश्चित झालेला इसवी सनापूर्वी दुसरे शतक हा काल जमतो. पाणिनीच्या सूत्रांत अत्रि, वसिष्ठ, गोतम, अंगिरस वगैरे . aa १. विशेपतः । पुष्यमित्रं याजयामः ( ३।२।१२३ वा. १ भाप्य ) तसंच अरुणयवनः साकेतम् (स. २२।१११ वा २ भाप्य ) पहा. २. " अनोपवर्षाविद पाणिनिपिङ्गलापिड व्याटिः । वररुचिपतअली १ (पाटलिपुत्रे) परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ॥ काय्यमीमांसा. ३. "सिंहो व्याकरणस्य करतरत् प्राणान् प्रियान्पाणिनेः मीमांसास्तमुन्मनाय सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । इन्दोगाननिर्षि जपान मकरो वेलातटे पिङ्गलम् मानागपेसामाशिपां कोयरितरक्षा गरेः ।। ४. पानिनिम (३२।१०८) “सत्यशिश्वीति भाषायाम्' (४१६२), "रिमाया मागयाम्" (६।९।१७७) " प्रधनायाब दियचने मापायान् " (७।२८८), "पू मालपार" ( ८१२१९८) पहा. " मापायां सस्वसध्रुषः ·भूमिका होईल; मलद्रष्टया ऋषींचा तसेच अन्धक, वृष्णि, कुरु वगैरे प्राचीन कुलांचा पुष्कळ ठिकाणी उल्लेख आलेला आहे. त्यावरून त्या फार प्राचीन ऋषींच्या नंतर पाणिनी होऊन गेला एवढेच सिद्ध पण ते निर्विवाद सिद्धच आहे. त्याप्रमाणेच गार्ग्य, आपिशलि, चाक्रवर्मण, शाकटा- यन, शाकल्य, भारद्वाज, सेनक, स्फोटायन वगैरे वैयाकरणांच्या मतभेदाचा उल्लेख आल्या- वरून पाणिनीच्या पूर्वीचे ते वैयाकरण असावे असे सिद्ध होते. परंतु त्यांपैकी कोणाचाही ग्रंथ हल्ली उपलब्ध नसल्यामुळे पाणिनीच्या कालासंबंधी त्या उल्लेखांवरून काहीही ठरवितां येणे. शक्य नाही. शाकटायनाचे व्याकरण म्हणून हल्ली दोन ग्रंथ उपलब्ध आहेत. पण पाणिनीने उल्लेख केलेल्या शाकटायनाचे ते ग्रंथ नाहीत; ते पाणिनीनंतर लिहिले गेले असावे असें विद्वा- नांचे मत आहे. पाणिनीच्या सूत्नांत यवेन, यस्क, व मनु हे शब्द आले आहेत. यवन शब्द हा त्या वेळी आयोनियन् नांवाने ओळखल्या जाणाऱ्या लोकांना लावला जात असेल तर त्या- वरून आयोनियन् लोकांचा भारताशी संबंध आल्यानंतर पाणिनी होऊन गेला एवढेच सिद्ध होईल. परंतु असा संबंध इसवी सनापूर्वी कित्येक शतके आला होता असे विद्वानांचे मत आहे. म्हणून फक्त यवन शब्दावरून अलेक्झांडरच्या स्वारीनंतर (इ. स. पूर्व ३२१) पाणि- नीचा काल ठरवणे बरोबर होणार नाही. तसेच यस्क व मनु या शब्दांवरून यास्काचार्याच्या व स्मृतिकार मनूच्या नंतर पाणिनीचा काल ठरवणेही बरोबर होणार नाही. कारण यस्क व मनु, ही गोतनावे असल्याने ती यास्क व मनु या ग्रंथकारांपूर्वी कित्येक शतकें प्रचारांत असणे संभवनीय आहे. ७. पाणिनीचा देश व काल ठरविण्यास उपयुक्त सूत्रे. सूत्रपाठांत उशीनर, गौड, प्राच्य-भरत वगैरे देशांची नांवे आली आहेत. त्यावरून येवढेच सिद्ध होईल की, पाणिनीचा काल अत्यंत प्राचीन नसून ज्या वेळी अंग कलिंग व प्राच्य-भरत या शब्दांनी उल्लेख केलेल्या देशांपर्यंत आर्य संस्कृतीचा व संस्कृत भाषेचा फैलाव झाला होता असा काल म्हणजे ब्राह्मण व उपनिषद् ग्रंथांच्या कालानंतर काही शतकें असावा असें सिद्ध होते. हा काल साधारणपणे पाली व प्राकृत भाषांचा लोकांत फैलाव होण्यापूर्वीचा असावा असें दिसते. पाणिनीने 'उदक् च विपाश:' (४।२।७४) वगैरे सूत्रांमध्ये स्वरयुक्त उच्चारणाचे वात्र- तींत निरनिराळ्या ठिकाणी आढळून येणारे फरक इतके काळजीपूर्वक व कौशल्याने नमुद केले आहेत की, वृत्तिकार काशिकाकर्ते यांनी “महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य (४।२।७४ काशिकावृत्ति) अशा शब्दांत सूत्रकारांचे कौतुक केले आहे. या गोष्टीवरूनही उदात्तादि स्वरांनी युक्त असा शब्दोच्चार जिच्यामध्ये होत असे अशी संस्कृतभाषा ज्या काली होती तोच पाणिनीचा काल असावा असे सिद्ध होते. तसेच “भियोध्यौ नदे” पुष्यसिध्द्यौ नक्षत्रे" (३।१।११५-११६) या सूत्रांतील भिन्द्य व उध्य हे दोन नद व सिध्ध हे नक्षत्र ही ज्या वेळी लोकांना ठाऊक असून पूर्ण प्रचारांत होती असा काल म्हणजे इसवी सनापूर्वी बरीच शतकें असावा असे असल्याने वरील विधानांना पुष्टि मिळते. “तूदी- १. ऋध्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च (४।१।११४ ) अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाझिरोभ्यश्च ( २१४१६५ ) वगरे सत्रे पहा. २. इन्द्रवरुणभव० (४।१।४९); यस्कादिभ्यो गोत्रे (२।४१६३) मनोरौ वा (४।१।३८) मनोर्जाता० (४।१।१६१) पहा. . .

·६ व्याकरणमहाभाष्य १ शलातुरवर्मती०" (४।३।९४) या सूत्रांत पाणिनीने 'शलातुर देश ज्यांचा वाडवडिलांचा राहण्याचा देश आहे असे लोक ' या अर्थी शलातुर शब्दाइन छण प्रत्यय सांगितला आहे. हा शलातुर देश गांधार प्रांतांत पेशावरचे पूर्व बाजूस होता असे विद्वानांचे मत आहे. 'सिन्धुत- क्षशिलादिभ्योऽणी, कच्छादिभ्यश्च । वगैरे सूत्रांत आढळून येणारे सिन्धु, तक्षशिला, कच्छ वगैरे पश्चिम हिंदुस्थानांतल्या प्रांतांचे उल्लेखही पाणिनी हा हिंदुस्थानच्या वायव्य प्रांतांत इसवी सनापूर्वी वरींच शतकें शलातुर गांवी होऊन गेला असावा व त्याचे शिक्षण तक्षशिला विद्यापीठांत झाले असावें या अनुमानास पुष्टी देतात. ८. पाणिनिसूत्रावरील वार्तिकें. कात्यायनाने पाणिनीच्या सूत्रांवर कालांतराने प्राप्त झालेली त्यांतील न्यूनता भरून काढण्याकरितां व योग्य ते फेरफार सुचविण्याकरिता वार्तिके लिहिली असें लोकांत प्रसिद्धच आहे. या कात्यायनाचे दुसरे नांव वररुचि असे होते अशी समजूत आहे. कात्यायन हे गोत्र- नांवही असू शकेल किंवा वररुचि हे टोपणनावही असू शकेल, भाष्यकारांनी महाभाष्यांत ही वार्तिके घेतली आहेत व त्यांवर चर्चा केली आहे. कात्यायनाचा वार्तिकपाठ जसा होता -तसा परंपरागत उपलब्ध नाही असे जुन्या वैयाकरणांचेही म्हणणे आहे. ज्याप्रमाणे भाष्य- कारांनी पाणिनीच्या सूत्रांपैकी काही सूत्रे घेऊन त्यांवर विवेचन करण्याजोगे कांही नसल्यामुळे वगळली आहेत तशीच कांही वार्तिकेही वगळली असण्याचा संभव आहे. काही ठिकाणी भाष्यकारांनीच कांहीं वार्तिकांचे कर्ते कात्यायनापेक्षां निराळे असल्याबद्दल प्रत्यक्षच भारद्वा- जीयाः', 'क्रोष्ट्रीयाः' वगैरे शब्दांनी उल्लेख केला आहे. काही ठिकाणी वार्तिककारांनी पाणिनीचे दोष दाखविले आहेत हे भाष्यकारांना संमत नसल्यामुळे त्यांनी वार्तिककारांची हजेरी घेऊन पाणिनीचे समर्थन केले आहे असे काही लोकांचे म्हणणे आहे पण त्यांत तथ्यता दिसत नाही. कारण वार्तिककार हे पाणिनीचा ‘भगवान् पाणिनि' असा आदरपूर्वक उल्लेख करीत असल्यामुळे त्यांची पाणिनीचे दोष काढण्याकडे दृष्टि असेल हे शक्य दिसत नाही. त्यांनी फक्त कालांतराने भाषेत बदल झाल्यामुळे घडून आलेले फरक पुरवणी व मतभेद म्हणून प्रदर्शित केले आहेत. कात्यायनाची वार्तिकें कोणती, संग्रहकारांची वचने कोणती व भाष्य- कारांची स्वतःची वार्तिकें कोणती याबद्दल काही आडाखे बांधून निर्णय करणे फार कठीण 'आहे. काही विद्वानांनी या बाबतींत प्रयत्न केले आहेत. परंतु अद्यापपर्यंत त्यांत म्हणावे तसे यश आले नाही. खोल अभ्यासपूर्वक विचार केल्यास व टीकाकारांची मते विचारांत घेतल्यास हे काम अगदीच अशक्य असे आढळून येणार नाही. " १. शलातुर शब्दाचा प्राकृत मापंत उच्चार सलाउर हा प्राकृत नियमांप्रमाणे होतो. स च्या एवंनी 'ह' अनेक प्रातांत उच्चारला जातो. त्याप्रमाणे हलाउर शब्द होऊन हव त यांमध्ये नेहमी भाढळून येणाऱ्या वर्ण:यत्ययाने लहाउर होऊन लाहोर असेंही रूप होऊ शकत असल्यामुळे शलातुर है शाहोरचेच जुन नाव असणे शक्य आहे. २. " कयं पुनरिद भगवतः पाणिनेराचार्यस्य लक्षणं प्रवृत्तम् " ( पस्पशादिक) “ प्रातिपदिकविशा- नाच्च भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् (७१२ वा ५) तसेंच " एफशेष मगवतः पाणिनेः.... (८४६८ वा. ४) पदा, ·भूमिका . ९. व्याडीचा 'संग्रह' व कुणीची 'वृत्ति '. कात्यायनाने संग्रहकार व्याडींचा नांवाने उल्लेख केल्यामुळे व्याडि कात्यायनाचे पूर्वी होऊन गेला असला पाहिजे. व्याडीला दाक्षायण हे उपपद असल्यामुळे व पाणिनीला दाक्षीपुत्र ही संज्ञा असल्यामुळे व्याडि हा पाणिनीचा नातलग पाणिनीनंतर लवकरच होऊन गेला असावा. व्याडीने रचिलेला संग्रह नांवाचा ग्रंथ लक्ष लोकात्मक होता हे म्हणणे जरी अक्षरशः खरे नसले तरी अतिशय लाघवयुक्त जी पाणिनीची सूत्रे त्यांचा अर्थ स्पष्ट करणारा व त्या सूत्रांचे स्पष्ट विवेचन करणारा असा तो विस्तृत गद्यात्मक ग्रंथ असावा असे टीका- कारांच्या त्या ग्रंथासंबंधीच्या उद्गारांवरून दिसून येते. भाष्यकारांना व्याडीच्या ग्रंथाचा पुष्कळ उपयोग झाला व त्यामुळेच महाभाष्याला " व्याडिसंग्रह-विवृति " असेंही म्हणण्यांत येते. व्याडीच्या ग्रंथाचे "शब्दविवेचनसंग्रह" असेंही नांव ऐकण्यांत आहे. महाभाष्यासारखा प्रसादयुक्त प्रतिभासंपन्न व विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ निर्माण झाल्यानंतर व्याडीच्या ग्रंथाचे प्रयोजन कमी झाल्यामुळे तो लुप्त झाला असावा असे दिसते. कुणि नांवाच्या वैयाकरणाने रचिलेल्या पाणिनिसूत्र- वृत्तीची तीच गति झाली असावी. हा वृत्तिग्रंथ पाणिनीनंतर थोड्याच कालावधीत पाणिनि- सूत्रांचा थोडक्यात अर्थ देणारा असा रचिला गेला असावा किंवा संग्रह या ग्रंथानंतर संग्रहाचा संक्षेपार्थ घेऊन केलेला व दरएक सूत्राचा अर्थ देणारा असा हा लहान ग्रंथ असावा. पाणिनीचा काल इसवी सनापूर्वी पांचसहा शतकें मानिल्यास हे सर्व ग्रंथ त्यानंतर दोन तीनशे वर्षात रचिले गेले असावे. ४ १० पातजल महाभाष्याचा काल. प्रस्तुत महाभाष्य हे पाणिनीची सूत्रे, कात्यायन वगैरे वार्तिककारांची वार्तिके, व्याडीचा संग्रह, व कुणीची वृत्ति हे ग्रंथ झाल्यानंतर त्या सर्व . ग्रंथांवर अधिकृत व्याख्यान म्हणून रचिले गेले हे त्यांतील उल्लेखांवरून स्पष्ट होते. महाभाष्यकर्ता पतंजलि हा गोनर्द ऋषींच्या ओंजळीत पडला म्हणून त्यास पतंजलि म्हणूं लागले अशी आख्यायिका सांगण्यांत येते. 'पुष्यमित्रं याजयामः' ( ३१२११२३ भाष्य ) या महाभाप्यांत आलेल्या पुष्यमित्र राजाच्या उल्लेखावरून पुष्यमित्राने केलेल्या यज्ञांत पतंजलीने ऋत्विजाचे कर्म पतकरिले असावें व पुष्य- मित्र आणि पतंजलि हे समकालीन असावे असे काही लोकांचे म्हणणे आहे. तसेच 'अरुणद् यवनः साकेतान ( ३।२।१११ भाष्य ) या वाक्यांत मीनॅण्डर नांवाच्या पंजाब व काबूल या प्रांतांवर राज्य करणाऱ्या आयोनियन ( यवन) राजाने इसवी सनापूर्वी सुमारे १५० वर्षांचे सुमारास अयोध्येला वेढा घातला या ऐतिहासिक गोष्टीचा उल्लेख असल्यामुळे पतंजलीचा काल इसवी सनापूर्वी दुसरे शतक असावे असे विद्वानांचे मत आहे. "मौर्हिरण्यार्थिभिरर्चाः प्रक- ल्पिताः" या वाक्यांत आलेल्या मौर्य राजांच्या गरिबीच्या कालाच्या उल्लेखावरूनही वरील १. शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहल कृतिः दाक्षायणेन संग्रहस्य कृतिः ' ( २३६६ भाष्य) पहा. २. " सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः " ( १११।२० वा. ५ भाष्य) तसेंच (७११२७ वा. २ भाष्य) पहा. ३, "इह पुरा पाणिनीयस्मिन् व्याकरणे व्याउथुपरचितं ग्रन्थलक्षपरिमाणं संग्रहाभिधानं निवन्धनमासीत तन्च कालवशात्सुकुमारवुद्धीन्वैयाकरणान्प्राप्यास्तमुपागतम् " (वाक्यपदीय ग्रन्थावर पुण्यराजकृत टीका पहा. .) ४. व्हिन्सेंट स्मिथ प्राचीन हिन्दुस्थानचा इतिहास. (पृष्ठे २०४-२०५ पहा) ...

·" व्याकरणमहाभाष्य महाभाष्याच्या कालाला एक अनुकूल पुरावा मिळतो. गोनीय शब्द महाभाष्यांत अनेक वेळां आला आहे तसाच गोणिकापुत्र हाही शब्द आला आहे. हे दोनही शब्द भाष्यकार पतंजलींनी स्वतःला उद्देशून वापरले असावे असे टीकाकारांचे मत आहे. त्यांच्या मते गोनद हा भाष्यका- रांचा राहण्याचा देश असावा व गोणिका हे त्यांच्या मातु:श्रींचें नांव असावें. गोनर्द. हा अयोध्या. प्रांतांतील एक देश असावा असे काही विद्वानांचे मत आहे. भाष्यकारांनी कात्या- यनाचा दाक्षिणात्य वैयाकरण असा उल्लेख केला आहे त्यावरून भाष्यकार हे उत्तरेकडील प्रदे- शांत राहणारे असावे. महाभाष्यांत महाभारत, रामायण व हल्ली उपलब्ध नसलेली पण त्या वेळी अस्तित्वात असलेली काव्ये व नाटके यांतून सुंदर सुंदर उतारे घेतलेले आहेत. यावरूनही कालिदास भास वगैरे कवींच्या पूर्वी पण रामायण व महाभारत हे ग्रंथ प्रचारांत आल्यानंतर महाभाष्यकार होऊन गेले असें निश्चित होते. ११ महाभाष्यावरील भर्तृहरीची टीका. या बहुमोल महाभाप्यग्रंथाचा काही कालाने लोप झाला असें कल्हणाने आपल्या राजतरङ्गिणी ग्रंथांत विधान केले आहे व त्याला भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयांत भर्तृहरीने पुष्टि दिली आहे. व्याकरणाध्यापकांमध्ये परंपरागत प्रचलित प्रवाद प्रसिद्धच आहे की म. म. कैयट- भट्टांच्या प्रदीपानेच महाभाष्य टिकविलें. नाही तर लोकांच्या अज्ञानांधकारांत ते लुप्त झाले असते. या सर्व विधानांचे तात्पर्य इतकेंच दिसते की महाभाष्य हा विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ कितीही प्रसादयुक्त: भाषेत सुंदर रीतीने लिहिला गेला असला तरी प्रतिपाद्य विषयाच्या अर्थगांभीर्यामुळे व व्याख्यानाची परंपरा तुटल्यामुळे तो दुर्योध झाला. भर्तृहरीच्या व कल्हणाच्या म्हणण्याप्रमाणे चंद्र वगैरे वैयाकरणांनी पाणिनीच्या व्याकरणाच्या अभ्यासास मदत केली व व्याख्यानग्रंथ रचिले. भर्तृहरीने स्वतः व्याकरणमहाभाष्यावर टीका लिहिली परंतु दुर्दैवाने ती लुप्त झाली आहे, तिच्या फक्त पहिल्या थोड्या भागाची बर्लिनमध्ये एक हस्तलिखित प्रत व अडयार येथे एक अशा दोनच प्रती उपलब्ध आहेत. लघुशब्देन्दुशेखरामध्ये नागेशभट्टांनी “ सोयमक्षर- समाम्नायः पुषितः भाप्यमुपादायोक्तं भर्तृहरिणा असा हरीचा-उल्लेख करून " यथैवे- दमन्युच्छिन्ने चन्द्रतारकादि एवमस्याक्षरसमानायस्य न कश्चिदाधुनिकः कर्तास्ति एवमेव वेद- 'पारम्पर्येण स्मर्यमाण." असें एक वाक्य उद्धृत केले आहे. ते अड्यारच्या हस्तलिखितांत फारच अशुद्ध का होईना पण सापडते. उपलब्ध अललेली ही भर्तृहरीची टीका पाहिली असतां ती बरी- चशी विस्तृत लिहिली असावी असे दिसून येते. त्यावरून भर्तृहरीने महाभाप्याचे पुनरुजीवन केले या म्हणण्याला पुष्टि मिळते. काही शतकांनी हीही टीका लुप्त झाली असावी किंवा पांडित्यपूर्ण असल्यामुळे अर्थबोधाला काही ठिकाणी अपुरी पटली असावी म्हणून बाराव्या शतकांत म. म. कैयटभट्टांनी भाप्याच्या प्रत्येक पतीचे वारस्य पूर्णपणे कळेल अशी पांडित्यपूर्ण " प्रदीप नांवाची टीका लिहिली व त्यावर नागेशांनी " उदयोत" नांयाची मुद्देसूद टीका लिहिली. ... १. सून १।१।१२. १११।२९, २०१॥९२. ३।१।९२ ७.२।१०१ वरील माप्य पहा. २. सन २०१०१५ यरील माध्य पहा. १॥ प्रियसादिता दाक्षिणासाः " (पशाहिक "भा लौकिक वैदिफेषु" यातिफापरीट माग्य) पदा .

·भूमिका ९ , 4 " १२ महाभाष्यलोपासंबंधी विवेचन. भर्तृहरी व कल्हण यांनी महाभाष्यलोपासंबंधी . केलेल्या विधानांचे स्पष्टीकरण करण्याचा आणखीही एक मार्ग आहे. तो म्हणजे---महाभाष्यरचनेनंतर थोडक्याच कालांत बौद्ध व जैन सूत्रग्रंथांवर अश्वघोष, असङ्ग, वसुबन्धु, नागार्जुन, उमास्वाति, कुन्दकुन्द वगैरे मोठमोठ्या विद्वानांनी तत्त्वज्ञानाचा ऊहापोह करणारे पांडित्यपूर्ण ग्रंथ लिहिण्याचा उपक्रम केला व त्याच वेळी मीमांसा, न्याय वगैरे शास्त्रांतील सूत्रांवर शवरस्वामि, वात्स्यायन, प्रशस्तपाद वगैरे पंडितांनी भाष्यग्रंथ लिहिले. त्यामुळे साहजिकच या शास्त्रग्रंथांच्या अध्ययनाध्यापनाकडे त्या. वेळच्या (इ. स. १००-६००) विद्वानांची प्रवृत्ति झाल्यामुळे त्यांचे व्याकरणमहाभाप्याकडील लक्ष कमी झाले व मुद्रणकला अस्तित्वात नसल्यामुळे हस्तलिखितं प्रतीही दुर्मिळ झाल्या. याच गोष्टीचा उल्लेख कल्हण व भर्तृहरि यांनी महाभाग्यलोप या शब्दाने केला आहे व भर्तृहरीने सातव्या शतकांत महाभाप्यावर महाभाष्यप्रदीपिका नांवाची सुंदर टीका लिहून व वाक्यपदी-- यासारखा उत्तम अर्थग्रंथ लिहून महाभाष्याचंच नव्हे तर व्याकरणशास्त्राचे पुनरुज्जीवन केले. व्याकरणशास्त्रांतील आपाततः नीरस व दुर्बोध ग्रंथांपेक्षां मीमांसा वेदान्त वगैरे शास्त्रांतील. तत्त्वज्ञानपर ग्रंथांकडे लोकांचा कल साहजिकच ज्यास्त असल्यामुळे थोडक्याच कालांत कुमा- रिलभट्ट, शंकराचार्य, वाचस्पतिमिश्र, उदयनाचार्य, समन्तभद्र, अकलङ्कदेव वगैरे विद्वानांनी लिहिलेल्या ग्रंथांकडे ( इ. स. ६००-११०० ) लोकांची प्रवृति होऊन पुन्हा व्याकरणशा- स्त्राचे अध्ययनाध्यापन मागे पडले व त्याचे पुनरुज्जीवनाचे काम महाविद्वान् कैयटभट्ट यांनी वाराव्या शतकांत महाभाष्यप्रदीप लिहून केले. त्यानंतर मात्र, पाणिनिसूत्रांवर काशिकेसारखी उत्तम वृत्ति व तिच्यावर पदमञ्जरी आणि न्यास या टीका तसेच महाभाष्यावर भर्तृहरीची टीका व. कैयटांचा प्रदीप इत्यादि ग्रंथ लिहिले गेल्यामुळे व्याकरणशास्त्राची दुर्बोधता कमी झाली आणि अध्ययनाध्यापनाला स्थिरता आली आणि भरतखंडांत सर्वत्र व्याकरणग्रंथांचे अध्ययन सुरू झालें इतकेच नव्हे तर मीमांसा, न्याय, वेदान्त वगैरे शास्त्रांचा गाढं अभ्यास ज्या रामानुजाचार्य, वल्लभाचार्य, मम्मट, जगन्नाथ वगैरे महापंडितांनी केला त्यांनीही मुखं व्याकरणं प्रोक्तं या न्यायाचा अवलंब करून प्रथमतः व्याकरणशास्त्राचे उत्तम अध्ययन केले. याचा पुरावा त्यांच्या ग्रंथांत ठिकठिकाणी आढळतो. व्याकरण शास्त्रावर प्रक्रियाकौमुदी, सिद्धान्तकौमुदी वगैरे प्रकरणग्रंथ लिहिले गेले तसेच वैयाकरणभूषण वगैरे अर्थग्रंथही लिहिले गेले; तरी पण कांहीं जी उणीव राहिली ती भरून काढण्याची कामगिरी अठराव्या शतकाचे आरंभी नागे- शभट्टांनी शेखर मंजूषा व उद्दयोत यांसारखे ग्रंथ लिहून उत्तम प्रकारे बजावली.' " " भारतातील शास्त्राध्ययन व शास्त्रग्रंथनिर्मिति (१३-१८.) १३. नागेशभट्टांचे पूर्वीची उपलब्ध गुरुशिष्यपरंपरा. या नागेशभट्टांचा गुरुशिष्यपरंपरेने प्रतिष्ठान (पैठण) येथील विद्यापीठाचे कुलगुरु रामेश्वरभट्ट यांच्याशी संबंध येतो. रामेश्वरभट्ट यांचा विजयानगर राज्यांतील १४ व्या शतकांतील युगपुरुष सायणमाधव यांच्याशीही शिष्यपरंपरेने संबंध येतो असे ऐकिवांत आहे. या रामेश्वर- भट्टांचे एक शिष्य महेश ठक्कुर हे दरभंगा संस्थानचे आद्य अधिपति होत. तसेंच अद्वैतसिद्धि, ·व्याकरणमहाभाष्य सिद्धातविन्दु वगैरे ग्रंथांचे कर्ते मधुसूदनसरस्वती हे रामेश्वरभट्टांचे प्रशिष्य म्हणून समजले जातात. वैशेषिकसूत्रोपस्कारकर्ते शंकरंमिश्र हे रामेश्वरभट्टांचे शिष्य गणिले जातात. रामेश्वर- भट्टांचे चिरंजीव नारायणभट्ट हेही वडिलांच्या बरोबरीचे महाविद्वान् धर्म व मीमांसा या शास्त्रांत पारंगत होते. त्यांचा प्रयोगरत्न हा ग्रंथ नारायणभट्टी या नांवाने प्रसिद्ध व सर्वमान्य आहे. नारायणभट्टांचीही शिष्यपरंपरा मोठी होती. त्यांचेच वंशज महामीमांसक गागाभट्ट हे राजे शिवाजी यांच्या वेळी सर्वप्रसिद्धच होते. भट्टोजी दीक्षित हे नारायणभट्टांचे प्रशिष्य समजले जातात. भट्टोजी दीक्षितांचे नातू हरिदीक्षित हे नागेशभट्टांचे गुरुजी होत. हे नागेशभट्ट मूळचे तासगांवचे राहणारे काळे उपनांवाचे देशस्थ ब्राह्मण. त्यांचा काल साधारणपणे इसवी शतक सतरावे समजला जातो. त्यांच्या लोकोत्तर प्रतिभेच्या पुष्कळ आख्यायिका सांगण्यांत येतात. काशीमध्ये त्यांनी विद्याभ्यास केला. त्यांना प्रतापगड (अयोध्याप्रांत) व शृंगवेरपुर येथील राजांचा आभय होता. 'नागेशभट्टांनी निरनिराळ्या शास्त्रांत मार्मिक टीकाग्रंथ लिहिले व लघुमञ्जूषेसारखे उत्तम निबंध लिहिले. थोडक्यांत पण मुद्देसूद लिहिणे हा त्यांच्या ग्रंथांचा विशेष गुण दृष्टीस पडतो. त्यांनी एकंदर वारा शेखर व बारा उद्दयोत लिहिले अशी आख्यायिका आहे. नागेशांनी आपल्या गाढ विद्वत्तेने व प्रतिभेने काही ठिकाणी हरदत्त, भट्टोजी दीक्षित वगैरे विद्वानांशी मतभेद प्रदर्शित कम्न आपले सिद्धान्त असे निर्विवादपणे मांडले की त्यांचा व्याकरणांतील नव्यमतसंस्थापक या संज्ञेने पुढील वैयाकरण उल्लेख करूं लागले. ई १४. नागेशभट्टांनंतरची गुरुशिष्यपरंपरा. नागेशभट्टांच्या शिष्यवर्गापैकीं, चैद्यनाथ पायगुंडे हे प्रमुख शिष्य होते. नागेशांच्या परिमापेन्दुशेखरावर वैद्यनाथ पायांडे यांनी गदा नांवाची टीका लिहिली. शब्देन्दुशे- : खरावरही “चिदस्थिमाला नांवाची त्यांनी उत्तम टीका लिहिलेली प्रसिद्ध आहे. पुण्यातील पेशवे दरबारचे प्रयान पति नीळकंठशान्त्री थत्ते हे पायगुंडे यांचे शिष्य होते. नीळकंठशास्त्री थत्ते यांचा मिप्यारिवार फार मोठा होता. दूरदूरच्या ठिकाणाहून त्यांचेकडे येऊन पुष्कळ लोकांनी शास्त्राभ्यारा केला. त्यांपैकी पुण्याचे मोरशास्त्री साठे, गेरुशास्त्री गोडबोले, कुप्पाशात्री द्रवीड व विष्णुशाग्त्री भट, बाईचे गोविंदाचार्य अष्टपुत्रे आणि सातारचे राघवेन्द्राचार्य गजेंद्रगडकर च भारफरमानी अभ्यंकर हे प्रमित होते. या सर्वांचाही शिप्यपरिवार मोठा होता. राघवेन्द्राचार्यांच्या शिष्यांमध्ये नारायणाचार्य, रामाचार्य, अनंताचार्य घ अनंतशास्त्री पेंढारकर (इ. ग. १८००-१८७५) हे येतात. डॉ. कीलहॉन हे पंढारकरांचे शिष्य होते. तसेंच कृष्णशान्त्री चिपळुणकर हे मोरगावी माठे यांने गिप्य होते. भास्करगास्त्री अभ्यंकर (इ. स. १७८३-१८७१) यांच्या शिष्यांपकी नाणावलेले गिप्य म्हणजे कागी- नायशास्त्री अष्टपुत्रे, नारायणगान्ती गोडबोले, अनंतगात्री पंढारकर, रामयाली गोडबोले व यावाधारसी काळे हे होते. यांपैकी कोमीनाथमाली अष्टपुत्रे यांनी काशी येथे जाऊन मिष्य- परंपरा स्थापन केली. त्यांचे शिय राजारामशाली कार्येकर व त्यांचे शिष्य बाळगानी रानटे. पाळशाग्नी रानडे यांच्या दिशप्ययगांत प्रत्यक्ष शिष्य या नात्याने कामाच्या गंगाधरणाली मानवाली (तेलंग), शिवमारशाम्बी, दामोदरसानी भारद्वाज, तात्याशानी पटवर्धन, विश्व- नाप दण्टिम, रोदिरामगाग्नी या गनिया रुग्णांनी व प्रमिप्य मणन शिवनारायणगानी, गुरप्रणदशानी, गनपनिशानी मुफाटे यांनी गगमा ने. नेपाळने मदापिकान राजपटिन हेमराज गंगाधरशानी गानयासी यांचे मिंग होतात.- महामहोपा पाय वासुदेवगावी " .

·भूमिका N रामशास्त्री यांचे शिष्य होत. सांगावयाचे तात्पर्य इतकेच की, गेल्या पांच शतकांतील विद्वद्वशाच निरीक्षण केल्यास इसवी सनाच्या चवदाव्या व पंधराव्या शतकांत विजयानगर, सोळाव्या शतकांत प्रतिष्ठान (पैठण), सतराव्या शतकांत अकबर तोरडमल्ल वगैरे राज्यकर्त्यांच्या सहानुभूतीने व विद्याप्रेमाने काशी, अठराव्या शतकांत पेशव्यांच्या आश्रयाने पुणे व त्यानंतर १९ व २० या शतकांत पुणे, वाई, सातारा, काशी, दरभंगा, इंदूर, नागपुर, धार, म्हैसूर इत्यादि अनेक ठिकाणे त्या त्या ठिकाणी मिळालेल्या राजाश्रयानुरूप संस्कृतविद्येची केंद्रे होत गेली. . . १५. भारतातील विद्येचे वैशिष्टय. याप्रमाणे रामेश्वरभट्टांपासून ते थेट आजपर्यंत शास्त्रांचे अध्ययनाध्यापन करणाऱ्यांची गुरुशिष्यपरंपरा देण्यात येते व त्यावरून भारतांत निरनिराळ्या बोलभाषा निरनिराळी राज्ये व राज्यकर्ते असूनही संस्कृताध्ययनाचे बाबतीत सर्व भारताचे अविभाज्यत्व कसे होते याची स्पष्ट कल्पना पूर्णपणे येऊ शकते. या अविभाज्यत्वाचे कारण विद्वानांची बोधभाषा सर्वत्र संस्कृत हीच होती व सर्व देशभर आगमग्रंथांप्रमाणे आचार, स्मृतिग्रंथांप्रमाणे व्यवहार व शास्त्रग्रंथांप्रमाणे विचार चालू होते. जरी निरनिराळ्या शास्त्रग्रंथांमध्ये विचारांची पुष्कळ भिन्नता दिसली तरी तत्त्वज्ञाननिरूपण हा सर्व शास्त्रांचा व दर्शनांचा एकच विषय होता. तसेंच ते तत्वज्ञान मिळविण्याचे साधन आचार व त्या तत्वज्ञानाचे फल मोक्ष हे सर्व शास्त्रांना सारखेच असल्यामुळे सर्व शास्त्रांमध्ये एक प्रकारचे ऐक्य होते व म्हणून युगप्रवर्तकं महाविद्वानही अनेक शास्त्रांचा समन्वित अभ्यास करीत व अध्यापन व ग्रंथनिर्मितीही करीत. अशा रीतीने पाहिले असतां इसवी सनापूर्वी दुसऱ्या शतकांत झालेल्या पतंजलीपासून आजतागायत २२०० वर्षामध्ये युगप्रवर्तक विद्वानांनी शास्त्राध्ययनाची . परंपरा भारतांत जशी राखली तशी दुसऱ्या कोणत्याही देशांत राखलेली सांपडणे कठीण आहे. १६. पतंजलीपासून शंकराचार्यांपर्यंत युगप्रवर्तक विद्वान इसवी सनापूर्वी दुसऱ्या शतकांत भगवान् - पतंजलींनी "व्याकरणमहाभाष्य रचिलें. त्यानंतर इसवी सनापूर्वीच्या पहिल्या शतकांत शबरस्वामींनी - पूर्वमीमांसासूत्रांवर " शाबरभाष्य" लिहिले. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकांत ईश्वर कृष्णांनी " सांख्यकारिका" लिहिल्या व व्यासांनी " योगसूत्रभाष्य" लिहिले. याच वेळी उमास्वातींनी जैनतत्त्वज्ञान थोडक्यांत समजावून देणारे सभाष्य “ तत्वार्थसूत्र ” लिहिले. दुसऱ्या शतकांत नागार्जुनांनी बौद्धतत्त्वज्ञानावर "माध्यमिककारिका" व "माध्यमिकवृत्ति ' हे ग्रंथ लिहिले. तिसऱ्या शतकांत वात्स्यायनानें “ न्यायसूत्रभाष्य' लिहिले. चवथ्या शतकांत असंग व वसुबंधु यांनी बौद्ध विज्ञानवादाचे निरूपण करणारे “ योगाचारभूमिशास्त्र", " प्रज्ञापारमिता" वगैरे ग्रंथ लिहिले. पांचव्या शतकांत प्रशस्तपादांनी कणादाच्या वैशेषिक सूत्रांवर भाष्य लिहिले. सहाव्या शतकांत दिङ्नागाचार्य यांनों बौद्ध न्यायावर व सिद्धसेनदिवाकर यांनी जैन न्यायावर व उद्द्योतकारांनी न्यायशास्त्रावर मार्मिक ग्रंथ लिहिले. सातव्या शतकांत भर्तृहरीने "वाक्य- पदीय व " व्याकरण-महाभाष्य-प्रदीपिका ' हे ग्रंथ लिहिले. आठव्या शतकांत कुमारिल- भट्टांनी सामाजिक व धार्मिक प्रश्नांचा ऊहापोह करणारे तन्त्रवार्तिक लिहिले व पूर्व- मीमांसाशास्त्राचे पुनरुजीवन केले. याच सुमारासं पूज्यपाद अकलङ्कदेव व विद्यानन्दिन् यांनी नैनदर्शनावर व धर्मकीर्ति व धर्मोत्तर यांनी बौद्धदर्शनावर पांडित्यपूर्ण ग्रंथ लिहिले.

·१२ व्याकरणमहाभाष्य १७. शंकराचार्यांपासून माधवाचार्यांपर्यंत युगप्रवर्तक विद्वान्. " , " आठव्या शतकाचे शेवटी व नवव्या शतकाचे आरंभी श्रीशंकराचार्यांनी उप- निषत्प्रतिपादित तत्वज्ञानाचे पूर्ण विवेचन करून व भिन्न भिन्न वेदान्तवाक्यांचा समन्वय करून अल्प कालावधीत ब्रह्मसूत्रभाष्य गीताभाष्य" उपनिषद्भाष्य " यांसारख्या उत्कृष्ट ग्रंथांची बहुमोल संपत्ति भरतखंडास अर्पण केली हे सर्वविश्रुत आहे, व हेच तत्त्व- ज्ञान स्थिर करण्याची कामगिरी आचार्यांचे शिष्य वाचस्पतिमिश्र यांनी विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ लिहून उत्तम प्रकारे बजावली. दहाव्या शतकांत व्याकरणसूत्रांवर जयादित्य व वामन यांनी "काशिकावृत्ति " लिहिली व पार्थसारथिमिश्रांनी मीमांसाभाष्यावर शास्त्रदीपिका लिहिली. याच वेळी हरिभद्रसूरींनी जैनदर्शनाचे विवेचन करणारे अनेक ग्रंथ लिहिले व श्रीधराने न्यायकन्दली तशीच उदयनानें “न्यायकुसुमांजलि " यासारखे ग्रंथ लिहून न्याय- शास्त्राच्या ग्रंथांत चांगली भर घातली. अकराव्या शतकांत श्रीरामानुजाचार्यांनी उपनिषदां- तील अद्वैताचें भक्तिप्रधान लोकांना लवकर पटेल अशा रीतीने वास्तववादास अनुसरून विशिष्टाद्वैत नांवानें निरूपण केले व त्यानंतर लागलीच बाराव्या शतकांत पूर्णप्रज्ञ आनंद- तीर्थीनी उपनिपदांतील तत्त्वज्ञानाचे भक्तिरसप्रधान व विष्णुभक्तांना पूर्णपणे रुचेल अशा रीतीने निरूपण केले. याच वेळी म. म. कैयटभट्टांनी व्याकरण-महाभाष्यावर “ प्रदीप" लिहून महा- भाप्यांतील प्रत्येक पक्तीचे पूर्ण स्पष्टीकरण केले. तसेच हेमचन्द्र आचार्यानीही अनेक विषया- वर ग्रंथ लिहून जैन तत्त्वज्ञान प्रतिपादन करणाऱ्या ग्रंथांत चांगली भर घातली. याच नवव्या ते बाराव्या अशा चार शतकांत अभिनवगुप्त, वसुगुप्त,कल्लट, उत्पल व क्षेमराज यांनी शैवतत्त्वज्ञानपर असे अनेक ग्रंथ लिहिले. तेराव्या शतकांत गंगेशापाध्यायांनी न्यायशास्त्राला एक विशिष्ट प्रकारची दृष्टि देऊन चालना दिली व " तत्वचिंतामणि" ग्रंथ लिहून नव्य न्यायाची स्थापना केली. या नव्य न्यायाचा प्रसार बंगालमध्ये नवद्वीप येथे म म. रघुनाथपंडित, म. म. वासु- देव सार्वभौम व म. म..गदाधर यांनी. पांडित्यपूर्ण ग्रंथ लिहून केला व त्याचा परिणाम इतर शालग्रंथावर होऊन त्यांमधील विषयांचे विवेचन व प्रतिपादन परिष्कारपद्धतीने होऊ लागले हे सर्वश्रुतच आहे. 4 १८. माधवाचार्यानंतरचे युगप्रवर्तक विद्वान्. याप्रमाणे अव्याहत १५ शतकें वृद्धिंगत होत असलेल्या दर्शनग्रंथांच्या भांडाराचें सूक्ष्म अवलोकन करून सोळा दर्शनांचा समन्वययुक्त संग्रह करण्याचे अवघड पण बहुमोल असें काम माधवाचार्यानी चवदाव्या दातकांत " सर्वदर्शनसंग्रह " नांवाचा ग्रंथ लिहुन फे.से. या ग्रंथाचे, व ज्या मूळ ग्रंथांचा आधार घेऊन हा ग्रंथ रचिला त्या ग्रंथांचे, पूर्ण परिशीलन फेले असतां भारत देशातील तत्वगान व धर्म याचे प्रवाह जरी निरनिराळे असले तरी त्या सर्वान गळ एकन आहे व त्यांना अंत रणजे पल एकच आहे, विद्वानांच्या सहज लक्षात येण्यासारखें आदे. पंधराव्या शतकांत पठभानायांनी "अणुभाध्य" लिटून शुद्धावत संप्रदाय निर्माण केला तर गोळाव्या शतकांत जगतापरापांनी भाषासौष्ठयगुन काव्ये व रमगंगाधरासारखा साहित्यशास्त्रा- पर मिलतापूर्ण अंग लिन लोकांमध्ये माहित्यशास्त्राभिराचे निर्माण केली. याच सुमाराग विदागांची माति अनेकदारांचं समन्धित अध्ययन अध्यापन करण्याफटे शाली व पंधराच्या रापास दहिनती प्रतिक्षान (पैटण) येथीय पुरातन पिधापीठाचे कुलगुरू रामेश्वरम यांनी ·भूमिका - मीमांसा, व्याकरण, न्याय, व वेदान्त या शास्त्रांचे अनेक छात्रांना विद्यादान करून सर्व देशभर निरनिराळ्या ठिकाणी शास्त्राध्ययनाचे काम चालू केले. या कामाला मदत अनेक शास्त्रांवर टीका व निबंधग्रंथ लिहुन अप्ययदीक्षित व विज्ञानभिक्षु यांनी सोळाव्या शतकांत, मधुसूदन- सरखती व गदाधर पंडित यांनी सतराव्या, व नागशभट्टांनी अठराव्या शतकात केली. एकोणि- सान्या शतकांत दक्षिणेत सातारा येथे राघवेन्द्राचार्य व भास्करशास्त्री यांनी आणि काशी येथे भास्करशास्त्री यांचे प्रशिष्य बालसरस्वती यांनी अनेक शिप्यांना पढवून शास्त्राध्ययनाला चालना दिली. सांप्रत सर्व भारत देशभर ठिकठिकाणचे प्रसिद्ध शास्त्री व पंडित हे राघवेन्द्रा- चार्य, भास्करशास्त्री व बालसरस्वती या त्रयीच्या शिष्यपरंपरेत येतात. विद्वद्वर्य वासुदेवशास्त्री यांनी या विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात शास्त्रग्रंथांचे अध्यापन व ग्रंथनिर्मिति ही दोनही कामें वरती निर्दिष्ट केलेल्या विद्वत्परंपरेला साजतील अशा रीतीने पार पाडली. - म व्याकरणमहामाण्याचे भाषांतर (१९-२४) . १९, महाभाष्याचे भाषांतर करण्याची आवश्यकता. या व्याकरणशास्त्रांतील नव्यमतप्रवर्तक भागेशभट्टांच्या विशाल शिष्यपरंपरेत जरी व्याकरणशास्त्राचे अध्ययनाध्यापन अनेक ठिकाणी चालू असले तरी प्रचलित देशभाषा व इंग्रजी भाषा यांमध्ये लिहिलेल्या ग्रंथांचे अध्ययन करण्याकडे विद्वान् व विद्याप्रेमी लोकांची विशे- षतः प्रवृत्ति असल्यामुळे, व द्रव्यार्जनाचे साधन म्हणून भौतिक शास्त्राध्ययनाची प्रत्यक्ष उप- युक्तता दिसून येत असल्यामुळे या विसाव्या शतकांत शास्त्राध्ययनाकडे लोकांची प्रवृत्ति दिव- सानुदिवस कमी होत आहे व व्याकरणशास्त्राकडे तर जवळजवळ नाहीशीच होत आहे. कैयट- भट्टांचा महाभाष्यप्रदीप व नागेशभट्टांचा उद्दयोत यांसारखे उत्तम विवेचन करणारे ग्रंथ असूनही महाभाष्याचे अध्ययन वरील कारणांमुळे अत्यंत कमी झाले. हा वरील महाभाष्याचा एक प्रकारचा लोपच झाला असे मानून त्याचे तिसऱ्यानदां पुनरुजीवन करण्याकरितांच की काय विद्वद्वर्य म. म. वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर यांनी आजपर्यंत कोणत्याही भाषेत अनुवाद न झालेल्या या व्याकरण महाभाष्याचा मराठी भाषेत अनुवाद करण्यास इसवी सन १९३० साली सुरवात १९४८ साली ते काम संपविलें. बहुमोल व सर्व भाष्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा या महाभाष्याचे इतर भाषांमध्ये भाषांतर न होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे भाण्याच्या प्रत्येक पङ्क्तीच्या अर्थावर प्रकाश पाडणारा प्रदीप,व उजळा देणारा उद्दथोत हे ग्रंथ संस्कृतज्ञांच्या नजरेपुढे असल्यामुळे त्यांना भाषांतराची जरूरच भासली नाही. दुसरे कारण म्हणजे व्याकर- णाध्ययन करणाऱ्या लोकांची संख्या अगदींचे कमी व भाष्यग्रंथाच्या प्रतिपाद्य विषयाचे पूर्ण आकलन होऊन त्याचे बिनचूक भाषांतर करणे हे काम अत्यंत अवघड अशी स्थिति असल्याने कोणी साधारण विद्वान ते अंगावर घेऊ शकले नाहीत. शिवाय, व्याकरण हे सहा वेदांगांमध्ये प्रधान वेदांग समजले गेल्यामुळे पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि या तीन महर्षीनी रचिलेले ग्रंथ हे सर्व प्रकारे वेदासारखेच पवित्र समजले गेल्यामुळे वेदाप्रमाणेच त्यांच्या दर एक शब्दाला व अक्षराला पावित्र्य आले व भाषांतर केल्यास मूळ ग्रंथ सोडून भाषांतर वाचण्याकडेच प्रवृत्ति होऊन मूळ ग्रंथाचे शब्दशः पठण लुप्त होईल ही भीतीही आजपर्यंत या ग्रंथाचे भाषांतर न होण्याचे कारण असू शकेल, भाषांतराचा उपयोग व महर्षि शब्दाचा अर्थ यांविषयीं गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांनी लिहिलेले विचार खाली देत आहे.-- केली व ·१४ व्याकरणमहाभाष्य २०. भाषांतर वाचणाऱ्याची पूर्व तयारी. " साधारणपणे कोणतेही पुस्तक वाचणे झाल्यास ज्या वाचकाला त्या पुस्तकासंबंधी सामान्य माहिती असेल त्याला त्या पुस्तक वाचण्यापासून जसा फायदा होईल तसा सामान्य माहिती नसलेल्या वाचकाला होणार नाही. सामान्य माहिती म्हणजे 'या पुस्त- कामध्ये अमुक शास्त्रांतील अमुक विषयाचे अमुक दिशेने प्रतिपादन केले आहे' ही होय. कारण, सामान्य माहिती असलेला मनुष्य त्या विषयाची विशेष माहिती व्हावी या उद्देशानेच ते पुस्तक वाचण्यास प्रवृत्त होतो. त्यामुळे विशेष माहितीकडेच त्याचे लक्ष असते. सामान्य माहिती नसलेल्या एखाद्या मनुष्याने जर ते पुस्तक वाचावयास घेतले तर त्या पुस्तकाचा कर्ता अमुक आहे' 'मोठे मोठे लोक त्या पुस्तकाची थोरवी गातात' इत्यादि बाह्य गोष्टी पाहूनच त्याची प्रवृत्ति झालेली दृष्टीस पडते. तात्पर्य, वाचकाची जशी भावना असेल तसे त्याचे लक्ष असते व जसे लक्ष असेल तसा त्याचे मनांत ठसा उमटतो. . " २१. भाषांतर वाचणान्याची योग्यता. " आतां भाषांतर वाचतांना ते वाचण्याचे पूर्वी वाचकाला जें सामान्य ज्ञान पाहिजे ते ज्याचे भाषांतर केले असेल त्या मूळ ग्रंथासंबंधाने असले पाहिजे. आतां येथे अशी शंका उत्पन्न होते की मूळ ग्रंथासंबंधाने सामान्य ज्ञान असलेल्या मनुष्याला मूळ ग्रंथाची भाषा अवगत असलेलीच पाहिजे, त्याशिवाय त्याला सामान्य ज्ञान होणारच नाही; आणि ज्याला मूळ ग्रंथाची भाषा अवगत आहे तो भाषातर पाहणारच नाही, कारण मूळ ग्रंथाची भाषा अवगत नसेल तोच मनुष्य भाषांतर पाहात असतो; पण ही शंका बरोबर नाही. कारण, ज्याला मूळ ग्रंथाची भाषा अवगत असेल त्याला जसा भाषांतराचा उपयोग होतो तसा ती भाषा अवगत नसलेल्या मनुप्याला त्या भाषांतरापासून होत नाही. आतां ज्याला मूळ ग्रंथाची भाषा अवगत आहे त्याची जी भाषांतरवाचनाकडे प्रवृत्ति होते तिचा उपयोग काय असें जर कोणी म्हणेल तर उपयोग सांगतों- दुर्बोधमूलप्रन्याय यत्रार्थो न प्रकाशते । तत्र भाषान्तरे दृटे शीघ्रमर्थः प्रकाशते ।। १ ।। मूलमन्यस्य यत्रार्थे मतिः संशयिता भवेत् । तत्र भाषान्तरे घटे निश्चितार्था भवेन्मतिः ॥ २ ॥ मुलमन्थात्प्रथमतो मिथ्यार्थश्चेत्प्रकाशते । तत्र भाषान्तरे घटे शीनं सत्यार्थबोधनम् ।। ३ ।। मूलप्रन्धार्थ आक्षिप्तो यत्र बुद्धौ समुद्भवेत् । पचिदाक्षेपशून्या स्यात्तत्र भाषान्तरान्मतिः ॥ ४ ॥ - २२. भाषांतराना उपयोग. प्पा मनुष्याला मूळ पंपानी भाषा उत्तम अपगत असून ज्याची बुद्धीही उन भारे यमपूण मूळ ग्रंप पाहिल्याबरोबर त्याचा सरा अर्थ निथयाने त्याच्या मनांत ·भूमिका . येतो त्याला भाषांतराची काहीही जरूर नाही हे खरे, पण मूळ ग्रंथाच्या भाषेचें साधारणच शान ज्याला आहे व जो उत्तम बुद्धिमान् नाही त्याला दुर्बोध स्थली मूळ ग्रंथाचा अर्थ मनांत येणार नाही; त्याला भाषांतराची जरूर लागते. तसेच ज्याला मूळ ग्रंथाचा अर्थ मनांत उतरला तरी त्यानंतर संशय उत्पन्न होतो तो मनुष्यही भाषांतर पाहण्याकडे प्रवृत होतो. कारण की, दुर्बोध स्थली सुद्धा भाषांतरामुळे मूळ ग्रंथाचा अर्थ चटदिशी मनांत येतो व त्यासंबंधी निश्चय होतो. तसेंच, भाषांतरावरून मूळ ग्रंथाचा सरळ अर्थच प्रथमतः मनुष्याच्या मनामध्ये येतो. त्यामुळे काहीतरी शुष्क व भलतेसलते आक्षेप उद्भवत नाहीत. एकंदरीत, भाषांतराच्या वाचकाला मूळ ग्रंथाच्या भाषेचे साधारण ज्ञान असावेच लागते. ग्रंथाच्या भाषेचे ज्ञान ज्याला मुळीच नाही त्याने भाषांतर न पाहतां भाषेतील त्या विषयाचे स्वतन्त्र ग्रंथ पहावे. त्याला स्वतंत्र ग्रंथांपासून जसा उपयोग होईल तसा भाषांतरापासून होणार नाही. कारण, भाषांतर- काला वाचकाला उपयोगी पडण्यासारखे असे आपल्या कल्पनेने वाटेल ते लिहिता येत नाही. भाषान्तरकर्ता हा एक प्रकारे मूळ ग्रंथाच्या अधीनच असतो. २३. भाषांतर व टीकाग्रंथ यांमधील भेद. भाषांतर आणि टीकाग्रंथ या दोहोंची स्थिति सारखीच आहे. भाषांतराकडे भाषांतर या दृष्टीने जो पाहतो तोच खरा भाषातराचा वाचक होय. तेव्हां अर्थातच त्याला दोन्ही भाषांचे ज्ञान असले पाहिजे. टीकाग्रंथाचीही तशीच स्थिति आहे. टीकाग्रंथ वाचणारा मनुष्य टीका या रूपाने जो पहातो तोच खरा टीका वाचणारा मनुष्य होय. तेव्हां अर्थातच त्याला मूळ आणि त्याची टीका या दोहोंची भाषा यावी लागते. आतां जरी मूळ ग्रंथ ज्या भाषेमध्ये असतो त्याच भाषेमध्ये त्याची टीका लिहिलेली प्रायः दृष्टीस पडते तरी काही टीका- ग्रंथ मूळापेक्षां निराळ्या भाषेमध्ये लिहिलेलेही असतात आणि केव्हां केव्हां जरी मूळ ग्रंथ आणि त्याची टीका या दोहोंची भाषा एकच असली तरी त्या दोहोंच्या भाषेमध्ये फरक आढळून येतो. कारण, काही काल मध्ये गेला म्हणजे भाषेमध्ये फरक हा होतोच. ज्यास्त काल गेला म्हणजे ज्यास्तच फरक होतो. तो इतका की त्यामुळे केव्हां केव्हां तर तीच भाषा असली तरी निराळ्या भाषेसारखी वाटे लागते. याला उदाहरण म्हणजे वेदाची भाषा आणि त्याच्या टीकेची म्हणजे सायणाचार्यांनी केलेल्या भाप्याची भाषा. या दोनही जरी एकच म्हणजे संस्कृतच आहेत तरी त्या दोहामध्ये फरक किती आहे ते संस्कृतभाषेचे व्याकरण, लिहिणारा जो पाणिनि त्यालासुद्धा वेदाचें व्याकरण लिहिताना वेदाच्या संस्कृत भाषेचे निराळेच काही नियम 'छन्दसि' असें म्हणून द्यावे लागले एवढ्यावरून सहज ध्यानात येईल. काही ठिकाणी मूळ आणि टीका या दोहोंच्या भाषेमध्ये इतका फरक जरी दृष्टीस पडत नाही तरी थोडा तरी फरक असतोच. अनादिसिद्ध वेद हे पाणिनीच्या पूर्वीचे असल्यामुळे त्यांतील प्रयोगांना अनुसरून वेदापुरते काही ठिकाणी निराळे नियम पाणिनीला करावे लागले. वेदानंतर पाणि- नीपर्यंत पुष्कळच काल गेला असल्यामुळे त्वभावतःच जो भाषेमध्ये फरक झाला होता तो पाहून त्याप्रमाणे व्याकरणाची कल्पना पाणिनीने केली. एकंदरीत पाणिनीच्या वींचे जे ग्रंथकार त्यांनी कालामुळे फरक झालेल्या भाषेला अनुसरून ग्रंथ लिहिले. जे ग्रंथकार पाणिनीनंतर झाले त्यांनी तर पाणिनीने केलेल्या व्याकरणाला अनुसरूनच ग्रंथ लिहिले. तेव्हां पाणिनीच्या पूर्वीचे आणि पाणिनीच्या नंतरचे असे दोन्ही प्रकारचे जे पाणिनीच्या जवळचे अंथकार त्यांची भाषा सारखीच असली पाहिजे, ८ ·व्याकरणमहाभाष्य आचार्य व महर्षि शब्दांचे विवेचन (२४-२९) . २४. महर्षि शब्दाचा अर्थ. " ह्या व्याकरणशास्त्रावर विवेचन करणारे मूळचे तीन लोकोत्तर प्रतिभाशाली ऋषि पाणिनि, कात्यायन आणि पतञ्जलि हे लोकांत प्रसिद्धच आहेत. सूत्र, वार्तिक, भाष्य, संग्रह, वृत्ति, वाक्यपदीय व प्रदीप या ग्रंथांना व्याकरण शास्त्रांतील आकरग्रंथं म्हणतात. नंतर झालेले काशिका, तिच्यावरील टीका पदमञ्जरी व न्यास, प्रक्रियाकौमुदी, सिद्धान्तकौमुदी, तत्वबोधिनी, मनोरमा, शब्दकौस्तुभ, वैयाकरणभूषण, परिभाषेन्दुशेखर, लघुशब्देन्दुशेखर, आणि मंजूषा हे ग्रन्य आहेत. ह्या तीन ऋषींना आचार्य असेही म्हणतात. (आचार्याचे लक्षण पुढे येईलच). है तीन ऋषी " महर्षि" या पदाने संबोधिले जातात. या महर्षि शब्दाविषयीं अभियुक्तांनी असें म्हटले आहे:- नेशसष्टया जीवसृष्टिरनुवा कदाचन ।। नारीवेषधरस्यापि नैव पुंसः स्तनोद्गमः ।। १ ।। महर्षिरपवादोऽत्र स हि जीवोऽपि तस्कृतिः । ईशसृष्टयाऽनुगन्तव्या भवत्येवेति कल्पये ।।२।। सत्या भवति लोके वाङ् मुखाद्यस्य विनिर्गता । समेतमृपिशार्दूलं महर्षि कवयो विदुः ।। ३ ।। :- याचा अर्थ:-शसृष्टीने जीवसृष्टि ही अनुवर्तनीय कधीही होत नाही. असें , पहा की, स्त्रीचा वेप घेतला म्हणून त्या पुरुषाला स्तनोद्गम होईल काय ? स्तनोद्गम ही ईशसृष्टि होय; आणि स्त्रीवेष धारण करणे ही जीवसृष्टि होय. या नियमाला महर्षि अपवाद आहेत. 'जीव अयन मुद्धा ज्याच्या कृतीला ईश्वर अनुसरत असतो तसेच ज्याच्या ताटांतून निघालेले शब्द लोकामध्ये खरेच होतात त्या मुनिश्रेठाला महर्षि असे कवी म्हणतात. २५. महर्षि रामशासी यांची गुरुभक्ति. या लक्षणावरून गुरुययं रामशास्त्री गोडबोले यांची आठवण झाल्याशिवाय व त्यांच्या संबधान चार शब्द लिदिल्याशिवाय राहवत नाही. म्हणून वाचकवर्गाची परवानगी आहे असे समजून त्यांच्या संबंधाने व त्यांच्या वियागुरूंच्या संबंधाने चार शब्द लिहितो. शिवाय, पुण्यश्लोक गुरुपरणाचे स्मरणाने वाचकवर्गाचे कल्याणच होणार आहे. दही विसरता येत नाही. ". रामशम्मी गोडबोले हे आमचे गुरु होत. त्यांचे घर सातारा शहरानजीक सुमारे दोन फोगांवर पाला गुणाकार्टी संगममाहुली येथे होते. त्यांचं घराणे वैदिकांचे होते. रामशास्त्री है विधाम्यागाकरितां खातारा येथे के. भास्करशात्री अभ्यंकर यांचेपाशी येऊन राहिले. श्री. मारकरशान्ती पुणे येथील श्री. के. नीलकण्टशानी यत्ते यांचे शिष्य होत. भास्करशाली शानिने महायानी राधयाना गजेंद्रगडकर यांना राजाश्रय मिळाल्यामुळे त्या दोघांचीही पा मारा में शाली. भाकरमानी यांचेकडे न्यायालयांत न्यायाधीशाला मदत करणं हैं शाम हो. गरगारमें गातारा प्रस्थान गालगा केल्यावर भास्करशान्त्री यांना भरपगारी देशन झाल्यामुळे गरिना रु. ५० मिटत असत आणि तेवगांत त्यांचा प्रपंच मोटा अपनदी ·भूमिका १७ सर्व खर्च भागत असे. भास्करशास्त्री यांचे हयातीतच त्यांचे दोघेही चिरंजीव निवर्तले. त्यामुळे नातवांना कोण शिकवील अशी त्यांना पंचाईत पडली. तेव्हां रामशास्त्री यांनी गुरुजींच्या (भास्करशास्त्र्यांच्या) पायाला हात लावून असे सांगितले की मी प्रपंच न करतां फक्त येथे राहून या मुलांना शिकवीन. पुढे कसल्याही अडचणी आल्या तरी दूर करून ते सातारा येथेच राहिले व त्यांनी आपल्या गुरुजींच्या नातवांना विद्या शिकविली. ते नातू म्हणजे मी व आमचे बन्धू (सातारा येथे राहणारे श्री. रघुनाथशास्त्री) हे होत. आम्हांला विद्याभ्यासा- करितां घर सोडावे लागले नाही. २६. महर्षि रामशास्त्री यांचा स्वार्थत्याग. एकदा मी व माझे बंधू रधुनाथशास्त्री सातारा येथे आमचे घरांतील ओटीवर गुरुवर्य रामशास्त्री यांजकडे कौस्तुभ, शेखर वगैरेंवरील ग्रन्थांचा पाठ घेत असतां श्रीमंत सरकार पंत प्रतिनिधि संस्थान औन्ध यांचेकडून रा. अण्णासाहेब गोडबोले (संस्थानचे त्या वेळचे अधि- कारी कारभारी) हे गुरुवर्य रामशास्त्री यांच्याकडे आले आणि त्यांनी श्रीमन्तांचा निरोप सांगितला. तो असा-'श्रीमन्त पंत प्रतिनिधि सा. यांचे मनांत आपली आजन्म सेवा करावी अशी इच्छा आहे. आपल्या स्नानसंध्यादि अनुष्ठान, अध्ययनाध्यापन, छात्रवर्ग, आणि प्रपंच यांसंबन्धी योगक्षेमाची आपल्या इतमामाप्रमाणे योग्य ती सर्व व्यवस्था संस्थानांतून होईल. तेव्हा आपण औंधास राहण्यास यावे आणि आपल्या सेवेचा लाभ आम्हांला घडवावा'. आपल्याला ही विनंती करण्यासाठी श्रीमन्तांनी मला आपणांकडे पाठविले आहे व आपणाला नेण्यासाठी श्रीमन्तांनी आपली खास घोड्याची गाडीही मजबरोबर दिली आहे. गुरुवर्य रामशास्त्री यांनी हे सर्व स्वस्थ चित्ताने ऐकून घेतले व नंतर कांहीं कुशल प्रश्न व शिष्टसंभाषणे झाल्यावर, 'विचार करून उद्या काय ते मी आपल्याला कळवितों' असें रा. आण्णासाहेब यांस सांगितले. त्याचप्रमाणे विद्याखात्यांतील एक अधिकारी रा. नारायण विष्णु बापट यांनी समक्ष साताऱ्यास जाऊन गुरुवर्य रामशास्त्री यांना मुंबई येथील एलफिन्स्टन कॉलेजांतील रिकाम्या झालेल्या जागेवर येण्याविषयी विनंती केली. आणि आपणाकडे घरीच विद्यार्थी वगैरे येत जातील, त्यामुळे आपल्याला कॉलेजांत जाण्यायेण्याची तसदी न पडून आपल्या स्नानसंध्यादि अनुष्ठानालाही व्यत्यय येणार नाही असे सांगितले. त्यांनाही वरीलप्रमाणेच, 'विचार करून उद्यां काय तें कळवितों' असे उत्तर दिले. परंतु तेथे ते गेले नाहीत. वे. शा. सं. राजारामशास्त्री बोडस ह्यांना त्या जागेवर नंतर नेमले गेले. याप्रमाणे आणखीही एक दोन उदाहरणे सांगतां येतील; परंतु विस्तार होईल म्हणून आटोपते घेतो. , २७. महर्षि रामशास्त्री यांची विरक्ति. "आतां वरील अण्णासाहेब वगैरेंना उत्तर काय द्यावयाचे हे गुरुवर्य रामशात्री यांच्यापाशी निश्चित होतेच. पण शिष्टव्यवहाराप्रमाणे ' विचार करून सांगतो' असे त्यांनी सांगितले. गुवर्य शातीबुवांनी सर्वांना नाही असेंच नकारार्थी उत्तर दिले. वाचकहो, आपण विचार करा की, पंतप्रतिनिधींसारख्या संस्थानिकाने ऋण्याचाराने वागण्याची व योगक्षेमाची सर्व व्यवस्था करन .

·व्याकरणमहाभाष्य अत्यन्त पूज्य भावनेनें व मानाने बोलाविले असतां ज्या वेळी ब्राह्मणांचा व विशेषतः प्राचीन वेद- शास्त्रांचा वाली कोणीही नाही अशा जीवनकलहमय कालामध्ये त्यांना नकारार्थी उत्तर देणे किंती कठीण आहे व कशाचे द्योतक आहे ? आतां गुरुवर्य शास्त्रीबोवांनी नकारार्थी में उत्तर दिले त्याचे कारण त्यांची वैराग्यशील वृत्ति हे एक आहेच. पण त्याहीपेक्षां गुरूंना दिलेल्या वचनाचा भंग न होऊ देणे याबद्दलचा निश्चय आणि गुरुवचनावर अत्यन्त विश्वास हे मुख्य कारण होते. याबद्दल प्रत्यक्ष गुरुवर्य शास्त्रीबोवांनी जी हकीकत सांगितली तीच मी येथे वाचकांसाठी देतो. पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ज्या ज्या वेळी मला मानाने बोलावणे आले त्याच दिवशी स्वप्नामध्ये कै. भास्करशास्त्री हे येऊन सांगत की सावध राहा; आणि एवढाच इषारा देऊन ते गुप्त होत. आणि मीही जागा होऊन अरुणोदयापासूनच्या कार्यक्रमाला लागत असे. प्रकृत एक दोन प्रसंगांशिवाय माझं स्वप्नांत कै. भास्करशास्त्री आलेले मला केव्हाही आठवत नाही. यावरून मानाच्या मोहाला बळी पडून माझ्या मनाची कदाचित् चलबिचल होईल असे जाणूनच की काय मला गुरुंजींनी हा सावधगिरीचा इषारा दिला असा माझा दृढ विश्वास आहे आणि म्हणूनच अशा मानापासून अलिप्त राहण्याचा माझा निश्चय आहे असे मी त्यांना कळविलें.' . २८. महर्पि रामशास्त्री यांची दिनचर्या. "गुरुवर्य रामशास्त्री यांचे दररोजचे जीवनचरित्र पाहिले म्हणजे कोणालाही रामशास्त्री हे हल्लीच्या काळांतील ऋषीच होते असे वाटल्यावांचून राहणार नाही. सन १९१३ साली निधनसमयीं गु. शास्त्रीबुवाचे वय ७६ पेक्षा अधिक होते. त्यांची शरीरयष्टि फार उंच नव्हती वे स्थूलही नव्हती. मध्यम मानाने लहानशीच मूर्ति होती; मात्र ती अत्यन्त बळकट, काटक, निरोगी आणि तेजस्वी होती. वर्ण निमगोरा होता. आमरणान्त शीतजलाचें स्नान असे. प्रथम प्रथग दररोज व नंतर एक दिवसाआड ते साताऱ्याहून दोन कोस पायीं माहुलीस जाऊन कृष्णास्नान करून विद्यार्थ्यांना पढविण्यासाठी साता-यास परत येत असत व दररोज तीनशे 'नमस्कार घालून संध्यावन्दन, देवपूजा, सप्तशतीपाठ वगैरे नित्य आन्हिकक्रमाला सुरुवात करीत असत. त्यांचे जवळ नेहमी २५ पेक्षा अधिक विद्यार्थी शास्त्राध्ययनासाठी रहात असत. त्या सर्वांना योग्यतेप्रमाणे मुळापासून भाप्यान्त ग्रन्यांचे पाठ ते सांगत असत. ज्यांनी जन्मांत आगगाडीला पाय लावला नाही असे जर कोणी असतील तर ते एक गुरुवर्य शास्त्रीबोवाच होत- अशा रीतीने दररोज अहोरात्र मिळून कमीतकमी ७ पासून ८ तासपर्यन्त आन्दिक कर्मानु. धान, य कांदी यमी पण तितकेच तास वेदान्तव्याकरणादि शास्त्रांचें अध्यापन, याप्रमाणे अविच्छिन्न जवळ जवळ ४ तपेपर्यन्त ज्यांची ग्यटतर तपश्चर्या झाली, ते महर्पिसमान नव्हेत, तर महर्षच आहेत अशी कोणाचीही भावना झाल्यास त्यांत काय वावगे आहे ? न्यायमूर्ति रानडे हे रामधारन्यांना मदर्षि अमें म्हणत असत , लोकप्रसिद्ध आहे. . २९. महर्षि रामशारती यांने तपःसामर्थ्य. "तीनही नोक माझ्या मुलाचें ला रहा होईल व नोकरी केम्हां लागेल गरे विचार- प्पामाटी पूल भाषणेने गुग्गाधीबुवांचाफरे जान त्यांना गुरुवर्य शालीवुया काही एक विशेष निनार नपान वरना हो गफ दिवगात कार्य होल' अमें सांगत, आणि त्यांचं ते मरे इंगि सो गयामागे त 'शानीयोचा, आपल्या गांगल्याप्रमाणे मा पार्य झालें' .

·भूमिका १९ असें गुरुवर्य शास्त्रीबोवांना अत्यन्त आदराने कळविण्यासाठी येत असत हे मी पुष्कळ वेळा पाहिले आहे. त्यांचेकडे जे जे लोक विचारावयास येत होते त्या सर्वांचे कल्याण होत होते असे दृष्टीस पडत असे. ज्यांचे कल्याण होणार नसेल त्यांना गुरुवर्य शास्त्रीबोवांकडे जाण्याची बुद्धीच परमेश्वर देत नसावा. यावरून अभियुक्तांनी सांगितलेले महींचे लक्षण गुरुवर्य शास्त्रीबोवांचे ठिकाणी दिसून येत होते. अशा प्रकारच्या ऋषींना आचार्यही । म्हणतात असें मागे सांगितले आहे. तेव्हां आचार्याचे ठिकाणी अवश्य असावे लागणारे गुण गुरुवर्य शास्त्रीबोवांमध्येही पूर्णपणे वसत होते, हे लक्षणावरून दिसून येईल; म्हणून आचार्य शब्दाचे लक्षण अभियुक्तांच्या शब्दांत सांगतो. निशम्य यगिरं प्राज्ञा अविचार्येव तत्क्षणम् । संभावयन्ति शिरसा तमाचार्य प्रचक्षते ।। आधुनिक गुख्यमुख्य वैयाकरणांचा अल्प परिचय (३०-६२) ३०. भट्टोजी दीक्षितांच्या पूर्वीच्या वैयाकरणांची कामगिरी. शास्त्रीबोवांनी ज्याप्रमाणे आपले गुरूजी महर्षि रामशास्त्री यांचेविषयी थोडक्यांत माहिती दिली त्याप्रमाणे महर्पितुल्य खतः शास्त्रीबुवा, त्यांचे पितामह, प्रपितामह व वृद्धप्रपि- तामह यांची, त्यांच्या गुरुशिष्यपरंपरेची तसेच इसवीसनाच्या अठरा व एकोणीस या शतकांतील प्रमुख वैयाकरणांची संप्रदायामध्ये बोलली जाणारी गुरुशिष्यपरंपरागत आलेली माहिती शास्त्रीबोवांच्या अध्यापन व ग्रंथलेखन या बाबतीतील बहुमोल कामगिरीची पार्श्वभूमिका समजण्यास उपयुक्त होईल या दृष्टीने थोडक्यांत पुढे देत आहे. महाभाष्यकारांनी विद्वत्तापूर्ण ऊहापोह करून पाणिनीच्या सूत्रांचा योग्य अर्थ समजावून देण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले. त्यानंतर म. म. कैयटभट्टांनी भाप्याच्या अर्थाचे सुंदर स्पष्टीकरण कल्न शंकास्थाने पार नाहीशी केली. जरी भाप्याचें अध्ययन हे व्याकरणशास्त्रांत योग्य प्रवेश झाल्याशिवाय शक्य नसले तरी जोपर्यंत संस्कृतभाषा ही बोधभाषा होती तोपर्यंत पदांचे व त्यांच्या अर्थाचें ज्ञान लोक- व्यवहारावरून सहजच मिळत असे व सामान्य व्याकरणज्ञान झाल्यावर महाभाप्याचे अध्ययन करणे शक्य होत असे. परंतु प्राकृत व प्राकृतोद्भव हिंदी, मराठी, गुजराती वगैरे बोधभाषा लोकांत प्रचलित झाल्यानंतर संस्कृत भाषेचंच अध्ययन प्रथमतः करणे जरूर झाले व त्याकरितां जयादित्य व वामन यांनी दरेक सूत्रावर सोदाहरण अर्थ थोडक्यांत देणारी काशिकात्ति लिहिली. या काशि- कावृत्ताचें व्याख्यान हरदत्तनी पदमतरी य जिनेन्द्रबुहींनी न्यास लिन केले. काशिकायत पाणिनीचाच सत्रकम घेतला असल्यामुळे अगदर्दी नवख्या शिष्याला काशिकने अध्ययन करणे कठीण वाटू लागले; म्हणून गुरुजी व शिष या दोघांनाही उपधुना होल अगा शेती में गत्रांना मान बदल्न रामचंद्र दोर यांनी प्रक्रिया मुदी परणय लिलावशेषहमांनी त्यावर टीका लिहिली. तन मोजी दीक्षितांनी नितांतसामुदी हा प्रकाश किया.

·व्याकरणमहाभाष्य एवढ्या विस्तृत व्याकरणग्रंथाची जरूर नसल्यास वरदराज यांचे मध्यमकौमुदी व लघुकौमुदी हेही संक्षिप्त ग्रंथ लोकांत प्रसृत झाले. बहुजनसमाजास संस्कृत शिकणे सुलभ व्हावे या हेतूनेच भट्टोजी दीक्षितांनी सिद्धांतकौमुदी हा ग्रंथ लिहिला. गुरुवर्य डॉक्टर भांडारकर यांनी आपली संस्कृतप्रवेशिका लिहन आज जे काम केले आहे तेच काम भट्टोजी दीक्षित यांनी सिद्धांत- कौमुदी लिहून त्या काळी केले असे म्हटले तरी चालेल. भट्टोजी दीक्षित यांनी सिद्धांतकौमुदींत सूत्रांचा क्रम बदलला व काही ठिकाणी प्रक्रियाकौमुदीकार रामचंद्रशेष व प्रक्रियाकौमुदीवर व्याख्या लिहिणारे स्वतःचे गुरु शेषकृष्ण याचे मत आपल्या ग्रंथामध्ये बाजूस सारले हा एक प्रकारचा गुरुद्रोह त्यांनी केला असा लोकप्रवाद आहे. शेषकृष्णांचे प्रतिभासंपन्न प्रशिष्य जग- नाथ पंडित यांना हे खपलें नाही व त्यांनी रागाने भट्टोजी दीक्षितांच्या मनोरमा ग्रंथाचें खंडन करणारा ग्रंथ लिहिला. परंतु त्या ग्रंथामध्ये जगनाथरायांच्या प्रसादयुक्त वाणीपलीकडे दुसरे काही वैशिष्टय नसल्याकारणाने त्यामुळे सिद्ध तकौमुदीचे स्थान किंचित्सुद्धा कमी झाले नाही; इतकेच नव्हे तर प्रक्रियाकौमुदीचाही प्रचार लोकांमध्ये कमी झाला. पंडितराय जगन्नाथ यांची अहंमन्यता व दर्पोक्ती लोकात प्रसिद्धच आहेत. असे सांगण्यांत येते की भट्टोजी दीक्षितांनी आपले "णेरणौ०" या सूत्रावरील विवेचन पंडितरायांकडे अवलोकनाकरिता पाठविले असता पंडितरायांनी "णेरणाविति सूत्रार्थ भगवान् वेत्ति पाणिनिः । अहं च भाष्यकृद् वेत्ति वृत्तिकृद् वेत्ति वा न वा" असे उद्गार काढले. भट्टोजी दीक्षित हे जातीने देशस्थ ब्राह्मण होते असें काही लोक म्हणतात, इतर काही विद्वान् ते तेलंग ब्राह्मण होते असे म्हणतात तर इतर काही लोक ते सारस्वत ब्राह्मण होते असेही म्हणतात. त्याचे निवासस्थान क्षेत्र काशी हे होते व तेथे त्यांनी अनेक शिष्यांना पढविले. त्यांनी केलेल्या गुरुद्रोहाबद्दल त्यांना गुरुजींनी शाप दिला व त्यायोगें मृत्यूनंतर त्यांना पिशाचयोनि प्राप्त झाली आणि ते आपल्या घरांतच ब्रह्मसमंध होऊन राहिले अशी आख्यायिका आहे. पिशाच योनीत असूनही त्यांनी आपले पट्टशिप्य ज्ञानेन्द्रसरस्वती यांना दर्शन देऊन व्याकरणशास्त्र पढविले व त्यांचेकडून आपल्या सिद्धांतकौमुदीवर तत्वबोधिनी नांवाची सुंदर टीका फरविली अशी दन्तकथा आहे.

·भूमिका २१ ग्रंथ लिहिला व त्याचा संक्षेप म्हणून मागाहून लघुशब्दरत्न लिहिला व त्यामध्ये बुद्धिवैभव- शाली वशिष्य नागोजीभट्ट यांच्या विचारांना व निर्णयांनाही बृहच्छब्दरत्नाशी त्यांचा जरी थोडा विरोध आला तरी तिकडे दुर्लक्ष करून आनंदाने जागा दिली असे निःसंशय सिद्ध होते. (याविषयी जास्त विवेचन भांडारकर रिसर्च इन्स्टिटयूट ऍनल्स भाग ३२ पाने २५८-२६० पहा). लघुशब्दरत्नालाच मनोरमाशब्दरत्न किंवा नुसते शब्दरत्न म्हणून संबोधण्याचा प्रघात आहे व सिद्धान्तकौमुदीच्या अध्ययनानंतर प्रौढमनोरमेबरोबर या ग्रंथाचे कारकान्त अध्ययन करण्याचा प्रघात आहे. ३३. नागेशभट्टांचा अल्प परिचय. हरि दीक्षित यांचनंतर त्यांचे शिष्य नागेश भट्ट यांनी केवळ व्याकरणशास्त्रांतच नव्हे तर इतरही शास्त्रात अनेक मार्मिक ग्रंथ लिहून व अनेक शिष्यगणांना विद्यादान देऊन जी राष्ट्राची व विद्येची सेवा केली ती सर्वविश्रुतच आहे. नागेशभट्ट हे मूळचे सातारा जिल्ह्यांतील तासगांवचे राहणारे देशस्थ ब्राह्मण. त्यांचा काल साधारणपणे इ. स. १६५०-१७३० समजला जातो. त्यांचे उपनांव काळे; पण स्वतः लिहिलेल्या ग्रंथामध्ये त्यांनी उपाध्याय हे उपनांव धारण केले आहे व काशीक्षेत्रामध्ये ते उपाध्याय उपनांवाने ओळखिले जात असत. त्यांच्या लोकोत्तर बुद्धिमत्तेच्या पुष्कळच आख्यायिका सांगण्यांत येतात. त्यांचे वडील व मातुःश्री यांची त्यांनी शिव- भट्ट व सती अशी नावे आपल्या ग्रंथांत दिली आहेत. तसेच स्वतःला सतीगर्भज असे संबोधिलें आहे. यासंबंधी अशी आख्यायिका सांगण्यात येते की, त्यांच्या मातुःश्री गरोदरस्थितीतच वारल्या व उदरांतून मुलाला बाहेर काढण्यात आले, हे मूल म्हणजेच नागेशभट्ट. उदरांतून बाहेर काढले गेल्यामुळे नागेशांच्या मेंदूवर प्रसूतिवेदनांचा काहीही परिणाम झाला नाहीं व त्यामुळेच त्यांना लोकोत्तर बुद्धि व प्रतिभा लाभली अशी समजूत आहे. लहानपणी त्यांचे आंगीं फार अल्लडपणा होता. एकदां सभापति येण्याचे पूर्वी सभापतींच्या गादीवर हे जाऊन व्यवस्थेशीर बसले व इतर सहाध्यायांना त्यांनी आपणापुढे बोलाविले. सहाध्यायांनी याबद्दल त्यांची फार निर्भर्त्सना केली. ती त्यांना सहन झाली नाही व त्यांनी सतत एक तप वाग्देवीची उपासना केली व मन लावून शास्त्राभ्यास केला आणि मानाने तसेंच योग्यतेने ज्या सभा- पतींच्या गादीवरून त्यांना .ओडून काढण्यात आले होते त्या गादीवर ते आरूढ झाले. त्यांना पुत्रसंतान नव्हते; फक्त एक कन्याच होती व ती देव घराण्यांत दिली होती. त्यांना प्रतापगड (अयोध्याप्रांत) व शृङ्गवेरपुर येथील राजांचा आश्रय होता. अध्यापनाचे व ग्रंथनिर्मितीचे आजन्म त्यांनी काम केले. मार्मिक व मुद्देसूद लिहिणे हा त्यांच्या ग्रंथांचा विशेष गुण आढळून येतो. त्यांनी निरनिराळ्या शास्त्रांवर वारा शेखर व बारा उद्दयोत लिहिले अशी आख्यायिका आहे. लहानमोठे मिळून त्यांच्या ग्रंथांची व निबंधांची संख्या चाळीसच्या वर जाते. त्यांपैकी महाभाष्यप्रदीप व काव्यप्रदीप यांवरील उद्योत आणि सिद्धांतकौमुदीवरील लघुशन्देन्दुशेखर हे टीकाग्रंथ व परिभाषेन्दुशेखर आणि लघमञ्जूषा हे स्वतंत्र ग्रंथ हे त्या त्या विषयावरील शेवटचे प्रमाणभूत व्याख्यान म्हणून वाखाणले जातात. ३४. नागेशभट्टांचा स्वभाव. · नागेशांचा स्वभाव जरा विचित्रच होता असे म्हटले तरी चालेल. त्यांच्या अंगी गाढ- विद्वत्ता, सभापांडित्य, ग्रन्थलेखनशक्ति या बौद्धिक गुणांबरोबरच स्वतंत्र बाणेदार वृत्ति, प्रसि.

·२२ व्याकरणमहाभाष्य . द्विपराङ्मुखत्व व निःस्पृहता या गुणांचा मिलाफ झाल्यामुळे त्यांचे हातून कोणतीही हुद्दयाची नोकरी होणे अशक्य होते. त्याप्रमाणेच धनिकवर्गाकडून मदत किंवा संस्थानिकांकडून द्रव्यप्राप्ति होणेही तितकेच अशक्य होते. निर्धन स्थितीतच काशीस विद्याभ्यासास गेल्यामुळे व घरचे उत्पन्न काहीही नसल्यामुळे सर्व आयुष्य दारिद्यांतच कंठावे लागले., रात्रंदिवस शास्त्रव्यासंग व ग्रंथनिर्मितीचे काम अखंड चालू असल्यामुळे, पुत्रसंतती नसल्यामुळे व कुटुंबांत दुसरा कोणी मिळवता नसल्यामुळे त्यांच्या गृहिणीला अतिशय कष्टाने दिवस काढावे लागले व तिने एका प्रसंगी यासंबंधी आपले दुःखोद्गार काढले असतां नागेशांनी 'शेखर तुझा मुलगा, मंजूषा तुझी मुलगी; हे जवळ असतांना तुला कसली काळजी ' ' (शब्देन्दुशेखरः पुत्रः, मञ्जूषा दुहिता तव । एतयोः संनिधाने हि कीदृशी मनसो रुजा) असे म्हणून तिचे सांत्वन केले अशी आख्यायिका आहे. त्यांच्या विद्वत्तमुळे व पांडित्यामुळे त्यांचे नांव विद्वानांतच नव्हे;तर बहुजनसमाजामध्ये जरी सर्वतोमुखीं होते तरी पण त्यांच्या प्रसिद्धिपराङ्मुखते. मुळे लोकांमध्ये व्यक्ति म्हणून त्यांना फारच थोडे लोक ओळखत. याबद्दल एक मनोरंजक कथा सांगण्यात येते ती अशी :-नावेतून नदीपार जाण्याचा एकदां प्रसंग आला असतां जवळ मुळींच द्रव्य नसल्यामुळे नावाड्याला 'मी दरिद्री विद्वान् ब्राह्मण आहे मला फुकट घेऊन जा' असे म्हटले असतां नावाड्याने त्यांना 'तुम्ही कोण मोठे नागेश पंडित आहां की, मी तुम्हाला फुकट घेऊन जावें?' असे उत्तर दिले. नागेशांचेविषयी विशेष नमूद करावयाची गोष्ट म्हणजे नागेशांना आपल्या विद्वत्तेचा अतिशय गर्व होता व त्यामुळे पंडित जगन्नाथरायांच्या सारखे जरी इतर विद्वानांच्या विद्वत्तेविषयी त्यांचेकडून तुच्छतेचे उद्गार निघाले नसले तरी पण गाढ विद्वत्तेमुळे प्राप्त झालेल्या सभापतिपदावर असतांना वाद करणाऱ्या पंडितांची इतरांदेखत मानहानि होईल असे उद्गार ते काढीत व आपल्याइतका विद्वान् जगांत नाही असें दर्शवीत. याबद्दल पुढील एक अख्यायिका सांगण्यांत येते:-अशाच एका प्रसङ्गी एका पंडिताने अनपेक्षित रीतीने पंडितसभे- मध्ये येऊन नागेशांना निरुत्तर केले व नागेशांनी ही अशक्य गोष्ट शक्य कशी झाली याचा विचार करून प्रत्यक्ष विश्वेश्वराने आपणास पंडिताच्या रूपाने दर्शन देऊन धडा शिकविला असें जाणून फाशी सोडण्याचा बेत केला. ३५. नागेशभट्टांची प्रसिद्धिपराङ्मुखता व विद्वत्ता. परील कारणामुळे म्हणा, किंवा दारिद्यामुळे उपजीविकेकरितां अन्य ठिकाणी जावें या विचाराने म्हणा किंवा यारपुरामध्ये राजाचे धरी अज्ञातवासांत राहून विद्वज्जनांचे वाद- विचाद ऐकण्याकरितां गणा-नागेशांनी काही दिवग काशी सोडली व शुगवेरपुराचा राम राजाच्या देवघरांग नोकर म्हणून ते राहिले. त्यांनी तेथे सकाळचे वेळी देवघरामध्ये मोठमोठ्या पंडितांनी राजाच्या पुढें चाललेली विद्गगर्चा ऐलन जेवणयाण करन घरी गेल्यावर दुपारी minी प रा रेपनाचे कार्य मतत चालू ठेविले. एके दिवशी विद्वत्सभेमध्ये एफा पंरिताने अत्र विषये नागेमहानां संमतिः' असे म्हटले असतां प्रतिम्पध्यान 'कोयं भारवादो नागेशः' में उत्तर दिले. नानेगाना ईन्द ऐकल्यावर स्वस्थ राहवेना. ते एकदम पुटै गरे प'मोदर' (मीन तो) अमें गएणून त्यानी प्रतिस्पर्धी पंडिताशी वाद करन रमाता पितर दे. रानामा गत झाल्यावर न जाणतां माल्टन नोकर महगून टेयमाचा प्रसाद परला गयन राजाने पटित नागेशान तावरतीय शिष्यत्व पतरिय ·भूमिका २३ , त्यांचा उत्तम प्रकारे परामर्श घेतला. नागेशांनी आपल्या अनेक ग्रंथांपैकी पुष्कळसे ग्रंथ या रामराजाच्या आश्रयाखाली असतांना लिहिले असावे असे 'गवेरपुराधीशाद्रामतो लब्धजी- विकः । या ओळीवरून ध्यानात येण्याजोगे आहे. नागेशांनी मध्यंतरी काहीही कारणामुळे काशी सोडिली असली तरी श्रीविश्वेश्वराचे सानिध्यांत क्षेत्रनिवास करून राहावें येवढेच नाही, तर शेवटपर्यंत काशी सोडावयाची नाही अशा त-हेचे क्षेत्रनिवासव्रत त्यांनी घेतले व आमरण शिष्यांना पढविणे व ग्रंथ लिहिणे ही कामें केली. असे सांगतात की, वृद्धापकाळी पाठीला कुबड आले तेव्हां एका जमिनीसखल कोनाड्यांत कुबडाला टेकण देऊन त्यांनी अखंड ग्रंथलेखन केले व अत्यंत वृद्ध होऊन त्यांनी काशी क्षेत्री देह ठेविला. जयपुरच्या राजा जयसिंहाने इ. स. १७१४ साली अश्वमेध यज्ञ केला त्यावेळी नागेशांनाही काशी क्षेत्री बहुमानाने आमंत्रण दिले होते; परंतु क्षेत्रनिवासत्रत त्यांनी घेतले असल्यामुळे त्यांना काशी सोडून जातां आले नाही. ३६. नांगेशभट्टांचे व्याकरणशास्त्रांतील नव्यमतप्रवर्तकत्व. नागेशांनी आपल्या गाढ विद्वत्तेने व प्रतिभेने काही ठिकाणी भट्टोजी दीक्षित वगैरे विद्वा- नांशी मतभेद प्रदर्शित करून आपले सिद्धान्त असे निर्विवादपणे मांडले की, त्यांचा व्याकरणा- तील नवीनमतसंस्थापक या संज्ञेने पुढील वैयाकरण उल्लेख करूं लागले. नागेशांच्या पूर्वी काशिकाकार व त्यांचे टीकाकार हरदत्त व जिनेन्द्रबुद्धि यांना प्राचीन वैयाकरण ही संज्ञा दिली जात असे व प्रक्रियाकौमुदीकार व भट्टोजी दीक्षित तसेच त्यांचे टीकाकार यांना नव्य वैयाकरण म्हणण्याचा प्रघात असे. नागोजीभट्टांनी शब्देन्दुशेखरासारखे विद्वत्तापूर्ण ग्रन्थ लिहून सिद्धांतकौमुदीचे स्थान अढळ केल्यावर प्राचीन व नव्य या संज्ञांना नवीन अर्थ आले. व भट्टोजी दीक्षित व त्यांचे अनुयायी यांना प्राचीन वैयाकरण हे नांव देण्यात आले व नागेश व त्यांचे अनुयायी यांना नवीन हे नांव देण्यात आले. पाणिनीची सूत्रे, कात्यायनाची वार्तिकें व पतञ्जलीचे महाभाष्य ही सर्वांनी सारखींच प्रमाणभूत मानिली असल्यामुळे मतभेद किरकोळ बाबतींतच होता. पण तो मतभेद नागेशभट्टांनंतरच्या वैयाकरणांमध्ये इतक्या तीव्र स्वरूपाचा होत गेला की, ज्या ठिकाणी एका विशिष्ट संप्रदायाला राजकीय अथवा सामाजिक पाठिंबा मिळन असे तेथे दुसऱ्या संप्रदायाला आपल्या मतांविषयी स्पष्ट बोलण्याची अडचण पडत असे. ३७. भट्टोजी दीक्षितांचे प्राचीन मत व नागेशांचे नव्य मत. भट्टोजी दीक्षित यांचा जुना संप्रदाय व नागेशांचा नवा संप्रदाय यांमध्ये मतभेदाची महत्त्वाची स्थाने पांचसहाच आहेत. किरकोळ मतभेद अनेक ठिकाणी आहेत. या सर्व मत- भेदांचे परिशीलन करून आणि आपल्या सूक्ष्म बुद्धीने सर्व टीकाग्रंथांचे अवलोकन करून गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांनी आपल्या शिष्यवर्गाला ते ते ग्रंथ शिकवीत असतांना टांचण करून ठेवले आहे. परिभाषेन्दुशेखरावर 'तत्त्वादर्श' म्हणून त्यांनी जी टीका लिहिली तीमध्ये हे सर्व मतभेद ठिक- ठिकाणी प्रदर्शित केले आहेत व एके ठिकाणी त्यांनी आपला स्वतःचा कल नव्य मताकडे आहे असे स्पष्ट विधानही केले आहे. १८८९ साली आपण परिभाषेन्दुशेखरावर 'तत्त्वादर्श'टीका लीहण्यास आरंभ केला आहे असे त्यांनी नमूद केले असल्यामुळे परिभाषेन्दुशेखरावरील टिप्पणींना 'तत्त्वादर्श' हैं नांव देऊन ती टीका बॉम्बे संस्कृत सीरिजमध्ये परिभाषेन्दुशेखराचें ·व्याकरणमहाभाष्य द्वितीय संस्करण लवकरच होईल त्यामध्ये देण्यात येणार आहे. पुढे दिलेल्या संग्रहश्लोकांवरून जुना व नंवा संप्रदाय यांचेमधील मतभेद थोडक्यांत ध्यानात येईल: भाष्ये सिद्धान्तकौमुद्यां वैयाकरणभूषणे । मनोरमाकौस्तुभयोः सर्व शास्त्रं प्रतिष्ठितम् ।।१।। एतविरुद्धा ये केचिद् बुद्धिवैभवशालिभिः । शेखरादिग्रन्थकृद्भिः स्वसिद्धान्ताः प्रदर्शिताः ॥ २॥ भाध्यस्वारस्यहानेस्ते नैव. प्रामाण्यभाजिनः । इति ये ब्रुवते ते स्युः प्राचीनमतवादिनः ।। ३ ॥ भट्टोजीहरदत्तादिग्रन्थाः प्रामाणिकाः खलु । तथापि कुलचिद्भाष्यगूढार्थस्यावलोकने ।। ४ ।। नागेशभट्टैर्विद्वद्भिर्मतभेदाः प्रदार्शताः । यथोद्देशाकृतव्यूहान्तरङ्गत्वादिवर्णने ।। ५ ।। अभ्यासस्यासवर्णेति सूत्रस्थज्ञापने तथा । यस्यान न स्खलेद् बुद्धिस्तं नव्यं विबुधा विदुः ।। ६ ।। .३८. वैद्यनाथ पायगुंडे यांचा अल्प परिचय. नागेदाभट्टांनंतर त्यांचे पट्टशिष्य वैद्यनाथ पायगुंडे यांनी काशी येथे राहून अनेक शिष्य तयार केले व गुरूजींच्या शेखर मञ्जूषा वगैरे ग्रंथांचे अध्ययन प्रामुख्याने चालू करून शेखर- कारांचा नव्यव्याकरणसंप्रदाय निर्माण केला. भरतखंडांतील निरनिराळ्या प्रांतांतून अनेक वैयाकरण काशी क्षेत्री जाऊन नागेशांच्या ग्रंथांचे अध्ययन करू लागले व स्वप्रांतांत परत जाऊन लोकांमध्ये नागेशांच्या ग्रंथांचा जोरांत पुरस्कार करूं लागले. वैद्यनाथ यांनीही शब्देन्दुशेखरावर चिदस्पिमाला व परिभाषेन्दुशेखरावर गदा या नांवाच्या उत्तम टीका लिहिल्या. पायगुडे यांनाही दीर्घायुष्य लाभले. त्यांचा काल साधारणपणे १६९०-१७८० समजला जातो. पुण्याहून पेशवे सरकार यांनीही नीळकंठशास्त्री थत्ते यांना काशी येथें अध्ययन पुरे करण्यास पाठविले होते अशी आख्यायिका आहे. याज्ञवल्क्यस्मृति मिताक्षरेवर बाळंभट्टी या नावाने प्रख्यात असलेली मार्मिक टीका आहे व तिचा कर्ता बाळंभट्ट पायगुडे या नांवाने दिला आहे. चाळंभट हे वैद्यनाथ याचेच दुसरं नांव असावे असा विद्वानांचा समज आहे. वैद्यनाथांच्या 'चिरंजीवांचे बाळंभट हे नांव असावे असेही काही लोक मानतात. इतर काही विद्वानांच - बाळंभट दे प्रयोगरत्नकर्ते नारायणभट्ट यांचे वंशज होते असे मत आहे. ३९. भैरवमिश्र यांचा अल्प परिचय ·भूमिका विशिष्ट शास्त्रांत आपण निष्णात आहां असे विचारले असता त्यांनी आपण स्वतः व्याकरण व न्याय या दोन्ही शास्त्रांमध्ये सारखेच पूर्ण निष्णात आहो असे सांगितले. नंतर दरबारांतील पंडितांनी त्यांचेबरोबर एक महिनाभर मधूनमधून वाद करून 'दरबारांतील सर्व पंडितांपेक्षाही व्याकरण व न्याय या दोन्ही शास्त्रांत त्यांचे प्रावीण्य सर्वांपेक्षांज्यास्त आहे असे श्रीमंतांस सांगितले. नंतर श्रीमंतांनी त्यांचा मोठा सन्मान करून त्यांना प्रयाग येथे परत जाण्यास निरोप दिला व मार्गावर शिंदे, होळकर, गायकवाड यांनाही सन्मान करण्यास कळविले. पुण्यांत रामशास्त्री प्रभुणे यांनी त्यांची योग्यता. जाणली व त्यांना आपला सन्मान कसा करावा याबद्दल. मोकळे- पणाने सांगण्याची विनंति केली. भैरवमिश्रांनी आपण चाळीस वर्षे शास्त्रसेवा केली असल्या- मुळे आपल्या सांप्रदायिक वस्तू चाळीस चाळीस मागितल्या; परंतु वस्तू देण्याची वहिवाट नसल्यामुळे रोख रक्कम व वस्त्रे त्यांना देण्यात आली असाही प्रवाद आहे. पुण्यामध्ये पर्वती टेकडीवर देवदेवेश्वराचे दर्शनास ते जात असत. परंतु, देवतेला ते केव्हाही नमस्कार करीत नसत व त्याचे कारण ते अत्यंत धर्मनिष्ठ असले तरी उपासनेने त्यांना महान्यासपूजेचा अधिकार प्राप्त झाला असल्यामुळे मूर्तीला नमस्कार केल्यास मूर्तीला त्रास होईल असे त्यांनी सांगितले व त्याप्रमाणे टेकडीच्या पायथ्याशी असलेल्या एका शिलेला त्यांनी नमस्कार केला असतां तिचा भंग झाला असे दृष्टोत्पत्तीस आले. मंत्रशास्त्रांतील गुरुजींशिवाय इतरांना गुरु म्हणावयाचे नाही असा संप्रदाय मंत्रशास्त्रज्ञांमध्ये असल्यामुळे त्यांनी आपल्या ग्रंथांत गुरुजींचें नांव दिले नसावें. भैरवमिश्र हे वैद्यनाथांच्या बरोबरीचे नागेशांचेच एक शिष्य होते असे काही विद्वान सांगतात व रामशास्त्री प्रभुणे यांनी पेशवे । दरबारांत त्यांची पारख केली या लोकवार्तेस त्यामुळे पुष्टि येते. पण त्यांच्या ग्रंथांचे शेवटीं छापील व हस्तलिखित प्रतीत असलेली नेत्राष्टभूतिचन्द्राब्दे (१८८२) वत्सरे” ही ओळ या लोकवार्तेच्या आड येते. कारण, १८८२ विक्रम संवत् म्हणजे इ. स. १८२५ हा काल पेशवाईच्या अस्तानंतरचा असल्यामुळे भैरवमिश्र हे नागेशांचे शिष्य होते व रामशास्त्री प्रभुणे. यांचे वेळी पेशवेसरकारकडून त्यांचा सत्कार झाला असे म्हणण्यास अडचण येते. येथे " नेत्राक्षि- भूतिचन्द्राब्दे ( १८२२) वत्सरे असा खरा पाठ असल्यास सर्व गोष्टी साधतीलः . -- “ " ४०. नीलकंठशास्त्री थत्ते यांचा अल्प परिचय. वैद्यनाथ पायगुंडे व भैरवमिश्र यांच्यानंतरचे जाडे वैयाकरण म्हणजे. पुण्याचे नीलकंठ: शास्त्री थत्ते, वैद्यनाथ पायगुंडे यांचेकडे काशी क्षेत्री जे अनेक शिप्य व्याकरणशास्त्रांत तयार झाले त्यांमध्ये नीलकंठशास्त्री हे अग्रेसर समजले जातात. काही विद्वानांच्या मते नीलकंठशास्त्री हे: प्रत्यक्ष वैद्यनाथांचे शिष्य नव्हते; तर वैद्यनाथांचे शिष्य रामचंद्रभट्ट तारे यांचे ते शिष्य होते. ते कोणाचेही प्रत्यक्ष शिष्य असोत त्यांना वैद्यनाथांच्या सहवासाचा लाभ झाला होता इतकेच नव्हे तर असे सांगण्यात येते की वैद्यनाथ पायगुंडे यांचे बरोबर त्यांचे शिष्य नीलकंठशास्त्री यांनी १८ दिवस व्याकरणशास्त्रांतील विषयावर चर्चा केली व गुरुजींना त्यामुळे इतके समाधान झाले की गुरुजींनी त्यांना पाणिनीचे प्रत्यक्ष अवतार म्हणून संबोधिलें. नीलकंठशास्त्री यांचा काल साधारणपणे इ.स. १७५०-१८३४असा देण्यात येतो. त्यांना पेशवेदरबारांत फार मोठा मान होता व दक्षिणेमध्ये या वेळी त्यांच्या तोडीचा विद्वान नव्हता. घरची सुस्थिति असल्यामुळे म्हणा, किंवा रामशास्त्री भुणे यांनी पुणे सोडल्यानंतर पेशवे सरकारच्या राज्यकारभाराला सुव्यवस्थितपणा नसल्यामुळे २ अ ·२६ व्याकरणमहाभाष्य म्हणा, नीलकंठशास्त्री यांनी सरकारी मोठ्या दर्जाची नोकरी पतकरिली नाही. आयुष्यभर अनेक शिप्यांना विद्यादान करणे व निरनिराळ्या प्रांतांतून श्रावणमासदक्षिणेकरितां व सन्माना- करिता आलेल्या महाविद्वानांशी वादविवाद व चर्चा करणे यांतच त्यांनी आपला काल घालविला. असे सांगण्यांत येते की ते आपल्या घराच्या माजघरांत आपल्या चारही बाजूस चार जळत्या समया ठेवून व त्यांचे जवळ पोथ्या ठेऊन बसत असत. हेतु हा की कोणत्याही बाजूस वसलेल्या पंडितांबरोबर चर्चा करण्यास सुलभ व्हावे व जरूर वाटल्यास ताबडतोब ग्रंथ पाहून उत्तर देतां यावे. नीलकंठशास्त्री यांनी साहजिकच प्रगुरूंच्या नव्यमताचा पुरस्कार केला व दोन्ही शेखरांचे अध्ययन सुरू करून अनेक शिप्य निर्माण केले. त्यांमधील प्रमुख शिष्यांची नांवें वर देण्यांत आलींच आहेत. ४१. नीलकंठशास्त्री यांचे पुण्यातील शिष्य व पुण्यातील सरकारी पाठशाला. नीलकंठशास्त्री हे व्याकरणाच्या नव्या संप्रदायाचे पूर्ण पुरस्कर्ते होते. पुण्यामध्ये त्यांचे पुष्कळच शिष्य होते इतकेच नव्हे तर गांवोगांवाहूनही त्यांचेकडे व्याकरणाचे मुख्य ग्रंथ शिकण्यास लोक येत असत. दरवारांत त्यांची योग्यता मोठी असल्यामुळे व विद्वत्ताही असामान्य असल्या- मुळे प्रत्यक्ष त्यांचे शिष्य नसलेलेही पुण्यातील काही विद्वान् शास्त्री आपणांला त्यांचे शिष्य म्हणवून घेणे हा मोठा मान समजत. यांपैकीच एक मेरुशास्त्री गोडबोले म्हणून होते. मेरुशास्त्री यांची बुद्धि जरी तीन होती तरी आर्थिक परिस्थिति वाईट असल्यामुळे त्यांना जकातनाक्यावर कारकुनाची जागा उपजीविकेकरितां धरावी लागली. एके दिवशी जकातीच्या बद्दल काही कुखुर झाल्यामुळे त्यांचेकडून त्या दिवशी गेलेल्या गाड्यांची लेखी केलेली नोंद मागण्यांत आली असता आपले ध्यानांत सर्व असते आपणाला नोंद करण्याची जरूर पडत नाही असे त्यांनी उत्तर दिले व हिशेव बरोबर असल्याबद्दल वरच्या अधिकान्याची खात्री करून दिली. वरच्या अधिकाऱ्याला त्यांच्या स्मरणशक्तीचे कौतुक याटले व त्याने मेरुशास्त्री यांना न्यायशास्त्राचे अध्ययन करण्यास पाठविले. गुरजींनी त्यांना प्रथम तर्कसंग्रहाचा पाठ सांगितला. पोथी वगैरे मोदी न घेतां दुसरे दिवशी गुरुजींनी सांगितलेले सर्व मेरुशास्त्री यांनी पाट म्हणून दाखविले. नंतर मेयास्त्री यांनी न्यायाचे उत्तम अध्ययन फेले व दरवारांत उत्तम नैयायिक म्हणून ते प्रसिदि पापले. नीलकंठशाग्नी यत्ते यांचे शिष्य राघवाचार्य ओक है ·भूमिका २७ गणना नीलकंठशास्त्री यांच्या शिष्य व प्रशिष्यांत होती. यांशिवाय परशुरामपंत गोडबोले व रघुनाथशास्त्री तळेकर यांनीही अध्यापकाचे काम काही दिवस केलें. ४२. राघवेन्द्राचार्य गजेन्द्रगडकर यांचा अल्प परिचय- नीलकंठशास्त्री थत्ते यांचे जरी अनेक शिष्य होते तरी व्याकरणशास्त्राच्या उच्च ग्रंथांच्या अध्ययनाध्यापनाची व ग्रंथनिर्मितीची परंपरा त्यांचे बुद्धिमान् शिष्य राघवेन्द्राचार्य गजेन्द्रगडकर व भास्करशास्त्री अभ्यंकर यांनी राखिली, दोघेही आपलें अध्ययन इ. स. १८१२ च्या सुमारास संपवून सातारा येथे गेले व तेथे त्यांनी आपआपल्या घरी अनेक विद्यार्थ्यांना विनावेतन शास्त्र- ग्रंथ शिकवून सरस्वतीची उत्तम प्रकारे आमरणान्त सेवा केली. या दोघांमध्ये राघवेन्द्राचार्य क्याने मोठे होते. दोघेही गुरुबन्धू एकमेकांशी अत्यंत प्रेमाने वागत. दोघांपैकी राघवेन्द्राचार्य यांना घरची सुस्थिति असल्यामुळे नोकरीची जरूर लागली नाही; परंतु त्यांना प्रतापसिंह राजाचा आश्रय होता. भास्करशास्त्री यांची न्यायाधीशाचे मदतनीस म्हणून सातारा दरवारांत रुपये ५० वर नियुक्ति होती व राज्य खालसा झाल्यावर तेवढेच पेन्शन तहाहयात त्यांना मिळत होते. राघवेन्द्राचार्य हे मध्वपीठावरील सुधीन्द्रस्वामी यांचे नातू. त्यांनी अध्ययन प्रथमतः आपले चुलत्यांचेजवळ, नंतर पंढरपुरी विठलोपाध्यायांजवळ व नंतर पुणे येथे नीलकंठशास्त्री थत्ते यांचेजवळ केले. त्यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर त्रिपथगा, शब्देन्दुशेखरावर विषमी व वैयाकरण- भूषणसारावर प्रभा असे तीन उत्तम टीकाग्रंथ लिहिले. त्यांनी अनेक शिष्यांना विद्यादान दिले; पैकी अनंतशास्त्री पेंढारकर, विष्णुशास्त्री पंडित व पुत्र नारायणाचार्य हे प्रसिद्धीस आले. वृद्धापकाळी पौत्र अनंताचार्य यांनीही त्यांचेजवळ ब्रह्मावर्त येथें अध्ययन केले. नारायणाचार्य . यांनीही धर्मशास्त्र व वेदान्तशास्त्र यांवर ग्रंथ लिहिले. अनन्ताचार्य हेही व्याकरणनिष्णात होते व वेळोवेळी ते पितामहसमान भास्करशास्त्री यांचेकडे शास्त्रीय विषयांवर चर्चा करण्यास जात असत. अनंताचार्यांचे चिरंजीव बाळाचार्य हेही चांगले वैयाकरण होते व त्यांनीही अध्यापनाचे काम शेवटपर्यंत चालविले. बाळाचार्यांचे पांचही पुत्र उत्तम प्रकारचे संस्कृतश झाले. त्यांपैकी नरसिंहाचार्य यांनी पिढीजाद अध्यापनाचे काम चालविलें. सेतुमाधवाचार्य व अश्वत्थामाचार्य यांनीही अध्यापन व ग्रंथनिर्मिति दोनही कार्ये केली. ४३. भास्करशास्त्री अभ्यंकर यांचा अल्प परिचय. भास्करशास्त्री (इ. स. १७८३-१८७०) यांचे शिक्षण प्रथम वाई येथे गोपीनाथशास्त्री आगाशे यांजकडे झाले. पुणे येथे अनेक बुद्धिमान् शिष्यांमध्ये त्यांच्या तीन वुद्धीची चमक गुरू- , जींना दिसून आली. व्याकरणशास्त्रांत त्यांचे विशेष प्रभुत्व पाहून गुरुजी त्यांना पाणिनि या नांवांने संबोधीत असत.भास्करशास्त्री यांनी शेखर मंजूपा वगैरे ग्रंथांचं अध्ययन स्वतः हस्तलिखित प्रती लिहून केले. त्यांचे गुरुजी नीलकंठमास्त्री यांनी काशी येथे नागोजीभट्टांच्याच पट्टशिष्यांकडे (पायगुंडे यांजकडे ) अध्ययन केलेले असल्यामुळे भास्करशाली यांच्या हस्तलिखित परिभाषेन्दु- शेखर, शब्देन्दुशेखर वगैरे ग्रंथांच्या प्रती नागोजीभटांच्या लिखाणात पूर्णपणे धस्न आहेत व अशा काही प्रती लेखकाजवळ आहेत. भारकरशाली यांनी आपला सर्व काल आपल्या घरी आपल्या शिप्यांना पढविण्यांत घालविला. काशीनायशास्त्री पुत्रे हे त्यांचे प्रयन शिष्य होत. काशी- नाथशास्त्री यांनी व्याकरणशाना समग्र अध्ययन करून, काशीम जाऊन, तेथे न्यायशालानी ·२८ व्याकरणमहाभाष्य परिष्कारपद्धती स्वीकारूनही पंडितांमध्ये अग्रस्थान मिळविलें व मोठा शिष्यगण निर्माण केला. भास्करशास्त्री यांच्या दक्षिणेतील शिष्यांत नारायणशास्त्री गोडबोले व रामशास्त्री गोडबोले हे प्रमुख होते. राघवेन्द्राचार्य वारल्यानंतर अनंतशास्त्री पेंढारकर यांनीही भास्करशास्त्री यांचेजवळ व्याकरणशास्त्राच्या आकर ग्रंथांचे अध्ययन केले. मुंबई येथील एलफिन्स्टन कॉलेजमधील व्याकरणनिष्णात प्राध्यापक डॉ. कीलहॉर्न हे सातारा येथे व्याकरणशास्त्रांतील आपल्या काही शंका विचारण्यास भास्करशास्त्री यांचेकडे गेले व तेथे निरनिराळ्या मुद्यांवर चर्चा करून परत गेले. विशेषतः अन्तरङ्ग-परिभाषेचे भास्करशास्त्री यांनी केलेल्या विवरणाने त्यांचे पूर्ण समाधान झाले, 'अन्तरङ्ग परिभाषेचे महत्व 'पाणिनीयस्य तन्त्रस्य भाष्यस्थ वेत्ति मर्म कः । नागेशोंक्तान्तरङ्गस्या- न्तरङ्गशो हि मर्मवित्' या उक्तीवरुन सहज ध्यानांत येईल. नंतर एलफिन्स्टन कॉलेजमध्ये व्याकरण शास्त्री म्हणून येण्याविषयीं कीलहाने यांनी भास्करशास्त्री यांनाच विनन्ति केली; पण वार्धक्याने तिचा स्वीकार करणे शक्य झाले नाही. तेव्हां एकाद्या शिष्याची शिफारस करण्यासंबंधी त्यांना सांगण्यांत आले असता त्यांच्या उत्तम शिप्यांपैकीं इतरांनी जाण्याचे नाकारले; परंतु अनंतशास्त्री पेंढारकर जाण्यास तयार झाले व त्याप्रमाणे अनंतशास्त्री यांची एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये शास्त्री म्हणून नेमणूक झाली. डॉ. कीलहॉर्न यांनी व्याकरणाशास्त्राचे अध्ययन अनंतशास्त्री यांचेजवळ केले. येथे नमूद करण्याजोगी गोष्ट अशी आहे की, कीलहॉर्न साहेबांनी अनंतशास्त्री यांचे गुरुजी म्हणून भास्करशास्त्री यांचा केव्हाही उल्लेख केला नाही. राघवेन्द्राचार्यांचाच निर्देश गुरुजी म्हणून केला आहे. याचे कारण असे सांगण्यांत येते की राघवेन्द्राचार्यांच्या निधनानंतर अनंतशास्त्री यांनी आपले अपुरे राहिलेलें अध्ययन भास्करशास्त्री यांचेकडे पुरे करण्यास परवानगी द्यावी म्हणून राघवेन्द्राचार्यांच्या चिरंजीवांस विचारले असता, त्यांनी “गुरु म्हणून सदा मी राघवेन्द्राचार्यांचाच उल्लेख करीन" अशी शपथ अनंतशास्त्री यांजकडून कृष्णा व वेण्णा या नद्यांच्या संगमांत उभे राहून घेवविली. भास्करशास्त्री यांनी ही सर्व हकीगत ऐकूनही अनंतशास्त्री यांना आपलेजवळ अध्ययन करण्यास परवानगी दिली इतकेच नव्हे तर एल्फि- - न्स्टन कॉलेजमधील शास्त्री म्हणून नियुक्त होण्यास योग्य अशी त्यांची शिफारस केली. अनंत- शारीही आपण घेतलेल्या शपथेस अनुसरनच की काय भास्करशास्त्री यांचेकडे अध्ययन करतांना पुस्तक पुढे ठेवीत नसत व पाठ चाल असतां शिप्य या नात्याने काहीही शंका विचारीत नसत. P ·भूमिका २९ किंवा भैरवमिश्र यांसारखी विद्वद्रलें नसली तरी तेथील वैयाकरण हे नैयायिकांच्या परिष्कार- पद्धतीने वाद करण्यांत निष्णात असल्यामुळे काशीनाथशास्त्री यांच्या पाण्डित्याला वाव मिळेना म्हणून ते प्रथम परत आले व नंतर भास्करशास्त्री यांचेजवळ नव्यन्यायाचे व परिष्कारपद्धतीचे अध्ययन करून पुन्हां काशी येथे गेले व तेथें वैयाकरणांमध्ये त्यांनी उच्च स्थान मिळविलें, 'काश्या- मेकः काशीनाथः' असे त्यांचे संबंधाने विद्वान लोकांत उद्गार निघत असत. त्यांनी उत्तम शिष्य तयार केले. त्यांपैकी राजारामशास्त्री कार्लेकर हे प्रमुख होते. राजारामशास्त्री यांचे शिष्य वाळशास्त्री रानडे यांचे नांव काशीमध्ये सर्वतोमुखीं होते इतकेच नव्हे तर उत्तर हिंदुस्थानांत निरनिराळ्या ठिकाणांहून त्यांचेकडे अध्ययनास लोक जात असत. त्यांची स्मरणशक्ति, पाठांतर, वाक्पटुत्व व अध्यापनचातुर्य यांचे लोक कौतुक करीत. त्यांना काशी येथे बालसरस्वती नांवाने संबोधीत असत. ही बालसरस्वती संज्ञा त्यांना कां दिली गेली यासंबंधींचा एक गंमतीचा श्लोक काशीमध्ये विद्वान लोकांच्या मुखीं आहे. तो पुढीलप्रमाणे-" यद् द्वादशान्यिकतयापि (बारा चुक्या करून सुद्धां) न पारयन्ति शस्त्रं बुधा निगदितुं किल बालखिल्यम् । ऐकान्यि- कोपि न बभूव यतोत्र तेन प्रापाभिधानमिह बालसरस्वतीति". विद्वद्वर्य गंगाधरशास्त्री तेलंग, शिवकुमारशास्त्री, तात्याशास्त्री पटवर्धन, दामोदरशास्त्री भारद्वाज, नेपाळचे हेमराज पंडित, नित्यानंद पर्वतीय, केशवशास्त्री मराठे वगैरे अनेक विद्वान शिष्य त्यांनी तयार केले. सांप्रत काशी येथील प्रमुख वैयाकरण हे त्यांच्याच शिष्यपरंपरेत येतात. ४५. भारतांतील संस्कृतविद्येची निवासस्थाने. भास्करशास्त्री यांच्या काशींतील विशाल शिप्यपरंपरेतील ठळक विद्वानांचा अल्प परिचय देण्यापूर्वी भास्करशास्त्री यांच्या कार्यकाली म्हणजे इ. स. १८१०-१८७० या कालखंडांत व तत्पूर्वी काशी व पुणे या प्रांतांत विद्यावृद्धीची जी आंदोलने झाली त्यांचे थोड़ें निरीक्षण करणे जरूर आहे. प्राचीन कालापासून भारतातील संस्कृत विद्येची निवासस्थाने पाहि- ल्यास पाणिनिकाली व त्यानंतर सुमारे १०/१२ शतकें तक्षशिला व नालंदा ही विद्यास्थाने होती. मुस्लिम धर्माच्या उदयानंतर पंजाब व गांधार प्रांतात परधर्मीयांच्या स्वाऱ्या सुरू झाल्या तेव्हां रजपुतांच्या शौर्यामुळे संरक्षण मिळालेले उज्जयिनी शहर हे विद्येचे निवासस्थान झाले. काही काळानंतर त्याहूनही सुरक्षित अशी दक्षिणेतील कुंभकोण, विजयानगर, तंजावर व प्रति- ष्ठान (पैठण ) येथेही संस्कृत विद्येने आपली निवासस्थाने बनविली. विजयानगरचे राज्य लयास गेल्यानंतर वरील ठिकाणीही परधर्मीयांकडून उपसर्ग पोचूं लागला. परंतु शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर वाई, नाशीक, क-हाड व पंढरपूर येथे काही काळ विद्येने आपले घर केले. पेशवाईच्या स्थापनेनंतर पुणे येथे विद्येने आपले निवासस्थान केले व तेथें संस्कृत विद्येचा बराच उत्कर्ष झाला. काशी हे पुण्यक्षेत्र मानण्यात आल्यानंतर राजे लोकांनी तेथे- आपली घरे बाधिली व विद्याभियर्थ पाठशाळांना आश्रय दिला. परधर्मीयांची जरी काशी- क्षेत्री वेळोवेळी आक्रमण झाली तरी आक्रमकांचे लक्ष मुख्यतः देवालये व धनिक लोकांची घरे यांवर असल्यामुळे पवित्र गंगातीरी विरक्त वृत्तीने फक्त विद्याभिवृद्धीकडे लक्ष देणाऱ्या विद्वानांना विशेप झळ पोंचली नाही व त्यांनी आपले विद्यादानाचे प्रत अव्याहत चालविलें है भट्टोजीदीक्षित, मधुसूदनसरस्वती, नागेशभट्ट वगैरे विद्वानांच्या कामगिरीवरून सहज ध्यानांत येईल. अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकांत राजकीय घडामोडीमुळे जरी विद्याभिवृद्धीला वेळोवेळी उपसर्ग पोंचला व कधी वाढ तर कधी हात झाले तरी पण काशीक्षेत्राने विद्यादेवीची जोपा- , ·३० व्याकरणमहाभाष्य सना आजपर्यंत अखंड चालविली आहे व आतां स्वराज्यप्राप्तीनंतर या पुण्यक्षेत्राला संस्कृत विद्येचें अग्रस्थान मिळेल अशी अपेक्षा आहे. ४६. काशीक्षेत्रांत संस्कृत विद्येचे उत्कर्षापकर्ष. भारतांतील इतर प्रांतांतही वेळोवेळी उत्तम विद्वद्रने निर्माण झाली तरी पण गेली पांच सहा शतकें संस्कृताध्ययनाचे अखंडितत्व कायम ठेवण्याचे श्रेय काशीक्षेत्रालाच दिले पाहिजे. बंगालमध्ये नवद्वीपान उत्तमोत्तम नैयायिक निर्माण केले; तर मिथिला प्रांतांत उत्तमोत्तम मीमांसक झाले. काशीमध्ये प्रसिद्ध धर्मशास्त्रज्ञ होऊन गेले; तर भारता- च्या दक्षिण भागांत वेदान्तशास्त्राचा पुरस्कार झाला. माळवा व गुजरात यांनी साहित्याची उपासना केली; तर महाराष्ट्राने व्याकरणशास्त्राचा पुरस्कार पुरस्कार केला. श्रीक्षेत्र काशी येथे अठराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात पंडितवर्य नागेश यांच्या निधनानंतर साधारणपणे शंभर वर्षे विद्याभिवृद्धीला प्रतिकूलच गेली. याला कारण निरनिराळ्या राजांचे परस्परांमध्ये व कंपनीसरकारशी चाललेल्या कलहामुळे सर्वत्र पसरलेले अशांततेचे वातावरण हेच होय. या काळी दक्षिणेमध्ये पेशव्याचे आमदानींत श्रावणमासपरीक्षा व दक्षिणा त्याप्रमाणेच महापंडितांचा गौरव व सत्कार हे चालू असल्यामुळे विद्येचा उत्कर्ष झाला. परंतु दुर्दैवाने एकोणिसाव्या शतकाचे आरंभी ही स्थिति बदलली. अनेक वेळां पुणे शहर लुटले गेले व केव्हां केव्हां शहरांत राहणेही धोक्याचे झाले. अर्थात विद्याभिवृद्धीला धक्का पोंचला. परंतु १८१८ साली पेशवाई लयाला गेल्यानंतर वातावरण शांत झाले व इंग्रजी राज्यकर्त्यांनीही आपली सत्ता स्थापिल्यानंतर राज्यकारभार व शिक्षण ही पूर्वीप्रमाणेच सुरू ठेवल्यामुळे इंग्रजी अंमल सुरू साल्यावर संस्कृतविद्येचा थोडासा उत्कर्षच झाला असे म्हटले तरी चालेल. इंग्रजी राज्यकत्यांनी संस्कृत पाठशाळांची स्थिति सुधारली, तेथे उत्तम विद्वानांची नेमणूक केली व अध्ययनाध्या '. पनाची परंपरा कायम राखली. ४७. काशी येथील राजकीय संस्कृत-विद्यालय, इ. स. १७९१ साली काशी येथे कंपनी सरकारने संस्कृत विद्येचें, संस्कृतग्रंथांचे व अध्ययनाध्यापनपरंपरेचे रक्षण व्हावे याकरितां संस्कृत कॉलेज स्थापन केले व तेथे परंपरागत पद्धतीने वेदवेदामांचें, दर्शनांचे व शास्त्रांचें अध्यापन चालू केले. विद्वान शास्त्री व वैदिक यांची तेथे नेमणूक केली व विद्यार्थ्यांनाही शिष्यवृत्त्या चालू केल्या. प्रथमपासूनच काशी येथे धर्मशार व व्याकरण यांच्या अभ्यासाला प्राधान्य होते व तेच संस्कृत कॉलेजांतही कायम राहिल. मुगार ५० वानी इंग्रजी शिक्षण सर्वत्र चालू झाल्यानंतर संस्कृत कॉलेजांतही इंग्रजी विभाग चान झाला व पहिले मिनिसपाल म्हणून जॉन मूर माइयांची इ. स. १८४४ मध्ये नेमणूक शादी. त्यानंतर रेव्हरंट बॉलिग (१८४५-४६), चॅलेंटाईन (१८४६-६१), मिफिय (१८६१-१८७८), नेरपील्ट ( १८७८-७९), चित्रो (१८७९-८८) व व्हेनिस (१८८८-१९१८) गांची जागाने त्या जागी नेगणूक झाली. मूर साइयांनी राजारामशास्त्री मार पाचनरळ सरावाने उसग अध्ययन फे, व स्वतःदी इंग्रजीत संस्कृत विषयायर पुस्तकें हिरी.मिनिसपाट वन्टाईन यांनी शास्त्री लोकांकडून उत्तम इंग्रजी यांची मंहतमध्ये भाषांतर परपिटी म मिानांकन गगरकरणाचें काम करणून घेतले. त्यांनी प्रथम फाशीनायवारनी ·- भूमिका ३१ . अष्टपुत्रे यांजकडे व नंतर राजारामशास्त्री कार्लेकर यांजपाशीं व्याकरणशास्त्राचा काळजीपूर्वक अभ्यास केला व स्वतः व्याकरणमहाभाज्याचे संस्करण केले. ग्रिफिथसाहेबांनी वेदविद्येकडे विशेष लक्ष दिले व वेदविद्येच्या पुरस्काराचे बाबतींत उत्तम कामगिरी केली हे त्यांनी केलेल्या वेदांच्या काव्यबद्ध भाषांतरावरून सहज ध्यानात येईल. प्रिन्सिपाल थीबो यांनी वेदान्त- शास्त्राचा उत्तम अभ्यास केला व शंकराचार्य व रामानुजाचार्य यांच्या वेदान्तसूत्रभाष्यांच, इंग्रजी भाषेत सुंदर अनुवाद केला व मार्मिक प्रस्तावना लिहिली. थीबो साहेबांचे नंतर प्रिन्सि पाल व्हेनिस यांनीही संस्कृतविद्येचा पुरस्कार चांगल्या रीतीने केला, व उत्तम ग्रंथांचे पंडितां- कडून संस्करण केले, डॉ. व्हेनिस यांनी गंगाधरशास्त्री यांचेजवळ अध्ययन केले, गंगाधर- शास्त्र्यांचा ते गुरुजी म्हणून सदा उल्लेख करीत. काशी येथील संस्कृतविद्यालयाचा १८५०ते१९१० हा मोठ्या उत्कर्षाचा काल होता असे म्हटले तरी चालेल. या कालांत विद्यालयाला बापूदेवशास्त्री, राजारामशास्त्री कार्लेकर व बालसरस्वती हे अध्यापक प्रथमतः, व त्यानंतर त्यांचेच कैलासचंद्र शिरोमणि (१८६८-१९०७), शिवकुमारशास्त्री (१८७५-७९) गंगाधरशास्त्री तेलङ्ग (१८७९-१९०९) दामोदरशास्त्री भारद्वाज (१८७९-१९०८) तात्याशास्त्री पटवर्धन (१८८०-१९१९) रामशास्त्री तेलङ्ग (१८८२-१९२२) व सुधाकर द्विवेदी यांच्यासारखे नावाजलेले शिष्य संस्कृत विद्यालयाला लाभले. या सर्वांचकडून निरनिराळ्या विषयांत उत्तम ग्रंथ- निर्मिति झाली व उत्तम शिष्यही निर्माण झाले व अध्ययनाध्यापनपरंपरा कायम राहिली. इंग्रजी राज्यकर्त्यांनी १८८७ साली महाराणी हिक्टोरियाच्या राज्याच्या जुबिली उत्सवाच्या निमित्ताने महामहोपाध्याय पदवी देण्याचा उपक्रम केला व या सर्व विद्वानांना क्रमाक्रमाने ती पदवी अर्पण केली. रामशास्त्री व बालसरस्वती हे या पदवीदानाच्या उपक्रमापूर्वीच निवर्तले असल्या- मुळे त्यांना ही पदवी विभूषित करता आली नाही. इ. स. १८१८ नंतर म. म. गंगानाथ झा, म. म. गोपीनाथ कविराज व म. म. मंगलदेवशास्त्री हे संस्कृत कॉलेजचे प्रिन्सिपाल झाले. त्यांनीही उत्तम प्रकारे विद्यालयाची जोपासना केली, उत्तम ग्रंथांचे संस्करण करविलें व स्वतःही चांगल्या प्रकारची ग्रंथनिर्मिति केली. . ४८. काशीनाथशास्त्री अष्टपुत्रे यांचा अल्प परिचय. काशीनाथशास्त्री अष्टपुत्रे, (१८००-१८५०) हे पुणे येथील सरकारी पाठ- शाळेतील गुरुजी गोविंदाचार्य अष्टपुत्रे यांचे चिरंजीव. अष्टपुत्रे हे मूळचे वाईचे राहणारे. वाई येथें त्यावेळी आगाशे, भारद्वाज,बळे,रड्डी, अष्टपुत्रे बगैरे घराणी शास्त्राभ्यासाकरितां प्रसिद्ध होती. वाई येथे गोपीनाथशास्त्री आगाशे यांचेजवळ प्रथम अध्ययन करून नंतर काशीनाथशास्त्री हे पुणे येथे गेले. अध्ययनास तेथेही काही दिवस राहिल्यानंतर व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन सुपूर्त करण्याकरितां गोविन्दाचायांनी त्यांना सातारा येथे भास्करशास्त्री यांचेकडे पाठविलें. सातारा येथें अध्ययन संपूर्ण झाल्यानंतर पुणे येथील राजकीय पाठशाळेत त्यांची नियुक्ति होणं जरी शक्य होते तरी पुणे येथे पूर्वीइतका शान्तीय विद्वत्तेला मान राहिला ननन्यामुळे त्यांच्या विद्वतेचे चीज परप्रान्तात ज्यास्त होईल या हेतूने गोविन्दाचार्यानी कागानाथशास्त्री यांना काशी येथे पाठविले. तेथे त्यांची विद्वत्ता व तमापांदित्य पाट्न लोकांनी त्यांचमहल 'पण्टिले फास्यामेकः काशीनाथः' असे उद्गार काढले. काशी येथील राजकीय विद्यालयांत त्यांनी अभ्यापर म्हणून काम फेलें व अनेक शिप्यांना विचादान दिले.

·केशवशास्त्री मराटे, रामशाली तेलंग, स्नेहिरामशास्त्री, हेमराजपंडित, विश्वनाथ दण्टिभट यांची संशोधन केले व अनेक विद्वान शिष्य निर्माण केले. त्यांच्या मिप्यांमध्ये पंदित शिवकुमार, नित्यानंद पर्वतीय, गंगाधरशासी तेलश, तात्याशासी पटवर्धन, दामोदरशात्री भारद्वाज, भूमिका म्हणून त्यांचे विश्वनाथ नाव बदलून त्यांना बालसरस्वती म्हणावयाचे त्या विद्वानांनी ठरविलें व तेव्हापासून बालसरस्वती हे त्यांचे नांव प्रचारांत आले. ग्वाल्हेर येथे पुण्याहून मोरशास्त्री साठे व कुप्पाशास्त्री द्रवीड आले असतां बालसरस्वती यांनी त्यांचेजवळ न्याय व मीमांसा या शास्त्रांचे अध्ययन केले. त्यांचा पहिला विवाह इ.स.१८५५साली झाला. त्यानंतर ते आपले राहिलेले अध्ययन पुरे करण्यास काशी येथे गेले आणि प्रथम काशीनाथशास्त्री व नतर राजारामशास्त्री यांचेजवळ त्यांनी संपूर्ण व्याकरणशास्त्र म्हटले, त्यांनी आपले गुरुजी राजारामशास्त्री यांचेबरोबर तीर्थयात्रा केल्या. यज्ञामध्ये ते सामगायन उत्तम करीत व आपल्या देखरेखीखाली यज्ञाचा विधि यथासांग करवून घेत. त्यांचे मनांत स्वतः ज्योतिष्टोम यज्ञ करावा असे आले व त्याकरितां त्यांनी विधुरा- वस्था सोडून तिसरा विवाह केला व पत्नीकडे मन्त्रपठन व रामकृष्णभट्टांकडे अध्वर्युकर्म देऊन स्वतः यजमान होऊन ज्योतिष्टोम यज्ञ उत्कृष्ट रीतीने पार पाडला त्यानंतर लवकरच मूळव्याधीने ते आजारी पडले. त्यांच्या तरुण पत्नीच्या मनाला रोग दुःसाध्य आहे हे आढळून येतांच धक्का बसला व ती निवर्तली. नंतर थोडक्याच दिवसांत बाळशास्त्री यांनीही काशी क्षेत्री देह ठेविला ग्रिफिथ व गफ या पाश्चात्य पंडितांनी बालशास्त्री यांजेजवळ काही शास्त्रीय ग्रंथ वाचले व त्यांचेकडून भामतीसह वेदान्तसूत्रभाष्य, व्याकरणमहाभाप्य वगैरे ग्रंथांचे संस्करण करून घेतले. बालसरस्वती यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर पाण्डित्यपूर्ण टीका लिहिली व सारासार- विवेक आणि विधवोद्वाहशङ्कासमाधि हे निबंध लिहिले. पण एकंदरीत त्यांचे लक्ष ग्रंथलेखनापेक्षा तीर्थयात्रा, यागानुष्ठान व विद्यादान यांजकडे ज्यास्त होते व त्यांनी काशीमध्ये सर्व शाalam उच्चतम ग्रंथांचे अध्यापन करून मोठा शिष्यगण निर्माण केला. काशीमधील विद्यमान शाली व पंडित यामध्ये गुरूजी अथवा प्रगुरूजी या नात्याने त्यांचे नांव सर्वतोमुस्त्री आहे. आपल्या गुरूजींच्या नंतर त्यांनी संस्कृत कॉलेजमध्ये काही वर्षे अध्यापकाचे काम केले. पण धार्मिक व्रतानुष्ठाने व तीर्थयात्रा यांच्यात त्यामुळे व्यत्यय येतो अने आढळून येताच प्रिन्सिपाल नफील्ड यांच्या कळकळीच्या विनंतीलाही बाजूला सारून त्यांनी नोकरी सोडली त्यांचे वर्णन वेदपाठी, कर्मकाण्डी, वक्ता, सभाध्यक्ष, शासनिष्णात धर्मशास्त्रज्ञ मुनि असे करण्यात येत असे, अवव्या त्रेचाळीस वर्षाच्या आयुज्यांत त्यांनी पुष्कळ शास्त्रीय ग्रंथाचे प्रामुख्याने गणना होते.

·संशोधन केले व अनेक विद्वान शिप्य निर्माण केले. त्यांच्या मिप्यांमध्ये पंडित शिवकुमार, नित्यानंद पर्वतीय, गंगाधरशास्त्री तेलङ्ग, तात्याशास्त्री पटवर्धन, दामोदरशासी भारद्वाज, भूमिका म्हणून त्यांचे विश्वनाथ नाव बदलून त्यांना बालसरस्वती म्हणावयाचे त्या विद्वानांनी ठरविले व तेव्हापासून बालसरस्वती हे त्यांचे नांव प्रचारांत आले. ग्वाल्हेर येथे पुण्याहून मोरशास्त्री साठे व कुप्पाशास्त्री द्रवीड आले असतां बालसरस्वती यांनी त्यांचेजवळ न्याय व मीमांसा या शास्त्रांचे अध्ययन केले. त्यांचा पहिला विवाह इ.स.१८५५साली झाला. त्यानंतर ते आपले राहिलेलें अध्ययन पुरे करण्यास काशी येथे गेले आणि प्रथम काशीनाथशास्त्री व नंतर राजारामशास्त्री यांचेजवळ त्यांनी संपूर्ण व्याकरणशास्त्र म्हटले, त्यांनी आपले गुरुजी राजारामशास्त्री यांचेबरोबर तीर्थयात्रा केल्या. यज्ञामध्ये ते सामगायन उत्तम करीत व आपल्या देखरेखीखाली यशाचा विधि यथासांग करवून घेत. त्यांचे मनांत स्वतः ज्योतिष्टोम यज्ञ करावा असे आले व त्याकरिता त्यांनी विधुरा- वस्था सोडून तिसरा विवाह केला व पलीकडे मन्त्रपठन व रामकृष्णमहांकडे अध्वर्युकर्म देऊन स्वतः यजमान होऊन ज्योतिष्टोम यज्ञ उत्कृष्ट रीतीने पार पाडला त्यानंतर लवकरच मूळव्याधीने ते आजारी पडले. त्यांच्या तरुण पत्नीच्या मनाला रोग दुःसाध्य आहे हे आढळून येतांच धक्का बसला व ती निवर्तली. नंतर थोडक्याच दिवसांत बाळशास्त्री यांनीही काशी क्षेत्री देह ठेविला ग्रिफिथ व गफ या पाश्चात्य पंडितांनी बालशास्त्री यांजेजवळ काही शास्त्रीय ग्रंथ वाचले व त्यांचेकडून भामतीसह वेदान्तसूत्रभाष्य, व्याकरणमहाभाप्य वगैरे ग्रंथांचे संस्करण करून घेतले. बालसरस्वती यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर पाण्डित्यपूर्ण टीका लिहिली व सारासार- विवेक आणि विधवोद्वाहशङ्कासमाधि हे निबंध लिहिले. पण एकंदरीत त्यांचे लक्ष ग्रंथलेखनापेक्षा तीर्थयात्रा, यागानुष्ठान व विद्यादान यांजकडे ज्यास्त होते व त्यांनी काशीमध्ये सर्व शास्त्रातील उच्चतम ग्रंथांचे अध्यापन करून मोठा शिष्यगण निर्माण केला. काशीमधील विद्यमान शाली व पंडित यांमध्ये गुरूजी अथवा प्रगुरूजी या नात्याने त्यांचे नांव सर्वतोमुखी आहे. आपल्या गुरूजींच्या नंतर त्यांनी संस्कृत कॉलेजमध्ये काही वर्षे अध्यापकाचे काम केले. धार्मिक बतानुष्ठाने व तीर्थयात्रा यांच्यात त्यामुळे व्यत्यय येतो असे आढळून येतांच प्रिन्सिपाल नफील्ड यांच्या कळकळीच्या विनंतीलाही बाजूला सारून त्यांनी नोकरी सोडली. त्यांचे वर्णन वेदपाठी, कर्मकाण्डी, वक्ता, सभाध्यक्ष, शालनिष्णात धर्मशास्त्रज्ञ मुनि असे करण्यात येत असे. अवव्या त्रेचाळीस वर्षांच्या आयुन्यांत त्यांनी पुष्कळ शास्त्रीय प्रधान केशवशाली मराठे, रामशास्त्री तेलंग, स्नेहिरामशास्त्री, हेमराजपंडित, विश्वनाथ दण्डिया . पण , प्रामुख्याने गणना होते.

·२४ व्याकरणमहाभाष्य त्यानंतर बालसरस्वती यांचेजवळ व्याकरण वगैरे शास्त्रांतील वरच्या ग्रंथांचे अध्ययन करून त्यांतही पारंगतता मिळविली. सन १८७९ मध्ये डॉ. थीयो यांनी त्यांची संस्कृत कॉलेजमध्ये नेमणूक केली. सर्व व्यंजनें क्रमाने घालून समस्यापूरण करण्यास सांगितले असता त्यांनी केलेला ":अनेकवर्णक्रमरीतियुक्तः कखौ गधौ ङच्छजझा अटी ठः । अडंढणस्तोथ दधौ न पम्फ बभौ मयूरो लवशेषासिंहः" हा श्लोक लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे. थीबो साहेबांनी त्यांचेकडून पदमारी, वाक्यपदीय, तन्त्रवार्तिक, रसगंगाधर वगैरे ग्रंथांचे उत्तम संस्करण करून घेतले. इ.स. १८८७ साली राणीच्या राज्याच्या ज्युबिलीनिमित्त पदवीदान झाले त्यावेळी इंग्रजी राज्यकर्त्यांनी महामहोपाध्याय पदवीचा उपक्रम करून प्रथमच चार मोठ्या पंडितांना ती दिली त्यांमध्ये गंगाधर शास्त्री है वयाने सर्वात लहान होते. ही आख्यायिका पुढील श्लोकांत नमूद केली आहे:- यल्लब्धं शतशो बुधाः प्रतिदिनं कुर्वन्ति यत्नान् बहून् केचित्तेषु कथंचिदेव सुकृतैर्विन्दन्ति तद्वार्धके । लब्धं तत्रिदशात्मकाल्पवयसा थुनामुना शास्त्रिणा साकं वार्धकदुर्बलैस्त्रिभिरतिप्रख्यैः पुराणैर्बुधैः ।। डॉ. व्हेनिस यांनी गंगाधरशास्त्री यांचे जवळ शास्त्रग्रंथांचे अध्ययन केले व गुरुजी म्हणून वेळोवेळी ते शास्त्रीबुवांचा उल्लेख करीत. काशी येथे रस्तारुंदीकरितां राममंदिरांतील मूर्ती हलवून दुसरीकडे नेण्याचा सरकारचा आग्रह 'मूर्तिचालन हे शास्त्रविरुद्ध आहे' याबद्दल ग्रंथांतील प्रमाणे देऊन शास्त्रीबोवांनी थांबविला व लोकांमधील क्षुब्धता दूर केली. यज्ञाचे प्रसंगी ते पुढाकार घेत असत व यथासांग यज्ञ करवून घेत असत. इ. स. १९०३ साली सरकारने सी. आय. ई. ही बहुमानाची पदवी त्यांना दिली. इ. स. १९०९ साली ते सेवानिवृत्त झाले व नंतर चार वर्षांनी वारले. इ. स. १९१२ साली तीर्थरूपांबरोबर त्रिस्थली यात्रा करीत असतांना काशी क्षेत्री गंगाधरशास्त्री तेलंग, बाबाशास्त्री काळे व इतर वैयाकरण यांच्या भेटीचा लेखकाला मुयोग घडून आला. काशी येथील विद्याभिवृद्धीचा व गुरुशिष्यपरंपरेचा नो वृत्तांत येथे दिला आहे त्यासंबंधी पुष्कळशी माहिती त्याप्रसंगी मिळालेली आहे. गंगाधर- शास्त्री यांच्या आंगी असलेल्या विनय, विद्याप्रेम व गुरुभाक्त या गुणांच्या सुंदर मीलनाची कल्पना येण्याकरितां त्या वेळी घडलेल्या एका प्रसंगाचे थोडक्यांत वर्णन पुढे देत आहे. सायंकाळी गंगाधरशास्त्री दहा बारा प्रौढ शिष्यांना पाठ देत असतां त्यांना 'पुणे येथून वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर हे आपल्या भेटीस आले आहेत' असे सांगतांच गंगाधरशास्त्री यांनी आपलें आसन सोडले व झटकन् दाराशी येऊन अभिवंदनाकरितो तयार झालेल्या वासुदेवशास्त्री यांना स्वतः अभिवंदन केलें, वासुदेवशास्त्री यांनी 'हा प्रकार उलटा होत आहे' असे म्हणतांच गंगाधरशास्त्री यांनी " भास्करदात्री अभ्यंकरांपासून शिष्यपरंपरेने आपण स्वतः पांचवे आहों व वासुदेवशास्त्री हे प्रत्यक्ष पोल व शिष्यपरंपरेने तिसरे आहेत म्हणून वासुदेवशास्त्री यांनाच प्रणिपात करणे ऐच शास्त्रोक्त आहे व तसेच आपण केलें है लक्षात ठेवा" असे आम्हां सर्वांना अधिकृत वाणीनं बजावून सांगितले. १ N ५२. म. म. शिवकुमारशासी यांचा अल्प परिचय, पंडित शिवकुमार यांचा जन्म काशीजवळच एका खेडेगांवीं साला. जन्मतःच शिव- कुमार यांच्या मस्तकावर चंद्र य जिभेवर शिशूळ यांसारखी चिन्हें होती. ती पाहून सर्व ·भूमिका नातलगांची हे अत्यंत दुष्ट लक्षणाचें राक्षसी मूल जन्माला आले आहे अशी समजूत होऊन सर्व- जण मुलाचा तिटकारा करू लागले. त्यांचे नामाभिधानही कोणी केले नाही. परंतु देहावरील चिन्हांवरून त्यांना शिवकुमार असें लोक म्हणू लागले. लवकरच त्यांचे वडील निवर्तले. तेव्हां- पासून तर चुलते व इतर नातलग हे त्यांचा जास्तीच तिरस्कार करू लागले व त्यांनी उपनयना- नंतर शिवकुमारांना घराचे बाहेर घालवून दिले. शिवकुमार पायी चालत चालत काशीक्षेती गेले व तेथे त्यांनी निरनिराळ्या विद्वानांचे जवळ राहून न्याय, वेदान्त व व्याकरण या शास्त्रांचे संपूर्ण अध्ययन केले. बालसरस्वती यांचे जवळ त्यांनी व्याकरणांतील वरच्या ग्रंथांचा अभ्यास केला. शिवचिन्हांनी सूचित असो वा नसो त्यांची बुद्धि तशीच ग्रहणशक्ति असामान्य होती. राजकीय संस्कृत विद्यालयांत अध्यापक म्हणून त्यांनी काही वर्षे काम केलें; पण काही कारणाने त्यांनी राजीनामा दिला. नंतर त्यांच्या पांडित्याची कीर्ति ऐकून त्यांना दरभंगा नरेशाने काशीमध्ये आपल्या पाठशाळेत नेमले. ते अत्यंत निःस्पृह होते व बाणेदार वृत्तीचे होते. त्यांनी उत्तमो- त्तम शिष्य तयार केले. अध्यापनाचे त्यांना एक प्रकारचे व्यसनच होते. त्यांना सर्वतन्त्रस्वतन्त्र, पंडितरत्न व विद्यामार्तड या पदव्या मिळाल्या होत्या व सरकारनेही त्यांना महामहोपाध्याय ही पदवी दिली. त्यांनी अनेक शिष्य तयार केले. त्यांमध्ये गंगानाथ झा, मधुसूदन झा वगैरे मैथिली- यांचा भरणा विशेषेकरून होता. परिभाषेन्दुशेखरावर त्यांनी टीका लिहिलेली प्रसिद्ध आहे. ५३. म. म. दामोदरशास्त्री भारद्वाज यांचा अल्प परिचय. भारद्वाज हे मूळचे वाईचे राहणारे. दामोदरशास्त्री यांचे पूर्वज काशीस जाऊन स्थायिक झाले. ग्वाल्हेर संस्थानामध्ये त्यांना एक गांव इनाम मिळाले होते. तेथे दामोदरशास्त्री यांचे वडील रहात असत. दामोदरशास्त्री व त्यांचे दोन बंधू काशी येथें अध्ययनाकरितां राहिले. बालशास्त्री रानडे यांचेकडे दामोदरशास्त्री यांनी व्याकरणाध्ययन केले व नंतर त्यांनी अनेक मैथिल शिष्य तयार केले, आपल्या वृद्ध पित्यांना भेटण्याकरितां चालले असतां ग्वाल्हेर येथे ते उतरले व अचानक पंडित- सभेत पंडितांचे पूर्वपक्ष व उत्तरपक्ष चालू असतांना गेले. तेथे चाललेला पंडितांचा वाद ऐकून त्यांना त्यांत भाग घेतल्याशिवाय राहवेना. त्यांनी सभेत भाग घेतला. त्यांची सभेमध्ये सर्वात श्रेष्ठ विद्वत्ता दिसून आली व शिंदे सरकारनी खूष होऊन त्यांना पांचशे रुपये व शाल दिली. इ. स. १८७९ साली नेस्फील्ड साहेबांनी त्यांची व्याकरणाध्यापक म्हणून नेमणूक केली. १९०६ साली शंकराचार्यांनी त्यांना अशेषवाङ्मयपारगवैयाकरणकेसरी ही पदवी व रौप्यपदक दिले; व सर- कारने १९०८ साली त्यांना महामहोपाध्याय पदवी दिली. १९०९ साली ते निवर्तले. ५४. वालसरस्वती यांचे इतर शिष्य. म. म. रामकृष्णशास्त्री अथवा तात्याशास्त्री पटवर्धन यांचे आरंभीचे शिक्षण नागपूर येथे झाले. नंतर ते काशी येथे गेले व बालशास्त्री रानडे यांचेकडे त्यांनी संपूर्ण व्याकरणशास्त्राचें अवघ्या सहा वर्षांत अध्ययन केले. व्याकरणाचरोबर इतरही शास्त्रांचा त्यांनी अभ्यास करून त्यांतही पांडित्य संपादन केले. प्रथमतः ते दरभंगा पाठशाळेत अध्यापक होते व नंतर त्यांची राजकीय संस्कृत विद्यालयांत नेमणूक झाली. तेथे त्यांनी आपले अध्यापन कौशल्य दाखविले. इ. स. १९०९ मध्ये सरकारने त्यांना महामहोपाध्याय पदवी दिली. इ. स. १९१९ मध्ये ते निवर्तले. त्यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर 'भूति नांवाची टीका लिहिली आहे.

·व्याकरणमहाभाष्य म. म. केशवशास्त्री मराठे हे बालशास्त्री यांचे दुसरे प्रसिद्ध शिष्य होत. बालपणींच केशवशास्त्री यांना त्यांचे वडील बाळंभट्ट यानी राजारामशास्त्री यांच्या हवाली केले व राजाराम- शास्त्री यांनीही मरणापूर्वी त्यांना बालसरस्वती यांचे स्वाधीन केले. केशवशास्त्री यांची अध्या। पनापेक्षा ग्रंथसंशोधनाकडे प्रवृत्ति जास्त होती. डॉ. थोत्रो यांना त्यांचे कामांत केशवशास्त्री यांची चांगलीच मदत झाली. इ. स. १८७५ मध्ये त्यांची राजकीय पाठशाळेमध्ये नियुक्ति झाली. तेथे २५ वर्षे काम करून ते सेवानिवृत्त झाले. सरकारने त्यांना इ. स. १९१२ मध्ये महामहोपाध्याय पदवी दिली. १९२१ साली ते निवर्तले. म. म. नित्यानंद पर्वतीय हेही बालसरस्वती यांचे एक प्रसिद्ध शिष्य होते. जन्मापासून त्यांची शरीरप्रकृति चांगली नव्हती; तरी पण त्यांचे आंगची हुषारी व तरतरीत बुद्धि पाहून गंगाधरशास्त्री यांच्या सानिध्याने व तपःसामर्थ्याने शरीरव्याधि दूर व्हावी व आंगीं विद्वत्ताही यावी या हेतूने त्यांचे घडिलांनी त्यांना गंगाधरशास्त्री यांचे स्वाधीन केले. तेथे त्यानी उत्तम अध्ययन केले व व्याकरणाचार्य होऊन राजकीय संस्कृत पाठशाळेत ते अध्यापक झाले त्यांचे आंगी स्वभावतःच संसारविरक्ति होती व ते सदासर्वदा अध्यापनांत व ईश्वरचितनांत निगम सत. त्यांची विद्वत्ता व योग्यता जाणून सरकारने त्यांना महामहोपाध्याय ही पदवी दिली. ते १९३१ साली निवर्तले. त्यांनी लघुशब्देन्दुशेखरावर दीपक नांवाची टीका लिहिली आहे. विश्वनाथ दण्टिभट्ट हेही बालसरस्वतींच्या शिष्यांपैकी एक विद्वान् विरक्त शिष्य होते. त्यांनींदी परिभापेन्दुशेखर व बृहन्छन्देन्दुशेखर यांवर टीका लिहिलेल्या प्रसिद्ध आहेत.

·भूमिका लक्ष्मणशास्त्री हे अतिशय धर्मनिष्ठ होते. रणवीर पाठशाळेंत ते मुख्याध्यापक होते. त्यांनी परोपकारार्थ अनेक कार्य केली व अनेक धार्मिक संस्था स्थापिल्या: काशीतील साङ्गवेदविद्यालयस्थापना त्यांचेच प्रयत्नाने झाली. हे सर्व लक्षात घेऊन सरकारने महामहोपाध्याय ही पदवी देऊन त्यांचा सन्मान केला. इ.स. १९२६ साली ते सेवानिवृत्त झाले.व त्यानंतर लवकरच ते निवर्तले. त्यांचे अनेक शिष्य व अनेक संस्था आज त्यांच्या विद्वत्तेची व परोपकारपरत्वाची साक्ष देत आहेत. ५६. पाश्चात्य विद्वानांची कामगिरी. याच वेळी पुणे व मुंबई येथील शास्त्राध्ययनाध्यापनाकडे पाहिल्यास इंग्रजांचे राज्य स्थिर होऊन पुणे येथे १८३३ साली इंग्रजी शाळा, मुंबई येथे १८३४ साली—पुढे १८५७ मध्ये युनिव्हर्सिटीस्थापनेनंतर जिला एल्फिन्स्टन कॉलेज नांव देण्यात आले ती - इंग्रजी शिक्षणसंस्था, व १८६६ मध्ये पुणे येथे डेकन कॉलेज ही इंग्रजी विद्यालये स्थापन झाली. या विद्यालयांतील शिक्षणाचे माध्यम इंग्रजी असल्यामुळे इंग्रजी, इतिहास, तत्त्वज्ञान, गणित वगैरे विषयांबरोबर संस्कृत व मराठी हे विषय शिकविण्याकरिताही इंग्रजी जाणणाऱ्या परदेशीय प्राध्यापकांची प्रथमतः नेमणूक झाली. काही वर्षांनी डॉ. भांडारकर, केरुनाना छन्। यांच्यासारखे एतद्देशीय विद्वानहीं विश्वविद्यालयाची पदवी मिळविल्यानंतर कॉलेजमध्ये प्राध्यापक झाले. विश्वविद्यालयामधील अभ्यासक्रमांत संस्कृत व मराठी या भाषांमधील उत्तम शास्त्रीय ग्रंथांनाही स्थान असल्यामुळे कॉलेजांतील प्राध्यापकांचेच नव्हे तर पाश्चात्य जिल्हाधिकारी आणि प्रांताधिकारी यांचेही त्या त्या ग्रंथांकडे लक्ष गेले व त्यांपैकी काहीं हुषार लोकांनी भारतीय तत्त्वज्ञान, वैदिक वाङ्मय, संस्कृत साहित्य, संस्कृत व्याकरण इत्यादि विषयांचा एतद्देशीय पंडितांच्या साहाय्याने अभ्यास करून त्यांमध्ये प्रावीण्य मिळविले. तसेच त्या त्या विषयांतील ग्रंथांचे इंग्रजीमध्ये अनुवाद व त्यांवर चर्चात्मक निबंध लिहून इतर पाश्चात्य विद्वानांचेही हजारों वर्षांपूर्वी भारतांतील ऋषींनी निर्माण केलेल्या व त्यानंतरच्या विद्वानांनी वाढविलेल्या ग्रंथ- संपत्तीकडे लक्ष वेधले. डॉ.मॅक्समुल्लर वेबर, व्हिटने, गोल्डस्टूकर, बर्नेल, व्यूलर व थियो यांसारख्या विद्वानांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्रग्रंथांचे सूक्ष्म अवलोकन करून व अनुवादात्मक, टीकात्मक व चिकित्सात्मक ग्रंथ व निबंध लिहून त्या त्या विषयावरील ग्रंथांत भर घातली इतकेच नव्हे तर ग्रंथाभ्यासाच्या पाश्चात्य पद्धतीचे ज्ञान एतद्देशीय विद्वानांना करून दिले. या सर्वांमध्ये डॉ. कीलहॉर्न यांच्या व्याकरणविषयक अध्ययनाचा व विद्वत्तेचा उल्लेख करणे अत्यंत जरूर आहे. ५७. मुंबई विश्वविद्यालयाच्या स्थापनेचा संस्कृताध्ययनावर परिणाम. मुंबई व पुणे येथे उच्च शिक्षणाकरिता कॉलेजें उघडली गेल्यानंतर जुन्या तन्हें शास्त्राध्ययन करण्याकडे लोकांची प्रवृत्ति साधारणतः कमी होऊ लागली. उच्च अभ्यासक्रमांत व्याकरण वगैरे शास्त्रांतील निवडक थोड्याशा ग्रंथांना स्थान दिले गेल्यामुळे शास्त्रांचे साधारण अध्ययन करणे झाल्यास ते कॉलेजांमधून होऊ लागले; इतकेच नव्हे तर असे साधारण अध्ययन केलेल्या पदवीधराला समाजामध्ये मानाचे स्थान व हुद्याच्या जागा मिळू लागल्यामुळे व द्रव्यलाभही समाधानकारक होऊ लागल्यामुळे बुद्धिमान् मुलांची विश्वविद्यालयांतील अध्ययनायटे प्रवृत्ति प्यास्त होऊ लागली व पाठशाळांतील विद्यार्थ्यांची संख्या कमी झाली. दळणवळणाची साधने कमी असल्यामुळे कॉलेजच्या ठिकाणापासून दूर असलेल्या शहरांतील व गांवातील विद्यार्थ्यांना कॉलेजमधील शिक्षणाचा फायदा घेणे शक्य नव्हते व त्यामुळे तेथील पाठशाळा ·३८ व्याकरणमहाभाष्य पूर्वीसारख्या चालू राहिल्या; एवढेच नव्हे तर पुण्यातील शास्त्रपारंगत विद्वानही आंग्लविद्या- विभूषित पंडितांच्या मानाने आपले स्थान कमी झाल्यामुळे परप्रांतांत, दूरदूरच्या गांवीं धनिकांच्या व संस्थानिकांच्या आश्रयाखाली राहण्यास गेले व तेथे त्यांनी विद्यादानाचे परंपरा- गत काम चालविलें. ५८. पुणे येथील पंडितांचें अध्यापनाकरितां इतर ठिकाणी गमन. अशा विद्वानांपैकी विष्णुशास्त्री भट यांनी धार येथे जाऊन शिष्यपरंपरा स्थापन केली. आज त्यांचे नातू बाबूशास्त्री ती परंपरा चालवीत आहेत. पुणे येथील नीलकंठ- शास्त्री भट यांचे पुत्र धोंडशास्त्री व त्यांचे नंतर शिष्य दामोदरशास्त्री साठे यांनी तीच शिप्यपरंपरा चालविली व त्यांचे पुत्र महादेवशास्त्री साठे सध्यां चालवीत आहेत. गोपाळाचार्य क-हाडकर हे स्वतः पुणे सोडून ग्वाल्हेर येथे गेले व तेथें गजेन्द्रगडकर घराण्यांतील मंडळींनी व इतर शिप्यांनीही त्यांची परंपरा चालविली. गोपाळाचार्य क-हाडकर यांचे शिष्य दत्तशास्त्री निगुडकर यांनी राजापुर येथे व व्यंकटरमणाचार्य यांनी सांगली येथे व्याकरणपाठशाळा चालविल्या. पुणे येथील प्रसिद्ध नैयायिक मेरुशास्त्री गोडबोले यांचे शिष्य व पुतणे भिकुशास्त्री गोडबोले हेही नैयायिक गुरुजी म्हणून सांगली येथे गेले व तेथे त्यांनी न्यायशास्त्राचे अध्यापन चालविलें. म. म. भीमाचार्य व त्यांचे बन्धु पंडित वामना- चार्य झळकीकर हे त्याचेच शिष्य होत. पुणे येथे शास्त्राध्ययन पुरे करून विठ्ठलेशोपाध्याय हे पंढरपुर येथे गेले; भट्टजीशास्त्री घाटे नागपुर येथे गेले व तसेंच कृष्णशास्त्री घुले यांचे वडील सदाशिवभट्ट घुले हे नागपुर येथे गेले व त्यांनी त्या त्या ठिकाणी संस्कृताध्यापन चालविलें. पंडितांच्या घरी अथवा पाठशाळेमध्ये हे सर्व अध्ययन दिवसभर चालत असे. विद्यार्थ्यांची संख्याही साधारणतः प्रत्येक ठिकाणी पंचवीस ते पन्नास असे. तयार झालेले शिष्य उपगुरु म्हणून नवीन शिप्यांना मदत करीत. या सर्व शिष्यांचा योगक्षेम विद्याप्रेमी धनिकांकडून चाले. कोटें कोठे संस्थानिकांचीही भरपूर मदत असे. सातारा येथे भास्करशास्त्री अभ्यंकर यांनी इ. स. १८७० पर्यंत, त्यानंतर रामशास्त्री गोडबोले यांनी १९०६ पर्यंत व त्यानंतर रघुनाथशास्त्री अभ्यंकर यांनी आजन्म (१९४८) विद्यादानाचे प्रत पाळिले. त्याप्रमाणेच राघवेन्द्राचार्य यांनी १८५० पर्यंत, त्यानंतर अनंताचार्य व त्यानंतर बाळाचार्य यांनीही आजन्म अनेक शिप्यांना विद्यादान फेले. पुणे येथील सरकारी पाठशाळा बंद झाल्यावर न्यायमूर्ति रानटे, जिनसीवाले वगैरे संस्कृतप्रेमी थोर लोकांनी लोकाश्रयावर खाजगी पाठशाळा सुरू केली व त्या ठिकाणी प्रथम थोडी व नारायणगाली गोडबोले यांनी अध्यापन केले. त्यानंतर ५२ वर्षे (१८९०-१९४२) ग.म. वासुदेवशाग्नी अभ्यंकर यानी व त्यानंतर त्यांचे शिष्य गणेशशास्त्री गोडबोले यांनी आजन्म (इ. स. १९५२ पर्यंत ) अध्यापकाचे काम केले. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे दुसरे शिप्य शंकरसानी मारकर हे गुफ्तीचंच विद्यादानाचे प्रत पाळीत आहेत. प्रस्तुत लेखकालादी सावरण, न्याय, मीमांसा वगेरे साचि अध्ययन तीर्थरूप यामुदेवशास्त्री यांचेजवळ करण्याचा गुणोग आला तोच नव्हे तर गुदेवाने यॉलेजमध्ये व पाठशाळेमध्ये त्या शास्त्रांची अध्यापन परम्पाची गंभीटी मिळाली. ५९. रामशायी गोडयोले गांची अध्यापनपद्धतिय शिप्यप्रेम. भारतमानी यांच्या शिष्यांपेशी दपगने उत्तम शिष्य रामशाग्नी गोटयोले. दपमालम मिशनरी दोन म स्वीपास्न जन्ममर गुरुपरी राहून गुरुजींच्या पौत्रांना प . .

·भूमिका इतरांना त्यांनी कसे पढविले व त्यांचे वर्तन महर्षितुल्य कसे होते हैं वरती (परेग्राफ २५-२९) शास्त्रीबोवांनी सांगितलेच आहे. त्यांच्याबद्दलची एकच आठवण पुढे देतो. वृद्धपणी ते सायंकाळी देवदर्शनास जात असतां त्यांचेबरोबर नेहमी एकदोन शिष्य असत व त्यांना वाटेमध्ये रामशास्त्री हे पढविलेल्या विषयाची चिंतनिका देत. लेखकाला लहानपणी पंधरा दिवस रामशास्त्री यांचेबरोबर संध्याकाळी जाण्याचा योग आला असतां रामशास्त्री यांनी लेखकाकडून तोंडी सूत्रवृत्ती- सहित राम शब्दाची सर्व विभक्तींची रूपे व भू धातूची सर्व लकारांची रूपे तयार करून घेतली. रूपावलि समासचक्र व रघुवंशाच्या दुसऱ्या सर्गातील काही श्लोक येवढेच संस्कृत ज्ञान असतांना वयाचे नवव्या वर्षी पुस्तकांशिवाय व्याकरणशास्त्राचा हा पहिला धडा महर्षि रामशास्त्री यांचेकडून मिळण्याचे भाग्य आपणास अशा रीतीने लाभले याची वारंवार लेखकास आठवण येते. रूपावलि समासचक्र व रघुवंशांतील श्लोक हे संस्कृतपाठशाळेमध्ये गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांच्या शिष्यांपैकी कोणी व केव्हां शिकविले याची आठवणही येत नाही. रामशास्त्री आपल्या शिष्यवर्गाना व्याकरणासारख्या गहन विषयाचेही पाठ देतांना आपल्या विनोदपटुत्वामुळे हसवीत व विषयही सुलभ करून समजावून देत. गुरुजींकडून व्याकरण न्याय वगैरे शास्त्रांचे अध्ययन रामशास्त्री यांनी इतकें पूर्णत्वाने केले होते की शिष्यांना पढवितांना ते कधीही आपणांजवळ पोथी घेत नसत. रात्रीचे वेळी शिष्यांना बोलावून त्यांचेकडून ते पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष वगैरे स्वरूपाने एकमेकांशी चर्चा करून विषय तयार करवून घेत असत. ६०. आचार्यांची दूषकरदोद्भेदिनी टीका व विष्णुशास्त्री भट यांची चिञ्चन्द्रिका टीका. ज्याप्रमाणे रामशास्त्री यांनी आपले गुरुजी भास्करशास्त्री यांचे पश्चात् त्यांचे अध्यापनाचें काम गुरुघरी इ.स.१८७०पासून चालविले त्याचप्रमाणे आचार्य घराण्यांत राघवेंद्राचार्यांचे नातू व वार्धक्यावस्थेतील शिष्य अनंताचार्य गजेंद्रगडकर यांनीही आपल्या घरी आपल्या आजोबांचें काम इ. स. १८६० पासून अव्याहत चालविलें. भास्करशास्त्री यांचे हयातीत पितामहतुल्य भास्करशास्त्री यांचेकडे अनंताचार्य अनेक वेळां जाऊन उच्च व्याकरणग्रंथांतील कठिण विषय समजावून घेत असत; तरी पण भास्करशास्त्री यांचेनंतर आपणांपेक्षां दोनतीन वर्षे वयाने लहान रामशास्त्री यांच्याशी अनंताचार्यांचे वर्तन तुटकपणाचे झाले व त्यांत मत्सराची छटा निर्माण झाली असें ऐकण्यांत आहे. याला कारण आचार्य हे धर्मशास्त्राचे निवाडे देण्यांत सातारा प्रांतांत शंकराचार्यांचे पिढीजात अधिकृत प्रतिनिधि होते व रामशास्त्री हे स्वतः धर्मरत व व्रतानुष्ठानपर असले तरी त्या वेळी सुधारक म्हणून गणण्यांत आलेले न्यायमूर्ति रानडे यांचे अत्यंत जवळचे नात्याने संबद्ध होते व धर्मशास्त्राचे निवाडे करण्यांत त्यांची अतिशय संग्राहक प्रवृत्ति होती हे असेल किंवा त्या वेळी शैववैष्णवविरोधाकडे लोकांची ज्यास्त प्रवृत्ति झाली व राम- शास्त्री हे महाशैव व अनंताचार्य हे वीरवैष्णव होते हैं असेल. यांमध्ये दुसरेच कारण ज्यास्त प्रबल असावे हे पुढील वृत्तांतावरून ध्यानात येण्याजोगे आहे. याच वेळी विष्णुशास्त्री भट या नांवाचे मोठे वैयाकरण पुणे येथें अध्ययन संपवून धार दरबारच्या आश्रयाला गेले होते. विष्णुशास्त्री यांची ग्रंथोपस्थिति वाखाणण्यासारखी होती. त्यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर चिचन्द्रिका नांवाची टीका लिहिली व ती अवलोकनाकरितां सातारा येथे रामशास्त्री यांचेकडे पाठविली. परंतु रामशालयांना ती मिळण्यापूर्वीच आचार्यांनी ती हस्तगत केली व तिचे खंडन करणारी टीका गोपाळाचार्य क-हाडकर यांचेकडून लिहवून रामाचार्य गजेंद्रगडकरांच्या ·व्याकरणमहाभाष्य नांवाने तिला दूषकरदो दिनी हे नांव देऊन प्रसिद्ध केली.नंतर विष्णुशास्त्री भट यांनी या दूषकरदो- नेदिनीचे खण्डन करणारी विस्तृत चिचन्द्रिका लिहन प्रसिद्ध केली. लेखकाजवळ या दोनही चिचन्द्रिकांची हस्तलिखिते आज आहेत. आचायांच्या टीकेमध्ये पहिल्या मंगलश्लोकांत शेषशायी विष्णूला नमन आहे व टीकेचें नांव (दूषक-) रदोनेदिनी असे दिले आहे. 'श्रीमच्छेषगिरौ विराज- दमरैराराध्यमाद्यं प्रभुं नत्वाह वितनोमि दूषकरदोद्भेदं मुदे श्रीगुरोः या शब्दांनी व दुसऱ्या श्लोकांत "मायावादिमहाटवीपरिसरन्मत्तेभपञ्चाननान्” (शाङ्करवेदान्तहस्तीशी लढणारा सिंह) या शब्दानी आचार्यांनी आपल्या गुरुजींचा उल्लेख केला आहे.त्याला उद्देशून चिचन्द्रिमध्ये पहिल्या श्लोकार्धात आपले तीर्थरूप व गुरुजी नीलकण्ठशास्त्री भट यांचा उल्लेख करून " ध्वान्तोद्भूतविरुद्धकल्पन- परीहारेकबद्धादरां सद्याख्यान्तरसंग्रहैः सुललितां ग्रथ्नामि चिचन्द्रिकाम्" या श्लोकार्धात ध्वान्त' या श्लिष्ट शब्दाने माध्य टीकाकारांचे खंडन करणारी स्वतःची टीका आहे असे विष्णुशास्त्री यांनी सुचविले आहे. ६१. डॉ. कीलहॉर्न यांचा अल्प परिचय. डॉ. कीलहॉर्न यांनी मुंबई येथील एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये संस्कृत विषयाचे मुख्या- ध्यापक म्हणून अनेक वर्षे काम केले. स्थानिक व इतर ठिकाणच्या संस्कृतपाठशाळांमध्ये एतद्देशीय विद्वान् पंडितांचे जवळ अध्ययन केलेल्या हुषार विद्यार्थ्यांना शास्त्रीय ग्रंथ शिकवितांना त्यांचे पूर्ण समाधान विद्वान शास्त्रनिष्णात पंडितांचे जवळ स्वतः अध्ययन केल्याशिवाय आपणांस करता येणे शक्य नाही, तसेच उत्तम शास्त्रग्रंथांचे मर्मही पण कळणे शक्य नाही, हे जाणून प्राध्यापक कीलहॉर्न यांनी स्थानिक पंटितांचे जवळ स्वतःअध्ययन चालं केलें व व्याकरणशास्त्रांतील प्रसिद्ध ग्रंथांचा मन लावून अभ्यास केला. व्याकरणशास्त्रांतील ग्रंथांमध्ये समजण्यास कठीण पण अत्यंत उपयुक्त अशा परिभाषेन्दुशेखरांतील अन्तरगपरिभाषा प्रकरणांतील पंक्तींचें स्पष्टीकरण समाधानकारक न पाल्यामुळे प्राध्यापक कीलहान हे सातारा येथे आपल्या शंकांचे निराकरण रहावें या ऐनने त्या वेळी मुंबई प्रांतांतील महाचैयाकरण म्हणून गाजत असलेले जे भास्करशास्त्री अग्यंकर त्यांचेकटे गेले व त्यांनी अन्तरनपरिभाषाप्रकरणाचे भाग्करशास्त्री यांचेकडे संपूर्ण अध्ययन केले.

·भूमिका निरनिराळ्या शास्त्रांवरील विशेषतः व्युत्पत्तिशास्त्र व व्याकरणशास्त्र यांवरील एतद्देशीय तसेच परदेशीय विद्वानांनी लिहिलेले-ग्रंथ वाचून त्यांवर मनन करण्यांत घालविले.त्यांचे व्याकरणाव्ययन पुणे येथील बाळशास्त्री देव यांचेकडे झाले होते. मुंबई-विश्वविद्यालयांतील संस्कृत विषय घेऊन उत्तीर्ण होणारे ते पहिलेच विद्यार्थी होते. त्यांचा ग्रंथसंग्रहालय फार मोठा होता व विद्याव्यासंगही दांडगा होता. त्यांच्या ग्रंथसंग्रहालयामध्ये त्यांनी बरेच दुर्लभ ग्रंथही आणून ठेवले होते.लेखकाला बालपणी व तरुणपणी आपले तीर्थरूप वासुदेवशास्त्री यांचेबरोबर डॉक्टर भांडारकर यांचेकडे जाण्याची अनेक वेळां संधि मिळाली. ज्या ज्या. वेळी त्यांचेकडे जावे त्या त्या वेळी डॉ. भांडारकर हे आपल्या ग्रंथालयामध्ये ग्रंथ वाचीत बसलेले दिसत असत. अनेक वेळा ते शास्त्रीबुवांच्या बरोबर व्याकरणविषयक उद्बोधक चर्चा करीत व चर्चेमध्ये अनेक त-हेचे प्रश्न उपस्थित करीत. लेखकालाही बालपणी वेळोवेळी कुतूहलाने त्यांनी सिद्धान्तकौमुदीमधील काही रूपें साधण्याचे सांगितल्याची वारंवार आठवण येते. रामशास्त्री यांनी प्रारंभ करून दिलेले व वडिलांचेजवळ चालू ठेवलेले लेखकाचे व्याकरणशास्त्राध्ययन डॉ. भांडारकर यांचे स्फूर्तीने वृद्धिंगत होत गेले. ज्याची सिद्धांतकौमुदी तयार आहे त्याला जगन्नाथ शंकरशेट स्कालर्शिप मिळालीच पाहिजे व जो व्याकरणशास्त्र घेऊन एम्. ए. परीक्षेत उत्तम रीतीने उत्तीर्ण होतो त्याचे ज्ञान जुन्या त-हेनें अध्ययन केलेल्या वैयाकरणाच्या तोडीचे होते असे ते अनेक वेळां म्हणत. लेखकाला मॅट्रिक्युलेशन- पासून पदवीपरीक्षांपर्यंत संस्कृत विषयांत पहिला क्रमांक मिळत गेला याचे कारण व्याकरणशास्त्रा- ध्ययन हेच होय असे डॉ. भांडारकर म्हणाले व त्यांचेच सांगण्यावरून लेखकानें एम्.ए.परीक्षे- करितां व्याकरणशास्त्र हा विषय घेतला. डॉ. भांडारकरांनी व्याकरणशास्त्राची व व्युत्पत्तिशास्त्राची अनेक निबंध व लेख लिहून सेवा केली तसेंच देशांतील विश्वविद्यालयांच्या उच्च पदवीपरीक्षांच्या अभ्यासक्रमामध्ये शास्त्रीय ग्रंथ नेमून निरनिराळ्या शास्त्रांच्या अभ्यासाला स्थान दिले हे सर्वविश्रुतच आहे. आपल्या स्वतःच्या उत्तम ग्रंथसंग्रहालयामध्ये सर्व काल ग्रंथांचे परिशीलन करीत व भेटावयास येणाऱ्या विद्वानांबरोबर आनंदाने चर्चा करीत बसलेले डॉ. भांडारकर यांजकडे पाहणाऱ्यांना डॉ. भांडारकर हे हल्लीच्या काळांतील महर्षीच होते असे वाटावे यांत कांहींच आश्चर्य नाही. अशाच त-हेचे डॉ. भांडारकरांचा कित्ता गिरविणारे महाव्यासंगी प्रौढवयामध्ये अष्टाध्यायी तोंडपाठ करणारे व व्युत्पत्तिशास्त्राचा खोल अभ्यास केलेले दुसरे महर्षि प्राध्यापक नानासाहेब राजवाडे यांची आठवण या वेळी झाल्याशिवाय रहात नाही. गुरुवर्य महामहोपाध्याय वासुदेवशास्त्री यांचा जीवनवृत्तान्त (६३-७३ ) ६३. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे पूर्वज. शास्त्रीबुवांचे घराणे मूळचे कोंकणांतले. रत्नागिरी जिल्ह्यांत गणपतीपुळे गावाजवळ मालगुंड हे त्यांच्या पूर्वजांचे निवासस्थान. तेथून सुमारे दोनशे वर्षापूर्वी त्यांचे (वासुदेवशास्त्री यांचे) प्रपितामह काशीनाथभट्ट नाना यांना घेऊन त्याचे (नानांचे) वडील रामभवाबावचुलते लक्ष्मणभट्ट व महादेवभट्ट हे कोकणांतून येऊन वाई येथे राहिले. राममवावा हे उत्तम वैदिक व औतकर्मनिष्णात याज्ञिक होते, व त्याबरोबरच ते अत्यंत निःस्पृह व निर्मल चारित्र्यसंपन्न होते. वार्धक्यावस्थेत पत्नीसमवेत बाबा हे भोराजवळ आंरवडे गांवीं .

·४२
व्याकरणमहाभाष्य
शिवमंदिरांत धाराग्नि घेऊन राहिले होते. व्रतानुष्ठान, तपश्चर्या व निर्मल चारित्र्य यांच्या प्रभा
वाने त्यांच्या वाणीत एक प्रकारचे सामर्थ्य आले होते व त्यांच्या तोंडचे शब्द खरे झाल्या-
शिवाय रहात नसत अशी ख्याति होती. याचे उदाहरण म्हणून पुढील वृत्तान्त ऐकिवांत आहे.
एके दिवशी सायंकाळी त्या वेळच्या पंत सचिवांच्या पत्नी बाबांच्या दर्शनास गेल्या
असतां व त्यांनी बाबांना आमच्यावरचे सरकारच्या अवकृपेने आलेलें गंडांतर केव्हां टळेल
असे विचारले असतांना त्यांना " सौभाग्यवती भव असा आशीर्वाद बाबांनी दिला आणि
अमिनारायणाच्या कृपेने पंधरावीस दिवसांत आपण निर्धास्त व्हाल असे सांगितले. तेव्हां अश्रु-
पूर्ण नयनांनी राणीसाहेबांनी आपले पती राजद्रोहाच्या संशयावरून पुणे येथे पेशवे सरकारच्या
कैदेत असल्यामुळे ही गोष्ट कठीण आहे असे म्हटले असतां बाबांनी 'जगदंबेच्या कृपेने स्वतःचे
शब्द खरे होतील' येवढेच. सांगितले व त्याप्रमाणे मुदतीचे आंतच सरकारची अवकृपा दूर
झाली व लवकरच सचिवांची पुण्याहून सुटका होऊन ते भोर येथे परत आले. बाबांच्या
निःस्पृहतेची कल्पना असलेल्या राणीसाहेबांनी बाबांच्या पत्नींना बोलावून त्यांना सुवर्णा-
लंकार व मूमिदान देण्याची आपली इच्छा व्यक्त केली. परंतु बाबांना हे पसंत पडणार
नाही असे त्यांनी सांगितले. लवकरच आपल्या तीन चिरंजीवांसह बाबा हे वाई येथे श्रीमंत
सरदार रास्ते यांचे आश्रयाखाली जाऊन राहिले. त्यांच्या निधनानंतर राणीसाहेबांनी बाबांचे
विद्वान चिरंजीव वे. काशीनाथभट्टनाना यांना वाई गांवाजवळ इनाम जमीन दिली. ती
त्यांचे वंशांत आज चालू आहे. काशीनाथभट्टनाना श्रौतकर्मात अत्यंत निष्णात होते.
गुजरातेत डाकोर येथे श्री रणछोडजींच्या मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेचे वेळी त्यांना आदराने निमंत्रण
देऊन नेण्यांत आले होते असे ऐकिवांत आहे.
६४. पितामह भास्करशास्त्री यांचा जीवनवृत्तान्त.
नानांच्या सात पुत्रांपैकी भास्करशास्त्री हे सर्वात धाकटे. त्यांचा जन्म इ. स. १७८३
साली झाला. भास्करशास्त्री यांची देहयष्टि उंच, वर्ण गोरा, डोळे लाल, कानावर तीळ, व
कपाळ उंच असे वर्णन देण्यात येते. त्यांचे वर्तन अत्यंत पवित्र, निःस्पृह व निरुपद्रवी होते.
संसारांत राहूनही ते विरक्त असत. त्यांचे परमशिप्य रामशास्त्री गोडबोले यांनी लोकाटकांत
.
थते इत्युपनामकनीलकण्ठसुधीपदपङ्कजमङ्गम् ।
पैयाकरणं पम्टितवर्य वन्दे सद्गुरुभास्कररायम् ॥ १ ॥
पद्रके नयने विमलं मालं दी विभ्रतमजरम् ।
कतिलकं पठितवयं पन्दे सद्गुरुमारकररायम् ॥ २ ।।
सतकार्य जानुविलम्बिपाणि पाटलवर्गमयं च ।
साररसाई पष्टितपर्व पदे सद्गुरुमारप्रायम् ॥ ३ ॥
अनुसुर्मानं शिवसंत परमारमान सजनमिसम् ।
शान्तिसमुदं पम्टितपय पन्दे सद्गुरुमारकररायम् ॥ ४ ॥
विपापा जिनपिदै संसारानरमपदीनं सन् ।
असागर पतिपय पन्दे सगुस्मारकररायम् ॥ ५ ॥

·भूमिका त्यांचे थोडक्यांत सुंदर वर्णन केले आहे. त्यांची प्राप्ति रुपये ५० ही त्या वेळच्या राहणीच्या मानाने जरी पुष्कळच असली तरी आश्रितांचे व अतिथि अभ्यागतांचे पोषण करण्यांतच तिचा सर्व विनियोग होत असे. त्यांना तीन कन्या व दोन पुत्र होते. वार्धक्यामध्ये जरी पुत्र- वियोगाचे दुःख झाले तरी ते सहन करून त्यांनी आपल्या दिनचर्यंत, अध्यापनांत व अनुष्ठानांत काहीही खंड पडू दिला नाही. त्यांनी परिभाषेन्दुशेखर व शब्देन्दुशेखर यांवर टीका लिहिल्याव धर्मशास्त्रावर संस्कारपद्धति या नांवाचा ग्रंथ लिहिला. आंगच्या विरक्तीमुळे त्यांना संन्यासदीक्षा ध्या म्हटले असता त्यांनी "माझी नातवंडे लहान आहेत; त्यांचा विद्याभ्यास व्हावयाचा आहे: मला संन्यास घेता येणार नाही" असे स्पष्ट सांगितले. १३ जानेवारी १८७१ रोजी (शके १७९२ उत्तरायणारंभ झाल्याबरोबर पौष वद्य सप्तमीस,) पूर्ण शुद्धीवर असतांना, ' अतिसारेण मरणं साधूनामपि दुर्लभम् ' असे आतेष्टांना सांगून ईश्वराचे नामस्मरण करतां करता त्यांनी देहत्याग केला. येथे नमूद करण्याजोगी गोष्ट म्हणजे श्वशुरांचे हयातीत आप्तेष्ट व आश्रित यांनी गज- वजलेल्या पंचवीस माणसांचा श्रीमंतीचा प्रपंच श्वशुरांच्या वेतनाचे जोरावर त्यांच्या सूनवाई दुर्गाकाकू (वासुदेवशास्त्री यांच्या मातु:श्री) यांनी जसा अत्यंत दक्षतेने केला तितक्याच दक्ष- तेने व स्वाभिमानपूर्वक त्यांनी श्वशुरांच्या औदार्यामुळे त्यांच्या पश्चात् प्राप्त झालेल्या धनहीन स्थितींत गरीबीचा प्रपंचही करून दाखविला व मुलांना प्रेमाने वागवून घराण्याला शोभेल अशी योग्य शिकवणूक दिली. याबरोबर दुसरीही तितकीच महत्वाची गोष्ट नमूद करावयाची म्हणजे विद्वद्वर्य रामशास्त्री गोडबोले यांनीही गुरुजींच्या घरी राहून गुरुजींना वचन दिल्या- प्रमाणे गुरुजींच्या नातवांचे म्हणजे रघुनाथशास्त्री व वासुदेवशास्त्री यांचे शिक्षण संपूर्ण केले व त्यांना व्याकरणशास्त्रांत पारंगत केलें इतकेच नव्हे तर वेदान्त, न्याय मीमांसा इत्यादि शास्त्रांतही त्यांचा योग्य प्रवेश करून दिला. याप्रमाणे वासुदेवशास्त्री यांच्या पूर्वजांचें व गुरुप- रंपरेचे वर दिलेले अत्यंत त्रोटक वर्णन देण्याचा मुख्य हेतु म्हणजे शास्त्रीबोवांचे आंगी गाढ विद्वत्तेबरोबर सत्यप्रियता, निर्मल चारित्र्य, अहिंसा, अध्ययनशीलता व अध्यापनप्रीति इत्यादि गुणांची वाढ मातुःश्रींच्या व गुरुजींच्या शिकवणुकीमुळे कशी स्वाभाविकच होत गेली हैं दाखविणे हा होय. यत्सेवाकरणाकुशाप्रमतयः शाब्दं समग्रं मतं संप्रापुश्च कणादजैमिनिमतारवादं मतं चाद्वयम् । सन्मार्गाभिनिवेशमातरमिमामांशस्य भक्तिं परां श्रीमद्भास्करपादपङ्कजमहं ध्यायामि नित्यं हृदि ॥ ६॥ यष्टीकरणाद्भवन्ति सफलाः कार्योत्सुका भावुका यन्मध्योद्गतपायुपादकगणस्पर्शाद्विचारारपदाः । पाणिन्यादिमुनित्रयालयमिदं वाग्देवताराधितं श्रीमद्भास्करवक्त्रपङ्कजमहं ध्यायामि नित्यं हृदि ॥ ७ ॥ यस्पर्शादपयान्ति पातकगणा लक्ष्मीः परं चैधते । श्रीमद्भाप्यवचांति कृष्णमपिकालक्ष्याणि मृगा इव । यत्र स्वार्थमवापुरेकममृतं नकंदिवं राजितं भीमद्भास्करपाणिपकजमहं ध्यायामि नित्यं हृदि ॥ ८ ॥ है श्लोकाष्टक गुरुवर्य रामशास्त्री गोडबोले रोज म्हणत असत; आणि व त्यांच्या शिष्यसंप्रदायांत मसंगविशेषी ते म्हणण्याचा प्रघात माहे.

·" કર્ક व्याकरणमहाभाष्य L ६५. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे अध्ययन. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचा जन्म इ. स. १८६३ ऑगस्ट ता. ४ ( शके १७८५ अधिक श्रावण कृ. ६ ) रोजी सातारा मुक्कामी झाला. वयाचे तिसऱ्याच वर्षी त्यांना पितृ- वियोग झाला व वयाचे आठवे वर्षीच आजोबा भास्करशास्त्री हे कालवश झाले. शास्त्री- बुवांचे वडील महादेवभट्ट हे वैदिक होते व चुलते वैजनाथ (भाऊशास्त्री) हे शास्त्री होतें. दोघांनाही श्रीमंत पेशवे सरकारकडून दरवर्षी श्रावणमास दक्षिणा मिळत असे. भास्करशास्त्री यांचे दोघेही चिरंजीव त्यांचे हयातीतच निवर्तले. त्यामुळे शास्त्रीबुवा व त्यांचे वडीलबंधु रघु- नाथशास्त्री यांचे पालनपोषणाचे काम त्यांच्या मातु:श्री दुर्गाकाकू यांचेवरच पडले व त्यांच्या विद्याभ्यासाचे काम आजोबा भास्करशास्त्री यांचे निःसीम गुरुभक्त शिष्य रामशास्त्री गोडबोले यांनी केले. लहानपणीच शास्त्रीबुवांची कुशाग्रबुद्धि व प्रतिभासंपन्नता ही दिसून आली. शाळेत एक हिवसही न जातां व घरी संस्कृतशास्त्रांचे अध्ययन करतांकरतांच त्यांनी गणित, भूगोल, इतिहास व भाषा यांचे उत्तम ज्ञान मिळवलें. व्याकरणशास्त्राचे महाभाष्यान्त संपूर्ण अध्ययन त्यांनी खरोखरच बारा वर्षांत संपविलें. व्याकरणाच्या अध्ययनाबरोबरच त्यांनी न्याय, अलं- कार, मीमांसा, वेदान्त व धर्मशास्त्र यांचेही साधारण अध्ययन केले. अध्ययन चालू असतां- नाच त्यांनी सहाध्यायी लोकांबरोबर चिंतनिका व शिष्यगणांना पढवणे या दोनही गोष्टी अंगावर घेऊन गुरुजींचा विद्यादानाचा भार हलका केला. वेदशास्त्रोत्तेजक सभेच्या व्याकर- णाच्या तीन वर्षाच्या तीनही परीक्षा त्यांनी एकदम दिल्या व बडोद्याच्या श्रावणमास दक्षिणा- परीक्षेतही व्याकरणशास्त्रांतील उच्चत्तम परीक्षा देऊन पञ्चवार्षिक दक्षिणा मिळविणाऱ्या लोकांमध्ये त्यांनी उच्चांक मिळविला. अध्ययन व अध्यापन यांबरोबरच आपल्या तीन बुद्धीच्या जोरावर त्यांनी शास्त्रीय ग्रंथांवर मार्मिक टांचणे व टीका लिहिण्यास सुरुवात केली व पंच- विसावें वर्ष पुरे होण्याचे आंतच परिभाषेन्दुशेखरावर " तत्त्वादर्श" व लघुशब्देन्दुशेखरावर " गूढार्थप्रकाश" या नांवाच्या टीका लिहिल्या. ज्या वेळी शंकराचार्यांची स्वारी सातारा येथे येई, आणि विद्याप्रमी गृहस्थ विद्वांनाना बोलावून शास्त्रचर्चा ऐकत, त्यावळी शास्त्री- बुवांचे वाक्चातुर्य व पांडित्य यांचे सर्वजण कौतुक करीत. मंत्रशास्त्र व फलज्योतिष यांचेही शान त्यांनी मिळविले व त्याबरोबरच थोडे वेदाध्ययनही केले. सातारा येथे योगक्षेमाचे साधन नसल्यामुळे त्यांनी १८९० साली सातारा सोडला व गुरुजींच्या आशेने ते पुणे येथे न्यायमूर्ति महादेव गोविंद रानडे यांचेकडे जाऊन त्यांचे आश्रयाने राहिले. ६६. शास्त्रीबुवांची धर्मावरील श्रद्धा व शुद्ध वर्तन, पुणे येथे आल्याबरोबर शास्त्रीबुवांना संस्कृतपाठशाळेत महिना रुपये दहाप्रमाणे पगार मिळू लागला व काही महिन्यांनंतर फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शास्त्री म्हणून त्यांची नेमणूक होऊन दरमहा ४० रुपयेप्रमाणे पगार मिळू लागला. त्या वेळी हल्लींच्या मानाने पुष्कळ स्वस्ताई होती है सरें; तरी पण त्यांची रहाणी अत्यंत साधी असल्यामुळे प्राप्तीतून खर्च भागवून सातारा येथे पंच्या प्रपंचासाठी ते नियमित मदत करीत असत व थोडा संग्रहही त्यांना करतां येत असे. त्यांचेपरोपर सातारा येथून तेव्हां चार पांच रामवयस्क सहाध्यायी शिष्य म्हणून आले होते. त्यांनाही ते वेळोवेळी आर्थिक मदत करीत. शारनीवुयांनी कोणताही जिनस कधीही उधार आणला नाही व कोणाचें फजीही घेतले नाही. ज्या वेळी एग्पाद कृत्य करण्यास पुरेण पैसा ·. भूमिका त्यांचे जवळ नसे त्यावेळी ते कृत्य ते करीत नसत, यात्रा व दानधर्म यांकरितां सर्व प्राप्तींतील आठवा हिस्सा ते बाजूला काढून ठेवीत असत. धर्मावर त्यांची दृढ श्रद्धा असे व त्यामुळे आचरण अत्यंत पवित्र असे. यात्रेच्या पवित्र ठिकाणी जाऊन त्यांनी मुख्य मुख्य सर्व तीर्थ- यात्रा केल्या. १९०४ साली प्रथम त्यांनी प्रपंचांतील सर्व मंडळी व शिष्य मिळून २० मंडळी- समवेत बैलगाडीने प्रवास करून चिपळूणजवळ क्षेत्र परशुराम येथे जाऊन कुलदैवत परशुरामाचे दर्शन घेतले. त्यानंतर १९१२ साली त्यांनी त्रिस्थली यात्रा केली व विश्वेश्वराचे दर्शन घेतले. त्यानंतर बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी बदरीकेदार व श्रीशैल्यमल्लिकार्जुन या यात्रा कठीण व आपणांस असाध्य म्हणून सोडून देऊन सोमेश्वर रामेश्वर, ममलेश्वर, महाकालेश्वर, त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, नागेश्वर, घृसणेश्वर, वैद्यनाथ या ज्योतिर्लिगांचे दर्शन घेतले. यांशिवाय द्वारका, हरिद्वार, मथुरा, वृंदावन, गोकर्णमहाबळेश्वर, डाकोर, पंढरपुर, व क्षेत्र महाबळेश्वर या ठिकाणी जाऊनही देवदर्शन घेतले. सर्व धार्मिक कृत्यांत व प्रपंचांत त्यांना त्यांच्या पत्नी सौ. उमाबाई यांची मदत असे. सौ. उमाबाईंनी पतींची एकनिष्ठतेने ६० वर्षे सेवा केली इतकेच नव्हे तर परलोकीसुद्धा पतीची सेवा व्हावी म्हणूनच की काय शास्त्रीबुवांचे पूर्वी आठ महिने (२६ जानेवारी १९४२) त्या इहलोक सोडून गेल्या. शास्त्रीबुवांचे तोंडून पत्नी गेल्या त्या वेळी " पदन्यासो गेहाद् बहिरहिफणारोपणसमः पुमानन्यः कान्ताद् विधुरिव चतुर्थीसमुदितः" हे लोकार्ध ऐकण्यांत आले. त्यांच्या स्वतःच्या अत्यंत शुद्ध आचरणानें, साध्या राहणीने व त्याबरोबर विचारनैर्मल्याने त्यांच्या कुटुंबांतील मंडळींच्या व शिष्यगणाच्या ठिकाणी साहजिकच ते गुण उत्पन्न झाले. , ६७. शास्त्रीबुवांची रहाणी. शास्त्रीबुवांची रहाणी अत्यंत साधी होती. सरकारी दरबार, मंगलकार्य, विद्वत्सभा वगैरे सर्व प्रसंगी त्यांच्या विद्वत्तेला साजेसा असा त्यांचा वंडी आंगरखा व पागोटें असा पोषाख सर्वदा दिसून येई. आहार अत्यंत सात्विक असे. दिनचर्यंत अत्यंत नियमितपणा असे. तो इतका की, ते प्रातःकाळी उठून स्नान, संध्यावंदन व पार्थिवपूजा करून पाठशाळेत जातांना दिसले की, लोकांनी सात वाजले म्हणून घड्याळाची वेळ बरोबर करावी. पाठशाळें- तील काम संपवून ते नऊ वाजता घरी परत येत व त्यानंतर कॉलेजच्या कामाकडे लक्ष्य देत. जेवण नियमाने दहा वाजतां घेत व त्यानंतर कॉलेजमध्ये जेव्हां काम असेल त्याप्रमाणे घोडागाडी आल्यावर जात. गाडीचा खोळंबा त्यांचेकडून कधीही होत नसे. हे जाणूनच इतर अध्यापकांना घेऊन नंतर शेवटी त्यांना घेण्याकरितां गाडी येई. कॉलेज, काम संपवून परत आल्यावर सायंकाळी सूर्यास्तापर्यंत ग्रंथसंपादनाचा' व टीका वगैरे लिहिण्याचा व्यवसाय करीत. शरीरप्रकृति नाजूकच होती पण नियमितपणामुळे, मिताहारा- मुळे व प्रकृतीला मानवेल अशा योग्य व्यायामामुळे त्यांनी आपल्या प्रकृतीची निगा उत्तम प्रकारे राखली. त्यांचा व्यायाम म्हणजे दररोज विशिष्ट देवदर्शनाच्या निमित्ताने एक दोन मैल चालून येणे हा होता. फिरावयास ते एकटेच जात असत व त्या वेळी लिखाण चालू असलेल्या विषयांबद्दल मनामध्ये विभावना करीत असत व परत येतांच मुचलेले विचार टिपून ठेवीत. सायंकाळी सूर्यास्ताचे वेळी सायंसंध्या व स्तोत्रपाठ साधारणपणे अर्धा तास साल्यावर जेवीत असत व पहाटे पांच वाजतां नियमितपणे उठण्याचा त्यांचा परिपाट असल्यामुळे जेवणानंतर लवकरच झोपी जात. काही कामानिमित्ताने किंवा अन्य काही कारणामुळे अथवा शास्त्रविषयक शंका विचारण्याकरितां कोणीही केन्हांही त्यांना येऊन भेटू शके. अशा लोकां- ·४६ . व्याकरणमहाभाष्य पाशी ते अत्यंत आदराने वागत, आणि त्यांचा व आपला दोघांचाही वेळ ज्यास्त न जाईल येवढेच कामापुरते बोलत व बोलणे झाल्यावर आपल्या व्यवसायाला लागत. त्यांच्या शरीर- स्वास्थ्याचे व मनःस्वास्थ्याचे विशेष चिन्ह म्हणजे सुट्टीच्या दिवशी दुपारी किंवा अन्य दिवशी रात्री, हातांतील लेखणी बाजूला ठेवली की, लागलींच त्यांना झोप लागे व ठराविक वेळी ते जागे होत. बौद्धिक विषयांमध्ये मनाची सर्वदा व्यापृतता हेच निरोगीपणाचे लक्षण असें ते समजत. त्यांना शरीरस्वास्थ्य नसतांना विश्रान्ति घ्या म्हणून लोकांनी सांगितल्यास, शारीरिक विश्रांति घेतों, मनाची विश्रांति शक्य नाही” असे ते म्हणत व बसल्याबसल्या कांही लिहीत असत किंवा दुसऱ्याला आपले विचार लिहावयास सांगत असत. ६८. शास्त्रन्यासंगाशिवाय इतर कामांत शास्त्रीबुवांचे लक्ष व कौशल्य.. - . शास्त्रव्यासंगाशिवाय इतर व्यवसायांतहि जेथे जेथे ते लक्ष्य घालीत तेथे तेथे त्यांच्या बुद्धीची तीव्रता दिसून येई. कार्यप्रसंगी ते बुद्धिबळे, फासेसोंगट्या, गंजिफा वगैरे खेळत असत पण त्या वेळीही प्यादी करणे, दुरंगी करणे, अखेर धरणे वगैरेंमध्ये त्यांचे कौशल्य उत्तम त-हेने दिसून येई व खेळाची अखेर बोलल्याप्रमाणे ते हटकून करून दाखवीत असत. प्रसंग- विशेषीं काही संस्कृत कविताही ते करीत असत व त्यांमध्ये भाषासौष्ठवाबरोबर कल्पनासौन्दर्यही दिसून येई. सभेमध्ये व्याकरण, वेदान्त वगैरे विषयांमध्ये पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष वगैरे जुन्या त-हेनें विषयाचे प्रतिपादन चाले तेव्हां शेवटचे निर्णायक उत्तर त्यांचेकडून येई व कित्येक वेळां तें ग्रंथांत न सांपडणारे पण स्वत:च्या प्रतिभेने त्यांनी दिलेले दिसून येई. त्यांना अष्टाध्यायी मुखोद्गत असे व अधूनमधून त्यांना कामाची मोकळीक असतां ते दरएक सूत्र म्हणत व त्यावरचे भाप्यान्त विवेचन ध्यानात आणल्यानंतर दुसरे, अशा रीतीने सर्व सूत्रे म्हणून सावकाश अष्टा- ध्यायीपाठ पुरा करीत. सर्व व्याकरणशास्त्र प्रज्वलित राहण्याचे आपल्या आजोबांनी आंगीकारलेले हे उत्तम साधन आहे असे ते म्हणत. एकदां पंडितांच्या सभेत त्यांचे गुरुजी, ते व इतर शिष्य बसले असतां दूरदेशच्या पंडितांनी " स एवायं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवम् " ही ओळ कोणत्या ग्रंथांत आहे ते सांगा नाहीतर समस्यापूरण करा असे म्हटले असतां शास्त्रीबोवांनी तत्काल "पुरा योसौ कण्ठीरवनिनदमाकर्ण्य पुरतः स्फुरन् कोप: साक्षादिव सपदि जेतुं स्म यतते । स एवायं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवं दशामेतां प्रायोनुभवति हि लोको गतवयाः" याप्रमाणे समस्यापूरण करून श्लोक म्हणून दाखविला. संकेश्वर येथील शंकराचार्य यांनी त्यांना अनेक वेळां, उत्तरादिमठाधिपतींनी एकदां, गोव्यांतील प्रभुदेसाई यानी एकदां बहुमानाने नेऊन त्यांचा योग्य सन्मान केला. दत्तक व विवाह, वगैरे अनेक धार्मिक बाबतीत संस्थानिकां- पडून व मोठमोठया लोकांकडून त्यांना अनेक वेळां पृच्छा येई व त्या वेळी जे शास्त्रशुद्ध असेल तेच ते सडेतोडपणाने सांगत . परिस्थिति, काल व समाजाचा कल इकडे लक्ष देऊन पन्याच स्मृतींचा विरोध असूनही काही स्मृतीत जर कमीजास्त अनुकूल असा निर्णय मिळाला तर ते तया देत असत. या ठळक उदाहरण म्हणजे काशी, नागपूर वगैरे बन्याच ठिकाणी जाऊन धर्मान्तर केलेल्या लोकांच्या शुद्धीकरणाविषयी चौकमी कम्न मोपला प्रांतांत शुद्धीकरण परण्यापरितां चान्दलेल्या त्यांच्या प्रयत्नाला शास्त्रीय आधार मिळाला नसता श्री. डॉ. मुंजे है शानीयुगांगरे आतेय वाग्नीवुवांना त्यांनी सर्व परिस्थिति रामजावून सांगितली तेव्हां शानीपुपांनी स्पांना पिचार फम्न सांगतों असें म्हणून दोन दिवसांनी बोलाविले. त्या - ·भूमिका ४७ अवधींत एका स्मृतीचा आधार काढून शास्त्रीबुवांनी ' सात पिढ्यांपर्यंत धर्मातर केलेल्या लोकांचे शुद्धीकरण होऊ शकते, त्याला अट एकच-धर्मांतर झालेल्या व्यक्तीला खरा पश्चाताप झाला असला पाहिजे ही-व प्रायश्चित्ताची रक्कम विष्णवे नमः म्हणून यथाशक्ति काहीही द्रव्योत्सर्ग करावा' असे सांगितले. अशौच निर्णयांत निरनिराळी मते प्रतिपादिली असतां ज्या मताप्रमाणे कमी दिवस अशौच ते मत ग्राह्य असते त्याचप्रमाणे धर्मपरिपालनाच्या दृष्टीने काही स्मृतींचा विरोध असतांनाही एकाद्या स्मृतींत अनुकूल प्रतिपादन मिळाले तरी ते घ्यावे या न्यायाचा ते सदा अवलंब करीत असत. फलज्योतिष पाहून आपल्या बुद्धिवैभवाने जी काही फलें व योग ग्रहयोगामुळे प्राप्त होणे शक्य आहेत ते पृच्छा केली असतां कधी कधी आपल्या स्नेह्यांना सांगत. तसेंच नष्ट वस्तुसंबंधीही सांगत असत. बहुतेक वेळा या सर्व गोष्टींचा बिनचूक प्रत्यय आल्याचे दिसून येई व मित्रमंडळीही तसा प्रत्यय आल्याबद्दल सांगावयास येत. याही बाबतीत त्यांनी आपल्या गुरुजींविषयीं 'खरोखरच ते महर्षि' होते म्हणून काढलेले उद्वार त्यांना स्वतःलाही योग्य लागू होतात. ६९. भविष्यकालांत घडणाऱ्या गोष्टींचे त्यांना पूर्वसूचन. 'प्रसंगविशेषीं काही महत्त्वाचे काम करावे किंवा न करावे असा प्रश्न उपस्थित होऊन त्यांचे- कडून जेव्हां निर्णय केला जात नसे त्या वेळी त्यांनाही पितामहाची मूर्ति स्वप्नांत येऊन योग्य निर्णय सांगे व आशीर्वाद देई. कचित् प्रसंगी त्यांना काही दृष्टान्त म्हणतात किंवा साक्षात्कार म्हणतात तशा प्रकारचे अनुभव स्वप्नामध्ये येत. याचे ठळक उदाहरण म्हणजे त्यांच्या वयाच्या अडतिसाव्या वर्षी दिवाळीचे सुमारास त्यांना अपमृत्यु येणार असा दृष्टान्त झाला. त्याच वेळी त्यांचे पत्नींनाही तशाच प्रकारचे स्वप्न पडले. दिवाळीच्या पाडव्याच्या दिवशी सकाळी उठतांनाच त्यांना पाठींत उसण भरली. तशांतच त्यांनी स्नान वगैरे सर्व उरकले पण प्रकृतीला आराम न वाटल्यामुळे ते पडूनच राहिले. दुपारी दुखणे असह्यच झाले व ते व पत्नी दोघेही घाबरून गेले. शिष्यमंडळींकडून नेहमी येणारे कृष्णशास्त्री माटे वैद्य यांना बोलावून आणले व त्यांनी औषधोपचार करून पडून राहण्यास सांगितले. दुसरे दिवसापासून प्रकृतीस आराम पडूं लागला. शास्त्रीबुवांचे परमस्नेही व विष्णुशास्त्री भट्ट यांच्या शिष्यपरंपरेंत येणारे मंत्रशास्त्रज्ञ दामोदरशास्त्री साठे यांनी आपल्यावर झालेला माटे वैद्य यांचा उपकारभार हलका करण्या- करितां माटे वैद्य यांना त्यांच्या हाताला गुण यावा अशा प्रकारची काही सिद्धि दिली होती असें ऐकण्यांत आहे. या अपमृत्युयोगांतून ३८ व्या वर्षी पार पडल्यानंतर काही दिवसांनी त्यांना वयाच्या चौयाहत्तरावे वर्षी मृत्युयोग आहे असा दृष्टान्त झाला. व तेव्हांपासून वयाचे ७३ वर्षेपर्यंत साधारणपणे त्यांची प्रकृती चांगली राहिली. चौऱ्याहत्तरावें वर्ष चालू असतांना मात्र त्यांना विशिष्ट काही कारण नसतांना एकदम गैरशुद्धि यावी असें पांच वेळां घडून आले; पण त्यांतूनही अंगीकृत काम पुरे झाले नव्हते म्हणूनच की काय ते निभावले व ७५ वें वर्ष संपण्याचे दिवशी त्यांचे अभिनंदन व सत्कारसमारंभ हे दोनही त्यांच्या स्नेहिवर्गाने व शिष्य- वर्गाने केले व त्यांना दीर्घायुष्य चिंतिलें. ७०. पूर्वसूचनांप्रमाणे घटना. मृत्युपूर्वी कित्येक वर्षे त्यांच्या पत्नीने पृच्छा केली असतांना शास्त्रीबुवांनी एकदांच सांगितले की "तिला मृत्यु त्यांचे स्वतःचे पूर्वी येईल ही गोष्ट तिने निश्चितपणे लक्षांत ·ला-भायाम १ प२ माटीमर ( १९३८ ). २१. हिसानापिन्दु-ग्यशालटीफेसद (१९३८). पि, ना, मिल पाती गानसमापसानना पान बन व्याकरणमहाभाष्य ठेवावी." त्यानंतर काही वेळां ते स्वतः बरेच आजारी पडले म्हणजे तिने पृच्छा केली असतां पुन्हां त्यांनी तिला तेच सांगावे. असा प्रकार पुष्कळ वेळां झाला. त्यांच्या अव्याहत्तराव्या वर्षी ते एकदां (जानेवारी १९४२ मध्ये ) फारच आजारी पडले ते इतके की एक दिवस ताप फार वाढल्यामुळे काहीएक न खातां मधून मधून ते गैरशुद्धीतच होते. डॉक्टर येऊन औषध देत असतां स्वभावतः स्पष्टवक्त्या त्यांच्या पत्नींनी डॉक्टरांना स्पष्ट प्रश्न केला की, हे मला नेहमी अश्वासन देतात की माझा मृत्यु यांचे पूर्वी आहे; पण आजचा प्रकार काय ? शास्त्रीबुवांनी यावर माझे बोलणे खरे झाल्याशिवाय राहणार नाही असें एकच वाक्य स्पष्टपणे उच्चारलें व डॉक्टरांना पत्नीची प्रकृति पहाण्यास सांगितले. डॉक्टरांनी तपासून सौ. उमाबाईंना त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे होईल असे सांगितले व घराबाहेर फारसें पडू नका, जिन्याची चढउतार करूं नका म्हणून सूचना दिली. सांगावयाचे कारण इतकेंच की, त्यानंतर चारच दिवसांनी ता. २६ जानेवारी रोजी पहाटे ५ वाजतां अंथरुणावरून उभ्या राहिल्या असतां त्या एकदम खाली पडल्या व त्यांचे प्राणोत्क्रमण झाले. शास्त्रीबुवांच्या प्रकृतीला आराम पडू लागला; परंतु आपलाही काळ जवळ आला हे त्यांनी जाणले असावे. ७१. समाधानवृत्तीने कष्टरहित देहावसान. त्यांनी महाभाष्यप्रस्तावनेचा खंड पुरा केला व त्याच्या शेवटी "भाष्यस्यार्थबुभुत्सूनां सौलभ्येनार्थबुद्धये । अदो भाषान्तरं श्रीशो मया समुदपादयत् असा श्लोक त्यांनी लिहिला. त्यांनी योजिलेल्या कायपरिशुद्धि, साधनपरिशुद्धि व मोक्षपरिशुद्धि या तीन ग्रंथांपैकी कायपरि- शुद्धि हा पुरा होऊन छापूनही झाला होता. त्यांनी साधनपरिशुद्धि ग्रंथ लिहावयास घेतला, व मोक्षपरिशुद्धीची ते विभावना करूं लागले; पण ते काम आपल्या हातून पुरे व्हावयाचे नाही असे वाटल्यामुळेच की काय आपण लिहिलेल्या व संपादन केलेल्या अशा ग्रंथाची यादी तयार करून त्यांपैकी तेरा ग्रंथांना आमोद नांव देऊन सर्वोच खाली- शास्त्रीबुवांनी लिहिलेल्या अथवा संपादन केलेल्या ग्रंथांची यादी. ग्रंथाचे नावापुढे प्रकाशनाचा अथा खनाचा फार इसवी शकाप्रमाणे कंसांत दिला आहे १. परिमापेन्दुशेसर-2ीका (१८४६) २. लघुशब्देन्दुशेसर-टीका (१८८८). ३. मामा-शांकर माप्याचे मराठी भाषांतर ( १९०२-८ ). ४. श्रीमाध्य-चतुःसूत्री-यात टीकेसहित (१९०४) ५. यतीन्द्रमतदीपिका-स्यक्त सिदित (१९०६ ). ६. श्रीमाभ्य-रवकृत टिप्पणीसहित ( १९१४-१६) ७. भीभाष्य प्रवनसत्र-पल टिप्पनीसदित (१९१५ ) ८. विशिष्टाद्वैतमत ( १९१५) ९. पातकाल : पागसूत्र-भाष्य य टीका यांसहित ( १९१७ ) १० भदैनामोद (१९१८ ) ११. काव्यप्रकाश-संकेत । सामसहित (१९२१ ) १२. सूत्रान्तरपरिप्रदीपचार ( १९२२ ) १३. सर्वदर्शनसंपर-स्पतटीके- सदिय (१९२४ ). १४. संग्कारपति ( १९२४ ) १५. न्यायकोश (१९२४). १६. धर्मतत्य. न (१९२९). १७, गुम्मा-पहाटसिद (१९३१ ). २८. मासुसशांकरमाध्य-अभ्या २ (१९३३ ). १९. मामासान्यायमकाश-स्वातटीसाद ( १९३८ ). २०. २२. म्यापरगनामा दागा अनुगः (१:२०-१... १३. मयपरिशुधि ( १९३९. ). २४. साधनामोद (१९४२). २५. मेश मोद- (१९५१). - श्रीमद्गप- ·भूमिका ४९ "समर्प्य गौरीरमणे कृत्वामोदांस्त्रयोदश । श्रीवासुदेवो जनुषः साफल्यं लब्धुसीहते असा श्लोक लिहून ठेवला. या श्लोकांत लिहिल्याप्रमाणे जणूं काय पूर्वयोजनेनुसार जन्माचे सार्थक करून व परमेश्वराने आपणांकडे सोपविलेली कामगिरी संपवून समाधानयुक्त अन्तःकरणाने ते कालक्रमण करू लागले. लवकरच आश्विन महिन्याचे शुक्ल चतुर्थी दिवशी रात्रीपर्यंत सर्व दैनिक व्यवहार रोजचेप्रमाणे करून, इतकेच नव्हे तर जेवणानंतर रात्री वेदान्तविषयक चर्चा करून, ते झोपी गेले. पहाटे चार वाजण्याचे सुमारास जागे होऊन खोकला आला म्हणून नेहमी- प्रमाणे खडीसाखर खाल्ली व पाणी प्याले. त्यानंतर सूर्योदयापूर्वीच त्यांच्या इच्छेप्रमाणे शरीराला काहीएक पीडा न होतां अत्यंत समाधानयुक्त अंतःकरणवृत्तीने त्यांचा आत्मा शिवस्वरूपी विलीन झाला. खरोखरच शास्त्रीबुवा स्वतः, त्यांचे पितामह व त्यांचे प्रपितामह या सर्वांना महर्षि शब्द पूर्णपणे लागू पडतो. ७२. पूर्वसूचनांबद्दल कारणविवेचन. शास्त्रीबुवांना व त्यांच्या गुरुजींना स्वप्नामध्ये महत्वाचे प्रसंगी पवित्र व्यक्तींचे दर्शन होऊन त्यांचेकडून त्यांना योग्य मार्गदर्शन झाले व तसेच अन्तःस्फूर्तीने म्हणा, किंवा अन्य काही कारणांमुळे म्हणा, त्यांना पुढे घडून येणाऱ्या प्रसंगांची सूचना मिळाली. या त-हेचा अनुभव लेखकालाही केव्हां केन्हां आला आहे. त्याप्रमाणेच, जें काम सिद्धीस जाणारे नसते किंवा गेल्यास त्यांचा परिणाम हितकारक व्हावयाचा नसतो असे काही काम करूं गेलें असतां कांहीं विन्न येऊन किंवा विस्मरणाने ते काम करावयाचें राहावे व नंतर झाले ते बरेच झाले असे वाटावे या प्रकारचेही अनुभव लेखकाला आले आहेत. या गोष्टींचा उलगडा ज्यांची आध्यात्मिक पुष्कळ प्रगति झाली आहे तेच योगी करू शकतील. न जाणों, हल्ली चालू आहे तशीच आध्यात्मिक व भौतिक या दोन्ही शास्त्रांची प्रगति चांगल्या प्रमाणाने होत गेल्यास शास्त्रीय रीत्या या गोष्टींचा खुलासा होणे शक्य आहे. शास्त्रीबुवांनी योजिलेले साधनपरिशुद्धि व मोक्षपरिशुद्धि हे ग्रंथ त्यांचे हातून लिहून झाले असते तर त्यावरून काही खुलासा झाला असता. असे दिसते की, सर्व ब्रहाण्ड 'निगूढ देवात्मशक्ती-' ने भरले आहे, या शक्तीला पंचमहाभूतात्मक उपाधि लागल्यामुळे ठिकठिकाणी तिचे नियंत्रण झाले आहे, व कर्माज्यास्त नियंत्रणास अनुरूप असे तिचे अनंत प्रकार व रूपें दृष्टोत्पत्तीस येत आहेत. ही आत्मशक्ति या अनंत रूपांमध्ये जरी नियंत्रित झाली असली तरी तिच्या योगाने त्या रूपांमधील भौतिक उपाधीचें, क्रियाशक्तीचें, इच्छाशक्तीचें, व ज्ञानशक्तीचे परिपोषण होत असते. थोडक्यात म्हणावयाचे म्हणजे, ही आत्मशक्ती म्हणजेच तैत्तिरीय व इतर उपनिषदांमध्ये वर्णिलेला आनंदमय कोष होय. अन्नमयकोष ( पांच महाभूते ), प्राणमयकोष ( क्रियाशक्ति), मनोमयकोष इच्छाशक्ति ) व विज्ञानमयकोष ( ज्ञानशक्ति) या चार कोषांना हा आनंदमयकोपच योद्धंगत होण्यास मदत करीत असतो. अन्नमयकोषापासून बाकीच्या चार कोपांचा वियोग म्हणजेच मृत्यु. मृत्यूनंतर चतुष्कोषात्मक शरीर राहू शकते; तसेच प्राणमयकोषही कमी 'होऊन त्रिकोषात्मकहीं राहूं शकते; त्याप्रमाणेच प्राणमयकोष व मनोमयकोप कमी होऊन द्विकोषात्मकही होऊ शकते. एककोपात्मक म्हणजे आनन्दमयकोपात्मक स्वरूप म्हणजेच मुक्ति. तसेंच, एका अन्नमयकोषाचा वियोग झाल्यानंतर पुन्हां दुसन्या निराळ्या अन्नमयकोषाशी , ·व्याकरणमहाभाष्य चतुष्कोषात्मक शरीराचे संलग्न होणे हाच पुनर्जन्म. बौद्ध तत्त्वज्ञानांत वर्णिलेल्या रूप विज्ञान, वेदना, संज्ञा व संस्कार या पांच स्कंधांची अन्नमय वगैरे पांच कोषांशी तुलना करणे शक्य व उद्बोधकही आहे. व ७३. पूर्वसूचनाकारणांना आधार. या चतुष्कोषात्मक, त्रिकोषात्मक, व द्विकोषात्मक रूपांना अनुक्रमें वसुरूप, रुद्ररूप आणि आदित्यरूप अशी नांवे दिली असावी. पिता, पितामह व प्रपितामह हे अनुक्रमें या तीन स्वरूपांत असतात असे वर्णन केलेले आहे व श्राद्धसंकल्पांत त्यांना क्रमाने वसुखरूप, रुद्रखरूप, आदित्यस्वरूप मानून तसा उल्लेख करण्याचा प्रघातही आहे. त्यामुळे ज्याची मुले, किंवा मुलां- समान शिष्य वगैरे मंडळी जिवंत आहेत अशी व्याक्त मृत्यूनंतर वसुस्वरूप होऊन म्हणजे पृथ्वीवरील देवतेचे स्वरूप धारण करून प्राणरूपाने संचार करीत राहू शकते व त्यामुळे प्राण जसा इंद्रियांकडून श्रम करवू शकतो त्याप्रमाणे या पितृदेवतेची प्राणशक्ति मुलांच्या व मुलासारख्यांच्या प्राणशक्तीवर संधि मिळाल्यास, किंवा संधि साधून, अधिकार चालविते व त्यांचेकडून आपणाला आवडेल तसें काम करवून घेऊ शकते. दुसऱ्याकडून काम करवून घेण्याची ही पितृदेवतेची प्रवृत्ति कालांतराने कमी होत जाते व साधारणतः एक पिढी गेल्या- नंतर म्हणजे मुलाच्या दर्जाची माणसे नाहीशी झाल्यानंतर या पितृदेवतेचे वसुस्वरूप जाऊन तिला रुद्रस्वरूप प्राम होते व त्या रुद्रस्वरूप अंतरिक्षांतील देवतेचा प्रभाव नातवंडे व त्यांसारख्या व्यक्तींच्या मनोमयकोपावर म्हणजे इच्छाशक्तीवर चालू शकतो. आणखी एक पिढी गेल्यावर याच न्यायाने या स्द्रस्वरूपाला आदित्यस्वरूप प्राप्त होते व या वर्गातील आदित्यस्वरूप देवतेचा प्रभाव आपले पणतू व त्यासमान व्यक्ती यांच्या विज्ञानमय कोपावर म्हणजे ज्ञानशक्तीवर होऊ शकतो. शरीरांत असणान्या अनमय व प्राणमय कोपांच्या क्रिया झोपेमुळे किंवा अन्य कारणामुळे तात्पुरत्या थांबल्या असतांना त्यांतील जी मनोमय कोपाची क्रिया किंवा इच्छाशक्ति तिच्यावर बाहेरील मनोमयकोषांचा परिणाम होऊ शकतो व तिचाही प्रसंगविशेषीं बाहेरील मनोमयकोपांवर परिणाम किया प्रभाव होऊ शकतो. त्याप्रमाणेच अन्नमय, प्राणमय, व मनोमय या तीनही कोषांच्या क्रिया योगामुळे, तपःसामर्थ्यामुळे किंवा अन्य कारणामुळे तात्पुरत्या थांबल्या म्हणजे शरीरांतील विज्ञानमयकोपायर म्हणजे ज्ञानशक्तीवर योदरील विगानमयकोपांचे परिणाम किंवा प्रभान होऊ शकतात व आंतील शानदातीचेही प्रसंगविशेषीं चाहेरील विज्ञानमयकोषांवर परिणाम होतात. मोरक्यांत इतका म्हणावयाचें की, याममाण भरीररूपी अन्नमय कोपाचा विकास अन्नाने होता त्यामुळे प्राणमय, मनोमय र विनानमय कोपांकन होणाऱ्या कार्याला मदत मिळते स्माप्रमाणन गृत्यूनंतरही नदी पतीने प्राणमय, मनोमय, व विशानमय कोर कायम रहात असाये' यसे त्यांना अभिमेत भाग व्यतीच्या पोपमवाल्या प्रेरणापी भन्न पुरसून त्यांचे पोषण करीत असावे.

·भूमिका . " , व स्वतंत्र निबन्ध लिहिण्याचे कामही चालू ठेविलें. भारतातील विद्वानांच्या शिष्यपरंपरेकडे व ग्रंथनिर्मितीकडे पाहिल्यास शिप्यनिर्मिति व ग्रंथलेखन ही दोनही काय यशस्वी रीतीने पार पाटणारे फारच थोडे विद्वान होऊन गेले, व्याकरणशास्त्राचे बाबतींतच विचार केल्यास गेल्या तीनशे वर्षांत नोगेशोपाध्याय, त्यानंतर बालसरस्वती व त्यानंतर वासुदेवशास्त्री यांचेकडूनच ही दुहेरी कामगिरी झाली. उत्तम शिप्यवर्ग निर्माण करण्याचे काम मात्र नीलकंठशास्त्री थत्ते, भास्करशास्त्री अभ्यंकर, शिवकुमारशास्त्री, गंगाधरशास्त्री तेलश, रामशास्त्री गोडबोले वगैरे अनेक विद्वानांकडून झाले. याचा अर्थ केवल उत्तम शिष्य तयार करणे हे कमी योग्यता दाख- विते असा मुळीच नव्हे; उलट, आपले देशांत ग्रंथानिर्मितीपेक्षां शिप्यनिर्मिति हैं काम ज्यास्त कठीण, ज्यास्त महत्वाचे व ज्यास्त योग्यतेचे समजले जात असे व काही वेळां वृद्ध गुरुजींना उत्साही विद्वान शिप्याने 'आजन्म मी शिष्यनिर्मिति करून विद्यादेवीची उपासना करीन असे वचन दिल्यानंतर सुखाने मृत्यु येई अशा कथाही आपलेकडे प्रचलित आहेत. शिवाय, ग्रंथनिर्मिति हे काम काही सोपे नसे. आजच्यासारखे सारांशात्मक, निबंधात्मक किंवा वर्ण- नात्मक चार दोन ग्रंथांवर आधारलेले ग्रंथ लिहून पूर्वीच्या काळी ग्रंथकर्तृत्व लाभत नसे; तर ज्ञानामध्ये ज्या ग्रंथाने खरी भर पडेल असे किंवा दुर्बोध सूत्रात्मक सर्वमान्य ग्रंथांचे पाण्डित्य- पूर्ण विवेचन करणारे असेच ग्रंथ विद्वन्मान्य होत असत. अर्थात् असे ग्रंथ लिहिण्याची योग्यता येण्यास गाढ अभ्यास, दृढतर व्यासंग, व निर्मल प्रतिभा यांचे मीलन अत्यंत आवश्यक असे व असें मीलन ज्याचे ठिकाणी आहे अशा विद्वानाकडून ज्या विषयांत ग्रंथनिर्मिति व्हावयाची तोच विषय बुद्धिमान व योग्य विद्यार्थ्याला शिकविला गेल्यास असा ग्रंथ लिहितांना त्याला एक प्रकारचा आत्मविश्वास येत असे. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे ठिकाणी प्रतिभा, अखंड वाचन व दीर्घ परिश्रम यांचे सुंदर मीलन झाले होते. ७५. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे सहाध्यायी. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांनी आपले गुरुजींचेजवळ व्याकरणशास्त्राचे उच्च ग्रंथ वाचावयास सुरुवात केल्याबरोबर त्या ग्रंथांचे, तसेच त्यांसारख्या इतर ग्रंथांचे, पाठ सामान्य बुद्धीच्या शिष्यांना ते देऊ लागले व स्वतःही त्या ग्रंथांवर महत्वाची टांचणे ते लिहूं लागले. गुरुजींचा सर्व काल सामान्य ग्रंथांपासून तो उच्चतम ग्रंथांपर्यंत निरनिराळ्या श्रेणींच्या व दर्जाच्या शिष्यांना पढवण्यांत जाई, तर शास्त्रीबुवा आपला आवश्यक तेवढा काल उच्च ग्रंथांच्या अध्ययनाकडे घालवून बाकीचा काल इतर शास्त्रांच्या ग्रंथांचे आपण स्वतः अध्ययन करून आपल्या सहाध्यायी १ या विधानाच्या खुलाशाकरितां पुढे दिलेले श्लोक पहा- नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहुनिर्मलम् । अमन्दश्चाभियोगोस्याः कारणं काव्यसंपदः ॥ १॥ न विद्यते यद्यपि पूर्ववासनागुणानुबन्धि प्रतिमानमुत्तमम् । श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् !॥ २ ॥ देवीं वाचमुपासते हि वद्दवः सारं तु सारस्वत जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लियो मुरारिः कविः । अब्धिलक्षित एव वानरभरैः किंत्वस्य गम्भीरता- मापातालनिमनपीवरतनुर्जानाति मन्याचलः ॥ ३ ॥ - - ·. ५२ व्याकरणमहाभाष्य . - मंडळींना ते ग्रंथ शिकविण्याकडे घालवीत. अशा रीतीने शास्त्रीबुवांनी सातारा मुक्कामी असतांना इ. स. १८९० सालापर्यंत सहाध्यायी मंडळींबरोबर चिंतनिका करून आपलें अध्ययन दृढ केले, काही सहाध्यायी मंडळींना पढविले, काही स्वतंत्र शिष्य तयार केले, अध्ययन केलेल्या ग्रंथांवर झोडपत्रासारखी टांचणे लिहिली व धर्मशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र व मंत्रशास्त्र यांचाही गुरुजींचे साहाय्याने स्वतः अभ्यास करून शिष्य तयार केले. त्यांच्या सहाध्यायी मंडळींपैकी सीतारामशास्त्री आठल्ये व रामभाऊ लेले यांनी आपआपल्या गांवी जाऊन अध्यापनाचे काम चालविलें. बाबाशास्त्री काळे हे क्षेत्र काशी येथे गेले व तेथे त्यांनी जमखिंडी संस्थानाधिपतींच्या वाड्यांत राहून जन्मभर विद्यादानाचे व्रत चालविले. त्यांच्या अनेक शिप्यांपैकी म. म. नारायणास्त्री खिस्ते यांनी गुरुसेवा करन उत्तम व्याकरणशास्त्राध्ययन केले व त्यानंतर सरकारी पाठशाळेत पुष्कळ वर्ष प्राध्यापकाचे काम करून गुरुजींची परंपरा ते व त्यांचे दोघे चिरंजीव हल्ली चालवीत आहेत. शास्त्रीबुवांचे दुसरे सहाध्यायी त्रिंबकशास्त्री लेले यांनी पुणे येथील संस्कृत पाटशाळंत काही वर्षे अध्यापकाचे काम केले. ते अत्यंत धर्मनिष्ठ होते. अध्यापनाव्यतिरिक्त राहिलेला सर्व काल ते धर्मानुष्ठान व प्रताचरण यांत घालवीत असत. पाठशाळेतील अध्यापनाचें फाम मतानुष्ठानाच्या आड येऊ लागल्याचं दृष्टोत्पत्तीस येतांच त्यांनी अध्यापकपदाचा राजीनामा दिला व वाई येथे जाऊन आमरणान्त प्रतानुष्ठान संभाळून राहिलेला काल अध्यापनांत घालविला.

·भूमिका ७७. विठ्ठलशाती धारूरकर यांचा अल्प परिचय. विलशास्त्री यांचा जन्म इ. स. १८५३ साली झाला. त्यांनी सातारा येथे विद्वर्य रामशास्त्री गोडबोले यांचेकडे व्याकरण व वेदान्त या शास्त्रांचे अध्ययन केले. व्याकरणाचें अध्ययन चालू असतांनाच धर्मशास्त्र व साहित्यशास्त्रांतील प्रमुख ग्रंथ त्यांनी व गुरुवर्य वासुदेव- शानी यांनी बरोबरच वाचले. वासुदेवशास्त्री यांचेवर स्वत: ज्येष्ठ सहाध्यायी या नात्याने त्यांचा फार लोभ असे. पंढरपूर येथे त्यांनी इ. स. १८९८ साली आपले घरीच संस्कृतपाठशाळा स्थापिली व तेथे चारही वेदांच्या व प्रमुख शास्त्रांच्या शिक्षणाची सोय केली. त्यांनी पंढरपुर येथे गेल्यावर लोकांना उपयुक्त होईल इतकें वैद्यकाचेही अध्ययन केले व सर्व आयुष्य विद्यादान व परोपकार यांत घालविले. त्यांनी धर्मशास्त्रावर अनेक निबंध लिहिले व क्षेत्र पंढरपुर येथे सर्वकाल विवाह करण्याची प्रथा पाडिली. त्यांचे विद्वान चिरंजीव भगवानशास्त्री हे वडिलांचे विद्यादानाचे व रुग्णपरिचर्येचे व्रत हल्ली पाळीत आहेत. ७८. काशीनाथशास्त्री पुराणी यांचा अल्प परिचय, काशीनाथशास्त्री हे मूळचे प्रतापगडचे राहणारे, त्यांचे घराणे पौराणिकांचे होते व देवीच्या देवळांत पुराण सांगण्याचे काम वंशपरंपरा त्यांचे घराण्याकडे चालू होते. काशीनाथ- शास्त्री यांनी सातारा येथे गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ संपूर्ण व्याकरणशास्त्राध्ययन आपल्या बुद्धिसामर्थ्याने अत्यंत अल्प कालावधीत केले इतकेच नव्हे तर मंत्रशास्त्र व धर्म- शास्त्र यांचाही अभ्यास गुरुजींना करावयास लावून आपण त्या शास्त्रांचे त्यांचेजवळ अध्ययन केलें. काशीनाथशास्त्री यांच्या दृढ व्यासंगाचे गुरुजी कौतुक करीत व पितामहांचे पट्टशिष्य काशीनाथशास्त्री अष्टपुत्रे यांनी जशी काशी येथे शिष्यपरंपरा स्थापन केली तशीच सातारा येथे काशीनाथशास्त्री हे आपली शिष्यपरंपरा कायम राखतील असे ते उद्गार काढीत असत, काशीनाथशास्त्री हे सुद्धा गुरुजींच्या ठिकाणी असलेल्या गाढ विद्वत्तेचा व शिष्यप्रेमाचा अभिमानपूर्वक उल्लेख करून जन्मोजन्मी वासुदेवशास्त्री यांचेसारख्या गुरुजींचा लाभ घडो असे म्हणत. दुर्दैवाने काशीनाथशास्त्री हे अल्पायुषीच द्रव्यहानीचा धक्का बसून निवर्तले. त्यानंतर अल्पावधीतच लेखकाचा जन्म श्रावण कृ. ८ शके १८९० रोजी झाला. जन्मतःच लाग- लेली उचकी लवकर थांबेना म्हणून शास्त्रीबुवांच्या मातु:श्रींनी काशीनाथशास्त्री यांची आठवण करून लेखकाचे नांव कृष्ण ठेवण्याऐवजी काशीनाथ ठेवीन असे म्हटले व नंतर उचकी थांबली अशी हकीगत ऐकण्यांत आहे. ७९. न्यावरत्न नारायणशास्त्री वाडीकर यांचा अल्प परिचय. न्यायरत्न नारायणशास्त्री हे गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे सहाध्यायी जरी नव्हते तरी पुण्याचे नीळकंठशास्त्री थत्ते यांचे शिष्य दिनकरशास्त्री खांबेटे यांचे ते प्रशिष्य असल्यामुळे त्यांचा शास्त्रीबुवांशी एकप्रकारे बरोबरीचे नात्याचा संबंध येतो; इतकेच नव्हे, तर शास्त्री- तुवांचा व त्यांचा पुण्यांत अत्यंत निकटचा संबंध आला त्या वेळी वेदान्त व धर्मशास्त्र यांतील अनेक महत्त्वाच्या स्थळी उद्भवलेल्या शंकांचे समाधानकारक निरसन शास्त्रीवुवांचेकडून झाल्यामुळे शास्त्रीबुवांना ते प्रत्यक्ष गुरुस्थानींच मानतात. नारायणशास्त्री यांचे प्रत्यक्ष शिक्षण -पुणे येथे झाले नसले तरी पुणे येथे गीर्वाणमहाविद्यालय इ. स. १९२९ साली स्थापन झाले ·५४ व्याकरणमहाभाष्य त्या वेळी त्यांची न्याय, धर्म, व वेदान्त या शास्त्रांचे अध्यापक म्हणून नेमणूक झाली. काहीं वर्ष गीर्वाणमहाविद्यालयांत काम केल्यानंतर ते अहमदाबाद येथे ब्रह्मचारीवाडी संस्कृत पाठ- शाळेंत धर्म व वेदान्त या शास्त्रांचे मुख्याध्यापक म्हणून गेले. पुणे येथे असतांना अत्यन्त श्रम घेऊन व कळकळीने शिकवून त्यांनी मोठा शिष्यगण निर्माण केला. त्यांचेजवळ पंडित महेश्वर- • शास्त्री जोशी यांनी धर्म व वेदान्त या शास्त्रांचे संपूर्ण अध्ययन केले व त्यांचेनंतर महेश्वर- शास्त्री हे त्यांचे जागी अध्यापक झाले. व्याख्यानवाचस्पति गोविंदशास्त्री पंढरपुरे, कोल्हटकर- वुवा, उपनिषत्तीर्थ जोग वगैरे विद्वानांची त्यांच्या शिष्यगणांत गणना होते. अध्यापनाचे बाब- तीत नारायणशास्त्री यांची उत्सुकता व निरलसपणा हे गुण वाखाणण्यासारखे आहेत. यां- शिवाय वक्तृत्व, वादनैपुण्य व निःपक्षपातीपणाचे धोरण याही गुणांचे सुंदर मीलन त्यांचे ठिकाणी असल्यामुळे अनेक उत्सवप्रसंगी त्यांना व्याख्याने व प्रवचने देण्याची विनंति कर- ण्यांत येते. पुणे येथील वेदशास्त्रोत्तेजक सभेचे ते उपाध्यक्ष आहेत. अनेक संस्थांकडून परीक्षा घेण्याचीही त्यांना विनंति करण्यांत येते. त्यांनी फलज्योतिपाचेही उत्तम अध्ययन केले आहे व त्या बाबतींतही पृच्छा केल्यास ग्रंथांतील मुखोद्गत पंक्तींचा आधार देऊन ते जी फले वर्त- वितात त्यांचा अनेक वेळां अनुभव आलेला आढळून येतो. अहमदाबाद येथे पाठशाळेत त्यांचे अध्यापनाचे कार्य चालू आहे. ८०. संस्कृत पाठशाळेचा संक्षिप्त वृत्तान्त. इ. स. १८३४ सालच्या सुमारास पुणे व मुंबई येथे इंग्रजी शाळांतून इंग्रजी शिक्षण सुरू झाल्यानंतर लोकांची प्रवृत्ति बहुतांशी इंग्रजी शिक्षणाकडे झाल्यामुळे थोडक्याच वर्षांत पुणे येथील सरकारी पाठशाळा बंद करण्यांत आली व तिचे जागी विश्रामबाग वाड्यांत सरकारी इंग्रजी शाळा सुरू करण्यांत आली. पेशवे सरकारनी वेदविद्या व संस्कृतविद्या यांचे रक्षणाकरितां चालू केलेली श्रावणमास दक्षिणाही काही वर्षांनी बंद करण्यांत आली व दक्षिणेकडे खर्च होणान्या पैशांचा विनियोग टेकन कॉलेज, डेफन व्हर्नाक्युलर सोसायटी व दक्षिणा फेलो यांचेकडे करण्यांत आला. इंग्रजी शिक्षणामुळे संस्कृत शिकाययास येणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या पुष्कळच फनी शाली तसेंच ब्रिटिश अधिकान्यांचे संस्कृतविग्रेकडे स्वभावतःच दुर्लक्ष असे ही जरी कारणे सरी असली तरी पुणे येथील संस्कृत पाठशाळा सरकारने बंद केली यास मुख्यत्वाने कारण इंग्रजी शिरून तयार झालेल्या विद्वानांचे परंपरागत आलेल्या संस्कृताध्ययनाध्यापनाचे बाबतीत औदासीन्य हेच होते. पुणे येथे संस्कृत पाठशाळा चालू होती तेव्हां जुन्या पद्धतीने व्याकरण, न्याय, धर्मशाल, मीमांगा, ज्योतिष, वैद्यक, अलंकार आणि वेदांत ही भाग्ने चांगली शिकलेले अगे उरान पंटित काशीपायन रामेश्वरपर्यंत नामांकित होऊन गेले. त्यांची परंपरा कालगतीने च रामाभय नगल्यामुळे अगदीच घुरत नालनी य तेणेंकन गहत विधेस जबरदस्त धपा समाना दुर्धर प्रगंग आला. काशेिषाने पालोपाल विधेचे केंद्र म्हणून गाजलेल्या पुणे गरराम झालेला हा विजेचा साग आपल्या उच पैदिक गन्तीलाही अपायकारक आहे हैं पानी दुनिमिटीच्या उगम पदमी पारण फरणाचा विधानांच्यादी लक्षात भा. पुष्पांना दिनानी नरनियाची जार, मामुदेवगावी देवगांवकर, निंगामण- हामी गार गदामोदमानी माटे यांनी पुण्यामध्ये पुन्हां गंगन पाटगाळा मुह करण्याच मन मानी मागमूर्ति रानी, सॉ. मोटारसर, मानापाक गामाटे यगर विधान विला. - ·भूमिका " प्रेमी मंडळींना या बाबतीत पुढाकार घेण्याची त्यांनी विनंति केली. सर वुइलियम वेडरबर्न यांच्या- सारख्या परकीय विद्वानांनीही या बाबतींत पूर्ण सहानुभूति दाखविली. त्यानंतर लवकरच सन १८८५ मध्ये (शके १८०६ माघ महिन्यांत वसंत पंचमीस ) पुण्यामध्ये विश्रामबागेजवळच नगरकर यांचे वाड्यांत ही पाठशाळा स्थापन करण्यांत आली व मुख्याध्यापक म्हणून प्रथमतः विद्ववर्य नारायणशास्त्री गोडबोले यांची नेमणूक करण्यांत आली. कांहीं सद्गृहस्थांनी या पाठशाळेस देणग्या दिल्या, काहींनी विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्या दिल्या तर इतर काही गृहस्थांनी विद्यार्थ्यांची रहाण्याची व भोजनाची सोय आपलेकडे केली. , ८१. संस्कृत पाठशाळेत शास्त्रीबुवांनी केलेलें अध्यापन व शिष्यवर्ग. संस्कृतपाठशाळा पुणे येथे प्रधानाध्यापकाचे काम शास्त्रीबुवांनी सन १८९० साली पुण्यांत आल्या दिवसापासून १९४२ सालापर्यंत सतत ५२ वर्षे केले. प्रथम त्यांना महिना पगार रु. १० मिळत होता व शेवटी त्यांना संस्था रु. ३५ प्रमाणे पगार देऊं लागली. शेवटची ५ वर्षे त्यांनी काम विनावेतनच केले. कारण वार्धक्यामुळे ते शाळेच्या जागेत जाऊ शकले नाहीत व घरी काम करून पगार घेणे त्यांना रुचले नाही. सदरहू पाठशाळेचा सर्व भार त्यांचेवरच होता व त्यांनी पाठशाळेचा सर्व खर्च व्याजाचे व देणग्यांचे उत्पन्नांतून भागवून पाठशाळेची सांपत्तिक स्थिति पुष्कळ सुधारली पाठशाळेमधील त्यांचेकडून शिकून गेलेल्या विद्यार्थ्यांत प्रामुख्याने विनायकशास्त्री साखरेवुवा, कान्हेरेबुवा, रंगाचार्य रड्डी, दत्तुशास्त्री आगाशे, सदाशिवशास्त्री गोरे, कृष्णशास्त्री कल्लोळकर, शिवरामशास्त्री शिंत्रे, लक्ष्मणशास्त्री जोशी (मुरगुटकर), बाळाचार्य खुपेरकर, महादेव दामोदर साठे, व शास्त्रीबुवांचे पुत्र गंगाधर वासुदेव अभ्यंकर यांची प्रामुख्याने गणना होते. यांपैकी साखरेखुवा व कान्हेरे यांनी उत्तम प्रवचने देऊन विद्याभिवृद्धीचे कार्य चालविले. श्री. कान्हेरे यांनी परदेशांतही अध्यापकाचे काम करून व व्याख्याने देऊन वैदिक- तत्वज्ञानाचे स्वरूप व माहात्म्य परद्वीपस्थ लोकांना समजावून दिले श्री. रड्डी, आगाशे, गोरे, कल्लोळकर, शिंत्रे व मुरगुटकर या विद्वान शास्त्र्यांनी सरकारी अथवा खाजगी विद्यालयामध्ये संस्कृत विषयाचे अध्यापन केले. साधवराव साठे व गंगाधरपंत अभ्यंकर यांनीही सरकारी विद्यालयांत व घरी संस्कृतचें अध्यापन केले यांच्या अध्यापनाचा विशेष म्हणजे गुरुमुखांतून शास्त्रीय विषयांचे स्पष्टीकरणाचा लाभ झाल्यामुळे व्याकरणशुद्ध लिहिणे व व्याकरणाच्या अनु- रोधानें कठिण श्लोकांचा योग्य अर्थ लावणे ही कामे त्यांच्याकडून इतर पदवीधरांच्या मानाने ज्यास्त चांगल्या रीतीने पार पडली. गुरुवर्य शास्त्रीबुवांच्या अध्यापनकौशल्याचा मुख्य विशेष म्हणजे किरात, माघ, नैषध, वगैरे काव्ये असोत अगर कुवलयानंद काव्यप्रकाश रसगंगाधर वगैरे अलंकारग्रंथ असोत किंवा आपोदेवीन्यायप्रकाशासारखे मीमांसाग्रंथ असोत अथवा शारीरभाष्य, अद्वैतसिद्धि, सर्वदर्शनसंग्रह यांसारखे दर्शनग्रंथ असोत त्या सर्वांमध्ये विद्यार्थ्यांची योग्यता बघून, निरर्थक म्हणजे वाजवीपेक्षा व्यास्त काहीएक न सांगतां, मुद्देसूद विवेचन करून विद्यार्थ्यांना पाठ देणे हा होता. व्याकरणशास्त्राचे तर हातखंडाच काम; त्यामध्ये सिद्धान्तकौमुदी, परिभाषेन्दुशेखर, शब्देन्दुशेखर व महाभाष्य यांतील पाठ सांगतांना तर त्यांनी आपण स्वतः पुस्तक कधीही पुढे धरले नाही. पाङ्क्त अध्यापन करतां करतांच ग्रंथाचा रहस्यार्थ सांगणे हा त्यांच्या अध्यापनाचा विशेष असे. त्यांचेपाशीं अध्ययन केलेले शंकरशास्त्री मारुलकर, गणेशशास्त्री गोडबोले, दिगंबर- शास्त्री जोशी, भगवान्शास्त्री धारुरकर, सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव वगैरे नाणावलेले विद्वान् आज , ·व्याकरणमहाभाष्य त्यांच्या चतुरस्त्र विद्वत्तेची, पांडित्याची व निःसंदिग्ध रीतीने अर्थबोध करून देण्याच्या हातोटीची साक्ष देत आहेत व त्यांची अध्यापनपरंपरा पुढे चालवीत आहेत. त्यांचे एक परमशिप्य वे. शा. सं. दिगंबरशास्त्री जोशी (रत्नागिरी,पाठशाळेचे माजी प्रधानाध्यापक व सध्या विद्याशंकर- भारती नांव धारण करणारे चतुर्थाश्नमस्थ संकेदरपीठावरील अधिकृत-शिप्य-शंकराचार्य) हे वेळोवेळी पाठाचे वेळी आपण केलेली टिप्पणे ग्रंथाच्या पङ्क्तीच्या अर्थाबद्दल संशय आरस अत्यंत उपयुक्त होतात असे मोठ्या अभिमानाने सांगत असतात. - ८२. गणेशशास्त्री गोडबोले यांचा अल्प परिचय. गणेशशास्त्री गोडबोले हे रामशास्त्री गोडबोले यांचे ज्येष्ठ चिरंजीव. त्यांचा जन्म संगम- माहुली येथे इ. स. १८७८ साली झाला. काही वर्षे सातारा येथे वडिलांचजवळ अध्ययन करून गणेशशास्त्री हे पुणे येथे गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ अध्ययनाकरितां राहिले. व्याकरण वन्याय या दोन शास्त्रांचे अध्ययन संपूर्ण झाल्यावर त्यांनी संस्कृतपाठशाळेतच अध्यापक म्हणून काम करण्यास सुरवात केली व शास्त्रीबुवांच्या नंतर ते पाठशाळेत मुख्याध्यापक म्हणून राहिले. त्यांनी अध्यापनाचे काम सतत ३९ वर्षे (१९१३-१९५२) केलें. गणेशशास्त्री यांनी गुरुसेवा उत्तम प्रकारे बजावली. सभा व इतर प्रसंगी परगांवीं जाणे झाल्यास ते शास्त्रीबुवांचे बरोबर नेहमी जात असत. व्यावहारिक बाबतींत शास्त्रीबुवा त्यांचा विचार अनेक वेळां घेत असत. शरीरप्रकृतीने ते आपल्या वडिलांप्रमाणे सुदृढ व निरोगी होते. त्यांची प्रवृत्ति अत्यंत धार्मिक असून ते रोज काही वेळ नियमितपणे व्रतानुष्ठानांत घालवीत. त्यांची ग्रंथोपस्थिति उत्तम होती. व्याकरणांतील व न्यायांतील कांहीं विषय त्यांना विचारला असता त्यासंबंधी कोणत्या 'ग्रंथांत कोठे विवेचन केले आहे ते ते लागलीच सांगत. अनेक वेळां लेखकाने अशा बाबतींत पृच्छा केली असता ते दोन चार तासांत त्या विषयाचे विवेचन ज्या ठिकाणी केले आहे ते ग्रंथ घेऊन येत व ती स्थळे पहावयास सांगत. अध्ययनाचें व अध्यापनाचे त्यांना एक प्रकारचे व्यसनच होते. दिवसभर ते पाठशाळेतच बसत असत व शिष्यगणांच्या सवडीप्रमाणे ते त्यांना केव्हाही पाठ देत असत. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव, गणेशशास्त्री शेंडे, नारायणशास्त्री गुर्जर, मोरेश्वरशास्त्री नवरे वगैरे अनेक शिप्यांनी त्यांचेजवळ शास्त्राध्ययन केलें. बी. ए. व ए... ए. या परीक्षांचा अभ्यास करणाऱ्या अनेक बुद्धिमान विद्यार्थ्यांनी व शाळेतील शिक्षकांनी व्याकरण, न्याय व साहित्य या शास्त्रांतील निवडक ग्रंथांचे अध्ययन त्याचेपानी केले व त्यांच्या विद्वत्तेचा फायदा प्राध्यापक डॉ. प. ल. वैद्य व वसंतराव परांजपे यांच्या सारख्या अनेक पदवीधरानी घेतला. गणेशशास्त्री गोडबोले व शंकरशास्त्री मारुलकर यांनी पुणे येथे, दिगंवरशास्त्री काशीकर यांनी रत्नागिरी येथे, व भगवानशास्त्री धारुरकर यांनी पंढरपूर यथे, आपलें परंपरागत आलेले अध्यापनाचे कार्य उत्तम प्रकारे चालविलेले पाहून गुरुवर्य वासु- देवशास्त्री हे आपल्या मनाला झालेले समाधान नेहमी व्यक्त करीत असत. . ८३. विद्वद्रत्न शंकरशास्त्री मारुलकर यांचा अल्प परिचय. शंकरशास्त्री यांचा जन्म इ. स. १८७८ साली झाला. त्यांचे प्रारंभिक अध्ययन त्याचे पटील बंधु नरहरशास्त्री यांजकटे झाले व त्यानंतर ते व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययना- करितां विद्वद्वर्य रामशास्त्री गोडबोले यांचेपाशी जाऊन राहिले. गुरुजींपाशी पंधरा वर्षे राहून ·भूमिका त्यांनी व्याकरण, मीमांसा व धर्मशास्त्र यांचे. साधारणपणे संपूर्ण अध्ययन केले. त्याच वेळी आकस्मिक त्यांच्या प्रकृतीत बराच बिघाड झाला. लहानपणापासूनच त्यांची धार्मिक प्रवृत्ति असल्यामुळे व स्नानसंध्यादि आहिक कृत्ये व नतानुष्ठाने यांमध्ये ते निरत असल्यामुळे क्षेत्र औदुंबर येथे जाऊन ईश्वरोपासनेत त्यांनी दोन वर्षे घालविली व शरीरस्वास्थ्य मिळविले. परंतु त्याबरोबरच वि क वृत्तीने राइन फक्त उपजीविके पुरती द्रव्यप्राप्ति होण्यास जरूर तेवढाच व्यवसाय करून बाकीचा वेळ अध्ययन व अध्यापन यांत घालविण्याचा त्यांनी निश्चय केला. ते पुणे येथे गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेकडे गेले व तेथे उच्च ग्रंथांचे अध्ययनास त्यांनी सुरुवात केली.लवकरच त्यांची आनन्दाश्रम संस्थेमध्ये मुख्य शास्त्री म्हणून नेमणूक झाली. संस्थेतर्फे प्रकाशित होणाऱ्या ग्रंथांचे संशोधन करण्यांत आवश्यक तेवढा वेळ खर्च करून बाकीचा सर्व काल ते संस्कृतपाठशाळेत संस्थेकडून काहीही वेतन न घेतां अध्यापनाचे कार्यात गुरुजींना मदत करण्यांत घालवीत. काही वर्षे ते संस्थान भोर येथे श्रीमंतांच्या विनंतीवरून व आग्रहावरून राजपंडित म्हणून राहिले, श्रीमंतांनी त्यांचेविषयीं गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ प्रशंसोद्गार काढले व त्यांनी आपले सांनिध्य सोडूं नये असे म्हटले तरी भोर येथें अध्ययनाध्यापन कार्य शक्य नसल्यामुळे शंकरशास्त्री यांनी पुणे येथे परत येण्याची इच्छा दर्शविली व गुरुजींनी पुणे येथे परत येण्यास त्यांना संमति दिली. पुणे येथे परत आल्यावर पुन्हां ते आनंदाश्रमांत काम करू लागले. शास्त्रीबुवांचे जवळ त्यांनी व्याकरणशास्त्रांतील अर्थग्रंथ व न्याय, मीमांसा व धर्मशास्त्र यांतील महत्त्वाचे ग्रंथ यांचे पाङ्क्त अध्ययन करून त्यांत पारंगतता मिळविली. धर्मशास्त्राला आवश्यक म्हणून ज्योतिष- शास्त्राचेही त्यांनी अध्ययन केले. सुमारे पंचवीस वर्षांपूर्वी इ. स. १९२९ साली पुण्यामध्ये गीर्वाणमहाविद्यालय स्थापन झाले त्या वेळी मुख्याध्यापक म्हणून त्यांची तेथे नेमणूक झाली. व तेथेही त्यांनी उत्तम शिष्य तयार केले. आपले शिष्य महेश्वरशास्त्री जोशी हे अध्यापक म्हणून काम करण्यास योग्य झाले हे पाहून शंकरशास्त्री यांनी इ. स. १९३५ सालीं महेश्वरशास्त्री यांना अध्यापक- पद दिले व त्यानंतर स्वतः विनावेतन अध्यापनाचे काम चालवून विद्यालयावर देखरेख ठेवण्याचे काम ते आजपर्यंत करीत आहेत. गेल्या वर्षी त्यांचे परमनिष्ठ गुरुबंधू गणेशशास्त्री हे निवर्तल्यानंतर संस्थेच्या चालकांची विनंति मान्य करून ते संस्कृतपाठशाळेत मुख्याध्यापक म्हणून काम करीत आहेत. काही दिवसांपूर्वी त्यांना पंचाहत्तरावें वर्ष लागल्याबद्दल आनन्द व्यक्त करून विद्याप्रेमी व्यक्तींनी व संस्थांनी त्यांना मानपत्र दिले व त्यांचा सन्मान करून थैली अर्पण केली व योग्य प्रशंसोद्गार काढले. श्रीजगद्गुरु शंकराचार्य संकेश्वरमठ यांनीही त्यांचा गौरव करून त्यांना 'विद्वद्रत्न' ही पदवी दिली. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांना त्यांच्या व्याकरणमहाभाष्यानुवादाच्या कामी शंकर- शास्त्री यांची बहुमोल मदत झाली. विद्वद्रत्न शंकरशास्त्री यांनी शास्त्रीबुवांनंतर त्यांचे अध्यापन- कार्य उत्तम रीतीने चालविले आहे. त्यांनी वैयाकरणभूषणसार, दत्तकमीमांसा व दत्तकचन्द्रिका या ग्रंथांवर विद्वत्तापूर्ण टीका लिहिल्या आहेत. ८४. दिगंबरशास्त्री जोशी काशीकर यांवा अल्प परिचय. दिगंबरशास्त्री हे मूळचे कोळेंनरसिंगपूर येथील राहणारे. काही दिवस सातारा येथे विद्वद्वर्य रामशास्त्री यांचे जवळ अध्ययन करून रामशास्त्री यांचे बरोबरच ते पुण्यास आले व पुण्यांत गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ त्यांनी आपलें अध्ययन पुरें केलें. व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन ·५८ व्याकरणमहाभाष्य करतेवेळी त्यांनी अष्टाध्यायी, सिद्धान्तकौमुदी वगैरे.सर्व ग्रंथ मुखोद्गत केले.शास्त्रीबुवांचेजवळ त्यांनी न्यायशास्त्र, अलंकारशास्त्र, धर्मशास्त्र, मीमांसाशास्त्र व वेदान्तशास्त्र यांतील मुख्य मुख्य ग्रंथांचें पाङ्क्त अध्ययन केले. अध्ययन करतेवेळी त्यांनी कठीण पङ्क्तींचे स्पष्टीकरण गुरुमुखां- तून ऐकल्याबरोबर त्यांचे टाचण करून ठेवले आहे. अशा टाचणांनी त्यांच्या चाळीस वह्या भरल्या आहेत. त्या आज जर छापल्या गेल्या तर त्या त्या ग्रंथांवर मार्मिक टिप्पण्या आज छापल्या जातील. काहीही शंका उपस्थित झाल्यास वहीमधील मजकूर वाचून गुरुवर्य शास्त्री- बुवांनी असा अर्थ सांगितला होता म्हणून ते छातीठोकपणाने सांगतात. आधुनिक चिकित्सा- पद्धतीने व विवेचनपद्धतीने कोणी निराळा अर्थ सांगितल्यास किंवा जुन्या ग्रंथकारांचा येथे प्रमाद आहे असे म्हटल्यास त्यांना ते मुळीच खपत नाही. दिव्यदृष्टि असलेल्या जुन्या ऋषींच्या हातून चुकीचे विधान कधीही व्हावयाचे नाही, आपणाला निराळा अर्थ दिसतो त्याला कारण आपलें अपूर्ण अध्ययन अशी त्यांची दृढ निष्ठा आहे. त्यांनी अध्ययन चालू असतांनाच शास्त्री- बुवांना त्यांच्या ग्रंथलेखनाचे तसेच ग्रंथसंपादनाचे कामांत उत्तम मदत केली. न्यायकोशाच्या सुधा- रून वाढविलेल्या प्रस्तुत आवृत्तीचे बाबतींत शास्त्रीबुवांना त्यांची बहुमोल मदत झाली. रत्नागिरी येथील संस्कृतपाठशाळेत मुख्याध्यापकाचे काम त्यांनी तीस वर्षे केलें व बाळकृष्णशास्त्री हर्डीकर व पुरुषोत्तमशास्त्री फडके यांसारखे उत्तम विद्वान शिष्य निर्माण केले. हल्ली बडोदा येथे संस्कृतचे प्राध्यापक असलेले डॉ. भावे यांनी व्याकरणशास्त्राच्या मुख्य मुख्य ग्रंथांचे अध्ययन त्यांचेजवळ केले. अनेक प्रसंगी आलेल्या शंकांचे अधिकारयुक्त वाणीने निराकरण करून त्यांनी दिलेले निर्णय जनतेने मान्य केले आहेत. अध्यापनकार्य अखंड तीन तपे करून पत्नी निवर्तल्यानंतर घरांतील सर्व वस्तू मुलींचे स्वाधीन करून त्यांनी तीन वर्षापूर्वी चतुर्थाश्रम स्वीकारला व दीक्षा- गुरु वृद्ध-स्वामी शंकराचार्य संकेश्वरपीठ यांचे अधिकृत शिष्य म्हणून अधिकारनिवृत्त गुरु- स्वामींच्या आशेने ते संकेश्वर येथे 'विद्याशंकरभारती' या उपाधीने युक्त संकेश्वर पीठावर अति आहेत. रत्नागिरी येथील पाठशाळेत हल्ली त्यांचे शिष्य पुरुषोत्तमशास्त्री फडके हे गुरुजींच्या सारखेच निरलसपणाने अध्यापनकार्य चालवीत आहेत. . ८५. धर्मप्राण भगवानशास्त्री धारुरकर यांचा अल्प परिचय. भगवानशास्त्री यांचा जन्म इ. स. १८९५ मध्ये झाला. पंढरपूर येथे आपले वडील विठ्ठलशास्त्री यांचेजवळ व्युत्पत्ति व व्याकरणशास्त्र यांचा साधारण अभ्यास करून वयाचे सोळा वर्षी इ. स. १९११ साली ते पुणे येथे व्याकरण व इतर शास्त्रांचे संपूर्ण अध्ययन करण्याकरितां गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेकडे गेले. तेथे संस्कृतपाठशाळेत शास्त्रीबुवांचे जवळ त्यांनी सर्व शास्त्रांतील उच्च ग्रंथांचे अध्ययन केले व वेदशास्त्रोत्तेजक सभेच्या व्याकरण, वेदान्त, धर्मशास्त्र, मीमांसा व व्युत्पत्ति या विपयांच्या परीक्षांमध्ये उच्च श्रेणीमध्ये उत्तीर्ण होऊन विशिष्ट प्रावीण्य दाखविल्यामुळे वेदान्तविषयांत 'कोविद' व आयुर्वेद, काव्य व धर्मशास्त्र यांमध्ये 'दामणि' ही पदवी मिळविली व काशी येथील 'साहित्यशास्त्री' याही पदवीचा लाभ करून घेतला. काही दिवस त्यांनी हायस्कूलमध्ये शिक्षक म्हणून काम केले; परंतु शास्त्राध्यापन करणे इंच आपले ग्यरें कर्तव्य आदे , मनांत आणून पंढरपूर येथे वेद व शास्त्रे यांचे त्यांनी आपल्या परी अगलेल्या पाटशाळेंत उत्तम अध्यापन केले व अनेक विद्यार्थ्यांना निरनिराळ्या शास्त्रांत निष्णात केले. पंढरपूर येथे त्यांनी वेदशासांचा उत्कर्ष व्हावा या हेतूने 'गर्गे-विद्यापीठ' स्थापन केले य ये निरनिराळ्या शास्त्रांतील अभ्यास केलेल्या विद्याथ्यांची परीक्षा घेण्यास सुरवात केली.

·भूमिका मद्रास येथे भरलेल्या अखिल भारतीय विद्वत्परिषदेत त्यांना मध्यस्थ नेमिलें होतें. अस्पृश्यतेला शास्त्राधार आहे किंवा नाही या विषयी इ. स १९३२ साली महात्मा गांधी यांचे देखत चर्चा झाली तीमध्ये डॉ. भगवानदास,. आचार्य ध्रुव, रा. ब. चिंतामणराव वैद्य, पंडित नारायणशास्त्री मराठे, पंडित लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्याशी वाद करण्यांत त्यांनी मोठे नैपुण्य दाखविले. त्यांनी आपले विचार 'अस्पृश्यतामीमांसाखण्डन' या निबंधांत संग्रथित केले आहेत. धर्मशास्त्रोक्त आचार व संस्कार यांसंबंधी ते जुन्या मताचे पूर्ण पुरस्कर्ते आहेत व अनेक प्रसंगी परिवर्तनवादी पंडितांशी वादविवाद करून आपले वादनैपुण्य त्यांनी दाखविले आहे. ८६. व्याकरणकोविद गणेशशास्त्री शेंडये यांचा अल्प परिचय. गणेशशास्त्री शेंडये यांचा जन्म इ. स.१८९८साली रत्नागिरी जिल्ह्यांत गणपतीपुळे येथे झाला.वैयाकरणांची कोकणांत दोन प्रसिद्ध घराणी आहेत.एक आगाशे यांचे व दुसरें शेड्ये यांचें. शेंडये यांचे घराण्यांत सात पिढ्या व्याकरणशास्त्राध्ययन चालू आहे. गणेशशास्त्री यांचे पितामह गंगाधरशास्त्री आणि त्यांचे बंधू हरिशास्त्री यांनी सातारा येथे विद्वद्वर्य भास्करशास्त्री यांचेजवळ व्याकरणशास्त्राचे संपूर्ण अध्ययन केले. तसेच गणेशशास्त्री यांचे वडील वासुदेवशास्त्री यांनी पुणे येथे सदाशिवशास्त्री थत्ते यांचेकडे व्याकरणशास्त्राचे संपूर्ण अध्ययन केलें. गणेशशास्त्री यांनी पुणे येथे गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ व्याकरणशास्त्राचे संपूर्ण अध्ययन केले व वेदशास्त्रोत्तेजक सभेच्या व्याकरणशास्त्राच्या तीनही परीक्षा देऊन 'व्याकरणकोविद' ही पदवी मिळविली. आयुर्वेदाचाही अभ्यास त्यांनी वै. भू, गणेशशास्त्री जोशी यांचेजवळ केला व हल्ली ते रुग्णपरि- चर्याही करीत असतात. ज्योतिषशास्त्राचेही त्यांनी अध्ययन केले आहे. पुण्यामध्ये गीर्वाण- वाग्वर्धिनी सभा काढून कित्येक वर्षे दर पंधरवड्यास संस्कृतामध्ये व्याख्यान घडवून आणून अनेक वक्त्यांना व उपवक्त्यांना संस्कृतामध्ये भाषण करण्यास लावून त्यांनी संस्कृतभाषा ही वोधभाषाच नव्हे तर बोलभाषाही होऊ शकते हैं सप्रमाण सिद्ध केले आहे. ते स्वतः संस्कृतमध्ये तासचे तास कोणत्याही लौकिक विषयावरसुद्धा अस्खलित बोलू शकतात. इ. स. १९३२ साला- पासून संस्कृतपाठशाळेत ते अध्यापकाचे काम करीत आहेत. त्यांचे प्रात्रीय लक्ष्मणशास्त्री यांनीही संस्कृतपाठशाळेत व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांजकडे केले आहे व त्यांचे पुत्र माधवशास्त्री यांनी आयुर्वेदाचें अध्ययन करून रुग्णपरिचर्या चालविली आहे. . क ८७. विद्यानिधि म. म. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांचा अल्प परिचय. विद्यानिधि सिद्धेश्वरशास्त्री यांनी काव्य, साहित्य व व्याकरण यांचे प्रारंभिक अध्ययन संस्कृतपाठशाळेमध्ये गणेशशास्त्री गोडबोले यांचजवळ केले व त्यानंतर उच्च व्याकरण ग्रंथांचे अध्ययन गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेजवळ केलें. शास्त्राध्ययन पूर्ण झाल्यानंतर सिद्धेश्वरशास्त्री यांचा कल अध्यापनापेक्षा ग्रंथनिर्मितीकडे ज्यास्त दिसून आला. मराठी ज्ञानकोशाचे संपादनांत त्यांनी चांगले काम केले व त्यानंतर चरित्रकोशांचेही त्यांनी संपादन केले. समग्न ऋग्वेदाचें मराठीत भाषांतर हे तर त्यांचे फारच महत्त्वाचे प्रकाशन आहे. याशिवाय त्यांनी आणि म, म, पाठकशास्त्री यांनी तयार केलेले अष्टाध्यायी वगैरे ग्रंथांची शब्दसूची व महाभाष्याची शब्दसूची हे उपयुक्त ग्रंथ भांडारकर इन्स्टिटयूटतर्फे प्रकाशित झाले आहेत. त्यांनी अनेक निबंधही लिहिले आहेत. हल्ली ते डेक्कन कॉलेज संशोधन संस्थेत संस्कृत कोशाचें काम करीत आहेत. त्यांचे ग्रंथ- ·६० व्याकरणमहाभाष्य संपादनाचे व ग्रंथलेखनाचे कार्य लक्षात घेऊन त्यांना गेल्या वर्षी श्रीजगद्गुरु शंकराचार्य गोवर्धन पीठ यांनी 'महामहोपाध्याय' ही पदवी दिली. धार्मिक व सामाजिक बाबतींत ते प्रागतिक मताचे असले तरी शास्त्रीबुवांचे विषयी त्यांचा आदर व गुरुभक्ति किंचितही कमी झाली नाही व त्यांचेविषयी असलेल्या शास्त्रीबोवांच्याही शिष्यप्रेमांत कधी अंतर दिसून आले नाही. ८८. महेश्वरशास्त्री जोशी यांचा अल्प परिचय. महेश्वरशास्त्री जोशी यांचा जन्म इ. स. १९०७ साली झाला. त्यांचे वडील पिलभट्ट हे कोकणांत प्रसिद्ध दशग्रन्थी वैदिक होते; महेश्वरशास्त्री यांनी वयाच्या सोळावे वर्षांपर्यंत वडिलाचे जवळ वेदाध्ययन केले, व त्यानंतर उदरनिर्वाहाकरितां ते आपल्या बंधूंचे जवळ पुणे येथे येऊन राहिले. पुणे येथे आल्यावर त्यांना संस्कृतशिक्षणाची फार इच्छा झाली. त्यांनी व्याकरण, न्याय, मीमांसा व वेदान्त या शास्त्रांचे अध्ययन शंकरशास्त्री मारुलकर, गणेशशास्त्री गोडबोले, व. नारायणशास्त्री वाडीकर यांचेजवळ केले. धर्मशास्त्र व व्याकरणशास्त्र यांतील उच्च ग्रंथांचें अध्ययन गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेपाशीं केलें. वेदशास्त्रोत्तेजक सभेच्या उच्च परीक्षांमध्ये प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण होऊन 'व्याकरणचूडामणि' व धर्मशास्त्रचूडामणि' या पदवींचा त्यांना लाभ झाला. इ. स. १९३६ साली ते गीर्वाणमहाविद्यालयांत मुख्याध्यापक झाले व तेथे त्यांनी व्याकरण, धर्म, मीमांसा, न्याय व वेदान्त या शास्त्रांचे अध्यापन विद्यार्थ्याच्या सवडीप्रमाणे कालमर्यादेकडेच नव्हे तर शरीररक्षणाकडेही दुर्लक्ष करून अखंड चालविले. दुर्दैवाने जलोदरासारख्या असाध्य रोगाने त्यांना पछाडले व त्यांतच त्यांचे १९४७ साली देहावसान झाले. त्यांनी अनेक शिष्य तयार केले. त्यांपैकी शिवरामशास्त्री जोशी हे गीर्वाणमहाविद्यालयांत त्यांचनंतर अध्यापनकार्य करीत आहेत. शिवरामशास्त्री यांनी महाविद्यालयांतील उच्च परीक्षेत उत्तीर्ण होऊन आचार्य पदवी मिळविली आहे व वेदशास्त्रोत्तेजक सभेचीही व्याकरणचूडामणि ही पदवी . मिळविली आहे. ८२. लेखकाचा (म. म. काशीनाथ वासुदेव अभ्यंकर यांचा) अल्प परिचय. लेखकाचा जन्म इ. स. १८९० साली सातारा मुक्कामी झाला. त्यानंतर एक वर्षांतच पुण्यांत आल्यावर सर्व शिक्षण पुण्यांतच झाले. उपनयनापूर्वीच रूपावलि, अमरकोश व काव्य यांचे शिक्षण शास्त्रीबुवांच्या शिष्यवर्गाकडून, तसेंच अंकगणित, भाषा वगैरे विषयांचे शिक्षण घरीच शास्त्रीवुवांचेकडून न कळतां सहजगत्याच झाले. उपनयनानंतर व्याकरणशास्त्राचा पहिला धडा विद्वद्वर्य रामशास्त्री यांनी तोंडींच सिद्धान्तकौमुदीतील काही भाग पढवून दिला. त्यानंतर संस्कृतपाठशाळेत इ. स. १९०६ पर्यंत सर्व सिद्धान्तकौमुदी, मनोरमाशब्दरत्नाचा थोडा भाग व काव्ये यांचे अध्ययन उपगुरुजींजवळ झाले. मॅट्रिक्युलेशनपर्यंत इंग्रजी अध्ययन न्यू इंग्लिशस्कूल, पुणे येथे झाले. त्यानंतर युनिव्हर्सिटीच्या एम्. ए. पदवीपरीक्षेपर्यंतचे सर्व शिक्षण पग्युसन कॉलेजमध्ये झाले. युनिव्हर्सिटीच्या सर्व परीक्षांमध्ये संस्कृत विषयांत प्रथम क्रमाक मिळून संस्थत विषयाकरिता असलेल्या सर्व शिष्यवृत्त्या व पारितोषिके मिळाली. कॉलेजचे शिक्षण चालू असतांना घरीच गुरुवर्य यानुदेवशास्त्री यांचेजवळ व्याकरण, न्याय, धर्मशास्त्र, पूर्वमीमांसा व उत्तरमीमांसा या शाम्नांतील उप ग्रंथांचे अध्ययन शाले आणि इ. स. १९१२ साली एम्. ए. - ·भूमिका , परीक्षेला बसण्यापूर्वीच गुजरात कॉलेज, अहमदाबाद येथे संस्कृताध्यापक म्हणून नेमणूक झाली. गुजरात कॉलेज येथील संस्कृतचे मुख्य अध्यापक आनंदशंकर ध्रुव यांनी लेखकाविषयी विद्यार्थ्यांना 'तरुण शास्त्री तुम्हांस शिकवावयास मिळाला आहे त्याच्या विद्वत्तेचा पूर्ण लाभ व्या' असा उपदेश केला. आचार्य ध्रुव इ.स. १९१९ साली काशी हिंदुविश्वविद्यालयांत उपकुलगुरु झाल्यानंतर त्यांचे जागी संस्कृतच्या मुख्याध्यापकपदावर लेखकाची नेमणूक झाली. त्या जागी सतत २६ वर्षे अध्यापन करून १९४५ मध्ये सेवानिवृत्तीनंतर गुजरात विद्यासभेच्या अध्यापन संस्थेत सन्मान्य संस्कृत-प्राध्यापक म्हणून संस्कृत विषयाच्या एम्. ए. व पीएच् डी. या उच्च पदवींकरितां अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अध्यापनाचे व मार्गदर्शनाचे लेखकाचे काम चालू आहे. सेवानिवृत्तीचे वेळी गुजरात कॉलेजमध्ये लेखकानें प्रदीर्घकाल ( ३२ वर्षे ) केलेल्या अध्यापनकार्याचा गौरव करून विद्यार्थिवर्गाने लेखकाला मानपत्र अर्पण केले व आठवण रहावी म्हणून कॉलेजच्या सभागृहांत तैलचित्र ठेविलें. अर्धमागधी विषयाच्या शिक्षणाचा उपक्रम करून मुंबई विश्व- विद्यालयाने १९२३ साली त्या विषयांत प्रथमच एम ए. ची परीक्षा चालू केली त्या वेळी लेखकाला परीक्षक म्हणून नेमण्यांत आले व त्यानंतर गुजराथ कॉलेजमध्ये त्या विषयाच्या अध्यापनाचा लेखकाने उपक्रम केला व अध्यापनाचे काम अंगावर घेतले. व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययनाने बुद्धीमध्ये एक प्रकारची तीव्रता येते असें गुजराथ कॉलेजच्या प्रिन्सिपाल साहेबांनी सर आशुतोष मुखर्जी यांचे तोंडून ऐकले होते व ते (प्रिन्सिपाल) प्रसंगविशेषीं अनुभवांत आलेल्या लेखकाच्या बुद्धीच्या सूक्ष्मतेचे कौतुक करून त्याला 'पॅणिनि' म्हणत. टिळक- महाराष्ट्र विद्यापीठ संस्कृत मंडळाचे अध्यक्ष, अहमदाबाद गुजरात विद्यासभेच्या संस्कृत विद्या- मंडळाचे अध्यक्ष तसेच पुणे युनिव्हर्सिटीच्या कोर्टावर सरकारतर्फे सभासद म्हणून लेखकाची नियुक्ति झाली आहे. गेल्या वर्षी गोवर्धनपीठाचे श्रीमच्छंकराचार्य (योगेश्वरानन्द ) यांचेकडून लेखकाला 'महामहोपाध्याय ' पदवी अर्पण करण्यांत आली. व्याकरणमहाभाष्यानुवादाचे . संपादन व प्रस्ताबनालेखन या कार्याबरोबरच लेखकाचे परिभाषेन्दुशेखराच्या द्वितीयावृत्तीच्या व बृहयवनजातकाच्या संस्करणाचे व संपादनाचे कार्य चालू आहे. लेखकाचे शास्त्राध्ययन. . विद्वर्य रामशास्त्री गोडबोले यांचेकडून लेखकाला व्याकरणशास्त्राचा पहिला धडा मिळाला. त्यानंतर त्याचे सिद्धान्तकौमुदीचे अध्ययन संस्कृतपाठशाळेतील उपगुरूंचे जवळ झालें. व व्याकरणांतील परिभाषेन्दुशेखर व महाभाप्य यांचे अध्ययन गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचेपाशी झाले व ते चालू असतांनाच इतर शास्त्रांतील मुख्य मुख्य ग्रंथ म्हणजे आपोदेवीन्यायप्रकाश, श्रीभाष्य, सिद्धान्तविन्दु, काव्यप्रकाश, मिताक्षरा, इत्यादि ग्रंथही पाङ्ज पढण्यांत आले. संस्कृतपाठशाळेंत व्याकरणग्रंथ मुखोद्गत करण्याचा प्रघात असे. इतर शास्त्रांचें अध्यापन करते- वेळी शास्त्रीबुवा दरएक पतीचा अर्थ सांगन टीतील मुद्दे सांगून प्रतिपाद्य विषयाचे विवरण करीत असत. व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययनाबरोबर इतर गालांचाही चोग्य परिचय होणं आव. श्यक आहे असे ते म्हणत असत आणि काव्यप्रकाय शिकवितांना दररोज माय किंवा पथ यांतील दोन चार ग्लोक विद्यार्थ्यांना देऊन टीका याचल्याशिवाय दानव व्युत्पतीचे जोरावर त्यांना अर्थ कसा लावावा ते समजावून देत असत आणि एकंदरीत पाहतां शनीवांनी पाठमातील अध्यापन कार्याचे धोरण अशा तन्ने टेबिल होतं की बारा वर्ग आगरीतीने व्याकरणगाना ·६२ व्याकरणमहाभाष्य . - - संपूर्ण अध्ययन करुन विद्यार्थी जेव्हां बाहेर पडे तेव्हां इतर शास्त्रांतही त्याचा योग्य प्रवेश असल्या- मुळे शाळांमध्ये, कॉलेजांमध्ये, समाजामध्ये, व सभांमध्येही त्याची उपयुक्तता लोकांचे प्रत्ययास येत असे व त्याला उपजीविकेस अडचण पडत नसे. लेखकाला मात्र या पाठशाळेतील चतुरस अध्ययनाबरोबर त्याचे उच्च युनिव्हर्सिटी शिक्षण चालू असल्यामुळे पाश्चात्य चिकित्सापद्धति व संशोधनपद्धति यांचे ज्ञान झाले व त्यामुळे उच्च शास्त्रीय ग्रंथ शिकवितांना त्याचेकडून प्रतिपाद्य विषयाचे ऐतिहासिक व तौलनिक दृष्टीने विवेचन केले जात असे. कठीण ग्रंथांची उत्तम रीतीने फोड करून ग्रंथकर्त्यांचा आभिप्राय स्पष्ट समजावून देण्याची हातोटी असलेल्या गुरुजींजवळ अध्ययन झाल्याने लेखकाला निरनिराळे विषय व त्यावरील कठिण ग्रंथ वाचण्याची अभिरुचि उत्पन्न झाली व परीक्षक म्हणून किंवा अध्यापक म्हणून ते ते ग्रंथ वाचण्याची संधि आली असतां त्यांतील कठिण विषयही त्याने शास्त्रीबुवांकडून समजावून घेतले. जैनदर्शन व मंत्रशास्त्र यांतील ग्रंथांचे अध्ययन लेखकाने शास्त्रीबुवांजवळ केलें व बौद्ध दर्शनावरील कांहीं पाली ग्रंथांचे अध्ययनही विद्वद्वर्य धर्मानन्द कोसंबी यांचेजवळ केले. हे सर्व येथे वर्णन करण्याचा हेतु येवढाच की संस्कृत प्राध्यापकाला आचार्याची खरी योग्यता येण्यास गुरुवर्य भांडारकर म्हणत त्याप्रमाणे व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययनाची जरूर तर खरीच; पण त्याबरोबर श्रीभाष्यासारख्या भाष्य- ग्रंथांचे पूर्ण आकलन होण्यास इतर शास्त्रांच्याही अध्ययनाची जरूर तितकीच असते हे सांगण हा होय. ९१. लेखकाचे अध्यापनकार्य. लेखकाच्या अध्यापनकार्याला गुजरात कॉलेजमध्ये इ.स.१९१२ साली आरंभ झाला. प्रथमतः सहा सात वर्षे काव्य नाटके व सुलभ शास्त्रीय ग्रंथ यांचे अध्यापन दीडशे ते दोनशे विद्यार्थी असलेल्या खालच्या वर्गांना व्याख्यानरूपाने करावे लागले. हे कार्य करतांना दोन फायदे झाले: खालच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या मानाने लेखकाचे ज्ञान कित्येक पटीने ज्यास्त असल्यामुळे व त्याकरितां पूर्व तयारी किंवा ग्रंथावलोकन यांची फारशी गरज नसल्यामुळे पूर्ण आत्मविश्वासाने त्याला ते कार्य करतां आलें व इतर शास्त्रांच्या अध्ययनास भरपूर वेळ मिळाला. आत्माविश्वासाने कार्य करणारा शिक्षक कोठेही अडखळत नाही व वक्तृत्व अंगी नसले तरी त्याचे जवळ भरपूर माहिती असल्यामुळे श्रोत्यांच्यावर त्याची छाप पडते. प्राचार्य ध्रुवांचे जागी मुख्याध्या- पक झाल्यानंतर लेखकाला पदवीपरीक्षेला बसणान्या विद्यार्थ्यांना तसेंच पदव्युत्तर उच्च पदवी- करितां अभ्यास करणान्या विद्यार्थ्यांना उच्च शास्त्रीय ग्रंथांचें अध्यापन करावें लागले. या कामांतही जे ग्रंथ शिकवावयाचे त्यांवरील टिप्पण्या व भाषांतर न वाचतां उच्च ग्रंथ वाचून आपले शान वाढवून आत्मविश्वासाने अध्यापन करणे या शास्त्रीबुवांनी दिलेल्या गुरु- फिलीचा उपयोग लेखक करीत असे व विद्याथ्यांनी स्वतः वाटल्यास टोचणे व भाषांतरें वाचन मतभेदाच्या स्थळाविषयी लेखकाजवळ विचारविनिमय करून खुलासा करून घ्यावा असे मांगत असे, वर्गामध्ये व्याख्यानाचे वेळी जरी शिकवावयाच्या विषयाचे पूर्वावलोकन पूर्ण येले असले तरी व्याख्यानाची टांचणे करण्याचा किंवा स्वतः टिप्पण्या लिहून आणून विद्याप्योना स्या लिएन प्यावयास सांगण्याचा रेसकाचा कधीही परिपाठ नसे. त्यामुळे विषय- प्रतिपादन करतांना स्वयंपूर्तीन पूर्वी न योजिलेलीही कित्येक उपयुक्त स्पष्टीकरणे व विवेचने विद्याप्पॉना साला सांगता येत असत. या बाबतीत अध्यापक हा जन्मतःच अध्यापक गमावा लागली तो तयार करून होत नसतो' अरों सदाप्यापकाशी उच्च शारदीय अध्यापना- ·भूमिका विषयी चर्चा करतांना लेखकाने काढलेल्या उद्गारांबद्दल कॉलेजच्या प्रिन्सिपाल साहेबांनी आपली पूर्ण संमति असलेली सांगितल्याचे लेखकाला स्मरतें. लेखकाचेपाशी उच्च शास्त्रीय ग्रंयांचे अध्ययन करून हल्ली कॉलेजांमध्ये व इतरत्र ठिकाणी अनेक पदवीधर विद्वान अध्यापनाचे काम करीत आहेत. त्यांमध्ये प्रामुख्याने प्राध्यापक डॉ. प्रतापराय मोदी (भावनगर), प्रा. कमळा- शंकर त्रिवेदी, प्रा. विष्णुप्रसाद त्रिवेदी व प्रा. जसवंत परीख (सुरत) प्रा. रतिलाल त्रिवेदी, प्रा. अनूपराम भट्ट, प्रा. डॉ. प्रबोध पंडित, प्राध्यापक नागरदास बंभाणिया, डॉ. प्रा. वामनराव कुलकर्णी, विष्णुदेव पंडित व जयदेव शुक्ल हे आपआपल्या संस्थांमध्ये परंपरागत आलेले अध्यापनाचे कार्य पुढे चालवीत आहेत. . ९२. लेखकाची ग्रंथनिर्मिति. गुजरात कॉलेजमध्ये अध्यापनाचे कार्य सुरू केल्यानंतर थोडक्याच कालांत खालच्या वर्गाकरितां नियोजित पुस्तकांवर टिप्पण्या लिहून विद्यार्थ्यांना उपयुक्त अशी काव्ये व नाटके संपादन करण्याचे काम लेखकाने सुरू केले. व उत्तररामचरित, मुद्राराक्षस व स्वप्नवासवदत्त या तीन नाटकांचे टिप्पणीसहित प्रकाशन केले. पण त्याचे संमाननीय गुरु प्राध्यापक पानशे यांनी त्याला ' विषयाचे पूर्ण अध्ययन झाल्याशिवाय पुस्तके लिहिणे योग्य नव्हे' असे सांगून अशा कामापासून परावृत्त केले. त्यानंतर त्याने स्वखुषीने अंगीकारलेल्या अर्धमागधी ग्रंथाध्या- पनाला आवश्यक म्हणून जैन आगमग्रन्थांचे अध्ययन करून कुम्मापुत्तचरिय, दसवेआलियसुत्त व विंशतिविंशतिका या तीन अर्धमागधी पुस्तकांचे ती केवळ दुर्मिळ असल्यामुळेच संशोधन करून संपादन केले. त्यानंतर त्याने काही वर्षांनी एका जैन मित्राच्या आग्रहावरून जैनमंत्र- शास्त्रावरील 'भैरवपद्मावतीकल्प' या पुस्तकाचे संशोधन करून सटीक संपादन केलें. जैनां- मध्ये या ग्रंथाचे संशोधन करण्याला योग्य असे काहीं साधूच होते. पण साधूंनी मंत्रशास्त्राचा अभ्यास करूं नये हा दण्डक असल्यामुळे या पुस्तकाचे संशोधन साधूंना करता येईना हे या आग्र- हाचे कारण होते. शिवाय, या भैरवपद्मावतीकल्प पुस्तकाच्या टिप्पणीचें त्रुटित असें एकच हस्त- लिखित होते. ते शुद्ध करावयाचे होते इतकेच नव्हे तर कित्येक ठिकाणी नष्ट झालेली अक्षरे व शब्दही घालून टिप्पणी तयार करणेही आवश्यक होते. त्यानंतर काही वर्षांनी एका फल- ज्योतिषाच्या अभ्यासू मित्राच्या विनंतीस मान देऊन लेखकाने जैमिनीच्या उपदेशसूत्र नांवाच्या फलज्योतिष ग्रंथावर संस्कृत टीका लिहून, व त्याला प्रस्तावना जोडून तो ग्रंथ संपादित केला. यांशिवाय अध्यापनाचे कार्य चालू असतांनाच लेखकाने मधून मधून कांही लेखही लिहिले. त्यांमध्ये कौटिलीय अर्थशास्त्राचा काल, आचारागसूत्रांतील वैतालीय वृत्त, लधुभाप्याविषयी विवेचन, भारतीय पंचागाविषयी विचार, जैनपर्वतिथिविचार, ज्योतिषविषयक पुराव्यांवरून महाभारताचा कालनिर्णय, वैदिकनक्षत्रचक्रारम्भस्थान, वृहच्छन्दरत्न व लघुशब्दरत्न यांविषयी विचार आणि कर्मधारय संज्ञेचे विवेचन हे लेख निरनिराळ्या नियतकालिकांतून प्रसिद्ध झाले आहेत. यांशिवाय लेखकाने गुरुवर्य शास्त्रीबुवांनी संपादित केलेल्या 'सिद्धान्तबिन्दु' य 'श्रीभाष्य' या ग्रंथांना प्रस्तावना लिहिली आणि सर्वदर्शनसंग्रहाला सूच्या तयार केल्या. लेखकाने महाभाष्याचे इंग्रजीत भाषांतर करण्यास कित्येक वर्षापूर्वी सुरवात केली; परंतु कॉलेजमध्ये अध्यापनाचे काम चालू असतां पुरेसा वेळ मिळेना म्हणून त्या कामांत फारशी प्रगति झाली नाहीं मात्र प्रस्तुत महाभाष्याचे मराठी भाषांतराचे कामी काही मदत लेखकाकडून झाली, महामाप्याने इंग्रजीत भाषांतर करण्याचे दोघांतिघांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले; मग ग्रंथाचा विश्व कटिण .

·६४ व्याकरणमहाभाष्य " - असल्यामुळे म्हणा, किंवा काही विघ्न आले म्हणून म्हणा किंवा वेळ पुरेसा मिळाला नाही म्हणून म्हणा, आतांपर्यंत । केचिद् भगाः सुध्युपास्यप्रयोगे या वैयाकरणकुलांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या श्लोकांत म्हटल्याप्रमाणे सर्वांची प्रगति पांचसहा आन्हिकांपलीकड़े झाली नाही. प्रस्तुत उपोद्धात लिहिल्यानंतर कित्येक वर्षांपूर्वी आरंभिलेले इंग्रजी भाषांतर पुरे करण्याचा लेखकाचा मानस आहे. गेल्या शेंदोनशे वर्षांतील विद्वानांची वर्णने विषयान्तर करूनही येथे देण्याचे मुख्य प्रयोजन म्हणजे ज्या उच्च भारतीय संस्कृतीची हल्ली मुक्त कंठाने स्तुति करण्यांत येते व ती जतन करणे अत्यंत आवश्यक आहे असे म्हटले जाते ती भारतीय संस्कृति म्हणजे काय व ती आजपर्यंत कोणी व कशी जतन केली तें कळावे हे होय. विद्या, शील व चारित्र्य यांवर आधारलेल्या या संस्कृतीचे स्वरूप केवळ व्याख्यानरूपाने केलेल्या तिच्या वर्णनावरून यथार्थ कळणे शक्य नाही. त्याप्रमाणेच हल्ली विश्वविद्यालयांनी उच्च परीक्षांकरितां ठेवलेल्या 'प्राचीन भारतीय संस्कृति' या विषयाच्या अभ्यासक्रमांतील इंग्रजी किंवा प्रचलित भाषेतील पुस्तके वाचून किंवा परीक्षेत उत्तीर्ण होऊनही तिचा बोध होणे कठीण आहे. त्याकरितां मूळ संस्कृत ग्रंथांचेंच अध्ययन करणे जरूर आहे. गाढ विद्वत्ता, निर्मल चारित्र्य व निःस्वार्थ शिष्य- प्रेम अंगी असलेले गुरुजी तसेच आदरभाव, विनय व गुरुभाक्त या गुणांनी युक्त असे शिप्य यांच्या अखंड परंपरेने भारतांत शेकडो वर्षे आपल्या संस्कृतीचे जतन केले आहे. विद्याप्रेमी वाचकवर्गास वरील वर्णनावरून त्या संस्कृतीची साधारणतः कल्पना येईल व ते आपल्याकडून तिचे यथायोग्य रक्षण करतील अशी आशा आहे. शिवाय, भविष्यकालांत भावी पिढ्यांना आजच्या परिस्थितीचे ज्ञान व्हावे व त्यांनी आपल्या कालाची आजच्या कालाशी तुलना करून प्राचीन विद्या व संस्कृति यांच्या रक्षणाचे कामी त्यांचे वेळी किती प्रगति झाली आहे हे पहा हाही हे वर्णन करण्यांत लेखकाचा एक हेतु आहे. . गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांचे अध्यापनकार्य व ग्रंथनिर्मिति (९३-१००) ६ ९३. फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये अध्यापन. फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शासीबुवांनी १८९२ सालापासून १९२९ सालापर्यंत तीन त अध्यापनाचे काम केले. १८९२ साली फर्ग्युसन कॉलेजला थी ए. चे शिक्षण देण्यास परवानगी मिळाली. त्याच वेळी दुर्दैवाने प्रसिद्ध विद्वान् वामनराव आपटे कालवश झाले. शास्त्रीबुवा त्या वेळी पुण्यात नुकतेच आले असले तरी संस्कृतांमध्ये त्यांची संस्कृत पंडित म्हणून ख्याति झाली होती. त्यामुळे न्यायमूर्ती रानडे यांच्या सल्ल्याने नामदार गोपाळराव गोखले यांनी त्यांची फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शास्त्री म्हणून नेमणूक केली. प्रथमतः त्यांना पगार महिना रु.४० मिळत होता. त्यानंतर तो रु.५०, ६० व ७५ असा वाढत गेला व ते सेवानिवृत्त झाले त्या वेळी त्यांना पगार रुपये ७५ व भत्ता रु. ३० मिळून १०५ रुपये महिना मिळत होते. सेवानिवृत्त झाला तरी आपण अध्यापकांना र उप परीक्षेचा अभ्यास करणा-या शिप्यांना घरीच मदत करावी च आपले वेतन रु.१०५चान्द रामायें अशी आमची इच्छा आहे असे प्रिन्सिपाल व संस्कृत प्रोफेसर यांनी सांगितले असता त्यांनी ' अध्यापकांना न विद्याथ्यांना माशी मदत केन्दांदी आहे पण संपूर्ण वेतन मात्र मी घेणार नाही' असे सांगितलं व कॉलेजच्या चालकांनी आजीव प्राध्यापकांप्रमाणे त्यांना ·भूमिका ६५ निम्में वेतन पेनशन म्हणून दिले. कॉलेजमध्ये वरच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांना काव्यप्रकाश, शारीरभाष्य, श्रीभाष्य, मीमांसान्यायप्रकाश, सिद्धांतबिन्दु इत्यादि ग्रंथांचे जितक्या उत्तम रीतीने आपल्या खणखणीत आवाजांत स्पष्ट व मार्मिक रीतीने विद्यार्थ्यांची योग्यता जाणून त्यांनी अध्यापन केले तितक्याच उत्तम रीतीने खालच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांना कादंबरी, तर्कसंग्रह वगैरे ग्रंथ त्यांनी शिकविले. त्यांच्या कॉलेजच्या व्याख्यानपद्धतींत खडा आवाज, निःसंदिग्ध प्रतिपादन व विषयप्रतिपादनाची शैली या सर्व गोष्टी वाखाणण्यासारख्या होत्या; व त्यांची साक्ष आजचे पुष्कळ विद्वान् शिष्य, म्हणजे गांवोगांवीं महाराष्ट्र व व-हाडांत पसरलेले पुष्कळ वकील, न्यायाधीश, अध्यापक वगैरे लोक देत आहेत.मुंबई विश्वविद्यालयाने सन १८९८साली त्यांची एम्.ए.परीक्षेच्या 'वेदान्त प्राइझ पेपर' करितां परीक्षक म्हणून नेमणूक केली व सतत १६ वर्षे ते त्या विषयाचे परीक्षक होते. जुन्या त-हेनें प्राच्य विद्या शिकविणाऱ्या पंडित व मौलवी यांना वार्षिक वेतन देण्याचे सरकारने काही वर्षे चालू केले होते त्यांत शास्त्रीबुवांचा क्रमांक पहिला होता. . ९४. 'महामहोपाध्याय' पदवीचा लाभ. भरतखंडांत महामहोपाध्याय ही सर्वमान्य पदवी उत्तम दर्जाचा जो संस्कृत विद्वान शास्त्रीयग्रंथनिर्मिति करणारा अथवा अध्यापन करणारा अथवा दोनही काय करणारा असेल त्याला आचार्यपीठांकडून अथवा राज्यकर्त्यांकडून देण्याची वहिवाट अनेक शतके चालू आहे. मुंबई इलाख्यांत हा मान शास्त्रीबुवांचे वेळी म्हणजे साधारणपणे एकोणिसाव्या शतकाचे शेवटीं व विसाव्या शतकाचे आरंभी वाळशास्त्री आगाशे, भीमाचार्य झळकीकर, जामनगरचे हाथीभाई शास्त्री अशा फार थोड्याच विद्वानांना मिळालेला होता. याचे कारण असें ऐकण्यांत आहे की प्राचीन त-हेनें संस्कृतशास्त्रांचे अध्ययनाध्यापन करण्यांत ज्याची कामगिरी सर्वश्रेष्ठ असेल तोच या पदवीस योग्य होय असे डॉ. भांडारकरांचे मत असल्यामुळे व त्यांना या त-हेचा जुना पंडित शास्त्रीवुवांचे पूर्वी काही वर्षे न मिळाल्यामुळे कित्येक वर्षांत मुंबई प्रांताच्या राज्यपाला- कडून ही पदवी देण्यांत आली नव्हती. राज्यपाल मोठ्या अधिकाऱ्यांनी डॉक्टर भांडारकरांना स्वतःला ही पदवी देऊ केली असतां ' जुन्या त-हेचेच अध्ययनाध्यापनपरंपरा व शिष्यपरंपरा चालू ठेवणारे गाढे विद्वान् महामहोपाध्याय पदास योग्य ' असें स्वच्छ आपले मत त्यांनी सांगि- तले व डॉ. भांडारकरांना सरकारने 'सर' ही बहुमानाची पदवी त्या वेळी दिली. शास्त्रीबुवांना ही महामहोपाध्याय पदवी सरकारने १९२१ साली दिली व त्यांनीही त्या पदवीस योग्य असे अध्ययनाध्यापनाचे काम पदवीपूर्वी जसे ३० वर्षे केलें तसेंच पुढेही आजन्म चालू ठेविलें. ९५. "महामहोपाध्याय ' पदवीची योग्यता व उपलब्ध इतिहास. डॉक्टर भांडारकर यांनी 'महामहोपाध्याय' या पदवीबद्दल काढलेल्या उद्गारांतील रहस्याची कल्पना येण्याकरितां या पदवीचा उपलब्ध पूर्वेतिहास थोडक्यांत देणे जरूर आहे. या पदवीचा जुन्यांत जुना उल्लेख बाराव्या शतकांतील महावैयाकरण कैयटभट्ट यांचे संबंधाने आढळतो. यापूर्वी व्याकरणशालांत महर्षि पाणिनि, कात्यायन, पतञ्जलि तसेच इतर शास्त्रांतील सूत्रकार, वार्तिककार व भाष्यकार जरी सोडले तरी त्यानंतरचे भर्तृहरि, जयादित्य, वामन, हरदत्त, वाचसतिमिन, श्रीधर, उदयन, ग शोपाध्याय यांच्यासारख्या विद्वानांविषयी या पदवीचा ५ ·. ६६ व्याकरणमहाभाष्ये उल्लेख मिळत नाही. कैयटभट्टांचे बंधू मम्मटाचार्य हे जरी साहित्य व व्याकरणशास्त्रांत पारंगत असले तरी त्यांना ही पदवी लाभलेली दिसत नाही. कैयटानंतर या पदवीचा उल्लेख चवदाव्या शतकांत न्यायलीलावतीकार वल्लभाचार्य यांचेसंबंधी मिळतो व पंधराव्या शतकांत काव्यप्रदीपकर्ते गोविंद ठकुर या साहित्यशास्त्रज्ञांबद्दल मिळतो. दक्षिणेतही महाविद्वान् मल्लि- नाथ यांचेसंबंधीही उल्लेख आढळतो. ही पदवी त्या वेळी आचार्यपीठांकडून देण्यात येत असावी. पंधराव्या शतकाच्या आरंभी महानैयायिक जयदेवमिश्र (पक्षधर) यांनी मिथिला- विद्यापीठाधिपति यांचेकडून आपले सहाध्यायी वासुदेव सार्वभौम यांना ही पदवी देवविली व नवद्वीप विद्यापीठाकडूनही ही पदवी देण्याचा उपक्रम केला. त्यानंतर ही पदवी रघुनाथपंडित, शंकरमिश्र, जगदीश, गदाधर वगैरे अप्रतिम विद्वांनाना मिळाली इतकेच नव्हे तर त्या पंडितांचे मानाने सामान्य अशा त्रिलोचन, गुणानन्द, भवानन्द गोकुलनाथ, रघुपति वगैरे अनेक नैयायि- कांना ही पदवी देण्यात आली. सतराव्या शतकांत नागेशभट्टांनी ही पदवी विभूषित केली व त्यांना ती आचार्यपीठाकडून अथवा मिथिलाधिपतींकडून मिळाली असावी. मीमांसा, वेदान्त, सांख्य, योग वगैरे शास्त्रांमध्ये निष्णात पंडितांना या पदवीचा लाभ झालेला दिसत नाही. त्याला कारण कदाचित् व्याकरण व न्याय या सर्वशास्त्रप्रवेशोपयोगी शास्त्रांचेच अध्यापन प्रामुख्याने पाठशाळांमध्ये होत असल्यामुळे निष्णात अध्यापक म्हणून वैयाकरण व नैयायिक यांनाच ही पदवी दिली जात असावी, अथवा मीमांसक व वेदान्ती आपल्या अंगच्या संन्यस्त वृत्तीमुळे या पदवीचा स्वीकार करण्याला पराङ्मुख असावे. व्याकरण व न्याय या विषयांतही अत्यंत निष्णात पंडित भट्टोजी दीक्षित, हरिदीक्षित, शेषकृष्ण, कोण्डभट्ट व त्यानंतर रामशास्त्री प्रभुणे, नीलकंठशास्त्री थत्ते, मेरुशास्त्री गोडबोले, बालसरस्वती वगैरे प्रसिद्ध विद्वानांना या पदवीचा लाभ झाला नाही. त्याला कारण ते ज्या देशांत रहात होते तेथील राज्यकर्त्यांची ही पदवी देण्याची प्रथा नव्हती हेच दिसते. नागेशभट्टांनंतर प्रसिद्ध वैयाकरण भैरवमिश्र यांना ही पदवी मिथिलाधिपतींकडून अथवा आचार्यपीठाकडून मिळाली असावी. इ. स. १८८७ साली महाराणी व्हिक्टोरियाच्या राज्याच्या जुबिलीच्या निमित्ताने ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी ही पदवी देण्यास सुरवात केली च ती विद्वद्वर्य गंगाधरशास्त्री तेलंग यांना दिली. व त्यानंतर नित्यानन्द- पर्वतीय, दामोदरशास्त्री भारद्वाज, गंगानाथ झा, तात्याशास्त्री पटवर्धन, तसेच सौराष्ट्रांतील हाथीभाईशास्त्री व पुण्यातील भीमाचार्य झळकीकर व वासेदवशास्त्री अभ्यंकर यांना ही पदवी योग्य प्रकारे देण्यात आली. त्यानंतर मात्र निरनिराळ्या प्रांतांमध्ये इंग्रजी राज्यकर्त्यांतर्फे व स्वराज्यप्राप्तीनंतर आचार्यपाठांतर्फे प्रस्तुत लेखकासारख्या आंग्लविद्याविभूषित अशा अनेक अध्यापकांना इतकेच नव्हे तर ज्यांनी शास्त्राध्यापन कधीही केले नाही अशा विद्वानांनाही. ही पदवी देण्यात आली. अनेक शतकांची परंपरा असलेल्या च गाढ शास्त्रीय विद्वत्ता, बहुमोल ग्रंथनिर्मिति व अखंडित अध्यापनकार्य या तिहींची जोड असणाऱ्या विद्वानाला दिल्या जाणान्या या पदवीचा हल्लींच्या तन्हेनें अपव्यय झाल्यास तिच्याबद्दल लोकामध्ये रहावा तितका आदर राहणार नाही; इतकेच नव्हे पण तिच्यामुळे विद्वत्तेला प्रोत्साहनही मिळणार नाही अरों मोठ्या कष्टानं म्हणावे लागते. - ९६. पुणे येथील इतर संस्थांशी संबंध. १८९० साली पुण्यांत आल्यानंतर लवकरच शास्त्रीबुवांचा डॉ. भांडारकर यांच्याशी परिचय न्यायमूर्ति रानटे यांनी करून दिला; व “ विद्वानेव विजानाति विद्वजनपरिश्रमम्" या ·भूमिका ६७ त्यांनी न्यायाने शास्त्रीबुवांची खरी योग्यता ओळखून डॉ. भांडारकर यांनी न्यायमूर्तीना 'हातचे रत्न घालवू नका' अशा शब्दांत शास्त्रीवुषांच्या योग्यतेबद्दल संदेश पाठविला. त्यानंतर शास्त्रीबुवांच्या व भांडारकरांच्या मधूनमधून भेटीगांठी होऊ लागल्या व अनेक वेळां महाभाष्यांतील कांहीं उताऱ्यांसंबंधी त्यांचे बोलणे होऊ लागले. डॉ. भांडारकर यांनी शास्त्रीबुवांना एलफिन्स्टन कॉलेज- मधील शास्त्र्यांची जागा स्वीकारतां कां असेंही विचारले. तसेंच डेक्कन कॉलेजमध्येही जाण्याची इच्छा आहे कां म्हणून विचारले. त्याप्रमाणेच कलकत्ता येथील सरकारी संस्कृत कॉलेजमध्ये मुख्याध्यापक म्हणून जातां का असे विचारले. तीनही प्रसंगी जरी गोपाळराव गोखले वगैरे फर्ग्युसन कॉलेजच्या अधिकारी वर्गापैकी प्रमुख लोकांनी त्यांना जाण्यास परवानगी दिली तरी मला फर्ग्युसन कॉलेज सोडावयाचे नाही' असे स्पष्ट सांगितले. शास्त्रीबुवा फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये आजीव सेवक नसले तरी प्रिन्सिपाल व इतर प्रोफेसर हे त्यांच्याशी ते आपल्यापैकीच एक आहेत या भावनेने अत्यंत आदराने व स्नेहभावाने वागत. पुण्यातील संस्कृतशी संबद्ध अशा सर्व संस्थांशी त्यांचा जिव्हाळ्याचा संबंध होता. वेदशास्त्रोत्तेजक सभेचे काही वर्षे ते उपाध्यक्ष होते व तेथील वार्षिक परीक्षांची सर्व जबाबदारी त्यांचेवर असे, भांडारकर रिस- इन्स्टिटयूटचे ते सन्माननीय सभासद होते. तसेंच ब्राम्हणसभेचे उपाध्यक्ष होते. पुण्यांत भरलेल्या विद्वत्संमेलनाचे ते स्वागताध्यक्ष होते. याशिवाय सांगली येथे अनेक वर्षे तेथील पाठशाळेच्या विद्यार्थ्यांची परीक्षा घेण्यास ते जात असत. काही वर्षे मुंबई, जयपूर व हिंदु युनिव्हर्सिटी यांच्या उच्च शास्त्रीय परीक्षांमध्ये ते निरनिराळ्या शास्त्रांचे परीक्षक असत. ९७. कॉलेजमधील अध्यापक वर्गाशी संबंध व ग्रंथनिर्मिति. , कॉलेजामध्ये अध्यापनाची संधि मिळाल्याचा शास्त्रीबुवांनी उत्तम फायदा घेतला. उच्च वर्गातील विद्यार्थ्यांना निरनिराळ्या शास्त्रांतील ग्रंथ शिकवीत असतां त्या त्या शास्त्रांतील इतर मुख्य मुख्य ग्रंथांचे त्यांनी उत्तम परिशीलन केले. शिवाय फर्ग्युसन कॉलेजमधील अध्या- पकांनी, तसेच इतर कॉलेजांतीलही विद्वान अध्यापकांनी, विशेषतः प्रो. चांदोरकर, प्रो. पानसे, दे. भ. शिवरामपंत परांजपे, प्रो. घाटे, प्रो. बेलवलकर, प्रो. गुणे, प्रो. सुरु, प्रो. दिनकरराव देवधर, प्रो. वाटवे, प्रो. चिंतामणराव देवधर व प्रो. वासुदेवराव परांजपे यांनी त्यांचे जवळ निरनिराळ्या शास्त्रांतील आकर ग्रंथांचें पाङ्क्त अध्ययन केल्यामुळे अध्या- पक वर्गाला त्या त्या शास्त्रीय ग्रंथांचे मर्म समजले व जुन्या त-हेनें शिकलेल्या उत्तम विद्वानांची खरी योग्यता कळाली. अनेक प्रसंगी या विद्वानांचे 'तोंडून जुन्या पंडितांचे ज्ञान व्यापक व तलस्पर्शी ( Encyclopedic and deep ) असते खरे असे उद्गार निघाले.तसेंच या विद्वान अध्यापक वर्गाने मोकळेपणाने वेळोवेळी निरनिराळ्या शंका विचारून आपले समाधान करून घेतत्या- मुळे शास्त्रीबुवांच्याही बुद्धीला सूझमेक्षिका व चिकित्सापद्धतीची जोड मिळाली व त्यामुळे त्यांचे. कडून निरनिराळ्या शास्त्रांतील अधिकृत ग्रंथांचे व्याख्यान, विवरण, भाषांतर, संपादन व त्याचप्रमाणे नवीन प्रबन्धांची, उपोद्घातांची, व टीकांची निर्मितीही आधुनिक चिकित्सापद्धतीस अनुसरून यथासांग झाली. त्यांनी एकंदर पंचवीस ग्रंथ लिहिले. त्या ग्रंथांची नांवें व एक ग्रंय पुरा झाल्यानंतर दुसऱ्या ग्रंथाकडे कशी प्रवृत्ति झाली त्यासंबंधी माहिती दुसरीकडे (सर्वदान- संग्रह द्वितीयावृत्ति उपोद्धात यामध्ये ) देण्यात आली आहे. - ·, अथवा परमभाग्यशालिभिःमि कि नान न उपमुक मन्दिः पेदिकजीवितफलम् । समुपचीता च परिणामना अप्रमतां जालम्वन नहारा/मुषः प्राश्रयं समुजमलं यः रति । ७० व्याकरणमहाभाष्य या प्रसंगी पंतप्रधान श्री. बाळासाहेब खेर हे अध्यक्ष होते व सर रघुनाथ परांजपे, तात्यासाहेब केळकर, प्राध्यापक राजवाडे व पुण्यातील इतर पुष्कळ प्राध्यापक हजर होते, व मोठा शिष्य- वर्गही हजर होता. या वेळी उपस्थित मंडळींपैकी मुख्य मुख्य लोकांनी शास्त्रीबुवांचे योग्य गुणवर्णन केले व त्यांना संस्थेने मानपत्र व महावन अर्पण केले. या महाभाप्याच्या अनुवादाच्या कामी त्यांना त्याचे परमशिप्य शंकरशास्त्री मारुलकर यांनी वरेंच साहाय्य केले व लेखकानेही थोडासा हातभार लाविला. विशेष सांगण्याची गोष्ट म्हणजे सर्व टिप्पण्या शास्त्रीबुवांनी स्वतः लिहिल्या व अनुवादही पूर्ण तपासून मूळ ग्रंथाचा अर्थ योग्य रीतीने बरोबर अनुवादांत आला आहे का नाही हे पाहून सर्व हस्तलिखित तयार केले. ग्रंथ तयार करतां करतां व अनुवादाचे काम चालू असतानाच त्यांनी ग्रंथाला विचारपरिप्लुत विस्तृत प्रस्तावना लिहिण्यास सुरुवात आषाढ शुद्ध ३शके १८५२ (इ स.१९३०) रोजी केली आणि पाणिनीच्या सूत्रांची योग्यता, त्याची सूत्रे रचण्याची पद्धति, त्याचे लाघवाकडे लक्ष्य, त्याचे भाषेवर प्रभुत्व, वार्तिककारांच्या संबंधी विचार, भाप्य- कारांची कामगिरी, भाप्यापूर्वीच्या संग्रह वृत्ति वगैरे ग्रंथांचे अस्तित्व व भाष्यकारांची विवरण- पद्धति इतक्या विषयांवरील विचार संग्रथित करुन प्रस्तावनेचा एक खंड लिहून चै. शु. ३ शके १८६४ (इ. स. १९४२ ) रोजी पुरा केला. तो जसाच्या तसा पुढे देत आहे:- "जायमानो वै ब्राह्मणः मिसिणवा जायते" इत्येतां श्रुति अनुरुध्य पारितं भवद्भिः सुगृहीत- नामधेयाना श्री गोडबोले रामशात्रिपादानां संनिधी सप्ततारपुरे अध्ययनम् । तेन च विधिवत् स्वाध्यायेन अर्चिताः प्रथमं तादत् पाणिनि-कात्यायन-पतक्षलिप्रभृतयः महामुनय । तथा च पश्चाद् बादरायण- कणाद-जैमिनिप्रमुखा. महर्षयः । तदनु कृतसमावर्तनै. भवद्भिः अरमद्भाग्यवशादेव रवीयागमनेन इमा पुण्यं. पुरी नाम महाराष्ट्र-राजधानी पावद्भिः असत्यसंस्कृतपाठशालायां ‘फतन् ' महाविद्यालये च आचार्य अङ्गीकृत्य त्यागपूर्व अध्यापिताः परःसःस्राः झुचिर छानप्रवरा । अन्येषां च सस्कृतविद्यासरितं अवजिमाहिपूर्णी कृते विनिर्मिता सल त्रयोदशग्रन्यात्मिका तीर्थमोपानपत्तिदा प्रदर्शितः खलु धर्ममार्गविमटेभ्यः पन्थाः। परिपलित प्राचीनमुनिसंमता आचारपद्धति, । ररक्षता कुल परंपरा । किं वरना । नित्यं सत्पश्वी नुसरनि. भवद्भि प्रकटीकृतः कल्किालदमने महान् विक्रमः । रवयं विततः शिष्यपोश्च विज्ञानिा. अस्या महाराष्ट्रमवि महान् शानयशः। वितणनि भ्यासि विद्यादानानि । कृता. अनेकासि जन-धन्यवादरूपाः प्रतिग्रहाः । एवं भगवता प्रोक्तानि द्विजातीना पट कर्माणि कालानुरूपं केवल सत्त्वत्युपासनापर्यवसायोनि संपाच सफलीकृतं मात्मनः द्विजत्वम् । आत्मानुरूपसुतद्वयेन वंशलता वितन्वद्भिः भवद्भिः प्रत्यर्पितं पितॄणा ऋणम् । परिपालि अद्यावधि अनवरतं सदाचारकनतम् । इत्थं ऋणतयापकरणाव रवाध्यायेन तहमिः त्रैविधेनेज्यया संत । महायोश्च योश्च माझीयं क्रियते तनुः ।। इति मनुवचनानुरोधात् स्वतनु बारमी विहितयन्तः कृतान्यता इव संप्रति संप्राप्ताः भगन्तः । परस्पर- विरो, अपहाय सत्सत्य: नाक रक्ष्मीरपि भवन्त रवयमेव समुपागता । समधिगना राज-जनपद-संभावना । प्रति वयं एतदेव आशारनई यत् परमेशितः सान्द्रतर-गृपावशात लभन्ता भवन्तः क्षमयु पूर्णायुः, भवदीया यशंवदा गधाराधिय-जनता. - शाके १८६० तमे संपामरे श्रावणस्य कृष्णैकादश्याम् ।

·-- Smriter angut गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर (१८६३-१९४२) स्वारस्यं गुरुराजशंकरागरां वाचां च शेषकुरा व्यक्तं शास्त्रविदग्नगीः समारोद् पाख्याय भाप्ययम् । बिभ्रच्छंशव एव पण्डितपदं विद्यावधूनां वरो लोकेऽभूत् प्रथितो हि सद्गुरुरसी श्रीवासुदेवोऽपरः ।। १ ।। विद्वद्रत्नं प्रकृतिविनतोप्युनतो देहयष्टया आरक्तास्यः मुविमलवपुलदृष्टयाविशाल । नीरक् किंचितशतनुरपि श्रव्यवाग् मञ्जुलत्वात् सोऽभूत् पैतामहगुणयुतः पण्डितो वासुदेवः ॥ २॥ शिप्य-शंकरशानी मारुलकर.. श्रीभास्करं नानकरैः प्रचण्ड श्रीरामचन्द्रं शशियन् सुसौम्यम् । श्रीवासुदेवं प्रतिज्ञापभिन्नं गुस्वयं प्रालिराननोम्मि ।

·प्रस्तावना (कै. म. म. वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर यांनी लिहिलेली) १. लघुभाष्याविषयीं दन्तकथा. व्याकरणशास्त्रांतील अनेक ग्रन्थांमध्ये भाग्य हा ग्रन्थ सर्वामध्ये श्रेष्ठ समजला जातो. हा ग्रन्थ पतंजलि ऋषींनी रचिला आहे. यालाच महाभाष्य म्हणतात. महर्षि, महाब्राह्मण वगैरे शब्दांतील महत् शब्द जसा एक प्रकारचा उत्कृष्टपणा दाखवितो तसाच महाभाष्य यांतील महत् शब्द आहे. हा महत् शब्द आपेक्षिक महत्त्व दाखविणारा नव्हे. या बाबतीत काही लोकांचे म्हणणे असें आहे की सर्व ठिकाणी महत् शब्द हा वृहत् शब्दाप्रमाणे आपेक्षिक महत्त्व दाखविणाराच असतो व तोच उत्कृष्टपणाही दाखवितो. महाभाष्य हे देखील लघुभाण्या- पेक्षा मोठे व उत्कृष्ट आहे. यासंबंधी दन्तकथा प्रचलित आहे ती अशी : गोनर्द देशांतील एका ऋषीने शिष्यांना व्याकरणशास्त्र शिकवितांना में भाष्य रचिले ते लधुभाय्य होय. परंतु तेवढ्याने त्या गोनर्दीय ऋषीच्या मनाचे समाधान झाले नाही. पुढे एके दिवशी संध्या करते- वेळी त्या ऋषींच्या अंजलीतून एक ऋषि पडला. त्याला पतंजलि असें लोक म्हणू लागले. 'गोनर्ददेशे कस्यचिहषेरञ्जले: संध्याकरणसमये पतित इत्यतिह्यात् ' असे शब्देन्दुशेखरामध्ये नागोजीभट्टांनी लिहिले आहे. त्या पतंजलि ऋषीने पूर्वीच्या लघुभाप्याचा विस्तार करून महा- भाष्य लिहिले. या महाभाष्यामध्ये इतर विचारही ज्यास्त केला आहे. या महाभाप्यामध्ये सर्व लघुभाष्याचा संग्रह झाला असल्यामुळे लधुभाप्याचे महत्त्व नाहीसे झाले व कालांतराने तो ग्रंथ लुप्त झाला. लघुभाष्य व महाभाप्य यांमध्ये मतभेद कोठेही नाही. काही ठिकाणी महाभाष्या-. मध्ये 'गोनय असें म्हणतो असा जो उल्लेख येतो तो लघुभाप्यकारांना उद्देशनच केलेला असतो.

·७२ व्याकरणमहाभाष्य लघुभाष्याला उद्देशून असले पाहिजे. तसेंच ‘तास्यनुदाचेत् । (६।१।१८६) या सूत्रावरील भाध्यामध्ये 'वक्ष्यत्यस्य परिहारम् ' याचा परिहार पुढे सांगणार आहे असे म्हटले आहे. आणि पुढे त्याचा परिहार 'आने मुक्' (७१२।८२ ) येथे भाष्यामध्येच दृष्टीस पडतो. तो गोनर्दीयाचा असावा. तेथे वक्ष्यति' याचा कर्ता लघुभाष्यकार असावा. अशा रीतीने 'लघुभाप्य होते, असे आपले मत काही लोक प्रतिपादन करितात. आतां लघुभाष्य झालेच नाही' असे म्हणण्याला जोपर्यंत काही बळकट प्रमाण दिसत नाही तोपर्यंत हे मत अग्राह्य आहे असे म्हणता येत नाही. 'लधुभाष्य उपलब्ध नाही' हे प्रमाण कच्चे आहे. कारण एखादा ग्रंथ उपयुक्त असला तरी त्यापासून होणारा उपयोग जर त्याच्यापेक्षा चांगल्या त-हेने दुसन्या ग्रंथापासून होत असेल तर तो पूर्वीचा ग्रंथ आपोआपच अध्ययन-अध्यापनाच्या प्रचारांतून सुटतो आणि नंतर अर्थातच लुप्त होतो अशी उदाहरणे आपल्या डोळ्यापुढे अनेक आहेत. एकंदरीत ' लघुभाष्य होते' असे गृहीत धर- ण्यास काही हरकत दिसत नाही. ३. "आचार्य अन्याख्यान करतात" या महाभाष्यवचनावरून लघुभाष्याचे अनुमान. "या महाभाष्यामध्ये महेश्वर, सूत्रकार पाणिनि आणि चार्तिककार कात्यायन या तिघांचा आचार्य शब्दाने निर्देश केलेला पुष्कळ ठिकाणी दृष्टीस पडतो. आतां, प्रस्तावनेमध्ये 'तेभ्य एवं विप्रतिपनबुद्धिम्योऽध्येतृभ्यः सुहृद् भूत्वाऽऽचार्य इदं शास्त्रमन्वाचष्टे इनानि प्रयोजनानि अध्येयं व्याकरणमिति ' असे जे भाष्यकारांनी सांगितले आहे तेथे आचार्य शब्दाने महाभाष्यकारांनी कोणाचा निर्देश केला आहे याविषयी दोन मते दृष्टीस पडतात. वरील वाक्याचा "वेदावरून वैदिक शब्द आम्हांला समजतील व भाषेवरून लौकिक शब्द समजतीलच तेव्हां व्याकरणाचा कांदी उपयोग नाही अशा त-हेने बोलणाऱ्या त्या वितंडवादी शिप्यांना मित्रत्वाच्या नात्याने हे च्याकरणशास्त्राचे उपयोग आहेत तेव्हां व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन करावे' असे म्हणून आचार्यानी (पाणिनीने ) वा व्याकरणशालाचें अन्वाख्यान केले आहे" असा एक अर्थ आहे. पूर्वसिद्ध असलेलीच गोष्ट काही कारणाकरितां सांगणे याला 'अन्याख्यान' म्हणतात. शन्द हे नित्य असल्यामुळे पूर्यसिद्धच आहेत. तथापि लोकांना साधु शब्दांचे ज्ञान दाय म्हणून सकारांनी से आगम, प्रत्यय, आदेश चगरे कल्पून साधु शन्दांचे सूचन केले आऐ । 'अन्याख्यान' होय. " स्वरिताचे प्रथम अर्ध-स्व उदात्त समजायें " (११२।३२) हैं अन्याग्यान रपश्च आहे. तेव्हां ।

·प्रस्तावना ७३ - आचार्य पाणिनीच्या तोंडचे वाक्य भाष्यकारांनी येथे दाखविले आहे असे समजू नये, तर त्या आचार्य पाणिनीच्या मनांतील भाव काय असावा तो येथे भाष्यकारांनी दाखविला आहे. ~ ४. अन्वाख्यानकर्ता संग्रहंकार व्याडि या मताचे विवेचन. इतर काही लोकांचे असे म्हणणे आहे की येथे आचार्य शब्दाने व्याडीचा निर्देश केला आहे. व्याडीलाच दाक्षायण म्हणतात. ' दक्षस्य युवापत्यं दाक्षायणः ' अशी दाक्षायण शब्दाची व्युत्पत्ति आहे. दाक्षायणाने संग्रह नांवाचा ग्रंथ केला आहे असे ' शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः' (२।२।३६ भा.) या भाप्योक्तीवरून सिद्ध होते. ' संग्रह या ग्रंथामध्ये शब्द हा नित्य आहे किंवा अनित्य आहे याचा विचार केला आहे' असेही संग्रहे एतत्प्राधान्येन परीक्षितं नित्यो वा स्यात्कार्यों वेति' (प्रस्तावनाभाष्य) या भाष्यावरूनच सिद्ध होते. तेव्हां शब्दशास्त्राचा विचार करणाऱ्या संग्रह नावाच्या ग्रंथामध्ये या व्याकरणशास्त्राचे उपयोग दाखवून ' या व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन करावे' असेंही सांगितलेले असावे असे याच प्रकृत भाष्यावरून अनुमान करता येते. संग्रह नांवाचा ग्रंथ हल्ली उपलब्ध नसल्यामुळे अनुमाना- शिवाय गत्यंतर नाही. लक्षश्लोकात्मक तो ग्रंथ आहे असे 'संग्रहो व्याडिकृतो लक्षश्लोक- संख्याको ग्रंथः' या उद्योताच्या उक्तीवरून समजते. व्याडि आणि पाणिनि हे परस्परसंबंधी होते. व्याडि हा दाक्षायणाचा युवापत्य होता. आणि पाणिनि हा दाक्षीपुत्र होता. दाक्षी ही दक्षाची कन्या होती. दक्षस्य अपत्यं स्त्री दाक्षी अशी दाक्षी शब्दाची व्युत्पत्ति आहे. 'दक्षस्य गोत्रापत्यं स्त्री दाक्षी' अशीही दाक्षी शब्दाची व्युत्पत्ति संभवते. तेव्हां दाक्षी ही कदाचित् दक्षाची नातही असू शकेल. असो, व्याडि हा दक्षाच्या पुत्रवंशांतील होता आणि पाणिनि हा दक्षाच्या कन्यावंशांतील होता असे मानण्यास काही हरकत दिसत नाही. ५. महाभाष्यांतील वार्तिके व त्यांचा पाठ. " याप्रमाणे महाभाष्यकारांनी 'आचार्य' हा शब्द कोणाला उद्देशून लिहिला आहे यासंबंधाने तीन मते दाखविली. त्यांपैकी अमुकच मत खरे आहे असा निश्चय करण्याला आज कांहीं साधन उपलब्ध नाही. पाणिनीने सूत्रे केल्यानंतर महाभाप्याच्या पूर्वी झालेले ग्रंथ जर उपलब्ध असते तर या गोष्टीचा निश्चय सहज झाला असता. त्या कालांत झालेला वार्तिकग्रंथ- सुद्धा मूळचा संपूर्ण उपलब्ध नाही. क्वचित् अर्धवट उपलब्ध होतो. हल्ली जो वार्तिक ग्रंथ संपूर्ण प्रसिद्ध झाला आहे तो बरोबर आहे असे म्हणता येत नाही. कारण महाभाप्यामध्ये सूत्रांशिवाय जी दुसरी वाक्ये व्याख्या करण्याकरितां म्हणून घेतली आहेत ती सर्व वार्तिककारांचीच आहेत असे गृहीत धरून ती सर्व वाक्ये एकत्र करून तयार केलेला हा ग्रंथ आहे. त्यांपैकी काही वाक्यांमध्ये सूत्रामध्ये सूत्रकारांनी उच्चारलेल्या शब्दांचा उपयोग दाखविला आहे; काही वाक्यांमध्ये सूत्रावर आलेले आक्षेप दूर केले आहेत; आणि काही वाक्यांमध्ये सूत्रकारांची न्यूनता भरून काढण्याकरितां अपूर्व वचने केली आहेत. आता, ह्या सर्व गोष्टी वार्तिककारांनी केल्या आहेत असे म्हणता येते व ते योग्यही दिसते; तरी पण तमा वार्तिकपाट तयार करण्याने मूळ यार्तिकपाठ बरोबर जुळेल असे म्हणता येत नाही. सूत्रे व वार्तिक यांच्या संबंधाने लिहिण्याला प्रवृत्त झालेल्या भाष्यकारांनी जशी कांहीं मने मुळीच निर्दिष्ट केली नाहीत तशी कांही यार्तिकदी निर्दिष्ट केली नसतील. तेव्हां मूळची सर्व वार्तिक माम्यामध्ये सांपडतीलच असे पाता येत ·७४ व्याकरणमहाभाष्य नाही. ज्याप्रमाणे काही सूत्रे सोपी असल्यामुळे त्यासंबंधाने विशेष लिहावयाचे काही नसल्या- मुळे ती सूत्रे संमत असूनही महाभाष्यकारांनी आपल्या ग्रंथामध्ये त्यांचा उल्लेख केला नाही त्याप्रमाणे वार्तिकांसंबंधानेही म्हणतां येते. शिवाय तसा वार्तिकपाठ तयार करण्याला दुसरी एक अडचण अशी उपस्थित होते की जी भाप्यवार्तिकें म्हणजे भाष्यकारांनी स्वतंत्र केलेली वचनें आहेत तीही त्या वार्तिकपाठामध्ये घुसडली जातील. ६. वार्तिकांमधील 'उक्तम्' व 'वक्ष्यते ' या शब्दाविपयी विवेचन, " सूत्रकारांनी केलेला मूळचा सूत्रपाठ हल्ली भ्रष्ट झाला आहे असें भट्टोजी दीक्षितांनी मनो रमा ग्रंथामध्ये स्पष्टच लिहिले आहे. त्याप्रमाणेच मूळचा वार्तिकपाठही भ्रष्ट झाला असण्याचा संभव आहे. आणखीही अडचण अशी उपस्थित होते की ह्या वार्तिकग्रंथामध्ये 'उक्तम्' म्हणजे हे पूर्वी सांगितले आहे असे म्हटले आहे. ज्या काही ठिकाणी 'उक्तम्' असे म्हटले आहे त्यांपैकी बऱ्याच ठिकाणी त्यासंबंधाने लिहितांना महाभाप्यामध्ये 'ते अमुक सांगितले आहे' असें जें दाखविले आहे ते पुढील वार्तिकामध्ये दिसते; पूर्वीच्या वार्तिकामध्ये दिसत नाही. तेव्हां त्या तशा ठिकाणी 'उक्तम्' असा भूतकालाचा निर्देश जुळत नाही; 'वक्ष्यते' असा भविष्यकालाचा निर्देश पाहिजे. तशी काही स्थळे उदाहरणार्थ दाखवितो. अटि चोक्तम् (१९११३वा.९) अनन्त्यविकारे (६।१।१३वा.५.); उक्तं या (१।१।१२ वा. ६) अदस ईत्वोत्वे (८।२।६ वा. ९); उक्तं वा (१।२।४३ वा. ७ परवलिम (२।४।२६ वा. ६); अधिरीश्वरवचन उक्तम् ( ११४१९७ वा. १) यस्य चेश्वर. वचनं० (२।३।९ वा. १) विभक्ती चोक्तम् (४१११ वा. १५) नवा विभक्तौ लिङ्गविशि- यामहणात् ( ७११।१ वा. १३); यावचने चोक्तम् ( ३.१२ वा. ८) वावचनानर्थक्यं (३।११७ वा. ९) बगैरे. येथे 'हे पूर्वी सांगितले आहे' अशा अर्थाचे 'अटि चोक्तम्' हे पूर्व- पातिक होय, आणि 'से अमुक सांगितले आहे' अशा अर्थाचें 'अनन्त्यविकारे' हे पुढील मासिक होय. याप्रमाणेच पुढेदी समजायें. तेव्हां 'उत्तम्' असा भूतकालचा निर्देश जूळून येत नाही.

·प्रस्तावना ७५ असतां 'न्यसा' या उदाहरणामध्ये अट् आगमाला वृद्धि का होत नाही अशी शंका भाष्यका- रांनी केली आहे ती शंका मनांत घेऊन त्या शंकेचे उत्तर पूर्वीच वार्तिककारांनी दिले आहे असे म्हणण्यापेक्षां भाष्यकारांनी घेतलेल्या शंकेचे उत्तर भाप्यकारांनींच दिले आहे व तें उत्तर देतांना वार्तिककारांची उक्ति प्रमाण म्हणून दाखविली आहे असे म्हणणे अधिक संयुक्तिक दिसते त्याप्रमाणे 'उक्तम्' या शब्दाने युक्त अशी जी जी वाक्ये असतील ती सर्व वाक्ये वार्तिककारांची न मानतां भाष्यकारांचींच मानावी हे बरे दिसते. 'उक्तं वा' (१११११२ वा.६) या वार्तिकाविषयीही असेंच समजावे. तेथे त्या वार्तिकाच्या पूर्वी 'मार्थांदीदाद्यर्थानां वा' असे वार्तिक म्हणून घेतले नाही तर त्याच्या पुढे 'उक्तं वा' हे वार्तिक संगतवार जुळते तेव्हां जसे 'मार्थादीदाद्यर्थानां वा' ही भाष्योक्ति म्हणून दाखविली आहे तशी त्याच्या पुढे संगतवार जुळ- णारी 'उक्तं वा ही देखील भाष्यकारांचीच उक्ति आहे असे म्हणणे सयुक्तिक दिसते. उद्योत- कारांनीसुद्धां तेथें 'हल्ली वार्तिकपाठ भ्रष्ट झाला आहे' असे काही लोकांचे मत आहे म्हणून स्पष्टच सांगितले आहे. ८. वार्तिकपाठ भ्रष्ट होण्याची कारणे. "वार्तिकपाठ भ्रष्ट होण्याचे कारणांचा विचार केला असता असे दिसते की वार्ति- 'ककारांनी सूत्रामध्ये अनुक्त अंशांचे पूरण फारच थोड्या ठिकाणी केले आहे. इतर गोष्टींचा विचार फार केला आहे. थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे सूत्रकारांनी अमुक शब्द का उच्चारला आहे, त्याचा उपयोग काय असावा, अमुक शब्द सूत्रकारानी कां बरें उच्चारला नाही, इत्यादि प्रकारचा जो विचार केला आहे तो नुसता एकदा समजला म्हणजे झाले. ज्याप्रमाणे लोक काव्य तोंडपाठ करतात परंतु मल्लिनाथाची टीका कोणीही तोंडपाठ करीत नाहीत. कारण टीकेचा उपयोग फक्त काव्याचा अर्थ समजण्याच्या कामी होतो. एकदा अर्थ समजला म्हणजे त्या टीकेकडे कोणीच पाहात नाही. त्याप्रमाणेच येथे होय. ज्या वार्तिकांचा उपयोग सूत्रा- प्रमाणे नवीन कांहीं विधेयांश सांगण्याच्या कामी होतो तेवढीच फक्त वार्तिकें अध्ययन करणाऱ्यांना तोंडपाठ असतात. इतर वार्तिकांचा तसा उपयोग नसल्यामुळे ती तोडपाट करण्याचे काही कारण दिसत नाही. त्यामुळे तो पाठ भ्रष्ट झाला असावा. ९. पाणिनीच्या सूत्रपाठाचे वैशिष्टय. पाणिनीने जो सूत्रपाठ केला आहे त्याची सबंध तन्हा अगदीच निराळी दिसते. साधु शब्द अमुक आहे हे ठरविण्याकरितां सूत्रांचा उपयोग होतोच; परंतु एखाद्या उदाहरणा- मध्ये एकदम दोन शालें प्राप्त होत असतील तर तेथे कोणतें शास्त्र लागू करून साधु शब्दाचा निश्चय करावा हे ठरविण्याकरितां पर शास्त्र कोणते किंवा सपाद सप्ताध्यायींतील शास्त्र कोणते हैं समजण्याची आवश्यकता भासते. शिवाय, अमुक मूत्राने काय सांगितले आहे ते समजण्याकरिता मागील पदाची अनुवृत्ति पाहावी लागते म्हणून सूत्रांचा क्रम समजण्याकरितां सर्व सूत्रपाठ तोंडपाठ करावा लागतो. तशी वार्तिकपाटाची रचनास्थिति नाही. नवीन विधेयांश सांगणारे . वार्तिकसुद्धा ते वार्तिक अमुक सूत्रावरचें आहे एवढंच फक्त नमजावे लागते. तें सूत्र जर पर असेल तर तेथील ते वार्तिक पर समजले जाते; त्याप्रमाणेच ते सूत्र सपाद सताध्यायींतील असेल तर तें वार्तिकही तेथलेच समजले जाते. तात्पर्य, बार्तिकांच्या क्रमाचा काहीच उपयोग दिमत नाही. म्हणूनही वार्तिकपा० भ्रष्ट झाला असावा असे दिसते.

·७६ व्याकरणमहाभाष्य १०. सूत्रपाठांतील अनुनासिक, उदात्त वगैरे वर्णधर्माच्या पाठाचें भ्रष्टत्व, " सूत्रांच्या क्रमाचा उपयोग असल्यामुळे सर्व सूत्रपाठ तोंडपाठ करण्याचा प्रघात जरी लोकांमध्ये दिसतो तरी पाणिनीने सूत्रपाठ रचतांना उदात्त, अनुदात्त वगैरे स्वर जसे लाविले तशा स्वरांचा पाठ भ्रष्ट झालाच आहे. कारण, साधु शब्द कोणता ते ठरविण्याचे कामी त्या स्वरांचा फारसा उपयोग नाही. एखाद्या ठिकाणी जरी उपयोग असला तरी तेवढ्यापुरती मनांत खूण धरली म्हणजे काम भागते. अनुनासिकाचा पाठ असाच भ्रष्ट झाला आहे. स्वौजसमौट् (४।१।२) या सूत्रामध्ये प्रथमेच्या एकवचनाच्या सु प्रत्ययाचा उकार आणि पंच- मीच्या एकवचनाच्या ङसि प्रत्ययाचा इकार हे दोन वर्ण मूळचे पाणिनीने अनुनासिक उच्चारले आहेत. जरी अनुनासिकाचा पाठ कायम असता तरी फक्त उसि प्रत्ययाचा इंकार अनुनासिक उच्चारला आहे एवढेच समजले असते. सु प्रत्ययाच्या उकाराला संधिकार्य होऊन वकार झाल्यामुळे मूळचा उकारच मुळी उच्चारला जात नसतो. तेथे तो अनुनासिक आहे असे कसे कळणार? तेव्हा उदाहरणामध्ये त्या उकाराचा इत्संज्ञा होऊन लोप होत असल्यामुळे मूळचा तो अनुनासिक असावा असें इत्संज्ञा हे कार्य पाहून त्यावरून अनुमानाने मानावें लागते. त्याचप्रमाणे पाठ भ्रष्ट झाला तरी इसि प्रत्ययाच्या इकाराविषयीं तो अनुनासिक उच्चा- रला असावा असे मानतां येईल, तेव्हां वर्णाचा पाठ कायम असून वर्णाच्या धर्माचा पाठ भ्रष्ट झाला असावा असे वाटते. उदात्त, अनुदात्त, स्वरित व अनुनासिक हे चार वर्णधर्म होत. , ११ पाणिनीची लाघवयुक्त लेखनपद्धति. पाणिनीने वैदिक व लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या शब्दांसंबंधाने व्याकरण केले आहे. या जगामध्ये शब्दांचा समुदाय हा किती पसरला आहे त्याचा कोणालाही अंत लागला नाही. पतंजलीने असे म्हटले आहे की " वृहस्पतीनें इन्द्राला देवांची एक हजार वर्षे- पर्यंत प्रत्येक शब्द उच्चारून शब्दशास्त्र सांगितले, पण शब्द संपले नाहति. बृहस्पतीसारखा प्रख्यात वक्ता, इन्द्रासारखा चलाख विद्यार्थी, एक हजार देवांची वर्षे अध्ययनाचा काल, तरी शन्दाचा अंत लागला नाही. मग आजकालची गोष्ट कशाला सांगता?"(व्या.म.भा.भागश्पृ.१२) अशा रीतीने शब्दांचा अंत जरी लागला नाही तरी त्या शब्दांचे प्रकार किती आहेत त्यांची कल्पना करून त्या दिशेने पाणिनीने व्याकरण लिहिण्यास प्रारंभ करून आठ अध्याय यूल लिहिले. हे आठ अध्याय सूत्र आज आम्हांला जरी मोठे वाटत आहे तरी शब्दसमुदायाचे मानाने फारच थोडे आहे. ज्याप्रमाणे समुद्राच्या मानाने गोप्पद समजले जाते तसेच हे होय. ज्या मागाने थोडक्यात सांगतां येईल असा मार्ग पाणिनीने स्वीकारला आहे. पापिनीने पानी कल्पना केली आहे. त्यांत काही धातू अजन्त व काही धातू हलन्त, कांदी एलान् तर काही प्रत व फांदी तर तीन अचांचे काल्पले आदेत. त्या धातूच्या पुढे प्रत्ययांची गल्पना गम्न तिरन्त पदांची म्हणजे शियापदांची माहिती दिली आहे. वाक्यामध्ये क्रियापदें व वहन इतर म्हणजे नागे अशी दोन प्रकारचीं पदें दृष्टीस परतात. नामांमध्ये कर्ता, फर्म मगरे पार, यांनी दिला आणि अव्य या सर्वाना समावेध होतो. कियापदांच्या प्रत्ययां- सिमा निगले. कानांमागे प्रायय भाया पुफन्न त्यांपागून नाम तयार केली आहेत. पास आदमार्ग नारनामें नामांच्या समागाने किया नानांच्या पुतदित प्रत्यय सायल्याने दंगा ril या आहेत. या तीन भानु यमैरेंच्या पुर्दै प्रत्यपांची कल्पना करून ·प्रस्तावना ७७ विशेष फरक झालेला दिसेल तेवढ्यापुरते काही ठिकाणी आदेश, काही ठिकाणी आगम व काही ठिकाणी लोप अशी कल्पना करून थोडक्यांत सर्व प्रकारच्या पदांची माहिती होण्याकरितां सर्वांचा संग्रह केला आहे. त्यांत काही ठिकाणी अनेक शब्दांतील काही भाग सारखा दिसत असेल तर तेथे तेथे त्याकरितां सामान्य नियम दिला आहे; व काही थोड्या ठिकाणी त्या भागामध्ये फरक दिसत असेल तर तेथे तेवढयापुरता त्या सामान्य नियमाचा अपवाद सांगितला आहे. अशा रीतीने एवढ्या मोठ्या शब्दराशीचा जो हा थोडक्यांत अनुगम पाणिनीने केला आहे त्यापेक्षा थोडक्यांत तर कोणालाही तो करता येणार नाहींच; पण तितक्या प्रमाणांतही तो अनुगम होणार नाही. शिवाय, त्या आठ अध्याय सूत्रांमध्ये एकही शब्द फुकट उच्चारला आहे असे मोठ्या बुद्धिमान् मनुष्यालाही म्हणता येणार नाही. पतंजलीने तर एका ठिकाणी पाणिनी- संबंधाने असे उद्गार काढले आहेत की " सर्वांना पूज्य व प्रमाणभूत आचार्य पाणिनि यांनी हातांत दर्भाचे पवित्रक घालून शुद्ध जागेवर पूर्वेकडे तोंड करून मोठ्या प्रयत्नाने सूत्रे रचिली, तेव्हां त्या सूत्रांमध्ये एखादा वर्ण सुद्धा निरुपयोगी सांपडणे कठीण, मग सबंध सूत्राची गोष्ट बाजूलाच राहूं दे.” १२. रीश्वरादीश्वरान्मा भूत्० या कारिकेतील लाघवाचा विचार. जगामध्ये जी संक्षिप्त बोलण्याची पद्धत काही ठिकाणी दृष्टीस पडते तेथे त्या संक्षिप्त बोलण्याचा अभिप्राय काय आहे व तेथें ज्यास्त अध्याहृत पदें कोणती घ्यावयाची तें सर्व वक्त्यानेच सांगावे लागते. ही पद्धत ग्रंथकारामध्येही दिसते. काशिकावृत्तीमध्ये (१।४।५६) पुढे दिलेला एक श्लोक आहे- रीश्वरादीश्वरान्मा भूत् कृन्मेजन्तः परोऽपि सः । समासेष्वव्ययीभावो लौकिकं चातिवर्तते ।। प्राग्रीश्वरान्निपाताः (१।४।५६) या सूत्रामध्ये पाणिनीने 'रीश्वर' असा अनर्थक शब्द का उच्चारला आहे, प्रागीश्वरात् असा 'ईश्वर' शब्दच का उच्चारला नाही या गोष्टीचा विचार या श्लोकांत केला आहे. हा श्लोक काशिकाकारांनी स्वतः करून घातला आहे किंवा पूर्वीच्या वृत्तीमधील आहे ते समजण्याला आज काहीच साधन नाही. कसेही असो, हे संक्षिप्त भाषण कसे आहे ते आपणाला पहावयाचे आहे. 'प्राग्रीश्वरात् ' या सूत्रामध्ये ‘रीश्वरात् ' असे उचारून 'अधिरीश्वरे '(११४१९७) या 'रीश्वर' शब्दापूर्वीपर्यंत जी निपात या संज्ञेची मर्यादा दाखविली आहे तेथे 'प्रागीश्वरात्' असा ईश्वर शब्द उच्चारला असता तर 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' (३१४११३) या ईश्वर शब्दाच्या पूर्वीपर्यंत निपातसंज्ञेची मर्यादा वाढली असती; ती न वाढावी याकरितां प्राग्रीश्वरात् असा 'रीश्वर' शब्द घातला आहे. असा या श्लोकांतील पहिल्या चरणाचा अर्य आहे तो स्पष्टच आहे. पुढील तीन चरणांमध्ये मात्र त्यांतील पदांचा अर्थ व्याकरण- शास्त्रामध्ये जरी प्रसिद्ध आहे तरी त्यांत काय सांगितले आहे ते सांगितल्याशिवाय समजावयाचें नाही; विलक्षण बुद्धिमान् जो असेल त्याला कदाचित् समजेल. 'ईश्वर' शब्द न उचारतां सूत्रकारांनी जो 'रीवर' शब्द उचारला आहे त्याचे कारण पहिल्या चरणामध्ये जे दाखविले आहे त्यावर आलेली शंका व तिचे उत्तर पुढील प्रत्येक चरणामध्ये दाखविलेले आहे. दुसन्या चरणामध्ये 'फन्मेजन्तः' एवघ्यनॅच ~ ·७८ व्याकरणमहाभाष्य शंका सुचविली आहे. जर प्रागीश्वरात असा ईश्वर शब्द उच्चारून 'ईश्वरे तोसुन्०' ही निपातसंशेची मर्यादा घेतली तर से (३।४।९) वगैरे एजन्त कृत्-प्रत्यय व तुमुन् (३।४।१०) वगैरे मकारान्त कृत्प्रत्यय त्या मर्यादेत सांपडत असल्यामुळे त्यांना निपात संज्ञा होऊन अव्यय संज्ञा (११११३७) होईल व कृन्मेजन्तः हे सूत्र व्यर्थ होईल, व अधिरीश्वरे हीच मर्यादा देण्याविषयी ते ज्ञापक होईल. तेव्हां प्रागीश्वरात् असा ईश्वर शब्द उच्चारला तरी हरकत नाही अशी 'कृन्मेजन्त:' या शब्दांत शंका आहे. व 'परोऽपि सः' हे तिचे उत्तर आहे. तवै ( ३/४९) वगैरे एजन्त कृत्-प्रत्यय व णमुल् (३।४।२२) वगैरे मकारान्त कृत्-प्रत्यय हे त्या मर्यादेच्या पलीकटचे आहेत. तेव्हां त्याकरितां 'कृन्मेजन्तः' हे सूत्र जरूर असल्यामुळे व्यर्थ होत नाही असा उत्तराचा अभिप्राय आहे. दुसरी एक शंका अशी की जर 'ईश्वरे तोसुन०' ही मर्यादा घेतली तर समास सांगणारी सूत्रे (२।११४) त्या मर्यादेत सांपडत असल्यामुळे समासाला निपातसंज्ञा होऊन अव्ययसंज्ञा होईल, व अव्ययीभावाला अव्ययसंज्ञा सांगणारे 'अव्ययीभावश्च' (१११४४१) हे सूत्र व्यर्थ होऊन पूर्वीप्रमाणे ज्ञापक होईल. या शंकेचे उत्तर असे की ते सूत्र व्यर्थ झाले तरी ते समासापुरते नियमार्थ होईल. तो नियम असा की समासाला जर अव्यय- संज्ञा होईल तर फक्त अव्ययीभावालाच होईल इतरांना होणार नाही. तात्पर्य, मर्यादा कमी- करण्याला ते शापक होणार नाही. ही शंका व उत्तर ही दोन्ही 'समासेप्वव्ययीभावः' या तिसन्या चरणाने सुचविली आहेत. तिसरी एक शंका अशी येते की एकाद्या मालकाने 'ह्या पाहुण्याला देवळापर्यंत पोचवून ये' असें आपल्या मनुष्याला सांगितल्यानंतर तो मनुष्य स्वभावतः पहिल्याच देवळापर्यंत त्या पाहुण्याला पोचवितो. त्याप्रमाणे येथेही पहिलाच जो 'ईश्वर' शब्द (११४१९७) तोच मर्यादा म्हणून समजता येईल. तेव्हा 'रीश्वर' शब्द उपारावयास नको. खा शंकेचं उत्तर असें की एखादे वेळी बोलण्याच्या नादांत पहिले देऊळ गेले तरी तो जसा दुसऱ्या देवळापर्यंत जातो, तसे येथे होण्याचा संभव आहे म्हणून 'रीश्वर' शब्द उच्चारला आहे. दी शंका व उत्तर 'लौकिकं चातिवर्तते ' या चवथ्या चरणाने सुचविली आहेत. ह्या शंका व त्यांची उत्तरें मनांत घेऊन हे तीन चरण संक्षिप्त रीतीने या श्लोकांत घातले आहेत हे सांगितल्यानंतरच ध्यानात येईल. -- - १३. पाणिनीच्या लाघवाचे वैशिष्ट्य च परसूत्राला प्राधान्य देऊन लाघवसाधन. "पर निर्दिष्ट केलेल्या तन्देचे संक्षिप्त स्वरूप पाणिनीने आपल्या सूत्राला कोठेही दिले नाही. तात्पर्य, पाणिनीच्या मुलामध्ये एकही अक्षर कमी करता येत नाही व एकाही अक्षर ज्यास्त घालण्याची जरूर पटत नाही. पाणिनीची लायवाकडे इतकी नजर दिगते की त्याच्या सूत्राचें अध्ययन फरणान्याला मूनाकडे लाघवाच्या दृष्टीने पहाण्याची संवय सागरी त्यामुळे प्रसंगविशेषी 'अर्धमातेचे ग्लायर होते असे वाटले की पुनजन्मा- नपा आनंद होतो' अग अयांची 'अर्धमात्रालापपेन पुप्रोत्सवं मन्यन्ते याकरणाः' म्हण मोगांमा प्रचारांत जाहे. शिवाय, पाणिनीने आपल्या मुलांचा मग असा कांही मजेदार योजिला भादेवी या उसादरणाम दोन पिया मारत नियम एकदम लाग होत असतील य rai निपग र जगेन्ट लय तानिपग पाहिले अमेट तो नियम हा मनमाने तर निमामाने पागला आहे भागि "दोन गारंग निगम एका ठिकाणी एकदम सात भरमा निममांग पर जोगेल तीन सगे लागू मराजा" अशी गामान्य एक परिमाया " विविध परं पान "() पान टेपिली भारे. उदा. 'रामेन्यः' - ·प्रस्तावना ७९ या चतुर्थीबहुवचनाच्या उदाहरणामध्ये 'सुपि च' (७।३।१०२) या सूत्राने दीर्घ करावा किंवा 'बहुवचने झल्येत् (७१३।१०३ ) या सूत्राने एकार करावा असा संशय उत्पन्न झाला असतां तेथे पर असल्यामुळे एकारच होतो. पाणिनीने 'सुपि च' या सूत्राच्या पुढेच 'बहुवचने झल्येत्' हे सूत्र घातले आहे. अगदी पुढेच असले पाहिजे असा काही नियम नाही. मध्ये व्यवधान असले व ते कितीही असले तरी हरकत नाही. पाणिनीनें “विप्रतिषेधे परम्" असा नियम केला नसता तर बहुवचनामध्ये दीर्घ होत नाही असा निषेध करावा लागला असता; आणि असा एकच निषेध नव्हे तर अशी उदाहरणे हजारों आहेत की ज्यांकरितां प्रत्येक ठिकाणी असा निषेध करावा लागला असता व तें गौरव झाले असते. पाणिनीने 'विप्रतिषेधे परं' या नियमास योग्य असा क्रम योजून व त्याकरितां फक्त एकच परिभाषा करून अनेक निषेधसूत्रे करण्याचें गौरव टाळलेलें आहे. १४. त्रिपादीमुळे लाघवसाधन. "आतां ही परिभाषा ज्या सूत्रांविषयीं लागू होऊ नये असे असेल व उलट दोन सूत्रे एकदम प्राप्त झाली असता तेथे पूर्व सूत्रच लागू करावयाचे असेल अशी पर सूत्रे सर्व आठव्या अध्यायाच्या शेवटच्या तीन पादामध्ये घातली आहेत व त्याकरितां तेथे त्या तीन पादांच्या आरंभी पूर्वत्रा- सिद्धम् ( ८।२।१ ) असें एकच सूत्र करून ठेविले आहे. तेव्हां ज्या ठिकाणी पूर्वत्रासिद्धम् याच्या पुढील व मागील अशी दोन सूत्रे एका ठिकाणी एकदम येतील तेथें पूर्वीचेच गृहीत धरावयाचे असल्यामुळे त्या एका सूत्राने तशी किती तरी उदाहरणे साधतात. (८।२११ वा. १ पहा.), शिवाय 'दोन्ही सूत्रे त्या सूत्राच्या पुढे असतील व जर ती एका ठिकाणी एकदम येतील तर तशा ठिकाणीही त्यांतल्या त्यांत जे पूर्वी असेल ते गृहीत धरावयाचे' हेही काम त्याच सूत्राने होते. आणखीही त्या सूत्राचा एक उपयोग होतो. तो असा - पूर्वत्रासिद्धम् हे सूत्र आरंभी असलेले तीन पाद 'त्रिपादी' या नावाने प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या मागें जो सव्वा सात अध्यायांचा सर्व भाग आहे त्याला 'सपादी' म्हणतात. एखाद्या उदाहरणामध्ये त्रिपादीमधील सूत्राने काही कार्य केल्यानंतर त्या कार्यावर अवलंबूनच जर त्याच्या मागील पूर्वीच्या सूत्राने सांगितलेले कार्य प्राप्त होईल तर ते होत नाही. (भाष्य ८।३।३३. भाग६ पृ. ४१७ स्त. २ पहा) मग ते पूर्वीचे सूत्र त्रिपादीमधील असो अथवा सपादीमधील असो. हे सर्व प्रकारचे उपयोग पाणिनीने 'पूर्वत्रासिद्धम्' एवढे एकच सूत्र करून साधिले आहेत. म्हणूनच तेथे ‘पूर्व कार्यम् असे न म्हणतां 'असिद्धम् ' असे म्हटले आहे. याच कल्पनेने 'षत्वतुकोरसिद्धः (६।१८६) 'असिद्धवदत्राभात्' (६४१२२) येथे असिद्ध शब्द घातला आहे. यावरून पाणिनीचे प्रयत्न लाघवाकरितां किती तरी झाले आहेत हे समजते. तसेंच, ज्या दोन संज्ञा एकदम एका ठिकाणी नकोत तेवढ्या सर्व संशा 'आ कडारादेका संज्ञा' (१।४।१ ) या अधिकारामध्ये ('आ कटारात्' या सूत्रापासून पुढील तीन पादांमध्ये) घातल्या आहेत. तेव्हां अर्थातच इतर विधींप्रमाणेच त्या संशांपैकीही एकच कोणती तरी जी पाहिजे असेल ती पर वगैरे कारणाने होते, त्या करितां निराळा प्रयत्न केला नाही. तशाच क्रमाने तेथे त्या संज्ञा सांगणारी सूत्रे घातली आहेत. १५. लौकिक व वैदिक दोन्ही तन्हेच्या शब्दांची व्याकरणाने सिद्धि. "पाणिनीने आपले व्याकरण वैदिक आणि लौकिक अया दोन्ही प्रकारच्या शब्दांसंबंधाने फेले असल्यामुळे ज्या सूत्रामध्ये 'छन्दसि' किंवा 'भाषायाम् असे काही विशेष म्हटले नाही १ ·८० व्याकरणमहाभाष्य , त्या सूत्रांचा उपयोग दोन्ही प्रकारच्या शब्दांसंबंधाने होतो. तो उपयोग दोन प्रकारचा संभवतो. इष्ट प्रयोग साधण्याकरितां, आणि अनिष्ट प्रयोगाचे निवारण करण्याकरितां. प्रायः, सर्व सूत्रांचा उपयोग इष्ट प्रयोग साधणे हा आहे. एकाद्या स्थळी जर ते सूत्र प्राप्त होत असतांनाही उपयोगांत आणले नाही तर इष्ट न साधतां उलट अनिष्ट प्रयोग मात्र होऊ लागेल;तो टाळून इष्ट साधणे असा त्या सूत्राचा उपयोग आहे व तो लौकिक व वैदिक या दोन्ही शब्दांसंबंधाने होतो. काही सूत्रांचा उपयोग पुढे दिल्याप्रमाणेही होतोः ते सूत्र नसले तरी इष्ट उदाहरण साधतेच; पण स्वतंत्र रीतीनें : अनिष्टही उदाहरण होऊ लागते व त्याचे निवारण त्या सूत्राने केले जाते. उदा-अस्ते :(२।४।५२) हे सूत्र नसले तरी भू धातूपासून बभूव वगैरे उदाहरणे साधतातच. फक्त अस् धातूचे ' आस असे जे स्वतंत्र रूप होऊ लागते ते होऊ न देणे हा त्या सूत्राचा उपयोग होय. अशा प्रकारचा उपयोग मात्र लौकिक शब्दांसंबंधानेच संभवतो; वैदिक शब्दांसंबंधाने संभवत नाही. कारण, इष्ट प्रयोग साधून केवल आणखी अनिष्ट प्रयोगही वेदामध्ये संभवणार कसा? त्या अनिष्ट प्रयोगघटित वाक्याला वेद असे म्हणतांच येणार नाही. म्हणूनच 'नित्यं छन्दसि' (४।१।४६ ) हे सूत्र नको असें अभियुक्त म्हणतात. परंतु, अशा रीतीने त्या सूत्राचा उपयोग नसला तरी ते सूत्र करण्यांत पाणिनीचा अभिप्राय असा दिसतो की त्या सूत्राच्या मागील 'बहादिभ्यश्च (४।१।४५ ) या सूत्राने बहु वगैरे शब्दांहून स्त्रीलिंगी ङीष् प्रत्यय विकल्पाने सांगितला असल्यामुळे वही व बहुः अशी दोन रूपें लोकामध्ये होतात; पण त्याच्या पुढे 'नित्यं छन्दसि' हैं • सूत्र केल्यामुळे वेदामध्ये फक्त बही असें एक प्रकारचेच रूप व्हावे. तसेच 'उत्' (७१४१७) या सूत्राने ऋकार आदेश विकल्पाने सांगितला आहे. त्यामुळे अचीकृतत् आणि अचिकीर्तत् अशी दोन रूपे लोकामध्ये होतात. त्याच्या पुढे 'नित्यं छन्दसि' या सूत्राने वेदामध्ये फक्त अचीकृतत् असे एक प्रकारचेच रूप होते असे सांगितले आहे. यही व अचीकृतत् ही रूपें जरी पूर्वस्त्राने साधत आहेत व दुसरी रुपें वेदामध्ये नसल्यामुळे आपोआपच होणार नाहीत म्हणून 'नित्यं उन्दसि , सूत्र जरी नकोसे होते, तरी वेदाचा अंत नसल्यामुळे त्यामध्ये कोठेही बहुः व अचिकीत् ही रूपे नाहीतच अशी लोकांची खात्री झाली नसती; ती खात्री व्हावी म्हणून पाणिनीने 'नित्यं छन्दसि' सूप्त केले आहे. पाणिनीला तपश्चर्येच्या जोरावर पूर्णपणाने वेदाचे ज्ञान होते. म्हणूनच पाचा तोलांगन " नित्यं छन्दसि " असे सूत्र निघाले. एवढेच नव्हे, तर 'छन्दोवत्सूत्राणि भगन्ति' (१।११ भाप्य, भाग ११४३३) या वचनाने पाणिनीच्या सूत्रांची योग्यता वेदासारखीच मगजाची असें भाप्पकारांनी स्पष्टच म्हटले आहे.

·प्रस्तावना ८१ उत्पन्न होत नाही. सूत्रासंबंधानेही असेच समजावे. उदा.-'स्तोश्चुना श्चुः'; (पा.सू. ८।४।४०) या सूत्रामध्ये 'चुः' हा समाहार द्वंद्व असून तो शब्द पुंलिंगी उच्चारला आहे; हे चमत्कारिक दिसले तरी तेथे तेंच शुद्ध समजले जाते व पारायण करतांना तसेच उच्चारावे लागते; नाही तर पुण्य उत्पन्न होत नाही. असो, सूत्रकारांनी स्वतः केलेल्या ' स नपुंसकम्' (पा. सू २।४।१७) या सूत्राला झुगा- रून 'चुना श्चुः' असा पुंलिंगी केलेला प्रयोग जर त्यांच्या अंगच्या विलक्षण सामर्थ्यामुळे साधु समजला जातो तर त्यांनी नवीन कल्पिलेले जे सांकेतिक टि, धु, भ इत्यादि संज्ञाशब्द ते साधु शब्द आहेत असे सहजच सिद्ध होते. अर्थात् त्या टि, बु, भ इत्यादि संज्ञाशब्दांचा ज्या अर्थी सूत्रकारांनी संकेत केला असेल त्याच अर्थी ते साधु शब्द समजले जाणार हे योग्यच आहे. गोणी हा शब्द गो शब्दाचा अपभ्रंश आहे. काही देशांमध्ये त्या अर्थी त्या शब्दाचा उप- योग झालेला दृष्टीस पडतो. तेव्हां त्या अर्थी तो शब्द असाधूच समजला जाईल; परंतु जानपद (पा. सू ४/११४२) या सूत्राप्रमाणे 'आवपन' या अर्थी तो तर साधु शब्दच आहे. आतां जे शब्द मूळचे अनादि असून काही विशिष्ट अर्थाचे आहेत पण पाणिनीने मात्र त्यांचा संकेत काही निराळ्या अर्थी केला आहे असे जर असेल तर ते दोन्ही अर्थी साधु शब्दच समजले जातील. उदा.-- वृद्धि व गुण हे शब्द पहा. 'असंशयं सतां सङ्गो गुणानां वृद्धिकारकः,' इत्यादि ठिकाणी ते शब्द मूळ अर्थाने साधु शब्द आहेत. तसेंच आ, ऐ औ हे तीन वर्ण आणि अ, ए, ओ हे तीन वर्ण या अर्थीही सूत्रकारांनी (पा. सू. १११११,२) संकेत केल्याप्रमाणे ते साधु शब्दच आहेत. साधु शद्वाचा प्रयोग केल्याने पुण्य उत्पन्न होते. श्रुतीमध्ये जसें यजेत म्हणजे यज्ञ करावा असा विधि सांगितला असल्यामुळे त्या विधीच्या जोरावर यज्ञापासून पुण्य उत्पन्न होते अशी कल्पना केली जाते त्याप्रमाणे सूत्राविषयीही समजावे. प्रत्यय, आदेश वगैरे कार्थे सांगणाऱ्या सूत्रांचे तो प्रत्यय वगैरे कार्य करून सिद्ध होणारा जो शब्द तो साधु समजावा आणि त्याचा प्रयोग करावा इतके तात्पर्य आहे; आणि जर असे मानले नाही तर नुसती प्रत्यय वगैरे कार्य सांगण्याचा दुसरा काहीच उपयोग असू शकणार नाही. , - १७. संज्ञा-शब्दांच्या साधुत्वाविषयी विचार. " आतां येथे काही लोकांचे म्हणणे असे आहे की टि, घु, भ वगैरे जे सूत्रकारांनी कल्पिलेले संज्ञा-शब्द ते जर ही प्रकृति व हा प्रत्यय अशी कल्पना करून कोणत्याही सूत्रावरून सिद्ध होत नसतील तर ते शब्द साधु आहेत असे म्हणण्याला काही आधार नाही; फार तर सूत्रकारांनी ते शब्द वापरले आहेत एवढ्याच आधारावर त्यांना असाधु म्हणू नका. हाच साध्वसाधुबहिर्भावपक्ष होय. वृद्धि हा शब्द जरी वृध् धातुहुन क्तिन् प्रत्यय (पा. सू. ३१३१९४) करून साधत आहे तरी तो 'वाढणे' या अर्थाचा आहे. तेव्हां आ, ऐ, औ ह्या अर्थी कल्पि- लेला जो वृद्धि हा संज्ञा-शब्द तो टि, घु, भ यांप्रमाणेच समजावा. आतां अनुनासिक, संयोग, संहिता, अवसान वगैरे शब्द ज्या अर्थी प्रकृतिप्रत्ययाच्या कल्पनेने साधत आहेत त्याच अर्थी ते संज्ञा-शब्द सूत्रकारांनी सांगितले आहेत म्हणून ते साधु शब्द होत व त्यांच्या प्रयोगा- पासून पुण्यही उत्पन्न होते. यासंबंधाने इतर लोकांचे म्हणणे असे आहे की टि, घु, भ, गुग, वृद्धि वगैरे शब्द त्या त्या अर्थी सूत्रकारांनी नवीन कल्पिले आहेत अने नाही. तर ते सर्व शब्द त्या त्या अर्थी मूळचेच होते. त्यांत काही शब्द टिस्थ वगैरे शब्दांप्रमाणे अन्युत्पन्नही . , ६ ·प्रस्तावनी ८३ .. , . हातून ज्या काही थोड्या गोष्टी लिहावयाच्या राहिल्या गेल्या त्या वार्तिककारांनी आपल्या वार्तिकांनी इतक्या बेमालूम भरून काढिल्या आहेत की 'ती सूत्रे नव्हेत' असे कोणालाच वाटत नाही. १९. वार्तिकांचा सूत्रांमध्ये पाठ. "अष्टाध्यायीचे पारायण करण्याचा जो सांप्रदायिक सूत्रपाट आहे त्यामध्ये ती वार्तिकें सूत्र- रूपानेच पढली आहेत. उदा०–'अचि शीर्ष'; (६।१।६२ ) 'अडभ्यसव्यवायेऽपि' (६।११३६) 'आत्मनश्च पूरणे' (६।३।६) 'नित्यमानेडिते डाचि' (६।१।१००) 'यूनश्च कुत्सायाम् (४।१।१६७ ) 'वृद्धस्य च पूजायाम्' (४।१।१६६) 'सुट् कात्पूर्वः' (६।१।१३५). तसेच कौपिञ्जलहास्तिपदादण' आणि 'आथर्वणिकस्येकलोपश्च' हीही दोन वार्तिकें सूत्रपाठामध्ये आहेत. ही दोन भाष्यवचनेंच आहेत, व तींच सूत्रपाठामध्ये कोणी तरी घातली आहेत असे काही लोक म्हणतात. तसेच 'एति संज्ञायामगात्' व 'नक्षत्राद्वा' (८।३।९९,१०० दोन सुषामादि गणांतील (८१३१९८) गणसूत्रे आहेत. तीच कोणी तरी सूत्रपाठामध्ये घातली आहेत. याप्रमाणे काही वार्तिकें व कांही गणसूत्रे सूत्रपाठामध्ये जी दिसत आहेत ती कोणीही सूत्रपाठामध्ये घातली असोत ती वचनें सूत्रांच्या अगदी बरोबरीची आहेत यांत संशय नाही, म्हणूनच तो पाठ लोकांमध्ये अत्यंत रूढ झाला आहे. काशिकाकारांच्या पूर्वीपासूनच हा पाठ रूढ झाला असावा. कारण काशिकाकारांनी ही प्रक्षिप्त वचने सूत्रेच आहेत असे गृहीत धरूनच व्याख्या लिहिली आहे. कैयटाने दोन तीन ठिकाणी (४।१।१६६,६।११६२,६।१।१००) ही वार्तिकें सूत्रामध्ये प्रक्षिप्त आहेत असे म्हटले आहे. त्यांत सुद्धां विचार करण्यासारखी गोष्ट ही आहे की जो कैयट 'वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्रेषु कैश्चित्प्रक्षितम् ' ( हे मूळ वार्तिककारांचे वचन काही लोकांनी सूत्रपाठामध्ये घातले आहे) असे वृद्धस्य च पूजायाम् ' या वचनासंबंधाने म्हणतो तोच कैयट त्या वचनाच्या जवळच असलेलें में 'यूनश्च कुत्सायाम् ' हे वचन आहे त्यासंबंधानें 'यूनश्व कुत्सायामिति सूत्रमनार्षमिति वचनम्' म्हणजे 'यूनश्च कुत्सायाम् ' हे सूत्र पाणिनीचे नाही म्हणून 'जीवद्वंश्यं च कुत्सितं गोत्रसंगं भवतीति वक्तव्यम् ' हे वचन केले आहे असे तो म्हणतो. येथे कैयटाने हैं वचन करण्याचा हेतु दाखविला आहे. परंतु हे वचन कोणी केले आहे ते त्याने स्पष्ट लिहिले नाही. तेव्हां हे वचन वार्तिककारांचे आहे किंवा भाष्यकारांचेच आहे असा संशय येतो, पण जर हे वचन 'वृद्धस्य च पूजायाम्' या वचनाप्रमाणे वार्तिककारांचे असते तर त्या दोन्ही वचनांसंबंधानें कैयटाने सारखेच लिहिले असते. तात्पर्य, यूनश्च कुत्सायाम् या अर्थाचे वचन भाष्यकारांचेच असावे असे दिसते. कौपिञ्जलहास्तिपदादण् (४।३।१३२ ) हेही वचन भाष्यकारांचेच असावे. तेथेही कैयटोपाध्यायांनी 'अपाणिनीयः सूत्रेषु पाठ इत्याह ' म्हणजे 'कौपिञ्जलहास्तिपदादण् याचा सूत्रांमध्ये पाठ पाणिनीने केलेला नाही म्हणून हे वचन केले आहे' असे लिहिले आहे. कसेही असो, ती वचनें सूत्रपाठा- मध्ये घालून जो त्या वचनांसहित सांप्रदायिक सूत्रपाठ चालू झाला आहे तो तसाच गृहीत धरून त्यांचीही व्याख्या काशिकाकारांनी इतर सूत्रांप्रमाणेच केली आहे. तेव्हां भाप्यवचनाला दिलेले प्रामाण्य काशिककारांना मान्य आहे असे दिसते. २०. सूत्राध्ययनापासून पुण्यप्राप्ति. सूत्रकारांच्या अंगी एक प्रकारची ईशशक्ति असल्यामुळे त्यांनी केलेल्या सूत्रपाटाच्या अध्ययनापासून पुण्य उत्पन्न होते. तशीच एक प्रकारची ईशशक्ति वार्तिककार व भाष्यकार - ·व्याकरणमहाभाष्य यांच्या अंगींही आहे. त्यामुळे साधु शब्द सिद्ध करण्याकरितां त्यांनी केलेली जी वचनें हल्ली सांप्रदायिक सूत्रपाठांत सूत्रे म्हणूनच समजली जातात त्यांच्याही अध्ययनाने पुण्य उत्पन्न होतें, इतकेच नव्हे, तर उलट पारायण करतांना चूकून एखादें सून वगळले गेले तर जसा पाठभ्रंश झाल्या- मुळे दोष लागतो तसा ती नवीन घातलेली वचनें पारायण करतांना जर सूत्रपाठांतून वगळली गेली तर कमीपणा येऊन पाठभ्रंश झाल्याचा दोष लागतो. याप्रमाणे या व्याकरणशास्त्राचे आद्य प्रवर्तक असे पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि हे जरी तीन ऋपी आहेत तरी हे व्याकरण 'पाणिनीय व्याकरण' असे पाणिनीच्या नांवानेच प्रसिद्ध आहे. तेव्हां पाणिनीचें तपःसामर्थ्य काही विशेष असले पाहिजे. शिवाय, 'छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति' म्हणजे 'सूत्रे ही वेदासारखींच समजावी अशी वेदतुल्यता पाणिनीच्या सूत्रालाच आहे. वार्तिककार व भाष्यकार यांच्या उक्तीला नाही. साधु शब्द सिद्ध करण्याच्या कामी उपयोगी पडणाऱ्या अशा वार्तिककार व भाष्यकार यांच्या काही विधायक वचनांना जी वेदतुल्यता प्राप्त झाली आहे ती सूत्राच्या द्वारानेच प्राप्त झाली आहे. म्हणूनच ती वचनें सूत्रपाठामध्ये प्रक्षिप्त झाली आहेत. शिवाय 'तदशिष्यं ० (१।२।५३-५७) ही पाणिनीची पांच सूत्रं साधु शब्द सिद्ध करण्याच्या कामी उपयोगी पडणारी नसूनही ती 'पाणिनीची सूत्रे ' एवढ्याच दृष्टीने सांग वेदपारायणामध्ये आवश्यक लागतात. त्यावरून पाणिनीचे विशेष तप:सामर्थ्य सिद्ध होते. प्रामाण्य मात्र भाष्यकारवचनाला सर्वात ज्यास्त मानिले जाते. सूत्रकारांची प्रवृत्ति वार्तिकें पाहून झालेली नाही. पण बार्तिककारांची प्रवृत्ति मात्र सूत्रे पाहूनच झालेली आहे. तसेंच वार्तिककारांची प्रवृत्ति भाष्यवचनें पाहून झालेली नाही पण भाष्यकारांची प्रवृत्ति मात्र सूत्रे आणि चार्तिकें पाहूनच झालेली आहे. तेव्हां विधिवाक्य पाहूनच काही ठिकाणी त्या विधीची प्रवृत्ति न व्हावी याकरितां मुद्दाम प्रवृत्त झालेले निषेधवाक्य जसें विधिवाक्यापेक्षा प्रबल समजले जाते तसेंच येथे भाष्यकारांच्या वचनांच्या प्रामाण्याविषयी समजावे. २१. सूत्रकारांचे भाषेवर प्रभुत्व. " संस्कृत भाषेवर प्रभुत्व पाणिनि व कात्यायन या दोघांचेही पूर्णपणानें होतें कदाचित् कात्यायन अगोदर होऊन नंतर पाणिनि झाला असता तर सूत्ररचनेचे काम कात्यायनांनी केले असते व वार्तिक करण्याचे काम पाणिनीने केले असते. परंतु हल्लीच्या स्थितीला अनुसरून पाहिले असतां सूत्रकारांचे भाषेवर प्रभुत्व अलौकिकच दिसते. असे पहा की, जो एखादा प्रत्यय अथवा आदेश बन्याच शब्दांमध्ये सारखा दिसतो त्या सर्व शब्दांपैकी एकच शब्द सूत्रामध्ये उच्चारून त्याच्या पुढे आदि शब्द घालून त्याला गणाचे स्वरूप देऊन त्या तशा सूत्राने त्या सर्व शब्दांना तो प्रत्यय अथवा आदेश लागू होईल अशा रीतीने सूत्र करून ते सर्व शब्द गणपाठामध्ये दिले आहेत. अशा रीतीने एका आकाराच्या सर्व शब्दांची माहिती होते आणि स्त्राचा सूत्रपणाही कायम राहतो. असे गण पाणिनीने पुष्कळच केले आहेत. अशा रीतीने अनंत प्रकारांपैकी जे जे प्रकार ज्या ज्या शब्दांना सारखे दिसतात ते ते सर्व शब्द निवडून काढून एका ठिकाणी दाखवून त्यांना तो तो प्रकार लावणे यावरूनच सिद्ध होते की पाणिनीचे भाषेवर प्रभुत्व कांही अलौकिक असावे. आतां गणपाठामध्ये ज्या गणांत जे शन्द घातले आहेत तशा प्रकारचे परंतु गणांत न घातलेले असे जर काही शब्द दृष्टीस पडतील तर ते शब्द त्याच गणामध्ये आहेत असे समजावे असे म्हणण्याची पाळी फारच थोड्या ठिकाणी पाणिनीला आली आहे. तेथे त्या गणाच्या शेवटी ' आकृतिगण ·प्रस्तावना असे त्याने म्हटले आहे. उदा०-कृतादिगण (२१११५९) हा आकृतिगण आहे असे तेथे भाष्य- कारांनीही म्हटले आहे. एकंदर गण सुमारे २५० वर आहेत, त्यांपैकी आकृतिगण फारच थोडे आहेत. वार्तिककारांनी जे काही २५/३० गण दाखविले आहेत, ते प्रायः आकृतिगण आहेत. आतां वार्तिककारांनाही भाषेतील सर्व शब्दांचे ज्ञान असू शकेल परंतु त्यांच्या कृती- वरून काय दिसते ते येथे दाखविले आहे. २२. सूत्रांचे सूचकत्व. सूत्र व वार्तिक या दोहोंचेही महत्त्व सर्वतोमुखी झाल्यानंतर त्या सुमारास भाष्यकार पतंजलि झाले असावे. सूत्रांतील शब्दांचा अभिप्राय जो वार्तिकामध्ये वर्णिला आहे तो अभिप्राय भाष्यकारांनी जागोजागी इतक्या रीतीने स्पष्ट करून दाखविला आहे की ते भाष्य वाचल्या- बरोबर 'वार्तिककारांनी दाखविलेला अभिप्राय हाच सूत्रकारांच्या मनांत असावा,' असें वाचकांना निश्चितपणे वाढू लागते. तेव्हां भाष्यकारांना सूत्रे व वार्तिके यांचे महत्त्व किती वाटत असावें ते ठरविण्याचे काम वाचकांवरच सोपवितों. सूत्रकारांच्या लिहिण्यांत राहून गेलेली उणीव जेथे जेथे वार्तिककारांनी भरून काढली आहे तशा ठिकाणी बहुतकरून भाष्यकारांनी ' ही पाणिनीची उणीव नव्हे, पाणिनीने ही गोष्ट अमुक त-हेने सुचविली आहे' असे निदर्शनास आणिले आहे. त्यामुळे ह्या व्याकरणशास्त्राचे आद्य प्रवर्तक पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि हैं ऋषित्रय समजले जाते. व तेच ऋषित्रय ह्या व्याकरणशास्त्रामध्ये प्रमाण समजले जाते. पाणिनीची लाघवाकडे विशेष नजर असल्यामुळे त्याने ज्या गोष्टी प्रत्यक्ष सूत्ररूपाने न सांगतां सूचित होण्यासारख्या दिसल्या अशा पुष्कळच गोष्टी स्वतःला मान्य असलेल्याही प्रत्यक्ष न सांगतां सूचित केल्या आहेत. त्या 'तज्ज्ञापयत्याचार्यः' असें म्हणून भाष्यकारांनी उघड करून दाख- विल्या आहेत. त्यामुळेच- 'सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद् वृत्तौ यच्च वार्तिके' असें सांप्रदायिक लोक म्हणत आले आहेत. 'वृत्तीमध्ये आणि वार्तिकामध्ये जे काही सूत्रापेक्षां निराळे लिहिलेसे वाटतें तें सर्व सूत्रामध्येच आहे' असा त्याचा अर्थ आहे. २३. वृत्तिग्रंथ. "पाणिनीने सूत्रे रचिल्यानंतर त्याच शतकांत किंवा त्याच्या पुढील शतकांत भाग्य- कारांच्या पूर्वी कोणी तरी वृत्ति ग्रंथ लिहिलेला असावा. सूत्रांचा अर्थ स्पष्ट रीतीने दाखविणाऱ्या ग्रंथाला 'वृत्तिग्रंथ म्हणतात. सिद्धान्तकौमुदी ग्रंथामध्ये विद्वद्वय भट्टोजी दीक्षितांनी प्रत्येक सूत्रापुढे जो त्या सूत्राचा अर्थ लिहिला आहे त्याला 'वृत्ति' असे म्हणण्याचा परिपाठ याच अर्थाने पहलेला असावा. काशिकाकारांनी आरंभी 'वृत्ती भाप्ये तथा धातुनामपारायणादिषु' या श्लोकामध्ये 'भाप्ये वृत्ती' असें न म्हणतां 'वृत्तौ भाष्ये' अशा क्रमानें जो निर्देश केला आहे त्यावरून भाग्याच्या पूर्वी वृत्तिग्रंथ सालेला असावा असे दिसते. शिवाय 'पूर्वत्रामिद्धम् (८111) या सूत्रावर लिहितांना भाप्यामध्ये 'जी ही गव्वासात अध्यायांपर्यंत सूत्रे पूर्वी दिली आहेत त्यांच्या दृष्टीने पुढील तीन पाद (म्हणजे त्यांतोट माग्ने ) अमिझ गमनाची', अना अर्थ नियन शालातिदल पक्ष जो मुचविला आहे ने कंगटोपाध्यागांनी 'मृतिप्रेगनें दागे मामला गरुन दारनासिरल पक्ष में भाप्यारांनी घेतला आहे' अमें लिहिले आहे. रसायन - ·८६ व्याकरणमहाभाष्य भाष्याच्या पूर्वी वृत्तिग्रंथ झाला असावा असे स्पष्टच दिसते, आता तो वृत्तिग्रंथ पुढे लुप्त झाला असावा. कारण, हली कोठेही तो उपलब्ध नाही. जी गोष्ट वाचकांना कळावी या उद्देशाने एकादा ग्रंथकार एकादा ग्रंथ लिहितो ती गोष्ट त्याच्या पेक्षा निराळ्या चांगल्या त-हेने किंवा सुलभ त-हेने समजू शकेल असा दुसरा ग्रंथ लिहिला गेला म्हणजे तो .पूर्वीचा ग्रंथ आपोआपच लुप्त होतो. किंवा, पूर्वीच्या ग्रंथांत चुकीची विधाने केली असतील तर त्या चुका दाखवून दुरुस्त केल्या असतां तो पूर्वीचा ग्रंथ लुप्त होतो. पूर्वीच्या वृत्तिग्रंथांतील चुका भाष्यकारांनी दुरुस्त केल्यानंतर त्या वृत्तिग्रंथाचे महत्त्व लोकांना कमी भासू लागले, आणि पुढे काशिकाकारांनी सूत्राचा अर्थ, उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे लिहिल्यानंतर तो पूर्वीचा वृत्ति- ग्रंथ अगदीच लुप्त झाला असावा असे वाटते. २४. 'सूत्र' शब्दाची व्याख्या. सूत्र, वार्तिक व भाष्य यांची जी लक्षणे सामान्य लोकांना समजण्याकरिता अभियुक्तांनी दाखविली आहेत ती लक्षणे या व्याकरणशास्त्रांतील पाणिनीने केलेल्या सूत्रांना, कात्यायनाने केलेल्या वार्तिकांना आणि पतंजलीने केलेल्या भाष्याला बरोबर लागू पडतात. जणूं काय ही उत्तम प्रकारची सूत्रे व तशीच वार्तिके, आणि त्या दोहोंसंबंधाने योग्य विचार केलेले भाष्य पाहून त्या धारणाने अभियुक्तांनी त्यांची तशी लक्षणे केली आहेत की काय असे वाटते. सूत्राचे लक्षण पुढे दिल्याप्रमाणे आहे-- अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं शास्त्रविदो विदुः ॥ है में सूत्राचे प्रसिद्ध लक्षण ते लक्षण पाणिनीच्या सूत्रांना अगदर्दी बरोबर जुळते. किं- बहुना, ही उत्तम प्रकारची सूत्रे पाहून लक्षणकारांनी 'सूत्रे असावी तर अशीच असावी' असें मनांत धरूनच हे सूत्राचे लक्षण बनविले असावे असे वाटते. या लक्षणाचा अर्थ-- ज्या गोष्टीचा उपयोग पुष्कळ ठिकाणी होतो त्यांतील उपयोगी पडणारा असा मुख्य भाग ज्या वाक्यामध्ये थोडक्या अक्षरांनी निःसंशय रीतीने प्रतिपादन केला आहे म्हणजे अर्थातच ज्यामध्ये वायफळ अक्षर मुळीच नाहीत त्या वाक्याला सूत्र म्हणतात. २५. 'वार्तिक' शब्दाची व्याख्या. " सूत्रांतील शब्दांसंबंधाने विचार म्हणजे अमुक शन्द सूत्रामध्ये कशाकरितां धातला आहे आणि अमुक शब्द का घातला नाही, तो घातला पाहिजे इत्यादि विचार वार्तिककारांनी केला आहे त्यावरूनही 'ययोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्' हे सिद्ध होते. वार्तिकाचे लक्षण पुढे दिल्या- प्रमाणे आहे- उक्तानुक्तरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं ग्रन्यं वार्तिकं प्रादुर्वार्तिकशा मनीषिणः ॥ (पराशरपुराण. अ. १८) याचा अर्थ:---रानामधील उच्चारलेला शब्द तसाच न उधारलेला शब्द आणि भलताच काही तरी शन्द पडला असल्यासारखा भासणारा शब्द यांसंबंधी सर्व प्रकारचा विचार ज्यांमध्ये १येये 'दिरफाना' असा पाठही दृष्टीस परतो.

·प्रस्तावना केला जातो त्या ग्रंथाला वार्तिक असे म्हणतात. सूत्रे आणि वार्तिकें या दोहोंमधील शब्दांसंबं. धाने विचार करण्याकरितां भाष्यकारांची प्रवृत्ति दिसते. त्यावरूनही 'यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्' ही गोष्ट दृढ होते. २६. सूत्रभेद करणे भाष्यकारांना अमान्य, यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् असे आहे म्हणूनच सूत्रामध्ये कमीज्यास्तपणा करण्याकरितां वार्तिककारांची प्रवृत्ति दिसते, तशीच सूत्रे आणि वार्तिकें या दोन्हीसंबंधानें कमीज्यास्तपणा करण्याकरितां भाष्यकारांची प्रवृत्ति दिसते. जरी याप्रमाणे सूत्रामध्ये कमीज्यास्तपणा वार्तिक- कार आणि भाष्यकार या दोघांनी केला आहे तरी सूत्रकार पाणिनीने उंचारलेल्या शब्दांचे पारायण करणाऱ्याला त्या पारायणापासून जे पुण्य लागेल तें पुण्य काही कमीज्यास्त केलेले शब्द उच्चारणाऱ्याला लागावयाचे नाही. शिवाय, सूत्रामध्ये फिरवाफिरव करून जरी सर्व इष्ट साधत असले तरी देखील तेथे ' सूत्रभेद' होतो असे भाष्यकार म्हणतात. सूत्रभेद हा दोष होय. सूत्रभेद म्हणजे सूत्रामध्ये फिरवाफिरव करणे. जरी इतर सर्व गोष्टी साधत असल्या तरी सूत्रभेद हा दोष कांही भाष्यकार नाकबूल करीत नाहीत हे एक प्रकारचे सूत्रकारांचे महत्त्वच होय. ' सूत्रं तर्हि भिद्यते' अशी जागोजागी भाष्यकारांची उक्ति आहे यावरून हे स्पष्ट होते. कारण, सूत्रकार पाणिनीचें तपःसामर्थ्य काही विशेष आहे हे 'पवित्रपाणिराचार्यः.' इत्यादि ग्रंथांत भाष्यकारांनी स्पष्टच दाखविले आहे. तेव्हां ज्या ठिकाणी सूत्रामध्ये कमीज्यास्त- पणा वार्तिककार व भाष्यकार यांनी दाखविला असेल तेथे फक्त इतकेंच समजावे की पाणि- नीने जे काही सूत्रामध्ये शब्द उच्चारले आहेत त्यांचा काही दृष्ट उपयोग होतो की नाही याचा त्यांनी विचार स्पष्ट केला आहे. आता पाणिनीच्या तोंडच्या शब्दांचा उपयोग 'पुण्य उत्पन्न होणे' हा जर सर्व ठिकाणी कायमच आहे तर काही ठिकाणी तरी 'दृष्ट उपयोग आहे की नाही' हा विचार भाष्यकारांनी विनाकारण केला आहे असे मात्र समजू नये. कारण दृष्ट उपयोग समजूनच जे त्या शब्दांचे पारायण होते त्यापासून विशेष उपयोग होतो असें ' यदेव विद्यया करोति' (छां.१११११०) या श्रुतीवरून सिद्ध होतें. अदृष्ट उपयोग सर्व ठिकाणी पाणि- नीच्या तोंडचे शब्द उच्चारणान्याला होतो हे तत्त्व सर्वमान्य आहे. ज्याप्रमाणे श्रीमहेश्वरांनी केलेल्या 'अइउण्' इत्यादि चौदा सूत्रांसंबंधी विचार करीत असतां भाष्यकारांनी ऋलक्या सूत्रामध्ये लकाराचा काही उपयोग नाही असे दाखविले आहे ते भाष्यकारांचे बोलणे त्या लकाराचा काही दृष्ट उपयोग नाही' इतक्याच अर्थाचे समजावें, त्याप्रमाणेच 'हयवरट्' या सूत्रामध्ये 'र' हा वर्ण य आणि व या दोहोंच्या पुढे उच्चारला आहे तो य आणि व या दोन वर्णाच्या पूर्वी उच्चारला तर त्यांत काय तोटे होतील व काय फायदे होतील असा जो विचार केला आहे तो फक्त दृष्ट फलासंबंधानेच समजावा. सूत्रपाठ उच्चारण्यापासून जे काही पुण्य उत्पन्न होणार आहे ते 'हयवरट्' असा पाठ उगारला असतां होणार आहे हे निश्चितच भाष्यकारांनी गृहीत धरले आहे. कारण वेदपाठामध्ये कमीज्यास्तपणा करण्याचे सामर्थ्य भाष्यकारांनाही नाही. आणि 'अइउण्' इत्यादि सूत्रांना 'वेदांचा वेद' असे म्हणतात. त्याप्रमाणेच येथेही समजावे. असे पहा की सूत्रकार पाणिनीची लाघवाकडे प्रवृत्ति आहे हे पूर्वी सांगितलेच आहे. आवां पाणिनीने उचारलेल्या शब्दावरून जे शब्द नाधु म्हणून समजले जातात ते तसेच शब्द त्याच्यादी पेक्षा कमी शब्द उच्चारल्याने जेथे साधु म्हणून समजले जातील तेथेंही भाग्यकार हे सूत्रकार पाणिनीचा कमीपणा समजत नाहीत. कमी शब्द उपारन साधु शब्द कळविण्याची तयारी ·८८ व्याकरणमहाभाष्य काही पाणिनीला करता येत नव्हती असें नाही; तर करतां येत होती परंतु जे कांहीं पाणिनीने गौरव केले आहे ते मुद्दामच केले आहे. त्यावरून त्याला काही गोष्ट सुचवावयाची आहे असा पाणिनीच्या मनांतील अभिप्राय भाष्यकारांनी अनेक ठिकाणी दाखविला आहे. 'सोऽयमेवं लधीयसा०' (पा.सू. ३१११३, ६।४।४२, ८१३।३४) इत्यादि अनेक ठिकाणचे भाष्य पाहिले म्हणजे हे ध्यानात येईल; व त्या सुचविण्याचा उपयोग भाष्यकार खतः अन्यत्र दाखवीत असतात: 'किमतस्य ज्ञापने०' हे भाष्य पहा. तेव्हां सूत्रकार पाणिनीचे महत्त्व भाष्यकारांना किती वाटत होते याची कल्पना वाचकांनीच करावी. . २७. भाष्य' शब्दाची व्याख्या, "भाष्याचे लक्षण पुढे दिल्याप्रमाणे आहे- सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुकारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ।। याचा अर्थ--- सूत्रांतील शब्दासारख्याच शब्दांनी ज्या ठिकाणी सूत्रांचा अर्थ दाखविला जातो, आणि आपणच उच्चारलेल्या पदांचा म्ह वाक्याचा अर्थ आपणच सांगितला जातो त्याला 'भाप्य' म्हणतात. पुष्कळ अर्थाचा थोडक्यांत संक्षेप करून जी वाक्ये संक्षितार्थबाधक उच्चारली जातात त्या वाक्यांना संग्राहक वाक्ये म्हणतात. संग्राहक वाक्ये लहान होता होता त्यांचे पर्यवसान शेवटी सूत्रांपर्यंत जाऊन पोचते. त्यांत कांही सूत्रे नुसती प्रतीक घेतल्यासारखी फारच संक्षिप्त असतात. त्यांत किती व कोणत्या अर्थाचा संग्रह करावयाचा हे समजण्याकरितां भाष्य पहावें लागते. त्यामुळे सूत्रकार व भाष्यकार यांमध्ये अंतर बहुशः फार थोडेच असते. ग्रंथकार जो ग्रंथ लिहितो तो त्यावर कोणीतरी स्पष्टीकरणार्थ टीका लिहावी अशा उद्देशाने लिहीत नाही; तर त्या वेळी त्या ग्रंथापासून लोकांना चांगला उपयोग व्हावा याकरितां त्या वेळच्या प्रचलित भाषेतच तो ग्रंथ लिहीत असतो. परंतु कालान्तराने भाषेमध्ये विपर्यास होत असतो व तो बराच तसा झाला म्हणजे तोच ग्रंथ दुर्बोध वाटू लागतो व त्या वेळच्या भाषेने त्या ग्रंथाच्या स्पष्टीकरणार्थ लोकांची प्रवृत्ति होते. त्यामुळे मूळ-ग्रंथ आणि टीका-ग्रंथ यांमध्ये अंतर बरेंच असण्याचा संभव असतो. ही लक्षणे ह्या व्याकरणशास्त्रांतील सूत्रे वगैरे ग्रंथांना बरोबर जमतात. त्या सूत्रे वगैरे ग्रंथांचे कर्ते जे पाणिनि, कात्यायन आणि पतंजलि हे तीन ऋषि तेच या व्याकरणशास्त्राचे आद्य प्रवर्तक होत. ह्या तिघांवरच ह्या व्याकरणशास्त्राचा सर्व प्रकारचा भार आहे. मुनित्रयानुक्त असेल तें अप्रमाणच समजले जाते. ग्रंथ चांगला असला तरी तो लोकां- मध्ये सर्वतोमुखी प्रमाण समजण्याला काही काल जावा लागतो. काशिकाकार हे भाष्यकारांच्या मागाहून लवकरच झाले असावेत. कारण त्यांच्या मनावर भाष्यकारांचे प्रामाण्य पूर्णपणे विंबले नव्हते. भाष्यकारांना ज्या ठिकाणी आपलें निराळं मत प्रतिपादन करावयाचे असेल त्या ठिकाणी ते 'गोनर्दीय असे म्हणतो' असा ' गोनर्दीय ' शब्दाने उल्लेख करतात. काशिका- कारही त्यांच्या मताचा उल्लेख करतांना 'गोनीय असे म्हणतो असाच उल्लेख करतात. इतर ग्रंथकार हे 'गोनर्दीय' शब्दाने उल्लेख न करतां 'भाष्यकार' अशा शब्दाने त्यांचे मत प्रदर्शित करतात. 'भाप्यकार' या शब्दाने में महत्त्व दाखविले जाते तितकें महत्त्व 'गोनीय' शब्दाने दाखविले जात नाही. बराबरीचे नाते असेल तेथे तसा शब्द वापरला जातो, आपणच आपला - - ·प्रस्तावना ८१. मोठेपणा कोणीही थोर मनुष्य दाखवीत नाही. तेव्हां 'भाष्यकार' असा शब्द भाष्यकारांनी आपल्याला स्वतःला कोठेही लाविला नाही. आपल्या ग्रंथाला मात्र क्वचित् भाष्य' असे म्हटले आहे. (३।३।१९ भाष्य, ३।४।६७ भाष्य). तसेच, 'जराया जरस० (७।२।१०१) येथे काशिकाकारांनी 'गोनर्दीया-'चे मत सांगून त्याच्या विरुद्ध दुसरे मत 'अन्ये तु' असा उपक्रम करून सांगितले आहे. परंतु ग्राह्य मत कोणते किंवा अग्राह्य कोणते हे काहीच सांगितले नाही. यावरूनही वरील गोष्ट सिद्ध होते. २८. भाष्यकारांच्या वचनाचे प्रामाण्य. हल्ली उपलब्ध असलेल्या काशिकेनंतरच्या ग्रंथांमध्ये भाष्याला प्रामाण्य इतके कांहीं मानले गेले आहे की एखाद्याने एखादी गोष्ट भाष्यंविरुद्ध लिहिली की ती खोटी ठरविण्याकरितां 'भाग्यविरोध ' एवढेच कारण या ग्रंथकारांना पुरेसे वाटते. काही ठिकाणी तर भाष्यकारांनी न सांगितलेली गोष्ट खोटी ठरविण्याला 'भाप्यकारांनी तिच्या संबंधाने कांहींच लिहिलें नाहीं' असेंही कारण. देण्यात येते. भाष्यकारांनी लिहिण्यासारखे असून जे लिहिलें नाहीं तें प्रमाण नव्हे अशी हल्लींच्या ग्रंथकारांची ठाम समजूत झालेली दिसते व त्यामुळेच काशिकाकारां- सारख्यांनी सुद्धा एखादी गोष्ट लिहिली असली तर वर दिलेले कारण दाखवून ती खोटी आहे असे म्हणण्याला हल्लींचे ग्रंथकार मार्गे पुढे पहात नाहीत. उदा०—'मृद्वङ्ग' या बहुव्रीही, स्त्रीलिङ्गी रूप मृदङ्गी व मृदङ्गा असे दोन प्रकारचे होते. तसेच सुगात्री सुगात्रा, स्निग्धकण्ठी स्निग्धकण्ठा अशी रूपें होतात असे काशिकाकारांनी लिहिले आहे. परंतु ते भाप्यानुक्त म्हणून अप्रमाण आहे अर्से भट्टोजी दिक्षीतांनी सिद्धान्तकौमुदीमध्ये स्त्रीप्रत्यय-प्रकरणांत स्पष्टच म्हटले आहे आणि हे योग्यच आहे. कारण भाषेवर प्रभुत्व मुनित्रयाचेंच आहे. साधु शब्द कोणते व असाधु शब्द कोणते याचे पूर्णपणाने ज्ञान असणे याला भाषेचे प्रभुत्व म्हणतात. पाणिनि वगैरे तीन ऋषींमध्ये सुद्धां भाष्यकारांचे भाषेवर प्रभुत्व सर्वात जास्त आहे. 'अकच्स्वरौतु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गं मुक्तसंशयौ । त्वकारपतृकः मकत्पितृकः इत्येव भवितव्यम् (१।१।२९ म भा.भा.भाग१पृ.२३४) (युष्मद् व अस्मद् शब्दांना सर्वनाम संज्ञेचे कार्य अकच् प्रत्यय, आणि आयुदात्त स्वर हे प्रत्येक ठिकाणी निःसंशय करावे म्हणून त्वकपितृकः मकत्पितृकः अशीच रूपे झाली पाहिजेत ) तसेंच, इष्टमेवैतत्संगृहीतम्' (हे रूप तुम्हांला अनिष्ट वाटते, परंतु वस्तुतः है इष्टच रूप साधले जात आहे) असे स्पष्ट शब्द ज्यांच्या तोंडांतून बाहेर पडतात त्यांचे भाषेवर प्रभुत्व किती आहे याची कल्पना वाचकांनीच करावी. 'इष्टमेवैतत्संगृहीतम् ' हे वाक्य भाष्यामध्ये अनेक ठिकाणी आलेले दृष्टीस पडते. उदा०(२१४१७४ म. भा. भाग २ पृ.५०८; ४।१९७४ म. भा. भाग ४ पृ.७८, ४१११८७ म.भा. भाग ४ पृ.९७-९८; ६.३४३ म. भा. भाग ५ पृ. ३३१, ७.२।१०१ म. भा. भाग ६ पृ. १५८ ४।३।१५५ म. भा. क्षाग ४ पृ. २६६,८१११५५ म. भा. भाग ६ पृ. २९६, ८।२।२५ म. भा. भाग.६ पृ. ३५२). आपल्या मनाची पूर्ण खात्री असल्याशिवाय असले वाक्य शहाण्या मनुष्याच्या तोंडांतून कधीही बाहेर पडावयाचें नाहीं. २९. काशिकाकारांच्या वचनाचे प्रामाण्य. "जे प्रयोग मुनित्रयांच्या वचनाने साधले जात नाहीत परंतु कान्यामध्ये दिगतात त्याकरिता काशिकाकारांनी स्वतंत्र बचने केली आहेत. ती अप्रमाण आहेत अमे पुढील मंथकार समनं .

·प्रस्तावना प्रयोगांमध्ये प्रगृह्यसंज्ञाप्रयुक्त प्रकृतिभाव न होईल असे प्रतिपादन करावे अशा अभि- प्रायाचें तें वाक्य आहे. तसे प्रतिपादन करण्याला हेतु इव या अर्थी व शब्द घ्यावयाचा हा होय. म्हणजे कैयट वगैरेंनी जे पुढे लिहिले आहे तसेंच काशिकाकारांच्या मनांत होतें' असा अर्थ काशिकेतील त्या वाक्याचा तेथे पदमञ्जरीकारांनी लाविला आहे. न्यासकारांनीही पदमंजरी- कारांप्रमाणेच काशिकाकारांचा अभिप्राय दाखविला आहे. आतां या टीकाकारांनी दाखविलेला काशिकाकारांचा अभिप्राय खुद्द काशिकाकारांच्या मनांत होता की नाही याबद्दल संशयच वाटतो. असो. एकंदरीत या व्याकरणशास्त्रामध्ये स्वतंत्र वचन करण्याचा अधिकार मुनित्रयाशिवाय कोणालाही नाही, हे वरील विवेचनावरून सिद्ध होते. ३०. सूत्रांचे सहा प्रकार. "पाणिनीची लाघवाकडे विशेष नजर असल्यामुळे सर्वच विधिसूत्रे न करता त्याने सहा प्रकारची सूत्रे करून सर्व काम भागविले आहे. संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश आणि अधिकार हे ते सहा प्रकार होत. अनेक वर्णाना किंवा अनेक शब्दांना एक संज्ञा करून ठेविली असतां ज्या ज्या ठिकाणी त्या अनेक वर्णाचे किंवा अनेक शब्दांचे उच्चारण करण्याचा प्रसंग येईल तेथे तेथे तो एक संज्ञा-शब्द उच्चारला म्हणजे तेवढ्यानेच तितक्या वर्णाचा अथवा तितक्या शब्दांचा बोध होतो; प्रत्येक ठिकाणी तितके वर्ण किंवा शब्द उच्चारावे लागत नाहीत हे लाघव होय. तसेंच, परिभाषा-सूत्रे ही लाघवाकरितांच केली आहेत. उदा०-'ज्या ज्या सूत्रामध्ये सप्तमी विभक्ति लावून शब्द उच्चारला असेल तेथे तेथे सांगितलेले कार्य अव्यवहित अशा पूर्वीच्याला करावें' (१११।६६) अशी परिभाषा आहे. 'इको यणचि' म्हणजे अच् पुढे असतांना इ उ ऋ ल यांना क्रमाने य व र ल होतात (६।११७७) असे विधिसूत्र आहे. तेथे अचि अशी अच् या पदाला सप्तमी लाविली आहे. त्यामुळे ते इ उ क ल हे वर्ण अचाच्या मागेंच असले पाहिजेत व अव्यवीहतच असले पाहिजेत असा नियम होतो. त्या- प्रमाणेच सप्तमी विभक्ति लावलेल्या सर्व ठिकाणी वरच्याप्रमाणे नियम समजला जातो. बरें, तो सप्तमी-प्रत्यय सुद्धा त्या परिभाषेची प्रवृत्ति होण्याकरितांच केला आहे असे नाही. तो तेथे सूत्रार्थ जुळण्याकरितां करावाच लागतो. त्यांतच परिभाषेची प्रवृत्ति हे ज्यास्त काम पाणिनीने साधून घेतले आहे. ३१. अधिकारसूत्रे. " अधिकारसूत्रे हीही लाघवाकरितांच केली आहेत. ज्या पदाचा संबंध पुढील अनेक सूत्रांमध्ये होतो व तो संबंध निरनिराळ्या तन्हेच्या शब्दांबरोबर होतो त्या पदाचाच फक्त निर्देश करून तेवढेच स्वतंत्र अधिकार-सूत्र पाणिनीने निराळे केले आहे. उदा०-अन- भिहिते ( २।३।१) इत्यादि. अनेक पर्दै घालूनही स्वतंत्र अधिकारसूत्र केलेले दिसते. • उदा०-अलुगुत्तरपदे (६।३११). अधिकाराचा संबंध कोठपर्यंत आहे हे समजण्याला कष्ट होतील अशा काही ठिकाणी ते कष्ट वाचविण्याकरितां त्या सूत्रामध्ये अवधीचा निर्देश केला आहे. उदा.-प्रामीश्वरान्निपाताः (१।४।५६ ), प्राकादारात्समासः (२१॥३), कृत्याः प्राट् ण्वुलः (३।२।९५) इत्यादि. प्रान्दीव्यतोऽण् (४११८३ ) येथे तर दीव्यतः असा जो अवधीचा निर्देश केला आहे तो फरण्यांत पापिनीने बुद्धिकौशल्याने एक प्रकारने निराळेंन ·- ९२ व्याकरणमहाभाष्य कार्य साधून घेतले आहे. ते असे त्या अण् या पदाची अनुवृत्ति 'अश्वपत्यादिभ्यश्च या पुढील सूत्रांत आहे व त्याच्या पुढील 'दित्यदित्यादित्य० या सूत्रामध्ये 'ण्यः' असा दुसऱ्या प्रत्ययाचा निर्देश केला असल्यामुळे व तेथे 'च' शब्द न उच्चारल्यामुळे ती अण् पदाची अनुवृत्ति बंद होते. पण अधिकार या नात्याने जो पुढे अण् पदाचा संबंध होतो तो ज्या ज्या सूत्रामध्ये अर्थाचा निर्देश केला आहे त्या त्याच फक्त सूत्रांमध्ये होतो. कारण, दीव्यतः असा अर्थाचा निर्देश अवधिरूपाने उच्चारल्यामुळे दीव्यति या अर्थाच्या पूर्वीचे अर्थ- निर्देशच मनांत येतात. जसे लोकामध्ये 'देवदत्तापर्यंत प्रत्येकाच्या पुढे एकेक नारळ ठेव' असें सांगितले असतां देवदत्त हा जो अवधि तो मनुष्य असल्यामुळे त्याच्या पूर्वीच्या मनुष्यांच्याच पुढे नारळ ठेविला जातो, मध्ये कितीही खांब वगैरे इतर पदार्थ असले तरी त्यांच्या पुढे नारळ ठेविला जात नाही तसेंच हे होय. म्हणूनच 'तस्य समूहः' (४।२।३७) या अर्थ- निर्देशाच्या सूत्रामध्ये अधिकार या नात्याने अण् पदाचा संबंध होतो तसा त्याच्या पुढील 'भिक्षादिभ्योऽण्' या सूत्रामध्ये अर्थनिर्देश नसल्यामुळे होणार नाही म्हणून तेथे निराळे अण् पद उच्चारावे लागले. पुढे 'प्राग्वहतष्ठन् ' (४४११) 'प्राग्धिताद्यत् ' (४।४।७४) इत्यादि सूत्रांमध्ये ज्या ज्या ठिकाणी अवधिरूपाने अर्थाचे निर्देश केले आहेत तेथें असेंच समजावे. आतां ही अधिकारसूलें स्वतंत्र न करतां तें तें पद पुढील सूत्रामध्ये घालून प्रत्येक ठिकाणी एकेकच सूत्र केले तर त्या त्या सूत्रामध्ये त्या त्या अधिकार पदाचा ज्याच्याशी संबंध झाला असेल त्या पदाची पुढें अनुवृत्ति जोपर्यंत आहे तोपर्यंतच त्याच्याशी संबंध पावलेले अधिकारपद अनुवृत्त होते असा भ्रम होईल तो न होतां अधिकार-पदाचा पुढे निर्दिष्ट केलेल्या अनेकांशी संबंध होतो हे स्पष्ट कळावे म्हणून अधिकारसूत्रे स्वतंत्र निराळी केली आहेत. उदा० 'अनभिहिते कर्मणि द्वितीया' (२।३।१२) असें एकच सूत्र केले तर 'अनभिहिते' या पदाचा संबंध कर्मापुरताच आहे असे वाटेल. वस्तुतः त्याचा संबंध कर्मणि, संप्रदाने, कर्तृकरणयोः, इत्यादि सर्व कारकांबरोबर आहे. अधिकार हा स्वतंत्र सूत्रानेच केला जातो असा नियम मात्र नाही उदा०- तयोर्खावचि संहितायाम् (८।२।१०८) येथून 'संहितायाम्' हा अधिकार पुढे आठवा अध्याय संपेपर्यंत चालू आहे. तेथे 'संहितायाम्' या एकाच पदाला स्वरित-प्रतिज्ञा असल्यामुळे तेवढेच पद अधिकार आहे व त्याचाच संबंध पुढे होत आहे. ३२. अतिदेशसूत्रे "अतिदेशसूत्रं ही पाणिनीने लाघवाकरितांच केली आहेत. उदा०-गाकुटादिभ्यो- ऽञ्णिन्डित् (१।२।१) येथून ओळीने सव्वीस सूत्रे अतिदेशाचीच आहेत. त्यांमध्ये कांही प्रत्ययांना डितांसारखे समजावे व काही प्रत्ययांना कितासारखें समजावे असे सांगितले आहे. त्यामुळे यङ्, यक् असे प्रत्यक्ष डकार व ककार असलेले प्रत्यय पुढे असतांना जी जी कार्य त्यांच्या निमित्ताने होत असतात ती ती सर्व कार्य ' त्यांसारखा समजावा' असे म्हण- ण्याने होतात, जरी येथे हिद्वत् किंवा किद्वत् असा हित् किंवा कित् शब्दापुढे वति प्रत्यय. उभारला नाही तरी हितासारखा किंवा कितासारखा असाच अर्थ आचार्यांच्या मनांत आहे. एखाद्या सदाक्त मनुष्यासंबंधाने 'हा भीम आहे ' असा अभेदाने निर्देश केला असतां 'भीमा- सारखा असाच त्याचा अर्थ लोक समजतात. आद्यन्तवत् (१।१।२१) या अतिदेश सूला- मध्ये यत् प्रत्यय उचारल्याशिवाय अर्थबोध स्पष्ट होत नाही म्हणून वत् प्रत्यय उपारला आहे. - ·प्रस्तावना येथे एकस्मिन् हे उपमेयबोधक पद सप्तम्यन्त असल्यामुळे आद्यन्तयोरिव या अर्थी आद्यन्तवत् असा सप्तम्यन्ताहुन इवार्थी वति प्रत्यय केला आहे. चिण्वत् (६।४।६२) सन्वत् (७/४७३ ) येथेही असेंच समजावे. परवल्लिङ्गं० ( २।४।२६) लोटो लङ्वत् ( ३१४८५ ) येथे उपमेय- बोधक पद षष्ठयन्त असल्यामुळे परस्येव परवत् तसेंच लङ इव लङ्वत् असा षष्ठयन्ताहून पति प्रत्यय केला आहे. तेथेही अर्थबोध स्पष्ट होण्याकरितां वत् प्रत्यय उच्चारला आहे. इतर ठिकाणी तृतीयान्ताहून तुल्यार्थी वति प्रत्यय केला असेल तेथेही स्थानिवत् (१।११५६ ) वगैरे कांहीं ठिकाणी अर्थबोध स्पष्ट होण्याकरितां वत् प्रत्यय उच्चारला आहे. तृतीयान्ताहून वत् प्रत्यय होण्यासारख्या काही ठिकाणी मात्र वत् प्रत्यय उच्चारल्याशिवाय वत् प्रत्ययाचा अर्थ सहजच मनांत येतो म्हणून त्या ठिकाणी वत् प्रत्यय उच्चारला नाही.उदा०-गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन् डित् (१।२।१) असंयोगाल्लिट् कित् (१।२।५) षत्वतुकोरसिद्धः (६।१।८६) गोतो णित् (७।११९०) पूर्वलासिद्धम् (८।२।१). आतां 'वति' प्रत्यय उच्चारल्याशिवाय त्याचा अर्थ सहज समजण्यासारखा असून जो काही ठिकाणी वति प्रत्यय उच्चारला आहे त्याचा हेतु असा आहे की उपमेय पदार्थाचें मूळचे स्वरूप वाचकांचे मनांतून लुप्त होऊ नये. असे पहा की, एखाद्या शक्तिमान् मनुष्याला उद्देशून ' हा भीम आहे' असे कोणी म्हणतात. तसेच ' हा भीमासारखा आहे' असेंही कोणी म्हणतात. कसेही म्हटले तरी त्याच्या स्वरूपांत काही बदल होत नाही, व शक्तीही कमी- ज्यास्त होत नाही. फक्त श्रोत्यांच्या मनामध्ये त्या मनुष्याचे मूळचे स्वरूप हा भीमासारखा आहे ' असे म्हणण्यांत कायम राहते, व ' हा भीम आहे ' असे म्हणण्यांत लुप्त होते. तीच स्थिति या शास्त्रामध्येही समजावी. उदा०- आमन्त्रितं० (८।१।७२) या शास्त्रामध्ये अविद्यमानवत् असा वत् प्रत्यय लावून निर्देश केला आहे. तेव्हां तेथे काही उदाहरणांमध्ये मूळचे विद्यमान स्वरूप धरून त्यावर अवलंबून कार्य करता येते (भाष्य ८।१।७२ म. भा. भाग ६ पृ.३०६ पहा.) असिद्धवदत्रामात् (६।४।२२) येथेही असाच उपयोग संभवतो. तोच तेथे वार्तिक- कारांनी (६।४।२२ वा. १४ ) दाखविला असावा. याप्रमाणे संज्ञा, परिभाषा, अधिकार व अतिदेश या चार प्रकारच्या सूत्रांसंबंधाने विचार झाला. ३३. विधिसूत्रे. "आतां विधिसूत्रे आणि नियमसूत्रे यांबद्दल विचार करावयाचा आहे. त्याकरितां पाणि- नीने हे व्याकरण कसे लिहिले असावे यासंबंधाने कल्पना करणे जरूर आहे. ती कल्पना अशी की, भाषेचे व्याकरण लिहिणाराने आरंभी वाक्याकडे पाहिले असता त्यांत मुख्यत्वाने क्रियापदें दिसतात व इतर सर्व पदांचा त्यांचेकडेच संबंध झालेला दिसतो. तो संबंध साक्षात् किंवा परंपरेनें फसाही असो जे काही अनेक ठिकाणी क्रियापदाच्या आरंभींचे वर्ण सारखे दिसतात, त्यांना अनुसरून मूळ धातूची कल्पना केली जाते. त्या धातूंच्या पुढे तिङ् आणि कृत् अशा दोन प्रकारच्या प्रत्ययांची कल्पना केली जाते. तिड्प्रत्यय लागून में तिडन्त पद होते त्यालाच क्रियापद म्हणतात. धातूला कृत् प्रत्यय लागून धातुसाधित नामें तयार होतात. नामांना स्त्री- प्रत्यय लागून स्त्री-प्रत्ययान्त नामें तयार होतात. त्या दोन्ही प्रकारच्या नामांना तद्धित-प्रत्यय लागून तद्वितान्त नामें तयार होतात. त्या तिन्ही प्रकारच्या नामांपैकी कोणत्याही अनेक नामांचा समास झाला म्हणजे ती सामासिक नाने होतात. सामासिक नानांनाही स्लीप्रत्यय व तद्धित-प्रत्यय लागू शकतात. सर्व प्रकारच्या नामांना प्रथमा द्वितीया वगैरे प्रत्यय लाग्न सुबन्त पर्दे होतात. क्रियापदाशिवाय सर्वच पदें मुवन्त होत. जशी धातूला प्रत्यय लागून पातु- ·व्याकरणमहाभाष्य -साधित नामें होतात तसे नामाला काही प्रत्यय लागून धातू बनतात. हेच नामधातू होत. अशा रीतीने अनेक प्रकारांची कल्पना करून भाषेमध्ये दिसणाऱ्या सर्व प्रकारच्या पदांचा व्याकरणांत पाणिनीने संग्रह केला आहे. ३४. अपवादसूत्रे, नियमसूत्र व निषेधसूत्रं. धातूच्या पुढे व नामाच्या पुढे प्रत्यय सांगणारी विधिसूत्रे होत. शिवाय, तो प्रत्यय केल्यानंतर त्या प्रत्ययाला, त्याच्या भागाला, प्रकृतीला आणि तिच्या काही भागाला त्या त्या प्रयोगाला अनुसरून आगम व लोप सांगणारी हीही विधिसूत्रे आहेत. ज्या अनेक उदाहरणांमध्ये त्यांतील काही भाग सारखा दिसत असेल त्या ठिकाणी तो सारखा दिसणारा भाग प्रत्यय, आदेश किंवा आगम यांपैकी ज्याने साधत असेल तसा प्रत्यय वगैरे तेथे सांगितला जातो. तेथे त्या अनेक उदाहरणांचा संग्रह होईल अशा सामान्य शब्दाने त्या प्रत्यय वगैरेंचे विधान केले जाते. आतां सामान्य शब्दाने संग्रह होणाऱ्यांपैकी काही विशेष ठिकाणी तो प्रत्यय वगैरे नको असेल तर तेवढ्यापुरते त्या प्रत्यय वगैरेंचे निषेध करणारे सूत्र केले पाहिजे. परंतु अपवाद आणि नियम या दोन प्रकारच्या सूत्रांनी ज्या ठिकाणी आपोआपच निषेध सिद्ध होतो तेथे निराळे निषेध-सूत्र केले जात नाही. उदा०-रमा, जाया वगैरे स्त्रीलिंगी आकारान्त अनेक शब्द पाहून त्या धोरणाने व्हस्व-अकारान्त शब्दाहून स्त्रीलिंगी टाप् (आ) प्रत्यय होतो (४१११४ ) असें सामान्यतः टाप् प्रत्ययाचे विधान केले आहे. आता नदी, आत्रेयी, यावती वगैरे ठिकाणी टाप् प्रत्यय दिसत नाही म्हणून तेथे त्याचा निषेध केला पाहिजे; परंतु तसा निषेध सांगून भागणार नाही, तर तेथें निराळा डीप वगैरे कोणीतरी (ई) प्रत्यय सांगितलाच पाहिजे. तो जो अवश्य सांगावा लागणारा डीप वगैरे प्रत्यय तोच टाप् प्रत्ययाचा अपवाद समजला म्हणजे सहजच तेथें टाप् प्रत्यय होत नाही. अशा रीतीने निराळे सूत्र न करतां पाणिनीने काम भागविले आहे. नियमासंबंधानेंहीं असेंच आहे. उदा०-हरिणा कविना, हरये कवये इत्यादि अनेक उदाहरणे पाहून त्या धोरणाने व्हस्व-इकारान्त शब्दाला 'घि' संज्ञेचे विधान (१९४७) केले आहे. आतां पत्या पत्ये इत्यादि ठिकाणी घिसंज्ञेचे कार्य 'ना' हा आदेश (७।३।१२०) दृष्टीस पडत नाही म्हणून पति शब्दाला 'घि संज्ञेचा निषेध केला पाहिजे; परंतु तसा निषेध करून भागणार नाही. कारण भूपतिना, भूपतये, असे समासामध्ये 'धि' संज्ञेचे कार्य दृष्टीस पडते व त्याकरितां समासामध्ये पति शब्दाला 'घि संज्ञा होते असे पुनः विधान केलेंच पाहिजे. तेव्हां तेथें अवश्य विधान करावे लागणार आहे, तेवढेच करावें, निराळे निषेध सूत्र करूं नये; ते निराळे केलेले घिसंज्ञेचे पुनर्विधान नियमार्थ होऊन पत्या पत्ये ही उदाहरणे सहजच साधतील. तो नियम असा की,पति या शब्दाला जर सामान्य सूत्राने घिसंज्ञा कर्तव्य झाली तर ती समासामध्येच करावी (११४८). आतां ज्या ठिकाणी अपवाद किंवा नियम या दोन्ही तन्हा नाहीत तेथें नाइलाजास्तव निषेधसूत्र निराळं केले आहे. उदा०-नाज्झली (१११११०). सवर्णसंशेचा निषेध सांगणारे हे सूत्र आहे. निषेधसूत्रांचा अंतर्भाव विधिसूत्रांमध्येच होतो; फारण तेथे निषेधाचे विधान केले जाते. ३५. साधुशव्द व असाधु शब्द. "याप्रमाणे सूत्रांचे सहा प्रकार करुन तेवण्यावरुन भातील सर्व शब्दांचा अनुगम ज्याने आपल्या सूक्ष्म युद्धीच्या जोरावर केला आहे तो लोकोत्तर पुण्य होय यांत शंका नाही.

·प्रस्तावना ९५ . काशिकाकारांनी एका ठिकाणी 'महती सूक्ष्मेक्षिका सूत्रकारस्य' (सूत्रकाराची फार बारीक दृष्टि आहे ) असें (४।२१७४) स्पष्टच म्हटले आहे. स्वरांसुद्धां वैदिक शब्दांचा अनुगम या पाणिनीय व्याकरणामध्येच दृष्टीस पडतो. भाषेमधील साधु शब्द कोणते हे समजण्याकरितां पाणिनीने व्याकरण केले आहे. भाषेमध्ये साधु शब्द किती आहेत त्याचा विचार केला असता त्यांचा अंतच लागत नाही. मग असाधु शब्दाबद्दल बोलावयासच नको, एका साधु शब्दाबद्दल दहा असाधु शब्द असतात. शिवाय, साधु शब्द मूळचे आहेत तेवढेच; त्यांना वाढ नाही. आणि असाधु शब्दांना वाढ आहे. यापुढेही आणखी किती वाढतील ते पण सांगता येणार . नाही. तेव्हां असाधु शब्दांची व्याख्या करणे झाले तर 'जे साधु शब्द नव्हेत ते असाधु' अशीच व्याख्या करावी लागेल, असो, साधु शब्दाची व्याख्या केली आहे ती अशी अनपभ्रष्टताऽनादिर्यद्वाऽभ्युदययोग्यता । व्याक्रिया व्यञ्जनीया वा जातिः काऽपीह साधुता ॥ जे अपभ्रंश नव्हेत, जे नवीन उत्पन्न झालेले नव्हेत, ज्यांच्या प्रयोगापासून पुण्य उत्पन्न होते, अथवा व्याकरणावरून जे सिद्ध होतात ते साधु शब्द होत. या चार व्याख्यांपैकी पहिली व्याख्या अन्योन्याश्रय दोषाने दुष्ट होते. कारण, 'जे अपभ्रंश नव्हेत' हे ठरविण्याला अपभ्रंश कोणते तें अगोदर समजले पाहिजे; आणि अपभ्रंश ठरविण्याला साधु शब्द कोणते ते अगोदर समजले पाहिजे. कारण, 'जे साधु शब्द नव्हेत ते अपभ्रंश (असाधु) होत' अशी अपभ्रंशाची व्याख्या आतांच दिलेली आहे. आतां जे लक्ष्यैकचक्षुष्क लोक मुनित्रयासारखे असतील त्यांच्या दृष्टीने मात्र हा अन्योन्याश्रय दोष नाही. सूत्रांचे लक्ष्य साधु शब्द होत. ही त्या साधु शब्दांचे लक्षण होत. सूत्रांकडे नजर दिल्याशिवाय ज्यांना साधु शब्द कोणते ते समजते ते लोक लक्ष्यैकचक्षुष्क होत आणि ज्यांना साधु शब्द कोणते तें सूत्रावरूनच समजतें ते लोक लक्षणैकचक्षुष्क होत. 'जे शब्द नवीन उत्पन्न झालेले नव्हेत ते साधु शब्द होत किंवा 'ज्यांच्या प्रयोगापासून पुण्य उत्पन्न होते ते साधु शब्द होत' या दोन व्याख्या देखील लक्ष्यैकचक्षुष्कांच्या दृष्टीनेच त्वरित उपयोगांत येतात. कारण अमुक शब्द मूळचाच आहे, किंवा अमुक शब्दाच्या उपयोगापासून पुण्य उत्पन्न होते ही कल्पना आमच्यासारखे लक्षणैकचक्षुष्क लोक सूत्रावरूनच करणार. तेव्हां 'व्याकरणावरून जे सिद्ध होतात ते साधु शब्द होत' हे शेवटचे लक्षणच लक्षणैकचक्षुष्क लोकांच्या उपयोगी पडणारे आहे. ३६. ज्ञानपूर्वक शब्दप्रयोगाने पुण्यप्राप्ति. " आतां सूत्रकारांनी केलेल्या सूत्रावरून सिद्ध होणाऱ्या साधु शब्दांच्या प्रयोगापासून पुण्य उत्पन्न होते हे खरे, परंतु तेथे पुण्य उत्पन्न करण्याची शक्ति केवल सूत्रकारांची नव्हे व केवल साधु शब्दांचीही नव्हे तर दोघांची मिळून आहे. तितकी पूर्ण शक्ति केवल सूत्रकारांचीच मानली तर सूत्रकारांनी काही सांगितले तरी त्यापासून पुण्यच उत्पन्न होते अमॅ म्हणावें लागेल. या सूत्रकारांनीच शिक्षेमध्ये "गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः। अनर्थशोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः" (पा. शिक्षा. ३२) 'गात गात अध्ययन करणारा, घाईने, किंवा मान हालवीत म्हणणारा, गुरुपदेशाशिवाय पुस्तकावर नव वाचगारा, अर्थ न जाणणारा आणि बारीक गळ्याने म्हणणारा, हे सहा प्रकारचे लोक पाटकाधम समजाये' असें पाठकाधमाचे लक्षण केले आहे. तेथेही पाठकाधम होण्यांत पुष्य मानावे लागेल. त्याममाणेच ·.. व्याकरणमहाभाष्य केवल साधुशब्द-प्रयोगामध्ये तितकी शक्ति मानिली तर केवल काव्यपाठी पौराणिक लोकांनी- ही केलेल्या साधुशब्दप्रयोगापासून पुण्य उत्पन्न होते असे मानावे लागेल. आता प्रत्येकामध्ये जेवढी शक्ति आहे त्या मानाने तेथे पुण्य उत्पन्न होणारच. 'गीती शीघ्री०' हा श्लोक म्हण- ण्याने पुण्य उत्पन्न होणारच. प्रत्यक्ष पाठकाधम होण्यांत मात्र पुण्य उत्पन्न होत नाही. तात्पर्य, व्याकरणज्ञानपूर्वक साधु शब्दांचा प्रयोग केला तरच त्यापासून पूर्ण पुण्य उत्पन्न होणार आहे. लक्ष्यैकचक्षुष्क लोकांना जरी व्याकरणावांचून साधु शब्दांचे ज्ञान होते तरी त्यांनी सुद्धा व्याकरणप्रक्रियास्मरणपूर्वकपयोग केला तरच पूर्ण पुण्य उत्पन्न होणार आहे. 'तस्यापि शास्त्रप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एव धर्मोत्पत्तेः' असें नागोजीभट्टांनी शेखरामध्ये स्पष्टच म्हटले आहे. गोप्रदान वगैरे कर्मापासून पुण्य उत्पन्न होते तेथे देखील दान हे कर्म आणि गोसारखी महत्त्वाची वस्तु या दोहोंच्या सामर्थ्यानेच ते पूर्ण उत्पन्न होते. तसेच यश वगैरे कर्म आणि त्याला उपयोगी पडणारे सार्थ मन्त्रज्ञान या दोहोंपासूनच उत्पन्न झालेले पुण्य स्वर्ग वगैरे फल देणारे होते. 'योऽनिष्टोमेन यजते य उ चैनमेवं वेद. या श्रुतीमध्ये अमिष्टोम याग आणि त्याला उपयोगी असें ज्ञान ह्या दोन्ही गोष्टी जेथे असतील तेथें फलप्राप्ति होते असे स्पष्टच सागितले आहे. त्या श्रुतीमध्ये 'य उच' असा समुच्चयार्थक 'च' शब्द उच्चारला आहे, 'या' शब्द घातला नाही. . , - ३७. कर्मामध्ये पुण्य उत्पन्न करण्याची शक्ति. अथवा, साधु शब्दप्रयोगामध्येच पुण्य उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य आहे. परंतु त्या सामर्थ्याचा पूर्ण उपयोग होण्याला मात्र शास्त्रप्रक्रियाज्ञानाचे साहाय्य लागते. उदा० दानकर्माचे अंगींच पुण्य उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य आहे. परंतु त्या सामर्थ्याचा विशेष उपयोग होण्याला गोसारख्या महत्वाच्या वस्तूची जरूर लागते. तसेंच, ज्योतिष्टोम वगैरे यागां- मध्येन पुण्य उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य आहे. पण त्या याग वगैरे कर्मामध्ये ज्यास्त शक्ति येण्याला विधेची म्हणजे शानाची जरूर लागते. म्हणूनच श्रुतीमध्ये 'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (टा.११११०) शानपूर्वक केले जाणारे फर्म अधिक बलयुक्त असते असे म्हटले आहे. या श्रुतीला धरूनच अभियुक्त म्हणतात. श्रुतिराद मयेकर्म विद्यया वीर्यवत्तरम् । अनस्तिकस्पमितरयन्न विद्यापुरस्मृतम् ।

·प्रस्तावना व्युत्पत्ति आहे. येथे पाणिनि शब्दाच्या पुढे 'छ प्रत्यय झाला आहे. जरी प्रोक्त या अर्थी झालेल्या या छ प्रत्ययापासून पाणिनीने केलेले इतका अर्थ निघत नाही, तरी पण वस्तुतः हे व्याकरण पाणिनीनेच केलेले आहे. 'कोणी तरी दुसऱ्या सूत्रकाराने केलेली सूत्रे पाणिनीने फक्त शिप्यांना सांगितली' असे मात्र समजू नये. कारण, असे पहा की या सूत्रांची व्याख्या वार्तिक- कारांनी केली आहे. आणि सूत्रे, व वार्तिकें या दोहोंची व्याख्या भाष्यकारांनी केली आहे. तेथे 'शब्द नित्य आहेत असे गृहीत धरूनच सूत्रकारांनी त्या शब्दांचे व्याकरण करून त्याच्या द्वाराने एक प्रकारचा धनियम केला आहे' असे वार्तिककारांनी आरंभींच म्हटले आहे. त्याचे स्पष्टीकरण करतांना भाष्यकारांनी सूत्रकारांचा प्रत्यक्ष निर्देश केला आहे. शिवाय 'पूरणगुण०' (रारा११) याने सांगितलेल्या षष्ठीसमासनिषेधाचे उदाहरण 'पाणिनेः सूत्रकारस्य' असें. भाष्यकारांनी लिहिले आहे. तसेच 'उभयप्राप्तौ०' (२।३।६६) या सूत्राचे उदाहरण 'शोभना खलु पाणिनेः सूत्रस्य कृतिः, शोभना खलु पाणिनिना सूत्रस्य कृतिः' असें भाष्य- कारांनी दिले आहे. वार्तिककारांनीही सूत्रकार या दृष्टीने पाणिनि या नांवाचा उल्लेख केला आहे. उदाहरणार्थ-- सिद्धं तु तद्गुणसंविज्ञानात्पाणिनेर्यथा लोके' (६।१।१ वा. १५), 'प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः पाणिनेः सिद्धम् ' (७.१२ वा. ५), (७/१२ वा. ५), 'एकशेषनिर्देशाद्वा स्वरभिनानां भगवतः पाणिनेः सिद्धम् ' (८।४।६८ वा. ४). शिवाय, सूत्रकार या दृष्टीने पाणिनीची योग्यता फार मोठी आहे म्हणूनच वार्तिककारांनीं 'भगवान् पाणिनि' असे म्हटले आहे. भाष्यकारांनी तर 'भगवान् पाणिनि आचार्य' असे अनेक ठिकाणी भगवान् व आचार्य अशी दोन्ही विशेषणे लावून पाणिनीची विशेष योग्यता दाखविली आहे. शिवाय, भाष्यकारांची 'पाणिनि' हे विशेष नांव न घेतांच नुसत्या आचार्य शब्दानेच पाणिनीचा निर्देश करावयाची बहिवाट दिसते. 'आचार्यप्रवृत्तिापयति' असें वाक्य भाध्यामध्ये अनेक ठिकाणी दृष्टीस पडते. ज्या ठिकाणी तसे वाक्य भाष्यकार घालतात त्या ठिकाणी आचार्यांनी केलेल्या सूत्राचा प्रत्यक्ष उपयोग एक असतोच, आणि त्याच सूत्रावरून सूचित केलेल्या गोष्टीचाही दुसऱ्या त-हेनें उपयोग होतोच. तेव्हां एका कृतीने निरनिराळी दोन प्रकारची कार्ये साधतील अशीही आचार्याची कृति असते. ३९. "न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति" या भाष्यवचनाचे स्वारस्य, ज्याप्रमाणे कोणी एक श्रद्धालु मनुष्याने आंब्याच्या रोपाजवळ तर्पण केले तर त्याच्या एका कृतीने आंब्याच्या रोपाला पाणी मिळाले आणि पितरही संतुष्ट झाले अशी दोनही कार्य होतात त्याप्रमाणेच हे होय. आचार्याच्या कृतीमध्ये मुख्यत्वाने विशेष गोष्ट ही दिसते की, जे 'आचार्य' या पदवीला पोचले असतील त्यांच्या हातून भलतीच गोष्ट कधीही होत नाही. लिहि- तांना त्यांच्या हातून खोटे वाक्य कधीही लिहिले जाणार नाही. 'आचार्याः कृत्या न निवर्तन्ते' असें पाण्डित लोक म्हणतात. भाप्यकारांनीही एका ठिकाणी (पृ. १२६.९) 'न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तवन्ति' (आचायोनी एकदा सूत्रे लिहिली ती लिहिली, ते ती परत घेत नाहीत ) असे म्हटले आहे. या त्यांच्या म्हणण्याचा अभिप्राय काही पण्डित लोक असा वर्णन करतात की आचार्यांच्या हातून खोटें वाक्य कधीही लिहिले जात नाही. कारण, हातून एखादे वाक्य खोटें लिहिले गेले असेल तर ते देश तरी त्यांना परत प्यावे लागेलच. आतां । आचार्य हे फार पट्टी असल्यामुळे त्यांना आपली चूक फळून आली तरी ते आग्रहाने आपली चूक कयूल करीत नाहींत ' जया ·व्याकरणमहाभाष्य अभिप्राय 'न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति ' या भाष्याचा समजू नये. कारण आचार्यांच्या मनामध्ये लेशतः सुद्धा आग्रह असणार नाही. सर्व प्रकारच्या शास्त्रार्थी- संबंधी सिद्धान्त ज्यांच्याजवळ साठविलेले असतात, जे दुसऱ्याला सदाचार शिकवितात, आणि जे वेद व वेदार्थ यांतील मूलतत्त्व जाणतात, ते आचार्य होत. तेव्हां ते आचार्य हट्टी असतील अशी कल्पना करणे शक्य नाही. म्हणून त्यांना आपली चूक परत घेण्याचा प्रसंगच येत नाही' असाच भाष्यकारांचा अभिप्राय समजला पाहिजे. अर्थातच तसा प्रसंग न येण्याचे कारण ' तशी चूक न होणे' हेच होय. संभवेल तोच अभिप्राय समजला जातो याविषयी एक दृष्टान्त असा आहे-'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति' (तै. सं. ३।५।७।२) अशी श्रुति आहे. पण हे पळसाचें नांव आहे; कारण त्याची उत्पत्ति पर्णापासून आहे. जेव्हां गायत्रीने द्युलोकांतून भूमीवर सोम आणिला तेव्हा त्याचे जे पर्ण मध्येच गळून पडले त्यापासून पळस वृक्ष उत्पन्न झाला अशी आख्यायिका आहे. जुहू म्हणजे होमाचे साधन असें विशेष प्रकारचे पात्र. 'ज्याचे ते पात्र पळसाच्या काठाचे आहे तो निंदाद्योतक शब्द ऐकत नाही म्हणजे त्याची निंदा त्याचे कानी पडत नाही' असा श्रुतीचा अर्थ आहे. या श्रुतीमध्ये पर्णमय जुहूची प्रशंसा केली आहे. 'ज्याची पर्णमय जुद्द असते त्याची लोक निंदा करीत नाहीत; कारण त्याच्या हातून वाईट कर्म होत नाही आणि म्हणूनच त्याच्या कानीं त्याची निंदा पडत नाही असा श्रुतीचा अभिप्राय आहे. येथे 'तो बहिरा होतो म्हणून त्याच्या कानीं त्याची निंदा पडत नाही' असा मात्र श्रुतीचा अभिप्राय नाही. कारण, तसा अभिप्राय असेल तर पर्णमय जुहूची प्रशंसा होणार नाही. शिवाय 'निंदाद्योतक शब्द ऐकत नाही' येथे में निंदाद्योतक असे शब्दाला विशेषण दिले आहे त्यावरून 'प्रशंसाद्योतक शब्द त्याच्या कानी पडतात' असा जो गर्भित अर्थ निघतो तोही श्रुतीचा तसा भलता अभिप्राय मानिला तर जुळणार नाही. तात्पर्य, 'आचार्य' या पदवीला जो पोचतो त्याच्या हातून चूक होत नाही असाच 'आचार्योनी जी सूत्रे एकदां लिहिली ती सूत्रे ते परत घेत नाहीत' या भाप्याचा अर्थ सिद्ध होतो. ४०. पाणिनिसूत्रांचे निरपवाद प्रामाण्य. "आतां हा जो या वाक्याचा अभिप्राय पंडित लोकांनी काढिला आहे तो बरोबर आहे. जरी तो अभिप्राय योग्य आहे तरी ज्या ठिकाणी भाप्यकारांनी हे वाक्य घातले आहे त्या ठिकाणी तो अभिप्राय जुळत नाही. भाष्यकारांनी आरंभी प्रस्तावनेमध्ये वार्तिककारांना उद्देशून एं पास्य लिहिले आहे. व्याकरण शब्दाच्या अर्थाबद्दल विचार चालू झाला असता तेथे जर व्याकरण शब्दाचा 'शब्द' हा अर्थ असेल तर वैयाकरणो योगः' या प्रयोगामध्ये व्याकरण शन्दादून 'भय' या अर्थी जो तद्धित प्रत्यय केला आहे तो जुळत नाही. कारण, योग म्हणजे सूत्र में फांदी शब्दांमध्ये असत नाही अण दोष वार्तिककारांनी दाखविला आहे. त्या अर्थाचें 'भवे' असें पार्तिक लिहिले आहे. पुढे आणखी दोष दाखवितांना 'प्रोक्तादयश्च तद्धिताः' असें पारिफ लिहिले आहे. व्याकरण शब्दाचा अर्थ 'शब्द' असा घेतला तर प्रोक्त वगैरे अर्धा रोगारे तमित प्रत्यय जुळणार नाहीत असा त्या पार्तिकाचा अर्थ आहे. 'पाणिनीयं ग्यापरण' या प्रपोगामध्ये पाणिनि दाहन 'पाणिनिना प्रोतं.' म्हणजे पाणिनीने सांगितलेलें या प्रोगा मा म जो दिवस प्रत्यय झाला आहे तो मुळत नाही. कारण पाणिनीने गरे गाभिदेव गन्द गांदी गांगितले नाहीत. देय अशी शंका उद्भयते की नातिककारांनी भो'निरालं का निति निराले लिदाययास नको, त्यांनी दाराविलेला को दोष र दोषागा गट् दुगमा मासिकामधील 'मोर यगेरे भी' यातील यगेरे ·प्रस्तावना ९९ शब्दाने होत आहे. या शंकेचे उत्तर देतांना भाष्यकारांनी वरील वाक्य उच्चारले आहे व त्यासंबंधाने भाष्यकारांनी असे लिहिले आहे की, आचार्य बार्तिककारांच्या आरंभी जे मनांत आले ते त्यांनी लगेच 'भवे' या वार्तिकाने निर्दिष्ट केले, आणि नंतर में मनांत आले ते त्यांनी मागून निर्दिष्ट केलें; आणि आचार्यांनी एकदा जे लिहिले ते कायमच असते ते केव्हाही ते परत घेत नाहीत. परत घेण्याची स्थले दोन प्रकारची असतात. (१) पूर्वी लिहिलेले चुकलेच असेल तर ते परत घ्यावे लागते; आणि (२) पूर्वी लिहिलेलें जरी चुकले नसले तरी ते दुसऱ्या काही कारणाने वाचकांच्या ध्यानात येण्यासारखे असेल तर ते परत घेता येते. प्रकृत स्थली दुसऱ्या प्रकाराने परत घेण्याचा प्रसंग आहे खरा; परंतु आचार्य हे केव्हांच परत घेत नाहीत म्हणून 'भवे' हे वार्तिक तेथे कायम ठेविलें आहे. आतां या दुसऱ्या प्रकाराने परत घेण्याचा प्रसंग आला असतां तेथे परत घेतले नाही तर त्या ठिकाणी ल्या परत न घेण्यापासून आचार्यांचा मोठेपणा कांहींच दाखविला जात नाही असे जरी आहे तरी भाष्यकारांच्या तोंडचे वाक्य हे दोन्ही प्रकारांचे दर्शक असल्यामुळे पहिल्या प्रकाराने त्यांचा मोठेपणा दाखविला जात आहेच. कारण भाष्यकारांनी दिलेले वाक्य दोन्हीकडेही लागू पडते. 'लिहिलेले परत घेत नाहीत' याचे तात्पर्य 'परत घेण्यासारखें लिहीत नाहीत' असे लोक समजतातच. जसें लोकांमध्ये एखाद्या शहाण्या मनुष्यासंबंधाने बोलतांना 'तो आपली सही कधीही परत घेत नाही' असे म्हणतात, त्याचे तात्पर्य 'तो भलत्या मजकुरावर सही करणार नाही' असे लोक समजतात व त्यानेच त्याच्या शहाणपणाची ज्यास्त प्रशंसा केली जाते तसेच येथे समजावें. भाष्यस्यार्थबुभुत्सूनां सौलभ्येनार्थबोधकम् । अदो भाषान्तरं श्रीशो मया समुदपादयत् ॥" विद्वद्वंश रामेश्वरभट्ट १५००-१५५० ८ . , शंकरमिक्ष महेशठक्कुर नारायणभट्ट अनन्तभट्ट माधवसरस्वती गोविंदाद्विवेदी १५३० १६०० मधुसूदनसरस्वती रामकृष्णभट्ट ब्रम्हेन्द्रसरस्वती शंकरमह नारायणसरस्वती गागाभट्ट (शिव- मल्लारिभट्ट कालीन) रंगोजीभट्ट भट्टोजीदीक्षित १५८० | १६५० वीरेश्वरदीक्षित हरिदीक्षित १६३०-१७०० वाळंभट्ट (बाळंभट्टीटीकाकर्ते) नागेशपाध्याय १६५०-१७३० ·राघवाचार्य राघवेन्द्राचार्य ओक गजेन्द्रगडकर नारायणाचार्य । गोविंदाचार्य मेरुशास्त्री कुप्पाशास्त्री मोरेशास्त्री साठे अष्टपुत्रे गोडबोले कृष्णशास्त्री चिपळुणकर भिकुशास्त्री गोडबोले डेगवेकर विष्णुशास्त्री ब्रह्मानन्द चिपळुणकर भीमाचार्य वामनाचार्य झळकीकर झळकीकर प्रशानन्द अनन्ताचार्य बाळाचार्य केवलानन्द ' नृसिंहाचार्य सेतुमाधवाचार्य अश्वत्थामाचार्य केशवाचार्य प्रल्हादाचार्य विमार तात्याशास्त्री कैलासचंद्र विश्वनाथ गंगाधरशास्त्री स्नेदिरामशास्त्री हेमराज पंडित पटवर्धन दंटिभट्ट तेलंग (नेपाळ) जयदेवमिभ হেনসয়ামী शियनारायण गणपतीशास्त्री गंगानाथ शा. गुफाटे राजवरशास्त्री गुरुप्रसादशास्त्री पितली पालाशानी काळे रघुनायाग्नी अभ्यंकर T नारापानी पिने पदाधिपाली गोशाजी पादर :ງົງ. বিয়াৰ अम्गार irrarth HERE दमानी भगनानी पानी ustrit ·नागेशोपाध्याय १६५०-१७३० रामचंद्रभट्ट तारे वैद्यनाथ पायगुडे भैरवमिश्र अहोवल नीलकंठशास्त्री थत्ते १७६०-१८३४ नीलकंठशास्त्रीभट भास्करशास्त्री दिनकरशास्त्री गोपाळाचार्य क-हाडकर अभ्यंकर खांबेटे १७८३-१८७१ दत्तशास्त्री निगुडकर विष्णुशास्त्रीभट धोंडशास्त्रीभट रामशास्त्री । । त्रिवकशास्त्री दामोदरशास्त्री साठे नारायणशास्त्री वासुदेवशास्त्री पांडरगंशास्त्री वाडीकर निगुडकर आठल्ये काशिनाथशास्त्री अनंतशास्त्री रामशास्त्री नारायणशास्त्री गंगाधरशास्त्री हरिशास्त्री अष्टपुत्रे पेंढारकर गोडबोले गोडबोले शेंडथे शेड्थे १८३७-१९१३ राजारामशास्त्री डॉ. कीलहॉर्न कार्लेकर डॉ.भाण्डारकर बाळशास्त्री रानडे (वालसरस्वती केशवशास्त्री दामोदरशास्त्री रामशास्त्री मराठे भारद्वाज तेलंग सितारामशास्त्री आठल्ये वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर विकशास्त्री लेले कृष्णशास्त्री गोडबोले, १८६३-१९४२ गणेशशास्त्री सिद्धेश्वरशान्त्री काशिनाथ अभ्यंकर महादेवशास्त्री नीलकंठराय गंगाधरपंत शेंडये चित्राव (लेखक) साठे अभ्यंकर अन्यंकर ·श्री उपोद्यात. व्याकरणशास्त्राच्या विकासाचे नऊ कालखंड (१-१२). - १. व्याकरणविषयक विचारांना आरंभ. भगवान् पतञ्जलीने केलेल्या महाभाप्याचे अध्ययन करण्यापूर्वी सामान्यरीत्या व्याकरण- शास्त्राची माहिती असणे आवश्यक आहे. व्याकरण हा शब्द वि आणि आ हे उपसर्ग जोड-' लेल्या कृ या धातूपासून साधला जातो. अन (ल्युट ) हा करणार्थी प्रत्यय घेतल्यास (शब्दाच्या) 'स्पष्टीकरणाचे साधन हा व्याकरण शब्दाचा अर्थ होतो, कर्ता या अर्थी घेतल्यास 'स्पष्टीकरण करणारे ' शास्त्र हा अर्थ होतो व भौवार्थी घेतल्यास 'स्पृष्टीकरण' असा अर्थ होतो. कोणत्याही अर्थी प्रत्यय घेतला तरी, शब्दांचे स्पष्टीकरण जिने होते ती विद्या, किंवा जी करते ती विद्या, किंवा स्पष्टीकरण या स्वरूपाचीच विद्या अशा अर्थाने 'शब्दस्पष्टीकरणविद्या' या अर्थी हा शब्द वादाणकालापासून उपयोगांत आला आहे. वार्तिककारांनी आरंभीच प्रस्ताव- नान्दिकांत 'सूत्रे व्याकरणे पष्ठयोंऽनुपपन्नः' येथून आरंभ करून पांच वार्तिकांमध्ये 'व्याकरण' शब्दाच्या अर्याचा विचार केला आहे. भाष्यकारांनी वार्तिकांचे व्याख्यान करून पाणिनीच्या सूखांना व्याकरण कसे म्हणता येईल ते स्पष्ट केले आहे. 'व्या+क' धातूचे दाखविणे अथवा स्पष्ट करणे या अर्थी वेदामध्ये व नादरणमंथांमध्ये अनेक वेळां प्रयोग दिसून येतात. तैत्तिरीय संहिते- मध्ये (ते. सं. ६।४७) देवांनी इंद्राला वाणीचे स्पष्टीकरण करण्याची विनंति केली व इंद्राने तिचे स्पष्टीकरण केले अशी कथा आहे. या कथेवरून ब्राह्मणग्रंथांचे काली वैदिक शब्दांचे स्पष्टी- १. फरणार्थी ल्युत् ' 'परणाधिकरणयोश्च' (३.३ ११७) या ससाने सांगितला आहे. प्रदीपकारांनी 'सले ल्युस्थः ' (म. मा. भाग १ पृ. २५) या वातिकाचे विवेचन करतांना 'करणे ल्यु वियिते, शब्दम्य सानियमानपाए क न तु फरणनिति गापः' असे म्हटले आहे व उपोतकारांनी स तु (ल्युट् तु) फापरक पनि भारत में पास्मान येथे आहे. २. मग या मानी ॥ नन्दिप्रदिपचादिभ्यो ल्युगिन्यचः ' ( ३११११३४) या सूत्राने 'स्यु' प्रत्यय एनदिन.

·उपोद्धात १०३ करणाची इच्छा वेदद्रष्टया ऋषींना होती व त्याप्रमाणे ते करीत होते. वैदिक कर्माचे वेळी वेदाच्या मचा म्हटल्या गेल्या असतां शब्दरूप वेदमन्त्रांनी देवता संतुष्ट होऊन फलें देत असत असा अनुभव लोकांना येत असे. त्यामुळे देवतांचे स्वरूप काय तसेंच मन्त्रांचे व मन्त्रस्वरूप वाणीच स्वरूप काय हे जाणण्याची साहजिकच त्यांना इच्छा झाली. देवतांच्या स्वरूपाचे वर्णन ब्राह्मणग्रंथांमध्ये अनेक वेळां देवतावाचक शब्दांच्या व्युत्पत्ती- वरून केलेले पाहून विशेषनामांचीही त्यांच्या स्वरूपाला योग्य अशी व्युत्पत्ति करण्यास सुरुवात झाली व तिचे पर्यवसान भाषेतील यच्चयावत् शब्दांची धातूंपासून व्युत्पत्ति म्हणजे निर्वचन देण्यांत झाले. अशा त-हेची निर्वचने देणाऱ्या ग्रंथांना निरुक्त ही संज्ञा देण्यांत आली. वेदमंत्रांच्या वाणीचे म्हणजे वैदिक शब्दांचे व्याख्यान करण्यासही विद्वानांनी सुरुवात केली. या व्याख्यानास व्याकरण ही संज्ञा दिली गेली. या निरुक्ति व व्याकरण विद्यांचे बरोबरच वैदिक मंत्रांचे स्पष्ट उच्चारण करता यावे या दृष्टीने शिक्षाग्रंथ व वृत्तबद्ध मंत्रांच्या वृत्तांचे ज्ञान व्हावे याकरितां छन्दोग्रंथही निर्माण झाले. तसेंच वैदिक विधींच्या स्वरूपाचे ज्ञान होण्याकरिता कल्पग्रंथ व कालाचे ज्ञान होण्याकरिता ज्योतिषग्रंथही रचिले गेले. या सहा प्रकारच्या ग्रंथांना वेदाची सहा अंगें म्हणून संबोधण्यात येते. २. वेदाङ्गव्याकरणाचे स्वरूप. या सहा अंगांमध्ये व्याकरण हे प्रधान वेदाङ्ग समजण्यांत येते. कारण, वेदाच्या सहा अंगां- पैकी वेदमन्त्रांचा अर्थ समजण्यास त्याचाच मुख्यत्त्वाने उपयोग होतो. संहिताकाली व ब्राह्मणकाली वेदमन्त्रांचे पठण करून यथायोग्य यागादि कर्मे करणे यांकडेच लोकांचे लक्ष्य होते व त्या वेळची भाषा वेदमन्त्रांच्या भाषेप्रमाणेच असल्यामुळे ती दुर्बोधही नव्हती. त्यामुळे व्याकरण- विषयक विचारांना त्या वेळी सुरवात झाली नव्हती असे म्हटले तरी चालेल. महाभाष्यकारांनी जरी 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि०' किंवा 'चत्वारि शृङ्गा०' (क्र.सं. १.१६४.४५,४.५८.३) यांसारख्या कचांचे 'पद' या शब्दाचा नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात ही पदें असा अर्थ घेऊन व्याकरणपर अर्थ लावले तरी सायणाचार्योनी आपल्या भाप्यांत (क्र. सं. १, १६४, ४५ भाष्य ) म्हटल्याप्रमाणे ते अर्थ वैयाकरणांचे आहेत; वैदिक ऋषींना ते अभिप्रेत असतीलच 'असें नाही. मात्र " गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कम् अर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदा अक्षरेण मिमते सप्त वाणीः (क्र. सं. १११६४१२४ ) या मन्त्रांत 'पाद' शब्दाचा अर्थ श्लोकाचा चरण' व 'अक्षर' शब्दाचा अर्थ 'खर' अथवा 'व्यञ्जनसहित खर' असा आहे व त्यावरून छन्दोविषयक विचार ऋग्वेदकाली चालू होते एवढे सिद्ध होते. व्याकरणविषयक कल्पनांना मात्र ब्राह्मणकाली आरंभ झाला हे निरनिराळ्या ब्राहाणग्रंथांत आढळणाऱ्या लिंगांच्या व वचनांच्या उल्लेखांवरून तसेच भूत, भविष्यत् व वर्तमान या अर्थी १. महामाप्यांत याविषयी उल्लेख (२. ३।३१ श्लो. वा. २) येथे आला आहे. (न. मा. माग ३ पृ२८४-२८५ पहा ) २. भाष्यकारांनी प्रधानं च पवनेषु व्याकरणन् । प्रधाने च कृतो पत्नः फलवान् भवति ।" (म. मा. भाग १ पृ. ३) असे स्पष्ट म्हटले आहे. ३. याकरितां (श. बा. ११५॥४१६-११, ६।१३३१४; ताम्ध्य भा. १२२०११३ थे. मा. ; ६१६३ गोपय मा. ११२५) पा. " १ ·१०४ १०४ व्याकरणमहाभाष्य कृतं, करिष्यत् आणि कुर्वत् या शब्दांच्या प्रयोगांवरूनही स्पष्ट होते. आरण्यक व उपनिषद् ग्रंथांमध्ये वाणीच्या वर्णनाच्या प्रसंगाने आलेल्या स्वर, स्पर्श, जन्मन् , धातु, प्रातिपदिक, नाम, आख्यात, प्रत्ययविभक्ति वगैरे संज्ञांवरून शिक्षाग्रंथांसारखे व्याकरणविषयक लहानसे ग्रंथही लिहिले गेले असावे. हल्ली उपलब्ध असलेल्या यास्क ऋषींच्या निरुक्तामध्ये आलेल्या उल्लेखांवरून प्रातिशाख्य ग्रंथच नव्हेत तर इतरही वेदाङ्गच्याकरण ग्रन्थ यास्काचार्याच्या निरु- क्ताच्या पूर्वी लिहिले असावे. निरुक्ताला व्याकरणाचे पूरक शास्त्र (तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कायम् ) असे म्हटले आहे. एकंदरीत पाहता, निरनिराळ्या शाखांच्या शिक्षा व प्रातिशाख्ये ही रचिली गेल्यानंतर यास्काचार्यांनी निरुक्त रचिले असावे व त्यानंतर पाणिनीची अष्टाध्यायी रचिली गेली असावी असे दिसते. - .. ३. 'प्रातिशाख्य' ग्रंथांचे स्वरूप. प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये वेदांतील पदांच्या स्वराविषयीं, उच्चारणाविषयीं,पाठाविषयीं, समासां- विषयीं, संघींविषयी व वृत्तांविषयीं विवेचन केले आहे. निरनिराळ्या वेदशाखांमध्ये वरील बाबतीत दिसून येणाऱ्या वैशिष्टयाचाही विचार या ग्रंथांमध्ये केला असल्यामुळे या ग्रंथांना 'प्रातिशाख्य' अन्वर्थ नांव दिले आहे. दोन किंवा ज्यास्त शाखांचे मिळून एक प्रातिशाख्यही दृष्टीस पडते. शखा . अनेक असल्यामुळे ही प्रातिशाख्ये जरी अनेक असली व पुष्कळशी लुप्त झाली असली तरी मुख्य मुख्य सात आठ हल्ली उपलब्ध आहेत. शौनकाचे अपप्रातिशाख्य व कात्यायनाचे शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य ही त्यांपैकी दोन प्रमुख आहेत. प्रातिशाख्य ग्रंथांना 'पार्षद' अन्य असेही म्हणतात. पार्षद व पारिषद या दोन्ही शब्दांचा एकच अर्थ आहे. विद्वान ऋषींच्या सभेत चर्चा होऊन निष्पन्न झालेले व मुखपरंपरेने चालू असलेले निर्णय हा 'पार्षद' शब्दाचा अर्थ दिसतो. 'अर्थनित्यः परीक्षेत असा दंडक जरी निरुक्तकारांनी घालून दिला असला व त्याप्रमाणे शब्दाचा अर्थ पाहून जरी निरुक्तकारांनी शब्दांच निर्वचन केले असले तरी त्याला निर्वचनच म्हणता येईल. व्याकरणकारांनी शास्त्रयुक्त पद्धतीने केलेल्या व्युत्पत्तीची त्याला योग्यता येणार नाही. उदाहरणार्थ 'अग्नि' हा शब्द घेतल्यास तीन निरनिराळ्या धावंहून त्यांचे निर्वचन केलें आहे. संदिताकाल व निरुक्तकाल यांमध्ये अनेक शतकांचा काळ लोटला असल्यामुळे व ऐतिहासिक दृष्टया विवेचन करण्यास सामग्री उपलब्ध नसल्याने विशेषनामांचा व विशिष्ट शब्दांचा जो प्रचारांत अर्य असेल तो कायम ठेवावा या हेतूनें निरुक्तकारांनी निरक्तपंथ रचिले. उदाहरणार्थ, उदक शन्द घेतला तर जरी उद् + अञ्च् या धातूपासून वरती काढणे या क्रियेशी संबंध असल्यामुळे तो शन्द साधला जाऊन प्रचारांत आला असला तरी तो अर्थ ऐतिहासिक दृष्टया उपलब्ध नसल्यामुळे उन्द् (ओले करणे) या धातूपासूनही निष्क्तकार तो शन्द साधतील. १. २. मा. ४५१-३: ५।१।१ पहा. मित ममाप १२ १५ पदा. साना, TRA AAाम या पाच मातिनाल्य आदे. निरप, टा. ५. नि पाप २, २४ ५६.

·उपोद्धात १०५ ४. पार्षद ग्रंथांचा कालखंड. प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये मन्त्रांतील पदें परंपरागत जशीच्या तशी घेऊन त्यांच्या शुद्ध उच्चारणाविषयीं. स्वराविषयी, तसेच मूळ संहितापाठाशी तुलना केल्यास हस्व, दीर्घ आणि स्वर यांमधील फरक व संधिकार्यामुळे होणारे इतर फरक यांविषयी प्रामुख्याने विचार केला आहे. अर्थाकडे लक्ष्य देऊन प्रकृतिप्रत्ययात्मक विभागं सांगून पदें साधणे किंवा विभक्तियुक्त पदांची किंवा सामासिक पदांची फोड करून त्यांचा योग्य अर्थ कसा होईल याचे विवेचन प्राति- शाख्यांमध्ये केलेले नाही. प्रातिशाख्यांमधील विवेचन त्यामुळे एका दृष्टीने निर्जीवच म्हटले तरी चालेल. व्याकरणग्रंथांमध्ये अर्थविचाराचे चैतन्य दृष्टीस पडते. हा व्याकरण व प्रातिशाख्य यांमधील मुख्य फरक आहे. याशिवाय लोकामध्ये प्रचलित असलेल्या भाषेचाही विचार व्याकरणग्रंथांत केला आहे; प्रातिशाख्यांत तो कोठेही केला नाही. व्याकरणग्रंथ व प्रातिशाख्य- ग्रंथ यांमधील वर दिलेल्या स्वरूपभेदामुळे प्रातिशाख्यांचा व्याकरणग्रंथांमध्ये अंतर्भाव होत नाही व त्यांना व्याकरण म्हणू नये असे काही विद्वानांचे मत आहे. इतर काही विद्वानांच्या मते वर्णविचार, स्वरविचार, संधिकार्ये वगैरे व्याकरणाच्याच विषयांचे त्यांमध्ये विवेचन असल्या- मुळे प्रातिशाख्ये ही विशेष प्रकारचे व्याकरणग्नन्थच समजले जात असत व पाणिनीने व्याकरण लिहिण्यापूर्वी वेदाङ्ग-व्याकरणांतच त्यांचा अंतर्भाव होत असे. काही विद्वानांच्या मते प्राति- शाख्यकालीं वैदिक व लौकिक दोन्ही प्रकारच्या शब्दांचे विवेचन असलेले काही व्याकरणग्रंथ होते व त्यांचा वेदाङ्ग-व्याकरणग्रंथांमध्ये अंतर्भाव होत असे. पाणिनीने त्यांपैकी आपिशलि, गार्ग्य, शाकल्य वगैरेंचा उल्लेख आपल्या अष्टाध्यायींत केला आहे. अशाच व्याकरणग्रंथांसारखा इन्द्रानेही एक व्याकरणग्रंथ लिहिला होता व तो ऐन्द्र नांवाने प्रसिद्ध होता असे काही विद्वान मानतात. ५. पाणिनीचा कालखंड. पाणिनिपूर्वकाली व्याकरण शब्दाचा ( शब्दांचे ) सामान्य विवेचन असा जरी अर्थ असला तरी अर्थाकडे पूर्ण लक्ष देऊन वाक्यांतील पदांचा परस्परसंबंध, पदांचा समास, पदांचा प्रकृतिप्रत्ययात्मक विभाग, संधिकार्य, स्वर, नामांची (सुबन्तांची) व क्रियापदांची (तिडन्तांची) सिद्धि या विषयांचे प्रामुख्याने विवेचन करून पाणिनीने पद्धतशीर, शास्त्रशुद्ध व लाघवयुक्त असूनही सर्वाङ्गपरिपूर्ण असा अष्टाध्यायी ग्रंथ लिहिल्यानंतर शुन्दशास्त्र या अर्थी व्याकरणशब्दाचा प्रयोग होऊ लागला. वरती लिहिल्याप्रमाणे पाणिनिपूर्व पार्षदकाली हे शब्द. शास्त्र आरंभावस्थेतच होते. पाणिनीने वैदिक भाषेबरोबर अभियुक्त व सुसंस्कृत लोकांमध्ये त्याचे वेळी प्रचलित असलेल्या भाषेचाही अभ्यास करून अष्टाध्यायी रचिली. पाणिनीच्या वेळी प्रचलित असलेली भाषा व वेदभाया या वस्तुतः एकच दोल्या व त्या दोन्ही भाषांचें एकच व्याकरण त्याने लिहिले. फक्त वेदामध्ये सांपटणारे व प्रचलित भाप्त न सांपरणारे १." सर्वपेदपारिप बद शाररन् । तर मेकः पन्थाः सय बारातुन् ।" (म. भा. माग ५ १. ३०६) या महामावगलन हे सट होते.

·१०६ व्याकरणमहाभाष्य जे शब्द ते साधण्याकरिता त्याने ' मन्त्रे' किंवा 'छन्दसि' शब्द घालून निराळी सूत्र रचिलीं आहेत. ६. वार्तिककारांचा कालखंड. - पाणिनीने शक्य तितकी थोडौँ, तरी पण जवळजवळ ४००० सूत्रे रचून त्याचे काळी प्रचलित असलेल्या भाषेचे परिपूर्ण व्याकरण रचिले असले तरी शें दोनशे वर्षे लोटल्यानंतर स्वाभाविकच भाषेमध्ये थोडाफार फरक झाला व शेजारच्या देशांच्या संघटनाने शब्दसमृद्धीही वाढली. या फेरफाराचा व शब्दसमृद्धीचा पूर्ण अभ्यास करून वार्तिककारांनी वार्तिकें रचिली. या वार्तिकांचा पाणिनिसूत्रांसारखा स्वतंत्र पाठ नाही व ती संग्रथित करून एके ठिकाणी दिलेलीही नाहीत. महाभाष्यामध्ये बहुतेक वार्तिकांचा उल्लेख असला तरी काही थोडी वार्तिकें महाभाष्यांत आढळत नाहीत; ती इतरत्र दृष्टीस पडतात. अठरा पुराणे जशी सत्यवतीसुत व्यासाने रचिलीं असा प्रवाद आहे त्याप्रमाणे पाणिनिव्याकरणावरील सर्व वार्तिकें वररुचि कात्यायनाने रचिली असे समजले जाते. या वार्तिकांची संख्या पाणिनिसूत्रांच्या इतकींच- थोडीशी ज्यास्तच- आहे व ती निरनिराळ्या प्रकारची आहेत. त्यांपैकी पुरक किंवा पुरवणी- वार्तिकांची संख्या जरी ज्यास्त असली तरी विवेचनात्मक, चिकित्सात्मक, व्याख्यानात्मक व प्रवचनात्मक अशीही पुष्कळ वार्तिके आहेत. ही सर्व वार्तिकें पाणिनिसूत्रांवरच आहेत; त्यांना स्वतंत्र स्थान नाही. वार्तिककारांनी वार्तिकें रचून पाणिनिसूत्रांना एक प्रकारची बळकटी आणली इतकेच नव्हे तर वेदाङ्ग म्हणून पाणिनिसूत्रांचा जो मौखिक पाठ चालू होता त्याच्याबरोबर पाणिनिसूत्रांच्या अध्ययनाचे व अर्थविवेचनाचेही काम चालू केलें. जरी पाणिनिसूत्रे ही इतर शास्त्रांतील सूत्रांशी तुलना केली असतां प्रतिपाद्य अर्थाच्या ज्ञानाचे बाबतींत स्पष्ट व नि:- संदिग्ध असली तरी पाणिनीच्या लाघवयुक्त पद्धतीमुळे अध्यापनाचे वेळी गुरुजींना प्रत्येक सूत्राचे विस्तृत व्याख्यान करावे लागत असे. तसेच आपाततः दिसणारा सूत्रांचा परस्परविरोध व प्रचलित प्रयोगांपैकी काही प्रयोग साधण्यास आढळून येणाऱ्या अडचणी दूर करण्याकरिता काही महत्वाचे नियम करणेही भाग पडत असे. शिवाय, केव्हां केव्हां पाणिनिसूत्रांवरन अनु- मानाने काही महत्त्वाचे निष्कर्षही काढावे लागत असत. निरनिराळ्या अध्यापनसंस्थांमध्ये व अमापनपरंपरांमध्ये या यात्रतीत कांही मतभेदही होत असत. या महत्त्वाच्या परिभाषारूप अथया न्यायल्प नियमासहित केले जाणारे निरनिराळ्या अध्यापनपरंपरांमध्ये चालू असलेले विनचन नीट लक्षात रहावे म्हणून सारांशात्मक गद्यरूप लहान लहान वार्तिके रचिली गेली घ पूर्वपक्षा उत्तरपक्ष रूपाने केल्या जाणान्या विवेचनांचा सारांश लक्षांत रहावा म्हणून लोकरूप पाति ही रचण्यात आली. एकंदरीत पाहता, या निरनिराळ्या पार्तिककार आचार्यांनी पाणिनि- मांचा अर्याचे चिकित्यापूर्वक विवेचन करून अध्यापनपरंपरा चालू केली व वेदपाठकांमध्येच मरेर पिसमाजांतही गलान स्थान रद केले, १. marfare ( I. 1. ६।३।११२, ६९, ७२।६४, ७३८१, ७४१७४) भागि भरे ( पू. ११११६१८) सन्द पहिला भाग आहेत.

·उपोद्धात १०७ - ७. भाष्यकारांचा कालखंड. सूत्रकार व वार्तिककार यांनंतरची व्याकरणशास्त्राचे बाबतीत अत्यंत महत्त्वाची काम- गिरी भगवान् पतंजलि मुनींनी व्याकरणमहाभाष्य रचून केली. सूत्रांचा फक्त अर्थ सांगणारी अशीं वार्तिकें नाहीत म्हटले तरी चालेल; असल्यास ती फारच थोडी आहेत. सूत्रांचा केवल अर्थ, उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे देणारे कांहीं वृत्तिग्रंथही वार्तिकांबरोबरच रचिले गेले असावे व 'कुणि' नावाच्या आचार्यांची वृत्ति हा त्यांपैकीच एक ग्रंथ असावा. सूत्रार्थ निश्चित कर- ण्याचे बाबतींतील नियमही संग्रथित करून कांहीं ग्रंथ लिहिले गेले असावे; व आचार्य व्याडींनी एक परिभाषाग्रंथ लिहिला होता अशी लोकप्रसिद्धि आहे. या परिभाषाग्रंथाशिवाय 'संग्रह ' नांवाचा फार विस्तृत व्याकरणग्रंथ त्यांनी लिहिला. तो आज जरी उपलब्ध नसला तरी त्याचे नंतरच्या टीकाकारांनी त्यांतून उद्धृत केलेली वाक्ये उपलब्ध आहेत. निरनिराळ्या अध्यापनपरंपरांमध्ये चाललेल्या व्याख्यानांचा सूक्ष्म अभ्यास करून व त्याप्रमाणेच त्या वेळी अस्तित्वात असलेल्या वृत्तिग्रंथांचे, परिभाषाग्रंथांचें व व्याख्यानांचे सूक्ष्म अवलोकन करून महाभाष्य- कारांनी आपलें महाभाष्य लिहिले. या महाभाष्याने व्याकरणग्रंथांमध्ये पाणिनिसूत्रांचे स्थान अढळ केले इतकेच नव्हे तर इतर व्याकरणग्रंथांचे समूळ उच्चाटन केले म्हटले तरी चालेल. पाणिनि- सूत्रांमध्ये आपिशलि, शाकटायन, गार्ग्य वगैरे दहा पाणिनिपूर्व वैयाकरणांचे, तसेच वार्तिकें व महाभाष्य यांमध्ये आढळून येणारे काशकृत्स्न, वाजप्यायन, व्याडि, वगैरे पांच सहा पतञ्जलि- पूर्व वैयाकरणांचे उल्लेख व किरकोळ मतभेद यांशिवाय या जाड्या वैयाकरणांची काहीही कामगिरी आज शिल्लक राहिली नाही. वार्तिकें मात्र पाणिनिसूत्रांचेंच विवेचन करणारी असल्यामुळे व त्यांचेच विवेचन बहुश: महाभाष्यांत केले असल्यामुळे शिल्लक राहिली. वार्ति- कांमध्ये आलेल्या विषयांशिवाय इतर महत्वाच्या पुष्कळ विषयांचा महाभाष्यांत स्वतंत्र रीतीने ऊहापोह केला आहे, अनेक उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे दिली आहेत, अनेक शंका उद्भूत करून उत्तरे दिली आहेत व अनेक ठिकाणी अधिकारयुक्त वाणीने निर्णय दिले आहेत. थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे पाणिनिसूत्रांचे सर्वांगपरिपूर्ण विवेचन प्रसादगुणयुक्त वाणीने या भाष्यग्रंथांत आल्यानंतर व्याकरणविषयांत विवेचन करण्याजोगें कांहीं राहिलेच नाही. लौकिक सर्व विचार महाभारतांत आल्यामुळे ' व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्व ' असे म्हणण्याचा जसा प्रघात पडला त्या- १. आचार्य · कुणि ' यांचा उल्लेख-~-" कुणिना प्रागग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थ व्यवस्थितविभाषायै च इति व्याख्यातम् । तेन कोडो नाम उद्ग्ग्रामस्तन भवः क्रौढ इत्यणेव भवति .." भाष्यकारस्तु कुणिदर्शनमशिश्रयत् । असा कैयटभट्टांनी सूत्र १ । १ । ७४ वरील भाथ्यप्रदीपामध्ये केला आहे. हरदत्तानेही पदमंजरीचे आरंमीच काशितील मंगलश्लोकाचे विवेचन करतांना “ तत्र सूत्रार्थप्रधानो ग्रन्थो वृत्तिः । सा चेह प्राणिनिप्रणीतानां सन्त्राणां कुणिप्रभृतिभिराचार्यविरचितं विवरणम् " असा आचार्य कुणीं' चा स्पष्ट उल्लेख केला आहे. २. हरप्रसादशास्त्री व रटाईन यांनी ' ज्यादिपरिभाषावृत्ति' नावाच्या हस्तलिखिताचा उल्लेख हस्तलिखितांच्या सूचीमध्ये केला आहे. ३. 'व्याडि ' आचार्यांचा उल्लेख ऋषप्रातिशाख्यकारांनी केला आहे. वार्तिकांमध्येही 'द्रव्याभिधान याटि:' असा उल्लेख आला आहे. (म, मा. भाग १ पृ. ५९० ). महामाष्यकारांनीही संग्राग्रंथाचा उल्लेख (२ । ३ । ६६ म. भा. भाग २ पृ. ४५३, १।१ । १ म. भा. भाग १ १ १३,१४ ) येथे कला आहे, वात्स्यपदीयांत अनेक ठिकाणी संग्रह 'ग्रंथाचा उल्लेख आला आहे. याशिवाय काशिकमध्येही (४।२।६०, ७३।७६ ) न्यारीचा उल्लेख निम्तो. नागेशांनी केलेला उनेर प्रसिदच माहे. . .

·व्याकरणमहाभाष्य - प्रमाणे व्याकरणविषयक सर्व प्रश्नांचा महाभाष्यांत परामर्श घेतला गेल्यामुळे भाष्योच्छिष्टं शब्दशास्त्रं ' म्हटल्यास कोणत्याही प्रकारची अतिशयोक्ति होणार नाही. महाभाष्यानंतर व्याकरणशास्त्राची वाढ होणारा ग्रंथ लिहिण्यांत आला नाही. संस्कृत व्याकरण म्हणजे पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि या तीन मुनींचीच कृति (त्रिमुनि व्याकरणम् ) असे म्हणण्याचा प्रघात पडला व नंतरचे जे ग्रंथ झाले ते ' त्रिमुनिव्याकरणा'चे व्याख्यान अथवा टीका या स्वरूपाचे झाले. ८. भर्तृहरीचा कालखंड. वरती निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे पाणिनिपूर्वकाली व्याकरणशास्त्र हे आरंभावस्थेतच होते. त्या शास्त्राचा विस्तार पाणिनिकाली व वार्तिककाली होऊन पतंजलिकालीं तें पूर्णावस्थेला पोचलें. म्हणून संस्कृत व्याकरणशास्त्राचा खरा काल म्हणजे पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि या त्रिमुनींचाच, व संस्कृत व्याकरण म्हणजे पाणिनिसूत्रे, कात्यायनाची वार्तिकें व पतंजलीचे महाभाष्य हे जरी खरे असले तरी नंतरच्या कालांत संस्कृत भाषेऐवजी इतर बोधभाषा प्रचारांत आल्याचा व इतर शास्त्रांच्या अध्ययनास मिळालेल्या चालनेचा व्याकरणशास्त्रावर एक प्रकारचा परिणाम झाला व त्याचा विकास एका विशिष्ट प्रकाराने होत गेला. वेदांतील कर्मकांडावर आधारलेलें पूर्व- मीमांसाशास्त्र व ज्ञानकांडावर आधारलेले उत्तरमीमांसाशास्त्र यांचे अध्ययन व्याकरणशास्त्रापेक्षा सुलभ असल्यामुळे व त्या शास्त्रांच्या अध्ययनाने झालेल्या तत्त्वज्ञानाचे स्वर्गरूपी व मोक्षरूपी फल हे ज्यास्त आकर्षक असल्यामुळे त्या शास्त्रांच्या अध्ययनाकडे लोकांची प्रवृत्ति ज्यास्त झाली. सांख्य, योग, वैशेषिक, नैयायिक इत्यादि वैदिक दर्शनांच्याच नव्हे तर बौद्ध व जैन या अवैदिक दर्शनांच्याही अध्ययनापासून होणाऱ्या तत्त्वज्ञानाचें तेंच फल सांगितले असल्यामुळे त्या शास्त्रां- कडेही लोकांची प्रवृत्ति झाली. या सर्वांचा परिणाम व्याकरणशास्त्रावर झाला व त्याचे अध्ययन कमीकमी होऊ लागले. पांच सहा शतकांत ते इतके कमी झाले की महाभाष्याची प्रतही दुर्मिळ झाली. व्याकरणशास्त्रावर ओढवलेली ही मोठी आपत्ति दूर करण्याकरितांच की काय सहाव्या शत- कांत भर्तृहरीसारखा महावैयाकरण निर्माण झाला व त्याने व्याकरणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप देऊन त्याच्या अध्ययनाने प्राप्त झालेल्या तत्त्वज्ञानाचेही मोक्ष हे फल सांगितले. भर्तृहरीने महाभाष्यावर 'महाभाप्यप्रदीपिका' नावाची विस्तीर्ण व पाण्डित्यपूर्ण टीका लिहून महाभाष्यही जगविलें. ९. काशिकाकारांचा कालखंड. भर्तृहरीने व्याकरणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप देऊन ते जरी ज्यास्ती आकर्षक केले तरी त्याचे वेळी संस्कृतभाषा ही बोलभाषा नसल्यामुळे ती शिकण्याकरितांच व्याकरणाध्ययनाची जरूर भासू लागली व अष्टाध्यायीचा उपयोग लोकांमध्ये प्रचलित अशा संस्कृत भाषेतील यात्यांचा योग्य अर्थ समजून घेणे याऐवजी पंदितसभांमध्ये प्रचलित व शास्त्रीय तसेंच अभियुक्त यादमय जिच्यामध्ये साठवलेले आहे अशा संस्कृतभाषेचे शान करून घेणे हा होऊ लागला. य १.॥ यः पनालिशिष्येभ्यो घंटो ग्याकरणागमः । पति पदाधिकार प्रत्यारो पपरियतः " पासपपदीय २१४८८ पहा ) भनाशिनिपनापार पताम् । सिनमान मिया नगलो पा:" (वामपादाय ११ पदा) ( । २.

·उपोद्धात २०९ खुद्द अष्टाध्यायीच नीट समजण्यास अष्टाध्यायीवर कळण्यास सुलभ व उदाहरणे प्रत्युदाहरणे इत्यादिकांनी युक्त अशा वृत्तीची जरूर भासू लागली व जयादित्य आणि वामन या दोन विद्वानांनी मिळून 'काशिका' नावाची वृत्ति लिहिली. भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयाने व्याकरण- शास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप दिले व त्याबरोबरच वाक्यांतील शब्दांपासून व शब्दांतील कृत्, तद्धित व विभक्ति या प्रत्ययांपासून संबद्ध अर्थ कसा निघतो या अर्थविचारास 'वाक्यपदीय' नांवाचा विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ लिहून चालना दिली व त्याच सुमारास जयादित्य व वामन यांनी काशिका लिहिली गेल्यामुळे व्याकरणशास्त्रामध्ये प्रवेश करण्यास मार्ग फारच सुलभ झाला. या दोनहीं ग्रंथांवर त्या ग्रंथांचा प्रतिपाद्यविषय ज्यास्त स्पष्ट कळावा म्हणून टीकाग्रंथ लिहिण्यांत आले व त्यामुळे व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययनास चालना मिळाली. व्याकरणशास्त्राचे सामान्यज्ञान काशिकेचे अध्ययन करून मिळविल्यानंतर विशिष्ट अभ्यास करण्याकरितां पदमञ्जरी व न्यास या काशिकेवरील टीकांचे, हेलाराज व पुण्यराज यांनी लिहिलेल्या टीकेसहित वाक्यपदीयाचे, व कैयटाच्या प्रदीप टीकेसह महाभाष्याचे अध्ययनास पाठशालांतून सुरवात झाली व अशा त-हेनें व्याकरणशास्त्राचे संपूर्ण अध्ययन करणाऱ्यांना समाजांत ' वैयाकरण' म्हणून मानाचे स्थान मिळू लागले. १०. कैयटांचा कालखंड. भर्तृहरीने व्याकरणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप देऊन व महाभाष्यावर पाण्डित्यपूर्ण टीका लिहून व्याकरणशास्त्राला पुन्हां मानाचे स्थान दिले तरी वेदग्रंथांवर पूर्णपणें आधारलेल्या व त्यामुळे एका दृष्टीने ज्यांना ज्यास्त महत्त्व मिळाले होते अशा मीमांसा, वेदान्त वगैरे दर्शनांकडे लोकांचा कल ज्यास्तच होता व तो तसाच राहिला. त्यांतच भर म्हणजे- “सूत्र- कार हे स्वतः सूत्रे रचून शुद्ध शब्द कोणते व अपशब्द कोणते ते लोकांना शिकवतात पण स्वतःच अपशब्दांचे कितीतरी प्रयोग करतात' अशा शेलक्या शब्दांत कुमारिलभट्टांनी आपल्या तन्त्रवार्तिक ग्रंथामध्ये सूत्रकारांवर खरमरीत टीका करून वैदिक कर्मकाण्डाचा प्रसार केला व त्यानंतर थोड्याच कालावधीत श्रीशंकराचार्यांनी भक्तिपर अनेक रसाळ व सुंदर स्तोत्र रचून व त्यावरोवर वेदान्तदर्शनावर बहुमोल ग्रंथ लिहून लोकांचे मन वेदान्त विषयाकडे आकधून घेतले. या सर्वांचा परिणाम असा झाला की, व्याकरणसूत्रे ही मूळचीच कितीही शास्त्रशुद्ध व पद्धतशीर असली व महाभाष्यकारांनी त्यांचे सुसंगत संपूर्ण विवेचन प्रसादयुक्त वाणीने केले असले व भर्तृहरीने व्याकरणशास्त्राला दर्शनाची योग्यता आणून दिली असली तरी प्रतिपाद्य विषयाच्या कठिनतेमुळे व्याकरणशास्त्राचे अध्ययन पुन्हां मागे पडले व त्याला चालना कैयट हरदत्त वगरे टीकाकारांनी दिली. कैयटभट्टांनी महाभाष्याच्या दरेक १. पायपदीय' या ग्रंथाचे 'वाक्यप्रदीप' असे नांच काही ठिकाणी आढन्ते, पण ते चुकीने पटले असा २. ज्यात सीकरणाकरितां जै. स. १३११८ वरील तन्सवार्तिक (बनारस संकर सीरीज प्रत- पळे १९०-२२५ १. विशेषत: पृ. २०१ यरील “ येपि व्याकरमरयेच परे पोरे प्रतिष्ठिताः । मसरा ताप गाम्यादितल्याने प्रयुञ्जते । सूमपातिकमायेय दृश्यते चापदाम्दनन् । प्रवाहाः कथं चाश्वान् विग्नरेयुः सतनाः "हे लोक प...

·व्याकरणमहाभाष्य पनीचे विवेचन करून भाष्याचे मर्म व गूढार्थ लोकांना समजावून देण्याचे काम केले, तर हरदत्तं वगैरे टीकाकारांनी काशिकावृत्तीचे विद्वत्तापूर्ण विवेचन केले. ११. भट्टोजी दीक्षितांचा कालखंड. काशिकावृत्ति हा ग्रंथ जरी अध्ययनास सुलभ असला तरी त्यांतील उदाहरणे ही जुन्या काळची जुन्या ग्रंथांतून घेतली असल्यामुळे तो विशेष आकर्षक वाटत नसे; तसेच त्यांतील सूत्रक्रमानुसार व्याख्यान हे शास्त्रांत प्रवेश करणाऱ्या विद्यार्थ्याला समजण्यास जरा अवघडच पडूं लागले; शिवाय, काही ठिकाणी त्यांत भाष्यकारांशी मतभेदही आढळून आल्यामुळे त्याबद्दलची पूज्य भावनाही कालान्तराने कमी होऊ लागली. या सर्वांचा परिणाम असा झाला की काशिका ग्रंथ हा जरी उपयुक्त व विद्वत्ताप्रचुर असला तरी दिवसानुदिवस तो मागे पडला आणि त्या कालच्या उदाहरणांनी युक्त व प्रतिपाद्य विषयाची निरनिराळी प्रकरणे पाडून व त्याप्रमाणे सूत्रांची मांडणी करून भाषाज्ञानास व त्याबरोबर शास्त्रज्ञानासही सुलभ असे प्रक्रियाकौमुदी व सिद्धान्तकौमुदी यांसारखे समजण्यास सुलभ ग्रंथ रामचंद्र शेष व भट्टोजी दीक्षित यांनी लिहिले. याचा परिणाम असा झाला की व्याकरणशास्त्राचें अध्ययन हा साधारणपणे अभ्यासाचा एक नियतविषयच झाला व व्याकरणशास्त्राचे सामान्य अध्ययन हे इतर शास्त्रांमध्ये प्रवेश होण्याला आवश्यकच होऊन बसले. व्याकरणाध्ययनाची लोकप्रियता साहजिकच वाढली व सिद्धान्तकौमुदी व प्रक्रियाकौमुदी या प्रकरण-ग्रंथांवर मार्मिक टीकाग्रंथही लिहिण्यांत आले. सिद्धान्तकौमुदी व प्रक्रियाकौमुदी यांमध्येही सिद्धान्तकौमुदी ग्रंथ हा जरी गंभीरार्थयुक्त असला तरी त्यांतील प्रतिपादनशैलीमुळे व भापासौष्ठवामुळे तो ज्यास्त लोकप्रिय झाला. एकंदरीत पाहतां भर्तृहरीने सहाव्या-सातव्या शतकांत व्याकरणशास्त्रास पुनर्जीवन दिले; कैयट, हरदत्त वगैरे पंडितानी अकराव्या-बाराव्या शतकांत त्याला पुन्हा वाढीला लाविलें व भट्टोजी दीक्षितांनी तें सोळाव्या- सतराव्या शतकांत भरभराटीस आणले. १२. नागेशभट्टांचा कालखंड. परती लिहिल्याप्रमाणे भर्तृहरि, काशिकाकार, कैयट व भद्दोजी दीक्षित यांचे काली पाणिनीय व्याकरणशास्त्राची विशिष्ट दिशांनी प्रगति झाली व त्या प्रगतीबरोबरच पाणिनीय पदतीशिवाय इतरही कातन्त्र, सारस्वत, हेम वगैरे व्याकरणपद्धती सुरू झाल्या. अलीकटील दोनशे वर्षांची प्रगति पाहिली तर मौलिक प्रगति दिसून येत नसली तरी अनेक टीकात्मक व विवेचनात्मक ग्रंथ लिदिले गेल्यामुळे व्याकरणशास्त्राचे स्थान स्थिर झाले आहे. या बाबतीत मदत्याची कामगिरी अठराव्या शतकांत नागेशभट्टांनीच केली असे म्हटले तरी चालेल. त्यांनी परिभाषेनुशेखर हा स्वतंत्र ग्रंथ लिहिला; तसेच, मंजूषा हा अर्थग्रंथ लिन वाक्यपदीयाच्या अम्मासाला, उद्योग लिहन महाभान्याच्या अभ्यासाला व शन्देन्दुशेखर लिहून सिद्धान्तकौमुदीच्या अम्यागास टुगोल मदत केली. पामा मत: दाहकाली (इ. स. पू१०००-६५०) व्याकरणविद्या या स्वरमांत गरा मारण पाणिनि कात्यापन य पतंजलि या मुनित्रयाच्या काली (८ रा. पूर्य १. प्राणारना.८९-९१ पा.

·उपोद्घात ६५.०-१००) व्याकरणशास्त्र झाले. त्यानंतर भर्तृहरीच्या कालांत. (इ. स. पूर्व १००ते इ. स. ६५० ) तें व्याकरणदर्शन म्हणून परिणत झाले. त्यानंतर काशिकाकार. कैयट व भट्टोजी यांच्या कालांत ( इ. स. ६५०-१६५० ) ते भरभराटीस आले व त्यानंतर नागेशभट्टांच्या कालांत तें शिखराला पोचलें (इ. स. १६५३-१९५०). याविषयी संग्रहकारिका पुढे देत आहे. शब्दानुशासनं शास्त्रं पार्षदेषु समुद्गतम् । सूत्रबद्धं पाणिनिना वार्तिकैः सुदृढीकृतम् ॥ प्रपञ्चितं भाप्यकारैर्हरिणा दर्शनीकृतम् । वृत्तिबद्धं जयादित्यैर्व्याख्यातं कैयटादिभिः ॥ प्रक्रियाकौमुदीकारैर्दीक्षितैः सुलभीकृतम् । स्थिरीकृतं पल्लवितं चान्ते नागेशपण्डितैः ।। स्वकृत. पार्षदकाल ( शक-पूर्व १४००-६०० ) १३. प्रातिशाख्य ग्रंथांचा प्रतिपाद्य विषय. पार्षदकालाला व्याकरणशास्त्राच्या इतिहासाचा पहिला कालखंड म्हटले तरी चालेल. प्राति- शाख्य ग्रंथांचा व्याकरणांत अंतर्भाव केल्यास मुख्यतः प्रातिशाख्यरूपाने या कालखंडांत व्याकरण- विद्या अस्तित्वात होती. या प्रातिशाख्यांशिवाय वेदांचे तंलग्रंथही प्रसृत होते, व हल्ली जरी लुप्त असले तरी सर्व वेदांना साधारण व प्रचलित भाषेतील शब्दांचे विवेचन करणारे बरेच व्याकरण-ग्रंथही या कालांत लिहिले गेले. यांशिवाय व्याकरणाला पोषक शिक्षाग्रंथ, निघंट- सारखे कोशग्रंथ, तसेंच शब्दांचे निर्वचन देणारे निरुक्तग्रंथही या काली अनेक झाले. प्रत्येक शाखेला एक किंवा दोन तीन शाखांना मिळून एक याप्रमाणे अनेक प्रातिशाख्य जरी या काली लिहिली गेली असली तरी ऋप्रातिशाख्य, आश्वलायनप्रातिशाख्य, वाजसनेयिप्राति- शाख्य, तैत्तिरीयप्रातिशाख्य, मैत्रायणीयप्रातिशाख्य, सामवेदप्रातिशाख्य व अथर्ववेदप्राति- शाख्य हीच आज प्रामुख्याने उपलब्ध आहेत. प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये वैदिक पदांचा मुख्यतः विचार केला आहे. 'पदप्रकृतिः संहिता' अशी संहिता शब्दाची व्याख्या देऊन प्रातिशाख्य ग्रंथांना आरंभ केलेला दिसतो. टीकाकारांनी पदप्रकृति: हा बहुव्रीहि समास घेतला आहे व त्यावरून आपाततः जरी 'पदें मूळची, व नंतरची संहिता' अशी कल्पना मनांत आली तरी वस्तुत: वेदद्रष्टया ऋषींनी अन्तःस्फूर्तीने एकदम संहिताच म्हटली. अर्थात् त्यांचे वेळी प्रचलित भावे- तच ती म्हटली व त्याप्रमाणे शतकानुशतकें तिचे पठण होत गेले. म्हणून 'पदप्रकृतिः संहिता' याचा ऐतिहासिक दृष्टया ‘पदांची प्रकृति संहिता' असा षष्ठीतत्पुरुष घेऊन अर्थ करणे ज्यास्त वरें. संहिताकाली जरी संहितेचा अर्थ स्पष्ट असला तरी कालांतराने भाषेत फरक पडल्यामुळे व ऐतिहासिक परंपरा नाहीशी झाल्यामुळे तिच्या अर्थबोधाकरितां पदच्छेद करावा लागला. ऋग्वेद- संहितेचा पदच्छेद शाकल्याने केला, तैत्तिरीय संहितेचा आलेयाने केला व सामवेदसंहितेचा गायाने केला असे समजले जाते. या पदच्छेदानंतर वैदिक पदांचा विचार प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये करण्यांत आला हे 'पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्पदानि या निरुक्तांतील पंक्तीवरून सहज लक्षात येते. पदविचारामध्ये संधिविचार, समासविचार, हत्व दीर्घ वगैरे आदेशांचे विचार, तसेंच उदात्त अनुदात्त वगैरे स्वरांचे विचार हे प्रामुख्याने आढळून येतात. यांशिवाय पदांचे घटक वर्ग, अक्षरे ·११२ व्याकरणमहाभाष्य Syllables), माला, वर्णाचे योग्य उम्पारण, उधारदोष यांचेही विवेचन या ग्रंथांत केले आहे. पदांच्या जाती व विभाग स्पष्ट करण्याकरितां संज्ञाशब्द त्यांचे अर्थ व उपयोगही दिले आहेत व शेवटी निर्दोष वेदपठण कसे करावें तें सांगितले आहे. प्रातिशाख्या- च्याच वेळी प्रातिशाख्यांच्या सारखेच वेदाचे व्याकरण सांगणारे तन्त्रग्रंथही लिहिले गेले, या तन्त्रग्रंथांचे कर्ते कात्यायन, शाकटायन औदनजि वगैरे वैयाकरण सांगितले आहेत व त्यांमधील पुष्कळांचा पाणिनिसूत्रांमध्ये उल्लेख केलेला आढळतो. शब्देन्दुशेखर व शब्दकौस्तुभ यांमध्ये शाक्तन्त्रांतील उतारेही घेतले आहेत. १४. प्रातिशाख्य ग्रंथांचा काल. सर्व प्रातिशाख्ये पाणिनिपूर्वी लिहिली गेली किंवा त्यांतील काही लिहिली गेली, त्याप्रमाणेच शौनकाचे ऋषप्रातिशाख्य प्रथम लिहिले गेले कां कात्यायनाचे वाजसनेयि- प्रातिशाख्य प्रथम लिहिले गेले, तसेंच प्रातिशाख्ये प्रथम लिहिली गेली कां कात्यायन शाक- टायन वगैरे वैयाकरणांचे व्याकरणग्रंथ प्रथम लिहिले गेले यांबद्दल विद्वानांमध्ये मतभेद बरेच दिसून येतात. ल्यूडच्या मतें तैत्तिरीय प्रातिशाख्य सर्वात प्रथम लिहिले गेले; तर लाइ- विशच्या मताने अक्प्रातिशाख्य प्रथम लिहिले गेले. सर्वच प्रातिशाख्ये पाणिनीच्या नंतर लिहिली गेली असे गोल्डस्टूकरचे मत आहे. वाजसनेयि प्रातिशाख्य कात्यायनाने लिहिलेले असल्यामुळे ते पाणिनीच्या नंतर लिहिले गेले असें सर्वसाधारण मत आहे. तसेच पाणिनिसूत्रासारखी पूर्णत्वास पोचलेली विवेचनपद्धती नसल्यामुळे, नाम आख्यात उपसर्ग व निपात हे प्राचीन चार शब्दविभाग घेतले असल्यामुळे, तसेंच ब्राह्मणग्रंथांमध्ये सांपडणाऱ्या बऱ्याच संज्ञाशब्दांचा त्यांत उपयोग केला गेला असल्यामुळे प्रातिशाख्य हैं पाणिनिपूर्व काली लिहिले असावे असाही काही विद्वानांचा समज आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीत आढळणाऱ्या आपिशालि, काश्यप, गार्य, भारद्वाज, शाकटायन व शाकल्य या वैयाकरणांशिवाय इन्द्र, औदवजि, कात्यायन, कौत्स, पोप्करसादि, माध्यन्दिनि, व्याडि, शाकल व शौनकि या वैयाकरणांचा उल्लेख प्रातिशाख्य ग्रंथां- मध्ये आढळतो, परंतु त्यावरून प्रातिशाख्ये ही पाणिनीनंतरचीच आहेत असे म्हणता येत नाही. पाणिनीच्या पूर्वीचेही हे वैयाकरण असू शकतील; मतभेदाचा प्रसंग न आल्यामुळे पाणिनीने त्यांचा उल्लेख केला नसेल, या सर्व वैयाकरणांनी तन्त्र किंवा प्रातिशाख्ये या त-हेचे ग्रंथ न लिहितां प्रचलित भाषेतील शब्दांचंहीं विवेचन केले असलेले व्याकरणग्रंथ लिहिले असावे असे 'संबुद्धौ शाकल्यस्येतौ अनार्ये या सूत्रांत पाणिनीने उच्चारलेल्या 'अनार्षे' या शब्दावरून सूचित होते. एकंदरीत पाहता, हल्ली असलेल्या खरूपांत जरी नसले तरी प्रातिशाख्य व तन्त्रग्रंथ हे प्रथम लिहिले गेले असावे, त्यानंतर यास्कांचे निरुक्त व नंतर पाणिनीची अष्टाध्यायी व त्यानंतर जुने प्राति- शाख्य ग्रंथ योग्य त्या सुधारणा करून लिहिले असावे असे सिद्ध होते. - १॥ ऋतन्त्रन्याकरणे शाकटायनोपि " इदमक्षरं छन्दो वर्णशः समनुकान्तं-" लघुशपेन्दुशेखर संशाप्रकरण. (राजस्थान-संस्कृत कॉलेज ग्रंथमाला पृ २२)पहा. २“फक्तन्यम्पाकरणस्य आन्दोग्यटक्षणस्य प्रणेता औदवजिरप्यमन्त्रयम् ... ... महोजी दीक्षिांनी आरंभाच शब्दकोखम ग्रंथामध्ये केला आहे. (शब्दकौस्तुम सून १११६८ पहा) असा लेख ..

·उपोद्धात ११३ १ ३ , १५. पाणिनीच्या वेळची 'संस्कृत' भाषा. वरतीं निर्दिष्ट केलेल्या ग्रंथकारांच्या उल्लेखांवरून पाणिनिपूर्वकाली लोकांमध्ये त्या ग्रंथकारांचे व्याकरणविषयक ग्रंथ कोणत्या स्वरूपाचे होते याचे विवेचन करण्यापूर्वी त्यांचे वेळी प्रचलित भाषा कोणत्या स्वरूपाची होती याचा थोडासा विचार करणे जरूर आहे. फार प्राचीन काळी लिहिण्याची कला फारशी अवगत नसली तरी वैदिक वाङ्मय हें उच्चवर्णीय लोकांच्या तोंडपाठ असे. लिहिण्याची कला पाणिनिपूर्वी काही शतकें उपयोगांत आली असे म्हणावयास त्याच्या सूत्रांतील लिपि, ग्रंथ वगैरे शब्द पुराव्यादाखल देता येतील. पाणिनिपूर्व वैदिक वाङ्मयाबरोबर कांहीं भिक्षुसूत्रे,नटसूत्रे व इतर विषयांची काही सूत्रे अस्तित्वात होती. तसेच, महाभारत व रामायण यांचा मुख्य भाग प्राचीन काळी रचिला गेला असे मानल्यास थोडीशी काव्यसंपत्तीही त्या वेळी असण्याचा संभव आहे. वैदिक वाङ्मयाच्या भाषेकडे लक्ष दिले असतां ऋग्वेद मंडले २-९ व त्यावर अधिष्ठित सामवेद व यजुर्वेदाचा भाग सोडल्यास वैदिक वाङ्मयाची भाषा ही पुष्कळ अंशी पाणिनिव्याकरण- संस्कृत अशा 'संस्कृत भाषेसारस्त्रीच आहे. पाणिनीने जी भाषा समजण्याकरितां आपलें व्याकरण लिहिले ती भाषा म्हणजे-आर्षशब्द व क्रियापदांची व नामांची आर्ष रूपें बाजूला सारून ऋग्वेदाच्या पहिल्या व दहाव्या मंडलाच्या भाषेसारखी व लौकिक वाङ्मयामध्ये व व्यवहारामध्ये त्या वेळी प्रचारांत असलेली भाषा. जरी भाषा या अर्थी 'संस्कृत' हा शब्द पाणिनीच्या व्याकरणांत आलेला नाहीं व भाष्यकारांनीही तशा अर्थी वापरला नाही तरी पण 'अद्भिः संस्कृतम् ' (पा. सू. ४ । ४ । १३४ ) व 'संस्कृतं भक्षाः (पा. सू. ४ । २ । १६) या सूत्रांमध्ये तो शब्द ज्या अर्थाने वापरला आहे त्याच अर्थाने पाणिनीने प्रकृतिप्रत्ययात्मक विभाग कल्पून अशुद्ध शब्द दूर करून 'संस्कृत' केलेल्या भाषेला 'संस्कृत' हा शब्द भाष्यकारांचे नंतर लावण्यात आला. भाषा या अर्थी या 'संस्कृत शब्दाचा प्रयोग जुन्यांत जुना रामायणांत व भरताच्या नाट्यशास्त्रांत आढळतो. आर्ष शब्द, आर्ष प्रयोग, व अभियुक्त लोकांमध्ये ज्यांचा प्रयोग आढळत नाही असे शब्द काढून टाकून संस्कार दिलेली जी बोधभाषा तिला संस्कृत हे नाव देण्यांत आले; व 'प्रकृत' म्हणजे सामान्य अजाण न शिकलीसवरलेली अशी जी जनता तिच्यामध्ये प्रसृत जी भाषा तिला प्राकृत नांव देण्यात आले. "अग्निमीळे ०" (क्र. सं. ११४१) "तत्सवितुः०"(क्र.सं.३१६२।१०) सहलशी "(क्र.सं.१०१९०११)इत्यादि अनेक उत्तमोत्तम १. भारतामध्ये लेखनकला केव्हां अस्तित्वात आली याविषयी विद्वानामध्ये वराच मतभेद आढळून येतो. मंत्रद्रष्टयांनी वेद जेन्दा रचिले तेव्हां लेखनकला माहीत नव्हती व मौखिक पाठानेच वेद कायम राहिले याविषयी कोणाचाही मतभेद नाही. त्याप्रमाणेच पाणिनिकाली लेखनकला अस्तित्वात होती याविषयीही मतभेद नाही. मतभेद म्हणज-रोठ, गोल्टरटकर, थोथलिक वगरे विद्वानांच्या मते प्रातिशाख्य रचिली त्या काळी लेखनकला अस्तित्वात होती व वेदग्रंथ लिहिलेही जात असत; तर देवर, गॅक्सन्यूलर वगरे विद्वानांच्या मताने प्रातिशाख्य रचिला गेल्यानंतर लेखनकला अस्तित्वात आली व नंतर वेदयंध लिहिले गेले. कांदाही अत्तो, उधारणशास्त्राचा प्राचीन भारतांतील अभ्यास फारच सूक्ष्म प्रकाराने झाला होता व "विधिः चतुः- पष्टिा वर्णाः शम्भमते मता: या शिक्षाक्यांत म्हटल्याप्रमाणे वर्गाचे प्रेट चौसष्ट प्रकार ठरविण्यांत आल्यानंतर प्रत्येक वर्गाला सूज देऊन वर्ग लिहिण्यांत आले. ही लेसनकला पाचिनीच्या पृषी प्रचलित होती, पाणिनीनंतर सी शाली असती तर पापिनीने वेचाळीसत्र वर्ण सांगितल्यामु देवा सब वर्ग लिनियत माले असते. ८ ·व्याकरणमहाभाष्य वैदिक ऋचांमध्ये आर्ष प्रयोग मुळीच नाहीत, किंवा असल्यास फारच थोडे आहेत हे लक्षात ठेवण्याजोगे आहे. दृष्टान्त देऊन बोलावयाचे म्हटल्यास पेशवेकालीन लेखांत व बोलण्यांत प्रचलित असलेली भाषा आज वाचली म्हणजे ती आजकालच्या शिकलेल्या लोकांना विशेष अडचण न पडतां समजते व तशीच 'आमासनी वाइचपण तुमी मंगालेलं कळत न्हाय तवा अपणासनी समजावं म्हनून विचारतोया' यासारखी खेडवळ लोकांची भाषाही समजते. त्याप्रमाणेच त्या वेळी वैदिक भाषा व लोकांतील प्रचलित प्राकृत भाषा या दोन्ही शिकल्यासवरलेल्या लोकांना उत्तम कळत होत्या. ' १६. 'वैदिक' भाषा व 'प्राकृत' भाषा यांमधील भेद. वैदिक वाङ्मय हे अफाट, उच्च दर्जाचे, सुंदर विचारांचे व गहन अर्थाचे पवित्र असें मानिले गेले असल्यामुळे त्याचा बरोबर अर्थ कळण्याची इच्छा सुशिक्षित लोकांना त्या काली असलीच पाहिजे व तिला अनुसरूनच लोकामध्ये प्रचलित नसलेले पण वेदामध्ये आढळणारे जे शब्द त्यांच्या प्रयोगांचे पूर्ण परिशीलन करून पाणिनीने त्या त्या शब्दांचा योग्य उच्चार व्हावा व बरोबर अर्थ कळावा म्हणून ' छन्दसि हे पद उच्चारून निरनिराळ्या सूत्रांमध्ये सर्व वैदिक प्रयोगांचा खुलासा केला आहे. या पाणिनिपूर्व वाङ्मयांतील वैदिक वाङ्मय हे निरनिराळ्या कालखंडांमध्ये व निरनिराळ्या देशविभागांमध्ये रचिले गेल्यामुळे त्यामध्ये एकाच अर्थाचे वाचक पुष्कळ शब्द, एकाच क्रियेचे वाचक अनेक धातू, तसेच एकाच संबंधाचे बोधक अनेक प्रत्यय दिसून येतात. लौकिक भाषेमध्ये ही संख्या जरी पुष्कळ कमी झाली तरी एकाच अर्थाचे बोधक अनेक शब्द असणे हे वैशिष्टय कायम राहिले. सामान्य जनांच्या प्राकृत भाषेमध्ये मात्र आजकालच्या प्रचलित भाषांप्रमाणे व्यवहारांत निरनिराळे ज्यास्त पदार्थ आल्यामुळे शब्दांची संख्या वाढली असली तरी एकार्थवाचक धातूंची, नामांची व प्रत्ययांची संख्या फारच कमी झाली इतकेच नव्हे, तर द्विवचन, चतुर्थी विभाक्ति, आत्मनेपद वगैरे प्रत्यय पार नाहीसे झाले व उच्चारण सुलभ करता यावे म्हणून वर्णीमध्ये ऋ, ऋ व ल तसेच ऐ व औ हे खर आणि पुष्कळशी जोडाक्षरें नाहीशी झाली. पाणिनिपूर्वकालीं व पाणिनीचेही काली या प्राकृत भाषेत मुळीच वाङ्मय नसावे; म्हणूनच पाणिनीने आपल्या व्याकरणामध्ये या भाषेला स्थान दिले नाही. १७. पाणिनीने ज्या भाषेचे व्याकरण लिहिले ती भाषा. पाणिनीचे काली लौकिक संस्कृत-वाङ्मयामध्येही वैदिक प्रयोगांसारखेच पण लोकामध्ये फार थोड्या ठिकाणी आढळणारे अथवा विशिष्ट जनसमूहामध्ये आढळणारे असे शब्दप्रयोग पुष्कळ होते. पण त्याचे वेळच्या व त्याच्या प्रांतांतल्या अभिजात वाङ्मयामध्ये ते आढळून येत नसल्यामुळे त्याने आपल्या व्याकरणामध्ये त्यांना स्थान दिले नाही.ज्याप्रमाणे पुणे जिल्ह्यांत बोलली जाणारी मराठी हीच मुख्य मराठी समजली जाते किंवा नडियाद जिल्ह्यांतील गुजराती ही मुख्य गुजराती समजली जाते त्याप्रमाणे भारतांतील उत्तरेकडील भाषा ही त्या वेळी अभिजातभाषा समजली जात असे. याविषयी शांखायन ब्राह्मणामधील पुढील महत्त्वाचा उल्लेख लक्षात घेण्या- जोगा आहे “ तस्मादुदीच्यां दिशि प्रज्ञाततरा वागुद्यते । उदञ्च उ एव यान्ति वाचं शिक्षितुम् । यो वा तत आगच्छति तस्य वा शुश्रूषन्ते" (शां. वा. ७१६). ही उत्तर दिशा म्हणजे भारतांतील उत्तरेचा प्रांत म्हणजे सिन्धु व सतलज या नद्यांमधील भाग. काशिकाकारांनी प्रागुदयौ ·'उपोद्धात ११५ विभजते हंसः क्षीरोदके यथा । विदुषां शब्दसिद्धयर्थ सा नः पातु इरावती" असे एक जुनें वार्तिक उद्धृत केले आहे. त्यावरून इरावतीच्या म्हणजे रावी नदीच्या उत्तरेच्या भागाला उत्तर- प्रांत म्हणत असत. पाणिनीचे निवासस्थान शलातुर ग्राम व अध्ययनाचे ठिकाण तक्षशिला ही दोन्ही या उत्तरप्रांतांतच होती. वेदग्रंथ हे निरनिराळ्या देशभागांत निरनिराळ्या काळी निर- निराळ्या ऋषींनी किंवा ऋषिकुलांनी रचिले असल्यामुळे साहजिकच त्यांमध्ये एकाच अर्थी अनेक शब्द,एकाच अर्थी अनेक प्रत्यय, इतकेच नव्हे तर एकच प्रत्यय लावला असतां आगम, विकार, लोप, ह्रस्व, दीर्घ अशा त-हेच्या फरकांमुळे अनेक रूपे ठिकठिकाणी दिसून येतात. वैदिक ग्रंथांना निरपेक्ष प्रामाण्य असल्यामुळे व त्यांतील शब्दांना अत्यंत पावित्र्य असल्यामुळे त्यांतील सर्व वैकल्पिक प्रयोग जरी पाणिनीने प्रमाणभूत मानिले व त्यांची बहुलम्, विभाषा वगैरे शब्दांचा उपयोग करून किंवा त्यांकरितां स्वतंत्र विधाने सांगून उपपत्ति केली, तरी पण त्याच्या प्रांतांत लोकांमध्ये वरती निर्दिष्ट केलेल्या वैकल्पिक वैदिक प्रयोगांपैकी जे प्रचलित होते तेवढेच त्याने लौकिक व्यवहाराकरितां शुद्ध शब्द म्हणून मानिले व आपल्या सूत्रांनी त्यांची सिद्धि केली. पाणिनीने वेदग्रंथांचा संपूर्ण अभ्यास करून आणि त्याच्या स्वतःन्या प्रांतांतील व कालांतील प्रचलित भाषेशी तुलना करून वैदिक वाङ्मयामध्ये जे जे भिन्न प्रयोग दिसले ते 'छान्दस प्रयोग मानून त्यांचे उपपादन केले आणि दोनही भाषांमध्ये सारखे म्हणजे समान स्वरूपाचे आढळणारे शब्द व प्रयोग यांचा पूर्ण समावेश करून आपली अष्टाध्यायी रचिली. अर्थात् त्याच्या प्रांतांत तसेंच वैदिक वाङ्मयांतही न आढळणारे व इतरत्र आढळणारे शब्द व प्रयोग हे अपशब्द व अपप्रयोग म्हणून त्याने मानिले. क्वचित् थोड्याच ठिकाणी 'प्राचा' शब्दाने काही शब्दांचा त्याने उल्लेख केला आहे. त्याचे कारण जरी ते शब्द अथवा प्रयोग पूर्वेकडील देशांमध्ये आढळत असले तरी त्याच्याही प्रांतांत त्यांचा कांही शिष्ट लोक प्रयोग करीत असत. जर सर्व निरनिराळ्या प्रांतांमधील मतभेदांना त्याने जागा दिली असती तर या भिन्नभिन्न प्रयो- गांच्या अमर्यादित संख्येमुळे त्याला त्याचे व्याकरण लिहिणेच एका दृष्टीने अशक्य झाले असते. तसेच, अनेक प्रकारच्या अनेक विकल्पांमुळे त्याच्या व्याकरणाचें अध्ययन करून बोल- णान्यांचा गोंधळच झाला असता. असा गोंधळ होऊ नये व प्रचलित भाषेला एक प्रकारची स्थिरता यावी आणि बोधभाषा, बोलभाषा व ग्रंथभाषा या एकच व्हाव्या या उद्देशानेच त्याने निरनिराळ्या प्रांतांतील मतभेदांना जागा न देतां आपलें व्याकरण रचिले, , १८. वैदिक भाषेची काही वैशिष्टयें. फारसे सूक्ष्म विवेचन न करतां पाणिनीने साधलेल्या वैदिक शब्दांचा व प्रयोगांचा वरवर विचार करून संधिकाथै विभाक्तिप्रत्यय व धातुसाधित एवझ्याविषयींच बोलावयाचे म्हटल्यास पुढील गोष्टी प्रामुख्याने दिसून येतातः-वैदिक वाङ्मयांत अनेक वेळां दोन स्वर संनिध आले १. काशिकाकारांनी हे लोकवार्तिक “ए प्राचां देशे" (पा. स. १।१।७५) या सूमागे व्याख्यान करतांना रस्त केले आहे. त्यामध्ये 'शरापतो ' या पाठपेक्षा दसवती' पापा ज्यान चांगला आहे व चार्तिक पाठाच्या दस्तलिखित प्रतीत तो भादळतो. महामाप्यांत हे मासिक, उमा केलेले माढत नाही.

·व्याकरणमहाभाष्य - - ~ असतां संधिकार्य केल्याशिवाय उच्चारण केले जात असे. कधी कधी त्या दोन स्वरांमध्ये अंतःस्थ वर्ण घातला जात असे. स्वरान्त धातूच्या पुढे प्रत्ययांतील स्वर आला असतां बहुधा इकाराच्या पुढे 'य' तसेंच, उकाराच्या पुढे व्' घालण्यात येत असे, आणि यण-संधि केला जात नसे. काही प्रसंगी संयुक्त व्यंजनांमध्ये पुढील व्यंजनास योग्य असा स्वर दोन व्यंजनांमध्ये घातला जात असे. क्वचित् ठिकाणी दोन व्यंजनांमधील व्हरव स्वर काढून टाकून संयुक्त व्यंजनेंही केली जात असत. वेदामध्ये विशेषतः वृत्तबद्ध ऋचांमध्ये-वृत्तांना अनुरूप अक्षरांची संख्या होण्याकरितां हे सर्व करण्यांत येत असले तरी वेदपठणामुळे 'छान्दस' प्रयोग लोकांच्या सारखे कानी पडून त्या त-हेनें प्रचलित भाषेत उच्चारण करण्याची काही प्रांतांची प्रवृत्ति झाली. विभक्तिप्रत्ययांचे बाबतींतही अनेक प्रकारचे वौशष्टय वैदिक भाषेत होते. त्यांतील विभक्तिप्रत्ययाचा लोप, किंवा त्या प्रत्ययाच्या आद्य स्वराचा व प्रकृतीच्या अंत्य स्वराचा मिळून पूर्वसवर्णदीर्घ, किंवा त्या प्रत्ययाला 'आ' आदेश किंवा 'या' आदेश हे प्रकार प्रमुखपणा आढळून येतात. तृतीयेचा 'भिस्' प्रत्यय हा 'ऐस्' आदेश न होता कायम राहणे, तसेच चतुर्थी विभक्तीबद्दल साधारणपणे षष्ठी विभक्तीचा उपयोग हेही प्रकार वैदिक वाड्मयांत बऱ्याच ठिकाणी आढळतात. त्याप्रमाणेच स्वरान्त अव्ययांच्या शेवटच्या स्वराला दीर्घ केलेलाही अनेक ठिकाणी दृष्टीस पडेतो. धातूंच्या रूपांविषयी विचार केल्यास लुङ्, लङ्, लङ्, प्रत्यय जोडले असतांना धातूच्या पूर्वी होणारा 'अ' हा आगम अनेक ठिकाणी वेदामध्ये आढळून येत नाही. तीन भूतकालांच्या ( लुङ्, लङ्व लिट् ) उपयोगाविषयी रूढ असलेले निबंधही वेदामध्ये कडकपणाने पाळण्यात आलेले दिसत नाहीत. क्रियापदांचे बाबतींतील विशेष म्हणजे भाषेमध्ये न आढळणारा सर्वसामान्यकालवाचक लेट् हा लकार वेदामध्ये पाणिनीनें वर्णन केला आहे व या लेट् प्रत्ययाचे पूर्वी अट् व आट् हे आगमही सांगितले आहेत. त्याचप्रमाणे दुसऱ्या तिसया, पांचव्या, सातव्या, आठव्या व नवव्या गणांतील धातूंच्या पुढेही केव्हां केव्हां 'शप् १. उदाहरणार्थ 'वुनायो अग्रम्०' । यो अस्कमायत्' इत्यादि प्रयोग पहा. २. उदाहरणार्थ- अग्नयाशा, पटवाशा, भूवादयो धातवः इत्यादि पहा. ३. याविषयीं " छन्दस्युभयथा" (पा. सू ६।४।८६) व उदाहरणे पहा. ४. उदाहरणार्थ--सुवर्य लोकम् ; त्रियम्बकं यजामहे, विभुवम् , तनुवं पुपेम इत्यादि. " न स्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामच " (पा. सू. ७।१।३ ) हे सूत्र पाणिनीने केले आहे ते करताना त्याच्या मुळाशी अशाच प्रकारचा अन्तःस्थ वर्ण दोन स्वरांमध्ये घालण्याचा प्रघात त्याच्या मनांत असावा. ५. उदाहरणार्थ--समाम्नायः समानातः, प्रथमं दध आप: इत्यादि. ६. याविषयी " सुपां सुलुकपूर्वसवर्णा०" (पा. सू ७।१६३९) हे सूत्र व त्याची उदाहरणे पहा. ७. याविषयीं " अतो भिस ऐम् " व " बलं छन्दसि" (पा. सू ७।१।९,१० ) ही सूत्रे व त्यांचा उदाहरण पहा. ८. याविषयी " चतुर्य बहुलं उन्दसि " (पा. सू २।३।६२) हे सूत्र व उदाहरणे पहा. ९. याविषयी “चि तुनुपमक्षु०" (पा. सू ६।३६१३३ ) हे सूत्र व उदाहरणे पहा. १०. याविषयों " बहुलं छन्दस्यमायोगेपि " (पा सू ६।४।७५ ) हे सूत्र व उदाहरणे पहा. ११. याविषयी " छन्दसि लिट" (पा सू. ३१२।१०५) व उदाहरणे पहा. १२. याविषयों " लिडर्थे लेट " (पा. सू. ३।४।७ ) " लेटोडाटो" (पा. सू. ३४९४ ) ही सूत्र व उदाहरण पदा. . .

·उपोद्धात . हा विकरण दृष्टीस पडतो असे म्हटले आहे. लुङ् प्रत्ययापूर्वी 'च्लि' प्रत्ययाला अङ्वं चङ् हेही आदेश वेदामध्ये अनेक ठिकाणी आढळून येतात. धातूंच्या रूपांविषयीं वरील प्रकारचे वैशिष्टय दिसून येते त्यावरून वेदकाली स्वरान्तच (स्वर शेवटी असलेलाच ) धातू समज- ण्याचा परिपाठ असावा. तद्धित प्रत्ययांचे बाबतीत वेदामध्ये भाषेपेक्षां अगदी निराळे असे वैदिक प्रत्यय आढळत नाहीत; फक्त कधी कधी एका प्रत्ययाऐवजी दुसरा एवढेच वैशिष्टय दिसते. स्त्रीप्रत्ययांसंबंधाने दीर्घ ई शेवटी असलेला रात्री शब्द किंवा 'बहु' वगैरे शब्दां- ऐवजी 'ब्रही, वगैरे शब्द या प्रकारचे किरकोळ वैशिष्टय दिसून येते. कृदन्त प्रत्ययांचे बाबतीत वैशिष्टय म्हणजे तुम् (तुमुन्) प्रत्ययाचे ऐवजी से, असे, अध्य, वगैरे अनेक प्रत्यय व त्वा (क्त्वा ) प्रत्ययाचे ऐवजी य (ल्यप् ) प्रत्ययाचा उपयोग किंवा उलटापालट हेही प्रकार वैदिक वाङ्मयांत अनेक ठिकाणी दिसून येतात. . १९ पाणिनीचे कालांतील प्रांतीय संस्कृत' भाषा. भारतांतील सर्व प्रांतांमध्ये वेदग्रंथ हे निरपेक्ष प्रमाण होते व त्यांचा पाठ सर्व ठिकाणी सारखाच चालू होता; व तसाच तो कायम रहाण्याविषयी खबरदारी घेतली जात असे. वैदिक वाङ्मयांत आढळून येणाऱ्या प्रयोगांच्या वरतीं निर्दिष्ट केलेल्या विविधतेचा व वैशिष्टयाचा त्या त्या प्रांतांतील प्रचलित भाषेवर मात्र निरनिराळा परिणाम झाला व प्रांतानिहाय वेदभाषेतील वरती निर्दिष्ट केलेल्या वैशिष्ट्यांपैकी निरनिराळी वैशिष्टयें प्रत्येक भात काही याप्रमाणे प्रांतीय बोलभाषेतही प्रसृत झाली; व त्या अनुरोधाने बोलभाषांमध्ये निराळेपणा दिसून येऊ लागला, पाणिनीचे वेळी प्रचलित असलेल्या भाषेचा पाणिनीने 'भाषा' या शब्दानेच उल्लेख केला आहे; तरी सोयीकरितां त्या भाषेला पाणिनीच्या प्रांतांतील 'संस्कृ- तभाषा' म्हणण्यास हरकत नाही. ज्याप्रमाणे वेदामधील काही वैशिष्टय घेऊन उत्तरदेशांतील 'संस्कृत' भाषा झाली व पाणिनीने तिचे व्याकरण रचिले त्याप्रमाणे मथुराप्रांत (शूरसेनदेश), कोसलप्रांत, प्राग्देश, मगध, मालव, महाराष्ट्र , लाट वगैरे देशांमध्येही वैदिक भाषेमधील इतर कांहीं वैशिष्टये घेऊन त्या त्या प्रांतांमधील 'संस्कृत भाषा तयार झाल्या. पाणिनिपूर्व काली व पाणिनीच्या काली या भाषा साधारणतः एकच होत्या. शब्दांचे अर्थ, शब्दांचे संबंध व वाक्य- रचना ही सर्व सारखींच होती. फक्त स्वर, संधिकार्ये, ह्रस्व उच्चारणाऐवजी दीर्घ उच्चारण किंवा व्यतिक्रम, व काही ठिकाणी विशिष्ट प्रत्यय व आगम यांमुळे शब्दांच्या रूपांमध्ये थोडीफार भिन्नता होती. या प्रांतीय ' संस्कृत' भाषांची निरनिराळी व्याकरणेही आस्ति- त्वांत असावी, व इन्द्र, आपिशलि, कात्यायन, गार्ग्य, शाकटायन वगैरे वैयाकरण त्यांचे कर्ते असावे. त्यांपैकीं ऐन्द्र व्याकरण हे शूरसेन अथवा हस्तिना र प्रांतांत प्रचलित असावें व 1 २. १. याविषयों " व्यत्ययो बहुलम् (पा. सू. ३।८५) व उदाहरणे पहा. याविषयों " कृमृदृहडिभ्यश्छन्दसि ( पा.सू. ३।१६५९ ) व उदाहरणे पहा. ३. याविषयी 'रालेश्चाजसौ" "नित्यं छन्दसि" (पा.सू ४।१।३१, ४१११४७) ही सूत्रे व उदाहरणे पहा. ४. याविषयों " तुमथै सेसेनसे." (पा सू ३।४।९ ) व उदाहरणे पहा. ५. याविषयी ५ समासेऽन-पूर्वे क्त्वो ल्यप्" व " वत्वापि च्छन्दसि " (पा. सू. ७।१।३७, ३८) ही सूत्रे व उदाहरणे पहा.

·११८ व्याकरणमहाभाष्य . , स , त्यामुळे त्या व्याकरणांत निर्दिष्ट केलेले विशिष्ट शब्द व त्यांची विशिष्ट रूमें महाभारत ग्रंथांत आढळून येतात. कात्यायन हा दाक्षिणात्य समजण्यात येत होता. तो जरी अगदी दक्षिणेचा नसला तरी पाणिनीच्या उत्तरदेशाच्या दक्षिणेस मालवदेश हे त्याचे निवासस्थान असावे, २०. निरनिराळ्या प्रांतांतील 'प्राकृत भापा. या अनेक प्रकारच्या 'संस्कृत' भाषांमध्ये वरती निर्दिष्ट केलेल्या वैदिक भाषेच्या वैशिष्टयांपैकी निरनिराळी काही वैशिष्टयें होती. काही शतके गेल्यावर या भाषांमध्ये तद्देशीय शब्दांचाही भरणा झाला व त्याबरोबरच त्या त्या देशांतील उच्चारणवैशिष्ट्यांमुळे एका वर्णाचे ऐवजी दुसऱ्या वर्णाचे उच्चारण किंवा वर्णलोप किंवा वर्णागम यांसारखे इतर प्रकारही या भाषांमध्ये प्रसृत झाले, व या 'संस्कृत' भाषांची परिणति निरनिराळ्या 'प्राकृत भाषांमध्ये झाली. या 'प्राकृत' भाषांमध्ये चतुर्थी विभक्ति, आत्मनेपद, द्विवचन, ऋ, ऋ, ल, ऐ व औ हे स्वर आणि विसर्ग हे सर्वच गोळले गेले. काराबद्दल श कार, श वष यांचे ऐवजी स , न ऐवजी ण, शब्दांचे आरंभी नसल्यास क, ग, च, ट, त, द, प या व्यंजनांचा लोप, अथवा त्यांचे ऐवजी 'य'काराचे उच्चारण, संयुक्त व्यंजनांमध्ये एकवर्गीय व्यंजनांचा संयोग, संयोगामध्ये समानवर्गीय व्यंजने नसल्यास तशी ती करणे, तसेच संयुक्त व्यंजनांतील एक व्यंजन गाळून मागील स्वरांला दीर्घ हे किंवा अशाच प्रकारचे फरक लोकांच्या उच्चारण वैशिष्टयास अनुरूप असे निरनिराळ्या भाषांमध्ये निरनिराळ्या प्रकारांनी अंमलात आले. प्रांतीय 'संस्कृत भाषांपासून तयार झालेल्या या प्रांतीय भाषांना 'प्राकृत' ही सामान्य संज्ञा देण्यात आली व त्या भाषांवर कात्यायन, वररुचि, चंड, हेमचन्द्र वगैरे वैयाकरणांनी त्या भाषांतील शब्दप्रयोगां- संबंधी नियम घालून व्याकरणे रचिली. २१. 'संस्कृत भाषा व 'प्राकृत' भाषा यांचा संबंध. याप्रमाणे या शौरसेनी, महाराष्ट्री, जैनमहाराष्ट्री, मागधी, अर्धमागधी, पाली वगैरे त्या त्या प्रांतांतील ' प्राकृत ' बोलभाषा त्या त्या प्रांतांमधील विशिष्ट 'संस्कृत' भाषांपासून तयार झाल्या. वैदिक वाङ्मयामध्ये आढळणारे छान्दस शब्द व प्रयोग सोडल्यास या प्रांतीय 'संस्कृत' भाषा व वेदभाषा साधारणतः एकच होत्या हे वरती दाखविलेच आहे. या 'संस्कृत' भाषांमधील उत्तर देशांतील 'संस्कृत' भाषा ही पाणिनीने व्याकरणबद्ध केली. म्हणून तिच्यामध्ये काहीही फरक न पडतां आजपर्यंत ती जशीच्या तशी कायम राहिली आहे व त्यावेळेपासून आजपर्यंत सुमारे अडीच हजार वर्षे भारतातील सर्व २. " प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा लौकिकवैदिकेषु इति प्रयुजते" (व्या. म भाग १३.१८ पहा.) २ याविषयी "लोकाद् इति च वर्तते तेन ऋ ऋल ऐ औ ड न श प विसर्जनीयप्लुतवजों वर्णसमाम्नायो लोकादवगन्तव्यः' (. स. १।१।१ हेमवृत्ति पहा.) ३ याविषयी हेमचन्द्र प्राकृत व्याकरण "शपोः सः" (हेमसूत्र ८।१।२६० ) व उदाहरणे पदा, '. याविपी हेमचन्द्र प्राकृत व्याकरण कगवजटतदपयवा प्रायो लुक् " तसेंच “ अवर्णो (मव्याकरण ८।६।१७७, १८० ) ही सूत्रे पहा, गाविषयी " लुप्तयरपशपसां शपसा दी: " (हे. सू. ८५११४३ ) पहा. अथ प्राकृतम्" (हेमन्याकरण १।२१) हे हेमचन्द्राच्या व्याकरणाचे पहिलेच सूत्र पहा. - - ·उपोद्धात प्रांतांमध्ये 'संस्कृत भाषा अथवा 'गीर्वाण' भाषा म्हणून तीच बोलली जात आहे व तिच्यांतच ग्रंथ- रचना केली जात आहे. वरती निर्दिष्ट केलेल्या महाराष्ट्री, अर्धमागधी, पाली वगैरे 'प्राकृत भाषांतही धार्मिक व लौकिक वाङ्मय आहे, काव्ये व नाटके आहेत, सुभाषिते व कथानकेंही आहेत, तसेच तत्वज्ञानपर कांही ग्रंथही आहेत. परंतु संस्कृत वाङ्मयाशी तुलना करतां ते फारच थोडे आहेत. ते काही विशिष्ट ठिकाणी विशिष्ट कालखंडांतच लिहिले गेले व त्यांचा संस्कृतसारखा सर्वत्र प्रसार झाला नाही. या प्राकृत वाङ्मयांतील अर्धमागधीत लिहिलेले जैन आगम ग्रंथ व पालीमध्ये लिहिलेले त्रिपिटक ग्रंथ सर्वात प्राचीन आहेत. त्यांमधील विषय जरी इसवी सनापूर्वी पांचव्या व सहाव्या शतकांत गौतमबुद्ध व महावीर यांनी प्रतिपादन केला असला तरी ते ग्रंथ बुद्ध व महावीर या धर्मप्रवर्तकांचे नंतर काही वर्षांनी त्यांच्या शिष्यांनी व प्रशिष्यांनी रचिले हे “ अत्यं वयई अरिहा सुत्तं गंथति गणहरा निउणम् अर्थ वदति अर्हा, सूत्रं अध्नान्त गणधरा निपुणम् ) या नियुक्तीतील उक्तीवरून सिद्ध होते. पाणिनीच्याच काय, पाए कात्यायनाच्याही कालापर्यंत ते रचिले नसावे. पाणिनिकाली या भाषा जरी बोलण्यात असल्या तरी त्यांमध्ये ग्रंथ मुळीच नसल्यामुळे पाणिनि व कात्यायन यांनी त्यांचा उल्लेखही केला नाही. एकंदरीत पाहतां, छान्दस प्रयोग बाजूला ठेवल्यास वैदिक भाषा म्हणजेच 'संस्कृत' भाषा, तसेच प्रांतीय संस्कृत भाषांपासून परिणत झालेल्या व वैदिक प्रयोगवैशिष्टयें व प्रांतीय उच्चारणवैशिष्टयें ज्यांमध्ये उतरली आहेत अशा व उच्चारणास सुलभ केलेल्या ज्या प्रांतीय भाषा त्याच 'प्राकृत-भाषा' असें सिद्ध होते. तेव्हां "प्रकृतिः संस्कृतम्" या प्राकृतभाषेच्या व्याकरणकारांनी व टीकाकारांनी म्हटल्याप्रमाणे संस्कृत हीच प्राकृत भाषांची जननी असे मानिले तरी चालेल. तसेंच पाश्चात्य भाषाशास्त्रज्ञांच्या मताप्रमाणे वैदिक भाषेपासून प्राकृतभाषा तयार झाल्या असेंही मानण्यास काही हरकत नाही. . २२. पाणिनिकालचे व्याकरणग्रंथकार. पार्षदकाली निरनिराळ्या प्रांतांमध्ये थोड्याफार फरकाच्या निरनिराळ्या 'संस्कृत भाषा प्रचलित होत्या व त्या त्या प्रांतांमधील त्या त्या वैयाकरणांनी त्यांचा अभ्यास करून त्यांवर व्याकरणग्रंथ रचिले हैं वर सांगितलेच आहे. अशा वैयाकरणांपैकी आपिशलि, काश्यप, गार्ग्य, गालव, चाक्रवर्मण, भारद्वाज, शाकटायन, शाकल्य, सेनक व स्फोटायन या दहा वैयाकरणांचा पाणिनीने आपल्या सूत्रांमध्ये निर्देश केला आहे. यांशिवाय वार्तिकांमध्ये व महाभाष्यामध्ये काशकृत्स्न, कुणरवाडव, व्याडि, वाजप्यायन वगैरे वैयाकरणांचे उल्लेख आले आहेत. “इन्द्र- श्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः" या वैया- करणकुलांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या श्लोकांतही सूत्रे, वार्तिकें व भाष्य यांमध्ये उल्लेख न आलेल्या इन्द्र, अमरसिंह व जैनेन्द्र या तीन वैयाकरणांची नांवें गोविलेली आढळतात. प्रातिशाख्य ग्रंथांमधील तसेच यास्काचार्याच्या निरुक्तामधील उल्लेख पाहिल्यास सहज आणखी कित्येक ग्रंथकार सांपडतील की, ज्यांपैकी थोडे तरी त्या वेळचे व्याकरणग्रंथकार असतील. या सर्व वैयाकरणांपैकी ज्या दहा वैयाकरणांचे सूत्रांमध्ये प्रत्यक्ष उल्लेखच आले आहेत ते सोडल्यास बाकीचे वैयाकरण हे पाणिनीच्या पूर्वी होऊन गेले किंवा नंतर होऊन गेले हे सिद्ध करणे फार कठिण आहे. वरती सांगितलेच आहे की, केवळ प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये त्यांचा उल्लेख मिळतो म्हणून ते १. " अथ प्राकृतम् " ( हैमसूत्र १।६।१) या स्त्रावरील हैमवृत्ति पहा.

·१२० व्याकरणमहाभाष्य पाणिनीच्या पूर्वी झाले किंवा पाणिनीच्या सूत्रांमध्ये उल्लेख नाही म्हणून ते पाणिनीनंतर झाले असा कोणत्याही प्रकारचा निश्चय करता येणे शक्य नाही. -14 २३. ग्रंथकारांचा उल्लेख गोत्र-प्रत्ययान्त नांवाने करण्याची प्रथा. नांवांवरूनच फक्त विचार करावयाचा म्हटल्यास भारतांत अत्यंत प्राचीन कालापासून व्यक्तिगत वैशिष्टयावरून अथवा गुणावरून अथवा क्रियेवरून किंवा केवळ यदृच्छेने ठेविलेली विश्वा- मित्र, गृत्समद, वसिष्ठ, शुनःशेप वगैरे अनेक विशेषनामें प्रचलित असली व वेदवाङ्मयामध्ये त्यांचा वेळोवेळी उल्लेख आला असला तरी शिक्षा, कल्प, व्याकरण वगैरे वेदाङ्गग्रंथांचे कर्त्यांचा उल्लेख गोत्रप्रत्ययान्त शब्दानेच केलेला आढळतो. वेदाङ्गग्रंथकालीं ग्रंथकर्त्या विद्वान ऋषींचा व ग्रंथा- ध्ययन करणाऱ्या आचार्यांचा तद्धितप्रत्ययान्त शब्दांनीच उल्लेख करण्याची प्रथा होती. प्रातिशाख्य ग्रंथ, तन्त्रग्रंथ, निरुक्त व पाणिनीचा गणपाठ यांमध्ये आढळणाऱ्या अशा नांवांची गणना केल्यास त्यांची संख्या सहज दोनतीनशेच्यावर जाईल, आरंभी म्हणजे ग्रंथनिर्मितीला सुरुवात झाली त्या वेळी ही नावे जरी सोयीची वाटली तरी कालांतराने एकाच कुळांत एकाच वेळी बापलेक किंवा भाऊभाऊ किंवा चुलतेपुतणे ग्रंथकार झाले असतां गार्य, दाक्षि, या त-हेचे गोत्रनांव दोघांचे एकच असल्यामुळे दोघांपैकी कोणता ग्रंथकर्ता ओळखावा याविषयी संशय येऊ लागला, व तो संशय दूर करण्याकरितां गोत्रनावापुढे आणखी एक प्रत्यय लावून गाय व गा-- - - . . . . , १. तैत्तिरीय व मैत्रायणीय प्रातिशाख्यांमध्यं आग्निवेश्य, आमिवेश्यायन, आत्रेय, आह्वरक, उख्य, उत्तमोत्तरीय, काण्डमायन, कोण्डिन्य, कौहलीपुत्र, गौतम, तैत्तिरीय, पौष्करसादि, प्लाक्षायण, प्लाक्षि, भारद्वाज, माचाकीय, मीमांसक, वाडभीकर, वात्सप्र, वाल्मीकि, शाहायन, शत्यायन, स्थविरकौण्डिन्य, सांकृत्य व हारीत ही नांवें सांपडतात. प्रातिशाख्यामध्ये आन्यतरेय, आगस्त्य, कौत्स, गार्य, पाञ्चाल, प्राच्यपाञ्चाल, बाभ्रव्य, माक्षव्य, मांडूकेय, यास्क, वेदमित्र, व्याडि, शाकटायन, शाकल, शाकल्य, शाकल्यपिता, शूरवीर, व शौनक ही नांवें सांपडतात. वाजसनयिप्रातिशाख्यामध्ये औपशीवि, कात्यायन, काण्व, काश्यप, गार्य, जातकर्ण्य, दाल्भ्य, माध्यदिन, शाकटायन, शाकस्य व शौनक ही नावे सांपडतात, कात्यायनप्रातिशाख्यामध्ये काण्व नांवाचा उल्लेख मिळतो स्वतन्त्रामध्ये इन्द्र, औदव्रजि, नेगी, पाणिनि, बृहस्पति, ब्रह्मा, भारद्वाज, शाकटायन ही नांव सांपडतात. निरुक्तामध्ये आग्रायग, औदुम्बरायण, औपमन्यव, और्णवाभ, कात्थक्य, क्रोकि, गालव, चर्मशिरम् , तैटीकि, कार्यायणि, शाकपूणि व स्थौलष्टीविन ही नावे सांपडतात. पाणिनीने दिलेली दहा वैयाकरणांची नांवें प्रसिद्धच आहेत. त्यांशिवाय वार्तिकांमध्ये पौष्फरसादि व शानक यांचा उल्लेख मिस्तो व महाभाष्यामध्ये आपिशलि, काशकृत्ल, कुणरवटव, क्रौष्ट्रीय, गोनीय गौतम, मारद्वाजीय, यारक वाप्यायणि, व्याढि, शाकटायन व सौनाग यांचा उलेख मिळतो. यांशिवाय पाच्य व उदीच्य ग्रंथकार असेही उल्लेख पुष्कळ ठिकाणी आले आहेत. प्राच्यपञ्चाल, शाकल्यपिता या उन्हेषांवरून या प्राचीनकाळीसुद्धा एकाच कुलामध्ये दोन प्रसिद्ध ग्रंयकत्यांना तेच गोतनांव असल्यामुळे दोहोंमधील मेद दाखविण्याकरितां प्राच्य व पिता यांसारखे शब्द जोडण्याची जर भासू लागली दोती हैं दिसून येते. .

·" उपोद्धात १२१ यण तसेच दाक्षि व दाक्षायण यांसारखे दोनदोन शब्द प्रचारांत आले. पाणिनीने तद्धित प्रकरणांत या प्रत्ययांची नोंद करून त्यांना गोत्रार्थक प्रत्यय व युवार्थक प्रत्यय अशी नावे दिली आहेत. ग्रंथकारांचे गोत्रप्रत्ययान्त नांवाने अथवा युवप्रत्ययान्त नांवाने असे उल्लेख पाणिनिपूर्वकाली व पाणिनीनंतर दोनतीनशे वर्षेपर्यंत आढळून येतात. कालान्तराने हीही नांवे गैरसोयीची झाली. कारण, एकाच कुलामध्ये गोननांवाने प्रसिद्ध असलेल्या गार्ग्य, कात्यायन यांसारख्या एका प्रसिद्ध व्यक्तीच्या पांचव्या सहाव्या वंशजांनाही तीच नांवें दिली गेल्यामुळे संशय येऊ लागला व तो दूर करण्याकरितां गोत्रनांव व वैयक्तिक नांव ही दोनही एकदम उच्चारण्याचा प्रघात सुरू झाला. साधारणपणे पाणिनीनंतर लवकरच ही प्रथा पडली असावी व या प्रथेची कुणर-वाडव, वररुचि- कात्यायन, सौर्य-भगवान् वगैरे उदाहरणे देता येतील. ही प्रथा विचारांत घेतली असतां वाजस- नेविप्रातिशाख्यकर्ता कात्यायन हा पाणिनिपूर्वी होऊन गेला व त्याचाच वंशज दोनचारशे वर्षांनंतर वररुचि-कात्यायन हा पाणिनीनंतर होऊन गेला असें म्हटल्यास काही हरकत दिसून येणार नाही. २४. वैयक्तिक नांवाने उल्लेख करण्याची प्रथा. गोत्रनांवाऐवजी देशाच्या नावावरून 'रहिवाशी' या अर्थाचा प्रत्यय लावून साधलेले नांव किंवा आईच्या नांवापुढे पुत्र शब्द लावून किंवा पुत्र या अर्थी प्रत्यय लावून साधलेलें गोनीय अथवा गोणिकापुत्र यांसारखेही नांव वैयक्तिक नांवाबरोबर उच्चारण्यांत येऊ लागले. हीही प्रथा कांहीं शतकें टिकली. त्यानंतर वैयक्तिक नांवांमध्ये पुष्कळ विविधता उत्पन्न झाल्यामुळे व एका कुटुंबांत वैयक्तिक नांवेही हटकून निरनिराळी ठेवण्याचा प्रघात पडल्यामुळे वैयक्तिक नांवानेच उल्लेख करण्याची प्रथा पडली. या वैयक्तिक नांवांची भर्तृहरि, पुण्यराज, हेलाराज, जिनेन्द्र- बुद्धि, कैयट, धर्मकीर्ति, हरदत्त, देवनन्दिन् , जयादित्य, वामन, उदयन, चन्द्रगोमिन् , क्षपणक; पाल्यकीर्ति, बोपदेव वगैरे अनेक उदाहरणे देतां येतील. ही व्यक्तिनांवें व्यक्तीच्या गुणवैशिष्टया- वरून, स्वभाववैशिष्टयावरून तसेच काही विशिष्ट घटनेमुळे देण्यात आली, तर काही वेळां केवळ यहच्छेनेही ती देण्यात आली. ही प्रथा पतंजलीच्या नंतर पडली व साधारणतः बारापंधरा शतकें ती चालू होती. जरी वैयक्तिक नांवांमध्ये विविधता पुष्कळ होती तरी हजार दीडहजार वर्षांच्या कालखंडांत तेंच व्यक्तिनांव धारण करणाऱ्याही अनेक व्यक्ती दिसून येऊ लागल्या व संशयाला पुन्हां जागा मिळाली. अशा त-हेचा संशय दूर करण्याकरितां धंद्यावरून, निवासस्थानावरून, विशिष्ट कार्यावरून किंवा जातीवरून साधलेले असे नांव उपनांव म्हणून या व्यक्तिनांवाबरोबर उच्चारण्यांत येऊ लागले व ती प्रथा आजपर्यंत चालू आहे. रामचंद्र शेष, भट्टोजी दीक्षित, नागेश उपाध्याय, मैत्रेय रक्षित, विठ्ठल शेष वगैरे अनेक जोडनांवें या प्रथेची उदाहरणे म्हणून देतां येतील. अशा त-हेची उपनावे ब्राह्मणवर्गामध्ये भट्ट, याज्ञिक, मीमांसक, द्विवेदी, त्रिवेदी, चतुर्वेदी, सामवेदी, यज्वा, वाजपेयी वगैरे अनेक आढळतात. विद्वान पूर्वज हा आचार्य, उपाध्याय किंवा पांडित म्हणून प्रसिद्धीला आल्यानंतर त्याच्या वंशजांना तेच नांव देण्यात येत असे. विद्वान जैन साधूंच्या पुढे 'सूरि, तसेच वेदान्ती संन्याश्यांच्या पुढे 'सरस्वती', विद्वानांच्या पुढे शास्त्री, तसेंच याशिककर्मे करणाऱ्यांच्या नावापुढे भट्ट हीही उपपर्दे जोडण्यांत आली. नांवांवरून निष्कर्ष व पार्षद कालांतील वैयाकरण. व्यक्तिनांवांच्या व उपनावांच्या या विवेचनावरून साधारणपणे निष्कर्ष काढणे झाल्यास, पाणिनिपूर्वकाली ग्रंथकर्त्यांचा निर्देश गोत्रप्रत्ययान्त किंवा युवप्रत्ययान्त नांवाने केला जात असे. , , ८ अ ·१२२ व्याकरणमहाभाष्य , : पाणिनीनंतर भाष्यकारांचे कालापर्यंत या गोत्रप्रत्ययान्त अथवा युवप्रत्ययान्त नांवाच्या पुढे अथवा मागें व्यक्तीच्या नांवाचा निर्देश केला जात असे. भाष्यकारांनंतर साधारणपणे भद्दोजी दीक्षितांच्या कालापर्यंत केवळ व्यक्तिगत नांवानेच उल्लेख केला जात असे व भट्टोजी दीक्षितांच्या कालानंतर हल्ली व्यक्तिगत नांवाच्या पुढे उपनांव लावण्याचा प्रघात पडला आहे. कधी कधी व्यक्तिगत नावापुढे उपनावापूर्वी देव, विजय, शंकर, यासारखे माननीय नांव किंवा शास्त्री, भट्ट, राय यांसारखें गुणनिदर्शक नांव किंवा पितृनामही उपपद जोडण्यात येते. पाणिनीने उल्लेख केलेल्या दहा वैयाकरणांशिवाय इतर ज्या वैयाकरणांचे उल्लेख प्रातिशख्य ग्रंथांमध्ये, निरुक्तांत किंवा वार्तिकांमध्ये किंवा महाभाष्यांत आले आहेत त्यांची नांवे पाहिल्यास ती बहुधा गोत्र- प्रत्ययान्त किंवा युवप्रत्ययान्त आढळून येतात. म्हणून पाणिनीने जरी त्यांचा निर्देश केला नसला तरी ते पाणिनिपूर्व असू शकतील, व तसे मानण्यास काही हरकतही दिसत नाही. अशा वैयाकरणांपैकी साधारणपणे ठळक वैयाकरणांचा निर्देश त्यांच्या वैशिष्टयाची दिशा दाखवून पुढील संग्रहकारिकांमध्ये केला आहे- नामान्याख्यातजानीति प्रबूते शाकटायनः । न तथेति प्राह गायः, इन्द्रेणार्थः पदं स्मृतम् ॥ १ ॥ अन्त्यवर्णसमुद्भूता धातवश्च प्रकीर्तिताः । किद्विकल्पं तृषादीनां क्त्वायाः प्रोवाच काश्यपः ॥ २ ॥ ऋत एव थलोऽनिट्त्वं भारद्वाजोऽवनीत्तथा । पुंवद्भाषितपुंस्कं च तृतीयादिषु गालवः ॥ ३ ॥ प्रगृह्यसंज्ञां संबुद्धौ शाकल्यो लौकिकेष्वितौ । द्वत्वं प्रकृतिभावं चासवर्णेऽच्युक्तवानिकः ॥४॥ इताविकारस्याचष्टे ईकारं चाक्रवर्मणः। गिरेरिकारस्याकारं तथैव प्राह सेनकः ॥ ५ ॥ गोरोकारस्यावढं तु प्राह स्फोटायनस्तथा । वृद्धर्विकल्पं सुब्धातौ प्रोवाचापिशलिर्मुनिः ॥ ६ ॥ समूहेऽर्थे तथा धेनोरनञः कं च तद्धितम् । नाना पुष्करणं तस्य शब्दशास्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ ७ ॥ वैयाघ्रपद्यं दशकं पाणिनीयं त्वकालकम् । काशकृत्स्नं त्रिकं प्रोक्तं तथा च गुरुलाघवम् ॥ ८॥ द्रव्याभिधानिकव्याडेर्दशधुष्करणं स्मृतम् । अनेकशेषं दैवं स्याञ्चान्द्रं चासंज्ञकं स्मृतम् ॥ ९ ॥ करोतेरादिकर्तृत्वे दीर्घत्वं शास्ति शौनकिः । द्वित्वं पौष्करसादिस्तु चयः प्राह परे शरि ॥ १०॥ वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ ११ ॥ चारायणस्छयोगात् पुच्छकृच्छ्रे पुरोः कृतात् । माध्यन्दिनिश्चोशनसः संबुद्धौ च त्रिरूपताम् ।। १२ ।। स्वकृत.

·उपोद्धात १२३ २६. पाणिनीने निर्दिष्ट केलेल्या वैयाकरणांच्या मतभेदांवरून निष्कर्ष, पाणिनीने निर्दिष्ट केलेल्या दहा वैयाकरणांच्या मतभेदांचा विचार केल्यास ते मतभेद संधिकार्य, द्वित्व, आगम, स्वर व गुण यांविषयींच आहेत; प्रत्ययभेद किंवा शब्दसिद्धि यांविषयी नाहीत; तसेंच धातुसाधिते किंवा नामसाधितें यांविषयीही नाहीत. मतभेद दाखविणारी अठरा सूत्रे आहेत. त्यांपैकी संधिकार्याबद्दल मतभेद आठ सूत्रांत प्रदर्शित केला आहे. या मतभेदाचा विचार केल्यास असे दिसून येते की वेदामध्ये दोन असवर्ण स्वर जवळ आले असतां उन्चारण- सौकर्यामुळे व स्वाभाविक असलेल्या उच्चारणपद्धतीमुळे संधि न करतां पहिल्या स्वरासारखा अंतःस्थवर्ण त्या दोन स्वरांमध्ये घालून जी विशिष्ट उच्चारणपद्धति होती तीच कांहीं प्रांतांत प्रचलित 'संस्कृत' भाषांत पाळण्यात आली, व तीच प्रांतीय संस्कृत' पासून तयार झालेल्या 'प्राकृत' भाषांमध्ये पाळली गेली. 'अर्धमागधी' प्राकृतामध्ये दोन स्वर जवळ आले असतां 'य'कार मध्ये घातला जातो व महाराष्ट्री प्राकृतामध्ये या दोन स्वरांमधील 'व'काराचे उच्चारण केलें जात नाही. साधारणपणे अनुमान काढावयाचे झाल्यास यकाराचे उच्चारण करणारे शाकटायन व स्फोटायन हे पूर्वेकडील देशांत राहणारे असावे, तसेंच गार्ग्य व शाकल्य हे उत्तरेकडील राहणारे असावे. पाणिनीच्या उत्तर प्रांतांत दोन्ही तन्हांनी उच्चारण चालू असावे. दोन सूत्रांमध्ये द्वित्वाबद्दल मतभेद आला आहे; तोही उच्चारणवैशिष्टयामुळेच झाला आहे. कारण, संयुक्त व्यंजन आले असतां पूर्वीच्या स्वराच्या वर जोर पडून तो वर ह्रस्व असल्यास त्याचे उच्चारण दीर्घ स्वरासारखें साहजिकच होते; व त्यामुळे त्याच्या पुढे संयुक्त व्यंजने दोन किंवा अधिक असली तरी त्यांचे उच्चारणांत फरक पडत नाही. उदा० 'पुत्रम्' उच्चारले काय किंवा 'पुत्त्रम्। उच्चारले काय सारखेच; म्हणून त्या व्यंजनांना द्वित्व करण्याचा प्रघात काही प्रांतांमध्ये पडला होता तोच पाणिनीने नमूद केला आहे. त्यावरूनही पूर्वेकडील शाकटायनाच्या प्रदेशांत द्वित्वाने दोनाची तीन व्यंजने करून उच्चारण्याचा प्रघात असावा व शाकल्याच्या उत्तरेकडील प्रांतांत तो नसावा. यांशिवाय पाणिनीने नमूद केलेले मतभेद हे किरकोळ स्वरूपाचे- इडागमविकल्प, हस्व, स्वरितोच्चारण यांबद्दल, किंवा 'इ' काराच्या ऐवजी अकाराबद्दल, अथवा रूपभेाबद्दलच आहेत; व त्यांवरूनही प्रांतीय मतभेदाचेंच निदर्शन केले जाते. यावरून या सर्व वैयाकरणांनी त्यांचे प्रांतांतील प्रचलित 'संस्कृत भाषेची व्याकरणे लिहिली असावी. या व्याकरण-ग्रंथांमध्ये १, वा सुप्यापिशले: (६।११९२) प्रार्षभीयति प्रर्षीयति; ओतो गार्यस्य (८।३।२०) भो इदम्, भोयिदम् ; व्योलघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ( ८।३।१८) अस्मायुद्धर, अस्माउद्धरः लोपः शाकल्यस्य (८।३.१९) असा आदित्य;, असावादित्यः; संबुद्धौ शाकल्यस्यतावना (१।१।१६) वायो इति, वायविति; अवङ् स्फोटायनस्य (६।१११२३) गवाग्रम् , गोऽग्रम् ; ई चाक्रवर्मणस्य (६।१।१३०) चिनुहीदम् , चिनुही ३ इदम् ; इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वश्च (६।१६१२७) दधि अत, दध्यन; २. तिप्रभृतिषु शाकटायनस्य (८४५०) इन्द्रः, सर्वत्र शाकल्यस्य (८४५१) अर्कः ३. तृषिमृधिकषः काश्यपस्य (१।२।२५) तृपित्वा, तर्षित्वा; इको सस्वोऽडयो गालवस्य (६।३।६१) ब्रह्मबन्धुतरा, ब्रह्मवन्धूतरा; नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम् (८४१६७) गाय॑स्तत्र. ४. अट् गाय॑गालवयोः (७२९९) अखपीत्, अस्वपत्: गिरेश्च सेनकस्य (५।४।१११) उपगिरम् , उपगिरि. ५. तो भारद्वाजस्य (७१२।६३) समर्थ; लड: शाकटायनस्यैव (३।४।१११) अयुः; तृतीवादिषु भाषितपुरकं पुंवद् गालवस्य (७।१।७४) शुचये, शुचिने, ..

·१२४ व्याकरणमहाभाष्य " जसा प्रातिशाख्यांमध्ये वेदाच्याविषयी विचार केलेला आहे तसाच म्हणजे वर्णसंख्या, वर्णो चारण, वर्णलोप, संधिकार्य, स्वर, ह्रस्वदीर्घ-विचार,व द्वित्व यांबद्दलचाच विचार प्रामुख्याने केला असावा. या वैयाकरणांशिवाय इतरही वैयाकरण पाणिनिपूर्व काली झाले असावे हे जरी त्यांचा उल्लेख पाणिनि-सूत्रांमध्ये आलेला नसला तरी इतर ग्रंथांमध्ये आलेल्या त्यांच्या उल्लेखांवरून व उताया- वरून स्पष्ट होते. २७. 'ऐन्द्र व्याकरण-संप्रदाया'-विषयी विवेचन. अशाच वैयाकरणांपैकी पण पाणिनीने उल्लेख न केलेला इन्द्र नावाचा एक मोठा वैयाकरण होऊन गेला असावा. इन्द्राने लिहिलेला म्हणून प्रसिद्ध असा ऐन्द्र व्याकरण नांवाचा ग्रंथ एकही हस्तलिखितांमध्ये सुद्धा उपलब्ध नाही. तैत्तिरीय संहितेमध्ये(६।४।१)देवांनी इन्द्राला वाणीचे स्पष्टीकरण करण्याची विनंति केली अशा त-हेची आख्यायिका आहे. तिचा अर्थ इन्द्र ही वाणीची अधिष्ठात्री देवता आहे व इन्द्राच्या अनुग्रहाशिवाय वाणीचे शुद्ध उच्चारण होणे व योग्य अर्थ कळणे अशक्य आहे एवढाच आहे. महाभाष्यांतही (म.भा.भागश्पृ.१२) 'वृहस्प- तीने इन्द्राला १००० देववर्षे शब्द शिकविले तरी शब्द संपले नाहीत' असें वाक्य आहे. हे वाक्य केवळ अर्थवाद स्वरूपाचे आहे व त्यामध्ये शब्द असंख्य आहेत येवढाच अर्थ अभिप्रेत आहे. पाणिनीने आठ ठिकाणी 'प्राचाम्' शब्द उच्चारून पूर्वीच्या वैयाकरणांचे मतभेद प्रदर्शित केले आहेत. त्यांपैकी सहा मतभेद तद्धित प्रत्ययासंबंधी आहेत. प्राचाम् या शब्दाने तेथें 'ऐन्द्र' व्याकरणाचा उल्लेख पाणिनीने केला आहे व ऐन्द्र नांवाचा जरी एखादा विशिष्ट व्याकरणग्रंथ नव्हता तरी ऐन्द्र ही एक व्याकरणशाखा होती व तिलाच उद्देशून 'प्राचाम्' शब्द पाणिनीने आपल्या सूत्रांत धातला आहे असे बर्नेलसारखे काही वैयाकरणांचे मत आहे. पाणिनिसूत्रांमध्ये प्राचाम् या शब्दाचा अर्थ 'पूर्वीचे' अथवा 'प्राचीन काळचे' असा दिसत नाही. 'प्राचाम्' याच्या जोडीला त्याने 'उदीचाम् ' असा शब्द काही ठिकाणी घातला आहे त्यावरून 'प्राचाम् ' हा देशवाचक शब्द आहे व पूर्वेकडील वैयाकरण हा त्या शब्दाचा अर्थ पाणिनीला अभिप्रेत असावा. पूर्वेकडील देशांतल्या पाणिनिपूर्व लोकप्रिय व्याकरणसंप्रदायाला 'ऐन्द्र' हे नांव दिले असण्याचा संभव आहे. २८. ऐन्द्र व्याकरणासंबंधी काही आख्यायिका. ऐन्द्र नावाने प्रसिद्ध असा व्याकरणग्रंथ असो, किंवा ऐन्द्र हे संप्रदायाचे नांव असो, या ऐन्द्र व्याकरणाचे कोणत्या प्रकारचे वैशिष्टय होते त्याची कल्पना त्या व्याकरणाविषयी आलेल्या इतर ग्रंथांतील उल्लेखांवरून थोडीशी येण्याजोगी आहे. तैत्तिरीय संहिता (६१४११) ग्रंथांतील उल्लेख व महाभाप्यांतील उल्लेख अर्थवादात्मकच आहेत. बृहत्कथामञ्जरीमध्ये व कथासरित्सागरा- मध्ये पाणिनीची आख्यायिका दिली आहे. त्या आख्यायिकेमध्ये पाणिनीच्यावर अनुग्रह करण्याकरितां शंकराने हुंकार केला व त्यामुळे ऐन्द्र व्याकरण नष्ट झाले अशी आख्यायिका आहे. बौद्ध ग्रंथांमध्ये ऐन्द्र व्याकरणाचा उल्लेख करून शारिपुत्राने लहानपणी ऐन्द्र व्याकरणाचे अध्ययन केले असे म्हटले आहे. बृहस्पतीने इन्द्राला व्याकरण शिकविले, ते ऐन्द्र व्याकरण जम्बूद्वीपांत चालू होते, पण पाणिनीच्या व्याकरणाने ते मागें पाडिले अशी तिबेटामधील पाली वाड्मयामध्ये नोंद आढळते. चान्द्र व्याकरणाचे पाणिनीय व्याकरणाशी सादृश्य आहे तसेच कालाप व्याकरणाचें ऐन्द्र व्याकरणाशी सादृश्य आहे असा पंडितांमध्ये प्रवाद . आहे. , ·उपोद्धात १२५ " इतकेच नव्हे, तर कालाप अथवा कातन्त्र व्याकरणाचा कर्ता शर्ववर्मा याने कार्तिकेयाला आपणास व्याकरणाचा उपदेश करण्याविषयी विनंति केली असतां कार्तिकेयाने 'सिद्धो वर्णसमाम्नायः' असे पहिले सूत्र म्हटल्याबरोबर शर्ववाने पुढील सर्व सूत्रे रचिली अशीही दन्तकथा आहे. सारस्वत व्याकरणाच्या टीकेंत “इन्द्रादयोपि यस्यान्तं न ययुः शब्द- वारिधेः । प्रक्रियान्तस्य कृत्वस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम् असा श्लोक आहे. देवगिरीच्या बोपदेवाने धातुपाठाच्या आरंभी लिहिलेला " इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशान्दिकाः " हा श्लोक लोकांमध्ये प्रसिद्धच आहे. याशिवाय देव- बोधाने महाभारतावरील टीका लिहितांना आरंभींच " यान्युजहार माहेन्द्राद् व्यासो व्याकरणा- पवात् । पदरत्नानि किं तानि सन्ति पाणिनिगोष्पदे ।। न दृष्ट इति वैयासे शब्दे मा संशयं कृथाः । अज्ञैरज्ञातमित्येव पदं न हि न विद्यते " या श्लोकांत ऐन्द्र व्याकरणाचा गौरव करून त्याच्या विस्ताराची कल्पना दिली आहे. बर्नेलने टोलकप्पिय (टोळकल्पित = व्याकरणपाठशाळा- मध्ये अभ्यासोपयुक्त ग्रंथ) नांवाच्या दाक्षिणात्य व्याकरणाचे कातन्त्र व्याकरणाशी तसेच कात्यायनाच्या पाली व्याकरणाशी साम्य दाखविले आहे; आणि कातन्त्राचें मूळ ऐन्द्र व्याकरण असल्यामुळे ऐन्द्र व्याकरण कसे असावे त्याची कल्पना दिली आहे. त्यावरून ऐन्द्र व्याकरणा- मध्ये वर्णसमाम्नाय व संधिकार्ये प्रथम प्रकरणामध्ये, त्यानंतर विभक्तिप्रत्यय, सर्वनामें, कारक, समास व तद्धित याविषयी विचार दुसऱ्या प्रकरणामध्ये, धातूंचे प्रकार, काल व अर्थवाचक प्रत्यय, द्वित्व, संप्रसारण, गुण, अनुषङ्ग व इडागम याचा विचार तिसऱ्या प्रकरणामध्ये व शेवटीं चवथ्या प्रकरणामध्ये कृत्प्रत्ययांचा विचार केला असावा असे दिसते. २९. ऐन्द्र व्याकरण व वर्णसमूहाचा विचार. " ऐन्द्र व्याकरणामध्ये ग्रंथारंभी वर्णाचे विवेचन केले असले पाहिजे हैं " अथ वर्णसमूहः या चरक-व्याख्याकारांनी उद्धृत केलेल्या ऐन्द्र सूत्रावरून सिद्ध होते. या वर्णसमूहांत किती वर्ण होते व त्यांचा क्रम कसा होता हे जरी स्पष्ट नसले तरी वर्ण सांगणारी सूत्रे त्याने दिली होती व प्रत्येक सूत्राच्या शेवटी त्याने इत् म्हणजे सूक वर्ण जोडले असावे. हे इत् वर्ण जोडून पाणिनीने जसे प्रत्याहार केले आहेत तशा प्रकारचे प्रत्याहार त्याने केले नसले तरी इत्संज्ञक वांची मूळ कल्पना त्याची असावी असे नन्दिकेश्वराच्या “ अत्र सर्वत्र सूत्रेषु० " या कारिके- वरील उपमन्युकृत व्याख्येमध्ये 'धात्वर्थम् ' या पदाचे व्याख्यान करतांना व्याख्याकारांनी घातलेल्या 'तथा चोक्तमन्द्रे अन्त्यवर्णसमुद्भूता धातवः परिकीर्तिताः' या ओळीवरून स्पष्ट दिसून येते. या ओळीच्या अर्थाचे विवेचन जरी टीकाकारांनी केलेले नसले तरी शेवटी समुद्भूत' वर्ण ज्याला जोडला आहे तो धातू असा त्या श्लोकार्धाचा अर्थ असावा. वेदकाली पुष्कळसे धातू अकारान्त असले पाहिजेत हे 'भेदति, 'मरति' वगैरे वेदांमध्ये जागोजागी आढळणाऱ्या रूपांवरून दिसून येते. आ, इ, उ वगैरे स्वर शेवटी असलेले धातूही वेदकाली रूढ असावे हे 'दाति' वगैरे रूपांवरून दिसून येते. व्यंजनान्त धातू मात्र मानण्यांत , 'हनति, १. नन्दिकेश्वरकारिका २ वरील उपमन्युकृत व्याख्या पहा: धात्वर्थ धातुमूलकशब्दशास्त्रप्रवृत्त्यर्थमित्यर्थः । अन्त्यवर्णजालं शब्द इति न्यायन । तथा चौतमिन्द्रेण- ६ अन्वर्णसमुद्भता धातवः परिकीर्तिताः' इति ।

·१२६ व्याकरणमहाभाष्य नसावे. पाणिनीच्या व्याकरणामध्येही व्यंजनान्त धातू असे धातुपाठामध्ये दिले नाहीतच. धातूच्या शेवटी स्वर हा पाणिनीने जोडलाच आहे. तो स्वर फक्त उच्चारणाकरितां आहे. तो नाहीसा होणारा म्हणजे 'निघून जाणारा' असल्यामुळे त्याला 'इत्' (निघून जाणारा) असे म्हटले आहे. इन्द्रानेही आपल्या धातुपाठामध्ये व्यंजनान्त धातू दिले नसावे. त्याच्या व्याकरणामध्ये सर्वच धातू स्वरान्त-हन, भिद, दा, वगैरे होते इतकेच नव्हे, तर त्यांचे पुढे त्याने मुद्दाम काही वर्ण त्या धातूंचे पद (परस्मैपद अथवा आत्मनेपद) किंवा इतर काही वैशिष्टय ओळखले जावे म्हणून लाविले होते; व त्या वर्णाना त्याने 'मूळचे नसलेले पण उत्पन्न झालेले' या अर्थाची 'समुद्भूत' अशी संज्ञा दिली होती असे दिसते. हे समुद्भूत वर्ण ण् ङ् क् ञ् वगैरे एकंदर तेराच असावे व पाणिनीनेही हे तेरा समुद्भूत वर्ण इत् म्हणून घेऊन वर्णसमाम्नायाची उपदेश-सूत्रे चवदा करावी लागल्यामुळे व एक वर्ण कमी आल्यामुळे दोन वेळां ण हा अन्त्य वर्ण घातला असावा. धातूंचें मूळचे स्वरूप स्वरान्त कल्पिले गेले होते म्हणूनच प्राकृत भाषांमध्ये सर्व धातू स्वरान्त आढळून येतात; व प्राकृत व्याकरणकारांनीही धातू हे स्वरान्तच असतात असा दंडक घालून दिला आहे. ३०. " अर्थः पदम्" या ऐन्द्र सूत्राविषयी विचार. ऐन्द्र अथवा माहेन्द्र व्याकरण हे आज जरी उपलब्ध नसले तरी वरती उद्धृत केलेल्या देवबोधाच्या टीकेतील दोन श्लोकांवरून ते विस्तृत स्वरूपाचे असावे व त्यामध्ये पाणिनीच्या व्याकरणाप्रमाणे अशुद्ध किंवा सूत्राने साधतां न येण्याजोगी अशी त्या वेळी प्रचलित असलेली अनेक रूपे साधलेली असावी. पाणिनीने मात्र ती रूपे आपल्या व्याकरणामध्ये साधली नाहीत. त्याचे कारण त्याच्या मतीं त्या रुपांचा प्रचार शिष्ट लोकांत नसावा व असल्यास तो काही विशिष्ट लोकांमध्ये किंवा विशिष्ट प्रांतांमध्येच असावा. शिवाय, अशा रूपांना आपल्या व्याकरणांत जागा दिल्यास त्यांचा प्रचार कमी होण्याऐवजी उलटा वाढेल असेंही त्याला वाटले असावे. 'पद' शब्दाची 'अर्थः पदम्' अशी सुटसुटीत व्याख्या ऐन्द्र व्याकरणांत दिलेली म्हणून ¥र्गाचार्य वगैरे टीकाकारांनी उद्धृत केली आहे. पाणिनीच्या मताप्रमाणे प्रत्ययान्त शब्दाला पद अशी संज्ञा आहे. 'अर्थः पदम्' अशी पद शब्दाची व्याख्या केल्यास शब्दाचा प्रकृति व प्रत्यय असा विभाग केल्यावर ती केवळ प्रकृतीला म्हणजे धातूला अथवा प्रातिपदिकालाही लागू पडेल; पण तशी ती लागू पडता कामा नये म्हणून ती व्याख्या बाजूला सारून पाणिनीने 'सुप्तिङन्तं पदम्' अशी व्याख्या दिली आहे. ऐन्द्र मताप्रमाणे प्रकृतिप्रत्ययविभाग कल्पिल्यावर फक्त प्रकृतीला अथवा फक्त प्रत्ययालाही 'पद' ही संज्ञा होऊ शकते व ऐन्द्र व्याकरणाचे काली त्याप्रमाणे ती प्रचारांतही असावी. याला पुरावा म्हणजे दृषद्भ्याम् याचा पदपाठ दृपद् भ्याम् (दृषद्यामिति दृषद्भ्याम् ) तसाच पृत्सु' याचा पदपाठ पृत् सु ( पृत्सु इति पृत्सु) असा प्रकृति हैं एक स्वतंत्र पद व प्रत्यय हे निराळे स्वतंत्र पद मानून देण्यात येतो. देवभिः या ठिकाणी पदपाठकारांनी पदें तोटली नाहीत; कारण, 'मिः' याला जरी वेगळा अर्थ असला तरी 'देवे' असा एकारान्त शब्द नसल्यामुळे 'देवे' याला वेगळा अर्थ नाही; तो वेगळा १. याकरितां हेन, न्या. सन ८।४।२३९-२४१ पहा. २. " पदजातम् । यया अर्धः पदमित्येन्द्राणाम् " (दुर्गाचार्य निरुतवृत्ति) ·उपोद्धात १२७ अर्थ 'देव' याला आहे. ऐन्द्र व्याकरणाचे पूर्वी शाकल्य वगैरे ऋषींनी केलेले पदपाठ प्रचारांत असावे. व त्या पदपाठांचा अभ्यास करून व त्यांतील पदांकडे लक्ष देऊन इन्द्राने आपल्या व्याकरणांत 'अर्थः पदम् ' अशी व्याख्या दिली असावी. पदपाठांतील पदांचे जिने स्पष्टीकरण होईल अशी 'अर्थः पदम् ' ही व्याख्या ऐन्द्र व्याकरण हे पाणिनीच्या पूर्वी प्रचारांत असावे असे अनुमान काढण्याला एक साधन म्हणून देता येईल. आपिशलीने 'विभक्त्यन्तं पदम् ' अशी पद शब्दाची व्याख्या दिली आहे व 'विभक्ति' शब्दाचा 'सुप् व तिङ् असा अर्थ असल्यामुळे पाणिनि व आपिशलि यांच्या व्याख्या एकच आहेत असे म्हटले असतां चालेल. . " या ३१. साहेश व्याकरणाविपीं अनुमान. देवबोधाच्या टीकेमधील ' यान्युजहार माहेन्द्रात०' या श्लोकामध्ये 'माहेन्द्रात् ' याचे ऐवजी ' माहेशात् ' असा पाठभेद आढळतो. त्या पाठाला महत्त्व दिल्यास माहेन्द्र व्याकरणाचेच 'माहेश' व्याकरण असें नांव पूर्वी प्रचारांत असावे; किंवा ऐन्द्र व्याकरणाच्या जोडीला माहेश व्याकरणही पाणिनिपूर्वकाली लिहिले असावे असे म्हणावे लागते. माहेश व्याकरण अस्तित्वात होते अशी कल्पना केल्यास 'अइउण्', 'ऋलक्' वगैरे चवदा शिवसूखे म्हणून जी समजली जातात ती या माहेश व्याकरणाचे आरंभी दिली असावी असे वाटते. ऐन्द्र व्याकरण निराळे होते असे मानिल्यास इन्द्राने वर्णसमाम्नाय, इत्संज्ञक वर्ण व प्रत्याहार हे माहेश व्याकरणावरून घेतले असावे. “ त्रिषष्टिः चतुःषष्टि; वर्णाः शम्भुमते मताः पाणिनीय शिक्षेच्या आरंभींच्या श्लोकांतील 'शम्भुमते' या शब्दावरून शंकराने उपदेश केलेला असा वर्णसमाम्नाय व त्यावर आधारलेला एखादा व्याकरणग्रंथ किंवा शिक्षाग्रंथ पाणिनीला अवगत असावा असे अनुमान काडणे शक्य आहे. शब्देन्दुशेखरामध्ये नागेशभट्टांनी या बाबतीत उद्बोधक विवेचन केले आहे व त्यावरून "वर्णसमाम्नाय हा परंपरागत फार प्राचीन-किंबहुना, वर्ण हे प्रथम कधी उच्चारण्यांत आले हे सांगता येत नसल्यामुळे अनादि नित्यच होता; पाणिनीने वर्णाचा क्रम आपणांस उपयुक्त होईल अशा रीतीने बदलून व इत् वर्ण जोडून त्यांचे चौदा सूत्रांत संग्रथन केले आहे" असे सुचविण्याचा त्यांचा अभिप्राय दिसून येतो. " वृत्तावसाने नटराजराजः०" ही नंदिकेश्वरांची कारिका अर्थवादात्मक आहे व पाणिनीने दिलेल्या वर्णसमाम्नायाचे पावित्र्य व अधिकारयुक्तता दाखविणे हा त्या कारिकेतील वर्णनाचा हेतु आहे. ३२. शाकटायनाचे व्याकरण पाणिनीने उल्लेख केलेल्या दहा वैयाकरणांपैकी शाकटायन व आपिशलि हे मोठे वैया- करण होऊन गेले. जरी त्यांचे ग्रंथ आज उपलब्ध नाहीत तरी त्यांचे बद्दल इतर ग्रंथांमध्ये आलेल्या उल्लेखांवरून त्यांच्या कार्याविषयी थोडीशी कल्पना येते. शाकटायनाचा उल्लेख प्रातिशाख्यांमध्ये व निरुक्तांत आला आहे. शाकटायन हा जरी वैयाकरण होता तरी शब्द- व्युत्पत्तीबाबत त्याचे मत निरुक्तकारांप्रमाणे होते ही गोष्ट निरुक्तकारांनी "तत्र नामान्याख्यात- १. याकरितां तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायनौ नैल्तसमयश्च । न सर्वाणीति गार्यो वैयाकरणानां चैके। (निरुक्त ११२ पहा.)

·१ १२८ व्याकरणमहाभाष्ये जानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च" (निरुक्त १११२) या वाक्यांत निर्दिष्ट केली आहे. द्वित्वासंबंधाने (८४५०), यकार-वकार-लोपासंबंधाने (पा. सू. ८१३११८), व जुस् आदेशासंबंधाने (पा. सू. ३१४११) शाकटायनाचे भिन्न मत पाणिनीने सांगितले आहे; तीन व्यंजनांचा संयोग असतां द्वित्व करून चार व्यंजने करूं नये असे शाकटयनाचे मत होते; तसेंच 'य'काराचा अथवा ' व 'काराचा लोप करणे झाल्यास पूर्ण लोप करूं नये पण अर्ध- वट त्या वर्णाचे उच्चारण करावें; व द्वितीय गणांतील आकारान्त धातूंना जुस् प्रत्यय विकल्पार्ने होऊन आयन् व अयु: अशा प्रकारची दोन दोन रूंपे होतात असेंही त्याने म्हटले आहे. भाषेतील प्रत्येक शब्द धातुसाधित असतो व त्याप्रमाणे प्रत्येक शब्दाची व्युत्पत्ति देतां येते असें निरुक्तकारांचे म्हणणे होते; तर वैयाकरणांचे म्हणणे सर्वच शब्द धातुसाधित नसतात . असे होते: पाणिनिकाली व त्यानंतर हे मतभेद फार तीन स्वरूपाचे झाले ते इतके की, जर एखाद्या व्याकरणकर्त्याने नैरुक्त मताचे प्रतिपादन केले तर त्याची वैयाकरणांमध्ये निन्दा होत । असे. शाकटायनाचीही त्या वेळी अशा प्रकार निंदा होत असे हे "नाम च धातुजमाह निरुते व्याकरणे शकटस्य च तोकम्” (नाम म्हटले की ते धातूपासून साधले जातें असें निरुक्तकार म्हण- तात पण शाकटाचे पोरही तेच म्हणू लागले. म. भा. भाग ३ पृ. २८४) या भाष्य- कारांनी उद्धृत केलेल्या श्लोकार्धावरून स्पष्ट होते. भाष्यकार एवढा शेरा देऊनच थांबले नाहीत. शाकटायन शब्दाचीही व्युत्पत्ति केल्यास पाणिनीने नडादि गणामध्ये शकट शब्द घालन शकट शब्दापासून शाकटायन शब्द साधल्यामुळे शकट हा आपला पूर्वज असला पाहिजे असेही शाकटायनाला कबूल करावे लागेल असे म्हणण्यापर्यंत त्यांनी मजल मारली आहे; व शाकटायन वेड्यासारखा बैलगाड्यांच्या रस्त्यावर बसला असतां शेजारून शंकडों बैलगाड्या गेल्या तरी त्याला दाद लागली नाही असे म्हटले आहे. (म, भा. भाग ३ पृ. २५०). भाष्यकारांनी हा केवळ विनोदच केला आहे. वरील दन्तकथेत काही तथ्य असले तर त्यावरून शाकटायनाचा वेंधळेपणा नव्हे, तर त्याची गाढशास्त्रीयविचारममता ध्यानात येईल. ३३. नामांच्या व्युत्पत्तीविषयीं वैयाकरण व नैरुक्त यांमधील मतभेद. वरतीं निर्दिष्ट केलेल्या वैयाकरण व नैरुक्त यांमधील तीन मतभेदाचा सामान्य रूपाने विचार केल्यास एखाद्या वस्तूला किंवा व्यक्तीला प्रथमतः जेव्हां व्यवहाराकरितां नांव देण्यांत येते तेव्हां त्या वस्तूमधील किंवा व्यक्तीमधील विशिष्ट क्रिया पाहून ते नांव दिले जाते किंवा विशिष्ट ध्वनीवरूनही भाषेमध्ये कित्येक नांवे देण्यात येतात हे जरी पुष्कळ अंशी खरे असले तरी तशा त-हेचा म्हणजे क्रियेवरूनच नामाची उत्पत्ति होते असा कडक नियम घालतां येणे शक्य नाही असे वैयाकरण म्हणतात. गुणावरूनही कित्येक वेळां नांवें दिलेली आढळतात. त्याप्रमाणेच केवळ यहच्छेनेच काही वेळां नांवे दिली जातात. ब्राहाण-ग्रंथांमध्ये सामान्य नांवां- चीच नव्हे तर 'इन्दनाद् इन्द्रः', 'रोदनाद्रुद्रः' अशा त-हेनें संज्ञाशब्दांचीही व्युत्पत्ति दिली गेल्यामुळे नैरुक्तांनी सर्वच प्रातिपदिकें धातुसाधित असतात असे मत प्रतिपादन केले असावे. अगदी खोल विचार केल्यास यदृच्छेचे वेळीही काहीतरी क्रिया असते, तसेंच गुणाचा वाचक असा गुणवाचक शब्दही जेव्हां प्रचारांत येतो त्या वेळी तो कोणत्या ना कोणत्या तरी क्रिये- मुळेच प्रचारांत येतो. मनुप्याची नैसर्गिक प्रवृत्ति किया पाहुन उद्गार काढणे हीच असते असा अनुभव असल्यामुळे ऐतिहासिक दृष्टया मूलावलोकन केल्यास " नामान्याख्यातजानि या प्रवादांत पुप्पळ तभ्य आहे असे दिसते. निरुक्तकारांनी अथानन्वितेथे प्रादेशिक विका ·उपोद्धात १२९ पदेभ्यः पदेतरार्धान् संचस्कार शाकटायनः । एतेः कारितं च यकारादि चान्तकरणम् | अस्तेः शुद्धं च सकारादिं च " (निरुक्त १।१३) या वाक्यामध्ये शाकटायनाने दिलेल्या 'सत्य' शब्दाच्या व्युत्पत्तीचे वर्णन केलें आहे व ' अशा त-हेनें व्युत्पत्तीची कल्पना करतांना वैयाकरण असूनही शाकटायनाने आपल्या पुढे मजल मारिली आहे' असें ध्वनित केले आहे. न्यासकारांनी शाकटायन हा जातिवाचक, गुणवाचक, व क्रियावाचक असे शब्दांचे तीनच प्रकार मानीत होता असे म्हटले आहे. ऋक्तन्त्र व उणादि सूत्रे ही शाकटायनाने रचिलीं असें नागेशभट्टांनी उद्योतांत (महाभाप्यप्रदीप १।१।१ वरील उद्योत ) व लघुशब्देन्दुशेखरांत आरंभींच (ल. श. शेखर बनारस प्रत पृष्ट ७) म्हटले आहे व तसेंच पुष्कळ वैयाकरणांचे मतही आहे. शब्दकौस्तुभ- कारांनी ऋक्तन्त्राचा कर्ता औदवाजि होता असे म्हटले आहे. कदाचित् औदबजि हे शाक- टायनाचे दुसरे नावही असू शकेल. एकंदरीत पाहतां शाकटायन हा पाणिनिपूर्वकाली पहिल्या प्रतीचा वैयाकरण होऊन गेला असे दिसते; व त्याला अनुशाकटं वैयाकरणाः ” (पा.सू. ११४८६ काशिकावृत्ति) या काशितील उक्तीवरून चांगली पुष्टि मिळते. हल्ली प्रसिद्ध असलेले 'शाकटायन व्याकरण' हे जैन शाकटायन नांवाच्या आधुनिक वैयाकरणाने रचिले आहे. ३४. गार्याचे व्याकरण. शाकटायनाच्याच वेळी गार्ग्य नांवाचा वैयाकरण होऊन गेला असावा. याचाही ग्रंथ उपलब्ध नाही. पाणिनीच्या सूत्रांमध्ये तीन ठिकाणी गार्ग्य वैयाकरणाचा उल्लेख आला आहे. त्यांमधील एक स्वरासंबंधी आहे. दुसरा 'ओ' या स्वराच्या पुढे संधिकार्यामुळे आलेल्या 'य' काराचा लोप होतो म्हणजे उच्चारण होत नाही असे प्रांतीय उच्चारणवैशिष्टय प्रतिपादन करणारा आहे. तिसरा उल्लेख केवळ रुद् स्वप् वगैरे पांच धातूंची अरोदत् अरोदीत् अशी दोन दोन रूपें होतात म्हणून सांगणारा आहे. या उल्लेखांवरून गा-ने लौकिक व वैदिक या दोनही भाषांचे व्याकरण लिहिले असावे असे दिसते. गार्ग्य हा सामवेदाचा पदपाठकर्ता म्हणून प्रसिद्ध आहे. शाकल्याने ऋग्वेदाचा पदपाठ करतांना ज्या ठिकाणी दोन्ही पर्दे स्वतंत्र रीतीने अर्थ प्रतिपादन करणारी नसल्यामुळे अवग्रह देऊन पदें पाडली नाहीत अशा सूर्यस्य, सख्ये, अन्ये इत्यादि ठिकाणीही गार्याने पदें पाडली आहेत. निरुक्तामध्ये 'गार्याने स्वतः नैरुक्त असूनही सर्वच शब्द धातुसाधित नसतात असे म्हटले आहे' असा उल्लेख आला आहे (नि. १११२). त्यावरून गार्याच्या व्याकरणांत शब्दांची धातूपासून व्युत्पत्ति देणारे मोठे प्रकरण -असले पाहिजे व अर्थाच्या धोरणाने योग्य दिसेल तेथेच व्युत्पत्ति द्यावी असे त्याने म्हटले असावे असे दिसते. गार्याची दुसरी कामगिरी म्हणजे त्याने 'उपसर्ग हे विशेषक असतात' म्हणजे 'त्यांना स्वतंत्र अर्थ असतो' असे आपले मत व्यक्त केले आहे (निरुक्त श३); त्यावरून एका दृष्टीने गााने शब्दाच्या अर्थविचारशास्त्राला आरंभ केला असे म्हटले तरी चालेल, १ सन्त अर्थ आययति इति सत्यम्. ' झालेली गोष्ट कळवून जें देतें तें सत्य ' असा व्युत्पत्तीवरून ' सत्य ' शब्दाचा अर्थ शाकटायनाला अभिप्रेत असावा. (निरुक्त १।१३ वरील दुर्गवृत्ति पहा, ) २. याकरितां पा. सू. ३।३।१ वरील न्यासवृत्ति पहा. ३. “ नोदात्तरवरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम् " (पा. सू. ८४१६७) पहा. ४. " ओतो गार्यस्य " (पा. सू. ८।३।२०) पहा. अड् गायेगालवयोः 1. स. ७।३।९६) पहा. - (पा. ९ ·" १३० व्याकरणमहाभाष्य ३५. शाकल्य, काश्यप, भारद्वाज, गालव, चाक्रवर्मण, सेनक व स्फोटायन यांची व्याकरणे. गाय व शाकटायन यांचेच समकालीन असलेल्या व पाणिनीने उल्लेख केलेल्या वैयाकरणांपैकी शाकल्य, काश्यप व भारद्वाज यांचा उल्लेख प्रातिशाख्य ग्रंथांमध्ये मिळतो. शाकल्याने ऋक्संहि- तेचा पदपाठ केला असे प्रसिद्धच आहे. पाणिनीच्या सूत्रांमध्ये आलेले शाकल्याचे उल्लेख पाहिले असता ते दोन पदें संनिध आली असता होणाऱ्या संधिकार्याबद्दलच आहेत. त्यांवरून ऋग्वेदाचा पदपाठकर्ता शाकल्य यानेच लौकिक भाषेविषयीही व्याकरण रचिले असावे असें दिसते. पदाच्या शेवटच्या स्वराला असवर्ण स्वर पुढे आला असतां संधिकार्य न होणे (पा. सू. ६।१११२७ ) तसेंच संधिकार्यामुळे झालेल्या 'य'काराचा अथवा 'व'काराचा लोप होणे (पा.सू. ८१३११९) हे शाकल्याच्या प्रांतांतील वैशिष्टय पाणिनीच्या प्रांतांतही आढळून येत असल्यामुळे शाकल्याचा पाणिनीने उल्लेख केला आहे. 'शाकल्यमताने असवर्ण स्वर पुढे आला असतां पदाच्या शेवटी असलेल्या स्वराला संधिकार्य होत नाही व तो स्वर दीर्घ असल्यास ह्रस्व होतो' असें में 'इकोs सवणे' (पा.सू ६।१।१२७) या सूत्रांत भिन्न मत प्रतिपादन केले आहे त्याचा भाष्यकारांनी व वार्तिककारांनी 'शाकल' म्हणून उल्लेख केला आहे व वार्तिककारांनी "सित् प्रत्यय पुढे असतांना तसेंच नित्यसमासामध्येही शाकल प्रकृतिभाव करूं नये” (६।१।१२७ वा. १) असे स्पष्ट सांगितले आहे. शकल शब्द गर्गादि गणामध्ये आहे व शकलाचे गोत्रापत्य या अर्थी शाकल्य हा शब्द साधला आहे. त्यावरून पदपाठकांचे व व्याकरणकर्त्यांचे शाकल्य हेच नांव योग्य आहे. शाकल्याची शाखा, ग्रंथ अथवा मत यांना 'शाकल' म्हणतां येतें. शाकल हे ग्रंथकाचे नांव आढळून आल्यास ते चुकीने पडले असावे असे वाटते. काश्यपाचा उल्लेख इडागमासंबंधी (पा. सू. १।२।२५) व स्वरासंबंधी (पा. सू. ८।४।६७) आला आहे. भारद्वाजाचाही उल्लेख एकदांच इडागमनिषेधासंबंधी (पा.सू.७/२।६३) आला आहे. प्रातिशाख्यग्रंथांत काश्यप व भारद्वाज या दोघांचाही उल्लेख आला आहे. त्यावरून त्यांनीही एखाद्या शाखेचे प्रातिशाख्य रचिले असल्याचा संभव आहे. प्रातिशाख्यांमध्ये ज्यांचे उल्लेख आले नाहीत अशा गालव, चाक्रवर्मण, सेनक व स्कोटायन या चार वैयाकरणांचा पाणिनीने आपल्या सूत्रांत उल्लेख केला आहे. त्यांपैकी गालवाचा मतभेद स्वराविषयीं, अडागमाविषयीं, हस्वाविषयीं व पुंवद्भावाविषयी (पा. सू. ८।४।६७, ७।३।९९; ६।३।६१, ७।११५४) असा चार वेळां आला आहे. चाक्रवर्मण, सेनक व स्फोटायन यांचा उल्लेख एक एकदांच आला आहे (पा. सू. ६।१।१२८, ५।४।११२, ६११२१). स्फोटायन या वैयाकरणाला 'स्फोटाबद्दल प्रामुख्याने विचार केला असल्यामुळे स्फोटायन हे नांव देण्यांत आले' असें हरदत्ताने पदमञ्जरी टीकेमध्ये म्हटले आहे. हे चारही ग्रंथकार व्याकरणकर्ते असावे व त्यांनी व्याकरणग्रंथ रचिले असावे. ३६. आपिशलीचे व्याकरण. आपिशलि हा शाकटायनाप्रमाणेच पाणिनिपूर्वकाली एक मोठा वैयाकरण होऊन गेला असावा. पाणिनीने आपिशलीचा उल्लेख फक्त एकाच ठिकाणी " वा सुम्यापिशले" (पा. सू. ६।११९१ ) या सूत्रामध्ये केला आहे. पण पाणिनीनंतरच्या इतर बऱ्याच ग्रंथ- फारांनी त्याचा निर्देश केला असल्यामुळे व त्यांनी ज्या वापतींमध्ये त्याचा निर्देश केला आहे त्या वापीत पाणिनीचे सूत्रामध्ये कांहींच निर्देश न आल्यामुळे पाणिनीने उल्लेख केलेल्या आपिशलीपेक्षां निराळा दुसरा आपिशालि पाणिनीनंतर होऊन गेला की काय व पाणिनीच्याच ·उपोद्धात सूत्रांचे त्याने व्याख्यान केले की काय असा संशय येतो. परंतु, मतभेद असेल तरच पाणिनि इतर वैयाकरणांचा निर्देश करतो, मतभेद नसल्यास इतर वैयाकरणांची मते आपल्या सारखीच असल्याने त्यांचा निर्देश न करतां तो ती प्रतिपादन करीत असतो अशी पाणिनीची लिहि- ण्याची पद्धति असल्यामुळे,आपिशलि हा पाणिनिपूर्वकाली मोठा वैयाकरण होऊन गेला असावा व त्याच्या व्याकरणांत आलेल्या संज्ञांचा,त्याने दिलेले नियमांचा,फार काय,पण त्याने दिलेल्या सूत्रां- चाही पाणिनीने आपल्या व्याकरणांत समावेश केला असावा असे म्हणणे ज्यास्त सयुक्तिक दिसतें. हरदत्ताने आपल्या ग्रंथाच्या आरंभीच शुद्ध शब्द कोणते व अपशब्द कोणते याबद्दल सविस्तर विचार करून जे शब्द 'अनिदंप्रथम' म्हणजे सार्वकालिक व ज्यांचे उच्चारण परंपरेने जाणले जाते ते शुद्ध शब्द आणि जे विशिष्ट काली प्रचारांत आले व त्यापूर्वी जे नव्हते ते अशुद्ध शब्द असा सिद्धान्त मांडला आहे; व त्याचा खुलासा करण्याकरितां पाणिनीने हे शब्द शुद्ध व हे अशुद्ध असें कोणापासून . जाणले तर आपिशलीपासून, आपिशलीनें कोणापासून तर त्याच्या पूर्वीच्या वैयाकरणांपासून, त्याने कोणापासून तर त्याच्याही पूर्वीच्या वैयाकरणांपासून असे म्हटले आहे. यावरून आपिशलि हा मोठा वैयाकरण पाणिनांच्या पूर्वी होऊन गेला या म्हणण्यास चांगलीच पुष्टि मिळते. ३७. आपिशलीच्या व्याकरणाचें पाणिनीच्या व्याकरणाशी साम्य. आपिशलीचे व्याकरण फार विस्तृत होते व पाणिनीनंतरही कित्येक शतके त्याचे अध्ययन चालू होते हैं महाभाष्य, काशिका, पदमञ्जरी, न्यास, शब्दकौस्तुभ वगैरे ग्रंथांमध्ये त्याचेविषयी आलेल्या उल्लेखांवरून स्पष्ट होते. भाष्यामध्ये आपिशलीचा ग्रंथ या अर्थी आपिशल' शब्दाचा उल्लेख दोन ठिकाणी आला आहे व स्वर-प्रकरणांमध्ये "आपिशल- पाणिनीयव्याडीयगौतमीयाः असा आपिशलि, पाणिनि व्याडि व गौतम या चार वैयाकरणांचा उल्लेख आला आहे. भाष्यामधील सर्वांत महत्त्वाचा उल्लेख म्हणजे " तथा चापिशलेविधिः या श्लोकवार्तिकाच्या चरणाचे स्पष्टीकरण करतांना भाष्यकारांनी " धेनुरनजि कमुत्पादयति असें आपिशलीचे सूत्रच उद्धृत केले आहे हा आहे. या उल्लेखावरून भाष्यकारांचे वेळी आपिशलीचे सूत्रबद्ध व्याकरण उपलब्ध असले पाहिजे, एवढेच नव्हे तर त्याचा पुष्कळ ठिकाणी अभ्यासही चालू असला पाहिजे. पाणिनीने क्रौड्यादि गणांत आपिशलि व व्याडि यांचा १. “ अनिदंप्रथमाः शब्दाः साधवः परिकीर्तिताः । त एव शक्तिवैकल्यप्रमादालसतादिभिः ॥ १॥ अन्यथोच्चरिताः पुंभिरपशब्दा इतीरिताः । स्मारयन्तश्च ते साधूनर्थधीहेतवः स्मृताः ॥२॥ आदिमन्तोऽपभ्रंशाः । ... तत्र ये साधवस्ते शास्त्रेणानुशिष्यन्ते, असाधुभ्यो विविक्ताः प्रकृतिप्रत्यय- विभागेन ज्ञाप्यन्ते इमे साधव इति । आपिशलेन पूर्वव्याकरणेन । आपिशालिना तर्हि केनावगतं, ततः पूर्वेण न्याकरणेन (काशिकाव्याख्या पदमारी भाग १ पृ. ६१७ पहा.) आपिशलिना प्रोक्त" (व्याकरणमहाभाष्य ११।१ पृ. २६) तसेंच आपिशलमधीते ब्राह्मणी आपिशला ब्राह्मणी" (व्याकरणमहाभाष्य पा. सू. ४।११४ भाग ४ पृ. ३६) पहा. ३. व्याकरणमहाभाष्य पा. सू. ६।२।३६ भाग ५ पृ. २५७ पहा. तथा चापिशलेविधिः । एवं च कृत्वा आपिशलेराचार्यस्य विधिरुपपन्नो भवति । धेनुरननि कम- पादयति । धेनूनां समूहो धेनुकम् । अधेनूनां समूहः आधेनवम् ॥ ( व्या. मः भा. भाग ४ पृ. १८२ पहा.) " " ... २. " ४. " ·१३२ व्याकरणमहाभाष्य. . उल्लेख केला आहे व भाष्यकारांनी स्वर-प्रकरणांत व्याडिशाला व आपिशलिशाला ही उदाहरणेही दिली आहेते; तसेंच 'आपिशलमधीते । (आपिशल ग्रंथांचे अध्ययन करणारी) या अर्थी 'आपिशला' असा शब्दही दिला आहे. या सर्व उल्लेखांवरून आपिशलि व व्याडि हे दोघेही मोठे वैयाकरण पाणिनिसमकालीन अथवा थोडेसे पूर्वी होऊन गेले असून त्यांच्या ग्रंथांचे अध्ययन पाणिनीय व्याकरणाच्याच जोडीने भाप्यकारांच्या कालापर्यंत अव्याहत चालू असले पाहिजे हे सिद्ध होते. भाष्यकारांच्या नंतरही कांहीं शतकें आपिशलिसंप्रदाय चालू होता; कारण, हरदत्तांनी पदमञ्जरीमध्ये " मन्यकर्मण्यनादरे या सूत्राचे व्याख्यान करतांना आपि- शलीचें नांव देऊन “ मन्यकर्मण्यनादर उपमाने विभाषाप्राणिषु इत्यापिशलिरधीते स्म । न तत्र प्रतिषेधापेक्षा। तथा च भट्टिप्रयोगो निदर्शनीयः 'अश्मानं दृघदं' इत्यादि । तत्त्वाख्यानमेतत्" (पदमञ्जरी पूर्वार्ध पृ. ४२७ पा. सू. २१३११७ ) या ठिकाणी “ मन्यकर्मण्यनादर उपमाने विभापाप्राणिपु” हे आपिशलीचे सूत्रच उद्धृत केले आहे. याशिवाय काशिका, न्यास, महा- भाप्यप्रदीप, तन्त्रप्रदीप, धातुवृत्ति इत्यादि ग्रंथांमध्येही काही ठिकाणी आपिशलीची सूत्रे उधृत केलेली आढळतात. या उद्धृत केलेल्या सूत्रांमध्ये व पाणिनिसूत्रांमध्ये अतिशय साम्य आढळते. तसेंच, टाप् , ठन् , शप् वगैरे प्रत्यय, सार्वधातुक संज्ञा, भष् व अम् हे प्रत्याहार आपिशलीनेही दिले आहेत. या सर्व गोष्टींचा विचार केल्यास असे दिसून येते की आपि- शलीचे व्याकरण पाणिनिपूर्वी लिहिले गेले व पाणिनीला त्याची पुष्कळच मदत झाली. ३८. आपिशलीच्या व्याकरणाचे वैशिष्टय. आपिशलीचे व्याकरण फार विस्तृत होते हे वरती निरनिराळ्या वैयाकरणांनी निर- निराळ्या विषयांवर त्याची सूत्रे उद्धृत केली आहेत व मतभेद दर्शविला आहे यावरून दिसून येते." आपिालं पुष्करणम् (पा. सू. ४।३।११५ वरील काशिकावृत्ति ) या काशिका- फारांच्या उत्तीवरुन या व्याकरणाला 'पुष्करण ' म्हणण्यांत येत होते असे दिसते. पुष् धातू- पासून पुष्करण शब्द गाधिला असल्यामुळे (पोषण करणं पुप्फरणम् ) व 'पुष्कल' शब्दाशी त्या साम्य असल्यामुळे आपिालीच्या विस्तृत व्याकरणाला 'पुष्करण' म्हटले असावे असे वाटते. पुष्करणम् ' दादाऐवजी 'दुष्करणम् ' असाही पाठभेद पदमजरीकारांनी घेतला आहे व त्याचा मुलगा पाणिनीच्या 'मृत्' प्रमाणे ' दु' हा समाति दाखविणारा शब्द आपि- हातीचा मारणामध्ये होता अशा रीतीने त्यांनी केला आहे. पुष्करण दान्दाऐवजी ' अन्त- .

·उपोद्धात . करणम् ' असाही पाठ कांहीं वैयाकरणांनी घेतला आहे. ' अन्तकरणम् ' असा पाठ घेतल्यास व अन्तकरण शब्दाचा प्रत्यय हा अर्थ घेतल्यास धातूंना व नामांना विशिष्ट अर्थी विशिष्ट प्रत्यय लावून पद्धतशीर रीतीने धातुसाधितांची व नामसाधितांची उपपत्ति लावणे हे आपिशलीच्या व्याकरणाचे वैशिष्टय होते असे दिसून येते. 'अन्तकरण हा शब्द.धातु या अर्थी निरुक्तांत वापरलेला आढळतो. धातु हा अर्थ घेतल्यास आपिशलीने धातुपाठही रचिला असावा असे दिसून येते. आपिशलीने वह, वृध् व व्यध् या धातूंना : भषे-भाव ' होत नाहीं असे सांगितले आहे. प्रथमतः येथे भष्भावाची शक्यताच कशी येते याचा विचार केल्यास बंगाल प्रांतात जसें हल्ली 'ब' काराचे ऐवजी 'ब' काराचे उच्चारण प्रचलित आहे त्या- प्रमाणे आपिशलीच्या वेळी त्याच्या प्रांतांत प्रचलित असावे; व वंगदेशांत 'व' काराचे उच्चारण प्राचीन कालापासून होते असें मानिल्यास आपिशलि हा पूर्ण प्राग्देशीय वंगदेशचा राहणारा असावा असे म्हणावे लागते. वह , वृध् व व्यध् या तीन धातूंना भष्भावाचा निषेध आपिशलीने ज्याअर्थी केला आहे त्याअर्थी या धातूंमध्ये जरी 'ब' या वर्णाचें उच्चारण होत असले तरी मूळचा दन्तौष्ठय 'व' हाच वर्ण तेथे आहे, व मूळचा 'व' कार 'ब सारखा उच्चारणांत आला असल्यास तेथे भव-भाव करूं नये असे सांगण्याचे आपिशलीचे तात्पर्य आहे. 'आपिशल्युपशं गुरुलाघवम्' असें काशिकाकारांनी म्हटल्यावरून सूत्रे रचितांना लाघवगौरवाचा विचार करणे हैं आपिशलीचे वैशिष्टय होतें असें सूचित होते. 'काशकृत्स्नं गुरुलाघवम् ' असा वैयाकरणप्रवाद प्रसिद्धच आहे. 'अस्' धातूऐवजी 'स्' हा धातु आपि- शलीने आपल्या व्याकरणांत दिला आहे असाही एक वैयाकरणप्रवाद आहे. निरुक्तामध्ये. शाकटायनाने 'सत्य' हा शब्द 'अस्' व 'इ' (प्रयोजक) या दोन धातूंपासून साधिला आहे असे सांगितले आहे. हे सर्व विचारांत घेतले असतां शाकटायन, आपिशलि व काशकृत्स्न हे तिघेही वैयाकरण पाणिनिपूर्वकाली पूर्वेकडील देशांत रहात होते व तिघांनीही लौकिक व वैदिक या दोनही प्रकारच्या शब्दांचे विस्तृत व्याकरण लिहिले होते असे सिद्ध होते. आपिशलीने पाणिनी- सारखेच शिक्षा, गणपाठ, उणादिपाठ व धातुपाठ हेही रचिले असावे असें महाभाष्यप्रदीपिका, काव्यमीमांसा वगैरे ग्रंथांमध्ये आलेल्या उतान्यांवरून सिद्ध होते. . - ३९. चैयाघ्रपद्याचें 'दशक' व्याकरण. वैयाघ्रपद्य याचेही नांव जुन्या व्याकरणकारांमध्ये दिले जाते. गर्गादि गणामध्ये (पा. सू. ४।१।१०५ गणपाठ) व्याघ्रपाद् शब्द पाणिनीने दिला आहे त्यावरून वैयाघ्रपद्य हा पाणिनीच्या पूर्वीही होऊन गेला असावा, काशिकाकारांनी " संबोधने तूशनसस्त्रिल्पं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् । माध्यन्दिनिर्वष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः " (पा. सू. ७।०९४ काशिकावृत्ति) ही जुनी कारिका उद्धृत केली आहे व हे त्रपो, हे पु अशा त-हेची .. २. १. ॥ एतेः कारितं च यकारादि बान्तकरणन् , अरतेः च सकारादि च " ( निरुत ११३). " एकाचो दशो मर पन्तस्य नोः" (पा. स. ८।२।३७) पदा. ३. " मानोपशोपक्रमच्छाये नमुलके" (पा. न. ६।३।१४) या सूत्रावरील काशिकायति पहा, " उपज्ञाते" (पा. सू. ४।३।११५) या सूत्रावरील काशिकायचि पश. ५. वरील टीप १ पहा.

·व्याकरणमहाभाष्य दौन रूपें वैयाघ्रपद्य आचायांचे मताने होतात असे सांगितले आहे. ब्यानपाद् हा मूळ पुरुष. व्याघ्रपाद् शब्दापासून त्याचे गोत्रापत्य या अर्थी वैयाघ्रपद्य शब्द सिद्ध होतो. भट्टोजी दीक्षितांनी काशिका वृत्तीमध्ये "पूर्वत्रासिद्धम्” (पा. सू. ८।२।१) या सूत्राचे स्पष्टीकरण करतांना दिलेल्या "शुष्किका शुष्कजङ्घा च......निदर्शनम् '' या कारिकेचा वैयाघ्रपद्याचे वार्तिक म्हणून शब्दकौस्तुभ (पा. सू. २११५९ श. कौ.) ग्रंथामध्ये उल्लेख आला आहे. काशिकाकारांनी “ सूत्राच्च कोपधात्" ( सूत्राच कोपधात्” (पा. सू. ४।२।६५ ) या सूत्राची उदाहरणे देतांना अष्टकाः पाणिनीयाः "लिकाः काशकृत्स्नाः' या उदाहरणांबरोबर 'दशकाः वैयाघ्रपदीयाः' असें उदाहरण दिले आहे ; तसेच " संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्ययनेषु” (पा. सू. ५११५८) या सूत्राची उदाहरणे देतांना ' अष्टकं पाणिनीयम्' व 'त्रिकं काशकृत्स्नम् ' या उदाहरणां- बरोबर 'दशकं वैयाघ्रपदीयम्' हे उदाहरण दिले आहे. त्यावरून वैयाघ्रपद्याचा व्याकरणग्रन्थ दहा अध्यायांचा होता असे अनुमान करता येते; इतकेच नव्हे, तर पाणिनीच्या बरोबर वैयाघ्र- पद्य व काशकृत्स्न यांच्या ग्रंथांच्या या उदाहरणादाखल केलेल्या उल्लेखांवरून काशिकाकारांच्या काली या ग्रंथांचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीप्रमाणे अध्ययन चालू असावे असेंही मानावयास हरकत नाही. - . ०. पाणिनीचें 'अकालक' व्याकरण. काशिकाकारांनी “ उपज्ञोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम् " (पा सू. २।४१२१) या सूलाची उदाहरणे देतांना ' पाणिन्युपशं अकालकं व्याकरणम्' व 'व्याडयुपशं दुष्करणम् अशी उदाहरणे दिली आहेत. या उदाहरणांवरून पाणिनीय व्याकरणाला काशिकाकारांचे वेळी 'अकालक' असें टोपण नांव असावें; तसेंच व्याडीच्या ग्रंथाला 'दुष्करण' नांव असावें असे दिसते. . अकालकम् 'चे ऐवजी ' अकोलापकम् ' असा पाठभेद आढळतो; पण त्या- पेक्षा ' अकालकम् ' हा पाठ अर्थबोधाला ज्यास्त बरा दिसतो. 'अकालकम् ' याचा अर्थ कालाधिकाररहित' म्हणजे 'ज्यामध्ये वर्तमाना भविष्यन्ती वगैरे काल दाखविणारे अधिकार केले नाहीत असा' हा होतो. पदमञ्जरीकारांनी 'पूर्वाणि व्याकरणान्यद्यतनादिकालपरिभाषा- युक्तानि तद्रहिरो' असे 'अफालकम् ' या पदाचें स्पष्टीकरण केले आहे. त्यावरून पूर्वीच्या व्याकरणकारांनी अद्यतनी, श्वस्तनी, भविप्यन्ती, अनद्यतनी, परोक्षा, भवन्ती वगैरे ज्या फालबोधक संशा वापरल्या त्या संज्ञा पाणिनीय व्याकरणांत दिसत नाहीत म्हणून पाणिनीय व्याकरणाला 'अकालक' हे नाव देण्यात आले होते हे स्पष्ट होते. महाभाष्यामध्ये अर्थतनी, १. श्यामस्य पादा इव पादाः यस्य या अर्थी " पादस्य लोपो०" (पा. स. ५।४।१३८) या सूत्राने अफाराचा लोप होऊन 'ध्याप्रसाद् ' असा शब्द सिख होतो त्या शब्दाला गर्गादि गणामध्ये । व्याघ्रसाद' शम असल्यामुळे " गांदिभ्यो यत्" (पा. सू ४११०५) या सूसाने यन् प्रत्यय जोटला जाऊन यासा राख्द तयार होतो. २. मालाकम् ' हा पाठ पेतला असतां कालाप म्हणजे कारान्त्र न्यामरणापेक्षां निरा डा अर्थ माराम् 'पा सम्माचा होणे शक्य आहे. ३. पदमारी माग १४ ४७२ पहा. मपान्यो र (पा. म. २४३ या. २), पा चाधान्याम् " (पा.सू. ३।२।१०२ पा.९)गसेच गायरान्याम् ' (पा. ग. ६।४।११४ या, ३) पहा.

·उपोद्धात १३५ श्वस्तनी, भविष्यन्ती व परोक्षौ या संज्ञा काही ठिकाणी उपयोगात आणल्या आहेत व कातन्त्र व्याकरणांतही त्यांचा उपयोग केला आहे. पाणिनीने मात्र या कालवाचक संज्ञांचे ऐवजी लट् लिट् वगैरे दहा लकारयुक्त संज्ञांचा उपयोग केला आहे; व त्यामुळे त्याच्या व्याकरणाचा अकालकम् ' म्हणून उल्लेख होणे जरी शक्य आहे तरी पण ' ज्या व्याकरणांच्या अध्ययना- ध्यापनाला स्मृतिग्रंथांच्या उपयुक्ततेला ज्याप्रमाणे मर्यादा घातली आहे त्याप्रमाणे कालमर्यादा किंवा देशमर्यादा नाही असें व्याकरण' असा 'अकालक' शब्दाचा अर्थ घेणेही शक्य आहे व जैनवाङ्मयांत या प्रकारचा अर्थ आढळूनही येतो. पाणिनीय व्याकरणासंबंधाने ज्यास्त विस्तार पुढे करण्यात येईल. ४१. काशकृत्स्नाचें 'त्रिक' व 'गुरुलाघव' व्याकरण काशकृत्स्न व्याकरणासंबंधी काशिकाकारांनी 'त्रिकं काशकृत्स्नम्' व 'त्रिकाः काशकृत्ताः' असे उल्लेख केले आहेत. त्यांवरून काशिकाकारांचे काली काशकृत्स्न व्याकरण माहीत असावे व त्याचे तीन अध्याय असावे असे दिसून येते. कदाचित् दैवव्याकरणकारांप्रमाणे जाति, गुण व क्रिया असे शब्दाचे तीनच अर्थ काशकृत्स्नाला अभिप्रेत असतील व त्यामुळेच 'त्रिकं काश- कृत्स्नम् ' असे म्हटले असण्याचा संभव आहे. “ उपज्ञाते" (पा. सू. ४।३।११५) या सूत्राचें व्याख्यान करतांना 'पाणिनीयमकालकं व्याकरणम् ', 'काशकृत्तं गुरुलाधवम् ' व 'आपिशलं पुष्करणम् ' अशी उदाहरणे दिली आहेत. त्यांवरून लाघवगौरवविचार हेही काशकृत्स्नाच्या व्याकरणाचे वैशिष्टय असावे असे दिसते. महाभाष्यकारांनी आरंभींच (म. भा. भाग १ पृष्ठ २६) आपिशलीच्या बरोबर काशकृत्स्नाचा व्याकरणसंप्रदायप्रवर्तक म्हणून उल्लेख केला आहे व काश- कृत्स्ना ब्राह्मणी व काशकृत्स्नी मीमांसा अशी उदाहरणेही दिली आहेत. पाणिनीनेही उपका- दिभ्योन्यतरस्यामद्वन्द्वे" (पा. सू. २१४६९) या सूत्रांतील उपकादि गणामध्ये, तसेच बुञ्छण्कठ...ठकोरीहण...कुमुदादिभ्यः " (पा सू. ४।२।८०) या सूत्रांतील अरीहणादि गणामध्ये काशकृत्स्न शब्द घातला आहे. त्यावरून काशकृत्न हा पाणिनिपूर्व वैयाकरण असण्या- . १. " परिदेवने वस्तनी भविष्यन्त्ययें" (पा. सू ३३३.१५ वा. १) पहा, २. वरील टीप ५ पहा. तसेंच " तेषां याः क्रियास्तासु भविष्यन्तीपु" (पा. सू. ३२१११२३ वरील भाष्य ) पहा. ३. “ शापकान्न परोक्षायाम्" (पा. सू. १।२।१८ वा. १) तसेच, “ क्रियायाँ परोक्षायाम् " (पा. सू. ३।२।११५ वरील भाष्य ) पहा. ४. याविषयीं । कलौ पाराशरस्मृतिः ' हे वचन प्रसिद्धच आहे. “ नियतकालाश्च स्मृतयो व्यवस्था- हेतव इति मुनित्रयेनाद्यत्वे साध्वसाधुप्रविमागः '' असे कैयटमट्टांनीही " शताच० " (पा. सू. ५।१।२१) या सूत्रावरील आपल्या प्रदीप व्याख्येमध्ये न्इटले आहे. ५. उदाहरणार्थ · दशवकारिक सूत्र' या प्रसिद्ध दहा अध्याय असलेल्या जैन सूत्रग्रंथाला " वैकालिक' असे विशेषण दिले आहे. ६. " संख्यायाः संज्ञा०" (पा. सू. ५।११५८) सक्षाच कोपधात (पा. सू. ४।२६५) यांवरील काशिकावृत्ति पहा. व ·१३६ व्याकरणमहाभाष्य चाही संभव आहे. कैयटोपाध्यायांनी काशकृत्स्नांच्या काही सूत्रांचा आपल्या प्रदीपग्रंथांत उल्लेख केला आहे. महाभाष्यकारांच्या 'काशकृत्स्नी मीमांसा' या उल्लेखावरून काशकृत्नांनी मीमांसा- शास्त्रावर एखादा ग्रंथ लिहिला असला पाहिजे. बादरायणसूत्रांतही काशकृत्लाचा उल्लेख आला आहे. पदमञ्जरीकारांनी " तहम् (पा. सू. ५।११११७ ) या सूत्राची व्याख्या करतांना " तदहमिति नारब्धं सूत्रं व्याकरणान्तरे । संभवत्युपमात्रापि भेदस्य परिकल्पनात् " असे म्हटले आहे. “ तदहमिति०" हाच श्लोक वाक्यपदीयांत आला आहे व त्याची व्याख्या करतांना हेलाराजांनी आपिशल व काशकृत्स्न या व्याकरणांमध्ये “ तदर्हम् ” हे सूत्र घातलें नाहीं असे स्पष्ट विधान केले आहे. ४२. व्याडीचा 'संग्रह ' ग्रंथ. पाणिनीने आपल्या सूत्रांमध्ये उल्लेख न केलेल्या वैयाकरणांपैकीं व्याडि नांवाचाही एक मोठा वैयाकरण साधारणपणे पाणिनिसमकालीन असा होऊन गेला. व्याडीचा उल्लेख महाभाष्य- कारांनी 'दाक्षायण' नावांने केला आहे व पाणिनीच्या गणेपाठांतही त्याचा उल्लेख आला आहे. त्यावरून तो पाणिनिसमकालीन किंवा जरा पूर्वीचा असावा. व्याडीने व्याकरणशास्त्रावर 'संग्रह' नावाचा मोठा ग्रंथ रचिला असे निरनिराळ्या ग्रंथांमध्ये त्याविषयी आलेल्या उल्लेखां- वरून व त्यांतून घेतलेल्या उतान्यांवरून सिद्ध होते. महाभाष्यांतही या संग्रहग्रंथाचा उल्लेखें आला आहे व वार्तिककारांनी "द्रव्याभिधानं व्याडिः" या वार्तिकांत 'सर्व शब्दांचा द्रव्य हा अर्थ असतो' असा त्याच्या मताचा उल्लेख केला आहे. नंतरच्या वैयाकरणांनी उद्धृत १. “ तद्धितार्थोचरपदसमाहारे च " (पा. सू. २११५१) या सत्रावरील भाष्याची व्याख्या फरितांना " काशसं प्रत्ययोत्तरपदयोरिति सूर्य तावद्विचारयति । पाणिनीयं तु पश्चाद् विचारयिष्यति" मसे प्रदीपामध्ये इटले आहे; तसेंच " शताच ठन्यतावशते " (पा. सू. ५।२।२१) या सूत्रावरील माप्याची व्याख्या करितांना " आपिशलकाशकरलयोरत्यगन्ध इति वचनादन्यत्र प्रतिषेधाभावः ।' असेंही प्रदीपामध्ये मटले आहे. २. " अनुपसर्जना" ( पा. स. ३.१११४ ) या सूत्रावरील भाप्य पहा तसेच "एको गोने" (पा. सू. ४११।९३ ) या सूत्रावरोल, प " मितश्च तत्प्रत्ययात् " (पा. सू. ४।३।१५५ ) याही सूत्रावरील भाष्य पहा. (महागाध्य भाग ४ पृष्ठ ३६, १२३, व २६७ पहा.) ३. प्या. म. मा. माग २ पृ. ४५३; माग ४ पृ. ११; भाग ५ पृ. १४४ पहा. ४. पा. सू. ४।२।५४ मधील ऐपुकारि गगामध्ये दाक्षायण शब्द घातलेला आढळतो. ५. ॥ संग्रहो म्याटिको सक्षमल्यो ग्रन्थः (महामायादापोलोरा ) तसेंच "श पुरा पाणिनीये अस्मिन् म्यापरणे यारनुपरचित स्क्षग्रन्थपरिमाणं संप्राभिधानं निवन्धनमासीत् " (पुण्यरानात वाक्यपदीय मा.) प सामना " समशेयस्येय शास्त्रोकदेशः " ( महाभाष्यमशपिका ) पदा. याशियाय प्याटिया जापाने मानिसमा तीन i आर आंद व गहापाप्यामध्ये " आपिलपाणिनीयम्यादी- गोपा" या पायin पाया प्रधान समापन परणा-या संप्रदायाचा भाला आहे. ९. "शानाय पर नि:' (अ. भा. मग २१.४५३ ) रामच" संमा माथान्देन राम्" (म. मा, भाग १ १.१५) " संपो तामागिदिमायालया। (म.भा.पा.१४). ..

·उपोद्धात . " केलेल्या वाक्यांवरून संग्रह हा शब्दांचे अर्थविवेचन करणारा ग्रंथ असावा असे वाटते. भर्तृ- हरीच्या वाक्यपदीयावरील टीकेत संग्रह ग्रंथांतून अनेक श्लोक व वाक्य उद्धृत केली आहेत. महाभाष्यप्रदीपिकेंतही संग्रह ग्रंथाचा भर्तृहरीने उल्लेख केला आहे. 'संग्रहश्लोक' म्हणून ज्या ठिकाणी उल्लेख आले आहेत त्या ठिकाणी संग्रह ग्रंथांतील श्लोक असा जरी अर्थ होऊ शकला तरी लोकांमध्ये 'संग्रहश्लोक' या शब्दाचा 'विस्तृत व्याख्यान थोडक्यांत लक्षात राहण्याकरिता केलेले श्लोक' असा जो प्रसिद्ध अर्थ आहे तोही तेथे ग्रंथकाराला अभिप्रेत असणे शक्य आहे. रामायण, हर्षचरित, चरक व यज्ञफलनाटक यांमध्ये संग्रहव्याकरण असा उल्लेख आला आहे तो व्यांडीच्या 'संग्रह' या ग्रंथाला अनूलथूनच असला पाहिजे. भर्तृहरीने आपल्या वाक्यपदीय ग्रंथामध्ये 'संग्रहस्तमुपागते' अशा स्पष्ट शब्दांनी संग्रह ग्रंथाचे अध्ययनाध्यापन आपल्या वेळी अगदी कमी म्हणजे जवळ जवळ नष्टच झाले होते असे म्हटले आहे, व त्याला कारण लोकांची अभिरुचि विस्तृत ग्रंथ वाचण्याकडे नसून लहानलहान ग्रंथ वाचण्याकडे होत चालली होती असें दिले आहे. संग्रह ग्रंथाचे उल्लेख आधुनिक वैयाकरणांच्याही ग्रंथांत आढळतात व भारतामध्ये कांही ग्रंथालयांमध्ये संग्रह ग्रंथाची त्रुटित पाने उपलब्ध आहेत असेंही ऐकिवांत आहे. महाभा- प्यकारांनी संग्रह ग्रंथाबद्दल फार आदरयुक्त उद्गार काढले आहेत व ज्यास्त विस्ताराने स्पष्टीकरण पाहिजे असल्यास संग्रह ग्रंथांतील विवेचन पहावे असे म्हटले आहे. आपल्या मताच्या समर्थ- नार्थ किंवा ज्यास्त स्पष्टीकरणार्थ इतर ग्रंथांचा किंवा ग्रंथकारांचा हवाला देण्याची पद्धति पाणिनि व भाष्यकार यांच्या ग्रंथांत आढळत नसतांही " संग्रहे तावत् प्राधान्येन परीक्षितम् या म्हणण्याने शब्द नित्य किंवा अनित्य या बाबतीत संग्रह ग्रंथांत उत्तम विचार केला आहे तो पहावा असें म्हणून त्या विचाराला भाष्यकारांनी आपली मान्यता दाखविली आहे. एकशेष प्रकरणांतही वार्तिककारांनी संक्षिप्त रीतीने मांडिलेल्या जातिपदार्थवाद व व्यक्तिपदार्थवाद यांचे निरूपण करतांनाही 'द्रव्याभिधान व्याडि:' या शब्दांनी व्याडीचे मत मांडून त्याचे विरुद्ध वार्तिककारांनी व तसेंच भाष्यकारांनी काहीही उद्गार काढले नाहीत. ४३. व्याडीचे इतर ग्रंथ. वरील सर्व उल्लेखांवरून संग्रह हा ग्रंथ व्याडीने रचिला होता, तो फार विस्तृत होता व त्यामध्ये व्याकरणविषयक अनेक मुख्य मुख्य सिद्धान्तांचे विवेचन केले होते व त्यांतील आप- णाला पूर्णसंमत असलेले सिद्धान्त, ज्याप्रमाणे पूर्ववार्तिककारांची वार्तिकें नामनिर्देश न करताही भाष्यकारांनी घेतली आहेत त्याप्रमाणेच, आपल्या ग्रंथांत भाष्यकारांनी घेतले असण्याचा संभव आहे. कात्यायनाने पाणिनिसूत्रांना परिपूरक म्हणून जशी वार्तिकें रचिली तशी व्याडीनेही काही व्याकरणसूत्रेही आपल्या संग्रह या ग्रंथांत घातली असावी. जरी संग्रह हा ग्रंथ लक्षश्लोकात्मक होता असा प्रवाद असला तरी त्या प्रवादांत लक्ष शब्दानें ग्रंथसंख्या निर्दिष्ट केली आहेत्यामध्ये गद्यमय भागही सूत्ररूपाने वार्तिकरूपाने व व्याख्यानरूपाने बराच होता असे विद्वानांचे म्हणणे १. वाक्यपदीय १२२६; ११४४; ११७७, ३१३ व ३१३ यांवरील टीका पहा. २ "प्रायेण संक्षेपरुचीनल्पविद्यापरिप्रशन् । संप्राप्य चैयाकरणान् संयोत्तमुपागते (वापपपदीय २।४८४) पहा. ३. मागील पृष्ठ १३६ टीप ६ पहा ४. व्या. म. भा. भाग, पृ ५९०-५९८ पहा. ९म ·१३८ व्याकरणमहाभाष्य आहे. 'शब्दाचा प्रतिपाद्य अर्थ 'व्यक्ति' असे मानणारा व्याडि हा मोठा मीमांसक होता व मीमांसक हे जातिपक्षवादी असले तरी व्याडीने व्यक्त्यभिधानपक्ष प्रतिपादन करण्याचे धाष्टर्थ केले व ते त्याच्या संग्रह या ग्रंथाच्या नाशाला कारण झाले असाही समज आहे. व्याडीने संग्रह या ग्रंथाशिवाय इतरही काही ग्रंथ लिहिले होते व पतंजलींनी व वार्तिककारांनी जागोजागी निर्दिष्ट केलेल्या परिभाषास्वरूपाच्या वाक्यांपैकी व न्यायांपैकी पुष्कळ न्याय व परिभाषा व्याडीच्या परिभाषाग्रंथांतून घेतल्या असाव्या असे काही विद्वानांचे म्हणणे आहे. " व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः०" ही परिभाषाही व्याडीने प्रथमतः प्रतिपादन केली असा वैयाकरणांमध्ये प्रवाद आहे. त्याच्या परिभाषाग्रंथाचे नांव 'व्याडिपरिभाषावृत्ति' असें होते व त्याची काही हस्त- लिखितें ग्रंथालयांत जतन केलेली आहेत. काशिकाकारांनी " उपज्ञोपक्रम" (पा. सू. २।४।११) या सूत्राचे विवेचन करितांना “ व्याडयुपज्ञं दुष्करणम् " असे उदाहरण दिले आहे. 'दुष्करणम्' शब्दाऐवजी 'हुष्करणम् ' पाठ न्यासकारांनी घेतला आहे व 'हुए 'ही कालवाचक संज्ञा आहे असे म्हटले आहे. पदमञ्जरीमध्ये 'दुष्करणम् ' हा पाठ घेतला आहे व 'दुष्' हा शब्द पाणिनीच्या 'वृत् ' शब्दाप्रमाणे परिगणनाच्या शेवटी घालण्याची व्याडीची पद्धति होती असे म्हटले आहे. 'धुष्करणम् ' असाही पाठ आहे. तो घेतल्यास धुष् हा शब्द धातु या अर्थी जुन्या वैयाकरणांनी वापरल्यामुळे व्याडीने सर्व धातूंचा संग्रह दहा गणामध्ये केला असावा किंवा धातूंचे क्यजन्त, णिजन्त वगैरे दहा प्रकार वर्णन केले असावे असे अनुमान काढण्यास जागा आहे. ४४. दैव आणि चान्द्र व्याकरणे. दैव आणि चान्द्र ही व्याकरणे फार विस्तृत नसावी; व ती भहाभाष्यकारांच्या नंतर लिहिण्यांत आली असावी. कारण, महाभाष्यांत किंवा त्याचे पूर्वीच्या ग्रंथांत त्यांचा उल्लेख मिळत नाही. भाष्यानंतरच्याही ग्रंथांत त्यांचा फार ठिकाणी उल्लेख मिळत नाही. हल्ली देवेन्द्र किंवा पूज्यपाद देवनन्दिन् नांवाच्या जैन वैयाकरणाने लिहिलेले देवेन्द्र व्याकरण प्रसिद्ध आहे. त्याचाच दैव व्याकरण म्हणून उल्लेख करण्यात आला असावा किंवा ते जुन्या दैव व्याकरणा- वर आधारलेले असावे. कारण, सुलभ रीतीने लोकांना व्याकरणशान व्हावे या हेतूने ते लिहिले असल्यामुळे त्या व्याकरणांत लोकांमध्ये प्रचलित असलेल्याच शब्दांचा विचार केला आहे. त्यांमध्ये वैदिक शब्दांचा विचार केला नाही, स्वरांचा विचार केला नाही व पाणिनीचे एक- शेष प्रकरणही त्यांत आढळून येत नाही. एकशेष प्रकरण नसल्यामुळे दैव व्याकरणाला 'अनेकशेष' म्हणण्याचीही बहिवाट होती. " तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" (पा. सू. १।२।५३ ) या पाणिनिसूत्रांतील 'तद्' व 'अशिष्यं' ही पदें पादाच्या शेवटपर्यंत अनुवृत्त होतात असे काही टीकाकारांचे मत आहे असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे व या पादांतच एकशेष प्रकरण आहे. त्यावरून भाष्यकारांचे वेळी एकशेष प्रकरणाचा काही उपयोग नाही व ते गाळून टाकल्यास हरकत नाही असे म्हणणाऱ्या टीकाकारांचा एक वर्ग असावा व त्याला अनुसरूनच देव व्याकरणांत एकशेष प्रकरण गाळले गेले असावे. चन्द्रगोमी, म्हणून हल्ली १. पाणिनीच्या व्याकरणांतही सन् , क्यच्, काम्यम्, फ्यङ्, क्यप् , गिट, णिच् , यत्, यक् व आय हे पहा प्रत्यय लावून दहा प्रकारचे धातू दिले आहेत. २. “ सरूपाणामेकशेष एकविमतो" (पा. सू. १।२।६४ ) पासुन " ग्राम्यपशुसंवेष्वतरुणेषु स्त्री" (१२२१७३) पर्यंत पाणिनीने एकदेश प्रकरण दिले आहे. - ·A उपोद्धात " " प्रसिद्ध असलेले जे व्याकरण आहे त्याचाच उल्लेख इन्द्रश्चन्द्रः० या श्लोकांत केला असावा व तेच 'चान्द्र ' व्याकरण म्हणून पूर्वी प्रचलित असावें व तें आज तिबेटांत अस- लेल्या प्रतीवरून तयार केलेले असे अपुरे उपलब्ध आहे, त्यामध्ये परिभाषांचा उल्लेख आहे व त्या व्याडीच्या परिभाषावृत्ति या ग्रंथावरून घेतल्या असाव्या असा समज आहे. पाणिनीच्या टि, घु, भ यांसारख्या सांकेतिक संज्ञा त्या व्याकरणांत घेतल्या नाहीत; म्हणून त्याला 'असंज्ञक' व्याकरण म्हणण्यांत आले असावें. ४५. शौनकि, पौष्करसादि, व भागुरि यांची व्याकरणे. वरती निर्दिष्ट केलेल्या वैयाकरणांशिवाय शौनकि, पौष्करसादि, भागुरि, चारायण व माध्यन्दिनि यांनीही याच पार्षदकालखंडांत लहानसे व्याकरणग्रंथ लिहिले असावे. यांपैकी पौष्करसादि व चारायण यांचा महाभाष्यांत उल्लेख आला आहे. बाकीच्यांचा उल्लेख महा- भाष्यांत किंवा त्यापूर्वीच्या ग्रंथांत प्रत्यक्ष आला नसला तरी त्यांच्या मतवैशिष्टयाच्या प्रकारा- वरून व नांवांवरून ते पतंजलिपूर्वी होऊन गेले असावे असे म्हणणे शक्य आहे. शौनकीचा उल्लेख चरक-टीकाकारांनी "व्युत्पादितः । करोतेरपि कर्तृत्वे दीर्घत्वं शास्ति शौनकिः या शब्दांत त्याचे मतवौशिष्टय दाखवून केला आहे. त्यावरून प्रयोजक या अर्थी पाणिनीने सांगितलेला णिच् प्रत्यय स्वार्थीही होतो असें शौनकीचे मत होते असे दिसून येते. स्वार्थीही णिच् होतो असे म्हणण्याचे ऐवजी कर् या धातूला दीर्घ होऊन कार असा धातू होतो असा शौनकीचा उल्लेख आहे त्यावरून व त्याने वापरलेल्या 'आदिकर्ता' या शब्दावरून तो एक जुना व्याकरणकार असावा असे वाटते. व्युत्पन्न या अर्थी व्युत्पादित शब्द शौनकीने उदा- हरणादाखल दिला आहे. 'रामो राज्यमचीकरत् ' यासारखेही अनेक प्रयोग जुन्या ग्रंथांमध्ये आढळतात. पौष्करसादीचा उल्लेख 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम् ' या वार्ति- कांतच मिळतो. त्या ठिकाणी उच्चारणाबद्दल मतभेद वार्तिककारांनी दिला आहे व वथ्सः, ख्शीरम्, अफ्सराः ही उदाहरणे देऊन काशिकाकारांनी पौष्करसादीच्या देशामध्ये श, ष अथवा स पुढे आला असतां वर्गातील प्रथम व्यंजनाऐवजी द्वितीय व्यंजन उच्चारण्याचा प्रघात होता असे निदर्शित केले आहे. भागुरीचाही मतभेद शब्दप्रयोगासंबंधी आहे व त्यावरून त्याच्या प्रांतांत व्यञ्जनान्त स्त्रीलिंगी शब्दांचे 'आ' शेवटी जोडून स्वरान्त उच्चारण करण्याचा प्रघात असावा. संस्कृत भाषा ज्या वेळी सामान्य जनांमध्ये प्रचलित होती त्या वेळी परक्या भाषेतून घेतलेल्या शब्दांचा प्रयोग करतेवेळी लिंगाविषयीं घोटाळा होऊ लागला. त्या शब्दांच्या शेवटी 'अ' असल्यास परक्या भाषेमध्ये जरी तशा शब्दांचा अर्थाप्रमाणे स्त्रीलिंगी प्रयोग असला तरी 'संस्कृत' भाषेत 'अ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दच नसल्यामुळे संशय येऊ लागला. व्यंजनान्त नामांचे बाबतीतही असा संशय येऊ लागला व प्रयोग करतांना घोटाळा होऊ नये म्हणून स्त्रीलिंगी व्यंजनान्त शब्द असल्यास १. "शौनकादिभ्यश्छन्दसि" (पा. स. ४.३१०६) या सत्रांत जरी ' शौनकि ' शब्द नसला तरी 'शौनक' शब्द पाणिनीने घातला आहे. पौष्करसादि हा शब्द "चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेः'' (पा. स. ८१४१४८ वा. ३) या वार्तिकांतच वार्तिककारांनी घातला आहे. 'भागुरि' असा हस्व इकारान्त नसला तरी मागुरी' असा दीर्घ-कारान्त शब्द महाभाप्यांत आला आहे. (पा. सू. ७।३।४५ वरील भाष्य पहा.) त्याप्रमाणेच माध्यदिनि' जरी नसला तरी माध्यन्दिन' असा शब्द महामान्यांत याला आहे. (पा. सू. ४१३१६० वरील भाग्य पहा). चारायण शब्दाचा उल्लेख महामाप्यांत कोठेही मिळत नाही; परंतु ' कम्बल चारायणीयाः' मा उदाहरणामध्ये 'चारायणीय' शब्दाचा मटेख आलेला आहे. - ·१४० .. व्याकरणमहाभाष्य १ १ त्याला 'आ' शेवटी जोडून त्याचा स्त्रीलिगी प्रयोग करण्याची प्रथा काही प्राकृत भाषेचा पुष्कळ प्रसार असलेल्या पूर्वेकडील प्रांतांत पडली असावी. “न यासयोः” (पा. सू. ७।३।४५) या सूत्रावरील “ वर्तका शकुनौ प्राचाम् " (वार्तिक ८) या वार्तिकाचे व्याख्यान करतांना भाष्य- कारांनी "शकुनाविति किमर्थम् । वर्तिका भागुरी लोकायतस्य" असे उदाहरण दिले आहे. त्यावरून 'वर्तिका' प्रयोग करणारा भागुरि हा पूर्वेकडील देशांत राहणारा वैयाकरण होऊन गेला असावा असे स्पष्ट होते. ४६. चारायण व माध्यन्दिनि यांची व्याकरणे. चारायणाचा उल्लेख फक्त एकाच ठिकाणी "कम्बलचारायणीयाः" या भाष्यकारांनी दिलेल्या उदाहरणात आला आहे. त्यावरून चारायणाची शिष्यपरंपरा भाष्यकारांचे वेळी चालू होती असे दिसते. "घृतरौढीयाः" या उदाहरणावरुन घृतसमृद्ध मध्यदेशात रौढीची परंपरा, 'ओदन- पाणिनीयाः ' या उदाहरणावरून दक्षिणेतील ओदनसमृद्ध देशांत पाणिनीची शिष्यपरंपरा व कम्बलचारायणीयाः ' या उदाहरणावरून चारायणाची शीतप्रचुर उत्तर प्रातांत शिष्यपरंपरा भाष्यकारांचे वेळी प्रामुख्याने चालू असावी. अथवा मुख्याने चालू असावी. अथवा 'पाणिनीचे व्याकरण शिका, भात खाण्यास म्हणजे उपजीविकेला अडचण पडणार नाहीं; रौढीचे व्याकरण शिका, घृतही मिळेल वचारायणाचे शिका लोक कांबळाही पाघरपयास देतील' असा विनोदही या उदाहरणामध्ये ध्वनित असावा. 'पुरुकृते छछ्योः ' असे चारायणाचे सूत्र उद्धृत करण्यांत येते. त्यावरून पुरु शब्दाला 'छ' तद्धित प्रत्यय लावून 'रु याचा लोप करून पुच्छ शब्द, तसाच कृत शब्दाला 'छू' तद्धित प्रत्यय लावून त याचा लोप करून कृच्छ्र शब्द चारायणाने साधला असावा. कदाचित् चारायण हा प्रातिशाख्य कालचा एखादा वैयाकरण असावा व शाकटायनाने नैरक्त मताचा अवलम्ब करून सगळी नामें धातूंपासूनच साधली जातात असे मत व्यक्त केले त्याच वेळी लोकांमध्ये प्रचारांत असलेले शब्द धातूंपासून सहज साधता आले नाहीत तर वेदातील जुन्या शब्दापासून तरी ते साधावे असें मत चारायणाने व्यक्त करून पुच्छ व कृष्ट यांसारखे शब्द साधले असावे. चारायणाने बरेच तद्धित प्रत्यय देऊन तद्धितान्त शब्द साधले असावे. हा वैयाकरण पाणिनीच्या पूर्वी झाला असल्यास ज्या ठिकाणी तद्धित प्रत्ययाची कल्पना लिए असेल त्या ठिकाणी ती सोडून देऊन पाणिनीने इतर ठिकाणचे तद्धित प्रत्यय चारायणाने दिल्याप्रमाणे स्वीकारले असतील व पाणिनीने योग्य अर्थ सागून आपल्या सूत्रामध्ये त्याचा अंतर्भाव- ही फेल्यामुळे चारायणाचे व्याकरण मागे पडले असेल. माध्यदिनीचा उल्लेस काशिकमध्ये मदुगनस्पुरदंसोनेहसा च (पा. सू. ७।१।९४ ) या सूनाच्या व्याख्येत उद्धृत केलेल्या " संयोधने तूसनसनिरूपं सान्तं तथा नान्तमयाप्यदन्तम् । माध्यदिनिर्वष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः" या कारित आहे. हा मतभेदरूपभेदासंबंधाने आहे व त्याला विशेष महत्त्व नाही. १ मारा मापेमाय मसान्त बोरिगी नागांना 'मा जोटावा में सागिाले आहे. (हेम व्याकरण ८1११५ ते ८।१।१७ सह पदा.) २. र गागरा व्यरेक्टल राहणारा असता तर त्याच्या मान तिमा' अमाच सर्वदा प्रयोग ranा मागुरी प्यार उदाहरण पुरेसे शारे अगों. माध्यमारानी 'लोकायतरय 'पा भाप मन्द मुरम पार गादे. मारण, भागरिता पग्लिी- पाकरण मन्यामुळे पक्षी या पयों frre it 'दान शब्द योप होईल, पामोरापन गमावरीम गृतिय या मी त्याच्या मदाने गार पोग मादे मापारांना ये गाया माहे. - ·उपोद्वात १४१ पाणिनिकाल ( शकपू ६५०-३०० ) , ४७. पाणिनिपूर्व व्याकरणग्रंथांचे दोन प्रवाह, पार्षदकालांतील वैयाकरणांच्या कार्याचे विहंगमदृष्टीने अवलोकन केल्यास त्यामध्ये व्याकरणग्रंथांचे एकमेकापासून विभिन्न असे दोन प्रवाह किंवा शाखा आढळून येतात. वेद- वाङ्मय हे दोहींनाही सारखेच प्रमाणभूत असले तरी त्याचेकडे पाहण्याचा त्या शाखांचा निरनिराळा दृष्टिकोण होता. त्याला कारण निवासस्थानभेद, परंपरालोप व आन्यभाषिकांचा संसर्ग ही देता येतील. अत्यंत प्राचीन वैदिकसंस्कृतीचे भारतातील निवासस्थान उत्तरदेश (पंजाब, गांधार, काश्मीर वगैरे प्रांत ) हे होते; व तेथून ती संस्कृति पाणिनीच्या कालापर्यंत पूर्वेकडे मगध, वंग, कामरूप या प्रांतांकडे व पाणिनीच्या कालानंतर दक्षिणेकडे पाण्ड्य व केरल प्रांतांपर्यंत शातवाहनांचे व चालुक्यांचे कालांत पसरत गेली. पुराणमताभिनिवेशी अप्रागतिक उत्तरेकडील प्रांतांमध्ये वर्णोच्चारण, शब्दप्रयोग, संधिकार्य व स्वर (accent) यांचे बाबतीत वैदिक परंपरा पूर्णत्वाने राखली गेली व ज्याप्रमाणे वेदशब्द हे अनादि (अनिदंप्रथम) मानिले गेले त्याप्रमाणेच भाषेतील लौकिक शब्दही अनादि असेच मानिले गेल्यामुळे शब्दव्युत्पत्तीकडे व देश्य शब्दांचा अंतर्भाव करण्याकडे उत्तरेकडील चैयाकरणांचे लक्ष कमी होतें. लौकिक व वैदिक दोनही प्रकारची भाषा समजावी व शब्दांच्या अर्थाचे योग्य ज्ञान व्हावे व त्याबरोबरच अशुद्ध, तसेंच शुद्ध असूनही शिष्टांना असंमत, असे शब्दप्रयोग केले जाऊं नयेत या हेतुनें उत्तरेकडील वैयाकरणांनी आपले व्याकरणग्रंथ लिहिले, त्यांनी भाषा समजण्याकरिता व्याकरणग्रंथ लिहिले; भाषा शिकण्याकरितां नव्हे. याउलट पूर्वेकडील प्रांतांमध्ये शब्दव्युत्पत्ती- कडे ज्यास्त लक्ष दिले गेलें व थोड्या फार प्रमाणांत तेथील रहिवाश्यांच्या व इतर जनांच्या उच्चारणवैशिष्टयाची छाया प्रचलित लौकिक भाषेवर पडली व ग्रंथ रचतांना भाषाज्ञानाबरोबर भाषा शिकविणे हाही हेतु पूर्वेकडील वैयाकरणांनी आपले मनांत ठेऊन आपले ग्रंथ रचिले, ४८. पूर्वेकडील व पश्चिमेकडील प्रांतांमधल्या व्याकरणग्रंथांमधील मतभेद. उत्तरेकडच्या प्रांतांतील वैयाकरणांनी भाषेचा योग्य अर्थ समजण्याकरितां व्याकरण लिहिल्यामुळे वाक्यांतील शब्दांचा परस्परसंबन्ध, प्रकृतिप्रत्ययविभागाची कल्पना करून त्या शब्दांची सिद्धि, व वाक्यामध्ये ते शब्द उच्चारले गेल्यास उच्चारणामध्ये घडून येणारा फरक या गोष्टींचा त्यांना प्रामुख्याने विचार करणे जरूर पडले व त्या अनुरोधानेच पाणिनीसारख्या व्याकरणकारांनी आपले व्याकरणग्रंथ लिहिले. याउलट पूर्वेकडील देशांमध्ये शब्दव्युत्पत्तीचा विशेष विचार करून व त्याच्या अनुरोधानें शब्दांच्या वाह्यस्वरूपाकडे लक्ष देऊन नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात असे शब्दांचे चार विभाग पाडण्यात आले आणि या निरनिराळ्या प्रकारच्या शब्दांचे पोटविभाग करून त्यांचे गण, कोश य संग्रह तयार करण्यात आले. पूर्वेकडील व्याकरणग्रंथांमध्ये शब्दांची व्युत्पत्ति देतांना व नामांची व धातुंची रूपे साधतांना उगारणार सुलभ अशा स्वरान्त ( स्वर शेवटी असलेल्या) नामांची व धातूंची कल्पना करण्यांत आली १. याविषयी मव्याकरण सूश रक्षात घेण्यानोगों मारेत. 'पाल' भाषांमध्ये न्यग्नान्त पात किया प्रातिपदिक नाहीत इतकेच नव्हे तर व्यंजनान्न नामें (नुवन्त) य मियाद (तिवन्स) मुहा वापरण्यात नाहीत, - ·१४२ व्याकरणमहाभाष्य व वर्णसमाम्नाय, संधिकायें, वर्णोचारण इत्यादि बाबतीत नियम करण्यांत आले; तसेंच संधि- कार्यामुळे उच्चारण्यांत आलेले अंतःस्थ वर्ण य आणि व यांचा लोप न होतां उच्चारण व्हावें अशा रीतीने संधिकार्याची कल्पना करण्यात आली. पौर्वात्य व औदीच्य व्याकरणांमधील वरती निर्दिष्ट केलेल्या या वैशिष्टयांकडे लक्ष देऊन विचार केल्यास इन्द्र, शाकटायन, गार्ग्य, काश्यप, गालव, आपिशलि, भारद्वाज, स्फोटायन, सेनक, चाक्रवर्मण, भागुरि, चारायण व माध्यन्दिनि या सर्वांचा पूर्वेकडील वैयाकरण म्हणून, तसेंच व्याडि, शाकल्य व पाणिनि यांचा उत्तरेकडील वैयाकरण म्हणून निर्देश करण्यास काही हरकत नाही. " ४९. पाणिनीच्या व्याकरणाचे स्वरूप व प्रतिपाद्य विषय. पाणिनीने आपल्या व्याकरणामध्ये पहिल्या दोन अध्यायांत सुबन्त व तिडन्त असे पदांचे दोन प्रकारचे भेद व वाक्यांतील पदांचा परस्पर संबंध यांविषयी विचार केला आहे. तिसऱ्या अध्यायामध्ये धातूंपासून शब्दसिद्धीचा विचार केला आहे. चवथ्या व पांचव्या अध्या- यांमध्ये नामांपासून (प्रातिपदिकांपासून) शब्दसिद्धीचा विचार केला आहे. सहाव्या व सातव्या अध्यायांमध्ये सुरन्त व तिङन्त शब्दांच्या प्रकृतिप्रत्ययात्मक सिद्धीचा व त्यांच्या स्वर- सिद्धीचा विचार केला आहे आणि शेवटी आठव्या अध्यायांत संनिहित पदांचे उच्चारण होतांना वर्णोचारणामध्ये व स्वरामध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार केला आहे. पाणिनीच्या व्याकरणांतील प्रतिपाद्य विषयांकडे लक्ष दिले असतां (१) संज्ञा व परिभाषा, (२) स्वरांचें व व्यंजनांचे प्रकार, (३) धातूंचीं पदें, (४) कारकविचार, (५) विभक्तिविचार, (६) एकशेप व समास, (७) धातुसाधित (कृदन्त ) व क्रियापदें, (८) नामसाधितें (तद्धित ) व सुबन्त नामें, (९) प्रकृतीला प्रत्ययामुळे व प्रत्ययाला प्रकृतीमुळे होणाऱ्या आगगांचा व आदेशांचा विचार, (१०) स्वरविचार, (११) द्विरुच्चारण आणि (१२) संधिकार्य हे प्रतिपाद्य विषय प्रामुख्याने आढळून येतात. या सर्वांचे विवेचन करतांना पाणिनीने शब्दांच्या बाह्यस्वरूपाकडेच विशेषतः लक्ष दिले आहे. अर्थात् प्रकृतीला व प्रत्ययाला निरनिराळा अर्थ असतो असे त्याचे स्पष्ट मत आहे व प्रत्यय सांगतांना प्रत्येक ठिकाणी प्रत्ययाचा अर्थ त्याने दिला आहे. ज्या ठिकाणी अर्थ न सांगतांना विकरणासारखे प्रत्यय त्याने सांगितले आहेत त्या ठिकाणी ते प्रत्यय स्वार्थीच (निराळा त्वतंत्र अर्थ नसतांनाच) होतात असे स्पष्ट दियन येते; व तन्मूलकच " अनिर्दिष्टायोः प्रत्ययाः स्यायें भवन्ति असा चैयाकरण समेत प्रसिद्धच आहे. प्रातिपदिकांचें परिगणन अशक्य असल्यामुळे त्याने ते केले नाही व त्यांचे अर्थ लोकप्रसिद्ध असल्यामुळे त्याने ते दिले नाहीत. धातूंचें परिगणन करणे दास्य अगल्यामुळे त्याने ते धानुपाठांत केले आहे व त्याबरोबरच धातूंचे अर्थदी त्याने दिले आहेत. मातीने व प्रत्यांचे अर्थ है साक्षात् याचयत्याने मनात येतात का द्योतकत्याने मनांत येतात दा पिसारन खाने पेमा नाही. या पापीत पदनारीकारांनी स्पष्ट म्हटल्याप्रमाणे पाणिनीने भदामा उभारलेले समेच भाषेमध्ये मिष्ट लोकांच्या व्यवहारांत असलेले शन्द जसेच्या तसेच पद माल गोग्य अयं गलाना या टीमें प्रकृतिप्रत्यविभागानी पल्पना करून आपल्या मारणा मामला. मोगलादी धातना भया नागाला त्याच्या व्याकरणांतील निमारमा प्रयामा सन्द उपार मरम्यात आले तरी ते प्रचारामध्ये नसल्यास त्यांचा प्रयोग ५ नोभमा साना राष्ट्र सानिमा दिगतो. पेदागणे पशिष्ट लोकांमध्ये प्रचारांत अग्लेन " ·उपोद्धात शब्द वापरावे; अन्य व्याकरणांमधील प्रकृतिप्रत्ययविभाग कल्पून त्यांची सिद्धि केली तरी काहीही हरकत नाही असे त्याचे मत असावें. थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे, पाणिनीचे या बाबतीतील मत शब्द हे नित्यच आहेत, व त्यांचा अर्थाशी असलेला संबंधही नित्य आहे, प्रकृतिप्रत्यय- विभाग हा अर्थ कळण्याच्या दृष्टीने सोयीकरितां काल्पनिकच आहे” या शब्दांमध्ये देता येईल. ५०. पूर्वीच्या व्याकरणांची पाणिनीला मदत. पाणिनीला व्याकरण रचण्याचे बाबतींत त्याच्या पूर्वीच्या वैयाकरणांचे कार्यांची पुष्कळ मदत झाली असावी. शब्दसिद्धि करण्याकरितां त्याने अष्टाध्यायी रचिली त्या वेळी त्याला अनुकूल अशा सर्व गोष्टी त्याने पूर्व वैयाकरणांकडून घेतल्या : अक्षरसमाम्नाय त्याने प्रातिशाख्य ग्रंथ व प्राचीन वैयाकरण यांचेकडून घेतला; आपल्या सोयीकरितां त्यांतील कांहीं वर्ण गाळून इतर वर्णाचे ते पोटभेद कल्पून त्यांचा इतर वर्गामध्ये समावेश केला व वर्णाचा पूर्वीच्या वैयाकरणांनी दिलेला क्रमही त्याने बदलला; नवा वर्ण मात्र त्याने एकही घातला नाही. लाघवाकडे लक्ष देऊन त्याने पुष्कळ ठिकाणीं उदाहरणादाखल एकच शब्द सूत्रांत घालून त्यासारख्ने बाकीचे शब्द त्या शब्दानंतर गणाची कल्पना करून गणामध्ये संग्रथित केले. गणपाठांतील पुष्कळ गण त्याने शाकटायन आपिशलि वगैरे पूर्व वैयाकरणांकडून घेतले असावें. धातुपाठ व धातुपाठांतील गण यांचे बाबतीतही त्याला पूर्व वैयाकरणांची व कोशकारांची मदत झाली. वर्णोच्चारणास अत्यंत जरूरीचे असे बेचाळीस वर्ण घेऊन त्यांची चौदा सूत्रांमध्ये उपयुक्त रीतीने वाटणी करून सूत्रांतील अन्त्यवर्णाबरोबर सूत्रांतील वर्णाचा उच्चार करून त्याने ग्रंथलाघवाला अत्यंत उपयोगी असे प्रत्याहार साधले आहेत; व त्यांपैकीं वेचाळीस प्रत्याहारांचा आपल्या व्याकरणामध्ये त्याने उपयोग केला आहे. प्रत्याहाराची कल्पना त्याने इन्द्र, आपिशलि यांसारख्या पूर्ववैयाकरणांकडून घेतली असावी.संधिकार्याचे बाबतींत प्रातिशाख्य ग्रंथांची त्याने भरपूर मदत घेतली असावी व पूर्ववैयाकरणांचेच नियम दृष्टीस पडेल त्याठिकाणी फक्त.मतभेद दाखवून,त्याने दिले असावे. सर्वनाम, अव्यय, धातु प्रतिपादिक वगैरे लोकप्रसिद्ध संज्ञा,त्याप्रमाणेच विभक्ति, लिङ्ग, वचन यांच्या संज्ञा व परस्मैपद, आत्मनेपद वगैरे शास्त्रीय संज्ञा त्याने पूर्वी- च्याच वैयाकरणांकडून घेतल्या. लाघवाचे दृष्टीने एका त-हेचे अनेक शब्द थोडक्यांत देतां यावे म्हणून धु, घि, नदी, निष्ठा वगैरे संज्ञा त्याच्या स्वकल्पितच आहेत. नामधातू व दशगणी ही त्याने व्याडीपासून घेतली असावीं. ५१. पाणिनीच्या शब्दव्युत्पत्तीचे वैशिष्टय. कृदन्त धातुसाधिते त्याने नैरुक्तांकडून घेतली असावी. परंतु धातुसाधित शब्दांची व्युत्पत्ति देतांना प्रकृति व प्रत्यय या दोघांनाही अर्थाची कल्पना करून दोघांचाही मिळून झालेला अर्थ प्रचारांत असलेल्या अर्थाशी योग्य रीतीने जुळत असेल तरच त्याने कृत् प्रत्यय देऊन शब्द साधले आहेत. उच्चारणाचे बाबतींत केवळ वर्णसाम्य असलेला कोणताही धातु हा शब्दाचा एक भाग, व राहिलेला भाग हा प्रत्यय, अशी नैरुक्तांप्रमाणे कल्पना कन्न व कसाबसा धातूचा अर्थ शब्दांत आलेला दाखवून धातुसाधित शब्द साधण्याचा त्याने प्रयत्न मुळीच केला नाही. अशा रीतीने शन्द साधीत गेल्यास शब्द हे अमर्यादित असल्यामुळे व्याकरलेखनाला पारच येणार नाही हे एक कारण त्याने तसा प्रयत्न न करण्याचे असेल. शिवाय, धातूची जरी , ·१४४ व्याकरणमहाभाष्य अर्थाच्या धोरणाने योग्य अशी कल्पना केली तरी जशी जरूर लागेल त्याप्रमाणे निरनिराळ्या वेळी निरनिराळ्या प्रत्ययांच्या कल्पना करणे त्याला मान्य नसावे. पण सर्वात महत्त्वाचे कारण जर असेल तर शब्द हे अव्युत्पन्न अनादिसिद्धच आहेत. प्रकृतिप्रत्ययविभाग हा अर्थबोधा- करितां केवळ काल्पनिकच असल्यामुळे तो जरूर असेल तेवढ्याच ठिकाणी करावा असे त्याचे ठाम मत होते हेच होय. मूळ प्रातिपदिकांचे स्वर त्याने दिलेच नाहीत. कदाचित् निर- निराळ्या प्रातिपदिकांचे आयुदात्त किंवा अन्तोदात्त अशा रीतीने गण केलेले त्याला उपलब्ध असतील; किंवा शान्तनवाच्या फिटसूत्रांप्रमाणे त्याला काही स्वरसूत्रे उपलब्ध असतील. किंवा स्वरसहित शब्दोचारण त्याचे वेळी लोकांमध्ये प्रचलित असल्यामुळे प्रातिपदिकांचे स्वर देण्याची त्याला जरूर वाटली नसावी. प्रातिपदिकांपासून स्त्रीलिंगी शब्द, सुबन्त शब्द किंवा तद्धितप्रत्ययान्त शब्द साधताना होणारा स्वरांतील बदल मात्र त्याने प्रत्ययाला इत् वर्ण लावून किंवा प्रत्यक्ष शब्दाने प्रतिपादन करून वेळोवेळी दाखविला आहे. तद्धिताचे बाबतीतही चारायण वगैरे वैयाकरणांची त्याला मदत झाली असावी. कारक, एकशेष वगैरे बाबतींत मात्र त्याचे वैशिष्टय पूर्णपणे आढळून येते. . . ५२. शब्दसिद्धि करताना पाणिनीचे अर्थाकडे लक्ष. पाणिनीने शब्दसिद्धि करण्याकरितां आपलें व्याकरण रचिलें; व ते रचितांना अर्थाकडे योग्य लक्ष त्याने दिले असले तरी पदाचा व अर्थाचा परस्परसंबंध कोणता, तो कृत्रिम आहे कां नित्य आहे किंवा सांकेतिक आहे, अर्थाकडे प्रामुख्याने लक्ष दिल्यास शब्दाचे किती प्रकार होतात, अर्थ मनामध्ये कसा येतो, अर्थाचे धोरणाने लोकामध्ये पदे तयार होऊ शकतात किंवा नाही, समासांतील पदांचा अर्थ व समासाचा अर्थ एकच किंवा निराळा, तसेंच उपसर्गाचा व धातूचा अर्थ मिळून विशिष्टार्थ होतो किंवा धातूमध्येच तो अर्थ असतो व उपसर्ग तो अर्थ दाखवण्याचेच केवळ काम करतो अशा निरनिराळ्या प्रश्नांचा पाणिनीने मुळींच विचार केला नाही. कदाचित् शुद्ध शब्द कोणते व अपशब्द कोणते ते कळल्यामुळे अपशब्दांचे उच्चारण न व्हावे हाच प्रामुख्याने त्याचा व्याकरण लिहिण्याचा हेतू असल्यामुळे अर्थविचार अप्रस्तुत म्हणून तिकडे त्याने लक्ष दिले नसावे. किंवा व्याडीने या बाबतीत संग्राह्य असा पुष्कळ विचार करून ' संग्रह' हा ग्रंथ लिहिलाच असल्यामुळे व व्याडीचे प्रतिपादन त्याला मान्य असल्यामुळे त्याने पुनरुक्ति टाळली असावी. किंवा शब्द हे स्वतः नित्य व अर्थाशीही नित्यसंबद्ध असल्यामुळे त्यांच्या अर्थाची चिकित्सा करण्याचे कारणच नाही अशी तदशिप्य संज्ञाप्रमाणत्वात् (पा. स. ११२१५३) या सूत्रांत त्याने सांगितल्याप्रमाणे त्याची दृढ समजूत असावी. ५३. शब्दाच्या अर्थाविषयी विचारांना आरंभ. अर्थाचे यायतींत विवेचन करण्यास गार्य याने प्रथमतः सुरुवात केली. व उपसर्ग हे किच्या चिशेपाचे योधक असतात अशा मताचे प्रतिपादन केले. त्यानंतर या बाबतीत इतरही थेयाकरणांनी थोटापार विचार केला असाया; परंतु या बाबतीत उल्लेख करण्याजोगी कामगिरी संग्रहकार व्याधीचीच आहे. " सरूपाणामेकशेष एफविभक्ती” (पा. स. ११४१६४ ) मा मूत्राचे विवेचन करतांना बार्तिककारांनी "आरत्यभिधानावा एकं विभक्ती वानप्यायनः (पा. ३५) या यार्विकामध्ये व त्याचे पुढील काही चार्तिकांमध्ये वाजप्यायनाच्या जात्यभिधानपक्षाचे ·उपोद्धात १४५ व त्यानंतर " द्रव्याभिधानं व्याडि:" (वा, ४५) या वार्तिकामध्ये व पुढील कांहीं वार्तिकांमध्ये व्याडीच्या व्यक्त्यभिधानपक्षाचे निरूपण केले आहे व भाष्यकारांनी दोन्ही पक्षांचे स्पष्टीकरण केले आहे. शब्दाच्या प्रतिपाद्य अर्थाविषयी व्याडीच्या पूर्वीच्या व्याकरणकारांनी व निरुक्त- कारांनी व व्याडीनंतर भाष्यकारांनी यासंबंधी व्यक्त केलेल्या विचारांचे परिशीलन केल्यास, तसेच व्याडीच्याही या बाबतीत इतर ग्रंथांत आलेल्या उताऱ्यांचा विचार केल्यास शब्दाच्या प्रतिपाद्य अर्थाविषयीं व्याडीचे काय म्हणणे होते याची चांगली कल्पना येण्याजोगी आहे. मंत्र- द्रष्टयांनी जेव्हां वैदिक ऋचा म्हटल्या त्या वेळी ऋचांचा अर्थ लक्षात घेऊनच त्यांनी त्या म्हटल्या. त्यानंतर ब्राह्मणग्रंथकाली योग्य वेळी योग्य मंत्रांचे जसेच्या तसे उच्चारण करण्यांतच पुण्यप्रति होते असें निश्चित मत प्रतिपादिले गेलें व अर्थाकडे लक्ष न देतां तसेंच शब्दामध्ये किंवा स्वरामध्ये कोणताही बदल न करतां वेदग्रंथांचे अध्ययन चालू राहिले. अशाच वेळी 'अनर्थका मन्त्राः' (मन्त्रांना काही एक अर्थ नाही ) असें सामान्य जनांमध्ये प्रसृत असलेले कौत्साने प्रतिपादन केलेले मत खोडून काढून 'मन्त्र हे अर्थवान आहेत' असा निरुक्तकारांनी आपला सिद्धान्त मांडिली. याच वेळी प्रत्येक वाक्याला स्वतंत्र असा विशिष्टार्थ असतो व तो वाक्यो- च्चारण संपल्याबरोबर ध्यानात येतो असे मत व्यक्त केले गेले. यानंतर वेदवाक्यांचा योग्य रीतीने अर्थ मनांत यावा म्हणून पदकारांनीं पदें पाडिली व पार्षद कालांतील वैयाकरणांनी प्रकृतिप्रत्यय- विभागाची कल्पना करून पदांपासून वाक्यार्थ कसा मनांत येतो ते दाखवून पदें ही अर्थाचे प्रतिपादन करतात व वाक्यांतील वेगवेगळ्या पदांचा जो अर्थ तोच वाक्यार्थ या मताचें प्रतिपादन केलें. ५४. अर्थाच्या अनुरोधाने शब्दांचे चार प्रकार. पार्षद कालच्या वैयाकरणांनी पदाच्या अर्थाकडे लक्ष देऊन नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात असे पदांचे चार प्रकार पाडले. 'सत्त्वप्रधानानि नामानि' अशी नामांची व्याख्या देण्यांत आली; व आख्याताची व्याख्या 'भावप्रधानमाख्यातम्' अशी देण्यात आली. सत्त्व शब्दाचा सामान्य रीतीने द्रव्य असा अर्थ देण्यात आला व त्यामध्ये घट, पट इत्यादि प्रत्यक्ष दिसणारे पदार्थ, तसेच स्वर्ग पुण्य वगैरे अनुमेय पदार्थ या सर्वांचा अंतर्भाव करण्यांत आला. द्रव्यावर आढळून येणाऱ्या निरनिराळ्या स्थिर धर्माचा द्रव्यापासून . केव्हाही पृथक् न राहणारे द्रव्यांचे गुण म्हणून द्रव्यांमध्येच अन्तर्भाव करण्यांत आला. भाव या शब्दाचा सामान्य रीतीनें क्रिया हा अर्थ देण्यांत आला व द्रव्यावर आढळून येणाऱ्या व क्षणोक्षणी १. " यदि मन्त्रार्थप्रत्ययायानर्थकं भवतीति कौत्सः । अनर्थका हि मन्त्राः । तदेतेनोपक्षितव्यम् (निरुक्त १३१५) पहा. २. वाक्य ऐकू येत असतांना एकामागून एक अशा रीतीने उच्चारलेले वर्ण ऐकणाऱ्याचे मनावर एक प्रकारचा संस्कार करीत असतात, व शेवटचा वर्ण ऐकल्यावरोवर सबंध वाक्याचा अर्थ मनांत येतो. असें मीमांसक मानतात. चैयाकरणांचेही तेच मत आहे; परंतु शेवटचा वर्ण ऐकल्यावरोवर वाक्यस्फोटरूप शब्द मनांत येतो व त्यामुळे वाक्यार्थ कळतो असें वैयाकरण मानतात; संस्कार उत्पन्न होतो असे ते मानीत नाहीत.

·उपोद्धात १४७ , n ५६. व्याडीचा 'द्रव्याभिधान' पक्ष. लोकांतील व्यवहाराकडे पाहिल्यास सर्व ठिकाणी शब्दावरून व्यक्तीचाच बोध होतो असें व्याडीचे मत आहे. "स्त्रियश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं०" या ठिकाणी किंवा "स्त्रीणामशि- क्षितपटुत्वममानुषीपु०" या ठिकाणी विशिष्ट व्यक्तीचा बोध होत नसला तरी सामान्यतः सर्व स्त्रिया असाच तेथे विवक्षित अर्थ असल्यामुळे व्यक्ति हाच स्त्री शब्दाचा तेथे अभिप्रेत अर्थ आहे. जाति, गुण, क्रिया व संज्ञा हे शब्दांच्या अर्थाचे चार प्रकार व्याडीच्या वेळी मानण्यांत आले होते किंवा नाही याविषयी निश्चित काही सांगता येत नाही. जरी हे प्रकार व्याडीच्या नंतर पाडण्यात आले असे म्हटले तरी पण सामान्यरीत्या शब्दांच्या नाम व आख्यात या दोन प्रमुख भेदांवरून द्रव्य (सत्त्व) व क्रिया (भाव) हे अर्थाचे दोन प्रकार त्याला माहीत असावे. व्याडीचा अभिप्राय पुढे दिल्याप्रमाणे थोडक्यात सांगता येईल: शुक्ल, लोहित वगैरे गुणवाचक शब्द तसेच पाचक, पूजक वगैरे क्रियावाचक शब्द हेही व्यवहारामध्ये द्रव्याचाच एक प्रकारचा विशेष दाखवून गुणयुक्त व क्रियायुक्त द्रव्याचाच बोध करतात. त्याचप्रमाणे पाचक, याजक, पूजक वगैरे शब्द क्रियेचाच एक प्रकारचा विशेष दाखवून ती क्रिया ज्या व्यक्तीवर आहे त्यांच व्यक्तीचा बोध करतात. आतां प्रश्न राहिला फक्त आख्यातांचा म्हणजे क्रियापदांचा; पण, क्रियापदांविषयीही असे म्हणता येईल की पचति, यजति, इयाज वगैरे शब्दांनी विशिष्ट काली घडणारी क्रिया जरी दाखविली व जरी त्या शब्दांनी क्रियेचे मुख्यत्वाने प्रतिपादन केले, तरी क्रिया ही केव्हाही कर्त्याशिवाय होणे शक्य नसल्यामुळे क्रियेकडून शेवटीं कर्त्यांचाच बोध होतो; व पचति, यजति, इयाज, वगैरे शब्दही एका दृष्टीने क्रियाश्रय द्रव्याचेंच प्रतिपादन करितात. एकंदरीत " द्रव्याभिधानं व्याडिः"या वार्तिकाचा 'लोकव्यवहारांतील सर्व शब्द हे द्रव्याचाच बोध करून देतात; मग तो मुख्यत्वाने करून दिला जावो, किंवा गुणाश्रय म्हणून करून दिला जावो, किंवा क्रियाश्रय म्हणून करून दिला जावो' असा अर्थ व्याडीला अभिप्रेत असावा. -- - ५७. व्युत्पत्तिपक्ष व अव्युत्पत्तिपक्ष यांसंबंधी व्याडीचे विचार. वर लिहिल्याप्रमाणे भाषेतील शब्द हे द्रव्याचाच बोध करून देतात या मताचें व्याडीने प्रतिपादन केले; परंतु द्रव्याचा बोध कोणत्या रूपाने शब्दाकडून केला जातो- वाच्यत्वाने केला जातो किंवा द्योत्यत्वाने केला जातो-याविषयी व्याडीचे मत काय असावे याचा विचार करणे झाल्यास वाक्यपदीयाच्या टीकाकारांनी उद्धृत केलेला व्याडीच्या ' संग्रह ' या ग्रंथांतील एक महत्त्वाचा उतारा फार उद्बोधक आहे. तो पुढे दिल्याप्रमाणे टीकाग्रंथांत आढळतोः- एवं हि संग्रहे पठ्यते-" वाचक उपादानः स्वरूपवानिति अव्युत्पत्तिपक्षे । व्युत्पत्तिपक्षे त्वर्थावहितं समाश्रितं निमित्तं शब्दव्युत्पत्तिकमणि प्रयोजकम् । उपादानो द्योतक इत्येके । सोयमिति व्यपदेशेन संबन्धोपयोगस्य शक्यत्वात् ।।" " - १. हेच मत सर्व नैयायिकांनी स्वीकृत केले आहे. २ " द्वावुपादानशब्देषु शब्दो शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानामपरोथै प्रयुज्यते (वाक्यपदीय १२४४) यावरील टीका पहा.

·१४८
व्याकरणमहाभाष्य
-
टीकाकारांनी या उतान्याचें जरी काहीही स्पष्टीकरण केले नसले, तरी पण 'प्रकृतिप्रत्ययात्मक
विभागाला अनुसरून शब्दाचा अर्थ मनांत येणे' हा नैरुक्तांना सर्वस्वी मान्य असा व्युत्पत्तिपक्ष
व शब्दाचा अर्थ फोड न होतां एकदम मनांत येणे' हा वैयाकरणांना व्युत्पत्तिपक्षाच्या इतकाच
मान्य असा अव्युत्पत्तिपक्ष या दोनही पक्षांचे व्याडीच्या वेळी प्रतिपादन केले जात होते व ते
दोन्ही पक्ष व्याडीला मान्य होते. पाचक किंवा याजक यांसारखा व्युत्पन्न किंवा धातुसाधित
शब्द उच्चारला असतां पच् किंवा यज् या धातूचा क्रियारूप अर्थ व अक या प्रत्ययाचा कर्ता
हा अर्थ हे दोनही मिळून संयुक्त जो अर्थ तो एकदम मनांत येतो व तोच त्या शब्दाचां
प्रतिपाद्य अर्थ असत्यामुळे त्याला वाच्यार्थ म्हणतां येते. आतां अव्युत्पन्न असा घट किंवा
पंट किंवा गो यांसारखा शब्द उच्चारला असता तो ऐकल्याबरोबर घागरीसारखा
पदार्थ किंवा वस्त्रासारखा पदार्थ किंवा बैल ध्यानात येतो खरा, पण तो ध्यानांत
येण्यास निमित्त किंवा कारण जे त्या त्या शब्दाचा त्या त्या पदार्थाशी जो कायमचा संबंध
त्याचे ज्ञान ते आवश्यक असते. संबंध-ज्ञानाशिवाय पदार्थ-ज्ञान कधीही होत नाही.
या कायमच्या संबंधालाच आलंकारिकांनी 'संकेत' हे नाव दिले आहे. ज्या लोकांना हा
संकेत माहीत नसतो त्यांना त्या त्या विशिष्ट शब्दापासून तो तो विशिष्ट अर्थ मनांत येत नाही.
तसेंच, ज्या लोकांना एखाद्या शब्दाचा निराळ्या त-हेचा संकेत माहीत असतो त्यांच्या
ध्यानांत निराळाच अर्थ येतो. उदाहरणार्थ, फक्त इंग्रजीच जाणणाऱ्या मनुष्याला 'गो' हा
शब्द उच्चारला असतां 'जाणे' हाच अर्थ ध्यानात येईल व गो शब्द उच्चारल्याबरोबर
जवळ असलेल्या बैलाकडे न पाहतां तो चालता होईल. अशा रीतीने शब्दार्थसंबंधाचे ज्ञान हैं
निमित्त होऊन शब्दाच्या अर्थाचा बोध होणे याला 'अव्युत्पत्तिपक्ष' म्हणतात.
.
.
-
५८. द्रव्याचा बोध वाच्यत्वाने होतो किंवा द्योत्यत्वाने होतो याविषयी
व्याडीचे विचार.
अशा रीतीने व्युत्पत्तिपक्षी व अव्युत्पत्तिपक्षी शब्दाच्या उच्चारणापासून अर्थ मनांत
कसा येतो हे व्याडीने सांगितल्यानंतर 'व्युत्पन्न व अव्युत्पन्न अशा दोन्ही प्रकारच्या शब्दां-
पासून अर्थ मनांत येतो खरा, पण अव्युत्पत्तिपक्षी तो अर्थ शब्दार्थसंबंध-ज्ञानामुळे (संकेत-
शानामुळे) दाखवला जातो, तो साक्षात् प्रतिपादित होत नाही, म्हणून तो द्योत्य असतो
असे काही वैयाकरणांचे मत म्हणून त्याने दिले आहे, व त्या मताचे त्याने खंडन केले नाही.
म्हणून व्याडीला तें मत मान्य होते किंवा नव्हते हे काही सांगता येत नसले तरी पण वाच्यार्थ
व द्योत्यार्थ असे शब्दाचे दोन प्रकारचे अर्थ असतात व अव्युत्पन्न शब्दांपासून द्योत्य रूपानेच
शब्दांचा अर्थ मनांत येतो अशा मताचे प्रतिपादन त्याचे वेळचे कांहीं वैयाकरण करीत होते हैं
सांगण्याचा त्याचा अभिप्राय वरील उताऱ्यावरून स्पष्ट होतो. आधुनिक वैयाकरणांनी उपसर्ग व
निपात यांच्यापासून द्योतकत्वाने अर्थ मनांत येतो असें जें म्हटले आहे त्याच्या मुळाशी व्याडीने
वरती निर्दिष्ट केलेलीही कल्पना असू शकेल व त्यामुळेही त्यांनी उपसर्ग व निपात हे अव्युत्पन्न
असल्यामुळे त्यांना 'द्योतक' म्हटले असेल.
पूर्वेकडील वैयाकरणांच्या ग्रंथांत प्रामुख्याने आढळणारी काही भाषावैशिष्टये, मत-
वैशिष्टय, व उच्चारणवैशिष्टय पुढे दिलेल्या संग्रहकारिकांवरून ध्यानात येतील:-
पोरस्यपैयाकरणेः स्वेषु मन्येयु दर्शिताः ।
मतवैशिष्ट्यप्रकारा निर्दिश्यन्ते रामासतः ॥ १॥

·उपोद्धात १४९ . गुणो जातिः क्रिया चैते शब्दस्यास्त्रियः स्मृताः । प्रायः सर्वाणि नामानि प्रव्युत्पन्नानि धातुतः ।। २ । नाम्नां तथैव धातूनां हलन्तानामजन्तता । स्यादन्त्यस्य हलो लोपाद् अचमन्त्ये निवेश्य वा ॥ ३ ॥ वोः सन्ध्युद्भूतयोर्लोपो न स्यात्स्यात्तु लघुश्रुतिः । क्वचिद् द्वयोर्हलोर्मध्ये स्यादचः परिकल्पनम् ।। ४ ।। स्वकृत. ५९. पाणिनिपूर्व वेदसंहिताग्रंथ. पाणिनीय व्याकरणाची पूर्वपीठिका समजण्याकरितां ज्याप्रमाणे शब्दप्रक्रिया व अर्थप्रक्रिया यांसंबंधी पार्षदकालच्या वैयाकरणांनी केलेल्या विवेचनाचे साधारण ज्ञान आवश्यक आहे त्याचप्रमाणे पाणिनिपूर्वकाली रचिलेल्या व पाणिनीला उपलब्ध असलेल्या लौकिक व वैदिक वाङ्मयाच्या विस्ताराची साधारण कल्पनाही असणे अगत्याचे आहे. या बाबतींत विस्ताराने विवेचन करावयाचे म्हटल्यास चवथ्या अध्यायांतील “ तदधीते तद्वेद" इत्यादि आठ सूत्रे (पा.सू.४।२।५९-६६), "तेन प्रोक्तम्” इत्यादि अकरा सूत्रे (पा. सू. ४।३।१०१-१११), त्याप्रमाणेच “ उपज्ञाते" व " कृते ग्रन्थे" ही सूत्रे (पा. सू. ४।३।११५, ११६), या सर्व सूत्रांवरील वार्तिकें, महाभाष्य व काशिका, या ग्रंथांमध्ये, या सूत्रांवरील गणांमध्ये, तसेच इतरही गयनादि, उक्थादि वगैरे गणांमध्ये आलेल्या प्रतिपाद्य विषयांच्या व ग्रंथकर्त्याच्या नांवांचा सूक्ष्म विचार करणे अतिशय आवश्यक आहे. साधारणपणे विचार करणे झाल्यास, सर्व वैदिक वाड्मय म्हणजे चारही वेदांच्या संहिता, ब्राह्मणग्रंथ, तसेच आरण्यक ग्रंथ पाणिनीला अवगत होते. आत्रि, वसिष्ठ, वामदेव, वगैरे मंत्रद्रष्टयांचा, तसाच, तित्तिरि, वरतन्तु, खण्डिक, उख, काश्यप, कौशिक, इत्यादि अनेक शाखाप्रवर्तकांचा उल्लेख त्याच्या सूत्रांमध्येच आला आहे. वाजसनेयि शाखेचा उल्लेख मिळत नसल्यामुळ पाणिनीनंतर त्या शाखेची प्रवृत्ति झाली तसेंच अथर्व- वेदाचा व उपनिषदांचा समाधानकारक उल्लेख नसल्यामुळे पाणिनीच्या कालानंतर ती रचण्यांत आली असे काही विद्वानांचे म्हणणे आहे. परंतु वाजसनेयि शाखेचा प्रचार पूर्वेकडील मिथिला प्रांतांत असल्यामुळे तिचा उल्लेख आला नसावा. अथर्ववेद व उपनिषदें मात्र पाणिनीला अवगत होती. कारण "आथर्वणिकस्येकलोपश्च (४।३।१३३) व जीविकोपनिषदावीपम्ये" (१।४।७९) या सूत्रांतील उल्लेख अथर्ववेद व उपनिषदें यांनाच उद्देशून आहेत. वेद हे ऋषींनी अंतःस्फूर्तीने जाणले असले व ते जाणणाऱ्या ऋषींचा मंत्रद्रष्टे म्हणून उल्लेख करण्याचा प्रघात जरी असला तरी पाणिनीने वेदग्रंथांविषयीं 'प्रोक्त' हा शब्द वापरला आहे हे 'कठचरकाल्लुक्' (पा. सू. ४।३।१०७) या सूत्रांतील 'कठ' या शब्दावरून स्पष्ट होते. पाणिनीने ' दृष्ट' हा शब्द सामांबद्दलच वापरला आहे हे " दृष्टं साम” (पा. सू. ४।२।७९-८१) वगैरे सूत्रांवरून दिसते. , , " १. "अगृगयनादिभ्यः" (पा. सू. ४।३।७३) यावरील गणपाठ पहा. २. "तूक्थादिसूत्रान्ताक्" (पा. सू. ४।२०६०) यावरील गणपाठ पहा. ३. "अनिभृगुकुत्सवसिष्टगोतमागिरोभ्यश्च" (पा.सू. २।४।६६), वामदेवाड्यड्ड्यौ (पा.सू.४।२।९), "तित्तिविरतन्तुखण्डिकोखाच्छा ", "काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः" (पा. सू. ४।३।१०२, १०३). पट्टा', ·१५० व्याकरणमहाभाष्य ६०. पाणिनिपूर्व ब्राह्मणग्रंथ. पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु " (पा. सू. ४।३।१०५) या सूत्रांतील 'पुराणप्रोक्त या शब्दावरून ब्राह्मण ग्रंथांपैकी काही प्राचीन ब्राह्मणे व काही नवीन ब्राह्मणे असा उल्लेख करण्याचा पाणिनीचे वेळी प्रघात होता; व " याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः " (पा. सू. ४।२।६६ वा. ४) या वार्तिककारांच्या वचनावरून त्याला पुष्टि मिळते. तसेच, याज्ञवल्क्याने जुन्या ब्राह्मण ग्रंथांचे प्रवचन केलें असेंही त्यावरून स्पष्ट होते. “शतषष्टेः षिकन् पथः" (पा.सू.४।२।६०श्लो.वा.१म.भा. ४पृ.१८८) या वार्तिकांत वार्तिककारांनी मुद्दाम उल्लेख केला असल्यामुळे शतपथ ब्राह्मण हे कदाचित् पाणिनिकालानंतरचे असावे असे दिसते. ब्राह्मण व कल्प या दोन्ही प्रकारच्या ग्रंथांचा एकत्र उल्लेख पाणिनीने केल्यामुळे व त्यांचा प्रतिपाद्य विषय एकच असल्यामुळे काही ब्राह्मणग्रंथांचा कल्पग्रंथांमध्ये अंतर्भाव होत असला पाहिजे. कुमारिलभट्टांनीहि अरुणपराशरशाखाव्राह्मणस्य कल्परूपत्वात् ' असे स्पष्ट विधानच केले आहे. पाणिनीने " अनुब्राह्मणादिनिः” (पा. सू. ४।।६२) या सूत्रांत 'अनुब्राह्मण शब्द घातला आहे. त्यावरून ब्राह्मणांसारख्या औत- निर्वचनपर ग्रंथांना त्या वेळी अनुब्राह्मण ही संज्ञा देण्यात येत असली पाहिजे. " सुब्रह्मण्या या नांवाच्या निगदग्रंथाचा "न सुब्रह्मण्यायाम्० (पा. सू. श२।३७) या सूत्रांत उल्लेख आला आहे; पण कोणत्या वेदभागाला ती संज्ञा असावी ते नक्की सांगता येत नाही. . , " " (पा. सू. ६१. पाणिनिपूर्व वेदाङ्गग्रन्थ. वेदाप्रमाणेच पाणिनीला सर्व वेदांगेंही अवगत असावी असे त्याच्या सूत्रांमध्ये व गणांमध्ये आलेल्या उल्लेखांवरून दिसते. शिक्षाग्रंथांची संख्या केवळ हल्ली उपलब्ध असलेल्या उल्लेखांवरून जरी साठाचे वर जात असली तरी शौनक, भारद्वाज, गालव, आपिशलि वगैरे काही विवक्षित वैयाकरणांनी रचिलेले शिक्षाग्रंथच आज उपलब्ध आहेत. शिक्षाग्रंथकर्ते म्हणून नव्हे, पण नांवाने त्यांचा उल्लेख पाणिनीच्या सूत्रांमध्ये आल्यामुळे शौनक, भारद्वाज इत्यादिकांचे शिक्षाग्रंथ पाणिनिपूर्वी लिहिले गेले असावे. " पुराणप्रोक्तेषु०" या सूत्रांत प्रत्यक्ष उल्लेख असल्यामुळे कल्पग्रंथ तर पाणिनीच्या पूर्वी होतेच; पण " यज्ञे समि स्तुवः ३।३।३१) व "क्रतुयशेभ्यश्व" (पा. सू. ४।३।६८) या पाणिनिसूत्रांवरून यज्ञप्रक्रियेवरही इतर बरेच ग्रंथ असावे असे सिद्ध होते. व्याकरणग्रंथांच्या विषयीं वर विचार केलाच आहे. निरुक्त ग्रंथांपैकी " यस्कादिभ्यो गोत्रे" (पा. सू. २।४/६३ ) या सूत्रामध्ये यस्क शब्दाचा उल्लेख आल्यामुळे तसेच उक्थादि गणामध्ये 'निरुक्त' शब्द असल्यामुळे यास्काचे निरुक्तही पाणिनीच्या पूर्वी लिहिले असावे. छंदाविषयी विचार केल्यास ऋग्वेद संहितेत व निरुक्तामध्ये वृत्तांचे विवेचन असल्यामुळे छंदोग्रंथही पाणिनीला अवगत होते. “सोस्यादिरिति छन्दस: प्रगाथेषु" (पा. सू. ४।२।५५) या सूत्रावरून वृत्तांप्रमाणे ऋचांचेही त्या वेळी गान केले जात असे. छंदःशास्त्रप्रवर्तक पिंगल हा पाणिनीचा भाऊ होता अशी आख्यायिका आहे. उक्थादि गणामध्ये ज्योतिष शब्द आला आहे त्यावरून कांहीं ज्योतिष ग्रंथही पाणिनीला अवगत असावे. ६२. पाणिनिपूर्व सूत्रग्रंथ, पुराणग्रंथ व काव्यग्रंथ. वेदांग-ग्रंथांनंतर झालेल्या सूत्र-प्रथांविषयी विचार केल्यास पाराशर्यशिलालुभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः (पा. सू. ४।३।११० ) या सूत्रामध्ये भिक्षुसूत्र व नटसूत्र यांचे प्रत्यक्ष ·उपोद्घात १५१ " उल्लेख आले आहेत, त्यावरून संन्यासदीक्षा घेतलेल्या भिडूंच्या आचारांसंबंधी नियम घालून देणारी काही सूत्रे पाणिनिकाली असली पाहिजेत व त्यांचाच भिक्षुसूत्राने उल्लेख केला असावा. जैन आचारांगसूत्र व चौद्ध विनय-पिटक हे ग्रंथ या सूत्रांवरच आधारलेले असावे. नट- सूत्राच्या उल्लेखावरून नाट्यशास्त्रावरही सूत्ररूप ग्रंथ असावे. यांशिवाय काही काव्यग्रंथ व पुराणग्रंथही पाणिनीच्या पूर्वी लिहिले गेले होते. "महान्त्रीलपराह्न” (पा. सू. ६।२।३८) या सूत्रामध्ये भारताचा(महाभारताचा)उल्लेख आला आहे. तित्तिरि, चरक व उख हे श्लोककर्ते म्हणून लोकांत प्रसिद्ध आहेत व त्यांचा उल्लेख पाणिनिसूत्रांत आहे. “शिशुक्रन्द० ४।३१८८) या सूत्रामध्ये आख्यायिकांचे काही विषय दिले आहेत त्यावरून काही आख्यायिका- ग्रंथही त्याला अवगत होते. जांबवतीविजय काव्य व पार्वतीपरिणय नाटक हीही पाणिनीने रचिलीं असा लोकप्रवाद आहे. यांशिवाय आणखीही बऱ्याच विषयांवर पाणिनीचे पूर्वी ग्रंथ लिहिले गेले होते हैं ऋगयनादि गण (पा. सू ४।३।७३ गणपाठ) व उक्थादिगण (पा. सू. ४।२।६० गणपाठ) यांमध्ये आढळणाऱ्या न्याय, निरुक्त, व्याकरण, निगम, वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या, उत्पात, उपनिषद्, मुहूर्त, निमित्त, शिक्षा तसेंच उक्थ, लोकायत, न्यास, न्याय, ज्योतिष, यज्ञ, धर्म, संहिता, पद, क्रम, आयुर्वेद इत्यादि शब्दांवरून सिद्ध होते. (पा. सू. , ६३. पाणिनीचा जीवनवृत्तान्त. पाणिनीच्या चरित्रासंबंधी फारच थोडी माहिती मिळू शकते. पाणिनीचे काली सिंधु व सतलज या नद्यांमधील प्रांताला 'वाहीक ' देश म्हणत असत. पाणिनि हा या वाहीक देशा- जवळ शलातुर गांवचा राहणारा असावा असे न्यासकारांनी म्हटले आहे व 'शालातुरीय या शब्दाने पाणिनीचा उल्लेखही कांहीं ग्रंथकारांनी केला आहे. पणिन् हे त्याच्या एखाद्या प्रसिद्ध पूर्वजाचें नांव असावे; व त्यावरून गोलापत्य या अर्थी पाणिन व युवापत्य या अर्थी पाणिनि शब्दाची व्युत्पत्ति पदमञ्जरीकारांनी दिली आहे. त्याची आई दक्ष घराण्यांतील होती. कारण, दाक्षीपुत्र या नांवाने पाणिनीचा उल्लेख महाभाष्यकारांनी केला आहे. पाणिनिकृत शिक्षेतही दाक्षीपुत्र शब्दाचा उल्लेख आहे. पाणिनि हे नांव जरी 'सर्वतोमुखीं असले तरी 'पाणिन' या नांवानेही त्याचा काशिकाकारांनी उल्लेख केला आहे. पाणिनि व दाक्षीपुत्र या नांवांशिवाय कोशकारांनी व टीकाकारांनी आहिक, शालति व शालातुरीय अशीही त्याची नावे दिली आहेत. वर्ष हे पाणिनीच्या गुरुजींचे नांव, उपवर्ष हे गुरुजींच्या भावाचे नांव, पिङ्गल हे पाणिनीच्या बंधूंचे नांव व तसेंच कौत्स हे शिष्याचें नांव होते अशा त-हेचा वृत्तांत कथा- सरित्सागरामध्ये दिला आहे; पण ऐतिहासिक दृष्ट्या त्याला किती महत्त्व देता येईल हा प्रश्नच आहे. जैमिनिसूत्राच्या वृत्तिकाराचेही उपवर्ष हे नाव देण्यात येते, 'संग्रह' ग्रंथाचा कर्ता व्याडि व पाणिनि यांचा निकट संबंध जोडण्यात येतो. व्याडीला दाक्षायण हे नांव असल्यामुळे व्याडि हा पाणिनीच्या मातृवंशातील नातेवाईक होता; मामा किंवा मामेभाऊ असेल. पाणि- नीच्या सूत्रांमध्ये व्याडीचा उल्लेख जरी आला नसला तरी क्रौड्यादि गणामध्ये व्याडीचा उल्लेख आला आहे. त्यावरून व्याडि हा पाणिनिसमकालीन किंवा जरासा पूर्वांचाही असणे शक्य आहे. पाणन् (देवघेव करणारा) हे त्याच्या गोत्रप्रवर्तकाचे नांव असल्यामुळे व महाभाष्यामध्ये 'ओदनपाणिनीयाः' असा त्याच्या शिष्यांच्या संबंधी उल्लेख आला असल्या- मुळे पाणिनि हा श्रीमान् व समृद्ध असावा असे टीकाकारांचे म्हणणे आहे. 'पूर्वपाणिनीयाः' व 'अपरपाणिनीयाः' या काशिकाकारांनी दिलेल्या उदाहरणांवरून पाणिनीला ·व्याकरणमहाभाष्य . लाभले होते व पूर्वायुष्यातील व उत्तरायुष्यांतील असे त्याचे दोनही प्रकारचे शिष्य होते. पूर्वपाणिनीय' शब्दाचा पाणिनीच्या पूर्वांचे व्याकरणग्रंथकर्ते असाही अर्थ होणे शक्य आहे. तसेच “ उभयथा ह्याचार्येण शिष्याः पठिताः" या महाभाष्यांतील उल्लेखावरून त्याचा शिष्यपरिवार फार मोठा होता व शिष्यांना तो स्वतःची सूत्रे स्वतःच स्पष्टीकरण देऊन पढवीत असे असे स्पष्ट होते. पदमञ्जरीकारांच्या उल्लेखांवरूनही या म्हणण्यास पुष्टी मिळते. लिहिण्याची कला फारशी प्रघातांत नसूनसुद्धा पाणिनीचा विस्तृत सूत्रपाठ आज जसाच्या तसा उपलब्ध आहे यावरून शिष्याकरवी तो सर्व सूत्र मुखोद्गत करून घेत असला पाहिजे. ६४. पाणिनीच्या व्याकरणाविषयी प्रशंसोद्गार. कथासरित्सागरामध्ये पाणिनि हा वर्षाच्या शिष्यांपैकी एक अत्यंत बुद्धिमंद शिष्य होता असा उल्लेख असला तरी तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे म्हणा, किंवा महेश्वराच्या अनुग्रहा- मुळे म्हणा, दीर्घ परिश्रम व व्यासंग यांमुळे वाग्देवतेला प्रसन्न करून तिच्या अनुग्रहाने तो अत्यंत प्रतिभासंपन्न ऋषिश्रेष्ठ बनला व त्या वेळच्या वैदिक व लौकिक वाङ्मयांवर त्याने पूर्ण प्रभुत्व मिळविले, हे त्याच्या सर्वाङ्गपरिपूर्ण अशा सूत्रपाठाचे निरीक्षण करणाऱ्याच्या सहज ध्यानात येण्याजोगे आहे. पतंजलीसारख्या महापंडिताने 'दर्भपवित्रपाणि आचार्य ' म्हणून त्याचा बहुमानपूर्वक उल्लेख केला आहे इतकेच नव्हे, तर 'सूत्र करण्यास तो बसला म्हणजे एकामागून एक अशीं भराभर तो सूत्रे रचीत असे व एकदां सूत्र रचून शिष्यांना सांगितले म्हणजे पुन्हा तें फिरविण्याचे कारण त्याला कधीही पडत नसे' असें त्याच्या प्रतिभासंपन्नतेचे वर्णन केले आहे. काशिकाकारांनी त्याच्या सूत्रांतील सूक्ष्म विवेचनाचे कौतुक करून सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य" या विधानाने भाष्यकारांच्या वचनाला पूर्ण पुष्टि दिली आहे. चिनी यात्रेकरू इत् सिंग यांनेही पाणिनीच्या व्याकरणाच्या पूर्णत्वाविषयीं योग्य उद्गार काढले आहेत. “ पाणिन्युपशमकालकं व्याकरणम्" या काशिकाकारांच्या वाक्यांतील 'अकालक शब्दाचा अर्थ ज्याला कालमर्यादा नाही असे, म्हणजे ज्याचें पठनपाठन रचनाकालापासून अव्याहत चालू आहे असे, असा असल्यामुळे काशिकाकारांनी पाणिनीय व्याकरणाचे त्रिकालाबाधितत्व सुचविले आहे. पाश्चात्य विद्वान् मोनियर वुइलियम्स, मॅक्सम्यूलर, कोलबुक इत्यादिकांनी त्याच्या "महती १.म. भा. भाग २ पृ. ९७ पहा. २. याविषयी राजशेखराचा पुढे दिलेला श्लोक विचारांत घेण्याजोगा आहे.- " न विद्यते यद्यपि पूर्ववासनागुणानुवन्धि प्रतिमानमुत्तमम् । श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता धुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ।। ३. " प्रमाणभूत आचार्यों दर्मपवित्रपाणि... किं पुनरियता सूत्रेण " (म भा. भाग १ पृ. ९७.) " माङ्गलिक आचायों महतः शास्त्रौषस्य मनलार्थ वृद्धिशब्दमादितः प्रयुक्त" (म. मा. भाग १ पृ. १००) " मालिक आचार्यों महतः ... वकारमागमं प्रयुक्त (म. भा. भाग २ पृ. १), तसेंच " न चेदानी- माचायः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति" (म, मा. माग १ १ २६) पहा. ४. “ उदक् च विपाश:" (पा. सू. ४२१७४) वरील काशिकावाति पहा. ५. " महेश्वराच्या अनुग्रहाने पाणिनीने रचिलेलें सहनश्लोकपरिमित वृत्तिमा आठ वर्षे वयाची मुलें भाठ महिन्यांत शिकत असत." असे उदार.इतसिंगर्ने आपल्या प्रवासवर्णनांत काढले आहेत. ६. मागें उपोद्धात १४ १३४ परिच्छेद ४० पहा.

·उपोद्घात व्याकरणाचे कौतुक केले आहे व जगामधील जुन्यांत जुने असूनही श्रेष्ठांत श्रेष्ठ व सर्वांगपरि- पूर्ण व्याकरण अशी त्याची स्तुति केली आहे. अष्टाध्यायीशिवाय शिक्षा, धातुपाठ व गणपाठ ही स्वतःच्या सूत्रांना पूरक म्हणून जशी त्याने रचिली तशी पञ्चपादात्मक उणादिसूत्रेही त्याने रचिलीं असें भर्तृहरीच्या महाभाष्यप्रदीपिकेंतील उल्लेखावरून दिसते. शिक्षाग्रंथाविषयी विचार केल्यास उपलब्ध असलेला लहान शिक्षाग्रंथ त्याने रचिला किंवा सूत्ररूपाने त्याने रचिलेला शिक्षाग्रंथ हा निराळाच होता याविषयी विद्वानांत मतभेद आहे. या ग्रंथांशिवाय जाम्बवतीविजय व पार्वतीपरिणय हे सुंदर काव्यमय ग्रंथ त्याने रचिले असावे असे राजशेखर, क्षेमेन्द्र व शरणदेव यांच्या उल्लेखांवरून व वैयाकरणकुलामध्ये प्रचलित असलेल्या दंतकथांवरून दिसते; व महा- भाष्यांतील " ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कविना (स, भा. भाग २ पृ. १७६-१७७ ) या श्लोकार्धातील कवि या शब्दाने त्यास पुष्टि मिळते. ६५. पाणिनीच्या पूर्वीची व्याकरणे व पाणिनीचें व्याकरण यांचा संबंध. पाणिनीचा काल जरी निश्चितपणाने ठरविला गेला नसला व काही विद्वानांचे मताने श्रमण, निर्वाण वगैरे शब्दांचा उल्लेख त्याच्या सूत्रांमध्ये आल्यामुळे गौतमबुद्धानंतर तो होऊन गेला असे असले तरी पुष्कळ विद्वानांच्या मतानें इसवी सनापूर्वी सातवें आठवें शतक हा त्याचा काल ठरविला जातो. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे प्रकृतिप्रत्ययाच्या विभागाची कल्पना करून वैदिक वाक्यांचा व लौकिक वाक्यांचा शुद्ध उच्चार व योग्य अर्थ लोकांना समजावून देणे हा त्याचा व्याकरण लिहिण्याचा मुख्य हेतु होता. गांधार देशांतील शलातुर गांवापासून कोसल अंग, वंग, मगध, कलिंग वगैरे प्राच्य देशांच्या टोकापर्यंत प्रत्येक प्रांतांत प्रवास करून तेथील चालीरीतींचा, उद्योगधंद्यांचा, लोकांच्या व्यवसायांचा, तेथें प्रचलित असलेल्या भाषांचा, १. पाणिनीचे व्याकरण म्हणजे मानवी बुद्धीचा एक आश्चर्यकारक नमुना आहे असे मोनियर वुइलियम्सने काढलेले उद्गार प्रसिद्धच आहेत, सर वुइलियम हंटरनें सुद्धा पाणिनीय अष्टकाला मानवी बुद्धीचा महत्त्वपूर्ण आविष्कार असे म्हटले आहे. २. जाम्बवतीविजय किंवा जाम्बवतीजय हे काव्य पाणिनीने लिहिले असें प्रथमतः प्रतिपादन राज. शेखराने " नमः पाणिनये तरमै यस्मादाविरभूदिह । आदी व्याकरणं काव्यमनु जाम्बवतीजयम् " या श्लोकांत केले. त्यामुळे पाणिनीने जाम्बवतीविजय काव्य लिहिले असा वैयाकरणांचा समज आहे. पाणिनी काव्यकर्ता होता असा उल्लेख क्षेमेन्द्राने पाणिनेरुपजातिभिः ' या शब्दांनी केलेला प्रसिद्धच आहे शरण- देवाने दुर्घटवृत्तीमध्ये "सायचिरं." (पा. सू. ४।३।२३) या सूत्राची व्याख्या करितांना जाम्बवतीविजया मधील एक श्लोक उद्धृत केला आहे. पार्वतीपरिणय नाटक पाणिनीने रचिलें अशीही वैयाकरणकुलामध्ये एक प्रचलित दन्तकथा आहे. ३. 'कोसल' शब्द पाणिनीच्या "वृद्धत्कोसलाजादाज्यङ्' (४।१।१६९) या सूत्रामध्ये आला आहे; मगध व कलिङ्ग हे शब्द “ द्वन्मगधकलिङ्ग (४।१।१६८) या सूत्रामध्ये आले आहेत व अङ्ग व वङ्ग हे शब्द " गहादिभ्यश्च " (पा. सू. ४४१११३८) या सूत्रावरील गहादि गणामध्ये आढळतात. ४. पात्रेसमितादिगण (२२१६४८) व मयूरव्यंसकादिगण ( २।१७२) यांतील शब्द पहा. ५. अश्वपत्यादिगण (४।१४८४) व वेतनादिगण (४।४।१२) यांतील शब्द पहा. ६. पुरोहितादिगण (५.१४१२८) व याजकादिगण ( ६।२।१५१) यांतील शब्द पहा. १० अ .

·१५४ व्याकरणमहाभाष्य वैदिक शाखांचा, अध्ययनग्रंथांचा तसेच तेथील गोत्रैवाचक, स्त्रीवाचक, व्यक्तिवाचक, देशवाचका मंगरवाचक,ग्रामवाचक इत्यादि विशेष नांवांचा त्याने पूर्ण अभ्यास केला असावा.प्रत्येक ठिकाणी उपलब्ध झालेल्या व पूर्व वैयाकरणांनी लिहिलेल्या व्याकरणविषयक ग्रंथांचे व प्रातिशाख्य ग्रंथांचे पूर्ण अवलोकन करून व त्यांमध्ये दिलेल्या व्याकरणविषयक नियमांचा व संशांचा संग्रह करून त्याने आपले 'अष्टाध्यायी' नांवाचे व्याकरण शास्त्र रचिले. शब्दध्याकरणशास्त्र या दृष्टीने ते परिपूर्ण आहे इतकेच नव्हे तर त्यांतील सुमारे चार हजार सूत्रांचे विशिष्ट दृष्टिकोणाने परिशीलन केल्यास बुद्धिमान् विद्वानाला त्याच्यावरून त्या कालचे वाङ्मय व संस्कृति यांचा इतिहास लिहिणेही शक्य होईल असे म्हटल्यास अतिशयोक्ति होणार नाही. पाणिनीचे. पूर्वी आपिशालि, भागुरि, इन्द्र, शाकटायन वगैरे वैयाकरणांनी पाणिनीच्या सारखी व्याकरणे लिहिली होती व पाणिनीला त्यांचा फार उपयोग झाला हे मागें सांगितलेच आहे. पाणिनीने आपले व्याकरण त्यांवरच अधिष्ठित केले आहे असे काही लोकांचे म्हणणे आहे. पाणिनीच्या व्याकरणाची विशिष्ट पद्धति व सूत्रांची मांडणी पाहिल्यास त्याने पूर्वीच्या व्याकरणांचा केवळ संक्षेप किंवा विस्तार करून किंवा किरकोळ फरक करून आपले व्याकरण रचिलें असें मुळीच म्हणवत नाही. पूर्वीच्या वैयाकरणांच्या मताने स्वरांची संख्या चौदा किंवा पाणिनीच्या शिक्षेत दिल्या- प्रमाणे एकवीस जरी असली तरी पाणिनीने नऊच स्वर दिले आहेत. त्याप्रमाणे व्यंजनेसुद्धा तेहतीसच दिली आहेत. त्यांचा सामान्य क्रम व वर्गातील क्रमही निराळा दिला आहे. या- शिवाय वर्णसमाम्नायांत प्रत्याहाराकरितां व धातु आणि प्रत्यय यांमध्ये विशिष्ट पद किंवा स्वर, तसेंच वृद्धि, गुण इत्यादिकांची प्राप्ति आणि निषेध यांकरितां, 'इत्' वर्ण त्याने दिले आहेत. १. शौनकादिगणांतील (४।३।१०६) शब्द पहा. २. उक्थादिगण (४।२।६०), ऋगयनादिगण (४१३१७३) व कथादिगण (४१४११०२) यांतील शब्द पहा. ३. पैलादिगणांतील ( २।४१५९) शब्द पहा. ४. कल्याण्यादिगण (४१११२६) व महिध्यादिगण (४।४४८) यांतील शब्द पहा. ५. अरोहणादिगण (४।२।८०), ऐपुकार्यादिगण (४।२।५४), झोड्यादिगण (४।११८० ) विदादिगण ( ५।१६१०४ ) गर्गादिगण (४।१११०५) व कण्वादिगण (४।२।१११) यांतील शब्द पहा. ६. उत्सादिगण (४।११८६ ) कम्बोजादिगण ( ४।१।१७३ ). भर्गादिगण ( ४११६१७६४ कच्छादिगण ( ४१२६१३३ ), गहादिगण (४।२।१३८ ) व सिद्धादिगण (४३३९३) यांतील शब्द पहा. ७. वरणादिगण (४१२८२), कन्यादिगण (४९५) व तक्षशिलादिगण (४।३।९३) यांतील शब्द पहा. ८. नचादिगणांतील ( ३१२२९७ ) शब्द पहा. त्रीणि सूत्रसहस्राणि तथा नव शतानि च । पण्णवतिश्च सूत्राणां पाणिनिः कृतवान् स्वयम् ।। असा एक श्लोक वैयाकरण संप्रदायामध्ये प्रचलित आहे. त्यामध्ये पाणिनीने ३९९६ सूत्रे रचिली असे म्टेले आहे. प्रसिद्ध अष्टाध्यायीपाठांत ३९८३ सूत्रे दिली आहेत. १०. उपोखात पृष्ठ १४३ पहा. ११. “ उपदेशेजनुनासिक इत्" (पा सु. १३१२ पहा.) ९.

·उपोद्घात १५५ त्याप्रमाणे लाघवाचे दृष्टीने टि, घु, म वगैरे संज्ञाही कल्पिल्या आहेत. या सर्व दृष्टीने विचार केल्यास असे दिसून येते की पूर्व वैयाकरणांची पाणिनीला निरनिराळ्या प्रकारांनी पुष्कळ मदत झाली असली तरी त्याने एका दृष्टीने सर्वांगपूर्ण असे नवेंच व्याकरण लिहिलें यांत शंकाच नाही. पूर्वीच्या व्याकरणांचा सारांश किंवा विस्तार या रूपाचेंच व्याकरण, त्याला लिहावयाचे असते तर प्रतिपाद्य विषयविभागांच्या क्रमामध्ये, वर्णसमाम्नायामध्ये व संज्ञांमध्ये महत्वाचे बदल करण्याचे त्याला कारणच नव्हते. .. ६६. 'अइउण, लक्' इत्यादि सूत्रांच्या कर्त्याविषयी विवेचन, . पाणिनीच्या 'अष्टाध्यायी'च्या आरंभी पठनपाठनांत असलेली अइउण् , कलक् इत्यादि चौदा सूवें पाणिनीने स्वतः रचिली किंवा पूर्व वैयाकरणांकडून जशीच्या तशीच त्याने घेतली याविषयी विद्वानांमध्ये मतभेद आहे. त्याप्रमाणेच भाग्यांतील पहिले वाक्य ' अथ शब्दानुशासनम् है पाणिनीचेंच मङ्गलाकरितां घातलेले व शास्त्रोद्देश सांगणारे सूत्रांना आरंभ करण्यापूर्वी दिलेलें प्रस्ताववाक्य आहे, किंवा कात्यायनाचे वार्तिक आहे किंवा व्याडीचे वाक्य आहे किवा भाष्यकारांचेच वाक्य आहे याविषयीही मतभेद आहे. अइउण् इत्यादि सूत्रांमध्ये उच्चारलेल्या वर्णाचा क्रम व संख्या यांमध्ये व शिक्षा आणि प्रातिशाख्य ग्रंथांमधील वर्णांचा क्रम व संख्या यांमध्ये पुष्कळच भिन्नता असल्यामुळे अइउण् इत्यादि प्रत्याहारसूत्रं पाणिनीनेच रचिली असावी. नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढकां नवपञ्चवारम् । उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवसूत्रजालम् या नंदिकेश्वराच्या कारिकेमध्ये शंकराने चौदा वेळां डमरूचा निनाद केला असे म्हटले आहे; तसेच हा निनाद पाणिनीला निरनिराळ्या वर्णांच्या सारखा ऐकू आला व त्याने त्या निनादाचे चौदा सूत्रांत रूपांतर करून ती सूत्रे प्रथम घालून आपली अष्टाध्यायी रचिली असा वैयाकरणां- मध्ये प्रचलित समजही पिढ्यानपिढ्या चालू आहे. शिवाय, प्रत्याहाररूपाने अष्टाध्यायीला या सूत्रांची पदोपदी उपयुक्तताही आहे. महाभाष्यकारांनी 'ऋलक्' या सूत्राचे विवेचन करतांना 'ल'- काराची सूत्रामध्ये काय आवश्यकता आहे. असा प्रश्न उपस्थित केला आहे; 'ह, हा वर्ण दोनदां का उच्चारला आहे आहे याबद्दल विवेचन केले आहे; व त्याप्रमाणेच ' हयवरट्' या सूत्राऐवजी ' हरयवट' असे सूत्र का केले नाही याचाही विचार केला आहे. यावरून ही सूत्रे पाणिनीने रचिलीं असें भाष्यकारांचे मत असावें. जर ही सूत्रे महेश्वरोपदेश म्हणून सर्वथा प्रमाण असती तर महेश्वराच्या शब्दांचे विषयी ऊहापोह करणे अयुक्त आहे असे त्यांनी स्पष्ट म्हटले असते. नंदिकेश्वराची कारिका ही अर्थ- वाद स्वरूपाची आहे व 'अइउण्', 'अलक्' इत्यादि सूत्रांचे महत्त्व दाखविणे हेच तिचें प्रयोजन आहे. , १. याबद्दल थोडेसें विवेचन पूर्वी ( उपोद्धात पृ. १२५-१२६ मध्ये ) केले आहे ते पहावें, २. याविषयों म. भा. भाग १ पृष्ठे ४४-५२ पहा, ३. याविषयों म. भा. भाग १ पृष्ठ ६८ पहा. ४. याविषयों म. भा. भाग १ पृष्ठ ६९-७० पहा.

·१५६ व्याकरणमहाभाष्य ६७. अष्टाध्यायी-सूत्रपाठाविषयी विचार. पाणिनीने रचिलेल्या सूत्रपाठाला ' अष्टाध्यायी म्हणण्याचा प्रघात आहे. 'अष्टकं पाणिनीयम् ' असाही त्याचा उल्लेख करण्यात येतो. हा अष्टाध्यायी सूत्रपाठ भाष्यकारांनंतर कांहीं कालाने वेदाङ्ग म्हणून समजण्यांत आला व त्याचा पाठ निश्चित करण्यात आला आणि त्या वेळी भाष्यकारांनी वार्तिक म्हणून दिलेल्या कांहीं वार्तिकांचाही त्यांत समावेश करण्यांत औला. त्याप्रमाणेच भाष्यकारांच्या वेळी प्रचलित असलेल्या काही सूत्रांच्या दोन पाठांपैकी एक पाठ कायम करण्यांत औला. नागेशभट्टांनी शब्देन्दुशेखराच्या आरंभी पाणिनीय अष्टाध्यायी- सूत्रपाठ हेच वेदाङ्ग-व्याकरण असे स्पष्ट म्हटले आहे. सूत्रपाठाचा वेदाङ्ग व्याकरण म्हणून स्वीकार करण्यांत आल्यानंतर आजपर्यंत कित्येक शतके त्याचा अव्युच्छिन्न पाठ चालू आहे. सूत्रांची गणना करून दर वीस वीस सूत्रांचा एक गट करून दर पादाचे शेवटी गटाच्या आद्या- क्षरांची साखळी करण्यात आली आहे व तिचाही वैदिकांच्या पाठामध्ये अंतर्भाव झाला आहे. वार्तिकांमधील काही शब्द सूत्रांमध्ये घालून हल्लींचा सूत्नपाठ काशिकाकारांनी चालू केला असे कैयट, हरदत्त वगैरे वैयाकरणांचे म्हणणे आहे. पहिल्या अध्यायाच्या दुसऱ्या पादांतील .. . १. उदाहरणार्थ--" वृद्धस्य च पूजायाम् " व " यूनश्च कुत्सायाम् " यांचा भाष्यकारांनी वार्तिकें म्हणून उल्लेख केला आहे. परंतु ही वार्तिकें सूत्रपाठांत हल्ली पठन केली जातात. (पा. सू. ४।१।१६६ व १६७, म. भा. भाग ४ पृष्ठ १६१,१६२) पहा. २ उदाहरणार्थ-भाष्यकारांनी " आ कडारादेका संशा" व " प्राकटारात् परं कार्यम् " असा त्यांचे- वेळी प्रचलित असलेल्या दोन पाठांचा उल्लेख केला आहे. व आचार्य पाणिनि हे दोनही प्रकारांनी आपल्या शिष्यांना पढवीत असत असे स्पष्ट म्हटले आहे (म. भा. भाग २ पृष्ठ ९७ ). पण हल्लीच्या अष्टाध्यायी सूत्रपाठामध्ये “ आ कडारादेका संशा' (पा. सू. ११४१) हाच पाठ चालू आहे. ३. “ अतिमूलकरवादस्यैव वेदाङ्गत्वम् । अत्र प्रमाणम्-'येनाक्षरसमानायमधिगम्य महेश्वरात् कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्त मिति शिक्षावचनम् ' असे शब्देन्दुशेखरांत ग्रन्थारंभीच नागेशांनी स्पष्ट म्हटले आहे. काही टीकाकारांनी या वाक्यावर आक्षेप घेऊन उद्बोधक चर्चा केली आहे. ४. याविषयों हलश्च (पा. सू. ३।३।१२१ ) या सूत्रावरील भाष्याचे व्याख्यान करतांना कैयटभट्टांनी ' अध्यायसूत्रे आधारावायशब्दौ वार्तिके दर्शनादभियुक्तैः प्रक्षिप्तौ ' असे लिहिले आहे व अभियुक्त या शब्दाने त्यांनी काशिकाकारांचा उल्लेख केला आहे असे मानण्याचा प्रघात आहे. याच सूत्राचे व्याख्यान करतांना पदमजरीकार हरदत्तांनी “ विधाववहारावायानामुपसंख्यानमिति वार्तिकम् । वृत्तिकारस्तु आधारावायशब्दान् सूत्रे प्रक्षिप्य चकारेणावहारशब्दं साधयति स । विचित्रा हि वृत्तेः कृतिवृत्तिकारण '' असे म्हणून कैयटभट्टांच्या म्हणण्याला पुष्टि दिली आहे; पण वृत्तिकारांच्या या कृतीबद्दल अशाच प्रदर्शित केली वृद्धस्य च पूजायान् यूनश्च कुत्सायाम् " (पा. सू. ४।१।१६६-१६७; म. भा. भाग ४ पृष्ठ १६१-१६२ ) यांचे विवेचन करतांनाही पदमञ्जरीकारांनी " वार्तिककारीयं चेदं सूत्र वृत्तिकारेण तु सूत्रेषु प्रक्षिप्तम् । एतेनोत्तरस्त्रं व्याख्यातम् " असे उद्गार काढले आहेत. त्याप्रमाणेच नित्यमा टिते टाचि " (पा. सू. ६३१११००) याचे व्याख्यान करतांना " वार्तिकमेवेदम् । वृचिकृता सूत्ररूपेग पठिनन् " असे म्हटले आहे; व " आत्मनश्च पूरणे'' (पा. स. ६३६) याचे विवेचन करतांनाही " वातिकमेवेदं सूत्ररूपेण पठितम् " येक्टेंच म्हटले आहे. या सर्व उल्लेखांवरून पाणिनीच्या सूत्रांत काही ठिकाणी बदल तर काही ठिकाणी वार्तिकांचाही अंतर्भाव वृत्तिकारांनी केला हे .. आहे." " व" ·उपोद्धात • " तदशिष्यं संशाप्रमाणत्वात्" इत्यादि पांच सूत्रांमध्ये (पा. सू. १ । २ । ५३ ५७) आपणच सांगितलेल्या काही विधींची वस्तुतः मुळीच जरूर नाही असे पाणिनीने स्वतः प्रति- पादन केले आहे हे लोकव्यवहाराला फार विसंगत दिसते म्हणून ही पांच सूत्रे पाणिनीची नाहीतच; मागाहून सूत्रपाठामध्ये कोणीतरी त्यांचा अंतर्भाव केला असे काही लोकांचे म्हणणे आहे. वास्तविक पाहतां ही पांचही सूत्रे पाणिनीचीच आहेत. ' तदशिप्य' इत्यादि शब्दांनी निर्दिष्ट केलेली अष्टाध्यायींत पूर्वी आलेली सूत्रे पूर्व वैयाकरणांची आहेत; ती न केली असतां चालेल असें त्याला सुचवावयाचे आहे. इतर काही लोक ही पांचच नव्हे, तर पाद संपेपर्यंतची सर्वच सूत्रे प्रक्षिप्त आहेत असे म्हणतात. काही वैयाकरण याचे पुढेही जाऊन पाणिनीचा सूत्रपाठ हा मूळचा फारच लहान होता, कालान्तराने तो ज्यास्त ज्यास्त विस्तृत होत गेला असे म्हणतात. पूर्वी कोणती सूत्रे होती व मागाहून कोणती घातली गेली याविषयी मात्र हे टीकाकार काहीच बोलत नाहीत. कदाचित् महाभाष्यांत घेतली आहेत तेवढीच मूळची व बाकीची सर्व मागाहून घातलेली असे त्यांचे मत असावे; पण हेही म्हणणे बरोबर नाही.कारण, महाभाप्यांत ज्यांचे विवेचन केले नाही अशा पुष्कळच सूत्रांचा भाप्यकारांनी जागोजागी उल्लेख केला आहे.भाप्यकारांनी नै प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति" तसेंच “नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति" असे अनेक ठिकाणी म्हटले आहे. त्यावरून ज्या सूत्रांनी फक्त एकेकच उदाहरण साधले जाते ती सर्व सूत्रे पाणिनी- नंतरची सूत्रपाठांत प्रक्षिप्त केलेली असावी असेही काही टीकाकार म्हणतात. वास्तविक पाहतां ही ओळ लिहिण्यांत भाप्यकारांचा अभिप्राय मात्र अगदी निराळा दिसतो; 'एका उदाहरणा- करितां निराळे सूत्र करावे लागल्यास सूत्रकार ते करीत नसतात, सामान्य तन्हेनें नियम व त्यांना सामान्य त-हेनेंच अपवाद देण्याची सूत्रकारांची पद्धति आहे; नैरुक्तांप्रमाणे दरेक शब्द साधणे व त्याकरितां सूत्र करणे त्यांना पसंत नाही' असा ही ओळ लिहिण्यांत भाप्यकारांचा अभिप्राय आहे. पाणिनीचा सूत्रपाठ स्वररहित म्हणजे एकश्रुतीनेच सूत्रकारांनी लिहिला व तो संधिकाय करून संहितारूपानेच लिहिला गेल्यामुळे सूत्रविभाग जरूर पडेल त्याप्रमाणे करतां येतो असेंही भाष्यकार व वृत्तिकार यांनी म्हटले आहे; व त्याप्रमाणे काही ठिकाणी भाष्यामध्ये व वार्तिकांमध्ये योगविभाग सांगितलाही आहे. । वरोवर केले नाही असा पदमबरीकारांचे म्हणण्याचा रोख आहे असे स्पष्ट होते. कदाचित् वृत्तिकृत् या शब्दाने त्यांना काशिकाकारांचे पूर्वीचा जुना वृत्तिकार कुणि वगैरे अभिप्रेत असेल. कारण, पैदिकांचे पठनांतील अठाध्यायी वेदानाचा सूत्रपाठ हा भाष्यकारांचे नंतर पण काशिकाकारांचे पूर्वीच निश्चित झाला होता, व वरती उल्लेख केलेले फरक व वार्तिकें वैदिकपाठामध्ये आढळून येतात. १. महाभाष्यामध्ये फक्त १२२८ सूत्रांचेंच भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे. अर्थात, इतर सूत्रांचा उल्लेख वेळोवेळी केला गेला असल्यामुळे ती त्यांना माहीत होतो हे स्पष्टच आहे. या इतर सूत्रांमधील काही म्हणजे ज्यांचा प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्षही उल्लेख नाही अशी सूत्र त्यांना माहीत नसावा असे म्हणणे शक्य आहे पण तशी सूत्रे कोणती हे निश्चित सांगता येणे शक्य नसल्यामुळे तसे म्हणणे बरोबर होणार नाही. भाष्यकारांनी ज्यांचा वार्तिक म्हणून उल्लेख केला आहे अशी नऊ वार्तिकें व दोन गणसूत्र वगळल्यास माष्यकारांचे वेळी ३९७२ सूत्रांचा पाठ असावा असे दिसते. २. याकरितां पा. सू १।१।१२; म. मा. भाग १ ५ १७८; पा. सू. १।११४१: म. भा. भाग १ पृष्ठ २५५; पा. सू ७१४९६, म. भा. भाग ६ १८९; पा. सू.११॥६७; म. मा. भाग ३ पृष्ठ १३४ पहा.

·६५८ व्याकरणमहाभाष्य ६८ अष्टाध्यायीचे स्वरूप. पाणिनीय अष्टक अथवा अष्टाध्यायी या ग्रंथांत जवळजवळ चार हजार सूत्रे आहेत. ही व्याकरणसूत्रे रचण्यांत पाणिनीने आपले ध्येय म्हणजे लौकिक व वैदिक वाक्यांचे यथार्थ ज्ञान करून देणे हे उत्तम रीतीने साधले आहे. त्याच्या सूत्रांत पद्धतशीरपणा नाही व विषयविभाग आणि त्यांची खुलासेवार मांडणी त्याने केली नाही असे जरी आपाततः दिसून आले तरी त्याच्या- वेळी संस्कृत भाषेला असलेलें स्थान व सामान्य जनतेला असलेले संस्कृतचे ज्ञान ही लक्षांत घेऊन सर्व सूत्रांचे परिशीलन केल्यास पाणिनीच्या अष्टाध्यायींत विषयविस्ताराबरोबर पद्धतशीर- पणा, लाघवाबरोबरच निःसंदिग्धता, व तान्त्रिक संज्ञा आणि संकेत यांचेबरोबरच अर्थप्रति- पादकत्व हे गुण प्रामुख्याने आढळून येतात. कोणतेही लौकिक किंवा वैदिक वाक्य घेतल्यास त्याचे यथार्थ ज्ञान होण्याकरितां प्रथमतः त्या वाक्यांतील शब्दांचा परस्पर संबंध, सामासिक शब्दांची फोड, कृदन्तप्रत्ययान्त व तद्धितप्रत्ययान्त प्रातिपदिकांचा प्रकृतिप्रत्ययविभाग, सुबन्तांचा तसाच तिडन्तांचा प्रकृतिप्रत्ययविभाग, शब्दांचे स्वर, व वाफ्यामधील शब्द एकामागून एक उच्चारतांना झालेली संधिकार्ये यांचे ज्ञान क्रमशः आवश्यक असते; व हाच क्रम मनांत घेऊन . : " त्रीणि सूत्रसहस्राणि तथा नव शतानि च । षण्णवतिश्च सूत्राणां पाणिनिः कृतवान् स्वयम् ॥" या वैयाकरणकुलांमध्ये प्रस्त असलेल्या उक्तीप्रमाणे पाणिनिसूत्रे ३९९६ आहेत. अष्टाध्यायी-सूत्रपाठ निश्चित झाल्यानंतर व त्याला वेदाङ्ग व्याकरण म्हणून मानण्यात आल्यानंतर ऋग्वेदाच्या दशग्रंथों मौखिक परंपरेत तो पाठ चालू झाला. त्यामध्ये ३९८३ सूत्रं म्हटली जातात. महाभाष्यामध्ये वार्तिकें म्हणून गणलेली नऊ वचनें व दोन गणसूत्र या सूत्रपाठांत सूत्र म्हणून दिली आहेत. ती वजा केली असतां भाष्यकारांच्या पाठांत ३९७२ सूत्रे होती असे दिसते. पुढे दिलेल्या अकरा सूत्रांपैकी पहिली नऊ भाष्यकारांचे वेळी वार्तिकें होती; व शेवटची दोन गणसूत्रे होती: " वृद्धस्य च पूजायाम् " (पा. सू. ४।१।१६६), " यूनश्च कुत्सायाम् (पा. सू ४।१।१६७ ), " कौपिञ्जलहास्तिपदादण'' (पा. सू. ४।३।१३२ ) " आथर्वणिकस्येकलोपश्च (पा. सू. ४।३।१३३ ), " आचे शीर्षः" (पा. सू. ६।१।६२ ) " नित्यमान्नेडिते ढाचि " (पा. सू. ६।१।१००) “ सुट् कात्पूर्वः " (पा. मू. ६।१।१३५) “ अटभ्यासव्यवायेपि" (पा. सू. ६।१।१३६) " आत्मनश्च पूरणे" (पा. सू. ६।३।६), " एति संज्ञायामगात् " (पा. सू. ८।३।९९) आणि नक्षत्राद्वा (८३१००). काशिका व सिद्धान्तकौमुदी यांमध्ये परंपरागत वैदिक पाठाप्रमाणेच ३९८३ सूत्र दिली आहेत. काही अगदी थोड्या ठिकाणी सत्रांच्या पाठ.मध्ये एखाददुसरा ज्यास्ती कमी शब्द आढळून येतो. या ३९८३ सूत्रापैकी काहींचा योगविभाग करून ३९९६ सूत्रं केली असावी. काशिका- कारांनी सूत्रपाठ निश्चित केला असे काही वैयाकरणांचे मत आहे. पण ते बरोवर दिसत नाही. कारण " अध्यायन्यायोचाव०" (३।३।१२२), " आसुयुवपि०" (३३१११२६), " लाक्षारोचनाशकल." (४१२१२ ) या तीन सूत्रामध्ये वार्तिकांमधील काही पदेंच अंतर्भूत करण्यांत आली आहेत. काशिकाकारांनी जर पाठ ठरविला असता तर महाभाष्यामध्ये दिलेल्या वार्तिकांतील सर्वच पदें त्यांनी सत्रामध्ये घातली असती, ज्यास्त स्पष्टीकरणाकरितां वरील तीन सूत्रांवरील काशिकाव्याख्या व पदमरी टीका पहा. २. या यावतीत डॉ. बर्नेलने 'पाणिनीची पद्धति अनैसगिक, कृत्रिम आणि घोटाळ्याची आहे' (Panini's plan is elaborate and intricate ) असा शेरा मारला आहे. .

·- उपोद्वातं पाणिनीने आपला अष्टाध्यायी-सूत्रपाठ रचिला. प्रचलित भाषेचे व व्याकरण ग्रंथांचे सूक्ष्म अध्ययन करून शब्दशास्त्राचा विषय जरी अत्यंत विस्तृत असला तरी सूत्रे शक्य तितकी संक्षित करन व त्यांची संख्या फारच मर्यादित करून आठ अध्यायांत लौकिक व वैदिक भापेच त्याने संपूर्ण व्याकरण रचिले याबद्दल त्याचे जितकें कौतुक करावे तितकें थोडेच आहे. या बाबतीत " अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः या वैयाकरणोक्तीच्या इतका दुसरा भरभकम पुरावा मिळणे कठीणच आहे. " - ६९ अष्टाध्यायीचे पहिले दोन अध्याय. पाणिनीने प्रथमतः पहिल्या अध्यायामध्ये आपले शास्त्र समजण्याला उपयुक्त अशा संज्ञा व नियम सांगितले आहेत. होतां होईल तो त्याने लोकांमध्ये प्रचलित व पूर्वीच्या वैया- करणांनी दिलेल्याच संज्ञा घेतल्या आहेत. ज्या ठिकाणी त्या मिळाल्या नाहीत अशा थोड्याच ठिकाणी टि, घु, भ वगैरे संज्ञा कल्पिल्या आहेत. या संज्ञा व नियम सांगण्यांत त्याचा हेतु लोकांमध्ये व वेदामध्ये प्रयोगांत आढळणाऱ्या धातु, प्रातिपदिक, अव्यय, सर्वनाम, निपात, उपसर्ग वगैरे शब्दांचे निरनिराळे प्रकार समजावून देऊन त्यांचा वाक्यामध्ये परस्परसंबंध कसा असतो त्याचा खुलासा करणे हा आहे. अत्यंत संक्षिप्त अशा आपल्या सूत्रांचा अर्थ बरोबर कळावा या हेतूनें पाणिनीने काही सामान्य नियमही घालून दिले आहेत. त्यांतील बरेचसे नियम लोकांमधील वहिवाटीला अनुसरून दिलेले असे आहेत किंवा युक्तिसिद्ध आहेत. काहीं थोड्याच नियमांना त्याने रचिलेल्या व्याकरणशास्त्राचे सांकेतिक नियम म्हणून म्हणावे लागेल, याप्रमाणे शब्दांचे सामान्यज्ञान व संबंध कळल्यावर दुसन्या अध्यायांत त्याने पदविधि सांगितले आहेतः शब्द सामासिक असल्यास त्यांतील विभक्त शब्दांचा खुलासा केला आहे; शब्दांचा वरोबर अर्थ कळावा म्हणून विशिष्ट स्थळी धातूंना व शब्दांना होणारे आदेशही त्याने सांगितले आहेत; तत्पुरुष, अव्ययीभाव वगैरे समासांचे विवेचन केले आहे व शब्दांच्या लिंग, वचन व विभक्तींचा खुलासा केला आहे. शब्दापासून जो अर्थ मनांत येतो तो सर्व अर्थ त्याच्या पोट- विभागावरून होणाऱ्या अर्थाचे संकलन करून आला पाहिजे; तसेच, सुप् व तिङ् हे विभक्ति- प्रत्यय लाविल्याशिवाय कोणत्याही शब्दाचा प्रयोग होत नसतो; या दोन गोष्टी त्याच्या दुसऱ्या अध्यायांतील विवेचनावरून स्पष्टच होतात. भाष्यामध्येही " अपदं न प्रयुञ्जीत" वगैरे पूर्व- वैयाकरणांचे संकेत स्पष्ट केले आहेत. १. या बाबतीत महान् हि शब्दस्य प्रयोगविषयः । सप्तद्वोपा वसुमती त्रयो लोकाश्चत्वारो वेदाः साझाः सरहस्या बहुधा विभिन्ना एकशतमध्वर्युशाखाः सहस्रवरा सामवेद एकविंशतिधा वाढच्यं नवधाथर्वणो वेदो वाकोवाक्यमितिहासः पुराणं वैद्यकमित्येताका शब्दस्य प्रयोगविषयः " असे भाष्यकारानी म्हटले आहे. (म भा. भाग १ पृ. २१ पहा.) २." पष्ठी स्थानेयोगा (पा. सू. १३१४९), "स्थानन्तरमः" (पा. सू. श१५०), " स्थानिवदादेशोनल्विधौ'' (पा. सू. ११११५६), " तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ", " तस्मादित्युत्तरस्य " (पा. सू. १३१२६६,६७ ). तसेंच " विप्रतिषेधे परं कायर्म " (पा. सू १४ा२) ही सूत्रे पहा. (पा. स. २१५१), " अलोन्त्यस्य " (पा. सू. शश५२), "विच" " अनेकालाशत्सर्वस्य (पा. सू. १२११५३,५४,५५), "येन विधिस्तदन्तस (पा. सू. १।१।७२) पहा. . " " ३. उरण रपरः आदेः परस्य ..

·१६० व्याकरणमहाभाष्य ७० अष्टाध्यायीचा तिसरा अध्याय. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे स्वतंत्र पदांचे व सामासिक शब्दांतील पृथक् पदांचे विवेचन केल्या- नंतर पदामधील प्रकृतिप्रत्ययात्मक पोटविभागाकडे त्याने लक्ष दिले आहे व त्याप्रमाणे तिसन्या अध्यायांत प्रत्यय सांगण्यास आरंभ करून धातूंना लागणारे प्रत्यय तिसऱ्या अध्यायामध्ये व प्रातिपदिकांना लागणारे प्रत्यय चौथ्या व पांचव्या अध्यायांमध्ये सांगितले आहेत. पाणिनीने स्वतंत्र धातुपाठ रचून वैदिक व लौकिक प्रयोगांत आढळून येणाऱ्या सर्व धातूंचे परिगणन केले आहे. धातुपाठांत १९४४ धातू दिले आहेत. त्यांशिवाय काही सूत्रांमध्ये उच्चारलेले सांपडतात. त्यांशिवाय, धातुसाधित धातू व नामसाधित धातूही सांगून प्रत्यय लागून होणाऱ्या क्रियापदांचें, कृदन्त नामांचे व कृदन्त अव्ययांचे संपूर्ण विवेचन त्याने तिसऱ्या अध्यायांत केले आहे. धातूंना लागणारे प्रत्यय सांगतांना त्याने त्यांच्या अर्थाकडे नजर ठेवून निरनिराळे काल दाखविणारे व कर्ता, कर्म, करण, अधिकरण, भाव वगैरे निरनिराळे अर्थ दाखविणारे प्रत्यय एकामागून एक असे सांगितले आहेत. या धातुसाधित शब्दांचे विवेचन करून प्रत्यय सांगतांना पाणिनीने ज्या धातुसाधित शब्दांचा लोकांतील प्रसिद्ध अर्थ अवयवार्थाला अनुसरून असेल असेच शब्द घेऊन त्यांचा प्रकृतिप्रत्ययविभाग सांगितला आहे. उदाहरणार्थ-'कर्ता' म्हणजे करणारा, 'कर्तव्य' म्हणजे करण्याजोगें यांसारख्याच शब्दांची त्याने व्युत्पत्ति दिली आहे; कारु म्हणजे शिल्पी, तसेच कर्ण म्हणजे कान, कर्म म्हणजे विधि, वायु म्हणजे वारा, स्वादु म्हणजे गोड अशा शब्दांची व्युत्पत्ति त्याने दिली नाही. अशा त-हेच्या म्हणजे साधारणतः रूढ असे विवक्षित अर्थ असणाऱ्या अनेक शब्दांची व्युत्पत्ति उणादि सूत्रांमध्ये दिली आहे. उणादि सूत्रांचा उल्लेख पाणिनीने "उणादयो बहुलम्' (३।३।१) या सूत्राने केला आहे व 'बहुलम् । शब्दा- वरून अशा त-हेची व्युत्पत्ति देऊन प्रत्येक शब्द धातूपासून साधण्याचा प्रयत्न करण्याचे कारण नाही व शब्द अनन्त असल्यामुळे असा प्रयत्न करणे शक्यही नाहीं असें ध्वनित केले आहे. भाष्यकारांनी अनेक ठिकाणी " उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि " असे म्हटले आहे. आणि "पाणिनेस्तु अव्युत्पन्नपक्ष एव " या वाक्यामध्ये शेखरकारांनी तेच स्पष्ट केले आहे. ७१ अष्टाध्यायीचा चवथा व पांचवा अध्याय. तिसऱ्या अध्यायामध्ये धातुसाधितांचा जसा विचार केला आहे त्याप्रमाणेच चौथ्या अध्याया- मध्ये प्रथमतः पुलिंगी शब्दांवरून स्त्रीलिंगी शब्दांची सिद्धि करून त्यानंतर पांचवा अध्याय संपेपर्यंत नामसाधित प्रातिपदिकांचा विचार केला आहे. या बाबतीतही पाणिनीची विचारसरणी वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणेच आहे. ज्या ठिकाणी नामसाधित शब्दाचा अर्थ प्रकृतिभूत शब्द व प्रत्यय यांच्या अर्थाला अनुसरून असेल अशा सामान्य नामसाधित शब्दांचेच त्याने विवेचन केले आहे. १. " उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि" हे वाक्य भाष्यकारांनी अनेक ठिकाणी घातले आहे. (पा. स. १३१६६१, ३१४७७, ४।१।१: ६।१।१६२, ७।१।२; ७।२।८; ७।३।५०; ७४।१३, ८१२१७८ ८१३५९ पहा.) दोनच ठिकाणी " अयाप्युणादयो व्युत्पायन्ते एवमपि न दोपः " असे म्हटले आहे (पा स. ३।४।७७ व ७।३।५० पहा.) त्यावरून उणादिसून पाणिनिकृत नाहीत असे भाष्यकारांचे मत होते अस रपष्ट दिसते. जर उणादिसूत्रे पाणिनीची असती तर उणादि प्रातिपदिके व्युत्पन्न आहेत असे पाणिनीचे मत असल्यामुळे भाष्यकारांनी वादविवादाचा प्रश्नच उपस्थित केला नसता. भाष्यकारांचे वेळी दोनही मते प्रचलित होती हे मात्र खरें.

·उपोद्धात उदाहरणार्थ, दाक्षि म्हणजे दक्षाचा मुलगा, चैत्री म्हणजे चित्रायुक्त पौर्णमासी, गार्य म्हणजे गर्गाचा गात् पणतू वगेरे (गोत्रापत्य),यांसारख्याच शब्दांचे त्याने विवेचन केले आहे व है विवेचन करतांना प्रत्ययांचे निरनिराळे जितके म्हणून त्याला आढळले तितके सर्व अर्थ व त्या त्या अर्थी होणारे विशिष्ट शब्द यांचें त्याने संपूर्ण परिगणन केले आहे. हे परिगणन करतांना तोच प्रत्यय त्याच अर्थी ज्यांना लागतो असे अनेक शब्द एकत्रित करून त्यांचे गण त्याने दिले आहेत. चौथ्या व पांचव्या अध्यायांतील सूत्रांमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अशा गणांची संख्या सुमारे दीडशे आहे व त्यांमध्ये सुमारें सदतीसशें शब्दांचा अंतभाव झाला आहे. या सर्वाना पाणिनीने विशिष्ट अर्थी विशिष्ट प्रत्यय सांगितले आहेत. तद्धित प्रकरणामध्ये साधारणतः पांच प्रकारचे शब्द पाणिनीने साधिले आहेत. पाणिनीने प्रथमतः (२) व्यक्तिवाचक शब्दांहून मुलगा,नानु पणन वगैरे (गोत्रापत्य),आणि युवापल्य या अर्थी व्यक्तिवाचक शब्द साधिले आहेत. त्यानंतर (२) ते जाणणारा, तें म्हणणारा, त्याने खेळणारा, त्याने तरणारा, ते ज्याला दिले जाते तो, त्याचा मालक, त्याचे ठिकाणी झालेला इत्यादि निरनिराळ्या अर्थी वल्लुवाचक शब्दांहून साधिले जाणणारे व्याक्तवाचक शब्द त्याने दिले आहेत; तसेंच (३) व्यक्तिवाचक शब्दांहून त्याचा देश, त्याने उच्चारलेला, रचिलेला (ग्रंथ वगैरे), त्याच्या मालकीचा इत्यादि अर्थीचे वस्तुवाचक शब्दही त्याने साधिले आहेत व त्याचप्रमाणे (४) वस्तुवाचक शब्दांहून त्यांचा समूह, त्याचा स्वभाव इत्यादि. अर्थी इतर वस्तुवाचक शब्द साधले आहेत; व शेवटी (५) विभक्तीच्या अर्थी प्रत्यय लावून अव्ययेही साधली आहेत. पाणिनीने जरी आपल्या प्रांतांतीलच भाषेचा विचार केला असला तरी विशिष्ट प्रत्यय घेणाऱ्या निरनिराळ्या गर्गादि, शिवादि, वगैरे गणांमध्ये दिलेल्या विशिष्ट शब्दांचीच संख्या वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे तीन हजार सातशेंच्यावर गेली आहे. त्यावरून त्या वेळी बोलल्या जाणाऱ्या भाषेतील व उपलब्ध असलेल्या ग्रंथांतील शब्दसमृद्धीची कल्पनाच करावी लागेल. अशा रीतीने तद्धित प्रत्यय सांगून झाल्यावर समास केला असतां सामासिक शब्दांच्या शेवटी आढळून येणारे समासान्तही त्याने दिले आहेत. ७२. अष्टाध्यायीचा सहावा व सातवा अध्याय. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे सुबन्त व तिङन्त शब्दांच्या प्रकृतिप्रत्ययविभागांचे निरूपण करून भाषेत आढळणाऱ्या शब्दांचे स्वरूप सांगून झाल्यावर सहाव्या अध्यायांत पाणिनीने ज्या विशिष्ट शब्दांचे व धातूंचे बाबतींत त्यांच्या पुढे सांगितलेले प्रत्यय लाविले असतांना काही विकृती दृष्टीस पडतात असे धातू अथवा प्रातिपदिके व त्यांच्या विकृती सांगितल्या आहेत. त्यांमध्ये मुख्यतः लिट् , सन् व यङ् प्रत्यय केले असतांना धातूंचे होणारे द्विरुच्चारण, वच , स्वप् , इत्यादि धातूंना होणारे संप्रसारण, पाद दन्त इत्यादि शब्दांना होणारे पद् दत् वगैरे आदेश, तसेच, धातूच्या आरंभी असलेल्या 'काराला स 'कार व 'ण'काराला न 'कार ही कार्ये प्रामुख्याने येतात. त्यानंतर एकादेश, गुण, वृद्धि, पररूप, सवर्णदीर्घ, इत्यादि संधि- कार्य व प्रकृतिभाव म्हणजे संधिकार्याचा निषेध ही सांगून झाल्यावर पाणिनीने शब्दांच्या स्वरांचा विचार केला आहे. स्वरांचे बाबतींत त्याने प्रत्येक पदामध्ये एकच मुख्यं स्वर म्हणजे उदात्त उच्चारला जातो व बाकीचे सर्व स्वर अनुदात्त उच्चारले जातात या उच्चारणांत आढळून येणाऱ्या वैशिष्टयाचा प्रामुख्याने उल्लेख केला आहे. क्वचित् ठिकाणी मूळचा म्हणजे उदात्त , ·. १६२ व्याकरणमहाभाष्य व अनुदात्त मिळून झालेला स्वरित-उदात्ताच्या पुढील अनुदात्ताला झालेला खरित नव्हे- असा असल्यास तोच मुख्य स्वर राहून थाकींच्या सर्व स्वरांचे अनुदात्त उच्चारण होते असे त्याने सांगितले आहे. समासस्वरांचे संपूर्ण विवेचन करून सामान्यतः समासाच्या शेवटचा स्वर म्हणजे उत्तरपदाच्या शेवटचा स्वर उदात्त असतो असे सांगून पूर्वपदाचा आदि केव्हां उदात्त असतो, अंत केव्हां उदात्त असतो, तसेच उत्तरपदाचा आदिस्वर केव्हां उदात्त असतो, याबद्दलही त्याने विवेचन केले आहे; व त्यानंतर समासांतील पूर्वपदाला व उत्तरपदाला होणाऱ्या विकृतीही त्याने सांगितल्या आहेत. याप्रमाणे शब्दांचे स्वरूप, परस्परसंबंध, व्युत्पत्ति व स्वर सांगून झाल्यावर अङ्गाधिकार ' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सहाव्या अध्यायाच्या चवथ्या पादामध्ये व सातव्या अध्यायाच्या चारही पादांमध्ये ज्याहून प्रत्यय केला जातो ती प्रकृति म्हणजे अंग व त्या अंगापुढील प्रत्यय यांच्या विकारांचे संपूर्ण विवेचन त्याने केले आहे. ७३. अष्टाध्यायीचा आठवा अध्याय. अशा रीतीने सात अध्यायांमध्ये शब्दांचे स्वरूप, व्युत्पत्ति, विकृति व स्वर सांगून शब्दांचा अर्थ कसा यथायोग्य ठरविण्यात येतो हे दाखवून दिल्यानंतर शब्दांचे द्विरुधारण केव्हां होते व ते झाले असतां द्विरुधारणाच्या एका भागामुळे दुसऱ्या भागाला होणाऱ्या विकृती व स्वरांत होणारा बदल यांचा विचार पाणिनीने आठव्या अध्यायाच्या पहिल्या पादामध्ये केला आहे; व एका दृष्टीने त्याचे शब्दानुशासन शास्त्र येथे पुरे झाल्यासारखेच आहे. 'त्रिपादी' या प्रसिद्ध नांवाने ओळखल्या जाणान्या राहिलेल्या तीन पादांमध्ये प्रयोग करण्यास योग्य असे सुबन्त व तिङन्त शब्द वाक्यामध्ये जवळजवळ उच्चारले गेले असतां एका शब्दाच्या सांनिध्या- मुळे दुसऱ्या शब्दाच्या उच्चारणावर होणारा परिणाम दाखविणारे कुत्व, जश्त्व, श्चुत्व, णत्व, यांसारखे वर्णविकार त्याने सांगितले आहेत. तसेच, शब्दांच्या अंती असलेल्या सकाराला विसर्ग, रेफ अथवा ' ओ कार, तसेंच पदांमधील व्यंजनांना केव्हां केव्हां होणारे द्वित्व, किंवा संयुक्त तीन व्यंजनांमधील एका व्यंजनाचा लोप, व त्यानंतर संहितारूप वाक्य तयार झाल्यावर सर्वानुदात्तस्वरूपाचे 'प्रचय' नावाचे स्वरोचारणाचे वैशिष्टय सांगून त्याने आपला अष्टाध्यायी- रूप ग्रंथ पुरा केला आहे. हे स्वरवैशिष्टय सांगणारे “ नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगाल- वानाम् सूत्रच शेवटचे मानावे व त्यामध्ये 'उदय' हा शब्द अन्त्यमंगल दाखवितो असें भाष्यकारांनी स्पष्ट म्हटले आहे. अष्टाध्यायी सूत्रपाठांत " अ अ इति” असे शेवटचे सूत्र या सूत्रानंतर म्हटले जाते; व त्याचा अर्थ "व्याकरणमाक्रयेमध्ये अ हा स्वर सर्व ठिकाणी विवृत असतो, पण भाषेमध्ये सर्व ठिकाणी तो संवृतच उच्चारला जातो असा अत्यंत सामान्य स्वरूपाचा असल्यामुळे वस्तुतः पाणिनीय व्याकरणाचे "नोदात्त." हे शेवटचे सूत्र समजले गेल्यास काही हरकत नाही. ७४. अष्टाध्यायीच्या शेवटच्या त्रिपादीचे वैशिष्टय. 'त्रिपादी' या नावाने वैयाकरणामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या शेवटच्या तीन पादांतील कार्य ही प्रकृतीला प्रत्यय जोडून प्रयोगाला योग्य झालेल्या शब्दांमध्ये शब्दसमूहरूप वाक्य उच्चारतांना उधारणचौरीष्टयामुळे च ध्वनिसांनिध्यामुळे होणारे वर्ण व स्वर यांचे विकार दाखविणारी अस- त्यामुळे साहाजिकच संपूर्ण शब्द तयार झाल्यानंतर ती करणे जरूर आहे. परंतु, कोणत्याही ग्रंथकल्याने उभारलेल्या वचनांपैकी मागाहून उच्चारलेले वचन हे पूर्वी उभारलेल्या वचनापेक्षा प्यासा प्रबल असते या स्वाभानिक लोकन्यायास अनुसरून केलेल्या खुद्द पाणिनीच्याच "विप्रति- - "नोदात्त० " " ·उपोद्धाव बेधे परं कार्यम् " (पा. सू. ११४२) या नियमास अनुसरून लिपादीतील कार्य ही सन्वा- सात अध्यायांमध्ये सांगितलेल्या कार्यापेक्षा पूर्वी होतील ही अडचण टाळण्याकरितां या शेव- टच्या तीन पादांच्या आरंभी " पूर्वत्रासिद्धम् ” ( ८1११ ) असा निर्बध घालून या तीन पादांमधील कार्ये पूर्वीच्या कार्याच्या दृष्टीसच पडत नाहीत अशी फारच सुंदर युक्ति लढवून ही कार्ये सर्वात शेवटी करण्याची व्यवस्था त्याने करून दिली आहे. ७५. पाणिनीच्या व्याकरणांतील संज्ञांचे पांच प्रकार. पाणिनीने सांगितलेल्या संज्ञांचे सूक्ष्म रीतीने अवलोकन केल्यास त्यांचे एकंदर पांच प्रकार सांगता येतील. (१) प्रथम, मध्यम व उत्तम या पुरुषवाचक संज्ञा; वर्तमान, भूत व भविष्यत् या कालवाचक संज्ञा पुंस् , स्त्री व नपुंसक या लिङ्गवाचक संज्ञा; एकवचन, द्विवचन व बहुवचन या वचनवाचक संज्ञा; व त्याप्रमाणेच प्रथमा, द्वितीया, तृतीया इत्यादि विभक्तिवाचक संज्ञा मिळून एकंदर एकोणीस संज्ञा त्याने पूर्वी लोकांमध्ये व वैयाकरणांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्याच घेतल्या आहेत; व त्यांच्या व्याख्या न देता त्यांचा उपयोग केला आहे. (२) धातु, उपसँग, निपात, गैति, अव्यय, सर्वनाम व संख्या या शब्दांचे प्रकार सांगणाऱ्या संज्ञा; समास, तत्पुरुष, कर्मधारय, " १. धातूंचे परिगणन " भूवादयो धातवः (पा. सू. १३१) येथे केले आहे. त्याशिवाय गुप्निच्किभ्यः सन् " (पा. सू. ३३११५) या सूत्रापासून "सनाद्यन्ता धातवः” (पा. सू. ३।११३२) या सूत्रापर्यंत धातुसाधित व नामसाधित धातूंचे परिगणनही केले आहे. २. "कुगतिमादयः " या सूत्रांत प्रादि गण सांगून उपसर्गाचे परिगणन केले आहे. अर्थात हे प्र, परा इत्यादि शब्द क्रियायोग असतांनाच उपसर्ग म्हणून समजले जातात हे " उपसर्गाः क्रियायोगे'' (पा.सू. १।४।५८) या सूत्रांत स्पष्ट केले आहे. ३. “ प्राग्रीश्वरान्निपाताः" (पा. सू. १।४।५६ ) पासून " अधिरोम्बरे" (पा. सू. ११४१९७) पर्यंत निपातांचे परिगणन केले आहे. ४. "गतिश्च" (पा. सू. ११४१६०) पासून " जीविकोपनिषदावौपम्ये ' (पा. सू. ११४१७९) पर्यंत गतिसंशक शब्दांचें परिगणन केले आहे. ५. "स्वरादिनिपातमव्ययम्” (पा. सू. १०१।३७) पासून " अव्ययीभावश्च " (पा. सू १।।४१) या सूत्रापर्यंत अन्ययांचे परिगणन केलें आहे. ६. “ सर्वादीनि सर्वनामानि " (पा. सू. ११११२७) या सूत्रापासून .“अन्तरं वहियोंगोपसव्यानयोः" (पा. सू. १३१६३६) या सूत्रापर्यंत सर्वनामांचे परिगणन केले आहे. वहुगणवतुडति संख्या" (पा. सू. १।१।२३) यामध्ये संख्यावाचक शब्द सांगितले आहेत व त्यांशिवाय लोकांतील सर्व संख्यावाचक शब्दांनाही संख्या ही संज्ञा दिली आहे. ८. समासांचे परिगणन "प्राकडारात्समासः' (पा. सू. २१३) यांत सांगितल्याप्रमाणे पा. सू. २।१।३ पासून २।२।३८ पर्यंत केले आहे. त्यांपैकी पा, सू. २।१।५ पासून २११।२१ पर्यंत अव्ययीभाव समास पा. सू. शश२२ पासुन पा. स. २।२।२२ पर्यंत तत्पुरुषसमास, पा. सू. २।२।२३ पासून २।२।२८ पर्यंत बहुव्रीहि समास व शरा२९ मध्ये द्वन्द्व समास दिले आहेत. द्विगु हा तत्पुरुष समासाचाच एक प्रकार म्हणून " द्विगुश्च" (पा. स. २।१।२३) या सूत्रामध्ये सांगितका आहे व त्याची व्याख्या ' संख्यापूर्वो द्विगु: (पा. सू २।१२५२) या सत्तांत दिली आहे.

·उपोद्धात " , - संज्ञांच्या ऐवजी पाणिनीने प्रातिपदिक व धातु अशा संज्ञा दिल्या आहेत. प्रकृतिप्रत्ययात्मक विभाग निश्चित करणे हे पाणिनीच्या व्याकरणाचे वैशिष्टय असल्यामुळे नाम म्हणजे प्रयोग केले जाणारे सत्त्वप्रधान देवः, गृहम् वगैरे जे शब्द त्यांच्या 'देव', ग्रह या रूपाच्या प्रकृतीच्या विभागाला 'प्रातिपदिक' ही पाणिनीने अन्वर्थ संज्ञा दिली आहे; व प्रत्यय निराळा दाखवून प्रत्ययासहित प्रातिपदिकाला त्याने ' सुबन्त' असे नाव दिले आहे. आख्यात ही संज्ञा तिङ्प्रत्ययान्त क्रियापदाला पूर्व वैयाकरणांनी दिली होती. त्यापैकी प्रत्यय निराळा काढून राहिलेल्या शब्दस्वरूपाला पाणिनीने धातु ही संज्ञा दिली. 'स्वर' या शब्दाचे अ, आ वगैरे वर्ण त्याचप्रमाणे उदात्त, अनुदात्त वगैरे धर्म असे दोन अर्थ असल्यामुळे कोणता अर्थ कोठे अभिप्रेत आहे यावित्रयीं घोटाळा होऊ नये म्हणून त्याने अ, इ, वगैरे वर्णाना 'अच् ' व व्यंजनांना 'हल्' या संज्ञा देऊन स्वर व व्यंजन या संज्ञा टाळल्या आहेत. उदात्त, अनुदात्त अशा प्रकारचे धर्म या अर्थी 'स्वर' शब्द त्याने वापरला आहे. यांशिवाय पूर्व वैयाकरणांच्या उपग्रह या संज्ञेऐवजी त्यानें परसैपद व आत्मनेपद या संज्ञा, संक्रम व निवृत्तिस्थान या संज्ञांबद्दल कित् म्हणजे कित् अथवा ङित् या संज्ञा, व प्रग्रह या संशेबद्दल प्रगृह्य अशा संज्ञा वापरल्या आहेत. 'इत्' यालाच 'अनुबन्ध ' हे दुसरे नांव वार्तिककारांनी व भाष्यकारांनी दिले आहे. ७७. पाणिनीची परिभाषासूत्रे. या संज्ञांशिवाय आपल्या अष्टाध्यायीच्या पहिल्या पादामध्ये पाणिनीने आपण रचिलेल्या सूत्रांचा अर्थ स्पष्ट व निःसंदिग्ध कळावा म्हणून अर्थ करण्याचे कामी उपयुक्त असे काही नियमही घालून दिले आहेत. या नियमांसारखेच दुसरे अनेक नियम अथवा संकेत वार्तिक- कारांनी दिले आहेत व इतर काही भाष्यकारांनी लोकव्यवहारावरून व पाणिनीच्या सूत्रांतील शब्दांवरून अनुमानाने काढले आहेत व त्यांना परिभाषा हे नाव दिले आहे. म्हणून पाणि- नीच्याही नियमांना परिभाषा म्हणता येईल. या पाणिनीच्या परिभाषारूप सूत्रांपैकी "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा” (१।१।६८) “स्वरितेनाधिकारः स्वरितेनाधिकारः ” (१।३।११) व (१।३।११) व " षष्ठी स्थाने- योगा" (१।१।४९) ही सूत्रे त्याने स्वतःच्या शास्त्राला संकेतरूप नियम म्हणून केली आहेत. "यथासंख्यमनुदेशः समानाम्” (१।३।१०) आद्यन्तवदेकस्मिन्” (१।१।२१), "स्थानेन्तरतमः" (११११५०), " स्थानिवदादेशोनल्विधौ (१।११५६ ) ही सूत्रे म्हणजे लोकव्यवहारास अनुसरून केलेलेच एका प्रकारचे न्याय आहेत. त्याप्रमाणेच “ अलोन्त्यस्य” (१।१।५२), अनेकाशित्सर्वस्य" ( १।११५५) “ येन विधिस्तदन्तस्य (१।१।७२) " आदेः (१।११५४), तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य" व " तस्मादित्युत्तरस्य” (१११।६६ ६७) ही सूत्रे अर्थस्पष्टीकरणाला मदत म्हणून केलेली आहेत. ७८. अक्षरांचे व शब्दांचे प्रकार, याप्रमाणे स्वतःच्या शास्त्रांतील मुख्य मुख्य संज्ञा व परिभाषा पहिल्या पादामध्ये देऊन पाणिनीने वर्णाचे व शब्दांचे प्रकार सांगितले आहेत व त्यांचा तपशीलवार विचार पुढील " स्यादेको उनणवटैः, षेण द्वौ, त्रय इह कणाभ्याम् । चत्वारश्च चमाभ्यां, पञ्च यराभ्यां, शलाभ्यां षट् ॥ पहिल्या कारितील एकेचाळीस व दुसन्या कारिनील त्रेचाळीस प्रत्याहारांशिवाय र ( +अ ) हा प्रत्याहार र व ल या वर्णांच्या संग्रहाकरितां "उरण रपरः" (पा. स. १६१५१ ) या सूत्रांत घेतला आहे. " 1" परस्य - ·व्याकरणमहाभाष्य .तीन पादांमध्ये केला आहे. कित् व डित् प्रत्यय पुढे असतांना इक् ' स्वराला गुण व वृद्धि होत नाहीत असे पहिल्या पादामध्ये आरंभीच सांगितले असल्यामुळे कित् व ङित् प्रत्ययांचे परिगणन करणे जरूर पडले म्हगून म्हणा, किंवा पूर्ववैयाकरणांनी कित् व ङित् या शब्दांनी उल्लेख केले जाणान्या प्रत्ययांना संक्रम व निवृत्तिस्थान या संज्ञा दिल्या होत्या त्यांचे स्पष्टीकरण करण्याकरितां म्हणा, दुसऱ्या पादाचे आरंभी पाणिनीने कित् व ङित् प्रत्ययांचे विवेचन केले आहे. त्यानंतर स्वरांचा विचार करतांना संप्रसारण हा स्वरांचाच एक प्रकार या दृष्टीने संप्रसारणाचा विचार केला आहे व ते कोठे कोठे होते ते सांगितले आहे. संप्रसारणाला प्रसारण ही पूर्व वैयाकरणांची संज्ञा होती. त्यानंतर अ, इ, उ, इत्यादि स्वरांचे हस्व, अर्धहस्व, दीर्घ व प्लुत हे भेद सांगून एकश्रुति, अनुदात्त, उदात्त,स्वरित, स्वरितस्थोदात्त, सन्नतर व उच्चैरतर असे स्वरांचे सात प्रकार त्याने सांगितले आहेत. हे सात प्रकार हल्लींच्या सा, रे,ग,म,प,ध, नि या सात स्वरांच्या मुळाशी असावे. याप्रमाणे स्वर आणि व्यंजने यांच्या निरनिराळ्या प्रकारांचे विवेचन झाल्यावर शब्दांची प्रकृतिप्रत्ययविभागात्मक जी मुख्य फोड तिजकडे लक्ष देऊन ज्या मूळ शब्दस्वरूपांना प्रत्यय जोडले जातात असे शब्दांचे धातु व प्रातिपदिक हे जे दोन मुख्य प्रकार त्यांचे विवेचन केले आहे. प्रतिपदं गृह्णाति तत् प्रातिपदिकम् ( पा. सू. ४।४।३९) अशी प्रातिपदिक या शब्दाची व्युत्पत्ति देऊन प्रत्येक पदाच्या मुळाशी असलेले शब्दस्वरूप असा 'प्रातिपदिक' या शब्दाचा अर्थ देतां येणे शक्य आहे. अर्थात् या शब्दस्वरूपामधून क्रियाप्रतिपादक शब्दस्वरूप निराळे करून त्याला 'धातु' (अत्यंत मूलस्वरूप ) असें नांव दिले आहे. अव्युत्पन्न नामें, धातुसाधित नामें (कृदन्त), नामसाधित नामें (तद्धित), सर्वनामें, अव्ययें, उपसर्ग व निपात या सर्वांचा द्रव्य हाच प्रतिपाद्य अर्थ असल्यामुळे त्यांचा प्राति- पदिकांतच पाणिनीने अंतर्भाव केला आहे. फक्त, अव्यय, उपसर्ग व निपात यांना लागलेल्या विभक्ति-प्रत्ययाचा लोप होतो हे वैशिष्टय त्याने सांगितले आहे. , ७९. एकशेष-कल्पना. सर्व अवयवांचा मिळून जो अर्थ होतो तोच शब्दाचा अर्थ असला पाहिजे असा पाणि- . नीचा संकेत असल्यामुळे द्विवचनान्त व बहुवचनान्त शब्दांचे बाबतींत द्वित्वाचे व बहुत्वाचे समर्थन करण्याकरितां पाणिनीला एकशेषाची कल्पना करावी लागली, व त्याने 'देवी' हा द्विवचनान्त शब्द देवश्च देवश्व अशा दोन देव शब्दांचा मिळून झाला आहे; तसाच 'देवाः ' हा बहु वचनान्त शब्द देवश्च देवश्व देवश्व...अशा अनेक 'देव' शब्दांचा मिळून झाला आहे असे सांगून " एकाच स्वरूपाचे अनेक शब्द एकापुढे एक समूह या अर्थाने एकाच विभक्तीत आले असता त्यांपैकी एकच शब्द शिल्लक राहतो" असा नियम घालून दिला आहे. वार्तिक- फारांनी अगदी एकाच अर्थाचे पण निराळ्या शब्दस्वरूपाचे असल्यास, तसेंच निराळ्या १. ' धातु' हा शब्द प्राचीन काळी कोणत्याही वरतूचे मूलस्वरूप (element) या अया पापरण्यांत होता. पृथ्वीधातु, अन्धातु, तेजोधातु व वायुधातु हे चार धातू म्हणून उल्लेख जुन्या वीस वाड्मयांत मिलात. मध्ययादा उपः (पा. स. २।४।८२ । पहा. ३." सल्लागामेरुशेष पक्रषिमतो" (पा. म. १।२।६४ ) पहा.

·उपोद्धात १६७ अर्थाचे असून अगदी एकाच शब्दस्वरूपाचे असल्यास देखील त्यांतील एकच शब्द शिल्लक ठेवावा अशी या नियमाला जोड दिली आहे. पुलिंग व स्त्रीलिंग एवढाच फरक असलेल्या एकार्थ- वाचक शब्दांपैकीही एक (पुल्लिंगी) शब्दच राहतो व पितृ आणि मातृ, भ्रातृ आणि स्वस, पुत्र आणि दुहित, श्वशुर आणि श्वश्रू अशा शब्दांपैकीही एकच शब्द राहतो व त्याप्रमाणेच तत्, यत् वगैरे दोन सर्वनामें समूह या अर्थाने एकापुढे एक आली असता त्यांपैकी एकच सर्वनाम राहते असेही पाणिनीने सांगितले आहे. दोन किंवा अनेक शब्दांपैकी एकच शब्द शिल्लक राहणे या भाषा- वैशिष्टयाला पाणिनीने आपल्या सूत्रांत घातलेल्या 'एकशेष' या शब्दावरून 'एकशेष ' हेच नांव देण्यात आले. हे एकशेष-प्रकरण पूर्वी व्याकरणांत नव्हते व पाणिनीनेच ते आपल्या व्याकरणांत प्रथम घातले असा काही वैयाकरणांचा समज आहे. त्याचे पुढेही जाऊन इतर काही वैयाकरण, पाणिनीनंतर कोणीतरी वैयाकरणाने हे प्रकरण पाणिनीच्या सूत्रपाठांत प्रक्षिप्त केले असे म्हणतात; व 'दैव' वगैरे व्याकरणांमध्ये ते आढळून येत नाही हे कारण आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ देतात. ८०. वचनविचार, एकवचन, द्विवचन व बहुवचन अशी तीन वचने संस्कृत भाषेतच आढळतात. शब्द उचाल्न एकमेकांशी बोलण्याचा व्यवहार सुरू झाला त्या वेळी बोलणारा हा स्वतःविषयी अहं असा एकवचनी प्रयोग करूं लागला व ऐकणाऱ्याविषयीं त्वं असा प्रयोग करूं लागला. साधारणपणे बोलणारा व ऐकणारा मिळून दोघे ही कल्पना व्यक्त करण्याकरितां द्विवचनाचा उल्लेख चालू झाला व या दोघांमध्ये तिन्हाइत माणसाचा अन्तर्भाव केल्यानंतर बहुत्वकल्पना प्रचारांत आली. “ अस्मदो द्वयोश्च" या सूत्रावरून असे दिसून येते की काही वेळां बोल- णारा हा स्वतःबद्दलसुद्धां बहुवचनी प्रयोग करूं लागला. त्याप्रमाणेच पुष्कळ वेळां श्रोत्याचे बाबतीतही बहुमानार्थी वहुवचनाचा प्रयोग होऊ लागला. त्यामुळे द्विवचनाचे प्रयोग कमी कमी होत गेले व अखेर द्विवचन लुप्तच झाले. प्राकृत भाषांमध्ये व त्यांपासून झालेल्या देशी भाषांमध्ये एकवचन व बहुवचन अशी दोनच वचने आढळून येतात. i . ८१. लिङ्गविचार. वचनप्रत्ययांप्रमाणे लिंगप्रत्ययही शब्दाच्या प्रतिपाद्य अर्थाचे स्वरूप दाखविण्याकरिता उपयोगी पडतात. संख्यावाचक शब्द सोडल्यास बाकीच्या कोणत्याही प्रातिपदिकापासून वच- नाचा बोध वचनवाचक प्रत्यय लाविल्याशिवाय होत नसल्यामुळे ज्याप्रमाणे वचन हा अर्थ प्रत्ययाचा आहे असे मानता येते त्याप्रमाणे लिंगाचे बाबतींत म्हणता येत नाही. जरी 'देवान् ज्ञानानि, रुच्या इत्यादि ठिकाणी सुप् प्रत्ययाने व देवी, रमा इत्यादि ठिकाणी ई (डीप डीए व डीन् ) व आ (टाप् डाप व चाप्) या स्त्रीत्व अर्थी सांगितलेल्या प्रत्ययांनी स्त्रीलिंगाचा बोध १. " नानार्थानामपि सरूपाणाम् " एकार्थानामपि विरूपाणामू" (पा. सू. १॥रा६४ वरील वार्तिकें २२ व २३) पहा. पुमान् स्त्रिया " (पा. सू. १।२।६७) पहा. ३. पाणिनिसूत्रे ( १:२।६८, ७०, ७१) पहा. "त्यदादीनि सबनित्यम् ॥ पा. स. १।२१७२) पहा. " २.

·१६८ व्याकरणमहाभाष्य . होत असला तरी लिङ्ग हे प्रातिपदिकाच्या प्रतिपाद्य अर्थावर अवलंबून असल्यामुळे ते प्रथम मनांत येते व वचन हे वक्त्याच्या विवक्षेवर अवलंबून असल्यामुळे नंतर मनांत येते. याप्रमाणे प्रतिपाद्य अर्थाला अनुरूप अशी जरी लिङ्ग व वचन ही दोन्ही असली तरी काही ठिकाणी लोकव्यवहारामध्ये काही अपवाद दृष्टीस पडतात ते पाणिनीने "अस्मदो द्वयोश्च" वगैरे सूत्रांनी सांगितले आहेत. स्त्रीचिन्ह, पुरुषचिन्ह किंवा दोहींचा अभाव यांवर वस्तुतः लिंग अवलंबून असते. म्हणून ज्या अचेतन वस्तूंचे ठिकाणी स्त्रीचिन्ह व पुरुषचिन्ह ही दोन्ही दिसत नाहीत तेथें नपुंसकलिंगींच शब्दप्रयोग व्हावा व त्याप्रमाणे हल्ली काही भाषांमध्ये होतो हे जरी खरे असले तरी संस्कृत भाषेमध्ये अचेतनवस्तु-वाचक अनेक शब्दांचे स्त्रीलिंगी व पुंलिंगी प्रयोग दृष्टीस पडतात. याला कारण काय असावे याचा विचार करून पाहिल्यास साधारणपणे आकाराने मोठेपणा, जोरदारपणा, तेज वगैरे पुरुषांमध्ये आढळून येणारे धर्म वस्तूमध्ये प्रामुख्याने आढळून येत असल्यास तेथें पुल्लिंगकल्पना; तशीच याउलट लहान आकार कोमलपणा, संकोच वगैरे धर्म आढळून आल्यास तेथे स्त्रीलिंगकल्पना व्यवहारांत आली. यूकाः, लिक्षाः, पिपीलिकाः वगैरे शब्दांचे फक्त स्त्रीलिंगीच प्रयोग, त्याप्रमाणे पतङ्गाः, भृङ्गाः वगैरे शब्दांचे पुलिंगीच प्रयोग दृष्टीस पडतात यावरून वरील गोष्ट सिद्ध होते. प्राचीन काळी अचेतन वस्तूंच्या बद्दलही केव्हां केव्हां आलंकारिक भाषेत पतिपत्नीवाचक कल्पना केल्या गेल्या; त्यावरूनही पुलिंगाचे व स्त्रीलिंगाचे नियमन झालेले काही ठिकाणी दृष्टीस पडते. उदाहरणार्थ, रात्रि ही दिवसाची बायको किंवा नद्या ह्या समुद्राच्या बायका या कल्पनेमुळे रात्रिवाचक व नदीवाचक शब्द सर्व स्त्रीलिंगी आढळून येतात. या बाबतीत ज्यास्त विवेचन भाष्यकारांनी स्त्रीप्रत्यय सांगण्यापूर्वी “स्त्रियाम" (पा. सू. ४१११३; म. भा. भाग ४ पृ. १६-२१) या सूत्राचे विवेचन करतांना केले आहे. वचनाचे बाबतीतही अक्षताः वगैरे कांही शब्दांचे केवळ बहुवचनी प्रयोग दृष्टीस पडतात. त्याला कारण त्यांचे बहुत्वच नेहमी प्रत्ययास येते हेच आहे. अप्सरसः व दाराः येथे व्यक्ति एक असतांनासुद्धा बहुमान दाखविण्या- करितां बहुवचनी प्रयोग करण्याचा प्रघात पडला असावा. ८२. पदांच्या अर्थाचें सामान्य विवेचन. प्रातिपदिकांचा सामान्य रीतीने अर्थ मनांत आल्यावर धातूंचा अर्थ समजावा या दृष्टीने धातुपाठामध्ये उभयपदी म्हणून दिलेल्या धातूंना कोणत्या अर्थी परस्मैपद-प्रत्यय व कोणत्या अर्थी आत्मनेपद-प्रत्यय लागतात, ते पाणिनीने सांगितले आहे. तसेच, विशिष्ट अर्थी किंवा विशिष्ट उपसर्ग जोडल्यावर ज्या धातूंच्या पुढे विशिष्ट पदाचेच प्रत्यय दृष्टीस पडतात अशा धातूंचं परिगणन केले आहे. जरी व्यवहारांत असलेल्या सर्व धातूंची गणना करणे कठिण असले तरी प्रातिपदिकांच्या गणनेप्रमाणे ती अशक्य कोटींतली नसल्यामुळे पाणिनीने लोका- मध्ये व वेदामध्ये हष्टीस पडणाऱ्या सर्व धातूंचे भ्यादि, अदादि इत्यादि दहा गणांमध्ये परिगणन केले आहे. या दहा गणांना धातुपाठ अशी संज्ञा जाहे व त्यांमध्ये अर्थासह एकंदर १९४४ धातू दिले आहेत. धातूच्या पदविचारानंतर पाणिनीने प्रातिपदिकांना लावण्यात येणाऱ्या नदी १. शिकल्पनेवा संपन्य सत्व, रज व तमम् या गुगांशीमा भर्तृहरीने जोरलेला आदेः सत्त्य. प्रधान म्हप रधेय यांचा स्वभाव आहे असे शब्द नपुसमलिगी. रतप्रधान म्हणजे प्रवृत्ति हा ज्यांचा रागार भाद असे रान स्लिी, त्याप्रमागेच तमःप्रधान शब्द स्त्रीलिंगी असतात असें भर्तृहरांचे म्हणणे आहे. २..यापिषदा पाणिनि (१२ ते १३३१९९) पा. " - ·उपोद्धात , ~ , धि, अंग, पद, भ, इत्यादि संज्ञाचे अर्थ स्पष्ट केले आहेत; तसेंच, प्रत्ययांना लागणाऱ्या एक- वचन, द्विवचन व बहुवचन या संज्ञांचे व प्रथमपुरुष, मध्यमपुरुष व उत्तमपुरुष या संज्ञांचेही स्पष्टीकरण केले आहे. प्रातिपदिकांचे व प्रत्ययांचे अर्थ वेगवेगळे कळावे म्हणून ज्या अर्थामुळे प्रातिपदिकाचा क्रियेशी अथवा दुसऱ्या प्रातिपदिकाशी संबंध दृष्टीस पडतो त्या अपादान, संव- दान वगैरे अर्थाचे त्याने विवेचन केले आहे. प्रातिपदिकांचे अर्थ हे लोकन्यवहारावरूनच समजले जातात. साधारणतः प्रातिपदिकाचा अर्थ सत्त्व म्हणजे द्रव्य हा घट, पट, देवदत्त इत्यादि पदार्थामध्ये प्रत्यक्षतः, व ब्राह्मण, शूद्र, शुक्ल, कृष्ण, याजक, पूजक इत्यादि शब्दांमध्ये ती ती विशिष्ट जाति, गुण अथवा किया धारण करण्यामुळे परंपरेने असला, तरी ज्या 'च', 'अथ', 'ततः' इत्यादि अव्ययांचे बाबतीत तो साक्षात् अथवा परंपरेनेंही दृष्टीस पडत नाही असा एक प्रातिपदिकांचा वर्ग पाणिनीने दाखविला आहे व त्यामध्ये उपसर्ग, निपात, गति व कर्म- प्रवचनीय यांची त्याने गणना केली आहे. अव्ययांचा ज्या शब्दांशी संबद्ध म्हणून प्रयोग केला जातो त्या शब्दांच्या अर्थाचा काही विशिष्ट संबंध त्या अव्ययामुळे मनात येतो व संबद्ध द्रव्यांचे ज्ञान मागाहून होते. अव्ययांपासून संबन्धज्ञान प्रत्यक्षतः होत असल्यामुळे व अर्थज्ञान हे नंतर होत असल्यामुळे अव्यये ही अर्थाची द्योतक असतात, वाचक नसतात, असे मानण्यांत आले असावें. याप्रमाणे शब्दांचा सामान्य तन्हेनें अर्थ व वाक्यामध्ये त्यांचा परस्पर संबन्ध यांची कल्पना पाणिनीच्या पहिल्या अध्यायावरून उत्तम प्रकारे येऊ शकते. ८३. अव्ययीभाव समास. भाषेमध्ये जी सामासिक पर्दै दृष्टीस पडतात त्यांच्या अर्थाचा उलगडा होण्याकरितां पाणिनीने दुसऱ्या अध्यायांत समासांचे निरूपण केले आहे. त्याने समास या शब्दाची व्याख्या न देती फक्त समास हा अधिकार सांगून त्याच्या पुढे निरनिराळ्या समासांचे परिगणन केलें आहे. सामासिक पदाचा अर्थ जरी अवयवभूत पदांच्या अवयवासारखाच असला तरी तो समन्वित अशा विशिष्ट त-हेनें मनांत येतो ही गोष्ट त्याने " समर्थः पदविधिः” (२०११) असा अधिकार करून समर्थ अशा शब्दांचाच समास होतो असे सांगितले आहे त्यावरून सिद्ध होते. 'समास ' या शब्दाच्या व्युत्पत्तीवरूनही हेच सिद्ध होते. प्रथमतः अव्ययीभाव "हा अधिकार सांगून विभक्ति, समीप, समृद्धि इत्यादि अर्थी होणाऱ्या समासांना 'अव्ययी- भाव' ही संज्ञा त्याने दिली आहे; व त्यानंतर काही विशिष्ट अन्यये देऊन त्यांचा विशिष्ट शब्दां- बरोबर विशिष्ट अर्थी अव्ययीभाव सांगितला आहे. अव्ययीभाव ही अन्वर्थ संज्ञा आहे. १. " तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः" इत्यादि सूत्रांमध्ये (पा. स. १।४।१०१-१०८) पाणि- नीने प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष व उत्तम पुरुष यांचे स्वरूप देऊन त्यांचा केव्हां प्रयोग होतो हे सांगितले आहे. प्रचलित मराठी व्याकरणामध्ये इंग्रजी भाषेच्या व्याकरणाला अनुसरून प्रथम पुरुष, द्वितीय पुरुष व तृतीय पुरुष अशी नांवें दिली आहेत व मी ( अहं ) हे उपपद असतांना क्रियापदाहून प्रथम पुरुष होतो असे म्हटले आहे. पाणिनीनें । तो, ती अथवा ने' असे उपपद असतां प्रथमपुरुष सांगितला आहे. थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे पाणिनीचा प्रथम पुरुष म्हणजे हल्लीच्या व्याकरणांतील तृतीय पुरुष, मध्यम म्हणजे द्वितीय, व उत्तम म्हणजे प्रथम अशी व्यवस्था दृष्टीस पडते. या फरकाचे कारण म्हणजे इंग्रजी व्याकरणाचे अनुकरण हेच दिसते, पाणिनीच्या क्रमाच्या मुळाशी " तत्त्वमसि " अहं ब्रह्मास्मि " हा उपनिषदांतील क्रम असावा, २ याविषयी मागें उपोद्धात परिच्छेद ५८ पहा.

·१७. व्याकरणमहाभाष्य . , १ भन्ययीभाव समासाचे त्याने अव्ययांमध्ये परिगणन केले आहे. अव्ययीभाव समासामध्ये पूर्व- पदाला प्राधान्य असते, असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. ८४. तत्पुरुष समास. अव्ययीभावानंतर 'तत्पुरुषः' या अधिकारामध्ये (पा.सू.२।१।२२पासून २।२।२२) तत्पुरुष समास सांगितले आहेत. तत्पुरुष ही संज्ञा पाहिली असतां तत्पुरुषः' यासारखे म्हणजे तस्य पुरुषः यासारखे सोडविले जाणारे जे उत्तरपदार्थप्रधान समास ते तत्पुरुष असें साधारणपणे ध्यानात येते. समासाचा विग्रह करतांना पहिल्या पदाची म्हणजे गौण पदाची जी विभक्ति असेल तिला अनुसरून लोकांमध्ये द्वितीयातत्पुरुष, तृतीयातत्पुरुष वगैरे नांवें प्रचलित आहेत. तत्पुरुषः या अधिकारामध्ये प्रथमतः असमानाधिकरण पदांचे विभक्तितत्पुरुष दिले आहेत; व त्यानंतर समानाधिकरण पदांचे तत्पुरुषसमास दिले आहेत. 'कर्मधारया ची व्याख्या समानाधिकरण तत्पुरुष अशी असल्यामुळे या तत्पुरुषांना कर्मधारय म्हणण्याची प्रथा पडली आहे. पहिले पद समानाधिकरण असूनही संख्यावाचक असेल तर त्या समासाला 'द्विगु' हे नांव पाणिनीने दिले आहे. यानंतर पूर्वपद हे अवयव दाखविणारे असेल तेव्हां एकदेशितत्पुरुष, 'न' (नञ्) असेल तेव्हां नञ्तत्पुरुष, उपसर्ग असेल तेव्हां प्रादितत्पुरुष, उपपद असेल तेव्हां उपपदतत्पुरुष, 'णम्' शेवटी असलेले म्हणजे णमुलन्त असेल तेव्हां णमुल्तत्पुरुष असे निरनिराळे तत्पुरुष समासाचे प्रकार त्याने दिले आहेत. ८५. बहुव्रीहि व द्वंद्व समास. तत्पुरुष अधिकारानंतर बहुव्रीहि अधिकार सांगून समासांतील पदांच्या अर्थापेक्षा समासाचा अर्थ निराळा असल्यास त्या समासाला बहुमीहि समास म्हणावे अशी पाणिनीने बहुमीहि समासाची व्याख्या दिली आहे. या बहुमीहि अधिकारामध्ये पाणिनीने संख्यावाचक शब्दांबरोयर, सह या अव्ययाबरोबर, व दिग्वाचक शब्दायरोवर होणारेही समास दिले आहेत; कारण यादी समारांमध्ये ज्या पदांचा समास होतो त्या पदांच्या अपेक्षा निराळा असा सामासिक पदाचा अर्थ असतो. शेवटी, 'च' या अव्ययाचे समूह व समाहार जे अर्थ आदेत त्या अर्थी दोन अथवा अधिक पदांच्या समासाला द्वन्द्व म्हणावें अशी व्याख्या देऊन समाधार या अर्थी होणान्या इन्द्राचे त्याने परिगणन केले आहे. पाणिनीने समासाचे विवेचन गरी इतक्या सूक्ष्म रीतीने केले असले तरी भाषेमध्ये त्याच्या विशिष्ट मृतांना न सारले जागारे असे कित्येक समास राहिले आहेत; कारण, जीवंत भाषेमध्ये समा- मांत पूर्ण परिगणन होणे शक्य नाही. पाणिनीला याची जाणीव असावी व म्हणूनच त्याने "गर मुहा" ( २११४ ) असे सगास गांगगार साधारण सूत्र करून ठेवले आहे. ८६. सामासिफ शब्दांच्या लिगवचनांधिपयी विचार. बन्न प सत्रण मा समागांमध्ये ममामाला उत्तरपदाच्या लिंगाचे प्रत्यप लापिले जावे me-minisorums -ImanuM ·उपोद्धात असा पाणिनीने निबंध घालून दिला आहे. समाहार या अर्थी द्वन्द्व असला तर समाहार या अर्थाला योग्य असे नपुंसकलिंगी प्रत्यय लागतात. अव्ययीभाव समासाला अव्यय ही संज्ञा अस- ल्यामुळे विभक्तिप्रत्ययाचा लोप (लुक्) होतो; अकारान्त अव्ययीभावाला मात्र अम् प्रत्यय लागतो. बहुव्रीहि समासाची लिंगवचनें अन्य पदार्थाच्या लिंगवचनांप्रमाणे असतात. समासांतील पदांचा अर्थ जरी समासाच्या स्वरूपावरून साधारणतः कळत असला तरी आंतील पदांच्या विभक्ति-प्रत्ययांचे निरनिराळे अर्थ कळल्याशिवाय समासाचा बरोबर अर्थ कळणार नाही म्हणून द्वितीया, तृतीया वगैरे विभक्तिप्रत्यय कोणत्या अर्थी होतात तें सांगून विशिष्ट विभक्तींचे जे प्रयोग दिसून येतात त्यांचेबद्दल पाणिनीने नियम सांगितले आहेत; व सामान्य नियमांप्रमाणे सामासिक शब्दांची लिंगवचनें जेथे दृष्टीस पडत नसतील अशी अपवाद स्थलही त्याने निर्दिष्ट केली आहेत. त्याप्रमाणेच ज्यांचा समास होतो, त्यांतील एका शब्दाऐवजी दुसरा शब्द समास झाल्यावर मेथे आढळून येतो अशीही स्थळे निर्दिष्ट केली आहेत. तद्धितान्त शब्दाशीं समास झाल्यास जेथें तद्धित प्रत्ययाचा लोप होतो असेही शब्द दिले आहेत. शेवटी, विशिष्ट स्थली सुप् प्रत्यय किंवा विकरण प्रत्यय केव्हां लुप्त होतात ते सांगून पाणिनीने दुसरा अध्याय पुरा केला आहे. याप्रमाणे वाक्यांमधील निरनिराळ्या शब्दांचा परस्परसंबन्ध व त्यांचा योग्य अर्थ यांचे बरोबर ज्ञान पहिल्या दोन अध्यायांत झाल्यानंतर दरएक सुबन्त अथवा तिङन्त शब्दांतील प्रकृति- प्रत्ययविभाग कळून प्रत्येक पदाचा योग्य अर्थ समजावा या हेतूने पुढील अध्यायाला पाणिनीने सुरवात केली आहे व प्रथमतः धातुसाधित धातु, कृदन्तशब्द व तिडन्तशब्द यांचेबद्दल नियम तिसऱ्या अध्यायामध्ये दिले आहेत. ८७. कालनिदर्शक प्रत्ययाविषयी विचार आणि सामान्यकालनिदर्शक कृत्प्रत्यय. धातुपाठामध्ये प्रत्येक धातूचा अर्थ देऊन पाणिनीने एकंदर१९४४धातू सांगितले आहेत. त्यांशिवाय इच्छा या अर्थी सन्, प्रयोजन या अर्थी णिच्, व पौनःपुन्य या अर्थी यङ् हे प्रत्यय लावून धातुसाधित धातूही होतात असे त्याने सांगितले आहे. तसेच इच्छा या अर्थी क्यच, आचार या अर्थी क्यङ् आणि विप् हे प्रत्यय नामांना लावून नामधातूही होतात असे त्याने म्हटले आहे. कालवाचक व अर्थवाचक लकार-प्रत्यय पुढे असतांना धातूच्या पुढे विकरण प्रत्यय,तसेच लूट प्रत्ययांच्या पूर्वी स्य,लुट् प्रत्ययांच्या पूर्वी तास् , लेट् प्रत्ययांच्या पूर्वी सिप् , लुङ् प्रत्ययाच्या पूर्वी सर्वसाधारण चिल व त्याला विवक्षित ठिकाणी सिच्, क्स, चङ्, अङ्, चिण् वगैरे आदेश; तसेच काही विवक्षित धातूंहून व सर्व नामधातूंडुन लिट् प्रत्ययांचे पूर्वी आम् असे कालनिदर्शक प्रत्यय त्याने सांगितले आहेत. पाणिनीने या विकरणांना व कालनिदर्शक प्रत्ययांना अर्थ न दिल्यामुळे ते स्वार्थी होतात असे जरी वैयाकरण मानीत असले तरी या प्रत्ययांपासून कालाचा बोध होत असल्यामुळे एका दृष्टीने त्यांना कालाचे द्योतक म्हटल्यास चालेल. पाणिनीने धातुसाधित नामे देण्यांतही एक प्रकारचा क्रम स्वीकारिला आहे. प्रैष, अतिसर्ग, प्राप्तकाल व अहं या अर्थी प्रत्येक धातूला लागणारे व 'कृत्य' या नावाने ओळखिले जाणारे तव्य व अनीय हे प्रत्यय त्याने प्रथमतः दिले आहेत व त्यांशिवाय विशिष्ट धातूंना लागणारे . १. " परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः " ( पा. सू. २।४।२६) पहा, नाव्ययीमावादतोम्वपञ्चम्याः " ( पा. स. २।४८३ ) पहा. ३. याविषयों पाणिनिसूत्रे २१४१७१ ते २।४।८४ पहा. २.

·१७२ व्याकरणमहाभाष्य - . यत्, क्या व ण्यत् प्रत्यय देऊन कर्तव्य, करणीय, कृत्य व कार्य यांसारखी में साधिली आहेत. त्यानंतर कर्ता या अर्थी प्रत्येक धातूला लागणारे ण्वुल व तृच हे सामान्य प्रत्यय देऊन विशिष्ट ठिकाणी लागणारे अच्, क, श, ण, प्युन् , थकन् , ण्युट इत्यादि प्रत्यय देऊन कारक, कर्ता, कर वगैरे शब्द साधिले आहेत. त्यानंतर कर्ता याच अर्थी, पण धातूचे पूर्वी कर्म या अर्थाचे उपपद असतांना लागणारे, अणू, क, ण, ड, टक्, ट, खश् वगैरे प्रत्यय देऊन कुम्बकार, कम्बलद, वर्महर, जनमेजय, अभ्रंीलह यांसारखे अनेक शब्द साधिले आहेत. या सर्व शब्दांमध्ये उपपदाचा प्रत्ययान्त धातूबरोबर समास होतो व त्या समासाला उपपदतत्पुरुष अथवा केवलतत्पुरुष म्हणतात. , ८८. भूतकालवाचक प्रत्यय, वर्तमानकालवाचक प्रत्यय, भविष्यकालवाचक प्रत्यय व भावे-प्रत्यय. - पाणिनीने कर्ता या अर्थी भूतकालवाचक सर्वसाधारण कसु व क्तवतु प्रत्यय तसेच कर्म या अाँ क्त व कानच हे प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यांपैकीं क्त व क्तवतु या प्रत्ययांना त्याने निष्ठा ही संज्ञा दिली आहे. अर्थात् हे प्रत्यय परिनिष्ठित म्हणजे संपलेली क्रिया दाखवितात. हे भूत- कालवाचक प्रत्यय सांगतांनाच त्याने भूतकालवाचक परोक्ष या अर्थी लिट्, अनद्यतन भूत या अर्थी लिङ्, व सामान्यभूत या अथीं लुङ् हे लकारप्रत्यय सांगितले आहेत. धातूला सांगित- लेल्या पदाला अनुसरून या लकार प्रत्ययांना तिङ् प्रत्यय आदेश होऊन 'चकार', 'अकरोत्','अका- पीत् ' यांसारखी क्रियापदें (आख्यातें) तयार होतात. भूतकाल या अर्थी 'पुरा' अथवा 'स्म' यांचा योग असतांना लट् प्रत्ययही होतात. भूतकालवाचक प्रत्यय सांगितल्यानंतर पाणिनीने वर्तमानकालवाचफ सत् या संज्ञेनें ओळखिले जाणारे शतृ व शानञ् प्रत्यय व विशिष्ट अर्थी दिसून येणारे शानन् व चानश् हेही प्रत्यय सांगितले आहेत. वर्तमानकालवाचक लट् प्रत्यय सांगन करोति व कुरुते यांसारखी स्पेही त्याने तयार केली आहेत. अर्थाचे बाबतींत साधारण- पणे भूतकालवाचक प्रत्ययांसारखे व ताच्छीलिक नावाने ओळखिले जाणारे तच्छील, तद्धर्म, व तत्साधुकारिन् या अर्थी विशिष्ट धातूंपून होणारे इष्णुच, पुञ्, उकन, वगैरे अनेक प्रत्यय त्याने सांगितले आहेत. याच अर्थी तृन् , किप् , च युच् हे साधारणतः सर्व धातूंहून होतात. वर्तमानकालयाचक व भूतकालवाचक प्रत्ययांनंतर पाणिनीने भाविष्यकालवाचक प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यांमध्ये 'कर्ता' तसेच 'करिष्यति' यांसारखी क्रियापदें व्याहून साधली जातात असे अनद्यतनभविष्य या अर्थी लुट् व सामान्यभविष्य या अर्थी लुट्, हे प्रत्यय सांगि- तले आहेत. सर्गेच भविष्यालयाचक शतृ व शानच देशी प्रत्यय सांगितले आहेत. याच प्रसं- गाने नियायंक मिया असतांना गर्व धातूंना लागणारे नुमुन् व प्युल हेही प्रत्यय सांगितले आदेत. गात शेगटी भात्य प्रनिपादन करणारे व भाये-प्रत्यय म्हणून ओळखिले जाणारे व गाधारणतः गर्व धाटन होणारे लपुर, क, पम् , य किन्, हे प्रत्यय सांगितले आहेत. निग प्रत्ययाचे ऐवनी प्रीलिंगी अ (अ+या-आ) प्रत्यपदी विशिष्ट धादून अंगितला आहे. माधिपाय अन, म, फ, किम् , नन, इत्यादि अनेक प्रत्यय विशिष्ट भावंडून यांगितले भाहल. बिहारी प्रगप भाप या अभी सांगितला आहे. भोरक्यांश म्हणावयाचे म्हणजे सर्व भाभी परिमिहिन भार'मा भी प्रातिपदिकांत गणना ऐते असे पाणिनीला सांगाव- मामा. . - - ·उपोद्घात ८९. कृदन्त शब्दांच्या लिङ्गवचनांचे विवेचन, भूत, वर्तमान व भविष्यत् हे काल, तसेच कर्ता, कर्म, करण व अधिकरण ही कारके यांना दाखविणारे प्रत्यय लागून तयार होणारे कृत्-प्रत्ययान्त शब्द हे प्रत्यक्षतः अथवा अप्रत्य- क्षतः द्रव्याचा बोध करून देणारे असल्यामुळे ज्या द्रव्यांना उद्देशून त्यांचा प्रयोग केलेला असतो त्या द्रव्याच्या लिंगाला व वचनाला अनुरूप असे लिंगवाचक व वचनवाचक प्रत्यय त्यांना लागतात. लकार प्रत्यय लागून क्रियावाचक क्रियापदेंच होत असल्यामुळे लिंगाचा प्रश्नच उपस्थित होत नाही. धातूचा अर्थ भाव म्हणजे क्रिया हिच्यापासून वास्तविक पाहतां लिंगबोध होणे शक्य नसले तरी भाव या अर्थी प्रत्यय लागून तयार झालेले पाक, पक्ति व पचन यांसारखे शब्द तिन्ही लिंगी दृष्टीस पडतात. हे पाहूनच भाष्यकारांनी " कृदाभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति" असे म्हटले आहे. पाणिनीची सूत्रे पाहिली असतां " भावे" (३।३।१८) या सूत्रांतील भाव हा शब्द, तुमन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् " (३।३।१०) या सूत्रांतील क्रिया हा शब्द, व " कर्तरि कर्मव्यतिहारे" (१।३।१४) या सूत्रांतील कर्म हा शब्द हे तीनही शब्द जरी पाणिनीने धात्वर्थ दाखविण्याकरितां योजलेले असले तरी या तीनही शब्दांच्या अर्थामध्ये धात्वर्थाला अनुरूप असा कांहीं वारीक भेद त्याला विवक्षित असावा असे दिसते. "कारकं हि क्रियां निवर्तयति" या प्रचारांत असलेल्या वाक्यामध्ये सांगितलेले जे तीन टप्पे ते कर्म, क्रिया व भाव या तीन शब्दांमध्ये पाणिनीला विवक्षित असावे. आरंभींचा कारक व्यापार म्हणजे कर्म, चालू कारकव्यापार म्हणजे क्रिया व शेवटचा कारकव्यापार म्हणजे भाव असे तीन टप्पे मिळून धातूचा अर्थ पाणिनीला विवक्षित असावा व त्या ल्युट् , क्तिन् व घञ् या प्रत्ययांचा प्रयोग पाणिनिकाली चालू असावा असे दिसते. याप्रमाणे क्रियापदें व धातुसाधिते ही कोणत्या अर्थी व कोणते प्रत्यय लावून होतात हे सांगि- तल्यानंतर तुमुन्, क्त्वा व णमुल या प्रत्ययांसंबंधी नियम सांगून पाणिनीने विशिष्ट तिङ् प्रत्य- यांना विशिष्ट प्रसंगी होणारे आदेश सांगितले आहेत. त्याप्रमाणेच मुख्य क्रियेच्या कालाला अनुसरून गौण क्रियेचा काल समजावा व त्याप्रमाणे प्रत्यय करावे (धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ) असा सर्वसाधारण नियम घालून विशिष्ट प्रसंगी त्यांना होणारे अपवाद सांगून पाणिनीनें आपला तिङन्ताध्याय पुरा केला आहे. ९०. स्त्रीप्रत्यय. आख्यातें (क्रियापदे) व कृदन्त शब्द यांशिवाय भाषेमध्ये आढळून येणाऱ्या शब्दांच्या मूळ स्वरूपांचे (प्रातिपदिकांचे) पाणिनीने प्रत्ययरहित व प्रत्ययसहित असे दोन विभाग केले आहेत. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे उणादि प्रातिपदिकें ही पाणिनिमताप्रमाणे प्रत्ययरहितच समजावयाची असें भाप्य- कारांचे मत आहे. प्रत्ययान्त शब्दांचे स्त्रीप्रत्ययान्त व इतर असे दोन विभाग पाणिनीने केले आहेत. प्रत्ययान्त शब्दांना-(प्रातिपदिकांना)-ही स्त्रीत्व विवक्षा असल्यास लीलिंगी प्रत्यय लागतात. अनुरोधाने ल्युट् १. हे वाक्य महामान्यामध्ये अनेक ठिकाणी झाले आहे. (पा. नू. २।२।१९ म. मा. भाग २१. ३५२, पा. स. ४११०३, भाग ४ पृ. २४; पा. न. ५।४।१९, भाग ४ पृ. ४८७, पा. पू. ६।२११३६, भाग ५ पृ. २८५ पहा.) विशेष विवेचन पा. ३. ३१६६७ वरील नाप्यामध्ये आटें आये. ( माग ! पृ. १२७-१२८ प.) २. याविषयों मागे मोर ११६० टॉप १ हा. .

·" व्याकरणसहाभाष्य . एकापुढे एक असे दोन स्त्रीलिंगी प्रत्यय एकाच अर्थी मात्र लागत नाहीत. स्त्रीप्रत्यय हे स्त्रीलिंगाची विवक्षा असेल तेथेच लावण्यात येतात. आख्यातें व अव्यये यांना स्त्रीलिंगाची विवक्षाच शक्य नसल्यामुळे ते लावण्यात येत नाहीत. मातृ, दुहितृ, सरित्, शरद्, धेनु, रुचि, शक्ति इत्यादि ठिकाणी जेथे मूळ शब्दांपासून स्त्रीलिंगाचाच फक्त बोध होतो तेथेही स्त्रीप्रत्यय लाविले जात नाहीत. तसेच, पितृ, भ्रातृ, पुरुष, पुंस् वगैरे शब्दांपासून जेथे फक्त पुंलिंगाचाच बोध होतो तेथेही स्त्रीप्रत्यय लाविले जात नाहीत. अकारान्त शब्दांहून स्त्रीत्वविवक्षा असतांना स्त्रीत्वाचा बोध होत असतांनाही आ (टाप् ) प्रत्यय करून स्त्रीत्ववाचक शब्द आकारान्तच केले जातात. लिंगाच्या बोधाविषयी लोकव्यवहार हाच सर्वथा प्रमाण समजावयाचा है 'लिङ्गमशिघ्यं लोकाश्रयत्वालिङ्गस्य' या वचनानें भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. लोकांमध्ये लिंगव्यवहार कसा करण्यांत आला याविषयी विवेचन " स्त्रियाम्" (४।१।३) या सूत्रावरील भाष्यामध्ये उत्तम प्रकारे केले आहे व थोडेसे विवेचन माँगेही केले आहे. स्त्रीत्वविवक्षा ही पाणिनीने तीन प्रकारांनी दिलेली आहे (१) ज्या विशिष्ट धर्मानी युक्त पुल्लिंगी व्यक्तीचा बोध होत असेल त्याच धर्मोनी विशिष्ट अशा स्त्रीलिंगी व्यक्तीचा बोध होत असेल तेव्हां; उदा० शुक्ला (शाटी याचे विशेषण), वाला (लहान मुलगी), कर्नी (करणारी स्त्री) कुमारी (लहान वयाची मुलगी); (२) विशिष्ट जातीची किंवा गोत्राची स्त्री या रीतीने बोध होत असेल तेव्हां; उदा० अजा, कुक्कुटी, ब्राहाणी, वृषली, नाडायनी; (३) विशिष्ट पुरुषाची भायां या अर्थाने वोध होत असेल तेव्हां. उदा० गणकी, प्रष्ठी, इन्द्राणी, वरुणानी वगैरे. ९१. स्त्रीप्रत्ययान्त शब्दांविषयीं मूळ कल्पना. पाणिनीने जरी आ (टाप् , डाप् , चाप् ) व ई (डीप् , ङीष् , डीन ) हे स्त्रीप्रत्यय म्हणून सांगितले असले तरी स्त्रीवाचक शब्द हे साधारणतः पुरुषवाचक शब्दांचा स्वर दीर्घ होऊन साधले गेले असावे. ज्या ठिकाणी अमक्या जातीची किंवा अमक्या व्यक्तीची स्त्री असा बोध होत असेल तेथे मात्र अमक्याची (अमक्याशी संबद्ध) या अर्थी 'इ' प्रत्यय लागल्यावर स्त्रीत्वविवक्षेमुळे त्या 'इ'काराला दीर्घ करण्यांत आला असावा. अमक्याची भार्या असा बोध असतांनाही अमक्याची या अर्थी 'इ' प्रत्यय व भार्यात्व-(स्त्रीत्व)-विवक्षेमुळे दीर्घोचारण झाले असावे. इन्द्राणी, वरुणानी इत्यादि ज्या ठिकाणी पाणिनीने 'आनुक्' आगम सांगितला आहे तेथे पुरुषवाचक शब्द बहुमानार्थी असल्यामुळे इन्द्राणाम् ( भार्या ), वरुणानाम् (भार्या) अशा अर्थी इन्द्राणाम् + ई = इन्द्राणी, वरुणानाम् + ई यणानी अशा प्रकारचे शब्द लोकप्रचारांत आले असावे. व्यञ्जनान्त शब्द स्त्रीत्ववाचक अराला तर स्त्रीप्रत्यय लाविला जात नसे; तरीपण स्त्रीलिंगी शब्द लोकव्यवहारांत आकारान्त किंवा ईकारान्तन रीस पटत असल्यामुळे त्या शब्दांना 'आ' जोडण्याची प्रथा काही प्रांतांमध्ये परली है "ष्टि भागुरि...आप चव हलन्तानां यया याचा निशा दिशा" या कारिकेवरून सष्ट दिसून येते. - १. म. मा. गाग २ १ २९३,३८८२ ४६९, माग ४ पृ. २१, ४६०, ४.९२ ५००, तसेच माग १.२७९, पहा. २.२. मा.m४.१९-२१ पहा. १.१ १९७-१८ परिसर ८१५०, ४." दरम्परिमारम्पयनपानमावापायांगानादर" (पा. . १४९) पहा.

·उपोद्धात १७५ ९२. स्त्रीप्रत्यय व तद्धितप्रत्यय यांमधील सास्य, स्त्रीप्रत्ययांशी तुलना केली असतां जरी तद्धित प्रत्ययांचे बाबतींत पुष्कळसें संख्याधिक्य व अर्थीचे वैविध्य दृष्टीस पडले तरी तद्धितप्रत्यय व स्त्रीप्रत्यय यांमध्ये एकप्रकारचे साम्य दिसून येते. ते साम्य म्हणजे स्त्रीप्रत्यय हे ज्याप्रमाणे ' त्याची स्त्री' या अर्थाने एका शब्दाचा (ज्याला प्रत्यय लागतो त्या शब्दाचा) दुसऱ्या शब्दाशी असलेला एक प्रकारचा संबंध दाखवितात त्याप्रमाणे तद्धितप्रत्ययही 'त्याच्याशी संबद्ध' या सामान्य अर्थानेच एका व्यक्तीचा दुस-या व्यक्तीशी किंवा वस्तूशी, तसाच एका वस्तूचा दुसऱ्या वस्तूशी किंवा व्यक्तीशी असलेला संबंध दाखवितात. एकाच अर्थी अनेक शब्द असल्यामुळे संस्कृतभाषेची शब्दसमृद्धि पाहतां जितका तिचा विस्तार दिसून येतो तितकाच शब्दाच्या उपयोगामध्ये तिचा संकोच दिसून येतो; व ठिकठिकाणी शब्दांचे काम प्रत्ययांनी केलेले आढळून येते. या वैशिष्टयामुळे संस्कृतभाषेला प्रत्ययमय भाषा अथवा प्रत्ययप्रचुर भाषा (inflectional language) असे म्हणण्यांत येते. ज्याप्रमाणे स्त्रीप्रत्ययाचे बाबतींत स्त्री पत्नी वगैरे संबद्ध शब्द उच्चारल्याशिवाय ब्राह्मणी या शब्दावरून ब्राह्मण जातीची स्त्री किंवा दाक्षी या शब्दावरून दक्ष गोत्रांतील स्त्री अथवा इन्द्राणी या शब्दावरून इन्द्राची पत्नी एवढा अर्थ मनांत येतो त्याप्रमाणेच गार्गि या शब्दावरूनच गर्गाचा मुलगा किंवा वैयाकरण शब्दावरून व्याकरण अध्ययन करणारा विद्यार्थी एवढा सर्व अर्थ मनांत येतो. अर्थात्, जे तद्धितप्रत्यय अनेक सामान्य अर्थी सांगितले असतात तेथे ठिकठिकाणचा विशिष्ट संबंध ध्यानांत येण्याकरितां विशेष्याचा प्रयोग केला जातो; पण संबंध हा प्रत्ययानेच दाखविला जातो. ९३. 'तद्धित' संज्ञेचे विवेचन. तद्धित या संज्ञेची व्याख्या पाणिनीने दिली नाही. तत्पुरुष, कर्मधारय या शब्दांप्रमाणे लोकांमध्ये व वैयाकरणांमध्ये त्याचे वेळीं नामांवरून नामें साधणाऱ्या प्रत्ययांना 'तद्धित' प्रत्यय ही संज्ञा देण्यात आली असावी. 'अव्ययीभावः' (पा. सू. २।११५)'तत्पुरुषः' (पा. सू.२।१।२२) अशी अधिकारसूत्र करून जसें त्या समासांचे त्याने परिगणन केले आहे तसेच 'तद्धिताः' (पा. सू. ४|११७६ ) असा अधिकार करून त्याने तद्धित संज्ञा लागू पडणाऱ्या पांचवा अध्याय संपेपर्यंत सांगितलेल्या सर्व प्रत्ययांचें परिगणन केले आहे. त्याप्रमाणेच धातूला लागणाऱ्या तिङ् प्रत्ययाखेरीज सर्व प्रत्ययांना त्याने कृत् हे क्रिया करणारे या सामान्य अर्याचे जसें नांव दिले आहे तसेच अपत्यवाचक, देशवाचक व कालवाचक यांसारख्या तद्धितप्रत्ययांना देखील त्याला हितकारक' अशा सामान्य अर्थाचेंच त्याने नांव दिले असावे. वास्तविक पाहतां तद्धित हे नांव ज्यांमुळे पडले असे 'तस्मै हितम्' म्हणजे 'त्याला हितकारक' या अर्थाचे तद्धितप्रत्यय त्याने सर्वांत आरंभी म्हणजे अपत्य प्रत्ययांचे पूर्वीच द्यावयास पाहिजे होते; पण त्याने ते प्रत्यय एकंदर तद्धितप्रत्ययांपैकी निम्मे अधिक प्रत्यय चौथ्या अध्यायांत सांगून झाल्यानंतर पांचच्या अध्यायाचे आरंभी दिले आहेत. याचे कारण अपत्य हा अर्थ फार महत्वाचा असल्यामुळे त्या अर्थी प्रत्यय प्रथमतः द्यावे असे त्याने ठरविले व अपत्य या अर्थी सर्वसामान्य जसा अण् प्रत्यय आहे त्याप्रमाणेच अनेक निरनिराळ्या अर्थी अण यागारखेच ठेक् आणि छ प्राग्वत्तष्ठा" (पा. स. ४।४११) पहा. प्रान कीतान्छः " (पा. स. ५।१।१ ) पा. - १.

·* १७६ व्याकरणमहाभाष्य हे सर्वसामान्य प्रत्यय प्रथमतः सांगणे जरूर आहे असे वाटल्यावरून त्याने ते सांगितले; व ते सांगून झाल्यावर सर्वसाधारण यत् प्रत्यय सांगतेवेळी यत् प्रत्ययाच्या अनेक अर्थापैकी 'हित हा एक अर्थ असल्यामुळे 'तस्मै हितम्' या अर्थाच्या प्रत्ययांना त्याने सुरवात केली. पांचव्या अध्यायांतील बहुतेक सर्व प्रत्यय विशिष्ट अर्थी विशिष्ट शब्दाहून सांगितलेले विशिष्ट प्रत्यय या स्वरूपाचेच दिसून येतात. चौथ्या व पांचव्या अध्यायांतील स्त्रीप्रत्ययांखेरीज सर्व प्रत्ययांना ' तद्धित' याऐवजी दुसरी एखादी चांगली लागू पडेल अशी संज्ञा पाणिनि देऊ शकला असता; पण पूर्वाचार्यांनी अशा प्रकारच्या प्रत्ययांना दिलेली तद्धित संशाच उपयोगांत आणणे त्याला योग्य वाटलें व अशा सर्व प्रत्ययांचे संपूर्ण परिगणन व्हावे या हेतूने त्याने ती आरभीच स्वतंत्र अधिकारसूत्र घालून दिली. ९४. अपत्यवोधक प्रत्यय. , पाणिनीने जरी तद्धितप्रकरणांचे विभाग पाडले नसले तरी त्याच्या लिहिण्याच्या धाटणीवरून काही विभाग पाडतां येणे शक्य आहे. प्रथमतः त्याने कोणत्याही प्रातिपदिकाला लागणारा विशिष्ट अर्थाचा अण्, ठक्, छ यांसारखा सर्वसाधारण प्रत्यय सांगितला आहे व त्यानंतर विशिष्ट प्रातिपदिकांहून होणारे वैशिष्टययुक्त प्रत्यय, तसेच विशिष्ट अर्थी होणारे विशिष्ट प्रत्यय अपवाद म्हणून सांगितले आहेत. उदाहरणार्थ, अपत्य या अर्थी कोणत्याही प्रातिपदिका- हून होणारा सामान्य अण् प्रत्यय त्याने सांगितला आहे; व त्यानंतर त्याने प्रातिपदिकाच्या शेवटीं 'अकार असेल तर इ (इञ्) प्रत्यय करावा अशा रीतीने काही अपवाद सांगितले आहेत. तसेच, शिव वगैरे शिवादि गणांतील शब्दांहून ' इञ्' न करतां अण् प्रत्ययच करावा, तसेच स्त्रीवाचक शब्दांहून साधारणतः ढक् (एथ ) प्रत्यय करावा असेंही. सांगितले आहे; व पुत्र सोडून इतर नातू ,पणतू ,वगैरे अपत्य या अर्थी गर्ग वगैरे शब्दांहून यञ् प्रत्यय सांगितला आहे. अपत्य या शब्दाचा पाणिनीने फार व्यापक अर्थ घेतला आहे; व पुत्रवंशातील सर्वांना पूर्वजांचे अपत्य म्हणून त्याने म्हटले आहे; पुत्र सोडून नातू पणतू वगैरे सर्व पुत्रवंशजांना गोत्र ही संज्ञा त्याने दिली आहे; व काही विशिष्ट प्रत्यय गोत्रापत्य या अर्थीच सांगितले आहेत. गोत्र- नांवांचा पाणिनीचे काळी हल्लीच्या आडनांवांसारखा किंवा कुलनामांसारखा उपयोग केला जात असे व कुटुंबामध्ये बरी हल्लींसारखी व्यक्तिनामें होती तरी कुटुंबांशिवाय इतर लोकांकडून कोणत्याही व्यक्तीचा गोत्रनांवानेच उल्लेख केला जात असे. अध्ययनाची शाखा, प्रवर वगैरे समजण्यास त्याचा फार उपयोग होत असल्यामुळे व धार्मिक कृत्ये ही शाखांना अनुरूपच केली जात असल्यामुळे धार्मिक विधि करणारा, करविणारा व शिकविणारा या सर्वांचा उल्लेख गोत्रनांवानेच करणे सोयीचे होई. फक्त, एकाच वेळी एकाच कुळांत वापलेक, चुलतेपुतणे भाऊभाऊ इत्यादि व्यक्ती प्रसिद्ध असल्यास लहान व्यक्तीचा उल्लेख गोत्रप्रत्ययान्त नांवाला आणखी एक प्रत्यय (युवप्रत्यय) लावून करण्यात येत असे. - , Pr २. "प्राग हितावत् " (पा. सू. ४१४१७५ ) पहा. २ ॥ तसे दितम् " ( पा. सू ५।११५ ) पहा. ३. " सरिताः" (पा. सू. ४।११७६ ) पहा.

·उपोद्वात १७७ प - , ९५. 'शैषिक प्रत्यया अपत्यप्रत्ययांनंतर पाणिनीने सामान्य रीतीने सांगितलेला अण् प्रत्यय अपत्य या अर्थाशिवाय आणखी कोणकोणत्या अर्थी होतो ते सांगितले आहे व कोणत्या विशिष्ट अर्थी कोणत्या विशिष्ट शब्दांहून त्या अण् प्रत्ययाला अपवाद म्हणून इतर प्रत्यय होतात ते सांगितले आहे. साधारणतः अण् प्रत्यय हा ग्रंथवाचक शब्दांहून 'ते जाणणारा' किंवा 'ते म्हणणारा या अर्थी होतो. त्याप्रमाणेच त्याने रंगविलेले, त्याने संस्कृत, त्यांचा समूह, त्यांचा देश इत्यादि अर्थीही साधारणतः अण् प्रत्यय होतो; तसेंच, देवतावाचक शब्दांहून त्या देवतांचा भक्त या अर्थीही अण् प्रत्यय होतो. पाणिनीने 'शेषे' असा आधिकार करून त्या अधिकारामध्ये त्या ठिकाणी झालेला, त्या ठिकाणाहून आलेला, त्यामध्ये कुशल या अर्थी, तसेंच त्याने उच्चारलेले, त्याने केलेलें, मिळविलेले, विकत घेतलेले अथवा त्यापासून उत्पन्न झालेलें या अर्थी, त्याप्रमाणेच त्यांचे व्याख्यानरूप असलेला किंवा त्यासंबंधी रचिलेला (ग्रंथ) या अर्थी, तसेच त्यांची जन्मभूमि किंवा निवासस्थान असा देश या अर्थी, फार काय, ' त्याचे हे ' या अत्यंत सामान्य अर्थीही अण् प्रत्यय सामान्यतः सांगितला आहे; व त्याला अपवाद म्हणून वरील 'शेषे' या आधिकारांतील कोणत्याही अर्थी, ज्यावरून प्रत्यय करावयाचा तो शन्द अव्यय असेल तर 'त्य' (त्यप् ), कालवाचक असेल तर ठञ्', दक्षिणा, पश्चात् वगैरे दिशा दाखविणारा असेल तर 'त्यक् ' व वृद्ध म्हणजे आ, ऐ औ यांपैकी त्वर प्रारंभी असलेला असेल तर 'छ' असे अपवाद प्रत्यय सांगितले आहेत. पाणिनीने 'त्याचे अपत्य' या सामान्य अर्थी, ' त्याचे हे ' या शैषिक अर्थी, किंवा 'त्याने केलेलें' इत्यादि विशिष्ट अर्थी कोणत्याही शब्हाहून सामान्यतः जसा अप प्रत्यय सांगितला आहे त्याप्रमाणेच पुढे दिलेल्या काही विशिष्ट अर्थी कोणत्याही शब्दाहून सामान्यतः ठक् प्रत्यय सांगितला आहे व विशिष्ट शब्दांहून विशिष्ट प्रत्यय जागोजागी त्याला अपवाद म्हणून सांगितले आहेत. हा ठक् प्रत्यय त्याने खेळतो, खणतो, जिंकतो किंवा उपजीविका करतो अशा अर्थी तृतीयान्त शब्दांहून; ते देतो, राखतो, वेंचतो, या अर्थी द्वितीयान्त शब्दांहून; त्याचा स्वामी या अर्थी अष्टयन्त शब्दांहून; त्याप्रमाणेच तेथे नेमलेला, तेथे योग्य, तेथे माहीत असलेला किंवा अध्ययन करणारा या अर्थी सप्तभ्यन्त शब्दांहून सांगितला आहे. ठक् प्रत्ययानंतर त्याला हितकारक ' या अर्थी चतुर्थ्यन्त शब्दांहून सामान्यतः 'छ' प्रत्यय सांगितला आहे व उकारान्त शब्द तसेंच गो, हविस्, युग इत्यादि शब्द यांहून 'छ'प्रत्ययाच्या ऐवजी यत् प्रत्यय सांगितला आहे. , . १. " शेपे '' पा. सू. ४।२।९२ पहा. २. तस्पेदन (पा. सू ४।१।१२० ) पहा. ३. पाणिनिसून " अव्ययात्त्यप् " ( ४।२।१०४ ), " कालाहन्" (४।३।११), (४।३।११), " दक्षिगा- पथात्। " (४२१९८), " वृद्धाच्छः (४।२।११४) पहा. ४. “ प्राग्वहतेष्ठक्" इत्यादि सूने (४१४।१-७४ ) पहा, कीताच्छः (५.११) पहा. ६. ॥ उगवादिभ्यो यत् (५२) पहा. १२ ·१७८ व्याकरणमहाभाम , " ९६. गुणविशेषवाचक व क्रियाविशेषवाचक तद्धित प्रत्यय. याप्रमाणे अण, ठक्, छ, आणि यत् हे सामान्यतः त्या त्या अर्थी कोणत्याही शब्दाला लागणारे प्रत्यय व विशिष्ट अर्थी विशिष्ट शब्दांहून त्यांना अपवादभूत विशिष्ट प्रत्यय हे सर्व सांगून झाल्यावर पाणिनीने द्रव्याचा विशेष दाखविणारे गुणवाचक शब्द तसेच क्रियेचा विशेष दाख- विणारे क्रियाविशेषणरूप शब्द साधण्याकरितां काही विशिष्ट प्रत्यय सांगितले आहेत. त्या- सारखी क्रिया करतो असा अर्थ विवक्षित असतांना त्यासारखी' या शब्दाने जो क्रियाविशेष सांगितला आहे त्या अर्थी 'वति' (वत् ) असा प्रत्यय पाणिनीने सांगितला आहे. तसेच, त्याच्याप्रमाणे किंवा तेथीलप्रमाणे या अर्थी षष्ठयन्त किंवा सप्तम्यन्त शब्दाहूनही वति प्रत्यय सांगितला आहे. हा 'वति' प्रत्यय शेवटी असलेले शब्द अव्यये होतात. भाव किंवा कर्म (कर्तव्य कर्म) या अर्थी साधारणतः त्व व ता (तल्) हे प्रत्यय होतात; व विशिष्ट ठिकाणी विशिष्ट शब्दाहून इमन् (इमनिच्), प्यम् , यक्,अण् , अञ् व युञ् हेही प्रत्यय होतात. ते ज्याचे आहे' किंवा 'ज्या ठिकाणी आहे' अशा अर्थी मतुप् प्रत्यय होतो. हा मतुप्-प्रत्ययान्त शब्द विशेषण- रूप असल्यामुळे विशेष्याप्रमाणे त्याला लिंगवचने लागतात. अकारान्त शब्दांहून इन् व इक (ठन ) हेही प्रत्यय होतात. यांशिवाय, विशिष्ट शब्दांना मतुप् प्रत्ययाचे अर्थी इतरही व, र, ल वगैरे प्रत्यय लागतात. पांसुल, गट्ठल वगैरे ठिकाणी ल प्रत्यय दृष्टीस पडतो; त्याप्रमाणेच फेनिल, पिच्छिल, सिकतिल या ठिकाणी इल; ऊपर, सुधिर इत्यादि ठिकाणी र; गुम व द्रुम या ठिकाणी म; तुन्द, उदर इत्यादि प्रातिपदिकांहून इल; व अस् शेवटी असलेल्या प्रातिपदिकांहून विन् हेही प्रत्यय दृष्टीस पडतात. यांशिवाय श, न व, भ, युस्, उरच्, ग्मिन् , आलच , आटच् इत्यादि प्रत्ययही विशिष्ट शब्दांडून पाणिनीने सांगितले आहेत. विभक्तीच्या अर्थी सर्वनाम शब्दा- हुन त्र व तस् हे साधारण प्रत्यय सांगून सर्वस, सर्वतः यांसारखे शब्द त्याने साधिले आहेत व विशिष्ट सर्वनाम शब्दांडून विशिष्ट प्रत्यय व कांहीं सर्वनाम शब्दांना विशिष्ट आदेश सांगून इतः, अत्र, इह, कुत्र, सदा, तदा, यांसारखी कित्येक अव्ययेही त्याने साधिली आहेत. अति- शायन या अर्थी तमप् व तरप् हे साधारणतः सर्व शब्दांहून व गुणवाचक शब्दांहून इयसुन् घहट हेही प्रत्यय त्याने दिले आहेत. या प्रत्ययांशिवाय प्रशंसा या अर्थी रूपप्; ईषदसमाप्ति (जवळजवळ तसाच) या अर्थी कल्प, देश्य व देशीयः क्रियेची आवृति या अर्थी कृत्वसुच; अज्ञात, कुत्सित, अनुकगित बगैरे अर्थी ( कन् ) हे प्रत्ययही त्याने दिले आहेत; आणि सर्वात शेवटी विशिष्ट अर्थ न सांगतां म्हणजे स्वार्थीच विशिष्ट शब्दांहून विशिष्ट प्रत्यय सांगितले आहेत. -- " तेन तुल्य क्रिया चेदतिः" (५।१।११५) पहा. २." तर तस्येव" ( ५३११११६) पहा ३. " स्वरादिनिपातमव्ययम् ' (१।१।३७) या मत्रांतील खरादि गणामध्ये सामि, वा, सना, आओ शाद घातले आहेत. 1." तस्य भायरवतली" इत्यादि सा (५।१।११९-१३६ ) पहा. ५." तदस्यारत्यरिमन्निति मतु" ( ५।२१९४ ) पहा. ६. याकरितां पाणिनिस (५।२।९६ पासून १४० पर्यंत ) पहा. ७. पाणिनिसत्र ५३।१-४६ पहा. ८. पाणिनिसू ५।३।५५-६४ पक्षा. १. पाणिनिगई ५।३।१६-१५ पहा. १०. पाणिनिय ५।३।१६-१४१६७ पहा.

·उपोद्धात १७६ - - " ९७. तद्धित प्रत्ययांच्या स्वरूपाचे विवेचन. पाणिनीने सांगितलेल्या तद्धित प्रत्ययांची संख्या जरी दोनशेंच्यापेक्षां ज्यास्त असली तरी वृद्धीकरितां लावण्यांत आलेले ञ, ण् , क् हे वर्ण, स्वराकरितां लावलेले त्, च, प् , इत्यादि वर्ण, त्याप्रमाणे स्त्रीप्रत्ययाकरितां लावलेला ष, तसाच लोपाकरितां लावलेला ड, हे वर्ण काढून टाकल्यास तसेच, फ,ढ,ख इत्यादि प्रत्ययांना कायम होणारे आयन ,एय ईन इत्यादि आदेश विचारांत घेतल्यास दृश्यमान शब्दस्वरूपामध्ये भिन्नता असणाऱ्या तद्धित प्रत्ययांची संख्या बरीच मर्यादित होते. अशा स्वरूपाचे एकाक्षरी तद्धित प्रत्यय मुख्यतः अ, इ, य, वत्, इन् आणि क हे प्रामुख्याने दिसून येतात. आयन (फ), एय (ढ), ईय (छ), व इय (घ) यांचा 'य' मध्ये अंतर्भाव करता येण्या- सारखा आहे. यांशिवाय मत् , वत्, त्व, ता (तल्), त्य, थ, था, थम् , दा, था, सात् हे एकाक्षरी तसेंच इमन्. ईयस्, इष्ठ, ईर, आल, आट, अन, अक वगैरे स्वरादि यक्षरी प्रत्ययही दिसून येतात. यांशिवाय व्यञ्जनादि यक्षरी प्रत्यय वल, तर, तम, चुञ्चु, चण, चर, ताति, तय, देश्य, विध, भक्त, रूप, शाल, तसेच त्र्यक्षरी देशीय, द्वयस शंकट हे प्रत्ययही आढळून येतात. साधारणपणे प्रत्ययाचे आद्याक्षर म्हणून वर्गातील दुसरे व चवथें व्यंजन सोडून बाकीची व्यंजने किंवा स्वर यांपैकी दिसून येतात. थ व ध ही व्यंजनें केव्हां केव्हां आरंभी दिसतात; ती सोडून बाकीची ख, घ, छ, इत्यादि आठ व्यंजनें, चिन्हस्वरूप प्रत्यय म्हणून घेऊन त्यांना कायमचे इन, इय, ईय वगैरे द्वयक्षरी आदेश पाणिनीने सांगितले आहेत. असे करण्यांत पाणिनीचा हेतु लाघवसाधन हा जरी असला तरी त्याचेबरोबर दुसराही काही हेतु असणे शक्य आहे. आदेशरूप नसलेले मूळचेच द्वयक्षरी प्रत्यय वल, तर, तम वगैरे जे वर निर्दिष्ट केले आहेत त्यांच्यापेक्षा आदेशरूपाने ईन, इक, आय वगैरे द्वयक्षरी प्रत्यय निराळे दाखविण्यांत त्याचा हेतु त्यांचे काही वैशिष्टय दाखविणे हा असावा. हे वैशिष्टय जरी हे शब्द प्रत्यय म्हणून सांगितले गेले तरी मूळचे ते प्रातिपदिकस्वरूपच होते अशा प्रकारचे दिसून येते. ज्याप्रमाणे सर्व विभक्तींमध्ये प्रयोग न दिसल्यामुळे सायं, चिरं, इत्यादि शब्दांचा अव्ययांमध्ये अंतर्भाव करण्यांत आला त्याप्रमाणेच बल, देश्य, देशीय वगैरे शब्दांचा दुसऱ्या शब्दाला जोडल्याशिवाय स्वतंत्र प्रयोग दृष्टीस न पडल्यामुळे प्रत्ययांमध्ये अंतर्भाव पाणिनीने केला असावा. शिवाय, ईन ईय वगैरे द्वअक्षरी प्रत्यय त्या त-हेचे म्हणजे मूळचे प्रातिपदिक- स्वरूप नाहीत हे दाखवण्याकरितांच ख छ वगैरे मूळ एकाक्षरी प्रत्ययांची कल्पना पाणिनीने केली असावी. वल, द्वयस वगैरे प्रत्यय लावले असतांना प्रातिपदिकाला आदिवृद्धि होत नाही हीही गोष्ट या बाबतींत विचारांत घेण्याजोगी आहे. तद्धित प्रत्ययांची उत्पत्ति. प्राकृत भाषांमध्ये स्त्रीलिंगी नामांना तृतीया, पंचमी, षष्ठी व सप्तमीचे एकवचनाने अ, इ, उ आणि ए हे सर्वसाधारण प्रत्यय सांगितले आहेत. हे प्रत्यय लावण्यांत आले असता प्रातिपदिकाच्या शेवटच्या स्वराचा या प्रत्ययाच्या स्वराशी संधि होत नाही किंवा दोहोंमध्य यकाराचें लघु उच्चारणही होत नाही. वेदामध्ये हे प्रत्यय आढळून येत नाहीत. प्रत्ययलोप किंवा पूर्वसवर्ण दीर्घ आढळून येतात. इ (डि) आणि ए (ढे) हे विभक्तिप्रत्यय संस्कृत भाषेमध्ये आहेत. परंतु ते लाविल्यास पूर्वी स्वर असल्यास त्याच्याशी संधिकार्य दान अगा. यावरून असे अनुमान निघणे शक्य आहे की पाणिनीचे वेळी प्रांतीय भाग ,,, ·१८० ध्यांकरणमहाभाष्य आणि ए हे संबन्धबोधक प्रत्यय असले पाहिजेत. प्रांतीय संस्कृत भाषांमध्ये मात्र विभक्त्यर्थी न घेतां संबंधार्थीच हे प्रत्यय घेण्यात आले असावे; परंतु संस्कृतभाषेच्या संधिकार्य न करता एकाजवळ एक असे दोन स्वर न येणे या वैशिष्टयामुळे त्यांचा पूर्वीच्या स्वराशी संधि करण्यात येत असे. एकाच पदाच्या आंत संधिकार्य न होता दोन स्वर तितउ या शब्दांतच दिसतात. एका पदाचा शेवटचा व दुसऱ्या पदाचा पहिला स्वर यांमध्ये संधिकार्य न होतां दोन स्वर मधील वर्णाचा लोप झाला असल्यासच समासामध्ये व वाक्यामध्ये दिसतात. वाक्यामध्ये संहिता विवक्षित नसल्यास संधिकार्य होत नाही ही गोष्ट निराळी. अण् , अञ् वगैरे सहा प्रकारांनी दिसणारा 'अ' प्रत्यय व इञ् प्रत्यय हे मूळचे संबंध दाखविणारेच प्रत्यय असावे; व त्यावरून अपत्य, स्त्री, मालकीची वस्तू, इत्यादि संबद्ध पदार्थांचाच बोध होत असे; स्त्री हा अर्थ विवक्षित असतांना साधारणतः शेवटच्या स्वराचे दीर्घ उच्चारण होत असल्यामुळे आ, व अहे स्त्रीप्रत्यय समजण्यांत आले. य हा प्रत्यय इ आणि अ यांचा मिळून झाला असल्यामुळे जेथे य प्रत्यय लागतो त्या ठिकाणी साधारणपणे दोन संबंध दृष्टीस पडतात. इन, आयन, वगैरे ज्या प्रत्ययांमध्ये 'न' हा वर्ण दृष्टीस पडतो त्या ठिकाणी बहुवचनाची किंवा बहुमानाची कल्पना शब्दामध्ये अंतर्भूत दिसून येते. 'व' हा वर्ण असल्यास 'ताक्तत्व' हा अर्थ दिसून येतो. त्याप्रमाणेच, स्वर पूर्वी असलेला 'क' हा वर्ण प्रत्ययामध्ये दिसल्यास क्रियाकारकत्व दिसून येते. फक्त कवर्णरूपच कन् प्रत्यय असल्यास लहानपणा, कमीपणा निंदा वगैरे कल्पना दिसून येतात. . ई ९९. समासान्त प्रत्यय. माषेमध्ये समासाच्या शेवटी आढळून येणाऱ्या वर्णविकारांचा विचार करून समासाच्या शेवटी जोडण्यांत आलेल्या वर्णाना अथवा अक्षरांना समासान्त प्रत्यय ही संशा पाणिनीने दिली आहे, व त्या प्रत्ययांचा तदित प्रत्ययांमध्ये अंतर्भाव केला आहे. वास्तविक पादतां तद्वित प्रत्ययांप्रमाणे या प्रत्ययांना पाणिनीने कोणताही अर्थ सांगितला नाही. ज्या थोड्या ठिकाणी अर्थ सांगितलेला आढळतो तो सामासिक पदाचा अर्थ असतो. म्हणून समासाचा अर्थ तोच समासान्त प्रत्ययाचा अर्थ असल्यामुळे समासान्त प्रत्ययांना स्वार्थे प्रत्यय म्हणण्यास हरकत नादी. तद्धित प्रत्यय पुढे असतांना होणारी विशेषतः 'टि'-लोप किंवा 'अ'कार-लोप किंवा ''कार-लोप यांसारसी कार्य व्हावी म्हणून या प्रत्ययांचा तद्धित प्रत्ययांमध्ये पाणिनीने अंतभांग फेला असावा. गमासान्त प्रत्ययांमध्ये अ, अन्, टच, च्, ५ आणि अप् इत्यादि पन्यांनी सांगितलेला 'अ' हा समायान्त प्रामुख्याने आढळून येतो च विशेषतः व्यंजनान्त अध्पपीभान नन्द या समामांच्या शेवटी तो जोडण्यांत येऊन सामासिक पद स्वरान्त केले जाते. यनुनेक ठिकाणी जोडण्यात येणा-या अन य टन् या प्रत्ययांतील '' या इद्वर्णामुळे तो र उदात दोऊन गमाम अन्लोदात्त होतो. प्रचलित भाषेमध्ये व्यजनान्त शब्द कमी .

·उपोद्वात १८१ आदेश आढळून येतो. मुख्यतः कमी करण्याच्या प्रवृत्तीचाच हा समासान्त 'अ' निदर्शक म्हणता येईल. बहुमीहि समासाचे शेवटी काही शब्दांच्या शेवटच्या स्वराऐवजी अन् किंवा अस् क किंवा ई शेवटी असलेल्या बहुव्रीहि समासाला 'क' जोडण्यांत येतोच; पण इतर ठिकाणीही त्याचे वैकल्पिक विधान पाणिनीने केले आहे. पूजनार्थक सु आणि अति शब्द व निन्दार्थी किम् हा शब्द पूर्वपद असतांना समासान्त प्रत्यय लागत नाहीत असे पाणिनीने सांगितले आहे व त्याला कारण हे शब्द पूर्वपद असल्यास त्यांनाच अर्थमहत्त्व असल्यामुळे त्यांचेच भाषेमध्ये होणारे उदात्त उच्चारण हे असणे शक्य आहे. १००, धातूंना तसेंच प्रातिपदिकांना होणारे द्वित्व, संप्रसारण व इतर आदेश. धातुपाठामध्ये पाणिनीने ज्या स्वरूपाचे धातू दिले आहेत, किंवा ज्या मूळ स्वरूपाची प्रातिपदिकें समजली जातात, ते प्रातिपदिकांचे व धातूंचे मूळ स्वरूप प्रयोगामध्ये पुष्कळ ठिकाणी आढळून येत नाही. काही ठिकाणी विशिष्ट जातीच्या प्रत्ययांपूर्वी त्यामध्ये विशिष्ट जातीचा बदल आढळून येतो. या स्वरूपभेदाचा पूर्ण अभ्यास करून पाणिनीने त्याचे द्वित्व, संप्रसारण, आत्व, सत्व, नत्य, यलोप या निरनिराळ्या प्रकारांनी निरूपण केले आहे. बरेचसे स्वरूपभेद उच्चारणवैशिष्टयामुळे झाले असावे. उदाहरणार्थ -~षकारादि किंवा णकारादि धातूंच्या ऐवजी सकारादि व नकारादि धातूचे प्रयोग, पाणिनीचे वेळी सच्या ऐवजी ष, तसेच नच्या ऐवजी ण उच्चारण करणे या प्रांतीय उच्चारण-वैशिष्टयामुळे काही लोक सहते याच्या ऐवजी षहते म्हणत असावे; तसेंच नमति याच्या ऐवजी णमति म्हणत असावे. काही प्राकृत भाषांमध्ये 'स' च्याऐवजी 'श' किंवा 'ष'चे उच्चारण होत असते; तर याच्या उलट बन्याच प्राकृत भाषांमध्ये 'श व 'ष' या दोन्हींचे ऐवजी 'स'कार उच्चारला जातो. प्राकृत भाषांमध्ये 'न'च्या ऐवजी 'ण'कारच बहुशः उच्चारला जातो. विषहते, प्रणमति इत्यादि ज्या ठिकाणीं ष किंवा ण यांचे उच्चारण होते तेथे पाणिनीला सह हा धातु सकारादि व नम् हा धातु नकारादि सांगूनही षत्व किंवा णत्व सांगतां आले असते.असे असूनही ज्या अर्थी पाणिनीने धातुपाठांत 'सह' यासारख्य अनेक धातूंचे षट् यासारखें षकारादि उच्चारण, तसेंच 'नम्' यासारख्या अनेक धातूंचे 'णम् यासारखें णकारादि उच्चारण केले आहे त्या अर्थी तशा प्रकारचे ते धातू त्या वेळी प्रांतीय उच्चारणांत असले पाहिजेत असे अनुमान करणे शक्य आहे. 'सुट् कात्पूर्वः' व 'अडभ्यासव्यवायपि ही वार्तिकें म्हणूनच भाष्यामध्ये दिली आहेत; त्यावरून पाणिनिकाली उपसर्गासहित धातूंचे विशिष्ट अर्थ समजले जात असत असे दिसते. कृधातूचा जरी करणे हा अर्थ असला तरी संस्कृ (सम्+कृ) उपसर्गसहित कृ धातूचा विभूषित करणे हा अर्थ मानण्यात येत असावा. फक्त रूपसिद्धि करतांना द्वित्व, अडागम इत्यादि कार्योचे वेळी कृ एवढाच धातु (स्कृ नव्हे) विचारात घेऊन रूपसिद्धि केली जात असे. म्हणून वरील 'सुट् कात्पूर्वः' व 'अडभ्यासव्यवायेपि' यांसारख्या वचनांची पाणिनीला जरूर भासली नाही. "लोपो व्योर्वलि" (पा. सू. ६।१४६६) या सूत्राने धातूच्या शेवटी असलेल्या 'य' काराचा तसाच 'व' काराचा लोप पाणिनीने सांगितला आहे त्यावरूनही व्यञ्जनान्त धातूच्या व्यञ्जनाचा लोप करुन स्वरान्त धाद करण्याची प्रांतीय प्राकृत भाषांमधील प्रवृत्ति पाणिनीचे वेळी चालू झालेली दिसून येते. १ नातच" ( ५/४।१५३), "शेपादिमापा " ( ५।४।१५४) मुझे पदा. २, पा. स. (६।१११३२ वा. १, ५ पहा. , . - ·१८२ व्याकरणमहाभाष्य १०१. उदात्त, अनुदात्त व स्वरित या स्वरांचे उच्चारण. व खरांविषयों पाणिनीने फारच सूक्ष्म रीतीने विचार केला आहे. पाणिनीचे वेळी बोलभाषा ब बोधभाषा 'छान्दस-'प्रयोगरहित संरकृतच होती हैं वर सांगितलेच आहे. पाणिनीने भाषायाम् ' हा शब्द या भाषेलाच उद्देशून वापरला आहे. या भाषेतील शब्दांचे उच्चारण लोकांमध्ये स्वरांसहितच (accented) होत असे. प्रत्येक पदामध्ये उदात्त स्वर एकच असतो म्हणजे त्या उदात्तगुणयुक्त स्वराचे जरासें विशिष्ट आघातपूर्वक उच्चारण होते व बाकीच्या सर्व स्वरांचे अनुदात्त म्हणजे अगदी साधे कोणत्याही त-हेने जोर न देता उच्चारण होते. हाच " उचैरुदात्त:" "नीचरनुदात्तः" अनुदात्तं पदमेकवर्जम् " या सूत्रांचा अर्थ पाणिनीला अभिप्रेत असावा.जरा जोर देऊन केल्या जाणाऱ्या अशा विशिष्ट उच्चारणाचाच पाणिनीने ' उच्चैः ' या पदाने निर्देश केला आहे. हल्ली वैदिक लोकांमध्ये हात किंवा मस्तक वर करून जरा जोर देऊन त्वरिताचे उच्चारण केले जाते, तसेंच हात किंवा मरतक खाली करून जरा जोर देऊन अनुदात्ताचे उच्चारण केले जाते; व उदात्ताचे उच्चारण अगदीच सामान्य तन्हेने केले जाते. अशा त-हेचे उच्चारण कधी व कसें प्रचलित झाले ते सांगता येत नाही. पण वैदिक काली व पाणिनीचे काली हल्ली मराठी किंवा इंग्रजी भाषेमध्ये जसें अनेकाक्षरी शब्दाचें एका अक्षरावर जोर देऊन उच्चारण होते त्याप्रमाणे फक्त उदात्त स्वरावर जोर देऊन उच्चारण होत असले पाहिजे. “ आग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य॑ देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ” ही मचा म्हणतांना वैदिक लोक खूण केलेल्या अनुदात्त व स्वरित या स्वरांवर विशेष जोर देऊन मान किंवा हात खाली करून अ पु य दे इत्यादि अनुदात्तांचे जोर देऊन उच्चारण करतात; त्याचप्रमाणे मी हि स्य इत्यादि त्वरितांचेही जोर देऊन उच्चारण करितात; अशा उच्चारणामध्ये पुरोहितं यज्ञस्य ऋत्विजम् इत्यादि अनेकाक्षरी शब्दांमध्ये दोन अक्षरांचे आघातयुक्ता (accented) उचारण होते व ही भाचा म्हणतांना एकंदर बारा अक्षरांच्यावर जोर दिला जातो. परंतु ते योग्य दिसत नाही. वास्तविक पाहतां अमि, यज्ञ, देव, ऋत्विज् व रलऽधा हे अंतोदात्त शब्द आहेत. त्यांच्या पुढील अमू स्य व तम हे प्रत्यय अनुदात्त आहेत. होत हा तृन्-प्रत्ययान्त शब्द आशुदात्त आहे. पुरोहितम् या शब्दामध्ये पुरः है पूर्वपद सनास झाला असतां अन्तोदात्त कायम राहिले आहे व इळे हे क्रियापद अमिं या नामाच्या पुढे आल्यामुळे सर्वानुदात्त आहे. या ऋचेमध्ये फक्त उदात्ताचंच 'उच्चैः' म्हणजे जरा जोर देऊन उच्चारण कराव- याचे म्हटल्यास अग्निमीळे पुरोहितं यस्य देवमूत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् या ऋचेचें सर्वानुदात्त ईळे शब्द सोहन बाकींच्या प्रत्येक शब्दामध्ये खुणेने दाखविलेल्या फक्त मिरो ज्ञ इत्यादि सात उदात्त अक्षरांवरच जोर देऊन उचारण करणे योग्य होईल. लोकामध्ये पाहिले अमता यांच्या देवाला अग्नीला भजती' असा तीनच ठिकाणी जोर देऊन मराठी वाक्य उधार, जाते. १." भाषायां गायाधुरः " " सरगशिनानि भाशयाम् " (४११६६२) "मय नयाभापाया." (Air ) " मापाय म्" (६।१।१७७ ) रथे च भाषायाम् " ( ६॥३१) " प्रथना- पाय दिन ..मया " ( ११२१८८), " तु भाषासम् " (८१२९८ ) सत्रे ५:..

·" उपोद्धात १०२. धातुसाधितांमधील उदात्त स्वराचे विवेचन, उदात्त हा पाणिनिकाली प्रचलित भाषेत मुख्य स्थर होता व दरेक शब्दामध्ये (केवल तसेच सामासिक शब्दामध्ये सुद्धा ) हल्लींच्या प्रांतीय भाषांमध्ये किंवा इंग्रजीमध्ये होते त्याप्रमाणे त्या उदात्त स्वराचें जरा जोराने उच्चारण होत असे. प्रत्येक शब्दामध्ये एकच उदात्त स्वर असावयाचा असा नियम असल्यामुळे व धातू हे बहुतेक एकाक्षरीच असल्यामुळे त्यांचा स्वर उदात्तच असे, प्रत्ययाशिवाय धातूंचा प्रयोग नसल्यामुळे विप् प्रत्यय लावून साधलेल्या कृदन्त नामांमध्येच धातूच्या उदात्त स्वराचे उच्चारण दृष्टीस पडे; त्याप्रमाणेच एकवचनी तिङ् प्रत्यय (तिम् सिप मियू). हे अनुदात्त असल्यामुळे त्यांचेपूर्वी धातूच्या उदात्ताचे उच्चारण होई. बाकीच्या ठिकाणी प्रत्यय आधुदात्त असतात या सर्वसाधारण नियमास अनुसरून तिङ्-विभाक्तिप्रत्यय उदात्त असल्यामुळे धातूचा उदात्त स्वर प्रत्ययांवर जात असे. याला मुख्यतः अपवाद पाणिनीने " तात्यनुदात्तेत् । (६।१।१८६) या सूत्रामध्ये सांगितल्याप्रमाणे अनुदात्तेत् (अनिट्) धातूंच्या रूपांमध्ये आढळून येई. धातूच्या पूर्वी लागणान्या अट् या आगमाचे उच्चारणच विशिष्ट जोराने होत असल्यामुळे पाणिनीने मुद्दाम 'अट् उदात्त: (६/४७१ ) असें म्हटले आहे. कृदन्त स्वरांचा विचार केल्यास प्रत्यय आधुदात्त असतात या सामान्य नियमाप्रमाणे कृदन्त शब्दांमध्ये धातूचा उदात्त स्वर प्रत्ययावर जाई व प्रत्ययाचे आयुदात्त उच्चारण होत असे. ज्या ठिकाणी धातूचा उदात्त कायम राही अशा ठिकाणी प्रत्ययाला प हा अनुबन्ध लावून पाणिनीने प्रत्यय अनुदात्त केला आहे किंवा प्रत्ययाला ञ् किंवा न अनुबन्ध लावून धातूचा आदि स्वर उदात्त सांगून धातुस्वर कायम ठेविला आहे. हा सर्वसाधारण नियम बऱ्याच ठिकाणी लागू पडत नसलेला दृष्टीस पडल्यामुळे “ कर्षात्वतो." वगैरे अपवादसूत्रे पाणिनीला सांगावी लागली. धातूचें द्विस्चारण झाले असतां पूर्वीच्या भागावर जोर देऊन उच्चारण होत असल्यामुळे " अभ्यरतानामादि : (६।१११०९ ) हे सूत्र करून अभ्यस्ताचा आदि उदात्त होतो असे पाणिनीने म्हटले आहे; व ज्या ठिकाणी द्वित्वाच्या द्वितीय भागांत दीर्घ स्वर असतो व प्रथम भागांत हस्व स्वर आढळतो ती अपवादस्थले " भीहीभृहु०" ( ६।१।१९२) या सूत्रांत निर्दिष्ट केली आहेत. १०३. नामसाधितांमधील उदात्त स्वराचे विवेचन. सुबन्त शब्दांविषयी (नामें, सर्वनामें इत्यादिकांविषयीं) विचार केल्यासही प्रत्येक सुबन्त शदामध्ये एकच उदात्त आढळून येतो, व बाकीचे सर्व स्वर अनुदात्त असतात. ज्याप्रमाणे पाणिनीने " धातोः (६।१११६२) असे साधारण सूत्र करून धातूचा अन्त्य स्वर उदात असतो असे म्हटले आहे त्याप्रमाणे नामें सर्वनामें इत्यादि प्रातिपदिकांविषयी म्हटले नसले तरी प्रातिपदिकें ही साधारपणे अन्तोदात्त असतात हे त्याचे मत असावे, “फियः" म्हगने प्रातिपदिकाचा अन्त उदान्त असतो चा शान्तनवाचे सूवाचा (फि, सू. ११ । पाणिनीने उल्लेख प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षसुद्धा केलेला आढळून येत नाही. म्हणून फिट्न ही पाणिनीन्या नंतर रचिली गेली असावी असे म्हणणे शक्य आहे. पागिनीने धातुसाधित अथवा नामसाधित अशा व्युत्पन्न प्रातिपदिकांच्याच त्वरांचे विवेचन केले आहे. अव्युत्पन्न प्रातिपदिकाचे स्वर लोकव्यवहारामध्र्थे उधारणांत जसे येतात तसेच घ्यावयाचे अनल्यामुळे त्याने त्याकरितां नियम केले नाहीत.कदाचित् लाचे वेळी निरनिराळ्या जातीच्या अव्युत्पन्न प्रातिपदिकांचे गण लेकान प्रसिद्ध असावे व त्या गणांमध्ये आधुदात्त अन्तोदात्त वगैरे स्वरनिर्देश केलेले असावे. प्रातिपदिकां- ·१८४ ब्याकरणमहाभाष्य N पुढील विभक्तिप्रत्यय हे पाणिनीने सामान्यतः अनुदात्त म्हणून दिले आहेत. त्याला मुख्य अपवाद सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः" (६।१।१६८) हा आहे; व त्यामध्ये एकाक्षरी शान्दाला तृतीयादि विभक्तीचे प्रत्यय लागले असतां प्रत्यय उदात्त होतो म्हणजे प्रकृतीचा उदात्त स्वर प्रत्ययावर जातो असे म्हटले आहे. कृदन्त व तद्धित प्रत्ययामुळे प्रातिपदिकांच्या स्वरांमध्ये होणारा बदल त्याने प्रत्ययाला ञ, न् , च् , त्, कु, आणि ल हे अनुबन्ध लावून दाखविला आहे. यांपैकी ञ् आणि क् या अनुबंधांनी मागील त्वराला वृद्धि होत असल्यामुळे उदात्त स्वर स्वभावतःच आद्याक्षरावर जातो. ज्या ठिकाणी तसा जाणे इष्ट नसेल तेथें प्रत्ययाला वृद्धिनिदर्शक क् किंवा ण हे अनुबंध त्याने लाविले आहेत; तसेच वृद्धि न होतांही प्रत्यय लावला असतांना आउदात्त इष्ट असेल तेथे प्रत्ययाला न् हा अनुबंध लावला आहे. तू हा एकच अनुबन्ध स्वरितस्वरयुक्त प्रत्यय दाखवितो. त् या अनुबंधाने युक्त सर्व प्रत्ययांमध्ये यकार आढळून येतो त्यावर न य हा प्रत्यय द आणि अ या दोन उदात्त व अनुदात्त प्रत्ययांचा मिळून झाला असावा असे म्हणण्यास जागा मिळते. १०४. समासांमधील उदात्त स्वराचे विवेचन. समासस्वरांचे बाबतींतही पाणिनीने सूक्ष्म विवेचन केले आहे.वैदिक भाषेत दोनच शब्दांचा समास आढळून येतो. वेदांच्या पदपाठामध्ये सामासिक पदांतील दोन पृथक् पदें अवग्रह देऊन पृथक् दाखविली जातात. केव्हां केव्हां भ्याम् भिस् आणि सु हे विभक्तिप्रत्यय अवग्रहाने पृथक् दाखविले जातात. पण अशा वेळी सामासिक शब्दाच्या शेवटी हे प्रत्यय असल्यास तीन पदें कधीही दाखविली जात नाहीत; सामासिकपद व विभक्तिप्रत्यय हेच अवग्रहाने सुटे दाखविले जातात. संस्कृतभाषा ही जोपर्यंत बोलभाषा होती तोपर्यंत योग्य स्वरांसहितच शब्द उच्चारले जात असत व समासही दोन फार तर तीन शब्दांचेच केले जात असत. संस्कृतचे बोलभाषा हे स्वरूप नाहीसे होऊन ग्रंथांमध्येच तिचे स्थान राहिल्यावर अनेक शब्दांच्या समासाला सुरुवात झाली व बाण आणि सुबन्धु यांचे वाङ्मयामध्ये समासाने एकत्रित होणाऱ्या पदानी उच्चांक गाठिला. सामासिक पदाचा अंत्य स्वर उदात्त असतो व त्याला अपवाद बहुव्रीहि समासामध्ये पूर्वपदाचे स्वर कायम राहतात असा सर्वसामान्य दंडक पाणिनीने घालून दिला आहे. या नियमाला जे तत्पुरुष समासामध्ये अनेक अपवाद दिसून येतात त्यांचे त्याने "तत्पुरुषे तुल्यार्थ०" (६।२।२) पासून न भूताधिक० " (६।२।९१) पर्यंत एक प्रकाराने परिगणनच केले आहे असे म्हटले असतां चालेल. पुष्कळ समासांमध्ये समासाचा अन्त्य स्वर उदात्त न होतां पूर्वपदाचाच अन्त्य स्वर उदात्त होतो असे आढळून येते अशा समासांही त्याने "अन्त्यः" (६।२।९२) या सूत्रापासून “निछोपसर्ग (६।२।११०) या सूत्रापर्यंत परिगणन केले आहे. त्यानंतर उत्तरपदाचा आदि स्वर केव्हां उदात्त होतो हे त्याने "उत्तरपदादिः" (६।२।१११) असें अधिकारसूत्र देऊन " कुण्ठं वनम्" (६।२।१३६ ) या सूत्रापर्यंत सांगितले आहे. त्यानंतर उत्तरपदाचा स्वर जेथे कायम राहतो असे समास तीन सूत्रांमध्ये ( १३७-१३९) सांगून, चनस्पति, वृहस्पति तनूनपात् इत्यादि शब्दांमध्ये तसेंच देवतावाचक शब्दांच्या द्वन्द्व समासामध्ये १. उदाहरणार्थ-इन्द्राग्रिऽभ्याम, अनवद्यारूपाः, दशावनिऽभ्यः, गाःम्, पुरपनाऽव, विष्पत्तोऽन, इत्यादि शव पहा. २. समासस्य " (६१।२१९) बहुबादी प्रकृत्या पूर्वपदम् ( ६२ १) सत्रे गा.

·अपोद्धात “१८५ समासांतील दोनही पदांचे स्वर कायम राहतात असे सांगितले आहे. सर्वात शेवटी, वरील नियमांप्रमाणे अन्तोदात्ताशिवाय इतर स्वर प्राप्त होत असेल परंतु अन्तोदात्तच इष्ट असेल अशी सर्व स्थले त्याने दिली आहेत. १०५. पाणिनिकाली स्वरयुक्त शब्दोच्चारण. पाणिनीय व्याकरणामध्ये स्वरविचार हे फारच महत्त्वाचे प्रकरण आहे. प्रचलित भात आढळून न येणारी छान्दस रूपे व प्रयोग ही पाणिनीने ठिकठिकाणी वैशिष्टय म्हणून 'छन्दसि 'मन्त्रे' वगैरे शब्द उच्चारून दिली आहेत. स्वराचे विवेचन मात्र एकाच ठिकाणी सहाव्या अध्यायाच्या दुसऱ्या पादाच्या उत्तराधीमध्ये व तिसऱ्या पादामध्ये त्याने केले आहे. त्यामध्येही भाषायाम्, छन्दसि, मन्त्रे असे शब्द भाषेपेक्षां वेदामध्ये स्वरवैशिष्टय जेथे दिसून येते तेथेच घातले आहेत. त्यावरून पाणिनीचे काली वैदिक भाषेमध्ये व लोकिक भाषेमध्येही स्वरसहितच उच्चारण होत असे, फक्त काही थोड्याच ठिकाणी वेदामध्ये खरवैशिष्टय दिमून येई असें सिद्ध होते. स्वरांचे विवेचन पाणिनीने अत्यंत परिश्रमपूर्वक केले आहे हे त्याने उत्सर्गरूपाने व अपवादरूपाने दिलेल्या नियमांच्या संख्येवरून सहज दिसून येते. त्यानं दिलेले स्वर हे त्याच्या निवास-देशांतील भाषेमध्ये आढळून येणारे आहेत. हल्ली पंचात्र या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्याच्या प्रांतांत देखील विपाश् (बीया) नदीच्या एका बाजूला एक स्वर व दुस-या बाजूला दुसरा या त-हेचे वैशिष्टय "उदक् च विपाशः" (पा. सू. ४ । २ । ७४) या सूत्रामध्ये त्याने निर्दिष्ट केल्यावरून त्याचे अवलोकन किती सूक्ष्म होते व त्याने अभ्यास किती काळजीपूर्वक केला होता याची कल्पना येण्यासारखी आहे. काशिकाकारांनी "महती सूक्ष्मक्षिका वर्तते मूत्रकारस्य" (पा. सू. ४ । २।७४ काशिका) या शब्दांनी त्याच्या सूक्ष्म अवलोकनाचे योग्य कौतुक केलें आहे. त्याने दिलेल्या स्वरांमध्ये आढळून येणाऱ्या वैशिष्टयाचा विचार केल्यास पुढील साधारण नियम प्रामुख्याने दिसून येतात. (१) उदात्त, अनुदात्त व स्वरित हे तीन स्वर अ, इ, उ इत्यादि स्वरांचे उच्चारणवैशिष्ट्यरूप धर्म आहेत; व्यंजनांचे धर्म नाहीत. (२) या तीन स्वरांपैकी उदात्त हाच मुख्य स्वर आहे. (३) प्रत्येक शब्दामध्ये एकच स्वर उदात्त असतो व बाकीचे अनुदात्त असतात. (४) हल्लीच्या बोलभाषा व इंग्रजी भाषा यांतील आघात (accent ) जसा असतो त्याप्रमाणेच उदात्त स्वर आघातरूपच असतो. (५) उदात्त स्वराने युक्त 'इ' कार अथवा 'उ' कार हा अनुदात्त स्वराने युक्त अशा 'अ' काराशी संधि- कार्याने मिसळून त्याला 'य' काराचे अथवा 'व' काराचे स्वरूप प्राप्त झाल्यावर त्याच्या पुढील अकार हा खरा स्वरित असतो; व असा त्वरित ज्या शब्दांमध्ये असतो तेथे वाकीचे सर्व स्वर अनुदात्त असतात; त्या शब्दांमध्ये उदात्त स्वर नसतो. एका शब्दामध्ये उदात्ताच्या नंतर दोन १. " उमे वनस्पत्यादिषु युगपत् " ( ६१२।१४०), देवताद्वन्द्वे च ६२।१४१) सूत्रे पक्षा, २. “ विभाषा मापायाम् " ( ६.११७७) पहा. ३. " अवश्छन्दस्यसर्वनानस्थानम् " ( ६।११६६), "चाश्न्दसि बहुलम्' (६।१।१७४), जुटार्पिते च च्छन्दसि " (६।१२।०५), " आगुदात्तं यच् छन्दसि '' (६:२६११९), "विभाषा छन्दसि" (६।११६४)" परादिश्छन्दसि बहुलम् ' (६।२।११९) सूत्रे पहा. ॥ नित्यं मन्त्रे'(६३११०६) पहा, १२ अ ·व्याकरणमहाभाष्य " । किंवा ज्यास्त अनुदात्त स्वर आले असतां उदात्तालगतच्या अनुदात्ताचे स्वीरतासारखे उभारण झाल्यामुळे त्यालाही पाणिनीने स्वरित हैं नांव दिले आहे; अर्थात हा गाणस्वरितच खरा. १०६ उदात्तस्वराचा आघातयुक्त शब्दोच्चारणाशी संबंध. उदात्तस्वर हा आघातस्वरूप असा उच्चारणाचा एक प्रकारच आहे हे वर सांगितलेंच आहे. महत्त्वाची बाब म्हटली की तिचे उच्चारण आघातयुक्त स्वराने करणे हे मानवी स्वभा- धाचे वैशिष्टयच आहे. वाक्यांतील प्रत्येक शब्दाला विशिष्ट त-हेचे महत्त्व असते आणि प्रत्येक शब्द कोणत्या तरी अक्षरावर आघात देऊन उच्चारला जातो. शब्दामध्ये सुद्धा प्रातिपदिक व प्रत्यय यांपैकी प्रत्ययाला प्राधान्य असल्यामुळे साधारणतः प्रत्यय उदात्तस्वरयुक्त उच्चारला जातो. ज्या शब्दाची सिद्धि व्याकरणरीत्या एकामागून एक निरनिराळे प्रत्यय व उदात्तस्वरयुक्त आगम लागून होते त्या शब्दांतील शेवटी लागलेल्या प्रत्ययाचा अथवा आगमाचा उदात्तस्वर सर्वांत प्रबळ ठरतो व तोच उदात्त उच्चारला जातो. आघात हा जसा अर्थावर अवलंबून राहतो तसा हत्य, दीर्घ, गुरु अशा वर्णगुणावरही अवलंबून असतो. शब्दामधील गुरु स्वराचे उच्चारण हैं उच्चारणस्वभावामुळेच लघुस्वराच्या उच्चारणापेक्षा ज्यास्त आघातयुक्त असते म्हणून धातु किंवा प्रातिपदिक एकाक्षरी हस्वस्वरयुक्त असल्यास व त्याला दीर्घस्वरयुक्त प्रत्यय लागल्यास त्या प्रातिपदिकाचा किंवा धातूचा उदात्त स्वर प्रत्ययावर जातो. परंतु, प्रत्ययामुळे त्या प्रातिपदि- काचा अथवा धातूचा लघुवर संयोग पुढे आल्यामुळे किंवा वृद्धीने अथवा गुणाने गुरु झाल्यास प्रातिपदिकाचा अथवा धातूचा उदात्तस्वर कायम राहतो व तसे व्हावे म्हणून पाणिनीने त्या प्रत्ययाचा स्वर अनुदात्त सांगितलेला असतो किंवा त्या प्रत्ययाला ञ् किंवा - अनुबंध लावलेला असतो. समासाचे बाबतींतही तत्पुरुप समासामध्ये उत्तरपदाला प्राधान्य असल्यामुळे 'समासाचा अन्त्य स्वर उदात्त असतो' हा नियम लागू पडतो. परंतु ज्या तत्पुरुष समासामध्ये पूर्व- पदाचाच अर्थ प्रामुख्याने विवक्षित असतो त्या ठिकाणी पूर्वपदप्रकृतिस्वर कायम रहावा या- विषयीं पाणिनीने विशिष्ट विधान केले आहे. बहुमीहीमध्ये पहिले पद जरी दुसन्या पदाला बहुधा विशेषण असले तरी बहुव्रीहीने निर्दिष्ट केलेल्या अन्य पदार्थाचे एक प्रकारचे वैशिष्टय पूर्वपदाने दाखविले जात असल्यामुळे पूर्वपदाचा स्वर कायम राहतो. द्विगूमध्ये संख्या ही प्रामु- ख्याने दाखवावयाची असल्यामुळे पूर्वपदाचा स्वर कायम राहतो. देवताद्वन्द्वामध्ये तसेच वनस्पति, वृहस्पति इत्यादि शब्दांमध्ये दोन्ही पदांना सारखेच प्राधान्य असल्याने दोन्ही पदांचा प्रकृतिस्वर कायम राहतो. हाक मारतांना प्रथम अक्षरावर जोर देणे स्वभावसिद्ध असल्यामुळे संबोधन शब्दाचा (आमन्त्रिताचा) आदि त्वर उदात्त होतो. यदि म्हणजे जर किंवा यत् म्हणजे जे या पदावर अर्थाच्या दृष्टीने कमीपणा असून क्रियापदाला विशेष महत्व असल्यामुळे ते क्रियापदाने सर्व निघातयुक्त असें उच्चारण होत नाही व क्रियापदाचा स्वर कायम राहतो. समास नसतांनाही काही ठिकाणी अर्थाच्या दृढ संबन्धामुळे पुढील आमन्त्रिताशी मागील शब्द इतका वांधला जातो की दोन्ही पदांमध्ये मिळून एकच मुख्य स्वर (उदात्त) दिसून येतो. या पदांच्या दृढ संबद्धतेला परावद्भाव म्हणतात. १०७. अलुक् समास व उत्तरपदामध्ये ोणारे फरक. पाणिनिकाली संस्कृत भाषा लोकानार्थ प्रचलित असल्यामुळे व बोलतांना शब्दप्रयोगांत होता होईल तो प्रत्यय जोड्न किंवा सगाम करन संबद्ध कल्पना एकत्रित मांगण्याची प्रति ·उपोद्धात असल्यामुळे प्रत्यय जोडतांना किंवा समास करतांना उच्चारणवैशिष्टयामुळे पूर्वपदामध्ये होणारे परिणाम पाणिनीने 'उत्तरपदे ' असा अधिकार चालू करून सहाव्या अध्यायाच्या तिसऱ्या पादामध्ये दिले आहेत. त्यांपैकी अलुक् समास हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. संबद्ध दोन पर्दै एकापुढे एक टेविली असतांना जशी दिसतात तशीच बाह्यतः अलुक् समासामध्ये दिसतात, व आंतील विभक्तींचा लोप न होताही दोन पदांचा समास झाला आहे असे मानण्यात येते. याला कारण अलुक् समासामध्ये दोन्ही पदांना मिळून एकच उदात्त वर असतो व सामासिक अर्थ हा विशिष्ट त-हेने संबद्ध असा मनांत येतो. उत्तरपदामुळे पूर्वपदाला होणाऱ्या आदेशां- मध्य पूर्वपदाच्या शेवटच्या 'क' या वर्णाला आनङ् (आ) आदेश, 'इ' काराला आदेश, तसेंच दीर्घः' ई' ला ह्रस्व 'इ' यांची प्रामुख्याने गणना होते. यांशिवाब पूर्व- पदाच्या शेवटीं स्त्रीलिंगी प्रत्यंय असल्यात तो जाऊन प्रातिपदिकाचे शुद्ध स्वरूपही पूर्व- पदाला काही ठिकाणी प्राप्त होते. अशा त-हेच्या परिणामाला पुंवद्भाव म्हणून संबोधण्यात येते. यांशिवाय पूर्वपदाच्या शेवटच्या वराला ह्रस्व दीर्घ वगैरे आदेशही होतात व काही ठिकाणी पूर्वपदाच्या स्वरूपामध्ये हृदय शब्दाला हृद् आदेश, महत् शब्दाला महा आदेश, पाद शब्दाला पद् आदेश, उदक शब्दाला उद् आदेश अशा प्रकारचे महत्त्वाचे बदलही झालेले दृष्टीस पडतात. यांशिवाय पूर्वपदाच्या शेवटी 'म्' हा वर्णही ज्यास्त घातलेला अनेक ठिकाणी दृष्टीस पडतो. , " १०८.एकश्रुति अथवा स्वररहित उच्चारण, पाणिनिकाली वेदवाक्यांचेच नव्हे, तर लौकिकवाक्यांचे सुद्धां, स्वरांसहित उन्चारण होत असे, असें वर म्हटलेच आहे. परंतु “ एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ” (११२१३३ ) पासून "उदात्त- स्वरितपरस्य सन्नतरः " (११२१४०) या सूत्रांचा सूक्ष्म दृष्टीने विचार केल्यास वैदिक वाक्यांचे बाबतींत यज्ञकर्म चालू असतांना उपयोगांत आणिलेल्या मंत्रांचे स्वरामहित उचारण पाणिनिकालीसुद्धा केव्हां केव्हां होत नसे. “ विभाषा छन्दसि" ( १।३।३६) या सूत्रावरून तर प्रसंगविशेषीं वाटेल त्या मन्त्राचे स्वररहित उच्चारण होत असे असे दिसून येते. “न सुब्रह्मण्यायाम्० या सूत्रावरून उदात्त व अनुदात्त हेच दोन मुख्य स्वर होते असे दिसून येते च “समाहारोचोबेनाभावात् (११२।३१ वा. १, २, ३) इत्यादि तीन वार्तिकांवरून त्याला पुष्टि मिळते. वार्तिककारांचे काली स्वररहित उच्चारणाचा ज्यास्तच प्रचार झाला असावा. कारण, उदात्त याचा अर्थ काय अशी शंका "उच्चनीचस्यानवस्थितत्वात्संज्ञाऽप्रसिद्धिः (पा. सू. १।२।२९ बा. १) या वार्तिकांत उपस्थित करून पुढील " सिद्धं तु समानप्रक्रनवच- नात्" या वार्तिकांत तिचे उत्तर दिले आहे. भाग्यकारांनी या ठिकाणी फारच मार्मिक विवे. चन केले आहे; व उदात्त स्वराचे स्पष्टीकरण दिले आहे (महाभाप्य भाग १ पृ.५०२-५०५). पाणिनीचे काली जरी केव्हां केव्हां वैदिक मन्त्रांचे स्वररहित उच्चारण होत असले तरी वेदाचा त्रैस्वयंपाठच त्याला संमत होता व वेदमन्त्रांचे सस्वर उचारण व्हावे असे त्याचे मत होते इतकेच नव्हे, तर लौकिक भाषेमध्यही सस्वर उच्चारणच त्याला इष्ट होते. तसे जर नसते तर इतक्या परिश्रमपूर्वक त्याने सूत्रामागून सूत्रं रचून विस्तृत स्वर-प्रकरण लिहिलंच नसते. सत्वर १ हे स्वरप्रकरण अनुदात्तं पायापर्जम् " (६।१।१५८) येथे सुरू होऊन " परादिश्छन्दसे बहुलन् (६।२।१९९) येथे पुरे होते. या प्रकरणांत प्रतीचे, प्रत्यांचे व समासाचे वर विनाने सांगितले आदेत. त्यर हे प्रामुख्याने वेदांमध्येच भादा येत अतोनरी या प्रकरणांत वर मांगनांना " ·१८४ व्याकरणमहाभाष्य उच्चारणाच्या उपयुक्ततेविषयी विचार केल्यास "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेन्द्र०" इत्यादि मन्त्रामध्ये स्वरप्रमाद घडला असतां काय परिणाम घडतो याचे विवेचन भाष्यकारांनी "यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधात्' “यो वा इमाम्" इत्यादि वाक्यांची व्याख्या लिहितांना केलेच आहे. (म. भा. भाग १ पृ. ४-६). लोकामध्ये सुद्धा सत्वर उच्चारण केले असतां अर्थाविषयीं येणारा संशय पुष्कळ ठिकाणी दूर होतो. ज्या ठिकाणी एका पदाचे दोन अर्थ असतात तशी पदें किंवा कवींनी आपल्या काव्यांत श्लिष्ट म्हणून मुद्दाम उपयोगात आणलेली अपतितया, न तया इत्यादि पर्दे जरी बाजूला ठेविली तरी विस्तृत अर्थ थोडक्या शब्दांत प्रतिपादन करणे हे वैशिष्टय असलेल्या संस्कृत भाषेमध्ये दोन निरनिराळे पदच्छेद असलेल्या अविक्रम, अविनाश, विप्रयोग, वगैरे अनेक शैब्दांचा इष्ट अर्थ स्वरासहित शब्दोचारण केले असतां ज्यास्त सुलभ रीतीने ध्यानात येतो हे निर्विवाद आहे. . १०९ अङ्गाधिकार व आभीयप्रकरण. पाणिनीय अष्टकांतील अङ्गस्य (६।४।१) या सूत्राला आरंभ करून सातव्या अध्यायाच्या अखेरपर्यंत पांच पादांना दिलेले अङ्गाधिकार हे नांव वैयाकरण कुलांमध्ये प्रसिद्धच आहे. ज्या शब्दस्वरूपाला उद्देशून प्रत्यय सांगितले आहेत ते अङ्ग अशी 'अङ्ग' शब्दाची व्याख्या देण्यात येते. निरनिराळ्या प्रांतांतील शब्द व त्यांचे विशिष्ट उच्चारणप्रकार सामील करून तयार झालेल्या पाणिनिकालच्या जीवंत संस्कृतभाषेत ज्याप्रमाणे प्रत्ययांची विविधता दिसून येते त्याप्रमाणेच त्या प्रत्ययांमुळे प्रकृतिभूत शब्दाला म्हणजे अंगाला होणारे विकार व अङ्गामुळे त्या प्रत्ययांना होणारे विकार यांचीही विविधता असणे अगदी स्वाभाविक आहे. अशा त-हेनें अङ्गाला होणा-या विकारांपैकी आरव, इत्त्व, ईत्य, इयङ, उवङ्, ऊत्व, एत्व, यण व संप्रसारण हे आदेश; अट् , आट् , युट् , बुक् , आणि रम् हे आगम; व अ, आ, अन् , न् , णि, उपधा आणि अभ्यास यांचा लोप हे मुख्यतः चवथ्या पादामध्ये दिले पाणिनीने नेहमीप्रमाणे लौकिक व वैदिक भाषा मिळूनच भाषेचे स्वरूप मनांत ठेऊन स्वरांचे विवेचन केले आहे; व भाषेमध्ये जेथे एखादा विशिष्ट स्वर आढळम नाही पण वेदामध्येच आढळतो तेथे छन्दसि अथवा मन्ने असा शब्द त्याने सुत्रांत घातला आहे. या स्वर-प्रकरणांत ज्या प्रत्ययांचे स्वर सांगितले आहेत ते भाषेमध्ये नेइमा उपयोगांत असणारेच प्रत्यय आहेत; पण विशेष म्हणजे " गन्तव्यपण्यं वणिजे " (६।२६१३), " माोप- शोपक्रमच्छाये नपुंसके " (६।२।१४), राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेन्धकवृष्णिपु" (६।२।३४), " कातकोज. पादयश्व (६।२।३७), " महान्त्रीधपराल० (६।।३८), " कुरुगाईपत०" (6।२।४२), " प्राचां कीयायाम् " (६।२।७४ ), "पोपादिषु च" (६।२१८५) इत्यादि अनेक सूत्रांमध्ये ज्या शब्दांच्या स्वरांचे विवेचन केले आहे ते भाषेमध्येच आढळणारे शब्द आहेत. यावरून पाणिनिकाली सस्वर उचारणपद्धति होती हे निश्चित होते. "काले वारिधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि तरले नदि नहि सखि पिरिएल: पन्थाः ।। " कान्ते धापय मे पादाविति भर्या नियोजिता । न तया पाविती पादौ मर्तुराशा न लावता ।। २. मक्किम या ठिकाणी मविक्रम त्याप्रमागेंच अनविक्रम, अविनाश यामध्ये अविनाश तसाच म+पिनाश, व पिप्रयोग पे पि+प्रपोग तसाच मित्र+योग, अशा रीतीने पदपदे होऊ शकतात. १. . - ·उपोद्धात , - , - , " आहेत. हे विकार होण्याकरितां निमित्ते अगदी सामान्य त-हेची असल्यामुळे व अङ्ग हे एकच निमित्ती असल्यामुळे काही उदाहरणांमध्ये एकाच वेळी दोन तीन कार्य उपस्थित होतात व ती सर्व करणे इष्ट असते. अशा ठिकाणी “विप्रतिषेधे परं कार्यम्" हा नियम लावून पर कार्य आधीं केलें तरी, किंवा परं शब्दाचा इष्ट असा अर्थ कल्न पूर्व कार्य आधी केले तरी, राहिलेल्या कार्याचे निमित्त नाहीसे झाल्यामुळे ते कार्य होणे इष्ट असूनही होऊ शकत नाही. अशा वेळी दुसरे कार्य होण्या- करितां पूर्व कार्य झाले असले तरी ते न झाल्यासारखे मानणे हा पाणिनीने उपाय काढला व त्याकरितां “ असिद्धवदत्राभात् ” (पा. सू. ६।४।२२) असे विधान करून 'अत्र' म्हणजे सूत्रे २३-१७५ मध्ये जी काय सांगितली आहेत त्यांपैकी एकाच निमित्ताने दोन काय आली असतां त्यांतले एक परत्वास्तव किंवा नित्यत्वास्तव करावे व नंतर ते झालेले कार्य असिद्ध मानून, म्हणजे नाहीसे झालेले निमित्त कायम आहे असे समजून, दुसरेही कार्य करावे असें सांगितले आहे. उदाहरणार्थ, अस् व शास् धातूंच्या पुढे 'हि' प्रत्यय असतांना "व्यसोरेद्धावस्या- सलोपश्च" ( ६।४।११९) या सूत्राने, 'अस्' ला 'ए' आदेश व "शा हो" (६।४।३५) या सूत्राने ' शास्' याला 'शा' आदेश प्रात होतात व त्याबरोबरच 'हि' प्रत्ययाला 'धि आदेश "हुझल्भ्यो हेधिः"(६।४।१०१) या सूत्रानें प्राप्त होतो. या ठिकाणी ' अस्'ला 'ए व'शास्'ला 'शा' असे आदेश करूनही ते केले नाहीत असे समजून 'हि' याला धि आदेश करण्यात येतो. याउलट या प्रकरणामधील एक कार्य केल्यावर ते झाल्यामुळेच दुसरे कार्य प्राप्त झाले तर ते झालेले कार्य असिद्ध समजून दुसरे कार्य करूं नये असाही असिद्धत्वाचा उपयोग करण्यात येतो. त्यामुळे जहि येथे 'हन्' याला याला 'ज' आदेश " हन्तेजः ( ६।४।३६ ) या सूत्राने झाल्यावर “ अतो हे:" (६।४।१०५) या सूत्राने 'हि' चा लुक् प्राप्त होतो पण तो होत नाही. 'अन्तरङ्ग कार्य कर्तव्य असतांना वहिरङ्ग कार्य असिद्ध होते व अर्थात् त्यामुळे अन्तरङ्ग कार्य प्रथम होते; व बहिरङ्ग कार्य झालेले असेल तर ते असिद्ध होते ' या अर्थाचा 'अन्तरङ्ग-परिभाषा' नावाने प्रसिद्ध असलेला संकेत पाणिनीने दिला नसला तरी प्रथमतः कात्यायनाने व त्यानंतर भाष्यकार व इतर वैयाकरणांनी त्याचा फार उपयोग केला आहे. आभीयासिद्धत्त्वाची कल्पना अन्तरङ्गासिद्धत्व कल्पनेच्या मुळाशी असावी. ११०, प्रत्ययांचे दोन प्रकार. पाणिनीच्या व्याकरणांत दोन प्रकारचे प्रत्यय दृष्टीस पडतात. धातु किंवा प्रातिपदिक या रूपाच्या मूळ प्रकृतीला लागणारे सुप् प्रत्यय, तिङ् प्रत्यय, कृत् प्रत्यय, तद्धित पत्यय, विकरण प्रत्यय हे पहिल्या प्रकारांत येतात; आणि, हे प्रत्यय लागल्यामुळे मागच्या प्रकृतीला अंग म्हणण्यांत आल्यावर त्या अंगामुळे या प्रत्ययांना होणारे जे आदेशभुत प्रत्यय दुसन्या प्रकारांत येतात. झठ फ बगैरे प्रत्ययांना होणारे आदेश व विभक्ति-प्रत्ययांना होणारे आदेश हे अंगामुळे होणारे असल्यामुळे त्यांचा दुसऱ्या प्रकारांत अंतर्भाव होतो. हे प्रत्ययांचे आदेश व प्रत्ययामुळे होणारे अंगविकार अंगाधिकारामध्ये दिले आहेत. त्यांमध्ये धातूंना होणारे वृद्धि व गुण,तसेच धातूंना लागणारे नुम् आगनव इट् आगम, तसेच त्यांचे निषेध यांची प्रामुख्याने गणना होते. पाणिनीने हे सर्व प्रत्यय, आगम व आदेश अंगाधिकारामध्ये सविस्तर सांगितले आहेत. त्याप्रमाणेच अंगाला होणारे दीर्घ, हस्व, एत्व, ईडागम, नुडागम, पुगागम इत्यादि विकारांचेही " असिषचनमुनर्गमज्ञगभावार्थनादेशलगप्रतिषेधार्य न " थमा । पमिद' पाना उपयोग सांगितरा सोहे (म, माय. भाग ५ . ३८६ तात्र . १३१ रहा.) व - .

·- १९० व्याकरणमहाभाष्य त्याने संपूर्ण विवेचन केले आहे; व सर्वात शेवटी निरनिराळे लट् , लिट् , लङ्, लिङ् इत्यादि लकार प्रत्यय पुढे असतांना होणारी अंगकार्ये त्याने दिली आहेत. १११. द्विरुच्चारण. लोकव्यवहारामध्ये प्रयोगयोग्य पद काही प्रसंगी दोनदां उधारण्यांत येत असते. धातु- साधित धातु किंवा आख्यात (तिङन्त ) साधतांनाही काही वेळां धातूचें द्विरुचारण होत असते. त्याप्रमाणेच संयुक्त व्यंजनामधील एका व्यंजनीचेही द्विरुच्चारण होते. या सर्वांना द्वित्व हा शब्द सारखाच लागू पडतो. धातूच्या किंवा वर्णाच्या द्विरुच्चारणाला साधारणपणे द्वित्व ही संज्ञा देण्यांत येते; म्हणून संपूर्ण सुबन्त अथवा तिङन्त शब्दांच्या द्वित्वाला द्विरुच्चारण म्हणणे ज्यारत सोयीचे होईल. या द्विरुच्चारणाच्या दुसऱ्या भागाला आमेडित अशी संज्ञा पाणिनीने दिली आहे. लोकामध्ये मात्र दोनदां उच्चारलेल्या समग्न शब्दस्वरूपाला ऑरेंडित म्हणतात. साधारणपणे पाहिल्यास तिङन्त शब्दांचे किंवा क्रियापदांचे द्विरुच्चारण क्रियेचे सातत्य असतांना दृष्टीस पडते व सुबन्तांचे द्विरुष्चारण वीप्सा विवक्षित असतांना आढळून येते. यां- शिवाय प्र, परि, सम्, उप, उद्, या उपसर्गाचें, अधि, अधस् व उपरि या अव्ययांचे, तसेच संबोधनार्थी उच्चारलेल्या शब्दांचेही द्विरुच्चारण विशिष्ट प्रसंगी आढळून येते. ११२. सर्व निघात. भाषेमध्ये उच्चारलेल्या प्रत्येक पदामध्ये एक उदात्त असतो व बाकी सर्व स्वर अनुदात्त असतात हे मागे सांगितलेच आहे. त्याप्रमाणेच उदात्त स्वर हा आघातस्वरूपाचा असतो व तो अर्थमहत्त्वाप्रमाणे प्रकृतीवर, किंवा प्रत्ययावर, किंवा सामासिक पदांमधील पूर्वपदायर किंवा उत्तरपदावर दिलेला आढळून येतो; तसेंच, केव्हां केव्हां तो दीर्घ उच्चारलेल्या जाणाच्या वर्णावरही अवलंबून असतो हेही मागें सांगितले आहे. ज्याप्रमाणे प्रत्येक पदांतील महत्त्वाच्या विभागावर उदात्त अवलंबून असतो त्याप्रमाणे संबद्ध पदें एकत्रित करून वाक्य उच्चारले जाते तेव्हां इतर मदांच्या मानाने एका पद बरेच कमी महत्त्वाचे असल्यास त्या पदावर मुळीच आघात दिला जात नाही व त्यांतील सर्व स्वरांचे अनुदात्त उधारण होते. अशा प्रकारच्या संपूर्ण अनुदात्त उच्चारणाला 'सर्वनिघात' म्हणण्याची वहिवाट आहे. युष्मद् व अस्मद् शब्दांची एकाक्षरी रुपें अनुदात्त असतात. पादाच्या अथवा वाक्याच्या आरंभी नसलेल्या आमन्त्रितालाही सर्व- निघात होतो. त्याप्रमाणेच गतिसंशकाच्या पुढे दुसरा गतिसंशक उपसर्ग असल्यास मागील गतिसंज्ञक अनुदात्त होतो. या बाबतीत विशेष महत्वाची बाब म्हणजे 'क्रियापदाशिवाय दुसरा कोणताही शब्द मार्ग असलेले क्रियापद सर्वानुदात्त होते' हा सर्वसाधारण नियम पाणिनीने १. याविषयी पाणिनिम्न ६३११ ते ६।१।१२ पहा. २. याविषयों पाणिनियत्रे " अचो रहाभ्यां दे," तसेंच " अनचि च" ( ८१४।४६-४७) महा. ३, याविषयों “ सर्वस्य । " इत्यादि सूत्रे ( ८1१1१ ते ८।१।१५) पहा, ४. “ तस्य परमानेटिनन् " (पा. स. ८1१।२ ) पहा. 'आमेडितं द्वितिघुष्टं' असा अमर- कोशांत लोक आहे. ५. " अनुदात्तं पदमकवर्जन् ' (पा. न. ६।१।१५८) पदा, ६. याविषयी " युप्नदणदोपोचतुर्थीदितीयासयोर्यानावी " ( पा. सू. ८।१।२०) पहा. "गनिगतो (पा. न. ८1१७०) पहा. " ·. उपोद्धात १९१ सांगितला आहे; व त्याला अपवादस्थळेही अनेक दिली आहेत; त्यांतील महत्वाचा अपवाद म्हणजे यदि शब्द किंवा यद् शब्दाचे रूप वाक्यांत जर त्या क्रियापदाशी संबद्ध असेल तर ल्या क्रियापदाला सर्वानुदात्त होत नाहीं हो आहे व लौकिक उच्चारणांत तसा अनुभवही येतो. ११३. आपमधील व्यंजनान्त प्रातिपदिकें. भाषेमधील सर्व प्रकारच्या सुबन्त व तिङन्त शब्दांचे व्याकरण म्हणजे रूपसिद्धि व अथांचे विवेचन सव्वासात अध्यायांमध्ये केल्यानंतर शेवटच्या तीन पादांमध्ये पदें समन्वित करून वाक्य उच्चारण्याचे वेळी पदांतील शेवटच्या वर्गीना होणारे आदेश पाणिनीने दिले आहेत. त्याप्रमाणेच दोन पदांच्या अतिशयित सांनिध्यामुळे पदांतील वर्णांना होणारे विकार-विशेषतः पहिल्या पदाच्या शेवटच्या वर्गाला व दुसऱ्या पदाच्या आदिवर्णाला होणारे विकार- त्याने दिले आहेत; पदांमधील वर्णानाही द्वित्व किंवा णत्व यांसारखे होणारे विकार त्याने दिले आहेत. यांतील बहुतेक विकार वर्णोच्चारणाचे बाबतींत होणाऱ्या प्रांतीय वैशिष्टयामुळेच घडून आलेले दिसतात. संस्कृत भाषेत प्रयोगयोग्य सुबन्त व तिङन्त शब्दांपैकी बहुसंख्य शब्द अजन्त म्हणजे स्वर शेवटी असलेलेच दिसून येतात. स् या व्यजनाला झालेला विसर्ग तसाच म् या व्यंजनाला झालेला अनुस्वारही शब्दाच्या शेवटी अनेक वेळां येतो. स्वरांमध्ये सुद्धा या व ल हे क्वचितच आढळतात. व्यंजनांपैकी मात्र वर्गातील दुसरी व चौथीं व्यंजनें, च-वर्गातील व्यंजनें व त्याप्रमाणेच य, र, ल, व, श, ष, स, ह ही व्यजनें प्रयोगयोग्य शब्दांच्या शेवटी आढळून येत नाहीत. धातूंच्या शेवटी कोणताही वर्ण (स्वर अथवा व्यंजन ) असतो. त्याप्रमाणेच प्रातिपदिकाचे शेवटीं कोणतेहि व्यंजन असू शकते. अव्युत्पन्न प्रातिपदिकें ही साधारणतः स्वरान्त असली तरी व्युत्पन्न प्रातिपदिकांच्या शेवटी कोणताही स्वर किंवा कोणतेही व्यंजन येऊ शकते. कारण, भाषेमध्ये धातूंच्या शेवटी बहुतेक सर्व व्यंजने आढळतात; व विप् प्रत्यय लागून धातूपासून जसेच्या तसें म्हणजे धातूच्याच स्वरूपाचे किवन्त प्रातिपदिक होऊ शकते. अशा प्रकारच्या व्यञ्जनान्त प्रातिपदिकांना लागलेल्या प्रथमा-एकवचनाच्या मु प्रत्ययाचा सदा लोप होत असल्यामुळे कोणतेही व्यंजन सुबन्ताच्या शेवटी जरी येऊ शकले तरी लोकांमधील शब्दप्रयोगांमध्ये मात्र क, ट, त, आणि प या चार वर्गातील व्यंजने आणि त्यांतील सुद्धा पहिली, तिसरी व कांही ठिकाणी पांचवी हीच व्यंजनें पदाच्या शेवटी दृष्टीस पडतात. ११४. प्रातिपदिकांचे सुवन्त प्रयोग. पाणिनीने अशा त-हेनें विवक्षित व्यंजनेंच सुबन्तांच्या शेवटी येण्याकरितां कांहीं विवक्षित कार्ये सांगितली आहेत. 'ह' वर्णाला ढ किंवा घ सांगितल्यामुळे हकारान्त प्राति- पदिकाचे प्रथमा एकवचनाचे रूप ट् किंवा इ, त्याप्रमाणेच क् किंवा ग् शेवटी असलेलेंच आढळून येते. य् , र, ल् अथवा व शेवटी असलेले प्रथमा एकवचनीं रूप प्रयोगांत आढळूनच येत नाही; फक्त पुनर् सारखी अव्यये किंवा अकारान्त शब्दाच्या संबोधनाचे रूप यांमध्येच र' वर्ण शेवटी आढळून येतो. 'शंकराला 'प'कार होतो व प्रकाराला जश्त्व होऊन ट् १." तिटतिड: (पा. तू. ८1१।२८ ) पानन कुत्तने च सुष्यगोत्रादी (८१९६९) सून पहा. २. याविपयों " निपातयंचदिहन्त०" ( ८1१।३०) पहा. ३. याविषयी 'हो हः" इत्यादि तीन सूत्रे ( ८२१३१-३३ ) पा. (८२३६) पहा. - 1 नपसरजनन ·هر १९२ न्यांकरणमहाभाध्ये किंवा ड् शेवटी येतो. सकार शेवटी आल्यास त्याला र आणि नंतर विसर्ग होतो व विसर्गाचाही लोप होतो किंवा त्याला 'ओ' आदेश होतो. च--वर्गातील व्यंजन शेवटी आल्यास त्याला क वर्गातील व्यंजन आदेशरूपाने होऊन क् किंवा ग् शेवटी येतो. सुबन्ताच्या शेवटच्या मकाराला केव्हां केव्हां अनुस्वार होतो. पूर्वपदांतील निमित्तामुळे पदाच्या आरंभींच्या वर्णाला होणाऱ्या कार्यामध्ये षत्व आणि णत्व यांचा प्रामुख्याने अंतर्भाव होतो. पाणिनीने षत्व व णत्व यांबद्दल अनेक नियम व अपवाद सांगितले आहेत. त्यावरून ज्या ज्या शब्दांमध्ये ण किंवा दृष्टीस पडतो ते सर्व शब्द मूळचे णकारादि किंवा षकारादि असे मूळ प्रांतीय उच्चारणांत असावे, असा निष्कर्ष निघू शकेल. पूर्वपदांतील शेवटचे व्यंजन व उत्तरपदातील पहिले व्यंजन यांमध्येही एकमेकांच्या सानिध्यामुळे काही फरक दृष्टीस पडतात. उदाहरणार्थ-सकार व त- वर्गातील व्यंजनांना शकार व चवर्गीय व्यंजनाचा योग आला असतां शकार व तवर्गीय व्यंजन होते. यालाच वैयाकरण-संप्रदायामध्ये श्चुत्व म्हणतात. श्चुत्वाप्रमाणेच धुत्वही षकार किंवा टवर्गीय व्यंजनाचा योग आला असतांना होते. त्याप्रमाणेच वर्गाच्या चवथ्या, तिसऱ्या, दुसऱ्या व पहिल्या व्यंजनाला तिसरे व्यंजन होते व काही ठिकाणी पहिले व्यंजनही होते. शेवटच्या नकाराचा केव्हां केव्हां लो होतो. तसेच ङ, ण किंवा न् हा पदाचे शेवटी असून त्याच्या पुढे स्वर आल्यास आणखी ङ, ण् किंवा न उच्चारण्यात येतो. यांशिवाय दोन किंवा ज्यास्ती व्यंजनांचा संयोग असल्यास त्यांतील एका व्यंजनाचे द्विरुधारणही केव्हां केव्हां होते; तसेच, केव्हां केव्हां दुसरे एकादें व्यंजनही ज्यास्त घालण्यात येते. वर दिलेली सर्व कार्थे ही प्रांतीय उच्चारण- वैशिष्टयाचेच निरनिराळे परिणाम भाषेमध्ये प्रसृत झाल्याची द्योतक आहेत असे म्हणावयास कांही हरकत नाही. १. " ससजुयो रुः (८२२६६), “खरवसानयोविसर्जनीयः" (८३।१५), "रोः सुपि " ( ८।३.१६), " मोभगोडयोअपूर्वस्य योऽशि" ( ८1३।१७) " व्योलघुप्रयत्नतरः शाकटायन- स्य" ( ८।३।१८ ) " लोपः शाकल्यस्य' (८:३१९) “ोतो गाय॑स्य " ( ८।३।२०) व "हलि सधैपान " ( ८३२२) ही मूनें पदा. २. " चोः कुः" ( ८१२।३०) पहा. ३. " मोऽनुरयारः ' ( ८२३ ) पहा. ४. याविषयों "इगः पः ( ८।२।३९ ) पासून " निव्यभिभ्योन्यवाये या छन्दसि ( ८1५।११९) सूत्रे, त्याप्रमाणेच “रपाभ्यां नो णः समानपदे" (८४१) पासन " भादिषु य (८४१३९) पयंन यो पहा. ५. “ स्तोः थुना :" ( ८१४४० ) पहा. ६ "ना धुः (८४१४१) पहा. ७. याविषयी सल जर शशि" (८१४५३) पासून वावसाने ( ८1५६) पर्यंत " . . संपदा, ८.पः प्रातिपदिकान्तरय " व "न सिंयुद्धयो: " ( ८।२१७, ८ ) सूत्रे पहा. ९. ""मो हस्पादन मुन्नित्यम् ' (८३।३२) सूत्र पहा. १०. याविषयी " अघोरदाम्पा द्वे" ( ८1४।४६ ) पासून " सरो सरि सवगे" (८४६५) र म पा ११. पापिया "लो. तुम्हार' (८।३।२८) पामुन "ही स्" (८1१) पयर ·उपोद्घात - वार्तिककाल, नेकपूर्व ३००-२०० ११५. वार्तिक-वचनांची आवश्यकता व रचना. व्याकरणशास्त्रासारख्या गहन व विस्तृत विषयाचें पाणिनीने केलेले निरूपण किती जरी सर्वांगपरिपूर्ण असले तरी सूत्रे रचितांना त्याने अत्यंत लाघवयुक्त पद्धतीचा स्वीकार केल्यामुळे त्याच्या ग्रंथाचे अध्यापन करतेवेळी महत्वाच्या सूत्रांचे विस्तृत विवेचन करणें अध्यापकांना भाग पडले. अतिपूर्वेकडील प्रांत सोडल्यास भारतांतील निरनिराळ्या सर्व प्रांतांमध्ये पूर्वीचे म्याकरणग्रंथ पार मागे पडले व पाणिनीच्या अष्टाध्यायीचा जोराने पुरस्कार झाला. निर- निराळ्या आचार्यांनी आपल्या शिष्यगणांना पाणिनीच्या सूत्रांचा योग्य अर्थ व सूत्रांतील निर- निराळ्या पदांचा उपयोग व महत्त्व समजावून देतांना सूत्रांवर आपण स्वतः केलेल्या चर्चेपैकी महत्त्वाचे मुद्दे स्मरणास उपयुक्त पडतील अशा रीतीने सूत्रांच्या अत्यंत लाघवयुक्त पद्धतीने संग्रथित करून ठेविले व पूर्वपक्षोत्तरपक्षमालारूप विवेचनावर स्मरणोपयुक्त संग्रहकारिका रचिल्या. सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, पूर्वमीमांसा व उत्तरमीमांसा या शास्त्रांतील प्रमेये ही बहुतांशी बुद्धिगोचरच असल्यामुळे त्यांचे प्रतिपादन करतांना अनेक प्रकारचे विचारप्रवाह व मतभेद दिसून येतात. व्याकरणशास्त्र हे प्रचलित भाषेमध्ये आढळून येणाऱ्या शब्दप्रयोगांवर आधिष्ठित असल्यामुळे त्यांमध्ये मतभेदांना व बौद्धिक कल्पनासंभारांना वस्तुतः जागा जरी नसली तरी भाषेमध्ये सारखे होणारे बदल व शब्दसमृद्धीची वाढ यांचेकडे नजर देऊन सूत्रांचे स्पष्टीकरण करतांना सूत्रांना पुरवणी म्हणून व्याख्यानाचे वेळी व्याख्यानकर्त्यांना अनेक बारीकसारीक गोष्टींची नोंद करावी लागली;तसेंच,सूत्रे अत्यंत संक्षित असल्यामुळे विस्तृत विवेचन देऊन त्याचा सारांशही थोडक्या शब्दांत ग्रथित करून ठेवावा लागला. शिवाय, सूत्रांचे स्पष्टीकरण करतांना हतर शास्त्रांमध्ये चालू असलेली पद्धति स्वीकारून सूत्राचे प्रयोजन, सूत्रांतील शब्दांची उप- युक्तता, तान्त्रिक अडचणी, सूत्रांवर आक्षेप, त्यांचे निराकरण इत्यादि गोष्टींवर भर देऊनही सूत्रांचे विवेचन करणे भाग पडले व निरनिराळ्या आचार्यांनी ते यथायोग्य केले. कांहीं विशिष्ट ठिकाणीच आपल्या वुद्धिविभवावर भर देऊन इतर प्रकाराने इष्टसिद्धि होत असल्यामुळे सूत्रांतील काही पदांचे किंवा सूत्रांचे त्यांनी वैयर्थ्य दाखविले आहे. ११६. वार्तिककारांमध्ये कात्यायनाचे स्थान. वर निर्दिष्ट केलेल्या रीतीने अनेक व्याख्यानकर्त्यांनी पाणिनिसूत्रांची व्याख्याने केली व त्यांचे लाघवयुक्त टाचण करून ठेवले. या टांचणांना वार्तिकें म्हणून संबोधण्याचा प्रघात पडला. अशा भारद्वाज, सौनाग, कुणरवाडव, क्रोष्ट्रीय,इत्यादि सांप्रदायिक वार्तिककारांमध्ये कात्यायनाची गणना मुख्यत्वाने करण्यांत येते.कात्यायनाने स्वतःकोणती वार्तिकें रचिली व इतर वार्तिककारांनी कोणती रचिली हे निवड करून सांगणे फार कठिण- फार काय अशक्यच आहे. कात्यायनाचा वार्तिकपाठ म्हणून हल्ली छापलेल्या ग्रंथाला जुन्या परंपरेचा आधार बिलकूल नाही. स्वतः भाष्यकारांनी अमुक बार्तिक कात्यायनाचे आहे असे म्हटले आहे त्या ठिकाणी, तसेंच कैयट वगैरे टीकाकारांनी तसे म्हटले आहे तेथेच फक्त, ती वार्तिकें कात्यायनाची आहेत असे निश्चितपणे म्हणता येईल असे जरी खरे असले तरी भाष्यामध्ये भाष्यकारांनी उद्धृत केलेल्या वार्तिकांपैकी बहुसंख्य वार्तिकें कात्यायनानेच रचिली असावी. सूत्रांच्या धाटणीवर लिहिलेली बहुतेक सर्व ·१९४ व्याकरणमहाभाष्य - वार्तिकें कात्यायनाचींच असावी. महाभाष्यकारांनी या सर्व वार्तिकांचा कर्ता कात्यायन आहे असें कोठेही म्हटले नसले व कात्यायनाचा नांवाने उल्लेख दोन तीन वेळांच केलेला असला तरी त्यांनी उद्धृत केलेल्या वार्तिकांमध्ये आढळणाऱ्या ' उक्तम् ', ' उक्तं तु अशा शब्दांनी केलेले उल्लेख पूर्वी उद्धत केलेल्या वार्तिकांनाच लागू पडत असल्यामुळे सूत्रपद्धतीने रचिलेल्या गद्यमय सर्व वार्तिकांचा संग्रहकर्ता तरी एकच आहे असे म्हणावे लागते. जेथें निराळा कर्ता आहे तेथे त्याच्या नावाचा उल्लेख भाष्यकारांनी केला आहे. अव्युच्छिन्न गुरुशिष्यपरंपरे- मध्ये सर्व वार्तिकें कात्यायनाने रचिलीं असा समज आहे. तसेच, पाणिनीय व्याकरण हे 'त्रिमुनि' म्हणून संबोधण्यात येते व तीन मुनी म्हणजे पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि असे मानण्यात येते. या सर्व कारणांवरून बहुतेक गद्यमय संक्षिप्तवचनात्मक वार्तिकें कात्यायनाने रचिलीं असें मानण्यांत येते. ११७. कात्यायनाची कामगिरी. पाणिनीच्या सूत्रांचे विवेचन करण्याचे कामी कात्यायनाने जी कामगिरी केली ती निःसंशय फारच श्रेष्ट दर्जाची व महनीय आहे. अत्यंत परिश्रमपूर्वक रचिलेल्या सुमारे चार हजार सूत्रे असलेल्या पाणिनीच्या अष्टाध्यायी या सूत्रग्रंथावर त्याने सुमारे ४२०० वार्तिकें रचिली. काहीं सूत्रांवर एक दोन तर काहीं सूत्रांवर पन्नासांचे पेक्षां ज्यास्त इतकी वार्तिकें त्याने रचिली. ही वार्तिकें रचतांना त्याने सूत्रांचाच क्रम स्वीकारला व साधी व स्पष्टार्थ सूत्रे गाळून महत्त्वाच्या अशा सुमारे बाराशे सूत्रांचंच विवरण केले आहे. या विव- रणामध्ये पाणिनीच्या सूत्रांत में राहून गेलें तें सांगितले आहे, जे सांगितले नसतां चालले असते त्याचे निदर्शन केले आहे, जें अनवधानतेने सांगितले गेले ते दुरुस्त केले आहे, अस्पष्टार्थ असलेले स्पष्ट करून सांगितले आहे व जे महत्त्वाचे आहे त्याचे शंकासमाधानात्मक रीतीने व्याख्यान केले आहे. याप्रमाणे एका दृष्टीने पाणिनीच्या सूत्रांचे दृढीकरण करण्याची काम- गिरी वार्तिककारांनी बजावली आहे. परंतु काही टीकाकार कात्यायनाच्या या महत्त्वाच्या कामगिरीविषयीं अनुदार उद्गार काढतात. कात्यायन हा पाणिनीच्या चुक्या काढून दाखवि- णारा टीकाकार होता तसेंच पाणिनीच्या चुक्या दाखविण्याचे त्याने व्रतच घेतले होते असे या टीकाकारांचे म्हणणे आहे. वस्तुतः हे म्हणणे मुळीच बरोबर नाही. जर कात्यायनाला आपली श्रेष्ठता दाखवावयाची असती तर त्याने वार्तिकें न रचितां स्वतंत्र व्याकरणग्रंथच रचिला असता. त्याने स्वतंत्र ग्रंथ लिहिला नाही इतकेच नव्हे, तर सूत्रांची प्रतीकें घेऊन त्यांचे त्याने व्याख्यान केले आहे; व आपण स्वतंत्र ग्रंथ केला नाही या जाणिवेने व विनयानेही त्याने आपले नांव कोठेही घातले नाही. पदमञ्जरीकार पंडित हरदत्तांनी स्वतःविषयी दर्पोक्तीने काढलेले उद्गार " एवं प्रकटितोस्माभिर्भाष्ये परिचयः परः । तस्य निःशेषतो मन्ये प्रतिपत्तापि दुर्लभः तसेच पंडितराय जगन्नाथांनी काढलेले "णेरणाविति सूत्रार्थ भगवान् वेत्ति पाणिनिः । अहं च भाष्यकृद्धेत्ति वृत्तिकृद्वेत्ति वा न वा" है उदार विचारांत घेतले असतां वार्तिककारांनी स्वतः जरी काढले नसले तरी मूत्रफारनिगूढार्थ येत्ति कात्यायनो मुनिः । पतशालिस्तन्मुखेन तन्मुखेनेतरे बुधाः अशा त-हेचे उदार वार्तिककारांविषयी काहायेसे वाटतात व ते चार्तिककारांना पूर्ण लागू पडतात.

·उपोद्धात १९५ ११८. वार्तिककारांची वार्तिकें व भाष्यकारांच्या इष्टी. वार्तिकें रचतांना 'अमुक सूत्राची मुळींच जरूर नव्हती, अमुक सूत्रांत हे शब्द ज्यास्त घालावयास पाहिजे होते, अमुक शब्द घातले नसतां चालले असते अशा रीतीने ठिकठिकाणी पाणिनीचे प्रमाद दाखविणारा कात्यायन हा दोषैकदृष्टि होता' असें गोल्डस्टूकर, वेबर वगैरे विद्वानांचे म्हणणे आहे. या म्हणण्याला मुरड घालून कात्यायन हा चिकित्सक टीकाकार होता असे डॉ. कीलहॉर्न यांनी आपले मत प्रदर्शित केले आहे. कात्यायनाची वार्तिकें कोणती व भाष्यकारांची वचनें कोणती यासंबंधी विद्वत्तापूर्ण विवेचन डॉ. कीलहॉर्न यांनी "कात्यायनाची वार्तिकें" या मथळ्याखाली एक उद्बोधक निबंध लिहून केले आहे. भाष्यकारांच्या 'इष्टी' म्हणून ज्या वार्तिकांना परंपरागत म्हणण्यात येते त्या इष्टीही शोधून निराळ्या काढणे कठीण आहे. तरी पण, 'इति वक्तव्यम्', 'इति वाच्यम्', 'इत्युपसंख्यानम्' असे साधारणपणे ज्या वार्तिकांच्या शेवटी म्हटले आहे व विशेषतः वार्तिक लिहिल्यानंतर वार्तिकांतील बहुतेक शब्द जसेच्या तसे ठेवून कांही शब्द ज्यास्त घालून ज्यांचे स्पष्टीकरण भाष्यामध्ये केले आहे ती कात्यायनाची वार्तिके समजावी असा निष्कर्ष डॉ. कीलहॉर्न यांनी काढला आहे व · आपल्या म्हणण्याचे पुष्टयर्थ पुष्कळ उदाहरणेही दिली आहेत. थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे जेथे जेथें रोनदां उच्चारण दिसून येते त्या त्या ठिकाणी पहिले उच्चारण वार्तिककारांचे वार्तिक असते व दुसरे भाष्यकारांनी केलेले त्या वार्तिकाचे व्याख्यान असते, व जेथे एकच उच्चारण असते तेथे ते वचन भाष्यकारांचे असते असा साधारण सिद्धान्त डॉ. कीलहॉर्न यांनी दिला आहे. या सिद्धांताशी अत्यंत सहमत होणे शक्य नसले तरी डॉ. कीलहाने यांचे म्हणणे ग्राह्य घरण्यास हरकत नाही. काही वार्तिके श्लोकात्मक आहेत व ती तशीच भाष्यामध्ये दिली आहेत. काही ठिकाणी त्यांचे तुकडे पाडून भाष्यामध्ये स्पष्टीकरण केले आहे व सूत्राच्या व्याख्येच्या शेवटी संपूर्ण श्लोकही दिले आहेत. ही श्लोकवार्तिकें बहुधा भाष्यकारांनीच संग्रह- श्लोक म्हणून रचिली असावी. भाष्यकारांनी जसे भ्राजीयाः पठन्ति, क्रोष्टीयाः पठन्ति, सौनागाः पठन्ति असे काही थोड्या ठिकाणी म्हटले आहे किंवा कात्य अथवा कात्यायन असा उल्लेख केला आहे त्याप्रमाणे आपली स्वतःची वचनें सोडून बाकीच्या सर्व ठिकाणी वार्तिककारांचा त्यांनी नामनिर्देश केला असता तर बरे झाले असते. वैयाकरणांच्या संप्रदायामध्ये माल ज्या ठिकाणी वार्तिककर्त्याच्या नांवाचा उल्लेख नाही अशी सर्व वचनें कात्यायनाची वार्तिक म्हणून समजण्याचा प्रघात आहे. ११९, कात्यायनाचा वार्तिकपाठ. कात्यायनाचा वार्तिकपाठ म्हणून शीर्षक असलेल्या काही लेखी प्रती उपलब्ध आहेत, त्या प्रतींमध्ये दिलेली वार्तिकें ही ज्या सूत्रावर वार्तिके आहेत ती सूत्रे प्रतीक म्हणून प्रारंभी लिहून नंतर लिहिलेली आढळतात. महाभाष्यामध्ये उद्धृत केलेल्या वार्तिकांशी त्यांची तुलना केल्यास पुष्कळच ठिकाणी पाठभेद आढळून येतात. या वार्तिकपाठांतील कांहीं वार्तिके भाष्या- मध्ये उद्धृत केलेली आढळत नाहीत, पण काशिका सिद्धान्तकौमुदी वगैरे ग्रंथांमध्ये आढळतात; त्याप्रमाणेच वार्तिकपाठामध्ये न दिलेली अनेक वार्तिकें महाभाष्यामध्ये आढळतात. या लेखी प्रतींच्या आरंभी किंवा शेवटी कोठेही ग्रंथकाचे नांव दिलेले नाही. वार्तिकपाठ हे शीर्षक असल्यामुळे व त्यामध्ये आढळून येणारी बहुतेक वार्तिकें महाभाष्यामध्ये उद्धृत केलेली असल्यामुळे ·१९६ व्याकरणमहाभाष्य हा वार्तिकपाठ कात्यायनाचा म्हणून मानण्यांत आला आहे व तसे असणे पुष्कळ अंशी शक्यही आहे. या वार्तिकपाठांतील बहुतेक सर्व वार्तिकें अनुक्तांशपूरक या स्वरूपाचीच आहेत. यावरून असे अनुमान करणेही शक्य आहे की कात्यायनाने रचिलेला मूळचा वार्तिकपाठ हा पूरक अशाच स्वरूपाचा असावा; व त्यामध्ये पाणिनिकालानंतर स्वतःचे कालापर्यंत भाषेमधील शिष्टप्रयोग पाहिले असतां जे फेरफार दिसून आले त्यांचेच विवेचन कात्यायनाने केले असावें. या पूरक वार्तिकांची संख्या सुमारे बाराशे आहे. या लेखी वार्तिकपाठाशिवाय एक मुद्रित वार्तिकपाठ कात्यायनाने केलेला म्हणून उपलब्ध आहे. या मुद्रित वार्तिक पाठांतील वार्तिकांची संख्या ५०६६ आहे. यामध्ये डॉ. कीलहाने यांनी आपल्या मुद्रित महाभाष्यांत जाड्या अक्ष- रांनी जी सुमारे ४२०० वार्तिकें दिली आहेत त्यांशिवाय महाभाप्यांत आढळणारी कारिकामय वार्तिकेही दिली आहेत, भाष्यकारांची इटिवचनेही दिली आहेत; त्याप्रमाणे भाष्यकारांनी क्रोष्ट्रीयाः पठन्ति, भारद्वाजीयाः पठन्ति, सौनागाः पठन्ति, इत्यादि अवतरणे देऊन जी वार्तिकें उद्धृत केली आहेत ती दिली आहेत; इतकेच नव्हे, तर कैयटभट्टांनी उद्धृत केलेल्या वार्तिक- वचनांचाही संग्रह केला आहे. हा वार्तिकपाठ कात्यायनाचा नसून महाभाष्यावरून कोणीतरी आधुनिक वैयाकरणाने तयार केलेला कात्यायनाचे नांवावर घातलेला आहे असे डॉ. कीलहॉर्न यांचे म्हणणे आहे. अर्थात् संपूर्ण वार्तिकपाठ कात्यायनाचा नसला तरी त्यांतील बहुसंख्य वार्तिकें कात्यायनानेच रचिलीं आहेत असे डॉ. कीलहाने यांनी म्हटले आहे. एकंदरीत पाहतां हा मुद्रित वार्तिकपाठ महाभाष्यामध्ये आढळणान्या सूत्रसदृश गद्यमय व कारिकामय वचनांचा संपूर्ण संग्रह आहे; मग त्याचा कर्ता कोणीही असो. , १२०. नागेशभट्टांनी दिलेली 'वार्तिक या शब्दाची व्याख्या व पाश्चात्य विद्वानांची मतें. पाराशरपुराणामध्ये “ उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं अन्धं वार्तिक प्राहुर्वार्तिकशा मनीषिणः" अशी वार्तिक शब्दाची व्याख्या दिली आहे; व ती महाभाष्यामधील बार्तिकांना पूर्णपणे लागू पडते. या व्याख्येप्रमाणे उक्तचिन्तनपर, अनुक्तचिन्तनपर व दुरुक्त- चिन्तनपर असे तीन मुख्य प्रकार होतात व या तिन्ही प्रकारची वार्तिकें महाभाष्यामध्ये आदळतात. नागेशभट्टांनी सूत्रेऽनुक्तदुरुक्तचिन्ताकरत्वं वार्तिकत्वम्' अशी वार्तिक या शब्दाची व्याख्या दिली आहे. या व्याख्येमध्ये 'उक्त' हा शब्द त्यांनी गाळला आहे. त्यामुळे उक्त- चिन्तनपर अशा पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप वार्तिकांची व व्याख्यानसाररूप वार्तिकांची गणना वार्तिकां- मध्ये करता येणे कठीण पडते. कदाचित् वार्तिक शब्दाच्या प्रसिद्ध व्याख्येमधून 'उक्त' हा शब्द गाळण्यांत अनुत्तचिन्तन व दुरुक्तचिन्तन करणाऱ्या वचनांनाच वार्तिक ही संज्ञा द्यावी असे सांगण्याचा त्यांचा हेतु असावा; व न जाणों, वर निर्दिष्ट केलेला लेखी वार्तिकपाठ हा त्यांचेजवळ असावा व तोच कात्यायनाचा अधिकृत वार्तिकपाठ असून वार्तिकांसारखी सर्व भतर वचनें पाणिनीय अटकाचें अध्यापन करणाऱ्या निरनिराळ्या आचार्याची व्याख्यानसार- इप वचने व भाष्यकारांचींच इटिरूप वचनॅ आहेत असे त्यांचे मत असावे. नागेशभट्टांच्या 'वार्तिक' शब्दाच्या व्याख्येचा अक्षरशः अर्थ लक्षात घेऊन डॉ. गोल्डस्टुकर यांनी 'इति वक्तव्यम्', 'इति वाच्यम्', 'इत्युपसंख्यानम् ' चंगेरे शब्दांनी पुरी केलेली जेवढों वचनें तेवढीच कात्यायनाचा चार्तिक असून त्यांशिवाय इतर सर्व वार्तिकांसारखी दिसणारी वचने ही भाष्यकारांची इटिवचने आहेत अशा मताचे प्रतिपादन केले आहे व अनुक्तदुरुक्तचिन्तनपर वार्तिक रचिणान्या कात्याय- ·उपोद्घात १९७ नाला दोषकदृष्टि चिकित्सक ठरवून त्याच्यावर 'पुरोभागि'-त्वाचा शिक्का मारला आहे; इतकेच नव्हे, तर पाणिनिसूत्रांचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनीही कात्यायनाचे संपूर्ण अनुकरण केले आहे असे म्हटले आहे. या बाबतींत कात्यायन व पतंजलि शंमध्ये त्यांचे मताने फरक एवढाच की कात्यायनाला फक्त पाणिनीच्याच दोषांचे आविष्करण करावयाचे असल्यामुळे त्याने तें मनःपूत केले आहे; पण भाप्यकारांना पाणिनि व कात्यायन या दोघांच्या दोषांचे आविष्करण करावयाचे असल्यामुळे कात्यायनाप्रमाणे भाष्यकारांनी पाणिनिसूत्रांवर दोष दाखविले आहेत व कात्यायनाने काढलेल्या दोषांचे समर्थन केले आहे. कात्यायनाच्या वार्तिकांचे दोष दाखविण्याचा त्यांना प्रसंग आला तेव्हां मात्र जरी पाणिनिसूत्रांचें त्यांना समर्थन करावे लागले तरी ते त्यांनी मोठ्या खुबीने केले आहे व वेळोवेळी आपली वचनें इष्टिरूपाने दिली आहेत. डॉ. चेवर या पाश्चात्य विद्वानांनी जरी गोल्डस्टुकरने दिलेले वरील मत ग्राह्य धरले तरी भाष्यकारांकडे त्यांनी जराशा सहानुभूति- पूर्वक दृष्टीने पाहिले आहे; व कात्यायन जरी दोषैकदृष्टि चिकित्सक असला तरी कात्यायनाने दाखविलेच्या दोषांचे निराकरण करण्याचे जबाबदारीचे काम अनेक ठिकाणी भाष्यकारांनी केले आहे इतकेच नव्हे, तर कात्यायनाच्या हल्ल्यांतून पाणिनीचा बचाव करण्याचा प्रयत्न हा महत्त्वाचा धागा महाभाष्याच्या रचनेंत सारखा चालू होता असे त्यानी म्हटले आहे. डॉ. वर्नेल या पाश्चात्त्य पंडितांनी भाष्यकारांकडे ज्यास्त सहानुभूतिपूर्वक दृष्टीने पाहिले आहे व भाष्यकारांनी वार्तिककारांच्या निरनिराळ्या प्रकारच्या हल्ल्यांना तोंड देऊन पाणिनीचे समर्थन केले आहे असे म्हटले आहे. १२१. डॉ. कीलहान यांचे मत. डॉ. कीलहान यांनी डॉ. गोल्डस्टूकर, वेबर व बर्नेल या तिघा विद्वानांच्या मतांचा परामर्श घेऊन कात्यायनाप्रमाणेच भाष्यकारांचीही पाणिनीचे दोष काढण्याकडे प्रवृत्ति होती असे म्हटले आहे. भाष्यकारांनी कात्यायनाने दाखविलेले दोष दूर करण्याकरिता मार्ग सुचविले आहेत व स्वतःही वार्तिककारांप्रमाणेच सूत्रांवर दोष दाखवून निराकरणही केलें आहे. दोघांनीही अनेक ठिकाणी सूत्रांच्या अर्थाचे विवेचन करून योग्य अर्थाचा निर्णय केला आहे; अनेक ठिकाणी सूत्रांच्या आवश्यकतेचे, प्रतिपाद्य अर्थाचें व उपयुक्ततेचे विवेचन केले आहे; काही ठिकाणी सूत्रांतील कांहीं पदें, तर थोड्या ठिकाणी सबंध सूत्राचीही अनावश्यकता दाखविली आहे; व सूत्राच्या योग्य अर्थाचे विवेचन करतांना काही ठिकाणी शंकासमाधानात्मक रीतीचा अवलंब केला आहे. भाष्यकारांनी मात्र ज्या ठिकाणी वार्तिककारांचे मत ग्राह्य नाही त्या ठिकाणी, तसेच ज्या ठिकाणी आपले मत स्वतंत्र रीतीने प्रतिपादन करावयाचे आहे त्या ठिकाणी स्वतंत्र इष्टिरूप वचने केली आहेत. परंतु, हे सर्व करण्यामध्ये दोघाही वैयाकरणांचा कल पाणिनीच्या सूत्रांचे दोषाविष्करण करण्याकडे होता असे डॉ. कीलहॉर्न यांनी म्हटले आहे. महाभाष्यकारांच्या लिखाणामध्ये दोन त-हेचे प्रवाह सारखे चाललेले दिसतात असें डॉ. कीलहॉर्न यांनी म्हटले आहे. एक प्रवाह कात्यायनाची वार्तिकें देऊन त्यांना इति वाच्यम्, इति वक्तव्यम् अशा प्रकारची किरकोळ जोड देऊन त्यांचे स्पष्टीकरण करण्याचा व दुसरा स्वतः स्वतंत्र रीतीने वार्तिकांचे विवेचन करून त्यांचा ऊहापोह करण्याचा. या भाष्यकारांच्या निरूपणांत भाष्यकारांनी आपली स्वतःची लधुवचनें घातली आहेत. काही ठिकाणी जुन्या वैयाकरणांच्या कारिकाही दिल्या आहेत. डॉ. कीलहॉर्न यांनी जोडीने वाहणाऱ्या या दोन ·१९८ व्याकरणमहाभाष्य लेखनप्रवाहांचे सूक्ष्म परिशीलन करून त्यांमध्ये आढळणारे भाषावैशिष्टयही दाखविले आहे. कात्यायनाच्या वार्तिकांचे निरूपण चालू असतांना शंका मांडणे झाल्यास 'चेत्' या अव्ययाचा उपयोग करण्यांत येतो; पण भाष्यकारांचे स्वतःचे स्वतंत्र निरूपण चालू असतां 'यदि...अथ' शब्द वापरले जातात. वार्तिककारांचे शंकासमाधानात्मक निरूपण चालू असतांना 'न वा... सिद्धं तु अशा त-हेची शब्दयोजना दिसून येते; पण भाष्यकारांच्या स्वतःच्या निरूपणांत 'नैष दोषः ...तत्तर्हि वक्तव्यम् , या प्रकारचे शब्दप्रयोग आढळून येतात. तसेंच वार्तिकांचे निरूपण चालू असतांना शक्य तो नामांचा उपयोग केला जातो; पण भाष्यकारांचे स्वतःचे निरुपण चालूं असतांना क्रियापदांचा उपयोग केला जातो. एकंदरीत पाहता, डॉ. कीलहॉर्न यांनी भाप्य- कारांचे बाबतीत आपल्या टीकेचा प्रखरपणा पुष्कळच कमी केला असला व भाष्यकारांनी बऱ्याच ठिकाणी वार्तिकांचे खंडन करून पाणिनिसूत्रांचे समर्थन केले आहे असे म्हटले असले तरी वार्तिककारांप्रमाणे भाष्यकारांची दृष्टि सूत्रकारांचे दोष दाखविण्याकडे होती असे त्यांनी आपले मत दिले आहे. १२२. पाश्चात्य विद्वानांच्या मतांचे परीक्षण. डॉ. कीलहॉर्न यांनी महाभाष्याचे चिकित्सात्मक पद्धतीने अवलोकन करून वार्तिकांचे बाबतीत थोडक्यांत पुढे दिल्याप्रमाणे आपले सिद्धांत मांडले आहेतः (१) भाष्यामध्ये आढळणाऱ्या वार्तिकांपैकी बहुसंख्य बार्तिकें कात्यायनाची आहेत व कांहीं थोडींशीच भाष्य- कारांची इष्टिरूप वचने आहेत. (२) ही वार्तिकें कात्यायनाने पाणिनीच्या सूत्रांतील दोष दाखविण्याच्या दृष्टीने लिहिलेली आहेत. (३) भाष्यकारांनी यांपैकी बऱ्याच वार्तिकांचा स्वीकार केला आहे; पुष्कळ वार्तिकांचे स्पष्टीकरण केले आहे व थोड्याच ठिकाणी त्यांची अनावश्यकता दाखविली आहे. या बाबतींत डॉ. कीलहॉर्न यांनी केलेले विवेचन खरोखरच उद्बोधक व मार्मिक आहे; परंतु ते करतांना पाणिनिकालानंतर कात्यायनाच्या कालापर्यंत प्रचलित भाषेमध्ये महत्त्वाचे फेरफार झाले होते, तसेंच, पाणिनीचें अष्टक अतिशय लोकप्रिय झाले असल्यामुळे भारतातील प्रत्येक विद्याकेन्द्रांत त्याचा अभ्यास अवश्य त्या स्पष्टीकरणासह अस्खलित चालू होता या दोन गोष्टींकडे डॉ. गोल्डस्टूकर, वेबर व बर्नेल यांप्रमाणेच डॉ. कीलहॉर्न यांचेही लक्ष गेले नव्हते असे दिसते; या कारणाने ' हैं ज्यास्त पाहिजे' 'हे नको' अशा कात्यायनाच्या लेखनपद्धतीकडेच केवळ त्यांचे लक्ष गेले व कास्पायनाचें समर्थन महाभाष्यामध्ये केले असल्यामुळे कात्यायन व पतञ्जलि हे दोघेही पाणिनीचे दोष काढणारे खवचट टीकाकार होते असा ग्रह होऊन या सर्व पाश्चात्य विद्वानांचा वार्तिकांकडे व महाभाष्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोणच एक प्रकारे दूषित झाला होता असे मोठ्या कष्टाने म्हणावे लागते. १२३. वार्तिकें रचण्यांत वार्तिककारांचा उद्देश. भाषेमध्ये झालेल्या महत्त्वाच्या फेरफारांमुळे पाणिनिसूत्रे ही वार्तिककारांच्या वेळच्या प्रचलित संस्कृत भाषेचे व्याकरण या दृष्टीने अपुरी पटली व सूत्रांतील उणीवा कात्यायन व इतर वार्तिकाकर यांना भरुन काढाव्या लागल्या; व त्यांनी त्या मूत्रांच्या सारखीच अनुक्तदुरुक्त- चितनरूप डोटी छोटी वार्तिके आवश्यक त्या सूत्रांचर जागोजागी लिहून भरून काढिल्या. पाणि- नीच्या सूत्रांवर हाडे चढविण्याचा यार्तिककारांचा बिलकूल उद्देश नव्हता. त्याप्रमाणेच मोठमोठ्या ·पोद्धात ૬ , " विद्याकेंद्रांमध्ये अध्यापकांना पाणिनिसूत्रांचे स्पष्टीकरण करतांना अत्यन्त लाघवयुक्त पद्धतीने लिहिलेल्या महत्त्वाच्या सूत्रांवर अर्थाचे विवेचन व स्पष्टीकरण लक्षात रहावे यासाठी वार्तिकांसारखींच उक्तचिन्तनपर लघुवचने करावी लागली. ही अनुक्तचिंतनपर, दुरुक्तचिंतनपर व उक्तचिंतनपर वार्तिकें करण्यांत वार्तिककारांची पाणिनीचे दोष दाखविण्याची इच्छा मुळीच नव्हती. पाणि- नीच्या व्याकरणाचे दृढीकरण तसेच पूर्णत्वाने व सौलभ्याने स्पष्टीकरण करण्याच्या इच्छेनेच सर्व वार्तिककार वार्तिके लिहिण्याकडे प्रवृत्त झाले हे त्यांच्या लिहिण्याच्या पद्धतीवरून स्पष्ट होते; इतकेच नव्हे, तर त्यांच्या शब्दरचनेवरून सूत्रकारांचेविषयी त्यांच्या मनांत मोठी आदरबुद्धि होती हे स्पष्ट होते. अष्टाध्यायीच्या शेवटच्या सूत्रावरील शेवटचे वार्तिक “ एकशेषनिर्देशाद्वा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेः सिद्धम् यासारखी वार्तिकें याविषयी साक्ष देण्यास पुरेशी आहेत. या तीन प्रकारच्या वार्तिकांपैकीं उक्तचिन्तनपर वार्तिकें ही निरनिराळ्या आचार्यांनी अध्यापनाचे वेळी टांचणे म्हणून प्रथमतः लिहिली असावी व वार्तिककारांनी अथवा कदाचित् भाष्यकारांनी ती उद्धृत करून त्यांचा संग्रह केला असावा. १२४. वार्तिककारांच्या विवेचनपद्धतीचे वैशिष्टय. महाभाष्यामध्ये उद्धत केलेल्या वार्तिक-वचनांचे सूक्ष्म निरीक्षण केल्यास वार्तिककारांच्या विवेचनपद्धतीचे पुढे दिल्याप्रमाणे वैशिष्ट्य ध्यानांत येईल. वृत्तिग्रंथांप्रमाणे सूत्राचा सरळ अर्थ सांगून उदाहरणे देऊन सूत्राचे स्पष्टीकरण करण्याची पद्धति वार्तिकांमध्ये कोठेही आढळून येत नाही. वार्तिकांचे अध्ययन करण्यापूर्वी सरळ अर्थ व उदाहरणे यांसहित सूत्रांचे सामान्य ज्ञान आवश्यक आहे असे गृहीत धरूनच वार्तिककारांनी आपली वार्तिकें रचिलेली दिसतात. वार्तिककारांनी केलेल्या विवेचनाचा क्रम पाहूं गेल्यास सूत्राचा विवक्षित अर्थ सामान्य त-हेनें कळण्याजोगा नसल्यासच त्याचे विवेचन वार्तिककार करतात. सूत्राचा अर्थ स्पष्ट असेल तर सूत्रार्थाचे विवेचन करण्याच्या खटपटींत वार्तिककार पडत नाहीत. सूत्राचा सामान्य अर्थ कळला आहे हे गृहीत धरून सूत्राच्या आवश्यकतेचा विचार करण्यास वार्तिककार आरंभ करितात. सूत्राची आवश्यकता स्पष्टपणे निदर्शनास येत असल्यास त्या बाबतीतही विवेचन न करतां बार्तिककार पद्कृत्याकडे वळतात म्हणजे सूत्रांतील मुख्य पदांचा उपयोग काय याचा विचार करतात; व तो करतांना काही ठिकाणी एकादें पद व अगदी थोड्याच ठिकाणी संपूर्ण सूत्र अनावश्यक असल्याचे सांगतात. ही अनावश्यकता दाखविण्याचे कामी मात्र अनेक ठिकाणी बराच प्रयत्न केलेला दिसतो व काही ठिकाणी क्लिष्ट मार्गाचही अवलंबन केलेले दिसते. भाष्यकारांना हे पसंत पडलेले दिसत नाही व पुष्कळ ठिकाणी या प्रत्याख्यानपद्धतीचे बाबतींत त्यांनी आपली नाखुषी प्रदर्शित केली आहे. एके ठिकाणी तर 'तदेतन्महतो वंशस्तम्बालवानु- कृष्यते' (ही एवढी खटपट कशाकरितां तर वेळूच्या काठीवर चढून चिमणी धरण्याकरितां' महाभाध्य भा. १ पृष्ठ५२) अशी वार्तिककारांवर त्यांनी भेदक टीकाही केली आहे. अशा त-हेनें सूत्राच्या अर्थाचे, प्रयोजनाचे व सूत्रांतील पदांच्या आवश्यकतेचे विवेचन जरूर नसल्यास ते न करतां व जरूर असल्यास ते करून नंतर सूत्राच्या अर्थाची तान्त्रिक चिकित्सा वार्तिककार करतात व पूर्वपक्षउत्तरपक्षात्मक पांडित्यपूर्ण विवेचन-पद्धतीचा अवलंब करून सूत्राचा अर्थ पूर्ण स्पष्ट करतात. अशा त-हेचे विवेचन अनेक ठिकाणी कारिका-स्वरूपाची वार्तिकें करून केलेलेही आढळून येते. याशिवाय, महत्त्वाच्या सूत्रांचे बाबतींत सूत्राच्या विषयाशी संबद्ध अशा कांही विषयांचे वार्तिककारांनी विवेचन केले आहे व अगदी थोड्या ठिकाणी व्याकरणविषयक ·उपोद्धात २०१ १२६. हस्तलिखित वार्तिकपाठांतील वार्तिकांचे स्वरूप. वर वर्णन केलेल्या प्रकारांशिवाय काही महत्त्वाचे प्रकार वार्तिकांमध्ये आढळून येतात. भाषेत निरनिराळ्या प्रकारचा बदल झाल्यामुळे पाणिनिसूत्रांनी सिद्ध झालेले काही शब्द व. प्रयोग वार्तिककारांना भाषेमध्ये रूढ नसलेले आढळून आले. अशा शब्दांची पाणिनिसूत्रांनी सिद्धि न व्हावी या हेतूनें वार्तिककारांना स्वतंत्र प्रतिषेधवचने करावी लागली. त्याप्रमाणेच काही शब्द व प्रयोग पूर्वी रूढ असलेले पण त्यांचे वेळी विशिष्ट अर्थी व विशिष्ट प्रसंगींच प्रचारांत असल्याचे वार्तिककारांना आढळून आले. अशा शब्दांची सिद्धि वार्तिककारांनी सूत्रार्थनियन्त्रणरूप वार्तिकें रचून केली. यांशिवाय आपल्या वेळी पाणिनिसूत्रांप्रमाणे ज्यांची सिद्धि होणे शक्य नाही असेही अनेक शब्द वार्तिककारांना आढळून आले व त्यांची सिद्धि होण्याकरिता वार्तिककारांना स्वतंत्र पूरक वचने तयार करावी लागली. पाणिनि हा वैयाकरण असल्यामुळे निरुक्तकारांप्रमाणे दरेक शब्द साधण्याचे त्याने व्रत घेतले नव्हते. सामान्य नियम घालून व त्यांना अपवाद जोडून जेवढे शब्द सुलभ रीतीने साधता आले तेवढेच त्याने कृत्प्रत्यय व तद्धित- प्रत्यय जोडून साधले. त्यांशिवाय उणादिसूलांनीही काही विशिष्ट शब्द साधले गेले. तरीपण पाणिनिसूत्रांप्रमाणे ज्यांची व्युत्पत्ति देता येईना असे अनेक शब्द राहिले. वार्तिककारांना अशा सर्व शब्दांकडे लक्ष देणे शक्य नसले तरी जे शब्द पाणिनिसूत्रांनी साधिलेल्या शब्दांसारखे होते पण सूत्रांनी ज्यांची सिद्धि राहून गेली त्या शब्दांची, त्याप्रमाणेच त्यांचेवेळी भाषेमध्ये जे. नवीन शब्द प्रचारांत आले होते त्यांपैकी महत्त्वाच्या शब्दांची सिद्धि पाणिनीने दिलेल्या प्रत्ययानी होणे शक्य असल्यास त्यांनी ( १) सूत्राची व्याप्ति वाढविण्याकरितां सूत्रांतील पदांमध्ये बदल सुचवून, किंवा (२) कांही विशिष्ट पर्दै ज्यास्त घालावी असे सुचवून, किंवा (३) सूत्रांसारखी स्वतंत्र वार्तिकवचने रचून केली. या तीन प्रकारच्या वार्तिकांपैकी पहिल्या दोन प्रकारच्या वार्तिकांचा म्हणजे साधुतरपदन्यासरूप व अधिकपदन्यासरूप वार्तिकांचा दुरुक्त- चिंतनपर वार्तिकांमध्ये समावेश होतो. अर्थात् दुरुक्त या शब्दाचा लक्षणेनें अपूर्णोक्त असा अर्थ करावा लागतो. स्वतंत्रवचनरूप वार्तिकांची अनुक्तचिंतनपर वार्तिकांमध्ये गणना करतां येते. ही दुरुक्तचिंतनपर व अनुक्तचिंतनपर वार्तिकें रचण्यांत वार्तिककारांचा उद्देश सूत्रार्थाचे व्याख्यान करणे हा नसून इष्टशब्दसाधन हाच होता हे स्पष्ट दिसते; व याच दोन प्रकारच्या वार्तिकांचा हस्तलिखित वार्तिकपाठामध्ये प्रामुख्याने समावेश झालेला आढळून येतो; कोठे कोठे प्रतिषेधवचनें, नियन्त्रणवचनें व पूरकवचनेंही करावी लागली; या तीन प्रकारच्या वचनां- चाही अनुक्तचिंतनपर व दुरुक्तचिंतनपर वचनांतच समावेश होतो. , १२७. व्याकरणविषयक सामान्य प्रश्रांचे वार्तिककारांनी केलेले विवेचन. अथ शब्दानुशासनम् ' हे वाक्य महाभाष्याच्या आरंभी दिले आहे. ते भाष्यकारांनी स्वतः शीर्षक म्हणून घातलेले असले तरी त्यांनी ते व्याडि वगैरे पूर्वाचार्याकडून घेतलेले असावें. भाष्यकारांना स्वतःला व्याकरण हा शब्द ज्यास्त पसंत असावा हे त्यांच्या विवेचनावरून दिसते. अथ शब्दानुशासनम् हे वार्तिककारांचे वचन नाही. कारण वार्तिकांचा आरंभ 'सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे' या वार्तिकाने झाला आहे असे भाष्यकारांनी ·२०२ ध्याकरणमहाभाध्ये म्हटले आहे, व वार्तिककारांनी स्वतः पाणिनितन्त्राला व्याकरण ही संज्ञा दिली आहे. वार्तिक- कारांनी प्रस्ताव स्वरूपाची चोवीस वार्तिके लिहिली आहेत व त्यानंतर माहेश्वरसूलांचे व्याख्यान पांसष्ट वार्तिकांत केले आहे. माहेश्वरसूत्रांच्या विवेचनानंतर पाणिनिसूत्रांच्या विवेचनास वार्ति- ककारांनी सुरुवात केली आहे व पहिल्या पादाचे विवेचन ४९० वार्तिकांमध्ये केले आहे. प्रास्ताविक वार्तिकांपैकी पहिल्या नऊ वार्तिकांमध्ये वार्तिककारांनी शब्द, अर्थ व त्यांचा संबंध हे नित्य आहेत व शिष्टसमत शब्दांच्या उच्चारणापासून धर्मप्राप्ति होते असे म्हटले आहे. त्यानंतर व्याकरण शब्दाच्या अर्थाविषयी चर्चा केली आहे आणि त्यानंतर माहेश्वर सूत्रावरील वार्तिकांमध्ये क्ष वगैरे संयुक्त व्यंजनांमधील ककार षकार वगैरे वर्ण कार्याकरितां जसे निराळे समजले जातात त्याप्रमाणे ए ओ ऐ औ या संध्यक्षरांमधील अ आ इ उ हे वर्ण निराळे समजले जावे किंवा नाही या प्रश्नाचा विचार केला आहे व ' व्यपवृक्त ' म्हणजे विभिन्न अथवा स्पष्टपणे निराळे असेंच जेथे उच्चारण असेल तेथेच ते वर्ण निराळे समजावे, ए ऐ ओ औ यांतील अ इ उ हे निराळे समजू नये असा निर्णय दिला आहे. अ इ उ , क ल क्...या पाणिनीच्या वर्ण- समानायामध्ये अनुस्वार, विसर्ग वगैरे उच्चारणांत दिसणारे वर्ण दिले नाहीत. त्याविषयी विचार करून वार्तिककारांनी त्यांचा अंतर्भाव वर्णसमाम्नायामध्ये करावयास पाहिजे व तो अन्तस्थ- वर्णीमध्ये तसाच ऊष्मवर्णामध्ये करावा असे प्रतिपादन केले आहे. तिसरा महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे वर्णाना अर्थ असतो किंवा नाही हा. या बाबतींत वार्तिककारांनी आपले स्पष्ट मत दिले नसले तरी वर्णांना प्रत्येकी स्वतंत्र अर्थ असतो या मताचे प्रथम प्रतिपादन करून अर्थ नसतो असें नंतर प्रतिपादन केल्यामुळे स्वभावतःच अर्थाने युक्त असलेल्या अशा शब्दांतील निरनिराळ्या वर्णांना प्रत्येकी निरनिराळा अर्थ नसतो हेच मत वार्तिककारांना इष्ट दिसते. याच वादाचा उल्लेख वार्तिककारांनी अर्थवत् ०(१।२।४५)या सूत्राचे व्याख्यान करतांना केला आहे; व त्या प्रसंगाने निपातांना अर्थ नसतो असे स्पष्ट म्हटले आहे. त्यावरून ' वर्णाना स्वतंत्र अर्थ नसतो, पण वर्ण- समूदरूप धातू व प्रातिपदिके यांना व त्यांना लागणाऱ्या प्रत्ययांना स्ततंत्र अर्थ असतो' असें वार्तिक- कारांचे स्पष्ट मत दिसून येते. 'इ' यासारखे धातू व 'अ' यासारखी जी प्रातिपदिकें व अ, इ, उ ए यांसारखे जे प्रत्यय त्यांना वर्णरूप असूनही स्वतंत्र अर्थ असतो व त्याला कारण ते स्वतंत्र शब्द आहेत हेच. प्रत्यय हे अर्थयुक्त स्वतंत्र शब्द आहेत हे पाणिनीचे मत आहे; अर्थात् त्यांचा स्वतंत्र प्रयोग आढळत नाही आणि त्यांना 'प्रातिपदिक' ही संज्ञा नसल्यामुळे त्यांना विभक्ति प्रत्यय किंवा तद्धित प्रत्यय लागत नाहीत ही गोष्ट निराळी. १२८. " प्रागुदद्वौ विभजते... या वार्तिकवचनाचे विवेचन. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या पहिल्या पादावर विवेचनस्वरूप जरी ४०९ वार्तिके असली तरी हस्तलिखित वार्तिकपाठामध्ये फक्त चवदाच वार्तिके आहेत. प्रास्ताविक वार्तिक एकही नाही, त्याप्रमाणेच शिवसूत्रांवरही वार्तिक नाही. अन्तरङ्गं बहियोंगोप०(१।११३६)या सूत्रावर 'अपुरीति २. 'नाध्यपवृत्तस्याययये तद्विपिर्यथा द्रव्येषु' (माहेश्वर सूत्र ४ था. ९) पहा. २. मादेश्वरराम ५ पा. ६-७ पदा. ३. मादेपर सूत्र ५ यानि ९-१५ पहा. ४. 'निसानस प्रातिपदिपरवर ' (१२१४५ था. १२) पहा.

·उपोद्धात २०३ वक्तव्यम्' या वार्तिकाने या वार्तिकपाठाला सुरुवात झाली आहे. हा वार्तिकपाठ त्रुटित आहे व आरंभींचीं कांहीं वार्तिके त्यांत नाहीत असे मात्र म्हणता येत नाही. कारण, अनुक्तदुरुक्तांश- पूरक अशा या वार्तिकपाठांत प्रास्ताविक असे काही लिहावयाचें नाहीं; व शिवसूत्रांचीही अनुक्तदुरुक्तचिंतनरूप चर्चा करणे शक्य नाही. शिवाय, पाणिनीच्या पहिल्या पादामध्ये वृद्धि, गुण, संयोग वगैरे मुख्य मुख्य संज्ञांचाच प्रामुख्याने विचार केला असल्यामुळे सूत्रार्थ- निश्चयस्वरूपाची किंवा व्याख्यानस्वरूपाची अनेक वार्तिके लिहिणे शक्य झालें-फार काय, आवश्यकच झालें- तरी पूरक वार्तिकांची जरूर एकादी संज्ञा एखाद्या ठिकाणी विवक्षित अर्थी किंवा विवक्षित शब्दांना आवश्यक असेल तरच लागली व सर्वनाम-संज्ञा व वृद्ध-संज्ञा यांबद्दलच थोडीशी वचने वार्तिककारांनी केली. वार्तिककारांचे वेळी तीय-प्रत्ययान्त शब्दांची रूपे सर्वनामांसारखी दिसल्यामुळे त्यांना वैकल्पिक सर्वनामसंज्ञा वार्तिककारांनी सांगितली. त्याप्रमाणे ' वृद्धाच्छः' (४।२।११४) या सूत्राने शैषिक अर्थी 'छ' (ईय) प्रत्यय लागणे हे वैशिष्टय विशेषनामें व गोत्रनावे यांचे बाबतींतही दिसून आल्यामुळे त्याविषयीही वार्तिक- कारांनी कांहीं वार्तिकें केली. 'स्थानिवदादेशो०' (१९५६) या सामान्य सूत्राने त्याप्रमाणेच अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ' (१।१।५७) या विशेष सूत्राने सांगितलेल्या स्थानिवद्भावाला 'न पदान्त०' (१।११५८) या सूत्राने सांगितलेली अपवादस्थले पुरेशी न पडल्यामुळे त्या बाबतींतही " किलुगुपधात्व० हे स्वतंत्र वचन वार्तिककारांनी केले व त्याप्रमाणेच 'येन विधिस्तदन्तस्य'(१।१।७२)या सूत्राने सांगितलेल्या तदन्तविधीला दोनै प्रतिषेधवचनें केली आणि 'यस्मिन्विधिस्तदादावन्ग्रहणे' हे वचन सांगितले. या प्रथमपादाच्या शेवटी 'प्रागुदम्ची विभजते हंसः क्षीरोदकं यथा। विदुषां शब्दसिद्धयर्थं सा नः पातु इरावती' हे वार्तिक दिले आहे. या कारिकामय वार्तिकापूर्वी प्रतीक-सूत्र दिले नसले तरी ' एङ् प्राचां देशे' (१।१।७५) या शेवटच्या सूत्रामध्ये सांगितलेला प्राग्देश (पूर्वेच्या लोकांचा देश) कोणता ते सांगण्याकरिता हे वचन केले आहे व ऐतिहासिक दृष्टया या वार्तिकाला एक प्रकारचे महत्त्व आहे. ही कारिका महाभाष्यामध्ये जरी नसली तरी काशिका ग्रंथामध्ये ती दिली असल्यामुळे ती जुनी आहे हे निश्चित. इरावती या शब्दाने येथे लाहोरजवळील 'रावी' नदीचा उल्लेख केलेला आहे. या रावी नदीने त्यावेळी सांस्कृतिक दृष्टया व भाषादृष्टया भारताचे दोन विभाग - " वतव्या, , १. वाप्रकरणे तीयस्य बित्स्पसंख्यानम् (१।१३६ वा. ३ ), त्याप्रमाणेच, वा नामधेयस्य वृद्धसंशा ' गोत्रान्तादसमस्तवत् प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम्, जिह्वाकात्यहरितकात्यवर्जम् ' (११११७३ वा. ५-८) पहा. २. 'किलगुपधात्वचपरनिहासकुत्वेषूपसंख्यानम् ' (१।११५८ वा. २) पहा. ३. 'समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः ' आणि ' उगिद्वर्णग्रहणवर्जम् ' (१।१।७२ वा. ३,४) पहा. ४. पा. स. ११११७२ वार्तिक २९. ५. इरावती या शब्दाचे प्राकृत भाषेमधील उच्चारण 'इरावई' असे होते. त्यांतील प्रथम 'इ' चा लोप आणि अ+ई यांचा संधि ई होऊन 'रावी' हे रूप सिद्ध होते. रावी नदीचा मार्ग बदलून झालेले दोन फाटे इतिहासप्रसिद्धच आहेत. 'द्वीरावतीको देशः' या जुन्या ग्रंथांतील उदाहरणामध्ये या दोन फाट्यांचा उल्लेख आहे.

·२०४: व्याकरणमहाभाष्य झाले होते. त्यांना उदक व प्राक् ही नांवें दिली गेली होती आणि त्याचे कारण भारतीय संस्कृति शास्त्रे व तत्वज्ञान यांचा प्रसार गांधार, शौरसेन, कोसल आणि मगध या चार मोठया विभागांतच झाला होता. गांधार देशाचे पश्चिमस, व त्याप्रमाणे शौरसेन प्रांतांतील उज्जयिनीचे दक्षिणेस या संस्कृतीचा प्रसार नसल्यामुळे पश्चिमविभाग व दक्षिणविभाग या शब्दांची जरूर भासली नाही. रावी नदीच्या उत्तरेकडील किंवा वायव्येकडील विभागाला उत्तरविभाग नांव असे आणि रावी नदीच्या पूर्वेकडील किंवा आमेयीकडील विभागाला प्राग्विभाग म्हणत असत. भाष्यकारांनी वार्तिककारांचा 'प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः त्यावरून धार्तिककारांचा निवासदेश 'प्रागुदञ्चौ विभजते या त्यांच्याच भाषेत प्राग्देश असावा असे जरी अनुमान काढणे शक्य असलें व अद्यतनी भविष्यन्ती इत्यादि प्रान्देशीय संज्ञा जरी त्यांनी बऱ्याच वापरल्या आहेत त्यावरून त्या अनुमानाला बळकटी मिळत असली, तरी उत्तरदेशांतील अध्ययनाध्यापनपरंपरेचे त्यांना पूर्ण ज्ञान होते हैं अव्ययात् त्यप् (४।२।१०४) या सूत्रावरील वार्तिकें पाहिल्यास सहज ध्यानांत येण्याजोगे आहे. , असा उल्लेख केला आहे . .. " १२९. संज्ञाध्यायावरील उक्तचिंतनपर वार्तिके. संशाध्याय-स्वरूपाच्या पहिल्या अध्यायापैकी नवाहिकी-भाष्य ज्यावर आहे त्या प्रथम पादाप्रमाणेच बाकीच्या तीन पादांतील अनेक सूत्रांवर सूत्रार्थाचा निश्चय व विवेचन करण्या- करितां लिहिलेली बहुसंख्य वार्तिकं आढळून येतात. त्यांपैकी गाङ्कुटादिभ्यो०, (१।२।१ ), प्रथमानिर्दिष्ट ० (१।२।४३ ), सरूपाणां० (१।२।६४ ) ऊकालोच्० (२।२७), अर्थवत् ० (१।२।४५), भूवादयो० (११३१) यथासंख्य० ( १।३।१०), णेरणौ० (११३।६७), आ कडाराद् (१।४।१), विप्रतिषेधे परं० (११३१२५), यस्मात्प्रत्यय० (१।४।१३ ), कारके (१।४।२३ ) आणि परः संनिकर्षः (११४११०९) या सूत्रांवरील वार्तिकांमध्ये केलेले विवेचन महत्त्वाचे आहे. "सरूपाणामेकशेष' या एका सूत्रावर ५९ वार्तिके आहेत व त्यांमध्ये शब्दांचा अर्थ कसा प्रतिपादन केला जातो याविषयी विद्वत्तापूर्ण ऊहापोह केला आहे व पाणिनीच्या 'एकशेष' कल्पनेचे स्पष्टीकरण केले आहे. "यथासंख्य० व "विप्रतिषेधे" या सूत्रांवरील बहुतेक वार्तिकें सूत्रप्रतिषेधस्वरूपाची आहेत. दुसऱ्या पादामध्ये सांगितलेले कित व डित् हे अतिदेशशब्द वास्तविक पाहतां जरी गुणवृद्धिनिषेधरूपी विशेष सांगणारे विशेषणशब्द असले तरी त्यांचा गुणप्रतिबन्धक संज्ञांच्या सारखाच पाणिनीने उपयोग केला आदे; व ज्या प्रत्ययांना ज्या प्रसंगी त्या संज्ञा लागतात त्यांचे परिगणन केले आहे. (११२११ -२६). कदाचित् गुणवृद्धिप्रतिबंधक या स्वरूपाची 'संक्रम' ही प्राचीन वैयाकरणांची संशा पाणिनीचे मनांत असावी व पाणिनिव्याकरणांत त्या संशेचे कार्य काही ठिकाणी क् अथवा इ अनुवन्ध लावून केले असल्यामुळे व त्यामुळे त्या संज्ञेचे दोन विभाग करणे जरूर असल्या- मुळे पाणिनीने संक्रम शब्दाचे ऐवजी कित् व डित् हे शब्द वापरले असावे. त्याप्रमाणेच परस्मैपद व आत्मनेपद या संशांच्याही व्याख्या पाणिनीने दिल्या नाहीत. तिङ् प्रत्ययांपैर्की 'त' १. प्या. महानाप्य भाग १ १४ १८ पहा. २. याविषयी " एवं तदादान्ये चैयाकरणा गजेरजादो संगमे विभाषा गृद्धिमारमन्ते । मा ११४ १२२) पहा. या वचनांत मातिफकारांनी संमान' शब्द पापरला आहे. " (महाभाष्य ·E उपोद्धात २०५ , पासून 'महिपर्यंत नऊ प्रत्यय व 'आन' प्रत्यय यांना आत्मनेपद प्रत्यय म्हणावे व बाकींच्या तिङ् प्रत्ययांना परस्मैपद प्रत्यय म्हणावे एवढेच त्याने सांगितले आहे व धातुपाठांतील कोणत्या कोणत्या धातूंना परस्मैपद-प्रत्यय, आत्मनेपद-प्रत्यय किंवा दोन्ही प्रकारचे प्रत्यय लावावे ते साधारण रीतीने 'अनुदात्तङितः ' 'शेषात् कर्तरि०'व स्वरितअित: या सूत्रांमध्ये सांगितले आहे. याही बाबतींत धातूंना लागणाऱ्या परस्मैभाष व आत्मनेभाष या प्राचीन वैयाकरणांच्या संज्ञा सूत्रकारांचे मनांत असाव्या; पण विशिष्ट अर्थी किंवा विशिष्ट उपसर्गाचा योग असतांना परस्मैभाष धातूंनाही तङ्प्रत्यय लागतात, व त्याचे उलट आत्मनेभाष धातूंनाही तिप्...मस् हे प्रत्यय लागतात या वैशिष्टयाचीही त्याला जाणीव होती व अशा प्रसंगी गम् हन् वगैरे धातूंना परस्मैभाष न म्हणतां आत्मनेभाष म्हणून संज्ञा बदलणे त्याला पसंत नसल्यामुळे त्याने प्रत्ययां- नाच परस्मैपद व आत्मनेपद संज्ञा दिल्या व त्या त्या विशिष्ट प्रसंगांचे परिगणन केले. च वार्तिकें १३०. संज्ञाध्यायावरील अनुक्तदुरुक्तचिंतनपर चार्तिकें. संज्ञाव्याख्यान-स्वरूपाच्या पहिल्या अध्यायांतील सूत्रांवरील एकंदर वार्तिकांची संख्या जरी ९७७ एवढी मोठी असली तरी हस्तलिखित वार्तिकपाठांत अवघी ७० आढळतात. याला कारण संज्ञांचे बाबतींत अनुक्तदुरुक्तचिंतनपर विवेचनाला फारशी जागा नसते हैं वर दिलेच आहे. या सत्तर वार्तिकांपैकीं कांहीं वार्तिकें महाभाष्यामध्ये सांपडत नाहीत, पण काशिकमध्ये ती उद्धृत केलेली आहेत. वार्तिककारांचे वेळी भाषेमध्ये बरेच फेरफार व नवीन शब्दप्रयोग आढळून आल्यामुळे त्यांना पाणिनिसूत्रांसारखीच पूरकस्वरूपाची वार्तिकें करावी लागली हे वरती सांगितलेच आहे. कित् व डित् या पाणिनीच्या अतिदेशसंज्ञा कोणत्या प्रत्ययांना केव्हां लागतात याबद्दल पाणिनीने सांगितलेली सूत्रे अपुरी पडली म्हणून वार्तिककारांनी 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' व 'श्रन्थिग्रन्थि.' ही वचनें केली. या वचनांबद्दल विशेष सांगावयाचा म्हणजे ही वचने काशिका ग्रंथांत आढळतात, पण महाभाप्यांत आढळत नाहीत व त्यामुळेच पाणिनिसंप्रदायाची ही वचने नाहीत असे मानून "श्रन्थिनन्थि... व्याकरणान्तरे" असें भटोजी दीक्षितांनी सिद्धान्तकौमुदीत विधान केले आहे. अस्मदो द्वयोश्च (१।२।५९)या सूत्रावरील “सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः"व"युष्मदि गुरावेकेषाम्" ही वार्तिकें आणि त्याप्रमाणेच त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् या सूत्रावरील 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिप्यते', हेही वार्तिक महाभाष्यामध्ये दिले नाही. परस्मैपद व आत्मनेपद यांचे बाबतीतही पाणिनिसूत्रांमध्ये दिलेल्या अपवादांपेक्षा आणखी बरेच जास्त अपवाद वार्तिककारांना आढळून आले व ते सर्च हस्तलिखित वार्तिकपाठांत स्वतंत्र वचनरूपाने त्यांनी सांगितले आहेत. १. पा. स. ११३।१२, १३७८ व ११३७२. परस्सैमाप व आत्मनेभाप या संशा वार्तिककारांच्या वचनांमध्ये आढळतात व धातुपाठामध्ये पाणिनीनही त्या वापरल्या आहेत. ३. सिद्धान्तकौमुदी भ्वादिगणामध्ये 'दंशतस्यां शपि' व 'रश्च' (स. ६।४।२५-२६ ) वरील विवेचन पहा. ४. “ न गतिहिंसाभ्यः " (११२११५), " आढो दोनासविहर" (११३१२०) माटोनु- संपरिभ्यश्च" ( १६३६२१), " समो गम्युच्चिभ्याम् ' ( ११३१२९) या सूत्रांवरील यासिके पहा.

·व्याकरणमहाभाष्य १३. पदविधिव्याख्यानाध्यायावरील वार्तिकें. पदविधिव्याख्यानरूप दुसन्या अध्यायामध्येही एकंदर ४२४ वार्तिके आहेत व त्यांती- लही बहुसंख्य वार्तिकें सूत्रार्थव्याख्यानपर अशीच आहेत. 'समर्थः पदविधिः' या पहिल्याच सूत्रावर ३३ वार्तिके आहेत व त्यांमध्ये सामर्थ्य शब्दाचा व्याकरणशास्त्रांत कसा अर्थ करावा याविषयीं एकार्थीभाव व व्यपेक्षा या पूर्व वैयाकरणांनी दिलेल्या दोन अर्थाचे वार्तिककारांनी पांडित्यपूर्ण व मार्मिक विवेचन केले आहे. 'सुबामन्त्रित पराङ्गवत्सरे' (२।१।२) या सूत्राने सांगितलेला परामबद्भाव व अनेकमन्यपदार्थे या सूत्राने सांगितलेला बहुप्रीहि यांचे वार्तिक- कारांनी केलेले विवेचनही लक्षात ठेवण्याजोगे आहे. याशिवाय चार्थे द्वन्द्वः (२।२।२९), अनभिहिते (२।३।१ ), प्रातिपदिकार्थलिङ्ग० (२।३।४६) व द्विगुरेकवचनम् ( २१४।१) या सूत्रांच्या अर्थाचें वार्तिककारांनी सुंदर विवेचन केले आहे, हस्तलिखित वार्तिकपाठामध्ये या ४२४वार्तिकांपैकीं८९वार्तिकें दिली आहेत, व त्यांमध्ये विशेषतः भाषेमध्ये झालेला बदल आणि व नवीन प्रचारांत आलेले शब्द यांचंच निदर्शन केले आहे. समासांचे बाबतीत भाषेमध्ये घडून आलेले फरक काही विधिवार्तिकें व काही निषेधवार्तिकें देऊन स्पष्ट केले आहेत. त्यांमध्ये द्वन्द्व समासांत होणाऱ्या पूर्वनिपाताविषयीं, अर्थशब्दाशी होणाऱ्या नित्यसमासाविषयीं व शाकपा- र्थिवादि समानाधिकरण समासांविषयीं वार्तिककारांनी दिलेली वैचने विशेष विचार करण्याजोगी आहेत. विभक्तिविधानाचे बाबतींतही भाषेमध्ये महत्त्वाचे फरक झालेले दिसतात. त्यांपैकी तादर्थ्य या अर्थी चतुर्थी, प्रकृत्या वगैरे शब्दांचे बाबतीत तृतीया, निमित्त, कारण हेतु वगैरे शब्दांचे बहुतेक सर्व विभक्तीत प्रयोग, ल्यप् प्रत्ययाचा लोप झाला असतां पंचमीचा प्रयोग हे विशेष लक्षात ठेवण्याजोगे आहेत. लिंगांचे बाबतीतही अकारान्त द्विगुसमासांचे स्त्रीलिंगी प्रयोग वार्तिककारांचे वेळी पुष्कळच रूढ झालेले असावे. १३२. कृतद्धितप्रत्यय-प्रकरणावरील वार्तिके. संज्ञा व पदविधि यांचे विवेचन असणाऱ्या अष्टाध्यायीच्या पहिल्या दोन अध्यायांत व्याकरणशास्त्रांतील महत्त्वाच्या बऱ्याच विषयांचे विवेचन होऊन गेल्यामुळे धातुसाधिते व नाम- साधित यांचे विवेचन असणाऱ्या तिसऱ्या चौथ्या व पांचव्या अध्यायांत अनुक्तदुरुक्तचिंतनपर वार्तिकांच्या संख्येचे प्रमाण जरी वाढले असले तरी महत्त्वाच्या सूत्रांवर वार्तिककारांनी व्याख्यानरूम वार्तिकें बरीच लिहिली आहेत. त्यांपैकी तिसऱ्या अध्यायांतील प्रत्ययः (३।१११), आयुदातश्च १. याविषयों " अल्पान्तरम् " (२।२।३४ ) या स्त्रावरील वार्तिकें (३-९) पहा. २. या वावतीत विशेषतः ' अर्थेन नित्यसमासः सर्वलिगता च' ( २।२३६ वा. ४,५), समाना- धिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपदलोपश्च (१।१।६९ वा. ८) पहा. ३. ' चतुर्थी विधाने तादर्य उपसंख्यानम् ' ( २१३३१३ वा. १) पहा. ४.' तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् ' ( २।३१८ वा. १) पहा. ५. 'निमित्तकारणहेतुपु सर्वासा प्रायदर्शनम् ' (२।३।२३ वा.१) पहा. ६. 'पञ्चमी विधाने त्यदलोपे कर्मण्युपसंख्यानम् ' ( २।३।२८ वा. १) पहा. ७. या यादतात " अर्धर्चाः पुंसि च ' ( २१४९३१) या सूत्रावरील ' वा स्त्रियाम् , ' ' द्विगु: स्त्रियां चपात्रादिभ्यः प्रतिपेया' ही पातिक पछा.

·उपोद्धात २०७ (३।११३), धातोः कर्मणः० (३।१।७), हेतुमति च (३।१।२६), कर्मवत् कर्मणा. ( ३।१८७), वासरूपः० (३।१।९१), लट: शतृशानचौ० ( ३।२।१२४), आणि कर्तरि कृत् ( ३।४।६७ ) या सूत्रांवरील, त्याप्रमाणेच चवथ्या व पांचव्या अध्यायांतील डथा प्रातिपदिकात् (४।१।१), स्त्रियाम् (४।१।३), तस्यापत्यम् (४।११९२), एको गोत्रे (४।१।९३), जीवति तु० (४११।१६३), अव्ययात् त्यम् (४।२।१०४) आणि तस्य भावस्त्वतलौ ( ५।१।११९) या सूत्रांवरील वार्तिककारांनी केलेले व्याख्यान चिकित्सक पद्धतीने केलेले आहे व चर्चाही फार मार्मिक आणि उद्बोधक आहे. अनुपसर्जनात् ( ४११.१४), छन्दोब्राह्मणानि च० (४।२।६६), सायंचिरं० (४।३।२३), तस्य विकारः (४।३।१३४) या सूत्रांवरील वार्तिकांमध्ये निरनिराळ्या प्रकारच्या शंका उपस्थित करून त्यांचे निराकरण केलें आहे; त्याप्रमाणेच उगितश्च (४।११६) व पाककर्णपर्ण० (४।१।६४ ) या सूत्रांवरील विवे. चनांत वार्तिककारांनी सूत्रांच्या अतिव्याप्तीचा परिहार करण्याकरितां प्रतिषेधवचनेंही केली आहेत. १३३. धातू, तिप्रत्यय व सुस्प्रत्यय यांविषयीं वातिककारांचे विवचत. धातुसाधिते व नामसाविते या बाबतीत वार्तिककारांचे वेळी प्रचलित भाषेत शब्दसमृ- द्धीची पुष्कळच वाढ झालेली दिसून येते. भाषेचे स्वरूप कायम असल्यामुळे सुप् प्रत्यय, तिङ प्रत्यय, विभक्तींची संख्या व कालार्थवाचक लकार यांमध्ये व त्यामुळे होणाऱ्या आगम, आदेश वगैरे विकारांमध्ये फरक मुळींच झाला नाहीं; त्याप्रमाणेच लौकिक व्यवहारामध्ये जरूर लागणाऱ्या धातूच्या मानाने धातुपाठांतील धातूंची संख्या फारच मोठी असल्यामुळे धातूंच्या संख्येतही वाढ झाली नाही. संस्कृत धातूंपासूनच, पण साधारणपणे उच्चारणास जरूर त्यापेक्षा 'जास्त बदल होऊन तयार झालेले. धातू व कांहीं देश्य धातू प्रचलित प्राकृत भाषामध्ये प्रचारांत आले होते व त्यांवरून त्यांना अनुरूप असे संस्कृत धातू प्रचारांत आणण्याचा प्रयत्न झाला होता पण त्याला धातुपाठांतील धातूंचे परिगणन व व्याकरणानुरूप प्रयोग करण्याची तीव्र इच्छा यांमुळे आळा बसला व 'आणवेइ','कुब्बई' यांसारख्या नेहमी प्राकृतांत प्रचारांत असलेल्या आणव आणि कुव्व या धातूंना अनुरूप अशा आणप व कुर्व या धातूंची कल्पना संस्कृतमध्ये करण्यांत आली नाही. 'भूवादिपाठः प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्यर्थः' (पा. सू. ११३११ वा. १२) या वार्तिकावरून ही गोष्ट स्पष्टपणे कळून येते. धातुसाधित धातूंची सिद्धि करतांना पाणिनीने सांगितलेल्या अर्थी मात्र वार्तिककारांच्या वेळी नियन्त्रण झालेले दिसून आले व त्याला अनुसरून गुपेनिन्दायाम, तिजेः क्षमायाम् यांसारखी वचनें वार्तिककारांना करावी लागली, १३४. वार्तिकांमध्येच आढळणारे काही विशिष्ट कृत्प्रत्यय व तद्धितप्रत्यय. धातुसाधितें (कृत्प्रत्ययान्त शब्द) व नामसाधिते (तद्धितप्रत्ययान्त शब्द) साधण्याकरितां पाणिनीने सांगितलेल्या प्रत्ययांतही अगदी किरकोळ स्वरूपाचीच वाढ झाली. उदाहरणार्थ- पचेलिम भिदेलिम यांसारखे शब्द वार्तिककारांचे वेळी प्रचारांत आल्यामुळे तव्य, अनीय १. गुपेनिन्दायाम् , तिजेः क्षमायाम् यांसारखी सात वार्तिके काशिकमध्ये दिली आहेत. हत्तलिखित वार्तिकपाठांत निन्दाक्षमान्याधिप्रतीकारेषु सन्निष्यते' हें एकच वार्तिक माहे. महाभाप्यामध्ये हों यातिक मुळीच आढळत नाहीत. - ·२०८ व्याकरणमहाभाष्य यांसारख्या एलिम (केलिमर् प्रत्ययाची कल्पना करण्यात आली. होतां होईल तो पाणिनीनेच सांगितलेले कृत् व तद्धित प्रत्यय तसेच आगम व आदेश कोठे कोठे इष्ट स्वर साधण्याकरितां फार तर अनुबंध बदलून-वार्तिककारांनी आपल्या वेळी प्रचारांत आलेले शब्द साधण्याकरितां उपयोगात आणले. अगदी थोड्याच ठिकाणी निराळ्या प्रत्ययांची कल्पना केली. त्यांपैकी रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् ( ३।३।१०८) या सूत्रांवरील वार्तिकांमध्ये धातूचा अर्थ दाखवि- ण्याकरिता धातूहून ण्वुल् होतो असें सांगितले आहे व त्याबरोबर त्याच अर्थी इक् व रितप् हे प्रत्यय सांगितल्यानंतर अ इ उ क ख वगैरे वर्णवाचक शब्दांहून कार, व र या वर्णाहून इफ, त्याप्रमाणेच मत्वर्थ या शब्दाहून छ सांगून झाल्यावर अज् वगैरे धातूंहून इण् , वप् वगैरे धातूंहून इञ्, कृष् वगैरे धातूंहून इक् व संपद् वगैरे धातूंहून किप् हे प्रत्यय सांगितले आहेत. यांमध्ये कार, इफ आणि छ हे नामाहून सांगावयाचे असल्यामुळे वास्तविक पाहतां तद्धित प्रत्ययामध्येच ते सांगणे योग्य होते. कदाचित् धातूहून धातूच्याच अर्थी प्रत्यय सांगितल्यानंतर वर्णाहून वर्णाच्याच अर्थी प्रत्यय सांगणे वार्तिककारांच्या मनांत आल्यामुळे त्यांनी त्याच ठिकाणी ते सांगितले असावे. तद्धितप्रकरणांत पितृव्यमातुल ( ४१२६३६ ) या सूत्रावरील चार्तिकांत सोढ दूस, मरीस, पिज्ज व पेज, त्याप्रमाणेच बहुलं छन्दसि (५।२।१२२) या सूत्रावरील वार्तिकांमध्ये वरील प्रत्ययांसारखेच आरकन् , इनच् , चालु, चेलु, ऊल, तप् , हे प्रत्यय सांगितले आहेत. वरील प्रकारच्या सर्व ठिकाणी व्युत्पत्तीला योग्य दिसणाऱ्या धातूंना व प्रातिपदिकांना योग्य ते प्रत्यय स्वतंत्र वार्तिकं करून सांगितले आहेत. धातुसाधिते सांगणाऱ्या तिसऱ्या अध्यायावरील एकंदर६९९वार्तिक वचनांपैकी १९१ वार्तिकें, त्याप्रमाणेच नामसाधिते सांगणाऱ्या चौथ्या व पांचव्या अध्यायावरील एकंदर १०१८ वार्तिकवचनांपैकी ४०० वार्तिकें हस्तलिखित वार्तिकपाठांत आढळतात. . १३५. द्वित्व, संप्रसारण, एकादेश यांविषयीं वार्तिकवचने सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या पादांत प्रारंभी द्वित्व, संप्रसारण, एकादेश इत्यादि महत्त्वाच्या विषयांचे सूत्रकारांनी निरूपण केले आहे. हे द्वित्व, संप्रसारण वगैरे विधी सांग- णाऱ्या १७५ सूत्रांवरील एकंदर ३४५ वार्तिकांपैकी ५० अनुक्तदुरुक्तचिंतनपर वार्तिकें . सोडल्यास बाकीची सर्व वार्तिकें उक्तचिंतनपरच आहेत. त्यांपैकी एकाचो द्वे० (६।१११) अजादेः० (६।१२) या सूत्रांवरील वार्तिकांमध्ये केलेले द्वित्वाच्या स्वरूपाविषयी विवेचन, व एकः पूर्वपरयोः (६१११८३) आणि अन्तादिवञ्च ( ६।१४८४ ) या सूत्रांवरील वार्तिकांमध्ये केलेलें एकादेशाच्या स्वरूपाचे विवेचन ही दोन्ही शास्त्रीय विवेचन या दृष्टीने फार महत्वाची १. केलिमर उपसंख्यानन् (३।११९६ वा. १) पहा. 'कर्मकर्तरि फेलिमर उपसंख्यानम् ' असे पातिक दरनलिखित वार्तिकपाठांत शास्त. २. धात्वर्थनिर्देश प्युल , इश्तिपी धातुनिर्देशे, वर्णात्कारः, रादिफः, मत्वर्याच्छः भसंशा च वक्तन्या, इणजादिभ्यः, दम् चपादिभ्यः, दक् कृयादिन्यः, संपदादिभ्यः फित् ( ३।३।१०८ या. १-९) पहा. ३. अयेदुग्धे सोटदूसरीसचः, तिलानिष्फलाव पिअजी (४१२१३६ वा. ५,६) पहा ४. सदसन्दाभ्यामारकन्, फलरभ्यिामिनन्, दयायालजन्यतरस्याम् , शीतोष्णप्रेभ्यरतन्न सहते, दिमातुः, सामः, वाताव समूो च, पर्वमहमपां तप (पा२।१२२ पा. ३-१० ) पहा. . .

·. उपोद्धात २०९ - . आहेत. भाषादृष्टीने द्वित्व, संप्रसारण, धात्वादेश, नामादेश एकादेश वगैरेवावतीतही थोडेफार मह- त्वाचे फेरफार दिसून आले. द्वित्वाचे बाबतींत उज्, ईj, कण्ड्यादि गणांतील स्वरादि धातू व स्वरादि नामधातू यांना द्विवचन करतांना कोणता द्वितीय एकाच्-भाग घ्यावा याविषयी प्रचारांत असलेल्या प्रयोगांना अनुसरून वार्तिककारांनी पूरक व नियामक वार्तिकें केली. त्याप्र- माणेच चकुरि, जगुरि, चराचर, घनाधन, शीर्षक, नस्य इत्यादि शब्द साधण्याकरिताही वार्तिककारांना वैचनें करावी लागली. संधींचे बाबतींतही गव्यूति, अक्षौहिणी, दशाण, तस्कर, वृहस्पति, शकन्धू, इत्यादि शब्द साधण्याकरितां स्वतंत्र वचनें वार्तिककारांनी केली. यासंधीचे बाबतींतही संधि न होतां इक् स्वराचे उच्चारण व त्याला होणारा हस्व स्वर हे शाकल्याचे विशिष्ट मत म्हणून ज्याचा पाणिनीने उल्लेख केला आहे तो शाकल-प्रकृतिभाव वार्तिककारांचे वेळी फारच प्रचारांत होता व त्याचा 'शाकल' या नावाने उल्लेख केला जात असे. वार्तिक- कारांनी या शाकलसंधीलाही लोकांमधील प्रयोग पाहून " सिति शाकलं न यासारखी प्रतिषेधर्वचनें केली. णत्व व षत्व यांसंबंधींची वार्तिककारांची वचनें एका दृष्टीने फार महत्वाची आहेत. "धात्वादेः षः सः" व "णो नः" (६।१।६३,६४) ही सूत्रं विचारांत घेतल्यास पाणिनि- प्रक्रियेप्रमाणे पकारादि व णकारादि धातूंना संस्कृत भाषेमध्ये मुळीच स्थान नाही, विशिष्ट प्रसंगी रेफ किंवा पकाराचा योग आला असतां नकाराला णकार होतो, तसेंच, इण् स्वर किंवा क वर्गातील व्यंजन यांचा योग आला असतां सकाराला पकार होतो, असे पाणिनीने प्रतिपादन केले आहे. हा सकाराला पकार किंवा नकाराला णकार काही विशिष्ट धातूंचे बाबतीतच दिसून येतो व ज्या विशिष्ट धातूंचे वाव्रतीत तो दिसून येतो त्यांचें धातुपाठांत पाणिनीने घकारादि अथवा णकारादि असे उच्चारण केले आहे. या सर्व गोष्टींवरून अनुमान असें निधणे शक्य आहे की ज्यांचे बाबतींत हे णत्व किंवा पत्व दिसून येते ते सर्व धातू पाणिनीच्या वेळच्या प्राकृत भाषांमध्ये पकारादि व णकारादि असेच असावे; पकारादि ठीव, प्वप्क् वगैरे धातूंचा पकार व णकारादि नामधातूंचा णकार हे कायम ठेवावे असें वार्तिककारांनी स्पष्टच सांगितले आहे; यावरूनही प्राकृत भाषांमधील पकारादि व णकारादि धातू संस्कृतमध्ये घेतले असावे असे स्पष्ट होते. १. ईर्ण्यतस्तृतीयस्य द्वे भवत इति वक्तव्यम् , कण्ड्डादीनां च तृतीयस्यकाचो द्वे भवत इति वक्तव्यम् , * वा नामधातूनाम् , यथेष्टं नामधातुप्विति वक्तव्यम् (६६।३ वा. २-४ ) पहा. २. द्विवचनप्रकरणे कृलादीनां के द्वे भवत इति वक्तव्यम् , चरिचलिपतिवदीनां अचि आक् चाभ्यासस्य, हन्तेर्घश्च, पाटेणिलुक् च दीर्घश्चाभ्यासस्योक् च (६।१।१२ वा. ५-८) पहा. त्याप्रमाणेच, ये च तद्धिते (६।१।६१ ) आणि पद्दन्नोमास्० ( ६।१६२ ) या सूत्रांवरील वार्तिकं पहा. ३. अध्वपरिमाणे च (६।१७८ वा. ३), अक्षाहिन्याम् ... ( ६।१।८८ वा. ३.-८) तहतोः करपत्योः० (६१६१५३ वार्तिक ) पहा. ४. एकोऽसवर्णे शाकल्यस्य हस्वश्च ( ६।१४१२५) आणि त्यावरील वाति सिन्नित्यसमासयोः शाकल. प्रतिषेधः, साअक्षादिपु च्छन्दसि प्रकृतिमावमानम् पहा. ५. 'इकोः, नुम्विसर्जनीयशळयायपि ......शामिवसिपसीनां च ... ... देपलात्सुनोनि. ... ...ये: स्कमातेनित्यम् ( ८।३।५७-७७ ) त्याप्रमाणेच 'रपान्यां नो ग०,' 'अकुप्वाट्' (८।४।१,२) उपसर्गादसमासपि जोपदेशस्य ( ८1१1१४ ) नेर्गदनद० ( ८1४1१७) इत्यादि सूत्रै पहा. - ·मध्ये वार्तिककारांनी स्वरसिद्धि करतांना प्रतिपादन केले आहे. हस्तलिखित वार्तिकयाठामध्ये २१० व्याकरणमहाभाष्य १३६, स्वरप्रकरण, अलुक्समास, पुंवद्भाव, व मुमागम यांवरील वार्तिकें. स्वरप्रकरणावर एकंदर१५५वार्तिके आहेत व त्यांपैकी १३१उक्ताचिंतनपर आहेत व२४ अनुक्तदुरुक्तचिंतनपर आहेत. वैदिक वाङ्मय हे निश्चितस्वरयुक्त जसेच्या तसेच राहिले गेल्यामुळे स्वरांचे बाबतीत स्पष्टीकरणाकरितां कांहीं वार्तिके अनुदात्तं पदमेकवर्जम् (६।१।१५४ ) इत्यादि सूत्रांवर लिहिली गेली. त्यांमध्ये शब्दसिद्धि करतांना ज्या क्रमाने सूत्रांची प्राप्ति येते त्याप्रमाणेच खरांमध्ये बदल होतो व शेवटी जो आगम अथवा आदेश होतो किंवा प्रत्यय लागतो त्याला अनुसरून शेवटचा स्वर कायम राहतो या तत्त्वाचे 'सतिशिष्टस्वरबलीयस्त्वम्' या शास्त्रीय संकेता- स्वरप्रकरणावर अवघीं चोवीसच वार्तिकं आहेत व त्यांमध्ये काही वैदिक शब्दांचे विशिष्ट प्रत्यय लागल्यासच इष्ट स्वर साधत असतील तर ते स्वर साधण्याकरिता त्या स्वरांचे विधान केले आहे. सहाव्या अध्यायाच्या तिसऱ्या पादांतील अलुक्समास, पुंवद्भाव, मुमागम, व समासा- मध्ये पूर्वपदाला होणारे आदेश या बाबतीत वार्तिककारांचे वेळी बरेच फरक दिसून आले. या पादावरील एकंदर १४० वार्तिकांपैकी ६७ वार्तिकें हस्तलिखित वार्तिकपाठांत आढळतात. ओजसाकृत, जनुप्रान्ध, खेशय, वाचोयुक्ति, देवानांप्रिय, शुनःशेप, दिवोदास इत्यादि शब्द साधण्याकरिता केलेली पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः (६।३।२) षष्ठ्या आक्रोशे (३।२।२०) इत्यादि सूत्रांवरील वार्तिकें बरीच महत्त्वाची आहेत. पुंबद्भावाचे बाबतीतही तसिलादिष्वाकृत्वसुचः (६।३।३४), जातेश्च (६।३।४०), पुंवत्कर्मधारय ० (६।३।४१) इत्यादि सूत्रांवरही पुंवद्भावाची विधायक व निषेधक वचनें भाषेमध्ये आढळून येणाऱ्या प्रयोगांना अनुसरून वार्तिककारांना करावी लागली. आत्त्व, हस्व व मुमागम या बाबतीतही अष्टाकपाल, द्वादश, द्वाविंशति, भृकुटि, लोकपृण, इत्यादि शब्द साधण्याकरिताही वार्तिककारांनी अनेक वचने केली आहेत. यांशिवाय पाणिनीने पृषोदरादि गणामध्ये साधारण नियमांनी साधतां न येणारे पृषोदर इत्यादि विशिष्ट शब्द घातले आहेत त्यांमध्येही षोडश, षोढा, दूडभ इत्यादि शब्दांच्या सिद्धीकरितां वार्तिककारांनी पूरक वैचनें केली आहेत. + १३७. अनाधिकारावरील वार्तिके. अङ्गाधिकाराच्या पांच पादांवरील ६५९ बार्तिक-वचनांपैकी हस्तलिखित सूत्रापाठांतील ११३ वचनें सोडल्यास बाकीची सर्व ५४६ वचने उक्तचिंतनपरच आहेत. अंगाधिकारांतील सूत्रे ही प्रकृतीला प्रत्यय जोडून शब्दनिप्पादन करण्याकरितां लिहिलेली नाहीत. तिसया, चौथ्या व पांचव्या अध्यायांत दिल्याप्रमाणे प्रत्यय जोडून शब्दनिष्पत्ति करतांना प्रकृतीमध्ये व प्रत्ययामध्ये जे विकार दिसून येतात ते सांगण्याकरितां अंगाधिकारांतील सूत्रे रचिली गेल्यामुळे यार्तिककारांची वार्तिकें ही बहुतांशी सूत्रार्थ व सूत्रप्रवृत्ति याविषयींचीच आहेत. उदाहरणांची सिद्धि करतांना योग्य प्रकाराने योग्य त्या विकाराची योजना होण्याकरिता आवश्यक त्या सूत्राची प्राप्ति पटवून आणणे हे काम जितके महत्त्वाचे आहे तितकें कठिणही आहे. त्यामुळे वार्तिक- - १.६।१११५४ वा. ९ पक्षा. २. पाकरिता - आमदतः समानाधिकरणजातीययोः (६।३।४५), पटनः संख्यायाम् (६।३।४६) या मनावराण पारिक पक्षा. ३. पोदारानि यथोपदिष्टम् ' (८।३।१०८) या सायरील मार्तिकें (१-६) पहा.

·उपोद्धात २११ कारांना या अंगाधिकारांतील सूत्रांवर सूत्रप्राप्तिनियामक वार्तिकेही करावी लागली व बऱ्याच ठिकाणी त्यांनी “न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात्” या शब्दांनी अन्तरङ्गबलीयस्त्वाचे प्रतिपादन करून, किंवा सूत्राचा योगेविभाग करून इष्ट रूपें साधली आहेत. वैयाकरणपरंपरेतील अध्ययनपद्धतीमध्ये अङ्गाधिकारभाष्याला विशेष प्रकारचे जे महत्व आले आहे ते वार्तिककारांनी अंगाधिकारांतील सूत्रांचे जे शास्त्रीय विवेचन केले आहे त्यामुळेच आहे. अङ्गस्य (६।४।१), अत एकहल्ल्मध्ये० (६।४।१२०), युवोरनाको (७।१।१), शीडो रुट् (७११६), अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः (७।१।२६), गमेरिट परस्मैपदेषु (७।११५८), तद्धितेष्वचामादेः (७।२।११७) या सूत्रांवरील वार्तिककारांचे विवेचन या बाबतीत फार महत्वाचे आहे. अंगाधिकारांतील आभीयासिद्धत्व- कल्पनेचा ऊहापोह वार्तिककारांनी फारच मार्मिकपणे केला आहे. 'अभीय-प्रकरणा'-मधील (६१४।२२..१४२)दोन कार्ये एकदम उपस्थित झाली असता त्यांतील एक कार्य दुसऱ्या कार्याला असिद्ध होते ही आभीयासिद्धत्वाची पाणिनीची मूळ कल्पना आहे व तिच्या मुळाशी एका कार्याने दुसऱ्या कार्याचा बाध न होतां दोन्ही काय व्हावी हा हेतु आहे. वार्तिककारांनी या कल्पनेचे स्पष्टीकरण केले आहे. काही ठिकाणी दोन कार्य एकदम प्रवृत्त होत नाहीत; दोनही कार्ये इष्ट असतात; पण जे प्रथम प्राप्त होते ते झाल्यास दुसऱ्या कार्याचे निमित्त नाहीसे झाल्यामुळे ते प्रवृत्त होत नाही. अशा ठिकाणी झालेल्या कार्याचे असिद्धत्व मानिल्याशिवाय गत्यंतरच नसते; व त्याप्रमाणे वार्तिककारांनी तसे आभीयत्व मानावे असे म्हटले आहे. ही जाताभीयासिद्धत्वकल्पना एका दृष्टीने फार महत्वाची आहे. कारण बहिरङ्गासिद्धत्वाचीच नव्हे तर जातबहिरङ्गासिद्धत्वाची कल्पना या जाताभीयासिद्धत्वकल्पनेवरच आधारलेली आहे. आठव्या अन्यायाच्या पहिल्या पादांतील द्विरुक्ति व सर्वनिघात या दोन प्रकरणांवर वार्तिक- कारांच्या ८७ वचनांपैकी २७ वचने हस्तलिखित वार्तिकपाठामध्ये आढळतात. द्विरुक्तीचे बावर्तीत वार्तिककारांनी आपल्या वेळी प्रचारांत आलेल्या द्विरुक्तिस्थलांचे निदर्शन करण्या- करितां 'आनुपूव्ये द्वे भवतः' इत्यादि वार्तिकं लिहून आनुपूर्व्य, आभीक्ष्ण्य, क्रियासमभिहार, अव्यक्तानुकरण, कर्मव्यतिहार इत्यादि अर्थ असतांनाही द्विरुक्तीचे विधान केले आहे. , १. याकरितां ११४४७ वा. ७, ३।१३ वा. ९, ६।१४६५ वा. ५, ६।११८४ वा. २३, ६।११९२वा.४,६।१।१११ वा. २, ६९।१२३ वा.५, ६।१२०१ वा.२,६।२।२९ वा.२.७।१।१४वा.२, त्याप्रमाणेच १२९४७ वा. ५, ६।१।१३२ वा. ७, ७१११३७ वा. ३, ७११८९ वा. १, ४२११ वा. ४, ७।२।१०७ वा. ४, ८२।२३ वा. ३, ८।२।४२ वा. ५, ८३।१५ वा. २, ११११५ वा. ३, ११४२ वा. ८, १०६ वा. ५, पहा. यांपैकी 'आडि पररूपवचनं तु शापकमन्तरङ्गबलीयस्त्वरय ६।१।१०६ वा. ९, हे वार्तिक विशेष लक्षात घेण्याजोगे आहे. २. याकरितां ११११३ वा. ८, ११४१७ वा. १, ११४६१ वा. ३, २।४।२ वा. २, चा. ५, ३१४/२ वा. ६, ६११ वा. ५, ६११४३३ वा. १,६९।१०० वा. १, ६३१९ बा.३, ७।२।६३ वा. ३, ७३।११६ वा, २, ७५३१११९ वा. १, ७।३।२३ वा. ६, ८१५९ वा. ६ ८.४६ वा. ५ पहा. ३. याविषयों ' अतिवदत्रा भात् ' ( ६।४।२२) सूत्रावरील कार्तिक १-१० पहा. ४. याविषयों प्रकारे गुणवचनत्य । (८११२ वा, ३-१०) पहा, - ·२१२ व्याकरणमहाभाष्य १३८. त्रिपादीवरील वार्तिककारांची वचनें. त्रिपादी या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या अष्टाध्यायीच्या शेवटच्या तीन पादांवरील २७८ वार्तिकांपैकी ७३ वार्तिक हस्तलिखित वार्तिकपाठांत आढळतात. अनाधि- कारांतील वार्तिकांप्रमाणेच त्रिपादीतील पुष्कळशी वार्तिकं ही रूपसिद्धीचे कामी सूत्रांची प्राप्ति व पौर्वापर्य ठरविण्याकरितांच बहुधा लिहिली आहेत. शब्दनिप्पत्ति व शब्दसिद्धि सपाद सप्ताध्यायीमध्ये सांगून झाल्यानंतर क्रमप्राप्त म्हणून शब्दसांनिध्यामुळे होणारे फरक त्रिपादीमध्ये पाणिनीने सांगितले आहेत. या तीन पादांतील काय “विप्रतिषेधे परं कार्यम्' (१।४।२) या पाणिनीने दिलेल्या नियमाप्रमाणे रूपसिद्धीकरितां सांगितलेल्या सव्वासात अध्यायांतील कार्यापेक्षा पूर्वी झाल्यास अनिष्ट रूपं होऊ लागली; ती न व्हावी व इष्ट रूपे साधावी या बुद्धीने पाणिनीने मागील सव्वासात अध्यायांच्या दृष्टीने या तीन पादांविषयी पूर्वत्रा- सिद्धम् ( ८१२।१ ) या सूत्राने असिद्धत्वाची कल्पना केली आहे हे ( मागे पृ. १६२) सागित- लेच आहे. या त्रिपादीतील महत्त्वाची कार्ये म्हणजे स्वरकार्ये ( ८।२।४-६,८१४१६६-६७), वर्णविकार ( ८१२६७-८१), प्लुत वगैरे कायें ( ८।२।८२--१०८), रुत्व वगैरे संधिकायें ( ८१३।१-३८) षत्व ( ८।३।३९--११७), णत्व (८।४।१-.३९) आणि श्चुत्व वगैरे संधि- कार्ये ( ८।४।४०--६५) ही होत. यांपैकी स्वरकार्याविषयींची, षत्वाविषयींची व णत्वाविष- यींची वार्तिककचने महत्वाची आहेत. स्वरितो वानुदाते पदादौ ( ८1१६ ) या सूत्रावर वार्तिककारांनी पूर्वतासिद्धम् या सूत्राने सांगितलेले असिद्धत्व घेतल्यास येणाऱ्या दोषांच्या परि- हाराकरितां अनेक वचनें केली आहेत. पाणिनीने केलेल्या असिद्धत्वकल्पनेने बहुतेक ठिकाणी जरी इष्टसिद्धि झाली तरी सपादीतील काही कार्ये अशी दिसून आली की जी केली तर काहीं ठिकाणी त्रिपादीतील कार्याचे निमित्त नाहीसे होऊन, तर काही ठिकाणी सपादीतीलही कार्याचे निमित्त नाहीसे होऊन इष्ट कार्य---- विशेषतः एकादेशकायें--धडून येण्यास अडचण पडू लागली. या अडचणीचा परिहार करण्यास पूर्वत्रासिद्धम् यासारखा 'पत्वतुकोरसिद्धः (६।१।८५) हा नियम पाणिनीला करावा लागला. पत्व व तुग्विाधि ही पुष्कळ ठिकाणी एकाच पदामध्ये प्रवृत्त होणारी कार्ये असल्यामुळे व त्रिपादीतील कार्ये ही बहुश: पदसिद्धीनंतर घडून येणारी कार्ये असल्यामुळे त्रिपादीमध्ये त्यांचे विधान करण्यास अडचण पडू लागली. या वाबतीत असेही अनुमान काढणे शक्य आहे की ज्या ठिकाणी तुगागम किंवा धत्व है एकाच पदामध्ये आढळून येते तेथे पुरातन वैयाकरणांनी मूळची दोन पदें मानिली असावी. पाणिनीनेही ज्या सु वगैरे प्रत्ययांना पत्व होते ते पुढे असतांना मागील अंगाला पदसंज्ञा सांगितली आहे; 4 पदपाठा- तही अशा ठिकाणी दोन पदें पाडलेली दिसतात. या असिद्धत्वकल्पनेसारखीच आतिदेशिक असिद्धत्याची कल्पनाही असिद्धवदत्राभात् या सूत्रांत सांगितली आहे, व या कल्पनेवरूनच चदिरासिद्धत्वाची कल्पना भाष्यकारांनी केलेली असावी. १३९. वार्तिककारांनी उद्धृत केलेले लौकिक न्याय व शाखसंकेत. पाणिनिसूत्रांचा योग्य अर्थ लावून भाषेतील सर्व शिष्टसंमत शन्द साधण्याकरितां पार्तिककारांना कोणत्या प्रकारची वालिक करावी लागली है पर सांगितलेच आहे. परंतु, पार्तिकांची जोड देऊन व स्त्रार्थ योग्य प्रकारे करूनही काही शिष्टसंमत शब्द व प्रयोग ·उपोद्धात २१३ साधण्यास अडचणी आल्या व त्यांचे निवारण वार्तिककारांनी काही लोकसिद्ध न्याय व काही शास्त्रसंकेत स्वीकारून केलें. वार्तिकांमध्ये ठिकठिकाणी आढळणाऱ्या या लौकिकन्यायांची व शास्त्रसंकेतांची संख्या चाळीसचे वर जाते. वार्तिककारांनी या लौकिक व शास्त्रीय न्यायांची व संकेतांची सिद्धि केली नाही व उपपत्तीही दिली नाही. लौकिकन्याय हे लोकांमध्ये प्रचलितच आहेत असे धरून व शास्त्रसंकेतांपैकी पुष्कळसे संकेत इतर शास्त्रांत व वाङ्मयांत आले अस- ल्यामुळे व्याकरणसूत्रांचे अध्ययन करणाऱ्यांना ते माहीतच आहेत असे समजून जशी जरूर पडली तसे ते त्यांनी उद्धृत केले व सूत्रांच्या अर्थाची निश्चिति केली, इष्ट उदाहरणे साधली व अनिष्ट प्रयोगांचे निवारण केले. भाष्यकारांनी यांपैकी बहुतेक न्यायांची व संकेतांची ज्ञापकाने किंवा अन्य रीतीने सिद्धि केली आहे व योग्य उदाहरणेही दिली आहेत. वार्तिक- कारांनी मात्र अन्तरङ्गबलीयस्त्व व लिङ्गविशिष्टग्रहण या दोनच संकेतांची ज्ञापकाने सिद्धि केली आहे व संनिपात, लिङ्गविशिष्ट वगैरे थोड्या संकेतांची उदाहरणे दिली आहेत. या सर्व लौकिकन्या- यांना व शास्त्रसंकेतांना महाभाष्यकारांनी उपयोगांत आणिलेला 'परिभाषा' हा शब्द नंतरच्या वैयाकरणांकडून लावण्यांत आला. भाष्यकारांनी या न्यायांमध्ये व संकेतांमध्ये पुष्कळच भर घातली. नंतरचे वैयाकरण सूत्रार्थीनश्चय व उदाहरणसिद्धि या बाबतींत या व इतर परिभाषांचा उपयोग ठिकठिकाणीं करूं लागले व त्यांनी या परिभाषांचा संग्रह व विवेचन करून परिभाषाभास्कर, परि- भाषावृत्ति, परिभाषेन्दुशेखर यांसारखे स्वतंत्र ग्रंथ लिहिले. हे न्याय व संकेत लोकप्रसृत व शास्त्र- सिद्धच आहेत असे वार्तिककारांनी गृहीत धरण्याचे कारण, परंपरागत अध्ययनाध्यापनपद्धतीत त्यांचा वेळोवेळी उपयोग केला जात असावा हे असावे. कदाचित् व्याडिकृत परिभाषाविवरणग्रंथ व त्यासारखे इतर ग्रंथही वार्तिककारांचे वेळी अस्तित्वांत व प्रचारांत असावे. १४०. वार्तिककारांचे व्याकरणविपयक मौलिक सिद्धान्त. वार्तिककारांनी वार्तिकें रचितांना पुढील ठळक ठळक सिद्धांत मूलभूत धरूनच आपली वार्तिकें रचिली आहेतः (१) व्याकरण हे अर्थयुक्त शब्दांचे शास्त्र आहे; केवळ वर्णाचे किंवा ध्वनीचे शास्त्र नव्हे; (२) शब्दांचा अर्थाशी असलेला संबंध निल्य आहे; तो कोणत्याही व्यक्तीने अंमलात आणलेला नाहीं; (३) शुद्ध म्हणजे शिष्टसंमत अशा शब्दांची सिद्धि व अशुद्ध शब्दांचा परिहार याकरितां व्याकरणशास्त्राची प्रवृत्ति आहे. ध्याकरण हे शब्दशास्त्र आहे असे म्हणण्यांत येते व त्याचा अभिप्राय अर्थासहित शब्दांचे जरी व्याकरण हैं शास्त्र असले तरी या शास्त्राचे नियम सांगतांना शब्दालाच प्राधान्य दिले जाते, अर्थाला दिले जात नाही हा आहे. या बाबतीत "त्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा" (१११६८) हैं पाणि- नीचेंच सूत्र मुख्यतः प्रमाण आहे. व्याकरण हे शब्दशास्त्र असल्यामुळे आगम आदेश बंगरे काय अ इ वगैरे वर्णाना आपाततः जरी सांगितली असली तरी ती कार्ये वस्तुतः अकारान्त, इकारान्त, अकारादि, इकारादि वगैरे शब्दांनाच होतात असा सूत्रकारांचा आभप्राय येन विधिस्तदन्तत्य ' (१।१।७२) या सूत्रावरून स्पष्ट दिसून येतो. यार्तिककारांनी अर्थयुक्त शब्दां. चेंच व्याकरण हे शाल आहे ही गोट ध्यानांत टेवुनच "अर्थयतो सागमस्तद्गुणीभूतल्लमानेन गृयते' असे विधान केले आहे. पाणिनीने जरी लाययाकडे लक्ष ठेवून पलाया वराला किया वर्णाला अमुक आदेश होतो किंवा अनुफ आगन होतो असे म्हटले तरी मग अचान शब्दाचा ·२१४ व्याकरणमहाभाष्य स्वरूपांत त्यायोगानें फेरफार झाल्यामुळे वार्तिककारांनी अर्थयुक्त शब्दाला आगम होतो व तो त्याचा अवयव समजला जातो अशा अर्थाचे वचन केले आहे. त्याप्रमाणेच 'एकादा अवयव ज्यास्ती, कमी किंवा विकृत झाला तरी मूळचाच शब्द समजला जातो' या अर्थाचे 'एकदेशविकृतमन- न्यवत्' असे वचन केले आहे. तसेच एकादा विशिष्ट वर्ण किंवा अक्षर शेवटी किंवा आरंभी असलेल्या शब्दाला कार्य सांगितले असतां 'अर्थवान् शब्द हा जर तेवढ्याच वर्णाचा किंवा अक्षराचा झाला असेल तर त्याला तें कार्य करावे' या अर्थाचे 'व्यपदेशिवदेकस्मिन्' असेही वचन केले आहे. पाणिनीच्या शब्दशास्त्रामध्ये अर्थरहित शब्दांचा विचारच केला नाही असें वार्तिककारांचे ठाम मत होते. पाणिनीनेही 'येन विधिस्तदन्तस्य' (१११७२) हा तदन्तविधि व 'अङ्गस्य' हा अधिकार सांगून तदन्तविधि करून तयार झालेल्या शब्दाला,त्याप्रमाणेच प्रत्ययापूर्वीच्या अंगाला कार्ये सांगितली आहेत; यावरून त्याच्या मुळाशी अर्थयुक्त शब्दालाच कार्ये करावी ही कल्पना त्याच्या मनात असलीच पाहिजे, इतकेच नव्हे, तर अशा रीतीने कार्ये सांगण्यांत शब्दाचे नित्यत्व व शब्दाचा अर्थाशी कायमचा संबंध हे सिद्धांतही त्याला अभिप्रेत असले पाहिजेत. हे मनांत आणूनच वार्तिककारांनी "सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे" हे आपले पहिले वार्तिक लिहिले. याच सिद्धांताचा ज्यास्त विस्तार करून वार्तिककारांच्या नंतरच्या वैयाकरणांनी 'अनागमकानां सागमका आदेशाः' असा संकेत घालून दिला. १४१. सूत्रवाक्यार्थव्यवस्थापक परिभाषावार्तिके. . , अर्थयुक्त शब्दालाच अर्थयुक्त आदेश होतात या संकेताला अनुसरूनच वार्तिककारांनी . नानर्थकलोन्त्यविधिः' हे वचन केले व त्याप्रमाणेच 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादितदन्त- विज्ञानम् ' आणि 'यस्मिन्विघिस्तदादावलग्रहणे यस्मिन्विधिस्तदादावलग्रहणे' ही वचनें केली. 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्', 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः'व 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्' या वचनांच्या मुळाशीही जेवढ्या अर्थयुक्त समूहाला सुप् किंवा तिङ् प्रत्यय लागतात तेवढ्याला प्रातिपदिक किंवा धातु या संज्ञा व्हाव्या हा वार्तिककारांचा अभिप्राय असावा. तदन्तविधीने कार्याकरितां सामान्यरीत्या प्रत्ययान्त शब्दस्वरूप घेतले असतां काही ठिकाणी अडचण येऊ लागली व तिचा परिहार ' निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' या वचनाने वार्तिककारांना करावा लागला. त्याप्रमाणेच, 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्ग वचनालाही ' विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ' या वचनाने पायबंध घालावा लागला. धातूंचे व प्रत्यांचे बाबतीतही एकाच स्वरूपाच्या धातूला व प्रत्ययाला निरनिराळे अनुबंध जोडल्याने दृश्यमान स्वल्पं निरनिराळी झाल्यामुळे घोटाळा होऊ लागला व तो टाळण्याकरिताही वार्तिक- कारांना ' अनुवन्धस्यानेकान्तत्वम् ' व 'अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ग्रहणम्' ही वचनें करावी लागली. शब्दस्वरूप निश्चित झाले असतांनाही मुख्य शब्दस्वरूप घ्यावे किंवा लाक्ष- णिक प्यायें याविषयी संशय दूर करण्याकरितां "लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्" , वचन, तसेच, आदि, अन्त्य, अनन्त्य या शब्दांनी स्वर वैगेरे कार्ये सांगितली असता ती कोणाला घराची याविषयी 'अन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य' व 'हल्स्वरमासी व्यजनमविद्यमानवत्' ही पचने करावी लागली. पर दिलेली सर्व वचनें स्त्राचा वाक्यार्थ निश्चित करण्याचे कामी गएलाची प्रति फोट करावी व कोठे न करावी हे ठरविण्याचे कामी उपयुक्त होत असल्यामुळे , ·उपोद्धात त्यांना सूतवाक्यार्थव्यवस्थापक परिभाषावचनें म्हणण्यास काही हरकत नाही. . १. ही सूत्रार्थव्यवस्थापक परिभाषावचनें पुढे दिल्याप्रमाणे वार्तिकें म्हणून व कंसांत दिल्याप्रमाणे परिभाषेन्दुशेखरांत परिभाषा म्हणून आढळतात. (१) अर्थवतो ह्यागमस्तद्गुणीभूतस्तद्ग्रहणेन गृह्यते ! १११।२० वा. ५ ( यदागमारतद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते । प. शे. परिमाषा. ११). व्याकरणसंप्रदायांत 'यदागम परिभाषा या नांवाने ही उल्लेखिली जाते. (२) एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । माहे. सूत्र २ वा. ४; १।११५६ वा. १०. (एकदेशविकृतमनन्यवत् । प, शे. परिभाषा ३७). (३) तत्र व्यपदेशिवद्वचनम् । १।१।२१ वा. २, एकवर्णेषु व्यपदेशिवद्वचनात् । ६।१।१ वा. २. (व्यपदेशिवदेकस्मिन् । प. शे. परि. ३०). व्यपदेशिवद्भाव या नावाने हा न्याय ओळखिला जातो. (४) नानर्थकलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे । ११११६५ वा. २. ( प. शे. परि ९६.) (५) सिद्धं तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादितदन्तविज्ञानात् । ३।४।१३ वा. ७. ( प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् । प. शे. परिभाषा २३.) 'प्रत्ययग्रणपरिभाषा' या नावाने या परिभाषेचा उल्लेख करण्यांत येतो, (६) यस्मिन्विधिस्तदादित्वे । १११।२१ वा. ९; यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ११ १७२ वा. २९ (प. शे. परि. ३३.) (७) ड्यावग्रहणमनर्थक प्रातिपदिकग्रहण लिङ्गविशिष्टरयापि ग्रह्णात । ४।१।१। वा, ४ (प्रातिपदिक- ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् । परि. शे. परि. ७१) लिङ्गविशिष्टपरिभाषा हे या परिभाषेचें सांप्रदायिक नांव आहे. (८) गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनम् । ४१११४८ वा. ४; (गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक सुवुत्पत्तेः । प. शे. परि ७५.) (९) कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि । ११४:१३ वा. ९. (कृाणे गतिकारक पूर्वस्यापि ग्रहणम् । प. शे. परि २८) कृयश्णपरिभाषा नांवाने ही परिभाषा ओळखिली जाते. (१०) न वा निर्दिश्यमानस्यादेशत्वात् । ६।४।१३० वा ३. ( निर्दिश्यमानत्यादेशा भवन्ति । प. शे. परिभाषा १२). निर्दिश्यमान परिभाषा या नावाने ही परिभाषा प्रसिद्ध आहे, (११) न वा विमक्ती लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् । ७।१।१ वा १३; (विभक्ती लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् । प. शे. परि. ७२.) (१२) अनुबन्धस्यानेकान्तत्वात् । १।१।२० वा. ८. अनुवन्धोन्यत्वकरः ११११२६ वा. ३ (भनेकान्ता अनुवन्धाः । प. शे. परि. ४.) (१३) अननुवन्धक्रग्रहणे हि न सानुवन्धकस्य । ४६१११५ वा. २ (निरनबन्धकमाणे न सानुबन्धकस्य । प. शे. परि. ८१.) (१४) सिद्धं तु लक्षणप्रतिपदोत्तयोः प्रतिपदोत्तस्यय ग्रहणात् । ६।२१२ वा. २. (लक्षणप्रतिपदोत्तयोः प्रतिपदोत्तरयैव ग्रहणम् । प. शे. परि. १०५), (१५) अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशत्य वा ।६।१।१३वा५(अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य । प. शे.परि.९५) (१६) दररपरप्राप्ती वा व्यन्जनमविषमानवत् । ६।११२१९ या. २ ( पल्सरमासी ग्यजनमरिचमान- वत् । म. शे. परिः ८.) (१७) प्रत्यवयवं च वाक्यपरिसनातः ११३१वा.१२. (प्रत्येकं वास्पारितमाप्तिः । प. दो. परि १०७), ·२१६ व्याकरणमहाभाष्य - - १४२. सूत्रप्रवृत्तिव्यवस्थापक परिभाषावार्तिके. शिष्टसंमत अशा सर्व शब्दांची सिद्धि तसेंच शिष्टांना असंमत अशा सर्व शब्दांचे निराकरण पाणिनिसूत्रांनीच व्हावे, त्याकरितां होता होईल तो निराळी वचने करावयास लागू नयेत हे मूलभूत धोरण मनांत ठेवूनच वार्तिककारांनी वार्तिकवचनें करून पाणिनिसूत्रांचे व्याख्यान केले व लौकिक न्यायांचा आणि शास्त्रसंकेतांचा अवलंब करून सूत्रांची व्याप्ति वाढविली आणि बरीचशी उदाहरणे साधिली; तरी पण तसे करण्यांत काही अनिष्ट ठिकाणीही सूत्रांची प्रवृत्ति होऊ लागली, ती न व्हावी याकारता सूत्रप्रवृत्तीचे नियंत्रण करण्याचा त्यांना प्रयत्न करावा लागला; व तो त्यांनी काही लौकिक न्याय व काही शास्त्रसंकेत घालून केला. संनिपातपरिभाषा या नावाने व्याकरणतंत्रांत प्रसिद्ध असलेला लौकिक न्याय या बाबतींत फार महत्त्वाचा आहे. 'दोघांच्या संबंधामुळे अस्तित्वात आलेला पदार्थ संबंधाच्या नाशाला कारणीभूत होत नाही' अशा आशयाचा " संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य हा न्याय वार्तिककारांनी उद्धृत केला आहे; इतकेच नव्हे, तर त्याची अनेक उदाहरणेही दिली आहेत. या सर्व उदाहरणांमध्ये संनिपातपरिभाषेमुळे अनिष्ट सूत्राची प्रवृत्ति दूर करून इष्ट रूपें वार्तिककारांनी साधून दाखविली आहेत. 'कृत्रिम संज्ञा व शब्दाचा नैसर्गिक अर्थ यांपैकी कृत्रिमसंज्ञा ही मुद्दाम सांगितली असल्यामुळे प्रथम ध्यानात येते' या आशयाचा न्याय इतरथा ह्यसंप्रत्ययोऽकृत्रिमत्वाद्यथा लोके " या वार्तिकांत उद्धृत करून वार्तिककारांनी 'संख्ययाव्यया०' (२।२।२५), 'संख्यापूर्वो द्विगुः' (१२११५२ ) इत्यादि सूत्रांमध्ये संख्या शब्दाने ' संख्या ' हा शब्द न घेतां संख्यावाचक एक, द्वि, त्रि, चतुर् वगैरे शब्द घ्यावे असे सांगितले आहे. ' सामान्य तन्नें एकादा शब्द उच्चारला असतां सामान्य अर्थाचा वाचक असाच तो शन्द घ्यावा, त्याचे विशेष अर्थ दाखविणारे शब्द घेऊ नयेत' अशा त-हेच्या "सामान्याभिधाने विशेषानभि- धानम् व " सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः " ह्या लौकिक न्यायांचा अवलंब करूनही अनिष्ट ठिकाणी येणारी सूत्रांची अतिव्याति दूर केली आहे. त्याप्रमाणेच 'गौण व मुख्य या दोन्दी अर्थी एकादं कार्य संभवत असेल तर मुख्य अर्थच घ्यावा गौण अर्थ घेऊ नये' अशा आशयाचा लौकिक न्याय स्वीकारून प्रधाने कार्यसंप्रत्ययाद्वा सिद्धम् " या वार्तिकाने इष्ट- सिद्धि केली आहे. 'ज्याला कार्य होते तो त्या कार्याला निमित्त होऊ शकत नाही ' त्याप्रमाणेच बहुप्रीहि समासाने गुणीचे विधान केले असतां गुणांचाही अंतर्भाव होतो' या अर्थाचे लौकिक न्याय "निमितस्य निमित्तिकार्यार्थत्वादन्यत्रापि" व " सिद्धं तु तद्गुणसंविज्ञानात्पाणि- नर्यथा लोके" या वार्तिकवचनांत वार्तिककारांनी देऊन दट प्रयोग व रूपें साधिली आहेत. अशा तन्ने, ज्या सूत्रांमुळे रूपं विघई लागतात अशा सूत्रांची प्राप्ति दूर करण्याकरितां वार्तिक- कारांनी वरती दिलेले न्याय स्वीकारुन जी वार्तिकवचने लिहिली आणि इट रूपें साधिली त्या रार्य वचनांना सूत्रप्रवृत्तिव्यवस्थापक परिभाषा हा शब्द लायतां येईल. १. पापिषता ॥१॥३९ पा.३-१६ परा. २.६ महिन्यपसाफ यातित वलांना अनुसरून नंतरच्या पेयाफरणांनी दिलेल्या परिभाषा दिल्याप्रमाबादेत:- (१) पानिपानसनो विभिानिमित्त नाद्विपातस १३३९ पा. ३. (संनिपातलागो पिपि. रनिनिपिनमा प.शे. परिभाषा ८५) या परिभाषेला पपाररणसमदायामध्ये । सनिपातपरिमाप । ' ·उपोद्घात २१७ १४३. नित्यबलीयस्त्व आणि अन्तरङ्गबलीयस्त्व. वर दिल्याप्रमाणे सूत्रार्थव्यवस्था व सूत्रप्रवृत्तिनियमन झाले खरे, पण पुष्कळ ठिकाणी उदाहरणसिद्धीचे वेळी दोन सूत्रांची एकदम प्रवृत्ति होऊ लागली व त्या बाबतींत पाणिनीचा " विप्रतिषेधे परं कार्यम् ” (१।४।२) हा साधारण नियम लागू केल्यास दोष येऊ लागले. हे दोष दूर करण्याकरितां " विप्रतिषेधे परं कार्यम् या नियमाला प्रतिषेधवचने करणे हा मार्ग वार्तिककारांना फारसा पसंत नव्हता व त्यामुळे दुसऱ्या कोणत्याही रीतीने इष्टसिद्धि न झाल्यासच त्यांनी प्रतिषेधवचने केली. या प्रतिषेधवचनांना पूर्वविप्रतिषेध-वचनें म्हणण्याची नंतर प्रथा पडली. अशी कांहीं वार्तिकवचनें मुख्यतः " विप्रतिषेधे परं कार्यम् या सूत्रावर व इतरही काही ठिकाणी वार्तिककारांनी दिली आहेत. पर कार्य केल्यास दोष येऊ लागले असतां प्रतिषेधवचनें न करितां ते दोष घालवण्याकरिता त्यांनी लौकिक न्यायांचा अवलंब केला व प्रथमतः नित्यबलीयस्त्वाचे प्रतिपादन केले. लोकांमध्येही दोन कार्य एकदम उपस्थित झाली असतां त्यांपैकी एक कार्य जर दुसऱ्या कार्याच्या आधीही होत असेल व मागाहूनही होत असेल तर तें अटळ म्हणून बलवत्तर मानण्यात येते; त्याप्रमाणेच शास्त्रांतही मानून अशा कार्याला 'नित्य ' हे नांव देण्यांत आले. वार्तिककारांनी नित्य शब्दाची व्याख्या दिली नसली तरी " कृताकृतप्रसङ्गित्वं नित्यत्वम् ही नंतरच्या वैयाकरणांनी दिलेली व्याख्या त्यांना अभिप्रेत असावी हे त्यांनी दिलेल्या उदाहरणांवरून दिसून येते. या नित्यबलीयस्त्वामुळे कांहीं ठिकाणी जरी इष्टसिद्धी झाली तरी काही ठिकाणी एकदम प्रवृत्त झालेले दोनही विधी नित्य (२) इतरथा यसंप्रत्ययोऽकृत्रिमत्वाद्यथा लोके । १११।२३ वा. ३. ' कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः ' या शब्दांनी ही परिमाषा भाष्यकारांनी दिली आहे; परंतु ती अनावश्यक आहे असे सांगितले आहे. म्हणून परिभाषेन्दुशेखरामध्ये नागेशांनी ती दिली नसावी, (३) सामान्याभिधाने हि विशेषानभिधानम् । २।२।२४ वा. ६. ही परिभाषा परिमायेन्दुशेखरांत . दिली नाही. - (४) सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः । ६।३।६७ वा. ३ ( परि. शे. परि. १०१) (५) प्रधान कार्यसंप्रत्ययाद्वा सिद्धम् । ३।१११ वा. ३ ( गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः परि. शे. परि. १५). गौणमुख्यपरिभाषा या नावाने ही परिमापा ओळखिली जाते. (६ ) निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वादन्यत्रापि । ३।१११ वा. २ ( कार्यमनुभवन् हि कायर्या निमित्त- तया नाश्रीयते (प. शे. परि. १०) (७) सिद्धं तु तद्गुणसविज्ञानात् पाणिनर्यथा लोके । ६।१।१ वा १५. (बहुनाही तद्गुणसंविज्ञानमपि । प. शे परि, ७७ ). १. याविषयों ११४२ वार्तिकें ९-२५, २।४।१२ वा. २, २।४।८५ वा. १, ३११४१२५ वा. ३, ३२३२४ वा. १,३१४१७७ वा. ४, ४।११७५ वा. १,४।१४८५ वा. १०, ४।२।३९ वा. १, ४२११३७ वा. १, ५१२ वा. १, ५.११११९ वा. ८, ५२७२ वा. ४, ५।४।४ वा. १, ६।१।१२ वा. ९, ६।४।४८ वा. १, ७।११९६ वा. १० पहा. २. याविषयी शरा६ वा १, ३३१७ वा. ९, २६ वा. ४ पहा. १४ अ ·२१८ व्याकरणमहाभाष्य - ठरूं लागले, तर काही ठिकाणी दोनही अनित्य ठरू लागले; व त्यामुळे बऱ्याच ठिकाणी इष्ट रूप साधण्याकरितां विशिष्ट विधीला जागा देणे कठीण पडू लागले. अशा ठिकाणी इष्ट रूप साधावे याकरितां वार्तिककारांनी अन्तरङ्गबलीयस्त्व या लौकिक मार्गाचा स्वीकार केला, व अनेक इष्ट उदाहरणे सांधली. अन्तरङ्ग या शब्दाची व्याख्या वार्तिककारांनी दिलेली नाही; नंतरच्या वैयाकरणांनी दिलेले अन्तरङ्गत्वाचे प्रकारही त्यांनी सांगितले नाहीत. तथापि लोकांमध्ये निकटसंबन्धयुक्त' हा अन्तरङ्ग शब्दाचा सर्वसाधारण प्रसिद्ध अर्थच त्यांना अभिप्रेत असावा. कदाचित् व्याडीच्या ग्रंथामध्ये अन्तरङ्गत्वाची कल्पना स्पष्ट केलेली असावी व अन्तरङ्गबली- यस्त्वाची उदाहरणेही दिली असावी. १४४. अपवादवलीयस्त्व आणि अनवकाशत्व. अपवादबलीयस्त्वाचे विधान — पूर्वत्रासिद्धम् ' (८।२।१) या सूत्राचा अपवाद म्हणून " अपवादो वचनप्रामाण्यात् ( ८१२११ वा. २) या वचनाने वार्तिककारांनी केले आहे. परवचनात् सिद्धमिति चेनापवादत्वात् ” ( ११११४६ वा. २) तसेंच " अलोन्त्यस्यादेः- परस्यानेकाल्दिात्सर्वस्येत्यपवादविप्रतिषेधात्सर्वादेशः” (११११५४ वा. १) या वार्तिकांमध्ये अपवाद बलीयस्थाचा उपयोगही त्यांनी दिला आहे; व " सिद्धं त्वपवादन्यायेन " ( १।३।९ वा. ७) या वार्तिकामध्ये 'अपवाद हा सर्वांपेक्षां ज्यास्त प्रबल ही ठरलेलीच गोष्ट ' या रीतीने अपवादाचा उल्लेख केला आहे. सामान्य रीतीने एकादा नियम सांगितल्यानंतर विशिष्ट विधान जर केले तर विशिष्ट विधानाने सामान्य नियमाचा वाध होतो व सामान्य विधि जरी पुन्हां अपवादविधीनंतर प्रवृत्त होऊ लागला तरी त्याचा विचार करावयाचा नाही हे अपवादबलीय- स्त्याचे स्वरूप यार्तिककारांना अभिप्रेत असावे. कारण, त्यांनी 'न वा अनवकाशत्वात् ' या चार्तिकवचनानेदी अपवादासारख्याच विशेष विधानाला अनवकाश हे नांव देऊन त्याचे प्राधान्य सांगितले आहे. अपवादबलीयस्त्व व अनवकारात्य यांमध्ये वार्तिककारांच्या मताने अनवकाश विधीनंतर सामान्य विधि प्राप्त झाल्यास तो केला जातो पण अपवादविधीने झालेला सामान्य- विधीचा वाध कायमचाच होतो हा महत्वाचा भेद दिसून येतो. अपवादाने केलेल्या उत्सर्गविधीच्या ·उपोद्धात २१९ बाधाप्रमाणेच परविधी, नित्यविधी व अन्तरङ्गविधी यांनीही केलेला बाध कायम स्वरूपाचाच असतो बाध झालेला विधि प्रवृत्त झाला तरी तो पुन्हा होऊ शकत नाही हेच वार्तिककारांचे मत असावे व त्यामुळेच त्यांना ' पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ' असे काही ठिकाणी वार्तिक- वचन करून सांगावे लागले. त्याप्रमाणेच पर, नित्य, अन्तरङ्ग किंवा अपवाद म्हणून एका विधीने केला जाणारा दुसऱ्या विधीचा बाध हा अभ्यासकार्याविषयी विचारांत घेऊ नये अशा त-हेचा “ अभ्यासविकारेषु अपवादस्य उत्सर्गाबाधकत्वात् " ( ७।४।८२ वा. २) हा वरती दिलेल्या नित्य, अन्तरङ्ग व अपवाद यांच्या बलीयस्त्वांचा निषेधही वार्तिककारांना द्यावा लागला. - १४५. सूत्रविप्रतिषेधव्यवस्थापक परिभाषावार्तिके. वार्तिककारांनी वरती दिल्याप्रमाणे एकादा विधि जरी पर असला तरी नित्यत्वामुळे, अन्तरङ्गत्वामुळे, अपवादत्वामुळे किंवा अनवकाशत्वामुळे दुसरा विधि त्याच्यापेक्षा ज्यास्त प्रबळ होतो असे सांगितले आहे. त्याप्रमाणेच 'संप्रसारण व त्यामुळे होणारी कार्य ही इतर विधी जरी पर असले तरी त्यांच्यापेक्षां ज्यास्त प्रबळ मानिली जातात' (न वा संप्रसारण श्रयबली- यस्त्वात् ६।१११७ वा. २), 'विभक्तिस्वरापेक्षां नस्वर ज्यास्त प्रबळ समजला जातो ( विभक्तिखरान्नखरो बलीयान् ६।१।१५४ वा. ९) 'उपपदविभक्तीपेक्षा कारकविभक्ति ज्यास्त प्रबळ समजली जाते' (उपपदविभक्तेः कारकविभक्तबलीयस्त्वात् । २।३।१९ वा १) निरनिराळ्या विभक्तींनी केलेल्या निर्देशांपेक्षां पञ्चमीनिर्देश ज्यास्त प्रबळ समजला जातो' (उभयनिर्देशे विप्रतिषेधात्पञ्चमीनिर्देशः शश६७ वा. ३) या वार्तिकांनी संप्रसारणविधी, कारकविभक्तींचे विधी व पञ्चमीनिर्देश यांचे बलीयस्त्व सांगितले आहे. स्वरांचे बाबतीतही ' ज्या क्रमाने रूपसिद्धि करतांना प्रत्यय, आगम, आदेश वगैरे जोडले जातात त्या क्रमानेच त्या प्रत्यय आगम व आदेश यांच्या अनुरोधाने ते त्वर बदलले जातात; व सर्वात शेवटी जो प्रत्यय, आगम, किंवा आदेश केला जातो त्याचा स्वर शेवटचा म्हणून टिकतो' अशा आशयाचे 'सति- शिष्टस्वरबलीयस्त्वं च' (६।१।१५४ वा. ९) हे वार्तिक केले आहे. वरती दिलेल्या या सर्व वार्तिकवचनांना सूत्रविप्रतिषेधव्यवस्थापक परिभाषा म्हणतां येण्यासारखे आहे. १. यायिषयों पुनःप्रसाविज्ञानाद्वा सिद्धम् ७११८२ वा. ३, ७।२।१ वा. ३, ७।४।१० वा.३ पहा. २. ही सूत्रविप्रतिषेधव्यवस्थापक वचने पुढे दिल्याप्रमाणे आहेत. या वचनांना अनुसरून परिभाषेन्दु- शेखरामध्ये दिलेल्या परिभाषा कंसांत दिल्या आहेत. (१) नित्यत्वात् १।२।६० वा. ४, ३१११७ वा. ९, ७१।६ वा. ४, ( परानित्यं वलवत् । प. शे, परि. ४२) (२) अन्तरङ्गबलीयस्त्वात् ६।१८४ वा. १५, ६।१।१०६ वा. ९ त्याप्रमाणेच न वा वहिरङ्ग- रक्षणत्वात् ' १११४७ वा. ७ इत्यादि. ( असिहं बहिरङ्गमन्तरछे । प शे. परि. ५०) (३ ) अपवादत्वात् ११११४६ वा. २, अपवादविप्रतिषेधात् १८१६५४ वा. १, सिद्ध स्वपवादन्यायेन ११३०९ वा ७, ( पूर्व पपवादा अभिनिविशन्ते पश्चात्तर्गाः। प. शे. परि, ६२, प्रकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सगोभिनिविशते पश, परि. ६३) , ·२२० व्याकरणमहाभाष्य १४६. लक्ष्यासिद्धिव्यवस्थापक परिभाषावार्तिके. वर वर्णन केल्याप्रमाणे शिष्टसंमत शब्दांची पाणिनिसूत्रांप्रमाणे सिद्धि करणे हे प्रयोजन मनांत ठेवून सूत्रांचा व्यवस्थित अर्थ ठरविणे, अनिष्ट प्रयोग होऊ लागल्यास सूत्रप्रवृत्तीचे नियंत्रण करणे व सूत्रांचा विरोध आल्यास त्याचा परिहार करणे यांविषयीं लौकिक व शास्त्रीय न्याय लावून भाषेतील बहुतेक शब्दांची उपपत्ति वार्तिककारांनी जरी केली तरी सूत्रांचा योग्य अर्थ ठरवून सूत्रांचा उपयोग केला असतां कांही इष्ट शब्दांची सिद्धि सूत्रानुसार होईना, तसेच काही अनिष्ट रूही होऊ लागली; व वार्तिककारांना या बाबतीत अमोघ उपाययोजना करणे भाग पडले. वैदिक प्रयोगांविषयी सूत्रविरोध असला तरी हरकत नाही, वैदिक प्रयोग हे सर्वथा प्रामाणिकच समजावे' असे " इन्धेश्छन्दोविषयत्वाद् भुवो बुको नित्यत्वात्ताभ्यां किद्वचनानर्थक्यम् " ( १।२६ वा. १ ) या वार्तिकाने त्यांनी सूचित केले आहे. सूत्रांनी न साधिले जाणान्या भाषेतील शब्दांविषयी त्यांनी पाणिनीने आपल्या सूत्रांत त्यांचे उच्चारण केले असल्यास ते सर्वथा प्रमाण धरून त्याला निपातन ही संज्ञा देऊन व निपातनोत्सिद्धम् ' असें वचन करून त्या शब्दांची उपपत्ति लाविली आहे. तसे करितां न आल्यास एका सूत्राची दोन सूत्रे करून सूत्रांची व्याप्ति वाढवणे; हा शेवटचा उपाय योजून इष्ट शब्द साधिले आहेत. त्याप्रमाणेच, सूत्रांचा उपयोग केला असतां अनिष्ट शब्द साधिले गेल्यास त्यांचा प्रतिकार त्यांनी 'अनभिधात् ' असे (४) न वा अनवकाशत्वात् ३१११३ वा. ४, ६३११९२ वा. ८, ४२११०० वा. ८ ( अपवादो ययन्यन चरितार्थस्तयन्तरशेण वाध्यते । प. शे. परि. ६५; क्वचिदपवादविषयेग्युत्सर्गोभिनिविशते । प. शे. परि. ५८) (५) पुनःप्रसङ्गविशानाद्वा सिद्धम् ११३८२ वा. ३, ८४२११ वा. ३ (पुनःप्रसझविज्ञाना- सिरम् । प. शे. परि. ३९). (६) न वाभ्यासविकारेवपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् ३१११६ वा. २, ७१४१८२; ( अभ्यासविकारेषु बाध्यवाधकमायो नास्ति । प.शे. परि. ६६ ). (७)न या संप्रसारणाययवलीयरत्वात् ६।१।१७ था. ३. (संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् । प.श. परि ११९). (८) उपपदपिभक्तः कारकपिभीलीयरत्वात् २।३।१९ वा. १ (उपपदविभक्तः कारकविभक्ति. टीयसी। प. दो. परि. ९४). (५) उभयनिर्देशे विप्रतिषेधारपामीनिर्देशः १११६७ वा. ३ (उभयनिदेशे पञ्चमीनिर्देशो बली- यान् । प. दो. परि ...) (१०) पिभक्तिरयरामायरो बलीयान् ६१४१५४ पा. १३. (११) सतिशिटरवरयलीयस्त्वं च ६।११५४ वा. ९. १. याविषयी निपातनात् रयदादिषु' १।१४। पा. ४. तसेंच ' निपातनात् सिटम् ' २।४।२६ या, ४, ६२१ मा. ५,२९९ या. २ पहा. २. एका गमाची दोन सूने फर, गाला 'योगविभाग' ही शास्त्रीय संशा आहे. या योगविभागाविषयी ११ २११टार २ पहा. - - ·उपोद्धात २२१ म्हणून केला आहे. सूत्राप्रमाणे जरी एकादा शब्द योग्य प्रकारे साधला गेला तरी त्याचा शिष्टप्रयोग कोठेही न आढळणे' हा अनभिधान या शब्दाचा अर्थ आहे व वार्तिककारांच्या 'अनभिधानात्' या वचनाचे, शिष्टप्रयोग नसल्यास तो शब्द शुद्ध किंवा प्रामाणिक समजू नये, असें स्वारस्य आहे. या इष्टशब्दसिद्धि व अनिष्टशब्दनिवारण करणाऱ्या वार्तिकवचनांना लक्ष्योपपत्तिव्यवस्थापक परिभाषा ही संज्ञा देता येईल. १४७. वाक्यकार, भाष्यसूत्र, अनुस्मृति व अनुतंत्र या संज्ञांचे विवेचन. महाभाष्यामध्ये कर्त्यांचे नांव न उच्चारतां उद्धृत केलेली सर्व वार्तिकवचनें कात्यायनाने रचिली असे गृहीत धरले तरी महाभाष्यकारांपूर्वी कात्यायनाचे समकालीन अथवा त्याचे पूर्वी किंवा नंतर कात्यायनासारखे बरेच वार्तिककार होऊन गेले हे वरील विवेचनावरून स्पष्ट होते. वाक्यकाराची म्हणून भृर्तहरि जिनेन्द्रबुद्धि, माधव, नागेशभट्ट इत्यादिकांनी अनेक वचने दिली आहेत. त्यावरून वाक्यकारीची वार्तिकें म्हणूनही कांहीं वार्तिकें प्रसिद्ध होती; अथवा कात्यायना लाच वाक्यकार ही संज्ञा दिली गेली असावी असे दिसते. महाभाप्यप्रदीपिकेमध्ये 'भाष्यसूत्रे या नांवानेही काही वचने उद्धृत केली आहेत. भाप्यसूत्रे या शब्दाचा भाष्यकारांनी केलेली सूत्रासारखी वचने म्हणजे भाष्यकारांच्या इष्टी असा अर्थ भर्तृहरीला अभिप्रेत असावा. अथवा, भाष्यामध्ये पाणिनिसूत्रांसारखी असलेली सूत्रे म्हणजे गुरुलाघवाचा विचार करून दिलेली इतर वैयाकरणांची सूत्रे असाही अर्थ असू शकेल. भाप्यसूत्र या शब्दाच्या उपयोगावरून वार्तिकवच- नांना त्या वेळी पाणिनिसूत्रांच्या इतकेच महत्त्व आले होते ही गोष्ट सिद्ध होते.यांशिवाय,अनुस्मृति व अनुतंत्र असेही शब्द वार्तिकांसारख्या वचनांना दिलेले आढळतात. अष्टाध्यायी ही स्मृति मानिली गेल्यानंतर व तिला व्याकरणतन्त्र अथवा व्याकरणशास्त्र हैं नांव दिले गेल्यानंतर अष्टाध्यायीच्या नंतर लिहिलेल्या वार्तिकवचनांना अनुतन्त्र आणि अनुस्मृति ह्या संज्ञा दिल्या गेल्या. वररुचि या नांवाचा उल्लेख महाभाष्यामध्ये वाररुच या शब्दाने केलेला आढळतो. परंतु १. याविषयी न वा अनभिधानात् ' २१२१२४ वा. १६, २१३११ वा. ८, २१३१७१ वा. १, ३३१७ वा. ५ ३।२।१ वा. ५, ४।३।१५३ वा. ३ पहा. २. या लक्ष्योपपत्तिव्यवस्थापक परिभाषा पुढीलप्रमाणे देता येतील. (१) धेश्छन्दोविषयत्वात्० ११२१६ वा. १. 'छन्दसि पृष्टानुविधिः' अशा स्वरूपाचा परंपरागत स्पष्टीकरणाचा घात आहे. (२) निपातनात्सितम्। २१४१२६ वा. ४ निपातनाविष्टसिदिः अशा स्वरूपाना परंपरागत स्पष्टीकरणाचा प्रघात आहे. (३ ) योगविभागात् सिसन् २०१३ या. ८ (योगविभागाविष्टीतीतः परि.से. परि. ११४) ४)न या स्नभिधानात् ३।२।१ वा. ५. ३. "पा मापारस्य करना न मायकराय' भनेकार भनीने मामा प्रोविनय काल आहेत. त्यापरून भाष्यकार में पाप निगडे, र वारदा गमः या माना जानु अन माया में ोि. नागेशमानोर प्रोतामय वाल्यका परिमारने' मटन मारे "चलुनादयो भारतातीपा में वास्त मापारका पानावर.

·२२२ व्याकरणमहाभाष्य महाभाष्यकारांनंतरच्या वैयाकरणांनी व सायणाचार्यांसारख्या ग्रंथकारांनी वररुचि व कात्यायन हे एकच समजून उल्लेख केले असल्यामुळे वररुचि हे वार्तिककारांचे व्यक्तिनाम व कात्यायन हैं गोत्रनाम असावे व भाष्यकारांच्या वेळच्या प्रथेप्रमाणे भाष्यकारांनी गोत्रनावानेच उल्लेख केला असावा. विक्रमादित्याच्या नऊ रत्नांपैकी एक म्हणून समजलेला आणि वररुचि या नावाने प्रसिद्ध असलेला वैयाकरण वररुचि हा कात्यायनापेक्षां निराळा हे सांगण्याची जरूर नाही. या वररुचीने प्राकृत व्याकरण रचिले असावे व "तेन प्रोक्तम्' या सूत्राच्या 'वाररुचो ग्रन्थः' या उदाहरणामध्ये हा वररुचि अभिप्रेत असावा. स्वर्गारोहणकान्य नांवाचे एक काव्य वररुचीने लिहिले असे मानण्यात येते. 'भ्राज श्लोक या नांवाने भाष्यकारांचे वेळी प्रसिद्ध असलेले श्लोक कात्यायनाने केलेले होते असे कैयट हरदत्त, नागेश इत्यादि टीकाकारांचे म्हणणे आहे. कदाचित् विक्रमादि- त्याच्या धन्वन्तरि, क्षपणक वगैरे नऊ रत्नांचा उल्लेख त्यांच्या जीवनसमयाकडे लक्ष न देतां केवळ प्रसिद्ध महाविद्वान् म्हणून केला गेला असावा. प्रातिशाख्यकर्ता शाखाप्रवर्तक कात्यायन व चार्तिककार कात्यायन हे मात्र एकच असण्याचा बराच संभव आहे. , १४८. कात्यायनाच्या वेळचे इतर वार्तिककार. भाष्यकारांनी वार्तिककारांचे जे नामनिर्देशपूर्वक उल्लेख केले आहेत त्यांपैकी कात्यायन व :- कुमरवाडव हे दोनच व्यक्तिगत उल्लेख आहेत; भारद्वाजीय, कोष्ट्रीय व सौनाग हे उल्लेख वैयाकरण संप्रदायाचे आहेत. भारद्वाजीयांची म्हणून दहा वचनें महाभाष्यामध्ये उद्धृत केली आहेत. त्याप्रमाणे सौनागांची सात वचैनें उद्धृत केली आहेत. संदर्भाकडे लक्ष दिले असतां 'भाष्यकारांनी आपल्या मताच्या समर्थनार्थ ही वचने उद्धृत केली आहेत असे दिसून येते. या भारद्वाजीय, सौनाग व क्रोष्ट्रीय व्याकरणाध्यापनपरंपरांमध्ये पाणिनिसूर्याचेच स्पष्टीकरण केलें जात असावे, व त्या स्पष्टीकरणाचा सारांश या रूपानें वार्तिकें रचिली गेली असावी; पण ही वार्तिकें कात्यायनाच्या वार्तिकांपेक्षा ज्यास्त विस्ताराने केली असावी असे त्या वार्तिकांच्या लेखनपद्धती- " १. " धन्वन्तरि क्षपणकोमरसिंहशकुवेतालमपटकपरकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य" हा श्लोक विक्रमादित्याच्या दरवारी असलेल्या नऊ कवींची नावें संग्रथित करणारा म्हणून दिला जातो. २. भारदागीय वैयाकरणसंप्रदायाच्या वचनांचा माध्यामध्ये दहा ठिकाणी उल्लेख आला आहे. 'भार- दाजीयाः पटान्त ' असा आरंभ करून ही वचने दिली आहेत. त्यांपैकी ‘एकदेशाविकृतेपूपसंख्यानम् । अनादेशत्वात् । रूपान्यत्वाच' (१९१६५६ भाष्य) 'यपिचणोः प्रतिषेधे०' (३।११३८ मा य) 'प्रिन्थिन्धि (२१४८ भाष्य), पापिष्ठपत्० (६४१५५ भाप्य ) संशयां प्रकृतिग्रदणं शिद्विकृताम् ( १११ २० भाष्य) ही गरा महत्वाची आहेत. कारण, या ठिकाणी कात्यायनाच्या वचनाला जरा जोर दिली आहे. यांतिराय १२१५६, १११११२, १४३६७, ३१११३८, ३.१४८, ३३१९८९, ४१३७९, ६।४।१५५, ६.१४७ या मुापरीर भाप्यामध्ये भारद्वाजप पचने दिली आहेत. सोनागांची वचनें २।२।१८. ४१७४ ४।१६८७, ४।३।१५५, ६.१९६, ६॥३॥४३ या सूत्रांवरील भाप्यांत आदरसात कोट्टायांचा उल्लेख ११११३ 4 भाग भाटतो. भाष्यकारांनी या म वानिकांचा उदरा आपल्या विधानांच्या समर्थनाकरिता - ·उपोद्धात २२३ वरून दिसून येते. क्रोष्ट्रीयांचा उल्लेख महाभाष्यांत फक्त एकदाच आला आहे व कुणरघाडवाचा दोन वेळां आला आहे; व त्यांतील विवेचनही पाणिनिसूत्रांतील पाठभेद दाखविण्याच्या त-हे. वरच आहे. या भारद्वाजीय, क्रोष्ट्रीय वगैरे वार्तिककारांशिवाय व्याघ्रभूति व वैयाघ्रपद्य हेही वार्तिककार महाभाष्यकारांपूर्वी होऊन गेले, भट्टोजी दीक्षितांनी 'द्विवचनेचि' या सूत्राचे विवरण करतांना शब्दकौस्तुभामध्ये 'शुष्किका शुष्कजङ्घा च०' हे श्लोकवार्तिक व्याघ्रभूतीचे आहे असे प्रतिपादन केले आहे. व्यावभूतीची श्लोकबद्ध वचनें काशित व शब्दकौस्तुभांत उद्धृत केलेली आढळतात; त्यावरून व्याघ्रभूतीने पाणिनिसूत्रांवर श्लोकवार्तिकें रचिली असावी असे दिसते. यांशिवाय गोनर्दीय, गोणिकापुत्र, सौर्य भगवान् , कुणरवाडव यांचीही निराळी मते म्हणून भाष्यकारांनी दिली आहेत. यांपैकीं गोनर्दीय व गोणिकापुत्र या शब्दांनी भाष्यकारांनी स्वतःचाच उल्लेख केला आहे असें कैयटभट्ट व नागेश यांचे म्हणणे आहे. कांहीं वार्तिकें केवळ 'अपर आह ' असे म्हणून वार्तिककारांचा नामनिर्देश न करतां भाष्यकारांनी दिली आहेत. भाष्यकारांनी ' समो हितततयोवी लोपः (६।१:४० वा. १ ) या वार्तिकाला पोषक 'इहान्ये वैयाकरणाः समस्तते' अशी ओळ लिहिली आहे. 'लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मासस्य पचि युधोः' ही मकाराचा लोप सांगणारी काशिकाकारांनी उद्धृत केलेली कारिका भाष्यकारांचे पूर्वीच्या वैयाकरणांची आहे का नंतर लिहिली आहे हे सांगतां येत नसले तरी वरती दिलेल्या 'समस्तते' या वार्तिकाच्या अनुवादरूपाने ती लिहिली आहे हे स्पष्ट आहे. याशिवाय कैयटभट्टांनी अनेक ठिकाणी पूर्वाचार्यांचे म्हणून कांहीं उतारे । दिले आहेत. - १४९. वार्तिककारांच्या कार्याचे महत्त्व. एकंदरीत पाहतां पाणिनीय व्याकरण हे सर्वांगपरिपूर्ण व अत्यंत पद्धतशीर असल्यामुळे त्याचें अध्ययन उत्तरेकडील प्रांतांतच नव्हे तर सर्व देशभर चालू झाले व निरनिराळ्या विद्यापी- ठांतून विद्वान् आचार्यांनी त्याचे अध्यापन चालू केले व शिष्यांना दिलेल्या स्पष्टीकरणाचा सारांश वार्तिकरूपाने शिष्यांना तोंडपाठ करावयास लावून व्याख्यानपरंपरा चालू ठेवली हे खरें; पण या वार्तिककारांचें याहूनही मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी व्याकरणविषयक मूलभूत सिद्धांतांचे प्रसङ्गाने विवेचन केलें व वार्तिकवचनांची जोड देऊन पाणिनीय अष्टकाला शास्त्राचे स्वरूप दिले हे होय. वैदिक व लौकिक वाक्यांचे यथार्थज्ञान होण्याकारतां शुद्ध शब्द कोणते व अपशब्द कोणते हे फळणे अत्यंत आवश्यक असल्यामुळे पाणिनीने आपल्या अष्टाध्यायींत संज्ञा, परिभाषा, सामान्य नियम, अपवाद व प्रतिप्रसव देऊन शुद्ध शब्दांची सिद्धि केली आहे. वार्तिककारांनी शास्त्राला आवश्यक जे तत्त्वप्रतिपादन तें जरी प्रत्यक्ष केले नसले तरी व्याकरणशास्त्राची मूलभूत तत्त्वे व त्यांचे स्वरूप यांचे विवेचन त्या त्या प्रसङ्गाने केले आहे. (१) शब्द व अर्थ ही दोनच व्याकरणशास्त्रांतील मुख्य तत्त्वे आहेत; (२) पुरुष व प्रकृति यांप्रमाणे ती नित्यसंबद्ध आहेत; (३) अर्थासहित शब्दांचे यथार्थज्ञान होणे हेच तत्त्वज्ञान व (४) अष्टा- ध्यायीमध्ये जे नियम सांगितले आहेत त्यांचा संपूर्ण अभ्यास हे त्या तत्त्वज्ञानाचे साधन हे मह- त्त्वाचे सिद्धान्तचतुष्टय त्यांनी सूचित केले आहे ही गोष्ट वार्तिकवचनांचा सूक्ष्म अभ्यास केल्यास सहज ध्यानांत येण्याजोगी आहे.

·२२४ व्याकरणमहाभाष्य १५०. महाभाष्यकारांच्या कार्याचे महत्त्व. पाणिनीच्या अष्टकाला शास्त्राचे स्वरूप येण्यास वार्तिकवचनांची जरी बहुमोल मदत झाली तरी वार्तिवचनांचा संग्रह व व्याख्यान ज्यामध्ये केले आहे अशा महाभाष्याला 'व्याकरण- शास्त्र' हे नांव यथार्थ होईल. कारण, महाभाष्य हा सूत्र किंवा वार्तिकें यांप्रमाणे लधुवचनसंग्रह यां स्वरूपाचा ग्रंथ नाहीं; त्यांतील सिद्धान्त हे शास्त्रोपयुक्त आहेत आणि प्रतिपादन तसेंच व्याख्यान शास्त्रीय पद्धतीने केलेले आहे. महाभाष्य हे वार्तिकवचनांचे व्याख्यान आहे असे म्हटले तरी महा- भाष्याच्या योग्यतेची यत्किंचित् सुद्धां हानि होत नाही. आपाततः जरी महाभाष्य हा वार्तिकांवरील एक टीकाग्रंथासारखा ग्रंथ दिसला तरी वस्तुत: तो टीकाग्रंथ नाही. पाणिनीचे अष्टक हा जसा भाष्य- कारांचे वेळी परंपरागत मुखोद्गत ग्रंथ होता त्याप्रमाणे वार्तिकांची स्थिति नव्हती. पाणिनिसूत्रांचें. जें व्याख्यान निरनिराळ्या विद्याकेन्द्रांमध्ये होत होते त्याचा सारांश म्हणून वार्तिकवचने ही पुष्कळ अंशी समान पण क्रमामध्ये व शब्दरचनेमध्ये जरा भिन्नता असलेली अशी निरनिराळ्या विद्याकेन्द्रांत पढवली जात असत. भाष्यकारांनी या केन्द्रांना भेटी देऊन तेथील व्याकरणा- ध्यापनाचे सूक्ष्म अवलोकन करून निरनिराळ्या केन्द्रांतील सर्वसाधारण व्याख्यान साररूपाने संगृहीत करणारी पुष्कळ वार्तिके जमा केली,कांही स्वतः रचिली व त्यांची निवड करून त्यांच्या अनुरोधाने महत्त्वाच्या सूत्रांचे स्पष्टीकरण करण्याच्या हेतूने महाभाष्य लिहिले. ही वार्तिकवचनें परंपरागत. पठनामध्ये असल्यामुळे व निरनिराळ्या विद्याकेन्द्रांमध्ये ती समान स्वरूपाची असल्यामुळे विशिष्ट वार्तिककर्त्यांचा नामनिर्देश भाष्यकारांना करता येईना, व त्याची जबरही नव्हती. फक्त काहीं, विशिष्ट ठिकाणी साधारणसंमत अर्थापेक्षा जरा निराळा अर्थ भाष्यकारांना सांगावयाचा असला तरच तेथे आपल्या मताच्या समर्थनार्थ नामनिर्देशपूर्वक वार्तिककारांची वचने त्यांनी उद्धृत केली आहेत.थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे इतर शास्त्रावरील सूत्रांच्या मानाने पाणिनिसूत्रे जरी ज्यास्त स्पष्टार्थ व पद्धतशीर असली तरी त्यांच्या लाघवयुक्त रचनेमुळे विशिष्ट सूत्रांचा पाणिनीचे मनांतील बरोबर अर्थ कळणे जोपर्यत अध्यापकांची परंपरा कायम होती तोपर्यंतच शक्य होते.परंपरेचा लोप झाल्यानंतर ज्याप्रमाणे चादरायणसूत्रांचा सूत्रकारांना अभिप्रेत अर्थ कोणता होता याबद्दल काही ठिकाणी संशय येऊ लागला त्याप्रमाणेच पाणिनिसूत्रांविषयीही झाले असते.सुदैवाने वार्तिककारांनी अध्यापकपरंपरेमध्ये प्रतिपादन केलेल्या पाणिनीला अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे टांचण केले व महाभाष्यकारांनी ही सर्व टांचणे एकत्रित करून त्यांचे संपूर्ण व्याख्यान आपल्या सुंदर प्रसादयुक्त वाणीने करणारा महाभाप्य ग्रंथ रचिला. महाभाप्यकारांच्या कार्याचे विवेचन करण्यापूर्वी महा- भाप्यांतील आन्हिकांचे क्रमशः विवेचन करणे उद्बोधक होईल म्हणून ते प्रथम करीत आहे:- १. यादरायण यनावर शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, पूर्णप्रशाचार्य, वहभाचार्य, श्रीकण्ठाचार्य, निम्बार्क, भहमारकर इत्यादि अनेक भाचायांनी लिहिलेले भाष्यग्रंथ हलो उपलब्ध आहेत मूळ सूत्रे जरी एकच असली तरी या माध्यमांमध्ये प्रतिपादन केलेले वेदान्सविषयक सिद्धान्त पाहिले असता अनेक ठिकाणी मतभेद आदतन येतात. हे मतभेद किरकोळ स्वरूपाचे नसुन मुलनामांविषयों आहेत हा विचार करण्याजोगी वाव आहे. ज्या मेग पादरायण व्यासांनी आपली सूर्व रचिली त्यापी मूलतत्यांच्या स्वरूपाविषयों वैकल्पिक विचार त्यांना भनिन असावे असे मुक म्हणत नाही. त्यांनी चाल, केलेली सूत्रार्थव्याख्यानाची परंपरा कालान्तराने नष्ट यारच शासनार्य गरे आचार्यांनी आपल्या युधिषिमवाने व्याख्यान लिहिली. या विद्वान् माराम मनगद पाहिले असता यादराया व्यासांना कोणता अर्थ विवक्षित होता याविषयी सांप्रत भParfariना संशय मा सानिार आहे. -- ·उपोद्धात २२५ महाभाष्यकालखंड ( शकपूर्व २०० ते इ. स. ५००) १५१. पस्पशाहिक (अ. १ पा. १ आन्हिक १). 'पस्पशा' या नांवाचे विवेचनः व्याकरणमहाभाष्य हैं पाणिनिसूत्रांवर रचिले असल्यामुळे अर्थातच सूत्रपाठाप्रमाणे त्याचे आठ अध्याय व प्रत्येक अध्यायाचे चार पाद असे विभाग पडतात. प्रत्येक पादांतील प्रतिपाद्य विषयाचे प्रकरणात्मक भाग पाडून भाष्यकारांनी स्वतः पोटविभाग केले आहेत व त्यांना आन्हिक हे नांव दिले आहे, व्याकरणशास्त्रांत योग्य प्रवेश झालेल्या अत्यंत बुद्धिमान् शिष्याला एका दिवसांत जितका विषय प्रतिभासंपन्न गुरुजींनी पढवितां येणे शक्य आहे तितका विषय साधारणतः या पोटविभागांत असल्यामुळे त्याला आन्हिक ( अह्ना निवृत्तम् ) असे भाष्य- कारांनी नांव दिले असावे. अशी ८५ आन्हिके महाभाष्यांत आहेत. त्यांपैकी पहिल्या अध्यायाच्या पहिल्या पादाची नऊ आन्हिके आहेत. त्यांना नवान्हिकी ही संज्ञा देण्याचा वैयाकरणांचा प्रघात आहे. या नऊ आन्हिकांपैकी पहिले आन्हिक हे प्रस्तावनेसारखे आहे. भाष्यकारांनी आन्हि- कांना नांवे दिली नसली तरी या प्रस्तावनान्हिकाला 'पस्पशान्हिक' म्हणण्याचा वैयाकरण- कुलांमध्ये प्रघात आहे. पस्पशान्हिक ही संज्ञा नागेशभट्टांच्या लिखाणांत आढळते; पण ती बरीच जुनी आहे. माघ कवीने शिशुपालवध काव्यांत अनुत्सूत्रपदन्यासा सद्वृत्तिः सन्निवन्धना। शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशा" (२१११२) या श्लोकांत 'अपस्पशा ' या श्लिष्ट शब्दांत 'पस्पशा' ही संज्ञा या प्रस्तावनान्हिकाला लावलेली स्पष्ट दिसून येते. 'स्पश्' ग्रहण करणे या अर्थी असलेल्या अप-उपसर्गपूर्वक स्पश् धातूहून स्त्रीलिंगी 'अ' प्रत्यय लावून व उपसर्गाच्या 'अ' काराचा लोप करून पस्पशा हा शब्द साधला आहे व त्याचा अर्थ दुरून केलेली न्याहाळणी किंवा पहाणी असा आहे. स्पश्' धातूच्या यलगन्ताहून 'अ' हा प्रत्यय करून पस्पशा हा शब्द साधणे शक्य आहे; व तसा साधल्यास 'सूक्ष्म निरीक्षण असा अर्थ होईल. पस्पशा या शब्दाचा हा यौगिक अर्थ या आन्हिकाला पूर्णपणे लागू पडतो. खरोखरीच व्याकरणशास्त्रांतील महाभाष्य या सर्वमान्य ग्रंथाला पस्पशा हे प्रस्तावनान्हिक उत्तम साजेसे आहे. "शास्त्रेष्वाद्यं व्याकरणं मुख्यं तत्रापि पाणिनेः। रम्यं तत्र महाभाष्यं रम्या तत्रापि पस्पशा असे वर्णन केल्यास ते या आन्हिकाला पूर्णपणे लागू पडते. १. मल्लिनाथाने या शोकाचे व्याख्यान पुढे दिल्याप्रमाणे केले आहे:-" अनुत्सूत्रपदन्यासा अनुत्सृष्ट- सूत्राक्षरः शष्टयुपसंख्याननैरपेक्ष्येण सूत्राक्षरैरेव सर्वार्थप्रतिपादको न्यासो वृत्तिव्याख्यानग्रन्यविशेपो यस्यां सा तथोक्ता ।...... अन्यत्र सती वृत्तिः काशिकाख्यसूत्रन्याख्यानधन्यविशेषो यस्यां सा 1......अन्यत्र सनिवन्धनं भाष्यग्रन्यो यस्यां सा । अपगतः स्पशः चारो यस्याः सा अपस्पशा वेत् । अन्यत्र अविधमानः परपशः शास्त्रारम्भसमर्थक उपोद्घातसंदर्भग्रन्यो यस्याः सा । अपरपशा शब्दविद्येव व्याकरणविधेव नो भाति न शोभते।" ' पस्पशः ' असा पुलिंगी 'परपश' सन्द नलिनाथाने घेतला आहे. वैयाकरण परंपरेमध्ये मात्र पस्पशा' असा स्त्रीलिंगी शब्द प्रचारांत आहे व · उक्तं च परपशायान् ' अशा प्रकारचे वैयाकरणांचे प्रयोगही आढळतात. १५ ' " .

·२२६ व्याकरणमहाभाष्य १५२. व्याकरणाध्ययनाची प्रयोजनें. या पस्पशान्हिकांत प्रथमतः प्रस्तुत ग्रंथाचा, म्हणजे अर्थात् पाणिनीच्या अष्टाध्यायी, व्याख्यान हे प्रस्तुत ग्रंथाचे स्वरूप असल्यामुळे अष्टाध्यायीचा, प्रतिपाद्य विषय कोणता हा विचार केलेला आहे व शब्दानुशासन हा विषय सांगितला आहे. शब्द याचा अर्थ ध्वनि असे सांगून द्रव्य, क्रिया, गुण व आकृति ( जाति ) यांचे शब्द उच्चारला असता ज्ञान होतें म्हणून शब्द हा या द्रव्य वगैरेंपेक्षां निराळा पण त्यांचा वाचक असतो असे भाष्यकारांनी प्रतिपादन केले आहे. या प्रसंगी प्रदीपकारांनी हा वाचक शब्द म्हणजे क्षणिक ध्वनीपेक्षां निराळा स्फोटस्वरूप नित्य शब्द असे सांगून भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयाचा आधार दिला आहे. शब्दकौस्तुभकारांनी शब्द हा द्रव्य वगैरेंचा वाचक्र आहे हे खरे, पण तो शब्द म्हणजे ध्वनि नव्हे, तर स्फोट म्हणून शास्त्रकारांनी वर्णिलेला नित्य शब्द असे सांगून स्फोटाचे वर्णस्फोट वगैरे आठ प्रकार दिले आहेत वमीमांसकमताचे खंडन केले आहे.यानंतर भाष्यकारांनी व्याकरणशास्त्राच्या अध्ययनाची प्रयोजनें दिली आहेत. 'प्रयोजन' हा शब्द भाष्यकारांनी हेतु व उपयोग (फायदा) अशा दोन्ही अर्थी वापरला आहे. प्रथमतः वेदांचे रक्षण (रक्षा), वेदांतील वाक्यांचे जरूर तेथें विभाक्त- विपरिणाम (अह ) इत्यादि अध्ययनाचे हेतू सांगून झाल्यावर भाष्यकारांनी 'तेऽसुराः० इत्यादि वाक्य देऊन त्यांत सांगितल्याप्रमाणे दुष्ट शब्द उच्चारल्यामुळे उच्चारणाऱ्याचा पराजय व नाश होतो परंतु शुद्ध शब्द उच्चारल्यामुळे चांगले फल मिळते, लोकांत उच्च स्थान मिळते, ऋत्विजाचा मान मिळतो, वैदिक कर्मे यथासांग करता येतात, प्रायश्चित्तेष्टि करावी लागत नाही, मुखांतील स्थानांची शुद्धि होते, शब्दस्वरूपाचे यथार्थज्ञान होते, वाग्देवी आपले यथार्थस्वरूप दाखविते व त्यामुळे शब्दब्रह्माशी ऐक्य होते म्हणजे मोक्ष प्राप्त होतो अशी व्याकरणाच्या अध्ययनाची फले दिली आहेत. ही सर्व फलें अर्थात् व्याकरण जाणणाऱ्यालाच मिळतात; पण पूर्वीसारखें अत्यावश्यक म्हणून वेदाध्ययनाप्रमाणे उपनयनानंतर लोक व्याकरणाध्ययन करीत नाहीत म्हणून वेदाध्ययन झाल्यानंतर वेदाचा अर्थ कळण्याकरितां व्याकरण शिका असें । सांगणे सांप्रत इष्ट आहे असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. ही व्याकरणाध्ययनाची प्रयोजने कोणी सांगितली--पाणिनीने स्वतः, वार्तिककारांनी, अथवा भाष्यकारांनी स्वतः- याविषयीं टीकाकारांत मतभेद आहे. भाप्रकारांनी स्वतः सांगितलेली नसावी, कारण स्वतः बद्दल ते 'आचार्यः सुहृद् भूत्या अन्याचष्टे' असे म्हणणार नाहीत.'अन्वाचष्टे' या शब्दावरून प्रथमतः पाणिनी- नेच ती एखाद्या स्वतःच्या त्या वेळी उपलब्ध असलेल्या ग्रंथांत घातली व आचार्योनी म्हणजे त्या कालच्या प्रसिद्ध वैयाकरण व्याख्याकारांनी त्यांचे अन्वाख्यान केले असे म्हणणे शक्य आहे. वार्तिककारांनीही प्रथमतः स्वतः सांगितली नाहीत; कारण, 'सिद्ध शब्दार्थसंबन्धे है वार्तिककारांचे पहिले वार्तिक आहे असे भाष्यकारच म्हणतात. कदाचित् 'अथ शब्दानुशासनम्' या पचनाने शन्दशास्त्रावरील आपल्या संग्रहग्रंथाला आरंभ करून त्यानंतर संग्रहकारांनी १. याविषयी महाभाष्यप्रदीपांतील पुढील उतारा पक्षात घेण्याजोगा आहे. “ वैयाकरणा वध्यतिरि- शास्स पाप पाक्यस्य या पाचस्पमिच्छन्ति । यानां प्रत्येा पाचकरपे द्वितीयादिवगोंधारणानर्थक्यमसात् । भान ये तु प्रत्येरमुसविपक्ष योगपपेनोरपत्यभावात् अभिव्यविपक्षे तु कर्मणवाभिव्यरया समुदायामावादेकारम- शुगरूपानां यायले मरो रस सादावर्षपनि पत्यविशेषप्रसमातमतिरिक्तः स्फोटा नादागिन्यायो माचको विस्तरेण पास्पदीय मापयापिनः ॥ २. पारियो साकारतुमांत आरंभीच दियो । फोटरसरूपमुपादन ' प्रकरण पहा ·उपोद्धात २२७ 'रक्षोहागम०' गैरे वचनांनी व्याकरणाची प्रयोजनें सांगितली असावी. वार्तिककार व भाष्यकार दोघांनाही पाणिनीच्या अष्टकाला व्याकरण नांव योग्य आहे हे अभिप्रेत असावे असे 'सूत्रे व्याकरणे षष्ठयर्थोनुपपन्नः' या वार्तिकवचनावरून व त्याच्या व्याख्यानावरून सूचित होते. , १५३. शब्दनित्यत्व. शब्द हे अनन्त असल्यामुळे प्रत्येक शब्द उच्चारून सांगणे शक्य नाही; तसेंच जे शुद्ध शब्द नव्हेत ते सर्व अपशब्द असल्यामुळे सर्व अपशब्दांचं पठन त्याहूनही अशक्य आहे; म्हणून शब्द साधण्याकरितां कांही सामान्य नियम व त्यांना अपवाद सांगितले असता अनेक शब्द थोड्या प्रयत्नाने साधले जात असल्यामुळे पाणिनीने या पद्धतीचा स्वीकार करून आपला अष्टाध्यायी ग्रंथ रचिला. शब्द नित्य किंवा अनित्य याविषयी दोन्ही मतें प्रचलित आहेत व व्याकरणशास्त्राला कोणतेही मत चालेल असे सांगून व्याडीने या बाबतींत विस्तृत विवेचन ' संग्रहांत ' केले आहे असा भाष्यकारांनी हवाला दिला आहे. तरी पण, ' घटेन कार्य करिष्यन्०' या वाक्यावरून शब्दनित्यत्वाकडेच भाष्यकारांचा कल असावा असे दिसते. वार्तिककारांनी "सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे' या वार्तिकामध्ये शब्द नित्य आहेत अर्थ नित्य आहे व त्यांचा संबंधही नित्य आहे असे सांगितले आहे व भाष्यकारांनी द्रव्य हे परिणामिनित्य आहे,आणि आकृति ही एक व्यक्ति नाहीशी झाली तरी दुसन्या व्यक्तीमध्ये राहते म्हणून स्वरूप नित्य आहे, तेव्हां शब्दाचा अर्थ द्रव्य किंवा आकृति (जाति) कोणताही असो शब्दाचा अर्थ हा नित्यच आहे; तसेंच कुम्भार जसा घट तयार करतो तसे शब्द हे कोणी तयार करीत नाहीत म्हणूनही शब्द नित्य आहेत असे प्रतिपादन केले आहे. कोणते शब्द उच्चारावे व कोणते न उच्चारावे हे जरी लोकव्यवहारावर अवलंबून असले तरी शुद्ध शब्द उच्चारले तरच पुण्य लागते हा नियम आहे; आतां, कांहीं शब्द व्याकरणसिद्ध असूनही लोकव्यवहारांत दृष्टीस पडत नाहीत याचे कारण त्या अर्थाचे दुसरे शब्द ज्यास्त प्रचारांत असतात; काही शब्द एका प्रांतांत प्रचारांत असतात तर दुसऱ्या प्रांतांत नसतात असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. शेवटी, भाष्यकारांनी लक्ष्य म्हणजे शब्द व लक्षण म्हणजे त्याचे विवेचन करणारे पाणिनीचे सूत्र अशी ' व्याकरण' शब्दाची लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम् ' ही व्याख्या सांगून ' व्याकरणाची सूत्रे या प्रयोगाचे समर्थन केले आहे; व नंतर महेश्वराने पाणिनीला अलक्' इत्यादि ध्वनींनी अ, इ, उ वगैरे वर्णाचा डमरू वाजवून उपदेश केला तो शुद्ध वर्णाचाच केला, अस्पष्ट दोषयुक्त वर्णाचा केला नाही असे सांगून दुसऱ्या प्रत्याहारा- न्हिकाचा प्रस्ताव करून पहिले प्रस्तावनान्हिक पुरे केले आहे. व्याकरणशास्त्राला अधिकृत प्रस्तावना या दृष्टीने हे आन्हिक फार महत्वाचे आहे व भाषाही अतिशय सुंदर व हृदयंगम आहे. " घटेन कार्य करिष्यन् "," द्विविधा अपि हेतवो भवन्ति " वगैरे वाक्ये तर वाचल्याबरोबर लक्ष्यांत राहतात. ग्रंथारंभी न्यासकारांनी शब्दानुशासन शब्दाच्या अर्थाविषयी केलेले विवेचन तसेच, शब्दकौस्तुभकारांनी नित्यशब्द म्हणजे स्फोट याविषयी केलेले विवेचन विद्वत्तापूर्ण व उद्यो- , जो ' अइउण, धक आहे. १. याविषयी महामाष्यमाषांतर भाग १ पृ. २५ पहा. २. याविषयों महाभाष्यमाषांतर भाग १ पृ. १७ पहा. ३. याविषयी महामाष्यभापांतर भाग १ पृ. २७ पहा. .

·२२८ व्याकरणमहाभाष्य १५४. प्रत्याहारान्हिक (अ.१ पा.१ आन्हिक २). अक्षरसमाम्नायांतील वर्णसंख्या व शिक्षेतील वर्णसंख्या. दुसऱ्या आन्हिकाला प्रत्याहारान्हिक हे नांव टीकाकारांनी दिले आहे. नटराजराज महेश्वर याने आपले नृत्य संपविल्यावर चौदा वेळां डमरूंतून निनाद काढून अइउण, ऋलॅक् इत्यादि चौदा सूत्रे पाणिनीला शिकविली अशी कथा आहे. या चौदा सूत्रांमध्ये नऊ स्वर व तेहतीस व्यंजने दिली आहेत. या स्वरांना व व्यंजनांना मातृकावर्णही म्हणतात. ह्रस्व,दीर्घ, प्लुत,अनुनासिक वैगरे जे.वर्णीचे गुण त्यांमुळे अ इ वगैरे वर्णाचे आ ई वगैरे अवांतर भेद होतात; व सूत्रांमध्ये मातृकावर्णाचे उच्चारण केले असतां पृथक् उच्चारण न केले तरी अवांतरभेदयुक्त वर्णही घेतले जातात असा पाणिनीने उच्चारणलाघवाच्या दृष्टीने शास्त्रसंकेत घालून दिला आहे. त्याप्रमाणेच महे- श्वराच्या चौदा सूत्रांतील कोणताही वर्ण घेऊन चौदा सूत्रांच्या शेवटी असलेले कोणतेही व्यंजन त्याला जोडले असतां जो शब्द तयार होतो त्याला संज्ञाशब्द समजून पहिल्या व मधल्या सर्व वर्णाचा त्याने संग्रह होतो असाही संकेत त्याने घालून दिला आहे. या संज्ञाशब्दांना प्रत्याहार हे नांव देण्यात येते; या प्रत्याहारांपैकीं बेचाळीस प्रत्याहारांचा पाणिनीने उपयोग केला आहे. या प्रत्याहारांमध्ये सूत्रांतील शेवटच्या व्यंजनरूप ण् क् वगैरे वर्णाचा समावेश होत नाहीं; कारण, सूत्रांमध्ये क्रमानें वर्ण उधारले आहेत व त्यांत ते सांपडत नाहीत; शिवाय, सूत्रांमधील त्यांचा उच्चार गौण आहे व पाणिनितन्त्राप्रमाणे उच्चार झाल्याबरोपर त्यांचा लोपही होतो असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. पाणिनीच्या शिक्षेत ६३ वर्ण-दुःस्पृष्ट (ळ) धरल्यास ६४ वर्ण-सांगितले आहेत. २२ स्वर, २५ व्यंजनें, ४ अंतस्थवर्ण, ४ ऊष्मवर्ण, ४ यम, जिह्वामूलीय, उपध्मानीय, अनुस्वार आणि विसर्ग हे ६३ वर्ण होतात व हे स्वतंल वर्ण गणले जातात. माहेश्वरसूत्रांमध्ये मात्र ९ स्वर व ३३ व्यंजन एवढेच वर्ण असल्यामुळे जरी बावीस स्वर हे नऊ मूळ स्वरांचच पोटभेद असल्या- मुळे त्यांचा नऊ स्वरांमध्ये अंतर्भाव झाला तरी यम जिव्हामूलीय इत्यादि नऊ वर्णाचा ३३ व्यंजनांमध्येच प्रथम अथवा शेवटी अक्षरसमामायामध्ये पाठ आहे अशी कल्पना केली पाहिजे असें वार्तिककारांनी म्हटले आहे व भाष्यकारांनी त्याचे मुद्देसूद विवेचन केले आहे. , . १५५. संवृत 'अ'काराविपयीं व 'ल काराविषयी विचार. या आन्दिकांत कांदी बारीक सारीक तांत्रिक प्रश्नांचीही भाष्यकारांनी चर्चा केली आहेः अहा वर्ण ' संवृत' म्हणजे मुख संकुचित करून उचारला जातो व दी आ, प्लुत आ, तसेच इतर सर्व स्वर — विकृत ' म्हणजे मुग्य पसन्न उचारले जातात; म्हणून पाणिनि- सूनांमध्ये 'अ'काराला सांगितलेली कायें दीर्घ व प्लुत ' आ 'काराला होणार नाहीत या शंफेची विस्तृत चनी कान 'अ'कार हा शास्त्रांत व लोकांत सर्व ठिकाणी एकच आहे, पखं गुरन्त व तिरन्त शब्द तयार होण्याचे पूर्वी धातू , प्रातिपदिके, प्रत्यय, आगम, आदेश इत्यादि ठिकाणी त्याचा विस्त उधार होतो व शब्द तयार झाल्यावर त्या विवृत 'अ' काराचे जागी संवृत 'अ' फार पाणिनीच्या 'अ अ इति' (८।४।६८) या सूत्राने होतो असें वार्तिक- १. भरिसपम्प नाप्रत्ययः (पा. ग. १०१।६९) पहा. २. भादिरलेन सदेना (पा. मू १४१७१) पहा. ३. पानिपती मागे १६४. साप २ पहा.

·उपोद्धात २२९ " कारांचे म्हणणे भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. ऋ व ल हे सवर्णस्वर असल्यामुळे 'ल'काराचा ऋ 'कारामध्ये अंतर्भाव होतो म्हणून ऋलक् या सूत्रांत 'लंकार घालण्याची जरूर नव्हती असा शंकाकाराच्या आक्षेपाचा अनुवाद प्रथम करून नंतर लकाराने आरंभ होणारे लतक वगैरे शब्द हे खरे लकारादि नव्हेत तर 'क'काराच्या दोषयुक्त उच्चाराने ते लकारादि समजले जातात; तसेंच क्लप्ति वगैरे शब्दांतील लकार हा जरी खरा असला तरी शास्त्रदृष्टया " कृपो रो लः (८।२।१८) हे सून पूर्वीच्या सूत्रांना असिद्ध असल्यामुळे त्या सूत्रांतील कार्याचे दृष्टीने तेथे ऋकारच असतो; त्याप्रमाणेच ऋतक वगैरे शब्दांच्या लतक वगैरे प्रकारांनी होणाऱ्या बोबड्या अनुकरणामधील लकारसुद्धा खरा लकार नव्हे, कारण शुद्ध शब्दांचे अनुकरणसुद्धां अशुद्ध करतां उपयोगाचे नाही, अशुद्ध अनुकरण हा अपशब्दच होतो असें भाष्यकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे. एकंदरीत पाहतां, लौकिक व वैदिक भाषेत आढळणारे लकार हे मूळचे ऋकारच समजून काम भागत असल्या- मुळे 'ऋलक् ' या माहेश्वर सूत्रांत लकारोच्चारण व्यर्थ आहे असे जरी वार्तिककारांना म्हणता येत असले तरी वर दिल्याप्रमाणे एवढा खटाटोप करून लकार अनावश्यक आहे असे म्हणणे म्हणजे मोठ्या काठीवर चढून छोटे फळ मिळविण्यासारखे आहे असे भाष्यकारांनी विनोदाने म्हटले आहे. १५६. वर्णांच्या अर्थवत्वासंबंधी विचार व पदाचे अर्थवत्व. कांहीं वर्णीमधील एकादा भाग थेट दुसऱ्या एका स्वतंत्र वर्णासारखा दिसला तर त्या स्वतंत्र वर्णाला सांगितलेली कार्ये त्या भागाला करावी किंवा नाही या प्रश्नाची भाष्यकारांनी चर्चा केली आहे व वर्णाचा भाग वर्णामध्ये मिसळून गेला असल्यामुळे तो वेगळा काढतां येत नाही व म्हणून त्याला ती कार्य करता येत नाहीत असे उत्तर दिले आहे. अक्षरसमाम्नायामध्ये ह हा एकटाच वर्ण दोनदा उच्चारण्यांत आला आहे व त्याचा भाष्यकारांनी उपयोग दाखविला आहे; तसेच ' ह य व र ट्' या सूत्रामध्ये ' य व र' या क्रमापेक्षां 'र य व' हा क्रम बरा झाला असता किंवा नाही याही प्रश्नाचा भाष्यकारांनी ऊहापोह केला आहे; व वर्णोचारणामधील क्रमच योग्य आहे असे म्हटले आहे. प्रत्येक वर्णाला निरनिराळा अर्थ असतो किंवा नाही याविषयी काहीं ठिकाणी वर्णांना अर्थ असलेला दृष्टीस पडतो, वर्ण बदलले की अर्थीमध्ये बदल होतो, तसेच समूहाला अर्थ असला तर ज्यांचा समूह बनलेला आहे त्या स्वतंत्र व्यक्तींनाही अर्थ असणे न्याय्य आहे असा लोकन्याय आहे ही कारणे देऊन वर्णांना स्वतंत्र अर्थ असतो या मताचे भाष्यकारांनी प्रथम प्रतिपादन केले आहे व त्यानंतर प्रत्येक वर्णाला स्वतंत्र अर्थ नसतो हेही मत सांगितले आहे व त्याला ' वर्णाना प्रत्येकी स्वतंत्र अर्थ असता तर त्या सर्व अर्थाचा मिळून शब्दाचा अर्थ झाला असता परंतु तसे दिसत नाही' हे प्रमाण दिले आहे व त्याला पोषक वर्णक्रम बदलल्यास किंवा ज्यास्तीकमी वर्ण केले असतांसुद्धा अर्थ कायम राहतो असे काही वेळां दृष्टीस पडते हे कारण देऊन 'विशिष्ट वर्णानुपूर्वी असलेल्या वर्णसमूहरूप शब्दाला अर्थ असतो' असे आपले स्पष्ट मत भाष्यकारांनी दिले आहे. १५७. शिष्ट लोकांनी केलेल्या व्याख्यानावरून संशयाचे निराकरण. अइउण व लण् या दोन सूत्रांमध्ये ण् हा वर्ण शेवटी आढळतो; त्यामुळे अण् व इण् या प्रत्याहारांचे वावतींत पहिला ण् घेऊन प्रत्याहार समजावा किंवा दुसरा ण घेऊन - ·. " २३० . व्याकरणसहाभाष्य प्रत्याहार समजावा हा संशय येतो. इतर पुष्कळ व्यंजने सूत्रांचे शेवटी घालण्याजोगी असतांनाही ज्या अथीं ण हाच वर्ण दोनदां वापरला आहे त्या अर्थी 'पाणिनीच्या सूत्राच्या अर्थाविषयी संशय आला असतां शिष्ट लोकांनी केलेल्या व्याख्यानाप्रमाणे विशिष्ट अर्थ समजून संशयाचे निराकरण करावें, अर्थसंशयामुळे सूत्र हे केव्हाही अप्रमाण समजू नये ( व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनहि संदेहादलक्षणम् ) असा पाणिनीच्या मनांतील अभिप्राय व्यक्त होतो असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः०' हैं परिभाषारूप वचन महाभाष्यामध्ये अनेक ठिकाणी संशयित स्थली संशयनिराकरणकरितां दिलेले आढळून येते. आन्हिकाचे शेवटी भाष्यकारांनी 'अक्षर' शब्दाची व्याख्या दिली आहे, व त्यावरील विवेचनाचे शेवटी "ज्या ह्या वाणीमध्ये वेदरूपी शब्दब्रह्म आहे त्या वाणीचा 'वर्णज्ञान करून देणारे शास्त्र' हा विषय आहे; या व्याकरणशास्त्राकरितां महे- श्वराने हा अक्षरसमाम्नायरूप उपदेश केला आहे" असे सांगून अइउण् इत्यादि चौदा सूत्रां- मध्ये सांगितलेल्या अक्षरसमाम्नायाचे महत्त्व वर्णिले आहे. आन्हिकाचे शेवटी या अक्षरसमाना- याचे भाष्यकारांनी केलेले वर्णन अत्यंत चटकदार व बहारीचे असून भाष्यकारांच्या सुंदर लेखनशैलीचे ते उत्तम उदाहरण आहे. भर्तृहरीने लिहिलेल्या महाभाष्यप्रदीपिका टीकेंत त्यांतील काही शब्द उद्धृत करून विस्तार केला आहे. १५८. गुणवृद्धिसंज्ञान्हिक (अहिक १ पा. १ आ. ३). वृद्धिरादैच् सूत्राच्या अर्था- विपीं विचार. या आन्हिकांत वृद्धि व गुण या शब्दांची व्याख्या दिली आहे व हे गुण व वृद्धि भादेश कोणाला व केव्हां होतात याविषयी विवेचन केले आहे. प्रथमत: ‘वृद्धिरादैच् ' (सू. १) या सूत्राने आ, ऐ आणि औ यांना सांगितलेली ही वृद्धि संज्ञा ‘वृद्धि होते' अशा विधानाने झालेल्या आ, ऐ व औ यांना देण्यात येते किंवा कोणत्याही ठिकाणच्या आ, ऐ औ या स्वरांना ती संज्ञा देण्यांत येते याचा विचार करून दोन्ही पक्षी गुण व दोष दाखविले आहेत व 'आ, ऐ व औ या स्वरांना वृद्धि म्हणावे' या दुसऱ्या पक्षाचे समर्थन केले आहे व त्यावरील दोषांचे निराकरण केले आहे. यानंतर भाष्यकारांनी 'वृद्धिरादैच' रात्र हें आ, ऐ व औ यांना वृद्धि सांगणारे सूत्र आहे असे म्हटले आहे व लोकामध्ये ज्या- प्रमाणे व्यवहारावरून संशा कळतात त्याप्रमाणे ' वृद्धिरादेच् या सूत्राचे बाबतीतही 'आ, ऐ वी यांना गृद्धि ही संगा आहे हे आचार्यांच्या व्यवहारावरून कळतें' या वचनाने त्यास पुष्टि दिली आहे. प्रस्तुत गनापूर्वी ' अथ संशाः अशा त-हेचे अधिकारसूत्र घालण्याची कांही नार नाही; कारण पाणिनीसारखे पवित्र ऋषी सूत्रे सांगण्यास यसले असता त्यांचे मुगांतून एकाही निरर्थक शब्द नियाययाचा नाही अशी वस्तुस्थिति असल्यामुळे प्रस्तुत सूत्र हे मंमासूम आहे असेंच सिल होते. प्रस्तुत सूलाचा 'वृद्धि शब्दानंतर आ, ऐ, ओ गांचा प्रयोग करावा' अथवा ' वृद्धि शब्दाला आ, ऐ, औ हे आदेश होतात किंवा आगम १. याविया मामा पदापिका ले पनि येथील प्रत पृष्ठे ६०-६१ मधील दुसन्या भान्दिकाच्या रिनाचे शेवटी असा पुढील सारा प्यानांत पेयाजोगा आहे:-सोयमशरसमानायो पापसमामायः ET यामास यापान पाम्ययारः पुष्मितः फलितो दृष्टादृष्टपगम्यागम्युदयनियेयसाम्यां पन्द्रनार. 41 प्रतिटिमः । माय मानि । मरिन्द्रनारयादि परमस्य पारम्पयहारस्य न फभितमोरिन राम । .

·उपोद्धात २३१ " - होतात किंवा विशेषण होतात' अशा तहेचा दुसरा कोणताही अर्थ करणे संभवत नाही. आतां 'वृद्धिरादैच् ' हे संज्ञासूत्र आहे हे निश्चित; परंतु 'आ, ऐ, औ यांना वृद्धि म्हणतात अथवा 'वृद्धीला आ, ऐ, औ म्हणतात' यांपैकी कोणता अर्थ घ्यावा हा संशय आला असतां 'वृद्धि' हा शब्द लहान असल्यामुळे, तो आकृतिवाचक असल्यामुळे, व सूत्रपाठा- मध्ये तो पुन्हा पुन्हां आढळून येत असल्यामुळे, ' वृद्धि' शब्द हाच संज्ञावाचक आहे असें सिद्ध होते. वाक्यामध्ये ज्याला संज्ञा द्यावयाची तो प्रथम व संज्ञाशब्द नंतर असे उच्चारण करण्याचा जरी प्रघात असला तरी येथें मंगलवाचक म्हणून वृद्धि शब्द प्रथम उच्चारला आहे. आतां, शब्द हे नित्य आहेत, तरी पण अस्तित्वात असलेल्याच शब्दांपैकी अमुक शब्दांना अमुक नांव द्यावे असा संज्ञा देण्याचा उपयोग असतो, संज्ञेमुळे शब्द तयार होत नसतात. नवे शब्द सांगणे हे व्याकरण शास्त्राचे काम नव्हे; तर, कोणते शुद्ध शब्द व कोणते अशुद्ध शब्द ते सांगणे हा व्याकरण शास्त्राचा उपयोग आहे. प्रस्तुत मूत्रामध्ये 'आत् ' असे त'कार लावून उच्चारण करण्याचा हेतु ' वृद्धीने आ होतो' असे म्हटले असतां दोन मात्रा असलेला असाच 'आ' हा स्वर व्यावा असा असला, व त्याप्रमाणे त्याच तकारामुळे ऐ व औ हेही तसेच व्यावे असे जरी असले तरी या सर्व गोष्टी व्याख्यानानेच समजावयाच्या या सिद्धांताचे भाष्यकारांनी येथे 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः०' हा संकेत पुन्हां सांगून प्रतिपादन केले आहे. , - १५९. 'इको गुणवृद्धी' सूत्राच्या अर्थाचे विवेचन. . अदेङ् गुणः' हे सूत्र 'वृद्धिरादैच' या सूत्रासारखेच असल्यामुळे भाष्यकारांनी त्याचे व्याख्यान न करतां 'इको गुणवृद्धी' (सू.३) या सूत्राच्याच व्याख्यानाला आरंभ केला आहे. प्रथमतः इकाला म्हणजे इ उ कल. यांनाच गुण व वृद्धि हे आदेश होतात, आ ए इत्यादि स्वरांना तसेंच व्यंजनाना होत नाहीत अशा रीतीने या सूत्राने नियम घालून दिला आहे असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे व नंतर ज्या ठिकाणी वृद्धि अथवा गुण शब्द उच्चारून वृद्धि अथवा गुण सांगितला असतो तेथेच हे आदेश वर सांगितल्याप्रमाणे इ उ ऋ ल. या स्वरांना होतात, इतर स्वरांना व व्यंजनांना होत नाहीत असें वृद्धि व गुण हे शब्द अनुवृत्तीने येत असतां पुन्हां प्रस्तुत सूत्रांत ते शब्द उच्चारण्याचे प्रयोजन म्हणून दाखविले आहे. यानंतर भाष्यकारांनी 'इको गुणवृद्धी' हे प्रत्तुत सूत्र व्यवस्थापक सूत्र आहे असे म्हटले आहे. अमक्याला अमुक आदेश होतो असे म्हटले असतां तो अन्त्य वर्णाला होतो या अर्थाच्या 'अलोन्त्यस्य' (पा. सू. १।१।५२ ) या सर्वसामान्य व्यवस्थापक सूत्राशी प्रस्तुत , सूत्राच्या संबंधाचे भाष्यकारांनी मार्मिक विवेचन केले आहे व अलोन्त्यस्य या सूत्राचे प्रस्तुत सूत्र हे पूरक आहे अथवा अपवाद आहे, याविषयी चर्चा करून " गुण होतो किंवा वृद्धि होते अशा शब्दांनी गुण किंवा वृद्धि ज्या सूत्रामध्ये सांगितलेली असते त्या सूत्रामध्ये 'इकः ' हे पद उपस्थित होते आणि इकालाच तो गुण किंवा ती वृद्धि होते" अशा अर्थाचा खतंत्रपदोपस्थितिपक्ष सिद्धान्त म्हणून दिला आहे. या सूत्राच्या अर्थाविषयीं तच्छेय, तदपवाद इत्यादि सात पक्ष मांडून स्वतंत्रपदोपस्थितिपक्षाची मांडणी शब्दकौस्तुभांत भट्टोजी दीक्षितांनी उत्तम रीतीने केली आहे.

·- २३२ व्याकरणमहाभाष्य - १६०. संयोगादिसंज्ञान्हिक ( अ. १ पा. १ आन्हिक ४). गुणवृद्धिनिपेधस्थलांविषयी विवेचन. मागील आन्हिकामध्ये 'गुण होतो' किंवा 'वृद्धि होते' असे विधान करून गुण किंवा वृद्धि सांगितली असल्यास ती इ उ क ल. यांनाच होते असे सांगितल्यामुळे अष्टाध्यायींत निरनिराळ्या ठिकाणी जे गुणाचे किंवा वृद्धीचे विधान केले आहे त्याचा सामान्य निषेध या आन्हिकामध्ये " न धातुलोप०” (१।११४-६) इत्यादि तीन सूत्रांमध्ये सांगितला आहे; व त्यानंतर संयोग, अनुनासिक, आणि सवर्ण या संज्ञांचा विचार केला आहे. धातूच्या भागाचा. ज्यामुळे लोप झाला आहे असा आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना त्या आर्धधातुक प्रत्ययाच्या निमि त्ताने धातूच्या स्वराला गुण किंवा वृद्धि होत नाही असें "न धातुलोप०".सू.४) या सूत्राने सांगितले आहे. वास्तविक पाहतां या सूत्राची उपयुक्तता फारच थोड्या ठिकाणी आहे; उलट, या सूत्रामुळे काही ठिकाणी जेथे गुण किंवा वृद्धि व्हावयास पाहिजे तेथे ती होऊ शकत नाही असा दोष येतो म्हणून वार्तिककारांनी मोजक्या काही विशिष्ट उदाहरणांकरितांच हे सूत्र आहे असे नियमन केले आहे व नंतर तीही उदाहरणे अन्य रीतीने साधत असल्यामुळे या सूत्राची जरूर नाही असे सांगितले आहे, व भाष्यकारांनी ते स्पष्ट केले आहे. "कृिति च" हे सूत्र गुण व वृद्धि यांचा अत्यंत व्यापक रीतीने निषेध सांगते. पण त्यांत सुद्धां वार्तिककारांनी 'क किंवा ङ् यांच्या निमित्तानेच गुण होऊ लागल्यास त्याचा निषेध करावा' असे सांगितले आहे व त्यामुळे उपधेला होणाऱ्या गुणाला उपधावर्ण हा निमित्ताच्या अगदी निकट नसतो अशी जी अडचण येणे शक्य आहे ती दूर केली आहे. परंतु, भाष्यकारांनी ' कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ' या परिभाषे- मुळे लघु उपधेला गुण सांगणाऱ्या सूत्राबरोबरच गुणनिषेध सांगणाऱ्या प्रस्तुत सूत्राचा वाक्यार्थ होत असल्यामुळे व 'रोरवीति ' हे स्वतंत उदाहरण वैदिकप्रयोगरूप असल्यामुळे ' किंवा ङ् यांच्या निमित्तानेच होणान्या गुणाचा निषेध होतो' या वार्तिकाची जरूर नाही असे सांगितले आहे. "इको गुणवृद्धी" (मू.३) या परिभाषासूत्रामुळे होणान्याच गुणवृद्धींचा कृिति च (सू.५) या प्रस्तुत सूत्राने निषेध होत असल्यामुळे " अचो णिति' इत्यादि सूत्रांनी सामान्यपणे स्वराला सांगितलेल्या वृद्धीचा प्रस्तुत सूताने निषेध होत नाही. यानंतर " दीधीवेवीटाम्" (२.६) या सूत्रांतील दीधी व वेवी हे वेदामध्येच दिसणारे धातू असल्यामुळे त्यांना गुणनिषेध सांगण्याचे कारण नाही, त्याप्रमाणेच, इट आगम हा 'इ' असा ह्रस्व इकार या रूपाने सांगितला असल्यामुळे साहजिकच त्याला गुण न व्हावा असा सूत्रकारांचाच अभिप्राय दिसतो असे सांगून " दीधीवेवीटाम् ” (सू. ६) या सूत्राचीही जरूर नाही असे भाष्यकारांनी सुचविले आहे. " १६१. संयोग, अनुनासिक व सवर्ण या संज्ञांविषयी विचार. मंयोगगंगा मांगगाया " दलोनन्तराः संयोगः” (मू. ७) या सूत्राचे विवेचन करतांना त्यामध्ये 'अनन्तर' या शब्दाचा अंतर न ठेवतां उभारलेली व्यंजने अथवा ज्यांमध्ये सुगन्या प्रकारमा गर्ग नाही अशी व्यंजने अमा दोन्दी प्रकारचा अर्थ घेता येईल असें गोगन दोन या ज्यान व्यंजनांना मिळून संयोग ही संशा व्दावी, प्रत्येकः ध्यंजनाला मतपणे होऊ नये याकरिता मनात 'सद' हा शब्द घालणे जर आहे काय याविषयी विवेचन भाषगरांनी दो आद. गूगकारांना गट किंवा प्रत्येक या प्रकारचे शब्द फारच थोड्या ठिकाणी ·उपोद्धात २३३ . " घातले आहेत. लोकव्यवहार पाहिला असतां सह किंवा प्रत्येकं असा स्पष्ट शब्द उच्चारला नसतांनाही 'प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः' या न्यायाने 'दश ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् ' असे सांगितले असतां दहाही ब्राह्मणांना प्रत्येकी स्वतंत्र भोजन दिले जाते; त्याप्रमाणेच 'समुदाये वाक्यपरि- समाप्तिः' या न्यायाने 'गर्गाः शतं दण्ड्यन्ताम् ' अशी आज्ञा दिली असतां राजे लोकांना संपत्तीची जरूर असतांनाही सर्व गर्गाकडून मिळून शंभरच कार्षापण घेतले जातात. सूत्रांमध्येही सह किंवा प्रत्येकं असा स्पष्ट शब्द उच्चारला नसल्यास वरील न्यायांचा अवलंब करून, व "शिष्ट लोकांनी केलेल्या व्याख्यानावरून संशयस्थली निर्णय करावा या अर्थाच्या " व्याख्या- नतो विशेषप्रतिपत्तिः०" या. वैयाकरण-संकेतास अनुसरून 'दोन किंवा अधिक व्यंजनांना मिळूनच संयोगसंज्ञा होते' असा भाष्यकारांनी निर्णय दिला आहे; व पुष्कळ व्यंजने जवळजवळ आली असतां ही संयोगसंज्ञा त्यांपैकी कोणत्याही दोहोंना, तिघांना अथवा सर्वांना होऊ शकते प्रत्येकाला निराळी होत नाही असे म्हटले आहे. संयोग संज्ञेनंतर भाष्यकारांनी अनुनासिक संज्ञेचा विचार केला आहे (सू. ८), व मुख आणि नासिका या दोहोंमधून उच्चारलेल्या वर्णाला अनुनासिक म्हणावे असा स्पष्ट निर्णय दिला आहे. तसेच, अनुनासिक या संज्ञेमुळे वर्णांना अनु- नासिकत्व द्यावयाचे, व अनुनासिकत्व असलेल्याच वर्णाला अनुनासिक ही संज्ञा द्यावयाची असा इतरतेराश्रय दोष दिसून येतो त्याचे निराकरण ' शब्द हे नित्य असल्यामुळे अनुनासिक वर्ण हे स्वतःसिद्धच आहेत, ते नवीन उत्पन्न केले जात नाहीत, संज्ञेनें फक्त ते तसे ओळखिले जातात' अशा नेहमीच्याच प्रतिपादनपद्धतीने केले आहे. , १६२. सावर्ण्यविचार. . अनुनासिक संज्ञेनंतर भाष्यकारांनी सवर्ण संज्ञेचा विचार केला आहे (सू. ९). ज्या वर्णाचें आस्य म्हणजे उच्चारणाचे स्थान व साधन, त्याप्रमाणेच प्रयत्न म्हणजे आभ्यन्तर प्रयत्न हे सारखे असतात ते सवर्ण समजावे अशी 'सवर्ण' संज्ञेची व्याख्या भाष्यकारांनी दिली आहे. सूत्रामधील आस्य' हा शब्द यत्-प्रत्ययान्त (आस्ये भवमास्यं) घेऊन आस्य शब्दाचा अर्थ आस्यामध्ये म्हणजे मुखामध्ये उत्पन्न होणारे (स्थान तसेच करण) असा केला आहे; त्याप्रमाणेच यत्नस्य प्रारम्भः असा प्रयत्न शब्दाचा अर्थ करून प्रयत्न शब्दाने फक्त आभ्यन्तर प्रयत्नच घेतले जातात व बाह्य प्रयत्न निराळे असले तरी चालतात असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. यानंतर कवल या स्वरांचे सावर्ण्य सांगावे म्हणजे ऋकार उच्चारला असतां लकार घ्यावा असे वार्तिककारांचे म्हणणे सांगून ऋवल. यांचा सवर्णदीर्घ ऋ असा संधिकार्याने व्हावा असा सावण्यांचा उपयोग भाप्यकारांनी दिला आहे. पाणिनीच्या प्रक्रियेत दीर्घ ल नाहीं तथापि ज्यामध्ये दोन रेफ आहेत असा ऋ व ज्यामध्ये दोन लकार आहेत असा लू असे दोन मात्रा असलेले ऋ व लू ऋकाराच्या पुढे क किंवा ल आला असतां सवर्णदीर्घ म्हणून करावे असें वार्तिककारांनी 'अकः सवर्णे दीर्घः' या सूत्राचे बाबतींत वैकल्पिक विधान केले असल्यामुळे ऋ व ल. यांचे सावर्ण्य सांगण्याची जरूर नाहीं या शंकेचे भाष्यकारांनी निराकरण केले आहे, इतकेच नव्हे तर सावर्ण्य सांगणे हे आवश्यक आहे व ते सांगितले असतां द्विमालिक दीर्घाचे निराळे विधान करावयास नको असे म्हटले आहे. आतां क व ल यांचे सावर्ण्य घेतल्यास लकाराचें व्यवधान असतांनाही नकाराला णकार प्राप्त झाला असतां होऊं लागेल या दोषाचे निराकरण 'चुटुतुल०' व 'सिभिश्च मध्यमवर्ग:०' १५ अ ·२३४ व्याकरणमहाभाष्य , या जुन्या वैयाकरणांच्या वार्तिकांमुळेच होत आहे असे म्हटले आहे. यानंतर “नाज्झलौ" (सू. १०) या सूत्राने स्वर व व्यंजने यांमध्ये सावर्ण्य असू शकत नाही असे म्हटलें असतांनाही स्थान व प्रयत्न समान असल्यामुळे 'श'कार हा 'इ'कारच आहे असे समजून दोष येणे शक्य कसे आहे ते सांगून स्वरांचा प्रयत्न विवृत आणि श ष स ह यांचा प्रयत्न ईषद्विवृत असल्यामुळे तो दोष दूर होतो असे भाष्यकारांनी दाखविले आहे. शिवाय, 'वाक्यापरिसमाप्ति या न्यायाने वर्णाचा उपदेश, इत्संज्ञा, प्रत्याहार, सवर्णसंज्ञा व सवर्णग्रहण ही सर्व कार्य क्रमाने पण सर्व एकामागून एक झाल्यावरच व्यवहार चालू होतो अशी वस्तुस्थिति असल्यामुळेही 'श'- काराला 'इ'कार समजतां येणार नाही असेही भाष्यकारांनी म्हटले आहे. १६३. प्रगृह्यादिसंज्ञाह्निक (अ. १ पा. १ आह्निक ५). प्रगृह्यसंज्ञेचे विवेचन. या आन्हिकामध्ये प्रगृह्य संज्ञा (सू. ११-१९), धु संज्ञा (सू. २०), घ संज्ञा (सू. २२), संख्या संज्ञा (सू. २३--२५), व निपात संज्ञा (सू. २६) यांचा विचार केला आहे. या सर्व संज्ञा सूत्रकारांच्या पूर्वीच्या वैयाकरणांनी काही विशिष्ट शब्दांना सांगितलेल्या असाव्या. घु आणि घ यांशिवाय ह्या सर्व संज्ञा अन्वर्थही आहेत. या संज्ञासूत्रांच्या मध्येच 'आद्यन्त- (सू. २१) हे सूत्र जरासें अप्रासंगिक दिसते; परंतु संधिकार्याने होणारे गुण व वृद्धि यांसारखे एकादेश झाल्यानंतर एकादेश हा पूर्वीच्या शब्दाच्या शेवटचा वर्ण समजावयाचा किंवा पुढील शब्दाचा पहिला वर्ण समजावयाचा अशी शंका आली असतां अशा ठिकाणी दोनही प्रकारचे प्रघात आहेत हे सांगण्याकरितां हे सूत्र केले आहे. प्रयय ही संज्ञा जो स्वर संधिकार्य प्राप्त झाले असतांनाही कायम ठेविला जातो त्याला दिलेली आहे. द्विवचनाची ईकारान्त, ऊकारान्त व एकारान्त रूपे व काही विशिष्ट शब्दस्वरूप अर्याविषयी अडचण पडूं नये म्हणून वेदामध्ये व भाषेमध्ये संधिकार्य केल्याशिवाय उधारली जातात; त्यांना ही प्रगृह्य संशा पूर्वाचार्यांनी दिली आहे. 'ईदूदेत् ०' (सू. ११) या सूलागध्ये ई, ऊ व ए यांचे पुढे सूत्रकारांनी तकार उधारला आहे. त्याविषयी विवेचन करतांना भाष्यकारांनी प्रस्तुत सूत्राच्या अर्थाचे तीन प्रकार (१) ई, ऊ व ए अशा खराच्या रूपा- चंच द्विवचन ( म्हणजे द्विवचनवाचक प्रत्यय) प्रगृह्य होतो, (२) ई, ऊ व ए ज्याच्या शेवटी आदेत असे द्विवचन ( म्हणजे द्विवचनप्रत्यय ) प्रगृह्य होतो, (३) ई, ऊ अथवा ए ज्याच्या शेपटी आहेत व द्विवचनप्रत्ययही ज्याच्या शेवटी आहे असा शब्द प्रगृह्य होतो, अशारीतीने देऊन त्यांपैकी मधला प्रकार कायम केला आहे. 'अदयो मात्' (सू.१२) या सूताने अदस् शब्दाच्या स्पांमध्ये मफारापुदील ई, जब ए ऐ स्वर प्रगृह्य होतात असे सांगितले आहे. येथे अदस् शब्दांतील ''काराला 'म'कार सांगणारे त्रिपादीतील 'थदसोसे:०' (८१२१८०) सूत्र प्रकृत सूत्राला दिगत नसल्यामुळे प्रगाव संशा करण्यात येणारी अडचा प्राय संशेला 'म'कार हा निमित्तच भरल्यामुळे गार झालेला दिसतो असे प्रतिपादन करून भाष्यकारांनी दूर केली आहे. शियाय, पावादी “अदमो मात्" (१॥२॥१२) व "अदसोसेर्दादु दो मः” (८।२१८०) या सूत्रांचा पारपा परम होत असल्यामुळेही ही अपना येत नाही असे म्हटले आहे. "शे" (. १३)पा प्लांना विभानिमाययांचे जागी होणारा शे (ए) हा अर्थयुक्त विभक्तिप्रत्यय भापमापापामुळे 'दारो', 'मोर ठिकाणच्या अर्थादित 'यामा प्रगत संशा होत ना.net, FONT पासमार' '' 'उमा' (ग. १४,१५,१७) या सूत्रांमध्ये एकच स्वर ·उपोद्धात २३५ अशा स्वरूपाच्या निपाताला प्रगृह्य संज्ञा सांगितली आहे; व " ईदूतौ च०” (१८) या सूत्राने सप्तम्यर्थी ईकारान्त अथवा ऊकारान्त शब्दाला प्रगृह्य संज्ञा सांगितली आहे. अर्थात्, असे शब्द वेदामध्येच मिळतात. १६४. धु संज्ञेविषयी विवेचन. . 'दाधा घ्वदाप्' (सू.२०) या सूत्राने दा व धा अशा दिसणाऱ्या धातूंना 'धु' ही संज्ञा सांगितली आहे. दा धातू ,धा धातू व शेवटच्या ए अथवा ऐ यांना आ आदेश झाल्यावर ज्यांची दाव धा अशी रूपें होतात अशा धातूंनाही 'घु' ही संज्ञा द्यावी असें भारद्वाजीय वैयाकरणांचे मत भाष्यामध्ये दिले आहे. त्यावरूनही जुन्या वैयाकरणांनी दिलेली ही 'धु' संज्ञा असावी असे दिसते. अन्वर्थक नसलेल्या टि घु भ घ या एकाक्षरी संज्ञा विशिष्ट शब्दांचे प्रथम अथवा अन्त्य अक्षर घेऊन प्रतिपादनलाघवाकरितां पूर्व वैयाकरणांनी केल्या असाव्या. उदाहरणार्थ-धातु यांतील ध् वर्ण घेऊन धुष् ही संज्ञा, काल. यांतील ल अक्षर घेऊन 'ल'कार व त्यालाच इत् वर्ण जोडून लट् लिट् इत्यादि संज्ञा, लघु यांतील अन्त्याक्षर घेऊन घु ही संज्ञा; तशीच दीर्घ यांतील अन्त्याक्षर घेऊन घ ही संज्ञा. धु ही संज्ञा 'दा व 'धा ' अशा अर्थयुक्त शब्दस्वरूपाला द्यावयाची आहे, दृ व धृ यांना णिच् पुढे असतांना वृद्धि झाल्यानंतर दार् , व धार अशी शब्दस्वरूपें होतात त्यांपैकी 'दा' व धा या अर्थरहित अवयवांना द्यावयाची नाहीं असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. या प्रसंगाने आगम म्हणजे काय हा प्रश्न विचाराकरिता घेऊन आगम म्हणजे निराळा येऊन जोडला जाणारा भाग हा अर्थ जरी व्युत्पत्तिसिद्ध असला तरी तो घेतां येत नाहीं; कारण शब्द हे नित्य असल्यामुळे त्यांच्यांत विकृतीची कल्पनाच करता येत नाही; म्हणून आगम याचा अर्थ आदेशाप्रमाणेच एका शब्दाऐवजी दुसऱ्या शब्दाचा प्रयोग असें भाष्यकारांनी स्पष्ट म्हटले आहे व त्याच्या समर्थनाकरितां " सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते" हा पूर्ववैयाकरणांचा श्लोक उद्धृत केला आहे. १६५. आधन्तवद्भाव व व्यपदेशिवद्भाव. आद्यन्तवदेकस्मिन् (सू. २१) या सूत्राने एकालाच तदादि तसेच तदन्त – उदाहरणार्थ इ धातूलाच इकारादि तसेंच इकारान्त-~-म्हणतां येते असे सांगितले आहे. वार्तिककारांनी या सूत्राची जरूर आहे इतकेच नव्हे तर याच्यापेक्षाही सामान्य रीतीने म्हणजे 'मुख्यार्थाने होणारी काय गौणार्थ घेऊन संभवनीय असली तर व्हावी' या अर्थाचा व्यपदीशवद्भावच आद्यन्तवद्भावा- ऐवजी सांगावा असे म्हटले आहे व 'इ' धातूला एकाच म्हणून द्वित्व व्हावे, स् या प्रत्ययाला प्रत्ययाचा अवयव म्हणून षत्व व्हावे यांसारखे उपयोग दाखविले आहेत; त्यानंतर लोकामध्ये या गोष्टी अनुभवांतच येत असल्यामुळे व्यपदोशवद्भावाचे मुद्दाम विधान करण्याची जरूर नाहीं असेंही वार्तिककारांनी म्हटले आहे व भाष्यकारांनी एकच मुलगा असल्यास त्यालाच ज्येष्ठ - ·व्याकरणमहाभाष्य . मुलगा म्हणतात, तसेंच एकचं वर्ण असला तरी तो सुबन्त असल्यास त्यालाच पद म्हणतात अशी उदाहरणे स्पष्टीकरणार्थ दिली आहेत. शिवाय, ज्याला पूर्वी कांहीं नाहीं तो आदि व पुढे काही नाही तो अन्त अशी आदि आणि 'अन्त' या शब्दांची व्याख्या करून या सूत्राची जरूर नाही असेंही वार्तिककारांनी म्हटले आहे. भाष्यकारांनी मात्र या ठिकाणी गोनर्दीय म्हणतो' -असा उल्लेख करून दुसरा कोणी तत्सदृश असतांनाच पहिला व शेवटचा हे शब्द उपयोगांत आणले जातात ' असे गोनर्दीयांचे म्हणून आपले स्वतःचे मत स्पष्ट सांगून प्रस्तुत सूत्र आवश्यक आहे असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी, वार्तिककारांनी या सूत्राची प्रयोजनें सांगितली आहेत व भाष्यकारांनी प्रातिपदिक, प्रत्यय अथवा धातु एकवर्णा- त्मक असूनही त्यालाच आदि किंवा अंत मानून ज्या ठिकाणी कार्ये झालेली आहेत अशी उदाहरणेही दिली आहेत. १६६. घ संज्ञा, संख्या संज्ञा व निष्ठा संज्ञा यांविषयी विचार. " तरसमपौ पः " (सू. २२) या सूत्रामध्ये तर व तमप् या प्रत्ययांना घ संज्ञा सांगितली आहे. ही संज्ञाही जुन्या वैयाकरणांची असावी. सूत्रामध्ये प् हा इत् वर्ण जोडून उच्चारण केले असल्यामुळे तर या शब्दाने येथे पाणिनीने सांगितलेला तरप् प्रत्यय ध्यावयाचा, नदीतर वगैरे ठिकाणचा 'तर' शब्द घ्यावयाचा नाही असे येथे वार्तिककारांनी प्रतिपादन केले आहे. यानंतर (सू. २३-२६) संख्यासंज्ञा व पटसंज्ञा हा संख्या संज्ञेचाच एक प्रकार यांचे विवरण चालू करून 'कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः' या न्यायाने बहु, गण वगैरे शब्दांना सांगितलेली कृत्रिम संख्यासंशाच प्रथमतः ध्यानांत येईल व एक द्वित्रि या स्वाभाविक संख्या-. वाचक शब्दांना संख्या ही संज्ञा होणार नाही म्हणून सूत्रामध्ये आणखी एक 'संख्या ' शब्द घालणे जरूर आहे या वार्तिककारांच्या म्हणण्याला भाष्यकारांनी उत्तर दिले आहे व संदर्भ किंवा विशिष्ट उपयोग जेथें मनांत असतो तेथेंच कृत्रिम संज्ञा प्रथम ध्यानांत येते इतर ठिकाणी स्वाभाविक अर्थच प्रथम ध्यानांत येतो, तेव्हां येथे दोन्ही प्रकारच्या संख्या मनांत येऊ शकतील असे म्हटले आहे. शिवाय, संख्या ही मोठी संज्ञा दिली गेल्यामुळे ती अन्वर्थक घेणे योग्य आहे असादी भाप्यकारांनी आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ शेरा मारला आहे. यानंतर अध्यर्ध, अर्धपूर्व, अधिक या शब्दांनाही संख्या म्हटले असतां दुसरीकडे सूत्रांत ते घालण्याची जहर नाही; तसेच, बहु वगैरे शब्ददी प्रस्तुत सूत्रांत नसते घातले तरी चालले असते, शापकानेंच त्यांना संख्या संशा आहे असे सिद्ध होते, असेंही येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. 'णान्ता पट ' (सू. २४) या सूत्रांत उपदेशी पकारान्त व नकारान्त अशी संख्या घेणे जरी इष्ट अगले तरी 'उपदेश' असा शब्द सूत्रांत घालण्याची जरूर नाही: संनिपातपरिभाषेमुळे व 'अष्टनी दीर्पाच' (६।१।१६८) या सूत्रांतील दीर्घ या शब्दावरुन काढलेल्या ज्ञापकानेंच इष्ट उदाहरणे याभतील. शेवटी 'काय निष्ठा' (मू. २६) या सूत्राने गंगितलेल्या निष्ठा संशेचे विवरण पाहन ग. या अनुबंधाचा लोप झाला तरी तो अनुबंध लावला होता या खुणमुळं अनुबन्धसदित अगा एग करतु या प्रत्ययांना निमा मंशा करता येईल; लोत, गत बगेरे दादांतील उणादि '' प्रत्ययाला करता मेगार नाही असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे व आपल्या म्हणण्याच्या गुमना पाळा उन गेला तरी काळा बरला आहे पर अा रीतीने दाखविले. घर भादलीत राहत दिला आहे. . - ·उपोद्धात २३७ १६७. सर्वनामाव्ययादिसंज्ञान्हिक (अ. १. पा. १ आन्हिक ६). सर्वनामसंज्ञेविषयी विवेचन. ' , या आन्हिकामध्ये सर्वनाम, अव्यय, सर्वनामस्थान आणि विभाषा या संशांचा विचार केला आहे. सूत्रांतील 'सर्वादि' हा शब्द तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहि समासाने साधिला असल्या- मुळे सर्वनाम ही संज्ञा सर्वादि गणामधील सर्व या शब्दाला व त्याचे नंतर उच्चारलेल्या इतर सर्व शब्दांना द्यावयाची आहे असें भाष्यकारांनी सांगितले आहे. सर्वनाम हा निपातन शब्द असल्यामुळे त्यांतील 'न'काराला 'ण'कार न होतां सर्वनाम हाच शुद्ध शब्द समजावावयाचा आहे. सूत्रकार जेव्हां एकादें निपातन सांगतात तेव्हां निपातनांत प्राप्त झालेल्या इतर विधींचा प्रति- षेध होत असल्यामुळे ते विधी करतांच येत नाहीत व ते विधी करून साधलेला शब्द अशुद्धच होतो. 'सर्व वगैरे सर्वनामशब्द काही पदार्थाची अथवा व्यक्तींची संज्ञा असतील तर किंवा इतर शब्दांना विशेषण म्हणून ते वापरले जात असतील तर सर्वनामांना उद्देशून सांगितलेली कार्ये त्यांना होत नाहीत' असे वचन करावे असे वार्तिककारांनी सांगितले आहे. भाष्यकारांनी मात्र असें वचन करण्याची जरूर नाही असे म्हटले आहे व 'पूर्वपरावर०' (१।११३४ ) या सूत्रांतील 'असंज्ञायाम् ' या पदामुळे सर्व, विश्व वगैरे शब्द संज्ञावाचक असल्यास त्यांना सर्वनामसंज्ञा होत नाहीं; तसेच 'अनुपसर्जनात्' (४।१।१४ ) या सूत्राचा प्रस्तुत सूत्राशी संबंध केला जाईल त्यामुळेही संज्ञारूप व समासांत असून विशेषण झालेल्या सर्व, विश्व इत्यादि शब्दांना सर्वनामसंज्ञेचा प्रतिबंध होईलच ही कारणे दिली आहेत. तसेच, 'सर्वनाम' या शब्दाचा योगार्थ सर्वोचें नाम असा घेतला असतां संज्ञा व उपसर्जन यांना सर्वनाम म्हणतांच येणार नाहीं; शिवाय, सर्वनाम ही मोठी संज्ञा अन्वर्थक समजल्यामुळेसुद्धा संज्ञाशब्दांना सर्वनामसंज्ञा लागू होण्याची अतिव्याप्ति टळेल असेंही त्यांनी म्हटले आहे. यानंतर 'विभाषा दिक्समासे ० (सू.२८) या सूत्रांतील 'समासे' आणि 'बहुनीहौं' या पदांच्या प्रयोजनाविषयीं विवेचन करून दक्षिणदक्षिणस्यै यासारखा द्विवचनरूप लाक्षणिक बहुव्रीहि येथे घ्यावयाचा नाही; तसेच, समासांमध्ये असलेल्या बहुप्रीहीमधील अन्तर वगैरे शब्दांना सर्व- नामकार्ये होत नाहीत असेंही येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. यानंतर 'न बहुव्रीहौं' (सू. २९) या सूत्राच्या विवेचनास आरंभ करून वास्तविक पाहतां या सूत्राची जरूर नाही असा भाष्यकारांनी निर्णय दिला आहे. प्रथमतः, बहुव्रीहि समासामध्ये सर्वनाम व संख्या यांना पूर्वनिपात होतो असें वार्तिककारांनी विधान केल्यामुळे सर्वनामशब्द समासाचे शेवटी येण्याचा संभवच नाही व जरी काही ठिकाणी संभव दिसून आला तरी समासांतील सर्वनाम शब्द उपसर्जन असल्यामुळे त्याला सर्वनामकार्ये होणार नाहीत. आतां, समास केल्यानंतर होणाऱ्या बहुप्रीहि संज्ञेपेक्षा सर्व. नामसंज्ञा अंतरंग असल्यामुळे तसेंच प्रक्रियावाक्ये ही समासासारखींच वाक्ये समजली गेल्या- मुळे बहुवीहि समासांतील सर्वनाम शब्दांना सर्वनामकार्य होऊ लागतील ती होऊ नयेत म्हणून न बहुव्रीहौ' हा निषेध जरूर आहे असे जरी असले तरी सर्वनाम-स्वर व अकच् प्रत्यय हे बहुव्रीहि समासांतील सर्वनामांना करणे इष्ट आहे असें गोनीयाचे मत आहे; आणि स्वर व अकच होण्याला ' न बहुनाही ' हे सूत्र प्रतिबंध करतेः एकंदरीत न बहुत्री है। या सूत्राची जरूर नाही. 'तृतीयासमासे' (सू. ३०) या सूत्रापानून 'अन्तरं बहियोगोप०' (म. ३६) या सूत्रापर्यंत ज्या इतर शब्दांना विवक्षित अर्थी व विवक्षित प्रसंगी सर्वनामसंज्ञा होते असे काही शब्द दिले आहेत. समासाच्या प्रक्रियावाक्यामध्ये ही सर्वनामसंज्ञा होते असा निष्कर्ष 'असमासे निष्कादिभ्यः' (५।१।२०) या सूत्रांतील 'असमासे' या पदावरून निघतो. या ठिकाणी पाणिनीनं सूत्रपाठ - ·२३८ व्याकरणमहाभाष्य पूर्वी रचिला किंवा गणपाठ पूर्वी रचिला याविषयी प्रासंगिक विवेचन करून गणपाठ पूर्वी रचिला असावा; तसेच सर्वादि गणामध्ये त्यद् तद् वगैरे आठ सर्वनामांचे पूर्वी पूर्व पर वगैरे शब्द घातले असावे असेंही वार्तिककारांच्या वचनांवरून दिसून येते असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. १६८. अव्ययसंज्ञेविषयी विवेचन. - 'स्वरादिनिपातमव्ययम् ' ( सू. ३७) या सूत्रापासून 'अव्ययीभावश्च' (सू. ४१) या सूत्रापर्यंत अव्ययसंज्ञा ज्यांना होते ते शब्द दिले आहेत. येथे निपात व अव्यय या दोन निर- निराळ्या संज्ञा सांगण्याचे कारण काय व दोहीमध्ये फरक काय आहे यांविषयी विचार करून लिंग व संख्या यांनी युक्त अशा घट वगैरे अर्थाला द्रव्य म्हणतात; तसेंच च, वा इत्यादि शब्दांपासून समजल्या जाणाऱ्या लोकामध्ये लिंगसंख्यारहित अशा संबंध, विकल्प, समुच्चय इत्यादि अर्थानाही द्रव्य म्हणतात; म्हणून द्रव्यवाचक शब्दापासून जरी लिंगसंख्यासहित किंवा लिंगसंख्याराहत दोन्ही प्रकारच्या अर्थाचा बोध झाला तरी अव्यय शब्दांपासून मात्र स्वभावतःच लिंगसंख्यारहित अशाच पदार्थाचा बोध होतो व त्यामुळेच त्यांना लिंगवाचक व संख्यावाचक प्रत्यय लागत नाहीत असे 'अलिङ्गमसंख्यमिति वा' या वार्तिकांत वार्तिककारांनी सांगितले आहे. तसेच कोणत्याही विशिष्ट विभक्तीचा अर्थ अव्यय शब्दांमध्ये नसल्यामुळे अव्ययांना विभक्तीचे प्रत्ययही न लागणे शक्य आहे असे भाष्यककारांनी सांगितले आहे; व हीच गोष्ट 'अव्ययादाप्सुपः (२।४१८२) या सूत्रावरून दिसून येते असे म्हणणे शक्य आहे. वास्तविक पाहतां अव्ययादाप्सुपः (२।४/८२) या सूत्राने लिंगवाचक, वचनवाचक व विभक्तिवाचक प्रत्ययांचा लुक् होतो असे सांगितले असल्यामुळे अन्ययांना लिंग- पाचक व विभक्तिवाचक प्रत्यय लागतात असे सूत्रकारांचे मत असावे असे मात्र दिसते. स्वर , वा यांसारख्या अव्ययांचे स्वर्ग, विकल्प वगैरे जे पर्याय शब्द त्यांमध्ये लिंगार्थ असल्यामुळे, त्या- प्रमाणेच तन ततः यांसारख्या अव्ययांचे तस्मिन् तस्मात् इत्यादि जे पर्याय शब्द त्यांमध्ये विभ- तीचा अर्थ असल्यामुळे अव्ययांतही लिंगार्थ व विभक्त्यर्थ अंतर्भूत असतो असा सूत्रकारांचा 'अव्ययादाप्मुपः' हे सूत्र करण्यांत अभिप्राय असावा. ज्या अव्ययांच्या अर्थामध्ये लिंगाची कल्पना करता येत नाही त्यांचे बाबतीत 'सामान्ये नपुंसकम् ' याने नपुंसकलिंगी प्रत्ययाचे विधान व 'प्रातिपदिकार्य' यान प्रातिपदिक या अर्थी प्रथमा विभक्तीचे आणि द्वित्व व बहुत्व या कल्पनांच्या अभावी प्रथमा विभक्तीच्याही एकत्ववाचक सु प्रत्ययाचे विधान पाणिनीला अभिप्रेत असावें. "शं विधु लि." या कारिकेतील ' सहशम् ' व 'न व्येति' या पदांवरूनही 'लिंगामुळे, विमनीमुळे किंवा पचनामुळे अव्ययांच्या रूपामध्ये कोणताही फरक होत नाही, अव्ययांना गिमा विभक्तिवाचक व वचनवाचक प्रत्यय लागण्यास काही हरकत नाही त्यांचा लोप होतो गोष्ट निराळी' असेंच रचित होते. याच प्रकरणामध्ये कुम्भकारेभ्यः, नगरकारेभ्यः इत्यादि टिपाणी एकाराना मलाया 'न्मजन्तः' (२०३९) या सूत्राने अव्यय संशा रोग नादी गागा गारण गनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तश्चिातस्य ही परिभाषा मी आई अमें मान तिनी अनेक उदाहम्ण चार्तिककारांनी दिली आहेत य परिभाषा गरी टिकाणी से दोष येतात त्यांचे निराकरण करण्याकरिता ५ नारी में मटन माहे. गानगर गगंगानरमान' या गंगेचे लक्षण दिले आहे Rim 'भागमा गमाग गय, समारभोजी, अपुनर्गय मांगारणा आहे य ·उपोद्धात २३९ त्याचा अर्थ 'नपुंसकलिंगामध्ये सुट् म्हणजे सु औ इत्यादि जे पहिले पांच प्रत्यय त्यांना सर्वनामस्थानसंज्ञा होत नाही' असा दिला आहे. ही सर्वनामस्थानसंज्ञासुद्धा अन्वर्थ असावी. आन्हिकाचे शेवटीं पाणिनिसूत्रांमध्ये अनेक वेळां आढळून येणाऱ्या 'विभाषा' या शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन करून 'न वेति विभाषा' (१।१।४४) या सूत्रांतील इति शब्दामुळे 'न' आणि 'वा' या पदांचा लोकामध्ये जो निषेधविकल्प हा अर्थ तोच विभाषा शब्दाचा अर्थ समजावा असें भाष्यकारांनी सांगितले आहे व शब्दनित्यत्वपक्षी तसेंच शब्दानित्यत्वपक्षी विभाषा शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन करून 'अप्राप्ते विभाषा' 'प्राप्ते विभाषा' व 'उभयत्र विभाषा' यांची उदाहरणे दिली आहेत. १६९. आगमादेशादिव्यवस्थान्हिक (अ. १ पा. १ आन्हिक ७) आगमस्वरूपविवेचन. या आन्हिकामध्ये प्रथम संप्रसारणसंज्ञेचा विचार केला आहे व त्यानंतर संज्ञासूत्रांचा वाक्यार्थ करण्याकरितां उपयुक्त व आवश्यक असे नियम सूत्रकारांनी दिले आहेत. या नियमांना व सूत्रांवरून अनुमानाने निघणाऱ्या यांसारख्या नियमांना परिभाषा ही अन्वर्थक संज्ञा मागाहून देण्यात आली. संप्रसारण संज्ञा ही 'यकाराच्या जागी इकार होतो' अशी वाक्यसंज्ञा आहे किंवा अशी वाक्यसंज्ञा आहे किंवा 'यकाराच्या जागी होणान्या इकाराला संप्रसारण म्हणावे' अशी वर्णसंज्ञा आहे याविषयीं दोनही तन्हा विवक्षित आहेत या वार्तिक- कारांच्या मताचे भाष्यकारांनी येथे विवेचन केले आहे व या दोनही प्रकारांवरील दोषांचे निराकरण केले आहे. शब्द अनित्य आहेत या मतीं संप्रसारणआदेश व संप्रसारणसंज्ञा यांचे बाबतींत येणारा अन्योन्याश्रय दोष टाळण्याकरितां संप्रसारण ही भाविसंज्ञा घ्यावी असेंही भाष्यकारांनी म्हटले आहे व ' या सुताची साडी वीण' हा लौकिक दृष्टान्त देऊन सुंदर शब्दांमध्ये आपल्या म्हणण्याचे स्पष्टीकरण केले आहे. यानंतर 'आद्यन्तो टकिती' (सू. ४६) या सूत्राचे विवरण करतांना भाष्यकारांनी शब्द नित्य असल्यामुळे त्यांना आगम म्हणजे जोड कसा लावतां येईल ही लौकिक अडचण उपस्थित करून ज्या ज्या ठिकाणी पाणिनीने १. सर्वनामस्थान ही पूर्व वैयाकरणांनी दिलेली महासंशा अन्वर्थक असल्यास ती कोणत्या रीतीने अन्वर्थक आहे याचा खुलासा कोठेही केलेला आढळत नाही. सर्वनामस्थान हा बहुव्रीहि समास घेतल्यास 'सर्वनाम आहे स्थान ज्यांचे असे ' म्हणजे सर्वनामाऐवजी उपयोगांत आणलेले असा अर्थ होणे शक्य आहे. राम, देव यांसारखे शब्द घेतल्यास द्वितीया-बहुवचनानंतरच्या शब्दस्वरूपांमध्ये राम + मान , राम+एन, राम + आभ्याम् अशा रीतीने राम हा नामावयव पहिला व (इदम् शब्दाला अ आदेश होतो हो विचार- सरणी घेऊन अ हे सर्वनाम मानिल्यास ) आन् , एन, आभ्याम् या स्वरूपाचा सर्वनामावयव दुसरा अशी कल्पना करणे शक्य आहे. अशी कल्पना केल्यास रामान् , रामेण इत्यादि में राम हे नाम, अ हे सर्वनाम व आन् एन इत्यादि प्रत्यय या तिघांची मिळून झालेली आहेत असे मानितां येते. रामः, रामौ इत्यादि पांच ठिकाणी मात्र राम हें नाम व त्यानंतर स्, औ, अस् वगैरे प्रत्यय मिळून दोनच अवयव दिसतात. असा सर्वनामस्वरूप अवयव दिसत नाही; तरी पण प्रत्यय हा दुसरा अवयव सर्वनामाचेही काम करीत असल्या- मुळे त्याला सर्वनामस्थान' प्रत्यय म्हणजे सर्वनामाच्या जागी असलेला प्रत्यय असे म्हणता येणे शक्य आहे. २. " तया । कश्चित् कंचित्तन्तुवायमाह । अस्य सूत्रस्य शाटकं वयति । स पश्यति यदि शाटको न वातव्योऽथ वातव्यो न शाटक', शाटको वातव्यश्चेति विप्रतिपिद्धन् । भाविनी खल्वस्य संशामिप्रेतात मन्ये वातव्यो यस्सिन्नुते शाटक इत्येतझवाति '' 1 ( महाभाष्य भाषांतर भाग १ १. २७९-२८० पहा.) . येथें 'म ·२४० व्याकरणमहाभाष्य आगम सांगितला आहे त्या त्या ठिकाणी 'अनागमकानां सागमका आदेशाः' म्हणजे आगमरहित अशा शब्दाचे ठिकाणी आगमसहित शब्द हा शुद्ध आहे अशी कल्पना करावी असें तिचे निवारण केले आहे. शिवाय, प्रस्तुत 'आद्यन्तौ टकितौ हे संज्ञासूत्र न घेतां परिभाषासूत्र घेतल्यास ज्या ठिकाणी ट् अथवा क् ज्याचा इत् आहे असा शब्द उच्चारला असेल तेथे या सूत्राने व्यवस्था होत असल्यामुळे कांहींच दोष येणार नाही असेंही भाष्यकारांनी येथे म्हटले आहे. सूत्रकार हे प्रथम शब्दाच्या मूळ स्वरूपाचा उपदेश करतात, त्यानंतर प्रत्ययाचा व त्यानंतर आगमांचा व आदेशांचा उपदेश करतात; उद्देश हा की हे सर्व वर्णन ध्यानात येऊन नित्य शब्दाचें खरूप कळावे; परंतु वास्तविक पाहतां नित्य शब्द हाच खरा शब्द, आगम आदेश वगैरे सर्व काल्पनिकच आहेत असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. प्रकृतसूत्र हे षष्ठीप्रकरणांत घालावे व पष्ठी ही अवयवपष्ठी घ्यावी म्हणजे टित् किंवा कित् असा आगम ज्याला सांगितला असेल त्याचा तो आद्यावयव किंवा अंतावयव असाच होऊ शकेल असेही आणखी एक स्पष्टीकरण भाष्यकारांनी येथे दिले आहे. यानंतर मित् आगमासंबंधी विचार चालू करून अत्य स्वराच्या पुढे मित् आगम जोडावा असे सांगणारे 'मिदचोन्त्यात्परः' (.११११४७ हे सूत्र 'षष्ठी स्थानेयोगा' (११११४९) या व 'प्रत्ययः', 'परश्च' (३।१।१,२) या सूत्रांचे अपवादसूत्र घ्यावयाचे असे सांगून सामान्य व विशेष या दोघांची एकदम प्राप्ति येऊन विशेष-शास्त्र होण्याची अशक्यता असेल तरच अपवादकल्पना करता येते असे नसून तक्रकौण्डिन्यन्यायाने लोकांतल्याप्रमाणे दोन्ही कार्याची शक्यता असून य दोघांना स्वतंत्र उदाहरणे मिळत असतांनाही अपवादकल्पना करता येते य विशेषशास्त्र हे सामान्यशास्त्राचा अपवाद होऊ शकतें असें भाष्यकारांनी येथे सांगितले आहे. - ·उपोद्धात २४१ पाहतां,जसे आपआपल्या योग्यतेप्रमाणे निरनिराळ्या दर्जाचे लोक समाजामध्ये विशिष्ट जागी बसणे जेवणे इत्यादि व्यवहार करतात त्याप्रमाणेच शास्त्रांतही होणे शक्य असल्यामुळे प्रस्तुत सूत्राची विशेष जरूर नाही असे म्हटले तरी चालेल. यानंतर 'उरण रपरः (सू. ५१) या सूत्राच्या अर्थाविषयीं ऋकाराला गुण, वृद्धि अथवा इतर आदेश सांगितला असतां तो अण् हाच करावयाचा व तो रपर करावयाचा असा नियमपक्ष, किंवा ऋकाराला जो आदेश होत असेल तो रपर कराव- याचा असा रपरपक्ष, या दोन्ही पक्षांचा विचार करून ऋकाराला गुण किंवा वृद्धि किंवा इतर आदेश करण्याचा विचार आला की रेफ जोडून तो आदेश करावयाचा असा अर्थ करून गुण सांगितला असतां स्थानेन्तरतमः या सूत्राने अर् हाच गुण होतो असा ' प्रसङ्गे रपरत्वं' हा पक्ष भाष्यकारांनी ग्राह्य ठरविला आहे. यानंतर अणामुळे लागणारा हा रेफ पूर्वीच्या शब्दाचा अंत होतो अथवा पुढच्या शब्दाचा आदि होतो अथवा स्वतंत्रच राहतो या वार्तिककारांनी दिलेल्या तीनही पक्षांवरील गुणदोषांचे विवेचन भाष्यकारांनी केले आहे त्यावरून भाष्यकारांच्या मते पूर्वीच्या शब्दाचा अत्यावयव हा पक्ष सयुक्तिक आहे असे दिसते. यानंतर 'अलोन्त्यस्य' (सू. ५२) 'डिच्च' (सू. ५३ ) 'आदेः परस्य' (सू. ५४) व 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' (सू. ५५) या परिभाषा- सूत्रांची उपयुक्तता भाष्यकारांनी दाखविली आहे व त्यांमध्ये 'अलोन्त्यस्य' हे सामान्यसूत्र मानून 'आदेः परस्य' व 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' ही अपवादसूत्रे समजावी असे सांगितले आहे. १७१. स्थानिवद्भावान्हिक (अ. १ पा. १ आन्हिक ८). स्थानिवद्भावाचे स्वरूप- विवेचन. - या आन्हिकांत स्थानिवद्भाव या व्याकरणशास्त्रांतील महत्त्वाच्या अतिदेशाचे विवरण केले आहे. लोकामध्ये ज्याप्रमाणे गुरुपुत्र हा गुरूप्रमाणे समजावा हा भावनारूप अतिदेश आहे त्याप्रमाणे आदेशाला स्थानीसारखा समजणे अशा त-हेचा अतिदेश म्हणजे स्थानिवद्भाव अशी स्थानिवद्भावाची व्याख्या केली आहे. गुरुजींसारखा गुरुपुत्र समजावा असा न्याय लोकांमध्ये प्रसूत असल्यामुळे जरी लौकिक न्यायाचे जोरावरच आदेश हा स्थानीसारखा समजला गेला तरी शास्त्रामध्ये ' स्वं रूपं शब्दस्य०' (सू. १।१।६८ ) या सूत्राने सर्वत्र स्वरूपविधि सांगितला असल्यामुळे येथे 'स्थानिवदादेशो०' या सूत्राने कार्यातिदेशाकरितां मुद्दाम स्थानिवद्भाव सांगितला आहे असे जरी असले तरी 'युष्मदस्मदोरनादेशे' (७।२।८६ ) या सूत्रांतील अनादेशे शब्द व 'अदो जन्धिय॑ ति किति ' (२।४।३६) या सूत्रांतील ल्यप् शब्द है सूत्रांमध्ये जरूर नसूनही घातले असल्यामुळे 'आदेश हा स्थानीसारखा समजावा, अल्विधीचे वाबतीत मात्र तसा समजू नये' असे सिद्ध होते व त्यामुळेही प्रस्तुत सूत्राची जरूर नाही; तरी पण, स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ प्रस्तुत सूत्र केले आहे असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. हा 'स्थानीसारखा' या स्वरूपाचा अतिदेश सामान्य रीतीने व विशेप रीतीनेही होतो. विशेषातिदेश घेतला असतांना स्थानीमधील अल् वर्णाच्या अल्त्वानेच होणाऱ्या विधींचा ' अनल्विधौ ' या पदाने निषेध होतो. या स्थानिवद्भावाचे बाबतीत एका भागामध्ये विकृत झालेलाही आदेश मूळ प्रकृतीप्रमाणे समजला जावा असे म्हणणे इष्ट आहे असे सांगून त्या बाबतींत भारद्वाजीय वैयाकरणांचा वार्तिकपाठ देऊन भाष्यकारांनी त्यांचे मत दिले आहे व ' अवयव हा समुदायाच्या ·२४२ व्याकरणमहाभाष्य . पोटांतच असतो' ( एकदेशविकृतमनन्यवत् ) या स्वरूपाच्या लौकिक न्यायाने अशा प्रकारचा आदेश जरी स्थानिवद्भावाकरितां स्वीकारिला तरी ' अल्विधि' हा शब्द ' विधिसूत्रांमध्ये स्पष्ट अल् उच्चारून त्याला सांगितलेलें कार्य' या अर्थी घ्यावयास पाहिजे असा इशारा दिला आहे. या स्थानिवद्भावरूपी आदेशाच्या स्वीकारामुळे शब्दाच्या नित्यत्वाला बाध येत नाही ही गोष्ट उपाध्यायाचे जागी शिष्य आला आहे असे म्हटले असता उपाध्याय तेथें पूर्वी आलेलाच असला पाहिजे असे नसते या लौकिकन्यायावरून स्पष्ट केली आहे. तसेंच, बुद्धिविपरिणाम म्हणजे अमक्याचे ठिकाणी अमुक समजाया या लौकिक न्यायानेही अमुक शब्दाचे ठिकाणी अमुक शब्द समजावा असें म्हणतां येत असल्यामुळे स्थानिवद्भावाने शब्दनित्यत्वाला बाध येत नाही. यानंतर, सामान्यनियमाला बाजूला सारून जेव्हां अपवादविधि होतो तेव्हां अपवादविधि केल्या- नंतर शास्त्राने तयार झालेल्या शब्दाला स्थानिवद्भावातिदेशाने सामान्यविधि झाला असता तयार होणाऱ्या शब्दासारखा मानिल्यास येणारे अनेक दोष वार्तिककारांनी दाखविले आहेत व भाष्यकारांनी त्यांचे निराकरण केले आहे, १७२. अनल्विधौ या स्थानिवद्भावनिषेधाचा प्रतिप्रसव. . 'अचः परस्मिन् ० (सू. ५७ ) हे सूत्र मागील सूत्रांत अल्विधीचे बाबतींत स्थानिवद्भाव होत नाही असे जे सागितले आहे त्याला अपवाद म्हणून केले आहे. या सूत्रांतील प्रत्येक पदाची उपयुक्तता दाखवून 'पूर्वविधौ' या पदाचे दोन अर्थ करून आदेशापेक्षा पूर्व किंवा निमित्तापेक्षा पूर्व यांपैकी कोणालाही कार्य कर्तव्य · असतां स्थानिवद्भाव होतो असे भाष्यकारांनी सांगितलं आहे; तसेंच, निमित्तापेक्षा पूर्याला कार्य होण्याचे बाबतीत पट्या' हे मूर्धाभिषिक्त उदाहरण म्हणून दिले आहे. यानंतर " स्तोष्याम्यहं पादिकं." या श्लोकांत पादिकं, औदवाहिकं इत्यादि. उदाहरणे दिली आहेत. 'पद्व्या' हे उदाहरण 'अन्तरग' परिभापेनें साधतां येण्याजोगे आहे, व ' अन्तरङ्ग' परिभाषा ही अवश्य स्वीकारिलीच पाहिजे. लोकामध्ये सुद्धा मनुष्य सकाळी उठून स्वतःचें शौचमुखमार्जन करतो व नंतर लेदीसोबती यांच्या कामाला लागतो. शास्त्रामध्ये सुद्धा प्रातिपदिक हे प्रथम सामान्य अर्थ दाखविते, त्यामुळे त्या अर्थाने युक्त अशा व्यक्तीची कल्पना येते; पदार्थ व्यक्त झाल्यानंतर त्यामधील लिंग आणि संख्या यांची कल्पना येते; व लिंग आणि संख्या यांचा योग साल्यावरच त्या पदार्थाचा वाह्य अर्थाशी संबंध मनांत येतो. येथे भाष्यकारांनी मातिपदिकाच्या अर्थाची सामान्य (जाति), व्यक्ति, लिंग, संख्या व बाह्यार्थयोग ही जी पांच अंर्गे त्यांचा निर्देश मोठया खुबीने केला आहे. या पांच अंगांचाच स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या य कारक या शब्दांनी प्रातिपदिकार्थ म्हणून भाष्यकारानंतरचे वैयाकरण उल्लेख करूं लागले. शेवटी स्थानिवद्भाव याचा अर्थ आदेशाला स्थानीसारखा समजणे किंवा आदेश असिद्ध होतो अमें मानमें यांविषयी विचार करन 'आदेश असिद्ध होतो' याऐवजी 'शास्त्र आसिद्ध होते या म्रपाना वार्तिककारांना मांगितलेला शाम्प्रातिदेशपक्ष स्वीकाराया म्हणजे शास्त्र असिद्ध गमन गेल्यामुळे. 'स्थानी गेला नाही आणि आदेश आला नाही' अशी भावना होऊन गानीमा निनियाने कार्य होऊ शकेल व आदेशाच्या निमित्ताने प्राप्त झालेले कार्य होणार नारी भी दोन्दी कामे गावतील असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. " ·उपोद्धात २४३ १७३. रूपस्थानिवद्भाव, न पदान्तद्विर्वचन' (सू. ५८) या सूत्राने पदान्तविधि, द्विवचनविधि वगैरे दहा प्रकारचे विधी सांगितले आहेत व ते कर्तव्य असतांना मागील सूत्राने प्राप्त झालेला स्थानि- वद्भाव होत नाही असे सांगितले आहे. या प्रस्तुत सूत्रांतील विधि हा शब्द 'विधीयते सः म्हणजे 'कार्य' या अर्थी कर्मणि प्रत्यय असलेला असा घ्यावयाचा किंवा 'विधान' या अर्जी भावे प्रत्यय असलेला असा व्यावयाचा याविषयी विचार करून भावसाधन विधि शब्द घेणे बरें असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. स्वर, दीर्घ, आणि यलोप यांचे ठिकाणी प्रकृत सूत्राने स्थानि- वद्भावाचा निषेध सांगितल्यामुळे काही उदाहरणांमध्ये अडचण येते व त्याकरितां लोपल्प अजादेशाला स्थानिवद्भाव होत नाही असे स्पष्ट विधान करावे असे वार्तिककारांनी म्हटले आहे पण तशा विधानाशिवायही काम भागणे शक्य आहे असे भाष्यकारांनी दाखविले आहे. शेवटी 'त्रिपादीतील कार्य कर्तव्य असतांना स्थानिवद्भाव होत नाही (पूर्वत्रासिद्धे च न स्थानिवत् पा. सू. १।१।५८ वा. ३) असें ज्यास्त सांगण्याची जरूर आहे; कारण जरी किरकोळ थोडेसे दोष असले तरी उपयोग पुष्कळच आहेत' असें में वार्तिककारांनी म्हटले आहे त्याचा भाष्यकारांनी स्वीकार केला आहे. 'द्विर्वचनेचि' (सू. ५९) या सूत्राच्या अर्थाचे विवेचन करतांना स्थानि- वद्भाव प्रकरणामधील या सूत्राने येथे रूपातिदेश घ्यावयास पाहिजे असे सूत्रांतील अचि' या पदा- वरून ज्ञापित होते व त्यामुळे 'नड्वलोदकं पादरोगः', 'आयुघृतम्' इत्यादि उदाहरणांप्रमाणे द्विवचन म्हणजे द्विर्वचनाचे निमित्त असा अर्थ करून 'द्वित्वनिमित्त अच् पुढे असतांना मागे अचाला झालेल्या आदेशाला स्थानीचे रूप प्राप्त होते' असा सूत्राचा अर्थ समजावा असे वार्तिक- कारांनी प्रतिपादन केले आहे. तरी पण, काही ठिकाणी-उदाहरणार्थ णिजन्ताहून सन् प्रत्यय केला असतांना-द्वित्वनिमित्त अच् पुढे नसल्यामुळे रूपातिदेश होऊ शकणार नाही व त्यामुळे अशा ठिकाणी इष्ट रूप साधण्याकरितां साधा स्थानिवद्भाव मुद्दाम सांगावा लागेल अशी अडचण दाखवून 'ओः पुयण्ज्यपरे' (७/४८०) या सूत्राने ' साधा स्थानिवद्भावही द्विर्वचनचि या सूत्राने होतो' असे सूचित केले आहे असेही येथे वार्तिककारांनी म्हटले आहे, व या सूत्राने दोन्ही प्रकारचा स्थानिवद्भाव होतो असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी भाष्य- कारांनी या सूत्राची विवक्षित उदाहरणे साधण्याकरितां 'द्विवचनं वणयावादेश०' (पा. सु. ६।१११२ वार्तिक ९) हे स्वतंत्र वार्तिकवचनच उपयोगी पडत असल्यामुळे या मूत्राची मुळीच जरूर नाही अशा मताचे विवेचन करून प्रस्तुत सूत्र ठेवावे व त्याच्या मदतीला 'ओः पुरण्यपरे ' हे सूत्र घ्यावे म्हणजे सर्व इष्ट रूपे साधतील असे म्हणून हे स्थानिवन्नावान्टिक पुरें केले आहे. - १७४. परिभापासूत्रान्तिक (अ. १ पा. १ आन्हिक ९). प्रत्ययलक्षण. या आन्हिकामध्ये प्रत्ययलक्षण, टि व उपधा या संज्ञा, आगम व आदेश यांची व्यवस्था, प्रत्याहार, व वृद्ध संज्ञा, यांचा विचार केला आहे, त्यामुळे या मान्दिकाला परिभापासूत्रान्हिक नांव दिले तरी चालेल. 'अदर्शन लोपः' (सू.६०) या सूत्रामध्ये लोप शब्दाची अदर्शन ही व्याख्या दिली आहे तिचा विचार करून केवळ एकादा वर्ण किंवा शब्द दिसत नाही म्हणून तेथे त्याचा लोप झाला आहे असे समजून चालणार नाहीं; कारण, पुढील 'प्रत्ययलोपे०' (स. ६२) या सूत्राने त्यास प्रत्यक्लाण साल्यास अनेक दोष येतील अमें सांगून 'प्रसनत्व म्हणजे प्रसंग आला - ·२४४ व्याकरणमहाभाष्य असतांनाही उच्चार न करणे अशी लोप या शब्दाची वार्तिककारांनी व्याख्या दिली आहे व दोषांचा परिहार केला आहे. 'प्रत्ययस्य लक्लुलुपः' (सू. ६१) या सूत्रामधील प्रत्ययस्य या शब्दाच्या प्रयोजनाचा वार्तिककारांनी विचार केला आहे व सूत्रामध्ये 'प्रत्ययस्य हा शब्द घातला नसता तर कोठें दोष आले असते ते सांगितले आहे. भाष्यकारांनी या दोषांचे निराकरण करतांना प्रसंगाने 'उणादि प्रत्ययांना प्रत्यय ही संज्ञा देणे इष्ट नाहीं, वास्तविक पाहतां उणादि प्रत्यय लागून तयार झालेले शब्द हे अव्युत्पन्नच मानावे' असे म्हटले आहे. 'प्रत्ययलोपे० (सू. ६२) व 'न लुमताङ्गस्य ' (सू. ६३ ) या सूत्रांमध्ये पाणिनिसूलांतील स्थानिवद्भावा- सारख्याच प्रत्ययलक्षण नांवाच्या शास्त्रसंकेताचा विचार केला आहे. या प्रत्ययलक्षणामुळे प्रत्य- याचा लोप म्हणजे अदर्शन जेथे असेल तेथे प्रत्ययाचा लोप झाला असतांनाही तो प्रत्यय ज्यांना निमित्त आहे अशी कार्ये होऊ शकतात. प्रत्ययाला लुक्, श्लु अथवा लुप् या शब्दांनी सांगि- तलेल्या अदर्शनालाही ही लोपसंज्ञा दिली जाते व त्यामुळे तेथेही प्रत्ययाच्या निमित्ताने कार्य होऊ शकतात; फक्त तेथें अंगकार्याचा निषेध केला आहे. प्रत्ययलक्षण हा स्थानिवद्भावा- सारखाच अतिदेश असल्यामुळे स्थानिवद्भाव व प्रत्ययलक्षण हे दोन्ही एकाच सूत्राने सांगितले असतां जे दोष येतील त्यांचे विवेचन वार्तिककारांनी केले आहे व भाष्यकारांनी त्याचे स्पष्टीकरण देऊन स्वतंत्र सूत्रांनी केलेली सूत्रकारांची व्यवस्था ठीक आहे असे सांगितले आहे. 'प्रत्ययाच्या निमित्ताने अंगाला कार्य करणे झाल्यास प्रत्ययलक्षण होत नाही' या निषेधाची ठळकठळक उदाहरणे वार्तिककारांनी दिली आहेत; तसेच अंगकार्याशिवाय स्वरकायें ही कर्तव्य असतील तर काही ठिकाणी हा निषेध इष्ट आहे असे सांगितले आहे; तसेच अंगाधिकाराच्या बाहेरील स्वसाशिवाय इतरही काही कार्ये कर्तव्य असतांना प्रकृत निषेध न येतां प्रत्ययलक्षण होणे इष्ट आहे असेंही सांगितले आहे. 'न लुमतानस्य' याऐवजी 'न लुमता तस्मिन्' असे सूत्र केल्यास काही उदाहरणे साधतील पण इतरही काही दोष येतील त्या सर्वांचा विचार करून भाष्यका- रांनी शेवटी 'लुक्, श्लु आणि लुप् या शब्दांनी ज्या प्रत्ययाचे अदर्शन झाले असेल तो प्रत्यय पुढे असतांना जें अंग त्याला कार्य कर्तव्य असतांना प्रत्ययलक्षण होत नाही असा न 'लुमताङ्गस्य' या सूत्राचा अर्थ करावा व ने किरकोळ दोष येतील ते घालविण्याकरितां यल करावा असा निर्णय दिला आहे. यानंतर प्रत्ययाचा लोप अनेक ठिकाणी शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराला किंवा उपान्त्य वाला सांगितला असल्यामुळे तशा अक्षराला व वीला होणाऱ्या टिव उपधा या संशांची लक्षणे 'अचोत्यादि टि' आणि 'अलोन्त्यात्पूर्व' ० (सू. ६४ व ६५) यांमध्ये सूत्रकारांनी सांगितली आहेत व त्यांचे भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे.

·उपोद्धात २४५ - - - , सूत्रांचा अर्थ करण्याकरितां घ्यावा लागणारा एक महत्त्वाचा संकेत सांगितला आहे. पाणिनीच व्याकरण हे शब्दानुशासन म्हणजे शब्दशास्त्र असल्यामुळे ‘सूत्रामध्ये अग्नि, दधि, कलि, शुक्र, अशा रीतीने विशिष्ट शब्दाचे उच्चारण करून कार्ये सांगितली असता ती त्या शब्दस्वरूपालाच होतात, त्या शब्दाचेच अर्थी असलेल्या वह्नि, वैश्वानर इत्यादि इतर शब्दांना ती होत नाहीत' अशा आशयाच्या प्रस्तुत सूत्रामध्ये सांगितलेल्या 'शब्दस्वरूपग्रहणसंकेता'चे स्वरूप भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. पाणिनीच्या सूत्रामध्ये साधारणपणे सर्वत्र हा संकेत पाळला जातो,. पण याला 'नदीभिश्च' (२१११२०) 'चतुष्पाद्भयो ढ' (४।१।१३५) 'चतुप्पादो गर्भिण्या' (२।११ ७१ ) 'क्षुद्राभ्यो वा' (४११।१३१) यांसारखी अपवादस्थलेही पुष्कळच आढळून येतात. या ठिकाणी नदी शब्दाने कोणतेही गङ्गा यमुना इत्यादि विशिष्ट नदीवाचक शब्द, चतुप्पाद शब्दाने गो वगैरे चतुप्पामाणिवाचक शब्द व क्षुद्र शब्दानें दासी वगैरे क्षुद्रव्यक्तिबोधक शब्द घेतले जातात; नदी, चतुष्पाद, क्षुद्र, हे शब्द घेतले जात नाहीत. या सूत्रावर सित्तद्विशे- षाणां०, पित्पर्यायवचनस्य०, जित्पर्यायवचनस्यैव०, झित्तस्य० ( वार्तिकें ५,६,७,८) ही चार वार्तिकें एक प्रकाराने विशेष महत्वाची आहेत. या वार्तिकांमधील सित्, पित्, जित् व झित् या चार शब्दांनीं 'विभाषा वृक्षमृग०' ( २।४।१२) या सूत्रांतील वृक्ष शब्द, 'स्वे पुपः' (३।४।४०) या सूत्रांतील स्व शब्द 'सभा राजा' (२१४१२३ ) या सूत्रांतील राजन् शब्द व 'पक्षिमत्स्य ० (४।४।३५ ) या सूत्रांतील मत्स्य शब्द हे अनुक्रमें समजावयाचे आहेत. इतकेच नव्हे, तर वृक्ष व मत्स्य या शब्दांनी त्यांचे विशेष सांगणारे शब्द व तसेच स्त्र आणि राजन् या शब्दांनी त्यांचे पर्यायशब्द व्यावयाचे आहेत असें वार्तिककारांनीच सांगितले आहे. वार्ति- ककारांनी स् प् ज् आणि झ असे वर्ण शेवटी असलेले सित् पित् जित् व शित् असे शब्द येथे उच्चारले आहेत त्यावरून पाणिनीचे काली महत्वाच्या शब्दांचे विशेष सांगणारे शब्द तसेच पर्याय सांगणारे शब्द ज्यांमध्ये ओळीने एकामागून एक घातले आहेत असे निघण्टूमध्ये दिले आहेत त्यांसारखे गण त्या वेळी विद्वानांना मुखोद्गत असावे, व या गणांमध्ये केव्हां केन्हां न्यग्रोधस् , पिप्पलस् , प्लक्षस् अशा त-हेनें सकार, तसेच स्वप् , निजप् , अशा त-हेने पकार असे इत् वर्ण जोडून त्या त्या शब्दांचा पाठ केला असावा. पाणिनीनेही 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो।' (३।१।१३४) या सूत्रांतील पचादि गणामध्ये नदट्, चरन, गरट् , तरट , चोर, देवट् अशी ट् इत्संज्ञक असलेली प्रातिपदिकें घातली आहेत त्यावरून वरील विधानास एक प्रकारची पुष्टि मिळते. १७६. सावर्ण्यग्रहण. ' अणुदित सवर्णस्य० ' (सू. ६९ ) हे वाचे सवर्णवर्ण सांगणारे मह्त्त्याचे सूत्र आहे. अण् म्हणजे अ इ वगैरे महेश्वराच्या सूत्रांमध्ये उधारलेले नळ स्वर व ह य य र ल् ही पांच व्यंजनें. पाणिनिसूत्रांमध्ये जेथे जेथे यांपैकी कोणत्याही स्वराचे किंया व्यंजनाचे उच्चारण केले आहे तेथे तेथे अ इ इत्यादि वगांनी जातिगण सूत्रकारांना अभिप्रेत असल्यामुळे त्या वर्णांनी त्यांचे हस्व दीर्य वगैरे सर्व प्रकार व्यावे असा अणुदित० या मूत्राचा अर्थ आहे. प्रत्यय, आगम, आदेश इत्यादि काही ठिकाणी सवर्गग्रहण इष्ट नसते हे पाहून प्रत्यय या शब्दा- मध्येच प्रत्यय, आगम इत्यादिकांचा अंतर्भाव व्हावा या हटीने प्रत्यय दादाचा प्रतिपदाक्त सांगितलेला हा अर्थ भाष्यकारांनी केला आहे व 'भाव्यमानेन सवर्णानां महान' ही परिभाषा एवांतील अप्रत्ययः या शब्दाने चित होते असेंही न्टले आहे. ज्या ठिकाणी अ, इ इत्यादि वर्णानी जातीचे ग्रहण ट नसेल ते. त्या वर्गापुढे सूत्रामध्ये 'तकार जोडलेला , . .

·२४६ व्याकरणसहाभाष्य - - असतो; व 'ज्या वर्णाला तकार जोडला असेल तो वर्ण उच्चारण्यास जेवढा काल लागतो तेवढ्या कालांतच उच्चारले जाणारे त्याचे उदात्त, अनुदात्त, स्वरित, अनुनासिक इत्यादि पोटभेद घ्यावे; त्याचे ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत इत्यादि पोटभेद घेऊ नये' असें 'तपरस्तत्कालस्य' (सू.७०) या पुढील सूत्रामध्ये सूत्रकारांनीच सांगितले आहे. उच्चारणाऱ्या व्यक्तीच्या द्रुत व विलंबित. गतीने उच्चारणास जरी ज्यास्त काल लागला तरी तेथे वर्णस्वरूप कायमच राहते, त्यांत बदल होत नाही असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे व चालणाऱ्यांच्या गतीमुळे जलदी किंवा उशीरां मनुप्य पोंचला असतां कोस योजन वगैरे अंतर कमीजास्त होत नाही असा दृष्टांत दिला आहे. द्रुत व विलंबित गतीने शब्दाचा गुण जो ध्वनि त्याच्या उच्चारणास जरी कमी- ज्यारती वेळ लागून त्यामध्ये बदल झाला तरी स्फोटस्वरूप नित्य असा जो खरा शब्द त्याच्या- मध्ये उच्चारणाऱ्याच्या द्रुत व विलंबित गतीने काहीही बदल होत नाही असे येथें भाष्य- कारांनी स्पष्ट प्रतिपादन केले आहे. ' आदिरन्त्येन सहेता' (सू. ७१ ) या सूत्रामध्ये लाघव- प्रधान अशा पाणिनीच्या व्याकरणशास्त्रांतील 'प्रत्याहार' या महत्वाच्या संज्ञेचें स्पष्टीकरण केले आहे. १७७. तदन्तविधि. 'येन विधिस्तदन्तस्य' (सू. ७२ ) या सूत्राने पाणिनिसूत्रांचा अर्थ करण्याकरिता उपयोगी पडणाऱ्या 'तदन्तविधि' नांवाच्या महत्वाच्या संकेताचे निरूपण केले आहे. कोणत्याही विशेप्याला सूत्रामध्ये वर्ण, प्रत्यय इत्यादि प्रकारचे विशेषण दिले असेल तर त्या ठिकाणी विशेष- णान्त शब्दसमुदाय घ्यावा असा थेडक्यांत या सूत्राचा अर्थ आहे. या सूत्राचा उपयोग जरी , अनेक ठिकाणी असला तरी हा तदन्तविधि घेतल्यास काही ठिकाणी दोप येतात म्हणून वार्तिक- कारांनी ज्या ठिकाणी दोप येतात अशी सर्व स्थलें म्हणजे समासविधि, प्रत्ययावधि, उगिताचें उचारण, तसेंच वर्णाचे उधारण, ही सांगून त्या ठिकाणी तदन्तविधि घेऊ नये असे म्हटले आदे, व या परिभाषेच्या उपयोगाची मुख्य मुख्य अशी अनेक स्थळे दाखविली आहेत. ज्या ठिकाणी शब्दाला प्रत्यय पुढे न लागतां तो शब्दामध्येच शिरतो अशा ठिकाणी शिरलेल्या अकच् वगैरे प्रत्ययांसह जो शब्द तयार होतो तो मूळच्या शब्दासारखाच समजला जातो व त्यामुळे मूळच्या शब्दाला अव्यय, सर्वनाम इत्यादि ज्या संज्ञा असतात त्या त्यालाही होतात, तेथे प्रकृत सूत्राने काहीही अडचण येत नाही हे लहान नद्या जरी येऊन आंत प्रविष्ट झाल्या तरी गंगा, सिंधू वगैरे मूळ नद्यांचा नांचे कायमच राहतात हा दृष्टान्त देऊन भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. येथे बार्तिककारांनी या सूत्राची अनेक प्रयोजनें दाखविली आहेत व या परिभाषामृत्रासारखा व तितकाच महत्त्वाचा 'यस्मिन्विधिस्तदादावलाहणे' हाही संकेत गांगणे जरूर आहे असे म्हटले आहे. 'वृशियस्याचामादिः', 'त्यदादीनि च' व 'एट प्राचां देशे' (रा. ७३, ७४,७५) या तीन सूत्रांमध्ये सूत्रकारांनी वृद्ध या संज्ञेचे लक्षण दिले आहे व या पानाचा पदिला स्वर आ, ऐ किया औ आहे असे शब्द, त्यद् तद् इत्यादि सर्वनामें गरील देशांमध्ये प्रचलित असलेली ए अथवा ओ याही स्वरांनी मुझे होणारी विशेष- गृढ' ही रांगा दिली आहे. वार्षिककारांनी 'ही वृद्ध संगा घेण्याविषयी Finांना विचार का ये' अमें गांगुन व्यंजनांनी आरंभ होणान्या गार्ग्य वगैरे शब्दां- नाममांना १. मग १ १६४ १२. ५६ मध्ये पने भाहे.

·उपोद्धात ' मधील पहिला स्वर हा वृद्धिसंज्ञक असल्यामुळे त्या शब्दांना ही 'वृद्ध' संज्ञा होते असे प्रति- पादन केले आहे. त्याप्रमाणेच 'विशेषनामें व गोत्रप्रत्ययान्त उत्तरपद असलेली नामें यांनाही वृद्ध ही संज्ञा विकल्पाने करायी' असे म्हटले आहे. 'एङ् प्राचां देशे' या सूत्रामध्ये प्राग्देश. शब्दानें कोणते देश विवक्षित आहेत याचे विवेचन 'प्रागुदञ्चौ विभजते. श्लोकवार्तिकांत केले आहे; पण तें वार्तिक भाष्यकारांनी दिले नाही. . या नवान्हिकी समाप्त. १७८. डित्किदतिदेशान्हिक ( अ. १ पा. २ आन्हिक १). डित् व कित् या अति- देशांचे विवेचन. गुण किंवा वृद्धि होऊ नये म्हणून पाणिनीने ङ् अथवा क् जोडूनच कांही प्रत्ययांचे विधान केले आहे व त्या सर्व प्रत्ययांना ङित् अथवा कित् या नांवाने उल्लेख करण्याचा प्रधात आहे. पण काही विशिष्ट धातूंच्या पुढे ङित् किंवा कित् यांपेक्षां निराळे प्रत्यय पुढे असतांनाही गुण किंवा वृद्धि होत नाहीत असे भाषेतील वैशिष्टय दिसून आल्यामुळे पाणिनीने अशा प्रत्ययांचे परिगणन करून काही प्रत्यय ङित्प्रत्ययांसारखे समजावे व काही प्रत्यय कित्प्रत्य- यांसारखे समजावे असे सांगितले आहे. पाणिनीने जरी त्या त्या सूत्रांमध्ये डिद्वत् किंवा किद्वत् अशा रीतीने वत् प्रत्यय न लावतां डित् किंवा कित् असाच शब्दप्रयोग केला असला तरी 'देव- दत्त सिंह आहे' इत्यादि प्रकारच्या लोकव्यवहाराप्रमाणे अमुक प्रत्यय हा ङित् होतो, अमुक प्रत्यय हा कित् होतो असे सांगणारी सर्व सूत्रे ङित् व कित् या पदांनी ङितासारखा व कितासारखा असा अतिदेशच सांगतात; संबंध किंवा आदेश किंवा संज्ञा सांगत नाहीत. या अतिदेशाने होणाऱ्या ङित् व कित् प्रत्ययांमुळे मागील प्रकृतीला जी कार्ये होतील ती करावयाची असतात; हे प्रत्यय प्रत्यक्ष ङित् किंवा कित् नसल्यामुळे ते शेवटी असलेल्या 'चुकुटिप' यासारख्या धातूंना डित् समजून आत्मनेपद वगैरे कार्य करावयाची नाहीत हे येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. ' सार्वधातुकमापित् ' (सू. ४ ) या सूत्राचा पिद्भिन्न सार्वधातुक प्रत्यय डित् होतो असा पर्युदास घेऊन अर्थ केला असतां एकादेशस्थली काही दोष येतात; तसेच, पित् सार्वधातुक डित् होत नाही असा प्रतिषेध घेऊन अर्थ केला असताही इतर काही ठिकाणी दोष येतात. या सर्व दोषांचे निराकरण भाष्यकारांनी स्थानिवद्रावाने केले आहे. 'इन्धिभव- तिभ्यां च ' (सू. ६) हे सूत्र न केले असतां चालेल या वार्तिककारांच्या म्शण्याचे भाष्यकारांनी समर्थन केले आहे. 'इको झल् ' ( सू. ९) या सूत्राने सांगितलेले इगन्त धातूपुढील सलादि सन् प्रत्ययाचे कित्य, 'स्थाव्योरिच' (सू. १७ ) या सूत्रांतील इकाराचें तपरत्व, सेट् ' (सू. १८ ) येथील क्त्वा शब्दाचा उपयोग यांविषयी एकामागून एक केवळ तांत्रिक अडचणी व त्यांचे परिहार सांगणारी श्लोकवार्तिकें देऊन भाष्यकारांनी त्यांचे विवरण केले आहे. ही पूर्वपक्षउत्तरपक्षरुप श्लोकवार्तिकें कात्यायनाची नसावीं; इतर वार्तिककारांनी, संग्रह- कारांनी किंवा भाष्यकारांनाही ती रचिलेली असणे शक्य आहे. ही विवरणें नरी तांत्रिक स्वरूपाची असली तरी शास्त्राभ्यास करणाऱ्यांना विद्वत्सभांमध्ये ती फार उपयुक्त असल्यामुळे च नक्वा " १. याविषयों विवेचन मागे पृ. २०२ परि. १२८ मध्ये केले आहे.

·२४८ व्याकरणमहाभाष्य कालांतराने विद्वानांच्या पांडित्यपरीक्षणाचे कामी त्यांचा फार उपयोग होऊ लागला व त्यामुळे अशा त-हेच्या विवेचनांत भरही पडू लागली. , . - म्हस्व, १७९. उदात्त, अनुदात्त वगैरे स्वरांचे विवेचन. ऊकालोऽझस्वदीर्घप्लुतः ' ( सू. २७) या सूत्रामध्ये स्वरांना लागणाऱ्या -हस्व, दीर्घ व प्लुत या संज्ञांचे विवेचन केले आहे. या संज्ञा तीन असल्यामुळे ज्यांना ह्या संज्ञा द्यावयाच्या ते एकमात्रिक, द्विमात्रिक आणि त्रिमात्रिक असे तीन प्रकारचे स्वरच 'ऊ या पदाने घ्यावयाचे व त्याकरितां उ, ऊ, ऊ३ या तीन 'उ'कारांचा द्वन्द्व समास सूत्रांतील 'ऊ' या पदाने घ्यावयाचा असे भाष्यकारांनी येथे सांगितले आहे; तसेच, सूत्रांतील काल शब्दाचा उपयोग तपरोच्चारणासारखा समजावयाचा असेंही त्यांनी सांगितले आहे. या हस्व, दीर्घ व प्लुत उच्चारणांचे बाबतींत निरनिराळ्या वत्यांना जरी त्यांच्या द्रुत, मध्य व विलंबित वृत्तीं- मुळे कमीजास्ती वेळ लागला तरी त्या वृत्तीमुळे त्या त्या वर्णांच्या स्वरूपामध्ये फरक होत नाही. 'अचश्च' (सू. २९) या परिभाषासूत्राने 'हस्व, दीर्घ अथवा प्लुत शब्द उच्चारून दीर्घ अथवा प्लुत स्वराचे जेथे विधान केले असेल तेथें तो -हस्व दीर्घ अथवा प्लुत अचाला म्हणजे स्वराला होतो' असे सांगितले आहे. 'अचश्च' हे सूत्र 'अलोन्त्यस्य' (१.१।५२) या सूत्राचे परिपूरक सूत्रही नव्हे व त्याचा अपवादही नव्हे असा येथे भाष्यकारांनी खुलासा केला आहे. यानंतर पुढील बारा (सू. २९-४०) सूत्रांचे विवेचन करतांना वेदामध्ये प्रामुख्याने आढ- ळून येणा-या उदात्त, अनुदात्त व स्वरित या तीन स्वरांच्या स्वरूपाविषयी भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे. प्रथमतः, उदात्त वगैरे स्वरांच्या सांनिध्यामुळे व्यंजने स्वरयुक्त भासतात, वास्तविक पाहतां व्यंजनांचे स्वरयुक्त उच्चारण होत नाही इतकेच नव्हे तर अचाशिवाय म्हणजे अ आ इ ई इत्यादि स्वरांशिवाय त्यांचे उच्चारणही नीट होऊ शकत नाही असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. सूत्रकारांनी ' उच्चैरुदात्तः ' म्हणजे मोठ्या आवाजाला उदात्त म्हणावें व 'नीचैरनु- दात्तः' म्हणजे बारीक आवाजाला अनुदात्त म्हणा असे सांगितले आहे. लोकांमध्येही शब्द उच्चारनांना शीरावयवांचा दीर्घपणा, ध्वनीचा रूक्षपणा, व कंठांतील मोकळ्या भागाचा संकोच हे मोठ्या आवाजाचे स्वरूप, व त्याचे उलट अवयवाचा शिथिलपणा, ध्वनीचा कोमलपणा व कंठांतील मोकळ्या भागाचा विकास है बारीक आवाजाचे स्वरूप अशी स्वरूपें दिसली तरी ती सर्व ठिकाणी लागू पडत नाहीत; कारण, मोठा व बारीक आवाज प्राणवायूच्या संचा- रावर अवलंबून असल्यामुळे काही माणसांचा आवाज स्वभावतःच मोठा असतो व कांहींचा लहान असतो. वरील वस्तुस्थिीत लक्षात घेऊन आवाज मोठालहान कसाही असो, उच्चार फरतांना जिभेचा स्पर्श कंठ बगेरे स्थानांच्या वरच्या बाजूला झाल्यास तें उच्च उच्चारण (उदात) व खालच्या बाजूला झाल्याम तें नीच उच्चारण (अनुदात्त )व या दोहींचे मिश्न उच्चा. रगत स्वरित असे स्पीकरण भाष्यकारांनी केले आहे; तसेंच स्वरिताच्या आरंभीच्या अर्धमा- निक भागाला उदात्त म्हणण्यांत येते अमाही बुलासा केला आहे. - १८०. एकश्ती, विवेचन. एकति रात्गंधुदी' (म. ३३ ) या मृतांत दूर अंतरावान हाक मारली असतां गंदोगना, उगारण 'एकाति' होते असे एकति उगारणाचे वर्णन केले आहे. थोटक्यांत ·उपोद्धात २४ , , 'उच्चस्तरां वा वषट्कारः म्हणावयाचे म्हणजे आपण नेहमी बोलतो त्या वेळी उदात्त, अनुदात्त या विशिष्ट स्वरांशिवाय होणारे जै उच्चारण त्यालाच 'एकश्रुति हे नाव देण्यात आले आहे. प्रस्तुत सूत्राचे विवेचन करतांना एकश्रुति उच्चारण म्हणजे सुखस्थानांच्या ऊर्ध्वभागी व अधोभागी मिळून झालेले एकश्रुति उच्चारण हे एक व 'उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः (सूत्रे ३५-४०) या सूत्रांमध्ये वर्णन केलेली उदात्त, उदात्ततर, अनुदात्त, अनुदात्ततर, स्वरित आणि स्वरितामधील अनुदात्ताने युक्त उदात्त अशी सहा उच्चारणे मिळून सात स्वर काही वैयाकरण मानतात असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. गाण्याच्या हल्ली प्रचलित असलेल्या सात स्वरांशी हे स्वर जुळवून पाहतां भाष्यकारांचे वेळी सप्तस्वरयुक्त गान प्रचलित असावें असे दिसते. ' यज्ञकर्मण्यजप०', ' उञ्चरतरां०', 'विभाषा छन्दसि ' आणि 'स्वरितात्संहि- (सू. ३४, ३५, ३६, ३८) या चार सूत्रांमध्ये एकश्रुति उच्चारण केव्हां केले जाते हे सूत्रकारांनी सांगितले आहे. 'सुब्रह्मण्या' नावाच्या वेदशास्त्रेमध्ये एकश्रुतीच्या ऐवजी स्वरिताला उदात्त केला जातो असेही सूत्रकारांनी म्हटले आहे, व वार्तिककारांनी कोणत्या प्रसंगी तसा उदात्त केला जातो त्याचा खुलासा केला आहे. 'अपृक्त एकाल्०' (सू. ४१) व तत्पुरुषः समानाधिकरण:०' (सू. ४२) या सूत्रांमध्ये 'अपृक्त' व 'कर्मधारय' या संज्ञा सूत्र- कारांनी सांगितल्या आहेत. कर्मधारय ही महासंज्ञा पूर्वाचार्यांनी दिलेलीच सूत्रकारांनी घेतली असावी. ही संज्ञा कां देण्यांत आली असावी याचे विवेचन भाष्यकारांनी केले नाही व इतरत्र कोठे आढळत नाही. प्रथमानिर्दिष्ट० ' एकविभक्ति ० ' (सू. ४३, ४४ ) या दोन सूत्रांमध्ये सूत्रकारांनी उपसर्जनाचे दोन प्रकार दिले आहेत व भाष्यकारांनी ही महासंज्ञा अन्वर्थक आहे असे सांगून लोकांतल्याप्रमाणेच अप्रधान शब्द हा साधारणतः उपसर्जन असतो असे म्हटले आहे. ताया० . . व १८१. प्रातिपदिकसंज्ञान्हिक (अ. १ पा. २ आन्हि २). प्रातिपदिक संज्ञा. या आन्हिकांत साधारणतः प्रातिपादक व त्याचे स्वरूप यांचा विचार केला असल्या- मुळे याला प्रातिपदिकसंज्ञान्हिक म्हणता येईल. ' अर्थवदधातु०' व 'कृतद्धित०' (सू. ४५- ४६ ) या दोन सूत्रांमध्ये ज्याला प्रत्यय पुढे लाविला जातो अर्से~-तद्धितप्रत्ययान्त, कृप्रत्य- यान्त, सामासिक, अथवा केवल-जें अर्थयुक्त शब्दस्वरूप त्याला प्रातिपदिक ही संज्ञा पाणिनीय व्याकरणांत दिली आहे. धातू व प्रत्यय यांना मात्र ही प्रातिपदिक संज्ञा दिली जात नाही. सूत्रकारांनी दिलेल्या प्रातिपदिक शब्दाच्या व्याख्येवरून अर्थयुक्त शब्दाचे मुख्यतः दोन प्रकार पडतात; एक धातु व दुसरा प्रातिपदिक. आकाङ्क्षा, योग्यता व संनिधि यांनी सहित व अर्थयुक्त अशा अनेक पदांचा समुदाय मिळून वाक्य होते व त्यामुळे अशा १. याविषयी विवेचन मागें पृ. १६६ परि. ७८ मध्ये केले आहे. २. याविषयी संक्षिप्त विवेचन डॉ. प्रकालिन् एडगरटन् यांनी अमेरिकन ओरिए टल सोसायटी जर्नल- च्या १९५२ एप्रिल जूनच्या अंकामध्ये निबंध लिहून केले आहे (अ. ओ. सो. जर्नल भाग ७२). लेखकानेही भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिटयूट ऍनल्स भाग ३३ सन १९५२ च्या अंकामध्ये । कर्मधारय संज्ञा' या मथळ्याखाली पृष्ठे २३८-२४४ मध्ये शास्त्रीयदृष्ट्या विवेचन केले आहे. १६ अ ·२५० व्याकरणमहाभाष्य वाक्याला जरी अर्थ असला तरी तो पदांच्याच अर्थाचा संसर्ग अशा रूपाने असतो; तो स्वतंत्र निराळा नसतो; म्हणून वाक्याला प्रातिपदिक संज्ञा देतां येत नाही. शिवाय पदसमू- हाला जर प्रातिपदिक म्हणावयाचे तर समासरूपी समुदायालाच म्हणावें, दुसऱ्या समुदायाला म्हणू नये असे ‘कृत्तद्धितसमासाश्च' या सूत्रांतील 'समास' या शब्दावरून सूचित होते. तसेच, आख्यातमाख्यातेन० ' (२।११७२ वार्तिक) व 'जहि कर्मणा०' (६।१।७२ गणसूत्र) यांनी क्रियापदाशी मुद्दाम समास सांगितला असल्यामुळे समासाशिवाय इतर ठिकाणी क्रियापदाला प्रातिपदिक संशा होत नाही हे सूचित होते. विभक्तिप्रत्यययुक्त अशा प्रातिपदिकापासून जरी अर्थ मनांत येत असला व विभक्तिप्रत्ययाने रहित अशा प्रातिपदिकाचा जरी प्रयोग होत नसला तरी प्रातिपदिकाला अर्थ असतो हे अन्वयव्यतिरेकांवरून सहज लक्षात येते. पदामधील निरनिराळ्या वर्णांना अर्थ असतो किंवा नाही हा विचार प्रत्याहारान्हिकांत करून वर्ण अनर्थक आहेत असे जरी वार्तिककारांनी ठरविले असले तरी वर्णसमूहाला अर्थ असल्यामुळे वर्णीना अर्थ असलाच पाहिजे या विचाराला तेथें उत्तर दिले नाही ते येथे दिले आहे व अवयव जरी विशिष्ट कार्य करण्याला असमर्थ असले तरी अवयवांचा संघात ते काम करू शकतो असा दृष्टान्त देऊन वर्ण अनर्थक असले तरी हरकत नाही असे भाप्यकारांनी त्याचे स्पष्टीकरण केले आहे . १८२. प्रातिपदिकांचे अर्थ, लिंग व संख्या. प्रातिपदिक हे अर्थयुक्त असेंच शब्दस्वरूप असले पाहिजे या नियमाला निपात हे अपवाद आहेत. निपात जरी अर्थरहित असले तरी त्यांना प्रातिपदिक म्हणावे (निपातस्यानर्थ- कस्य प्रातिपदिकत्वम् ) असें वार्तिककारांनी सांगितले आहे. निपातांना विभक्तिप्रत्यय जोडून त्या प्रत्ययांचा लुक् करावा; विभाक्तिप्रत्यय जोडल्यामुळे निपातांना पदसंज्ञा होऊ शकेल व पदसंज्ञा साल्यावर निपातांना योग्य ते स्वर मिळतील व त्यांचे पुढील क्रियापदाला सर्वनिघात होऊ शकेल असे निपातांना प्रातिपदिक संज्ञा देण्याचे भाग्यकारांनी उपयोग सांगितले आहेत. 'अर्थवत् ०' (स. ४५) या सूत्रांतील 'अप्रत्ययः' या पदाचा अर्थ प्रतिषेध घेऊन करावा किंवा पर्युदास घेऊन फराया हा विचार करून दोन्ही पक्षी 'हस्खो नपुंसके०' (सू.४७) या सूवाने काण्डे, कुड्ये इत्यादि ठिकाणी हम्ब प्राप्त होतो तो न व्हावा म्हणून 'हस्वो नपुंसके०' या सूत्रामध्ये 'प्रातिपदिकस्य याच्याऐवजी ' यत्तस्य' पाठ घेणे चरें असें येथे भाप्यकारांनी सांगितले आहे. 'हत्वो नपुंसके.' या सूलांत प्रातिपदिकस्य ' हे पद घातले असल्यामुळे क्रियापदांना कर्ता अथवा कर्म यांचे निमित्ताने लिंगाययक्षा आदे असें मानिले तरी रमते, भूयते इत्यादि ठिकाणी हस्व होत नाही. अव्यय ही प्रातिपदिक असूनही ' दोपा', 'नाना' इत्यादि ठिकाणी नपुंसक हस्य होत नाही; कारण, अच्ययापागन मनांत येणारा अर्थ लिंगरहित असतो हे 'न या लिङ्गाभावात् (१२४७ वा. ४) या पार्तिकानें स्पष्ट सांगितले आहे. क्रियापदांप्रमाणेच काही अव्यये मागुम्बाने बिभात्यो दागवितात, तर कांही अव्ययें फियाही दाखवितात असें जरी असले गरी विमा आणि किया यांचे टिकाणी लिंगफल्पना व संख्याकल्पना नसल्यामुळे अव्ययें गम्भारहिलच असतात असे सांगून भाष्यकारांनी यार्तिककारांच्या म्हणण्याचे समर्थन दर आहे. मौग्निगागमनमा' (यू. ४८) या मुत्राने उपरांजन असलेल्या 'गो' गीदांना गांगितला आहे. स्त्रीलिंगी नान्द याचा अर्थ 'रियाम् । का अभिमा मामिला सीमापक यांच्या शेपटी आहेत असे शन्द अण वार्तिककारांनी - था ·उपोद्धात २५१ , । केला आहे; त्यामुळे उणादि 'ई' प्रत्यय शेवटी असलेल्या लक्ष्मी वगैरे शब्दांना ह्रस्व होत नाही. 'लुक्तद्धितलुकि' व ' इद् गोण्याः' (सू. ४९,५०) या सूत्रांनी तद्धित प्रत्ययाचा लुक् झाल्यावर स्त्रीप्रत्ययाचाही लुक् होतो व गोणी यांतील दीर्घ 'ईकाराला' हस्व इ होतो असे सांगितले आहे. 'इगोण्याः' हे सूत्र जरी महत्त्वाचे नसले तरी त्या सूत्रांतील 'इत् शब्दाच्या उपयोगाविषयी एक श्लोकबद्ध वार्तिक भाष्यकारांनी दिले आहे; यावरून भाष्यकारांचे वेळी पाणिनिसूत्रांचा अभ्यास जोराने चालू होता व सूत्राच्या अर्थाविषयीं व पदांच्या उपयुक्तते- विषयी पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूपाने विस्तृत चर्चा होत असे असे स्पष्ट दिसून येते. अशा त-हेची श्लोकबद्ध वार्तिकें अनेक सूत्रांवर भाष्यकारांनी उद्धृत केली आहेत. त्यांवरून पाणिनिसूत्रांचे श्लोकबद्ध व्याख्यानही भाष्यकारांचे वेळी ग्रंथरूपाने असणे शक्य आहे. महाभाप्यदीपिकेमध्ये भर्तृहरीने अशा वार्तिकांविषयी ' श्लोकवार्तिक' शब्दाचा प्रयोग केला आहे त्यावरून वरील विधानाला पुष्टि मिळण्यासारखी आहे. , .. , १८३. प्रत्ययाचा लुप् झाल्यानंतर प्रातिपदिकाचे स्वरूप. लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचने' ( सूत्र ५१ ) या सूत्रापासून 'कालोपसर्जने च तुल्यम् (सू. ५७ ) या सूत्रापर्यंत सात सूत्रांमध्ये प्रत्ययाचा लुप् झाला असतांना प्रातिपदिकाचे खरूप कसे राहते याविषयी विवेचन केले आहे. प्रत्ययाचा लुप् झाल्यावर ज्या प्रकृतीला तो प्रत्यय लावला होता त्या प्रकृतीच्या अर्थाला अनुसरून लिंग आणि वचन यांची व्यवस्था करावी असे 'लुपि युक्तिवत् ०' या सूत्राचे तात्पर्य आहे. अशा शब्दाच्या विशेषणांनाही विशेष्याचेच लिंगवचन- वाचक प्रत्यय लावावे; विशेषण शब्द जर जातिवाचक असेल तर मात्र त्याला स्वतःच्याच लिंग- वचनाप्रमाणे प्रत्यय लागतात असे 'विशेषणानां चाजातेः ' ( सू. ५३ ) या सूत्रांत सांगितले आहे. या नियमांना वार्तिककारांनी काही अपवादस्थलें सांगितली आहेत. उदाहरणार्थ- हरीतकीची फलें या अर्थी ' हरीतक्यः असा प्रयोग होतो. तदशिष्यं० (सू. ५३) पासून 'कालोपसर्जने० ' ( सू. ५७ ) या सूत्रापर्यंत पांच सूत्रामध्ये 'लुपि युक्तवत् ० सूत्राने सांगितलेल्या ' युक्तवद्भावा'चे प्रयोजन वास्तविकरीत्या कांहीं नाहीं; कारण, शब्दांना स्वभावतःच अर्थ असतो व त्याप्रमाणे लिंगवचने होतात असे सूत्रकारांनीच सांगितले आहे व आपणच रचिलेलें 'लुपि युक्तवत् सू. ५१) हे सूत्र व्यर्थ आहे असे म्हटले आहे. अशा त-हेचे सूत्रकारांनी केलेले सूत्रवयर्थ्याचे विवेचन सूत्रपाठांत येथेच सांपडते यावरून 'लुपि युक्तवत् ० व 'विशेषणानां०' ही दोन सूत्रे पाणिनीने पूर्ववैयाकरणांना मान देऊन त्यांनी रचिलली म्हणून जरी आवश्यक नसली तरी घेतली असावी व तदशियः' इत्यादि पांच सूत्रांमध्ये त्यांवर चर्चा केली असावी. अथवा पाणिनीच्या सूत्रांचा अभ्यास चालू झाल्यावर या दोन सूत्रांवर टीकारप व्याख्यान पुढील पांच सूत्रामध्ये वार्तिककारांनी केले असावे व सूत्रपाट कायम राण्याचे पूर्वी ' तदशिप्यं० ' इत्यादि पांच वार्तिकंच सूत्रपाठामध्ये समाविष्ट केली गेली असावी. 'जात्या- , या ' , ·२५२ व्याकरणमहाभाष्य , ख्यायाम्०' (सू. ५८) या सूत्रापासून तिष्यपुनर्वस्वोः०' (सू. ६३ ) या सूत्रापर्यंत सहा सूत्रांमध्ये शब्दाच्या अर्थाला अनुसरून ज्या ठिकाणी लिंगवचने दृष्टीस पडत नाहीत असे काही शब्द दिले आहेत. त्यांपैकी । अस्मद हा एक शब्द आहे; त्याचा 'वयं असा प्रयोग बोलणारा एक अथवा दोन असतांनाही होतो असें सूत्रकारांनी म्हटले आहे. तसेंच, कांही नक्षत्रवाचक शब्दांच्या बाबतीतही वस्तुस्थितीला धरून वचनाचा प्रयोग होत नाहीं असेंही म्हटले आहे. कदाचित् वेदकाली नक्षत्रांच्या योगतारा विचारात घेऊन व तिष्य आणि पुनर्वसु दोन्ही मिळून एक नक्षतविभाग मानून बहुवचन केले असणे शक्य आहे; तसेंच विशाखा नक्षत्राच्या दोन योगतारा विचारांत घेऊन द्विवचन केले जात असावे. १८४. एकशेषान्हिक ( अ. १ पा. २. आन्हिक ३.). एकशेष शब्दाच्या अर्था- विषयीं भिन्नभिन्न मतें. या महत्त्वाच्या आन्हिकामध्ये एकशेषाचें मार्मिक विवेचन केल्यामुळे त्याला एकशेषा- न्हिक म्हणता येणे शक्य आहे. प्रथमतः वार्तिककारांनी एक शब्द एकच पदार्थ दाखवू शकतो असें असल्यामुळे द्विवचनान्त व बहुवचनान्त शब्दप्रयोगांवरून समजून येणारे दोन किंवा दोहींहून ज्यास्त अर्थ दाखविण्यास वास्तविक पाहतां जितके पदार्थ तितक्याच शब्दांची जरूर आहे, परंतु लोकव्यवहारामध्ये एकच शब्द दिसून येतो म्हणून सूत्रकारांना एकशेषाचे विधान करावे लागले असे म्हटले आहे. 'एकशेष' शब्दाचा बरोबर अर्थ कोणता आहे याविषयी निरनिराळी मते वार्तिककारांनी दिली आहेत व भाष्यकारांनी त्यांचे सुंदर स्पष्टीकरण केलें आहे. 'बहुवचन दाखविण्याकरिता एकापुढे एक ठेवलेल्या एकाच स्वरूपाच्या अनेक शब्दांपैकी एकच शिल्लक राहतो' असा अर्थ केल्यास शब्दसमूहाला फक्त समासामध्येच प्रातिपदिक संज्ञा होते असा नियम असल्यामुळे त्या अनेक शब्दांना मिळून प्रातिपदिक संज्ञाच करतां येणार नाही; व त्यामुळे त्यांना विभाक्तिप्रत्ययच लावितां येणार नाही. आतां, ही अडचण टाळण्याकरितां 'विभक्तिप्रत्ययासहित अनेक शब्दांपैकी एकच शिल्लक राहतो' असा अर्थ केला तर, एकाशिवाय बाकीची शब्दस्वरूपेंच फक्त नाहीशी झाल्यामुळे शब्द एक शिल्लक राहील पण प्रत्यय मात्र सर्व शिल्लक राहतील व एकच शब्द व त्याचेवरोबर अनेक विभक्तिप्रत्यय या सर्वांना मिळून एकशेष म्हणण्याची पाळी येईल. आतां 'पुन्हा पुन्हां उच्चारलेल्या शब्दांचा समास होतो आणि त्या शब्दांपैकी एकच शब्द शिल्लक राहतो' असा अर्थ केला तर विभक्ति- प्रत्ययांचा लुक होऊन ते नाहीसे होतील व शेवटी योग्य तो एकच विभक्तिप्रत्यय लागेल हे जरी शक्य असले तरी समास झाल्यामुळे त्या शब्दाला समासस्वर होईल, तसेच, त्या शब्दाला समासान्त म्हणून सांगितलेले प्रत्यय लागतील हे दोष राहतील; येवढेच नव्हे, तर तिङन्त शब्द- स्वरूपांचा समास होत नसल्यामुळे पचति च पचति च यांचे एकशेषाने पचतः असें रूप होणार नाही; व तसें रूप साधावयाचे म्हटल्यास तिङन्तांचा समास सांगावा लागेल. आतां वरील पक्षांतील दोष टाळण्याकरितां राम स् राम स् राम स् अशी स्थिति असतांना समास होण्या- पूर्वीच एकशेष होतो म्हणून एकच शब्द ठेवला व विभक्ति प्रत्ययांचा लुक् सांगितला तरी एकोप झाल्यावर विभाक्ति प्रत्ययांचा एकदां लुक् झाल्यामुळे द्विवचनप्रत्यय, बहुवचनप्रत्यय वगैरे प्रत्यय पुन्हां निराळे सांगावे लागतील व तशा ठिकाणी प्राप्त झालेल्या द्वन्द्व संज्ञेचा निषेध सांगावा लागेल. आता 'विभक्त्यन्त शब्दांचे अनेक वेळा उच्चारण करून एकच विभक्त्यन्त शब्द कायम ठेवणे' अशी एकशेप शब्दाची व्याख्या केल्यास वाहाणाभ्यां वाहाणाभ्यां (दहि) या ·उपोद्धात २५३ तृतीयान्त व चतुर्थ्यन्त पदांचाही एकशेष होऊ लागेल; त्याप्रमाणेच 'मापणारा' या अर्थाचा मातृ शब्द व जननी या अर्थाचा मातृ शब्द यांचे विभक्त्यन्त मातृभ्याम् हे रूप सारखें असल्या- मुळे मातृभ्याम् मातृभ्याम् या भिन्नार्थी व भिन्नलिंगी शब्दांचाही एकशेष होऊं लागेल; व द्वन्द्व संज्ञा प्राप्त झाल्यामुळे तिचा निषेध सांगावा लागेल व योग्य त्या विभक्तिप्रत्ययाचेही पुन्हां विधान करावे लागेल. , १८५. एकशेप शब्दाची व्याख्या. या सर्व पक्षांचे विवेचन करून भाष्यकारांनी वर दाखविलेले सर्व दोष न येतील अशा रीतीने शब्दस्वरूपाला प्राधान्य देऊन एकशेष शब्दाची व्याख्या केली आहे; व एकविभक्तो याचा 'विभक्तीची विवक्षा असतांना' असा अर्थ करून 'विवक्षित विभक्तिप्रत्यय लागण्याच्या पूर्वी समान शब्दस्वरूप असणाऱ्या अनेक प्रातिपदिकांपैकी एक शिल्लक राहणे' अशी 'एकशेष ' शब्दाची व्याख्या दिली आहे. अशी व्याख्या केली असतां एकशेषापूर्वीचे शब्द विभक्त्यन्त नसल्यामुळे बाकीचे शब्द नाहीसे झाल्यानंतर जो एक शब्द राहील त्यात प्रातिपदिक ही संज्ञा होईल; व त्या प्रातिपदिकाच्या विवक्षित अर्थांप्रमाणे त्याला विभक्तिप्रत्ययही जोडले जातील. पच् वगैरे धातूंमध्ये स्वभावतःच लिंग व संख्या नसल्यामुळे पचतः, पचन्ति इत्यादि ठिकाणी एकशेष होत नाही. ज्याप्रमाणे रामौ, रामाः ही एकशेष होऊन साधिलेली रूपं आहेत तशी पचतः पचन्ति ही नाहीत. त्या ठिकाणी तिङ् प्रत्ययाचा अर्थ जो कर्ता अथवा कर्म त्याच्या संख्येप्रमाणे व स्वरूपाप्रमाणे धातूहून पुरुष व संख्या यांचा वाचक तिङ् प्रत्यय केला जातो. वरती विवेचन केले आहे त्यास अनुसरून एकशेषामध्ये अर्थ निराळे असूनही प्रातिपदिक- रूपी शब्द सरूप असल्यास माषाः अक्षाः इत्यादि ठिकाणी एकशेष होतो असें वार्तिककारांनी सांगितले आहे. माष शब्दाचे उडीद, मासा (वजन १२ तोळा) व त्रीहिविशेष असे तीन अर्थ आहेत; तसेंच फासा, बिब्बा आणि गाडीचा कणा असे तीन अक्ष शब्दाचे अर्थ आहेत. माषाः व अक्षाः या शब्दांनी अनुक्रमे ते सर्व घेतले जातात. काव्यामध्ये श्लेषाच्या उदाहरणांमध्ये असा एकशेष आढळून येतो. शब्द भिन्न असून त्यांचा अर्थ एकच असेल तरही वक्रदण्डौ कुटिल- दण्डौ, या ठिकाणी एकशेष होऊन वक्रदण्डाः अथवा कुटिलदण्डाः असा प्रयोग होतो. त्या- प्रमाणेच निरनिराळे पुरुष दाखविणाऱ्या एकाच धातूच्या तिङन्तांचा ( क्रियापदांचा ) एकशेष होतो असेंही वार्तिककारांनी सांगितले आहे. १८६. जात्यभिधानपक्षी व व्यक्त्यभिधानपक्षीं एकशेपाच्या आवश्यकतेचे विवेचन. एक शब्द एकच व्यक्ति दाखवितो असें व्यक्त्यर्थप्रधान मत घेतले असतां अनेक व्यक्तींचे प्रतिपादन करावयास अनेक शब्दांची जरूर असते त्यामुळे तेथे एकशेष व्यावाच लागतो, पण सहविवक्षा असतांना एकच शब्द अनेक अर्थाचे प्रतिपादन करूं शकतो; म्हणजे वह्वर्थप्रतिपादकता ही मूळचीच आहे असे जात्यर्थप्रधान मत घेतल्यास एकशेषाची जरूरच नाही. विवक्षित अर्थाचा बोध करून देणे हा शब्दस्वभावच आहे असे वार्तिककारांनी प्रति- . १. भर्तृहरीने वाक्यपदीयाच्या तिसऱ्या कांडामध्ये 'वृत्तिसमुद्देश' प्रकरणांत एकशेपाचे शास्त्रीय विवेचन केले आहे.

·२५४ व्याकरणमहाभाष्य पादन केले आहे. जाति व व्यक्ति असे शब्दाचे स्वभावतःच दोन अर्थ होतात व शास्त्रांतही ते मानिले जातात. व्यक्ती जरी निरनिराळ्या असल्या तरी त्यांमध्ये असणारी एकच प्रकारची बुद्धि, गो वगैरे शब्द उच्चारले असता त्यांवरून पांढरी गाय काळी गाय, वगैरे व्यक्तिगत भेद मनांत न येणे, एकाच शब्दप्रयोगावरून त्या शब्दाने दाखविल्या जाणान्या सगळ्या व्यक्तींचें होणारे ज्ञान, तसेंच ब्राह्मणो न हन्तव्यः ( ब्राह्मणाला मारूं नये ), सुरा न पेया ( दारू पिऊ नये ) यांसारखे धर्मशास्त्रांतील जातिवाचक प्रयोग यांवरून सिद्ध होणाऱ्या 'शब्द हे सामा- न्यार्थाचंच प्रतिपादन करितात' या वाजप्यायनाच्या जातिपक्षाचे वार्तिककारांनी विवेचन केलें आहे. त्यानंतर संग्रहकार व्याडि यांचा व्यक्तिपक्ष मांडला आहे; व त्याला ब्राह्मणी, ब्राह्मणौ इत्यादि शब्दप्रयोगांवरून होणारे व्यक्तिगत लिंगसंख्यांचे ज्ञान, व्यक्तीला उद्देशून सांगितलेली वैदिक विधिवाक्य, शब्दांनी सांगितलेल्या उत्पत्ति विनाश इत्यादि धर्माचे व्यक्तीमध्येच आढ. ळून येणारे अस्तित्व वगैरे समर्थक हेतू दिले आहेत. यानंतर लिंग व संख्या ही जरी व्यक्तिगत असली तरी व्यक्तीच्या संबंधामुळे जातीमध्येही ती तात्पुरती मानिली जाणे शक्य आहे असे प्रतिपादन केले आहे व जातिपक्षी शब्दाला लिंग व संख्या यांचा योग न होणे ही अडचण 1 दूर केली आहे. १८७. शास्त्रीय लिंगकल्पनेचे विवेचन, वार्तिककारांनी या ठिकाणी लिंगकल्पनेचे थोडक्यांत विवेचन केले आहे व भाष्यकारांनी त्याचे मुद्देसूद स्पष्टीकरण केले आहे. लोकांमध्ये लिंगकल्पना ही जरी पुरुष व स्त्री या नैसर्गिक भेदावर अवलंबून असली तरी शास्त्रीय कार्य कर्तव्य असतांना शास्त्रीय लिंगकल्पनेवरच शब्दाचे लिंग अवलंबून असते. वैयाकरणांनी या बाबतींत 'प्रवृत्ति' म्हणजे उद्युक्त होणे हे पुलिंगाचे गमक व 'स्त्यान' म्हणजे जुळणे है स्त्रीलिंगाचे गमक म्हणून घेतले आहे. वार्तिककारांनी 'संस्त्यानप्रसवौ लिगम्' (म. भा. भाषांतर, भाग ४ पृ.१९, या शब्दांमध्ये शास्त्रीय लिंगाची परंपरागत कल्पना मांडली आहे. तसेच ' संस्त्याने स्त्यायतेभेट् स्त्री, सूतेः सप्प्रसवे पुमान् ' या श्लोकार्धात स्त्री व पुमान् या शब्दांची व्युत्पत्ति सांगितली आहे. व भाष्यकारांनी प्रसव या शब्दाचा प्रवृत्ति हा अर्थ फेला आहे. वाद व न्हास है प्रवृत्तीचे चिन्ह दिसून येते. लिंग ठरविणे हे लोकांचे विव. क्षेवर अवलबून असते. शेवी, शब्दाचे जाति व व्यक्ति असे दोनही अर्थ असतात; त्यांमध्ये कोणाला प्राधान्य व कोणाला गौणत्व द्यावयाचे हे लोकविवक्षेवर अवलंबून असते. शब्दाच्या अांमध्ये प्रवृत्ति दी प्राधान्याने विवक्षित असल्यास तो शब्द पुलिंगी मानिला जातो, व त्यान म्हणजे जुळणी हा अर्थ विवक्षित असल्यास तो शब्द स्त्रीलिंगी समजला जातो. प्रति व स्त्यान यांचे अभावी शब्द नपुंसकलिंगी समजला जातो. 'वृद्धो यूना०' व पुमान् निया' ( स. ६५,६७ ) या सूत्रांमध्ये दोन अथवा अधिक भिन्न भिन्न शब्दस्वरूपां- मध्य पेशां कहां एकशेष दृष्टीस पडतो असे सांगितले आहे. या एकशेषांत जरी शब्दस्वरूप . . १. मा. प. प्रसर या अधी पुमान् सर साधतो (सतेः प्रसवे पुमान् ) असे पटले का प्रयपणास मागिनभै नारी; प सर या राहिलेल्या शब्दाचे विवेचनही केले नाही उणादि-यूप 'नार (१७७ ) अंगे आहे. यावरून म. पाटा मनन् ' हा प्रत्यय मागून 'म्' धातूमधील ! (" ) '५ () दोनो में पाओवासयं दिमः व त्या अनुरोधाने । सः' असा भू पर गरम मा 'j मूलगी और असावी. .

·उपोद्घात २५५ - . भिन्न असले तरी दोन्ही शब्दांची जाति एकच असते व प्रधान असा पुलिंगी शब्द शिल्लक राहतो असें दृष्टोत्पत्तीस येते. भ्रातृ आणि स्वस, पुत्र आणि दुहित, तसेंच श्वश्रू आणि श्वशुर या शब्दांचेही एकशेष होतात व प्रधान असा पुलिंगी शब्द शिल्लक राहतो व त्याला अनुसरून पुलिंगी प्रयोग होतो; वचन मात्र अर्थातच द्विवचन होते. येथे दिलेल्या पितृ आणि मातृ, भ्रातृ आणि स्वस इत्यादि शब्दांविषयीं विशेष लक्षात ठेवावयाची गोष्ट म्हणजे पितृ भ्रातृ इत्यादि शब्दांना टाप् ङीप यांसारखा स्त्रीप्रत्यय जोडून स्त्रीत्ववाचक शब्द केव्हाही होत नसतो, व स्त्रीत्वविवक्षा असतांना मातृ स्वसू इत्यादि स्वतंत्र शब्दच वापरले जातात. शेवटी 'त्यदादीनि० ( सू. ७२) या सूत्रामध्ये सामान्य अर्थाचे वाचक जे सर्वनाम शब्द त्यांचा विशेषवाचक अशा कोणत्याही नामाशीं एकशेष होतो व तेथें सर्वनाम शब्दच शिल्लक राहतो असे सूत्रकारांनी सांगितले आहे, व आपले एकशेष प्रकरण पुरे केले आहे. हे एकशेष प्रकरण पाणिनिन्याकरणाचें वैशिष्टय आहे. पूर्ववैयाकरणांच्या ग्रंथांत एकशेषकल्पना नव्हती असे दिसते. १८८. धातुलक्षणाह्निक ( अ. १ पा. ३ आह्रिक १). धातुसंज्ञाविवेचन. पहिल्या दोन पादांमध्ये शुद्ध शब्द कोणते व अशुद्ध शब्द कोणते हैं कळणे असे व्याकरणशास्त्राचे प्रयोजन सांगितले. त्याप्रमाणेच, शुद्ध शब्दांची संपूर्ण यादी देणे जरी अशक्य असले तरी काही सामान्यनियम व काही अपवाद सांगून शुद्ध शब्दांचे ज्ञान करून देणे शक्य आहे असेही सांगितले. हे नियम व अपवादही थोडक्यांत देतां यावे म्हणून काही शास्त्रीय संज्ञा व परिभाषा करणे इष्ट असल्यामुळे व्याकरणशास्त्रांतील मुख्य मुख्य संज्ञा व परिभाषा सांगितल्या व त्यानंतर शुद्ध शब्दाच्या सामान्य स्वरूपाचे विवेचन केले. या शुद्ध शब्दांचे मुख्य मुख्य प्रकार म्हणजे प्रातिपदिके, धातू आणि प्रत्यय, व प्रातिपदिकांचे कृदन्त, तद्धितान्त आणि समास हे अवांतर प्रकार सूत्रकारांना अभिप्रेत असावे असें ' अर्थवदधातु व 'कृत्तद्धित०' (१।२।४५, ४६) या सूत्रांवरून दिसून येते. पुष्कळशी प्रातिपदिकें घातुसाधित असल्यामुळे प्रथमतः धातूंच्या स्वरूपाबद्दल विवेचन करणे जरूर आहे व तें था पादाच्या पहिल्या आन्हिकामध्ये केले असल्यामुळे या आन्हिकाला 'धातुलक्षणान्हिक ' हैं नांव देतां येणे शक्य आहे. भूवादयो धातवः (११३।१ ) या सूत्राचे व त्यावरील वार्तिकांचे भाष्यकारांनी केलेले विवरण फार मार्मिक आहे. वरवर पाहिले असतां 'भूवादयो.' या सूत्राचा अर्थ 'भू' या धातूला आरंभ करून गणपाठामध्ये दिलेल्या सर्व शब्दस्वरूपांना धातू म्हणावे असा होतो; पण या अर्थाने सर्व कार्य भागत नाही व 'धातु ' या संज्ञेचे लक्षणही सांगितले जात नाही. शिवाय केवळ गणपाठांतील शब्दोच्चारणांवरून प्रथम भू धातू, त्यानंतर एथ् धातू अशा रीतीने वेगवेगळी धातुस्वरूपें समजणेही कठिण आहे. या ठिकाणी सुत्रपाठापेक्षां गणपाठ निराळा व तो सूत्रपाठापूर्वी पाणिनीने रचिला असावा असा निष्कर्ष सूत्रांतील 'आदि' या शब्दावरून मोठ्या खुबीने भाष्यकारांनी काढला आहे. धातु म्हणजे काय ते समजल्यानंतरच धातुपाठांतील धातू वेगवेगळे काढणे शक्य होते म्हणून धातु म्हणजे क्रिया दाखविणारा शब्द असे लक्षण भाष्यकारांनी प्रथम दिले आहे. ही क्रिया पचति, पठति वगैरे प्रत्ययान्त शब्दांहूनच भाषेमध्ये जरी कळते तरी अन्वयव्यतिरेकांवरून पच, पट् इत्यादि धातूच क्रिया दाखवितात; तसेच प्रत्यय किंवा उपसर्ग हे त्या क्रियेचे विशेष प्रकार दाखवितात असें भाष्यकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे. आतां क्रिया दाखविणारा शब्द म्हणजे धातु असें धातूचे लक्षण केल्यास अस् , भू, विद् (विद्यते) या केवळ भाव किंवा सत्ता . १ . , .

·व्याकरणमहामाध्य दावविशान्य थाना 'आतु' ही नंना देयान अडचा पडेल म्हणून 'नाव' या अर्याला नी दाबानो तो यातु अनें लगा लेकर अने गंगून विनवित, पदविगे याही दिया भति वा रियेचा 'क्ता होऊ असल्यामुळे त्यांनाही मात्रा न्हणण्यान हरकत नाही अतें भाष्यकारांनी प्रतिपादन केले आहे. शिवाय वाप्यायणि नामक आचायोनी सहा प्रकारचे भाव मांगितले आहेत, त्यांमध्ये नना हा एक प्रकार सट नांगितला आहे. शेवटी 'निया' या अर्थाचें नो प्रतिपादन करतो तो, अथवा 'भाव' या अयांचें जो प्रतिपादन करतो तो धातु अशा दोन्दी व्याख्या भाष्यकारांनी दिल्या आहेत; आणि 'भूवादयो' या सूत्राचा अर्थ म्हणन भाव (मत्ता), व त्याप्रमाणेच सत्तामान्य क्रिया (मान्यते वः ) असा दोनही प्रकारचा घेऊन तो प्रतिपादन करणारे ने शब्द (भू इति अर्थ ये वदन्ति ते भवादयः) त्यांना धातू म्हणावे, व ते 'भू'ला आरंभ कल्न दिलेले व 'वा' धातूसारखे असे गणपाठांत सांगितले आहेत असा अभिप्रेत अर्थ मोठ्या खुबीन काढला आहे. . - १८९. इत्संज्ञाविवेचन. 'उपदेशेजनुनासिक दत्' (सू. २) या सूत्रापासून ‘लशकतद्धिते । (सू. ८). या सूत्रापर्यत मात मूत्रांमध्ये पाणिनीच्या व्याकरणांत पदोपदी आढळून येणाऱ्या ' इत् ' या रांगेचा विचार केला आहे. गणपाटामध्ये उच्चारलेले धातू , सूत्रपाटामध्ये उच्चारलेली माति- पदिक, प्रत्यय, निपात, आगम व आदेश यांचे शेवटी असलेली व्यंजने आणि त्यांमधील अनुनासिक उचारलेले स्वर यांना साधारणतः ही इत् संज्ञा सांगितली आहे; व या इत्संज्ञेला काही अपवादस्यलेही सांगितली आहेत धातूच्या आरंभी असणारी जि, हु, ड ही अक्षरे व प्रत्ययाच्या आरंभी असलेले. चवर्ग आणि टवर्ग यांतील वर्ण यांना ही इत्संज्ञा होते. हे जे दत् वर्ण किंवा अक्षरे यांच्या निमित्ताने कार्य होतात; स्वतः मात्र ती लुप्त होतात म्हणजे ती वालून टाकल्यानंतर राहणारे शब्द हेच धातू , प्रत्यय, आगम, आदेश असे समजले जातात. इत हा गन्द जाणे या अर्थाच्या 'द' धातूपासून साधला असल्यामुळे ज्याचा लोप होतो तो इत् अगा सहजन मनांत अर्थ येतो हे इत्संज्ञक वर्ण ( अनुबन्ध ) ज्या वर्णाना जोडले जातात त्यांचे ते अवयव म्हणून समजले जाये किंवा नाही याबद्दल विवेचन करून ते अवयव होतात एं मानणेच योग्य अशा यातिककारांनी काढलेल्या निकपीचा भाष्यकारांनी खुलासा केला आहे 'यथासंख्यमनुदेश: ' (म. १०) या सूत्राचा विचार करतांना सूत्रकारांनी जितके स्थानी तितकेच आदेश सांगितले अगतां ते अनुक्रमे समजले जावे असे सांगितले आहे; त्या विवरण कम्न उद्देश व अनुदेश यांमधील संख्यासाम्य हे शब्दाने घेतले असतां कांही दोष येतात व अर्थानं घेतल्यामही कांही दोप येतात त्या सर्वांचा परिहार करता येत नाही तरी दादन: किंचा अर्थतः करोही गंख्यासाम्य असून एकाच सूत्रामध्ये उभयतांचे उचारण असले सरन त्यांचा क्रमाने संबंध कराया असा निर्णय वार्तिककारांनी काढला आहे. 'स्वरितेनाधिकारः' (१.११) या गलाने सांगितलेल्या अधिकार या संशेचे विवेचन करतांना स्वरित या धर्माने गुन दो शब्द त्याला अधिकार म्हणावे अशी व्याख्या दिली असतां स्वरित शब्दाने अधि- पागना प्रारंभ समजावा किंवा अन्त समजावा असे प्रश्न उपस्थित होतात व त्यांचा निर्णय गराम चाम्पानाशिवाय गुमरा निश्रित मार्ग नाही असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे व आधारगति, अधिक कार्य, भागि आधिक कार अशी तीन प्रकारची स्वरित धर्माने उभारनगरच्या प्रयोजन गांगितली आहेत व स्पष्टीकरणाकरितां उदाहरणही दिली आहेत. -- ·उपोद्धात २५७ , १९०, आत्मनेपदपरस्मैपदान्हक (अ. १. पा. ३. आन्हिक २.). आत्मनेपदी आणि परसौपदी धात. अनुदात्तडित आत्मनेपदम् ' ( सू. १२) पासून ' लुटि च क्लपः' (सू. ९३) या सूत्रापर्यंत सर्व सूत्रांमध्ये आत्मनेपदी, परस्मैपदी आणि उभयपदी म्हणून लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या धाविषयी व त्यांच्या पदांविषयी विचार केला आहे. भाषेमध्ये काही धातूंच्या पुढे अठरा तिङ् प्रत्ययांपैकी परस्मैपद म्हणून पाणिनीने उल्लेख केलेले 'ति' पासून 'मस् ' पर्यंत असलेले नऊच प्रत्यय दृष्टीस पडतात; तर काहींच्या पुढे 'त' पासून ' महिङ्' पर्यंत अस- लेले नऊच दृष्टीस पडतात; तर, इतर काहींच्या पुढे सर्व अठराही प्रत्यय दृष्टीस पडतात. याच्या मुळाशी धातूचा अर्थ जी क्रिया तिचे फल स्वतः कर्त्याला मिळावयाचे असेल तर आत्मनेपद- प्रत्यय लागणे आणि दुस-याला मिळावयाचे असेल तर परस्मैपदप्रत्यय लागणे हा विचार असावा असें ' स्वारितजितः कर्तभिप्राये क्रियाफले ' ( ११३१७२ ) या सूत्रावरून दिसून येते. या विचारसरणीचे निरीक्षण केल्यास जे केवळ आत्मनेपदी धातू आहेत त्यांचे फल स्वभाव. तः बहुतांशी काकडेच जाणारे असते; व जे केवळ परस्मैपदी असतात त्यांचे इतरांकडे जाणारे असते अशीच मूळ कल्पना जरी असली तरी प्रचलित लौकिक भाषेमधील प्रयोग तसेच वैदिक प्रयोगही पाहिले असतां पाणिनीने उभयपदी म्हणून दिलेल्या धातूंचे वावतींतही ' क्रिया- फलास अनुसरुन पद ' हे तत्त्व तंतोतंत पाळलेले दिसत नाही. परस्मैपदी म्हणून दिलेल्या गम्, स्था इत्यादि धातूंना, त्याप्रमाणेच उभयपदी म्हणून दिलेल्या कृ, हृ, भू, इत्यादि धातूंना विशिष्ट उपसगाँचा योग असतांना किंवा विशिष्ट अर्थी फक्त आत्मनेपदप्रत्ययच लागतात; त्याचे उलट आत्मनेपदी अथवा उभयपदी धातूंना विशिष्ट उपसर्गाचा योग असतांना किंवा विशिष्ट अर्थी फक्त पर सैपदीच प्रत्यय लागतात असे पुष्कळ ठिकाणी आढळून येते. पाणि- 'नीने वैदिक प्रयोगांकडे व आपल्या वेळच्या लौकिक प्रयोगांकडे लक्ष देऊन सर्व मूल-धातूंचे परिगणन धातुपाठांत केले आहे व परस्मैपदी धातूंची संख्या मोठी असल्यामुळे केवळ आत्मने- पदी धातूंना ङ् किंवा अनुदात्त अच् अनुबन्ध व उभयपदी धातूंना ञ् किंवा स्वरित अच् अनु- बन्ध खुणेचे वर्ण म्हणून जोडले आहेत. मूळ धातू कोणत्याही पदाचा असो, क्रियापदा- पासून भाव किंवा कर्स हा अर्थ अभिप्रेत असल्यास, त्याप्रमाणे काही विशिष्ट धातू सोडून क्रियाविनिमय अर्थ असल्यास धातूंना सदा आत्मनेपदीच प्रत्यय लाविले जातात (सू. १३, १४ ). इच्छा या अर्थी धातूला सन् प्रत्यय लागून जो सन्नन्त धातु होतो त्याला मूळ धातूच्या प्रमाणेच परस्मैपदी अथवा आत्मनेपदी प्रत्यय लागतात (सू. ६२ ).. तसेच, कोणत्याही धातूला ' प्रयोजना' या अर्थी णिच् प्रत्यय लाविला असतां क्रियाफल कर्त्या- कडे जाणार असल्यास आत्मनेपदी, नाहीतर परस्मैपदी प्रत्यय लागतात ( सू. ७४). धातूला आम् ' प्रत्यय लावून त्याचे पुढे कृ धातूचा लिंटाचा प्रयोग करून परोक्षभूताचा अर्थ जेव्हां व्यक्त केला जातो तेव्हां मूळ धातूला ज्या पदाचे प्रत्यय लागतात त्याच पदाचे कृ धातूलाही लागतात; परंतु आम् प्रत्ययानंतर भू अथवा अस् धातूच्या लिटाचा प्रयोग केल्यास फक्त पर- सौपदीच प्रत्यय लागतात ( सू. ६३ ). सकर्मक धातूचे कर्म कर्त्याप्रमाणे वापरले गेल्यास धातूला प्रयोजक णिच् प्रत्यय जोडला जातो व त्याचेपुढे फक्त आत्मनेपदी प्रत्ययच लाविले जातात ( सू. ६७). धातूंच्या पदामध्ये होणारा बदल पाणिनीने सूत्रपाठांत अत्यंत परिश्रम- . O ·२५८ व्याकरणमहाभाष्य 'पूर्वक दाखविला आहे; तरी पण भाषेमध्ये कालान्तराने होणाऱ्या फरकांमुळे वार्तिककारांच्या वेळी आणखीही काही ठिकाणी पदभेद दृष्टीस पडल्यामुळे त्यांची वार्तिककारांनी स्वतंत्र वार्तिक- वचने करून नोंद केली आहे. या १ १९१. विप्रतिषेधान्हिक ( अ. १ पा. ४ आन्हिक १). संज्ञाविप्रतिषेध. दोन संज्ञासूलें अथवा विधिसूत्र एकदम एका ठिकाणी प्रवृत्त झाली तर त्यांपैकी एकाच सूत्राला वाव द्यावा व तसा दिल्यास तो कोणत्या सूत्राला द्यावा, अथवा दोन्ही सूत्रांनाही पर्यायाने ( विकल्पाने) वाव द्यावा, अथवा पाळीपाळीने एकानंतर दुसऱ्या सूत्राला वाव द्यावा याबद्दल आन्हिकामध्ये विचार केला असल्यामुळे याला विप्रतिषेधान्हिक नांव देणे देणे शक्य आहे. या आन्हिकांत जरी संज्ञा- सूत्रांविषयी ' आकडारादेका संज्ञा ' ( सू. १ ) है व इतर सूत्रांविषयीं 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् (सू. २) हे अशी दोनच सूत्रे आहेत तरी वार्तिककारांनी विप्रतिषेधाचे बाबतीत संपूर्ण सूत्रपाठांतील सर्व महत्त्वाची स्थळे विचारात घेऊन सूत्रकारांचा अभिप्राय व्यक्त केला आहे व भाष्यकारांनी त्या अभिप्रायाचे संपूर्ण विवरण केले आहे. विशेषतः भाष्यकारांनी इहभवता द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ " (सू. ११४२ वा. ७) अशा रीतीने वार्तिककारांचा उल्लेख करून त्यांनी दाखविलेल्या अडचणींचा परिहार " पठिष्यति ह्याचार्यः सकृद्तौ..." असे म्हणून केला आहे. यावरून सूत्रांवर आक्षेप काढणारे व भवत् या शब्दाने ज्यांचा भाष्य- कारांनी उल्लेख केला आहे त्या वार्तिककारांपेक्षा सूत्रपूरणार्थक वार्तिकें सांगणारे वार्तिककार निराळे असावे असे दिसून येते. हे सूत्रप्रणाकरितां वार्तिकें सांगणारे, आचार्य अथवा भगवान् शब्दाने ज्यांचा उल्लेख महाभाष्यकारांनी केला आहे ते, महर्षि कात्यायन असावे. या ठिकाणी वार्तिककारांनी 'एकसंशाधिकारे ' (वा. २), व परवचने ' (वा. ९) या शब्दांनी प्रस्तुत सूलाचे बाबतीत असलेल्या पाठभेदाचा उल्लेख केला आहे व भाष्यकारांनी 'आ कडारादेका संज्ञा' (सू. १ ) या ऐवजी 'प्राक् कडारात् परं कार्यम् ' असा पाठभेद प्रत्यक्ष शब्दांत देऊन त्याचे विवेचन केले आहे ही लक्षात घेण्याजोगी गोष्ट आहे. यावरून भाष्यकारांचे वेळी सूत्रपाठामध्ये पाठांतर होती व सूत्रपाठ पूर्णपणे निश्चित होऊन त्याचे वेदाङ्ग या रूपाने पठण चालू झाले नव्हते असे म्हणण्यास काही हरकत नाही. वार्तिककारांनी ' एका संशा'हा पाठ घेतल्यास कोणते दोप येतील ते प्रथम दाखविले आहेत (वार्तिकें ३-८); व नंतर ' परं कार्यम् ' हा पाठ घेऊन ' पर संज्ञा करावी' असा अर्थ केला असतां येणारेही दोष दाखविले आहेत (वार्तिकं ९--२३ ). यांपैकी बऱ्याच दोषांचा भाप्यकारांनी परिहार केला आहे. शेवटी प्रस्तुत सूत्राने केलेला एकसंशेचा नियम कोठे इष्ट व आवश्यक आहे हे वार्तिककारांनी दाखपिलें आहे ( वार्तिक २४-४४); व काही ठिकाणी उदाहरणे दिली आहेत. संज्ञासूत्राविषयी विप्रतिषेधाचा विचार केला असतां अंगसंशा व भ अथवा पद या संशा, कर्मधारयसंज्ञा व तत्पुरुषसंज्ञा अशा तन्हेच्या आपाततः विरुद्ध संशांचा निर्देश करून दोनही संगा घेणे इष्ट असूनही त्या होऊ शकत नाहीत या वार्तिककारांनी दासविलेल्या अडचणीचा परिहार करन्न 'एका संशा' व 'परं कार्यम् ' यांपैकी कोणताही पाठ घेतला असता त्या त्या विवक्षित संज्ञांचा समावेश होऊ मारुतो हैं भाष्यकारांनी फारच मार्मिकपणे दाखवून दिले आहे. या ठिकाणी प्रत्येक बार्तिफाच्या विवरणांत जवळ जवळ त्याच त्याच वाक्यांची पुनरक्ति माध्य- .

·उपोद्धात २५९ कारांनी केली असली तरी त्यांच्या सुंदर लेखनशैलीमुळे त्यांनी केलेले विवरण वाचतांना कंटाळा तर येत नाहींच, परंतु एक प्रकारची मजाच वाटते. अशा त-हेचे विवरण भाष्यामध्ये अनेक ठिकाणी आढळून येते. . १९२. संज्ञासमावेशविचार. एकंदरीत पाइतां, या कडाराधिकारामध्ये ( ११४११ ते २।२।३८ ) ज्या संज्ञा सांगि- तल्या आहेत त्यांपैकी एका संज्ञेवर दुसरी संज्ञा अवलंबून असल्यास, किंवा 'च.' शब्द उच्चारून समन्वयाने अथवा वा शब्द उच्चारून विकल्पाने सूत्रकारांनी दोन्ही संज्ञा सांगि- तल्या असल्यास एका शब्दाला दोन संज्ञा होतात; तसे नसेल तर, जी संज्ञा पर असेल किंवा अनवकाश म्हणजे अपवादभूत असेल ती एकच होते. वार्तिककारांनी ' अर्थवत् प्रातिपदिकम्' व ' गुणवचनं च ' (वार्तिकें ३९, ४० ) या दोन वचनांनी अर्थयुक्त शब्दस्वरूपाला प्राति- पदिक संज्ञा व गुणवचन संज्ञा अशा दोन्ही संज्ञा दिल्या आहेत; व 'समासकृत्तद्धित'..... 'एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा ( वार्तिकें ४१-४४ ) या वार्तिकांनी समास, कृत्, तद्धित, अव्यय, सर्वनाम, जाति, संख्या, ड्ड (षट् ), आणि संज्ञा याही संज्ञा सांगितल्या आहेत. वास्तविक पाहतां ' अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ' (१।२।४५ ) असे पाणिनीचे सूत्रच असल्यामुळे 'अर्थवत्प्रातिपदिकम् ' या वार्तिकाची जरूरच नाही. त्याप्रमाणे त्र, समासकृत्तद्धित... (वा. ४१-४३ ) याही तीन वार्तिकांची जरूर नाहीं; कारण या वार्तिकांमध्ये पाणिनीनेच वेग- वेगळ्या ठिकाणी सांगितलेल्या समास, कृत् (कृदन्त ), तद्धित (तद्धितान्त), अव्यय, सर्वनाम आणि संख्या या संज्ञाच सांगितल्या आहेत; व त्यांना प्रातिपदिक हीही संज्ञा होईलच. यांशिवाय जाति आणि ड (षट्संज्ञा) या वेगळ्या संज्ञा सांगितल्या आहेत. 'एकद्रव्योपनिवे- शिनी संज्ञा' (वा.४४ ) या वार्तिकामध्ये 'संज्ञा' शब्दाची व्याख्या दिली आहे. ही सहा वार्तिकें कशाकरितां सांगितली व त्यांचा अर्थ काय हे एक प्रकारचे गूढच आहे. भाष्यकारांच्या मतें या वार्तिकांचा अर्थ थोडक्यांत पुढे दिल्याप्रमाणे आहे. ' अर्थयुक्त शब्दाला प्रातिपदिक म्हणावें' (वा. ३९); 'अर्थयुक्त शब्दाला गुणवचनही म्हणावें' (वा. ४०); याशिवाय, 'समास, कृत्, तद्धित, अव्यय आणि सर्वनाम याही संज्ञा सांगाव्या, तसेंच सर्वलिंगी नसलेल्या शब्दाला जाति म्हणावें' (वा. ४१); ' संख्या संज्ञाही सांगावी' (वा ४२ ); 'षट्संज्ञेचे ऐवजी पूर्ववैयाकरणांनी दिलेली ड ही संज्ञाही सांगावी ' (वा. ४३); 'एका द्रव्यावर अवलंबून असणाऱ्या शब्दार्थाला संज्ञा म्हणावें' (वा. ४४); या संज्ञा वरील वार्तिकांमध्ये ज्या क्रमाने सांगितल्या आहेत तो क्रम घेऊन पुढील संशेने मागील संज्ञेचा बाध करावा व 'गुणवचन' या संज्ञेचा पुढील सर्वच संज्ञांनी बाध व्हावा असा वार्तिककारांचा अभिप्राय येथे भाष्यकारांनी सांगितला आहे. संज्ञासमावेश हा संदर्भ लक्षात घेतां या संज्ञांचा येथे निर्देश करण्यांत वार्तिककारांचा काही निराळाही अभिप्राय असणे शक्य आहेः ' (धातु व प्रत्यय सोडून बाकीच्या सर्व) अर्थयुक्त शब्दांना प्रातिपदिक म्हणावें' (वा. ३९) कारण, सूत्र- कारांनी स्पष्ट सांगितल्याप्रमाणे धातु व प्रत्यय यांना प्रातिपदिक म्हणता येणार नाहींच; ' वाचक शब्दांनाही प्रातिपदिक म्हणावें' (वा. ४०); 'समास, कृदन्त, तद्धितान्त, अव्यय आणि सर्वनाम यांनाही प्रातिपादिक ही संज्ञा समास वगैरे संज्ञा असूनही ज्यास्त द्यावी; तसेच सर्वलिंगी न चालणाऱ्या जातिशब्दालाही प्रातिपदिक म्हणावें.' (वा. ४१); 'संख्यावाचक शब्दांनाही प्रातिपदिक ही ज्यास्त संज्ञा द्यावी' (वा. ४२); 'ड या नांवाने ओळखिले जाणारे . गुण- - ·२६० व्याकरणमहाभाष्य - व ज्यांची ह तिन्ही लिंगी सारखीच होतात असे जे षकारान्त व नकारान्त संख्याशब्द त्यांनाही प्रातिपदिक म्हणावे ' ( वा. ४३ ); तसेंच, ' एका द्रव्यावर स्वतंत्र रीतीने व पूर्णत्वाने राहणारी जी संज्ञा तिचे वाचक जे शब्द त्यांनाही प्रातिपदिक म्हणावें ' (वा. ४४ ); अशा रीतीनेही या सहा वार्तिकांचा अर्थ असणे शक्य आहे. जाति, गुण, क्रिया व संज्ञा ही शब्दांची चार प्रवृत्तिनिमित्तें जरी असली तरी सामान्य त-हेने बोलावयाचे म्हटल्यास जाति गुण क्रिया- व संज्ञा हे शब्दार्थाचे चार प्रकार देण्यात येतात. वस्तुतः जातिवाचक, गुणवाचक, क्रिया- वाचक व संज्ञावाचक असे शब्दांचे चार प्रकार होतात. त्यांपैकी क्रियावाचक शब्दांना धातु ही संशा सांगितलीच आहे. प्रत्यय जरी काही जातिवाचक व कांहीं गुणवाचक असले तरी त्यांना प्रातिपदिक संशा होत नाही असा स्पष्ट निषेध सांगितला आहे. एकंदरीत जातिवाचक, गुणवाचक व संज्ञावाचक शब्दांना प्रातिपदिक संशा सांगण्याकरितां वरील वार्तिकवचने केली असावी. निपात शब्द हे जाति, गुण इत्यादि चारांपैकी कोणाचेच वाचक नसल्यामुळे त्यांना प्रातिपदिक संशा सांगण्याकरितां निपातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् ' असे स्वतंत्र वचन पातिककारांनी केले आहे. १९३. सूत्रविप्रतिपेधविचार. 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् ' (सू. २) या सूत्रांत दोन सूत्रांमध्ये विप्रतिषेध म्हणजे विरोध आला असतांना व दोन्ही सूत्रांनी सांगितलेली काय एकदम होणे अशक्य असतांना अष्टाध्यायी- सूत्रपाठामध्ये पुढे उपारलेल्या सूवाला ज्यास्त प्राधान्य द्या व मागील सूत्राचा बाध करावा असा सामान्य नियम सांगितला आहे. लोकामध्येही कोणीही मनुप्य पूर्वी बोललेले शब्द किंवा केलेले काग लक्षात घेऊनच पुढे बोलतो, किंवा काम करतो; म्हणून पुढील शब्द किंवा काम हें ज्यारत विचाराने केलेले समजले जाते. पुढील सूत्राने कार्य झाल्यानंतर मागील सूत्र लागू पडल्यास त्यालादी अनगर देण्यांत येतो (पुनःप्रसमविज्ञानात् सिक्षम् ). प्रस्तुत 'विप्रतिषेधे परं' हा नियम रार्थच ठिकाणी पाळला जाणे शक्य नसल्यामुळे कराराधिकारामध्ये (१९४१ .. से २।२।३८), आभीयाधिकारामध्ये (६।४।२२ ते ६।४।१७५) तसेच त्रिपादीमध्ये (८२११ ते ८।४।६८) असलेल्या सूत्रांने वारतीत निराळी व्यवस्था सांगितली आहे. अंगाधि- फारामध्येही (६१४१ ते ७१४१९७) साधारणपणे प्रथम मांगितलेल्या विधीला प्राधान्य दिले जाते; तरी पुष्कळ ठिकाणी पर अराटेला विधी बाजूला सारला जातो. या ' पूर्व विप्रति- मेधानी 'अनेक उदाहरण दार्तिकरारांनी निरनिराळ्या ठिकाणी दिली आदेत. भाष्यकारांनी मात्र भगा ठिकाणी प्रस्तुत गनांतील 'पर' या पदाना 'ट' हा अर्थ घेणे शक्य आहे व प्रस्तुत गवान परशा होगधी गाय आहे अटले आहे. काही ठिकाणी पर कार्य वाजला सारण्या.

·। उपोद्धात २६१ , , करताना भाप्यकारांनी अन्तरङ्गं चलीयः एवढ्यानेच कास भागत नाही; तर 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' म्हणजे अन्तरङ्ग कार्य कर्तव्य असतांना होणारे किंवा झालेले कार्य असिद्ध असते ' असा परिभाषारूप सामान्य नियमच घेतला पाहिजे व सूत्रकारांनी तो 'वाह ऊ' या सूत्रावरून सुचविलाच आहे असे म्हटले आहे. हा सामान्य नियम घेतल्यास काही दोष येतील ते घालविण्याकरिता ' अचाचें आनन्तर्य असलेले कार्य कर्तव्य असतांना ही अन्तरङ्गपरिभाषा प्रवृत्त होत नाही' ( नाजानन्तर्ये बहिध्वप्रक्लप्तिः ) अशी निषेधरूप दुसरीही परिभाषा ' षत्वतुकोरसिद्धः ' (६।१।८५) या सूत्रावरून सूचित होते असेंही भाष्यकारांनी सांगितले आहे. . १९४. नद्यादिसंज्ञान्हिक (अ. १ पा. ४ आन्हिक २ ). नदीसंज्ञेचे विवेचन. या आन्हिकांत प्रथमतः ( सू. ३-९) नदीसंज्ञेचा विचार केला आहे; त्यानंतर (सू. १०--१२ ) लघु व गुरु या संज्ञांचा विचार करून यस्माप्रत्यय०' (सू. १३) या सूत्रांत अङ्गसंज्ञेचा विचार केला आहे; व त्यानंतर (सू. १४-१८) भ संज्ञा आणि पद- संज्ञा यांचे विवेचन केल्यानंतर वचनांचा विचार केला आहे. एकंदरीत, सुबन्त व तिङन्त शब्दांमधील जे अङ्ग व प्रत्यय असे दोन विभाग त्यांना लागणाऱ्या महत्त्वाच्या संज्ञांचा येथे विचार केला आहे. नदी संज्ञा ही स्त्रीलिंगवाचक नामालाच देण्यात येते. ज्या शब्दांच्या शेव- टच्या स्वराला इयङ् व उवङ् होतात असे स्त्री या शब्दाशिवाय बाकीचे सर्व शब्द सोडून राहि- लेल्या सर्व ईकारान्त व ऊकारान्त स्त्रीलिंगवाचक शब्दांना ही नदी संज्ञा दिली आहे. ज्या शब्दांना इयङ् व उवङ् होतात अशांना आम् प्रत्यय व डित् प्रत्यय पुढे असतांना ही नदी संज्ञा विकल्पाने होते; तसेंच ह्रस्व-इकारान्त व ह्रस्व उकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांनाही आम् व ङित् प्रत्यय पुढे असतांना विकल्प सांगितला आहे. नदी संज्ञा न झाल्यास ह्रस्व इकारान्त व उकारान्त शब्दांना ' घि' संज्ञा होते. नदी हा शब्द अन्वर्थ शब्दासारखाच घेतला आहे शब्द साधा असो अथवा सामासिक असो नदी संज्ञा ही स्त्रीलिंगवाचकच शब्दांना होते असा वैयाकरणांचा कटाक्ष आहे. याला अपवाद म्हणून वार्तिककारांनी सामासिक शब्द जरी पुंल्लिंगवाचक झाला तरी समासांतील शेवटचा शब्द जर नदीसंज्ञक असेल तर तेथें 'नदी' संज्ञा करावी, तसेच ग्रामणी, सेनानी यांसारखे जे शब्द साधारणतः पुंलिंगवाचक असतात त्यांचा जरी स्त्रीलिंगी प्रयोग झाला तरी तेथे 'नदी ' संज्ञा करूं नये असे सांगितले आहे. नदी हा शब्द नद ( नदट् ) या प्रतिपदिकाला स्त्रीलिंगी 'ई' प्रत्यय लागून झाला आहे. शेवटच्या 'ई'का- राला व 'ऊ'काराला इयङ् व उवङ् आदेश ज्यांना होतात अशा शब्दांचा 'ई'कार अथवा 'अ'कार धातूंचाच झालेला असतो, तेव्हां 'ई' हा स्त्रीत्ववाचक प्रत्यय म्हणजे 'नदी' या शब्दामध्ये जसा आहे तसा ज्या शब्दांचे शेवटी आहे त्यांना 'नदी' शब्द म्हणावे अशी मूळ कल्पना असावी. 'षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ' ( सू. ९ ) या सूत्रामध्ये षष्ठयन्त शब्दाच्या पुढील 'पति' शब्दाला वेदामध्ये विकल्पाने ' धि' ही संज्ञा सांगितली आहे. या ठिकाणी भाष्यकारांनी पति या शब्दाविषयींच विकल्प होतो असे नाही तर वेदामध्ये दृष्टीस पडणाऱ्या रूपांच्या अनुरोधाने अनेक विधी विकल्पाने होतात असे सांगून उदाहरणेही दिली आहेत. ' . १९५. अंग, पद, भ, बहुवचन, द्विवचन आणि एकवचन या संज्ञांविषयी विचार. यस्मात्प्रययविधि ' (सू. १३ ) या सूत्रामध्ये अंगसंज्ञेचा विचार केला आहे. ज्या शब्दस्वरूपापुढे प्रत्यय जोडिला जातो ते जे प्रत्ययापर्यंतचे शब्दस्वरूप त्याला अंग म्हणतात ·व्याकरणमहाभाष्य , . अशी ' अङ्ग' या शब्दाची व्याख्या आहे; त्यामुळे प्रत्यय जोडल्यानंतर अंगाच्या स्वरूपांत आगम, विकरण वगैरे आल्यामुळे काही फरक झाला तरी चालतो. ही ' अङ्ग' संज्ञा व्याक- रणशास्त्रांत फार महत्वाची आहे; कारण, अशा अङ्गांना प्रत्यय पुढे असतांना अनेक कार्य सूत्रकारांनी अध्याय ६ पाद ४ आरंभापासून सातव्या अध्यायाच्या अखेरपर्यंत पांच पादांमध्ये सांगितली आहेत. या अंगाधिकाराच्या पांच पादांमध्ये विशिष्ट वर्णाला किंवा अक्षराला कार्य सांगितले असतां तो वर्ण किंवा ते अक्षर अंगाला विशेषण झाल्यामुळे 'येन विधिस्तदन्तस्य ( १११९७२ ) या परिभाषासूत्राने ते कार्य तो वर्ण किंवा ते अक्षर शेवटी असलेल्या अंगाला होते एवढेच नव्हे, तर प्रत्ययाला उद्देशून कार्य सांगितले असतां ज्या प्रकृतीहून तो प्रत्यय केला तिला आरंभ करून त्या प्रत्ययाच्या अखेरपर्यंत शब्दस्वरूप घ्यावे अशी व्यापक परिभाषाही प्रकृत सूत्रांतील 'यस्मात्प्रययविधिस्तदादि प्रत्यये' या शब्दांवरून वार्तिककारांनी काढली आहे व तिचे अनेक उपयोग दाखविले आहेत, व अपवादस्थलेही दिली आहेत. 'सुप्तिङन्तं पदम् ..." अयस्मयादीनि च्छन्दसि' (सू १४-२० ) या सूत्रांमध्ये पद व भ या संज्ञांचे विवेचन केले आहे. पद ही संज्ञा मुख्यतः प्रातिपदिकाचे सुबन्त रूप व धातूचे तिङन्त रूप यांना उद्दे- शून केली असली तरी सर्वनामस्थान प्रत्यय सोडून व भ संज्ञेचा विषय सोडून सुप् प्रत्ययाच्या मागील प्रातिपदिकालाही ती सांगितली आहे. वेदामध्येही अशा त-हेची पदसंज्ञा झालेले पद मूळच्या स्वरूपांत असेल तेव्हां दाखविण्याचा प्रघात इपद्याम् , पृत्सु अशा प्रकारच्या ठिकाणी दृषद् भ्याम् तसेच पृत् सु अशी स्वतंत्र पदें पाडण्यावरून दिसून येतो. 'बहुषु बहुवचनम् ' व 'टोकयादि ०' (सू.२१-२२) या सूत्रांमध्ये वचनांचे विवेचन केले आहे. सु औ अस् वगैरे सुप् प्रत्यय व ति तः अन्ति वगैरे तिङ् प्रत्यय यांची कामगिरी ज्या शब्दांपुढे ते प्रत्यय लाविले जातात त्या शब्दांच्या अर्थाची संख्या दाखविणे आणि त्यांचा वाक्यांतील क्रियेशी किंवा इतर अर्थाशी संबंध दाखविणे अशी दोन प्रकारची असल्यामुळे कारक व संख्या असे दोन विभक्त्यर्थ मानिले जातात. प्रस्तुत दोन सूलांमध्ये संख्यावाचक वचनांचा विचार केल्यानंतर भाष्यकारांनी पुढील आनिएकांत कारकांचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे.

·उपोद्धात २६३ ८ येईल ते दाखविले आहे; व 'शितावरून भाताची परीक्षा ( पर्याप्तो ह्येकः पुलाकः स्थाल्या निदर्शनाय ) या न्यायाने अपादान वगैरे इतर कारकांनाही इच्छा असल्यास कर्तृत्व देतां येईल असे भाष्यकारांनी त्याचे स्पष्टीकरण केले आहे. कर्ता शब्दाची व्याख्या सूत्रकारांनी स्वतन्त्रः कर्ता' अशी केली आहे व कती जवळ असतांना जरी इतर कार परतन्त्र असली तरी बोलणान्याच्या इच्छेनुरूप काला बाजूला सारून इतर कारकांनाही स्वातंत्र्य देऊन कर्ता करण्यांत येते हे भाप्यकारांनी राजा जवळ असतांना अमात्य वगरे लोक जरी परतन्त्र असले तरी राजा दूर असतांना त्यांना त्यांचे विषयांत स्वातंत्र्यच असते हा दृष्टान्त देऊन सुंदर रीतीने प्रतिपादन केले आहे. , - १९७. अपादान, संप्रदान, करण व अधिकरण या कारकांविषयी विचार. कारके (सू. २३ ) हे अधिकारसूत्र आहे. त्यामध्ये 'कारके' येथे सप्तमी विभक्ति आहे तरी तिचा प्रथमेसारखा अर्थ करावा व कारकम् ' अशी दरेक पुढील सूत्रांमध्ये अनुवृत्ति करावी, व 'कारक संज्ञा होते' असा अर्थ करून अपादान, संप्रदान वगैरे संज्ञांना 'कारक' असे म्हणावे असा 'संज्ञापक्ष' येथे भाष्यकारांनी दिला आहे; त्याप्रमाणेच कारके येथील सप्तमी विभक्तीचा ' क्रियाविषय असतांना' असा अर्थ करून क्रियेलाही कारक म्हणतां येईल असा 'विषयपक्ष' ही दिला आहे. 'ध्रुवमपायेऽपादानम् '...... 'भुवः प्रभवः ' ( सूत्रे २४-३१) या सूत्रांमध्ये अपादान संज्ञेचा विचार केला आहे. ज्याच्यापासून दुसरी वस्तु दूर जाते त्या स्थिर पदार्थाला 'अपादान' म्हणावे असें अपादानाचे लक्षण सांगून भाष्यकारांनी अशा त-हेचे 'अपादान ' भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यादि सातही (सू. २५-३१) सूत्रांमध्ये संभवत असल्यामुळे ती सूत्रे लिहिली नसती तरी चालले असते असे म्हटले आहे. 'कर्मणा .' अनुप्रतिगृणश्च' (सू. ३२-४१) या सूत्रांमध्ये 'संप्रदान' संशेचा विचार केला आहे. 'कर्मणा' (सू. ३२) या सूत्रामध्ये कर्म या शब्दाचा ' क्रियेचे ईप्सिततम' अशी व्याख्या केलेले कर्म असा अर्थ घेता येईल व — क्रिया' हाही नेहमींचा अर्थ घेतां येईल; यमभि०'... . १. या ' कारक ' संज्ञेचा विचार भर्तृहरीने वाक्यपदीय कांड ३ मध्ये दिक्समुद्देश' प्रकरणांत खुलासे- वार केला आहे. भर्तृहरीने दिक् ही सर्वव्यापक स्वतंत्र शक्ति मानिली आहे. या दिवशक्तीमुळे क्रियेची निरनिराळी स्वरूपें अभिव्यक्त होतात. 'व्यतिरेकस्य यो हेतुरवधिप्रतिपाद्ययोः । ऋज्वित्येव यतोन्येन विना बुद्धिः प्रवर्तते ।। कर्मणो जातिभेदानामभिव्यक्तिर्यदाश्रया । या स्वरुपाधिभिभिन्ना शक्तिर्दिगिति कथ्यते ।। अशी दिक् शक्तीची व्याख्या भर्तृहरीने दिली आहे. (वा. प. कांड ३ समुद्देश ६ श्लोक २,३), या दिवशक्तीमुळेच पूर्वेकडील, पश्चिमेकटील, पुढचा, मागचा, बाजूचा वगैरे अपारमार्थिक लौकिक व्यवहार चालू राहतात. दिवशक्तीमुळे घडून येणाऱ्या निरनिराळ्या क्रियांच्या कर्त्यांना कारक अथवा साधन ही संज्ञा दिली जाते. साधन शब्दाची भर्तृहरीने क्रियाणाममिनिष्पत्ती सामर्थ्य साधनं विदु:' (वा. प. ३७१ ) अशी व्याख्या दिली आहे. या शक्तीचे लोकामध्ये सहा प्रकार दिसून येतात असें भर्तृहरीने 'निमित्तभेदादेकैव भिन्ना शक्तिः प्रतीयते । घोढा कर्तृत्वमेवाहुस्तरप्रवृत्तेर्निवन्धनम् ' ( वा. प. ३।७।३७) या कारिकेंत स्पष्ट म्हटले आहे. या क्रियासाधनांचे अथवा कारकांचे भर्तृहरीने कर्म, कर्ता, हेतु ( करण), संप्रदान, अपादान, "आणि अधिकरण असे सहा प्रकार वर्णिले आहेत ( ३१७१४४); कर्माचे निवर्त्य, विकार्य आणि प्राप्य असे तीन प्रकार दिले आहेत; संप्रदानाचे तसेच अपादानाचेही त्याने तीन तीन प्रकार दिले आहेत. , .

·२६४ व्याकरणमहाभाष्य व तो घेतल्यास युद्धाय संनह्यते, पत्ये शेते या ठिकाणी युद्धाय आणि पत्ये यांना संप्रदान संज्ञा होईल. ' साधकतमं करणम्' (सूत्र ४२ ) या सूत्रामध्ये करण या शब्दाची व्याख्या क्रियेचे अत्यंत साधक अशी दिली आहे. या सूत्रांत साधक ' या शब्दानेच अतिशय साधक' असा अर्थ लौकिक व्यवहारांत मनामध्ये येतो त्याप्रमाणे तो घेतां येत असतांनाही सूत्रकारांनी 'साधकतम' शब्द घातल्यावरून या कारक-प्रकरणामध्ये विशेष शब्द उच्चारला असल्याशिवाय तरतमभाव घ्यावयाचा नाही असे सूचित होते; व त्यामुळे 'सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतराः ' या ठिकाणी गौण रीतीने केवळ काल्पनिकच संयोगवियोग असूनही सांकाश्य शब्दाला अपादान संज्ञा होते; त्याप्रमाणेच 'गङ्गायां गावः ' येथेही 'गङ्गा या शब्दाला अधिकरण संज्ञा होते. , , ) , - १९८. कर्म कारक व अकथित कर्म. कर्तुरीप्सिततमं कर्म (सू. ४९ ) या सूत्रांत 'कर्त्याला जे अत्यंत इष्ट तें कर्म अशी 'कर्म' संज्ञेची व्याख्या केली आहे. त्यानंतर तथायुक्तं चानीप्सितम्' (सू. ५० या सूत्रामध्ये कर्त्याने केलेल्या क्रियेचा संबंध ज्याच्याशी घडतो अशा अनीप्सित कारकालाही 'कर्म' ही संज्ञा सांगितली आहे; व विषं भक्षयति, चौरान् पश्यति, अहिं लययति ही उदाहरणे दिली आहेत. अकथितं च (सू ५१) या सूत्रांत लोकामध्ये ज्यांना द्विकर्मक धातू म्हणतात त्यांचा विचार केला आहे. 'अकथित ' याचा अपादान वगैरे संज्ञांनी रहित असा अर्थ करून मुख्य कर्माचे निमित्तभूत किंवा त्याच्याशी संबद्ध अशा पदार्थाला अपादान वगैरे कारक संज्ञा प्राप्त न झाल्यास किंवा प्राप्त झाल्या असतांनाही त्यांची तशी विवक्षा न केल्यास त्या पदार्थाला अकथित कर्म म्हणावे असा या सूत्राचा अर्थ भाष्यकारांनी केला आहे. अशा प्रकारचे अकथित कर्म व मुख्य कर्म ही दोन्ही 'कर्मणि द्वितीया' (२।३।२) या सूत्राने द्वितीया विभक्तींत घातली जातात व ज्या धातूंशी त्यांचा योग होतो त्या दुद्द , याच वगैरे धातूंना द्विकर्मक म्हणण्यांत येते, कर्मणि प्रयोगामध्ये मुख्य कर्म प्रथमेत घालावें व गौण कर्मा ठून षष्ठी विभाक्ति करावी असे काही वैयाकरण म्हणतात; तर इतर प्रख्यात वैयाकरण याच्या उलट गौण कमांडून प्रथमा विभक्ति करावी व प्रधानकर्म द्वितीया विमक्तींतच ठेवावे असे म्हणतात. अर्मक धातूशी संबद्ध कालवाचक, देशवाचक, भाववाचकप्रत्ययान्त तसेच गन्तव्यमार्गवाचक अशा शब्दांनाही फर्मसंगा होते व या गौण कर्माला 'कल्म' असेही म्हणतात. माप्पकारांनी ऐ सर्व विवरण जुन्या वैयाकरणांच्या याविषयींच्या कारिका देऊन केले आहे व शेवटी ' नेताश्वस्य सुप्न', व ' नेताऽश्वस्य गुप्नस्य यांतील कोणता प्रयोग बरोबर आहे असा प्रश्न उपस्थित कम्न दोन्ही प्रयोग रोऊ शकतात अमें स्वतःचे मत ' उभयथा गोणिकापुलः या पारपांत दिले आहे. 'गतिबुद्धि (मू ५२) या सूत्रामध्ये धातूंना णिच् प्रत्यय मायन्यानंतर य णिजन्त भागल्या प्रयोजकाला 'कर्ता' ही संशा झाल्यानंतर पूर्वीच्या काला भारदा गायक, बुसमर्थक., मक्षणायक, वान्दवर्गक अथवा अकर्मक असल्यास 'कर्म' ही it गांगित आहे. 'स्वतन्त्रः कर्ता' (ग. ५४) या सूत्रामध्ये कर्ता मशन किया करण्याविषयी मुग्यवान विवक्षित अशी व्याख्या दिली आहे; 4 परगान ताने मां होना, पण प्रयोग कर्याला अगन्यामुळे त्याला 'कर्ता Nirmal; prem गतिमा' या मृवान ममगंशा न झाल्यास तो का अनभिहित Shrimalinा विभा दोरी, - . - या - ·उपोद्धात , , या १९९. निपातान्हिक (अ. १. पा. ४. आन्हिक ४.) निपातसंज्ञेचे विवेचन, या आन्हिकांत निपात, परस्मैपद, आत्मनेपद, वचन, विभक्ति, पुरुष, संहिता व अव- सान या संज्ञांचा जरी विचार केला असला तरी प्रामुख्याने 'प्राग्रीश्वरान्निपाताः ' (सू. ५६) अधिरीश्वरे ' (सू. ९७ ) या सूत्रांमध्ये निपातांचा विचार केला असल्यामुळे या आन्हिकाला निपातान्हिक म्हणता येईल. 'प्रारीश्वरान्निपाताः ' ( सू. ५६ ) या सूत्रांत सरळ ईश्वर शब्द उच्चारण्याऐवजी ' रीश्वर' शब्द सूत्रकारांनी कां घातला त्याचे विवेचन 'रीश्वरादी- श्वरो मा भूतु ० ' ही जुनी कारिका उद्धृत करून केले आहे; व प्राक् हा स्पष्ट शब्द सूत्रामध्ये घातल्यामुळे निपात ही संज्ञा उपसर्ग, गति व कर्मप्रवचनीय या संज्ञांचे बरोबर होऊ शकते असे अनुमान काढले आहे. प्र वगैरे शब्दांना क्रियायोग असतांना निपात या संज्ञेशिवाय उपसर्ग ही संज्ञा होऊ शकते, क्रियायोग नसतांना विशिष्ट अर्थी प्र वगैरेंना कर्मप्रवचनीय ही संज्ञाही निपात या संज्ञेबरोबरच होते, उपसर्गाना गति हीही संज्ञा होते. 'चादयोऽसत्त्व' (सू. ५७) या सूत्रांतील ' असत्त्वे' या शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनीं ' सत्त्व शब्दाचे द्रव्य' व ' भाव ' असे दोनही अर्थ दिले आहेत. द्रव्य या अर्थी सत्त्व हा शब्द सद् या धातूपासून साधता येतो व ज्याच्यामध्ये जाति, गुण वगैरे धर्म राहतात ते म्हणजे द्रव्य ( सीदन्ति अस्मिञ्जात्यादयस्तद् द्रव्यं ) असा अर्थ करता येतो. सतो भावः सत्त्वम् अशा रीतीने अस् धातूपासून 'भाव' या अर्थीही सत्त्व शब्द साधता येतो. अशा रीतीने सत्त्व शब्दाचे द्रव्य व भाव असे दोन्ही अर्थ घेतल्यास जगांतील सर्व पदार्थांचा त्यामध्ये संग्रह झाल्यामुळे ' असत्त्व ' या शब्दाने काय समजावें याविषयी सहजच संशय येतो. 'असत्त्वे ' या ठिकाणी प्रतिषेध घ्यावा किंवा पर्युदास घ्यावा याविषयी विवेचन करून जरी प्रतिषेध बरा अर्से भाष्यकारांनी म्हटले असले तरी ' असाव' या शब्दाने कोणता अर्थ व्यावा याविषयी त्यांनी काहीही खुलासा केला नाही. तरी पण, वार्तिककारांनी 'निपातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् (१।२।४५ वा. १२) असें वचन केल्यावरून असत्त्व याचा अर्थ 'सत्त्वाभाव' म्हणजे अनर्थकत्व हा वार्तिककारांना इष्ट असावा असे दिसते; व सत्त्वाभाव याचा अनर्थकत्व हा अर्थ कसा होऊ शकतो हे दाखविण्या- करितांच भाष्यकारांनी या ठिकाणी सत्त्व शब्दाचे द्रव्य व भाव असे दोन्ही अर्थ होतात असे प्रतिपादन केले असावे. 'कर्मप्रवचनीयाः ' ( सू. ८३ ) हे अधिकारसूत्र करून त्याच्या पुढे ' अनुर्लक्षणे .' अधिरीश्वरे ' (सू. ८४-~९७ ) या सूत्रांनी अनु, उप इत्यादि निपातांना निरनिराळ्या अर्थी कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे. ही कर्मप्रवचनीय संज्ञा झाली असतांना या अनु, उप वगैरे निपातांना क्रियेचा योग नसल्यामुळे उपर्सग व गति या संज्ञा होत नाहीत. कर्मप्रवचनीय ही संज्ञा अन्वर्थ आहे. येथे कर्म या शब्दाचा अर्थ क्रिया जरी असला तरी कर्मप्रवचनीय या संज्ञेचा अर्थ 'ये क्रियां प्रोक्तवन्तः, ये संप्रति क्रियां नाहुः, ये अप्रयुज्यमानत्य क्रियामाहुस्ते कर्मप्रवचनीयाः' म्हणजे 'प्रकृत प्रयोगामध्ये क्रियावाचक धातूचा योग नसतांनाही जे क्रियेचा संबंध दाखवितात ते कर्मप्रवचनीय' असा भाप्यकारांनी केला आहे व कर्मप्रवचनीय संज्ञा असतांना उपसर्ग संज्ञा का होत नाही ते स्पष्ट केले आहे. भर्तृहरीने निपात आणि कर्मप्रवचनीय या संशांचे बाबतीत विद्वत्तापूर्ण विवेचन वाक्यपदीय कांड २ श्लोक १८९-२०६ यांमध्ये केले आहे. , , १. याविषयी विस्तृत विवेचन मागे प्रस्तावना पृष्ठ ७७ परि १२ मध्ये आले आहे.

·.२६६ व्याकरणमहाभाष्य " ० २००. परस्मैपद् व आत्मनेपद या संज्ञांविषयी विवेचन. लः परस्मैपदम् ' व 'तानावात्मनेपदम् ' ( सू. ९९, १०० ) या सूत्रांमध्ये परस्मै- पद व आत्मनेपद या संज्ञांचा विचार केला आहे; व त्यानंतर 'तिडस्त्रीणि नीणि 'शेपे प्रथमः ' ( सू. १०१-१०८) या सूत्रांमध्ये पुरुष, विभाक्ति व वचन या संज्ञांचा विचार केला आहे. परस्मैपद व आत्मनेपद या संज्ञा मूळच्या अन्वर्थ असाव्या; व पाणिनीने सांगितल्याप्रमाणे क्रियेचे फल कर्त्यास स्वत:ला मिळावयाचे असेल तर आत्मनेपद प्रत्यय व दुसऱ्यास मिळावयाचे असेल तर परस्मैपद प्रत्यय धातूला जोडिले जावे अशी मूळ व्यवस्था असावी. उभयपदी धातूंच्या बाबतीत ही व्यवस्था थोडीफार दृष्टीस पडते. उदाहरणार्थ, याच् धातू हा उभयपदी असला तरी याचनेचे फल है बहुधा स्वतःलाच मिळावयाचे असल्यामुळे त्याहून आत्मनेपदीच प्रत्यय होतात. जे धातू केवल परस्मैपदी किंवा केवल आत्मनेपदी आहेत त्यांचे बाबतींत वरील व्यवस्था शक्य नसली तरी साधारणपणे त्या धातूंच्या क्रियेचें फल स्वतःला किंवा दुसऱ्याला जाणे जसे शक्य असेल त्या दृष्टीने त्यांचे पुढे लागणाऱ्या प्रत्य- यांचे पद अंमलांत आले असावे. उदाहरणार्थ, गम् व त्याचे समानार्थक धातू बहुशः परस्मैपदी आढळून येतात; एधू , वृध् , स्पर्ध , वगैरे धातू बहुशः आत्मनेपदी आढळून येतात. वचनांचे वायतींत एक, दोन व बहु हा क्रम नैसर्गिकच आहे व त्याप्रमाणे तीन वचने भात उपयोगांत आली; परंतु कालांतराने बोलणारांची संख्या वाढल्यामुळे व भाषेचा प्रचार समाजांतील खालच्या वर्गापर्यंत पोचल्यामुळे भाषा .सुटसुटीत करण्याकडे लोकांची प्रवृत्ति झाली व आत्मनेपद प्रत्यय, दहा लकारांपैकी काही लकार, चतुर्थी विभक्ति व द्विवचनप्रत्यय यांचा प्रचार प्राकृत भाषांत पार नाहीसा झाला. प्रथम, मध्यम, व उत्तम या पुरुषांचे बाबतीत विचार केला असतां मनुष्यस्वभावाचे अवलोकन केल्यास मनुष्य आपले भोवती चोहीकडे प्रथम पाहतो व म्हणून त्याचे मनांत इतरांचा विचार प्रथम येतो, नंतर तो शेजाऱ्याजवळ आपले विचार प्रगट करतो व नंतर स्वतः मनन करतो या लौकिक व्यवहारास अनुसरूनच प्रथम पुरुष, नंतर मध्यम पुरुष, व नंतर उत्तम पुरुष ही व्यवस्था चैयाकरणांनी केली असावी. तत् त्वं असि, अहं प्रशालिग या उपनिषद्महावाक्यांचा क्रमही या बाबतीत लक्षात घेण्याजोगा आहे. पुरपव्यत्यय होऊन प्रथमपुरुष, द्वितीय पुरुष, व तृतीयपुरुप अशी हल्लीच्या देशी भाषांमध्ये आढळून येणारी व्यवस्था हा केवळ इंग्रजी भाषेचा परिणाम आहे हे स्पष्ट दिसून येते. पहिला अध्याय ( संशाध्याय) समाप्त. १. मरीन परस्पर व भागनेपर या संशांना उपग्रस्ट आहे व त्यांविषयी विवेचन वाक्यपदी- पामिया का समरेशानाय केले आहे. ( पा. प. ३।१२।१-२७ ) २. पनन संविषयी विचन भाराने यापदायाच्या तिसऱ्या कामामधील संख्यासमुदेशांत ये. . (पा. १ २१११११-३२) 1. कि मां मापायाच्या तिस-या कामाल पुरसमपुरेशात केले आहे (मा.६.१1१-९॥

·. २६७ उपोद्धात २०१. समर्थान्हिक ( अ. २ पा. १ आन्हिक १) सामर्थ्य शब्दाचा अर्थ. पहिल्या अध्यायामध्ये संज्ञांचा विचार केल्यानंतर या दुसऱ्या अध्यायामध्ये सुबन्त व तिङन्त पदांच्या कार्याचा विचार केला आहे व पदांच्या सर्व कार्याविषयीं सामर्थ्य असेल तरच ती कार्य करावी असा दंडक घातला आहे. सामर्थ्य म्हणजे काय याविषयीं या पहिल्या आन्हिकामध्ये विचार केला असल्यामुळे या आन्हिकाला सामर्थ्यान्हिक म्हणता येईल. या आन्हिकांत 'समर्थः पदविधिः' (सू. १) हे एकच सूत्र आहे; व त्याला 'समर्थसूत्र' म्हण- ण्याचा वैयाकरणांचा प्रघात आहे. हे समर्थसूत्र 'अधिकार'सूत्र समजून पुढील दरेक सूत्रांत त्याची अनुवृत्ति घ्यावी, किंवा 'परिभाषा सूत्र समजून अष्टाध्यायीमध्ये ज्या ज्या सूत्रांत पदाला उद्देशून कार्य सांगितले असेल त्या त्या सूत्रांत ज्या दोन पदांना उद्देशून कार्य सांगितले आहे त्यांमध्ये सामर्थ्य' असल्याशिवाय तें कार्य करावयाचे नाही असा अर्थ करावा या दोनही विकल्पांचा विचार केला आहे; व दोन्ही विकल्पांतील गुणदोष दाखविले आहेत. तसेच 'सामर्थ्य ' या शब्दाचा अर्थ समास वगैरे वृत्तींमध्ये आढळणारा ' एकार्थीभाव' संबंध हा अर्थ घ्यावा किंवा वाक्यांत आढळून येणारा पदांमधील 'व्यपेक्षा 'संबंध हा अर्थ घ्यावा याविषयी विचार केला आहे व परिभाषासूत्र घेऊन एकार्थीभावरूप सामर्थ्य ध्यावे असा निर्णय दिला आहे. पूर्वीच्या वाक्यांतील शेवटच्या शब्दाचा पुढील वाक्यांतील आरंभींच्या शब्दाशी जरी कसाबसा संबंध दाखवितां आला तरी त्या दोन शब्दांमध्ये सामर्थ्य नसल्यामुळे समास होत नाही असे येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट म्हटले आहे व पुष्कळ उदाहरणेही दिली आहेत. 'सह सुपा' (२।१।४) या सूत्रानंतर ' अनेकमन्यपदार्थे ' ( २।२।२४ ) या सूत्रापर्यंत दरेक समास- सूत्रामध्ये 'सुप् सुपा समस्यते' अशी पदें अनुवृत्तीने येत असल्यामुळे बहुव्रीहि द्वन्द्व वगैरे समासांशिवाय वाकी सर्व समास हे दोनदोन पदांचेच होत असल्यामुळे ज्या पदांचा समास करावयाचा त्यांतील कोणतेही पद इतर पदाशी संबद्ध असल्यास ते संबद्ध पद सापेक्ष म्हणून असमर्थ झाल्यामुळे समासास येणाऱ्या अडचणीचा येथे भाष्यकारांनी विचार केला आहे; व समासाकरितां योजिलेल्या पदांपैकी मुख्य पद जर बाहेरील शब्दाशी संबद्ध असेल तर अर्थ समजण्यास काही त्रास पडत नसल्यामुळे अशा ठिकाणी समास होतो, त्याप्रमाणेच गुरुपुनः दासभार्या इत्यादि ठिकाणी गुरु दास वगैरे शब्द गौण असून इतर शब्दाशी जरी संबद्ध असले तरी ते गुरु दास वैगरे शब्द कोणाचा गुरु, कोणाचा दास या रीतीने स्वभावतःच सापेक्ष असस्यामुळे सापेक्ष असूनही त्यांचा पुत्र भार्या वगैरे शब्दांशी समास होऊ शकतो असा निर्णय भाष्यकारांनी दिला आहे. वास्तविक रीतीनं पाहिल्यास कोणत्याही पदांचा समास होतांना समासाचा अर्थ सहज कळण्याजोगा असणे (अर्थगमकत्व) ही बाब अत्यंत आवश्यक गणली जाते व त्यामुळे 'समर्थ' पदाचा प्रस्तुत सूत्रामध्ये विशेष उपयोग नाहीं असेंही येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. २०२. सामासिक पदाच्या अर्थाविषयी विचार. धातू, प्रत्यय, नामें, सर्वनामें, अव्यये, निपात इत्यादि भाषेमधील सर्व शब्द स्वभावतःच अर्थयुक्त असतात. दरेक ठिकाणी त्यांचे अर्थ सांगणे शक्यही नसते व त्याची काही उपयुक्त- ताही नसते. पदें निरनिराळी ठेऊन बोलणे ( अवृत्तिपन) किंवा त्यांचा समास करून बोलने (वृत्तिपक्ष) हे बोलणाऱ्याच्या इच्छेवर अवलंबून असते. समास केला असतां समासांतील ·२६८ व्याकरणमहाभाष्य . प्रत्येक पदाचा जो स्वाभाविक अर्थ असतो तोच जरा विशेषरूपाने म्हणजे इतर अर्थाशी संबद्ध अशा रूपाने समजला जातो. एकंदरीत, निरनिराळ्या पदार्थाचे एकवटणे म्हणजे एकार्थीभाव हा 'सामर्थ्य ' शब्दाचा अर्थ घेतां येतो; त्याप्रमाणेच, निरनिराळ्या पदांचे संबंधामुळे अडकून राहणे म्हणजे व्यपेक्षा हाही ' सामर्थ्य ' या शब्दाचा अर्थ घेता येतो. आतां, पदाला सांगितलेला सर्वानुदात्त स्वर, त्याप्रमाणेच युष्मद् व अस्मद् शब्दांना सांगितलेले ते मे वगैरे आदेश हे पदांना सांगितलेले विधी (पदविधि ) असल्यामुळे प्रस्तुत परिभाषासूत्रामुळे त्यांना सामर्थ्याची जरूर लागेल व तसे व्यपेक्षारूप सामर्थ्य असल्यास भिन्न भिन्न वाक्यांमध्येही ते होऊ लागतील; परंतु ते न होणे इष्ट असल्यामुळे वार्तिककारांनी 'समानवाक्यामध्येच निघात व हे आदेश होतात' (वा. ११) असे वचन केले आहे. वार्तिककारांनी प्रसंगाने या ठिकाणी वाक्य शब्दाची व्याख्या 'अव्यय, कारक व विशेषणे यांनी युक्त क्रियापद ' अशी केली आहे; व भाष्यकारांनी कारके, अव्ययें इत्यादि सर्व क्रियेची विशेषणेच असल्यामुळे विशेषणयुक्त क्रिया म्हणजेच वाक्य अशी सुटसुटीत व्याख्या दिली आहे. यानंतर भाष्यकारांनी तीन अथवा अधिक पदांचा सामासिक शब्द एकदम सर्व पदांचा समास करून साधावा किंवा दरेक वेळी दोन दोन पदें घेऊन त्यांचे समास करून साधावा याविषयी विवेचन करून दोनही पक्षी केव्हां केव्हां व कशी कशी भिन्न रूपें व भिन्न स्वर होतील ते दाखविले आहे व प्रचारामध्ये जशी रूपें किंवा स्वर असतील त्या अनुरो- धाने त्या त्या ठिकाणी समगस करावे असे सांगितले आहे. - 4 २०३. अव्ययीभावसमासान्हिक (अध्याय २ पा. १ आन्हिक २). परागवद्भाव व साधारणसमास यांविषयी विचार. या अध्यायांत मुख्य मुख्य पदकार्याचा विचार केला आहे. त्यांपैकी पहिल्या पादाच्या या दुसऱ्या आन्हिकामध्ये पराभवद्भाव,अव्ययीभाव आणि तत्पुरुषाचे काही प्रकार यांचा विचार केला आहे; परंतु, प्रामुख्याने अव्ययीभावाचा विचार केला असल्यामुळे याला अव्ययीभावसमासान्दिक हैं नांव देतां येण्यासारखे आहे. प्रथमतः 'सुत्रामन्निते०' (सू. २) या सूत्राने सांगितलेल्या ' पराङ्ग- पदाच नावाच्या समासासारख्याच वेदामध्ये आढळणाऱ्या पदवृत्तीचे विवेचन केले आहे. संबोधन शब्दाशी त्याच्या पूर्वी आलेल्या व त्याचे निमित्तीभूत अशा शब्दाचे स्वराकरितां एकत्रित होणे म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्रित करून 'आमन्त्रितस्य च' (६।१।१९४, याने पहिल्या शब्दाला आशुदात्त करणे व पहिल्या शब्दांतील राहिलेले सर्व स्वर व दुसन्या शब्दांतील सर्व स्वर अनुदात्त करणे हैं 'परागवद्भावाचे थोटक्यांत स्वरूप देता येईल. लोकामध्येही संबोध- नाने बापतीत असा आयुदात्त स्वर आदळून येतो. अशा तन्हेने संबोधनानंतरचा संबोधनाशी संचद शन्दी संबोधन शब्दाशी स्वराकरितां एकत्रित झालेला आढळून येतो असें 'परमपि सान्दमि' (मू. २ या ६) येथे वार्तिककारांनी सांगितले आहे व त्याला 'पूर्वाजबन्द्राव' हे नांव देता येण्याजोगे आहे. 'प्राप,दाराल्समासः (सू ३) हे अधिकारसूत्र आहे व त्या सूत्रा- पागन मारा गर्मधारये' ( २।२।३८) या गत्रापर्यंत पहिल्या व दुसन्या दोनही पादांतील त्या त्या गतांनी सांगितलेल्या पदकायांना 'गमास' ही संज्ञा दिली आहे व 'प्रार' या दाला जोरावर मधल्या ग सुनांमध्ये मागितलेल्या अव्ययीभाव तत्पुरुष वगैरे संशा या एमा, मना पास नफरतां जादा म्हणून दिल्या जातात अमें सांगितले आहे. 'एकत्र er'या ममामान्य मंशा आहे अर्थात् ज्यांचा समास होतो ती सोही माम मामय अगांनान मंबर घोतात व त्यांना 'गमाग' ही संज्ञा दिली ' ·उपोद्धात २६९ , जाते. 'सह सुपा' (सू. ४) या सूत्राने कोणत्याही सुबन्ताचा दुसऱ्या सुबन्ताशी समास होतो असे अत्यन्त सामान्य रीतीने सांगितले आहे. 'सह सुपा' या सूत्राची 'सह' आणि 'सुपा अशी निरनिराळी सूत्रे पाडावी, 'सह' या सूत्राचा वरती दिल्याप्रमाणे अर्थ करावा व 'सुपा' या सूत्राचा 'सुबन्ताबरोबर सुबन्त हे समाससंज्ञक होतें' असा अर्थ करून जो समास साधण्याला दुसरे कोणतेही सूत्र लागू पडत नाही तेथे या सूत्राचा उपयोग करून समास साधावा असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे व पुनरुत्स्यूतम् ' व पुनर्निप्कृतम्' यांसारखी उदाहरणे दिली आहेत. वार्तिककारांनी 'इवेन विभक्त्यलोपः० (सू. ४ वा. २) या वार्तिकाने 'इव या शब्दाशी सुबन्ताचा समास होतो; पण तेथें पूर्वपदाच्या विभक्तिप्रत्ययाचा लोप होत नाही व पूर्वपदाचाच स्वर समास झाल्यावर कायम राहतो असे सांगितले आहे. , २०४, अव्ययीभाव समास. 'अव्ययीभावः' (सू. ५) या अधिकारसूत्रापासून 'अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् (सू. २१) या सूत्रापर्यंत सर्व सूत्रांत अव्ययीभाव समास केव्हां व कोठे होतो ते सांगितले आहे. अव्ययीभाव ही अन्वर्थ संज्ञा असल्यामुळे अव्ययीभाव समासाला स्वाभाविकच ही संज्ञा होऊ शकते असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. भाष्यकारांचे वेळीं 'विभाषापपरिबाहिरञ्चवः पञ्चम्या (सू. ११) असें एकच सूत्र म्हणून पठण केले जात होते. भाग्यकारांनी 'विभाषा' हे सूत्र निराळे करावे व त्याचा अर्थ ' येथून पुढे सांगितलेले सर्व समास विकल्पाने होतात' असा करावा असे म्हटले आहे. वास्तविक पाहतां, दोन अथवा अधिक शब्दांचा एकार्थीभाव विवक्षित अस- ल्यासच समास होतो, नाही तर वाक्यच उपयोगांत आणिलें जाते असा 'समर्थ' शब्दाने नियमच घालून दिला असल्यामुळे समास करणे किंवा न करणे हे वक्त्याच्या इच्छेवरच अवलंबून असते म्हणून सर्वच समास वैकल्पिक होतात; तरी पण, भाष्यकारांनी ' विभाषा' असें निराळे सूत्र पाडून त्याची अनुवृत्ति समास सांगणाऱ्या दरेक सूत्रांत व्यावी असे म्हटले आहे, यांत त्यांचा हेतु शास्त्रदृष्टया विकल्प सांगणे हा आहे. एकंदरीत पाहतां, एका भावाची विवक्षा असतांना अर्थाच्या दृष्टीने तत्पुरुष किंवा बहुव्रीहि वगैरे जो समास करणे योग्य असते तोच समास सांगितलेला असतो; व ज्या ठिकाणी तो अर्थ प्रतिपादन करूं शकतील असे दोन समास असू शकतात तेथे उदाहरणार्थ 'पारे मध्ये षष्ठया वा' या सूत्रांत सूत्रकारांनी 'वा' शब्द घातलेलाच असतो व त्यामुळे दोन्ही समास होऊ शकतात. एकदरींत ' विभाषा' (सू ११) हे सूत्र जरी स्वतंत्र केले तरी तें अनुवादात्मकच आहे. आतां, विभाषा हे सूत्र व्यर्थ दिसते म्हणून ते नियमार्थ आहे असे समजल्यास या ' विभाषा०' (सू. ११) सूत्राच्या पूर्वीच्या सूत्रांनी सांगितलेले समास नित्य आहेत असा — विभाषा' या सूत्राचा नियमरूप अर्थ हे तो व अधिहरि, निर्मक्षिकम् , शाकप्रति वगरे समास नित्य होतात. असा नियमरूप अर्थ केल्याने ज्याप्रमाणे कृष्णं श्रितः, वृकाद् भीतः वगैरे विग्रहवायें समामाचा अर्थ दारावितात त्याप्रमाणे हरेः , ·व्याकरणमहाभाष्य अर्थामध्ये भेदाची थोडीशी छटा असेल तेथे विवक्षित अर्थास अनुसरूनच समास करावा. वेदामध्ये अशा इन्द्रशत्रुः वगैरे ठिकाणी उदात्त वगैरे स्वरांच्या योगानें कोणता समास विवक्षित आहे ते ठरवितां येते; पण भाषेमध्ये स्वरयुक्त उच्चारण नसल्यामुळे संशयाला जागा मिळते. . - २०५. समासांचे चार मुख्य प्रकार, भाष्यकारांनी कोणत्या समासामध्ये कोणत्या पदाला प्राधान्य असते याचा विचार करून समासांचे चार प्रकार केले आहेत. पूर्वपदाला जेथे प्राधान्य असते तो अव्ययीभाव, उत्तरपदाला प्राधान्य असते तो तत्पुरुष, दोन्ही पदांना प्राधान्य असते तो द्वन्द्व व दोन्ही पदांना प्राधान्य नसते तो बहुव्रीहि. द्विगु व कर्मधारय यांचा तत्पुरुष समासांतच अंतर्भाव होतो. उपपदतत्पुरुष, व एकदेशितत्पुरुष हे तत्पुरुषाचेच केवळ अवांतर प्रकार आहेत. समासांची ही नांवे विशिष्ट त-हेने अन्वर्थक आहेत. 'तस्य पुरुषः' याप्रमाणे ज्यांचा विग्रह व अर्थ असतो ते तत्पुरुष समास, बहवो श्रीयो यस्य यासारखा ज्यांचा विग्रह असतो व अर्थ असतो ते बहुनीहि समास, द्वन्द्व म्हणजे दोघांचा समूह अशा प्रकारचा ज्यांचा अर्थ असतो ते द्वन्द्व समास व जो समास अव्यय होतो तो अव्ययीभाव समास. 'द्वितीया श्रितातीत०' (सू. २४)......' पात्रे- समितादयश्च' ( सू. ४८ ) या सूत्रांमध्ये 'द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी व सप्तगी या पांच विभक्तींच्या तत्पुरुषसमासाचें, व पूर्वकालैक' (सू. ४९) व दिक्संरव्ये ' ( सू. ५०) या दोन सूत्रांमध्ये समानाधिकरणतत्पुरुष या समासांचे विवेचन केले आहे. ' अन्नेन व्यञ्जनम् (सू ३४) व 'भक्ष्येण मिश्रीकरणम् ' (नू. ३५) या सूत्रांमध्ये अन्न व भक्ष्य या अर्थांच्या तृतीयान्त करणवाचक नामांचा व्यञ्जनवाचक व मिश्रीकरणवाचक सुवन्तांशी सूत्रकारांनी समास सांगितला आहे. या प्रसंगाने भाष्यकारांनी कारकांचे सामर्थ्य क्रियेशींच असते, क्रिया- वाचकाशिवाय इतर शब्दांचे ते एकमेकाशी नसते या वार्तिककारांच्या वचनास अनुसरून अन्न- वाचक (दधि वगैरे शब्द । व भक्ष्यवाचक ( गुड वगैरे शब्द) यांचा 'शिंपडलेला (उपमिक्त), 'मिसळलेला' (संसृष्ट) वगैरे अर्थाशी असलेला जो संबंध त्याच्या जोरावर दधि गुट अशा शब्दांचा दह्याने शिंपडलेला, गुळाशी मिसळलेला अशा त-हेचा अर्थ घेऊन दधि गुट वगेरे शब्दांचा ओदनः धानाः वगैरे शब्दांशी समास करावयाचा असतो असे स्पष्ट सांगितले आहे ' चतुर्थी तदर्थार्थ ०' (सू. ३६ ) या सूत्राचे विवेचन करतेवेळी 'तदर्थ शब्दाचा अर्थ करतांना वार्तिककारांनी 'चतुर्थ्यन्त विकृतिवाचक शब्दाचा प्रकृतिवाचकाबरोबर समास होतो' असे जे म्हटले आहे ते प्रकृत सूत्रांत बलि व रक्षित हे शब्द मुद्दाम सांगण्या- नेच सुचविले जात असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे; तसेच, अर्थ ' या शब्दाशी नित्य चतुधींसमास होतो व तो कोणत्याही लिंगाचा होतो' या स्वतंत्र वार्तिकवचनाच्या आवश्यकतेचा विचार फस्न बार्तिक फरणे इष्ट आहे असे दाखविले आहे. १ . , २०६. समानाधिकरणतत्पुम्पान्टिक (अ. २ पा. १ आन्हिरू ३). द्विगु समास. या आन्तिकांत दिगु व कर्मधारय या तत्पुरपाच्या दोन पोटभेदांचा विचार केला आहे. 'सार' (२१११६२-२२।२२) या अधिकारांत मांगितलेल्या समागमध्ये दोन्ही पदै गगनाभिकरण एका विभक्तीने उभारिलेली आगल्यास त्या तत्पुरपाला कर्मधारय inftiपरिः पर मंग्याचानक अगल्यास त्याला दिगु दी संज्ञा दिली आहे.

·प उपौद्धात २७१ एक या शब्दाचा समानाधिकरण अशा शब्दाशी 'पूर्वकालैकसर्वजरत्' ( सू. ४९) या सूत्राने सांगितलेला समास, कोणत्याही संख्येचा समानाधिकरण शब्दाशी संज्ञा अर्थ असतांना 'दिक्संख्ये०' (सू. ५०) या सूत्राने सांगितलेला समास, व 'तद्धितार्थोत्तरपद ० (सू. ५१ ) या सूत्रानें तद्धितार्थी अथवा उत्तरपद पुढे असतांना अथवा समाहार अर्थ असतांना सांगितलेला समास या तिन्ही सूत्रांनी सांगितलेल्या तिन्ही समासांमध्ये जर पहिले पद संख्यावाचक असेल तर त्या समासाला द्विगु म्हणावयाचे अथवा 'तद्धितार्थोत्तरपद एकाच सूत्राने सांगितलेल्या समासांत पहिले पद संख्यावाचक असेल तर त्याला द्विगु म्हणावयाचे या दोन्ही पक्षांचा विचार करून कोणताही पक्ष घेण्यास हरकत नाही असे भाष्य . कारांनी म्हटले आहे; तसेच, समाहार शब्दाचा ' जमवलेल्या वस्तू' असा, अथवा असा अर्थ घ्यावा याविषयीही विचार करून 'कोणत्याही सामान्य धर्माने सारख्या अशा अनेक पदार्थाचा एक वर्ग करणे' हा समाहार शब्दाचा अर्थ घ्यावा असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. , . या जमवा- जसव २०७. कर्मधारय समास. 'उपमानानि सामान्य ०' ( सू. ५५) या सूत्रांतील 'सामान्यवचन' या शब्दाचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी उपमान व उपमेय यांमध्ये पर्यायशब्दांप्रमाणे अत्यंत साम्यही असतां उपयोगाचे नाही किंवा गो आणि अश्व यांमध्ये जसा आहे तसा अत्यंत भेदही असतां कामा नये; काही विशिष्ट गुणांचे बाबतीत साम्य पाहिजे असे सांगून 'सामान्यवचन शब्द' म्हणजे उपमान व उपमेय या दोन्ही. ठिकाणचा साधारणधर्म दाखविणारा शब्द अशी व्याख्या केली आहे. 'उपमितं व्याघ्रादिभिः०' (सू. ५६ ) या सूत्राने सांगितलेल्या उपमेय-समासाचे विवेचन करतांना साधारणधर्माचा प्रयोग केला तर उपमेय हे सापेक्ष होत असल्यामुळे समास होणार नाही म्हणून 'सामान्याप्रयोगे' हा शब्द सूत्रांत उच्चारण्याचे कारण नाहीं असे असूनही ज्याअर्थी 'सामान्याप्रयोगे' हा शब्द सूत्रकारांनी घातला आहे त्याअर्थी विशेष्य सापेक्ष असले तरी समास होऊ शकतो असें सूत्रकारांच्या बोलण्याचे तात्पर्य निघते; म्हणून त्याकरितां मुद्दाम स्वतंत्र वचन करण्याचे कारण नाही असें भाष्यकारांनी येथे सांगितले आहे. 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ' (सू. ५७) या सूत्राने विशेषणाचा विशेष्याशी सामान्य तन्हेनें समास सांगितला आहे. लोकांतील व्यवहार पाहिल्यास द्रव्यवाचक शब्दाचा साक्षात् क्रियेकडे अन्वय असल्यामुळे तो प्रधान व विशेष्य असतो व गुणवाचक शब्द विशेषण असतो; पण, दोन्ही शब्द गुणवाचक असल्यास संशय येतो व विवक्षेवरूनच त्यांमधील प्रधान कोण हे ठरवावयाचे असते. “पूर्वापर इत्यादि (सू. ५८-७२) सूत्रांनी सांगितलेले समास · विशेषणाचा विशेप्याशी समास होतो' (सू. ५७) या सामान्य सूत्रानेच होऊ शकत असले तरी व्याकरणशास्त्र हे फार विस्तृत आहे व वेदाच्या सर्व शाखांमधील शब्द कळण्याला ते फार उपयोगी आहे म्हणून सर्वसाधारण लोकांना विशेषणविशेष्यभावयुक्त शब्दांचे कोठे समास होतात व कोठे होत नाहीत हे स्पष्ट समजावे म्हणून ' विशेषणं०' या सूत्रांत 'बहुलम् ' शब्द घालून संग्रहार्थ 'पूर्वापर०' इत्यादि सूत्रे सूत्रकारांनी केली आहेत. 'क्तेन नविशिष्टेनानञ्' (सू. ६०) या सूत्राने नञ् लागलेल्या व नञ् न लागलेल्या क्त-प्रत्ययान्ताचे 'कृताकृतम् : यासारखे समास सांगितले आहेत. 'वर्णो वर्णेन' (सू. ६९) या सूत्राचे विवेचन करतांना सर्वधन, सर्वबीज इत्यादि बहुव्रीहि समासां- वरूनच सर्वधनी, सर्वबीजी अशा त-हेच्या मतु प्रत्ययान्त कर्मधारय समासाचा अर्थ कळत . .

·२७२ ध्याकरणमहाभाष्य , असल्याने अशा ठिकाणी वहुव्रीहि करावा असे जरी असले तरी अर्थविवक्षेस अनुसरून कर्मधारय करून त्याला इन् प्रत्ययही लावितां येतो असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. काही ठिकाणी उदाहरणार्थ, कृष्णसर्प (काळे साप असलेला) व कृष्णसर्पवान् (कृष्णसर्प जातीचे साप असलेला) या शब्दांमध्ये अर्थभेदही दृष्टीस पडतो व त्याप्रमाणे समास होतो. एकंदरीत अर्थविवक्षा हीच कोणता समास करावयाचा त्याचे मुख्य गमक म्हणून समजली जाते हा अंतिम निष्कर्ष भाष्य- कारांनी येथे दिला आहे. २०८. व्यधिकरणतत्पुरुपसमासान्हिक ( अ. २ पा. २ आन्हिक १ ) एकदेशितत्पुरुष व नञ्तत्पुरुष. या अधिकरणामध्ये तत्पुरुषसमासाच्या एकदेशितत्पुरुष, नञ्तत्पुरुष, षष्ठीतत्पुरुष व उपपदतत्पुरुष या प्रकारांचा विचार केला आहे. 'पूर्वापर०' (सू. २) या सूत्राने पूर्व, अपर, अर्ध इत्यादि शब्दांशी सांगितलेला एकदेशिसमास हा एकवचनी नामाबरोबरच होतो असे 'एकाधिकरणे' या शब्दावरून स्पष्ट होते; व 'अर्ध पिप्पल्याः' या अर्थीच 'अर्धपिप्पली' हा समास होतो; 'अर्ध पिप्पलीनाम् ' या अर्थ होत नाही. 'द्वितीयतृतीय० (सू. २) या सूत्रामध्ये सूत्रकारांनी 'अन्यतरस्याम्' हा शब्द घातला आहे त्यावरून उत्सर्ग व अपवाद हे दोन्ही वैकल्पिक असतांना अपवादशास्त्र हे विकल्पाने प्रवृत्त होत असले तरी उत्सर्गशास्त्र हे कायमचे दूर सारले जाते असा निष्कर्ष भाष्यकारांनी काढला आहे व त्याची उदाहरणेही दिली आहेत. 'कालाः परिमाणिना' (सू. ५) या सूत्राच्या 'मासो जातस्य यस्य असौ मासजातः' या उदाहरणामध्ये मास हा काल मनुष्याचे परिमाण कसे होऊ शकेल याचा विचार करतांना भाष्यकारांनी सूर्याच्या गतिरूप क्रियेने जसे मास वर्ष वगैरे व्यवहार होतात त्याप्रमाणेच मनुष्याच्या जन्मास येणें या क्रियेनेही महिना, वर्ष वगैरे व्यवहार होण्यास काहीही अडचण नाही असे मोठ्या खुबीने सांगितले आहे व मूर्त यस्तंची वृद्धि व हास ज्याच्यामुळे होतात तो काल अशी काल या शब्दाची व्याख्या दिली आहे. 'न' (सू ६) या सूत्राचे विवरण करतांना अबादाण वगैरे नसमास हे तत्पुरुषसमास असल्यामुळे त्यांचे बाबतींत उत्तरपदार्थाचे प्राधान्य हे कसे दाखविता येते व समासाचा अर्थ काय होतो याचे विवेचन भाप्यकारांनी केले आहे. या ठिकाणी प्रसंगाने माझण शब्द हा विशिष्ट गुणसमुदाय दाखवितो असें भाष्यकारांनी सांगितले आहे व त्या गुणांपैकी बाह्य गुण 'तपः श्रुतं च योनिश्च०' या श्लोकामध्ये, व आभ्यंतर गुण गौरः शुन्याचार:०' या वाक्यामध्ये दिले आहेत. नज-समासामध्ये पूर्वपदाला प्राधान्य दिल्यास तसेच उत्तरपदालाही प्राधान्य दिल्यास अत्रामण या शब्दापुढे विशिष्ट लिंगवाचक व पचनवाचक प्रत्यय कसे लावण्यांत येतात याविषयी दोन मार्ग भाष्यकारांनी दाखविले आहेत. (१) कोणताही शब्द हा स्वभावतःच विशिष्ट लिंग व वचन दाख, शकतो; (२) शब्दाचा अर्थ जर गुग असला तर त्या गुणाच्या आश्रयाच्या लिंगवचनांप्रमाणे लिंगवचने होतात, २०९. पट्टीतत्पुरुप. , 'पी'...... 'नित्यं श्रीमतीविकयोः' (गु. ८ -१७ ) या सूत्रांमध्ये पष्ठीसमास व रगाने गाद गां गिनन केले आहे. 'पष्टी' (. ८) या मूत्राने अन्वययोग्य सुबन्ताबरोबर पताना पिपाने सत्पुरुष समाग दोलो अमें सामान्य रीतीनं सांगितले अगले तरी याजक गौर , चिफ , गुणवाचक शब्द, अव्यय, समानाधिकरण म्हणजे एकार्थ- ·उपोद्धात २७३ १ . १ प्रतिपादक शब्द, पूजार्थक अथवा अधिकरणार्थक क्तप्रत्ययान्त शब्द, व 'उभयप्राप्तौ कर्मणि ( २१३१६६ ) या सूत्राने सांगितलेली षष्ठी शेवटी असलेले शब्द, यांच्याशी षष्ठयन्ताचा समास होत नाही असा समासाचा निषेध सूत्रकारांनीच केला आहे. वरती निर्दिष्ट केलेल्यांपैकी बऱ्याचशा ठिकाणी 'सापेक्ष पदाचे दुसऱ्या पदाशी सामर्थ्य असू शकत नाही व सामर्थ्य नसतांना समास होत नाही' या नियमानेच काम भागण्यासारखे आहे असे भाष्यकारांनी दाखविले आहे. कुगतिप्रादयः' (सू. १८) या सूत्राने कु हा शब्द, गतिसंज्ञक शब्द, व प्र वगैरे शब्द यांचा अन्वययोग्य शब्दांबरोबर नित्य म्हणजे अस्वपदविग्रह समास सांगितला आहे. या ठिकाणी 'प्र' वगैरे अव्ययांचा समास ते कर्मप्रवचनीय असल्यास करूं नये असे वार्तिककारांनी म्हटले आहे; तसेंच, प्र वगैरे शब्दांचा समास झाला तर कोणत्या अर्थी होतो तें सांगितले आहे. या ठिकाणी भाष्यकारांनी सौनाग वैयाकरणांनी या बाबतीत खुलासेवार उदाहरणे देऊन केलेले स्पष्टीकरण सोनागांची वार्तिकें सांगून जसेच्या तसेच दिले आहे. 'उपपदमतिङ् (सू. १९) या सूत्राने उपपदाचा तिङन्तव्यतिरिक्त अन्वययोग्य अशा सुबन्ताबरोबर सांगित- लेला व लोकामध्ये उपपदतत्पुरुष म्हणून प्रसिद्ध असलेला जो समास त्याचे विवरण करतांना भाष्य- कारांनी 'सह सुपा' (सू. २।१।४) या सामान्य अधिकाररूप सूत्राने सुबन्ताशीच सर्व समास होत असल्यामुळे सूत्रांतील अतिङ् या पदाचा उपयोग नाही असे असूनही सूत्रकारांनी अतिङ्' पद घातले आहे त्यावरून प्रस्तुत सूत्रांत ' सह सुपा' या सूत्रांतून ' सुपा' हे पद अनुवृत्तीने येत नाही व विभक्तिप्रत्यय लागण्यापूर्वीच उपपदाचा तिङन्ताशिवाय इतर शब्दाशी समास होतो असे सुचविण्याचा सूत्रकारांचा आशय आहे असे म्हटले आहे; व 'गतिकारको- पपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' ही वेगळी परिभाषा सांगण्याचे काही कारण नाहीं असेंही दाखविले आहे. कृत्प्रत्ययांनी प्रतिपादन केलेला धात्वर्थ हा द्रव्याप्रमाणे होतो व त्यामुळे कृदन्त शब्दाला लिंगवचनप्रत्यय लागू शकतात. तसेंच, उपसर्ग हा क्रियेचे विशेषण असतो तरी पण कारक है क्रियेला उत्पन्न करणार असल्यामुळे धातूचा प्रथम कारकाशी संबंध होतो व नंतर उपसर्गाशी संबंध होतो असेंही येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे. २.१०. अनेकपदसमासान्हिक ( अ. २ पा. २ आन्हिक २). बहुव्रीहि समास. या आन्हिकांत अनेक पदांचे समास म्हणजे बहुव्रीहि आणि द्वन्द्व यांचा विचार केला आहे. 'अनेकमन्यपदार्थे ' (मू. २४ , या सूत्रामध्ये आपल्यापेक्षां निराळा अर्थ दाखवीत असतांना दोन किंवा अधिक सुबन्त शब्दांचा विकल्पाने समास होतो व त्याला बहुव्रीहि म्हणावें १. या नियमाचे विवेचन भाष्यकारांनी समर्धान्हिकामध्ये केले आहे. (म. भा. भाषांतर भाग २, पृष्ठे २२९ -२३२ पहा) स्वती पूजायाम् , दुनिन्दायाम् , आङ् ईपदर्थे, कु: पापाथे, प्रादयो गतार्थे प्रथमया इत्यादि चार्तिकें सोनागांचा म्हणून भाष्यकारांनी उद्धृत केली आहेत. (म. भा. भापांतर भाग २, पृष्ठे ३५०- ३५१ पहा.) ३. 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति ' असे भाष्यक रांनी म्हटले आहे. (न. भा. भाषांतर भाग २ पृष्ठ ३५२ पहा ) हे वचन भाष्यकारांची टि आहे किंवा वानिककारांचे वचन आहे हे कळणे कठीण माहे मर्तृहरीने या वचनाचा सुल.ला पुढे दिल्याप्रमाणे केला आहे: " यर्थवाविषयं गानं न किंचिदवभासते । तथा भावोप्यनस्ट्री न कश्चिदुपलभ्यते "। (वा. ५ ३२१८). यावरून पाक, कृति इत्यादि शब्द हे द्रव्यांप्रमाणे नियंत्रे परिनिष्टिन स्वरुप अभिव्यक्त करतात व सामुळे त्यांना लिंगसंख्यावाचक प्रत्यय लागतात.

·२७४ व्याकरणमहाभाष्य . असे सांगितले आहे; व भाष्यकारांनी 'सुसूक्ष्मजटकेशेन', 'सुनताजिनवाससा' इत्यादि उदाहरणेही दिली आहेत. सूत्रांतील ‘अनेकम्' या पदानें बहुव्रीहि समासांतील सर्व पदें प्रथमानिर्दिष्ट असल्यामुळे त्या सर्वांना उपसर्जन हे नांव देण्यात येते व त्यामुळे उपसर्जनाला सांगितलेली कार्य कोणत्याही पदाला होऊ शकतात असे वार्तिककारांनी सांगितले आहे. तसेच, या बहुव्रीहि समासांतील पदांनीं अन्य पदार्थ दाखविला गेल्यामुळे ' उक्तार्थानामप्रयोगः ' या प्रसिद्ध वैया- करणसंकेतामुळे अन्य पदार्थ पुन्हां सांगता येणार नाही ही अडचण दाखवून बहुव्रीहि समासामध्ये 'चित्रगु' वगैरे शब्दांनी अन्य पदार्थ केवळ सामान्य रीतीनेच दाखविला जातो तेव्हां त्याचे विशेष रीतीने प्रतिपादन करण्याकरितां देवदत्त वगैरे शब्दांनी अन्य पदार्थ उच्चारण्यास काही हरकत नाही असे तिचे निराकरण केले आहे. अथवा, बहुनी समासाने षष्ठी ( अस्य ) किंवा सप्तमी (अस्मिन् ) या विभक्तींच्या अर्थाचाच संबंध दाखविला जातो म्हणून संबंधी पदार्थ दाखविण्याकरितां देवदत्त वगैरे शब्दांचा खुशाल प्रयोग करावा व विभक्तीच्या अर्थाचा संबंध जरी दाखविला गेला तरी ज्याप्रमाणे गुणवाचक शब्दाला गुणाच्या आश्रयवाचक शब्दाची लिंगवचने दिली जातात त्याप्रमाणेच बहुव्रीहि समासाला संबंधी जो अन्य पदार्थ त्याची लिंगवचन दिली जातील असेंही वार्तिककारांनी सांगितले आहे. यानंतर वार्तिककारांनी 'बहुव्रीहिः समानाधि- करणानाम् '...... 'न वाऽव्ययत्वात् ' (वार्तिकं १०-२२) या वार्तिकांनी लोकांमध्ये कोठे व कसा बहुचीहि समास केलेला आढळतो ते पाहून कोठेकोठे व कोणत्या अर्थी बहुमीहि करावा तसेंच तो केव्हां करूं नये हे सांगितले आहे. बहुमीहि समासांतील पदें समानाधिकरण म्हणजे एका पदार्थाला दाखविणारी असावी लागतात; म्हणून 'पञ्चभिः भुक्तमस्य' या अर्थी बहुव्रीहि करूं नये असें वार्तिककारांनी सांगितले आहे; व त्याला अपवाद म्हणून 'सप्तम्युपमान०' (वा.१२) 'सप्तम्यन्त अथवा उपमान हे पूर्वपद असतांना बहुव्रीहि करावा व पूर्वपदांर्ताल उत्तरभागाचा लोप कराया; तसेंच, प्र, परा वगैरेंनी आरंभिलेल्या धातुसाधिताचाही इतर पदाबरोबर बहुव्रीहि कराया च धातुसाधिताचा लोप करावा' अशा रीतीने विशिष्ट बहुव्रीहि समास सांगितले आहेत; व भाष्यकारांनी त्यांचे स्पष्टीकरण करून कण्ठेकालः, उष्ट्रमुखः,प्रपर्णः,अपुत्रः इत्यादि उदाहरणे दिली आहेत. बहुमीदि समासांतील शब्दांसंबंधी यार्तिककारांनी अशा प्रकारचे निर्बन्ध घातले; अर्थाविषयी नियम घालताना मनुप् प्रत्ययाचा अर्थ बहुमीहि समासामुळे व्यक्त होत असेल तरच बहुमीहि फरावा असा सर्वसाधारण नियमही त्यांनी घातला आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी वरील वार्तिकांचे विवेचन केल्यानंतर त्या वेळी काव्यामध्ये आढळणान्या किंमत्रहाचारी, असिद्वितीय, मंकणद्धितीय, अर्धतृतीय इत्यादि यधुमीदि समाठांचें मार्मिक विवेचन करून त्यांची कशी सिदि कराची से दाखविले आहे. 'संख्ययाव्ययासन्ना. (सू २५) या सूत्रामध्ये एक विशेष प्रकारना बहुमीदि रामारा सांगितला आहे. हा बहुमीहि 'संख्यावहुमीहि' या नावाने ओळ• गिला जातो. या बहुमीवीच्या विदयाः, त्रिदशाः, उपदयाः, आसन्न विंशाः बगैरे. उदाहरणांच " ·उपोद्धात २७५ . • भाष्यकारांनी विद्वत्तापूर्ण विवेचन करून ही उदाहरणे साधण्याकरितां 'संख्ययाव्यया०' हे सूत्र कसे आवश्यक आहे ते दाखविले आहे. शेवटी, प्रस्तुत सूत्राने सांगितलेला संख्याबहुव्रीहि, दिङ्नामान्यन्तराले' (सू. २६) या सूत्राने सांगितलेला दिग्बहुव्रीहि व 'तेन सह० (सू. २८) याने सांगितलेला सहबहुनीहि यांची सिद्धि ' अनेकमन्यपदार्थे' (सू २४ ) या सूत्रानेच होत असतां ते बहुव्रीहि समास मुद्दाम कां सांगितले याचा खुलासा केला आहे. २११. द्वन्द्वसमास. 'चार्थे द्वन्द्वः' (सू. २९) या सूत्राने द्वन्द्व हा एक महत्त्वाचा समास 'च' या शब्दाच्या अर्थी सांगितला आहे. 'च' या निपाताचे समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असे चार अर्थ आहेत. त्यांपैकी समुच्चय व अन्वाचय हे अर्थ असतांना ज्या वस्तूंचा समुच्चय अथवा अन्वाचय असतो त्यांमध्ये परस्परांची अपेक्षा नसल्यामुळे सामर्थ्य नसते, म्हणून द्वन्द्व समास होऊ शकत नाही, व इतरेतरयोग आणि समाहार हे अर्थ असतांना सामर्थ्य असल्यामुळे द्वन्द्व समास होतो, असा भाष्यकारांनी खुलासा केला आहे. अर्थ दाखविण्याची शक्ति शब्दामध्ये स्वभावतःच असते ( अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् वा. १५), व तिच्यामुळे शब्दाच्या एक किंवा अनेक अर्थीचा बोध होतोः 'द्यावा च क्षामा' या ठिकाणी द्यावा आणि क्षामा यांतील प्रत्येक शब्दापासून स्वर्ग व पृथ्वी या दोहींचा बोध होतो; 'द्यावा च क्षामा' हे वाक्य असूनही येथे एका शब्दापासून दोन वस्तूंचा बोध होतो, तर घटपटौ अशा द्वन्द्व समासामध्ये घट या शब्दापासून घट व पट या दोन्ही वस्तूंचा बोध होण्यास काहीही हरकत नाहीं; त्याप्रमाणेच पट या शब्दापासूनही तेच दोन्ही अर्थ मनांत येण्यास काही हरकत नाहीं; अशा रीतीने वर्णन केलेला ' एका पदापासून एकाच वेळी अनेक अर्थाचा बोध होणे' हा वार्तिककारांपूर्वीच्या वैयाकरणांनी दिलेला 'युगपदधिकरणवचनतापक्ष' स्वीकारून वाक्यामध्ये पृथक् उच्चारलेल्या अनेक पदांपैकी प्रत्येकापासून आपला स्वतःचा व इतर पदांचाही अर्थ मनांत येत असल्यास त्या ठिकाणी द्वन्द्व समास होतो व तसा मनांत येत नसल्यास वाक्यच कायम राहते अशा त-हेची काही वैयाकरणांची विचारसरणी वार्तिककारांनी येथे दिली आहे. भाष्यकारांनी हा 'युगपदधिकरणवचनतापक्ष ' क्लिष्ट असल्यामुळे व लोकांतील अनुभव त्याला अनुसरून येत नसल्यामुळे या विचारसरणीविषयी आपली नापसंती व्यक्त केली आहे. 'उपसर्जनं पूर्वम् ' (सू. ३० ) या सूत्रापासून 'कडाराः कर्मधारये' (सू. ३८) या सूत्रापर्यंत नऊ सूत्रांमध्ये समास केला असतां समासामध्ये प्रथम कोणते पद ठेवावे व नंतर कोणते ठेवावे याविषयीं विचार केला आहे व त्याविषयी काही साधारण नियम घालून दिले आहेत, घिसंज्ञक शब्द, स्वरादि असून स्वरान्त शब्द, व कमी स्वर ज्यामध्ये आहेत असे शब्द साधारणतः प्रथम ठेविले जातात असे सूत्रकारांनी सांगितले आहे त्याचा स्वीकार करून आणि अर्थाचे बाबतीतही विचार केला जातो व वयाने, मानाने, विद्येने किंवा क्रमाने श्रेष्ठ अशा व्यक्तीचा वाचक शब्दही प्रथम ठेविला जातो असें म्हणून वार्तिककारांनी येथे सूत्रकारांच्या विधानाला पुरवणी जोडली आहे. २१२. विभक्तिनिरूपणान्हिक- १ (अ. २ पा. ३ आन्हिक १). अनभिहित कर्म व संप्रदान यांना लागणान्या विभती. पहिल्या अध्यायामध्ये संज्ञा सांगून झाल्यानंतर--विशेषत: प्रातिपदिकमंज्ञा व कर्ता कर्म वगैरे कारक-संज्ञा सांगून झाल्यानंतर-व दुसऱ्या अध्यायाच्या पहिल्या दोन पादांमध्ये ·२७६ व्याकरणमहाभाष्य 1 - - समास सांगून झाल्यानंतर शुद्ध व सामासिक शब्दांना लागणाऱ्या विभक्तींचा क्रमप्राप्त विचार या तिसऱ्या पादामध्ये केला आहे. या पादांतील तीनही आन्हिकांमध्ये विभक्तींचाच विचार केला असल्यामुळे या तिन्ही आन्हिकांना विभक्तिनिरूपणान्हिक हेच नांव देणे योग्य आहे. दुसऱ्या अध्यायांतील 'समर्थः पदविधिः' (२।१।१ ) या सूत्राची व्याख्या करतांना वार्तिक- कारांनी अव्यय, कारक व कारकविशेषणे यांनी युक्त जे क्रियापद त्याला वाक्य म्हणावे अशी वाक्याची व्याख्या दिली आहे; व त्याच ठिकाणी क्रियापद व त्याच्याशी संबद्ध पदे मिळून वाक्य होते असेंही वार्तिककारांनी सांगितले आहे. दरेक वाक्यामध्ये एक क्रियापद व त्याच्याशी प्रत्यक्षसंबद्ध कर्ता व कर्म ही कारकें व या दोन कारकांच्या द्वारे संबद्ध इतर कारके असू शकतात व या सर्वांची विशेषणेही असू शकतात. सूत्रकारांनी अपादान, संप्रदान वगैरे कार- कांच्या व्याख्या देतांना अर्थाकडे लक्ष देऊन क्रियेशी संबद्ध पदार्थांना कारक ही संज्ञा दिली आहे; व कारकांचे अपादान, संप्रदान, अधिकरण, करण, कर्म व कर्ता असे सहा प्रकार दिले आहेत. भाष्यकारांनी अपादान, संप्रदान इत्यादि प्रकारच्या ज्या शक्ती शब्दामध्ये असतात त्यांनाच कारक म्हणणे योग्य आहे असे जरी सांगितले आहे तरी पण, प्रातिपदिकरूपी पदार्थामध्ये असणाऱ्या या शक्ती निरनिराळ्या विभक्तिप्रत्ययांनी दाखविल्या जातात म्हणून व्यवहारांत पदार्थांना तसेच विभक्तींनाही कारक संज्ञा देण्याचा प्रघात पडला आहे. या अपा- दान, संप्रदान, अधिकरण, करण, कर्म व कर्ता या सहा शक्ती क्रमाने पञ्चमी, चतुर्थी, सप्तमी, तृतीया, द्वितीया व प्रथमा या विभक्तींनी साधारणतः दाखविल्या जातात, भर्तृहरीने वाक्यपदी- याच्या तिसऱ्या कांडामध्ये या कारकशक्तीचे विद्वत्तापूर्ण विवेचन केले आहे. पाणिनीने 'कारके' (१।४।२३) हे अधिकारसूत्र करून त्यानंतर कारकसंशा सांगतांना अपादान, संप्रदान, करण, अधिकरण, कर्म व कर्ता हा क्रम स्वीकारला आहे. अर्थात् हा क्रम स्वीकारतांना क्रियेला ज्यास्तीत ज्यास्त दूरचे अपादान कारक प्रथम घालून ज्यास्तीत ज्यास्त निकट संबद्ध कर्ता शेवटी ठेवला आहे. या कारकांना साधारणतः लागणा-या विभक्ती सांगतांना मात्र त्याने पंचमी, चतुर्थी, तृतीया, सप्तमी, द्वितीया व प्रथमा अशा क्रमाने त्या सांगितल्या नाहीत; पण त्यांना पंचमी, चतुर्थी अशी संख्यावाचक नामें त्यानेच दिली असल्यामुळे त्याला कारकार्थाच्या महत्त्वावर आधारलेला प्रयमा, द्वितीया, असा क्रम अभिप्रेत होता असे दिसते. भर्तृहरीने कारकशक्ती व त्यांना दाखविणा-या विभक्ती यांचे विवेचन करतांना तिसऱ्या कांटामध्ये प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, पष्ठी व सप्तमी असाच क्रम स्वीकारलेला आहे, म सिद्धान्तकौमुदी वगैरे प्रकरणग्रंथांमध्ये तोच क्रम घेतला आहे. लोकांमध्येही नंतरच्या व्याकरणकारांनी तोच क्रम उचललेला दिसतो. नियापदांतील तिद प्रत्यय हे कर्तरि प्रयोगांत कांचा बोध करतात, कर्मणि प्रयोगांत यांचा बांध करतात व भावे प्रयोगांत फक्त भाव म्हणजे क्रिया दाखवितात. पयांचा अथवा कर्माचा बोध तिट प्रगयाने झाला असता त्याला अभिहित म्हणण्यांत येते व त्याहून 'प्रातिपदिकार्य' (२१६१४६) या मुलाने प्रथमा विभक्तीच केली जाते. ज्या वेळी कर्ता अभिदित नगतो त्या घेळी त्याहन तृतीया विभनिः होते; व कर्म अभिहित नसते सापेटी वाहन मितीया विभक्ति केली जाते. कतरि, कर्माण, करणे, अधिकरणे हे शब्द उचान मांगितलेल्या एन प्रगयांनी 'पाचक', 'मृत' इत्यादि कृदन्त शब्दांमध्ये कर्ता, कर्म ग्यादि प्रभारना दारकार्य अभिीत होत असल्यामुळे कृदन्त शब्दाहन 'प्राति- दिवा' या गूपाने मभमा विभाग होते. पारु, मृति सादि ठिकाणी गुत् प्रत्ययाचा मन: विपासन म अमला नदी तो भाव व्यागारणा समजला जातो (पद- - , ·उपोद्धात २७७ भिहितो भावो द्रव्यवद् भवति ) असा वैयाकरणसिद्धान्त असल्यामुळे पाक, कृति इत्यादि शब्दांना लिंगवाचक व वचनवाचक प्रत्यय लोगतात. २१३. कारकविभक्ती व उपपदविभक्ती. कृदन्त शब्दांमधील धातूने बोधित जी क्रिया तिच्या कर्ती व कर्म या कारकांना बहुशः षष्ठी ही कारक विभक्ति लागते हा सामान्य नियम सूत्रकारांनी 'कर्तृकर्मणोः कृति' (३।३।६५) या सूत्राने घालून दिला आहे. जर कृत् प्रत्यय हा लकार, उक, तुम् त्वा वगरे अव्यय, निष्ठा प्रत्यय, खलथै प्रत्यय, किंवा तृन् प्रत्यय असेल तर मात्र तो कृत्प्रत्यय कर्तृवाचक असल्यास तेथे कर्मकारक हे कृत्प्रत्ययाने अनभिहित होत असल्यामुळे ओदनं पचन् , ओदन पेचिवान् , कटं चिकीर्षुः इत्यादि ठिकाणी 'कर्मणि द्वितीया ' (सू. २) या सूत्रानें कृदन्त शब्दाच्या कर्म- कारकाहून द्वितीया विभाक्त होते; व तो कर्मवाचक असेल तर तेथे कर्तृकारक अनभिहित असल्यामुळे देवदत्तेन कृतः कटः, ईषत्पानः सोमो भवता इत्यादि ठिकाणी ' कर्तृकरणयोस्तृ- तीया' (सू. १८ ) या सूत्रानें कृदन्त शब्दाच्या कर्तृकारकाहून तृतीया विभक्ति होते. कारक बोधक प्रातिपदिकाहून केलेल्या व कारकाचा अर्थ दाखविणाऱ्या विभक्तींना कारकविभक्ती म्हणतात; व कारकाशिवाय इतर अर्थी केलेल्या विभक्तीपैकी उपपद निमित्तभूत होऊन विभक्ति- प्रत्यय लागत असल्यास त्यांना उपपदविभक्ती म्हणतात व बाकीच्या सर्व ठिकाणच्या विभक्ति- प्रत्ययांना, विशेषतः संबन्धसामान्यवाचक षष्ठी वगैरे विभक्तिप्रत्ययांना, ' शेषे विभाक्ति' म्हण- तात. निपातांना कर्मप्रवचनीय संज्ञा झाली असतां त्या निपातांशी संबद्ध अशा प्रातिपदि- काला ' कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' ( सू. ८) या सूत्राने द्वितीया ही उपपदविभक्ति लागते. गत्यर्थ धातूंच्या कर्माहून द्वितीया किंवा चतुर्थी ही कारकविभक्ति होते. संप्रदानकारकाहून चतुर्थी ही कारकविभाक्त होते. उत्पाताने सुचविलेलें फल दाखविणाऱ्या शब्दांहूनही 'वाताय कपिला विद्युत् ०' इत्यादि ठिकाणी चतुर्थी विभक्ति होते. त्याप्रमाणेच 'नमःस्वस्तिस्वाहा (सू. १६) या सूत्राने नमः स्वस्ति वगैरे शब्दांशी संबद्ध अशा शब्दाहून नमो देवेभ्यः, स्वस्ति प्रजाभ्यः इत्यादि ठिकाणी चतुर्थी विभक्ति होते. वाताय, देवेभ्यः, प्रजाभ्यः या ठिकाणची चतुर्थी ही उपपदविभक्ति समजली जाते. . . २१४. विभक्तिनिरूपणान्हिक-२ ( अ २ पा. ३ आन्हिक २) अनभिहित कर्ता, करण, अपादान व अधिकरण यांना लागणा-या विभक्ती. कर्तृकरणयोस्तृतीया' ( सू. १८) या सूत्राने तिङ् प्रत्यय, कृत् प्रत्यय इत्यादिकांनी अनभिहित अशा कर्तृवाचक व करणवाचक शब्दांहून तृतीया ही कारकविभाक्त सांगितली आहे. 'सयुक्तेऽप्रधाने' (सू. १९ ) या सूत्राने सह अव्ययाचा योग असलेल्या अप्रधान शब्दाहून तसेंच ' इत्थंभूतलक्षणे' ( सू. २१) या सूत्राने खूण दाखविणाऱ्या शब्दाढून तृतीया विभक्ति सांगितली आहे. ' हेतौ ' ( सू २३ ) या सूत्राने हेतुवाचक शब्दाहून तृतीया विभक्ति सांगितली आहे; व तो हेतु सांगणारा शब्द गुणवाचक असेल व स्त्रीलिंगी नसेल तर विकल्पार्ने तृतीया व पंचमी या विभक्ती सांगितल्या आहेत. 'सर्वनामस्तृतीया च ' (सू. २७) या सूत्राने हेतु' या शब्दापूर्वी सर्वनाम शब्द असेल तर दोन्ही शब्दांना तृतीया व पष्ठी या विभनी १. मागे पृष्ठ २७३ टॉप ३ पहा.

·२७८ व्याकरणमहाभाष्य - विकल्पाने सांगितल्या आहेत. या 'सह' शब्दाचा व 'हेतु' शब्दाचा योग असतांना सांगितलेल्या विभक्तींना उपपदविभक्ती म्हणता येईल. 'अपादाने पञ्चमी' (सू. २८) या सूत्राने अपादानार्थी असलेल्या शब्दाहून पंचमी ही कारकविभक्ति सांगितली आहे. ' अन्यारा- दितर०' (सू. २९) या सूत्राने अन्य, आरात्, वगैरे शब्दांचा योग असतांना पञ्चमी, 'पृथग्विना०' (सू. ३२ ) या सूत्राने पृथग् विना व नाना यांचा योग असतांना पञ्चमी अथवा तृतीया, त्याप्रमाणेच दूर अन्तिक हे शब्द व या अर्थाचे इतर शब्द यांचा योग असतांना पंचमी अथवा षष्ठी ( सू. ३४ ), तसेंच स्वामिन् , ईश्वर इत्यादि शब्दांचा योग असतांना षष्ठी अथवा सप्तमी ( सू. ३९ ) या उपपदविभक्ती सांगितल्या आहेत. सूत्रकारांनी स्तोक, अल्प, कृच्छ्र व कतिपय हे शब्द सत्त्ववाचक नसल्यास (असत्त्ववचनस्य) त्यांहून करण हा अर्थ असतांना विकल्पान पञ्चमी विभक्ति सांगितली आहे (सू. ३३) व काशिकाकारांनी 'स्तोकान्मुक्तः अल्पा न्मुक्तः' ही उदाहरणे व ' स्तोकेन विषेण हतः,' 'अल्पेन मधुना मत्तः' ही प्रत्युदाहरणे दिली आहेत. 'करणे च स्तोकाल्प......असत्ववचनस्य' (सू. ३३) या सूत्राचे भाष्यकारांनी व्याख्यान केले नसल्यामुळे ' असत्ववचन' शब्दाचा भाष्यकारांना, कैयटभट्टांना व नागेश- भट्टांना काय अर्थ अभिप्रेत असावा हे कळण्याला मार्ग नाही. अधिकरणवाचक कारकाहून सप्तमी विभक्ति होते ( सू. ३६ ) ' यस्य च भावेन०' (सू. ३७ ) या सूत्राने क्रियेनें समजलेली किया दाखविणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाइन सप्तमी विभक्ति होते. दोन क्रियापदें घालून दोन वान्त्ये उच्चारण्याऐवजी या सप्तमीचा लाघवाकरितां लोकामध्ये व काव्यामध्ये अनेक ठिकाणी उपयोग केलेला आढळून येतो. या सप्तमीला 'सतिसप्तमी' हे नांव रूढ झालेले आहे. . ~ २१५. विभक्तिनिरूपणादिक-३. (अ. २ पा. ३ आन्हिक ३) प्रथमा विभक्ती- विपयी विवेचन. 'प्रातिपदिकार्थ० ' (मू. ४६ ) या सूत्राने निव्वळ प्रातिपदिकार्थ, लिङ्ग, परिमाण अथवा संख्या दागविणे झाल्यास प्रातिपदिकाढून प्रथमा विभक्ति करावी असे सांगितले आहे. व त्याची उधः, कृष्णः, द्रोणो मीहिः, एकः अशी उदाहरणे भाष्यकारांनी दिली आहेत. या सर्व ठिकाणी जरी प्रातिपदिकार्थ वगरे त्या त्या अर्थी प्रथमा केली असली तरी वाक्याला आवश्यक ·उपोद्धात २७९ - , म्हणून ' अस्ति' यासारखें सामान्य क्रियापद अध्याहृत घ्यावे लागत असल्यामुळे त्या अस्ति या क्रियापदाचा कर्ता म्हणून त्याच्याशी संबद्ध अशी ही प्रथमा सर्व ठिकाणी कारकविभक्तीच होईल असें शेखरकार वगैरे नव्या परंपरेच्या वैयाकरणांचे मत आहे. वार्तिककारांनी वीरः पुरुषः वगैरे उदाहरणांमध्ये विशेषणसांनिध्याने जेथें पुरुष वगैरे विशेष्य शब्दांमध्ये प्रातिपदिकार्थापेक्षा ज्यास्त अर्थ असतो तेथें 'मात्र' या शब्दामुळे 'प्रातिपदिकार्थ०' या सूत्राने प्रथमा होणार नाही अशी शंका काढून, अधिक अर्थ हा वाक्यार्थरूपाने मनांत येतो, शब्दार्थरूपाने मनांत येत नाही असे उत्तर दिले आहे. भाष्यकारांनी अथवा 'अभिहिते प्रथमा' असे लक्षण करावें व तिङ् प्रत्यय, कृत् प्रत्यय, तद्धित प्रत्यय, अथवा समास यांनी कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान इत्यादि प्रकारचा अर्थ अभिहित म्हणजे सांगितला गेला असल्यास प्रथमा करावी, व वृक्षः प्लक्षः वगैरे ठिकाणी केवळ प्रातिपदिकच उच्चारलेले दिसले तरी तेथे 'अस्ति' वगैरे सामान्य क्रिया दाखविणारे क्रियापद अध्याहृत घ्यावे असा वार्तिककारांचा अभिप्राय दाखविला आहे. अशा रीतीने 'अस्ति क्रियापद अंध्याहृत घेऊन व्यवस्था केल्यास 'प्रासादे आस्ते' यासारख्या उदाहरणांमध्ये अधिकरण हा अर्थ घञ् प्रत्ययाने अभिहित असल्यामुळे जरी आस्ते या क्रियेचे अधिकरण अनभिहित असले तरी प्रासाद या शब्दाहून प्रथमा विभक्तीच होईल, सप्तमी होणार नाही अशी शंका काढली आहे व तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा' असा 'अभिहिते प्रथमा' याचा अर्थ करून तिङ् प्रत्ययाने दाखविलेला जो पदार्थ तो जर कर्ता या पदाने दाखविला असेल तर प्रथमा विभक्ति करावी असे सुचविले आहे. परंतु, त्यांनी या बाबतीतही ' ओदनं पचति देवदत्तः ' या ठिकाणी 'तिप्तस्०' या मूलाचे अपवादसूत्र में ‘लटः शतृशानचा०' त्याला जागा दिल्या- शिवाय पचति येथे 'ति' हा प्रत्यय व्हावयाचा नाही अशा प्रकारची एक निराळीच अडचण दाखविली आहे. भाष्यकारांनी येथे सूक्ष्म विचार करून 'कर्मणि द्वितीया' वगैरे विभक्ती सांगणाऱ्या सूत्रांच्या अर्थाविषयी प्रत्ययनियम पक्ष व्यावा किंवा अर्थनियम पक्ष घ्यावा या दोन विकल्पांमुळे, तसेच 'लटः शतृशानचौ०' या सूत्रांतील अप्रथमा या पदाचा अर्थ पर्युदासाने करावा अथवा प्रतिषेधाने करावा या दोन विकल्पांमुळे होणाऱ्या चार पक्षांचे सुंदर विवेचन केले आहे व अर्थनियमाबरोबर पर्युदासपक्षच घेतल्यास दोष येतो म्हणून तेवढा पक्ष सोडून इतर कोणताही पक्ष व्यावा असे सांगितले आहे. 'षष्ठी शेषे' ( सू ६०) या सूत्राने सामान्य संबंध दाखविण्याकरितां षष्ठी विभक्तीचे विधान केले आहे. या सूत्राचा 'कर्म करण वगैरे जे सहा कारकार्थ त्यांपेक्षां निराळा अर्थ असा शेष शब्दाचा अर्थ करून राहिलेल्या अर्थी म्हणजे सामान्य संबंध या अर्थी षष्ठी विभक्ति करावी असा अर्थ घेता येतो; त्याप्रमाणेच, द्वितीया तृतीया वगैरे विभक्तींचे प्रत्यय ज्या ठिकाणी प्राप्त होत नाहीत त्या ठिकाणी षष्ठी विभक्तीचे प्रत्यय करावे असाही अर्थ घेतां येतो. 'क्रियेवांचून द्रव्यांचा एकमेकाशी संबंध होऊ शकत नसल्यामुळे संबंध दाखविण्याकरितां क्रिया ही आवश्यकच आहे; प्रत्यक्ष ती दाखविली नसल्यास तिची कल्पनाच करावी लागते' असें कांहीं वैयाकरण मानतात; त्यांच्या मताने 'राज्ञः पुरुषः' येथे संप्रदान क्रिया असते; व त्यामुळे पुरुष हा वास्तविक रीत्या संप्रदानकारक असतो; तसेंच, 'वृक्षस्य शाखा' येथे अधिकरणक्रिया असते व वृक्ष हा अधिकरणकारक असतो. या वैयाकरणांचे मत स्वीकारल्यास कारकाची अविवक्षा घेतल्यासच 'षष्ठी शेषे या सूत्राचे प्रयोजन देतां येते असे भाप्यकारांनी म्हटले आहे. 'ज्ञोऽविदर्थत्य करणे' (सू. ५१ ) या व याच्या पुढील सूत्रांमध्ये कर्म बगैरे कारकांची अविवक्षा असाच शेष या शब्दाचा अर्थ घ्यावा लागतो. ' ·२८० व्याकरणमहाभाष्य १ २१६. एकवद्भावान्हिक (अ. २ पा. ४ आन्हिक १) एकवद्भाव. दुसऱ्या अध्यायाच्या चवथ्या पादामध्ये दोन आन्हिके आहेत. त्यांपैकी पहिल्या आन्हिकामध्ये द्विगु व द्वन्द्व या समासांच्या पुढील एकवचनाचा प्रामुख्याने विचार केला असल्यामुळे या आन्हिकाला एकवद्भावाहिक असे नाव देता येणे शक्य आहे. 'द्विगुरेक- वचनम् ' (सू १) या सूत्रांतील या सूत्रांतील 'द्विगु' हा शब्द द्विगूचा अर्थ या अर्थी वापरला आहे; व त्यामुळे द्विगु समासाचा जो समाहार हा अर्थ तो एकत्वसंख्येने युक्त समजावा असा या सूत्राचा अर्थ होतो व समासाच्या पुढे एकवचनाचा प्रत्यय लागतो. या बाबतीत द्विगु समासाचा समाहार अर्थ असल्या मुळे सहजच एकवचनी प्रत्यय लागतो म्हणून त्याकरितां 'द्विगुरेकवचनम् हे प्रस्तुत सूत्रच करावयास नको असे काही वैयाकरणांचे मत आहे. 'द्वन्द्वश्च प्राणिर्य० (सू. २ )......' विभाषा समीपे ' (सू. १६ ) या सूत्रांमध्ये प्राण्यंगें, सेनांगें, खेडेगावांची नाव, क्षुद्रजन्तु, नित्याविरोधी प्राणी, अबहिष्कृत शूद्र इत्यादि विशिष्ट अर्थी असलेल्या शब्दांच्या द्वन्द्वसमासालाही एकवद्भाव सांगितला आहे; व वृक्ष, मृग, तृण, धान्य, पशु, पक्षी वगैरे अर्थीना दाखविणान्या विशेष शब्दांच्या बाबतीत एकवद्भावाचा विकल्प सांगितला आहे. वास्तविक पाहता, समाहार हा अर्थ विवक्षित असतांना एकवद्भाव होतोच, असे असूनही सूत्रकारांनी ज्या अर्थी 'इन्द्रश्च पाणितूर्य० ' इत्यादि सूत्रांनी एकवद्भाव सांगितला आहे त्या अ वरील ठिकाणी तो एकवद्भाव आवश्यक होतो व विकल्प सांगणाच्या 'विभाषा वृक्षमृगः इत्यादि तीन सूत्रांनी (सूत्रे १२, १३, १६) सांगितलेल्या ठिकाणी मात्र तो विकल्पाने होतो असें या सूत्रांचे तात्पर्य भाष्यकारांनी दिले आहे.

·उपोद्धात २८१ २८१ , १ . असलेले तत्पुरुष सदा पुल्लिंगींच असतात; अकारान्त द्विगु समास स्त्रीलिंगीच आढळून येतो; अपथ शब्द नपुंसकलिंगींच असतो; अर्धर्च, कार्षापण, गोमय, सार इत्यादि शब्द पुंल्लिगी व नपुंसकलिंगीही आढळतात. ' इदमोन्वादेशे०' (सू ३२) या सूत्रामध्ये 'इदम् ' या शब्दाला व ' एतदस्त्रतसो०' या सूत्रामध्ये 'एतद् या शब्दाला विशिष्ट प्रसंगी 'अश् आदेश सांगितला आहे. २१८. धातूंना, प्रातिपदिकांना व प्रत्ययांना होणारे आदेश. आर्धधातुके ' (सू. ३५ ) हे अधिकारसूत्र सांगून ' वा यौ' (सू. ५७ ) या सूत्रापर्यंत मधील सर्व सूत्रांमध्ये आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना धातूंना होणारे आदेश सूत्र- कारांनी सांगितले आहेत. त्यांपैकी अस् धातूला भू, ब्रू धातूला वच्, चक्ष धातूला ख्या हे कोणताही आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना होतात; बाकीचे आदेश विशिष्ट प्रसंगी होतात. उदाहरणार्थ-तकारादि कित्प्रत्यय किंवा ल्यप् प्रत्यय पुढे असतांना अद् धातूला जग्थ्, पण लुङ् व सन् प्रत्यय कर्तव्य असतांना घस्; लिङ् प्रत्यय कर्तव्य असतांना हन् धातूला वध; लुङ् कर्तव्य असतांना इ ( इण्) धातूला गा, पण णि व सन् कर्तव्य असतांना गम्. 'आर्धधातुके या अधिकारसूत्राचा 'आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना पुढील सूत्रांमध्ये सांगितलेले आदेश होतात' असा अर्थ केला असतां पूर्वीचे म्हणजे स्थानिभूत जे अस् , अद्, चक्ष् इत्यादि धातू त्यांच्या निमित्तानेच इष्ट नसलेला 'ऋहलोय॑त् ' ( ३।१।१२४) या सूत्राने सांगितलेला ण्यत् प्रत्यय होऊं लागेल अशी अडचण येथे वार्तिककारांनी दाखविली आहे; व तिचा परिहार करण्याकरितां ' सार्वधातुके न' असा सूत्रपाठ करावा लागेल असे म्हटले आहे. भाष्यकारांनी 'आर्धधातुके' ही विषयसप्तमी घेऊन वरील अडचण दूर होईल किंवा 'आर्धधातुके' या ऐवजी 'आर्धधातुकासु' असे म्हणण्यानेही इष्टसिद्धि होईल असे म्हटले आहे. 'अदो जन्धिः०' (सू. ३६) या सूत्रामध्ये तकारादि आर्धधातुक पुढे असतांना (ति किति) एवढेच म्हटल्याने काम भागत असतांना 'ल्यप् ' हा शब्द भाष्यकारांनी सूत्रामध्ये घातला आहे यावरून 'ल्यप् आदेश जरी बहिरंग असला तरी अंतरंग विधींना मागे सारून तो होतो (अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यप् बाधते) असें परिभाषारूप ज्ञापन भाष्यकारांनी येथे दिले आहे. हे ज्ञापन सांगणाऱ्या त्या वेळच्या वैयाकरणांच्या तोंडी असलेले दोन श्लोक येथे भाष्यकारांनी उद्धृत केले आहेत. मागें सांगितल्याप्रमाणे हे श्लोक भर्तृहरीने आपल्या महाभाष्यदीपिकमध्ये निर्दिष्ट केलेली श्लोकवार्तिकंही असण्याचा संभव आहे. 'गाङ् लिटि' (सू. ४९ ) या सूत्रामध्ये सूत्रकारांनी 'गा' आदेशाचे ऐवजीं, ङ् अनुबन्धाची जरूर नसतांनाही तो जोड़न, गाङ् आदेश उच्चारला आहे यावरून ' अनुबन्धयुक्त आदेश सांगितला असतां स्थानीतील अनुबन्धावर अवलंबून असलेले कार्य आदेशाला करता येत नाही' ( सानुबन्धकस्यादेशे इत्कार्य न भवति ) असें ज्ञापन निघते पण ते घेतल्यास कांहीं इष्ट उदाहरणे साधत असली तरी बरेच दोष येतात असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. कदाचित् बरेच दोष येतात म्हणूनच हा ज्ञापितार्थ " जग्धिविधिय॑पि यत्तदकस्मात्सिद्धमदस्ति कितीति विधानात् । हिप्रभृतीस्तु सदा बहिरङ्गो ल्यव हरतीति कृतं तदु विद्धि " एप एवार्थः " जग्धी सिद्धेऽन्तरशत्वाति कितीत ल्यबुच्यते । शापयत्यन्तरमाणां ल्यपा भवति वाधनम् ॥ २ ॥ (महानाध्य भाषांतर भाग २ पृ. ४८४-४८५ पहा.)

·२८२ व्याकरणमहाभाष्य परिभाषा म्हणून परिभाषेन्दुशेखरामध्ये नागेशभट्टांनी दिला नसावा. 'अजेयंघनपोः' (सू. ५६) या सूत्राची व्याख्या करतांना फक्त घञ् व अप् यांशिवाय कोणताही आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना 'अज्' धातूला 'वी' हा आदेश होतो असें म्हटल्यास समाजः, समजनं, समज्या यांसारखी काही इष्ट रूपें साधणार नाहीत; इतकेच नव्हे तर संवीतिः प्रवेता यांसारखी अनिष्ट रूपे होऊ लागतील ही आपत्ति टाळण्याकरितां मागील सूत्रांतून 'वा' हा शब्द येथें अनुवृत्तीने आणून व्यवस्थितविमापेनें जरूर असेल तेथेच वी आदेश करावा इतर ठिकाणी करूं नये असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे; व त्याच्या समर्थनार्थ परस्परांशी उपरोधिक बोलणा-या वैयाकरण व सूत यांचा छोटासा मनोरंजक संवाद दिला आहे व त्यावरून वैयाकरणांनी फक्त सूत्रे पाहून रूपे साधून तीच शुद्ध आहेत असे म्हणू नये; तर प्रचलित भाषेकडे लक्ष देऊन भाषेमध्ये प्रसृत असलेली रूपें साधण्याकडे व दुष्ट रूपें वगळण्याकडे लक्ष देऊन सूत्रांचा अर्थ करावा असे सूचित केले आहे. २१९. प्रत्ययलोपान्हिक (अ. २ पा. ४ आन्हिक २). तद्धित प्रत्ययाचा लोप झाला असतां होणान्या कार्याचे विवेचन. या आन्हिकामध्ये तद्राज, गोत्रापत्य, व अपत्य या अर्थाच्या तद्धित प्रत्ययांचा, सुप् प्रत्ययांचा, शप् विकरणाचा, सिच् प्रत्ययाचा, आम् प्रत्ययाचे पुढील प्रत्ययांचा, तसेच अव्यया- पुढील आप व सुप् प्रत्ययांचा सूत्रकारांनी जो लुम् सांगितला आहे त्याचे भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे म्हणून या आन्हिकाला प्रत्ययलोपान्हिक नांव देतां येणे शक्य आहे. तद्राजस्य बहुपु०' (सू. ६२) या सूत्राचे विवेचन करतांना प्रथमतः 'बहुषु' या पदाचा बहुत्व संख्येने युक्त प्रत्यय' असा सहज अर्थ होत असतांना वार्तिककारांनी समासाने दाख- विलेले बहुत्व असतांनाही प्रस्तुत सूत्राने लोप होऊ लागेल अशा समजुतीने तशा ठिकाणी लोपाचा प्रतिषेध करावा असे म्हटले आहे. याविषयीं 'बार्तिककार या ठिकाणी चुकले' अशा तन्हेंचे उद्गार न काढतां मोठया बहुमानाने 'उपाय योजिलेला असतांनासुद्धां क्कीचत् एकादे वेळी आचार्य प्रश्न उपस्थित करतात' एवढेच भाष्यकारांनी म्हटले आहे. सूत्रांतील बहुषु ' या शब्दाचा (१) बहुत्य संख्येने युक्त प्रत्यय म्हणजे बहु अपत्ये इत्यादि प्रकारच्या अर्थी केलेला प्रत्यय पुढे असतांना असा अर्थ करावयाचा, किंवा (२) अङ्गान् अतिकान्तः अत्य:: इत्यादि ठिकाणी अन, वग वगैरे शब्दांपुढे जसा दिसून येतो तसा बहुवचन-प्रत्यय पुढे असतांना अमा अर्थ करावयाचा या दोन्ही मतांचें साधकबाधक प्रमाणे देऊन भाष्यकारांनी उत्तम विवरण केले आहे व प्रत्ययार्थीवरील बहुत्व असतांना लुक् होतो हे मत ज्यास्ती माय असे ठरविले आहे. या ठिकाणी 'गर्गवत्सवाजाः' इत्यादि द्वन्द्व समासांमध्ये प्रत्ययार्थावर एप आहे म्हणून गाये बगैरे शब्दांपुढील अपत्यप्रत्ययाचा लुक् होणार नाही या शंकेचे निरयन मंद्रातील प्रत्येक शब्द बटुल दाखवू शकतो' या आशयाचा नागें परि. २११ मध्ये गादिना युगपदाधिकरणवचनतापक्ष घेऊन केले आहे. तसेच त्याची सोयरीक दाखविणान्या १. rii विमाः । कोग्य राय मानि । या आर। भायुम्मन्न प्रागिीति । भार ग्रामिनी देवानांप्रियो न विष्टिम इभ्यत पतद्प- मि.म: दुरापान की। माना। नगनु नः स्वः मुक्तरेय ४६:: 31 प्रपा न समयम्" (म. भा, मापांसर भाग २, पृ ४११- . - ·उपाद्धात २८३ अत्रिभरद्वाजिका, वसिष्ठकश्यपिका, भृग्वङ्गिरसिका इत्यादि शब्दांचे ठिकाणी अपत्यप्रत्ययाचा लुक कसा होऊ शकतो याविषयी फारच मार्मिक विवेचन केले आहे. गार्गी च वात्स्यश्च वाज्यश्च या ठिकाणी समासाचें रूप कसे व्हावे याविषयी विवेचन करतांना गार्गी हा एकच शब्द स्त्रीलिंगी आहे; तेव्हां ' तद्राजस्य०' या प्रस्तुत सूत्रांत अस्त्रियाम् हा पर्युदास घेतल्यास अपत्य- प्रत्ययांचा लुक् होऊन गर्गवत्सवाजाः असें रूप व्हावें, का प्रतिषेध घेतल्यास लुक् होणार नाही म्हणून गार्गीवात्स्यवाजाः असें रूप व्हावे या शंकेचे उत्तर भाष्यकारांनी 'देवच हे जाणू शकेल' असें फारच मनोरंजक रीतीने दिले आहे. २२०. विकरणांचा, आम् प्रत्ययापुढील प्रत्ययांचा व अव्ययापुढील आप् व सुप् प्रत्ययांचा लोप झाला असतां होणाऱ्या कार्यांचे विवेचन. यडोचि च' (सू. ७४) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना वार्तिककारांनी सनीस्रसः व दनीध्वसः यांसारखी उदाहरणे साधावी म्हणून 'ऊतोचि' म्हणजे अच् प्रत्यय पुढे असतांना यङाचा लुक् ज हा स्वर मागे असेल तरच करावा असे सांगितले आहे. भाष्यकारांनी सनीस्रसः व दनीध्वंसः हीच उदाहरणे इष्ट असल्यामुळे 'ऊतोचि ' या वार्तिकाची जरूर नाही असे म्हटले आहे. 'आमः' या सूत्राचे विवेचन करतांना 'आम् प्रत्ययाच्या पुढील प्रत्ययाचा लुक् होतो' असा सूत्राचा अर्थ असल्यामुळे लकाराला तिङ् आदेश होण्यापूर्वीच लकाराचा लुक् होतो व आम् अन्ती असलेला शब्द तिङन्त होऊ शकत नाही; लकार हा कृत् प्रत्यय असल्यामुळे आमन्त शब्द कृदन्त अव्यय होतो व त्यामुळे त्याच्यापुढे सुप् प्रत्यय लागून त्यांचा लुक् होतो असें वार्तिककारांनी येथे सांगितले आहे. आम शेवटी असलेला शब्द सुबन्त झाल्यामुळे त्याच्या पुढील 'चकार', व 'बभूव' यांसारख्या तिङन्ताला सर्वनिघात होतो. आम्- प्रत्ययान्त व त्यापुढील तिङन्त ही निरनिराळीं पदें असल्यामुळेच ' तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ' असे प्रयोग कवी करूं शकले तरी 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' (३।१।४०) या सूत्रांत अनुप्रयोग शब्द असल्यामुळे त्या पदांचे जोडून उच्चारण केलेलेच बरें. ' अव्ययादाप्सुपः (सू. ८२) या सूत्राचे विवेचन करतांना वार्तिककारांनी अव्ययांना लिंग नसल्यामुळे आप् (स्त्रीलिंगवाचक प्रत्यय) हा शब्द सूत्रांत उच्चारण्याची जरूर नाही असे म्हटले आहे. आप् प्रत्यय उच्चारण्याची जशी जरूर नाहीं तशी सुप् प्रत्ययही उच्चारण्याची जरूर नाहीं; कारण, अव्ययाला एक दोन अशा संख्येचाही योग नसतो असे असून सुद्धां ज्याअर्थी आप व सुप् यांचा लुक् सूत्रकार सांगतात त्या अर्थी जो 'पद' म्हणून समजला जात नाही अशा शब्दाचा प्रयोग करता येत नाही (अपदं न प्रयुजीत) असा दण्डक असल्यामुळे व सुप् प्रत्यय केल्याशिवाय पद ही संज्ञाच होऊ शकत नसल्यामुळे कोणताही अर्थ निमित्त म्हणून न धरतां अव्ययाहून सुप् प्रत्यय होतात व त्यांचा लुक् होतो; तसेच असा प्रत्यय होण्यास अर्थनियमपक्षी किंवा प्रत्ययनियमपक्षी कोणतीही अडचण येत नाही असा भाष्यकारांनी येथे सूत्रकारांचा अभिप्राय दिला आहे. दुसरा अध्याय (पदविध्यध्याय) समाप्त. , . " किं पुनरत्नार्थसतत्त्वम् । देवा एतञ् ज्ञातुमर्हन्ति " (म. भा. भाषांतर भाग २, पृष्ठ ५०३ पहा), ·२८४ व्याकरणमहाभाष्य २२१. सन्प्रत्ययान्हिक (अ. ३ पा. १ आन्हिक १). प्रत्यय शब्दाचा अर्थ. सूत्रकारांनी पहिल्या अध्यायामध्ये व्याकरणशास्त्राला उपयुक्त अशा संज्ञा सांगितल्या आहेत. त्यानंतर दुसऱ्या अध्यायामध्ये पदांचे विवरण केले आहे म्हणजे समासाने दोन अथवा अधिक पदें जोडली गेल्यास तो समास कोणत्या अर्थी असतो व पदें पृथक् असल्यास त्यांचा एकमेकांशी अथवा क्रियेशी कसा संबंध असतो हे सांगितले आहे. तिसऱ्या अध्यायामध्ये धातूहून साधली जाणारी जी तिङन्त व कृदन्त पर्दै त्यांचा विचार केला आहे. या पहिल्या अधिकरणांत प्रत्ययाची व्याख्या व सामान्यतः प्रत्ययांचे स्वर सांगून इच्छार्थी 'सन्' प्रत्ययाचे विवेचन केले आहे. म्हणून या आन्हिकास सन्प्रत्ययान्हिक म्हणता येणे शक्य आहे. प्रत्ययः' (सू. १) या अधिकारसूत्रामध्ये भाष्यकारांनी प्रत्यय ' या संज्ञेचे विवेचन केले आहे. 'प्रत्ययः' एवढेच मोघम अधिकारसूत्र असल्यामुळे पुढील सूत्रांमध्ये आढळणाऱ्या शब्दांपैकी कोणत्या.. शब्दाला प्रत्यय म्हणावे हा संशय साहजिकच येणे शक्य आहे, व त्याचे निवारण सूत्रामध्ये : जो निमित्ती, पूर्वी न उच्चारलेला, प्रधान असा शब्द असतो त्यालाच प्रत्यय संज्ञा द्यावी असे म्हणून कार्तिककारांनी केले आहे. काही सूत्रांमध्ये फक्त विकार व आगमच सांगितले आहेत; पण ते विकार व आगम 'अमक्याला अमुक होते' अशा रीतीने षष्ठी विभक्तीने सांगितले असल्यामुळे व प्रत्यय हा नेहमी अमक्यापुढे अमुक होतो अशा रीतीने पञ्चमी विभक्तीने सांगितला अस- ल्यामुळे विकार व आगम यांना प्रत्यय ही संज्ञा होत नाही. अशा रीतीने प्रत्यय कोणता ते रामजते. अथवा, प्रत्यय ही अन्वर्थ संज्ञा असल्यामुळे जो अर्थ दाखवितो तो प्रत्यय, अथवा ज्याचा अर्थ प्रकृतीने दाखविला जातो तो प्रत्यय, अशी प्रत्यय शब्दाची व्याख्या होत असल्यामुळे प्रत्यय कोणता ते समजण्यास अडचण येत नाही. , ·उपोद्धात .२८५ प्रत्ययामध्ये अनेक स्वर असल्यास पहिलाच स्वर उदात्त होतो हे सांगणे हा या सूत्राचा मुख्य उपयोग आहे. या तिसऱ्या अध्यायांतच ' प्रत्यय होतो व तो आयुदात्त होतो, सुप् व पित् प्रत्यय मात्र अनुदात्त होतात' अशा रीतीने प्रत्यय व स्वर एकदम सांगण्याचा सूत्रकारांचा मुख्य हेतु म्हणजे प्रत्ययविशिष्ट प्रकृतीला आयुदात्त किंवा अंतोदात्त होऊ नये असा असावा. आतां प्रस्तुत सूत्राने प्रत्ययांना उदात्त सांगण्यामुळे प्रत्ययांना लागणारे आगम अनुदात्त व्हावे हा सूत्रकारांचा हेतु असेल असे म्हणावे तर ज्ञापकामुळे तसेंच 'आगमा अनुदात्ताः' असे स्वतंत्र विधान असल्यामुळेही आगम हे सर्वानुदात्त होतात हे सिद्ध करता येते; इतकेच नव्हे, पण आगम हे प्रत्ययस्वराचे बाबतींत असून नसल्यासारखे समजावे असेंही विधान करावे लागत आहे. .. . २२३. सन्नन्त धातूंविषयी विचार. गुप्तिकिद्भयः सन्' व 'मान्वध०' (सू. ५-६) या सूत्रांनी गुप् वगैरे धातूंहून स्वार्थी सन् प्रत्यय सांगितला आहे. सूत्रांतील 'कर्म' या शब्दानें क्रिया दाखविली असल्यामुळे व उपसर्ग केवळ द्योतक असून केवळ धातूचाच क्रिया हा अर्थ असल्यामुळे धातोः कर्मणः०' (सू. ७) या सूत्रामध्ये 'धातोः ' या पदाचा काही उपयोग नाही असे वैयाकरणांचे मत म्हणून भाष्यकारांनी दिले आहे. वास्तविक पाहतां, उपसर्ग जरी द्योतक असले तरी उपसर्ग व धातु हे दोन्ही मिळून विशिष्ट क्रिया प्रकाशित करीत असल्यामुळे उपसर्गसहित धातूचाच क्रिया अर्थ आहे असा स्वतःचा सिद्धान्त भाप्यकारांनी दिला आहे व 'धातोः' या शब्दाची उपयुक्तता सिद्ध केली आहे. आतां, उपसर्गसहित धातूमधील फक्त धातूलाच सन् ' हा प्रत्यय जोडिला जातो; कारण, सूत्रांतील ' धातोः' ही अवयवषष्ठी असल्यामुळे क्रियावाचक शब्दाचा अवयव जो धातु त्याहून इच्छा या अर्थी सन् प्रत्यय होतो असा सूत्राचा अर्थ आहे. वास्तविक पाहतां, इच्छेचा कर्ता व ज्या क्रियेची इच्छा केली जाते तिचा कर्ता स्वभावतः एकच असल्यामुळे 'कर्मणः' व 'समानकर्तृकात् ' या पदांची जरूर नाही. तसेच, व्याकरणामध्ये वृत्तिपक्ष आणि अवृत्तिपक्ष हे दोन्ही स्वीकारले असल्यामुळे वृत्ति करणे किंवा न करणे हे वक्त्याच्या इच्छेवर अवलंबून असल्यामुळे सूत्रामध्ये 'वा' या शब्दाचाही काही उपयोग नाही; तेव्हां 'धातोरिच्छायाम् ' एवढ्या सूत्रानेच काम भागेल असेंही भाष्यकारांनी म्हटले आहे. यानंतर वार्तिककारांनी अचेतन कर्ता असतांनाही 'सन् प्रत्यय केलेला दृष्टीस पडतो, कारण जिच्यामुळे इच्छा व्यक्त होते अशी प्रवृत्ति चेतनांचे व अचेतनांचे ठिकाणी दृष्टीस पडते हे दिले आहे. तसेंच, सर्वच वस्तू एका दृष्टीने चेतन मानिल्या जाऊ शकतात असेही म्हटले आहे, व 'कंसकाः सर्पन्ति' यासारखी उदाहरणेही दिली आहेत. यानंतर ग्रामं गन्तुमिच्छति या वाक्यांत 'नाम' हे गम् धातूचे कर्म व ग्राम आणि गमनरिया ही दोन्ही इषु धातूची कमै असल्यामुळे 'इप्यते ग्रामो गन्तुम् ' हा प्रयोग होण्यास काही हरकत नाही असेंही येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. - --- ·उपोद्धात २८७ नाही. ज्याला विशेषण लागले आहे अशा शब्दाशी समास वगैरे कोणतीही वृत्ति होत नाही; तो शब्द कर्म, करण, इत्यादि प्रकारचे कारक होऊ शकतो, व त्याला द्वितीया वगैरे विभक्ती लागतात व त्याच्या विशेषणांनाही त्याच विभक्ती लागतात. महान्तं पुत्रमिच्छति येथे जरी 'क्यच् ' प्रत्यय होऊन 'महान्तं पुत्रीयति' असा प्रयोग झाला नाही तरी 'माणवकं मुण्डं करोति' येथे 'माणवकं मुण्डयति' अशी वृत्ति होते; कारण, माणवकं मुण्डयति यापासून विवक्षित अर्थ कळतो म्हणजे या ठिकाणी सापेक्षता असली तरी गमकत्व आहे. क्यच प्रत्ययाचा इच्छा हा अर्थ क्यजन्त धातूमध्ये अंतर्भूत झाल्यामुळे क्यजन्त धातू हे अकर्मक होतात असे असले तरी ' माणवकं पुत्रमिव आचरति' या अर्थाच्या 'पुत्रीयति माणवकं ' या ठिकाणी उपमान कर्म धातूमध्ये अंतर्भूत होते व उपमेय कर्म बाहेर राहते व त्याला द्वितीया होते. त्याप्रमाणेच, 'अपि काकः श्येनायते' या ठिकाणी उपमेय कर्ता बाहेर प्रथमेत राहतो. मुण्डयति माणवकं ' येथेही मुण्ड हे सामान्य कर्म अंतर्भूत होते व विशेष कर्म माणवकं हे द्वितीयेंत बाहेर राहते. येथे करोति म्हणजे करतो या क्रियेचा मुण्ड याच्याशी जसा संबंध आहे तसा माणवक याच्याशीं नाहीं; कारण, माणवक काही केला जात नाही, मुण्ड केला जातो म्हणून मुण्ड हे पद सापेक्ष समजले जात नाही अशी ही विचारसरणी आहे. अथवा मुण्ड या शब्दाहून मुद्दाम ‘णिच् ' प्रत्यय सांगितला असल्यामुळे जरी मुण्ड हा गुणवाचक शब्द गुणीची ज्याला अपेक्षा आहे असा असला तरी वृत्ति होते असेही म्हणता येईल. इष्टः पुत्रः, इष्यते पुत्रः या वाक्यांचा अर्थ 'पुत्रीयितः, पुत्रीय्यते' या शब्दांपासून समजला जात नसल्यामुळे पुत्रीयित' वगैरे प्रयोग होत नाहीत. वार्तिककारांनी येथे मकारान्त शब्द व अव्यये. यांहून 'क्यच् ' झालेला दृष्टीस पडत नाही असे सांगितले आहे. . २२५. काम्यच्, क्यष् , णिङ् व यङ् प्रत्यय. काम्यच्च' (सू. ९) या ९) या सूत्रानें क्यच् प्रत्ययासारखा इच्छा याच अर्थी ' काम्यच प्रत्यय सांगितला आहे. सूत्रामध्ये 'काम्यच् ' याच्या पूर्वी 'च' या व्यंजनाचे उच्चारण केलें असल्यामुळे ' लशक्वतद्धिते' ( १।३।८ ) या सूत्राने 'काम्यच् ' यांतील क् याला इत्संज्ञा होत नाही. उपमानादाचारे' (सू. १०) व त्यावरील ' अधिकरणाच' हे वार्तिक यांनी उपमानभूत कर्म किंवा अधिकरण यांहून आचार या अर्थी क्यच् सांगितला आहे. ' कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' (सू. ११) या सूत्राने उपमान असलेल्या काढून आचार या अर्थी क्यङ् प्रत्यय सांगितला आहे व ज्याला क्यङ् जोडावयाचा त्या सुबन्ताच्या शेवटी सकार असल्यास त्याचा लोप होतो असे सांगितले आहे. या ठिकाणी वार्तिककारांनी ओजस् व अप्सरस् यांतील सकाराचा लोप नित्य होतो व इतर ठिकाणी विकल्पाने होतो असें सांगितले आहे. आचार या अर्थी गल्भ, क्लीब व होड यांहून क्यङ् विकल्पाने करावा असें वार्तिककारांनी म्हटले आहे. 'भृशादिभ्यो' (सू. १२) या सूत्राने भृश वगैरे शब्दांहून अभूततद्भाव या अर्थी क्या प्रत्यय सांगितला आहे. सूत्रांतील 'अच्वेः' या पदाचा 'चिभिन्न विसदृश' असा अर्थ अभूततद्भावाने दाखविला जातो. या भृशादि गणामध्ये अभि सु वगैरे उपसर्ग हे प्रकृतीला विशेषणे लावून अभिमनस् सुमनत् वगैरे शब्द उपसर्गासहित दिले आहेत; तेव्हां 'अभिमनस् तुमनस् वगैरे प्रकृतीन अभिमनाय वगैरे क्यजन्त धातु होतात' असा अर्थ करावयाचा, किंवा मनस् या प्रकृतीला अभिमवन सुभवन वगैरे उपसर्गासहित भू धातूच्या अर्थी क्यच् प्रत्यय जोडल्यामुळे 'मनाय हा धातु .

·૨૮૮ व्याकरणमहाभाष्य - . होतो व त्याला अभि सु वगैरे उपसर्ग जोडिले जातात' असा अर्थ करावयाचा या दोन पक्षांचा भाष्यकारांनी विचार केला आहे व दोन्ही पक्षी येणाऱ्या अडचणी दूर करून कोणताही पक्ष घेतला तरी चालेल असे म्हटले आहे. अर्थात्, धातुपाठामध्ये 'संग्राम' असा धातु उच्चारल्यामुळे फक्त संग्राम या एकाच उपसर्गसहित धातूला दित्व होतें व अट् आगम मागे लागतो, अभिमनस् वगैरे धातूंच्या उपसर्गरहितच भागाला अट् आगम लागतो व द्वित्व होते हैं येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे. 'लोहितादि० (सू. १३) या सूत्राने लोहित वगैरे शब्दांहून, तसेच 'डाच्' प्रत्यय शेवटी असलेल्या प्रकृतीहून क्यप् प्रत्यय लागून धातू तयार होतात व त्यांना दोन्ही पदांचे तिङ् प्रत्यय लागतात. 'कष्टाय क्रमणे' (सू.१४) था सूत्राने 'कष्ट' या अर्थी असलेल्या प्रातिपदिकाहून वाईट मार्गाने जाणे या अर्थी, त्या- प्रमाणेच 'कर्मणो रोमन्थ०' इत्यादि सूत्रांनी (सू. १५-२१) कर्मवाचक रोमन्थ, बाष्प इत्यादि शब्दांहून, तसेंच क्रिया या सामान्य अर्थी शब्द, वैर, कलह वगैरे प्रातिपदिकांहून क्यङ् सांगितला आहे व मुण्ड, मिश्र वगैरे शब्दांहून णिच् सांगितला आहे. ' धातोरेकाचो० (सू. २२) या सूत्राने व्यंजनाने आरंभ होणाऱ्या व एकच स्वर असलेल्या धातूंहून क्रिया- समभिहार म्हणजे सर्वाशाने किंवा वारंवार क्रिया करणे या अर्थी यङ् प्रत्यय सांगितला आहे. या ठिकाणी प्र + अट् अशा उपसर्गसहित धातूंहून क्रियासमाभिहार या अर्थाचा बोध होत असला तरी धातूचाच तो अर्थ असतो, उपसर्ग हा फक्त तो अर्थ दाखवतो म्हणून धातूलाच यङ् प्रत्यय लागतो, व त्यामुळे द्वित्व आणि अट आगम धातूलाच होतात असे भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहे; तसेच, या यङ् प्रत्ययासंबंधी प्रयोग बधूनच यङ् प्रत्यय कोठे लागतो व कोठे लागत नाही हे ठरवावयाचे असल्यामुळे एकाच व हलादि धातूंहूनच यङ् होतो ही अट कडकपणे पाळतां येत नाही असेही सांगितले आहे. , . . N . २२६. णिच् प्रत्यय. ' सत्यापपाश०' (सू. २५) या सूत्राने सत्याप वगैरे शब्द व चुर् आरंभी असलेले धातुपाठांतील धातू यांहून, व 'हेतुमति च' (सू. २६) या सूत्राने प्रयोजकाची प्रेरणा या अर्थी कोणत्याही धातूहून, ' णिच् ' प्रत्यय सांगितला आहे. सूत्रांतील 'हेतुमति' हा शब्द धातूला विशेषण घ्यावा म्हणजे ही प्रेरणा ज्याला णिच् प्रत्यय लाविला जातो तो धातू दाखवितो असा अर्थ करावा, किंवा ' हेतुमति' हा शब्द णिच् या प्रत्ययाला विशेषण समजावा म्हणजे णिच् प्रत्यय हाच प्रयोजकाची प्रेरणा दाखवितो असा अर्थ करावा या प्रश्नाचे उद्बोधक विवेचन भाष्यकारांनी दोन्ही पक्षांतील गुणदोष दाखवून केले आहे व दोन्ही पक्ष स्वीकारतां येतील असे म्हटले आहे. कर्त्यांचा प्रयोजक साधारणतः चेतनच पदार्थ असतो, तरी पण 'भिक्षा वासयन्ति', 'कारीपोग्निरध्यापयति' असे प्रयोग आढळत असल्यामुळे ' हेतुमति' या शब्दांतील हेतु शब्द हा केवळ 'निमित्त ' या अर्थी घ्यावा असे वार्तिककारांचे म्हणणे आहे. भाष्यकारांनी मात्र मोठ्या खुबीने अचेतन वस्तूंमध्येही प्रयोजक व्यापार दृष्टीस पडत असल्या- मुळे हेतुमत् ' या शब्दाचा प्रयोजक पदार्थ हा अर्थ घेण्यास काही हरकत नाही असे गंगितले आहे. या बाबतीत शांकरब्रह्मसूत्रभाष्य अध्याय २ पाद २ सूल २ यावरील विवरण फार मानिफ आहे. 'पृच्छतु मा भयान् ' येथे प्रेरणा हा अर्थ गम्यमान आहे म्हणून णिच् प्रत्यय दावा; पण तो कां होत नाही याविषयों भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे. त्याप्रमाणेच स्वस्थ आपल्या घरी असलेल्या मनुष्याविषयी 'पञ्चभिहलेः कर्पति' हा प्रयोग, तसेंच यजमान हा , ..

·उपोद्धात २८९ - , यजन करीत नसतांनासुद्धा 'पुष्यमित्रो यजति', 'याजका याजयन्ति' यांसारखे प्रयोग कृष् व यज् हे धातू अनेक क्रियांचा समूह दाखवीत असल्यामुळे होऊ शकतात असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. ' सूत्रं करोति सूत्रयति ' यासारख्या प्रयोगांकरितां 'करतो' या अर्थी सूत्र या कर्मकारकाहून, 'कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति' यासारख्या प्रयोगांकरितां ' सांगतो' या अर्थी आख्यानवाचक कृदन्ताहून, तसेच, सूर्यमुद्गमयति, पुष्येण योजयति या ठिकाणी त्या त्या विशिष्ट अर्थी, णिच् सांगणे जरूर आहे असा प्रश्न उपस्थित करून या सर्व ठिकाणी 'कर्त्यांचा प्रयोजक' याच अर्थी प्रकृत सूत्राने णिच् होऊ शकेल असा निर्णय भाष्यकारांनी दिला आहे. कंसवध, बलि- बन्ध वगैरे नाटकांचे प्रयोग भाष्यकारांचे वेळी केले जात होते; तसेच कंस, बलि इत्यादिकांचे काम करणारी पात्रे होती, चित्रेही होती, वर्णनात्मक पुराणेही होती, इतकेच नव्हे, तर नट, चित्रकार व पौराणिक हे आपले काम अत्यंत कुशलतेने करीत होते हैं भाष्यांतील उल्लेखां- वरून स्पष्ट दिसून येते. २२७. विकरणान्हिक-१ (अ. ३ पा. १ आन्हिक ३). यक्, आय, इयङ् व णिङ् प्रत्यय. या आन्हिकामध्ये (सूत्रे २७-४२) स्वार्थी म्हणजे धातूच्याच अथा होणाऱ्या यक्, आय, इयङ्, व णिङ् या प्रत्ययांचे, त्याप्रमाणेच विशिष्ट लकारांचे प्रत्यय पुढे असतांना होणाऱ्या स्य, तास् , सिप् व आम् या विकरणांचे विवेचन केले आहे; व पुढील आन्हिकामध्ये लुङ् प्रत्ययापूर्वी होणारा चिल विकरण व त्याचे आदेश, त्याप्रमाणेच यक् , शप् , श्यन् , श, ना, नम् , या विकरणांचे विवेचन केले आहे म्हणून या दोन्ही आन्हिकांना विकरणान्हिक हे नांव देता येईल. 'कवादिभ्यो यक् ' ( सू २७) या सूत्रामध्ये यक् प्रत्यय लागलेले कण्डूय वगैरे धातू व त्या धातूंहून साधतां न येणारी कण्डू वगैरे ऊकारान्त प्रातिपदिकें ही दोन्ही विवक्षित आहेत असे भाष्यकारांनी सागितले आहे; व त्याच अर्थाचा जुन्या वैयाकरणांचा ' धातुप्रकरणा- द्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः हा श्लोक उद्धृत केला आहे. ' कमेणिङ्' (सू ३०) या सूत्रामध्ये णिङ् प्रत्ययामध्ये ण व ङ् हे दोन इत्संज्ञक वर्ण जोडल्याबद्दल साधकबाधक विचार करून ङ् इत् असल्यामुळे णिङन्त धातूंहून आत्मनेपद होते व ण् जोडल्यामुळे अकाराला वृद्धि होते असा निर्णय दिला आहे. 'आयादय आर्धधातुके वा' (सू. ३१) या सूत्रामध्ये हे आय, इयङ् व णिङ् प्रत्यय आर्धधातुक प्रत्यय जोडावयाचा असतांना विकल्पाने लागतात, म्हणजे, गोपाय व गुप् अशा प्रकारचे दोन दोन धातू समजले जातात; व सार्वधातुक प्रत्ययाचे वेळी गोपाय, ऋतीय, कामय, असे एकेकच होतात. भाष्य- कारांनी येथे ' आर्धधातुके' या पदाचा आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना होऊन गेलेल्या आय या प्रत्ययाची विकल्पाने निवृत्ति होते असा अर्थ केल्यास गुतिः जुगोप ही रूपें साधत नाहीत; उलट, गोपा व गोपांचकार अशी भलतीच रूपें होऊ लागतात; तसेंच विकल्पाने प्रवृत्ति होते असा अर्थ केल्यास गोपाया व गोपायांचकार ही रूपें साधत नाहीत; व उलट, गोपयति व जुगोपाय अशी भलतीच रूपे होऊ लागतात अशा त-हेचे विवेचन करून 'आर्धधातुके' ही विषय- सप्तमी समजावी व आर्धधातुक प्रत्यय केल्यावर जे आय वगैरे प्रत्यय व्हावयाचे असतात ते आर्धधातुक प्रत्यव पुढे जोडण्यापूर्वीच होतात असा अर्थ करावा असे म्हणून सर्व दोषांचे निवारण केले आहे. , ·२९० व्याकरणमहाभाष्य " , .२२८. स्य, तास् , सिप व आम् चिकरण. 'सनाद्यन्ता धातवः' (सू. ३२) या सूत्राने धातूंना सन् , णिच् , यङ्, यक् व आय हे प्रत्यय लागून झालेले धातुसाधित शब्द, तसेच सुत्रन्तांना क्यच , काम्यच् , क्यङ्, क्य, णिङ् व णिच् हे प्रत्यय लागून झालेले नामसाधित शब्द, या सर्वांना 'धातु' अशी संज्ञा सांगितली आहे. या ठिकाणी भाप्यकारांनी ' प्रत्ययाला कार्य सांगितले असतां तें प्रत्ययान्ताला होते' या सामान्य नियमामुळे 'सनादयो धातवः' असें सूत्र करून काम भागत असतांनाही अन्त शब्द ज्यास्त घालण्यांत सूत्रकारांचा उद्देश 'संज्ञासूत्रांमध्ये हा तदन्तविधीचा सामान्य नियम घ्याव- याचा नाही असे सुचविणे हा आहे असे सांगितले आहे. येथे प्रसंगाने शप् प्रत्ययाचा श इत्संज्ञक असतांना त्या शप् प्रत्ययाचे अपवाद जे श्यन् श्भा वगैरे प्रत्यय त्यांना सूत्रकारांनी 'श्' हा इत्संज्ञक वर्ण जोडला आहे यावरून 'उत्सर्गाचे कार्य अपवादाचे ठिकाणी करता येत नाही' असे सूचित होते असेंही भाष्यकारांनी सांगितले आहे. 'स्यतासी ललुटोः'...... 'अभ्युत्सादयां०' (सू. ३३-४२) या सूत्रांमध्ये लट् अथवा लङ् प्रत्यय पुढे असतांना धातू व प्रत्यय यांमध्ये ' स्य' हा विकरण, लेट् प्रत्यय पुढे असतांना सिप् , व लिट् प्रत्यय पुढे असतांना आम् , असे विकरण सूत्रकारांनी सांगितले आहेत. या ठिकाणी भाष्यकारांनी शप् , श्यन् , स्य इत्यादि विकरणांमधील बाध्यबाधकभावाचा विचार करून स्य, तास् आणि फिल हे विकरण लकारावस्थेतच लट् वगैरे प्रत्यय पुढे असतांना लागतात; व शप् श्यन् वगैरे विकरण लकाराला तिप् तस् वगैरे आदेश झाल्यानंतरच लागतात असे सांगितले आहे. 'कास्प्रत्ययादाम' (सू. ३५) या सूत्राची व्याख्या करतांना भाष्यकारांनी प्रत्ययान्त धातूंहून आम् हा विकरण होतो असे म्हणण्याऐवजी अनेकाच् धातूंहून आम् प्रत्यय होतो असे म्हणावे असे सांगितले आहे. " इजादेश्च गुरुमतोनृच्छः' (सू. ३६) या सूत्राचे विवेचन करतांना 'अनृच्छः । है पद घालण्यांत सूत्रकारांचा उद्देश 'छ'ला तुक् आगम केल्यामुळे पूर्वीचा इच् स्वर गुरु झाला असतांना इच्छ, उच्छ वगैरे धातूंहून आम् होतो असे सुचवावयाचे हा दिसतो; त्याप्रमाणेच, ईहांचके वगैरे उदाहरणांमध्ये आम्-प्रत्ययान्त शब्दांहून काल, कारक वगैरे विशेष अर्थाची प्रतीति होत नसल्यामुळे ती होण्याकारतां सामान्य क्रिया दाखविणाऱ्या कृ, भू अथवा अस् या धातूचा अनुप्रयोग करून त्याला इष्ट काल व कारक यांना अनुसरून प्रत्यय लावणे भागच असल्यामुळे 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' (सू. ४० ) हे सूत्र व्यर्थच आहे; तरी पण ज्या अर्थी तें सूत्र केले आहे त्या अर्थी आम्-प्रत्ययान्ताच्या व कृ भू अथवा अस् या धातूच्या मध्ये व्यवधान नसावे हाही सूत्रकारांचा अभिप्राय दिसतो असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. , २२९, विकरणान्हिक-२ (अ.३ पा. १ आन्हिक ४). लुङ् प्रत्ययापूर्वी लाग- णारा चिल विकरण व त्याचे आदेश. (च्लि लुछि 'चिभावकर्मणोः' (सू. ४३-६६ ) या सूत्रांनी लुङ् पुढे असतांना 'ब्लि' हा सामान्य विकरण व त्याला निरनिराळ्या वेळी होणारे सिच् वगैरे आदेश सांगितले आहेत. 'सार्वधातुके यक् लिङ्याशिष्यङ्' (सू. ६७-८६) या यूयांनी कर्मणि अथवा भावे प्रयोगामध्ये 'यक्', व कर्तरि प्रयोगामध्ये शप् श्यन् , शु, श, भम् , उ य आ निरनिराळे विकरण सांगितले आहेत, व वेदामध्ये काही ठिकाणी आदळ- णारा 'शाय' हा एक प्यास्त विकरण सांगितला आहे. 'लि' या विकरणाला च आणि इ - - ·उपोद्धात २९१ करितां । हे ' इत् ' करण्याचे प्रयोजन सांगून 'च्लि' ला होणारे क्स, चङ्, अङ् व चिण हे आदेश कां सांगितले याचे विवेचन करतांना 'च्लि' प्रत्यय न सांगतां सिच् हा सामान्य विकरण व क्स चङ् वगैरे आदेश त्यालाच विशिष्ट ठिकाणी सांगितले असते तरी चालले असते असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. वार्तिककारांनी स्पृश, मृश् इत्यादि धातूंहून विकल्पाने सिच होतो असे कां सांगि- तले आहे त्याचे विवेचन करून अस्पृक्षत् , अस्पाक्षीत् व अस्पाक्षीत् अशी तीन रूपं होण्या- स्पृशमृशकृषतृपदृपः सिज्वा' (सू. ४४ वा. ७) या वार्तिकाची जरूर आहे असे भाष्यकारांनी दाखविले आहे. 'श्लिष आलिङ्गने' (सू. ४६ ) या सूत्राचे विवेचन करतांना वार्तिककारांनी आलिङ्गन हाच अर्थ असतांना श्लिष् धातूला क्स विकरण लागतो; इतर अर्थी परस्मैपदप्रत्यय पुढे असतांना अङ्, ब आत्मनेपदप्रत्यय पुढे असतांना सिच्, व भाव किंवा कर्म या अर्थी त हा प्रत्यय असतांना कोणत्याही अर्थी चिण, अशा रीतीनें है विकरणादेश होतात असे सांगितले आहे. 'णिश्रिद्रुक्षुभ्यः कर्तरि चङ्' (सू. ४८) या सूत्राने णिजन्त धातू व श्रि, द्रु, आणि तु धातू यांहून कर्तरि प्रयोगांमध्ये 'च्लि' ला 'चङ्' सांगितला आहे. वार्तिककारांनी कम् धातूहूनही चङ् करावा असे सांगितले आहे; व भाष्यकारांनी 'नाकमिष्टसुखं यान्ति०' हा त्यावेळचा प्रचलित श्लोक देऊन जे 'अचीकमत' प्रयोग करतात ते स्वर्गाला रथांतून जातात, जे 'अचकमत' म्हणतात ते पायीं जातात, व जे 'अकमिष्ट' म्हणतात ते मुळीच जात नाहीत अशी विनोदात्मक टीका केली आहे. या ठिकाणी वार्तिककारांनी 'कर्मच कर्ता असेल तेव्हां म्हणजे कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये (अचीकरत कट: स्वयमेव यासारख्या ठिकाणी) चङ् व्हावा म्हणून ण्यन्त धातूंहून लिला चङ् होतो असे सांगावे' असें वार्तिक केले आहे; यासंबंधी भाष्यकारांनी तसें विशेष रीतीने सांगण्याची जरूर नाहीं; कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये क्रियेचा व्यापार कर्मावर असल्यामुळे कर्माला कर्तृत्व आहेच म्हणून 'णिश्रिद्रु०' या सूत्राने आपोआपच चङ् होईल असे म्हटले आहे. २३०. कर्मणि प्रयोग व भावे प्रयोग यांमधील वचनांचा विचार. 'सार्वधातुके यक्' (सू. ६७ ) या सूत्राने भावे प्रयोग व कर्मणि प्रयोग यांमध्ये सार्व- धातुक प्रत्यय पुढे असतांना धातूंहून यक् विकरण होतो असे सांगितले आहे. भाष्यकारांनी प्रसंगाने या ठिकाणी वचनांचा विचार केला आहे.-भावे प्रयोगांत कर्ते अनेक असले तरी आस्यते भवद्भिः ' वगैरे ठिकाणी क्रियापदाला फक्त एकवचनाचाच प्रत्यय लागतो; कारण तेथे भाव हा एकच असतो व तिङ् प्रत्ययापासून होणारा क्रियेचा बोध हा धातूदन होणाऱ्या क्रियेच्या बोधासारखा असतो. कर्मणि प्रयोगांत सर्व वचने दृष्टीस पडतात; कारण कमें एक किंवा अनेक कितीही असू शकतात. भाववाचक कृदन्तानही पाकः पाको पाकाः इत्यादि ठिकाणी सर्व वचने दृष्टीस पडतात; कारण, भावही अनेक असू शकतात. शिवाय, क्रियापदाने दाखविलेला भाव हा विशिष्ट स्वरूपाचा व कालाचाच असतो; कारण, तिङ् प्रत्ययाने क्रियेचा काल, क्रिया करणारा पुरुष आणि क्रियेचे फल कोणाला जाते ती व्यक्ति या - . १. " नाक्रमिष्टसुखं यान्ति सुयुजवंटवारथैः । अथ पत्कापिणो यान्ति देत्रीकमतभाषिणः॥ मला संपूर्ण लोक भाष्यकारांनी येथे दिला आहे. (भापतिर भाग ३ १. १२३ पा.)

·२९२ व्याकरणमहाभाष्य - . . दाखविल्या जातात. पण, पाक वगैरे भाव हे प्रकारभेदामुळे व देशकालभेदामुळे अनेक असू शक- तात. थोडक्यात म्हणावयाचे म्हणजे कृत् प्रत्ययाने दाखविलेल्या भावाचा द्रव्याप्रमाणे बोध होतो; व तो द्रव्याप्रमाणे कर्ता कर्म करण वगैरे कारकेंही होऊ शकतो. विशेष महत्त्वाची गोष्ट लक्षांत घ्यावयाची म्हणजे-भावेप्रयोगांमध्ये तङ् प्रत्ययाने दाखविलेल्या भावाशी कांचा संबंध होतो, पण भाव या अर्थों होणाऱ्या घञ् वगैरे कृत् प्रत्ययानी दाखविलेल्या भावाशी कांचा संबंध होत नाही; तो भाव धातुवाच्य जी क्रिया तिच्याशी संबंध पावतो व तो लिंग व संख्या यांनी युक्त असू शकतो. २३१. शप, श्यन् इत्यादि विकरण व त्यांचा व्यत्यय, भाष्यकारांनी भाव, कर्म व कर्ता हे अर्थ यक् शप् वगैरे विकरणांचे असतात का तिङ् प्रत्ययांचे असतात या प्रश्राचा विचार केला आहे; व जेव्हां भाव किंवा कर्म या अर्थी लकार करण्यांत येतो तेव्हां कर्ता या अर्थी विकरण समजावा, व जेव्हां कर्ता या अर्थी लकार करण्यांत येतो तेव्हां भाव किंवा कर्म या अर्थी विकरण समजावा अशी व्यवस्था शक्य असली तरी भाव, कर्म व कर्ता हे तिङ् प्रत्ययाचेच अर्थ असतात असे मानणेच योग्य आहे असे सांगितले आहे. वार्तिककारांनी येथे जसा भावे व कर्मणि या प्रयोगांमध्ये यक् प्रत्यय होतो तसा कर्म- कर्तरि प्रयोगांतही व्हावा म्हणून वचन करावे असे म्हटले आहे ( ३१११६७ वा. ३). त्यावर भाष्यकारांनी कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये यक् झाल्यास 'एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि' नास्य किंचिद् रुजति रोगः' इत्यादि भावकर्तरि प्रयोगांतही तो होऊं लागेल, पण तो होणे इष्ट नाही असे दाखवून ' कर्तरि शप' (सू. ६८) या सूत्राचा विभाग सुचवून योगविभा- गाने कर्मकर्तरि प्रयोगांत यक होतो, व भावकर्तरि प्रयोगांत होत नाही अशी व्यवस्था केली आहे. प्रसंगाने भाष्यकारांनी या ठिकाणी श्यन् वगैरे विकरण हे शप् या विकरणाचे आदेशच मानिले पाहिजेत, अपवाद मानतां येत नाहीत असे म्हटले आहे. 'कर्तरि शप्' (सू ६८) या सूत्राने कर्बर्थ सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना धातूला शप् विकरण लागतो असे सांगून दिवादि गणांतील धातूंना श्यन् , स्वादि गणांतील धातूंना इनु, तुदादि गणांतील धातूंना श, रुधादि गणांतील धातूंना श्नम् , तनादि गणांतील धातूंना उ, व क्यादि गणांतील धातूंहून भा असे विकरण सांगितले आहेत ( सूत्रे ६९-८३ ). वेदामध्ये ना विकरणाचे ऐवजी 'शाय' विकरण होतो इतकेच नव्हे तर विकरणांचा व्यत्यय म्हणजे कोणत्याही विकरणाऐवजी दुसरा कोणताही विकरण दृष्टीस पडतो असें 'व्यत्ययो बहुलम्' (सू ८५) या सूत्राने सांगितले आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी विकरणांचाच व्यत्यय होतो इतकेच नव्हे तर व्याकरणशास्त्रांतील निरनिराळ्या अनेक विधींचाही व्यत्यय होतो असे सांगून अनेक ठळकठळक उदाहरणे दिली आहेत. भाष्यकारांनी कोणत्या विधींचा मुख्यतः व्यत्यय होतो हे दाखविणारी 'सुप्तिडुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलस्वर- कर्तृयडां च । व्यत्ययामच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेन' ही जुन्या वैयाकरणांची कारिकाही उद्धृत केली आहे. २३२. कर्मवद्भावान्हिक (अ. ३ पा. १ आन्हिक ५). कर्मकर्तरि प्रयोग. 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' (सू. ८७ )......' कुषिरजोः प्राचा०' (सू. ९०) या चार सूत्रांनी या आन्हिकामध्ये कर्मवन्दावाचे विवेचन केले असल्यामुळे या आन्हिकाला कर्म- बनावान्दिक म्हणणे योग्य आहे. 'कर्मवत्कर्मणा' (सू. ८७) या सूत्राने 'कमीवर असणारी . AAL ·उपोद्धात २९३ जी क्रिया तीच ज्याची क्रिया आहे असा कर्ता कर्माप्रमाणे समजावा' या शब्दांनी हा कर्म- बद्भाव सांगितला आहे. 'पच्यते तण्डुल: ' (तांदूळ शिजतो), 'भिद्यते कुसूलः' (कणिंग मोडते ) अशा त-हेची कर्मवद्भावाची उदाहरणे प्रसिद्ध आहेत. क्रिया व तिची साधने व त्यांची विशेषणे दाखविणारा शब्दसमूह मिळून वाक्य होते. 'देवदत्तः स्थाल्यां काष्ठः ओदनं पचति' या वाक्यांत पाक म्हणजे शिजविणे या क्रियेचा देवदत्त हा कर्ता आहे; पण पाक ही क्रिया स्थाली या अधिकरणाच्या वैशिष्टयामुळे कर्त्याला श्रम न पडतां होत असेल तर 'स्थाली पचति' (थाळीच शिजते ) असे म्हणण्याचा प्रधात आहे. त्याप्रमाणेच, करण म्हणजे साधन जी लाकडे ती उत्तम असतील तर 'काष्ठानि पचन्ति' असेही म्हटले जाते व तांदूळच जर उत्तम शिजाळू असतील तर 'तण्डुलाः पच्यन्ते' असे म्हटले जातें, वरील सर्व ठिकाणी खरा कर्ता देवदत्तच आहे, पण साधनांचे वैशिष्टय दाखविण्याकरितां देवदत्त या कर्त्यांची विवंक्षा केली नाही, म्हणजे त्याच्याकडे लक्ष दिले नाही, तर साधन हेच कर्ता समजले जाते. या साधनांपैकी कर्मसाधन हेच कर्ता म्हणून समजले असतां क्रियापदांतील प्रत्ययाने ते दाखविले जाते म्हणून त्याहून प्रथमा विभक्ति होते व धातूहून यक् प्रत्यय व आत्मनेपद ही होतात. अशा प्रयोगालाच लोकांमध्ये कर्मकर्तरि प्रयोग म्हणतात, कर्माला कर्ता समजल्यामुळे धातू अकर्मक समजला जातो व अकर्मक धातूंचा जसा ' स्थीयते माणवकेन' यासारखा भावे प्रयोग होतो त्याप्रमाणे - 'पच्यते तण्डुलैः' असा भावेप्रयोगही होऊ शकतो. या ठिकाणी धातूचा अर्थ जो भाव अथवा क्रिया ती कर्मामध्ये असली तरच हा कर्मवद्भाव करावा कर्त्यांमध्ये असेल तर करूं नये असें वार्तिककारांनी सांगितले आहे. धातूचा क्रिया म्हणजे व्यापार हा अर्थ असतो व तो व्यापार कर्ता हाच करीत असतो. हा धातूचा व्यापार म्हणजे भाव चलनवलनात्मक असल्यास त्याला क्रिया हे नांव देण्यात येते. हा व्यापार सकर्मक धातूंमध्ये काही ठिकाणी कांत आढळून येतो तसाच काही ठिकाणी कर्मामध्येही आढळून येतो. अकर्मक धातूमध्ये मात्र कांमध्येच आढळून येतो. एकंदरीत धातूंचे चार प्रकार होतात :-(१) कर्तृस्थभावक, उदाहरणार्थ-चिन्तयति मन्त्रयते इत्यादि; (२) कर्तृस्थक्रियक, उदाहरणार्थ-गच्छति, धावति, हसति वगैरे; (३) कर्मस्थभावक, उदाहरणार्थ-आसयति शाययति (बालकम् ) वगैरे; (४) कर्मस्थक्रियक, उदाहरणार्थ-अवरुणद्धि (गाम् ), करोति (कटम् ) वगैरे; भाष्यकारांनी जेथें कर्म हे आपल्यांतील क्रियेच्या योगाने कर्त्यासारखें क्रियाश्रय होते व म्हणून कर्ता म्हटले जाते अशा अर्थीच्या प्रस्तुत सूत्रांतूनच वाक्यकार जे म्हणतात ते निप्पन्न होत असल्यामुळे 'कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च' (सू.८७ वा. ३ ) या वार्तिकाची वास्तविक जरूर नाहीं; ते केवळ स्पष्टार्थ आहे असे सांगितले आहे. या कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये कर्माला कर्ताही समजल्यामुळे धातूहून कर्बर्थी चङ् प्रत्यय, शप् विकरण व कृत् प्रत्यय ही कार्य होतात, म्हणून अचीकरत कटः स्वयमेव, नमते दण्डः स्वयमेव, भिदुरं काठ स्वयमेव असे प्रयोग दृष्टीस पडतात. वार्तिककारांनी दुइ पच् वगैरे द्विकर्मक धातूंनाही गौण कर्माची कर्ता म्हणून विवक्षा केल्यास 'दुग्धे गौः पयः' अशा ठिकाणी कर्मवद्भाव होतो असे सांगितले आहे. .. २३३. 'धातोः' या अधिकाराची मर्यादा व प्रयोजनें, धातोः (सू. ९१ ) हे अधिकारसूत्र आहे. येथून पुढे सांगितलेले सर्व प्रत्यय धातूच्या पुढे जोडण्यात येतात. हा 'धातोः' अधिकार तिस-या अध्यायाच्या शेवटपर्यंत आहे किंवा ·२९४ व्याकरणमहाभाज्य . लकाराला आदेश सांगणाऱ्या ' लस्य ' ( ३।४७७) या सूत्रापूर्वीपर्यंतच आहे या प्रश्नाचा येथे भाष्यकारांनी विचार केला आहे; व अध्याय संपेपर्यंत आहे असे असल्यास विकरणांनी मध्ये व्यवधान आल्यामुळे पचति पठति या ठिकाणी लकाराला तिङ् आदेश होणार नाहीत अशी जी अडचण येते तिचा परिहार सांगून अध्याय संपेपर्यंत हा अधिकार आहे असा निर्णय दिला आहे. तव्यत् वगैरे प्रत्यय धातूलाच लागणे, ' स्वप्'च्या ऐवजींचे 'सुप् (सुव) वगैरे अपभ्रंशरूप धातूंहून तिङ् प्रत्यय न होणे, धातूला अंगसंज्ञा होणे, धातूहून केलेल्या प्रत्ययांना कृत्संज्ञा होणे, व या अधिकारांत सप्तमी विभक्तीने उच्चारलेल्या शब्दाला पुढील सूत्राने उपपद संज्ञा होणे, हे पांच प्रकारचे 'धातोः' या अधिकाराचे उपयोग वार्तिक- कारांनी दाखविले आहेत. 'तत्रोपपदं०' (सू. ९२) या सूत्रामध्ये उपपद या संशेन्ची व्याख्या दिली आहे. उपपद ही महासंज्ञा अन्वर्थ असल्यामुळे धातूच्या जवळचे व धादशी संबद्ध असेंच उपपद घेणे जरूर आहे; म्हणून उपपद आणि क्रिया यांमध्ये सामर्थ्य असावे लागते हे मुद्दाम सांगण्याची जबर नाही. शिवाय, उपपद हे पद असल्यामुळे ' समर्थः पदविधिः' या परिभाषेच्या जोरावरच उपपद व धातु यांमध्ये सामर्थ्य असावे लागते हे स्पष्ट आहे. प्रसंगाने भाष्यकारांनी येथे 'काशस्य कटीकारः' (गवताचे चटईसारखें आसन करणारा) या अर्थी 'काशस्य कटीकारः' अशी कृवृत्ति होऊ शकते, किंवा 'काशस्य' या बाहेरच्या शब्दाची 'कटी' या शब्दाला अपेक्षा असल्यामुळे 'कटीकारः' अशी कृवृत्ति येथे होत नाही असा प्रश्न उपस्थित करून गोनीयाला म्हणजे स्वतःला हा प्रयोग इष्ट आहे असे आपले मत दिले आहे. भाष्यकारांचे वेळी लोकांमध्ये 'काशस्य कटीकारः' हा शब्द प्रचलित असल्यामुळे हे मत दिले असावे. 'कृदतिङ्' (सू. ९३ ) या सूत्राने या सूत्रानंतर सांगितल्या जाणाऱ्या तिङ प्रत्यय सोडून बाकीच्या सर्व प्रत्ययांना कृत् ही संज्ञा सूत्रकारांनी सांगितली आहे. , - . २३४. कृत्यप्रत्ययान्हिक (अ. ३ पा. १ आन्हिक ६) 'वासरूप'विधि. १ एका धातूहून एके वेळी एकाच अर्थी वाध्यबाधकभाव बाजूला ठेवून कोणकोणते कृत्प्रत्यय होऊ शकतात यासंबंधी वासरूपविधि'म्हणून वैयाकरणांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या वाऽसरूपाऽस्त्रियाम्' (सू. ९४ ) या सूत्रामध्ये सूत्रकारांनी दिलेल्या संकेताचे निरूपण करून 'कृत्याः'...'चित्याग्नि (९५-१३२) या सूत्रांमध्ये कृत्य'प्रत्ययांचे विवेचन केल्यामुळे या आन्हिकाला कृत्यप्रत्ययान्हिक है नांव देता येईल. 'धातोः या अधिकारामध्ये उत्सर्ग प्रत्ययापेक्षा निराळ्या स्वरूपाचा अपवाद प्रत्यय हा उत्सर्ग प्रत्ययाचा विकल्पाने वाध करतो' असा या वासरूप विधीचा सामान्य अर्थ आहे. या वासरूप विधीचा 'अस्त्रियाम् : या शब्दाने प्रतिषेध केला आहे. 'अस्त्रियाम्' याचा अर्थ स्त्रीत्व गम्यमान असतांना वासरूपविधि घेऊ नये असा करावा किंवा स्त्रीप्रत्ययांसंबंधीं वासरूपविधि घेऊ नये असा करावा याचे विवेचन करन स्त्रियाम्' (३१३१९४) या अधिकारांत सांगितलेल्या स्त्रीप्रत्ययांना हा नियम लागू करूं नये असें भाष्यकारांनी सांगितले आहे. या वासरूपविधीमुळे भाव व कर्म या अर्थी कृत्य प्रत्यय करून चेतव्यम् चयनीयम् चेयम् अशी तीन रूपे, त्याप्रमाणेच पचः पक्का पाचकः यासारखी तीन कर्तरि कृदन्ते, तशीच भूतिः भवनं भावः यासारखी तीन भावार्थी मृदन्ते दोऊ शकतात. अनुबन्ध म्हणजे इत्संज्ञक वर्ण सोडून प्रत्ययाचें जें स्वरूप राहील त्यावरूनच प्रत्ययांचे स्वरूप एक आहे कां निराळे आहे हे ठरवावे; तसेंच, मूळ लकार हा एकच स्वरूपाचा .

·उपोद्धांत ३९५ असल्यामुळे लकाराच्या आदेशांना हा वासरूपविधि लागू करूं नये असे सूत्रकारांच्या लिहिण्या- वरून ज्ञापित होते असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. , . " , १ " २३५. कृत्यप्रत्यय. 'तव्यत्तव्यानीयरः' (सू. ९६)...... मृजेर्विभाषा' (सू. १५३) या सूत्रांमध्ये मुख्यतः भाव व कर्म या अर्थी कोणत्याही धातूहून तव्य व अनीय हे प्रत्यय, अजन्त धातूहून यत्, वद् भू व हन् याहून सुवन्त उपपद असतांना क्यप् , इ स्तु शास् वृ दृ आणि जुष् या धातूहून ण्यत् प्रत्ययाचा बाध करून क्यप् , तसेच ऋ उपधेला असणारे धातू व खन् मृज् वगैरे धातू यांहून क्यप् प्रत्यय, असे प्रत्यय सांगितले आहेत; व 'राजसूय सूर्य .'छन्दसि निष्टय (सू. ११४-१२३) या सूत्रांमध्ये राजसूय, सूर्य, कुप्य, पुष्य, युग्य, इत्यादि शब्द क्यप्- प्रत्ययान्त निपातने म्हणून सांगितली आहेत. 'ऋहलोय॑त् ......'चित्याग्निचित्ये च (सू. १२४-१३२) या सूत्रांमध्ये प्रकारान्त व व्यंजनान्त धातूंहून ण्यत्, अवश्यकर्तव्य या अर्थी उकारान्त धातूंहून, तसेंच, वप् रप् लम् वगैरे धातूंहून ण्यत्, व आनाय्य, प्रणाय्य, चित्य वगैरे निपातने सांगून हे कृत्य प्रकरण सूत्रकारांनी पुरे केले आहे. यानंतर कर्ता या अर्थी सामान्यतः कोणत्याही धातूहून ण्वुल् व तृच् प्रत्यय, नन्द् वगैरे धातूंहून ल्यु (अक) प्रत्यय, ग्रह वगैरे धातूंहून णिनि (इन् ) प्रत्यय, व पच् वगैरे धातूंहून अच् , हे प्रत्यय सांगितले आहेत. वार्तिककारांनी एबुल् हा प्रत्यय सकर्मक धातूंहूनच करावा असे नियंत्रण घातले आहे. अच्, प्रत्यय हा पुष्कळच ठिकाणी आढळत असल्यामुळे वार्तिककारांनी एबुल् व तृच् या प्रत्ययांसारखा अच् प्रत्यय हा वाटेल त्या धातूहून करावा असे सांगितले आहे. 'इगुपधज्ञाप्री- 'गेहे कः' (सू. १३५-१४४ ) या सूत्रांमध्ये अच् प्रत्ययाच्या स्वरूपाचेच असल्यामुळे त्याचे अपवाद म्हणून, इक् उपधेला असलेले धातू व ज्ञा प्री आणि कृ धातू यांहून क प्रत्यय, पा घ्रा ध्मा धे दृश् तसेच उपसर्गरहित लिम्पू विन्द् वगैरे जे धातू त्यांहून श प्रत्यय, व ज्वल् धातूपासून कस् धातूपर्यंत सांगितलेले जे धातू त्यांहून मागे उपसर्ग नसेल तर ण प्रत्यय, व उपसर्ग असेल तर अच् प्रत्यय, असे प्रत्यय सूत्रकारांनी सांगितले आहेत. शेवटी, शिल्पी म्हणजे कलाकार या अर्थी ज्या धातूहून दृष्टीस पडेल त्या नृत् खन् वगैरे धावंहून वुन् प्रत्यय, गा धातूडून कर्ता या अर्थी थकन् व ण्युट् , हा धातूहून ण्युट् , व ग्रु सु आणि लू या धावंहून बुन् , हे प्रत्यय सांगून सूत्रकारांनी पहिला पाद पुरा केला आहे. . किरः कः' ...... , १ २३६. सामान्यकालार्थक-कर्तरिकृत्प्रत्ययान्हिक ( अ. ३ पा. २ आन्हिक १). 'कर्मण्यण् '......' त्यदादिषु दृशो० (सू. १-६०) या सूत्रांमध्ये सूत्रकारांनी बहुधा कर्मवाचक सुबन्त शब्द उपपद असतांना व काही विशिष्ट ठिकाणी करणवाचक, अधि- करणवाचक इत्यादि प्रकारचे शब्द उपपद असतांना धातूंहून कर्ता या अर्थी अण् वैगरे प्रत्यय सांगितले आहेत; व त्यानंतर 'सत्सूद्विष०'......' आत्ममाने खश्च' (६१-८३) या सूत्रांमध्ये उपसर्ग किंवा इतर सुबन्त शब्द उपपद असतांना विशिष्ट धादहून विशिष्ट प्रत्यय की या अर्थी सांगितले आहेत. वर्तमान, भूत अशा प्रकारचा विशिष्ट कालाचा निर्देश केला नसल्यामुळे हे प्रत्यय सामान्य काल दाखविणारे व कर्ता या अर्थी सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला सामान्यकालार्थक-कर्तरिकृत्प्रत्ययान्हिक हे नांव देतां येण्यासारखे आहे. 'कर्म- ·व्याकरणमहाभाष्य ण्यण् । ~ सू. १) या सूत्राने कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना कुम्भकार, नगरकार इत्यादि अनेक शब्द साधण्याकरितां सामान्यतः सर्व धातूंहून अण् हा प्रत्यय सांगितला आहे; व त्याच स्वरूपाचे त्याला अपवाद म्हणून विशिष्ट धातूंहून विशिष्ट प्रत्यय अशा रीतीने क, अच् , ण, ड, टक्, ट, खश् अशा प्रकारचे 'अ' या सामान्य स्वरूपाचे प्रत्यय सांगितले आहेत. सूत्रांतील 'कर्मणि या शब्दाचे स्पष्टीकरण करतांना निर्वयं, विकार्य आणि प्राप्य या कर्माच्या तीन प्रकारांपैकी निवर्त्य अथवा विकार्य कर्म उपपद असेल तरच धातूंहून अण् प्रत्यय करावा किंवा प्राप्य कर्मही चालेल या प्रश्नाचे विवेचन वार्तिककारांनी उदाहरणे देऊन केले आहे व अभिधान म्हणजे प्रयोग मिळतील त्या अनुरोधाने कोणत्याही प्रकारचे कर्म घ्यावे; पण प्रयोग न मिळतील तेथे अण् वगैरे प्रत्यय करूं नये असा निर्णय दिला आहे. शील्, कामय्, भिक्ष व आचर् या धातूंहून अण् प्रत्यय न करतां ण करावा म्हणजे मांसशीला मांसकामा वगैरे प्रयोग साधतील असेही वार्तिककारांनी सांगितले आहे. 'आतोनुपसर्गे कः (सू. ३ सूत्राने उपसर्गरहित 'आकारान्त धातूला अण् प्रत्ययाऐवजी 'क' प्रत्यय लागतो व गोदः कम्बलदः अशी रूपें होतात. या ठिकाणी वार्तिककारांनी जर 'आ'कारान्त धातू संप्रसारणयोग्य असेल तर मात्र प्रहः आह्नः अशा प्रकारची रूपे साधावी या दृष्टीने क प्रत्ययाच्या ऐवजी ड प्रत्यय करावा असे म्हटले आहे. भाष्यकारांनी येथे ड हा प्रत्यय न लागतां संप्रसारण होऊन सुद्धा आह्वः प्रहः अशी रूपें होतील हे दाखविण्याकरिता पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप मजेदार विवरण नेहमी- प्रमाण केले आहे व त्याचा संक्षेप शेवटी दोन कारिका देऊन केला आहे. या कारिका आपल्या विवरणाचा संक्षेप म्हणून भाष्यकारांनींच रचिल्या असाव्या. या कारिकांमध्ये अनुष्टुप् , आर्या व वैतालीय या तीन वृत्तांचे चरण मिसळलेले आहेत. भाष्यकारांचे वेळी प्राकृत काव्यांमध्ये अशा त-हेचे निरनिराळ्या वृत्तांचे मिश्रण असलेली गीतें प्रचलित होती. 'भगवान् कात्यः' या पदांनी वार्तिककार कात्यायनांचा या कारिकांमध्ये गौरवपूर्ण उल्लेख आहे व त्यामध्ये 'सर्वत्र प्रसारणिभ्यो डः' (३।२।३ वा. १) या वार्तिकाचे समर्थन केले आहे. . २३७. अण् प्रत्ययाचे अपवादप्रत्यय. या सामान्य अण् प्रत्ययाला विशिष्ट स्थली विशिष्ट धातूंहून क अच् ण इत्यादि अपवाद--प्रत्यय दिले आहेत (सू. ३-५५). उदाहरणार्थ-उपसर्गरहित आकारान्त धातूंहुन 'क' प्रत्यय, हा क प्रत्यय भाव या अर्थी व्हावा याकरितां 'सुपि स्थः' या सूत्राची वार्तिककारांनी दोन सूत्रे केली आहेत व भाष्यकारांनी 'सुपि' याचा अर्थ कोणत्याही प्रकारचे सुबन्त उपपद असतांना धातुहन क हा प्रत्यय होतो असा अर्थ करून कच्छपः द्विपः १. " नित्यं प्रसारण हो यण वार्णादाई न पूर्वत्वम् । योनादिष्टादयः पूर्वस्तरकायें स्थानियत्वं हि ॥ १ ॥ प्रोगाच भगवान् कात्यनेनासि यंणस्तु ते । आत: को सिनेट: पूर्यः सिख भाइरलका मनि ।। २ ।। ( भा. भाषांतर भाग ३ १, २०८ ) २. पालिरहस्ताका यानिकपाटातही दिले आहे. येथें भगवान् कारयाचे पार्तिक म्हणून भाष्य. 4 it! या सानिधनासा आहे. याम्न सनिलित पातिकपाट कात्यायनाचा असावा या मागे (१.१९५,१९६ ) त्या विभागास पुष्टि निगे ·उपोद्धात २९७ - हे शब्द साधले आहेत व 'स्थः' याचा अर्थ स्था धातूहून भाव या अर्थी 'क' प्रत्यय होतो असा करून आखूत्थः व श्येनोत्थः यांसारखे शब्द साधले आहेत. या ठिकाणी भाष्यकारांनी 'जेथे अर्थनिर्देशाशिवाय सूत्रकार प्रत्यय सांगतात तेथे ते प्रत्यय प्रकृतीच्या अर्थी होतात' (अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति) असा वैयाकरण--संकेत सांगितला आहे. वार्तिककारांनी आपल्या वेळी प्रचारांत असलेले मूलविभुज (रथ), नखमुच (धनुष्य), काकगुह ( तीळ), सरसीरुह (कमळ ) वगैरे शब्द साधले जावे या दृष्टीने 'कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् ' (सू. ५ वा. २) हे वार्तिक केले आहे. 'क या प्रत्ययासारखाच अच् हा प्रत्यय कर्ता या अर्थी कर्मवाचक उपपद असतांना 'ह' धातूहून उचलणे या अर्थाशिवाय इतर अर्थ असतांना सांगितला आहे; त्याप्रमाणेच स्तम्ब व कर्ण उपपद असतांना, अनुक्रमें रम् व जप् या धातूंहूनही अच् प्रत्ययं सांगितला आहे; व वार्तिककारांनी शक्ति लागूल वगैरे उपपदें असतांना ग्रह धातूहूनही अच् प्रत्यय करावा असे म्हटले आहे. यानंतर अधिकरणवाचक शब्द उपपद अस- तांना चर् धातूहून, व कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना क्रियेचे करण अथवा कर्त्यांचा स्वभाव दाखविला जात असल्यास तसेंच दिवा विभा इत्यादि उपपदें असतांना 'कृ' धातूहून, ट हा प्रत्यय सांगितला आहे. त्याप्रमाणेच, विशिष्ट शब्द उपपद असतांना कृ, ह व ग्रह या धातूंहून सूत्रकारांनी इन् प्रत्यय सांगितला आहे; व त्यानंतर जनमेजय, स्तनंधय, मुष्टिंधम, अभ्रंलिह मितपच, अरुंतुद, असूर्यपश्य, प्रियंवद, पुरंदर, सर्वेसह इत्यादि शब्द साधण्याकरितां अनेक निरनिराळ्या धातूंहून निरनिराळे कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना 'खश्' प्रत्यय सांगि- तला आहे. वार्तिककारांनी त्यांच्या वेळी प्रचारांत आलेले वातमज, शुधिय, विहंगम वगैरे शब्द साधण्याकरितां त्या त्या धातूंहून ती ती उपपदें असतांना खश् प्रत्यय सांगितला आहे. भूत ०' (सू. ४६ ) या सूत्राने कर्मवाचक अथवा इतर सुबन्त शब्द उपपद असतांना भृ, तु, वृ, जि वगैरे धातूंहून रथंतर, पतिंबरा, युगंधर इत्यादि संज्ञाशब्द सिद्ध करण्याकरितां खच् प्रत्यय सांगितला आहे. 'आढ्यसुभग०' ( सू. ५६) या सूत्राने कर्मवाचक आट्य वगैरे शब्द उपपद असतांना व अभूततद्भाव हा अर्थ गम्यमान असतांना कृ धातूहून करण या अर्थी ख्युन् प्रत्यय सांगितला आहे. 'त्यदादिषु०' (सू. ६०) या सूत्राने त्वादृशः मादृशः, त्वाक्, मादृक् इत्यादि शब्द साधण्याकरितां त्यद् तद् वगैरे सर्वनामें उपपद असतांना 'दृश्' या धातूहून 'कन् । आणि विन् हे प्रत्यय सांगितले आहेत. यानंतर सत्सूद्विषः' इत्यादि (सू. ६१-८३) सूत्रांनी उपसर्ग किंवा इतर सुबन्त शब्द उपपद असतांना सद् सू वगैरे धावंहून विप्, लोकांमध्ये भज् धातूहून व वेदामध्ये सह आणि वह् या धातूंहून ण्वि, 'आ'कारान्त धातहून मुख्यतः, व प्रयोगाला अनुसरून कोणत्याही धातूहून, मन्, छन्, वन् आणि विच् हे प्रत्यय सांगितले आहेत. शेवटी, ताच्छील्य हा अर्थ गम्यमान असतांना व सुबन्त शब्द उपपद असतांना कोणत्याही धातूहून कर्ता या अर्थी णिनि प्रत्यय सांगून सूत्रकारांनी हे सुबन्त उपपद असलेल्या धातूंहून कर्ता या अर्थी होणाऱ्या प्रत्यवांचे प्रकरण संपविले आहे. २३८. भूतकालप्रत्ययान्हिक (अ.३ पा. २ आन्हिक २) भूतकालक्रियावाचक प्रत्यय. भूते' (सू. ८४ ) या अधिकारसूत्राने आरंभ करून आन्हिक संपेपर्यंत सर्व सूत्रांनी (सू. ८४-१२२) भूतकालची क्रिया दाखविणारे प्रत्यय सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला भूतकालप्रत्ययान्तिक हे नांव देतां येणे शक्य आहे. हे प्रत्यय मुद्दाम 'भूते' असा अधिकार- संज्ञायां - .

·२९८ व्याकरणमहाभाष्य . सूत्राने आरंभ करून सांगण्याचा हेतु भूतकालाची विवक्षा असतांनाच या प्रत्ययांनी इतर सामान्यकालवाचक प्रत्ययांचा बाध व्हावा, तसेच वर्तमान किंवा भविष्यकालाची विवक्षा असल्यास इतर प्रत्यय व्हावे, हा वार्तिककारांनी दिला आहे; व कुमारघाती, शीर्षघाती, आखुहा इत्यादि शब्द भूतकालाची विवक्षा नसतांनाच होतात असे म्हटले आहे. 'ब्रह्मभ्रूण (सू. ८७) या सूत्राने भूतकालाची क्रिया दाखवावयाची असतांना ब्रह्म भ्रूण अथवा वृत्र उपपद असलेल्या हन् धातूहून विप् प्रत्यय सांगितला आहे. 'निष्ठा' (सू. १०२) या सूत्राने सकर्मक धातूहून कर्म या अर्थी, व अकर्मक धातूहून भाव या अर्थी क्त, आणि कोणत्याही धातूहून कर्ता या अर्थी क्तवतु हे भूतकालक्रियावाचक प्रत्यय सांगितले आहेत. वार्तिककारांनी क्रियेचा प्रारंभ गम्यमान असतांनाही हे निष्ठाप्रत्यय होतात असे म्हटले आहे. वेदामध्ये सामान्यभूतकालाची विवक्षा असतांना लिट्, कान व कसु हे प्रत्यय सांगितले आहेत. भाषेमध्ये मात्र सद् वस् आणि श्रु या धातूंहूनच जरी हे प्रत्यय सांगितले असले तरी इतर धातूंहूनही ते काही ठिकाणी झालेले दृष्टीस पडतात. 'लुङ्' (सू. ११०) या सूत्राने सामान्यभूतकालीं 'लुङ्' हा प्रत्यय सांगितला आहे; व 'अनद्यतने लङ' (सू. १११ ) या सूत्राने अद्यतन नसलेल्या भूतकाली लङ् प्रत्यय सांगितला आहे. या ठिकाणी वार्तिककारांनी सामान्यभूतकालवाचक लुङ् प्रत्यय व सामान्यभविष्यकालवाचक लट् प्रत्यय यांचा अनद्यतनभूतकालवाचक लङ् व अनद्यतनभविष्य- कालवाचक लुट् या प्रत्ययांनी वाध होत असल्यामुळे अनद्यतनभविष्यकालविषयक लुट् प्रत्ययाविषयीं जरी काही विशेष अडचण आली नाही तरी भूतकालची क्रिया केव्हां घडून गेली है निश्चित माहीत असल्यामुळे अद्यतन क्रिया नसल्यास नेहमी लङ् प्रत्ययाने लुङ् प्रत्ययाचा बाध होऊं लागेल ही अडचण उपस्थित करून काल हा विवक्षाधीन असतो म्हणून सामान्यभूतकालची विवक्षा असल्यास लुङाचा प्रयोग होण्यास काहीही हरकत नाही असे म्हटले आहे. . २३९. परोक्ष शब्दाचा अर्थ. ' परोक्षे लिट् (सू. ११५) या सूत्राने क्रिया आपले देखत घडली नसल्यास लिटाचा प्रयोग करावा असे सांगितले आहे. या ठिकाणी भाष्यकारांनी 'परोक्षे' या शब्दाचे गंमतीदार विवेचन केले आहे : क्रिया ही प्रत्यक्ष कधीच नसते ती सदा परोक्षच असते; तरी, परोक्ष शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन करतांना काही वैयाकरणांचे मत शंभर वर्षांपूर्वीची क्रिया परोक्ष समजावी असे आहे, तर कांहीचे मत एक हजार किंवा त्याहून अधिक वर्षाच्या पूर्वीच्या क्रियेला परोक्ष म्हणावे असे आहे, काहींच्या मते दोन चार दिवसांच्या पूर्वीच्या क्रियेस परोक्ष एणप्यास हरकत नाही, तर इतर काही वैयाकरण पडद्याआट घटलेल्या क्रियेलाही परोक्ष म्हणण्यास तयार आहेत, अशा भिन्न भिन्न मतांचे प्रदर्शन करून कोणतेही मत घेतले तरी उत्तम- पुरषांत लिटाचा प्रयोग केव्हाही करता येणार नाही असे येथें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. सोपेमुळे किया उन्नादामुळे किंवा गैरशुद्धीमुळे कर्त्याला आपण काय केले याची जाणीव नगमांना परलेल्या गोष्टीबद्दल उत्तम पुण्याचा प्रयोग शक्य आहे असे सांगून 'सुप्तोहं किल मिलाप' यागारली उदाहरणे भाष्यकारांनी दिली आहेत. या ठिकाणी भाप्यकारांनी झोपेतच पाय, आपणीदां मा एकाद्या विषयांत फार रंगले असल्यास शेजारी काय चालले आदे मानी जागाव नमने फटायनाना शेजामन गाया गेल्या असतांना कांदी मुद्धां कळले नाही भगे सारणदेशन प्रतिपादन येरें. आहे. एकटानां अयनं शकटायनम् , शकटायनं यो न जो - ·+ उपोद्धात स शाकटायनः अशा रीतीने शाकटायन हे टोपण नाव प्रचारांत आले असावे असे दिसते.. या ठिकाणी स्वतः केलेली एकादी गोष्ट काला दडवावयाची असेल तेव्हाही लिटाचा प्रयोग दृष्टीस पडतो असें वार्तिककारांनी म्हटले आहे. । वर्तमाने लट् । - २४०. वर्तमान कालाची व्याख्या.. (सू. १२३ ) या सूत्राने वर्तमानकाली धातूहून लट् प्रत्यय होतो असे विधान केले आहे. वास्तविक पाहतां, भूतकालवाचक प्रत्यय पुरे झाल्यामुळे हे अधिकरण संपवून, प्रस्तुत सूत्र हे वर्तमानकालवाचक प्रत्यय सांगणाऱ्या सूत्रांना आरंभ करणारे असल्यामुळे पुढच्या अधिकरणांत घालावयास पाहिजे, असे असतांनाही भाष्यकारांनी ते या अधिकरणांतच घातले आहे याला कारण प्रत्यक्ष वर्तमानकालवाचक प्रत्ययांना सुरुवात ' लटः शतृ० ' (सू. १२४ ) या पुढील सूत्रापासूनच होते हे असावें. 'वर्तमाने लट् (सू. १२३ ) या प्रस्तुत सूत्राचे व्याख्यान करतांना वार्तिककारांनी कालाचे सामान्य विवेचन केले आहे; व क्रिया सुरू झाल्यापासून ती संपेपर्यंत जो काल तो वर्तमानकाल अशी वर्तमान- कालाची व्याख्या दिली आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी ' इहाधीमहे ' (येथे आम्ही अध्ययन करीत असतो), 'इह पुष्यमित्रं याजयामः' ( येथे आतांच आम्ही पुष्यमित्र राजाकरितां यज्ञ करूं) अशी उदाहरणे दिली आहेत. तसेच, ' स्रवन्ति नद्यः' ( नद्या वहात आहेत) हेही उदाहरण देऊन सतत चालू असल्यामुळे ज्या क्रियांविषयीं भूतकाल व भविष्यकाल असू शकत नाही अशा क्रिया दाखविण्याकरितांही वर्तमानकावाचक लट् प्रत्ययाचा प्रयोग होतो असे म्हटले आहे. क्रिया चालू असतांना इतर क्रियांमुळे तिला व्यत्यय आला तरीही लट् प्रत्ययाचा प्रयोग होतो असें वार्तिककारांनी म्हटले आहे. तिष्ठन्ति पर्वताः, स्थास्यन्ति पर्वताः, व तस्थुः पर्वताः असे तीनही कालचे प्रयोग कधीकधी केलेले दिसतात त्याला कारण बोलणाऱ्याचा विशिष्ट कालही लक्षात घेऊन हे प्रत्यय केले जातात असें भाष्यकारांनी दिले आहे. शेवटी भूतकाल व भविष्यकाल यांमधील संधिकाल हा क्षणभरही टिकत नसल्यामुळे वर्तमान काल हा वास्तविक पाहतां असू शकतच नाही असे म्हणणाऱ्या, व सूक्ष्म कालखण्ड योगी प्रत्यक्ष जाणतात व आपणही अनुमानाने जाणू शकतो असे म्हणणाऱ्या, या दोन वैयाकरणांचा एक मनोरंजक श्लोकबद्ध संवाद देऊन भाष्यकारांनी हे आन्हिक पुरे केले आहे. १ अपर आह-नास्ति वर्तमानः काल इति । अपि वान श्लोकानुदाहरन्ति- वर्तते चक्रमिपुर्न पात्यत, न स्यन्दन्ते सरितः सागराय । कूटस्पोयं लोको न विचेष्टितास्ति यो पेवं पश्यति सोप्यनन्धः ॥ १ ॥ मीमांसको मन्यमानो युवा मेधाविसंमत. 1 काकं रमेहानुवृच्छति किं ते पतितलक्षणम् ' ॥ २ ॥ अनागते न पतमि अतिकान्ते च काक न । यदि संति पतसि सर्वो लोकः पतत्ययम् । हिमवानपि गच्छति ॥ ३ ॥ अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानमिति त्रयम् । सर्वत्र च गतिनास्ति गच्छतीति किमुच्यते ॥ ४ ॥ क्रियाप्रवृत्ती यो हेतुन्त दर्य यतिवेष्टितम् । तत्समीक्ष्य प्रयुक्षीत गच्छतीलविचारयन् ।। ५ ।।

·" ३०० व्याकरणमहाभाष्य , २४१. वर्तमानकालवाचककृत्प्रत्ययान्हिक (अ. ३ पा. २ आन्हिक ३). सत् प्रत्यय व ताच्छीलिक प्रत्यय. या आन्हिकांत प्रथमतः (सू. १२४-१३४) 'सत्' प्रत्ययांचा विचार केला आहे; त्यानंतर (सू. १३५-१७८) विशिष्ट धातूंहून तृन् , इष्णुच्, युच्, आलुच् इत्यादि प्रत्यय, व साधारणतः कोणत्याही धातू हून किप् प्रत्यय, या ताच्छील्य वगैरे अर्थी होणाऱ्या प्रत्ययांचा विचार केला आहे; व शेवटी (सू. १७९-१८८) करण या अर्थी ष्ट्रन् व 'जि'इत्संज्ञक असलेल्या धातूंना लागणाऱ्या, तसेंच मति बुद्धि व पूजा अर्थ असलेल्या कोणत्याही धातूंना लागणाऱ्या, क्त प्रत्ययाचा विचार केला आहे. हे सर्व प्रत्यय वर्तमानकालींच होणारे असल्यामुळे या आन्हि- काला वर्तमानकालवाचककृत्प्रत्ययान्दिक म्हणतां येईल. लट् प्रत्ययाला आदेश म्हणून सांगितलेले, व सत् प्रत्यय ज्यांना नांव दिले आहे असे वर्तमानकालवाचक 'शतृ' व 'शानच् हे प्रत्यय सर्व धातूंहून होतात. 'सत्' म्हणजे वर्तमानकालवाचक अशी अन्वर्थ संज्ञा 'तौ सत् ( सू. १२७) या सूत्राने सांगितली आहे; तरी पण, सूत्रामध्ये 'तो' हा शब्द मुद्दाम घातल्या- मुळे हे प्रत्यय भविष्यकाली व ताच्छील्य वगैरे कोणत्याही अर्थी झाले तरी यांना सत्' म्हणावें व सत् प्रत्ययांना उद्देशून जी कार्ये सांगितली आहेत ती करावी असे भाष्यकारांनी येथे सांगितले आहे. 'लटः शतृशानचौ० (सू. १२४) या सूत्रामध्ये ' अप्रथमासमानाधि- करणे' हा शब्द घातला असल्यामुळे 'पचन् देवदत्तः' यासारखे प्रथमा विभक्तींत प्रयोग होत नाहीत असे सूत्रकारांना अभिप्रेत असले तरी तसे प्रयोग भाषेमध्ये पुष्कळ आढळतात. सूत्रकारांनी हे प्रयोग होत नाहीत हे सांगण्याचा हेतु पचन व पचन्तौ यांचा अर्थ पचति व पचतः यांसारखाच असल्यामुळे, पचति देवदत्तः व पचतौ देवदत्तयज्ञदत्तौ हेच प्रयोग करणे बरे असा असावा. 'पूड्यजोः शानन्' व 'ताच्छील्य०' (सू.१२८, १२९) या सूत्रांत केवळ स्वरभेदाकरिता शानच् प्रत्ययाचे ऐवजी शानन व चानश् असे प्रत्यय सांगितले आहेत व त्यांनाही सत् प्रत्यय म्हणावे असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. 'आकस्तच्छील.'......'भ्राजभास.' (सू. १३४-१७७ ) या सूत्रांमध्ये कर्ता अर्थ असून ताच्छील्य वगैरे अर्थ गम्यमान असतांना निरनिराळ्या धातूंहून इष्णुच, क्स्नु, घिनुण वगैरे सोळा निरनिराळे प्रत्यय सांगितले आहेत; त्यांमध्ये अलंकृ निराक प्रजन् इत्यादि धावंहून इष्णुच् , धातुपाठामध्ये शम् धातु आरंभी असलेल्या आठ धावंहून तसेंच संपृच् अनुरुध् वगैरे सूत्रांत उन्धारलेल्या ३८ धातूंहून पिनुण (इन्), निन्द् हिंर इत्यादि धातूंहून वुन्, चलन व शब्द या अर्थाच्या अकर्मक धातूंतून तसेंच व्यंजनादि आत्मनेपदी धातूंहून युच , व सन्नन्त धातूंहून उ, हे प्रत्यय प्रामुख्याने दृष्टीस पडतात. 'अन्येभ्योति०' (सू. १७८) या सूत्राने प्रयोगाला अनुसरून कोणत्याही' धावटून किप् प्रत्यय सांगितला आहे. पण वार्तिककारांनी मात्र 'हा कि केवल धातूलाच लायापा उपसर्ग किंवा इतर उपपद शब्द धातूचे पूर्वी असेल तर लावू नये' असा निबन्ध पालला आहे. याशिवाय त्या त्या सूत्रामध्ये दिलेल्या विशिष्ट धादहून क्नु, उकञ् , पाकन् , इनि, आढच् , परन् , पुरन् , फर, ऊक, र, कि, आर, कु, वरच इत्यादि अनेक प्रत्यय अपर माद अनि गतंगानः काष्ठ इति । आदित्यगनिवतोपरभ्यते 1 अपि चात्र शोकमुदादरन्ति-- पिसाप यामावदानाना न पश्यते विशतिः सनिपाते। RAM पेपन विभायाः मनो दि भायोऽनुमितेन गभ्यः ॥ ६ ॥ ( म. भा. मातिर भाग ३ पृ. २५६-२५७ ) . .

·उपोद्भात ...... . . , सांगितले आहेत. शेवटी 'धः कर्मणि ट्रन् 'मतिबुद्धि०' (सू. १८१-१८८) या सूत्रांनी कर्म या अर्थी धा धातूंहून, व करण या अर्थी दा, नी, शस् , यु इत्यादि अनेक धातूंहून ष्टन् प्रत्यय, व शेवटी कर्ता या अर्थी मति बुद्धि अथवा पूजा अर्थ असलेल्या धातूंहून क्त प्रत्यय सांगून हा पाद पुरा केला आहे. २४२. भाववाचकऋत्प्रत्ययान्हिरू (अ. ३ पा. ३ आन्हिक १) उणादिप्रत्यय. या आन्हिकांत ' उणादयो बहुलम् ' ( सू. १) या सूत्रामध्ये उणादिप्रत्ययांचा उल्लेख करून त्यानंतर 'भविष्यति गम्यादयः'......' अनद्यतने लुट् ' (सू. २-१५) या सूत्रांमध्ये भविष्यकालवाचक प्रत्यय सांगितले आहेत; व त्यानंतर कालसामान्यविवक्षा असतांना होणारे घञ् अप् वगैरे अनेक प्रत्यय विवक्षित धातूंहून विवक्षित अर्थी सांगितले आहेत. पण प्रामुख्याने भाव या अर्थी घञ् अप् क्तिन् अ वगैरे प्रत्यय सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला भाव- वाचककृत्प्रत्ययान्हिक नांव देता येईल. ' उणादयो बहुलम् ' ( सू. १) या सूत्राने ' उणादि प्रत्यय वर्तमानकाली होतात व ते बाहुल्येकरून होतात असे सांगितले आहे. भाष्यकारांनी सूत्रांतील 'बहुलम् ' या शब्दाच्या अर्थाचे व प्रयोजनाचे मार्मिक विवेचन केले आहे. भाषेचा विस्तार व शब्दसमृद्धि पाहिली असतां जरी निरुक्तकार हे प्रत्येक शब्द धातुसाधित असलाच पाहिजे असे म्हणतात व वैयाकरणांमध्ये शाकटायनाचें तसे मत असले तरी निरनिराळे शब्द पाहून व पुष्कळ शब्दांमध्ये समान अर्थाचा समान शब्दविभाग शोधून काढूनच प्रकृति व प्रत्यय यांची कल्पना करणे योग्य आहे, शब्दाच्या एका तुकड्याला धातु व दुसऱ्या तुकड्याला प्रत्यय कल्पून दरेक शब्दाची व्युत्पत्ति देणे योग्य नव्हे असे येथे भाष्यकारांनी सुचविले आहे. भाष्यकारांच्या वेळी व त्यापूर्वी, नाम म्हटले की तें धातूपासून साधले गेले असलेच पाहिजे हा व्युत्पन्नपक्ष', व नाम हे धातुसाधित असलेच पाहिजे असा नियम नाहीं संज्ञावाचक नामें व इतरही अनेक नामें ही धातुसाधित नसतात हा अव्युत्पन्नपक्ष', असे दोनही पक्ष प्रचलित होते. भाष्यकारांनी काही वेळां जरी उणादि प्रत्यय लावून सिद्ध झालेले शब्दही व्याकरण- दृष्टया 'धातुसाधित' व्युत्पन्न शब्द मानावे असे म्हटले असले तरी त्यांचा कल एकंदरीत उणादिशब्द हे अव्युत्पन्न आहेत, उणादि प्रत्ययांनी दिलेली व्युत्पत्ति काल्पनिकच आहे असे सुचविण्याकडेच दिसतो. वार्तिककारांचेही तेच मत असावें; कारण, 'कृवापा०' या पहिल्याच सूत्राने 'वायु' हा शब्द साधला जात असतांनासुद्धा त्यांनी तो अज् धातूहून साधण्याकरितां मुद्दाम वार्तिक केले आहे. काही वैयाकरण उणादिप्रत्ययांनी शब्द साधण्याची दिशा दाखवून दिली आहे तिला अनुसरून भाषेतील सर्व शब्द साधतां येतील व तसे ते साधिले पाहिजेत असें म्हणतात. हे उणादि प्रत्यय साधारणपणे वर्तमानकाल दाखवितात, कधीकधी भूतकालींही ते होतात व गमिन् वगैरे शब्दांमधील इन् वगैरे प्रत्यय भविष्यकालही दाखवितात असें 'भूतेपि दृश्यन्ते व 'भविष्यति गम्यादयः ' (सू. २, ३) या सूत्रांमध्ये, तसेच संप्रदान व अपादान १. "वाहुलकं प्रकृतेरतनुदृष्टेः प्रायसमुच्चयनादपि तेपाम् । कार्यसशेषविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि तुसाधु ॥ १॥ नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न विशेषपदार्थसमुत्यं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ।।२।। संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विचादनूवन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥३॥ (म. भा. भापांतर भाग ३ पृ. २८४-२८५) . , . - , ·३०२ व्याकरणमहाभाष्य १ या अर्थाशिवाय इतर अर्थी ते होतात असें 'ताभ्यामन्यत्रोणादयः' (३१७१७५) या पाणिनिसूत्रामध्ये सांगितले असल्यामुळे ही उणादिसूत्रं पाणिनीच्या पूर्वी रचिली गेली हे निर्विवाद आहे. या उणादिसूत्रांचा पांच अध्याय असलेला पाठ प्रसिद्ध आहे; व शेखरकारांना तो संमत आहे; दहा अध्याय असलेला पाठ प्रक्रियाकौमुदीकारांनी घेतला आहे. २४३. भावे प्रत्यय. 'यावत्पुरा०'...' लिङ् चोर्ध्व० ...' लिङ् चोर्ध्व०' (सू. ४-९) या सूत्रांनी यावत्, पुरा, कदा' कर्हि वगैरे उपपदे असतांना व भविष्यकालची विवक्षा असतांना लट् प्रत्यय सांगितला आहे' तुमुन्ण्वुलौ०' (सू. १० ) या सूत्राने क्रियेकरता केलेली हेतुभूतक्रिया उपपद असतांना फलभूतक्रिया दाखविणाऱ्या कोणत्याही धातूहून तुमुन् व ण्वुल् हे प्रत्यय होतात असे सांगितले आहे. 'लुट् शेषे च' (सू. १३) या सूत्राने सामान्य भविष्यकाली लुट प्रत्यय सांगितला आहे व शेषे शब्दामुळे म्हणा किंवा लृट् व शेषे अशी दोन सूत्रे केल्यामुळे म्हणा, क्रियार्थक क्रिया गम्यमान असतांना, तसेच सामान्य भविष्यकालविवक्षा असतांनाही हा लृट् प्रत्यय होतो. 'अनद्यतने लुट् (सू. १५ ) या सूत्राने आजचा भविष्यकाल नसेल तर लुट् प्रत्यय सांगितला आहे. 'भावे (सू. १८) या सूत्राने भाव या अर्थी कोणत्याही धातूहून 'घञ् ' प्रत्यय सांगितला आहे; व त्यानंतर 'अकर्तरि०'....' परौ भुवोवज्ञाने' ( सू. १९-५५) यांमध्ये कर्तृभिन्नकारक अथवा भाव या अर्थी विशिष्ट धातूंहून विशिष्ट अर्थ गम्यमान असतांना घञ् प्रत्यय सांगितला आहे. भाष्यकारांनी 'भाव' या शब्दाचे व्याख्यान करतांना या ठिकाणी 'भावे' असा पुंलिंगी एकवचनी शब्द घातल्यामुळे भाववाचक कृदन्तान पुलिंगी एकवचनींच प्रत्यय होतात असे समजू नये; लिंगवचनप्रत्यय लावल्याशिवाय भाषेमध्ये शब्दाचे उच्चारण करूं नये म्हणून भावे हा पुंलिंगी एकवचनी प्रयोग केला आहे. सूत्रांमध्ये जशी लिंगविवक्षा दिली असेल त्याप्रमाणे लिंगप्रत्यय लावून व भिन्न भिन्न भाव असल्यामुळे तीनही वचनांचे प्रत्यय लावून भाववाचक कृदन्तांचा प्रयोग केला जातो असे सांगितले आहे. भाव व कर्तृभिन्नकारक या अर्थी स्वरूपाने अ हाच प्रत्यय पण इकारान्त धातूहून अच असा उधारलेला प्रत्यय 'एरच्' (सू.५६) या सूत्राने सांगितला आहे. त्याप्रमाणेच ऋकारान्त व उकारान्त धातूंहून 'दोरम्'(सू.५७) या सूलाने अप् प्रत्यय सांगितला आहे. इत्संज्ञक डु अक्षर लावून उचारण केलेल्या कृ, पच् इत्यादि धातूंहून 'चित्र' (त्रिम) प्रत्यय होतो व उपसर्ग पूर्वी असलेल्या धुसंशक (दा व धा) धातूं एन 'कि' प्रत्यय होतो. स्त्रियां तिन्' .' आक्रोशे नभ्यनिः' (सू. ९४-११२) या सूत्रांमध्ये भाव किंया कर्तृभिन्नकारक या अर्थी सामान्यतः सर्व धातूंदून क्तिन् प्रत्यय व विशिष्ट धातंदुन स्थ, श, अ, गए.युच् , ण्वुल, इन्, "बुच् व अनि हे प्रत्यय सांगितले आहेत हे प्रत्यय शेवटी असलेले शब्द स्त्रीलिंगी चालतात. भाव याच अर्था सामान्यतः सर्व भासून काय ल्युट हे प्रत्यय नपुंसकलिंगाची विवक्षा असतांना सांगितले आहेत. तसेच, करण किंगा अधिकरण या अर्थी पुंलिंगाची विवक्षा असतांना व संशाशन्द सिद्ध होत असतांना फोनत्याही भादुन युट् प्रत्यय य प प्रत्यय होतात. करण किंवा अधिकरण या अर्थी साधारणतः पानात भादंदून पम् प्रत्यय होतो; या पद्, दुम् किंवा नु उपपद असतांना व दुःख अर्थ गम्य- गान भागांना गाधारणतः कोणत्याही भातून खद प्रत्यय होतो. एकंदरीत या अधिकरणामध्ये भार परममिया अभिकरण मा अभी २८ निरनिराळे प्रत्यय सांगितले आदेत. त्यापैकी पुंठिगी 1.निमागे १. १६० परि. ७० पट आहे. - - ·उपाद्धात , घन्, स्त्रीलिंगी क्तिन् , व नपुंसकलिंगी क्त व ल्युट हे प्रत्यय, विशिष्ट अपवावस्थले सोडल्यास, सर्व धातूंहून होतात. २४४. लकारार्थान्हिक (अ. ३ पा. ३ आन्हिक २). विशिष्ट अर्थी विशिष्ट लकारांचे प्रयोग. या आन्हिकामध्ये ज्या लकारांचे अर्थ पूर्वी सांगितले नाहीत अशा लकारांचे अर्थ सांगितले आहेत; तसेंच कोणत्या विशिष्ट प्रसंगी व अर्थी सामान्यतः सांगितलेल्या एका लकार- प्रत्ययाऐवजी दुसरा लकारप्रत्यय होतो हेही या आन्हिकांत सांगितले आहे, म्हणून या आन्हिकाला लकारान्हिक हे नांव देतां येईल. भाष्यकारांनी या आन्हिकांत उदाहरणा- करितां म्हणून जी वाक्ये दिली आहेत त्यांवरून संस्कृत ही बोलभाषा म्हणून प्रचलित असतांना लोकांमध्ये बोलले जाणाऱ्या भाषासौष्ठवयुक्त वाक्प्रचारांची चांगलीच कल्पना येईल. उदाहरणार्थ-केव्हां आलास ? याला उत्तर म्हणून असलेल्या 'हा येतोच आहे' अशा अर्थाचे 'आगच्छन्तमेव मां विद्धि', 'अयमागच्छामि ' हे प्रयोग, तसेंच, केव्हां जाणार ? याला उत्तर 'हा निघालोंच ' या अर्थाचे 'एष गच्छामि' यासारखे प्रयोग 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' (सू १३१) या सूत्राने सांगितले आहेत. त्याप्रमाणेच, आशंसा म्हणजे न मिळालेली वस्तु मिळण्याची इच्छा हा अर्थ गम्यमान असतांना भूतकाळी व वर्तमानकाळी सांगितलेले प्रत्यय होतात असें 'आशंसायां भूतवच्च' (सू १३२ ) या सूत्राने सांगितले आहे. त्यामुळे ' उपाध्यायश्चेदागतः, आगच्छति, आगमिष्यति वा, व्याकरणमध्येप्यामहे' असे प्रयोग होतात. या आशंसा अर्थी लिङ् प्रत्ययही होतो असे आशंसावचन लिङ्' (सू. १३४) या सूत्राने सांगितले आहे. 'लिनिमित्ते लुङ् क्रियातिपत्तौ ' या सूत्रामध्ये वरती दिलेल्या लिङ् प्रत्ययाऐवजी क्रिया झाली नसेल किंवा होणारी नसेल तर लुङ् प्रत्यय सांगितला आहे. 'हेतुहेतुमतोर्लिङ (सू. १५६) या सूत्राने कार्यकारणभाव दाखविणाऱ्या दोन्ही क्रियावाचक धातूंहून लिङ् प्रत्यय होतो असे सांगितले आहे; उदाहरणार्थ 'अनेन चेद्यायान्न शकटं पर्या- भवेत् '. इच्छार्थक धातु उपपद असेल तर धातूहून लिङ् प्रत्यय होतो व तुमुन् प्रत्ययही होतो. उदा० भोक्तुमिच्छति अथवा भुञ्जीय इतीच्छति देवदत्तः. हा लिङ् प्रत्यय विधि निमन्त्रण आमन्त्रण वगैरे अर्थीही सांगितला आहे; व याच अर्थी लोट् प्रत्ययही सांगितला आहे. 'प्रैषातिसर्ग०' (सू. १६३ ) या सूत्राने प्रैष, अतिसर्ग व प्राप्तकाल या अर्थी लोट् प्रत्यय होतो, अथवा कृत् प्रत्ययही होतात, व क्रिया थोड्या कालानंतर होणारी असेल तर लिङ् प्रत्ययही होतो असे सांगितले आहे. अर्ह म्हणजे योग्यता या अर्थीही धातूहून लिङ् प्रत्यय, कृत्य प्रत्यय, व तृच् प्रत्यय होतात; कृत्य प्रत्यय आवश्यक या अर्थीही होतात. काल, समय व वेला हे शब्द उपपद असतांनाही धातूहून तुमुन् प्रत्यय होतो; तसेंच, 'माङ्' हे उपपद असतांना लुङ्, व 'मा स्म' उपपद असतांना लही होतो. २४५. केवलभावार्थककृत्प्रत्ययान्हिक (अ. ३ पा. ४ आ. १) क्त्वा, णमुल् व तुमुन् प्रत्यय. या आन्हिकांत विशिष्ट काल किंवा विशिष्ट कारक या अर्थाचा उल्लेख न करतां केवलभावार्थक कृत्-प्रत्यय व लकारादेश सांगितले असल्यामुळे याला केवलभावार्थककृत्प्रत्ययान्हिक म्हणता येईल. 'धातुसंबन्धे प्रत्ययाः'... 'समुच्चये सासान्यवचनस्य' (सू. १-५ ) या सूत्रांमध्ये विशिष्ट प्रसंगी होणारे विशिष्ट लकारादेश सांगितले आहेत. 'छन्दसि लुङ्ललिट: '... - ·३०४ व्याकरणमहाभाष्य १ " . 'सृपितृदोः कसुन् ' (सू. ६-१७ ) या सूत्रांमध्ये वेदामध्ये आढळून येणारे लिङ् प्रत्ययाचे अर्थी लेट् प्रत्यय, तुम् प्रत्ययाच्या अर्थी से असे वगैरे प्रत्यय, कृत्य प्रत्ययांचे ऐवजी तवै केन् इत्यादि प्रत्यय, भाव या अर्थी तोसुन् प्रत्यय, इत्यादि विशिष्ट प्रत्यय सांगितले आहेत. त्या- नंतर ' अलंखल्वोः०' (सू. १८ ) या सूत्राने अलं अथवा खलु उपपद असतांना प्रतिषेध या अर्थी ' क्त्वा' प्रत्यय, तसेंच ' समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' (सू. १९) या सूत्राने कर्ता एकच असतांना पूर्वकालची क्रिया दाखविणाऱ्या धातूंहूनही 'क्त्वा' हा प्रत्यय सांगितला आहे. वार्तिककारांनी या ठिकाणी ' व्यादाय स्वपिति' (तोंड उघडे ठेवून झोपतो) अशा उदा. हरणांमध्ये तोंड उघडणे ही झोपण्यानंतरची क्रिया असतांनाही क्त्वा प्रत्यय होतो असे दाखवून उत्तरकालची क्रिया दाखविणाऱ्या धातूंहूनही क्त्वा प्रत्यय सांगावा कां असा प्रश्न उपस्थित केला आहे; व त्यास उत्तर देतांना भाष्यकारांनी तोंड उघडणे ही पूर्वकालचीच क्रिया आहे असे मोठ्या मजेदार रीतीने सांगितले आहे. आभीक्ष्ण्ये णमुल् च'...'अन्वच्यानुलोम्ये (सू.२२-६४) या सूत्रां- मध्ये विशिष्ट अर्थी विशिष्ट धातूंहून ‘णमुल्' प्रत्यय सांगितला आहे. आभीक्ष्ण्य या अर्थी णमुल् केला असतांना णमुलन्त शब्दाचे द्विरुवारण होते. 'निमूलसमूलयोः कषः' (सू.३४) या व याच्या पुढील सूत्रांनी णमुल केला असता ज्यांहून णमुल केला असेल त्याच धातूंचा क्रियापद अथवा कृदन्त म्हणून प्रयोग करावा लागतो. सूत्रकारांनी या णमुल् प्रत्ययाचे विधानाकरितां जवळजवळ चाळीस सूत्रे लिदिली आहेत यावरून त्यांचे वेळच्या प्रचलित संस्कृत भाषेमध्ये णमुल्-प्रःययान्त शब्दांचा पुष्कळच प्रचार असावा असे दिसते. शकधृषज्ञाग्ला (सू. ६५ ) या सूत्राने शक् धृषु वगैरे धातू उपपद असतांना क्रियार्थक क्रिया पाहिजे हा निर्बन्ध न लागतां कोणत्याही धातूहून तुमुन् प्रत्यय होतो असे सांगितले आहे. ' कर्तरि कृत् ' (सू ६७) या सूत्राने या तिसन्या अध्यायामध्ये सांगितलेले सर्व प्रत्यय कर्म, करण, अधिकरण असे विशिष्ट अर्थ सांगितले नसल्यास कर्ता या अर्थी होतात असे सांगितले आहे. हे सूत्र केले नसते तर विशिष्ट अर्थ न देतां 'गुतिकिझ्यः सन् ' इत्यादि सूत्रांनी सांगितलेले सन् वगैरे प्रत्यय जसे स्वार्थी होतात तसेच अर्थ न देतां सांगितलेले इतरही प्रत्यय धातूच्या स्वतःच्या अर्थी झाले असते असे येथे वार्तिककारांनी म्हटले आहे. भाप्यकारांनी वार्तिककारांच्या म्हणण्याचे सूक्ष्म विवेचन करून धातूच्या आभ्यंतर व बाह्य या दोन प्रकारच्या भावांपैकी 'भावे' या अर्थी सांगितलेले प्रत्यय बाह्य भाव या अर्थी होतात, म्हणून प्रस्तुत सूत्र न केल्यास अर्थ न देतां सांगितलेले प्रत्यय धातूचा अर्थ जो आभ्यंतर भाव त्या अर्थी होऊ लागतील, ते तसे न व्हावे याकरितां प्रस्तुत सूत्र केले आहे असा वार्तिककारांचा अभिप्राय दाखविला आहे. 'लः कर्मणि च भाचे च. (सू. ६९) या सूत्रामध्ये कर्ता कर्म र भाव हे लकाराचे सामान्य अर्थ दिले आहेत; व सकर्मक धातून लकारयुक्त प्रत्यय हे कर्ता किया यर्म या अर्थी होतात, आणि अकर्मक धाडून ते कर्म किंवा भाव या अर्थी होतात असे सांगितलं आहे. 'तयोरेव' (सू. ७० ) या सूत्राने पात्य, क्त व स्खल यांच्या अर्थी गांगितलेले प्रत्यय अफर्मक धातहन भाव या अर्थी व कर्मक धातुंहून कर्म या अर्थीच होतात भर्मे गांगितले आहे. फल. 'कर्माचा प्रारंभ' या अर्थी सांगितलेला त प्रत्यय कर्ता या अर्थी होतो. 'गाभ्यागपत्र.' (ग. ७५) या सूत्राने उणादि प्रत्यय हे संपदान व अपादान या अर्थाशिवाय मार भी मांगितले आहे. यानंतर शेपटी 'लस्य' (म. ७७) या गत्रापासून पाद निरनिराळे शारदेश गांगन मप्रकारांनी या तिगरा अध्याय पुरा फेला आहे. विसरा अध्याय (विदफत्प्रत्ययाप्याय) समान. - - ·उपाद्धात या प्रातिपदिकात् २४६. स्त्रीप्रत्ययान्हिक-१ (अ. ४ पा. १ आन्हिक १). या सूत्राच्या आवश्यकतेचे विवेचन, या आन्हिकांत (सू. १-१४) व पुढील आन्हिकांत (सू. १५-८१.) स्त्रीलिंगार्थी सामान्यतः होणा-या टाप् व डीप् या प्रत्ययांचा विचार केला आहे म्हणून या दोन्ही आन्हिकांना स्त्रीप्रत्ययान्हिक नांव देतां येईल. 'ह्याप्प्रातिपदिकात्' (सू. १) हे अधि- कारसूत्र आहे; व त्यामुळे यापुढे चौथ्या व पांचव्या या दोनही अध्यायांत सांगितलेले सर्व प्रत्यय हे ङीप्रत्ययान्त व आप्प्रत्ययान्त स्त्रीलिंगी शब्द व कोणतेही प्रातिपदिक यांहून होतात; धातूहून किंवा ङी व आप यांशिवाय इतर कोणताही प्रत्यय लावलेल्या प्रत्ययान्त शब्दाहून होत नाहीत. सूत्रकार जेव्हा जेव्हां प्रत्यय सांगतात तेव्हां तेव्हां त्यांचा अर्थही सांगतात; म्हणून योग्य व विवक्षित अर्थ संभवत असतांनाच प्रत्यय होत असल्यामुळे धातूदून स्त्रीप्रत्यय व तद्धितप्रत्यय होणारच नाहीत तेव्हां ङी व आप् हे शब्द येथे प्रस्तुत सूत्रांत उच्चारण्याचा उपयोग नाही असे असूनही सूत्रकारांनी ते शब्द कां घातले हा प्रश्न उपस्थित करून ङीप्रत्ययान्त व आप्प्रत्ययान्त शब्दांना अङ्ग भ व पद वा संज्ञा व्हाव्या हा उपयोग वार्तिककारांनी दिला आहे. परंतु या बाबतीतही चौथ्या व पांचव्या अध्यायांत सांगितलेले अण, अच्, टाप् व डीप तसेच स्वार्थी प्रत्यय सुद्धां ते ते शब्द उच्चारून त्यांना किंवा त्या अर्थी होतात असे विधान केले असल्यामुळे त्या भ पद वगैरे संज्ञाही प्रत्ययाचे मागील शब्दा- लाच होतील, त्याकरितां प्रस्तुत सूत्राची जरूर नाही असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. कंसीय व परशव्य या शब्दांतील छ व यत् यांचा लुक् व्हावा, कंस व परशु या शब्दांमधील उणादि प्रत्यय जे स व शु यांचा लुक् होऊ नये, हा 'झ्याप्प्रातिपदिकात् ' या पदाचा उपयोग वार्तिककारांनी दाखविला आहे पण त्या बाबतींत उणादि शब्द हे व्युत्पन्न प्रातिपदिकें म्हणून समजावयाचे नाहीत असे आपलें ठाम मत भाष्यकारांनी सांगून स व शु यांचा लुक् न होणे हाही उपयोग म्हणून सांगता येणार नाही असे म्हटले आहे. यानंतर वृद्ध किंवा अवृद्ध शब्द, अवर्णान्त शब्द, अनुदात्तादि शब्द इत्यादिकांना सांगितलेले प्रत्यय प्रातिपदिकां- हूनच झाले पाहिजेत याकरिता प्रस्तुत सूत्राची जरूर आहे असें वार्तिककारांनी म्हटले आहे व त्याचे भाष्यकारांनी उदाहरणे देऊन विवेचन केले आहे. २४७. 'लिङ्गविशिष्ट' परिभाषा. यानंतर ङी व आप् या शब्दांच्या उपयुक्ततेबद्दल विचार करून 'प्रातिपदिकाला उद्देशून होणारे कार्य जरी प्रातिपदिक हे लिङ्गप्रत्यययुक्त असले तरी त्याला करावें' ही परिभाषा स्वीकारणे अवश्य असल्यामुळे ङी व आप शब्द सूत्रांत घालण्याची आवश्यकता नाही हे वार्तिक- कारांचे म्हणणे भाष्यकारांनी मान्य केले आहे.'लिङ्गविशिष्ट परिभाषा म्हणून वैयाकरणसंप्रदायामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या या परिभाषेची भाष्यकारांनी अनेक उदाहरणे देऊन तिची उपयुक्तता प्रस्थापित केली आहे व थोडे जे काही दोष येतात ते सर्व दाखविले आहेत. भाष्यकारांनी येथे दोष थोडे असले तरी परिभाषा घेतलीच पाहिजे; कारण, याचक फार आहेत म्हणून स्वयंपाक करावयाचे कोणी सोडीत नाहीत, किंवा हरणे आहेत म्हणून यव पेरावयाचे कोणी २० ·३०६ व्याकरणमहाभाष्य सोडीत नाहीत असें मजेदार रीतीने प्रतिपादन केले आहे. भाष्यांतील या ठिकाणचे विवरण फार मुद्देसूद आहे इतकेच नव्हे तर ते भाष्यकारांचे नजरेपुढे सर्व अष्टाध्यायी कशी जागृत होती त्याचे उत्कृष्ट निदर्शन आहे. ही 'लिंगविशिष्ट' परिभाषा स्वीकारल्यास 'ज्याप्' शब्दाची जरूर नाही; तरी पण कालितरा, हरिणितरा या उदाहरणांमध्ये ' काल ' या शब्दा- हून गुणप्रकर्ष दाखविणारा 'तर' हा प्रत्यय आणि स्त्रीत्व दाखविणारा 'टाप् ' प्रत्यय एकदम प्राप्त होतात व परत्वास्तव 'तर' हा प्रत्यय अगोदर होऊन रूप बिघडते हा मोठा दोष राहतो असे वार्तिककारांनी म्हटले आहे व त्याचे निवारण टाप् , डीप् वगैरे स्त्रीप्रत्यय हे स्वार्थीच असल्यामुळे व स्त्रीत्व हा अर्थ प्रातिपदिकामध्येच अंतर्भूत झालेला असल्यामुळे तद्धितप्रत्ययापूर्वीच ते होतात, असें सागून केले आहे. कालितरा व कालितमा या शब्दांमध्ये काळेपणा या अर्थाने अप्रधान जो काळेपणा हा गुण त्याचा प्रकर्ष जरी असला तरी तेथें तर व तम हे प्रत्यय शुक्ल तर, शुक्लतम या ठिकाणी होतात त्याप्रमाणेच होऊ शकतात, असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. तसेच, विभक्तिप्रत्यय पुढे असतांना ही लिगविशिष्ट ' परिभाषा घेऊ नये असेंही भाष्य- कारांनी सांगितले आहे. २४८. प्रातिपदिकापासूनच स्त्रीत्वाचा बोध. 'स्वौजसमौट०' (सू. २) या सूत्राने स्त्रीप्रत्ययान्त शब्दांना व प्रातिपदिकांना कारक व संख्या या अर्थाचे द्योतक विभक्तिप्रत्यय सांगितले आहेत; व त्यानंतर ' स्त्रियाम् ' 'दैवयज्ञि०' (सू. ३-८१) या सूत्रांनी स्त्रीत्वाची विवक्षा असतांना होणारे टाप् ङीप् वगैरे स्त्रीप्रत्यय सांगितले आहेत. जाति गुण क्रिया अथवा संज्ञा यांपैकी कोणता तरी एक विशिष्ट धर्म, धर्मी (द्रव्य ), लिङ्ग, संख्या, आणि कारक हे पांच प्रातिपदिकार्थ म्हणून प्रसिद्ध आहेत; व सुम्प्रत्ययान्त प्रातिपदिक उच्चारतांच एकामागून एक या क्रमाने जरी ते मनांत येणारे असले तरी लोकव्यवहारामध्ये ते एकदम मनांत आल्यासारखे वाटतात. 'अपदं न प्रयुञ्जीत' वैयाकरणांचा दंडक असल्यामुळे प्रातिपदिकाचा प्रयोग सुप् प्रत्यय लावूनच होतो. सुप् प्रत्यय हे प्रातिपदिकाच्या वर दिलेल्या पांच अर्थापैकी संख्या व कारक या अर्थाचे द्योतक असतात असे अन्वयव्यतिरेकांवरून सिद्ध होते. काही वैयाकरणांच्या मते कारकत्व धर्म हा सुप् प्रत्ययांचा वाच्यार्थ असतो. तीन लिंगांपैकी पुल्लिंग व नपुंसकलिंग गम्यमान असतांना पाणिनीने जरी सु औ जस् वगैरे विभक्ति-प्रत्ययांना काही विशिष्ट आदेश सांगितले असले तरी पुलिंग व नपुंसक- लिंग या अर्थी त्याने एकही प्रत्यय सांगितला नाही. स्त्रीलिंगद्योतक आ (टाप, डा, चार ) ऊद, व ई (टीप्, टीप, दीत् ) हे प्रत्यय सुद्धां स्वरान्त शब्दांपैकी सर्व अकारान्त, व मातृ दुस्ति पगैरे शब्दांशिवाय सर्व प्रकारान्त शब्द, व व्यंजनान्तांपैकी पुष्कळसे नकारान्त प्राति- पदिकांहूनच सांगितले असल्यामुळे व इतर सर्व स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकांहून स्त्रीप्रत्ययाशिवाय खील या.अयांचा बोध होत असल्यामुळे जसे स्वार्थ (जाति गुण वगैरे धर्म) व द्रव्य हे प्रातिपदिकाचेच अर्थ समजले जातात तसा लिंग हाही प्रातिपदिकाचाच अर्थ समजला जातो. अर्थात् जेथे रवीप्रत्यय लागलेला दृष्टीस पडतो तेथें तो स्त्रीप्रत्यय कप् वगैरे तद्धित प्रत्ययांप्रमाणे साचि लाविला जातो असे भाष्यकारांनी सांगितले आदे. २४९. लिंगफल्पना . ~ - गन्न भाषेमध्ये तीन लिंग, तीन पचने व तीन पुरुष दृष्टीस पडतात. त्यांपैकी लिंगाचा पिचार भन्दा पम्प मशांत घेऊन फेरयास पदिक यालायामध्ये आकारान्त य ईकारान्त शन्द ·उपोद्धात हे बहुशः स्त्रीलिंगी आढळतात; अर्थाकडे लक्ष देऊन लिंगाचा विचार केल्यास प्रकाश, ओज- स्विता, राकटपणा वगैरे धर्म असलेले पदार्थ पुल्लिंगी आढळतात. याचे उलट अंधकार, दुर्बलता, संकोच, कोमलता वगैरे धर्मानी युक्त स्त्रीलिंगी आढळतात. सजीव प्राण्यांमध्येही साधारणपणे या व यासारख्याच धर्मामुळे पुरुष व स्त्री यांमधील अंतर दिसून येते. अर्थात् सजीव प्राण्यां- विषयीं लौकिक प्रत्यक्ष लिंग लक्षात घेऊनच वैदिक व लौकिक वाङ्मयामध्ये तद्वाचक शब्दांचे लिंग दिलेले आढळून येते. भाष्यकारांनी या दोन्ही गोष्टी लक्षात घेऊन 'स्त्रियाम् ' (सू.३) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना 'स्तनकेशवती स्त्री स्यात्......तटे च सर्वलिङ्गानि दृष्ट्वा कोध्यवसास्यति' हे पांच श्लोक देऊन 'संस्त्याने स्त्यायतेट् स्त्री सूतेः सप् प्रसवे पुमान् । संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयो स्वकृतान्ततः॥' हा शास्त्रीय रीत्या निर्णयात्मक श्लाके दिला आहे. लोकांमध्ये स्तन व लांबलचक केस असणे हे स्त्रीचे लक्षण व लंब असणे हे पुरुषाचे लक्षण अशा प्रामुख्याने दिसणान्या चिन्हांनी व्यक्तीचे लिंग ठरते व त्याला अनुसरूनच शब्दांचे लिंग असते असे मानिल्यास स्त्रीवेषधारी नट या अर्थाच्या 'भूकुंस' या शब्दाला स्त्रीलिंगी प्रत्यय लावावे लागतील; तसेच, खरकुटी व वधिका यांना पुंल्लिगी शब्द बनवावे लागतील. शिवाय, खट्वा वृक्ष वगैरे अचेतन वस्तूंमध्ये वर दिलेली चिन्हें मुळीच दिसत नसल्यामुळे खट्टा वगैरे शब्दांच्या लिंगाचे समर्थन करता येणार नाही; त्याप्रमाणेच 'तट' या शब्दांत दिसणाऱ्या तीन लिंगांचेही समर्थन करणे कठीण आहे. स्त्री व पुरुष यांमधील नैसर्गिक भेद दाखविणारी शारीरिक लक्षणे जरी लिंगकल्पनेच्या मुळाशी घेतली तरीसुद्धा ज्या ठिकाणी ती लक्षणे स्पष्टपणे दिसू शकत नाहीत अशा क्षुद्र जंतूंचे बाबतींत मत्कुण, पतङ्ग, सर्प, वृश्चिक इत्यादि शब्दांचे प्रयोग फक्त पुल्लिंगींच दृष्टी पडतात; यूका, लिक्षा, वम्री, गोधा, पल्ली, इत्यादि शब्दांचे फक्त स्त्रीलिंगींच प्रयोग दृष्टी पडतात. एकंदरीत लौकिक लिंगावरून शब्दाचे लिंग प्रचारांत आले नाही असे पाहून भाष्यकारांनी "संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम्” अशी शास्त्रीय व्याख्या दिली आहे. २५०. 'लिङ्ग' शब्दाची शास्त्रीय व्याख्या. 'संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम्' या व्याख्येप्रमाणे संस्त्यान म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, वगैरे गुणांचे संकोच, अपचय, -हास या प्रकारचे धर्म ज्या वस्तूंमध्ये दिसतात त्या वस्तूंचे प्रति- १. स्तनकेशवती स्त्री स्यालोमशः पुरुषः स्मृतः । उभवोरन्तरं यच्च तदभाव नपुंसकम् ॥१॥ लिङ्गात् स्त्रीपुंसयो ने कुंसे टापू प्रसज्यते । नत्वं खरकुटी: पश्य खटावृक्षौ न सिध्यतः ।। २ ।। नापुंसकं मवेत्तस्मिन् तदभावे नपुंसकम् । असत्तु मृगतृष्णावद् गन्धर्वनगरं यथा ।। ३ ॥ आदित्यगतिवत्सन्न वस्त्रान्तर्हितवच्च तत् ।। तयोस्तु तत्कृतं दृष्ट्वा यथाकाशेन ज्योतिषः ॥ ४ ॥ अन्योन्यसंश्रयं त्वेतत् प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ तटे च सर्वलिङ्गानि दृष्ट्वा कोध्यवसास्यति ॥ ५॥ संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेनौ स्वकृतान्तः। संस्त्याने स्त्यायतेईट स्त्री सतेः सम्प्रसवे पुमान् ॥ ६ ॥ तस्योक्तौ लोकतो नाम गुणो वा लुपि युक्तवत् ।। . , ·३०८ व्याकरणमहाभाष्य पादन करणाऱ्या शब्दांचा स्त्रीलिंगी प्रयोग होतो; प्रसव म्हणजे शब्द वगैरे गुणांचे वृद्धि, उपचय, विकास इत्यादि धर्म ज्या वस्तूंत आढळतात तद्वाचक शब्दांचा पुल्लिंगी प्रयोग होतो व ज्यांमध्ये दोन्ही आढळत नाहीत अशा वस्तूंचे बोधक शब्द नपुंसकलिंगी चालतात असा सिद्धान्त भाष्यकारांनी मांडला आहे. संघात या अर्थाच्या 'स्त्यै' या धातूहून ड्रट व ङीप् प्रत्यय होऊन स्त्री शब्द साधला आहे; व पुंस् शब्द सू धातूहून डुमसुन् प्रत्यय व सकाराला पकार आदेश होऊन साधला आहे. ' संस्त्याने स्त्यायतेट् स्त्री, सूतेः सप् (स"प्) प्रसवे पुमान् ' या वचनांतील 'सप्' याचा अर्थ 'स'काराला 'पकार असा प्रदीपकारांनी दिला आहे. तो तसाच पाहिजे हे खरे; पण 'सस्य प् सप्' असें सामासिक पद येथे घ्यावें, किंवा सस्य या अर्थी 'स' हे लुप्तषष्ठीयुक्त पद घ्यावे याचा उलगडा टीकाग्रंथांमध्ये केला नाही. कदाचित् सः (सकारस्य ) प् ( पकारः ) या अर्थी सप् (सूतेः स प्रसवे) असा मूळचा पाठ असावा. संस्त्यान म्हणजे गुणांचा अपकर्ष व प्रसव म्हणजे गुणांचा उत्कर्ष हे अर्थ भाष्य- कारांनी दिले असल्यामुळे शब्द स्पर्श रूप इत्यादि गुणांचे मुळाशी असलेल्या तमस्, रजस् व सत्त्व या सांख्यप्रक्रियेतील तीन गुणांशी अनुक्रमें स्त्रीलिंग पुंल्लिंग व नपुंसकलिंग या कल्पनांचा संबंध त्या वेळच्या वैयाकरणांच्या मनांत असणे शक्य आहे. 'सत्त्वप्रधानानि नामानि' हे जुनें वचनही या बाबतींत लक्षात घेण्याजोगे आहे. याविषयीं भर्तृहरीचे वाक्यपदीय, हरदत्ताची पदमंजरी कैयटभट्टांचा प्रदीप व नागेशभट्टांचा उद्द्योत यांमध्ये केलेले विवेचन परिशीलन करण्याजोगे आहे. २५१. स्त्रियाम्' या सूत्राचा अर्थ. 'स्त्रियाम' (सू. ३) या सूत्रांतील 'स्त्रियाम् ' या पदाचा 'स्त्री हा अर्थ विवक्षित असतांना' असा अर्थ करावा, अथवा 'स्त्रीसमानाधिकरण में प्रातिपदिक त्याहून ' असा अर्थ करावा या दोनही पक्षांचे विवेचन करून त्यांवर येणाऱ्या दोषांचे निवारण करून कोण- १. पाक्यपदीयाच्या तिसन्या फाटामध्ये लिंगसमुदेश या प्रकरणांत लिंगकल्पनेविषयीं भर्तृहरीने विद्वत्तापूर्ण उहापोह केला आहे व टीकाकार ऐलाराजांनी त्याचे स्पष्टीकरण केले आहे. (वाक्यपदीय ३।१३ पहा.) "भाष्ये तु-आविर्भावस्तिरोमायः स्थितिश्चेत्यनपायिनः । धर्मा मूर्तिपु सर्वासु लिङ्गत्वेनानुदर्शिताः ।। आविमं व उपचयः पुंस्त्वम् , तिरोमायोपचयः स्त्रीत्वम् , अन्तरालावस्या स्थितिर्नपुंसकत्वमित्यर्थः । कस्य पुनरा- विमोगादिक लिङ्गम् । सत्वरजरतमसा गुणानां तत्परिणामरूपाणां च तदात्मकानां शब्दरपर्शरूपरसगन्धानाम् । शब्दादिसम्पातरूपाध सर्या मूर्तयः प्रतिक्षणपरिणामस्वभावाश्च सत्यादयो गुगा न स्वरिमन्नारमनि मुहूर्तमपि भपतिष्ठनो एवं शब्दादय आकाशादयो पटादयश्च । उक्तं च- सर्वारमभूतानां शब्दादीनां गणे गणे। प्रयः सत्पादिधारते सर्वत्र समवस्थिताः' इति । 'कथितोदकवच्चेपामनवास्थितवृत्तिता। अजस्त्रं सर्वभावानां भाष्य श्योपयपिता' इति च । तथा ' रूपस्य चात्ममात्राणां शुद्यादीनां प्रतिक्षणम् । काचित्प्रलीयते काचित्कर्ष गिदभिपते ' इति । प्रतिमन्तः सर्वे हि तिसभिश्च प्रवृत्तिभिः । सततं न पियुज्यन्ते याच वयान संभयः' रवि पाटाचा शद पैना अपरथा गोचरयनीत्यर्थ. ॥" (पदमी उत्तरार्ध, पृष्ठे १४, १५ पा.) "समादीनामाभिमांपादिका प्रनिदादयाच्यो नित्यः परिणामः इत्यर्थः । पुरुपो यधप्यपरिणागी तपनि मोरपार तनापन समयति । तदुर दरिमा प्रयतिरिति सामान्य पक्षण तग्य कल्पते । आनिर्माव- शिरोभाया रिमनियम मियने ।। प्रनिमनः सोयोः तिमभित्र प्रवृतिभिः । सतनं न पियुन्यो गाच पात्र भाः ॥" (Herगाप्पी पा. ग. ११३ व त्यावराण उपोग पा). . - ·उपोद्धात ३०९ ताही पक्ष घेण्यास हरकत नाही असे जरी भाष्यकारांनी सुचविले असले तरी 'स्त्रियाम् ' हा शब्द 'प्रातिपदिकात् ' या अनुवृत्तीने आलेल्या शब्दाचे विशेषणं असल्यामुळे स्त्री या अर्थाने युक्त जे प्रातिपदिक त्याहून टाप् डीप् इत्यादि प्रत्यय होतात हा सिद्धान्तपक्ष म्हणून भाष्य- कारांनी दिला आहे; व असा अर्थ घेतला असतां स्त्री या अर्थाचा प्रातिपदिकांतच समावेश होत असल्यामुळे टाप डीप् इत्यादि प्रत्यय स्वार्थी म्हणजे प्रातिपदिकाच्या अर्थी होतात असा निष्कर्ष काढला आहे. यानंतर 'अजाद्यतष्टाप् ......'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' (सू. ४-१३) या सूत्रांमध्ये अज वगैरे जातिवाचक शब्द व अकारान्त प्रातिपदिके यांहून टाप् प्रत्यय, तसेच उ ऋ किंवा ल ज्यांचा इत् आहे असे प्रत्यय लावलेले जे शब्द, त्याप्रमाणेच ऋकारान्त व नकारान्त शब्द, हे जर स्त्रीवाचक असतील तर त्यांहून डीप् प्रत्यय होतो असे सांगितले आहे. स्वस, मातृ, यातृ, दुहित व ननान्दृ हे पांच अकारान्त शब्द व पञ्चन् सप्तन् अष्टन् वगैरे संख्यावाचक शब्द अपवाद म्हणून दिले आहेत. स्वस दुहितृ वगैरे शब्द हे अमुकाची स्त्री किंवा अमक्याची बायको या संबंधाने युक्त नसतात, तसेच पञ्चन् सप्तन् वगैरे शब्द हे ज्यांची संख्या अभिप्रेत असते त्या व्यक्ती अत्यंत गौण रीतीने दाखवितात, मुख्यार्थाने ते संख्याच दाखवितात ही या ठिकाणी स्त्रीप्रत्यय न होण्याची कारणे असावी. वर (सू ४-१३) मध्ये दिलेले टाप व डीप् प्रत्यय ज्या स्त्रीत्व अर्थ असलेल्या प्रातिपदिकांना लागतात त्या प्रातिपदि- कांहून किंवा ती प्रातिपदिके शेवटी असलेल्या शब्दांहून स्त्रीत्वविवक्षा असतांना ते प्रत्यय झालेच पाहिजेत, मग ती प्रातिपदिकें गौण असोत किंवा प्रधान असोत. .'कौरव्य . २५२. स्त्रीप्रत्ययाहिक-२ (अध्याय ४ पा. १ आन्हिक २) स्त्रीत्व अर्थाचे प्रतिपादन. पहिल्या आन्हिकामध्ये विशिष्ट शब्दांचे पुढे स्त्रीत्वविवक्षा असतांना सर्वदा आढळून येणारे स्त्रीप्रत्यय दिले आहेत; या आन्हिकामध्ये सांगितलेले स्त्रीप्रत्यय ज्या प्रातिपदिकांहून सांगितले आहेत ती प्रातिपदिके दुसऱ्या प्रातिपदिकांना उपसर्जन नसतांनाच होतात. साधारणपणे स्त्रीप्रत्यय हे अमुकाची किंवा अमुक जातीची स्त्री या अर्थी होतात; पण काही वेळा अमुकाची बायको या विवक्षित अर्थीच ते होतात. 'टिड्डाणञ्'. (१५-१९) या सूत्रांमध्ये काही विवक्षित प्रत्यय लागून तयार झालेल्या प्रातिपदिकांना स्त्रीत्वविवक्षा असतांना ङीप् प्रत्यय सांगितला आहे. जे कृत् अथवा तद्धित प्रत्यय लाविले असतां तयार झालेले कृदन्त अथवा तद्धितान्त शब्द स्त्रीलिंगामध्ये ईकारान्त दिसतात त्या सर्व प्रत्ययांना ट् हा इत् वर्ण सूत्रकारांनी जोडला आहे. गोत्रप्रत्यय यञ् शेवटी असलेल्या गार्य वगैरे शब्दांना डी हा स्त्रीप्रत्यय लागतो पण त्याच्या पूर्वी पौर्वात्य वैयाकरणांच्या मताने 'फ' म्हणजे आयन हा आणखी एक स्त्रीप्रत्यय लागतो व गाायणी वगैरे रूमें होतात असे 'यञश्च'...'कौरव्य०' (१६-१९) या सूत्रांमध्ये सांगितले आहे; व भाष्यकारांनी उदाहरणे देऊन तें स्पष्ट केले आहे. येथील विवेचनावरून सूत्रकार वार्तिककार व भाष्यकार यांचे वेळी संस्कृत भाषा व्यवहारांत चांगलीच प्रचलित होती असे दिसून येते. फ या स्त्रीलिंगद्योतक प्रत्ययाला तद्धित संज्ञा सूत्रकारांनी दिली आहे म्हणून एफ म्हणजे आयन शेवटी असलेल्या शब्दाला प्रातिपदिक म्हणतां येते व स्त्रीत्वविवक्षा असल्यामुळे त्याहून ‘षिद्गौरादिभ्यश्च' (सू. ४१) या सूत्राने आणखी एक स्त्रीप्रत्यय (डीए) होतो व गाायणी वगैरे रूप सिद्ध होतात. स्त्रीत्व या गुणाला लिंग व वचन संभवत नसल्यामुळे स्त्रीप्रत्ययान्त शब्दाला लिंगवचनप्रत्यय लागणार नाहीत अशी भाष्यकारांनी येथे शंका उपस्थित केली आहे व गुण हा ज्या द्रव्यावर , ·व्याकरणमहाभाष्य . . राहतो त्या द्रव्याचे लिंग व वचन त्या गुणवाचक शब्दाचे बाबतींत समजले जाते, इतकेच नव्हे, तर चिकीर्षा जिहीर्षा वगैरे शब्दांमध्ये 'अ' या प्रत्ययाने प्रतिपादित जो भाव तो जसा निराळा न राहता द्रव्यामध्ये अन्तर्भूत होतो त्याप्रमाणे स्त्रीत्व हा भावसुद्धां द्रव्यासारखा होतो. द्रव्य हे अनेक गुणांचा समूह असल्यामुळे एका शब्दामध्ये दोन स्त्रीप्रत्यय होण्यास कांहीही हरकत नाही, तसेंच भाववाचक कृदन्त शब्दांना प्रातिपदिक म्हणण्यासही काही हरकत नाही असे येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट प्रतिपादन केले आहे. २५३. अनुपसर्जन प्रातिपदिकाहून होणारे स्त्रीप्रत्यय. 'वयसि प्रथमे' (सू २०) या सूत्राने वार्धक्याशिवाय अन्य वय ज्या शब्दापासून समजते त्या कुमार वगैरे शब्दांहून डीप् प्रत्यय सांगितला आहे. 'केवलमामक'... अन्तर्वत् (३०-३२) या सूत्रांमध्ये केवल, मामक वगैरे शब्दांहून ङीप् प्रत्यय सांगितला आहे. तसेच गर्भिणी याच अर्थी ' अन्तर्वनी' व भर्तृयुक्त याच अर्थी 'पतिवनी' शब्द नुक् आगमासहित छीप् प्रत्यय लागून तयार होतात असे म्हटले आहे. पत्नी हा शब्द यज्ञ करणाऱ्याची बायको या अर्थीच वापरावा असे जरी सूत्रकार सांगत असले तरी 'यज्ञ' या शब्दानें स्मार्तयज्ञरूप ऐश्वर्याचा बोध होत असल्यामुळे गृहस्थाश्रमी मनुष्याची बायको या अर्थी पत्नी हा शब्द वापरण्यात येतो असे भाष्यकारांनी सांगून पत्नी या शब्दाच्या उपयोगाबाबत कालान्तराने पडलेला फरक निदर्शनास आणिला आहे. 'षिद्गौरादिभ्यश्च' (सू. ४१) या सूत्राने ज्यांचा षकार इत्संज्ञक आहे असे प्रत्यय शेवटी असलेले जे नर्तक वगैरे शब्द त्यांना, तसेच गौर, मत्स्य, मनुष्य, ध्य, गवय, हरिण, नट इत्यादि शंभरांपेक्षां ज्यास्त शब्दांना स्त्रीलिंगविवक्षा असतांना ङीष् प्रत्यय सांगितला आहे. 'वोतो गुणवचनात् ' (सू. ४४) या सूत्राने गुगवाचक उकारान्त गुरु लघु पट्ट मृदु वगैरे शब्दांहून ङीष् प्रत्यय विकल्पाने सांगितला आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी गुण शब्दाची व्याख्या देणारे निरनिराळ्या मतांच्या वैयाकरणांचे दोन श्लोक दिले आहेत व त्यांमध्ये द्रव्याला धरून असणारा, निरनिराळ्या जातींच्या द्रव्यांवर आढळून येणारा, द्रव्यावरून नाहीसा होणारा व द्रव्यावर उत्पन्न होणारा सर्व लिंगांचा चाचक व द्रव्यापेक्षा निराळा असा जो धर्म तो गुण अशी गुण या शब्दाची व्याख्या दिली आहे. 'पुंयोगादाख्यायाम् ' (सू. ४८) या सूत्रांत स्त्रीधर्मयुक्त किंवा स्त्रीजातियुक्त या साधारण अर्थी नन्दे, तर (अमुकाची) बायको या अर्थी टीप् प्रत्यय सांगितला आहे. या डोषु प्रत्ययाला गोपालक वगैरे काही शब्द भाष्यकारांनी अपवाद म्हणून दिले आहेत. या ठिकाणी अमुकाची स्त्री असा विवक्षित अर्थ असल्यामुळे 'तस्येदम्' ( ४।३।१२०) या सूत्राने 'त्याचा' या अर्थी प्रष्ठ (पुढारी),प्रचर (पांथस्य) इत्यादि शब्दांहून अण् प्रत्यय होऊन नंतर स्त्री या अर्धी टी छोऊन प्राष्टी प्राचरी वगेरे रूपें होतील व प्रष्ठी प्रचरी इत्यादि इष्ट रूपें साधण्याकरिता रादित प्रत्ययाचा लुक् सांगावा लागेल अशी शंका उपस्थित करून प्रस्तुत सूत्राने स्त्री या अर्थी मुद्दाम स्लीप्रत्यय सांगितल्यामुळे तखित प्रत्यय न होता त्याची स्त्री' एवढ्या अर्थी स्त्रीप्रत्यय होण्यास कांदी हरकत नाही असें वार्तिककारांनी उत्तर दिले आहे. शिवाय, भाला पुढारी या अयांने स्टायलेला प्रष्ठ दा वान्द लक्षणेने त्याच्या स्त्रीलाही लावता येईल; पण प्रष्ठ हा शन्द सधने प्रयाची ती या अर्धा समजल्यास तो शन्द साधतेवेळीच स्त्रीत्वबोधक टाप् प्रत्यय पागून मटा (म+रया+अ+आ) अचम्प होईल अशी शंका आल्यास तिचे निवारण 'गति पारफ। उपपद यांना मदतानी समास गुप् प्रत्यय लावण्यापूर्वीच होतो' असे परिमापारूप पान मांगन पानिपचारांनी फेरे भादे गया याचनाची प्रयोजनेंदी दिली आदेव.

·उपोद्धात N 'इन्द्राणां इयम्, , . २५४. गुण व जाति या शब्दांच्या व्याख्या. 'इन्द्रवरुण' (सू. ४९) या सूत्रांत इन्द्र वरुण भव शर्व रुद्र मृड मातुल आणि आचार्य या शब्दांडून ' त्यांची स्त्री' या अर्थी, व हिम अरण्य यव यवन या शब्दांहून स्त्रीत्वविवक्षा असतांना, ङीप् प्रत्यय होतो व त्या शब्दांना आन् (आनुक्) असा आगम पुढे लागतो. वरुणानां इयम्' अशा रीतीने मानार्थी बहुवचनान्त इन्द्राणाम् व वरुणानाम् यांच्या पुढे इयम् शब्द आल्यावर इन्द्राणीय वरुणानीय यांसारखा विशिष्ट संधी होऊन व यकाराचा लोप होऊन इन्द्राणी व वरुणानी शब्द मूळ प्रचारांत आले असावे. याच रीतीने प्राचां फ तद्धितः ' ( सू. १७) 'उदीचां वृद्धादगोत्रात्' (सू. १५७) 'प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् ' (सू. १६०) या सूत्रांनी साधलेले गाायणी, आमगुप्तायनि, ग्लुचुकायनि वगैरे शब्दही मूळच्या षष्ठीबहुवचनाच्या पुढे त्याचा' या अर्थी असलेला इय प्रत्यय ठेविल्यावर संधि व वर्णव्यत्यय होऊन झाले असावे व अशा शब्दांचा प्रचार पाणिनि व पतञ्जलि यांच्या तक्षशिला देशाच्या बाहेर पूर्वेकडील प्रांतांत प्रामुख्याने झालेला असावा. 'खाङ्गाचोपसर्जनाद्'...' दीर्घजिह्वी च छन्दसि' (सू. ५४-५९) या सूत्रांमध्ये प्राण्यंग- वाचक शब्द शेवटी असलेल्या प्रातिपदिकाहून विकल्पाने ङीष् प्रत्यय सांगितला आहे व त्याला काही अपवादही दिले आहेत. 'जातेरस्त्रीविषयात् ०' (सू. ६३) या सूत्राने नित्यस्त्रीलिंगी नसणाऱ्या व ज्याच्या उपधेला यकार नाही अशा जातिवाचक शब्दाहून त्नीत्वविवक्षा असतांना ङीष् प्रत्यय सांगितला आहे. येथे भाष्यकारांनी थोडा फार फरक असलेल्या निर- निराळ्या वैयाकरणांनी दिलेल्या जाति शब्दाच्या दोन व्याख्या देऊन 'विशेष प्रकारच्या आकारामुळे समजला जाणारा, एकदां सांगितला असतां इतर ठिकाणी समजण्याजोगा व ज्याचा वाचक शब्द गुणवांचक शब्दासारखा सर्वलिंगी नसतो अशा धर्माला जाति म्हणतात तसेंच, गोत्रवाचक व चरणवाचक शब्दही जातिशब्द समजावे' अशा अर्थाची पहिली व्याख्याच भाष्यकारांनी ज्यास्त पसंत केलेली दिसते. भाष्यकारांनी येथे केलेले विवेचन पाहिल्यास एकंदरीत असे दिसून येईल की अमुक जातीची स्त्री (कुमारी अथवा प्रौढ स्त्री) अथवा अमक्याची मुलगी नात किंवा बायको किंवा अमक्याच्या कुटुंबातली किंवा विद्यावंशातली स्त्री अशा रीतीने भाष्य- कारांचे वेळी स्त्रियांचा उल्लेख करण्याचा प्रचार लोकांमध्ये असला पाहिजे; व म्हणूनच गोत्र व चरण यांचा जातीच्या लक्षणामध्ये अंतर्भाव केलेला दिसतो. 'अणिञोरनार्घयोः०' (सू. ७८) या सूत्राने अपत्य या अर्थाचे जे अण् व इञ् हे सामान्य प्रत्यय त्यांचे जागी स्त्रीत्वविवक्षा असतांना व्यङ् हा तद्धित प्रत्यय सांगितला आहे. या सूत्राचे विवेचन भाष्यकारांनी पूर्वपक्षोत्त- रपक्षरूप कारिका देऊन केले आहे. २५५. प्राग्दीव्यतीयतद्धितप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा. १ आन्हिक ३). प्राग्दीव्यतीय सामान्य अर्थी तद्धितप्रत्यय. पाणिनीने चौथ्या व पांचव्या अध्यायांमध्ये प्रातिपदिकांना लागणाऱ्या स्त्रीप्रत्ययांविषयी व तद्धितप्रत्ययांविषयी विचार केला आहे. 'समर्थानां प्रथमाद्वा' (सू. ८२) या सूत्रानें तद्धित प्रत्यय होण्यासाठी पद समर्थ असले पाहिजे अशी अट घातली आहे. 'समर्थः पदविधिः' (२।१।१ ) या सूत्राने सांगितलेले सामर्थ्य ज्याला तद्धित प्रत्यय लागतो त्या प्रातिपदिकांत असतेच, ते पुन्हां सांगण्याची जरूर नाही; तेव्हां प्रस्तुत सूत्रांतील समर्थ शब्दाचा अर्थ संधिकाय वगैरे करून तयार झालेला सूस्थित, वीक्षमाण यांसारखा शब्द असा घ्यावा ·३१२ व्याकरणमहाभाष्य . . . - असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. 'प्राग्दीव्यतोण्' (सू. ८३) या सूत्राने या तद्धितप्रकरणा- मध्ये 'तेन दीव्यति' या सूत्रापर्यंत जेथें नुसता अर्थ सांगितला असेल व प्रत्यय सांगितला नसेल तेथे अण् या सामान्य प्रत्ययाचा विधि समजावा असे सांगितले आहे. 'दीव्यत् ' हा शब्द दीव्यति' याकरितां सूत्रकारांनी घातला आहे; त्यावरून 'एकदेशविकृतमनन्यवत् ' ही परिभाषा सूचित होते असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. 'दित्यदित्यादित्य०'...... स्त्रीपुंसाभ्यां (सू. ८५-८७) या सूत्रांनी ण्य, अञ् , नञ् व स्नञ् हे प्रत्यय विशिष्ट शब्दाहून अण् प्रत्ययाचे अपवाद म्हणून सांगितले आहेत. 'द्विगोलुंगनपत्ये' या सूत्रानें, 'पुढे होणारा तद्धितप्रत्यय निमित्त असतांना 'तद्धितार्थोत्तरपद०' या सूत्राने सांगितलेला द्विगु समास झाला असेल व तो प्रत्यय अपत्य. अर्थाशिवाय इतर अर्थी असेल व त्याचा स्वराने आरंभ होणारा असेल तर त्याचा लुक् करावा असे सांगितले आहे. प्रत्ययाचा लुक् झाल्यामुळे त्या प्रत्ययामुळे मागे होणारी वृद्धि वगैरे आदेशही होत नाहीत; म्हणून पञ्चकपालः (पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः) येथे आदि अकाराला वृद्धि झालेली दिसत नाही. भाष्यकारांनी येथें तद्धितप्रत्ययान्त एकटाच पञ्चकपाल: असा शब्द होतो; त्याचे विग्रहवाक्य मात्र 'पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः' असे असू शकतें; तसेच 'पञ्चकपाले संस्कृतः अथवा पञ्चकपाल्यां संस्कृतः' असेंही पण असू शकते असे म्हटले आहे व असे होण्याला अविरविकन्याय समर्थक दृष्टान्त म्हणून दिला आहे. अवेः मांसम् , तसेंच अविकस्य मांसम् या दोन्ही विग्रहवाक्यांनी दाखविलेली 'आविकमू' ही एकच तद्धितवृत्ति होते, आवम् ' असा शब्दप्रयोग कधीही होत नाही. गोत्रेऽलुगचि (सू. ८९) याने गोत्र- प्रत्ययान्तांहून अजादि प्राग्दीव्यतीय प्रत्यय करावयाचा असेल तर गोत्रापत्य अर्थी सांगितलेल्या तद्वित प्रत्ययाचा बहुत्वविवक्षा असतांना होणारा लुक् करूं नये असे सांगितले आहे. भाष्यकारांनी या सूत्राचे विवेचन श्लोकवार्तिकें उद्धृत करून त्यांचे विवरण करून खुलासेवार केले आहे व प्रचलित प्रयोगांकडे लक्ष देऊन अत्रिभरद्वाजिका, वसिष्ठकश्यपिका, भृग्वाङ्गिरसिका, कुत्स- कुशिकिका हे प्रयोग साधले आहेत. त्याप्रमाणेच 'यूनि लुक्' (सू. ९०) या सूत्राने सांगि- तलेल्या युवप्रत्ययाच्या लुकाविषयींही विद्वत्तापूर्ण विवेचन केले आहे. 'तस्यापत्यम् ' (सू. ९२) या सूत्राने अपत्यार्थक सामान्यरीत्या अण् प्रत्ययाचे, व ‘एको गोत्रे' या सूत्रानें गोत्रापत्य या अर्थी एकच प्रत्यय करावा, अपत्याचे अपत्य असा अर्थ असला तरी दोन करूं नये अशा रीतीने अपत्यार्थक प्रत्ययांचे, विधान केले असले तरी ही सूत्रं भाष्यकारांनी याच आन्हिकांत घेतली आहेत. वास्तविक पाहतां अपत्यप्रत्यय, गोत्रप्रत्यय व युवप्रत्यय यांचे विवेचन पुढील आन्हिकांत केले आहे त्याबरोबरच त्यापूर्वी या दोन सूलांचे विवेचन करणे ज्यास्त स्वाभाविक झाले असते. कदाचित् अपत्य व गोत्रापत्य यांच्या अर्थाचे विवेचन या आन्हिकांत करून त्या अर्थी होणारे विशिष्ट प्रत्ययच पुढील आन्हिकांत घेणे हे त्यांना ज्यास्त प्रशस्त वाटले असावे. 'तस्येदम्' या अर्याच्या सामान्य अण् प्रत्ययाने काम भागत असतां 'तस्यापत्यम्' हे निराळे सूत्र का केले याचे विवेचन पूर्व चैयाकग्णांचे 'तस्येदमित्यपत्येपि ० हैं श्लोकवार्तिक उद्धृत करून भाष्यकारांनी केले आहे व अपत्य ही संशा मुलाला एवाटयाला द्यावी किंवा मुलगा नातू पणतू या सर्वांना द्यावी याचेही मार्मिक विवेचन केले आहे. जरी हे अपत्यप्रत्यय संशाकारीचा म्हणजे मूळपुरुपाचा गायक जो गन्द त्याहनन होत असले तरी ते कचित् जातिशब्द, सर्वनामशब्द, यांदूनही दोशात अरों के भाष्यकारांनी सांगितले आहे व अमे प्रत्यय जेथे झाले आहेत ती उदाहरणे दागविण्याकरिता 'सुनवाति मापूरिः येन कापिरालि: गृहराः । आईयेन च दटस्य पाधिः मुनयमो मतः' दी चनी पारिफा उद्धृत केली आहे. - ..

·उपोद्धात २५६. अपत्यप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा. १ आन्हिक ४). 'अपत्य' संज्ञेचा अर्थ. अपत्य शब्दाचा प्रत्यक्ष अपत्य (मुलगा अथवा 'मुलगी) असा नियंत्रित अर्थ न घेतां मुलगा नातू पणतू वगैरे कितवाही वंशज घ्यावयाचा, पण गोत्र शब्द अपत्याचे विशेषण असल्यास मुलगा व मुलगी वगळून बाकीचे सर्व पुढील वंशज घ्यावयाचे अशा रीतीने अपत्य व गोत्रापत्य शब्दांचे व्याकरणशास्त्रांतील पारिभाषिक अर्थ भाष्यकारांनी स्पष्ट केले आहेत. विवाहापूर्वी कन्या ही पितृवंशांतील अपत्य म्हणून समजली जाते; व त्याप्रमाणेच अपत्यप्रत्यय अथवा गोत्रा- पत्यप्रत्यय लागून तद्वाचक गार्गी, दाक्षी यांसारखे शब्द वापरण्यात येतात; पण विवाहानंतर ' तिचा पितृवंशाला अनुलक्षून गोत्रप्रत्ययान्त शब्दाने उल्लंख करून "तिचे न्नी-अपत्य' या अर्थी : 'गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च (सू. ४११११४७ : या सूत्राने 'ग' प्रत्यय लागून गार्गा दाक्षा वगैरे रूप होतात किंवा नाही याविषयी भाष्यकारांनी येथे प्रश्न उपस्थित केला आहे; व मातृवंश व पितृवंश दोन्ही मानण्यात येत असल्यामुळे गोत्रप्रत्ययान्त गार्गी शब्दाहून पुढे 'अपत्य स्त्री' या अर्थी प्रत्यय होण्यास 'गोतानि अस्त्रियाम्' (सू. ४|११९४ ) या सूत्रांतील अस्त्रियाम् हा शब्द आड येतो व त्यामुळे गार्गा असा प्रयोगच होत नाही असे 'अपर आह' या शब्दांनी आपले स्वतःचे मत दिले आहे. मातृवंशाला अनूलथून प्रत्यय होत नसतात असे मानिल्यास गार्गा हा प्रयोगच होणार नाहीं; गार्गीपुत्री प्रयोग होईल. भाष्यकारांचे वेळी बहुधा गोत्रप्रत्ययान्त स्त्रीवाचक शब्दांचे पुढे पुत्र किंवा कन्या शब्द जोडूनच दाक्षीपुत्र इत्यादि शब्द उपयोगांत येत असावे. अपत्यप्रत्ययांचे बाबतींत फिञ् फिन् , कञ् इत्यादि प्रत्ययांचा विप्रतिषेधाने विधि कात्यायनाने सांगितला आहे; त्यावरून पूर्वेकडील देशांत हे प्रत्यय प्रामुख्याने उपयोगांत येत असत असे दिसते. प्रथमतः ऋषितुल्य बापाच्या नांवावरून मुलाचे नांव पडे व त्यानंतर ते नांव उपनामा- सारखे होऊन वंशजाला दिले जाई; वंशामध्ये बापलेक, चुलतेपुतणे, भाऊभाऊ या नात्याचे, किंवा कोणीही अत्यंत जवळचे दोन वंशज, उल्लेख करण्याइतके प्रसिद्ध समकालीन झाल्यास धाकट्याचा उल्लेख गोगप्रत्ययान्ताला आणखी एक प्रत्यय लावून केला जाई. पाणिनीने या प्रत्ययाला युवसंज्ञा दिली आहे. उत्तरेकडील मूळ प्रदेशांत वैदिक वाङ्मयास अनुसरून मोठ्याही व्यक्तींचा देवांच्या नावाप्रमाणेच एकवचनाने उल्लेख होत असे व त्यामुळे गोत्रप्रत्ययान्त नांवाच्या शेवटी य किंवा इ येत असे; पण पूर्वेकडील देशांमध्थें सन्मानवाचक बहुवचनाने उल्लेख होत असल्यामुळे गोत्रप्रत्ययान्त नांवें साधारणतः आयन किंवा आयनि शेवटी असलेली दिली जात. 'अत इज्', 'शिवादिभ्यो' इत्यादि सूत्रांनी सांगितलेले अपत्यवाचक इ व अ हे प्रत्यय मूळचे षष्ठीसंबंधबोधक प्रत्ययच असावे. प्राकृत भाषांमध्ये स्त्रीलिंगी नामांनंतर षष्ठीच्या एकवचनाचे प्रत्यय म्हणून त्यांचे प्रयोग आढळतात, 'गर्गादिभ्यो यञ्' याने गोत्र या अर्थी सांगितलेला यञ् हा प्रत्यय इ आणि अ प्रत्यय मिळून झालेला असावा असे दिसते. या २५७. अपत्यवाचक प्रत्यय. स्त्रीप्रत्ययान्त नांवांच्या पुढे साधारणतः ढक् ( एय) प्रत्यय लागून दात्तेय, गाङ्गेय अशी रूपें प्रचारांत असत; पण बहुशः गोत्रनांवानेच उल्लेख करण्याची प्रथा असे. गोत्रनांव हे बरोबरीच्या अनेक वंशजांना समानच असल्यामुळे इतर बंशजांपासून भेद दाखविण्याकरिता कधी कधी मातेच्या नावापुढे पुत्र सुत इत्यादि शब्द जोडून दाक्षीपुत्र, सत्यवतीसुत वगैरे प्रयोग २१ ·३१४ व्याकरणमहाभाष्य केले जात असत. बाप फार प्रसिद्ध नसल्यास किंवा ऋषितुल्य मूळ पुरुषावरून गोत्रनांव पडलेच नसल्यास आईच्या नावापुढे ढक् क् वगैरे प्रत्यय जोडून संज्ञा दिल्या जात असत. 'सुधातुरकङ् च' (सू. ९७) या सूत्राने सांगितलेला अकङ् आदेश व त्याप्रमाणेच आर एर वगैर प्रत्ययांतील र किंवा ल हा हीनतेचा किंवा लहानपणाचा निदर्शक म्हणून समजला जात असे. भ्रातृव्य वगैरे शब्दांतील व्य या प्रत्ययांतील वि हा विरोधदर्शक भाग असल्यामुळे साधारणतः संपत्तीमुळे भावाभावांचे किंवा चुलत्यापुतण्यांचे संबंध चांगले नसल्यासच भ्रातृव्य व पितृत्य शब्दांचे प्रयोग होत असत; नाहीतर भ्रातुष्पुत्र, भ्रातृसुत, ज्येष्ठपिता, चुल्लपिता, कनिष्ठपिता असे प्रयोग होत असत. पाणिनीने 'गोले कुञ्जादिभ्यन्फ'. .'वतण्डाच' (सू. ९८-५११) व त्यानंतर ' शिवादिभ्योण् ..... रेवत्यादिभ्यष्ठक् ' (सू ११२-१४६ ) या सूत्रांनी पुरुषवाचक व स्त्रीवाचक शब्दांहून अपत्यार्थी प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यानंतर 'गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च'......'फाण्टाहति०,' (सू. १४७ -१५०) या चार सूत्रांनी गोलप्रत्ययवाचक नांवाहून, ण वगैरे प्रत्यय सांगून पुढील सूत्रांनी सू. १५१-१६१ सामान्य अपत्यार्थवाचक प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यानंतर 'गोत्र' व 'युवन्' शब्दांची शास्त्रीय व्याख्या अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् .'यूनश्च कुत्सायाम्' (सू. १६२-१६७) या सूत्रांमध्ये देऊन त्यानंतर जनपदशब्दात्', ......'साल्वावयव ०' (सू १६८ १७३) या सूत्रांनी देशावरून पडलेल्या क्षत्रियवाचक शब्दाहून अपत्यार्थी अञ् वगैरे तद्राजमंज्ञक प्रत्यय सांगून सूवकागंनी अपत्यप्रत्ययप्रकरण पुरे केले आहे. भाष्यकारांनी अपत्यप्रत्ययान्त, गोत्रप्रत्ययान्त व युवप्रत्ययान्त शब्दांची त्या वेळी प्रचलित अस. लेली अनेक उदाहरणे देऊन विद्वत्तापूर्ण विवेचन केले आहे. व दोन प्रत्यय एकाच उदाहरणा- मध्ये प्राप्त झाल्यास भाषेतील प्रयोगांकडे लक्ष देऊन निर्णय दिला आहे. भाप्यकारांनी दिलेल्या अनेक उदाहरणांचे सूक्ष्म अवलोकन करून त्या वेळच्या पूर्वेकडील व उत्तरेकडील देशामध्ये व्यक्तींचा कसा उल्लेख केला जात असे याविषयी अभ्यास करणे मनोरंजक आह. . २५८. रक्ताद्यर्थकप्रत्ययान्हिक ( अ. ४ पा. २ आन्हिक १). रक्त, समूह, अध्येत वगैरे अर्थी प्रत्यय. चौथ्या अध्यायाच्या पहिल्या पादामध्ये अपत्यप्रत्यय सांगून झाल्यानंतर पाणिनीने राहिलेल्या तीन पादांमध्ये व पांचव्या अध्यायाच्या पहिल्या दोन पादांमध्ये व्यक्तिवाचक शब्दाहून व्यक्तीशी विशिष्ट प्रकारांनी संबद्ध वस्तू या अर्थी, तसेंच वस्तुवाचक शब्दांहून त्यांच्याशी निरनिराळ्या प्रकारांनी संबद्ध व्यक्ती या अर्थी प्रत्यय सांगितले आहेत. या प्रत्ययांचे व भाष्यकारांनी केलेल्या विवेचनाचें सूक्ष्म अवलोकन केल्यास भाष्यकारांच्या वेळच्या समाजस्थितीचं यथार्थ वर्णन देतां येणे शक्य आहे प्रथमत. पहिल्या दोन सूत्रांमध्ये निरनिराळे रंग या अर्थी असलेल्या शब्दांहून त्या रगांनी रंगविलेले वस्त्र वगैरे या अर्थी अण ठम् वगेरे प्रत्यय दिले आहेत. वार्तिककारांनी शकल, कर्दम, नीली, पीत वगैरे विशिष्ट शब्दांडून ठक, अन् , फैन् इत्यादि प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यांपैकी आफन् य फर्दम शन्द 'लाक्षारोचनाहर' (स् २) या भाष्यकारांनी दिलेल्या सूत्रांत समाविष्ट रोकग साक्षारोचनाशकलकदमा' असे सूत्र हली म्हटले जाते. 'नक्षत्रेण युक्तः '... 'इन्मायः' (म् ३-६) या सूत्रांवरील माध्यमागंच्या विवेचनावरून नक्षत्र- पाचक आन्दन काममाचक कार त्या काली कसे उपयोगांत येत असत त्याची कल्पना समापी भारे; स्पाममाणेच 'दृष्टे साम'...... 'वामदेयास्पदयो' (सू. ७-९) - ·उपोद्धात या सूत्रांवरील विवेचनावरून प्रसिद्ध ऋषींनी केलेल्या सामगायनाची व सामांच्या नांवांची यथायोग्य कल्पना येते. 'दृष्ट' या शब्दावरून पाणिनिकाली निरनिराळे ऋषी साममंत्र रचीत नसत पण वेदमंत्रच यज्ञांचे वेळी गानपद्धतीने म्हणत असत असे स्पष्ट दिसते. 'परिवृतों रथः '... 'क्षीराड्ढञ्' (सू १०-२० ) या सूत्रांनी पदार्थवाचक शब्दांहून त्यांनी वेष्टिलेला (रथ), त्यांमधून काढून ठेवलेला, इत्यादि अर्थी विशिष्ट प्रत्यय सांगितले आहेत. त्यानंतर पौर्णमासीवाचक शब्दांहून महिन्यांची नांवे तसेंच देवतावाचक शब्दांहून 'त्यांचा भक्त' या अर्थीचे शब्द २१-३५ सूत्रांमध्ये दिले आहेत. त्यानंतर समूहार्थी तसेंच राहण्याचा देश या अर्थी अण, वुञ् वगैरे प्रत्यय सांगितले आहेत 'खण्डिकादिभ्यश्च' (सू. ४५) या सूत्राचे विवेचन करतांना 'धेनुरनजि कमुत्पादयति' हे आपिशलीचे सूत्र भाष्यकारांनी उद्धृत केले आहे; त्यावरून आपिशलीचे व्याकरण त्या काली उपलब्ध होते हैं स्पष्ट दिसते. त्यानंतर क्रीडासाधन या अर्थी असलेल्या शब्दांहून क्रीडा या अर्थाचे शब्द सिद्ध केले आहेत व त्या- नंतर 'ते अध्ययन करतो व जाणतो' या अर्थी निरनिराळ्या ग्रंथवाचक शब्दांहून 'अध्ययन करणारा' या अर्थाचे शब्द साधिले आहेत. भाष्यकारांनी येथे दिलेल्या अनेक उदाहरणांवरून त्यांचे वेळच्या आख्यायिका, इतिहास, पुराण इत्यादि निरनिराळ्या विषयांवरील ग्रंथसमृद्धीची व शिकविल्या जाणाऱ्या निरनिराळ्या अंगविद्या, क्षत्रविद्या इत्यादि विद्यांची कल्पना येते. 'सवार्तिकः', 'ससंग्रहः'या उदाहरणांमध्ये व्याडीच्या संग्रहग्नंथाचा' व वार्तिकग्रंथाचा उल्लेख असाका असे दिसते. 'छन्दोब्राह्मणानि (सू. ६६) या सूत्राच्या भाष्यकारांनी केलेल्या विवेचनावरून व 'याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः' या वार्तिकवचनावरून,ऋषिदृष्ट पुराण ब्राह्मणग्रंथ अपौरुषेय मानण्यांत आले असल्यामुळे कठाः वगैरे शब्द अध्ययन करणारे या अर्थीच उपयोगांत होते, व याज्ञवल्क्य सौलभ वगैरे शब्द त्यावेळी त्या त्या ऋषींनी रचिलेले ब्राह्मण ग्रंथ या अर्थी प्रचलित होते; तसेंच कण्वादि गणांत घातले असल्यामुळे अण् प्रत्यय लागून साधलेले याज्ञवल्क, सौलभ वगैरे शब्द पाराशरिन् , काश्यपिन् यांसारखे अध्ययन करणारे या अर्थी उपयोगांत होते असें स्पष्ट होते. 'तदस्मिन्नस्तीति देशे०'...' अदूरभवश्च' । सू. ६७-७०) या चार सूत्रांत दिलेल्या ' ते जेथे आहे ते, त्याने निर्माण केलेले, त्याचे निवासभूत, त्याच्या जवळचे,' या चार अर्थी होणारे प्रत्यय ओरञ्' नडादीनां कुक च' (सू. ७१-९१ ) या सूत्रां- मध्ये सांगितले आहेत. या प्रत्ययांना चातुरर्थिक प्रत्यय असे मागाहून संबोधण्यांत आले. सूत्रकारांनी, वार्तिककारांनी व भाष्यकारांनी येथे केलेल्या खुलासेवार विवेचनाचा व त्यांनी दिलेल्या अनेक स्थलांच्या नांवांचा सूक्ष्म विचार केल्यास हे तिघेही वैयाकरण विपाश् नदीच्या लगतच्या प्रदेशांत राहणारे होते-निदान तेथे त्यांनी अध्ययन केलेले होते. व त्यांचा त्या स्थलांशी पूर्ण परिचय होता असे स्पष्ट दिसून येते. , . ... २५९. शेषार्थप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा. २ आन्हिक २) शैषिक प्रत्यय. शिषे' (सू. ९२) या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी शेष अर्थ कोणते समजावयाचे व प्रस्तुत सूत्र कशाकरिता केले आहे हे स्पष्ट केले आहे. या प्रस्तुत सूत्रानंतर अधिकरण संपेपर्यंत व पुढील अधिकरणांतही 'विभाषा पूर्वाह्नापरालाभ्याम् (४।३।३४) या सूत्रा- पर्यंत सूत्रकारांनी विशिष्ट शब्दांहून विशिष्ट अर्थी होणारे शेषार्थक ध, ख, य, खञ् , ढकञ् , दक्, त्यक्, त्यप् , अञ्, अण, छ वगैरे अनेक प्रत्यय सांगितले आहेत; व त्यानंतर त - ·३१६ व्याकरणमहाभाष्य जातः' इत्यादि अर्थ एकामागून एक सांगितले आहेत; व अर्थ सागतांना एखाद्या विशिष्ट . अर्थीच होणारे प्रत्यय तो अर्थ सांगितल्यानंतर लागलीच सांगितले आहेत. या विशिष्ट शब्दां- हून सांगितलेल्या विशिष्ट प्रत्ययांमध्ये नदी वगैरे शब्दांहून ढक् प्रत्यय सांगितला आहे (सू.९७). या नदी वगैरे शब्दांमध्ये वाराणसी. अवन्ती, कौशाम्बी वगैरे त्या वेळच्या मोठ्या नगरींचा उल्लेख आहे अध्ययसंज्ञक शब्दांहून त्यप् हा साधारण प्रत्यय सांगून (सू.१ ०४ ) तत्रत्य, कत्य, अनत्य, अमात्य, इत्यादि शब्दांची सिद्धि केली आहे. 'अव्ययात्त्या' (सू १०४ ) या सूत्राचे विवेचन करतांना काही ठिकाणी निरनिराळे प्रत्यय सांगणारी दोन कार्य एकदम प्रवृत्त झाली असतां त्या दोन प्रत्ययांपैकी कोणता प्रत्यय करावा ही व्यवस्था वार्तिककारांनी केली आह; व तिचे स्पष्टीकरण करतांना भाष्यकारांनी वाहीक देशामधील अनेक खेडेगांवांचा उल्लेख केला आहे. त्यांपैकी त्या वेळच्या नांवांनी आज प्रसिद्ध गांव नाहींच; परंतु, पातानप्रस्थ, नान्दीपुर, आरात्, कास्तीर, दासरूप्य, शाकल, सौसुक, इत्यादि नांवें लक्षात घेण्याजोगी आहेत. " २६०. जाताद्यर्थप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा.३ आन्हिक १) जात वगैरे अर्थी प्रत्यय. . . या आन्हिकामध्ये 'शेषे (सू.४।२।९२) या अधिकारसूत्रांत शेष या पदाने इष्ट असलेल्या जात, प्रायभव वगैरे अर्थोचे विवेचन प्रामुख्याने केले असल्यामुळे या आन्हिकाला जाताद्यर्थ- प्रत्ययान्दिक म्हणता येईल. 'युष्मदस्मदो:०'...' तवकममको (सू. १.३) या सूत्रांनी युप्मद् व अस्मद् या शब्दांहून शेषार्थी खञ् व छ प्रत्यय सांगितले आहेत. 'अर्धाद्यत्' (सू.४) पासून 'विभाषा पूर्वाह्नापराह्राभ्याम् ' (स. २४ ) या सूत्रांनी विशिष्ट प्रकृतींहून शेषार्थी यत्, ठक् वगैरे प्रत्यय सांगितले आहेत. 'तत्र जातः' (सू. २५) या सूत्राने 'तेथे झालेला' या अर्थी कोणत्याही शब्दाहून सामान्यतः 'अण्' प्रत्यय सांगितला आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी जातः' हा अर्थ सांगण्याचे प्रयोजन कोणते हा विचार करून 'अर्थ सांगितले तरी लोकप्रयोगांना अनुसरून जरूर ते शब्द साधावे व लोकांमध्ये प्रयोग नसल्यास सूत्राने जरी शब्द साधले गेले तरी ते अर्थाभिधान करण्यास अक्षम म्हणून स्वीकारूं नये' असे स्पष्ट सांगितले आहे. 'प्रायभवः' (सू. ३९) या सूत्राने 'बहुतेक तेथें असणारा' या अर्थी अण प्रत्यय सांगि- तला आहे. भाष्यकारांनी 'तत्र भवः' (सू. ५३) या स्त्राने काम भागत असतां 'प्रायभवः' हे सूत्र कशाकरिता केले ते सांगितले आहे. 'अन्तःपूर्वपदा' । सू. ६०) या सूत्राने 'अन्तः' हा शब्द पूर्वपद असलेल्या सामासिक शब्दांहून ठम् प्रत्यय सांगितला आहे; भाष्य. कारांनी येथे आध्यात्मिक, आधिदैविक, ऐलोकिक परकीय, चाय, दैव्य, पाञ्चजन्य वगैरे शब्दांनी सिद्धि करण्याकरितां 'समानस्य तदादेव' इत्यादि तीन श्लोकयार्तिकें उद्धृत केली आहेत. 'तस्य व्याख्यान इति०' (मू ६६) या सूत्राने 'व्याख्यान य.रणारा ग्रंथ' या अर्थी भासपाचाविषयम्याचक शब्दांदन सामान्यतः अग् प्रत्यय सांगितला आहे. भाष्यकारांनी व्याख्यान शब्दाच्या या अभांगे उदाहरण देऊन स्पष्टीकरण केले आहे. 'अधिकृत्य कृते मन्ये (सू ८७) यात्रा प्रतिपाविषयवाचक शब्दांहून 'अन्य' या अर्थी सामान्यतः अणु प्रत्यय सांगितश भार; पासिकारांनी आपल्या पिकाप गंध असल्यास प्रत्ययाचा तुर गांगितला आहे; य भाष्य. रानी माग भैगरी दी उदारणे दिली आहेत. 'तेन प्रीनाम्' ( १०१. या सूत्राने 'मोर' या अमाप मामान्यत: मागितला आहे; भादवारांनी गौतया अांग विवेचन १ का पद मांगा मोरिय आहेत तरी पण अक्षरांनी आनुपूर्वी अनित्य असल्यामुळे ..

·उपोद्धात ३१७ - ~ . वेदांचे प्रवचन होते; व त्यामुळे काठकं, कालापकं, मौदकं, पैप्पलादकम् असे शब्दप्रयोग होतात असे सांगितले आहे. कठ, कलाप वगैरै वेदशाखाप्रवर्तक ऋषींनी अक्षरानुपूर्वी ठरविल्यामुळे त्यांनी उच्चारलेल्या मंत्रसमूहाला काठकम् , कालापकम् वगैरे नांवे देण्यात येतात; तसंच प्रोक्त याचा ' पढविलेला ग्रंथ ' असा अर्थ असल्यामुळे माथुरानें पढविलेल्या वृत्तीला 'माथुरी' वृत्ति ही संज्ञा दिली जाते असेंही भाष्यकारांनी येथे सांगितले आहे, व 'पढविलेला' हा अर्थ घेतल्यामुळे 'कृते ग्रन्थे ' (सू.१३६ ) हे सूत्र असूनही प्रस्तुत सूत्र कसे आवश्यक आहे ते दाखविले आहे. २६१. विकाराद्यर्थकप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा. ३ आन्हिक २ ). विकारार्थी प्रत्यय. या आन्हिकांत प्रारंभी 'तस्य इदम्' (त्याचे हे ) या अर्थी जरी अण, यत् वगैरे शेषा- र्थक प्रयय सांगितले असले तरी त्यानंतर शेषाधिकार पुरा करून 'तस्य विकारः' या सूत्रापासून विकारार्थक प्रत्यय प्रामुख्याने सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला विकाराद्यर्थकप्रत्ययान्हिक नांव देणे शक्य आहे. 'तस्येदम् ' (सू. १२०) या सूत्राने त्याचे हे' असे मोघम सांगितले असल्यामुळे वार्तिककारांनी हे या सर्वनामाने कोणकोणते पदार्थ घेणे इष्ट आहे त्यांचे परिगणन केले आहे 'द्वन्द्वाद्गुन्' सू. १२५) या सूत्राने द्वन्द्वसमासाहून वैर व सोयरीक संबंध या अर्थी वुन् प्रत्यय सांगितला आहे. काकोलूकिका, अत्रिभरद्वाजिका, वसिष्ठकश्यपिका वगरे शब्द त्या वेळी फार प्रचारांत होते असे यावरून स्पष्ट होते. रैवतिक वगैरे शब्दांहून सूत्रकारांनी त्याचे हे' या अर्थी छ प्रत्यय सांगितला आहे. भाष्यकारांनी कौपिञ्जल, हास्तिपद व आथर्वणिक या शब्दांहून अण् सांगणारे व आथर्वणिक यांतील इक याचा लोप सांगणारे अशी 'कौपिञ्जलहास्तिपदादण्' व 'आथर्वणिकस्येकलोपश्च' ही दोन वार्तिकवचने येथे दिली आहेत. हल्ली मात्र ही वार्तिक- वचने सूत्रपाठांत समाविष्ट केली गेली आहेत. 'तस्य विकारः' (सू १३४) या सूत्रापासून पुढे पाद संपेपर्यंत सामान्यतः अण, व विशिष्ट ठिकाणी त्याला अपवाद विकारार्थक प्रत्यय सागितले आहेत; व मधून मधून कांहीं सूत्रांमध्ये विकार व अवयव या दोन्ही अर्थी प्रत्यय सांगितले आहेत. अवयव या अर्थी प्रत्यय मात्र प्राणि, औषधि व वृक्ष या अर्थी असलेल्या शब्दांहूनच होतात. 'अनुदात्तादेश्व' (सू. १४०) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना भाष्य- कारांनी शेषनिघात हा पदाला सांगितला असला तरी मुप् किंवा तिङ् प्रत्यय लागून पदसंज्ञा होण्यापूर्वीही तो करण्यांत येतो हे ज्ञापकाने सिद्ध केले आहे. अर्थात् पदसिद्धि करतेवेळी. उदात्त प्रत्ययामुळे किंवा उदात्त आदेशामुळे वारंवार शेषनिघात झाला तरी सतिशिष्टस्वरबली- यस्त्वामुळे शेवटचा शेषनिधात कायम राहतो. २६२. प्राग्वतीयप्राग्घितीयप्रत्ययान्हिक (अ. ४ पा. ४ आन्हिक १). प्राग्वहतीय व प्राम्हितीय प्रत्यय. या आन्हिकांत सूत्रकारांच्या १४४ सूत्रांपैकी फक्त एकोणीस सूत्रांचेंच भाष्यकारांनी व्याख्यान केले आहे प्राग्वहतेष्टक् (सू. १) या अधिकारसूत्राने पुढील (सू. २ ते ७३) सूत्रांमध्ये दिलेल्या तेन दीव्यति, तेन खनति, तेन संस्कृतम् , तेन तरति इत्यादि अर्थी दुसरा प्रत्यय सांगितला नसल्यास सर्व प्रातिपदिकांहून सामान्यतः ठक् प्रत्यय सांगितला आहे. त्यानंतर 'प्राग्घिताद्यत्' (सू ७५) या अधिकारसूत्राने पाद संपेपर्यंत (सू ७६ ते १४४, सर्व सूत्रांमध्ये 'तद् वहति' वगैरे अर्थी यत् हा सामान्य प्रत्यय सांगितला आहे. वार्तिककारांनी ठक् प्रकरणामध्ये माशब्द वगैरहून 'तदाह' (तें सांगतो) या अर्थी, प्रभूत वगैरे शब्दांहून 'आह' या अर्थी, तसेच - .

·३१८ व्याकरणमहाभाष्य परदार वगैरे शब्दांहून 'गच्छति' या अर्थीही ठक् प्रत्यय सांगावा असे म्हटले आहे. 'प्रयच्छति गम् ' ( सू. ३०) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना दिल्या जाणाऱ्या द्रव्याला गद्य शब्द कसा लागतो याविषयी भाष्यकारांनी विवेचन केले आहे. 'अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः' (सू. ६०) या सूत्राचा अर्थ मति शब्दापूर्वी इति शब्द घालून ' अस्ति इति अस्य मतिः' या रीतीने करावा असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. 'छत्त्रादिभ्यो णः' (सू. ६२) या सूत्राची व्याख्या करतांना भाष्यकारांनी छत्त्र शब्दाच्या अर्थाचे मार्मिक विवरण करून छात्र शब्दाचा गुरूची छिद्रे म्हणजे दोष झांकणारा असा अर्थ करून दाखविला आहे; त्याप्रमाणेच 'संज्ञायां जन्या' (सू. ८२) व 'गृहपतिना संयुक्त ज्यः' (सू. ९०) या सूत्रांचे विवेचन करून 'जन्या' व 'गार्हपत्य' या शब्दांचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. चौथा अध्याय समाप्त , २६३. आह यार्थप्रत्ययान्हिक (अ.५, पा. १ आन्हिक. १). 'क्रीत' अर्थापूर्वीच्या अर्थी सामान्यतः 'छ' प्रत्यय. 'प्राक् फ्रांताच्छ: (सू. १) या सूत्रापासून 'तेन क्रीतम् (सू. ३७) या सूत्रांतील 'तिम्' या अर्थापूर्वी जेथे जेथे प्रत्यय न सांगतां अर्थ सांगितला असेल तेथे 'छ' हा प्रत्यय होता; पण, उकारान्त नामें व गो वगैरे शब्द यांहून 'यत् प्रत्यय होतो. ( सू. २) 'नभ्य' हा शब्द साधण्याकरितां गो वगैरे शब्दांमध्ये नाभि शब्द घातला आहे; पण या ठिकाणी 'यत्' प्रत्यय होण्यास अडचण येते; कारण, नभ्य या शब्दापासून नाभीची प्रकृति हा अर्थ दाखविला जात नाही. भाष्यकारांनी 'सिद्धं तु शाखादिपु०' या वार्तिकवचनाने ही अडचण कशी दूर होते ते स्पष्ट केले आहे. 'खलयवमाप०' (सू. ७) या सूत्रांत ब्रहान् शब्द ब्रह्मण्य हे रूप साधण्या- करितां घातला आहे; पण ब्राहाण शब्दाहूनही यत् प्रत्यय होऊन ब्रह्मण्य हुँच रूप व्हावयास पादिजे; त्याप्रमाणे वृप आणि वृषन् या दोनही शब्दांचे वृप्य रूप होणे जरूर आहे. भाग्य- कारांनी नेहमीच्या अविरविकन्यायाचा अवलंब करून वृष्णे हित व बृपाय हितं तशीच ब्रह्मणे दितं व मारणाय हितम् अशी दोन दोन वाक्य होतात पण तद्धितवृत्ति माग वृष्य व ब्रह्मण्य अशी एकेकच होते असे सांगितले आहे. 'आत्मविश्व०' या सूत्राने 'भोग' हे उतरपद असलेल्या शब्दाटून 'स' प्रत्यय सांगितला आहे. पण ता होण्यास अडचण येते; फारण, पितृभागीण, मातृभोगीण बंगरे उदाहरणांमध्ये पितृ व मातृ यांना हितकारक पितृभोग य मातृभोग यांना नन्द-असा अर्थ असतो. भाष्यकारांनी भोग शब्दाचा उपभोग या अयाशिवाय द्रव्य म्हणजे शरीर दादी अर्थ असतो व तो येथे ध्यावा असे सांगून दी अडचण दूर फेली आहे. भोगीनर हा प्रत्यय सांगून ही अचण दूर होणे शक्य आहे असे भाष्यकारांनी म्हटले आरे लानान पूर्वयाकरणांनी भागीनर प्रत्यय सांगितला असावा असे दिसते. 'तदर्थे विकृतेः भगतो'... परिगाया ' (गु. १२ ते १७ ) या सूत्रांमध्ये विरुतिवाचक शब्हाट्न छ वगैरे मत्यय गांगितले आहेत. 'आदिगोपुच्छ०' (सू. १९) या याने 'आहात्०' या प्रस्तुत सूत्रा- पागन गहति' (२. ६३ ) या गृपापर्यंत मधील गूनानी ने अचं शांगितले आहेत त्या अर्थी र पर आहे. प्रमुग गवानी च्याम्या पाना भा'पफारांनी संग्न्या ही भेद- पनि भगा गया ग परिमाग या धान्यांच्या प्रयातील फरक रामने उन्मान, परमानय ममाग पादांगे अपं पर येते आहेत, .

·उपोद्घात ३१९ -- 'अर्हति' या अर्थापर्यंतच्या क्रीतं वगैरे सर्व अर्थाना आहीय अर्थ ही संज्ञा देण्यात येते. या सर्व अर्थामध्ये क्रीतं या अर्थी छ अथवा यत् प्रयल्य लागून सिद्ध होणारे शब्द पुष्कळच आहेत व त्यांचा अभ्यास केल्यास त्या वेळच्या समाजांत होणाऱ्या अनेक व्यवहारांची चांगलीच कल्पना येण्याजोगी आहे. शत्य, शतिक, साहल, नैष्किक, द्विशूर्प, विंशतिक, लिंशत्क, कार्षा- पणिक. प्रतिक, अध्यर्धसुवर्ण, द्विशतमान, द्विशातमान, द्विकाकिणीक, द्विशाण, माषिक, मौगिक इत्यादि उदाहरणे या बाबतीत चांगलीच उद्बोधक होतील. द्वित्रिपूर्वादण् च (सू.३६) हे मूळचे 'शाणाद्वा' ( सू. ३५) या सूत्रांवरील वार्तिकच सूत्रपाठांत अन्तर्भूत झालेले दिसते. 'तेन क्रीतम् (सू ३७) 'तस्य निमित्त०' (सू. ३८ ) इत्यादि सूत्रांनी निर- निराळे आीय अर्थ सांगितले आहेत. हे अर्थ शेषाधिकार संपल्यानंतर सांगितले आहेत त्यामुळे शैषिक प्रत्यय या आीय अर्थी लागत नाहीत. २६४. भावार्थकप्रत्ययान्हिक (अ. ५. पा. १ आन्हिक २). कालवाचक शब्दांना लागणारे प्रत्यय. या आन्हिकांत प्रथमतः पङ्क्ति विंशति वगैरे निपातने व नंतर राहिलेले आीय अर्थ व इतर अर्थ सांगितले असले, व शेवटी 'तस्य भावस्त्वतलौ' (सू.५।१।११९) इत्यादि सूत्रांनी भावार्थक प्रत्यय सांगितले असले तरी भाववाचक प्रत्ययांना प्राधान्य असल्यामुळे या आन्हि- काला भावार्थकप्रत्ययान्हिक म्हणता येईल. 'पङ्क्तिविंशति' (सू. ५९) या सूत्रामध्ये पङ्क्ति, विंशति, इत्यादि शब्द निपातन म्हणून दिले आहेत. या शब्दांच्या व्युत्पत्तीविषयीं व अर्थाविषयी भाष्यकारांनी क्विंचन केले आहे; व हे शब्द अव्युत्पन्न जरी मानिले तरी ते गुणवचनहीं ... आहेत; परंतु रूढिशब्दांप्रमाणे त्यांचे लिंग व संख्या नियत असल्यामुळे ज्या द्रव्यावर ते गुण म्हणून राहतात त्या द्रव्याच्या लिंगवचनाप्रमाणे त्यांची लिंगवचने नसतात असे सांगितले आहे. विंशतिर्ब्राह्मणाः या ठिकाणी विंशति शब्दाचा स्त्रीलिंगी एकवचनीच प्रयोग होतो, 'छेदादिभ्यो नित्यम्' (सू ६४ ) व 'पन्थो ण नित्यम्' (सू.७६) या सूत्रांमध्ये 'नित्य' हा शब्द घातल्यामुळे विराग व पथिन् या शब्दांना विरङ्ग व पन्थ हे सांगितलेले आदेश झाल्यास प्रत्यय झालाच पाहिजे, नुसताच आदेश होऊन विरङ्गं अर्हति व पन्थं गच्छति अर्शी वाक्ये होत नाहीत असें भाष्यकारांनी 'नित्यं' या शब्दाचे प्रयोजन दिले आहे. 'उत्तरपथेनाहृतं च' (सू. ७७ ) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना भाष्यकारांनी वारिपथिक, जाङ्गलपथिक, आजपथिक, शाङ्कु- पथिक, स्थालपथं मधुकम् वगैरे उदाहरणे दिली आहेत; त्यावरून त्या वेळच्या जलमार्ग, स्थल- मार्ग वगैरे मार्गाची व त्यावरून नेआण होणाऱ्या ज्येष्ठमध मिरे वगैरे पदार्थाची कल्पना येते. 'कालात्' (सू. ७८ ) या सूत्राच्या पुढील सूत्रांमध्ये निर्वृत्तम् (सू. ७९) अधीष्ट, भृत, भूत, भावी (सू. ८०) इत्यादि अर्थी सामान्यतः ठञ् , व विशिष्ट ठिकाणीं यत् , खञ् वगैरे प्रत्यय सांगितले आहेत. तेन तुल्यं क्रिया चेद्वातः (सू. ११५ ) आणि 'तत्र तस्येव' या सूत्रांनी औपम्य गम्यमान असतांना वति (वत् ) प्रत्यय सांगितला आहे. प्रातिपदिक हे गुणसमुदायरूप असल्यामुळे गुणांनी तुल्यता असणे शक्य आहे, सूत्रांमध्ये क्रियनें तुल्यता सांगितली आहे ती कशी संभवते ही शंका उपस्थित करून भाष्यकारांनी येथे क्रिया हा एक प्रकारचा द्रव्यधर्मच असल्यामुळे ती द्रच्याच्या अनेक धर्मापैकी एक धर्म होऊ शकते व क्रियारूप धर्मामुळे तुल्यता संभवते असे तिचे निराकरण केले आहे.

·३२० व्याकरणमहाभाष्य २६५. भावार्थक तद्धितप्रत्यय. - तस्य भावस्त्वतलौ' (सू. ११.९ ) या सूत्राने भाव म्हणजे स्वभाव या अर्थी प्रातिपदिकाहून त्व आणि तल् (ता) प्रत्यय सांगितले आहेत. वार्तिककारांनी या ठिकाणी . भाव याचा अर्थ अभिप्राय घेता येत नाही असे सांगून ज्या गुगाच्या भावामुळे म्हणजे अस्तित्वामुळे द्रव्याला तद्वाचक शब्द लागू पडतो तो द्रव्याचा स्वतःचा भाव म्हणजे स्वभाव हा 'भाव' या शब्दाचा अर्थ दिला आहे. भाष्यकारांनी भाव' शब्दाच्या या अथांचे विवरण करतांना द्रव्य आणि गुण यांच्या व्याख्या देऊन त्यांच्या स्वरूपाचे स्पष्टीकरण केले आहे. शब्द स्पर्श रूप रस व गन्ध हे मुख्य गुण व त्यांहून जै निराळे ते द्रव्य असे सांगून जरी द्रव्य हे गुणांहून पृथक म्हणजे निराळे उपलब्ध होत नसले तरी ते गुणांहून भिन्न आहे असें अनुमानाने सिद्ध होते , असे या ठिकाणी भाष्यकारांनी दाखवून दिले आहे; व ' यस्य •णान्तरष्वपि प्रादुर्भवत्सु तत्त्वं न विहन्यते तद् द्रव्यम् ' त्याप्रमाणेच 'गुणसंद्रावो द्रव्यम् ' अशा 'द्रव्य' या शब्दाच्या व्याख्या दिल्या आहेत. भाष्यकारांनी येथे 'गुण' या शब्दाचे निरनिराळे अर्थ सांगितले आहेत. भाव हा द्रव्याचा गुणच झाल्यामुळे गुणवाचक शुक्ल वगैरे शब्दांहून 'भाव' या अर्थी हे त्व व तल् प्रत्यय होणार नाहीत या शंकेचे निराकरण शुक्ल वगरे शब्द हे द्रव्यवाचक शब्दही असतात असे म्हणून केले आहे अब्राह्मणत्वम् अब्राह्मणता इत्यादि ठिकाणी ब्राह्मणत्वाचा अभाव असा जरी अर्थ असला तरी त्व आणि तल यांचा स्वर समासानंतरही कायम रहावा या दृष्टीने अ+ब्राह्मण +त्व अशी स्थिति असतांना 'व' शी सबद्ध जरी 'ब्राह्मण' हा शब्द असला तरी त्याचा नजाशी समास पूर्वविप्रतिषेधाने होतो असे येथे भाप्यकारांनी सांगितले आहे. 'पृथ्वादिभ्य एमनिया'.. 'ग्रहाणस्त्वः' (सू. १२२ ते १३६ ) या सूत्रांनी त्य व तल यांचेच अर्थी "विशिष्ट शब्दांहून इमगिच्, प्यन्, यत् , ढक्, अण, वु, छ आणि त्व हे प्रत्यय सांगितले आदेत. 'गुणवचनवाक्षणादिभ्यः कर्मणि च' (सू १२४) या सूत्राने बाहाण शब्दाहून स्वभाव य पर्म या दोन्दी अर्थी प्यम् प्रत्यय सांगितला आहे. वार्तिककारांनी येथे चातुर्वर्य वगैरे शन्दी असेच सांगावे असे म्हटले आहे. चतुर्वर्ण असे प्यम्प्रत्ययरहित शब्द उच्चारून त्यांना प्य होतो असे म्हणण्याऐवजी वार्तिककारांनी चातुर्थर्ण्य असे शब्द उच्चारल आहेत त्यावरून चानुवर्ण्य, चातुराश्रम्य इत्यादि ठिकाणचा प्य स्वार्थी होतो असें वैयाकरणांचे मत आहे ५ काशिकाकारानी यातिकामध्ये 'स्वार्थ' हा शब्द घालून 'चातुर्वर्यादीनां स्वार्थे उपरांख्यानम्' असे यातिक दिले आहे. २६६. प्रफीर्थकतद्धितप्रत्ययान्दिक (अ. ५. पा. २ आन्हिक १). प्रकीर्थक तस्तिप्रत्यय. " मालाचे परोक अर्थ सांगून झाल्यानंतर सूत्रकारांनी बाकीचे अर्थ व त्या- सभी दरोगारे प्रत्यय या आनि कांग सांगितले आहेत. भान्यानां भयने (मू. १) मा समान मान्दाना भान त्यानें उन्पतिक्षेत्र या गर्थी 'राम् 'दा गर्वमाधारणमत्यय lamमादे. भामरामा पान्य दादानीचाम्या दिल्ली आदी ययावेदामा चमका- गुदादिया पारा मान्यांना पांच तर भान निकम मारा धान्य आदित असे आहे. यानिशानी से १८ गुणांनी प स्पोयरोठ पार्मिकांनी गायल्यासदां- ·उपोद्धात , पैर्की संमुखीन, अयानयीन, परोवरीण, परंपरीण, 'समासमीना ( गौः), आगवीन, बात, हैयंगवीन, पक्षति, विशाल, विशंकट, चिल्ल, ऊरुद्वयस, वितस्ति, या शब्दांचे सिद्धीविषयीं भाष्यकारांनी थोडेफार विवेचन केले आहे. ' यत्तदेतेभ्यः०' (सू. ३९) या सूत्राने परिमाण या अर्थी यत्, तत् व एतत् या सर्वनाम शब्दांहून मतुप् प्रत्यय सांगितला आहे; वार्तिककारांनी वेदामध्ये सादृश्य या अर्थी युष्मद् व अस्मद् शब्दांहून मतुप होतो असे म्हटले आहे. यानंतर 'संख्याया अवयवे तयप् 'षष्ठयादेश्चासंख्यादेः' (सू. ४२ ते ५८) या सूत्रांनी संख्यावाचक शब्दांहून विशिष्ट अर्थी तयप् , ड, मयट् , डट् , तीय इत्यादि प्रत्यय सांगितले आहेत. 'मतौ छः सूक्तसाम्नोः ' (सू. ५९ ) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना भाष्यकारांनी वैदिक शब्दांपेक्षा भाषेतील शब्द हे अगदी निराळे, किंवा काही किरकोळ बाबतीत विसदृश असले तरी तेच, या प्रश्नाचा उद्बोधक विचार केला आहे. ' अध्यायानुवाकयोर्लक् '. इन्द्रियमिन्द्रलिङ्ग' (सू. ६० ते ९३ ) या सूत्रांनी निरनिराळ्या अर्थी साधिलेल्या अनेक शब्दांपैकी भाष्यकारांनी शीतक, उष्णक, अधिक, पार्वक, आयःशूलिक, श्रोत्रिय, क्षेत्रिय इत्यादि शब्दांच्या व्युत्पत्तीविषयीं व अर्थाविषयी थोडेसें विवेचन केले आहे. ... षक २६७. मत्वर्थीयप्रत्ययान्हिक ( अ. ५ पा. २ आन्हिक २) मत्वर्थीय प्रत्यय. , या आन्हिकांत 'तदस्पास्त्यस्मिन् । आणि 'रसादिभ्यश्च (सू. ९४-९५) या सूत्रांनी 'तें ज्याचें आहे' या अर्थी मतुप्, व त्यानंतरच्या सर्व सूत्रांनी मतुप् प्रत्ययाच्या अर्थी विशिष्ट शब्दांहून लच् , इलच् श, न, विन् , इन् , इलच् , उलच् , र, म, व, वल, इन , ठन् , इत्यादि प्रत्यय सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला मत्वर्थीयपत्ययान्हिक नांव देता येईल. हा मतुप् प्रत्यय सर्व प्रातिपदिकांहून होतो व तो वर्तमानकालची सत्ता दाखवितो. भूतकालची किंवा भविष्यकालची सत्ता दाखविणे झाल्यास त्याकरितां आसीत् अथवा भविष्यति यांसारख्या शब्दांचा प्रयोग करून गोमान् आसीत् अथवा यवमान् भविष्यति असा शब्दप्रयोग करावा लागतो. चित्रगुः या ठिकाणी जरी मतुप् प्रत्ययाचा अर्थ आहे तरी तो अर्थ बहुव्रीहि समासाने सांगितला गेल्यामुळे तो अर्थ पुन्हां दाखवितां येत नाही व त्यामुळे मतुप् प्रत्यय लागून चित्रगुमान् असा प्रयोग होत नाही. अर्थात् 'चित्रगु असे अनेक गवळी ज्या ग्रामांत आहेत असा ग्राम ' या अर्थी चित्रगुमान् ग्रामः हा प्रयोग होईल; कारण तेथे दोन भिन्न भिन्न मतुबर्थ दाखवावयाचे आहेत. दण्डिमती शाला, हस्तिमती उपत्यका हे प्रयोग होतातच. मात्र दोन मतुबर्थ असूनही तोच प्रत्यय दोनदा होत नाही; व 'गोमद्वान् देशः' अशा त-हेचा प्रयोग होत नाही. या मतुबर्थ 'प्रत्ययांचे बाबतींत भाष्यकारांनी नुसती वस्तू जवळ असणे उपयोगाचे नाही; पण ती प्राचुर्याने असली पाहिजे असे म्हटले आहे. प्राचुर्य नस तरी निंदा; प्रशंसा, नित्ययोग, अतिशायन किंवा संसर्ग गम्यमान असतांना ककुदावर्ती, रूपवान् , कण्टकी (वृक्षः), उदरिणी ( कन्या), दण्डी या ठिकाणी मतुबर्थी प्रत्यय होतो. गुणवाचक शुक्ल कृष्ण वगैरे शब्दांहून मतुप् प्रत्यय झाल्यास त्याचा लुक् होतो व गुणवाचक शब्दापासूनच गुणीचा बोध होतो. मतुप् प्रत्ययाच्या खालोखाल अकारान्त प्रातिपदिकाहून होणार इन् व इक, त्याप्रमाणेच अस् शेवटी असलेल्या प्रातिपदिकाहून विन् हे प्रत्ययही भाषेमध्ये पुष्कळ ठिकाणी आढळून येतात. मतुवर्थी मतम् प्रत्ययांशिवाय इतर प्रत्यय लागून झालेल्या सूत्रसिद्ध शब्दांशिवाय चार्तिककारांनी वचनें करून विपुण, दगुण, यात , २२ ·३२२ व्याकरणमहाभाष्य . ज्योत्न, तामिल, खर, मुखर, कुञ्जर, नगर, रथी, सुमङ्गली, मेधिर, हिम्य, गुण्य, आमयाविन् , वृन्दारक, फलिन, बहिण, शीतालु, वातुल, पर्वत, मरुत्त, इत्यादि अनेक शब्दांची सिद्धि केली आहे. -- . " २६८. विभक्तिसंज्ञकप्रत्ययान्हिक (अ. ५ पा. ३ आन्हिक १) विभक्तिसंज्ञक तद्धितप्रत्यय. - या आन्हिकांत सर्वनाम, किं व बहु या शब्दांना तस् त्र वगैरे प्रत्यय लागून जे अव्ययरूप शब्द तयार होतात त्यांचे विवेचन केले आहे. हे तस्त्र वगैरे प्रत्यय विभक्त्यन्त नामांहून सांगितले आहेत, व त्यांना विभक्ति अशी संज्ञा दिली आहे; म्हणून या आन्हिकाला विभक्तिसंज्ञक- प्रत्ययान्हिक म्हणता येईल. या प्रत्ययांना विभक्तिसंज्ञा दिली गेल्यामुळे या प्रत्ययांच्या शेवटच्या सकार व मकार यांना इत्संज्ञा होत नाही; पण विभक्ती पुढे असतांना त्यद् वगैरे सर्वनामांना सांगितलेली कार्ये होतात, व विभक्तिप्रत्ययांना सांगितलेले स्वरही होतात. या तस् त्र वगैरे प्रत्ययांना काहीही अर्थ सांगितलेला नसल्यामुळे या प्रत्ययांच्या पूर्वी असलेल्या ज्या प्रथमा द्वितीया वगैरे विभक्ति-प्रत्ययांहून हे सांगितले आहेत त्या विभक्ति-प्रत्ययांचाच अर्थ यांना असतो असें समजले जाते व म्हणूनच हे प्रत्यय स्वार्थी म्हणून म्हटले जातात. विभक्तिसंज्ञक प्रत्यय शेवटी असलेल्या या शब्दांना 'तद्धितश्यासर्वविभक्तिः' (सू. १११३८) या सूत्राने अव्ययसंज्ञा होते. भाषेमध्ये इतर तद्धितप्रत्ययान्त शब्दांपेक्षा यांचे प्रयोग पुष्कळच ज्यास्त आढळून येतात. '... सर्वस्य स:० (सू ३-६) या सूत्रांनी हे विभक्ति प्रत्यय पुढे असतांना इदम् एतद् व सर्थ या शब्दांना होणारे आदेश सांगितले आहेत. 'पञ्चम्यास्तसिल्'...'था देती च च्छन्दसि' (सू. ७-२६) या सूत्रांनी निरनिराळ्या सर्वनामांहून निरनिराळ्या विभक्तींच्या पुढे हे प्रत्यय सांगितले आहेत. 'दिक्शन्देभ्यः०'...'विभाषाऽवरस्य' (सू. २७-४१) या सूत्रांनी होणारे या विभक्ति प्रत्ययांसारखेच विभक्त्यन्त दिक्-शब्दांहून स्वार्थी अस्तात्, अतस् , आत् एन यगेरे प्रत्यय सांगितले आहेत; व हे प्रत्यय शेवटी असलेल्या पुरस्तात्, पुरतः, पश्चात्, उतरेण यगर शन्दांनाही 'तद्वितश्वारा विभक्तिः या सूत्राने अव्यय संशा होते. ' संख्याया विभा धा' व 'अधिकरणविचाले च' (मू ४२,४३) या सूत्रांनी संख्यावाचक शब्दाहून प्रकार या अर्थी या प्रत्यय सांगितला आहे. हा धा प्रत्यय शेवटी असलेले शब्दही अव्यय होतात. 'याप्ये पाग' (मू. ४७) या एक्षाने निंदा गम्यमान असतांना पाशप् प्रत्यय सांगितला आहे. ही निंदा या भागांना योगाने त्या शन्दाचा प्रयोग होतो त्या धर्माची असली पाहिजे अरों भापारांनी सांगितले आहे. इदम पर १ ·उपोद्धात - शब्द विद्वत्सभांमध्ये फारसा वापरण्यांत नसावा म्हणून त्याच्या अर्थाचे विवेचन करतांना त्यांनी 'देश्याः सूत्रनिबन्धाः क्रियन्ते' असा शेरा मारून प्रकर्ष व अतिशय हे पर्याय शब्द दिले आहेत. हा अतिशय म्हणजे प्रकर्ष गुणांचे बाबतींतच दिसून येतो व तो दाखवितांना निर- निराळ्या व्यक्तींमधील समान अशा एकाच गुणाचा विचार केला जातो; म्हणून गुणवाचक व क्रियावाचक शब्दांनाच आतिशायनिक प्रत्यय जोडले जातात. गुणाला प्राधान्य देऊन द्रव्य- वाचक शब्दाचा प्रयोग केल्यास द्रव्यवाचक शब्दालाही आतिशायनिक प्रत्यय जोडले जातात. स्त्रीलिंगी शब्दाचा गुणप्रकर्ष दाखवावयाचा असल्यास स्त्रीप्रत्ययान्त शब्दाला आतिशायनिक प्रत्यय जोडला जातो; व त्यामुळे कालितरा कालितमा अशी रूपं होतात; कालतरा कालतमा होत नाहीत. या गुणवाचक आतिशायनिक प्रत्यय शेवटी असलेल्या शब्दांना गुणाच्या आश्रयाला अनुरूप लिंगप्रत्यय व वचनप्रत्यय लाविले जातात. 'अजादी गुणवचनादेव' (सू ५८) या सूत्राने ईयस् व इष्ठ हे प्रत्यय गुणवाचक शब्दांनाच लागतात असा नियम घालून दिला आहे. प्रशस्यस्य श्रः 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् ' (सू. ६०-६५ ) या सूत्रांनी इष्ठ व ईयस् प्रत्ययांपूर्वी प्रशस्य वृद्ध वगैरे शब्दांना होणारे आदेश सांगितले आहेत. . . २७०. रूप, कल्प, क इत्यादि प्रत्यय. . 'प्रशंसायां रूपप्' (सू. ६६) या सूत्राने प्रशंसा या अर्थी रूपप् हा स्वार्थी प्रत्यय सांगितला आहे. भाष्यकारांनी येथे आख्यान शब्दांमध्ये क्रिया प्रधान असते व त्यामुळे पचतिरूपम् या रूपप्रत्ययान्त क्रियावाचक पदाला लिंगवाचक प्रत्ययाचा प्रश्नच येत नाही; साधनास अनुसरून वचनप्रत्यय मात्र लागतात व पचतोरूपम्, पचन्तिरूपम् असे प्रयोग होतात; नामाविषयी विचार केल्यास नाम हे द्रव्यप्रधान असल्यामुळे द्रव्यास अनुसरून लिंगवचनप्रत्यय लागतात व वैयाकरणरूपः वगैरे प्रयोग होतात असे सांगितले आहे. 'ईषदसमाप्तौ०' व 'विभाषा सुपो० ' ( सू. ६७, ६८ ) या सूत्रांनी कल्प, देश्य, देशीय, आणि बहु हे प्रत्यय ' थोड- केसे अपुरे' या अर्थी सांगितले आहेत. अज्ञात, कुत्सित अल्प, ह्रस्व घगैरे अर्थी प्रातिपदिका हून 'क' व सर्वनाम शब्दांहून 'अकच्' हे प्रत्यय सांगितले आहेत. त्याप्रमाणेच अनुकम्पा, कुत्सा, अथवा संज्ञा गम्यमान असल्यास किंवा 'त्यासारखी प्रतिकृति' हा अर्थ गम्यमान असल्यास कन् प्रत्यय होतो व त्यामुळे शब्द आद्युदात्त होतो. भाष्यकारांनी कुत्सितक व अनुकम्पितक या ठिकाणी कुत्सित व अनुकम्पित या शब्दांनींच कुत्सा व अनुकम्पा हे अर्थ दाखविले गेल्यामुळे त्याच अर्थी पुन्हां क प्रत्यय होणार नाही अशी मजेदार शंका काढली आहे व प्रथमतः त्या शंकेला कुत्सित शब्दाहून अनुकम्पा या अर्थी व अनुकम्पित शब्दाहून कुत्सा या अर्थी प्रत्यय होण्यास हरकत नाही असे उत्तर दिले आहे. पण पूर्ववैयाकरणांच्या 'स्वार्थ- मभिधाय शब्दो या दोन कारिका देऊन शास्त्रीय रीत्या या शंकेचे मार्मिक निराकरण केले आहे : शब्द हा कोणाचीही अपेक्षा न धरतां जाति गुण वगैरे प्रवृत्तिनिमित्ताचे प्रतिपादन करतो, व त्यानंतर आश्रयद्रव्याचे प्रतिपादन करतो व त्यानंतर लिंग संख्या व कारक यांचे प्रति- पादन करतो; या पांच अर्थानी शब्दार्थाचे पूर्ण प्रतिपादन होते व त्यानंतर शब्दाचा बार अर्थाशी संबंध होऊन त्याचे योगाने बाह्य पदार्थामुळे होणान्या कुत्सा, अनुकम्पा, लघुता, गुरुता वगैरे गुणांचे भान होते व त्याला अनुसरून क, कन् वगैरे प्रत्यय लागतात असे भाष्यकारांनी येथे स्पष्ट म्हटले आहे.

·उपोद्धात ३२५ - . . २७२. द्विर्वचनान्हिक (अ. ६ पा. १ आन्हिक १) द्विवननिरूपण. धातू व प्रातिपदिक यांना कृत् व तद्धित प्रत्यय लागून तयार झालेल्या कृदन्त व तद्धितान्त प्रातिपदिकांना विभक्तिप्रत्यय लावल्यानंतर, पण विभक्तिप्रत्ययामुळे त्यांना अथवा त्यांचेमुळे विभक्तिप्रत्ययांना होणारी कार्ये सांगण्यापूर्वी, त्या प्रातिपदिकांना होणारी सामान्य कार्य व स्वर हे या सहाव्या अध्यायाच्या तीन पादांमध्ये सांगितले आहेत. त्यांपैकी या प्रथम आन्हिकांत द्विवचनाचे विवेचन केल्यामुळे या आन्हिकाला द्विर्वचनान्हिक नांव देतां येईल. 'एकाचो द्वे प्रथमस्य' व 'अजादेर्द्वितीयस्य' (सू. १, २) ही व्यवस्थापक स्वरूपाची अधिकारसूत्रे समजली जातात व त्यांनी 'लिटि धातो'...' चङि' (सू ८-११) या सूत्रांनों धातूला सांगितलेले द्विर्वचन धातून्या पहिल्या एकाच भागाला, व धातू दोन किंवा अधिक स्वरांनी युक्त व स्वराने आरंभ होणारा असल्यास दुसऱ्या एकाच भागाला होते अशी व्यवस्था घालून दिली आहे. या ठिकाणी 'एकाच ' भाग म्हणजे एका (पहिल्या अथवा दुसऱ्या) स्वराच्या मागील व पुढील सर्व व्यंजने घेऊन झालेला भाग असा अर्थ भाष्यकारांनी दिला आहे व अशी सर्व व्यंजने घेण्याला 'व्यञ्जनानि नटभाविद् भवन्ति' असा मनोरंजक दृष्टान्त दिला आहे. धातू एकस्वरयुक्त नव्हे तर एक स्वराचाच बनलेला, उदाहरणार्थ 'ई', असेल तर व्यपदेशिवद्भावाने त्यालाही 'एकाच्' म्हणावे असे सांगितले आहे. हे द्विर्वचन स्थाने- द्विवचन समजावे किंवा द्विःप्रयोगरूप द्विवचन समजावे याविषयीं वार्तिककारांनी दिलेल्या दोन पक्षांचे विवेचन करून द्विःप्रयोगरूप द्विवचन समजणे बरे असें भाष्यकारांनी सुचविले आहे. 'न न्द्राः संयोगादयः' (सू ३) या सूत्राने द्वित्व ज्याला करावयाचें तो द्वितीय एकाच भाग व्यंजनसंयोगाने आरंभ होणारा असा असेल तर पहिले व्यंजन न् द् किंवा र असल्यास त्याला द्वित्व करूं नये असे सांगितले आहे. 'पूर्वाभ्यासः'....'तुजादीनां०' (सू. ४-७) या सूत्रांनी अभ्यास व अभ्यस्त संज्ञा सांगितल्या आहेत. या संज्ञांचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी अभ्यस्त संज्ञा ही दोनही उच्चारणांना मिळून होते, त्याकरितां सूत्रामध्ये 'सह' शब्द घालण्याची जरूर नाही असे सांगितले आहे. 'लिटि धातोरनभ्यासस्य ' (सू. ८ ) या सूत्रांतील पदांच्या आवश्यकतेचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी 'वेदामध्ये द्वित्वविकल्पच सांगावा ' या वार्तिक- वचनाचे समर्थन करून द्वित्व न झाल्याची याचिषामहे, दाति, दातु इत्यादि अनेक उदाहरणे दिली आहेत. 'सन्योः' (सू. ९) या सूत्राच्या अर्थाविषयीं ' सन् व यङ् पुढे असतांना द्वित्व होते किंवा 'सनन्त व यडन्त यांना दित्व होते या दोन्ही पक्षांचा विचार करून सनन्ताला व यडन्ताला द्वित्व होते म्हणजे दोनदां प्रयोग होतो असा सूत्रार्थ भाष्यकारांनी निश्चित केला आहे. यानंतर भाष्यकारांनी 'दाश्वान्साहान्' (सू. १२) या सूत्रांतील दावान् साह्रान् व मीद्वान् या निपातनांचे विवेचन करून द्वित्वाबरोबर प्राप्त होणा-या यण, अव् , संप्रसारण, गुण इत्यादि विधींचा विप्रतिषेध आला असतां पौर्वापर्य ठरवून हे द्वित्वान्दिक पुरे केले आहे. . २७३. संप्रसारणान्हिक (अ. ६ पा. १ आन्हिक २) संप्रसारणनिरूपण. या आन्हिकांत संप्रसारणाचे विवेचन केले असल्यामुळे याला संप्रसारणान्टिक है नांव दिले आहे. संप्रसारणालाच प्रसारण हें नांव वार्तिककारांनी दिले आहे. २, उ, ऋ,ल. यांचे पुढे स्वर येऊन झालेल्या अंतस्थ वर्णाचें पुन्हां +अ, उ+अ, +अ अशा रीतीने प्रसारण ·३२६ व्याकरणमहाभाष्य . - , होणे ही कल्पना या संज्ञेच्या मुळाशी असावी. 'ध्यङः संप्रसारणं० ' (सू, १३ ) या सूत्राने प्यङ्-प्रत्ययान्त शब्दाला सांगितलेले संप्रसारण-कार्य हे प्यङ् प्रत्ययांतील यकाराला 'निर्दिश्य- मानस्यादेशा भवन्ति ' या परिभाषेच्या योगाने होते. तदन्तविधीने सबंध शब्दस्वरूपाला आदेश प्राप्र झाला तरी सूत्राने स्थानीचे स्वरूप निर्दिष्ट असल्यास निर्दिष्ट भागालाच आदेश करावा असे सांगणारे ' निर्दिश्यमानस्यादेशत्वात् ' (६।४।१३० वा. ३) हे वार्तिकवचन या परिभाषेच्या मुळाशी आहे. या ठिकाणी 'अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य ( कार्य भवति )' या परिभाषेनेंही काम भागते, व या परिभाषेची अनेक उदाहरणाकरितां जरूरी असल्यामुळे हीच घ्यावी असें भाष्यकारांनी म्हटले आहे. ही परिभाषा स्वीकारिल्यास काही दोष येतात पण ते घालविण्याकरितां यत्न करणे भाग आहे. 'लिटयभ्यासस्योभयेषाम् (सू. १७) या सूत्रांतील उभयेषाम् या पदाच्या उपयुक्ततेचे विवेचन करतांना वार्तिककारांच्या 'संप्रसारणाश्रयबलीयस्त्वात्' (सू १७ वा. २) या वचनाच्या आधाराने 'संप्रसारणं तदाश्रयं च या परिभाषावचनाचे भाष्यकारांनी विधान केले आहे; व अनेक उदाहरणे दिली आहेत. ' अपस्तृधेथाम्०' (सू. ३६ ) या सूत्रामध्ये संप्रसारणासारखींच कार्य जेथे होतात असे काही निपातन शब्द दिले आहेत. 'न संप्रसारणे संप्रसारणम् । (सू ३७) या सूत्राचा विचार करतांना 'न संप्रसारणे' हे निषेधसूत्रच 'पर यणाला संप्रसारण होते, पूर्व यणाला होत नाही' असे सुचविते असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. २७४. आत्वसत्वनवाद्यादेशान्हिक (अ. ६ पा. १ आन्हिक ३) पोपदेश धातू व कार्य बलवत् , णोपदेश धातू. या आन्हिकामध्ये विशिष्ट धातू व प्रातिपदिके यांना तसेच त्यांच्या अवयवभूत वर्णाना होणार आदेश दिले आहेत; पण त्यांमध्ये धातूंच्या शेवटच्या एच् स्वराला होणारे आत्व व धातूच्या आदि षकाराला होणारे सत्व व णकाराला होणारें नत्व ही मुख्य असल्यामुळे या आन्हिकाला आत्वसत्वनत्वाद्यादेशान्हिक म्हणता येईल. ' आदेच उपदेशेऽशिति' (सू. ४५ ) या सूत्राच्या अर्थाचा विचार करतांना भाष्यकारांनीं ' उपदेशीं जो एच् वर्ण त्याला आ आदेश होतो' असा, अथवा 'उपदेशी जो एजन्त धातू त्याला म्हणजे त्याच्या अन्त्य वर्णाला आ आदेश होतो' असा अर्थ करावा याविषयी विवेचन करून दोन्ही पक्षावरील दोष दाखवून ते दूर केले आहेत; व दुसऱ्या पक्षाला ज्यास्त मान्यता दाखविली आहे. तसेंच, सूत्रांतील 'अशिति' याचा अर्थ निषेधरूपाने घ्यावा किंवा पर्युदासरूपाने घ्यावा याविषयीही विचार केला आहे. 'मीनातिमिनोति. (सू. ५०) या सूत्राच्या अर्थाचे विवेचन करतांना या सूत्राने सांगितलेला 'आ' आदेश उपदेशावस्येमध्येच होणे इष्ट आहे व त्याकरितां 'आदेच उपदेशेऽशिति' (सू. ४५ ) या सूत्रांतून उपदेशे हैं पद 'मीनाति०' या सूत्रांत अनुवृत्तीने घ्यावे; उपदेशे हे पद त्या सूत्रांत एका कामाकरितां व येथे दुसऱ्या कामाकरितां असले तरी हरकत नाही असे भाष्यकारांनी येथे समर्पक दृष्टांत देऊन सांगितले आहे. सूत्रकारांनी पद्दन्नोमास्०' (सू.६२) या सूत्राने पाद दन्त इत्यादि नामांना होणारे पद् दत् इत्यादि आदेश सांगितले आहेत व त्यानंतर ' धात्वादेः पः सः' व 'णो नः' (सू ६३, ६४ ) या सूत्रांनी धातूंच्या आदि पकाराला 'स, व णकाराला 'न' हे आदेश सांगितले आहेत. शस् व त्यानंतरच्या प्रत्ययांचे पूर्वी पद् दत् यांसारखे आदेश, त्याप्रमाणे नपुंसकलिंगी नामांची तृतीया एकवचना- नंतरची पुंलिंगी रूपांप्रमाणे शेणारी रूपे यांवरून त्या वेळच्या प्रचलित भाषांमध्ये कर्ता य , ·उपोद्धात ३२७ कर्म या कारकांच्या प्रथमा व द्वितीया या विभक्तींशिवाय बाकी इतर विभक्तींचे प्रत्यय लागतांना काही शब्दांचे बाबतींत पूर्वीच्या शब्दांचे काही वर्ण गाळून थोडक्यांत उच्चारण केले जात असे, तसेंच नपुंसकलिङ्गाच्या वैशिष्टयाकडे लक्ष दिले जात नसे असे दिसून येते; व म्हणूनच शस् प्रत्ययानंतरच्या प्रत्ययांपूर्वीच फक्त काही प्रातिपदिकांचे प्रयोग आढळून आल्यामुळे पहिल्या पांच प्रत्ययांना यच्चयावत् सर्व प्रादिपदिकांपुढे दिसणारे प्रत्यय म्हणून 'सर्वनामस्थान' प्रत्यय अशी संज्ञा दिली गेली असावी. 'सार्वधातुक' या सशेचेही या रीतीने विवेचन करणे शक्य आहे. षकारादि व णकारादि उच्चारण त्या वेळच्या प्रांतीय प्राकृत भाषांमध्ये प्रायशः प्रचारांत असल्यामुळे व संस्कृतामध्येही इण व क-वर्गातील व्यंजनांपुढील सकाराचे स्थानी षकाराचे उच्चारण तसेच रेफ व ष यांचे पुढे नकाराचे स्थानी णकाराचे उच्चारण झाल्यामुळे पाणिनीने पुष्कळसे धातू मूळचे षकारादि व णकारादि म्हणूनच सांगितले आहेत. त्याने जे सकारादि व नकारादि सांगितले ते जुन्या वैदिक संस्कृतांतून प्रचारांत आलेले होते. याच्या उलट ज्यांच्या षकाराला सकार होत नाही असें वार्तिककारांनी विधान केले आहे ते ष्ठिव् ष्वक् वगैरे धातू तसेच षकारादि नामधातून हे प्राकृतप्रचुरच होते अशी अनुमाने काढण्यास हरकत दिसून येत नाही. षकारोपदेश व णकारोपदेश धातूंचे भाष्यकारांनी परिगणन केले आहे. 'लोपो व्योर्वलि'......'शेश्छन्दसि बहुलम् ' (सू. ६५-६९) या सूत्रांनी विशिष्ट ठिकाणी सूत्रकारांनी विशिष्ट वर्णाचा लोप सांगितला आहे व त्यानंतर ‘संहितायाम्' (सू ७१) हे अधिकार सूत्र करून दोन पदांचें अत्यंत संनिकृष्ठ उच्चारण झाले असतां मध्ये येणाऱ्या तक्रार आगमाचे विधान केले आहे व शेवटी 'य' या कृत्य प्रत्ययाच्या पूर्वी धातूच्या शेवटच्या वर्णाला होणारे विकार सांगितले आहेत. या सर्वांचे निरूपण करून, व लोपो व्योवलि सू. ६५) आणि 'शेश्छन्दसि०' (सू ६९) या सूत्रांची अनावश्कता दाखवून भाष्यकारांनी हे तिसरे आन्हिक पुरे केले आहे. २७५. एकादेशान्हिक (अ. ६ पा. १ आन्हिक ४). एकादेशस्वरूपनिरूपण. या आन्हिकांत 'एकः पूर्वपरयोः' (सू ८३ ) असे अधिकार सूत्र करून त्यानंतर 'आद् गुणः' (सू ८६ ) 'वृद्धिरोच' (सू. ८७) इत्यादि सूत्रांनी पूर्व व पर अशा दोन वर्णाचे ठिकाणी एक वर्ण असा एक आदेश सांगितला असल्यामुळे या आन्हिकाला 'एकादेशान्टिक' म्हणता येईल. ' अन्तादिवच' (सू. ८४ ) या सूत्राने शास्त्रीय विधींचे बाबतीत एकादेश हा पूर्व व पर दोघांना मिळून झालेला असल्यामुळे जरूरीप्रमाणे तो पूर्वीच्या शब्दस्वरुपाच्या शेवटचा अथवा पुढील शब्दस्वरूपाच्या आरंभींचा असा समजला जातो; एकाच वेळी दोन्ही त-हेचा समजला जात नाही. या एकादेशाचे बाबतीत सूत्रकारांचे एक महत्त्वाचे विधान म्हणजे षत्व व तुक् आगम कर्तव्य असतांना 'पत्यतुकोरसिद्धः' (सू. ८५) या सूत्राने सांगितलेले एकादेशाचे असिद्धत्व. या एकादेशाच्या असिद्धत्यामुळे कोसिचत् इत्यादि ठिकाणी 'ओ' हा एकादेश केल्यावर मार्गे ओ हा इण वर्ण आल्यामुळे पत्व प्राप्त होते ते होत नाही. त्याप्रमाणेच अधीत्य या ठिकाणी ई हा एकादेश केल्यावर मागील दस्व इकार गेल्यामुळे तुक् आगम होण्याला आलेली अडचण दूर होऊन नो होऊ शकतो. या एकादेशाच्या असिद्धवाविषयी विचार केल्यास मदन ध्यानात येईल की स्वतंत्र रीतीने पदसिद्धि प्रथम होते व नंतर मागील पदाचा शेवटना वर्ग व पुदीन पदाचा पहिला वर्ग दोन्ही मिळून एक साल्यावर त्या एकादेश दर्णामुळे पुढल्या किंया मागच्या पदांत बिचार ·व्याकरणमहाभाष्य करता येत नाहीं; अथवा एकादेश अगोदर केल्यास एकादेश करण्यापूर्वी असलेल्या वर्णामुळे प्राप्त झालेले कार्य एकादेश झालाच नाही असे समजून करता येते. भाष्यकारांनी एकादेशाच्या स्वरूपाचे विवरण लौकिक दृष्टान्त देऊन मार्मिकपणाने केले आहे. अन्तादिवद्भावाचेही विवरण करतांना पूर्वान्तवद्भावाची व परादिवद्भावाची उदाहरणे देऊन अन्तादिवद्भाव जेथे घेणे इष्ट नाही अशी स्थळेही भाष्यकारांनी दाखविली आहेत सूत्रकारांनी ' आद् गुणः वृद्धिरेचि' (सू. ८६, ८७ ) इत्यादि सूत्रांनी गुण, वृद्धि, पररूप, वगैरे कार्ये सांगितली आहेत. वार्तिककारांनी सूत्रांनी सिद्ध न होणारे असे अक्षौहिणो, स्वैर, सुखात, दशाण, मनीषा, शकन्धु, सीमन्त वगैरे शब्द साधण्याकरितां वार्तिकवचने केली आहेत. - , २७६ पूर्वसवर्णपररूपप्रकृतिभावाहिक (अ. ६ पा. १ आन्हिक ५) पूर्वसवर्ण, पररूप व प्रकृतिभाव यांविपय विचार. या आन्हिकांत पूर्वसवर्ण, पररूप, नत्व, उत्त्व, अवङ्, प्रकृतिभाव, सुट् आगम इत्यादि अनेक कार्याचे विवेचन केले असले तरी पूर्वसवर्ण, पररूप, व प्रकृतिभाव यांचा प्रामुख्याने विचार केला असल्यामुळे याला पूर्वसवर्णपरस्पप्रकृतिभावान्हिक हे नाव देण्यास हरकत नाही. प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (सू. १०० ) या सूत्रांत प्रथमयोः या पदाने पहिल्या दोन विभक्ती घ्यावयाच्या अथवा पहिले दोन प्रत्यय घ्यावयाचे याचा विचार करून भाष्यकारांनी पहिल्या दोन विभक्ती घ्यावयाच्या असा निर्णय दिला आहे. 'तस्माच्छसो न. पुंसि' (सू. १०१) या सूत्राचा अर्थ करतांना अर्थाला प्राधान्य देऊन पुरुषबहुत्व घ्यावयाचे अथवा शब्दाला प्राधान्य देऊन पुल्लिंगी शब्दाहून केलेला बहुवचनप्रत्यय घ्यावयाचा याविषयी विवेचन करतांना दोन्ही पक्षांचे बाबतींत पूर्ववैयाकरणांची वार्तिकें उद्धृत केली आहेत, व थोडे दोष असलेला पक्ष स्वीकारावा व दोषांचे निराकरण करावे असे म्हटले आहे. 'संप्रसारणाच' (सू. १०६) या सूत्राने सांगितलेल्या पूर्वरूपाचा स्थानी, व संप्रसारण आर्देश हे दोन्ही एकाच अंगामध्ये असणे जरूर आहे असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे; व वेदामध्ये हे पूर्वरूप विकल्पाने म्हणजे दृष्टीस पडेल तेथेच होते असे म्हटले आहे. या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी रूपसिद्धि करतांना एकाचवेळी प्राप्त होणाऱ्या कार्याच पार्शपर्य ठरविले आहे; व ते ठरवितांना अन्तरङ्ग कार्य हे सर्वात प्रबल ठरतें या आशयाच्या अन्तरङ्गबलीयस्त्वाचा पुरस्कार केला आहे. हा अन्तरङ्गबलीयस्त्व- न्याय वार्तिककारांनी या ठिकाणी ज्ञापकांन सिद्ध केला आहे व त्याची अनेक उदाहरणे दाख- विली आहेत. 'नान्तःपादमव्यपरे' (सू.११३) या सूत्राने आरंभ करून 'कत्यकः' (सू. १२६) या सूत्रापर्यंत सर्व सूत्रांनी या प्रकरणांत व मागें प्राप्त झालेल्या संधिकार्याचा विशिष्ट ठिकाणी निषेध केला आहे. नान्त:पादम्० या सूत्राच्या अर्थाचे विवरण करतांना वार्तिककारांनी माप्यकारांनी घ कैयटभट्टांनी ए व ओ यांना संधिकार्य होत नाही अशा प्रकारचा अर्थ केला आहे. काशिकाकारांनी व सिद्धान्तकौमुदीकारांनी 'प्रकृत्यान्तःपादमव्यपर' पाठ घेऊन व्याख्या केली आहे; व नागेशांनी उद्योतामध्ये 'न' च्या ऐवजी ' प्रकृत्या घेतला असता काही अडचण येत नाही असे म्हटले आहे. काशिकाकारांनी 'नान्तःपादमू० असा मूत्रपाठ कांही लोक घेतात व संहितायाम् या अधिकारांत सांगितलेल्या सर्व संधिकार्याचा निषेध मांगणारें में सच आहे असे म्हणतात' असे विधान केले आहे. यावरून असे स्पष्ट दिगन येते की भाष्यकारांचे वेळी पाणिनित्रांचे बाबतीत थोडेमे पाठभेद त्यांनी दाखविले भारत से होतेच, पण त्यानंतरही काही पाठभेद प्रचलित झाले व काशिकाकारांचे पूर्वी . असा पाठ , ·उपोद्धात ३२९ +4 , हल्ली. प्रचलित असलेला सूत्रपाठ निश्चित करण्यांत आला. ' प्रकृत्या ' हा पाठ अंमलांत आल्यानंतरच या प्रकरणाला 'प्रकृतिभाव' असे नाव देण्यात आले असावें. ' अवङ् स्फोटा- यनस्य ! (सू. १२१), या सूत्रामधील स्फोटायन पदावरून स्फोटसिद्धान्त भाष्यकारांचे वेळी वैयाकरणांमध्ये, प्रसृत होता व स्फोटायन ऋषी हा शब्दस्फोट प्रतिपादन करणारा.एक वैयाकरण होता . असे काही लोकांचे म्हणणे आहे. या प्रकृतिभाव प्रकरणांत प्लुत व प्रगृह्य स्वरांना प्रकृतिभाव सांगणारे 'प्लुतप्रगृह्मा अचि नित्यम् ' (सू.१२५ ) हे महत्त्वाचे सूत्र आहे. त्याप्रमाणेच 'इकोऽसवणे' व 'ऋत्यकः' ( सू. १२७, १२८) या शाकल्याचार्यांच्या मताने प्रकृतिभाव सांगणाऱ्या दोन सूत्रांनाही एक प्रकारचे महत्त्व आहे. शाकल हे वाहीक देशांतील एक नगर म्हणून भाष्यकारांनी उल्लेख केला आहे. वाहीक देश हा त्या वेळच्या भारताच्या उत्तरेकडील विभागांतील पश्चिमेकडचा प्रांत होता व अतिशय निकट असल्यामुळे त्यावेळच्या शिष्टोचारणांतील संस्कृत भाषेवर या वाहीक प्रांतांतील उच्चारणवैशिष्टयाचा बराच परिणाम झाला होता. अर्थबोध सुलभ व्हावा म्हणून विशिष्ट ठिकाणी इ उ क ल यांचे संधीशिवाय समासामध्येही उच्चारण हे वाहीक देशांतील एक भाषावैशिष्टय असावें; व या वैशिष्टयाला 'शाकल' हे नांव वार्तिककारांचे वेळी देण्यांत आले असावे. ' सुट् कात्पूर्वः' (सू. १३५ ) या सूत्रापासून पाद संपेपर्यंत दोन पदांमध्ये येणाऱ्या सकार आगमाचे विशिष्ट ठिकाणी विधान सूत्रकारांनी केले आहे, व लोकामध्ये सुट् आगमाने युक्त अनेक शब्द साधून उरलेल्या शब्दांचा पारस्कर गणामध्ये समावेश केला आहे. या ठिकाणी भाप्यकारांनी रूपसिद्धि करतांना धातूला उपसर्ग मागे लावून मग तिङ् प्रत्यय लावावे किंवा कारकवाचक प्रत्यय प्रथम लावून रूप सिद्ध झाल्यानंतर मागे उपसर्ग लावाला याचा विचार करून दोन्ही पक्षांमध्ये युक्तिवाद व ग्राह्यभाग असला तरी उपसर्ग मार्ग आहे असे समजूनच कर्थी किंवा कर्माथी तिङ् प्रत्यय लाविले जातात असे, विधान केले आहे. यावरून 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन' हा पक्ष त्यांना ज्यास्त संमत होता असे दिसून येते. २७७. उदात्तादिस्वरविधानान्हिक. (अ. ६ पा. १ आन्हिक ६) सामान्य स्वरविधी. धातूंना प्रत्यय लावून कृदन्त प्रातिपदिके व प्रातिपदिकांना तद्धित प्रत्यय लावून तद्धितान्त-, प्रातिपदिकें कशी होतात, तसेंच धातूंना तिङ् प्रत्यय लावून तिङन्तपदें व प्रातिपदिकांना सुप् प्रत्यय लावून सुबन्त पदें कशी होतात हे सूत्रकारांनी तिसऱ्या, चौथ्या, व पांचव्या अध्यायांत सांगितले. वाक्यामध्ये प्रयोग करतांना पदांचे स्वरसहित उच्चारण होत असल्यामुळे पदांच्या स्वरांचे विवेचन करणे क्रमप्राप्त झाले व ते या पहिल्या पादाच्या राहिलेल्या भागांत व पुढील पादांमध्ये सूत्रकारांनी केले आहे. एकश्रुति म्हणजे स्वररहित उच्चारण जरी यनकर्मामध्ये तसेंच इतर श्रौत व स्मात कामध्ये केव्हां केन्हां केले जात असले तरी वेदांचे पठनपाटन सत्वरच करण्यांत येत असे. लोकांच्या प्रचलित भाषेमध्येही उदात्त अनुदात्त व त्वरित या सर्वांचं उच्चारण वेदमंत्रांच्या उन्नारणासारखें स्पष्ट होत नसले तरी आघातयुक्त उदात्त स्वराने उचारण दरेक सुत्रन्त व तिटन्त पदामध्ये केले जात असे; म्हणूनच सूत्रकारांनी शब्दसिद्धि, य रूपसिद्धि करतांना भाषेतील शिष्टमयुक्तः सर्व शब्दांचे विवेचन केले आहे व वैदिक शब्दांचें ठिकठिकाणी दिसून येणारे वैशिष्टय दाखविले आहे; त्याप्रमाणेच स्वरांचे अनीतही माये. मधील स्वराचे विवेचन या व पुटील आन्टिकांमध्ये सूत्रकारांनी केले आहे व वैदिक शुन्दा २२ ·३३० व्याकरणमहाभाष्य + , . - - आढळून येणारे वैशिष्टय दाखविले आहे. या पादामधील ६६ स्वरसूत्रांपैकी 'अनुदात्तं पदमेकवर्जन' (सू. १५८), अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः (सू. १६१) आणि धातोः ( सू. १६२) ही तीन अत्यंत सामान्य स्वरूपाची स्वरविधिसूत्रे आहेत. बाकींच्या सूत्रांपैकी काही सूत्रे विशिष्ट प्रत्ययांना च, ञ् , त् , न् , ल् इत्यादि विशिष्ट इत् वर्ण जोडल्यामुळे विशिष्ट स्वर सांगणारी आहेत,तर इतर काही सूत्रांमध्ये विशिष्ट प्रत्ययामुळे विशिष्ट प्रकृतींना होणारे स्वर सांगितले आहेत. हे स्वर वेदामध्ये व भाषेमध्ये सारखेच आढळून येतात. 'अञ्चेश्छन्दसि० (सू. १७० ) ङ्याश्छन्दसि०' इत्यादि तीन सूत्रे (सू. १७८-१८०), ' अन्तश्च तवै०' (सू २००), 'जुष्टार्पिते च च्छन्दसि (सू. २०९) आणि 'नित्यं मन्त्रे 'सू. २१० ही सातच सूत्रे केवळ वेदामधील स्वरवैशिष्टय दाखविणारी आहेत. प्रत्ययांचे स्वरवैशिष्टय सांगणान्या सूत्रांमधील 'सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः' (सू १६८), 'अन्तोदात्तादुत्तरपदाद् (सू. १६९) 'शतुरनुमो नद्यजादी' ( सू. १७३) 'हस्वनुड्भ्यां मतुप्' (मू. १७६ ) 'तास्यनुदात्तेत्०' (सू. १८६ ) आणि 'आदिः सिचोन्यतरस्याम् ' (सू. १८७) ही सूत्रे ज्यास्त महत्वाची आहेत. विशिष्ट त-हेच्या शब्दांचे स्वर सांगणाऱ्या सूत्रांमध्ये 'अभ्यस्तानामादिः (सू. १८९) व 'आमन्त्रितस्य च' ही दोन विशेष महत्वाची आहेत. , ) . १ २७८. पूर्वपदस्वरनिरूपणान्हिक (अ. ६ पा. २ आन्हिक १ ) पूर्वपदप्रकृतिस्वराचें विवेचन. या आन्हिकांत व पुढील आन्हिकांत सामासिक शब्दांच्या स्वरांचा विचार केला आहे. समासाचा शेवटचा स्वर उदात्त असतो असा साधारण नियम असला तरी समासांतील पूर्वपदाचा स्वर काही ठिकाणी कायम राहतो, काही ठिकाणी पूर्वपदाचा आदि उदात्त होतो तर काहीं ठिकाणी अन्त उदात्त होतो. पूर्वपदाच्या स्वराचा या आन्हिकांत प्रामुख्याने विचार केल्यामुळे याला पूर्वपदस्वरनिरूपणान्टिक नांव देता येईल. 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ' (सू. १) या सूत्राने बहुमीहि समासामध्ये पहिल्या पदाचे स्वर कायम राहतात असे म्हटले आहे. पीताम्बर, हर्यश्व इत्यादि समानाधिकरण-बहुमीहि समासांमध्ये उत्तर पदाचा काही महत्त्वाचा विशेष विशेषणरूप पूर्वपदाने सांगितला असल्यामुळे पूर्वपदाचा स्वर कायम राहणे साहजिकच आहे. समानाधिकरण तत्पुरुष समासामध्ये सुद्धा कुमार, महत् यांसारख्या पूर्वपदालाच अर्थदृष्ट्या महत्त्व असल्यास पूर्वपदाचा स्वर कायम राहतो असें 'कुमारश्च'...' कुरुगाईपत०' (सू. २६-४२) या सूत्रांवरून दिसून येते. व्यधिकरण तत्पुरुष समासांमध्येही पुप्फळ ठिकाणी तुल्य या अर्थाच भन्द, अव्यय शब्द, उपमान शन्द, तृतीयान्त शन्द, द्वितीयान्त शब्द, तादयेचतुर्थ्यन्त सान्द, सप्तम्यन्त शब्द य मृत्यप्रत्ययान्त शब्द है पूर्वपद असल्यास अर्थमहत्त्वामुळे त्यांचे स्वर गायर रादतात (ग. २). गतिसंशक पूर्वपदाचेही कर्मवाचक क्त-प्रत्ययान्त उत्तरपद अगतमा स्वर फायन शदतारा (ग. ४९). त्याप्रमाणेच तवे-प्रत्ययान्त उत्तरपदाचे व त्यापूर्वीच्या गतिमान पूर्वपदाने वर दोन्ही पदांना अर्थदृष्टया महत्त्व असल्यामुळे कायम राहतात. (१.५१) ' भनिगन्तीगतो.' (म. ५२ ) या मूत्राचे विवेचन करतांना दोन निरनिराळ्या मृतांनी गांभिमन्या स्वरांनी एकदम प्राति आली असता कोणत्या सूत्राला प्राधान्य द्यायें तें ifilm. माद. पी...' राजा व प्रगंगायाग' (५३-६३) या प्रांगध्येही दमानी दादी दादरने दिली आहेत. 'आदिरदासः' (म. ६४) अधिकार- एष भूगापिक..' (म. ११) या प्रापर्यंत गर्ग मतांनी पर दिलेले अर्थ: , ·उपोद्धात ३३१ प्राधान्याचे धोरण लक्षात घेऊनच पूर्वपदाच्या आदीला उदात्त सूत्रकारांनी सांगितला आहे; तसेच अन्तः '... उत्तरपदवृद्धौ सबै च' (९२-१०५) या सूत्रांमध्ये पूर्वपदाच्या अन्ताला उदात्त सांगितला आहे. 'बहुव्रीहौ विश्वं० '...' निष्ठोपसर्ग.' निष्ठोपसर्ग०' (सू. १०६-११०) या सूत्रांनी बहुव्रीहीला सामान्यतः सांगितलेल्या पूर्वपदप्रकृतिस्वराचे काही अपवाद सांगितले आहेत. यानंतर 'उत्तरपदादिः' (सू. १११) हे अधिकारसूत्र करून पाद संपेपर्यंत म्हणजे प्रस्तुत आन्हिकाचा राहिलेला भाग व पुढील संपूर्ण आन्हिक यांमध्ये उत्तरपदाचे स्वर सांगितले आहेत; अर्थात् या ठिकाणी पूर्वपदाला सर्वनिघात होतो. २७९. उत्तरपदस्वरनिरूपणान्हिक (अ.६ पा.३ आन्हिक २) उत्तरपदस्वराचे निरुपण. मागील आन्हिकांत सूत्रकारांनी उत्तरपदस्वर सांगण्यास आरंभ करून काही सूत्रांनी उत्तरपदाला आयुदात्त सांगितल्यानंतर उत्तरपदाला प्रकृतिस्वर सांगण्यास आरंभ करून एकदम मध्येच तें आन्हिक पुरे केले आहे; व या आन्हिकाला सुरुवात केली आहे. या आन्हिकामध्ये उत्तरपदाच्याच स्वरांचे निरूपण चालू असल्यामुळे याला उत्तरपदस्वरनिरूपणान्हिक नांव देतां येईल. प्रस्तुत आन्हिक फारच लहान आहे; व प्रकरणही मागील आन्हिकांतीलच चालू आहे; म्हणून मागील आन्हिकांतच याचा सहज अंतर्भाव झाला असता व तसा करणे इष्टही झाले असते. तरी पग 'गतिकारकोपपदात् कृत्' (सू. १३९ ) या सूत्राचे विवरण करावयाचे असल्यामुळे व ते करतांना 'यक्रियायुक्ताः प्रादयः तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतः या महत्त्वाच्या सिद्धान्ताचे प्रतिपादन करावयाचे असल्यामुळे हे आन्हिक निराळे केले असावे. 'उभे वनस्पत्या- दिषु युगपत् ' व 'देवताद्वन्द्वे च ' (सू. १४०,१४१ ) या दोन सूत्रांनी अर्थमहत्त्व असतांना दोन्ही पदांचे स्वर जेथे कायम राहतात अशी उदाहरणे दिली आहेत. या आन्हिकांत भाष्यकारांनी जरी अवव्या दहाच सूत्रांवर व्याख्या केली असली तरी निरनिराळे विधी व अपवाद सांगणारी एकंदर एकसष्ट सूत्रे आहेत. 'आयुदात्तं द्वयच् छन्दसि' (सू.११९) यासारखी दोनचार सूत्रे सोडल्यास या व पूर्वीच्या दोनही आन्हिकांमधील जवळजवळ दोनशे सूत्रे लौकिक व वैदिक दोन्ही प्रकारच्या शब्दांचे स्वर सांगणारी आहेत; यावरून पाणिनिकाली लोकामध्येही सस्वर पदोचारण होत असे हे सिद्ध होते. सामासिक शब्दांचे इतकें सांग विवेचन करूनही 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' (सू. १९९) या शेवटच्या सूत्रामध्ये हे समासस्वर सूत्रांमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच वेदामध्ये आढळून येतात असे नाही असे प्रतिपादन करण्याकरितां सूत्रकारांनी सूत्रामध्ये 'बहुलम्' हे पद घातले आहे; व भाष्यकारांनी 'परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चापि दृश्यते । पूर्वादयश्च दृश्यन्ते व्यत्ययो बहुलं स्मृतः' असें 'बहुलमू' या शब्दाचे व्याख्यान केले आहे. २८०. स्वरावरून अर्थपरीक्षण. पाणिनीने सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या पादांतील उत्तरार्धामध्ये तिटन्त व सुवन्त शब्दांच्या स्वरांचे विवेचन केले आहे व दुसऱ्या पादामध्ये सामासिक शब्दांच्या त्वरांचं विवेचन केले आहे. हे विवेचन करतांना नेहमींच्या विवेचनपद्धतीप्रमाणे त्याने काही सामान्य नियम व काही अपवाद दिले आहेत. पाणिनिकालीं स्वरयुक्त शब्दोचारण हैं काही विशिष्ट वैदिक ग्रंथ व विशिष्ट वैदिक कमें यांशिवाय वैदिक भाषेमध्ये सर्वत्र उपलब्ध असल्यामुळे व शिष्ट लोकव्यवहारांतही त्वभावतःच शब्दोचारण स्वरयुक्त होत असल्या- ·३३२ ३ व्याकरणमहाभाष्य मुळे सामान्य नियम व त्याला बारीकसारीक अनेक अपवाद सांगून पाणिनीला स्वरविवेचन करतां आले. पाणिनीच्या नंतर लवकरच बहुजनसमाजाच्या व्यवहारांमध्ये संस्कृतभाषेचे स्थान स्वररहित प्रांतीय संस्कृत भाषांनी व प्राकृतभाषांनी घेतले. ग्रंथनिर्मिति संस्कृत भाषेत चालू राहिली; पण त्या भाषेमध्ये तसेंच विद्वत्सभांमधील व पाठशालांमधील भाषेमध्येही स्वराकडील लक्ष कमी झाले, हे वार्तिककार व भाष्यकार यांनी स्वरप्रक्रिया व वैदिकी प्रक्रिया यांचे विवेचन फारच थोडक्यांत केले आहे यावरून स्पष्ट दिसून येते. भाष्यकारांच्या काला- नंतर संस्कृत भाषेचें अध्ययन व अध्यापन हे बहुतांशी शास्त्रीय व लौकिक संस्कृत वाङ्मया- पुरतेच मर्यादित राहिले व वेदग्रंथांना स्थान वेदपाठी लोकांच्या पठनपाठनामध्येच राहिले. याचा परिणाम असा झाला की, व्याकरणग्रंथनिर्मिति व अध्ययनाध्यापन यांमध्ये स्वर व वैदिकी प्रक्रिया यांचेकडे लोकांचे पूर्ण दुर्लक्ष झाले व व्यवहारांतील शब्दोच्चारण स्वररहितच झाले. त्यामुळे पाणिनीने दिलेली स्वरकायें करून सिद्ध झालेले सस्वर शब्द प्रयोगांमध्ये कसे उपलब्ध होतात हे पाहणे झाल्यास हल्ली उपलब्ध असलेल्या सस्वर संहिता व ब्राह्मण ग्रंथ यांचा स्वरदृष्टया सूक्ष्म अभ्यास करणे जरूर आहे. अर्थात् हे काम केवल वैयाकरण अथवा केवल मीमांसक, निरुक्तिज्ञ, भाषाशास्त्रज्ञ अथवा शब्दार्थचिकित्सक विद्वानाकडून होण्यासारखें नाही. कमीतकमी म्हणजे उपलब्ध वेदवाङ्मयाचा संपूर्ण अभ्यास व प्रातिशाख्यामधील व पाणिनिसूत्रांमधील स्वरप्रकरणाचें संपूर्ण परिशीलन केलेल्या व कामापुरती मीमांसा व औत यांची माहिती असलेल्या विद्वानाकडूनच हे काम होणे शक्य आहे. ऋग्वेदसंहितेसारखा एकादा उत्तम ग्रंथ घेऊन पाणिनिसूत्रांप्रमाणे स्वरसिद्धि कोठे आढळून येत नाही किंवा आढळून आल्यास वेदभाष्यकारांनी दिलेल्या अर्थापेक्षा निराळा अर्थ घ्यावा लागतो काय व तो घेतल्यास जेथे जेथें तो शब्द दृष्टीस पडतो तेथे तेथें तो अर्थ लागू पडतो काय या व यासारख्या प्रश्नांचेच विवेचन केल्यास एकादा मोठा निबंध किंवा लहानसा ग्रंथच लिहावा लागेल; व तसा कोणी लिहिल्यास वेदप्रथाचा अभ्यास करण्याच्या छलीच्या ज्या पद्धती उपलब्ध आहेत त्यांमध्ये एका नव्या पण अत्यंत महत्त्वाच्या पद्धतीची भर पटेल. या पद्धतीचा अवलंब करून अर्थचिकित्सा केल्यास पाणिनीने अर्थाकडे पूर्ण लक्ष देऊन स्वरविवेचन येले असल्यामुळे स्वरदृष्टया जर निराळा अर्थ घेणे भाग पडेल तर तो शार अर्थापेक्षा ज्यास्त पायच ठरेल यात शंका नाही. अर्थाकडे लक्ष देऊनच वेदद्रप्रया पापीनी यदमन्त्र रचिले व योग्य स्वराने युक्तच उचारण चैदिक ऋषी करीत असत; याला पुराया एन्द्रशत्रु शन्दा उचारण चुकीचे झाल्यामुळे वृत्र हा इन्द्राचा शत्रू होण्याऐवजी इन्द्रच त्याचा शन ( मारणारा) झाला ही आख्यायिका सर्वश्रुतच आहे.

·उपोद्धात ३ . जोडशब्द अथवा सामासिक शब्द असल्यास दुसरे अर्ध साधारणतः अर्थदृष्टया ज्यास्त मह- त्त्वाचे असल्यामुळे हा आघात दुसऱ्या अर्धावर आढळून येतो. कधीकधी पहिले अर्ध अर्थदृष्टया ज्यास्त महत्त्वाचे असेल तर त्यामध्येही हा आघात दिसून येतो. प्रत्ययांना प्रकृतीपेक्षां अर्थदृष्टया ज्यास्त महत्त्व असल्यामुळे प्रत्ययस्वर हा साधारणतः आघातयुक्त म्हणजे उदात्त आढळून येतो. मराठी गुजराती वगैरे बोलभाषांमध्ये प्रथमा व द्वितीया विभक्तींच्या एकवचनाला बहुशः प्रत्यय नसल्यामुळे मूळ शब्दाचाच आघात कायम राहतो; व मूळ शब्द ह्रस्वान्त असल्यास त्याच्या पूर्वीच्या गुरु स्वराचे आघातयुक्त उच्चारण होते. संस्कृतमध्ये प्रथमा व द्वितीया विभक्तींच्या प्रत्ययांचा प्रातिपदिकाच्या शेवटच्या स्वराशी एकादेश संधि झाल्यास प्रातिपदिकाचा अन्त्य स्वर होतो व त्याचा उदात्त स्वर कायम राहतो. अनेक पदे मिळून झालेल्या वाक्याचा उच्चार करतांना भाषेमध्ये काही शब्दांना-विशेषतः क्रियापदांना-कर्त्यांच्या मानाने कमी महत्त्व आल्या- मुळे त्यांचे आघातरहित म्हणजे सर्वानुदात्त उच्चारण होते; पण, यदि वगैरे पदें घातल्यामुळे वाक्यार्थामध्ये क्रियापदाला प्राधान्य आल्यास क्रियापदाचे आघातयुक्त उच्चारण होते. हाक मारतांना पहिल्या अक्षरावर साधारणपणे जोर ज्यास्त असल्यामुळे आद्य स्वराचे उदात्त उच्चारण आढळून येते. , २८२. अलुक्समासान्हिक (अ. ६ पा. ३ आन्हिक १) अलुक् समासाचे विवेचन. समास हे वाक्यांतील निरनिराळ्या संबद्ध पदांच्या प्रयोगाचे एक वैशिष्टय थोड्या फार प्रमाणांत सर्व भाषांमध्ये आढळून येते. सामासिक शब्दांमध्ये दोन संबद्ध पदें ऐकाजवळ एक ठेवली जातात, व त्या दोन पदांतील 'संबंध दाखविणारा विभाक्त-प्रत्यय उच्चारला जात नाही. वाक्यांतील सर्व पदें एकमेकांशी संबद्ध असतात, व हा संबंध विभक्तिप्रत्ययांनी दाख- विला जातो; हा संबंध अत्यंत प्रसिद्ध असल्यास किंवा संदर्भावरून त्याचे ज्ञान होणे सहज शक्य असल्यास विभक्तिप्रत्यय गाळला जातो व दोन किंवा अधिक पर्दे एकाजवळ एक-साधकार्य होते असल्यास संधिकार्य करूनच - उच्चारली जातात; या विभक्तिप्रत्ययांशियाय संधिकार्य करून एकामागून एक उच्चारलेल्या पदांना समास म्हणतात. समासांतील सर्व शब्दांचे मिळून एकच पद समजले जाते, व त्या सामासिक पदामध्ये एकच उदात्त स्वर असतो. कधी कधी समासांची उप- युक्तता कायम ठेवून मधला विभाक्त प्रत्यय न गाळतां दोन पदांचे समासासारखेच उच्चारण पदांचा क्रम कायम ठेवून करण्यांत यतें; व या उच्चारणास अलुक्समास म्हणतात. पाणिनीने हे अलुक्- समास प्रस्तुत आन्हिकामध्ये सांगितले असल्यामुळे या आन्हिकाला अलुक्समासान्हिक नांव देता येईल. 'अलुगुत्तरपदे' (सू १) या अधिकाररूप पहिल्या सूत्रांत उत्तरपद पुढे असतांना समास केला तरी विभक्तिप्रत्ययाचा लुक् होत नाही असे सांगितले आहे; व केव्हां कोणत्या विभक्तीचा, व कोणत्या शब्दाला ती विभक्ति लागली असतांना, व काही ठिकाणी कोणत्या अर्थी तो लुक् होतो हे 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः '...... विभाषा स्वसृपत्योः' (सू. २. २४) या सूत्रांमध्ये सांगितले आहे, या अलुक्-समासामध्ये जी विभक्ति व वचन कायम राहतात त्यांना अनुसरूनच त्या सामासिक शब्दाचा साधारणपणे अर्थ असतो. उदाहरणार्थ- गोचरः, आत्मनेभाषः, प्रावृषिजः या शब्दांचा अर्थ गोचरः, आत्मभाषः किंवा प्रावृड्जः यांसारखा नसतो; तसाच गवि चरः किंवा आत्मभ्यो भाषः किंवा प्रावृट्न जातः यांसारखाही नसतो. विभाक्तिप्रत्यय वचन प्रत्यय यांना अनुसरून तो स्वार्थासारखा असतो. कधी कधी युधिष्ठिर, आत्मनेपद, स्तम्बेरम, इत्यादि समासांचा संचारूप अर्थही दिसून येतो. व ·३३४ व्याकरणमहाभाष्य २८३. पुंवद्भावाहिक (अ. ६ पा. ३ आन्हिक २) पुंवद्भाव संज्ञेचा अर्थ व विवेचन. ज्याप्रमाणे विभक्तिप्रत्ययाचा अलुक् हे समासाचे एक वैशिष्टय आहे त्याप्रमाणेच पुंवद्भाव म्हणजे पूर्वपदार्चे स्त्रीलिंगी रूप जाऊन पुंलिंगी रूप येणे हेही एक वैशिष्टय आहे; व या पुंवद्भावाचे विवेचन या आन्हिकामध्ये प्रामुख्याने केले असल्यामुळे याला पुंवद्भावान्हिक म्हणतां येईल. कर्मधारय व बहुव्रीहि समास हे काही विशि उदाहरणे सोडल्यास समानाधिकरण असतात; म्हणजे यांतील समासघटक शब्द एकच व्यक्ती दाखवीत असल्यामुळे त्यांना समान विभक्तिप्रत्यय लागलेले असतात. समास झाल्याबरोबर विभाक्तिप्रत्ययांचा लुक् होतोच; पण स्त्रीत्वार्थी असलेल्या टाप् डीप् इत्यादि प्रत्ययांचाही लोप झालेला दृष्टीस पडतो. पाणिनीने या स्त्रीप्रत्ययाच्या लोपाचे लोप म्हणून वर्णन केले नाही. त्याने स्त्रीप्रत्ययान्त सामासिक शब्दाला पुंवद्भाव होतो असे सांगितले आहे. हा पुंवद्भाव कार्यातिदेश न घेतां रूपातिदेशच घ्यावयाचा असतो. 'स्त्रियाः पुंवत् भाषितपुंस्कात् ० ' (सू. ३४) या सूत्राने हा पुंवद्भाव समानाधि- करण अशा भाषितपुंस्क शब्दाला सांगितला आहे. समान अर्थी जो शब्द स्त्रीलिंगी व पुंलिंगी चालतो त्या शब्दाला भाषितपुंस्क म्हणावे असा भाषितपुंस्क शब्दाचा अर्थ भाष्यकारांनी दिला आहे. विशेषण शब्द घातल्यास अतिव्याप्ति दोष येतो, व गुणवचन शब्द घातल्यास अव्याप्ति दोष येतो हे लक्षात घेऊन जरी पाणिनीने भाषितपुस्क शब्द सूत्रामध्ये घातला असला तरी केवळ स्त्रीजातीवरच राहणारे गर्भ धारण करणे, प्रसूत होणे इत्यादि धर्म दाखविणाऱ्या शब्दांचा पुलिंगी प्रयोग करणे शक्य नसल्यामुळे गर्भिणी भार्या यस्य, प्रसूता भार्या यस्य या अधी पुंवद्भाव होऊन गर्भिमार्यः, प्रसूतभार्यः अशी रूपें होणे शक्य नाही अशी अडचण येथे भाष्यकारांनी दाखविली आहे; व गर्भिभायः, प्रसूतभार्यः अशी इष्ट रूपें होण्याकरिता यत्न करावा असे सांगितले आहे. सूलांतील 'स्त्रियाः या शब्दाचा 'स्त्रीप्रत्ययाचा' असा अर्थ करावयाचा, अथवा 'स्त्रीलिंगी शब्दाचा' असा अर्थ करावयाचा, अथवा 'स्त्रीलिंगी अर्थाचा' असा अर्थ करावयाचा याचे विवेचन करून स्त्रीलिंगी शब्दाचा' असा अर्थ करणे चांगले असे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. ' तसिलादिपु आ कृत्वसुचः ' (सू ३५) या स्त्राने तसिल् प्रत्ययाला आरंभ करून कृत्वसुच् प्रत्ययापर्यंत सांगितलेल्या प्रत्ययांपूर्वी स्त्रीलिंगी शब्दाला पुंवद्भाव होतो असे सांगितले आहे. वार्तिककारांनी या सर्व प्रत्ययांपूर्वी पुंवद्भाव आढळून येत नसल्यामुळे व इतर काही प्रत्ययांपूर्वी आढळून येत असल्यामुळे प्रत्ययांचे परिगणन फेले आहे. जातिवाचक शब्दाला हा पुंवद्राव होत नाही; गुणवाचक शब्दांचे बाबतींतच तां विशेषतः दिसून येतो. कुक्युटाण्ड, मृगपद, काकशाप इत्यादि ठिकाणी कुक्कुटी, मृगी, काकी या शब्दांना पुंवद्रावाचे विधान वार्तिककारांनी केले आहे. १ २८४ उत्तरपदनिमित्तकादेशान्दिक (अ. ६ पा. ३ आन्हिक ३) उत्तरपदनिमित्ताने होणारे आदेश. उत्तापद पुरे असतांना पूर्वपदांना होणा-या कायांचा विचार सदाव्या अध्यायाच्या निगमा पादामध्ये केला आहे. त्यांमध्येही अनुरु समासांचा विचार पहिल्या आन्दिकामध्ये फेला आई, गन्या भान्दियामध्ये गुयनागाना विचार केला आहे व या तिरान्या आन्दिकांत आत्य, Pाद दायांगा गिनार केला आहे. 'आमदतः ' (यू. ४६) या मूत्राने महत ·उपोद्धात - , , , , ~ शब्दाला समानाधिकरण उत्तरपद असतांना आत्व सांमितलें आहे; म्हणजे महत् शब्दाला महा आदेश सांगितला आहे. भाष्यकारांनी या ठिकाणी महद्भूतः चन्द्रमाः या उदाहरणांत आत्व का होत नाही याचा विचार जुनी श्लोकवार्तिकें उद्धृत करून केला आहे. विशिष्ट शब्दांपूर्वी किंवा प्रत्ययांपूर्वी 'हृदयस्य हृल्लेख०' (सू. ५०) या सूत्राने हृदय शब्दाला हृद्, 'पादस्य पदाजि.'......' वा घोष० (५१-५६) या सूत्रांनी पाद शब्दाला पद्, त्याप्रमाणेच 'उदकस्योदः ०'......' मन्थौदन०' (सू. ५७-६०) या सूत्रांनी उदक शब्दाला उद् असे आदेश सागितले आहेत. 'इको हस्वोऽडयो गालवस्य .....' खित्यन- व्ययस्य' (सू. ६१-६६). या सूत्रानी पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या दीर्घ स्वराला ह्रस्व सांगितला आहे. 'अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ......' रात्रेः कृति विभाषा' (सू. ६७-७२) या सूत्रांनी विशिष्ट कृत्प्रत्ययान्त उत्तरपद पुढे असतांना पूर्वपदाला मुम् आगम सांगितला आहे. 'नलोपो नञः ....'नगोऽप्राणिषु०' या सूत्रांनी 'न' या पूर्वपदांतील नकाराचा लोप, त्याप्रमाणेच 'सहस्य स:०' .... 'वोपसर्जनस्य' (सू ७८-८२) या सूत्रांनी सह शब्दाला स आदेश सांगितला आहे. 'समानस्य छन्दसि०'......' दृग्हशवतुषु (सू. ८४-८९) या सूत्रांनी समान शब्दाला स आदेश सांगितला आहे. यानंतर सर्वनामें व काही इतर शब्द यांना विशिष्ट उत्तरपद पुढे असतांना विशिष्ट आदेश सांगूनही काही अगदीच विशिष्ट आदेश ज्यांच्या पूर्वपदाला होतात असे शब्द .पृषोदरगणामध्ये घातले आहेत; व त्यानंतर 'संहितायाम् ' (सू. ११४) हे अधिकारसूत्र करून दोन शब्दांचे अत्यन्त सांनिध्य असतांना होणारी तुगागम वगैरे काय सांगून सूत्रकारांनी हा सहाव्या अध्यायाचा तिसरा पाद पूर्ण केला आहे. भाष्यकारांनी 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' (सू १०९) या शेवटच्या सूत्रांतील 'यथोपदिष्टम् ' पदाचे व्याख्यान करतांना शिष्टांनी प्रयोग केलेले शब्द शुद्ध समजावे असे सांगून आर्यावर्तामध्ये राहणारे सदाचारसंपन्न लोक हे शिष्टलोक अशी व्याख्या केली आहे व आर्यावर्ताच्या हिमालय व पारियात्र या उत्तर-दक्षिण सीमा तसेच कालकवन व अदर्श या पूर्व-पाश्चम सीमा दिल्या आहेत. यावरून गांधार, कुरु, शूरसेन, मालव, सांकाश्यक, कोसल व साकेत हे प्रांत आर्यावर्तीत समाविष्ट होत असत व त्या प्रांतांतील भाषा व शब्दोच्चारण ही शिष्टप्रयुक्त समजली जात असत. आर्यावर्ताच्या बाहेर पश्चिमेकडे वाहीक, सौवीर व सिंधु, दक्षिणेकडे दक्षिणापथ, पूर्वेकडे मगध अङ्ग, बङ्ग, कलिङ्ग, व उत्तरेकडे कम्बोज या प्रांतांतील संस्कृत भाषा पाणिनीय व्याकरणाला बऱ्याच ठिकाणी सोडून असे व त्या भाषेतील जे काही प्रयोग आर्यावतीमध्ये प्रचारांत आले होते त्यांचाच समावेश आपल्या व्याकरणामध्ये सूत्रकारांनी वार्तिककारांनी व भाष्यकारांनी त्या प्रांतांचा नामनिर्देश करून केला आहे. भाष्यकारांचे वेळी वाहीक, मगध, कलिङ्ग इत्यादि देशांतील संस्कृत भाषा व शब्दोचारण जरी शास्त्रशुद्ध नसली व लोकांचे आचरणही आर्यावर्तातील लोकांच्या इतकें शुद्ध नसले तरी तेथील लोकांविषयी तिरस्कारयुक्त भावना नव्हती. कलिनेयवात्सीः । 'नाहं कलिङ्गाञ् जगाम' या उदाहरणवाक्यांत त्याप्रमाणेच 'वाहीका नाम ते देशा न तत्र दिवस वसेत् ' या कर्णपर्वातील श्लोकामध्ये आढळून येणारा कलिङ्ग, वाहीक इत्यादि देशांतील लोकांविषयीं अनादर हा भाष्यकारांचे नंतर काही शतकांनी लोकांमध्ये दिसून आला. - , , ·३ व्याकरणमहाभाष्य अङ्गाधिकार - । २८५. दीर्घायझकार्यान्हिक (अ. ६ पा. ४ आन्हिक १) अङ्गाधिकाराचे सामान्य- विवेचन. सूत्रकारांनी सहाव्या अध्यायाच्या चौथ्या पादाच्या पहिल्या ' अङ्गस्य ' (सू. ६।४।१) या सूत्रापासून सातवा अध्याय संपेपर्यंत सर्व सूत्रांनी प्रत्ययामुळे मागील अंगाला होणारी कार्य व अंगामुळे पुढील प्रत्ययाला होणारी काय सांगितली असल्यामुळे या पांच पादांना अंगाधि- कार ही संज्ञा वैयाकरण संप्रदायामध्ये दिली जाते. महाभाष्याच्या निरनिराळ्या प्रकरणांपैकी नवान्हिकी व अंगाधिकार ही प्रकरणे मुख्य व महत्त्वाची. गणिली जातात व या दोन प्रकरणांचेच अध्यापन प्रामुख्याने केले जाते. अष्टाध्यायी-या पहिल्या अध्यायाच्या पहिल्या पादावरील भाष्याची नऊ आन्हिके अथवा प्रकरणे असल्यामुळे पहिल्या पादावरील भाष्याला नवान्हिकी ही संज्ञा दिली जाते. या नवान्हिकी प्रकरणामध्ये व्याकरणाच्या मुख्य मुख्य सिद्धांतांचे भाष्यकारांनी केलेले विवेचन वाचीत असतां भाष्यकारांच्या अंगच्या पांडित्य, प्रतिभासंपत्ति व विद्वत्ता या गुणांचे सुंदर मीलन दृष्टोत्पत्तीस येते. अंगाधिकार प्रकरणाला रूपसिद्धीचे दृष्टीने फार महत्त्व आहे. भाष्यकारांनी अंगाधिकाराचे निरूपण करतांना काही ठिकाणी रूपसिद्धीचे वेळी निरनिराळ्या कार्याची प्राप्ति, त्यांमध्ये दिसून येणारा विरोध व त्याचा परिहार यांविषयीं केलेले विवरण अत्यंत पाण्डित्यपूर्ण आहे व ते वाचतांना त्यांची. विलक्षण सूत्रोपस्थिति व बुद्धिकौशल्य यांचा पदोपदी अनुभव येतो. 'अङ्गस्य' (सू. १) या सूत्रां- तीळ अङ्गस्य ही पष्ठी स्थानषष्ठी समजावी अथवा अवयवषष्ठी समजावी याविषयी विवेचन करतांना भाष्यकारांनी संबन्धसामान्यवाचक पष्ठा घ्यावी असा निर्णय देऊन सर्व अडचणी दूर केल्या आहेत. या अंगाधिकारांतील कार्योचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची विविधता. काही स्पं साधतांना रूपसिद्धि होतोपर्यंत दहाचे वर सूत्रांचा उपयोग करावा लागतो व तितक्याच किंवा त्याहूनही अधिक सूत्रांचा परिहार करावा लागतो. हा परिहार सूत्रकारांनी या चवथ्याच पादामध्ये आभीयासिद्धत्वाची व एकादेशशास्त्राची असिद्धता सांगून केला आहे. ' पूर्वत्रा सिद्धम् ' ( सू. ८।२।१ ) या मूत्राने सांगितलेल्या असिद्धत्यामुळे तर अनेक ठिकाणी अनिष्ट कार्याचा परिहार केलाच आहे याशिवाय सूत्रकारांनी 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् । हा विरोध- परिहाराचा राजमार्ग करून दिलाच आहे. वार्तिककारांनी पूर्वी सांगितलेले कार्यही अनेक ठिकाणी करावे म्हणून मुद्दाम सागितले आहे व भाष्यकारांनी तशा ठिकाणी व अन्य काही ठिकाणीही 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् ' (सू. ११४२) या सूत्रांतील 'पर' शब्दाचा इष्ट अर्थ करून ‘विप्रतिषेधे० सूत्रानेच ते कार्य करता येते असे म्हटले आहे. या मार्गाशिवाय नित्यबलीयस्त्व व अंटरनबलीयस्त्य हेही मार्ग वार्तिककारांनी इष्ट कार्य घडवून आणण्याकरिता दासविले आहेत व भाप्यकारांनी बहिरजामिद्धत्वदी कित्येक ठिकाणी सांगितले आहे. एवंदरीत, अंगाधिकार भाप्याचा पूर्ण अभ्यास केल्यास प्रयोगांमध्ये आढळून येणाऱ्या कोणत्याही प्रकारच्या दादानी पाणिनिप्रक्रियेप्रमाणे रूपसिद्धी करता येण्याम मुळीच अडचण पडत नाही रे अंगाधिकारमाप्याच्या पठनपाठना, विशिष्ट उपयुक्तत्य आहे. भाष्यकारांनी अंगा- पिपाrint Pान व्याख्यानाग उपयुग अग पूर्वाचायोनी श्लोकवार्तिक अनेक ठिकाणी उदय भी आदत य भनेफ, परिभाषावादी गायन शापकानें मिद्ध केली आहेत.

·उपोद्धात , . " , उदाहरणार्थ प्रस्तुत आह्निकांतच 'नामि' ( सू. ३) ' सौ च ' (सू. १३) ' च्छोः शूट (सू. १९) या सूत्रांवर श्लोकरूप वार्तिके देऊन भाष्यकारांनी पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप विवेचन केले आहे. काही ठिकाणी पूर्वत्रासिद्धत्व, योगविभाग, नियमविधि व भूतपूर्वगति यांचा अवलंब करून तर इतर काही ठिकाणी संनिपातपरिभाषा, निर्दिश्यमानपरिभाषा, अननुबन्धक- परिभाषा व तदनुबन्धकपरिभाषा यांचा उपयोग करून रूपसिद्धि केली आहे. अङ्गस्य या अधिकाराची प्रयोजनेही वार्तिककारांनी (सू ६।४।१ वा. ५-१०) या वार्तिकवचनांनी सांगितली आहेत; व ' अर्थवत् । आणि 'प्रत्ययग्रहणे० ' या परिभाषांचा उपयोग केल्यास अङ्गस्य' या अधिकाराची जरूर नाही असे म्हटले आहे; व भाष्यकारांनी वार्तिककारांच्या म्हणण्याला अनुमोदन दिले आहे. , - १ २८६. आभीयासिद्धत्वान्हिक (अ.६ पा. ४ आन्हिक २). .. या आन्हिकांत प्रथमतः 'आसिद्धवदत्राभात् ' (सू, २२) या सूत्राने आभीयाधिकारां- तील सूत्रे (सू २२-१२८) एकमेकांना असिद्ध होतात असे सांगून 'श्नान्नलोपः' इत्यादि (सू. २३-३३ ) सूत्रांनी नकाराचा लोप, 'शास इदङ्लोः' इत्यादि (सू ३४-४५) सूत्रांनी धातूंच्या अवयवांना होणारे आदेश, तसेंच 'आर्धधातुके' (सू. ४६ ) हे अधिकारसूत्र सांगून आर्धधातुक प्रत्यय करावयाचा असतांना होणारी कार्ये जरी सांगितली असली तरी आभीया- सिद्धत्व-कल्पनेचे विवेचन प्रामुख्याने केले असल्यामुळे याला आभीयासिद्धत्वान्हिक म्हणतां येईल. या आभीयासिद्धत्व अधिकाराचे स्वरूप, त्याची उपयुक्तता व त्याची मर्यादा यांविषयी वार्तिककारांची वार्तिकवचनें व श्लोकवार्तिकें उद्धृत करून संपूर्ण विवेचन भाष्यकारांनी केलेले आहे. या आभीयाधिकारांतील एक कार्य होऊन गेल्यावर ते असिद्ध समजले गेल्यामुळे या अधिकारांतीलच दुसरें कार्य आदेशाच्या निमित्ताने आल्यास ते होत नाही, व स्थानीच्या निमित्ताने आल्यास ते होऊ शकते; असे या अधिकाराचे थोडक्यांत स्वरूप सांगता येईल. या अधिकारांतीलच दोन कार्ये एकदम प्रवृत्त झाल्यास परत्वाने व्यवस्था करावी; त्याप्रमाणेच समानाश्रय आभीयकायांविषयींच हैं आभीयासिद्धत्व स्वीकारावे असे येथे भाष्यकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे. 'जनसनखनां सञ्झलोः' (सू. ४२ ) या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्य- कारांनी 'सन् अथवा झल् पुढे असतांना' असा अर्थ करावा, किंवा 'झलादि सन् पुढे असतांना' असा अर्थ करावा अशा दोन्ही पक्षांचा विचार करून योगविभागानें इष्टसिद्धि केली आहे. 'आर्धधातुके' (सू. ४६ ) या अधिकारसूत्रांतील 'आर्धधातुके' या पदाचा आर्धधातुक पुढे असतांना असा स्वाभाविक अर्थ पुढील सूत्रांमध्ये पुष्कळ ठिकाणी घेता येतो; पण काही ठिकाणी तसा अर्थ घेतल्यास प्रत्यय लागून त्याला आर्धधातुक संजा होण्यापूर्वीच कांही अनिष्ट कार्य होऊ लागतात, ती न व्हावी याकरितां 'आर्धधातुके याचा अर्थ 'आर्धधातुक. विषये असा भाष्यकारांनी केला आह; व आर्धधातुके या अधिकाराची प्रयोजनें दिली आहेत. 'भ्रस्जो रोपधयो०' (सू. ४७) या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी 'स्नो रोपधयोलोप: आगमो रम् विधीयते' है भारद्वाजवार्तिक उद्धृत केले आहे; यावरून भारद्वाजीय व्याकरण भाष्यकारांचे वेळी लोकामध्ये प्रचलित होते असे दिसते. याविषयी मागें परि. १४८ मध्ये सविस्तर विवेचन केले आहे. २३ ..

·व्याकरणमहाभाष्यं २८७ आभीयकार्यान्हिक (अ. ६ पा. ४ आन्हिक ३). आभीयाधिकारांतील अंगकायें. १ , स्यसिसीयुट्तासिषु० ' (सू. ६२) या सूत्रांत सूत्रकारांनी भावे किंवा कर्मणि प्रयोगामध्ये स्य सिच् सीयुट् व तास हे प्रत्यय पुढे असतांना उपदेशी स्वरान्त धातू व हन् , ग्रह आणि दृश् धातू हे अनिट् असले तरी त्यांना इट् आगम व चिश् पुढे असतांना होणारी जी वृद्धि वगैरे कार्य ती होतात असे सांगितले आहे. भाष्यकारांनी चिण्वद्भाव म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या अतिदेशाची प्रयोजनें पूर्ववैयाकरणांचा एक श्लोक उद्धृत करून सांगितली आहेत. दीडो युद्धचि कृिति 'एरने काचः०' (सू. ६३-८२ ) या सूत्रांनी विशिष्ट आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना मागील अंगाला होणारी कार्ये सांगितली आहेत; व त्यानंतर 'ओः सुपि' ...' छन्दस्युभयथा' (८३-८६ ) या सूत्रांनी सुप् प्रत्यय पुढे असतांना होणारी अंगकार्य सांगितली आहेत. ' दोषो णौ'...' खचि ह्रस्वः' (सू. ९०-९४) या सूत्रांनी णिच् पुढे असतांना विशिष्ट धातूंना होणारी अंगकार्ये सांगितली आहेत; व त्यानंतर हस्व, उपधालोप, विशिष्ट प्रत्ययांना होणारे विशिष्ट आदेश, विशिष्ट प्रत्ययांचे लोप, वगैरे अनेक अंगविधी सांगून एत्वाभ्यासलोप नावाने प्रसिद्ध असलेले लिट् प्रत्ययांपूर्वीच होणारे धात्वादेश सांगितले आहेत. 'अत उत्सार्वधातुके' (सू. ११० ) या सूत्रानें कृ धातूच्या अकाराला उकार सांगून सार्व- धातुक कित् किंवा डित् प्रत्यय पुढे असतांना कुर् असें धातुस्वरूप झाल्यामुळे कुर्व असा संस्कृत धातू व कुव्व् असा प्राकृत धातू असे दोन धातू भाष्यकारांच्या वेळी लौकिक प्रयोगांत असावे असे दिसून येते. जैन संस्कृत टीकावाङ्मयामध्ये कुर्वणा, विकुर्वणा या शब्दांचे प्रयोग अनेक ठिकाणी दिसून येतात. २८८. भसंज्ञिताङ्गकार्यान्हिक (अ.६, पा.४, आन्हिक ४) भसंज्ञा झालेल्या अंगाला होणारी काय. . 'भस्य ' (१२९ ) या अधिकारसूत्रापासून पाद संपेपर्यंत सर्व कार्य भसंज्ञक अंगाला सांगितली असल्यामुळे या आन्हिकाला भसंशिताङ्गकार्यान्हिक म्हणता येईल. प्रातिपदिकांना विभक्तिप्रत्यय लागून होणाऱ्या सुबन्त शब्दांचे विभक्तिदृष्टया तीन विभाग पाडता येतील, सु औ वगैरे पहिल्या पांच विभक्तिप्रत्ययांना सर्वनामस्थानविभक्ति ही संज्ञा पाणिनीय व्याकरणामध्ये दिली आहे. त्यानंतर सप्तमी-बहुवचनापर्यंतच्या विभक्तिप्रत्ययांपैकी व्यंजनाने आरंभ होणाऱ्या विभक्तिप्रत्ययांपूर्वीच्या अंगाला पदसंज्ञा दिली आहे; व स्वराने आरंभ होणाऱ्या प्रत्ययांचे मागील अंगाला 'भ' ही संज्ञा दिली आहे. प्रत्ययापूर्वीच्या अंगाच्या दृष्टीने उल्लेख करावयाचा म्हटल्यास सर्वनामस्थानपूर्व अंग, भसंज्ञक अंग, व पदसंज्ञक अंग असे सुप् प्रत्ययापूर्वीच्या अंगाचे तीन प्रकार दृष्टीस पडतात. सुबन्त रूपांकडे लक्ष दिल्यास भाषेतील पुंलिंगी, स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी सर्व शब्दांची रूपे सर्वनामस्थानविभक्तिप्रत्यय शेवटी असलेली आढळून येतात; अंगाला भ अथवा पदसंज्ञा झाली असतां नपुंसकलिंगी नामांची पुंलिंगी नामासारखींच रूपे आढळून येतात; तर, पद् दत् नस् वगैरे शब्दांची रूपे फक्त त्या शब्दांना म अथवा पदसंज्ञा झाली असतांनाच आढळून येतात. पदसंज्ञा झाली असतांना वेदाच्या पदपाठामध्ये अंगाचे स्वरूप मुळ प्रातिपदिकाच्या स्वरूपासारखें टिकून असल्यास पदपाठकारांना वंदाच्या पदपाठामध्ये अंग व प्रत्यय अशी दोन पदें पाढलेली दृष्टीस पडतात.

·उपोद्धात ३३९ भसंज्ञक अंगाला या अधिकरणांत सांगितलेले निरनिराळे आदेश सबंध अंगाला होऊं नयेत याकरितां ' निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' या परिभाषेचा अवलंब भाष्यकारांनी अनेक ठिकाणी केला आहे; व अंगकार्य म्हणून सांगितलेले असले तरी अंगाच्या सूत्रनिर्दिष्ट भागालाच त्या त्या सूत्रांनी सांगितलेले आदेश होतात असे म्हटले आहे. 'वाह ऊ' (सू. १३२) या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी सूत्र व्यर्थ आहे असे दाखवून सूत्राची उपयुक्तता प्रस्थापित करण्याकरितां 'असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे' अशी बहिरङ्गासिद्धत्व सांगणारी परिभाषा ज्ञापित केली आहे. 'आतो धातोः' (सू. १४०) या ठिकाणी 'धातोः' पद घालू नये कारण धातुभिन्न अशा क्त्वा वगैरे प्रत्ययशब्दांची क्त्वः वगैरे रूप होणे इष्ट आहे असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. 'नस्तद्धिते' (सू. १४४ ) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना वार्तिककारांनी सब्रह्मचारिन् पीठसर्पिन इत्यादि अनेक शब्द देऊन त्यांच्या 'टि' भागाचा लोप अण् हा डित् प्रत्यय नसला तरी होतो; तसेच चर्मन् अश्मन् इत्यादि शब्दांच्याही 'टि' भागाचा विशिष्ट अर्थी लोप होतो असे सांगितले आहे. इष्ठ, इम, व ईयसू हे प्रत्यय पुढे असतांना 'तुरिष्ठे- मेयस्सु' (सू. १५४) या सूत्राने 'तृ' प्रत्ययाचा, व 'टेः' (सू. १५५) या सूत्राने 'टि' भागाचा लोप सांगितला आहे. वार्तिककारांनी या ठिकाणी प्रातिपदिकाला 'णि' प्रत्यय लावून नामधातू केल्यास ' इष्ठ' प्रत्यय पुढे असतांना प्रातिपदिकाला जी कार्य होतात ती करावी असे सांगितले आहे; व पुंवद्भाव, र आदेश, टि भागाचा लोप इत्यादि कार्य करावी असे सांगितले आहे; व भाष्यकारांनी एतयति, प्रथयति, मृदयति, दवयति, प्रापयति इत्यादि उदाहरणे दिली आहेत. अप्रथीयान् या शब्दाच्या साधुत्वाविषयी विवेचन करून भाष्यकारांनी 'न प्रथीयान् ' या अर्थी 'अप्रथीयान् ' शब्द समजावा, अपृथु याहून अप्रथीयान् शब्द होऊ शकत नाही असे सांगितले आहे. 'प्रकृत्यैकाच' (सू १६३)...... आत्माध्वानौ खे (सू. १६३-१६९) या सूत्रांनी टिलोपाचे अपवाद देऊन व बाह्य, कार्म, दाण्डिनायन हास्ति- नायन आथर्वणिक इत्यादि निपातन शब्द सांगून सूत्रकारांनी सहावा अध्याय पुरा केला आहे. सहावा अध्याय समाप्त ·३४० व्याकरणमहाभाष्य २८९. अङ्गुनिमित्तकविभक्तिप्रत्ययादेशान्हिक (अ. ७ पा १ आन्हिक १). अङ्गामुळे विभक्तिप्रत्ययांना होणारी काय. , 'युवोरनाको ' (सू. १) या सूत्राचे विवेचन करतांना अंगाधिकार चालू असल्यामुळे 'यु' अथवा वु' शेवटी असलेल्या अंगाला अन व अक हे आदेश होऊ लागतील ते यु' व 'वु' या प्रत्ययांनाच व्हावे याकरिता 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' या परिभाषेचा भाष्यकारांनी येथे उपयोग केला आहे. गोमती गोमत्यौ या ठिकाणी नुमागम न व्हावा याकरिता 'विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ' म्हणजे 'विभक्तिनिमित्तक कार्य कर्तव्य असतांना लिंगविशिष्ट परिभाषा घेऊ नये' असे येथे वार्तिककारांनी सांगितले आहे व या परिभाषेचे अनेक उपयोग दाखविले आहेत. 'आयनेयीनीयियः०' या सूत्राने फ ढ ख छ घ या एकाक्षरी प्रत्ययांना क्रमाने आयन् एय् ईन् ईय् इय् हे आदेश सांगितले आहेतः त्याप्रमाणेच झ आणि ठ याही प्रत्ययांना 'झोन्तः' व 'ठस्येकः' या सूत्रांनी अन्त् व इक् हे आदेश सांगितले आहेत. थ, ध आणि भ हे प्रत्ययांचे आरंभी भाषेमध्ये दिसून येतात म्हणून त्यांना नामधारी प्रत्यय करून त्यांना कायमचे आदेश सांगितले नाहीत. अशा रीतीने फ, ढ इत्यादि नामधारी प्रत्यय सांगण्यांत लाघवप्रतिपादन व इद्वर्णयोजन हे हेतू प्रामुख्याने सूत्रकारांच्या मनांत असावे. कदाचित् पूर्ववैयाकरणांनीही हे प्रत्यय सांगितले असावे. 'अतो भिस ऐस्' (सू ९) (सू. १८) अष्टाभ्य औश् (सू. २१) या सूत्रांचे व्याख्यान भाष्यकारांनी सूत्रव्याख्यानपर श्लोकवार्तिकें देऊन केले आहे. 'युष्मदस्मद्भयां डसोश' साम आक (सू. २७-३४) या सूत्रांनी युष्मद् व अस्मद् शब्दांना विभक्तिप्रत्ययांपूर्वी होणारे अनेक निरनिराळे आदेश सांगितले आहेत व हे शब्द लिंगरहित आहेत असे सांगितले आहे; यावरून हे शब्द फारच पुरातन कालापासून लोकप्रयोगांत असावे व निरनिराळ्या देशांतील उच्चारण- वैशिष्टयामुळे त्यांच्या रूपांमध्ये विविधता आली असावी. 'समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् (सू. ३७) या सूत्राचे विवेचन करतांना ल्यप् आदेश जरी बहिरङ्ग असला तरी तो सर्वांत पूर्वी करावा असे सांगितले आहे. 'सुपां सुलुक्० ' ( सू. ३९) या सूत्राने वेदामध्ये आढळून येणारे विभक्तिप्रत्ययांचे आदेश सांगितले आहेत; हे आदेश वेदामध्ये ठिकठिकाणी आढळून येत असल्यामुळे त्यांचे अवलोकन केले असतां थोडक्यांत वैदिक भाषेतील सुबन्त शब्दांचे साधारण स्वरूप ध्यानांत येण्यासारखे आहे. . 'औङ आपः २९०. विभक्तिप्रत्ययनिमित्तकाझकार्यान्हिक (अ. ७ पा. १ आन्हिक २). विभक्ति- प्रत्ययांमुळे मागील अंगाला होणारी कार्य. या आन्हिकांत सुप् व तिङ् या विभक्तिप्रत्ययांचे योगाने होणाऱ्या नुम् आगम, पुंवद्भाव, अनह आदेश च औ अस् इत्यादि अन्त्यादेश यांचे विवेचन केले आहे. धातूला नुम् हा आगम उपदेशावस्थेतच लागतो असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे. अर्थात् नदि, इदि, निदि, इत्यादि धातू हे बन्ध् , मन्थ् वगैरेंप्रमाणे नन्द, इन्द, निन्द् असे नकारोपधच मूळचे असावे; पण पाणिनीने फित् किंवा डित् प्रत्यय पुढे असतांना त्यांच्या नकाराचा लोप होत नाही हे दाखविण्याकरितां त्यांतील नकार गाळून इ पुढे जोडून उन्चारण केले आहे व त्यांना नुम् आगम सांगितला आहे. 'शे मुचादीनाम् ' (सू. ५९)...' विभाषा चिण्णमुलोः (सू. ६९) या सूत्रांनी काही .

·उपोद्धात ३४१ . , . विशिष्ट धातूंना, तसेच 'उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः' (सू. ७०)...' इकोचि विभक्तौ' (सू. ७३ ) या सूत्रांनी विशिष्ट प्रातिपदिकांना नुम् आगम विशिष्ट प्रत्ययांपूर्वी सांगितला आहे. या नुम् आगमाच्या प्रकरणामध्ये इकोचि विभक्तौ' (सू. ७३ ) या सूत्राने नुम् न होता भाषितपुरक नपुंसकलिंगी शब्दांची पुल्लिंगी शब्दांप्रमाणे रूपें व्हावी याकरितां 'तृतीयादिषु० या पुंवद्भाव सांगणाऱ्या सूत्रांतील पुंवद्भाव शब्दाने अर्थातिदेश घेऊन जो अर्थ घेतला असतां तो शब्द पुंल्लिगीही चालतो अशा अर्थी असलेल्या शब्दाला पुंवद्भाव होतो अशी तृतीयादिषु० या सूत्राची भाष्यकारांनी व्याख्या केली आहे. 'तृज्वत् क्रोष्टुः ' व 'स्त्रियां च ' (सू. ९५,९६) या सूत्रांची व्याख्या करतांना 'विभक्तौ' हे पद अनुवृत्तीने येते का नाही याविषयी श्लोकवार्तिक उद्धृत करून भाष्यकारांनी सूत्रार्थ स्पष्ट केला आहे. २९१. इडागमनिपेधान्हिक (अ. ७ पा. २ आन्हिक १). सिच् प्रत्ययापूर्वी धातूला वृद्धि व आर्धधातुक प्रत्ययांना इट् आगम. 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु'......' अतो हलादेर्लघोः' (सू. १-७) या सूत्रांनी सिच् प्रत्ययापूर्वी धातूला होणारी वृद्धि व तिचा निषेध सांगितल्यानंतर सूत्रकारांनी धातूच्या पुढे असलेल्या वलादि आर्धधातुक प्रत्ययाला होणाऱ्या इट् आगमाचा विशिष्ट ठिकाणी निषेध सांगितला आहे. सूत्रकारांनी इट् आगमाचे विधान करणारी सूत्रे सांगण्यापूर्वी ' नेड् वशि कृति' वगैरे निषेध-सूत्रे (सू ८-३४) सांगितली आहेत यावरून ' एकाच उपदेशेनुदात्तात् ' 'कृसभृवृ०' (सू.१० - १३) इत्यादि निषेध सूत्रांनी होणारा इट् आगमाचा बाध हा कोणत्याही इविधायक सूत्राचा बाध होतो असा सूत्रकारांचा अभिप्राय भाष्यकारांनी सांगितला आहे. उपदेशी एकाच व अनुदात्त इत् असलेल्या अशा धातूंच्या पुढील वलादि आर्धधातुक प्रत्ययाला इट् आगम होत नाही असे सामान्य विधान ' एकाच उपदेशे०' या सूत्राने केले आहे. या उपदेशी एकाच व अनुदात्तेत् धातूंचे संपूर्ण परिगणन भाष्यकारांनी केले आहे व तेच कारिका- बद्ध परिगणन सिद्धान्तकौमुदी वगैरे ग्रंथांत मिळते. आद्याक्षराकडे लक्ष न देतां अन्त्याक्षराकडे लक्ष देऊन क ख ग इत्यादि वर्गाप्रमाणे परिगणन करण्याची वहिवाट फार प्राचीन काली होती व ती बरीच शतकें चालू होती असे दिसते. यानंतर भाष्यकारांनी 'आर्धधातुकस्येड् वलादेः' (सू. ३५) हे एकच अधिकाररूप इडागमविधान करणारे सूत्र सांगून हे इडागम- निषेधान्हिक पुरे केले आहे. २९२. इडागमविधानान्हिक (अ. ७ पा. २ आन्हिक २) इट् आगमाचे विधान. 'स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते'......' किरश्च पञ्चभ्यः' (सू. ३६-७५) या सूत्रांनी विशिष्ट धातूंच्या पुढील निरनिराळ्या वलादि आर्धधातुक प्रत्ययांना इडागम नित्य अथवा वैकल्पिक जसा प्रयोगांत उपलब्ध होतो तसा सूत्रकारांनी सांगितला आहे. या इडागमविधायक सूत्रांमध्ये 'कृसभृवृ० ०' या इडागमनिषेधसूत्राचें, तसेंच अचस्तास्वत् ' आणि 'ऋतो भारद्वाजस्य' (सू. ६१-६३) या इविधायक सूत्रांचे प्रयोजन वास्तविकरीत्या काही नस- तांनाही ही सूत्रे सूत्रकारांनी केली यावरून पुढील वैयाकरणांनी केलेली इडागमाची व निषेधाची व्यवस्था क्रादिनियम या नावाने प्रसिद्ध आहे. 'रुदादिभ्यः सार्वधातुके. .'ईडजनोधै च' (स.७६-७८) या सूत्रांनी रुद् वगैरे विशिष्ट धातूच्या पुढीन्ट बलादि सार्वधातुक प्रत्ययाला इट् आगम सांगितला आहे. 'लिङः सलोपो'...'ईदासः' (सू. ७९-८३) या सूत्रानी विशिष्ट धातूंपुढील सार्वधातुक प्रत्ययांना विशिष्ट आदेश सांगितले आहेत. 'अष्टन आ विभक्ती ' ' रायो हलि' -- ...... - ·३४२ व्याकरणमहाभाष्य - (सू. ८४, ८५ ) या सूत्रांनी अष्टन् व रै शब्द यांच्या अन्त्य वर्णाला आत्व सांगितल्यानंतर सूत्रकारांनी युष्मद्, अस्मद्, त्यद्, यद्, तद्, किम्, अदस्, इदम् ही सर्वनामें, त्याप्रमाणेच त्रि, चतुर् हे संख्याशब्द व जरस् शब्द यांना विशिष्ट विभक्तिप्रत्यय पुढे असतांना विशिष्ट कार्य सांगितली आहेत. शेवटी 'मृजेर्वृद्धिः' (सू. ११४ ) या स्त्राने मृज् धातूच्या स्वराला विशिष्ट प्रत्यय पुढे असतांना वृद्धि सांगितल्यानंतर विशिष्ट तद्धित प्रत्यय पुढे असतांना पूर्वीच्या प्रातिपदिकांतील पहिल्या स्वराला वृद्धि सांगून सूत्रकारांनी दुसरा पाद पुरा केला आहे. २९३. उत्तरपदकार्यान्हिक (अ.७ पा. ३ आन्हिक १). अंगांतील उत्तरपदाला होणारे वृद्धि वगैरे आदेश. देविकाशिंशपा०' (सू. १ ) या सूत्राने जित्, णित् किंवा कित् तद्धित प्रत्यय पुढे असतांना देविका, शिंशपा इत्यादि शब्दांच्या आदिस्वराला वृद्धि न होतां 'आ' आदेश होतो असे सांगितले आहे; त्याप्रमाणेच 'द्वारादीनां च (सू. २-९) इत्यादि सूत्रांनी द्वार वगैरे शब्दांच्या आदिव्यंजनापुढे 'व' असल्यास 'व'च्या मागें औ, तसेंच 'य' असल्यास 'य'च्या मागे ऐ हे आगम सांगितले आहेत. या ऐ व औ आगमांवरून दिसून येते की जोडाक्षरां- तील दुसरे अक्षर अन्तस्थ असल्यास त्याचे पूर्वी इ अथवा उ स्वर जोडून उच्चारण सुलभ व स्पष्ट करण्याची सामान्य जनतेची प्रवृत्ति शिष्ट लोकांच्या संस्कृत भाषेतही प्रचलित होत चालली होती. उत्तरपदस्य (सू १०) हे अधिकारसूत्र करून त्यानंतर (११-३१) सूत्रांनी उत्तरपदाच्या आदीला वृद्धि सांगितली आहे. साधारणपणे पाहिल्यास आदि-वृद्धि होणार उत्तरपद हे पूर्वपदापेक्षा अर्थाच्या दृष्टीने जास्त महत्त्वाचे दिसून येते. 'प्राचां ग्रामनग- राणाम् ' (सू. १४) या शब्दाचे व्याख्यान करतांना भाष्यकारांनी गांवांचे ग्राम, नगर, संवाह व घोष असे चार प्रकार त्या वेळी अस्तित्वात होते तसेच ग्राम व नगर यांमध्ये फार फरक नसला तरी लोक तो लक्षात घेऊन प्रयोग करीत असत असे म्हटले आहे. दोनही पदें सारखी महत्वाची असतांना 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते' (सू. १९) या व यापुढील सूत्रांनी पूर्व व उत्तर या दोन्ही पदांच्या आदि स्वराला वृद्धि सांगितली आहे. 'हनस्तोऽचिण्णलोः' 'रुहः पोन्यतरस्याम्' ( सू. ३२-४३) या सूत्रांनी णित् प्रत्यय - विशेषतः णिच् प्रत्यय-पुढे असतांना धातूच्या शेवटच्या वर्णाला आदेश किंवा शेवटच्या वर्णापुढे आगम सांगितले आहेत. 'प्रत्ययस्थात् '......' आदाचार्याणाम् ' (सू. ४४-४९) या सूत्रांनी स्त्रीलिंगी टाप् प्रत्यय लागला असतां पूर्वी असलेले अक्षर 'अक असेल तर त्यांतील 'अंकाराला 'इ'कार विशिष्ट ठिकाणी सांगितला आहे. साधारणपणे विचार केल्यास-अल्पार्थी क प्रत्यय लावलेला असो अथवा नसो-पुंलिंगी नामापासून स्त्रीलिंगी नाम जर झाले असेल तर 'अका' याचे ऐवजी ' इका' अशी अक्षरें शेवटी दिसून येतात. २९३. हस्वगुणधृद्धघायलकार्यान्हिक (अ. ७ पा. ३ आन्हिक २) हस्व, गुण वृद्धि वगैरे अङ्गकायें. ठस्येकः' व 'इसुसुक्तान्तात् कः' (सू. ५०, ५१ ) या सूत्रांनी 'ठ' या नाम- धारि प्रत्ययाला सर्वसाधारण 'इक' आदेश पण पूर्वीच्या शब्दाच्या शेवटीं इस्, उस्, उ, ऋ, ल, अथवा त् असल्यास 'इक' च्या ऐवजी 'क' आदेश होतो असे सांगितले आहे. 'चजोः कु- विण्यतो:'...' भोज्यं भक्ष्ये' (सू. ५२-५९) या सूत्रांनी साधारणतः चवर्गीय व्यञ्जनाला - .

·उपोद्धात ३४३ . कवर्गीय व्यञ्जन या स्वरूयाने 'कुत्व' या नावाने प्रसिध्द असलेले आदेश सागितले आहेत. पाध्राध्मास्था०' व 'ज्ञाजनोर्जा' (सू, ७८, ७९), या सूत्रांनी पा ध्रा वगैरे विवक्षित धातूंना शित् प्रत्यय पुढे असतांना होणारे पित्र, जिघ्र वगैरे सर्वादेश सांगितले आहेत; व त्यानंतर 'मिदेर्गुणः '...गुणोऽपृक्त' (सू. ८२-९१) सूत्रांनों धात्च्या शेवटच्या अथवा उपान्त्य इक् स्वराला गुण सांगितला आहे. 'पुगन्तलघूपधस्य च' (सू. ८६) या सूत्राचे विवरण भाष्यकारांनी श्लोकबद्ध व्याख्यानवार्तिकें उद्धत करून फार मार्मिकपणे केले आहे. या व्याख्यानाचा उपयोग कांहीं शतके गेल्यानंतर व्याकरणाध्ययन केलेल्या शिष्यांची व विद्वानांची योग्यता व परीक्षा जेव्हां पूर्वपक्षोत्तरपक्षात्मक विवेचनपध्दतांतील प्रश्नोत्तरांवरून केली जाऊ लागली तेव्हां ज्यास्त करण्यांत येऊ लागला; व 'नामि' (सू. ६।४।३) व 'पुगन्तलघू. पधस्य च' (सू. ७।३।८६ ) या सूत्रांवरील पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप विवेचन पंडितसभांमध्ये फारच प्रसिद्धीस आले. 'अतो दी| यनि'... ' सुपि च ' इत्यादि ( सू. १०१-१२०) सूत्रांनी प्रातिपदिकाला विशिष्ट सुप् प्रत्यय पुढे असतांना होणारे आदेश सांगितले आहेत. २९५ सामान्या कार्यान्हिक (अ. ७ पा. ४ आन्हिक १) विशिष्ट ठिकाणी होणारी ह्रस्व गुण दीर्घ ईत्व वगैरे विशिष्ट कायें. मागील चार पादांमध्ये प्रत्ययामुळे अंगाला होणान्या व अंगामुळे प्रत्ययाला होणाऱ्या ह्रस्व गुण, दीर्घ वृद्धि वगैरे सामान्यतः आढळून येणाऱ्या कार्याचे सामान्यत: विधान केल्यानंतर या पादामध्ये सूत्रकारांनी लिटाचे प्रयोग, लुङाचे प्रयोग, णिजन्ताच्या लुङाचे प्रयोग, यङ्लुगन्ताचे प्रयोग यांची सिद्धि करतांना विशिष्ट ठिकाणी आढळून येणारी हस्व, गुण, दीर्घ ईत्व वगैरे कार्ये सांगितली आहेत. या कार्यानी सिद्ध होणारे प्रयोग भाषेमध्ये फार ठिकाणी जरी आढळून आले नाहीत तरी सूत्रांचे पौर्वापर्य, विरोध, इत्यादिकांचे सूक्ष्म अवलोकन करून शुद्ध व शिष्टसंमत प्रयोगांचे यथायोग्य ज्ञान संपादन करण्याचे कामी प्रस्तुत आन्हिकांत भाष्यकारांनी केलेले विवेचन एका रीतीने फार महत्वाचे आहे. या आन्हिकांत या चौथ्या पादांतील एकंदर ९७ सूत्रांपैकी पांचसहा सूत्रांचेंच भाष्यकारांनी म्हणण्यासारखें विवेचन केले आहे. 'णौ चङ्युपधाया हत्वः' (सू. १) हे चड्परक णिच् पुढे असतांना हस्व सांगणारें सूत्र व 'नाग्लोपि०' हे त्या -हस्वाचे निषेधसूत्र या दोन्हींचा यथायोग्य विचार करून णिजन्ताच्या लुङाची उदाहरणे निरनिराळ्या धातूंहून साधणे हे एका दृष्टीने अत्यंत कठिण काम आहे. उदाहरणार्थ-कृत् धातूच्या णिजन्ताहून चङ् केला असतांना अचीकृतत् व अचिकीर्तत् अशी दोन रूप होतात किंवा अचीकृतत् व अचकीर्तत् अशी दोन हातात याविषयी विद्वानांमध्ये तीव्र मतभेद दिसून येतो, काशिकाकारांनी अचीकृतत् व आचर्तित् अशी दोन रूपें दिली आहेत.हीं णिजन्ताहून चडाची रुपे साधतांना द्वित्यापूर्वी ह्रत्व करावयाचा, तसेच णिजन्ताहून दुसरा णिच् केला तरी हत्व करावयाचा, असे भाष्यकारांनी स्पष्ट म्हटले आहे. दयतेर्दिगि लिटि' (सू . ९) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना दिगि आदेश हा द्वित्वाचा बाध करतो, पण 'अस्तेर्भू : ' 'चक्षिङः ख्याञ्' (सू. २।४।५२, ५४) इत्यादि सूत्रांनी सांगितलेले भू व ख्या हें आदेश आर्धधानुक प्रत्ययाची विवक्षा असतांनाच होतात व ते साल्यानंतर द्वित्त्व होते असे येथे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. 'हलादिः शेषः' (यू. ६७) या सूत्राच्या अर्थाचे भाष्यकारांनी मार्मिक विवेचन केले आहे. अंगाधिकार समाप्त. - : , ·३४४ - , - व्याकरणमहाभाष्य २९६. द्वित्वादिपदकार्यान्हिक. (अ. ८. पा. १ आन्हिक १). पदाला होणान्या द्वित्वाचे विवेचन. पाणिनीने सात अध्यायांमध्ये संज्ञा, समास, कृत्प्रत्यय, स्त्रीप्रत्यय, तद्वितप्रत्यय, स्वर व अङ्गकार्ये सांगून सुबन्त व तिङन्त पदांचे प्रतिपादन केल्यानंतर प्रस्तुत आठव्या अध्यायामध्ये पदांना होणारे द्वित्व, स्वर, दोन पदें जवळजवळ आल्यावर सांनिध्यामुळे होणारी कार्य, व उच्चारणवैशिष्टयामुळे वर्णामध्ये होणारे बदल सांगितले आहेत. त्यांपैकी संपूर्ण पदाचें द्विरुच्चारण केव्हां व कोणत्या अर्थी होते ते 'सर्वस्य द्वे'......' द्वन्द्वं रहस्य०' (सू. १-१५) यांमध्ये सांगितले आहे. ' सर्वस्य द्वे ' (सू. १) या सूत्राचे व्याख्यान करतांना पद शब्दाची अनुवृत्ति असल्यामुळे 'सर्वस्य' हा शब्द सूत्रामध्ये नसला तरी पदालाच द्वित्व होईल याविषयी विवेचन करून सर्वस्य' या शब्दाची उपयुक्तता भाष्यकारांनी दाखविली आहे; त्या- प्रमाणेच 'द्वे' या पदाने आदेशरूप द्विवचन घेण्यापेक्षां द्विःप्रयोगरूप द्विवचन घेणे इष्ट आहे असे सूचित केले आहे. द्वित्व केल्यानंतर पुढील भागाला सर्वनिघात होतो असें 'अनुदात्तं च' (सू. ३ ) या सूत्राने सांगितले आहे. 'नित्यवीप्सयोः ' (सू. ४) या सूत्रांतील 'वीप्सा' या शब्दाचा 'साकल्याने संबंध' हा अर्थ आहे; व द्रव्याचा क्रियेशी अथवा गुणांशी संपूर्ण संबंध द्विर्वचन केले असतां प्रतीयमान होतो असे येथे भाष्यकारांनी म्हटले आहे, त्याप्रमाणेच 'तर' हा आतिशायिक प्रत्यय आधी होतो किंवा नित्य अर्थी द्विवचन आधी होते याविषयी विचार करून वक्त्याच्या विवक्षेप्रमाणे प्रयोग होतो असे सांगून 'पचतिपचतितरां तिष्ठति, व 'आयतरमान्यतरं आनय' ही उदाहरणे दिली आहेत. 'प्रकारे गुणवचनस्य (सू. १२) या सूत्रांतील 'गुणवचन' या शब्दाच्या अर्थाबद्दल भाप्यकारांनी मार्मिक विवेचन केले आहे व 'गौर्वाहीकः । या उदाहरणामध्ये 'गो' हा शब्द प्रकार म्हणजे सादृश्य या अर्थाने युक्त असल्यामुळे गुणवचन जरी मानण्यांत आला तरी त्याला द्वित्व होत नाही असे सांगितले आहे. वार्तिककारांनी आनुपूर्व्य, चापल, आभीक्ष्ण्य इत्यादि अर्थीही द्वित्वाचे विधान केले आहे. 'पदस्य' व 'पदात् ' (सू. १६-१७ ) ही दोन अधिकारसूत्र करून युष्मद् व अस्मद् शब्दांचे एकाक्षरी आदेश, आमन्त्रितसंज्ञक पद, अतिङन्त पदापुढील तिङन्तपद इत्यादि पदांना सूत्रकारांनी सर्वनिघात सांगितला आहे व काही अपवादस्थलेही दिली आहेत. २९७. पदानुदात्तविवेचनान्दिक (अ. ८ पा. १ आन्हिक २) पदाच्या सर्वनिधाताला. अपवाद. मागील आन्हिकामध्ये विवक्षित ठिकाणी पदाला सर्वनिधात सांगितला आहे; त्याला या आन्हिकामध्ये 'गत्यर्थलोटा तृण्न चेत् '...' तिङि चोदात्तवत्ति' (सू. ५१-७१) या सूत्रांनी काही अपवादस्थलें दिली आहेत. त्यांपैकी बहुतेक ठिकाणी क्रियापदांनाच प्राप्त झालेल्या सर्वनिघाताचा प्रतिषेध सांगितला आहे. या सूत्रांपैकी 'यवृत्तानित्यम् ' (सू. ६६) हे विशेष महत्त्वाचे आहे. 'यवृत्तादनिघातः असे वाक्य ठिकठिकाणी वेदभाष्यामध्ये वं टीकांमध्ये आढळते. 'पूजनात्पूजितमनुदात्त०' या सूत्राच्या पुढील सूत्रांमध्ये अनुदात्ताचे विधान केले आहे; त्यांमध्ये 'गतिर्गती' (सू. ७०) हे सूत्र विशेष महत्त्वाचं आहे. 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' (सू. ७२ ) या सूत्राने आमन्त्रित पद हैं स्वराच्या बाबतीत असून नसल्यासारखें समजावे असे विधान केले आहे. सपादसप्ताध्यायी समाप्त. १ १ ·उपोद्धात त्रिपादी , २९८, असिद्धत्वानुशासनान्हिक (अ. ८ पा. २ आन्हिक १). असिद्धत्वाचा अर्थ, उपयुक्तता व काही अपवादस्थलें. या आठव्या अध्यायाच्या दुसऱ्या पादाच्या आरंभीच पाणिनीने 'पूर्वत्रासिद्धम् (सू.१) हे सूत्र करून राहिलेल्या तीन पादांमधील सूत्रे पूर्वीच्या सव्वासात अध्यायांतील सूत्रांना दिसत नाहीत, व त्याप्रमाणेच या तीन पादांतील पूर्वी उच्चारलेल्या सूत्राला पुढे उच्चारलेले सूत्र दिसत नाही असा दंडक घालून दिला आहे. अर्थात् या शास्त्रसमयाचे प्रयोजन 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् (सू. १।४।२) या शास्त्रसमयाप्रमाणे या तीन पादांतील सूत्रे जरी पर असली तरी ती अदृश्य मानिली गेल्यामुळे पूर्वीच्या सव्वासात अध्यायांतील सूत्रांचा उपयोग झाल्यानंतरच या सूत्रांचा उपयोग करावयाचा हे आहे. या त्रिपादीतील काही सूत्रांमध्ये प्रगृह्य, गुण, वृद्धि इत्यादि संज्ञाशब्द आढळतात; त्यांचा योग्य अर्थ समजून सूत्रार्थ करण्याकरितों वृद्धिरादैच , अदेङ् गुणः, इको गुणवृद्धी, इदूदेद्०, तस्मिन्निति निर्दिष्टे ०, तस्मादित्युत्तरस्य, मिदचोन्त्यात्परः, आद्यन्तौ टकितौ इत्यादि पूर्वीच्या सव्वासात अध्यायांतील सूत्रांची गरज लागते म्हणून या वृद्धिरादैच् इत्यादि सूत्रांच्या दृष्टीने त्रिपादीतील सूत्रं सिद्ध मानावींच लागतात; व त्याकरितां ' कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ' असा शास्त्रसिद्धान्त येथे भाष्यकारांनी घालून दिला आहे. या सर्वसाधारण असिद्धत्वामुळे काही थोड्या ठिकाणी योग्य रूपसिद्धीला अडचण येते तिचा परिहार करण्याकरितां एकादेशस्वर, संयोगान्तलोप, प्लुति, सिज्लोप इत्यादि विधी पूर्वीच्या सव्वासात अध्यायांतील विधींच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रसंगी सिद्ध समजले जातात असें वार्तिककारांनी (सू. ८।२।६ वा. १-१५) म्हटले आहे. त्याप्रमाणेच, अपवादसूत्र पर असले तरी ते सिद्ध समजून उत्सर्ग आणि अपवाद या दोन सूत्रांमध्ये ते पर म्हणून उपयोगांत आणण्याकरितां 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् ' या व्यवस्थापक सूत्राचा उपयोग करावा लागतो व उत्सर्गसूत्र बाजूला सारावे लागते. यांशिवाय इतर ठिकाणी या प्रकरणांत 'विप्रतिषेधे परं०' या व्यवस्थापक सूत्राचा उपयोग करता येत नाही. प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेल्या 'नकाराचा लोप (सू. ७), मतुप् प्रत्ययांतील 'म'काराला 'व' कार (सू. ९-१४ ), कृप् वगैरे ठिकाणच्या 'र'ला 'ल' (सू. १८-२२), नुट् आगम (सू. १६), संयोगान्तलोप (सू. २३ ), सकाराचा लोप (सू. २४-२९), कुत्व (सू. ३०), हकाराला आदेश (सू. ३१-३५) व भष्भाव (सू. ३७ ) या महत्त्वाच्या कार्याचे या आन्हिकामध्ये विवेचन केले आहे. , २९९. प्लुतविधानान्हिक (अ. ८ पा. २ आन्हिक २). निष्ठाप्रत्ययाच्या तकाराला होणारे आदेश. वा आन्हिकामध्ये 'रदाभ्यां निष्ठातो नः०'... 'नसत्तनिपत्ता०' (सू. ४२-६१) या सूत्रांनी निष्ठाप्रत्ययाच्या तकाराला नकार, ककार, वकार इत्यादि विशिष्ट धातूंच्या पुढे विशिष्ट ठिकाणी होणारे आदेश सूत्रकारांनी सांगितले आहेत. 'अनुपसर्गाफुलक्षीवकृशोहाघाः' , ·३४६ व्याकरणमहाभाष्य (सू..५५) या सूत्रांतील कुश या निपातनाचे विवेचन मोठ्या मनोरंजक रीतीने 'कृशेः क एषः' हा श्लोक देऊन भाष्यकारांनी केले आहे. हा श्लोक म्हणजे क्लिष्ट व्याकरणशास्त्र- विषयाचे भाष्यकारांनी वेळोवेळी जे सुगम व चटकदार विवेचन केले आहे त्याचा सुंदर नमुना म्हणून देतां देईल. 'जगत्यनूना भवति हि रुचिरा' ही ओळ तर बहारीची आहे. 'पूर्णत्व म्हणजेच सौंदर्य व सौंदर्य म्हणजेच पूर्णता' हे तत्त्व या ठिकाणी मोठ्या खुबीने प्रतिपादन केलें आहे. • Truth is Beauty; Beauty is Truth' ही Keats कवीची ओळ या ठिकाणी आठवते. 'वित्तो भोगप्रत्यययोः ' (सू. ५८ ) या सूत्राचे विवेचन करतांना भाष्यकारांनी निरनिराळ्या गणांतील 'विद्' या धातूची निरनिराळी निष्ठान्त रूपें कशी होतात तें मजेदार श्लोकवार्तिकें देऊन सांगितले आहे. 'ससजुषो रुः' (सू. ६६ )......' सिपि धातोरा (सू. ७४ ) या सूत्रांनी पदाच्या शेवटच्या वर्णाला, विशेषतः सकाराला, होणारा रु म्हणजे रेफ आदेश सांगितला आहे. 'र्वोरुपधाया दीर्घ इकः .' उपधायां च ' (सू. ७६-७८) या सूत्रांनी उपधासंज्ञक रेफ व 'व'कार यांना दीर्घ सांगितला आहे. अर्थात् या बाबतीत उणादि शब्द विचारांत घ्यावयाचे नाहीत हे भाष्यकारांनी येथे पुन्हां सांगितले आहे. 'वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः' (सू. ८२) या सूत्रापासून पाद व आन्हिक संपेपर्यंत सूल- कारांनी त्या वेळी भाषेमध्ये प्रघातांत असलेल्या प्लुतोच्चारणाचें पर्यालोचन करून निरनिराळ्या प्रसंगी होणाऱ्या प्लुताचे विधी (सू. ८२-१०८) सांगितले आहेत व भाष्यकारांनी त्यांतील महत्त्वाच्या विधींचे विवरण केले आहे. त्यांपैकी 'प्रत्यभिवादेऽशूद्रे' (सू. ८३ ), 'दूराद् हूते च' (सू. ८४), 'गुरोरनृतो.' (सू. ८६) व 'तयोङवचि संहितायाम् ' या सूत्रां- वरील विवरण महत्वाचे आहे. १ ... . ३०० संधिकार्यान्हिक (अ. ८ पा. ३ आन्हिक १). रुत्व, रेफाला होणारे आदेश, पदाच्या शेवटच्या वर्णाला होणारे आदेश व विसर्गाला होणारे आदेश. या आन्हिकांत रुत्व व पदान्ती असलेल्या वर्णाला होणारे आदेश सूत्रकारांनी सांगितले आहेत. हे आदेश साधारणपणे संधिकार्याप्रमाणेच असल्यामुळे या आन्हिकाला संधिकार्यान्हिक म्हणता येईल. 'मतुषसो २०'...' कानामेडिते' (सू. १-१२) या सूत्रांनी विशिष्ट पदांच्या अन्त्य वर्णाला विशिष्ट पद किंवा वर्ण पुढे असतांना रु आदेश सांगितला आहे व त्याच्या पूर्वी विकल्पानें अनुनासिक सांगितला आहे. त्यानंतर ढकार व रेफ पुढे असतांना अनुक्रमें ढकार व रेफ यांचा लोप सांगितल्यानंतर 'खरवसानयोः०' इत्यादि (सू. १५-२२) सूत्रांनी 'ह'च्या रेफाला विशिष्ट ठिकाणी विसर्ग, यकार व यकाराची लघुश्रुति अथवा लोप सांगितले आहेत. या यकाराचे लघुश्रुति उच्चारण शाकटायनाने सांगितले आहे व शाकल्याने यकाराचा लोप सांगितला आहे (सू १८-१९). मगध प्रांतांतील अर्धमागधी प्राकृत भाषेमध्ये व्यंजनाचा लोप झाल्यावर त्याचे जागी यकाराची लघुश्श्रुति दिसून येते; तर महाराष्ट्री प्राकृतांत व्यंजनाचा पूर्ण लोप दिसून येतो; यावरून शाकटायन हा पौर्वात्य वैयाकरण होता व शाकल्य हा उदीच्य वैयाकरण होता या विधानास एक प्रकारची पुष्टि मिळते. 'मोनुस्वारः''नपरे नः' (सू.२३- २७) या सूत्रांनी पदाच्या शेवटच्या मकाराला अनुस्वार, 'न'कार इत्यादि आदेश सांगितल्यांनतर, श, अयया स् पुढे असतांना शेवटच्या स्काराच्या पुढे , णकारापुढे ८, सकार व नकार यांचे पुढे धू, आणि नकारापुढे त् असे आगम सांगितले आदेत; त्याप्रमाणेच, सम् म्हणजे न् पदाचे शेवटी असून त्यांच्या पुढे स्वर आल्यास त्या स्वराचे मागें ,नेहमी उम् ·उपोद्धात म्हणजे ङ् ण् न् हे आगम अनुक्रमें जोडले जातात असे सूत्रकारांनी सांगितले आहे. सूत्रकारांचे स्वतःचे व भाष्यकारांचेही प्रयोग पाहिल्यास बहुशः हे आगम लाविलेले मुळींच दिसत नाहीत. यावरून सूत्रकार व भाष्यकार यांचे वेळी आगमसहित उच्चारण शिष्टसंमत संस्कृत भाषेत प्रचलित होऊ लागले होते व तसे सूत्रकार व भाष्यकार यांना पसंत होते असे दिसते. यानंतर 'विसर्जनीयस्य सः'......' अपदान्तस्य मूर्धन्यः अपदान्तस्य मूर्धन्यः' (सू. ३४-५५) या सूत्रांनी विशिष्ट वर्ण मागे किंवा पुढे असतांना विसर्गाला सांगितलेल्या, सकार विसर्ग, जिह्वामूलीय, उपध्मानीय व षकार या आदेशांचे विवेचन करून भाष्यकारांनी प्रस्तुत आन्हिक पुरे केले आहे. 'द्विस्त्रिश्चतुरिति०' (सू. ४३) व नित्यं समासे.' (सू ४५) या सूत्रांवरील विवेचन संवादरूप कारिका देऊन मजेदार रीतीने केले आहे. ३०१. षत्वादेशान्हिक (अ. ८ पा. ३ आन्हिक २). षत्वादेशविचार. सहेः साडः सः' (सू. ५६) या सूत्राने मागील आन्हिकांत सुरू केलेल्या षत्वादेशाचेच विवेचन भाष्यकारांनी या आन्हिकामध्ये चालू ठेविले आहे. मागील आन्हिकांत पदान्ती असलेल्या सकाराला षकार आदेश सांगणाऱ्या सूत्रांचे विवेचन केले आहे; तर या आन्हिकांत पदान्ती नसलेल्या व इण् किंवा कवर्ग यांपुढील आदेश अथवा प्रत्यय यांच्या सकाराला सांगितलेल्या षकाराचे विवेचन केले आहे. अर्थात्, या बाबतीत उणादि प्रत्यय हे प्रत्यय म्हणून समजावयाचे नाहीत. भाष्यकारांनी हे आन्हिक सुरू करतांनाही या आन्हिकांतील सूत्रांना उपयोगी असलेले अपदान्तस्य मूर्धन्यः' (सू. ५५) हे सूत्र मागील आन्हिकामध्ये घालून त्याचे विवेचन करून मागील आन्हिक पुरे केले आहे. यावरून भाष्यकारांनी आन्हिक-विभाग करतांना प्रकरणसमाप्तीकडे लक्ष न देतां अध्यापनाचे वेळी प्रतिदिवशी होणाऱ्या पाठसमाप्तीकड़े ज्यास्त लक्ष दिले आहे असे दिसून येते. हा सकाराला होणारा षकार उच्चारणवैशिष्टयाचाच एक प्रकार दिसून येतो. 'स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात्' (सू ६१) या नियमसूत्राच्या उदाहरणांकडे लक्ष दिल्यास दोन अक्षरांमध्ये लागोपाठ दोन षकार न येतील अशा पद्धतीनेच शब्दांचे उच्चारण होत असले पाहिजे. ' उपसर्गात्सुनोतिसुवति०' (सू. ६५) या सूत्राने उपसर्गातील इण् वर्णाच्या पुढील व निस् या इण वर्ण शेवटी नसलेल्या उपसर्गापुढील सू, सो, स्तु, स्तुभ् वगैरे धातूंच्या सकाराला षत्व सांगितले आहे. त्याप्रमाणेच 'सदिरपतेः' (सू. ६६ ) स्तन्भेः (सू. ६७) इत्यादि सूत्रांनी विशिष्ट उपसर्गापुढील विशिष्ट धातूंच्या सकाराला षत्व सांगितले आहे. हे उपसर्गनिमित्तक षत्व उपसर्गसंबद्ध धातूच्याच सकाराला करावे, तसेच नामधातूंच्या सकाराला षत्व करूं नये, असें भाष्यकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे. 'मत्स्योदके अनुस्यन्देते' या वाक्यांत मत्स्य हा की प्राणिरूप व उदक हा की अप्राणिरूप असल्यामुळे 'अनुविपर्यभिनिभ्यः' (सू. ७२) या सूत्राने षत्व करून 'अनुष्यन्देते मत्स्योदके' असा प्रयोग करावा किंवा 'अनुस्यन्दते०' असा प्रयोग करावा याविषयी विचार केला असतां ईश्वरच हे सांगू शकेल असे विनोदपूर्ण उत्तर भाष्यकारांनी दिले आहे. ' इणः पीवं०' इत्यादि दोन (सू. ७८, ७९) सूत्रांनी व त्यानंतर ' समासेङ्गले: सङ्गः' इत्यादि ( ८०-१०९) सूत्रांनी विशिष्ट उपसर्गाच्या पुढील विशिष्ट शब्दांच्या सकाराला पकार सांगितला आहे; व त्यानंतर 'न रपरमृपि०' 'सात्पदाद्योः ' (सू. १०९, ११०) इत्यादि सूत्रांनी पत्वाचा निषेध सांगून सूत्रकारांनी हे पत्वप्रकरण समात केले आहे.

·व्याकरणमहाभाष्य ३०२ णत्वादेशान्हिक (अ. ८ पा. ४ आन्हिक १). णत्व, श्चुत्व, ष्टुत्व, इत्यादि कायें. - या आन्हिकांत प्रथमतः 'रषाभ्यां नो णः समानपदे'......'क्षुम्नादिषु च ' (सू.१-३९) या सूत्रांनी णत्वाचा विचार केल्यानंतर राहिलेल्या 'स्तो चुना श्चुः' इत्यादि (४०- १०-६८) सूत्रांनी जरी श्चुत्व, धुत्व, द्वित्व, जदत्व, चवं, अनुनासिक, परसवर्ण, पूर्वसवर्ण, वर्णलोप, स्वरितविधान, व संवृतविधान या महत्त्वाच्या कार्याचा विचार केला असला तरी प्रामुख्याने णकारादेशाचे विवेचन केले असल्यामुळे याला णत्वादेशान्हिक म्हणता येईल. 'रषाभ्यां नो णः समानपदे' व 'अट्कुप्वाङ्' ( सू.. १-२) या सूत्रांनी र अथवा ष् नकाराच्या पूर्वी असणे, आणि अट् प्रत्ययांतील वर्ण, क-वर्ग अथवा प-वर्ग यांतील व्यञ्जने, तसेच आङ् अथवा नुम् , यांपैकी एकाने अथवा अनेकांनी व्यवधान असले तरी हरकत नसणे, या णत्वादेशाविषयींच्या महत्वाच्या बाबी सांगितल्या आहेत. सूत्रांत जरी र हे व्यंजन उच्चारले असले तरी या स्वरापुढीलही नकाराला णत्व होते असे भाष्यकारांनी सांगितले आहे. या णत्वाचे बाबतींत 'समानपदे' या पदाने णत्वाचे निमित्त म्हणजे ऋ, ऋ, र, आणि 'न'कार हे एकाच पदामध्ये असणे जरूर आहे असे सूत्रकारांनी सांगितले आहे. विशिष्ट ठिकाणी समानपद नसले तरी णत्व होते. अशा विशिष्ट ठिकाणांचे परिगणन सूत्रकारांनी 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः'...'वा निसनिक्षनिन्दाम्' (सू.३-३३) या सूत्रांनी केले आहे; व 'न भाभूपूकमि०'...... क्षुम्नादिषु च क्षुम्नादिषु च' (सू. ३४-३९) या सूत्रांनी निषेधस्थल सांगितली आहेत. या सूत्रांपैकी 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' (सू. ३), प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च ' (सू. ११), 'उपसर्गादसमासेपि णोपदेशस्य ' (सू. १४.) नेर्गदनद (सू. १७) ही णत्वविधायक सूत्रे व 'नशेः षान्तस्य' (सू.३६) व 'क्षुम्नादिषु च (सू.३९) ही निषेध-सूत्रे महत्वाची आहेत, षत्वाप्रमाणे णत्व सुद्धा प्रांतीय उच्चारणवैशिष्टयाचाच शिष्टसंमत भाषेवर झालेला एक विशेष प्रकारचा परिणाम म्हटल्यास चालेल. 'स्तोः “चुना श्चुः '.. 'यरोनुनासिके.' (सू. ४०-४५ ) या सूत्रांनी षत्वणत्वांप्रमाणे श्चुत्व चगैरे वर्णविकाररूप कार्थे जंगितल्यानंतर सूत्रकारांनी 'अचो रहाभ्यां द्वे'...... 'दीर्घादा- चार्याणाम्' (सू. ४६-५२) या सूत्रांनी 'ह' या व्यंजनाशिवाय इतर व्यंजनांना विशिष्ट ठिकाणी द्वित्व व द्वित्वनिषेध सांगितले आहेत. हे द्वित्वही प्रांतीय शब्दोचारणाचा शिष्टसंमत भाषेवर एक प्रकारचा परिणाम आहे असे दिसते. द्वित्वानंतर जश्त्व चवं इत्यादि वर्णविकार सांगितले आहेत. अशा रीतीनें केवलपदांचे, समस्तपदांचे, व स्वरांचे स्वरूप शक्य तितक्या थोडक्यांत पण संपूर्णपणे स्पष्ट करून झाल्यानंतर सर्वात शेवटी उदात्तापुढील अनुदात्ताचे उपारण स्वरितरूपाने म्हणजे मध्यम स्वरूपाने होते (सू. ६७), तसेंच भाषेमध्ये सर्वत्र 'अ या लघु अकाराचे संवृतच उधारण होते (सू. ६८) असे सांगून सूत्रकारांनी आपले अष्टाध्यायी-सूत्र पुर केले आहे; व भाष्यकारांनीही 'एकशेषनिर्देशाद्वा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेः सिद्धम् ' हे वार्तिकवचन उद्धृत करून त्यामधील भगवतः पाणिनः सूत्रकारांना श्रद्धांजलि अर्पण करून व सिद्धम् हा अन्त्यमंगलरूप शब्द उच्चारून आपला च्याकरणमहाभाप्य हा ३६००० श्लोकविस्तार असलेला ग्रंथ पुरा केला आहे. - या पदांनी त्रिपादी व आठवा अध्याय समाप्त.

·उपोद्धात ३४९ महाभाष्यकार व व्याकरणमहाभाष्य. ३०३. महाभाष्य ग्रंथाचे स्वरूप, पाणिनीने रूपसिद्धीकडे प्रामुख्याने लक्ष देऊन शास्त्रशुद्ध व शिष्टोच्चारित शब्द कोणते व अपशब्द कोणते हे कळावे व शुद्ध शब्दांचे यथार्थ ज्ञान व्हावे या हेतूने त्याचे वेळी प्रचारांत असलेल्या संस्कृत भाषेचे उत्तम व्याकरण लिहिले व त्याबरोबर वैदिक शब्दाचे व त्यांच्या स्वर- वैशिष्ट्याचे विवेचन करून वैदिक भाषेचही यथार्थ ज्ञान करून दिले. पाणिनीनंतर थोड्याच कालाने त्याच्या लाघवपूर्ण अष्टाध्यायी ग्रंथाचे ठिकठिकाणी अध्ययनाध्यापन चालू झाले व व्याख्यानाच्या सारांशस्वरूपाची वार्तिकें जशी लिहिण्यांत आली त्याप्रमाणेच कालान्तराने भाषेमध्ये झालेला फरक लक्षात घेऊन व प्रचारांत आलेल्या नवीन शब्दांकडे लक्ष देऊन पूरक वार्तिकेंही लिहिली गेली. महाभाष्यकारांनी पाणिनीच्या सूत्रांचे, तसेच वर वर्णन केलेल्या दोन्ही प्रकारच्या वार्तिकांचे पूर्ण परिशीलन करून व स्वत:ही काही इष्टिवचनें घालून सूत्रे व वार्तिके यांचे यथासांग व्याख्यान व विवेचन करणारा विद्वत्तापूर्ण ' महाभाष्य' हा विद्वन्मान्य ग्रंथ लिहिला; व वेदाङ्ग म्हणून समजल्या जाणाऱ्या व्याकरणाला शास्त्राचे स्वरूप प्राप्त करून दिले. वर दिलेल्या पंचाऐशी आन्हिकांच्या चिकित्सात्मक विवेचनावरून सहज ध्यानात येईल की महाभाष्याची रचना, विषयप्रतिपादनशैली व आन्हिकात्मक विभागणी ही सर्व अत्यन्त नैसर्गिक स्वरूपाची आहेत. महाभाष्य हा पूर्वी विशिष्ट योजना ( plan ) करून व काण्डात्मक अथवा अध्यायात्मक अथवा अधिकरणात्मक विभाग कल्पून लिहिलेला स्वतंत्र ग्रंथ नाही. अष्टाध्यायीचा व्याख्यानरूप ग्रंथ असल्यामुळे फार तर अष्टाध्यायीची योजना तीच महा- भाष्याची योजना असे म्हणता येईल. भाष्यकारांनी आपल्या शिष्यांना ग्रंथ पढवीत असतांना दरेक दिवशी कांहीं अष्टाध्यायी-सूत्रांचे विस्तृत विवरण केले असावे व नंतर तेंच विवरण आन्हिकरूपाने लिहिले असावे असे काही ठिकाणी चालू प्रकरण मध्येच तोडून आन्हिक संपविल्यावरून, तर इतर काही ठिकाणी एक प्रकरण संपवून दुसऱ्या प्रकरणाला नाममात्र आरंभ करून आन्हिक संपविल्यावरून स्पष्ट दिसून येते. महाभाष्यकारांनी पूर्वीच्या व्याकरणग्रंथांचे सूक्ष्म अध्ययन करून व वैदिक व लौकिक प्रयोगांचा संपूर्ण अभ्यास करून महाभाष्य हा ग्रंथ रचिल्यामुळे त्यांत आला नाही असा व्याकरणशास्त्राचा कोणताच विषय राहिला नाही. याचा परिणाम साहजिकच असा झाला की, शाकटायन, आपिशलि, काश- कृत्स्न इत्यादि महावैयाकरणांनी लिहिलेल्या व्याकरणग्रंथांचा काही प्रांतामध्ये चालू असलेला अभ्यासही बंद होऊ लागला व सर्व भारतखंडभर पाणिनीय व्याकरणाचा अभ्यास जिकडे तिकडे चालू झाला. ३०४. महाभाष्याविषयीं वैदिकेतरदर्शनाभिमानी च पाणिनीयेतर वैयाकरण यांची अप्रीति. महाभाष्य हा ग्रंथ पाणिनीच्या अष्टाध्यायीचे पाण्डित्यपूर्ण विवेचन या स्वरूपाचा जरी असला तरी त्यामध्ये बरेचसे नवे व स्वतंत्र व्याकरणविषयक विचार महाभाप्यकारांनी समाविष्ट केले होते; व वेदग्रंथांच्या पूर्ण प्रामाण्याविषयी उल्लेख करून ठिकठिकाणी उदाहरणांकरितां वैदिक वाक्ये उद्धृत केली होती. त्यामुळे शब्दसिद्धि व शब्दस्वरूपनिरूपण यांशिवाय इतर गोष्टींचा विचार न करता व कोणत्याही दर्शनाकडे किंवा शास्त्राकडे आपला कल न दाखवितां प्राधान्याने लौकिक व आपाततः वैदिक भाषेतील शब्दांचे यथार्थ ज्ञान होऊन लौकिक व - ·३५० व्याकरणमहाभाष्य वैदिक वाक्यांचा अर्थ योग्य रीतीने कळावा या हेतूनें पूर्ण निःपक्षपातीपणाने लिहिलेला ग्रंथ हे अष्टाध्यायी ग्रंथाला असलेले स्वरूप महाभाष्याला राहिले नाही. वेदाभिमानी पतञ्जलि मुनींनी जागोजागी वैदिक वाक्ये उद्धृत करून लिहिलेला महाभाष्यग्रंथ वेदप्रामाण्य मान्य नसणाऱ्या चौद्ध जैन व इतर दर्शनकारांना न आवडणे साहजिकच होते. कदाचित काही जुन्या वैयाकरण- संप्रदायांच्या अभिमानी विद्वानांमध्ये असहिष्णुता व मात्सर्यही उत्पन्न झाले असावे. याचा परिणाम असा झाला की, काही कालाने म्हणजे साधारणतः दोनचार शतकांनंतर लोकांचे महाभाप्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष झाले; व अष्टाध्यार्यावर तसेच पूर्वव्याकरणांवर आधारलेल्या चान्द्र शाकटायन कालाप वगैरे व्याकरणग्रंथांचा लोकांमध्ये फैलाव झाला व अष्टाध्यायीवरही लहान लहान स्वतंत्र वृत्तिग्रंथ लिहिले गेले. याविषयीं ज्यास्त विवेचन भर्तृहरीच्या कालखंडांत येईलच. ३०५. दंतकथांवर आधारलेला पतंजलीचा जीवनवृत्तान्त. आहे; : महाभाष्यकार पतंजाल मुनि यांच्या कालाविषयी विद्वानांचे बहुतांशी एकमत झालेच व अंतर्गत आणि बाह्य पुराव्यांवरून इसवी सनापूर्वी दुसरे शतक हा त्यांचा काल देण्यात येतो (मागे पृष्ठ ७ परिच्छेद १० पहा). त्यांच्या जीवनेतिहासाविषयी माहिती परंपरागत दंतकयांवरून पुढे दिल्याप्रमाणे मिळते : गोन देशामध्ये तपश्चर्या करणाऱ्या व लघुभाष्यग्रंथ लिहिणाऱ्या एका अपीच्या अंजलींत सायंकाळी अर्घ्यदानाचे वेळी लहान दिव्य बालकरूपाने त्यांचा अवतार शाला व त्यामुळे त्यांचे पतञ्जलि नांव ठेवण्यांत आले; व त्यांनी लघुभाण्याचा विस्तार या स्वरूपाचा महामाप्य दा ग्रंथ लिहिला. हीच आख्यायिका दंतकथांची भर घालून विस्तृत रूपाने पतलिचरित नांवाच्या आधुनिक लघुकाव्यांत दिलेली आहे. शेपावर अधिष्ठित ध्यानस्थ भगवान् विष्णु शंकराचे ताण्डव नृत्य मनश्चडूंनी पहात असतां तल्लीन झाल्यामुळे त्यांच्या माराना शेषाला फार त्रास झाला, ध्यान संपल्यानंतर शेपान पृच्छा केली असतां शेषशायांनी आपण शिवाचे ताण्डवनृत्य पाहत होतो असे सांगितले. ते ऐकून शेषानेही ताण्डवनृत्य पाहण्यामी आपली इच्छा दर्शविली व शेषशायीनीही पृथ्वीतलावर पतसलिस्पाने शेपाचा अवतार झाल्यावर ती इन्छा सफल होईल असे शेषाला आश्वासन दिले.

·उपोद्धात रचण्याची आज्ञा दिली. पतञ्जलि मुनीने आज्ञा मान्य करून महाभाष्यरचनास व शिष्यांना त्याचा पाठ देण्यास सुरवात केली, व आपल्या सहस्राणायुक्त देहाच्या तेजाने शिष्य दिपून न जावे म्हणून पडद्याआड बसून शिष्यांना पढवण्याचे काम चालू ठेविले. याप्रमाणे तेहेतीस आन्हिकें झाल्यानंतर चौतिसाव्या 'वासरूप' आन्हिकाचा पाठ चालू असतां निरनिराळ्या मुखांनी निरनिराळ्या शंकांचे निवारण करणाऱ्या गुरुजींना प्रत्यक्ष पाहण्याची शिष्यांना इच्छा अथवा दुर्बुद्धि झाली व त्यांनी पडदा दूर सारला. पडदा दूर होतांच ते सर्व शिष्य भस्मसात् होऊन पडले. इतक्यांत त्या वेळी बाहेर गेलेला एक शिष्य परत येतांना गुरुजींना दिसला व त्यांनी जटाधारी तापसाचे रूप घेऊन त्याला सर्व महाभाष्य पढविले; मात्र, शिष्याने बाहेरून परत आल्यावर आचमनादि शौचसंपादन कृत्य न केल्यामुळे त्याला शाप देऊन राक्षसाचे रूप दिले; व त्याने शापांतून मुक्त होण्याविषयी कळकळीची विनंति केल्यानंतर त्याला तुझ्याकडे वेळोवेळी अध्ययनाकरितां जे जे शिष्य येतील त्यांना तूं 'पच्' धातूच्या निष्ठा-प्रत्ययान्ताचे रूप विचार व जो पक्वः असे उत्तर देईल त्याला तूं संपूर्ण महाभाष्य शिकव म्हणजे तूं शापांतून मुक्त होशील असे आश्वासन दिले. यानंतर पतञ्जलि मुनानी योगसूत्रे रचून व चरकसंहितेचे प्रतिसंस्करण करून आपले अवतारकृत्य संपविलें. ३०७. शेषाचा चन्द्रगुप्त रूपाने पुन्हां अवतार. . यानंतर थोड्याच कालांत शेषाने स्वतःच ब्राह्मणकुलांत अवतार घेऊन चन्द्रगुप्त नांव धारण केलें व राक्षसाची गांठ घेतली व राक्षसाने पच् धातूचे निष्ठान्त रूप काय हे विचारले असतां 'पक्कः' असे उत्तर दिले. राक्षसानेही आपल्या गुरुजींच्या आज्ञेप्रमाणे चंद्रगुप्ताला सर्व महाभाष्य पढविले. महाभाष्याचा पाठ घेत असतां दररोज पठनांत आलेला मजकूर वडाच्या पानावर कोरून लिहिण्याचा परिपाठ चंद्रगुप्ताने ठेवला होता. अध्ययन संपूर्ण झाल्यावर त्या वडांच्या पानांचा भारा वस्त्रांत गुंडाळून तो घरी जाण्यास निघाला. एके दिवशी वाटत भारा उशाशी घेऊन तो झोपला असता एका कोकराने ती पाने इतस्ततः उडवून टाकलीं; व ती पाने गोळा करतां करतां चंद्रगुप्त थकून गेला व त्याला भूक लागली. इतक्यांत एक शूद्र जातीची स्त्री तेथे आली. तिने त्याला लोणी खावयास दिले व वडाचे पानावर समन महाभाष्य ग्रंथ लिहून एक ब्राह्मण येईल व त्याने तुझ्याशी लग्न लावल्यास तुम्ही दोघे सुखी व्हाल असे एका तापसाने मला सांगितल्यावरून मी आपणास मजबरोबर विवाह करण्याची विनंति करीत आहे असे ती म्हणाली. चंद्रगुप्ताने ती विनंति मान्य केली पण तिच्याशी विवाह करण्यापूर्वी ब्राह्मण क्षत्रिय व वैश्य या जातींच्या एक एक स्त्रीशी प्रथम विवाह करून मग तिच्याशी विवाह करण्यांत येईल असे तिला सांगितले. नंतर तिला घेऊन तो आपल्या गांवीं गेला; व तेथे त्याने चार जातींच्या चार स्त्रियांशी लग्न केली. त्याला प्रत्येकीपासून एक असे चार मुलगे झाले व त्यांची नावे त्याने वर्णानुक्रमें वररुचि, विक्रम, भट्टि व भर्तृहरि अशी ठेवली. यांपैकी भर्तृहरीला त्याने संपूर्ण महाभाप्य शिकविले; पण ते त्याने भर्तृहरि हा शूद्रस्त्रीचा मुलगा असल्यामुळे प्रत्यक्ष शिकविलें नाहीं; परंतु इतरांना शिकवीत असतांना भर्तृहरीला पाठ ऐकण्यास परवानगी दिली. काही वर्षांनी चन्द्रगुप्ताने हिमालयाकडे प्रयाण केले व चतुर्थाश्रम स्वीकारून गोविंदभगवत्पूज्यपाद नांव धारण केले व शंकराचार्यांना दीक्षा देऊन व विद्यादान करून आपले द्वितीवावतारकृत्य संपविलें.

·३५२ व्याकरणमहाभाष्य . ३०८. दाक्षिणात्य पतंजलिकथानकांतील ऐतिहासिक तथ्य. वर दिलेल्या पतंजलीच्या जीवनवृत्तान्ताला दाक्षिणात्य पतञ्जलिकथानक असे नांव देता येईल. या जीवनवृत्तान्तांतील ठळक आढळून येणाऱ्या गोष्टी म्हणजे (१) शेषाचा पृथ्वीतलावर शंकराचे तांडवनृत्य पाहण्याकरितां पहिला अवतार व महाभाष्यविरचना, (२) ब्राह्मणकुमार रूपाने दुसरा अवतार व भर्तृहरी व इतर शिष्यांना महाभाष्याचे अध्यापन, व (३) चतुर्थाश्रमी श्रीशंकराचार्याना विद्यादान व दीक्षादान, पतञ्जलीचे हे दाक्षिणात्य जीवनवृत्त दन्तकथामूलक व केवळ काल्पनिकच आहे हे खरे; पण त्याचे सूक्ष्म परीक्षण केल्यास काही ऐतिहासिक वृत्त प्रसृत दन्तकथांच्या मुळाशी असण्याचा संभव आहे. महाभाष्यरचनेनंतर काही थोड्या कालावधीतच भारतामध्ये बौद्धधर्माचा व जैन धर्माचा निरनिराळ्या पुष्कळ प्रांतांमध्ये खूपच प्रसार झाल्यामुळे व बौद्धमतावलम्बी व जनमतावलम्बी विद्वानांनी समजण्यास सुलभ अशा प्रकारचे पाणिनिसूत्रावर वृत्तिग्रंथ व इतरही व्याकरण- ग्रंथ रचिल्यामुळे पाणिनिसंप्रदायाचे उत्तरेकडील स्थान नाहीसे झा; व दक्षिणेत विशेषतः हल्लीच्या मद्रास इलाख्यांत त्याचा जोराने प्रचार झाला. कालांतराने साहजिकच दक्षिणेतील वैयाकरणांना आपली गुरुशिष्यपरंपरा त्रिमुनींशी मिळवावी अशी इच्छा झाली व त्यांनी 'महाभाष्याचे अध्ययन अत्यंत कमी झाले व पर्वतदेशाहून कशीबशी महाभाष्याची एक प्रत मिळवून चंद्राने महाभाष्याचे पुनरुज्जीवन केले' या भर्तृहरीने वाक्यपदीयांत दिलेल्या आख्यायिकेचा फायदा घेऊन महाभाष्यकार पतंजलीचा चिदंबरम या व्याकरणाध्यापनकेन्द्राशीं संबंध जोडून दिला, चंद्रगुप्ताला शेषाचा अवतार म्हणून म्हटले, व चंद्रगुप्ताने पर्वत प्रांतांत राहणाऱ्या राक्षसापासून महाभाप्याचे ज्ञान संपादन केले अशी आख्यायिका तयार केली; इतकेच नव्हे, तर याच्याही पुढे जाऊन भर्तृहरीला चंद्रगुप्ताचा पुत्र बनविले. एकंदरीत पाहतां, पतञ्जलि हा एक मोठा मुनि होऊन गेला व त्याने महाभाष्य रचिले, काही शतकांनी महा- भाप्याचे अध्ययन उत्तरेकडे खंडित झाले ते इतके की त्याची एकच प्रत उरली, चन्द्रा- चार्यांनी त्याच्या अभ्यासास पुनः चालना दिली, व भर्तृहरीने व्याकरणशास्त्रावर ग्रंथ रचून महाभाष्याध्ययनास स्थिरता आणून दिली इतकें ऐतिहासिक तथ्य या दन्तकथांच्या मुळाशी आहे हे स्पष्ट दिसून येते. १ महाभाप्यग्रन्याविषयी वाक्यपदीयांतील पुढे दिलेले श्लोक विचारांत घेण्याजोगे आहेत:- प्रायेण संक्षेपरचीनल्पविद्यापरिग्रहान् । संप्राप्य वैयाकरणान् संग्रहेऽस्तमुपागते ।। कृतेथ पतसलिना गुरुणा तीर्थगिना । सर्वेषां न्यायवीजानां महाभाप्ये निवन्धने । अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवात् । तस्मिन्नकृसबुद्धीनां नैवावास्थित निश्चयः ।। जिसौभवदर्यक्षः शुप्फतर्कानुमारिभिः । आफै विप्लाविते प्रन्थे संग्रहपतिकण्युके ।। यः पतलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः । काले स दाक्षिणात्येषु अन्यमाने व्यवस्थितः॥ पर्वतादागमं लन्या भाप्यमीजानुसारिभिः । स नीतो बदुशासत्वं चन्द्राचार्यादिभिः , - पुनः॥ न्यायप्रस्थानगागास्तानभ्यस्य स्वं च ददर्शनम् । प्रणीतो गुरुगास्माकमयमागममंग्रहः ।। गर्गनामा पेचिदस्तुमात्रमुदाहतम् । फाण्टे तृतीये न्यशेण भविष्यति विचारणा ॥ याक्यपदीय २४८४-४९१ ·उपोद्धात । ३०९. पतंजलीचे जन्मस्थान, अध्ययनस्थान व निवासस्थान. ऐतिहासिकदृष्टया पतंजलि हा एक अत्यंत तेजस्वी विद्वान् ब्राह्मण ग्रंथकार होऊन गेला. त्याचा जन्म गोनर्द देशांत झाला, त्याच्या आईचे नांव गोणिका होते व त्याने शकपूर्व दुसऱ्या शतकामध्ये व्याकरणमहाभाष्य हा ग्रंथ लिहिला. गोनर्द हैं. हल्लींच्या पंजाज़ प्रांताच्या एका भागाला नांव होते असे काहींचे मत आहे; इतर काही विद्वान् गोनीय है छ प्रत्यय लावून नामसाधित झाल्यामुळे गोनर्द हा एक पूर्वेकडील देशविभाग होता असे म्हणतात. अयोध्येच्या जवळच्या एका प्रदेशाला गोनई हे नांव होते; व हा प्रदेश इरावतीच्या (रावी नदीच्या) पुष्कळच पूर्वेस असल्यामुळे त्याला प्राग्देश म्हणताही येते. इतर काही विद्वान् गोनर्द याचा प्राकृत उच्चार गोणड्ड गोण्ड असा होऊन हल्लींचा गोण्ड देश हाच गोनर्द देश असावा असे मानतात. कसेही असो, पंजाब प्रांतांतील गान्धार, उदीच्य व वाहीक या देशांतील वारीकसारीक गांवें, खेडी, तलाव इत्यादिकांची नांवें व माहिती त्यांच्या व्याकरणमहाभाष्य ग्रंथामध्ये आढळत असल्यामुळे, जन्म कोठेही झाला असला तरी पतंजलि मुनींचे निवासस्थान, शिक्षणस्थान व अभ्यासस्थान विपाश व रावी या नद्यांच्या उत्तरस असावे हे निश्चित होते. वेदग्रंथांचे त्यांचे अध्ययन उत्कृष्ट होते हे त्यांनी ठिक- टिकाणी संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक, धर्मसूत्रे यांतून उद्धृत केलेल्या वाक्यांवरून सिद्ध होते. त्या वेळच्या पुराण ग्रंथांचे व काव्यनाटकांचेही त्यांनी उत्तम ज्ञान संपादन केले होते. महा- भाष्य लिहिण्यापूर्वी त्यांनी लघुभाष्य लिहिले असावे असे ठिकठिकाणी आढळणाऱ्या व ग्रंथामध्ये मागें न आलेल्या विषयाला उद्देशून लिहिलेल्या “उक्तं वा' या वचनावरून दिसून येते असे काही लोक' म्हणतात; तर इतर काहींचे मत ज्या ऋषींच्या अंजलीत पतंजलि मुनि प्रकट झाले त्या ऋषीनींच लघुभाष्य लिहिले होते असे आहे. (याविषयी मार्ग प्रस्तावना परि. १, २ पृष्ठे ७१, ७२ पहा.) . ३१०. महाभाष्य, योगसूत्रे व चरकप्रतिसंस्करण या ग्रंथांच्या कर्त्यांविषयी विचार, पतञ्जलि मुनींनी महाभाष्याशिवाय योगसूत्रे रचिली व आयुर्वेदाच्या जुन्या चरकग्रंथाचें प्रतिसंस्करण केले अशी लोकांमध्ये दृढ समजूत आहे. पण विद्वानांमध्ये याविषयी तीत्र मतभेद आहे. बहुतेक आधुनिक विद्वानांचे मत चरकप्रतिसंस्करण करणारा व कनिष्क राजाच्या कन्येला रागांतून मुक्त करणारा इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकांतील पतंजलि हा महामाप्यकार पतंजलहून निराळा, त्याप्रमाणेच इसवी सनाच्या तिस-या अथवा चौथ्या शतकांतील योगसूत्र- कर्ता पतञ्जलि या दोघांहूनही निराळा असे आहे. तिन्ही ग्रंथांचा कर्ता एकत्र पतंजलि या विषयीं 'योगेन चित्तत्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन । योपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि' हा वैयाकरणकुलांमध्ये महाभाप्याच्या अध्ययनाला प्रत्यही मुरवात करतांना म्हटला जाणारा श्लोक प्रसिद्धच आहे. अशाच त-हेचा पुराणांचे प्रवचन करण्यापूर्वी म्हटला जाणारा 'नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती याचं ततो जयमुदीरयेत् ' हा श्लोक व त्याप्रमाणेच । नम : श्रीशंकरानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने। सविन्यास- महामोहनामासैककर्मणे" शांकरग्रंथांच्या अध्ययनापूर्वी पाठशालांमध्ये गुरु व शिष्य या सवाकडून म्हटला जाणारा श्लोक हे लोकांमध्ये प्रसिद्धच आहेत. 'योगन चित्तस्य' पासोक ·व्याकरणमहाभाष्य भोजकृतन्यायवार्तिकांत आढळतो; त्यावरून इसवी सनाच्या अकराव्या शतकामध्ये पतञ्जलि हा योगसूत्र, · महाभाष्य व चरकप्रतिसंस्करण या तिहींचाही कर्ता एकच पतञ्जलि होता है भोजराजाने आपले मत प्रतिपादन केले होते हे दिसून येते; इतकेच नव्हे तर महाभाष्यकार पतंजलीच्याच धर्तीवर भोजराजाने व्याकरणावर सरस्वतीकण्ठाभरण, योगशास्त्रावर पातञ्जल. योगसूत्रवृत्ति व वैद्यकावर राजमृगाङ्क हे ग्रन्थ रचिले. नागेशभट्टांनी मञ्जूषाग्रंथाच्या आरंभी 'आतोपदेशरूपः शब्दः प्रमाणम् । आप्तो नाम अनुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कास्न्येन निश्चयवान् । रागादिवशादपि नान्यथावादी यः सः इति चरके पतञ्जलिः' म्हणन पतञ्जलीचा उल्लेख केला आहे. ३११. योगसूत्र, महाभाष्य व चरकसंस्करण या तिन्ही ग्रंथांचे एककर्तृकत्वा- विपयाँ पुरावा. १ पातञ्जलमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः । मनोवाकायदोषाणां हन्त्रेऽहिपतये नम:' हा चरकटीकाकार चक्रवर्ती याच्या टीकेच्या आरंभीच 'तिन्ही ग्रंथांचा कर्ता एकच पतञ्जलि असे प्रतिपादन करणारा श्लोक आढळून येतो. 'पातञ्जल' या शब्दाचा अर्थ या ठिकाणी 'पतञ्जलीचा ( योगसूत्र) ग्रंथ' हा आहे. या चरकटीकाकार चक्रवर्तीचा काल इसवी सन सोळावे शतक देण्यांत येतो व याची चक्रदत्त आणि चक्रपाणिदत्त अशी नावे आढळून येतात. या चक्रवर्तीने प्रक्रियाकौमुदविर टीका लिहिली आहे. या बाबतींत यापेक्षाही जरा अप्रत्यक्ष पण पूर्वकालच्या ग्रंथांत उपलब्ध असलेला पुरावा भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयांतील 'कायवाग्बुद्धि- विषया ये मलाः समवस्थिताः। चिकित्सालक्षणाध्यात्मशास्त्रैस्तेषां विशुद्धयः' (वा. प. १११४८) या लोकांत मिळतो. प्रस्तुत श्लोक हा भाष्यकारांच्या प्रशंसेचा द्योतक आहे हे पुअराजांनी आपण लिहिलेल्या वाक्यपदीयाच्या दुसन्या कांडांतील 'अलब्धगाधे गाम्भीर्याद् उत्तानं इव सौष्ठवात्' या श्लोकाच्या टीकेमध्ये "तदेवं ब्रहाकाण्डे 'कायवाग्बुद्धिविप्रया ये मला:०' इत्यादिश्लोकेन भाष्यकारप्रशंसोक्ता इह चैव भाप्यपदांसेति शास्त्रस्य शास्त्रकर्तुश्च टीकाकृता महत्तोपवार्णिता" या वाक्याने स्पष्ट केले आहे. यांशिवाय, महामाप्याचा आरंभ 'अथ शब्दानुशासनम्' या वाक्याने झाला आहे तसाच योगसूत्रांचा आरंभ ' अथ योगानुशासनम्' या वाक्याने झाला आहे; अथातो ब्रहाजिशासा' अथवा अथातो धर्मजिज्ञासा' यांसारख्या आरंभवाक्याने झाला . . - १ या बाबतीत पुढील लोक विचारांत घेण्यासारखा आहे : शब्दानामनुशासनं विदधता पातजाले कुर्वता, वृत्ति राजमृगाहसंगकमपि व्यातन्यता वैद्यके । चाक्चेतोवपुपां मल: पाणिनां भव येनोभृतः तस्य श्रीरणरगमापतेर्वाचो जयन्युज्ज्वला:.' (भोजपूतयोगसूत्रवृत्ति). २ 'पातले महामाप्ये स्तभूरिपरिश्रमः' या शन्देन्दुदोसराच्या प्रारंभीच्याच लोकाचे मिशनन मरतांना टीकाकार भैरवामिल यांनी प्रथमं पातशालगन्दोपादानं चलवत्तरमालाय, महाभायमानोगी मारिप बममाप्यस्यापि चौधः स्यादतः पातालपदम् । तावन्मात्रोको पर निरमाणितो मापदम्' या मारयामध्ये चरवप्रथाना पतंजलि हा कर्ता होता असे स्पष्ट गुमति मारे. मोगांना हे या ठिकाणी पानाले'या शन्दाने याया न पाताले REET'मा 'क' माना अपादार में पागा अमें अभिनयन्द्रिका, निदस्यिमाग मोना यासमीपापा आप रष्ट मन व्यक फेल भाद.

·उपोद्धात ३५५ नाही हीही एक बान येथे लक्षात घेण्याजोगी आहे. आत्रेयसंहितेचे पतंजलि मुनींनी फक्त प्रतिसंस्करणच केले असल्यामुळे तेथें आरंभवाक्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. शिवाय, महाभाष्य व योगसूत्र या दोन्ही ग्रंथांमध्ये इष्ट देवतेला केलेलें मंगल आढळून येत नाही हीही येथे एक लक्षात घेण्यजोगी गोष्ट आहे. ३१२. चरक शब्दाचा अर्थ. . चरकसंहितेचे मूळचे नांव आत्रेयसंहिता असे असावे; कारण, त्या संहितेचा कर्ता आत्रेय पुनर्वसु म्हणून दिला आहे, व आत्रयाने अग्निवेशाला या आयुर्वेदसंहितेचा उपदेश केला असे संहितेतच म्हटले आहे. हे अमिवेश व आत्रेय तक्षशिलेमध्ये समकालीन होते असे मानतात. या संहितेचें प्रथम संस्करण चरकाने केले व दुसरे दृढबलाने केलें असें संहितेतच सांगितले आहे. चरक शब्दाचे कोठेही निवास न करतां इतस्ततः हिंडणारा, हेर, मान्त्रिक, आयुर्वेदज्ञ वैद्य, वंशाननर्तक इत्यादि अनेक अर्थ आहेत. चरक या वेदशाखेचा उल्लेख पाणिनीच्या सूत्रांत आला आहे (सू. ४।३।१०७; ५।१।११) व काशिकाकारांनी चरक हे वैशम्पायनाचेंच दुसरे नांव होते असे म्हटले आहे (सू. ४।३।१०४ काशिकावृत्ति ). कृष्णयजुर्वेदाची चरक नांवाची एक शाखा होती. तिचे अनुयायीही चरक नांवाने संबोधिले जात असत. आत्रेय- संहितेचे प्रतिसंस्करण करणारा चरक हा शेषाचा अवतार होता असेही मागाहून मानण्यांत आले. पतञ्जलि या नांवाचा उल्लेख चरकसंहितेमध्ये कोठेही मिळत नाही. पतंजलीच चरक हे नांव होते असा पौर्वात्य देशीयांचा समज होता. थोडक्यांत दिलेल्या या सर्व वृत्तान्तावरून असे म्हणतां येणे शक्य आहे की चरकशाखेच्या अनुयायी एका विख्यात मांत्रिक आयुर्वेदज्ञ यायावर ब्राह्मणाने अनिवेशसंहितेचे प्रतिसंस्करण केले व त्यानंतर आत्रेय अथवा अमिवेश या दोघांचाही उल्लेख संहिताकार म्हणून न होतां चरकाचा उल्लेख होऊ लागला व त्या संहितेला चरकसंहिता म्हणून नांव प्राप्त झाले. हे चरक शाखेचे लोक साधारणतः आयुर्वेदज्ञ, मन्त्रज्ञ व नागाचे उपासक असत. या लोकांमध्ये कोणीही लोकोत्तरप्रतिभाशाली पुरुष झाला तर त्याला नागाचा अथवा शेषाचा अवतार मानण्यांत येणे साहजिकच होते; व त्याप्रमाणेच चरक हा शेषाचा अवतार होता असा प्रवाद लोकांमध्ये प्रसृत झाला. महाभाप्यकर्ता पतञ्जलि यालाही शेषाचा अवतार म्हणून समजण्यांत आले. या दोनही सारख्या घटनांमुळे चरकसंहिताकर्ता चरक व महाभाष्यकर्ता पतञ्जलि हे एकच म्हणून समजण्यांत आले असावे. कदाचित् चरक- शाखाध्यायी म्हणून चरक हे उपनांव धारण करणान्या पतञ्जलि नावाच्या प्रतिभाशाली ब्राह्मणानेच दोनही ग्रंथ रचिले असावे. ३१३. योगसूत्रे, महाभाष्य व चरकप्रतिसंस्करण या ग्रंथांचे एककर्तृकत्व. महाभाष्यामधील आरम्भींच दिलेल्या 'शं नो देवीरभिष्टये,' 'एपेत्वोर्जे त्या,' 'अग्निमी पुरोहितम् ,' व 'अग्न आयाहि' या चार वाक्यांपैकी कृष्णयजुर्वेदाचें 'शं नो देवी:' हे वाक्य प्रथम दिले असल्यामुळे भाप्यकार हे कृष्णयजुर्वेदाच्या चरक शाखेचे अनुयायी असावे. नामाप्यां. तील अनेक उल्लेखांवरून पतसलीने सर्व भरतखंडभर प्रवास केला होता व त्याला आयुर्वेदानी घरीच माहिती होती असे दिसून येते. दधिरपुर प्रत्यनो ज्वरः, नवलोदकं पादरंगः अगों ·३५६ व्याकरणमहाभाष्य - , वचने महाभाष्यामध्ये आढळतात. पतञ्जलि हा पूर्वेकडील म्हणजे रावीनदीचे पूर्वेकडील प्रयाग जवळच्या गोनर्द देशाचा रहाणारा होता, त्याचे अध्ययन तक्षशिलेमध्ये अथवा शलातुर (लाहोर) मध्ये झाले होते, त्याने सर्व देशभर प्रवास केला होता, व त्याने आरंभी आत्रेय संहितेचे परिष्करण केले व नंतर महाभाष्य रचिलें व नंतर योगसूत्र रचिलें असे म्हणणे शक्य आहे. योगसूत्रामध्ये आर्ष प्रयोग नाहीत, प्रतिपाद्य विषय जरी समजावयास कठिण असला तरी इतर सूत्रांप्रमाणे सूत्राचा अर्थ करावयास कष्ट पडत नाहीत; तो सुलभ रीतीने करता येतो व अध्याहाराची ज़रूर लागत नाही. या इतर शास्त्रावरील सूत्राशी तुलना करतां दिसून येणाऱ्या योगसूत्राच्या वैशिष्टयामुळे योगसूत्रकर्ता मोठा वैयाकरण असावा व 'अथ योगानुशासनम् ',या प्रथमसूत्राच्या शब्दरचनेवरून व प्रत्ययानुपश्य' (यो. सू. २।२०),या व्याकरणसूत्रसिद्ध नेहमी न आढळणाऱ्या शब्दप्रयोगावरून योगसूत्रकर्ताही महाभाष्यकार पतञ्जलीच असावा असे म्हणणे शक्य आहे. अनेक शास्त्रांमध्ये उत्तम प्रतीची ग्रंथनिर्मिति प्रतिभासंपन्न गाढ़ विद्वानाला करितां येते हे वाचस्पतिमिश्र, अभिनवगुप्त, माधवाचार्य, अप्पयदीक्षित, नागेश इत्यादि विद्वानांनी केलेल्या ग्रंथकार्यावरून स्पष्ट होते. फार काय, हल्लांच्याच काळांत गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांनीही व्याकरण वेदान्त, मीमांसा, धर्मशास्त्र इत्यादि शास्त्रांवर उत्तम ग्रंथनिर्मिति केली आहे; इतकेच नव्हे, तर सर्वदर्शनसंग्रहासारख्या ग्रंथावर विचारपरिप्लुत टीका लिहितांना त्यांनी आपला प्रत्येक दर्शनाचा सूक्ष्म अभ्यास व ज्ञान प्रकट केले आहे. ३१४. महाभाष्यकारांच्या वेळची समाजस्थिति. महाभाष्यकारांचा ग्रंथाभ्यास व ग्रंथनिर्मिति ही शास्त्रीय असल्यामुळे त्यांमध्ये आलेल्या उल्लेखगंवरून सर्वसाधारण समाजाच्या परिस्थितीचे आकलन करता येणे शक्य नाही; तरी पण, परच्या दर्जाच्या विशेषतः विद्याजीवी लोकांच्याबद्दल काही विधाने करता येतील. जानी व पोटजाती यांमध्ये समाजाची विभागणी त्यांचे काली झाली होती; या जाती जन्मावरून व धंद्यावरून पडलेल्या दोनही प्रकारच्या होत्या. घरचे वर्गात मोडणान्या विशेषतः विद्याजीवी लोकांचा उल्लेख गोतनांवांनी व वडील मनुष्य जीवंत असल्यास युवनामांनी केला जात असे. सालचे पातळीतील लोकांचा उल्लेख जीविकासाधनांवरून केला जात असे व त्यांतील विशिष्ट व्यकीचा उल्लेख आईच्या नावापुढे सुत अथवा पुन शब्द जोडून केला जात असे. वरचे वर्गात १ या बाबतीत डॉ. मॅक्सम्यूलर यांनी " Both Lassen and Garbe, seem inclined to accept the identity of the two Patañjalıs, but this would forcc us to ascribe the most heterogeneous works to onc and the same author" या शब्दामध्ये महाभाष्यकार पतंजलि व योगसूत्रकर्ता पतंजलि हे निराळे असण्याला 'अत्यन्तभिन्न अशा शास्त्रांवर एकाच मनुप्याला लिहिता येणे अशक्य आहे' असे कारण दिले आदे. अत्यंत अपरिचित संस्कृत भाषेचें व शास्त्रांचे अध्ययन करणा-या पाश्चात्य पंडितांच्या पायीन है कारण देता येईल; पण भारतीयांना अत्यंत विभिन्न अशा शाखांचें अध्ययन करणे ₹ अगस्य नाही. आत्मकथनदोष पत्करून सांगावयाचे म्हटल्यास लेखकानेंदी जैन दर्शनाचा य अर्धमागधी भाषेचा अभ्यार पान जैन दर्शनांतील विंशतिविशिका अंपान गनमशानांतील भैरयपद्मावतीपल्प या ग्रंथाने मुंपादन केले आदे; य पाभमान यो सिस्थानागरी लमिनियवायर मंसूत टीया लिहिली आहे य वेदान्त व मारमा पनि परय मापापन अनेक परे देले आहे.

·उपोद्धात ५७ . स्त्रियांचे नांवाचा उल्लेख करण्याचा प्रसंग क्वचितच येई; व तो त्यांच्या विशिष्ट नांवानेच केला जात असे. कधी कधी गोतनांवानेही केला जात असे. खालचे वर्गातील स्त्रियांना पुष्कळ वेळा त्यांचे ठिकाणी आढळणाऱ्या काही वैशिष्टयामुळे, किंवा काही विशिष्ट प्रसंगामुळेही विशिष्ट नांवें दिली जात असत. सामान्यतः लोकांचे ग्रामोद्योग व शेती हे दोनच मुख्य धंदे होते. महा- भाष्यामध्ये काही आयुधजीवी लोकांचाही उल्लेख आहे, त्यावरून काही लढवय्या जातीही होत्या व त्यांतील लोकांच्या सेनेच्या तुकड्या केल्या जात असत असे दिसते. सिंधुप्रांतांतील घोड्यांचाही उल्लेख महाभाष्यामध्ये आढळतो. लोकांच्या निवासस्थानांपैकी ग्राम, घोष, संवाह व नगर यां चार मुख्य विभागांचा उल्लेख महाभाष्यामध्ये आढळतो. : प्रत्येक गांव है स्वयंपूर्ण असे व त्यामध्ये पांच प्रकारचे शिल्पी रहात असत. त्यांशिवाय त्यांचे पौरोहित्य करणारे वैदिक ब्राह्मण व त्यांचेवर अवलंबून राहणारे इतर लोकही असत: गांवकऱ्यांचे उत्पन्न साधारणतः व्याज, मालकी, फायदा, कर व नजराणा या पांच प्रकारचे असे, व्यापार शकटसार्थानी स्थलमार्गाने केला जात असे; फार काय मिरे, लवंगा वगैरे दूर देशाहून येणारे जिन्नसही स्थलमार्गाने आणले जात असत. मा व वजन कित्येक शतकांपूर्वीपासूनच चालू होती. विनिमय हा जिनसांनी चालू असला तरी चांदीची अथवा सोन्याची नाणीही विनियमाची मुख्य साधनें होती हे कार्षापण, शतमान, वस्त्र, निमान इत्यादि शब्दांवरून सिद्ध होते. 'षोडश माषाः कार्षापण ' या वाक्यावरून मोठ्या उडदाच्या शेंगेत सोळा उडीद निघत व त्यांच्या वजनाचे कार्षापण हे सोन्याचें, चांदीच च तांब्याचेही हल्लीच्या मोहोर, रुपया, ढब्बू पैसा, यांप्रमाणे नाणे होते. ३१५. महाभाष्यकारांच्या वेळची ग्रंथसंपत्ति. भाष्यकारांचे वेळी अनेक धर्मपंथ प्रसृत होते व त्यांमध्ये नेहमी विरोधवृत्ति दिसून येई हैं श्रमणब्राह्मणम्' या भाष्यकारांना दिलेल्या उदाहरणावरून स्पष्ट दिसून येते. ग्रंथसमृद्धि ही बहुतांशी वैदिक व वेदमूलक शाखाग्रंथ, अंगग्रंथ, पुराणग्रंथ या प्रकारची असे. शास्त्रग्रंथनिर्मितीही चालू होती व त्याबरोबर काही काव्ये नाटके व कथाही लिहिल्या गेल्या होत्या. बौद्ध व जैन वाङ्मयाचा उल्लेख महाभाष्यामध्ये जरी आला नसला तरी पुष्कळ ग्रंथ पाली व अर्धमागधी या भाषांमध्ये लिहिले गेले होते. अर्थात् या ग्रथांचे पठन व पाठन बौद्ध भिक्षू व जैनश्रमण हेच बहुशः करीत असत. देवतांच्या प्रतिमांची पूजा चालू झाली होती, मंदिरेही बांधली जात होती व त्यांमध्ये देव- तांच्या मूर्तीची व ऐतिहासिक विभूतींची पूजा चालू झाली होती. बहुजनसमाजाला पौराणिकांकडून व कीर्तनकारांकडून पूर्वेतिहासाचे, धर्मतत्त्वांचे तसेंच नीतितत्त्वांचेही ज्ञान मिळत असे. शिवाय निरनिराळ्या कुटुंबांतील वैशिष्ट्यपूर्ण हकीगती वृद्धपुरुष व बृद्धस्त्रिया यांचेकडून तरुण पिढीला मिळत असत. नाट्यप्रयोग, नृत्यप्रयोग, व निरनिराळ्या कांतील कौशल्यप्रदर्शन ही करम- णुकीची साधने असत. एकंदरीत त्या वेळचा समाज हा साधारणतः सुखी व संपन्न होता असे , दिसून येते. ३१६. महाभाष्यकारांच्या वेळचे धर्मसंप्रदाय. महाभाष्याचा काल म्हणजे मौर्य घराण्याचा शेवट व गुन घराण्याचा प्रारंभ. मौर्य घराण्यातील शेवटचा राजा बृद्रथ याला त्याचा सेनापति पुप्पमिल याने टार केले व त्याचे ·३५८ व्याकरणमहाभाष्य राज्य काबीज केले. राज्याची राजधानी पाटलिपुत्र शहर होते. जरी आंध्र वगैरे देशांवर लहान लहान राजे साधारण स्वतंत्रपणे राज्य करीत असले तरी पुष्यमित्राच्या साम्राज्याचा विस्तार वंग देशापासून मालच देशापर्यंत, व पंजाबपासून नर्मदेपर्यंत होता. या पुष्यमित्राने अश्वमेध यज्ञ केला त्यावेळी पौरोहित्यकर्म पतंजलीकडे होते असें ' इह पुष्यामेत्रं याजयामः या वाक्यावरून काही लोक अनुमान काढतात. पतञ्जलीचे वेळी आर्यसंस्कृति व आर्यविद्या यांचा सर्वत्र प्रसार झाला होता. बहुजनसमाजामध्ये अनेक ठिकाणी विशेषतः पूर्वेकडील मगध देशांत--जरी बौद्ध व जैन मतांचा प्रसार झाला होता तरी त्याचा परिणाम खालच्या दर्जाच्या बहुजनसमाजावर जातिविद्वेष अथवा धर्मविद्वेष या स्वरूपाचा झाला नव्हता. ज्या- प्रमाणे निरनिराळ्या वैदिक दर्शनांच्या विद्वानांमध्ये एकमेकांत वादविवाद होत असत त्याप्रमाणेच वैदिकदर्शनाभिमानी विद्वान् ब्राह्मण, विद्वान् चौद्ध भिक्षु, व विद्वान् जैन श्रमण यांमध्येही चुरशीच वादविवाद होत असत. ३१७. भाष्यकारांचे वेळची भौगोलिक परिस्थिति. भाषादृष्टया त्या वेळी भारताचे उदीच्य व प्राच्य असे दोन विभाग झाल्यासारखे होते. रावी नदीच्या पश्चिमेकडील व उत्तरेकडील विभागाला उदीच्य विभाग म्हणत; व दक्षिणेकडील व पूर्वेकडील विभागाला प्राक् विभाग म्हणत. उदीच्य विभागामध्ये सौवीर, वाहीक, गान्धार, यौधेय, कश्मीर इत्यादि देशांचा अंतर्भाव होत असे; प्राग्विभाग हा उदीच्य विभागाच्या मानाने फार विस्तृत होता व त्यामध्ये शूरसेन, मालव, सांकाश्यक, कोसल, विदेह, मगध, अङ्ग, कलिङ्ग, सुह, महाकोसल व दक्षिणापथ यांचा अंतर्भाव होत असे. 'प्रागुदञ्चौ विभजते. या काशिकमध्ये उद्धृत केलेल्या श्लोक-वार्तिकामध्ये हे विभाग दिले आहेत. प्राविभागाचा विस्तार भाष्यकारांचे वेळीही रावी ते ब्रह्मपुत्रा व हिमालय ते विन्ध्य असा मानिला जात असे हे ' न हि अन्यत्र (प्राचामन्यल) भरताः सन्ति' या वाक्यावरून स्पष्ट होते. या सर्व प्रांतांतील मुख्य मुख्य नगरांना जोडणारे चांगले रस्ते होते व त्यावरून मालाची वाहतूक व्यापारी लोक करीत असत. साकेत, मथुरा, नुन व पाटलिपुत्र या शहरांना जोडणाऱ्या रस्त्यांचा महाभाप्यामध्ये उल्लेखच आला आहे. या स्थलपयांशिवाय, पाण्यांतून म्हणजे नद्यांतून अथवा समुद्रविभागांतून नेआण होत असलेल्या मार्गांना वारिपथ म्हणत, अरण्यांतून जाणा-या साधारण मागीना जालपथ म्हणत व टोंगरांतून जाणाऱ्या पाऊलवाटांना अविपथ म्हणत असत. पाटलिपुत्र हे त्या वेळचे राजधानीचे शहर होते व मगधप्रांतही फार सुपीक होता. मगधाचे खालोखाल गंगा व यमुना या नद्यांमधील व या नद्यांच्या काठचा विशेषतः उत्तरेकरना प्रांतही नुपीक होता. या प्रांताला सांकास्यक नांव देण्यात येत असे. भाष्यकारांनी 'शांकाश्यकन्यः पाटलिपुत्रका अभिरुपतराः' असें एके ठिकाणी उदाहरणवाक्य म्हणून दिले आहे मागान में स्पष्ट होते. उजयिनी, अवन्ती, सुम, पाटलिपुत्र, साकेत, मथुरा व जित्वरी (प्यापारी लोकांचा पयहारामध्ये मंबोधिली जाणारी वाराणसी नगरी) या मोठ्या नगरांचा भापारांनी उग केला आहे. पाटलिपुत्र जरी पुष्यमित्राच्या राजधानीचे शहर होते तरी भापपारा मेळा पाणिनिपूर्वकासापासून विद्यारथान अगलेले तक्षशिला ऐच विद्याकेन्द्र होते व दीप देशातील भाषा हीन शिगंमत मंतनभाता अमें समजले जात असे. भाप्यकारांनी भापी माया दिशी भाई य विषम य शिष्टमंमत भाषा य उभारण यांमध्ये उदीय ·उपोद्धात - व विभागाच्या तोडीचा म्हणून आर्यावर्ताचा उल्लेख केला आहे; त्यावरून भाष्यकारांचे वेळी तक्षशिला हे जरी मुख्य विद्याकेन्द्र असले तरी उजयिनी व वाराणसी हीही विद्याकेन्द्र गणली जात असत. मगध प्रांत व त्यांतील वैशाली व पाटलिपुत्र ही नगरें मात्र विशेषतः बौद्ध व जैन विद्यांच्या व पाली व प्राकृत ग्रंथांच्या अध्ययनाची केन्द्रे म्हणून समजली जात. पूर्वेकडे मगध, अङ्ग व कलिङ्ग, तसेंच उत्तरेकडे वाहीक, या प्रांतांतील संस्कृति, भाषा व उच्चारण ही जरी कमी दर्जाची गणिली गेली असली तरी या देशांविषयीं अनादराची व तिरस्काराची भावना भाष्यकारांचे वेळी नसावी. दक्षिणेकडील चेर, केरल व पाण्ड्य या प्रांतांचाही उल्लेख महाभाष्यामध्ये आला आहे. सौर्य या नांवाच्या हिमालयाच्या दोन शिखरांचा महाभाष्यामध्ये उल्लेख आला आहे पण ती कोणती हे सांगता येत नाही. ३२८. महाभाष्यकारांच्या वेळची संस्कृतभाषा. महाभाष्य या ग्रंथाचा विषय कितीही गंभीर व समजण्यास कठिण असला तरी भाष्यकारांची भाषा अत्यंत सुबोध व प्रसादयुक्त अशी आहे. 'अलब्धलाभे गांभीर्याद् उत्तान इव सौष्ठवात् ' असें महाभाष्य ग्रंथाचे स्वरूप एका ओळीत भर्तृहरीने स्पष्ट सांगितले आहे. लोकांच्या दैनंदिन व्यवहारामध्ये प्रचारांत नसलेले शब्द महामाण्यामध्ये मुळींच आढळून येत नाहीत. त्याप्रमाणेच लांबलचक समास श्लिष्टशब्द-रचना यांनाही भाष्यामध्ये स्थान नाही. भाष्यकारांचे वेळी जरी पाली व प्राकृत भाषा बहुजनसमाजामध्ये प्रचारांत व व्यवहारांत असल्या, तरी त्यांमध्ये जैन व बौद्ध धार्मिक ग्रंथच लिहिले गेले होते. वाड्मयाकरितां, विद्वानांच्या विचारविनिमयाकरितां, त्याप्रमाणेच महत्त्वाचे उल्लेख व टिप्पणे याकरितां संस्कृतभाषाच प्रचारांत होती. वैदिक वाङ्मयही याच भाषेत लिहिले गेले होते. वेदग्रंथांमध्ये वेदग्रंथ जितका जुना त्या मानाने ज्यास्त आर्ष प्रयोग दिसून येत. वैदिक भाषा ही त्या वेळच्या प्रचारांत असलेल्या संस्कृत भाषेपेक्षा निराळी होती असे मानणे मुळींच सयुक्तिक होणार नाही. कारण, धातू व प्रातिपदिकें व त्यांना लागणारे कृत्प्रत्यय, तद्धितप्रत्यय, विभक्तिप्रत्यय व विभक्त्यर्थ हे दोन्ही भाषांमध्ये तेच होते व वाक्यांतील शब्दरचनाही तीच होती. पाणिनीने या कारणामुळेच वैदिकप्रयोगां- करितां निराळे प्रकरण केले नाही. जी काही थोडी वैदिक रूपें लौकिक भाषेतील रूपांहून निराळी दिसतील त्या रूपांचे स्पष्टीकरण करण्याकरिता त्याने विशिष्ट सूत्रे केली आहेत; पण त्या सूत्रांची संख्या इतर सूत्रांच्या मानाने अगदीच कमी आहे. स्वरविचार मात्र एकाच ठिकाणी सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या पादाचे शेवटी व दुसऱ्या पादामध्ये पाणिनीने केला आहे; पण भाषेमध्येही त्या वेळी शब्दांचे सस्वर उच्चारण होत असल्यामुळे व स्वरप्रकरणामध्येही फक्त वेदामध्ये निराळे आढळून येणारे स्वर फारच थोड्या सूत्रांनी दाखविले गेले असल्यामुळे स्वरप्रकरणाला वैदिक व्याकरणाचा एक भाग असे म्हणता येणार नाही. णित्वप्रकरण, षत्वप्रकरण, इण्निपेधप्रकरण, अथवा इड्डिधिप्रकरण यांप्रमाणे पाणिनीने त्याविषयी सर्व विधी एकामागून एक सांगितले आहेत, येवढेच काय ते वैशिष्टय आहे. ३१९. महाभाष्यकारांच्या वेळचे व्याकरणग्रंथ. भाष्यकारांच्या वेळच्या संस्कृत भाषेची पाणिनिपूर्व शाकटायन, आपिशलि, शाकल्य, भारद्वाज इत्यादि वैयाकरणानी व्याकरणे केली होती; त्याप्रमाणेच पाणिनीनंतर भाष्यकारांच्या पूर्वीही कलापि, , , ·३६० व्याकरणमहाभाष्ये काशकृत्ल, व्याघ्रपाद्, कुणरवाडव इत्यादि वैयाकरणांनी व्याकरणे रचिली होती. या पाणिनि- व्याकरणांसारख्या व्याकरणांशिवाय पाणिनि-सूत्रांवरही भाष्यकारांपूर्वी काही वैयाकरणांनी वृत्ती लिहिल्या होत्या असे वेळोवेळी भाप्यामध्ये आलेल्या अपर आह, अन्ये आहुः इत्यादि वाक्यांवरून स्पष्ट दिसून येते.त्यांपैकी कुणीच्या वृत्तीचा भाष्यामध्ये नामनिर्देशपूर्वक उल्लेख आला आहे. काही वृत्तिकारांनी पाणिनिसूत्रांचा भाष्यकारांनी जो पाठ घेतला आहे त्यापेक्षा निराळा पाठभेद घेतला आहे; पण अशी स्थळे फारच थोडी आहेत. अष्टाध्यायीच्या शेवटीं । दीर्घादा- चार्याणाम् ' (सू. ८।४।५२) या सूत्रानंतर अष्टाध्यायी-सूत्रपाठामध्ये दिलेल्या 'झलां जश् मशि'...अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः' (सू. ८।४१५३-५७) या पांच सूत्रांचे पूर्वी ' अनुस्वारस्य ययि०'..: शश्छोटि' ( ८।४।५८-६३) ही सहा सूत्रे भाष्यकारांनी दिली आहेत असे हरिदीक्षितांनी 'न पदान्त०' (सू. ११११५८) या सूत्राचे विवेचन करतांना लघुशब्दरत्नामध्ये म्हटले आहे; व भाष्यकारांच्या पाठाला भाष्यसमाष्टाध्यायीपाठ' असे म्हटले आहे. डॉ. कील्हॉर्न यांनी मुद्रित केलेल्या प्रतीत काशिकाकार व सिद्धान्तकौमुदीकार यांनी स्वीकारलेल्या अष्टाध्यायीसूत्रपाठाप्रमाणेच पाठ मिळतो. 'हरिदीक्षित यांनी भाष्यसंमत अष्टाध्यायीपाठ म्हणून निर्दिष्ट केलेला सूत्रपाठ काशी येथे मुद्रित केलेल्या प्रतीत सांपडतो. याविषयी काही विवेचन मोगें परिच्छेद ६७ पृष्ठे १५६-१५७. यांमध्ये केलेच आहे. ३२०. महाभाष्यकारांची लेखनपद्धति. लोकोत्तरबुद्धियुक्त, प्रतिभाशाली व सर्वशास्त्राभ्याससंपन्न पतञ्जाले मुनींनी आपल्या वेळच्या नैसर्गिक संस्कृत भाषेवर प्रभुत्व मिळवून महाभाष्य हा ग्रंथ रचिला असल्यामुळे त्यांतील भाषा सहजसुंदर, सरल, अर्थपूर्ण व प्रसादयुक्त अशी असणे साहजिकच आहे. निरनिराळ्या शास्त्रांतील सूत्रांवर विद्वानांनी लिहिलेल्या अर्थव्याख्यानरूप विद्वत्तापूर्ण भाष्यांमध्ये महाभाष्याचे स्थान फारच वरच्या दर्जाचं आहे. भाषासौष्ठवांचे बाबतींत संस्कृत भाषेमध्ये शारीरमाया- 'पेक्षाही महाभाष्य ज्यास्त सरस ठरते. महाभाष्य' हा शास्त्रीय ग्रंथ असल्यामुळे ठिकठिकाणी पारिभाषिक शब्द व शास्त्रीय विवेचन जरी अपरिहार्य असले तरी भाष्यकारांचे लिखाण परिचित 'लोकव्यवहारांत आढळणाऱ्या सरल निसर्गसुंदर बोलभाषेमध्ये लिहिले गेले असल्यामुळे शास्त्रीय व्युत्पत्ति असलेल्या संस्कृतज्ञाला ते वाचतांना कष्ट पडत नाहीत व कंटाळाही येत नाही. विषय- प्रतिपादनांची त्यांची शैली वाखाणण्याजोगी आहे. थोडक्यात म्हणावयाचे म्हणजे त्यांची भाषा सुबोध 'सरल व निसर्गरमणीय असून ठिकठिकाणी तिच्यामध्ये वक्तृत्वाची छटा व संवादरूप वाक्य यांनी मोहकपणा व आकर्षकता आणिली आहे. प्रतिपाद्यविषय गंभीर व कठीण असल्यामुळे विषयप्रतिपादन लांबल्यास विनोदयुक्त वाक्य घालून व समयोचित लौकिक दृष्टान्त देऊन त्यांनी वाचकांची अजिज्ञासा सारखी कायम ठेविली आहे. .. ३२१. महाभाष्यकारांची विपयनिरूपणपद्धति. महाभाष्यकारांची विषयनिरूपणाची पद्धतीही अत्यंत साधी,संभाषणांमध्ये लोकांत आढळणारी अशीच आहे. कठिण विषयाचे प्रतिपादन करतांना 'इदमिह संप्रधार्यम् ' अशा त-हेच्या वाक्याने भाष्यकार आरंभ करतात व पूर्वपक्षाचे निरूपण पूर्वपक्षकाराशी तन्मय होऊन करतात; व नंतर 'विषम उपन्यास:' अशा तन्हेच्या वाक्यांनी त्यावर उत्तर देण्यास आरंभ करून उत्तरपक्ष ·उपोद्धात " . मांडतात. मधून मधून ' किं वक्तव्यमेतत् । कथमनुच्यमानं गंस्यते', अथवा 'अस्ति प्रयोजनमे- तत् । कथं तर्हि' अशी संवादात्मक वाक्ये घालून वाचकाचे विषयाकडचे लक्ष कायम ठेवतात. त्यांची उपसंहाराची पद्धतीही खरोखरीच वाखाणण्याजोगी आहे. कठिण व महत्त्वाच्या विषयाचे प्रतिपादन करतांना पूर्वपक्षोत्तरपक्ष केल्यावर दोन्ही बाजू निःपक्षपातीपणाने मांडून 'यथा न दोषस्तथास्तु' असे म्हणून उत्तरपक्ष कोणता ते लक्षात घेऊन सिद्धान्तपक्ष समजावयाचे काम ते वाचकाचेवरच सोपवितात. कधी कधी 'गोनर्दीय आह' असे म्हणून दोन पक्षांतील ज्यास्त ग्राह्य पक्ष नजरेला आणतात. 'गोनीय आह' या वचनांतील गोनर्दीय शब्दाने भाष्यकार स्वतःचा उल्लेख करतात असे टीकाकारांचे मत आहे. भाष्यकार पुष्कळ वेळां सूत्रांवर आक्षेप घेणाऱ्या वार्तिकवचनांवर टीका करून यथान्यासमेवास्तु' अशा वचनाने सूत्रकारांचे समर्थन करतात. काही प्रसंगी दोनही पक्ष ग्राह्य असल्यास दोनही पक्षांवरील आक्षेप मांडून त्यांचे निवारण करतात, व निर्णयात्मक स्वतःचे असे कोणतेच मत सांगत नाहीत; किंवा सांगितल्यास 'उभयथा गोणिकापुनः ' अशा रीतीने दोनही पक्षांचे समर्थन करतात. सर्व वादग्रस्त ठिकाणी पूर्वपक्षात्मक व उत्तरपक्षात्मक विवेचन करतांना त्यांनी पूर्ववैयाकरणांची मते मांडली आहेत; व निर्णयात्मक मत देतांना लोकांतील प्रयोग पाहूनच किंवा सर्वसंमत व्याकरणविषयक मौलिक सिद्धांतांना अनुसरूनच निर्णय दिले आहेत. क्वचित् प्रसंगी विवेचनाचे बाबतीत निर्णय देणे जरूर असूनही लोकप्रयोगांवरून निर्णय देणे शक्य नसल्यास 'देवा ज्ञातुमर्हन्ति', 'देव एव जानाति' अशा त-हेचे विनोदात्मक उत्तर दिले आहे. एकंदरीत पाहतां महाभाष्य ग्रंथ हा व्याकरणविषयक शास्त्रीय व्युत्पत्ति असलेल्या शिष्यांनीच अध्ययनास घेणे योग्य आहे व तसा तो घेतल्यास जसजसा तो वाचीत जावा तसतसा तो कंटाळवाणा न होता ज्यास्त ज्यास्तच आकर्षक होत जातो; व व्याकरणासारख्या नीरस विषयाचे भाष्यकारांनी केलेले रमणीय प्रतिपादन वाचून जिज्ञासा वाढतच जाते. खरोखरीच हा ग्रंथ अलौकिक- बुद्धियुक्त प्रतिभाशाली सर्वतन्त्रनिष्णात पतंजलिमुनींनी शिष्यांना पाठ देण्याकरितांच रचिलेला असावा व त्यांतील दरएक प्रकरण हे पाणिनिसूत्रांचे संपूर्ण ज्ञान असलेल्या वुद्धिवैभवशाली शिष्यास एकाच दिवसांत विषयग्रहण करता येईल एवढेंच लिहून त्याला आन्हिक ही संज्ञा दिली असावी असे म्हणण्यास काही हरकत दिसत नाही. ३२२. महाभाष्यकारांची व्याख्यानपद्धति. महाभाष्य हा अष्टाध्यायीचे व्याख्यान या स्वरूपाचा जरी ग्रंथ असला तरी सूत्रांचा शब्दार्थ उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे ही वाचकवर्गाला अवगत आहेत असे गृहीत धरूनच तो लिहिला गेल्यामुळे त्यामध्ये सूत्रवृत्ति, उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे आढळून येत नाहीत.. सूत्रांचे अर्थ, उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे देणारे अनेक वृत्तिग्रंथ भाष्यकारांचे वेळी होते. भाष्यकारांच्या व्याख्यानपद्धतीचे साधारणतः तीन प्रकार होतात. सूत्रांचे प्रयोजन सांगणे, पदांचा योग्य अर्थ करून सूत्रार्थ निश्चित करणे, आणि सूत्रांची व्याप्ति वाढवून अथवा कमी करून सूत्रार्याचे नियन्त्रण करणे. या तीन गोष्टी पुढे ठेऊन त्यांनी सूत्रांचे व्याख्यान केले आहे. सूत्राचे प्रयोजन सांगतांना 'किमुदाहरणम्', 'अयं योग: शक्योऽवक्तम् ' या त-हेने भाष्यकार सूत्राच्या विवेचनास आरंभ करतात. पदांचा योग्य अर्थ करून सूत्रार्थनिश्चय करतांना 'अनुकं पदं किमर्थम्', , - ' २७ ·व्याकरणमहाभाष्य , , 'कथमिदं विज्ञायते अशा वाक्यांनी ते आरंभ करतात. सूत्रार्थाचे नियन्त्रण करणे झाल्यास 'एवं कर्तव्यम् ', ' इत्युपसंख्यानम् ', ' इति वक्तव्यम् ', ' इत्यस्य प्रतिषेधो वाच्यः रीतीने ते आरंभ करितात. वरील सर्व ठिकाणी वरती निर्दिए केलेल्या प्रकारची अवतरणे देऊन बहुशः ते वार्तिकचचने देतात किंवा स्वतः वार्तिकवचनांसारखी इटिवचने देतात व त्यांचे स्पष्टी- करण करण्याकरितां व्याख्यानास आरंभ करतात. फारच थोड्या ठिकाणी कोणत्याही वार्तिक- वचनाशिवाय सूत्रविवेचनास त्यांनी आरंभ केलेला दृष्टीस पडतो. ३२३. सूत्रकार व वार्तिककार यांचेकडे पाहण्याचा भाष्यकारांचा दृष्टिकोण. -इष्ट प्रयोग साधणे व अनिष्ट प्रयोगांचे निवारण करणे हे दोन मुख्य हेतू पुढे ठेऊन पाणिनीने सूत्रे लिहिली व तशा रीतीनेंच सूत्रांचा अर्थ लावणे जरूर आहे असे भाष्यकारांचे स्पष्ट मत होतें. इष्ट उदाहरणे सूत्राने साधणे कठिण होऊ लागले तर योगविभाग करून किंवा पूर्ववि- प्रतिषेधाने ती साधावी व तसेंच सूत्रांनी काही अनिष्ट प्रयोग होऊ लागले तर ते शिष्टांना असंमत असल्यामुळे 'अनभिधानम् ' असा शेरा मारून त्यांचा परिहार करावा असे अनेक ठिकाणी भाष्यकारांनी प्रतिपादन केले आहे. भाष्यामध्ये वरील सर्व प्रकारांनी विवेचन करीत असतांना भाष्यकारांनी काही ठिकाणी पूर्वाचार्यांची वार्तिकवचनेंही उद्धृत केली आहेत किंवा त्या विचा- राचे पूर्वाचार्य अनेक असल्यास किंवा नामनिर्देश करणे शक्य नसल्यास — अपर आहुः ' किंवा 'अपर आह' म्हणून त्यांच्या मतांचे प्रतिपादन केले आहे. वार्तिककारांचा.कल पुष्कळ वेळा सतप्रत्याख्यानाकड़े किंवा सूत्रांतील काही पदांची अनुपयुक्तता दाखविण्याकडे असल्यास भाष्य- कार हे होता होईल तो सूत्रकारांच्या उक्तीचे समर्थन करतात. परंतु एकंदरीत पाहिले असता सूत्रकारांकड़े, तसंच वार्तिककारांकडे पाहण्याचा भाष्यकारांचा दृष्टिकोण पूर्ण आदरयुक्त दिसून येतो; व कित्येक ठिकाणी सूत्रकारांचा व वार्तिककारांचा निर्देश 'भगवान्' उपपद लावून केलेला आढळतो. सूत्रवचनांचे समर्थन करतांना मात्र वार्तिककारांच्या वचनांचे खंडन करणे भाष्यकारांना जरूर पड़ते व तसे त्यांनी ते केलेही आहे. फक्त 'एतदेकमाचार्यस्य मङ्गलार्थ मृष्यताम्ब प्रमादकृतमाचार्यस्य शक्यमकर्तुम् या दोनच ठिकाणी 'अनवधानामुळे सूत्रकारांनी असे म्हटले, तसे म्हणावयास नको होते' अस प्रतिपादन केले आहे. काही ठिकाणी सूत्राच्या शब्दांमध्ये बदल भाष्यकारांनी सुचविला आहे; पण तेथेही बदल केला असता तर चालले असते व लाघवानेही प्रतिपादन झाले असते; परंतु सूत्रकारांचे वचन अर्थाचे पूर्ण स्पष्टीकरण व्हावे या हेतूने घातले गेल्यामुळे सूत्रकारांनी जसे सूत्र केले तसेंच असण्यास काही हरकत नाही असेच म्हटले आहे. भाष्याकारांच्या या सूत्रकारांविषयी पूर्ण आदरयुक्त भावनेने व होतां होईतों सूत्रकारांची वचनें आहेत तशीच ठीक आहेत अशा प्रतिपादनाने त्यांच्यामागून काही शतकांनी जेव्हां सूत्रपाठ निश्चित झाला त्या वेळी त्यामध्ये वार्तिकवचनांना अनुसरून फारशी फिरवाफिरव केली गेली नाही. ३२४. भाष्यकारांचे व्याकरणविषयक मौलिक सिद्धान्त : शब्दनित्यत्त्वसिद्धान्त. पाणिनीच्या सूत्रांचे व्याख्यान करतांना महाभाष्यकारांनी काही विशिष्ट मूलभूत सिद्धान्त ठरवून त्या दृष्टीने सूत्रांचे संगतवार व्याख्यान केले आहे. शब्द अर्थ आणि त्यांचा संबंध हे नित्य असतात अशा स्वरूपाचा शब्दनित्यत्वसिद्धान्त हा त्यांपैकी अत्यंत महत्वाचा आहे 'सिद्ध शब्दार्थसंबंधे' या पहिल्याच वार्तिकाचे विवेचन करतांना या सिद्धान्ताचे भाप्य- कारांनी प्रतिपादन केले आहे. शब्दनित्यत्वाची सप्रमाण सिद्धि भाष्यकारांनी केली नाही, - .

·उपोद्धात उलट, ब्याडीच्या संग्रहग्रंथांत प्रतिपादन केलेली शब्दनित्यत्व व शब्दानित्यत्व अशी दोन्ही प्रकारची मते त्यांनी दिली आहेत. ठिकठिकाणचे विवेचन पाहिल्यास मात्र त्यांना शब्द- नित्यत्वपक्षच मान्य असावा असे दिसून यतें; कारण शब्दनित्यत्वाला अनुसरूनच त्यांनी सूत्रांचे व्याख्यान जागोजागी केले आहे; व एखाददुसऱ्या ठिकाणी पाणिनिसूत्रावरून शब्दाच्या अनित्यत्वाचे प्रतिपादन होत असले तर ते गौण समजावे असे त्यानी सुचविलें आहे. कार्य किंवा अनित्य शब्द हा ध्वनिरूपाचा असतो व अर्थप्रतिपादन करणारा हा त्यापेक्षा निराळा शब्द स्फोटरूपाचा असतो असे त्यांनी म्हटले आहे. हा स्फोट शब्द कोठे व कसा अभिव्यक्त होतो, त्याचे किती प्रकार आहेत इत्यादि प्रकारचे विवेचन भाष्यकारांनी केले नाही, त्याप्रमाणेच त्याचे ज्ञान कोणत्या स्वरूपाचे व कसे होते याचेही विवेचन केले नाही. कदाचित् तशा त-हेचे विवेचन ब्याडीच्या संग्रहांत असल्यामुळे त्यांनी ते केले नसावें. किंवा सूत्रव्याख्यानरूप आपल्या ग्रंथाला ते अप्रस्तुत म्हणून त्यांनी ते भाष्यामध्ये टाळले असावें. एकंदरीत पाहता असे दिसून येते की स्फोटस्वरूपाचे साकल्याने विवेचन भाष्यकारांचे वेळी झाले नसावे. काही शतकांनंतर भर्तृहरीने स्फोटसिद्धान्ताचे विस्तृत विवेचन करून व्याक- रणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप दिले व लोकांमध्ये व्याकरणशास्त्राचे महत्त्व चांगलेच वाढविले. ' ३२५, ध्वनि व स्फोट यांमधील भेद. महाभाष्यांतील उल्लेखांवरून जर स्फोटरूपी नित्यशब्दाचें ज्ञान मोक्षसाधन कसे होते याचे विवेचन करावयाचे म्हटले तर स्फोट व ध्वनी यांमधील भेद सांगणाऱ्या 'एवं तर्हि स्फोटः शब्दः, ध्वनिः शब्दगुणः या भाष्यवचनाचे, त्याप्रमाणेच माहेश्वरसूत्रांचे प्रयोजन सांगणाऱ्या 'वर्णज्ञानं वाग्विषयः यत्र च ब्रह्म वर्तते ' या श्लोकाच्या स्वारस्याचे विवेचन करणे जरूरं आहे. वरील वाक्यांवरून ध्वनी म्हणजे आवाज हा शब्दाचा केवळ गुण आहे, ध्वनीपेक्षा शब्द निराळा आहे व तो ध्वनीने अभिव्यक्त होतो; घट पट यांचे उच्चारणरूप ध्वनी लहान, मोठे, सावकाश जलदी कसेही झाले तरी या ध्वनीपेक्षां शब्द हा निराळाच असतो व त्याची अन्तरिद्रिय मनाला जाणीव येते; वेदरूपी वाणीमध्ये शब्दब्रह्म भरलेले आहे व निर्दुष्ट वर्ण समजावे म्हणून माहेश्वरसूत्रांनी वर्णोपदेश केला आहे; थोडक्यांत म्हणावयाचे म्हणजे शब्द- शास्त्र शिकण्याने शुद्ध शब्दाचा प्रयोग केला जातो व वैदिक कर्माचे ज्ञानपूर्वक अनुष्ठान केले जाते व त्यामुळे स्वर्गरूप फल मिळते असां भाप्यकारांचा सिद्धांत दिसून येतो. मीमांसकांच्या प्रमाणे भाष्यकारांच्या मते स्वर्ग हाच परम पुरुषार्थ आहे आणि शुद्धशब्दज्ञान व शुद्धशब्द- प्रयोन यांमुळे तो प्राप्त होतो. व्याकरणामुळे शुद्ध शब्दांचे ज्ञान होते व शुद्ध शब्दांचे प्रयोग केले जातात; म्हणून व्याकरणशास्त्राला मोक्षसाधन म्हणतां येते. ३२६. शब्दार्थप्रतिपादनाचे स्वाभाविकत्व. महाभाष्यकारांनी प्रतिपादन केलेला शब्दनित्यत्वासारखाच दुसरा मौलिक सिद्धांत म्हणजे शब्दापासून होणाऱ्या अर्थज्ञानाचें त्वाभाविकत्व हा होय. 'अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् ' या वचनाने या सिद्धांताचा त्यांनी वेळोवेळी पुरस्कार केला आहे. शब्दापासून अर्थजान दोण्याला संकेत हा कारणीभूत असतो अमें आलंकारिकांचें गणणे आहे; व 'अस्मात् पढात् अयमयों बोदव्यः इति ईश्वरेच्छा संकेतः' अशी संकेत गब्दाची त्यांना व्याख्या दिली आहे. आकारि- ·व्याकरणमहाभाष्य , . कांनाही शब्दनित्यत्व मान्य आहे. ईश्वरेच्छारूप संकेतामुळे अर्थज्ञान होते या म्हणण्याचा आणि शब्दार्थसंबंध नित्य आहे या म्हणण्याचा जवळजवळ अर्थ एकच असला तरी, ईश्वरेच्छारूप. संकेतामुळे जसा भाषेत असलेल्या शब्दांचा अर्थ कळतो त्याप्रमाणे मानुषेच्छासंकेतावरूनही शब्दार्थसंबंध अंमलात आणला जाऊन अभिप्रेत अर्थ कळू शकेल असा आलकारिकांच्या म्हण- ण्याचा रोख दिसतो असे म्हणता येईल. भाष्यकारांनी संकेताचा उल्लेखही केला नाही. त्यांच्या मते भाषेमध्ये शिष्ट लोकांच्या प्रयोगांत असलेले तेवढेच शुद्ध शब्द आहेत व त्यांचीच सिद्धी पाणिनीच्या व्याकरणाने केली आहे. काही शब्द व्याकरणसिद्ध जरी होऊ शकले तरी ते शिष्टप्रयोगांत नसल्यास त्या शब्दांवरून अर्थाचे अभिधान होत नाही असे समजून ते उपयोगांत आणूं नयेत असे भाष्यकारांचे म्हणणे आहे. ३२७. शब्दांचे अमर्यादित्व. शब्दांचा विषय फार विस्तृत असल्यामुळे शिष्टसंमत भाषेमध्ये प्रचलित असलेले शब्द अगणित आहेत व त्यांचा उपदेश करणे शक्य नाही असे भाष्यकारांनी " उद्देशश्च प्राति.. पदिकांना नोपदेशः या वाक्याने स्पष्ट निदर्शित केले आहे. निरनिराळ्या प्रांतांतील प्रयोगां- मध्ये तसेंच निरनिराळ्या वेदशास्त्रांमध्ये आढळून येणाऱ्या अशा धातूंचे पाणिनीने अवलोकन करून त्यांचे परिगणन धातुपाठामध्ये केले आहे. प्रातिपदिकांचे परिगणन शक्यच नसल्यामुळे त्याने केले नाही. तद्धित प्रकरणामध्ये उल्लेख केलेल्या गणांची संख्याच ३०० चे वर जाते व गणांतल शब्दांची संख्या ७००० चे वर जाते. हे गणांतील शब्द त्यांहून इतर शब्द साधण्याकरितां दिले आहेत. यांशिवाय गणांत अनिर्दिष्ट असे असंख्य शब्द आहेत. धातु- पाठांमध्ये दिलेल्या २००० धातूंनाही सर्वसाधारण २० कृदन्त प्रत्यय लावल्यास ४०,००० कृदन्त शब्द साधले जातात. या कृदन्त शब्दांनाही तद्धित प्रत्यय लागून अनेक तद्धितान्त शब्द साधले जातात. त्याप्रमाणेच या २००० धातूंनाही १० लकारार्थी तिङ् प्रत्यय लागून अनेक आख्यात शब्द तयार होतात. तसेच या धातूंना सन्, क्यच्, क्यङ् वगैरे प्रत्यय लागून धातुसाधित धातूही तयार होतात व त्यावरूनही अनेक आख्यात शब्द तयार होतात. एकंदरीत भाष्यकारांच्या उक्तीप्रमाणे भाषेमध्ये असंख्य शब्द आहेत व त्यांचं परिगणन करणे अशक्यच आहे. जुन्या व नव्या कोशांचे अवलोकन केल्यास मूळ धातू व मूळ शब्दच कोशांत देणे शक्य आहे व तसे ते आढळतात. धातुसाधित धातू व त्याप्रमाणेच नामसाधित नामें देणे शक्यही नाही; व तशी कोशांमध्ये कोठे दिलेलीही नाहीत. एकंदरीत मानुष संकेताप्रमाणे नवे शब्द उपयोगांत येतात असे जरी मानले तरी ते साधित शब्दांमधूनच घेतले जातात. शब्द नवीन प्रचारांत येणे याचा अर्थ अर्थाशी असलेल्या नित्य संबंधासह नित्य शब्दाची अभिव्यक्तीच होय. एखादी संज्ञा दिली जाते किंवा एखादा नवीन शब्द प्रचारांत येतो याचा अर्थ त्या शब्दाचा अर्थाशी असलेला नित्यसंबंध अभिव्यक्त करण्यास सुरवात होते असाच आहे. "संशायामितरतराश्रयत्वादप्रासद्धिः" तसेच "सिद्धन्तु नित्यशब्दत्वात्' या वार्तिकांवरील माप्यांमध्ये भाष्यकारांनी केलेल्या विवेचनावरून हे सर्व स्पष्ट होते. ३२८. शब्दांचे चार प्रकार. शब्दांचे नाम आख्यात उपसर्ग व निपात असे चार प्रकार पूर्व वैयाकरणांनी व निरुक्त- कारांनी दिले आहेत ते सूत्रकारांना व भाष्यकारांना संमत आहेतच. 'प्रत्ययाशिवाय केवळ .

·उपोद्धात ३६५ + नामानि" अशा व प्रकृतीचा व प्रकृतीशिवाय केवळ प्रत्ययाचा प्रयोग करूं नये, या महत्वाच्या व्याकरणसिद्धा- न्ताच्या योगाने शब्दांचे सुप् अथवा तिङ् प्रत्यय लावूनच उच्चारण होणे अपरिहार्य असल्यामुळे शब्दांचे सुबन्त अथवा तिङन्त असे दोनच प्रकार सूत्रकारांनी दिले आहेत. यांपैकी नाम, उपसर्ग व निपात यांचा सुबन्तांमध्ये व करोति, अकार्षीत् इत्यादि आख्या- तांचा ( क्रियापदंचा) तिङन्तांमध्ये अन्तर्भाव होतो. पूर्व वैयाकरणांनी " भावप्रधान- माख्यातम् व " सत्त्वप्रधानानि आख्यात नाम यांच्या दिलेल्या व्याख्या. भाष्यकारांना मान्य आहेत. फक्त सत्त्व शब्दाचा त्यांनी द्रव्य असा अर्थ केला आहे व द्रव्याची व्याख्या गुण ज्यावर रहातात ते द्रव्य (सीदन्ति गुणाः अस्मिन् ) अंशी केली आहे. सत्व शब्दाचें “सतो भावः सत्त्वम् " असे निर्वचन करून क्रियेलाही सत्त्व शब्द लागू शकतो असे त्यांनी गंमतीचे प्रतिपादन केले आहे. यावरून जाति व व्यक्ति एकमेकांना सोडून ज्याप्रमाणे कधीच रहात नाहीत त्याप्रमाणे द्रव्य हे क्रियेशिवाय नसते व क्रिया ही द्रव्याशिवाय नसते असे सुचविणे त्यांना अभिप्रेत असावे. क्रिया ही प्रत्यक्ष न दिसणारी अनुमानगम्य अशी आहे व ती द्रव्यावरच असते असे त्यांनी "क्रिया नामेयं...... नि ठितः” (महाभाष्य भाग ३, पृष्ठ २३९ ) या वाक्यांत स्पष्ट सांगितले आहे. द्रव्य है. क्रियेशिवाय नसते या म्हणण्याच्या मुळाशी मात्र "द्रव्याला प्रथम अभिधान त्यावर दिसणाऱ्या क्रियेमुळेच मिळते' असे सुचविणे त्यांच्या मनांत असावे व एका त-हेनें “ नाम च धातुज- माह निरुक्ते' हा जुना नैरुक्तिकांचा सिद्धान्त स्वीकारण्यास हरकत नाही, फक्त तो मूळ धातु किंवा ती मूळची क्रिया स्मरणांतसुद्धां राहिली नसल्यामुळे व अनुभवांतही येत नसल्यामुळे व्याकरणशास्त्रकांनी सर्वच शब्द धातूंपासून सिद्ध होतात असा आग्रह धरूं नये असें भाष्यकारांना विवक्षित असावें. ३२९. शब्दाचे द्रव्याभिधायित्व. कोणतेही द्रव्य धर्मरहित केवल द्रव्य असे कधीही राहू शकत नाही. मन हे बाडेंद्रि- यांपैकी एक किंवा अनेक इंद्रिय यांचे द्वारा किंवा इंद्रियसंबंधाशिवाय स्वतः द्रव्याचे आकलन करीत असते; व हे आकलन चालू असतांना द्रव्यावर राहणाऱ्या गुणरूप व क्रियारूप धर्माचे आकलन होत असतेच. द्रव्याचे आकलन प्राधान्याने होत असेल तर त्या द्रव्याच्या अभिधायक शब्दांला द्रव्यवचन असे म्हणतात; प्राधान्याने गुणाचे आकलन होत असेल तर त्या द्रव्याच्या अभिधायक शब्दाला गुणवचन म्हणतात; व क्रियेचे आकलन होत असेल तर क्रियावचन म्हणतात. गुण व क्रिया यांचे आकलन अत्यंत गुणीभूत असेल. व विशिष्ट व्यक्तीचे आकलन प्रामुख्याने असेल तर त्या द्रव्याच्या अभिधायक शब्दाला संज्ञाशब्द म्हणतात. जेव्हा द्रव्याचे ज्ञान प्रामुख्याने होते त्या वेळी त्या द्रव्याच्या निरनिराळ्या ठिकाणी दिसणाऱ्या समान आकृतीची कल्पनाही जागृत असते, म्हणून अशा द्रव्यवचन शब्दाला जातिवचन शब्दही म्हणतां येते. शब्दाच्या प्रवृत्तीला अशा रीतीनें जाति, गुण, क्रिया व संज्ञा ही चार निमित्ते होतात म्हणून या निमित्तांना प्रवृत्ति-निमित्त ही संज्ञा देण्यात येते. भाष्यकारांच्या "चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः या वचनावरून हे स्पष्ट होते. अशा रीतीने जाति, गुण, क्रिया व संशा ही शब्दाची प्रवृत्ति- निमित्तै असली तरी शब्दाचा अर्थ द्रव्यरूपच असतो; व तसा तो असतांना कधी जातीला प्राधान्य देऊन शब्दप्रयोग केला जातो तर कधी व्यक्तीला प्राधान्य देऊन शब्दप्रयोग केला जातो हे भाष्यकारांच्या या पचनावरून सष्ट होते. .

·३६६ व्याकरणमहाभाष्य ३३०, शब्दार्थाचे पोटभेद व त्यांचा बोधक्रम. भाष्यकारांनी शब्दाचा अर्थ व बोध कशा क्रमाने होतो याचे विवेचन केले आहे. कोणताही पदार्थ पाहिला असतां प्रथम त्याचे ठिकाणी ठळकपणे आढळणाऱ्या जाति, गुण, क्रिया अथवा' संज्ञा या धर्माचा बोध होतो; त्यानंतर त्या धर्माने युक्त अशा द्रव्यव्यक्तीचा बोध होतो त्यानंतर लिंगाचा बोध होतो; व त्यानंतर संख्येचा बोध होतो. अशा रीतीने आभ्यंतर धर्मासहित द्रव्याचा बोध झाल्यावर बाह्य वस्तूंशी अथवा क्रियेशी असलेल्या त्याच्या संबंधाचा बोध होतो. हीच गोष्ट लक्षात घेऊन आधुनिक वैयाकरणांनी " पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः" असे म्हटले आहे. क्रियापदांचे बाबतीत मात्र क्रिया ही लिंगधर्मरहित असल्यामुळे लिंगाचा बोध होत नाही पण' त्याऐवजी कालाचा बोध होतो, ३३१. शब्दप्रयोगाविषयीं नियम. शब्दांच्या प्रयोगाविषयी विचार केल्यास केवळ प्रकृतीचा अथवा केवळ प्रत्ययाचा' प्रयोग कधीही होत नाही हा मौलिक वैयाकरणसिद्धान्त भाष्यकारांनी वेळोवेळी सांगितला आहे. वेदवाक्यांचा निश्चित अर्थ करावा म्हणून वेदांतील पदांचा विचार करण्याकरता व्याकरणशास्त्र प्रवृत्त झाले. वैयाकरणांना पदकार अशीही संज्ञा दिलेली काही ग्रंथांमध्ये आढ- ळते. व्याकरणशास्त्राने पदार्थनिश्चय झाल्यावर वेदवाक्यांतील पदसमूहाचा अर्थ व तात्पर्यार्थ यांचा निश्चय करण्याकरितां मीमासाशास्त्र प्रवृत्त झाले. त्यामुळे मीमांसाशास्त्राला वाक्यशास्त्र ही संशा मिळाली; व व्याकरण, मीमासा व न्याय या तीन शास्त्रांच संपूर्ण अध्ययन ज्याने केले आहे त्याला पक्ष्वाक्यप्रमाणतत्वजः असे म्हणण्याचा प्रघात पडला. वेदांतील पदांच्या विचारा- करितां व्याकरणशास्त्र प्रवृत्त झाल्यामुळे पाणिनीने पद शब्दाचे विवेचन प्रथमतः केले व सुप् प्रत्ययान्त अथवा तिट्-प्रत्ययान्त यानाच पद म्हणावे अशी पद शब्दाची त्याने शास्त्रोपयुक्त व्याख्या दिली; व प्रकृतिप्रत्ययविभाग सागून आपल्या अष्टाध्यायीमध्ये साकल्याने पद. विचार केला. पदाच्या एकमेकांशी असलेल्या संबंधाचा जरी त्याने कारकप्रकरणांत विचार केला असला तरी वाफ्याविषयी व वाक्यार्थाविषयी त्याने मुळीच विचार केला नाही. भाष्यकारांनी 'मुतिटन्त पदं' अशी पद शब्दाची व्याख्या देणान्या सूत्रकारांचा अभिप्राय जाणून 'अपदं न प्रयुजीत' अशा पूर्ववैयाकरणांनी घालून दिलेल्या दंडकाचे प्रतिपादन केले आहे.

·उपोद्धात ३६७ - वेदांमध्ये आढळत नाहीत व भाष्यकारांचे वेळेपर्यंत ते प्रचारांतही नव्हते. बोलण्याला नुकतीच सुरवात ज्याने केली आहे असा बालक ज्याप्रमाणे संबद्ध दोन पदें सबंधवाचक प्रत्ययांशिवाय बोलतो व त्यांचा संबंध संदर्भ जाणणाऱ्या श्रोत्यांच्या मनांत ताबडतोब येतो त्याप्रमाणेच समास, तद्धितत्ति व कृवृत्ति यांमध्ये संक्षिप्तवचनरूप स्थिती असल्यामुळे विभक्तिप्रत्यय दिसत नाहीत व पाणिनीने त्यांचा लोप सांगितला आहे. संदर्भावरूनही सहज अर्थ कळण्यास अडचण येत असेल तर तशी समासवृत्ति तद्धितवृत्ति अथवा कृवृत्ति होऊ नये याकरितां 'सापेक्षमसमर्थ भवति' या पूर्व वैयाकरणांनी घालून दिलेल्या दंडकाचा भाष्यकारांनी जोरान पुरस्कार केला आहे. त्याप्रमाणेच अर्थज्ञान हे सुद्धा सुलभ व्हावे व त्याकरितां अवश्य तेवढेच शब्द उपयोगांत यावे या दृष्टीने ' उक्तार्थानामप्रयोगः' याही पूर्ववैयाकरणांच्या दंडकाचा भात्यामध्ये पुरस्कार केला आहे. ३३३. क्रियावचन शब्द. आख्यात शब्द म्हणजे क्रियापदें किंवा तिङन्त शब्द यांचा क्रियावचन शब्दांमध्ये मुख्यत्वाने अंतर्भाव होतो व त्यांच्यापासून पदार्थामध्ये असलेल्या क्रियारूपी धर्माचा मुख्यत्वाने बोध होतो. कृदन्त शब्दापासूनही क्रियेचा बोध होतो पण तो प्रामुख्याने होत नाहीं; क्रिया ही धर्मरूप असल्यामुळे धर्माशिवाय तिचा बोध होऊ शकत नाही; म्हणून क्रियाश्रयरूपाने द्रव्यप्रतिपादनाची आवश्यकता असतेच; व वाक्यामध्ये ते क्रियाश्रय द्रव्य नेहमीं कर्तृपदाने दाख- विले जातें; किंवा संदर्भानें अध्याहृत केले जाते. क्रिया व क्रियाश्रय द्रव्य यांशिवाय वाक्याचा प्रयोग कधीही होत नाही. आख्यात शब्दामध्ये क्रियेचा मुख्यत्वाने बोध होत असल्यामुळे व क्रियेला लिंगकल्पनेचा योग कधीही होत नसल्यामुळे तिङन्त प्रयोग करतेवेळी धातूला लिंग- प्रत्यय लागत नाहीत. भावप्रधानमाख्यातम् या वाक्यांतील भाव शब्दाचा क्रिया असा सर्वसाधारण अर्थ आधुनिक वैयाकरणांनी दिला आहे. भाष्यकारांनी भाव शब्दाची व्याख्या अथवा अर्थाचे विवेचन केले नाही. “भावे" (सू. ३।३।१८) या सूत्राच्या व्याख्यानावरून क्रिया हा अर्थ त्यांना अभिप्रेत असावा असे दिसते. कृ, भू, अम् या धातूंनी दाखविलेल्या 'क्रियेला सामान्यभाव, व पच् , हन् , गम् वगैरे धातूंतील क्रियेचे बाबतीत एक सामान्य करणरूप 'किंवा भवनरूप सामान्यभाव, व पाक, वध, गमन यांमारखा विशेषभाव असे दोन भाव भाष्यकारांना अभिप्रेत असावे. " ३३४. भाव शब्दाचा अर्थ. . पदार्थामध्ये आढळून येणाऱ्या व क्षणोक्षणी पदार्थाच्या आंतर आणि बाह्य स्वरूपांत बदल घडवून आणणाऱ्या धर्माला भाव ही संज्ञा दिलेली दिसते. भाव शब्दाचा पदार्थाचे अस्तित्व हा व्युत्पत्तिसिद्ध अर्थ होतो व या पदार्थाच्या अस्तित्वाचे जे जनन, अस्तित्व विपरिणाम, क्षय, वृद्धि, व नाश हे सहा धर्म त्यांना भाव ही संज्ञा दिली आहे. या धर्माच्या चालू स्थितीला भाव हे नाव देण्यात येते. उदाहरणार्थ, चूल पेटविणे, चुलीवर भांडे टेवणे, व त्यांत पदार्थ विवक्षित वेळ ठेवणे या सर्व किया जोपर्यंत चालू आहेत तोपर्यंतच्या अवस्थेने ·३६८ व्याकरणमहाभाष्य . 'पचति' या रूपाने वर्णन केले जाते. पाक, पक्ति व पचन या शब्दांतही भाववाचकच प्रत्यय आहेत व या शब्दांचाही वरील क्रियांचा समूह हाच अर्थ आहे; व याच अर्थी भाववाचक प्रत्यय लावले आहेत. तरी पण या भावाला द्रव्याप्रमाणे लेखण्यांत येते व म्हणून या कृदन्त शब्दांना लिंगप्रत्यय व सुप् विभक्तिप्रत्यय लागतात असे भाष्यकारांनी " कृदभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति" या वाक्यांत सांगितले आहे. गत्वा, गन्तुम् इत्यादि ठिकाणी जरी कृत् प्रत्यः याने भावाचे प्रतिपादन होत असले तरी त्या कृत्प्रत्ययान्त शब्दाला लिंग व विभक्ति प्रत्य- यांचा योग होत नाही याचे कारण जरा वरवर रीतीनेच "कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् कदाचिन्न भवति" असे भाष्यकारांनी दिले असले तरी वास्तविक पाहतां त्या ठिकाणी त्या कृदन्त शब्दांना अव्ययस्वरूप प्राप्त झाल्यामुळे विभक्तिप्रत्ययांचा लोप झाला आहे. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे करोति, पनति इत्यादि ठिकाणी क्रियेला प्राधान्य असल्यामुळे व क्रियेला लिंगाचा योग नसल्यामुळे लिंगप्रत्यय लागत नाहीत. पाक, पक्ति, पचन इत्यादि ठिकाणी क्रियेला गौणत्व व द्रव्याला प्राधान्य असल्यामुळे विभक्तिपत्यय लागतात व लिंगप्रत्यय लोकसंकेताप्रमाणे लाग- तात. लिंग हे लोकप्रयोगावर अवलंबून असते हा वैयाकरण सिद्धान्त आहे व भाष्यकारांनी त्याचे निरूपण “ लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य " असे अनेक ठिकाणी केले आहे. पचन, पक्ति व पाक या ठिकाणी जरी प्रत्ययाचा अर्थ भाव म्हणजे क्रियासमूह असला तरी अन-प्रत्ययान्त शब्दाहून क्रियासमूहाच्या आरंभावस्थेचा प्राधान्याने बोध होतो; ति-प्रत्ययान्त शब्दाने क्रिया- समूहाच्या मध्यावस्थेचा प्राधान्याने बोध होतो; व अ-प्रत्ययान्त शब्दाने क्रियासमूहाच्या अन्त्यावस्थेचा प्राधान्याने बोध होतो असे लोकप्रयोगांवरून साधारणतः दिसून येते. ३३५. वार्तिककारांनी दिलेले प्रातिपदिकांचे नऊ प्रकार. पूर्ववैयाकरणांनी शब्दांचे नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात असे चार प्रकार केले आहेत. पाणिनीने शानदृष्टया सोईस्कर असे सुचन्त व तिडन्त असे दोनच प्रकार केले आहेत; व उपसर्ग आणि निपात यांची गुयन्तांमध्ये गणना केली आहे सुवन्त पदांमधील मूळ प्रकृतीला त्याने प्रातिपदिक ही संशा दिली आहे; तसेच तिदन्त पदांतील मूळ प्रकृतीला त्याने धातु ही गंगा दिली आहे. यावरून पाणिनीला प्रातिपदिक व धातू अशा दोनच पदप्रकृती अभिप्रेत अगव्या असे दिसून येते. शब्दांच्या विशिष्ट तन्हेच्या अर्थावरून शब्दांचे आणखी पुष्कळ पोटभेद होऊ शकतात; व निरनिराळ्या संज्ञांच्या रूपाने वार्तिककारांनी त्यांचे निदर्शन केले आहे. "आ कपारात् एका मंग" (म. ११४१) या सूखावरील वार्तिकामध्ये एकामागून एक अशा क्रमाने यांतील अन्याय संशा मांगितल्या आहेत. या वार्तिकांतील " अर्थवत् प्रातिपदिकम् !' गुगगननंच, "गमारा-मत्-तक्षित-अव्यय सूर्यनाग--असलिका जातिः", "संख्या "एपदम्योपनिशिनी गंगा" ही गार्तिक या पातींत महत्वाची आहेत. या यासिकांचे पारपान करतांना भापारांनी वाच्या गाभेना पर गंशेने याध होतो अमें गटन असल्यामुळे गुपननगरेना ममाग, मदिरा इत्यादि मंशांनी बाध होतो. "गुगवचन " या नातिकामध्ये '' सद पापामुळे गुगलमा मातिपदिक गजेना दाम करीत नाही. या संगा विचार Amri दिया जाना, गगार, अव्यय, गदिनान्त, मदन्त, गमार, .5 4 in अंगना मा होता. मागिदिवामियाय भात हा निरामान प्रकार माधि पर प्रतारानात . आति ·उपोद्धात ३ - ३३६. गुणवचन शब्द व द्रव्यवचन शब्द. जाति व गुण या शब्दांचे अर्थ भाष्यकारांनी “वोतो गुणवचनात् ” (सू. ४।१।४४, या सूत्राचे विवेचन करतांना पूर्व वैयाकरणांनी दिलेले श्लोक उद्धृत करून स्पष्ट केले आहेत. द्रव्यावर नेहमी अवलंबून असणारा, विजातीय अनेक द्रव्यांवर दिसणारा, व स्वभावतःच द्रव्यांपेक्षां निराळा असा गुण शब्दाचा अर्थ दिला आहे; व श्वेत, कृष्ण, कोमल, मृदु, कठिन वगैरे गुणवचन शब्दांची उदाहरणे दिली आहेत. जातीचे स्वरूप सामान्यतः " आकृतिग्रहणा जातिः०" या वार्तिकाने अवयवसंस्थानाने जिचा बोध होतो ती जाति अशा रीतीने सांगितले आहे. एकंदरीत पाहतां शब्दांचे द्रव्यरचन, गुणवचन, व क्रियावचन असे तीन प्रकार भाष्यकारांना अभिप्रेत असावे व त्याप्रमाणेच गुण शब्दाच्या त्यांनी दिलेल्या व्याख्येवरून ज्या शब्दांना गुणवचन म्हणता येत नाही व क्रियावचनही म्हणता येत नाही अशा सर्व शब्दांना द्रव्यवचन शब्द म्हणणे हेही त्यांना अभिप्रेत असावें. नैयायिक व इतर शास्त्रकारांनी वापरलेल्या द्रव्य या संज्ञेचा विचार केला असता त्यांनी धर्मापेक्षां निराळा धर्मिरूप जो पदार्थ त्याला द्रव्य म्हटले आहे; व द्रव्यावर राहणान्या धर्माचे गुण व क्रिया असे दोन प्रकार केले आहेत. जगांतील सर्व पदार्थांचा त्यांनी या द्रव्य, गुण व क्रिया यांमध्ये अंतर्भाव केला आहे. भाष्यकारांना हे तीन प्रकार मान्य आहेत हे त्याच्या विवेचनावरून स्पष्ट होते. द्रव्यवचन, गुणवचन व क्रियावचन हे तीनही शब्द त्यांनी वापरले आहेत; इतकेच नव्हे, तर 'नैतत् क्रियावचनं, किं तर्हि द्रव्यवचनम् ' या वाक्याने द्रव्यवचन व क्रियावचन हे दोन प्रकार एकाच शब्दाचे बाबतींत न संभवणारे अत्यंत विभिन्न असे दाखविले आहेत. गुणवचन हा शब्द पाणिनीने पांच वेळां वापरला आहे; व गुणाचे प्रतिपादन करणारा शब्द असा त्याचा अर्थ आहे. भाष्यामध्ये 'नैव द्रव्यवाची, किं तर्हि गुणवाची' अशा रीतीने कोठेही प्रतिपादन केले तरी उभयवचना ह्येते असे विंशति, त्रिंशत् इत्यादि शब्द तसेंच शुक्ल, कृष्ण इत्यादि शब्द यांविषयीं विधान केले असल्यामुळे भाष्यकारांना सुबन्तांचे द्रव्यवचन व गुणवचन असे दोन निरनिराळे प्रकार अभिप्रेत होते हे स्पष्ट दिसून येते. ३३७. उपसर्ग व निपात यांना द्रव्य वचन म्हणण्याच्या शक्यतेचा विचार. पाणिनीने " अर्थवदधातु०" या सूत्रामध्ये धातू व प्रत्यय यांना प्रातिपदिक संज्ञेचा निषेध केला आहे. त्यामुळे त्यांना सुप् प्रत्यय लागत नाहीत व त्यांना 'सुबन्त' ही संज्ञा देता येत नाहीं; व त्यामुळे पद संज्ञाही देता येत नाही. धातूंहून तिङ् प्रत्यय होत असल्यामुळे क्रियापदांना तिङन्त म्हणून पद संज्ञा होते, प्रत्यय हे सुबन्त व तिङन्त यांपैकी कोणत्याही प्रकारचे नसल्यामुळे त्यांना पदसंज्ञा होत नाहीं; व ते अर्थयुक्त असले तरी त्यांचा स्वतंत्र प्रयोग होत नाही. क्त्वायां क्त्वः आमः इत्यादि ठिकाणी त्या त्या प्रत्ययांचा अनुकरण- रूपाने प्रयोग केला गेल्यामुळे त्यांना सुप् प्रत्यय लागलेले दिसतात. उपसर्ग व निपात यांना अर्थवत्त्व असल्यामुळे व त्यांना धातू व प्रत्यय यांच्या सारखा निषेध सांगितला नसल्यामुळे त्यांना प्रातिपदिक संज्ञा होते व त्यामुळे त्यांहून सुप् प्रत्यय होतात व सुबन्त म्हणून त्यांना पदसंज्ञा होते. वरती दिलेले प्रातिपदिकांचे नऊ प्रकार पाहिल्यास उपसर्ग व निपात यांची अव्ययांमध्ये गणना झाल्यामुळे त्यांना गुणवचन म्हणता येत नाही; व क्रियावाचक धातूपासून ते व्युत्पत्तिसिद्ध होत नसल्यामुळे त्यांना क्रियावचनही म्हणता येणार नाही. अर्थात् जी २८ " नसले, ·३७ व्याकरणसहाभाष्य ~ - प्रातिपदिकें गुणवचन नव्हेत ती सर्व द्रव्यवचन अशी द्रव्यवचन शब्दाची व्याख्या केल्यास त्यांना द्रव्यवचन म्हणणे भाग पडते. उपसर्ग व निपात यांच्या अर्थाचा विचार केल्यास त्यांचा द्रव्यरूप अर्थ दृष्टीस पडत नाही. कधीं गुणरूप तर कधी क्रियारूप असाच अर्थ दृष्टीस पडतो. उपसर्गाः क्रियायोगे ' (सू. १।४।५९ ) या सूत्रावरून उपसर्ग हे क्रियेचा विशेष दाखवितात असे सूत्रकारांचे मत दिसते. क्रियेचा विशेष हा क्रियारूप होऊ शकत नाही; तो क्रियेचा गुण होऊ शकतो. प्र; परा इत्यादिकांना उपसर्गसंज्ञेची वाधक कर्मप्रवचनीय संज्ञा जेव्हां होते तेव्हां " अपपरी वर्जने ? (सू. १।४।८८) इत्यादि सूत्रे पाहिली असतां कर्मप्रवचनीयांचा अर्थ गुणवचन अथवा क्रियावचन शब्दांच्या अर्थासारखा दिसून येतो. निपातांचाही अर्थ पाहिल्यास बहुतेक ठिकाणी तो गुणवाचक किंवा क्रियावाचक शब्दांसारखा दिसून येतो. परंतु घर दिलेल्या वार्तिकवचनांचा अभिप्रेत अर्थ कांटेकोरपणाने विचारांत घेतल्यास उपसर्ग, कर्मप्रवचनीय व निपात यांना गुणवचन अथवा क्रियावचन यांपैकी कोणतीही संज्ञा देता येणार नाही. द्रव्यवचन ही संज्ञा सामान्य त-हेची घेतल्यास त्यांना द्रव्यवचन म्हणता येईल; किंवा द्रव्यवचन संज्ञा वार्तिककारांनी दिली नाही म्हणून तिचा स्वीकार न केल्यास त्यांना अव्ययरूप शब्द म्हणून केवल प्रातिपदिक संज्ञा देता येईल. ३३८. असत्त्व शब्दाचा अर्थ. 'चादयोऽसत्त्वे' (सू. ११४१५७) व 'करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्व- वचनस्य (सू. २।३।३३ ) या सूत्रांतील ' असत्त्व ' शब्दाच्या अर्थाविषयी विचार केल्यास निपातांच्या अर्थाविपर्थी आणखी एक निराळाच मार्ग दिसून येतो. उपसर्गाचा चादिशब्दां- मध्ये सूत्रकारांनी अंतर्भाव केला आहे व निपातांमधील पुष्कळसे निपात चादिशब्दांमध्येच येतात. च वगैरे शब्दांना असत्त्व अर्थ असतांना निपात म्हणावें, अथवा सत्व अर्थ असल्यास निपात म्हणूं नये असा ' चादयोऽसत्त्वे ' या सूत्राचा दोनही प्रकारचा अर्थ होतो. असत्त्व शब्दाचाही अर्थ नत्राचा 'पूर्ण प्रतिपेध' अर्थ घेऊन सस्वाभाव असा, किंवा 'तदिन तत्महश' अर्थ धेऊन सत्त्वभिन्न सत्त्वसदृश म्हणजे केवल धर्मरूप असा अर्थ करता येईल. सत्त्व या शब्दाचा द्रव्य हा अर्थ करण्याची भाष्यकारांची वहिवाट आहे. 'सतो भावः सत्त्वम् ' व 'सीदन्ति गुणा यस्मिन् तत् सत्त्वम् ' अशा दोनही प्रकारांनी सत्त्व शब्दाचे भाष्यकारांनी निर्वचन केले असल्यामुळे जगांतील अर्थयुक्त सर्व पदार्थाचा सत्यामध्येच अंतर्भाव होतो प असत्त्व शब्दाचा सत्वरहित म्हणने अर्थरहित असा अर्थ करावा लागतो. पण तसा अर्थ केल्यास असत्य अर्थ असतांना ज्यांना निपात संगा सांगितली आहे अशा 'च,' 'चा बोरे शब्दांना ' अर्थवत् ०' या सूवाने प्रातिपदिक संशा होणार नाही; व त्यामुळे सुप् प्रत्यय नलागल्यामुळे पद संगादी होणार नाही. ही अटचण.लक्षात घेऊनच वार्तिककारांनी 'निपा- तस्यानयंकरय प्रातिपदिकत्यम्' (सू. १२१४५ वा. १२) हे वार्तिक केले, व त्यामुळे निकालांना पद । ही संगा शाल्यामुळे 'पदस्य, पदात्' (स. ८११५१६-१७) इत्यादि सूत्रांनी गनिधात पगेरे यार्य करतांना निपातांचा अतिदन्तपद ग्दणून उपयोग करता येऊ लागला. ३३९. उपमर्ग निपात यांचं वार्तिककारांनी प्रतिपादन केलेले अनर्थकत्व. गानिरागंना याप्रमाणे निपातांना प्रातिपदिक मंगा देऊन शाखीय अटचणी दूर दया, नितांना दिया अनर्थक या विशेषणाना त्यांच्या गनांत काय अर्थ अगाया है भनि राहि. भापारांनी 'क' शब्दाच्या अपांग विवेचन केले नाही; - . - ·उपोद्धात १ फक्त निपातांना प्रातिपदिक संज्ञा देण्याचे उपयोग त्यांनी सांगितले आहेत. अनर्थक याचा पादपूरणार्थक शब्दांप्रमाणे अत्यंत अर्थरहित असा अर्थ घेणे शक्य नाहीं; कारण; लोक- व्यवहारामध्ये उपयुक्त शब्द म्हणून त्यांचा प्रयोग केलेला असतो. सत्त्व म्हणजे द्रव्य हैं धर्मि असल्यामुळे द्रव्यभिन्न म्हणजे केवलधर्मस्वरूप असा असत्त्व शब्दाचा अर्थ करता येईल. भाष्यकारांनी म्हटल्याप्रमाणे गुण हा गुणीशिवाय, त्याप्रमाणेच गुणी हा गुणाशिवाय रहति नंसतो असे जरी असले तरी गुणीची म्हणजे धर्मीची अत्यंत अविवक्षा करून धर्मस्वरूपाचीच केवळ कल्पना केल्यांस, साहचर्य विकल्प इत्यादि केवल धर्म हे च; वा इत्यादि निपीतांचे अर्थ म्हणून समजता येणे शक्य आहे; व तसेच ते नंतरच्या वैयाकरणांनी घेतले असावे असे दिसून येते. यदा तु धर्ममात्रं करणतया विवक्ष्यते न द्रव्यं; तदा स्तोकादीनामसत्त्ववचनता हैं असत्त्व शब्दाचें काशिकाकारांनी दिलेले स्पष्टीकरण व ' यद्योगाद् द्रव्यं स्तोकादिव्यपदेश- मासादयति ते गुणा धर्माः। उभयवचना ह्येते द्रव्यमाहुर्गुणं चं शुक्लादिवत् । यदी गुणवंचनोस्तदा असंत्त्ववचनता इत्यर्थः' या शब्दांत हरदत्तांनी केलेले विवरण ही दोनही या बाबतीत लक्षांत घेण्याजोगी आहेत. 'चादयोऽसत्त्वे' या सूत्रावरील काशिकावृत्तीचे व्याख्यान करतांना हरदत्तांनी पदमंजरीमध्ये सत्त्व व द्रव्य या शब्दांच्या अर्थाविषयी फारच मार्मिक विवेचन केले आहे. ३४०. उपसर्गाच्या अर्थाविषयी विचार. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे असंत्त्व शब्दाचा धर्ममात म्हणजेच केवल धर्म असा अर्थ घेणे योग्य आहे; व च, वा इत्यादि निपातांचा तसा म्हणजे केवल धर्मस्वरूप अर्थ असतो हे स्पष्ट दिसते. भाष्यकारांनी शब्दांचा अर्थ अन्वयव्यतिरेकांवरून जाणावा असे म्हटले आहे. सूत्रकारांनी निरनिराळ्या प्रातिपदिकांचे घातूंचे, प्रत्ययांचे, अव्ययांचे, उपसर्गाचे व कर्मप्रवचनीयांचे प्रसंगार्ने अर्थ दिले आहेत. त्यावरून वैदिक शब्द व शिष्टप्रयुक्त शब्द या सर्वांना अर्थ असतो असे सूत्र- कारांचे मत स्पष्ट दिसून येते. लौकिक प्रयोगामध्ये मात्र केवल धातू, केवल प्रातिपदिके व केवल प्रत्यय यांचा स्वतंत्र प्रयोग केलेला कोठेही आढळत नसल्यामुळे मूत्रकारांनी त्यांना पद संज्ञा दिली नाही; सुबन्त व तिङन्त अशा शब्दांनाच पद संज्ञा दिली आहे. अर्थनिर्देशाशिवाय समासान्त वगैरे काही प्रत्यय सूत्रकारांनी दिले आहेत; त्यांसंबंधी मांप्यकारांनो ' अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति' असे विधान करून ते प्रत्यय स्वार्थी म्हणजे प्रातिपदिकाच्या अर्थी लाविले जातात असे म्हटले आहे. कर्मप्रवचनीयांना मूत्रकारांनी स्वतन्त्र अर्थ दिले आहेत. उपसर्गानी मात्र स्वतंत्र अर्थ कोठे दिलेले आढळत नाहीत. उपग्रहप्रकरणामध्ये (अ. १ पाः ३ सू. १२-९३) विशिष्ट उपसर्गाच्या पुढील विशिष्ट धातूंच्या पुढे परस्मैपद व आत्मने- पदं प्रत्यय सांगतांना सूत्रकारांनी विशिष्ट अर्थनिर्देश केला आहे; पण तो केवल उपसर्गाचा केला नाही; तर उपसर्गसहित धातूंचा अर्थनिर्देश केला आहे. भाष्यकारांनीही उपसाचा धातूंशी योग तिड्प्रत्यय करण्यापूर्वी करावा किंवा नंतर करावा याविषयीं ' उपपदमति' (सू. २।२।१९) या सूत्रावरील माप्यांत, तसेंच 'गतिर्गती' (सू. ८/११७०) यावरील भाप्यांत 'यत्त्वसौ धातूपसर्गयोरमिसंबन्धस्तमभ्यन्तरीकृत्य धातुः साधनेन युज्यते'ही ओळ माप्यकारांनी लिहिली आहे व तिचे कयटभट्टांनी 'तश्च परमार्यतो धानुपसर्गसंघात एव कियावाची, पृथगुपदेशलु धानुपसर्गयोरडादिव्यक्त्यायः । तंतश्चान्तरज उपमर्गयोगो यरितः साधनयोगः' या वाक्यांनी केलेले विवरण लक्षात घेण्याजोगे आहे. यावरून धावत्या उपना ·३७२ व्याकरणमहाभाष्य लागून निराळा अर्थ येतो तेव्हां तो निराळा अर्थ धातू व उपसर्ग मिळून दोघांचा असतो व तसा तो मनांत येण्याकरितां धातु व उपसर्ग यांचा योग तिङ्प्रत्यय जोडण्यापूर्वीच होतो असें भर्तृहरीचे व कैयटभट्टांचे मत आहे. नागेशांनी मात्र उपसर्गाचा धातूशी योग तिङ्प्रत्ययान्त रूप तयार झाल्यावरच होतो; उपसर्ग जवळ असतांना जो विशिष्टार्थ मनांत येतो तो विशिष्टार्थ धातूचाच असतो; फक्त तो दाखविण्याला उपसर्गाची मदत लागते म्हणून उपसर्ग जोडणे आवश्यक असते, असे प्रतिपादन केले आहे. या उपसर्ग- धातुयोगाचे बाबतीत कैयटमत जुनें म्हणून संबोधिले जाते व नागेशांचे मत नवे म्हणून संबोधिले जाते. दोन्ही वैयाकरणांनी भाष्यकारांची वर दिलेली 'यस्वसौ०' ही पङ्क्ति आपल्या प्रतिपादनाला अनुकूल म्हणून घेतली आहे. ३४१. उपसर्गाचे अर्थद्योतकत्व. धातूंचा उपसर्गाशी योग तिङ् प्रत्यय लावण्यापूर्वी होवो अगर नंतर होवो, उपसर्गामुळे धातूला निराळा अर्थ प्राप्त होतो हे खरे; या विशिष्ट अर्थाचे दोन भाग करून हा धातूचा अर्थ व हा उपसर्गाचा अर्थ असे निरनिराळे दाखवितां येत नाहीत; त्यामुळे उपसर्गाला विशिष्ट अर्थ सांगणे कठिण पडते. शिवाय तसा जरी सांगितला-उदाहरणार्थ 'प्रति' याचा अर्थ 'मागें' किंवा . अप' याचा अर्थ । दूर '-तरी तो सर्वच ठिकाणी तसा आढळून येत नाही; व जरी काही ठिकाणी येत असला तरी भाषेमध्ये धातूला सोडून उपसर्गाचा प्रयोग कधीही आढळत नाही. या सर्व गोष्टी विचारांत घेऊन भर्तृहरीने द्योतकत्वसिद्धान्त प्रतिपादन करण्याला आरंभ केला. शब्दावरून अर्थ कसा मनांत येतो-अभिधेय म्हणजे वाच्य म्हणून, अथवा द्योत्य म्हणून, अथवा लक्ष्य म्हणून अथवा व्यङ्गय म्हणून-याविषयी निरनिराळ्या शास्त्रकारांनी भाष्यकारांच्या नंतर कित्येक वर्षांनी आपआपले सिद्धान्त मांडले. पाणिनि, कात्यायन व पतंजलि या तिघाही वैयाकरणांनी याबाबत सूक्ष्म विचार केला नाही व द्योतकत्वासारखा शब्दही वापरग नाही. पाणिनीने निरनिराळ्या ठिकाणी निरनिराळ्या शब्दांचे अर्थ सांगितले आहेत त्यांचा विचार केल्यास अमुक शब्द अमुफ अर्थ प्रतिपादन करतो येवढेच सांगण्याचा त्याचा हेतु असतो. सर्वसाधारण शब्दांनी केलेल्या अर्थप्रतिपादनाकडे लक्ष दिल्यास भर्तृहरीला प्रत्यय निपात व उपसर्ग यांनी केलेल्या अर्थप्रतिपादनाच्या त-हेमध्ये एक प्रकारचे वैशिष्टय आढळून आले व त्याने प्रत्यय निपात व उपसर्ग हे अर्थाचे द्योतक असतात, इतर शब्दांप्रमाणे अर्थाचे वाचक नसतात, असे वेळोवेळी प्रतिपादन केले आहे. या बाबतीत दुसऱ्या कांडामध्ये खुलासेवार विवेचन भर्तृहरीन कारिका १६५-२०६ मध्ये दिले आहे ते परिशीलन करण्याजोगे आहे. विशेषतः 'याचिका घोतिका या स्युत्विादीनां विमत्तयः' (या. प. २।१६५), 'निपाता घोतकाः फेचित् पृथग भिधायिनः । आगमा इव केपि स्युः संभूयार्थस्य वाचकाः (या. प. २०१९४) या श्लोकांतील प्रतिपादन मननीय आहे. शब्दांच्या द्योतकत्याचे प्रतिपादन व उपपति ही प्रथमतः मतदरीच्या यास्यपदीयामध्ये आढळतात. त्याचे पूर्वी संग्रह या ग्रंथामधील उपप तान्यांयान संपादकार च्यातीनी शन्दद्योतफत्याचा बीजभूत सिद्धान्त मांडला असावा भगे दिया. पटमद, दरदत्त ग नागे यांनी मरिमताचा अवलंय काल उपरार्ग, निपात य प्रत्यय मांगा ME अयं नगो प्रदीप जगा जवळच्या पदार्थाचे प्रकाशन करतो, त्याप्रमाणे हे उपसर्ग, नियन पर पामरा जोर तात त्या प्रतीचाच अर्थ दामन देतारा असे भरा. . , ·उपोद्धात ३७३ ३४२. शब्दांचे द्रव्यवचन गुणवचन व क्रियावचन हे तीन प्रकार, वर दिल्याप्रमाणे द्रव्यवचन, गुणवचन व क्रियावचन असे शब्दांचे तीन मुख्य प्रकार होतात. जातिवाचक शब्द, संज्ञावाचक शब्द, संख्यावाचक शब्द, अव्ययें, सर्वनामें, सामासिक शब्द, कृदन्त शब्द व तद्धित शब्द या सर्वांचा द्रव्यवचन शब्दांमध्येच अंतर्भाव होतो असें वर सांगितले आहे. जाति ही व्यक्तीशिवाय व व्यक्ती ही जातीशिवाय अर्थाभिधान कधीही करीत नसल्यामुळे जातिवाचक घट, पट वगैरे शब्दांना द्रव्यवचन म्हणता येईल. संज्ञाशब्दही एका विशिष्ट व्यक्तीचेच अभिधान करीत असल्यामुळे त्यांना द्रव्यवचन म्हणता येईल. संख्यावाचक शब्दही संख्येय दाखवीत असल्यामुळे त्यांनाही द्रव्यवचन म्हणता येईल कृदन्त शब्द हे धातु- साधित असल्यामुळे क्रियेचा अर्थ त्यांमध्ये अंतर्भूत असतो व तो कर्ता, कर्म, अधिकरण या द्रव्यरूप अर्थांना गुणीभूत झाल्यामुळे कृदन्त शब्दांना द्रव्यवचन म्हणता येईल. पण क्रियाश्रय द्रव्यवचन म्हटले असता त्यांचे स्वरूप ज्यास्त स्पष्टपणाने कळून येईल. भावार्थी कृत् प्रत्यय लागून झालेल्या पाक, भजन, क्रिया इत्यादि सिद्ध क्रिया दाखविणाऱ्या शब्दांचा क्रिया हाच अर्थ असल्यामुळे त्यांना क्रियावचनच म्हणावे लागते व भाष्यकारांनी तसे म्हटलेही आहे. पण त्यांना लिंगवचन प्रत्यय लागावे.म्हणून भाष्यकारांनी 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति' असा त्यांच्यावर द्रव्याचा अतिदेश केला आहे. हा अतिदेश शास्त्रसमयाकरितां सामान्य अतिदेश म्हणून समजल्यास या शब्दांना द्रव्यवचनही म्हणता येईल. महत्, गुरु, अणु, लघु, शुक्ल इत्यादि शब्द गुणवाचक शब्दांचीच उदाहरणे म्हणून देता येतील. त्यांना भावार्थी म्हणजे केवल धर्म या अर्थी तद्धित प्रत्यय लागून साधलेले माहात्म्य, गौरव, अणिमा, लघिमा इत्यादि शब्द जरी गुणवाचक असले तरी त्यांचे बाबतीतही ते तद्धितान्त असल्यामुळे त्यांना गुणवचन कसे म्हणावें अशी शंका येते व तिचे निराकरण करावयाचे म्हटल्यास 'तद्धितान्त शब्द गुणवचन नसतात या सामान्य नियमाला 'भावार्थी म्हणजे स्वभावार्थी त्व, तेल वगैरे प्रत्यय लागल्यास गुणवाचकत्व कायम राहते' असा अपवाद समजणे भाग पडते. अशाच तहेची दुसरी अडचण म्हणजे शुल्लो घटः या ठिकाणी शुक्ल शब्दाला मतुप् प्रत्यय लागून त्याचा लोप झाल्यावर शुल्लवर्णयुक्त या अर्थाचा शुक्ल शब्द होतो असें वार्तिककारांचे म्हणणे स्वीकारल्यास तद्धितान्त शुक्ल शब्द द्रव्यवाचक होईल; पण भाप्यकारांनी त्याला गुणवचन असे म्हटले आहे; एवढेच नव्हे, तर गुणवचना- नामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति " असे विधान कल्न लिंगाचा खुलासा केला आहे. शुक्ल कृष्ण इत्यादि शब्दांविषयी भाष्यकारांनी 'उभयवचता येते' असे स्पष्ट म्हटले आहे. , ३४३. विशेषण-शब्दांचे अभिधायकत्व. - वरील सर्व गोष्टींचा विचार केल्यास असे दिसून येईल की द्रव्यवचन, गुणवचन व कियावचन या संज्ञा द्रव्य, गुण किंवा क्रिया यांचं मुख्यत्वाने अभिधान होत असल्यास लावल्या जातात. पाक, घट, मनुष्य, वृक्ष, देवदत्त, दित्य या सर्व शब्दांना द्रव्यवचन शब्द म्हणतां येते. शुक्ल, कृष्ण, लघु, गुरु, मृदु, रूप, रस, गन्ध, स्पर्श गौरव इत्यादि शब्दांना गुणवचन शब्द म्हणतां येते. तसेच, करोति, भवति, पचति इत्यादि तिदन्त शब्दांना मिला- वचन शब्द म्हणता येते. अभिहित अर्थाला द्रव्य, गुण व किया ही कारणीभूत अमन अभिहित अर्थ हा मात्र गुगस्वरूप क्रिमस्यरूप किंवा द्रव्यस्वाप या तन्चा दाल्यास त्या अर्थाने - ·३७४ व्याकरणमहाभाष्य , प्रतिपादन करणाऱ्या शब्दाला द्रव्यमूलक गुणमूलक व क्रियामूलक या विशेषणांनी युक्स गुणवचन, क्रियावचन, किंवा द्रव्यवचन म्हणता येईल. या बाबतीत वाक्यामध्ये आढळणाऱ्या सामानाधिकरण्याकडे लक्ष देऊन समानाधिकरण दोन किंवा अधिक शब्द असल्यास त्यांतील मुख्य शब्दांचे अभिधायकत्व प्रथम ठरवावे; व त्याप्रमाणे विशेषण शब्दांना अभिधायकत्व द्यावे असे सुचवावेसे वाटते. अर्थात्, या धोरणाचा अवलंब केल्यास शुक्लो घंटः या ठिकाणी शुक्ल हा शब्दं घटीशी समानाधिकरण असल्यामुळे भाष्यकारांच्या प्रतिपादनाविरुद्ध त्यौली द्रव्यशब्द म्हणावे लागते. कदाचित् हाच आभिप्राय मनांत धरून वार्तिककारांनी यो शब्दांनी दैव्य॑शब्द बनविण्याकरिती " गुणवचनेभ्यो मंतु " असें वार्तिक करून मतुप् प्रत्ययाचा ठेक् सांगितलो असावा व नागेशभट्टांनी भाष्यकारानी सांगितलेल्या गुणवंचनत्वाचे समर्थन करण्याकरिता मंर्तुप् प्रत्ययाचा लुक् झाल्यास शब्दांची मूळंची स्वरूपकल्पना कार्यम हिते व शुक्ल: पटः, कृष्णो घटः इत्यादि ठिकाणी शुक्ल व कृष्णं है शब्द गुणवांचंकेचं आहेत असे म्हटले आहे. एकंदरीत पाहता, शब्दांचे द्रव्यवचन, गुणवचन व क्रियावचने है भैर्द भाष्य- काराचे वेळी उपयोगात आले; व शब्दांचे द्योतकत्व व वाचकत्व असे दोन प्रकारचे स्वरूप भाष्यकार व त्यानंतरच्या वैयाकरणांनी प्रतिपादित केले. याविषयी साङ्ग विचार करणे झाल्यास " किडारादेका संज्ञा" (सू १।४।१) " उपपदमति” (सू. २।२।१४) वोतो गुणवंचनात् ।" (सू. ४१११४४ ) " गतिकारकोपपदात् कृत् " (सू. ६।२११४२) एक तद्धितेच (सू. ६।३।६२ ) या सूत्रांवरील भाष्य प्रदीप व उद्योत यांतील विवेचन फारच विचार करण्याजोगे आहे. ३४४. महाभाष्यानंतर संस्कृतभाषेची स्थिति व व्याकरणविषयक घडामोडी. - पाणिनिप्रक्रियेवर व्याकरणमहाभाष्यासारखा उत्कृष्ट विद्वत्ताप्रचुर व अन्तिमव्याख्यान- स्वैरपाचा ग्रंथ लिहिला गेल्यानंतर कित्येक वर्षे नव्हे, तर काही शतके व्याकरणशास्त्रावर आणखी इतर ग्रंथ लिहिले न जाणे हे क्रमप्राप्त व साहजिकच होते. शिवाय, पतंजलीनंतर अल्पावधीतच न्याय, वेदांत, मीमांसा सांख्य, योग, इत्यादि शास्त्रांवर वे दर्शनांवर सूत्र. व्याख्यानरूप अधिकृन भाष्यग्रंथ च टीकाग्रंथ लिहिले गेले. दर्शनग्रंथांचे अधिकृतरीत्या धार्मिक स्वरूप असल्यामुळे स्वाभाविकच त्यांच्या अभ्यासाकडे लोकांची अधिक प्रवृत्ति झाली, व व्याकरणाच्या अध्ययनाकडे दिवसानुदिवस लोकांचे लक्ष कमी होत गेले. संस्कृत भाषेचे चोलभाषा हे स्वरूप नाहीसे होऊन सामान्य जनांमध्ये प्रचलित असलेल्या प्राकृत व पाली या भाषांमध्ये ग्रंथ रचिले गेले; इतकेंच नन्हे, तर, संस्कृत वेदग्रंथांचा व शास्त्रवाडायांचा अभ्यास करण्यापूर्वी संस्कृतभाषेचे कामापुरतें अध्ययन करणे जरूर पडू लागले. त्यांतच सामान्य जनतला भाषाज्ञानासाठी विद्वानांनी पाणिनीचीच प्रक्रिया घेऊन अष्टाध्यायीपेक्षां सोपी चान्द्र, कातन्त्र, जनेन्द्र वगैरे व्याकरणे रचिल्यामुळे पाणिनीय व्याकरणाध्ययनांकडे लोकांची प्रभृत्ति जवळजवळ नाहींशीच झाली. पाणिनीय अष्टाध्यायीला वेदाङ्ग म्हणून स्थान मिळाल्या- मुळे अष्टाध्यायीसूत्रपाठ मात्र मुखपरंपरेने जसाच्या तसा कायम राहिला. वरील कारणांमुळे महाभाप्याप्ययनाचा कालांतराने जवळजवळ लोपच झाला व इललिखितही नाहीशी झाली. हाच गोष्ट मर्तृहरीने आपल्या वाक्यपदीयाच्या दुसऱ्या कांटाच्या शेवटी नमूद केली आहे. वाणिनीय व्याकरणाचे व महामाप्याचे अध्ययन पुनः चालू करण्याचे श्रेय भर्तृहरीलाचे आहे.

·उपोद्धात ३७५ ३४५. कातन्त्र व्याकरण. कातन्त्र अथवा कालाप नांवाचेही व्याकरण ह्याच कालांत लिहिले गेले. हे कातन्त्र व्याकरण हल्ली बिहार, बंगाल वगैरे पूर्वेच्या प्रांतांत प्रचलित आहे. हे व्याकरण किंवा त्याचें मूलस्वरूप दुसरे व्याकरण जरी असले तरी तें पाणिनिपूर्वकाली होते असे म्हणण्यास पाणिनि- सूत्रांचा प्रत्यक्ष पुरावा माही. भाष्यकारांनी 'कलाप्यश्वत्थ या सूत्राचे विवरण करतांना 'कालाप' व त्याचबरोबर दिलेल्या 'माहावार्तिक' या उदाहरणांवरून कलापि नांवाचा ग्रंथकार पाणिनिपूर्वः काली होता व त्याच्याच ग्रंथावर पुढे कालाप अथवा कातन्त्र हे व्याकरण अधिष्टित झाले असे म्हणता येणे शक्य आहे कातंत्र या शब्दाचा अर्थ लहान तंत्र म्हणजे शास्त्र असा आहे. शिवाय पाणिनीने न दिलेल्या, पण जुन्या वैयाकरणांच्या संज्ञा म्हणून महाभाष्यामध्ये ज्यांचा उल्लेख आढळतो त्या अवतनी, श्वस्तनी, परोक्षा वगैरे संज्ञा कातंत्र व्याकरणामध्ये आढळत असल्याने वरील विधानास एक प्रकारची पुष्टि मिळते. हल्ली उपलब्ध असलेले कातंत्र व्याकरण- मात्र पाल्यकीर्तिकृत शाकटायन व्याकरणासारखें फार अर्वाचीन नाही. भाष्यकारांनंतर चार पांच शतकांतच ते रचिले असावे. यांतील सूत्रे कारिकामय आहेत. या कालाप अथवा कातंत्र व्याकरणाचा कर्ता म्हणून शर्ववाचा उल्लेख नंतरच्या ग्रंथांत आढळून येतो. शर्व- वाने स्वतः या व्याकरणावर वृत्ति लिहिली व त्यानंतर यावर बरेच वृत्तिग्रंथ व टीकाग्रंथ लिहिले गेले. या कातंत्र व्याकरणाचा कृदन्त भाग हा कात्यायनाने लिहिला अशी समजूत आहे. कथासरित्सागरामध्ये सातवाहन नृपतीच्या आज्ञेनुसार हे व्याकरण शर्ववाने लिहिले अशी आख्यायिका आहे. अर्थात् हा सातवाहन प्रख्यात शालिवाहन नृपतीपेक्षां निराळा असें मानण्यात येते. कार्तिकेयाने या व्याकरणाचा उपदेश केला म्हणून या व्याकरणाला कौमार असेंही नांव देण्यात येते. या व्याकरणाची रचना ऐन्द्र व्याकरणाप्रमाणे प्रकरणात्मक आहे. या व्याकरणाचे दुसरे वैशिष्टय म्हणजे यामध्ये संज्ञा फारच थोड्या आहेत व काही ठिकाणी सूत्रांचेबरोबरच उदाहरणे दिली आहेत. ही उदाहरणांसहित सूत्रोचारणाची पद्धत वार्तिककास कात्यायन यांच्या वार्तिकामध्ये काही ठिकाणी आढळते. गरुडपुराणांत या व्याकरणाचा संक्षेप दिलेला आढळतो. कातन्त्राचा बंगालमध्ये पुष्कळ प्रचार आहे. गुजरातमध्येही याचा प्रचार काही शतकांपूर्वी बराच असावा. अनहिलवाडा पट्टण येथील हस्तलिखित ग्रंथसंग्रहालयामध्ये या व्याकरणाच्या व यावरील अनेक वृत्तींच्या टीकांच्या व पञ्जिकांच्या उत्तम हस्तलिखित प्रती उपलब्ध आहेत. ३४६. चान्द्र व्याकरण. चान्द्र व्याकरण हे चंद्रगामी नांवाच्या बौद्धधर्मीय आचायांनी लिहिले आहे. हे व्याकरण सूत्रमय आहे व पुष्कळ अंशी पाणिनीच्या सूत्रावर आधारलेले आहे. हा चंद्रगोमी वंगदेशचा रहाणारा पौधीत्य व्याकरणपरंपरेचा वैयाकरण होता. तो बौद्धमतावलंबी होता असे मानण्यात येते. तरी पण त्याने आपले व्याकरण लिहिण्यांत पाणिनीची पद्धती स्वीकारली आहे. अर्थात् आपले व्याकरण तुलभ व्हावे म्हणून पाणिनीच्या सूत्रक्रमांत योग्य ते बदल त्याने केले आहेत; व त्या कामी महाभाप्याचा उपयोग केला आहे. त्याने संज्ञाप्रकरण पार गाळून टाकले आहे; व लोकांतील संज्ञा जशाच्या तशाच घेतल्या आहेत. प्रत्याहारसूत्रे शाकटायना- ·३७६ व्याकरणमहाभाष्य - प्रमाणे तेरा केली आहेत. काशिकमध्ये वैदिकपरंपरागत पाणिनिसूत्रपाठापेक्षां कांही थोडी ज्यास्त सूत्रे सांपडतात व काही पाठभेद आढळतात; ते चांद्र व्याकरणांतून घेतले असावे असा समज आहे. महाभाष्याचे पुनरुज्जीवन चंद्राचार्यांनी केले असें भर्तृहरीने म्हटले आहे. हे चंद्राचार्य व चंद्रगोमी एकच असण्याचा संभव पुष्कळ आहे. चान्द्र व्याकरणाचा सारांश अग्निपुराणाच्या २४८-२५८ अध्यायांमध्ये मिळतो. या चांद्र व्याकरणालाही उपसर्गवृत्ति, शिक्षा, कोश, अध्यायत्रयात्मक उणादिसूत्रपाठ, धातुपाठ, गणपाठ, लिंगानुशासन ही उपांगें आहेत. धातूंची संख्या साधारणपणे पाणिनीने दिलेल्या धातुंच्या संख्येच्या निम्मी आहे. कारण, बरेचसे धातू पाणिनीच्या नंतर चंद्रगामीच्या काळापर्यंत संस्कृत ही बोलभाषा नाहीशी झाल्या- मुळे प्रचाराबाहेर गेले असावे या व्याकरणाचे सहा अध्याय उपलब्ध आहेत. कदाचित् वैदिकी प्रक्रिया असलेले दोन अध्याय लुप्त झाले असण्याचा सभव आहे. कदाचित् चंद्रगोमी बौद्धमतावलंबी असल्यामुळे त्याने ते लिहिलेही नसावे. बौद्ध पंडित पाणिनीय व्याकरणाचा अभ्यास करीत असले व त्यांना ते जरी उपयुक्त व पसंत असले तरी वैदिकी प्रक्रिया ही पाली आगमग्रंथांना अनुपयुक्त म्हणून ते वैदिकी प्रक्रियेचा अभ्यास करीत नसावे. ३४७. जैनेन्द्र व्याकरण. जैनेन्द्र व्याकरण हेही पाणिनिसूत्रावर आधारलेले व्याकरण याच काळांत लिहिले असावे. महावीराने इंद्राला या व्याकरणाचा उपदेश केला अशी एक आख्यायिका असली तरी पूज्यपाद देवनंदी याने ते पांचव्या शतकांत रचिले अशी सर्वसाधारण समजूत आहे. हेही व्याकरण पाणिनिसूत्रांवर आधारलेले आहे. काशिकाकारांनी जिनेन्द्र व्याकरण म्हणून ज्याचा उल्लेख केला आहे ते हेच असावे. या व्याकरणामध्ये व म्हणजे प्रथमा, ह म्हणजे अव्ययीभाव, स म्हणजे तत्पुरुष, दी म्हणजे दीर्घ, घ म्हणजे ह्रस्व अशा त-हेच्या संकेत-संज्ञा दिल्या आहेत. या व्याकरणाची संस्करणे (Versens) दाक्षिणात्य व औदीच्य अशी उपलब्ध आहेत. या व्याकरणामध्ये एकशेष प्रकरण नाही. अर्थात् , जात्यभिधानपक्षी एकशेष अनावश्यक आहे असे मत भाष्यकारांनी आपल्या पूर्वीच्या वैयाकरणांचे म्हणून दिले आहे. या जैनेन्द्र व्याकरणांत सिद्ध- सेनदिवाकर, प्रभाचंद्र, समंतभद्र वगैरे प्रसिद्ध जैन ग्रंथकर्त्यांचा उल्लेख केला आहे. ईश्वरकृष्णांचाही उल्लेख या व्याकरणांत मिळतो. जैनेन्द्र व्याकरणाचे उल्लेख अनेक जैन ग्रंथांत मिळतात. काशितही या व्याकरणाचा उल्लेख आहे. साधारणपणे इ. स. चे पाचवें शतक हा देवनंदीचा काल समजला जातो. कांही टीकाकारांनी या जनेन्द्र व्याकरणाचाच ऐन्द्र व्याकरण म्हणून उल्लेख केला आहे. परंतु जैनेन्द्र व्याकरण हे प्राचीन ऐन्द्र व्याकरणापेक्षां अगदी निराळे व त्याच्याशी असंबद्ध असून पाणिनिसूत्रावरच आधारलेले आहे. देवेन्द्र व दैव ही नांचे याच व्याकरणाला दिली असण्याचा संभव आहे. या व्याकरणावर देवनंदीने स्वतः न्यासवृत्ति लिहिली आहे व घातुपाठ, गणपाठ, लिंगानुशासन यांची जोड दिली आहे. जैन ग्रंयांतील उल्लेखांवरून याच सुमारास सन्मति-तर्क ग्रंथ लिहिणाऱ्या सिद्धसेनदिवाकर नांवाच्या महापंडितांनी एर व्याकरण ग्रंथ रचिला असावा असे दिसून येते. सिद्धसेनदिवाकर हे जैन साधु (क्षपणक) असल्यामुळे क्षपणक-व्याकरण म्हणून ज्याचा उल्लेख मिळतो तो याच व्याकरणाला उद्देशन असावा असे दिसते. 'धन्वन्तरिः क्षपणक:० या श्लोकामधील क्षपणक शब्द या सिद्धमनदिवाकरांनाच उद्देशन असणे शक्य आहे. - ' ·उपोद्धात भर्तृहरि-कालखंड (इ. स. ५००-६५०) ३४८. भर्तृहरीच्या वेळी उपलब्ध असलेले व्याकरणग्रंथ. वरतीं निर्दिष्ट केलेल्या व्याकरणग्रंथांपैकी शाकटायन व्याकरण हे भर्तृहरिकालखंडांत जुने पाणिनिपूर्वीच लिहिलेले उपलब्ध होते. त्याप्रमाणेच ऐन्द्र, आपिशल, काशकृत्त, शाकल्य इत्यादि व्याकरणेही उपलब्ध होती. या वर दिलेल्या व्याकरण-ग्रंथांशिवाय या भर्तृहरिकालखंडांत भर्तृहरीच्या पूर्वी काही प्रकीर्ण स्वरूपाचे व्याकरणविषयक ग्रंथही लिहिले गेले. पाणिनिसूनांवर दुर्विनीत चुल्लिभट्टि, निळूर यांनी वृत्तिग्रंथ लिहिले असें काशिका वगैरे ग्रंथांतील उताऱ्यांवरून दिसून येते. तसेंच भाष्यकारांपूर्वी कुणिवृत्ति, माथुरीवृत्ति, श्वोभूतिवृत्ति, वाररुचीवृत्ति वगैरे काही वृत्ती लिहिल्या होत्या हे महाभाज्यांतील उल्लेखांवरून दिसून येते. यांशिवाय सूत्रार्थविवरणरूप अनेक श्लोकवार्तिकेंही उपलब्ध होती. शान्तनवाने रचिलेली फिट् सूत्रे व शाकटायनप्रणीत म्हणून समजलेली उणादि सूत्रेही उपलब्ध होती. ही उणादि सूत्रे कात्यायनाने रचिली असा काही वैयाकरणांचा समज आहे. पञ्चपादात्मक व दशपादात्मक अशी दोन त-हेची उणादि सूत्रे उपलब्ध आहेत; त्यांतील एक शाकटायनाने व दुसरे कात्यायनाने रचिले असण्याचा संभव आहे. नंदिकेश्वराच्या म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या कारिका याच कालखंडांत लिहिलेल्या असाव्या महाभाष्यदीपिकमध्ये भर्तृहरीने अन्थे, अपरे, काँचत् इत्यादि शब्दांनी काही ग्रंथकारांचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला आहे. त्यांपैकी काही वर निर्दिष्ट केलेल्यांपैकी असणे शक्य आहे; व कांही भाष्यावर टीका लिहिणारेही असणे शक्य आहे. ३४९, प्राचीन व अर्वाचीन शाकटायन-शब्दानुशासन. वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे पतंजलि व भर्तृहरि यांच्या मध्यंतरीच्या कालांत सुलभ व लोकप्रिय व्याकरण ग्रंथ पुष्कळच झाले; परंतु त्यांतील चन्द्रगोमीने केलेले चान्द्र व्याकरण, शर्ववाने सुधारून वाढविलेलें कातन्त्र अथवा कालाप व्याकरण, देवनन्दीने केलेलें जैनेन्द्र व्याकरण, व कात्यायनाने केलेले पाली व्याकरण ही आज उपलब्ध आहेत. पाणिनीच्या सूत्रांत शाकटायनाचा उल्लेख मिळतो व शाकटायनकृत शब्दानुशासन नांवाचा हल्ली एक व्याकरणग्रंथ उपलब्धही आहे. परंतु या ग्रंथाची सूत्ररचना, इतर ग्रंथांचे उल्लेख, रूपसिद्धि, इत्यादिकांचे अवलोकन केले असता हा ग्रंथ पुष्कळच अर्वाचीन (साधारणपणे दहाव्या अकराव्या शतकांत लिहिलेला आहे असे दिसून येते. काही अर्वाचीन ग्रंथांत या शब्दानुशासन ग्रंथकांचे पाल्यकीर्ति असेही नांव आढळून येते. प्रस्तुत उपलब्ध शाकटायन-शब्दानुशासन हा ग्रंथ कितीही नवा असला तरी पूर्वेकडील प्रांतांत शाकटायन नांवाचा एक मोठा वैयाकरण पाणिनिपूर्वकालीं होऊन गेला व त्याचे व्याकरण पाणिनिकाली उपलब्ध होते हे निश्चित. कदाचित् उणादिसूत्रकर्ता शाकटायन म्हणून उद्द्योतकार नागेशभट्टांनी ज्याचा उल्लेख केला आहे त्यानेच शब्दानुशासन व उणादि- सूत्रे पाणिनिपूर्वकाली रचिली असावी. हल्ली उपलब्ध असलेला शाकटायन-शब्दानुगासन हा ग्रंथ संज्ञाकरण, अनुबंधकल्पना, सूत्ररचना, प्रकरणविभाग इत्यादि बाबतीत कितीही पाणिनीच्या व्याकरणासारखा असला, किंबहुना चान्द्रव्याकरणासारखा त्यावर अधिष्ठित जरी असला, तरी त्यामध्ये प्राचीन शाकटायनकृत व्याकरणांतील बराचसा भाग उद्धृत केलेला आहे असे दिसून येते; व त्यामुळेच या पाल्यकीतिकृत व्याकरणाला शाकटायन-शब्दानुशानन असे नांव दिले असावे. भर्तृहरीच्या वेळी, अर्थात्, जुने शाकटायन-व्याकरण उपलब्ध अमर्ने पाहिजे. . , ·३७८ व्याकरणमहाभाष्य . ३५०. भर्तृहरीचा काल.. इतके व्याकरणग्रंथ असूनही इतर शास्त्रे व दर्शने यांचेकडे लोकांचे लक्ष ज्यास्त गेल्याने व चान्द्र, जैनेन्द्र, कातन्त्र वगैरे सुलभ व्याकरणांचा ज्यास्त प्रसार झाल्याने पाणिनीय व्याकरणशास्त्र मागे पडले व त्याचे पुनरुजीवन भर्तृहरीने उत्तम प्रकारे केले. भर्तृहरीच्या कालाविषयी बराच मतभेद आहे. इत्सिंग या चिनी प्रवाशाने इ. स. ६९१ च्या सुमारास लिहिलेल्या प्रवास- वृत्तांतामध्ये ‘भर्तृहरी व धर्मपाल या दोन बौद्ध पंडितांनी पे-इ-ण नांवाचा ग्रंथ लिहिला व ४० वर्षापूर्वी भर्तृहरी दिवंगत झाला' असे म्हटले आहे. त्यावरून इ. स. चें सातवें शतक हा भर्तृहरीचा जीवनसमय मानण्यात येतो; व त्याला बाह्य पुराव्यांवरून पुष्कळसा आधारही मिळतो. कुमारिलभट्टांनी श्लोकवार्तिक व तन्त्रवार्तिक या ग्रंथांमध्ये भर्तृहरीच्या मताचे खंडन केले आहे. त्याप्रमाणे बौद्धपंडित धर्मकीर्ति यानेही भर्तृहरीच्या मतावर आक्षेप घेतले आहेत. सिद्धसेनदिवाकर नांवाच्या जैन पंडिताने लिहिलेल्या सन्मतितकांवर द्वादशारनयचक्र नांवाची टीका लिहिणाऱ्या मल्लवादीने भर्तृहरीचे गुरुजी वसुरात यांचा उल्लेख केला आहे. या वसुरातांनी वसुबंधूंच्या अभिधर्मकोशावर कडक टीका केली व ती सहन न झाल्यामुळे वसुबंधूने वसुरातांशी वादविवाद केला व त्यांना जिंकून बत्तीस अध्याय असलेला त्यांचा व्याकरणाचा ग्रंथ नष्ट केला अशी आख्यायिका आहे. हा वसुरात चंद्रगोमीचा प्रत्यक्ष शिष्य होता अशीही आख्यायिका आहे. चंद्रगोमीने महाभाष्यकारांच्या ' अरुणद् यवनो माध्यमिकाम्' या महाभाष्यांत दिलेल्या उदाहरणासारखेच " अरुणद् गुप्तो हूणान् असे उदाहरण आपल्या ग्रंथांत दिले आहे. तोरमाण नांवाच्या हूण राजाचा पराभव करणाऱ्या पांचव्या शतकांतील स्कन्दगुप्ताचा हा उल्लेख असावा असे मानण्यात येते. या सर्व गोष्टी विचारात घेतां इ. स. च्या चौथ्या अगर पांचव्या शतकांत सिद्धसेन-दिवाकर, त्यानंतर मल्लवादी, व त्यांचे समकालीन पाणिनिसूत्रावर वृत्ति लिहिणारे चंद्रगोमीचे शिष्य वसुरात, त्यानंतर त्यांचे शिष्य म. म. भर्तृहरि, त्यानंतर महाबौद्धपंडित दिङ्नाग, त्यानंतर महामीमांसक कुमारिलभ, त्यानंतर उद्योतकर व त्यानंतर धर्मकीर्ति असा या सर्व पंडितांचा कालक्रम देता येणे शक्य आहे. ३५१. भर्तृहरीच्या कार्याचे महत्त्व. इत्सिंगच्या उल्लेखांवरून इ. स. ६५१ हा भर्तृहरीचा काल असावा असे दिसत असले तरी महानैयायिक दिङ्नागानें भर्तृहरीच्या कारिकांपैकी काही कारिका उद्धृत केल्या असल्या- मुळे भर्तृहरी हा दिङ्नागांपूर्वी इ स.च्या सहाव्या शतकांत होऊन गेला असावा असे काही लोक मानतात. शतकत्रयाचा कर्ता जरी राजा भर्तृहरी म्हणून निराळा असला व भट्टिकाव्या- चाही त भहि म्हणून संबोधिला जाणारा निराळाच भर्तृहरी असला तरी वाक्यपदीय, वाक्यपदीयवृत्ति, व महाभाष्यदीपिका हे ग्रंथ एकाच व्यक्तीने लिहिले आहेत यांत संशय नाही. पे. इ--ण हा प्रथ भर्तृहरी व धर्मपाल या दोघांनी मिळून लिहिला व भर्तृहरी हा बौद्धमतावलंबी होता असे इत्सिंगर्ने प्रतिपादन केले आहे. 'दसपइण्णा' हे नांव ज्याप्रमाणे दशप्रकीर्णक या जैनग्रंथाचे आहे त्याप्रमाणेच वाक्यपदीयाच्या तिसऱ्या कांडाला प-इ-ण (प्रकीर्ण) हे नांव देण्यात आले असले तरी शब्दब्रमाचा कंठरवाने पुरस्कार करणारा महामीमांसक भर्तृहरी हा पौद्धधर्मीय नव्हता. गीटपादाचार्याच्या ग्रंथावर जशी बौद्धदर्शनग्रंथांची व विचारसरणीची छाप दिसून येते तशीच छाप जरी वाक्यपदीय या ग्रंथावर आढळून आली तरी दोन्ही ग्रंथाचे मणेते गोरपाद व भर्तृहरी पूर्ण आस्तिक व अद्वैत वेदांताचे पुरस्कर्ते होते यात शंका नाही ·उपोद्धात ३७९ भर्तृहरीने शब्दाद्वैताचे प्रतिपादन केले आहे; गौडपादाने मायाद्वैताचे प्रतिपादन केले आहे. न्याय व मीमांसा या शास्त्रांचाही भर्तृहरीने पूर्ण अभ्यास केला होता असे महाभाष्यप्रदीपिकेतील उल्लेखांवरून स्पष्ट दिसून येते. पूर्ववैयाकरणांनी घातलेल्या पायावर पाणिनीने मंदिर बांधले अशी कल्पना केल्यास त्या मंदिराचे सर्वांगपरिपूर्ण काम वार्तिककारांनी केले व महाभाष्य. कारांनी त्यांतील सर्व कलाकुसरीचे काम करून त्याला उत्तम सजावट देऊन कळस चढविला; पण मंदिरांत मूर्तिस्थापनेचे काम व्हावयाचे राहिले व तेथे शब्दब्रह्मरूप मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेचे काम भर्तृहरीने उत्तम प्रकारे केले. ३५२. भर्तृहरीच्या अर्थग्रंथाने व्याकरणाची परिपूर्ति. शब्दानुशासन या दृष्टीने महाभाष्यकारांची कामगिरी सर्वश्रेष्ठ होती व महाभाष्यकारांचे वचन म्हणजे अंतिम निर्णय ( Final word ) असे योग्य रीतीने मानिले जात होते यांत शंका नाही. शब्दार्थविवेचनही भाष्यामध्ये जागोजागी दृष्टीस पडते; पण भाष्यकारांनी शब्दार्थविवेचनपर स्वतंत्र ग्रंथ अथवा प्रबंध लिहिला नाही. कदाचित् पाणिनीच्या कालींच लिहिलेला व्याडीचा संग्रह ग्रंथ भाष्यकारांचे वेळी प्रचारांत असावा व त्यांत प्रामुख्याने शब्दार्थाचे विवेचन आल्यामुळे भाष्यकारांनी त्यावर स्वतंत्र ग्रंथ लिहिला नसावा. भर्तृहरीने मात्र संग्रहग्रंथ व महाभाष्य यांतील शब्दार्थविवेचनाचा पूर्ण अभ्यास करून त्रिकांडात्मक वाक्यपदीय हा ग्रंथ लिहिला व व्याकरणशास्त्रांतील राहिलेले काम संपविण्याचे पूर्ण श्रेय घेतले असे म्हणण्यास काही हरकत नाही. या बाबतीत पुढील दंतकथा लक्षात घेण्याजोगी आहे:--- एकदां राजदरबारांत व्याकरणशास्त्रामध्ये सर्वोत्तम ग्रंथ म्हणजे एकच व तो व्याकरणमहाभाष्य हाच (अहो भाष्यम् अहो भाष्यम् ) असे पंडितांचे उद्गार सभेमध्ये हजर असलेल्या भर्तृहरीला सहन झाले नाहीत; व त्याने उठून ' अहो वयम् , अहो वयम् ' असे उद्गार काढले; त्यावर पंडितांनी 'आपण कोण एवढे मोठे आहा' असा वेचक प्रश्न केल्यावर भर्तृहरीने 'मां अदृष्ट्वा गतः स्वर्ग अकृतार्थः पतञ्जलिः' असे थोडक्यात मार्मिक उत्तर दिले. कवींच्या व ग्रंथकर्त्यांच्या कार्याविषयी अशा दंतकथा पुष्कळ आहेत व त्यांचे सारांशरूप श्लोक लोकांचे स्मरणांत आहेत. महाकवि कालिदासाविषयी ' कविर्दण्डी कविर्दण्डी कविदण्डी न संशयः । अहं रण्डे अहं रण्डे त्वमेवाई न संशयः॥ हा श्लोक प्रसिद्धच आहे. तसाच महापंडित जगन्नाथांविषयीं 'णेरणाविति सूत्रार्थ भगवान् वेत्ति पाणिनिः । अहं च भाष्यकृद् वेत्ति वृत्तिकृद् वेत्ति वा न वा ।।' हाही श्लोक ऐकण्यात येतो. त्याप्रमाणेच महाविद्वान् नागेशभट्टांविषयीं 'अत्र विषये पण्डितनागेशाः प्रमाणम् । कोयं भारवाहो नागेशः । सोऽहमेव । ' असा संवाद प्रसिद्धच आहे. ३५३. वाक्यपदीयाचे प्रथम काण्ड (ब्रह्मकाण्ड). भर्तृहरीने लिहिलेल्या सर्व ग्रंथांमध्ये वाक्यपदीय हा सर्वात श्रेष्ठ ग्रंथ समजला जातो. व्याकरणशास्त्राचे शब्दसिद्धि हे अंग विचारांत घेतल्यास व्याकरण-महाभाष्य हा जसा सर्वात श्रेष्ठ ग्रंथ समजला जातो त्याप्रमाणेच शब्दार्थविवेचनाचे बाबतींत वाक्यपदीय हा सर्वात श्रेष्ठ अंथ समजला जाण्यास हरकत नाही. अर्थात्, त्यांतील सर्व सिद्धान्त महाभाप्यावर अधिष्ठित व भाष्यवार्तिकवचनांशी सुसंगत असेच आढळून येतात. या वाक्यपदीयाची तीन कांडे हल्ली उपलब्ध आहेत व तो मूळचाही त्रिकांडात्मकच असावा. शब्दार्थाचा विचार हा वाक्यपदी. याचा प्रतिपाद्य विषय आहे. मीमांसा, सांख्य, योग, जैन, बौद्ध इत्यादि दर्शनांच्या अभ्यासा- मुळे व्याकरणशास्त्र हे अनुपयुक्त शास्त्र समजले जाऊ लागले होते. भर्तृदरीने व्याकरणशालाची , , ·३८०. व्याकरणमहाभाष्य उपयुक्तता प्रस्थापित केली इतकेच नव्हे तर शब्दार्थज्ञान साकल्याने झाल्यास शब्दब्रह्मस्वरूप प्राप्त होते असे व्याकरणाध्ययनाचं फल सांगून व्याकरणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप प्राप्त करून दिले ज्याप्रमाणे निरुक्ताला 'व्याकरणस्य कायम्' असे म्हटले जाते त्याप्रमाणेच एका दृष्टीने भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयाला मीमांसाव्याकरणयोः कारयम् ' असे म्हणता येईल. या ग्रंथाच्या पहिल्या कांडाला 'ब्रहाकांड' हे नांव दिले आहे. त्यामध्ये शब्दाच्या स्वरूपाचा साकल्याने विचार केला आहे. वेदग्रंथाचा योग्य अर्थ समजण्यास मीमांसा, व्याकरण, व निरुक्त ही तीन उपयुक्त शास्त्र समजली जातात. त्यांपैकी मीमांसा व व्याकरण यांची शब्दशास्त्रामध्ये गणना होते. वेदप्रतिपादित विधींचे यथासांग अनुष्ठान केल्यामुळे स्वर्गप्राप्ति होते असे वेदग्रंथांत मुख्यत्वाने सांगितले आहे; त्यावरून वेदवाक्य हेच परमतत्त्व असा सिद्धान्त निघतो; व ' तत्त्वज्ञान्मोक्षः' या सर्व दर्शनग्रंथांतील स्त्रभूत मूलसिद्धान्तानुसार शब्दतत्व- शानोन मोक्ष कसा मिळू शकतो हे सांगणे क्रमप्राप्त होते; व भर्तृहरीने पहिल्या कांडामध्ये, शब्द नित्य आहे व नित्य शब्द हेंच परब्रह्माचे स्वरूप आहे' असा सिद्धान्त मांडून मोक्ष- प्रासांचा उपाय थोडक्यात सांगितला आहे. या ब्रह्मकांड नांवाने प्रसिद्ध असलेल्या प्रथम कांडामध्ये व्याकरणाचं महत्व प्रथमतः सांगितल्यानंतर शब्दाचे अनादिनित्यत्व सिद्ध केले आहे. त्यानंतर प्रमाणांचे स्वरूप सांगून आगमप्रमाण हेच मुख्य प्रमाण घ्यावे व त्याला विरुद्ध नसल्यास दतर प्रमाणेही घ्यावी असे सांगितले आहे. त्यानंतर स्फोटाच्या स्वरूपाचे वर्णन करन तो शब्दाने म्हणजे ध्वनीने कसा अभिव्यक्त होतो ते सांगितले आहे. महा- भाप्याच्या पस्पशाक्षिकाप्रमाणे ब्राकांड है वाक्यपदीयाची एका दृष्टीने प्रस्तावनाच आहे असे म्हणता येईल.

·उपोद्धात आण, , येतो. त्यानंतर लागलीच प्रकरणानुरुप विशिष्ट गाईचे विशिष्ट ठिकाणाहून आणणे विवक्षित आहे अशा स्वरूपाचा जो एक संघटितार्थ मनांत उद्भूत होतो त्याला आंतरस्फोट म्हणतात. हा आंतरस्फोटही कर्णेद्रियांना अग्राह्य अशा वर्णाशी संबद्ध असतो. 'गां आनय,' 'गाय ' ' Bring the cow' या नीन वाक्यांतील वर्णाची आनुपूर्वी व बाह्यस्फोट जरी निराळे असले तरी आंतरस्फोट एकच आहे व हा आन्तरस्फोट वर्णाशी असंबद्ध केवल मनाने ग्रहण केला जाणारा असा आहे. अर्थात्, हा स्फोट दिक् काल इत्यादि उपाधींनी युक्त आहे. याचे पलीकडे उपाधिरहित शब्दब्रह्मरूप स्फोट आहे. याप्रमाणे स्फोटस्वरूपाचे प्रतिपादन केल्यानंतर भर्तृहरीने उपसर्ग व निपात यांन्या अर्थाचे विवेचन करून वाक्यकांड पुरें केले आहे. पाणिनीने जरी शब्दांचे सुचन्त व तिङन्त असे दोनच प्रकार केले असले तरी पूर्य वैयाकरणांनी अर्थाकडे लक्ष देऊन केलेले नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात हे चार प्रकार वैयाकरणांना मान्य होते. त्यांपैकी 'भावप्रधानमाख्यातम् ' व 'सत्वप्रधानानि नामानि' ही लक्षणे सर्वमान्य असल्यामुळे त्यांचे ज्यारत विवरण न करता प्रत्यय, कर्मप्रवचनीय, उपसर्ग, व निपात यांना कशा प्रकारचा अर्थ असतो व त्याचे द्योतकत्वाने कसे प्रतिपादन केले जाते याचा भर्तृहरीने विचार केला आहे. ३५५. वाक्यपदीयाचे तृतीय कांड (प्रकीर्णकांड ). वाक्यपदीयाच्या तिसऱ्या कांडांत अनेक प्रमुख व्याकरणविषयांचे विवेचन केले आहे. शब्दसिद्धि हे ध्येय ठेऊन लिहिलेल्या पाणिनिसूत्रांमध्ये प्रकृतिप्रत्ययविभागाकडे लक्ष देऊन प- सिद्धि केली आहे व प्रत्यय सांगतांना दरेक ठिकाणी प्रत्ययांचे अर्थ सांगितले आहेत. प्रकृती अनंत असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सांगता आले नसले तरी क्रियावाचक धातुस्वरूप प्रकृतींची संख्या फार मोठी नसल्यामुळे धातुपाठामध्ये सर्व धातूंचे अर्थ सांगून पाणिनीने परिगणन केले आहे. त्याप्रमाणेच अव्ययें, निपात, सर्वनासे यांचेही प्रसंगोपात्त परिगणन केले आहे प्राति- पदिकांचे परिगणन अशक्य असल्यामुळे त्याने ते कलें नाहीं; तरी पण ज्या वेळी विशिष्ट अर्थी असलेल्या शब्दांहूनच विशिष्ट प्रत्यय होत असेल अशा सर्व ठिकाणी प्रकृतींचेही अर्थ सांगितले आहेत. आतां या अर्थाचे किती प्रकार आहेत, ते कशा रीतीने प्रतिपादित होतात, तसेच अष्टाध्यायीच्या निरनिराळ्या सूत्रांमध्ये ते कशा रीतीने समजावे हे विवेचन भर्तृहरीने तिसऱ्या कांडामध्ये करून पाणिनिसूत्रांना, किंबहुना, त्यांवरील भाष्यग्रंथालाही एक प्रकारची पुरवणीच जोडली आहे. काही ठिकाणी पाणिनिसूत्रांचाही निर्देश केला आहे; तर काही ठिकाणी प्रकरणांचा निर्देश केला आहे. या बाबतीत भर्तृहरीची कामगिरी एक प्रकारे जैनसूत्रग्रंथांवर लिहिलेल्या नियुक्तिकारांच्या कामगिरीप्रमाणे आहे असे म्हणता येईल. भर्तृहरीने पदार्थ- विवेचनरूप तिसऱ्या कांडाचे समुद्देश नांवाचे चौदा विभाग केले आहेत व अर्थाकडे पाहि- ल्यास या तिसऱ्या कांडाला एक प्रकारचे पद्धतशीर शब्दार्थव्याकरण म्हणूनही संबोधता येणे शक्य आहे. ३५६. तृतीय कांडांतील ससुदेशांना आधार. पाणिनिसत्राच्या पहिल्या पांच अध्यायांतील अर्थात्मक विचार कास्यपदीयान्या तिसऱ्या कांटामध्ये आला आहे; सहावा, सातव्या व माव्या अध्यायागये वाधारणत: अंगांना व प्रत्ययांना होगारी कार्य व त्याचे पर्यापर्य यांचेच वियचा असल्यामुळे ·३८२ व्याकरणमहाभाष्य , . . . त्यांत फारसा अर्थविचार नाही. भर्तृहरीने कृवृत्तीविषयी विचार केला नाही. कदाचित् धातूला निरनिराळे प्रत्यय लागून नामसिद्धि हे कृवृत्तीचे स्वरूप असल्यामुळे कृवृत्तीविषयी अर्थप्रतिपादनदृष्टया विवेचन करण्यासारखे काही नाही हेही कृवृत्ती वगळली जाण्याचे कारण असावे. तिसऱ्या कांडांतील चौदा समुद्देशांपैकी जातिसमुद्देश, द्रव्यसमुद्देश, संबंधसमुद्देश, हे व्याडीच्या संग्रहग्रंथावर आधारलेले असावे. गुणसमुद्देश, क्रियासमुद्देश, साधनसमुद्देश दिक्समुद्देश व कालसमुद्देश हे त्या बाबतीतील वार्तिकवचनें व त्यांचे भाष्यकारांनी केलेले व्याख्यान यांवर आधारलेले दिसतात. दिक्समुद्देश व कालसमुद्देश यांना संग्रहग्रंथही आधार असण्याचा संभव आहे; कदाचित् भर्तृहरीने आपल्या वेळी बीजरूपाने प्रसृत असलेल्या स्फोटवादाचे प्रतिपादन करणाऱ्या काही ग्रंथांवर ते आधारलेले असावे. कालसमुद्देशाला भाष्यकारानी केलेले विवेचनही सहायभूत झाले असावे. पुरुषसमुद्देश, संख्यासमुद्देश, उपग्रह- समुद्देश व लिंगसमुद्देश हे पाणिनीची पुरुषसंज्ञा, संख्यासज्ञा, व परस्मैपद आत्मनेपद संज्ञा सांगणारी सूत्रे व 'स्त्रियाम् (पा. सू. ४।१।३ ) हे सूत्र यांवर व यांवरील माध्यवार्तिक- प्रतिपादनावर आधारलेले असावे. चौदावा वृत्तिसमुद्देश पाणिनीच्या तद्धित प्रकरणांतील विशिष्ट सूत्रांवर व भाष्यविवेचनावर आधारलेला आहे. काही विशिष्ट ठिकाणी पाणिनिसूत्रांचा स्पष्ट उल्लेखच आहे. 'विशेषणानां च अजातेः', 'अतिशायने०'. 'स्त्रियाम्, उपमितं व्याघ्रा- दिभिः०. " समासाच०' "प्रकारवचने थाल्" आणि " तत्र तस्येव" या सूत्रांवर भर्तृहरीने केलेले विवेचन म्हणजे एक प्रकारचे विवरणरूप व्याख्यानच आहे असे स्पष्ट प्रत्ययास येते. हे विवेचन म्हणजे पाणिनिसूत्रांवर एक विशिष्ट प्रकारची वृत्तीच आहे असे म्हणतां येईल. कदाचित् या त-हेची गद्यात्मक वृत्ति त्याने विवक्षित सूत्रांवरच केली असेल व ती संपूर्ण नसल्याकारणाने तिला भागवृत्ति असे नांव पडले असेल; व त्या भागवृत्तीवरच काही शतकां- नंतर विमलमतीने दुसरी भागवृत्ती रचिली असेल. तिसऱ्या कांडाच्या पहिल्या दोन समुद्देशां- मध्ये भर्तृहरीने जात्यभिधानपक्ष व व्यक्त्यभिज्ञानपक्ष यांविषयी विचार केला आहे, तिस-या समुद्देशामध्ये शब्दार्थसंबंधाचे विवेचन केल्यानंतर 'तत्' याने ज्याचे प्रतिपादन केले जाते ते द्रव्य अशी द्रव्य शब्दाची व्याख्या देऊन प्रातिपदिकार्थ व धात्वर्थ यांविषयीं विवेचन केले आहे. चौथ्या व पांचव्या समुद्देशांमध्ये द्रव्य व गुण यांचा विचार केला आहे व त्यानंतर द्रव्यस्वरूप- प्रतिपादनाच्या कामी उपयुक्त अशा दिक्, साधन, क्रिया, व काल यांचे सहा सात आठ व नऊ या समुद्देशांमध्ये विवेचन केले आहे. यानंतर १० ते १३ या समुद्देशांमध्ये क्रियापदांची पुरुष, संख्या, व पदें व नामांचे लिंग व संख्या यांचा विचार करून शेवटी चौदाव्या वृत्ति- समुद्देशामध्ये वृत्तिविषयक विवेचन करून त्याने आपला वाक्यपदीय ग्रंथ पुरा केला आहे. ३५७. वाक्यपदीयावर टीकाग्रंथ. यास्यपदीयांतील अनेक उतारे नंतरच्या वैयाकरणांनी घेतलेले आढळतात.कैयटभट्टांनी तर आपल्या विधानाच्या समर्थनार्थ भतृहरीच्या वाक्यपदीयांतील श्लोक अनेक ठिकाणी दिले आहेत; इतकच नव्हे तर महाभाप्यावरील आपला 'प्रदीप' ग्रंथ लिहिण्याचे कार्मी 'नदी ओलांटून जाण्यासाठी जमा पुलाचा उपयोग होतो तसा भाप्याब्धि तरून जाण्याच्या कामी भर्तृहरीने बांधलेल्या मेनूचा मटा उपयोग शाला' या अर्थाचं तथापि हरिबद्धन सारण अन्यसेतुना' या पाात विधान मान भनुंदरीच्या ग्रंथाचा आधार घेतल्याबद्दल आपली कृतज्ञता व्यक्त केली आहे. "विस्तरेण नु भहरिणा." "ययोचं. हरिणा प्रणाएगे.","निपातानां च - ·उपोद्धात ३८३ " द्योतकत्वं० इत्यादि अनेक ठिकाणी त्याने भर्तृहरीचा उल्लेख केला आहे. मम्मटाने वाक्य- पदीयांतील उतारा म्हणून 'नहि गौः स्वरूपेण गौः ' हे गद्यवाक्य उद्धृत केले आहे; पण ते वाक्यपदीयांत सांपडत नाही. भर्तृहरीने वाक्यपदीयावर स्वतः वृत्ति लिहिली आहे; तिच्यामध्ये हे वाक्य असण्याचा संभव आहे. भर्तृहरीच्या स्वोपज्ञ वृत्तीशिवाय वाक्यपदीयावर पुञ्जराज यांनी लिहिलेली 'प्रकाश' नांवाची वृत्ति व हेलाराज यांनी लिहिलेली टीका या प्रसिद्ध आहेत. अर्थगांभीर्ययुक्त व सूत्रपद्धतीने लिहिलेल्या कारिकांचे अर्थज्ञान सुलभ होण्यास पुञ्जराजांची टीका फार उपयुक्त आहे. या टीकेमध्ये कुन्तक, भामह, वामन, हेमचंद्र इत्यादि सुप्रसिद्ध संस्कृत कवींची वचनें उद्धृत केली आहेत. कुमारिलभट्टांच्या श्लोकवार्तिकांतील काही श्लोकही पुञ्जराज यांनी उद्धृत केले आहेत. पहिल्या कांडावर शब्दप्रभा नावाची एक वृत्ति आहे; पण ती अप्रकाशित आहे. यांशिवाय फुल्लराज व वृषभदेव यांनीही वाक्यपदीयावर टीका लिहिल्या आहेत व नुकतीच सूर्यनारायण शुक्ल यांनी भावप्रदीप नांवाची ब्रह्मकांडावर वृत्ति लिहिली आहे. , ३५८. महाभाष्यदीपिका. भर्तृहरीने महाभाष्यावर महाभाध्यदीपिका नांवाची वृत्ति लिहिली आहे. ही वृत्ती अद्याप मुद्रित नाहीं; हस्तलिखित प्रतीही एक दोनच उपलब्ध आहेत; व त्यांमध्येही पहिले पृष्ठ नाहींसें झाले आहे; व ग्रंथही पहिल्या पादाच्या पंचावनाव्या सूत्रापर्यंतच सांपडतो. महाभाष्यदीपि- तील सुंदर उतारा 'सोऽयं पुष्पराशिः फलितः०' नागेशांनी आपल्या उद्द्योतांत दिला आहे व तो दुसऱ्या आन्हिकाच्या शेवटी लेखकाजवळ असलेल्या दीरिकेच्या हस्तलिखित प्रतीमध्ये सांपडतो. लेखी प्रती अत्यंत अशुद्ध आहेत व ग्रंथाचें मुद्रण करणे दरेक पृष्ठावर बऱ्याच ठिकाणी शुद्धी केल्याशिवाय करणे अशक्य आहे; तरी पण संशोधन करून ही टीका मुद्रित करण्याचा लेखकाचा मानस आहे. ही टीका महाभाष्यावरील उपलब्ध असलेल्या टीकांमध्ये जुन्यांत जुनी आहे. महाभाष्याची लेखनशैली कितीही प्रसादयुक्त असली तरी, व कैयटानें दरेक संशयस्थली भाष्यकारांचा अभिप्राय जरी योग्य रीतीने दाखविला असला तरी काही ठिकाणी भाप्याच्या विषयगांभीर्यामुळे कैयटाने दाखवलेलाच भाष्यकारांचा अभिप्राय आहे काय असा संशय राहतो व त्या ठिकाणी भर्तृहरीच्या दीपिकेची खरी उपयुक्तता आहे. ही टीका जरी विद्वत्तापूर्ण असली तरी भर्तृहरीने या टीकेंत भाष्यांतील बहुतेक वाक्यांचे थोडक्यांत स्पष्टीकरण केले आहे. काही थोड्याच ठिकाणी विस्तृत स्पष्टीकरण आढळते. दुर्दैवाने ही टीका केवळ सात आन्हिकांपर्यंतच मिळते. या महाभाष्यदीपिकेंत भर्तृहरीनें “केचिन्मन्यन्ते, अन्ये मन्यन्ते, अन्ये आहुः, अपरे आहुः अशा रीतीने जागोजागी नामनिर्देश न करतां इतर वैयाकरणांनी दिलेल्या स्पष्टीकरणांचा उल्लेख केला आहे. त्याप्रमाणेच सांख्य, मीमांसा, वैद्यक इत्यादि निरनिराळ्या शास्त्रांतील मतांचा उल्लेख स्पष्टीकरणाकरितां केला आहे. व्याडि, वाक्यकार, वाजप्यायन, चरक, याज्ञवल्कीय या नांवांनी निरनिराळ्या ग्रंथकारांचा उल्लेख केला आहे. त्याप्रमाणेच तेत्तिरीय भारद्वाजीय इत्यादि शाखांचा व निरुक्त, आश्वलायनसूत्र, मैत्रायणीयकल्प, बच्सूत्रभाष्य इत्यादि ग्रंथांचाही उल्लेख केला आहे. महाभाप्यदीपिका व वाक्यपदीय यांमध्ये बन्याच ठिकाणी विचारमाम्य दिसून येते. कैयटाने वाक्यपदीय व महाभाप्यदीपिका या दोहींचाही उपयोग वेळोवेळी केला आहे. वर निर्दिष्ट केलेला नागेशांनी दिलेला उतारा दीपित मिळतो यावरून ही महामाप्यदीपिका भर्तृहरी- चीच कृति आहे हे निश्चितपणे म्हणतां येते. - ·३८४ व्याकरणमहाभाष्य 1 ३५९. भागवृत्ति ग्रंथाच्या कांविषयी विचार. वाक्यपदीय, वाक्यपदीयटीका व महाभाष्यदीपिका यांशिवाय भागवृत्ति या नांवाचा पाणिनिसूत्रांवरील वृत्तिग्रंथ भर्तृहरीने लिहिला आहे असे काही विद्वानांचे म्हणणे आहे. या भागवृत्तीचा उल्लेख पुरुषोत्तमदेवाने भाषावृत्तीमध्ये अनेक ठिकाणी केला आहे. तसेच कैयट, सीरदेव, माधव, हरदत्त, उज्ज्वलदत्त, शरणदेव, भट्टोजी दीक्षित यांच्या ग्रंथांतही भागवृत्तीचे उल्लेख मिळतात. या प्रमुख प्रमुख वैयाकरणांनी केलेल्या या उल्लेखांवरून भागवृत्ति ही भर्तृहरीची कृति आहे असे मानावेसे वाटते; परंतु याउलट भागवृत्तीमध्ये काशिकेचा उल्लेख मिळतो भागवृत्तीचा कर्ता भर्तृहरी नसून विमलमति नांवाचा होता असे काही लोकांचे म्हणणे आहे वरील सर्व विवेचनावरून फार तर एवढे म्हणता येईल की भर्तृहरीने पाणिनिसूत्रावर एक वृत्ति लिहिली असावी. ती दरेक सूत्रावर न लिहितां विशिष्ट व महत्त्वाच्या सूत्रांवरच त्याने लिहिली असल्यामुळे तिला भागवृत्ति हे नांव पडले असावे व विमलमति वगैरे विद्वानांनी तिच्यांत भर घालून तिचे संस्करण केले असावे. या भागवृत्तीसंबंधाने " काशिकाभागवृत्त्योश्चेत् सिद्धान्तं बोद्धुमस्तु धीः । तदा विचिन्त्यतां भ्रातः भाषावृत्तिरियं मम ॥ हा श्लोक पुरुषोत्तम- देवाने आपल्या भाषावृत्तीच्या शेवटी दिला आहे. वरील श्लोकावरून काशिका व भागवृत्ति या एके काळी सारख्या प्रमाणभूत समजल्या जात होत्या; व त्यांतील संशयस्थलांचे व्याख्यान पुरुषोत्तम देवाने भाषावृत्तींत केले आहे असे दिसून येते. ३६०. शब्दज्ञानाचे मोक्षसाधनत्व. भर्तृहरीने शब्दनित्यत्वाचे प्रतिपादन करून व स्फोटरूपी नित्य शब्दाचें परब्रह्मस्वरूप सांगून व्याकरणशास्त्राला दर्शनाचे स्वरूप दिले आहे हे मागे सांगितलेच आहे. या स्फोट- वादाच्या उत्पत्तीविषयी विचार केल्यास त्याचे मूळ उपनिषद् ग्रंथांमध्ये व भगवद्गीतेमध्ये आढळून येते. 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ' इत्यादि वाक्ये उद्गीथोपासनेने मोक्षाचे प्रतिपादन कण्ठरवाने करतात. ओम् या अक्षरामध्ये सर्व अखंड परब्रहा भरले आहे व भोवतालींच्या पदार्थजाताच्या विविध हालचालीकडून पूर्णपणे मन काहन धीच्या देठापासून जर प्रणवाचा उद्घोष पुरुष करू लागला तर सर्व पिडब्रह्मांडाच्या ऐक्याचे त्याला एक प्रकारचे संवेदन होते; व मुक्तीला मुख्य कारणीभूत जी मनाची निश्चल सर्वातभावना ती प्रणवाद्वतसाक्षात्काराने घडून आल्यामुळे उद्गीथोपासना ही मोक्षसाधन आहे अमें ओमित्येतदक्षरम०' तसेच 'ओमित्येकाक्षरम् ' या ग्रंथांचे तात्पर्य आहे. व्याकरणाच्या शिक्षाग्रंथांमध्ये शब्दोत्पत्तीचे वर्णन केले आहे व परा, पश्यन्ती, मध्यमा व वैखरी असे वाणीचे चार प्रकार वर्णिल आहेत. त्यांपैकी फक्त वैवरी वाणीचे बालेन्द्रियांनी शान होते; बाकीच्यांचे फक्त आंतरसंवेदनच होते हैं ' चत्वारि वारपारीमता पदानि ' या श्लोकावरून स्पष्ट होते. ३६१. वाणीचे परा, पश्यन्ती, मध्यमा व वैखरी हे चार प्रकार. गुग्गांतील निरनिराळ्या स्थानातून गाच्या प्रेरणेनें कंटांतील विशुद्ध चक्रापासून बादा गुन्द उत्पन्न होतो व तो पदगमूहात्मक असतांना त्यापासून अर्थजान होते ही गोष्ट अनुभव- सिद्ध आहे. परंतु पंटापागन मुगापर्यत असलेल्या निरनिराळ्या स्थानांमध्ये ही बात्य प्रेरणा घोप्या पूर्वी एदनामध्ये व नाभिस्थानामध्ये आन्तरप्रयत्नही होत असतो व या ठिकाणीही मन्या मात्रमा विशिदही उत्पन्न होत असतो. त्यापकी बखरी वाणी नांयाच्या पाव शतान्या निट पूर्वीना मध्यमा चाणी म्हणून संबोधिलेला अस्पष्ट शब्द दयामधील - .

·उपोद्घात ३८५ अनाहत चक्रापासून उद्गम पावतो व कर्णेन्द्रियाने ऐकल्या जाणाऱ्या शब्दासारखेच वर्णानुपूर्वी- सहित शब्दसमूहात्मक असे त्याचे स्वरूप असते. या मध्यमा वाणी नांवाच्या शब्दाच्या पलीकडे तो शब्द उत्पन्न होण्यास साधनभूत प्रेरणा उत्पन्न होत असते; या प्रेरणेला बहुतांशी नियोग अथवा विधि यांच्यासारखे अर्थस्वरूप असते. तरी पण ती शब्दाशी निकट संबद्ध असल्यामुळे व वायूची प्रेरणा करून आन्तर शब्द व त्यानंतर बाह्य शब्द उत्पन्न करण्याचे ती साधन अस- ल्यामुळे तिला वाक् असे नांव दिले आहे. या वाणीला पश्यन्ती वाक् असे म्हणतात; व तिचे स्वरूप अखंडवाक्यस्फोटात्मक अतते. याही पश्यन्ती वाणीच्या पलीकडे मूलभूत प्रेरणाशक्ती असते; ती प्राण्याची प्राणभूत शक्तीच असते व तिचे स्थान मूलाधार चक्रांतील कुण्डलिनी हे आहे. निरनिराळ्या बाह्य शब्दांचे वैखरी, मध्यमा, पश्यन्ती व परा या क्रमाने ज्ञान होता होतां सर्व पिंडब्रह्मांडी भरलेल्या नादब्रहारूप शब्दाचे परा वाणीने अखंड ज्ञान होणे हाच स्फोटब्रह्मसाक्षात्कार व मोक्षाचे परम साधन आहे असे शब्दब्रह्मवादाचे थोडक्यांत स्वरूप आहे. ३६२. भर्तृहरीने प्रतिपादन केलेलें तत्त्वज्ञान. हल्ली रेडियोचे जसे विक्षेप ( Broadcasting) व ग्रहण (Receiving ) असे दोन प्रकार दृष्टीस पडतात व ते जसे जरूर असतात व त्यांमध्ये शब्दापासून उत्पन्न होणारी व पुनः शब्द तयार करणारी अशी एक प्रकारची शक्ती असते त्याप्रमाणेच शब्दोत्पत्तीविषयीं विचार केल्यास परा, पश्यन्ती, मध्यमा व वैखरी या चार प्रकारच्या वाणी क्रमानें उत्पन्न होतात व शेवटचीचेंच कर्णेन्द्रियाने ज्ञान होते. शब्दज्ञानाचा विचार केल्यास वैखरी, मध्यमा, पश्यन्ती व परा या क्रमाने शब्दज्ञान होते व तें होतांना बाह्य स्फोट व आंतर स्फोट यांची अभिव्यक्ति या वैखरी व मध्यमा वाणींनी होत असते. पिंडब्रह्मांडामध्ये भरलेल्या परा वाणी स्वरूपाच्या शक्तीचे काल, दिक्, कारक, इत्यादि निरनिराळ्या उपाधींनी नियंत्रण झाले आहे व त्यामुळेच जगांतील वस्तूंचे निरनिराळ्या प्रकारांनी ज्ञान होते; व त्यांचे निरनिराळ्या प्रकारचे स्वरूप दृष्टीस पडते. नित्यशब्दरूपी परब्रह्मच शब्दार्थरूपाने परिणाम पावते व त्या- पासून सर्व जगाची उत्पत्ति होते व त्यांतच सर्व जगाचा लय होतो. “ शब्दस्य परिणामोऽयं इत्यामायविदो विदुः । छन्दोभ्य एव प्रथममेतद् विश्वं व्यवर्तत" (वा. प. १।१२१) हा भर्तृहरीचा श्लोक व त्यावरील टीकेमध्ये उदधृत केलेले 'बागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वाच इत् सर्वममृतं यच्च मर्त्यम्' हे वाक्य यांवरून ' शब्दब्रह्मापासून हे जग उत्पन्न होते व त्यांतच विलीन होर्ते' हैं भर्तृहरीचे मत स्पष्ट दिसून येते. वरील श्लोकांत परिणाम व विवर्त हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थी वापरले आहेत हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. या शब्दब्रह्मरूपी परमार्थ- तत्वाची 'काल' या स्वरूपाची शक्ति अनेक अवांतर शक्तींनी युक्त आहे. कालशाक्ति ही सर्वात श्रेष्ठ आहे व तिच्याच नियंत्रणाखाली सर्व शक्ती राहतात. 'काल' शक्तीच्या प्रति- बन्ध व अभ्यनुज्ञा या साह्यभूत शक्तींनी शब्दब्रह्म हे सृष्टीच्या आरंभी जगरूपी परिणाम पावतें व प्रलयकाली कालशक्ति ही शब्दब्रह्मांत लीन झाल्यामुळे सर्व जगाचाही शब्दब्रह्मांत लय होतो. शन्दबहा हे स्फोटरूप आहे व सर्व जग हे त्याचा परिणाम अथवा विवर्त आहे हे भर्तृहरीच्या या स्फोटसिद्धान्ताचे थोडक्यांत स्वरूप आहे. 'स्फुटयते अर्थः अस्मात् स्फोटः अशी स्फोट शब्दाची व्याख्या टीकाकारांनी दिली आहे. वर थोडक्यांत वर्णन केलेल्या भर्तृहरीच्या सिद्धान्ताला स्फोटवाद म्हणण्यांत येते; व त्याने प्रतिपादन केलेल्या दर्शनाला शब्दाद्वैत म्हणण्यांत येते.

·३८६ व्याकरणमहाभाष्य काशिकाकालखंड ( इ. स. ६५०-१०००) - ३६३. काशिकाकालखंडांतील प्रमुख वैयाकरण. भर्तृहरीच्या कालखंडांत भर्तृहरीने स्वतः व्याकरणशास्त्रावर वाक्यपदीयासारखा उत्कृष्ट ग्रंथ लिहिला. चान्द्र, कातन्त्र व जैनेन्द्र हीही व्याकरणे त्या कालांत लिहिली गेली व त्यांशिवाय शाकटायन व ऐन्द्र व्याकरण ही प्राचीन व्याकरणे त्या कालांत अस्तित्वात होती. भर्तृहरी- नंतरच्या काशिकाकालखंडांत व्याकरणशास्त्रावर स्वतंत्र असे ग्रंथ लिहिले गेले नाहीत; पण पाणिनीच्या सूलपाठावर काशिकेसारखी उत्कृष्ट वृत्ति लिहिली गेली; व त्याप्रमाणेच इतरही व्याकरणग्रंथांवर महत्त्वाचे वृत्तिग्रंथ लिहिले गेले. इ. स. ६५० ते १००० पर्यंतच्या या काशिकाकालखंडाला 'वृत्तिकालखंड' असे म्हटले असतांनाही चालेल. काशिका हा व्याकरण शास्त्रांतील मान्य ग्रंथ जयादित्य व वामन या दोघांनी मिळून लिहिला असे समजण्यांत येते. या ग्रंथाचा जयादित्याने कोणता भाग लिहिला व बामनाने कोणता भाग लिहिला याविषयी विद्वानांमध्ये मतभेद असले तरी साधारणपणे पहिले पांच अध्याय जयादित्याने व पुढील तीन वामनाने लिहिले असे समजले जाते. पुरुषोत्तमदेव, सीरदेव, हरदत्त वगैरे नंतरच्या ग्रंथकारांनी मात्र काशिकायचनें उद्धृत केली असतांना जयादित्याचा एकट्याचाच उल्लेख पुष्कळ ठिकाणी केला आहे. भाषावृत्तीमध्ये पुरुषोत्तम देवाने काशिका व भागवृत्ति यांमधील मतभेद दाखविले आहेत व ते दाखवितांना काशिकेचा वामनवृत्ति म्हणून स्पष्ट उल्लेख केला आहे. 'बोपदेवमहाग्राह्यस्तो वामनदिग्गजः । कीर्तेरेव प्रसङ्गेन माधवेन विमोचितः या वैयाकरणकुलामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या श्लोकांत काशिकाकारांचा वामन या नावाने उल्लेख केलेला स्पष्टच आहे. हा काशिकाकार वामन काव्यालंकारसूत्रवृत्ति वगैरे ग्रंथांचा कर्ता जो वामन त्यापूर्वीचा व त्याहून निराळा हे स्पष्टच आहे. हेमचन्द्र, हरिभद्र व मलवादी यांनी उालेख केलेला विश्रान्त-विद्याधर' या ग्रंथाचा कर्ता वामनही निराळाच समजला जातो. १ ३६४. काशिकावृत्ति इत्सिंग याने आपल्या प्रवासवर्णनांत भर्तृहरीनंतर लवकरच काशिकावृत्ति लिहिणारा जयादित्य हा इ. स. ६६१ त निवर्तला असे लिहिले आहे; व अंतर्गत व बाह्य पुराव्यावरून काशिकारचनेचा काल साधारणपणे इ. स. ६५० ( सातव्या शतकाचा मध्य) मानण्यास काही हरकत नादी. काशी नगरीमध्ये हा ग्रंथ लिहिला गेल्यामुळे याला ' काशिका' हे नांव दिले गेले अमा विद्वानांचा समज आहे. या ग्रंथामध्ये पाणिनिसूत्रांतील कांही थोड्या सूत्रांचा पाठ जरा बदलून लिदिला आहे; तर काही थोटी सूत्रं नवीनच दिली आहेत; व ती चान्द्र व्याकरणांत सांपटणारी आहेत. काशिकावत्तीमध्ये दरेक पाणिनिसूत्राचे थोटक्यांत स्पष्टीकरण दिलें आहे व उदाहरणे भाप्यामधून किंया पूर्वी लिहिलेल्या गृशींवरून बहुशः उद्धृत केली आहेत. भाषा गुगम आहे व विवेचनदी पाण्डित्यपूर्ण कठिण व पूर्वोत्तरपक्षात्मक रीतीने केलेले नसल्या- म. पाणिनीय प्याकरणशानामध्ये प्रवेश मिळण्याम काशिका हा ग्रंथ फारच उपयुनः आहे. पाशिरा चोर होगा या सगनुनीने म्हणा, किया नान्द्र व्याकरणांतून त्याने काही पूरे पनी दिल दान म्हणा, किया काही ठिकाणी भाष्यकारांच्या मनाविरद य काही ठिकाणी ·उपोद्धात ३८७ त्यांचेविषयी पूर्णादरयुक्त लिखाण केले नसल्यामुळे म्हणा, जरी काशिकावृत्ति ही पुष्कळ उपयुक्त असली तरी त्या वृत्तीबद्दल वैयाकरणकुलामध्ये फारशी आदरयुक्त भावना होती असे दिसून येत नाही; व पठनपाठनामध्येही-विशेषतः सिद्धान्तकौमुदी लिहिल्यानंतर तिचा विशेष प्रचार राहिला नाही. ३६५. काशिकावृत्तीचे महत्व. पाणिनिसूत्रांवर कुणि, निलूर वगैरे वृत्तिकारांनी लिहिलेल्या जुन्या वृत्ती असल्या तरी, त्याप्रमाणेच भर्तृहरि अथवा विमलमति यांपैकी कोणीहि लिहिलेली भागवृत्ति पठनपाठन- संप्रदायांत असली तरी, पाणिनिसूत्रांचे अध्ययनाला काशिकावृत्तीची फार मदत झाली, व प्रक्रियाकौमुदी आणि सिद्धान्तकौमुदी यांच्या कालापर्यंत सात आठ शतके वैयाकरणकुलांमध्ये तिचे स्थान अढळ राहिले. या काशिकावृत्तीवर आठव्या शतकांत जिनेन्द्रबुद्धि यांनी काशिका- विवरणपञ्जिका (न्यास) व अकराव्या शतकांत हरदत्त या महापंडिताने पदमञ्जरी या उत्कृष्ट विद्वत्तापूर्ण टीका लिहून तिला भूषित केले. जिनेन्द्रबुद्धि या बौद्ध पंडितांचा कैयट व हरदत्त यांनी उल्लेख केला असल्यामुळे न्यास या ग्रंथाचा काल काशिकेनंतर लौकरच नववे किंवा दहावे शतक मानण्यात येतो. जिनेन्द्रशुद्धीने लिहिलेल्या न्यासापूर्वी 'न्यास' या नांवाचे व्याकरणशास्त्रावर काही ग्रंथ लिहिले गेले होते; व भामह व माघ या कवींनी केलेले उल्लेख या जुन्या न्यासांविषयींच असावे. जिनेन्द्रवुद्धीच्या न्यास या ग्रंथावर मैत्रेयरक्षित यांनी बाराव्या शतकाच्या आरंभी संत्रप्रदीप या नांवाची टीका लिहिली व म. म. मल्लिनाथ यांनी चौदाव्या शतकाच्या आरंभी न्यासोद्योत या नांवाची टीका लिहिली. मैत्रेयरक्षित यांच्या तंत्रप्रदीपावरही उद्योतनप्रभा व आलोक ह्या टीका लिहिल्या गेल्या. इंदुमित्र या पंडितांनी न्यासावर अनुन्यास नांवाचा ग्रंथ लिहिला. महान्यास नांवाच्या टीकेचा उज्ज्वलदत्तांनी उल्लेख केला आहे. जिनेन्द्रबुद्धीच्या न्यासावर जरी अनेक व्याख्यानग्रंथ लिहिले गेले तरी दोनतीनशे वर्षांनंतर विशेषतः हरदत्तांनी पदमंजरी टीका लिहिल्यानंतर या न्यास ग्रंथाचे अध्ययन मागें पडले; व त्याला कारण काही अंशी न्यासकार व न्यासाचे बहुतेक टोकाकार हे बौद्धमतावलंबी असणे हे शक्य आहे. ३६६. चान्द्र, कातन्त्र जैनेन्द्र व शाकटायन व्याकरणांवरील वृत्तिग्रंथ. काशिकाकारांनी पाणिनिसूत्रांवर जशी काशिकावृत्ति लिहिली त्याप्रमाणेच चान्द्र, कातन्त्र व जैनेन्द्र याही व्याकरणांवर या कालखंडांत विद्वानांनी वृत्ती लिहिल्या व त्यांच्याही अभ्यासास चांगली मदत केली. चान्द्र व्याकरणावर चंद्रगोमीने स्वतः एक वृत्ति लिहिली होतीच. त्याशिवाय आनंददत्तानेही एक वृत्ति लिहिली व कश्यपाने एक वृत्ति लिहिली अशा दोन वृत्तींचा उल्लेख मिळतो, कातन्त्र व्याकरणाचा प्रचार पुष्कळ ठिकाणी असल्यामुळे त्यावर अनेक वृत्ती व पजिका लिहिल्या गेल्या. त्यांपैकी दुर्गसिंहाने लिहिलेली वृत्ति प्रसिद्धच आहे; ती या काशिकाकालखंडांत काशिकेपूर्वी काही वर्षे लिहिली गेली असावी. जैनेन्द्र व्याकरणावरही देवनन्दीने स्वतः लिहिलेल्या न्यास या वृत्तीशिवाय अभयनंदीने या कालांत एक वृत्ति लिहिली. जैनेन्द्र व्याकरणाच्या दक्षिणेकडील संस्करणावर याच सुमारास सोमदेवाने लघुत्ति लिहिली. शाकटायनाच्या जुन्या व्याकरणावर आधारलेलें शाकटायनशब्दानुशासन म्हणून नंतर प्रसिद्धीस ·३८८ व्याकरणमहाभाष्य आलेले व्याकरण याच सुमारास पाल्यकीर्ति याने लिहिले. या पाल्यकीर्तीला ' श्रुतकेवलिदेशिक (जवळजवळ तीर्थकरासारखाच) हे उपपद लावले गेले आहे. आपण सुधारून वाढविलेल्या शब्दानुशासनावर पाल्यकीर्तीने स्वतःच एक टीका लिहिली व त्यानंतर थोडक्यांच काळांत अमोघवर्ष या पंडिताने अमोघावृत्ति या नांवाची एक टीका लिहिली व प्रभाचंद्रांनी अमोघा- वृत्तीवर न्यास नांवाची टीका लिहिली. शाकटायनशब्दानुशासन हे अध्ययनास सुबोध व्हावे ह्या हेतूनेच पाल्यकीर्तीने मुख्यतः लिहिले असल्यामुळे त्यांत वैदिक व्याकरण नाही व शिक्षेचीही जोड नाही. कदाचित् पाल्यकीर्ति हा जैन पंडित असल्यामुळे त्याने ही उपांगें जोडली नसावी. शिवसूत्रे मात्र तेरा घेतली आहेत व ती प्राचीन शाकटायन-व्याकरणावरून घेतली असावी. परिभाषा, गणपाठ, धातुपाठ, उणादि सूत्रांचे चार अध्याय, लिंगानुशासन ही उपांगें जोडलेली आहेत. ह्या शाकटायनशब्दानुशासनावर यशोवर्मदेव याने चिंतामणि नांवाची टीका लिहिली व या चिंतामणीचर समंतभद्र व अजितसेन यांनी टीका लिहिल्या. अभयनन्दी नांवाच्या विख्यात जैन पंडिताने शाकटायनाचे निराळे संस्करण केले व ते प्रक्रियासंग्रह या नावाने प्रसिद्ध आहे. हा पाल्यकीर्ति ( शाकटायन ) श्वेतांबर व दिगंबर या दोन संप्रदायांमधील यापनीय संप्रदायाचा होता असे मानण्यांत येते. ३६७, वामनाचं विश्रान्तविद्याधर व्याकरण. वरील ग्रंथांशिवाय या कालखंडामध्ये पाणिनिसूत्रांपैकी अथवा शाकटायनसूत्रांपैकी निवडक सूत्रे घेऊन किंवा त्यासारखींच सूत्रे रचून देशपरिस्थित्यनुरूप अनेक सुलभ व्याकरण लिहिली गेली व त्यांचा त्या त्या विशिष्ट देशांमध्ये प्रसारही झाला. वामनाच्या विश्रान्तविद्याधर नांवाच्या व्याकरणाचा उल्लेख हैम शब्दानुशासनामध्ये मिळतो; गणरत्नमहोदधीमध्ये वर्धमानाने सहृदयचक्रवर्ती म्हणून वामनाचा उल्लेख केला आहे. या व्याकरणावर मल्लवादीने न्यास नांवाची टीका लिहिली असाही उल्लेख मिळतो हा महल्यादी सिद्धसेन दिवाकराच्या सन्मति- तर्कायर टीका लिहिणाराच मलवादी असेल तर हा वैयाकरण वामन घराच पूर्वी होऊन गेलेला असला पाहिजे; व तो काशिकाकर्ता वामनच असण्याचा संभव आहे. ज्याप्रमाणे 'अनुशाकटायनं सवे वैयाकरणाः' असा जैन पंटितामध्ये व्याकरणग्रंथांसंबंधी प्रवाद आहे त्याप्रमाणेच ' अनुमल्ल. यादिनं सर्वे तार्किका:' असा प्रवादही ऐकण्यात येतो. 'परेत्र पाणिनीयशाः, केचित् कालाप- कोविदाः । एके विधान्तविद्याः स्युरन्ये संक्षिप्तसारकाः' या वैयाकरणकुलांमध्ये ऐकण्यांत येणा-या श्लोकात पाणिनीय, कालाप, विश्रान्तविद्याधर, व संक्षिप्तसार या चार व्याकरणांचा उल्लेख गुरुशिष्यपरंपरामध्ये पठनपाठनाकरितां लोकांत प्रसिद्ध व्याकरण म्हणून आला आहे. त्यावरून काशिकाकार वामनानंच 'विधान्तविद्या' अथवा 'विद्या' टोपणनांव असलेले विश्रान्त विद्याधर व्याकरण लिहिले अगायें असे वाटते. विश्रान्तविद्याधर या नांवावरूनही व्याकरणविद्या मार्ग परलेल्या कालामध्ये तिचा उद्धार करण्याकरितां हें व्याकरण लिहिले गेले असाचे असे दिसते.

·उपोद्धात ३८९ कैयटकालखंड (इ. स. १०००-१४००) . . ३६८. कैयटकालखंडांतील प्रमुख वैयाकरण. भर्तृहरीने महाभाष्याचे पुनरुजीवन केले व काशिकाकारांनी पाणिनिसूत्रांवर उत्तम वृत्ति लिहून महाभाष्याचे अध्ययनास लागणारी पूर्वतयारी व शास्त्रीय व्युत्पत्ति होण्याचे साधन निर्माण केले. हे सर्व झाले तरी महाभाष्याच्या कठिन फकिकांचा अर्थ दुर्बोधच राहिला व तो कैयट- भट्टांनी विशद करून महाभाष्याचे पाङ्क्त अध्ययनाला बहुमोल मदत केली व महाभाष्याच्या अध्ययनाला स्थिरता आणून दिली. भर्तृहरीचे कालखंडामध्ये चान्द्र, कातन्त्र, जैनेन्द्र इत्यादि इतर व्याकरणे लिहिली गेली; त्यांवरही या कालखंडामध्ये वर्धमान, जिनप्रभ इत्यादि पंडितांनी व्याख्या लिहिल्या व पाणिनिसूत्रावरही पुरुषोत्तमदेव, मैत्रेयरक्षित वगैरे पंडितांनी काही वृत्ती व सूत्रस्पष्टीकरणाकरितां साहाय्यभूत असे आणखी इतर ग्रंथ लिहिले. काशिकावृत्तीवरही या वेळी काही टीका लिहिल्या गेल्या. या कालखंडांतच भोजदेव, बुद्धिसागर बोपदेव व हेमचंद्र यांनी पाणिनिव्याकरणासारखींच सुबोध व्याकरणे लिहिली व वाक्यपदीयावर पुञ्जराज व हेलाराज यांनीही विद्वत्तापूर्ण टीका लिहिल्या. एकंदरीत पाहतां या व्याकरणशास्त्राचे बाबतीत कैयट- भट्टांचे काली व्याख्यानरूप बहुमोल ग्रंथसंपत्ति निर्माण झाली व लोकांची प्रवृत्ति व्याकरणाध्ययना- कडे ज्यास्त ज्यास्त होत चालली. या कालखंडाला एका त-हेनें व्याख्यानकालखंड असेंही म्हणता येणे शक्य आहे. ३६९, कैयटभट्टांचा महाभाष्यप्रदीप. कैयटभट्ट हे काश्मीरचे राहणारे होते. इसवी सनाच्या अकराव्या शतकाचा उत्तरार्ध हा त्यांचा कार्यकाल समजण्यांत येतो. त्यांच्या वडिलांचे नांव जैयटभट्ट होते. मम्मट व अल्लट हे त्यांचे बंधू समजले जात असत. महाभाष्यकारांनतर पाणिनिसूत्रांचे अध्ययन बौद्ध विद्वान करीत असत; पण महाभाष्याकडे त्यांचे दुर्लक्ष असे. महाभाष्यावर 'प्रदीप' नांवाची मुद्देसूद विद्वत्तापूर्ण टीका लिहून पाणिनिसंप्रदाय स्थिर पायावर उभारण्याचे काम कैयटभट्टांनी केले. महाभाष्यावर कैयटभट्टांपूर्वी जरी भर्तृहरीने वृत्ति लिहिली असली व कैयटभट्टानंतरही मैलेयरक्षित, पुरुषोत्तम- देव, नारायण शेष, विष्णु शेष, नीलकण्ठ वाजपेयी, कुमारतातार्य, रामकृष्णानन्द, लक्ष्मण सूरि इत्यादि वैयाकरणांनी जरी व्याख्या लिहिल्या असल्या तरी कैयटभट्टांच्या प्रदीपाचाच अभ्यास वैयाकरण कुलांमध्ये आजपर्यंत चालू आहे. कैयटभट्टांच्या प्रदीपाने खरोखरीच आपल्या नांवा- प्रमाणे भाष्यकारांच्या गृढ अभिप्रायावर प्रकाश पाडला. कैयटभट्टांचा प्रदीप नसता तर कित्येक ठिकाणी महाभाष्य दुर्बोधच राहिले असते अशा त-हेचे उद्गार वैयाकरणकुलामध्ये कैवट- भट्टांच्या प्रदीपासंबंधी काढण्यात येतात. कैयटांनी महाभाप्यांतील पङ्क्तींचे नुसतें सटीकरण केले एवढेच नव्हे, तर भाप्यकारानी नुसत्या उल्लेख केलेल्या किंवा थोडक्यांत दिलेल्या दाब्द. नित्यत्व, स्फोटवाद, द्योतकत्व इत्यादि व्याकरणसिद्धांताचे मुद्देसूद विवरण केले. अनेक ठिकाणी कैयटानी भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयाचा व महाभाप्यदीपिकेचा उपयोग केला आहे. महामायां- तील नवान्हिकी भाप्याचे विवेचन करतांना महाभाप्यदीपिकेचा व त्यानंतर वास्यपदीयाचा कैयटभट्टांनी विशेष उपयोग केल्यामुळे महाभाष्यदीपिका ही शेवटपर्यंत लिदिलीच गेली नसावी व आज जशी ती अपुरीच उपलब्ध आहे तशीच ती कैयटभट्टांचे वेळीदी असाधी. महामाया- मधील पाठान्तर म्हणून कैयटभट्टांनी दिलेले पाठ भरीच्या प्रदीपिकमध्ये घेतलेले आढळनात. - ·३९० व्याकरणमहाभाष्य ३७०. कैयटांच्या महाभाष्यप्रदीपाचे महत्व. भाष्यकारांनी उदाहरणे म्हणून अनेक रूपे दिली आहेत व त्यांचे विवरण केले आहे. कैयटभट्टांनीही ज्यास्त कठिण उदाहरणे देऊन त्यांचे विवेचन केले आहे. भाप्याध्ययनाने व्याकरणशास्त्रावर प्रभुत्व मिळवता आले तर प्रदीपाध्ययनाने शास्त्रपाण्डित्य मिळविता येते व पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप वादविवादाला चांगलीच मदत मिळते असा वैयाकरणांमध्ये प्रवाद आहे. महाभाष्याचे अध्ययनाबरोबर प्रदीपाच्या अध्ययनाचाही प्रघात आहे. 'सुधे सुधेवारिवधात् सुराणां सुका रणे लाघवतश्च रामः । विशेषणे द्वे य इहादिकर्तुर्वदेदधीती स हि कैयटीयः ॥' हा श्लोक कैयटभट्टांच्या प्रदीपाचें अध्ययन काळजीपूर्वक झाले आहे किंवा नाही त्याची परीक्षा घेण्याकरिता जी अनेक स्पें विचारण्यात येत असत त्यांपैकी दोन रूपांचा संग्रह करणारा श्लोक म्हणून वैयाकरणकुलांत उल्लेखिला जातो. या श्लोकांतील 'सुधे' व 'सुकः' ही प्रथमा एकवचनाची 'सुधिन्व' व 'सुकृण्व् ' या शब्दांची रूपं कैयटभट्टांनी दिली आहेत व कैयटभट्टांच्या प्रदीपाचे अध्ययन केल्याशिवाय ती समजणे अशक्य आहे असे वरील श्लोकाचे तात्पर्य आहे. कैयटभट्टांच्या प्रदीपाला 'कैयट' असेंच नांव पहले है ‘तदुक्तं भाष्यकयटयोः' या टीकाग्रंथा- मध्ये अनेक ठिकाणी आढळणाऱ्या वाक्यांवरून स्पष्ट होते. कैयटभट्टांच्या प्रदीपावरही चिन्तामणि, रामचन्द्रसरस्वती, नारायग, नागेश इत्यादि वैयाकरणांनी लिहिलेल्या दहा बारा टीकांचा डाडेग्य मिळतो. त्यावरून प्रदीमाच्या लोकप्रियतेची कल्पना येते. या सर्व टीकांमध्ये नागेक्षभटांना उद्योत ही सर्वामध्ये उत्तम टीका आहे. काही वर्षापूर्वीच समग्न उद्योत काशी व मुंबई या दोन ठिकाणी प्रदीपासह मुद्रित झाला आहे; परंतु त्याचे उत्तम संस्करण होऊन दोन्दी ग्रंथाचे भाप्यामहित ज्यास्त पद्धतशीर मुद्रण होणे इष्ट आहे. .

·उपोद्धात ३९१ . , जागोजागी दिसून येते तर हरदत्तांच्या प्रतिपादनांत गाढविद्वत्ता दिसून येते. या गाढविद्वत्ते. मुळेच हरदत्तांना कैयटभट्टांच्या तोडीचे मानाचे स्थान मिळाले, ३७२. हरदत्तांची विद्वत्ता व आत्मश्लाघा. जरी अनाठायी नसली तरी हरदत्तमिश्रांचे अंगी अहंमन्यता बरीच होती हे पदमंजरी- मध्ये ठिकठिकाणी आढळणाऱ्या दर्पोक्तीवरून सहज दिसून येण्याजोगे आहे. ग्रन्थाच्या अगदी आरंभीच 'यश्चिराय हरदत्तसंज्ञया विश्रुतो दशसु दिक्षु दक्षिणः' असे हरदत्तांनी स्वत:- बद्दल उद्गार काढले आहेत; तसेंच आपण लिहिलेल्या वृत्तीबद्दल 'अविचारितरमणीयं कामं व्याख्याशतं भवतु वृत्तेः । हृदयंगमा भविष्यति गुणगृह्याणामियं व्याख्या' या श्लोकांतही 'काशिकेवर शेकडो वृत्ती आहेत पण माझीच व्याख्या हृदयंगम आहे' असे म्हटले आहे. स्वतः केलेल्या भाष्याभ्यासाविषयीं तर त्यांनी संपूर्ण भाष्य हे आपणालाच एकट्याला कळले आहे. अशा त-हेचे विचार एवं प्रकटितोस्माभिर्भाष्ये परिचयः परः । तस्य निःशेषतो मन्ये प्रतिपत्तापि दुर्लभः' या श्लोकांत दिले आहेत; व त्याच्याही पुढे जाऊन 'प्रक्रियातर्क- गहनप्रविष्टो हृष्टमानसः । हरदत्तहरिः स्वरं बिहरन् केन वार्यते' या श्लोकामध्ये स्वत:ला व्याकरणप्रक्रियारूपी वनांत स्वैर संचार करणारा सिंह' असे म्हटले आहे. या दर्पोक्तींना अनुलक्षूनच की काय 'अनधीते महाभाष्ये व्यर्था सा पदमञ्जरी । ' या शब्दानी 'पदमञ्जरी, भाष्यापेक्षाही वरचे स्थान आहे' असे प्रतिपादन करणारे श्लोकार्ध देऊन त्यानंतर 'अधीते हि महाभाष्ये व्यर्थी सा पदमञ्जरी' या श्लोकाधीत 'भाष्य म्हटल्यावर पदमंजरी पाहिजे कशाला' या शब्दांनी भाष्यापुढे पदमञ्जरीचे निरर्थकत्व प्रतिपादन केले आहे. 'अनधीते० हा श्लोक वैयाकरणकुलामध्ये शिष्यांना परिचित आहे. ३७३. पुरुषोत्तम देवांचे ग्रंथ. या कैयट कालखंडांत महाभाष्यावरही अनेक विद्वानांनी अनेक टीकाग्रंथ लिहिले तसेंच व्याकरणांतील निरनिराळ्या प्रकरणांवरही प्रबंध व व्याख्यानग्रंथ लिहिले. या ग्रंथकारां- पैकी बाराव्या शतकांतील पुरुषोत्तमदेव व मैत्रेयरक्षित यांची कामगिरी कैयट व हरदत्त यांचे खालोखाल विशेष उल्लेखनीय आहे. मैत्रेयरक्षितांनी महाभाप्यलधुवृत्ति नांवाचा महाभाष्यावर विवेचनात्मक ग्रंथ लिहिला. त्याप्रमाणेच पुरुषोत्तम देवांनीही प्राणपणा नांवाची टीका लिहिली. या दोन्ही ग्रंथांचा शरणदेव, सीरदेव इत्यादि वैयाकरणांनी उल्लेख केला आहे. पुरुषोत्तमदेवांनी व्याकरणशास्त्रावर कारककारिका, दुर्घट्वृत्ति, भाषावृत्ति, उणादिवृत्ति, ज्ञापकसमुच्चय वगैरे अनेक उपयुक्त ग्रंथ लिहिले आहेत. वंगदेशच्या लक्ष्मणसेनाने आप प्रयोगांशिवाय इतर प्रयोग समजण्याकरितां प्रचलित भाषेचे व्याकरण रचण्यास सांगितल्यावरून पुरुषोत्तमदेवाने पाणिनिसूत्रांवर स्वर व वैदिकी ही प्रकरणे गाळून भापावृत्ति नांवाचा ग्रंथ लिहिला असे सांगण्यांत येते. भाषा म्हणजे बोलभाषा व तीवरील वृत्ति म्हणजे व्याकरण या अर्थाने या व्याकरणग्रंथाला भाषावृत्ति हे नांव साजेसेंच आहे. भाषावृतीला विद्वानांमध्ये विशेष स्थान मिळाले होते असें नंतरच्या अनेक वैयाकरणांनी जागोजागी तिच्याविषयी काढलेल्या उद्गारांवरून स्पष्ट दिसून येते. पुरुषोत्तम देवांनी स्वतः काशिकाभागवृत्त्योश्चेत् " सिद्धान्तं बोधुमस्ति धीः। तदा विचिन्त्यतां प्रातः भाषावृत्तिरियं मम ।। या शेवटच्या श्लोकांत आपल्या वृत्तीला काशिका व भागवृत्ती यांचे स्वारत्य सांगणारी वृत्ति असे म्हटले आहे. .

·३९२ व्याकरणमहाभाष्य ३७४. मैत्रेयरक्षितांचे ग्रंथ. मैत्रेयरक्षितांनीही विशिष्ट पाणिनिसूत्रांची अवतरणे घेऊन त्यांनी साधल्या जाणाऱ्या कठिण रूपांची सिद्धि करणारा धातुप्रदीप नांवाचा ग्रंथ लिहिला. नंतरच्या ग्रंथांत रक्षित या नांवाने मैत्रेयरक्षितांचा उल्लेख पुष्कळ ठिकाणी मिळतो. शरणदेवांनीही याच वेळी साधण्यास कठीण अशा रूपांची सिद्धी ज्यामध्ये केली आहे असा दुर्घटवृत्ति नांवाचा ग्रंथ लिहिला. या शरणदेवांच्या दुर्घटवृत्ति नांवाच्या ग्रंथाने त्याच नावाच्या दुसऱ्या दोन ग्रंथांना बाजूला टाकले. शरणदेवाच्या दुर्घटवृत्तीचे उल्लेख नंतरच्या व्याकरणग्रंथांमध्ये पुष्कळच आढळतात. भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयावर पांडित्यपूर्ण टीका लिहिणारे पुण्यराज व हेलाराज याच काळांत होऊन गेले. पुण्यराजांचा नागेशांनी पुञ्जराज या नांवाने उल्लेख केला आहे. या ग्रंथकारांशिवाय धर्मकीर्ति या विद्वान् बौद्ध पंडिताने रूपावतार नांवाचा प्रकरणग्रंथ लिहिला.हा ग्रंथ पाणिनिसूत्रांवर आधारलेला आहे व तो रूपसिद्धीकरितांच लिहिला आहे. यांतील निर. निराळ्या प्रकरणांना संज्ञावतार, संहितावतार, या त-हेची नांवें दिली आहेत. याच वेळी विमलसरस्वती नावाच्या पंडिताने रूपमाला नांवाचा पाणिनिसूत्रांवर आधारलेला ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथांतील प्रकरणांना संज्ञामाला, सर्वनाममाला, स्त्रीप्रत्ययमाला अशा त-हेची नावे देण्यांत आली आहेत; व ग्रंथ जरी लहान असला तरी त्यांमध्ये अनेक लौकिक व वैदिक उदाहरणे साधिली आहेत. ३७५. भोजदेवांचे सरस्वतीकण्ठाभरण. याच कालखंडांमध्ये साधारणपणे अकराव्या शतकांत भोजदेवांनी सरस्वतीकण्ठाभरण नांवाचे व्याकरण लिहिले व त्यावर वृत्ति लिहिली. हे व्याकरण नुकतेच मुद्रित झाले आहे. सरस्वतीकण्ठाभरण या नांवाचा अलंकारग्रंथ या भोजराजांनी लिहिलेला प्रसिद्धच आहे. विद्येचा पुरस्कार करणाऱ्या व विद्वानांना आश्रय देणा-या धारानगरी राजधानीत राज्य करणाऱ्या या भोजराजांबद्दल अनेक आख्यायिका व दंतकथा सांगण्यांत येतात; व भोजप्रबन्ध वगैरे ग्रंथांमध्ये त्या ग्रथितही केल्या आहेत. सरस्वतीकण्ठाभरण व्याकरण हे पाणिनिसूनावर आधारलेलें सूत्रमय व्याकरण आहे. या व्याकरणाचे पाणिनीच्या 'अष्टाध्यायी' प्रमाणेच आठ. अध्याय आहेत. सिद्धिः कियादेः लोकात् । हे पहिले सूत्र आहे; व धातु शब्दाची व्याख्या देणारे 'भूवादिः क्रियावचनो धातुः' हे दुसरें सूत्र आहे. सूत्रे पुष्कळशी पाणिनीचींच घेतली आहेत. काही सूत्रांमध्ये मागेपुढे शब्द, प्रतिशब्द, विभाक्तिव्यत्यय या त-हेचे केवळ शाब्दिक फेरफार केले आहेत. प्रत्यय पाणिनीचेच पाणिनीच्या अनुबन्धांसह घेतले आहेत. शिवसूत्रे तीच आहेत. कात्यायनाची वार्तिकें, महाभाष्य व काशिका या ग्रंथांचा उत्तम अभ्यास करून ज्या ठिकाणी पाणिनिसूत्रांना पुष्टि जोडणे इष्ट दिसले त्या ठिकाणी पुष्टि जोडून व समजण्यास सुलभ व आपल्या वेळच्या भातील प्रयोग समजण्यास उपयुक्त होईल अशा रीतीने या व्याकरणामध्ये सूत्ररचना फेली आहे; अध्यायक्रम पाणिनीप्रमाणे जरी असला तरी सूत्रक्रम फारच बदलला आहे. प्रकरणे तींच आहेत पण मार्गेपुढे केली आहेत.गणपाठ व उणादिपाठ काहन टाकून सूत्रामध्येच योग्य त्या शब्दांचा अंतर्भाव केला आहे. त्यामुळे सूत्रसंख्या पुष्कळच वाढली आहे. पाणिनीचे दोन अध्याय व्यापणारें संशाप्रकरण या व्याकरणामध्यें एका अध्यायांत दिले आहे. त्यानंतर उणादिप्रकरण दुसन्या अध्यायाच्या तीन पादांमध्ये पुरे केलें आटे ३ चौथ्या पादांत व तिस-या अध्यायाच्या पहिल्या ·उपोद्धात ३९३ पादामध्ये तिङ् व कृत् प्रत्यय दिले आहेत. तिसऱ्या अध्यायाच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या पादांमध्ये समास दिल्यानंतर चौथ्या पादामध्ये स्त्रीप्रत्यय दिले आहेत. चौथ्या व पांचव्या अध्यायांमध्ये गणांचा सूत्रांमध्ये अंतर्भाव करून तद्वितप्रकरण फारच विस्ताराने दिले आहे. सहाव्या अध्या- याच्या पहिल्या पादामध्ये अष्टाध्यायीप्रमाणेच द्विवचन संप्रसारण इत्यादि कार्याच्या विवेचनास आरंभ केला आहे व स्वरप्रकरण पुढे ढकलून अलुक् समास सांगून दुसरा पाद पुरा केला आहे. 'अङ्गस्य' या ऐवजी 'प्रकृतेः' सूत्र घालून सहाव्या अध्यायाच्या तिसऱ्या पादामध्ये अंगा- धिकार सुरू केला आहे. व पदद्वित्व षत्व वगैरे काय सातव्या अध्यायांत दिली आहेत. आठव्या अध्यायाच्या पहिल्या दोन पादांमध्ये 'छन्दसि' असा अधिकार करून वैदिकी प्रक्रिया व वेदांमध्ये होणारे आदेश सांगितले आहेत; व तिसऱ्या पादामध्ये 'पूर्वत्रासिद्धम् ' (८.३१३८ ) असेंच अधिकारसूत्र करून त्याचे पुढे सुबन्त व तिङन्त पदें तयार झाल्यावर होणारी स्वरका व सांधेकार्य सांगितली आहेत; भोजदेवांनी कामापुरता सर्व व्याकरणविषय एकत्रित आणून जरी साधारणरीत्या सुलभ व्याकरण रचिले तरी लाघवाकडे लक्ष दिले न गेल्यामुळे विस्तार वाढला; व महाभाष्यासारखा व्याख्यानग्रंथ नसल्यामुळे या व्याकरणाचा व्हावा तसा प्रसार झाला नाही, या व्याकरणावर दण्डनाथांनी हृदयहारिणी व कृष्णलीलाशुकमुनीनी पुरुषकार या टीका लिहिल्या आहेत. .. ३७६. हेमचन्द्राचार्य व त्यांचे ग्रन्थ. याच कैयटकालखंडामध्ये कैयट व हरदत्त यांच्यानंतर थोड्याच कालावधीत जैन संप्र- दायाचे महामुनि हेमचन्द्र होऊन गेले, व त्यांनी व्याकरणशास्त्रावर 'सिद्धहेमचन्द्र' नावाचा सर्व- संग्राहक व समजण्यास सुलभ असा व्याकरणग्रंथ लिहिला. हेमचन्द्राचार्यांचा जन्म गुजरात देशांत धंधुका गांवी इ. स. १०८८ मध्ये (संवत् ११४५ कार्तिक शु. १५) मोढ वैश्य कुलामध्ये झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्या बुद्धीची तीव्रता, अलौकिक ग्रहणशक्ति, उत्तम स्मरणशक्ति व त्याबरोबरच मनाची विरक्ति हे गुण दिसून आले. मुलाच्या जन्मापूर्वीच स्वप्नांत झालेल्या दृष्टान्तास अनुसरून हेमचन्द्राचार्याच्या मातु:श्रींनी हेमचन्द्रांना वयाचे पांचव्या वर्षीच देवचन्द्र मुनींचे हवाली केलें, देवचन्द्रांनीही ताबडतोय हेमचन्द्रांना स्तंभनपुर (खंबायत) या गांवीं दीक्षा दिली व त्यांना सर्व जैनागमग्रंथ व शास्त्रग्रंथ पढविले. आपल्या अलौकिक बुद्धिमत्तेमुळे हेमचन्द्रांनी थोड्याच कालांत जुन्या वैयाकरणांनी लिहिलेले सर्व व्याकरणग्रंथ वाचिले हैं यास्क, आपिशलि, शाकल्य, पाणिनि, पतञ्जलि, देवनन्दि, जयादित्य वामन, शाकटायन, भर्तृहरि, भोज वगैरे प्रसिद्ध वैयाकरणांच्या त्यांनी आपल्या 'शब्दानुशासन व्याकरणांत केलेल्या उल्लेखांवरून स्पष्ट दिसून येते. त्यांच्या अंगच्या लोकोत्तर गुणांमुळे, विद्वत्तेनुळे व ग्रंथकर्तृ यामुळे ते वयाच्या बाविसाव्या वर्षी इ. स. ११०९ मध्ये अन्हिलवाडा पट्टण या राजधानीत गन्छाधिपति झाले; इतकेच नव्हे, तर राजन कुमारपाल यांनी त्यांचे शिष्यत्व पतकरिले व्याकरण, साहित्य, योग, तत्त्वज्ञान, अध्यात्मवान्न, न्यायशाल इत्यादि विषयांवर त्यांनी उत्तम ग्रंथरचना केली. त्यांनी निरनिराळ्या विषयांवर सुनारे पंचवीस ग्रंथ रचिले. त्यांपैकी शब्दानुशासन, कायानुशासन, छन्दोनुशासन, अभिधानचिन्तामणि, देशीनाममाला, योगशास्त्र, भयकाव्य, त्रिषष्टिालाका. पुरुपचीरत हे ग्रंथ उपलब्ध व प्रसिद्ध आहेत ग्रंथलेखनकार्याबरोबरच अध्ययनाध्यापन कार्य अन्वंट चालू ठेवून कलिकालस्वज्ञ हेमचन्द्र इ. स. ११७२ सादी दिवंगत साले - " ·व्याकरणमहाभाध्य . " ३७७. हेमचंद्राचार्यांचे शब्दानुशासन. राजे जयसिंह यांचे आज्ञेनुसार हेमचन्द्राचार्यांनी पूर्वीच्या सर्व व्याकरणग्रंथांचे अवलोकन करून सिद्धहेमचन्द्र नांवाचे उत्तम व्याकरण रचिले. याच व्याकरणाला हैम-शब्दानुशासन असेही म्हणतात. या व्याकरणाचे आठ अध्याय आहेत. सूत्रांची अनुबंधांची व प्रतिपादनाची त-हा पाणिनीच्या अष्टाध्यायीसारखीच आहे. रचना मात्र कातन्त्र व्याकरणासारखी प्रकरणात्मक आहे; व संज्ञा, संधि, नाम, कारक, समास, आख्यात, कृदन्त व तद्धित अशी प्रकरणे दिली आहेत. हेभचन्द्र हे गच्छाधिपति असल्यामुळे व त्यांनी हे व्याकरण जैन मुनींना व जैन संप्रदायां- तील शिप्यांना उपयुक्त व्हावे या मुख्य हेतूने लिहिले असल्यामुळे यामध्ये वैदिकी प्रक्रिया व स्वर यांचे विवेचन नाही, पण त्याऐवजी जैनागमांच्या प्राकृत भाषेचे व्याकरण लिहिले आहे. आरंमापासून सातव्या अध्यायाच्या शेवटापर्यंत संस्कृत भाषेचे व्याकरण लिहून झाल्यावर त्यांनी आठव्या अध्यायांत जैन आगमग्रंथांच्या आर्ष प्राकृत भाषेचे व्याकरण लिहून शौरसेनी, पैशाची, मागधी व अपभ्रंश या प्राकृतभाषांमध्ये दिसून येणाऱ्या प्रयोगवैशिष्टयांचेही विवेचन केले आहे. आठव्या अध्यायाची सुमारे एक हजार सूत्रे सोडल्यास, सात अध्यायांतील सूत्रांची संख्या साधारणतः पाणिनिसूत्रांच्या इतकीच होते. या व्याकरणाचा प्रचार साहजिकच गुजरात. मध्ये पुष्कळ झाला. विशेषतः जैन संप्रदायामध्ये शाकटायन व्याकरण व जैनेन्द्र व्याकरण ही दोन्ही हेमचन्द्रांच्या व्याकरणाने भागे पडली. या हैम शब्दानुशासनावर हेमचन्द्राचार्यांनी स्वतः लघुवृत्ति व वृहद्वृत्ति या दोन वृत्ती लिहिल्या; व बृहन्न्यास नांवाची विस्तृत टीका लिहिली. धातुपाठ, उणादि, लिंगानुशासन इत्यादि पांच अंगांचीही या व्याकरणाला जोड आहे. या व्याकरणावर देवेन्द्रसूरींनी लघुन्यास नांवाची टीका लिहिली, विनयविजयांनी लघुप्रक्रिया लिहिली, व मेघविजयांनी हेमकौमुदी लिहिली. - , ३७८, जौमार व्याकरण. कैयटकालखंडाचे अखेरीस व प्रक्रियाकौमुदी, सिद्धान्तकौमुदी वगैरे ग्रंथ लिहिले जाण्यापूर्वी व्याकरणशास्त्रावर वर लिहिलेल्या ग्रंथांशिवाय काही उल्लेखनीय ग्रंथ लिहिले गेले. वादीन्द्रचूडामणि क्रमदीश्वर नांवाच्या पंडिताने तेराव्या शतकाच्या अखेरीस संक्षिप्तसार नांवाचा सूत्रमय व्याकरणग्रंथ व त्यावर रसवती नांवाची वृति लिहिली. जुमरनन्दी नांवाच्या पंडिताने या दोन्हींचे पूर्ण संशोधन व संस्करण केले. हे संस्करण जौमार व्याकरण नांवाने प्रसिद्ध आहे. या व्याकरणाला गोईचंद्रांनी परिशिष्ट जोडले आहे. या व्याकरणामध्ये वैदिक प्रकरण नाही; पण प्राकृत प्रकरण घातले आहे. यामध्ये चान्द्र व कातंत्र व्याकरणांचा उल्लेख आढळून येतो. या व्याकरणाचा थोडासा प्रसार हल्ली बंगालमध्ये आहे. संक्षिप्तसाराची रचना भर्तृहरीच्या वाक्यपदीयासारखी आहे व त्यामध्ये तीन अध्याय आहेत. पहिल्या अध्यायांत संधि-प्रकरण, दुसन्या अध्यायांत तिटन्त प्रकरण, व तिसऱ्या अध्यायांत सुबन्त व तद्धित प्रकरणे व शेवटीं समास अशी प्रकरणे आहेत. अनुभूतिस्वरुपाचार्य यांनीही याच कालखंटांत सारस्वतप्रक्रिया नांवाचा एक व्याकरणग्रंथ लिहिला. या व्याकरणाची मूलसूत्रे नरेन्द्र नांवाच्या वैयाकरणाने पूर्वी लिहिली होती असे मानण्यात येते; व त्यांवर आधारलेला हा ग्रंथ सारस्वत-व्याकरण नांवाने प्रसिद्ध आदे. रा गंध दगवी मनाच्या तेराव्या शतकात लिहिलेला असावा. या ग्रंथावर क्षेमेन्द्राने टिप्पणी लिहिली, व पुण्यराजांनी एक टीका लिहिली. या सारस्वत-व्याकरणाचाही अभ्यास ·उपोद्धात ३९५ , ' काही प्रांतांत चालू आहे. भोजदेवांप्रमाणे नरेन्द्र हे सरस्वती देवीचे मोठे उपासक होते व तिनेच मूळ सप्तशती (७००) सूत्रांचा उपदेश नरेन्द्रांना केला असे मानण्यात येते. अनुभूतिस्वरूपाचार्यांच्या या सारस्वत व्याकरणामध्ये संज्ञा लोकांमध्ये प्रचलित अशाच घेतल्या आहेत. हे व्याकरण समज- ण्यास सुलभ असल्यामुळे याचा प्रचार हल्ली काही ठिकाणी चालू आहे. वाररुच नांवाचेही व्याकरण याच कालांत वररुचि नांवाच्या वैयाकरणाने लिहिले. उणादिसूत्रकर्ता वररुचि याने 'वाररुचकारिका' म्हणून कांहीं कारिका लिहिल्या होत्या व त्यांवर कारक, कृदन्त, तद्धित समास इत्यादि प्रकरणे रचून हे व्याकरण लिहिले गेल्यामुळेही या व्याकरणाला बाररुच नांव देण्यात आले असण्याचा संभव आहे. चानुदास नांवाच्या बौद्धमतावलंबी वैयाकरणानेही या कालांत अर्थविचारात्मक एक व्याकरण लिहिले व त्यामध्ये सामान्यशब्द, सर्वनामें, कृदन्त शब्द, तद्धित शब्द, समास व कारक यांच्या अर्थाविषयी विचार केला आहे. या व्याकरणाला चाङ्गु व्याकरण ' म्हणण्यांत येते, चौदाव्या शतकांत पद्मनाभ नांवाच्या वैयाकरणाने एक सुलभ व्याकरण लिहिले व त्यावर एक सुलभ पञ्जिका लिहिली. हा पद्मनाभ मिथिला देशचा राहणारा होता व त्याच्या व्याकरणाला 'सुपद्म' ही संज्ञा देण्यात आली. याच सुमारास कातन्त्र व पाणिनीय व्याकरणांप्रमाणे निरनिराळ्या कठिण रूपांची सिद्धि करणारे 'प्रयोग- रत्नमाला' नावाचे एक लहानसे व्याकरण लिहिण्यांत आले. या व्याकरणांतील वर्णसमाम्नाय तन्त्रशास्त्रांतील वर्णसमाम्नायाला अनुसरून आहे. पुरुषोत्तमविद्यावागीश नावाच्या मन्त्रशास्त्र. शाने हे रचिले व याचा प्रचार कामरूप व वङ्ग देशांमध्ये पुष्कळ झाला. ३७९. बोपदेवांचे मुग्धबोध व्याकरण. क्रमदीश्वरानंतर थोड्याच काळांत चौदाव्या शतकाच्या आरंभी बोपदेवे नांवाच्या पंडिताने मुग्धबोध व्याकरण लिहिले. या व्याकरणांत लोकांमध्ये न आढळणाऱ्या औजढत् औजिढत् , अचीकृतत् अचिकीर्तत इत्यादि रूपांच्या सिद्धीविषयी प्रश्न उपस्थित करून कोणते रूप शुद्ध समजावें याविषयी चिकित्सात्मक विवेचन केले आहे. कृत् धातूच्या लुङाच्या रूपां- विषयी विवेचन करतांना काशिकाकारांच्या सारख्या महापडितांचे मत चुकीचे आहे असे बोपदेवांनी प्रतिपादन के; पण लवकरच धातुवृत्तिकार माधवांनी काशिकाकारांचे मतच बरोबर आहे असे सिद्ध केलें. हो हकीगत मनोरंजक रीतीने 'बोपदेवमहामाहप्रस्तो वामन- दिग्गजः । कीर्तेरेव प्रसङ्गेन माधवेन विमोचितः ॥' या श्लोकामध्ये वैयाकरण-संप्रदायांत प्रसिद्ध आहे. हा लोक शब्दकौस्तुभाच्या आठव्या आन्हिकाच्या शेवटी उद्धृत केला आहे. मुग्धबोधाचा कर्ता बोपदेव हा देवगिरीच्या महादेव नांवाच्या राजाच्या वेळी होऊन गेला; व त्याने हेमाद्रि नांवाच्या सचिवाच्या प्रेरणेवरून मुग्धबोध, कविकल्पद्रुम, काव्यकामधेनु वगैरे व्याकरणग्रंथ लिहिले, परमहंसनिया नांवाची भागवतावर टीका लिहिली, व भागवतामधील अपाणिनीय शब्दांचे विवेचन केले. बोपदेवाने संज्ञांचे बाबतींत न्हवाला त्व, दीर्थाला घ, गुणाला गु अशा रीतीने लाघवाचा अवलंब केला आहे. मुग्धबोधावर विद्यानिवास नांवाची एक टीका लिहिली गेली, तिला उद्देशून वर परिच्छेद ३६० मध्ये) उट्टन केलेल्या " परेन पाणिनीयज्ञाः०" या श्लोकामधील 'विश्रान्तविद्याःयाचे जागी मापदणारा 'विद्यानियानाः' पाट असू शकेल. या 'मुन्धवोधांचा बंग देशांत पार प्रसार झाला व त्याच्यावर अनेक टीका लिहिल्या गेल्या.

·३९६ व्याकरणमहाभाष्य कौमुदीकालखंड (इ. स. १४००-१६५०) ३८०. प्रकरणग्रंथांची आवश्यकता. कैयटकालखंडांत अनेक लहान लहान व्याकरणग्नन्थ व अनेक टीकाग्रन्थ लिहिले गेले व लोकांची प्रवृत्ति व्याकरणशास्त्राध्ययनाकडे वळली; तसेंच काशिका वृत्तीवरही उत्तम टीका लिहिल्या गेल्यामुळे तिच्याहि अध्ययनाचा जिकडे तिकडे प्रसार झाला; तरीपण निरनिराळ्या प्रांतांमध्ये प्रांतीय बोलभाषांचा प्रसार ज्यास्त झाल्यामुळे व त्यांमध्ये ग्रंथसंपत्तीही निर्माण झाल्यामुळे संस्कृत भाषेचे सर्वसामान्य बोधभाषा हेही स्थान डळमळले व तिच्यामधील सुंदर ग्रंथांचे ज्ञान होण्याकरितां प्रथम व्याकरण शिकून भाषाज्ञान करून घेणे आवश्यक होऊन राहिले. पाणिनीय व्याकरणाची श्रेष्ठता जरी कायम राहिली तरी भाषाज्ञानसंपादनाच्या दृष्टीने काशिका व इतर व्याकरणग्रंथही जरा कठीणच भासू लागले, व ऐन्द्र, कातन्त्र, हैम इत्यादि व्याकरणांतील प्रकरणात्मक विवेचनाने व्याकरणज्ञान सुलभ होते असे अनुभवांत येऊ लागले; त्यामुळे अष्टाध्यायी- सूत्राचे प्रकरणात्मक संकलन करून प्रकरणग्रन्थ लिहिण्याकडे वैयाकरणांची दृष्टि वळली व वैयाकरणकुलांमध्ये प्रसिद्ध अशा शेष नांवाच्या कुलांतील विद्वान् रामचंद्र शेष यांनी प्रक्रियाकौमुदी नांवाचा प्रकरणग्रंथ लिहिला व त्याच कुलांतील वैयाकरणांपासून विद्याप्राप्ति झालेल्या भट्टोजी दीक्षितांनी सिद्धान्तकौमुदी हा ग्रंथ लिहिला. प्रक्रियाकौमुदीवर प्रामुख्याने शेष वंशांतील विद्वानांनी टीकाग्रंथ लिहिले. महाभाष्यावरही या काली अनेक टीका लिहिल्या गेल्या. यावरून या काली पाणिनीय व्याकरणाची लोकप्रियता चांगलीच प्रत्ययास येते. ३८१. प्रक्रियाकौमुदी. प्रक्रियाकौमुदी हा ग्रंथ आंध्र देशांतील प्रख्यात ' शेष' नावाच्या कुलांतील रामचंद्र शेष यांनी लिहिला. इसवी सनाच्या पंधराव्या शतकांत हा ग्रंथ लिहिला असावा असें विद्वानांचे मत आहे व त्याला सबळ पुरावा म्हणून रामचंद्र शेष यांचे पुतणे कृष्णशेष यांनी या ग्रंथावर लिहिलेल्या प्रकाश नांवाच्या टीकेची प्रत व नातू विठ्ठलशेष यांनी आपल्या पितृव्यांनी लिहिलेल्या प्रसाद नांवाच्या टीकेची प्रत या दोन्ही इ.स.च्या सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात लिहिलेल्या उपलब्ध आहेत असा देण्यात येतो. प्रकरणरूप व्याकरणग्रंथरचनाही पाणिनिपूर्व काला- पासून प्रचलित होती. प्रक्रियाकौमुदीपूर्वी कैयटभट्टांचे कालखंडांत पाणिनिसूत्रांची निरनिराळ्या प्रकरणांत विभागणी करून रूपावतार, रूपमाला इत्यादि तीनचार प्रक्रियाग्रंथ लिहिले गेले. पण शास्त्रीय विवेचनाचे बाबतीत प्रक्रियाकौमुदी हा ग्रंथ त्या ग्रंथांपेक्षा ज्यास्त परिपूर्ण आहे; व त्यामध्ये बहुतेक पाणिनिसूत्रांचे व्याख्यान केले आहे. ठिकठिकाणी उदाहरणे दिली आहेत व अन्य व्याकरणांनी साधल्या जाणान्या व पाणिनि-व्याकरणाने साधल्या न जाणाऱ्या अशा रूपांचाही त्यांत समावेश केला आहे. व्याकरणशास्त्राच्या प्रवेशाला हा ग्रंथ पूर्वीच्या ग्रंथांपेक्षा ज्यास्त उपयुक्त झाल्यामुळे साहजिकच इतर व्याकरणे व इतर प्रकरणग्रंथ मागे पडले. या ग्रंथावर अनेक टीका लिहिल्या गेल्या. त्यांपैकी वर उल्लेख केलेल्या प्रक्रियाप्रकाश व प्रकिया- प्रसाद या टीका ग्रंथकारांचा अभिप्रेत अर्थ समजावून देण्याच्या बाबतीत ज्यास्त उपयुक्त आहेत. चक्रपाणिदत्त यांनी लिहिलेली प्रक्रियाप्रदीप हीही टीका उपयुक्त आहे. यांशिवाय अमृतस्मृति, प्रक्रियाव्याकृति, निर्मलदर्पण, तत्त्वचंद्र, प्रक्रियारंजन व प्रक्रियाविवरण याही टीकांचा उलेख व्याकरणग्रंथांमध्ये आढळतो.

·उपोद्धाब ३९७ ३८२. सिद्धान्तकौमुदी. प्रक्रियाकौमुदीनंतर साधारणतः दोनशे वर्षांनी त्याच नमुन्यावर भट्टोजी दीक्षितांनी पाणिनिसूत्रावर आधारलेला सिद्धान्तकौमुदी हा ग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ लिहिण्यांत भट्टोजी दीक्षितांनी सर्व जुन्या प्रक्रियाग्रंथांचे परिशीलन केले व संस्कृत भाषा शिकण्याकरितां सर्वांत उप- युक्त अशी पद्धति शोधून काढून तिचा अवलंब केला. प्रथमतः त्यांनी वर्णतमाम्नाय, प्रत्याहार, संज्ञा व परिभाषा यांचे विवरण व्याकरणज्ञानास आवश्यक म्हणून केले आहे. त्यानंतर वाक्यांतील शब्दांचे पृथक् ज्ञान होण्याकरितां पंचसन्धिप्रकरण लिहून नामांच्या रूपसिद्धीकरितां सुबन्तप्रकरण लिहिले आहे. त्यानंतर स्त्रीप्रत्यय सांगून व अव्ययांचे परिगणन करून नामांची सिद्धी झाल्यावर नामांचा क्रियापदाशी किंवा परस्परसंबंध दाखविणाऱ्या विभाक्तिप्रत्ययांचे व त्यांच्या अर्थाचे विवेचन केले आहे; व नंतर समासांचे व नामसाधित नामांचे विवेचन करून पूर्वाध संपविला आहे. उत्तरार्धामध्ये निरनिराळ्या धातूंचे दहा गणांमध्ये परिगणन करून तिङन्तांची (क्रियापदांची । सिद्धी केली आहे. त्यानंतर धातुसाधित व नामसाधित धातूंची सिद्धी करून व क्रियापदांचे काल व अर्थ यांचे विवेचन करून धातुसाधित नामांची सिद्धी केली आहे; व शेवटीं वेदांतील शब्दांचे वैशिष्ट्य व स्वर सांगून ग्रंथ संपूर्ण केला आहे. या ग्रंथाचे वैशिष्टय म्हणजे अष्टाध्यायीतील सर्व सूत्रांचा यांत संग्रह केला आहे व जुन्या काळची जुन्या ग्रंथांतील उदाहरणे न देतां, नवी आपल्या वेळची प्रचलित उदाहरणे दिली आहेत. स्पसिद्धी होण्याकरितां, सूत्रांचा क्रम समजण्याकरितां व सूत्रांचा योग्य अर्थ कळण्याकरितां आवश्यक त्या ठिकाणींच विवे. चनात्मक पंक्ती घातल्या आहेत. त्याप्रमाणेच मागील सूत्रांतील पदांचा आवश्यक अध्याहार करून व परिभाषांचा उपयोग जरूर असेल तेथे करून प्रत्येक सूत्राचा थोडक्यांत पण परिपूर्ण अर्थ दिला आहे या ग्रंथाचे दुसरे वैशिष्टय म्हणजे यामध्ये सूत्रकार, वार्तिककार व भाप्यकार या त्रिमुनींना असंमत असलेली इतर वैयाकरणांनी दिलेली उदाहरणे व नियम यांचा मळींच संग्रह केला नाहीं; इतकेच नव्हे तर पाणिनिसूत्रावर आधारलेल्या काशिका व प्रक्रियाकौमुदी या ग्रंथांत दिलेली उदाहरणे व सूत्रार्थ भाप्यकारांना असंमत असल्यास त्यांवर स्पष्ट शब्दांत टीका केली आहे; व आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ महाभाष्याचे विवरण करणारा कैयटांचा प्रदीप व काशिकेवरील हरदत्तांची पदमंजरी टीका यांचा वेळोवेळी उपयोग केला आहे. सिद्धान्तकौमुदीवरील टीकांमध्ये ' इति कैयटहरदत्तादयः' असा उल्लेख अनेक ठिकाणी आढळतो. ३८३. सिद्धान्तकौमुदीचे महत्व. व्याकरणमहाभाष्य हा विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ कितीही सुंदर व मुलभ भाषेमध्ये लिहिला गेला तरी विस्तारामुळे व प्रतिपाद्य विषयाच्या काटिन्यामुळे तो सामान्य जनांच्या आवाक्याबाहेरच राहिला; व शाकटायन, आपिशाल, चंद्रगोमी, इत्यादिकांच्या व्याकरणांचाच अभ्यास ज्यास्त चालू राहिला. महाभाप्याने पुनरुजीवन भर्तृहरीने केले; व त्याच वेळी जयादित्य व बामन यांनी पाणिनिसूत्रांवर काशिक वृत्ति लिहिली ही वृत्ति कितीही उत्तम व उपयुक्त असली तरी विद्वत्तापूर्ण महाभाष्याकडे थोडे दुर्लक्ष करून व संग्राहक वृत्तीचा अवलंब करून आपलेवेळी प्रचलित असलेल्या चान्द्र वैगरे व्याकरणांतील उदाहरण साधण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे व वृत्तिकार जयादित्य व वामन यांना बौद्ध मताकडे का असल्यामुळे वैदिक धर्मानुयायी विद्वानांचा मनांत त्या वृत्तीविषयीं अत्यंतआदरयुक्त भावना न-दली. माहजिकच हन्दन या दाक्षिणात्य वैदिक धर्माभिमानी महापंडितानें काशिकेवर लिहिलेल्गा पदमंजरीचा, तसेंच काश्मीरमधील ·३९८ व्याकरणमहाभाष्य वदिक धर्माभिमानी महाविद्वान् कैयटभट्ट यांनी लिहिलेल्या महाभाष्यप्रदीपाचा ज्यास्त ज्यास्त पुरस्कार मुख्य मुख्य व्याकरणविद्यालयांमध्ये झाला व त्याचाच पूर्ण आधार घेऊन व बोपदेवाच्या मुग्धबोध व्याकरणपद्धतीचा अवलंब करून भट्टाजी दीक्षितांनी सिद्धान्तकौमुदी लिहिली. सिद्धान्तकौमुदीच्या विद्वसापूर्ण तथापि सुलभ लेखनपद्धतीमुळे व महाभाष्याच्या पूर्ण पुरस्कारामुळे इतर सर्व व्याकरणे मागे पडली; इतकेच नव्हे, तर शेंदोनशे वर्षे प्रसाद, प्रदीप वगैरे उत्तम टीकांनी जिचा पुष्कळच प्रसार झाला होता अशी प्रक्रियाकौमुदीही मागे पडली. ३८४. भट्टोजी दीक्षितांच्या कालाविषयी मतभेद. प्रक्रियाकौमुदीकारांच्याच शेषवंशांतील विद्वानांकडून विद्याधिगम झाला असतांनाही सडेतोडपणाने प्रक्रियाकौमुदी व त्यावरील टीका यांचेविरुद्ध वेळ आली असता आपल्या मनोरमा, कौस्तुभ इत्यादि ग्रंथांमध्ये भट्टोजी दीक्षितांनी विधाने केल्यामुळे प्रक्रियाकौमुदी- कारांच्या परंपरेतील विठ्ठलशेष व जगनाथ या पंडितांना भट्टोजी दीक्षितांच्या कृतीचा राग आला व त्यांनी भट्टोजी दीक्षितांचेवर गुरुद्रोहाचा शिक्का मारला; व सिद्धान्तकौमुदी व मनोरमा यांवर खंडनात्मक ग्रंथ लिहिले. रामेश्वरभट्टांचे नातू शंकरभट्ट यांचेकडून, तसंच अप्पय दीक्षित यांचेकडून भट्टोजी दीक्षितांनी विद्या संपादन केली असली तरी रामचंद्र शेषांचे पुतणे कृष्णशेष हे भट्टोजी दीक्षितांचे व्याकरणगुरु होते असे समजण्यांत येते, पण तसे मानले असतां भट्टोजी दीक्षितांचा काल-निर्णय करण्याला मोठी अडचण येते. प्रक्रियाकौमुदीकारांचे पुतणे व प्रत्यक्ष शिप्य व प्रक्रियाकौमुदीप्रकाश लिहिणारे कृष्णशेष यांच्या ग्रंथांची हस्त- लिखित प्रतच इसवीसनाच्या सोळाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात लिहिली गेलेली उपलब्ध होत असल्याने इ. स. १५०० च्या सुमारास शेषकृष्णांचा काल मानावा लागतो.; व भट्टोजी दीक्षित हे त्यांचे शिष्य असल्यामुळे भट्टोजींचा काल सोळाव्या शतकाचा पूर्वार्ध मानणे भाग पडते. आतां भट्टोजी दीक्षितांचे गुरु शंकरभट्ट यांना अकबर बादशहानें सोळाव्या शतकाच्या शेवटी पंडिताग्रणी ही पदवी दिली असल्यामुळे सतराव्या शतकाचा आरंभ हा भद्दोजींचा काल मानावा लागतो. शिवाय, भट्टोजी दीक्षितांचे नातू हरिदीक्षित यांचेपाशी आपण अध्ययन केले हे नागेशभट्टांनी आपल्या ग्रंथांत स्पष्ट लिहिले आहे. नागेशांना दीर्घाघुष्य लाभले व ते इ. स. ५७७५ साली निवर्तले अशी जरी कल्पना केली तरी त्यांचा जन्म इ. स. १६७५ च्या पलीकडे नेतां येत नाही. त्यामुळे हरिदीक्षितांचा काल साधारणपणे १७ व्या शतकाचा उत्तरार्ध व भट्टोजी दीक्षितांचा काल १७ व्या शतकाचा आरंभ हाच मानावा लागतो. ३८५. भट्टोजी दीक्षितांच्या कालाविषयीं निर्णय. या शंभर वर्षांच्या कालविसंगतीचे कारण काहीतरी समजुतीचा घोटाळा हे असलेच पाहिजे. जगनाथ पंडितांनी भट्टोजीदीक्षितांचा उल्लेख शेषवंशावतंसानां श्रीकृष्णपाण्डितानां पादुकयोः प्रसादादासादितशब्दानुशासनाः तेषु च पारमेश्वरपदं प्रयातेषु तत्रभवद्भिः उल्लासित प्रक्रिया प्रकाशं दूर्पणैर्मनोरमायामाकुल्यकापु: या शब्दांमध्ये केला आहे, व भट्टोजींनीही शब्द- कौस्तुभामध्ये स्वतः "प्रक्रियाकाशे गुरुचरणैरुक्तम्" असा उल्लेख केला आहे. या उल्लेखांचा मेळ घालण्यास उपाय म्हणजे (१) भट्टोजींचे कृष्णशेष प्रत्यक्ष गुरु नध्हते पण शेष कुटुंबांतील कृष्ण नांवाचे प्रक्रियाकौमुदीप्रकाशका कृष्णशेषांचे नातलग दुसरे कृष्णशेष हे गुरु मानणें हा आहे; किंया (२) 'पादुकयोः' या शब्दाने प्रकाशकार शेषकृष्णच गुरु, पण ते परंपरागुरु असे मानणे हा आहे, किंवा (३) शेपकृष्णांच्या प्रकाशाचें मूळ नांव प्रक्रियाकौमुदीवृत्ति " ·उपोद्धात ३९९ हे होते; व प्रकाश नांवाची निराळी वृत्ति शेषकुलांतील वैयाकरणांनी लिहिली व तिच्यावर महोजींनी टीका केली असे मानणे हा आहे. एकंदरीत पाहतां प्रक्रियाकौमुदीचा प्रसार साधा- रणतः इ. स. च्या पंधराव्या व सोळाव्या शतकांमध्ये पुष्कळच झाला होता व त्यावर टीकाही अनेक लिहिल्या गेल्या; पण सतराव्या शतकाच्या आरंभी सिद्धान्तकौमुदीने प्रक्रियाकौमुदीला मागे सारुन आपले वर्चस्व स्थापलें असें दिसून येते. ३८६. भट्टोजी दीक्षितांचा स्वभाव. भट्टोजी दीक्षित हे महाराष्ट्रीय ब्राह्मण होते. जातीने ते देशस्थ ब्राह्मण होते किंवा सारस्वत ब्राह्मण होते याविषयी मतभेद आहे. काही लोकांचे मते ते आन्ध्र ब्राह्मण होते काशी हे त्यांचे निवासस्थान व अध्ययनस्थान होते काशी येथे त्यांनी अध्यापन करून मोठा शिष्यसंप्रदाय तयार केला होता. पूर्वीच्या सर्व व्याकरणग्रंथांचे त्यांनी संपूर्ण अध्ययन केले होते हे त्यांच्या मनोरमा व शब्दकौस्तुभ या टीकांवरून स्पष्ट होते. वर लिहिल्याप्रमाणे निर्भीडपणाने टीका करणं हा त्यांचा स्वभाव असल्यामुळे प्रक्रियाकौमुदी व प्रक्रियाप्रकाश यांतील काही मतांचे त्यांनी खंडन केले म्हणून त्यांच्यावर इतर वैयाकरणांनी गुरुद्रोहाचा शिक्का मारला होता. कदाचित् त्यांचा अतिशय तापट स्वभाव व शिष्यांना व इतर लोकांना कडकपणाने बोलणे हा वाग्दोष हीही त्यांनी गुरुद्रोह केला या किंवदन्तीचा बहुजनसमाजामध्ये प्रसार होण्याची कारणे असावी. शेषवंश हा वैष्णवमताभिमानी व भट्टोजी हे महाशैव असल्यामुळेही या किंवदन्तीचा प्रचार होणे शक्य आहे. या गुरुद्रोहाचे प्रायश्चित्त म्हणून मृत्यूनंतर त्यांना पिशाच-योनी प्राप्त झाली होती; व ते काशीमध्ये आपल्या निवासस्थानी ब्रह्मसमंध होऊन राहिले होते व ज्ञानेन्द्रसरस्वती नांवाच्या संन्यासी शिष्याला त्यांनी ब्रह्मसमंध या स्वरूपांत राहूनच व्याकरण शिकविले व त्याचे अध्ययन संपूर्ण झाल्यावर अतृप्त राहिलेली चतुर्थाश्रम घेण्याची आपली इच्छा त्याचेकडून दीक्षा घेऊन तृप्त केली, अशी आख्यायिका सांगण्यांत येते. या ज्ञानेन्द्र- सरस्वतीलाच त्यांनी आपल्या अध्यापनाचे सार म्हणून तत्त्वबोधिनी ही सिद्धान्तकौमुदीवर टीका लिहिण्यास सांगितले व त्याने ती लिहिली. ३८७. भट्टोजी दीक्षितांचे ग्रंथ. भट्टोजी दीक्षितांनी शब्दकौस्तुभ नांवाचा पाणिनिसूत्रांवर महाभाष्याच्या धर्तीवर विवरणस्वरूपाचा ग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ महाभाष्यांतील प्रती घेऊन लिहिलेला नसला तरी त्यामध्ये महाभाष्यांतील महत्त्वाचा विषय विस्तृत रूपाने सांगितला आहे; व महाभाज्यांत विवरण न केलेल्या काही मुद्यांचे विवरण केले आह; व महाभाप्यानंतर लिहिलेल्या ग्रंथांतील विवेच- नाचा जरूर पडेल तेथें आधार घेतला आहे, व विवेचन नापसंत असले तर त्याचे बंडन केले आहे. या ग्रंथामध्ये महाभाप्यासारखेच आन्हिकात्मक विभाग दृीस पडतात. हा ग्रंथ समग्र उपलब्ध होत नाही; पण तो आटही अध्यायांवर लिहिला असावा. दीक्षितांनी प्रथमतः शब्दकौस्तुभ लिहून नंतर सिद्धान्तकौमुदी लिहिली असावी. सिद्धान्तकौमुदीवर प्रीटमनोरमा नांवाची त्यांनी टीका लिहिली आहे. प्रौढमनोरमा या नांवावन्न । बालमनोरमा नांवाचीही त्यांनी मंजिन टीका लिहिली असावी असे मानण्यात येते. हल्ली मुद्रित केलेली बालमनोरमा मान्न आधुनिक वैयाकरण वासुदेव दीक्षित या नांवाच्या तज्ञावरच्या रहिवामी वैयाकरणांनी सतराव्या गनकाच्या शेवटी लिहिलेली आहे. सिदान्तकौमुदीचा गक्षपरूप लघुकीमुदी हाथ भट्टी जी दीक्षितांने शिष्य वरदराज यांनी लिहिला आहे व तो व्याकरणशान्यानेशास अन्न उपयुगः श्राद.

·व्यांफरणमहाभाष्य - व्याकरणशास्त्राचे सांग अध्ययन करणाऱ्याला सिद्धान्तकौमुदीचे अध्ययन अत्यंत जरूर असते; पण ज्याला मुख्यतः इतर शास्त्रांच सांग अध्ययन करावयाचे आहे त्याचे लघुकौमुदीच अध्ययन केल्याने कसेबसें काम भागते. याशिवाय मध्यमकौमुदी हा ग्रंथ रामशर्मा नांवाच्या वैयाकरणांनी लिहिला आहे; पण अध्ययनसंप्रदायांत त्याला कोठे स्थान दिलेले आढळून येत नाही. सिद्धान्तकौमुदीच्या उपलब्ध टीकांपैकी प्रौढमनोरमा व तत्त्वबोधिनी या टीकांशिवाय रामकृष्ण- भट्टांची सुबोधिनी हीही टीका उपयुक्त आहे. परंतु सर्वांत सरस व उत्तम टीका भट्टोजींचे नातू हरिदीक्षित यांचे शिष्य नागेश यांनी लिहिलेली लघुशन्देन्दुशेखर ही विद्वानांमध्ये अत्यंत प्रमाणभूत मानण्यांत येते; व तिचे अध्ययन केलेल्या वैयाकरणाला शेखरान्त अध्ययन केलेला वैयाकरण असे संबोधण्यात येते. भट्टोजी दीक्षितांनी वैयाकरणसिद्धान्तकारिका नांवाचा अर्थ- विचारात्मक ग्रंथही लिहिला आहे व त्याच्या त्यावरील वैयाकरणभूषण या टीकेसह अध्ययनाचा प्रघातही आहे भट्टोजी दीक्षितांनी अद्वैतवेदान्तावर तत्त्वकौस्तुभ व धर्मशास्त्रावर कालनिर्णय प्रवरनिर्णय, त्रिस्थलीसेतु वगैरे अनेक ग्रंथ लिहिले आहेत. ३८८. कोण्डभट्टांचा वैयाकरणभूपण. भट्टोजी दीक्षितांचेनंतर त्याचे शिष्य व बंधु रंगोजीभट्ट यांचे चिरंजीव कोण्डभट्ट यांनी वैयाकरणसिद्धान्तकारिकांवर विद्वत्तापूर्ण विवेचन करणारे वैयाकरणभूषण व वैयाकरणभूषणसार हे ग्रंथ लिहिले. व्याकरणशास्त्रावर अर्थग्रंथ फारच थोडे उपलब्ध आहेत. त्यांमधील भर्तृहरीच्या वाक्य पदीयाला प्रमाणभूत मानून व त्याचा आधार घेऊन वैयाकरणभूषण हा ग्रंथ कोण्डभट्टांनी लिहिला. या ग्रंथामध्ये प्रत्ययांच्या अर्थाचे, प्रकृतीच्या अर्थाचे, पदांच्या अर्थाचे, व वाक्यांच्या अर्थाचे मार्मिक विवेचन केले आहे; व इतर शास्त्रकारांच्या सिद्धांतांचे विवेचन करून वैयाकरण सिद्धान्त प्रतिपादन केले आहेत. अर्थगाम्भीर्यामुळे वैयाकरणभूषण हा ग्रंथ जरासा समजावयास कठिणच आहे. या ग्रंथाची कठिणता दूर करण्याकरितां विद्वद्रत्न शंकरशास्त्री मारुलकर यांनी त्यावर आपले गुरुजी म.म. वासुदेवशास्त्री यांच्या मार्मिक विवेचनपद्धतीचा स्वीकार करून इतर शास्त्र- कारांच्या मतांचे स्पष्टीकरण करणारी व ग्रंथकारांचा अभिप्राय पूर्णपणे स्पष्ट करणारी 'शाङ्करी' नांवाची मार्मिक टीका नुकतीच लिहिली आहे. या टीकेमध्ये नागेशांनी लिहिलेल्या मञ्जूषा ग्रंथाचाही ठिकठिकाणी उपयोग केला आहे. ३८९. हरिदीक्षितांचे ग्रंथ. भट्टोजी दीक्षित यांचे नातू हरिदीक्षित यांनी प्रौढमनोरमेवर लघुशन्दरत्न व बृहत्- शब्दरत्न या नांवाच्या दोन टीका लिहिल्या लघुशब्दरत्न हा बृहत् शब्दरत्नाचा संक्षेप आहे; प्रतीकेंही तीच आहेत; परंतु वृहत् शब्दरत्नामधील काही प्रतीके गाळल्यामुळे त्यांची संख्या कमी झाली आहे. दोन्ही ग्रंथाची भाषा सारखीच आहे. असे असूनही लघुशब्दरत्न ही टीका नागेशभट्टांनी लिहिली व ती आपले गुरुजी हरिदीक्षित यांना अर्पण करून हरिदीक्षितांच्या नांवे ती प्रसिद्ध केली असा वैयाकरणकुलांमध्ये प्रवाद आहे. लघुशब्दरत्नामध्ये व वृहत्शब्द- रत्नामध्ये काही महत्वाचे मतभेद असले, व लघुशब्दरत्न व लघुशब्देन्दुशेखर यांमध्ये कितीही जरी विचारसाम्य असले तरी बृहत् शब्दरत्न व लघुशब्दरत्न हे दोनही प्रथ हरि दीक्षित यांनीच लिहिले हे लघुशब्दरत्नामध्ये तद्धित प्रकरणांत व कृदन्त प्रकरणांत आलेल्या 'विस्तरस्तु अस्मत्कृते बृहत् शब्दरत्ने मदन्तेवासिकृतलघुशब्देन्दुशेखरमञ्जूपयोश्च द्रष्टव्यः या पंक्तीवरून स्पष्ट होते. याविषयी ज्यात विवेचन लेखका भांडारकर थोरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट अॅनल्स भाग ३२ १९५२) यामधील लेखांत पृष्ठे २५८, २५९, २६० यांत केले आहे.

·उपोद्धात नागेश-कालखण्ड (इ. स. १६५०-१९५३) ३९०. नागेश कालखंडांतील ग्रंथांचे स्वरूप. कौमुदीकालखंडामध्ये प्रक्रियाकौमुदी व सिद्धान्तकौमुदी यांसारखे प्रकरणग्रंथ निर्माण झाले व त्यांवर विद्वान् वैयाकरणांनी टीका लिहिल्या; त्यामुळे प्रधानतः, तसेच इतर शास्त्रांना आनुषांगिक म्हणून, व्याकरणशास्त्राचा अभ्यास प्रांतोप्रांती दरेक विद्यालयांत सुरू झाला. इतकेच नव्हे तर व्याकरणशास्त्रांत योग्य प्रवेश मिळाल्यानंतरच इतर शास्त्रांचा अभ्यास सुरूं करण्याची प्रथा पडली. वर दिलेल्या निरनिराळ्या व्याकरणांपैकी पाणिनीय व्याकरणाचा अभ्यास जवळजवळ सर्व देशभर सुरू झाला व तो करण्याकरितां प्रारंभी सिद्धान्तकौमुदी या ग्रंथाचें अध्ययन चालू झाले. प्रक्रियाकौमुदीचा प्रचार थोड्याच ठिकाणी राहिला. इतर व्याकरणांपैकीं हैम व्याकरणाचा प्रचार गुजराथेत व कातंत्र, सारस्वत व मुग्धबोध यांचा अभ्यास बंगालमध्ये चालू राहिला. देशामध्ये सर्वत्र राजकीय धामधूम व राज्यांची उलथापालथ चालू असल्यामुळे व काशी हे क्षेत्र म्हणून राजकीय धामधुमींपासून अलिप्त असल्यामुळे काशी हे शास्त्राध्ययनाचे केंद्र होऊन बसले. त्याचे खालोखाल दक्षिणेमध्ये मराठी राज्यांत विद्येला उत्तेजन मिळाल्यामुळे महाराष्ट्र, विशेषतः पुणे, हे विद्येचे केंद्र झाले. भट्टोजी दीक्षितांचे काला- नंतर व्याकरणशास्त्रांतील विद्वत्ताप्रचुर भाष्यान्त ग्रंथांचे अध्ययन, अध्यापन व नवीन ग्रंथांची निर्मिति काशीक्षेत्री झाल्यामुळे काशीला विशेष महत्व आले व विद्वत्तेची परीक्षा मुख्यतः व्याकरणाध्ययनावरच होऊ लागली.राजदरबारांमध्ये, विद्यापीठांमधे,आचार्यपीठांमध्ये व विद्वत्सभा- मध्ये साहजिकच पूर्वपक्षउत्तरपक्षरूपी वादाला उपयुक्त असे पांडित्यपूर्ण ग्रंथ लिहिले गेले व वाद- विवादाला पांडित्याची शोभा आणणारी न्यायशास्त्रांतील परिष्कारपद्धती व्याकरणविषयक चर्चेला लावण्यांत आली; इतकेच नव्हे, तर वेदान्तविषयक व व्याकरणविषयक ग्रंथांवर न्यायपद्धति- परिप्लुत अशा टीकाही विद्वदग्रणी लिहूं लागले. मधुसूदनसरस्वतींची अद्वैतसिद्धि ही टीका या बाबतीत चांगले उदाहरण म्हणून देता येईल. ३९१. नागेशांची ग्रंथसंपत्ति. सतराव्या शतकाचे शेवटी व अठराव्या शतकाचे आरंभी काशीमध्ये नागेशभट्ट नांवाचे मोठे विद्वान् वैयाकरण होऊन गेले व त्यांनी व्याकरणशास्त्रावर उत्तमोत्तम टीकाग्रंथ लिहिले; इत- केंच नव्हे, तर वेदान्त, अलंकार, मीमांसा इत्यादि शास्त्रांवरील मुख्य मुख्य ग्रंथांवर अधिकारयुक्त वाणीने टीका लिहिल्या. नागेशांसंबंधी उपलब्ध असलेली थोडीशी माहिती मागें (परि. ३३- ३७ पृष्ठे २१-२४ मध्ये ) दिलीच आहे. नागेशांनी सिद्धान्त-कौनुदीवर विचारपरिप्लुत व उद्बोधक अशा लघुशन्देन्दुशेखर व वृहच्छब्देन्दुशेखर या टीका लिहिल्या. लघुशब्देन्दुशेखर ही टीका थोडक्यांत पण मुद्देसूद विवेचन करणारी असल्याने ती अल्पावधीत फारच लोकप्रिय झाली; व तिच्यावर पांडित्यपूर्ण अशा टीका नागेशभट्टांच्या शिष्यांनी व प्रशिप्यांनी लिहिल्या. नागेशांचा दुसरा विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ परिभापेन्दुशेखर हा आहे. या ग्रंथामध्ये पाणिनिमबांच्या यथायोग्य अर्थज्ञानाकरितां व उदाहरणसिद्धीकरिता उपयुक्त असे लोकसिद्ध तसेच ज्ञापक- सिद्ध १३० चे वर न्याय देऊन नागेशांनी त्यांचे सम सोदाहरण विवेचन तीन विभागांमध्ये केले आहे. परिभाषेन्दुशेखरांतील या १३० चे वर असलेल्या परिभाषांपैकी ·व्याकरणमहाभाष्य सुमारे ४० वार्तिककारांनी दिलेल्या म्हणून आढळतात. सुमारे ६० पेक्षां ज्यास्त परिभाषा भाष्यामध्ये प्रतिपदोक्त दिल्या आहेत किंवा ज्ञापकानें सिद्ध केल्या आहेत. बाकीच्या परिभाषां- पैकी बन्याच परिभाषा भाष्यांत आढळत नसल्या तरी कैयटभट्टांच्या प्रदीपांत आढळतात. परिभाषेन्दुशेखरामध्ये ठिकठिकाणी महाभाष्यामधील उतारेही थोडक्यांत दिले आहेत. हा ग्रंथ मुद्देसूद व अर्थपूर्ण असून अत्यंत लाघवयुक्त लिहिला गेल्यामुळे तो पुनः पुनः वाचल्या- शिवाय त्यांतील अर्थाचे पूर्ण आकलन होत नाही. या परिभाषेन्दुशेखरावरही नागेशांच्या शिष्य प्रशिष्यांनी अनेक टीका लिहिल्या आहेत. महाभाष्यप्रदीपावर उद्दयोत हा सर्वोत्तम ग्रंथ नागेशांनी लिहून त्यामध्ये कैयटभट्टांनी दिलेल्या विवरणांत कांहीं अस्पष्टता राहिली ती भरून काढून महत्त्वाचे ठिकाणी मुद्देसूद विवेचन केले आहे. ३९२. नागेशांची लघुमञ्जूषा, व परमलघुमञ्जूषा. सिद्धान्तकौमुदी, परिभाषेन्दुशेखर व महाभाष्यप्रदीप यांचे व्याख्यानरूप विवेचन केल्या- नंतर, महाभाष्य, वाक्यपदीय व वैयाकरणभूषण यांतील अर्थविचारांचे पूर्ण परिशीलन करून नागेशांनी लघुमञ्जूषा व परमलघुमञ्जूषा हे अर्थग्रंथ लिहिले. या ग्रंथांमध्येही थोडक्यांत पण मुद्देसूद लिहिण्याची नागेशांची पद्धती पूर्णपणे आढळून येते. नागेशांनी इतर शास्त्रांवरही अनेक टीकाग्रंथ व निबंधग्रंथ लिहिले. त्यांचे ग्रंथलेखनाचे काम दीर्घकाल अविश्रान्त चालले होतें, व लहानमोठे मिळून त्यांच्या ग्रंथांची संख्या शंभराचे घरांत जाते. या ग्रंथांची यादी निर्णयसागर छापखान्यांत छापलेल्या महाभाष्याच्या प्रस्तावनेत दिली आहे. नागेशभट्टांच्या अनेक शिष्यांपैकी त्यांचे परमशिष्य वैद्यनाथ पायगुंडे यांनी परिभाषेन्दुशेखरावर गदा नांवाची टीका लिहिली आहे; व तिच्यांत नागेशांच्या अभिप्रायाचे पूर्ण विवेचन केले आहे. महाराष्ट्रामध्ये या गदेचा प्रचार पुष्कळ झाला व डॉ. कीलहॉर्न यांनी परिभाषेन्दुशेखरावरील आपल्या टीपांमध्ये जागोजागी या टीतून उतारे घेतले आहेत. नागेशांचे दुसरे परमशिष्य भैरवमिश्र यांनीही भैरवी नांवाची परिभाषेन्दुशेखरावर पांडित्यपूर्ण टीका लिहिली आहे. ३९३. नागेशांच्या ग्रंथांचे महत्व. नागेशांची सिद्धान्तकौमुदीवरील विद्वत्तापरिप्लुत लघुशब्देन्दुशेखर ही टीका त्यांचे गुरुजी हरिदीक्षित व प्रगुरु भट्टोजी दीक्षित यांचेप्रमाणे भाष्यवार्तिकवचनांना धरूनच असली तरी मनोरमा व शब्दरत्न यांतील प्रतिपादनांपेक्षा काही ठिकाणी नागेशांनी निराळ्या रीतीने प्रतिपादन केल्यामुळे शेखरमताला नव्यमत असें नांय प्राप्त झाले आहे; व मनोरमाशब्दरत्नां- तील प्रतिपादनाला प्राचीनमत ही संज्ञा देण्यात आली आहे. नागेशभट्टांनंतर काशी, पुणे, ग्वाल्हेर, इन्दूर, धार, नाशिक, वाई इत्यादि ठिकाणी चालू असलेल्या मोठमोठ्या व्याकरणपाठशालां- मध्ये नागेशांच्या शिष्य-प्रशिप्यांनी लघुशब्देन्दुशेखर व परिभाषेन्दुशेखर या दोनही शेखर ग्रंथांचे अध्यापन सुरू केले व नव्यमताचा पुरस्कार केला. राजदरबार, आचार्यपीठे, विद्वत्सभा य विद्यापीठे यांमध्ये, तसेच इतर लहानमोठ्या उत्सवप्रसंगी विद्वानांची पारख पांडित्यपूर्ण पूर्व- पक्षोत्तरपक्षरूप वादविवादांनी होऊ लागली. अशा वेळी न्याय, वेदान्त, मीमांसा इत्यादि शास्त्रांतील निरनिराळ्या विषयांवर वादविवाद होत असत; पण व्याकरणशास्त्राचा अभ्यास प्रथमतः सर्वांनीच केला असल्यामुळे व वेदान्त वगैरे शास्त्रांतील निष्णात पंडित हे वैयाकरणही असल्यामुळे व्याकरणशानावर पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप वादविवाद प्रामुख्याने होत असत; व व्याकरण- महाभाष्यांस दिलेले पूर्वपक्षोत्तरपक्षरुप प्रतिपादन झाल्यानंतर प्राचीन व नवीन या मतभेदांवर - .

·उपोद्धाव ४०३ अधिष्ठित असे वादविवाद चालत असत; व भाष्यान्त अध्ययन जागृत असलेलेच वैयाकरण अन्तिमनिर्णयात्मक विवेचन करीत असत. अशा वैयाकरणांना ठिकठिकाणी सभापति ही संज्ञा असे व विद्वान् लोक हे ही संज्ञा आपल्या सभापांडित्यकौशल्यामुळे संपादन करीत असत. काशीमध्ये नागेशांना ही संज्ञा देण्यात येत असे. त्याप्रमाणे पुण्यामध्ये नीलकंठशास्त्री थत्ते यांनाही ही संज्ञा देत असत. ३९४. सिद्धान्तकौमुदी, शब्दकौस्तुभ इत्यादि ग्रंथांवरील टीकाग्रंथ. या नागेशकालखंडाचे एक वैशिष्टय सांगावयाचे म्हणजे नागेशांनंतर आजपर्यंत व्याकरण शास्त्रावर सर्व टीकाग्रंथच लिहिले गेले, नवीन ग्रंथ असा एकही लिहिला गेला नाही हे होय. नागेशांचेनंतर व्याकरणाध्ययन काशीक्षेत्री, तसेच महाराष्ट्रांत, मध्यप्रांतांत, मध्यप्रदेशांत व दक्षिणभारतांत, अनेक ठिकाणी व्याकरणपाठशालांमध्ये उत्तम रीतीने होऊ लागले. या सर्व ठिकाणी नागेशांच्या ग्रंथांचा जोराने पुरस्कार झाला. नागेशांच्या लघुशब्देन्दुशेखर, परिभाषेन्दुशेखर, मज्जूषा व उद्योत यांमध्ये सर्व पाणिनीय व्याकरण आले आहे व ज्याने शेखराचे अध्ययन केले नाही तो वैयाकरणच नव्हे असें विद्वान लोक म्हणू लागले. त्याप्रमाणेच आपल्या गुरुजींच्या सिद्धान्तकौमुदीचे स्वारस्य समजावून देऊन तिला मानाचे स्थान कोणी दिले असेल तर ते नागेशांनी शेखर लिहून दिले असेही उद्गार विद्वानांमध्ये निघू लागले. नागेशांचे नंतर त्यांच्या शिष्य-प्रशिष्यांनी त्यांच्या ग्रंथांचे अध्यापन करीत असतांना अध्या- पनाचे सार म्हणून अनेक टीकाग्रंथ लिहिले. त्यांपैकी. मञ्जूषेवर पांच, उद्दयोतावर दोन, लघुशव्देन्दुशेखरावर पंधरा व परिभाषेन्दुशेखरावर सोळा टीका आज उपलब्ध आहेत. पाणिनिसूत्रांवर, तसेंच भट्टोजी दीक्षितांच्या सिद्धान्तकौमुदी, शब्दकौस्तुभ व वैयाकरण- सिद्धान्तकारिका यांवर, त्याप्रमाणेच कोण्डभट्टांचे वैयाकरणभूषण यावरही या कालखंडांत नागेशां- शिवाय अनेकांनी व्याख्या लिहिल्या. पाणिनिसूत्रांवर विश्वेश्वरांनी व्याकरणसुधामहानिधि, सदाशिवमिश्रांनी गूढार्थदीपिनी, अन्नंभट्टांनी सूत्रवृत्ति, धरणीधरांनी वैयाकरणसर्वस्व, नारायण पंडितांनी शब्दभूषण, रामचंद्रभट्ट तारे यांनी पाणिनिसूत्रवृत्ति व ओरंभट्टांनी व्याकरणदीपिका या नांवाच्या सूत्रवृत्ती लिहिल्या. सिद्धान्तकौमुदीवर भट्टोजींनी स्वतः प्रौढमनोरमा लिहिली, व नागेशांनी बृहत्शन्देन्दुशेखर व लघुशब्देन्दुशेखर या व्याख्या लिहिल्या हे मागे सांगितलेच आहे. यांशिवाय अनन्त पंडितांनी बालमनोरमा, नीलकंठांनी वैयाकरणसिद्धान्तरहस्य, कृष्ण- मित्रांनी रत्नार्णव, रामकृष्णांनी वैयाकरणसिद्धान्तरत्नाकर, तारानाथांनी सरला, व वासुदेव दीक्षितांनी बालमनोरमा या व्याख्या लिहिल्या.प्रौढमनोरमेवर कृष्णमिश्रांनी कल्पलता ही व्याख्या लिहिली; व चक्रपाणिदत्त व जगन्नाथ यांनी अनुक्रमे मनोरमाखंडन व मनोरमाकुचमर्दन हे मनोरमा ग्रंथांतील प्रतिपादनाचे खंडन करणारे ग्रंथ लिहिले; व या ग्रंथांना विद्वत्ताप्रचुर उत्तर म्हणूनच की काय हरिदीक्षितांनी बृहच्छन्दरत्न व लघुशब्दरत्न हे ग्रंथ लिहिले. शब्दकौस्तुभावर नागेशांनी विषमी, हरिवल्लभांनी दर्पणा, कृष्णमिश्रांनी भावदीप, बाळंभट्टांनी उद्दयोत, व राघवेन्द्राचार्यानी प्रभा या व्याख्या लिहिल्या. वैयाकरणसिद्धान्तकारिकांवर कोण्यभट्टांनी वैयाकरणभूपग व वैयाकरणभूषणसार हे ग्रंथ लिहिले. वैयाकरणभूपणावरदी वनमाली यांनी मतोन्गजा नांवाची टीका लिहिली. तसेच भूषणसारावरही हरिवल्लभांनी लघुभूपणकान्ति, मन्तुदेवांनी दपणा व भैरवमिभांनी परीक्षाखाटीका लिहिल्या. यांशिवाय शांकरी नांवाचीही टीका विद्रत्न शंकरदानी मारुलकर यांनी लिहिली आहे हे मागे सांगितलेच आहे. ~ ·व्याकरणमहाभाष्य ३९५. नागेशांच्या ग्रंथांवरील टीकाग्रंथ. नागेशांचे लघुशब्देन्दुशेखर व परिभाषेन्दुशेखर हे ग्रंथ इतके लोकप्रिय झाले की वैया- करण कुलांमध्ये सिद्धान्तकौमुदी व मनोरमाशब्दरत्नांचे कारकान्त अध्ययन झाल्याबरोबर दोन्ही शेखरांचे अध्ययन करण्याची प्रथा पडली; व त्यानंतर नागेशांची मञ्जूषा व महा- भाष्यांतील नवाह्निकी व अंगाधिकार यांचे अध्ययन झाले की व्याकरणाचे बारा वर्षांचे अध्ययन पुरे झाले असे लोक मानू लागले. त्यानंतर अध्यापनाचे कार्य करतांना संपूर्ण महाभाष्य व व्याकरण शास्त्राचे राहिलेले इतर ग्रंथ यांचे परिशीलन वैयाकरण स्वतःच करूं शकत असत; व इतर शास्त्रांतील ग्रंथांचे अध्ययन स्वतःच करण्याची योग्यता अंगी आल्यामुळे, त्यांचाही अभ्यास विद्वान् वैयकरण स्वतः करीत. फार तर, त्यांतील उच्च ग्रंथांचे अध्ययन त्या त्या शास्त्रांतील निष्णात पंडितांकडे करीत असत. नागेशभट्टांच्या शिष्यप्रशिष्यांनी जागोजागी नागेशभट्टांनी केलेल्या ग्रंथांच्या अध्यापनाचे कार्य चालविले व त्याबरोबरच काही जणांनी विवेचनाचे सार या प्रकारच्या टीका लिहिल्या हे मागें सांगितलेच आहे. या टीकांमध्ये अध्यापकाचा मतप्रति- पादनाचा जसा कल असेल त्याप्रमाणेच त्याच्या टोकेमध्ये वैशिष्टय आढळून येतेः कांहीं टीका मूळ ग्रंथाचा अर्थबोध सुलभ व्हावा म्हणून व्याख्यारूपाच्या लिहिलेल्या आहेत; काहींमध्ये नागेशांनी विशिष्ट पंक्ती का लिहिल्या याविषयी विवेचन केले आहे; तर काहींमध्ये पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप विवेचन केले आहे; तर इतर काहींमध्ये वादविवादामध्ये नैपुण्य मिळविण्यास उपयुक्त अशी परिष्कारपद्धती उपयोगांत आणिली आहे. अर्थात्, सर्व टीकांचा विषय एकच असल्यामुळे स्वाभाविकपणे प्रत्येक टीत पुष्कळ विषयांवर एकाच तव्हेचे विवेचन दिसून येते. . ३९६. लघुशब्देन्दुशेखर व परिभापेन्दुशेखर यांवरील टीकाग्रंथ. नागेशांच्या ग्रंथांवर टीका लिहिणाऱ्या विद्वानांपैकी बहुतेकांची नांवे मार्ग पृष्ठ १०० वर दिलेल्या विद्वद्वंशांत आली आहेत; व त्यांतील ठळकठळक विद्वानांचा अल्पपरिचय पृष्ठे २४-६० मध्ये दिलेलाच आहे. नागेशांचे परमशिष्य वैद्यनाथ पायगुंडे यांनी लशन्देन्दुशेखरावर 'चिदस्थिमाला', परिभाषेन्दुशेखरावर 'गदा,' व उद्योतावर 'छाया' या टीका लिहिलेल्या प्रसिद्धच आहेत. भैरवमिश्र यांनी शब्देन्दुशेखरावर 'चन्द्रकला' व परिभाषेन्दुशेखरावर 'भैरवी' या टीका लिहिल्या. उदयंकर पाठक यानी लघुशब्देन्दुशेखरावर ' ज्योत्स्ना' व परिभाषेन्दुशेखरावर 'पाठकी' या टीका लिहिल्या. हरिनाथांनी परिभाषेन्दुशेखरावर अकाण्डताण्डव, मन्तुदेवांनी दोषोद्धरण, भीमभट्टांनीं भैमी, शंकरभट्टांनी शांकरी, व लक्ष्मीनृसिंहांनी त्रिशिखा या टीका लिहिल्या; यांशिवाय अम्बाकी नांवाच्या उपयुक्त टीकेचे अध्ययन करण्याचा प्रघात आहे. एकोणीसाव्या शतकाचे आरंभी लघुशव्देन्दुशेखरावर सदाशिवभट्ट घुले यांनी सदाशिवभट्टी, श्रीधर यांनी श्रीधरी, राघवेन्द्राचार्य गजेन्द्रगडकर यांनी विषमी, च भास्करशास्त्री अभ्यंकर यांनी विवरण या टीका लिहिल्या. यानंतर परिभाषेन्दु शेखरावर काशीनाथशास्त्री अष्टपुत्रे, बाळशास्त्री रानडे, गोपाळाचार्य क-हाडकर यांनी विद्वत्ता- प्रचुर व्याख्या लिहिल्या. विष्णुशास्त्री भट्ट यांनी विष्णुभट्टी या नांवाची व्याख्या लिहिली; तिचे गोपाळाचार्य क-हाडकर यांनी दुपकरदोद्भद या नांवाची टीका लिहून खंडन लिहिले; व त्याला विष्णुशास्त्री यांनी चिचंद्रिका नांवाची उत्तरात्मक टीका लिहिली. यांशिवाय विश्वनाथ दण्डिभट्ट यांनी दोन्दी शेसरांवर व्याख्या लिहिल्या. लघुशब्देन्दुशेखरावर इन्दिरापति यांनी परीक्षा, .

·उपोद्धात - शिवनारायणशास्त्री यांनी विजया, व गुरुप्रसादशास्त्री यांनी वरवर्मिनी या व्याख्या लिहिल्या. परिभाषेन्दुशेखरावरही तात्याशास्त्री पटवर्धन, शिवकुमारशास्त्री व नित्यानंद पर्वतीय यांनीही पांडित्यपूर्ण व्याख्या लिहिल्या. गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांनी वर दिलेल्या व्याख्यांपैकी महत्त्वांच्या व्याख्यांचे परिशीलन करून लघुशब्देन्दुशेखरावर गूढार्थप्रकाश व परिभाषेन्दुशेखरावर तत्त्वादर्श या सुबोध असूनही विद्वत्तापूर्ण अंशा व्याख्या लिहिल्या. ३९७, पाश्चात्य विद्वानांची व्याकरणविपयक कामगिरी. या नागेशकालखंडातील ग्रंथांचे दुसरे वैशिष्टय म्हणजे इंग्रजी जर्मन व फ्रेंच भाषांमध्ये पाश्चात्य विद्वानांनी व्याकरणशास्त्राचे केलेलें अध्ययन, प्रमाणभूत जुन्या ग्रंथांचे संपादन, व त्यांचे चिकित्सात्मक अथवा परीक्षणात्मक विवेचन करून लिहिलेले लेख, या तीन प्रकारची कामगिरी हे होय. या परद्वीपस्थ विद्वानांचा भारतातील पंडितांशी परिचय होण्याला इंग्रजीमधून संस्कृत ग्रंथांचे अध्यापन करण्याकरिता निरनिराळ्या महा- विद्यालयांमध्ये त्यांची झालेली नेमणूक ही बहुनांशी कारणीभूत झाली; व आपले हातून अध्यापनाचे काम उत्तम रीतीने व्हावे म्हणून त्या ग्रंथांचे उत्तम शास्त्रिवर्गी- कडून त्यांनी स्वतः अध्ययन केले. या प्राध्यापकांशिवाय इतर खात्यांतील महत्त्वाच्या जागी नेमणूक झालेल्या इंग्रजी अधिकाऱ्यांचा मोठमोठ्या भारतीय विद्वानांशी परिचय घट्न आल्यानंतर त्यांनाही भारतीय विद्यांचा अभ्यास करण्याची इच्छा झाली व त्यांनीही आपल्या आवडीच्या निरनिराळ्या शास्त्रांतील ग्रंथांचे अध्ययन केले. या परद्वीपस्थ विद्वानांपैकी मॅक्सम्यूलरं, कोलत्रुक, बोथलिंक, कीलहॉर्न, बलंटाईन, वेबर, पीटरसन , मॅकडोनेल, विंटरनिट्झ इत्यादि व्यक्तींची नांवें सर्वविश्रुतच आहेत. व्याकरणशास्त्राध्ययनाचे बाबतींत डॉ. गोल्डस्टूकर, डॉ. कीलहान, डॉ.वेबर; डॉ. बर्नेल. डॉ. बोथलिक इत्यादि विद्वानांची एकोणिसाव्या शतकांतील कामगिरी व डॉ. फंडेगॉन, डॉ. थीम, डॉ बुइस्तूल, डॉ. एंजर्टन, डॉ. रन इत्यादि विद्वानांची या शतकांतील कामगिरी विशेष उल्लेखनीय आहे. डॉ. गोल्सस्टूकर यांची सर्वच मते इतर पंडितांना फारशी ग्राह्य वाटली नाहीत तरी त्यांनी ऐतिहासिक दृष्टया चिकित्सात्मक बुद्धीने केलेले विवेचन व त्यांनी काढलेली अनुमाने विचारांत घेण्यासारखी आहेत. डॉ. बर्नेल यांनी ऐन्द्रव्याकरणा ( Aindra School of Sanskrit Grammar ) वर उत्तम निबंध लिहून . , १. "Panini, his place in Sanskrit Literature" by Goldstücker पहा. २. याविषयी मागें परिच्छेद ६१ पृ. ४० पहा. ३. डॉ. वेबर यांनी "Indische Studien" या नियतकालिकामध्ये अनेक व्याकरणविषयक लेख लिहिले आहेत. "Panini's Grammatik'' by Dr. Otto Bothlingk पदा. "Studies an Panini's Grammar" by Barend Faddegon पता. ६. "Panini and the Veda' by Paul Thieme पहा. "Tuc Tripādī" by Dr. H. E. Buiskool 987, .Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary" by Dr. Franklin Edgerton पहा. ९. "Saranadeva's Durghatavrtti" Ed. by Dr. Renou यदा.

·व्याकरणमहाभाष्य पाणिनिपूर्व वैयाकरणांच्या कामगिरीविषयीं उद्बोधनीय विचार प्रकट केले आहेत. त्याप्रमाणेच, डॉ.वेबर यांनी 'इंडिश स्टूडियेन' भाग १३ मध्ये वेळोवेळी व्याकरणाच्या निवडक विषयांवर चर्चा केली आहे. डॉ. एगलिंग यांनी 'कातन्त्र' व्याकरणाचे संस्करण व त्याप्रमाणेच डॉ ऑपट यांनी शाकटायन व्याकरणाचे संस्करण करून, या व्याकरणांच्या अभ्यासाला चांगली मदत करन दिली आहे. पण या बाबतीत डॉ. कीलहाने यांनी व्याकरणांतील निरनिराळ्या विषयांवर लेख लिहून, व्याकरणमहाभाष्याचे उत्तम संस्करण करून, कात्यायन व पतञ्जलि हा निबंध लिहूम व परिभाषेन्दुशेखराचे मुद्देसूद टिप्पणींसह इंग्रजी भाषांतर करून व्याकरणाध्ययनास सर्वांत उत्तम मदत केली आहे. या शतकामध्ये डॉ. फेडेगॉन डॉ. मि व डॉ. एजरटन यांनी पाणिनीच्या व्याकरणावर निबंध लिहून उद्बोधक विचार प्रकट केले आहेत. त्याप्रमाणेच डॉ. रनु यांनी शरणदेवाच्या दुर्घटवृत्तीचे व डॉ. लीबिश यांनी चांद्र व्याकरणाचे संस्करण केले आहे. याशिवाय डॉ. मॅक्डोनेल, डॉ. व्हिटने, डॉ. वाकरनागल, डॉ. बॉप, डॉ. पिशेल इत्यादिकांनी व्याकरणग्रंथ लिहिले आहेत. ३९८. विसाव्या शतकांतील व्याकरणविषयाचा भारतांतील अभ्यास. या विसाव्या शतकामध्ये मात्र व्याकरणविषयाचा अभ्यास मागे पडत चालला आहे. संस्कृत पाठशालांमध्ये महाभाष्यान्त अध्ययन केलेले कांहीं वृद्ध वृद्ध वैयाकरण हयात आहेत; पण उत्तरायुष्यामध्ये मानाच्या व धनाच्या स्थानाची आशा नसल्यामुळे कष्ट सोसून निरलसपणाने बारा किंवा अधिक वर्षे व्याकरणाचें अध्ययन करणारे बुद्धिमान् सिप्य त्यांना लाभत नाहीत. विद्यापीठांकडे पाहिल्यास पुष्कळशा विद्यापीठांमध्ये अभ्यासक्रमांत व्याकरण, न्याय, मीमांसा इत्यादि शास्त्रांना स्थानच नाही; व काही विद्यापीठांनी असलेलेही स्थान काढून टाकले आहे. अभ्यासू विद्यार्थ्यांची संख्या नरी कमी असली तरी विद्यापीठांमध्ये विद्यांना स्थान पाहिजे हे निर्विवाद आहे; कारण विद्येला स्थान असल्यासच त्या विद्येचे अध्ययन करण्याकडे प्रवृत्ती होते. विद्यालये व महाविद्यालये यांमध्ये, तसेच विद्यापीठांतील अभ्यासक्रमात व्याकरण विषयाला योग्य स्थान दिलेले नाही. तौलनिक भाषाशास्त्र ( Comparative Philology ) भाषातत्त्वशास्त्र ( Linguistics ), भारतीयविद्याशास्त्र ( Indology ), प्राचीन भारतीय संस्कृति ( Ancient Indian Culture ) इत्यादि शास्त्रांचा अभ्यास निरनिराळ्या विद्यापीठांमध्ये चालू झाला आहे ही हल्लीच्या परिस्थितीला साजेशीच गोष्ट आहे. पण या प्रत्येक शास्त्रांतील अध्यापकानें व उच्च शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्याने व्याकरण य इतर शास्त्रांचं अध्ययन केले नसल्यामुळे त्यांचे या विषयांचे ज्ञान खरें व तलस्पर्शी होत नाही असें मोम्या कष्टाने म्हणावे लागते. स्वराज्यप्राप्तीनंतर हल्ली ज्या त्या ठिकाणी भारतीय संस्कृति व भारतीय विद्या यांचे रक्षणासाठी संस्कृत भाषेचे अध्ययन होणे अत्यंत जरूर आहे इतकेच नव्हे, तर संस्कृत ही राजव्यवहारभापासुद्धां व्हावी असे काही मोठमोठे लोक म्हणू लागले आहेत. विद्यापीठांतील शिक्षणाची दिशा व लोकांची प्रवृत्ती पाहिल्यास मात्र आतापर्यंत विशेष प्रगति झाली नाही; सरीपण लौकरच या दिशेनं काहीतरी घडून येईल अशी आशा आहे. ३९९. व्याकरणविपयक नवीन ग्रंथनिर्मितीविपीं विचार. संस्कृतभाषा ही हली बोलभाषा नसल्यामुळे, व पाणिनीच्या व्याकरणामुळे तिला एक प्रकारचे स्यायिरूप आल्यामुळे व व्याकरणशास्त्रावरही महाभाष्य, प्रदीप, भूपण, मञ्जूषा व .

·उपौद्धात ४०७ कौमुदी यांसारखे उत्तम ग्रंथ लिहिले गेल्यामुळे व्याकरणशास्त्रांत नवी ग्रंथनिर्मिति आतां कोणती होणार अशी पृच्छा या बाबतीत होणे शक्य आहे; व या पृच्छेमध्ये काही तथ्यही असणे शक्य आहे. तरी पण, (१) पूर्वीच्या वैयाकरणांनी लिहिलेल्या ग्रंथांचे उत्तम संस्करण व संपादन करणे, व (२) त्या ग्रंथांचाच नव्हे तर त्याबरोबर त्या शास्त्रांतील इतर महत्त्वाच्या ग्रंथांचा संपूर्ण अभ्यास करून निबंधात्मक व विवेचनात्मक ग्रंथ लिहिणे, तसेंच (३) बोलभाषेमध्ये अभ्यासू लोकांना उपयुक्त असे त्यांचे अनुवाद करणे, ही तीन कार्य विद्वानांनी आज आपले अंगावर घेण्याजोगी आहेत. काशी, कलकत्ता, पुणे, मुंबई, मद्रास, म्हैसूर इत्यादि अनेक ठिकाणी ग्रंथसंपादनकार्य चालू आहे; पण जुने हस्तलिखित ग्रंथ मिळवून व त्यांचा सूक्ष्म अभ्यास करून त्या कार्यामध्ये ज्यास्त व्यवस्थेशीरपणा आणणे अत्यंत जरूर आहे. निबंधात्मक व विवेचनात्मक ग्रंथ लिहिण्यासही आज सुरुवात झाली आहे; व या बायतींत डॉ. वेबर, डॉ. कीलहॉर्न, डॉ. भांडारकर यांसारख्या विद्वानांनी जशी कामगिरी केली तशी डॉ. बेलवलकर डॉ. अग्रवाल, डॉ. रनु, डॉ. क्षितीशचंद्र चक्रवर्ती, डॉ. प्रभातचंद्र चक्रवर्ती, डॉ. टी. आर. चिंतामणि, श्री. पावटे, श्री. जयदेव शुक्ल इत्यादि विद्वान् लेखकही उल्लेखनीय कामगिरी करीत आहेत. अनुवादाच्या बाबतीतही डॉ. बसू यांनी केलेला अष्टाध्यायीचा व सिद्धान्तकौमुदीचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद व त्याप्रमाणेच परिभाषेन्दुशेखराचा डॉ, कीलहॉर्ननी केलेला इंग्रजीमध्ये अनुवाद हे गेल्या शतकांतच झाले आहेत. परिभाषेन्दुशेखराचा मराठी अनुवाद श्री. वाडेगांवकर यांनी काही वर्षांपूर्वी केला आहे. महाभाष्याच्या अनुवादासही कलकत्याचे क्षितीशचंद्र चट्टोपाध्याय व अन्नमलाई विद्यापीठाचे डॉ. पी. एस्. सुब्रह्मण्यशास्त्री यांनी आरंभ केला आहे. लेखकाच्या मनांतही भर्तृहरीच्या महाभाष्यदीपिकेचे व गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री यांच्या परिभाषेन्दुशेखरावरील तत्वादर्श टीकेचे संपादन करावयाचे आहे. व्याकरणविषयामध्ये नवीन ग्रंथ कोणत्या प्रकारचे होणे इष्ट व शक्य आहे हे सुचवावयाचे म्हटल्यास (१) कातन्त्र, चान्द्र, शाकटायन, हैम, सारस्वत इत्यादि व्याकरणांचे त्या त्या व्याकरणपरंपरेतील उपलब्ध सर्व ग्रंथांचे परिशीलन करून उत्तम संस्करण व विवेचन, (२) पाणिनीच्या सूत्रांवरील वार्तिकवचनांचे परिशीलन, (३) पाणिनीने दिलेल्या स्वर- विधींचे वेदग्रंथांमध्ये समीक्षण व त्याला अनुसरून वैदिक वाक्यांचा अर्थविचार, (४) उदात्तादि स्वरांचे पाणिनिसंमत उच्चारण व निरनिराळ्या शाखांचे अध्ययन करणान्या वैदिकांचे हल्ली उपलब्ध उच्चारण यांविषयी विचार, (५) अन्य व्याकरणांची पाणिनीय व्याकरणाशी तुलना, (६) शब्दार्थसंबंधविचार व शब्दापासून अर्थाचा बोध व त्यांविषयींच्या कल्पनांचा विकास, १. २. डॉ. बेलवलकर यांनी पुष्कळ वर्षांपूर्वी • Systems of Sanskrit Grammar'' हा उद्बोधक निबंध लिहिला आहे. डॉ. अग्रवाल यांनी "India as known to Panini" हे विचारपरिप्लुत पुस्तक नुकतेच प्रसिद्ध केले आहे. डॉ. क्षितीशचन्द्र चक्रवर्ती (चट्टोपाध्याय) यांनी चान्द्रव्याकरणाचे संपादन नुकतेच केले आहे, व प्रा.बेचरदास हे तेच कार्य करीत आहेत. डॉ. क्षितीशचन्द्र "मन्जूषा" या नियतकालिकांतही मननीय लेख लिहीत असतात. श्री. पावटे यांनी 'अष्टाध्यायी' वर व श्री. जयदेव शुक्ल यांनी 'भतृहरी'वर चिकित्सात्मक निबंध लिहिले माहेत; डॉ. टी. आर. चिंतामाणि यांनी भाजदेवांच्या सरस्वतीकण्ठाभरणाचे संपादन केले आहे. व ·४०८ व्याकरणमहाभाष्य (७) व्याकरणमहाभाष्यामध्ये व इतर शास्त्रांमध्ये आढळून येणाऱ्या परिभाषांचा व न्यायांचा विचार, (८) व्याकरणमहाभाष्यांत आढळणाऱ्या पण नागेशांनी न दिलेल्या परिभाषांचे विवेचन, अशा त-हेचे अनेक विषय ग्रंथनिर्मितीकरितां सुचवितां येण्यासारखे आहेत. अर्थात् , या विषयांवर उत्तम ग्रंथनिर्मिति करण्याकरितां व्याकरणविषयाचे तलस्पर्शी शान असणे अत्यंत आवश्यक आहे; व ते नसल्यास “ अब्धिलवित एव वानरभटैः किं त्वस्य गम्भीरतां आपाताल निममपीवरतनुर्जानाति मन्थाचल: " या श्लोकार्धात वर्णन केल्याप्रमाणे अशा त-हची ग्रंथ- निर्मिति ही हलक्याच दर्जाची होणार. ४००. उपसंहार. प्रस्तावना व टीपा यांसह प्रस्तुत व्याकरणमहाभाप्याचा मराठीत अनुवाद हा व्याकरण- शास्त्रावर लिहिलेला एक नवीनच ग्रंथ समजण्यास काहीही हरकत नाही. या ग्रंथाने व्याकरण- विषयामधील ग्रंथांमध्ये एक महत्त्वाची भर घातली आहे; व एका तन्हेने या विसाव्या शतकांत व्याकरणशास्त्रायर नवीन ग्रथ निर्मितीला सुरवात झाली आहे. हल्लींच्या काळी नुसती नवीन ग्रंथनिर्मितीच होण्याने काम भागत नाही; तर ती उपयुक्त होण्यास हस्तलिखित प्रती- वरून जुन्या अथवा खपून गेलेल्या ग्रंथांचे संशोधन व संपादन, त्याप्रमाणेच महत्त्वाच्या ग्रंथांचे प्रकाशन यांचीही तितकीच आवश्यकता आहे. नवीन ग्रंथनिर्मिती करण्याकरितां लेखकाचे अंगी उत्तम शास्त्रीय विद्वत्ता, ग्रंथसंपादन करण्याचे कामाकरितां संपादकाचे अंगीं विशिष्ट शास्त्रा- वरील ज्ञान संपादन करण्याची तळमळ, तसेच ग्रंथप्रकाशनाकरितां केवळ विद्याभिवृद्धि हा हेतू पुढे ठेवून प्रकाशकाकडून होणारा निरलस प्रयत्न, यांची अत्यंत आवश्यकता आहे. याबरोबरच हे काम करण्याऱ्या व्यक्ती अथवा सस्था यांचे ठिकाणी अत्यंत निःस्वार्थीपणाची तितकीच जरूर आहे; संभावना, वेतन व नफा यांचेकडे दृष्टी ठेवून ही कामें होणे शक्य नाही. प्रस्तुत ग्रंथाचे बाबतींत गुरुवर्य शास्त्रीबुवांनी उत्तम ज्ञान संपादन करून व अविश्रांत परिश्रम घेऊन केलेला अनुवाद, लेखकाने गुरुजींकडून मिळालेल्या ज्ञानाचा उपयोग करून केवळ विद्याप्रेमाने केलेलें ग्रंथाचे संशोधन व संपादन, व त्याबरोबरच डेकन एज्युकेशन सोसायटीने केवळ विद्या- भिवृद्धीकरितां त्याचे केलेले प्रकाशन या तिहींची जोड झाल्यामुळेच व्याकरणप्रेमी व व्याकरणा- भ्यासी जनांच्या पुढे हा ग्रंथ येत आहे. वाचकवर्ग या ग्रंथाचा स्वीकार करून व अभ्यास करून व्याकरणशास्त्राच्या अभिवृद्धीला योग्य मदत करील अशी आशा आहे. केवळ विद्याभि- वृद्धीकडे दृष्टी ठेवून प्रकाशनकार्य केल्याबद्दल डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे हार्दिक अभिनंदन करून हा उपोद्धात पुरा करण्यात येत आहे व ज्यांच्या कृपेने हे कार्य तडीस गेले त्या गुरुवर्य वासुदेवशास्त्री, गुरु रामशास्त्री, व वृक्षप्रगुरु भास्करशास्त्री या गुरुत्रयांचे चरणी आज गु. भास्करशास्त्री यांचे पुण्यतिथीचे शुभदिवशी (पौष कृष्ण सप्तमी, ता. २६ जानेवारी १९५४ या प्रजासत्ताकदिनी) अर्पण करण्यांत येत आहे. - इति श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु ।

·परिशिष्ट १. 30534 उद्धृत केलेली वाक्ये व श्लोकवार्तिकें. (कंसांतील आंकडे १ ते ६ भागांचे आहेत व बाहेरील आंकडे त्यांतील पृष्ठांचे आहेत. श्लोकवार्तिकें ** खुणेने दाखविली आहेत.) - अञ्जसा सत्यमुपगेयम् (३) १४६ *अकन्स्वरौ तु कर्तव्यो (१) २३४ अतिथिर्दुरोणसत् (३) २२५ *अक्रियमाणे ग्रहणे (६) ४३२ *अतो लोपो यलोपश्च (५) ४१८ अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठाः (६) ३६३ *अथ चेत् कृदन्तमेतद् (६) ४३४ अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले (६) ७३ मैं अथ चेत्संविज्ञानं (६)४३४ अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् (६) ७३ *अथवा शेषसप्तम्या (६) १५९, १६० अग आयाहि वीतये (१) १ *अदसः सोर्भवेदौत्वं (६) १६२, १६५ अमिं वः पूर्व्यम् (४) ४९१ *अदसोद्रेः पृथङ् मुत्वं (६) ३८३ आग्निमीळे पुरोहितम् (१) १ अदीधयुर्दाशराज्ञे वृतासः (१) १४५ अग्निरीशे वसव्यस्य (४) ४९१ अदृश्रन्नस्य केतवः (६) १५ अग्निवर्या इतो वृष्टिमी? मरुतोमुतश्च्यावयन्ति अदृश्रमस्य केतवः (६) १६ (२)८, (५) २७, ७६ अधा स वीरैर्दशभिर्वियूयाः (२) १३६, अग्निहि पूर्वमुदजयत् तमिन्द्रोनूदजयत् (३) १४५ (६) २८९ *अधिकं समानसातौ (४) ३८२ अग्निस्तृणानि बप्सति ५ (४५४) *अधिकारगतिः स्व्यर्थी (२) ४७ अमीद अमीन् विहर (६) ३९६ अधिपतिवतीर्जुहोति (६) ३३९ अग्ने त्री ते वाजिना त्री षधस्था (१) २९१ अधीत्य स्नात्वा गुरुभिरनुज्ञातेन खट्वारोढव्या (५) १०१, १०२ (२) २८१ अग्ने त्वं नो अन्तमः (५) ४९० अध्रिगो शमीध्वम् सुशमि शमीध्वं शमीध्व- अग्ने पत्नीवाः सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब मध्रिगो (६) २१४ (६) ४०० अध्वर्युर्वे श्रेयान् पापीयान् प्रतिप्रस्थाता अग्ने शर्ध महते सौभगाय (५) ४३० (४) ४४५ अघ्न्ये दूरमुत्कन्द (६) ४९९ अध्वर्यो अद्रिभिः सुतम् (१) १२५,२९५, अध्ये देवि सरस्वति इडे काव्ये विहव्ये (५) १७४ एतानि ते अन्त्ये नामानि (६) ३०८ *अनागतमतिक्रान्तं (३) २५६ *अजादीनामटा सिद्धम् (५) ३९०, ४४३, *अनागते न पतसि (३) २५६ अनाहतो नदति देवदत्तः (६) २८७ अजोग्नीषोमीयः (४) ३३४, ५८९, (२) अनुगङ्गं वाराणसी (२) २७३ २९९, (५) ३३३, (६)४५८ अनुगङ्गं हास्तिनपुरम् (२) २७३ ·३ व्याकरणमहाभाष्य " * अनुप्रयोगे तु भुवास्त्यबाधनम् (५) ४६२ अया विष्ठा (६) २० अनुशोणं पाटलिपुत्रम् (२) २७३ अरुणद्यवनः साकेतान् (२) २४६ अनृतं हि मत्तो वदति पाप्मा एनं विपुनाति अरुणधवनो मध्यमिकाम् (३) २४७ (३) १८९, (६) २८९ अलम्बुसानां याता (६) ३१७ अन्तितमो अवरोहति (५) ४९० अवतनकुलस्थितं त एतत् (५) २६४ अन्तितो न दूरात् (५) ४८९ *अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं (६) २३९ अन्तिये च दूरके (५) ४९० अव स्थिरा तनुहि यातुजूनाम् (५) ४५९ अन्नादायानपतये (३) २०५ अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नानो येन प्लुति *अन्योन्यं वा व्यपाश्रित्य (४) ३८९ विदुः (१)६ अन्वग्निरुषसामग्रमख्यत् (५) १७३ अविवाक्यम् अहः (६) २०२ अन्वीपमन्य ऊर्मियुध्यति (२) १३६ अश्नुते यावदन्नाय (३) २१७ अपत्यो वसानाः (४) ४९१ अश्मानमितः कुरु (५) २७, ७६ अपां त्वमन् सादयामि (६) १५१ अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मण आदधीत (५) २१६ अपां त्वोमन् सादयामि (६) १५१ अष्टाकपालं चरं निर्वपत् (५) ३३४ अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् (६) ५४ असिक्न्यस्योषधे (४) ५४ अपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह असिद्वितीयोनुससार पाण्डवम् (२) ३६९ शयान्तै (६) १३, १७ असूया च वसूया च यजामहे (३) ५२ *अपि वोपसमस्ताथै (६) १५८, १६० अस्ति सकारमातिष्ठते (२) ६३ *अपेक्ष्य मध्यमः पूर्वम् (४) ४५३ *अस्तु वापि परस्तस्मात् (४) ४५३ अप्सुचरो गहरेष्ठाः (५) २९९ अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भयां माषं माषं अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् (१) ३७५, देहि (६) २७५ (५) ४६१ अस्यै त्वां भ्रूणहत्यायै चतुर्थ प्रतिगृहाण अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः (१) १८, (५) (३) १८५ १७९ अलवन्तीमारहेमा स्वस्तये (३) १४६ अभक्ष्यो ग्राम्यसूकरः (१) १८ (५) १७९ अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशम् (२)३७९ अभिजानासि देवदत्त कश्मीरान् अहल्यायै जारः (२) ४४९ गमिष्यामः (३) २४७, २४८ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुम् (४) ३०१ *अभिधाय तान् विशेषान् (४) ४७१ अहं द्यावापृथिवी आततान (३)२४० *अभ्यस्तस्य यदाहाचि (६) २११ अहं भुवनं चाकशीमि (६) २१२ अभ्र ऑ अपः (२) १८ अहं सूर्यमुभयतो ददर्श (३) २४० अभ्रे चंद्रमसं पश्य (२) २३६ आ *अमो मश् न मकारस्य (६) ४६ अम्बानां चरुः (६) ३५१ *आकारो नर्ति धातो सः (५) १३५ अम्बानां चरुम् (५) २७ आकुमारं यश: पाणिनेः (२) २०२ अयं ते योनि त्वियः (५) १८० (२) १०४ आगच्छ मघवन् (१) ५१४ अयं नु कदाध्येता (३)२९४ • *आगमस्य विकारस्य (५) १९५ अयं पन्थाः साकेतमुपतिष्ठते (२) ६४ *आगमाश्च विकाराश्च (१) ३२ अयं मे पञ्चौदनः सवः (३) ३०६ आगमी गुणवृद्धी आतिष्ठते (२) ६३ ·परिशिष्ट १ ( उद्धृत वाक्य ) ३ आमावैष्णवं चरुं निर्वपेत् (५) ३११ सारस्वतीमिष्टिं निर्वपत् (१)९ आनिवारणीमनड्वाहीमालभेत (५) ३२८ आह्नाय धूतपाप्मानो भास्करा जातमृत्यवः आप्नते दस्युह्त्याय (३) १८५ (४) १८० आण्डा शुश्मस्य भेदति (३) १४५ आत्मभरिश्चरति (३) २१४ इ आत्मन एव निर्मिमीष्व (५) ४८१ *इकोचि व्यञ्जने मा भूत् (६) ६५,६९ *आत्वं यत्र तु तत्रौश्त्वम् (६) २७ *इक्तु यदा भवति प्लुतपूर्वः (६) ४०२ *आदेकश्चेद् गुणः केन (५) १३५ इदं ते शिरो मिनमि (५) ८४ *आन्तर्यतो व्यवस्था (२) ५१८ इन्द्र आ गच्छ (१) ५१०,५११,५१४ आप एत्त्वं भवेत्तस्मिन् (६) १६३, १६५ इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथाम् (५) ६२ आ पाटलिपुत्रात् वृष्टो देवः (५) ४०० इन्द्रत्वष्टा वरुणो वायुरादित्यः (२) ३७९ आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः इन्द्रो नस्तेन नेषतु (३) ९५,२७० (६)३०३, ३०४, ३०५ इन्द्रो बाहुभ्यामातरत् (५) १७९ आ मा गन्ता पितरा मातराच आ मा सोमो इन्द्रो मा वक्षत् (६) ४४३ अमृततत्वाय गम्यात् (५) ३११ इमं कार्षापणमिह भवद्भयां माषं मापं देहि आयवसे वर्धन्ते (४) ४९३ (६) २७५ *आयामो दारुण्यमणुता० (१) ५०४ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि (१) आ याहि मन्द्रः (६) ३०३ ५१०, ५१६, (६) ३०७ आयुर्घतम् (१) ३८५ इयं नु कदा गन्ता (३) २९४ आयुर्वर्चस्यम् (वर्चः) (४) ४९१ इयक्षमाणा भृगुभिः सजोषाः (५) २६ *आरभ्यमाणे नित्योसौ ३६० इष ऊर्जमहमित आदि (५) ४४० आ रेवानेतु नो विशः (५) ६८ २१९, इषे त्वोर्जे त्वा (१)१ (६) ३३९ इष्कर्तारम् अध्वरस्य (५) २७ आरैगु कृष्णा (५) ४४४ इष्कतारम् अध्वरे (६) ३५१ आरोहितो वै हैतनामः (हैतनामनो वा) इह पुष्यमित्रं याजयामः (३) २५४ (५) ५०३ आनॆ चर्मन् (६) ४४ आ वनान्तादोदकान्तात् प्रियं पान्थमनुव्रजेत् ईक्त उ लोकम् (४) ४९२ (२) १८७ अईषदर्थे क्रियायोगे (१) १८५ आविष्टयो वर्धते चारुः (४) २०४ ईषा अक्षः (५) १८१ आव्याधिनीरुगणाः (६) ३५१ (५) २७ आश्चर्य नीला द्यौः (५) १९२,१९३ आश्चर्यमन्तरिक्षे अवन्धनानि नक्षत्राणि न उक्षानाय वशानाय सोमपृष्ठाय वेधसे स्तोमे- पतन्ति (५) १९३ विधमानये (६) ४०० आश्चर्यमुन्धता वृक्षस्य (५) १९२,१९३ उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचं (१) ७ आसीनं वर्धते विसमू (३) २६५ उत्तु कृमः कथमोर्विनिवृत्तौ (५) ३९२ आतुतिं करिष्ठः (५) ४९३ * उत्थिता आसका वैश्रवणस्य (३) १९७ आहितामिरपदाव्दं प्रयुष्य प्रायश्चित्तीयां उदकेविशीण त एतत् (५) २६४ ·४ व्याकरणमहाभाप्य वै उदगात्कठकालापम् (२) ४६३ (५) ११९ उदगान्मौदपैप्पलादं (२) ४६३ एकाकिभिः क्षुद्रजितं (४) ४४३ उदधिं च्यावयाति (६) १७ * एकाक्षरात् कृतो जातेः(४)४१८ (५)२१४, *उदात्ते ज्ञापकं त्वेतत् (५) २५१ ४९९ उद्माभं च निग्राभं च बहा देवा अवीवृधन् एकैको नोयन्तुं भारं (१) ५८१ (३) ३०३, (६) ३५४ एतच शिव विजानीहि ब्राह्मणाग्न्यस्य लक्षणम् उद्वा च उद्वती च (४) ४१७ (४) ६२ उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युवतयः एति जीवन्तमानन्दः (२) ५६ (३) १३२ (३) ५३, १३८ (६) २१६, *एवं मिसि परत्वाचेत् (६) १९ उपरतः स्वाध्यायः (२) २२३ *एवं गते कृत्यपि तुल्यमेतत् (१) २४४ उपरतान्यस्मिन्कुले प्रतानि (२) २२३ *एवं सति त्विदानीम् (६) ४३२ उपसेदिवान्कोत्सः पाणिनिम् (३) २४१ सप्तदशाक्षरश्छन्दस्य: प्रजापतिर्यशमनु- उपस्थेयं वृषभ तुप्रियाणाम् (३) १४६ विहितः (४) ४९१ उपास्नातं स्थूलसिक्तं तूष्णींगङ्गं महाहदम् । एहि त्वं जाये स्वो रोहाव (५) ३९१ द्रोणं चेदशको गन्तुं मा त्वा तासां कृता- ऐ कृते (२) ३७९ * उभसर्वतसोः कार्या (२) ४०५ *ऐकायें सामर्थ्ये (६) ४३३ उभौ लोको संचरसि इमं चामुं च देवल ओ (२) ६८ उर्वशी वै रूपिणी अप्सरसाम् (४) ४११ ओ चित्सखायं सख्या ववृत्याम् (१) १८६ उशीनरवन्मद्रेषु गावः (१) ३६५ ओजायमानं यो अहिं जघान (३) ४५ उशीनरवन्मनेषु यवाः (२) ७८ (६) ७० ओ श्रावयेति चतुरक्षरम् । अस्तु औषडिति चतुरक्षरम् | ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् । यजेति व्यक्षरम् ।यक्षरो वषट्कारः (४)४९१ *ऊर्ध्वमात्तमिति चात उदात्तम् (१) ५०९ ओ षु यातं वृहती (१) १८६ ऊर्व प्राणा झुलामन्ति यूनः स्थविर आगते ओ षु यातं मरुतः (१)१८६ (५) ११८ औ *औकारोयं शीविधौ ङिद् गृहीतः (६) २५ *औशधौ अस्तु लुक्तत्र (६) २६, २७ मञ्जती शरुः (५) ११३ ऋतावानं मघवानमीमहे (४) ४१७ ऋभुक्षाणं (कभुक्षणं वा) इन्द्रम् (६) ८० ऋषभं कूलमुद्रुजम् (२) १९८ ऋषभं क्लमुद्वहम् (२) १९८ ए कंसं घातयति (३) ७५ ककुद्दोषणी याचते महादेवः (५) ८६ कक्षीवन्तं य औशिजः (५) ६८ कटं करोति भीप्ममुदार शोभनं दर्शनीयम् (२) ३९८, ४००, ४०४ कतरेण तिष्येण गतः (१) ५८१ एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुम् भवति ·परिशिष्ट १ ( उद्धृत वाक्ये) कपोतः शरदं पस्पशाते (६) २१२ गाङ्गेऽनूपे (६) ३१९ *कल्प्यो हि वाक्यशेषो (१) ३६५ गामस्य तदहः सभायां दीव्येयुः (२) ४४८ कव्यः ( कविः) असि हव्यसूदन (४)४९१ गाय॑स्य पिता यजते (१) ५१५ का ईमरे पिशङ्गिला (५) १८१ गार्यो यजते (१) ५१५ *कारणमुद्यमनं चेद् (१) ५८२ गा वो नेष्टात् (३) २७० *किं नञः प्रतिषेधेन (६) ४४ *गुणी वा गुणसंयोगात् (४) ४५१ *किं नु यणा भवतीह न सिद्धम् (६) ४०२ गौरः शुच्याचारः पिङ्गल: कपिलकेशः किम्वावपनं महत् (६) ४१७ (२) ३४० *किरति चर्करीतान्तं (६) २५२ गौरतूबन्ध्यः (१) ५८९, (२) २९९, (४) *कुतश्चरति मायूरिः केन कापिञ्जलिः कृशः । ३३४, (५) ३३३ (६) ४५८ आहेयेन च दष्टस्य पाञ्चिः सुतसमो मत : गौवाहीकः (६) २७३,२७४ (४) १२६ *ग्रस्तं निरस्तमवलम्बितं (१) ३० कूपे हस्तदक्षिणः पन्थाः (२) २३६ ग्रामे नाध्येयम् (६) १७९ *कृत ऐत्वे भौतपूर्व्यात् (६) १९ घ कृत्वसुजथै षत्वं (६) ४३२ *कृशेः क एष विहित इगुपधात् (६) ३६८, *घसिमस्योन सिध्येत्तु (६) ३५०,३५२. घृतं घृतपावानः पिबत (५) ४४१ कृष्टपच्याश्च मे अकृष्टपच्याश्च मे (३) १८९ कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदम् (५) २४ कोस्य रथस्य प्राजिता (२) ४९१ डिन्त्वे विद्याद्वर्णनिर्देशमात्रं (६) २६ *क्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुः (३) २५७ च क्रुञ्चानालभेत (४)७ *किनः कुरिति वक्तव्ये (६) ३७५ *चं भगवान्कृतवांस्तु तदर्थम् (५) ३९३ क्षत्तुभ्यः संग्रहीतृभ्यः (३) २७१ चकाद्धि पलितं शिरः (६) ३४९,३५१, क्षत्त्रेणाने स्वायुः संरभस्व मित्रेणाने मित्रधेये ३५२ यतस्व (२)२६४ *चतुर्थादनजादौ च (४) ४७३ *क्षेपे विधिर्नोसिद्धः (५) २४७ चत्वारि वाक्परिमिता पदानि (१) ७ क्षेमे सुभिक्षे कृतसंचयानि पुराणि राज्ञां चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादाः (१) ६ विनयन्ति कोपम् (४) ४९९ चरग्निवान् इव (६) ३३९ क्षम्यस्तिष्ठन् प्रतरणः सुवीरः (४) ४९३ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति (२) ४३१ क्षेम्यस्य (क्षेमस्य) ईशे (४) ४९१ चषालं ये अश्वयूपाय तक्षति (२) १३६ (३) क्षम्य (क्षेमं ) अध्यवस्यति (४) ४९१ १४५ (६) ४४ चाषेण किकिदीविना (४) १८१ *गतिना तु विशिष्टस्य (६) ३०४ गर्दभेन संभरति (६) ३५४ जगत्यनूना भवति हि रुचिरा (६) ३६९ गर्भाष्टमे ब्राह्मण उपनेयः (५) ११६,११७ जग्धिविधिबंपि यत्तदकस्मात् (२) ४८४ गवेन्द्रयज्ञे वीहि (५) १७७ *जन्धी सिद्धेन्तरङ्गत्यात् (२) ४८४ ·व्याकरणमहाभाष्य जधान कंस किल वासुदेवः (३) २४७ तुभ्येदमने (५) २७ जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एव (५) ३०० *तृज्वत् क्रियां विभक्तौ चेत् (६) ८५ जनीयन्तो न्यग्रवः पुत्रीयन्तः पुत्रीयन्तः सुदानवः तेन मा भागिनं कृणुहि (५) ४५९ (६) २३४ *तेनैव भावनं चेत्स्यात् (६) ८६ जन्यं ताभिः सजन्यं ताभिः (४) ४९१ तेसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः जरी तुर्फरीतू (२) २३७ (१) ४, २२ जागृवांसो अनु ग्मन् (६) १४१,२०९ तैलं न विक्रेतव्यम् (१) ६२ जायतेस्ति विपरिणमते (२) १४ मनोरन्तस्थः (५) ४८१ जायानस्तिलकालकः (३) २१८,२१९ मन्या समञ्जत् (५) ४८१ जाये स्वो रोहावेहि ६) २९६ त्यदादीनामकारेण (६) १५८, १६० त्राध्वं नो देवा नि जुरो वृकस्य (५) ७५ त्रिः हृदयंगमाभिरद्भिः अशब्दाभिरूप- मडारीरसः कृते टेरे (२) ५१८ स्पृशेत् (५) ११६, ११८ त्रिचक्रेण त्रिबन्धुरेण त्रिवृता रथेन (५) २९६ त्रित एनमायुनक् (५) ४४४ तं जुषस्व यविष्ठय ४) ४९२ त्रियम्बकं (त्र्यम्बकं वा) यजामहे (५) ४४५ ततः स्यगारगः (३) २१७ त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या भवन्ति (५) २१९ *तत्त्वमभिधायकं चेत् ६ (३७३) (६) ३३५, ३३८ तत्र ते विश्वकर्माणं तत ते सप्तर्षिमन्तम् त्रिष्टुभौजः शुभितमुन वीरम् (२) १३६, (६)३३८ (३) १४५ तद्वा अथर्वणः शिरः (५) ८४ त्रीणि यस्यावदातानि० (४) ६२ तनुवं (तन्वं वा) पुषेम (५) ४४५ वर्येण अधीमहे (१) ५०६ तपस्यते लोकजिगीषुरमेः (३) ५५ त्यहे सुत्याम् (१) ५१५ तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद् ब्राह्मणकारणम् त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः (५) २२०, (२) ३४०, (४) ३४७ ३७६ *तसीत्येष न वक्तव्यः (५) ४९० त्वं ह यद् यविष्ठय (४) ४५२ तस्मादुदुम्बरः सलोहितं फलं पच्यते (३) त्वमर्णवान् वद्वधानान् अरम्णाः (३) २४० त्वावतः पुरूवसो (४) ३८० तस्मादेती हेमन गुप्यतः (४) २२४ *तस्मिस्तु गृह्यमाणे (६) ४३२ तस्य ते भक्षकारस्य (५)३४६ दक्ष्णवः पशवः (३) २७२ *तस्याः पूर्वा तु या संख्या (४) ३८९ ददात् रत्नानि दाशुषे (६) २०३ तां भ्रूणहत्यां नियत्यानुचरणम् (३) १८४ दधत् रत्नानि दाशुषे (६) २०३ ता ता पिण्डानाम् (१) २९१, (५) १०१, दधिनपुसं प्रत्यक्षो ज्वरः (१) ३८५ १०२ दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिनं... तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्यात् (६) २३६ ...प्रतिशीनः (१) ९४, ५२७ तापेय मुसिरो यो (५) १० दशपुरुषान्क यस्य गृहे शूद्रा न विद्येरन् नुतोज शपलान् हरीन् (५) २३ स सोमं पिबेत् (४) १२० ·परिशिष्ट १ ( उद्धृत वाक्य) दशम्युत्तरकालं पुत्रस्य जातस्य नाम विदध्यात् न ते देवो न पृथिव्या अधि स्नुषु (५) ८६ नत्वं पुंसां बहुत्वे चेत् (५) १६३ दाक्षेः पिता यजते (१) ५१५ न त्वावानन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् (३) २१८ जनिष्यते (४) ३८० दार्विया परिज्मन् (६)४५ नदं योयुवतीनाम् (५) ४४९ दाश्वांसो दाशुषः सुतम् (५) ३२ न दरिद्रायके लोपः (५) ४६३ दिवोदासाय गायत वन्यश्वाय दाशुषे (५) न देवदत्तं प्रतिभाति किंचित् (२)४०५ २७५ न वर्तते चक्रमिघुर्न पात्यते (३) २५६ दिवो नो वृष्टिं मरुतो रीध्वम् (५) ७५ *न वै कामानां तृप्तिरस्ति (५) ११९ *दीर्घविधिर्य इहेन्प्रभृतीनाम् (५) ३७७, *नशिमन्योरलिट्येत्वम् (५) ४६७ नाकामष्टसुखं यान्ति (३) १२१ *दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा (१) ४ *नानापदार्थयोर्वर्तमानयोः (६) ४३३ दूरादावसथान्मूत्रं० (२) ४३० नाभा पृथिव्या निहितो दविद्युतत् (४) ४९७ दूरे ह्यध्वा जगुरिः (३) २७८, (५) ३५, नामावास्यायामध्येयम् न चतुर्दश्याम् (४) प दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् (१) १९० नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात् (५) ३७५ (६) ४५ नास्य किंचिद्रुजति (२) ५६ (३) १३२ देवता नो दाति प्रियाणि (५) २४ *निर्विष्णोहमनेन वासेन (६) ४८९ *देवत्रातो गलो ग्राहः (६) २३५ शनिवृत्ते दिव उड्भावः (५) ३८५ देवदत्त गामभ्याज शुक्लाम् (१) ९४ निष्ट] चिन्वीत पशुकामः (३) १९१ देवदत्तस्य पिता यजते (१) ५१५ भनेतारावागच्छतं (१) ३५८ देवविशं च मनुष्यविशं च (४) ७ नेमिश्चक्रमिवाभवत् (३) २७८ देवेष्विव नाम ब्राह्मणेष्विव नाम (४) ३५० *नैवं सिध्यति कस्माद् (५) ४६२ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे *न्यूने वा कृत्नशब्दोयं (४) ३८९ (४) ४५२ द्रोणं चेदशको गन्तुम् (२) ३७९ धहे सुत्याम् (१) ५१५ पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः (१) १० पताति दिद्युत् (६) १७ घ पतिवती तरुणवत्सा (४) ५० धनंजयो रणे रणे (३) ३०८ पयोव्रतो ब्राह्मणो यवागूनतो राजन्य आमि- *धातोर्नुमः कथं रोः (६) २१०,२११ क्षावतो वैश्यः (१) १९ धिनुहि यज्ञ धिनुहि यज्ञपतिम् (५) ४५९ *पररूपं गुणे नाट: (५) ४४४,४४५ *धि सकारे सिचो लोपः (६)३४९,३५२ *परादिश्च परान्तश्च (५) २९६ ध्वंसते गुरुतल्पगः (३) २१७ परित्रिगत वृष्टो देवः (६) २७० *ध्वनिः सोटश्च शब्दानां (१) ४४५ परीतत् सहकण्ठिका (५) ४११ पलियनीरियुवतयो भवन्ति (४) ५४ पशुपो न वाजान् (५) ३९५ नवलोदकं पादरोगः (१) ३८५ पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी गुकोसला(४)२३९ .. - ·८ व्याकरणमहाभाष्य पाप्मना भ्रातृव्येन (४) १४५ प्रागादर्शात्प्रत्यक् कालकवनाद् दक्षिणेन हिम- पितरं दृशेयं मातरं दृशेयम् (१) ८६ वन्तमुत्तरेण पारियात्रम् (२) ४६५ पितरं च दृशेयम् (३) १४६ प्रादेशं प्रादेशं विपरिलिखति (२)२०० *पुंशब्दादिति चेदिष्टं (५) १६३ प्रासादे धनपतिरामकेशवानाम् (२) ३८९ *पुंस्प्राधान्ये त एव स्युः (५) १६३ प्रियां मयूरः प्रतिनzतीति (६) २१२ पुनर्निष्कृतो रथः (२) २६९ पुनरुत्स्यूतं वासो देयम् (२) २६८ (२)२६९ पुना रूपाणि कल्पयेत् (५) ३६२ बधां ते हरी धानाः (६) ३५१ पुरा वत्सानामपाकोः (२) ३४६ बलिं बन्धयति (३) ७५ पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः (२) ३४६ वहवस्तिष्यपुनर्वसवोतिक्रान्ताः (१) ५६१ पुप्येणाद्य (४) १६८ *बहुव्रीहावृते सिद्धम् (५) २५१ पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः (५) १९७ *वहुव्रीहिस्वरं शास्ति (५) २४७ *पूर्वेण स्पर्धमानोयं मध्यमो लभते सितः (४) बहूनां वाचिका संख्या (४) ३८९ ४५३ *बहूनामप्यारीत्तानाम् (२) ६४ पृत्सु मर्त्यम् (५) ८६ बिसस्य वाला इव दह्यमानाः (३) २५७ पृष्ठं कुरु (५) २७, ७६ वृहस्पतिया सुम्ने रम्णातु (५) ४२९ *प्रकृत्याद् चहिः सर्वा (४) ३८९ वैल्वः खादिरो वा यूपः (१) १९ प्रचेतो (प्रचेताः) राजन् (६) ३७७ ब्रहाचारिणमिच्छते (२) १३६ (३) १४५ प्रजा चिन्दाम प्रत्वियाम् (२) १०४, व्रता पूर्व्यम् (४) ४९१ (५) १८१ ग्रहावादिनी वदन्ति (३) २२८ प्रजापति यत्किचन मनगदीधत् (१) ४५ ब्राहाणास: पितरः सोम्यासः (६) ४७ मनामेका रक्षत्यूर्जमेका (१) २१६ ब्राह्मणेन निष्कारणः पडलो वेदोध्येयः (१)२ मणो नव्येभिः (४) ४९१ माणो न हन्तव्यः (१) ५८७,(५)११७, प्रणो यनिर्देवता (६) ४८९ प्रतिरोधात्रु जातीयः (६) ४४ प्रतापगन्य अर्मियुष्यति (२)१३६ (३) १४५ प्रत्याशियरमामप्रमल्यत् (५) १७३ भमनिन्दाप्रशंसागु (४) ४०९ * प्रत्ययस्वरक्ष तातिरानियोगशिष्टः (२) भरिदापत्तरो जनः (६) ३४१ ५२२ भृगूणामशिरसां तपसा तप्यध्वम् (१) १९ प्रत्ययात् फटफोभुमार (२) ४६३ भो३ पिन्द्र भो३ विट (६) ४०२ मनोवं. गारपारिममारिश (६) ४३९ भो३ यिन् साम गायति (६) ४०२ मनो मुमान (६) ४८९ प्ररमा रोपपयोलापः (५) ४२१ पाला (६) ४५ मा मायामोन (1) १७८ *मामिला (४) २७८ गावा दात (५) २४ मासिदामांः (१) मानिस (४)१६८ •ri (:)५२ महाक गाभिरा (५) मनानाम् (१८ (३) ३.८ ·परिशिष्ट १ ( उद्धृत वाक्य) मधोर्यहाति (२) १३६, (३) १४५, य ईवते ब्रहाणे (४) ४९२ (६) ७३ यज् आयेजे व आवेपे (५) ४६७ मधोस्तृप्ता इवासते (२) १३६ (३) १४५ यशं विप्रस्य मावतः (४) ३८० (६) ७३ यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् (३) १४६ मनाय्यै तन्तुः (२) ४४९ यज्वनीरिषः (४) ३० मन्त्रं वोचेमामये (३) १४६ यज्वरीरिषः (४) ३० ममहान उक्थपातम् (५) २३ यत्काष्ठा पचति (६) ३०१ मरुदस्य ग्रभीता (६) ३५४ यत्र कचन यजते देवयजन एव यजते मरुद्भिरम आ गहि (५) ३९१ (६) २९६ मरुदृधः सुवया उपतस्थे (५) २७७ यत्र भूम्यां वृणसे (३) १३७ महानिरष्टो दक्षिणा दीयते (५) २५८ अन्यत्र व्वाभ्यां परा वृद्धिः (६) १७३,१७५ मही अस्कभायत् (३) १४४ यत्र वृद्धिरचामादेः (६) १७४, १७५ महीपालवचः श्रुत्वा जुधुषुः पुष्यमाणवाः यत्रा नश्वका जरसं तनूनाम् (१) २२ (६) ११७ यत् स्थवीयस आव सनुत सप्तऋषयः सप्त मांसं न विक्रेतव्यम् (१) ६२ साकम् (६) ४४ अमातमातृकमातृषु ध्यङ् प्रसार्यों विभाषया यथा अङ्गदः (५) १८१ (५) ४८ यथेयमिन्द्र मीदः (५) ३३ मातरं प्रमिणीमि जनित्रीम् (३) १३८ यदधीतमविज्ञातं० (१) ४ मातृवदस्याः कलाः (२) ७८, (६) ७० यदवयासिसीष्ठाः (३) ९६ मा त्या वृका अघायवो विदन् (३) ३४ यदा ह्यसौ मत्तो भवति अथ यत्तपति माद्भिरिष्वा इन्द्रो महा (६) २३८ (६) २८९ मामभिन्याहरिष्यति मामभिव्याहरिष्यति यदुलूको वदति (४) १८१ (६) २६१ यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् (१)५ मामहान उक्थपात्रम् (५) २३ यद्वा नस्तद्वा नः (१) २५ मारतं शर्धः (४) ४९३ यद्वो रेवती रेवत्यं तदूष (१) २२ मित्रधेये यतत्व (४)४९३ यनीक्षणं मांस्पचन्याः (५) ८६ मित्रावरुणौ ततुरिः (३) २७८ (५) १४३ यन्मे नरः श्रुत्यं ब्रहा चक्र (१) २२ मीट्वस्तोकाय तनयाय मृड (५) ३२ *ययोर्विद्योः श्मशावुक्तौ (६) ३७२ *मीमांसको मन्यमानो (३) २५६ यवमतीमिन्द्रियरं प्रोक्षति (४) ४१० मृदङ्गशहतूणवा नदन्ति नन्दसंसदि(२)३८९ यस्त आतिध्यमानुपम् जुजोषत् (६) २१२ मेध्यः पशुर्विभाषितः (१) २६५ यस्ततो जायते सोभिशस्तो यामरण्यै तस्यै मेध्योनड्वान् विभाषितः (१) २६५ स्तेनो.........या पणेन पिवति तस्या *मैवं मस्या: सचित्तोयं (२) ६४ उन्मादको जायते (२)४४९ मौयर्हिरण्यार्थिभिरर्चाः प्रकल्पिताः (४)४७९ यस्तु प्रयुक्ते कुशलो विशेष (१) ४ यत्वायन्तं बतुना प्रातरित्यः (६) ४०३ य यस्मिन्दा महलागि (२) १३१, १३२ य आहुतिमन्नादी कृत्वा (३) २०५ *यत्य विदेः भराकी तपरत्वे (६) ३७१ २ ·'१ व्याकरणमहाभाष्य 'या खर्वेण पिवति (२) ४४९ लोहिते चर्मन् (६) ४४ "या ब्राह्मणी सुरापी भवति नैना देवाः पति. व लोकं नयन्ति (३) २१० यामरण्यै तस्य स्तेनो० (२) ४४९ वधी वृतं मस्त इन्द्रियेण (६) ४६ यावदस्त्यतैषः सरो जनेभ्यः कृणवत्(६)२८८ वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः (२) ६७ यावन्तस्ते तां चाशितामनुयन्ति सर्वे ते वरुणस्य लघुस्यदः (रघुस्यदः) (६) ३४२ दक्षिणा समृद्धयै (४) ३३२ वर्णिका (वर्तिका ) भागुरी लोकायतस्य (६) युक्ता मातासीद् धुरि दक्षिणायाः (३)१४५ १९० (६) ४४ वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे (५) ४२९ युगपत्संभवो नास्ति (१) ३६० वसन्ते ब्राह्मणः अनिष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजत ये देवासो दिव्येकादश स्थ (६) ३९४ (५) ११७,११८,१६५,४५७, ये पूर्वासो ये उपरासः (६) ४७, ४८ वसन्ते ब्राह्मणोनीनादधीत (५) ४५७ (५) यो अस्कभायत् (३) १४४ १६५ योगि नाचिकेतं चिनुते य उ चैवमेवं वेद वसां वसापावानः पिवत (५) ४४१ (१) २३ *वाक्ये च मे विभाषा (६) ४३४ योमिष्टोमेन यजते य उ चैनमेवं वेद(१)२३ *वाच्य ऊर्जावद्भावः (३) ६३ यो जागार (जजागार इत्यपि) तमृचः वाता वान्तु दिशो दश (४) १८३ कामयन्ते (५) २४ वात्स्यस्य पिता यजते (१) ५१५ यो मातृहा पितृहा (३) २३५ वात्स्यो यजते (१) ५१५ यो वा इमां पदशः स्वरशोक्षरशो वाचं वावशतीरुदाजत् (६)२१२ विदधाति स आत्विजीनो भवति (१) ६ विकारौ गुणवृद्धी आतिष्ठते (२) ६३ यौगपद्यं तवै सिद्धं (५) १९६ विदेयमेनां मनसि प्रविष्टाम् (३) १४६ *य्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वम् (६) १७३, १७५ . विविचिं रत्नधातमम् (३) २७८ विषुवं (विष्वं ) पश्य (५) ४४५ विहव्यसूक्तस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यामग्निरुपस्थेयः रथन्तरे सामन् (६) ३३५ (२) २०९ रथीरभून् मुद्गलानी गविष्टौ (४) ६३, विन्ध्यो वर्धितकम् (५) ३२८ वृत्रस्य यद्वद्वधानस्य रोदसी (३) २४० रयिमान् पुष्टिवर्धनः (५) ६८ *वृद्धिश्चिण्वाक् च हन्तेश्च घत्वं (५), ४३६ रातिं रात्रि स्मरिष्यन्तः) २९ वृषभं रोरुवतीनाम् (५) ४४९. *रायात्वं नुडभावश्च (६) ६९ *वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा (६) ३७२ रोहिदश्व इहागहि (५) ३९१ व्याकरणं सूत्रयति (३) ७४ रौद्रेणानीकेन कव्यतायै (कवितायै) (४) ४९१ श शं नो देवीरभिष्टये (१)१ शकेम त्वा समिधम् (३) १४६ लाडनाशयिणो दोपास्ताडनाशयिणो गुणाः शङ्खदुन्दुभिवीणानाम् (२) ३८९ (६) २७१ शतधारो अयं मणिः (५) १७४ ·परिशिष्ट १ ( उद्धृत वाक्ये) ११. . शयाना वर्धते दूर्वा (३) २६५ सं रायस्पोषेण ग्मीय (१) ३९६, ३९७ शरव्यस्य पशूनाभधातुकः स्यात् (५)११३ सक्तमिव तितउना पुनन्तो (१) ८ शरव्या वै तेजनम् (५) ११३ सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे (६) ३५०, ३५१ शरावे बप्सति चरुः (५) ४५४ स च न मरति (३) १४५ शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत् (२) २०० स देवान् वक्षत् (६) ४४३ #शास्मि निवर्त्य सुटीत्यविशेषे (५) ३७८, *सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु (१) २४५ ३७९ सधमादो द्युम्न एकास्ताः (१) २१६ शिरो मे शीर्यते मुखे (५) ८४ (२) १५० (४) ४४३ शिवा उद्रस्य (रुद्रस्य) भेषजी (६) ३५१ स नः सिन्धुमिव नावया (६) ४५ शिशिरवसन्तावुदगयनस्थौ (२)३९० स न स्तुतो वीरवद्धातु (५) २४ शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे (५) ७५ सप्तदश प्रादेशमात्रीराश्वत्थीः समिधोभ्या- शुक्र ते अन्यत् (१) १२९ (५) १७४ दधीत (१) ६२ * शूट्त्वे किदधिकारश्चेत् (५) ३८३. सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति (१) ४१, ६२ शृणोत मावाणः (३) १३८ असमन्तशितिरन्ध्रण (२)२५८ *शेत्यर्थः कारितार्थो वा (४) ४५१ समानो हैतनामः (हैतनामनो वा) (५)५०३ *शैषिकान्मतुबर्थीयात् (४) ४०९ समावद् देवयज्ञे हस्तौ (४) ४९२ शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः समावद् वीर्याणि करोति (४) ४९२ (२) ४५३ समुद्रः कुण्डिका (५) ३२८ शोभना खलु पाणिनिना सूत्रस्य कृतिः सरस्वतीवान् भारतीवान् अपूपवान् दधि- (२) ४५३ वांश्चरुः (६)३३९ श्मशाने नाध्येयम् चतुष्पथे नाध्येयम् *सर्वत्रैव प्रसिद्धं स्यात् (६) ३४९, ३५२ (४) ३९५ सर्वमेकनदीतरे (२) २७७, २९७ श्रीणामुदारो धरुणो रयीणाम् (६) ५४ सर्वा रात्रिं सहोषित्वा (४) ४९ श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन (२)१३६,(३) १४५ सर्वेण च गृहस्थेन पञ्च महायज्ञा निर्वयाः श्वेतो धावति (६) ३१७ (४) ५१ श्वोमीनाधास्यमानेन (२) १३६,(३)१४५ *सर्वे सर्वपदादेशाः (१) १९६ (६) ३२ स वशं सैन्धवम् (३) ३०७ स सुष्टुभा स ऋकता गणेन (१) ९२ षडू भावविकाराः (२) १४ (६) ३३५, ३४० षण्मुहूर्ताश्चराचराः : (२) २८२ ससवांसो विण्विरे (५) २४, २५ घोडशफलाच माषशंबट्यः (१)५९८ सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतराः षोडश माषाः कार्षापणम् (१) ५९८ (४) ४५४ सान्तर्वत्नी देवानुपैत् (४) ५० सामिधन्यो जझिरे (६) ३५४ संकर्षणद्वितीयस्य बलं कृष्णस्य वर्धताम् वर्धताम् सामृतैः पाणिभिर्घन्ति (६) २७१ (२)३६९ सिता पाशेन सूकरी (६) ३६२ संजिगंसते वत्सो मात्रा (५) ३८१ *सिद्धे ह्ययं विधत्ते (६) ४३२ *संयोगे गुरुसंज्ञायां (६) २०९, २११ सुजाते अश्वसनृते (१) १२४ (५) १७४ ·.. १२ व्याकरणमहाभाष्य स्व ओक्ये (ओके) (४) ४९१ *स्वपे: पत्वं सुपेर्मा भूत् (६) ४६२: स्वप्नया सबसे जनम् (६) ४५ स्वर्ग लोकं संजिगांसत् (५) ३८१ स्वर्गे लोके अप्सरस एनं जाया भूत्वो- पशेरते (५) ११८ *स्ववस्वतवसोर्मासः (६) २३८ स्वस्ति सोमसखा पुनरेहि (२) २८१ *स्वार्थमभिधाय शब्दो (४) ४७० है सुदेवो असि वरुण सत्यदेवोसि (१) १० सुनताजिनवाससा (२) २५८ *सुपा कर्मादयोप्यर्थाः (२) १५२ *सुपि कुत्सने क्रियायाः (६) ३०२ सुपिप्पला ओषधीस्कृधि (५) १३३ *सुप्यपि वा प्रकृतेनवकाशः (५) ३७८, ३७९ सुबाहुः स्वगुलिः (स्वगुरिः) (६) ३४२ सुब्रह्मण्योमिन्द्र (१) ५१० सुमङ्गलीरियं वधूः (४) ४१६ सुरा न पेया (१)५८७ (५) ११७, ११८ “सुरुचो वेन आवः (५) ४४४ सुवर्ग ( स्वर्ग वा ) लोकम् (५) ४४५ सुशर्माणमधि नावं रुहेयम् (५) २७८ सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानः ५ (२७८) सुसस्या ओषधीस्कृधि (५) १३३ *सुसूक्ष्मजटकेशेन (२) २५८, ३५७ सूर्य ते द्यावापृथिवीमन्तम् (६) ३३८ सोमो गौरी अधिश्रितः (१)१९० सौर्ये नाम हिमवतः शृङ्गे (५) ४८५ स्तनकेशवती स्त्री स्यात् (४) १६ स्तोमैर्जनयामि नव्यम् (४) ४९१ जस्तोण्याम्यहं पादिकमौदवाहिं (१) ३५८ *स्थादीनां नियमो नात्र (६! ४६२ स्थास्नु जङ्गमम् (२)२७२ स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेत (१) ३ हरिव आगच्छ (१) ५११, ५१४ हरिवो मेदिनं त्वा (५) ९७ (६) ३२५ हस्तौ पृणस्व बहुभिर्वसव्यैः (४) ४९१ हिरण्मय कलशं विभर्षि (५) ५०७ हिरण्मयमासनम् (५) ५०८ हिरण्ययाः पन्थान आसन् (५) ५०८ हिरण्ययी नो नयतु (५) ५०८ हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः (६) १८९ हेमन्हेमन्नागनीगन्ति (४) २२४ होता वेदिषत् (३) २२५ होत्रवाहं यविष्ठयम् (४) ४९२ होत्राय वृतः (१) १४५ हृदय्या आपः (५) ११३ हृदव्या आपः (५) ११३ ·परिशिष्ट २ परिभाषा व न्याय कंसांतील आंकडे १ ते ६ भागांचे आहेत व बाहेरील आंकडे त्यांतील पृष्ठांचे आहेत. * खुणेने दाखविलेल्या परिभाषा परिभाषेन्दुशेखरामध्ये दिल्या आहेत. . अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत् (१)४७८, (१) १२२, (५) ४२, ४३, ४४, ४५, (५) १८० ६३, (६) ३८३ अनौकरवाणिन्यायः (२) ३६८ अनर्थकानामपि एतेषां (निपातानां) भवत्यर्थ- *अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः (निष्ठितस्य) वत्कृतम् (१) ५३७ (५) ४९५, (६) ३५, २०५, २०६, अनर्थके अलोन्त्यविधिन (५) ४७० अनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति (४) अङ्गाधिकारे (विप्रतिषेधे ) पूर्वम् ११४ ५१३, (५) २३०, (६) १६१, २३८, अङ्गाधिकारे यदुच्यते गृह्यमाणविभक्तस्तद् भवति (१) २२४ अनवयवेनापि शास्त्रार्थसंप्रत्ययः (५)११७ अचेतनेष्वपि चेतनावदुपचारो भवति (४) अनागमकानां सागमका आदेशाः (१).२८१ अनानुपूव्येणापि संनिविष्टानां यथेष्टमभिसं- २४३ अञ्चतेरेवोगितो धातोरुगित्कार्य :. भवति बन्धो भवति (१) ३७७ (४) २९ *अनिनस्मिन्प्रणान्यर्थवता चानर्थकेन च अतजातीयकं व्यवधायकं भवति (१) १५५ तदन्तविधि प्रयोजयन्ति (१) ४५९ अदुपदेशभक्त : ( मुक् ) अदुपदेशग्रहणेन *अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति (३) गृह्यते (६) १४५,१४६ २०९ अधात्वाभिहितं समानाधिकरणमसमर्थवद् अनुवन्धलक्षणे खरे प्रत्ययलक्षणं न भवति भवति (२) ३४७ अधिकारा अनुवर्तन्ते (६) २३२ अनुवर्तन्ते नाम विधयः, न चानुवर्तनादेव *अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ग्रहणम् भवन्ति किं तु यत्नाद् भवन्ति (२) ४३१, (२) ३, (४) ३९, १७० (५) ३४८, (४)३९८ ३७९ (६) २५, ३९, ५०, ५२ अनुबन्धोन्यत्वकरः (१) २१८ (निरनुबन्धकग्रणे न सानुबन्धकस्य; तदनु- *अनेकान्ता अनुबन्धाः (१) १९८, (२) ३२, बन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य । प. शे.) (३)१७६, १७७, (५) २२७ *अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा (१) अनेकार्था अपि धातवो भवन्ति (६) ३६७ २५६. ४११, ५२४, (२) ५६, ५९, अन्तरङ्ग बलीयः (१) ११५-१२३ ७०, १४७, (३) १३३ (६) २७, ९८ (३) १४, ९५, १००, १४१ (५) २०८ १२३, १६६, १६९ १८८, ३६३, *अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य (कार्य भवति) ३८४, ४४४, ४४५, ४५३, ४७४ ·- १४ व्याकरणमहाभाष्य (६) १२, १७, २२३, २४१, २४८, अभिहितः सोर्थोन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः ३२१; ३२४ ३२५, ४०८ संपन्नः (२) २४१, ३३५, ३६४ *अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्पम् बाधते अभिहिते विहितं न भवति (२) ३९६ (२) ४८४ (६) ४१ *अभेदका अपि गुणा दृश्यन्ते (१) २०५ अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो विधिर्वाधते अभ्यन्तरो हि समुदाये अवयवः (१) ५८, (१) २३३ ३४०, (५) ५ *अन्तरङ्गानपि विधीन् बाधित्वा बहिरङ्गो *अभ्यासविकारेप्वपवादस्योत्सर्गाआधकत्वम् लुग् भवति (६) १५१ (३) २२, (६) २४७-२४८, २५० अन्तरेणापि भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति (अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावो नास्ति। निर्देशः (२) १४९ प. शे.) अन्तरेणापि वतिमतिदेशो गम्यते (२) ४५५ अभ्यासविकारेष्वपि तु ज्येष्ठमध्यमकनीयांस: अन्यत्र ( अञ्चतेरन्यत्र) धातुग्रहणे तदादि. प्रकारा भवन्ति (५) ४६५ विधिर्भवति (५) ३५५ अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः(१)२६४ (२)२५३ *अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त- (४) ४०७ विधिप्रतिषेधः (१) १७७, (२) १४४, अर्थतो व्यवस्था भवति (२) ३६३ (३) ९१ (संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त अर्थनिमित्तक एव शब्दः (१) २८६ विधिर्नास्ति । प. शे.) *अर्थवत आगमस्तद्गुणीभूतीर्थवद्ग्रहणेन गृह्यते अन्यार्थमपि प्रकृतमन्यार्थ भवति (२) ५४ (१)१९५( यदागमास्तगुणीभूताः० प.शे.) अन्वयाद् विशेषणं भवति (२) २४० अर्थवता व्यपदोशवद्भावः (५) ७०,२२४ *अपवादन्यायः (२)३०( अन्तरङ्गादप्यपवादो *अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम् (१) १८२, बलीयान् । प. शे) २१०, ४३१ (३) ५७,९८ (४) ३१३, अपवादसदेशा अपवादा भवन्ति (४) ३५३ ३१४, ४४२ (५) ९३, १५२, ३४८, अपवादे प्रतिषिद्धे उत्सर्गोपि न भवति ३७३, ३८० (६) ६८, ४४८, ४६१ (१) १२४ अलिङ्गमव्ययम् (१) ५४१ अपवादो वचनप्रामाण्यात् (सिद्धः)(६)३२७ अलैवानर्थकेन तदन्तविधिः नान्येन अनर्थकेन *अपूर्वो विधिर्भवति न नियमः (५) ४२६ (१) ४५८ (विधिनियमसंभवे विधिरेव ज्यायान् ।प.शे.) अवचनालोकविज्ञानासिद्धम् (१) ४२१ अप्ययं (दस्युरूपः ) धावतो लोहितं पिबेत् अवयवग्रहणासिद्धम् (१) ३१८ (४) ४६० अवयवविधौ सामान्यविधिन भवति(२)३३२ अप्ययं (वृषलरूपः) पलाण्डुना सुरां पिबेत् अवयवस्यानन्यत्वम् (६) ४५१ (४) ४६० अवयवा एव (वाक्ये) अर्थवन्तो न समुदायः अप्ययं (चोरस्पः) अक्ष्णोरञ्जनं हरेत् (१) ५२८ (४) ४६० अवयवार्थत्वात्समुदायार्थवत्त्वम् (१) ५२७ अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृशमानयति अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति नासौ लोएमानीय कृती भवति (५) ७०, यं समुदायं योवयवो न व्यभिचरति (२) ८१-८२ अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् (१) ५८६ अवयवे शास्त्रार्थसंप्रत्ययः (५) ११६ अभिहितं तत्कर्म अन्तर्भूतं धात्वर्थ: (३)३९ अविरविकन्यायः(४)१०२, १०७, १८७, L - ·परिशिष्ट २ ( परिभाषा व न्याय) १५ २५५, ३१८ (५) २५३-२५४ त्वात् (१) १०२, १५८ असतश्च विवक्षा भवति (३) २४५ उक्तार्थानामप्रयोगः (१) ५५१, ५७६, असति संभवे बाधनं भवति (५) ११, १२ ५८३, ५८५ (२) २०४, २५४ (३) ५००, ५०१ (६) ६०, ६२, १६९, ५० (६) ३९० २४२ उक्तार्थानामपि प्रयोगो दृश्यते असरूपो बाधको वा वाधको भवति :३)१७७ (२) २०४, (६) ३९० *असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे (१) ६६, १३१, *उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपादकानि (१) १३९, १४०, २४८, २९३, ३६०, ३९४ (५) २०९ (६) १३, १०६, ३६१, ३९७, ५४३ (२) १२३-१२४ १९४, २३१, ३८१, ३८२, ४४१ ३५४, ३३७ (३) १७, ८५, ११५ उत्तरपदत्वे च पदादिविधौ लुमता लुसे (५) ६७, ९२, १०३, १३७, १४१, प्रत्ययलक्षणं भवति (१) ४१३ १४८, ३४६, ४७६ (६) २२७ उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्य- *अस्त्रीप्रत्ययेनानुपसर्जनेन (तदादिग्रहणम् ) यलक्षणं न भवाति (६) ४१६ (५) ४२ (स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न | प.शे.) *उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे रूपग्रहणम् (६) अस्य गोर्द्वितीयेनार्थ इति गौरेवानीयते नाश्वो ३३६ ( उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रणे न न गर्दभः (२) ४११, ५०९ तदन्तग्रहणम् । प. शे.) आकृतिः प्रत्येकं परिसमाप्यते (२) २२९, उत्पद्यन्ते अव्ययेभ्यः स्वादयः (२) १५२ (२) (४) ४०५ ५१३-५१४ आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते (२) २२९ (४) उत्सर्गापवादयोरयुक्तो विप्रतिषेधः (१) ११८ ४०५ उत्सर्गण प्रसक्तस्यापवादो बाधको भवति (१) आगमा अविद्यमानवद्भवन्ति (३) १५-१७ आगमा अनुदात्ता भवन्ति (३) १३-१५ उद्देशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेशः (५) ८८ आतिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न निवर्तन्ते उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी (२) (६) ३६४ २०५, ४०७, ४१४, ४२२ (३) ५७ आद्यन्तवदेकस्मिन् कार्य भवति (१) १७५ *उभयगतिरिह भवति (१) २०९, २१० आम्रान पृष्टः कोविदारानाचष्टे (१) ५३६ उभयत आश्रये नान्तादिवत् (४) ७६ (५) आम्राश्च सिक्ताः पितरश्व प्रीणिताः (१) ३१ ९९, १२१, १२६, (६) ७५, १८९ आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवान्त अनव- स्थितेषु प्रत्ययेषु (६) २२९ उभयतस्पाशा रज्जुः (५) ९६, ९७ आश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति (४) ४४९ उभयथा छन्दसि दृश्यन्ते (५) ४३०, ४४०, आश्रीयमाणे भूतपूर्वगतिः (५) ३८० आश्रीयमाणो गुणो भेदको भवति (१) १०५ उभयथापि वाक्यपरिसमाप्तिदृश्यते (६) ४७४ इतरेतराश्रयाणि कार्याणि न प्रकल्पन्ते (१) *उभयनिर्देशे विप्रतिषेधात्पञ्चमीनिर्देशः (१) १०१, १०२, २४१, २७७, २७९, ४२५ (उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् । ३९० (२) ५०, ३००, ४१६ (३) प. शे.) २६२, २६१, २८५ (४) १०२ उभयवचनाः संख्याशब्दाः (२) ३९९ इतरेतराश्रयाण्यपि कार्याणि दृश्यन्ते (१)१०२ उभयसंज्ञान्यपि हि छन्दांसि दृश्यन्ते (६) ३४० इतरेतराश्रयत्व उक्तम्--सिद्धं तु नित्यशब्द- *एकदेशविकृतमनन्यवत् (भवति षष्टीनिर्दिष्टत्वे) ४४९ ·व्याकरणमहाभाष्य , (१) ३३९ (५) ९९,४८८ (६) ४५९, कृतिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः (१) ४६७ २०७, (२) ५७,१६८ *एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशानुवृत्तिर्भवति (४) कृदभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति (२) ३५२ ४८, (५) १४९ (३) १२७, (४) २४, ४८७, ४८८ एकयोगेप्यनुवृत्तिर्भवति (४) १९४ कृदभिहितो भावो द्रव्यवद् भवति क्रियावदपि *एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्या (४) ४८९, (५) २८५ स्तृतीयस्याश्च न भवति (३) १०५ *कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् (१) ४७३ (३) (२) १९९ २९६, (४) ३७, ६१, १७१, (५) ४५, ६९,७७ (६) १८७, (५) २६४ (६) ४३ १८८ केचिच्छन्दा अक्तपरिमाणानामर्थानां वाचका एकादेशस्वरोन्तरङ्गः (६) ३२०, ३२५ भवन्ति (१) ४५१ *एकान्तः अनुबन्धः (२)३१ (एकान्ताः।प.शे.) कैमर्थक्यानियमो भवति (५)४२५(६)११८, कक्ष्यया कक्ष्या निमातव्या (६) १०२ ४९० कर्मादीनामनुक्ता एकत्वादय इति स्वार्थे भवन्ति क्रियाप्रधानमाख्यातम् (४) ४५९ (२) ३६२ क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासह पेण तृजादयो कर्मापदिष्टा विधयः कर्मस्थभावकानां कर्मस्थ न भवन्ति (३) २९० क्रियाणां वा भवन्ति (२) ८८ कास्ताः क निपतिताः (१) ४७९ कश्चित्कान्तारे समुपस्थिते सार्थमुपादत्ते । स यदा को लुप्तं न स्थानिवत् (१) ३७५ निष्कान्तारीभूतो भवति तदा साथै जहाति क्षीरोदके संपृक्ते आमिश्रत्वान्नैव क्षीरग्रहणेन (१) ४६३ गृह्येते नाप्युदकग्रहणेन (५) १२० काचित्प्रसृततरा गतिर्भवति ( शब्दावगमे) *गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं कामचारः प्रयोक्तुः शब्दानामभिसंबन्धे (१) प्राक् सुबुत्पत्तेः (२) ३५२, ३५३ २६० (४) ३८, ५९ (६) ४८० कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेषं समर्थयितुम् गर्गाः शतं दण्ड्यन्ताम्-अर्थिनश्च राजानो (२) ७८ हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति कारकसंज्ञायां तरतमयोगो न भवति (२)१७१ (२) ४३६ *कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् (१) १४१, १४२, *गामादाग्रहणेष्वविशेषः (१) १९४ १७२,१७८ (२) ४९ (५)४४,१९९, गुणवचना द्रव्यस्य लिङ्गसंख्ये अनुवर्तन्ते ३४३ (६) ८७,३१०,३११,३९३ (४) ३३२ कालपरिमाणानां परिमाणेन ग्रहण न ६) १८१ गुणवचनानां शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि *कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत् (१) ४५८ भवन्ति (१) ५५५ (२) ३३८, ३६१, (५) १८० (पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः। प.शे.) ३७८ किमर्थं शास्त्रमिति चेन्निवर्तकत्वात्सिद्धम् (१) गुणस्यैकस्य प्राधान्येन विवक्षितत्वादेकवचनं १०२,१५८ भवति (४) ३३३ कील आहन्यमानः प्रतिकील निर्हन्ति (खिळ्याने गुरुवद् गुरुपुत्रः (१) ३३२, ३३३, ३३४, खिळा काढतां येतो) (२) ३३९ ३३८ कुम्भीधान्यन्यायः (२) २७ गोयूथवदधिकाराः (३) १९४ कूपखानकन्यायः (१) २४ *गौणमुख्ययोर्मुल्ये संप्रतिपत्तिः (अर्थाश्रय ·परिशिष्ट २ (परिभाषा व न्याय) एतद् भवति शब्दाश्रयं शब्दमात्रे भवति) तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यं भवति (१) २३३, २३४, (१)१८७ (२)२१७, २१८ (६) ४५८ ५२१, ५४७ (१) १७३, (४) २४०, *ग्रणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते (४)२६, २७,२८, ३५, तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् (१) ३८७, ४७१ ३११, ३६३, ३९४, ४२३ तुल्यजातीयस्य नियमः (१) ३०५, ४७५ धादिषु नद्या हस्वत्वे कृनद्याः प्रतिषेधः ५३१ (५) १११ (सौनागवचन ) (५) ३३१ दण्डिन्यायः (६) ३८८ छन्दोवत्कवयः कुर्वन्ति (निरङ्कुशाः कवयः ) दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डिन्यायेति (२) १२१ सत्यपि संभवे बाधनं भवति (१) २८७, छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति (१) ९२ (५) १३, २४८, ५०१, (६) ६३, जातिरनवयवेन चोद्यते, प्रत्येकं च परिसमा ૨૪૨ प्यते (१) ५८९ दृश्यते हि अतदर्थेन गुणेन गुणिनोभावः (१) जातेयुक्तवद्भावो न भवति (१) ५५४ ५३५-५३६ ज्योतिर्वज् ज्ञानानि भवन्ति (२) १६६ दृष्टान्तस्यापि पुरुषारम्भो निवर्तको भवति (१) तक्रकौण्डिन्यन्यायः (दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे बाधनं दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति (१) १४३, ३०६ भवति) (३) ५२, (५) २२, ११०, १११, तच्छीलादिषु वासरूपन्यायेनान्येभ्यो ण्वुल् न ४८१ भवति (३) २७५ देवदत्तशालायां ब्राह्मणा आनीयन्तामित्युक्ते *तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ग्रहणं न यदि देवदत्तो ब्राह्मणो भवति सोप्यानीयत (३) ३३, (४) ३९, १७० (५) ३७९ (२) १४८ तदेकदेशभूतं तद्ग्रहणेन गृह्यते (१) ४५०- देश्याः सूत्रनिबन्धाः क्रियन्ते (४) ४४४ ४५१ (२) १३९-१४० दैवरक्ताः किंशुकाः (३) १३९ तद्धितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनमप्रमाणमू(४)११४ द्रव्यप्रधानं नाम (४) ४५९ तद्धितेषु सर्वमेवोत्सर्गापवादं विभाषा (३) द्रव्याकृत्योरव्यतिरेकः (२) ३०० द्वयो रक्तयोर्मध्ये शुक्लं वस्त्रं तद्गुणमुपलभ्यते, *तन्मध्यपतितस्य तद्ग्रहणेन ग्रहणम् (६) ५१ (२) २२०, २२१ (तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते । प. शे.) द्विकार्ययोगो हि विप्रतिषेधः (५) २२६, तप्ते भ्राष्ट्रे तिलाः क्षिप्ता मुहूर्तमपि नावतिष्ठन्ति ३१८,३२९ (१) ३०७ द्विगता अपि हेतवो भवन्ति (१) ३१, (६) *ताच्छीलिके णे अण्कृतानि भवन्ति (५) द्विर्बद्धं सुबद्धं भवति (५) २४३ *ताच्छीलिकेषु ताच्छीलिका वासरूपेण न द्विवचनाद् हस्वत्वं बलीयः (६) २२४ भवन्ति (३) २७५, २७६, २८० धातूपसर्गयोर्यत्कार्य तदन्तरङ्गम् (५) १६८, ( ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिनास्ति । १८७ प. शे.) *धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति (६) तात्स्थ्यात्ताच्छन्द्यं भवति (४) ४९६ ३ ..

·१८ व्याकरणमहाभाष्य . धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् (६) ४२६ (६) १६६, १८४, ३४५ न लक्षणेन पदकारा अनुवाः (५) २३९, धात्वादिस्थश्च विवृतः (१) ३७ (६) ३४१ न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या, न केवल: प्रत्ययः न लादेशेषु वासरूपो भवति (३) १७६ (१) ५६७ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात्.. ...असिद्धं बहिरङ्ग- न खल्वप्यन्यत् प्रकृतमनुवर्तनादन्यद् भवति मन्तरङ्गे (५) १३०, १३७, १४१, (न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिभवति ) १४२, १४८, १७२, १७९, १८५, (२) २१२, (५) ८१ २३७, २५६ (६) २३-२४, ८१, न च कृतश्मश्रुः पुनः श्मश्रूणि कारयति (५) ९६, १६४, २२९, ३२०, ३४७, १८० ३६१, ४०८, ४०९, ४२९, ४७२ न च प्रत्ययविधौ पञ्चभ्यः प्रकल्पिका भवन्ति (असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । प. शे.) (३) ९४, (४) ७२, ३१५ नष्टाश्वदग्धरथन्यायः (१) ३१३, ३१४ न च मिक्षुकाः सन्तीती स्थाल्यो नाधि- न संज्ञा संज्ञिनं व्यभिचरति (४) ४९६ श्रीयन्ते (४) १३ न सिच्यन्तरङ्गं भवति (१) १२७ न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते (१) २५३ न हि काको वाश्यत इत्यधिकारा निवर्तन्ते (४) १३, (५) ४७ (४) २३६, २५८, (६) ३८५ न च रूढिशब्दा गतिभिर्विशेष्यन्ते (३) १२१ न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिभवति न च विकृति प्रकृतिः गृह्णति (५) ५० (द्रव्येष्वेतत्स्यात् । (२)५३,(५) ८१,८२ न चानुपदिष्टा प्रकृतिरस्ति (१) ५० न हि दोषाणां लक्षणमस्ति (१) २५३ न चान्यार्थ प्रकृतमन्यार्थं भवति (न हि न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते गोधा सर्पन्ती सर्वणादहिभवति ) (१) (१) २५३, (५) ४७ २१२ (२)५३ न हि भुक्तवान् पुनर्भुङ्क्ते (१) ४७७ न चापवादविषये उत्साभिनिविशते (२) (५) १८० ४४०, ५२१, (३) १८, ११९, (५) न हि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते (५) ५४, २०५, २२५ ४२२ न चेदानीमाचार्या: सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् , अर्थ- १५) ३१५, (६) ३२९ कृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् (२)२३४, न चैकयोगे अनुवृत्तिर्भवति (५) ५२ नञ् प्रयुज्यमानः पदार्थ निवर्तयति (२) ३३९ न ह्यन्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति नना असमर्थसमासो भवति (३) २२९ निर्देशः (२) १४९ “नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः न ह्यन्यस्यासिद्धत्वादन्यस्य प्रादुर्भावो भवति (३) ४८, २९८, (५)७०, १०५, (१) ३६४ १८९, ३१९ (६) ४२ न द्यर्थेन पौर्वापर्यमस्ति (५) ४३५ न धातोः गृह्यसंज्ञा भवति (१) ५२६ न छुपाधेरुपाधिर्भवति विशेषणस्य वा न प्रगृह्यसंज्ञायां प्रत्ययलक्षणं भवति (१)१७५, विशेषणम् (२) २० नानानन्तर्य बहिष्टप्रक्लप्तिः (२) १२४ न प्रत्ययलक्षणेनाव्ययसंज्ञा भवति (१) २४६ *नानर्थ केलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे(१)४१८ न योगे योगोऽसिद्धः प्रकरणे प्रकरणमासिद्धम् नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिर्भवितुमर्हति (५) १२ ४४४ - ·परिशिष्ट २ (परिभाषा व न्याय) . , नानुबन्धकृतमनेकान्त्वम् (२) ३३, ३३१ पाठेनाव्ययसंज्ञा क्रियते (२) ३३७,३७७ * नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् (२) ३३ पुनःप्रवृत्तिरपि (शास्त्रस्य) दृष्टा (१) ४७७ * नानुवन्धकृतमसारूप्यम् (२)३३, ३(१७७) *पुनःप्रसङ्गविज्ञानासिद्धम् (२) ११३-११४ के नान्तरीयकत्वाद् (लिङ्गवचनानां) निर्देश: (५) ४३८ (६. ४८,५४,६२,७७,७८, फ्रियते (१) ५१६, (४) ११५ (सूत्रे ९६,२२८,२३० लिङ्गवचनमतन्त्रम् | प. शे.) *पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाघन्ते नान्यत्पृष्टेनान्यदाख्येयम् (२) १५, ३६७ नोत्तरान् (१) २३० (३) १२० (३) नान्यस्यासिद्धवचनादन्यस्य भावः (१) ३६४ २०३, ३१२ (४) ७०, २५९, २६०, नापवादे उत्सर्गकृतं भवति (१) ३४३, २७० (५) १३८,१६०,५०२ (६) (३)९३ १५७, ४६८ नाव्यपवृक्तस्यावयवस्यावयवाश्रयो विधिर्थथा पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन (२) द्रव्येषु (१) ६२ ३५२, (५) १८७, (६) ३०३ निमित्तानि हि निमित्तिकार्यार्थानि भवन्ति पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण (३)१ ( उपसर्गण विशेषः शक्यो वक्तुम् ) (२) निमित्तस्वरानिमीत्तखरो चलीयान् (२) २५९ ३५२ (५) १८७, १८८, (६) २०३, निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति (१)२९२, ३०४ ३००, ३२४, (५) ४५, १०४, पूर्व छपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः(२) ३८४, ४५५, ४७२-४७५, ४८२ ४४०,५२१ (३) १८,११९,२६२ (४) (६) १, ४८, ३४० १०३, (५) २० २२०,२२५ नेमी रहौ कार्यिणौ द्विवचनस्य किं तर्हि पूर्वत्रांसिद्धवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्ग- निमित्तम् (१) ७१ (कार्यमनुभवन् हि लक्षणभावार्थे च (आभीयविषये) (६) कार्टी निमित्ततया नाश्रीयते । प. शे.) ३१३ नैकमुदाहरणमसवर्णग्रहणं प्रयोजयति (५) ३८ *पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने (६) २६३ नैकमुदाहरणमेकाज्यहणं प्रयोजयति (६) १४१ पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् (१) ३७६ (६) ३५ नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति (६) ८९ पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधः (अभावादुत्तरस्य) नैकमुदाहरणं ह्रस्वग्रहणं प्रयोजयति (५)२२१ (५) ४१४ (६) ३११ नैक प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजति (१) १७८, *पूर्वोत्तरपदयोः कार्य भवति, नैकादेशः (५) २५५ (३) १३४ १२७ (पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वमन्त- नैकादेशनिमित्तात् षत्वं भवति (१) ३२० रङ्गोप्येकादेशो न । प. शे.) नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् (१)२५७, *प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोभिनिविशते ४११, (२) ५७, १४७ (२) ५२१ (३) १७,११९,२६२ (४) पदमितीयं भगवतः कृत्रिमा संज्ञा (५) १८७ १०३ (५) २०५,२२५ *पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च (१) प्रकृतिग्रहणेन स्वार्थिकानामपि ग्रहणं भवति ४५५ (१) २२९ परार्थाभिधानं वृत्तिः (२) २३८ प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा (१) पर्याप्तों ह्येकः पुलाकः स्थाल्या निदर्शनाय ५३० (शितावरून भाताची परीक्षा) (२) १५७ *प्रकृतिवदनुकरणं भवति (१) ५० (६) पाठेन धातुसंज्ञा क्रियते (३) ९२ ३६४, ·परिशिष्ट २ (परिभाषा व न्याय) २१ - माषा न भोक्तव्या इत्युक्ते मिश्रा अपि न यावतामर्थानामभिधानं भवति तावतां शब्दानां भुज्यन्ते (१) १३१ प्रयोगः (इत्येष पक्षो न्याय्यः) (१) यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञा ५८५ भवन्ति (२) १९१, २०३, (५) १४०, यावत्येव द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावः २८३, (६) ३०४, ३०५, ३०६, तावत्येव पूर्वस्य निघातः १४) २६२ ४५१,४५९, ४८३ युगपदधिकरण विवक्षायां द्वन्द्वो भवति (२) यत्र नान्तरेण शब्दमर्थस्य गतिर्भवति तत्र ४९८ शब्दः प्रयुज्यते । यत्र यन्तरेणापि...न येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति (१) १४६. प्रयुज्यते (३) ६७ २२२, २३०, (५) २१०, ३४५, यत्रानेकविधमान्तये तत्र स्थानत आन्तये ५०३ (६) १३१, ३७८, ४६७ चलीयः (१) ३८ येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि (कार्य भवति) यलोत्सर्गापवादं विभाषा तत्रापवादेन मुक्त (६) १०१, १८७, १९८, २२३, उत्सगों न भवति (२) २३३ (४) ७१ २५२, ४३० यथाजातीयकमुत्तरपदं तथाजातीयकेन पूर्व- येनैवावयवकार्ये तेनैव समुदायकार्यमपि भवति पदेन समस्यते (प्रातिपदिकग्रहणे० इत्यस्या (२) २६७ अनावश्यकत्वम्) (२) ३१९ येषामवयवा अनर्थकाः समुदाया अपि तेषा- ययैव चानुपूर्व्या अर्थानां प्रादुर्भावस्तयैव शब्दा मनर्थकाः (१) ७७ नामपि तद्वत्कायैरपि भवितव्यम् (१)३६१ योगापेक्ष ज्ञापकम् (१) २१५ (४) ३५२ यथालक्षणमप्रयुक्ते (१) २१७ (२) ४८१ यो द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते- (५) ३७४, ३८४ सावन्यतरतो व्यपदेशम् (१) ३१९,३६८ यथोद्देशमेव संज्ञापरिभाषम् (१) १७४ यो द्वयोस्तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति स तयोः यश्चोभयोर्दोषो भवति न तमेकश्वोद्यो भवति पर्यायेण कार्य करोति (५) १२१ (५) २६ रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति (१) ७१ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेङ्गं भवति (१) *लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ३९१ (१) १८२, १९२, २३१, ३४५, यस्मिन् विधिस्तदादावल्ाहणे (५) ३५५ (२) ४०७, (३) १३८, २२२, (४) (६) २५ ५०१, (५) १५३, १६७, २५१, यस्य ग्रामे नगरे वा अनेक कार्य भवति ३३२, ४०६, ४३२ (६) २२, ६८, शक्नोत्यसौ ततोन्यद् व्यपदेष्टुम् (१) ३६७ ४४, १९५, २००, २१८, २८८, *यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न ४१२ तदनित्यम् (३) २०६ (५) ७२, २९५ लध्वर्थ संज्ञाकरणम् (१) २११, २२७ लटानुकर्षणन्यायः (१) ५२ यस्य हि गुणस्य भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तद- लिङ्गमशिष्य लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य (२) ३८८ भिधाने तस्मिन् गुणे वक्तव्ये प्रत्ययन ४६९, (४) ४६०, ४९९, ५००, (६) भवितव्यम् (४) ४४१,४७७ २७९ यं विधि प्रति उपदेशोनर्थकः स विधिर्बाध्यते लुक्लुलुपः सर्वादेशा भवन्ति (१) ३९५ (४) २८१, (५) ३५१, (६) २१, लोकतो व्यवहारं दृष्ट्वा गुणस्य निर्ज्ञानम् (४) ४८,३७९ ·२२ व्याकरणमहाभाष्य . लोपादाड् बलीयान् (५) ३८९ २६३, (६) ५४ (व्यवस्थितविभाषयापि वण्टरण्डान्यायः (सटवाईला नाही नवरा आणि कार्याणि क्रियन्ते । प. शे.) म्हसोबाला नाही बायको) (३) ३०० *व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्नहि संदेहादलक्षणं वर्णग्रहणे जातिग्रहणं भवति (१) १८४, ५२० (१) ८९,१०६, ३०० (२) ३२, ३२२ *वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् (१) ३८०, (६) २२ (३) ८१, (४) १०४ (५) ९१, ४१० शङ्खपयोदृष्टान्तः (२) २०४ (६) ३४४ शबादेशाः श्यनादयो भवन्ति (३) १३३ वर्णैकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते ये व्यपवृक्ताः *शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यः(२)५१७ (६) १९६,४७० ५२०, (५) ४७३, (६) २२५, ३२२ *वा छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति (२) १३५ शब्दाभयं शब्दमाले भवति (६) ४५८ (सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते । प. शे.) शब्दे असंभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते (३) २३२, वाक्यं वक्तर्यधीनं हि (१) ३६५ २४८ *वार्णादाङ्गं बलीयो भवति (३) २०६ (५) शालिपलालन्यायः (४) ११५ शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयते *विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् (२) ५१,७२ (५) ८१ विचित्रास्तद्धितवृत्तयः (२) ७०, ४७९ (५) शास्त्रं हि नाम ध्वनति भ्रमति मुहूर्तमपि नाव- १५४ तिष्ठते (१) १२४ विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाता भवान्त (४) संदेहे नियमः (१) २९७ ४०७, (५) २०३, (६) ४०३ *संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य विभक्तिस्वरानस्वरो बलीयान् (५) २०३ (१) १९७, २१५, २४७ (२) ५११, *विभक्ती लिगविशिष्टग्रहणं न (४) ८, (५) (३) १०१ (६) १५७, १५८, २२०, ४७७, (६) ७-९, ४०३ *विभाषा समान्तो भवति (५) २९६ *संनियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायः (समासान्तविधिरनित्यः । प. शे.) (४) ५४, ३३५, (५) ४९२ विवक्षातः सामान्यविशेषौ प्रकल्पेते (१) *संप्रसारणाश्रयं वलीयः (५) ५२ ( संप्रसारण ४२२ तदाश्रयं च कार्य बलवत् । प. शे.) वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति (५) ५ संबन्धमनुवर्तिप्यते (१) ११२ (२) ४२९, वृक्षस्थोऽवतानो वृक्षे छिनेपि न विनश्यति (१) ५९७ संबन्धिशब्दाश्च संबन्धिनमाक्षिपन्ति संबन्धि- व्यसनानि नटभार्यावद् भवन्ति (५) १३ शन्दैर्वा तुल्यम् (१) ४४६ *व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्य भवति (१) २७ सकृदपि यनिमित्तत्वाय कल्पते तदपि लक्षणं १६०, २००-२२० (५) १,२,७० भवति (२)४३२ १७६,४५८ (व्यपदेशिवदेकस्मिन् । प.शे.) *सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्वाधितमेव (१) *व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन (१) ४५३ ३४८, ३४९ (२) ११३-११४, ४३२ ४५४ (४) २७-२८ (५) ३३०,३६७,४३८ (६) ३१,४८, व्यपदेशियदायोथवता (१) ३१५ ( अर्थवता व्यपदेशियदायः । प..) सति प्रयोजने न शापकं भवति (१) ३७ स्परमितविभाग (भवति) (२) ४९१,(१) सतिशिष्टस्वरो पलीयान् भवति (५) २०१ ४८० ·परिशिष्ट २ ( परिभाषा व न्याय) २३ सतिशिष्टोपि विकरणत्वरः सार्वधातुकस्वरं न (४) ४३७ बाधते (३) २३१ सर्ववेदपारिषदं हीदं शास्त्रम् । तत्र नैकः पन्थाः सतोऽविवक्षा भवति असतश्च विवक्षा भवति शक्य आस्थातुम् (५) ३०६ (२) १६२,४४२,४५४ (३) २४५ सपु सानुबन्धकग्रहणेषु भूतपूर्वगतिर्विज्ञायते सतो हि कार्पिणः कार्येण भवितव्यम् (१) १७१, (१) १९९ सर्यो द्वन्द्वो विभाषैकवद् भवति (१) ५६२ सत्यपि संभवे वाधनं भवति (१) २८७ (६) (२) ३८७, ४६८ ६२, १६९, २४२ ( अन्तरङ्गादप्यप- सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य वा विशेषणं न वादो बलीयान् । प. शे.) प्रयुज्यते (अगुरुकुलपुत्रादीनाम् ) (२)३३१ समानदेशैरपवादैरुत्सर्गाणां वाधनं भवति (४) (३) ३८, ४१ सविशेषणानां सर्वत्रावृत्तिरयोगादेकेन (३) ३८ समानमीहमानानां चाधीयानानां च केचिदय- *सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः (५) २२० युज्यन्तेऽपरे न । न हि कश्चिदर्थवान् (३) सानुबन्धकस्यादेशे इत्कार्यं न भवति (२)४८७ २५९ साधनं हि क्रियां निर्वर्तयति तामुपसों समानाधिकरणानां सर्वत्रैव वृत्तिर्न (३) ३७ विशिनष्टि (५) १८७, (६) ३०४ समानाश्रयो लुक् अलुका बाध्यते (४) २२९ साधनापेक्षाणि (क्रियापदे) द्विवचनबहुवचनानि समानर्थे केवलं विग्रहभेदाद्यत्र कर्मोपपदश्च न क्रियापेक्षाणि (१) ५७६ प्राप्नोति बहुव्रीहिश्च कर्मोपपदस्तत्र भवति सापेक्षमसमर्थ भवति (२) २२९, २३१, (३) २०४ २५०, ३५७, ३२८, ३४४, ३४५, समानेर्थे केवलं विग्रहभेदाद्यत्र तत्पुरुषः प्राप्नोति ३४६, ३४८, ४५२ (३) १६८ बहुव्रीहिश्च तत्र तत्पुरुषो भवति (२)२८० (४) ३५९, ४०४, ४०५ समानेर्थे शास्त्रान्वितः अशास्त्रान्वितस्य निवर्तको *सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेश: (१) ३३६ भवति (१)४७ (५) ३४५ समासप्रत्ययविधौ तदन्तप्रतिषेधः (१) ४४८, सामान्यचोदनास्तु विशेषेषु (४) ११५ ४५३ साथिकानामेकप्रतिश्रय उषितानां प्रातरुत्थाय समासे शाकलं न भवति (५) २६६ प्रतिष्ठमानानां न कश्चित्परस्परं संबन्धो *समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः (१)१०३, १५० भवति एवंजातीयकं भ्रातृत्वं नाम (२) (२) २६९, ४३६ (५) ८, ९, १०, ३७० २१ (६) २६४, ४४०, ४७४ (क्वचित् सार्वधातुकादेशे अनुबन्धा न स्थानिवद् भवन्ति समुदायेपि । प. शे.) (३) १४१-१४ समुदाये वृत्ता अवयवेष्वपि वर्तन्ते (२) ३४०, साहचर्यात्ताच्छब्द्यम् (४) ३४१, ४०० ३७१ (४) ३४८ सिति शाकलं न (१) ४०९ सर्व एते शब्दा गुणसमुदायेषु वर्तन्ते(२) ३३९ सिद्धं तु नित्यशब्दत्वात् (१) १०२, २७९, सर्व एव तद्धिताः सापेक्षाद् भवन्ति (४) ३६४ ३९० (२) ३०१ सर्वत्रैव पाग्रहणे अलुग्विकरणस्यैव ग्रहणम् सिद्धः प्लुतः स्वरसंधिषु (१)१७१,(५) १७१ (२) ५०९ सिद्ध विधिरारभ्यमाणः अन्तरेणाप्येवकार सर्वनाम च सामान्यवाचि (१) ४२२ नियमार्थों भवति (२)३५४, (४) ४५५, सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः (२) ३७६ (५) २७३ ·२४ व्याकरणमहाभाष्य सिद्धे विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थो भवति (५) २३२ (१) ११०, (५) ६३, ११२ (६) १२, स्वरा भेदकाः (१) १०४ १५९ खाभाविकमेतदलिङ्गताऽसंख्यता वा (१) २४१ सूत्रशाटकन्यायः (२) ५० (२) ३७८ सोपि विधिर्न मृदूनामिव कार्पासानां कृतः *स्वार्थिका अतिवर्तन्तेपि लिङ्गवचनानि प्रतिषेधविषय आरभ्यते (६) १३१ (४) ४६१, ४६७, ४८६, ४९० स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः (कचित्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्य- (२) ३६२ तिवर्तन्ते । प. शे.) स्त्रीप्रत्यये तदन्तविधिर्भवति (४) २६ स्वार्थिकाश्च प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनुवर्तन्ते ( स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न । प. शे.) (४) ४५८,४६१,४६६, ४७२,४७६, *स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यः (३) १४ ४९६,४९० (६) ३२१, ३२२, ३२४ - स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितोऽविशिष्टा भवन्ति' *स्वरविधी व्यजनमविद्यमानवत् (१) ३२१, (१) २२९ ३२२, ३६१, ५०३ (५)२३१,२४४, *हलस्वरप्राप्ती व्यञ्जनमविद्यमानवत् (५)२४३, २४५ (६) ३१९ २४५,२४६ स्वरविधौ संघातः कार्स भवति (५) २३१ ह्रस्वप्रकरणादुत्तरं स्थानिवद्भावो न भवति स्वरविधी सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्यो भवन्ति (६) २२६ -- ·परिशिष्ट २ (परिभाषा व न्याय) २५ महाभाष्यामध्ये न दिलेल्या, परंतु महाभाष्यावरून ध्वनित होणान्या, परिभापेन्दुशेखरामध्ये दिलेल्या परिभाषा. [ कंसांत दिलेले आंकडे परिभाषेदुशेखरांतील अनुक्रमांकाचे आहेत.] अकृतन्यूहाः पाणिनीयाः (५६) परान्नित्यं बलवत् (४२) अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम् (९३.४) पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तीन्तरङ्गेण (११५) बाध्यते (६५) पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः (३८) (१२२) प्रकृतिग्रणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम् (९१) अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी (९८) प्रकृतिग्रहणे यलुगन्तस्यापि ग्रहणम् (९३.९) आगमशास्त्रमनित्यम् (९३.२) प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः (२४) आतिदेशिकमनित्यम् (९३.६) यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्य- उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोप्यपवाद उपसंजात नित्यम् (४८) निमित्तमप्युत्सर्ग बाधते (६४) योगविभागादिष्टसिद्धिः (११४) एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन् विधिरनित्यः (४५) निवृत्तिः (१७) लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति (६९) औपदेशिकप्रायोगिकयोरौपदशिकस्यैव ग्रहणम् लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य (९०) (१२०.२) विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे (९३.१०) कार्यमनुभवन् हि कार्थी निमित्ततया नाश्रीयते शब्दान्तरात्प्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुवतश्चा- (१०) नित्यत्वम् (४४) तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्ति (६८) स्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रै- क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता (४६) काग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ।। क्वचिदपवादविषयेप्युत्सग भनिविशते (५८) (१२०.३) क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति (१२०.१) श्रुतानुमितयोः श्रुतसंबन्धो बलवान् (१०४). गणकार्यमनित्यम् (९३.३) संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वम् (९३.१) चानुकृष्टं नोत्तरत्र (७८) सर्वविधिभ्यो लोपविधिरविधिश्च बलवान् ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र (११६) (९३-७.८) नवटितमनित्यम् (९३.५) सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् पदगौरवाद् योगविभागो गरीयान् (१२१) (१०३) ·परिशिष्ट ३ महत्त्वाचे शब्द ( ) अशा कंसांतील आंकडे १ ते ६ भागांचे आहेत व बाहेरील आंकडे त्यांतील पृष्ठांचे आहेत. [ ] अशा कंसांतील आंकडे शब्दाचे निरनिराळे अर्थ दाखविण्याकरितां आहेत. भाष्यामध्ये ज्या स्थळी शब्द आढळतात त्यांपैकी फक्त कांहींच स्थळे दिली आहेत. - अकथित क्रियेनें अविवक्षित कर्मकारक प्रकार (२) २३७ (५) १८५ (२) १५४ ३० अनिर्देश अगमक निर्देश (२) ३६ अक्ष [१] गाडीचा कणा [२] खेळण्याचा फासा अनुदेश अतिदेश :१) ३३७,४०१ [३] बेहडा. (१) ५९७ अनुवृत्ति [१] पुढील सूत्रांत अध्याहार (१) अङ्ग [१] पूर्वेकडील एका देशाचें नांव (अङ्गाः) ११२,२८२,५०३ ६० (४) १८४. [२] अनुकरण (१) ३८,४३९ [२] प्रत्यय जिच्याहून केला जातो ती अनुपंग उपधेचा 'न'कार (१) २८८ प्रकृति (२)१३६-१४४ अन्तरंग ज्यास्ती जवळचा या अर्थाचा पारि- अतिदेश एका धर्मीवर दुसऱ्या पदार्थावरील भाषिक शब्द (१) ३६१ (४) ३९२, धर्माची कल्पना (१) २१० ३९३ ३० अद्यतनी वर्तमानकालाला पूर्ववैयाकरणांनी अन्वाख्यान पूर्वीच्या शास्त्रकारांनी सांगित- दिलेली संशा (२) ४६३, (५) ४६४ लेल्या गोष्टीचे पुनः कथन (१) ५०९ (२) अधिकरण अर्थाचे अथवा धर्माचे स्थानभूत २३६,२३८ इ० द्रव्य (२) ४४२ ३० अन्वाचय अप्रधान अथवा आनुषङ्गिक वस्तू अधिकरणाचे तीन प्रकार (५) १०५ (६) २२० अधिकार अष्टाध्यायी सूत्रपाठामध्ये पुढं पठन अन्वादेश पूर्वी प्रस्तुत असलेल्या पदार्थाचा केलेल्या सूत्रांपैकी विवक्षित मर्यादेपर्यंत पुनः निर्देश (२) ४७७ इ० अनुत्त होणारे सूत्र किंवा सूत्राचा भाग अपकर्प मागील सूत्रांत पुढील सूत्रांतील (१)२९८, (२) ४२, (४) ९२. पदाचा अध्याहार (४) ३२१ अधिकाराचे तीन प्रकार (१) २९८ (२) अपवर्ग कार्यसमाप्ति (२) ४०९ ४२,४५ (४) ९२ अपशब्द सूत्रांनी सिद्ध न होणारे शब्द (१) अधिकाविधन अर्थवादवाक्य (२) २८५ ४७-५० (२)४५१ ३० अनभिधान मूवाने सिद्ध होत असतांनाही अप्रतिपेध अनर्थक प्रतिषेध (१) १४५, शिष्टांनी फेलेल्या प्रयोगांत न आढळणारा २१७ पन्न (२)३३६,४२०, (३) २४४,(४) अभिजन वाडवडिलांचा देश (४) २४४ २२७,२४०, ३५८,३८६ अभ्यापत्ति आवृत्ति. (४) ४८७, ४८८ अनपरया विचारसरणीवरील दोपाचा एक अयानय पासेसोंगट्यांच्या खेळांतील एक - b ·परिशिष्ट ३.(महत्त्वाचे शब्द) २७ फक्त व्यवहार (४) ३७० आरात् वाहीक देशांतील एक गांव (४)२.५ अयोगवाह माहेश्वर सूत्रांत निर्दिष्ट न केलेले आर्धधातुका धातूला लागणाऱ्या अनुस्वार विसर्ग वगैरे वर्ण (१)७१ इ० प्रकारच्या प्रत्ययांना पूर्ववैयाकरणांनी अवग्रह दोन पदांचा एकामागून एक असा दिलेली संशा (२) ४८४ उच्चार करितांना मध्ये थोडेसे विरामयुक्त आर्यावर्त पूर्वेस कालकवन, दक्षिणेस पारियात्र उचारण (५) २३९, ३५७ पर्वत, पश्चिमेस आदर्श पर्वत व उत्तरेस अवयवषष्ठी संबंधित वस्तूचा अवयव दाख हिमालय अशा सीमा असलेला भारताचा विणारी षष्ठी विभक्ति (१) २००, (६) भाग (२) ४६५ (५) ३५९ ४४१ आलूनविशीर्ण वाळूसारखें निसटून जाणे अविकटोरण एक प्रकारचा राजग्राह्य कर (६) २५९ (५) ३०४ आवपन धान्यसंचयाचे एक साधन (४) २२ अव्यय लिङ्गविभक्तिप्रत्यय ज्यांच्या पुढे आहोपुरुषिका अहंमन्यता, मीपणा (६)१४० आढळून येत नाहीत अशा शब्दांच्या इत् धातु प्रातिपदिकें अथवा प्रत्यय सांगतेवेळी प्रकाराला दिलेली महासंज्ञा (१) २४१- उच्चारणसौलभ्याकरिता किंवा २४४ इ० विशिष्ट कार्यासाठी खूण म्हणून जोडलेला अव्ययीभाव समासाच्या एका प्रकाराला वर्ण किंवा अक्षर (२) १७ इ० दिलेली महासंज्ञा (२) २७० इ० इतरेतरयोग परस्परांच्या अपेक्षेनें पदांचा अष्टाध्यायी पाणिनीच्या आठ अध्याय अस एकमेकांशी संबंध (२) ३८६ लेल्या सूत्रग्रंथाला दिलेली संज्ञा (५) ३५९ इतरेतराश्रयता-अर्थप्रतिपादनाचे वेळी दोन असमर्थसमास परस्परांशी एकार्थीभाव संबंध कायांचे बाबतीत आढळणारा परस्परावलम्बन किंवा व्यपेक्षा संबंध नसलेल्या पदांचा या स्वरूपाचा दोष (१) १०१ (६)८६ इ० समास (१) २५७ इ० इषेत्वक 'इषे त्वा शब्द ज्यामध्ये आहेत अस्यवामीयम् 'अस्य वाम या शब्दांनी, तो अनुवाक (२) १८ आरंभ होणाऱ्या आम्नायाच्या एका इष्टि इष्ट विधान (२) ३२५ इ० भागाला दिलेली संज्ञा (४) ३९४,३९५ इष्टज्ञ शास्त्रकारांना कोणते प्रयोग इष्ट आहेत आकृति जाति (१) १५,१६ इ० ते जाणणारा (२) ३९२ आगम प्रकृतीच्या अथवा प्रत्ययाच्या मूळ उत्तरक चांगले विरजलेले दही (२) २८७ स्वरूपाला अवयव म्हणून जोडण्यांत उत्पात साधारणतः अशुभसूचक एकदम घडून आलेला अशा कल्पनेने आलेली गोष्ट अथवा प्रसंग (४) ३२२ अथवा अक्षर (१)२८१-२८३ इ० उदात्त ऊर्ध्वस्थानी स्वराचे (आघातयुक्त) आनन्तर्य शास्तकृत अथवा संनिपातकृत उच्चारण (१) ५०४, ५०९ इ० निकट सांनिध्य. (६) ४०७ उद्देश [१] प्रत्यक्ष कथन [२] उपदेश आपिशल आपिशलि वैयाकरणांनी सांगि (२)१७-१८ तलेले एक वृद्धिविकल्परूप कार्य (१) उद्बत् उंच प्रदेश (४) ३५१ २६-२७ उन्मान[१] उंचीचें मान; [२] कांट्याने पदार्थ आपिशला आपिशालकृत व्याकरणाचे अध्य उंच उचलून त्याचे मापन (४)३०८ यन करणारी स्त्री. (४) ३६ उपचार विसर्गाला झालेला सकार (१)२५३, आन्नायशब्द वैदिक शब्द (४) ३९५ (४) १० युक्त वर्ण ·२८ व्याकरणमहाभाष्य : [ उपजन आगम, ज्यास्त आलेला वर्ण किंवा काकुद शब्द उच्चारतांना मुखांतील ज्या अक्षर (१) ७९ भागाकडे जीभ फिरविली जाते तो भाग उपदेश [१] खुणेनें सांगणे [२] उद्देश (२) (१) १० १७, २१ (४) ८८ इ० काठक एक वेदभाग (४) उपदेशिवद्भाव-मूळ उपदेशांतच सांगितला कार राजग्राह्य कर (५) ३०३, ३०४ आहे असे मानणे. (५) १७७, १८७, कारक क्रिया घडवून आणणारे पदार्थ २११, ३३६ (६) ११,४०,८१,८२, (२) १५३-१५५ १११, १६४ कार्यविपरिणाम बुद्धिविपरिणाम (कार्या उपसर्ग धातूची विशेष क्रिया दाखविण्या बुद्धि) (१) ३४२ करितां धातूला जोडला जाणारा शब्द काल मूर्त पदार्थांची वाढ व हास समजण्याचे (२) ७ इ० दिवस रात्र वगैरे कारण (२) ३३६ उपसर्जन दुसऱ्या शब्दाला गुणीभूत शब्द कालक काळा चट्टा अंगावर असलेला मनुष्य (१) ५२२ इ० (१) ५०६ उष्ट्रिका एक प्रकारचे मोठे भांडे (४) २२ काशकृत्स्ना काशकृत्न मुनींनी रचिलेल्या ऊह (१) प्रकृतिविपरिणाम अथवा विभक्ति ग्रंथाचे अध्ययन करणारी स्त्री (४) २६७ विपरिणाम (१) २-३ काशकृत्स्नी काशकृत्स मुनींनी रचिलेली एकवद्भाव अनेक पदार्थ एक आहेत अशी . संहिता, मीमांसा वगैरे (४) २६७ कल्पना (५) २९८३० काशिकोसलीय एका देशाचे नांव (४)१८१ एकश्रुति उदात्त वगैरे स्वरांनी रहित उधारण कास्तीर वाहीक देशांतील एक गांव (४) (५) ५०६० २०६ ऐणीक भारद्वाज देशांतील एक गोत्रनांव कृतनाम कृत्यनाम, अवश्यकर्तव्यवाचक शब्द (४) २१९ (४) ३०२ औत्तराधर्य एकावर एक या रीतीने वस्तुंची कौपीन [१] विहिरीत टाकण्याला योग्य वाईट स्थिति (२)२९८ वस्तु [२] विहिरीत उतरण्यास योग्य वस्त्र फर्तृग्यक्रियक ज्या धातूंची क्रिया कांवर कूपावतरणमर्हति कौपीनम् । (४) ३७२ राहते असे धातू (१) २७० (२) ८८ क्रिया कारकांची विशिष्ट प्रकारची प्रवृत्ति फर्तृस्थभावक ज्या धातूंचा भाव फावर (३) २३९,२४९ (४) ४४० राहतो ते धाद (१) २७०, (२) ८८ क्षौद्रकमालवी क्षुद्रकमालय देशांतील सेना कर्मप्रवचनीय कर्मान वाचक नसूनही द्वितीया ( छोटामाळव्यांतील सैन्याची तुकडी) (४) विभक्तीतील पदाशी संबद्ध व विशिष्ट १८३ गुण अश्या किया दामविणारे प्र परा वगैरे खदिर पांदन्या कांडपाचे लहान पानाच व निपात (२) २०० वरची साल शुष्क असलेलें खैराचे झाड फस्थिक्रियया-ज्या धाची मिया फर्मावर (१) २८३ दिल मेरो अमे धाव (१)२७० (२)८८ खरफुटी [१] न्हाय्याची धोपटी [२] न्हाव्याची फार्मस्थमाय-यांना भाव फर्मावर राहतो झोपदी (४) १७ से मार (१) २७० (२) ८८ गान्धार उत्तरेकटील एका देशाचे नांव परमार मोदना उत्तरेकडील एका देशाचे पंदाहार जवळील प्रदेवा (४) १८४ प (१) २७४, २७५ गुण [१] अपपय [२) मोल्यवान् पदार्थ [३] - ·परिशिष्ट ३ ( महत्त्वाचे शब्द) २९ - अप्रधान [४] उत्तम आचार [५] उत्तम त्रिक तिघांचा समुदाय (४) ३२५ संस्कार [६] पदार्थाचा धर्म (४) ५५-५६, त्रिगती एका देशाचे नांव (५) २५६ ३५३-३५६ त्रिविष्टन्धक [१] तीन लांकडे एकमेकांना गुरुलघुता लाघवगौरव लक्षात घेऊन ग्रंथ जोडून केलेले तिकाटणे. (१) १०२ लिहिण्याची पद्धति; लाघवगौरवविचार [२] संन्यासी लोकांचा दंड. (२) २४३ त्रैशव्द्यम् तीन प्रकारचे शब्द (३. ११७, गोत्रावयच लोकामध्ये कुळाला पडलेले गोत्रा (४) १०१, १८६, २९९ सारखें नांव (४)८८ दाशतय दहा मण्डले असलेली ऋग्वेदसंहिता गोनीय-आधुनिक वैयाकरणांचे मताने भाष्य (२) १४१ कारांचे नांव (१) २०२ (३) १६९ दाशरूप्य वाहीक देशांतील एका गांवाचे नांव ग्राम ज्या ठिकाणी ब्राह्मण व शेतकरी लोक (४) २०६ मुख्यत्वाने राहतात असे लहानसे वसतिस्थान दीर्घसत्र पुष्कळ दिवस चालणारा यज्ञ (१) (२) ४६५ (६) १७९-१८० २१ घोष ज्या ठिकाणी गवळी लोक मुख्यत्वाने देश्य प्रचारांत असलेले शब्द (४) ४४४ राहतात असें वसतिस्थान (२) ४६५ दैवासुर देव व असुर यांचे वैर (४) २५३ चक्र स्पष्टीकरण देतांना फिरून मूळपदावर द्रव्य गुण बदललेले तरी गुणांचा आश्रयीभूत येणे या प्रकारचा निरूपणदोष (३) १६४ कायम राहणारा पदार्थ (४) २४, ३५३- (५) १८५, ४१६ ३५५ चम यजुर्वेदाचा चमक म्हणून लोकांमध्ये द्वेष्य अनिष्ट गोष्ट, चुकीचा अर्थ (४) ४३३, प्रसिद्ध असलेला विभाग (४) ३८७ ३८ इ० चर्करीत पौनःपुन्यार्थी सांगितलेल्या यङ्- द्वैयोग्य दोनच सूत्रांचा उपयोग (४) ३१९ लुगन्त शब्दप्रयोगाची संज्ञा (५) २२ धातु क्रियावाचक शब्द (२) ४ इ० चपाल एक यज्ञोपयोगी पदार्थः खांबाच्या धान्य प्रीणन व पोषण करणारे पदार्थ. खालचे अथवा वरील लाकडी वेष्टन (१)९५ शेतांत पिकणारे व्रीहि, यव, जोंधळे, चक्रीयित यङ्प्रत्ययान्त शब्दप्रयोग (४) ८५ बाजरी, गहूं ही पांच मुख्य व तुरी, जाति [१] वस्तूवर कायमचा राहणारा धर्म हरभरा, वगैरे इतर ११ मिळून सोळा व [२] जन्मतःच प्राप्त झालेला वृद्धि व शणधान्य धरून सतरा धान्ये जुन्या ग्रथांत हास न होणारा द्रव्यावरील धर्म (४) निर्दिष्ट केलेली आढळतात (४) ३६९ ३६, ५९, ७२-७३, ४४७ इ. नगर मोठी लोकसंख्या असलेला गांव (२) जालूक श्लोकांचा एक प्रकार (४) २४७ जित्वरी वाराणसी नगरीला व्यापारी लोकांनी नपुंसक ज्यामध्ये स्त्रीचिन्ह व पुरुषचिन्ह दिलेली संज्ञा (४) २४३ ही दोनही नसतात असा पदार्थ (४) १६ तणि संज्ञा व वेद (२) ४९० नान्तरीयकत्व नाइलाजा आवश्यक गोष्ट तन्त्र [१] कोष्टथाने आडवे उभे पसरलेले (१) ५१६ सुताचे धागे [२] प्राधान्य. (२) १८४ नापुंसक नपुंसक (४) १७ [३] विवक्षित गोष्ट (२) ३८९, (३) नित्य [१] कायमचा अचल (पदार्थ) (१) २९६ १४,१५,१६ इ० [२] पुनः पुनः दिसून तितउ चाळण (१)८ येणारा (पदार्थ) (६) २६५ , - प ·३० व्याकरणमहाभाष्य नित्यप्रत्यय विग्रहाने दाखवतां न येणारे पारिपद सभांमध्ये चर्चा केले जाणारे शास्त्र समासान्त वगैरे प्रत्यय (४) ४८४ (२) ३१५ नित्यसमास ज्याचा स्वपद विग्रह होत नाही पार्श्वक आडमार्गाने मिळविण्याचा प्रयत्न असा समास (२) ३५३ करणारा (४) ३९८ निपातन सामान्य विधानानंतर केलेले शब्दाचें पार्षद [१] प्रातिशाख्यकार [२] विद्वान् विशेष विधान. (१) २२०,२२२ इ. लोकांची सभा (१) ४४, २९५ निमान विक्रेय वस्तूची किंमत (४) ३८६ पुण्ड्र एका देशाचे नांव (४) १८४ निमेय विक्रेय वस्तू (४) ३८६ पुण्याहवाचन दिवस शुभ जाण्याविषयी निरवसित यज्ञकर्मापासून बहिष्कृत (२) प्रार्थना (६) ३४६ २४६-४६६ पुरुषारम्भ मुद्दाम केलेले विधान (१) ३३४ निवृत्ति तयार होणे (१) २७७ पुष्कलक गन्धमृग, कस्तुरीमृग (२) ४३१ निहास -हस्व आदेश (१) ३७८, ३८० पुष्पक ज्याच्या डोळ्यामध्ये फूल पडलें आहे (४) ४२५ असा मनुष्य (१)५०६ निलीनक पुरे विरजलेलें ताक (२) २८७ पैप्पलादक ऋक्समुदायात्मक एक वेदभाग निवास सांप्रतचा स्वतः राहण्याचा देश (४)८ (४) २८६ पौतन्य शुद्धत्व (४) २२ निश्रयणी शिडी (२)२८६ प्रक्रम ऊर, कण्ठ, शिरस् इत्यादि वाणीच्या पञ्चकारुकी सुतार सोनार इत्यादि पांच उच्चारणाची स्थाने (१) ५०५ प्रकारचे कारागीर (१) २९५ प्रजन प्रसव, अपत्य (४) ८८, ११६ पण्यकम्बल विकण्याकरितां ठेवलेला कांबळा प्रणव ऋचेच्या पादाच्या शेवटच्या अक्षराला अथवा शाल (५) २६१ पुढील अवशिष्ट भागासकट सांगितलेला पराङ्गवद्भाव पुढील शब्दांचा अवयव होणे तीन मात्रांचा 'ओ'कार किवा 'ओंकार (३) ५० (६) ३९५ परिभापा सूत्रार्थव्यवस्थेला उपयुक्त नियम प्रतिविधान दुसऱ्याला उपयोग होईल असें (२) ४३ इ. वर्तन (३) ७२ परिमाण सर्व वाजूंनी इयत्ता दाखविणारे प्रत्यक्षकारि साक्षात् शिष्य (४) २४७ मान (४) ३०८ प्रत्यभिवाद नमस्कार करणाऱ्याला दिले परोक्षा जुन्या वैयाकरणांनी परोक्षभूतकालाला जाणारें आशीर्वचन (१)६ दिलेली संज्ञा (१) ४८५ प्रत्यापत्ति मूळ स्वरूपाची प्राप्ति (४) ५३ पर्युदास तो नव्हे पण त्यासारखा या अर्थाने (६) ५०२ केलेला निषेध (१) २५६, ४७२ प्रत्यारम्भ मुद्दाम उद्देशून केलेला विधि (६) (५) ३१३, ५०४ (६)२०८, २०९, १३९,१४० प्रमाण पदार्थाची लांची दाखविणारे मान पातानप्रस्थ वाहीक देशांतील हली पठाण (४) ३०८ कोट नावाने प्रसिद्ध असलेले एक गांव प्रसङ्ग प्रत्यक्ष योग नसतांना मनांत येणे (१) (४) २१२ पाद [२] चरण [२] किरण [३] चतुर्थीश प्रसज्यप्रतिपेध प्राप्त झालेल्याचा निषेध (१) (१) ५९७ २६०,४६६, ४७६ (५) ५१३ इ० ४९७३० ·परिशिष्ट ३ ( महत्वाचे शब्द) ३१ - N , प्रसव प्रवृत्ति (१) ५९४ (४) १९-२० मौख वाहीक देशाच्या जवळ असलेले एक प्रसारण संप्रसारण (१) १२९ गांव (४) २१५ प्रसित आसक्त (२) ४३४ मौदक ऋक्समुदायात्मक एक वेदभाग प्राय लोक (५) ३०६ (४) ८ प्रायभव नेहमी नसणारा, बहुत करून अस. मौनिचिती मुनिचिताने बसविलेली नगरी णारा (४) २३३ (४) ७५ प्रेक्षापूर्वकारी विचारशील मनुष्य (२) १६० याज्या यज्ञकर्म चालू असतां म्हटले जाणारे बर्कर बकरा (१) ५९८ विशिष्ट मन्त्र (६) ३९५ वर्बुर बाभुळीचे झाड (१) २८३ योगविभाग इष्टसिद्धीकरतां सुचविलेला बहुव्रीहिवद्भाव बहुव्रीहि बहुव्रीहि समासाप्रमाणे सूत्राचा विभाग (१) १२२, १८०, समजणे (६) २७३ १८८, २१६, २२३, २३५, ३९३, ब्राह्मण्य गौरवर्ण, सदाचार, कृष्णकेश इत्यादि ४११, (२) १४६, १९०, २६९, ब्राह्मण चिन्हें (४) ३४७ २००, २८४, ४१८, ४३७, ४४९, भारद्वाज [१] भरद्वाज ऋपींनी सांगितलेला (३) ११९, १३१, १४४, १४५, विशिष्ट विधि (६) १३८ १५८, १५९, २०८ (४) ४२७ [२] उत्तरेकडील एका देशाचें नांव (४) (५) २६२, २६३, ३०४, ३८१, २१९ ३८९, ४१३, ४२१, ४२९, ४३५, भाव होत असलेली क्रिया (२)११ ४४३, ४८० (६) ९, २०, १०५, भाविनी (संज्ञा) पुढे होणारी अपेक्षित (संज्ञा) ११३, ११४, १६७, २१७, २१९, (१) २७९ २२०, २४१, ३१८, ३४८, ३५७, भाषितपुंस्क पुंल्लिंगबोधक (५) ३१२, ३९६, ४१५, ४५२, ४५४, इ. (६) ७१ युक्तवद्भाव प्रत्ययाचा लोप झाला असतांनाही भूतपूर्वगति पूर्वीचे अस्तित्व विचारांत घेऊन प्रकृतीच्या अर्थाला अनुसरून लिङ्गवचन- प्रवृत्ति (५) २२१, (६) २०७ रूप कार्य करणे (१) ५५२ . भ्राज (श्लोक) कात्यायनाने केलेले म्हणून यूष यज्ञकर्मातील एक पदार्थ (१) ९५ समजण्यांत आलेले श्लोक (१) ५ योगाङ्ग सूत्राचा भाग म्हणून समजलेलें भूकुंस स्त्रीवेषधारी नट (४) १७ पद (२) २६९ मद्र एका उत्तरेकडील प्रांताचें नांव (४) राजन्य राजघराण्यांतील पुरुष (४) १८४ ४४६ रीरिविधि अकङ्, लोप, आनङ्, रीङ आणि मन्दक जरा विरजलेले दही (२) २८७ रिङ आदेश (१) ३१७ महानान्नी एक प्रकारचा ऋक्समूह (४) ३४१ रूपतर्क सुवर्णकार, सोनार (२) १८२ माथितिक ताक व दही विकणारा (६) १९३ रूपातिदेश पूर्वस्वरूपप्राप्ति (६) ८७, ८९, माथुरी (वृत्ति) मथुरा नगरीमध्ये माथुराने २५४ रचिलेली अथवा सांगितलेली वृत्ति (४) लक्षण (१) जिच्यावरून एकादी गोष्ट २४७ वारंवार कळते अशी खूण (२) २०१, माष (१) मासा (तोलण्याचे मान) [२] ४३२ [२] व्याकरणसूत्र (१) २७ इ० उडीद (१) ५९७ लौकिकवैदिक लोकांतील व वेदांतील प्रयोग मुक्तसंशयं खात्रीने, निःसंशय (४) २३३ (१) १८, ४७६ ·३२ व्याकरणमहाभाष्य - - चङ्गाः वङ्ग देश, बंगालप्रदेश (४) १८४ (६) २४२ वचन [१] सांगितले गेलेले (१) ५५१,५५८ व्यपवर्ग भिन्न रूपाने अथवा भेदाने ज्ञान [२] संख्यावाचक प्रत्यय (२) ५५० इ० (३) १९०, (५) १८, १९, ९९ वधिका कातड्याची वादी (४) १७ (६) ७५, १२३, १३४, १८९, वर्धितक भाताची रास (२) १६२ ३४३ इ० वस्न किंमत, मूल्य (१) २४२ (४) ३०९ व्यवसित निश्चित उपदेश (२) २१ वाक्य क्रियावाचक शब्द क्रियेची कारकें व व्यवाय व्यवधान (१) ४२, १५४ इ० कारकांची विशेषणे मिळून शब्दसमूह व्याख्यान उदाहरणे व प्रत्युदाहरणे देऊन (२) २४७ तसेंच शब्दाध्याहार सांगून केलेले स्पष्टीकरण वाचोयुक्ति शब्दप्रयोग, बोलण्याचा प्रकार (१) २५ (६) ४१९ इ० (१) ५२७ (२) १०, (४) ४०४ व्याज जास्ती संख्या, वाढ ४१९ वाडव कुणरवाडव वैयाकरणाचें नांव(६)३९९ बात शरीरकष्टाने उपजीविका करणाऱ्यांचा वार्त उपयुक्त (१) ४२३ संघ (४) ३७२ विनाम णत्व, णकारादेश (१) ६३ शंनादेवीय 'शंनोदेवी'ने आरंभ होणारे सूक्त विप्रतिषेध दोन विरोधी कार्याची एकदम (२) १८, २२४ प्रवृत्ति (१) ११८ (२) १११-११४ इ. शकन्धुन्याय शकन्धु शब्दांतील संधीप्रमाणे विभाषा कार्यविकल्प या अर्थाची महासंज्ञा संधि समजणे. (६) ५१ (१) २६१ इ. शाकल (१) शाकल्य वैयाकरणांनी सांगितलेले विव्यसुक्त 'ममामे वर्ची विहवेष्वस्तु इक् स्वराला हस्वविधान (१) ४०९ याने आरंभ होणारे ऋग्वेदसूक्त (२)२०९ (५) १०८, १०९, १७८, १८०, वीप्सा द्रव्यांचे गुण क्रिया वगैरेंशी साकल्याने २६५, २६६ (६) १७५, ४०१ संबन्धदर्शन (६) २६५ [२] वाहीक देशांतील एका गांवाचे नांव घृजि एका देशाचे नांव (४) २४६ (४) २०६ वृत्ति दुसऱ्या शब्दाच्या अर्थाचे दुसऱ्या शास्त्रातिदेश सूत्राने सांगितलेल्या शास्त्राचा शब्दाने प्रतिपादन (२) २३८-४० अतिदेश (६) ८७ इ. वृत्तिसूत्र ज्याच्यावर (कुणि वगैरे विद्वानांची) शिवपुर उदीच्य म्हणजे उत्तर बाजूच्या देशां- वृत्ति आहे असे पाणिनिसूत्र (२) ३६६ तील एका गावाचे नांव (४) २०५ वैयाकरणपाश निन्द्य अथवा कुत्सित वैयाकरण शिवभागवत भगवान् शिवाची भाक्त (४)४४१ करणारा (४) ३९९ व्यञ्जन दुसन्याला अनुसरून भासमान होणारे शिष्ट आर्यावर्तात राहणारा, निर्लोभी, क ख ग घ इत्यादि वर्ण (१) ५०४ स्वभावतः सदाचारयुक्त विद्यासंपन मनुष्य व्यतिकर घोटाळा (२) ३६३ (५) ३५९ व्यपदेशिवद्भाव मुख्यार्याने होणारी जी शेप कारकव्यतिरिक्त राहिलेले अर्थ (२)४४२ कार्य एका वर्गाला अथवा अक्षराला शौवहान एका गांवाचे नांव (३) १७७ होत नसतील ती एकाला करणे. शौवादंष्ट्र एक प्रकारचा मणि (६) १७७ (१) १९१, १९२, २०० (५) २६४ श्रोत्रिय चेदांचे अध्ययन करणारा (४)४४०, (६) ३५४,४४४ ६० ज्यपफपविज्ञान अपवाद म्हणून समजणे पष्टिका साठ दिवसांत तयार होणारे शालि o .

·परिशिष्ट ३ (महत्वाचे शब्द) ३३ ३ वैगेरे धान्य. (४) ३४० सूत्राने सांगितलेली सप्तमी विभक्ति (६) संक्रम कित् व स्त् िप्रत्यय; ज्याचे पूर्वी ४४४ प्रकृतीला गुण होत नाही अशा प्रत्ययाला समय शास्त्रकारांनी केलेला संकेत (२) ३९९ पूर्ववैयाकरणांनी दिलेली संज्ञा (१) १२२ (३) १७४ संख्या (१) वस्तूवस्तूंमधील भेद दाखविणारा समर्थ[१] एका भाव अथवा व्यपेक्षासंबंधाने परिमाणाहून निराळा धर्म (४) ३०८ युक्त २३३-४३ [२] संधिकार्य करून [२] व्याकरणशास्त्रांतील संशा (१)२०६, उच्चारलेला (शब्द) (४) ९१ २०७ (४)३०८ इ० समवाय विशिष्ट काम करण्याकरितां जमलेली संघुष्टक मोट ओढतांना बैलांचे गळ्यांत मंडळी (१) ३०९ अडकविलें जाणारें लाकडाचे कडे समांसमीना दर वर्षी प्रसवणारी गाय (४) (१) ३०९ संज्ञाकारिन् गोत्रपवर्तक मूळ पुरुष; कुलांतील समाज एकविचार करणारी सभा (१) ३०९ मूळ पुरुष (४) १२४ समाश सहभोजन (१) ३०९ संध्यक्षर दोन स्वर मिळून झालेले ए ऐ ओ समाहार (१) एका ठिकाणी जुळविलेल्या वस्तू औ स्वर (६) ९८ (२)२९८,२९९ [२] परस्परांच्या अपेक्षेनें संप्रतिसत्ता वर्तमानकाली अस्तित्व (४)४०३ अनेकांचा एकावर अन्वय (२) ३७६, संप्रसारण य व र ल् या अंतस्थ वर्णांना ३८६ इ. होणारे इ उ ऋ ल. हे आदेश (१)२७७ समुच्चय परस्परांच्या अपेक्षेशिवाय अनेकांचा संभिन्नबुद्धि ज्याच्या बुद्धीचा घोटाळा होतो एकावर अन्वय (२) ३७९, ३८६ इ० व नीट समजूत नसते असा मनुष्य(२)१६१ सर्वनाम कोणत्याही नामाचेऐवजी प्रयोग संयोग [१] दोन अथवा अधिक व्यंजनांचे केला जाणारा शब्द दाखविणारी व्याकरण सांनिध्य (१) १४७, १४८ इ० शास्त्रांतील महासंज्ञा (१) २२० [२] अमुक केले म्हणने अमुक मिळते [२] सामान्यरूप (५) ५०६ अशा रीतीने मिळण्याचे साधन (४)३२९ सान्यासिक प्रत्यक्ष त्या ठिकाणी उपयोगांत न संवाह लोकांचे लहानसें राहण्याचे वसत्तिस्थान येणारा सूत्रांत घातलेला शब्द (३) २४० (२) ४६५ (५) २५, (६) ७६ संस्त्यान पुंलिंगी शब्दांनी व्यक्त केलेल्या साकेत अयोध्येजवळील प्रांताचे नांव (२) वस्तूंचे ठिकाणी आढळणारा धर्म ६४ ४ (१९-२०), १५४ सारस्वती (इष्टि) शब्दोचारणांत प्रमाद घडला संस्त्याय वसतिस्थान (२) ५९४ असतां करावी लागणारी इष्टि (१) सक्तु निर्मळ करण्यास कठीण असें सातू सुकोसला एका मोठ्या नगरीचें नांव (४) नांवाचे धान्य (१)८ २३९ सतिशिष्टस्वर शेवटी प्रास होणारे उदात्त, सुह्म पूर्वेकडील एका प्रसिद्ध प्रांताचें नांव अनुदात्त वगैरे स्वरकार्य (५) २४३ (६) (४) १८४ सूत्रभेद सूत्रांतील शब्दांची फिरवाफिरव व सख [१] द्रव्य [२] सत्ता (१) १८९ इ० निराळी शब्दयोजना (४)३५८(६)२३७, सत्सप्तमी 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' या ४८३, ४९१ इ. ५ ·३४ व्याकरणमहाभाष्य सैन्धव (१) सिन्धु देशांतील घोडा(१)२७४ सौतंगमी एका नगरीचे नांव (४) ७५ सौवीर एका देशाचे नांव (५) २५६ सौसुक (१) वाहीक देशांतील एक गांव (४) २०६ [२] भारद्वाज देशांतील एक गांव (४) २१९ स्फ्य यज्ञांत उपयोगी पडणारी एक वस्तू (१) ९५ सुन्न पूर्वेकडील एक प्रसिद्ध शहर (२) ६४ स्वर स्वतःच शोभणारे स्वतंत्र वर्ण (अ इ उ वगैरे) (१) ५०४ स्वरूपविधि ज्या शब्दाला सांगितला त्याच शब्दाला होणारा विधि (१) ३३४ हैयंगवीन आदल्या दिवशी काढलेले गाईचे दूध (४) ३७३ महत्त्वाचे शास्त्रसिद्धान्त अवश्य कयाचिद्विभक्त्या केनचिद्वचनेन न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवल: केनचिच्च लिङ्गेन निर्देशः कर्तव्यः (१) प्रत्ययः (३) १७४ ५१६, (२) ३९६, (४) ११५ न वै पदार्थादन्यस्यार्थस्योपलब्धिर्भवति वाक्ये अवश्यमनभिधानं (शब्दानां) आश्रयितव्यम् (१) ५२८ (३) ६२ नित्याः शब्दाः । नित्येषु नाम शन्देषु कूट- इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षश्यावृत्तिपक्षश्च । स्वभाव स्थैरविचालिभिवणैर्भवितव्यमनपायोपजन- तश्चैतद् भवति वाक्यं च वृत्तिश्च (४)९० विकारिभिः (१)३३९ उक्तार्थानामप्रयोगः (१) ५५१,५७६ इ. महान् हि शब्दस्य प्रयोगविषयः (१) २१ एकैकस्य शब्दस्य बहवोपभ्रंशाः (१) ५० वर्णशानं वाग्विषयो यत्र च ब्रह्म वर्तते। किया नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा अनुमानगम्या तदर्थमिष्टवुद्ध्यर्थ लयर्थ चोपदिश्यते ॥ अशक्या पिण्टीभूता निदर्शयितुं यथा (१) ९१ गों निर्खठितः (३) २३९, २४९ व्याकरणं नाम इयमुत्तरा विद्या (१) ५०८ गुणवचनानां शब्दानामाश्रयतो लिगवचनानि शब्दप्रमाणका वयम् (१) २३, (२) २४४ भवन्ति (२) ३६१ शालपूर्वके प्रयोगे अभ्युदयः (१) २३ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः । जातिशब्दा गुण- सर्ववेदपारिपदं हीदं शास्त्रम् (२) ३१५ शन्दाः क्रियाशन्दा यदृच्छाशब्दाश्चतुर्थाः सापेक्षसमर्थ भवति (३) २८ (१) ४५ सिद्धः (नित्यः) शब्दार्थसंबन्धः (१) १३ ·विषयानुक्रमणी भाग १ ( अध्याय १ पाद १ आणि २) म्हणून उपयोग शब्दाचे स्वरूप भाग १-पृष्ठं भाग १-पृष्ठ आन्हिक १-(पस्पशान्हिक-प्रस्तावना) णकाराचा दोन वेळां अनुबन्ध पृ.१-३२. ८५-८९ १- २ अमङणनम् व झमञ् ही दोन सूत्रे शब्दानुशासन शास्त्राची प्रयोजनें २-१० करण्याचे कारण ८९-९० शब्दानुशासन करण्याची पद्धति ११.१२ अक्षर शब्दाचा अर्थ शब्दाचे दोन अर्थ-आकृति व द्रव्य १३ / आन्हिक ३-(गुणवृद्धिसंज्ञान्हिक शब्दनित्यत्वविचार १३-१८ सू. १।११-३) पृ.९२-१२९. शब्दानुशासनाचा उद्देश १८-१९ वृद्धिरादैच् सूत्राचा वाक्यार्थ ९२-९९ शब्दांचे अप्रयुक्तत्व १९-२२ तद्भावितपक्ष ९२ शब्दांच्या सशास्त्र उपयोगापासून आदैज्मानपक्ष ९२-९३ पुण्यप्राप्ति २२-२५ संज्ञाधिकारपक्ष ९४-९७ व्याकरण शब्दाचा अर्थ २५-२८ वर्णाचा उपदेश व त्याची प्रयोजने २८-३२ साध्वनुशासनपक्ष ९८ प्रयोगनियमपक्ष ९८ आन्हिक २-(प्रत्याहारान्हिक- आदेशपक्ष ९८ शिवसूत्रे) पृ. ३३-९१. आगमपक्ष ९८-९९ अकाराचा विवृत उपदेश ३३-४४ विशेषणविशेष्यभावपक्ष ९९ लकाराच्या उपदेशाचे प्रयोजन ४४-४५ | संज्ञा ओळखण्याची साधने ९९-१०१ शब्दांचे जात्यादि प्रकार ४५ । संज्ञा शब्दांचे विवेचन १०१.१०४ अपशब्द व अनुकरणशब्द ४६-५० पूर्वाचार्यांच्या संज्ञा १०१ लकाराच्या उपदेशाचे प्रत्याख्यान ५०-५२ इतरेतराश्रयदोषपरिहार १०१-१०२ संध्यक्षरांचे स्वरूपविवेचन ५२-५८ / 'आद' येथील तकारसहित वर्णावयवांचा स्वतंत्र वर्णत्वाभाव ५८-६७ उन्चारण १०४-१.७ माहेश्वर सूत्रांमध्ये ह या वर्णाच्या 'इको गुणवृद्धी' येथील इक् द्विरुच्चारणाचे प्रयोजन ६७-६९ शब्दाची उपयुक्तता १०८.१११ हरयवट् उच्चारणाविषयी विवेचन ६९-७१ / 'इको गुणवृद्धी' सूत्राचा वाक्यार्थ १११-१२० अयोगवाह वर्ण व त्यांचा माहेश्वर- संज्ञाविधानपक्ष १११.११२ सूत्रांमध्ये समावेश ७१-७५ तच्छेषपक्ष ११३-११४ वर्णाच्या अर्थवत्त्वाविषयी विवेचन ७५-८१ तदपवादपक्ष ११५ अनुबन्धांचा प्रत्याहारांत असमावेश ८१-८२ स्वतन्त्रपरिभाषापक्ष व त्याला क्रोष्ट्रीय अन्तःस्थांचा अण् वर्णामध्ये समावेश ८२-८५ वैयाकरणांची संमति ११७-११९ ·३६ व्याकरणमहाभाष्य घ संज्ञा भाग १-पृष्ठे भाग १-पृष्ठे विप्रतिषेध शब्दाचा अर्थ ११८ व्यपदोशिवद्भाव १९९.२०४ पदोपस्थितिपक्ष ११९ २.५-२०६ वृद्धिशब्दाची उपयुक्तता १२०-१२९ संख्या संज्ञेचे विवेचन २०६-२१४ आन्हिक ४-(संयोगादिसंज्ञान्हिक षट्संज्ञक शब्द २१५-२१७ सू. १।११४-१०) पृ. १३०-१७०, निष्ठासंज्ञक प्रत्यय २१७-२१९ 'न धातुलोप०' सूत्रांतील 'धातु' आन्हिक ६-(सर्वनामाव्ययादि- शब्दाचा उपयोग 'आर्धधातुके' पदाचा अन्वय संज्ञान्हिक, सू. ११०२७-४४) सूत्राच्या उदाहरणांचे परिगणन १३१-१३५ पृ. २२०-२७६. सूत्रप्रत्याख्यान १३५-१३७ 'सर्वनाम शब्दाचे निपातनाने साधुत्व २२० 'कृिति च' या सूत्रानें इग्लक्षण निपातन शब्दाची व्याख्या २२०-२२२ गुणवृद्धीचा निषेध १३८-१४४ | सर्वनामसंज्ञेचे विवेचन २२२-२२७ 'दीधीवेवीटाम्'सूत्राचे प्रत्याख्यान१४५-१४७ उभ व भवत् शब्दांना सर्वनाम 'हलोनन्तराः संयोगः' सूत्रांत 'सह' संशेचा उपयोग २२७-२२९ शब्द घालण्याची आवश्यकता १४७-१४८ 'विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ' संयोग सज्ञेचे विवेचन १५०-१५५ सूत्राचे व्याख्यान २२९.२३१ अनुनासिक संज्ञेचे स्वरूप १५५-१५८ 'न बहुव्रीहौ' सूत्राचे प्रत्याख्यान २३२-२३४ सवर्ण संशेचा विचार १५८-१६६ 'तृतीयासमासे' सूत्रांतील 'समास' आस्य व प्रयत्न शब्दांचा शब्दाचे प्रयोजन २३४-२३५ अर्थ १५८-१६२ 'पूर्वपरावर०' सूत्रांत अवर वगैरे व ल. यांचे सावर्ण्य १६३-१६६ शब्द सर्वादि गणांमध्ये असूनही नासली सूत्राचा वाक्यार्थ १६६-१७० पुन्हां घालण्याचे प्रयोजन २३५.२३६ आन्हिक ५-(प्रगृह्यादिसंज्ञान्दिक गणपाठाची सूत्रपाठापूर्वी रचना २३६ 'स्वमज्ञाति०' व 'अन्तरं' या सूत्रांतील सू.११११११-२६) पृ. १७१-२१९. स्व व आख्या शब्दांचा फायंकालपक्ष व यथोद्देशपक्ष १७१-१७४ उपयोग २३७-२३८ 'दूदेद ० मूत्राचे तीन वाक्यार्य १७४-१७७ स्वर् वगैरे अव्ययांचा निपातांमध्ये अमी व अमू या टिकाणी मकाराच्या अंतर्भाव न करण्याचा हेतु २३९-२४० अमितत्यामुळे प्रगृह्य संशा अव्ययसंशेचे विवेचन व अन्ययांचे १७७.१८२ लिंगवचनरहितत्य २४१-२४५ प्रगानं निपात १८३-१८९ / 'हन्मेजन्तः' सूत्राचा वाक्यार्थ २४५.२४७ खूनी नमाम्यई गलांतील 'अर्थे संनिपातपरिमाषा २४७.२५३ दाना उपयोग १८९ १९१ | अव्ययीभाव समायाला अव्यय- 'दा' 'पा' गांच्या सम्पाने मंगा सांगण्याचा उपयोग २५३.२५५ १९१-१९५, 'मुग्नपुंसफत्य' या सूत्रांतील अनपुंसक སfrs;sf། rri fin आदिपजाम, य २५५-२५७ गन्दाचा पदासाने अर्थ निभानही अर्थशा २६५.२७६ . हमारा अदनण ·विषयानुक्रमणी ३७ व प्रयोजनें भाग १-पृष्ठे भाग १-पृष्टं अप्राप्तविभाषा २६५.२७२ अल्विधिविवेचन ३३५-३३९ प्राप्तविभाषा २७२-२७३ भारद्वाजीय वैयाकरणांनी सांगित- उभयत्रविभाषा २७३-२७६ लेला 'एकदेशविकृत०'न्याय ३४०-३४१ स्थानिवद्भाव व शब्दनित्यत्व आन्हिक ७-(आगमादेशादिव्य- यांमधील विरोध व परिहार ३४१-३४३ वस्थाहिक सू. शश४५-५५) स्थानिवद्भावनिषेधस्थले ३४४.३५० पृ. २७७-३३१ 'अचः परस्मिन्पूर्वविधौ सूत्राचा अर्थ संप्रसारणसंज्ञेचे विवेचन २७७-२८० वाक्यसंप्रसारणपक्ष २७८-२७९ शास्त्रासिद्धत्वपक्ष ३६३-३६५ वर्णसंप्रसारणपक्ष २७९-२८० 'न पदान्त०' सूत्राने आगमाच्या स्वरूपाचे विवेचन २८०-२८६ स्थानिवद्भावाचा प्रतिषेध ३७२-३८३ मित् आगमाचे स्वरूपकथन २८६-२९३ सूत्रांतील पदांच्या अर्थाचे 'एच इग्घ्रस्वादेशे' सूत्राची उप- विवेचन ३७२.३७८ युक्तता २९३-२९५ त्रिपादीतील कार्याविषयीं स्थानि- स्थानयोगा षष्ठी २९६-३०० वद्भावनिषेध ३८१-३८३ अधिकाराचे तीन प्रकार २९८ 'द्विवचनेचि' सूत्राचा अर्थ ३८३-३८९ निर्दिश्यमानपरिभाषेची अना- रूपस्थानिवद्भावपक्ष ३८४-३८५ द्विर्वचन शब्दाचा अर्थ ३८५-३८७ वश्यकता ३०० 'स्थानेन्तरतमः' सूत्राच्या अर्थाचे सूत्राची उदाहरणे ३८८-३८९ विवेचन व सूत्रप्रत्याख्यान ३०१-३१४ आन्हिक ९-(परिभाषासूत्रान्हिक 'उरण रपरः' सूत्राचा अर्थ ३१४.३२५ सू शश६०-७५) पृ. ३९०-४६३ नियमपक्ष ३१४-३१७ रपरपक्ष ३१७-३२० 'अदर्शन' शब्दाच्या अर्थाला 'र' या आदेशाविषयी पूर्वान्त- लोपसंज्ञा; लोप व शब्द- वद्भावपक्ष, परान्तवद्भावपक्ष व नित्यत्व यांतील विरोधपरिहार ३९०-३९२ अभक्तपक्ष ३२१-३२५ 'प्रत्ययस्य लुकलुलुपः' सूत्राचा अर्थ 'अलोन्त्यस्य' सूत्राचे विवेचन ३२६-३२७ व प्रत्ययस्य या शब्दाचा परिशेषपक्ष व अनुसंहारपक्ष ३२७ उपयोग ३९२-३९६ तातआदेशाचे सर्वांदेशत्व ३२८ प्रत्ययलक्षणाचे स्वरूपविवेचन ३९७-४०२ 'अनेकाशित्सर्वस्य' या सूत्राचे प्रत्ययलक्षणाची उपयुक्तता व प्रयोजन ३२८-३३१ उदाहरणे ४०३-४०६ अङ्गकार्याचे बाबतींत प्रत्ययलक्षणाचा आन्हिक ८-(स्थानिवद्भावाहिक निषेध ४०६-४१६ स्. २१११५६-५९) पृ. ३३२-३८५ टिसंज्ञा स्थानिवद्भावस्वरूप ३३२-३३५ नानर्थके अलोन्त्यविधिः या 'स्थानिवत् ०' सूत्राचे प्रत्याख्यान वार्तिकवचनाचे प्रयोजन ४१८-४२१ ३३३-३३५ 'तस्मिनिति निर्दिष्टे पूर्वस्य' व , ·३८ व्याकरणमहाभाष्य भाग १-पृष्ठे भाग १-पृष्ठे 'तस्मादित्युत्तरस्य' या परिभाषा- पूर्वी विप्रतिषेधार्ने कित्त्व ४७३-४७४ सूत्रांचे विवेचन ४२१-४३० इन्धिभवतिभ्यां च' सूत्राचे 'निर्दिष्ट' शब्दाचे स्वारस्य ४२३ प्रत्याख्यान ४७४-४७५ उभयनिर्देशे विप्रतिवेधात् 'मृडमृध०' सूत्राचे विध्यर्थत्व व पञ्चमीनिर्देशः बलीयान् नियमार्थत्व ४७५-४७६ वार्तिकवचन ४२५ सन् प्रत्ययाचें कित्त्व ४७६.४८१ 'स्वं रूपं शब्दस्य' या सूत्राचा 'लिङ्सिचा०' सूत्राच्या अर्थाचे अर्थ व स्वारस्य ४३१-४३५ विवेचन ४८१-४८४ 'अणुदित्० या सूत्राची उपयुक्तता ४३५-४४० न क्त्वा सेट् सूत्राचे प्रत्याख्यान ४८५-४८८ वार्तिककारांनी केलेले सूत्रप्रत्या- कित्त्वविकल्प ४८८-४९१ ख्यान ४४०-४४१ ह्रस्व दीर्घ व प्लुत संज्ञा ४९१-४९८ तपरस्तत्कालस्य' यांतील तत्काल अचश्च परिभाषासूत्राचा अर्थ ४९८-५०२ शब्दाच्या उपयुक्ततेचे विवेचन ४४२ अलोन्त्यशेषपक्ष ४९८-४९९ सूत विध्यर्थ किंवा नियमार्थ अलोन्त्यापवादपक्ष ५००-५०१ याविषयी विवेचन ४४२.४४३ पदोपस्थितिपक्ष ५०१ शब्दाचे उधारण (ध्वनि व स्फोट)४४३-४४५ / उदात्त अनुदात्त व स्वरित स्वर ५०२-५१२ प्रत्याहाराचे स्वरूप ४४५-४४६ / व्यंजनांच्या स्वरयुक्त उच्चारणा- तदन्तविधि ४४६-४४८ विषयी विवेचन ५०३-५०४ तदन्तविधीची प्रतिषेधस्थले ४४८-४५१ । उच्च व नीच या शब्दांचा अर्थ तदन्तविधीची उदाहरणे ४५१-४५९ ५०४-५०५ 'वृद्ध' संज्ञा ४५९-४६३ | एकश्रुति स्वर ५१२-५१७ अपंक्त प्रत्यय ५१७-५२० आन्हिक १०-(डित्किदतिदे- कर्मधारय संज्ञा व सामाना. शान्हिक मू. १।२।१-४४, धिकरण्य शब्दाचा अर्थ ५२०-५२१ पृ. ४६४-५२५), उपसर्जन संज्ञा ५२१-५२५ रित् व कित् यांच्या अर्थाचे विवेचन आन्हिक ११-(प्रातिपदिक- ४६४-४६७ संबंधप्रतिपादनपक्ष ४६४ संज्ञान्हिक सू.१।२।४५-६३). आदेशविधानपक्ष ४६४-४६५ पृ. ५२६-५६३ मंशाकरणपक्ष ४६५ प्रातिपदिकसंशेचे विवेचन ५२६-५४० अतिदेशपक्ष ४६५-४६६ वाक्याला प्रातिपदिक दिल व पित् निरनिराळे अतिदेश संज्ञेचा निषेध ५२८-५२९ ४६७-४७१ प्रकृतिप्रत्ययांचे पृयगर्थवत्त्व मारंभावरपित यांतील सार्य- ५३२-५३४ भागः सदा प्रपोजन ४७१.४७२ वर्णाच अनर्थकत्व५३५-५३६ भनि दाविषयी विरेचन ४७२.४७३ निभातांना प्रातिपदिकरांगा काला दिवानी मुगाच्या ५३६-५३७ . पाण्याने पारण ·विषयानुक्रमणी ३९ भाग १-पृष्ठे भाग १-पृष्ठे अप्रत्यय शब्दाचा अर्थ खयोश्च या सूत्रांचे प्रत्याख्यान५५९-५६३ ५३७-५४० अर्थयुक्त शब्दसमूहांपैकी आन्हिक १२-(एकशेषान्हिक समासालाच प्रातिपदिक- सू. १।२।६४-७३) संज्ञा ५४० पृ. ५६४-६०९ नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकाला एकशेष शब्दाचा अर्थ ५६४-५६६ ह्रस्वत्व ५४० एकशेष शब्दाच्या अर्थाविषयीं अव्ययांच्यासंबंधी लिंगसंख्या- भिन्न भिन्न मते व त्यांवर विचार ५४१-५४२ दोष ५६७-५७८ उपसर्जनहस्वत्व ५४३-५५० । सिद्धातपक्ष ५७८-५८२ युक्तवद्भाव ५५०-५५५ एकशेषाची अनावश्यकता ५८२-५८६ युक्तवद्भावाची अनावश्यकता ५५५-५५६ / अभिधानाचे स्वाभाविकत्व • 'ज्यात्याख्यायाम्०' या सूत्राने वाजप्यायनाचा जातिपक्ष ५८६-५९० सांगितलेला बहुवचनविधि ५५६-५५७ । व्याडीचा द्रव्याभिधानपक्ष ५९०.५९२ बहुवचनत्वातिदेशाची अपवादस्थले लिङ्गवचनाविषयी विचार ५९२-५९४ व सूत्रप्रत्याख्यान ५५७-५५९ । शास्त्रीय लिंगकल्पना ५९४-५९५. 'अस्मदो द्वयोश्च', 'फल्गुनी जातियक्षी लिंगवचनसिद्धि ५९५-५९८ 'छन्दसि पुनर्वखोः०' व विशा- एकशेषाची उदाहरणे ५९८-६०९ १ , . भाग २ ( अध्याय १ पाद ३ व ४ अध्याय २ संपूर्ण) भाग २-पृष्ठे . १ येथे भून् आन्हिक १३-(धातुलक्षणा- न्हिक सू. ११३।१-१२) पृ. १-४७ भूवादयो धातवः शब्दांतील वकाराचें मंगलार्थत्व १ धातुपाठाचें पृथगस्तित्व २ धातुसंज्ञेचे विवेचन २-१७ क्रियावचनो धातु: या व्याख्ये- चा विचार ४-८ भाववचनो धातुः या व्याख्ये- चा विचार ९-१३ क्रिया शब्दाची व्याख्या १४ सहा भावविकारांचे निरूपण १४-१६ धातुपाठाचे प्रयोजन १६-१७ भाग २-पृष्ठे उद्देश व उपदेश संज्ञांचा अर्थ १७-२१ इत्संज्ञाविवेचन २१-३४ हलन्त्यम् ' सूत्राचा अर्थ २१-२४ इत्-संज्ञक वर्ण व अक्षरे २४-२८ इत् संज्ञेचे उपयोग २८-३२ यथासंख्यविधि ३४-४२ संख्यासाम्य हे शब्दाने किंवा अर्थानं घ्यावयाचे याविषयी विवेचन ३६-४१ उभयपक्षी दोषविवेचन व व्याख्यानाने परिहार ४१-४२ अधिकारसंज्ञा ४२-४७ व्याख्यानाने अधिकार-मर्या- देचा निश्चय ४३-४५ 'स्वरितेनाधिकारः' या सूत्राची ·व्याकरणमहाभाष्य भाग २-पृष्ठे भाग २-पृष्ठे तीन प्रयोजने ४५-४७ परस्मैपदविधि ९१-९६ विशिष्ट उपसर्गानी युक्त कृ, आन्हिक १४ (आत्मनेपदपर- स्मैपदान्हिक सू. १।३।१२- क्षिप् , वह् , मृष्, रम् ९३) पृ. ४८-९६ वगैरे धातुंहून परस्मैपद प्रत्यय ९१-९४ आत्मनेपदविधि ४८-७६ 'अनुदात्तङित्त: ० सूत्राच्या अर्था- आन्हिक १५ (विप्रतिषेधान्हिक विषयी विधिपक्ष व नियम- सू.१।४।१-२) पृ.९७-१२७ पक्ष ४९-५७ एकसंज्ञाविधि ९७-१११ नियमपक्षांतील प्रत्ययनियमपक्ष 'आकडारादेका संज्ञा' या ऐवजी व प्रकृतिनियमपक्ष ५१-५७ प्राकडारात् परं कार्यम्' भावकर्म व कर्मव्यतिहार या या पाठाचे विवेचन ९७- अर्थी केलेल्या लकाराला १०८ आत्मनेपद आदेश ५७-६० 'आ कडारादेका संज्ञा' सूत्राचा विशिष्ट उपसर्गानी युक्त विश, उपयोग १०८-१११ जि, दा, क्रीड्, कृ, ह, स्था, सूत्रविप्रतिषेधविचार १११-१२७ तप, हन्, इत्यादि विशिष्ट विप्रतिषेध शब्दाचा अर्थ धातूंहून आत्मनेपदप्रत्यय १११-११२ ६०-७२ विप्रतिषेध आल्यास व्यवस्था उपसर्गाच्या निमित्ताने धातू- ११३-११४ हून आत्मनेपद प्रत्यय अङ्गाधिकारामध्ये पूर्वविप्रति- करतांना येणाऱ्या अट् षेधाने व्यवस्था ११४ आगमाचे व्यवधानाविषयी वार्तिककारांनी प्रतिपादन विचार ७३-७६ केलेले अन्तरङ्गबलीयस्त्व सन्नत धातूंहून होणारे आत्मनेपद- ११५-१२३ प्रत्यय व परस्मैपद प्रत्यय ७६-८३ 'असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्ग- 'पूर्ववत्सनः' या सूत्रांत कार्याति- लक्षणे या परिभाषेची सिद्धि देश घ्यावयाचा किंवा निमि- व उपयुक्तता १२३-१२७ त्तातिदेश घ्यावयाचा या- 'नाजानन्तर्ये बहिष्वप्रकलाप्तिः' विषयी विचार ८०.८१ या अन्तरंगपरिभाषेच्या आम् विकरणाच्या पुढे कृत्राचा अपवादरूप परिभाषेची अनुप्रयोग ८३-८४ सिद्धि व उपयोग १२४ ‘णेरणौ०' सूत्राच्या अर्थाचे विवरण आन्हिक १६ (नद्यादिसंज्ञान्हिक वैशिष्टय ८५-८८ सू. १।४।३-२२) पृ. १२८- १५२. पदविधि ८९.९० नदीसंज्ञा १२८-१३५ व कर्मवद्भावापेक्षां प्रस्तुत सूत्राचे 'स्वरितभितः' या सूलाने उभय- .. - ·विषयानुक्रमणी भाग २-पृष्ठे भाग २-पृष्ठे 'यू व्याख्यौ नदी' या सूत्रां- वचनविचार १४८-१५२ तील 'यू' व 'त्याख्यौ' विभक्तिप्रत्ययांपासून कारक व या शब्दांचे प्रयोजन संख्या यांचा वोध १४८-१५० १२८-१३२ बहुषु बहुवचनम् ' सूत्राचे वृत्तीत सांपडण्यापूर्वी नित्य- नियमार्थत्व १५१ स्त्रीलिंगी असलेल्या शब्दां- प्रत्ययनियम अथवा पदार्थनियम ना वृत्तीनंतर नदीसंज्ञेचा यांविषयी विवेचन १५२ वार्तिककारमताने विधि २३३-१३४ आन्हिक-१७ (कारकान्हिक वृत्तीपूर्वी किंवा वृत्तीनंतर सू. १।४।२३-५५) पृ. १५३- इय अथवा उव ज्यांना होतो अशा कारक या महासंज्ञेचे अन्वर्थत्व १५३-१५५ इकारान्त व ईकारान्त सर्व कारकांचे ठिकाणी क्रिया- शब्दांना स्त्रीलिंगीच नदी- कर्तृत्व १५५-१५९ संज्ञा १३५ अपादानकारक १६०-१६६ अङ्गसंज्ञा १३६-१४४ | संप्रदानकारक १६७-१७० 'यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि करणकारक १७०-१७१ प्रत्ययेङ्गम् ' या सूत्रांतील अधिकरणकारक १७१-१७२ प्रत्यय, विधि आणि तदादि कर्मकारक १७२-१७४ शब्दांचे प्रयोजन १३६-१४१ अनीप्सित कारकालाही कर्मसंज्ञा १७५ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहित- अकथितकर्म १७६ स्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् कर्मणि प्रयोगामध्ये अकथित कर्माची परिभाषा व तिची उदाह- विभक्ति १७६-१७९ रणे १४१-१४३ १७९-१८० 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि 'गतिबुद्धि ० सूत्राच्या अर्थाचें ग्रहणम्' परिभाषा व तिची विवेचन १८१-१८४ उदाहरणे १४३-१४४ 'शब्दकर्म' शब्दाचा अर्थ पदसंज्ञा १४४-१४७ १८१-१८२ 'क्य' प्रत्ययापूर्वी नकारान्ता- 'अकर्मक' शब्दाचा अर्थ लाच पदसंज्ञा १४५ १८३ सर्वनामस्थानभिन्न खादि कर्ता शब्दाची व्याख्या १८४-१८५ प्रत्ययांपूर्वी मागील शब्दाला 'तत्प्रयोजको हेतुश्च' सूत्राचा अर्थ १८५-१८६ पदसंज्ञा १४५-१४७ भसंज्ञा १४७-१४८ आन्हिक १८-(निपातान्हिक वेदामध्ये आढळून येतील त्या- सू. ११४१५६-११०) प्रमाणे पद व भ संज्ञा १४८ पृ. १८७-२२४ , द्विकर्मक धातू ·કર व्याकरणमहाभाष्य भाग २-पृष्ठे भागर-पृष्ठे 'प्राग्रीश्वरान्निपाता:' या सूत्रांत समर्थ शब्दाचा उपयोग २२७-२२८ 'रीश्वर' शब्दाने मर्यादा सापेक्ष शब्दाचें असामर्थ २२९-२३१ घालण्याचे प्रयोजन १८७-१८८ सापेक्ष शब्द गमक असेल तर वृत्ति २३१-२३२ सत्त्व शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन १८८-१८९ | एका भावसामर्थ्यपक्ष २३३.२४१ 'प्रादय उपसर्गाः क्रियायोगे या शब्दाचे स्वभावतःच अर्थप्रति- सूत्राचा योगविभाग पादकत्व २३६-२३८ 'गति' संज्ञेचे विवेचन १९०-१९७ वृत्ति व तिचे जहत्स्वार्था आणि ज्या क्रियेचा उपसर्ग किंवा अजहत्स्वार्था हे दोन गतीशी योग असेल त्या प्रकार २३८-२४१ क्रियेमुळेच उपसर्ग च व्यपेक्षासामर्थ्यपक्ष २४२-२४६ गतिसंज्ञांचे इष्टत्व१९०.१९१ वाक्य शब्दाची व्याख्या २४७ सु व दुर् यांच्या उपसर्गसंज्ञे- समानवाक्याची आवश्यकता विषयी निर्वन्ध १९२ असलेली कार्ये व त्या ऊर्यादिगणपठित, च्व्यन्त व ठिकाणी सामर्थ्य २४७-२४८ डाजन्त शब्दांना गति व राजगवीक्षीर या समासाविषयी उपसर्गसंज्ञा १९३ विचार २४८-२५० 'इति' शब्द पुढे नसलेल्या 'समर्थः पदविधौ' सूत्राच्या अनुकरण शब्दाला व सत्, अर्थाचे विवेचन २५०-२५२ असत्, अन्तः, साक्षात् वगैरे समानाधिकरण पदांतील सामर्थ्याचे शब्दांना गति व उपसर्गसंज्ञा विवेचन २५२-२५६ १९४-१९७ अनेक पदांच्या समासाचा विचार २५७-२६२ उपसर्गाविषयी प्रयोगनियम व संज्ञानियम यांचे विवेचन आन्हिक २०-(अव्ययीभाव- १९७-१९९ कर्मप्रवचनीय निपात समालान्हिक सू.२।१।२-५०) १९९-२०६ परस्मैपद व आत्मनेपद संज्ञा २०६-२०७ पृ. २६३-२९७ प्रथम मध्यम व उत्तम या संज्ञा २०७-२०९ परागवद्भाव २६३-२६४ विभाक्तिसंज्ञा २०९-२१० पूर्वाङ्गवद्भाव २६५-२६६ प्रथम मध्यम व उत्तम पुरुषांचा सामान्यसमासाचे विवेचन २६६.२७० प्रयोग २१०-२१७ सुप्सुप्समास २६८-२६९ संहिता संज्ञा २१७-२२१ इव शब्दाशी समास २६९-२७० अवसान संज्ञा २२१-२२४ | अन्ययीभाव समास २७०-२७७ आन्हिक १९-(समान्दिक तत्पुरुष समास २७८-२९७ सू.२।१२१) पृ. २२५-२६२ द्वितीया-तत्पुरुष २७८-२८२ तृतीया-तत्पुरुष २८२-२८८ समर्थ हा अधिकार किंवा परि- चतुर्थी-तत्पुरुष २८८-२९३ भाषा याविषयी विवेचन २२५-२२६ पञ्चमी-तत्पुरुष २९३-२९४ सामर्थ्य शब्दाचा अर्थ २२६-२२७ सप्तमी-तत्पुरुष २९४-२९६ ·विषयानुक्रमणी ४३ भाग २-पृष्ठे भाग २-पृष्ठे पूर्वकालवाचक शब्दांशी व निर्धारणे षष्ठी व प्रतिपदविधाना एक सर्व वगैरे समाना- षष्ठी यांचा प्रातिपदिकाशी धिकरण शब्दांशी तत्पुरुष समासाचा निषेध ३४४ समास २९६-२९७ पूरणार्थक, गुणवाचक, अव्ययें वगैरे शब्दांबरोबर षष्ठय- आन्हिक २१-(समानाधिकरण- न्ताच्या समासाचा निषेध तत्पुरुपान्हिक सू.२।११५१-७२) ३४४-३४७ पृ. २९८-३३० कर्मणि षष्ठीचा सुबन्ताशीं समाहार शब्दाचा अर्थ २९८-३०० समासाचा निषेध द्विगुसंज्ञाविवेचन ३००-३०७ ३४७-३४८ उपमानपूर्वपद तत्पुरुषसमास ३०७-३११ । गतितत्पुरुष व प्रादितत्पुरुष ३४९.३५१ उपमानोत्तरपद-तत्पुरुष समास ३११-३१२ उपपदतत्पुरुष ३५१-३५३ विशेषणविशप्यसमास धातूचा प्रथमतः कारकाशी प्रधानाप्रधानभावाचे विवक्षा- संबंध किंवा उपसर्गाशी धीनत्व ३१२-३१४ संबंध याविषयी विचार कृताकृत, भुक्तामुक्त वगैरे ३५३ समास ३१६-३१८ अमन्त अव्ययाशी उपपदसमास कर्मधारयापेक्षां बहुनीहीला प्राधान्य ३२३-३२६ आतिशायिक प्रत्यय व बहुव्रीहि आन्हिक २३ ( अनेकपदसमा- सान्हिक २।२।२४-३८ पृष्ठे समास यांमधील प्राधान्या- ३५६-३९३ प्राधान्य विचार ३२६-३२९ शाकपार्थिवादि व मयूरव्यंसकादि बहुव्रीहि समास ३५६-३७६ समास ३३० 'अनेकमन्यपदार्थे' सूत्राचा वाक्यार्थ ३५६-३५९ आन्हिक २२- (व्यधिकरण- बहुव्रीहि-समासाने विभक्त्य- तत्पुरुषसमासान्हिक २।२। थांचेच मुख्यत्वाने प्रति- १-२३) पृष्ठे ३३१-३५५ पादन ३५९-३६४ एकदेशितत्पुरुष ३३१-३३७ बहुव्रीहि समासाच्या प्रकारांचे नञ्तत्पुरुष ३३७-३४२ परिगणन ३६४-३६५ नसमासामध्ये पूर्वपदार्थाला बहुव्रीहि समासाच्या अर्थाचें प्राधान्य अथवा उत्तरपदा- परिगणन ३६५-३६६ र्थाला प्राधान्य याविषयी 'किंसब्रह्मचारी', अर्धतृतीयाः, विवेचन ३३७.३४० असिद्वितीयः इत्यादि समा- 'अब्राह्मणमानय येथील नगा- सांचे विवेचन ३६७-३७१ च्या अर्थाचे विवेचन ३४१-३४२ संख्याबहुव्रीहि ३७२-३७४ षष्ठीतत्पुरुष ३४३-३४८ दिग्बहुव्रीहि व सहबहुव्रीहि ·व्याकरणमहाभाष्य - शब्दाचा अर्थ भाग २-पृष्ठे भाग २-पृष्ठे ३७५-३७६ निमित्त, कारण व हेतु या शब्दांहून द्वन्द्वसमास ३७७-३८७ प्रायः सर्व विभक्तींचा प्रयोग ४२४--४२५ 'चार्थ' या शब्दाचा अर्थ अपादाने पञ्चमी ४२५-४२७ ३७७-३७८ । अन्य, आरात्, इतर, ऋते इत्यादि युगपदधिकरणवचनतापक्ष शब्दांचा योग असतांना ३७९-३८६ पञ्चमी ४२७-४२८ 'च' अव्ययाचे अर्थ ३८३.३८७ पृथक् , विना, नाना इत्यादि पूर्वनिपात ३८८-३९३ शब्दांचा योग असतांना तृतीया व पंचमी ४२८.-४३० आन्हिक-२४ (विभक्तिनिरूपणा. अधिकरणे सप्तमी न्हिक--१ स. २।३।१-१७ भावलक्षणे सप्तमी (सति सप्तमी) ४३२ 'पृ. ३९४--४१९ अनादरे पष्ठी 'अनभिहिते' सूत्रांतील अनभिहित ३९४-४०० आन्हिक २६ (विभक्तिनिरूपणा- तिङ् प्रत्यय, कृत् प्रत्यय, तद्धित प्रत्यय न्हिक-३सू. २१३।४६--७३) व समास यांनी कारकार्थाचे पृ. ४३५-४५८ अभिधान ४००-४०३ । प्रातिपदिकाच्या अर्थी प्रथमा ४३५-४४१ 'अनभिहिते' सूत्राच्या आवश्यकतेचे शेषे षष्ठी ४४१-४४८ विवेचन ४०४-४०५ | वेदामध्ये चतुर्थीच्या अर्थी षष्ठी व कर्मणि द्वितीया ४०५-४०७ षष्ठीच्या अर्थी चतुर्थी ४४९ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ४०८-४०९ कृदन्त शब्दाच्या कर्त्याहून व कर्मा- अकर्मक धातूचे स्वरूप ४४९-४५३ अपवर्ग तृतीया ४०९ वर्तमानकालवाचक क्तप्रत्ययान्ताच्या कर्मप्रवचनयोगे द्वितीया ४१०-४१४ काहून षष्ठी ४५३-४५४ संप्रदाने चतुर्थी ४१५ | लकारादेश, अव्यय, निष्ठा, उक व तादयें चतुर्थी ४१५-४१७ तृन् हे प्रत्यय शेवटी असलेल्या नमः स्वास्त इत्यादि शब्दांचा योग शब्दांच्या कान व कर्माहून असतांना चतुर्थी ४१७-४१८ षष्ठीचा निषेध ४५४-४५८ अनादरे चतुर्थी ४१९ आन्हिक २७ -(एकवद्भावान्हिक आन्हिक २५ (विभक्तिनिरूपणा- स. २४१-६१) न्हिक-२ सू.२।३।१८-४५) पृ.४६०-४९३. पृ. ४२०-४३४ एकवद्भावाचा अर्थ व द्विगु कर्ता व करण या अर्थी तृतीया ४२० समासाला एकवद्भाव ४६०-४६२ सहयोगे तृतीया ४२१ । प्राणिवाचक, सेनाङ्गवाचक, क्षुद्रजन्तु- इत्थंभूतलक्षणे तृतीया ४२२-४२३ वाचक, शाश्वतविरोधयुक्त- हेत्वर्थे तृतीया ४२४ प्राणिवाचक, व अबहिष्कृत- हून षष्ठी N ·विषयानुक्रमणी ४५ . भाग २-पृष्ठे भाग २-पृष्ठे शूद्रवाचक अशा शब्दांच्या 'तद्राजस्य बहुषु० या सूत्राचा द्वन्द्वाला एकवद्भावविधि ४६२-४६६ अर्थ, व बहुत्व कोणाचें समाहारार्थी द्वन्द्वाला एकवद्भाव ४६८ समजावयाचे याविषयी समाहारार्थी द्विगूचे व अव्ययी- विवेचन ४९४-५०३ भावाचें नपुंसकलिंगयुक्तत्व ४६९ / गोत्रार्थक यज्ञ व अञ् प्रत्ययांचा द्वन्द्व व तत्पुरुष समासांमध्ये उत्तर- अपत्यबहुत्वविवक्षा असतांना पदाला अनुसरून लिंग, व ४७१-४७७ ५०३-५०७ विशिष्ट अपवादस्थले यङ् प्रत्ययाचा लुक् ५०७-५०८ अन्वादेश असतांना इदम् व एतद् सिच् व च्लि प्रत्ययांचा लुक् ५०८-५०९ शब्दांना होणारे आदेश ४७७-४८१ आम् प्रत्ययापुढील प्रत्ययाचा लुक्५१०-५१२ आर्धधातुकप्रत्यय व्हावयाचा अव्ययापुढील स्त्रीप्रत्यय व विभक्ति- असतांना अद्, हन् , इ, चक्ष, प्रत्यय यांचा लुक् ५१२-५१४ अस्, ब्रू, अज् इत्यादि हस्व-अकारान्त अव्ययीभावा- धातूंना होणारे आदेश ४८१-४९३ पुढील विभक्तिप्रत्ययाला आन्हिक २८-(प्रत्ययलोपान्हिक ५१४-५१५ सू. २१४/६२-८५) लुट् प्रत्ययांना होणारे आदेश व पृ. ४९४-५२२ त्यांचे स्वर यांविषयी विचार ५१५-५२२ अम् आदश भाग ३ ( अध्याय ३) १ भाग ३-पृष्ठे आन्हिक २९-(सन्प्रत्ययान्हिक सू. ३।१।१-७) पृ. १-३२ 'प्रत्यय' हा अधिकार व त्याची मर्यादा प्रकृति, उपपद व उपाधि यांना 'प्रत्यय' संज्ञेचा निषेध सांगणे आवश्यक किंवा नाही याविषयीं विवेचन प्रकृतिनियम व प्रत्ययनियम या दोहोंकरिता परश्च सूत्रांतील 'पर शब्दाची उपयुक्तता अनियतस्वरक प्रत्ययांना आयुदात्त सांगण्याकरितां 'आधुदात्तश्च' भाग ३-पृष्ठे सूत्राची आवश्यकता १०-१८ प्रत्ययायुदात्तस्वर, पित्स्वर व चित्स्वर यांमधील बाध्यबाधक- भाव १८-२१ गुप् ति वगैरे धातूंहून सन् प्रत्यय २१-२३ 'धातोः कर्मणः०' या सूत्राने इच्छा या अर्थी सन् २३.३२ 'धातोः कर्मणः ०' सूत्रांतील पदांचा उपयोग २३-२८ तुमुनन्ताहून व लिडुत्तमपुरुषाहून सनाचे विधान २८ अचेतन कर्म असतांना सन् प्रत्ययाविषयी विचार २८-३० ग्रामं गन्तुमिच्छति येथील ग्राम या कर्माविषयी विचार ३०-३१ , या .

·४६ व्याकरणमहाभाष्य भाग ३-पृष्ठे भाग ३-पृष्ठे सनन्ताहून सन् होण्यासंबंधी व चुरादि धातू यांहून णिच् ६५-६६ विवेचन ३१-३२ कर्त्यांच्या प्रयोजकाची प्रेरणा या अर्थी कोणत्याही धातूहून आन्हिक ३०-(क्यजादिप्रत्ययान्हिक णिच ६६-७९ सू. ३२११८-२६) पृ. ३३.७९ 'हेतुमति च सूत्रांतील 'हेतुमति' 'सुप आत्मनःक्यच' या सूत्राने याचा संबंध प्रत्ययाकडे किंवा सुबन्ताहून क्यचाचे विधान धातूकडे याविषयी विचार सूत्रांतील पदांची उपयुक्तता ३३-३५ ६६-७३ सविशेषण शब्दांच्या वृत्तीविषयीं 'तत् करोति' व 'तत् आचष्टे या विवेचन ३८-४१ अर्थी णिच् ७४-७५ क्यजन्ताच्या कारकांविषयी विवार ३९ आन्हिक ३१-(विकरणान्हिक-१. क्यच्-प्रत्ययान्त धातूच्या कर्मणि ३।१।२७.-४२) पृ.८०-१०७ प्रयोगाविषयी मतभेद ४६-४२ कण्डू वगैरे शब्दांहून यक् प्रत्यय ८०-८२ काम्यच् प्रत्यय ४३ ४४ । कम वगैरे धातूंहून णिङ् प्रत्यय ८३-८७ क्यङ् प्रत्यय ४४-४५ 'आयादय आर्धधातुके वा' सूत्रां- आचारार्थी किप् प्रत्ययाचे विधान ४५-४६ तील आर्धधातुके ही विषयसप्तमी८७-९१ भृशादि गणांतील शब्दांहून अभूतत- सन् , क्यच् वगैरे प्रत्यय शेवटी द्भावार्थी क्यङ्-विधानाची इष्टता ४७-४८ असलेल्या शब्दांना धातुसंज्ञा भृशादि गणामधील उपसर्गयुक्त स्य, तास्, सिप् , व आम् विकरण ९३-१०७ शब्दांविषयी विवेचन ४८-५० लोहितादि शब्द व डाच्-प्रत्य- आन्हिक ३२--(विकरणान्हिक-२ यान्त शब्द यांहून क्यम् ३।१।४३-८६) पृ. १०८-१४६. ५१-५४ कष्ट रोमन्थ इत्यादि शब्दांहून चिल विकरण व त्याचे आदेश १०८-१२५ क्य ५४-५६ चिल विकरणाची आवश्यकता नमस् वरिवस् इत्यादि शब्दांहून १०८-११३ क्यच ५७-५९ सिच् आदेश ११३-११८ मुण्ड मिश्र इत्यादि शब्दांहून क्स आदेश ११८-१२१ णि ५९-६० चङ् आदेश १२१-१२३ क्रियासमभिहार या अर्थी अङ् आदेश १२३-१२४ धावहून यङ् प्रत्यय ६१.६४ त प्रत्ययापूर्वी चिण आदेश समाभिहार शब्दाचा अर्थ ६१ १२४-१२५ यडन्त धाविषयी अनिष्ट स्थली १२५-१३० अनभिधानस्वीकार ६२-६३ भावे प्रयोग १२६-१२८ समभिदार अर्थी पर्यायाने यङ्व भाव कर्म व कर्ता हे तिह लोट् ६३-६४ प्रत्ययाचे अर्थ किंवा सत्याप, पाश, रूप इत्यादि शन्द धातूचे अर्थ याविषयी , यक् विकरण ·विषयानुक्रमणी . अच् प्रत्यय वुन् प्रत्यय भाग ३-पृष्ठे भाग ३-पृष्ठे विवेचन १२८.१३० इष्टता १७९-१८० कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये यक् विकरण तव्यत्, तव्य, अनीयर् व १३१-१३५ केलिमर् हे सामान्य कृत्य- शप् , श्यन, नु, श, भम् , उ, प्रत्यय १८० आणि आ विकरण १३५-१४४ विशिष्ट धातूंहून यत्, क्यप् वेदामध्ये विकरणव्यत्यय व सर्व व ण्यत् प्रत्यय १८०-१९५ विधींचा विकल्प १४५-१४६ कर्ता या अर्थी ण्वुल् , तृच् आणि १९५-१९७ आन्हिक ३३-(कर्मवद्भावान्हिक विशिष्ट धातूंहून ल्यु, णिनि, स्.३।११८७-९३) पृ. १४७-१७१ क, श, ण, बुन्. थकन्, कर्मवद्भाव १४७-१५९ ण्युट् आणि १९७-२०० कर्मस्थभावक व कर्मस्थक्रियक आन्हिक ३५ (कर्तरिकृत्प्रत्यया- अशाच धातूंच्या कर्त्यांना कर्मवद्भाव १४८-१४.९ न्हिक सू. ३।२।१-८३) पृ. २०१-२३१ कर्मवद्भाव सांगण्याची आवश्य- कता १५०-१५६ कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना कर्मवद्भावामध्ये दुइ , स्नु, नम्, धातूंहून कर्ता या अर्थी सामान्य कुष् व रज् या धातूंचे २०१-२०३ वैशिष्टय १५६-१५९ कोणत्या प्रकारचे कर्म येथे विध- 'धातोः' अधिकार व त्याची क्षित आहे याविषयी विवे- मर्यादा १५९-१६४ चन २०१ धातोः अधिकाराची प्रयोजनें १६४-१६६ । अण् प्रत्ययाला विशिष्ट ठिकाणी १६६-१६९ ण, क, ड, टक, अच, ट, १७०-१७१ इन्, खश्वगैरे अपवाद प्रत्यय २०३-२१९ आन्य सुभग इत्यादि शब्द उपपद आन्हिक ३४-(कृत्यप्रत्ययान्हिक असतांना कृ धातूहून करण स्. ३।१।९४-१५०) पृ. १७२-२०० या अर्थी ख्युन् प्रत्यय व कर्ता वासरूपनियम १७२-१७९ या अर्थी भू धातूहून खिष्णुच् 'वासरूपोस्त्रियाम् ' या सूत्रांत २२०-२२२ स्त्रियाम् या शब्दाने स्त्री विशिष्ट धातूंहून विशिष्ट उपपदें अधिकाराचे ग्रहण १७२ असतांना क्विन् , कञ्, ण्वि, वासरूपनियमाचे प्रयोजन १७२-१७७ न्युट्, विट्, ण्विन् , मनिन् अस्त्रियाम्' या पदाच्या क्वनिप् वनिप् किप इत्यादि अर्थाचे विवेचन १७८-१७९ प्रत्यय २२२-२२७ 'कृत्य' प्रत्यय १७९-१९५ ताच्छील्य या अर्थी णिनि प्रत्यय २२८-२३१ कृत्य प्रत्ययांना 'एल् प्रत्यया. आन्हिक ३६-(भूतकालप्रत्यया- पूर्वी' अशा मर्यादेची न्हिक ३।२।८४-१२३) अण् प्रत्यय , उपपद संज्ञा कृत् संज्ञा व खुकञ् प्रत्यय ·४८ व्याकरणमहाभाष्य भाग ३-पृष्ठे , भाग ३-पृष्ठे पृ. २३२-२५७ वर्तमानकाली क्त प्रत्यय २८३-२८४ 'भूते' या सूत्राचा अर्थ व भूतााधे- आन्हिक ३८-(भाववाचक- काराचा उपयोग २३२-२३४ कृत्प्रत्ययान्हिक सू. ३३११- धातूंहून विशिष्ट उपपदें असतांना १३०) पृष्ठं २८४-३२० होणारे किप्, इनि कनिम् उणादि प्रत्ययाविषयी विवेचन २८४-२८६ वडप्रत्यय २८६-२९५ निष्ठा (क्त आणि क्तवतु) प्रत्यय २३६-२३९ । भविष्यकालार्थी प्रत्यय कसु व कानच् प्रत्यय २३९-२४४ यावत् व पुरा या अव्ययांचा योग असतांना लुटाच्या लुङ्प्रत्यय २४४-२४६ अनद्यतनभूतकालार्थी लङ् प्रत्यय २४६-२४८ ऐवजी लट् प्रत्यय परोक्षभूतकालार्थी लिट् प्रत्यय २४८-२५० २८६-२८७ परोक्ष शब्दाचा अर्थ २४९-२५० कियार्थक क्रिया गम्यमान स्म, ननु, पुरा, ह, शश्वत् या असतांना साध्यक्रियावाचक अध्ययांचा योग असतांना धातूहून तुमुन् व ण्वुल भूतकालार्थों लट २५१-२५४ प्रत्यय २८७.२९० वर्तमानकालार्थी लट् प्रत्यय व भविष्यकालची क्रिया गम्यमान वर्तमानकालाचे विवेचन २५४-२५७ असतांना कर्मवाचक उपपद आन्हिक ३७ -- (वर्तमानका- असलेल्या धावहून अण् लवाचकात्प्रत्ययान्हिक प्रत्यय २९१.२९२ (सू.३।२।१२४-१८८)पृ.२५८-२८३ सामान्य भविष्यकालार्थी लुट् शतृ व शानद् प्रत्यय २५८-२६४ व लुटाचे स्थानी विकल्पाने 'लट: शतृशानचावप्रथमासमाना- शतृ व शानच् २९२-२९४ धिकरणे' या सूत्रांतील सामा- अनद्यतन भविष्यकालार्थी लुट् २९४.२९५ नाधिकरण्यनिषेधाचे विवेचन भाव व कर्तृभिन्नकारक या अर्थी २६०-२६४ प्रत्यय २९५-३२० मातृ व शानन् यांना 'सत्' संशा २६६.२७० घञ् प्रत्यय २९५-३०६ तील, तद्धर्म व तत्साधुकारी हे क्रियाविनिमय गम्यमान अस. अर्थ गम्यमान असतांना कर्ता तांना णच् प्रत्यय ३०४ या अर्थी धातूहून तृन् प्रत्यय २७०-२७१ इवर्णान्त धावहून अच् प्रत्यय विशिष्ट धावंहन तन्छील वगैरे अर्थ गम्यमान असतांना क्रनु, स्नु, अकारान्त व उकारान्त धातूं- पिनुण, युस्, युन्, आइन्, वून व इतरही धातूंदून फि, फिन् व सामान्यतः इतर अप् प्रत्यय ३०६-३०९ भादूनदी फि २७१-२८२ चित्र, अथुच्, नङ् वगैरे प्रत्यय पा भावान फर्म अर्थी, व दा नी ३१०.३११ सम्यादि भानंदून फरण या चिन् , क्यपू, श, अ, अट्, २८२ युच्, पुल्, प्युन् यगैरे . भी इन् प्रत्यय ·विषयानुक्रमणी ४९ भाग३-पृष्ठे भाग ३-पृष्ठे स्त्रीलिंगविवक्षा असतांना मा उपपद असतांना लु होणारे प्रत्यय ३११-३१७ नपुंसकलिंगविवक्षा असतांना आन्हिक ४०-(सामान्यकृत्प्र- भाव या अर्थी क्त व ल्युट् त्ययान्हिक सू. ३।४।१-११७) प्रत्यय ३१७ पृ. ३४१-३९० क्रिया संबद्ध असतांना मुख्य क्रिया- आन्हिक ३९-(लकारार्थान्हिक वाचक धातूच्या क्रियाकालींच सू. ३।३।१३१.-१७६) गौणक्रियावाचक धातूचे पृ. ३२१--३४० प्रत्यय ३४१-३४२ वर्तमान कालाच्या अगदी निकटचा क्रिया-समभिहार अर्थी लोट्, व भूत व भविष्य काल गम्यमान ज्या धातूहून लोट् त्याचा असतांना लट् प्रत्यय ३२१-३२२ अनुप्रयोग ३४२-३४७ आशंसा अर्थ गम्यमान असतांना वेदामध्ये तुमुन् प्रत्ययाच्या अर्थों से, भविष्यकालप्रत्ययाऐवजी भूत अध्यै तवै वगैरे प्रत्यय ३४८-३४९ व वर्तमान कालचे प्रत्यय ३२२-३२३ | कृत्यप्रत्ययांच्या अर्थी वेदामध्ये तवै, क्षिप्र या अर्थाचे उपपद असतांना केन् , केन्य व त्वन् प्रत्यय ३२३-३२६ क्त्वा प्रत्यय ३५०-३५४ अनघतन भूत व भविष्य काली णमुल प्रत्यय ३५४-३६४ क्रिया सतत असेल किंवा नजी- विशिष्ट अर्थाच्या अभावीं कृत् कची असेल तर क्रमाने लुङ् प्रत्ययांचे कर्तृवाचकत्व ३६५-३६८ वलृट् प्रत्यय ३२६-३२९ कर्तरि कृत् या सूत्राविषयी प्रत्यय- क्रियातिपत्ति गम्यमान असतांना नियमपक्ष व संज्ञानियमपक्ष ३६८-३७० लुङ् प्रत्यय ३२९-३३२ | सकर्मक धातूंहून केलेल्या लकारांचे जातु, यदा, उत अपि वगैरे उपपदे कर्थत्व व कर्मार्थत्व, तसेंच असतांना किंवा कार्यकारणभाव अकर्मक धातूंहून केल्यास अथवा विधि निमन्त्रण गरे अर्थ कर्नर्थत्व व भावार्थत्व ३७०-३७३ गम्यमान असतांना लिङ् ३३३-३३८ कृत्यप्रत्ययांचे कर्तृवाचकत्व, कर्म- प्रेष अतिसर्ग वगरे अर्थ असतांना वाचकत्व व भाववाचकत्व ३७३-३७६ कृत्य प्रत्यय ३३८-३३९ / लकारप्रत्ययांना होणारे आदेश ३७६-३८८ काल समय व वेला या अर्थाचे सार्वधातुक व आर्धधातुक संज्ञांच्या उपपद असतांना तुमुन् प्रत्यय व्याख्या ३८९-३९० . लुट् प्रत्यय ·भाग ४ ( अध्याय ४ आणि ५) भाग ४-पृष्ठे भाग ४-पृष्ठं ३९-४२ आन्हिक ४१-(स्त्रीप्रत्ययान्हिक-१ प्रातिपदिकांहून ङीप् पूर्वेकडील वैयाकरणांनी यअन्त सू. ४११-१४) पृ. १-३८ प्रातिपदिकांहुन सांगितलेला 'ड्या प्रातिपदिकात्' सूत्राची फा स्त्रीप्रत्यय ४२-४५ उपयुक्तता १-८ द्विगुसमासाहून ङीष् व त्याचा निषेध ४५-४६ लिंगविशिष्टपरिभाषेचे गुणदोषात्मक ऊधस् दामन् व हायन शब्द शेवटी विवेचन व परिभाषेचा स्वीकार ८-१४ असलेल्या बहुप्रीहीहून, तसेच स्त्रीप्रत्ययांचा व समासान्त प्रत्य- केवल मामक वगैरे शब्दांहून यांचा प्रातिपदिकार्थ हाच अर्थ ङीप् ४६-५४ असल्यामुळे प्रातिपदिकापासूनच षकार इत्संज्ञक असलेली प्रातिपदिके लिंगाचा बोध १४-१६ तसेच गौर वगैरे शब्द यांहून लिंगकल्पनेचे विवेचन १६-२१ ङी लौकिक लिंगकल्पना १७-१९ उकारान्त गुणवाचक शब्दाहून शास्त्रीय लिंगकल्पना २०-२१ विकल्पाने की ५५-५६ 'स्त्रियाम्' या शब्दाच्या अर्थाचे गुण शब्दाची व्याख्या विवेचन २१-२३ | पुरुषांच्या नांवावरून स्त्रीचे नांव गुणवाचक शब्दांड्न आश्रयाप्रमाणे साधण्याकरितां ङीष् प्रत्यय लिंगप्रत्यय व वचनप्रत्यय २३-२६ । 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समास- डीए प्रत्यय २७-३० वचनं प्राक् सुवुत्पत्तेः' या परि- पटसंशक शब्द व स्वस वगैरे शब्द भाषेची सिद्धि व विवेचन ५९-६० यांडून डीप् प्रत्ययाचा निषेध ३१-३२ 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ३२-३४ ग्रहणम्' या परिभाषेची सिद्धि बहुदा व बहुयुवा रूपांचे विवेचन ३४ व विवेचन ६१-६२ 'अनुपसर्जनात्' अधिकार व त्याची इन्द्र, वरुण, भव इत्यादि शब्दांहून आवश्यकता ३४-३८ आनुक् आगम व डी आपिशला,काशकृत्ला,कुम्भकारी करणयाचक शब्द पूर्वपद असलेला क्रीत नगरकारी इत्यादि रूपांची शब्द व अन्तोदात्त क्तप्रत्ययान्त सिद्धि ३५-३८ बहुव्रीहि यांदन ङीप् ६४-६५ आन्हिक ४२-(स्त्रीप्रत्ययान्हिक-२ स्वागवाचक पूर्वपद असलेल्या स्. ४२१११५-८६) पृ. ३९.८८ प्रातिपदिकाहून डी ६५-७२ स्वाद्गशब्दाची व्याख्या ६५ टिन् प्रत्यय तमेचद, अप, अम् जातिवाचक शब्दाढून टी ७२-७४ पादि प्रत्यय शेपटी असलेल्या जातिशब्दाची व्याख्या ७२-७३ बापू प्रत्यय ·विषयानुक्रमणी चाप् प्रत्यय प्यङ् आदेश भाग ४-पृष्ठे भाग ४-पृष्ठे पाक,कर्ण पर्ण वगैरे शब्द उत्तरपद 'यूनि लुक् सूत्राची आवश्यकता व असलेल्या शब्दाहून ङीष् ७४ प्रयोजन १०७-१०९ मनुष्यजातिवाचक इकारान्त प्राति- युवप्रत्ययाला गोत्रापत्यातिदेश ११०-११२ पदिकाहून डीए ७४-७५ 'तस्यापत्यम्' सूत्राची आवश्यकता११३-११४ उकारान्त जातिवाचक प्रातिपदि- 'तस्य' शब्दाचा अर्थ ११४-११६ काहून जङ् ७५-७६ 'अपत्य शब्दाचा अर्थ ११६-११७ ७७-८९ 'एको गोत्रे' सूत्राचा वाक्यार्थ ११७.१२४ अण् व इन यांना संज्ञाकारिप्रत्ययोत्पत्तिपक्ष १२४-१२७ ७९-८६ उद्देश व उपदेश यांमधील भेद ८६ आन्हिक ४४-(अपत्यप्रत्ययान्हिक आन्हिक ४३-(सामान्यतद्धित- स. ४|११९५-१७८) पृ. १२८-१६५ प्रत्ययान्हिक सू. ४।१६८२.९४) पृ. ८९-१२७ अपत्य या अर्थी अकारान्त शब्दांहून 'समर्थानां प्रथमाद्वा' सूत्राची आवश्य- सामान्यतः इञ् प्रत्यय १२८-१२९ कता ८९-९० विशिष्ट शब्दांहून गोत्र या अर्थी वृत्तिपक्ष व अवृत्तिपक्ष यांचे विवेचन चफञ्, फक्, अञ्, यञ् 'समर्थ' शब्दाचा अर्थ इत्यादि प्रत्यय 'प्राग्दीव्यतोण्' सूत्रांतील 'दीव्यतः' शिवादि गणांतील शब्दांहून अपत्य. अशा उच्चारणाचे प्रयोजन अर्थी अण् प्रत्यय 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' परिभाषा ९२ वृद्ध नसलेले नदीवाचक शब्द, मानुषी- प्राक् शब्दाची उपयुक्तता ९२ वाचक शब्द, ऋषिवाचक शब्द 'दीव्यत्' शब्दापूर्वीच्या प्रकृती आणि अन्धक वृष्णि व कुरु ध्यावयाच्या किंवा प्रत्यय ध्याव. वंशांतील पुरुषांचे वाचक शब्द याचे याविषयी विवेचन ९२-९४ यांहून अण् प्रत्यय १३७-१४१ प्राग्दीव्यतीय अर्थी ण्य, अञ्, स्त्रीवाचक शब्दांहून अपत्य या अर्थी नञ् व स्नञ् प्रत्यय ९४-९९ सामान्यतः ढक् व विशिष्ट द्विगृहून होणाचा अपत्यार्थभिन्न स्त्रीवाचक शब्दांहून आरकू ,द्रक, प्राग्दीव्यतीय प्रत्वयाचा लुक् ९९-१०२ छण वगैरे प्रत्यय १४१.१४७ पञ्चकपाल शब्दाची अव्यविक- कुरु वगैरे शब्दांहून ण्य प्रत्यय,तिक न्यायाने सिद्धि १०१-१०२ वगैरे शब्दांहून फिज़ , व मनु गोत्रापत्य या अर्थी केलेल्या शब्दाहून अञ् व यत् प्रत्यय १४८-१५४ प्राग्दीव्यतीय प्रत्ययाच्या लुकाचा गोत्र व युवन् संज्ञा १५४-१६१ निषेध १०२-१०३ क्षत्रिय राजाला लागू पडणाऱ्या बिदाः, काश्यपाः (प्रतिकृतयः), देश विशेषवाचक शब्दाहून अत्रिभरद्वाजिका, गर्गभार्गविका अपत्य या अर्थी अञ, अण्, इत्यादि शब्दांची सिद्धि १०३-१०७ ण्य, हे 'तद्राज' प्रत्यय १६२-१६५ . , ·विषयानुक्रमणी . , भाग ४-पृष्ठे भाग ४-पृष्ठे प्रायभव (बहुतेक असणारा) या पत्यम्' या सूत्रांनी प्रत्यय अर्थी सामान्य अण् प्रत्यय व सांगण्याचे प्रयोजन २५६- विशिष्ठ शब्दांन त्याचे अपवाद २६० ठक् ढञ् व वुन् प्रत्यय २३३..२३५ बिल्व वगैरे शब्दांहून विकारार्थी 'तत्र भवः' (तेथें ) असलेला या अण् , उकारान्त शब्दांहून अर्थी सामान्यतः अण् प्रत्यय व अञ्, दोन स्वर असलेल्या त्याचे अपवाद ठञ् श्य छ वगैरे शब्दांहून मय वगैरे प्रत्यय प्रत्यय २३६-२३८ २६१-२७२ व्याख्यानयोग्यवस्तुवाचक शब्दाहून आन्हिक ४९-(प्राग्वहतीय- त्याचे व्याख्यान ' या अर्थी प्राग्धितीयप्रत्ययान्हिक अण, ठञ् , ठक, अण् वगैरे सू. ४ । ४ । १-१४४) प्रत्यय २३८-२४१ पृ. २७३-२९१ वैदूर्य ( मणि ), सौप्न (द्वार) वगैरे शब्दांची सिद्धि २४२-२४३ त्या साधनाने खेळणारा, खणणारा, त्याला उद्देशून केलेला ग्रंथ जिंकणारा, तरणारा, भक्षण या अर्थी सामान्यतः अण् करणारा, उपजीविका करणारा, प्रत्यय व आख्यायिकावाचक इत्यादि अर्थी साधनवाचक शब्दापुढील अण् प्रत्ययाचा शब्दाढून साधारणतः ठक् प्रत्यय कोठे कोठे लोप २४३-२४४ २७३-२७५ 'तो ज्याचा निवास अथवा अभि- 'नर्मम् नित्यम्' येथील नित्य जन असा मनुष्य शब्दाचे प्रयोजन २७५.२७६ सामान्यतः अण् प्रत्यय २४४ द्वगुणिक, वाधुषिक, आधर्मिक, तो ज्याचे भक्तीचे स्थान या अर्थी मार्दङ्गिक, शाक्तीक, याष्टीक, सामान्यतः अण् प्रत्यय २४४-२४५ आस्तिक, नास्तिक, छात्र, 'प्रोक्त ' या अर्थी प्रत्यय २४६-२४९ इत्यादि शब्दांची सिद्धि २७७-२८३ 'केलेला ग्रंथ' या अर्थी प्रत्यय २४९-२५० । प्रारिहतीय अर्थी सामान्यतः होणारा २८४-२९१ आन्हिक ४८-(विकाराद्यर्थक- प्रत्ययान्टिक. सूत्रे ४।३।१२०- आन्हिक ५०-(आहींयार्थप्र- १६८) पृष्ठे २५१-२७२ त्ययान्हिक सू. ५/१४१-५८) त्याचे हे' या अर्थी सामान्यतः पृ. २९२-३२८ 'अण्' प्रत्यय व विशिष्ट शब्दा- प्राक्-क्रीतीय अर्थी साधारणतः छ हून त्याचे अपवाद वुन् , ज्य, प्रत्ययाचे विधान २९२ छ वगैरे प्रत्यय २५१-२५५ प्राक् क्रीताच्छः' सूत्रांतील विकारार्थी प्रत्यय २५६-२७२ २९२ 'तस्येदमू' याने काम भागत उकारान्त शब्द व गो शब्द यांहून असतां 'तस्य विकारः', 'तस्या- २९४-२९५ या अर्थी , यत् प्रत्यय १ . प्राक् पदाचा उपयोग यत् प्रत्यय ·५४ व्याकरणमहाभाष्य भाग ४-पृष्ठं - वगैरे प्रत्यय भाग ४-पृष्ठं नभ्य व कम्बल्य शब्दांची सिद्धि २९५-२९७ स्थालपथिक इत्यादि शब्दांची शरीरावयववाची शब्दांडून यत् सिद्धि ३३६-३३८ प्रत्यय २९८ कालवाचक शब्दांहून निवृत्त अधीष्ट ब्रह्मण्य शब्दाची सिद्धि २९८-२९९ ( नियोजन केलेला ) भृत, आत्मनीन, पितृभोगीण, सर्वज- भूत, भावी, लभ्य, कार्य नीन, सार्वजनिक, पौरुषेय वगैरे इत्यादि अर्थी सामान्यतः ठञ् शब्दांची सिद्धि २९९-३०२ प्रत्यय व विशिष्ट शब्दांहून विकृतिवाचक शब्दाहून त्याची यप् , ठन् वगैरे प्रत्यय प्रकृति या अर्थी छ, ठञ्, ठक् व्युष्ट वगैरे शब्दांहून ' तेथे दिले ३०२-३०६ किंवा केले जाणारे' या अर्थी आहीय अर्थी सामान्यतः ठक् अण् प्रत्यय ३४३-३४४ प्रत्यय .३०७-३०८ प्रयोजन या अर्थी सामान्यतः ठञ् संख्या व परिमाण यांच्या अर्थाचा प्रत्यय व विशिष्ट शब्दांहून अण, विचार व त्यांमधील भेद ३०८-३१० छ वगैरे प्रत्यय ३४५-३४६ शत शब्दादून ठन् य यत् प्रत्यय ऐकागारिक (चोर) आकालिक ति व शत् शेवटी नसलेल्या संख्या- (वीज) या शब्दांची सिद्धि ३४६-३४७ वाचक शन्दाहून कन् प्रत्यय ३१३.३१५ 'तुल्य क्रिया' या अर्थी पति प्रत्यय ३४७.३४९ विंशति व त्रिंशत् शब्दांधून धुन् ३१५-३१६ त्यांतीलप्रमाणे किंवा त्याच्या- अध्पर्ध में पूर्वपद असतांना आहीय प्रमाणे या अर्थी वति प्रत्यय ३४९-३५० प्रत्ययाचा विशिष्ट ठिकाणी उपसर्गाहुन धात्वर्थी वेदामध्ये पति '३१६-३२० प्रत्यय ३५१-३५२ कीत या अर्थी भायणसाधनवाचक 'त्याचा स्वभाव' या अर्थों सामा- मान्दाळून ट, ठम् वगैरे प्रत्यय न्यतः त्वच तल प्रत्यय ३५२ ३२१-३२२ द्रव्य व गुण यांमधील भेद ३५३-३५६ गंगोगय उत्पात निमिर अस- गुणवाचक शब्दांच्या अर्याविषयी तांना निमित्तवाचक शन्दांहून विचार ३५६-३५८ उक्टर यत् वगेरे प्रत्यय ३२२-३२३ अमावाणत्यम् इत्यादि ठिकाणी मान्दिक ५२-(स्वभावार्थप्रत्यया- च व तल प्रत्ययापूर्वी नम् निदफ सू. ५११५९-१३६) समारा ३५८-३६४ पृयु वगैरे दान्दांडून त्व तल याप्रमा- पा, सिनि, निर प्रत्यादि पेंच इमानच् प्रत्यय १६४ निजानन ३२९-३३४ वर्णविशेषयाचक मान्द, हद वगैरे सन का अभी टफ टम् गन्द, ग गुणयनन शन्द पाहन त्य, तन् वपन प्रत्यय ३६४-३६५ पानि, पारगिर, मोप, गरल, गोगम, धोल प्रत्यादि ३६५.३६६ ..

·विषयानुक्रमणी M वगैरे प्रत्यय भाग ४-पृष्ठे भाग ४-पृष्ठे आन्हिक ५२ ( प्रकीर्थिक- विचार ३९५-३९६ तद्धितप्रत्ययान्हिक ५।२।१ आन्हिक ५३- मत्वर्थीयप्रत्यया. ९३) पृष्ठे ३६७-४०२ न्हिक सू. ५।२।९४-९४०) धान्याचे उत्पत्तिक्षेत्र या अर्थी धान्य- पृ. ४०३-४२४ वाचक शब्दांहून साधारणतः 'ते ज्याचे किंवा ज्या ठिकाणी खञ् प्रत्यय व विशिष्ट ठिकाणी आहे. या अर्थी मतुम् प्रत्यय ४०३-४११ ढक्, यत् 'तदस्यास्ति०' सूत्रांतील अस्ति अधिकारांची मण्डूकप्लुति ३६८ शब्दाचा सांप्रतकालीं असणे धान्य शब्दाचा अर्थ व धान्यांचे हा अर्थ व त्याच अर्थी परिगणन मत्वर्थीय प्रत्यय ४०३-४०४ संमुस्वीन, अयानवीन, परोवरीण बहुव्रीहि समासाने अर्थसिद्धि परंपरीण, समांसमीना, आग- होत असल्यास मत्वर्थीय वीन, नातीन, हैयंगवीन, पक्षति, प्रत्ययाचा निषेध ४०५-४०७ . विशाल, अविकट, चिकिन, मत्वर्थीयाहून मत्वर्थीय प्रत्यया- चिपिट इत्यादि शब्दांची विषयी विवेचन ४०७-४०९ विशिष्ट अर्थी विशिष्ट प्रत्यय मतुप् प्रत्ययाच्या अर्थाविषयी ३६९-३७७ विवेचन ४०९-४१० प्रमाणार्थी दन्न, मात्र, गुणवाचक शब्दापुढील मतुम् आणि वतुप् प्रत्यय ३७८-३८१ प्रत्ययाचा लुक् ४११ संख्यावाचक शब्दांहून अव. मतुप् प्रत्ययाच्या अर्थी विशिष्ट यवयुक्त या अर्थी तयप् शब्दांहून लच, इलच, श, प्रत्यय ३८१-३८४ न, ण (अ), विन्, इन् , अण् , 'गुणनिमान' या अर्थी संख्या- उरच , र, म, व, इरन, इरच् , वाचक शब्दाहून मयट् प्रत्यय ३८५-३८७ वलच् इत्यादि प्रत्यय ४१२.४१७ निमान व निमेय शब्दांच्या अकारान्त शब्दांहून मत्वर्थी इनि अर्थाविषयी विचार ३८६-३८७ (इन् ) व ठन् (इक) प्रत्यय संख्यावाचक शब्दांहून पूरणार्थी व विशिष्ट शब्दांडून इलच्, डट्, मट्, थुक, तिथुक् ठ, यप, विन् , इनच् , इत्यादि प्रत्यय ३८७-३९४ चालु (आलु), आलच, अच्, अस्यवामीय, कयाशुभीय, शीतक, इनि, युस् वगरे प्रत्यय ४.१८-४२४ उष्णक, अधिक, पार्श्वक, आय:- आन्हिक ५४-(विभक्तिसंज्ञक- शूलिक, षट्क, श्रोत्रिय, श्राद्धी, प्रत्ययान्हिक सू. ५१३११-५४) श्राद्धिक, साक्षिन् , क्षेत्रिय इत्यादि शब्दांची विशिष्ट अर्थी पृ. ४२५-४४३ विशिष्ट प्रत्ययांनी सिद्धि ३९४-४०२ किम्, युष्मद्, अस्मद्, द्वि आणि आमाय-शब्दांच्या स्वरूपाविषयी भवत् यांशिवाय इतर सर्वनाम- लागून सिद्धि द्वयस, ' . .

·५६ ३ व्याकरणमहाभाष्य भाग ४-पृष्ठे " - . निपातन शब्द भाग ४-पृष्ठे शब्दांदन विभक्तिसंज्ञक तदित कालितरा, शुक्लतरा, इत्यादि प्रत्ययांचे विधान व विभक्ति- रूपांच्या सिद्धांविषयी व संज्ञा देण्याचे प्रयोजन ४२५-४२६ अर्थाविषयीं विवेचन ४४८-४५० विशिष्ट सर्वनामांना विभक्ति- अतिशायन शब्दाच्या अर्था- प्रत्ययांपूर्वी विशिष्ट आदेश ४२६-४२८ विषयी विचार ४५१-४५३ पञ्चम्यन्ताहून तसिल् , व सप्तम्य- दोघांमधील तारतम्य अभिप्रेत न्ताहून त्रल् प्रत्यय ४२८-४३२ असतांना तरप् व ईयसुन् विशिष्ट सर्वनाम शब्दांहून विशिष्ट प्रत्यय ४५३-४५५ अर्थी दा, हि, दानी इत्यादि गुणवाचक शब्दांहूनच इष्ठन् प्रत्यय ४३२-४३३ व ईमुयन् प्रत्ययांचे विधान सद्यः, परत्, अद्य इत्यादि इष्ठन् व ईयसुन् प्रत्ययांपूर्वी विशिष्ट ४३३-४३४ गुणवाचक शब्दांना होणारे प्रकार या अर्थीच्या सर्वनाम शब्दांहून विशिष्ट आदेश ४५६-४५८ स्वार्थी थाल् प्रत्यय, तसेंच इदमू प्रशस्तार्थवाचक शब्दांहून प्रशंसा व किम शब्दांहून थमु प्रत्यय ४३४-४३५ अर्थी रूपप् प्रत्यय ४५८-४६० सतम्यन्त, पञ्चम्यन्त व प्रथमान्त रूपप् प्रत्यय शेवटी असलेल्या दिग्वाचक शब्दांहून साधारणतः शब्दांच्या लिंगवचनांचे अस्ताति (अस्तात्) व विशिष्ट विवेचन ४५८-४६० शब्दांहून अतसुच् , आति, आख्यात व नाम यांतील भेद ४५९ एन इत्यादि स्वार्थिक प्रत्यय ४३५-४३९ - 'क्रियेची बहुतेक पूर्णता' या अर्थी संख्यावाचक शब्दांडून क्रियेचा कल्प, देश्य, व देशीय प्रत्यय, व विशेष प्रकार या स्वार्थी धा हे प्रत्यय शेवटी असलेल्या प्रत्यय ४३९-४४० शब्दांच्या लिंगाचा व निन्दा गम्यमान असतांना प्राति- वचनाचा विचार ४६०-४६३ पदिकाहून स्वार्थी पाशप् प्रत्यय ४४१ | सुबन्त शब्दांहून 'बहुतेक पूर्णता' तीय हा पूरण प्रत्यय शेवटीं अस- या अर्थी सुबन्ताच्या मागे लेल्या प्रातिपदिकाहून भाग या लागणारा बहुच प्रत्यय ४६३.४६७ अर्थी अन् प्रत्यय ४४१-४४३ अव्यय व सर्वनाम शब्द यांहून स्वार्थी अकच् प्रत्यय ४६७-४७. आन्हिक ५५-(आतिशायनिक- कुत्सित अथांची विवक्षा असतांना प्रत्ययान्हिक सू. ५१३१५५- प्रातिपदिकाहून स्वार्थी क या ११९) पृ.४४४-४८१ प्रत्ययाचे विधान ४७०-०४७२ प्रकर्ष या अर्थी साधारणतः प्राति- मनुष्यनामाहून अनुकम्पा गम्यमान पदिकांहून तमप् (तम) व इष्ठन् असतांना स्वार्थी ठच (इक) (इ8) प्रत्यय ४४४ प्रत्यय व मनुष्यनाम अनेकान् समान गुणांचे बाबतीत अतिशायन असेल तर दुसन्या अचाच्या म्हणजे प्रकर्ष घेण्याची इष्टता ४४४.४४८ पुढील भागाचा लोप ४७२-४७५ , ·विषयानुक्रमणी , भाग ४- भाग ४-पृष्ठे थोडे किंवा लहान हा अर्थ गम्य- असलेले शब्द यांहून स्वार्थी ख भान असतांना प्रातिपदिकाढून प्रत्यय ४८३-४८५ स्वार्थी क प्रत्यय व विशिष्ट नित्यप्रत्यय संशेची व्याख्या ४८४-४८५ शब्दांतून र, आणि टरच् क्रियेची आवृत्ति गम्यमान (तर)प्रत्यय ४७५..४७६ असतांना संख्यावाचक शब्दां- निर्धारण या अर्थी किं, यत् , तत् हून कृत्वसुच इत्यादि प्रत्यय ४८६.४८८ व एक या शब्दांडून उतरच पितृदेवत्य, आतिथ्य, अर्घ्य, देवता, (तर) व डतमन् ( तम) छन्दस्य, वसव्य, नव्य, पूर्व्य, प्रत्यय ४७६-४७८ प्रण, प्रत्न, भागधेय, क्षेम्य, अवक्षेपण या अर्थी कन् प्रत्यय ४७८ इत्यादि शब्दांची विशिष्ट अवक्षेपण व कुत्सित यांमधील भेद ४७८ प्रत्ययांनी सिद्धि ४८९-४९५ प्रतिकृति या अर्थी कन् प्रत्यय व 'तसा नसून तसा होणारा' या विशिष्ट ठिकाणी त्याचा लुप् ४७८-४७९ अर्थी, व कृ, भू, अथवा अस् समासाहून इवार्थी (त्यासारखा यांचा योग असतांना होणारा या अर्थी) छ ( ईय) प्रत्यय, 'च्चि' प्रत्यय ४९५-४९६ व विशिष्ट शब्दांहून अण् , ढक् 'अव्यक्त अनुकरण' या अर्थी ४७९-४८० डाच् प्रत्यय ४९६.४९७ आयुधजीवि लोकांचा संघ या अर्थी समासाच्या शेवटी विशिष्ट शब्दांना असलेल्या शब्दांहून ज्यट् (य), स्वार्थी लागणारे समासान्त' छ वगैरे 'तद्राज' प्रत्यय व प्रत्यय ४९८-५१२ बहुत्वविवक्षा असतांना त्या ससासान्त शब्दाचा अर्थ, अन्त प्रत्ययांचा लुक ४८०.४८१ शब्दाची उपयुक्तता व समासान्त प्रत्यय लागलेल्या प्रातिपदिकांच्या आन्हिक ५६-(स्वार्थबोधक- लिंगाचा विचार ४९८-५०० तद्धितप्रत्ययान्हिक विशिष्ट ठिकाणी समासान्ताचा सू.५।४।१-१६०,पृ.४८२-५१६ प्रतिषेध ५००-५०१ समासान्त डच् प्रत्यय ५०१-५०२ वीप्सा गम्यमान असतांना स्वार्थी समासान्त अ प्रत्यय ५०२-५०३ पाद व शत या शब्दांहून तसेंच समासान्त अच् प्रत्यय ५०३-५०६ अर्धवट झालेली क्रिया गम्यमान समासान्त टच् प्रत्यय ५० ०६-५०७ असतांना कान्त प्रातिपदिकांहून बहुवीहि समासाहून विशिष्ट ठिकाणी ४८२-४८३ षच्, ष, अप् , अञ्, इत्, अषडक्ष वगैरे शब्द व अधि शेवटी कप् इत्यादि समासान्त ५०७-५११ चंगरे प्रत्यय वुझ प्रत्यय ८ ·भाग ५ (अध्याय ६) भाग ५-पृष्ठे कृञ् , चर, भाग ५-पृष्ठे तील 'धातोः' व 'अनभ्या- आन्हिक ५७-- (द्विवचननि. सत्य' या पदांच्या प्रयोजनाचा रूपणान्हिक सू. ६.१११-१२) विचार २३.२५ पृ.१-३९ सन्यडोः' सूताचा वाक्यार्थ २५-३२ एकाक्षरात्मक धातूला व्यपदेशिव- 'सन् व यङ् पुढे असतांना द्भावाने द्विवचनसिद्धि द्विवचन' असा वास्यार्थ २५-२६ द्विवचन शब्दाच्या अर्थाविषयीं 'सन्नन्त व यङन्त शब्दस्वरूपाला विवेचन द्विर्वचन' असा षष्ठयन्त पक्ष घेऊन स्थानेद्विवचनपक्ष वाक्यार्थ २६-३१ द्विःप्रयोगद्विर्वचनपक्ष ८-१० 'षष्ठयन्तपक्षी द्विःप्रयोगरूप द्विवचन' दोन अथवा अधिक स्वर ज्यांत हा सिद्धान्त ३१-३२ आहेत अशा व स्वराने आरंभ दाश्वान् , साहान् व मीट्वान् निपातनें ३२-३३ होणान्या धातूला पहिल्या चल्, हन् , या सूत्राने पहिल्या भागाला व धातूंना क प्रत्यय पुढे दुसऱ्या सूत्राने दुसऱ्या भागा- असतांना द्वित्व ३३-३४ ला द्वित्वाची प्राप्ति व इष्ट रूप यण अय् अव् इत्यादि विधीपेक्षा १०-१५ पूर्वविप्रतिषेधाने द्वित्वाचे विधान ३४.३५ संयोगाच्या आरंभी असलेल्या द्वित्वापेक्षा पूर्वविप्रतिषेधाने संप्रसारण, न, द आणि र यांना द्वित्वाचा आत्व, धात्वादिविकार, गुण, प्रतिषेध वृद्धि इत्यादि कार्याचे विधान ३५-३९ इष्य धातु, कण्डूय वगैरे धातू आन्हिक ५८-(संप्रसारणान्हिक व नामधातू यांच्या सन्नन्त रूपांमध्ये तृतीय एकाच- सू. ६।२।१३ ४४) पृ. ४०-६९ भागाला द्विर्वचन १५ व्यङः संप्रसारणं पुलपत्योस्तत्पुरुषे' अभ्यास व अभ्यस्तसंज्ञा १६ या सूत्राने घ्यङ् प्रत्ययाला 'उभे अभ्यस्तम्' या सूत्रांत 'सह' सांगितलेल्या संप्रसारणाचे विवेचन४०-४८ शन्दाच्या आवश्यकतेविषयी 'निर्दिश्यमानालाच आदेश होतात! विचार १६-२१ या परिभाषेनें प्यङ् प्रत्ययाला 'जक्षित्यादयः पट्' या सूत्रांत संप्रसारणाची सिद्धि ४२ पट्' शब्दाचे जागी सप्त 'अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य' या शब्दाच्या आवश्यकतेविषयी परिभाषेच्या स्वीकाराविषयी विचार २१.२२ विवेचन व परिभाषा-स्वीका- लिटि धातोरनमासस्य' राची इष्टता ४२.४८ पाहून निर्णय सूत्रां- ·विषयानुक्रमणी ५९ - भाग ५-पृष्ठे भाग ५-पृष्ठे 'अहिल्यावयिन्याधि०' या सूत्रांत 'धातोः' या अधिकारामुळे वाय असा शब्द घालण्याचे प्रातिपदिकाला औत्वाची प्रयोजन ४८-५० अप्राति ७८ 'लिटयभ्यासस्योभयेषाम्' सूत्रां- स्फुर , क्री, इङ्, जि, सिधू, मी, भी तील उभयेषाम् शन्दाची इत्यादि धातूंना आत्त्व ७९-८३ उपयुक्तता ५१-५२ / सूज् दृश् इत्यादि धातूंना अम् संप्रसारण व संप्रसारणाश्रय आगमाचे विधान ८३-८४ कार्योचे हलादिशेष वगेरे शिरस् शब्दाला शीर्षन आदेश ८४-८६ कार्यापेक्षा बलीयस्त्व ५२-५४ पाद दन्त नासिका इत्यादि शब्दांना णिजन्त स्वप् धातूला चङ् पुढे पद् दत् नस् वगैरे आदेश ८६-८७ असतांना व वश धातूला यह धातूच्या आदि-षकाराला सकार- पुढे असतांना संप्रसारणाचा आदेशाचे विधान ८७-८८ निषेध ५५ । नामधातू व ष्ठिव व ष्वक् धातू श्रृत व आपीन या शब्दांची सिद्धि ५६ यांना सकारादेशाचा प्रतिषेध ८८-८९ श्वि आणि हे या धातूंना संप्रसारण धातूच्या आदि-णकाराला नकार विधि ५७-६१ आदेश ८९-९० अपस्पृधेधाम् , आनृचुः इत्यादि वल वर्ण पुढे असतांना सांगितलेल्या संप्रसारणाची विशिष्ट उदाहरणे ६१-६२ वकाराच्या व यकाराच्या लोपाचें संप्रसारण पुढे असतांना मागील विवेचन.. ९०-९२ यणाला संप्रसारण-निषेध होतो "लोपविधानावर अतिव्याप्ति दोष ९१ या सूत्रकारांच्या विधानाची लोपविधान.ची अनावश्यकता ९२ ज्ञापकाने सिद्धि ६२-६५ 'वि' प्रत्ययाच्या अपृक्त वकाराचा समान अंगामध्ये म्हणजे एकाच लोप ९३-९४ अंगामध्ये पुन्हां संप्रसारणाचा सु ति आणि सि यांच्या अपृक्त निषेध ६६-६७ व्यंजनाचा लोप ९४-९७ त्रि, रयि व कक्ष्या या शब्दांतील संबुद्धि प्रत्ययाच्या अपृक्त व्यंजनाचा यण वर्णाला वैदिक प्रयोगामध्ये लोप ९७-१०१ संप्रसारण ६७-६८/ वेदामध्ये 'शि'प्रत्ययाचा लोप १०१-१०२ 'तुक्' आगमाचे विधान १०२.१०५ आन्हिक ५९-(आत्वनत्वाचादेशा संहिता आधिकारांतील काय १०५-११३ न्हिक सू. ६४५.८३) तुक् आगम १०५-१०६ पृ. ७०-७८ यण आदेश १०६-११० अय् अव् आय आव आदेश 'आदेच उपदेशेशिति' सूत्राचा ११०-११२ अर्थ ७०-७८ क्षय्य, जय्य, कय्य, मय्य, प्रवय्य अशिति यांतील नत्राचा पर्युदा- इदय्य, शरव्य शब्दांची सिद्धि साने अर्थ ७१-७७ ११२-११३ ·६० ध्याकरणमहाभाष्य भाग ५-पृष्ठे भाग ५-पृष्ठे ४ सूत्राचा वाक्यार्थ आन्हिक ६१ ( पूर्वसवर्णपररूप- आन्हिक ६०-(एकादेशान्हिक प्रकृतिभावान्हिक सू. ६।२॥ सू. ६।११८४-१०१) पृष्ठ १०२-१५७)पृ. १५५-१९४ ११४-१५४ 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ' या एकादेशविधान ११४-१३१ १५५-१६२ एकादेश शब्दाचा अर्थ ११४. 'प्रथमयोः' या पदाने पहिल्या ११८ दोन विभक्ती घ्यावयाच्या एकादेशाचे पूर्वान्तवत्त्व व अथवा पहिले दोन विभक्ति- त्याची उदाहरणे १२१- प्रत्यय घ्यावयाचे याविषयी १२७ विचार १५५ एकादेशाचे परादिवत्त्व व 'प्रथमयोः' व 'पूर्वसवर्णः त्याची उदाहरणे १२७. असा सूत्र विभाग करण्याविषयी १२९ विचार १५६-१६२ अन्तादिवद्भावाची प्रतिषेधस्थले तस्माच्छसो नः पुंसि' या सूत्रां- १२९.१३१ तील पुंसि या शब्दाच्या पत्व व तुक् आगम करावयाचे अर्थाचे विवेचन १६२-१६४ असतांना एकादेशा असिद्धत्व पूर्वरूप एकादेश १६४.१७० व त्याला विशिष्ट ठिकाणी संप्रसारण संज्ञा वर्णाला किंवा अपवाद १३१-१३४ वाक्याला याविषयी विचार गुण एकादेश १३४-१३७ १६५ वृद्धि एकादेश १३७-१४७ अन्तरङ्गबलीयस्वाचे निरूपण अक्षौहिणी, प्रौढ, ष, प्रैष्य, १६८.१७० स्वैर, सुखात, प्राण, दशार्ण हस्व अकारापुढील रुत्वाने झालेल्या इत्यादि शब्दांची विशिष्ट रेफाला उकार आदेश १७१-१७३ वृद्धि-विधानाने सिद्धि स्वरसंधि कर्तव्य असतांना १३८१३९ प्लुताचे सिद्धत्व १७१ उपसर्गाहून अकारादि नाम- वेदामध्ये ए व ओ यांना अकार धातूचे रूप पुढे असतांना पुढे असतांना प्रतिभाव १७३.१७५ वृद्धि १४० गो शब्दाच्या 'ओ'काराला विकल्पानें तुक आगम, गुण, वृद्धि, संधिकार्य व स्फोटायनाच्या संप्रसारण, दीर्घ, णिलोप मताने अव् आदेश १७५-१७७ इत्यादि कार्योच्या परस्पर- प्रकृतिभावनिरूपण १७७-१८२ विप्रतिषेधस्थली निर्णय शाकल्य मताने पदाच्या शेवटच्या १४१.१४७ इक् स्वराला असवर्ण स्वर 'आ'कार एकादेश १४७-१५० पुढे असतांना प्रकृतिभाव व पररूप एकादेश १५०.१५४ हस्व १७९.१८१ - ·विषयानुक्रमणी ६ भाग ५-पृष्ठे भाग ५-पृष्ठे सित् प्रत्यय पुढे असतांना व नमस्वरबलीयस्त्व २०३ नित्य समासामध्ये शाकल- मागील उदात्ताचा लोप झाला ह्रस्वाचा प्रतिषेध १८०-१८१ असतां पुढील अनुदात्ताला अकार पुढे असतांना कोणत्याही उदात्त २०४२०७ अक् स्वराला शाकल्यमताने धातूच्या अंताला उदात्त २०७-२०९ प्रकृतिभाव १८१-१८२ चकार इत्संज्ञक प्रत्यय शेवर्टी अप्लुतवद्भाव १८२.१८३ असलेल्या शब्दाच्या अन्त्य द्विर्वचनस्थली कृ धातूला सांगि- स्वराला उदात्त २०९ तलेल्या सुट् आगमाचे ककारा- तिस्, शब्दापुढील जस् प्रत्ययाला पूर्वी विधान १८४-१८९ व चतुर् शब्दाच्या अंत्याला सुट् विधि हा व्यवस्थाविधि उदात्त २०९-२१३ किंवा स्वतंत्रविधि याविषयी सप्तमी वहुवचन 'सु' पुढे असतांना विचार १८५-१८६ एकाच असणाऱ्या शब्दापुढील स्थानेद्विवचनपक्षी व द्विःप्रयोगरूप तृतीयादि विभक्तिप्रत्ययांना द्विवचनपक्षी सुट् आगमाचा उदात्त २१३-२१५ विचार १८६-१८७ दीर्घ झालेल्या अष्टन् शब्दापुढील सुट् आगमाविषयी उपदशि- सर्वनामस्थानभिन्न विभक्तींना वद्भावाचे विधान १८७-१८८ उदात्त २१६-२१७ धातूचा संबंध प्रत्ययाशी प्रथम नदीसंज्ञक प्रत्ययाला व होतो किंवा उपसर्गाशी प्रथम सर्वनामस्थानभिन्न अजादि होतो याविषयी विचार १८७-१८८ प्रत्ययांना विशिस्थळी अपरस्पर,गोप्पद,विष्किर आश्चर्य, उदात्त २१७-२१८ मस्करिन्, पारस्कर, कारस्कर मतुप् प्रत्यय व नाम् प्रत्यय यांना किष्किन्धा, तस्कर, वृहस्पति विशिष्ट ठिकाणी उदात्त २१९-२२१ इत्यादि शब्दांची सुट् आगमानें गो, श्वन्, वगैरे शब्दांना सिद्धि १९०-१९४ सापकाचः०' या सूत्राने प्राप्त झालेल्या उदात्ताचा आन्हिक ६२-(उदात्तादिस्वराविधाना- प्रतिषेध २२१-२२२ न्हिक सू. ६।१।२५८.२२३) तकार इत्संज्ञक असलेल्या पृ.१९५-२४६ प्रत्ययाला स्वरित २२३-२२४ 'एका पदामध्ये एकच स्वर उदात्त तास् प्रत्यय, अनुदाचेत्संज्ञक अथवा मुख्य स्वरित; व धाद, डित् धान, आणि त्याशिवाय बाकीचे सर्व स्वर उपदेशी हस्व अकारान्त अनुदात्त' या 'एकवर्जपदस्वर' शन्दत्वरूप यांच्या पुढील शारखसिद्धांताचे विवेचन १९५-२०३ ल-तार्यधातुक प्रत्ययाला प्रकृतित्वरबलीयस्त्व २०१ अनुदात्त रातिशिष्टत्वरवलीपल्स २०१.२०२ अगत्ताच्या आदीला आयु.

·६२ व्याकरणमहाभाष्य भाग ५-पृष्ठे - - भाग ५-पृष्ठं दात्त २३० कर्मधारय व द्विगु समासांमध्ये भी, ही, भ, हु इत्यादि अभ्यस्त. विशिष्ट ठिकाणी पूर्वपदाला संज्ञक धातूंहून केलेल्या प्रत्य- प्रकृतिस्वर २५५-२५६ याच्या मागील वर्णाला उदात्त द्वन्द्व समासामध्ये विशिष्ट ठिकाणी २३०-२२३ पूर्वपदाला प्रकृतिस्वर २५७ कर्तरिप्रयोगांत यक् प्रत्ययापूर्वी महानीहि, महागौरव, गोसारथि, अजन्त धातूंना आयुदात्तत्व २३३-२३४ कुरुगाईपत, पण्यकम्बल, यूप- म् अथवा न् इत् जोडलेल्या दारु, कष्टश्रित वगैरे समासां. समुदायाच्या आदीला आयु. मध्ये पूर्वपदाला प्रकृतिस्वर २५७-२६० दात्त २३४ । क्तप्रत्ययान्त उत्तरपद पुढे अस- संज्ञावाचक उपमान शब्दाला तांना 'गति संशकाला प्रक- आधुदात्तत्व २३४-२३७ तिघर २६०-२७० दोन अच् असलेल्या निष्ठा- पूर्वपदाला मुकुटेकार्षापणम्, वैया- प्रत्ययान्त संज्ञा-शब्दाला करणहस्ती, गवाध्यक्ष, भिक्षा- आद्युदात्तत्व २३७-२३८ कंस, तन्तुवाय, उष्ट्रकोशी, कर्तृवाचक आशित शब्दाला, तसेच युक्तारोही, मन्दुरज इत्यादि वेणु व इन्धान शब्दांना आयु- विशिष्टस्थली आयुदात्तविधान २७१-२७२ दात्तत्व २३८-२४० | सर्वश्वत, गुडोदक, पूर्वपाणिनीय, रित् प्रत्ययान्ताच्या उपोत्तमाला सर्वपाञ्चालक, विश्वदेव, वृको- उदात्त २४० दर, कुण्डोदर, प्रक्षालितपाद अवती व ईवती शेवटी असलेल्या इत्यादि ठिकाणी पूर्वपदाला स्त्रीलिंगीशब्दांना अन्तोदात्तत्व२४०-२४१ अन्तोदात्तत्व २७५-२७९ अञ्च् धातूच्या 'च'कारच शिल्लक शङ्कुकर्ण, गोकर्ण, ऋष्यशृङ्ग, सुकर्मा, राहिलेल्या दधीचः दधीचा परिकूल, ब्राह्मणराज्य इत्यादि वगैरे रूपांमधील चकाराच्या ठिकाणी पूर्वपदाला आयुदात्तत्व पूर्वीच्या स्वराला उदात्त २४१-२४३ २७९-२८१ समासाच्या अन्ताला उदात्त २४३-२४६ व्यंजनांचे सर्वदा स्वररहित आन्हिक ६४-(उत्तरपदस्वर- निरूपणान्हिक ६।२।१३९-१९९) उच्चारण २४३-२४६ पृ.२८२-२९६ आन्हिक ६३-(पूर्वपदम्वर- निरूपणान्हिक ६२४१- उत्तरपदाला प्रकृतिस्वर २८२-२८५ गति कारक आणि उपपद यांचे १३८) २४७-२८१ पुढील कृत्पत्ययान्त उत्तरपदा- बहुव्रीहीमध्ये पूर्वपदाला प्रकृति- ला प्रकृतिस्वर २८३-२८५ स्वर २४७-२५१ | वनस्पति वगैरे सामासिक शब्द विशिष्ट तत्पुरुष समासांमध्ये पूर्व व देवताइन्द्वसमास यांमध्ये पदाला प्रकृतिस्वर २५१-२५५ दोन्ही पदांना प्रकृतिस्वर २८५ ·विषयानुक्रमणी ६३ ३ तीन पक्ष भाग ५-पृष्ठे। भाग ५-पृष्ठे समासाच्या अन्य स्वराला अन्तो- त्ताचें सामान्यतः विधान २८५-२८७ आन्हिक ६६ (पुंवद्भावान्हिक समासाच्या उत्तरपदातील अन्त्य- सू. ६।३।३४-४५) पृ.३१२-३३१ स्वराला विशिष्ट ठिकाणी उदा- 'स्त्रियाः पुंवत् ०' सूत्रांतील भाषित. त्ताचे विधान २८७-२९६ पुंस्क व अनूङ् या शब्दांच्या अर्थाविषयी विचार ३१२-३१३ आन्हिक ६५-(अलुक्समा- 'स्त्रियाः' या पदाच्या अर्थाविषयी सान्हिक सू. ६।३।१-३३) ३१३-३१९ पृ. २९७-३११ प्रत्ययग्रहणपक्ष ३१३-३१७ स्त्रीशब्दग्रहणपक्ष ३१७.३१८ अलुक्' व 'उत्तरपदे' या त्यर्थग्रहणपक्ष ३१८-३१९ अधिकारांच्या मर्यादा व स्त्रीशब्दग्रहणपक्षास मान्यता व प्रयोजनें २९७-२९९ त्यावरील दोषांचा परिहार ३१९-३२१ स्तोकान्मुक्तः, ब्राह्मणाच्छंसी इत्यादि तसिल् प्रत्ययापासून कृत्वसुच् प्रत्ययां- ठिकाणी पंचमीचा अलुक्समास २९९ पर्यंत सांगितलेल्या प्रत्ययांपैकी ओजसाकृत, जनुषान्ध, मनसाज्ञा- जे प्रत्यय पुढे असतांना पुंवद्भाव यिन् , आत्मनाचतुर्थ, आत्मनेपद, होतो त्यांचे परिगणन ३२१-३२५ परस्मैपद, आत्मनेमाष इत्यादि पुंवद्भावाची निषेधस्थले ठिकाणी चतुर्थीचा अलुक्समास कर्मधारय समासामध्ये, तसेच २९९-३०१ जातीय व देशीय प्रत्यय पुढे युधिष्ठिर, दिविस्पृक् , हृदिस्टक् असतांना पुंवद्भावाचे विधान ३२७ इत्यादि ठिकाणी सप्तमीचा कुक्कुटाण्ड, मृगक्षीर इत्यादि अलुक्समास ३०१.३०२ ठिकाणी पुंचद्भावाचे विशिष्ट 'राजग्राह्य कर' या अर्थाच्या 'कार' विधान ३२७-३३० शब्दाशी सप्तमीचा अलुक् घ, रूप, कल्प वगैरे प्रत्यय पुढे समास व त्याचा विशिष्ट ठिकाणी असतांना डीप्रत्ययान्त अनेकाच शब्दांना हस्वविधान ३३०-३३१ मध्येगुरु, अन्तेगुरु इत्यादि ठिकाणी आन्हिक ६७-(उत्तरपदनिमित्तका- सप्तमीचा अलुक् समास ३०४ बाहुल्याने म्हणजे विशिष्ट ठिकाणी देशान्हिक (सू. ६।३।४६-१३९) प्रयोगास अनुसरून अलक् पृ.३३२-३६७ समासाचा विकल्प ३.४.३०८ विशिष्ट शब्द उत्तरपद असतांना उत्तरपदापूर्वी पूर्वपदाच्या शेवटील पूर्वपदाला होणारे आदेश ३३२-३४८ हव ऋकाराला विशिष्ट महत् द्वि व अष्टन् शब्दांना ठिकाणी आनन आदेश आव ३३२-३३४ देवताद्वन्द्वामर्थे पूर्वपदाच्या शेवटील त्रि शब्दाला त्रयस् ३३४.३३५ वर्गाला आनङ आदेश ३१०.३११ हृदय पान्दाला हद् ३३६-३३७ प्रतिषेध ·६४ व्याकरणमहाभाष्य भाग ५-पृष्ठे भाग ५-पृष्ठे पाद शब्दाला पद् ३३७-३३८ पुढे असतांना दुक् आगम ३५७-३५८ उदक शब्दाला उद् ३३८-३३९ पृषोदर, षोडश इत्यादि शब्दांच्या ङयन्तभिन्न इगन्त शब्दाला शिष्ट लोकांनी केलेल्या उच्चा- विकल्पाने हत्व ३३९.३४१ रणाला मान्यता खित्-प्रत्ययान्त उत्तरपद पुढे द आणि र यांचा लोप झाला असतांना अव्ययाशिवाय असतां पूर्वीच्या अण् स्वराला इतर पूर्वपदाला हस्व दीर्थ, व सह व बहू यांच्या ३४२-३४३ 'अकाराला ओ आदेश ३६१-३६३ खित् प्रत्ययान्त उत्तरपद पुढे संहिता म्हणजे पदांचे जोडून उच्चा. असतांना मुम् आगम ३४४ रण असल्यास पूर्वपदाला अम् आगमाला प्रत्ययाप्रमाणे विशिष्ट ठिकाणी दीर्घविधान ३६४-३६७ मानावे असा अतिदेशव संप्रसारणाला उत्तरपद पुढे अस-- त्याची प्रयोजने ३४४-३४६ तांना दीर्घविधान सत्यकार, अगदंकार, लोकपृण, तिमिगिल, भद्रंकरण, रात्रि- आन्हिक ६८- (दीर्घाद्यग- चर, रात्रिचर इत्यादि कार्यान्हिक ६४।११-२१ शब्दांची सिद्धि ३४६.३४८ पृ. ३६८----३८५ नञ् अव्ययाच्या नकाराचा उत्तर पद पुढे असतांना लोप व अङ्गाधिकाराच्या मर्यादेचा विचार उत्तरपद स्वरादि असल्यास ३६८-३६९ त्याला नुट् आगम ३४८-३४९ अगस्य सूत्रांतील अङ्गस्य नभ्राट् , नपाद्, नवेदाः, नासत्याः ही स्थानषष्ठी, किंवा इत्यादि निपातन-शब्द ३४९-३५० अवयवषष्ठी किंवा संबन्धषष्ठी सह शब्दाला स आदेश ३५०-३५३ याविषयी विवेचन ३६९-३७१ समान शब्दाला स आदेश ३५३-३५४ । अङ्गाधिकाराची प्रयोजनें ३७१-३७४ हक् दृश व वत् उत्तरपद अशावयव व व्यंजनापुढील अशा असताना इदं आणि किम् सर्व- संप्रसारणाला दीर्घ ६७४-३७५ नामांना ईश आणि की आदेश नाम् प्रत्यय पुढे असतांना अंगा- व इतर सर्वनामांच्या शेवटच्या ला दीर्घ ३७५-३७६ वर्णाला आ आदेश ३५४ संबुद्धिव्यतिरिक्त सर्वनामस्थानप्रत्यय अञ्च धातु उत्तरपद असतांना पूर्व- पुढे असतांना विशिष्ट शब्दां- पदाला विशिष्ट ठिकाणी होणारे च्या उपधेला दीर्घ ३७६-३८१ अद्रि वगैरे आदेश ३५४-३५६ सन् पुढे असतांना अजन्त धातू, उत्तरपद असू शब्दाच्या आदि तसेच हन् आणि गम् धातू, अकाराला विशिष्ट स्थळी यांच्या स्वराला दीर्घ ३८१-३८२ विशिष्ट आदेश ३५६-३५७ च्छ आणि व यांना अनुक्रमाने अन्य शब्दाला विशिष्ट उत्तरपद् श आणि उ आदेश ३८२-३८५ ~ ·विषयानुक्रमणी भाग ५-पृष्ठे आन्हिक ६९-(आभीयासि- द्धत्वान्हिक सू. ६।४।२२-६१) पृ. ३८६-४३२ 'असिद्धवत्रा भात् ' सूत्रांतील 'असिद्ध' व 'अत्र' या शब्दां- ची उपयुक्तता ३८६-३८७ 'असिद्धवत्' या सूत्राने सांगि. तलेल्या असिद्धत्वाच्या प्रयो- जनांचें परिगणन ३८७-३९२ प्रस्तुत सूत्र न केल्यास प्राप्त न होणाऱ्या कार्याचे परिगणन ३९२-३९४ प्रस्तुत सूत्रांने सांगितलेल्या असि- द्धत्वावर येणारे दोष व त्यांच्या निवारणाकरितां विशिष्ट विधा- नांची आवश्यकता ३९४-४०० सूत्रांतील 'आभात् ' या पदांतील आ शब्द मर्यादावाचक किंवा अभिविधिवाचक या- विषयी विवेचन ४००-४०४ नकाराच्या लोपाचे विधान ४०४-४०८ 'भान्नलोपः' या सूत्रांत 'नात्' न उच्चारतां 'श' जोडून 'भात्' असे उच्चारण कर- ण्याचा हेतु ४०४-४०६ इदित् नसलेल्या धातूंच्या व्यञ्जनान्त 'अंगाच्या उपधा-नकाराचा कित् किंवा डित् प्रत्यय पुढे असतांना लोप ४०६ बुंह , दंश, रङ्, स्यन्दु, अञ्च्, भञ्ज, इत्यादि धातूंच्या नकाराचा विशिष्ट ठिकाणी लोप ४०६.४०८ शास् धातूच्या 'आ'काराला इकार४०९-४११ भनुदात्तोपदेश धातू तसेंच वन् तन् वगैरे धातू यांच्या शेवटी अस- ९ भाग ५-पृष्ठे लेल्या अनुनासिकाचा लोप ४११-४१२ जन् सन् व खन् या धातूंच्या अन्त्य वर्णाला झलादि सन् , अथवा कित् किंवा डित प्रत्यय पुढे असतांना 'आ' आदेश ४१२-४१७ सञ्झलोः शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन ४१२ सन् धातूच्या अनुनासिकाचा लोप व 'आ' आदेश यांमधील विप्रतिषेधाचे विवेचन ४१३-४१७ आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतांना होणारी अङ्गका ४१८-४३२ 'आर्धधातुके' या अधिकाराची उपयुक्तता ४१८-४२० भ्रस्ज् धातूचा रेफ आणि उपधा या दोघांना मिळून रम् आगम ४२०-४२२ अकारान्त अंगाच्या शेवटच्या अकाराचा लोप ४२३ णिलोप व अल्लोप यांचे इयङ् यण् गुण वृद्धि वगैरे कार्याशी विरोध असतांना पूर्वविप्रति- बंधाने विधान ४२३-४२५ व्यंजनापुढील 'य' प्रत्ययांतील यकाराचा लोप ४२५-४२७ इडागम न लागलेला आर्धधातुक प्रत्यय, त्याप्रमाणेच इडागम लागलेला निष्ठाप्रत्यय पुढे असतांना णिलोप ४२७-४३० आम् , अन्त, आलु वगैरे प्रत्यय पुढे असतांना, त्याप्रमाणेच ल्यए पुढे असतांना 'शि'ला अय् आदेश ४३०-४३२ .

·व्याकरणमहाभाष्य भाग ५-पृष्ठे भाग ५-पृष्ठे सार्वधातुक कित् किंवा ङित् प्रत्यय आन्हिक ७०-(आभीयकार्या- पुढे असतांना होणारे आदेश ४५९-४६४ हिक सू. ६।४।६२-१२८) उ-प्रत्ययान्त कृ धातूच्या पृ. ४३३-४७१ अकाराला 'उ' आदेश ४५९ चिण्वद्भावविधान ४३३-४३९ 'अत उत्सार्वधातुके' सूत्रांतील अजादि कित् किंवा ङित् आध- 'सार्वधातुके शब्दाच्या प्रयो- धातुफ प्रत्यय पुढे असतांना जनाचे विवेचन ४५९-४६३ धातूच्या 'आ'काराचा लोप ४३९-४४० दरिद्रा धातूच्या 'आ'काराला व्यंजनादि कित् किंवा डित् प्रत्यय 'इ' आदेश ४६३-४६४ पुढे असतांना घुसंज्ञक धातूंच्या लिटामध्ये होणारी एत्व व अभ्यास- तसेच मा, स्था, गा, पा, हा लोप कार्य ४६४-४७१ वगैरे धातूंच्या 'आ'काराला ई आदेश आन्हिक ७१-(भसंज्ञिताङ्गकार्या- ४४१ लुङ् लङ्व लुङ् प्रत्यय पुढे अस- न्हिक सू. ६।४।१२९-१७९) पृ.४७२-५०८ तांना धातूला अट् या उदात्त आगमाचे वस्वरादि धातू असेल भंसज्ञक पादशब्दाला पद् आदेश ४७२ तर आट्या आगमाचे विधान 'निर्दिश्यमान परिभाषेच्या आवश्य- व त्याचा विशिष्ट ठिकाणी कतेविषयी विवेचन ४७२-४७५ निषेध ४४१-४४५ | वाह् या भसंज्ञक अंगांतील 'व'- नु प्रत्ययाचे, धातूंचे व भ्रू या काराला अल् (अ) स्वरूपाचा शब्दाचे इव उ यांना अनु- संप्रसारणादेश ४७५-४७६ क्रम होणारे इयङ्व उवङ् भसंज्ञक श्वन् युवन् आणि मघवन् आदेश ४४४ यांच्या वकाराला संप्रसारण ४७७.४७८ अनेकाच व असंयोगपूर्व अन् शेवटी असलेल्या भसंशक अंगाला शेणारा या आदेश अंगांतील 'अ'काराचा व त्याचा निषेध ४४५-४४९ लोप ४७८.४७९ भू धातूला विशिष्ट स्थली युक आकारान्त धातूच्या भसंज्ञक आगम, त्याप्रमाणेच गोद अंगाच्या शेवटच्या आ कप प्राप्त होणान्या गुद् धातूच्या काराचा लोप ४८० उपधेला दीर्थ ऊ ४४९-४५१ 'त्या'च्या 'आ'काराच्या णि प्रत्ययापूर्वी मित् धातूंना हस्व, लोपाचा विचार ४८० परंतु, चिण् किंवा णमुल पुढे जात्मन् शब्दाच्या 'आ'. असतां विकल्पाने दीर्थ ४५१-४५४ काराचा चेदिक प्रयोगांमध्ये हि प्रत्ययाला धि आदेश ४५४४५६ लोप निमय गाधीन त प्रत्ययाचा भसंज्ञक अंगाच्या टि'भागाचा ४५६-४५७ ४८१.४८४ ४५७-४५९ । ईकार किया तमित प्रत्यय पुढे - , - दिमत्यपाना ·विषयानुक्रमणी भाग ५-पृष्ठे असतांना अवर्णान्त किंवा इवर्णान्त भसंशक अंगाच्या अन्न्याचा लोप ४८४-४८८ भसंज्ञक सूर्य तिष्य अगस्त्य मत्स्य तिष्य व पुष्य शब्दांच्या उपधा-यकाराचा लोप ४८७-४८९ भसंज्ञक विल्नक वगैरे शब्दां- पुढील 'छ प्रत्यवाचा तद्धित प्रत्यय पुढे असतांना लुक् ४८९-४९२ इष्ठ, इम, व ईयस् प्रत्यय पुढे असतांना तृ प्रत्ययाचा तसाच टिसंज्ञक भागाचा लोप ४९२-४९५ भाग ५-पृष्ठे ज्य शब्दापुढील ईयसुन् प्रत्य- यांतील 'ई'काराला 'आ' आदेश ४९५-४९६ इष्ट, इम, व ईयर पुढे असतांना 'क' काराचे स्थानी 'र' आदेश ४९६-४९८ इष्ठ, इम व ईयसुन् प्रत्यय पुढे असतांना भसंज्ञक एकाच भागाला टिलोपनिषेध ४९८-५०३ ब्राह्म, कार्म, औक्ष, दाण्डि- नायन, मैत्रेय, हिरण्मय इत्यादि शब्दांचे निपात- ५०३-५०८ नाने साधुत्व भाग ६ (अध्याय ७ आणि ८) भाग ६-पृष्ठे आन्हिक ७२-(अङ्गुनिमित्तक विभक्तिमत्ययादेशान्हिक सू. ७।१।१-५६) पृ. १-५४ ज्यांच्यामुळे अंगसंज्ञा होते अशा यु आणि वु यांना अनुक्रमें अन आणि अक् आदेश १-१० यु आणि बु हे अनुनासिक-यकाराने व अनुनासिक-वकाराने युक्त असेच प्रत्यय घेण्याची इष्टता भाग ६-पृष्ठे व त्यापूर्वी शी धातूला रुट् आगम १३-१८ भिस् प्रत्ययाला ऐस् आदेश व त्याचा विशिष्ट ठिकाणी प्रतिषेध १८-२० टा सि व डस् यांना अनुक्रमाने इन् आत् व स्य आदेश २०-२१ डे प्रत्ययाला य आदेश व सर्वनाम- शब्दांच्या बाबतीत स्मै वगैरे विशिष्ट आदेश २२-२६ नपुंसकलिंगी नामांच्या बाबतीत विशिष्ट आदेश २६-३० युष्मद् व अस्मद् शब्दांना व त्यांचे पुढील विभक्तीना विशिष्ट आदेश युप्मद् व अस्मद् शब्दांचे लिंग- रहितत्व ३७ धातूच्या पुढील तिङ् प्रत्ययांना आदेश ३८-४० समासाच्या शेवटी असलेल्या क्त्वा प्रत्ययाला ल्यप् आदेश 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' या परिभाषेची सिद्धि व प्रयोजने ७-९ प्रत्ययाच्या आरंभी असलेल्या फ ढ ख छ घ यांना अनुक्रमे आय एय ईन ईय व इय आदेश १० प्रत्ययाच्या उपदेशाचे वेळीच आयन् वगैरे आदेशांची इष्टता ११-१२ उणादि शब्दांची अव्युत्पनता १२-१३ प्रत्ययाच्या आरंभीच्या इ ला अन्त् ·विषयानुक्रमणी भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठे धातूच्या पुढील प्रत्ययाला क्स प्रत्ययाला होणाऱ्या इडागमा- सामान्यतः इडागमाचा निषेध१०६-१२३ विषयी विचार १३९.१४२ अनुदात्त धातूंचे परिगणन ११२ स्य व सिच् प्रत्ययांना होणाऱ्या . विशिष्ट धातूंपुढील निष्ठाप्रत्ययांना इडागमाविषयी विचार १४२-१४४ इडागमाचा निषेध ११३-१२० रुद स्वप् ईश् इत्यादि धातूंच्या वलादि आर्धधातुक प्रत्ययाला पुढील वलादि सार्वधातुक निषेध नसेल त्या ठिकाणी प्रत्ययाला इट् आगम १४४.१४५ इडागमाचा विधि १२१-१२२ सार्वधातुक लिङ् प्रत्ययांतील सका. राचा लोप व अकारापुढील आन्हिक ७५-(इडागमविधाना- 'या' भागाला इय आदेश न्हिक सू. ७।२।३६-११८) 'आन' प्रत्यय पुढे असतांना पृ. १२३-१७० अंगाला मुक्.आगम १४५-१४७ आत्मनेपद-निमित्त नसतांना स्नु अष्टन् व रै शब्दांना विभक्ति पुढे व क्रम् धातूंचे पुढील वलादि असतांना आत्व १४७-१४८ आर्धधातुकाला इडागम १२३-१२६ । युष्मद् व अस्मद् शब्दांना निर- ग्रह धातूच्या पुढील इडागमाला निराळ्या विभक्तिप्रत्ययांपूर्वी दीर्घ १२६-१२९ निरनिराळे आदेश १४८ १५५ स्व, सू, धू या धातूंपुढील, तपेंच ऊ प्रत्यय किंवा उत्तरपद पुढे इत्संज्ञक असलेल्या धावपुढील असतांना एकवचन विवक्षा वलादि आर्धधातुक प्रत्ययांना असल्यास त्व आणि म इडागमाचा विकल्प १२९-१३२ आदेश १५०-१५१ 'स्वरतिसूति०' सूत्रांतील 'वा' 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' सूत्राचें शब्दाच्या आवश्यकतेचे वैयर्थ्य व लुग्वली-- विवेचन १३०-१३२ यस्त्वाचे ज्ञापन १५१-१५२ परस्मैपद केले असल्यास गम् त्रि आणि चतुर् शब्दांना आदेश १५५-१५७ धातूचे बाबतींत सकारादि आर्ध- त्यदादि सर्वनामांना विभक्तिप्रत्य- धातुक प्रत्ययाला इट् आगम व यापूर्वी साधारणतः अकार वृध् वगैरे चार धातूंचे बाबतीत अन्तादेश, व अन्ती नसणाऱ्या इडागमाचा निषेध १३३-१३६ तकाराला व दकाराला सु उपदेशी अजन्त अथवा अकारयुक्त प्रत्यय पुढे असतांना सकार धातूचे बाबतीत तास् प्रत्ययाला आदेश- १५८-१६२ इट् आगम होत नसल्यास थल् अदस् व इदम् शब्दांना विभाक्ति- प्रत्ययाला इट् आगमाचा प्रत्ययापूर्वी होणारे आदेश १६२-१६५ निषेध १३६.१३७ मृज् धातूला प्रत्ययापूर्वी, व स्व- भारद्वाजमती फक्त ऋकारान्त रान्त धातूंना नित् किंवा धातूंचे गवर्तीतच थलाला इट् गित् प्रत्ययापूर्वी वृद्धि १६५-१६८ १३७-१३८ तद्धित जित् णित् किंया फित् आगमाचा निषेध ·७० व्याकरणमहाभाष्य भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठे प्रत्ययांपूर्वी आदि स्वराला वृद्धि१६८-१७० ठहा वर्ण समजावयाचा किंचा वर्णसमूह समजावयाचा या आन्हिक ७६- ( उत्तरपद- विषयी विवेचन १९३-१९५ कार्यान्हिक सू. ७।३।१-४९) विशिष्ट स्थली ठला क आदेश १९५-१९६ पृ. १७१-१९२ हन् धातूच्या हकाराला घ आदेश १९६-१९९ वृद्धि प्राप्त झाली असतां वृद्धि न कुत्त्वादेश व त्याचा निषेध १९९-२०३ होतां देविका शिंशपा वगैरे श्यन् प्रत्यय पुढे असतांना धातूच्या शब्दांतील पहिल्या स्वराला 'ओ' काराचा लोप २०३-२०४ आ आदेश व पदाच्या शेव- शित् प्रत्यय पुढे असतांना पा ध्रा टचा यकार किंवा वकार प्रथ- ध्मा इत्यादि धातूंना पिब जिघ्र माक्षरांत असेल तर त्याच्या- धम इत्यादि आदेश २०५-२०६ पुढे ऐ किंवा औ आगम १७१-१७७ । सार्वधातुक अथवा आर्धधातुक उत्तरपदांना होणारे आदेश १७७-१७९ प्रत्यय पुढे असतांना गुणवि- दिग्वाचक शब्दापुढील प्राग्दे- धान व त्याची निषेधस्थले २०७-२१३ शांतील ग्रामवाचक शब्दाला सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना आदिवृद्धि १७९-१८० तृ धातूला इम् आगम, २१३-२१४ ग्राम व नगर यांतील भेद १७९-१८० | विशिष्ट धातूंच्या पुढील सार्वधातुक संख्यावाचक शब्दांपुढील संव- प्रत्ययाला ईट् व अट् आगम २१४-२१५ त्सरशब्दाला त्याप्रमाणेच सं- विशिष्ट सुप् प्रत्यय पुढे असतांना ख्यावाचक व परिमाण-वाचक विशिष्ट प्रातिपदिकांना हख, शब्दांच्या आदि स्वराला वृद्धि १८०-१८२ गुण वगैरे आदेश २१५-२१८ प्रवाहणेय, प्रावाहणेय, अयाथातथ्यम् , अंगापुढील विशिष्ट सुप् प्रत्ययांना आयथातथ्यम् इत्यादि शब्दांची विशिष्ट स्थळी आट, याट् सिद्धि १८२-१८३ स्याट् वगैरे आगम, तसेच आम् चिण् किंवा णकारेत्संज्ञक कृत् औ, ना इत्यादि आदेश २१८-२२१ प्रत्यय पुढे असतांना अकारान्त धातूला युक् आगम व त्याचा आन्हिक ७८-( सामान्याङ्ग- निषेध १८४-१८५ कार्यान्हिक ७।४।१-९७) स्त्रीप्रत्यय आप् पुढे असतांना पृ. २२२-२५४ इकार आदेश व त्याचा चङ्परक ‘णि ' प्रत्यय पुढे अस- निषेध १८५-१९२ तांना हस्व वगैरे अंगकार्य व आन्हिक ७७-(हस्वगुणवृद्धवाद्यङ्ग- विशिष्ट ठिकाणी त्यांचा निषेध कार्यान्हिक सू. ७।३।-५०-१२०) २२२-२२७ मा भवान् अटिटत् अथवा पृ. १९३-२२१ मा भवान् आटिटत् अंगसशेला निमित्त अशा ठकाराला याविषयी विचार २२३-२२४ एक आदेश १९३-१९५ | लिट् प्रत्यय पुढे असतांना विशिष्ट ·विषयानुक्रमणी भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठे धातूंना विशिष्ट ठिकाणी गुण रहस्य, मर्यादा इत्यादि अर्थी आदेश २२८-२३१ द्वन्दू हा निपातनशब्द २७८-२७९ विशिष्ट प्रत्ययांपूर्वी हस्व, दीर्घ, ईत्व पदानुदात्तत्वविधान २७९ २८७ इत्यादि विशिष्ट आदेश २३१-२३५ पदानुदात्तत्वाची निषेधस्थले २८७-२९२ घुसंज्ञक दा धातूला तकारादि आन्हिक ८०-(पदानुदात्त- प्रत्ययापूर्वी दद् आदेश २३५-२३७ विवेचनान्हिक ८।११५१- सन् पुढे असतांना मी, मा इत्यादि ७४) पृ. २९३.३०९ धातूंच्या अचाला इस आदेश, आप् शप व मध् धातूंना दीर्घ गतिवाचक धातूच्या लृट् प्रत्ययान्त ई आदेश व अभ्यासलोप . २३८-२३९ रूपाला विशिष्ट स्थळी अनुदात्त- अभ्यासांतील आरंभी नसलेल्या निषेध २९३-२९४ व्यंजनांचा लोप (हलादिशेष) आम् अव्ययापुढील एकान्तरित व खय् वर्ण पुढे असलेला शर् आमन्त्रिताला अनुदात्तनिषेध२९५-२९६ वर्ण आरंभी असल्यास त्याचा यद् हि अथवा तु हे अव्यय क्रिया- लोप २३९-२४३ पदापुढे आल्यास क्रिया- विशिष्ट स्थळी अभ्यासाला चुत्व, पदाला अनुदात्तनिषेध २९६-२९७ अत्व, संप्रसारण, गुण, दीर्घ चन चित् इव इत्यादि अव्यये इत्यादि आदेश वनीक, री, क्रियापदापुढे असल्यास क्रिया- रुक्, रिक् इत्यादि आगम २४३-२५२ पदाला अनुदात्तनिषेध २९७-२९९ सन्वद्राव २५२-२५४ / विशिष्ट स्थली अनुदात्ताचे विशिष्ट विधान आन्हिक ७९-(द्वित्वादिपद्- ३००-३०२ गतिसंज्ञक शब्द अथवा उदात्तयुक्त कार्यान्हिक ८।१।१-५०) क्रियापद पुढे असतांना गति- पृ. २५५-२९२ संज्ञकाला अनुदात्त ३०२-३०६ नित्यत्व, अथवा वीप्सा विवक्षित आमन्त्रिताला अविद्यमानवद्भाव ३०६-३०९ असतांना पदाला द्वित्व व द्वित्त्वानंतर पुढील भागाला आन्हिक ८१-(असिद्धत्वानुशासना- अनुदात्तत्व न्हिक स. ८।२।१-४१) २५५-२७० वीप्सा शब्दाचा अर्थ २६५-२७० पृ. ३१०-३५७ परि, उपरि, अधि इत्यादि शब्दांना 'पूर्वलासिद्धम् (सू १) या प्रस्तुत तसेंच 'आमन्त्रित' शब्दांना सूत्राचे 'मागील सर्व सूलांना विशिष्ट अर्थी द्वित्व २७०.२७१ पुढील सर्व सूत्रे असिद्ध व एक शब्दाला द्वित्व व बहुमीहि- पुढील सूत्रांमध्येही मागील वद्राव २७१-२७३ सूत्राला पुढील सूत्र असिद्ध' गुणवाचक शब्दाला प्रकार, आनु- असे अधिकारसूत्र म्हणून पूळ, चापल,आभीषण्य इत्यादि व्याख्यान अर्थी द्वित्व व कर्मधारयवद्राव २७३-२७८ कार्यकालपक्षी 'तलिनिति०', ·व्याकरणमहाभाष्य भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठ 'तस्मादितिः' इत्यादिपरि- अदस् शब्दाच्या ईत्व व ऊत्वांचे भाषांचे त्रिपादीतील कार्य ३२९-३३० असल्यास ते कार्य सांगणाऱ्या द्वित्व कर्तव्य असतांना परसवर्णाचे विधीबरोबरच व्याख्यान ३१० सिद्धत्व २३१ त्रिपादीतील सूत्रांना सपादीचे प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेल्या सिद्धत्व ३१० नकाराचा लोप व त्याला पूर्वत्रासिद्धीय (८।२।१ ते ८।४।६८) अपवाद ३३२-३३६ प्रकरणामध्ये विप्रतिषेध- मतुप् प्रत्ययाच्या मकाराला वकार३३६ ३३९ विचाराची सूत्राच्या असि- मतुप् , तरप् आणि तमम् प्रत्य.. द्धत्वामुळे अप्राप्ति ३११ यांना वेदामध्ये तुट आगम ३३९-३४१ नकाराच्या लोपाचें सुप् स्वर इत्यादि रेफाला लत्व ३४२-३४६ कार्याशिवाय इतर कार्य करतेवेळी पदाच्या शेवटी किंवा झल् वर्णाच्या सिद्धत्व ३१३-३१५ पूर्वी असलेल्या वर्णांना आदेश३५२-३५४ 'ना' आदेशाचे बाबतींत 'मु' 'ह'काराला द,घ, धू, थ् आदेश ३५२-३५४ आदेशाचे सिद्धत्व ३१५-३१७ | नाच भ्रल वगैरे धातूंच्या अन्ताला उदात्त व स्वरित यांचे स्थानी तसेंच धातूंच्या अन्तींच्या झालेल्या यणाच्या पुढील छकाराला व शकाराला ष आदेश ३५४ अनुदात्ताला स्वरित ३१७-३१९ | भष्भाव ३९४ उदात्ताशी सालेल्या एकादेशाला दध् धातूच्या दकाराला धकार ३५४-३५७ उदात्तत्व; एकादेश पदाचे आन्हिक ८२-(प्लुतविधानान्हिक आरंभी असल्यास त्याला उदात्त- सू. दा२।४२-१०८) त्वाचा विकल्प ३१९-३२० एकादेशस्वराची इतर कार्याच्या- पृ. ३५८-४०२ पेक्षा अन्तरङ्गत्वाने प्रवृत्ति ३२०-३२५ | निष्ठाप्रत्ययाच्या 'त'काराला 'न'कार ला उत्व कर्तव्य असतांना आदेश ३५८-३७. प्लुताला.सिद्धत्व -३२६ । 'न'कारादेशाचे अपवाद ३७०-३७३ एकादेश कर्तव्य असतांना सिचाच्या कुत्वविधि ३७४-३७५ लोपाला सिद्धत्व ३२६ | रुत्वविधि व रेफादेशविधि ३७५-३७७ संयोगान्त लोप कर्तव्य असतांना संयो. दत्वविधि ३७७-३७९ गादिलोपाला सिद्धत्व ३२७ / दीर्घविधान ३७९-३८२ पत्व, स्वर, प्रत्यय आणि इडागम अदस् शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराला कर्तव्य असतांना निष्ठादेशांना (दस् याला) मुत्व ३८२-३८४ सिद्धत्व ३२७-३२८ | वाक्याच्या 'टि' भागाला प्लुत- दीर्घ कर्तव्य असतांना 'वसुखंसु०॥ विधान ३८४-३९० सूत्राने सांगितलेल्या दत्वाचे दुरून हाक मारतेवेळी है व हे या सिद्धत्व ३२८ अव्ययांना प्लुत ३९१-३९२ स्वर व प्रगलसंज्ञा कर्तव्य असतांना याज्येच्या अंताला प्लुत ·विषयानुक्रमणी ७३ भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठे आग्रध्रिाला प्रेष देण्याच्या वाक्या- आदेश मध्ये पहिल्या व नंतरच्याही पदान्ती नसलेल्या सकाराला षकार अक्षराला प्लुत आदेशाचे अधिकाररूपाने सर्वत्र प्लुतविधानाच्या विकल्पाची विधान ४३५-४३६ इष्टता आन्हिक ८४-(षत्वादेशान्हिक अनुदात्तप्लुताचे व स्वरितप्लुताचें विशिष्ट ठिकाणी विधान सु. ८।३।५७-१९९) ३९७ पृ. ४३५-४६९ प्लुत ऐ व औ या संध्यक्षरांना प्लुत केल्यास इ व उ या अवयवांना सह् धातूच्या 'साट्' शब्दस्वरूपां- प्लुत होऊन चार मात्रांच्या ऐ तील सकाराला षकार व औ वर्णाची इष्टता ३९७-३९९ | इण् वर्ण किंवा क-वर्ग यांचे पुढील प्लुताच्या विषयांच्या परिगणनाची आदेश किंवा प्रत्यय यांच्या- इष्टता व परिगणन संबंधी षकाराला नुम् विसर्ग संहिता असतांना संध्यक्षरांतील किंवा शर् वर्ण यांचे व्यवधान प्लुत इकार व प्लुत उकार असतांनाही षल्याचे सामान्यत: यांना स्वर पुढे असतांना अनु- विधान ४३९-४४५ कमें य आणि व आदेश ४००-४०२ अभ्यासापुढील स्तु धातु व ण्यन्त धातू यांच्याच सकाराला ष आन्हिक ८३-(संधिकार्या- आदेश झालेला सन् पुढे न्हिक ८।३।१-५६) असतांना षत्व ४४५-४४८ पृ. ४०३-४३६ उपसर्गापुढील सु, स्तु, स्तुभ् इत्यादि रुत्वविधान व 'ह'च्या पूर्वीच्या वर्णाला धातूंच्या सकाराला धत्व ४४९-४५२ अनुनासिकविधान ४०३-४०६ । विशिष्ट उपसर्गापुढील विशिष्ट ढकाराचा व रेफाचा ढकार व रेफ सकारादि धातूंना षत्व ४५३-४५४ अनुक्रमे पुढे असतांना लोप ४०६-४०७ घीध्वम् व ध्वम् यांच्या धकाराला रेफाला स्वर वर्ण पुढे असतांना मूर्धन्य (ढकार) आदेश ४५४-४५७ किंवा अवसानी विसर्जनीयाचे समासामध्ये विशिष्ट ठिकाणी विधान ४०७-४१० उत्तरपदाच्या आदिसकाराला रु आदेशाच्या रफाला यकार व षत्व ४५७-४५९ त्याचा विकल्पाने लोप ४१०-४१२ विशिष्ट उपसर्गापुढील विवक्षित मकाराला अनुस्वार आदेश ४१२-४१३ शब्दांच्या सकाराला पत्य ४५९-४६६ कुक,ट्टक, धुट्, तुक, डमुट् आगम ४१३-४१६ पत्वप्रतिषेध ४६७-४६९ विसर्गाला सकार, जिह्वामूलीय आन्हिक ८५-(णत्वादेशान्दिक व उपध्मानीय आदेश ४१७.४२४ सकाराच्या विसर्गाला षत्व ४२५-४३४ सू. ८४।१-६८). ४७३-५०३ दिसर्गाला विशिष्ट ठिकाणी सकार रेफ, मकार अथवा पकार व त्यांचे .

·७२ व्याकरणमहाभाष्य भाग ६-पृष्ठं भाग ६-पृष्ठ 'तस्मादिति०' इत्यादिपरि. अदस् शब्दाच्या ईत्व व ऊत्वांचे भाषांचे त्रिपादीतील कार्य सिद्धत्व ३२९-३३० असल्यास ते कार्य सांगणाऱ्या द्वित्व कर्तव्य असतांना परसवर्णाचं विधीबरोबरच व्याख्यान ३१० सिद्धत्व त्रिपादीतील सूत्रांना सपादी, प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेल्या सिद्धत्व ३१० नकाराचा लोप व त्याला पूर्वत्रासिद्धीय (८।२।१ ते ८१४९६८) अपवाद ३३२-३३६ प्रकरणामध्ये विप्रतिषेध- मतुप् प्रत्ययाच्या मकाराला वकार३३६३३१ विचाराची सूत्राच्या असि- मतुप् , तरम् आणि तमम् प्रत्य. . द्धत्वामुळे अप्राप्ति ३११ यांना वेदामध्ये तुट आगम ३३९-३४१ नकाराच्या लोपाचें सुप् स्वर इत्यादि रेफाला लत्व ३४२-३४६ • कार्याशिवाय इतर कार्य करतेवेळी पदाच्या शेवटी किंवा झल् वर्णाच्या सिद्धत्व ३१३-३१५ पूर्वी असलेल्या वर्णाना आदेश३५२-३५४ 'ना' आदेशाचे चावतींत 'मु' 'ह'काराला द्,घ, ध् , थ् आदेश ३५२-३५४ आदेशाचे सिद्धत्व ३१५-३१७ । नश्च भ्रस्ज वगैरे धातूंच्या अन्ताला उदात्त व स्वरित यांचे स्थानी तसेच धातूच्या अन्तींच्या झालेल्या यणाच्या पुढील छकाराला व शकाराला ष आदेश ३५४ अनुदात्ताला स्वरित ३१७-३१९ भभाव उदात्ताशी झालेल्या एकादेशाला दध् धातूच्या दकाराला धकार ३५४-३५७ उदात्तत्व; एकादेश पदाचे आरंभी असल्यास त्याला उदात- आन्हिक ८२-(प्लुतविधानान्हिक त्वाचा विकल्प स्. दा२।४२-१०८) ३१९-३२० एकादेशस्वराची इतर कार्याच्या- पृ.३५८-४०२ पेक्षा अन्तरङ्गत्वाने प्रवृत्ति ३२०-३२५ निष्ठाप्रत्ययाच्या 'त'काराला 'न'कार हला उत्व कर्तव्य असतांना आदेश ३५८-३७. प्लुताला.सिद्धत्व ३२६ । 'न'कारादेशाचे अपवाद एकादेश कर्तव्य असतांना सिचाच्या कुत्वविधि ३७४-३७५ लोपाला सिद्धत्व ३२६ । रुत्वविधि व रेफादेशविधि ३७५-३७७ संयोगान्त लोप कर्तव्य असतांना संयो. दत्वविधि गादिलोपाला सिद्धत्व ३२७ / दीर्घविधान ३७९-३८२ पत्व, स्वर, प्रत्यय आणि इडागम अदस् शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराला कर्तव्य असतांना निष्ठादेशांना (दस् याला) मुत्व ३८२-३८४ सिद्धत्व ३२७-३२८ | वाक्याच्या 'टि भागाला प्लुत- दीर्घ वर्तव्य असतांना 'वसुसंसु विधान ३८४-३९० सूत्राने सांगितलेल्या दत्वाचे दुरून हाक मारतेवेळी है व हे या सिद्धत्व ३२८ ३९१-३९२ स्वर व प्रग्यसंशा कर्तव्य असतांना याज्येच्या अंताला प्लुत ३९५ अव्ययांना प्लुत ·विषयानुक्रमणी ७३ भाग ६-पृष्ठे भाग ६-पृष्ठे आग्रधिाला प्रेष देण्याच्या वाक्या- आदेश मध्ये पहिल्या व नंतरच्याही पदान्ती नसलेल्या सकाराला पकार अक्षराला प्लुत आदेशाचे अधिकाररूपाने सर्वत्र प्लुतविधानाच्या विकल्पाची विधान . इष्टता आन्हिक ८४-(पत्वादेशान्हिक अनुदात्तप्लुताचें व स्वरितप्लुताचें सु. ८१३२५७-१९९) विशिष्ट ठिकाणी विधान पृ. ४३५-४६९ प्लुत ऐ व औ या संध्यक्षरांना प्लुत केल्यास इ व उ या अवयवांना सड् धातूच्या 'साट्' शब्दस्वरूपां- प्लुत होऊन चार मात्रांच्या ऐ तील सकाराला षकार ४३७-४३९ व औ वर्णांची इष्टता ३९७-३९९ इण् वर्ण किंवा क-वर्ग यांचे पुढील प्लुताच्या विषयांच्या परिगणनाची आदेश किंवा प्रत्यय यांच्या- इष्टता व परिगणन ४०. संबंधी षकाराला नुम् विसर्ग संहिता असतांना संध्यक्षरांतील किंवा शर् वर्ण यांचे व्यवधान प्लुत इकार व प्लुत उकार असतांनाही षत्वाचे सामान्यतः यांना स्वर पुढे असतांना अनु- विधान ४३३-४४५ में य आणि व आदेश ४००-४०२ | अभ्यासापुढील स्तु धातु व प्यन्त धातू यांच्याच सकाराला ष आन्हिक ८३-(संधिकार्या- आदेश झालेला सन् पुढे न्हिक ८।३।१-५६) असतांना षत्व ४४५-४४८ पृ. ४०३-४३६ उपसर्गापुढील सु, स्तु, स्तुम् इत्यादि रुत्वविधान व 'ह'च्या पूर्वीच्या वर्णाला धातुंच्या सकाराला षत्व ४४९-४५२ अनुनासिकविधान ४०३-४०६ विशिष्ट उपसर्गापुढील विशिष्ट ढकाराचा व रेफाचा ढकार व रेफ सकारादि धातूंना षत्व ४५३-४५४ अनुक्रमे पुढे असतांना लोप ४०६-४०७ षीध्वम् व ध्वम् यांच्या धकाराला रेफाला स्वर वर्ण पुढे असतांना मूर्धन्य (ढकार) आदेश ४५४-४५७ किंवा अवसानी विसर्जनीयाचे समासामध्ये विशिष्ट ठिकाणी विधान ४०७-४१० उत्तरपदाच्या आदिसकाराला रु आदेशाच्या रेफाला यकार व षत्व ४५७-४५९ स्थाचा विकल्पाने लोप ४१०-४१२ विशिष्ट उपसर्गापुढील विवक्षित मकाराला अनुस्वार आदेश ४१२-४१३ शब्दांच्या सकाराला षत्व ४५९-४६६ कुकटक,धुट्, तुक, मुटआगम ४१३-४१६ । पत्वप्रतिषेध ४६७-४६९ विसर्गाला सकार, जिहामूलीय आन्हिक ८५-(णत्वादेशान्हिक व उपध्मानीय आदेश ४१७-४२४ सकाराच्या विसर्गाला षत्व ४२५-४३४ सू. ८!४११-६८) पृ. ४७३-५०३ विसर्गाला विशिष्ट ठिकाणी सकार रेफ, कार अथवा पकार व त्यांचे ·व्यापारणमहाभाष्य भाग ६-पृष्ठे ४८१-४० सगातील र किवा निमित्त असल्यास समास नसतांनाही णत्वविधि दिनु च मीना या शब्दस्वरूपांतील नकारालाच आनि या प्रत्य- ४८४-४ पुढील नकार हे एकाच पदा- मध्ये असल्यास नकाराला ण- काराचा विधि ४७०-४७२ रेफ क्रकार अथवा एकार आणि पुढील णकार यांमध्ये अट प्रत्याहारांतील वर्ण, क वर्गा- यांतील नकाराला णत्व तील वर्ण, प वर्गातील वर्ण, उपसगातील निमित्तानंतर निया आर आणि नुम् यांनी व्यवधान उपसर्गाच्या नकाराला गद् असतानाही णत्वविधान - ४७२-४७ नद् बंगेरे धान् पुढे असतांना पूर्वपदांतील रेफ अथवा षकार यांचे णत्व ४८५-१ पुढील उत्तरपदातील नकाराला फुत्पत्ययांतील नकाराला विशिष्ट संशागब्द असल्यासच णत्व ४७५-४७७ ठिकाणी णत्व वन, आह, वाहन, इत्यादि शब्दां. णत्वप्रतिषेध सील नकाराला विशिष्ट ठिकाणी चुत्व, शुत्व, अनुनासिकविधि, णत्य ४७८-४७१ द्वित्व, जश्त्व, चत्वं, परसवर्ण, पास्वविकल्पाची विशिष्ट स्थले ४७९-४८० पूर्वसवर्ण, लोप वगैरे कार्य ४९५- उत्तरपद एकाच किंवार कवर्ग- उदात्ताच्ण पुढील अनुदात्ताला वर्णयुक्त असेल तर प्रातिपदि- पुढे उदाच किंवा स्वरित कांतील शेवटच्या नकाराला नसल्यास स्वरित-विधि किंवा नुम् व विभक्ति यांतील विकृत हस्व अकाराला शब्दप्रयो- नकाराला नित्य णत्व विधि गामध्ये संवृतत्वाचे विधान ५००- णोपदेश धातूंच्या नकाराला उप- , .