·॥ श्रीतत्त्वार्थस्य हारिभद्रीयवृत्तियुतस्य विषयानुक्रमः॥ १ पृष्ठे मुलब्धजन्मना २ परमार्थोपदशः ४ षट्पुरुषीनिरूपण ५ अर्हतां पूज्यता पूजाफलं च ६ कृतार्धस्यापि देशना ७ वर्तमानतीर्थाधिपस्तुतिः ११ अभिधेयादिनिर्देशः १२ सर्वसंग्रहस्साशक्यता मामायिकपदम्य जिनवचमो ग्राह्य- १३ अनन्तरपरम्परफलं ३७ निर्देशादय उपायाः ७ १४ मोक्षमार्गस्य परमोपदेश्यता ४८ सदादीन्यनुयोगद्वाराणि ८ १४ मोक्षमार्गः त्रय्या एवं माधकता ५६ ज्ञानभेदाः ९ लाभविधिः १ मूत्रं ५७ प्रमाणभेदौ १० १७ सम्यग्दर्शनयोरर्थः ५८ परोक्षभेदौ ११ १९ सम्यग्दर्शनलक्षणं प्रशमादयश २ ६० प्रत्यक्षभेदाः १२ २१ निमर्गाधिगमो ३ ६२ मतेः पर्यायाः (लक्षणानि) १३ २७ जीवादितचोपन्यासः ४ ६३ मतेर्भदाः (१४) २८ नामादिनिक्षेपाः, जीवे नामादिन्या- ६५ मतेः प्रभेदाः (१५) मः, द्रव्ये न्यामा ५ .. ६७ वहादिना वैचित्र्यं (१६) ३४ अधिगमोपायाः ६ ६९ अवग्रहादीनां विषयः (१७) SHEpreric is mir in miliar WEIFilyHIMATAL Ninain IIIMillinathain वादि वक्तधर्मकान्तत्वं unilines Immi IA AASATH MAINTAINE ·३९ अवग्रहस विषयः (१८) ७. चक्षुर्मनसोऽप्राप्यकारिता (१९) ७१ थुतस्य लक्षणं मेदाच (२०) ७७ अवधेमेंदौ (२१) ७८ नारकदेवयोवधिः (२२) ७८ पाणामवधिः (२३). आनुगामु- कादयः ८२ मनःपर्यायस्य भेदौ (२४) ८३ तद्विशेषः (२५) ८४ अवधिमनःपर्याययोविशेषः (२६) ८६ मतिथुतयोपियः (२७) , अवधेविषयः (२८) ८७ मनःपर्यायस्य विषयः (२९) ८८ कंवलस्य विपयः (३०) ८९ ज्ञानानां सहभावः (३१) केवलाऽपि ११२ भायोपशमिकमेदाः (५) मतिः, केवलोपयोगद्वयं ११३ औदयिकमेदाः (६) ९० मत्यादीनामज्ञानता (३२) ११४ पारिणामिकभेदाः (७)' ९३ सत्त्वेतराविशेपयदृच्छातः (३३) ११.६ जीवस्य लक्षणम् (८) ९४ नयभेदाः (३४) उपयोगभेदाः (९) ,, नयप्रभेदाः (३५) नयानां लक्ष- ११७ जीवस्य भेदाः (१०) णानि पर्यायाः अविरुद्धत्वं लक्षणा ,, समनस्केतराः (१.१) दयः जीवादिपु नयाः प्रमाणेऽपि । ११८ संसारिभेदाः (१२) इति प्रथमोऽध्यायः " स्थावरभेदाः (१३) ११९ प्रसभेदाः (१४) १०८ भावस्य भेदाः (१) " इन्द्रियसंख्या (१५). ११.० औपशामिकादिभेदसंख्या (२) १२१ इन्द्रियप्रकाराः (१६) औपशमिकमेदौ (३) द्रव्येन्द्रियभेदी (१७) १११. क्षायिकभेदाः (४) १२२ भावेन्द्रियमेदो (२८) । " ·१५२ अनपवायुष्काः (अकृतागमादि- निरासः) (५२) इति द्वितीयोऽध्यायः - " १२४ उपयोगविषयः (१९) १२५ इन्द्रियनामानि (२०) इद्रियार्थाः (१) अनिन्द्रियार्थः (२२) १०६ इन्द्रियस्वामिनः (२३-२४) १०७ संजिलक्षणं (२५) १२८ कर्मयोगः (२६) १२९ गतिश्रेणिः (२७) १३० जीवगतिः (२८) विग्रहममयाः (२९) १३२ अविग्रहमानं (३०) १३३ अनाहारकतामानं (३१) १३४ त्रिविधं जन्म (३२) १३५ योनिभेदाः (३३) १३६ गर्भजन्मानः (३४) , उपपातजन्मानः (३५) १३७ संमूडिमाः (३६) १३८ शरीरभेदाः (३७) उत्तरोचरसूक्ष्मता (३८) प्रदेशपरिमाणं (३९-४०) १३९ द्वयोरप्रतिपातिता (४१) १४० अनादिसंबद्धता (४२) सर्वजीयवर्तिता (४३) १४२ शरीरयोगपयं (४४) १४३ कार्मणस्थानुपभोगः (४५) १४४ औदारिकादिस्वामिनः शरीराणां व्युत्पत्यादि (४६-९) १५० वेदस्वामिनः (५०-५१) १५७ रत्नप्रभाद्या भूमयः (१) १६० नारकाः (२) १६१ नारकाणां लेश्यापरिणामादि (३) ६४ नारकदुःखहेतवः (४-५) स्थितिर्नरकाणां (६) १६६ द्वीपसमुद्राः (७) १६७ द्वीपादीनां विकभादि (८) जम्बूद्वीपस्वरूप (९) " ,' मेरुवर्णन १६८ भरतादीनि क्षेत्राणि (१०) ·- १६८ दिन्दशक १६९ पर्पधरपर्वताः (११) " (परिक्षेपगणितादि) १७५ धातकीपुष्कराधे (१२-१३) (अन्तरद्वीपाः) : १७९ मानुपोत्तरः (१४) आर्यम्लेच्छ मेदौ (१५) १८१ कर्मभूमयः (१६) १८३ मनुष्यतिर्यफस्थितिः (१७-१८) इति तृतीयोऽध्यायः १८६ इन्द्रादिविकल्पाः (१) १८७ व्यन्तरज्योतिप्फयोरष्टौ (५) १८७ भवनपतिव्यन्तरेंद्राः (६) लेश्यैपां (७) कायप्रवीचारः (८) १८८ स्पर्शादिप्रवीचारः (९) अप्रविचाराः १८९ भननवासिभेदाः (११) १९० व्यन्तरभेदाः (१२) ज्योतिप्कभेदाः (१२) १९१ मेरुप्रदक्षिणागतित्यादि (१४) १९३ कालविभागः (१५) ममयादिस्वरूपम् १९८ अवस्थितज्योतिप्काः (१६) १९९ वैमानिकाधिकारः (१७) " भेदद्वयं स्थानं नामानि च (१८-१९-२०) २०१ स्थित्यादयः (१) २०३ गत्यादयः (२०) ००५ लेश्यानियमः (२३) २०६ कल्पलोकान्तिकम्थाने लोकान्ति- काः द्विचरमता (२४-२७) २०७ तिर्यग्लक्षणं (२८) " स्थित्यधिकारः (२९) भननवास्थादीनां स्थितयः(३०-४४) इति चतुर्थोऽध्यायः 3 १८५ टेरनिकायाः (१) " ततीयलेश्याः (२) १८६ रैमानिकान्तदेवभेदाः (३) १९६ आरकपद्कम्

·"
२१.२ अजीवकायाः (१)
२२२ शरीरसुखाद्याः (१९-२०) गीसद्भावेतरपर्यायमकलविकलादे-
द्रन्याणि (२)
२२५ जीवानां कालस्य चोपकार:(०१-२२) शविचाराः
२१३ नित्यावस्थितत्वादि (३) २०८ स्पर्शादयः (२३)
२४६ बन्धहेतू (३२-३५)
२१४ पुद्गलरूपित्वं (४)
२२१ शब्दादयः (२४)
२४९ परिणमनरीतिः (३६)
, एकद्रव्याणि (५)
२३१ पुद्गलभेदाः (२५)
२५० द्रव्यलक्षणं (३७)
निष्क्रियाणि (६)
२३२ स्कन्धोत्पादहेतवः (२६) २५० कालद्रव्यतापेक्षणं (२८)
२१५ धर्माधर्मयोः प्रदेशाः (७) ०३३ अणुहेतुः (२७)
२५१ कालमानं (३९)
२१६ जीवाकाशपुगलानां (९-१०) चाक्षुपत्वे हेतू (२८)
गुणलक्षणं (४०)
२३४ सतो लक्षणं (२९)
२५२ परिणामलक्षणं (४१)
२१७ अवगाहः (१२)
२३५ तत्स्वभावता
२५१ परिणामस्थितिः (४२)
धर्माधर्मपुद्गलजीवानां (१३-१४) अन्यथा यमाद्यानर्थक्यं २५२ आदिमान् परिणामः (४३-१४)
२१८ जीवावगाहो, हेतुश्च तत्र (१५-१६)/ २३६ अन्ययादिसिद्धिः
२२० धर्माधर्मोपकारः (१७) २३८ नित्यत्वादिसिद्धिः (३०-३१) इति पञ्चमोऽध्यायः
२२१ आकाशोपकार (१०) २.८ द्रव्यपर्यापमातृकापदोत्पन्नसप्तभं-
" अणुः (१)
"

·२५८ योगलक्षणं (१) २५६ आश्रवलक्षणं (२) " पुण्यलक्षणं (3) पापलक्षणं (४) ०५७ सांपरायिकर्यापथौ (५) २५८ मांपरायिकमेदाः (६) २६० तीनादिभेदाद् विशेषः (७) २६. अधिकरणभेदी (८) ६. जीराधिकरणभेदाः (९) ०६५ अजीवाधिकरणभेदाः (१०) २६८ ज्ञानदर्शनावरणयोराश्रवाः (१) २६९ वेदनीयस्य (१२) ०७० दर्शनमोहनीयस्य (१३) २७१ चाग्निमोहस्य (१४) २७१ नारकायुपः (१५) ०७२ तैर्यग्योनमानुपयोः (१६) नारकादीनां (१७-१९) ०७२ देवस्य (२०) २७४ अशुभेतरनाम्नोर्जिनस्य च (२१-२३) २७८ नीचैर्गोत्रस्य (२४) २७९ उच्चैर्गोत्रस्य (२५) " अन्तरायस्य (२६) इति पछोऽध्यायः -- २८९ हिंसादिपपायादिदर्शनं (४) २९३ हिंसादिपु दुःखं (५) २९६ मैच्यादयो भावनाः (६) २९९ जगत्कायस्वभाग (७) ३०८ लक्षणं हिंसायाः (८) ३०१ द्रव्यभावहिंसे ३०३ अष्टधा प्रमाद: ३०४ प्राणीप्राणिज्ञानमित्यादेनिरासः ३०५ असंचिन्त्यहिंसादोपः ३०७ दाने रोगेऽपि न दोपः ३०९ क्षणिकमतनिरामः ३१३ अनृतलक्षणं (८) भूतनिहवाभूतोद्भारनगर्दाभेदाः ३१४ आत्मप्रमाणान्यथात्वं ०८१ व्रतलक्षणं (१) २८३ अणुमहती विरती (२) २८४ भारनाः व्रतानां (३) ·maingan ३८७ मचित्ताहारादयः ३० ३५८ सचित्तनिक्षेपादयः ३१ ३५९ जीविताशंसादयः ३० ३६० दानलक्षणं ३३ ३६१ फलविशेपहेतुर्दाने ३४ इति सप्तमोऽध्यायः 200- ३१६ पारुप्यादरनृतता 3१७ अस्तेयलक्षणं १० ३१९ अनेपणीयस्यादत्तता ३०० द्रव्यक्षेत्रादयः , ब्राह्मणवादनिरामः , मैथुनलक्षणं ३०० प्रमत्तविशेपणाभावः २० परिग्रहलक्षणं | ३२३ दिगंगरखंडन ३०५ नतिलक्षणं १३ : ३२८ प्रतिभेदौ १४ गृहितभेदाः ३३० अगारिलक्षणं १५ ३३. दिगादिवतानि १६ ३३८ संलग्वना १७ ३४० सम्यग्दृष्टेरतिचाराः १८ ३४. पापण्डिभेदाः ३४६ यतशीलातिचारसंख्या १९ " बन्धादयः २० ३४८ मिथ्यापदेशादयः ३४९ स्तेनप्रयोगादयः २० ३५१ परविवाहादयः २३ ३५३ क्षेत्रप्रमाणातिक्रमादयः २४ ऊर्धाधोव्यतिक्रमः २५ ३५४ आनयनादयः०६ ३५५कंदपटियः २७ ३५६ योगदुष्प्रणिधानादयः २८ ३५७ अग्रत्युपेक्षितादयः ०९ ३६५ चन्धहेतवः । मिथ्यात्वभेदाः ३६८ कर्मग्रहणं. ३७० बन्धत्वं ३७१ प्रकृत्याद्या: ४ ३७२ प्रकृतिनामानि ५ ३७४ प्रकृतिवन्धभेदाः ६ ·४०८ अनुभवः-२२ ४१० संक्रमविध्यादि ४१२ अनुभावभेदः २३ ४१३ विपाकफलम्: २४ ४१४ प्रदेशवन्धे विधिः,२५ : ४१७ पुण्यप्रकृतयः २६ इत्यष्टमोऽध्यायः " ३७४ ज्ञानावरणभेदाः ७ ३७५ दर्शनावरणभेदाः ८ ३७६ वेद्यभेदौ९ ३७७ मोहनीयभेदाः १० " मुम्यत्वप्राप्तिरीतिः कषायमेदाः ३८७ आयुषां भेदाः ११ ३८८ नाम्नो भेदाः १२ पिण्डप्रकृतिवर्णनम् ३२.८ पर्याप्तिनिरूपणं ४०२ गोत्रभेदौ १३ १०३ अन्तरायभेदाः१५ १०४ कर्मणां स्थितयः १५-२१ मूलोत्तगणां जघन्योत्कृष्ट ४२१ क्षमादिको धर्मः। ४२६ सत्यसंयमयोः खरूपं ४४७ अनित्यत्वाद्या अनुप्रेक्षाः ७ ४५१. परीपहफलं ८ परीपहाः नाग्न्यपरीपहचर्या ४६५ गुणस्थानेषु तदवतारः १०-१२ ४६६ कर्मण्यवतारः १३-१६ ४६७ परिपहसहभावः १७ ४६८ चारित्रभेदाः १८ (उपशमक्षपकश्रेण्यौ) ४७१. अनशनादि बाह्यं तपः १९ (भक्तपरिज़ादि) ४७५ विकृतिस्वरूपं witmIIEIHIJRAI ४२० संवरलक्षणं ? ४२१. संवरसाधनानि २ ४२३ तपसः फलं३ ४२४ गुप्ति लक्षणं १ शयनाविधिः ४२६ समितयः ५ PARARY TREAT ·" ४७७ प्रायश्चित्ताद्यभ्यंतर २० ४१७ केलिध्याने ४०-४१ ४७८ प्रायश्चित्तादीनां भेदाः १ ४९९ शुक्लध्यानभेदाः ४२ आलोचनादीनि २० तत्स्वामिनः ४३ ४८२ विनयभेदाः २३ ५०० एकाश्रयत्वादि ४४ अविचारता ४५ ४८३ चैयावृत्यमेदाः २४ वितर्कलक्षणं ४६ ४८५ स्वाध्यायभेदाः २५ विचारलक्षणं ४७ ४८६ व्युत्सर्गभेदौ २६ ५०२ निर्जराश्रेणिस्थानानि ४८ ध्यानस्य लक्षणं काल: ५०३ निग्रन्थभेदाः ४१ भेदाः भवमोक्षहेतुता २७-३० ५०६ संयमादिभिर्विचारः ५० ४८२ आर्तध्याने भेदाः लक्षणानि इति श्रीनवमोऽध्यायः स्वामिनः ३१-३५ ४९१ रौद्रस्य भेदाः स्वामिनश्च ३६ ५१२ केलहेतवः ॥ ४९२ धर्मध्यानस्य भेदस्वामिनी ३७ ५१३ मोहादिक्षयरीतिः २ ४१५ साम्यन्तरौआघशुक्लयोश्च ३८-३० | ५१५ मोक्षलक्षणं ३ ५१६ औपशमिकाघभावः ४ आलोकान्तागतिः५ ५१८ सिद्धिगतिहेतवः ६ ५०१ क्षेनादिभिर्विचारः ७ ५२८ समग्रशास्त्रोपसंहारः आमशोषध्याद्या लब्धयः ५३० निर्वाणफलता सिद्धस्वरूप ५३० श्लोकैः शास्त्रार्थोपसंहारः ५३४ सिद्धस्यातिसुखसिद्धिः ५३४ कल्पप्राप्त्यादि ५३५ भवार्णवोत्तारः ५३० भाष्यकारान्वयः इति तत्त्वार्थे दशमोऽध्यायःसमाप्तः " ·तत्त्वार्थीयहारिभद्रीयवृत्तौ साक्षिणः CA १३ मोक्षमार्गोपदेशेन " मोक्षमार्गस्य विज्ञानात् २३ भाति स नामातीतः २६ कालो सहाय नियई ३१ जत्थ उजं जाणिज्जा Tax anaaurur • poran ... " " पुरुष एवेदं ११० ५२ लोकव्यापी चतुर्थे तु ५२ पुषभणियं तु जं भण्याइ ५७ सामिकालकारण कालविवजयसामित्त ६९ जिजइ जेणत्यो ० से णूणं भंते !-अवेयडत्ता ११४ जल्लेस्माई दवाई ११६ मवजीवाणंपियणं ११७ कइविहे गं भंते ! उपओगे १२१ फासिदिए णं भंते १३. अपजत्तमुहमपुढवि० १५४ पुद्धिं दुनिण्णाणं दुप्प. १५७ मूर्य हुंकारं वा १५९ णविय फुसंति अलोग " छचेर अद्धपंचम १६० तिभागो गाउयं ये तेरिकारम नवगं १६२ सम्मत्सुयं मवामु १६७ जीपाजीला द्रव्यं " तत्राधोमुखमल्लक १६८ जस्म जओ आइचो १६१ अट्ठपएमो रुयगो . ३२ निःस्वभावा भावाः सकायकिरणक ३३ आप एवेदमग्र ३६ अनुयोगद्वारेषु ५१ अनुयोगद्वारा ·...n .... ३१२ वर्ष देव । कुणालाया क्रियाकारकभेदेन ३१६जा य सच्चा न पत्तबा " मद्भावदोपवद्वाक्य ""CHERE १७७ समणिं अवगयवेयं मणुस्सेणं मंतेमणु० १८५ कइविहाणं मते देवा भवणनाणमंतर. १८८ सोहम्मि विमाणाण मपरिग्गहेयराण पलिओचमाइसमया० १८८ एएण कमेण भवे साहिअपलिआ गहितपचन चासत् २८८ उच्चालियंमि पाए " न य तस्स तमिमित्तो " अपमत्तसंजयाण जे उ पमत्ता ममणा पढमे समए बद्ध २६१ दव सत्थग्गिविसं २७२ चउहि ठाणेहि २७७ श्रुतशीलविनय० २८२ ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्षः २९९ माता भूत्वा दुहिता ३०७ हत्थपायपलिच्छिणं चित्तमित्तिं न निज्झाए ३१० जोगो पिरियं थामो ३११ मनसा वाचा कायेन " एएण कमेण न नर्मयुक्तं वचनं अन्यथा संज्ञिनो वाक्यं ३११ सोलस चेन महस्सा ३०५ भूमनिन्दाप्रशंसासु ३२६ निःशल्यस्यैव पुनः ३३२ दंसणवयसामडयं ३३८ चचारि विचिचाई ३४० संसयकरणं संका " पयमक्खरं च एकंपि ७२ सीयालीसमहस्सा १२३ एकारसेफलीसा कोडाकोडी मण्णंतर २५४ ओरालियमरीर ।"

·३४. करखा अमनदसण० जो इहलोयट्ठयाए ४५६ ३६१.जणय दुहियं णय दु. ३६९ कोहो य माणो य " अइदुक्खं लोए ३८७ " जीवस्तु कर्मवन्धन " संसारानादित्वात् ३७१ इति कर्मणः प्रकृतयः ३७२ तासामेव विपाक० तेषां पूर्वोक्तानां " प्रत्येकमात्मदेशाः ३७१. मिथ्यात्वस्य धुदये " सम्यक्त्वगुणेन ३८० यत् सर्वथापि तत्र ननु कोद्वान् मद० मिच्छत्ततिमिरपच्छा. मिच्छादिट्ठीजीयो पयमखरं च इपं अर्हत्प्रोक्तं गणधर० श्रुतकेवली च तम्मान् तं मिच्छत्तं जमस ३८० संयोजनोदयश्चेद प्रक्षीणे तहि सम्यच्चे संयोजयन्ति यन्नर ३८१ आवृण्वन्ति प्रत्या० प्रत्याख्यानावरण सर्व प्रत्याख्यानं नासंतस्सावरणं उदण विग्इपरिणई श्रावकों द्वादा. संज्वलयंति यति कपायमवर्तित्वान् ३८७ स्वानुरूपाययोपानं " दुव्याख्यानो गरी ३८२ तल्लं वित्थडपहुरं ३९५ निच्छपभो मवगुरु ३१८ आहारमरीरिदिय ४०९ तासामेव विपाकर संहननं संस्थान प्रकृतय एताः ४१. मूलप्रकृत्यमित्राः शिधिलयति इदं पद्धं " ·. . तारीकरण ताम्र ४१३ अनुभाषांध विपर्या यद् यद्वा मंदं सत् तीयानुभावयोगो० ४१८ सातं तिर्यग्नूसुरा पवर्षभनाराचं ४१९ अगुरुलघुपराधातो. प्रत्येकदेहयादर० सम्पतवहास्परतिनर० केवलवर्जज्ञानाद् गजानावृन्मोहानां सम्यक्त्वहास्यादीनां सर्वमष्टविध कर्म शुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यं प्रीतिकरं साच मोहो रागः स च स्नेहो ४२५ कायक्रियानिवृत्तिः ४२६ अनृतादिनिवृत्ति तद्गुणपरिशुद्ध्यर्थ ४२७ पुरओ जुगमायाए ओवायं विसमं था| जा य सञ्चा न वत्तवा ४२८ उत्पादनोद्गमैपण. न्यासाधिकरणदोपात् ४२९ न्यासादानसमित्यां एवं साधोर्नित्यं ४४५ नाणस्स होइ भागी ४५७ सवाई ठाणाई असासयाई ४६१ शय्यातरपिण्ड० आचेलक्यौद्देशिक ४६२ अस्य तु पुनर्भगवतः आर्जवजडा अनार्जव० ४८४ प्रवाजको दिगाचार्यः ४११. देश विरतेरपि ततः क्षपयत्युपशमयति छेदोपस्थाप्यं वा ४९३ इथेइयं दुवालसंग ४९२ यद्यपि निपेव्यमाणाः ४९४ तत्राधोमुखमल्लक० निर्माता एव तथा अवगाहते च स श्रुत० चारणवैक्रियसझे ४९५क्षपयति तेन ध्यानेन क्षीयन्ते हि कपायाः स ततः क्षपक श्रेणि प्रविशत्यपूर्वकरणं ·० ४२.७ अप्रतिपा आर्द्राम्बराशुशोपव० आयुष्कस्यापि विरल्लि. दंडकपाटकरेचक० विकमनसंकोचन शेपे सयोगितायाः स ततो योगनिरोधं ममये ममये कर्मा नोकर्मणो हि वीर्य यादरतन्या पूर्व सत्यप्यनन्तवीर्य० सति चादरे च योगे शेपस्य काययोगस्य तमपि स योग सूक्ष्म ध्याने दृढार्पिते पर० ध्यानार्पितोपकरण. स ततस्तेन ध्यानेन योगाभावात् समय० लेश्याक्रियानिरोधो प्रमवादरपोप्ता मनुजायुष्कं च स म ततो देहायतो ४९९ यदर्थव्यंजने काय संक्रान्तिादर्थ यत् अर्थादिव पृथक्त्वेन ४९९ अविकंपमनस्त्वेन सूक्ष्मकायक्रियां रुधन् ५०५ ध्यानं ह्यभिसंधानं नृसुरगतिप्रायोग्ये दुर्भगदुःस्वरसुखर० प्रकृतय एता द्विचरम० तैजसशरीरवन्धोऽपि ५०७ पुलाए णं भंते ! ५०८ वउसे पुच्छा पडिसेवणाकुसीले ५१० सवागासपएसग्गं सबगयं सम्मत्तं सबदवाणि जमेस सल्वेविय सद्दहओ एएण कारणेणं ५१२ तस्य हि तस्मिन् समये चित्रं चित्रपटनिभं ५१३ वीसमिऊण नियंठो चरमे शाणावरणं ५२३ समणिं अवगयवेयं MJHIDHim ·॥ श्रीहरिभद्रसूरिसूत्रितवृत्त्याऽलंकृतस्य सभाप्यतत्त्वार्थस्योपक्रमः ॥ शायमिदं नचार्थाधिगमाग्व्यं वर्तमानयुगीनानां दिगंबराणां-श्वेताम्बराणां चातितरां महनीयास्पदमिति न कोऽपि विसंवादः। अनेका पृनयोऽम्य इयेऽपि खस्यसंप्रदायाचार्यकृताः मन्तीति मन्यन्ते, इयं च वृत्तिर्मुन्यमाणा भगवद्भिः श्रीहरिभद्ररारिभिर्विहिता, नेयं मुद्रितपूर्वा न च सुलभेति मुद्रणमस्या अत्यावश्यकमेव, यतो न घेतांवरसंप्रदायें प्रचलन्तीपु वृत्तिा न काऽपीतः प्रयलेति मुद्रणे स्याः प्रथनियुक्तगमेनि, दिगंबरीया अपि वृत्तयो नातः प्राक्तनाः, न चात एव तासां विचारोऽव, किंच-इमे अनेकशः स्वोपत्रं भाष्यनेगाम्य निनयोटिवंति,भाप्यं भाप्यतया तत्करिं च भाग्यकारकतया तु स्थाने स्थाने उल्लिखन्त्येव, परमेतस्माद्भाप्यात् न परं नहानी विवरणमिति भाप्यवृत्युभयतयोल्लेखो भाष्यस्य नासंभवी । यद्यपि श्रीहरिभद्रनामानोऽनेके मूरीशाः श्रीजैनशामनान्तरीक्षो- घोनिनो भूवन परमिमे गृत्तिकारः श्रीहरिभद्रसूरयश्चतुर्दशशती प्रकरणानां ये व्यधुस्त एवेत्यवसीयते, कारणानि च तत्रैमानि- १ एनम्या इनेः श्रीमद्भिहरिभट्टाचार्यारब्धत्वेऽपि अर्धपडध्यायीं यावद्विवृत्तं तैः, अत एवार्धपडध्यांची यावत् ममुदायानयवा- धयोः पार्थक्यं, न परतः, तथापि विनयसंपन्नतेति सत्रात् श्रीयशोभद्रसूरिभिरुद्धर्तुमारब्धा, माऽपि दशमाध्यायांतक्षेत्रकालादि- यनान् माग्भार्ग यावदछूना, शेपा च तेषां श्रीयशोभद्रसूरीणामन्तेवासिनोद्धृता, स्पष्टं चेदं तत्रत्यवृत्तिप्रान्तपाठेन, एवं च | श्रीसिद्धसेनीयाया वृतेः प्राचीनेयं वृत्तिः, श्रीसिद्धसेनसुरिभ्यश्च प्राकालीना एत एव चतुर्दशग्रकरणकाराः श्रीहरिभद्रसूरयः। २ निर्देशादियो श्रीमद्भिः सम्यक्त्यावरणीयतायाः ज्ञानावरणीयादीनां निरमनं कृतं श्रीसिद्धसेनैः स्वीकृतं तत् , तथा नारका- DAINING IN THE METHI IN 101 || IRRIL TEHINintil | 10 111 RT-TituRTAIN TERMITTHALHAILEIn In EntI11174 ·पुपम्याथवे रुणिमाहारादीनां संग्रहः सूरिमिः स्वीकृतः श्रीसिद्धसेनैस्तु तन्निराकरणमकारि, ततः प्रकृताया वृत्तेः प्राचीनलं। /- ३ मिशिशयां यधाऽऽस्तिक्यादीना सम्यक्त्वलक्षणाना पश्चानुपूर्तता व्याकृता तथाऽत्रापि तत्वार्थश्रद्धानसूत्रे । ४ निर्यग्लोगिनक्षेत्राणां परिभ्यादिमानसूचकाना सूत्राणां केषांचिदुभयैरपि कृत्रिमतोक्तात्र, पर समानशब्दा मा, ५ अन्तरद्वीपभाष्यम्य मर्वनकर्मिदग्धविनाशितताऽपिचोभयसमता ६ श्रीहरिभद्रगरिमत्रितमेव र प्रणम्येति मगलं श्रीदेवगुप्तमरिभिः कारिकाव्याचिरव्यासुभिः कृतं, सैरच व्याख्या श्रीसिद्ध- मेनगरिभिः यत्तेरादौ संमतेति ७ अभरगमनिरामात्रफ्लसात् प्रस्तुतप्रारभस्येति बहुषु स्थानेषु यदुपलभ्यते तदेव च श्रीमद्भिनिहिते आवश्यकविवरणादौ ८ श्रीमना जिनेश्वराणां वरसोधिलाभता यथाऽटकप्रकरणे ललितविस्तराख्यवृत्तौ च तथानापि यः शुभकर्मासेरनेत्याया विचरणे बहुषु स्थानेषु विवेचितमन्यत्र निर्णीतमन्योत्याया अतिदेशा अनेकागाधग्रन्थकर्तृतामेन वृत्तिकृतां सूचयन्ति " द्वितीयाच्यारे जीरभेदाधिरारे प्राभृत कारनामा यद् गाथाद्वयमुद्धृतं तदधुनातनेषु ग्रन्थेपनुपलभ्यं न च स ग्रन्थोऽप्युप- समिविषय इति । न विविधहेतुभिरियं वृनिः श्रीभव विरहांफैरेव श्रीहरिभद्रसूरिमिः सूत्रितेति निश्शंकं ॥ भाष्यमेतदीयं सोपज्ञमेर श्रीउमा- बातिराइकार्याणा, एतदपि निम्नोल्लिसितेभ्यो हेतुभ्यो निश्चीयते-- १ मोक्षमार्गकथनोपरमो भाप्ये, तदुपक्रमापेक्षं चेत् सूत्रं न स्यात् स्यात् मम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रेण मोक्ष इति . .

·-- २ नागार्माधिगमाग्यं ग्रन्धं वक्ष्यामीति, परमिदमेवेति,मोक्षमार्ग प्रवक्ष्यामीति च सूत्रभाष्ययोरेककर्तृकतां व्यनक्ति ३ नपात्यभिधर भाप्यकारेण मूचिता। ४ पद पुरुषीम्यस्पतामधनपूर्व मंगलं श्रीवीरनमस्काररूपं प्रयोजनादि च भाष्यकारैरेवाभापि ५ संग्रहम्यागयताप्रतिपादनमपि भाष्यकाराणां स्वोपन्नत्यमेव भाष्यस्य भापते, अन्यथा संग्रहकारस्य माहात्म्यमेव जेगीयेत ६ पाठान्तग्मान्तरमाचार्यान्तरमतं यन कुत्रापि भाप्ये तदपि स्वोपज्ञतामूलकं ७ न्याने न्याने उक्तं भरनेत्युक्त्या सूत्रोक्तिमारणं न स्वोपज्ञत्वमन्तरेण ८ म्याने म्याने वक्ष्यामः उपदेक्ष्यामि इति क्रियापदानामस्मदुपपदार्हाणां न तदन्तरा सत्ता १ जीपमध्यति ननम्धमादिपदं विहायान्यवचस आलंबनं व्याख्यातं तत्तदैव योग्य १० यथोक्तति सूत्रस्थं पदविकल्पपदं यद्विकल्पविशदीकरणपूर्वकतयाऽऽख्यातं तदपि भाप्यसत्रयोरेककर्तृतायामेव जाघटीति मत्स्यविधेष्यनेकेषु कारणेषु पत् नग्नाटैः सूत्रस्य स्वीकारेऽपि भाष्यमनंगीकृत्यार्धजरतीयमनुक्रियते तत्र सामायिकपौपधादिविधिः पधातिनारेणु मंस्तारम्तत्प्रमार्जनादः दाने वस्त्रादेर्दानं आदाननिक्षेपममिती रजोहराणपात्रचीवरादीनां पीठफलकादीनां च ग्रह यादि संयमोपकरणमनासिदिरेवानुमीयते हेतुः, किंचान्यत्-भाग्यस्य स्वीकारे दशवैकालिकोत्तराध्ययनकल्पन्यवहारदशाथु- कन्धनिशीथपिभापितादीनां स्वीकारोऽपि वर्तमानानामावश्यकः स्यात् , जिननामहेतुपु साधुवैयावृत्याधिकारे संग्रहोपग्रहा- हकारित्वं यदुल्लिखितं तदपि न तेभ्यो रुव्यं,व्युत्सर्गतपसि बायोपधित्यागविवरणमपि न विवसनानां रुचिकरमिति न स्वीकृतं ॥

·--- नर्माप्यं, पम्नुनम्तु सत्रमेर नः श्वेताम्मरीयमेव मदात्ममात् कृतं, नग्नाटीयं चेत् सूनस्यादेतत् न द्वादश देवलोकाः तदनुसारेणैर च नलेण्याप्रमीनारस्थितयोऽपि पणिता भवेयुः, किच-एकादश जिने इति परीपहनकरणे सूत्रमपि न स्यात् , यद्यपि नमार्ने त्यध्याहृत्य व्पाग्यायते पर पुरः पश्चाद्विधिनतेपु मधे निषेधसूत्रतया विना निषेधं व्याख्या विनाऽऽग्रहं न किमपि धनयति, फिच-परीपहाणां द्वारिगनेर्भापान पादशानां निषेधेऽपि नौन्यमेकादशानामिति, अन्यच्च तपार्थसूत्रमेन नग्नाटानामाचं सूत्र मतमूलं चैतत् , तत्र यदि निने एसटगाना परिपहानां निषेधः तर्हि पाहमुद्घोपणीयमेतद् यदुत एकादशपरीपहाणा सद्भारमाधकं श्वेतावरीयमेव शामनं शाश्वतं, पयपि दिपनगन्ममात्यतुं परावर्तितानि मूत्राण्यनेकानि पर तत्परावर्त्तनं घृत मुपित्वाऽऽतपस्थितस्य शिरोवेष्टने धारकस्य कृतिमनु- एग्ने माभानोति गवाणा परम्पर भेद पर्यालोचयतामिदं स्पष्टं,न च वित्तरमिया प्रदश्यते, भाप्यपुस्तकं वृत्तिकारद्वयरचनादेव प्रा- गनेग्धा पगनिमन पर निकरणादनु व्यस्थितं तत् तत्र वृत्तिप्रभार एन, यद्यपि संबन्धकारिकासु देवगुप्तसिद्धसेनीयवृत्त्योः अधिक करिशाद्वगं नाहायस्यताऽधिसरे प्रकृताया च वृत्तौ उत्पादव्ययेति मूने भाष्यमधिकं तथापि अन्यः पाठः समानप्राय एप भाष्य- मेति मुग्धं म। मुद्रण चाम्या वृत्तेः पूर्वकालमेर चिकीर्पितं श्रीसिद्धसेनीयाया वृत्तेः परमन्यग्रन्थानां मुद्रणव्यावृतेरिदानी यार- नाभून् नन्, प्रतया नाम्याः मुलभा इति यथामति विहितायामपि शुद्धौ नाशुद्धीनामसंभव इति तच्छोधनेनोपकारविधाने मज्जना अम्पाएर । विषयस्त्वस्य यद्यपि प्रारभमूचे एर मूचितस्तथापि वृत्तेर्भाप्यस्य चानुक्रमं "ष्ट्वा स सुखेनापधारणीयः, अकारा- दिनमन्तु लघुनमग्रन्धत्वान्नास्याती रोपयोगीत न तत्रादरः, यथायथमेनन् मवृत्तिकं ममाप्यमध्य तदुक्तानुष्ठानेन मफलीकु न्तु मन्जनाः अममेतटीयमित्यर्थयन्ते आनन्दसागराः पीरममत् २४६२ माघशुक्ला ६ घेटी ·श्रीतत्त्वार्थसूनं खोपज्ञभाच्यानुसारिश्रीमहरिभद्रसूरिसूत्रितवृत्तियुतम् . वीरं प्रणम्य तत्त्वज्ञ, तत्त्वार्थस्य विधीयते । टीका संक्षेपतः स्पष्टा, मन्दबुद्धिविबोधिनी ॥१॥ इस मङ्गलादीनि शाखाणीति भावमङ्गलाधिकारे इष्टदेवतास्तयकरण शिष्टसमयः, इष्टदेवता चास्य शास्त्रक रुतमोत्तमपुरुषविशेषः, मच पद्पुरुपीस्वरूपावगमात् ज्ञेयः, पट्पुरुपी च क्रियाभेदात् , सा च क्रिया जन्मनि सम्भवतीति तद् येन यथाभूतं सुलब्धं भपति तथाभूतमपि अमिधातुमाह-'सम्यग्दर्शनशुद्ध पो ज्ञानं विरतिमेव चामोती त्यादि, (पृष्ठ-१-१) सम्यग्दर्शनं- शुद्धात्मपरिणामरूपं वक्ष्यमाणं वेन शुद्ध-कुग्रहमलाभावेन यथावस्थित विषयपरिच्छेदकं, 'य' इति भवस्थसचोद्देशः, 'ज्ञान' मत्यादि पक्ष्यमाणं पंचधा, तत्राद्यत्रयेणाधिकारः, तस्याशुद्धस्यापि मिथ्यादृष्टेरज्ञानसंज्ञितस्य भावात् , उत्तरद्वयं तु तच्छुद्धमेय भाति, मिथ्यादृष्टेरसम्भवात् , तथा 'विरतिः' सामायिकादिरूपा वक्ष्यमाणा पञ्चधैव, तत्राप्यायत्रयेणाधिकारः, उत्तरद्वयं च जन्मनो दुःखनिमित्नत्वाभावात, तां विरतिमेव च, कारणकारणत्वेन तु शुभज्ञानशुद्धाम्, आमोति-प्रामोति, वक्ष्यति 'विरत्तिर्नाम १ उतरवये न, ततो जन्मनो दुःखनिमित्तत्वाभापदिति स्यात् ·tilityMERHI जात्या अम्युपत्याकरण मिति (तचा भा-६-१) एवम्भूतं 'दुम्वनिमित्तमपीदंतेन सुलब्धं भवति.जन्म' दुःखयतीति दुःखं, परितापयतीत्यर्थः, तद्धि शारीरादि समारोचा,निमित्तं हेतुः,दुःखस निमित्त दुःखनिमित्त,जन्मनि सति रोगशोकादिभावात् संसारा- वहलिष्टकर्मभाषाग,दुःखनिमित्तमपि तथाविधविराधनया दीर्घभवानुवन्धित्वेन, आस्तां अविराधनयव अल्पभवभावाय दुःखनिमि- नमिति, इदमिति मार्नुपं जन्म प्रत्यक्षं दर्शयति, अन्यत्र समग्रविरतेरभावात् , नारकतिर्यग्देवेपूदग्रदुःखमोहभोगोपपत्तेः, तेने ति यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात् यच्छब्दोद्दिष्टमेव सचं निर्दिशति, योऽनंतरमुक्तः संचः तेनः 'सुलब्ध' सुप्राप्तं भवति 'जन्म नायतेऽ म्मिन्निति जन्म, भवग्रहणमित्यर्थः, अस्य संमारसमुद्रादुत्तीर्णप्रायत्वात् , यद्यपि नोत्तीर्णस्तथापि ग्रन्थिभेदादिभिरुत्तरणशक्तिकर- णान् , जत एष तथा (तस्य ) सुलब्धमिति पष्ठी विहाय प्रकृत एवाह, प्रतिहतवक्रत्वाभिधायिना तेन सुलब्धमिति तृतीया- माह ॥२॥ यत अंतः 'जन्मनी'त्यादि, (पृ० १-२) 'जन्म' उक्तलक्षणं तस्मिन् जन्मनि, किम्भूत इत्याह-'कर्मक्लेशै- रनुबद्ध क्रियते इति कर्म-ज्ञानावरणीयादि सर्व, क्लिश्नन्ति क्लेशयंति क्लिश्यते वा एमिरात्मेति क्लेशाः, तद्विशेषा एव रागादयः,प्राधा- न्यग्यापनार्थ भेदेनाभिधानम् , अस्ति चायं न्यायः, यथा-ब्राह्मणा आयाता वशिष्टोऽपि आयात इति, अथवा क्लेशा औदयिकभा- यरूपा आत्मधर्मा एवं भाषा रागादयो गृह्यन्ते, कर्म च तेषां निमित्तं, कर्मनिमित्ताः क्लेशाः कर्मक्लेशाः, नेसरादिनिमित्ता इति भागः, कर्मक्लेशैरनुबद्धे गन्तते वेष्टित वा; तथाहि-जन्मनि मति कायवाङ्मनोनिमित्तं कर्म, तदुदयाद्रागादयः क्लेशाः, तेभ्यः पुनर्जन्मेति सन्ततिः, वेष्टनं तु कर्मक्लेशानेडनेन, अस्मिन्नि' ति प्रक्रान्तत्वात् कर्मक्लेशाभावसाधनत्याच तदेव पूर्वोक्तं २. पचनात् येन तेनति प्र.

·मानुपं जन्माइ, ई हि प्रत्यक्षमेन कर्मक्लेशाप्रैडितं दृश्यत इति, तथा प्रयत्तितव्य' मिति तथा-तेन दर्शनादिवयत्ताभोपाय- पालनप्रकारेणानुकम्पादिगुरुमुलोपासनादिना (प्रवचनोक्तहेतुभ्यः ) 'प्रयतितव्यं ' प्रयत्नः कार्यः, यथा किमित्याह-'कर्म- फ्लेशाभायो गधा भवति' फर्मक्लेशाः पूर्वोक्तास्तेषामभाष:-क्षयः तैर्बियोग इत्यर्थः, स यथा भवति, स चानुकम्पादि- भ्यः प्रपनमोक्तहेतुभ्यः मदर्शनावातो मत्यां गुरुकुलोपामनया अध्ययननिरतिचारचारित्रभावनादिभ्यो भवति, 'एप परमार्थ इति, यक्ष्यमाणनिस्तरमा समालतोऽबंधार्याह-एप परमार्थः, अस शाखस्य अयं गर्भ इति भावः, अथवा 'एप' इत्येप कर्मक्ले- गाभारः, 'परगार्थ परंगः उत्कृष्टः अर्थः-प्रयोजनं सर्वोपद्रवरहितात्यन्तिकस्वास्थ्यभावेनैतत् प्रधान प्रयोजनं, मोक्ष इत्यर्थः ।।२।। एकभनेतामात्र यत्कार्य तदभियातुमाह-'परमार्थे' त्यादि, 'परमार्थालाभे या' परमार्थस्यालाभः तस्मिन् अक्षेपेणैवोक्तलक्ष- गपरमार्थप्राप्ती वा अनत्या, अप्राप्तिनिवन्धनमाह-दोपेभारम्भकत्वमावेषु' दूपयन्त्याशयमिति दोपारागादयः तेषु, आर- म्भयनि-जन्मान्तरबीजोपादानाय अशुभे प्रवर्तयतीत्यारम्भकः, आरम्भकः स्वभावो येषामिति विग्रहः तेष्वेवभूतेषु सत्सु, पर- माधीलामे सति किं कर्तव्यमित्याह-कुशलानुबन्धमेवेति कुशलं शुभस्थानप्राप्तिहेतुःपुण्यं तदनुवभाति उनरोचरहेतुप्राप्तिहेतुत्वेन गन्मिन् वा अनुबन्धोऽस्येति कुशलाजुबन्ध, कुशलनयोजनमित्यर्थः, एक्कारोऽवधारणे, कुशलानुबन्धमेव नाकुशलानुबंध, 'स्था- दनप,या फर्म स्याद्-भवेद् अनवद्य-औचित्येन गुणप्रतिपच्या सूक्ष्मेतरनिदानपरिहारेण चापापं यथा कर्म-उक्तलक्षणं तनिय. न्धने वाऽनुष्ठान,तथा प्रतिवव्यमिति यतते, किमन्यथापि कश्चित् प्रयतत इति ?,उच्यते,पद्पुरुषविशेपभाषा प्रयतन्ति,पद् पुरुषाः अधमाधमः अधमः विमध्यमः मध्यमः उत्तमः उत्तमोत्तम इति, अमीपामायत्रयमकुशलानुबंध प्रति प्रयतते, चतुर्थः कुशलाकु- ·. . 1 *उंगलानुबंध, पष्टो निरनुबन्धमिति । तत्र अकुशलानुबन्धमभिषित्सुराह-'कम्र्मे'त्यादि, (पृ-१-४) कर्म उक्त- लक्षणं 'अहितम् 'अनिष्ट फलदं, केत्याह-'इह चामुत्र च' इहलोके परलोके च, 'अधमतगो' जघन्यतमः 'नरः' तन्नामगोत्र- कमोदयमात्रेण पुरुषः, 'समारभते' एकीभावेनाभिविधिना करोति, उदाहरणमत्र व्याधमत्स्यवन्धादयः, ते हीहलोकेऽपि दुःखमाजः परलोकपि दुर्गतिगामिन इति, 'इहमालमेव त्वधमः' इह फलमस्येति इहफलं, कम्र्मेति प्रवर्त्तते, एवकारोऽव- • धारणे, इहफलमेव, तुमन्दो विशेषणार्थः, अधममारम्भफलमाश्रित्यावधारणं, न विहफलमेव तत् , परलोके दुर्गतिफलत्वात् , गबधमो विपयमुखानुः परलोकमविगणय्य तदनुगुणमिहफलभेवारभते, उदाहरणमत्र कामादिप्रधाना ऐहिकप्रत्यवायपरिहारिणः परलोकनिरपेक्षाः पृथग्जना इति, 'विमध्यमस्तुभयपालार्थ' विमध्यमः-अप्राप्तमध्यमावस्थः, तुः विशेपणार्थः, संसाराभिन- न्धर, उभयस्मिन् फलं उभयफलं रान् अर्थः-प्रयोजनमस्येति उभयफलार्थ, कारभतइति वर्तते, उदाहरणं चात्र विपये सक्ता अमुनापि तद्विपार्थिनः दानादिक्रियासु प्रवृत्ताः पृथग्जना एवेति, एवमेतत् पुरुपत्रयमपि संसारखीजोपचयहेतुत्वेन सामान्यतोऽकु- मसानुबंध प्रति प्रयतते । इदानीं यः कुशलाशलानुबंधं कुशलानुबन्धं च प्रति प्रयतते तान् अभिधातुमाह-परलोके'त्यादि (पृ.१-५) परलोको-जन्मान्तरं तस्मिन् हितं परलोकहितं तदर्थ परलोकहिताय, एवोऽवधारणाथों, इहलोकनिरपेक्षं परलोकहितायैव प्रवर्त्तते-प्रयतते, समारभत इति क्रियानुवृत्तावपि प्रवर्त्तत इति क्रियान्तराभिधानमतिशयेन प्रवर्तत इति वैशिष्ट्यख्यापनार्थ, 'मध्यम' इति मनागालोचकत्यान्मध्यमबुद्धित्वान्मध्यमो, नर इति वर्त्तते, क्रियासु-अनुष्ठानरूपासु 'सदा' सर्वकालमाप्रा- पोपरमादिति, उदाहरणं चात्र गृहाश्रमत्यागिनोऽनवगततत्वमार्गाः परलोक एव कल्याणार्थिनस्तापसादय इति, 'मोक्षायैव तु' ।

·Hi- THER KE PHAL NAL • runs an annuxnmu मोक्षः-अमेपकर्मवियोगलक्षणः तदर्थ मोक्षाय, एचकारोऽवधारणे, विवेकान्मोक्षायैव, न संसारार्थ, तुर्विशेपणार्थः, यथोचितक्रि- यया भावसारं, घटते, उत्तरोत्तरगुणप्राप्तये अनिदानं चेप्टत इत्यर्थः, एतेन प्रवर्त्तन इति क्रियानिवृत्तः प्रयोजनमुक्तं वेदितव्यं, 'विशिष्टमतिरिति हेयोपादेयपरिज्ञानाचतुर्यः पुरुपेभ्यो विशिष्टा-शोभना मतिरस्पेति विशिष्टमतिः,उत्तमः-प्रधानः पुरुषः, पुरुष इत्यनुवर्तमाननरव्यपच्छेदार्थ, अयमेव पुरुषवेदादिपुण्यसंभारवान पुरुषो नेतर इति, उदाहरण चात्र गृहाथमत्यागिनः तुनि- जाततत्चमार्गा अपेतभवरागा मोक्षार्थिनो यतिश्रावका इति, अमीपां हि कुशलानुबन्योऽनवद्यश्च मोक्षप्राप्तेरिति गता पञ्चपुरुपवक्त- व्यता, साम्प्रतं पष्ठमधिकृत्याह-'यस्त्यि' त्यादि (पृ. १-६) 'यस्तु कृतार्थोऽपि' तुशब्दः पुनःशब्दार्थः, यः पुनः पुरुपः कृतार्थोऽपीति, कृतो-निपादितोऽर्थः-इष्टनयोजनरूपो येन स कृतार्थः, एवम्भृतोऽपि सन् , थुतलाभादिप्वपि कृतार्थशब्दो दृष्टः। इत्याह-'उत्तममवाप्य धर्म कृतार्थ' इति, उत्तम प्रधान मोक्षफलमयाप्य-प्राप्यात्मसात्कृत्वा धर्म-क्षमादिरूपं वक्ष्य- माणं 'परेभ्य उपदिशति' अन्येभ्यः कथयति, स्वफलनिरपेक्षः स्वभावतो, धर्ममेवेति गम्यते, 'नित्य'मिति नित्यं-प्रतिदिन- मुपदिशत्याकर्मक्षयात् , अयं ह्यागमः-तीर्थकरः प्रतिदिवसमायां चरमां च पौरुषी धर्मकथां करोति, य एवंभूतः स उत्त- मेभ्योऽप्यनन्तरोद्दिष्टेम्पः अन्येभ्यश्च प्रसिद्धेभ्यः, अपिशब्दात् किमुतेतरेभ्यः, उत्तमः-प्रधानः इति, उत्तमोत्तमत्व.त् पूज्यतम एव, एत्रकारवार्थे, उत्तमोत्तमः पूज्यतमथ, आदरेश्वधरणे वा, उत्तमार्थसिद्धार्थनामादरेणायं पूज्यतम इत्यर्थः ॥ एवं सामा- न्येन पूज्यतमत्वमभिधाय विशेषेण स्थापयन्नाह –'तस्मादहती' (पृ-१-७) त्यादि, यस्मादिदं पूज्यतमलक्षणं तस्मात् कारणात् 'अहति पूजा'मित्यहति-मागी योग्यः उत्तमपूजायाः, योग्य उत्तमपूजाया इत्यर्थः, पूजाम्-अर्चनामिष्टवरूपां, कोसावित्याह- ·'अहेव देवताविशेपो, न तथा अन्य', कुत इत्याह–'उत्तमोत्तम' इति, स यस्मादुत्तमोत्तमः, उत्तमोत्तमच कृतार्थोऽपि धर्ममुपदिशतीति, 'लोक' इति, सर्वस्मिन्नेन जगति पूजामर्हति, नैकदेशे, केभ्य इत्याह-'देवर्षिनरेन्द्रेभ्यः' इन्द्रशब्दः प्रत्येकम- भसम्मध्यते, देवेन्द्रादिभ्यः इत्यर्थः, किरिशिष्टेभ्य ? इत्याह–'पूज्येभ्योऽपि' अर्चनीयेभ्योऽपि अन्ययच्चानां, मामान्यदेवा- दीना, किमुत शेपेभ्यः?, न हि राजनि समुत्तिष्ठति परिषदुत्यानं प्रति वितर्क इति,गीतरागे तत्कोपप्रसादाभानानार्थका पूजेत्या- शङ्कापनोदाय पूजाफलमभिधित्सुराह–'अभ्यचनादि' (पृ २-८) त्यादि, अभ्यर्चनं-पूजनं तस्मात् पुप्पार्चनस्तपादेः, केपामि- याह-'अर्हता मिति, कर्मणि पष्ठी, अर्हतोऽभ्यन्येत्यर्थः, किमित्याह-'मनःप्रसाद' इति, तथानिधक्लिएकमविगमात् प्रायः पगास्थातः सुतरा मनः प्रसीदति, 'ततःसमाधिश्च' तस्मात्-मनःप्रसादात् समाधिः--उपप्लानिगमेनैकाग्रतयाऽऽलोचन- मित्वं, चशब्दोऽनुक्तसमुच्चये, भांति हि तस्य शुश्रुपाश्रवणग्रहणेहापोहादिज्ञानधारणातच्चाभिनिवेशा इति, ततः किमित्याह- तस्मादपि निःश्रेयसं तस्मादपि समाध्यादेस्तचाभिनिवेशास्तगृह(न्तगु)णसमुदयात् , निःश्रेयसमिति सर्वरलेशप्रहाणार यं न.श्रेयसं भाति, अतः प्रथमतो हि 'तत्पूजनम्' अर्हत्पूजनं 'न्याग्यं' भगवतः कोपप्रसादाभावेऽप्यग्निचन्द्रचिन्तामण्यादेरिस 'भ्यस्तत्तत्स्वभावतयोक्तत्वात् फलसिद्धेरिति ॥ आह-अस्त्येतदेवं, यत् पुनरुक्तं कृतार्थोऽपि सन्नुपदिशतीति तदयुक्तं, कृतार्थव- रोधात् , नैतदेवं,कारणोपपत्तेः, तदाह-'तीर्थमवर्त्तने त्यादि (पृ-२-९) तरन्ति भनसमुद्रमनेनेति तीर्थ-प्रवचनं तस्य प्रात्तनं- यिना फलं-प्रयोजनमस्येति विग्रहः, कि तदित्याह-यत् प्रोक्तं कर्म प्रश्चने तीर्थकरनाम दर्शनशुद्वयादिनिमित्तं, यसिन् पात्ते तीर्थकरोऽयमिति व्यपदिश्यते 'तस्य' तीर्थकन्नामकर्मण उदयाद्-विपाकात् 'कृतार्थोऽपि' चरमभनकैनलज्ञानापाया पर- 2 . a ·मार्थतः निष्ठितार्थोऽपि 'अहर' देवताविशेषः 'तीर्थ प्रवचयति' उक्तनिर्वचनं प्रवचनं प्रणयति, न च तथाविधकमादयेऽप्य- स्याकृतकृत्यता, कृतकृत्यस्यैव तत्त्वतः तत्कर्मवतस्तथास्वभावत्वाद् , ,अत्रैव निदर्शनमात्रमभिधातुमाह-तत्स्वाभाव्यादेवे'त्यादि, (पृ. २-२०) तदेव-प्रकाशनं स्वभारतत्स्वभावस्तद्भावस्तत्वाभाव्यं तस्मात् तत्स्वाभाव्यादेव, प्रकाशकलादेवेत्यर्थः, 'प्रकाशयति' उद्योतयति 'भास्कर' आदित्यः 'यथा लोकमित्यत्र लोकैकदेशे लोकोपचारः, तीर्थप्रवर्तनाय' तीर्थम्-उक्नलक्षणं तत्प्रणय- नार्थ 'प्रवर्तते' प्रभवति स्वयमेव, तीर्थकरनामकर्मस्वाभाव्यादेव, तत्क्षयायेत्यर्थः, न च तत्कर्मक्षपणमात्रताधिकार्य्यतया सरमप्रवृत्तिः स्याद्वादिनोऽकृतार्थतादोपायेति भावनीयम् ,एवं सामान्येन तीर्थकरस्य तीर्थप्रवर्तनप्रयोजनमभिधाय वर्तमानतीर्थाधि- पस्तपाभिधित्मया स्वयंभूकल्पनापरकुनयव्यपोहेनादित एव तद्गुणान् कथयितुमाह-"यः शुभे" त्यादि (पृ. २-११) 'य' इत्युद्देशोऽस्मादेकादश्यामार्यायां तस्मै इति निर्देशापेक्षः, वक्ष्यति 'कृत्वा त्रिकरणशुद्ध तस्मै परमर्पये नमस्कार मिति, यः किम्भूतः | इत्याह-'शुभकर्मासेवनभावितभावः' शुभं कर्म-भूतयत्यनुकम्पादि वक्ष्यमाणं तस्यासेवनम्-अभ्यासः तेन भावितो वा- मितः, भावित अन्तरात्मा यस्येति विग्रहः, कियन्तं कालमित्याह-'भवेष्यनेके पु'वरबोधिलाभादारभ्य जन्मस्वनेकेषु,अन्ते किमित्याह- 'जजेज्ञातेश्याकुपु' जज्ञे जातवान् , क?-ज्ञाता नाम क्षत्रियविशेपाः नेपामपि विशेषसंज्ञा इक्ष्वाकवस्तेषु, तेऽपि चहा इत्यत आह- 'सिद्धार्थनरेन्द्रकुलदीपः सिद्धार्थनामा भगवतः पिता स एव नरेन्द्रस्तस्य कुलं-गृहं सन्तानो या तलिन् दीपवद् दीपो,वभूवे- त्यादिभि (स्वयंभुवो निरास इति, किम्भूतो जने ? इत्याह-'ज्ञान'रित्यादि (पृ. २-१२) ज्ञानैः पूर्वाधिगतैः-जन्मान्तरावाप्त- रप्रतिपतितैः-पुनरनावृत्तः, ज्ञानानां पंचत्वादाह-मनिशुतायधिभिः चक्ष्यमाणस्वरूपैः, तेपामप्येकैकस्य शुद्धितारतम्यसद्भावा- ·दाह-'त्रिभिरपि जुर्थतः', नैकैन द्वाभ्यां वा, निदर्शनमाह-शैत्यद्युतिकान्तिभिरिवे दुर्युक्तः, तत्र शैत्यम्-आल्हा-, दकं द्युतिः-अतीव निर्मलता कान्तिः-मनोहरता। अधिकृतदेवताविशेषस्यैव जातस्य यत् स्वरूपं तदभिधित्सुराह-"शुभसारे"त्यादि (पृ-२-१३) अत्र सचादयो विशेष्याः शुभप्तारा इति विशेषणं, सच्चं च संहननं चेत्यादिद्वन्द्वः, तत्र सचम्-अवैक्लव्यं संहननं- शरीरदढिमा वीर्यम्-उत्साहो माहात्म्य-प्रभुशक्तिः रूपं सुदराङ्गत्वं गुणा-गाम्भीर्यदाक्षिण्यादयः, (ते सत्यादयः शुभसा) राः,शुभाः- प्रकृतिसुन्दराः स्वरूपेण साराः-प्रधाना हितप्रयोजनत्वेन, सारशब्दः प्राधान्ये, सारोऽयमत्र गृह इति यथा, एभिः शुभसारसचा- दिभियुक्तः-संपन्नः सन् 'जगति' पृथिव्यां 'महावीर इति' सूर वीर विक्रान्तौ इति, कपायादिशत्रुजयात् महाविक्रान्तो महावीर | इत्येवं 'त्रिदशै' देवैः 'गुणतः' सङ्गमकोपसर्गजनितदुःखप्तहननिमित्तेन 'कृताभिख्यः अभिख्यातिः अभिख्या एवमिति गौण- नाम, कृता-प्रतिष्ठापिता अभिख्याऽस्येति कृतामिख्य इति स च राजधर्ममनुपाल्य प्रवधाज,कुतः अवगम्य तवमित्याह-खयमेवे'- त्यादि (पृ-२-१४ ) स्वयमेव पूर्वसुचरिताभ्यासाद् उपदेशमन्तरेणैव तदा 'युद्धतच्चो' अवगतपरमार्थः सन् 'सत्वहिताभ्यु- द्यताचलितसचः सचहिताय-प्राणिहितार्थमभ्युद्यतं-प्रवृत्तमचलितं-निष्पकम्मं सचम्-उक्तलक्षणं यस्येति विग्रहः,स सचा- नां दुःखबहुचात् संसारादुद्धरणं न्याय्यं तीर्थप्रवर्तनेनेति चिन्तयेत्, 'अभिनन्दितशुभसम्वः' अभिनन्दितं-उपबृंहितं सच्चा- र्थप्रवृत्त्या सत्त्वम्-उक्तलक्षणमेव यस्य स तथाविधः, कैरित्याह-सेन्द्रः, शक्रादिभिर्लोकान्तिकर्देवैः-सारस्वतादिभिः, एवं बुद्ध- तत्चो यत् कृतवाँस्तदमिधातुमाह-'जन्मे' त्यादि (पृ-२-९५) 'जन्मजरामरणात' जन्मजरामरणैरभिद्रुतं जगत् त्रिभुव- नमशरणम् अत्राणमभिसमीक्ष्य-ज्ञानचक्षुपा दृष्टा निःसारं-निःसुखं कुदलीगमेपिमं या ज्ञात्वा, तथा किं कृतवानित्याह-'स्फीते- ·. त्यादि स्फीतं-ऋद्धं अपहाय-त्यत्या राज्यं-जनपदादि,किमित्याह--'शमाय धीमान् प्रवत्राज'शमाय तीर्थप्रवर्त्तनेन प्रका- न्तजगतः धीमान्-अतिशयज्ञानवान् ‘प्रवव्राज' प्रवज्यामभ्युपेतवान् इति, प्रवज्यावहुत्वाद्विशेषाभिधानपुरस्सरं विशेषम- भिधित्सुराह-"प्रतिपद्ये" त्यादि (पृ. २-१६) प्रतिपद्य-गृहीत्वा 'अशुभशमनं' अशुभकर्मशमनायेति प्रतिप- नव्यं, मंगभावादित्यशुभशमनं 'निःश्रेयससाधनं ' प्रेयःसद्विधिस्थितस्य ध्यानादिभावान् मोक्षसाधकं, किं तदित्याह -'श्रमणलिङ्ग श्रमणचिह्नं, लोचदेवग्यसंधारणरूपं, भूयश्च ‘कृतसामायिककर्मे' ति, कृतं सामायिककर्म येनासौ कृत- मामायिककर्मा, अधिकृतममत्वभावस्थित इत्यर्थः, किमित्याह-हिंसादिनिवृत्तिरूपाण्यर्थतः 'विधिवत् समारोप्य' सिद्ध- नमस्कारपूर्वक विधिनाऽऽत्मस्थानि कृत्वा, अङ्गीकृत्येत्यर्थः, एतच्च स्वतीर्थयतिक्रमोपदर्शनपरं, न पुनरत्राय स्थितक्रमः, यत एव- मागमः-"काऊग णमोकारं सिद्धाणमभिग्गहं तु सो गिप्पे (हे)। सत्वं मे अकरणिकं पावंति चरित्तमारूढो ॥१॥" (कृत्वा नमस्कार सिद्धानामभिग्रहं तु सोऽग्रहीत् । सर्व ममाकरणीयं पापमिति चारित्रमारूढः॥१॥) भूयश्च प्रतिसमयमप्रमादवृद्धया परम- गुणनमन्तिो विहरत्येव भगवान् , तथा चाह-"सम्यक्त्तवे" त्यादि,(पृ.३-१७) सम्यक्त्वं क्षायिककल्पं क्षायिकमेव वा,अतो ज्ञानं केवलज्ञानवज्यं चतुर्दा,चारित्रं छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिरहितम् ,अवस्थाविशेषभेदेन वृद्धवादः,संवरो निरुद्धसर्वाश्रयत्वात् कृत्स्नः, तपो बाह्य पशिधमपि,आन्तरं तु यथासम्भव, प्रायः प्रायश्चित्ताधभावात् , ध्यानस्य तु भावात् , समाधिः सर्वत्रैकाग्रता, एवमनेन बलेन युक्तः सन् किमित्याह-मोहादीनि निहल-प्रक्षपय्य 'अशुभानि' घातिकर्मत्वेन शेषकर्मभ्योऽपि जघन्यानि चत्वारि कम्माणि-मोहज्ञानदर्शनावरणान्तरायाच्यानि, ततः किमित्याह-"केवले"त्यादि (पृ.३-१८) केवलम्-एक शुद्ध अधिगम्य-प्राप्य, ·. वैभवतीति विभुः-सर्वगतज्ञानारमा 'वयमेव' स्वशक्त्या,नेश्वरादिसामर्थ्यन, किं तत् केवलमित्याह-'ज्ञानदर्शन' ज्ञानं च दर्श- नंच, एतच्चानन्तत्वात् , एतदधिगम्य, कथमित्याह-'लोकहिताय' लोकहितार्थ, कृतार्थोऽपि मोहजयकेवलावाप्त्या 'देशया- मास' देशितवान् , तीर्थमिदं वक्ष्यमाणम् । तदेवाभिधातुमाह-'द्विविध मित्यादि (पृ. ३-१९) 'द्विविध'मिन्यगानङ्गप्रविष्ट- देन, 'अनेकद्वादशविध मिति यथार्थमनेकविधमनङ्गप्रविष्टमावश्यकादि द्वादशविधमङ्गप्रविटमाचारादि, महान् विपयः सर्च- व्याणि सर्वपर्याया अस्येति महाविषयम् ,अमितेः-असंख्यैर्नयैर्गमैः वक्ष्यमाणेनयर्वा युक्तं-संयुक्तममितगमयुक्तं, एतदेव विशिष्यते, सरण संसार:-नरकादिगमनरूपः स एव प्रचुरभवादपर्णवः-समुद्र इव संसारार्णवः तस्य पारं-परं तीरं तद्गमनाय-तनयनाय तन्न- न्यनार्थ 'दुःखक्षयायाल'मिति, संसारार्णवपारगमनाय यो दुःखक्षयः तस्मै पर्याप्त,सर्वदुःखक्षयायेत्यर्थः, एतदेव गुणान्तरद्वारेण तिपादयन्नाह-"ग्रन्धार्थ"त्यादि (पृ. ३-२०) 'ग्रन्थार्थवचनपटुभिरिति, पटुशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, तन्त्रान्तराण्याश्रित्य कल्येन ग्रन्थार्थवचनदरित्यर्थः, एवंभूता अपि कदाचिदप्रयत्नवन्तो भवन्ति अत आह-'प्रयत्नयद्भिरपि' ग्रन्धार्थवचनेषु यत- रैपीति भावः, त एव विशेष्यते 'वादिभिर्निपुणैः' वादमार्गकुशलैः, किमित्याह-अनभिभवनीयम्, अमिभवितुं न शक्यते, अन्यैः नयान्तराश्चितैरेकान्तवादिभिः, निदर्शनमाह-"भास्कर इच' आदित्य इव सर्वतेजोभिर्मण्यादिसंबंधिभिः, सति तसिंस्तत्ते- जसां तत्रैव प्रवेशात् , एवं नयान्तराण्यपि सर्ववादपरमेश्वरानेकान्तवादप्रवेशानीति भावनीयम् । य एवम्भूतं तीर्थ देशयामास स्मै किमित्याह---"कृत्वे"त्यादि (पृ. ३. २१) 'कृत्वा अभिनिर्वयं त्रिकरणशुद्धम्-आगमोक्तविधिना कायवामनःकरणप- रेप्लुतं 'तस्मै' इति 'यः शुभकासेवने'त्यादिनोक्तः 'परमर्पये' योगीन्द्राय 'नमस्कार' प्रणामं कृत्वा, परमर्पिरेव विशेष्यते, ·ASHTRAOWEARINA irritan ruper ITI पनि पूनम नि मगमगरग, 'मगयरी गमयगांदिगुष्पगुक्ताप try In Tirfromiiam'पगारतलामैति मारः ॥ करना पीराम नमस्कार फिमित्याद-तस्या- Prurrernfre. 2. २२) गरम-गो:-गुरापः अधिगम्पोनेनामिनिति तगार्थाधिगमः,इयमेवाण्या- AII amirmiremi. 'परी' पदुग्योंगगि पदर्थम्न, प्रागनगर्भाभिधानात् गम-गमाग, 'लगुगन्धं 'न TEETII पापनामिनि, 'पगामि अभिधाम्मे, सिम्पहिनं, अल्पग्रन्पनर तचमानारणात् , 'इग'मिति युद्धौ व्यवस्थितस्य म: काय मामिगार---परदेशस्य अहंदनन-दादशा गणिपिटकं तदेकदेशस्य, न सम्पूर्णस्पैव, अनेन प्रयो- सिरियाग मार्धाधिगमनंगदस्य महाभिधानेन शिष्यानुग्रहः शास्त्रकर्तुः प्रयोजनं,जीनादि तचमभिधेयं,माध्य- TETTE गंमः, एनर नगमेय प्रकटयिष्यति । आह-आस्तां तावदेतत् समहाभिधाने प्रस्तुते किं सर्वस्यैवाहद्वचनस्यायं न , मेन नकदशम्येनि, अमोल्या,सर्वमहम्य कर्तुमशक्यत्वाद् । एतदेवामिधित्सुराह-"महत"इत्यादि (पृ.३-२३) महतो रगाणेना पदकोट गान्मयम्य अविमझान-सनद्रव्यप्रभूतपर्यायरूपः विषयों गोचरोऽस्येत्यतिमहाविपयस्तस्य, स एव , दुर्गमः-उलंघ्यः ग्रन्धमाप्ययोः पारो-निष्ठाऽस्येति विग्रहस्तस्य, तत्र ग्रन्था-मूलसूत्राणि भाष्याणि-तदर्थविवरणानि । तस्य क शक्त' का समर्थः ? 'प्रत्यास सम्रहं 'जिनवचनमहोदधेः' जिनवचनममुद्रस्य कर्तुं ?, न कश्चिदपीत्यर्थः, पर्नुमिच्छति स एतदपि कुर्यादित्याह-"शिरसे "त्यादि (पृ. ३. २४) शिरसा-उत्तमाङ्गेन गिरि-पर्वतं विभित्सेत् , ·. वेभवतीति विभुः-सर्वगतज्ञानात्मा 'स्वयमेव' स्वशक्त्या,नेश्वरादिसामर्थेन, किं तत् केवलमित्याह-'ज्ञानदर्शन' ज्ञानं च दर्श- च, एतचानन्तत्वात् , एतदधिगम्य, कथमित्याह- लोकहिताय' लोकहितार्थ, कृतार्थाऽपि मोहजयकेबलावाप्त्या 'देशया- स' देशितवान् , तीर्थमिदं वक्ष्यमाणम् । तदेवाभिधातुमाह-द्विविध'मित्यादि (पृ. ३-१९) 'द्विविध'मित्यगानङ्गाविष्ट- देन, 'अनेकद्वादशविध मिति यथार्थमनेकविधमनङ्गप्रविष्टमावश्यकादि द्वादशविधमङ्गप्रविष्टनाचारादि, महान् विषयः सर्व- व्याणि सर्वपाया अस्येति महाविश्यम् ,अमितेः-असंख्यैनयैर्गमैः वक्ष्यमाणेनयैर्वा युक्तं-संयुक्तममितगमयुक्तं, एतदेव विशिप्यते, सरण संसारः-नरकादिगमनरूपः स एव प्रचुरभवादर्णवः-समुद्र इव संसारार्णवः तस्य पारं-परं तीरं तद्गमनाय-तनयनाय तन्न- नार्थ 'दुःखक्षयायाल'मिति, संसारार्णवपारगमनाय यो दुःखक्षयः तस्मै पर्याप्त,सर्वदुःखक्षयायेत्यर्थः, एतदेव गुणान्तरद्वारेण तपादयबाह-"ग्रन्धार्थे"त्यादि (पृ. ३-२०) 'ग्रन्धार्थवचनपटुभिरिति, पटुशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, तन्त्रान्तराण्याश्रित्य कल्येन ग्रन्थार्थवचनदरित्यर्थः, एवंभूता अपि कदाचिदप्रयत्नवन्तो भवन्ति अत आह-'प्रयत्नवद्भिरपि' ग्रन्थार्थवचनेषु यत्न- रैरपीति भावः, त एव विशेष्यते-'वादिभिनिपुणैः' वादमार्गकुशलैः, किमित्याह-अनभिभवनीयम्, अमिभवितुं न शक्यते, न्यैः'नयान्तराश्चितरेकान्तवादिमिः, निदर्शनमाह-'भास्कर इच' आदित्य इव सर्वतेजोभिर्मण्यादिसंबंधिभिः, सति तस्मिंस्तत्ते- सां तत्रैव प्रवेशात् , एवं नयान्तराण्यपि सर्ववादपरमेश्वरानेकान्तवादप्रवेशानीति भावनीयम् । य एवम्भूतं तीर्थ देशयामास स्मै किमित्याह-"कृत्वे"त्यादि (पृ. ३. २१) 'कृत्वा अभिनिर्वत्यं त्रिकरणशुद्धम्-आगमोक्तविधिना कायवाङ्मनःकरणप- रेप्लुतं 'तस्मै' इति 'यः शुभकासेचनेत्यादिनोक्तः 'परमर्पये' योगीन्द्राय 'नमस्कार' प्रणामं कृत्वा, परमर्पिरेव विशेष्यते, ·SPIRISHTRA 'पूज्यनमायेति. अयं च पूज्यः अपंच पूज्यः अयं च अतिशयेन पूज्य इति पूज्यतमस्तस्मै, 'भगवते' समग्रैश्वर्यादिगुणयुक्ताय 'यारानि नाम पूर्वरन् 'विगतमोहाय' घस्तसंसारखीजायेति भावः ।। कृत्वा वीराय नमस्कार किमित्याह-'तत्त्वार्था- धिगमारगामिनि (पृ. ३. २२) तचम्-अविपरीतोऽर्थः-मुखदुःखहेतुः अधिगम्यतेऽनेनासिन्निति तचाधिगमः,इयमेवारख्या- नाग पस्पामौ नचाधिगमारव्यस्तं, 'यह बहुरर्थोऽस्येति बहुर्थस्तं, प्रवचनगर्भाभिधानात् सग्रह-समासं, 'लघुग्रन्ध' न गावान्तरसद् बबन्यामिनि, 'वक्ष्यामि' अभिधास्ये, शिप्यहितं, अल्पग्रन्थेनैव तचज्ञानकरणात् , 'इग'मिति बुद्धौ व्यवस्थितस्य | परामः, कस्प साहमित्याह-'अद्वचनरुदेशस्य' अर्हद्वचनं-द्वादशा गणिपिटकं तदेकदेशस्य, न सम्पूर्णस्यैव, अनेन प्रयो- जनादिप्रयोपन्यामगाद, तत्र तचाधिगगनंग्रहस्य चेहाभिधानेन शिष्यानुग्रहः शास्त्रकर्तुः प्रयोजनं,जीवादि तचमभिधेयं,साध्य- गाधनलक्षणः संबंधः, एतत् स्वयमेव प्रकटयिष्यति । आह-आस्तां तावदेतत् समहाभिधाने प्रस्तुते किं सर्वस्यैवाहद्वचनस्यायं न फ्रियने, येन तदेकदंशस्यनि,अनोच्यते,मर्वसनहस्य कर्तुमशक्यत्वाद् । एतदेवामिधित्सुराह-"महत" इत्यादि (पृ.३-२३) महतो ग्रन्थपरिमाणेनानेकपदकोटयात्मकस्य अतिमहान्-सर्वद्रव्यप्रभूतपर्यायरूपः विपयो-गोचरोऽस्येत्यतिगहाविपयस्तस्य, स एव विगेप्यते, दुर्गमः-दुर्लघ्यः ग्रन्थभाग्ययोः पारो-निष्ठाऽस्येति निग्रहस्तस्य, नत्र ग्रन्था-मूलसूत्राणि भाप्याणि-तदर्थविवरणानि ।। अस्वत्थंभूनस्य 'का शक्तः' का समर्थः ? 'प्रत्यासं'सनहं 'जिनवचनमहोदधेः' जिनवचनममुद्रस्य कर्तुं ?, न कश्चिदपीत्यर्थः, गो गत् कर्तुमिन्छनि म एतदपि कुर्यादित्याह-"शिरसे"त्यादि (पृ. ३. २४) शिरसा-उत्तमाङ्गेन गिरि-पर्वतं विभित्सेत् , उपिधिपग-उत्तेमुमिच्छेग, सः-कविदनिर्दिष्टः 'क्षिति' पृथिवीं 'दोभ्या चाहुभ्यां 'प्रतितीत्' तरितुमिच्छेच, समुद्रं दोा- HTRUMPTIDHITailwiture ·मेव मित्सेच-मातुमिच्छैच पुनः कुशाग्रेण दर्भानेण-समुद्रमेव । तथा " खद्योतके" त्यादि, (पृ. ४-२६) खद्योतकप्रभाभिः- ज्योतिरिङ्गनकरश्मिभिः सः-कश्चिदनिर्दिष्टरूप एव, अभिवुभूपेच-अभिभवितुमिच्छेच भास्करम्-आदित्यं मोहाद् अशक्यारम्भे- च्छया, अज्ञाननाशाय, किमित्याह–'योऽतिमहाग्रन्थार्थम्' अङ्गानङ्गभेदमिन्नं 'जिनवचनं' तीर्थकरवचनं 'संजिघृक्षेत' सद्रहीतुमिच्छति, मर्वथा अशक्यमेतदित्यर्थः, एतच्च किल भिन्नकर्तृकमार्याद्वयं, तथापि प्राय एतत्पुस्तकेषु विद्यत इति व्या- ख्यातम् । सर्वसङ्ग्रहकरगाभावेऽपि स्वप्रवृत्तेः फलवत्तामाह-'एकमपित्वि' त्यादि (पृ-४-२७) एकमपि तु पदम् ,आस्तां तावदधि- कृतानि सप्त, जिनवचनादित्यवच्छेत्री पंचमी, यथा समूहाच्छुक्लं प्रकाशते, यस्मात् कारणानिर्वाहक-विधिग्रहणचरणादानैर्भवो- तारकं पदं भवति, तमायुक्त एव मे सग्रहकरणारंभ इत्यभिप्रायः, न चेयं स्वमनीपिकेल्यागममाह-'श्रयन्ते च तत्रागमे दीर्पण कालेन सामायिकमात्रेण पदेन विधिनाऽभ्यस्तेनापूर्वकरणश्रेणिकेवलान्यवाप्य सिद्ध निष्ठितार्थाः संवृत्ता इति,यसादेवं 'तस्मादिति (पृ-४-२८) तस्मात्तत्प्राम.ण्याद्-आगमस्य प्रामाण्यात् कारणात्, किमित्याह-'समासतः' संक्षेपेण 'व्यासतश्च' विस्तरेण च, देशकालशक्त्यनुरूपं 'जिनवचनं' तीर्थकरवचनं श्रेय' इति निःश्रेयःसमाधनत्वात् श्रेय इतिकृत्वा, किमित्याह-निर्विचारं' निर्गतविचार, वस्त्वन्तराकरणेन ग्राह्य विधिना सूत्रतोऽर्थतश्च धार्य च परावर्शनानुप्रेक्षाभ्यां वाच्यं चोचितविनेयेभ्यः, अनेन स- ग्रहविस्तरकरणमाक्षिप्तं, धारणादिरूपत्वात्तस्य,वक्तः प्रोत्साहनेन स्वप्रयत्नसाफल्यमभिधातुमाह-'न भवती'त्यादि, (पृ.४-२८) न भवति धर्मः स्वकर्मक्षयलक्षणः श्रोतुः सामान्येन सर्वस्य यावान् कश्चिकृयोति एकान्ततः हितश्रवणात् ,धर्मश्रवणात् ,अवि- १. इतः प्राक 'व्योम्नीन्दु' मित्वारिकार्या सिद्धसेनीयायां देनगुप्तीयायां च वृत्तौ व्याख्याता. .

·धिश्रोतुलध्यादिमापेक्षम्याभायान् युवतः-अभिदधतः अनुग्रहयुद्धया कथं नु नामामी प्रतियुध्येरन् प्राणिन इत्यंभूतया वक्तुस्तु- हिनयनः पुनः एकान्ननः-एकान्तेनैव भवति धर्म इनि, परानुग्रहस्योत्कृष्टधर्महेतुत्वख्यापनपरमेतत्, अन्यथोभयोक्तश्रोत्री- विधिमापेश्रो धर्म इति न कश्रिद्विशेषः ।। यतश्चयमतः किमित्याह-"श्रममविचिन्त्ये"त्यादि, (पृ. ४-३०) श्रम-हृदयशो- पादिरूपं अविचिन्त्य-अपिगणग्यात्मगत-म्बगतं यस्मात् मर्वार्थसम्पादनेनोत्तमो धर्मः तस्माच्छ्रेयः-अपवर्गसाधनं सदो- पदेष्टवर्ग-गदा कथनीय,श्रेय एवं च, नाश्रेयः,म्बपरोपकारकमित्यर्थः, शास्त्रादि श्रेयः,उपदेशफलमाह-'आत्मानं च परं चेति; गगनो योरप्यनुग्रहममुभयपरौ, आत्मानं च परं च, हि-यस्मात् , हितोपदेष्टा-अपवर्गमाधनकथकः सत्त्वः, अनुगृह्णाति; उभयोनिःश्रेयमगुणमिरिति, अनेन पूर्वोक्तं प्रयोजनादि समर्थितमिति ॥ तत्वार्थाधिगमसनहाभिधानेन शिष्यानुग्रहः शास्त्रकर्तुः प्रयोजन, इदं नानन्तरप्रपोजनं, परम्पराप्रयोजनं तु मुक्तिरेव, नज्ज्ञानतो वैराग्यादिभावेन मुक्तिसिद्धेरिति, उक्तं च-“मोक्षमा- गोपदेशेन, यः मचानामनुग्रहम् । करोति दुःग्यनप्तानां, स प्राप्नोत्यचिरात् शिवम् ॥१॥” इति,थोतॄणां त्वनन्तरप्रयोजनं तचा- धनानं, थाणप्रतियोधानन्तरं नस्यैव भावात् , परम्पराप्रयोजनं तु मुक्तिरेव, तज्ज्ञानतो पैराग्यादिभावेन मुक्तिसिद्धेरिति, उक्तं "मोक्षमार्गपग्जिानाद्विरक्ता भवनो जनाः । क्रियामक्ता ह्यविन, गच्छंति परमां गतिम् ॥१॥” इति अभिधेयादि पूर्ववत्, हितोपदेष्टाऽनुगृवातीत्युक्तं, तत्र हितोपदेशे विग्रनिपतेः शेषव्युदासेन तमभिधिन्सुराह—'नर्ते चेत्यादि, (पृ.४-३१) 'नतें च मोक्षमार्गात'न मोक्षमार्गाने-मोक्षमार्ग निहाय हितोपदेशो विद्यते 'जगति कृत्स्नेऽसिन्',संपूर्णेऽपि त्रैलोक्य इत्यर्थः, अर्थी- पदमादीनां प्रकल्पगुन्दरवाल क्लेगजनकत्वात् संमारवर्द्धनत्याग, यत एवं 'तस्मात् परमिममेवेति' तस्मादित्यवधारणोपसंहारः, DISI HIT ·Minimalinimallth परं-प्रधान प्रकृतिसुन्दरत्याद्विशुद्धिजनकत्वात् , प्रधानपुरुषोपायत्वात् , इममेव-प्रस्तुतं हितोपदेश, इति-एवं वक्ष्यमाणेन प्रका- रेण 'मोक्षमार्गम्'अपवर्गपन्थानं प्रवक्ष्यामि, किमन्येन परिफल्गुनाभिहितेनेति ।। ॥ तत्त्वार्थकारिका हरिभद्रसूरिविरचितायां तत्वार्थटीकायां समाप्ताः ।। एवं प्रयोजनाद्यभिधाय- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः इत्यादि सूत्रं (१) अत्र सम्यग्दर्शनादीन्येवेत्यवधारणं द्रष्टव्यम् , अन्यथा अन्यस्यापि मोक्षमार्गत्वे अमीपां प्रेक्षापूर्वकारिणां उपन्यामायोगात् , अन्यभावेऽपि गुणवचात् अमीषां उपन्यासोऽविरुद्ध एवेति चेत् , न, एतद्गुणविमुक्तानामन्येषां तन्मार्गत्वविरोधात् , मोक्षस्यैक- रूपत्वात् , मनुष्यलोकादेव च तत्र गमनादिति, 'मोक्षमार्ग' इति चैकवचननिर्देशः समुदितानामेव मोक्षमार्गत्वख्यापनार्थ इति सूत्रपिण्डार्थः । अवयवार्थाभिधित्ससया आह भाष्यकार:-'सम्यग्दर्शन मित्यादि (पृ.५-२५) अत्र सम्यक्शब्दः दर्शनशब्द- सन्निधावपि श्रूयमाणः प्रत्येकमभिसंवध्यते,सम्यग्दर्शनं सम्यगज्ञानं सम्यग्क्चारित्रमिति,आह-सम्यग्दर्शनसहाययोनिचारित्रयोः सम्यक्त्याव्यभिचाराद्गतार्थः प्रत्येकाभिसंबंधः?,उच्यते,सत्यमेतत् ,किन्तु सम्यग्दर्शनसहाययोरपि न सामायिकादिज्ञानदेशविरति- चारित्रयोः साक्षान्मोक्षमार्गत्वम् , अपि तु विशिष्टयोरेवेति तत्संपरिग्रहार्थः प्रत्येकाभिसम्बन्धः, तत्र मिथ्यात्वमोहनीय (क्षय) क्षयोपशमोपशमसमुत्था तत्वरुचिः सम्यग्दर्शन, ज्ञानावरणक्षयक्षयोपशमसमुत्थः तचाचयोधो ज्ञान,चारित्रमोहनीयक्षयक्षयोपशमो- परामसमुत्था तु सदसक्रियाप्रनिनिवृत्तिलक्षणा विरतिः चारित्रं, 'चारित्रमित्य 'यमितिशब्दः इयत्तां दर्शयति, एताव- ·न्या मोषमागी, न न्यूनान्यधिशनि या, 'एप' इत्ययमेव य इतिनाअनसभानो वक्तृश्रोत्युद्धिगोचरो, नान्यः, अधिकृते- पनाया विशेपान संग्यामाह-निरिध' इति नियो निधाः-प्रकारा अनन्तरप्रदर्शिता यस्य म विविधः, कोऽमौ ? इत्याह-सूत्रोक्तो मोधमार्ग इनि, ना मोक्षः कर्मनिमुक्तः आत्मोन्यते तस्य मार्गः-शुद्धयापादनं, तत् सम्यग्दर्शनादिमिः क्रियत इति तान्येन .. मोभमागः, यथा(दा)पीपप्रारभाराघरोपलभितं क्षेनं मोक्षस्तदाप्याझालं तत्प्राप्तये तान्येन मोक्षमार्ग इति भावः, अन मोक्षमार्ग पप इत्यम्य विविध इत्येतद्विवरणमिति, न मोक्षमार्गम्यतारदेचोपदेशनमित्याह-तं पुरस्तादित्यादि,तं-मोक्षमार्गमनन्तरोक्तं, पुरस्मादिति-अम्मान् मलादुपरितनसूने 'लक्षणनः' लक्षणं-सरूपं ततः तचार्थश्रद्धानादिलक्षणमाश्रित्य 'विधानतश्च' भेद- गनिमर्गाधिगमद्वारण भयोपगमद्वारेण पा, चः ममुगये, 'विस्तरेणे' त्युद्दिष्टसंक्षेपापेक्षया प्रपंचेन 'उपदेश्याम' इति भणि-- प्यामः, म्पपगनुग्रहार्थ, यो फिमनेन ससेपार्थाभिधायिनाऽऽद्यमलोपन्यासेनेति, अाह-'शास्त्रानुपूर्वी त्यादि,प्रधानपुरुषार्थ- नागनालायं-प्रान्तमेर, नम्यानुपूर्वी-परिपाटी तस्या विन्यामः--रचना तदर्थ, तुशब्दाल्लाभक्रमप्रदर्शनार्थ च, 'उद्देशमात्र'- मित्यरिशिष्ट पदार्थाभिधानमुद्देशम्तन्मानमिदं- मम्यग्दर्शनादिमूत्रमुच्यते-अभिधीयते सूत्रकारेण, एतदुक्तं भगति--अनेन क्रमेण सम्पग्दर्शनादीनि वक्ष्यामः, अयं चामीषा लाभक्रम इति प्रदर्शनार्थमादारिदमुन्यते,सग्रहप्रतिज्ञानादिति,मोक्षमार्ग इत्येकवचननिर्दे- गप्रयोजनमाह-'नानि चेत्यादिना, 'एतानि च' प्रागुद्दिष्टस्वरूपाणि मम्यग्दर्शनादीनि, चशब्दः हिशब्दार्थी निपातः, स च गन्मादयः, 'ममस्तानी'नि मणि, मोक्षसा पनानि-निःश्रेयमनिर्तकानि, त्रिफलानदारोग्यकर्तृणि इत्यर्थः, विप्रतिपत्तिनि- गमाधमधप्राप्यं सिद्धमतदाह-'एकतरेत्यादि, विप्रतिपत्तिश्च ज्ञानमेव मोक्षमाधनमिति ज्ञानपादिनः,कियवेति क्रियारादिनः, 1 ·अतत्त्वं चैतन् , न केवल जानमिष्टमिइये मतियारहितत्वात् पङ्गुवत् , न च क्रियामात्रं विशिष्टज्ञानरहितत्वादंधवदिति,अत आह- 'एकतरस्यापि' सम्यग्दर्शनादेरभावे-अलामे असाधनानि-अनिवर्तकानीत्यतः समुदायवाचकत्वान्मोक्षमार्गशब्दस्य न्या- ग्य एकवचन निर्देशः, आह-इत्येप त्रिविधो मोक्षमार्ग इत्यनेनैव गतार्थमेतत् , न, सामस्त्यांगत्वात् ,प्रत्येकमाधनत्वेऽपि त्रिविध- त्याविरोधात् , अमिपरवादिच्छेदमाधनेषु तथा तथा दर्शनादिति, अतस्त्रयाणां-मम्यग्दर्शनादीनां ग्रहणम्-आश्रयणं मोक्षार्थिना कर्तव्यमिति विधिः। एतेपामेव लामविधिमाह-एपां चेत्यादिना, एपा'मिति दर्शनादीनां, चः समुच्चये,यथा समस्तानां मुक्ति- हेतुना प्रतिपन्ना एवमिदमपि च प्रतिप्रत्तव्यं, 'पूर्वस्य लाभ' इति सूत्रक्रममङ्गीकृत्य पूर्वस्य-सम्यग्दर्शनस्य लाभे-प्राप्तौ 'भज- नीयं' विकल्पनीयं स्याद्वा न वेनि, 'उत्तरं वानं चारित्रं च,तथा देवनारकतिरथा मनुष्याणां केपांचित् सम्यग्दर्शनलाभेऽपि नाचा- गदिगोचरं विशिष्ट जानं, नथा केषांचिन्मनुष्याणां तल्लाभेऽपि न मामायिकादि विशिष्टं चारित्रमिति, 'उत्तरलाभेऽपि' (तु मु.) गूत्रक्रमप्रामाण्याचारित्रलाभे 'नियतो निश्चितः 'पूर्वलाभा' ज्ञानलाभः,तदभावे मम्यक्चारित्राभावात् , एवं ज्ञानलाभे नियतो दर्शनलाभः, नदभाचे सम्यग्रोधायोगात् आह-ज्ञानचारित्रे अधिकृत्य युक्तमुक्तमेतत् , तयोः कालभेदेनापि भावात् , ज्ञानदर्शने पुनरयुक्तं, युगपद्भावादिनि, तथाहि-यदैव मिथ्यात्वमोहनीयक्षयोपशमादेः सम्यग्दर्शनं तदैव मत्यादिज्ञानमिति, उच्यते, अस्ति एतन् तथापि ज्ञानावरणीयक्षयोपशमादिनिमिचं ज्ञानं तथारुचिपरिणामभावे भवतीति तत्पूर्वकमुच्यते,न किंचिदत्रायुक्तम् , अत एव कसचिन् मम्यग्दर्शनलाभानन्तरं मृतख विशिष्टं जानं न भवत्यपीति व्यापिनी भजना, कृतमत्र प्रमङ्गेन, अक्षरगमनिकामात्रफल- त्यात्मस्तुनारम्भम्येति ॥ मत्रोपन्यम्तान् मम्यग्दर्शनाद्यवयवान् प्रविभागतो व्याचिख्यामुराह-"तत्रसम्यगि"त्यादि, तत्रे- ·nor II Nip त्यादि वाक्योपन्यामः, 'मम्यगिति इनिशब्देनार्थाद्वथवच्छिन्नः सम्यक्शब्दो गृह्यते,म किमित्याह-'प्रशंसार्थः प्रशंसा श्लाघा अर्थ:-अभिधेयोऽम्येति प्रशंमार्थः 'निपातः' निपात्यनेादिद्योतकतयेति निपातः, न नामादि पदमित्यर्थः, इदं किल निसर्गसम्य- दशर्न,म्बन एव लाभान पूजितः,अतः अंतरङ्गत्वेनाव्युत्पनिपक्षाश्रयं व्याख्यान,व्युत्पत्तिपक्षं त्वधिकृत्याह-'ममंचतेर्या भावः' संपूदिननर्धातोः किप्प्रत्ययान्तस्यैतद्रूपं मम्यगिति, ममंचति-गच्छति ब्यामोति सर्वान् द्रव्यभावानिति मम्यक्, कर्बथोत्र, यगन् दर्शनं चिरूपं तत् ममंचति-मकलद्रव्यास्तिकादिनयमताङ्गीकरणेन गच्छति व्याप्नोति जीवादीन् पदार्थान् , एवं यदा रष्टिः प्रपने नदा मम्यगिति कथ्यते, वेति पिकल्यार्थः, इह किलाधिगममम्यग्दर्शनाश्रयं व्याख्यानं, तस्य प्रायो द्रव्यास्तिकाद्य- धिगमेनर प्रपनेरिति, एवं सम्यकशब्दं निरूप्य दर्शनशब्दनिरूपणायाह-'भावे(वः मु.) दर्शन मिति, इह नेकसिन् कारके स्पद भवनि कग्णादिके, पश्यति म तेन तमिस्तस्मात् , तत् मर्यापोहेन विशिष्ट एव कारके भावाख्ये खल्वयं द्रष्टव्यः, दृष्टिदर्शन- मित्यर्थः. भागाधगर्भमेनदयाह-'दृशे रिन्यादिना, दृशेर्धातोः, दर्शनमिति यदेतद्रूपं भावाभिधायि तद् दृगेरिति भावः, अर्थस्या- ध्यमिनारिणी मन्द्रियानिन्द्रियार्थप्राप्तिः, प्राप्तिः-उपलब्धिः, व्यभिचरत्यवश्यमिति व्यभिचारिणी, सा चैकनयमतावलम्बिनी मामान्यमेवास्नि न विशेषा इत्यादि, कारणान्तरेणापक्षेपात्, न व्यभिचारिणी अन्यभिचारिणी, या सर्वनयमतावलंबिनी अस्ति | मामान्य विशेषानुविटमित्यादिरूपाऽप्रतिपक्षतया मत्या,एनामेव कथयति-'सर्वेन्द्रियानिन्द्रियार्थप्राप्ति'रिति, सर्वाणि-निरव- शेपाणि 'इन्द्रियाणि' इन्द्रम्य-जीवस्य लिङ्गानि म्पर्शनादीनि मनःपष्ठानि नेपामाः-स्पर्शादयः तेपामिन्द्रियानिन्द्रियार्थानां प्रामिः-उपलब्धिः स्वतः परतो या तदर्थप्रकायनोनरकालभाषिनी रुचिः अध्यवसायख्या दर्शनं, यदेवंभूतं दर्शनं तद्वैशिष्टयेन ·घातकमपक्षन इत्याह-तत् मम्यग्दर्शनं, एतदुक्तं भवति-यत्रानन्तरोदिता प्राप्तिस्तत् सम्यग्दर्शनं,एतदेव निपातयोगेन पक्षद-12 यमधिकृत्य विशेषतो योजयन्नाह-प्रशस्त'मित्यादि, 'प्रशस्तं दर्शनं प्रशस्त मुक्तिसुखहेतुत्वात् ,सम्यग्दर्शनं तचस्य, तत्स्वाभा-- च्याद् , जागरणदोपतोऽन्यथाप्रतीतेः, तथारुचिप्रधानमित्यर्थः, अयमव्युत्पत्तिपक्षार्थः,व्युत्पत्तिपक्षार्थमाह-'सद्गत'मित्यादि, मङ्गतं च निन्यानित्यायधिगमानुसारप्रवृत्तं दर्शनं,तचाधिगमादेव समुपजाता रुचिरिति भावः। एवं सम्यग्दर्शनशब्दावयपव्याख्यानेन मम्य गवानचारित्रयोरपि लेगतः काका व्याग्व्यानं कृतमेव वेदितव्यं,तथाहि-सम्यग्ज्ञानशब्देऽपि सम्यक्शब्दः प्रशंमार्थो निपातः,सम-- चने , ज्ञानमिति च भार एप, एवं चारिनमपि, स्वस्थाने च पिशेपं वक्ष्यामः,सर्वत्र चाव्युत्पत्तिपक्षः प्रथमं तत्पूर्वक एव व्युत्प- निपा इति बापनार्थ, नधाहि न पर्णादीनां व्युत्पत्तिः, तत्पूर्वकाश्च पदादयः, इत्यलं प्रसङ्गेन ॥ मम्प्रति यथोद्दिष्टानां सम्यग्दर्श- नादीनामाद्यम्य लक्षणमाह-- तत्र-तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥ सूत्रं (२) नत्रशन्न उपन्यामार्थः, नत्यार्थश्रद्वानं-रुचिरूपं सम्यग्दर्शनं-मिथ्यात्लमोहनीयक्षयादिनिमित्तम् , अज्ञानात् परि- णामान्तरमिनि मूत्रममुदायार्थः, अभयवार्थाभिधित्मया वाह भाष्यकारः-"तच्चाना" मित्यादि, (पृ.६-५) तच्चानाम्-अविपरी- मानामर्थानाम्-अर्यमाणानां जीवादीना श्रद्धानम्-एसमेतदिति रुन्यभिप्रीतिरूपं तचार्थश्रद्धानमिति, आह-यत्तचं तन्नार्थ विहा- पान्यइपितुमर्हनि अर्थों का तचमन्तरेणेत्ययुक्तं द्वयोरुपादानं, नायुक्तं, कपिलादिपरिकल्पितस्य नित्यादेरर्थस्य तचविशेषणा-... योगान् , अयक्रियाविरहेण नम्यानर्थत्वादिति प्रतिपादितमन्यत्र, अर्थश्च म नेपामिति तद्व्यपोहार्थ याभिधान, तत्त्वानाम-5 a ·र्थानां निन्या (नित्या)दिरूपाणां जीयादीनामित्यर्थः, आह-एवमपि तच्चग्रहणमेव कार्य, तस्याव्यभिचारित्वात् , तथाहि- यद्यपि परिकल्पितोऽथों व्यभिचरति तचं, तथापि तत्वमर्थाव्यभिचारि,तझावस्तच्चमर्थयोगात् , उच्यते, अस्त्येतद्वस्तुस्थित्या, किन्तु तचमपि परिकल्पितं कैश्चिदिप्यते शून्यताद्यनर्थरूपमिति, न चोभयपदव्यभिचार एव विशेषणविशेष्यभावः, फित्वेकप- दव्यभिचारेऽपि दृष्यो, यथा-अप् द्रव्यं पृथिवी द्रव्यमिति, तत्र अपो द्रव्यमेव, द्रव्यं पुनर वा अनय वा, अथवा किं तावद् अनेन ?, | निशङ्कमन्यदेव विग्रहान्तरमाह-"तत्त्वेने "त्यादि, तत्वेन चार्थानां श्रद्धानमिति, इदमप्यर्थकथनं, न तु त्रिपदः तृतीयाततपु- रूपः सम्भवति, एवं च दृश्यम्-अर्थानां श्रद्धानमर्थश्रद्धांनं (तत्वेन अर्थश्रद्धान) तत्वार्थश्रद्धानमिति, वाशब्दः पक्षान्तरप्रदर्शनार्थः, अयं वा पक्ष आस्तेयमि (स्थेय इ)ति, यदेवंभूतं तत् सम्यग्दर्शनमिति लक्ष्यनिर्देशः । अत्रैव भावार्थमाह-'तत्वे 'त्यादिना, 'तत्त्वेन' यथावस्थितवस्तुविषयतया न विपर्ययेण, भावतः स्वप्रतिपच्या, न मातापित्रादिदाक्षिण्येन, निश्चितमेवेत्यवधारित, न | संदिग्धमित्यर्थः, तत्वेन वा अस्य वा विवरण भावतो, निश्चितमित्यर्थः, एवं ममासकल्पनाद्वयं निदर्यावयवार्थ दर्शयन्नाह-'तत्या-| नी'त्यादि तच्चानीति-अविपरीतभावव्यवस्थानि तानि जीवादीनीति, जीवा उपयोगलक्षणा आदिर्येषां सूत्रक्रममाश्रित्य, तानि जीवादीनि वक्ष्यन्ते, तत्वार्थशब्दयोविशेषणविशेष्यकल्पनापक्षमाश्रित्याह-"त एव चार्था "इति, त एव चेत्यर्थापेक्षया पुल्लिं- गनिदेशः, न एव च जीवादयोऽयमाणत्वादाः, श्रद्धानमित्यस्यार्थमाह-"श्रद्धानमि"त्यादि, श्रद्धानं नाम तेषु जीवादिप्वर्थपु 'प्रत्ययायधारणमिति, प्रत्ययेन तदावरणीयकर्मक्षयोपशमादिना निमिनेनालोचनाज्ञानेन वा तदुभयेन श्रुताद्यालोच्येवमेवेत- तत्वमेतय तत्त्वमितिरुचिरूपा या वृत्तिः प्रत्ययावधारणमिति, आह-तत्त्वेन चार्थानामिति षष्टयर्थ प्राक नदश्य तेषु प्रत्ययावधारण- MITRATE REMEDARA IINEERINI REAM ·मित्यत्र मप्तम्पर्थकथनं किमर्थ ?, उच्यते, प्रायेणानयोरभेदख्यापनार्थ, तथा च प्रायः पष्ठीसप्तम्योरभेद एष दृश्यते, यथा. गिरेस्तरसः गिरौ तरव इति, ये हि यस्पारयवास्ते तसिन् भवन्ति, एवमनापि, त(य)जीवादीना श्रद्वानं ततस्तद्विपयमिति, एवं तचार्थश्रद्धानमित्येतत्पदं विवृत्य सम्यग्दर्शनपदं तु पूर्वमेव विवृतमिति विहाय यथेदमुत्पन्नं मत् परेणापि ज्ञायते तथा सलिङ्गमै- दंपर्येणाभिधातुमाह- तदेव' मित्यादि, यतः श्रद्धानं तेषु प्रत्ययानधारण, तदेवं व्यवस्थिते सति प्रशमश्च संवेगश्वेत्यादिन्द्रः, तर प्रगमः-क्रोधक्षयोपशमारेः मत्यमति वा दोपनिमित्ते शान्तिपरिणामः,संवेगः सम्भीतिर्नरकादिगत्यालोचनात्, मोक्षैकशरणता 0 निदो, विषयेषु दोपदर्शनेन, अनुकंपा दुःखितेपु कारुण्य, आस्तिक्यम्-अस्ति जीपादितचमिति मतो भारः, एपां प्रशमसंवेग- निर्वेदानुकम्पास्तिक्यानामभिव्यक्तिः-प्रकटता मैंच लक्षणं-चिह्न यस तत्तथाविधं तचार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमिति । एवंभूतं यत्त- चार्थश्रद्धानं तत् सम्यग्दर्शनं, न पुनर्वचनमारकमेप, "एतच किल ममस्तप्रशमादिलिङ्गयुक्त नैश्चयिकं, 'जं मोणंति पामहा, तं संमंति पानहा' ( यन्मौनमिति पश्यत तत् सम्यगिति पश्यत, यत् सम्यगिति पश्यत तत् मौनमिति पश्यत) इत्यादिवचनविपयं, आस्ति- क्याद्यन्यतरलिङ्गयुक्तं तु न्यावहारिक, पश्चानुपूर्व्या च प्राय आस्तिक्यादिभावः, न परमार्थतोऽप्रतिपन्नजिनपचनाना अनुकम्पा- दयः, प्रामादिक्रमोपन्यामम्तु यथाप्राधान्यमिति । अाह-जिनपचनानभिज्ञाना मापतुषादीनां कथं यथोदितं तत्वार्थश्रद्वानमना- भोगप्रधानत्वादिति, अमोन्यते, अस्त्यनाभोगो ज्ञानापरणोदयजन्यः, क्षयोपशमात्तु दर्शनविपरीतरुचिनिनन्धनस्य मिथ्यात्वमो- हनीयस्य तदभागाधनावगमः तत्रापिपरीतैर श्रद्धा,इतरत्राप्यप्रतिहता तच्छक्तिर्यथाऽनानाधं तथैव प्रवृत्तेरित्यत एपमार्गदेशनानुसारि- णोऽमद्हरहिताथ सम्यग्दृष्टयो भयन्तीत्यभिदधति विद्वाम इत्यलं प्रमङ्गेन, "प्रकृतं प्रस्तुमः,नच्चेदं सम्यग्दर्शनं यतो भनति यद्विधं .

·• UN - RAM.mitha in our RELA #Priment-manam चतत् नदभिधित्सयाह- तनिसर्गादधिगमाढा (सूत्रं. ३) प्रक्रमाद्गम्यमानस्याप्यस्य तदिति सर्वनाम्ना परामर्शः,सर्वविनेयानुग्रहायातिसूक्ष्मातिचादरग्रंथप्रारम्भकापोहेन मध्यमारम्भख्या- पनार्थः सम्यग्दर्शन मूलहेतुद्वैविध्याद् द्विविधमिति सूत्रसमुदायार्थः,अवयवार्थमाह भाष्यकारः-'तदेत' दित्यादिना (पृ-६-९२) नच्छन्द एतच्छब्दार्थः, तदेतदनन्तराधिकृतं सम्यग्दर्शनं द्विविधं भवति, निमित्तद्वैविध्यात् , अनेनैव व्यपदिशन्नाह-'निसर्गे- त्यादि, अपरोपदेशात्तधाभव्यत्वादितः कम्पिशमादिजं तु निसर्गसम्यग्दर्शनं, परोपदेशतस्तु बाहानिमित्चापेक्षं कम्मोपशमादि- जमेवाधिगमः सम्यग्दर्शनमिति, वाशब्दो निमित्तदर्शनपरः, नैकस्यैव द्वयं निमित्तमित्यर्थः, एतदेव सूत्रेऽप्यसमासकरणे प्रयोजनम् , अन्यथा तन्निसर्गाधिगमाभ्यामिति स्यात्, वाशब्दोऽप्यतिरिच्येत , अथ कथं तदेवं व्यपदिश्यते-निसर्गसम्यग्दर्शनमधिगमसम्य- ग्दर्शनं चेति, अत्राह-'निसर्गादि'त्यादि, अतिशब्दस्तसादर्थ, यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात् , यसान्निसर्गादधिगमाद्वा वक्ष्यमाण- रूपादुत्पयत एतदिति, तस्माद्यवांकुरादिवत्तेनैव व्यपदिश्यते निसर्गसम्यग्दर्शनमधिगमसम्यग्दर्शनं चेति, अत्राह-यदि मुख्यया वृत्या हेतुः प्रतिपाद्यते सूत्रेण तदैवं सति तदेतत् सम्यग्दर्शनं द्विविधमित्ययुक्तं विवरणं, एवं तु स्यात्-तस्य सम्यग्दर्शनस्य द्वौ हेतू, यतः सूत्रेणाभिसमीक्षितं तद् द्विविधत्वमिति,एवं पर्यनुयुक्त आह-'द्विहेतुकं द्विविध मिति, द्वौ निसर्गाधिगमारण्यौ प्रत्येकास- मासकरणज्ञापितौ हेतू यस्य तद् द्विहेतुकं, न तु तन्मुख्यभेदप्रतिपादनया, निर्देशस्वामित्वेत्यादिनने सम्यग्दर्शनभेदस्याभिधी- यमानत्वादिति । आह-गम्यग्दर्शनोत्पत्तौ निसर्गः कारणमभ्युपेयते, स कः किमात्मको वेति ?,अत्रोच्यते-'निसर्गः परिणाम' ·: इत्यादि, अपूर्वकरणानन्तरभाव्यनिर्तिकरणं निसर्गः, ततस्तचरुचिभागत, निसृज्यते-त्यज्यते तचरुच्यारयकार्यनिवृत्ती मत्या- : मिति निसर्गः, उत्पन्ने सम्यदर्शने अनिवृत्तिकरणं त्यज्यते, प्रयोजनामानात् , त्यागोऽस्य कारणस्यैर कार्यरूपतया भवनात् , न- निरन्वय इति ज्ञापनायाह-'परिणाम' इति, परिणमनं परिणामः, अनिवर्तिकरणपतो जीवस्य कंथचित्तत्यागेन तचरुचिरूप-5 तया भवनात्,परिणामश्च प्रयोगविश्रमाभ्यामिति प्रयोगेण घटानां विश्रमाऽभ्रेन्द्रधनुरादीनामिति पैथसिकरव्यापनायाह-'स्वभाव' इति, म्पेन आत्मनैव तथाभव्यत्वादितो जनितोऽयमनिरनिरूपो भार इति स्वभार इत्युच्यते, वो भारः खमार इति, नान्येन- प्राणिना कृत इत्यर्थः, सर्वोपसंहारमाह-'अपगेपदेश' मिति, नाग्मिन् परोपदेश इत्यपरोपदेशः अनिर्तिरूपो भारः, इत्येनं व्यवहारतः अनर्थान्तर, नार्थान्तरवृत्तित्वमेपां शब्दानामित्यर्थः, इदानी यस्येदं निमर्गमम्यग्दर्शनं यथा चैतढमाप्यते तदेतदभिधा- तुमाह-'ज्ञानदर्शने 'त्यादि, यापद् ये 'नास्यानुपदेशात् सम्यग्दर्शनमुत्पद्यत' इति, ता ज्ञानं च दर्शनं च ज्ञानदर्शने, विशेषाध्यवसायो ज्ञान सामान्याध्यवसायो दर्शनं,ते एसोपयोगौ, नौ लक्षणं यस्य मः,तथाविधः क इत्याह-जीव इति,एतद्- वक्ष्यते-अमिधास्यते 'उपयोगो लक्षण मित्या सूत्रे (२-८)तस्य जीपस्य, न महदादेः, 'अनादौ संमारे परिभ्रमतः' अविद्य-.. मान आदिरस्येत्यनादिः, मर्यथा असतः सद्भागयोगात् , अतिग्रसङ्गात् , खत एव धयापनेः, तस्मिन्ननादौ, कम्मिन्नित्याह-संसार इति, संमरण मंमार:-नरकादिगमनं इत्यर्थः, इह च गमनमुपलक्षणं नरकादौ स्थितेरपि, ततश्च नरकादिगमनतस्थितिरूपः मंसार इति, रस्मिन्ननादौ मंसारे, अनेन सृष्टिवाद व्यवच्छेदमाह, स्रष्टारमन्तरेण तदनुपपत्तेः, सति चामिन् म केन सृष्टः । तदप- राभ्युपगमेऽनास्था, अनभ्युपगमे नवदपरस्यासृष्टिः, रागादिरहितस्य च सप्टुः गर्जने सर्गे प्रयोजनाभावः, कीडाप्रयोजनागीक- .

·audiman-man: Imast U. रणे रागादिमचं, सुसितदुःखितदवादिकरणेऽन्यानपक्षपातः, तत्स्वभावत्वाभ्युपगमे न चालाद (न प्रमाणं, न चास्मात् ) कस्य-- चिदुत्पत्तिः, तदभ्युपगमे कर्मप्रेरकत्वे च भक्तिर्वा इत्यलं प्रसङ्गेन, नितमेतदन्यत्र, तदनादौ संमारे किमित्याह-'परिभ्र- मत' इति, सक्रियत्वेनासर्वगतत्वेन च पर्यटत इत्यर्थः, यन्निमित्तमिदं परिभ्रमणं तत् कथयन् प्रान्तोपयोगि च प्रकारान्तर- | मिदमाह-'कर्मत ण्य कर्मणः स्वकृतस्यैत्यादि यावत् ‘फलमनुभवति' इति, कत ण्वेति प्रकृतात् मानावरणीयादेरुद- यप्राप्तानिमिचात् कर्मणः स्वकृतस्येति अन्यस्य ज्ञानावरणीयादेरात्मना निर्मितस्य, अनेनैतदाह-आत्मा ह्यन्यकर्मोदयनि- मित्तापेक्षयैवान्यत् कर्मान्तर करोति,न तु यथा अन्ये मन्यन्ते-आदिकर्म म्वभावत एप, ततोऽन्या कर्मसन्ततिः मतेति, कुतः, सिद्धानामपि कर्मक्रणप्रसङ्गाव, स्वभावाविशेषादित्वे कर्मत एवेति सफल मनधारणं, आदिकर्म न विद्यत एवानादित्वात् - कर्मण इत्यर्थः, आह-सर्व कर्म कृतं तत् कथमनादि मतम् ?, उच्यते, प्रमाहरूपेणातीतकालमत् , नथाहि-यावान् कालोऽतीत- स्तेन सर्वेण वर्तमानत्वं प्राप्तम्, अन्यथाऽतीतत्वाभावात् , यथोक्तम्-"भवति स नामातीतः प्राप्तो यो नाम वर्तमानत्वम् । एप्यंश्च नाम स भाति यः प्राप्स्यति वर्तमानत्वम् ॥ १॥" अथ चासावनादिः,एवं कर्मापि,वर्तमानताकरपत्नात् कृतकत्वस्येत्यलं प्रसङ्गेन, 'स्वकृतस्य'ति चानेन कर्मसापेक्षस्यात्मन एव कर्तृत्वमाह, कथमय स्वतन्त्रः सन्नात्मन एवाहिते प्रयन्त इति चेत् ?, उच्यत्ते, कर्म- मोहितत्वात् व्याधिमोहितघदपथ्य इति, कर्ममोहितः कथमेकान्तेन स्वतन्त्र इति चेत् , नायं दोपः, अनभ्युपगमात् , कर्ममापेक्ष एवायं कतेत्युक्तं न केवलसिद्धस्य,अनम्युपगमात् , तदेवं कर्मत एस कर्मणः सकृतस्य फलमनुभवतः यदपेक्षं तत् फलं तदाह'बंध- निकाचनोदयनिर्जरापेक्ष मिति,नत्र बन्धः कर्मणो योगः,म च प्रकृति(स्थितिरमप्रदेश)भेदमिनो वक्ष्यमाणः,निकाचनं तु आत्मन- ·देशः मह कर्मणः प्रनष्टस्वविभागोऽविशिष्टमेकपिडता, तस्यैर कर्मण उदयावलिकाप्रविष्टस्योदयो पिपाकः,तस्यैर चोदयानुभस- मनन्तर परिशाटो निजरेति,बन्धादयः कृतद्वन्द्वाः, ताः अपेक्ष्यंत इति कर्मण्यत् , बन्धनिकाचनोदयनिर्जरापेक्षं, कि तत् ?–फलं, कथं पुनः तत् फलं बन्धाद्यपेक्षं ?, तत उन्यते, यतो बन्धादिप्पसत्सु न तत्मम्भन इति, कानुभवत इत्याह-नरके'त्यादि, नरकति- रथोयोनि- उत्पत्तिस्थानं, तच्च द्वितीये वक्ष्यति, मनुष्याच अमराश्च मनुष्यामरास्तेषा भगः-प्रादुर्भागः, ते भांति यत्र ग्रहणानि- आदानादीनि, तच्छरीरग्रहणानीत्यर्थः, तेपु तेषु भवेषु अनादिसंसारात्मसु, निविधमित्यनेकनिध, यतः सातसम्यक्त्यहास्यादिकाः । प्रतयो विनिधास्तासा फलमपि विधिमेवेति, तथा जानापरणाद्या अपि पिविधास्तत्फलमपि विविधमुच्यते, पुण्यमनुग्रहकारि सातादि, पापमुपघातकारि ज्ञानादिगुणानां, तयोः पुण्यपापयोः फलं सरसपिकाररूपं पुण्यपापफलं तदनुभवतो जीवस्योपभुजा- नस्य, अनु पश्चादथे, पूर्व ग्रहः पश्चात् फलोपभोग इति, कथमनुभनत इत्याह-'ज्ञानदर्शनोपयोगखाभाव्यात्' ज्ञानदर्शने व्याख्याते, तयोः स्वाभाव्यं तस्मात् ज्ञानदर्शनोपयोगस्वाभाव्यादिति, एतदुक्तं भवति-यदा यदोपभुक्ते तदा तदा चेतयते सुत्यह दुःसितोऽहमित्यादि, साकारानाकारोपयोगद्वयसमन्वितत्वादपश्यतया चेतयत इति, उत्तरग्रन्थेनापि सम्बन्धोऽस्य तानीत्यादिना, ज्ञानदर्शनोपयोगस्वाभाव्यादेव तानि तान्यनिर्दिष्टस्वरूपाणि परिणामेनाध्यवसायस्थानान्तराणि-परिणामाध्यवसायस्थानान्तराणि, परिणामेन न निरन्वयोच्छित्या, निरन्थयोपिछत्तौ हि कार्यभावे तच्चतोऽसत् महनति, न च सर्वथा असतः शक्तिप्रतिनियमः, ततः कार्यान्तरवत्तदभावप्रमङ्ग इति भाननीयं, अध्यवसायस्थानान्तराणि चानुकम्पादिगर्भाणि मलीमसमध्यमतीनाणि पारम्पर्येण मद्दशनमीजभूतानि गोधरूपाणि गृह्यन्ते, तानि गच्छतः-प्रामुपत्तः, किम्भूतस्य सत इत्याह-'अनादी त्याटि, नास्यादिरम्तीत्य·mil_untu नादिः, अनादिमिथ्यादृष्टिः,अप्राप्तपूर्वसम्यक्त्वलाभ इत्यर्थः, तस्य अनादिमिथ्यादृष्टेरपि, अपिशब्दात् सादिमिथ्यादृप्टेरप्यवाप्तस- म्यक्त्वपरित्यागिनः पुनस्तल्लामे 'सत' इति सद्वृत्तस्य, क्लिप्टसत्वाचरितातिक्रान्तभावस्य, किमित्याह-'परिणामविशेषा'- दिति परिणामः-अध्यवमायश्चित्तं,तस्य विशेषः स एव वा, पूर्व पूर्व जघन्यमङ्गीकृत्य परः परः शुभो विशेष इत्युच्यते, परिणा- मविशेषश्वेह यथाप्रवृत्तकरणममिमतं,ततः परमपूर्वकरण,अप्राप्तपूर्व ताहगध्यवमायान्तरं जीवेनेत्यपूर्वकरणमुच्यते ग्रन्थि विदारयतां, ततच ग्रन्थिभेदोत्तरकालभाव्यनिवनिकरणमासादयति, यतस्तावन्न निवर्त्तते यावत् सम्यक्त्वं न लब्धमित्यतोऽनिवर्तिकरणं,ग्रन्था- न्तरप्रसिद्धत्वाद्भाप्यकारेण अनिवर्ति नोपात्तं करणं, अवश्यंतया च सम्यग्दर्शनं लभमानस्तल्लभत इति काका अभ्युपेतं, तद- भावेऽभावात् , अत एवाह-अपूर्वकरणं व्यावर्णितलक्षणं 'ताहग्भवति' तागिति यद् यथाप्रवृत्तकरणस्य कार्यमनिवृत्तिकरणस्य च कारणं येनास्य जीवस्य अनुपदेशादित्युपदेशमन्तरेण, विशिष्टबाधनिमित्ताभावोपलक्षणमेतत् , तथाभव्यत्वादिभावतः आभ्यन्तरदोपोपशमग्राधान्यात् , अन्यदपि विशिष्टं बाह्यं निमित्तमन्तरेण 'सम्यग्दर्शनं' यथोदितस्वरूपमुत्पद्यते अभिव्य- ज्यते, स्वत एव कथंचिद्धातुप्रागुण्याद्रोगोपशान्तिपद् , इत्येतदेवंविधं 'निसर्गसम्यग्दर्शन मिति निगमनं, उक्तं निसर्गस- म्यग्दर्शनम् । अधुना अधिगममम्यग्दर्शनमभिधातुमाह-'अधिगम इत्यादि, गमो ज्ञान,अधिको गमः अधिगमः,आधिक्यं सामा- न्येन परोपदेशादुत्पत्तेः, अधिगमस्त्वसारः संसारः इत्यन्वयालोचनेन, आगमोअपि सारोऽपवर्ग इति व्यतिरेकालोचनेन, निमित्तमित्युपदेशस्य प्रतिमादि, तदर्शनजो वोधोऽपि निमित्तमआयुर्वृतमिति यथा, श्रवणमिति श्रुतिः प्रतिमादेरेव भूषा- दिवर्जनाकर्णनोत्थो बोध एवेत्यर्थः, शिक्षेनि स्वयमेवाप्तप्रणीतागमाभ्यासः, उपदेश इति गुरुलक्षणयुक्तात् गुरोधर्मदेशना, ·. इत्यनान्तरम् गवगेते किंचिद्भेदं प्रतिप्रद्यमाना अनन्तरमित्युच्यते,एवं पर्यायकथनं कृत्वा सैपिण्डय कथयन्नाहे-'तदेव'मि- त्यादि, तदेवमित्युक्तेन प्रकारेण यत् परोपदेशात् परोपदेशमाश्रित्य, विशिष्टयाह्यनिमित्तोपलक्षणमेवैतत् , तथाभव्यत्वादिभा- वतः बाह्यनिमिनप्राधान्यान् अन्यदपि प्रतिमादि बाह्यं निमित्तमाश्रित्य तत्त्वार्थश्रद्धानं भवति अपूर्वकरणादिक्रमेण, वैद्योपदेश- क्रियानुष्ठानाद्रोगोपशान्तिपद्, अधिगमसम्यग्दर्शनमिति निगमनमेतत् , इह च परानपेक्षत्वात् कथंचिनिसर्ग सत्यधिगमोप- पनेः,अन्यथा कथं तदभावान्निसर्गमम्यग्दर्शनानन्तरमधिगममग्दर्शनोपन्यास इति?,आह-सर्वसचानामनादित्वात् कर्मसंयोगस्य फिमिति कालभेदेन सम्यग्दर्शनलाभः, तथा च पांचिदयमनादिमान् केपांचिदद्य केपांचिदनन्तेन कालेनेति, अत्रोच्यते, सम्य- ग्दर्शनलाभो हि विशिष्टकालखभापनियतिकर्मपुरुपकारसामग्रीजन्यः, मा च प्रतिसचं भिन्नति, ततश्च यस्य यो विपाककाल- मथाभव्यत्वनियतिकर्मकालपुरुषापेक्षस्तस्य तदा भवतीति न कश्चिद्दोपः, सर्वकार्याणामेव सामग्रीजन्यत्वाभ्युपगमात् , उक्तंच यथास्थितार्हन्मदवेदिना सिद्धसेनदिवाकरण-"कालो महाव णिअई पुवकयं पुरिसकारणेगंता। मिच्छत्तं ते चेव उ समासओ होति मम्मत्तं ।।१।।" इत्यलं प्रसङ्गेन,अक्षरगमनिकामात्रस्य प्रस्तुतत्वादिति ॥ उत्तरसूत्रे मम्बन्धं लगयत्राह-'अत्राहे त्यादि, अत्र-मविषये सम्यग्दर्शने व्याख्याते विषयविवेकमजानान आह चोदकः-तचार्यश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्युक्तं भवता, तत्र कि नचमिनि, 'तने त्यनेन तचार्यश्रदानशब्दे यस्तचशब्दस्तत्र किं तचं-किं तस्यामिधेय?,न चायमयुक्तः प्रश्नः तचानि जीवा- दीनि यक्ष्यन्त इति प्रागुपन्यम्तत्वात् , नदियत्नादिपरिवानाभावात् , इत्येवमाशंक्याह-अत्रोच्यते, अत्र तच इति दर्शिते नत्यानन्द यदनिधेयं नदियनाद्यानस्वरूपमुच्यते- ·5 . जीवाजीवाश्रययन्धसंबरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम्. ॥४॥ सूत्रम् ॥ जीरादयलचमिति, एकवचन निर्देशः अमीपामेव निरुपचरितमामान्यविशेपतघरव्यापनाय सामान्यप्रधाना, इति मत्र- गमुदायार्थः, अग्यवार्थ तु विग्रहपुरम्मरमाह भाप्यकार:-'जीवा' इत्यादि, (पृ.७-१२) तत्र सुखदुःसज्ञानोपयोगलक्षणा जीराः, नविपरीनाम्न्यजीवाः, आध्यते-गृपते कर्म अनेनेत्याश्रवः, शुभाशुभकादानहेतुरिति भावः, आश्रयैरात्तस्य कर्मण आत्मना गंयोगो बन्धः, आश्रयस निरोधो गुह्यादिमिः संवरः, कर्मणां विपाकतस्तपसा वा शाटो निर्जरा, कृत्स्नकर्मक्षयादा- न्मनः स्यात्मन्पयन्यानं मोक्षः, 'त्येप सप्तवियोऽर्थस्तत्त्वमिति' इतिशब्दः इयत्तायाम् , एतावानेव, एप इति चोदकस्य प्रत्यक्षीकनो यचनेन, मप्तविधः इति गप्तप्रकारः, अर्थ इत्यर्यमाणत्वात् , तचमित्यस्य पदस्य एप सप्तविघोऽर्थ इति पदत्रयं म्याग्यानं, नचमिति या व्युत्पनी कथ्य, मद्भुतं परमार्थ इति व्युत्पत्तौ तु जीवादीनां पदार्थानां स्वभावः-स्वसत्ता, इयं यदा प्राधान्येन विवश्यते नर्दकवचननिर्देशः तच्चमिनि, यदा तु विशेषधर्मानुविद्धत्वादुपमर्जनत्वेन तदा बहुवचननिर्देश एवेत्याह- 'पते या मशास्तत्त्यानीति एते प्राक् प्रत्यक्षीकृताः, पाशब्दो विशेषप्राधान्यापेक्षया विकल्पार्थः,सप्ताङ-जीवादयस्तत्त्वानि इल्पानि, पुष्पपापयोधयन्तावान देनामिधानं, यद्येवमाश्रयादयोऽपि पश्चच न जीवाजीवाभ्यां भियन्ते ततस्तेऽपि न वाच्याः, गधाहि-आयो मिथ्यादर्शनादिरूपः परिणामो जीवस्य,म च क आत्मानं पुद्गलांथ विरहश्य,यन्धस्तु कर्म पुद्गलात्मकं आत्म- मांगनंन्तिप्टं, मंरोऽप्याश्रयनिरोधलक्षणो देशसर्वभेदः आत्मनः परिणामो निवृत्तिरूपः, निर्जरा तु कर्मपरिशाटात् जीवकर्मणां पार्थस्यमापादयति स्वशक्या,मोक्षोऽप्यारमा समस्तकर्मविरहित इति, तसाञ्जीवाजीयौ तचमित्येतायद्वक्तव्यम् , उच्यते, मत्यगेतni i10 18+ TU TIN LIrin 1 litmull: litty Intl IF Husmita utuLatest smart Cure it ta ·PARN RECEIPRni-raPAPARTerr.. amtatt meaning in hingori cartrairemantra दे,कितिह मोक्षमागें शिप्यस्य प्रवृनिः प्रक्रान्ता,न तु समहाभिधानं, तद् यदेवमाख्यायते आश्रवो बन्धश्वेतद्वयमपि मुख्यं तत्त्वं मंमारकारणं, मंवरनिर्जरे च मोक्षस्य, तदाऽसौ संसारकारणत्यागेनेतरत्र प्रवर्त्तते, नान्यथेत्यतः चतुष्टयोपन्यासः, मुख्यसाध्य- ग्यापनार्थ च मोक्षस्येति, न चामिह पुण्यपापाभिधाने किंचित् प्रयोजनमिति, एतेन जीवादिक्रमाभिधानप्रयोजनमुक्तं वेदित- व्यमिति, जीपादीनां लक्षणादेरभिधानावमर इत्याह- तांलक्षणत' इत्यादि, तान्-जीवाजीवादीन् लक्षणतः-स्वचिद्देन विधा- नतो-भेदेन चशब्दाद् भेदप्रभेदपरिग्रहः, पुरस्ताद्-उपरिष्टात् विस्तरेण-प्रपंचेन उपदेक्ष्यामः-सामीप्येन कथयिष्यामः, 'उपयोगो लक्षणं' (२-८)मद्विविधोऽष्टचतुर्भेदः (२-९) तथा संसारिणो मुक्ताश्च (२-१०) समनस्कामनस्काः (२-११) संसारिणसमस्था- रा (२-१२) इत्यादिना ग्रन्धेन । एते च जीवादयः नामादिभेदैरनुयोगद्वारः तथा प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां प्रमाणाभ्यां नैगमादिभिश्च | रस्त्वंगपरिन्छेदिभिर्नयः तथा निर्देशस्वामित्वादिभिःसत्संख्याक्षेत्रादिभिश्व प्रकारैरधिगन्तव्याः, तत्र व्यापकत्वान्नामादीनामादा- वैभिनिरूपयत्राह- नामग्यापनाद्रव्यभावतस्तन्यासः ॥५॥ सूत्रं॥ नामस्थापनाद्रव्यभारत इति तृतीयार्थे तमिः, नामादिभिर्जीवादीनां निक्षेपः कार्य इति सूत्रपिण्डार्थः । एनमेव प्रकटयन्नाह माप्यकारः-'एभिरित्यादि (पृ.९-२६) एभिरिति सूत्रोक्तः नामादिभिः-नामस्थापनाद्रव्यभावैश्चतुर्भिरिति नामादीनामुप- लक्षणव्यरटदार्थ गच्या, इहाधिकारे एभिरेवेत्यर्थः,'अनुयोगद्वारै रिति अनुयोगः-सकलगणिपिटकव्याख्या तस्य द्वाराणि अधिगमोपायास्नः, फिमित्याह-'तेपा'मित्यादि, तेपामित्यनन्तरोक्तसूत्रोक्ताना, तानेव स्पष्टयति-जीवादीनां तत्त्वाना- ·MAHETTINITELI NRIL || 4.in.ma.n मिति, फिमित्याह-'न्यासो भवति' विरचना कार्येत्यर्थः, किमर्थमादावित्याह-'विस्तरेणे'त्यादि, विस्तरेण-अपश्चन लक्ष- णनो पिघाननथाधिगमायेनि, यदुक्तं प्राग लक्षणतो विधानतश्च पुरस्ताद्विस्तरेणोपदेक्ष्याम इति, तत्र लक्षणविधानाभ्यामप्यभिधाने नमब्दान् बभेदप्रभेदविस्तरेणाधिगमायेति, तत्राप्युपयोगो लक्षणं संसारिणो मुक्ताओत्यादौ उपयोगः चतुभेदः संसारश्चेति नामा- दिन्यामव्याग्व्यावतारणेन प्रपंचाधिगमायेत्यर्थः,आदायुक्तोऽयं सर्वत्रावधारयितुं शक्यत इतिभावः। एनमेवोपन्यस्य पर्यायेण व्याचि- ग्यामुराह-'न्यास' इत्यादि,न्यामः कः १, उच्यते-निक्षेप इत्यर्थः,एतन्नामादि यथा लक्ष्येऽवतरति तथाऽभिधातुमाह-'ताथे- न्युदाहरणोपन्यामार्थः,नामजीव इत्यादि, नाम्ना जीवः नामजीयः,जीवशब्द इत्यर्थः,एवं स्थापना जीवाकारा प्रतिकृतिः, एवं द्रव्यं नगुणवियुक्तः,एवं भावस्तद्गुण इति, एवं चत्वार्यपि तचं सर्वेभ्योऽर्थानर्थसिद्धेरिति,यद्वा एकमिन्नेव शरीरिणि चतुष्टयं तत्र यो जीव इतिशब्दप्रान्ते ग नामजीवः,य आकारः करायवयवसन्निवेशः स स्थापनाजीवः,विवक्षया ज्ञानादिगुणवियुक्तत्वं द्रव्यजीवो,ज्ञानादि- गुणपरिणतिभातवं तु भाषजीय इति।। सम्प्रति नामादीनांजीयविशेपणतयोपात्तानां स्वार्थ लक्ष्ये दर्शयति-'नामे त्यादिना,नामेति किमुक्तं भवति ?-मंग्रानाम करणमित्यनान्तरमेतत् ,अनेन शब्देनेदं वस्त्यभिधीयत इतियावत् ,एतदेवाह-'चेतनावत' इत्यादिना, पेतना-मानं मा यस्सास्ति तगेतनावत् ,तद्विपरीतमचेतनं,'द्रव्यस्य'ति (तस्य) प्रदर्शनमिदं,गुणक्रिययोरपि नामादिचतुष्टयप्रवृत्तेः, द्रव्यन्यतिरेकेण वा गुणक्रियाऽभावात् प्राधान्यख्यापनपरं,अतस्तस्य द्रव्यस्य चिन्ता न क्रियते,व्यवहारार्थ संज्ञा सङ्केतः क्रियते, कीगित्यत आह-'जीव'इति,इतिनास्वरूपे जीवशन्दःस्थाप्यते, जीव इत्ययं ध्वनिः तचेद्वाच्योऽर्थो नामतया नियुज्यते स नामजीव इति,म इत्यनेन तत्र चेतनावत्यचेतने या यदृच्छया योजीवशब्दो नियुक्तस्तं व्यपदिशति म शब्दो नामजीव इत्युच्यते,न तद्वस्तूपाधिक ·' इति, अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया' इति न्यायात् । सम्प्रति स्थापनाजीव कथयति-'यः काष्ठपुस्त' इत्यादिना, यः स्थाप्यते जीव इति संबन्धः,कः स्थाप्यते? काठपुस्तादिवित्याह-काप्ठं-दारु पुस्त-दुहितकादि सूत्रचीवरादिविरचितं चित्र-चित्र- करावालिसितं, कर्मशब्दः क्रियावचनः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, काष्ठंक्रियेत्यादि,अक्षनिक्षेप इति सामयिकी संज्ञा चन्दनकानां,निक्षेपो रखना विन्याम इति, एते काठपुस्तचित्रकक्षिनिक्षेपा आदि]पां रच्यमानानां ते काप्टपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादयः, आदि- शब्दयोभाभ्यां सम्पन्धनीयः, काठपुस्तचित्रकादयो ये सद्भावस्थापनारूपाः तथा अक्षनिक्षेपादयोऽसद्भावस्थापनारूपा ये तेषु पहुए 'स्थाप्यते' जींचाकारेण स्यते-जीव इति यो जीवाकारो रचितः स स्थापनाजीवोऽभिधीयते, एतदुक्तं भवति-शरीरानुग- तस्यात्मनो य आकारो दृष्टः स तत्रापि दृश्यत इतिकृत्वा स्थापनाजीवोऽभिधीयते, ननु चाक्षनिक्षेपे नास्त्यसावाकार इति, उच्यते, यद्यपि बहीरूपतया नास्ति तथापि बुद्धया स रचयिता तत्र रचयति तमाकारम् , अत एव स्थापना नामद्रव्याभ्यां सुदूरं भिन्ना, यतो निक्षिप्यमाणं वस्तु न शब्दो भवति, नापि तद्भाववियुक्तं विवक्ष्यते, किंत्वाकारमात्रं यत्तत्र तद्विवक्षितमिति । स्थापनाजीवं दृष्टान्तेन भावयति-'देवताप्रतिकृतिय दि'त्यादिना, देव एव देवता तस्याः प्रतिकृतिः-प्रतिविम्ब, सा च न सैव सहस्राक्षशूल- पाणिमयूरवाहनादिरूपा, नापि ततोऽत्यन्तभिन्नस्वभावाऽन्यैव, किन्तु तत्समानपरिणामरूपा तथा प्रतीतिरिति, तद्वत् इन्द्रो- देवाधिपः रुद्रः-उमापतिः स्कन्द इति स्कन्दकुमारः, उत्तरपदलोपात् , सत्यभामा सत्येति यथा, विष्णुः-वासुदेवः, रुद्रादीनां न देवतारख्या मारो,लौकरूया त्वेवमुपन्यामः, ययेन्द्रादीनां प्रतिकृतिः स्थापिता सतीन्द्र इति व्यपदिश्यते तथा जीवाकृतिरपि काष्ठा- दिपु स्थापिता जीव इति भावः। अधुना द्रव्यजीवमाह-'द्रव्यजीव'इति, इतिः प्रकारार्थः, योऽयं प्रकारः प्रागुपन्यस्तः स उच्यते, ·'गुणपर्यायवियुक्त इति महात्तिनो गुणा:-चैतन्यसुखादयः कमर्तिनः पर्यायाः-तिर्यड्मनुष्यादयः, गुणाश्व पर्यायाधेति उन्तस्नैरियुक्तो, रहिन इत्यर्थः, ननु द्रव्यगुणादेरभेदप्रतिज्ञानात् कथमेतदित्याह-'प्रज्ञास्थापितः' प्रशा-चुद्धिस्तया स्थापितः, गुणादिभेदेन उद्धग कल्पितः इत्यर्थः, स एव विशेप्यते-'अनादी 'त्यादिना, अनादिश्चामौ पारिणामिकमावच तेन युक्तः, इह मार औदायिकादिरूपोऽपि भाति तद्व्यपोहाय पारिणामिकग्रहणं, असावप्यभ्रेन्द्रधनुरादिना सादिपारिणामिक इत्यनादि- ग्रहणं, पमनादिपारिणामिफभावयुक्तो जीव उच्यते द्रव्यजीव इति, अस्स कल्पनया द्रव्यमानत्वादिति, तचतो निविपयेयं ल्पना,गुणपर्यायपि युक्तस्य तस्य वान्ध्येयादिवदसम्भवात् , भूतभाविभवत्पर्याययोग्यता चेह द्रव्यलक्षणं न समस्तीति मन्य- मान आह---'अथरा शन्योऽयं भग'इति, निम्पिय इत्यर्थः, एतदेव स्पष्टयति-'यस्ये 'त्यादि, यस्येति वस्तुनः, हिशब्दो - यम्मादधे, अजीवस्य-नेतनारहितस्य सतो-विद्यमानस्य भयं-भविष्यत् जीनत्वं-चेतनापचं स्याद्-भवेत् स द्रन्यजीपः म्यान, भाविजीवकारणनया, यद्येवमपि सति को दोष इत्याह-'अनिष्टं चैतदिति, चशब्दः एचकारार्थः, अनिष्टमेवेतत् , एवं राजीवस्य जीवभावे जीवस्याप्यजीवभार इति सिद्धान्तविरोधः, आह-एनमपि विरोध एव, यत उक्तं-" जत्थ उ जं जाणेजा निस्सं निक्सिसे निरपसेसं । जत्थवि अ ण जाणेजा चउक्यं निक्खिये तत्थ ॥१॥"त्ति, चतुष्टयस्य व्यापितोक्ता सा विरुध्यते, न, अस्य गहुल्यविषयत्वात् , प्रायः सर्वपदार्थेपन्येषु सम्भवात् , इहापि जीवपदार्थजस्ता चानुपयुक्त इति द्रव्यजीवोपपत्तेः, तनथाभावेन योग्यतालक्षणं तु द्रव्यत्वमधिकृत्य भाष्यकारेणास्य प्रतिषेधः कृत इति, भारजीवमधिकृत्याह-'भावतो जीवा' इति, अनकाननोद्देशे बहुवचननिर्देशः एकपुरपवादनिरामार्थः,तथा चाहुरेके–'पुरुप ण्वेद'मित्यादि, भावत इति च तृतीयार्थे । masmanane ·IMDIHATTIS WHILI तसिः, भावैः सह ये वर्तन्त इत्यर्थः, अत एवाह- औपशमिकेत्यादिना, औपशमिकादीनां भावानां लक्षणं इत्थं क्रमाभिधाने प्रयोजनं च द्वितीयाध्यायादिसूत्रे वक्ष्यामः 'औपशमिकक्षायिकौ भावा' वित्यत्र(अ.२-सू.१), ततश्चौपशमिकादिभावयुक्ताः,इत्यनेन निःस्वभावजीववादब्यवच्छेदमाह, तथा चाहुरेके–“निःस्वभावाः जीवाः संवृतैः सन्तः" "अकार्याकरणैकखभावा"इति चान्ये, 'उपयोगलक्षणं' इति साकारानाकारसंविल्लक्षणाः, ते च नैकरूपाः, किन्तु ?, 'संसारिण' इत्यादि, संसार उक्तलक्षणः स एपामस्ति ते संसारिणो नारकादयः, 'मुक्ताश्चेति मुक्ताः कर्मसम्बन्धेन, एते एकसमयसिद्धादयः, चशब्दात् सप्रमेदाः द्विधा वक्ष्यन्ते द्वितीयेऽध्याये, एवं जीवे नामादिन्यासमुपदाजीवादिप्रतिदिशन्नाह-'एवं' मित्यादि, एवमिति यथा जीवे तथा अजीवादिपु,अपिशब्दात्तद्भदेवपि धर्मास्तिकायादिषु,अत एवाह-सवेप्ति'ति व्याप्त्या अनुगन्तव्यमिति नामादिचतुष्टयं कथनीयं, यथा नामाजीवः नामधर्मास्तिकाय इत्यादि,एवमिदमक्षरमात्रगमनिकया नामादिस्वरूपं व्याख्यातं,वस्तुधर्मत्वं चैतेपां सूक्ष्मोन पपतिभिः संमत्यादिभ्योऽवसेयं, लेशतस्तु दयते वस्तुधर्मो नाम,तत्प्रतीतिहेतुत्वात् , तथा लोकसिद्धेः स्तुत्यादौ सुखादिभा- चात् स्तवफलोपपत्तेच,एवं स्थापनाऽपि वस्तुधर्म,तदुद्देशेन करणात् भेदेन प्रवृत्तेः तदाकाराराधनात् तद्धेतुकश्रेयःसिद्धेश्व, द्रव्यभावी तु तस्यैव तथाभवनात् साधुदेवायुदाहरणतः सुज्ञानावेव,इह च नामस्थापने अधिकृतवस्तुभिन्ने कथंचित् ये ते तद्वत फलासाधनात् वस्तुनि प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् बहिःपर्यायरूपे इति केचिद् व्याचक्षते, न चैतदनापमित्यलं प्रसङ्गेन । साम्प्रतं येपि जीवादीनां शब्दास्तेप्वप्यस्य नामादिचतुष्टयस्पावतार इत्येतत् कथयन्नाह-'पर्यायान्तरेणापी' त्यादि, प्रधानशब्दस्य तदर्थशब्दान्तराणि पर्यायाः पर्यायादन्यः पर्यायः पर्यायान्तरं तेनाप्यस्य चतुष्टयस्य न्यासः कार्य:, तदाह-'नामद्रव्य' मित्यादि, (पृ.८-१३) HTTAR HAmail.com ·पनद्भाणं नामादिजीयव्याख्यानेन भाषितमेव यापन केचिदप्याहुरित्यादि,केचित् पुनर्बुवने,'यद् द्रव्यतोद्रव्यं भवतीति यदि- निध्यणुकादि, इज्यत इति च तृतीयार्थे पंचम्यर्थे या तसिः, द्रव्यः सम्भूय यत् क्रियते,यथा बहुभिः परमाणुनिखिप्रदेशिकादिः म्कन्धः, अथवा नरमादेव भेदै परमाणुप्रिदेशिकादिश्च तद् द्रव्यद्रव्य, द्रव्यतो द्रव्यस्यैव भवनादिति, एतद्विशेष सापयन्नाह- 'तो' न्यादि, नतद् द्रव्यं पुद्रलद्रव्यं द्रव्यमेव भवति, नान्यद् धर्मादि इत्येवं प्रत्येतव्यं, धर्मादेरन्यैः सम्भूयाकरणात् , भिद्य- मानागान्ययम्त्वनुत्पनेरिति, पुद्गले पु चैवमुत्पादो न्याय्य इत्येतदाह-'अणव' इत्यादिना,अणवः-परमाणवः स्कन्धाच-द्विप्रदे- मिकादयः मशानभेदेभ्यः उत्पयन्ते, संघातात् स्कन्धाः,भेदादणयः,इत्येवं वक्ष्यामः पञ्चमेऽध्याय इति ॥भावद्रव्यमभिधातुमाह- ''भावतोद्रव्याणी' त्यादि, अत्र भाषद्रव्यमित्येकं विन्यस्य भावतो द्रच्याणीति बहुवचननिर्देशः पराभिमतं यदेकं विश्वस्य कारणमयादिद्रव्यं, यथाहुरेके-"आप एवेदं खल्विदमग्रे आसी" दिति तद्व्यपोहेन द्रव्यवहुत्वख्यापनार्थ, कानि तानीत्याह- "धम्मादीनि पंच सगुणपर्यायाणी नि, सवत्तिनो गुणा:-अमूर्नत्वादयः क्रमपर्तिनः पर्यायाः-गुरुलध्यादयः, तद्भा- जि, मा भूद्गुणादिभेदेन नित्यान्येवेत्याह-प्राप्तिलक्षणानी ति, तान्येवान्यानन्यांध धर्मान् प्रतिपद्यन्ते परिणामलक्षणानीति- यावत् नया च जीयो देवादिभावेन परिणमते पुद्गलाः कृष्णादित्वेन धर्मादयस्तद्गमनादिनिमित्तत्वेन, 'वक्ष्यन्त इति उपरिष्टात् , प्राप्तिलक्षणानीति यदुक्तं सा न स्वमनीषिकेत्याप्तागममाह-'आगमतश्चेत्यादिना, आगमत इति तसिः सप्तम्यर्थे, चशब्दोऽषि- शब्दाथे, आगमेऽपि पूर्वाख्ये कथ्यमाने 'प्राभृतज्ञ' इति व्याकरणमूलयोनिभूतशब्दप्राभृतज्ञो गुरुः, किमित्याह-'द्रव्य- मिती' त्यादि, द्रव्यमित्यस्यार्थ तीर्थकृत किमाहेति परिपृष्टो जगाद-'भव्यमाहे 'ति, एतदपि साम्प्रतं कथमवगम्यत इति चेत् | ·गन्दमाभूतविनिर्गनव्याकरणश्रुतेः,नदाह-'द्रव्यं च भव्य' इति, अस्थायमर्थः-द्रव्यमिति निपात्यते भव्यं चेद्भवति,भव्यमित्यपि गन्देहासदमेव केशांचिदिति स्पष्टयति-'भव्यमिति प्राप्यमाह' प्राप्तव्यं तैस्तैः स्वगतैः परिणतिविशेपैर्गत्यादिभिः प्रामोति या नानिति प्राप्यं, ननु चायं भवतिरकर्मकः सत्ताभिधायी कथं प्राप्यमित्यनेन कर्माभिधायिना कृत्येन भव्यमिति अस्याओं विगूियते ?, उच्यते, नैवायं मचाभिधायी, किं तर्हि ?, प्रात्यभिधायी, चुरादावात्मनेपदी, तदाह-'भू प्राप्तावात्मने' प्राप्त्यमि- धायिता कथ्यतेऽनेन, तदेव मिति प्रात्यभिधायित्वे सत्ययमों भव्यशब्दस्य स कर्मसाधनपक्षे, प्राप्यन्ते स्वधर्मैर्यानि तानि भव्या- म्युच्यन्ते, कमाधनपक्षे तु प्राप्नुवन्ति तान्येव धर्माणीति भव्यान्युच्यन्त इति, एतदाह-प्राप्यन्ते प्राप्नुवंतीति वा द्रव्या- णीति, अन्ये तु व्याचक्षते-आगमतच प्राभृतज इति द्रव्यनाभृतपदार्थज्ञो भावद्रव्याणि, द्रव्यमिति च भव्यमित्यादि नोआ- गमतो द्रव्यलक्षणाभिधानप्रतिपादनपरमिति, एतच न भाग्यकाराभिप्रायानुसारीति नातीव शोभनं व्याख्यानं, अननुसारित्वं च 'अथया शून्योऽयं भङ्ग इत्यभिधानात् , योग्यतालक्षणमेव द्रव्यमस्यात्राभिप्रेतमिति गम्यते, अन्यथा जीवपदार्थस्तत्र चानुपयुक्तो द्रव्यजीव इत्यनेन प्रकारेणास्यापि सम्भवात् म शून्यो न स्यादिति कृतं विस्तरेण । सम्प्रति जीवादीनां न्यासं प्रदर्य तेषां पर्या- यस्य द्रव्यगन्दस्य अन्येपामप्येवमेव कार्य इत्यतिदिशन्नाह-एवं सर्वेपा'मित्यादि, एवं यथा जीवादीनां द्रव्यशब्दस्य तथा 'सर्वेषा' गुणक्रियादिशब्दादीनामिति (अनादिमतां) भव्याभव्यादीनां आदिमतां च मनुष्यादीनां पर्यायाणां, 'जीवादी- नां मोक्षान्तानां' मम्बन्धिनामनादिमदादीनां 'तत्त्वार्थाधिगमार्थ मिति तचस्य-परमार्थस्य भावस्याधिगमो-ज्ञानं तदर्थ 'न्यासः कार्य' इनि, बुद्धिमता मुमुक्षुणा निक्षेपः कार्य इत्यर्थः ।। एतेषामेवाधिगममभिधातुमाह- ·प्रमाणनयरधिगमः ॥२॥ सून्न। प्रमाणनः करणभूतैर्वक्ष्यमाणलक्षणरधिगमो भवति जीवादीनामिति सूत्रसमुदायार्थः, अवयवार्थाभिधित्सयाऽऽह भाप्यकारः -'पा'मित्यादि (पृ-९-१०) प्रक्रमप्रदर्शितानां जीवादीनां तचानामिति पूर्ववद् व्याख्या, 'यत्तद्दिष्टाना 'मिति यथापरि- पाट्या मामस्त्येनाभिहितानां 'नामादिभियंस्ताना' मिति नामादिसूत्रे नामस्थापनादिभि दैनिक्षिप्तानां, एतदेव सष्टयति, में अधिगमो (मे) पर्यायार्थमुपक्षिप्तानामित्यर्थः, अनेको जीवशब्दवाच्योऽर्थ इति यथाप्रयोजनं तद्विशेषाधिगमाय न्यस्तानामिति भावः, किमित्याह-'प्रमाणन' रित्यादि, प्रमाणनयः-ज्ञानविशेपरूपैः 'विस्तराधिगमो भवति' एकैकस्य तत उद्घटना- दपकप्टस्य विस्तरेण-लक्षणविधानाख्येन 'अधिगमः' परिच्छेदो भवति, एतदुक्तं भवति-यदा अधिगमः तदा न प्रमाणनया- बिरहा (हग्य) इति, प्रमाणसंग्ग्यानियमायाह-तत्र प्रमाण'मित्यादि, 'तत्रेति वाक्योपन्यासार्थः, प्रमीयतेऽनेन तचमिति प्रमाणं, करणार्थाभिधानः प्रमाणशब्द इति, आत्मा मुखादिगुणकलापोपेतो मत्यादिना साधकतमेनावयुध्यते विषयमित्यर्थः, आह-पदि नेन करणभूतेनापयुध्यते आत्मेति तीनवयोपक्रियाप्रमाणत्वे एवमवयोधात्मकमेवेत्यनिष्टावाप्तिः, नैतदेवं, स्वपर्याय- स्वय करणत्वात् , तस्य कथंचित् ततोऽव्यतिरेकात्, अन्वयव्यतिरेकयोगेन चित्रवभावत्वात् , तेन करणभूतेनात्माऽवबुध्यत इत्युपपन्न, नधाहि-भिन्नः ग्राह्यगृहणस्वभावः क्रियायाः कथंचित् अभिन्न आत्मा तचतः प्रमाणं, तदत्र शाब्दं न्यायमधिकृत्योप- सर्जनीकतक्रियावत्तियामिधायी प्रमाणशब्दः, तदभेदाचात्मावबोध इति न कश्चिद्दोपः, एवं कर्तसाधनादिपक्षेप्यपि प्रमि- गोति-अपगच्छतीति प्रमाणमित्येवमादिप्वमिहितार्थानुसारतो भावना कार्या, मुख्यस्त्वयं प्रमाणशब्दः करणसाधन एवेति नात्र ·. यलः, 'द्विविध मित्यनेन संख्यानियममाह, द्विविधमेव, न त्रिविधादि, द्वैविध्यमेव दर्शयति-'परोक्षं प्रत्यक्षं च वक्ष्यत इति, पराणि-द्रव्येन्द्रियाणि मनश्च तन्निमित्तं ज्ञानं परोक्षमित्यादि, धृमादग्निज्ञानवत् , प्रत्यक्षं पुनरश्नात्यश्नुते वाऽर्थानित्यक्षः- आत्मा तस्साक्षेन्द्रियमनांमि अनपेक्ष्य यत् स्वत एवोपजायते तत् प्रत्ययम्-अवध्यादि, चशब्दः स्वगतानेकभेदसमुच्चयार्थः, एतग यक्ष्यत उपरिष्टात् " इत्थमुपन्यासे चैवमेवानयोर्भाव इति प्रयोजनं" 'चतुर्विधमित्येके' इति चतुर्विधं प्रत्यक्षानुमा- नोपमानागमभेदेन एके सूरयो मन्यन्ते, कथमित्याह-'नयवादान्तरेण' यतः केचिन्नैगमादयो नयाश्चतुर्विधमभ्युपयन्ति, अन पयानुयोगद्वारेषु चतुर्विधमुपन्यस्तमिति, एतच यथा अवस्थितं चातुविध्यं तथा भाष्यकार एवोत्तरत्र दर्शयिष्यति । एवं प्रमाणावययं निर्भिद्य व्युत्पत्त्यादिद्वारेण नयावयवं विभजयन्नाह-'नयाचे 'त्यादि, नयन्तीति नयाः, अनेकधर्मात्मकं वस्तु एक- धर्मेण नित्यमेवेदमनित्यमेवेति वा निरूपयंतीत्यर्थः, एते च पश्च नैगमादयो वक्ष्यन्त उपरिष्टात् , अत एव सर्वनयावलंवि नः | प्रमाणं जानी (नं), अमीषां भेदेनाभिधानं, तथाहि-प्रमाणं समस्तवस्तुखरूपपरिच्छेदात्मक मत्यादीति, अतःप्रमाणं सम्यग्ज्ञानं, नयास्तु मिथ्यावान, यत आह-'एवं सर्वेऽपि नया मिच्छादिट्ठी'त्यादि, एवं च कृत्वा प्रमाणशब्दस्याभ्यर्हितत्वात् सूत्रे पूर्वनि- पात इति न चोयावकाशः। अपरे वर्णयन्ति-परस्परापेक्षया नैगमादयो नया इति व्यपदिश्यन्ते अध्यवसायास्तैः परस्परापेक्षेनिं ममस्तवस्तुम्यरूपालंबनं जन्यते, तदनवगतवस्तुपरिच्छेदाभ्युपायत्वात् प्रमाणं, ये पुनर्नंगमादयो निरपेक्षाः परस्परेण ते नयाभासा इति ।। 'किंचान्य'दित्यनेनोत्तरसूत्रं मन्यन्धयति, नैतावतैव विस्तराधिगमस्तत्वानां, यतोऽन्यदपि विस्तराधिगतौ कारणमस्ति, किं नन्?, निर्देशादि, के पुनर्निर्देशादय इत्युक्त आह- RPI ·iaNA...nant निर्देशस्वामित्वमाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥ सूत्रं ॥७॥ न तापन्निदगादीनेय व्याचष्टे, ममन्धाक्यगेव ममर्थयति-'एभिश्चे'त्यादि, (पृ.१०-१) एभिश्च, चशब्दात् प्रमाणनयमदा- दिभिध, एमिनि मामान्यशब्दनिर्देशे न विशेषावगतिरस्त्यतो विशेपार्थमाह-(निर्देशादिभिरिति)निर्देशशब्देन निर्देशे सति नमसमरिज्ञानमतीति, समासे चाव्यतामिधानं प्रसिद्धं, न सूत्रादपीयनामम्भाव्येत, अतः 'पद्भिरित्याह, उक्तेऽपि पड्मि- रित्यस्मिन् फ़िमेतानि च्याग्च्याद्वाराणि उत नेति याऽऽशङ्का नन्निरमनायाह–अनुयोगद्वारः, व्याख्यान्तररित्यर्थः, एपां च । च्यापितानि नास्तीति आशङ्काच्युदामायाह-सवेंपा'मिति, उक्तेशप चैतस्मिन्नभायो मर्वशब्देनोपात्तस्तन्निराचिकीर्पयाऽऽह | -'भावाना 'मिति,अभागो हि व्यर्थन्वात प्रयामस्य न तद्विपयमेतदिति कथयति,भावाअप्यन्यमताभिमताः सन्त्यतचरूपा इत्यतो व्यमुपादने-'जीवादीनां तत्त्याना'मित्येतत् , ते च जीवादयः किमेमिः समासेन निरूप्यन्ते उत व्यासेनेत्यत आह-'विक- ल्पग'इति, गमश्च कारकमामान्याद्विधानमिति तृतीयार्थ एप इति, एतत् कथयति-'विस्तरेणे'त्यनेन, उक्तेऽपि चैतसिन्नमम्पू- र्णमेव वाक्यं स्यात् , यदि पूर्वसूत्रादधिगत इत्येतन्नानुवर्तते, अतोऽनुवर्तत इति कथयति-अधिगम इति, मत्तां च पदार्थों न व्यभिचरति यद्यपि तथापि अन्यास्याः क्रियाया नाध्याहारः कर्त्तव्यः,ततश्च भवतीत्याह,अनेनैव सूत्रसमुदायो व्याख्यातः,अव- | यवार्थ तु व्याख्यानयवाह-'तयथे'त्यादि, यथते भाष्यन्ते निर्देशादयस्तथा कथ्यन्ते, निर्देश इति व्याख्येयावयचोपन्यासः, अस तूहेशपूर्वकत्वात् प्रस्ने मति निर्देशोपपत्तेरेतद्व्याचिख्यासययोद्देशमाह-'को जीव इति, किं द्रव्यं गुणः क्रियेति पृष्टे निर्दि- शति-'औपशमिकादी'त्यादि,औपशमिकादयो यक्ष्यमाणास्त एव भावाः तथाभवनादात्मनः तैयुक्तः द्रव्यं जीवः, न द्रव्यमात्र, IN INigh | PIHE_HNITI ANTIL FINATiliun it to liy Mur LT INR Iprily ·नापि केवला भावाः, उभयमित्यर्थः१। स्वामित्वादयो जीवेऽभ्युह्या अनया दिगेति न दर्शितवान् ,वयं तु दयामः,स्वामी-प्रभु- स्तद्भावः स्वामित्वं,जीवो हि कस्य प्रभुः ?, जीवस्य वा के स्वामिन ? इति,उच्यते,जीव एकोऽवधी(ऽधिकृतः धम्मादीनामस्तिकायानां स्वामी, यतः सर्वेषु मा यात्युपलभते परिभुंक्ते शरीरतया वाऽऽढत्ते अतः मर्वेषां जीवः स्वामी, जीवस्यापि जीवाः अन्ये तन्मू- किारिणः स्वामिनो भवन्ति २। माध्यते येन तत् साधनं,केन चात्मा साध्यते ?,उच्यते,नान्येनामी,मततमवस्थितत्वात् बाह्या- न् वा पुद्गलानपेक्ष्य देवादिजीवस्तैः साध्यत इति, तैः स्वस्थानं नीयत इतियावत् ३। अधिकरणमाधारः, कस्सिन्नात्मा ?, निश्चयस्य स्वात्मप्रतिष्ठत्वात् आत्मनि, व्यवहारस्य शरीराकाशादौ स्थितः, आत्मरूपादनपगमः ४ कियन्तं कालमेप जीवभावेनावतिष्ठते ,भव (चक्र)मङ्गीकृत्य मर्वसिन् काले,देवादीस्तु भवानङ्गीकृत्य यावती यत्र स्थितिस्तावन्तं कालं तत्रावतिष्ठत इति ५। विधानं प्रकारः,कति- प्रकारा जीवाः ?,सस्थावरादिभेदाः,एवं शेषा अपि सिद्धान्तानुमारिण्या धिया अवलोक्य पारमार्पप्रवचनं वाच्याः,ग्रन्थगौरवभयात्तु नादिद्रिये भाष्यकारः, तथा यदर्थ शास्त्रप्रवृत्तिस्तत्रापि योजनां निर्देशादीनां कुर्वन्नाह–'सम्यग्दर्शनपरीक्षाया'मित्यादि, यदा सम्यग्दर्शनं परीक्ष्यते तदापि मम्यग्दर्शनं किं गुणः ? क्रिया ? द्रव्यमिति पृष्टे निर्देशा भवन्ति, उच्यते-द्रव्यं, कथं ?, ये जीवेन शुभाध्यमायविशेषेण विशोध्य पुद्गलाः प्रतिममयमुपभुज्यन्ते अतस्ते मम्यग्दर्शनस्य निमित्तं, तदुपष्टम्भजन्यत्वात् तचा- र्थश्रद्वानपरिणामस्य, ततश्च कारणे कार्योपचारात् द्रव्यं मम्यग्दर्शनं, मुग्न्यया वृत्त्या तु तवार्थश्रद्धानरूप आत्मपरिणामः, मोऽपि नात्मव्यतिरिक्त एवेति द्रव्यमित्युक्तं, आह—यदि यथोक्ताः पुद्गलास्तदुपष्टम्भजन्यो वाऽऽत्मपरिणामः मम्यग्दर्शनं न तर्हि क्षीणदर्शनमोहनीयस्य छाम्यकपलिसिद्वजीवस्य सम्यग्दर्शनमित्युक्ते आह-'सम्यग्दृष्टिजीच'इति मम्यक्-शोभना मदमत्प- ·-- दार्थापलोफिनी दृष्टिम्प नक्षीणदर्शनमोहनीयस्य मम्यग्दृष्टिींग इति,एतदुक्तं भवति क्षीणे दर्शनमोहनीये न सम्यग्दर्शनी भण्यते, किनहि ?,सम्यग्दृष्टिररोति,अनः मिद्धमाध्यतैतिभावः,म पुनः क्षीणदर्शनमोहः कि रूपी?,नेत्याह-'अरूपी' अविद्यमान रूपमस्येत्य- रूपी, मधिमादिषु क्षेप्यः, नामौ रूगादिधर्मममन्वितः, अमूर्त आत्मेति, छद्मथकेरलिनोर्यद्यपि कर्मपटलोपरागस्तथाप्यात्मा न म्यभारमपजहाति, आगंतुकं हि कर्मरजो मलिनयत्यात्मानमभ्रादिनचन्द्रमसं, सिद्धास्तु मर्वथाप्यरूपा एन, स एव सम्यग्दृष्टिः। इदानीमाशंस्येत किं सन्धो ग्राम इति, तनिरामायाह-'नोस्कन्धः' अरूपत्वादेव न स्कन्धः-पुद्गलादिरूपः, खप्रदेशाङ्गीकरणा- शु स्थान स्वन्धः,अथवा पंचास्तिकायसमुदिताः स्कन्धः,नोशब्दस्य तद्देशवाचित्वान्नोस्कन्धः सम्यग्दृष्टिः,एवं नोग्रामोऽपि वक्तव्यः, चतुर्दशभूतग्रामफदेशत्वात् मम्यग्दृष्टेरिति । सम्प्रति स्वामित्वशब्दोचारणात् स्वामीत्यनेन 'कस्य' स्वामिनः सम्यग्दर्शनमिति, उद्देशाक्यमेवं कृत्वा प्रवृत्तं-फियत्ममवान्येतत् ?, तस्यैतत्तदुक्तं, तदुत्पत्तिनिमित्तभृतस्यान्यस्यापि, व्यवहारार्थमाश्रीयते ? इति, उच्यते, मुग्येन तावत् कल्पेन यद् यत्र ममवेतं तत् तस्यैवेति, व्यवहारार्थ तु निमित्तभूतस्याप्याश्रीयते, एतदाह- 'आत्मसंयोगेने 'त्यादि, आत्मसंयोगेन-आत्मसम्बन्धेन, यदा ह्युत्पद्यमानस्य मम्यग्दर्शनस्य परतोऽपि निमित्तात् प्रति--- मादिकात् नापेक्षा क्रियते प्रतिमादेस्तदाऽमी परिणाम आत्मनि समवेत इतिकृत्ला म एवात्मा तेन परिणामेन तामि तचा- न्येवमभिमन्येत अत आत्मसंयोगेन जीरस्य सम्यग्दर्शनं,जीवस्य स्वामिनः सम्यग्दर्शनं-लचिरिति, 'परसयोगेने 'ति पर-साधु- प्रतिमादि वस्तु ननिमित्तीकृत्य श्रद्वानपरिणाम उपजायते ततः स परिणामस्तत्तक इति तस्य व्यपदिश्यते, अन परसंयोगे पड् विफल्पा भन्ति-जीवस्येल्यादयः, यदाऽस्य जन्तोः परमेकं मुनिमालख्य क्रियानुष्ठानयुक्तं मा रुचिरुपजायते, क्षयोपशमो हि || - 14 ·द्रन्याविपक्षकमुरीकृत्य-प्रादुरस्ति, अतो बहिरवस्थितस्य साधोरुन्पादयितुः सा रुचिःख,कुम्भकारकम्मस्थिति, एवमेकमजीवाख्यं । पदार्थ प्रतिमादिक प्रतीत्य यदा अयोपशमः समुपजायतेऽतस्तदा तस्यैवाजीयस्य सम्यग्दर्शनं नात्मन इति,यदा पुनद्वी माधू निमित्तं : क्षयोपशमस्य विवक्षितौ नात्मा तदा जीवयोः सम्यग्दर्शनं, यदा पुनरंजीयौ प्रतिमाख्यावुभौ निमित्तीकृतौ तदा तयोः स्वामित्व-: विवक्षायां तत् सम्यग्दर्शन मिति, यदा पुनर्वहवो जीयाः साधवस्तस्योत्पत्नौ निमित्तं भवन्ति तदा जीवानां सम्यग्दर्शनं, न तु यत्र समवैतमिति, यदा पुनबहीः प्रतिमा भगवतां दृष्ट्वा तच्चार्थश्रद्धानमाविर्भवति तदा च तासांमेव तत्कनुकत्वात् नारमन इति, 'उभग्रसंयोगेने ति यदाऽऽत्मनोऽन्तरङ्गस्य बहिरङ्गस्य च-साधादेस्तद्विवक्ष्यते तदा उभौ तस्य सम्पग्दर्शनस्य स्वामिनी भवतः। इत्युभयसंयोगोऽभिधीयते, अत्र च लापविक आचार्यों हेयान् विकल्पानादर्शयति, आदेयाः पुनरुपात्तव्यतिरिक्ताः, अयं तावदा विकल्पो न सम्भवति-जीवस्य मम्यग्दर्शनमिति, यतोऽनेन पष्टयन्तेन सम्यग्दर्शनस्य यः समवाग्यात्मा स चा भण्यते वायो या तीर्थकरादिः यमवलोक्य स तादृशः परिणतिविशेषः समुदभूदिति ?,तत्र यद्यात्मा समवायी संबध्यते नास्ति तदा परस्य सम्बन्धः, उभयसंयोगेन चैतचिन्त्यते, अथवा यदि तीर्थकरादिरमिसम्बध्यते तदा नात्माभिसम्बन्धः, अतः त्याज्य एवायं विकल्पः, एवं नोजीवस्येति, अजीवस्येत्यर्थः, एकस्याः प्रतिमायाः विवक्षितत्यादुभयसंयोगाभाव इति हेयो विकल्पः, तथा जीययोः मम्यग्द- निमिति न सम्भवति,यमाद्वा तत्र ममवायिनौ पुरुषो स्वामितया विवक्षिती, मम च सम्यग्दर्शनमस्य च मम्यग्दर्शनमुत्पन्नमिति, यतस्तु नदालम्ब्योत्पन्नं तस्याविवक्षितस्वामितया उत्पादनिमित्तयोश्रोमयसंयोगो विवक्षितः अतस्त्यज्यते, तथा अजीवयोः सम्यग्दर्शन मिति, व्योः प्रतिमयोरालम्बनीकृतयोभदेन तद्विवक्षितं, यत्र तु ममवेतं तत्राविवक्षा, अतस्त्यज्यते अयमपि विकल्पः, ·Therma.ke.. तथा पंचमोऽपि त्याज्या-जीपानामिति, अन यह एवं सम्यग्दर्शनसमवायिनो विवक्षिता जीवा:-अस्य चास्य चास्य चेति, न तु येनालम्पनेन नेपामुच्पन्नं तस्य गत् सम्यग्दर्शनं विवक्षितं, तम्मादयमपि त्याज्यः, पष्ठोऽप्यजीनामिति त्यज्यते, आलम्ब्यानां बहना प्रनिमानामेनन् सम्पग्दर्शनं विवक्षितं, यत्र तूत्पन्नं तदविवक्षितमिति त्याज्य एप पठो विकल्पः, एवमेते उभयसंयो- गविवक्षायां पडपि त्यक्ताः, आदेया अपि पडेव, यथा जीवस्य च जीवस्य च, यस्य तदुत्पन्नं तस्य च तत्परिणन्तुः यं च निमित्तीकृत्य माधुमुपजायते तद्दर्शनं तस्य च तदिति, उभयोविवक्षितत्वान् म तत्त्वेन विकल्पः सम्भाव्यते १। तथा यस्य नदुत्पन्नं यस्य च विवक्षितं याभ्यां च दृश्यमानाभ्यां माधुभ्यां तदुत्पादितं तयोश्च माधुजीवयोस्तत् मम्यदर्शनमुभयत्रापि मतपेन विरक्षितत्वाजीवस्य जीवयोश्च द्वितीयो विकल्पः २। तथा यस्य तदुत्पनं यस्य च विनक्षितं यैश्च दृश्यमानः माधुभिस्त- दुत्पादितं तेषां च माधुजीवानां तत् सम्यग्दर्शनं, उभयत्रापि.सतत्येन विवक्षितत्वात् जीवस्य जीवानां च तृतीयो विकल्पः३। नधा यम्य तदुत्पन्नं तम्य च विवक्षितं यया च दृश्यमानया प्रतिमया अजीवरूपयोत्पादितं तस्याश्च तदिति, तदा जीवस्य च तम्याथ प्रतिमायाः तदिति सम्भाव्यते विकल्पो जीवस्याजीवस्य चेति ४। तथा जीवस्य यस्य तदुत्पन्नं याभ्यां प्रतिमाभ्यां दृश्यमानाम्यां तदुत्पादितं उभयत्र विवक्षितत्वात् सम्भाव्यते अयं विकल्पो-जीवस्याजीवयोवेति ५/ तथा यस्य तदुत्पन्नं यामिश्च प्रतिमामिदश्यमानाभिरुत्पादितं सर्वत्र विवक्षितत्वाजीवस्याजीवानां चेति भङ्गका सम्भाव्यते ६। एतदाह-'शेपाः सन्ति' पडि- त्यर्थः,२। मम्प्रति तृतीयं द्वार परामृशनाह-'साधन'मिति,माध्यते- निय॑ते येन तत् माधनं,अत्र पृच्छयमानं, तदाह-सभ्य- ग्दर्शनं केन भवनि'याध्मौ रुचिः मुविशुद्धमम्यक्त्वदलिकोपेता मा केन भवतीति ?, अन आह-'निमर्गादधिगमाद्वा भवतीत्युक्तं' **** ·Hd thAHITHILIAMRITA - Inti-RIN-HIRAL पतत् कथयति-न नावेव निमर्गाधिगमौ तादृशीं रुचिं जनयतः, किन्तु निसर्गाधिगमाभ्यां क्षयोपशमादयः कर्मणां जन्यन्ते, ततः क्षयोपशमादेः सम्यग्दर्शनं भवति, तावपि च निमर्गाधिगमौ कर्मणां क्षयोपशमादेरेव भवतः, तत्तम्ताभ्यामुत्तरोत्तरं क्षयोपशमं विशुद्धं विशुद्धतरमापादयमानाभ्यां यदा प्रतिविशिष्टः क्षयोपशमः आपादितो भवति तदा तस्मात् प्रतिविशिष्टात् क्षयोपशमात् सम्य- |ग्दर्शनं भवतीति कथयति, नत्र निमग्गे बहु वक्तव्यमिति प्राक् तद्दशिंतमेव, एकेन च वाक्येन न शक्यं तत् समस्तं दर्शयितुमि- त्यतिदिशनि-तत्र निसर्गः पूर्वोक्तः', अधिगमोऽल्पविचारत्वादेकेन वाक्येन, समस्ताधिगमोपसंहारभावादाह-'अधिगमस्तु सम्यग्व्यायाम'इति,गुर्वादिमगीपाध्यामिनः शुभा क्रिया सम्यग्दर्शनोत्पादने शक्ता सा सम्यग्व्यायाम इत्युच्यते, उभयमपी'- त्यादि,उभयमपीति-निमर्गसम्यग्दर्शनमधिगमसम्यग्दर्शनं,तौ च निसर्गाधिगमावुभावपि,कथं भवतः?,अत आह-तदावरणी- यस्येत्यादि, तस्य-तच्यार्थश्रद्धानलक्षणस्य सम्यग्दर्शनस्य यदावरणीयम्-अनन्तानुबन्ध्यादि कर्म तस्य कर्मणःक्षयेण-उक्तल- क्षणेनोपशमेन च क्षयोपशमाभ्यामिति च प्राप्यत इति । अत्र कश्चिदाह-तदावरणीयस्येति तचार्थश्रदानलक्षणनानावरणीयं गृह्यते, ज्ञानावरणीयवजिते कर्मणि प्राय आवरणीयव्यवहाराभावात् ,अत एव दर्शनं वानमिति,एतचायुक्तं,जानावरणीयस्योपशमाभावात् , स्यादेतत् ,मत्यमेतत् ,किन्तु मोहनीयोपशमात् यो ज्ञानावरणीयक्षयादिः ततः सम्यग्दर्शनमिति,तदप्ययुक्तं, उपशमेनेति पक्षान्तरोप- न्यामानुपपत्तेः, हेतोः फलात् पूर्वमुपादानात् अतिप्रमङ्गाच, साताद्युदयादपि क्वचिद् ज्ञानावरणीयक्षयादिभावादौदायिकप्रसङ्गादिति यकिंचिदेतत् , तसात् सम्यग्दर्शनावारकभित्यनेनानन्तानुबन्ध्यायेव तदावरणीयमुक्तमिति न दोषः ३ । मम्प्र- त्यधिकरणद्वार परामृगति-'अधिकरण'मिति, अधिक्रियते यत्र नदधिकरणं आधारः-आश्रय इति,म च आधारनिविधः- MPHERITADALA.

·आमा वा यन् गमवेनं दर्शनं मुख्यतः, उपचारात् परम भवति, यत्राम्यादौ सम्यग्दृष्टिर्व्यवस्थितः तसिन्नपि तत् , उभयविवक्षायां पोभयत्र न आन्मनि पग्न च, गतदेव प्रैविध्यं दर्शयन्नाह-आत्ममन्निधानेनात्मन्येव स्थितमित्यर्थः परमन्निधानेन परत्र स्थित- मिनि,भान्मम्यमपि तदन्मिन पक्षे न विवक्ष्यते,उभयमन्निधानेनात्मनि परत्र चेति वाच्यं,आत्ममन्निधानमिति चास्सार्थ सुहृद्भूत्वा कथयनि-आत्ममप्निधानमभ्यन्तरमन्निधानमित्यर्थः, आत्मैवाधारआत्ममन्निधानं, प्रसिद्धृतरेण स(ख) शब्देनाभ्यन्तरसन्नि- धानमिति व्यपदिष्टं, आन्तरः-आमन्नन्तस्य मम्यग्दर्शनस्यैति,परमन्निधानमिति चास्पार्थ विवृणोति–'बाह्यसन्निधानं बाह्यम्- आमनादि, यत्रस्थस्य मम्यग्दर्शनभाव इति, एवमुभयभावना कार्या, अधुनाऽऽधारे विविधे कथिते परस्यैतदेव सन्देहकारणं जातं | - नहिं सम्यग्दर्शनमिनि?,पृच्छति-'कस्मिन् सम्यग्दर्शनं अथवा अन्यथा प्रश्नः,मभ्यग्दर्शनमित्येष गुण(त)स्प भावस्य आश्रयेण भवितव्यं,म पुनगश्रयः किमभ्यन्तर आत्मा उत बाह्य प्रतिमादि वस्तु यदुपष्टम्भेनोपजातं! उतोभयमिति प्रश्नित आह- 'आत्ममनिधाने नावदित्यादि,आत्माधारविवक्षायां जीवे सम्यग्दर्शनं,तस्य अन्यत्रादर्शनात् ,यथा सम्यग्दर्शनमेवं ज्ञानचारित्रे अपीनि, मतदाह-'जीचे ज्ञान जीवे चारित्र'मिति, न च ज्ञानदर्शनचारित्राणि विरहग्य अन्यो जीवोऽस्तीति,काल्पनिकमुपदि- शनि,कथं ?, यदा नायजीवे मम्यग्दर्शनं तदा शानचारित्रे आधारमा प्रतिपद्येते, ज्ञानचारित्रात्मनि जीवे सम्यग्दर्शनं,यदा जीवे मानं तदा दर्शनचारित्रयोराधारता,यदा जीवे चारित्रं तदा ज्ञानदर्शनगोचरात् चारित्रमाधेयमिति, पतदादी' नि,एतानि-ज्ञानादीनि आदियस्य गुणान्तरस्य तदेतदादि, तदपि जीवे आधारे दृश्यं भव्याभन्यत्वादि 'बाघसन्निधानेन जीचे सम्यग्दर्शन'मित्या- दिना, ननु चात्मन्येयोपलभ्यत इत्युक्तं कथमिदानी परमिन्नपि व्यपदिशति?, उच्यते, न यदेव यत्राविभागेनायस्थितं तदेव ri incate wilding and I am in retails Anan ·|| HIतु अन्यत्रापि व्यवस्थितमन्यत्रोपदिश्यते, यथा पर्यकस्थो गेहे देवदत्तः,गेहस्थो नगर इति,जीने सम्यग्दर्शनादी- त्यादयो विकल्पाः पूर्व भाविता एव, इहाप्याधारभेदं केवलमुचारयता मर्व तथैव भावनीयं, उभयमनिधानेनाभूताः मद्भूताश्च पडेव यथोक्ता भङ्गा एव विकल्पाः भङ्गेपु वा विकल्पा इति, अत्राह-स्वामित्वाधिकरणार्थयोन कश्चिदर्थभेद इति किमर्थ भेदा- मिधानं , उच्यते,एकत्र सम्बन्धविवक्षा परत्राधारविवक्षेति,अस्ति चानयोर्भेदः देवदत्तस्य पुत्रो नगरामनादौ तिष्टतीति यथा ४। स्थितिद्वारं म्पृशति-'स्थिति रिति,एतद् विवृणोति-'सम्यर्शनं कियंत कालमुत्पन्नं मदवतिष्ठते,'कालाध्वनो' रिति द्विती- या, प्रश्नयितुरयमभिप्रायः-प्रागभूत्वा मिथ्यादृष्टेर्दर्शनमाविश्वकास्ति, यचोत्पत्तिमत् तत् मादि मपर्यवमानं दृष्टं मनुप्यादिवत् , किंचित् मादिरपर्यवमानं मिद्धत्वादिवत्, आचार्योऽपि प्रश्नाभिनायानुरूपमेवोत्तरमाह-'सम्यग्दृष्टिद्विविधे' त्यादि, द्विविधेनि मादिः मपर्यवमाना सादिरपर्यवसाना चेत्येवं द्विविधा, शोभना दृष्टिः मम्यग्दृष्टिः, का च शोभना?, या शुद्धकर्मदलिककृता याच दर्शनमोहनीयक्षयात् त्रयाणां भवति-छमस्थस्य श्रेणिकादेरिव,अपरा भवस्थस्यापायमद्रव्यपरिक्षये केवलिनः, अपरा मिद्धस्येति, तत्र या अपायसद्रव्यवर्तिनी श्रेणिकादीनां च मद्रव्यापगमे भवति अपायमहचारिणी सा मादिमपर्यवमाना, यस्मिन् काले श्रेणिकादिभिर्दर्शनमोहनप्तकं क्षपयित्वा रुचिराप्ता म आदिस्तस्याः, यदा त्वपायः-आमिनियोधिकमपगतं भविष्यति केवल- ज्ञान उत्पन्ने मोऽन्तोऽस्याः मम्यग्दृष्टेः, एतदाह-'मादिसपर्यवसाने' ति, या तु भवस्थकेवलिनो द्विविधस्य मयोगा- योगभेदस्य मिनुस्य वा दर्शनमोहनीयमप्तकक्षयादपायमद्रव्यक्षयाचोदपादि मा मादिरपर्यवमानेति, यस्मिन् काले दर्शनमो- हनीयं क्षपयित्वा प्राप्ता म आदिस्तस्याः, एवमेतत्तचमित्येवंविधा या रुचिः मा न कदाचित् तस्यापप्यतीति, एवं यथाक्रममुप- ·. न्यम्न म व्याग्यानयनि, मादिनपर्यत्रमानेति यदुक्तं तम्येदं व्याख्यान-सादिमपर्यवसानमेव सम्यग्दर्शन' ययापा- वगाव्यानि गगनग्यदर्शन मितीह भगति, यज्ञ मद्रव्यविरामे अपायसंभचे श्रेणिकादीनां तय भणति, कथं च सादीति ?, मर नादिना वर्नन इनि गादिः, यस्मिन् काले मिथ्यादर्शनपुदलान् विशोध्य स्थापयति सम्यग्दर्शनतया तदा सादिः, यदा जगन्नानुसन्ध्युदयान् पुनर्गिध्यादर्शनलया परिणाममानेष्यति अपयित्वा वा तान् सम्यग्दर्शनपुद्गलान् केवली भविष्यति तदा नपर्यनमानं, नह पर्यवसानेन भन्नेन यदी तन् मपर्यवनानमेव सम्यग्दर्शनं, यदा च दर्शनमतकं क्षपयित्वा प्रामोति श्रेणि- कादिः ग आदिम्लस, केवलप्राप्तायन्त इति, तत् पुनः सम्यग्दर्शनं मादिसपर्यवसानं शुद्वदलिकसहवर्तिनी रुचिः कियन्तं कालं भनतीनि यन् पुरनामोदितं नद्भावयन्नाह-'तजघन्येने'त्यादि, 'सुर सुपे'ति समासो भवति, अत्यन्तसंयोगे कालस द्वितीया, एतदुनं भवतितधा सम्यग्दर्शनं कश्चिअन्तुढे घटिके तत्परिणागगनुभूय पुनर्मिथ्यादर्शनीभवति केवली वा परतः, एवं जपन्यां स्थिनिमाथ्यायोत्कृष्ट निस्पयवाह-'उत्कृप्टेने त्यादि, उत्कर्पण कियन्तं कारमास्ते ?, पट्पष्टिः सागरोपमाणि माधि- कानि, नहाना-इहाष्टवर्प सम्यग्दर्शनमधिगम्य नमामादित्तदीक्षः पूर्वकोटि विहत्य अप्टवोनामपरिव्युतसन्यग्दर्शनः विज- : यादीनां चतुर्णामन्यतगस्मिन् विमाने उदपादि शितायुत्कृष्टायां, जयसिंशत्मागरोपमस्थितिः, तत्क्षयाच प्रच्युत्य मनुजेषु सह- । दर्शनः समुत्पनः, पुनतेनेच प्रकारेण संयममनुष्ठाय तदेव विमानं तापत्तिशतिकमनुप्राप्तः, पुनः स्थिती क्षीणायामक्षीणतनार्थश्र- दानः गयमं प्राप्यानयंनया भिधति, एवं द्वे प्रयविंगतौ पद्पष्टिः पूर्वकोटियातिरिक्ता, अच्युतकल्पे वा द्वाविंशतिसागरो- पमस्थितिः तिसो वाराः मगुत्पद्यते, ततः परं अवश्यंभाविनी तस्य सिद्धिरिति । यदुक्तं पुरस्तात् 'सम्यग्दृष्टिदिविधा-सादिमपर्य- ·. वसानात, माऽशा भावतः, स्थितिरेव सादिरपर्यवसानेति योडशः स(त) भावयति अनेन-'सम्यग्दृष्टिः सादिरपर्यवसाना सयोग'इत्यादिना,सह योगः-मनायाकायलक्षणः सपोगः केवली, उत्पन्ने केवलज्ञाने यावत् शैलेशी न प्रतिपद्यते तावत् मयोग- केवली, शैलेशीप्रतिपत्तौ तु निरुद्धयोगः, एतदेवाह-शैलेशीप्राप्त 'इति, शिलानां ममूहाः शैलास्तेपामीशो मेरुः तस्य भावः शैलेशी, अचलतेतियावत् , तां प्राप्तः, म चेयान् कालो जेयः-मध्यमया वृत्या पंच हस्वाक्षराण्युचार्यन्ते यावत् ,ततः परं सिद्धय- त्येव, एप द्विविधोऽपि केवली सयोगायोगाख्यः भवस्थः माद्यपर्यवमानमम्यग्दृष्टिरुच्यने, सिद्धश्च मर्यकर्मवियुत इति, यंतः मादिरप्यमौ रुचिः न च कदाचिदपैप्यतीति, सम्यग्दृष्टिः सादिरपर्यवमानेति चेत्ययं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः भवस्थकेवलिनः मयोग- खायोगस्य च सिद्धस्य च तस्य रुचेरनन्यत्वख्यापनार्थो, नामौ ततोऽन्येति, अथवा मम्यग्दृष्टिः सादिरपर्यवमाना याभिहिता तामनुभवति सयोगादिरिति ५। सम्प्रति विधानद्वारं परामृशन्नाह-विधान मिति,विधीयते तदिति विधान-भेदः प्रकार इति, न- नु च माधनहाररभिहित एव भेदो-निसर्गसम्यग्दर्शनमधिगमसम्यग्दर्शनमिति, किं पुनर्भेद आख्यायते?, उच्यते, तत्र न मम्य- ग्दर्शनस्य भेदः प्रतिपिपादयिपितः, किन्तु निमित्तं, तत्र क्षयादि यदुत्पत्तौ कारणतां प्रतिपद्यते तद्भेदो विवक्षितः, इह तु तेन निमित्तेन यत्कार्यमुपजनितं तस्य भेदः प्रतिपाद्यते,एवं च कृत्वा वक्ष्यमाणसंख्याद्वारस्यास्य च विधानद्वारस्य (माधनस्य) च स्पष्ट एव भेदो निदर्शितः स्यात् , विधानं सम्यग्दर्शनस्य भेदकं क्षयमम्यग्दर्शनमुपशममम्यग्दर्शनं क्षयोपशमसम्यग्दर्शनमिति, संख्याद्वारे : तु तद्वतां भेदः प्रतिपाद्यते,कियत् सम्यग्दर्शनं ?,कियन्तः सम्यग्दर्शनिन इत्यर्थः,निर्णयवाक्येऽपि चासंख्येयानि सम्यग्दर्शनानी- त्यग्मिन असंग्व्येयाः सम्यग्दर्शनिन इत्यर्थः,मतुपो लोपादभेदोपचारात् अर्शादिपाठाद्वा, तस्माद् युक्तः त्रयाणां माधनविधानसंख्या- ·नागना पांग महानि गम्पनि भंदकपने प्रानमान परुम्याधामंदरुयेग्युन रूपे(क्ता भिन्नते)ति मन्यमानः कारणोपाधिकं भेदं संपाद हेतुप्रविणात धपादि विविध मित्यादि, तिम्रो विधा यम्य न त्रिविधो हेतुः, अन्यपदार्थः, विविधस्य भावः परिणं नागरिपरिणं नम्मादरिध्यान , यमानमामीप्यादिवन ममामः,हेतुप्रविध्यप्रदर्शनायाह-क्षयादि त्रिविधं गम्गदर्शन मिति कार्यनिर्देशागतः न च प्रिमिःगम्भृयकं जन्यने मृदुदकगोमयरिखोपदेशनकं.किन्तु धयेणान्यव रुचिरात्यन्तिकी मतदोपहिनाभिर्भाग्यनेक्षियोपशमेनापि गान्पादश्येन,नथोपगमेनेनि,अतः त्रिविधं सम्यग्दर्शनं यत् कार्य क्षयादिहेतुभिः, के पुनम ना? नि.उच्पने,धयादयः, कस्य च क्षयादयोऽत आह-तदावरणीयस्ये'त्यादिः,तम्य-सम्यग्दर्शनस्यावरणीयम्-आच्छा- पद ममिलांछनम्यपानादि नम्य, 'कर्मण'इति पृथग्भूतस्य कर्मणो, न यामनादेः,एतदेव स्पष्टयन्नाह-'दर्शनमोहस्येति,अन- नानुपनपादनमतसम्पत्यर्थः, चमन्दः शेषप्रकृत्यानुगुप्यममुचयार्थः, अवधारणार्थ इत्यन्ये, दर्शनमोहस्यैव न पठन्त्येवान्ये, नमानदारीपम्य कर्मणो दर्गनमोहम्प 'क्षयादिभ्य'इति क्षयक्षयोपशमोपगमेभ्यस्तद्भवति, 'तयथे'त्युदाहरणोपन्यामार्थः, 'क्षपसम्पग्दर्शन'मित्यादि, नदावरणीयस्स कर्मणः धयादेरुपजानत्वादेवमभिधीयत इति भावः, अन चेत्यादि, अति एषु अपादिनम्गदर्शनेए यथा कार्यभेदोऽभ्युपगतः एवं प्रकर्षभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति कथयत्येतयशब्दः, तं च प्रकर्ष दर्शयन्नाह- 'औपशमिके'स्पादि, पर्व र क्षयसम्यग्दर्शनं प्रधानत्वादुपन्यस्येदानी प्रकर्षस्य निदर्यत्वादन्ते तदुपन्यस्यति, उपशमेन-उद- गरपानरपंण निगमापगमिकं, भयेण-परिमाटरूपेणोपशमेन च निर्वृत्तं क्षपशमिक, क्षयेण निर्वृत्तं क्षायिकम् , अत एपामौपश- मिकादीनामिमां ग्ननामाश्रित्य परम्परम्य विशुद्धिप्रकों-निर्मलता म्वच्छता तच्चपरिन्छेदिनेत्यर्थः, औपगमिकं हि मम्यग्दर्शनं bo no meio amb un de trent's sua malale nie poleciwe mnie w ·मर्ममलीमममापकालभाष (म्यं च) भग्नस्तु मिथ्यात्चगमात् ,यतोऽन्तर्मुहूर्त्तमानं भवद्भवेद् ,यदि च कालं तत्रस्थो न करोति,एवं सति ।' मिन्यादर्शनमेष प्रतिपद्यत इत्यागमः,तसाचौपशमिकात् क्षायोपशमिकं सम्यग्दर्शनं विशुद्धतर,नहुकालावस्थायित्वाद् ,यत उत्कृष्टेन ||- पदषष्टिः मागगेपमाणि माधिकानि तदुक्तम् , अत एव च तस्य वस्तुपरिच्छेदस्पष्टगहणसाम यमनुमातव्यम् । आगमाचासात् , नता धायिक पिशुद्धनम, मसलामस्थायित्वात् स्पष्टवस्तुपरिछेदाचेति । 'किंचान्यद्' उत्तरमतसम्बन्धवाक्यं, न केवलमेमिः, नगाधिगमः मार्य रति, रिति चेदित्य त आह- सत्संग्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरमावाल्पबहुत्वैश्च ।। सूत्रं ॥८॥ महादिमियानुयोगटारः तचायगमः कार्यः इत्यस्य समुदायार्थः,अययनार्थं तु आह भाग्यकारः,तत्र सच्छब्दं संरयादिविशेपणकं सहिदाश्रयेदिति विनिच्य दर्शयति 'सत्संवा क्षेत्र'मित्यादि(पृ.१२ ८)युतकमेवैतद् द्वारमिति,इतिशब्द इयत्तायाम् इयझिरेन, चन्ते नवान्नमनि, तेश्च सूत्रोक्तः,एतदेव विशेपयति 'सद्भतपदप्ररूपणादिभिः सद्भूतस्य विद्यमानार्थस्य सम्यग्दशन- पदम्य प्ररूपान्यं नचायनं-मजादियेपा तानि सद्भतपदप्ररूपणादीनि तेरिति,विवेफेन फलं दर्शयति-'अष्टामि'रिति,तेपां च व्या- ग्यानादगना कपयत्यनुयोगद्वारेरिति, पर्वमानाना मित्यनेनैपां व्यापितां कथयति सदादीनां, विकल्पशः' इत्यादि व्याग्या- नमेर, 'कथमितिचेदि'त्यनेन पराभिप्रायमागते, केन प्रकारेण एमिनिम्तरेणाधिगमः क्रियत इत्येवं त्वं मन्येथाः, उच्यते यामा क्रियने पिम्तगपिगम इति, मदि'त्यनेन गवार परामृगति, कथं चैतस्य द्वारस्योत्थानं यथा शंफते परः-किमस्ति नास्ती-|| मन्येपा, गचे निनि प्रयुक्त,नव यनमिति, गत आशावाक्यं दर्शयति-'मम्यग्दर्शनं किमस्ति नास्तीति, .

·किमुक्तं भाति?-मम्यग्दर्शनशब्दवान्योऽर्थः किमस्ति नास्तीति, संशयश्चार्य, शब्दो ह्यसत्यपि बाह्येऽर्थे प्रवर्त्तमानो दृष्टः शशवि- पाणादौ,मत्यपि च घटादाविति, अतः किमयं सम्यग्दर्शनशब्दः मति बाह्येऽथे प्रवृत्तः उतामतीति प्रश्नयति, मूरिराह-'अस्ति' विद्यते, सम्यग्दर्शनगदनाच्योऽथों घटादिशब्दवाच्यमत्,आतोक्तः प्रशमादिलिङ्गगम्यच, पुनराशङ्कते–'छारती'ति इति चेत्, आगामम्भवच गुणः सम्यग्दर्शनं, गुणश्च गुणिपरतन्त्र इति, गरिराह–'उच्यत' इति अत्र विधिरित्याह, अजीवेपु तावत् धर्मास्तिकायादिपु नास्ति सम्यग्दर्शनं, जीनगुणत्वात्तस्य, यञ्चोक्तं कस्येति सामित्वचिन्तायामजीपम्य प्रतिमादेः सम्यग्दर्शन- मिति तदपचारात्, इह तु मुग्यचिन्तापक्रम इति न तदङ्गीक्रियते, अथ जीवेषु का वात्यत आह—'जीवेषु तु भाज्यं' तुशब्द एकारार्थे, भाज्यमेव, नापश्यंभावि सर्वेषु, भजनां च कथयति-तद्यथा गतीन्द्रिये' त्यादिना, गत्यादीनि चान्य- त्रावश्यफादो प्रपञ्चेनोक्तानि, अशून्यायं तु किचिद् दर्यते गत्यादिपु पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानाथ मम्यक्त्वं चिन्त्यन्ते, तत्र- नरकप्रभृतिगतिषु चतसृपपि पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानाच जीवाः मन्ति, नरकगतौ क्षायिकक्षायोपशमिक स्याता, तिर्यग्गताप- प्यने, मनुष्यगतौ त्रीप्यपि क्षायिकादीनि मन्ति, देवगतौ क्षायिकक्षायोपशमिके भवेता (१)१। इन्द्रियाणि मामान्येनाङ्गीकृत्य सन्ति । पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानाश्च विकल्पगः, एकेन्द्रियेपु न पूर्वप्रतिपन्नाः न प्रतिपयमानकाः,द्वित्रिचतुरिन्द्रियेपु असजिपंचेन्द्रियेषु च। पूर्वप्रतिपन्ना भाज्याः,मास्वादनसम्यक्त्वं प्रति, प्रतिपद्यमानास्तु न सन्त्येत्र, संज्ञिपञ्चेन्द्रियेपु द्वयमप्यस्ति २। कायान् पृथिन्यादीना- श्रित्य मामान्येन द्वयमप्यम्ति,विशेषेण धरणिजलानलानिलतरुपु इयं न सम्भवत्येन,द्वित्रिचतुरमंत्रिपंचेन्द्रियेपु त्रसेपु पूर्यप्रतिपन्नाः स्युः, नाधुना प्रतिपत्स्यन्ते, मंजिपञ्चेन्द्रियरमकाये द्वयमपि स्यात् ३। योगेपु मनोनावायेषु मामान्येन द्वयमपि, काययोगमाजां ·पृथिन्यादीना नरुपर्यन्तानां न द्वयं, कायपाग्योगयुजां द्वित्रिचतुरमंज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां पूर्वप्रतिपन्नाः स्युः, न तु प्रतिपद्यन्त इति, मनोवाकाययोगानां द्वयं अनन्तानुनधिनामुदये न द्वयं,शेपकपायोदये द्वयं ५। वेदत्रयसन्वितानां द्वयमस्ति सामान्येन,निशेपेणापि वीवेदे दयं पुरुषवेद द्वयं, नपुंमकवेदे एफेन्द्रियाणामसंज्ञिपंचेन्द्रियपर्यामानानां पूर्वप्रतिपन्नाः केचित् मन्ति, न प्रतिपद्यमानाः, संनिपंचेन्द्रियनपुंगकेषु द्वयं नारकनियरमनुष्यारयेषु ६। लेश्यासूपरितनीषु द्वयं, आद्यासु प्रतिपन्नाः स्युनतु प्रतिपद्यन्ने ७। किं मम्यग्दृष्टिः प्रतिपद्यते मियादृष्टिः प्रतिपद्यत इति?, अब निश्चयस्य मम्यग्दृष्टिः प्रतिपद्यते, अभूतं नोत्पद्यत इति, शशविपाणा- 2 दिवत् , व्यवहारम्य मि यादृष्टिः, प्रतिपत्तरभूतभारविषयत्वात्, 'अमन् कारणे कार्य 'मिति निदर्शनात् ८ा एवं ज्ञानी निश्चयस्य, अज्ञानी न्यवहारनयम्य ९। चक्षुर्दनिषु द्वयं, मक्षिकाद्यसंनिपु पूर्वप्रतिपन्नाः स्युः, न तु प्रतिपद्यमानकाः, संज्ञिपंचेन्द्रियचक्षु- टनिपु द्वयं, अन्चक्षुर्दर्शनिषु पृथिव्यादिषु पंचसु द्वयं नास्ति, शेपेषु द्वित्रिचतुरमंज्ञिप्पचक्षुर्दर्शनिष पूर्वप्रतिपन्नाः स्युन तु प्रतिप- यन्ते,मंत्रिपंचेन्द्रियाचभुर्दगनिपु द्वयं १०। चारित्री पूर्णप्रतिपन्न एन, अचारित्रः पूर्वप्रतिपन्नः प्रतिद्यमानश्च स्यात् ११३ आहारकेपु दयं, अनाहारकः पूर्वप्रतिपन्नः,न तु प्रतिपद्यमानकोऽन्तरगतौ मम्भाति १२॥ उपयोग इति साकारोपयोगोपयुक्तः प्रतिपद्यते उता- नारारोपयोगोपयुक्तः इति, उन्यते, नाकारोपयोगोपयुक्तः प्रतिपद्यते पूर्वप्रतिपन्नश्च, अनाफारोपयोगोपयुक्तस्तु पूर्वप्रतिपन्नः । म्यान , न तु प्रतिपयमानो, यतः मर्गः किल लब्धयः साकारोपयोगोपयुक्तस्य भवन्तीति पारमर्षवचनप्रामाण्यात् १३॥ एतेषु । त्रयोदशस्वनुयोगद्वारेपु-व्याग्यानाङ्गेपु 'यथासम्भव मिति यत्र न संभपति यत्र च सम्भपति,अथवा क्षायिकादि मम्यग्दर्शनं या मम्मानि ना मान्य, मद्भुतपदार्थस्य' मम्यग्दर्शनपदस्य 'प्ररूपणा' व्याग्या उन्नेया,भापपरीत्तादयस्तु नाडता भाष्य- :- ·कारण, प्रायनेपामुपानानुयोगदागन्तर्गतत्वान इति, यतो भाषकः पंचेन्द्रियेपयतरति, परीनोऽपि कायेपु, पर्याप्तस्तेष्वेव, मक्ष्म- गंमिमग्नग्माय नेप्येवतो नाहना इनि ११ द्वितीयद्वारं छुपन्नाह-संव्यति, संख्या-इयत्ता, मा चैका गणितव्यवहारानुव- गिनी द्वयादिका शीर्पनहेलिकान्ता, गणितविपयातीता अमंग्व्येया जघन्यमध्यमोत्कृष्टमंनिताऽपरा, नदिति(ब)क्रमेण व्यव- गिना अनन्ना, मापि जघन्यादिभेदत्रयानुगना अनुयोगद्वारात् विस्तरार्थिनाऽधिगमनीया, य एते मम्यग्दर्शनममन्विताः गधा गत्यादिपु ने कियन्त इति नद्वन्त इह पृन्छयंते, उक्तं चेदं पुरस्ताद् , यतः पृच्छति-'कियत् सम्यग्दर्शन' किंपरिमा- पाम्ने गम्यादर्मनिन इत्यर्थः, म्ययमेवोद्घयनि संज्ञाभिः-मत् 'किं संख्येय'मित्यादि, किं संख्येयमिति किं संख्येयं सम्य- ग्दर्भनगशिमभ्युपगन्छामः उनासंख्येयमथानन्तमिति ?, एवं पृष्टे आह-'उच्यते असंख्येयानि सम्यग्दर्शनानि' न संख्यया | नाप्पनन्नाः, किनहि ?, असंख्येयाः सम्यग्दर्शनिन इति, क्षयमम्यग्दृष्टीन् सिद्धान् केवलिनच विरहय्य शेपाः मंसारवत्तिनो याव- नाभयादिनम्यग्दर्भनिनम्न निर्दिश्यन्ते असहयानि सम्यग्दर्शनानीत्यनेन, ये तहि केवलिनः सिद्धाश्च ते सर्वे कियन्त इत्याह- 'मम्मदृष्टयस्त्वनन्ना'इनि. भवम्यवलिनः मिद्धांश्राङ्गीकृत्योक्तं सम्यग्दृष्टयस्त्वनन्ता इति । द्वारान्तरस्पर्शनेनाह-क्षेत्रं'- विनि-निरमन्नि या जीवादिद्रव्याणि तन् क्षेत्रम्-आकाशं, ये एतेऽमंग्व्येयतया निर्धारिता अनन्ततया च एभिः पुनः किय- दामा व्याप्तमिनि मंगये मनि पृच्छति-'मम्यग्दर्शनं कियति क्षेत्र' ननु च मम्यग्दर्शनमेतेन प्रच्च्यते, निर्णयोऽपि तस्यैव, गम्यारष्टयस्तु न गोयन्ते न निणीयन्न इत्ययुक्तम् , उच्यते, इहायं सम्यग्दर्शनशब्दः भावमाधनः, सम्यग्दृष्टिः सम्यग्दर्शनं, स पाणुभयोनिको गुपगन्नन्यः, अपायमद्रव्यसम्यग्दर्शनिनस्तद्वियुतरा च सिदभवणकेवलारख्यस्य, निर्णयवाक्येऽप्येवमेय दृश्यं, ·अथवा मम्यग्दर्शनिपु नितिषु सम्यादृष्टयोऽप्यनेनैव रूपेण ग्रहीप्यन्त इति सम्यग्दर्शनिनः प्रश्नयति, अथवा एकं जीवमुद्दिश्यायं प्रकनः प्रश्नः, एकवायभूतक्षेत्रेऽन्यत्राप्युपमानात् तथा प्रतिपत्स्येऽहमिति पृच्छति-सम्यग्दर्शनं कियति क्षेत्रे इति, एकस्मैिश्च पृच्छ- रामाने मम्यग्दर्शनं किपनि क्षेत्रे इत्येकवचनमपि सुघटं भवति, मूरिराह-लोकस्यासंख्पेयभाग मिति, यदैकः पृष्टः एकस्य चोगरं नदा कोयः?, योऽहं मम्यग्दर्शनी मोऽहं कियति आधारे स्थितः ?, पृष्टे उत्तर-लोकस्यासंख्येयभागे, धर्माधर्मद्वयपरि- छिन्न आकागदेशो जीवाजीवाधारः क्षेत्र लोकः,नस्यामंख्येयभागे त्वं स्थितो, यतोऽसंख्येयप्रदेशो जीवोऽसंख्येयभाग एव अवगाहते. गर्वम्य लोकम्य युद्ध्याऽमव्ययभागवंडकल्पितस्य य एकोऽमंग्व्येयभागस्तत्र स्थित इति, अथापि सर्वानवाङ्गीकृत्य प्रश्नस्तथाप्य- मंग्येयभागे पूर्वमाइभ्यधिकतरे लोकम्य मवें वर्नन्त इति युक्तमुत्तरं ३ उत्तरत्र स्पर्शनमाकाशप्रदेशैः पर्यन्तवर्तिभिः सह यः स्पर्शस्तत् म्पर्मनं,अन्मिन् हारे पृच्छयते-सम्यग्दशनेन किं स्पृष्टमित्यनेन, अत्रापि मम्यग्दर्शनशब्दः सामान्यवाची दृश्यः,एकं वाऽङ्गीकृत्य प्रयन इति मन्तव्यं, उत्तरं 'लोकम्यामंग्व्येयभागः स्पृष्ट' इत्येकानेकप्रश्नानुरोधेन ज्ञेयं, यः पुनः समुद्घातप्रतिपन्नः चतुर्थसम- गनिभवस्यकवली नेन किं म्पृष्टं लोकस्येति, उच्यते-'मम्यग्दृष्टिना तु सर्वलोक' इति, यतोऽमिहितं-"लोकव्यापी गर्नु तु" तुगोवधारण, सम्यग्दृष्टिनव समुद्घातं गर्नेनैव ममस्तलोकः स्पृश्यत इति, एतस्मिन् व्याख्याने चोदकोऽचुचु- दन-पम्पग्दष्टिमम्पन्दनगन्दयोव्युत्पत्तौ क्रियमाणा भावे कारके नास्त्यर्थभेद इति भवाँश्वाह-मम्यग्दर्शनेन लोकासंख्येय- भागः पृष्टः, मम्गादृष्टिना तु मर्वलोक इति, तन् नूनं भवना कश्चिदर्थभेदः परिकल्पित इत्यतः प्रश्नेनोपक्रमते- सम्यग्दृष्टिस- गदर्शनगोः को विशेष इनि?, गरिगह-अत्र 'उच्यते', अपायमद्रव्ये त्यादि, अपायो-निश्चयज्ञानं मतिज्ञानांशः मद्र- ·ग्याणि पुनः शोभनानि प्रसस्तत्वान् विद्यमानानि या द्रव्याणि मद्रव्याणि-मिथ्यादर्शनदलिकानि अध्यवसायविशोधितानि सम्य- दर्शननग आपादितपरिणामानि, अपायश्च मद्रव्याणि च अपायमद्रव्याणि तेषां भावः अपायसद्रव्यता, इत्थंभूतलक्षणे तृतीया, गायन मोऽपाण: मम्भवति याबद्व तानि मम्भवत्येपाऽपायमद्रव्यता, तया सम्यग्दर्शनं, अपाययुक्तानि मद्रव्याणीति विनाशाशंका. -निगरिकीपंग मुहृद्भूत्वा गरिराचष्टे-'अपाय आभिनियोधिक तृतीयो भेदः आभियोधिकस्य निश्चयात्मकः प्रसिद्धः तेन गोगः नयोगः तस्मात् ,तेनापायेन योग इति चोच्यते,यतः सम्यग्दर्शनपुद्गलेषु सत्सु अपगतेषु च भवतीति,व्यापी स इत्यर्थः,तद्योगात् | सम्यग्दर्शनम् ,पनेनापायेन यावदस्ति सम्बन्ध इति,तेन च सम्बन्धः सत्सु च मद्रव्येष्वक्षीणदर्शनसप्तकस्य,असत्सु च सद्रव्येपु क्षीणद- चनमामास उभरपामप्यवस्थायां सम्यग्दर्शनं द्रष्टव्यं,उभय्यामपि त्ववस्थायां सम्यग्दृष्टिव्यपदेशो नास्ति, तत् केवलिनो नास्ती', त्यादि,तदिनि-मम्यग्दर्शनं मद्रव्यापाययोगजनितय्यपदेशं केवलिनोऽतीन्द्रियदर्शनत्वात् न समस्ति,अतोन सम्यग्दर्शनी केवली, सम्महि ?, आइ-'सम्यग्दृष्टिस्तु केवली ति,तानि च बुद्धया आदाय अपायसद्व्याणि तत्र केवलिनि सम्यग्दर्शनिव्यपदेशो निपि- प्यने, नम्तु विना यदि सम्यग्दर्शनिव्यपदेगः कल्प्यते भावसाधनार्थोऽविशिष्ट इतिकृत्वा तदा नास्ति निषेध इति,तुशब्दः अमुमे- गर्थमयोनयति,एवं च कन्या पूर्वप्रश्नेष्वपि सुघटं भाप्यं भवति । द्वारान्तरं छुपति-'काल'इति, यदेतत् पूर्वके द्वारे निरूपितं सम्य- ग्दर्शनं तन् कियन्तं कालं भवतीति प्रश्नयति, ननु च स्थितिद्वारेऽप्येतदेव पृष्टमुक्तं च, किमर्थ पुनः पिष्टपेपणं क्रियत? इति, उच्यते, न कालः स्थितिमन्तरेण कश्रिदस्तीत्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थ,तथा वर्त्तनादीन्येव काललिङ्गानि पठन्ति, अथवा एकजीवाश्र- गणेन नानाजीयममाश्रयणेन च नास्ति स्थितिद्वारे माक्षादभिधानमित्यतो युज्यते प्रश्नः, तथा च "पुढभणिअं तु जं भण्णइ ·• तत्वे" त्यादि, अतस्तत् सम्यग्दर्शनमेकजीवाङ्गीकरणेन नानाजीपाङ्गीकरणेन च परीक्ष्य, एतदुक्तं भवति–एकेन प्राप्त मत् कियन्त कालमनुपाल्यत इति, नानाजीवैश्च कियन्तं कालं धार्यत इति परीक्ष्यम् , एकजीव प्रतीत्यादि,पूर्व भावित एर ग्रन्थ इति, स्थितिद्वारे नानाजीवान् प्रति सर्माद्धा-सर्वकालं, महाविदेहादिक्षेत्रमाश्रित्याव्यपच्छेदात् , इयं तु स्थितिः क्षायोपशमि- कस्य चिन्तिता,औपशमिकस्य तु यथासम्भा अन्तर्मुहूर्तप्रमाणेति,क्षायिकस्य तु सर्वदानस्थानम् ५। अतोऽनन्तर अन्तरद्वार स्पृ- गति-'अन्तरं' इत्यनेन, सम्यग्दर्शनं प्राप्य पुनश्चोज्झित्वा मिथ्यात्वदलिकोदयात् पुनः कियता कालेन लप्स्यत इति पृच्छति : -'सम्यग्दर्शनस्य को विरहकाल' इति,सम्यग्दर्शनं प्राप्य पुनश्चोज्झित्वा यापन्न पुनः सम्यग्दर्शनमासादयति म विरहकालः --सम्यग्दर्शनेन शून्यः कालः कियानिति,औषशमिकक्षायोपशमिके निश्रित्य निर्णयवाक्यं प्रवृत्तं-'एक जीवं प्रती'त्यादि, एको जन्तुरौपशमिकं क्षायोपशमिकं वा प्राप्य उज्झित्या पुनः कश्चिन्मुहूर्त्तस्यान्तर्लभते, कश्चित्तु अनन्तेन कालेन लभते, स : चानन्तः काल एपमारयायते-उत्कृष्टतोऽपार्द्धः पुद्गलपरागतः, पुद्गलपरियों नाम यदा जगति यान्तः परमाणरस्ते औदारि- कादितया ममें परिभुक्ता भांति, स पुद्गलपरावतः औदारिकेवेक्रियतजसमापाप्राणापानमनःकर्मभेदान् मप्तधा, एतत्समुदा- यस्याद्ध गृह्यते किचिन्न्यून, एतत् प्रतिपादयितुं कथं शक्यते इति चेदुपार्द्धपुद्गलपरावर्त इत्यनेन, उन्यते, 'ममुदायेषु हि शब्दाः प्रवृत्ता अवयवेवपि प्रान्त' इतिन्यायात्, अयं चार्द्धशब्दः न समप्रविभागरचना,किचिन्न्यूनाभिधायित्नाच पुंल्लिङ्गः,उपगतो- ऽ उपा:-किचिन्न्यून इति प्रादिममामः, 'नानाजीवा'निति सर्वजीगान् नास्त्यन्तर, विढेहादिपु मर्यकालमवस्थानादिति, थायिकस्य त्वनपगमानास्त्यन्तर ६। द्वारान्तरामिधित्मयाऽऽह-'भाव' इति, येपा रुचि नस्य जिनवचनश्रद्धायिनी मा कम्मिन् ·- मारे रोपामिरादीना ममतरति इति प्रश्नयति- सम्यग्दर्शन 'मित्यादिना, सम्यग्दर्शनमित्य विशिष्टां रुचिं क्षयादिरूपां प्रिपियामपि जिशामते फ केति, तथा च प्रतिपचनमपि भविष्यति-निपु भावेष्पिति, 'औपशमिकादीनाम् 'उक्तलक्षणाना 'कतमो भारः' तिमानप्थेतियारत्, यूरिस्तु हेयभावनिरमिमिपया आदेयं निवित्यनेन कथयति, औदायिकं-गतिकपाया- दिम्पं पारिणामिकं न भ यचादिलक्षणं विहाय अन्ये नयः क्षायिकादयस्तेषु भावेषु भाति, औदायिकपारिणामिकयोर्गत्यादि- मन्यत्यायरधारणानन् न तयोः ममस्ति, अनादित्याग, निपु' इति मन्यते त्रिषु भवति, नौदयिकपारिणामिकयोरिति । द्वारान्तर स्पयति 'अल्परहुत्व'मित्यनेन, अत्र' पनम्मिन् त्रिषु भावेपिति व्यारयाते,आहाज्ञ'-एपा क्षायिकादीना 'सम्यग्दर्शनाना" मिण धाविकादिषु परिणामेषु वर्तमानाना कि तुत्यमरपत्वमुतान्ययेति, आश्रयभेदेन वा अल्पबहुत्वचिता, आह—'अस्त्यल्प- | यहब' (आदोम्बिदल्पमहत्यं म.) मिति अपबहुभागः, रिचिदल्पमनास्ति किचिच बहिति, कथं भाननीयम् ?, 'उन्यते- मांस्तोममोपामिर्क' यत ईदृशी परिणति श्रेण्यारोहादिस्वभाना न बहरः मचाः मंग्राप्नुवन्तीत्यागमः, 'ततःक्षायिकम- मायगुणं' ततः-औपशमिफात् क्षायिफमिति च, अनाय विशेषः प्रेक्ष्यः-छमस्थाना श्रेणिकादीना यत् क्षायिकं तत् गृह्यते, अपायसद्वान्, उपम्यार्निना औपशमिकस्साधितयोपात्तचात् तत इत्यनेन अवधिमतापि तादृशेन भाव्यं, तत औपशमिकात् | धायिकं छपथम्यामिरमसंख्येय गुणमिति,अमरयेयगुणमिति योऽमावौपशमिको राशिः सोऽमवयेयेन राशिना गुण्यते,औपशमिकाद् पहनरमिनियापन , 'ततोऽपि' क्षायिकात् 'क्षायोपामिकं भवत्यंसंरयेयगुणं, मर्वगतिपु बहुसाम्याधारलात्, असंरये- गगुणमिति 7 योऽसौ क्षायिररागि गोऽमर येयेन गुप्यते, अतः क्षायिकाद् बहुतरमास्त इतियावत्, यत्तर्हि क्षायिक केनल्याधार ·तत् कियद् ?, उच्यते, सर्वकैवलिनामानंत्यादनन्तगुणं केवल्याधारमेतद् दृश्यं इत्यत आह-'सम्यग्दृष्टयस्त्वनन्ता' इति, केवलिनोऽनन्ता इत्यर्थः, अतस्तद्वयंप्यनन्तमेव, इतिः द्वारसमाप्तिसूचकः । अथ किं सम्यग्दर्शनस्यैव निर्देशादिसदादिभिरैरधि- गमः क्रियते ? उत ज्ञानादीनामपि ?, ज्ञानादीनामपि, किंतु एकत्र सम्यग्दर्शने योजना कृता, अन्यत्राप्येवं दृश्येत्यतिदिशत्ति- 'एवं सर्वभावाना'मित्यादिना, 'एवं मिति यथा सम्यग्दर्शनस्य तथा सर्वभावानां ज्ञानादीनां नामस्थापनादिभी रचनां कृत्वा प्रमाणनयनिर्देशादिसदादिभिः परीक्षाधिगमः कार्य इति, यत् प्रस्तुतं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इति, तत्र यत् सम्य- ग्दर्शने विचार्य तदभिहितं, तदभिधानाच परिसमापितं सम्यग्दर्शनमित्येतदाह-उक्तं सम्यग्दर्शनं, द्वितीयावयवच्याचिख्यासा- प्रस्तावप्रदर्शनायाह-ज्ञानं वक्ष्यामः कीदृक् तदिति चेद् , उच्यते- मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानं ।। (सूत्रं ) मत्यादीनि सर्वाण्येव ज्ञान प्रत्येकं, न तु सर्वाण्येकमेव,एकवचन निर्देशस्तु सर्वेपामोघतः समानजातीयत्वज्ञापनार्थः, तथाहि- सर्वाण्येव विषयावबोधे ज्ञानानीति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह भाष्यकार:- मतिज्ञानमित्यादि (पृ. १४-५.) मनन मतिः-इन्द्रियानिन्द्रियपरिच्छेदः,बातिर्ज्ञानं,सामान्येन वस्तुस्वरूपावधारणं,ज्ञानशब्दः सामान्यवाचको मत्या विशेष्यते,मतिशासौ ज्ञानं चेति मतिज्ञानं, एवं 'श्रुतज्ञान 'मिति, श्रुतिः श्रुतं-शब्दार्थसंवेदनं, तेन ज्ञानं विशेष्यते, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञानमिति, अवधिशब्दो मर्यादावचनः, अमूर्तपरिहारेण साक्षान्मूर्तविपयमिन्द्रियानपेक्षं मनःप्रणिधानवीर्यकमवधिज्ञानं, अव- विश्व तन्नानं च तदयधिन्नानं, 'मनःपर्यायज्ञान'मिति मनमः पर्यायाः मनःपर्यायाः-जीवादिजेयालोचनप्रकाराः, परगताः ·3- .. मन्यमानमनोव्यथा इत्यर्थः, माक्षात्कारेण तेषु तेषां वा ज्ञानं मनःपर्यायजानमिति, केवलज्ञान'मिति केनलमित्येकं-स्वभे- दहि शुदं या-मरलापरणशून्यं, मलं पा-आदित एव सम्पूर्ण अमाधारणं वा-मत्यादिविकलं अनन्तं वा-सर्वद्रव्यभावप- रिगेदि गान फेररसान, म्याम्पादिमाधाडादौ मतिश्रुतोपन्यासः, अत्रापि मतिभेदत्वा मतिपूर्वकलाच श्रुतस्पादौ मतेः, गरपिपपपादिमाधाप नदन्वाधेः, छपथपिपयादिसाधर्म्याग नदनु मनःपर्यायस्य, उत्तमत्वादिमिर्गऽन्ते केरलस्येत्युग- पामानुपूर्वीप्रयोजन,नधा चोक्तम्-"जं मामिकालकारणविसयपरोक्वत्तणेहि तुल्लाई । तन्मानी (वे.विशे.भा.) सेसाणि अ तेणा- दीए मतिमुआई ॥१॥ कालविवजयमामित्तलाहमामप्णोनही तत्तो। माणममेचो छउमत्थविसयभागादिसामण्णा ॥२॥ अते" केवलमुनमनमामिनावमाणलाभाओ ॥" (पिशे. ८६-८७॥ ) इत्यादि, 'इत्येतदिति, इतिरियत्ताया, एतावदेव, नान्य- दग्नि, नदित्यायवप्रविभागेन यदाग्यातं मूलम्-आद्यं विधानं-भेदः मूलं च तद्विधानं च मलविधानं तेन मूलविधानेन-मूल- विधानतः 'पंचविध मित्यादि शेयपरिन्छेदि जानं,एतदुक्तं भवति-मौलान् भेदानगीकृत्य पञ्चविधमेन भवति,अथ किमन्ये एपां पधानां प्रभेदाः गन्ति उत नेति ?, मन्तीत्युच्यते, 'प्रभेदास्त्वस्येत्यादि, प्रभेदा-अशाः अअयवाः अस्य-पञ्चविधस्योपरिष्टाद् पन्ने, मूलभेदास्तु न, रथितत्वादिति, मतिजानस्थापग्रहादयः श्रुतस्याङ्गानगप्रविष्टादयः अअधिज्ञानस्य भवप्रत्ययादयः मनः- पर्यायनानम्य ऋगुमत्यादयः, केवल ज्ञानस्य न मन्त्येवेति ॥ एवं ज्ञानमभिधायेह प्रमाणसंख्यामाह- तत् प्रमाणे इति ।। (सूनं १०) दं पञ्चविधमपि जानं जानिभेदेन हे प्रमाणे इति सूत्रनमुदायार्थः । अवयवार्थ साह भाष्यकार:-'तदेतदित्यादिना (पृ. क ·TAMILE InHI १४-९) तच्छन्द एतदित्यस्यार्थे, पश्चविधमपि ज्ञानं मत्यादि द्वे प्रमाणे भवत इत्येतदत्र विधीयते, किम्भूते द्वे इत्याह-- 'परोक्षं प्रत्यक्षं चेति परः-इन्द्रियैरुक्षा सम्बन्धनं यस्य ज्ञानस्य तत् परोक्षम्-इन्द्रियादिनिमित्तं मत्यादि, यत्पुनरिन्द्रियादि- निमित्तनिरपेक्षमात्मन एवोपजायते अवध्यादि तत् प्रत्यक्षं, चशब्दः स्वगतानेकमेदममुच्चयाः, इत्थमुपन्यासे चैवमेयानयोर्भाव इति प्रयोजन ।। परोक्षमभिधातुमाह- तत्र-आये परोक्षमिति ।। (सूत्रं ११) एतदेव ब्याचष्टे भाष्यकार:-'आदौ भयमाद्य' (पृ. १४-१२) यस्मात् परमस्ति न पूर्व म आदिः, विवक्षावशात् , तत्र भवं 'दिगादित्वात् आद्यमिति, आर्य चायं चेत्याचे इति, प्रतिविशिष्टेन च क्रमेण व्यवस्थितानामाद्यव्यपदेशो दृश्यते,तद्यथा-अयं यतिरेषां विशिष्टक्रममाजामाद्य इति, एवमत्रामूर्नानां ज्ञानानां क्रमसन्निवेशो दुरुपपाद इति मत्वा अब्रवीत्-'आये इति सूत्र- क्रममामाण्यात्' सूत्रं चासन्नमप्यनन्तरं त्यज्यने तत् प्रमाणे इति, मनिवेशाभावात् , तस्मात् परमेव मतिश्रुतादि ग्राह्यं, तत्र क्रमः-परिपाटी, सूत्रे क्रमः सूत्रक्रमस्तस्य प्रामाण्यम्-आश्रयणं तसात् , 'प्रथमद्वितीये' मतिश्रुते 'शास्तीति कथयति सूत्रकार इत्याह भाप्यकारः, अस्यैव भावार्थमाह-'तदेव'मित्यादिना, तदेवमाद्यव्यपदेशे सिद्धे सुखेन वक्तुं शक्यते यदुताये मतिज्ञान- श्रुतवाने द्वे अपि परोक्षं प्रमाण भवत इति,शेपमनुध परोक्षप्रमाणता विधीयते,एवं शब्दार्थेन तचतः प्रतिपादितमपि परोक्षत्वं सम्य- गनागच्छन्नाह चोदकः 'कुत इति कसात् परोक्षं प्रमाणं भवतः, गुरुरपि तदेव स्पष्टयन्नाह-निमित्तापेक्षत्वादिति इन्द्रिय- मनोनिमिनापेवत्वादिति, इन्द्रियमनोनिमिचापेक्षत्वादिमिः प्रायः, एवमपि तचतोऽनवगन्छतः मामान्येन निमित्तापेक्षत्वादिति ·मन्गमानम्ममा मृदागना-नन्ययध्यादेरपि विशिष्टक्षयोपशमादिनिमित्तापेक्षाऽस्त्येवेति, तद्व्यवच्छेदायाह-'अपायसद्रव्यतया मनिमान मिनि अपायो-निश्रयः सदानन्तरखनी मद्रव्यमिति-शोभनानि द्रव्याणि सम्यक्त्वदलिकानि, अपायश्च सन्याणि गापापमहव्याणि नेपां भारः-स्वरूपादप्रच्युतिः तयेत्थंभूतया मतिज्ञानं परोक्षम्, एतदुक्तं भवति-अपाय इन्द्रियानिन्द्रियजन्य इनि इन्द्रियनिमितया परोक्षं, ग्रायगृहीतव्यतिरिक्तनिमित्तापेक्षत्यादितियावत् , न चैवमवध्यादेः ग्रायगृहीतव्यतिरिक्तनिमित्त- पेधाऽम्ति, अयमेर गयकागभिप्राय इति दयन्नाह-'तदिन्द्रियेत्यादि-तदिति-मतिज्ञानं इन्द्रियाणि-श्रोत्रादीनि अती(नि)न्द्रियं| मनम्नानि निमिनं-कारणं यस्य नानस्य तत्तयेति वक्ष्यते सूत्रकारः, इदं च मद्रव्यविकलानामपि सम्यग्दृष्टीनां भवति श्रेणिका- दीनां नथापि बहनां महव्यममन्वितानामिनि मामान्येनोक्तमपायमद्दव्यतयेत्यलं प्रसङ्गेन । श्रुतज्ञानस्य परोक्षत्वे विशेषकारणमाह 'नाफिल्यादिनि मतिमानपूर्वकत्वात् 'परोपदेशजत्वाच' परः-तीर्थकरादिस्तस्मादुपदेशस्ततो जायत इति परोपदेशजं तद्भा- पनामाग थुनधानं परोक्षमिनि, अनेनोभयस निमित्तभूयस्त्वं ख्याप्यते, तथा चेदं क्वचिन्मनमि मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं च स्वत एव माति. यथा प्रत्येचुदादीनां, फचिचधिकं परोपदेशमपेक्षते, यथा असदादीनामिति निमित्तभूयस्त्वं श्रुतज्ञानस्य । अत्र कश्चि- दाह-इन्द्रियमनोनिमिनं विद्यानं परोक्षमिन्येतदागमविरुद्धं भवतः,"इंदियपचक्खं नोइंदियपञ्चक्खं चे"त्यादि(नन्दी स.३)वचन- प्रामाण्यान, प्रतीतिविरुद्धं न, माक्षाद्रपादिदर्शनादिति, अत्रोच्यते, नागमविरुद्धं,तत्र व्यवहारतः प्रत्यक्षत्वाभिधानात् , कथमेत- न मापन इति पेन् नन्यागमादेव, पतस्तत्रैवोक्तं "मतिनाणपरोक्खं च मुअनाणपरोक्खं चे" (नन्दी सू.)न च मतिश्रुताभ्यामिन्द्रि- यमनोनिमिनमन्यदनि यत् प्रत्यक्षमंजमा भवेदिति उपचारतन्तत्र प्रत्यक्षत्वाभिधान,निश्चयं त्वधिकृत्य प्रवृत्तोऽयं शास्त्रकार इति नाग- ·मविरोधः, प्रतीतिविरोधोऽपि नास्ति, साक्षाद्रूपादिदर्शनासिद्धः, इन्द्रियादिद्वारेण दर्शनात , शक्यं चात्र वक्तुं इन्द्रियमनोनिमित्तं विज्ञानं परोक्षं, ग्राह्यगृहीतव्यतिरिक्तनिमित्तोत्थापितप्रत्ययात्मकत्वादमादग्निजानवत् , विपक्षेऽवध्यादीति कृतं प्रसङ्गेन । एवं ' परोक्षं प्रमाणमनिधाय तदन्यदभिधातुमाह- प्रत्यक्षमन्यदिति ।। (सूत्र १२) उक्तलक्षणनानद्वयाद् यदन्यद् बानत्रयं तत् प्रत्यक्षमिति सूत्रसमुदायार्थः। एतदेवाह भाप्यकार:-'मतिश्रुताभ्या'मिति (पृ.१५- ८) मतिबानश्रुतवानाभ्यां यदन्यत् प्रागुद्दिष्टे ज्ञानपश्चकेऽवशिष्यते त्रिविधं ज्ञानम् अवध्यादि तत् त्रिविधमिति प्रत्यक्षप्रमाणं भवति, प्रमाणमन्द्य प्रत्यक्षं भवतीत्येतद्विधीयत इति, एवं शब्दार्थेनैव तत्वतः प्रतिपादितमपि प्रत्यक्षं सम्यगनवगच्छन्नाह चो- दकः-'कुत' इति कस्मात् प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति ?,गुरुरपि तदेव स्पष्टयन्नाह-'अतीन्द्रियत्वादिति,अतिक्रान्तमिन्द्रियाणामती- न्द्रियं जानं तद्भावोऽतीन्द्रियत्वं तस्मादिति, यत् प्राणिनां ज्ञानदर्शनावरण (योः) क्षयोपशमाच क्षयाच इन्द्रियानिन्द्रियद्वारान- पेक्षमात्मानमेव केवलमभिमुखीकुर्वदुदेति तत् प्रत्यक्षम्-अवध्यादि एव, तत् प्रमाणे इनि द्वित्वसंख्यायां परोक्षप्रत्यक्षाख्यो यो विपयस्तमुपदर्य प्रमाणशब्दार्थ कधपनाह भाष्यकार:-प्रमीयन्तेस्तैरिति प्रमाणानीति, प्रमीयन्ते-परिच्छिद्यन्ते सद- सदित्यादिभेदेनार्थाः-जीवादयस्तैरिति प्रमाणानि, करणे ल्युद्, भावनात्र प्राक् कृतव, ज्ञानव्यक्क्यपेक्षो बहुवचननिर्देशः प्रमा- पानीति, अत्राहेति एवं द्वे परोक्षप्रत्यक्षप्रमाणे भवत इति जापिते चोदयति-'इहे'त्यादि, इह-शाखेऽवधारितमेतद, अन्यथा । 'तन् प्रमाणे इति द्वित्वममवयाययं, के द्वे इत्याह-'प्रत्यक्षपरोक्षे इति, लोकरूढयवमुपन्यामः, ततः किमित्याह-'अनु- ।

·माने ग्यास्मिनुमान चोपमानं चेत्यादिन्तिा, नानुमानं-लिशादर्थदर्शनं, प्रमिद्रुमाधात् माध्यमाधनमुपमानं, आप्तोपदेशः! भागमः, दृष्टादंग्यास्मिन्पनमर्धापनिः, गम्भवः प्रथादौ उडमादिभारः, अभागो भारोपलम्भकप्रमाणविरह इति, एतान्यपि च प्रमाणानी माग गदयः भाचार्यदेगीया पा (फैचित्) मन्यन्ते 'तत् कथमेतदिति, किमेतान्यप्रमाणान्येच उन प्रमाणान्त- गणि भान्तीति चोटकाभिप्रापः, अत्र परिहारमाह-'उच्यत इत्यादिना, उन्यते अन समाधिः, सर्माण्येतानि-अनुमानादीनि | मरियायोग्न नानि प्रपिष्टानि, कथमिति युक्तिमाह-'इन्द्रिया'त्यादि, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि नेपामा-रूपादयः इन्द्रियाणि -- पारिन्द्रियार्थाम्ने मन्निकर्षः-सम्बन्धः म इन्द्रियार्थमनिरूपा निमिर्त्त यस्य तत्तथा अनुमानादि तदारस्तस्मात् ,न हि धमादि- भिः प्रथपर्यन्नरिन्द्रियानिन्द्रियाम्यामगृहीतरनुमानादीनां सम्भव इति मतिश्रुतयोरन्तर्भागः, किंचान्यदिति पक्षान्तरमाश्रयति, - पदाह--'अप्रमाणान्येर गगनन्नरोदिनानि अनुमानादीनि, कुन ? इति प्रश्नः, अत्र निर्वचनं-'मिथ्यादर्शने त्यादि, मि- यादानेन-नवाधिदानपूणनियरूपेण परिग्रहान-सयमगीकरणात् अनुमानादीनां, तथा 'विपरीते' त्यादि, विपरीताना- मुपदेगः-पान परंम्पम्नतिपयलमणगोचरमिति विपरीतोपदेगः तस्माच कारणात् अप्रमाणान्येन, एकानेकस्तभावे वस्तुतत्त्वे एक- मगारमनेरमभा पति यापानुपदेशः म विपरीत एवेति भाननीयं, न चेयं समनीपिकति सत्रकारमतमुपन्यस्यन्नाह-'मिथ्या- दष्टे रियादि, मिन्यादृष्टेः प्राणिनो यस्मान्मतिथुताधियखयोऽपि नियतं-निश्चितमज्ञानगेव, कुत्सितं बानमित्येवं वक्ष्यति | पनगर, न नागानस्य पामाध्यमिति प्रतीतमेतत् जाह-यो कथं मतिश्रुतयोरन्तर्भूतानीत्युक्तम् ,अनोन्यते-'नयवादे' त्यादि, नया नगमादयम्नेषां पाटः म्याचिनार्थप्राशनं नयबाट रतस्य अन्तर-भेदः नयवादान्तर तेन नयवादभेदेनैन, 'यधा'मतिश्च श्रुतं । C* x - ·च मतिथुते तयोर्विकल्पा:-भेदास्तेभ्यो जायन्त इति मतिश्रुतविकल्पजानि भवन्ति यथा तथा नयविचारणायां पुरस्तात् वक्ष्याम इति, शन्दनयस्य हि मिथ्यारष्टिरको वा नास्तीति वक्ष्यति, तन्मतेन तु प्रमाणानीनि ।। सूत्रान्तरसम्बन्धामिधित्सयाऽऽह- 'अत्राहे त्यादि,अत्रहत्येतस्मिन् ज्ञानपञ्चके कथिते मामान्येन प्रमाणद्वये च प्रत्यक्षपरोक्षरूपे विहिते परोऽयोचत्-'उक्त प्रति- पादितं त्वया, किमिति नद्?, उच्यते---मत्यादीनि पंच ज्ञानानि-गतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानि, एवमुद्दिश्य तत इद- ममिहित--किं तद् ?, उच्यते-'तानि विधानतो लक्षणतश्च पुरस्ताद्विस्तरेण वक्ष्याम'इत्येतत्, ननु च नैवंविधं तत्र सूत्रे भाप्यमस्ति-विधानतो लक्षणतश्च, कथमयमध्यारोपः क्रियते गुरोरिति ?, उच्यते, सत्यमेवंविधं भाप्यं नास्ति, एवं पुनः समस्ति- प्रभेदास्त्वस्य पुरस्ताद्वभ्यन्त इति, अतः प्रभेदा इत्यनेन विधानलक्षणरूपाः प्रतिपाद्यन्ते तत्र भाष्ये, अतो नाध्यारोप इति, तत्र विधान-भेदः मत्यादेः, लक्षणं त्वसाधारण चिहँ इति, यदेतत् प्रतिज्ञातं प्राक्तदुच्यतामिति पृष्टः सन् आह-' अनोच्यते' अन एतस्मॅिथोदिते उच्यते मया लक्षणमादौ, अल्पविचारत्वात् , तदाह-- मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽमिनिबोध इत्यनान्तरम् ॥१३॥ सूत्रम् आह-लक्षणतो विधानतश्चेत्येवमेव किन कृतः मम्बन्धग्रन्थो येनाल्पविचारत्वादिति प्रयोजनमाश्रीयते, उच्यते, माग पिधानं लक्षणाङ्गभावग्यापनार्थमिति, मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽमिनिबोध इत्यनान्तरमिति पर्यायैर्लक्षणाभिधानं मननाद्यात्मकमेन- दित्यदृष्टमेव, अयं मूत्रममुदायार्थः, अवयवार्थमाह-'मतिज्ञान'मित्यादिना (पृ. १५-८) मननं मतिः सैव ज्ञानं मतिज्ञानमि- त्यां मत्राक्षग्गमनिका कार्या,भावार्थस्त्वयं-मतिज्ञानं नाम यदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं वर्तमानविषयपरिच्छेदि, स्मृतिज्ञानं प्राक् ·ह मगरनिगाग्राहि मानगं, गंगानं म पापमहमद्राक्षमिनि प्रत्यभिना जानं. चिन्ताजानं यथायदागामिवस्तुविषयं मान- ममेर, अभिनियोधानं तु गाभिः प्रशारिरभिमुपनिशितविषयपरिन्छेदम्पं, इनिशब्द पसमित्यस्याथ, एतमनन्तिरमिति, fromमिन भेदं पीपपमानमप्यनान्तर, स्मुिक्तं भाति ?-नेपां मतितानविरहितोऽर्थः कल्पनीय इति ॥ एवं लक्षणतो मनिपानमभिधागाशुना विधाननो-निधातुमाह- तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥१४॥ सूत्रं प्रम ममुहागाः प्राग ज्याग्यानः, अधुना अपयवार्थमाह-'तदेनदि'(पृ. १६-१९)त्यनन्तरोक्तलक्षणोपेत मतिज्ञान कि- निमिर्मी, उपने, हेनोरिया विविध भाति, नैना हेतुना द्विविधेन तत्कार्यमादर्शयति-इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रिय- निमितं न, नपन्द्रियाणि-म्पर्शनादीनि पा निमिनं यस्य तदिन्द्रियनिमिन, न हि श्रोनेन्द्रियमन्तरेणायं प्रत्ययो भवति-शब्दो- अपमिनि, न पानमन्तरेणायं प्रत्यय उत्पद्यन-शीतोऽयमुष्गो पा, परं शेपेपपि वान्यं, तथा 'अनिन्द्रियनिमित्त'मिति-- दिपाहन्यदनिन्द्रियं-मनः ओषति, नत्रिमिनमन्य मतिजानस तदनिन्द्रियनिमिनमिति, स्मृतित्रानहेतुर्मनः, एवं चैतद् द्रष्ट-- दयम् इन्द्रियनिमिनमेरमपरमनिन्दियनिमिन अन्यदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिनि विधा, तामिन्द्रियनिमित्तमेव जानं मत्याग्न्यं, पमा पानिनीग्दानपरनयनम्पतीनामेन्द्रियाणां द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां संजिनां पश्चन्द्रियाणा, मनमः अभावात् , तथा अनि- गिनिमिन मनिशानमिनर्गन्द्रियनिरपेक्षं, भुगदिन्यापाराभानात् , तथा इन्द्रियनिमित्तं जाग्रदरम्यायां स्पर्शनेन मनमोषयुक्तं पमा गुणमिदं गीनं नि, इन्द्रियं मनशोभयं नम्योत्पनौ निमिनं भवतीति, तटेनन् पर्वमेकशेपालभ्यत इति, इन्द्रियं च अनि- ·D .. न्द्रियं च इन्द्रियानिन्द्रिये च इन्द्रियानिन्द्रियाणि तानि निमिनं यस्य तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति, एतदेवाह-इन्द्रियनिमित्त- मनिन्द्रियनिमित्तं च, चन्दादुभयं चेनि, अपेक्षाकारणं चाङ्गीकृत्य सूत्रं पपाठाचार्यः तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति, अपेक्षा- सारणं चालोकपिपयेन्द्रियाणि, मति प्रकाशे पिपये च चक्षुरादिपु च मत्सु ज्ञानस्योद्भयो दृष्टः, तेपामपि मध्येऽन्तरङ्गमपेक्षाकार- णमिन्द्रियाणि पठितं, पारमाधिकं तु भारपं क्षयोपशमः मतिज्ञानापरणपुद्गलानां, न हि तदापरणक्षयोपशममनपेक्ष्य ज्ञानस्यो- पनिरिप्यते, यदि तन्तिरनिमित्तं क्षयोपशमः स एपोपादेयः, कि वाह्येनेन्द्रियानिद्रियनिमित्तेनाधीतेनेति, उन्यते, म क्षयो- पगमः ममापारण इति कृत्वा न पटितः, चशब्देन पा मगहीतो द्रष्टव्यः, इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तं च, चशब्दात् क्षयो- पशमनिमिनमिति, न च भावेन्द्रियस्य तद्रूपत्वादिति, तन्द्रियनिमित्त स्वयमेव भापयति-'तोन्द्रिये'त्यादि,तत्र-तेषां त्रयाणां मघे इन्द्रियनिमित्त नागद् भव्यते-'स्पर्शनादीनां मिति स्पर्शनरमनघाणचक्षुःश्रोत्राणां पंचानामेव पञ्चस्ववेत्यन्यस्यामा नियमयति, से आत्मीया विषया येषु प्राणिनः मक्ति भजते तेषु स्वेषु विपयेपु, तद्यथा--स्पर्शनस्य स्पर्शे रमनस्य रसे घाणस्य ||:- गन्धे चक्षुपो रूपे श्रोत्रस्य शब्द, अत एषां स्पर्शनादीनां सविषयेषु वर्तमानाना ग्राहितया यदुपजायते ज्ञानं तत् तानीन्द्रिया- ण्यालग्न्योत्पद्यमानमिन्द्रियनिमित्तमिति भण्यते, इदानीमनिन्द्रियनिमित्तमाचष्टे-अनिन्द्रियं-मनस्तनिमित्तं यस्य तदनिन्द्रिय- निमिन, पीक तद् इत्याह-'मनोवृत्तिः'मनोविज्ञानमिति, मनमो-भावाख्यस्य वर्त्तनं-विषयपरिच्छेदितया परिणतिर्मनोवृत्तिः, 'ओवज्ञानं चेति ओघः-गामान्यं अग्रविभक्तरूपं यत्र न स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि नापि मनोनिमित्तमाश्रीयते, केरलं मत्यावर- गीयक्षयोपशम एप तस्य नानम्योत्सत्ती निमित्तं, यथा वल्लयादीनां नीनाद्यभिमर्पणज्ञाने न स्पर्शनं निमित्तं, न मनो निमित्तमिति, ·ar.mam TITE TIनारग्णभयोपशम पकवरो निमित्तं क्रियत ओपनानस्य । गन् पुनरिन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तं च जान फिमरम्पमामि कशिदारापः ।, म्तिीत्याद, यद्यस्ति ननो भण्यताम् , उन्यते- अग्रोहापायधारणा इति १० ॥ सूतं. ॥ सरग्रहादयः इन्द्रियानिन्द्रियनिमिनमनिसानभेदा इति मनसमुदायार्थः, अअयनार्थ वाह भाप्यकार:-'तदेतदि' त्यादिना (पृ. १६. १६.) नंदनन् मनिसानं रक्षणविधानाभ्यां यदुक्तं 'उभयनिमित्तमपि' इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तम् ,अपिशब्दा- दिदियानिन्द्रियनिमिनमपि 'एयः' इत्यस्क म्पर्शनादीन्द्रियव्यत्यपेक्षयाऽपि 'चतुर्विध मिति चतस्रो विधा यस्य तचतुर्विधं भाति, 'नगति विपन्यामार्थः, 'अपग्रर' इत्यादि, एपमुपन्यस्यावग्रहस्वरूपाभिधित्सयाह-'तत्राव्यक्त'मित्यादि, तत्रेति | ... सन पव्यनम् मापुटमालोचनाधारणमिति योगः,तदेय विशेष्यने-'यथास्वमिति यथासामिति यथात्मीयः, इन्द्रियैः स्प- नादिभिरियाणा पाटीनां यथाऽऽत्मीयो-यो यस्य विषयः,सविषय इत्यर्थः, आलोचनावधारण'मिति आइमर्यादायां, गानं दर्शनं, नदुक्तंभानि-मर्याध्या मामान्यस्यानिदेश्यस्य सरूपनागादिकल्पनारहितस्य दर्शनमालोचनं तदेवानधारणमा-|.. गानाधारणं, पनदरग्रहाभिधीयने, जनग्रहणमरग्रहः इत्यन्यर्थयोगादिति, एवं सचिह्नतोऽनग्रहमभिधायास्यैर पर्याय- समानार-भयग्रही ग्राणमालाचनमयधारणमित्यनान्तरं मामान्यमा परिन्छेदयाचित्यात् पर्यायशब्दा एचैते इति, एमवाई थपिया हाम्यम्पं धयन्ना--'अवगृहीत' इत्यादि,अपगृहीन इत्यनेन क्रमं दर्शयति, गरगृहीते सामान्ये ईहा प्रर- गी, मार विषयायके'त्यादि, (पिपयः गामान्यपिगेपम्पः) म एवार्यमाणत्वादर्थः विपयार्थः तस्यैकदेशः मामान्यमनिर्दे-- 4 ..

·शादिरूपं तस्माद् विपयाथकदेशात् परिन्छिन्नादनन्तरं स्पर्शमात्रग्रहे तस्य मृणालस्पर्शमाधात् 'शेपानुगमन' मद्भूतामभू- नोप्णत्वादिविशेष्यत्यागापादानाभिमुखस्वरूपेण, न मंशय इन मर्वात्मना परिकुंठचित्तभावतः, अननुगमनेन,फिमित्याह-'निश्चय- विशेपजिज्ञासा चेप्टे'ति निश्चीयतेऽमानिति निश्चयः-मृणालस्पर्शादिः म एव विशिष्यते-अन्यस्मादिति विशेपः तस्य चातुमिन्छा जिजामा तया चेष्टा-बोधः सतचात्मव्यापाररूप ईहेान्यते, एसचिहतः ईहां निरूप्य अस्या एव पर्यायशब्दानाह -'ईहा हा तर्धा परीक्षा विचारणा जिजासेत्यनान्तरं मामान्येनेहागाचित्तानास्त्यर्थभेद एपां शब्दानामिति,एवमीहा- ममिधायापायमभिधातुमाह-'अवगृहीत' इत्यादि, अनेनापि क्रममाचष्टे, अगृहीते निपये स्पर्शमामान्यादौ ततः 'सम्यगिति मृणालस्पर्श इत्येवमादानाभिमुखं सम्या, तर तद्भावानुगुण्यात् , नो अहिस्पर्श इत्येवं परित्यागामिमुग्न्यममम्य, तत्र तद्भा- गुण्यात् इत्येवमीहायां प्रवृत्तायां सत्या ततः किमित्याह--'गुणदोपविचारणाऽध्यवसायापनोदोऽपाय इति' इह मृणा- लमाधारणो धमों गुणः तत्रासम्भवति दोपः तयोविचारणा-मार्गणा तयाऽध्यनमायो-निमलतरबोधः म एापनोदः मृणालस्पर्श एना- यमिति निश्चयादयमुदेति,तहामितिकृत्वा,'अपाय' इत्ययमे निधोऽपनोदोऽपाय इति,अपैतीत्यपायः,निश्चयेन परिच्छिनत्तीत्यर्थः, एवं स्वलक्षणतोऽपायमभिधायास्यैव पर्यायशब्दानाह-अपायोऽपगमः अपनोदः अवव्याधः' तथा 'अपेत' मित्यादि, ए- तर भानाभिधायिमिः पुनः पर्यायामिधानं रस्तुविषयोऽपायोऽनन्तरकालभावी संलक्ष्यमाणोऽपाय इति ज्ञापनार्थे, एवमपायममि- धायाधुना धारणाऽभिधित्मयाऽऽह-'धारणे'त्यादि,धारणेति लक्ष्यं प्रतिपत्तिः यथारूपयोगाप्रन्युतिः 'यथास्वमिति यथापिपयं, यो यः म्पादिम्पियः, मृणालम्पानुभनस्यानाश इत्यर्थः,तथा 'मत्यवस्थान' मित्युपयोगान्तरेऽपि शक्तिरूपाया मतेः कचि- ·LATEST शादिरूपं तस्माद् विपयार्थंकदेशात् परिच्छिन्नादनन्तरं स्पर्शमात्रग्रहे तस्य मृणालस्पर्शमाधात् 'शेपानुगमन' मद्भूतामद्भू- तोणत्लादिविशेष्यत्यागोपादानाभिमुखस्वरूपेण, न मंशय इस मर्वात्मना परिकुंठचित्तभावतः, अननुगमनेन,किमित्याह-'निश्चय- विशेपजिज्ञासा चेप्टे'ति निश्चीयतेऽमाविति निश्चयः-मृणालस्पर्शादिः म एव विशिष्यते-अन्यस्मादिति विशेषः तस्य ज्ञातुमिन्छा जिज्ञामा तया चेष्टा-बोधः स्वतचात्मव्यापाररूप ईहाच्यते, एवं सचिह्नतः ईहां निरूप्य अस्या एर पर्यायशब्दानाह -'ईहा ऊहा तक परीक्षा विचारणा जिज्ञासेत्यनर्थान्तरं सामान्येनेहापाचित्वान्नास्त्यर्थभेद एषां शब्दानामिति,एवमीहा- मभिधायापायमभिधातुमाह-'अवगृहीत' इत्यादि, अनेनापि क्रममाचष्टे, अमगृहीते पिपये स्पर्शमामान्यादौ ततः 'सम्यगिति मृणालस्पर्श इत्येवमादानाभिमुखं सम्यक्, तत्र तद्भातानुगुण्यात् , नो अहिस्पर्श इत्येवं परित्यागाभिमुन्यममम्या, तत्र तड़ा- चरैगुण्यात् ,इत्येवमीहायां प्रवृत्तायां सत्यां ततः किमित्याह-'गुणदोपविचारणाऽध्यवसायापनोदोऽपाय इति' इह मृणा- लसाधारणो धर्मो गुणः तत्रासम्भाति दोपः तयोर्विचारणा-मार्गणा तयाऽध्यनमायो-विमलतरबोधः म एापनोदः मृणालस्पर्श एना- यमिति निश्चयादयमुदेति,तबेहामितिकृत्वा, 'अपाय' इत्ययमेवंविधोऽपनोदोऽपाय इति,अपैतीत्यपायः,निश्चयेन परिच्छिनत्तीत्यर्थः, एवं स्वलक्षणतोऽपायमभिधायास्यैव पर्यायशब्दानाह-अपायोपगमः अपनोदः अवव्याधः' तथा 'अपेत' मित्यादि, ए- तच भावाभिधायिमिः पुनः पर्यायामिधानं वस्तुविषयोऽपायोऽनन्तरकालभावी संलक्ष्यमाणोऽपाय इति ज्ञापनार्थ, एवमपायममि- धायाधुना धारणाऽभिधित्सयाऽऽह-'धारणे'त्यादि,धारणेति लक्ष्य प्रतिपत्तिः यथारूपयोगानन्युतिः 'यथास्वमिति यथाविपर्य, यो यः स्पर्शादिविषयः, मृणालस्पर्शानुभवस्यानाश इत्यर्थः,तथा 'मत्यवस्थान' मित्युपयोगान्तरेऽपि शक्तिरूपाया मतेः कचि- ·गिनि प्रनिपनिः, नन्निरामायाह-'सेतराणामिति सप्रतिपक्षाणामित्यर्थः' एतदुक्तं भवति--इतरशब्दस्य विरोध एवार्थः समासेयो,नान्य इति, एतदेव प्रकटयनि, तद्यथा-'यहवगृहाती' त्यादिना, ननु तापदवग्रहादयः प्रथमान्ताः श्रुताः पूर्वसूत्रे बहादयशेठ पष्टान्ता इति ननमर्थकथनं युक्तं-नहोरर्थस्य अपग्रहः अस्यार्थस्याग्रह इति, उच्यते, अल्पोऽयं दोपः, यतोऽनन- 11 हादयः वर्तमाधनास्ता श्रिता अपगृहातीत्यवग्रहः,ईहते इति ईहा,अपैतीत्यपायः,धारयतीति धारणा, यश्चामो ज्ञानांशोऽनगृह्णाती-1 त्यादिम्पम्तस्यावश्यं कर्मणा भवितव्यं, ततश्चेह नह्वादिभेदं सूत्रेण विषयात्मक मण्यते,अतो नास्त्येवार्थभेदो बहोरखग्रहः बहुम- रगृहातीति,अनयोरेक एवार्थः केरलं तु शब्दभेदः, तत्र बहुमवगृह्णति वेणुवीणामृदङ्गपटहधनिममुदयं क्षयोपशमोत्कर्षात् , कथमे- नद् चिनिधीयते, उत्तरकालं तथा अपायादिदर्शनात् , न यसत्यपग्रहभेदे स तथाविधो युक्तः, अतिप्रसङ्गाद् , च्यावहारिकापग्रह- मेगापेक्ष्यामुक्तमित्यन्ये, म ह्यगाय पोत्तरहाद्यपेक्षया अपग्रह इति,तथा अल्पमवगृह्णाति' तेपामेव वेण्यादिशब्दानामेकं पटहादि- शब्द, नान्यत् , मतोऽपि क्षयोपशमापात् ,तथा 'बहुविधमवगृहाति' तेपामेव वेण्णादिशब्दानामेकैकं मृदुमधुरपड्जादिभेदेन, तर्थकविधमगृहाति,तमेव वेण्णादिशब्दं मृदायेक्गुणममभितमित्यर्थः, तथा क्षिप्रमचगृहाति तमेव वेण्पादिशब्दं शीघमिति - भारः,तथा चिरणावगृह्णाति'तमेन वैपादिशब्दं बहुना कालेनेति,तथा 'अनिश्रितमवगृह्णातितमेव वेण्यादिशब्दमन्यनिरपेक्षं मेघशब्दादिना भेरीगन्दाग्रहणादिति वृद्धव्याख्या, 'निश्रितमयगृहाति'तमेन वेण्यादिशब्दमन्यसापेक्षमिति, तथा 'अ दिग्ध- मवगृहाति' तमे वेण्णादिशब्दं निश्चितमित्यर्थः, तथा 'संदिग्धमवगृह्णाति' तमेन वेण्णादिशब्दमनिश्चितमिति, तथा 'ध्रुव- मवगृहानि' तमेव पेण्यादिशब्दं स्थिरवोधभावेन, तथा 'अध्रुवमवगृह्णाति' तमेव वेण्णादिशब्दमस्थिवोधभावेन,भानना चात्रो- ·. . In Urmiuni. mm.s .... Entent नसालं तथा अपायादिदर्शनादिना कृतैप,तथा पश्चिद् ध्रुवा बोधो भवति यतः पुनः स्मरणं प्रात्तते,अन्यस्तु न तत्यनुभनमिद् | मेतत्, एवमीहादीनामपि पिद्यात् ,'ण्य'मिनि यथा पिपयस्य बहाद दात द्वादशप्रकारोऽवग्रहाऽभिहितः क्षयोपशमोत्कर्षापर्पाद् 'ग्यमीहादीनामपि ईहापायधारणानामपि पिद्याद्-जानीयाद् भेदं, तबधा नहीहने अल्पमीहते, एवं वहपैत्यत्यल्पमति, एवं बहु धारयत्यल्पं धारयतीत्यादि द्वादशविधत्वमिति । एवमनग्रहादीना सस्थाने द्वादशनिधं ग्राह्यभेदानेदं प्रतिपाद्येदानीमेपामेन विपय निर्धारयन्नाह- अर्थस्पेति ।। सूतं १७॥ अर्थस्य ग्राहकाः अपग्रहादय इति सूत्रममुदायार्थः, अवयवार्थ त्याह भाप्पकारः-'अवग्रहादय'इत्यादिः (पृ.१८-६) अनन- हादयोऽनन्तरोदितस्वरूपा मतिज्ञानविकल्पा-मतिज्ञानांशाः अर्थस्य-सामान्यविशेषात्मनो विषयरूपस्य भान्ति ग्राहकाः,पिपयिण इतियानत् , अर्थग्रहणं व्यञ्जनव्यावृत्त्यर्थ, माकल्येनैतेऽर्थस्यैर भवन्ति,न व्यञ्जनस्य ॥ व्यञ्जनस्य तहि किमित्याह- व्यञ्जनस्यावग्रह इति ॥ सूत्रं १८॥ एक एप भवतीति सूत्रसमुदायार्थः, अपयवार्थ त्वाह भाप्यकारः-'व्यञ्जनस्ये'त्यादिना,(पृ.१८-९)व्यज्यतेऽनेनार्थः प्रदीपेनेव : घट इति व्यजनं, तचोपकरणेन्द्रियशब्दादिपरिणतद्रव्यमंश्लेषरूपं, तथा चाह भाष्यकार:-'वजिजइ जेणत्या घडीव दीवेण बंज- णं तं च । उपकरणिदिअमदाइपरिणो दबसनधो ॥१॥ (निगे. १९४) इत्यादि, तस्य व्यजनस्य संश्लेपरूपस्याग्रह एको भाति, तथाविधक्षयोपशमाभावादब्यक्ततन्मात्रोधः सुपुप्ताङ्गपतितोत्पलनालमंश्लेपनोधान्, 'नेहादय 'इति, शब्दाद्यर्थविषय-. .. .

·minelai नामाना गरीमा गित अन्य मारने-पानं दागासाग्परिणताः पुगना एक विशिष्टाहका- गिजात, TIRE पर भगी, अरिग्रहवाधामिमग्न्यकारि नेषां मीकरणमित्यर्थः, नेहादय इनि,मांशे भेदमागणनिभगधार- पारो नाम निकाल.'मिन्नादिपरमनन्नगेदिनमयदयानिदिनन प्रकारेण 'द्वियियो' द्विप्रकारोऽयग्रायः, पिपभेदार ifraiमियातिनजनम्पोननक्षगम्याम्प न.'ईटादयस्पर्धगय' मामान्यनिपान्मनः,आह यदा पुगला व्यंजनं नदा पनिमार मिया अभेद नपानम्पापग्रह नि पिर गय?, उज्यने, प्राप्तकारीन्द्रियविषयपुद्गला व्यजनं, नेपामादा- पर रोमानिसम्मारि पनपीकरणं नमनगमक्षणतुल्यं न नहादय इत्येवंपरं परं ।। नन् किमयं व्यंजनावग्रहो न मर्वन?, सन्नी या पार गरा:-- न चक्षुरनिन्द्रिगाभ्यां ॥१९॥ सूत्रं ।। नासी गगमुदायाधः, भापरा याद भाग्यकार:-चक्षुपेत्यादि (पृ. १९.२) चक्षुषा उपकरणेन्द्रियाख्येन पर मोमिन र मनोपमानम्पंग न्यंजनारग्रहो न भाति, गतदुक्तं भरति-ने म्पाकारपरिणताः पुहलाविन्त्यमानाथ वस्तु- frन नाम्पा गग्निप्प पिमान जनयंनि,अपि तु पोग्यदेगारम्धिनाथापा गृह्यन्ते,प्रणिधानगचियाचमनमा चिन्त्यन्ते,संश्ले- "गमे अभ्यजनादः प्रागं,विषयानी पाउनुग्रहोपयानो दनिराग, नायनरश्मिविधानं मनोनिर्गमनं चान्यत्र निराक- नेटाभिधीगते,अनारनिन्द्रियाम्यां व्यंजनापग्रहो न भवनि, गर्भवतीत्याह-'चतुर्भिरित्यादि, चतुभिरिन्द्रियः-म्प- नानपारः मी उपयुकभरनियंजनापग्रह इनि,गभिरिन्द्रियरित्यनेन मंग्व्याभ्युपगमनोधिकेन्द्रियव्यवहेदः, .. x ·15 उपसंहरनाह-'गव'मित्यादि, एपमेतत् तदिति लक्षणविधानाभ्यां यनिरूपितं मतिज्ञानं, तस्य पुनः संपिण्डय भेदान् कथयति- 'द्विविध'मित्यादि, द्विविधमिति इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तं च, चतुर्विधमनग्रहादिभेदतः,अष्टाविंशतिविधमिति स्पर्श- नादीनां मनःपर्यवमानानां पठणामेकैकस्य चत्वारो भेदा अवग्रहादयः, तत् समुदिताः मरे चतुर्विंशतिरूपा जाताः, तन्मध्ये चक्षु- मनोवर्जः स्पर्शनादीनां यो व्यजनावग्रहथतुर्भेदः म प्रक्षिप्तः ततोऽष्टाविंशतिविधं भपति, अष्टपष्टयुत्तरशतविधमिति तस्या एनाष्टाविशतेरेकैको भेदः पविधो भाति, बहादिभेदेन, अतोऽष्टपष्टयुनरशतविधं भवति, पत्रिंशतत्रिशतभेदमिति, तस्सा अष्टाविशतेरेकैको भेदो द्वादशधा भरति सेतरवह्वादिभेदेन ।। अत्र-अस्मिन् अनकाशे चोदक आह-'गृही मो'जानीमस्तावत् कमेण | पूर्वमुद्घटितं लक्षणविधानरूपं मतिज्ञानं, तदनन्तर तु यन्छुतज्ञानमुक्तं तन्त्र विद्म इत्यतः पृच्छयते मया श्रुतशानं क्लिक्षणमिति ?, अस्मॅिश्वोदिते गुरुराह-'उच्यते'मवेति श्रुतं मतिपूर्व द्वयनेकद्वादशभेदमिति ।।२०।। सूत्रं॥ 'श्रुतज्ञान' मित्यादिना (पृ १९९) श्रुतमिति पिवृणोति-थुतज्ञानमिति, श्रुतिः श्रुतमितिकृत्या, श्रोनादिनिमितं शब्दार्थ- वानमित्यर्थः,श्रयत इति श्रुतं-शब्दात्मकमुपचाराद् ज्ञानहेतुत्वात् थुनमुच्यते. मतिपूर्वमिति व्याचटे-'मतिज्ञानपूर्वकं भवतीति, मतिबानम्-अनन्तरोदितं कारणं यस तत्तधा, आह-युगपदेन मतिश्रुनयोर्लन्धिः, तत्कथं मतिपूर्वकत्वमस्य ?, उन्यने, उपयोगा- पेक्षया, श्रुतोपयोगो मतिनिमित्तमित्यर्थः, अस्य च श्रुतज्ञानस्य प्रधानो हेतुः शब्दात्मकं श्रुतमिति,पर्यायशब्दै स्तदाह 'श्रुत'मि-| त्यादि, श्रयत इति श्रुतं-शब्दरूपं, तथा आप्तपचन-तीर्थक्रादिवचनं, तथा आगच्छत्याचार्यपरम्परयेत्यागमः, तथा उपदि- ·त्यादीहादीनां, नद्वारेणैर मंश्लेपे प्रवृत्तेरिति,अन्ये तु व्याचक्षते-व्यजनं शब्दाद्याकारपरिणताः पुद्गला एर, विशिष्टार्धावग्रहका- रित्वात् , नस्याग्रह एव भवति, अर्थावग्रहवाधाभिमुग्यकारि तेषां स्वीकरणमित्यर्थः, नेहादय इति,स्वांशे भेदमार्गणनिश्चयधार- णाख्ये, तामां नियनत्वात् , 'व'मित्यादि, एनमनन्तरोदिनसूत्रद्वयामिहितेन प्रकारेण 'द्विविधो' द्विप्रकारोऽवग्रहः, विषयभेदाद् 'द्वविध्य'मित्यादि, व्यञ्जनस्योक्तलक्षणम्यार्थस्य च,'ईहादयस्त्वर्थस्यैव' सामान्यविशेषात्मनः,आह-यदा पुद्गला व्यंजनं तदा कथमिदमर्थाद् भिद्यते । नभेटे च व्यञ्जनस्याग्रह इति किपर सूत्र?, उन्यते, प्राप्तकारीन्द्रियविषयपुद्गला व्यन्जनं, नेपामादा- । वर्थापग्रहगोधाभिमुग्यकारि यत् स्पीकरणं तप्तशरारम्रक्षणतुल्यं न तत्रेहादय इत्येवंपर सूत्र ।। तन् किमयं व्यंजनाचग्रहो न मर्वत्र?, । ओमित्युग्यते, तथा चाह मूत्रकारः- न चक्षुरनिन्द्रियाभ्यां ॥१९॥ सूत्रं ॥ व्यंजनारग्रड इति सूत्रममुदायार्थः, अअयनार्थ नाह भाष्यकार:-'चक्षुपे'त्यादि (पृ. १९-२) चक्षुपा उपकरणेन्द्रियान्येन । मह नोडन्द्रियेण च मनओपनानरूपण व्यंजनानग्रहो न भाति, एतदुक्तं भवति ते रूपाकारपरिणताः पुद्गलाश्चिन्त्यमानाञ्च वस्तु- विशेपाः न ताभ्यां संश्लिप्य विज्ञानं जनयंति,अपि तु योग्यदेशानस्थिताश्चक्षुपा गृह्यन्ते,प्रणिधानमचिवाश्च मनमा चिन्त्यन्ते,संश्ले- पाभ्युपगमे तु अक्ष्यन्जनादेः ग्रहणं,विषयकृतौ वाऽनुग्रहोपघातौ दनिवारी, नायनरश्मिविधानं मनोनिर्गमन चान्यत्र निराकृ- तमिति नेहाभिधीयते,अतश्चक्षुरनिन्द्रियाभ्यां व्यंजनारग्रहो न भवति, शेषैर्भवतीत्याह-'चतुर्भि'रित्यादि, चतुभिरिन्द्रियैः-स्प- नरमनप्राणश्रोनैः शेपैः-उपयुक्तनर्भवति व्यंजनापग्रह इति,अप चतुर्भिरिन्द्रियै रित्यनेन संख्याभ्युपगमतोऽधिकेन्द्रियव्यरच्छेदः, manAman menuMam ·म . . उपसंहरबाह-सव'मित्यादि, एवमेतत् नदिति लक्षणविधानाभ्यां यत्रिरूपितं मतिज्ञान, तस्य पुनः संपिण्डय भेदान् कथयति- 'द्विविध'मित्यादि, द्विविधमिति इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तं च, चतुर्विधमपग्रहादिभेदतः,अष्टाविंशतिविधमिति सार्श- नादीना मनःपर्यवमानानां पप्णामेकैकस्य चत्वारो भेदा अनग्रहादयः, तत् समुदिताः स चतुर्विंशतिरूपा जाताः, तन्मध्ये चक्षु--- मनोवर्जः स्पर्शनादीना यो व्यजनानग्रहश्चतुर्भेदः म प्रक्षिप्तः ततोऽष्टाविशतिविधं भवति, अष्टपष्टयुत्तरशतविधमिति तस्या एराष्ट्राविशतेरेकैको भेदः पदविधो मरति, पहादिभेदेन, अतोऽष्टपष्टयुत्तरशतनिधं भवति, पर्तिशतिशतभेदमिति, तस्सा अष्टानिशतेरेकको भेदो द्वादशधा भरति सेतरबह्वादिभेदेन ।। अन-अस्मिन् अबकाशे चोदक आह-गृहीमो जानीमस्तावत्क्रमेण पूर्वमुद्घटित लक्षणविधानरूपं मतिज्ञान, तदनन्तर तु यन्छुतज्ञानमुक्तं तन्न पिद्म इत्यतः पृच्छयते मया श्रुतशानं क्लिक्षणमिति ?, अस्मॅिश्चोदिते गुरुराह-'उच्यते'मयेति श्रुतं मतिपूर्व द्वयनेकद्वादशभेदमिति ।।२०।। सूत्रं ।। 'श्रुतज्ञान' मित्यादिना (पृ १९.९.) श्रुतमिति विवृणोति-श्रुतज्ञानमिति, श्रुतिः श्रुतमिनिकृत्वा, श्रोनादिनिमित्र शब्दार्थ-:. ज्ञानमित्यर्थः,श्रयत इति श्रुतं शब्दात्मकमुपचाराद् ज्ञानहेतुत्वात् श्रुतमुन्यते, मतिपूर्वमिति व्याचष्टे-'मतिजानपूर्वकं भवतीति, मतिज्ञानम्-अनन्तरोदितं कारणं यस्य तनथा, आह-युगपदेन मतिश्रुतयोलब्धिः, तत्कथं मतिपूर्वफत्तमस्य?, उन्यते, उपयोगा- पेक्षया, श्रुतोपयोगो मतिनिमित्तमित्यर्थः, अस्य च थुतज्ञानस्य प्रधानो हेतुः शब्दात्मकं श्रुतमिति,पर्यायशब्देस्तदाह 'थुत'मि- त्यादि, श्रयन इति श्रुतं-शब्दरूपं, तथा आप्तपचन-तीर्थक्रादिपचनं, तथा आगच्छत्याचार्यपरम्परयेन्यागमः, नथा उपदि- ५. .

·श्यते-उतार्यत इत्युपदेश,नथा ऐतियमेन वृद्धाः स्मरन्तीति,नधा अभ्यस्यते निर्जरार्थिभिरित्याम्नायः, तथा प्रगतं प्रशस्तं प्रधा- ! नमादौ या पचनं प्रवचन-वीणरागादिवचनं जिनक्चनमिति, 'इत्यनर्थान्तर मिति एपमेभिः पर्यायशब्दैः द्वादशाङ्गं गणिपिट- कमभिधीयत इतियारत् , द्वयनेकद्वादशभेदमित्येनमपयनं व्याचिग्यासुराह-'तदेतदित्यादि, तदेतन्छुतमनन्तरोक्तं द्विविधं- द्विप्रकार, कथमित्याह-अंगवाद्य 'मित्याचारादिश्रुतपुरूपावयवनाह्य, अंगप्रविष्टं चेति तदन्तर्गत चेत्यर्थः, तत् पुनविविधं मत् अनेकविधम्-अनेकप्रकार द्वादशप्रकार च, कथमित्याह-'यथासंख्यं यथापन्यस्तमितियानत् , तदेव प्रफटयन्नाह-'अंग- ६ :: वाद्यमित्यादि, अगनाबमनन्तरोपन्यस्तमनेकविधं, तद्यथा-'सामायिक मित्यादि, ममभावः सामायिक-चारित्रं,तत् प्रतिपा- : दकमध्ययनमपि मामायिकमिति१,चतुर्दिशतीनां तीर्थकृतां जप्यन्येपा च स्तवाभिधायी चतुर्विंशतिस्तवः २,नन्दनं कस्मै कार्य कर्म -: चनेति या वर्ण्यते तद्वन्दनं३,असयमस्थान प्राप्तस्य यतेस्तस्मात् प्रतिनिवर्तनं यत्र पर्ण्यते तत् प्रतिक्रमणं ४,कृतस्य पापस्य या काय- न परित्यागेन क्रियमाणेन पिशुद्धिराख्यायते म कायव्युत्सर्गः५,प्रत्याग्यानं या मूलगुणा उत्तरगुणाश्य धारणीया इत्ययमर्थः ख्याप्यते तन् प्रत्यार यानं ६,दश विकाले पुनहिताय स्थापितान्यध्ययनानि दगकालिकं,आचारात् परतः पूर्वकाले यस्मादेतानि पठितान्तो ।- यतयस्तेनोत्तराध्ययनानि, पूरेभ्य आत्मीयसंघसंततिहिताय स्थापितान्यध्ययनानि दशा उन्यन्ते, दशा इति चावस्थापचनः शब्दः,काचित् प्रतिविशिष्टावस्था यतीना यासु नयेते ता दशा इति,कल्पव्यवहागै करपन्ते-मिद्यते मलादिगुणा यत्र म कल्पः, व्याहियते प्रायश्चित्ताभनद्व्यनहारतयेति व्यवहारः, निशीथम्-अप्रकाशं सत्राभ्यां यत्, कपिमि पितानि प्रत्येकयुद्धादिमिः । कापिलीयादीनि, एवमादि मर्वमङ्गमाद्यं दृश्य, उक्तमङ्गनाय, अङ्गप्रविष्टममिधातुमाह-'अंगप्रविष्टमित्यादि,अगप्रविष्टं यत् प्रागु- :

·पन्यन नत् द्वादयविध, तद्यथा-आचार इत्यादि,आचारो ज्ञानादियंत्र कथ्यते म आचारः, सूत्रीकृताः अनानिकादयो यत्र वादि। नम्नत् मत्रकृतं, यत्रकादीनि पर्यायान्तराणि वर्ण्यन्ते तत् स्थानं, सम्यगवायनं वर्षधरनद्यादिपर्वतानां यत्र स ममवायः, व्याख्या- या जीवादिगताया यत्र नयद्वारेण प्ररूपणा क्रियते मा व्याख्याप्रज्ञप्तिः, ज्ञाता--दृष्टान्तास्तानुपादाय धर्मो यत्र कथ्यते तज्ज्ञातधर्म- कथा, उपासकः-श्रावकरेवं म्यातव्यमिति येप्यध्ययनेषु दशसु वय॑ते ता उपासकदशाः, अन्तकृतः-मिद्धाः ते यत्र ख्याप्यन्ते वर्द्ध- मानम्यामिनम्तीर्थे पतावन्त इत्येवं मर्यतीर्थकृतांता अन्तकृशाः,अनुत्तरोपपातिका देवा यामु ख्याप्यन्ते ना अनुत्तरोपपातिकदशाः, प्रनितस्य जीवादेयंत्र प्रतिवचनं भगवता दनं तत् प्रश्नव्याकरणं, विपाकः--कर्मणामनुभवस्तं सूत्रयति यत्र तद्विपाकसूत्रं, दृष्टी- नाम्- अनानिकादीनां यत्र प्ररूपणा कृता म दृष्टिबादः, नामां चा यत्र पातः। अत्रावमरे चोदक आह-'मतिजानथुनजानयो'रन- न्नरोदितयोः 'का प्रतिविशेपः? परोक्षत्वाद्यविशेषादिति प्रादुरभिप्रायः, सिद्धान्तवाद्याह-'अत्रोच्यते "उत्पन्ने'त्यादि, उत्पन्न | इति म्वेन रूपेण(क्रियया)या जातः,न तु उत्पद्यमानः, म चातीतो विनष्टोऽपि भवत्यत आह-२ विनष्ट'इत्यप्रयुतः अर्था-रूपादिः नस्य ग्राहक परिच्छेदकं, एतच कालान्तरस्थायित्पन्नाविनष्टेप्पप्यर्थपु व्यवहारतत्रिकालगोचरमपि सम्भवत्यत आह-'साम्प्रत-: कालविषय 'मिति वर्तमानकालविपयमित्यर्थः, स्मृतेरतीतविपयत्वान मर्यमेवंविधमिति चेत्, न, साम्प्रतकालगृहीताति- रिक्तस कस्यचिदस्मरणात् , पूर्वदृष्टस्य कालान्तरदर्शनपच्चास्याः प्रामाप्यमिति ‘मतिजान 'मिति मतिज्ञानमेवंविधं भवति, 'श्रुनजानं त्वि'त्यादि, तुशब्दो मतिज्ञानादस्य 'भेदप्रदर्शनार्थः, तथा चाह–'त्रिकालविषय 'मिति त्रिकालगोचरं, मा भूद्विपयाभेद एवेत्याह-'उत्पन्नपिनष्टानुत्पन्नार्धग्राहक मिति उत्पन्नो-वर्तमानः विनष्टः-अनिकान्तः अनुत्पन्नो-भावी II-IPStill ·. - . . . अथों-रूपादिस्तम्य ग्राह-परिच्छेदक, नोडन्द्रियनिमित्त विशिष्टपर्यालोचनात्मकत्वानछुनस्य, आह-उत्पन्नाद्यर्थग्राहकमित्येतार- देव वाच्यं, अस्य त्रिकालविषया यभिचारित्वात् , न, उत्पन्नादिभेदापेक्षया व्यभिचारासिद्वेः,न हि प्रत्येकमुन्पन्नादि जान निका- लगोचरमिति, अतस्तस्य कथंचिदेकत्वन्यापनपर त्रिशलविषयग्रहण । 'अत्राहे त्यादि. अत्र प्रस्तावे आह चोदकः गृहीमो- जानीमस्तत् पूर्वपृष्टं मतिज्ञानश्रुतज्ञानयो नात्वं, अथ श्रुतज्ञानस्य प्रस्तुतम्य द्विविधमनेकद्वादशविधमित्येवं भूयः कि- तः प्रनिविशेषो-भेदः, म तद्रव्यश्रुतमोघतो भारश्रुतस्य कारणमित्यभिप्रायः,सिद्धान्तवाद्याह-'अनोन्यते वक्तविशेषादि'- ति, वक्तार' तस्य ग्रन्थरागेनिरन्धकास्तेपा विशेपो भेदस्तस्माद द्वैविध्यमिति द्विविधत्वं, एतदेव दर्शयति-'यद्भगवद्भिरित्या दिना,भगवद्भिरिन्यधर्यादिगुणान्वितः 'सर्वजे रिति मद्रव्यपर्यायान् विशेषतो जानानेः, सर्वदर्शिभि'रिति नान्चेर मामा- न्यतः पश्यद्भिः, 'परमर्षिभिरिति केलिप्रधानः 'अर्हद्भि'रिति पूजा त्रिदशादीनामर्हद्भिर्यदक्तमिति मम्मन्धः, किमर्थ कृतकृत्यै- रक्तमित्याह-'तथास्वाभाब्यादिति, नेपामेष एप सभागो यतस्ते साकार (मर्वदैन) परहितरता इति, अथना न कृतकृत्या . :/ग्वेति हेत्वंतरमाह-'परमशुभस्य चेत्यादिना, इह तीर्थकरनामर्म विशेष्यं वर्त्तते, परमं च तच्छुभं च परमशुभं, नातोऽन्यत् शुभतरमस्ति, तस्मिन्नभ्युदितेऽन्या अमातादिकाः प्रकतयः उदिता अपि न स्वविपाकमकर्ष प्रदर्शयितुं क्षमाः, क्षीरपूरितकुम्भे निव- रमविन्दुवनस्य, एतदेव विशेप्यते-'प्रवचने'त्यादिना, अपचनं-द्वादशाङ्गं गणिपिटकं ततोऽनन्यवृत्तिा मदन्तस्य, प्रवचनस्य प्रतिष्ठापनं फलं-प्रयोजनमस्य तत् प्राचनप्रतिष्ठापनफलं तस्य, तीर्थ तदेव गणिपिटक संघः सम्यग्दर्शनादिप्रय मा तत् कुर्वन्ति : -उपदिशन्ति ये ते तीर्थकरास्तन्नामयति-करोति यनीर्थकरनाम तस्यानुभारात्-पवाद्विपाकान् इत्यर्थः, अतस्तम्मादनुभागाद् . .

·यद् उक्तं प्रतिपादितं गन् मातृकापदादिरूपेण "भगवच्छिष्य रिति तीर्थकरशिष्यः, ने च सामान्यपुस्पा अपि भवन्त्यत आह-- 'अतिगयवद्भिः'विशिष्टशक्तियुक्तैः, एतेऽपि वैक्रिया अपि भयंत्यत आह-'उत्तमातिशय'इत्यादि, उत्तमा अनिशयाः--प्रधाना अप्रमादादयः चात्थुषु (नाक च इक्षु )मधुरा बुद्धिः बीजकोष्ठादिरूपा आभिः उत्तमातिशयवाग्वुद्धिभिः सम्पन्नः-ममन्नितैः, करित्याह-'गणधरै 'रिति माधादिगणधारिभिः यद् दृब्धं-रचितं तदङ्गम् -आचारादि, तदन्यकृतमङ्गबाह्यमित्येतदाह- 'गणधरानन्तर्यादिभिस्वित्यादिना, गणधरा-गौतमाटयः तेपामनन्तरे ये माधास्तेऽनन्तर्यास्तेषां शिप्या जम्बूनामादयः ते आदियेषां प्रभवादीनां ते गणधरानन्तर्यादयस्तैः, पुनः किम्भृतरित्याह-'अत्यन्तविशुद्धागमः' अत्यन्तं निर्मलागमः, त एव विशेष्यन्ते-'परमप्रक्रष्टवाड मतिशक्तिभिरिति माग अग्राम्या मतिः-औत्पत्तिक्यादिः चतुविधा शक्ति:-ग्रन्धारणलब्धिः परमाः-उनमा प्रकष्टाः-तञातारपि श्रेष्ठाः याडमतिशक्तयो येषा ते तथाविधास्तः, 'आचार्य' रिति बानाद्याचारानुष्ठायिमिः, किमित्याह- 'कालसंहननायुदोपादिति दुष्पमन्छेरहवर्षशनजीविनापराभवात् अल्पशक्तीनां शिष्याणां,कालदोपात् येते अल्प- शक्तयो भान्ति, अन एतदनुग्रहाय उपकारायाल्पेनर ग्रन्थेन तचमहिप्यत इति मन्यमानयत्प्रोक्तमनन्तरोटिनगुणराचार्य- दशवकालिकादि तदङ्गवाह्यमिति, अन एन च मतेरतन्महाविपयमित्याह-'सर्वज्ञेत्यादिना, सर्वज्ञप्रणीतत्वात्-तीर्थकरो-|-- पठिष्टत्वात् तथा आनन्त्यत्वाद् वित्रेयस्य श्रुतज्ञानममन्धिनः,किमित्याह-'मतिजानात् साम्प्रतकालविषयतया (अल्पविषय- ज्ञापकात थुननानं त्रिकालविषयतया महाविषय), अनेकार्थपरिन्छेदीत्यर्थः, तस्य चैविधग्य श्रुतस्य महाविपयत्वात् कार- णात् तॉस्तानर्थान् जीनादीनधिकृत्य प्रकरणसमात्यपेक्षं विपक्षिताधिकारनिष्ठापेक्षं, किमित्याह-'अंगोपागनानात्व'मिति, ·1 wilumanite linku ani PIRHI Mannkit एतदुक्तं भवति-यत्राचारादिरूपोऽर्थः परिममाप्तिं नीतस्तदिदमाचारादि, यत्रापरो विचित्रस्तदुपाङ्गं राजप्रसेनकीयादि, 'किंचान्यत्' इतवाङ्गोपाङ्गनानात्वं, 'सुग्वग्रहणे'त्यादि, सुखेन -अनायासेन पूर्वस्य ग्रहणं करिष्यति अङ्गानङ्गानां, सुखेन च गृहीत धारयिष्यन्ति युद्धया, मुखेन विज्ञानं तस्मिन्नथे शृण्वन्त उत्पादयिष्यन्तीति, सुखेनापोह-निश्चयं करिष्यन्तीति, एवमे- पोऽर्थः स्थित इनि-मुग्वेन च प्रयोग-व्यापारं करिष्यन्ति प्रत्युपेक्षणादिकालभेदेन विदित्वेति । 'अन्यथे'त्यादि अन्यथेति- भेदन रचनायाः अभावे हिः यस्मादनिवद्धम्-अरचितं कथमिति चेअङ्गोपाङ्गगः' अङ्गानि-आचारादीनि उपाङ्गानि-राजप्रसेनकी- यौपपातिकादीनि ताभ्यां माङ्गोपाङ्गाभ्यां परिमितविशिष्टार्थाभिधायिभ्यां माङ्गोपाङ्गशः अल्पत्वात् शसुः दृश्यः,समुद्रस्य प्रतरणम्- उत्तरणं तेन समुद्रातरणेन तुल्यं वर्तते समुद्रप्रतरणवत् 'दुरध्यवसानं स्यादिति दुःखेनाध्यवसीयते दुरध्यवमानं भवेत् , एतेने'- त्यादि एतेनाङ्गोपाङ्गभेदप्रयोजनेन मुखग्रहणादिना पूर्वाणि-दृष्टिपातान्तःपातीनि, पूर्व प्रणयनात् ,वस्तृनि पूर्वस्यवांशोऽल्पः,वस्तुनः प्राभृतमल्पनर,प्राभृतात् प्राभृतमाभृतमल्पतरं, ततोऽध्ययन ग्रन्थनोऽल्पतरं,ततः उद्देशकोऽल्पतरः,उद्देशकात् पदमित्यत आह- पदानि च व्याख्यातानि, एतदुक्तं भवनि-सुखग्रहणादि यदवाङ्गोपाङ्गादिकरणे फलं तदेवात्रापीति ॥ 'अत्राहे त्यादि,अत्रा- यमरे मतिश्रुनयोरुक्तम्वरूपयोस्तुल्यविषयत्वम्-अभिन्नग्राह्यता, मा च वक्ष्यते इहबोत्तरत्र, तस्य वक्ष्यमाणस्य मूत्रपैकदेशमुप- पन्यस्यति-'द्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्विति मर्वपु धर्मादिद्रव्येष्वमर्वपर्यायेषु मतिश्रुतयोः प्रवृतिः-निबन्ध इनि, तसाद्विपयादेकरू- रूपादेकत्वमेव मतिश्रुतयोर्भवति, न भेद इति, 'अत्रोच्यते, उक्तमेतदिति भेदप्रयोजनं पुरस्तात् तदेवोद्घयनि-'मम्मती'- (मांत्रने)त्यादिना, वर्तमानकालविपर्य-चनमानमर्थमालम्बते मनिज्ञान, श्रुनजानं पुनम्बिकालविपयं-कालिकमर्थमालम्बते, I HAL pe ludin a outra villa •iluntymuli- UPIRImunt ·विशुद्धतरंच-व्यवहितविप्रकष्टानेकनूक्ष्मार्थग्राहित्याद्विशुद्धतरमुच्यते, 'किंचान्य दिति, नथा अयमपरस्तयोविशेषः-मतिनान- मिन्द्रियाणि--म्पर्शनादीनि अनिन्द्रिय-मन ओघनानं च निमित्तमुरीकृत्य प्रबनते, 'आत्मनों जीवस्य 'जस्वाभाब्यादिति जानातीति नः जन्वमेव म्वाभाव्यं ज्ञस्वाभाव्यं आत्मरूपता तम्मात् ज्ञस्वाभाब्यादिति, पारिणामिक'मिति गर्वकालपति,न कदा- चित् संमार पर्यटन एतद् भ्रष्ट, यतो निगोदजीवानामपि अक्षरस्यानन्तभागो नित्योद्घाट इत्यागमः, अतः पारिणामिकं, 'श्रुन- जानं वित्यादि थुनजानं पुनर्नव, यतः 'तत्पूर्वक मिति, मतिपूर्वकं, मतिपूर्वकत्वेऽपि न तन्मात्रनिमित्तमित्याह-'आप्नोपदे-| शाइवती'नि अहंदादिवचनादुपजायते इति । आह-'अत्राह गृह्णीमो मतिज्ञानथुनज्ञानयो नात्व'मित्यनेन अवधारितमे- नन् , पुनरयुक्तमत्राह इत्यादि चोदनं उक्तनिर्वचनं ?, उच्यते, नायुक्तं, कचित् कस्मिंश्चिदधिगतेsपि हि निमित्तान्तरतः आशङ्का- भाव गिप्यम्प परिहार एव मारणीयोऽधिकतरं वा किंचिद्वाच्यं, न तु कुपितव्यमिति विधिप्रदर्शनार्थ अत्राहेत्यादि, अनावमरे चोदक आह--'उक्तं थुनजान' भवति, 'अथावधिज्ञानं किं' यदस्यानन्तरमुद्दिष्टमिति, अप्रोच्यते इत्याह- द्विविधोऽवधिः ॥ सत्रं ॥२१॥ दे विधे द्वौ भेदौ यस्य म द्विविधोऽवधिः-जानविशेष इति सूत्रसमुदायार्थः, अवयवामिधिन्मया द्वविध्यमेवार भाष्य- कार:-'भवप्रत्यय इत्यादिना' (पृ. २२-४) भवनं भवः जन्मोत्पाद इत्यनर्थान्तरं,म एव प्रत्ययः-कारणं यस्सावधेः स भव- प्रन्ययः, नथा धयोपशमः-अवधिज्ञानावरणपरिशाटोदयविघातलक्षणः निमित्तं यस्य स तथाविधः, चशब्दः म्वगतानकभेदममु- चयार्थः, न च लक्षणविधानावसरेऽस भेदामिधानमयुक्तं, भेटकथनेनैव लक्षणाभिधानात् , एतदुक्तं भवति-भवक्षयोपशमाभ्यां ·11 . . लक्ष्यमाणो द्विविधोऽधधिरिति ।। सूत्रान्तरसम्बन्धमाह-तत्र तयोरुद्वटितयोमेंढयोराद्यस्तापदन्यते, तमाह- भवप्रत्ययो नारकदेवानामिति ॥२२॥ सूत्रं ।। अवधिरिति पनने, मूत्रसमुदायाः प्रकटः, अपयवार्थमाह भाष्यकार: - नारकाणा'मित्यादिना (पृ. २२७) नरकाः- सीमन्तादयस्तेषु भवाः प्राणिनस्तीनदुःखभाजो नारकास्तेपा, तथा दीव्यन्त इति देवाः-भननवास्थादयः प्रधानसुखभाजः प्राणिन एस तेपा, 'यथाम्ब 'मिति यथा स्यात्मीयं यस्य यत् स्वक्षेत्रादि नियतं गव्यूतपंचविशतियोजनादिमानमित्यर्थः, फिमित्याह ?- 2 'भवप्रन्ययं भवफारणमाधिज्ञानं भवतीति, क्षायोपशमिकन्यादवधेयस्य कारणत्वमपश्यतः मा भूत् प्रत्ययशब्दोज्ञानरचन इति विभ्रमः,सयमेर व्याचष्टे-'भवप्रत्ययं भवतुकं भवनिमित्त'मित्यर्थः, कारणचन एवायं प्रत्ययसब्द इति भावः, आह कथमौदपिको भागोऽस्य कारणं ?, क्षायोपशमिकमेतदिति सुप्रतीतं ?, उन्यते, मत्यमेतत् , किन्तु तस्मिन्नेर क्षयोपशम एवापश्यं भावीन्येनमुन्यते, एतदंबाह-'तेषां ही'त्यादि, तपा-नारकंचानां यस्माद्भवोत्पत्तिरेवेति, उत्पत्तिशब्दः सत्तारचनो, भरमन, ।। नान्यत् किचित् 'तम्य हेतुर्भवतीति तम्येति-निश्चयतो ब्रानाव्यमिचारिणः क्षयोपशमस्य व्यवहारतस्तु ज्ञानम्यर कारणं भर- तीति, निदर्शनमाह-पक्षिणा 'मित्यादिना, पक्षिणा-हंमाढीनामाकाशगमननत् , यचैपामाझाशगमनं, तक्तेस्तहा पर निय- मभागान् भवोत्पत्तिरेय हेतुः, न शिक्षा-अन्योपदंशरूपा, तथा 'न तप:' अनगनादिलक्षणं, तहसरकडेवानामप्यररिति भावः॥ 'द्विविधोनधि'रि-युक्तं, न भेटमभिधायाधुना द्वितीयमभिधातुमाह- यथोक्तनिमित्तः पटिकल्पः पाणाम ॥२३॥ स्त्रं ॥ E L ·- MARRIA सूत्रोक्तक्षयोपशमहेतुः पविधस्तियनराणामवधिरिति सूत्रममुदायार्थः, अवयवार्थ त्वाह भाष्यकारः अवयवोल्लिंगितेन, तत्र 'यथोक्तनिमित्त मिति (पृ.२२-१२) यथोक्तं निमित्तं यस्य स तथा, भवोऽप्युक्तमेव निमित्तमिति तद्व्यावृत्यर्थमाह-क्षयोप- शमनिमित्त इत्यर्थः' क्षयोपक्षमः पूर्ववत् म निमित्तं यस्य म तथा, क पुनरिदमुक्तं निमित्तं ?, अधिकारे ज्ञानाजानदर्शन- (दानादि) लब्धयः इन्यत्र, य इहावधिशब्दः प्रकृतज्ञानविशेपणमिति । एतदाह-'तदेनदि'त्यादि, तदिति पुरस्ताद्यदादिष्टं नत् अवधिज्ञानं, किम्भृतमित्याह-क्षयोपशमनिमित्तं, नेतरत् भवप्रत्ययिकम् (किमि1ि)आह—'पङ्गिधं भवति' क्षयोपशमम्य पविधत्वात् , केपामित्याह-'शेषाणा'मिति, एतदेव च्याचष्टे-'शेपाणा'मित्यादिना, शेपाणामित्युपयुक्तवर्जिताना, उपयुक्ताश्च | नारकदेचा इत्याह—'नारकदेवेभ्यः शेषाणा'मिति, ते च नान्य इत्याह–'तिर्यग्योनिजानां मनुष्याणां च', चशब्द एतेषामेव गर्भजत्वादिविशेपणार्थः, तदन्येपामवधिज्ञानायोगात् , तथैतत् पड्डिधमुपाधिभेदात् ,तथा चाह-'अवधिज्ञाने'त्यादिना, अवधिज्ञानस्य-प्रागुक्तस्वरूपस्यावरणीयम्- आच्छादकं यत् कर्म-भास्करस्येवाभादि तस्य क्षयोपशमाभ्याम्-उक्तस्वरूपाभ्यां समु- दिताभ्यामेव, नकस्मात् क्षयादेः, भवत्यवधिविज्ञानं, 'पशिध' पद्मकारं, 'तद्यथेति प्रकारोपन्यामार्थः, 'अनानुगामिक'- मित्यादि, उपन्यस्य चार्थ कथयति-'नात्रेत्यादिना, 'तत्र'तेषु पसु 'अनानुगामिक' अनुगच्छत्यवश्यमनुगामि नदेवानुगा- मिकमाद्यर्थ अनुगमप्रयोजनं वा अनुगामिकं तस्य प्रतिषेधेऽनानुगामिकमिति,अर्थमस्य भावयति-'यत्रेत्यादिना, यत्र क्षेत्रे प्रति- श्रयस्थानादौ स्थितस्ये 'ति कायोत्मगक्रियादिपरिणतस्य' उत्पन्नम्-उद्भूतं भवति, तेन चोत्पन्नन यावत्नम्मात् स्थानात् न निर्यानि तापजानात्यर्थान् ततः पक्रान्न(च्युत)स्य-स्थानान्तरवर्तिनः 'प्रतिपतति' नश्यनि,कथमिव ?, उन्यने-'प्रश्नादेश- GuruIPUPIAHINuruslik .

·न 5 पुरुपज्ञानवत्' प्रश्न प्रन्छन जीपधातुमूलानां तं प्रश्नमादिशतीति प्रश्नादेशः प्रश्नादेशश्चामौ पुरुषथति निग्रहन्तस्य जान नेन | तुल्यमेतद् दृव्यं, पुरुषप्रश्नादेशज्ञानादित्येवं गमकवं, अथवा प्रश्नादेशः-प्रधानपुरुषः तनिष्ठः-तत्परायणन्तस्य जानं नव-.. दिनि, का पुनर्भाग्ना?,यथा नैमित्तिकः कश्चिदादिगन कस्मिंश्चिदेव म्याने शक्नोति संपादयितुं,न मर्मत्र, पृन्धमानमर्थम् , एवं| :: तदप्यरधिज्ञानं यत्र स्थितखोपजारा नास्थ एपोपलभते तेन,नान्यनि, अनुगामिकम् एनद्विपरीतमिति,यन क्वचिदाग(श्र)या- दुत्पन्नं ततस्तस्य क्षेत्रान्तरगतस्यापि न नि(प्रति मु.)पतति-न ग्रन्याने, भास्करप्रकागवन् , आदित्यप्रकागो हि नदनुयायीति प्रतीतं, क्षेत्रान्तरे तत्परोक्षतया सदेहात् प्रत्यक्षं निदर्शनान्तरमाह-'घटरक्तभावव' न हि घटभ्यापाकात ममुपजातो रक्त- भारः गृहाटेस्तडागादिगतस्यापि प्रतिपतति, 'हीयमानकं' हीयते~क्रमेण अल्पीभरति यन् नदीयमानकं, 'अमहयेयेपु अनिकान्तशीर्षप्रहेलिकागणितेप्पितियारत् द्वीपा-जम्बूद्वीपादयः (नेषु) समुद्रा लपणादयः नेषु 'पृथिवीपु' च स्नप्रभादि- कासु विमानेपु ज्योतिरिमानादिपु, तिर्यग् द्वीपसमुद्रेषु उर्दू विमानेषु अधः पृथिवीपु यदाधिज्ञानमुत्पन्नं भपनि नन् क्रमशः|:: संक्षिप्यमाणं प्रतिपतनि मर्गन डीपान् पश्यन म तेपामेकांचं पुनर्न प्रेक्षते,शेपं पश्यति,पुर्नाद्वयोजनं न पश्यन्येनं कोण हीय- मान तापद्धीयते यादगुलासग्व्येयभागः शेपः, तदाह-'आअंगुलस्यामझ्ययभागान्' अगुलपरिमाणम्य क्षेत्रम्य असं या- नि खण्डानि कृतस्य एकस्मिन् असंग्येयभागे यापन्ति द्रव्याणि समपस्थितानि तानि पश्यतीत्यर्थः, नतः कदाचिदरतिष्ठने कहा- चित्प्रतिपतत्पेर, नान्यपि न पश्यतीत्यर्थः, अगुलशब्दस्य परिभापिनोऽथों द्रष्टव्यः, अन्यथा अगुलसंग्न्येयभागादि भवितव्य, अन्येषां त्वेवंविधं माप्यमिति,कथं हीयत इति चेद् दृष्टान्तमुपन्यम्यनि-'परिन्छिन्ने'त्यादि,परितः-मर्यामु दिक्षु छिन्ना परि- U ·छिन्ना, इन्धनं पलालादि तस्योपादानं-प्रक्षेपः तस्य संततिः-नरन्तय,मा विशिष्यते- परिच्छिन्नति,नातः परमिन्धनप्रक्षेपः,परि- |च्छिन्ना इन्धनोपादानमन्ततिः, एतदुभयं पुनरपि शिखाविशेषण-परिच्छिन्ना इन्धनोपादानमन्ततिर्यस्यामग्निशिखायां मा परि-5 छिन्नेन्धनोपाटानसन्ततिः, अग्नेः शिखा अग्निशिखा, परिन्छिन्नेन्धनोपादानमन्ततिश्चामापग्निशिखा च परिन्छिन्नेन्धनोपाढानम- न्तत्यग्निशिसा तया तुल्यमेतद् हीयमानमाधिज्ञानं,यथा अपनीतेन्धनाग्निज्जाला नाशमाशु प्रतिपद्यते तद्वढेतदपीति, वर्द्धमानकं- यदहुलासग्येयभागादिपु' अकुलासंख्येयभागमात्रे क्षेत्रे,ततोऽङ्गुलमात्र ततो रनिमात्र इत्यादिपूत्पन्न नागद्वते यावन् सव- लोको-धर्माधर्गद्रव्यपरिच्छिन्नो व्याप्तो भाति, तदा 'आ सर्वलोकात्' कथमिव वर्तते ?, जन आह–'अधरोत्तरे 'त्यादि, अधरः-अधोगती उत्तरः-उत्तरपनी तावेजारणी ताभ्यामधरोनरारणिभ्या निर्मथनं-संघर्षणं तेन निष्पन्नः-उद्भूतः. तदेवमुत्प- नोऽवधिद्विमधिगच्छति, तथाह 'उपात्ते'त्यादिना, उपात्तं-प्रक्षिप्तं शुकम्-आद्रं न भरतीति करीपादि तेनोपात्तेन गुप्फेण उपचीयमानः, द्वि गच्छन्नित्यर्थः, प्रचीय(आधीय. मु)मान:-प्रक्षिप्यमाणेन्धनोऽपि पुनरिन्धनानां पलालादीनां राशि:- : सम्रहो यवानौ म उ(अधरो)त्तरारणिनिर्मथनोपन्नोपात्तशुष्कोपचीयमानप्रचीयमानेन्धनराश्यनिस्तेन तुल्यमेतदिति,यथा अग्निः प्रय- नादुपजातः गन् पुनरिन्धनलाभाद् निवृद्विमुपगच्छति एवं परमशुभाध्यरमायलाभाठमो पूों पद्धत इत्यर्थः, अनवस्थित मिति नावतिष्ठते क्वचिद् एकस्मिन् वस्तुनि,शुभाशुभानेकसयमस्थानलाभात् ,यत आह-हीयते योजनं दृष्ट्वा तम्यनामनगन्छति तस्याप्य- ईमेनमादि वर्धते चाहूँक्रोशं दृष्ट्वा कोशमनत्य(तोऽ)द्रुयोजनमेवमादि, क्ढाचिदुभयीमवस्थामनुभनति वर्द्धते हीयते (च मु.) तस्यर मोगस्य च क्रोशस्यैफस्या टिशि पर कोगो वृदः,अन्यस्यान्तस्य क्रोगस्या हीनमिति,अथवा 'प्रतिपनति चोत्पन्यते .

·. च' कचित् कालान्तरे उदितं पुनर्न पश्यति पुनश्चोदेति, तत्क्षयोपशमचिन्यात् पुनः पुनर्नाशोत्पादनभानम् , ऊमिवत् , यथा महति मरसि बच्छयारिभारिणि पूर्व प्रश्लानिलवेगनिक्षिप्यमाणजलपटले अदम्रोर्मयः ममुपजाताः समामादितरोधमः शनैः शनैः .. 1. शमं भजते, पुनश्चाभिघातविशेषात् प्रादुर्भवन्ति, अतो यथा उर्मयोऽनस्थिता एवमाधिज्ञानमपि, 'अवस्थित मिति अप्रतिष्टते म्म उपस्थितं,यया मानयोत्पन्नं नां मात्रां न जहातीतियारत् ,एतदाह-यावति क्षे–'इत्यादि,यावनि-यत्परिमाणे क्षेत्रे अनुला- मंग्येयभागादानुत्पन्नमामलोकात् 'तत इति तस्मात् क्षेत्रात् न प्रनिपतति-न नश्यति, मर्वकालमास्ते,कुतोऽयधिर्यापास्त इति ?,.. उन्यने 'आकेवलपासेः' आड गर्यादायां फेलं ज्ञानं तस प्राप्तिः-लाभः आफैलप्राप्तिः (ता) यानत् , एतदाह-'यावति क्षेत्र इत्यादि, केवलज्ञानं न प्रामोति, प्राप्ते तु फेरले छानस्थिकं ज्ञानं व्यावर्तते, अथवा आमरणात् , तदाह-'आ भवक्षयात्' भयो मनुष्यादिजन्म यात्तत्र जीनति तानद्भवति ततः पर नश्यति, अथवा जात्यन्तरमपि गच्छन्तं जी न मुंचति, तदनधिज्ञानं तेना- न्वित पर गच्छति, लिगाजात्यन्तरावस्थायिता भवतीत्येतदाह-जाते रन्या जातिः जात्यन्तर तगारतिष्ठते, तच्छीलं च, कथमिन . तदादाय गच्छति ?, आह –'लिंगवत् 'पुरुपवेदादिलिङ्गं त्रिधा तेन तुल्यं वर्तत इति लिङ्गात् ,यथा इह जन्मन्युपाटाय पुरुषवेदं जन्तुर्जात्यन्तरमाधानत्येवमरधिमपि,प्रस्तुतवस्तुपरिममाप्ति सूचयति 'उक्तमवधिज्ञानमित्यनेन,उक्तं लक्षणतो विधानतश्चावधि- जानं,न पुनर्नान्यमिति ।। तदनन्तरानुमारि मनःपर्यायजानं वक्ष्यामः-- ऋजुविपुलमती मनःपर्यायः ॥२४॥ सूत्रं ।। रजुविपुलमती विपयभेदात् ज्ञानभेटौ मनःपर्यायज्ञानमभिधीयत इति मूत्रपिण्डार्थः,अषयवार्थमाह भाष्यकार इति 'मनःपर्या- . LF ·येत्यादिना (१०४५) बानप्रकमाटेर मन पर्यायज्ञानं प्रागनिरूपितशब्दार्थ,फिमित्याह -'द्विविध'मिति,द्वे पिधे यम्मेति द्विविधं, इनिध्यमाह-'जुमती'त्यादिना, मजुमतिः घटादिमानचिन्तनद्रव्यज्ञानाद् मजुमतिः सेन मनःपर्यायज्ञानं, मन्यमानमनोद्रव्य- "परिणामालम्पनत्वाद् जुमतिमनःपर्यायवानं, एवं पिपुला मतिर्महद्रक्तश्यामादिघटादिचिन्तनद्रव्यज्ञानाद् विपुलमतिः मैच मनः-- पर्यायवानं, मन्यमानमनोद्रव्यविशिष्टपरिणामगोचरत्वाद् विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानमिति, चशब्दः सगतानेकभेदममुच्चयार्थः॥ मतान्तरसम्बन्धाभिधानायाह-'तन्त्रात्यादि, अन द्वैविध्ये दशिते चोदकोमिधत्ते-'कोऽनयोः प्रतिविशेप'इति, क इत्यस- म्भारने, ना कश्चित् गम्भाव्यते अनयोजुविपुलमत्योः प्रतिविशेषः-पगतो भेदः, मनःपर्यायाणामुभयन दर्शनात् तद्विपाणा: च पहुवेन द्वविध्यानुपपत्तेरिनि चोदशभिप्राय , अगोच्यत इति परिहारमाह सण- विशुद्धयप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः ॥ २० ॥ स्तं ।। पिशुद्धयातिपाताभ्या रक्ष्यमाणम्वरूपाभ्या 'तद्विशेष'इति मजुपिपुलमत्यो नात्वमिति सूत्रसमुदायार्थः । अपयवार्थ नाह भाप्यकार'--'विशुद्विकृतश्चेत्यादिना (पृ २४ ८) विशुन्या-नहुनरपर्यायवानरूपया कृतः-जनितः पिशुद्विकृतः, चः ममुचये, | तथा अप्रतिपातेन, अन्यमनरूपेण कृतोऽप्रतिपातकृतथानयोः नाजुपिपुलमत्यो. प्रतिविगेपो भेद इति, एतदन भारयति-तप- धेत्यादिना, नद्ययेत्युपन्यागार्थः, मजुमतिमनःपर्यायज्ञानात्तु उक्तलक्षणान् मकाशात् विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानमुक्तलक्षणमेन विशुद्धतरमिनि, आतिभेटेन बहुतरपर्यायानगमादिति, तथाहि -घटे चिन्तिते मजुमतिमनःपर्यायजानेन घटोऽनेन चिन्तित इत्या- नुगामिभावगमने मनोदव्याणि माक्षात् नियंते, विपुलमतिमनःपर्यायजानेन तु घटो'नेन विचिन्तितः म महान् रक्तः श्यामो | - .

·. . . . त्यानुगामिमारगमनिवन्धनानीति, किंचान्यद्' इत्ययमपरो भेढहेतुः, ऋजुमतिमनःपर्यायज्ञानमुक्तलक्षणं प्राप्तं मढप्रमन यतिना पनिपनत्यपि प्रन्यरते, अपिशब्दात्तु न प्रतिपतत्यपि, भयः-पुनः पिपुलमतिमनःपर्यायज्ञानं तु न प्रतिपपत्या केल- प्राप्तेरिति, महत्वेऽपि मनोद्न्यविशेपाणा तानस्य द्वैविध्योपपत्तिः ।। मूत्रान्तरयोगमाह-'अबाहे'त्यादि, अत्र मजुपिपुलम- त्योभदै उक्ते चोटक आह-अथ अवधिमनःपर्यायज्ञानयोः-उक्तलक्षणयोः कः प्रतिविशेष इति पूर्वनन् , अतीन्द्रियन्ना विशेषान् प्रष्टुर्धान्तिहेतुः, अगोच्यते गुरुणा- विशुद्विक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्याययोः ।। २६ ॥ सूत्रं ।। विशुद्वयादिक्रतः अवधिमन'पर्याययोः प्रतिविशेष इति सूत्रसमुदायार्थः, अअयनार्थमाह भाग्यकारः 'विशुद्विकत'इत्यादिना (प्र. २४-१६)। विशुद्धया कतः पिशुद्विकतः, एवं क्षेत्रादिपपि योजनीय, एतदेव प्रस्टयन्नाह 'अवधिज्ञानादि'त्यादि, अप- • धितानाद्-उक्तलक्षणात् मनःपर्यायवानं विशुद्वतर, रिशुद्धतरता स्वयमेव भाप्य दाह यावंति-यत्परिमाणानि, नियमादन- - न्तानि, हिरेसमित्यम्याथे, यानन्त्येा रूपमेपामस्तीति रूपाणि, पदर्शनं चैतद् रूपरमगन्धस्पर्शशब्दन्ति द्रव्याणि गुणमझाना- मसनि अधिजानी जानीने, पश्यति चेति दृश्य, तेपामनधिजानिनोपलब्धाना सपिद्रव्याणि यागन्ति मनःपर्यायज्ञानिनो विपय भुवस्मारकन्दन्ति ता यमो मनःपर्यायज्ञानी पिशुव्रतराणि, बहुतरपर्यायाणि जानातीत्यर्थः, तान्यपि च मनोगतानीति मनो । • व्यापारभाजीत्यर्थ, अमश्चित्यमानानि तु ने जानीते साक्षात् , 'किंचान्यदि'त्ययं चापरो भेट इति, 'क्षेत्रकृतश्चानयोः' ।- अपचिमन.पर्याययोः प्रतिविशेषो-भेदो नश्यः, एतदारयनि-'अवधिज्ञानमहुले' अडगुलममहथेयानि ग्वण्डानि कृतानि तत्र- %D ·Auram------- METARI कस्मिन्नमययभागमात्रे क्षेत्र यावन्ति रूपिद्रव्याणि ममवगाढानि मर्वस्तोकानि यः पश्यति ततः म एव बर्द्धमानेन तेन बहूनि बहुतराणि द्रव्याण्यवगच्छतियावन , सर्वलोकावस्थितानि द्रव्याणि पश्यनि शुभाध्यवमायविशेपादिनि, एतदाह-'अनुलस्या- माख्येयभागादिपृत्पन्नं भवत्यामर्वलोकादिति, मनःपर्यायज्ञानं, तुशब्दः पुनःशब्दार्थः, मनुष्यक्षेत्र एव-अद्धत- तीयद्वीपसमुद्रपरिमाणे भवति, नान्यक्षेत्र इति-मौधर्मादौ अन्यक्षेत्रे एव, न अन्यक्षेत्रजमनःपर्याप्तिमन्त्राणिविपयं तु, मनु- प्यलोक एव भवतीति क्षेत्रग्रहणं, 'किं चान्यत्-स्वामित इत्यादि पूर्ववत् , अवधिज्ञानमवधिकृतं संयतस्य-माधोः विरतस्या- संयतस्य-अविरतस्य संयनासंयतस्य-विरताविरतम्य आवकस्य मर्वगतिपु नारकादिषु चतसृष्वपि भवति, मनःपर्यायज्ञानं पुनर्मनुष्यसंयतम्यैव भवति, मनुष्यग्रहणान्नारकादिव्युदामः, संयतग्रहणान्मिथ्यादृष्टयादीनां प्रमत्तांतानां पप्णां व्युदामः, एवका- रेण नियमयनि-मनुष्यसंयनस्यैव, फलं नियमस्य दर्शयति-'नान्यस्येति देवादेः नेतदुत्पद्यत इत्यर्थः, 'किंचान्यत् विषयकृत' इत्यादि, रूपिषु परमाणुद्रव्येषु सर्वेषु 'असर्वपर्यायेविति मर्व-सम्पूर्णाः पर्याया-उत्पादादयो येषां तानि मर्वपर्यायाणि न मर्चपर्या- याणि अमर्वपर्यायाणि नेषु, नानि हि रूपिद्रव्याण्यवधिज्ञानी मर्वाणि जानाति, न तु तेषां सर्वान् पर्यायान् इति, एकेकस्य तु परमाणोः कदाचिदमयेयान् कदाचित् संख्येयान् पर्यायान् जानाति, कदाचिजघन्येन चतुरो रूपरसगन्धस्पर्शान , न पुनरेकैकस्य परमाणोर- नन्तान ज्ञातुं प्रत्यलं स्यात् पर्यायानिति, यदि हि मर्वानेव जानीयात् केवल्येवामौ स्यात् , 'जे एर्ग जाणति से मई जाणी'- त्यागमात् , अनः अमर्चपर्यायेषु 'अवधेः' अवधिज्ञानस्य विषयनिवन्धो भवति, गोचरव्यवस्थेत्यर्थः, नैवं मनःपर्यायस्येति, एत-| दाह-'तदनन्तमागे मनःपर्यायस्येति नेपाम् अवधिज्ञानज्ञानिनातानां द्रव्याणामनन्तभागे मनोवर्गणामम्वन्धिनि मनःपर्या- wlon sil tinym ·2 यज्ञानस्य विषयनिनन्ध इति । ग्यमतीन्द्रियत्नाविशेषेऽप्यधिमनःपर्याययोनिशेष इति । 'अत्राहे'त्यादि वारस आह चोदकः 'उक्तं मनःपर्यायज्ञानं भवता अथ तदनन्तरोद्दिष्टं केवलज्ञानं किमिनि-किम्वरूपमिति प्रश्नः, अत्रोच्यते परिहारः--'केवल- जान दशमेऽध्याये वक्ष्यते', तद्वि घातिकर्मणा क्षयादेव भाति, अमारपि च संचरात् , संवरश्व नामेऽध्याये वक्ष्यमाण इति- कत्वा, अत एर दशमाध्यायादिमूत्रमाह-'मोहक्षया 'दित्यादि, मोहो-मोहनीयं कर्म तन्क्षयात् , तथा ज्ञानदर्शनावरणान्तरा- यक्षयाच, किमित्याह केवल मिति केवलज्ञानं भवति । 'अत्राहे'त्यादि अभावमरे आह चोटका-'पा'मिति पूर्वोदितानां मति- : ज्ञानादीनां (ज्ञानानां) कः कस्य ज्ञानस्य विपयनिवन्धो-पिपयव्यापार इति, अप्रोच्यते सत्रकता- मतिथुनयोनिनन्धः सर्वद्रव्येवमर्वपर्यायेपु ।।२७॥ सूत्रम् ॥ अस्स समुदायार्थः प्रकटः, अभयवार्थ त्वाह भाष्यकारः, प्रकृतं ज्ञानमित्येवमाह-'मनिज्ञानश्रुतज्ञानयोः' उक्तम्यरूपयोर्विप- यनियंधो विषयन्यापारो भानि, केन्याह-सर्वद्रव्येषु धर्मास्तिकायादिपु, असर्वपर्यायेष्वि'त्यसम्पूर्णपर्यायप्पित्यर्थः, पर्याया- उत्पादादयः, एनदेन भारयति-'ताभ्यां ही'त्यादि, ताभ्यां-मतिश्रुताभ्यां यस्मात् मर्याणि द्रव्याणि धर्मादीनि जानीते, नतु मनः पर्यायः उत्पादादिमिः, अम्य भावना मनिवानी तान्छितनानोपलव्येषु मद्रिव्येषु यदाऽक्षरपरिपाटीमन्तरेण म्बभ्यम्तरिन्य- स्तानि ध्यायति तदा मर्याणि जानाति, नतु मनि पर्यायान् , अल्पकालत्वान्मनमश्वाशक्तरिति, एवं श्रुतग्रन्थानुमारेणापि मार- नीयम् । अधेपियनिनन्धनमाह- रूपिप्पयधेः ॥२८॥ सूतं ।। .

·LEART MARRIAHINITIATIRTML सापिए द्रव्येप्पक्थेनिवन्धः इति मूत्रपिण्डार्थः। एनमेव प्रकटयन्नाह भाष्यकारः 'पिप्ववेत्यादि (पृ. २६ -२) रूपिप्वे- बीति मूर्नेप्थेवेत्यर्थः, द्रव्ये ---पुद्गलद्रव्येषु स्कन्धादिषु अवधिज्ञानस्योक्तलक्षणस विषयनियंधो-विषयव्यापारो भवति मा, अमर्वपर्यायेपु, मा भृत् परमावधेरन्योऽपि प्रकार इत्याशङ्कापोहायाह-सुविशुद्धेनापी'त्यादि, मुविशुद्धेनाप्यवधिज्ञानेन, | परमप्रकर्षप्राप्तेनापीत्यर्थः,रूपीण्येव द्रव्याण्यवधिनानी जानीते स्कन्धादीनि,तान्यपि न मर्वः पर्यायरतीतानागरुत्पादादिभिरिति । मनःपर्यायनिवन्धनमाह- तदनन्तभागे मनःपर्यायस्य ॥२२।। सूत्रं ।। अवधिज्ञानविषयानन्तभागे मनःपर्यायज्ञानस्य विषयनिवन्धः इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवाथं त्वाह भाप्यकार:-'यानी'त्या- दिना (पृ. २६-६) यानि रूपाणि द्रव्याणि स्कन्धादीन्यवधिज्ञानी जानीने ततोऽनन्तभागे-नेपामयधिन्नानदृष्टानां योऽनन्तभाग- स्तम्मिन मनःपर्यायस्य-उक्तस्पस्य विपयनिवन्धो भवतीति । विशेषाभिधानायनदेव स्पष्टयन्नाह--'अवधिज्ञाने'त्यादि, अवधिजा- न(विषय)स्य-मकलपुलरायः अनन्तभागं स्तोकपुद्गलरूपं मनःपर्यायजानी जानीते, किमुक्तं भवनि :-रूपिद्रव्याणि,मानीत्यर्थः, तान्यपि न यानि कानिचित् , किन्तु 'मनोरहस्य विचारगनानी' त्यत्र मनः-अनिन्द्रियं प्रतिविशिष्टपुद्गलप्रचितं चेतः परि- गृह्यने तदेव रहस्यम्-अप्रकाशरूपं तम्मिन् विचारो-विचारणा, कथमय पदार्थो व्यवस्थितः इत्येवंरूपा, तत्र गतानि-प्रविष्टानि जीवेन चिन्त्यमानानीतियावत् ,नान्यपि न मर्वलोकवनि, किन्तु मानुपक्षेत्रपर्यापन्नानीति, मानुपक्षेत्रं-मानुपोत्तराद्धतृतीय- द्वीपसमुद्रप्रमाणे सत्र पर्यापन्नानि-व्यवस्थितानि 'विशुद्धतराणि चेत्यवधिजानियेभ्यः सकाशादहुतरपर्यापाणि जानीत इति ॥ . • MIT_U ·MITHLELSIPUR tillsun unullhn Diny sal bir_urns in केवलज्ञानस्य निबन्धमाह- सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥३०॥ सूत्रं ॥ सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवल(स्य)विषयनिबन्धः अनन्तज्ञेयविषयमेतदिति सूत्रसमुदायार्थः। एनमेव प्रकटयन्नाह भाप्यकार:-'सर्व- द्रव्येषु' धर्मादिषु सर्वपर्यायेषु चोत्पादादिषु केवलज्ञानस्य विषयनियन्धो-गोचरच्यापारो भवति, कथमेतदेवमित्याह- 'ती'त्यादिना (पृ.२६-१२) तत् केवलज्ञानं यस्मात् सर्वग्राहकं भूतभव(द्भाविभाव)ग्राहकं, मा भूदुपचारतो लोक एवेन्याह- 'संभिन्नलोकालोकविपर्य' संमिन्नौ-सम्पूर्णी स्वपरपर्यायोपेतौ लोकालोको धर्मादिममन्विताममन्विताकाशरूपी विषयो-गोनरो यस्य तत् तथा, ज्ञानप्रकर्षतामस्याह–'नातः परज्ञानमस्ति' अतः केवलज्ञानात् परं-प्रधानतरं ज्ञानं नास्ति, अनेनाप्रकाशितं नेयं तर्हि ,परं भविष्यतीत्याशंक्याह-'न चे'त्यादि, न च केवलज्ञानविषयात् परं दुरववोधं सूक्ष्मतया प्रधानतरं किंचिद्-अन्य- द् ज्ञेयमस्ति, पष्ठास्तिकायादि, अन्यभाववैकल्येनेतराभावरूपतया पश्चानामेव प्रतीतेरिति । केवलस्यव पर्यायानाह-'केवल'मि- त्यादिना, नत्र केवलमेकम् अन्यज्ञानासम्पर्कात् परिपूर्ण-मर्वतः मकलखण्डशो भवनात् ममग्रम्-अन्यज्ञानाधिकमविपयन- हणात् अमाधारण मत्यादिमिरतुल्यं, क्षायिकत्वात् , निरपेक्षम्-आलोकाद्यपरतन्त्रमुत्तमयोधन्वान् , विशुद्धम् एकान्तविमलं मकलावरणविगमात् , सर्वभावख्या(ज्ञा.मु.)पकं धर्मादिपर्यायप्ररूपकं, तनस्तथाविधदेशनाभावात् , लोकालोकविषयं-मर्षव- स्त्वालम्बनं निरावरण--मर्वज्ञात्मस्वभावत्वात् अनन्तपर्यायम्-अनन्नपरिणाम, जेयानन्तत्यादिन्यर्थः, इत्येतत् पर्यायशब्दामि- धायकमिति । मूत्रान्तरप्रस्तावग्रन्थ अत्राहेत्यादिः, 'अत्राहे नि पूर्ववत् , पपाम्-अनन्तप्रपञ्चव्यापितानां मतिज्ञानादीनां पश्चानां Jeni "imm ।

·युगपदेवम्मिन् काले एकस्मिन् जीवे प्रमातरि कति भवन्तीति प्रश्न', अनोच्यते इति निर्वचनोपन्यामः। एकादीनि माज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुभ्यः ॥ ३१ ।। सूत्रं ॥ निर्वाचन प्रथमादीनि विस्स्प्यानि एकमिन् काले एकस्मिन् प्राणिनि चत्वारि यावद् ,आडोमिविधिवाचकादिति सनसमुदा-- यार्थः। एनमेनोपदर्शयन्नाह भाष्यकार---'गपांमत्यादीनां ज्ञानानां एतद्विचाराधिकारात् प्रस्तुतानां आदितभारभ्य एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्सिन् जीवे प्रमातरि आ चतुर्य इत्यमिविधापाड,एतदेय स्पष्टयन्नाह-'कस्मिंश्चि'दित्यादि (पृ.२७-३) गस्मॅिश्चिमीवे मनुप्यादौ मत्यादीनां पञ्चाना ज्ञानाना एकं भनति, आयं मतिज्ञानमेव,एतच क्वचिन्निमर्गसम्यग्दर्शनस्यान- वाप्ताक्षरथुते' निमर्गतः प्राचनमातमारपरिज्ञानपति दृश्य, तथा कस्मिविद् (जीवे मु) द्वे भवतः मतिथुते,एते अपि सम्यग्द-1.. शनात्याप्ताभरथुने दृश्ये, तथा कस्मिंश्चित् वीणि भवन्ति, मतिश्रुतारधीनि, प्राक्तने (इये) एवारधिममुत्पत्तेः, तथा कस्मि- शिगवारीति मतिश्रुतापधिमन पर्यायाणि, जानत्रयति मनःपर्यायोत्पत्ती, आह-मतिश्रुतयोर्युगपल्लाभ उक्तः तत् कथं मतिज्ञा- नमेकं भवति?,उन्यने, युगपल्लाभेऽपि तदुपयोगयोमिनप्रकारत्वात् , तदुपयोगमधिकृत्यान्यापूर्वकत्वान्मतिज्ञानमेकं भाति, श्रुत- जानमप्ये न मिमिनि चेदित्याह-'श्रुनज्ञानस्य वित्यादि,श्रुतज्ञानम्य पुनः-ग्रन्थानुमायुपयोगरूपरय मतिज्ञानेन' यथोदि- तरूपेण नियतो-निथितः सरभारः एकत्तिः, कुत इत्याह-तत्पूर्वकत्वात्-मतिज्ञानपूर्वकत्यादिति, एतदेव स्पष्टयति 'यस्येत्यादिना, यस्य जन्तो. श्रुतज्ञानं श्रुतानुमायस्ति तग्य नियतम् अवश्यं मनिजानं यथोक्तलक्षणं मम्भवति, यस्य पुनर्मनिजानं केवलं निसर्गसम्यग्दर्शनमाले अनपाप्तासरश्रुतस्य तस्यैवंभूतस्य श्रुनजानं ग्रन्थानुमारि स्यादुत्तरकालं पठतो E ·- .. न वा अनमीयानस्येत्यत एकमुक्तं, (अथ) चेन्मतिज्ञानमेव केवलज्ञानस्य मकल यग्राहिणः पूर्वेः-पूर्वकालप्राप्तः पूर्वमनिवे- शिमिर्ग मतिज्ञानादिभिश्चतुर्भिः मह किं सह भावः महामस्थानं भवति?, नेति-उत शेपज्ञानानामभान एवेति, अनोच्यन इत्युत्तरग्रन्थोपन्यासः, 'केचिदि'त्यादि, विप्रतिपत्तिरिति कैपाचिन्मतोपन्यामः, केचिदृजुमतयः आचार्याः-मूरयो व्याचक्षते अत्र, किमित्याह-नाभावः शेपज्ञानाना, मतः सर्वथा अमत्ताऽयोगात् , समुमु(मत्सु सु)खाटेरप्यमच्चामगात् , किं त्व(तु.तद- मुभिभूतत्वात्-तिरस्कतत्वात् केरलेन अकिंचित्कराणि भति, मप्रयोजनानमानीत्यर्थः, दृष्टान्तमाह-'इन्द्रियवत' यथेन्द्रियमकिचित्कर चक्षुरादि केरलिनः, मर्यात्मना केवलनर तद्विपयदर्शनात् तद्वदिति, शिष्यव्युत्पत्तये निदर्शनान्तरमाह- 'यथा वेत्यादि,यथा पा येन या गकारेण एतत् स्थितं लोके,किमित्याह-व्यने नभसि' विगताने आकागे आदित्ये उदिते सति, किविशिष्टे इत्याह-'भरितेजसि' प्रभृतोद्योते, किमित्याह-भूरिनेजस्त्वादेव कारणात् आदित्यनाभिभूतानि ति- रोहितस्वमामर्थ्यानि,कानीत्याह-अन्यतेजांसि-अन्यानि च तानि तेजासि च अन्यतेजांसि, तेजमोऽभेदात्तेजोमयानि द्रव्यापेर .. : गृह्यन्ते,तथा चाह-'ज्वलननणिचन्द्रनक्षत्रप्रभृतीनि' ज्वलनः-अचिः मणिः-सूर्यकान्तचन्द्रकान्तादिः चन्द्रः शशी नक्षत्रं- अभिन्यादि. प्रभृतिशब्दात्तारकादिपरिग्रहः, एतानि प्रकाशनम्-उद्योतनं प्रत्याकिंचित्कराणि भवंति, ते (न) किचिदहिर- पस्थितं प्रकाशयंति, हतप्रभावत्वात् , 'तद्वदिति तेन प्रकारेण केनलभास्वता भूरितेजमाऽऽक्रान्तानि न विषयप्रकागनं प्रति व्याप्रियन्तै मत्यादीनि, अत्रै मतान्तरमाह- केचिदप्याहु'रित्यादिना, अन्ये पुनर्बुनते-'अपाये 'त्यादि, युक्तिग्रन्थान्नैतानि - मत्यादीनि केलिनः मन्ति, नत्रापायमद्रव्यतति पूर्ववत् , असेन प्रकारेण न मतिज्ञानं, श्रोनाादीन्द्रियोपलन्यः हितार्थनिथयरूपं ·-ARTerriamta न, नदभागात् तत्पूर्वकं-मनिज्ञानपूर्वकं श्रुतज्ञानम्--उक्तलक्षणं न, अवधिज्ञानमनःपर्यायज्ञाने च यथोक्तस्वरूपे रूपिद्रव्यवि- पयनियमगोचरे, अत एते अपि न, मकलवस्तुविषयत्वात् केवलस्य, यस्मादेवं तस्मान्नैतानि मर्वाण्येव केवलिनः मतः प्रवृ- नक्षायिकालोकस्य सन्तीति, उपपत्त्यन्तरमुपन्यस्यन्नाह-किंचान्यदि'त्यादि, इदं वा यदन क्षणं मनिज्ञानादिपु चतुर्पु मनःपर्यान यन्नानान्तेषु पर्यायेण क्रमेणोपयोगः-स्वविषयग्रहणव्यापारो भवति,न युगपद्-एकस्मिन्नेव काले, मत्यादीनामन्यतमेनोपयुक्तस्य थुताद्यन्यतमोपयोगाभावात् , अन्योपयोगासंकीर्ण उपयोगो भवतीत्यर्थः, 'संभिन्नेत्यादि, संभिन्ने-सर्वपर्यायग्राहके जान- दर्शने-विशेषमामान्यविपये यस्य म तथा तम्य पुनर्भगवतः समग्रेश्वर्यादियुक्तस्य 'केवलिनः' परमज्ञानिनः, किमित्याह- 'युगपद्' अकमेण, किमित्याह-'सर्वभावग्राहक पंचासिकायग्राहके,एतदेव विशेष्यते-निरपेक्षेज्ञेयं मुक्वाऽन्यापेक्षारहिते, कस्मिन्नित्याह-'केवलजाने केवलदर्शने च' इतरेतरानुविद्धविशेषमामान्यग्राहिणि क्षायिकवोध इत्यर्थः, 'अनुसमयः उपयोगो भवतीति अनुगतः-अव्यवहितः समयः-अत्यन्तोऽविभागः कालो यत्र कालगन्ताने गोऽनुममयस्तं, प्रतिसमयमि- त्यर्थः, उपयोगः-स्वविषयग्रहणव्यापारो भवति, ततः सदा केवलोपयोगद्वयभावात् अन्योपयोगासंकीणापयोगरूपलक्षणमत्यादि- जानाभाव इत्यभिप्रायः। 'किं चान्यदि' त्युपपन्यन्तरमालम्बते-'क्षयोपशमे'त्यादि, क्षयोपशमादुद्भूतानि चत्वारि ज्ञानानि पूर्वाणि-मतिश्रुतावधिमनःपर्यायलक्षणानि, क्षादेव स्वावरणस्य केवलं भवति, आये च क्षयोपशमाभाव इत्यभिप्रायो, नि- गमयन्नाह--'तगादि'त्यादि, तसात् क्षयोपशमाभावात् न केवलिनो भगवतः शेषाणि केवलात् ज्ञानानि गत्यादीनि मन्ती- ति । एवं मत्यादिज्ञानपञ्चकं प्रमाणे प्रदर्य आयत्रयं गाभासं तदुपदर्शयन्नाह- IPTait II HINE.IMI river HIHARI RDPRILMI lok II tum- ·मतिभ्रतावि भङ्गा(अवयो मु.) विपर्ययश्चेति ॥३२॥ सूत्रं ॥ . अशापधौ वक्तव्ये अविभङ्गग्रहणमवविभडगो विपर्यय इतिज्ञापनार्थ,एते यो जानभेदाः अज्ञानं ज्ञानं चेनि सूत्रसमुदायार्थः, एनमेव प्रकटयन्नाह भाप्यकारः 'मतिजान'मित्यादि (पृ. ३०-४) ज्ञानविपर्ययोऽयथार्थोऽधयोधः अज्ञानमिति, अनाह चोदकः -'तदेव'मित्यादि, तटेर ज्ञानं मत्यादि तटेवाजानं विपर्यय इति,नन्धित्यसूयायां, छायातपरत् शीतोष्णपचेति निदर्शनं,'तदत्य- न्तविरुद्ध मिति तत् ज्ञानादज्ञानं अज्ञानाच ज्ञानं परस्परपरिहारेणानस्थानादत्यन्तविरुद्धं, यथा छायादेरातपादि, एफस्य निरुद्ध- धर्मद्वयसमारोपायोगादिति,अत्रोच्यते परिहारः-'मिथ्यादर्शने'त्यादि,मिथ्यादर्शनेन तचाविद्वानरूपेण परिग्रहात्-अध्या- मात् कारणात् , किमित्याह-'विपरीतग्राहकत्वम्' अयथावस्तुपरिच्छेदित्यमेतेषां-मत्यादीनां, तस्माद्विपरीतग्राहकत्वात् अजा- नानि भान्ति, मिथ्यात्वलक्षणोदयिकभानयोगादित्यर्थः,'तयथे'त्युदाहरणोपन्यामार्थः, मतिज्ञानमिति ज्ञानं मिथ्यात्वादयाद्वि- परीतग्राहकं मत्यज्ञानं भवति, एवं श्रुताज्ञानं,एवं विभङ्गज्ञानमिति, निभङ्गापय व्याचष्टे-अवधेर्विपरीतो-मिथ्यात्लोढयाद्विप- रीतग्राहकः अतीन्द्रियार्थपियो बोधः निभङ्ग इत्युच्यते शास्त्र इति, ततश्च (न)यदेव ज्ञानं तदेवाज्ञानम् , अपि तु निमिनभेदान् ज्ञानाज्ञानव्यवस्थेति भारार्थः। 'अनाहे'त्यादि,अत्र ज्ञानेतरविभाग उक्ते चोदक आह-'उक्तं भवता प्रतिपादितं त्वया, फिमि- त्याह-'सम्यागि'त्यादि, सम्यग्दर्शनेन- तचार्थश्रद्धानरूपेण परिगृहीतम्-अधिष्ठितं मत्यादित्रयं ज्ञानं भरत्यविपरीतार्थग्राहि, अन्यथा मिथ्यादर्शनपरिगृहीतमन्त्रानमेवेत्ययथार्थग्राहीति यात्रता मिथ्यादृष्टयोऽपि च लौकिकास्तंनान्तरीयाच एते च द्विविधा इत्याह-'भव्याश्चाभन्याश्च मिद्विमननयोग्या भव्याः अयोग्यास्त्वभव्याः, एते च 'इन्द्रियनिमित्तान्' उपलब्धौ स्पर्शना- . - ·WHAVIHars +- दीन्द्रियापेक्षान् 'अविपरीतान् ' यथावस्थितान् ‘स्पर्शादीनर्धान् ' स्पर्शरमगन्धवर्णशब्दान् उपलभंते स्वतः उपदिशन्ति चान्येभ्यः, कथमित्याह-'म्पर्श' शीतादिकं 'स्पर्श'इत्येवमुपलभंते उपदिशन्ति च, तथा रसं-तिक्तादिकं रस इत्येवं, एवं शेपान-गन्धरूपशब्दानवैपरीत्येन, नतः कथमेतदिति, न वाधकं प्रत्ययमन्तरेण मिथ्याष्टिवानानामयथार्थग्राहितेत्यर्थः, अनो- च्यते गुरुरगंण,'तेपा ही त्यादि तेपां-मिध्यादृष्टीनां यस्माद्विपरीतमेतद्-अधिकृतज्ञानं मिथ्यात्वग्रहावेशाद्भवत्यतोऽज्ञानमेवेति, नधा चाह मुत्रकार:- मदमतोरविशेषाद् यदृच्छोपलब्धेमन्मत्तवत् ।। ३३ ।। सूत्र। मनामय मदमती, मद्विद्यमानं अमदविद्यमानमुभयोः मदमतोरविशेषाद्-अभेदात् , अबोधमधिकृत्य, अथवा (अयधा) बोधादि- त्यर्थः, यत्रापि यथावोधाध्यवमायस्तत्रापि यदृच्छोपलब्धेः-अनालोचितोपलब्धेः उन्मत्तवद् उन्मनस्येवाज्ञानमेवेति सूत्रार्थः, अवययार्थ त्वाह भाप्यकार:-'यथोन्मत्ते'त्यादिना,यथोन्मनो वायुपिशाचादिगृहीतः 'कमदिया जानावरणीयादिकर्मविपाकात् उपहनेन्द्रियमतिः स्मरन् , किमित्याह-'विपरीतग्राही भवति' अन्यथावस्थितवस्तुपरिच्छेदीत्यर्थः, अत एव 'मोऽश्व'मि- त्यादि, म उन्मत्तः अश्वं मन्तं गौरित्यध्यवसति-गौरयमित्येवं गृह्णाति, तथाभिधानात् , गां च संनमश्वोऽयमित्यध्यवस्यति, एवं लोट-मृदात्मकं मुवर्णमिनि, सुवर्ण लोष्टमिति, कदाचिल्लोष्टं च लोष्टमित्यध्यवस्थति, एवं सुवर्ण च सुवर्णमिति, तस्योन्म- तस्य एवमुक्तनीत्या विशेषेण अयथावरोधेन लोष्टसुवर्णे द्वे अपि संमृदचेतनत्वात्तचतस्तुल्ये, गवाधोपलक्षणमेनत् ,एतावपि तुल्यो, चेतनाचेननेषु सर्वत्र संग्रह इति ज्ञापनार्थ उदाहरणबहुत्वं,ततश्च 'लोष्ट'मित्यादि, लोप्टं सुवर्णमित्येवं विपरीनमध्यवस्यतः-गृहतः, "मा ·किमित्याह-नियत-निश्चितं अज्ञानमेव,कुत्सितं ज्ञानमेव,न ज्ञानं भाति,एवं दृष्टान्तमभिधाय दाान्तिकयोजनामाह-'तदि'त्या- दिना, यद्वा प्रागुक्तमत्रानं तद्वन्मिध्यादर्शनोपहतेन्द्रियमतेः प्रमातुः मतिश्रुतावधयोऽपि प्रागुक्तस्वरूपाः अनानान्येर भान्ति, मि यादर्शनग्रहणेन समुढचेतनत्वात् ,अतएर मनुष्य एस देवः तदव्यतिरिक्तो वैति सारयादीनांप्रतिपत्तिः मदसदविशेषणेति भारनीयमलं प्रसङ्गेनेति,निगमनमाह-'उक्तं ज्ञानंमत्यादि प्रागुपन्यस्तै,इदानीं चारिनामसर इत्यत आह-'चारित्रं नवमेऽध्या- ये वक्ष्यामः' आश्रवनिरोधः संवरः (९ १) म गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीपहजयचारि' (९.२) रित्यादिना ग्रथेन, ततः शास्त्रार्थपरिवानगम्यत्वादस्येति सूत्रान्तरसम्बन्धाभिधित्सयाऽऽह-प्रमाणे चोक्ते, प्रमाणनयैरधिगम इति सूत्रानुनी प्रमाणे च... परोक्षप्रत्यक्षे उत्ते, अधुना नयान् वक्ष्यामः, 'नयथे'त्येतदपन्यामार्थः ।। नैगमसंग्रहव्यवहारऋजुसृत्रशब्दा नयाः ॥३४॥ सूत्रं॥ नैगमश्च संग्रहश्वेत्यादि कतद्वन्द्वममामाना पंचानामपि प्रथमावहुवचनान्तं, नया इति चानेकधर्मान्मकस्य वस्तुन एकधर्मा- ध्यवमायादिलक्षणा इति सूत्रममुदायार्थः । अनयमार्थमाह-'नैगम'इत्यादिना(पृ. ३२७) निगम्यन्ते-परिच्छिद्यंत इति निगमा:- पदार्थाः लौकिकास्तेषु भयो नैगमः, सदभेदेन मर्व गृहातीति महः, मत्मङ्गहीतानां निधिपूर्वकं व्यवहरणं व्यवहारः, मजु-मम- |मकुटिलं सूत्रयतीति मजसत्रः, यथार्थशब्दनाच्छब्द इत्येवमर्थाः, एते पंच नया भवंति ॥ 'त'ति पूर्वरन् ।। आधशब्दो द्वित्रिभेदो ॥३॥ सूत्रं ।। आदौ भयः आयः, शब्दनाच्छन्दः, आद्यश्च शब्दश्च आद्यशब्दो, नयौ द्वित्रिभेदाविति सूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थमाह- .. BE ·Anema . 'आद्य' इत्यादिना (पृ. ३२-१०) ग्रन्धेन,आद्य इति सूत्रक्रमप्रामाण्यात् यथोपन्यस्तात् नैगमसंग्रहत्यादिपाठात् नैगममयं ब्रवीति, म द्विभेदः,अमौ यो नैगमः द्विभेदः द्वौ भेदौ अस्येति द्विभेदः,भेदाववाह-'देशपरिक्षेपी च,सर्वपरिक्षेपी च' देशः-विशेषः परमाण्यादिगतस्तं परिक्षेप्तुं शीलमस्येति देशपरिक्षेपी,विशेषग्राहीत्यर्थः,मर्व-मामान्यं तद्व्यापित्वात् नत् परिक्षेप्तुं शीलमस्येति | सर्वपरिक्षेपी,मामान्यग्राहीत्यर्थः,चशन्दौ पृथक्पृथक्स्वातन्त्र्यख्यापनपरौ,अस्यति (नैगमस्य,म) द्विभेदः,शब्दनयः व्यंशः,तानाह- 'साम्मने'त्यादिना, माम्प्रतवस्त्वाश्रयणात् माम्प्रतः, नानार्थमममिरोहणात् ममभिरूढः, यथाभूतः-एवम्भूतोऽन्वर्थप्रधानत्वान्, इनि ममुनये परिसमाप्तौ वा, अबाहे'त्यादि अवाधिकारे आह परः,किमेषां नैगमादीनां लक्षणमिति,प्रश्नोचराभिधित्मयाऽऽह- 'अनोच्यते निगमेवि त्यादि,निधयेन गम्यते उचार्यते प्रयुज्यने येषु शब्दास्ते निगमा-जनपदास्तेपु निगमेषु-जनपदेषु येऽपि- हिताः उच्चारिताः शब्दा-घटादयस्तेपामा-जलाद्यानयनार्थक्रियाममा घटादय एव, शब्दार्थप्रतिज्ञानं च वाच्यवाचकभावेन, मोऽयमिन्धं प्रपश्चः, किमित्याह-'देशसमग्रमाही नैगम इति देशो-विशेषः देशत्वादेव ममग्रं-सामान्यं ममग्रव्याप्तेः एतद्ग्राही नगमः,मौवर्णो घटः घट इति च ग्रहणात् ,उभयग्रहणेऽपि नय एव,स्वविषयप्राधान्यादिति । संग्रहलक्षणमाह-'अर्थाना'मित्यादिना, अर्थानां-घटादीनां मकदेशसंग्रहणं मंग्रहः, सर्व-मामान्यं सर्वव्याप्तेः देशो-विशेषः देशलादेव, तयोः सर्वकदेशयोः सामान्य- विशेषात्मकयोः एकीभावेन मंग्रहणं महः, मन्मात्राविशेषात् तदतिरिक्तवस्त्वभावादिति । व्यवहारलक्षणाभिघिल्मया लाह 'लौ- किके'त्यादि, लोके-मनुष्यादिस्वभावे ये विदितास्ते लौकिकाः-पुरुषाः तैः समः-तुल्यः, यथा चने विशेषा(न्) व्यवहरन्ति तथाध्यमपीति ' उपचारमायः' उपनारबहुलः, अन्यत्र मिद्धस्यार्थस्यान्यत्राध्यारोप उपचारः यथा कुण्डिका श्रवति | ·- पन्धा गच्छतीत्यादि, इह कुण्डिकास्थं जलं श्रवति, पथिम्याः पुरुषा गन्छन्तीति, अत एव 'विस्तृतार्थः' विम्तीर्णाध्यवमायः व्यवहार इति । ऋजुसूत्रलक्षणं तु 'सता मित्यादि, सतां-विद्यमानानां, नामतां खपुष्पादीनां, मतामपि माम्प्रतानां, नातीता- नामनागतानाम् अर्थानां-घटादीनां, नानानां कल्पितानां, 'अभिधानपरिज्ञानं' अभिधानं-शब्दः परिजानम्-अवयोधः अभिधानं च परिनानं चाभिधानपरिनानं यच्च ऋजुत्र इति । शब्दलक्षणमाह-'यथार्थाभिधानं शब्दः' यधार्थ च तदभिधानं च यथार्थाभिधानं, भावघटाभिधानमित्यर्थः, शब्द इति शब्दनयः, तदाश्रयोऽध्यवमाय इत्यर्थः, अयं च ममानलिगमलयापुरुष- कालचनः, अतः स्वाति तारा नक्षत्रमित्यस्यावस्तु,तथा चाम्रकदम्बा वनं, तथा म पचति त्वं पचमि अहं पचामीत्यादि,तथा अग्नी- धोमयाज्यम्य पुत्रो यति(भवितेत्येवमादि मर्वमवस्तु, परस्परव्याघातात् , नीलरक्तादिवत् ,अयं च साम्प्रतादिभेदात्रिविध उक्त इति माम्प्रतलक्षणमाह-'नामें'त्यादिना, 'नामादिग्विति नामस्थापनाद्रव्यभावेषु 'प्रसिद्धपूर्वकत्वादिति प्रसिद्धो-निर्जातः पूर्व- मंज्ञासंज्ञिसम्बन्धकाले, प्रमिद्धः पूर्वमिति प्रसिद्धपूर्वः, अयमेव प्रसिद्धपूर्वकस्वभावस्तस्मात् शब्दाद्-घटादेः-अर्थे भानरूपे नस्यैवा- भिधेयत्वात् प्रत्यय इत्यध्यवमायः माम्प्रत इति,अयं चेह मामान्यशब्द एवेति मप्त नयाः,अन्ये त्यनेकवाचकैकशब्दानभ्युपगमेना- स्य भेदमाहुः, मिहादावनेकस्मिन्नर्थे हरिशब्दानभ्युपगमात् । सममिरूढलक्षणमाह-'सन्सु अर्थेप्वि'त्यादि,मन्सु-विद्यमानेषु वत्त- मानपर्यायापम्नेषु अर्थपु-घटादिपु घटः कुटः कुम्भ इत्येवमनेकप्रवृत्तिनिमित्तममुपलक्षणेपु 'असंक्रम' इत्यन्यत्रागमनं, शब्दस्य प्रनिनिमित्तं विहाय,घटशब्दस्य कुटार्थवदित्यमंक्रमाध्यवगायः ममभिरूढ इति, घटनाद् घटः कुटनात् कुटः कुम्भनात् कुम्भ इति मिन्नप्रनिनिमित्ता एवैते शब्दा घटघटादिशब्दवदिति पर्यायशब्दाभागः, इन्द्रादिशब्दानामपि इंदनशकनपूर्दारणादिक्रियाभे- - in ne dramaniramin amlandit ram ki bn mer ·, दादिनि । इन्धम्भूतलक्षणं वदः-'व्यजनार्थयोरेवंभूत' इति व्य अनं-शब्दः तदभिधेयोऽर्थः तयोव्यंजनार्थयोः एवं पर्याया- भाववद्वाच्यवाचकप्रवृत्तिनिमित्तभावे भूनो यथार्थ एवंभूत इति, यथा पटशब्दो न कुटार्थवाचकः, प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् , एवं ना- चैप्टावदर्थवाचकोऽप्यत एव हेतोः, अथोऽपि नक्रियाशुन्यो न म इति, तथा अर्यमाणत्वाभावात् , अतो यदेव योपिन्मस्तकाधिरूढो जलाद्यानपनाय चेष्टते तदैव घटः, घटवाचकोऽपि घटशब्दोऽस्य तदैवेत्यध्यवमायः एवम्भूतः । एतानि वाक्यानि सूत्राणि इति केचित , तत्तु न, त्यभावात् , तन्नयलक्षणवाक्यान्येवेति । उक्तं नयलक्षणं, एतेषां चाद्याश्चत्वारोऽर्थनयाः, अर्थन- धानत्यान्छन्दोपार्जनाः, शेपास्तु गन्दनयाः, शब्दप्रधानत्वात् अर्थोपसर्जना इति । 'अबाहे'त्यादि, अनावकाशे यथोदितगृहीत- नयम्वरूपचोदक आह-'उहिष्टा' अभिहिता लक्षणतः "भवता' त्वया नैगमादयो नयाः, 'तन्नया इति का शब्दार्थ (पदार्थः मु.) इति, नन्नया इनि लौकिकवाचोयुक्तिः, तद्राजा कीदृश इति यथा, इह नयाः शब्दनया गृह्यन्ते,यदाह-नया इत्यस्य कः पदार्थ इति, नदस्य पदार्थत्योपपत्तेः, कोऽर्थ इति या, अनभिधानं गम्यार्थव्यपोहेन वाच्यार्थसंग्रहार्थ, कः पदार्थ इति को वाच्यो- ऽर्थः?, अनेककारकमान्निधाने मति का प्रत्ययार्थो ग्राह्य इति प्रश्ननिमित्तं,एवं चोदकेन प्रश्ने कृते सत्याचार्य आह-तत्रोन्यत' इत्यादि, नयाः प्रापका इत्यादिना कर्बर्थः प्रदश्यते, नयन्तं इति नयाः, सामान्यादिरूपेणार्थ प्रकाशयन्तीत्यर्थः, प्रापका इत्यनेन | नयनेरंतन्नतिन्यर्थता ग्याप्यते, प्रापयन्त्यात्मनि तं तमर्थ स्वाभिमताभिरुपपतिभिरिति प्रापकाः, कारका इत्यादिमिस्तु नय- नेरन्तरतापि भवति, अनेकार्थत्वाद् धातूनामिति दर्शयति,कुर्वन्ति तद्विज्ञानमात्मन इति कारकाः, एवं माधयन्ति तं तमात्मीयं | योगिनमिति माधकाः, एवं निवर्तयन्ति तथा आत्मानमिति निर्वत्तका, एवं-निर्भागयन्ति-दीपयन्ति वां वां व्यक्तिमिति ·निभासकाः, एवमुपलम्भयन्ति ताँस्तान् सूक्ष्मान अर्थविशेषानित्युपलम्भकाः, एवं व्यञ्जयन्ति--स्पष्टयन्ति तथा तथा म्याभिप्रायेण यस्त्विति व्यजकाः 'इत्यनान्तर 'मिति कथंचि दे सत्यपि पर्यायभेदा एत इत्यर्थः, सकर्मकाणां प्राप्येन कर्मणा भवितव्यमिति तदर्शयन्नाह-जीवादीन् मप्त पदार्थान् प्रागुद्दिष्टान् नयन्ति इति नयाः, तद्धा एवं मन्तस्तानेव नयन्ते, अनेककर्तकरणानां वास्तवं न्यायमधिकृत्य कथंचिद्भदमाह, इत्यत्र यहु बक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थविस्तारभयादिति, 'अत्राहेति पूर्ववत् , किमेते नगमादयो नयारतन्त्रान्तरीयाः तन्यन्ते-विस्तार्यन्ते अर्था अनेनासिन्निति वा तन्त्र-प्रवचनं तग्मा- दन्यत् कापिलादि तन्त्रान्तरं नरिमन भवाः कुशला वा तन्त्रान्तरीया वादिनः स्वशास्वसिद्धार्थवदनेन,आहोस्विदित्युत स्वतंत्रा एव 'चोदकपक्षग्राहिण इति' दुरुक्कादीनि चोदयतीति चोदकः तस्य पक्षो-विषयः तं ग्रहीतुं शीला इति, मतिभेदो-बुद्धिभेदस्तेन विप्रधाविता:-अयथार्थनिरूपका इति, एतत्परिहारार्थमाह-'अत्रोच्यते' इत्यादि, न एते तन्त्रान्तरीयाः, ते हि निविपया एव, अवधारणदोपात , नापि स्वतन्त्रा एव चोदकपक्षग्राहिणः मतिभेदेन विप्रधाविताः, तदसम्बद्धालापित्वादिति, 'ज्ञेयस्ये'. त्यादि, जयस्वार्थस्य जीवादिघटादेः अध्यवसायान्तराण्येवेतानि, विज्ञानभेदा इत्यर्थः, वाच्यं यमधिकृत्यैतदुपदर्शयन्नाह-तद्यथेति पूर्ववत् घट इत्युक्ते नैगमाध्यवसाय एवं मन्यते 'योऽसाविति यो लोकप्रसिद्धः 'चेष्टाभिर्निवृत्तः' इति कुलालादिचेष्टानिष्पा- दितः, किमाकार इत्याह---'जयकुण्डलोष्ठायतवृत्तग्रीवः' ऊर्ध्वकुण्डलोष्ठश्चामावायतथ वृत्तग्रीवश्चेति समासः,तथा चोवं परिकुण्डलं वृत्तावौष्ठौ यस्य एवं आयता-दीर्घा वृत्ता–समपरिधि ग्रीवेनि, तथा अधस्ताद्-अधोभागे परिमण्डलो- वृत्तः, एवं जलक्षीरादीनां आहरणधारणममर्थः, आहरणं देशाद्देशान्तरसंचारणं, धारणं तेपामेव देशनियतं, एतत्प्रत्यल ·ENAME.THSARomaratr . I HISH ME HAIlip IN ! It • IME उत्तरगुणनिर्वर्तनया-आपाकजरक्ततादिगुणपरिसमाप्त्या निवृत्तो-निष्पन्नः द्रव्यविशेप इति मृद्र्व्यभेदः, तस्मिन्नेवमा- स्मकै एफस्मिनेव विशेषयति-शुक्लपीतादिविशेपयुक्त तजातीयेपु वा नत्प्रकारेषु वा सर्वेष्वविशेषाद्-अभेदेन मामान्येन | पग्जिानम्-अवबोधो नगमः,तथा एकस्मिन् घटे बहुषु घटेषु 'नामादिविशेपितेप्षिति नामरथापनाद्रव्यभावविशिष्टेषु साम्प्र- तेपु-चनमानेपु अतीतेपु-अतिक्रान्तेषु अनागतेपु-माविषु पटेषु सम्प्रत्ययो घट इति सामान्याध्यवसायः सङ्ग्रहः, सामा- न्यप्रधानत्वादिति, एवं तेष्वेव घटेपु एकद्विबहुनामादिरूपेषु 'लौकिकपरीक्षकग्राह्येषु' लोके विदिता लौकिकाः-अव्युत्पन्नम- तयः परीक्षकास्तु-शास्त्रव्युत्पन्नमतय इति, एतद्ग्राह्येषु नत्फलार्थमविप्रतिपन्नाः, उपचारगम्येविति समुद्रो घट इत्यादिनीते- यथास्थूलार्थेप्विनि सूक्ष्मसामान्यव्यपोहेन सम्प्रत्ययो घट इत्यध्यवमायो व्यवहारो विशेषप्रधानत्वादिति,तथा तेप्ववेत्यादि, नेप्नेव घटेपु 'मत्सु' विद्यमानेषु (नाम्प्रतेपु-वर्तमानेषु) सम्प्रत्ययो घट इत्यध्यवसायः ऋजूमत्रः । एवं 'तेवि'त्यादि, तेप्वेव गाम्प्रतए-वर्नमानेपु 'नामादीनां' नामस्थापनाद्रव्यभावानामन्यतमग्राहिए यस्माद्यस्य शब्दस्य नम्यमानः पदार्थो वाच्यः न नस्य स्थापना न तस्य द्रव्यं न तस्य भाव इत्यतो नामादीनां घटानां ये शब्दा अन्यतमं-नामस्थापनादिकं गृह्णन्ति तेऽन्यतम- ग्राहिणस्तेपु, एतेष्वपि प्रसिद्धपूर्वकेपु' प्रसिद्धः पूर्वो येषां प्रथमसङ्केतस्ते प्रसिद्धपूर्वाः त एव प्रसिद्धपूर्वकाः तेषु, नामादीनाम- न्यनमयाचकेपु,मम्प्रत्ययस्तथा घट इत्यध्यवसायः साम्प्रतः,शब्दः सामान्य इत्यर्थः,एवं 'एतेपा'मित्यादि,तेपामेव घटादीनां साम्प्र- नानां-वर्तमानायधिकानां सम्बन्धी 'अध्यवसायासनमः' अध्यवसायो-ज्ञानं तदुत्पादकमभिधानमप्यध्यवमायः तस्यासष्ट्रमः-- अन्यन्न वाच्य अप्रचिः, न हि घटादिभेदेन कुट उच्यते, भिन्नप्रवृत्तनिमित्तत्वात् , इहेव निदर्शनमाह-वितर्कष्यानवदिति, ·पिन:-श्रुनं नन्नधानं ध्यानं विनध्यानं तद्वन् , एतच्चकत्ववितर्क द्वितीयमिह गृह्यते इत्यध्यवमायः समभिरूढ इति । 'तेपामेवे- त्यादि, 'नेपामंच' अनन्तरनयपरिगृहीतघटादीनां यो व्यञ्जनायीं तयोर्व्यञ्जनार्थयोरन्योऽन्यापेक्षार्थग्राहित्वमिति स्वप्रवृत्ति- निमिनभावेन यथा व्यञ्जनं तथाऽयों यथाऽर्थः तथा व्यञ्जनम् , एवं हि मति वाच्यवाचकसम्बन्धो, नान्यथा, पुष्टप्रवृत्तिनि- मिनभावनेत्यध्ययमाय एवंभूत इति । इह चाध्ययमायो जाननय उक्तः, माक्षाच्छास्त्राधिकारात् , नेयः अस्थार्थनयः, वाचकस्तु मदनग इत्येवमवगन्तव्यमिति । 'अत्राहे 'त्यादि एवमुक्तनीत्या ( इदानीं) एकस्मिन्नर्थ घटादौ अध्यवसायना- नात्यात विधानभेदान् ननु विप्रतिपत्तिप्रसङ्ग इनि, ननुशब्दो मीमांसायां, मीमांसनीयमेतत्-एवं विप्रतिपत्तिप्रसंग इति- विमुद्धा प्रतिपत्तिविग्रतिपत्निः तस्याः प्रमङ्गोऽनिष्टमित्यर्थः, न टेकनिमित्ताः अनेकाः प्रतिपत्तयो भवितुमर्हन्ति, कृष्णे नीलादि- प्रनिपनय इवेत्यभिप्रायः, एवं पूर्वपक्षमाशङ्कयाह-'अबोच्यत इत्यादिना, अत्र विरुद्धाः प्रतिपत्तिः, न चैकान्तेनैकनिमित्ता अतः माध्व्येवेति यधेत्यादिना दर्शयति, यथा सर्व जगदनेकावयवान्मकमपि मत् एकं, कुत इत्याह-'सदविशेपात्' सच्चेनाभेदात् , अविशेषेण मन्छन्दवदिति प्रतीतिमिद्धेः, एवं मर्व द्वित्वं, द्वयोर्भावो द्वित्वं जीवाजीवात्मकत्वात् सर्वस्य, तथोभयभेदश्च प्रती- निभेदात् , न हि मन्प्रतीतिमात्रं जीवादिप्रतीनेरिति, एवं सर्व नित्वं, त्रयाणां भावः त्रित्वं द्रव्यगुणपर्यायावरोधात् मर्यस्य, इहान्वयि द्रव्य,गुणा-रूपादयः,पर्यायाः-कपालादयः इति प्रतीतिः, अत्रापि भेदनिमित्तमिति त्रिषु सर्वस्यावरोधः, एवं सर्व चतुष्क, चतुर्णा भागः चतुष्कं चतुर्दर्शनावरोधात् मर्यस्य, चक्षुर्दर्शनादीनि चत्वारि दर्शनानि तैः मर्वस्यावरोधो-ग्रहणं, विशेषाणामपि कथंचिन मामान्यमेदादिति, एवं गर्व पञ्चत्वं पंचानां भावः अस्तिकायावरोधान् सर्वस्य पंचभिरम्तिकार्यधर्मादिभिरविरुद्ध- ·त्यादित्यर्थः,एवं सर्व पटुं, पण्णां भावः,पद्रव्याविरोधाच पड् द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीन्येव कालावसानानि, कालवेत्येक' इति (५-३८) वचनान्, भित्रश्च कथंचिद्रव्यपरिणामोऽस्तिकायपरिणामात् ,प्रदेशसंघातद्रवणनिमित्तभेदादिति । प्रकृतयोजनामाह- 'यथेत्यादिना, यथैताः मदादिप्रतिग्रत्तयोऽनन्तरोपन्यस्ता न विप्रतिपत्तयो न विरुद्धाः प्रतिपत्तयः,सर्वस्य जगतः तत्तद्धर्म- भेदेन तस्यैव तथाप्रतीनेः, अथ च अध्यवसायस्थानान्तराणि-विज्ञानान्तराण्येतानि, प्रतिपत्त्यपट्टवायोगात् , अतिप्रसंगा- पर्नः शून्यताप्रसंगादिनि,'नद्वनयवादा' इत्यनेकधर्मात्मकवस्तुगोचराः क्षयोपशमवैचित्र्यतस्तत्तद्धर्माध्यवसायनिबन्धना इत्यर्थः, निदर्शनान्तरमाह-'किं चान्यदित्यादिना, यथा मतिज्ञानादिभिः प्रागभिहितस्वरूपः पंचभिः केवलान्तैः ज्ञानर्धर्मादी- नामनिकायानां वक्ष्यमाणलक्षणानामन्यतमोर्थ इति-धर्मादिः पृथक् पृथगध्यवमायभेदेनोपलभ्यते, तथा अनुभवसि- दखाद्, इहैव निमित्तमाह-'पर्यायविशुद्धियिशेपादिति, पर्यापा-वस्तुभेदाः विशुद्धिः-क्षयोपशमादिरूपा तद्विपात्-तद्रे- दान् उत्कण-कण लभ्यते, एकं च तद्वस्तु अनेकधर्मात्मकतया, न च ता विप्रतिपत्तयो मिथ्यादिग्रतिपत्तयः, तद्वन्नय- यादाः न विप्रतिपनय इनि भावितमेतत् , निदर्शनान्तरमाह-'अथवे'त्यादिना, यथा वा प्रत्यक्षानुमानोपमानातवचनैः चतुभिः प्रमाणैः एकोऽर्थः प्रमीयते अग्न्यादिः प्रत्यक्षेणामन्नेन प्रमात्रा ज्वलद्भास्वराकारस्तार्णादिविशेषः, अनुमानेन तु धूमा- द्विप्रक्रप्टेन गामान्यतस्तद्देशनियतः,उपगानेन तु मध्यदेशवनिना निधूमः कनकपुञ्जपिंजरत्वसाधर्म्यण, आप्तवचनेन तु विप्रकृष्टेन प्रमात्रा तथा अननच्छिन्नदेशमामान्य एवेति, एवमेकोऽर्थः प्रमीयते-परिच्छिद्यते, कथं न संपामेवेकाकारा प्रतिपत्तिरित्याह- 'स्वविषयनियमादिनि सः-आत्मीयो विषयो-जेयः स्वधामौ विषयश्चेति २ तस्मानियमात्-नियनत्वात् अनेनकान्ततः प्रमा- ALL•ian.hin...

·णसंप्टनच्यच्छेदमाह, प्रतीतिभेदानुभूतेश्यधिकरण्यव्यवच्छेदं च, तथा तथा अन्यनुभवोपपत्तेः, न चे'त्यादि, नच ता ज्वलद्भा- सदाकारादिलक्षणाः प्रतिपत्तयो विप्रतिपत्तयो भवन्ति, सर्वामिरपि तथा तत्परिच्छेदात् , तथा अनुभवसिद्धेः, तद्वन्नयवादा इति न विप्रतिपनयः, एतदुक्तं भवति-एकानेकस्वभावे वस्तुनि सनिवन्धनोऽयं सकलव्यवहारः सर्वथैकस्वभावे त्वनिवन्धन इत्य- त्याज्य एव, प्रत्यक्षादिशानाभेदप्रसङ्गात् , मर्वथैकालम्पनत्वापत्तेः,निर्विपयत्वे चातिप्रसङ्गात् ,मङ्खयादिनियमत्वानुपपत्तेरिति प्रप- भितमेतदन्यत्रेति नेह प्रयामः, अभिहितमेवार्थ पूर्वाचार्यबहुमतोऽयमिति तत् संगृह्यार्यामिरुपप्रदर्शयन्नाह-'आह चे'त्यादि, आह च कम्मिन्-'नैगमे'त्यादि, नैगमशब्दार्थानामिति निगमा-जनपदाः तत्र भवाः नैगमाः-शब्दा अर्थाश्च तेपामेकानेका- धनयगमापेक्ष इति, एको-विशेषः एकत्वात् अनेक-सामान्यमनेकाश्रितत्वात् तावेव अर्थावर्यमाणत्वात् ,तथा नयगमः-परि- ऐदप्रकारः तमपेक्षते-अभ्युपैति यः स तथाविधः, अमुमेवार्थ पूर्वाचार्यवाचोयुत्तथाऽनुसारयन्नाह—'देशसमग्रग्राही ति देशो- विगेपः ममग्रं-मामान्य तयोर्लाही-आश्रयति, 'व्यवहारी'ति व्यवहारोऽस्य सामान्यविशेषाभ्यां परस्परविमुखाभ्यामस्तीति ज्यपहारी 'नैगमो ज्ञेयः' नैगमनयो ज्ञातव्य इति १॥ मंग्रहार्यामाह-'यत्सगृहीतवचन'मित्यादि,यदिति ज्ञानं सम्बध्यते, | कीदृशं तदित्याह-' संगृहीतवचनं' मंगृहीतं-मामान्यं तदेवोच्यत इति वचनं, ततश्च संगृहीतं वचनं यस्य ज्ञानस्य तत् मंगृही- नाचन, मामान्यज्ञानमित्यर्थः, एतच सामान्ये मत्तायां देशतः प्रक्रमात् गोत्यादरेतद्देशात् विशेपाच खण्डादेः अपोह्येति शपा, नव्यतिरेकेण तदमानान् , तदमचप्रमङ्गात् , एवंभूतं यद् जानं तत् संग्रहनयमंत्रं-मंग्रहनयनियतं विद्यात्-जानीयात् 'नयविधिज्ञों' नय मेदवित् शान्यपहारार्या वियं-'समुदापे'त्यादि,समुदायः-मंघातः,व्यक्तिः-मनुप्यत्वं,आकृतिः-संस्थान, ·. सत्ता-महामामान्यं संज्ञादयो-नामस्थापनाद्याः एषां निश्चयो-विशेषः तमपेक्षते-अभ्युपैति ममुदायादिना निश्चयापेक्षा, समुदायादीना ममुदायादिव्यतिरेकेणाभावात् ,न समुदायादीना समुदायः ममुदायिभ्योऽन्यः,न चमनुप्पत्वं मनुष्यातिरिक्तं,नचाक- तिराक्रतिमयः,न सत्ता मद्यः, न च नामादयो नम्यमानादीन्यन्तरेण, विशेषप्रधानत्वात् , तदपेक्षं तं विद्यादिति मग्बन्धः,'लो- कोपचारनियत'मिति लोकोपचारनिपण्णः,लोकोपचारस्तु दह्यते गिरिर्गलति भाजनमित्यादि, व्यवहार मिति नयं, विस्तृतमुप- चरितार्थश्रयणाद्विस्तीर्ण विद्यादित्यययुध्येत।। मजुसूत्रशब्दनयसंग्रहमाह-'साम्मत'मित्यादिना,साम्प्रतविषयग्राहक-वर्ग- माननेयपरिच्छेदकं जुलूत्रनयं प्रकान्तमेव समासतः-संक्षेपेण विद्यात्-जानीयाद् ,यथार्थशब्दमित्यनेनैवंभूत एव प्रकाशितो लक्ष्यते,मविशुद्ववादस्येति,दर्शितमेतत् साम्प्रतसमभिरूढसंग्रहार्थमाह-'विशेषितपदं त्वि'ति विशेपितं पद-नामादि प्रसिद्धपू- फत्पादित्यादिना, शब्दनयमिति४॥ इतिशब्दोनयानुस्मरणनिष्ठासूचकः । अत्राह पर:-'अथेत्युपन्यासे, जीव इति शुद्वपदेनाका- रिते-आदिष्ट इति योगः,तथा नोजीव इति देशसर्वप्रतिषेधे वा नियुक्ते,एवं 'अजीय' इति प्रतिषेधे वा नियुक्ते, एवं नोअजीव इति प्रतिषेधद्वयसमन्विते एवमाकारिते उच्चरिते सति केन नयेन नैगमादिना कोऽर्थः प्रतीयत इति,प्राग् घटपदार्थमजीनमेव केवलमधि- कृत्यैव तदर्थग्ररूपणा फ़तेति समयचीजं परस्य,एवं पूर्वपक्षसंभवे सरिराह-'अत्रोन्यत' इत्यादि, जीव इत्याकारिते शुद्धपदेनादिष्टे किमित्याह-नैगमेत्यादि,नगमश्च देशसग्रहश्च व्यवहारश्चेत्यादिः समासः,नैगमेन देशग्राहिणा तथा व्यवहारेण पिशेपग्राहिणा जु- सण वर्तमानग्राहिणा साम्प्रतेन ममभिरुदेण च एभिः सवरेव सगृह्यवंभूतवजः पंचखपि गतिपु-नरकतिर्यड् मनुष्यदेवसिद्धि- गतिलक्षणेभ्यः अन्यतमो नारकादिगतिवी जीव इत्येवं जीमः प्रतीयते, नाभावो नापि भावान्तर, कस्मादिति चोदकाभिप्राय-- ·मायक्याह-पते हि यस्मानगमादयो नया जीवं प्रति जीवमंगीकृत्य 'औपशमिकादियुक्तभावग्राहिणः' औपशमिकादि- युक्तं भार-अर्थ ग्रहीतुं शीला यतः,अतः सिद्धिगतामपि क्षायिकभाषात् पंचग्रहणमिति । 'नोजीय' इत्यादिना, नोजीव उच्चरिते - अजीवद्रव्यं धर्मादि प्रतीयन इति पनते, जीनस्य वा देशप्रदेशी, देशः शिरोऽङ्गादिविभागः, प्रदेशस्त्वविभजनीयः कश्चित् , नोगदम्य मटेगप्रतिपधाचनत्यादिति, 'अजीच'इत्यादि, अजीन इति पोचरिते अजीपद्रव्यमेव धादि, प्रतीयत इति वर्तते, मप्रतिषेधाचस्वादकारस्य, पर्युदासस्य चाश्रितत्वादिति, 'नोअजीव'इत्यादि,नोअजीय इति चादिष्टे जीन एस,नाभायो नापि. भागन्तर, प्रतीयत इनि पर्नने, नरय वाजीनस्य देशप्रदेशापिति पूर्ववत् , द्वयोरपि नोकाराकारयोः मर्यप्रतिषेधवाचकत्वात् , द्वौ प्रतिपयौ प्रकृतं गमयत इति कृत्वा ॥ एवमधिकृतनयवक्तव्यतामभिधाय एवंभृतवक्तव्यतामधिकृत्याह-एवंभूते'त्यादि, "यम्भूननयेन तु जीन इत्याकारिते-उच्चरित मनि 'भवस्थ' इति भवे स्थितो भवस्थः-मंमारी जीनः प्रतीयते,कस्मात् मिद्धि- गनित्याग डन्याह-एप हि' इत्यादि, एए यस्मान्नयः-एवम्भृतः जी प्रत्ये प्रवृत्तः-यदुत औदयिकादिभावग्राहक एव- -- औदयिकादिभावयुक्तं जीपमिच्छति, शब्दप्रवृत्निनिमित्तापेक्षणात् यदाह जीवतीति, जीव प्राणधारणे, प्राणानिन्द्रियादीन् धारयनीत्यर्थः, तर जीवनमिन्द्रियादिलक्षणं सिद्ध न विद्यते, ननिरन्धनकाभावात् , तस्माइस्थ एव जी इत्यभूतनि- गमनं । 'नोजी'इन्युगरिते अजीपत्रव्यं धादि,प्रतीयत इति वर्तते,मितो ना,तस्य प्राणलक्षणजीलिङ्गानुपपत्तेः,नोशब्दस्य मप्रतिषधाचरुन्यान् , पतन्नयमतेन दंगनाचरत्यासिद्धेः, देशिन एर देशत्वात् , मिन्नस्य नद्देशत्यायोगात् , मम्बन्धानुपपत्तेः,० अनान्यायमङ्गादिनि, अनीत्यादि, अजीय इति उचरिते अजीवद्रव्यमेवाण्यादि, मर्मप्रतिपेधनाचकलादकारस्य, 'नोअजीव' ·इत्याकारित भवम्ध एव जीव इतिप्रतीयते, प्रतिषेधहयस्य प्रकृतगमकत्वाद् , देशप्रदेशानभ्युपगमे कारणमाह-'ममग्रार्थत्यादिना, ममग्रः-मम्पूर्णः अर्था-वस्तु ममग्रार्थ ग्रहीतुं शीलमस्येति विग्रहस्तझावः तस्मात् , अस्य नयस्यैवंभूतम्य :नानेन-एवंभूतनयेन देशमदेशो-धूलयमारपयौ गृह्यते इति, एवमेकवचनेन चत्वारो विकल्पा दर्शिताः, एवं द्विवचनबहुवचनाभ्यामपि द्रष्टव्या इत्यभिधातुमाह-एवं जीवी जीवा' इति, द्वित्ववहुत्वाकारितेप्यपि चत्वारो विकल्पाः, तद्यथा-जीयौ नोजीवौ अजीवौ नोअ- जीवौ, बहुवचनेऽपि जीवाः नोजीवाः अजीया नोअजीवा इति, एकवचन द्वित्ववहुत्वाकारितेप्वप्येवमेवाभ्युपगमो नैगमादीनामि- त्यर्थः, सर्वसंग्रहमधिकृत्याह-'सर्वसंग्रहे त्यादि, मर्वसंग्रहेण तु नयेन-मामान्यवस्तुग्राहिणा जीवो नोजीच इत्यादि एकवचन- द्विवचनानां विकल्पा नेप्यन्त, अस्य येवंभूतं यस्तु शून्यं-प्रतिपत्यगोचरः, कस्मादित्याह-एप ही'त्यादि, पप यस्मान्नयः संग्ग्यानन्त्यानीवानां पहुत्वमेवे(उती)ति प्रतीयते, 'यथार्थग्राही'ति नैकवचन द्विवचनार्थः इह विद्यत इत्यभिप्रायः, चित्र-| मतवैष इत्येवमविरोधः,अयं विशेषोऽनेन प्रतिपन्नो देशसंग्रहव्यवहारादिभ्य इति भावना पूर्ववत् , 'शेपास्त्वित्यादि,शेपास्तु नंगमादयो नयाः जात्यपेक्षमेकस्मिन्नेव जीवादी बहुवचनमिच्छंति, कथमित्याह-'जात्यपेक्षं जातिम्-मामान्यरूपामपेक्षते यत्न- जात्यपे, बहुवचनं, जानेरनेकाश्रयत्वात् , जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्यां (पा.१-२-५८) बहुवचनात् बहुपु चैकवचनं जात्यपश्वमेवेति, मर्वाकारितग्राहिण' इति सर्ववचनादिभिगकारितान्-उच्चारितान् अनेकान विकल्पान् गृहति तच्छीलाथेति सर्वा- कारितग्राहिण इति एतन्मतममाप्त्यर्थः, 'पर्व'मित्यादि, एवं सर्वभावेषु-धर्मास्तिकायादिपु नयवादेनानु(घि.मु.)गमः अनुस- रणलक्षणः कार्यः इत्यनिदेश एपः। एवं प्रमेयनयानुगम उक्तः,माम्प्रतं प्रमाणमधिकृत्यैनमभिधातुं चोदकद्वारेणाह-'अनाहे त्यादि, ·'अथे'त्युपन्यामार्थः पश्चानां जानानां मत्यादीनां सविपर्ययाणां सह विपर्ययेण--अज्ञानस्वभावेन यानि वर्तन्ते तेपां कानि मत्यादीनि को नयो नैगमादिः श्रयते अभ्युपगच्छतीति, अत्रोच्यते, नैगमे'त्यादि, नैगमादयस्तु य आद्या एर-नैगमसंग्रह- व्यवहाराः सर्वाणि मत्यादीनि श्रयन्ते, कानीत्याह-अष्टौ मतिज्ञानं मत्यज्ञानमित्यादिना प्रकारेण पंच जानानि त्रयो विपर्यया इतिकन्या श्रयन्ते-अभ्युपगच्छन्ति, यतः मण्येिर तान्यर्थ परिच्छिदंति, 'मजुसत्रनयो मतिमत्यज्ञानविवर्जितानि पट् प्रयत' इति, अनाह परः-कस्मात् मतिमुक्तलक्षणा सविपर्यया मत्यज्ञानमहितां न यति-नेन्छति ?, अत्रोच्यते, श्रुतस्य-श्रुनजानस्य सविपर्ययस्य श्रुताबानमहितम्य उपग्रहत्वात् उपकारकत्वात् , मतिमत्यजाने श्रुतस्य श्रुताज्ञानमहितस्य उपग्रहं गुरुते, तत्कार्यभूतत्वात् श्रुतस्य, फलप्रधानक्षेप नय इत्यभिप्रायः । शब्दनयः पुनर्भानार्थावलम्बी द्वे एव,के ते इत्याह- श्रुतज्ञानकेवलजाने अयते-अभ्युपति,अनाह-अथ कस्मान्नेतराणि- मत्यादीनि श्रयत इति, अत्रोन्यते-मत्यरधिमनःपर्या- याणा रयाणामपि, सिमित्याह-श्रुतस्यवोपग्रहत्त्वात्-उपकारकत्वादिति, नात्मानमात्मना प्रतिपादयितुं क्षमाण्येतानि, मूक- कल्पत्वात् , श्रुतेन तु प्रतिपायत इति श्रुतमुपकारकमेपां, उपकारि च श्रेयो जघन्यमुपकार्यमित्यधिकृतनयामिप्रायः, केवलज्ञानं तु प्रधानमन्येनानुपाय समामध्येंनर च प्रवर्तितनागयोगमिति श्रयते, विपर्ययानाश्रयणे तु कारणमाह--'चेतने 'त्यादि, येतना-जीपत्वं परिच्छेदत्वमामान्यं गृह्यते ज्ञ इत्यनेन तु विशेपपरिन्छेदिता, तयोश्चेतनाज्ञयोः स्वाभाव्य-तथाभग्नं तस्माच चेत- नाजम्बामाच्यान मर्वजीवानां-पृथिवीकायिकादीनां नास्य नयस्य कश्चिन्मिभ्याइष्टिरज्ञो वकान्तेन जीवो विद्यते,यथा- चम्भितस्पर्मादिपरिच्छेदान् , आगमोऽपि किनमेव व्याम्थितः 'मवजीवाणपि अणं अक्खरस्म अर्णनभागो णिन्चुग्धाडिओ'त्ति ·RAMA RATHEE Im पपनान् (नन्दी) नये मम्यग्दृष्टयो मानिनथ, नस्मादपि कारणात् , न केवलं श्रुनोपग्रहत्वेन, विपर्ययान-मत्यादीन् न श्रयत इति नागपे (ति) अतध-अस्मान् कारणात् प्रत्यक्षानुमानोपमानाप्तवचनानामपि च प्रागभिहितस्वरूपाणां प्रामाण्यमभ्य- नुसातमि(वन इस.)नि,एतेन यन् 'प्रत्यक्षमन्यदि' त्यम्मिन् पत्र प्रतिनातं नययादान्तरेण तु यथा मनिथुतविकल्पजानि भवन्ति | तथा परम्नाक्ष्यामः इनि नदुक्तं वेदितव्यं, एवं हि मम्यग्दृष्टित्वात् मम्यग्बानित्वाच मर्वजीवानां मनानानामेव प्रामाण्यं, प्रतिभा- मकन्यादिति ।। माम्प्रतं प्रमाणनपपिचारममनन्तराध्यायार्धमुपसंहरमशङ्काई वास्य पूर्वमरियहुमतत्त्वं कारिकामिरुपदर्शयन्नाह- 'आह 'त्यादि, आह च कथित् पूर्वमरिः 'विजाये'त्यादि, विनाय एकार्थानि पदानि--पर्यायशब्दरूपाणि तद्यथा-जीवः प्राणी जन्तुः इत्यादीनि च, अर्थपदानि च-निरुतपदानि, जीवतीति जीवः, प्राणा अस्य विद्युत इति प्राणी, जायत इति जंतु- ग्न्येिवमादीनि, पिधानं नामन्थापनादिकं इष्टं च निर्देशस्वामित्वादि चशब्दादन्यच तन्त्रयुग्यादि, तथाऽऽद्यं परोक्षस्य प्रामा- प्रयत्पादापभिधानं तत्पूर्यकमेव प्रत्यक्षमिति ज्ञापनार्थाभित्यादि, विन्यस्य नामादिभिः परिक्षेपात-समन्तात् नयैः नंगमादिमिः परीक्ष्याणि-मीमांस्पानि तत्वानि-जीवादीनि ॥१।। जान-मत्यादि सविपर्यासं-मह विपर्यामः त्रिभिः त्रयः | प्रयन्तीति प्रयोगमादयः अभ्युपगच्छति, आदितः आदेरारभ्य नयाः सर्वमष्टविध ज्ञानं विभङ्गान्तं, एतच्च मामान्यतः सम्य- रहटे:-उक्तलक्षणम्य प्रानं मिध्यादृष्टेपिर्यामः मिथ्यात्वग्रहावेशादिति ॥२॥ 'ऋजुसूत्र 'इत्यादि, ऋजुसूत्रो नयः पण मनिमत्यशानरहितानि थुनादीनि श्रयते, मति मविपर्ययां श्रुतोपग्रहात् श्रुनोपकारकत्वात् अनन्यत्वात्-श्रुतानन्यत्वेन न श्रयत इनि, शुनफेवले तु-श्रुनगानकवलनाने तु पुनः गया प्रयते उक्तनीत्या, अत एवाह--नान्यत् मत्यादि श्रयते, श्रुताङ्ग- ·त्यान, श्रुतस्यब नत्प्रतिविशिष्टवलाधानहेतुत्वादिति ॥३॥ 'मिथ्यादृष्टी'त्यादि, मिथ्यादृष्ट्यज्ञाने प्राक् प्रदर्शिते न श्रयते, कस्मादित्याह-नास्य शब्दनयस्य कश्चिदज्ञोऽस्ति, कुत इत्याह-'जस्वाभाब्यादिति पूर्ववत् , जीवः-आत्मा, मिथ्या- रष्टिन चाप्य(झोड)स्ति जीव एव इत्यादि ॥३॥ इति नयवादावित्रा' नेगमादिभेदेन क्वचिद्-वस्त्वंशे वरुचिगृहीते विरुद्धा इय लक्ष्यन्ते, पिरोपे कथं मामान्यं ? मामान्ये या विशेष ? इत्यादि, अथ च विशुद्धा एते, विशेषस्य सामान्याननुविद्धस्थासवात् मामान्यम्य विशेषाननुविद्धस्येति प्रपश्चितमेतदन्यत्र, एते च 'लौकिकविपयातीता' इति लौकिकानां-वैशेपिकादीनां विषयाः- मात्राणि नान्यतीताः-अतिक्रान्ताः, अवधृतस्वरूपत्वेन तदमम्भवात् ,एते च तत्त्वज्ञानार्थ मद्भूतसर्वदोपरहितज्ञानाय अधिगमाय नेपाः, दर्शननानार्थमित्यर्थः ।। इति हरिभद्रसूरिविरचिनायां नत्वार्थवृत्तिटीकायां पडपिकाभिधानायां तत्त्वार्थटीकायांप्रथमोऽध्यायःसमाप्तः। नमोऽहते। अधुना द्वितीय आरम्यते, तत्र चायं मम्बन्धग्रन्धः-'अत्राहे त्यादि (पृ.३९-२), अत्राह-उक्तं भवता प्रथमेऽध्याये, किमि- त्याह-जीवादीनि तत्त्वानि-जीवाजीयांश्रवेत्याद्यभिधानात् , उक्तो जीवः स्वतत्वतः कथंलक्षणः-किलक्षणो वेत्याशङ्कयाह- औपशमिकक्षापिको भावौ मिश्रश्च जीवस्य म्बतत्त्वमौदयिकपारिणामिको च ॥१॥ सूत्र ॥ औपगामिन भाविकचौपयामिकक्षायिको भावौ-धमा मिश्रश्व-क्षायोपमिकच जीवस्य-आत्मनः मामान्येन स्वतत्त्व- ·IFEHNION .. .. DR... मगन्द आत्मपचन एव,नचशब्दो भावाभिधायी, ततध स्वतत्वमिति जीवात्मभाव एव नेते एवेत्याह-औदायिकश्च पारिणामिक- प्रौदयिकपारिणामिको, एतौ च स्वतचम्, चशब्दात् सान्निपातिकः, इह च जीवस्वतच्चाधिकारादादायौपशमिकक्षायिकग्रहः नत्रापि आप औपयमिकप्रहः, औपशमिकपूर्वकत्वात् क्षायिकस्य, तथा अल्पाश्रयत्वादल्पकालस्थायित्वाच्चादावौपशमिकस्य, तदन- न्तरं बहुतराश्रयत्यादहुकालावस्थायित्याच क्षायिकस, तदनु नहुनराश्रयत्वादेः क्षायोपशमिकस्य, तदन्यौदयिकस्यात एव हेतोः, अन्योदयप्रधानत्याग, तदनु पारिणामिकस्य, महाविपयत्वात् , सर्व एवेति स्वतत्वमिति, निरुपचरितौ संसारापवर्गावस्य,अन्य- भनदभावः, औदयिकायभावे संमाराभावात् ,न हि स्फटिकमणेरपि पद्मरागाद्युपधानसन्निधाने तत्स्वभावतागर्भतद्भावमन्तरेण रक्त- गादयोनिप्रमात् , अन्धानामपि तथा तद्भावप्राप्तेः, इष्टा च परैरप्येपा अस्य तत्स्वभावता दिक्षावासनादिशब्दवाच्येति सूत्र- गमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'औपशमिक' इत्यादिना (पृ. ३९-५) तत्रोपशमनमुपशमः-कर्मणोऽनुदयक्षयावस्था भसपट- लाव-उन्नामिवन् , म प्रयोजनमस्येति औपशमिकः, तेन वा निवृत्त इति, तथा(क्षयः)तदत्यन्तापचयः प्रयोजनमस्येति तेन वा नियन इनि क्षायिकः,क्षयोपशमाभ्यां निर्वृत्तः क्षायोपशमिका-दरविध्याताविच्छिन्नज्वलनवत् , कर्मविपाकाविर्भाव उदयः तत्- प्रयोजनस्तभिगो या औदपिका, पारिणामिकरतु परिणाम एव पारिणामिकः, स्वार्थे प्रत्ययो, न प्रयोजननिवृत्योः, जीवभव्या- भव्यत्वादेरनादिपारिणाभिकत्वान् , परीणामप्रयोजनत्ये तन्निर्वृत्तत्वे च जीवादेः प्रागभवनेनादिमत्चापत्तिः, अन्यथा प्रयोजन- स्वाययोगात् , इतिशब्दोऽर्थपदार्थकः, पते औपशामिकाद्यर्थास्ताचिकाः पञ्च भावा जीवस्य स्वतत्त्वं भवन्ति, सानिपाति- कन्तु बदन्तर्गतत्यादेव वृत्तिकृता नीतः,उपाचरतु मूत्रकारेण पशब्दोपादानादिति । अधिकृतभावानामेव पृथग्भेदामिधानायाह- ·द्विनयाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२॥ सूत्रं ॥ दौ च नर चेत्यादिईन्द्वः,पश्चात् बहुव्रीहिः,द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयो भेदा येषां ते तथेति समासः, यथाक्रम मिति पूर्वसूत्रो- पन्यासक्रमेण, न त्वेककस्यते ममस्तानां वेति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह वृत्तिकारः-'गते' इत्यादिना (पृ.३९-८),एते अनन्तगेक्ताः औपशमिकादयः पञ्च भावाः-भवनलक्षणाः, किमित्याह-द्विनवाष्टादशैकविंशतिबिभेदा भवन्ति, 'तात्युपन्यामार्थः, औपशमिकः उक्तलक्षणः द्विभेदो वक्ष्यमाणेन भेदेनेत्यादि निगदसिद्धं यावद्येन सूत्रक्रमेणेति | येनेति वक्ष्यमाणेन 'मम्पत्यचारित्रे' इत्यादिना अत ऊर्ध्वमित्यस्मात् सम्रादुपरिष्टावक्ष्यानो-भणियामस्तेन क्रमेणौपशमिका- दिमेटा द्रष्टव्या इति || अधुनतानेव दर्शयन्नाह-तय'त्युपन्यासार्थः, सम्यक्त्वचारित्रे इति ।। ३ ।। सूत्रं । मम्यानम्-उक्तलक्षणं प्रथमेऽध्याय चारित्रं तु नवमेऽध्यायेऽग्रे वक्ष्यते ते एते औपशमिके अपि भवत इति सूत्रसमुदायार्थः। अपयवा त्याह-'मम्पत्य' तत्त्वरुचिरूप 'चारित्रं' सावधविरतिरूपं, चः समुच्चये, द्वावेतौ भेदावौपशभिको भावी भव- ना, एनायेच, न त्वेताचौपशमिकाव, एतद्भदयोरेव मामान्यतः वायोपशमिकादिभावात् , आह के उपशमक्षयोपशमयो दः ।, उच्यते, क्षयोपशमे ह्युपशान्तम्याप्युदयोऽम्ति, प्रदेशतया कर्मणो वेदनाद , न चामावभिघाताय, विपाकाभावात् , उपशमे प्रदेशकानुभायो नाम्तीत्यं भेदः, तथा चागमः- “से णूणं भंते ! णेरइअस्म या मणुअस्म या देवस्म वा जे कडे कम्मे णन्धिणं तम्म अवेदत्ता मोरग्यो ?, हंता गोयमा! एवं, से केणडेणं भंते ! एवं बुचड़-एवं खलु गोयमा! मए दुविहे कम्मे ·पग, नंदहा पंदनकम्मे अ अणुभारकम्मे अ, नाथ गं जनं पएमझम्म नं नियमा वेपनि, एत्य णं जं ने अणुभारफम्मे अ- अंगापं अन्यगायं न वेड, णायमे अग्हया विष्णायमेयं अम्हया-अयं जीवे उमं कम्मं अभोवगमियाए वेदणाण वेदेड, अपंजी कम्मं सामियाग अणाए वैदिम्मा,अहाफम्ने अहाफरणं जहा जहा तं भगया दिलु तहा नहा तं विपरिणमिम्म- गि. में गनणं गोयमा! परं गह।" अनोऽस्ति विशेष उपदामक्षयोपशमयोरितिक्षायोपशमिकायां तचरुचावस्ति प्रदेशकों- दयो, न न्यौपनामिकायामिनि, एवं निग्नावपि भारनीयमिति ।। उक्कानोपशमिकमेदौ, क्षायिकभेदानाह- शानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ।।शा सूत्रम्॥ गोण, जानं च दर्शनं चेत्यादिन्द्वः, चशब्दोऽनन्तरद्वयानुरुपणार्थः, इति सूत्रममामार्थः। व्यामार्थ वाह-'ज्ञान' मित्या- दिना(पृ.४०-१ )जानं केलगानं दर्शनं केवलदर्शनं क्षायिकं प्रयच्छनाविघातका(रि दानं क्षायिकं प्रात्यविघातका)री लाभः धायिकः पुरुषार्धमाधनप्राप्तापविशद्भोगः क्षायिकः उचितमोगसाधनावाप्यवंध्यहेतुः उपभोगः क्षायिकः सोऽप्युचितोपभोग- गाधनानाध्यपन्थ्यहेतुरंग, एन दस्तु गजुज्यत इति भोगः पुनः पुनरुपभुज्यत इत्युपभोगः, अयमिह भक्ष्यपेयवस्रपात्रादि- गोनगेजमेपः, पीय क्षायिकम शेषवीर्यान्तरायक्षयज, नेन यदुचितं तत् मर्च करोनि, इतिगब्दोऽर्थपदार्थकः, एतानि सूत्रो- जानि. नः समुपये, गम्यत्वचाग्निच क्षायिक भवतः केलिन इति नन क्षायिका माना भवन्ति, मिद्धत्वं तु क्षायिकमपि सक- लकर्मक्षपजमिनि नोकं माता, कर्माष्टकरदेगक्षयजभेदानां विवक्षितत्वात् , इत्थं चैतदृशमेऽध्याये वक्ष्यते,'औपरामिकादिम- गन्यागारागान्या कंवलमम्यतयजानदर्शनसिद्धन्वेभ्य' (१०-२) इति पचनान् नन्न विस्मृत इह आचार्यस्यायं क्षायिकभावभेदो, . .

·amail. नोपन्यस्तस्तूक्ताभिप्रायादिति,जानदर्शनादिभावात सर्वदा,सर्वदा दानाद्यभावश्चहान्यभावसापेक्षत्वात् निजौदयिकपरक्षा- योपशामिकभोग्यत्वाद्यपेक्षोपपत्तरिति । उक्ताः क्षायिकाः, क्षायोपशमिकभेदाभिधानायाह- ज्ञानाज्ञानदर्शनदानादिलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपंचभेदाः सम्यक्वचारित्रसंयमासंयमाश्च ॥५॥ सूत्रं ॥ जानं चावानं च दर्शनं च लब्धिश्चेति विग्रहः, एवं यथासङ्घयं चत्वारश्च त्रयश्च त्रयश्च पंच भेदा यासामिति विग्रहः, तथा सम्यन्नं च चारित्रं च संयमासंयमश्चेति विग्रहः, अशक्यप्रतिवन्धमन्यथा सूत्रमित्येवमुपन्यास इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ वाह पृत्तिकृत्-'ज्ञानं चतुर्भेद'मित्यादिना ग्रन्थेन (पृ. ४०-६) ज्ञानं चतुर्भेदमित्युद्देशो मतिज्ञानमित्यादिनिर्देशः,मनःपर्याय- बानमित्यत्रेनिशब्दः क्षायोपशमिकज्ञानेपत्ताप्रतिपादनार्थः, केवलज्ञानस्य क्षायिकत्वात् , अज्ञानं त्रिभेदमित्युद्दशः,मत्यज्ञानादिस्तु निर्देशः, मिथ्यादर्शनमहचरितं ज्ञानमज्ञानमुच्यते,कुत्सितत्वात् तत्कार्याकरणाद् अशीलवद् अपुत्रवति,विभङ्गज्ञानमवधिप्रतिपक्षो, मिथ्यादृष्टेः भङ्गः-प्रकारः, कुत्मायां विरुपसर्गः, विगर्हितं भङ्गं विभङ्ग विभंगं च तज्ज्ञानं चेति समासः, इतिः पूर्ववत् , दर्शनं विभेदमित्युद्देशः, चक्षुर्दर्शनमित्यादिस्तु निर्देशः,तत्र (चक्षुर्दर्शन) चक्षुर्दर्शनावरणीयकर्मक्षयोपशमतः अवयोधव्यापृतिमात्रसारं यूक्ष्मजिजामारूपमवग्रहप्राग्जन्ममतिबानावरणक्षयोपशमसंभूतं सामान्यमात्रग्राह्यवग्रहव्यंग्यं स्कन्धावारोपयोगवत् , एवमचक्षुर्दर्शन शेपेन्द्रियोपलब्धिलक्षणं, एवमवधिदर्शनमपीति, दर्शनावरणक्षयोपशमजमिति,यथोदितमेव,अन्यथा अवग्रहदर्शनाभ्युपगमे तस्य ज्ञानभेदत्वे दर्शनाभावप्रसङ्गात्, इतिशब्दः क्षायोपशामिकदर्शनेयत्ताख्यापनपरः, केवलदर्शनस्य क्षायिकत्वादिति, लब्धयः पचंविधा इत्युपन्यामः, दानलन्धिरित्यादिना तु तन्निर्देशः, थायोपशमिक्य एता इति पूर्वसूत्रानेदेनाभिधानं, तामां स्वविपये ·-.-.-...-.- s: एकान्त विधाताभावः, इह तूपशान्तं प्रदेशकर्मानुभवत्यपीपदिति, मम्यत्वं क्षायोपशमिकं दर्शनमतकक्षयोपशमाद्भवति, चा, रित्रमपि कपायद्वादशकाग्थ्यचारित्रमोहनीयक्षयोपशमादिति, सकलविरतिलक्षणमेतत् , संयमासंयमस्तु श्रावकधर्मः सङ्कल्पज- प्राणानिपातादिपिनिवृतिरूपः, इतिशब्दः क्षायोपशमिकभावेपत्ताप्रतिपादनार्थः, एन इति ये प्रतिपदमुद्दिष्टाः अष्टादशेति विशि- एमंग्यावच्छिन्नाः, क्षायोगशमिका इति शेषभावव्युदामः, भावा भवन्त्यपरिकल्पितरूपा जीवस्येति ।। क्षायोपशमिकभेदानन्तर- मौदयिफभावमेदानाह- गतिकपायलिंगमिष्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धत्वलेश्याश्चतुश्चतुव्यकैकैकैकपड्भेदाः॥६॥ सूत्रं ॥ 'गनिकपायेत्यादिरात्रेण, इह गत्यादीनां लेश्यान्तानां द्वन्दः, चतुरादीनां पडन्तानां द्वन्द्वगर्भो वहुव्रीहिरिति सूत्रसमुदाया- धः। अवयवार्थमाह-'गनिश्चतुर्भेदे 'त्यादिना (पृ. ४०-१४), भेदानाह-नारकतिर्यग्योनि(न)मानुपदेवा इति,इह नरकग- निनामकमोंदयानारकाः, एवं तिर्यग्गतिनामकम्मोदयात् तेर्यग्योनाः, एवं मानुपनामकर्मोदयान्मानुपाः, देवनामकर्मोदयाद्देवाः; एवमान्मनामगतिकर्मकत्वाभिधानमौदयिकभावस्य जीवस्वतत्वप्रतिपादनार्थ, इतिशब्दो विकृतिभेदेनेयचाप्रदर्शनार्थः, 'कपाये- त्यादि, कपः-संगारस्तस्यायः-उपादानकारणभेदः कपायः, म चतुर्भेदः चतुर्दा क्रोधादिः, अन एवाह-'क्रोधी'त्यादि, क्रोधोऽ- साम्तीनि, प्रायः प्रदेशायनुभवत इत्यादि, कोबी, एवं मानादिप्पपि योजनीय, लिङ्ग'मित्यादि, लीनत्वात् लिङ्ग, एतत् निभेदं यीलिजादि, लीनता चास्य प्रकटायामपि पुरुपलिलाकृती कदाचित् स्त्रीलिङ्गोदयो, लिङ्गं वेदः चिहमित्यनर्थान्तरं, एवं शेपविप- ययोऽपीति, 'मिध्ये'त्यादि, मिथ्यादर्शनं मिध्यात्वमोहनीयोदयात् तचार्थाश्रद्धानेन, तचैकमेवाभिगृहीतेनरसन्देहभेदे मत्यपि ·+4.0 MIRRORISent नदश्रद्धानाभेदान्, अन एवाह-मिथ्यादृष्टिरिति, मर्वप्रकारः मामान्यनैक एवेति, 'अजान'मित्यादि, ज्ञानादन्यदनानं, मिध्या- त्यमोहनीययुक्तनानापरणदर्शनावरणक्षयोपशमोत्थमेकभेदं, एवं मर्वत्र सम्यगनवबोधाद् , अत एवाह-'अज्ञानी'ति, मर्वसामान्ये- नक एव 'असंयते'त्यादि असंयतचं मंज्वलनवयंकषायद्वादशकोदयात्, अत एकरूपं, अर्मयतोऽविरत इतिकृत्वा, अमिद्धत्वे'- त्यादि, असिद्धत्वं-वेदनीयायुगोत्रनामकर्मोदयादनिष्ठितार्थत्वमेकभेदं, यदाह-'असिद्ध' इति,एकभेद इति कोऽर्थः, एकवि- धमिति, पर्यायकथनमिति मर्यभेदोपदर्शनार्थ, 'लेश्या'इति लिश्यन्त इति लेश्याः-आत्मना एकीभवन्तीत्यर्थः, एताः पड्भेदाः, परिम्धद्रव्यमजातिभेदमधिकृत्य कृष्णलेश्येत्यादि, कृष्णा चासौ लेश्या च कृष्णलेश्या, एवं नीललेश्यादिप्यपि योज्यं. एताच द्रव्यलेश्याः एवंभूताः, भावलेश्यास्त्वेतत्साचिव्यजाः क्लिष्टेतररूपाः आत्मपरिणामा एक,तथा चागमः-"जल्लेमाई दवाइं आदि- यह तल्लेसे परिणामे भवति" "कृष्णादिद्रव्यमाचिच्यात,परिणामो य आत्मनः। स्फटिकस्येव तत्रायं,लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥१॥" इत्यादि, आमां च पप्णामपि लेश्यानां जम्बूवृक्षफलभक्षकपुरुषपदकदृष्टान्तेनागमप्रसिद्धेन प्रसिद्विरापाद्या,एवं सर्वान् भेदान् आख्या- योपसंहरनि-'एन' इत्यादिना, एते एकविंशतिःन न्यूना नाप्यधिका औदयिका भावाः कर्मोदयापेक्षा भवन्तीति तथा जीवख- तवरूपा एव ।। उक्ता औदायिकमावभेदाः, साम्प्रतं पारिणामिकभावभेदाभिधानायाह- जीवभव्याभव्यत्वादीनि चेति ॥ ७॥ सूत्रं ॥ एवं चित्रो जीवस्य पारिणामिको भाव इति सूत्रममुदायार्थः, अवयवार्थ त्वाह-'जीवत्व'मित्यादि (पृ.४१-४) जीवभावो जीवत्वं म्वाधिक भावप्रत्ययः,जीय एव जीवत्वं-असंख्येयप्रदेशाः, चेतनेति, भव्या मिद्विरस्येति भव्यः, उत्तरपदलोपाद् मीमादिवत् , म एव -ri at TRI MA ·Harmer भव्यत्वं,सिदिगमनायोग्यम्त्वभव्यः, म एघामव्यत्वं,इत्येवं जीवधर्मा एते त्रयः पारिणामिका भावा भवन्ति,न कर्मकृताः, किंतु स्वाभा- विका एच, 'आदिग्रहणं किमर्थ'मिति कोऽमित्रायः-१ द्विनवाष्टादिसूत्रेण त्रिपंचाशद्भावभेदा निश्रिताश्च उक्ता एवेत्यनर्थकमादि- ग्रहणं,मावान्नग्भावे च तन्मत्रानर्थक्यमिति,अत्रोच्यते.हिनवाष्टादिसूत्रेण साधारणा जीववर्तिनः एव भावभेदा उक्ताः,न सूत्रानर्धक्यं, जीवाजीवमाधारणापाद(णोपादा)नार्थ चादिग्रहणमित्यानर्थक्याभावः,अत एव साधारणभावभेदोपदर्शनार्यवाह वृत्तिकार:-'अस्ति- न्य'मित्यादि,अस्तित्वं-मनारूपं अन्वयव्यतिरेकवरोधसिद्ध,अन्यन्वं परस्परतो जन्मादिप्रतिनियमसिद्धं, कर्मसिद्धं कर्तृत्वं,(भोट्टत्वं)| शुभाशुभकर्मणः योगप्रयोगमिद्धं (गुणवचं प्रतिप्राणि ज्ञानदर्शनोपयोगमिद्धं असर्वगतत्वं देहमानचेतनामिद्धं ) अनादिकर्मस- न्तानवद्वत्वं मुक्ताबंधाभावमिदं प्रदेशत्वं करादिसंगतद्भेदभावसिद्ध अरूपित्वं त्वदाहविज्ञानभस्माद्यभावमिद्धं, नित्यत्वं सरणादि- | भारगिद्ध, एवमादयो द्वितीयादिशब्दात् क्रियापचादिग्रहः, सान्निपातिकग्रह इत्यन्ये, तस्यापि प्रवचने पाठात् "उदइयखओ- यममित्र परिणामेफेक गतिचउकवि। वयजोएणवि चउरो तदभावे उबममेणंपि ॥१॥ उबममसेढीऍ एको केवलिणो चिज तहेव गिद्धम्म। अविरुद्धमनिवाइअभेदा एमेव पण्णरस ॥२॥" इत्यादि, अपिः समुच्चये, एवंप्रकाराश्च अनादिपारिणामिकाः स्वाभाविका एवेत्यर्थः, जीवस्य भावा भवन्ति । धर्मादिभिरस्तिकायैः समानाः साधारणा इत्यादिग्रहणेन सूचिताः मुत्रकारेण, सूत्रार्थनिगमनायाह-'य'इत्यादि, ये जीवरय वैशेपिकाः, भावा इति वर्तते, ते स्वशब्देन जीवादिना खरूपवाचके- नयोकाः, इतिशब्द: मकलभायोपसंहारार्थः, एवमेते पंच मावाः प्रतिपदं य उद्दिष्टा औपशमिकादयः त्रिपंचाशद्भेदाः सम्य-| स्वचारित्राथुत्तरभेदापेक्षया जीयस्य स्वतत्त्वं भवन्ति, (अस्तित्वादयशमु.) न परिकल्पितरूपा इत्यर्थः, अनन्तधात्मकत्वा- Mulih ranimun ily. IN HIMIP FINDI ·DHAman दस्य सचेतनामूनादिधर्मभेदसिद्धरिति ।। उक्तः स्वतत्वतो जीवः, अधुना लक्षणतोऽमिधातुमाह-'किं चान्य'दिति सम्बन्धग्रन्थः, उपयोगो लक्षणम् ॥ ८॥ सूत्रं॥ उपयोगो लक्षणमिति द्वितीयप्रश्ननिर्वचनं,स्त्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'उपयोगो लक्षणं जीवस्य भवतीति भाष्य, इहोपयोजनमुपयोगः उपलम्भः, जानदर्शनममाधियोजनं वा योगः-ज्ञानदर्शनप्रवर्तन,मामीप्येन योगा उपयोगा, उपयोगः नित्य- मम्बन्ध इत्यर्थः, अनेन लक्ष्यत इतिकृत्या उपयोगी लक्षणं जीवस भवति, अन्धपच्यतिरेकावबोध इत्यर्थः,तथा चागमः-'मबजी- याणपि अर्षअग्यरस्म अणंवभागो निच्चुग्धाडिओ'तीत्यादि ।। स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥ १॥ सूत्रं ।। मद्विविधोऽष्टचतुर्भेदः सूत्रान्तरं, मः उपयोगो द्विविधः सामान्येन, अष्टचतुर्भेदा विशेषत इति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ साह-'म उपयोग 'इत्यादिना (पृ. ४१-१६) स उपयोगः अनन्तरोपन्यस्तो द्विविधो-द्विप्रकारः, कथमित्याह-साकारो- ऽनाकारत्र, आकारो विकल्पोऽर्थग्रहणपरिणाम इत्यनन्तरं, महाकारेण माकारः, तद्विपरीतोऽनाकारः, चः ममुच्चये, भावार्थमाह- ज्ञानोपयोगो दशनोपयोगधेत्यर्थः, विशेषावबोधो ज्ञानं सामान्यावयोधो दर्शनं, स पुनरनन्तरोपन्यस्त उपयोगः यथासंख्यं यथानिर्देश अष्टचतुर्भेदो भवति, अष्टभेदचतुर्भेदथ, पुनःशब्दः संख्यानियमार्थः, भेदान्तराभावाद् , अत एवाह-ज्ञानोपयोगी ऽष्टविध इत्यादि, मतिज्ञानोपयोगः मतिज्ञानाकारपरिणामः तदात्मकत्वमात्मनः, एवं श्रुतज्ञानादिप्यपि योज्यं, इतिशब्दोऽन्ते । माकारोपयोगपरिममाव्यर्थः, एवं दर्शनोपयोगचतुर्भेदः, चक्षुर्दर्शनोपयोग इत्यादि, चक्षुरालोचनाकारपरिणामः आत्मन- ·मादा मफत्पमित्यर्थः, परमचक्षुदर्शनादिप्वपि योज्य, इतिगन्दः पूर्ववत् , इह च दर्शनपूर्वकत्वेऽपि ज्ञानस्य 'म द्विविधश्चतुरष्टभेद'इति गरम्प कृतिः परमार्धानुवृत्या, नथा चतदापं-“कतिविहे णं भंते ! उबओगे पप्णत्ते?, गोयमा ! दुविहे उबओगे पणत्ते, तंजहा- मागागेपभोगे अ अणागागेरोगे अ" इत्यादि, इहापि बहुभेदत्यात् बहुवक्तव्यत्वेनवमुपन्याम इति ॥ संसारिणो मुक्ताश्चेति ॥ १०॥ सूत्रं ।। गम्पन्धकारणं लक्ष्यलक्षणयोः कथंचिद्भेदख्यापनार्थ, उक्ताः सतत्चलक्षणा जीयाः सामान्यतः संसारिणो मुक्ताश्चेति द्विधा, पापवनमुमपानन्त्यल्यापनार्थमिति सूत्रसमुदायार्थः। व्यामार्थमाह-'तेजीवा' अनन्तरोदितलक्षणाः समासत्तः संक्षेपेण द्विविधा विप्रकाराः भवन्ति, संमारिणो मुक्ताव, संमारः--तिर्यइनरनारकामरभवानुभवलक्षणो विद्यते येषां ते संमारिणः, तद्वियुक्ताच मुक्ताः, चन्दः स्वगतानेकभेदममुनपार्थः, आदौ संसारिग्रहणं तत्पूर्वकमुक्तख्यापनार्थ,अनादित्वं तेषां प्रवाहापेक्ष- मित्याचार्गः, आगमिकमेतद्वस्तु, तद्गम्यमेवेति सुधियः॥ 'किं चान्यद्' अनन्तरसूत्रसम्बन्धः, यदाह--- समनस्कामनस्का इति ॥११॥ सूत्रं ।। छतममामनिर्देशान् संमारिण एवोभय(भेद)भाज विद] इनि नियमार्थ, एप सूत्रममुदायार्थः अवयवार्थ त्वाह-समास- नस्त एव प्रशान्ता जीवा इति प्राणिनः संमारिणोऽन्वर्थयोगाद् द्विविधा भवन्ति, द्वैविध्यमेवाह-समनस्काश्च अमनस्काथ, मह मनमा मत्यादिभेदद्रव्यरूपेणेति ममनस्का:-मनःपर्याप्तिमन्तः, नद्रहिता अमनस्काः, मनःपर्याप्तिरहिता इत्यर्थः, तान् पुर- स्तात् संजिनः ममनम्का इति पुरो भविप्पति सूत्रे वक्ष्यामः-व्याख्यास्यामः इति ।। in langs slalomu alata si 19 lelassul1948 yil ·.Unde.. संसारिणस्त्रसस्थावराः ॥१२॥ सूत्रं ।। द्विद्यते संगारिणः, ममाम उभयेषां परस्परसंक्रमार्थ, वसाः स्थावरेषु स्थावराश्च त्रसेपु मृत्वोपजायत इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयार्थ वाह-संसारिणो जीवाः प्राकृतनिरुक्ता द्विविधा भवन्ति, द्वैविध्यमाह-सा स्थावराश्च, परिस्पन्दादिमन्तः त्रसना- मकर्मोदयान यस्सन्तीति प्रमाः, तथा अपरिस्पन्दादिमन्तः स्थावरनामकमोंदयात् तिष्ठन्तीति स्थावरा इति, प्रसग्रहणमादौ सुखग्र- दणाय स्पष्टलिङ्गत्यात् , चः ममुगय इति । अधिकारसूत्रं चैतद् , चतुर्थाध्यायपरिसमाप्तेः संसार्यधिकारादिति ॥ तत्र- पृधिव्यम्बुवनस्पतयः स्थावरा इति ॥ १३ ॥ सूत्रं ।। पृथिल्पादयत्रयोऽप्येकेन्द्रियाः स्थावराः, ममासश्च परस्परसंक्रमज्ञापनार्थः, संसारिणः बसस्थायरा इति यथोद्देशमनिर्देशोऽल्प- वक्तव्यत्वात् म्यावराणामिति मूत्रममुदायार्थः ।। अवयवार्थ त्वाह-'पृथिवीकायिका इत्यादिना,(पृ.४२-१५) पृथिव्येव कायः२ स विद्यते येषां ते पृथिवीकायिकाः,पृथिवी कायो येषां ते पृथिवीकाया इति बहुव्रीहिणा सिद्धेऽपि मच यस्तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहि- निवृत्यर्थी, गौरखरपदरण्यमिति प्रयोगदर्शनाचादोप इति, एवमप्कायिकवनस्पतिकायिकयोरपि द्रष्टव्यं,इतिशब्दोऽर्थपदार्थकः, एवं स्थानशीलतया एते यथोद्दिष्टाः त्रिविधाः स्थावरा जीवा भवन्ति,न तु स्थावरनामकर्मोदयेन,अन्ये हि, तेजोवायोरपि स्थावरत्वादिति, 'तनेत्यादि, तत्र पृथिवीकायोऽनेकविधः-तजातिभेदेनानेकप्रकारः,शुद्धपृथिवी शर्करादिरहिता मृत्तिका, शर्करा-परिलब्धाश्म- शकलोन्मिश्रा वालुका वालुकामिश्रा, आदिशब्दाच्छिलादिपरिग्रहः, 'अप्कायोऽनेकविधो, 'हिमादि' हिमं प्रसिद्धं, आदि- गन्दात् करकादिग्रहः, वनस्पतिकायोऽनेकविधः शैवलादि, शैवलं-जलाश्रयं, आदिशब्दालतादिग्रहः ।। उक्ता अधिकृतस्था- O ·Heturnrelermore चराः, माम्प्रतं प्रमानाद- तेजोवायू द्वीन्द्रियादयश्च वसा इति ॥ १५॥ ॥ सूत्रं ।। विविधाः ग्रमाः-फ्रियानो लन्धितय, तत्र क्रियामङ्गीकृत्य तेजोवायोः सत्वं तथा देशान्तराप्तेः, न लन्धिम् , बसनामक- ोंदपाभापान, इत्यमुपन्यासोऽनेकधर्मात्मक वस्तुनि नद्धर्माणां चित्रप्रवृत्तिनिमित्तभेदसंप्रदर्शनार्थः, x तथा चाह प्राभृतकारः- "परिगप्पिद सिंपुड तत्तिगा य तह तत्तिगति उमेआ। धम्मा भावाण जए विण्णेआ बुद्धिमंतेहिं ॥१॥ पावेयरेहिं सुहसाहणाई जगमुनिभायणं चेय। ममयाहिएमु अ तहा पता य एते जहासंख ॥२॥" मित्यादिः, द्वीन्द्रियादयश्च पंचेन्द्रियावसानाः प्रसाः, अममामफरणं तेजोवायोलन्धित्रमत्वापाफरणार्थमिति, सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'तेजस्कायिका इत्यादिना (पृ.४३-१) नेज एवं कायः २ ग विद्यते येषां ते तेजस्कायिकाः-अंगारादयः,आदिशब्दादचिरादिपरिग्रहः,एवं वायुकायिका-उत्कलिकादयः, आदिगन्दान संझादिग्रहः, द्वे इन्द्रिये येषां ते दीन्द्रियाः-फम्यादयः, एवं त्रीन्द्रियादयोऽपि पिपीलिकाभ्रमरमनुष्या द्रष्टव्याः, इत्येवं क्रियालन्धिभेदेन एते त्रमा भवन्तीति सूत्रार्थः ॥ एते संसारिणः नसाः स्थावराः, मुक्ता अपि जीवा एव, संसारिणो मुक्ता- धेनि वचनान्, त एते कथमित्याकापोहायाह-संसारिणस्नसस्थावराः इत्युक्ते एतदुक्तं भवति---अर्थापत्तिसिद्धमेतत्- मुक्का नैव वस्ग नैव स्थायराः, तल्लक्षणाभावादिति ॥ द्वीन्द्रियादयश्च वसा इत्युक्तमत इहेन्द्रियसंख्यानियमामिधानायाह- पञ्चेन्द्रियाणीति ॥ १५ ।। ।। सूत्रं ॥ गंगारिणो (गां) मंख्ये (ख्यये)ति गत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'पंचेन्द्रिये'त्यादिना (पृ. ४१-६) पंचेन्द्रियाणि ·| भवंति मंमारिणः प्रकर्षणकजीवस्य, आरंभो नियमार्थः, न न्यूनाधिकानि, पष्ठादिप्रतिषेधार्थश्च, पडादौ येषां तानि पडा- दीनि तत्प्रतिषेधार्थव, ननु नियमादेव सिद्धमे, उच्यते, सत्यमेतत्, मनोवागादीनां त्वध्यारोपात् उच्यते कैश्चिदिन्द्रियत्वं तद्-- व्यपोहार्थमेतदिति, सिद्धान्तः-मनः इन्द्रियं न भवत्यनियतार्थत्वात्, एवं वाक्पाणिपादपायूपस्था अपि नेन्द्रियाणि, यागिन्द्रियस्य वाग्योगप्रभवत्वात् अतिप्रमंगात्,पाण्यादीनामपि कायभेदत्वात् आदानादिकार्यनियमाभावाचेतिचर्चितमन्यत्र,इन्द्रि- यत्वार्थमाह-'इन्द्रियेत्यादिना, इन्द्रियम् इंद्रलिङ्गमिति, एतत्सूत्रं व्याचिख्यासुराह-'इन्द्रो जीव' इत्यादि, इन्द्रोजीर आत्मा, कुत इत्याह-सर्वद्रव्यैश्चर्ययोगात्-मद्रव्येषु धर्मादिपु ऐश्वर्ययोगात्, तथा तथा परिभोगेनानादिर्ममारे तत्स्वभारतया | ईश्वरभानयोगात्, अत इंदनाद् इन्द्रः, विपयेपु-शब्दादिषु परमैश्वर्ययोगात् चेतनत्वेन, मत्संवेदनमेव परमैश्वर्य, तद्योगात्, पाशब्दो विकल्पार्थः, एवं च 'तस्य लिङ्गमिन्द्रियमिति' तस्य-जीवस्येन्द्रस लिङ्ग-चिह्न अविनाभाव्यंतल्लीनं तदवगम- कारीन्द्रियमिति, एतदेवात्मारगमहेतुतया अनेकधेत्युपदर्शयन्नाह-'लिंगनादि'त्यादिना, लिगनात्-लिगविषयवेगगमनाद् पिप- यिणो जीवस्य चिह्नमित्यर्थः, एवं इन्द्रदृष्टं, सूचनात् केनलालोकेनोपलभ्य कथनात् , एवमिद्रसृष्टं प्रदर्शनात् तदा तत्कर्मपि- निर्त्तनेन लोके संदर्शनात्, एवमिन्द्रजुष्टं उपलम्भात् जीवसेवनोपलंभयोगात्, एवभिन्द्रदत्तं,व्यञ्जनात् जीवव्यक्तं मद- थक्रियां(प्रति)प्रवर्तत इतिकृत्वा, चः ममुच्चये, जीवस्य लिङ्गमिन्द्रियममिहितार्थनिगमनमेतत् , सुखादयोऽपि जीवलिंगरूपा • न च इन्द्रियमितिकृत्वा यदिन्द्रियं तज्जीलिंगमेव, जीवलिंगं तु स्यादिन्द्रियं स्था( इतरथा वा )स्यात् सुखादीति, एवं संख्यात : इन्द्रियाण्यभिधाय प्रकारतोऽभिधातुमाह- ·MARA द्विविधानीति ॥ १६ ॥ सूत्रम् ॥ अनन्तरोक्तानि पञ्चापीन्द्रियाणि द्विविधानि भवन्तीति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'द्विविधानी'त्यादिना,(पृ.४३-१२) द्विविधानि द्विप्रकाराणि इन्द्रियाणि भवन्ति,सामान्यतः पंचापि,कथमित्याह-द्रव्येन्द्रियाणि वक्ष्यमाणलक्षणानि,भावेन्द्रिया- णि च वक्ष्यमाणलक्षणान्येय, न चैतानि दशैव, जात्यनतिक्रमादिति ॥ एवं वैविध्यमिन्द्रियाणामुपन्यस्य स्वरूपतोऽभिधातुमाह- 'तत्रे'त्यादि, तत्रेति निर्धारणार्थः, निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियमिति ।। १७ ।। सूत्रम् ।। निर्वृत्युपकरणे पुद्गलमये द्रव्येन्द्रियमिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-निवृत्तीन्द्रियमित्यादिना (पृ.४३-१५) निर्व- नं निर्वृत्तिः-प्रतिविशिष्टसंस्थानोपपत्तिः सैवेन्द्रियं निर्वृत्तीन्द्रियं,उपक्रियतेऽनेनेत्युपकरणं एतदेवेन्द्रियं उपकरणेन्द्रियं,चः समुचये, द्विविधमेतद्रव्येन्द्रियं भावेन्द्रियोपकरणत्वात् द्रव्यात्मकत्वाचेति, निर्वृत्तेलक्षणमाह-निवृत्ति'रित्यादिना 'निर्वृत्तिः अंगो- पाङ्गनामकर्मनितितानीति इहाङ्गोपाङ्गनाम-औदारिकादिशरीरत्रयाङ्गोपाङ्गनिर्वर्तकं यदुदयादङ्गोपाङ्गान्युत्पद्यन्ते शिरोड. ल्यादीनि, निर्माणनाम चात्र वर्द्धकिसंस्थानीयं कर्णशप्फुल्याद्यवयवसन्निवेशविशेपरचनायामाहितनैपुण्यमित्याचार्याः, तदित्थ- मंगोपाङ्गनाम्ना प्रतिविशिष्टेन कर्मणा निर्वतितानि-जनितानि, तानि कानीत्याह-'इन्द्रियद्वाराणि' इन्द्रियविपराणि,मावेन्द्रिया- वधानद्वाराणीति भावः, एतानि च नानासंस्थानादीनि,तथा चागमः-"फासिदिए णं भंते ! किंसंठिए पण्णते ?, गोयमा! नाना- संठाणमंठिए पप्णने, जिभिदिएणं किंसटिए पप्णते ?, गोयमा ! खुरप्पसंटिए, घाणिदिए गं भंते ! किंसंठिए पन्नते ?, गो- Amrapali en or mign:

·. अमा ! अतिमुत्तयचंपयसठिए, एवं चखुरिदिए णं भंते ! किसंठिए पण्णते?, गोयमा ! मसूरयचंदसंठिए पण्णत्ते, सोइदिए णं किंसंठिए पण्णचे ?, गोयमा ! कलंयुआपुप्फसंठिए पण्णत्ते" अभ्यन्तरां निवृत्तिमङ्गीकृत्य सर्वाण्यमूनि सूत्राण्यधीतानि, बाह्या पुनर्निर्देनिश्चित्राकारत्वान्नोपनिवडुं शक्या, अथ (पशु) मनुप्यादीनां वाह्यश्रोत्रादिभेदादिति, इममेव अतिक्रान्तभाष्यार्थ पर्याया- न्तरेण स्पष्टयनाह–'कम्में 'त्यादि, कर्मविशेषसंस्कृता इति कर्मविशेपो नामकर्म तस्यापि अङ्गोपाङ्गनाम निर्माणकर्म च आभ्यां संस्कृता-विशिष्टावयपरचनया निर्तिताः शरीरप्रदेशाः औदारिकादीनां त्रयाणां प्रतिविशिष्टा देशाः कर्णशप्फुल्या- दय इति, मुग्धमतिमोहव्यपोहायाह--' निर्माण'त्यादि, निर्माणनाम चाङ्गोपाङ्ग च निर्माणनामाङ्गोपाङ्गे ते प्रत्ययः-कारण यस्याः सा तथाविधा, मूलगुणनिर्वर्तनेत्यर्थः,निगमनमेतत्,नोत्तरगुणनिर्वर्तना,सा हि कर्णवेधयोः प्रलम्वतापादनं चक्षुर्नासिकयोरजन- नस्याम्यामुपकारः वामयादियोगात् जिह्वायाः स्पर्शस्य गन्धादिभिर्विमलत्वकरणमिति, 'इत्यर्थः' इत्येवमों यस्याः प्रवचन:- राख्यात इति,व्याख्याता निर्वृत्तिः,अधुनोपकरणमाह-'उपकरणं वायमभ्यन्तरं च' उपक्रियतेऽनेन निवृत्तीन्द्रियमित्युपकरणं, वाह्यकरणं शकुल्यादीति, तत्र अभ्यन्तरं खड़स्थानीयाया निवृत्तेस्तद्धाराशक्तिकल्लं स्वच्छतरपुद्गलजालनिष्पादितं तदभिन्नदेश- मेवेति, यदधिकृत्याह-'निर्वतितस्येत्यादि, निर्वतितस्य-निष्पादितस्य खावयपविभागेन, निर्वृत्तीन्द्रियस्येति गम्यते, अनु- पघातानुग्रहाभ्यामुपकारीति यदनुपहत्या उपग्रहेण चोपकरोति तदुपकरणेन्द्रियमिति, तथाहि-निवृत्तौ सत्यामपि शक्त्युपपाते न विपयग्रहः,वाहोपकरणघाते च नियमतः शक्त्युपघात इति तत्वाधान्यतो बाह्यमभ्यन्तरं चेत्याह ।। इत्थं द्रव्येन्द्रियमभिधार्यतत्- प्रतिवद्धमेव भावेन्द्रियमाह- ·लव्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमिति ॥ १८॥ भूत्रं ।। लब्धिः-स्पर्शनादीन्द्रियापरणकर्मक्षयोपशमः उपयोगः-प्रणिधानं, एतदुभयं भावेन्द्रियमात्मपरिणतिलक्षणमिति सूत्रसमुदा- यार्थः । अवयवार्य वाह वृत्तिकारः-लन्धिरुपयोगश्च एतद्द्वयं भावेन्द्रियं भवति, आत्मपरिणतिरूपत्वात् , तत्र 'लब्धि- नामे त्यादि (पृ. ४४-५) लाभो लब्धिः प्राप्तिरित्यनान्तर, नामेति वाक्यालकारार्थः, गतिजात्यादिनामकर्मजनितें- ति, गतिजाती आदिर्यस्य तद्गतिजात्यादि गतिजात्यादि च तन्नामकर्म चेति विग्रहः तेन जनिता-निर्वनिता, मनुप्याटेर्भावात् , मनुष्यगतिपंचेन्द्रियजात्यगोपाङ्गादिनामजनितेत्यर्थः,प्रत्यासन्नतरान्तरकारणाभिधित्सयाऽऽह-'क्षयोपशमजनिता चेति साम- या॑त् मतिनानदर्शनावरणक्षयोपशमनिर्वनिता च, ननु च क्षयोपशम एर लब्धिरुक्ता तत्वेन जनिता काऽन्येयम् ?,उच्यते,तन्फल- भूता पानशक्तिरूपैर प्रज्ञा कारणे कायोपचार कृत्वा क्षयोपशम उक्त इत्यदोपः, आसन्नतर कारणमाह-'इन्द्रियाश्रयकर्मोदय- नित्ता च जीवस्य भवतीति इन्द्रियाण्याश्रयः-अवकाशो येपा कर्मणा तानीन्द्रियाश्रयाणि-निर्माणाङ्गोपाङ्गादीनि तदुदयेन- तद्विषाकेन निर्वृत्ता-जनिता वेति, जीवस्यात्मनो लब्धिर्भवतीति सन्छदर्पणतलप्रतिविम्बदृष्टान्तेन, स्वच्छे हि दर्पणतले प्रतिविम्मोदयो भाति न मलीमसे, तथा निर्माणाङ्गोपागादेरत्यन्तविमलतद्योग्यपुद्गलद्रव्यनिर्मापितानीन्द्रियाणि तस्याः क्षयो- पशमलन्धेः गनुलम्मनमुपयच्छति-कारणता निभ्रतीति,सैपा लन्धि कारणनयाऽपेक्षा पंचप्रकारा भवति,तद्यथा-स्पर्शनेन्द्रियादि-| लब्धिमाप्य,यथा तत् पंचविधत्तं तस्याः तथा दयते स्पृष्टिः स्पर्शनं,स्पर्शनं च तदिन्द्रियं चेति स्पर्शनेन्द्रियमेतदेव लब्धिः स्पर्श-| नेन्द्रिपलन्धिा-शीतोष्णादिस्पर्शपरिज्ञानसाम य॑मनमिव्यक्तोपयोगात्मतेतियावत् , एर जिह्वेन्द्रियादिलब्धयोऽपि वान्याः, इतिश- .

·लब्धारयत्तामावदयति ॥ उक्ता लन्धिः, अधुनोपयोगमाह- उपयोगः स्पर्शादिप्विति ।। १९ ।। सूत्रं ।। उपयोगो-ज्ञानादिव्यापार स्पर्शादिविषय इति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थमाह-'स्पर्शादिग्वि'त्यादि, स्पर्शादिपु पञ्चसु विषयेषु 'मतिज्ञानोपयोगों मतिज्ञानव्यापारः उपयोगः, इत्येवमों यस्य प्रवचनज्ञैराख्यातः, उपयोगः स्पर्शादिपु परमाणोरपि भवति स च भावेन्द्रियाधिकारात्तस्य चाजीवलक्षणत्वात् नेहाधिक्रियत इत्याह-'उक्तमेत'दित्यादि,अभिहितमेतत् प्राग् उपयोगः- चैतन्यपरिणामो लक्षणं-चैशेषिकं जीवस्य, जीवलिङ्गं चेन्द्रियमिति परमाणूपयोगाप्रसंगः, अत एवाह-उपयोगो-ज्ञानादिरूप- चैतन्यपरिणामः, अयं चावध्यादिरूपोऽपि भवतीत्याह-प्रणिधान-अवहितमनस्कत्वं, एतदपि भावनापेक्षयाऽवध्यादिसाधारण- मेवेत्याह-आयोगः स्वविषयमर्यादया स्पर्शादिष्वेव, एवमप्यधिकरणत्वमवध्युपयोगस्येत्यत आह-तद्भावः, उपयोगो-लाञ्छ-| नं जीवस्य स्पर्शायुपलम्भभावात्, 'परिणाम इत्यर्थः', परिणमनं परिणामः-तत्तदुपयोगाधिकरणस्यैव तथाभाव इति योऽर्थः,उप- योगप्रवृत्तौ क्रममाह-एपां चेत्यादिना, एपां चेति व्याख्यातस्वरूपाणां निर्वृत्त्युपकरणलब्ध्युपयोगेन्द्रियाणां प्रवृत्तावयं क्रमः- यदुत सत्यां निवृत्तौ तु उक्तलक्षणायां उपकरणोपयोगी भवतः-उक्तलक्षणावेव,निर्वृत्याश्रयत्वादुपकरणस्य तत्प्रभवत्वात् श्रोत्राथुपयोगस्येति, सत्यां च लन्धौ श्रोत्रादिक्षयोपशमरूपायां निर्वृत्युपकरणोपयोगा भवन्ति, कर्मविशेषसंस्कृतप्रदेशभावे कर्णशष्कुल्यादिभावात्, तदभावे अभावात्, तथा.चाह-निर्वृत्त्यादीनामेकतराभावे विपयालोचनं न भवति ॥ तदेवं द्रव्य- भावतयेन्द्रियाणां विभागमुपदर्य तन्नामादर्शनायाह-'अत्राहे त्यादि,अत्रावसरे शिष्य आह-उक्तं भवता प्राक्-पंचेन्द्रि- ·Ing-anala याणि अग्न्यया, तन् कानि नानि नाम्ना इन्द्रिपाणीत्युच्यतां, एवं पूर्वपक्षमाशंक्याह-उच्यते, स्पर्शनरसनघाणचक्षुःभोवाणीति ॥२०॥ सूत्र। स्पर्धनादीनि पंचेद्रियाणीति पनसमुदायार्थः। अवयवार्थस्तु-'स्पर्शन' मित्यादि (पृ-४५-४) स्पृश्यतेऽनेनेति स्पर्शनं, एवं रस्पने मापते दृश्यने, श्रूयनेऽनेनेति श्रोत्रं, इत्यतानि पंचेन्द्रियाणि ज्ञानादिकार्यनिष्पत्तौ छमस्थजीवस्य करणानि,पंचेति संख्या- नियमः, पंच, लोकममयमिद्धत्वात् उपन्यामश्चैषां मिथ्या, नैवमेवैकेन्द्रियाणि (दीनामभावादिति) एतेषामेव विषयानाह- स्पर्शरसगंधवर्णशब्दास्तेपामर्था इति ॥२१॥ सूत्रं । यथोपन्यस्तेन्द्रियाणां स्पर्मादयो विपया इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थस्तु एतेषामिन्द्रियाणामनन्तरोपन्यस्तानामेते-अधि- जनयोक्ताः स्पदियः स्पृश्यतेऽसाविति स्पर्शः, एवं रमादिष्वपि वाच्यं, अर्यमाणत्वाद्विपया भवन्ति, यथासंख्यं, न संकरव्य- निरूराम्पा, अममामकरणं इन्द्रियार्थयोर्मेदजापनार्थमिति ।। थुतमनिन्द्रियस्येति ।। २२।। सूत्रं। मम्पन्धानमिधानमेकाधिकारत्येन तदनर्थकत्वापचेः,भावश्रुतं मनसोऽर्थ इति सूत्रसमुदायार्थः । अवययार्थ त्याह-'श्रुतज्ञान'- मित्यादिना (पृ.४५-८) श्रुतज्ञानमिति जानमेव, न शब्दः,श्रोत्रार्थत्वात् , द्विविधमङ्गवाह्यमनान्तर्गतं अनेकद्वादश विधमिति, आपमनेकभेदमावश्यकादिभेदात् इतरद्-द्वादशभेदमाचारादिभेदेन इदं नोइन्द्रियस्य-मनसोऽर्थ इति-मनसो विषयः,तथाहि- मामापिकादिशन्दग्रहणममनन्तरं तदर्थनः तदात्मपरिणामादिरूपं यथा मनसोपलभत इति भावनीयं, यथोदितथुतपरिग्रहस्त्वholdun na la frase ganhdin enorialaatamirler ·निन्द्रियप्राधान्यग्च्यापनाय न नियमार्थ, श्रुतमात्रस्य एकेन्द्रियादीनामनिन्द्रियाभावेऽपि भावादिति ।। सूत्रान्तरसम्बन्धायाह- 'अत्राहे त्यादि, अत्राह व्युत्पन्नचोदकः-उक्तं भवता, ग्रन्थकारपूजावचनमेतत् , किमुक्तमित्याह-पृथिव्यम्बुवनस्पतितेजो- वाययो द्वीन्द्रियादयश्च चत्वारः इनि जीवनिकायाः-जीवसंघाताः सामान्येन 'पंचेन्द्रियाणि चेति स्पर्शनादीनि, तत् किं कस्य पृधिव्यादेः इन्द्रियमिति?, एवं पृष्टः सन्नाह ग्रन्धकारः-'अत्रोच्यते'- वाय्वन्तानामेकमिति ॥ २३ ।। सूत्रं ।। वारयन्तानां यथोपन्यस्तजीवानामेकमिन्द्रियमिति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थस्त्वयं-पृथिव्यादीनां वाय्वन्तानां प्रागुप- न्यस्तानां 'पृधिव्यम्बुवनस्पतयः स्थावराः' 'तेजोवायू द्वीन्द्रियादयश्च त्रमा' इति सूत्रद्वयेन जीवनिकायानामिति पूर्ववत् एकमेवे- न्द्रियं व्यक्तिरूपेण,तच न जायते कतमदित्यत आह-सूत्रक्रमप्रामाण्यात्-इन्द्रियसूत्रक्रमस्य प्रमाणभावेन,प्रथमं स्पर्शनमेवेत्यर्थः, स्पर्गनरमनेत्यादिवचनात् , न चासिद्धः एकशब्दः प्रथमार्थे, एको गोत्र इत्यादिप्रयोगदर्शनादिति ।। तथा- कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानीति ॥ २४ ।। सूत्रं ॥ कम्यादीनामिति प्रत्येकमादिशब्दग्रहणात् (कृम्यादिप्रकारा जीवा इति ग्राह्यं तेषां) एकैकवृद्धानीन्द्रियाणीति सूत्रसमुदायार्थः । अयययार्थ वाह-'कृम्यादीना'मित्यादि, (पृ. ४५-१६) स्पष्टं यावन्मनुष्यादीनां चेति, एकैकवृद्धानीत्युक्तेऽपि संदेह एव क्रम इत्याह-'यथासंग्ख्यं येन क्रमेणोपन्यस्तानि तमेवोररीकृत्यैकैकवृद्धानीन्द्रियाणि भवन्ति, न क्रमोल्लङ्घनेन, एतदेव स्पष्टयन्नाह- 'यथाक्रम मिति, यथोपन्याम, एतदाह-तद्यथेत्यादिना, कृम्यादीनां कृमिप्रकाराणां, आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात् , आपादिका- ·दयः प्रायः प्रमिद्वाः, पपामेकेन्द्रियेभ्यः पृधिव्यादिन्यः एकेन पद्धे किमित्याह-स्पर्शनेन्द्रिये सति रमनेन्द्रिये वृद्ध, 'ततोऽपी- त्यादि, ततो-दीन्द्रियेभ्यः एकन वृद्धानि पिपीलिकादीनां त्रीणि स्पर्शनरमनघ्राणानि भवन्ति, 'ततः'त्रीन्द्रियेभ्य एकेन वृद्धानि भ्रमगदीनां चत्वारि पर्शनादीनि भवन्ति, शेपाणां च तिर्यग्योनिजानामुक्तव्यतिरिक्तानां, एतानेव विशेपेणाह-मत्स्योरगभुज- गपक्षिचतुष्पदानां-जलचरस्थलचरखचरणामित्यर्थः, तथा मर्वेषां च सामान्येन नारकमनुष्पदेवानां पंचेन्द्रियाणि स्पर्श- नादीनि गर्राण्येवेति । अत्राहोक्तमित्यादिः सम्बन्धग्रन्धः, अत्रेन्द्रियनोइन्द्रियाधिकारे आह व्युत्पन्नचोदकः-उक्तं भवता इहैव गाग, किमित्याह-द्विविधा जीवा:-द्विप्रकाराः प्राणिनः ममनस्का अमनस्काति, संसारिणः सामान्येन,तत्र तेषु के ममनस्का अर्थात के वा अमनम्का इति चोदकामिप्रायमाशंक्याह-अत्रोच्यते- संज्ञिनः समनस्का इति ।। २५ ॥ सूत्रं ।। मंजिनो दीर्घकालिक्युपदेशेन ये ते ममनस्का इति मूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थमाह-संप्रधारणे' त्यादिना (पृ.४६-१३) मंधारणमालोचनं कालिकं गृह्यते करोम्यहं कृतवानहं करिष्येऽहमित्येवंरूपं तदेव मंज्ञा तस्यां मंगधारणसंज्ञायां-दीर्घकालिक्या, गत्यां मंजिनो जीया इति, मंत्रा विद्यते येषां ते मंज्ञिनः, जीवाः-प्राणिनः ममनस्का भवन्ति, विशिष्टमनःपर्याप्तिमन्त इत्यर्थः, हेतुवादरष्टिपादोपदेगमवाव्यरच्छेदार्थ एतत् , तथा आगमरूढः, एतान् वस्तुनामग्राहमाह-'मर्वे नारकदेवा'इति, क्रियसामा- न्यादित्यमुपन्यामः, मर्यनारका रत्नप्रभादिभेदेन मर्वदेवा भवनबास्पादयः, गर्भव्युत्क्रान्तयश्चमनुप्या इति, संमूर्छनजव्यव- कटेदार्थमेतत् , तिर्यग्योनिजास्तु केचिदिति, गोमहिप्याइयो गर्भव्युत्क्रान्ता य एव ईहापोहयुक्ता इति ईहापोहाभ्यां युक्ताः , ·-term at FANARTHIARINARTHI इहापोहयुक्ताः, एते हि, 'गुणदोपविचारणात्मिका मिति 'गुणदोषविचारणमात्मा-स्वरूपं यस्याः सा तथाविधा तां संप्रधा- रणसंज्ञां प्रति-ताममिमुखीकृत्य संज्ञिनो विवक्षिताः-चक्तुमभिप्रेताः, धनवन्त इव महाधनेन, रूपवन्त इव सुंदरेण, इत्थं चैतद्, 'अन्यथा ही'त्यादि, अन्यथा-एवमनभ्युपगम्यमाने यस्मात् 'आहारे'त्यादि,आहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाभिः, तत्रामद्वेदनीयोदयादोजोलोमप्रक्षेपभेदेनाहारामिलापपूर्वकमेव विशिष्टपुद्गलग्रहणमाहारः संज्ञा नाम परिज्ञानं तद्विषयमाहारमभ्य- हरामीति, मोहनीयोदयात् सात्म (अस्वास्थ्य) लक्षणा भयसंज्ञा-भयपरिज्ञानं विभेमीति,पुरुषादिवेदोदयाद् दिव्यौदारिकशरीरसं- चन्धाभिलापासेवने मैथुनसंज्ञा, ततोऽन्यथा वापि, मूर्छालक्षणा परिग्रहसंज्ञा, भावतोऽभिप्वङ्गो मूछेति, क्रोधादिसंज्ञोपलक्षण- मेतत्, एकेन्द्रियाणामपि दशविधसंज्ञाभिधानात् , अत एवाह-सर्व एव जीवाः पृथिव्यादयः संज्ञिन इति प्राप्नुवन्ति, संज्ञामा- प्रयोगात्, कार्पापणेन धनपतिवत् मूर्तिमात्रेण रूपत्वे(वद्वे)ति, न चैतदेवम् , आगमादिविरोधादिति ।। विग्रहगतौ कर्मयोग इति ॥२६॥ सूत्रं ॥ तत्रान्तरे विग्रहगतो कर्मयोग एव भवति, संझिनोभिलक्ष्येति प्रक्रमः, एवं संवन्धानभिधानमिति सूत्रसमुदायार्थः। अव- यवार्थ त्याह-'विग्रहगतिसमापन्नस्य जीवस्ये त्यत्र विग्रहो-चक्र विग्रहेण समायुक्ता गतिविग्रहगतिरिति अश्वरथन्यायेन, विग्रहप्रधाना वा गतिर्विग्रहगतिः, शाकपार्थिवादिवत् , तां समापन्नः शरीरत्यागेन विप्राण (दाणे) भिन्नदेशं शरीरं ग्रहीतुमुद्यतस्य जीवस्य प्राणिनः कर्मकृत एव योगो भवति इति, कर्मशब्देन काष्टकमुच्यते, तत्कृत एव व्यापारो भवति, अव- धारणादौदारिकादियोगव्यवच्छेदः, स्पष्टतरममन्देहार्थमाह-कर्मशरीरयोग इत्यर्थः, कम्मच शरीरं कर्मशरीरं तद्व्यापार In my rnit any am ·पामयोःम प्राननाराज्यातः, अन्यत्र तु यक्रगनि मुक्त्या मामान्येन 'यथोक'इति यथा-येन प्रकारेण उक्तः 'कायवाङ्म- नो गोग इनि पादाकारः म नया भवतीति, तुशब्दो विशेषणार्थः, ऋजुगतिं स्वशरीरोत्पादं एकविग्रहां च विग्रहगति मुक्त्वा, सानुगतो दि पूगिरीररियोगोत्यापिनप्रयत्नविशेषादेव गतिरिष्यते, धनुाविमोक्षाहितसंस्कारेपुगभनवत्, औदारिकादिमिश्रः नुलानामोनामा म्भूलनयाभेदान् ,म्पशरीरोत्पादेशप तथा मंहरणतो वीजाकुरादिभावे भावोचरप्राप्तावित्थंभूत एव, एकविग्रहाया- मपि गौ पूपिरशरीग्ग्रहणमोक्षयोरित्थंभूत एवेति भावनीयं, तदेवमिहेदमुच्यते-नानादिशरीरमिश्र एवेति नियमः एवं च रिग्रहगती कर्मयोग पर भगति, नतु विग्रहगतायेर कर्मयोगः,कैवलिममुद्घाते चतुर्थपंचमतृतीयसमयेषु तद्भावात्, विग्रहगता- गप्परिग्रहापामभापान, ननद च्याप्तिर्विवक्षिता, तिलतलवत् शुंठीकटुफत्ववद्वा, किंतु विषयः खे शकुनिवत् उदके मत्स्यवद्वेति ॥ अरि मनि विग्रह इनि ननिरन्धनमाह- अनुश्रेणि गतिरिति ॥ २७ ॥ सूत्रं ॥ आध्यं व्यापारमधिकृत्य मंचद्धमेवेति सम्बन्धानभिधानं,श्रेणीमनु अनुश्रेणि श्रेणी-आत्मानुमारिणी गतिमतां गतिरिति सूत्रममु- दागाधः, अपरार्थमाह-'मर्या गति रित्यादिना(पृ.४७-४) मर्या-ऊर्ध्वमधस्तिर्यग् गतिः-देशान्तराप्तिफला क्रिया, जीवानां मंमारिणां पुदालानां प-परमाण्यादीनां गतिमम्भवाद, पुद्गलमभिगृहय प्रोक्तं सूत्रकारस, उत्तरसूत्रे जीवग्रहणान्यथाऽनुपपत्तेः, प्यारोदामागदिनि भावनीयं, 'आकाशप्रदेशानुनेणि भवती'ति, जीवपुद्गलावगाहलक्षणमाकाशं तस्य प्रदेशाः सर्वलघव- पदयपयाः, निर्षिभागा भागा इत्यर्थः,तेपामनुश्रेणि श्रेणेरनु भवति तथा,तदनुसारेणेत्यर्थः, अत्र जीवानां स्वशरीरावगाहनमा- ·गप्रदेशा पंक्तिः श्रणिरुच्यते, पुद्गलानां त्वेकप्रदेशादिरूपा, अनन्तप्रदेशिकानामप्येकाकाशप्रदेश एव स्थानात् , व्यतिरेकमाह- 'विश्रेणिन भवतीति गतिनियम'इति, अत्रोक्तलक्षणायाः श्रेणेविंगता या गतिः सा विश्रेणिः, इयं च न भवति, जीवानां - कर्मपारतन्त्र्यमन्तरेण पुद्गलाना च परप्रयोगविरहेण तथास्वभावत्वात् गतिनियम एवं ॥ तथा चाह- अविग्रहा जीवस्येति ॥ २८ ॥ सूत्रं ॥ खरूपावस्थितस्य जीवस्याविग्रहैव गतिर्भवतीति सूत्रसमुदायार्थः । एनमेवाह वृत्तिकार:-सिद्धयमानगतिः जीवस्य निय- तमविग्रा भवति, इह सेधनशक्तिः सिद्धयमानः सेधनशीलो वा तस्य गतिः पूर्वयोगाद् अलावादिदृष्टान्तसिद्धा सिद्धथमान- गतिः 'जीवस्येति भूतपूर्वगत्या जीनता, नियतं-सर्वकालमेव अविग्रहा-मज्वेव भवतीति ॥ न चैवं विग्रहगतेरभाव एवेत्याह- विग्रहवती च संसारिणः प्राक् चतुर्य इति ॥ २९॥ सूत्रं ॥ विग्रहवती च, चन्दात् अविग्रहा च, संसारिणो, जीवस्येति वर्तते, 'प्राक् चतुर्थ्य'इति चतुभ्यो विग्रहेभ्यः प्राक् निर्विग्रहा प्रकर्षतः, प्राशब्दस्य मर्यादाभिधायित्वादिति सूत्रसमुदायार्थः। अपयवार्थस्तु 'जात्यन्तरेत्यादि(पृ. ४७-९)जात्यन्तरसंक्रां- .. ताविति जननं जातिर्जन्मेत्यनान्तर, जातेरन्या जातिर्जात्यन्तर तस्मिन् संक्रान्तावित्यर्थः, संसारिणो जीवस्य-एकेन्द्रियादेः, । किमित्याह-विग्रहवती चाविग्रहाच गतिर्भवतीति,न विग्रवतीत्यन्ये,अविग्रहा च वक्ररहिता गतिर्भवति,वका वा वक्रे- त्यर्थः, किमित्यत आह-उपपातक्षेत्रवशात् जन्मक्षेत्रसामर्थेन, 'तिर्यगूलमधश्च प्राक् चतुर्व्य'इति सर्वत्र दिक्षु विदिक्षु या जन्मपरिग्रहं कुर्वतः, प्राक् चतुर्य इति चतुभ्यो विग्रहेभ्यः प्रागित्युक्तं, कार्यवशादसकृदुपन्यस्तोऽयं सूत्रावयव इत्येनं ·. व्यानिग्यामुराह-'येपा'मित्यादि, येषां जीयानां विग्रहवती उपपातक्षेत्रवशाद् भवति तेषां विग्रहा-वक्ररूपाः प्राक् चतुभ्यों भान्ति, अनिशान्तभाप्यार्थ व्यकिमापादयन्नाह-'अविग्रहा' इत्यादि, अविग्रहा समश्रेणिस्थानोपपाते, एकविग्रहा एकर- पालनाप्यरिश्रेगिम्धानोपपाते द्विविग्रहा द्विवक्रवलनाप्यविश्रेणिस्थानोपपाते त्रिविग्रहा विवक्रवलनाप्यविश्रेणिस्थानोपपाते, म्यापना नेपं,इत्येवमेता अरिग्रहा या चतुःसमयपरा इति चतुसमयाः परा यासां ताः चतुःसमयपराः चतुर्विधाश्चतुष्प्रकारा गतयो भवन्ति, प्रक्रमाजीगनामिति, नियमार्थमेतदित्यत आह–'परतो न सम्भवन्ति' परतः चतु:समयपराया गतेः। न मम्मपन्ति, एवंममयाः का गतयः, इदं च पूर्वशरीरपिच्छेदात् (छेदौ) मंकजलौकागतिभ्यां भावनीयौ, आसां च गतीनां मध्ये नारकादीनामविग्रहकद्विविग्रहा एर भान्ति, एकेन्द्रियाणां त्रिविग्रहा वेतराश्चेति, लोकनाडीवाह्यतोऽपि तद्राहिस्तदुत्पत्तेः, परमपि कि परनो न मम्भर इत्याह-'प्रतिघातभावात्' अनुश्रेणिगताविति क्रमः, ततश्चानुश्रेणिगती प्राप्यस्थानं प्रति चतु:- ममयगमनम्भावस्वान् प्रतिघानः, निग्रहान्तरादेव तसिद्धिर्भविष्यतीत्याह-'विग्रहनिमित्ताभावाच' मर्वलोकेऽपि, प्रक्रमात अधिरपिग्रहापेक्षमेतन, विग्रहान्तरनिमित्ताभावाचेत्यर्थः, न चैतदनार्प, यथोक्तं-"अपजत्तसुहुमपुढविकाइए णं भंते ! इहलोग-10 गेलनारीए पाहिरिल्ले खेत्ते अपजत्तसुदुमपुढविकाइयत्ताए उपरजित्तए से णं भंते कइममइएणं निग्गहेणं उक्नजेजा?, गोयमा! निगमइएण या उनमइएण या दिग्गहेण उपजेजा," चत्वारथ समयास्त्रिबकायामेव गतौ मम्भनन्तीत्यागमानुवादः, अन्य- स्वाह-पंचममयाऽपि गतिः सम्भाति,यः किल प्राणी महातमःप्रभापृथिवीविदि गव्यवस्थितः कालं करोति चाह्यलोकपिदिशि चोत्प- रस्पते तस्य पंचममयाऽपि गतिरपश्यं भवति, तथा लोकनिफुटततदपरोत्पत्तेरिति, एके त्वाचार्याः केचिदाहुः कदाचित्केयं भवति ।

·HTTTIM न ग्रन्धकृतोपन्यस्ताः,प्रायः प्रवृत्तिविषयत्वाद् ग्रन्थस्येति,तत्रैतदेव प्रमाणं,अधिकृतविग्रहस्वरूपमाह-'विग्रहो वक्रित मिति विग्रहो भवक्रितमुच्यते, विग्रहशब्दं पर्यायान्तरैराह-विग्रह'इत्यादिना,विग्रहणं विग्रहः वक्रितमित्यर्थः,एवमवग्रहः श्रेषयन्तरसंक्रान्ति:- श्रेणेरन्या श्रेणिः श्रेण्यन्तरं तत्र संक्रान्तिरित्यर्थः, पर्यायशब्दाः एत इत्यर्थः,अधुना पुद्गलमधिकृत्य निर्देशमाह-पुद्गलानामप्ये- वमेवेति यथा संसारिणां च जीवानां चतस्रो गतयः अनन्तरमुक्ताः तथा पुद्गलानामपि-परमाण्वादीनां विश्रसाप्रयोगाभ्यां भाव- नीया इति, शरीरिणां चेत्यादि शरीरिणां च-औदारिकादिशरीरिणां विग्रहादिगतौ कार्मणशरीराभिधानात् जीवादीनां, किमि- त्याह-विग्रहवती चाविग्रहा वेनि न कश्चिद्भेदः, कुत इत्याह-'प्रयोगपरिणामवशाद' स्वप्रयत्नापेक्षः प्रयोगः, परिणाम- स्तु विश्रसापरिणामः, एतद्वशाद्-एतत्मामर्थेन, मा भूत् सर्वसाधर्म्यमित्यतिदिष्टापवादमाह-'न तु तत्र विग्रहनियम'इति न पुनस्तत्र-अधिकृतशरीरपक्षे विग्रहनियम इति, अल्पा या बहवो वा यथोक्तविग्रहेभ्यस्तथा नियमनिमित्ताभावादिति ।। 'अत्राहे- त्यादि सूत्रान्तरसम्बन्धग्रन्थः, अत्र-विग्रहाधिकारे पर आह--'अथ विग्रहस्य किं परिमाण'मिति कियता कालेनाधिकृत- विग्रहो जायत इति प्रश्नार्थः, एतदाशंक्याह-'अत्रोच्यत इत्यादि(पृ. ४७-१८) क्षेत्रतो भाज्य' विग्रहपरिमाणे, एकादिप्रदेश- भारित्वात् क्षेत्रस्य, फालतस्तु किमित्याह- एकसमयोऽविग्रह इति ।। ३० ।। सूत्रं ।। एक: ममयो व्यवधायको यस्य स एकममयोऽविग्रहो भवति, एकसमयेनातिकान्तेन वाया गर्भावादिति सूत्रममुदायार्थः, अवपवान्याह-'एफसमयोचिग्रहो)भवतीत्यादि,भाप्य,(पृ.४८-२) कोऽस्यार्थः १ इति, भवान्तराले वर्जितायां जन्तोर्गति- ·| पग्निमिनसक्रममयेनानिकान्लेन वका गति येत इति, एकसमयोऽविग्रहो भवतीत्युच्यते, न स्वयं नियमः, सर्वस्पावश्यं समया- निकमेग मरिनगं, पदाह-'अविग्रदा गति:' प्रज्वेव लोकान्तमपि यावत् एकसमयेन भवत्युपपातक्षेत्रवशेन, अपिच-अत्रा- रिग्रहण एकममयत्वमुपलक्षणं, यदाह-'एकविग्रहे 'त्यादि, एकविग्रहा गतिः द्वाम्यां समयाभ्यां भवति, पूर्वापरसमयावधिक- या पिग्रहम्प, एवं द्विपिग्रहा गनियिमिसिविग्रहा चतुभिरिति, 'अत्र भंगप्ररूपणा' यथोदितसमयविकल्पभावना कार्या,साच मानि ।। नत्र- एकं द्वौ वाऽनाहारक इति ॥ ३१ ॥ ॥ सूत्रं ॥ मंपदमेर, गमुद्रापार्थः प्रस्टः, अवयवार्थ त्याह माष्यकृत्-'विग्रहे 'त्यादिना (पृ.४८-६) विग्रहगतिमुक्तलक्षणां समा- पनः-ग्रामोजीयः-प्राणी.किमित्याह-एकंया समयं द्विविग्रहायां मध्यमं 'द्वौ वा समयो'त्रिविग्रहायां मध्यमावेव अनाहारको भानि, पूपिरमगरमोधग्रहणमस्पर्शभावेन, अत एवैकममयायां न भवति, तत्संस्पर्शयोगात्, तदिह विग्रहगतिसमापद्धो विग्र- दापपेक्ष पर गृपने, न मामान्येन, तत्रामम्भवादिति, वाशब्दो विकल्पार्थे, कदाचिदेकं कदाचिद् द्वाविति, अपरे वाशब्दस्त्री- चलमिदधनि, एतदपि पंचममयपरायां गतायुक्तपदविरुद्धमिति, अनाहारकत्वं चेहौजादित्रिविधाहारनिषेधतः, कर्मपुद्गलन- गंतु गदाप्यस्त्येव, योगादिहेतुभावान्, चर्पणममयसमादीप्तगच्छनाराचोदकग्रहणयदित्याचार्याः, शेपकालमनुसमयं प्पतिरिक्तमनुसमयमपिदेनाहारपति-अभ्पवहरति उत्पनिसमयादारभ्यान्तर्मुहूर्तिकेणौजाहारेण पश्चादाभवक्षयाल्लोमाहारेण कथित झादाचिकेन कारलिकेनेति, आह-'क'मित्यादि, कथं-केन प्रकारेणेकं द्वौ वा समयावनाहारकोऽयं, न यह निति, MITIERTILIPATHIDNITIHAR ·न पुनरतो बहुनरान् , इत्येवं पूर्वपक्षमाशंक्याह-'अत्रेत्यादि (पृ.४८-९) अत्र प्रश्ने भंगमरूपणेति, विकल्पविभावना कार्या, अमौ च कृतय द्विविग्रहायामेकं त्रिविग्रहायां द्वावित्यनेन । 'अत्राहे त्यादि सूत्रान्तरसम्बन्धग्रन्थः, अत्रावसरे चोदक आह-एव- मुक्तेन प्रकारेण इदानीं भवक्षये सति मरण इत्यर्थः, जीवः प्राणी अविग्रहया उक्तलक्षणया विग्रहगत्या वा उक्तलक्षण- येय गत्या गतः उपपचिदेशं प्राप्तः 'कथं पुनर्जायते' केन प्रकारेण पुनः प्रादुर्भवतीति प्रश्ने सत्याह-'अत्रोच्यते, उपपात- क्षेत्र' जन्मस्थानं 'खकर्मवशात्' पूर्वोपात्तकर्मसामयेनैवायाते, नेश्वरादिवशेन,किमित्याह-'शरीरार्थ' औदारिकादिशरीर- निप्पादनाय 'पुद्गलग्रहणं करोति' औदारिकादिशरीरप्रायोग्यद्रव्यादानं करोति, अथ कथमज्ञः सन् तथा करोतीत्याह-'सकपा- यत्या दित्यादि,मकपायत्वात् कारणाजीवः कर्मयोग्यान् मनुष्यादिभावेन निर्वर्तनीयस्य कर्मण उचितान् पुद्गलानादत्ते-गृह्णाति, इतिशब्दः हेती, अतः कर्मणः तत्स्वभावतया अधिकृतपुद्गलग्रहणं करोति, तथा 'कायवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् (५-१९)उपकार इति वक्ष्यति, एवं 'नामप्रत्ययात् सर्वतो योगविशेषादि (८-२४)ति वक्ष्यते, इत ऊर्च, 'तजन्मे'- त्यादि, यत्नदित्यं न्यायसिद्धं शरीरार्थ पुद्गलग्रहणं तअन्मेति, तदेवं जायत इति, तच त्रिविधं जन्म, तद्यथेत्युपन्यामार्थः, सम्मूछनग पपाता जन्मेति ।। ३२ ॥ सूत्र ।। समुदायार्थः प्रकटः । अवयवार्थस्तु-सम्मूर्छनं गर्भ उपपात इति, एतत् त्रिविधं जन्मेत्येतावती वृत्तिः सूत्रस्य, इह मम्मामात्रं संमूर्छनं उत्पत्तिस्थानस्थतदुचितपुद्गलोपमर्दैन शरीरबद्धसंध्यात्मपरिणामरूपकृम्यादिसन्मूर्छनवत् ,गर्भ इति स्त्रीयो- नौ शुक्रशोणितपुद्गलादानं, गर्भणं गर्भः, मन्मूर्छनविलक्षणोऽयं, व्यतिरिक्तागंतुकशुक्रशोणितपुद्गलग्रहणात् ; उपपातस्तूपपातक्षेत्र- ·माननिमिनः प्रच्छदपटाईरुपरि देवदूष्पायधो बैंक्रियशरीरणायोग्यद्रव्यादानादिति,एतेन नरककुटोपपात उक्तो वेदितव्यः, पूर्ववि- भगभायं, आगन्तुरशुक्रशोणितादिकल्पपुद्गलाग्रहणात् , तत्स्थतद्योग्यग्रहणादिति, एवमेवं त्रिविधं सम्मुर्छनजन्म गर्भजन्म उप- पानजन्म न, शरीरतया आत्मलाभ इत्यर्थः, इह चादौ मम्मूर्छनजन्म प्रत्यक्षबहुस्वामित्वात् , तदनु गर्भजन्म, प्रत्यक्षौदारिकशरी- रसाधान् , तन उपपानजन्म स्वामिधात् ॥३२॥ सचित्तशीतसंवृत्ताः सेतरा मिश्राश्चैकैकशस्तद्योनय इति ॥३३ ।। सूत्रं ।। मम्ममेर, मचित्तशीनसंवृत्ता मूलभेदेन सेतराः-मप्रतिपक्षा मिश्राश्च उभययोगतः कैकश:-एकैकाः मप्रतिपक्षा मिश्राश्च तधोनयो-जन्मग्रत्यक्षौदारिफयोनय इति मूनसमुदायार्थः, अपयवार्थ त्वाह-संसार'इत्यादिना (पृ. ४८-८९) संमारे चतु-||-- गनिरपि जीवानां प्राणिना अस्स-अनन्तरोदितस्य निधिस्य जन्मनः सन्मूर्छनादेः एताः सचित्तादयः सचित्तशीतसंवृत्ताः सप्रतिपक्षा इति मह प्रतिपक्षः-अचिनोष्णासवृत्तैः मप्रतिपक्षाः, मिश्राश्च द्वयैकीभावे, तद्यथा-मचित्ताचित्ता शीतोष्णा संव-| नरिएना, चः समुचये, फैिकशः एस्का, सचित्तादीना सेतराः एकैका मिथा इति योनयो भवन्ति, एमेता ना योनयः, युपन्ति-मिश्रीभवन्ति अजन्महेतुद्रव्याणि कार्मणेन महेति योनयः-उत्पत्तिस्थानानि,अमुमेनार्थ स्पष्टयन्नाह-'तद्यथेत्यादिना, सचित्ता-जीवनदेगाधिष्ठिता अचित्ता-तद्विपरीता सचिनाचित्ता-उभयस्वभाना शीता शिशिरा उष्णा विपरीता शीतोप्या-उभ- पम्यभारा संवृत्ता-प्रच्छन्ना विवृत्ता-विपरीता उभयरूपा मिश्रति, इदानीमासा मध्ये यस्य या भवति तदेतदाह-तत्र नारक- दंगानामचित्ता योनिः परजीवप्रदेगानविष्टिता,गर्भजानां तिर्यड्मनुष्याणा मिश्रा,विविधाऽन्येपामिति उक्तव्यतिरिक्तानां । 4 ·area संमूनजन्मनां जिर्यग्मनुष्याणामिति, गोम्यादीनां सचिचा, गोकम्यादीनामेव तथाविधप्राणोद्भवानां मिश्रेति, एवं गर्भजन्मनां मनुप्यादीनां देवानां शीतोष्णा माधारणा, तेजस्कायस्य-अग्नेः उष्णा प्रतीतेव, त्रिविधाऽन्येषामुक्तव्यतिरिक्तानां सम्मूर्छ- नजन्मनिर्यहमनुष्यनारकाणां, एषां तिर्यड्मनुष्याणां कस्यचिच्छीता कस्यचिदुप्णा कस्यचिन्मिश्रा, नारकाणां त्वाद्ये पृथिवीत्रये | उप्णन, चतुां क्वचिच्छीता कचिदुप्णा, नरकमेदेन, एवं पञ्चम्यामपि, पष्ठयां सप्तम्यां च शीतैव, एवं नारकैकेन्द्रियदेवानां संपत्ता-प्रच्छन्ना, गर्भजन्मनां तिर्यड्मनुष्याणां मिश्रा, संवृतविवृत्ता विवृताऽन्येषामित्युक्तविपरीतानां सम्मूर्छनजन्मद्वीन्द्रि- यादितिर्यदमनुष्याणामिति ॥३३॥ जरायुजाण्डजपोतजानां गर्भ इति ॥ ३४ ॥ सूत्रं ।। विविधस्य जन्मनोऽधिकृतत्वात् तत्स्वामिप्रदर्शनपरमेतत् संवद्धार्थमेव, यावद्गर्भो जन्मेति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ लाह- 'जरायुजादीना'मित्यादि, (पृ.४९-८) जरायुनि जायते स्म जरायुजाः, जरायुमध्यगताः, जरायुवेष्टिता इत्यर्थः, तेपां गोमहिपी- मनुष्यादीनामित्यादि निगदसिद्धं, अण्डजानामित्यादि, अण्डे जायन्ते स्म अण्डजाः तेषां, सर्पगोधादीनामिति निगदसि- मेर, 'पोतजाना मित्यादि, पोत एर जाता इति पोतजाः, शुद्धप्रसपाः, न जरायादिवेष्टिताः,तेषां शल्लकहस्त्यादीनामिति निगदसिमेन याबद्गों जन्मेति एषां संपामेन उक्तलक्षणानां प्राणिनां अशेपागामेव गों जन्म भवतीनि ॥ नारकदेवानामुपपात इति ।। ३५ ।। मूत्रं । प्रस्टायमेन, नारराणां देवानां चोपपातो जन्मेत्येतावदस्य भाप्यं, एतदपि निगदसिद्धमेव, नगरं नारकदेवानामिति गत्य- ·*: 1.4;n hintu MAIN पेक्षो निर्देश अर्थप्रधानन्यवहारज्ञापनार्थ इति ॥ ३५ ॥ शेपाणां सम्मूर्छनमिति ।। ३३ ।। सूत्रं ।। शेषाणाम् उक्तव्यतिरिक्तानां पृधिव्यादीनां सम्मूर्छनं जन्मेति सत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'उभयावधारणं पात्र भवतीत्यादिना, (पृ. ५०-३) उभयावधारणमिति जरावादीनां गर्मादौ गर्भादीनां जरावादाविति, अनेति जन्मवि- भागाधिकारे, यदाह-जरायुजादीनामेव गर्भः, नौपपातिकादीनामुक्तलक्षणानां, गर्भ एव जरायुजादीनां, नोपपातादि, एवमु- पपातादिपपि योजनीयमिति ॥ औदारिकवैक्रियाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणीति ॥ ३७॥ सूत्रं ॥ अनन्तरोक्तासु जन्मसु योनिषु च एतावन्त्येव शरीराणीति सूत्रममुदायार्थः अवयवार्थ त्वाह-'औदारिक'मित्यादिना (पृ. ५०-१०) तत्रोदार वृहत् स्थूरद्रव्यमित्यर्थः,तन्निवृत्तमौदारिकं,औदारिकशरीरनामकर्मोदयनिप्पन्नं चौदारिक,विविधा क्रिया विक्रि- या नया निवृत्तं बैंक्रियशरीरनामकर्मोदयनिप्पन्न बा चैक्रिय,चतुर्दशपूर्व विदा प्रतिविशिष्टप्रयोजनायाहियते इत्याहारकं, तेजोवि- फारस्तेज एर या तैजसं-उष्णगुणं शापानुग्रहसमर्थत्वमाधनमिति, कर्मनिमित्त कार्मणं, अशेषकर्म चास्याधारभूतं, कुण्डवद्ध- दरादीनां, अशेषकर्मप्रमपसमर्थ वा यथा वीजमकरादीनामिति, इत्येतानि पंच शरीराणि संसारिणां जीवानां भवन्ति इत्येवमेवानि-अनन्तरोदितानि, पंचैव न न्यूनाधिकानि, शीर्यत इति शरीराणि, संमारिणां जीवानामिति, जीवानामेव, न मुक्ता- काशादीनां, इह चादाबौदारिकं स्थूलाल्पप्रदेश बहुस्वामित्वात्, तत्तो यक्रिय पूर्वस्वामिसाधात्,तत आहारकं लधिमाधात, HALLAHALA ·नतिजम, सूक्ष्मामत्येयस्कन्धकत्वात्, ततः कार्मणं सूक्ष्मानन्तप्रदेशत्वादिति ॥ अमुमेनार्थमादर्शयन्नाह- परं परं सूक्ष्ममिति ॥ ३८ ॥ सूत्रम् ॥ मम्मन्धः प्रकटः, समुदायाश्च । अवयार्थ लाह- 'तपा'मित्यादिना (पृ. ५०-१३) तेपामित्यनेन सूत्रमंबंधमाह-औदा- रिकादीनां शरीराणामनन्तरोद्दिष्टानां, किमित्याह-पर पर सूक्ष्म वेदितव्यमिति, वीप्सा व्याप्तिमाह, पूर्व पूर्वमुत्तरोत्तरशरीरा- पेक्षया परिस्थूरद्रव्यारब्धमतिशिथिलनिचयं वृहच भवति, उत्तरोत्तर तु सूक्ष्मद्रव्यानन्तमतिघननिचयमणु च भवति, पुद्गलद्रव्य- |" परिणतिचि यात् ,अमुमेनार्थमाह-'तद्यथे'त्यादिना,तदेतद्यथा स्पष्टतर भाति तथा कथयति-ओदारिकाच्छरीरात् बैंक्रियं सूक्ष्म, ननु चौदारिफ योजनमहसप्रमाणमुत्कर्षात् चैकियं तु योजनलक्षप्रमाणमतः कथं तत् सूक्ष्ममिति ?, उच्यते,यद्यपि प्रमाणतस्तदपि महद्वकियं तथापि सक्ष्ममेगदृश्यत्वात् , इच्छया तु तत्कर्तुर्दृश्यत इत्यतो न दोपः, तथा वैक्रियादाहारकं, सूक्ष्मतरपरिणामपरि- णताहुपुद्गलद्रव्यारब्धवान् , आहारकात्तैजसं, बहुतरद्रव्यमतिसूक्ष्मपरिणामपरिणतं च,तैजसात् कार्मणमतिबहुद्रव्यप्रचितमतिरक्ष्मं - न भवतिभा सूक्ष्मताऽऽपेक्षिकी प्रतिपत्तव्या, न सूक्ष्मनामकर्मोदयजनितेति ॥ एतच्च स्थूरात् सूक्ष्ममुत्तरोनर किमित्याह- प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक् तेजमादिति ॥ ३९ ॥ सूत्रम् ॥ प्रदेश इति प्रवृद्धो देशः प्रदेश:-अनन्ताणुफस्कन्धः, एवंविधैः प्रदेशः प्रदेशतः 'इतरेभ्योऽपि दृश्यत' इति प० वचनात् , अमट्येयगुणं भवति, परम्परमिति वर्तते,पार तैजसादिति तैजसमर्यादयेति सूत्रममुदायार्थः। अअयगार्थ त्वाह-'तेपा'मित्यादिना, नेपा शरीराणाम्-औदारिकादीनां परं परमेवेत्युत्तरोत्तरमित्यर्थः, प्रदेशतोऽसङ्कथेयगुणं भाति, अनन्तरोदितप्रदेशापेक्षया एतदुक्तं ·-- भरति-औदारिक्शरीरग्रहणयोग्यो यः स्कन्धोऽनन्तप्रदेशः एकः यदाऽन्यैरनन्ताणुकैः स्कन्धैरमङ्खथेथैर्गुणितो भाति तदा वैकि- यग्रहणयोग्पो जायते, एवं क्रियग्रहणयोग्योऽप्यनन्ताणुको यदाऽन्यैरनन्ताणुकरसंख्येयैर्गुणितो भवति तदाऽऽहारक्ग्रहणयोग्य- तामेति, जमादिति मर्यादा दर्शयति,न मर्वशरीरव्याप्ययं न्यायः, अपि तु तैजसमर्यादया, अमुमेनार्थ स्पष्टतरमाह-'औदारिके'- त्यादि, औदारिक्शरीरप्रदेशेभ्यो यथोदितानन्ताणुस्कन्धेभ्यः, किमित्याह-वैक्रियशरीरप्रदेशा यथोदितस्कन्धा एव, असंख्येय- गुणा इनि भावितार्थमेतत्,एवं क्रियशरीरप्रदेशेभ्यः पूर्वोक्तस्कन्धेभ्यः आहारकशरीरप्रदेशाः पूर्वोक्ता एवामहयेयगुणा इति,ममानं पूर्वेण,सर्वत्रेह प्रदेशास्तत्तच्छरीरप्रायोग्यस्कन्धा एर गृह्यन्ते,न परमाणनः,तचार्थासम्मयात्,अणूनां च शरीरग्रहणयोग्यत्वाभावादिति।। अनन्तगुणे परे इति ॥ ४० ॥ सूत्रम् ॥ समुदायार्थः प्रकटः, अवयवार्थ लाह-'परे द्वे शरीरे' इत्यादिना (पृ-५१-५) परे इत्युक्ते द्विशब्दोपादानं मप्तम्याशंका- निवृत्यर्थः, परे द्वे शरीरे, विस्पष्टार्थमाह-तैजसकार्मणे इत्यादि पूर्ववत, पूर्वस्मात् पूर्वत इति, वीप्सायां च्याप्तिमाह, प्रदेशार्थत- यतेऽनन्ताणुस्कन्धार्थत्वेनानन्तगुणे भवतः, एतत् प्रकटार्थमेवाह-आहारकाच्छरीरातैजसं शरीरमेन, किमित्याह-प्रदेश- तोऽनन्तगुणमिति, आहारशरीरयोग्यः स्कन्धोऽनन्ताणुभिः स्कन्धैरनन्तैगुणितः तैजसशरीरग्रहणयोग्यो भाति, एवं प्रदेशत इति प्रदेशैरनन्ताणुकैरनन्तैरनन्तगुणमिति फलनिर्देशः, एवं तैजसाच्छरीरात् कार्मणमेन, किमित्याह-अनन्तगुणमिति, एपमेन शरीराश्यनानन्तगुणत्वेनेति भावनीयं ।। अप्रतिघाते इति ॥४१॥ मूत्रं ॥ म . mamtamam Neum.

·एते एर शरीरे परे अप्रतिघाने-प्रतिपातयजिते भवन इति सूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थमाह-'एते द्वे'इत्यादिना (पृ. ५१-९) पते इत्युक्ते द्विशब्दोपादानं प्रथमाबहुवचनाशंकानिर्वृत्यर्थ, तैजमकार्मणे इति प्रक्रान्ते, अन्यत्र लोकान्तादिति लोकान्तं मुक्वा सर्वग्रान्यत्र या लोकादौ, किमित्याह-अप्रतिघाते इति-प्रतिघातयजिते भवतः, तथाविधसूक्ष्मपरिणामित्वात् , एतद्वतां लोक- मध्ये मर्वत्रोपपतेरिति ॥ अनादिसम्बन्धे (च) इति ।। ४२॥ सूत्रम् ॥ आदिः-प्राथम्यमविद्यमानः शादिर्यस्यामावनादिः, सम्बन्धन सम्बन्धः-संयोगः, अनादिः सम्बन्धो ययोः परस्परेण संसा- रिमिध मह ते अनादिर्मवन्धे, चशब्दः मम्बन्धविकल्पार्थः, प्रवाहतो, न तु व्यक्तितः, अतीतकालवदिति सूत्रसमुदायार्थः । अब- यवार्थ त्याह-'ताभ्या'मित्यादिना (पृ. ५१-१३) ताभ्यां तैजसकार्मणाम्यामित्याह, अनादि-अकृतकस्तथाभव्यत्वापेक्षया मम्पन्धः-संयोगो जीवस्येत्येवमनादिमम्बन्धे इति, जीवत्ववत् , तत्कर्मसंबंधयोग्यत्वरूपं जीवत्वं तथाभव्यत्वमनादि, तदभावे- मिद्धस्पेय (न तथा कर्मसंबंधः, भेदापेक्षया वाऽऽदिमम्यन्धे इति, तदित्यमादिचानादित्वयोरन्योऽन्यानुवेधः अन्यथोमयाभाव इति भारनीय, एतेन सिद्धानामप्यनादिमत्त्वाम्युपगमाजीवत्ववत् तदसिद्धपूर्वकत्वाभाव इति यदाहुर्मन्दमतय- स्तवपि प्रतिक्षिप्तमयसेयं आदित्यानादित्ययोरन्यानुवेधोऽन्यथोभयाभावादिति भावितमेतत् ।। सर्वस्येति ।। ४३॥ मूत्रम् ॥ मम्पन्धः प्रतीतः,समुदायार्थ त्वाह-'सर्वस्यैवे'त्यादिनाऽऽह (पृ.५१-१५) सर्वस्य-सर्वस्यैव एते-अनन्तरोदिते तैजसका- ·मणे शरीरे संसारिणो जीवस्य भवतः, नासंसारिणः, एतनिबन्धनत्वात् समारस्येति, सामिप्रायमभिधाय मतान्तरमुपन्य- सत्राह-'के त्वि'त्यादिना, के त्वाचार्या इति अन्ये पुनराचार्याः, नयवादापेक्षमिति, पर्यायनयवादमपेक्ष्य ब्याचक्षते, कथ- मित्याह-कार्मपमेकं शरीरमनादिमम्बन्धं, एवमाह अपेक्षया, ततश्च तेनैवेकेन कार्मणेन शरीरेण जीवस्य-प्राणिनोऽनादिः मम्म- न्धो भवति, तस्यैर संसारनिबन्धनत्वात् , तैजमं तु लब्ध्यपेक्षं भवति, गुणप्रत्ययत्वात् , सा च तैजमलब्धिर्विशिष्टतया अनुष्ठान- माध्या न मर्यस्य मंसारिणः, किन्तु कस्यचिदेव भवति तथाविधतपस्विनः, एतचैवंभूतमित्याह- कोपप्रसादनिमित्ता'विति, रोपप्रमादौ निमिन ययोः शापानुग्रहयोः तौ कोपप्रमादनिमित्तौ शापानुग्रहौ प्रतिपन्ना अभिमुखीकृत्य तेजोनिसर्गशीतरश्मि-2 निसर्गकरमिति, तेजोनिमर्गश्च शीतरश्मिनिसर्गध तेजोनिमर्गशीतरश्मिनिमगा एतत्करणशीलमिति ममामः, तन तेजो-- निमर्गकर कोपावेशालौकिकमुनेगर्गोशाले तेजोनिमर्गपत् , शीतरश्मिनिमर्गकर तु प्रसादावेशाद् भगतो गोशाल एव शीतर- श्मिनिसर्गवत् , तथा 'भ्राजिष्णुप्रभे 'त्यादि, भ्राजनशीलो भ्राजिष्णु प्रभाणा ममुदायस्तस्य छाया, ननु च प्रभा भ्राजिष्णुरेव भवति किं हि तस्या विशेष्यते ?, न, मलीममत्वेनापि दर्शनात् , मलीममप्रभो मणिरिति व्यवहरति लौकिकाः, तस्याश्च छायाया : निर्वतकं उत्पादकं तैजस शरीरेप्वौदारिकादिपु केपुचित् मणिज्वलनज्योतिप्कविमानवदिति. यथा हि मणयः स्फटिका-||- कवेदियो भ्राजिष्णुच्छायाः विमलपुद्गलारब्धत्वात् , ज्वलनो ना निरस्तप्रत्यामन्नतिमिरातः प्रद्योतते तेजमा, ज्योतिफदेवानां चा चन्द्रादित्याना विमानान्यतिभास्वराणि निर्मलद्रव्यारब्धत्वात् , नेजमशरीरापेक्षमौदारिकादिपु शरीरेपु केचिदेव स्फुरन्मजा- जालमुपलभ्यते इति, न चैपमपि सूत्रमचारु, कार्मणशरीरभेदस्यवाभ्यवहताहार प्रति पाकशक्तिमतस्तैजमत्वेन विवक्षितचादिति, .

·यथैते मवस्य तथा अन्यान कियन्तीत्याशंका भवेत्तद्व्यपोहायाह- तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्याचतुर्म्य इति ॥४४॥ सूत्रं ॥ क्रियाहारकयोर्युगपदभागादिति सूत्रसमुदायार्थः, अवयवार्थ त्वाह-ते आदिनी'इत्यादिना, ते इति कमात् तैजसकार्मणे आदिनी एपामित्यौदारिकादीनां तानीमानि तदादीनि, सर्वाण्येव गृह्यन्ते, एतदेव स्पष्टयन्नाह-तैजसकार्मणे प्रस्तुते तारत् संसारभाविनी यावत् संसारं भवितुं शीले, आदि कृत्वा मेढीभूततया व्यवस्थाप्य शेपाणि-औदारिकादीनि युगपद्-एक- मिन् काले एकस्य जीवस्य मनुष्यादेः भाज्यानि विकल्प्यानि, आ चतुर्य इति यावचत्वारि, भजनामेव दर्शयति-'तद्यथे- त्यादिना, तैजसकार्मणे पा स्याता, कार्मणभेदं तैजसमधिकृत्यान्तरालगतौ, यद्येवं कथं विग्रहगतौ कर्मयोगाभिधानं?, ननु योगा- धिकारात्, तैजसव्यापाराभावेनेति दोपाभारः, तैजसकार्मणौदारिकाणि वा स्युः, औदारिकोत्पादे, तैजमकार्मणवैक्रियाणि वा स्युः वैक्रियोत्पादे, तेजसकामणौदारिकपैक्रियाणि वा स्युः, लब्धिप्रक्रियभावेन, तैजमकार्मणौदारिकाहारकाणि वा स्युः, चतुर्दशपूर्ववि- दसैजमलब्धिमतोऽनुग्राहकतैजसापेक्षया, कार्मणमेव वा स्यात् , स्वकार्याकरणेनाङ्गीकृत्य तैजसभेदं, विग्रह इति भारनीयं, कार्म- णभेदो बा तैजसमिति तदनगीकरणतः, आचार्यदेशीयमतेन, यदाह- कार्मणौदारिक वा स्यातां, तैजमवैक्रियलब्धिशून्यस्य मनु- प्यादेः, कार्मणौदारिकाहारका वा स्युः, आहारकलब्धिमतः, तदभावे कार्मणतेजमौदारिकक्रियाणि वा स्युः, तैजसवैक्रियलब्धि- | मनो मनुष्यादेः, कार्मणतैजसौदारिकाहारकाणि वा स्युः, तैजमलब्धिमत एव चतुर्दशपूर्वविद इत्याचार्यदेशीयमतमेतत् , आचतुर्य ।। इन्यवयरफलमाह-'नत्यि'त्यादि, न तु नैन कदाचिद्युगपद् एकदा पंच भवन्ति शरीराणि, किंच-नापि वैक्रियाहारके युगपद्ध- भ ·यतो वे अपि, तथाविधलब्ध्यभावात् , क्रमेण तु भक्तोऽपि, किमेतदेवमित्याह-स्वामिविशेषादिति वक्ष्यते, स्वामिविशेषतः 'लब्धिप्रत्ययं वा' 'शुभं विशुद्ध 'मित्यादिसूत्रद्वयभावी, क्रियस्वामी तक्रियाकाले तदुत्तरकालं च तां लब्धिमुपजीवन् न अप्रमत्तः, आहारकस्वामी तु तक्रियाकाल एव प्रमत्तो, नोत्तरकाल इति ।। उक्तान्युद्देशतः शरीराणि, एपांच- निरुपभोगमन्त्यमिति ॥४५॥ सूत्रम् ।। तदिन्द्रियाद्यभावादिति मूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'अन्त्य'मित्यादिना (पृ.५४-११) अन्ते भवमन्त्यमिति मूत्रक- मप्रामाण्यात् उपन्यासमूत्रमधिकृत्य कार्मणमाह, औदारिकवैक्रियाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणीति सूत्रपाठात्, 'तनिरुपभोग | कार्मणं, किमुक्तं भवतीत्याह-न सुखदुःखे तेनोपभुज्यते कार्मणेन, असंख्येयसामयिकत्वात् तत्सुखाद्युपभोगस्य, तस्य च- तुःसमयपरे विग्रह एव भावात् , तथा तेन न कर्म घध्यते, अभिव्यक्तकर्मबन्धकारणाभावात् , हिंसाद्ययोगात् , एवं न च वद्यते, विशिष्टानुभावेन, कर्मविग्रहस्याल्पकालत्वात् , उदीरणाद्ययोगात् नापि निर्जीर्यत इत्यर्थः, न नीरसतामापाद्यते, अमुक्तरसकुसुंभ- चत् , उपकरणाभावात् सामध्ययोगादिति, एवं प्रतिविशिष्टभोगाद्यपेक्षमेतत् , नोपभोगादिमात्रापेक्षमिति', 'शेषाणि त्वि'त्यादि, शेपाणि तु कार्मणव्यतिरिक्तान्यौदारिकादीनि, किमित्याह-सोपभोगानि, उपभोगनिमितेन्द्रियाणां भावात् , एतदेव विशे- पेणाह-'यस्मादित्यादिना, यस्मात् सुखदुःखे तैरौदारिकादिभिरुपभुज्येते, इन्द्रियादिवृत्तेः कारणात् , तथा कर्म च वध्यते, अभिव्यक्तवन्धनहेतुभावात् हिंसादियोगात् , एवं वेद्यते विशिष्टानुभवेन तद्वेदनकालोपपत्तेः, उदीरणादियोगात् , एवं निर्जीयते | नीरसतामापायते च, मुक्तरसकुसुंभवत् , अत एव हेतोः, यस्मादेवं तस्मात् मोपभोगानीति निगमनं ॥ 'अबाहे'त्यादि, सम्ब-| H-HI SARAL IN HTRIAL-HITIATINDIA ·Namun.am. न्धग्रन्थः, पामौदारिकादीनां पंचानामपि शरीराणां, किमित्याह-सम्मूर्च्छनादिपु त्रिपु जन्मसु सम्मूर्छनगर्भोपपातल- क्षणेषु किं शरीर के जन्मनि जायत ? इति, अत्रोन्यते,- गर्भसम्मुर्छनजमाद्यमिति ॥ ४६॥ सूत्रम् ।। ममुदायार्थः प्रकटः । आयनार्थमाह-'आय'मित्यादिना, (पृ. ५४-१९) आदौ भरं आद्यमिति सूत्रक्रमप्रामाण्यात् औदारिकादिपाठेन औदारिकमाह, तदौदारिकं गर्भे गर्भजन्मनि संमूर्छने वा समर्छनजन्मनि वा जायते मम्भाति, एतच जपन्येनाङ्गुलामंहधेयभागमात्रमुस्कर्पतो योजनमहस्रमिति ।। चैक्रियमोपपातिकमिति ॥ ४७ ।। सूत्रम् ॥ प्रक्रमात मंगळे अतीतममुदायार्थ च, चैक्रियं शरीरं प्रागुपन्यस्तं, किमित्याह-औपपातिक भवति, इहोपपातजन्मोपपातः तम्मिन् भरमौपपातिक, एतन नारकाणां देवानां चावधिवत् महज द्विधा--भवधारकोत्तरयैक्रियभेदात् , आद्यमानं जघन्यमगु- लामदयेयभागः उत्कृष्टं पञ्च धनु शनानि, इतरदपि जयन्यमनुलसंख्येयभागमेव, उत्कृष्टं योजनलक्षाः॥ लब्धिप्रत्ययं चेति ॥ १८॥ सूत्रम् ॥ मम्बन्धः प्रतीतः, समुदायार्थमाह-'लब्धिप्रत्ययं चेत्यादिना, (पृ. ५५-४) इह तपोविशेषजनिता शक्तिलब्धिः तत्प्रत्ययं बैंक्रियं शरीर भाति, नौपपातिकमेर, एतच्च नैर्यग्योनीनां गादीनां मनुष्याणां चेत्येवं द्रष्टव्यमिति ।। आहारकाभिधित्सयाऽऽह- शुभं विशुद्धमन्याघाति चाहारक चतुर्दशपूर्वधरस्येति ॥४॥ सूत्रम् ॥ HAMPARAN ·नापि सन्धिप्रत्ययमेरेनि सूतसमुदायार्थः। अपयवार्थ लाह-'शुभ'मित्यादिना, (पृ. ५५-८)शुभमित्यवयवमुत्य व्याचष्टे- शुभद्रव्योपचितं शुभवर्णाद्युपपेतद्रव्यनिर्मितं शुभपरिणामं चेत्यर्थः, चतुरस्रसंस्थानादिमचात् , विशुद्धमिति सूतावयवः, पदव्याग्पा-विशुद्रव्योपचितं स्वच्छद्रव्यनिर्तितं, असावा वेत्यर्थः,हिमकत्वाद्यभावात् , अव्याघातीति सूत्रावययः, - नव्याग्या त्याहारकं शरीरं नव्याहंति,न किंचिद् विनाशयति,न व्याहन्यते वेत्यर्थः,न च ज्ञानि(व्याघाति)व्याहन्यते । रिपात्यने, नदेयंभूनमाहारकं चतुर्दशपूर्वधर एवेत्यर्थः, चतुर्दशपूर्वधरः, चतुर्दशेति संख्या, पूर्व प्रणयनात् पूर्वाणि, तानि भारयनि धारणाजानेन आलम्मत इति चतुर्दशपूर्वधरः, अधारणं चतुर्दशपूर्वधर एव, अमिन्नाक्षरः कस्मिंश्चिदर्थे कृच्छ्रे अर्थग- हने अत्यन्त यक्ष्मे अनिनिपुणे मन्देहमापनः, मंशयं प्रतिपन्नः,मंदिहानः सन् पर्यायसूक्ष्मतया निश्चयाधिगमार्थ निश्चयमा-- मये क्षेत्रान्तरितस्य दिहादिवनिनाभगवतोऽर्हतः तीर्थकरस्येत्यर्थः पादम्ले पादान्तिके न शरीरेण स्वसम्बन्धिना अश- पर्य गमनं मत्वा अयुध्य लब्धिप्रत्ययमेव योगधिंनिमित्नमेन उत्पादयति उपजनयति आहारकं शरीरमिति गम्यते,दृष्ट्वा च भगानं नटरीग्गमने छिन्नमंशयो विधिप्रश्नद्वारेण पुनरागत्य प्रतिपं स्वक्षेत्र व्युत्सृजत्याहारकम् औदारिकमेवाङ्गीकरोति, अन्नमदनस्येत्यारम्भान् प्रनित्यागान्तोऽयमस्य काल इति, एतचामिनाक्षर एर करोनि, न भिन्नाक्षरः, तस्य संशयामानात्, मगरल्यपि रौतुकानुपपनेः, ममाधेशेिगदर्शनान्, अशेषथुतवानपर्यायरक्षराचगमादित्ये, नच जघन्यमानतो न्यूनो हस्तः, उ- साण पूर्ण इति ॥ तजममपीति ||००(?)॥ मुत्रम् ॥ - -imr.ua ·मंबंधः प्रतीतः, ममुदायार्थय॥ अवयवार्थमाह-'तेजसमपी'त्यादिना(पृ.५५-९५)तैजसमपि शरीरं प्राग्निर्दिष्टस्वरूपं,किमि- त्याह-लन्धिप्रत्ययं लन्धिनिमिनं भवति, लब्धिनिमित्तमपि, नतु लब्धिनिमित्तमेव, कार्मणमेदस्य उष्मलक्षणस्य रसायाहारपा- कजनारस मागादिति, 'कार्मण'मित्यादि, कार्मणं शरीरं एपामौदारिकादीनां निवन्धनं बीजं, एतदुपादानतोऽपि भवतीत्याह -आश्रयो भवति, तलत्याधारवाद कुट्यमिव चित्रकर्मणः, कार्मणस्य किं निमित्तमित्याशंकासम्भवे सत्याह-'तत् कर्मत एयैत्यादि, तत् कार्मणं गरीरं कर्मत एव भवति, पूर्ववद्धात् सकाशात् , अनादित्वात् कर्ममन्तानस्य, एतच्च कर्मवन्धे बन्धा- धिकारे पुरस्तादग्रेऽष्टमेऽध्याये वक्ष्यति समूलोनरभेदं, एतदेव चार्थजातं स्पष्टयन्नाह-आदित्यप्रकाशवत् , एतदेव व्याचष्टे-यथा आदित्यः मकललोकमतीतः स्वमात्मानं प्रकाशयति, तथोपलव्हेितुत्वेनान्यानि च द्रव्याणि घटादीनि प्रकाशयति, अत एव हेनोः, न चास्य-आदित्यस्यान्यः कश्चित् प्रकाशकः, तथा दर्शनापत्तेः, चक्षुपोऽप्रकाशकत्वात् , अंधकाराग्रहणात् , नक्तंचराणामपि नंय- नरश्मिप्रकाशकत्वादिति, एवं दृष्टान्तमभिधाय दार्शन्तिकयोजनामाह-'एव'मित्यादिना, एवं कार्मणं शरीरं आत्मनश्च स्वरू- पस्य च कारणं गन्नानापेक्षया,अन्येषां च शरीराणाम्-औदारिकादीनाम् ,आश्रयत्वेन, तैजसकामणमानमपि जघन्यमङ्गुला- संख्येयभाग उत्कृष्टं ममानमौदारिकेण, केवलिसमुद्घाते तु लोकमाने,मारणान्तिकसमुदाते त्वायामतो लोकान्तायते॥ 'अत्राहे- त्यादिना,अत्र शरीरव्यतिकर एव आह चोदक:-औदारिकपदमादौ यासा संज्ञानां तासां एतदादीनां कः पदार्थः १, अन्वयार्थमप्य- धिकत्येति उच्यते, 'उद्गतारमुदार मिति उद्गता उत्कृष्टा आरा-छाया यस्यासावुद्गतारं उत्कृष्टच्छायमित्यर्थः, उदारं-प्रधान, मोक्षहेतु- वेन, नीर्थकरगणधरादिशरीरापेक्ष्या वा,यथोक्तम्-उपशान्तं च कान्तं च, दीप्तमप्रतिघाति च । निभृतं चोर्जितं चैत्र,वपुर्भगवतां मतम् ·॥१॥" अथवा 'उत्कटारमुदार'मिति उत्कटा-उत्कृष्टा आरा-मर्यादा धर्मनीतिलक्षणा वा यस्य तनथा,उद्गम एव वा उदारमिति उद्गमनमुद्गमः प्रादुर्भावः स एव चोदारः,उत्कटः कथमित्याह-उपादानात् प्रभृति शुक्रशोणितग्रहणादारभ्य अनुसमयमुद्गच्छति प्रतिममयं प्रादुर्भवत्यवस्थाभेदेन, एतदाह-वर्द्धते वयापरिणामेनोपचीयते जीर्यते जरामधिगच्छति शीर्यते तच्छिथिलभावेन प- रिणमति पर्यायान्तराया, मुहुर्मुहुरुद्गमनाद् ,उदारमेवौदारिक,स्वार्थे प्रत्ययविधानात्, नैवमन्यानि वैक्रियादीनि, वैक्रियस्य (न) जरा अनमिभवान, आहारकस्यायामे रविमानत्वात् , तैजसकार्मणयोस्त्वङ्गायभावादिति, प्रकारान्तरमाह-'यथोद्गम चेत्यादिना, योग्य उद्गमो यथोद्गमं निरतिशेपं निःशेष ग्राह्यं प्राण्याद्यवयवानां भेद्यं नाराचादीनां दाह्यमग्ने हार्य वायोः एवमुदाहर- पात् पृषोदरादिपाठेनौदारिकं, नैवमन्यानीति, भावितार्थ, प्रकारान्तरमाह-'उदारमिति चेत्यादिना, चशब्दोऽथवेत्यस्यार्थे, उदारमित्येतत् स्थूलनाम स्थूलाभिधानं, एतत्पर्यायानाह-स्थूलमुद्गम'मित्यादिना,तत्र स्थूलं स्वल्पप्रदेशोपचितं वृहयात् भिंड- वत् , ऊर्ध्वगतोच्छ्रायमुद्गतं, गतिप्रमाणत्वाद् भिन्नरेणुवदेव, पुष्टं शुक्रशोणितादिप्रचितं बृहत् प्रतिक्षणवृद्धियुक्तं महद् योजनस- हस्रमानं, इत्येवमुदार इति प्रक्रमः, अत उदारमेवौदारिकमिति,अयं न नियमः, किंतु प्रदर्शनमिदं, कचिन्निवृत्याद्यर्थ इति, नैवं शेषाणि पैक्रियादीनि, कुत इत्याह-तेषां यस्मात् परं परं सूक्ष्ममित्युक्तं प्राक् । 'वैक्रिय'मित्यादि, इहापि पर्यायानाह-'विक्रिये- त्पादिना, विविधा विशिष्टा वा क्रिया तस्यां भवं चैक्रियं, प्रकृतेरन्यत्वं विकारः, विचित्रा कृतिविकृतिः, विविधं क्रियत इति पिकरणं,एतेऽनन्तरमभिदधति शब्दाः,एतदधुना स्पष्टयन्नाह-विविधं क्रियते' इत्यादिना, विविधम्-अनेकप्रकारं तद्वैक्रियं क्रियते,कथमित्याह-पकं भूत्वा अनेक भवति तत्,कर्तुरिच्छाऽनुविधानात् ,एतन्निगदसिद्धं यावत् पतिघाति भूत्वेत्यादि, ·अभिहननगीलं भूत्वा धूलतया अप्रतिघाति भाति सूक्ष्मतया,एवं विपर्ययोऽपि, यचैककाल एप एतान् भावान् अधिकारानभिहि- तलक्षणाननुभवति वेदयते, न शेपाण्यौदारिकादीनीति भावितार्थ, न स्वार्थ एव प्रत्ययविधिरित्यनियमप्रदर्शनायाह-'विक्रि-- यायां भव'मित्यादि, निगदसिद्धं, किन्तु कदाचिद्वैऋयिकं चैति,एमाहारकं आहियत इत्यादि, आहियते आहार्यमित्यनेन 'शून्दद्वयेन रिशिष्टकारकमाध्यमाहारकशब्दमाह, 'कृत्यलुटो यहुल'मिति (पा.)वचनात् ,आहियते-गृह्यते प्रतिविशिष्टप्रयोजनाये- त्याहारकं, आहार्य पा, याचितोपस्कारवत् , कार्यपरिसमाप्तौ च मुन्यत एवेत्याह-अन्तर्मुहर्त्तस्थितिः, एतापनि च काले नदभिलपिनार्थमिद्धेरिति, नैवं शेपाण्यौदारिकादीनि भारितार्थमेतत् , एवं तेजसो विकार इत्याह, डहोमभावलक्षणं तेजः मप्राणिनामाहारपाचकं तस्य तेजमो विकारस्तैजसं, तेजःममानस्थातरापत्तिः, एतत्पर्यायानाह-तेजोमयमिति, स एव विका- रायः, एवं नेजस्मतत्त्वमिनि,नेजः स्वतचं-स्वरूपमस्येति समासः, इदं हि कार्मणभेदलक्षणं व्यापकमेव, अधुना लब्धिप्रत्यय- माह-'शापानुग्रहप्रयोजन मिति, शापानुग्रही निग्राह्यानुग्राह्येषु यथासंख्य प्रयोजनमस्येति समासः, नैव शेपाण्यौदारिका- दीनि भाविनार्थ, एवं कर्मणो विकार इत्यादि, कर्मणो-ज्ञानपरणादेविकारो-विकृतिः, कर्मणामेव लोलीभान, इति एवं कात्ममिति, कर्माण्येर आत्माऽस्येति कात्मकं, एवं कर्ममयमिति विकारार्थ एर पर्याय नैवं शेपाण्यौदारिकादीनि भारितार्थ, एसमन्वर्धनः प्रतिपाद्यौदारिकादीन्यत एर तल्लक्षणभेदमतिदिशन्नाह-'एभ्य एवेत्यादिना, एभ्य एव चोदाराद्यर्थ- विगेपेभ्यो मित्रलक्षणेभ्यः शरीराणामौदारिकादीनां नानात्वं सिद्धं, लक्षणभेदात् , घटपटादीनामिन, 'किं चान्य'दित्यभ्युच- 'कारण 'इत्यादि,कारणनस्तापन्नानात्वं स्थूलपुद्गलोपचितमौदारिक,तथा न क्रियादीनि, 'परम्पर सूक्ष्म मितिवचनात् , . 7 ·Nittu 20-HEIR तथा विपयतो नानात्वं विद्याधरौदारिकस्य नन्दीश्वरो विषयः, जंपाचारणौदारिकस्य तु तिर्यक् रुचकपर्वतः ऊचं पाण्डुकं, बैंक्रियस्यासंख्येया द्वीपसमुद्राः, आहारकस्य महाविदेहक्षेत्राणि, तैजसकार्मणयोः सर्वलोक इति, तथा स्वामितो नानात्वं, औदा- रिकस्स तिर्यङ्मनुष्याः खामिनः, वैक्रियस्य देवनारकाः, तिर्यङ्मनुष्याश्च केचित् तल्लब्धिमन्तः, आहारकस्य चतुर्दशपूर्वचिदः, तथा तैजसकार्मणयोः सर्वसंसारिण इति, प्रयोजनतो नानात्वं, औदारिकस्य धादिमोक्षान्तं प्रयोजनं, वैक्रियस्य स्थूरसक्ष्मैकरवव्योम- चारादि, आहारकस्य सूक्ष्माद्यर्थनिर्णयः, तैजसस्याहारपाकः शापादिसामर्थ्य च, कार्मणस्य भवान्तरगत्यादि, एवं प्रमाणतो नानात्वं, सातिरेकं योजनसहस्रमौदारिकं प्रमाणेन, वैक्रिय योजनलक्षाः, आहारकं हस्तमात्र, लोकप्रमाणे तैजसकार्मणे,एवं प्रदे- शसंख्यातो नानात्वं, 'प्रदेशतोऽसङ्खथेयगुणं प्राक् तैजसात्' 'अनन्तगुणे परे' इत्युक्तं, एवमवगाहनतो नानात्वं, अवगाहनेहा- ऽऽकाशप्रदेशेववस्थान, इयं प्रमाणानुसारतो भावनीया, तत्रेयं न विवक्षितेति भेदेनोक्ता, एवं स्थितितो नानात्वं, औदारिकस्य जघन्येनान्तमुहूर्त थितिः उत्कर्पण त्रीणि पल्योपमानि, क्रियस्य जघन्येनान्तर्मुहूर्तः उत्कण त्रयस्त्रिंशत् मागरोपमाणि, आहा- रकस्यान्तर्मुहर्त एव, तैजसकामणे प्रवाहतोऽनाद्यपर्यवसिते अभव्यानां, भव्यानां तु सपर्यवसिते इति, एवं अल्पबहुत्वनानात्वं, संभवे सति सर्वलोकान्याहारकाणि, उन्कर्पण सहस्रपृथक्त्वं, कदाचिन्न सम्भवत्यपि, पण्मासान्तरालाभिधानात् , यक्रियाण्यसंख्येय- गुणानि, सदा नारकदेवभावात् , औदारिकाण्यसंख्येयगुणानि, सदा प्रत्येक(निगोद)शरीरतिर्यङ्मनुष्यभावात् , तैजसकार्मणे अन- न्तगुणे, साधारणानामपि तत् प्रत्येकभावात् इति, एवमेतेभ्यश्च नवभ्यो विशेषेभ्यः कारणादिभ्यः शरीराणामौदारिकादीनां नानात्वं सिद्धं प्रतिष्ठितमिति । 'अत्राहे त्यादि (पृ. ६१-१) अत्रायमरे शिष्यः प्रश्नयति-आसुचतमपु संसारगतिपु नर- Patting in ·कगत्यादिपु को लिङ्गनियमा? कस्यां गतो किं लिङ्गमिति, एवं पृष्टे एतदभिधानायैवादौ लिङ्गमेव स्मारयन्नाह-'अत्रोच्यत'इत्या- दिना, इह जीवस्य औदयिकेपु भावेषु व्याख्यायमानेपूक्तं प्राक् गतिकपायलिङ्गसूत्रे, किमुक्तमित्याह-त्रिविधमेव लिङ्गं खीपुनपुंसकमिति, तथा चारित्रमोहे वक्ष्यमाणलक्षणे, दर्शनमोहव्यवच्छेदार्थमेतत् , तत्रापि नोकपायवेदनीये हास्यादिरूपे त्रिविध एव वेदं वक्ष्यते स्त्रीपुनपुंसकभेदेन, नवविधत्वात् नोकपायवेदनीयव्यवच्छेदार्थ, यस्मादेवं तस्मात्रिविधमेव लिङ्ग- मिनि निगमनं ।। एवं लिङ्गनियमे मति गतौ वेदमाह- नारकसम्मछिनो नपुंसकानीति ॥ ५० ॥ सूत्रम् ॥ एते जन्तयो नपुंमकान्येवेति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थमाह--'नारकाचे 'त्यादिना (पृ. ६१-८) नरकेपु भवाः नारकाः मा मतपृथिवीनिवासिनः सम्मूछिनश्रेति सम्मुर्छजाः, सम्मूर्छनं च जन्मेत्यर्थः तदेषां विद्यत इति सम्मूर्छिनः, एते नपुंसका- न्येव भवंति नपुंसकवेदभाज इत्यर्थः वृत्तिरितिकृत्वावधारगफलमाह-न स्त्रियो न पुमांसः, किमेतदेवमित्याह-'तेषां ही'त्या- दिना, तेषां यस्मानारकादीनां,किमित्याह-चारित्रेत्यादि, चारित्रमोहनीयं च तनोकपायवेदनीयं चेति विग्रहः,नवधा हास्यादि, तदाथयेपू, किमित्याह-' नपुंसकवेदनीय 'मिति, नपुंसकत्वानुभवेन वेद्यत इति नपुंसकवेदनीयं तदेवैकमशुभगतिनामापे- क्षमिति अशुभगत्यादिनामगोत्रवेद्यायुष्कोदयापेक्षं पूर्यबद्धनिकाचितमुदयप्राप्तं भवतीति पूर्वस्मिन् जन्मन्यनन्तरं बद्धं तद्यो- ग्यहेतुमिः परिगृहीतं निकाचितमात्मप्रदेशेरन्योन्यानुगत्या नियमवेदनीयतया स्थितं उदयप्राप्तमिति समासादितपरिपाकं, एतदेयंविधं नारकमम्मूर्छिनां जन्तूनां दुःखबहुलमेतद्भवति, नेतरे स्त्रीपुंवेदनीये इति, तेन नपुंमकान्येव भवंतीति, नपुंसकवेदोद- ·ज यान्महानगरदाहोपमं मैथुनामिलापात् दुःखमनुभवंति नारकाः कांक्षारूपमित्थं सन्मठिनोऽभीत्यार्चाः ॥ (न) देवा, इति ।। ५१ ॥ सूत्रम् ॥ संबंधः प्रतीतः, ममुदायार्थश्च । अवयवार्थमाह-'देवा' इत्यादिना (पृ-६२-२) दीव्यंतीति देवाश्चतुन्निंकायाः अपि भव- नवास्यादयः, किमित्याह-नपुंसकानि न भवन्ति, किं तर्हि १, स्त्रियः पुमांसश्च भवन्ति, शुद्धवेदा एव, किमित्यत एवाह- 'नेपां ही'त्यादि, तेपां देवानां यस्माच्छुभगतिनामापेक्षे इति, शुभगत्यादिनामगोत्रवेद्यायुष्कोपेक्षे स्त्रीपुंवेदनीये इति, स्त्री- पुंस्त्यानुभववेदनीये पूर्ववद्धनिकाचिते इति जन्मान्तरपरिगृहीतात्मप्रदेशे अन्योऽन्यानुविद्धे उदयमाप्ते इति समासादितपरिपाके | द्वे एव भवतः यथोदिते, न इतरत् नपुंसकवेदनीयं, यतो देवा नपुंसकानि न भवन्तीति । इदानीं सामर्थ्यलभ्यं दर्शयति- 'पारिशेप्याचे त्यादिना, पारिशेप्याच गम्यते पारिशेप्यसिद्धत्वे ज्ञायते, किमित्याह-जरायवण्डजपोतजाः पूर्वोक्तास्त्रिवि- धा भवंति यथासम्भवं स्त्रियः पुमांसो नपुंसकानीति।। 'अत्राहे'त्यादि संबंधग्रन्थः, अत्र प्रस्तावे आह चोदकः-चतुर्ग- तावपि संसारे नरकगत्याद्यपेक्षया किं व्यवस्थिता स्थितिः आयुपः यावती क्षावय (सा भव) त्येव उत अकालमृत्युरप्यस्ति || तत्तत्स्थित्युल्लङ्घनेनेति, अत्रोच्यते, उत्तरं, 'द्विविधानी'त्यादिना, द्विविधानि द्विप्रकाराणि आयूपि जीवितानि भवन्तीति, किं-:- भूतानीत्याह--'अपवर्तनीयानि अपवर्तनारेणि, अपवर्त्तना नाम प्राक्तनविरचितस्थितेरल्पतापादनं अध्यवसानादिभेदात्, अनपवर्तनीयानि चैतद्विपरीतानि, अनपवर्तनीयानि पुनर्द्विविधानि-सामान्येन सोपक्रमाणि निरुपक्रमाणीति, सहो- पक्रमेण सोपक्रमाणि, उपक्रमोऽध्यवसानादिभिः स्थितेरामन्नीकरणं, निरुपक्रमाणि च निर्गतोपक्रमाणि च, उपक्रमरहितानीत्यर्थः, m PAHILand - Hinpur- ATMr-ined urmil-imil ·..mom. अपवर्तनीयान यान प्रागुपन्यस्तानि, किमित्याह-नियतं सोपक्रमाणीति अवश्यं सोपक्रमाण्येव, बन्धकाल एव तथाषि- पाध्ययमानादेस्तथाविधयन्धभावादिति ।। तत्र- औपपातिकचरमदेहोत्तमपुरुपासंख्येयवर्पायुपोऽनपर्वत्यायुप इति ।। ५२॥ सूत्रं ।। औपपानिकचरमदेहोनमपुरुषाः असंख्येयवर्पायुपः अनपवायुप एव भवन्ति, नैपामकालमृत्युरस्तीति सूत्रसमुदायार्थः। अव- ययार्थ वाह- औपपातिकाः' उपपातजन्मानो नारकदेवाः, चरमदेहा अन्त्यदेहाः तजन्ममोक्षगामिनः,उत्तमपुरुपाः-तीर्थ- करनपत्तिवासुदेवपलदेवाः असंख्येयवायुपो मिथुनपुरुषा इति, एते सर्व एव अनपवायुषो भवन्ति, एतदेव स्पष्टयन्नाह- तत्रोपपातिका नारका देवाश्चेत्युक्तं प्राग् ,अधुनाऽभिधेयं, चरमदेहास्तु मनुष्या एव भवन्ति,नान्ये देवादयः, चरमदेहा इति कोऽर्थः? इति प्रश्ने मत्येतदाह-अन्त्यदेहा इत्यर्थः, मा भून्मनुष्यभवमेवाधिकृत्यैतद् अनागामिदेवभवादिवदित्याह-ये तेनैव शरीरेण सिद्धयन्ति निष्ठितार्था भवन्तीति भावः, उत्तमपुरुपास्तीर्थकरचक्रवर्त्तिनो वासुदेवबलदेवाः,गणधरादयोऽपि चान्ये, असंख्येयवायुपो मनुष्यास्तिर्यग्योनिजाश्च भवन्ति, न सर्वत्र सदैवेत्याह-सदेवकुरुत्तरकुरुपु अकर्मभू- मिचिति सम्बन्धः, एतांस्तुतीयाध्याये वक्ष्यामः, तथा सान्तरद्वीपकासु एतास्वेव, एतेऽपि वक्ष्यमाणलक्षणा एव (अन्त- रद्वीपान् कार्यतीति अन्तरद्वीपकाः,) अकर्मभूमिपु' वक्ष्यमाणासु हिमवदादिकासु वक्ष्यमाणासु कर्मभूमिपु च भरताद्यासु वक्ष्य- माणास्वेव, न मदैवेत्याह- सुपमसुपमायां वक्ष्यमाणलक्षणायां एवं सुपमायां सुपमदुष्पमायामित्येतासु च तिसृषु ममामु अमवयवर्षायुषो भवन्ति, गणनया संख्यातीतवर्पायुप इत्यर्थः, 'अत्रैव चे'त्यादि, अत्रैवासयवर्षायुपामधिकारे ।

·Hit SARAITAIN इदमाह-वापु द्वीपसमुद्रेपु मनुष्यलोकात् किमित्याह-तिर्यग्योनिजा गवादयः असंख्येयवर्षायुपो भवन्तीति पूर्ववत् , मनुप्पक्षेत्रपहिचैत एव भवन्तीत्यर्थः, यदुक्तमनपवर्तनीयानि द्विविधानि भवंति तदुपदर्शयन्नाह-'औपपातिकाश्च नारकदेवाः' असंख्येयवर्पायुषश्वोक्तलक्षणा निरुपक्रमा इति-निरुपक्रमायुप एव, तथा नगन्धोपपत्तेः, चरमदेहाः पुनः सोपक्रमा निरुप- क्रमाथ मामान्येन, कधयतीत्यर्थः, यद्येवं कथं अनपवायुपा मध्ये पाठः १४ एपामेव बहुवादित्याचार्याःx,अत एवैतत्सम्भयो- पदर्शनार्थमुक्त-अनपवर्तनीयानि पुनर्दिधिधानि-सोपक्रमाणि चेत्यादि,एतेन उत्तमपुरुपा व्याख्याता इत्युपन्यासः,वासुदेवोपक्र- मथुतेरित्याचार्याः, तदेयं न सूत्रविरोधः, तथा चाह-'एभ्य इत्यादि, एभ्य उक्तलक्षणेभ्यः औपपातिकचरमदेहोत्तमपुर- पासंग्येयवयुपेभ्यः शेपा येऽन्ये मनुष्यतिर्यग्योनिजाः, ते किमित्याह-सोपक्रमा नि:पक्रमाश्च बाहुल्येन अपवायुषः अनपवायुपश्च भवन्ति,तथाऽऽयुर्वन्धभेदोपपत्तेः,इह नारकदेवा असंख्येयवर्षायुपः प्राणिनः पण्मासावशेपा नियमादायुपो वन्धकाः, शेपास्त्वायुपविभागावशेपे या विभागविभागावशेपे या त्रिभागत्रिभागविभागाचशेपे वेति, एतदुक्तं भवति-त्रिभागावशेषायुपो नयभागावशेषायुपः मतविंशतिभागावशेपायुपो वा आयुपो पन्धकाः, अतः परं न वनंति, तत्र पृथिव्यादयः एकेन्द्रियाः पञ्चेन्द्रि- याच निरुपकमायुपो नियमत एव विभागावशेपे, सोपक्रमास्त्वनियमेन यावत् सप्तविंशतिभागे, ने च तदैव तदायुर्वक्षन्त्यध्यव- मायभेदात् , केचिदपवर्तनीयं बन्नन्ति केचिदनपवर्तनीयं, मन्देतरपरिणामप्रयोगभेदादिति युद्धाः, तब वे अपवायुपः पाणिनः तेषां विपादिमिः शीतोष्णादिभिश्च द्वन्द्वोपक्रमैरायुरपवर्त्तत इति, इंद्राशनिप्रपाततः अग्निरहितः ऋणकादिः वजं तु वैद्युतो पतिः द्वन्द्वः उपघात आयुप इति, शेपं प्रकटार्थ, अपवर्तनमाह-'अपवर्तन'मित्यादिना, अपवर्तनं नाम शीघ्रं अन्तर्मुह देव, परwmelanmarCTATION ·Inaru पापा, पामत्याह-पामलोपभोगः सकलायुःकर्मवेदनं, इहापवर्तनक(का)ले कर्मफलोपभोगेषु अपवर्त्तनशब्दा,यदाह -अपवर्तननिमित्तमित्यपवर्त्तनं निमित्तमस्येति विग्रहः, दीर्घस्थितेः कर्मणोऽल्पस्थितिकरणं, निमित्तभावः, 'अत्राहे त्यादि (पृ. ६४-४) अत्रावसरे पर आह-यद्यपवर्त्तते अपैति कर्म, फलं अदत्त्वेत्यभिप्रायः, तस्मात् ततः कृतनाशः प्रसज्यते, कुत इत्याह--यस्मान्न वेद्यते नानुभूयते तदिति, तथाऽस्ति आयुष्कं कनिनुभूतं सत् तिष्ठति म्रियते च तत्स्वामी, तस्मात् ततः अकृताभ्यागमः प्रसज्यते, आगामिभवायुपस्तत्कालवेद्यत्वेनाकरणात् , अन्यच-येन सत्यायुप्के तद्भववेदनीये प्रियते ततश्चायुष्कस्य कर्मण आफल्यं स्वफलजीवनरहितता प्रसज्यते, तदकिंचित्करत्वेन, अनिष्टं चैतत् , कर्मसाफल्या- भ्युपगमात् , "पुविं दुचिन्नाणं दुप्पडिकंताणं कडाणं कम्माणं वेदयित्ता मोक्खो, नस्थि अवेदयिते"ति वचनात् , एकभवस्थिति चायुकं कर्म, तत्रानुभवमाश्रित्य, न जात्यन्तरानुवन्धि,तस्यैव जात्यन्तरे अवेदनात् ,यस्मादेवं तस्मान्नापवर्तनमुक्तलक्ष- णमायुपोऽस्तीति परः, अत्रोच्यते समाधिः, कृतनाशाकृताभ्यागमासाफल्यानि पूर्वोक्तानि कर्मणो न विद्यन्ते, ना- प्यायुष्कस्य जात्यन्तरानुबन्धो विद्यते, किन्तु यथोक्तैरुपक्रमरध्यवसानविपादिभिः अभिहतस्य पीडितस्य जन्तोः, किमि- त्याह-सर्वसंदोहेन सर्वात्मना उदयप्राप्तं मन् आयुष्कं कर्म शीघ्रं क्रमभांविविपाकावर्त्तनेनायुरनुभवात्,तदपवर्त्तनमुच्यत इत्ये- पोऽपवर्त्तनशब्दार्थः, तत् सर्वानुभवसार एव, इहैव निदर्शनमाह-संहतशुष्कतृणराशिदहनवत्, संहतथासौ शुष्कतृणराशिश्च २ तस्य दहनं तद्वत्, एतदेव व्याचष्टे-'यथा ही'त्यादिना, यथा हि संहतस्य सतः शुष्कस्यापि तृणराशेः,न अस्तोमार्द्रस्य, अवयवशः प्रत्यवयवं न क्रमेण दह्यमानस्य चिरेण दाहो भवति संहतत्वादेव, तस्यैव तृणराशेः शिथिलप्रकीर्णोप·f पितस्य तथा विग्लीकनम्येत्यर्थः, सनतो युगपदादीपितस्य तथा पवनोपक्रमाभिहतस्य सहकारिविशेषात् , आशु- शीघ्र दाहो भाति नद्वदायुपोऽप्यनुभव इति,यदाऽऽयुदमंहतमतियनतया बन्धकाल एप एवं नवं तत् क्रमेण वेयमानं चिराय बैधने, यन् पुनर्वन्धराल एर शिथिलमानदं तद्विप्रकीर्णतणराशिदाबत् अपवर्य वेद्यते इति, इहैव दृष्टान्तान्तरमाह-'यथा वे- त्यादिना,पधा पा संग्यानाचार्यः गणनाचार्यः संन्यानं गणितं करणलाघवार्थ करणानि गुणकारापवर्तनोद्वर्तनानि गणितशा- गप्रसिदानि नत्र यो लघुः तरणोपायः म्पल्पकालः तेन तत्फलमानयति गणिताभिनत्वात् ,तत्तुल्ये अपि हि फलानयने गुणकारभाग- हारो निराय गत्पलमनिनिनियतः, म पुमान् गणितनिपुणो गुणकारभागहाराभ्यां चिरकालकारिभ्यां मकाशात् करणलाघवा- धमपाननाई रागिरावाल्पत्यादिना तदपार्नयति पण्णवत्यादिकं, अनपार्जनाहं पुनर्लघुकरणामिज्ञोऽपि न शक्नोत्येवापपर्तयि- तुगेगगनरमहमादिक गुणकारभागहारक्रममेवानुप्रयोजयति, न च संख्येयस्याभावो भाति, फलभूनस्य करणविशेपे मत्यपि प्रेणिनं फलामेदं दर्शयति, करणच्यापारकालोऽल्पभेदा,फलमविशिष्टमेनोभयोरिति वृद्धाः, यधैतद् तद्वदेतदिति दान्तिकयोज- ना,उपक्रमाभिरत इत्युपक्रमहेत्यभिहतः मरणसमुद्घातदुग्वार्तः मरणम्-आयुक्षयः तत्र समुद्धातः दुःखातिशयो वहिः- पेप्टानिगेधमारः क्रियाविशेषः म एर निरुपमकम्मोत्खननात् दुःखं तेनानों-विषण्णः कर्मप्रत्ययं कर्मकारणं अनाभोगयोग- पर उम्भवादयानन्यापारपूर्वकं करणविशेषमपपर्तनारयमुत्पाद्य तथा कर्मस्यभारत्वेन फलोपभोगकरणाय काललघुता- पादनेन कम्मापवर्त्तयति लघुकालेन वैदनात् ,न चास्य कर्मण फलाभारः, तथा मर्पतो भोगादिति, किंचान्यत्-निदर्शनान्तर- पो यथा धौतपटः प्रक्षालिनपरः जगई व मन मरतोऽनिगि. मियार-निता निरी ·-- त्यर्थः, स एव च वितानितो विस्तारितः सूर्यरश्मिवाग्वमिहतः सन् जललवाकर्षणात् क्षिमं शीघ्रं शोपमुपयाति, तथा र्शनात् , न च संहते तस्मिन् पटे अभूतस्नेहागमः कुतोऽपि, येनाधिकस्तत्क्षयकालः, नापि पितानिते सत्यकृत्स्नशोपः असं- र्णशोपः, एवं यापन्तस्तावन्त एव ते जललवा उभयोति, अथ च कालभेदः शोपं प्रति, तद्वदिति दार्शन्तिकयोजनोपन्यास | ति, 'यथोक्तनिमित्तापवर्त्तनैः कर्मणः क्षिप्रं फलोपभोगो भवति'यथोक्तनिमित्तमध्यपसानविषादि येषां अपवर्तनानां नि यथोक्तनिमित्तापवर्त्तनानि तैः, कर्मणः प्रक्रमादायुपः, क्षिप्रं शीघ्र फलोपभोगो भवति फलं-पिाकस्तस्योपभोगः -सामीप्येन भोगः, विपाकः सामीप्येन भुज्यत इत्यर्थः, 'न (च) कृतप्रणाशाकृताभ्यागमाफलानि भवन्ति, ममस्तायु- योपभोगात्, न कृतविप्रणाशः, इत्थमायुःक्षय एव म्रियत इति नाकृताभ्यागमः, अत एव नाफल्यमायुपस्तत्मकलभोगादिति, त एव जात्यन्तरानुबंधित्नाभावोऽपीति भावनीयं, तदेवमकालमृत्युसिद्विरिति स्थितं ॥ आचार्य हरिभद्रोद्धृतायां (डुपटुवि) काभिधानायां तत्त्वार्थटीकायां द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२॥ माम्प्रतं तृतीयोऽध्याय आरभ्यते, इह च 'अत्राहोक्तं भवता' इत्यादि सम्बन्धग्रन्थः, अत्र अध्यायपरिममाप्तिप्रस्तावे| 'प्य आह-अभिहितं भरता द्वितीयेऽध्याये भावप्रकरणे, किमित्याह—'नारका इति गति प्रतीत्य जीवस्य औदयिको व' इति,अनेन 'गतिफपायलिंगसूत्र' मूचितमिति,तथा तसिन्नेन द्वितीये जन्मप्रकरणप्रस्तावे 'नारकदेवानामुपपात' इत्यु-॥ । वक्ष्यति च चतुर्थऽध्याये स्थितागायुपः 'नारकाणां च द्वितीयादिपु', एवमाश्रवचिन्तायां पष्टेऽध्याये बहारम्भपरिग्रहत्वं ·च नारकस्यायुपः इत्युक्तं भरतेति,व्युत्पन्नथोदका,अव्युत्पन्नस्य प्रश्नायोगात् , 'मूकं हुंकारं चेति श्रवणविधिकथनात्,तदेवमनेकत्र नारकश्रुतेः प्रामाण्याद् विशेषार्थ पृच्छति-तत्र नारफे नरकाः नाम सत्त्वाः के वेति, इति अनोच्यते-नरकेषु भवाः नारकाः, नरान् कायंतीति नरकाः उद्रिकादयो वक्ष्यमाणास्तेषु भगाः सच्चाः दुष्कृतकर्मणा नारका इति,तत्र नारकप्रसिद्धयर्थमिदं वक्ष्य-- माणमुच्यते सतं, तन्निवासित्वान्नारकाणामिति ॥ तदाह---- रत्नशर्करावालुकापकधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्त अधोऽधः पृथुतराः इति ।। १ ॥ सूत्रम् ॥ समुदायार्थः प्रकटः, अवयवार्थमाह-रत्नप्रभेत्यादिना,(पृ.६६-१०) रत्नानि-वज्रादीनि तत्प्रधाना रनरूपा रतभावा रत्नव-1 • • हुलेत्यर्थः,एवं शर्करानभादयोऽपि वाच्याः,प्रभाशब्दस्य प्रत्येकमभिसरबन्धात् इति,एवमेता भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठा भवन्ति' धनाम्यु च वाताकाशं चेति समासः, तेषु प्रतिष्ठा-स्थितिसां तास्तथाविधा भवन्ति, 'एकैकश' इत्येकैका धनाम्पा- तादिप्रतिष्ठा, न पुनः सप्तानामप्यध एव धनांव्यादीनि, सप्तेति संरया, सप्तैन, न न्यूनाधिकाः, 'अधोऽध' इति प्रतिविशिष्ट- कमाख्यान, तिर्यगूर्णादिव्यवच्छेदार्थ,एतदेव रत्नप्रभायाः अधः असंख्येययोजनकोटीरवगाख शर्कराप्रभा भरति,एवं शर्कराप्रभाया- अधो वालुकाप्रभा, इत्येवं शेषाः पंकप्रभाद्या भाव्या इत्याद्यर्थः, एतदेवाह-रत्नप्रभाया अधः असंख्येया योजनकोटीनां कोटीः अम्बुवाताकाशप्रतिष्ठा इत्येतावता सिद्धे सति घनग्रहणं क्रियते, किमर्थमित्याह-यथा प्रतीयेत-गम्येत यदुत घनमेवा- मु पृथिव्या रत्नप्रभारूपायाः, वातास्तु धनाः तनपश्चेति तद्यथा प्रतीयते, एतदेवाह-'तदेव'मित्यादिना, तदेव मुक्तनीत्याऽऽद्या| ·त्यर्थः, स य च नितानितो विस्तारितः सूर्यरश्मिवाग्वमिहतः सन् जललवाकर्षणात् क्षिप्रं शीघ्रं शोपमुपयाति, तथा : दर्शनान्, न च सहने तन्मिन् पटे अभूतस्नेहागमः कुतोऽपि, येनाधिकस्तत्क्षयकालः, नापि चितानिते सत्यकृत्स्नशोषः असं- पूर्णशोषः, पं यानन्तस्तावन्त एर ते जललमा उभयोति, अथ च कालभेदः शोपं प्रति, तद्वदिति दान्तिकयोजनोपन्यास इनि, 'यथोक्तनिमित्तापपर्तनः कर्मणः क्षिमं फलोपभोगो भवतियथोक्तनिमित्तमध्यवसानविषादि येषां अपवर्तनानां तानि यथोक्तनिमित्तापवर्तनानि तैः, कर्मणः प्रक्रमादायुपः, क्षिप्रं शीघ्र फलोपभोगो भवति फलं-पिपाकस्तस्योपभोगः -मामीप्येन भोगः, निपाकः मामीप्येन भुज्यत इत्यर्थः, 'न (च) कृतप्रणाशाकृताभ्यागमाफलानि भवन्ति, ममस्तायुद्भ- प्योपभोगात्, न तषिप्रणाशः, इत्थमायुःक्षय एव नियत इति नाकृताभ्यागमः, अत एव नाफल्यमायुपस्तत्मकलभोगादिति, अत एर जात्यन्तरानुगंधित्वाभानोऽपीति भावनीयं, तदेवमकालमृत्युसिद्विरिति स्थितं ॥ आचार्यररिभद्रोद्भुतायां (टुपटुवि) काभिधानायां तत्त्वार्थटीकायां द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२॥ माम्प्रतं नतीयोऽध्याय आरभ्यते, इह च 'अत्राहोक्तं भवता' इत्यादि सम्बन्धग्रन्थः, अत्र अध्यायपरिममाप्तिप्रस्तावे शिष्य आह-अभिहितं भरता द्वितीयेऽध्याये भावप्रकरणे, किमित्याह-'नारका इति गति प्रतीत्य जीवस्य औदयिको भाव' इति, अनेन 'गतिकपायलिंगसतं' मूचितमिति,तथा नसिन्नेन द्वितीये जन्मप्रकरणप्रस्तावे 'नारकदेवानामुपपात' इत्यु - तं, वक्ष्यति च चतुर्थऽध्याये स्थितापायुपः 'नारकाणां च द्वितीयादिपु', एवमाश्रवचिन्ताया पष्ठेऽध्याये बह्वारम्भपरिग्रहत्व ·पनारकस्पायुपः इत्युक्तं भरतेनि व्युत्पन्नधोदकः,अव्युत्पन्नस्य प्रश्नायोगात् , 'मूकं हुंकार चेति श्रवणविधिकथनात्,तदेवमनेकर नारफथुनेः प्रामाण्याद् विशेपार्थ पृच्छति-तत्र नारफे नरकाः नाम सत्ता के वेति, इति अनोच्यते-नरकेपु भवाः नारकाः, नगन् रायंतीति नरकाः उष्टिकादयो वक्ष्यमाणास्तेषु भवाः सचाः दुष्कृतकर्मणा नारका इति,तब नारकप्रसिद्धयर्थमिदं वक्ष्य- माणमुच्यते ग, तन्निवामित्वान्नारकाणामिति ॥ तदाह- नशर्करारालुकापवधूमतमोमातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्त अघोऽधः पृथुतराः इति ॥१॥ सूत्रम् ॥ गमुद्रापार्यः प्राटः, अभयवार्थमाह-रत्नप्रभेत्यादिना,(पृ.६६-१०) रत्नानि-जादीनि तत्प्रधाना रनरूपा रनभावा रत्नब- लेत्य गरंगप्रभादयोऽपि वान्याः,प्रभाशब्दस्य प्रत्येकमभिमसन्धात् इति,एवमेता भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठा मरन्ति' पनाम्मु च वाताकाशं चेति समासः, तेषु प्रतिष्ठा-स्थितिर्यामां तास्तथाविधा भवन्ति, 'एफैकश' इत्येकैका घनाम्बुवा- नादिप्रतिष्ठा, न पुनः मप्तानामप्यध एप बनायादीनि, सतेति संख्या, राप्तैन, न न्यूनाधिकाः, 'अधोऽध' इति प्रतिविशिष्ट-- प्रमाग यानं, निर्यदिव्यरच्छेदार्थ,एतदेव रत्नप्रभायाः अधः असंरयेययोजनकोटीरवगाह्य शर्कराप्रभा भाति,एवं शर्कराप्रभाया गयो पाउमाप्रभा, इत्येवं शेपाः पंकप्रभाद्या भाव्या इत्याद्यर्थः, एतदेवाह-रत्नप्रभाया अधः असंख्येया योजनकोटीनां कोटी: अम्युगताकाशमतिष्ठा इत्येताना सिद्धे सति घनग्रहणं क्रियते, किमर्थमित्याह-यथा प्रतीयेत-गम्येत यदुत घनमेवा- मु पृथिव्या ग्नप्रभाम्पायाः, गातास्तु घनाः तनमश्चेति तद्यथा प्रतीयते, एतदेवाह-'तदेव'मित्यादिना, तदेवमुक्तनीत्याऽऽद्या ·IN ENNI ग्वरपूधियी रत्नप्रभाऽङ्गरूपा योजनसहस्रपोडशकवाहल्या पंकप्रतिष्ठा, पंकचतुरशीतियोजनसहस्रमानोऽशीतियोजनसहस्रमाने जल- बहुले, नत्पुनर्विशतियोजनसहस्रमाने घनवलये घनवलयप्रतिष्ठमिति, विंशतियोजनसहस्रमानवनोदधिवलयप्रतिष्ठमित्यर्थः,एवं घनो- दधिवलयमसंख्येययोजनसहस्रबाहल्यघनवातवलयप्रतिष्ठं, एवं धनवातवलयमसंख्येययोजनसहस्रवाहल्यतनुवातवलयप्रतिष्ठं, ततः ननुवानवलयात् परं महातमोभूतमाकाशमिति, घनान्धकारनिचितम् ,असंख्येययोजनकोटीकोटिमानमित्यर्थः,सर्व चैतत् पृथि- व्यादि तनुवातबलयान्तमनन्तरोदितं किमित्याह-आकाशप्रतिष्ठं, ज्योतिर्विमानानामाकाश एव तथादर्शनात् , आकाशं त्वा- त्मप्रतिष्ठमिति, नाधारान्तप्रतिष्ठं, यसादुक्तं पञ्चमेऽध्याये सूत्रतः 'आकाशस्यावगाहः' (५. १८) उपकार इत्येतद्, उपल- क्षणमिदमवगाहनमाकाशस्येति,अवगाहदानेन व्याप्रियते आकाशं सर्वद्रव्याणाम् , अवगाहवतां पुनरवगाहदानव्यापार सदवगाहि- प्पति,तदन्यत्र तदनुरूपाधाराभावात् , अतः खप्रतिष्ठमिदमिति, तदनेन क्रमेणे'त्यादि,तसात् अनेन क्रमेणानन्तरोदितेन किमि- त्याह 'लोकानुभावप्रतिष्ठा' (सन्निविष्टा) इत्यनादिलोकस्थितिरचिताः 'असङ्खयेययोजनकोटीकोटयो विस्तृताः निर्यग् सप्त भूमयो रत्नप्रभाद्या यथोद्दिष्टा इति, सप्तग्रहणं नियमार्थ सप्तैवाध इत्याह, मा भून् एकशः एकैका अनियतसंख्या,तथा सरकाण्डभेदेन, 'किंचान्यत्' अन्यदपि सप्तग्रहणस्य प्रयोजनं, तदाह-'अधः सप्तैवेत्यवधार्यते' अध एव सप्त, ऊर्च त्वेके- वेपन्याग्भारेति वक्ष्यते दशमेऽध्याये 'तन्वी मनोज्ञेत्यादिना, (पृ.२३-१७) इहैव प्रयोजनान्तरमाह-'अपिचे'त्यादिना, अन्तरे भवा अन्तरीयाः तन्त्रप्रधाना अन्तरीयास्तन्त्रान्तरीयाः शाक्यादयः असंख्पेयेपु लोकधातुपु सदायेषु असंख्येयाः पृथि- चीप्रस्तरा इत्यध्यवसिताः एवं प्रतिपन्नाः,अनेकब्रह्माण्डोपलक्षणमेतत्, तत्प्रतिषेधार्थ च सप्तग्रहणमिति, प्रतिपेधश्च आसा- ·मेव संख्येपयोजनकोटीकोटिमानतया, सर्वाश्चैताः प्रस्तुताः पृथिव्यादयः किमित्याह-अधोऽधः पृथुतरा इति, यतो रज्जुन- | माणा सल्वायामविष्कम्भाभ्यां प्रथमा अर्धनृतीयरज्जुप्रमाणा द्वितीया (चतू )रज्जुप्रमाणा तृतीया पंचरज्जुप्रमाणा चतुर्थी परज्जु- प्रमाणा पंचमी अर्धमप्तमरज्जुप्रमाणा पष्ठी सप्तरज्जुप्रमाणा सप्तमी, अत एव 'छत्रातिच्छत्रसंस्थिता' इति अघोऽधो विस्तीर्ण- नयेति, आमां चोत्कीर्तनमुभयथा नामतो गोत्रतश्चेत्याह-'धर्मेत्यादि, धर्मादीनि आसां नामधेयानि यथासङ्घयमेव भवं- ति, रत्नप्रभादीनि तु गोत्राणि, तद्गुणोपलक्षणात्, एवं च प्रथमा घर्मा नाम्ना रत्नप्रभा गोत्रेण, एवं शेषाणामपि योजना कार्या यावत् सप्तमी माधवी नाम्ना महातमःप्रभा गोत्रेणेति, एवमेतानि नामधेयानि-नामान्येव आसां यथाक्रममुभयथा भवन्ति, अत्र 'रत्नप्रभेत्यादि,आया पृथिवी घनभावेन वाहल्येन अशीतं योजनशतसहस्रं, अशीतियोजनसहस्रोत्तरो लक्ष इत्यर्थः,शेपा द्वितीयाचा द्वात्रिंशत् अष्टाविंशतिश्चेत्यादिन्दा, भावार्थस्तु द्वात्रिंशदष्टाविंशतिविंशत्यष्टादशपोडशदशाप्टाधिकं योजनशतसह- ममिति वनते, ततश्च द्वात्रिंशद्योजनसहस्राधिकं शतसहस्रं शर्कराप्रभा पनभावेन, अधुना सर्वपृथिव्यधोतिनो घनोदधीन् नि- दिशति-सर्वे घनोदधयो विंशतियोजनसहस्राणि, घनतनुयातायप्यधोऽसंख्येययोजनसहस्रप्रमाणौ, पृथ्वीपर्यन्तमध्यभागे घन- वातवलयं अर्धपश्चमयोजनादारभ्य प्रतिपृथिवि क्रोशयुद्धं, तनुवातवलयं क्रोशपदकमानं प्रतिपृथिविसत्रिभागक्रोशवृद्ध, गध्यभाग पष, प्रदेशहान्या पर्यन्ते तयोरपि वलयभावात्, एते च घनोदधिधनवाततनुवाता अधोऽधस्तु पुनर्धनतरा विशेपेण, अना- दिपरिणामवशादेव पनोदध्यादिवलयविभागास्त्वन्यग्रंथानुसारतोऽवसेयाः “णवि अ फुसंति अलोगं चउसुपि दिसासु सवपुढवी- ओ। संगहिआ क्लएसुं विक्रखंभं तासि वोच्छामि ॥१॥ छच्चेव अद्धपंचम जोअणमद्धं च रयणपुढवीए । उयहीषणतणुवाया जहा- HTRA HI_IALHITShimmun ·ग्वरपृथिवी रत्नप्रभाऽङ्गरूपा योजनसहस्रपोडशकवाहल्या पंकप्रतिष्ठा, पंकचतुरशीतियोजनसहलमानोऽशीतियोजनसहस्रमाने जल- बहुले, तत्पुनविंशतियोजनसहस्रमाने घनवलये धनवलयप्रतिष्ठमिति, विंशतियोजनसहस्रमानघनोदधिवलयप्रतिष्ठमित्यर्थः,एवं धनो- दधिवलयमसंख्येययोजनसहस्रबाहल्यधनवातवलयप्रतिष्ठं, एवं धनवातवलयमसंख्येययोजनसहस्रवाहल्यतनुवातवलयप्रतिष्ठ, ततः ननुवातवलयात् परं महातमोभूतमाकाशमिति, घनान्धकारनिचितम् ,असंख्येययोजनकोटीकोटिमानमित्यर्थः,सर्व चैतत् पृथि- व्यादि तनुवातवलयान्तमनन्तरोदितं किमित्याह-आकाशप्रतिष्ठं, ज्योतिर्विमानानामाकाश एव तथादर्शनात् , आकाशं त्वा- त्मप्रतिष्ठमिति, नाधारान्तप्रतिष्ठ, यस्मादुक्तं पञ्चमेऽध्याये सूत्रतः 'आकाशस्यावगाहः' (५. १८) उपकार इत्येतद् , उपल- क्षणमिदमवगाहनमाकायस्येति,अवगाहदानेन व्याप्रियते आकाशं सर्वद्रव्याणाम् , अवगाहवतां पुनरवगाहदानव्यापार सदवगाहि- प्यति,तदन्यत्र तदनुरूपाधाराभावात् , अतः खप्रतिष्ठमिदमिति, तदनेन क्रमेणे'त्यादि,तसात् अनेन क्रमेणानन्तरोदितेन किमि- त्याह 'लोकानुभावप्रतिष्ठा' (सन्निविष्टा) इत्यनादिलोकस्थितिरचिताः ' असङ्खयेययोजनकोटीकोटयो विस्तृताः तिर्यग् सप्त भूमयो रत्नप्रभाधा यथोद्दिष्टा इति, सप्तग्रहणं नियमार्थ सप्तैवाध इत्याह, मा भून् एकशः एकैका अनियतसंख्या,तथा खरकाण्डभेदेन, 'किंचान्यत् अन्यदपि सप्तग्रहणस्य प्रयोजनं, तदाह-'अधः सप्तवेत्यवधार्यते' अध एव सप्त, ऊर्ध्व त्वेक- बेपत्ताग्भारेति वक्ष्यते दशमेऽध्याये 'तन्वी मनोज्ञे'त्यादिना, (पृ.२३-१७) इहैव प्रयोजनान्तरमाह-'अपिचे'त्यादिना, अन्तरे भवा अन्तरीयाः तन्त्रप्रधाना अन्तरीयास्तन्त्रान्तरीयाः शाक्यादयः असंख्येयेपु लोकधातुपु सदायेषु असंख्येयाः पृथि- वीप्रस्तरा इत्यध्यवसिताः एवं प्रतिपन्नाः,अनेकब्रह्माण्डोपलक्षणमेतत्, तत्प्रतिषेधार्थं च सप्तग्रहणमिति, प्रतिपेधश्च आसा- • HEIRememAISE ·momen-LC मेर संग्ग्येययोजनकोटीकोटिमानतया, सश्चिताः प्रस्तुताः पृथिव्यादयः किमित्याह-अधोऽधः पृथुतरा इति, यतो रज्जुन- माणा राज्यायामपिफम्माभ्यां प्रथमा अर्धनृतीयरज्जुप्रमाणा द्वितीया (चतू )रज्जुप्रमाणा तृतीया पंचरज्जुप्रमाणा चतुर्थी पड़रज्जु- प्रमाणा पंचमी अर्धमप्तमरज्जुप्रमाणा पष्ठी सप्तरज्जुप्रमाणा सप्तमी, अत एव 'छत्रातिच्छन्नसंस्थिता' इति अधोधो विस्तीर्ण- नयेति, आमां नोत्कीर्जनमुभयथा नामतो गोत्रतश्चेत्याह-'धर्मे'त्यादि, धर्मादीनि आसां नामधेयानि यथासङ्घथमेव भवं- ति, रत्नप्रभादीनि तु गोत्राणि, तद्गुणोपलक्षणार , एवं च प्रथमा धर्मा नाम्ना रत्नप्रभा गोत्रेण, एवं शेषाणामपि योजना कार्या यापन मप्तमी माधवी नाम्ना महातमाप्रभा गोत्रणेति, एवमेतानि नामधेयानि-नामान्येव आसां यथाक्रममुभयथा भवन्ति, अत्र 'रत्नमत्यादि,आया पृथिवी घनभावेन वाहल्येन अशीतं योजनशतसहस्रं, अशीतियोजनसहस्रोत्तरो लक्ष इत्यर्थः,शेपा द्वितीयाया द्वात्रिंशत् अष्टाविंशतिश्रेत्यादिन्द्वः, भावार्थस्तु द्वात्रिंशदष्टाविंशतिविंशत्यष्टादशपोडशदशाप्याधिक योजनशतसह- ममिति वचने, नतय द्वात्रिंशद्योजनसहस्राधिकं शतसहस्रं शर्कराप्रभा घनभावेन, अधुना सर्वपृथिव्यधोवर्तिनो घनोदधीन् नि- दिशति-म पनोदधयो विंशतियोजनसहस्राणि, घनतनुवातावप्यधोऽसंख्येययोजनसहस्रप्रमाणो, पृथ्वीपर्यन्तमध्यभागे धन- चानालयं अर्धपामयोजनादारभ्य प्रतिपृथिवि कोशवृद्धं, दनुवातवलयं क्रोशपदकमानं प्रतिपृथिविप्तत्रिभागक्रोशवृद्धं, मध्यभाग पुर, प्रदेशहान्या पर्यन्ते तयोरपि वलयमावात्, एते च घनोदधिधनवाततनुवाता अधोऽधस्तु पुनर्धनतरा विशेपेण, अना- दिपरिणामशादेव पनोदध्यादिवलयविभागास्त्वन्यग्रंथानुसारतोऽवसेयाः "णवि अ फुसंति अलोगं चउसुपि दिसासु सधपुढवी- ओ। संगहिआ क्लएमुं विश्वंभं तासि वोच्छामि ॥१॥ छच्चैव अद्धपंचम जोअणमद्धं च रयणपुढवीए । उयहीषणतणुवाया जहा- ।

·संसेण निहिट्ठा ।।२।। तिभागो गाउअ चेर, तिभागो गाउअस्स य । आइदुवे पक्खेवो, अहो अहो जाव सत्तमिए, ३ इत्यादि, इह रवप्रभायां घनोदधिरलयविष्फम्मः पड़ योजनानि, धनातालयविष्कम्भः अपंचमानि, तनुपातवलयविष्कम्भतस्तु साई | योजनमिति, यथोक्तप्रक्षेपात्तु प्रतिप्रविवि भेदेन सप्तम्यां घनोदधिरलयविष्फम्भौ अष्टौ योजनानि घननातवलयविष्फम्भस्तु द्वे इति।। तासु नारका इति ॥ २॥ सूत्रम् ।। समुदायाः प्रकटः,अभयमार्थ वाह-'तास्ति'त्यादिना,(पृ.६८४) तासु उक्तलक्षणासु रत्नप्रभाद्यासु भूमिपु ऊर्ध्वम- घी कैकशः इत्येकैकस्याः पृथिव्या योजनमहस्रमेकैकं वर्जयित्वा ऊर्धमधश्च मध्येषु भूमीनामेव, नरका भवन्ति आ पष्ठया | इति, तानिदानी प्रसिद्वरिहत्यनिदर्शनर्भयानः प्रतिपादयन्नाह-'तद्यथा उष्ट्रिकादयो' भाण्डकविशेषाः, एते प्रकीर्णका भांति, आपलियप्रविष्टास्तु वृत्त यत्रचतुरस्राकृतयः विविधसंस्थानाः, ते च सीमंतकोपक्रान्ताः सीमंतकं नरकमवधिमवस्थाप्यौपक्र- म्यन्ने, एरमेते मामान्यतो द्विविधाः, इहैव काचिन्नाम्नगाह-रोरवे 'त्यादिना, एपमन्ये केचिदिन्द्रकाः केचिदावलिकाप्रविष्टाः केचिन् प्रकीर्णा इति, एप्रकाराः अशुभनामान इति व्याध्याक्रोशशपथनामानः, सप्तमनरकपृथिवीपत्तिनस्तु कालादयः पंचाप्रतिष्ठानपर्यताः तत्र काल: पूर्वतः अपरतो महाकालः दक्षिणतो रौरवः उत्तरतो महारौरसः मध्ये प्रतिष्ठानो नरकेन्द्र इति, ना रत्नम भायामाद्यपृथिव्यां नारकाणां प्रस्तारा वेश्मभूमिकाकल्पाः त्रयोदश, द्विानाः शेपास्तु एकादशादयो यारत् सप्त- म्यामेक इति, ययोक्तं 'तेरिकारस नर सत्त पंच तिन्नेर होति एकेन । पत्थडसंखा एमा सत्तसुचि कमेण पुढवीसु ॥११एवं रत्न- प्रभायां नरफानासानां नारकाणामित्यर्थः, त्रिंशत्महस्राणि, सामान्येन, शेपासु शर्कराप्रभाद्यासु पंचविंशतिः पंचदश PAROem ·दश त्रीणि एकं पंचोनं नरकावायशतसहस्रमिति यथासंख्यं सामान्येन आ पाया इति पष्ठी यावत् , षष्ठयां पंचोनं लक्षं इत्यर्थः, सप्तम्यां तु पृथिव्यां पंचव महानरकाः,इह प्रकीर्णका नसंति एवेति,एते चापष्ठयाः केचित् संख्येययोजनप्रमाणाः केचिदसंख्येपयोजनप्रमाणा इति,सप्तम्यां त्वप्रतिष्ठानो जम्बूद्वीपतुल्यः, कालादयस्त्वसंख्येययोजनसहस्रप्रमाणा इति, एते च युध- भागे योजनमहसपाहल्याः,शुपिरमप्येतावदेव चूडा चेति त्रियोजनसहस्रप्रमाणा एवेति । नरकानेवाधेयधर्मविशिष्टानभिधातुमाह- नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनावैक्रिया इति ॥ ३॥ सूत्रं ॥ एतत्सम्पन्धनिपन्धनत्वाल्लेण्यादीनामेतेपामेवातिशयासुन्दरत्वाभिधानं, 'तात्स्थ्यात् तद्व्यपदेश' इति नीतेः, सूत्रसमुदायार्थः । त्वं चैतदाह अवयवार्थ-'ते नरका' इत्यादिना (पृ. ६८-१६) ते नरका अनन्तरोदिता भूमिकाक्रमेण रसप्रभादीनामधोऽधः, केमित्याह-निर्माणतः संस्थान निर्वृत्ते अशुभतराः संक्लेशजनकत्वेन, एतदेवाह-अनुभा रनभायां, सामान्येन भयान- गततो रसप्रभानरकेभ्यः अशुभता-अनिष्टतराः शर्कराप्रभायां ततोऽपि शर्कराप्रभानरकेभ्यः अशुभतरा चालुकाप्रभायां, त्येवमासप्तम्याः सप्तमी यावत् अशुभतरा अशुभतमा अशुभतरतमा इति,एवमेते सामान्यत एवाशुभाः । अधुना नित्यार्थमाह- नित्यग्रहणमिह गतिजातिशरीरांगोपांगकर्मनियमादिति नरकगतिनरकपंचेन्द्रियजात्योऽयं शरीरांगोपाङ्गकर्म तथावि- बक्रियनिमिए तन्नियमात् त एते सूत्रोक्ता लेश्यादयो भावाः नरकगतौ नरकजातौ च वर्चमानानां, न शान्तिका(या)नामपि, तसामात् नैरन्तर्येण-अविच्छेदेन, 'आभवक्षयोद्वर्तनात् भवन्ति, भवक्षय एव सति उद्वर्तन्ते, नान्तराले फापि तत्क्षयः त्याभवक्षयोद्वर्तनादित्याह, नैरन्तर्यार्थ च स्पष्टयन्नाह-न कदाचिदक्षिनिमेषमात्रमपि न भवति,एतावन्तमपि कालं नाशु- 17AKTI ·मभापरियोग शुभो वा भवत्येतानन्तमपि कालमित्येतदपि नास्तीति नित्या उच्यन्ते तद्व्याख्यांगत्वेनैप, नित्यशब्दः इहाभीक्ष्ण- पननो द्रष्टव्यः, नित्यग्रहसितादिवदिति, 'अशुभतरलेश्या इत्यादि व्याचष्टे एतद् , कपोतलेश्या रत्नप्रभायाः प्रकृत्यसुन्दरापि ० तीनमलेगाध्यामाना, विशेषेण अध्यवसानं द्रव्यसाचिन्यजनिव आत्मपरिणामः, ततस्तीत्रतरसंक्लेशाध्यासाना कापोतैर शर्कराप्र- भायां, नद्रव्यमेदात् , ततस्तीनतरसंक्लेशाध्यमसाना नीलकृष्णा धूमप्रभायां,डहापि प्रस्तारभेदेन नीला तीनतमा,कृष्णातु(न) तीव्रति, ततस्तीनतरमलेगाध्यमाना कृष्णैन द्रव्यमेदेन तम अभायां, ततस्तीततराध्यवसाना कृष्णन महातमःप्रभायां परमकृष्णरूपा,द्रव्य- मेदादिति, कथं अस्यां सम्यग्दर्शनलाभः ?,उच्यते सास्वविरोधात् , यधोक्तं-"सम्मत्तसुअं सवासु लहइ सुद्धाखि"त्यादि,क्षीण- प्रायायुपां चैपां शुद्धापि भवतीत्यनिरोधः, 'अशुभतरपरिणामा'इत्यादि, एतद् व्याचष्टे-'बन्धने'त्यादि, बन्धनं च गतिश्चे- त्यादिद्वन्द्वः, एत एर पन्धनादयः आख्या यस्य परिणामस्येति प्रक्रमः, स एव तदाख्यः, किमित्याह-दशविधोऽप्यशुभः पुद्गलपरिणामो नरकेपु, तत्र पन्धनपरिणामस्तचत्पुद्गलैः सम्बन्धलक्षणः महाग्यादिसम्बन्धाधिकः, गतिपरिणामः उष्ट्रादि- गतिरूपस्तप्तलोहादिपदन्यामाधिका, संस्थानपरिणामो जधन्यहुण्डाकृतिः, भेदपरिणामः शस्त्रादिभ्योऽतिवीभत्सः, वर्णपरिणामः परमनिकृष्टोऽतिभीषणः, गन्धपरिणामः खरुटगालाधिको यथा, रसपरिणामः कोशातकीश(प्रा)यमाणनिस्पंदाधिकः, स्पर्शपरिणामः धिकापिकच्छादिस्साधिकः, अगुरुलघुपरिणामोऽतितीनातिदुःखाश्रयः, शब्दपरिणामः खरपरुपादिरूपोऽतिदुःखद इति, एवम- शुभः पुद्गलपरिणामो नरकेषु मामान्येन अशुभतरवाऽऽयाधः तद्रव्यभेदादिति,माम्प्रतमिहेव दशविधः(ध)परिणामो(म)भव्यसंवेगार्थ किचिद्विगेपत आह-'इर तिर्यगूर्ध्वमय'त्यादि, अनेन वर्णपरिणाममाह,शृगालमार्जारादिना तु गन्धपरीणाम, हा मातः अहो ·RANDMERem.. कप्टमिन्यादिना तु गन्दपरिणाममिति, प्रकटार्थमेनन् , तृतीयमपि अशुभतरदेहा इत्यादि निगदसिद्धं यावत्तेषु शरीराणि भवन्ति, तेथिति नरफए, अतोऽधिकृतशरीरिम्यः अशुभतराणि चाघोऽधो भवंति, क्लिष्टतरादिकर्मभेदात् , प्रमाण चैहैपां 'मा पनपी त्पादि, उत्सेधाङ्गुलमधिकृत्यनत् , परमायादिक्रमेण अष्टौ यवमध्यान्यमुलं चतुर्विशत्यनुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुरिति, एनग ग्नप्रभायां भरपारकरारीराणामुत्कण, जयन्येन त्वगुलासवयेयभागोऽस्यामन्यासु च शेषासु, किमेतदित्याह-द्विह्निः शे- पामुग्लनभानारकगरीरप्रमाणं द्विगुणं द्वितीयस्यां नारकशरीरप्रमाणं, एतदपि द्विगुणं तृतीयस्यां नारकशरीरप्रमाण,एतदपि द्वि- गुणं एवं यारन् मातम्यां पंच धनुशतानि पूर्णानीति, उत्तरक्रियं तु प्रथमायां जघन्येनाङ्गुला(ल)सङ्खयेयभागमितमन्यासु च, उत्कॉग पंचदश धपि अर्धतृतीयाय रनयः, एतदेव द्विगुणं द्वितीयस्यामेवं ज्ञेयं यावत् सप्तम्यां धनुःसहस्रमिति, एतच प्रमाण रग्नप्रभादिपु पर्यन्नपनिषतरेपु नारकागामुत्कृष्टं द्रष्टव्य,आयुः जघन्यमुत्कृष्टं च प्रथमप्रतरादिभेदेन मिद्यमाना दशनयतिसहस्रादिना रनप्रभायां पर्यन्तप्रतरे मागरोपमप्रमाणं भवति, एवमेव शरीरप्रमाणमपि प्रथमप्रस्तारादिभेदेन जघन्योत्कर्षाभ्यां मेत्तव्यमिति, नदुन मिनिचोरुष्टजघन्यता वैदितव्या उदितभेदेन शरीरप्रमाणस्येति, 'अशुभतरवेदना इत्यादि (पृ. ७०-१३) एतदपि | प्रापो निगदगिद्धमेव यावत् सत्रान्तरमिति, नवरम् 'उष्णशीते चतुर्या मिति, नवरमुष्णशीते द्वे वेदने भवतः प्रस्तारभेदेन, गोष्णवेदना पहुनराणां शीतवेदना स्वल्पतराणामिति,एवम् 'शीतोष्णे पंचम्या मिति शीतवेदना वहूनामुष्णवेदना त्वल्पाना- मिनि, परयोः पठीमप्तम्योः शीता शीततरा च वेदना यथासंख्यमिति, दृष्टान्तोनासद्भावनज्ञापनया, नारकाणामानयनाभावात् , ना नापयोगात्, म हि पृथिवीकाय एवात्युष्योऽन्धकारश्चेति ॥

·परस्परोदीरितदुःखाश्चेति ॥४॥ सूत्रम्॥ प्रायः प्रतीतसमुदायावयवार्थमेव, नवरं 'अनुसमयं आहारयंतीति मनोऽधिकतरदुःखोत्पादनाय, इतरथा 'ते सर्वपु- दले त्यादि,(पृ.७२-७) परस्परोदीरितानि चेति मिथ्यादृष्टयः,सम्यग्दृष्टयस्तु परोदीरितदुःखानि सहन्ते,नैवान्येपामुदीरयन्ति, दृष्टविपाकत्वात् , अत एवाधिकदुःखाः, न सामान्येन तज्ज्ञानभावात् , 'अपि चोक्तं भवप्रत्यय'इत्यादि (पृ.७२-११) 'काको- लूक'मित्यादि (पृ. ७२-१५) एतत्तु मिथ्यादृष्टिविपर्य मिथ्यादृष्टिं, (सम्यग्दृष्टिं तु) प्राप्यासन्नमुक्तित्वात् शान्ति- परमा एवेत्याचार्याः। तत्र नैवविध दुःखमाज एव ते, किन्तु- संक्लिष्टासुरोदीरितदुःग्वाश्च प्राक् चतुर्थ्या इति ॥५॥ सूत्रम् ॥ परमाधार्मिकोदीरितदुःखाश्च प्राक् चतुर्थ्याः, चतुर्थीमर्यादयेति सूत्रसमुदायार्थः, अवयवार्थस्तु प्रायो निगदसिद्ध एव, नवर- ममयः असिपनवनानि, कुंभीनामानः त एव गृह्यन्ते, द्वन्द्वः समासः, करादिमिः अधर्मचारिण आधर्मिकाः परमा-उत्कर्पत एव, असुरनिकायाऽन्तर्गताः कर्मक्लेशजा वेदनाः ताच्छील्यात् तद्वेदनोत्पादनशीलतया, अंबरीपो भावा (पाद्याः) तलतालनिपातः पातो भूमौ कसाभिघातश्चटिकैत्यन्ये, त्रिविधानि दुःखानि क्षेत्रस्वभावपरस्परोदीरणासुरजनितानि नरकेषु नारकाणां भवन्तीति । फियन्तं कालमेतानीति तस्थितिमाह- तेप्चेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयविंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिरिति ॥६॥ सूत्रम् ॥ उक्तलक्षणेपु. नरकेषु नारकाणां सत्त्वानामियमुत्कृष्टा स्थितिरिति सूत्रसमुदायार्थः, अवयवार्थश्च इहापि प्रापो निगदसिद्धः, ·नारं प्रयसिंगनमागरोपमस्थितियते, एतावन्ति मागरोपमाणि यस्याः स्थितः मा एतावन्मागरोपमेत्येवं सर्वत्र योजनीयं, इदंगागमगिद्धमेय, योजनविस्तृतः पल्यः तथा योजनमुतिः, मप्तरात्रिनरूढानां केशाग्राणां म पूरितः, ततो वर्षशते पूर्णे एकैकं | केशमुद्धरन , धीयने येन कालेन तत् पल्योपममुन्यने, कोटीकोटयो दशैनेपां पल्यानां मागरोपममितिवचनात् , जघन्यां त म्पिनि परम्नाइपने चतुर्थेऽध्याये 'नारकाणां चेत्यादिना (१-४३) मूत्रेण, तथा ये प्राणिनोऽसंशिप्रभृतयः यासु भूमिपृत्पद्यन्ते | उथलाध यतो ये भवन्ति मम्पग्दर्शनादि वा लभन्ते तदेतदपि प्रकटमेव ।। द्वीपसमुद्रपर्वतादिप्रतिषेधः शर्करप्रभादिविषयः, इहैवा- पवादमाह--'अन्यत्रेत्यादिना (पृ. ७७-२) ममुद्घात गताः केवलिनः, औपपातिका नारका एव, तथा वैक्रियलब्धिसंपन्नाः, पूर्व- जन्ममित्रादयः, नग्कपालाः पग्माधार्मिकाः, एते मर्वेऽपि द्वितीयादिषु कदाचिन् केचित् केचित् संभवेयुरपीति, उपपातमङ्गीकृत्य रत्नप्रभायामेव देवाः मन्ति,न शेपासु, गमनमङ्गीकृत्य यावत्तृतीया, ततः परं न गच्छन्ति एव, शक्ता अपि लोकानुभावादेवेति, अयमन्यो लोकानुभाव एव 'यत्र वायव' इत्यादिनो(पृ. ७७-५)क्त इति ॥ सूत्रान्तरसंवन्धार्थमाह-'अत्राहे त्यादि, (पृ. ७७-९) 'उक्तं भवता लोकाकारोऽवगाह' इति (५-१२) पंचमेऽध्याये, तथा दशमे 'तदनन्तरमूवं गच्छन्त्यालोकान्ता'दित्युक्तं (१०-५), तत्र लोकः म्वरूपेण, कनिविधो वा अधोलोकादिभेदेन, किंसंस्थितो वाऽऽकृतिमधिकृत्येति, अत्रोच्यते, पंचास्तिकाय समुदायो लोक; धर्मादयोऽस्तिकाया इति,ते चास्तिकाया धर्मादिकाः स्वतत्त्वतः स्वरूपतः विधानतो भेदतः लक्षणतयो- क्तगन्यादिलक्षणभेदेन उक्ता मनागिह अन्यत्र प्रकरणान्तरे वक्ष्यन्ते च प्रतिपदमेव पञ्चमेऽध्याये, म च लोकोऽधिकृतःक्षेत्रवि- भागेन विविधः त्रिप्रकारः अधस्तिर्यगूर्व चेति दर्शयिष्यामः,संस्थानाग्ब्यानायाह'धर्मे'त्यादि,(पृ.७७-१४) धर्माधर्मा- A ·12HI स्तिकायौ यक्ष्यमाणलक्षणौ लोकव्यवस्थाहेतृ वर्त्तते, तदवच्छिन्नाऽऽकाशस्य लोकत्वात् , एतदाह-तयोरवगाहनविशेषात् धर्माधर्मयोरवगाहनभेदात् वक्ष्यमाणाकारात् लोकानुभावनियमात् अनादिपारिणामिको लोकानुभावः तन्नियतावगाहनवि- शेषात् सुमतिष्ठकवज्राकृतिर्लोकः इति सुप्रतिष्ठकवजयोखि संस्थानम्-आकृतिर्यस्य स तथाविधः बहुसादृश्याल्लोक एवं- विध इति, यथोक्तमनेनैव मरिणा प्रकरणान्तरे "जीवाजीया द्रव्यमिति पडिधं भवति लोकपुरुषोऽयम् । वैशाखस्थानस्थः पुरुष इस कटिस्थकरयुग्मः ।। (२१०) तत्राधोमुखमल्लकसंस्थानं वर्णयन्त्यधोलोकम् । स्थालमिव तिर्यग्लोकमूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्ग- ।।२११।। (प्रशम.)मिति, अन एवाह 'अधोलोको गोकन्धराकृतिः' गोग्रीवासदृशः, उपरि तनुकोऽधोऽधो विशालः, समधिकस- सरज्जुमानमिति, एतत्समर्थनायाह-उक्तं ह्येतत् प्राक् यदुत भूमयः सप्ताधोऽधः पृथुतराञ्छनातिच्छत्रसंस्थिता' (३-३) इनि, ता यथोक्ता इति अधोभूमयः गोकन्धराकृतय इत्यर्थः, एवं तिर्यग्लोको झल्लाकृतिः समतलवादिनविशेषाकृतिरष्टा- दशयोजनशतोच्छ्रपमानः, एवमलोको मृदङ्गाकृतिः मृदङ्गो वादिनविशेष एव पृथुमध्यः एतदाकृतिः, ब्रह्मलोकप्रदेशे पृथु- त्या(त् उपरिप्रदेश हीनत्वा)दिति, स्वात्मना सप्तरज्जुमानः॥ तत्रैवं त्रिविध लोके तिर्यग्लोकप्रसिद्धयार्थमिदमिति लक्ष्यम् , आकृतिमात्रं उच्यते- जम्बूद्वीपलवणादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्रा इति ॥ ७॥ सूत्रम् ॥ ममुदायावयवार्थी प्रायः प्रतीती, नयरं शुभनामानः प्रशस्तनामान इति, असङ्ख्येयकमर्द्धतृतीयोद्धारमागरोपमोद्धारराशि- प्रमाणं, एन च स्वयम्भूरमणममुद्रपयन्ता वेदितव्या इति, अनादिमती मेपामियं मंज्ञा जम्यादिप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षा च । किंचhttrintestantml ·निविष्फम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतय इति ॥ ८॥ सूत्रम् ॥ एतदपि प्रकटममुद्रापावयवागेव, नपरं विफम्भः पृथुलना, मानुपोत्तरपर्वतो मनुष्यलोकव्यवस्थाकारीति । जम्बूद्वी- पम्पापि डीपवन वलयाकृतित्वे प्राप्ते अपवादार्थमाह- तन्मध्ये मेऊनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्रविकंभो जम्बूद्वीप इति ॥९॥ सूत्रं । दमपि प्रायः प्रचितार्थमेवेति, नवरं-मैरुरस्य नाभ्यामिति मेरुनामिरुच्यते, कंठेफालवद्गमकत्वात् ममासः, व्यधिकरणबहुव्रीहि- नीत्या, यापपान्तरणाइ-मेगाऽस्य नाभिरिति मेरुनाभिः,नाभिशब्दो मध्यवाचीत्याह-मेरुरस्य मध्य इत्यर्थः, अयं च मर्व- दीपगमुद्राम्पन्नरम्गन् न पृग इति प्रतरवृत्त इत्याह-'कुलालचक्राकृति'रिति, कुलालचक्रवत् प्रतरवृत्त इत्यर्थः, वृत्तग्रहणं सत्रे निषमा, पण एष, न चान्पवलयाकृतिग्रहणान्नियममिद्धिरित्याह-वलयाकृतिभिरित्यादि, तथा च मा भूदिति नियमार्थ, फायनस्थालः कांचनपात्रं तन्नाभिस्तचन्द्रकस्तद्ववृत्त इति, अधो धरणितलमवगाढो रुचकप्रतराविशिष्टप्रमाणानुगतो वि- गंदकाप्डं निलोकमविभक्तमूनिम्तवस्पर्शनेन प्रतिक्रान्तिः विस्तारः, अयं च मेरुगिरिन सर्वत्र समप्रमाणवृद्धः किंतु प्रदेश- परिदाप्येनदाह'नन्दनमीमनसाभ्या 'मित्यादिना (पृ. ८१--१) एकादशैकादश योजनसहस्राण्यारुह्य प्रदेशप- रिदाणिमापारिया विष्फम्भस्य यथाविधया गणितशास्त्राविरोधेन सर्वत्र यथोक्तपरिक्रान्तिः भवतीति गणितज्ञा एवात्रप्रमाणं । ? मेरोमले धरणितले दशयोजनमहस्राणि विष्कम्भः, ततः पञ्चशत्यां नन्दनवनमिति तस्या एकादशभागेन पञ्चचत्वारिंशद्योजनानि पंन अकादाभागा हीनाः, ततो नन्दनपहिर्विष्फम्भः चतुप्पश्चाशदधिकानि नवनवतिशता,पद् चैकादशभागाः,ततो नंदनाभ्यन्तरवि- ·ना भरनहैमवतहरिविदेहरम्यकहिरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणीति ॥१०॥ सूत्रम् ।। प्रस्टा, मुविवृत्तं च, नर तत्र जम्बूद्वीपे भरतमित्यादिना (पृ.८१-५) एपां पृथग्द्वीपत्वनिषेधमाह, तथा वंशा वर्षे-23 त्या रंगाः किल पर्वन्तो भवन्ति, तद्वन् पर्वभागविभाजनाळेशा इन अमी भरतादयः, वर्षसन्निधानाच वर्षाः, मनुजादिनिना- माग गाम्याः मापा'मित्यादि (पृ. ८२-१) आदित्यकृता दिग्नियमाद् , तत्र यस्मिन् क्षेत्रे यत्र आदित्य उदेति मा प्राची, यस्या- मम्तमेनि मा प्रतीची, यथोक्तमा “जस्म जओ आइचो उढेड मा तस्स होति पुवदिमा। अपरेण अत्थमेड मवेमि उत्तरो मेरू ॥१॥" इत्यादि, व्यवहारमानमिदं, न निश्चयो, नियमो लोकमध्यावस्थितं पुनरप्टप्रदेशं रुचकं दिग्नियमहेतुं प्रतीत्य, किमि- स्याह-यथासम्भनं भाति, मेम्नोनरत एप, म हि दिशामन्यादीना द्विप्रदेशिकानां द्विप्रदेशोत्तरवृद्धानां चतसृणां पूर्णादीनां दिशां पम्मानयनाय महयं पात्यते, जानमेकोनाशीतिः शतानि चतुप्पश्चाशदधिकानि षट् चैकादशभागाः, नन्दनाच नैकादशमहस्राणि हानिरिति माधरपञ्चाशत्महस्रा एकादशभागेन एकाशीत्यधिकानि पदचत्वारिंशत् शतानि ना चैकादशभागा हीनाः, ततः मौ- मनसे बाधविष्कम्भः द्विसप्तत्यधिकद्विचत्वारिच्छतानि अष्ट चैकादशभागाः, अभ्यन्तरविफम्भस्त्वस्य दशशत्या, हीनः, तत एका- दशमहना यापदानेरभागत् पश्चपिशतिमहस्र एकादशभागेन अष्टभागाधिकद्वामप्तत्यधिकद्वाविंशतिशतपाते पण्डकवने महस्र- मेवामिप्यते इति नन्दनमौमनमयोरन्तरहिर्षिष्कम्भश्च यथोक्तमान एर सूत्रेपधीतः श्रीमञ्जम्बूद्वीपवृत्यादिषु, यगान गणितज्ञाः प्रमागमिनि मुग्विाम्यं नत्तु नन्दनमौमनमाभ्यामेकाढगफादशमहवाण्यारा प्रदेशपरिहाणिनिफम्भस्येति भाष्यकारचमोऽन्यत्र मंगहानपलम्भादिनि ·पिदिनां नामग्यादीनामकाकायप्रदेशरचनाहितस्वरूपाणां मुक्तावलीमन्निभानां चतसृणामेव भावातः, उपरिष्टातु चतुःप्रदेशा- मिर विमला, अधस्तु तमोऽभिधानति दश दिश इति,उक्तं च-"अट्ठपएमो रुअगो तिरियं लोअस्स मज्झयारम्मि। एम पभवो दिगाणं गमेर भवे अणुदिमाणं ॥१॥ इंदग्गेई जम्मा य णेरड्या वारुणी अ वायवा । मोमा ईमाणाऽविअ विमला य तमा य यो- दवा ॥२॥ इति ।। कनं विम्तरेण ।। सहिभाजिनः पूर्यापरायता हिमचन्महाहिमवभिषधनीलरुक्मिशिग्वरिणो वर्पधरपर्यता इति ॥ ११ ॥ सूत्रम् ॥ नानि विभक्तुं शीलमेपामिनि नद्विभाजिनः, पूर्वापरायता अकृत्रिमनिवेशन एव, हिमवदादयो वर्षधरपर्वता इति सूत्रममुदा- यार्थी, अवयवार्धस्तु तेषां वर्षाणां विभक्तार' इत्यादि (पृ. ८२-७) भाष्यादवसेयः, एतच्च प्रायो गतार्थ, नवरं पर्व शेपा ल्या हविर्णविदेहयोविभक्ता निषधः, विदेहरम्यकयोविभक्ता नीलः, रम्यकहरण्यवतयोविभक्ता रुक्मी, हिरण्यवतैरानतयोर्वि- भक्ता निग्य रीति । एषामेव क्षेत्राणां प्रमाणमाह-तत्र पंच योजनशतानि पविंशत्यधिकानि पडेकोनविंशतिभागा योजनस्य भर- नविष्फम्मः, भग्नं धागेपिननापाकारं तदस्यायमिपुरिति, एवमेकमभिधाय शेषामिधित्मयाऽऽह-'स द्विढिहिमवद्वैमवतादी- नामामहाविदेहेभ्य इति' स भरनेपुः द्विगुणोद्विगुणः हिमवद्वैमवतादीनामिति पर्वतक्षेत्राणां भवति, आमहाविदेहेभ्यो महादिहानि यार , तद्यथा-हिमच्छिखरिणोः योजनमहस्रो ह्युत्तरपञ्चगताऽधिका द्वादशाधिककोनविंशतिभागा योजनस्य, हिमाल हिरण्यगनयोः गायद्वयं शनं च पश्चोचरं पश्च चैकोनविंशतिभागा योजनस्य, महाहिमवद्रुक्मिणोश्चत्वारि महस्राणि शत- वयं दशोनरं दग चकोनविंशतिभागा योजनस्य, हरिरम्यकयोग्टौ महस्राणि चत्वारि शतान्येकविंशत्यधिकानि एकश्चैकोनविंश- ·निभागो पोजनम्य, निषधनीलयोः पोडश सहस्राण्यष्टौ शतानि यूत्तरचत्वारिंशताधिकानि भवन्ति द्वौ चैकोनविंशतिभागौ योज- नम्प, विदेहानां त्रयसिंशत् सहस्राणि पद् शतानि चतुरशीत्यधिकानि चत्वारबैकोनविंशतिभागा योजनस्येति, 'परतो विदेहे- भ्योद्धार्द्धहीना'इति नीलादीनां प्रमाणमाचष्टे लायविक आचार्यः,विदेहक्षेत्रेपुतः अर्द्धहीनो नीलेपुर्भवति,सोऽर्द्धहीनो रम्यकपुः, इत्या यावदरावतक्षेत्रमिति, अधुनपां हिमवदादीनां कुलपर्वतानामवगाहोच्छ्रायौ प्रतिपादयति-'पञ्चविंशती'त्यादि, उच्छ्रा- पचतुर्भागोऽयगाहः सर्वेषां. उन्मायो योजनशतम् अवगाहः पञ्चविंशतिर्योजनानि हिमवतः, एतदेव द्विगुणं समुच्छ्रायोऽवगाह- प्रमाणं महाहिमवनः योजनशतद्वयसमुच्छायः पञ्चाशदवगाहः, एतद्विगुणं निपधस्य चचारि शतान्युच्छ्रायः शतमवगाह इति, नीलादीनां निपधादिमिः तुल्यौ उच्छायावगाही इति । इदानी जीवाधनुःकाष्ठे कथयति-'भरतवंशस्ये'त्यादि (१०८२-१६) भाप्यम् , हिमवत आराद्भागवर्तिनी जीवयं प्रतिपत्तव्या, धनुःकाष्ठं च, इपुर्यथोक्तो विष्कम्भ इति, प्रागभिहितोऽपि पुनरिहो- यन्यान इषुरिति, तत्रैवं नोक्तस्तस्मात् पुनरुपन्याम इति, भरतक्षेत्रमध्ये 'इत्यादि, वैताढयपर्वतो दक्षिणोत्तरार्धविभागकरो विद्याधराधियामः पंचाशत्पष्टिनगरयुक्तः दक्षिणोत्तरश्रेणिद्वयालंकृतो गुहाद्वयोपशोभितश्च प्रतिपत्तव्यः, 'विदेहेष्वि'त्यादि, मेरु- गिरंदक्षिणतो निपधस्योत्तरतो देवकुरयो भवन्ति, ते च काश्चनपर्वतशतेनोपशोभिताः, हदपञ्चकोभयपर्यन्तायस्थितैर्दशद- गमिः काञ्चनपर्वतविपिनाः, शीतोदानदीपूर्वापरगौ निपधाचतुर्विंशाप्टशतमचतुमप्तभागान्तरी चित्रविचित्रकूटौ योजनसहस्रो- चौ तावदधोविन्तृतौ तदधमुपरि, ताभ्यां विराजिता इति । 'विदेशा इत्यादि, मन्दरगिरिणा देयकुरूत्तरकुरुमिश्च विभक्ता व्यव- सिनमर्यादाः म्यापिताः एते क्षेत्रान्तरवद्भवति, तत्र मनुष्यादीनां परस्परेण गमनाभावात् , अतः पूर्वे चापरे च उभये विदेहा ·भान्नि, मेरोः पूर्वनः पूर्वेऽपरतोऽपरे, तर पूर्वविदेहेपु पोडश चक्रवर्तिविजया नदीपातविभक्ताः परस्परस्यागम्याः चक्र- पनिनां रिजनन्या विभोक्तव्याच, नदीमिगिरिभिश्व विभक्ताः परस्परेण अगम्याः क्षेत्रविशेषा इत्यर्थः, अधुना अपरानपि अति- दियनि-अपरेऽप्ये लक्षणाः पोडशेप चकार्तिविजयाः मरिगिरिविभक्ताः परस्परासम्भाव्यमानगमना इति ।। अधुना उत्तर- भागनिनान प्रमाणतो निदर्शयति 'तुल्यायाम' इत्यादि भाष्यमेव सुज्ञानं, 'क्षुद्रमन्दरास्त्वि'त्यादि, धातकीखण्डे द्वौ पुपरहीपार्धं दावित्येवं चत्वारोऽपि क्षुल्लकमन्दरा भान्ति, जम्बूद्वीपमध्यवर्तिमेरोहीनप्रमाणाः, तच दर्शति-महामन्दरात् पंचदशभिर्योजनमहीनोच्यायाः, चतुरशीतियोजनसहस्रोच्छ्रिता इत्यर्थः, तथा पड्भिर्योजनशतैर्धरणितले ही- नविफम्भाः चतुःशताधिरनामहस्रविष्कम्भा इत्यर्थः, तेषां चतुर्णामपि प्रथमं काण्डं महामन्दरतुल्यं धरणिमवगाद, | महमप्रमाणमित्यर्थः, द्वितीयं मप्तमिहींनं. पदपञ्चाशत्महस्रमानं, तृतीयं काण्डं अष्टाभिः सहाहीनं महामेरोः मकाशाद् , अष्टापिगनिमहयाप्रमाणमित्यर्थः, भद्रशालनन्दनरने महामंदरे इव द्रष्टव्ये, धरण्या भद्शालवनं तदुपरि पंचशतात् नन्दन- मिनि, तदुपरि अर्धपदपंचाशत्महसाण्यारुह्य सौमनगं, पश्च शतानि नन्दनपनेनाक्षिप्तानि, सौमनसेन पंच शतानि, आक्षिशानि, द्वितीयकाण्डम्यान्तेपइपंचाशत्सहस्त्राणि गत्ला तत् पंचशतविस्तीर्णमेन भवति, ततोऽपि विंशतिसहस्राणि आरुह्य पाण्डकपनं चतुर्णवनचतु-शतविस्तीर्णगेगारसेयं, नवोपरि अधश्च विष्फम्भोऽवगाहश्च तुल्यो महामन्दरेण यथा- मंग्यममामिमम्बन्धः उपरि मस्तके यो विष्कम्भः स महामन्दरेणैपा तुल्यः, सहस्रप्रमाण इत्यर्थः, अधश्च योऽवगाहः सोऽपि महामन्दरेण तुल्यो, योजनदशमहलमान एपां मन्तिा लिका चैपा महामन्दरचूलासदृशी प्रमाणनोजमातव्येति । अधुना ·Aaram लापपार्थ द्वीपानां परिधिगणितपदजीवाद्यानयनाय करणोपाया भण्यन्ते, तत्र ईप्सितवृत्तक्षेत्रपरिधरानयनायेदं करणसूत्रं-वि- फम्भकृतेर्दशगुणाया मूलं वृत्तपरिक्षेपः विष्कम्भो योजनशतसहस्र, तल्लक्षणं कृतिर्वर्गो भवति, पुनर्दशगुणा क्रियते, पश्चान्मूलमानीयते, तद् वृत्तक्षेत्रपरिक्षेपः, तत्र योजनराशौ उपलब्धव्ये त्र्येकपद्विद्विकसप्तकैः क्रमेण मूलमानेतव्यं, ततोऽयं राशिरधस्ताजातः ६३२४५४, एपोर्टून छिन्नो योजनविलक्षपोडशसहस्रसप्तविंशतिद्विशतसंख्यो भवति, शेपमुपरीदं ४८४४११ चतुर्भिर्गुण्यते, चतुर्गव्यूतं योजनं यतः,ततोऽयं गव्यूतराशिर्भवति १९३७६४४, पडादिराशिना ६३२४५४ भागो हार्यो, लब्ध- गिदं गव्युतत्रितयं, शेषमुपरीदं४०५२२, धनुःमहस्रद्वयेन गुण्यते, जातस्ततो धनराशिः ८१०४४०००, पडादिराशिना मागे लन्धभागमिदं १२८, शेपमुपरीदं ८९८८८, पण्णवत्यङ्गुलं धनुर्भवतीति पण्णवत्या गुण्यते, जातोऽङ्गुलराशिः ८६२७१४८, पडादिराशिना भागे लन्धमिदं १३, शेपमुपरीदं ४०७३४६, द्वाभ्यां गुण्यते, यतोङ्गुिलद्वयेनैकमगुलं भवति,जातो गु- लराशिः ८१४६९२,पडादिराशिना भागे लब्धमिदं १,शेपार्दागुलभागा एतावन्त उद्धरिताः १९२२३८, अधस्तात् पडादिराशिः, एप जंबूद्वीपपरिधिः,वृत्तग्रहणं चतुरस्रादिक्षेत्रव्यावृत्त्यर्थ, परिक्षेपग्रहणं विष्कम्भेपुजीवादिव्यावृत्यर्थमिति । अधुना गणितपदमानीयते जम्यूद्वीपस्य तत्रेदं करणमंत्रं 'म विष्फम्भपादाभ्यस्तो गणित प्रक्रान्तविष्कम्भो लक्षमेकः पादः पञ्चविंशतिः सहस्राणि,विष्क- म्भपादेनाभ्यस्तो-गुणितो विष्फम्भपादाम्यस्तः, म इति परिधिर्जम्बूद्वीपस्य अभिसम्पन्ध्यते, प्रक्रान्तार्थपरामर्शित्वात् सर्वनाम- गन्माना, गगितगिति गणितपदागिन्यर्थः, जम्बूढीने योजनामाणानि चतुरस्रखण्डान्येतावन्ति भवन्तीति वाक्यार्थः, तत्र परिधि योजगराशिः पश्चविंशनिगहमगुणिनोप्यं ७९०५६७५००,गव्युतत्रितयं पश्चविंशतिमहमगुणं जानगिर्द ७५०००,गच्युतरराशिवाय SHAMIn ·। योनीक्रियते, चतुर्भािग लन्धमिद १८७५०, योजनराशिरयं, धनूगशिरपि पत्रपिशनिमहसगुणो जातमिदं ३२०००००, 11 अपमपि धनुराशिर्योजनीशियने, 'अष्टौ धनुःमहसाणि योजनं भाती'ति वचनात् अष्टामिः सहस्रर्भागे लब्धमिदं ४००, अयमपि | पोननगशिरनन्तरराम्रो प्रक्षिामो, जातमिद १९१५०, अयमपि सप्तकोट्यादिराशी, जातमिदं ७९०५६९४१५०,अजुलराशिः पंच- गितिमहमगुणो, जातमिदं ३२५०००, अर्धानुलं पञ्चविंशतिमहस्रगुणं, जातमिदं २५०००, अस्या जुलराशेरद्वं गृह्यते, ततो- अतानि लम्पन्नेऽग्नि १२५००, तान्यकुलराशौ क्षिप्यन्ते, जातमिदं ३३७५०००, ततः पण्णरत्या भागो, यस्मात् पण्णरत्य- पगुलं धनुर्भाति, भागे लन्धमिदं ३५१५, अयं धनुराशिः, शेषमड्गुलं पष्टिः,अस्य धनुराशेर्भागे महसवयेन लब्धमेकं गव्यूतं, | गेपमिदं १५१५। अधुना जीवानयनमुन्यने-इन्गवगाहोनावगाहाभ्यस्तस्य विष्फम्भस्य चतुर्गुणस्य मूलं ज्या ईप्सितोऽ- गादो यापान म इन्छारगाहस्तेनोनो विष्फम्भः इन्छापगाहोनः,पुनरागाहेन अभ्यस्यने-गुण्यतेः,इच्छायगाहोनश्चामारपगाहाभ्य- मागाहोनापगाहाम्यम्तम्तस्य पुनर्चतुर्भिगुणितस्य यन्मूलं मा मण्डलक्षेत्रजीना भरतीति, विष्फम्भो योजनलक्ष ईप्सि- नारगाहोनः क्रियने, ईणिनभायं ५२६ पद क्लाः,एष उपरितनो राशिः मयेते, कलीक्रियते इत्यर्थः, एकोनविशत्या गुण्यते, नानमिदं ९९९१, पद क्लाः सिप्पन्ने,जानमिदं १००००,विष्कम्भराशिरपि मरमेते एकोनविंशत्या,जातमिदं १९००००० पोनगाहगणिग्मुनः पान्यनं, जानमिदं १८९००००, पुनरसगाहरागिना गुण्यने, जातमिदं १८९००००००००, ततश्चतुर्भिगु- प्पने ७५६००००००००. अम्प मूलं जीवा भाति, नत्र ग्राह्य, द्विमप्तचतुष्पनरपंचचतुफैः क्रमेण जातमिदं २९०८८४, अध-|| गोद्रेन लिमो जातमिद २७४९५४, अस्य रागेरेकोनविशत्या भागे रब्धमिदं १४४७१, क्लाश्च पंच, पं ५४९०४ यदुद्धरितं E ·नत्रका न्यूना क्ला लम्यत इत्येपा जीवा । अधुना करणसूत्रमेवेपोरानयनायाह-ज्याविष्कम्भयोर्वर्गविशेषमूलं विष्कम्भा- जोध्यं शेपार्द्धमिपुः जीवावर्गस्य विष्कम्भवर्गस्य च विशेषः तस्य मूलं विष्फम्भाच्छोध्यते, शेषस्य यदर्ध स इपुर्भवति, तत्र ० जीमावर्गोऽयं ७५६००००००००, विष्कम्भवर्गवायम् एकपण्युत्तरत्रिशतगुणः ३६१००००००००००, असाजीवावर्ग विशुद्धे गेपमिदं भवति ३५३४४००००००००,अस्य मूलमादीयते शून्याष्टकस्यार्द्धन चचारि शून्यानि, शेषस्य मूलमेकाप्टकाप्टकैः,लब्ध- मिट १८८००००, एतद्विष्कम्भाद् एकोनविंशतिगुणाच्छोध्यं, शेपं जातमिदं २०००० अस्याईनेदं १००००, अस्यैकोनविंशत्या - भागे लन्धमिदं ५२६ पड् कला इपुरिति । अधुना धनुःकाष्ठानयनाय करणसूत्रम्-इपुवर्गस्य पड्गुणस्य ज्यावर्गयुतस्य मूलं .. धनुःकाष्ठं उपोः कलीकृतस्यायं वर्गः १००००००००, एप पइमिर्गुण्यते, जातमिदं ६००००००००, एप ज्यावर्ग क्षिप्यते, ज्यागवायं ७५६००००००००, जातमिदं ७६२००००००००, अस्य मूलमात्रं धनुःकाष्ठं भवति, तच द्विक२ सप्तक ७ पद्६- शून्पचतुष्कत्रिका क्रमेणादीयते, ततो राशिर्भवति २६२१५१, अधस्त्याद्धेन छिन्नस्यैकोनविंशत्या भागे लन्धमिदं १४५२८, एकादश चकोनविंशतिभागा इनि । सम्प्रति निष्कम्भानयनाय करणसूत्रमिदं--ज्यावर्गचतुर्भागयुतमिपुवर्गमिपुविभक्तं तत् प्रकृतिवृत्तविष्कम्भः जीवावर्गचतुर्भागेन युक्त इपुवर्ग इपुणा विभक्तः म स्खभानवृत्तक्षेत्रविष्फम्भो भवति, ज्यावर्गः ७५६०००००००० अस्य चतुर्भागोऽयं १८९०००००००० एष इषुपर्गे क्षिष्यते, इपुपर्गश्चायं १००००००००, एकीकृत्य- मिदं जातं १९०००००००००,भागपरावृत्या एकपष्टयधिकशतत्रयेणेपुर्गुण्यते, एकोनविंशतिभागेनैकः स गुणकारः, उपरितनस्य चोनविंशतिरेय शून्यचतुझापगमेऽनया भागलब्धमिदं १००००० । अधुना बाहरानीयते, तत्रेदं करणसूत्र-उदग्पनु काष्ठा- ·रक्षिणं शोध्यं शेपाढे याहुरिति, उदग्धनुःकाष्ठमिदं २५३३० चत्वारश्वकोनविंशतिभागाः, अमुप्माद्दक्षिणं धनुःकाष्ठं पात्यते, गपिदं १४५२८ एकादश चमोनविंशनिमागाः,पातिते उपरितनराशिरयं १०७ ०२,अधस्तादेकादश कला न पतंति चतसृभ्यः काम्य इतिहत्या उपरितनराशेः रूपमरतार्यते, एकोनविशतिमध्यादेकादश शुद्धा अष्टौ शेपाः, कलाचतुष्टयक्षेपाद् द्वादश जाताः, अन पद, उपरिननराशि ददात्यर्द्धमतो रूपमेकमनवार्यते,एकोनविंशतिरपि नार्द्ध ददातीत्येकोनविशते रूपं नीयते, तस्यार्द्धन अकला, अष्टादशानामन ना, ना पद् च पञ्चदश कलाः सार्द्धा जाताः, उपरितनराशेर॰ चेदं ५३५०, एतारती बाहुः क्षुल्ल- दिमान इति, अनेन परिक्षेपायानयनकरणाभ्युपायेन मर्वक्षेत्राणा मर्मपर्वताना चायामविष्कम्भज्येषुधनुःकाष्ठप्रमाणान्यनगन्तव्या- नीति । अपर पुनर्विटामोऽतिचहनि म्पयं विरवग्यास्मिन् प्रस्ताचे सूत्राण्यधीयते विस्तरप्रदर्शनाभिप्रायेण. तचयुक्तम् , अयं संग्रा- पादिणा मधेपः कन इत्या पिम्तराभिधानमपाचीनमाचक्षते प्रवचननिपुणाः, अथ विस्तरतो विभक्तिस्ततो ग्रन्धलक्षापरिभापितायाः। नमीपदेशनापाः पदुप्रास्तम्तृिणद्भिरपि कियटर विस्तृतं म्यात् , विस्तरार्थिनो बहुगुणः सिद्धान्त एव तत्कृतसूत्रेभ्यः इत्यत उपेषणीयदभिप्राय इनिः। एमिमा जम्बूद्वीपक्तव्यता परिममाप्य समामतः सम्प्रति द्वीपान्तरवक्तव्यतामिधिल्लयोवाच- द्विर्धातकी पण्डे ॥१० ।। मूत्रं ॥ 'य पते मंदरवंशा इत्यादि (पृष्ठं ८५-१) भाष्यं, लपणजलधैहिर्धातकीखंडः द्वीपः, धातकीवृक्षमम्बन्धाद्, वलयाकृति- लभारतुष्टपविष्यम्भः,नम्मिन् धानकीरखण्डे मन्दरादयो जम्मूद्वीपमन्दरादिभ्यः संख्यया द्विगुणद्विगुणमाना वेदितव्याः, जम्बूद्वीपे मेकः, नर दौ, पपिदिग्मध्यव्यास्थिनौ मेरू, वंशा भरतादिक्षेत्राण्यसतपर्यवमानानि, तानि च तत्र द्विसंन्यायुक्तानि, . - ....

·प्रत्येक वर्षधरा हिमवदादयः पर्वता वैनात्यादयश्च नेऽपि तत्र द्विद्धिः स्थिताः,एते च सर्वपि मन्दरादयो द्वाभ्यामिप्वाकार- पर्वताभ्यां पाजुभ्यामित्यर्थः दक्षिणोत्तरदिग्मध्यव्यवस्थिताभ्यां दक्षिणोत्तरायताभ्यांच विभक्ता विच्छिन्नाः, पूर्वार्धे चा- परार्दै च व्यवस्थिताः, एतरेव नामभिर्जम्बूद्वीपकैः समा संख्या येषां भरतादिक्षेत्राणां ते जम्बूद्वीपकसमसंख्याः चक्रना- मिप्रतिवद्धारकसंस्थिताः, नत्र वर्षधरपर्वता निषधगिरिसदृशोच्छ्रायाः, चतुर्योजनशतोचा इत्यर्थः, कालोदलवणजलस्पर्शिनो वंशधरसेप्वाकाराः कालोदममुद्रो धानकीखण्डपरिक्षेपी लवणसमुद्रो जम्बूद्वीपपरिक्षेपी एतयोर्जलं कालोदलवणजलं तत् स्पष्टुं ॥ गीलमेपामिति कालोदलपणजलस्पर्शिनो हिमवदादयः, सह इष्वाकारपर्वताभ्यां पंचयोजनशतोचाभ्यामिति, धातकीखण्डवर्तिनश्च हिमवदादयो जम्बूद्वीपकहिमवदादिविच्छेदप्रतिनिपद्याव्यवस्थिताः,वैतात्यादयः क्षेत्राणि चेति, अरविवरसंस्थिता वंशा इति, अगणां विवराणि-अन्तरालानि तद्वद् व्यवस्थिताः वंशाः क्षेत्राणि तत्रेति, मंक्षेपात्तु प्रतिपत्तव्यमिदं,यन्नाम किंचिन्नदीदेवकुरू- नरहुरुप्रभृति जम्बूद्वीपेऽमिहिनं तन मन धातकीखण्डे द्विरिखमातव्यमिति, यथैव धातकीखण्डे जम्बूद्वीपविधिरुक्तस्तथैव- पुष्कराई च ॥ १३ ॥ सूत्रं ॥ पुफद्वीपः कालोदकसमुद्रपरिक्षेपी पोडग्रलक्षाविष्कम्भस्तस्याईमारात्तनमष्टौ योजनलक्षास्तस्मिन् पुष्कराद्धे,जम्बूद्वीपवद्विधि- ईष्टव्यः, यश्च धानकीवण्डे विधिरुक्त इष्पाकारी दक्षिणोनरदिग्मध्यव्यवस्थितौ दक्षिणोत्तरायती पंचशतोचौ द्वौ, तथा मंदरी चतुरशीतिमहस्रोन्यायादिको, वंशधराः चतुःशतोचा इत्येवमादिक मंख्याविशेपनियमः म पुष्कराद्धेऽप्यशेपो वे- दितव्य इनि, 'ततः परमिन्यादि भाप्यम् , आ आरातनपुष्कराान् परतः ममनन्तरो धान्यपल्यका कृतिर्वलयवृत्तो मानु- ·पोगगमिधानो गिरिर्मनुप्पलोकपरिशेपी महानगरप्रकारप्रतीकाशः कनकंमयः पुष्करद्वीपार्द्धविभागकारीति, शेपमुच्छायादि मुनानं 'न कदाचित् मम्मादित्यादि (पृ.८६.१)अस्मान् मानुपोत्तराद् गिरेः परतो न नरो धीयते, तथा संहरणतोऽपि न मन्ति मनु- पाना, मंहग्णं नाम रायनुसंधान केनचिवविद्याधरादिना इत्यमनुष्यः, ततोऽत्रोक्षिप्य 'नीयेतायं यत्रोप्रशोपं शुष्यतु प्रिपना याप्पहनप्रतीकारः धिप्रम्, एवं वैरादिनिर्याननार्थ मंहरणमनि विहाय क्रियते "ममणिं अवगतवेदं परिहारपुलागमप्प मगंगा गोदमपूर्षि आहारगं च णपि कोई संहरइ ॥ १ ॥ इदमपि संहरणतो न. मनुष्यास्ततः परत इति, अवश्यं हि मनु- पेग मनमे अन्तरे मानुपोनरनगस्येति, नधा. 'चारणविद्याधरधिप्राप्ताश्चेति मनुष्यास्तमुलंध्य गताः सन्तः परतो न नियन्त पनि नियम्पने, न पुनर्गमनमेपो मानुपोनराद हिनिपिध्यने, नपोविशेषानुष्ठानाजाचारिणो विद्याचारिणय संयना नन्दीश्वरादि- दीपान गन्ति पवन्दनायै, प्रसिद्धयायमावश्यकादिषपि प्रायो विधिः, तथा विद्याधरा महाविद्यासम्पन्नाः, ऋदिप्राप्ताथ | किपादिशरीरमानः म गनि परतो, नतु प्राणान् परिवर्जयंति तत्रैवेति, एवंविधा अतिशयप्राप्ता अपि तत्र नो नियन्ते, रिमृत निरनियमनुप्या इनि दर्शयति 'अन्यत्र ममुद्यातोपपानाम्या'मित्यपोद्यते,मारणान्तिकममुद्घातेन समुपहतः कश्चिद - तृतीगटीपान्नसनी पढिीपममुद्रे पुत्पत्स्यते तेन चोत्पत्तिप्रदेश प्रक्षिप्तमात्मप्रदेशजालमिलिकागतिना पश्चात्तु प्रियते तत्र व्यव- न्धित नि, नथा उपपातमङ्गीकृत्य जन्मामिमम्यध्यने, बहिर्वीपसमुद्रर्तिनाऽसुमना येन मनुष्यायुर्निबद्धमतृतीयद्वीपाभ्यन्तरे उम्परम्पने चक्रगत्या तस्य नन्मनुष्यायुर्वफ्रकाले विपक्ष्यने, नदेव चामौ मनुष्यो जातः, तदुदयवर्तित्वात् , तथा चागमः-"मणु- म्ने पी भंते ! मणुम्सेमु उपराइ अमणुस्से मणुसौसु उपयञ्जइ ?, गोयमा! मणुस्से मणुस्सेसु उबवञ्जइ, नो अमणुस्से मणुस्सेसु ·उजवजइ" एवं समुद्घातोपपाती विरहग्य नान्येन प्रकारेण बहिर्मानुपोत्तरधरणिधरान्मरणं मनुष्याणां जन्म वा संभाव्यत इति।x ये त्वेतद् भाष्यं गमनप्रतिषेधद्वारण विद्याधरमद्धिप्राप्तानामाचक्षते तेपामागमविरोधः, सर्वपा हि चारणादीनामागमे गमनाम्य- नुवानात् , बहिर्जन्ममरणे न सम्भाव्येते, इत्यवधिकृत्येदमुच्यते-'अत एव मानुषोत्तर' इति, (८६-४) 'तदेवमर्वाग्मानु- पोत्तरस्य'त्यादि (८६५) भाष्य, व्यावर्णितलक्षणस्य मानुपोत्तरस्य गिरेर्वाक जम्बूद्वीपधातकीखण्डपुष्करान्यितृतीया द्वी- पाः,लवणकालोदममुद्रद्वयं,जम्बूद्वीप एको धातकीखण्डे द्वौ पुष्कराढ़े च द्वावेवं पञ्च मन्दराः, जम्बूद्वीपे भरतादीनि मप्त क्षेत्राणि धातकी खण्डे चतुर्दश पुष्परार्धे चतुर्दश एवं पंचत्रिंशत् क्षेत्राणि, जंबूढी हिमनदाद्याः पद धातकीखण्डे द्वादश पुष्करावॆ द्वादश एवं रिंशद्वर्पधरपर्वताः, जम्बूद्वीप एको धातकीखण्डे द्वौ पुष्कराधे द्वौ चैवं पञ्च देवकुरतः, एवमेव पश्चोत्तराः कुरवः, जम्बूद्वीपे द्वात्रिंशत् धातकीखण्डे चतुःपष्टिः पुष्करा॰ च एवं पष्टयधिक शतं चक्रातिविजयाना, पंचसु भरतेषु ऐसतेषु प्रत्येकं पञ्चनिश- तिर्जनपदाः अर्द्ध चार्याः,एते दशगुणा द्वे शते पचपनाशदधिके जनपदानामार्याणां,जम्बूद्वीप एव हिमवतः प्रारुपश्चादिक्षु मप्तमप्ता- न्तरद्वीपा एकत्र अष्टाविंशतिस्तथा शिखरिणोऽप्यष्टाविंशति, एवमेते पदपंचाशद्भांति, उत्सेघाड्गुलं महस्रगुणितं प्रमाणाडगुलं | भवति,तन्मानेन चैपा द्वीपक्षेत्रगिरिकूटमरित्मागरकाण्डपातालभवनकल्पविमानादीनां विष्कम्भायामपरिधयो ग्राह्य क्षेत्रादीनि च यथावत् परिमाणतो जात्या तन्प्रत्ययार्थ संख्यान युक्तं, तच्च गणितजेभ्यः माक्षात् मम्बन्धिफलत्वादव्यभिचारि प्रत्येतव्यं, यैश्च क्षेत्रपरिमाणं सरयानं तैरवश्य सख्यानशाखं प्रणेय, प्रमेयपदार्थप्रणयने प्रमाणप्रणयनरत्, यद्यपि चेयत्ता आगममानप्र- निपाद्या तथाऽप्यत्र सबन्धित्वान् संग्व्यानगावं प्रणेय, प्रतिपादित तदन्यरपि सग्व्यानं, नन् सग्यानलक्षणं तु नोक्तं, यदप्युक्तं - ·नदपि क्षेत्रपरिक्षेपादि म्पमिचरति सर्व भुनकोशादिनक्रियान्तं प्रतिदर्य,प्रायथ मावर्णिमांसपायननुद्वादयः(१) ये मातिशयज्यो- विपक्षेत्रगणितमायानभिमानास्पामविषय एवायं,यदि नाम मूढतया कश्चिदमिनिवेशनं कुर्यात् म तु प्रतिवृत्तफलकसूत्रदीपन्छाया- दिवन्ययः प्रत्याय्यो यम्येयान विफम्भम्नस्य परिक्षेपः कियान् भवतीति,संख्याननियमात् पूर्वापराविरोधि, प्रत्यक्षफलं च संख्या- नमनः मनमानविषयाभ्यन्तरत्वान् नानातिशयत्वाच महातडागोदरमंस्थितजलद्रव्यपलपरिज्ञानोपायोपदेशवत् तीर्थकरैः सर्वमन- ययमादर्शितं मर्वननालाञ्छनमिति, अत्राह---'उक्तं भवते' (८६-९) त्याद्यापातनिकाग्रन्थः । सूत्रेपूक्तं आश्रवप्रस्तावे पष्ठेऽध्याये 'मभानमार्दवागत्वं च मानुपस्यैनि तत्र के मनुष्या आदिभेदेन व्यवस्थिताः क वा द्वीपे क्षेत्रे समुद्रे वा?, अत्रोच्यते- प्राग् मानुपोत्तरान्मनुष्याः (३-१४) मानुपोनरगिरिमर्यादान्यवच्छिन्नाः पञ्चविंशत्सु भरनादिक्षेत्रेषु सान्तरद्वीपेषु जन्मामादयन्त मनुष्याः,एतेन भाष्येण न व्याप्ति- रतृतीपद्वीपानां ममुद्रदयस्य च दर्शिता, अधुना व्याप्तिमादर्शयति-'संहरणविद्यर्दियोगाविति"भारतका'इत्यादि,(८७-२) मत्र मंहरणादिमिः कारणः मनिधानं स्यान्मनुप्पाणामिति। एवमेषां स्थान निरूप्य मनुष्याणां क्षेत्रादिविभागेन भेदमाख्याति- "भारतका इत्यादि(८७-४) मुनानं ।। अधुनैपां क्षेत्रादिकृत एव विभागो विशेष्यते कर्मनिर्वृत्तिसंश्रयेण, अतस्तदाख्यानायाह- आर्या म्लिशच (३-१५) पशन्दोग्नेकभेदत्वमनयोः आपादयति । 'द्विविधा 'इत्यादि भाप्य, I (८७-७) तत्राद्धपविशतिजनपदजातान्वयजा 'आर्याः, अन्पग्रजा म्लेच्छाः, नत्र क्षेत्रजातिकुलकर्मशिल्पभाषाज्ञानदर्शनचारित्रेषु शिष्टलोकन्यायधर्मानुगताचरणशीला आर्याः, ·एतद्विपरीता म्लेच्छा अत्यन्ताव्यक्तानियतभापाचेष्टत्वात्, 'तत्र आर्याः पड्विधा' इत्यादि, क्षेत्रजातिकुलकर्मशिल्पभाषाभेदेन, 'तत्र क्षेत्र आर्या इत्यादि सुज्ञानं, 'जात्यार्या इक्ष्वाकव' (८७-११) इत्यादि सर्व एते जातिभेदाः केनचित् निमित्तांतरे- णाध्यवसेयाः, 'कुलार्याः' इत्यादि (८७-१३) निमित्तभेदेन भिद्यन्ते, अपरे परिभाषन्ते पित्रन्बयो जातिः मात्रन्वयः कुलं 'कार्या' इत्यादि (८७-१५) अनाचार्यजं किल कर्म, तत्रार्याः कार्या इति, आचार्योपदेशशिक्षितं शिल्पं तन्तुवायादि, तवार्याः शिल्पार्या इत्यादि 'भापार्या नामे त्यादि (८८-१) शिष्टाः-सर्वातिशयसम्पन्ना गणधरादयः तेषां भाषा संस्कृ- तार्धमागधिकादिका च, तत्र शिष्टभाषानियता अकारादयो वर्णा विशिष्टेन पौवापर्येण सनिवेशिताः यस्य शब्दप्रधानसंव्यव- हारस्यामौ मिष्ट्रभाषानियतवर्णस्तं,लोकरूढ्याऽत्यन्तप्रमिद्धः संव्यवहारे,तमेवंविधं पंचविधानामार्याणां क्षेत्रादिकं भाषते ये ते भाषा- ऽऽर्याः इति । एतद्विपरीता ग्लिशः' (८९-४) उक्तक्षेत्रजातिकुलकर्मशिल्पभाषाव्यतिरिक्तक्षेत्रादिपकभाजः मर्वे म्लिगो भवंति, शकयवनकिरातकांबोजवाल्हीकादयोऽनेकमेदाः, तथा अन्तरद्वीपकाः किल म्लेच्छा एव, क्षेत्रादिपकविपर्ययात् 'तद्यथा- हिमवतः प्राक् पश्चाच विदिक्षु' इत्यादि भाष्य (८९-४) हिमवतः प्राग्भागे पश्चाभागे च विदिक्षु पूर्वोचरान्तरालादिषु त्रीणि त्रीणि योजनशतानि लबणजलधिमवगाह्य द्वीपकाः प्रथमतः मन्निविष्टाः, नामां मनुष्यविजातीनामेकोरुकादीनां पूर्वोत्तर- स्यां दिशि त्रीणि योजनशतान्यवगाह्य लवणमागरजलं त्रिशतायामविष्फम्भः प्रथम एकोहकाभिधानो द्वीप एकोकपुरुषाणा- मधिवासः, द्वीपनामतः पुरुपनामानि, ते तु सर्वाङ्गोपाङ्गसुन्दरा दर्शनमनोरमा एकोरुका एवेत्येवं शेपा अपि वान्याः, तथा दक्षिणपूर्वम्यां दिशि (लवणजलधिमनगाह्य) हिमवतः त्रीणि शतानि त्रिशतायामविष्कम्भः प्रथमो द्वीप आभापिकाभिधानः ·प्रामापिफमनुष्यामः, नया दक्षिणापरस्यां दिशि हिमरतः त्रीणि शतानि लबणजलमवगाह्य त्रिशतायामविफम्भो लागुलि. कामिपानः प्रथमटीपो लागुलिकमनुप्पारामः, तथोत्तरापरस्यां त्रीणि शतान्यवगाह्य लवणजलं त्रिशतायामविष्कम्भः प्रथम- श्रीपो पैगाणिकनामा पैपाणिकमनुप्पारामः,एवं हयकर्णगजकर्णगोकर्णशप्फुलीकर्णाश्चत्वारि योजनशतान्यवगाह्य हिमवतो लवणो- दपिंपूर्णगरादिविदिक्षु पतुर्योजनशतायामविफम्भावसारो द्वीपा भवन्ति,एवं शेषचतुष्काण्यपि विजानीयात् यावत् अन्त्यो द्वीपः गनानि नगरगाम तपणजलधि नपयोजनशतायामविष्कम्भो विदिशि भवतीति, गजमुखव्याघ्रमुखादर्शमुखगोमुखा अश्वमुख- इम्निमुपसिंहमुपप्पाप्रमुखा अश्वकर्णमिहकर्णहस्तिकर्णकर्णप्रावरणा उल्कामुखविज्जुजितमेपमुखविद्युईता घनदंतगूढदन्तविशि- एदन्तशुद्धदन्नाख्याः,एते च युग्मप्रसयाः पल्पोपमासंख्येयभागायुपः अष्टधनुःशतोचाः पुरुषा भवन्ति, एवमेवाष्टाविंशतिरन्तरद्वी- पहाना हिमगिरिप्रागपरपर्यन्तप्रभवा भान्त्युक्तेन न्यायेन, तथा हैरण्यवतैरखतकक्षेत्रविभागकारिणः शिखरिणोऽप्येवमेव पूर्वो- गगदिपिदिक्षु क्रमेण अमुनर नामकलापेन चान्तरद्वीपकानामष्टाविंशतिर्भवति,एकत्र पदपञ्चाशत् अन्तरद्वीपका भवन्ति,एतच्चान्तर- श्रीपरमाप्य प्रायो विनाशितं मर्यत्रकैरपि दुर्पिदग्धः, येन पण्णवतिरन्तरद्वीपका भाष्येषु दृश्यन्ते, अनापं चैतदध्यवसीयते, जी-| पाभिगमादिषु पदपवागदन्तरद्वीपकाध्ययनात्, नापि च वाचकमुख्यः सूत्रोल्लानेनाभिदधात्यसंभाव्यमानत्वात्, तस्मात् सैद्धा- निरूपाविनाशितमिदमिति ।। नदस्मिन् आर्यानार्यविकल्पे मनुष्यक्षेत्रे काः कर्मभूमयोऽकर्मभूमयश्चेत्यत आह- भरतरायतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरुत्तरकुरुभ्य इति ॥ ३-१६ ॥ सूत्रम् ।। 'मनुप्पक्षेत्र इत्यादि माप्यम् (८९:११) अर्द्धतृतीयद्वीपाभ्यन्तरे पञ्च भरतानि पंचैरावतानि पंच विदेहाः पंचदश-कर्म-| -Reemar Anा ·भूमयो भवंति कास्येन प्राप्ते कर्मभूमित्वे विदेहानामपवादः क्रियते-देवकुरूत्तरकुरुवर्जा विदेहाः कर्मभूभयो भवन्तीति, तदन्तः- पातित्वान्निषेधः, अय कः कर्मभूमिशब्दार्थ इति, आह-संसारदुर्गातगमकस्येत्यादि (८९-१२),मार्गो विशिष्यते, संमारो- नारकादिभेदः स एव दुर्गो-गहनमनेकाजातिप्रमुखत्वादुःखात्मकत्वाच तस्यान्तः-पारं संसारदुर्गान्तस्तं गमयति-प्रापयति यस्तस्य संमारदुर्गान्तगमकस्य, सम्यक्त्वज्ञानचरणात्मकस्येति मोक्षाङ्गानामियत्तामावेदयति, एवंविधमोक्षपथस्य ज्ञातारस्तीर्थकराः, यथावदवगन्तार इत्यर्थः, कर्तार इति प्रणेतारः प्रदर्शयितार इतियावत् , नित्यत्वात् प्रवचनार्थस्येति,सम्यक्त्वाद्यात्मकं तीर्थ तत्- प्रणयनान् तीर्थकरा भवन्ति, गणधरादिप्रवाजनाद्वा, वाग्योगेन चोपदिशन्ति भगवन्त इत्युपदेष्टारः, श्रुतज्ञानाभावादिति सूचयति, यशोलक्ष्म्यादियोगाद्भगवन्तः,परमर्पयः कृतार्थत्वे सति सन्मार्गोपदेशेन भव्यमचाभ्युद्धरणात्, तीर्थकरणहेतवस्तच्छीलास्तदनुलो- मवृत्तयो वा तीर्थकराः, 'अत्रोत्पद्यन्ते' पंचदशसु क्षेत्रेषु, एतेष्वेव पुनः सकलकर्मक्षयं विधाय सिद्धिमभिधावन्ति, नान्यत्र क्षेत्र इति, अतो निर्वाणाय कर्मणः सिद्धभूमयः कर्मभूमय इति, अतः सकलकानिविध्यापनाय सिद्धिप्राप्तौ भूमयः कर्मभूमयो- भिधीयन्त इति परिशेपः, लन्धमकर्मभूमिशब्दार्थमाख्याति-'शेषास्त्वि 'त्यादि (९०-२) जम्बूद्वीपे हैमवतहरिवर्परम्यक- हेरण्यवनारख्याधतुरो वंशाः, एते एव धातकीखण्डेऽटौ द्विगुणाः पुष्करार्द्धऽष्टी एकत्र विंशतिर्वशाः, सह अन्तरीपरेकोरुकादिमिः पदपंचागद्भिरकर्मभूमयो भवन्ति, तीर्थकरजन्मादिरहितत्वान्, पूर्वापोदितमर्थमुपसंहरति-'देवकुरूत्तरकुरवस्तु कर्मभूम्य- भ्यन्तरा अप्यकर्मभूमय इति,(९:-३)मर्वदा चरणप्रतिपत्तेरभावदित्यवगमयति । अथैते मनुष्या आर्यादिमेदवर्तिनः कियन्तं कालमनुपाल्यायुः प्राणान् विजहतीत्याह- PLE ·नृम्भिती परापरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहत्तं ॥ ३-१७ ।। सूत्रम् ॥ 'नरी नर' इत्यादि भाष्यम् (९०-६) पर्यायारव्यानेन व्याख्यानमेतत् नृशब्दस्य, परा-उत्कृष्ट स्थितिः-आयुपोऽजस्थान जीरिसरातः प्रीणि पन्योपमानि मनुष्याणां, एतानि चादापल्योपमेन जीवानामापि गण्यन्ते, अपरा अन्तर्मुहर्ता जघन्या- थिीिरापुपोऽन्तमदनपरिमाणा भरति । तैर्यग्योनीनां च ॥ ३-१८ ।। सूतम् ।। निर्पग्पोनिजानामप्यत्रोच्यते स्थितिः आयुपः,ममानप्रक्रमत्लान्, 'तिर्यग्योनीनां चे' त्यादि भाप्यं (९०-८)तिर्यग्योनयः पधिव्यनेनोगयुग्नम्पनिद्वितिचतुःपंचेन्द्रियाः तेषामपि परापरे स्थिती जीवितव्यस्य त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते भरतः, यथासंख्यमु-- कटापन्यस्थिती चोद्धव्ये, 'पृथग्योगकरणं यथासंख्यदोपविनिवृत्त्यर्थ' मित्यादि, (९०-१०) नृतिर्यग्योनीनां स्थितिः पगपरे त्रिपल्पोपमान्तर्मुहूनेंत्ये न्यासे सति निपल्योपमा परा स्थितिर्मनुष्याणां अपरा स्थितिः तिरथामन्तमुहूर्तप्रमाणेत्येवं | म्यान् मत्रार्थ इत्याचार्यामिप्रायः, न खल्वेरमपि न्यस्थमाने कश्चिद्दोपः, स्थिती परापरे इति ममुदितमेवेदं समासपदत्तादभिसंमं- रस्पने, नृणां स्थिती परापरे विपल्योपमान्तर्मुहूर्ने तिरवा च, व्याख्यानतोऽविच्छेदः, आर्षानुपादित्वाद्वा अस्य सूत्रप्रपन्धस्येति ॥ 'द्विविधा पा मित्यादि भाष्यम् (८-१३)। नृतिस्थां द्विप्रकारा स्थितिरायुपो-भरस्थितिः कायस्थितिश्च, तत्र भवस्थितिर्म- नुष्यजन्म लम्मा तिर्यग्जन्म पाकियन्तं कालं जीपनि जघन्यत उत्कर्पण वेति,कायस्थितिर्मनुष्यो भूत्वा मनुभूय पुनर्मनुष्पेषेर मनुष्यः तिर्यक्षु च तैर्यग्योनिरन्तर्येण कतिकृत्वः समुत्पद्यते ?,तर मनुष्याणां यथोक्तत्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्त :- तिर्यग्योनिजो ना मरण- ·गरापरे भरस्थिती, कायस्थितिः सप्ताष्टौ वा भवग्रहणानि, प्रकर्पतः सप्त वाऽष्टौ वेति नैरन्तर्येण मानुपः स्यात् , कथं पुनरिदं , भाव्यते-पूर्वकोय्यायुर्मनुष्यो मृत्वा पुनः पुनः पूर्वकोट्यायुरेव मनुष्यः सप्तकृत्तः प्रादरस्तीति, अष्टमभवे तु देवकुरूत्तरकुरुपूत्पद्यते, पश्चाद्देवलोक गच्छति, 'तिर्यग्योनिजानां चेत्यादि, (९०-१६) उक्ते भरस्थिती सङ्ग्रहतः, व्यासतस्तु शुद्धपृथिव्या द्वादश वर्षमहस्राणि खरधरणेः द्वारिंशतिरित्येवमादि सुज्ञानं, एपां पृथिव्यप्तेजोवायुप्रत्येकानस्पतीनां कायस्थितिरसंख्येया अपसप्पिण्यु- त्सर्पिण्यः, साधारणपनस्पतेरनन्ता अवसर्षिष्युत्सर्पिण्यः, 'द्वीन्द्रियाणा'मित्यादि (९१-४) सुज्ञाना भरस्थितिः, एषां काय स्थितिः संख्येयानि एर वर्षसहस्राणि, पंचेन्द्रिय'त्यादि (९१-६) सुज्ञानं,सप्ताष्टौ वा भवग्रहणानि मनुप्यपद्भानीयानि, 'सर्वे- पा'मित्यादि (८१-१३) मनुष्यतिरवामपरा कायस्थितिः जघन्याऽन्तर्मुहूर्तप्रमाणैन भरतीति ॥ तृतीयोऽध्यायः समाप्तः नमोऽहते । इदानी चतुर्थ आरभ्यते-अत्र चायं सम्मन्धग्रन्थः, 'अत्राह-उक्तं भवते'त्यादि (८२-१) किमुक्तमित्याह- - 'भनप्रत्ययोजधिर्नारकदेवाना' मिति प्रथमेऽध्याये, तथा द्वितीय औदयिकेपु (भावेपु) प्ररूप्यमाणेषु 'देवगति' रित्युक्त, एउमष्टमे 'केरलिथुतमंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य' आश्रर इति वक्ष्यते,तथाऽत्रैय 'सरागसंयमादयो देवस्य' आयुप आश्रम इति वक्ष्यते, आदिशब्दात् सरागमयमसंयमासंयमाकामनिर्जरावालतपांसि (च) देवस्येति सूत्राक्षेपः, तथा द्वितीये 'नार- कमम्मूच्छिनो नपुंसकानि' 'न देवा' इत्युक्तं, एवमनेकधा देवशब्दश्रुतेः संजातजिज्ञासः पृच्छति-तत्र के देवाः' कति- विधा वेति' (९२-५) ना-तेषु सोपु के देवाः प्रतिपत्तव्याः, क्रीडायर्थबहुत्यात्, कतिविधा पा-कतिभेदा वेति प्रश्नद्रये मूरि- ·राह-अत्रोच्यते प्रतिवचनं- देवाश्चतुनिकायाः इति ।। ४-१ ॥ सूत्रम् ॥ प्रश्नद्वयेऽप्यनुरूपं प्रतिरचनमिति सत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ वाह-'देवा' (९२-८) इत्यादिना ग्रन्थेन, तत्र दीव्यन्तीति देयाः-स्वच्छन्दचारिणः अनवरतफ्रीडासक्तचेतमः परमद्युतिमन्तः प्राणिन एव, ते चतुनिकाया भवन्ति, चत्वारो निकाया-नि- चामाः संगा या येषां ते चतुनिकाया भवन्तीति, देवगतिनामकर्मोदयाद्भवनादिपूत्पद्यन्त इत्यर्थः, अनेनातिमुग्धपरिकल्पितनित्य: देवव्युदामः, 'तान पुरस्ताद्वक्ष्यामः' इति तान् एतान् निकायभेदमिन्नान् देवान् पुरस्तात्-पुरो वक्ष्यामः, उद्देशमानोपन्या- मस्त्वयं, ननु च भगवत्यां-"कइविहा णं भंते । देवा पप्णता ?, गोयमा! पंचविधा देवा पण्णत्ता,तंजहा-भविअदवदेवा गर- देवा धम्मदेवा देवादिदेवा भावदेवा य," भव्यद्रव्यदेवा-एकभविकादयः, नरदेवाश्चक्रवर्तिनः, धर्मदेवाः साधवः, देवाधिदेवाः तीर्थकराः,भावदेवा भवनपत्यादयः,एवं पश्चभेदेषु सरस्वेतेपु किमय चतुर्निकाया इत्युपन्यासः, उच्यते,भावदेवाभिधानार्थः,तद- न्येषां मनुष्यभेदत्वात् इत्यादि, अत एव प्राधान्यत इदमाह- तृतीयः पीतलेश्य इति ॥४-२ ॥ सूत्रम् ।। समुदायार्थः प्रतीतः, अवयवार्थ त्वाह-'तेपा'मित्यादि भाष्यम् (१२-१०) तेषां चतुर्णा देवनिकायानां 'भवणवइवाणमंतर- जोइसवासी विमाणवासी यत्ति प्रवचनप्रसिद्धक्रमाणां तृतीयो निकायः तत्सूत्रार्थनमोक्तः किमित्याह-पीतलेश्य इति,तेजोलेश्य एवं भवति, न कृष्णादिलेश्य इति, अवधारणं सूत्रे न, सामर्थ्यगम्यमेतत्, सूचनात् सूत्रमितिकृत्वा, कश्वासौ तृतीय इत्याह-ज्योति- .

·PARTICIALPRADESHNEWS का इति, लेश्याग्रहणं चेह [डौ] क्रीडार्थप्रधानांगतारव्यापनाथ, तृतीयग्रहणं चाश्रयप्रत्यक्षतया सुखप्रतिपच्यर्थमिति ॥ शेपान । निरायान् भेदतोऽभिधातुमाह- दशाप्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ता इति ॥४-३ ।। सूत्रम् ॥ प्रस्तुतायत्वारो निकाया इति सूत्रसमुदायार्थः,अपयवार्थस्तु सुगमः 'ते च देवनिकाया इत्यादि (१२-१३) भाप्यादेव, नारं कल्पोपपन्नपर्यन्ता इति, अत्र कल्पशब्दोऽधिपासवाची, सौधर्मादिप्पिति कल्पोपलक्षणं,कल्पोपपन्नः पर्यन्त एपामिति निग्रहः,अनेन - तदतीतग्रवेयरमहापिमानद्वयापक्षेप इति ॥ दशादीनि प्रत्येकं पुनर्निमित्सुराह- इन्द्रसामानिमत्रायस्त्रिंशपारिषद्यात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विपिकाश्चैकैकश इति ॥ ४-४ ॥ सूत्रम्॥ एककदैननिकाये दश दशैते भेदा उत्सर्गतः भवन्ति, सूत्रसमुदायार्थः, अवयवार्थ त्वाह-'एकैकशश्वेत्यादिना, (८३-३) - एक्कशश्च-एकैकस्सिन् एतेषु देवनिकायेषु, किमित्याह-देवा दशविघा भान्ति इन्द्रादिभेदेन, 'तयथे'त्यादिना, प्रकटार्थ, नवर- मिन्द्रास्तद्भवनाद्यपेक्षया परमैश्वर्यभाजः, ममानस्थानभनाः सामानिकाः, 'ममानस्य तदादेश्चेति वचनादौपसंख्यानिकः, त्रयस्त्रिं- शदेव नायस्त्रिंशाः,स्वार्थे अण,अर्थचरो राजस्थानीयकल्पः,दण्डनायको-निक्षेपाधिपतिः,अनीकानि-सैन्यानि प्रकीर्णको-विषया भिमुसीकतः, कर्मविशेषोऽभियोगः तत्काभियोग्यं तदेषां पिद्यत इत्याभियोग्याः, किल्लिपिका:-अन्तस्थाचण्डालादय इति, - लोरम्बभारत एतदिस्थमेपामिति ।। एमिममुत्मर्गमभिधायकशो ग्रहणेनाधुनाऽपवादमाहtime ·*anmmmmm प्रायग्निशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिप्का इति ॥४-२|| सूत्रम् ॥ समुदायार्यावयवाची प्रतीतायेय ॥ निकायेविन्द्रव्यवस्थानियममाह- पूर्वयोन्द्रिा इति (४-६) ॥ सूत्रम् ॥ इदमपि प्रतीनमभुदायार्थमेव, नवरं ज्योतिष्काणां तु बहवः सूर्याश्चन्द्रमसश्चन्द्राः,असंख्येयद्वीपसमुद्रवर्तित्वात् , तथा स्वक- ल्पाहा इति स्वकल्पाख्याः, माहेन्द्र माहेन्द्रः ब्रह्मलोके ब्रह्मा लान्तके लान्तकः महाशुक्रे महाशुक्रः सहस्रारे सहस्रारः आनतमा- पनपोरप्येक एपेन्द्रः प्राणतामिधानः, आरणाच्युतयोरपि कल्पयोरेक एवेन्द्रः अच्युतः, 'परतस्त्वि' त्यादि (१५-२), अच्युत- कन्पान् परनः पुनगवेयकानुनरविमानेपु, किमित्याह-इन्द्रादयो दश विकल्पाः प्रागुक्ता न भवन्ति, कि तर्हि ?,ते सर्वे एव देवाः | मतन्या इत्यहमिन्द्रा गमनागमनादिरहिताय प्रायः प्रयोजनाभावादिति ।। पीतान्तलेश्या इति ॥४-७॥ सूत्रम् ॥ प्रफमान् मम्पद्धार्धमेव, प्रतीतसमुदायार्थ च॥ 'पूर्वयोरित्यादि भाष्यम् (५-४), पूर्वयोनिकाययोः-भवनपतिव्यन्तरयोः देवानाम् उपलक्षणत्वाद्देवीनां च, किमित्याह-पीता अन्ते यासां लेश्यानां ताः.पीतान्ताः-कृष्णनीलकापोततेजस्यश्चतस्रो लेश्या भवन्ति,लाघपार्थमेतदुत्तरत्रनयोलेश्यानमिधानादिति । एते च सर्वे त्रिविधा देवा भवन्ति-सदेवीकाः सप्रवीचाराः १ अदेवीकाः | गप्रवीनारा: २ भदेवीकाः अप्रवीचारा ३ इति, तत्रायानधिकत्याह- कायप्रवीचारा आ ऐशानादिति ।। ४-८॥ सूत्रम् ॥ *RAMNAhe Humant IIHIIPATURE ·Farmini-- winniuna PL प्रकटममुदायार्थम् , नरं आऐशानादित्यमिधानाद् ऐशानान् अवधिकृत्येत्यैशानोऽपि कायप्रवीचार एवेति ॥ शेपाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचारा द्वयोद्धयोरिति ।। ४-९॥ सूत्रम् ।। प्रायो निगदमिद्धम् ,मैथुनसुग्वप्रेप्सून मैथुनसुखप्राप्तीच्छाभिमुखीकृतान् उत्पन्नास्थान प्रादुर्भूतदशान् विदित्वा तत्प्रभा- चत एपारयुध्य देव्य उपतिष्ठन्ते अपरिगृहीताः सौधर्मेशानदेव्यो गणिकाकल्पाः, ताः स्पृष्ट्वैव च ते देवाः प्रीतिमुपलभन्ते,अल्प- संक्लेशत्वात् , विनिवृत्तास्थाश्च निनिवृत्तादराश्च भवन्ति, अत एव हेतोरिति,एवं सर्वत्र भाननीयं । ननर एता देव्यः अनेन क्रमे- पां भरन्ति, "सोहम्मि विमाणाणं छचेर हवंति सयसहस्साइ । चत्तारिअ ईसाणे अपरिग्गहिआण देवीणं ॥१॥ सपरिग्गहेयराणं सोहम्मीमाण पलिअ साहीम। उक्कस्स मत्त पण्णा पर पणपण्णा य देवीणं ॥२॥ पलिओनमाइ समयाहिआ ठिई जासिं जान दम |पलिया। मोहम्मगदेवीणं ताओ उ सणंकुमाराणं ।।३।। एएण कमेण भवे समयाहियदसगपलिअबुट्टीए । बंभमहासुकाण य आरणदे- वाण पण्णामा ॥४॥ साहि अपलिआ समयाहिआ ठिई जासि जाव पण्णरस । ईमाणगदेवीओ ताओ माहिंददेवाणं ॥५।। एएण कमेण भवे ममयाहिअपलिअदसगजुडीए। लतमहस्सारयाणयअन्चुअदेवाण पणपण्णा ॥६॥ इति, एताः प्रतीतार्था एवेति । परेऽप्रवीचारा इति ॥४-१०॥ सूत्रम् ॥ वेयकानुत्तरपिमानमामिदेवा इति सूत्रसमुदायार्थः, अपयनार्थ लाह--'कल्पोपपन्नेभ्य'इत्यादिना, (९६-१३) एतेभ्यः परे देवा-अवेयफनिवास्यादयः अग्रवीचारा भवन्ति, पञ्चविधप्रवीचारापेक्ष्या,अल्पसंक्लेशत्वात् मन्दरागत्वात् स्वस्थाः कायक्ले- शरहिनत्वेन शीतीभूताः म्यल्पवेदानितया, न तर्हि सुखमाज एते इत्याशंक्याह-वविधप्रवीचारोद्भवादपि कायादिप्रवी- - .

·यागेपनादपीत्यर्थः, मीतिविशेषात् मुग्पविठोपात् अपरिमितगुणनीतिप्रकाः अपरिमिनगुण:-असंख्येयगुणः प्रीतिप्रकों गों ने नधारिधाः, अविपरीनक्रियया अविपरीतममाधिजपुण्यविपाक एपा, अत आह-परमसुग्यतृप्ता एव भवन्ति, स्पर्शा- दिविषयापेधाभागन् ,पांगम्पर्शादीनामेव तद्भावावियोगिनामत्यन्तमौन्दर्यविलसितमेतत् ,प्रतनुमोहोदयत्वेनेत्याचार्याः,कथमेतेन प्रमचारिण एवं उच्पन्ने ?, चारित्रपरिणामाभागन,अतोऽप्याशपात् शुभतरोऽयं प्रत्यस्तमितसुखादिविकल्पः क्षायोपशमिकादिभाव मेद इति भारनीयं ।। यतान्तरसम्बन्धार्थमाह-'अनाहत्यादि (९६-१६) 'देवाचतुनिकाया' इत्युक्तमध्यायादौ, तथा 'दशा- एपश्चद्वादपरिकल्पा' इत्येतग, तन के निकायास्तेषां के वा विकल्पा भेदा दशादय इति, अत्रोच्यते इति प्रश्नममाधिः, चत्वारो देशनिकायाः, क एते इत्याह-'तपथा भवन्ति इत्यादि (९६-१८) ।। तत्र- भयनयामिनोऽमुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिकुमारा इति ।। ४-११ ।। सूत्रम् ॥ ममुद्रापार्धाग्यपाविस निगदसिद्धी प्रायो,नवरं भूमिष्ठत्वाद्भवनानि नेषु वस्तुं शीलाः भवनवासिनः नानाविधानानाभेदाः, रमारगन्दप्रानिनिमिनमाह-'कुमारपदेतवित्यादिना (९६-६) असुरकुमारावासेषु इत्यत्रावासाः कायमानस्थानीयाः अनि- मनोहगम्नेषु प्रायोऽमुग्कुमाराः प्रतिपति, कदाचिद्भवनेवपि. शेपास्तु नागादयः प्रायो भवनेषु कदाचिचाऽऽवासेष्वपि इति । भग्नागमम्धानमाह-'महामन्दरस्य 'त्यादि, (९७-११) महामन्दरग्रहणं धातकीखण्डादिमन्दरल्यावृत्त्यर्थ, चिट्ठमात्रं चैन- दम्य,योजनमहसमाचारगाहित्वान्, 'दक्षिणोत्तरयोर्दिग्भागयों रित्यादि,दक्षिणोत्तरस्यां दिशि तिर्यग् बह्वीपु योजनलक्ष- फोटीनां कोटीप, याहल्यार्धमवगाध नवतिनामानि व्यतीत्येति भावः, मध्ये भवन्तीति, आवासास्तूमधव प्रत्येक ·- योजनमहसं विहायेति भाष्यकाराभिप्रायः, न चायमन्याग्यो, बहुश्रुतत्वेनास्य क्वचिदित्थं विशेषदर्शनसम्भवादिति । 'भवप्र- त्ययात्रेत्यादि,(९७-१६) भवप्रत्ययाव-जन्महेतुकाचैपाम्-असुरकुमाराणां, न तु तपोऽनुष्ठानमाध्याः, इमा वक्ष्यमाणाः नाम- कर्मनियमाद्वतोः अझोपागादिनामकर्मोदयेन स्वजातिविशेपनियताः प्रतिजातिविशेषकारिण्यः विक्रिया भवन्ति- जायन्ते गम्भीराः घनशरीराः श्रीमन्तः सङ्गिसुन्दरा इति । व्यन्तराः किन्नरकिंपुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचा इति ॥४-१२ ॥ सूत्रम् ॥ इदमपि प्रायो निगदमिद्धमेव,नगरमध इत्यादिना (९७ १६) अन्वर्थमाह. विविधमन्तरमानामानां येपामिति व्यन्तराः, एत- देव स्पष्टयति 'यस्मादित्यादिना, स्वातन्यतः स्वेच्छया पराभियोगाच शकाद्याज्ञया मनुष्यानपि चक्रधरादीन् केचित् मामान्या मृत्यवदुपचरन्त्यतो विगतान्तरा मनुष्य य इति, 'विविधेपुचेत्यादि (९८-१३) अतो व्यन्तरा विगतान्तरत्वा- दिनि ।। तृतीयो देवनिकायः (१०१-६) प्रपचनक्रमप्रामाण्यात् ज्योतिषकाः सूर्याश्चन्द्रमसो ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णताराचेति॥४-१३ ।। सूत्रम् ।। इदमपि प्रायः प्रकटममुदायावयवार्थमेन, नपरमममामकरणं सो सूर्याश्चन्द्रमम इत्येवं मः, तथा चापात्, तर चन्द्रसूर्यपा- ठात्, सूर्यचन्द्रमसोः क्रमभेदः कृतः सूत्रकता, किमर्थमित्याह-यथा गम्येत प्रतरभेदेन गतदेवैपां सूर्यादीनां ऊर्व नि- वेशः मण्डलिकापोहेन आनुय॑म् अनुपूर्वभार इति, एतदेव प्रकटयति-'तन्यथे'त्यादिना (१०२-१२) ताराग्रहाः पुन- रनियतचारित्वात् कारणात्,किमित्याह-सूर्यचन्द्रमसामूर्ध्वमधश्च चरन्ति, तु (च) शन्दात् तियेक,सूर्यभ्यः मकाशाद्दश- ·योजनावलम्यिनो भयंति अगारादयः तथाऽनियतचारित्वादरण्यो यायल्लम्बन्ते, इह किलाधस्ताद्भरण्य एव; सर्वोपरि स्वाति- नक्षपं, गर्वत्र दक्षिणतो मूलं,मर्योनरतथाभीनीरिति,एनदिह समाद् भूमिभागात् ध्रुवकाश्रयेणेति ज्योतिपोवा देवा' इति ॥ विमानगज्योतिषः मम्बन्धिनो देवाम्तेन दीव्यंति, ज्योतिरेव च भारवरशरीरवाज्ज्योतिप्काः, स्वार्थे कन् । 'मुकुटेष्वि'-.. त्यादि, (१२-२) मुरुटेपु निहानि भरन्ति, शिरोमुकुटोपगूढानि प्रभामण्डलस्थानीयान्युज्ज्वलानि सूर्यादीनि, सूर्यस्य सूर्याकारं चन्द्रादीनां चन्द्रायासारमिति ।। मेम्प्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके इति ॥४-१४।। सूत्रम् ॥ अपि ज्योनिफा इनि मत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थमाह-'मानुपोत्तरे'त्यादिना (१-२-६) मानुपोत्तरो गिरिस्तत्पर्यन्तो- नृलोक इन्युक्तं प्राा तस्मिन् लोके ज्योतिष्काः--सूर्यादयः मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो भवन्ति, एतदेव च्याचप्टे-मेरोः प्रदक्षिणा नित्या गतिरपामिनि, अनवरतप्रवृत्तेत्यर्थः,मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो ज्योतिप्का इति,विमानभ्रमणशीलत्वे 'तात्स्थ्यात् तद्वयपदेश' इनि,भुषाभ्रमणेऽपि तत्तदेकदेशतया अविगेधः कस्मिंश्चिदगच्छत्यपि स्कन्धावारप्रयाणवत् ,अथवा नत्रैव स्थाने ध्रुवभ्रमणादविरोधः, नाम्य मेग्पादक्षिण्येन गतिरिति चेत्, न नाम, नदेकापादक्षिष्येऽपि तदपरप्रादाक्षिण्यात् , एवं च मेरुप्रदक्षिणाऽनित्या गतियो- निपामिति चिगृयते, तनभायं वाक्यार्थः-मेरुप्रदक्षिणा अनित्या गतिः केपांचिद्भवति केपांचिनित्येत्यप्यविरोध, एकादशस्वि'- (१०२-९)त्यादि, एकादशोकविशेष योजनशतेपु मेरोर्जम्बूद्वीपमम्बन्धिनः चतुर्दिशमिति दिकशब्देन समानार्थो दिशाशब्दः, नमनुसन्धायतन प्रदक्षिणं चरन्तीनि, प्रादाक्षिण्येन चरन्न्येव, न तिष्ठन्त्यपि, नृलोके एव, कियन्मानाश्चैते एतस्मिन्नित्याह-'तो'- ..

·त्यादिना (१०२-१०) द्वौ सूयौं जम्बूद्वीपे, तापक्षेत्रानुमारात् , एतच्चान्तः संकटं बहिर्विशालं, मूले च कुसुमाकृति, सप्तचत्वारिंश- योजनमहस्रादिमानं,यथोक्तम्-"सीयालीम सहस्सा दो अ सया जोयणाण तेवट्ठा । इअवीस सद्विभागा कक्कडमाइम्मि पेच्छ णरा ॥१॥” इत्यादि, 'लवणजले चत्वार इत्यादि, यावद् 'इत्येवं मनुष्यलोके मानुपोत्तरपर्यन्ते द्वात्रिंशं सूर्यशतं द्वात्रिं- शदुत्तरं, संपिण्डितं मत , चन्द्रमसामप्येष एव विधिः, सूर्यतुल्यत्वादिति, अष्टाविंशतिनक्षत्राणि अभिचिना सह, अष्टा- | शी तिम्रहाः भस्मराश्यादयः,पट्पष्टिः सहस्राणि नव च शतानि पञ्चसप्तत्यधिकानि ताराकोटाकोटीनामिति,कोटीनां कोट्यः एतावत्यः एकैकस्य चन्द्रमसः परिग्रह इति, इह च सूर्याः चन्द्रमसो ग्रहा नक्षत्राणि च तिर्यग्लोके भवन्ति, शेपास्तूर्ध्वलोके ज्योतिष्काः तारालक्षणा इति वृत्तिकाराभिप्रायः तबाहुश्रुत्यादविरुद्ध एव, अष्टादशयोजनशतोछूितत्वेपि तिर्यग्लोकम्य अधऊर्धादिभावो भवत्यविरोधात्, अष्टचत्वारिंशद्'इत्यादि, इह सूर्यमण्डलविष्कम्भ इति सूर्यविमानविष्कम्भः, परपंचाशयोजनकपष्टिभागा इति, ग्रहाणामयोजनं मण्डलविष्कम्भः गब्यूतं नक्षत्राणां, अयमेव सर्वोत्कृष्टायाः तारायाः, स्थित्यैवेति गम्यते, क्रोशो मण्डलमान, जघन्यायास्तु स्थित्यैव पश्च धनुःशतानि, मण्डलविष्कम्भ इति वर्त्तते, विष्कम्भचिन्तया आयामचिन्तित एव, परिवर्तुलत्वाद्विमानानां,तेपामेव बाहल्यातिदेशमाह-विष्कम्भायाहल्याश्च भवंति' 'नास्थ्यात् तद्वयपदेशः' इति नीतः सूर्यादय एवं गृह्यन्ते,नथा चाह-'सर्वे सूर्यादय'इति,नृलोक इति वर्तते,सूत्रोपन्यामाद् , यहि- स्त्वि'त्यादि(१८३-४)चहिर्नृलोकात,किमित्याह-विष्कम्भवाहल्याभ्यामुदितलक्षणाभ्यां, मण्डलमानमिति वर्त्तते, किमित्याई- 'अतोऽद्ध भवती'त्यनन्तगेदिताद्विष्कम्भादिमानादई भवति, अटचत्वारिंशद्योजनकपष्टिभागाश्च सूर्यविमानविष्कम्भः नृलोके बहिः ·न एवं चतुर्विशनिरिनि, एवं शेपाणामपि वाच्यं, एवं बाहल्येऽपि, नद्यथा-नृलोके चतुर्विशतिर्योजनकपष्टिभागाः सूर्यविमानबाह- यं, पहिम्तु द्वादशेत्यादि, एतानि चालोकादारभ्य एकादशस्वेकादशोत्तरेषु योजनशतेष्ववतिष्ठन्ने, यथोक्तम्-"एकारसेकचीसा मय एकाराहिआ य एकारा । मेरुअलोगावाहं जोइमचकं चरइ ठाइ ॥१॥" कथं नृलोके यथोदितपरिवारमतां चन्द्रादीनामव- म्धानं ?, उच्यते,कोटीकोटिनां संत्रान्तरत्वात्, कोटिवाचकत्वात्, यथोक्तं-"कोडाकोडी मण्णंतरं तु मन्नति के थोवतया । अण्णे उस्सेहंगुलमाणं काऊण ताराणं ॥ १॥” एतानि चे'त्यादि (१०३-५) अधिकतानि ज्योतिश्कविमानानि लोकस्थित्या लोकानुभावेन प्रमक्तावस्थितगतीन्यपि प्रमक्ताः-सम्बद्धा अवस्थिता आमीक्ष्ण्येन गतिर्यपामिति विग्रहः, ऋद्विविशेषार्थ ममृद्धिविशेषप्रकटनाय आभियोग्यनामकर्मोदयाच नित्यगतिरतयः मदेव गमनक्रीडाशीला देवा वहन्ति,नैषां भारजनितं दुःखमस्ति, नथाविधकम्मोदयोपपतेः, कामिनीरत्नाभरणभारदुःखवत, ते च देवाः बिहायाकाराः, यथाह-'तयथा-पुरस्तात् केशरिण' इत्यादि (१०३-७)॥ तत्कृतः कालविभाग इति ॥ ४ १५ ॥ सूत्रम् ।। ज्योतिप्कगतिकृतः कालविभाग इति सूत्रसमुदायार्थः।अवयवार्थ त्याह-'कालोऽनन्तसमय'इत्यादिना,(१०३-१०)कलनं कालः | कलाममूहो वा कालः सोऽनन्तसमयो द्रव्यविपरिणतिहेतुः, भेदकमन्तरेण तथाविधक्रियानुपपत्तेः, अन एवाह-वर्तनादिलक्षण इत्युक्तं मत्रकुना पञ्चमेऽध्याये, 'तस्ये त्यादि,तस्यैवंविधस्य कालस्य विभागोऽणुभागादिभेदः,किमित्याह-ज्योतिप्काणां गति- विशेषकृतः परिस्थूरः, कथमित्याह-चारविशेषेण हेतुना, तैः कृतस्तत्कृतः, तैरिति ज्योतिप्कचारविशेषैः, कृन इत्यु- R.m-ramme ant ·। पलधिनः, नवधा अणुभागाभारा अंशा इत्यादि (१०३-१२) सर्व गते कालविशेषाभिधायिनः शब्दा: लोकसिद्धा एव, पुनरन्यो विकल्पो लौकिकममय एव प्रत्युत्पन्नोऽतीतोऽनागत इत्येवं त्रिविधः परिभाष्यने, कालत्वाभेदेऽपि तथोपाधि- मेदान् , पुनरित्रविधः संम्पेयः असंख्येयोऽनन्त इति, तथाविधैकघटादिवस्तुपरिणामनिवन्धनं, एतत्स्वरूपपरिज्ञानायैव मकलकालभेदादित्वान् ममयममिधातुमाह-'तने त्यादि (१०३-१७) तत्र-एतस्मिँत्रिविधकालव्याख्यावमरे समयस्तावदभिधी- पतं यदुत परमसूक्ष्मक्रियस्य अतिस्वल्पक्रियस्येत्यर्थः, एतदेव विवृण्वन्नाह--मर्वजघन्यगतिपरिणतस्य, कस्येत्याह- । परमाणोद्रव्यभेदस्य स्वावगाहनक्षेत्रव्यतिक्रमकाल इति,एकाकाशप्रदेशव्यतिक्रमकाल इत्यर्थः, समय इत्युच्यते, अयं च परमदुरधिगमः परमा:-अनिशयमम्पन्ना योगिनस्तैरपि दुःखेनाधिगम्यते, सूक्ष्मत्वात् , अत एव चानिर्देश्यः नि ठितस्व- रूपः,परेभ्यः प्रनिपादयितुमशक्य इत्यर्थः,तं यस्माद्भगवन्तः ममग्रश्वर्यलक्षणाः परमऋपयो मोक्षगामिनः केवलिनः प्रक्षीण- छपानो विदंति माक्षात्, न निर्दिशन्त्यन्यस्मै, तथैव समयेन, कुत इत्याह-परमनिरुद्धत्वात् , परमनिमद्धे यस्मात् तस्मिन् ममये भापाद्रव्याणां नन्प्रतिपादकानां ग्रहणनिसर्गयोः-आदानमोक्षयोपिये करणप्रयोगासम्भव इति, करणयोः- काययारुपर्याययोः प्रयोगस्य असम्भवः, कायकरणप्रयोगेन हि भापाद्रव्याण्यादाय वापर्याप्तिकरणच्यापारेण निसृज्यते,ममय इति वेनि यावचायने नाबदसंग्वेयाम्ने इति त्रूमः इत्यमम्भव इति, ने त्वसंख्येयाः ममया आवलिकोच्यते, मा च जघन्ययु- 1 क्तकासंग्ग्येयकममयमानाः, नाः संख्या आवलिकाः उच्छाम एकः, तथा निश्वासः एकः एवंमान एव, एतद्भेदचोधिो- गमनभेदात,नायुडामनिवामा पलवनः शारीरपलेन पदिवन्द्रियस्यानुपहनकरणग्रामस्य कल्पस्य निरुजम्य मध्यमवयमः ·भद्रपौवनातः स्वम्थमनसोऽनारुलतमः गुंसः पुरुषम्य प्राणो नाम काल मेदः, विशेषणकलापस्त्वन्यथाभूतस्य तथाऽभावा- अनि, न मम प्राणाः तोकः ने मप्त स्तोका लवः तेऽष्टात्रिंशल्लयाः अर्द्ध च लवस्यैव, किमित्याह-नालिका घटिकोच्यते, ते पटिके महतः, ने किंगन्मुहूर्ना अहोरात्रं, तानि पंचदश अहोरात्राणि पक्षः, शुक्लादिः, तो द्वौ पक्षौ शुक्लकृष्णपक्षौ मामः---- फान्गुनादिः, नौ द्वौ मामौ फतुर्वमन्तादिः, ने नवस्त्रपः अयनमुनरायणादि,ने द्वे अयने संवत्मरः प्रतीतः, ते पंच संवत्मराः- चनचन्द्राभिवधितचन्द्रानिधिताच्याः युगं,तत्र चन्द्रसंवत्मरपरिज्ञानाय चन्द्रमामः परिमाणमेव तावदाग्व्यायते-एकोनत्रिंशधि- नानि चतुष्पंचागदुत्तराणि द्वात्रिंशष द्विपष्टिभागा दिवसम्य चद्रमामः, एवंप्रकारेण मासेन द्वादशमामपरिमाणश्चान्द्रः संवन्मरः. स नायं -श्रीणि शनान्यहां द्वादश च द्विपष्टिभागा इनि, एतेन शेपाणि चन्द्रसंवत्मराणि व्याख्यातानि, अधुनाऽभिवद्धितसंवन्मरपरि- मानायामिर्दितमामोऽभिधीयते-एकत्रिंगदिनान्येकविंशत्युत्तरशतचतुर्विंशत्युत्तरशता भागानामभिवद्धितमामः, एवं विधेन मासेन द्वादशमामप्रमाणोऽभियदितः संवत्सरः,म चायं-त्रीणि शतान्यहां अशीत्यधिकानि चतुश्चत्वारिंशन द्विपष्टिभागाः,एतैश्चन्द्रादिभिः । पश्चभिः संवत्मरकं युगं भवनि, नन्मध्ये चान्त्ये चाधिमामको नेपां पश्चानां संवत्मराणां मध्येऽमिवद्धिताग्व्येऽधिमामकः, एत- दन्ने चाभिवद्धित एव,सूर्यमामस्त्वयगन्तव्यः त्रिंशदिनान्यदूंच,एवंविधद्वादशमामनिप्पन्नः संवत्मरः मावित्रः,मचार्य-त्रीणि शता- न्यहां पषष्टयधिकानि,अनेन च मानेन मर्वकालं मयूंपि ममाविभागय गण्यंते, मावनमामखिंशदहोरात्रः, एष एव च कर्ममासो फतुमामश्वोच्यते, एवंविधद्वादशमामनिप्पन्न: मावनसंवत्सरः, म चायं-त्रीणि शतान्यहां पष्टयधिकानि, चन्द्राभिवद्धितायुक्तो, नक्षत्रमामस्त्वयं-मप्तविंगनिर्दिनान्येकविंशतिः मप्तपष्टिभागाः, एवंविधद्वादशमामनिप्पन्नो नक्षत्रसंवस्मरः, म चायं-त्रीणि शता- ·न्यहां मप्तशिष्युत्नराण्येकपश्चाशच मतपष्टिभागा इत्येनं, ते मासाः नामनिप्पन्ना भवन्ति, विशतियुगैर्वर्षशत भाति, दशभिर्व- पंशनर्वमहवं भवनि, शनगुणं वर्षमहस्रं वर्षशतमहस्रं तत्, तच्च चतुरशीतिगुणितमेकं पूर्वागं, पूर्वागं चतुरशीतिलक्षेण गुणितं | पूर्व, पूर्वतः पूर्वतो विकल्पात् परः परो विकल्पः चतुरशीतिलक्षगुणो वेदितव्यः, तुटथंगाद्यावच्छीर्षप्रहेलिकेति, तुटथं तुटिक अटटांग अट अपांग अववो हुँहुंकागं हुहुकं उत्पलांगं उत्पलं पांगं पद्म नलिनाङ्गं नलिनं अर्थनिपूरांगं अर्थनिपूरं चूलि- पाहं चूलिका शीर्षप्रहेलिकाङ्गं शीर्षप्रहेलिका, प्रापचनः क्रमोऽयं, आचार्येण तूहेशमात्रान्तः बल्पस्थानश्चेति, मर्वथा शीर्षप्रहेलि-10 कान्तः संग्येयः कालो भाति, ममयादिरिति, सूर्यप्रजप्तौ साद्युपांतनामादिक्रमः शीर्षप्रहेलिकान्तः, इत्येतानान् गणितशास्त्र- विषयोऽपीति,अत ऊर्यमुपमानियतं वक्ष्यामः इति संख्येयाटेरनन्तरमसंन्येयः कालो भण्यते,म च गणितविषयातीतत्यादु- पमया नियम्यते, मविष चौद्धव्यवहारः परप्रतिपत्तये अभ्युपगम्यने नाबार्थगन्योऽन्यथा परमार्थविचारणायामतिदुष्कर सादिदं मर, 'नयथा ही 'त्यादि, (१०४-१५) स्यादेतत् पल्योपममिति सुज्ञानं, तच्च विविधमापल्योपममुद्वारपल्योपमं क्षेत्रप- ल्पोपमं चेति, पून दरवक्ष्मभेदादेक द्विधा, तमोक्तलक्षणं भाष्ये चादराद्धापल्योपमं संख्येयवर्षकोटीव्यतिक्रान्तिममकालं, तान्येर गलाग्राण्येरुशोऽमह्वयेयान्यदृश्यानि कृत्वा बुद्धथा म एर पल्यो प्रियते, ततः प्रतिवर्षशतमेकैकालाग्रोद्धारे वर्पाण्यसं- गव्येयानि व्यतिकमन्ति एतत् सूक्ष्ममद्वापल्यम्,अस्य च प्रयोजनमुत्सप्पिण्या विभागपरिज्ञान,ज्ञानाचरणादिकर्मस्थितयः कायम- वस्थितयः पृथिव्यादिकायानां निरुप्यन्त इति, उद्धारपल्योपमं तु बादर स्थूलमालाग्रापहारे प्रतिममयमेकैकस्मिन् मति भाति, नज संगयेयपरिमाणं वेदितव्यं, एतान्येर गालाग्राण्येबैकगोऽख्येयखण्डीकृतानि, ततः प्रतिममयमेकैकालाग्रोद्वारे पर्पकोटिमिः ·Syni संख्येयामिः मूक्ष्मोद्धारपन्यं भवति, अयं च प्रयोजनं-अतुतीयसागरोपमोद्धारराशिप्रमाणतुल्या द्वीपममुद्रा इति, क्षेत्रपल्योपममपि बादरमूक्ष्मभेदाद् द्विविध-चादरलोमपण्डभृनक्षेत्रप्रदेशराश्यपहारे प्रतिममयं चादरक्षेत्रपल्योपम,मक्ष्मलोमखण्डभृतक्षेत्रप्रदेशराश्य- पहारे प्रतिममयं मूक्ष्मक्षेत्रपल्योपमं, असंख्येयोत्सर्पिणीमिश्व परिनिष्टानमस्य भवति, एतेन च पृथिव्यादिजीवपरिमाणमानीयत इनि प्रवचनविदो वर्णयन्नि प्रयोजनं, एषां च त्रयाणामपि पल्योपमानां प्रत्येक कोटीनां कोटी दशगुणिता मती सागरोपम- मिति व्यपदिश्यने विविधमेव, एपो मागरोपमाणां चतस्रः कोटीकोटयः मुपुमसुपमा नाम कालविशेषः, तिसः कोटीकोट्या माग- रोपमानां सुपमा, मागरोपमानां कोटीकोटयौ डे सुपमदप्पमा, द्विचत्वारिंशद्वर्षसहस्राणि हिल्या चका कोसीनां कोटी दुप्पमसुपमा, एकविंशनिपमहसाणि दुष्णमा, तावत्येव दुष्णमदुष्पमा, एकविंशतिवपमहमाणीत्यर्थः, ताः सुपमसुपमाया यथोपन्यस्ताः आनुलो- म्येन पडप्ययमर्पिणीनामा कालः, शरीरोच्छ्यायुष्फकल्पवृक्षादिपरिहाणेर्दशमागरोपमकोटीकोट्यः परिमाणतः, तथा प्रातिलोम्येनो- न्मर्पिणीनामा कालः, शरीरोच्छायादिपरिश्रद्धेर्दशमागरोपमकोटीकोट्य एवं परिमाणतः, एतचोरमपिण्ययमपिणीकालचक्रकं | पंचसु भरतेप्रवतेषु च पंचखनाद्यनन्तं परिवर्नते, यथाऽहोरात्रे, वामरो रजनी या शक्यते न निरुपयितुमादित्वेन, अनादि- बादहोगवचक्रकप्रवृत्तेः, नर्थतदपीति, तत्रावमर्पिण्यां शरीरोच्छ्योऽनन्तगुणपरिहीणः परतः परतः, सुपममुपमायां गव्यूतत्रितयं शरीरोयो मनुष्याणामायुखीणि पल्योपमानि शुभपरिणामोऽपि कल्पवृक्षादिरनेका, सुपमायां गव्यूतढयं पल्योपमे कल्पवृक्षा- दिपरिणामय शुभो हीनतरः, सुपमदुप्पमायामेकं गव्यूतमेकं पल्योपमं हीनतरश्च कल्पवृक्षादिपरिणामः. दुष्पमसुपमायां पञ्चधनुः- शतप्रभृतिः सप्तहस्तान्तं शरीरप्रमाणं आयुरपि पूर्वलक्षपरिमाणं, परिहीणश्व कल्पवृक्षादिपरिणामः, दुप्पमायां अनियतं शरीरप्रमा- vioda ar disreilian anti shaad ·पमापुरप्यनियन, वर्पशनाद् अार, पर्यन्ते किंगतिपाणि परमायुः, शरीरोन्छ्यो हस्तद्वय, ओषधीवीर्यपरिहाणिरनन्तगुणेति, अतिदुष्पमायामप्यनियनं शरीगेन्द्रायादि मर्म, पर्यन्ते तु हम्तप्रमाणं वपुः, परमायुः पोडश वर्षाणि, निरनशेपौषधिपरिहाणिवेति, - परं पृद्धिः पानिलोम्येन वक्तव्या, अशुभानां परिणामविशेषाणामसमर्पिण्यां वृद्रिः उत्मर्पिण्यां हानिरिति, अवस्थिताः सरूपेण नभमंति ये न गुणाम्नस्यान्ते चावस्थिताः कल्पवृभादिपरिणामविशेषाः अतोयस्थिताजस्थितगुणा अन्यत्रैका सुपमदुपमा- दिर्भनि, नद्यधा-देवगुरूनगरपु सुपमामुपमानुभागः सदाऽवस्थितः, हरिरम्यकपासे तु सुपमानुमानोऽवस्थितः, हैमरतहिर -20 ण्यात मुपमदुप्पमानुभागोऽस्थितः, हैमरतहेरण्यातक्षेत्रेषु पदपंचाशत्सु चान्तरद्वीपेषु दुप्पमसुपमानुभागोऽवस्थितः, एवमा-- दि मनुष्यक्षेत्र पर्यापन्नः कालविभागो जेय (१०५-११) इति, एवमादिरित्यनेनानेकभेदत्वमादर्शयति कालस्य, पुद्गल- पगाादिः मर्माद्वादिधानन्तः काल इति, मनुप्यक्षेत्रपर्यापन्न इति परिमितदेशत्तित्वं कालस्यागमयन्ति, इह प्रसिद्धनान्यत्रापि उनमाना देवादयो यबहरति. कालम्य समूहयुद्वयङ्गीकृतम्य ममयादिपिभागो वेदितव्यः, इत्यसंख्येयत्तमनन्तत्वं च कालस्य .. | भाप्यादर पग्गिन्तव्यं, गणित विषयातीनोऽसंग्व्येयः, अविद्यमान्तोऽनन्त इति कृतं प्रसङ्गेन; प्रक्रतं प्रस्तुमः । तत्र- पहिरवस्थिता इति मत्रम् ॥ ४-१६ ।। मम्मदमेर, मेम्प्रदक्षिणा नियता गनागनयो नृलोक इत्यनन्तग्मत्राभिधानात् ज्योतिफा इति मनसमुदायार्थः। अश्यार्थमाह- 'नृलोके' इत्यादिना (१००-१३) मानुपोनरगिसहिये इति प्योतिप्का 'तात्म्ध्यातव्यपदेशः' ते च स्थिता इत्येतदाचप्टे- अपम्पिना प्रत्यरिचारिणः न विचरणगीलाः, स्पष्टतरमाह-अवस्थिताः निश्चलाः विमानप्रदेशा जुनादयो येपा- । . L ·MAHINI Oli Mithout मिनि विग्रहः, किमुक्तं भवति ?-अवस्थितौ लेश्याप्रकाशौ च--वर्णालोको येषां ने नथाविधा इत्यर्थः, उपरागोदयायभावादिति, एनदेव निगमयन्नाह-मुखा गीतोष्णाः रश्मयो येषामिति विग्रहः. नात्यन्तशीनाश्चन्द्रममः, नाप्यत्यन्तोष्णाः सूर्यस्य, किन्तु माधा- रणा द्वयोरपीति, योजनगतमहस्रपरिमाणप्रकाशा इत्याचार्याः । उक्ता ज्योतिष्काः, नदनिधानात्तृतीयो देवनिकायः, माम्प्रतं चतुर्थमाह- वैमानिका इति ॥४-१७॥ सूत्रम् ॥ पायो निगदसिद्ध,नवरं अत ऊर्ध्वमिति इनः अभूति पूर्व प्राक् स्थितेरिति,तथा विशेपेण सुकृतिनो मानपन्तीति विमानानि ॥ एते च कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्चेति ॥४-१८ ॥ सूत्रम् एतदपि प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरमिन्द्रादिदनभेदकल्पनात् कल्पा इति । उपर्युपरीति ॥४-१९ ॥ सूत्रम् ॥ इदमपि प्रायः सुगममेव, नवरं 'यथानिर्देश मिति वक्ष्यमाणसूत्रापेक्षया, नैकक्षेत्रे निरपयवे नापि तिर्यगधी घेत्यमम- जम इति ।। ते चामी क्रमादित्याह- सौधर्मेशानसनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकलान्तकमहाशुक्रसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु ग्रेवेय- केपु विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेपु सर्वार्थसिद्धे चेति ।। ४-२० ॥ सूत्रम् ।। १ योजनातमहसपरिमाणो निष्कम्पत्वाद् अस्तमयोदयाभावाचेति मिहसेनीयायां वृत्ती, स्यादनेन तस्याः पश्चाद्भाविता I ·मिनविभतिको निर्देश इह देवधर्मख्यापनार्थ इति सूत्रममुदायार्थः । अवयवार्थमाह-एतेष्वि'त्यादिना (१०६-१०) सौ- धर्मस्य कल्पस्य मेरोरुपय॑संख्येययोजनव्यवस्थितस्य गेरूपलक्षितदक्षिणभागार्दै स्थितिः अर्द्धचन्द्राकारस्य,उपयशानः कल्प इति, मोऽप्यविध एव, किन्तु मेरूपलक्षिनोत्तरभागार्द्धस्थितिः मनागूर्ध्वममिति, 'ऐशानस्योपरीति क्षेत्रविभागमात्रेण,बहूनि योजनान्यतिक्रम्य मनन्कुमारः मोधर्मममश्रेण्यां व्यवस्थितः, एवं सनत्कुमारस्योपरि मनामूर्ध्वमित्यर्थः, माहेन्द्र इत्यैशानसम- धणियपम्धिनः, अनयोरुपरि बहनि योजनान्यतिक्रम्य मध्यवर्ती सम्पूर्णचन्द्राकृतिब्रह्मलोकः, इह लोकग्रहणं लोकान्तिकदेव- मनाग्यापनार्थ, एवमुपयुपरि लान्तकमहाशुक्रमहस्रारावयः कल्पाः प्रतिपत्तव्याः,विभक्त्युपन्यामस्त्विह मामान्येनैव तिर्यग्मनुष्येभ्यः उपपानभेदख्यापनार्थः, नत ऊर्य यहूनि योजनान्युल्लङ्घय सौधर्मशानकल्पवयवदानतप्राणतौ भवतः, विभक्त्युपन्याम इति एकेन्द्र- त्वमेदप्रदर्शनार्थः, नदुपरि तन्ममश्रेणिव्यवस्थितौ सनत्कुमारमाहेन्द्रयोखिारणाच्युतौ, विभक्तिप्रयोजनं पूर्ववत् ,तदुपरि ग्रैवेयकानि पा, इहापि विभनपलोपे एनावान मापायशेपमयोपपात इति विशेषप्रदर्शनार्थः, तत ऊर्ध्व विजयादीनि चत्वारि विमानानि, ऐन्या- दिपादक्षिण्येन, विभक्यलोपस्त्विनि निरसायमम्यगुपपातभेदमन्दर्शनार्थः तदुपरि मनाक् मर्वार्थमिद्धमिति, इह विभक्त्यलोपो द्विचग्मोपानभेदप्रदर्शनार्थः । अमुमेवार्थ चेतमि निधायाह-'एबमासर्वार्थसिद्वादिति (१०६-१२) मर्यार्थमिद्धं यावदुपरीनि।। कल्पामिधाननिवन्धनमाह-'सुधर्म त्यादिना (१०६-१३) मभा-प्रासादविशेषः मा तम्मिन् अस्तीति मौधर्मः 'चातुरर्थिकोऽन्' 'ईशानस्पे'त्यादि तम्य निवामसंबंधन अणिनि, 'एवमिन्द्राणा'मित्यादि, अतिदेशवाक्यं, 'ग्रैवेयकास्त्वि'त्यादि, ग्रीया इति ग्रीपेच ग्रीना नम्पा भयाः देयकाः,एवं ग्रीवायां भवाः ग्रीव्याः, एवं ग्रेवेयाः 'दिग्ग्रीवात्याधे नि,एवं ग्रेवेयकाः ग्रीवायां प्रायो भवाः ·E इति कुलकुक्षिग्रीवास्यः म्यास्पालङ्कार ठकम्' (पा.) अनुत्तराः-सर्वप्रधानाः पंच देवनामान एवं विमानविशेषाः, एतदेव ना- मान्वर्धमाह-विजिता' इत्यादि (१०६-१८) विजिता अभिभूता अभ्युदयविनहेतवः एभिरिति-देवविजयवैजयन्तजयन्ता इनि, तथा तैरेव विप्नहेतुमिरप्युदयसम्बन्धिभिः न पराजिता इत्यपराजिताः,एवं सर्वेष्वभ्युदयार्थेषु प्रकृष्टेषु सिद्धा-अव्याहनश- क्तयः मर्धिसिद्धा इति,माधव वा विषयवद्भिः प्रख्याताः सर्वे वैपामभ्युदयाशं अतिमनोहरा शब्दादयः सिद्धा इनि मर्वार्थमिद्धाः।। प्रकारान्तरमाह-'विजितप्रायाणि वे'त्यादिना (१०७-१) विजितप्रायाणि कर्माण्येभिरित्यामन्त्रभव्यतया, तथा उपस्थित- भद्रा इत्युपननपरमकल्याणाः,नथा परीप हैः क्षुत्पिपामादिभिः माधुजन्मनि न पराजिताः इत्यपराजिताः, एवं सर्वाधिषु मांसा- । रिफपु सिद्धाः कृतकृत्या इति मर्वार्थ सिद्धाः,एवं सिद्धप्रायः तथाऽऽमन्नतया उत्तमार्थः मकलकर्मक्षयलक्षणो येषां ते तथाविधा 'इति' एवमनेन प्रकारेण विजयादय इति विजयादयोऽप्यपराजितमर्वार्थसिद्धा इति ।। उपयुपरीत्यनुवर्तमाने- स्थितिप्रभावसुग्वद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविषयतोऽधिका इति ।। ४-२१॥ सूत्रम् ।। ममुदायार्थः प्रकटः, अवयवार्थ त्याह-'यथाक्रम'मित्यादिना (१०७-६) यथाक्रमंचोक्तनीत्या एतेषु सौधर्मादिषुनागु- पन्यस्तेषु देवाः,किमित्याह-पूर्वतः पूर्वत इति,पूर्वेभ्यः (पूर्व) प्रकारकल्पदेवेभ्यः एभिः स्थित्यादिमिः मप्तभिरर्थः, किमित्याह-अधिका भवन्तीति । 'तने त्यादि.(१०७-७) तत्र स्थितिरायुष उत्कृष्टा जघन्या च परस्तान्-उपरिष्टावक्ष्यते, इह तु 'वचने' उपन्यासेऽस्ति प्रयोजनमिदम्-'पेपामपी'त्यादि,येपामपि सम्भवति कथंचिदाधस्त्यतुल्या उपरितनानां तेपामुपर्युपरि,किमित्याह-गुणः-सुखा- हारग्रहणाल्पगरीरत्वादिभिः अधिका भवन्ति,इत्येतद्यथा प्रनीयेन,इदं वचने प्रयोजनमिनि,प्रभावनोऽधिका इति,प्रभावः-अचिन्न्या HAR Hin ·शक्तिः, एनदेवाह-यः प्रभावो निग्रहानुग्रहविक्रियापराभियोगादिष्विति, निग्रहानुग्रही प्रतीतो,विविधा क्रिया विक्रिया अणिमादिक्रिया,पगमियोगो बलात् पराकणं मौधर्मकाणां देवानां स प्रभावोऽनन्तगुणाधिकः उपयुपर्येशानादौ,मन्दाभिमा- नतया तु कारणात् तथाऽल्पतरसंक्लेशाच कारणात् न प्रवर्तन्ते निग्रहादिष्विति, क्षेत्रस्वभावजनिताचोपर्युपरि शुभ- पुद्गलपरिणामाद् अनादिपारिणामिकात् न प्रवर्त्तत इति,एवं सुग्वतः-आल्हादेन द्युतितश्च-देहच्छायया च असंख्येयगुण- प्रकर्षणाधिका उपर्युपरीति, एवं लेश्याविशुद्धयाऽधिका. उपर्युपरि, लेश्यानियम परम्ताद्-अग्रे एपां देवानां वक्ष्यति सूत्रकृदेव, इह तु वचने प्रयोजनमिदं यथा गम्तैतन् यत्रापि विधानतो-विधानात् तुल्याः लेश्यादिभिराधस्त्यरुपरितनाः तत्रापि विशुद्वितः ममानजातीया अधिका भवन्तीत्येतद्यथा गम्येत, तथा कर्मविशुद्धित एव चोपर्युपरि अधिका भवन्तीति विशुद्धिगवावयवल्याख्या, शुभशुभतरपुण्यफलत्यादुपरिभागस्य, एवमिन्द्रियविषयतोऽधिका इत्येतद् व्याचष्टे-'यदिन्द्रिय- पाटव'मित्यादि (१०७-८) इति प्रकटाधं, एवमवधिविपयतोऽधिका इति, एतदेवाह-'सौधर्मेशानयो रित्यादिना (१०८-१) अवधिविषयेण अनिन्द्रियमर्यादया, नियंगसंख्येयानि योजनगतमहस्राण्यधिकानि पूर्वेभ्यः, पवं शेपाः क्रमश इति, ब्रह्मलो- फलान्तकयो लुकाप्रभा शुक्रमहस्रारयोः पंकप्रभां आनतप्राणतयोरारणाच्युनयोश्च धूमप्रभा अधो, मध्यमवेयकास्तमःप्रभा उप- पिवेयकाम्तु महाप्रभामिति,अनुनरविमानवामिनः पुनः कृत्स्ना ममस्ता लोकनाडी लोकमध्यवर्तिनी पश्यन्ति, न तु लोकमिति, 'पेपा मित्यादि (१०८-६) येषामपि देवानामितिप्रक्रमः क्षेत्रतस्तुल्योऽवधिविषय उक्तः तेपामुपयुपरि विशुद्धिनो विशु- द्वयाधिको भवतीति । एवमाधिक्यममिधायपामेव हीनन्वमाह- TIMitml ·। गनिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीना इति ॥ ४-२२॥ सूत्रम ।। इन्द्रः, तृतीया नमिरिति मत्रममुदायार्थः । अवयवार्थ वाह-गतिविषयेणे'त्यादिना (१०८-९) गतिविपयेण गतिगो- चरेण उपर्युपरि हीना भवन्ति, एतदेव व्याचप्टे-'तद्यथेत्यादिना (१०८-१०) द्वे मागरोपमे जघन्या स्थितिर्यपां ते तथावि- धाम्तेषां देवानां, किमित्याह-आ मप्तम्या इति, सप्तमी गवद धो गतिगोचरः, तिर्यगसंख्येयानि योजनकोटीनां कोटिमह- स्राणि, एते च मनत्युमारकल्पात् प्रभृति लभ्यन्त, नतः पर इत्यादि (१०८-१२) मागरोपमद्वयादधः जघन्याल्पस्थितीना- मिति, जघन्या अल्पा पल्पोपमादिलक्षणा स्थितियेषां ते तथाविधाः,तथा च कैकहीना भूमयोऽधो गतिविषयो यावत्तृती- येति, यदिह जपन्या न्यूनतरा न्यूनतमा च स्थितिरिति, तत्रैते गतपूर्वा गमिप्यन्ति वा पूर्वमांगतिका तृतीयां ढेया , परतस्तु जघन्यावस्थितिभ्यः मत्यपि गतिविपये शक्त्यपेक्षया न गतपूर्वाः कदाचित् नापि गमिष्यति, महानुभावक्रियातः औदा- सीन्याच कारणादुपर्यपरि देवाः सामान्येनैव न गतिरतयो भवन्ति जिनाभिवन्दनादि मुक्त्वा, एवं शरीरमहवेनाप्युप- युपरिहीना इत्येतदाह-'सौधर्मशानयो 'रित्यादिना (१०८-१६) सप्त स्त्रयः इत्यत्र रविः हस्तः उपर्युपरि द्वयोर्द्वयोः कल्पयोरेकैकामिहींनाः, न व्याप्तौ च, किंत्वासहस्रारात् महस्रारं यावत्, एवं च मनत्कुमारमाहेन्द्रयोः षट् रत्नयः, ब्रह्मलोक- लान्तकयोः पंच, महाशुक्रमहमारयोधनस्र इति । 'आनतादिष्वि'त्यादि (१०८-१८) आनतप्राणतारणाच्युतेषु तिस्रो रत्नयः वारीरोलायो देवानां, अवेयकेपु वे रवी अनुत्तरेग्वेका रवीति, महापरिग्रहत्वेन चोपर्युपरि हीना इति, तदाह-सौधर्मे वि- मानानां द्वात्रिंशत् शतसहस्राणि मामान्येन त्रयोदशस्वपि प्रम्नारेपु, ईशानेऽष्टाविंशनिः शतमहस्राणि त्रयोदशस्वपि ·प्रमाणु मामान्पेन, मनसुमारे द्वादश शतमहस्राणि सामान्येन द्वादशसु प्रस्तारेषु, माहेन्द्रेऽष्टौ शतमहस्राणि द्वादशसु प्रस्तारेषु मामान्यना, ब्रह्मलोक चत्वारि शतमहमाणि पद प्रस्तारेषु, लान्तके पश्चाशत् महसाणि पञ्चसु प्रस्तारेपु, महाशुक्रे चत्वारिंशत् महमाणि चतुएं अम्मारेषु, सहवारे पट् सहस्राणि चतुर्षे प्रस्तारेपु, आनतप्राणतारणाच्युतेषु मप्त शतानि चतुर्पु चतुर्पु, अधोग्रे- वेपाणां शनमेशदशोनर विष प्रतारपु, मभ्यम इति मध्यमग्रेवेयाणां सप्तोत्तरं शतं त्रिवेर प्रस्तारेपु, उपर्युपरितनप्रैवेयाणामेक- मेव गतं विपु प्रम्नागेपु, अनुनराः पंचैर विमानमेदा. कस्तार एवेति, पवमूर्चलोक इत्यादिना (१०९-६) सर्वसस्याभिधानं, अमिमानेन नोपयुपरि हीना इत्येतद् च्याचष्टे-'स्थानपरिवार' त्यादिना (१०९-८) स्थानं च परिवारश्चेत्यादि द्वन्द्व , स्थान कल्पादिः (परिमार:-देवा देव्यश्च) शक्तिः-मामयं विषयः-अध्यादिसम्बन्धी संपद्-विभूतिः स्थितिः-आयुष इयत्ना, एतेषु धानाटिए अन्पाभिमाना जल्पाहङ्काराः, अत एव च परमसुग्वभागिन उपर्यपरि, अमिमानस्य दु खस्वरूपत्वादिति, न कंग्लं गत्यादिहीना उन्नामादिमिव दुःखनिनन्धनैः, करित्याह- 'उच्छेत्यादि, (१०८-१०) उच्छामथाहाग्धेन्यादि इन्द्रः, एभ्यथ साध्य इति,नगोन्छास इति द्वारपरामर्शः,सर्वजघन्य- भितीनां दगावपमहघायुषां भग्नपतिव्यन्तराणां उन्छामः मप्तस्तोक इति मत म्तोकाः कालोऽम्य, मसस्तोकान्तरित इत्यर्थः, आगरचतुर्थकालः चतुर्थः कालोऽस्यति, एकदिपमान्तरित इत्यर्थः, पल्योपमस्थितीनां देवानामन्तर्दिवसस्य दिवमा- भ्यन्तरे उन्शसो, दिवमपृथक्त्वस्याहारः, द्विप्रभृतिः आनवभ्य इत्यर्थः, 'यस्य यावन्ति' इत्यादि (१८८-१३) सुज्ञानं, १ भाप्येतरणिशया प्रभागान उच्दामादिषु अधिकत्वहीनत्योभयम्य यथायथं भावान् अत्रापि च मननयोक्तेरभावात् नैतरमनमिनि.

·TAMIL NIRMA hui मदनानुसन्धान अमवेदना भवति,यदि भवति तदा अन्तर्मुहुर्तमेच, अतः परं मवेदनानुबन्धाः,मद्वेदनाः पुनरुत्कृष्टेन पण्मामान भवन्ति, नतः परं विच्छिद्यन्नेऽन्तमुहर्त, ततः पुनरनुपर्नत इति, उपपात इति द्वारपरामर्शः, आरणाच्युतादृर्ध्वमन्यतीर्थानां द्रव्यलिङ्गमधिकृत्य उपपातो न भवति स्वलिगिनां माधुद्रव्यलिङ्गापेक्षया भिन्नदर्शनानां मिथ्यादृष्टीनां यावद् अवेयेभ्यः, ऊर्व उपपातो भवतीनि वर्तते, त्रयेप्वेयोपपात इत्यर्थः, उपपातोऽन्यस्येति मिथ्यादृष्टेरन्यस्य, एतदाह-सम्यग्दृष्टेः संयतस्य भाज्यो विकल्पनीयः आसर्वार्थसिद्धादिति, सौधर्मादारभ्य सर्वार्थसिद्धि यावत्, जघन्यतस्तु न भवनपनिव्यन्तरेधित्यर्थः, 'नामलोका दिल्यादि, यमलोकादूर्घ, नातो जघन्यतो, नापि आ सर्वार्थसिद्धात् मर्वार्थसिद्धि यावत् चतुर्दशपूर्वधराणां उप- पान इनि वर्तते । अनुभाव इति द्वारपरामर्शः, एतद्वयाचष्टे-'विमानाना 'मित्यादिना (११०-३) आसनादिमिः प्रचलन्ति प्रमोदगर्भाः, तवामनः कल्पोपपन्नाः शक्रादयः, शयनैः कल्पातीता अनुत्तराः, स्थानाश्रयैः अवेयकादय इति, नत्रस्था एव परम- संविग्नान्नधाजीतकल्पवादित्यनेन मंवेगोत्र कारणमागमने किंचिदित्येतदाहेति ।। 'अत्राहे त्यादि (११०-१६) सम्बन्ध- ग्रन्थः, पागां देवनिकायानां भवनवास्यादीनां लेश्यानियमोऽमिहिनः प्राक, अथ वैमानिकानां मौधादिनिवासिनो केषां | का लेश्यति. अनोच्यते- पीतपनशुलेश्या द्वित्रिशेपेषु ॥ ४-२३ ।। सूत्रम् ।। पूर्वत्र पहुचीहिः, उत्तरत्र द्वन्द्व इति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह 'उपर्युपरी'त्यादिना (११०-१९) सुन्नेयः, 'अत्रा-| होक्तं भवते'त्यादि (१११-५) सम्बन्धः मूत्रभाष्ये ऋज्वर्थे एव, नवरं 'सभाजयंतीति पूजयंतीति चेति, 'अत्राहे त्यादि ·. पातनिकाग्रन्थः, समंत्रभाष्ये प्रकटा) एव, नवर जन्मादिलोकान्तपतित्वात् लोकान्तिकाः, परित्तसंसारा इत्यर्थः, एते चाटविकल्पा भरन्ति, 'तद्यथे'त्यादि (११२-११) सपातनिक संघ निगदसिद्धमेव, नवर अत्र दिग्ग्रहणं सामान्येन दिग्निदिप्रतिपच्यर्थ, ब्रह्मलोकाधोव्यवस्थितरिष्टविमानप्रस्तस्वनिभिः मल्लाक्षपाटकसंस्थिताः अस्णवरमागरसमुद्भूतातिपहलतमस्कायप्रभवाः कृष्णराज्यो- अष्टौ भवन्ति, यामा मध्येन प्रयान् देवोऽप्येकः संक्षोभमापयेतेति वृद्वार, नत्र द्वयोर्द्वयोः कृष्णराज्योर्मध्यभागे एते भान्ति, तत्र मधेऽरिष्ठा इति, एते चामन्नभन्या इत्येतत् सामान्यादेवाह ।। विजयादिषु द्विचरमा इति ॥ ४-२७ ॥ सूत्रम् ॥ चतुर्पु विमानेपिति सूत्रसमुदायार्थः। अयार्थ लाह-'विजयादिष्वि'त्यादिना (११३-२) 'विजयादिष्विति विजय- पैजयंतजयन्तापराजितेषु चतुर्पु अनुत्तरेष्विति,तदन्यव्यावृत्त्यर्थमेतत्, एतेषु विमानेषु देवाः किमित्याह-द्विचरमा भवन्ति, द्विचरमत्वमेव सष्टयन्नाह-द्विचरमा इति किमुक्तं भवति ?, ततभ्युता इति विजयादिभ्यभ्युताः परमुत्कण द्विर्जनित्वा ८ द्विस्त्पद्य सिद्धयन्तीति, विजयादिविमानाच्युतो मनुष्येषु मिद्ध्यतीत्यर्थः, सकृत् सर्वार्थसिद्धमहाविमानवासिन इनि, मकद् एक बार जनित्या मर्वार्थसिद्रे महाविमाने ममुत्पद्य ततथ्युता मनुप्येषु मिद्धयन्तीति, शेषास्तु भाज्या इति, शेषाः पुनवमानिकाः मामान्यदेवा भाज्या इति कदाचित् सकद् द्विखिः चतुःप्रभृति रा मनुष्येषु जन्मामाद्य मिध्यंतीति ।। 'अनाहे. १ प्राग् अवेयकेभ्यः कपा. (४-२४) २ ब्रह्मलोकालया लोकान्तिकाः (४-२५) ३ मारम्यतादित्यहृयणगढतोयतुपिताव्यााधमस्तः (अरिष्टाश्च) (४-२६) ·त्यादि (११३-५) मम्बन्धग्रन्थः, उक्तं भवता-द्वितीयेऽध्याये जीवस्यौदयिकेपु भावेषु निरूप्यमाणेषु तिर्यग्योनिरित्युक्तं, तथा स्निो निरूप्यमाणायां तनीयाध्यायपरिसमाप्तौ तिर्यग्योनीनां चेन्युक्तं. आवेपु निरूप्यमाणेषु 'तैर्यग्योनस्ये 'ति पक्ष्यने पष्ट इनि, नन्के निर्यग्योनय इति प्रक्रमात् प्रश्न इति, उच्यते--- औपपातिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनय इति ॥ ४-२८॥ सूत्रम् ॥ पायो निगदमिद्धमेय, नवरमकेन्द्रियादयः पञ्चेन्द्रियाबमाना इनि । 'अत्राहे त्यादि मम्बन्धग्रन्धः (११३-१२) स्थितिरुक्ता तृतीयेऽध्याये, अध देवानां भवनवास्यादीनां का स्थितिः ? इति, अत्रोच्यते- स्थितिरिति ॥४-२० ।। सूत्रम् ।। . एतल्यानऐ-स्थितिरित्यत ऊर्ध्वमध्यायपरिसमातेर्वक्ष्यति । तथा चाह- भवनेषु दक्षिणाञपतीनां पल्योपममध्य मिति ।। ४-३० ॥ सूत्रम् ।। ममोपार्थः प्रकटः,अवयवार्थ त्याह-'भवनेष्वि'त्यादिना(११३-१७) भवनेषु तावत् सामान्येन दक्षिणा धिपतीनां रुगकपिभागेनाईनिकायेन्द्राणां धरणादीनां पत्योपममुक्तलक्षणं अध्यर्द्धमिति अधिकमर्द्धमसिंस्तदिदमध्यर्द्ध, सार्द्धमित्यर्थः, फिमित्याह-परा स्थितिरुत्कृप्त्यर्थः,अनेन जघन्याया आक्षेपः,सन्देहापनोदाय स्पष्टमाह-'द्वयोयो रित्यादि (११४-१)दयो- योर्ययोकयोगिनि पूर्वाक्तयोर्भवनवासीन्द्रयोः चमरयलिधरणभूतानन्दादिक्रमेण पूर्वः उपन्यासक्रमाद् दक्षिणा धिपतिः अपर उत्तरापितिरिति । तदाह - ·Jinners.in relesi .naharanews शेषाणांपादोने इति ॥४-३१ ।। सूत्रम् ॥ ममुदायार्थः प्रकटः, अवयवार्थमाह-'शेषाणा 'मित्यादि (११४-४) शेपा दक्षिणापितिभ्यः उत्तरार्द्धाधिपतयः तेषां भवनवासेष्वधिपतीनां भूनादीनां द्वे पल्योपमे पादोने चतुर्थभागोने परा स्थितिर्भवतीति पूर्ववत्, केवलं शेषा उत्त- रााधिपतय इति ।। एवं मामान्येन तदभिधाय विशेषेणायुरिमाह- असुरेन्द्रयोः सागरोपममधिकं चेति ॥ ४-३२ ॥ सूत्रम् ॥ समुदायार्थः प्रकटः, अवयवार्थ वाह-'असुरेन्द्रयो रित्यादिना (११४-७), असुरेन्द्रयोः पुनः दक्षिणार्धाधिपत्यू- त्तरार्दाधिपत्योश्चमरबलिसंज्ञयोः किमित्याह-यथासंख्यं सागरोपममधिकं च कियतापि परा स्थितिर्भवतीति पूर्ववत् ॥ मागरोपमस्थितिमाधात् व्यन्तरज्योतिप्को विहायेदमाह- सौधर्मादिषु यथाक्रममिति ॥४-३३ ॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे- 'सौधर्ममादिमित्यादिना (११४-१०) मौधर्म कल्पमादिं कृत्वा मर्वार्थसिद्धविमानान्तानां यथाक्रममिति ऊर्च परा उन्कृष्टा स्थितिर्वक्ष्यते ॥ एनामेवाह- सागरोपमे इति ॥ ४-३४ ॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचप्टे-'सौधर्मेत्यादिना (११४-१२) सौधर्मे कल्पे प्रागुपन्यस्ते देवानामिन्द्रमामानिकादीनां परा उन्कृष्टा स्थिति मागरोपमे इति ॥

·अधिके चेति ॥४-३० ॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'ऐशान इत्यादिना (११४-१४) यथाक्रमं ग्रहणात् ऐशाने कल्पे व सागरोपमे अधिके कियतापि परा स्थिनिर्भतीति । 'सनत्कुमार' इत्यादि निगदमिदं यावत् सर्वार्थसिद्धे अजघन्योत्कृष्टा प्रयस्त्रिंशदिति, नवरं नवसु । योपिति भित्पलोपः गो एकैकेनाधिकानीति नियतविपयनियमार्थः, विजयादिपिति तु द्वयधिकसंख्यानियमार्थः, गर्थिमिद्ध इति चाजघन्योत्कृष्टसंग यानियमार्थ इति, आरणाच्युतादिति कृतैकवद्भावो निर्देशः, आरणापलक्षितो गा इतिकृत्वा ॥ 'अना'त्यादि (११६-३) गम्बन्धग्रन्थः, मनुष्यतिर्यग्यानीनां किमित्याह-परापरे जघन्योत्कृप्टे स्थिती व्याख्याते 'नृस्थिती इत्यादिना ग्राफ, अधोपपालिकानां नारकदेवानां किमेव परा स्थितिः, परापरे न विद्यते स्थिती इति, अत्रोन्यते- अपरा पल्योपममधिकं चेति ॥ ४-३९ ॥ सूत्रम् ॥ निगद मिमेर, पं- सागरोपमे इति ॥४-४० ।। सूत्रम् ।। तद् व्याचप्टेपनत्सुमारे कल्पे तृतीये अपरा जघन्या स्थितिः, द्वे 'सागरोपमे' इति ।। अधिक चेति ॥४-४१॥ सूत्रम् ।। १ गत मनत्तुमारे (३६) विशेषत्रिसप्तदशैकाढश्त्रयोदशपञ्चदशमिरधिकानि च (३७) आरणाच्युतादूर्घमेकेकेन ननसु गवे- या विजयादिपु मर्थिमिद्धे च (३८) ·thitein IITTARIA MantIRAIL MARATHI CHIDDHINIDHRIL RITALIMilanth SwamIUTAI HIn-im एतद् व्याचष्टे-माहेन्द्रे कल्ये जघन्या स्थितिः, किमित्याह-अधिके द्वे सागरोपमे इति ।। परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा इति ॥४-४२॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचप्टे'माहेन्द्रकल्पात् परत' इत्यादिना (११६-१५) माहेन्द्रात् कल्पात् परतः ब्रह्मलोकादारभ्य पूर्वा स्थितिः परा उत्कृष्टा,किमित्याह-अनन्तरा-जघन्या स्थितिर्भवति,उपरितनकल्प इत्यर्थः,एतदेव दर्शयति-तद्यथेत्यादिना(११६-१६) माहेन्द्रे कल्पे परा स्थितिः सप्त सागरोपमाणि उक्ता सा बह्मलोके जघन्या भवति, एवं ब्रह्मलोके दश सागरोपमाणि परा स्थितिरुक्ता, सा लान्तके जघन्या भवन्ति, अतिदेशमाह-'एव'मित्यादिना (११७-१) आ सर्वार्थसिद्वादिति सर्वार्थसिद्ध यावत्, आङ् मर्यादायां, विजया दिपु चतुर्पु विजयवैजयंतजयंतापराजितेषु परा स्थितिस्त्रयस्त्रिंशत्, एवं परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरेति यावत् भयभवः (उभयसंभवः) तावद्रप्टव्यम् ,अत एव एतेविति,जघन्या एकत्रिंशदेव, उत्कृप्टा त्रयस्त्रिंशत् , मुग्व्यवृत्त्यैव सूत्रे भिधानात् , यथोक्तं प्रज्ञापनायाम्-विजयवेजयंतजयंतापराजिअदेवाणं केवइअंकालं ठिती पण्णता ?,गोयमा! जहण्णेणं एगतीसं सागरोवमाई, उक्कोसेणं तेत्तीसं, सवठ्ठसिद्धगदेवाणं पुच्छा, गोयमा! अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई ठिती पणना,” एतदाह-से'त्यादि (११७-२) तासां विजयादिसम्बन्धिनी उत्कृष्टा स्थितिः, किमित्याह-अजघन्योत्कृष्टा तथैकरूपैव सर्वार्थसिद्ध इति । नारकाणांच द्वितीयादिष्विति ॥ ४-४३॥ सूत्रम् ॥ परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरेति सूत्रमुक्तसम्बन्धमेवेति न सम्बन्ध उक्तः, एतद्वयाचप्टे-'नारकाणांचे'त्यादिना (११७.५), ·नारसाणां च, न केरलं देवानां, द्वितीयादिषु भूमिषु शर्कराद्यासु पूर्वा पूर्वा परा उत्कृष्टा स्थितिः सागरोपमादिलक्षणा, नव्यरहिना, फिन्त्वनन्नरा, किमिन्याह-परतः परतः अग्रतोऽग्रतः अपरा भवति, जयन्येत्यत्यर्थः, एतदेव व्याचष्टे-'तद्य- धन्यादिना (११७-६) निगढमिदं यावत्- दशवर्षमस्राणि प्रथमायामिति ॥ ४-४४ ।। सूत्रम् ॥ एनदपि निगदमिद्धमेय, एवं भवनेषु चे (४-४५) त्याद्यपि, एवं 'व्यंतराणां चेति (४-४६) एवं 'परा पल्योपमे' गादि, गर्न गम भाप्यं निगदमिदं पावत् अध्यायपरिसमाप्तिरिति । आचार्यहरिभद्रोद्धृतायां श्रीतत्वार्थडुपडिकावृत्तौ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । अधुना पभम प्रारम्पते-इह चोक्ता जीवाः, अजीवान् वक्ष्याम इति सम्बन्धग्रन्थः, अभिहिता जीवाः संसारिणो' इत्यादिना ग्रन्धन प्रागुद्दिष्टा जीवाजीवादियों, अजीवान् वक्ष्यामः, उद्देशक्रमप्रामाण्यादित्याह ॥ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गला इति ॥५-१॥ सूत्रम् ।। पने धर्मादयः अजीवकायाः उच्यते इति सूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थ वाह-'धर्मास्तिकाय' इत्यादिना (१२०-५।६) गति- 1 परा पन्योपम(४७) ज्योतिष्काणामधिकं (४८) ग्रहाणामेकं (४९) नक्षत्राणामधे (५०) नारकाणां चतुर्भागः (५१) जघन्या | त्यष्टभागः (५२) चतुर्भागः पाणाम् (५३) .

·. परिणतं जीनादिद्रव्य, तन्नियमधारणात् धर्मः, अस्तयः-प्रदेशाः कायः-संघातः, अस्तीनां कायः अस्तिकायः, धर्मश्चासावस्ति- कायश्चेति समासः, एरमधर्मास्तिकायोऽपि, नवरं यथोदितनियमाधारणाद् अधर्मः, रूढिपु क्रिया व्युत्पत्यर्था नार्थक्रियार्थेति, एव- माकाशास्तिकायोऽपि, नार सर्वद्रव्यस्वभावदीपनादाकाशमिति, एवं पुद्गलास्तिकायोऽपि, नवर पूरणगलनधर्माणः पुद्गला इति, सोऽस्तिशब्दानुपादानं पदैक देशे पदप्रयोगनीत्या, सूचनात् सूत्रमितिकृत्वा इति, अजीरकायाः जीपकायादन्ये एतारन्त एवेति, तान स्वलक्षणतः प्रत्येकं आत्मलक्षणभेदेन परस्ताद्वक्ष्यामः इत्यग्रे प्रतिपादयिष्यामः,कायग्रहणप्रयोजनमाह-'कायग्रहणमिह - सूत्रे प्रदेशावयववहुत्वार्थ' तत्र प्रकृष्टा देशाः-निर्विभागाः विभागाः धर्माधर्माकाशानामसंख्येयाः,लोकाफाशमधिकृत्य,अपृ- थग्भवनाच प्रकृष्टत्वं, एनमस्यूयन्त इत्यवयवाः स्कधेपु वहन एव, सवयेयासहचेयानन्ता इति, ननु परमाणुरपि पुद्गलास्तिकाय एर, यथोक्तं-"खंधा खधदेमा खंधपदेसा परमाणुपुग्गला' इति, कथं सायव इति, अनोच्यते, भागापयर्पर्णादिभिः, तथा चोक्त-"कइपिहे णं भंते ! भावपरमाणू पण्णत्ते ?, गोयमा! चउबिहे, तंजहा घण्णमंते गंधमंते रममते फासमंते" इत्यादि, कथं परमाणुत्वं ?, द्रव्यापयनिरसयनत्यादिति, द्वितीयं कायग्रहणे प्रयोजनमाह-'अद्वे 'त्यादिना (१२०-४।५) अद्धा चासौ समयश्च अद्धासमयः-समयक्षेत्रवर्ती समय एव निर्विभागः, तस्य प्रतिषेधार्थ, स हि समय एन, न काय इत्यर्थः, कायत्वे तु तत्प्रदेशापयपाना सदैव भागात् मदा तन्माचिव्यजधर्मभेदभार इति भाग्नीयं, चशब्दः, प्रकारा(कारणा)न्तरसमुच्चयार्थ इति । .. एने धर्मादयः किमित्याह- द्रव्याणि जीवाश्चेति ॥७-२॥ सूत्रम् ॥ - 7 ट 41 ·उपन्तीतिद्रयाणि,न गुणादिमानं,पश्च एवेति मूत्रमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'य पत' इत्यादिना (१२०-६।७) य एते धर्मा- दयः प्रथममनोपदिष्टाः चत्वारो धर्माधर्माकाशपुद्गला जीवाश्च प्रागुक्ताः, किमित्याह-पंच द्रव्याणि भवन्ति, तथा तथा द्वापान , नर्दने कायाच द्रव्याणि च,उभयव्यवहारदर्शनात् , एतदाह-'उक्तं ही'त्यादिना, उक्तं यस्मादिहैव प्रथमे ऽध्याये, किमि- त्याह-मतिश्रुतयोनियोर्निरन्धो ग्रहणता द्रव्येषु धर्मादिप्वसर्वपर्यायेपु तथाऽविशुद्वग्रहणतया, विशुद्धग्रहणतस्तु केवलस्ये- न्यार-मादन्यपर्यायेपु केरलस्य निरन्ध इति,एतेन तथाद्रणमाह,विशिष्टज्ञेयतयाऽपरिणतस्य ग्रहणायोगादिति।। एतानि च- नित्यावस्थितान्यम्पीणीति ॥ ५-३ ॥ सूत्रम् ।। ममुद्रायाः प्रकट नपयवायलाह तानी त्यादिना (१२०-१०।११) एतानि द्रव्याणि धर्मादीनि नित्यानि भवन्ति, नगमाययनया, नाग्रन्युतानुत्पन्नस्थिरस्वभावतया, इहोपपत्तिमाह-तद्भावाव्ययं नित्यमिति वक्ष्यते, नैते धर्मादयः कदा- निदर्मादिभावं परित्यक्तमन्तः परित्यजन्ति परित्यक्ष्यन्ति चेति, अवस्थितार्थ परिच्याचप्टे-अवस्थितानि न न्यूनाधिकानि | . चैत्य मः, एतदेवाह-'नही'त्यादिना, न हि यस्मात् कदाचित् कस्मिन् काले पंचत्वं सख्यामधिकृत्य भूतार्थत्वं सतच्च- लभणं यभिचरन्ति, निझापापत्या, अरुपिपदं व्याचष्टे-अरूपीणि च अपुद्गलद्रव्याणि, अत एवाह-नैषां रूपमस्तीति .. विशिष्टम्पप्रतिषेधोऽयं, नया न गमुदायप्रतिषेधः, कि तर्हि ?, आद्याना चतुर्णा विद्वत्सदस्येकमूर्खभावेऽपि मौर्व्यनिषेधवत् ,किमिदं रूपमित्याह-रूपं मतिः रूपरमगन्धस्पर्शाना तथाविधविशिष्टैकपरिणतिरूपा चक्षुरादिग्राया, तथा चाह-मूर्त्याश्रयाश्च स्पर्शा- दयः, स्वादिपि विशिष्टसंस्थानशून्यानामभावादिति ।। नित्यापस्थितान्यरूपाणीति विशेषामिधाने विशेपनादमाह- .

·.. रूपिणः पुद्गला इति ॥ ५-४ ॥ सूत्रम् ॥ धर्मादीना मध्य इति सनसमुदायार्थः। अअयनाथं त्वाह-'पुद्गला एवं' (१२१-२)त्यादिना, पुद्गला एव परमाणुप्रभृतयो- ऽनन्तप्रदेशस्कन्धावसानाः रूपिणो भवन्ति, मूर्तिमत्तया परिणतिमासादयंति, न धर्मादयः रूपिणः, व्याचष्टे-'रूपमेपा'- मित्यादिना, रूपं मूर्तिः एषां पुद्गलाना परमाण्वादीना अस्ति विद्यते, पष्ठीप्रदेशनात् कथचिदमिन्नं, गपु वा पुद्गलेष्वस्तीति, तिलतैलपत् कथंचिद्भिन्नमिति सप्तम्योक्तं, तदेवमेते रूपिणः, नित्यत्तमपस्थितत्वं चैतेपामपि समस्त्येन, सामान्येन तद्भावाव्य- :: यतया न्यूनाधिकरलाभावेन चेति । एतद्विशेपानिधित्सयोवाच- आकाशादेकद्रव्याणीति ॥५-५॥ सूत्रम् ॥ आकाशान्तानि धर्मादीनि एकद्रव्याणीति सनसमुदायार्थः।। अवयवार्थ लाह-'आकाशादित्यादिना (१२१-५) अभिविधिवा- • चित्वादाडो द्वित्वं, ततश्च सहितया सूत्रपाठस्तं विघृणोति,आ आकाशाद्, अध्यायादिसूत्रोपपन्नं क्रममुद्दिश्याफाशं यावत् धर्मा- . . धर्माकाशानि सूत्रानुपूर्योक्तानि, फिमित्याह-एकद्रव्याण्येव, तेपा समानजातीयानि द्रव्यान्तराणि न सन्तीत्यर्थः, अपधारण- ': फलदर्शनायाह-पुद्गलजीवास्त्वनेकद्रव्याणीति ममानजातीयद्रव्यान्तरभागात, अनेनात्मैकत्यप्रत्येकत्वनिरामः, तदेकरवे संमा- राधभाव इति भारनीय। एतद्विशेषाभिधित्सयैवाह- निष्क्रियाणीति ॥७-६॥ सूत्रम् ॥ अगमनशीलानीति सूत्रममुदायार्थः । अपयवार्थ लाह-'आ आकाशादित्यादिना (१२१-८)आ आकाशादेव आका- ·शमेन यापन् धर्मादीन्यनन्तरोदितानि, फिमित्याह-निस्कियाणि भवन्ति, विशिष्टक्रियाप्रतिषेधोऽयं, यदाह-पुद्गलजीवास्तु पुद्गलजीनाः पुनः क्रियावंतः, अभिमतक्रियाविशेषमाह-क्रियेति गतिकर्माह सूत्रकारः, गतिक्रियामित्यर्थः, नापेक्षिका उत्पा- दक्रियामिति, मा हि धर्मादीनामपि समस्त्येवेत्यभिप्रायः ।। सूत्रान्तरसम्बन्धमाह-'अत्राहोक्त'मित्यादिना (१२२-१) अत्रा- रोक्तं भवता प्रदेशावयवहुत्वं मामान्येन कायमज्ञ धर्मादिकायाभिधानमिति तत् क एषां धर्मादीनां कायाना प्रदेशा- पयवनियमः?, केपा प्रदेशाः केपा । अपयवा इति, अमूर्नेप्पपयवव्यवहारो दुर्घटः, मूर्तेपु चान्त्यायवेपु परमाणुपु प्रदेशव्यव- हार इत्यभिप्रायः, एवं पराभिप्रायमार्गक्याह-अनोच्यते, सर्वेपाममूर्तानां धर्मादीना प्रदेशाः मन्निकृष्टा देशाः प्रदेशा इति- कत्ता, परमाणोरित्येतत् प्राप्तेऽन्यत आह-अन्यत्र परमाणोः परमाणुं मुक्त्या, द्रव्यतोऽशक्यभेदस्य परमाणुत्वात्, समानजा-|- तीयप्रदेशप्रतिपेधेोऽयं, रसादयस्तु पर्याया विद्यन्ते, अवयवास्तु सिकलितभेदवृत्तयः स्कन्धानामेवानन्तानन्तप्रदेशकान्तानां, वक्ष्यति यस्मात् सूत्रकारः,मिमित्याह-'अणव'इत्यादि (१२२-४) अणवः-परमाणनः स्कन्धाश्च-तत्संहतिरूपाः (भेद) संघातेभ्यः स्कन्धाः भेदेभ्योऽणर उत्पत्यन्ते, अत एवैते अअयूयमानत्वादवयवा इति चैतत् , स्कन्धावस्थायां सर्वथाऽणुत्वासिद्धेः, सिद्धौ वा प्रत्येरुपरमाणुपुद्गलेपिय स्कन्धायोगाद् एतेन तत्प्रदेशत्वसिविरिति । एवं प्रदेशावयानिभागमेपामभिधाय तदियचामभिधातुमाह-- असवयेयाः प्रदेशा धर्माधर्मयोरिति ॥ ५-७ ॥ सूत्रम् ॥ ममुदायार्थः प्रकटः। अयवार्थ त्वाह-'प्रदेशे। नामेत्यादिना (१२२-७) प्रदेश उक्तार्थः, नामशब्दः किल एवार्थः, स च परोक्षाप्तागमपाद सूचकः, एवमाप्ताः कथयंति, यदुत अपेक्षाप्रयोजनम्तन्निर्वृत्तये या आपेक्षिकः, स्थिरा विभागापेक्षया, सर्वलघुरि- ·HIP . "त्यर्थः, तदयं मूर्नेतरेपु साधारणसवानिवन्धनत्वात् , स्पष्टतराभिधित्सयाऽऽह-सर्वसूक्ष्मस्य परमाणोः सर्वलघारित्यर्थः, अव- गार इत्यवगाहोऽजस्थानमित्येपः प्रदेशः, एवम्भूता असंख्येया धर्माधर्मयारिति । जीवस्य चेति ॥५-८॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'एकजीवस्येत्यादिना (१२२-९) एकजीवस्य-एकजीवव्यक्तेः चः समुच्चये असङ्खयेयाः मङ्गयातीताः प्रदेशा भान्ति, न केलं धर्माधर्मयोरेवेति । आकाशस्यानन्ता इति ॥५-९॥ सूत्रम् ।। एतद् व्याचष्टे-'लोके'त्यादिना (१२२-११) लोकालोकाकाशस्य सामान्येनाखिलस्य, किमित्याह-अनन्ताः प्रदेशाः, अप- र्यरसाना इत्यर्थः, विशेषेण लोकाकाशस्य पुनः धर्माधर्मकजीयैः, किमित्याह-तुल्याः सदृशाः समानाः प्रदेशा इति, इयांस्तु विशेषः-धर्मादीना पितता एप, जीवस्य तु संकोचपिकाशधर्माण इति ।। संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानामिति ॥५-१० ।। सूत्रम् ॥ एतव्याचप्टे-'संख्येया' इत्यादिना (१२२-१४) यथा सम्भवति परिणामपैचित्र्यात्, केपामित्याह-पुद्गलानाम् इह पुद्गलाः परमायादयः अचित्तमहास्कन्धारमाना गृह्यन्ते, पूरणगलनधर्मात् , अनन्ताः सूत्रेऽनुपात्ता अपि चशन्दात् लभ्यन्ते, अनुवृत्तेरिति, एतदाह-अनन्ता इति वर्तते, तदेतदुक्तं भाति-अनुवर्त्तन्ते नाम विधयो न चानुपर्तनादेव भाति, कि तर्हि ?, यतादिति । नाणोरिति ॥५-११॥ सूत्रम् ॥ .

·SHuan PALIHAmarrimenate MARRIED Furnirmal ADFIRITE पूर्वसूत्रापवादोऽरय पिण्डार्थः । अवयवार्थ वाह-'अणो रित्यादिना (१२३-२)अणोः-परमाणुपुंगलस्य प्रदेशाः-आरम्भकाः परमाणवः न मन्ति,न चैवमप्यभावोऽस्येत्याह-'अनादिमध्यप्रदेशो हि परमाणु रिति, यम्मादादिमध्यान्तप्रदेशैः रहित एवा- यमिप्यते, न भूतोऽपि न सम्भवति, विज्ञानवद्भावाविरोधात् कार्यगम्यत्वाचेति ॥ व्यवहारनयमधिकृत्यावगाहिनामवगाहमाह- लोकाकाशेवगाह इति ॥५-१२॥ सूत्रम् ॥ एनद्व्याचष्टे-'अवगाहिना'मित्यादिना (१२३-४) अवगाहिनामित्यनुप्रवेशवतां धर्मादीनां, किमित्याह-अवगाहः-प्रवेशः, फेत्याह-'लोकाकाशे' चतुर्दशरज्ज्वात्मक एव भवति, नालोकाकाशे, तस्य एतत्स्वभावत्वादिति ॥ तथा चाह- धर्माधर्मयोः कृत्स्ने इति ॥५-१३ ॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'धर्माधर्मयों रित्यादिना (१२३-६) धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकाययोः कृत्स्ने सम्पूर्ण लोकाकाशे-चतुर्दश- रज्ज्वात्मकेपि, किमित्याह-अवगाहो भवति, अनादिकालीनः,परस्पराश्लेपपरिणतेरिति भावः ।। एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानामिति ॥५-१४ ॥ सूत्रम् ॥ 'एकप्रदेशादिष्विति (१२३-८) समानाधिकरणे बहुत्रीहिः,एकश्चासौ प्रदेशश्चेति, प्रदेशः उक्तलक्षणः, एका प्रदेश आदि- पा तेम्वेकप्रदेशादिपु भाज्योऽवगाहः पुद्गलानामिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह 'अप्रदेश इत्यादिना (१२३-८) अवि- द्यमानद्रव्यान्तरप्रदेशोऽप्रदेशः-परमाणुः, स्वयमेव प्रदेशत्वात् , पुद्गलश्चायं पूरणगलनधर्मत्वत एव, संख्येयप्रदेशः प्रचयविशेषात् | संख्येयः स्कन्धः, सोऽपि पुद्गलः, एचमसंख्येयानन्तप्रदेशावपि वाच्यौ, तेपा पुगलानां सर्वेषामेव एकादिप्वाकाशप्रदेशेषु, किमि- ·Pyutterminal_1011 त्याह-भाज्योऽवगाह' इति,अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् ,एतद् व्याचष्टे-'भाज्यो विभाज्यो विकल्प्य इत्यनर्धान्तरम्' विशेपेण अतिशयेन परमाण्यादिना भापायो व्याख्येयः, विकल्पस्तु भेदसम्भवे, यथा यणुकस्यैकस्मिन् द्वयोश्च, परिणामवैचित्र्यादिति, एतदेवाह-'तगर्थे' त्यादिना (१२३-१०) परमाणोरेकस्मिन्नेव प्रदेशेऽवगाहः,तस्य प्रदेशत्वात् , यव्यणुकस्यैकस्मिँश्च द्वयोश्च,परि- णामनियात्, वनभाण्डादौ तथोपलब्धः, एवं व्यणुकादिप्वपि भावनीयं यावदनन्तप्रदेशस्य च असंख्येयप्रदेशेष्वेव, तथा परिणामपैचित्र्यात् , लोकाकाश एव तद्भावादिति ॥ असंख्येयभागादिपु जीवानामिति ॥ ५-१५ ।। सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'लोके' (१२३-१५) त्यादिना, लोकाकाशप्रदेशानां यथोक्तानां, किमित्याह--असंख्येयभागादिपु कदाचि- देकस्मिन् असंग्ग्येयभागे कदाचिद् द्वयोः कदाचिपिवित्यादि, जीवानां पृथिवीकायिकादीनां,किमित्याह-अवगाहो भवति, प्रवेशः, किययारदित्याह-आ सर्वलोकादिति, नर्वलोकं यावत् , केवलिनः समुद्घात इति । 'अनाहे' (१२३-१७) त्यादि मम्बन्धग्रन्यः कप्टयः, को हेतुः-का युक्तिः, असंख्येयभागादिपु जीवानामवगाहा भवति लोकस्य, तेऽपि तुल्यप्रदेशा एव, न च तुल्यप्रदेशानां पटादीनामवगाहभेद इत्यभिप्रायः, अत्रोच्यते समाधिः- प्रदेशसंहारविसर्गाभ्यां प्रदीपवदिति ।। ५-१६ ।। मूत्रम् ।। अन्योन्यानुप्रवेशादिना प्रदीपयतुल्यत्वेऽप्यवगाहभेद इति मूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'जीवस्य ही त्यादिना (१२४-२) जीवस्य यस्मान् प्रदेशानाम् उक्तलक्षणानां संहारविसगी संकोचविकाशाविष्टौ-अभ्युपगतौ प्रदीपस्येवेति दृष्टान्तः, एनमेव, ·- FEE FATNEmmansminar न्याचष्टे-'तयथे 'त्यादिना (१२४-३) तैलवायुपादानप्रवृद्धः इत्यनेन अविकलां हेतुसामग्रीमाह, प्रदीपो विशिष्टज्या- लात्मकः प्रतिबद्धप्रभासंघातपरिवारः महतीमपि शालामपि कृटाकारशालां सन्निवेशविशेषरूपां प्रकाशयति, अण्वीमपि- लपीमपि अपरित्यक्तस्वपरिवार एप, एवं माणिकावृतो माणिकां प्रकाशयति, माणिका मानभेदः, एवं द्रोणावृतो द्रोणं प्रका- शयति,द्रोणोऽपि मानभेद एव,आढकावृतथाढकं प्रकाशयति,मानभेदगेव.एवं प्रस्थावृतः प्रस्थं मानभेदमेव,पाण्यावृतः पाणिमेव प्रका- शयति, एवं दृष्टान्तः, अयमर्थोपनयः-एवमेन प्रदेशानामुक्तलक्षणानां संहारविमर्गाभ्यां कर्मसचिवतत्स्वभारतया संकोचविका- शाम्या जीनः-आत्मा महान्तं प्रमाणतः हस्तायपेक्षया अणुं वा प्रमाणत एव कुड्याद्यपेक्षया, फिमित्याह-पंचविधं शरीरस्कन्ध- मौदारिकादिलक्षणमभिहितस्वरूपं, अयमेव विशेष्यते-'धर्मे 'त्यादिना (१२४-७) धर्मश्चाधर्मचाकाशं च पुद्गलजीनप्रदेशाधेति | समामस्तेपा समुदायः तं व्यामोति जीव इति, किमुक्तं भाति ?-अवगाहत इत्यर्थः, तदित्थं धर्माधम्र्मे 'त्यादि (१२४-८) धर्मश्चाधर्मति द्वन्दः, एपा धर्माधर्माकाशजीनानामिति,अमृतत्वसाधादित्थमुपन्यामः, परस्परेण वृत्तिरितीतरेतरानुवेधस्तत्- स्वभारतया न विरुध्यते, पुद्गलेषु च स्कन्धादिपु न विरुध्यते, कुन इत्याह-अमूर्त्तत्वाद् धर्मादीनां, एवं व्यवहारनयमतादव- गाबादि,निश्यतस्तु सर्व एव भावाः स्वारगाहा इति ।। 'अबाहेत्यादि (१२४-९) सति प्रदेशसंहारविसर्गसंभवे उक्तनीत्या करमावसंग्व्येयभागादिपु लोकस्य जीवानामवगाह:-प्रवेशो भवति ?, सर्वप्रदेशोपसंहारेण नैकप्रदेशादिपु ?, प्रतिबन्ध- पस्याभावात् , संहरणादिति तथा संहरणोपपत्तेरित्यभिप्रायः, अत्रोन्यते-'सयोगत्वा 'दित्यादि (१२४-१२) सयोगत्वात् संसारिणां योगमधिकृत्य नैकप्रदेशादिप्परगाहः, मरूपत्वादित्यमिग्रायः, सिद्धानां कि न इत्याशङ्कापोहायाह-'चरमे 'त्यादि|| ·(१२४-१२) चरमशरीरम्-अपश्चिमं तत् त्रिभागहीनत्वाच चरमशरीरत्रिभागोनावगाहित्वात् शुपिरापूरणतः सिद्धानामिति भाव- नीयं । 'अत्राहे त्यादि (१२४-१४) सम्बन्धग्रन्थः, उक्तं भवताधिकृताध्यायप्रथमसूत्रे धर्मादीनस्तिकायान् परतः तल्लक्षणतो वक्ष्याम इति, तत् किमेपां धर्मादीनां लक्षणमिति, अत्रोच्यते- गतिस्थित्युपग्रहो धर्माधर्मयोरुपकार इति ॥ ५-१७ ॥ सूत्रम् ।। गतिस्थित्योरुपग्राहको धर्माधर्माविति सूत्रममुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'गतिमता'मित्यादिना (१२४-१७) 'गतिमतां' स्वत एव गतिपरिणामवतां जीवादीनां गतेः-देशान्तरप्राप्तिलक्षणायाः स्थितिमतां च स्थितिपरिणामवतां च स्वत एव स्थितेः- एकदेशावस्थानलक्षणायाः उपग्रह इति निमित्तं धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकाययोः उपकारः प्रयोजन, यथासंख्यं, न व्यत्ययेन, नाप्येक एष द्वयोः, तदेतदुक्तं भवति-गतिलक्षणो धर्मास्तिकायः स्थितिलक्षणश्च अधर्मास्तिकाय इति, गतिस्थिती अपेक्षाकारण- वत्यौ कार्यत्वाद् घटवत् , उपग्रहशब्दं व्याचष्टे 'उपग्रह' इत्यादिना (१२४-१८) एते पर्यायशब्दाः,एते सामान्येन, नवरं उप- ग्रहकारणं उपग्राहक, वह्वयादितद्धमादेनिमित्तकारणं सहकारि दण्डादिवद् घटादेः,अपेक्षाकारणं मिक्षादिवत्तथाविधवासादेः, भिक्षाः तत्र वामयन्तीति, कारीपोऽऽग्निरध्यापयति, निश्चौरता पन्थानं वाहयतीतिवचनात् , हेतुरुपादानकारणं मृदादि घटादेरिति, उप- कारशन्दव्याचिग्व्यामयाऽऽह-'उपकार' इत्यादि (१२४-१९) एतेऽपि पर्यायशब्दा एव सामान्येन, नवरं यथोक्तोपग्रहादिषु यथासंग्न्यमिति, उपग्रहकारणस्योपकारः कार्य, निमित्तकारणस्य प्रयोजनं, अपेक्षाकारणस्यानुपघातो गुणः, हेतोरर्थ इति, एवं गनिपरिणामपरिणतस्य जलवद्गनेरुपग्राहको यथोक्तजीवानां धर्मास्तिकायः, एवं तिष्ठासः पुरुषस्य ममभूभिवत् उपग्राहकः अध.

·मास्तिकाय इति, एवं गतिस्थित्युपग्रहप्रयोजनताऽनयोः, सदोभयाभावश्च जीवादीनां धर्मादिभावे संगततथाविधपरिणामकादा- चित्कतया, स त्वनादितद्भावकालादिसापेक्ष इति भावनीयं, न हि मत्स्यानामपि जलमित्येव गतिः, अपि तु तथापरिणतस्य जलात् , एवं पुरुषस्यापि न समा भूमिरिति स्थितिः, अपि तु तथापरिणतस्य समभूमेः, मही पातालं किं ततः,ततद्भावपरिणति-- शून्यस पातालागमनादित्यत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते ग्रन्थविस्तरभयात् अक्षरगमनिकामात्रफलत्वात् प्रारम्भस्येति ॥ आकाशस्थ अवगाह इति ॥५-१८ ॥ सूत्रम् ॥ अगाह उपकारः आकाशस्येति समुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'अवगाहिना'मित्यादिना (१२५-२) अवगाहिनां धर्मा-/- धर्मपुद्गलजीवानां चतुर्णामपि अवगाहः तथातत्प्रवेशलक्षणः, किमित्याह-आकाशस्योपकारः आकाशस्य सम्बन्धि||. प्रयोजनं, भिन्नाधारमिति विभक्त्यलोपः, अवगाह्यावगाहकयो रूपाधीनत्वेऽपि चावगाहस्याकाशेन व्यपदेशः तदसाधारणत्वात् , अमाधारणेन च हेतुना व्यपदेशः प्रवर्त्तते, तद्यथा-भेरीशब्दो यवाकुर इति, धर्मादयो बरगाहहेतवो गत्यादिहेतवश्च, आकाशं त्ववगाहहेतुरेव, आकाशखोपकार इत्युक्तं, कथं केपामयमित्येतदाह-'धर्म'त्यादिना (१२५-३) धर्माधर्मयोः-उक्तलक्षणयोः अन्तःप्रवेशसम्भवेन खमध्ये धर्मादिप्रवेशदानेन, आकाशदेशाभ्यन्तरसर्जिनो हि धर्माधर्मप्रदेशाः, सम्भवग्रहणमलोके तद- सम्भवात् , न तहदि च्याप्याकाशलक्षणं इति चेत् को वा किमाह ?,लोकाकाशस्थैवैतदभिधानात् ,अत एवोक्तं लोकाफाशेवगाह इति, तथा पुद्गलजीवानां उक्तलक्षणाना, किमित्याह-संयोगविभागैश्च तथा नियतैहुमिस्तेपामन्यन गमनात,चशब्दादन्तः- प्रवेशेन आकाशस्योपकार इति ।।

·E-maiINDI-E- HLILAILA - Pawati Jimmed शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानामिति ॥ ५-१९ ।। सूत्रम् ॥ शरीरादयः पुद्गलानामुपकार इति समुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-पंचविधानी'त्यादिना (१२५-६) पंचविधानि पंच- प्रकाराणि शरीराण्यौदारिकादीनि प्रागुक्तानि पुद्गलानामुपकार इति योगः, तथा वाङ्मनः प्राणापानौ, वाङ्मनःपर्याप्ये- कत्वविवक्षपैकवचनं, प्राणापानयोरप्युच्छ्वामनिश्वासयोर्जात्यपैक्षमिति, इतिशब्दश्चार्थे, वाङ्मनः प्राणापानौ चेत्यर्थः, पुद्गलानां स्कन्धादीनां सम्बन्धि प्रयोजन, जीव इति गम्यते, एतदेव विशेपेण ब्याचिख्यासुराह-तत्रे'त्यादि (१२५-७) शरीराणि यथोक्तानि द्वितीयाध्याये तघेह द्रष्टव्यानि प्राणापानौ चाटमेऽध्याये नामकर्मणि 'गतिजाती'त्यादिसूत्रे पश्चप्रकारपर्याप्तिकर्मणि पाणापानक्रियायोग्यद्रव्यग्रहणशक्तिनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिः प्राणापानपर्याप्तिरित्यत्र भाष्ये व्याख्यास्येते, कि तर्हि वृत्तौ व्याख्यातावित्याह ?,उच्यते-'आशंसायामर्थे भूतवद्वर्त्तमानवच्च प्रत्यया भवन्ति,उपाध्यायश्चेदागमिप्यते तद् व्याकरण- मधीतम्',एवमिहापि नामकापि संमतमित्यदोपः,तथा 'द्वीन्द्रियादय' इत्यादि,द्वीन्द्रियादयः कृम्यादयः जिह्वन्द्रिययोगात् पर्याप्तिरसनेन्द्रियसम्बन्धेन भाषात्वेन गृह्णन्ति, तदुचितस्कन्धानामिति, नान्ये जिह्वेन्द्रियरहिताः पृथिव्यादयः, जिह्वेन्द्रि- यप्रतिवद्धत्वाद्भापापर्याप्तेरिति, 'संजिनश्चे'त्यादि, संज्ञिनः समनस्का एव,चशब्दस्यावधारणत्वात् मनस्त्वेन मनोभावेन गृह्णन्ति, मननार्थ नान्ये एकेन्द्रियासंज्ञिपंचेन्द्रियावसानाः,मनःपर्याप्तिकारणाभावादिति । कथमात्मा शरीरादियोग्यान पुद्गलानादत्ते इत्याक्षिप्ते सत्याह-'वक्ष्यते ही त्यादि,अमिधास्यते यस्मादष्टमेऽध्याये बन्धाधिकारे,किमित्याह-सकपायत्वाजीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते सबन्ध इति, उक्तमन्यत्रापि-"उप्णगुणः सन् दीपः, स्नेहं वृत्या यथा ममादत्ते । आदाय शरीरतया परिणमयति ·चापितं स्नेहं ॥१॥ तद्वद्रागादिगुणः सयोगवृत्त्याऽऽत्मदीप आदते। स्कन्धानादाय तथा परिणमयति ताश्च कर्मतया ॥२॥ तस्मा- च्छरीराधाकारेणोपकारिणः प्राणिनां पुद्गला इति ॥ किं चान्यत् प्रकारान्तरेणापि पुद्गलानामुपकारित्वमित्याह- सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्चेति ॥५-२० ॥ सूत्रम् ॥ सुखादिनिमित्तता चोपकारः पुद्गलानामिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ वाह-'सुखोपग्रह' इत्यादिना (१२५-१४) सगादिसम्पन्धादात्मनः आल्हादः सुखं तस्योपग्रहो-निमित्तता पुद्गलानामुकार इति योगः, एवं दुःखोपग्रहः, नगर कण्टकादिस- म्पन्धात् परितापो दुःखं, एवं जीवितोपग्रहः, नवर प्राणापानक्रियानुपरमो जीवितं, एवं मरणोपग्रहो, नगर प्राणाद्युपरमो मरणं, अयं च पुद्गलानामुपकारः, पुद्गलसम्मन्धि प्रयोजनमात्मसमवायि, चशब्दाच्छरीरादि च, तस्मिन् सत्येतदिति, भेदेन सूत्रामिधानं, पुद्गलारमोभयाधीनत्वेऽप्यधिकतफलस्य पुद्गलानामसाधारणतया व्युद्घटिप्यत इत्युक्तं, एवं सर्वत्र योजनीयमिति । सुखोपग्रहा- दित्वमेव स्पष्टयन्नाह-'तत्यर्थे'त्यादि (१२५-१५) इष्टाः-स्पर्शादयः अवस्थाऽपेक्षं वल्लभा मनोऽनुकूलतया सुरवस्योक्त- लक्षणस्य उपकार इति, सुखमात्मपरिणामसभावमनुदुर्वन्तीति, कर्मणि पष्ठी द्रष्टव्या, एवमनिष्टाः स्पर्शादयः अवस्थापेक्षमा- छभा मनःप्रतिकूलतया दुःखस्योक्तलक्षणस्यैव उपकार इति पूर्ववत् , दुःखमात्मपरिणामस्वभावमुपकुर्वन्तीत्यर्थः, 'स्नाने त्यादि । (१२५-१६) स्नानादीनि प्रतीतान्येव,विधिप्रयुक्तानीति देशकालमानासात्म्ययोजितानि जीवितस्योपकार इति वर्त्तते, केन भावेनेत्याह-अनपवर्तनं चायुष्कस्येति जन्मान्तरोपनिवद्वस्य अनुग्राहकं हेतुसन्निधानतस्तथा, तारन्माने वेदनमित्यर्थः, एवं विषशस्त्राग्निमन्त्रादीनि प्रतीतान्येर, एतानि फिमित्याह-मरणस्योपकारा इति वर्त्तते, नैतान्येवेत्याह-अपवर्तनं चायुष्कस्य - HEAVINDARI .

·ALI . " . * 0 . Namw--... नमा विद्धम्या दण्डादिमिः इस्वतापादनमितिभावः, सुखादौ, अमावसातवेदनीयाद्युदयोपलक्षणमेतत् , 'अबाहे'त्यादि, उप- पन्नं तापदेतीविनमरणोपग्रहवं मोपक्रमायुपां विपादिसम्बन्धवतां अपवर्तनीयायुपा (परं अनपवर्तनीयायुपां विषा- दिगंबन्धहिताना कधं उपकारः?,अयोच्यते, तेषामपि) जीवितमरणयोनिमित्तता, किमित्याह-पुद्गलानामुपकार इति, पुद्गलानां गंपन्धि प्रयोजनमान्मनि,विमक्यलोपे प्रयोजनं पूर्ववत् ,एतत् सम्यग्दर्शनेनावधारयन्नाह-कथमिति चेद् अनन्तरोक्तः पुद्गलाना- सरकारः, उच्यते-कर्मण इत्यादि, कम्मणः ज्ञानावरणीयादेः स्थितिक्षयाभ्यामिति, स्थित्याः क्षयाच तत्स्थित्या जीवितो- पग्रहः नाद्वारेण जीरना ,धयेण मरणोपग्रहः,तद्विपाकक्षयात् मरणात् ,क्रियामात्रतत्वे कर्मणि कथमेतदित्याशङ्कापोहायाह-कम्म हि पौदल मिनिअनन्तप्रदेशात्मकस्कन्धविकाररूपं,न क्रियामात्रतत्चमेवेत्याशङ्कानुपपत्तिः। आहारश्च त्रिविध इत्यादि, आहारः नगरहरगं, नः ममुगये,ओजःलोमप्रक्षेपभेदतस्तत्प्रकारः, (ओजाहारः) सर्वप्रदेशैरात्मनः सर्वस्य अपर्याप्तकावस्थायां जन्मकाले पुनमायाधितापूपरन् ,पर्याप्तकावस्थायां तु लोमाहारस्त्वगिन्द्रियग्रहणः, प्रक्षेपाहारस्तु कावलिकः,सोऽपि पर्याप्तकानामेव, पृथिवी- कापायकेन्द्रिगनारदेव नां, एवमयं मर्वेषामपि संमारिणां, विग्रहगतिसमापन्नसमुद्घातगतशैलेशीकेवल्युपकाराभावेऽपि स्तो- मनपा पाइन्यमधिकत्याह-उपकुम्ने, किंकारणमित्यनधिगतभावार्थः प्रश्नः, इहोत्तरं-'शरीरे'त्यादि (१२६-५) स्थितिश्च उपच- गमेगादिन्तिा, परीरम्य स्थित्यादय एतदर्थ यस्मान् उपकार इति तस्मादाहारः सर्वेषामेवोपकुरुत इति, तत्र स्थितिः-शरीरस्य मंगानं उसनपः-परियोगः बलं-शक्तिः वृद्धिः-आहारादिरूपा प्रीतिः-परितोपणेति ॥'अत्राहे 'त्यादि (१२६-७) सम्बन्धन- गा, दोमनायन फिमिन्याह-धर्माधर्माकागपुनलाः उक्तलक्षणाजीवद्रव्याणां संमारिणामुपकुर्वन्ति इत्युक्तनीत्येति .

·.. पणामहे-अध जीवानां पवियादीनां क उपकारः?, परस्परतः, इत्यनयोधात् प्रश्निते मत्याह-अन्योज्य इत्यादि, परस्परोपग्रहो जीपानामिति ।। ५-२१ ॥ सूत्रम् ॥ अन्योन्योपग्रहो जीपानामुपकार इति ग्राममुदाया। अपयवार्थ त्वाह-'परस्परे'त्यादिना,(१२६-१०) परस्परस्य-अन्यो- न्य हिताहितोपदेशाभ्यामिति हिनप्रतिपादनेन अहितप्रतिषेधेन च उपग्र जीवानामिति, तथाभव्यत्वाक्षिप्ता हिताहित- निमिनना जीरानां प्रयोजनमिति, प्राग उपयोगो लक्षणमित्युक्तं असाधारणं, तर माधारणा च निमित्ततेति न सूनान्तरोपन्यास- टोपा, अनात्यादि (१२६ १०) मानन्धग्रन्थः ।। अथ कालस्य पाक्षिस्त्वेनेष्टस्य 'कालश्चेत्येक' इति वचनात् , उपकारः प्रयोजनारयः कः? इति, अनोच्यते- पर्तना परिणामः क्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य ॥५-२२ ॥ सूत्रम् ।। पर्ननादिलक्षण उपकारः सालम्पति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ साह-'तपथे'त्यादि (१२६१४) सर्वभावानां धर्मादीना, नमानरालाश्रगाम्ने हि गर्नन्ने मयमेन, तेपा पर्नमानाना प्रयोजकः, कालाश्रया वृत्तिस्तथा वर्त्तनाशीलता वर्तना काल- न्यौपार डी रक्ष्यनि, तारनाथगेवाह-उत्पत्तिस्तथा तडावप्रादुर्भावलक्षणा अधिगतिः-अविन्युतिस्तदाऽस्याः प्रथमसम- गाश्रया निवितममया भावोत्पत्तिः पर्ननेति भण्यते, तथा परिणामो द्विविध इत्यादि, (१२७-१) द्रव्यस्य स्वजात्य- परित्गगेन परिस्पन्देनरप्रयोगतपर्याययभारः परिणामस्तद्यथा-अडरावस्थपनस्पतेर्मूलकाण्डलस्कन्धशाखाविटपपुष्पफलल- धणः परिणामः, भागीद् अरः, सम्प्रति सन्धयान् ऐपमः पुष्पिप्यतीति, पुस्पद्रव्यस्य ना पालकुमारयुजमध्यमाचरस्थाः परि- ..

·णामस्तद्भालक्षणः, स द्विविधः-अविद्यमानादिरनादिरमूर्तेषु धर्मादिषु, मूत्तेपु पुनरादिमान अभ्रेन्द्रधनुरादिपु स्तम्भकुम्भा- दिपु च, चशब्दोऽवधारणार्थः, परिणामो द्विविध एव, तं चाध्यायपरिसमाप्तौ वक्ष्यामः तद्भावः परिणाम इति, स च वस्तूनां मातुविभागवेलानियमतः 'क्रिया गति रित्यादि (१२७-३) भाष्य, करणं क्रिया-द्रव्यपरिणामस्तस्यानुग्राहकः कालः, तथा- ऽऽकाशदेशारल्यामजुली वर्त्तते, अतीतानागतेति च, अन्यथाऽतीत एव वर्तमानोऽनागतश्च स्याद् , एवमनागतो वर्तमानश्च संकी- र्यंत, अनिष्टं चैतत् , तस्मादस्ति कालो यदपेक्षयाऽतीतादिव्यपदेशाः परस्परासंकीर्णाः संव्यवहारानुगुणाः प्रथन्ते, तत्रातीतो द्विवि- धः भावविषयभेदात् , विनष्टो घट इति भावातीतः, विषयातीतचक्षुरादिग्रहणानन्तरमद्राक्षं घट, तथाऽनागतदिदृक्षाभ्यो घटो विपयानागतः, अलब्धात्मभावो भानानागत इति, तत्र प्रयोगगतिः-जीवगतिपरिणामसंप्रयुक्ता शरीराहावर्णगन्धरसस्पर्शसं- स्थानविपया, विश्रसागतिः प्रयोगमन्तरेण केवला जीवद्रव्यस्खपरिणामरूपा परमाण्वनेन्द्रधनुःपरिवेषादिरूपा, विचित्रसंस्थाना, मिश्रिका प्रयोगविश्रमाभ्यामुभयपरिणामरूपत्वाजीवप्रयोगसहचरिताचेतनद्रव्यपरिणामा कुम्भस्तम्मादिविपया, कुम्भादयो हि तेन ताशा परिणामेनोत्पत्तुं स्वत एव शक्ताः कुम्भकारसाचिव्यादुपजायन्ते, वर्तनापरिणामयोः क्रियाजातीयत्वादेव पर्यन्ते क्रि- योपादानं, परिणामश्चात्र प्रधानमित्यतो वर्तनाक्रिययोः स मध्येऽधीतः सूत्रकारेण, परिणतित्रिशेपा एव वर्त्तनाक्रियाभेदा इति, परत्त्यापरत्वेत्यादि, प्रशंमाक्षेत्रकालभेदानविध्यं, तत्र प्रशंमायां परो धर्मः सर्वोत्तमत्वात् प्रशस्तः सकलमगलनिलयत्वात् प्रकर्षकाष्ठां गत इति, अपरोऽधर्मो जघन्यः स्वल्पगुणत्वात् निकावस्थां प्राप्तः, तथा परं ज्ञानं यथावस्थितवस्तुवेदित्वादप- रमन्यथा, तचाज्ञानमेन अप्रशस्तत्वात् कुत्सितमसम्यग्दृष्टेरिति, क्षेत्रकृते इत्यादि, एकस्यां दिश्येकदा चिप्रकृष्टो-दूरवर्ती परः Anantaram ·5............ प्रत्यागनोपा, मनिष्ट इत्यर्थः, दिशः प्राधान्यम् , अविनाभावित्वात् कालोऽप्यपाक्षिप्यते, कालैकत्वेऽप्युपदेशो भवत्येकदि- पाम्पिायोः पगेऽपर इति, काल कृते इत्यादिव्यतिकरण परस्मिन् परमपरस्मिंश्वापरमिति यनिमित्ने प्रत्ययाभिधाने स कालः, नया-गोडमनि परो वर्षगतायुः, वर्षशतायुपोऽपरो द्विरष्टवर्पायुः, प्रशंमाक्षेत्रकृते परत्वापरत्वे चैते न भवतो, लुब्धकादा- रपि दर्शनान्, गम्माल्टुन्धपि देगुलजातिविद्यापरिहीणे परत्तापरत्तप्रत्ययामिधानसम्भवः, न च वन्धुजनापेक्षे, एकाकि- न्यपि भागत, न नपशरणालम्पने, अतपस्सिन्यपि दर्शनात्, न कर्मसंस्कारापेक्षे, नपाऽनधिकारात्, न चादित्यनिमित्ते, तत्रापि | दृष्टवान्, परोऽभियोग्यः अपर आदित्यः परः सविता अपरोमियोग्य इति, अतः सामर्थ्यात् कालकृते, तयोविंशेषणार्थमिद-| मुन्गन-प्रमाक्षेनकृते वर्जयित्वेति, वर्तनादयः सर्वे कालकृताः कालस्यापेक्षाकारणस्यानुग्रह उपकार इति, सूत्रार्थ एर नाग यन् परत्वापरये मरभेदेन समस्य निर्दिष्टे सरिणा तदवगमकं-न प्रशंसाक्षेत्रकृतयोरन परिग्रहः,वर्तना परिणामः क्रियाश्च हरणमभाषः शालापेनो निरदेगि, परत्वापरत्वे चारधित्वे तत् काललिङ्गमिति ।। अत्राहोक्तं भवेत्यादि (१२७-११) सम्व- मना, अर प्रस्नारे परोऽमिधने-प्रतिपादितं भवता शरीरादयः सुसादयश्च पुद्गलानामुपफार इति, तंत्रान्तरीयाश्च मायासू- नगाः पुदगला इत्येनन शन्देन जीवान् परिभापन्ते, पुद्गलशब्दं जीवेषु संकेतयन्ति व्यवहारसिद्धयर्थमिति, ननु च तेषां जीर पर नास्ति कथं नद्विषयं पुदलपनि परिभापेरनिति ?, उन्यते-अस्त्यार्यसम्मितीयानामात्मा,सौत्रान्तिकानां तु “चित्तता- कगन्नाौ तनपुगलप्राप्तिः," चित्तमन्ततौ वेदनासंजाचेतनादिधर्मयुक्तायां चक्षुरादिमहितानां च चित्तेनान्योऽन्यानुविधानादित्येपा निगापुनानां धर्माणां मन्तनिरहङ्कारः स्तुत्वादात्मन्युपचर्यते, तथा पुनः पुनर्गत्यादीनां पुद्गल इत्युपचर्यते, योगाचाराणां तु -na ·विज्ञानपरिणामः पुद्गलो, यथाऽऽह-"आत्मधर्मोपचारो हि, विविधो यः प्रवर्तते । विज्ञानपरिणामोऽसौ, परिणामः स च विधा ।' ॥१॥" एवं तन्त्रान्तरीयैः पुद्गलो जीप उक्तः, लया पुनः शरीराद्युपकारिणः पुद्गला इत्युन्यन्ते तदेतत् कथं ?,पिप्रतिषिद्वत्वादिति - प्रश्न इति, नन्वनुपपन्नः संशयः, पूर्वमुक्तमेव 'रूपिणः पुद्गला' इति, न च रूप्यात्मा प्रतीत इति, उच्यते, रूपशब्देन तर मूति- रुक्ता, मा च मूर्तिरन्यैः असांगतद्रव्यपरिमाणमिप्यते, यथा मनः, तञ्च स्पर्शादिरहितं, एतन्निरासार्थमिदमपश्यं वक्तव्यं भवति "तं स्पर्शादियुक्ता मूर्तिः,तथा चतुःनिद्वगुणानि पृथिव्यादीनि कणभुजोक्तानि तत्प्रतिषेधार्थ चापश्यतया विधेय,सर्वाणि तानि । ...चतुर्गुणानीत्येता विप्रतिपत्तीः स श्वेतस्याध्यायात्रोच्यते इत्याह-'पतदादी'त्यादि, एपा आदिर्यासां ता एतदादयः, पुद्गलग- . देनारमोच्यत इत्येषा विप्रतिपत्तिराद्या, कुत्सिता प्रतिपत्तिर्विप्रतिप्रत्तिः,तथा असर्वगतं द्रव्यं स्पर्शादिरहितं चेति द्वितीया विप्रतिप- त्तिस्तनिषेधाय सूत्रारम्भः, तथा पृथिव्यादीनि विशेपवचनैर्वक्तुमिष्टानि पृथक् पृथफ चतुर्गुणानीत्येतदभिधीयते- स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला इति ।।५-२३ ॥ सूत्रम् ।। प्राग्निर्दिष्टेन्द्रियक्रमापेक्षः स्पर्शादिनिन्याम इति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ वाह-स्पर्श'त्यादिना (१२८-२) स्पादि- पिन्यासे स्वपिपयरलवचादादौ स्पर्श', सत्यस्मिन् रसादिमागत् , कर्ममाधनाश्च सर्व स्पर्मादयः, स्पृश्यन्त इति, इत्येनंलक्षणाः पुद्गला भवन्ति, सदैव स्पर्शादि (मन्तः) पुद्गला इति नित्ययोगे मतुः, यतथैवमतो न जीवशब्दवाच्याः, मूर्चचात्तेपा, एवं मनोऽपि, स्पर्शदिमतपुद्गलमयत्वात् , जापादीन्यपि स्पर्शादिमन्ति अपर्वगतद्रव्यत्वात् पार्थिवाणुवत् , 'तत्र स्पर्शोऽष्टविध' इत्यादि । (१२८-३) निगढसिद्ध यावत् सूत्रममाप्तेरिति ।। किंचान्यदिति सम्बन्धग्रन्थः ।।

·शब्दयन्मौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्चेति ॥५-२४॥ सूत्रम् ॥ नकाल पादिमन्तः पुद्गलाः, शब्दादिमन्तव,गव्दादयः कृतद्वन्द्वा मतुपा निर्दिश्यंत इति सनसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह- 'त'त्यादिना (१२८-१०) तत्र-तेषु पुद्गलपरिणामेषु शब्दादिषु शब्दस्तावत् श्रोनेन्द्रिग्राह्यः पड़ियः पद्मकारः, प्रकारानेवाह-- 'नत' इत्यादिना, नतो-मृदङ्गपणनाद्यानोद्यममुत्थः निततो-वीणानिसिरकादितन्त्रीप्रभवः घनः-चांस्यभाजनकाष्ठशलाकादिजन्यः गुपिगे पिपरादिगमुत्यः घर्षः-चक्रककचराष्ठादिसंघर्पप्रमूतः भाप्यो वर्णपदवाक्याकारेण भाप्यत इतिकृत्वा, अभिव्यजगभेदतः परिणामपनियन पते मेदाः, एतेन निरपयरगुणविकाराकाशगुणपासनाभावरूपशब्दव्यवच्छेदमाह, एकान्तनिरवयवात् सारय- रविरागयोगान् तस्य नारारादिभेदेन तापलब्धेः, करस्नगुणरूपकत्वाच गुणानां सर्वगतगुणत्वे देशाभिव्यक्त्यसिद्वेः, वास- नामारपचे ग्रहणायोग्य इति पौलिक एर शब्दः इत्यत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थविस्तरभयाद् , अक्षरगमनिकामानसार यान प्रारम्भम्य ! पं यन्वत्रिविध इत्यादि, (१२८-११) बन्धनं पन्धः-परस्पराश्लेपलक्षणः स निप्रकारः, प्रकारानेवाह- प्रयोगयन्धो जीपव्यापारनिर्णितः औदारिकादिशरीरजतुकाष्ठादिविषयः,विस्रसायन्धः-विश्रमा-स्वभावः तेन बन्धो द्विधा- आदिमाननादिमाग, पिधुदुल्कादिविपय आयः, धर्माधर्माकाशगोचरस्त्वितरः, मिश्रवन्धः प्रयोगविश्रसाभ्यां स्तम्भकुम्भादि- विषय इति, सामान्यभवननिधि बन्धस्याह-स्निग्धम्क्षत्वाद्भवति, उन्ध इति वचते, एतचोपरिष्टाद् दर्शयिष्यामः, 'सौम्यं द्विविध मिल्यादि, सूक्ष्ममारः मौक्ष्म्यं, तद् द्विविधं-द्विप्रकार, एतदेवाह-अन्त्यम्-अन्ते भवम् आपेक्षिकं च प्रतीते, उद्विप्रयोज-|- कत्वमपेक्षा गा प्रयोजनमतिकत्या,अन्त्यं सौम्यं परमाणुष्वेव,अन्यनासंभवात् ,आकाशादिपु देशानाममूर्तृत्वात् ,आपेक्षि- .

·• ướt , कम्-अपेक्षाप्रयोजनं,किमित्याह-दूयणुकादिपु, द्वयणुके व्यणुकापेक्षया सौक्ष्म्य, चतुरणुके व्यणुकापेक्षयेत्येवं सङ्घातपरिणामापेक्ष भवति, संघानपरिणामस्यानेकभेदत्वात् , 'तद्यथे'त्यादिना, तद्यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, आमलकाद्वदरमिति आमलकं प्रतीत्य पदरं मूक्ष्म, एवं स्थौल्यमपि स्थूलभावलक्षणं द्विविधं-द्विप्रकारं, प्रकारावेवाह-अन्त्यमापेक्षिक च, एतदपि संघात- परिणामापेक्षमेव भवति, परमाणुनचयपरिणामापेक्षमित्यर्थः, तत्रान्त्यं स्थौल्यं सर्वलोकव्यापिनि तथापरिणामभेदात् महास्कन्ध इति, इहाययय विकाशमानं स्थौल्यं गृह्यते, न वादरपरिणामरूपं, तत्र लोकव्यापिनि पर्वत इव लोकाच्छादनसंगात्, आपेधिकं तु स्थूलत्वं यदरादिभ्यः सकाशात् आमलकादिष्विति, आदिशब्दात् दाडिमादिग्रहः, न चाताचिकमेतत् सौक्ष्म्यं स्थौल्यं वा, मन्मूर्नाचेननत्यादिवदनन्तधर्मात्मके वस्तुनि तद्वाचिशब्देन प्रतीतेः, सर्वार्थे न, निमित्तत्वाद् धियो भेदायोगात् , न हि नीलं कृष्णपीताद्यपेक्षयापि नीलानीलधीजनकमिति भावनीयं, 'संस्थान'मित्यादि, (१२८-१७) संस्थानं रचनाविशेषः, तदनेकविध-अनेकप्रकार, जीवसंस्थानभेदेन दीर्घहस्वादिः, दीर्घमायतं ह्रस्वं तद्विपरीतं, समचतुरस्रपरिमण्डलायुपलक्षणमेतत् , अनित्यंत्यपर्यन्तमिति, दीर्यादिना प्रकारेण यदित्थमिति निरूपयितुमशक्यं तदनित्थं तद्भावोऽनित्थंत्वं तत्पर्यन्तं संस्थानमिति, धीमेदगम्यं चेतदिति भावितमेतद् ,भेदः पञ्चविध इत्यादि, द्रव्यैकत्वपरिणतिविश्लेपो भेदः, स पञ्चविधःप्रश्चप्रकारः, प्रकारानाह -'औत्कारिक'इत्यादि (१२९.१) तत्रौत्कारिकः समुत्कीर्यमाणदारुकास्थकभेरीलगाकर्यादिविपयः, अवयवशः चूर्णनं चौर्णिकं क्षिप्तपिष्टमुष्टियन् , ग्वण्डशो विवरण ग्यण्डभेदः क्षिप्तमृपिण्डवत् प्रतरो भेदोऽभ्रपटलभूर्यपत्रादिपु वहुतिथपुटोत्रोटनलक्षणः अनु- नटभेदस्तु वंशेक्षुयष्टित्वगुत्पाटकः, इतिशब्दो भेदेयत्वावधारणार्थः, 'तमश्छाये'त्यादि (१२९-२) समानविचारत्वादेकनिर्देशः, ·नमन्गादि दमा, गते न परिणामजाः पुद्गलपरिणामभया इति, अत्र तमः पौद्गलं दृष्टिप्रतिवन्प्रकारित्वात् कुड्यादिवत् , ए हापारि पृटलमगी शिशिरलाजलयन् , आनपोऽपि पुद्गलात्मकः तापकत्वादग्निवत् , उद्योतोऽपि आल्हादादिहेतुत्वात् वृष्टिवत् ।। गगदान राष्टिदीपोयोनाविरोधादिपरिणामपरिग्रहः, मूत्रद्वयोक्तमर्थमुपसंहरन्नाह-'सर्व एवैते' इत्यादि (१२९-२) स्पर्शादन निसर्गरंगगमार्णनन्दादयः पुरलेप्चैव भवन्ति, नत्परिणामत्यादिति, अतः पुद्गलाः परमाण्यादयः तद्वन्तः स्पर्शादिमन्त इगि गानेन गुणगुपिनो दामेदमाईनि,भावितमेतत्, 'अबाहे'त्यादि (१२९-४) किमर्थं शब्दादीनां स्पर्शादीनां च पृथक् पृथः। नय,एकार्थप्रनिबदसादिनि, अनोच्यते-एकार्थप्रतिबद्धत्वेऽपि चेत्येतदाह-स्पर्शादयः पूर्वसत्रोक्ताः परमाणुपु केवलेपु स्कन्धे पाणुकादिषु परिणामजा एव भवन्ति, प्रयोगादेस्तथा दर्शनात्, शब्दादयस्तु द्वितीयसत्रोक्ताः स्कन्धेष्वेव भवन्ति, न दूध- गादिप,किन्चनकाणुका,अनेकनिमित्ताश शब्दादयः संघातभेदादिभ्यो भावादित्यतः पृथकरणं सूत्रयोरिति। त एत'इत्यादि (१२०-८) पुद्गलाः प्रग्नुनाः ममामतः मामान्येन द्विधा भवन्ति, तद्यथा- अणवः स्कन्धाश्चेति ।।५-२५॥ सूत्रम् ।। अगरने इत्यमरः पृथपरिणामाः, स्कन्धाश्च तथाविधकपरिणामभाजः, पूर्वाचार्योक्तमधिकृतवस्तुसंवाद्यवाणुकलक्षणमाह- उप प पूनाः, फिमित्याह-'कारणमत्रेत्यादि, करोतीति कारणं, अत्र पुद्गलाधिकारे, अन्त्यमिति अन्ते भवमन्त्यं. प्रयोगापभेदम्य परमाणु स्तुत्वान्, सूक्ष्मः सर्यलघुरतीन्द्रियः नित्यश्च तद्भावाव्ययतया भवति परमाणुरेवंभूत इति. म पैकरमग्निकरगाथपेक्षया पगन्धा गुरभिगन्धाद्यपेक्षया एकवर्णः कृष्णादिवर्णापेक्षया द्विस्पर्शः शीतकठिनताद्यविरुद्ध- .

·-- स्पर्शापेक्षया, कार्यलिङ्गश्चेति बादरघटादिकार्यदर्शनान्यथाऽनुपपत्तिगम्य इति, अन्ये तु कारणमेवेति पठन्ति, तचसाम्प्रतिक- मिति गुरवः, भेदस्य कार्यतयाऽपि तदन्त्यत्वावधारणानुपपत्तेः, पाठेऽपि कारणं अन्त्यमेवेति केचिद् व्याचक्षते, एतदपि यत्- किंचिद् , भेदस्य कार्यस्यापि तदन्त्यत्वादिति, तत्रे'त्यादि, अणवः-परमाणवः अबद्धाः,परस्परेणासंयुक्ता इत्यर्थः, स्कन्धास्तु स्कन्धाः पुनः बद्धा एव बन्धपरिणाम एव स्कन्धत्वोपपत्तेरिति ॥ 'अत्राहे त्यादि (१२९-१३) कथं पुनरेतद्वैविध्यमणुस्कन्ध- लक्षणं भवतीति प्रश्नः, अत्रोच्यते समाधिः, स्कन्धास्तावत्, किमित्याह- सङ्घातभेदेभ्य उत्पद्यन्त इति ॥५-२६ ॥ सूत्रम् ॥ इत्थं भवतीति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'सङ्घात 'इत्यादिना (१२९-१६) संघातात् केवलात्, एवं भेदात् केवलादेव, संघातभेदाद्वा मिश्रादिति, एवं एभ्यः संघातादिभ्यः कारणेभ्यः स्कन्धा उक्तलक्षणाः, किमित्याह-उत्पद्यन्ते, किम्भूता इत्याह-द्विप्रदेशादयः, तद्यथेत्यादि प्रकटार्थमासूत्रपरिसमाप्तः, नवरं अनन्तानामनन्तानन्तानां च प्रदेशानां परमाणूनां संघातात्तु तथाविधैकपरिणामलक्षणात् तावत्प्रदेशा इति तावन्तः प्रदेशा येषु ते तावन्प्रदेशाः, यथाऽनन्तानन्त- प्रदेशानां संघानः तावदनन्तानन्तप्रदेश इति, तथा एपामेवानन्तरोदितस्कन्धानां अनन्तानन्तप्रदेशान्तानां भेदादेकारमाया- दिरूपात् द्विपदेशपर्यन्ताः भूयांसः स्कन्धा भवन्ति, तथातथैकाण्वादिविगमे तत्तन्यूनाः, परापरस्कन्धभेदोत्पत्तेरिति, त एव चेत्यादि, तृतीयादिविकल्पभावना त एव च स्कन्धाः संघातभेदाभ्यां एकमामयिकाम्यां, मिन्नकालाभ्यां न, किमित्याह -द्विपदेशादयः स्कन्धा उत्पद्यन्ते, यस्मिन्नेव समये द्यणुकस्कन्धादेकोऽणुर्भिद्यते तदैवापरः संहन्यते तेनेत्येकमामयिकत्वं, - ·Fmur गवाह-अन्पम्प परमाणोः संघानेन अन्यतो भेदेन तत एर स्कन्धादिति, एवं यणुकादिपपि भावनीयं ।। 'अनाहे त्यादि (१३०-७) सम्बन्धग्रन्धः, अध परमाणुरुक्तलक्षणः कथमुत्पत्यत इति, अत्रोच्यते- भेदादणुरिति ।। ५--२७ ॥ सूत्रम् ॥ प्रभारद्वगप्रनिधोऽस्य ममुदापार्थः । अश्यमार्थ वाह-'भेदे त्यादि (१३०-९) भेदादेव स्कन्धविचटनरूपात् परमाणु- पगते, नया नगरापया, न संघातात् नापि संघातभेदात् , परमाणुत्वायोगादिति । आह-नित्योऽयमुक्तमि(इ)ति, तथा तत् | र उत्पधने , नहाव्ययतया, द्रव्यार्थादेयतस्तु तयैव तत् , उत्पद्यते, तथा स्कन्धरूपं परित्यजतः, एकरूपतापत्याऽन्यथाs- भूतेरिती, परं न भेदादेवास्य जन्म, पूर्वाशादित्यागतोऽप्यन्यथाऽभूतेः साधुत्वेनैर, तथा भवनात् , व्यवहारत इयमुत्पादादि-10 ना, निगपतम्तु ममेव नित्यमिति, यधोक्तं-"सर्वव्यक्तिपु नियतं क्षणे क्षणेऽन्यत्वमथ च न विशेषः। सत्योश्चित्यपचित्यो- मानिनागिरम्याना ॥१॥ "दिति- भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषा इति ॥५-२८ ॥ १३०-१० ॥ सूत्रम् ॥ अधिरारान् सम्बद्धमेर, अचाक्षुपस्कन्धविपय एवं संघातादिभिरुत्पत्तिकम इति सूत्रममुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-"भेदसं- पाताभ्या 'मित्यादिना, (१३०-२१) पश्यतीति चक्षुः चक्षुप इमे गोचरीभूता इति, 'तस्येद 'मित्यन् चक्षुग्राह्याः चाक्षुपा:- पादरपरिणामान्तः प्रयोगविथमाजनितात् सांगत्यादपि स्कंधनात् स्कन्धाः, एते संघातभेदाभ्यामेवोत्पद्यन्त इति नियमः, न | तपं नियमो भेदसंघाताम्यामुत्पन्नाः मर्ने चाक्षुपा इति, चक्षुर्ग्रहणाच समस्तेन्द्रियपरिग्रह', पश्यति-उपलभत इति चक्षुः, एवं - H ·सर्शरसगन्धशब्दा अपि एवं बुद्धिपरिणामभाज एव निजोपलम्भनरुपलभ्यन्त इति, 'अचाक्षुपास्त्वि 'त्यादि (१३०-११) ये पुनरचाक्षुपा द्वयणुकादयोऽनन्ताणुकपर्यवसानाः सूक्ष्मास्ते यथोक्तादिति यथाभिहितात् संघाताद् भेदात् संघातभेदाच त्रि-. विधात् कारणादुत्पद्यन्त इति, सूक्ष्मवादरत्वं च परिणामभेद एवेति । 'अत्राहे 'त्यादि (१३०-१३) सम्बन्धग्रन्थः, धर्मादीनि द्रव्याणि सन्तीत्येवं कथं गृह्यत इति ?,नन्वेपा गत्याद्युपकारेणानुमानमस्तित्वे तत् कुतः सन्देह इति ?,उच्यते, तत्तथाऽनुमिताः, अनुमानेनानुमितमेव कथं गृयत इति तु कथं निश्चीयत इति विशेषार्थः प्रश्नः, अनोच्यत इति समाधिः,तदाह-लक्षणत इति, उहापि सामान्याभिधानात् सन्देहान आह-किं च सतो लक्षणमिति कि पुनः सतो लक्षणं ?,लक्ष्यते येन सदिति, अत्रोच्यते- उत्पादत्र्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति ॥५-२९॥ सूत्रम् ॥ उत्पादादिमदेव सदिति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'यदिहे 'त्यादिना (१३१-२) प्रवचनगर्भसूत्रमेतदित्यैहिकामु- प्मिकन्यवस्थानिमन्धनतया व्याचप्टे-यस्मादिह लोके मनुष्यत्वादिना पर्यायेण, आदिशब्दात्तिर्यगादिपरिग्रहः, अव्ययतः- | अविनाभारत,मनुष्यत्वादिरूपस्यैवेत्यर्थः,कस्येत्याह-आत्मनो जीवस्य देवत्वादिना पर्यायेण आदिशब्दान्नारकादिपरिग्रहः, उत्पादः प्रादुर्भाव इति, अत उत्पादव्ययधौव्ययुक्त सदिति । इहैव विपक्षे वाधामाह- एकान्तभुवे' इत्यादिना, एकान्तभुवे मर्वधाऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैफस्वभावे आत्मनि तत्तथैकस्वभावतया तस्य आत्मनस्तथा-मनुष्यत्वादिना प्रकारेण एकस्वभाव- तया कारणेन अवस्थाभेदानुपपत्तेः देवादिभेदानुपपत्तेरित्यर्थः, 'एवं चे'त्यादि, एवं चावस्थाभेदाभावे सति किमित्याह- संसारापवर्गभेदाभावः अपस्थाभेदानान्तरीयफवादनयोः, तथाहि-संसरणं संमारः, अपवर्जनमपवर्ग इति, अवस्थाभेदग- . ।

·- .... मारिमी, कल्पितत्वेऽस्येत्यादि (१३१-६) कल्पितत्वेऽस्य संसारापवर्गभेदस्याम्युपगते, किमित्याह-निःस्वभावतया कार-| णेन तथा समारादिरूपतयाऽनुपलब्धिप्रसङ्गात् , कल्पितं अपारमार्थिको, न किंचित् , न भाव इतिकृत्वा, अथ मा भूदेप दोप इनि गम्यमान एर कल्पिनोऽभिधीयत इत्याह-सवभावत्वे तु पुनरस्य अधिकृतभेदस्येति वर्त्तते, किमित्याह-एकान्तधौव्या- भारः, एन इत्याइ-तस्यैव तथा भवनादिति आत्मन एव संसारापर्गावस्थाभेदभावेन वृत्तेः, संसारिस्वभावस्यापनर्गस्वभाव- राद्विगेध इत्यागरापाहायाह-तत्तत्स्वभावतयेत्यादि, तस्य-आत्मनस्तत्स्वभावतया, किमित्याह-विरोधाभावात् , न हि समारः पर्यनुयोज्य', इतवैतदेवं इत्याह-तथोपलब्धिसिद्धेः तथा संमार्यादिभेदेन उपलब्धिसिद्धेः, तिर्यगादिभेदेनेत्यभिप्रायः, प्रान्तोऽयमिनि विग्रमनिरामायाह-'तद्धान्तत्व' इत्यादि (१३१-९) तस्या उपलब्धेन्तित्वे, किमित्याह-प्रमाणाभावः, राइमात्रेणामिधानात् , ' योगिजाने 'त्यादि, योगिज्ञानप्रमाणाभ्युपगमे तु तद्धान्तचविपये, किमित्याह अभ्रान्तस्तदवस्था- भेदः, योग्ययोगिनोसस्थाभेदमिद्वेः, प्रस्तुतवस्तुनो दायिवाह-'इत्थं चैतदि 'त्यादि, (१३१-१०) इत्थं चैतदभ्युपग- नन्यं, अन्यथैवमनभ्युपगम्यमाने, किमित्याह-न मनुष्यादेवत्वादि, इत्येवं यमादिपालनानर्यक्यं आदिशब्दान्निय-.. मपरिग्रहः, आगमामारतामाह-एवं चे'त्यादिना, एव सति 'अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यपरिग्रहा यमाः' 'शौचसंतो- पतपास्वाध्यायेश्वरमणिधानानि नियमा' इत्यागमवचनं वचनमानमर्थशून्यमित्यर्थः, 'एच'मित्यादि, एवमेकान्ताधौ- प्येऽपि, प्रकृत्यरक्षणस्थितिधर्मणीत्यर्थः,न मनुष्यत्वादिनाऽव्ययवतः आत्मनो देवत्वादिनोत्पाद इति वर्त्तते, कुत इत्याह-सर्वथा तदभावापत्तेः 'न ता किंचिद् भाति,न भवत्येव केवल मिति वचनात,एवं 'तत्त्वत' इत्यादि,तत्त्वतः परमार्थेनाहेतुकमव- . .

·स्थान्तरं देवत्वादि त्वन्नीत्या,मनुष्यत्वाद्यभावापत्तेः इति एवं सर्वदा सर्वकालं तद्भावाभावप्रसङ्गः देवत्वाद्यवस्थान्तरभावाभा- पप्रमहः, कुत इत्याह-अहेतुकत्वाविशेपात् पूर्वहेतुनिरन्वयाभावेन,पराभिप्रायमाशय परिहरन्नाह-'न हेत्वि'त्यादि, (१३१- १६) यस्माद् यदा हेतोरेवासौ स्वभाव इति, किमुक्तं भवति ?-स्वो भाव इति, आत्मीया सत्ता हेतोरेवेयं यत्तदनन्तरं तद्भावः- कार्यमायो यदा नदा भुवोऽन्वयः, कुत इत्याह-तस्यैव हेतोः तथा भवनात् कार्यत्वेन भवनात् , त्वदभ्युवगमेनैवाभ्युदयमाह -'एवमेव चे'त्यादिना, पवमेव च तत्तथा भवनेन तुलोन्नामावनामवदित्यमुना दृष्टान्तेन हेतुफलयोः कारणकार्ययोः युगपदेककालं व्ययोत्पादसिद्धिः, तथाहि-तौ यदि व्ययोत्पादौ कारणकार्ययोर्व्यतिरिक्तौ न कारणस्य व्ययो नापि कार्यस्यो- त्पादा, अधाव्यतिरिक्तो कारणकायें एव तौ तत्कथमनयोर्योगपर्व ?, योगपद्ये वा हेतुफलभाव इति, न सव्येतरयोर्विपाणयो- स्यमिति भावनीयं, तदेवमेव च तनथाभवनेन हेतुफलयोर्युगपद् व्ययोत्पादसिद्धिरन्यथाऽयोगादिति स्थितं, तदित्थं न मनु- प्यत्वादेः प्राणिनो देवत्वं, तन्निरन्वयाभवनेनेत्यायातं मार्गवैफल्यमागमस्येति, 'एवं चेत्यादिना, एवं सम्यग्दृष्टिः सम्य- संकल्पः सम्यग्याक सम्यग्मार्ग सम्यगार्जवः सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मृतिः सम्यग्समाधिरिति वाग्वैयर्थ्यमर्थशून्यतया, एवं मकलपुरुषार्थाधारभूने आत्मन्युत्पादादिमत्वमभिधायाचेतने घटादायभिधातुमाह-'पव'मित्यादि (१३२-१) एवं घटव्ययव- त्या इति, घटस्य व्ययो घटव्ययः मोऽस्यास्तीति घटव्ययवती तस्याः मृदः, किमित्याह-कपालोत्पादभावाद् ,अन्यस्यास्त्व- मागन् , उत्पादच्ययधौव्ययुक्तं मदिति, विपक्षे वाधामाह-एकान्तधौव्ये मृदः तत्तथैकस्वभावतया तस्या मृदस्तथाघटरूप- भग्नकम्पमारनया अवस्थामेदानुपपत्तेः कपालोत्पादाभाव इति प्रायः समानं पूर्वेण आरममम्बन्धिनाऽभिहितेन, 'एच'मि-

·मित्यादि,एवमुक्तप्रकारेण परिस्थनीत्यैतदुत्पादादिमचं व्यवहारनयता तथाऽनेकप्रकारेण मनुष्यादिविति-मनुष्याचवधि-
द्रप्पमधिकृत्य दार्शतमुत्पादादिमर्च, निश्चयवस्तु प्रतिसमयमुत्पादादिमत्- मनुष्यायपि, कुत इत्याह-'तथे त्यादि, तथा तेन
प्रकारेण पालादिननादिमनुप्पाघधिकृत्यभेदसिद्धः, अन्यथा तदयोगात्, ‘यदाह-सर्वे 'त्यादि, (१३२-७) सर्वव्यक्तिपु|
मनुप्पादिलक्षणामु नियतं स्थितमेततः क्षणे क्षणेऽन्यत्वं कालभेदात्, अथ च न विशेषो नैकान्तभेदः,,सत्यो विद्यमान
नयोमित्यपचित्यो अवस्थामेदरूपयोः,किमित्याह-प्रकृतिजातिव्यवस्थानात् एतच्चानुभवसिद्धमेवा, नान्यथा सदृशापराप-
गेपनिशानोपाय इति भावनीयं ।।१॥ 'नरकेत्यादि, नरकादिगतिविभेदश्चतुर्गविलक्षणः पर्याप्तरादिभेदभिन्नः भेदः संसा-
रमोक्षपोचव अन्यः संसारोऽन्यश्च मोक्षः, अन्यथा तत्साध्यत्वासिद्धः, हिंसादिस्तद्वेतुः. आदिशब्दादनृतादिग्रहः संसारहेतुः
मम्पपयादिक्ष उक्तलक्षणो मोधहेतर्मुख्य इति निरुपचरित इत्यर्थः ॥२॥ एतत् सर्व किमित्याह-'उत्पादादी'त्यादि, उत्पा-
दादियुते सल्पिनि उत्पादव्यपधौव्ययुक्त एवं वस्तुनि सति एतद् अनन्तरोदितं उपपद्यते सर्व,न्याय्यत्वात्,तद्रहितेउत्पादादिशून्ये |
गदभावान् यस्वभावकारणाद् सर्वपपि न युज्यते नीत्या, अनन्तरोदितमिति ॥३॥ एतद्भावनायैवाह-'निरुपादान'इत्यादि।
निरुपादानः कारगशून्यः न भवत्पुत्पादा,अहेतुकत्वप्रसङ्गात् , नापि तादवस्थ्योऽस्य हेतोरुत्पाद इति,सदा तत्प्रसङ्गात् , तद्वि-
क्रियगा तु हेतुविक्रियया पुनः तथा तेन प्रकारेण तदन्यथाभवनलक्षणेन भवत्युत्पाद इति त्रितययुते उत्पादादियुते वस्तुन्येष
उत्पाद इति ॥४॥ 'सिद्धत्वेने'त्यादि, सिद्धत्वेनोत्पादस्तथाऽभूतप्रादुर्भावात् व्ययोऽस्य सिद्धस्य संसारभावतः संसारभावेन
शेगा,तसातीतसंमारमानत्वात् , जीवत्वेन ध्रौव्यं उभयत्र तद्भावात् , त्रितययुत उत्पादादियुतं सर्वमेव एवं खल्विति ॥५॥

·'तदित्य'मित्यादि,उत्पादथ व्ययथोत्पादव्ययौ, समस्यैकत्वेन निर्दिष्टौ पर्यायत्वात् , ध्रुवतीति ध्रुवं-शाश्वतं तद्भावो ध्रौव्यं, चः समुचपे,पतप्रितययुक्तं तत एतद्योगः, एतत्समुदितमेव किमित्याह-सतो लक्षणं सल्लक्ष्यतेऽनेन,तेन वियुक्तस्य सचाऽयोगात् , न बन्ध्यासुते उत्पादव्ययौ, न च तद्रहितं तत्र ध्रौव्यमपीति तदसवं, अथवा समाध्यर्थयुजेयुक्तं-समाहितं त्रिस्वभावं सत्, एते च त्रयः स्वभावाः, न त्वेमियुक्तिमन्यत्, एतदाह-'यदुत्पद्यत' इत्यादि, यद्धर्मादि उत्पद्यते प्रयोगविश्रसाम्यां तथा तथाऽभूतप्रादुर्भावतस्तद्गत्यादिनिवन्धनावध्यभावेन, एवं यद्येति विनिवर्त्तते अधिकृतोत्पादपूर्वरूपेण, अन्यथा तद्गत्याद्ययोगात् । एवं यच घुवं-शाश्वतं तदुभयाधारमावेन, निराधारयोस्तयोरसंभवात् ,नामृदाधाराः कपालादयो घटविनाशो वा,तथा तदुद्धिसि- योरित्यत आह-तत् सदिति, किमुक्तं भवति?-तत् सदित्यख ध्वनेविषयः, सद्विद्यमानमित्यर्थः, व्यतिरेकमाह-अतोऽन्य- दसदिति अत उत्पादादिमतोऽन्यदुत्पादादिरहितं किमित्याह-असदिति, असदित्यस्य ध्यनेपियः, असदविद्यमानमित्यर्थः। अत्राहे 'त्यादि (१३३-३) सम्बन्धग्रन्थः, अत्रावसरे परः प्रश्नयत्यव्युत्पन्नः, गृहीमस्तावदेतल्लक्षणं उत्पादादिलक्षणं सदित्येवमनुमन्यामहे, तायच्छब्दः क्रमावद्योतनार्थः इतिशब्दो हेत्वर्थः, यस्मात्सत्तस्मादिदं तुवाच्यं, किमित्याह-'तत् कि'- मित्यादि, तत् मत् किं नित्यं स्थिर आहोश्विद् अनित्यम्-अस्थिरमिति प्रपच्छ, निबन्धनं तु नित्यावस्थितान्यरूपाणीति वचनं, दहारूपिग्रहणापिप्वनित्यतापत्या सम्मोहः, अत्रोच्यते अव्युत्पन्नचोदकचोदितेसमाधिः- तद्भावाव्ययं नित्यमिति ।।५-३०॥ सूत्रम् ॥ • पदुत्पादादियुक्त तन्नित्यानित्यमेवेति व्याप्त्या नित्यांशलक्षणमेतदिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-यत् सत्' इत्या- ·दिना (१३३-६), गद्वस्तु सामान्येन सतो मायादस्तित्वादित्यर्थः न व्येति न विनश्यति न न्येक्ष्यति विनशिष्यत्युपलक्ष- णत्वान् न । विनष्टमतीनकाले तन्नित्यमिति तन्नित्यमुच्यते, जीवत्यादिवत्, एतद्धि मनुष्यदेवादिपर्यायेप्वपि न व्येति, जीवो जीय इत्यधिगमप्रतीतैः, एवं पिण्डघटादिष्वपि मृदपेक्ष भावनीयं, धर्मादिष्यपि तथा तथा गत्यादिनिवन्धनावस्थाभेदेऽपि तच्छब्दा. प्रच्यतेरिति, तशापाव्यत्वेन साक्षात् ध्रौव्यलक्षणमुक्तं, उत्पादश्यययोस्तद्भावाव्ययताऽन्यथाऽनुपपत्या, मनुष्यदेवाद्यवस्थाऽभावे जीरवायोगात्, न पुनः माथात्, कुत इत्याह- अर्पितानपितसिद्धेरिति ।।५-३१ ॥सूत्रम् ॥ वियक्षितात् ध्रौव्यलक्षणात् अविवक्षिता उत्पादव्ययसिद्धिः, पूर्वमुत्तरं च पर्यायं धौव्यमासादयतीति सनसमुदायार्थः । अायार्थ लाह-'त 'त्यादिना (१३३-८)तच विविधमपि उत्पादादिभेदेन किमित्याह-नित्यं च उभे अपीति चशब्दो भिन्न- क्रमः ममुगये नित्यमुभे च सदसती च अपिः सम्भावने अनुमे च असदसतीति, एतदुक्तं भवति-नित्यं सचेतनत्वादिना, सत् प्रशान्तमिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशा,सदसती च वर्तमानातीतादिपर्यायापेक्षया हि जीवद्रव्यमिति मनुष्यावस्थायां तथैव सत् ,अती- नभाविनिपग्देवायरम्यया र असत्,अन्यथा तया सत्ये मनुष्यावस्थाया असाचप्रसङ्गात् ,न चैकान्तेनासदेव तथा,सच्छक्तियोगात्, अन्यथा तदनीनायवस्थाऽमावे अमदिति प्रसङ्गात् , सूक्ष्मधिया मावनीयमिति, अनुमे वा असदसती च वर्तमानातीतादिपर्या- पापेक्षयेत्यर्थः, चिनविवक्षा नियन्धनमेतदित्वमित्याह-अर्पितानर्पितसिद्धेरिति, अर्पितं निदर्शितमुपा विवक्षितमित्यनर्थान्तरं, नविपरीनमनपिनं, नाम्यां मिनिर्भानं ततोऽपितानर्पितमिद्धेः, अपितेन हि मनुष्यत्वादिना अनर्पिततियेग्देवादिपरिज्ञान, तन्नान्त- ·रीपकत्वादेवेति;. यत्रापि च विवक्षितगुणपरिज्ञानमविवक्षितसच्चादिज्ञाननान्तरीयकमितरदापि सचादिज्ञानमितरनान्तरीयकमिति विमलयुद्धय इति कृतं प्रसङ्गेन । एतदेवः प्रपञ्चतोमिधातुमाह-'अर्पिते'त्यादि, प्रस्तुतं सत् अर्पितं-विवक्षितं साक्षाद्वाचकेन शब्दे- नामिहिनं व्यवहारः प्रयोजनमस्येति व्यावहारिकं,अर्पितं च तद्. व्यावहारिकं चेति समासः, किंचित् सदस्तु विशिष्टाभिधानार्पितं. तद्व्यवहारं साधयति; दध्यानयनचोदनायां दध्यादिवत् , अपरमनर्पितमेव साक्षात् कल्पनया:प्रतीयमानं सद् व्यवहाराय व्यापृतं इत्याह-अनर्पितव्यवहारिकं चेत्यर्थः, अक्षरार्थः पूर्ववदिति, इहैव तन्त्रगर्भप्रक्रियासारं चतुर्भिरनुयोगद्वारैरभिधातुमाह-तत्र चतु- विध इत्यादि (१३३-९) तत्रेति वाक्योपन्यासार्थः सदुक्तलक्षणं चतुर्विधं चतुष्प्रकार अनयाऽनुयोगद्वारनिरूपणया, तदुपदे: शार्थमाह-'तयथे'त्यादि (१३३-१०): तद्यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, 'द्रव्यास्तिक.मित्यादि, अस्ति मतिरस्येति आस्तिकं, भावस्प प्रस्तुतच्यादमिसम्बन्धे नपुंसकलिङ्गता, द्रव्ये आस्तिकं द्रव्यास्तिकं, अथवा आस्तिकम्-अस्तिमतिकं, किं तत् । नयरूपं प्रतिपादपित, कस्य प्रतिपादकं १, द्रव्यस्य, स च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षणसम्बन्धः,, विवक्षायां पष्ठी समासस्य, कापदास्तिकादिप्यपि योज्यं, इह सहाभिप्रायानुसारि द्रव्यास्तिकं व्यवहारनयानुसारि तु मातृकापदास्तिकं, तत्र शुद्धाशुद्धभेदोऽ- यमित्यं द्रच्यास्तिकः स्थित इति, तत्र द्रव्यास्तिकमशेषविशेषविमुखं सन्मात्रनेत्र,,मानमेययोरपिः सन्मात्रत्वानतिक्रमात् अन्य- तरामचाद् इति, मातृकापदास्तिकं तु पञ्च धर्मादयोऽस्तिकाया एवः तत् सन्मात्र, नातेभ्योऽन्यदः द्रव्यास्तिकमिति,, इह धर्मा- स्तिकायादयोऽशेपसामान्यविशेशाश्रयत्वान्मातृकापदशब्दवाच्याः,. मातृकापि' ह्यशेषवर्णपदवाक्यप्रकारादीनामाश्रयत्वे. मातृकेति, उत्पन्नानामेव मचात् स्थूलसूक्ष्मोत्पादकलापेऽस्तिमन्युत्पन्नास्तिकं, अनुत्पन्नस्य वान्ध्येयव्योमोत्पलादेरसन्चात् उत्पत्तिमतोऽवश्य एवं ·विनामाद्विनाशित मिति पर्यापास्तिकं प्रायो विनाश उच्यते, प्रप्तिपर्यायो देवदत्त इति प्रयोगदर्शनात् , उत्पादव्ययभेदेन तत्, पर्यायास्तिको हितद्, इत्थं द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकं च द्रव्यनयः, उत्पन्नास्तिकं च पर्यायनय इति, एपामर्थपदानीत्यादि (१३३-१) एषा-द्रव्यपर्यायनयभेदानां द्रव्यास्तिकादीनां अर्थानि पदान्यर्थपदानि,कानि तानीत्याह-'द्रव्यं चेत्यादि, द्रव्यं चेति | शुद्धद्रव्यास्तिकप्रकृतैर्द्रव्यमेव मत् , गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानामपि तन्मात्रत्वात् ,तदग्रहे तु तद्बुद्वयभावाद् , पितृपुत्रभ्रात-| मागिनेयादिगम्बन्धविशिटैकपुरुपयत् , एवं द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणि वा सदेव, संख्याया अपि सचाव्यतिरेकात् , अन्यथा तदसच- प्रमगाव ,सरविषाणादिकल्पत्वात्, प्रतीत्यनुपपत्तेरिति,यत्र तु नैवं प्रतीतिः तदसदित्याह,असदिति यस्य नाम-संज्ञिता तत् संज्ञि- रूपमसभामक,नास्ति, संज्ञिरूपाभावाच संज्ञापि नास्ति, परस्परापेक्षितत्वात् संज्ञासंज्ञिनोः, एवं वा शब्देन गुणाधभाव एवोच्यत | इति, तन्नासतो च्यावृत्या सद् , अपि तु सदेवेति, अतः असभाम नास्तीति तुच्छं तत् , न किंचिदित्यर्थः, तत्ततोऽपि व्यावृत्यादि- प्रनामावः, एवं द्रव्यास्तिकस्य समहात्मनः शुद्धप्रकृतेः सन्मात्रतचमिति, मातृकापदास्तिकस्यापि प्राग्निरूपितशब्दार्थस्याशुद्धद्र- व्यास्तिकस्येति योऽर्थः, फिमित्याह-मातृकापदं वा. धर्मास्तिकायादि सत्, सर्वास्तिकायानामस्तिकायत्वात, मातृकापदे च जीवात्मके सती, मेदनिवन्धनत्वात् द्वित्वादिसंख्यायाः, मातृकापदानि च धर्माधर्माकाशादीनि सन्ति, व्यवहार्यव्यवहारतादि- भावव्यवहारसिद्धः, अन्यचकसंख्यायाः अयोगादिति, यथा चैकवचनादेः सद्भैंकादिसंख्याप्रतीतिरेव, यतो मातृपदमित्युक्ते सत् प्रतीयते, मातृकापदे चेति सती मातृकापदे इति, सन्ति मातृकापदानि चेति सन्ति,एते च धर्मादयः परस्परविलक्षणा इत्याह- अमातृकापदं चेत्यादि(१३३-१४)धर्मास्तिकायस्वलक्षणमधर्मास्तिकायस्खलक्षणं न भवति,इतेरतररूपापयेतरेतराभावप्रसंगात् , ·तदिहास्त्यंशगोचरं मातृकापदं, इहैव पररूपनास्तित्वागोचरं मातृकापदमसत् , तस्येति चेत् रूपेण नास्तित्वादिति, एवं शेषेष्वपि भावना कार्या, सर्वसंगतिविशेषाणां सर्वहेतुत्वात् , धर्मास्तिकायो मातृकापदं, स एव च सर्वस्थितिविशेषः प्रसवव्यावृत्यपेक्षया मातृकापदम्, एवं च द्विवचनबहुवचने अपि भावनीये, असद् असती असंतीत्यपि, तदुपाध्यभेदतोऽदुष्टमेव, नयत्वं च तथा तदंशप्रतिपच्येति । उक्तो द्विभेदोऽपि द्रव्यास्तिकः, पर्यायास्तिकमधिकृत्याह-उत्पन्नास्तिकस्य प्राग् निरूपितशब्दार्थस्य, किमि- त्याह-उत्पन्नं चेत्यादि (१३४-१) उत्पन्न वा वर्तमानक्षणस्थित्येव सत् , अतीतानागतयोविनष्टानुत्पन्नत्वेनासच्चात् , एवमे- वैकं धर्मास्तिकायादि, उत्पन्ने वा द्वे वस्तुनी सती, उत्पन्नानि वा बहूनि सन्ति, मिन्नान्येव, इत्थं चैतद् ,अन्यथाऽभावः, एतेन पर्यायास्तिको व्याख्यातः, तचतो वस्तुन एव पर्यायत्वात् , अत एवैतन्मतानुसारिप्रलापो यदुत क्षणस्थितिधाभाव एव नाश इति, विपक्षे वाधामाह-परपरिकल्पितं च सत् उत्पन्नं वा स्यात् अनुत्पन्नं वा?,आद्यपक्षेऽसतपक्षसिद्धिा, उत्तरपक्षेऽसच, तदाह-- 'अनुत्पन्नं चे'त्यादि, अनुत्पन्नं च-अप्रादुर्भूतं वान्ध्येयादि, अनुत्पन्ने वा खरविषाणशशविपाणी,अनुत्पन्नानि वा खकुसुमभेकज- टाभारकूर्मरोमादीनि, किमित्याह-असत्, सर्वमिदमसत् , सल्लक्षणस्योत्पादस्याभावात् , एवमुक्तनीत्या धर्मादि द्रव्यं स्यात् सत् स्यात् असत् , स्यान्नित्यं स्यादनित्यमिति तत्वेन सूचितं, इह द्रव्यार्थनयप्रधानतायां पर्यायगुणभावेन च प्रथमभङ्गः, प्राधान्यं देह शन्देन विवक्षितचात् सदादीनां, शब्दानुपात्तस्य त्वर्थतो गम्यमानस्य गुणभावः, पर्यायनयप्रधानतायां द्रव्यनयगुणभा- भावेन च द्वितीयः, 'अर्पित' इत्यादि (१३४-३) अनेन तु तृतीयः स्यादवकव्यमिति, युगपद्वस्त्वात्मन्यस्तित्वनास्तित्वा- भ्यामर्पितस्य विवक्षिते क्रमेण चानुपतीते क्रमेणाक्रमेण चाभिधातुमविवक्षिते पूर्वभङ्ग(म)प्राप्तः यतश्चैवमतो न वाच्यं कथमित्याह- ·मदित्यसविति चैकेन रूपेण, किं न मयेनैकेनापितं तच्च वथा अवाच्यं,तद्विवक्षितस्यार्थस्य शब्दस्प चासम्भवाद् अतः स्यादवक्त- व्यमिति,एते प्रयः सकलादेशाः, यदा यस्ति तन्नामकं वस्त्वेकेन गुणरूपेणोच्यते, गुणिनां गुणरूपमन्तरेण विशेषप्रतिपत्तेरभावात्, तदिह धर्माकं वस्तु सत्त्वादेरेकस्य गुणस्वरूपेणाभेदोपचारेण विवक्षा प्रापितो यया निरंशं सकलं व्याप्तुमिष्यते, विभागनिमि- नस्य प्रतियोगिनो गुणान्तरेऽस्यासचादेस्तत्रानाश्रयणात्, तत्र द्रव्यार्थाश्रयं सच्चगुणमाश्रित्य तदा स्यात् सन्नित्युच्यत इति सकला- देवा, गुणद्वयं तु गुणिनो भागपत्तिरिति मवायुभयात्मकत्वात् गुणिनः, न त्वेको गुणभागवृत्तिरिति, एवं सान्नित्यमित्यपि वाच्यं, तथा पर्यायनपाश्रयमसच्चमनित्यत्वमङ्गीकृत्य स्यादसत् स्यादनित्यमिति भवति, युगपदावादुभयगुणयोरप्रधानतायां शब्देनाभि- घेपायो तथाऽभिधेयतयाऽनुमतत्वात् स्यादवक्तव्यमिति, एतेन विकलादेशा अपि संयोगभंगाः स्यादस्ति च नास्ति चेत्येवमादयो द्रष्टव्याः, एवमेवान् द्रव्यास्तिकनयानुमारतोपि भावयन्नाह-पर्यायास्तिकस्येंत्यादि,(१३४-३) पर्यायास्तिकस्य प्रागनि- रुपितशम्दार्थस्य,पर्यायास्तिकग्रहणं धर्मविपयस्याद्वादप्रतिपत्यर्थ, धर्माथ रूपित्वसत्त्वमूर्त्तवादिरूपार्मिणः पारिणामिनो नात्यन्तं पतिरिक्ता इत्यतस्तत् प्रतीत्य कयाचिद्धर्मिविषयत्वमपि,द्रव्यपर्याययोः संसृष्टत्वाद् , एवमेव च द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयद्वयन माषपस्तुममाश्रयः मिद्धगति स्याहादः, अन्यथा पर्यायनयाश्रय एव च विकल्पसप्तकेन सकलवस्तुव्यापी स्याद्वादो, न चैतदेव- मिति, तत् सतो भवनं भाव', तन्द्रावलक्षणः परिणामः, स चानेकरूपः क्रमयुगपद्भावी धर्मद्वये यावत् , तत्र जीवपुद्गलापेक्षया तथा तथा गतिनियन्धकत्वं तथा सचामूर्नचासंख्येयप्रदेशात्मकत्वादिति,स एपोऽस्य सद्भावपर्यायाश्रयः,चित्रा धर्मादिद्रन्यवृत्तिः पुन- रसगावपर्याय इति, वर्तमानकालावधयो वा सद्भावपर्यायाः, अतीतानागताच पर्याया इति, परस्परपर्यायाऽपेक्षयाऽनन्तधर्मात्मका:

·मर्ये भाषा इति, तदित्यं व्यवस्थिते पर्यायास्तिकस्याधिकृतनयस्य सद्भावपर्याय वा सचादौ सद्भावपर्याययोर्वा वस्तुद्वया- थपयोः सद्भावपर्यायेषु वा बहुवस्त्वाश्रयेपु, किमित्याह-आदिष्टं विवक्षितं पर्यायाः प्रधानतया द्रव्यं वा वस्तुस्थित्या द्रष्ये वा द्रव्याणि वा, किमित्याह-सत् मती सन्तीति,अथैकस्मिन् सद्भावपर्यायविपय आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा सत् ,तथा द्वयोर्व- हुए च विभाग्य,अविशिष्टस्य च द्रव्यपदार्थस्यैकत्वद्वित्ववहुत्वपर्यायाः, तथा च तदादिष्टं स्वादस्त्येकत्वेनादिष्टत्वात् , एकसंख्यादि- रूपनयर्याऽस्ति, धर्मेतराणां सतामप्यविवक्षितचात् , प्रथमभङ्गभावनाय स्वाह-सद्भावपर्यायः स्थित्यादिलक्षणः परपर्यायः अती- नानागती चेति, तदित्थंभूतेऽसद्भावपर्याये वा विवक्षिते कस्मिंश्चित् असद्भावपर्याययोर्वा विवक्षितयोः असद्भावपर्यायेपु या बहुपु आदिष्टं विवक्षितं 'द्रव्यं चेत्यादि पूर्ववत् , किमित्याह-अतः स्यान्नास्ति परपर्यायैर्नास्तित्वादिति, इदानीमवक्तव्य- ताविभावनायाह-तदुभयपर्याये चे 'त्यादि, (१३४-७) तदित्यतिक्रान्तद्वयपरामर्शः, सद्भावासद्भावपर्यायद्वयसंपरिग्रहार्थ, उभयधामो पर्यायच उभयपर्यायः-अस्तित्वनास्तित्वलक्षणः स चासावुभयपर्यायश्च तदुभयपर्यायस्तदुभयपर्यायनिमित्तस्तत्तद्विपयो वादेशः नार्पितधर्मतचमस्ति(अस्ति)नास्तिरूपेण युगपद्विवक्षायामुक्तप्रकारभावनया न शक्यं वक्तुमित्यवाच्यं, ताभ्यामुभयपर्याया- म्यां आदिष्टं युगपद्धर्मरूपं द्रव्यं चेत्यादिकल्पतो न वाच्यं,सदित्यसदिति वा सद्रव्यमसद्वा द्रव्यं न वक्तव्यं,क्रमेण त्वादेशे भवत्ये- तद्, एवं महभायार्पणायां तु तच्छन्दवाच्यं नासच्छब्दाभिधेयं, एकस्मिन् काले ताग्विधवाचकशब्दाभावात् , ननु च तदुभयप- यावे त्वेकवचनमनुपपन्नम् , एकपर्यायविवक्षायामवक्तव्यत्वाभावाद् ,अत्रोच्यते, उभयग्रहणाद्वाऽयमत्र गृह्यते, एवं तर्हि तदुभयप- यियोःत्यम्मादविशेषः, नैतदेवं, यतस्तदुभयपर्याये शेषविवक्षाया अस्तित्वं हि वपर्यायविपयं चेत्युभयपर्यायस्त्ववस्तु.न, स्वपर्या- ·गाजियमान मिहाम्तीनि गृपने नदेर परपर्यायेणापन्छिद्यमानमात्मनि नास्तीति ग्राह्यम् , इदानीमयमुभयपर्याययुगपदर्पणायां भात्यात गा,इतरतु भेदप्रधान याग्यायां द्विवचनादिनिर्देशः समीचीनः,जातिविवक्षा,जानेरेकत्लादेकवचनसिद्धिरिति । एवमेते प्रयः गालादेगा भाष्येण न रिभाषिताः,सम्प्रति विश्लादेशविमाननार्थमाह भाष्यकार:-'देशादेशेन विकल्पयितव्य'. मिनि (१३३-९) इनिकरणो विकल्पेयचाप्रतिपादनार्थः, पर्यायास्तिकमिति नपुंसकलिङ्गप्रक्रान्ते पिकल्पयितव्यमित्याह, कि पुनः मारणं भाप्याना मफलादेशनपादितरेऽपि चत्वारो शिफलादेशा भाप्येण नोक्ता इति, अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य लक्ष्यते- गालादेशगयोगागतुणां निणनिरिनि सुनानाः, तवायद्वितीयविकल्पसंयोगे चतुर्थविकल्पनिप्पत्तिः, स्यादस्ति च नास्ति चेति, प्रथमतृतीयविक पसयोगे पथमनिरल्पनिप्पत्तिः, स्यादस्ति चावक्तव्यं चेति, द्वितीयतृतीयविकल्पसंयोगे पष्ठनिफ़ल्पनिष्पत्तिः, म्यानानि नापकल्यं पेनि, 'आयमितीयतृतीयविकल्पस्योगे सप्तमपिकरपनिप्पचिः, स्यादस्ति च स्यानास्ति चारक्तव्यं चेति, नायेा पिए निरल्पेषु गरलमेर द्रव्यमादिश्यते, चतुर्थादिपु पुनर्षिफलीकृतं खण्डश आदिश्यते, तदाह-'देशादेशेने 'त्यादि, मालम्य वस्तुनो बुद्धिन्छेदविभक्तोऽयमो देशस्तस्मिन् देशे आदेगो देशादेशस्तेन, देशेन विकल्पनीयं व्याख्येयं धर्मादितत्व- मित्य सिल्पचतुष्टयस्यापि ग्रहणमिति ।। 'अनाहे'त्यादि (१३४-१०) सम्बन्धग्रन्थः, अन प्रस्तावे आह परः-उक्तं भवता, फिमित्याह-महातभेदेभ्यः स्कन्धा उत्पगन्त इत्येतत् , किमित्याह-तत् किं संयोगमात्रादेव सातो भवति,स्कन्ध इत्पत्ती, आहोथिरस्त्यात संयोगे रुचित प्रतिविशेप इति, अत्रोच्यते इत्यादि, मति संयोगे परस्परसंघद्यलक्षणे बद्धस्यैक- सपरिणतिमना संपानो भाति, स्कन्धः, नापद्धस्य, संयोगमात्रात् स्कन्धामिद्रेः, अत्राह-'अथे'त्यादि, अथेत्यानन्तर्यार्थः, .

·.....mornvr. चन्यः स्कन्धपरिणामहेतुः कथं भवतीति, अत्रोच्यते- स्निग्धरूक्षत्वाइन्ध इति ॥५-३२ ॥ सूत्रम् ॥ नेनरेतरानुवैधादिति सत्रममुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'स्निग्धरूक्षयो'रित्यादिना (१३४-१६)स्नेहो हि गुणः स्पर्शाख्यः, नया रुक्षोऽपि, एकः स्निग्धः अपरो रूक्षस्तयोः स्निग्धरूक्षयोः पुद्गलयोः परमाण्वोः परमाणूनां वा बहुना, द्विवचनोपन्यासस्तु मलगुम्कन्धदर्शनार्थः, स्पृष्टयोरिति संयुक्तयोस्तथैकपरिणामात्, किमित्याह-वन्धो भवति रूक्षस्नेहविशेषात् , श्लेपमष्टपब- न्थन् , चिफणलक्षणः परिणामः स्नेहस्तद्विपरीतो रूक्ष इति,घटादिप्रत्यक्षसिद्धकार्यगम्योऽयमित्यविपयः सुधियां विवादस्य,तदिह देगादिसंयोगविकल्पाः हस्तिव्यापादनोक्ती प्राप्ताप्राप्तविकल्पतुल्या इति न तेष्वास्था विधेया इति ।। 'अत्राहे'त्यादि (१३४-१७) मम्बन्धग्रन्थ एव, किमेप एकान्त इति, किमिति प्रश्नार्थः, एप इत्यनन्तरयोगार्थामिसम्बन्धः एकान्तो नियमः, यदुत सर्वस्य स्निग्धस्य गर्येण रुक्षेण वन्धः?, इत्यत्रोच्यते- न जघन्यगुणानामिति ॥ ५-३३ ।। सूत्रम् ॥ अतिप्रमकस विधेरपपवादः सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'जघन्यगुणाना मित्यादिना (१३४-१९) अणवो ह्येक- गुणस्निग्धादिक्रमेण संख्येयासंख्येयानन्तगुणस्निग्धा भवन्ति, एवं रूक्षा अपि, जघने भवो जघन्यः जघन्य इव अन्त्यो निकृष्ट इत्यर्थः, जघन्यत्रामौ गुणश्च जघन्यगुणः जघन्यगुणः स्निग्धो येषां ते जघन्यगुणस्निग्धाः, तेषां, जघन्यगुणरूक्षाणां च परस्परेण अन्योऽन्यं स्वतः परनश्च बन्धो न भवति, तथास्वभावत्वादिति ।। 'अबाहे' त्यादि (१३५-१) उक्तं भवता अनन्तरसूत्रं ·"जपन्यगुणवर्जाना"मिति, एकगुणस्निग्धकगुणरूक्षयर्जानां स्निग्धानां रूक्षेण सह रूक्षाणां स्निग्धेन सह सम्बन्धो भवतीति साम- दुिनं, अथ तुल्यगुणयोरिति प्रस्तुतानन्तरवचनोऽथशब्दा,तुल्यगुणयोरिति सदृशगुणयोः स्निग्धायधिकरणयोः द्वयादिगुणा-| पेक्षया फिमेकान्तेनैव प्रतिषेधो बन्धपति,अनोच्यतेसमाधिः-नजघन्यगुणानामिति यदुक्तं एतदधिकृत्योच्यते, किमित्याह- गुणसाम्ये सहशानामिति ॥५-३४ ॥ सूत्रम् ।। पथैव स्निग्धरुक्षाणां जघन्यगुणानां न बन्धस्तथैव गुणसाम्ये सदृशानां न बन्ध इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह- 'गुणसाम्ये मती'त्यादिना (१३५-६) गुणा:-स्निग्धरूक्षाः तेषां साम्य-समत्वं, गुणानां साम्यं गुणसाम्यं तसिन गुणसाम्ये तुल्पसंख्यत्वे मति, सदृशाना बन्यो न भवति, पूपिवादविशेपसमर्थनार्थमेतत्, न जघन्यगुणानामित्यभिधाय चविषयमपवाद- भेदं या चोयमानं नमुदाहरणेनाह-'तद्यधे'त्यादिना, तुल्यगुणस्निग्धस्य-धादिगुणस्निग्धादेरनन्तगुणस्निग्धावसानस्य तुल्य- | गुणस्निग्धेनेयंभूनेनैव,एवं तुल्यगुणरूक्षस्य द्वयादिगुणरूक्षादेरनन्तगुणरूक्षावसानस तुल्यगुणरूक्षेणैवंभूतेनैव बन्धो न, भवति तु येषां च प्रपिकाच्या गुणमाम्यं संख्यया तत्सदृशा एव भवन्तीति तदित्थमेतत् समपेक्षत इति प्ररूपयति, सूरिस्तु विशिष्टार्थप्रतिपयर्थमेतदिति चेतस्थाध्यायाह--अनोच्यत इत्यादि, गुणवैपम्ये सदृशानां वन्धो भवतीति,स्निग्धरूक्षतया येपम्ये सति महशानामुपसंख्यया यन्धो भवतीति गुरवः,यतः किलायमागमः "णिद्धस्स णिद्वेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लारोण दुयाहिगण । णिद्धस्म लुक्खेण उवेइ बंधो, जहण्णवो विसमो समो वे" ॥१॥ त्यादि, अन्ये तु व्याचक्षते-स्नेह- गुणवैपम्य एव संख्यया रूक्षगुणवैपम्येन सदृशानामिति न स्नेहादिमात्रगुणनिबन्धनमेव सादृश्यमिति 'अत्रा- . eanling ranita ambedi ·हे'त्यादि(१३३ ११) सम्पन्धग्रन्थः, किमविशेषेण गुणवैपम्ये सति संख्यया सदृशानां स्निग्धत्वेन नन्धो भाति, एकगु- णस्निग्धाटेर्द्विगुणाद्यनन्तगुणावसानस्निग्धादिनाऽपीति, अत्रोच्यते, नाविशेषेण गुणवैषम्ये, किन्तु- द्वपधिकादिगुणानां स्विति ॥५-३५ ।। सूत्रम् ॥ ममुदायार्थः प्रकटः । अपयवार्थ लाह-'यधिकादिगुणानां त्वि'त्यादिना, (१२५-९) द्वाभ्यां गुणविशेपाभ्यां अन्यस्मा- दधिको यः परमाणुः स आदिर्येपा गुणाना ते द्वरधिकादिगुणाः, गुणशब्दोन गुणिचनः, गुणनंतो गुणाः, परमाणप इत्यर्थः, - नेपा द्वथधिकादिगुणाना अणूना सदृशाना बन्धो भवति, सदृशानामिति स्नेहसामान्यं चाश्रित्य सादृश्यं, तद्यथा-'स्निग्धस्ये- त्यादिना उदाहरति, एग्गुणस्निग्धस्येत्यनुक्तेऽपि संग्या गम्यते, गुणश्च सामर्थ्यात् तद्विगुणाभ्यधिकस्निग्धेनाणुना, द्वाभ्यां हि गुणविशेषाभ्यामेरगुणस्निग्धादधिकः तेन सहास्ति पन्धः, यथैकगुणस्निग्धः एकस्ततोऽन्यस्त्रिगुणस्निग्धः, अब एकगुणस्नि- ग्धस्य एकः समानगुणः निगुणस्निग्येऽणी शेपेण गुणद्वयेनाधिकः, द्विगुणाद्यधिकस्निग्धेनेत्यादिग्रहणादेकगुणस्निग्धस्य चतु- गुणपंचगुणादिस्निग्धेनापि बन्धसिद्धि , तथा द्विगुणाद्यधिकस्निग्धस्यैरगुणस्निग्धेन सह सम्बन्धसम्भाः, ननु च प्रथमविकल्प नास्ति कश्चिद्विशेषोऽस्य स्फुटः, सत्यं, न कश्चिद्भेदः, तथापि तथा द्वयादिवृत्तिरित्यनियतो बन्धमान इति संदर्शनार्थः, एवं रूक्षस्य द्विगुणाद्यविक्रूक्षेणेत्यपि भाननीय,यावद् द्विगुणाधिकरूक्षस्य रूक्षेणेति,एकादिगुणाधिकयोस्तु संख्यया सदृशयोः स्निग्धादिसा- दृश्येन पिमित्याह-वन्धो न भाति, सामर्थ्य गम्यमेतद्विप्रतिपत्तिनिरासार्थमुपन्यस्तमिति गुरवः, अत्रे'त्यादि,अनाधि- कृतसूत्रे तुशन्दो व्यावृत्तिविशेषणार्थ इनि,व्यावृत्तिश्च विशेषण चेति विग्रहः, ते अर्थो यस्य स तथोक्तः,कस्येह व्यावृत्तिः ? किना ·विशेषणमित्याह-प्रतिषेधं व्यावर्त्तयति, वन्धं च विशेपयतीति, जघन्यगुणानामिति प्रकृतः प्रतिरोधस्तं व्यावर्त्तयति, यथाऽधिकृतं च बन्धं विशिनष्टि, गुणवैपम्ये सति सदृशानां गुणद्वयाधिकानां बन्धो भवतीत्येवम् ।। 'अत्राहे'त्यादि (१३५-२०) सम्बन्ध- ग्रन्धः, अत्रौत्सर्गिके सापवादे बन्धलक्षणे प्रतिपादिते सत्यज्ञानतः पृच्छति-परमाणुपु केवलेपु स्कन्धेषु च तदेकत्वपरिणामरूपे ये स्पर्शादयो गुणास्ते किं व्यय स्थिता-नित्याः तेवण्वादिपु आहोश्विदव्यवस्थिता-अनित्या इति,अत्रोच्यते समाधिः-अव्य- यस्थिताः-अनित्या इति, कुत इत्याह-परिणामात् , त एव हि द्विप्रदेशिकादिस्कन्धपरिणताः परिणमन्ते परिमण्डलादिसंस्थान- रूपेण, व्यवस्थितत्वे त्वयं नोपपद्यते, तथैकत्वादिव्यवस्थानेनेत्यभिप्रायः, अत्राहेत्यादि (१३६-३) पुनरपि द्वयोरणुस्कन्धाद्योः गुणपन्धे मति तुल्यगुणयोर्विषमगुणयोर्वा संख्यया कथं परिणामो भवति?, कः कथं परिणामयतीति,अत्रोच्यते- बन्धे समाधिको पारिणामिकाविति ॥ ५-३६ ।। सूत्रम् ॥ यन्धयोग्यतायां समाधिको संख्यागुणाभ्यां परिणामकाविति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थत्वाह-वन्धे सती'त्यादि (१३६-६) पन्धे-संयोगे सति च बन्धयोग्यतया म समगुणः-तुल्यगुणः संख्यया समगुणस्य अपरस्य संख्ययैव परिणामको भवति, यथा द्विगुणस्निग्धो द्विगुणरूक्षस्य, रूक्षो वा स्निग्धस्य, परिणामवैचित्र्याद, सदृशानां बन्धप्रतिषेधः, तथाऽधिकगुणः संख्यया | हीनगुणस्य इत्येव परिणामको भवति, यथा त्रिगुणस्निग्धः एकगुणस्निग्धस्येति, स एकगुणोऽपि त्रिगुणतामापाद्यते, कस्तूरि- कांशानुषिद्धविलेपनवत् ॥ अत्राहे त्यादि (१३६-७) अत्राहोक्तं भवता इहैव,किमित्याह-द्रव्याणि धर्मादीनि जीवाश्चेति, एवं पञ्च द्रव्याणीत्युक्तं सामान्येन, नत्तु किमुद्देशतः एव तथाभिधानादिमात्रादेव द्रव्याणां धर्मादीनां प्रसिद्धिः परिज्ञान- ·- लक्षणा आहोश्विल्लक्षणतोऽपिव्यापकात् स्वरूपसिद्धिरिति,अत्रोच्यते लक्षणतोऽपि व्यापकात् प्रसिद्धिः, तदुच्यते व्यापकं | लक्षणं, ननूत्पादव्ययनौव्ययुक्तं सदित्युक्तमेव, सत्यमेतदपि अन्यथोच्यते द्रव्योपाध्यनन्तधर्मत्वाद्वस्तुन इति ।। तदाह- गुणपर्यायवद्रव्यमिति ।। ५-३७ ।। सूत्रम् ।। उभयपदिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ वाह-गुणानि'त्यादिना (१३६-१२) संख्येयादिसंख्यया समाख्यायमानत्वा- दुणा:-शक्तविशेषरूपास्तान् लक्षणतो वक्ष्यामः 'द्रव्याश्रया निर्गुणा' इत्यत्र, पर्यायलक्षणमाह-भावान्तरं संज्ञान्तरं च पर्याय इति, भावादन्यो भावो भावान्तरं, सममिरूढनयाभिप्रायेणेदं, न शकनपूर्दारणाद्यर्थान्तरं, संज्ञान्तरं च तद्वाचकं इन्द्रा- घेर, किमित्याह-पर्याय इति, आह-क इत्थमनयोर्विशेपः १, उच्यते, तचनो न कश्चित् , द्रव्यस्यैव घेते परिणतिविशेपाः, न त्वेभ्यः केचिदन्ये गुणपर्याया इति, केवलं सहभाविनो गुणाः क्रमभाविनः पर्याया इति व्यवस्था,अन्यथा रूपादीनामेवासी परि- णाम इति निश्चयः, तदुभयमित्यादि, तदुभयं-व्यवहारनिश्चयात्मकं यत्र विद्यत इति यस्मिन् समानपरिणामरूपेऽस्ति तद् द्रव्यं । भाति, एतदेव स्पष्टयति-गुणपर्याया इत्यादिना,गुणपर्याया यथोक्तलक्षणा अस्य द्रव्यस्य सन्ति,न जातुचित् निप्परिणाम द्रव्यं भाति, विकारलक्षणा चेयं पष्ठी यवानां धाना इति, यथा तेपामेव तथाभवनात् . अस्मिन् वा सतीति परिणामयोरा- धाराधेयविरवायामेकं विज्ञानमित्यादि, एवं गुणपर्यायवदिति, एवं धादिप्वप्यमूर्तधर्मापेक्षया योजनीयमिति ।। न चैतानि पचर द्रव्याणीत्याह- कालवेत्येक इति ॥५-३८॥ सूत्रम् ॥ HOMMARATHI ·Apmantrum . - . - .. - ..- manorma न धर्मादीनि नीगन्तान्येवेति मुत्रममुदायाः। अवयवार्थ वाह-'एके त्वाचार्या' इत्यादिना (१३६-१६) अन्ये नयवादा- सरप्रयानाः पुनगनार्या व्याचक्षते विशेपेण आचक्षते व्याचक्षते व्यक्तीकुर्वन्ति, कथमित्याह-कालोऽपि द्रव्यमिति कालो- पि, गन्दोऽपिपदार्थः, रिशिष्टमर्यादावच्छिन्नो तृतीयद्वीपसमुद्रान्ती मनुष्यादीनां चालत्वादिपरिणामहेतुः, बलाकाप्रसवे गरिमानिन्, पारविरती या प्रयोपान्, द्रव्यमिति तथा तस्य परिणतिहेतुतया द्रवणात् , तथा चागमः-'अद्धाममय'ति, परग्रहण पान्नरपरिग्रहार्य, यथोक्तं-"कोऽयं भने ! कालनि बुचइ , गोजमा ! जीया चेवे "त्यादि, एके इत्थमाचक्षते, अन्ये जगपति, गगनादीनां मात्र मागादिनि । सोऽनन्तममय इति ॥५-३९ ॥ सूत्रम् ॥ नको परिणाम्येवेति गत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्याह-'स चैपे'त्यादिना (१३६-१८) स इति प्रक्रान्तपरामर्शः, एप इत्यन- नगमोना, पन्दोऽनुकर्षणे, काला प्रस्तुतः, किमित्याह-अनन्तसमयो नियमत एव, तत्रेत्यादि तत्रेति तस्मिन् काले एक पारगम्यतः पर्तमानममयमन्प्रदेशः, अतीतानागतयोः पुनः समययोरतीतादित्वेन न वर्तमानवत् नद्भावेन अतीता- दियरिंगेधान् नकार्याप्रमगाग, अस्ति चान्येन म व्यवहारः सिद्धेभ्योऽनीतसमयराशेरसंख्येयगुणत्वेनाभिधानादिति ।। अत्राहे- ज्यारि, (१३७-१) उकं भवना इहा गुणपर्यायवद्रयमित्येतत् , तत्र गुणाः पर्यायव्यतिरिक्ताः, द्रव्ये के गुणा इति, पर्यायोपल- धगमेनन् , अनोच्यते गमाधिः-- द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणा इति ॥५-४० ।। सूत्रम् ।। SHRIMIRE TIMERIT Hitt inst time HAMIRL ·परिणामिपरिणामलक्षणाश्रयाऽऽश्रयिभानवृत्तयः आश्रितद्रव्याः परगुणाभाव इति सूत्रसमुदायार्थः ॥ अषयवार्थ त्वाह-द्रव्य- मेपा(१३७ ४)मित्यादिना, द्रव्यं धर्मादि सुखप्रतिपत्त्यर्थ ना घटादिः एषां गुणानां सहभाविनां रूपादिपरिणतिभेदानां आश्रय - इतिहत्वा द्रव्याश्रया उन्यन्ते, तथा नैषां गुणाः सन्तीति, परिणामस्य परिणामान्तराभागाद् अनवस्थाप्रसङ्गादिति निर्गुणा इति, कथमनन्तगुणालीढत्वमण्पादः ?, उच्यते, तथोत्कृष्टपरिणतिभेदेन, कमभावे वितरस्तद्भागात् तदाकारतापत्तिरिति भाननीयं, एतेन पर्याया च्यारयाताः,तेपामेन च क्रमभाविनां पर्यायत्वादिति ।। अवाहेत्यादि (१३७-६) सम्बन्धग्रन्थः,अत्राहोक्तं भवता इहैव, फिमित्याह-वन्धे समाधिको पारिणामिकावित्येतदुक्तं तत्र सूत्रे कः परिणाम ? इति, अत्रोच्यते प्रश्ने समाधिः- तद्भावः परिणाम इति ॥५-४१॥ सूत्रम् ॥ यद्धर्मादिभिस्तथा भूयत इति सूत्रसमुदायार्थः। अअयगार्थमाह-"धर्मादीना'मित्यादिना (१३७-९) धर्मादीनामिति | धर्माधर्माकाशजीरपुद्गलादासमयाना ततो यथोक्तानां च गुणानामिति रूपादिघटादी(घटादिरूपादी)नां, किमित्याह--- स्वभाव इति निजो भागः, एतदेवाह-स्वतत्त्वं धर्मादीनामेन निजमवस्थान्तर परिणाम इति सूत्रं,परिशब्दो व्याप्ती, दोपेण व्याप्ता| इति यथा, नमिः प्रहमाह, अवस्थान्तरप्राप्त्यानुगुण्यं, धर्मो हि गन्तुर्गत्युपग्रहाकारेण परिणमते, न तदवस्थ एवास्ते, नच विवर्तत एस,उपग्रहामिद्धेः, एनमधर्मादिप्पपि भाननीयं, नाणुद्वयतादवस्थ्ये दूधणुकं, न च तद्भार एन, तदहेतुकत्यप्रसङ्गादिति,स द्विविध इत्यादि (१३७-१०) मम्बन्धग्रन्थः, स परिणामो द्विविधः द्वे विधे यस्यामौ द्विविधः, के पुनस्ते ? इत्याह- अनादिरादिमांश्च ॥५-४२ ॥ सूत्रम् ·अपिपमानप्रयमारम्मः आदिमांश्च प्रधमारंमवान् चशन्दः परिणामेयनोपसम्रहार्थः,'तनानादिरित्यादि (१३७-१२) तत्र नपोरनापादिमतोः परिणामयोरनाविःपरिणामः,केवित्याह-अरूपेपुअमूर्चेष्वित्यर्थः,तानेवाह-धर्माधर्माकाशजीवेषु इष्टितः फिपापदाप्पाहाराष्ट्रपति, इह नान्दोऽनुक्तसमुगयार्थः,कालतोऽनादिरेव ततद्, धर्मद्रन्यपरिणामोऽनादिरसंख्येयप्रदेशवत्वं लोका- कासम्पापित्वं गन्तगत्यपेधाकारणत्वमगुरुलघुत्वमित्यादिः अधर्मद्रव्यस्य तु स्थास्थित्यपेक्षकारणत्वं अगुरुलघुत्यादीति, आकाश- म्यानन्न प्रदेशत्वमयगाहदातृत्वमित्यादि, जीवस्य तु सिद्धत्वादि, कालस्य तु वर्तना इति ।। रूपिमिधातुमाह-- रूपिप्यादिमानिति ।। ५-४३॥ सूत्रम् ।। परिणाम इति मनममुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-रूपिपु' इत्यादि (१३७-१४) रूपिपु पुना रूपस्पर्शरसगन्धवत्सु द्रव्येपु इतिलधपा आदिमान् परिणामः, प्रवाहानादित्वेऽपि देशाद्यनियतत्वात्, स चानेकविधोऽनेकप्रकारः स्पर्शपरिणामादिः पीरमगन्धरदिर, तयथा-स्पर्शोऽष्टविधः शीतादिः शीततरशीततमादिश्व,रसः पंचविधः तिक्तादिः तिक्ततरादिक्ष, गन्धो द्विविधः | -मुगनिः दरनिः मुरमितर दुरमितरादिः, शुक्लादिः वर्णः पंचविधः शुक्लतरादिय, आदिशब्दाद् द्वथणुकादिः संघातभेदलक्षणः शब्दा- दियेत्येवमनेचरः, अयं हि द्रव्यत्वमूर्तत्वसचायनादित्वेऽपि न धर्मादिस्थित्यनादित्ववच लब्धेन तथा वृत्तिरित्यादिमानिति । योगोपयोगी जीवेष्विति ॥५-४४ ॥ सूत्रम् ।। आदिमान् परिणाम इति सूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'जीवेष्वि' (१३८-२) त्यादिना, जीवेष्वरूपिष्वपि प्रकृत्या तथा- नादिरुपमम्पन्धापिष्वपि मत्सु, किमित्याह-योगोपयोगावित्यत्र योजनं योगः-पुद्गलसम्बन्धादात्मनो वीर्यपरिणतिविशेषः, TD ·एवमुपयोजनमुपयोगःचैतन्यस्वभावस्यात्मनो ज्ञानदर्शनलक्षणः, एतौ द्वांवपि परिणामौ शक्तिदौ,अनेनात्मनो मुख्यतद्भावापत्तिमाह, एतौ चादिमन्तौ भवतः, उपजायमानकालावधिकत्वाद् आदिमन्तौ सन्तौ सन्तत्या त्वनादिसन्तावेव। 'तत्यादि (१३८-३) तनोपयोगः पूर्वोक्तः, द्वितीयेऽध्याये 'उपयोगो लक्षण मित्यादिना, योगस्तु योगः पुनः पुरस्तादुपरिष्टात् पष्ठाध्यायादिसूत्रे पक्ष्यते-अमिधासते, 'कायवाङ्मनःकर्म योग इत्यादिनेति ।। ॥ आचार्यहरिभद्रोद्धृतायां तत्त्वार्थटीकायां(डुपडुका)भिधानायां पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ।। अधुना पष्ठ आरम्यते, तत्र चायं सम्बन्धग्रन्थः-'अनाहे त्यादि (१३९-२) अत्र जीवादिपदार्थसप्तके आह. परः उक्ता जीवाजीवा द्रश्यतः पर्यायतश्च, अथाश्रवस्तदनन्तरोपन्यस्तः क इति?- कायवाङ्मनः कर्म योग इति ॥६-१॥ सूत्रम् ।। नजीवाजीवव्यतिरेकतोऽयमुपपद्यत इति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ वाह-'कायिक'मित्यादिना (१३९-४) कायो-देहस्तत्- प्रयोजनं कायिक, कायेन या निवृत्तं तत्र वा भवमिति, एवं वाचिकं मानसं च, इतिशब्दः कर्मेयत्ताप्रदर्शनार्थः, एप त्रिविधः- त्रिप्रकारो योगो भवति सामान्येन, विशेषतस्तु पञ्चदशविधा, काययोगस्य औदारिकादिभेदेन सप्तविधत्वाद् वाग्योगस्य च मत्यादिभेदेन चतुर्विधत्वात् मनोयोगस्य चेति, तथा चापम्-"ओरालियसरीरकायजोगे ओरालियमीससरीरकायजोगे वेउविअ- सरीरकायजोगे वेउविपमिस्ससरीरकायजोगे आहारगसरीरकायजोगे आहारगमीससरीकायजोगे कम्मणसरीरकायजोगे सञ्चयइजोगे ·। NETWAYINHINTHI HIRENIA अगगाइजोगे ममामोमपदलोगे असच्चामोमवयजोगे, एवं सचमणजोगे" इत्यादि,तत्रौदारिकादिशरीरयुक्तस्यात्मनो योगः-वीर्यपरि- पतिविशेषः काययोगः, तथौदारिकवैफियाहारकशरीरव्यापाराहृतवारद्रव्यसमूहसाचिव्याजीवव्यापारो वाग्योगः, एवमौदारिक- फ़ियादारफशरीरव्यापाराहनमनोद्रव्यसमूहसाचिव्याजीवपरिणामो मनोयोगः, स एकश' इत्यादि (१३९-५)स त्रिविधो योगः, मे एकश इत्येकैकः कायादियोगः द्विविधो-द्विभेदः शुभोऽशुभश्च शुभं-पुण्यं सातादि सकलकर्मक्षयो वा तद्धेतुत्वाच्छुमः एवम- गुमं-पापममातादि संसारो या व तुत्वादशुमः,चशब्दोऽपरिकल्पितत्वेनोभयोस्ताविकत्वज्ञापनार्थः,तत्राशुभः संवेगनिवन्धनत्वा- दादागुच्यते, सप हिंसाऽनृतस्तेयावत्मादीनि कायिको हिंसादीनि वक्ष्यमाणानि 'प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसे'- त्यादिना, अयं च कायप्रधानत्वात् कायिकः केवलोऽप्ययमसंशिमत्स्यादीनां प्रवचने सिद्ध इति, चाचिकमाह-सावद्यानृतपरुष- पिशुनादीनि याचिकः, यदनीयं वयं,न वक्तव्यं अवयं सहावयेन सावा, यथा हन्यतां तस्करोऽयं इत्यादि, अनृतम्-अयथार्थ अनौरे चौर इनि प्रवचनं, परुपं-स्नेहरहितं, धिग्जाल्म इत्यादि, पिशुनं प्रीतिशून्यतापादनं परदोपसूचकत्वेन, आदिशब्दादसभ्या- दिपरिग्रहः, अयमपि वारुमधानत्वात् वाचिकः, मानसमाह-अभिध्याव्यापादेासूयादीनि मानसः अयमपि मन प्रधा- नत्यान्मानमत्वेऽभिद्रोहध्यानममिघ्या यथासिन् मृते सुखं यत्स्यामीत्यादि, सोपाय उत्सादनारम्भो व्यापाद: यथाऽस्त्यस रिपुः। वक्तः एनं हन्तुमिति के कोपयामीत्यादि, ईर्ष्या परगुणविभवाद्यक्षमा, सुभगे! अयमस्यै रोचते तत् कथमियं दृष्येत्यादि, असूया क्रोधपरिणाम एव, यथाऽयं ते पिता गतासुकस्तनुरित्यादि, आदिशब्दात् मानमायादिग्रहः, एवमशुभयोगमभिधायैव दमेव शुभ- मतिदिशन्नाह-'अतो विपरीतः शुभ' इति, अतः-अशुभयोगात् काययोगादेः विपरीतो-विसदृग् शुभ इति शुभो योगः, ·अहिंसास्तेयब्रह्मचर्यादिलक्षणः, एवमसावद्यागमपरिशुद्धं वचनं, एवममिध्यादिव्यावृत्तं मन इति ।। एवं शुभाशुभं योगममिधाय मात्रात्वममिधातुमाह- स आश्रव इति ॥ ६-२॥ सूत्रम् ।। प्रफटसमुदायार्थमेव, एतद् व्याचष्टे ‘स एप' इत्यादिना (१३९-१०) स एप इत्यनेन प्रागुद्दिष्टनिर्देशः, त्रिविधो योग इति तिस्रो विधा यस्य स तथाविधः, अपिशब्दः समुच्चये, एकोऽपि समुदायोऽपि योगः कायादिव्यापारः, किमिति ?, आश्रव- संज्ञो भवति, आश्रवः संज्ञा इत्याश्रवसंज्ञो भवतीत्यर्थः,एनमेवाह-'शुभेत्यादिना (१३९-१०) शुभाशुभे-पुण्यापुण्ये कर्मणी पुद्गलात्मके वक्ष्यमाणलक्षणे तयोः कर्मणोराश्रवणाद् ग्रहणात् तेन क्रियाविशेषेणोपादानात् स तादृशः क्रियाकलाप आश्रवः, नघापरिणतो जीवः कादत्तेऽन्यथा त्वभाव एव कर्मवन्धस्येति, स च द्रव्यभावाद् द्विप्रकारः आश्रयः, तत्र द्रव्याश्रवप्रदर्शनेन भारा प्रतिपादयन्नाह-सरःसलिलावाहिनिर्वाहिोतोवदिति सलिलमावहति तच्छीला च सलिलावाहि तथा सलिलनि- हि सलिलावाहिनिर्वाहिनी च स्रोतसी चेति सलिलावाहिनिर्वाहिश्रोतसी तस्यास्तुल्य आश्रवः, सलिलावाहिनिर्वाहि श्रोतो-विवरं रन्ध, कस्य सम्बन्धिा-सरसः तडागस्य, किंप्रयोजनं तत् स्रोतः?,सलिलवाहि-सलिलप्रवेशः प्रयोजन, एवं सलिलनिर्गमप्रयोजनं मलिलनि हि, तद्वदावोऽप्यात्मनः सरस्तुल्यस सम्बन्धी तत्परिणामविशेषः कर्मसलिलस प्रवेशे निर्गमे च-निर्जरणे कारण- माथाः, काण्याश्रमत्यनेनात्मनोऽपयंति चेत्यर्थः । अयं च शुभः पुण्यस्येति ।। ६-३ ।। सूत्रम् ।।

·Saks . ----- . एतायनष्टे, शुभपरिणामबन्धात् शुभः योगः-कायादिव्यापारः पुण्यस्य सातसम्यक्त्यादेः आश्रवो भवति, एतद् च्या- पटे-आश्रो भातीत्यनुपर्नमाने पुण्यपापलक्षणमेवाह, 'तत्रेत्यादिना (१४०-२) तत्र-तयोः पुण्यपापयोः सद्वद्यादि पुण्य, यक्ष्यतेष्टमेण्यापे 'सातसम्यत्यहास्यरतिपुरुषवेदशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्य मित्यादिना शेपं पापमिति (अ०६- ४०) उपर्युक्ताद् अन्यच्छेपम्-गसातादि पापमुच्यत इति,सामर्थ्यशत्रोपन्यासः स्पष्टार्थो विप्रतिपत्तिनिरासार्थश्च, पुण्यमेव कनिष्ठं| पापमिति केचित्तन तथेति । अयं च- सकपायाकपाययोः सांपरापिकेर्यापथयोरिति ॥ ६-५ ॥ सूत्रम् ॥ ममुदाणार्थः प्रफटः।। अयवार्थ त्वाह-'स एप' इत्यादिना (१४०-४) स एप त्रिविधोऽपि योगः कायादिव्यापारादि- लक्षणोऽधिकनः, फिमित्याह-सकपायाकपाययोः क्रोधादियुक्ततद्रहितयोःप्राणिनोः कोरित्यर्थः, किमित्याह-साम्परायि- फेर्यापभयोः कर्मणोराश्रयो भवति, नत्र सम्परत्यग्मिन्त्रात्मेति सम्परायः-संसारः, समित्यव्ययं समन्ताद्भावे संकीर्णादिवत् , परा भृनार्थ पराजपतिरत् सम्परायः प्रयोजनमस्प कर्मणः साम्परायिक-संसारपरिभ्रमणहेतुः ईरणमीर्या-गतिरागमानुसारिणी विहि- नप्रयोजने मति परम्तायुगमात्रदृष्टिः स्थावरजङ्गमानि भूतानि परिवर्जयन् अप्रमत्तः शनैर्यायात् तपस्वीति सैवंविधा या गतिः। पन्या-मार्गः प्रवेशो यस्य कर्मणः तदीर्यापथम् , एवं विधगत्युपादानं कर्म, साम्परायिकईपिथयोः समासः तयोराश्रयो भवति यथासंगरमिति ययासंख्यं, न व्यत्ययेन,यथासम्भवं चेति यस्य यावान् योगः सम्भवत्येकेन्द्रियादेः, यथासंख्यमेवाह-सक- पायस्प योगः साम्परायिफस्याश्रयः,यथासम्भवं कपायोत्कर्षादिभेदात् , अकपायस्येयोपथस्यैवाश्रवो, न साम्परायिकस्य, ·MAHAmammuPA तस्याप्येफसमयस्थितिः एकस्मिन् समये मध्यमेऽवस्थितिः-अवस्थानं यस्य कर्मण इति भापितपुंस्कत्वादेवं निर्देशः,तथा चागमः -'पदमसमए बद्ध' मित्यादि,आह-यद्येवं कथमेतत् यदुक्तं-उच्चालिअम्मि पाए इरिआसमिअस्स संकमहाए। वावजेज कुलिंगी मरेज नं जोगमासस ।।१।। न य तस्म तष्णिमित्तो वंधो सुहुमोविदेमिओ समए। सुद्धस्स उ संपत्ती अफला भणिआ जिणवरेहिं ॥२॥" इत्यादि, उच्यते, अप्रमादप्रसङ्गपरमेतत् , एवम्भूताया अवस्थाया अवन्धकारणत्वेन, यथा “एकोऽवि नमुक्कारो जिणवरवसहस्से"- त्यादि, इत्थं चैतत् , प्रमत्तसंयतानामप्यष्टमौहूर्तिकबन्धश्रुतेः, यथोक्तं-अपमत्तसंजयाणं बंधठिती होइ अट्ठ उ मुहुत्ता । उकोसेण जहणा भिन्नमुहुत्तं तु विष्णेया ॥१॥ जे उ पमत्ता समणा उट्टियाएँ बंधति तेसिं बंधठिई। संबच्छराणि अट्ठ उ उकोसिअरा मु- हुनन्तो ॥ २॥ इत्यादि । आद्याश्रवभेदानभिधातुमाह- इन्द्रियकपायावतपञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदा इति ॥६-६॥ सूत्रम् ।। पंच चत्वारः पंच पंचविंशतिय संख्या चेपां हिंसादिभेदानां ते तथाविधाः पूर्वस्य भेदाः साम्परायिकाश्रवस्येति सूत्रसमुदा- यार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'पूर्वस्येत्यादिना (१४०-९) पूर्वस्य प्रथमस्य, प्राथम्यं च सूत्रक्रमप्रामाण्यात् तत्परिपाटिमधि कृत्य साम्परायिकस्येत्याह, एतदेवाह-साम्परायिकस्य कर्मणः आश्रवभेदाः, किमित्याह-पंच चत्वारः पंच पंचविं- शतिरिति भवन्ति, एतानेव दर्शयति 'पंचेत्यादिना, पंच हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहा एव आश्रवभेदाः, एते च सप्त- मेऽध्याये वक्ष्यमाणाः, तानुपलक्षयति "प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसे"त्येवमादय आश्रवभेदाः वक्ष्यंते सप्तमे- ऽध्याये,तथा चत्वारः क्रोधमानमायालोभाः कपायाः अनन्तानुबन्ध्यादयो वक्ष्यन्ते अभिधास्यन्ते, एवं पंच प्रमत्तस्ये:

·Pand न्द्रियाण्याथवभेदाः, एनानि प्रतिपादितान्येव स्पर्शादीनि, तथा पंचविंशतिः क्रिया आथवमेदाः, 'तत्रेत्यादि (१४०-१४) 'तत्र' तेषु माम्पराविककमश्रियभेदपु 'इमे' वक्ष्यमाणलक्षणाः क्रियाप्रत्यया' इति क्रिया एत्र प्रत्ययः कारणं, तत्र सम्यक्त्व- किपा मम्मच-मोहमुद्धदलिकानुभवः प्रायेण तत्प्रवृत्ता क्रिया सम्यक्त्यक्रिया,अतो विपरीतं मिथ्यात्वं, तदपि त्रिविधं-अभि- गृहीतानमिगृहीतमन्देहभेदेन, तक्रिया तचार्थाश्रद्धानरूपा, अभिगृहीता अतथाऽभिनिविष्टानां, अनभिगृहीता मन प्रस्थानसं- दिग्भप्राननः अक्षरादिरूदाना, मयोगक्रिया विचित्रः कायादिव्यापारो वाचनादिः, समादानक्रिया चित्राभिग्रहणरूपा, ईर्या- पथकिया नकर्मरन्धाय चेष्टा, 'एवं कायाधिकरणे'त्यादि, कायक्रिया द्विविधा-अनुपरतकायक्रिया दुष्प्रयुक्तकायक्रिया, आया मिथ्यादृष्टेः, द्वितीया प्रमनसंपतस्य, अधिकरणक्रियाऽपि द्विधा निर्वर्त्तनसंयोजनभेदेन, निर्वर्त्तनं मूलोत्तरगुणानां,आद्य- मौदारिकादीनां भरीराणां तत्कर्मसंधानादि चेतरत् , संयोजनं विपगरलादीनां, पदोपक्रिया द्विविधा-जीवाजीवप्रदोषभेदेन,परि- तापनक्रियापि द्विधा-स्वपरपरितापनभेदात्, प्राणातिपातक्रियाऽप्येवं, स्वपरप्राणातिपातभेदात् , इह क्रोधलोभमोहान हेतू- ननिदधति पिगंमः, स्वःपुण्यक्रोधादेगिरिपानादिभावादिति, ‘एवं दर्शने 'त्यादि, दर्शनक्रिया द्विविधा-नृपनिर्याणादिगो- परा देवालादिगोचरा न, स्पर्शनक्रियाऽपि द्विधा-सुरादिस्पर्शविपया ककचपत्रादिस्पर्शविपया च, प्रत्ययक्रिया अपूर्वाद्युत्पा- दनेन, ममन्तानुपात्तक्रिया स्थण्डिलादौ भक्तादित्यागक्रिया, अनाभोगक्रिया अप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जितदेशे शरीरोपकरणनि- क्षेपः 'स्वहस्ते 'त्यादि, स्वहस्तक्रियाभिमानाद् भापितेन चेतसा अन्यपुरुपं निवर्त्य या स्वहस्तेन क्रियते, निसर्गक्रिया निरकालप्रवृत्तिः, परदेशितयाऽपार्धानुज्ञा विदारणाक्रिया, अनवकासकिया, जिनोक्तेषु कर्तव्यं किंतु प्रमत्तवशवर्तितयाऽनादरः, सर ·*yruaryNNAPAN ..... 'आरम्भे'त्यादि (१४०-१८)आरम्भक्रिया-भूम्यादिकायोपघातलक्षणा, परिग्रहक्रिया तदर्जनरक्षणमूर्छालक्षणा, माया- क्रिया, धर्मेऽपि मायाप्रधाना, मिथ्यादर्शनक्रिया तदनुमोदमानस, अप्रत्याख्यानक्रिया प्रमादात् तदग्रहणरूपा, इतिशब्दः माम्परायिकक्रियेयत्नावधारणार्थः,एवमेताः क्रियाः पञ्चविंशतिः स्थूलस्थूलाकारा विस्तरभीत्याऽऽख्याताः साम्परायिककर्महेतवः, काश्रित परस्परतः किंचिद्भेदभाजः काचिद्विभक्तार्थाः, संक्षेपतः कायवाड्मनोदुश्चरितलक्षणाः,सूक्ष्मतरभूरिभेदा अपि भाष्यका- रेण प्रदर्शिताः समस्तकायादिदुश्चरितकलापसङ्ग्रहाय, प्रवचनाभिज्ञेन तु युक्त्यागमाभ्यां विशेपेण व्याख्येया इति । तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभाववीर्याधिकरणविशेपात्तद्विशेप इति ॥ ६-७ ।। सूत्रम् ।। प्रक्रमात् सम्बद्धमेव, यथोदिताश्रवभेदेभ्योऽपि तीवादिभावभेदादेव च भेद इति सूत्रसमुदायार्थः।। अवयवार्थ वाह-एपा- मित्यादिना (१४१-३) एपा'मित्यनन्तरसूत्रोपन्यस्तानां,संख्यामाह-'एकोनचत्वारिंशता'मि(त इ)त्यत्रावतानि पंच कपाया- अत्वारः इन्द्रियाणिपंच कियाः पञ्चविंशतिरित्येवमेकानचत्वारिंशत इति,नशब्देनैवोकत्वान्न बहुवचनं संख्याशब्दात् ,केपामित्याह- 'साम्परायिका(णामा)श्रवाणामिति,ईर्यापथव्यवच्छेदार्थमेतत् 'तीवभावादिति तीव्रः-प्रकृष्टः भावः-परिणामः तस्मात्तीवः भावाद्वेतोः, विशेषो भवतीति सम्बन्धः,कर्मवन्धस्य,समन्दभावात् स्तोकपरिणामात् मंदो विशेपो भवति, सिंहघातकगोघातको निदर्शनमत्र लोकप्रशंसानिन्दाम्यामिति, तीव्रताऽप्यत्राधिमात्रादिभेदात् , एवं मन्दताऽपीति,एवं ज्ञातभावादिति, ज्ञातस्य भावों नातभावः, बातमस्य स्पर्शादिपाठात् अत् , अभिसन्धिप्रवृत्तेः, मृगामिसन्धिमुक्तवाणमृगव्यापत्तिवत् , अ(ज्ञातभावात्-अ)नभिस- न्धिपरिणामात् स्थायमिसन्धिमुक्तवाणपथिव्यापत्तिवत् ,एवं धीर्यविशेषाधिकरणविशेषाचेति, वीर्य-शक्तिविशेषो, अधिमा- ।

·' - ग्रादिभेद एव तद्विशेषात् हस्तिप्राणाभिधारणवदुत्कर्षभावात् , अल्पवीर्यप्रहारेऽपि तद्गमने भयादिसिद्धेः, अधिकरणविशेषात् कूटय. न्त्रकलादिलक्षणाद्विशेषो भवति कर्मबन्धस्य, अयं चकैक आश्रवो मृद्वादिभेदादनेकधेत्याह-'लघुलेंघुतर' इत्यादि (१४१-५) प्रभूनमचाथयवादस्यैवमुपन्यासः,स्वरूपं चास्य कथंचित् कृम्यादि घातयतोऽवसेयं,एवं 'तीवस्तीवतर इत्यादि,अयमपि सिंहादि- पातयतोऽयसेयः, अब अस्योपन्यासः आश्रवाधिकारात् तत्प्राधान्यप्रदर्शनार्थः, अनेन मध्यममध्यमतरादिग्रहा, लघुतीबादि 'तद्वि- शेषा'त्यादि, आश्रयलम्यादिभेदाच वन्धविशेपो भवति लध्वादिरेवेति । 'अत्राहे त्यादि (१४१:७) सम्बन्धग्रन्थः। अत्रातीत- सूत्रव्याख्यावसाने परः प्रश्नयति तीवमन्दादयो भावाः अनन्तरोपन्यस्ता लोकप्रतीताः प्रकर्षाप्रकर्षादिलक्षणाः वीर्य च जीवस्य -आत्मनः क्षायोपशमिकः क्षायिकथ भाव इत्युक्तं प्राक्, अथाधिकरणं किमित्यत्रोच्यते समाधिः- अधिकरणं जीवाजीवा इति ॥ ६-८॥ सूत्रम् ॥ अधिक्रियते आत्मा नरकादिपु येन तदधिकरणं, एतच तचतो जीवाजीवा इति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-अधि- फरणं द्विविध 'मित्यादिना (१४१-११) अधिकरणं प्राग्निरूपितशब्दार्थ द्विविध-द्विप्रकारे जीवाजीवभेदमप्येकक, कथं द्विविधमित्याह-'द्रव्याधिकरण'मित्यादि, छिद्यतेऽनेनेति छेदन-परश्यादिः एवं भिद्यतेऽनेनेति भेदन-मुद्गरादिः, आदिशब्दा- प्रोटनादिग्रहः, शस्त्रं च दशविधं-संख्याविशेपनिर्धारणार्थ भेदाभिधानमस्य,दशविधमेव शस्त्रमिति,यथोक्तं-"दवं सत्थग्गिविसं नेहविलखारलोणमादीयं । भावो य दुप्पउत्तो चाया काओ अविरई अ॥१॥" इहाविरतेर्भावान्तर्गतत्वादशविधमिति, "भावा- धिकरण'मित्यादि, भावः-तीवादिपरिणामः स एवाधिकरणमुक्तनीतेः, एतदष्टोत्तरशतभेदं अनन्तरसूत्रे वक्ष्यते, 'पुतदित्यादि, "NUARHAND ·U एतद्-द्रव्यशास्त्रादि उभयं वर्तते, एतदेवाह-जीवाधिकरणमजीवाधिकरणंच, सोऽपरोधिकरणभेद इति । तयोरधिकरणयोः आयं संरंभसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतिकपायविशेपैस्त्रिनिस्त्रिश्चतुश्चैकश इति ।। ६-१॥ सूत्रम् ।। जीताधिकरणमित्य विचित्रमिति सूत्रसमुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह-'आय मित्यादिना (१४१-१७) आदौ भयं आचं, इति- शब्दः पदार्थवाचकः, कुत आदित्वमित्याह-सूत्रक्रमप्राधान्याद्, अधिकरणं जीवाजीवा इति सूत्रक्रमः तत्प्रामाण्याद् ,एतावता जीवाधिकरणमिहाद्यमिति, नदि'त्यादि, तत्-जीवाधिकरणं समासतः-संक्षेपतस्त्रिविधं त्रिप्रकारम् , आहू-संरंभः समा- रम्भः आरम्भ इति, तत्र प्राणातिपावादिसंकल्पः संरंभः तत्साधनजनितपरितापकरः समारम्भः प्राणातिपातादिक्रियावृत्ति- | रारम्भः, 'एतदि'त्यादि (१४१-१८) एतद्-जीवाधिकरणं पुन:- भूयः 'एकैकश' इत्येकैकं कायवाङ्मनोयोगविशेपादिति कायसंरम्माधिकरणं प्रक्रान्तत्वादधिकरणस्य, एवं शेपेप्वपि, योगभेदेन च विकल्प्य संरंभादीनधुना क्रियाद्वारेण योगान् विकल्प- यति-(तयवेत्यादि) मरंभ कायेन करोति वाचा करोति मनसा करोतीति, एवं कारयत्यपि विकल्पनयं, तथाऽनुमन्यते, विकल्प- वपमेय, कृतवचनं स्वतन्त्रकर्तप्रतिपादनार्थ, कारिताभिधानं प्रयोज्यपरतन्त्रप्रदर्शनार्थ, अनुमतिवचनं प्रयोजकस्य मानसपरिणाम- प्रदर्शनार्थ, एतदेव भाष्यकारो दर्शयति-तद्यथा कृतकायसंरंभ इत्यादिना (१४२-४) वचननवकेन, यथा चार्य कायसं : कृतकारितानुमतिभेदेन विकल्पितः एवं समारम्भारम्भावपि कृतकारितानुमतिविकल्पिती वाच्यौ, समारम्भं करोति समारम्भ कारयति समारम्भमनुमन्यते कायेनेत्यादि नवधा विकल्पना,तथाऽऽरम्मं करोति कारयत्यनुमोदते चेति नषैव विकल्पा वेदितव्याः, 'तदपी'त्यादिना (१४२-७) पुनश्चतुर्दा भिनत्ति, कृतकायसमारम्भाधिकरणादि पुनरेकैकं कपायविशेषाच्चतुर्विधं भवति, ·. 5 C कपायाः प्रागमिहिनलक्षणाः मामान्येन विशेषो-भेदः तद्भेदाचतुर्विधं भवति, तयथेत्यादिना दर्शयति, यथाऽभिहितलक्षणात् पिस्न्पान् फोधातरायमरमः एवं मानमायालोभकतकायमंरभ इत्यपि वाच्यं, एवं क्रोधकारितकायसंरम्भः मानमायालोभका- सिरायमरम्म इत्यपि वाच्यं, नथा क्रोधानुमतकायसंरम्भः मानमायालोभानुमतकायसंरम्भ इत्यपि वाच्यं, एवं वाड्मनः (म)योगाभ्यामपि वक्तव्यमित्यविदेशमाक्यं ण्वमित्युक्तप्रकारेण वाग्योगेनापि क्रोधादिविशिष्टेन वाच्यं क्रोधकृतवासंरभः मानमायालोमतवाामरम इत्यपि वान्यं तथा क्रोधकारितवासंरम्भ इत्यपि वाच्यं तथा क्रोधानुमतपक्संरभःभानमायालोभा- नुमनगरमरम इत्यपि वाच्यं, पर मनोयोगेनापि कोधादिविशिष्टेन पिकल्पा एतावन्त एस याच्याः, क्रोधकृतमनःसंरम्भः मान- मायालोभकतमन-संरम्भ इत्यपि पाव्यं, तथा क्रोधकारितमनःसंरम्भः मानमायालोभकारितमनःसंरम्भ इत्यपि वाच्यं, तथा क्रोधा-- नुमामन गरम्भः मानमायालोमानुमतमनःसंरभ इत्यपि वाच्यं, एरमेते पद्भिश दास्तद्यथा-क्रोधकृतकायसंरभ इत्यादिना ग्रन्थेन :: प्रतिपादिताः, तथा ममारम्भारम्भाविति अतिदेशेन ममारम्भस्य पनिशद्भेदत्वं संरम्भवत् प्रतिपादयति, कोधकृतकायस- | मारम्भ इस्पेरमतिप्रान्तग्रन्थः पुनरावर्तनीयः, ततथ द्वितीया पशिल्लम्यते, तथा कोधकारितकायारम्भ इत्यप्यनुवर्तमाने ग्रन्थे परलिंगदेव फिल्पानां प्राप्यते,एउमेपा पत्रिंशत् विप्रकारापि पिण्डिताऽष्टोत्तर परिणामशतं भवतीत्येतदेवोपसंजिहीर्षन् दर्शयति । -तदेवं जीराधिकरणं ममासेनेत्यादि, यत् प्रस्तुतं जीनाधिकरणं तदेवं समासेन-संक्षेपेण एकशः-एकैकं संरभाधिकरणं समा- रम्माधिकरणमारम्भाधिकरणंच पत्रिंशद्विकल्पं भवति त्रिविधमपि, समुच्चयेऽपिशब्दः, तिस्रोऽपि पत्रिंशतः शतमष्टोत्तर मतं पिरल्पानां भवतीति भाप्याक्षरानुमरणमनसेय, लापयवस्फुटीकरणाय पुनरुच्यते-संरम्भादीनां कपायावसानानामाहितद्व- ·न्द्वानां विशेषशब्देन समानाधिकरणस्तत्पुरुषः, षष्ठीसमासो वा, प्रत्येकं वा विशेपशब्देनाभिसम्बन्धः सामर्थ्यात् , संरंभादिवि- शेपैरिति तृतीयानुपपत्तिः, क्रियावाचिपदार्थान्तराभावात् , न, वाक्यशेपोपपत्तेः, प्रविश पिण्डीमिति यथा, तथेहापि क्रियापदा- पधारणम् , एकैकं मिन्धात् एकमेकं त्रीन् भेदान् कुर्यादिति, वाग्योगादीनामानुपूर्व्या वचनं पूर्वापरविशेषणत्वात् , तस्मात् क्रोधा- दिचतुष्टयकृतकारितानुमतिभेदात् कायादीनां संरंभसमारम्भारम्भविशेपाः पत्रिंशद्विकल्पाः स्फुटीक्रियन्ते यन्त्रेण, उद्भूतक्रोध- परिणाम आत्मा करोति संरंभं कायेनेति प्रथमः, जातमानपरिणाम आत्मा करोति संरंभं द्वितीयः, तथोपजातमायापरिणतिरात्मा करोति स्वयं कायेन संरम्भमिति तृतीयः, तथा लोभकपायग्रस्तः करोति स्वयं कायेन संरम्भमिति चतुर्थः, एवं कृतेन चत्वारो विकल्पाः,कारितेन चत्वारोऽनुमत्याऽपि चत्वारः, एते द्वादश कायेन लब्धाः,तथा च द्वादश वचसा, मनसाऽपि द्वादश, एते पद्- त्रिंशत् संरंभेण लब्धास्तथा समारंभेणापि पत्रिंशत् , तथाऽऽरम्भेणापि पविशदिति, वचनाद्वन्धस्थितिः कोपादिकपायैर्जनवशी- कारात् स्वयं करणपरिणतौ सत्यां कारितानुमतिपरिणामद्वारेण च प्राणातिपातादिसंकल्पपरितापनाव्यापत्तयः साम्परायिककर्मब- न्धहेतवो भवन्तीति प्रतिपादितं, पाकायादयो व्यस्ताः समस्ताश्च बन्धहेतवः,समस्तास्तु प्रधानोपसर्जनतया प्रधानतया अप्रधान- नया च बन्धहेतव इति प्रतीतम् , एवमेतजीवाधिकरणं विकल्प्य भावनीयमिति । 'अत्राहे 'त्यादिना (१४२-१८) सम्पन्धं प्रति- पादयति, अत्रेनि जीवाधिकरणव्याख्यानावसाने परोऽनययुध्यमान आह-अथाजीवाधिकरणं किमिति, अथेत्यानन्तर्यार्थः, जीनाधिकरणादनन्तरमजीवाधिकरणं प्राक् निरदेशि सूत्रकारेण तत् किमिति-किंवरूपं-किंखभावं तद्?,इतिकरणं प्रश्नेयत्वाप्रति- पादनार्थः, अथ पृष्टे अत्रोच्यत इत्याहाचार्यः, अत्र प्रश्नेऽनुरूपमुत्तरमभिधीयते- annamr.pasa "-AAPitaran ·निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्वित्रिभेदाः पर ॥ ६-१० ।। सूत्रम् ।। निर्निनादयः कृनद्वन्द्वाः यथाक्रम कनद्वन्द्वैरेव द्वपादिभिः समानाधिकरणा द्रष्टव्याः, अधिकरणमित्यनुवर्तते, तत् पर- मिन्पनेनामिमम्मन्ध्यतेजीपाधिकरणं तन्निर्तनादिमेदाचतुर्द्धा अजीवविपयान्निार्जनानिक्षेपसंयोगनिमर्गान् कुर्वन् रागद्वेष-10 पानारमा साम्परायिकं कर्म वभाति, निय॑मानमजीवद्रव्यं निर्वर्तना निर्वय॑मानप्रयोजना निर्वर्त्तनेति भाक्साधना वा, सा द्विविधा मूलोचरगुणभेदात् , निक्षिप्यतेऽसाविति निक्षेपः- स्थाप्यः कश्चिदजीव एच, स चतुर्निधः अप्रत्यवेक्षितादिभेदात् , भाव-| माधनो चा, संयोजनं संयोगः-एकस्वीकरणं व्यामिश्रणं, तविधा-आहारोपकरणभेदात् , निसर्जनं निसर्गः त्यागः उज्झनं, नत्रिधा सापादिभेदात् , परसचनमनर्थक, पूर्ववाद्यरचनाद्, असिन् वा सत्यायवचनमनर्थकमर्थापचिसिद्धेरिति चेत् , तन्न, अन्त- रङ्गनाप्रतिपादनार्थत्वाद् आद्यशन्दस्य, पहिरगताप्रतिपादनार्थत्वाच परशब्दस्वेति, विशिष्टार्थप्रतिप्रत्तिहेतुत्वादुभयं न्याग्यमिति, ‘पमुमेनाथं भाष्येण स्पष्टयति-परमिति सूत्रक्रमप्रामाण्यादजीवाधिकरणमाहेत्यादि (१४३-३ भाष्यम्) पर-पहिरड्ग- मितिकरणः शन्दपदार्थकः प्रतिविशिष्टपुरुपप्रणीतस्तप्रस्मस्य प्रमाणत्वाद, परं पहिरङ्गमप्रधानमजीवाधिकरणमाह, जीवपरिणा- मोऽभ्यन्तरङ्गं तदायनत्वात् कर्मवन्धस,निमित्तमानत्वाद् पहिरगमजीवाधिकरणं, इष्टाभिधायी वा परशब्दः,प्रायोगिकाः वैश्रसा पा निर्गनादयोऽध्ययसेयाः, आयं च जीरविषयत्वाद्भागाधिररणमुक्तं,कर्मबन्धहेतुर्मुख्यतः, इदं तु द्रव्याधिकरणमुच्यते-परम्- अमुख्यं निमित्नमानत्वात् , तद्-अजीवाधिकरणं समासतः संक्षेपतः चतुर्विधं चतुष्प्रकार भवति, समासग्रहणान्मूलोत्तरगुणादि- मैदशरीरादिशसकलापश्च व्यामः सूक्ष्मप्रभेदः आपादितो भवति, तद्यथे'त्यादिना चतुरो विकल्पान् स्वरूपतः पठन्ति, निवर्त्तने- ·. romanmamta त्पादि इतिकरणो मूलभेदेयत्ताप्रतिपादनार्थः प्राग्व्याख्यातः, शब्दनि दद्वारेण स्वरूपकथनमेपां क्रियते 'तो'त्यादि, तत्र तेषु : निर्निनादिषु निर्वर्जना तावद् व्याख्यायते,निवनवाधिकरणं निर्वनाधिकरणमिति समानाधिकरणमिति भावः, साधनपक्षे पष्ठीत- पुरुषः,निपर्ननाया अधिकरणमेवमन्यत्रापि योज्यं तद् द्विविध-द्विप्रकार,प्रकारद्वयप्रदर्शनार्थमाह-मूलगुणनिवर्तनाधिकरणं उत्तरगुणनिवर्तनाधिकरणं च,चशब्दः समुच्चये,मूलं चासौ गुणश्च मूलगुणः मूलम्-आर्य प्रतिष्ठासंस्थानाख्यो गुणो मूलगुणः स एव निानाधिकरणं,महि निर्वर्तितःसन्नधिकरणीभवति कर्मवन्धस,तथाऽङ्गोपाङ्गमस्थानमजादितैक्ष्ण्यादिरुत्तरगुणः,सोऽपि निवृत्तः । मनधिकरणीभवनि कर्मबन्धस्य, उत्तरगुण एव निवर्ननाधिकरणं, तत्र मूलगुणनिवर्त्तना पञ्च शरीराणीत्यत्राधिकरणशब्दो नोदितो भाष्यकता लाघवैपिणा,अनुक्तोऽपि च प्रत्यासत्तितो गम्यतेऽतो मूलगुणनिवर्त्तनाधिकरणमौदारिकादीनि पञ्च शरीराणि,तानि च द्वितीयेऽध्याये व्याख्यातानि,प्रकृते वस्तूनि योज्यन्ते, औदारिकशरीवर्गणाप्रायोग्यद्रव्यैर्निर्मापितमौदारिकशरीरसंस्थानं प्रथ- मममयादारभ्य मूलगुणनियर्ननाधिकरणमात्मनो भवनि,वन्धनिमित्तत्वात् , उत्तरगुणनिवर्त्तनाधिकरणमौदारिकस्याङ्गोपाङ्गमृजाकर्ण- वेधापयवस्थापनादि, क्रियस्यापि वपुषः स्ववर्गणाप्रायोग्यद्रव्यनिर्मापितमादिसमयादारभ्य संस्थानं मूलगुणनिवर्त्तनाधिकरणम् ,अ- सोनरगुणनिवर्तनाधिकरणमझोपाङ्गकेशदशननखादिकं, आहारकशरीरस्यापि स्ववर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यनिर्मापितं संस्थान मूलगुणनि- बननाधिकरणं उनरगुणनिवर्ननाधिकरणमङ्गोपाङ्गादि, कर्मसंघातलक्षणस्य कार्मणस्यापि तद्योग्यनिर्मापितस्वसंस्थान मूलगुणनिवे- ननाधिकरण,उनरगुणनिर्वर्ननाधिकरणमय नास्त्येव, तैजसस्याप्यूष्मलक्षणस्याशितपीतपाचकशक्तिभाजो लब्धिप्रत्ययस्य च परनिग्र- दानुग्रहकारिणःस्ववर्गणानिर्मापितसंस्थान मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणम् , अस्याप्युत्तरगुणनिर्वर्तना नैयास्ति, वाङ्मनः प्राणापानश्चे- ·ति चन्दान्मूलगुणनिर्जनाधिकरणामिसम्बन्धः गाड्मनोवर्गणायोग्यद्रव्यनिर्मापितौ गाड्मनःसंस्थानविशेषौ मूलगुणनिर्वर्तना- धिरणं, नधा प्राणापानपर्गणायोग्यद्रव्यनिर्मापित उच्छासनिःश्वासाकारौ मूलगुणनिरञ्जनाधिकरणम् , एपामप्युत्तरगुणनिर्वर्तनान | सम्मरत्येति। मूलगुणनिर्गर्तनाधिकरणमित्थं व्याख्याय प्रकारान्तरेणोत्तरगुणनिर्वर्तनागुणमाचिख्यासुराह-काष्ठपुस्तचित्रकर्मा- दीनीति,फर्मशब्दं प्रत्येकममिसम्पद्धयते,तत्र काष्ठकर्म कुट्टिमं पुरुपादीना प्रतिकृतिः,अत एवोत्तरगुणनिनोच्यते,प्रसिद्धपुरुषा- पाउने प्रतिबिम्पनिपर्चनाद् , एवं पुस्तचित्रकर्मणी अपि वान्ये, पुस्तकर्म सूत्रचीवरकादिग्रथितं कृत्रिमपुत्रकादिकं चित्रकर्मात्य- न्तप्रसिद्धमादिग्रहणाल्लेप्यपरच्छेयजलकर्मभूकर्मपरिग्रहः, शस्त्रमप्यनेकाकारमाख्यातं कृपाणादि स्वसस्थानतो मूलगुणनितेना- धिकरणं, तीक्ष्णतोज्ज्वलताद्युत्तरगुणाधिकरणमिति । अधुना निक्षेपाधिकरणनिरिणायाह-'निक्षेपे'त्यादि (१४३-८) निक्षेपाधि- करणं चतुधिं चतुष्प्रकार, तद्यथा-तथाऽऽह, अप्रत्युपेक्षितेत्यादिना, अप्रत्युपेक्षिते-चक्षुपाऽनिरीक्षिते, भूभाग इति गम्यते, निक्षेपाधिकरणमिति, निक्षेप्यस-दण्डकादेः स्थापनमसामाचारित्वात् ,एवं दुष्प्रमार्जितनिक्षेपाधिकरणं दुष्प्रमार्जितं प्रमा- दादनेकशः महद्वा, मुप्रमार्जितं त्वेकतस्विरिति, एवं सहसानिक्षेपाधिकरणं चेतयतोऽपि कथंचित् प्रमादादशुद्धभूभागे निक्षेपा- धिरणं अनाभोगनिक्षेपाधिकरणं अत्यन्सविम्मृत्यानुचिते भूभागैत्यादि, संयोगाधिकरणं द्विविधं द्विप्रकार, प्रकारामाह -भक्तपानेत्यादि (१४३-११) भक्तम्-अशनादि निधा, पानं तु-पानमेव द्राक्षापानकादि, एतत्संयोजना पहिरोदनादिलाभे क्षीरादिमार्गणया अन्तर्वा मुखे उपदंशादिप्रक्षेपण ग्रासे, एवं पाने वहिरुचितलामे चातुर्जातकादिमार्गणया अन्तर्मुख एव तत्तदा- दारोपरि, अधिकरणमेवदसामाचारित्वात् , एवमुपकरणेत्यादि, उपकरणं-खपानादि तत्संयोजना तथाविधविचित्रलाभे तदनु- ·15-ar.ra रूपाऽपरमार्गणया परिभोगेन चैवमधिकरणमिति । 'निसर्गे'त्यादि, निसर्गाधिकरणं त्रिविधं त्रिप्रकार, प्रकारानाह 'कायें- त्यादिना, कायः-औदारिकादि शरीरं तनिसर्गः अविधिना त्यागोऽधिकरणं, कायान्तरपीडापत्तेः, एवं वाङ्मनोनिसर्गावपि वाच्यो, शासचायेन विधिना, विना विधिमधिकरणमेव, आह-कथमिदमजीवाधिकरणं ?,उच्यते, बहिापारापेक्षया,कायादीना- मवेतनत्वात् , मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणमपि संस्थानमात्रमेपामिति विशेषः। 'अत्राहे त्यादि, सम्बन्धग्रन्थः, अत्र सामान्याश्रववि- चारे भवतोतं, किमित्याह-मकपायाकपाययोः बन्धकयोयोगः कायादिव्यापारः यथासंख्यं साम्परायिकेर्यापथयोः कर्म- पोराश्रय इत्येवमुक्तं भवता, साम्परायिकं च कर्म अष्टविधं ज्ञानावरणादि वक्ष्यते वन्धाध्याये,तत् किं सर्वस्य कर्मणो ज्ञानावर- णादेः अविशिष्टः आश्रयस्तुल्यः कायादिव्यापारो हेतुः आहोश्वित् प्रतिविशेपो भेदः कर्म कर्म प्रति कश्चिदस्तीति, अत्रोच्यते समाधिः, 'सत्यपी'त्यादिना,सत्यपि भवत्यपि योगत्वाविशेपे योगसामान्ये किमित्याह-प्रकृति प्राप्याश्रित्य ज्ञानावरणा- दिलक्षणादिलक्षणा आश्रयविशेषा भवन्ति, एनमेव दर्शयनि-'तद्यथे'त्यादिना- तत्पदोपनिद्ववमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोरिति ॥६-११ ।। सूत्रम् ॥ प्रदोपच निवनभेत्यादिन्द्रः,तपोनिदर्शनयोः प्रदोपादयः ज्ञानदर्शनावरणयोराश्रवा इति सूत्रममुदायार्थः। अवयवार्थ त्वाह- 'ज्ञानस्ये त्यादिना (१४४-३) ज्ञानस्य-मत्यादेः सामान्येन तथा ज्ञानवतामाचार्यादीनां ज्ञानसाधनानां च पुस्तकादीनां फिमित्याह-प्रदोप इति, प्रकृष्टो दोषः, किमनेन क्रियारहितेन? अनन्तगममेतत् परलोकस्यैते मत्सराः निद्वयोवाचनाऽऽचार्या- पलापः माननिद्ववो या नाहमिदं वेग्रीति, मात्सर्य योग्यार्थिनोऽपि ज्ञानादानं, मा मत्समो भवतु कश्चिदिति परिणामः, विमक- ·रणं अन्तरायः श्ररणादौ आसादना अविध्यादिग्रहणादिना उपघातो मतिमोहेनाहाराद्यदानेन इत्येवमाद्याः प्राणातिपाताद- यादीन्द्रियादीनामपि तद्भागात् व्यापितापत्तेः, ज्ञानावरणस्य कर्मणः आश्रवा भवन्ति, प्रवेशमार्ग इत्यर्थः, आश्रवभावा- माह-एतैर्हि ज्ञानावरणं पुद्गलात्मकं कर्म वध्यते, तस्मादेते आश्रया इति, एवमेवेत्यादि, एवमेवेत्यनेनातिदेशमाह, यथा मानापरणस्य तत्पदोपादयः तथा दर्शनावरणस्यापि चक्षुर्दर्शनावरणादेः, नवरं दर्शनस्य तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणस्य दर्श- निना-शिष्टाचार्याणां दर्शनसाधनानां च सम्मत्यादिपुस्तकानामिति वाच्यं । असद्वेद्यस्याश्रवानाह- दुश्मशोफतापाप्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यस्येति ॥ ६-१२ ॥ सूत्रम् ॥ दुःखादीन्यात्माघधिकरणान्यसद्वेद्यस्याथमा भवन्तीति यरसमुदायार्थः । अपयवार्थ त्वाह-'दुःख'मित्यादिना (१४४९) तत्र दुःस्पतीति दुःणे-माधालक्षणं शारीरादिः,शोको मानसवैक्तव्यं मानमः परिणामः,तापस्तत्फलभूतो देहपीडाविशेषः, आक्र- न्दनमुमैरानविलपन,वधः कमादिताडनं परिदेवनं, मुहुर्मुहुर्नएचित्ततयैव समन्ताद्विलपनं इत्येवमादीनि आत्मस्थान्यात्मनि वर्तमानानि आगमोक्तविधिनाधया,परस्य क्रियमाणान्यविधिलोचकरणादिना, उभयोस्तुभयोः क्रियमाणान्यविधिशिक्षाग्रह- पादिना असद्वेद्यस्पेति असदित्यशोभनविधिना वेद्यते यत् कर्म तस्यायया भवन्तीति पूर्ववत् ।। सद्वेद्यस्याश्रयानाह- भूतनत्यनुकम्पा दानं सरागसंयमादि योगः क्षान्तिः शौचमिति सद्वद्यस्येति ॥ ६-१३ ॥ सूत्रम् ॥ भूतानुफम्पादयो जातिभेदेन सद्वेद्यस्याश्रया भवन्तीति सूत्रसमुदायार्थः । अवयवार्थ त्याह-'सर्वभूतानुकम्पे 'त्यादिना, (१४४-१३) सर्वभूतानुकम्पा अविशेषेण सर्वभूतदया अगारिप्वित्यगारं-गृहमधिकरणच्यापारवत्तया एपामगारिणः || का ·ANCINEXCLndr.nitorani लिमस्या अलिगस्था वा तेपु, अनगारेषु च तद्विपरीतेपु गृहव्यापारविरतेष्वित्यर्थः, अत एवाह-प्रतिपुप्राणातिपातादिविरति- | मरमु अनुकम्पाविशेष इत्यतिशयवत्यनुकम्पा, तथा दानं सर्वेप्वेतेपु स्वस्याहारादेः अतिसर्जनलक्षणं, एवं सरागसंयमः मूलगुणोत्तरगुणमम्पद् लोभायुदयवान् प्राणवधायुपरमः, एवं संयमासंयमः स्थूलप्राणातिपातादिनिवृत्तिरूपः,तथा अकामनिर्जरा कृतचिन् पारनन्यादुपभोगनिरोधरूपा तथा पालनाया अयोगः,अज्ञानतपो वालतपस्विनस्तपो यत् योगः व्यापारः पञ्चाग्याय- नुष्ठानलक्षणः प्रयचनेऽपि शास्त्रवाधाप्रवृत्तेः एवं क्षान्तिः उपकार्यादिभेदात् क्रोधनिवृत्तिः, एवं शौचं शुचिभावः शुचिकर्म वा, एनालोभोपशमलक्षणं, परमत्र, पूतोदकांगप्रक्षालनं त्वपरमिति इतिशब्दः प्रकारार्थः, एवंप्रकारा अन्येऽपि सद्वेद्यस्याश्रवा भवन्तीति ममानं पूर्वेण ॥ दर्शनमोहाथवानाह- केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य इति ।। ६-१४ ॥ सूत्रम् ॥ केरल्यादिनिन्दादि दर्शनमोहस्साश्रवो भवतीति सूत्रसगुदायार्थः । अवयवार्थ त्वाह-'भगवता'मित्यादिना(१४५-२)भगवतां ममग्रंश्चर्यादियोगिनां परमर्षीणां परमार्थगामिनां केवलिनां सर्वज्ञानां अवर्णवाद इति सम्बन्धः, एवं अर्हत्प्रोक्तं तदर्थाभिधानतः मानोपाङ्गस्य श्रुतस्य आचारराजप्रसेनजिद्पस्य, एवं चतुर्वर्णस्य संघस्य, इह चत्वारो वर्णाः साधुसंयतिश्रावकश्राविकाख्या वर्ण्यन्त इति वर्णा इतिकत्वा, एवं पञ्चमहायतस्य धर्मस्य यतिसम्बन्धिनः क्षान्त्यादिप्रधानस्य, एवं चतुर्विधानां भवनवास्यादीनां (देवानां) अवर्णवादः-अवर्णभाषणं, कि केवलिना निवृत्तभोगसुखेन? किं श्रुतेन प्राकृतादिदोपवता ? किं संघेन मलगेन कल्पेन ? किं धर्मे- पानुपमोगस्थानाप्तिकलेन ? किं देवर्भोजनादिक्रियारहिनैरित्येवमाद्यवर्णवादो दर्शनमोहस्य कर्मणो मिथ्यात्वप्रधानस्याश्रयो ·-NNIET-Imily RM THAuru tamil ‘मवतीति व्याख्यातमेव । चारित्रमोहाथपानाह- फपायोदयात्तीवात्मपरिणामश्चारित्रमोहस्य इति ॥ ६-१५।। सूत्रम् ॥ गमुदायाः प्रकटः ।। अवयवार्थत्वाह-'कपाये'त्यादिना (१४५-६) कपायाः-क्रोधादयः तदुदयात् सामान्येन तीबो-रौद्रः आत्मपरिणामः आत्मपरिणामविशेषः चारित्रमोहस्याश्रयो भवति,विशेपतस्तु शब्दादिविपयेषु गाद्धर्थमीर्ष्यालुत्वमनृतवादित्वं पफनापरदारामिप्रियता सीवेदवन्धहेतवः,प्राजुसमाचारता मन्दक्रोधकपायादिता स्वदाररतिप्रियता अनीर्ष्यालुत्वं पुरुषवेदवन्धहेतवः, नीयकोषादिना पशूनां बन्धलक्षणमुण्डनरतित्वं स्त्रीपुरुषेप्वनगसाधनशीलता शीलगुणवतधारि[ता] पाखण्डयोपित्सु व्यभिचारका- रिता नीयविषयानुसंगिता च नपुंमकवेदबन्धहेतयः,उत्प्रासनदीनामिलापकन्दर्पोपहसनबहुप्रलापहासशीलता हास्यवेदनीयस्याश्रवः, स्वगोकोत्पादयोचनपरदुःयाधिकरणशोकमूकतामिनन्दिता शोकमोहनीयस्य, विचित्रपरिपीडनपरचित्तावर्जनबहुविधपीडाभावदे- भापौत्सुक्यप्रीतिसंजननादी रतिमोहनीयस्य, परराजप्रादुर्भावनं रतिविनाशः पापशीलता अकुशलक्रिया प्रोत्साहनासूयादयस्त्वर- तिवेदनीयस्य, स्वयम्भयपरिणामपराभवोत्पादननिर्दयत्वशसनादीनि भयवेदनीयस्य, सद्धर्मप्रसक्तचतुर्वर्णशिष्टवर्गकुशलक्रियाचार- प्राणजुगुणापरिवादनशीलत्यादयो जुगुप्साऽऽश्रया भवन्तीति,स्वपरकपायोदीरणा च कपायस्येत्याचार्या अधुना आयुप आश्रया उम्पन्ते, तर नारकादिमेदाचतुर्दैत्याह- यहारम्भपरिग्रहत्वं च नारकस्यायुप इति ॥ ६-१६ ॥ सूत्रम् ॥ एतद् य्यानटे-'यहारम्भे'त्यादिना(१४५-८) पहुः-प्रभूतो वाड्मन कायभेदैः आरम्भणमारम्भः,प्राणातिपातहेतुर्लाङ्गलादि- 11 Himal Hdi ritiny mil nisa ima ·॥ व्यापारः तद्भावो वहारम्भता, एवं परिगृह्यत इति परिग्रहः-द्विपदादिः बहुश्वासौ विचित्रजातिभेदेन गवादिना परिग्रहश्चेति समासः नहायो बहुपरिग्रहत्वं, चशब्दात् कुणिमाहारपश्चेन्द्रियवधादिग्रहः, यच्चोक्तं-"चउहि ठाणेहिं जीवा नरयं गच्छंति, तंजहा-महारं- मयाए महापरिग्गयाए कुणिमाहारेणं पंचिंदियवहेण'मित्यादि " तदाह-नारकस्यायुप आश्रवा भवन्तीति ॥ माया तैर्यग्योनस्येति ॥ ६-१७ ॥ सूत्रम् एतद् च्याचष्टे 'मायेत्यादिना (१४५-१०) माया निकृतिः शाठ्यमिति पर्यायाः,सर्वविषयस्यैव गृह्यते, अविशेषेण लौकिकलो- कोतरेषु व्यवहारेपु, सा तैर्यग्योनस्यायुपः कर्मणः आश्रवो भवति प्रवेश मार्गों जायते,तवारेण तद्भावादिति ॥ एवम्- अल्पारम्भपरिग्रहत्वं स्वभावमार्दवमा(वा)र्जवं च मानुपस्येति ॥ ६-१८॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'अल्पारम्भपरिग्रहत्व'मित्यादिना (१४५-१३) अल्पौ-स्तोको आरम्भपरिग्रही पूर्वोक्तौ तयोर्भावः अल्पा- रम्मपरिग्रहत्वं, असदिच्छाव्यावृत्या, स्वभावमादवार्जवमिति सहजं मार्दवम्-अकृत्रिमं प्रकृत्यैव जात्यादिमदस्थानेष्वनुद्धतत्वं एवं स्वभावार्जवं प्रकृत्यैवार्जवं, चशब्दात् प्रकृतिभद्रतादयो गृह्यन्ते, मानुपस्यायुपः आश्रवा भवन्तीति पूर्ववत् । निःशीलनतत्वं च सर्वेपामिति ॥ ६-१९॥ सूत्रं ॥ निःशीलतां व्याचष्टे-निश्शीलतत्वं शीलवतं प्राणातिपातनिवृत्यादि तदभावोऽनिवृत्तत्वं च, एवं भावप्रत्ययः प्रत्येकममिसम्बन घ्यने, सर्वेपामित्यनन्तरोदितानां नारफतैर्यग्योनिमानुपाणां यदायुस्तस्यायुपः आश्रवो भवति, चशब्दार्थ,न्याचष्टे-'यथोक्तानि चेनि प्रत्येकसूत्रेषु बहारम्मपरिग्रहादीनीति । 'अनेत्यादिसम्बन्धग्रन्थः, अथेति प्रश्ने देवानामिदं दैवमायुस्तस्य दैवस्यायुपः क ·आश्रय इति, अनोच्यते, अन पृष्टेऽभिधीयते- सरागसंयमसंयमासंयनाफामनिर्जरावालतपांसि देवस्येति ।। ६-२०॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्यानटे-'संयम इत्यादि (१४६-७), तत्र संयमनं संयमा-विषयकपाययोरुपरमः,विरतिः सम्यग्ज्ञानपूर्विका प्राणा- विपातादिनिवृत्तिः, नियमो नतमित्यनर्थान्तरं एकार्थता रागः संज्वलनकपायोऽर्थतः सह रागेण सरागः तस्य संयमो-व्रतं, पतग स्वरूपतः किंभूतमित्याह-हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतितमिति वक्ष्यते मप्तमेऽध्याये, एवं संयमासंयमः फनिन् प्रवृत्तिः फचिदप्रनिरित्यरूपः, अस्य पर्यायानाह-देशविरतिः-स्थूलपाणातिपातादिनिवृत्तिः सर्वविरतेः सर्वप्राणा- निपातादिनिनिरूपायाः सकाशात् देशलात्, अणुरतं महानतापेक्षया इत्येवमेकोऽयमर्थः,एतं संयमासंयम 'देशसर्वतोऽणुमहती'- चिरतिरित्ययं वक्ष्यन्त-भणिप्यन्ति सप्तमेऽध्याये, 'अफामनिर्जरे'त्यादि निर्जरा-कर्मपुद्गलशाटः न कामः-अपेक्षापूर्वकारिता यत्रा- नुष्याने माझामनिर्जरा, अयुद्धिपूर्वेत्यर्थः, सा पराधीनतया चारकादिवासेन धावनायकरणतः प्राणातिपाताधफरणेन तथा अनु- रोषत्वादाक्षिण्यादित्यर्थः, कस्मॅिथिद्वियोपणं कुर्वन्ति अन्यभक्ता इत्यादि,एतदाह-अकुशल निवृत्तिः धावनाधकरणेन आहा- रादिनिरोधश्च पिनायनुरोधेनेति, पालतप इति, द्वाम्यामाकलितो वालः रागद्वेपास्यामिति, एतत्पर्यायानाह-यालो मूढः अतत्त्वाभिनिविष्ट इत्यनान्तरमेवमेकोऽर्थः, तस्य नालस्य तपो चालतपः तच्चाग्निप्रवेशनमिति, मौढ्यादनौ धर्माय पतन मरत्मपातो भृग्यादिपतनं जलमयेशो जले निमसनं आदिशब्दादुद्वहनगृधमक्षणादिग्रहः तदेवमुक्तनीत्या सरागसंयमः। संयमासंयमादीनि चोकलक्षणानि, चः ममुखने, दैवस्यायुषः प्राग्निरूपितशब्दार्थस्य आश्रवा भवन्तीति समानं पूर्वेण ।

·'अत्राहे त्यादि सम्बन्धग्रन्थः, अत्र आश्रयाधिकार एव पर आह-अथ नाम्नः कर्मणः क आश्रव इति, अनोच्यते समाधिः- योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्न इति ॥ ६-२१ ॥ सूत्रम् ।। एतद् व्याचष्टे-'कार्य'त्यादिना (१४६-१७) कायवाड्मनोयोगानां प्रागुक्तानां वक्रता मायाव्यवहारः तथाऽज्ञानादिक्रिया विसंवादनं च तत्तत्प्रतिज्ञाताकरणं, चशब्द उभयविशेपसमुच्चयार्थः, अधार्मिकदर्शनसंभ्रमादि च, फिमित्याह-अशुभस्य नाम्नो नरकगत्यादेवतुस्त्रिंशद्भेदस्य कर्मण आश्रवो भवति उपादानद्वारमित्यर्थः।। विपरीतं शुभस्येति ॥ ६-२२ ॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'तदुभय'मित्यादिना (१४७२) एतदुभयमनन्तरसूत्रोक्तं विपरीतमिति कायपाइमनोयोगावक्रता अवि- संवादनं चेत्येव धार्मिकदर्शनसम्भ्रमादि च, किमित्याह-शुभस्य नाम्नो मनुष्यगत्यादेः सप्तनिशद्भेदस्याश्रवो भवतीति समानं पूण । किंचान्यदित्यनेन सम्बन्धमाह- दर्शनविशुद्धिर्विनयसंपन्नता शीलातेष्वनतिचारोऽभीक्ष्णं ज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी संघसावुसमाधिवैयावृत्त्यकरणमर्हदाचार्यवहुश्रुतप्रवचन भक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्ग- प्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकृत्त्वस्येति ॥ ६-२३ ॥ सूत्रम् ।। सामान्येन शुभनामझावामिधानेऽपि अचिन्त्यानुपमशक्तिप्रभावस्य तीर्थकृतस्तन्नामकश्रिराभिधानमिति सूत्रसमुदा-5 यार्थः । अपयवार्थ त्याह-'परमप्रकृष्टा दर्शनविशुद्धिरित्यादिना (१४७९) परमेत्यतिशयेन प्रकृष्टा पर्यन्तत्तिनी ग्रन्थि- ·भेदाविशेषेऽपि तधाभन्यत्वलक्षणोचमस्वभारभेदाद, कैपेत्याह-दर्शनविशुद्धिरिति, सम्यग्दर्शननिर्मलता शङ्काद्यपायाभावेन, मम्पादर्शनस्थिरतेत्यर्थः, तीर्थकरनाम्नः आश्रयो भवतीति सम्बन्धः, तथा विनयसम्पन्नता चेति विनीयतेऽनेनाप्टप्रकारं कम्र्मेति | पिनयः-गानदर्शनचारित्रोपचारभेदाचतुर्दा, तत्र ज्ञानविनयः कालबहुमानोपधानादि, दर्शनविनयो निःशङ्कनिःकासादिभेदः, चरणपिनयः ममितिगुप्तिप्रधानः, उपचारविनयोऽम्युत्थानासनप्रदानाञ्जलिप्रग्रहादिभेदः, एतत्संपन्नतेति, तथाऽतिगाम्भीर्यादेतत्- गम्भृततेत्यर्थः, चः समुगये, तथा शीलवतेप्वात्यन्तिको भृशमप्रमादोऽनतिचार इति, इह शीलमुत्तरगुणाः पिण्डविशु- खुधादयः, मुमुक्षोः समाधिहेतुत्वात् , प्रतग्रहणात् पञ्च महाव्रतानि रात्रिभोजनविरतिपर्यन्तान्युच्यन्ते, शीलानि च व्रतानि च शील- ग्रतानि तेपिति-तद्विपयः आत्यन्तिकोऽत्यन्तभवः असावपि भृशम्-अत्यर्थ, क एवंभूत इत्याह-अप्रमादः, कपायादिनिद्रा- पिकथादिलक्षणः प्रमादः, अयमेवानतिचारः स्वकीयागमानतिक्रम इत्यर्थः, अभीक्ष्णं मुहुर्मुहुः प्रतिक्षणं ज्ञान द्वादशाङ्गं प्रव- गनं प्रदीपाहुमनामादलवस्थानीयं, तत्रोपयोगः प्रणिधानं सूत्रार्थोभयविपयः आत्मनो व्यापारस्तत्परिणामितेति, संवेगश्चेति अमीक्ष्णमिति प्रवर्तते, संवेजनं संवेगः-संसारभीत्या तद्विचलनपरिणामः,चः समुच्चये, तथा यथाशक्ति त्यागेति इह शक्तिः- सामर्थ्य यधाऽनुरूपा शक्तिर्यथाशक्ति तत्पूर्वकस्य त्यागो न्यायार्जितस्प दानं पात्रे यो निसर्गः तथा तपश्चेति कर्मणः तापना- छोपणानप इति, तद्विधा-पायाभ्यन्तरभेदात् , बाह्यमनशनादि इतरत् प्रायश्चित्तादि, एतद्वयं यथाशक्तीत्यभिसम्पध्यते, तथा सधस्य साधूनां च समाधिवैयावृत्यकरणमिति, तत्र संघो-ज्ञानाद्याधारः साध्वादिसमूहस्तस्य समाधिः-स्वस्थता एतत्- करणं साधयः-प्रबजिता एव, तेषां च किमित्याह-वैयावृत्त्यकरणं व्यावृत्तिः-तत्कार्यानुष्ठानप्रवणता तस्या भावो चैयावृत्त्यं, ·ming PUNHull mami एतत्करणं च, एतद्यथासंख्यमेव, प्रायः श्रावकादेवैयावृत्याकरणात् , समाधिकरणं तु सर्वविषयमेव तथाधिकरणाद्यकरणेन, एवं अर्हत्स्वाचार्येषु यहुश्रुतेपु प्रवचनेच परमभावविशुद्धियुक्ता भक्तिरिति,इहार्हन्तः-तीर्थकराःतेपु अर्हत्सु ज्ञानादिपंचविधा- चाराचरणादाचार्यास्तेपु, बहु श्रुतं येषां ते बहुश्रुताः-प्रकृष्टश्रुतधराः उपाध्याया इत्यर्थः तेपु, प्रोच्यन्तेऽनेन जीवादयः पदार्था इति प्रवचनम्-आगमस्तसिँच, किमित्याह-परमः-प्रकृष्टो भावः-चित्तपरिणामः तस्य विशुद्धिः-औचित्यप्रवृत्या निर्मलता तयुक्ता भक्तिः, औचित्येन वाह्यसेवा इत्यर्थः, आयतनगमनधर्मश्रवणसिद्धान्तलेखनादिरूपा, तथा सामायिकादीनामावश्यकानां भावतोऽनुष्ठानस्यापरिहाणिरिति, इहारक्तद्विष्टः समः तस्यायः-प्राप्तिः स प्रयोजनमस्येति सामायिक-सकलसावद्ययोगविर- तिलक्षणं प्रतिक्रमणादि तदादिउँपां आवश्यकानां तानि सामायिकादीनि तेषां सामायिकादीनामावश्यकानाम्-अहोरात्राभ्यन्तरे कर्त्तव्यान्यावश्यकानि-अवश्यतयाऽनुष्ठेयानि, तानि च सप्तदशविधानसंयमविषयव्यापाररूपत्वादनेकप्रकाराणि इच्छामिथ्यातथा- ऽऽकारादीनि तेपा भावतोऽनुष्ठानस्यापरिहाणिः, भावत इति तदुपयोगानन्यत्वकथनं, अनुपयुक्तस्य हि सर्वक्रियानुष्ठान द्रव्यमानत्वात् शुभवन्धनिर्जराफलशून्यं प्रवचने अवघुष्यते तत् सद्भावावहितचेतसो यदनुष्ठानकरणं तस्यापरिहाणि:-यथा- विहितकालासेवनमन्यूनातिरिक्ततयेत्येवमेपा आवश्यकापरिहाणिस्तीर्थकरनामकर्मण आश्रयो भवति, 'सम्यग्दर्शने 'त्यादि, (१४७-१४) तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनं सकलगुणाधारः तदादिर्यस्यासौ तदादिः तस्य सम्यग्दर्शनादेर्मोक्षमार्गस्य सक- लकर्मक्षयोत्तरकालमात्मनः स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षस्तस्य मार्गः-पन्थाः प्राप्युपायः सम्यग्दर्शनज्ञानक्रियालक्षणस्तस्य प्रभावना प्रख्यापनं प्रकाशन, केन प्रकारेणेत्याह-निहत्य मानं करणोपदेशाभ्यामिति,मानोऽहङ्कारः,सच जात्यादिस्थानोद्भूतः श्रेयोवि- .

·Ir_DAIRural mmmsentemali.vam uamanemini HTNE PURUE-PUSHLIGH-21- घानकारी,पथाऽऽह-'श्रुतशीलविनयसंदूषणस्य धर्मार्थकामविमस्य । मानस्य कोऽवकाशं मुहूर्चमपि पण्डितो दद्यात् ॥१॥(प्रश.२७) तमेचंविधं मानं न्यत्कृत्य करणं स्वयमनुष्ठानं श्रद्धावतः कालविनयबहुमानायासेवनं मूलोचरगुणप्रपश्चानुष्ठानं चेति, उपदेशः- अन्यसै प्रतिपादनं बहुविधविद्वजनसमितिषु स्याद्वादन्यायावष्टम्भेन प्रसभमपहृत्य प्रतिभामेकान्तवादिनामर्हत्प्रणीतस्यानवद्य- स्य सर्वतोभद्रस्य मार्गस्यैकान्तिकात्यन्तिकनिरतिशयायाधकल्याणफलस्योः प्रकाशनं प्रभावना, सा खल्वेपा तीर्थकरनामकर्मण आथयः। 'अर्हच्छासने त्यादि (१४७-१५) वन्दननमस्कारपूजासत्कारार्हा अर्हन्तस्तेपां शासनमुपदेश आगमाख्यस्तदनुष्ठायि- नामागमविहितक्रियानुष्ठायिनां श्रुतधराणामित्यनेन स्वयमधिगतज्ञानानामिति प्रतिपादयतीति, परप्रत्ययानुष्ठायित्वं निषेधयति, अधीतप्रवचनार्थो हि विदितोत्मर्गापवादप्रपञ्चः स्वातन्त्र्यात् क्रियाप्रवृत्ती व्याहन्यते, बाल:-क्षुल्लकः कारणात् प्रवजितो जघन्यादिभेदः, जातिश्रुतपर्यायस्थविरास्त्रयः पष्टिवर्षः समवायाङ्गधरो प्रतारोपणोत्तरकालं विंशतिवर्षश्च यथाक्रमं वृद्धः, तपो बाह्यमनशनादि आन्तरं च प्रायश्चित्तादिस्तदस्यास्तीति तपस्वी विचित्रं वा तपः कनकरत्नावल्यादिभेदं वक्ष्यमाणं तद्योगात्तपस्वी, शिक्षत इति शिक्षः शिक्ष एव शैक्षः, स्वार्थे प्राज्ञादिवत् , शिक्षणशीलो वा छात्रादिपाठाण्णः प्रत्ययः शैक्षः, सूत्राधिगमेऽभियुक्तो, यथाविहितकालमध्येतव्ये श्रोतव्ये वाऽभ्युद्यत इत्यर्थः, ग्लानो मन्दपाटवः सव्याधिकत्वाद्भक्तपानाद्यन्वेपणे न प्रत्यलः, आदि- ग्रहणात कुलगणममनोज्ञपरिग्रहः, चशब्दः समुच्चये, श्रुतधराणां वालादीनां च संग्रहादिकारित्वं, तत्र संग्रहः परिग्रहणमुपसंप- दालोचनापूर्वकं संयमानुष्ठानथुताध्ययनचोदनार्थ,उपग्रहोवस्त्रपात्रोत्पादनबहुगुणक्षेत्राक्रान्तिलक्षणः,अनुग्रहो भक्तपानयथायो- ग्यवसतिप्रदानादिलक्षणः एतत् करोति तच्छीलश्च तद्भावः सग्रहोपग्रहानुकारितत्त्वं तत्परिणामितेतियावत् , प्रवक्तीति प्रवचनं अत TEAM ·Pome Ram एर थुनघरादयो भगवनापितार्थप्रतिपादनपरिणामाः प्रवचनशब्दवाच्यास्तेषु वात्सल्यमुक्तं सङ्ग्रहोपग्रहानुग्रहलक्षणं, इतिशब्दः आपः, वियतेः कारणानां पत्रकारेण किंचित् सूत्रे किंचिद्भाष्ये किंचिदादिग्रहणात् सिद्धपूजाक्षणलवध्यानभावनाख्यं अनुपात्त- मुपयुज्य च या व्याख्येयम् , इदानीं उपसंहरति- एते गुणा'इत्यादिना (१४७-१७) एते यथोदिता गुणा दर्शनविशुद्ध्या- दयः आत्मनः परिणामाः ममुदिताः प्रत्येकं च तीर्थकरनामकर्मण आश्रया भवन्ति, न पुनर्नियमोऽस्ति समस्ता एव व्यस्ता एव पा, विकल्पार्थो वागन्दः, इतिशब्दः तीर्थकरनामकाथवेयत्ताप्रतिपादनार्थ इति ॥ नामानन्तरनिर्देशभाजो गोत्रस्योपादाने किं निबन्धनमिति, वद्विधा गोत्रं-नीचरुव, तत्र तावन्नीचैर्गोत्राश्रवप्रसिद्धयर्थमिदमाह- परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणाच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्येति ॥ ६-२४ ॥ सूत्रम् ॥ एनदेव विप्वनाह-'परनिन्दे'त्यादि भाष्यम् (१४८-३) परवात्मा च परात्मानौ, निन्दा च प्रशंसा च निन्दाप्रशंसे, यथा- क्रममनिमम्बन्धः परात्मनिन्दाप्रशंसे,सन्तोऽसन्तश्च सदसन्तः विद्यमानाश्चाविद्यमानाः ते च ते गुणाश्च सदसद्गुणाः, आच्छादनं गोद्भावना नाच्छादनोद्भावने, अत्रापि क्रमेणाभिसम्बन्धः, सदसद्गुणाच्छादनोद्भावने,चशब्दात् परात्मनिन्दाप्रशंसे समुच्चीयेते,नीचे- गोत्रस्य कर्मण आश्रया भवन्ति नत्र स्वात्मव्यतिरिक्तः परः तस्य गुणवतोऽपि गुणाच्छादनद्वारेण निन्दा-अपवदनमभू- नानां भूनानां न दोषाणामुद्भावनं, स्वात्मनः प्रशमनं स्तुतिर्गुणोद्भावनम्-अभूतानां भूतानां च गुणानामात्मनैव प्रख्यापन, सन्तो गुणा विद्यमानास्तेषां छादनं संवरणं स्वगनं द्वेषात् पृष्टोऽपृष्टो या नाचष्टे गुणान् सतोऽपि, प्रस्तुतत्वात् परसम्बन्धिगुणगणा- जादनगेय मम्मनप्पं,आत्माऽनिगम्बन्धेनासतामभूतानामेव गुणानामुद्भावनं करोति पृष्टोऽपृष्टो वा प्रख्यापयतीतियावत् , एतदेव ·च स्फुटतरं विभजते-'आत्मपरोभयस्थ'मिति,आत्मस्थमसद्गुणोद्भावनं परस्थं सद्गुणच्छादन,आत्मपरावेवोभयं तत्र स्थितं वर्त्त- मान, नीचैरिति नीचं जपन्यं हीनं, गोत्रमिति गूयतेऽभिधीयते आहूयते चानेनेति गोत्रं, यत् कर्माशुभं तन्निमित्तीकृत्याभिधा प्रवर्त्तते चण्डालश्वपचमत्स्पयन्धादि तन्नीचेर्गोत्रं कर्म,अभिसम्बन्धाचशच्दः कुत्साहेतुप्चेव प्रयुज्यते, एवमेते परनिन्दादयो जाति- कुलरूपवलश्रुताझैश्वर्यतपोमदपरावज्ञानोत्यासनकुत्सनादयश्च नीचैर्गोवस्याथवा भवन्तीति ॥ इदानीमुंचैर्गोत्राथवाभिधित्सयेदमाह- तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्येति ॥ ६-२५ ।। सूत्रम् ।। तदिति सर्वनाम पूर्वप्रकृतापेक्ष,प्राक् प्रकृता नीचैर्गोवाश्रवाः तेषां विपर्ययो यथाऽभिहितवपरीत्यं परगुणप्रशंसा आत्मनिन्दा च सद्गुणप्रकाशनमसद्गुणच्छादनमप्यात्मोत्कर्पपरिहारार्थ तथा नीचैवृत्तिः नीचैर्वर्त्तनं विनयप्रवणयाकायचित्तता, उत्सेको गर्वः श्रुनजात्यादिजनितः नोत्सेकोऽनुत्सेको विजितगर्वता एतौ नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको, चशब्दात्तद्विपर्ययश्च, उत्तरस्येति सूत्रक्रमप्रामा- ण्यादुर्गोत्रस्याह, इतिशब्दः पदार्थवाचकः, नीचैर्गोत्रमुक्तलक्षणं तस्यावविपर्ययाः परगुणप्रशंसादयः परं चाश्रवद्वयं नीचै- |वृत्तिरनुत्सेकश्वोर्गोत्रस्थाश्रवा भवन्ति, उचैरित्युच्चमुत्कृष्टमिक्ष्वाकुकरि(कुरु)भोजराजन्यादीति ॥ उक्तं गोत्रम् , आश्रयाधिकार एवायगनुप्रता, तत्र समस्वकर्मप्रत्यवसाननिर्दिष्टस्पानुग्राहकसुखव्यवच्छेदकृतोऽन्तरायस्य क आश्व इति ?, उच्यते-- विघ्नकरणमन्तरायस्य ॥ ६-२६ ॥ सूत्रम् ॥ विमो विधातः प्रतिषेधः सव्याजो निर्व्याजथ तस्य करणम् अनुष्ठानं तत्परिणामयोगिनोऽन्तरायाभिधानस्य कर्मण आश्रयो भवति, एतदेव भाप्येण स्पष्टयति-'दानादीना मित्यादि(१४८-९) दानमादिर्येषां ते दानादयो-दानलाभभोगोपभोगवीर्याख्याः, . Power BURATIran-memes ·नर दानं विशिष्टपरिणामपूर्वकं स्वस्य परस्वत्वापादनं, तदेव गृह्यमाणं प्रतिगृहीत्रा देयं लाभ उच्यते, भोगो मनोहारिशब्दादि- विषयानुमान, उपभोगः-अन्नपानमनाद्यासेवन, वीर्यम्-आत्मपरिणामो विशिष्टचेष्टालक्षणः, एपां दानादीनां विघ्नकरणं येन येनोपायन न दचे तं तमुपायमापादयति दातुः, एवं येन येनोपायेन न लभते लिप्सुः तथा भोगोपभोगानुभवनसमर्थों येन येनो- पायेन न भरति यथा चास्य वीर्यमुत्साहः पराक्रमो न भवति तथा तथाऽनुतिष्ठतोऽन्तरायस्य कर्मणः आश्रवो भवति, इति- भब्दो विप्रकरणविशेषप्रदर्शनार्थः, अधुना सकलाश्रवप्रकरणपरामर्शद्वारेणोपसंहरत्यध्यायार्थम्-'एत'इत्यादिना, एते तत्प्रदोप- निवपादयः सांपरायिकस्य संसारभ्रमणकारणस्याष्टविधस्य ज्ञानावरणादेरन्तरायपर्यवसानस्य कर्मणः पृथक् पृथक्-विवेकेन अपुनरुक्ततया आश्रयविशेपा-सामान्याश्रयापेक्षया विशेपा भवन्ति इतिशब्दोत्राभिधित्सितसंक्षिप्तार्थः परिसमाप्ताविति इत्याचार्यश्रीहरिभद्राब्धायां (त्रयोविंशतिसमसूत्रेविनयसंपेत्यंत) श्रीयशोभद्राचार्यनिर्यढायां ॥भाप्यानुसारिण्यां तत्त्वार्थटीकायां पष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ = ·अग्राहोतं भवतेत्यादिना सम्बनाति भाप्यकारः, सूत्रेऽप्युक्तं पठाध्याये सद्भेदनीयकर्माधवेषु 'भूतनत्यनुकम्पेति, मकल- एखोपलक्षणं, अथवा यावत् संबंधोपयोगि तावत एवोपादानं, प्रतीति श्रूयते मत्वर्थीयप्रत्ययान्तः, तत्र किं व्रतं को वा व्रतीति प्रग्नेनोपक्रमने, ननु मतप्रश्न एव न्याय्यः, तत्प्रस्तापात् , तत्परिज्ञानात्तु तत्संबंधे व्रती सुज्ञान एवेति, उच्यते, विशिष्टसम्बन्ध- एयापनार्थ प्रतिग्रहणं, वक्ष्यत उपरिष्टानिःशल्यो व्रती (७-१३) ति, प्राणातिपातादिविरतयो मायादिशल्यविविक्ता व्रतव्यपदे- समभुवने, वधाविधवतसम्बन्धान व्रतीति, अत्रोच्यत इति व्रतस्वरूपनिर्णयार्थमाह- हिमानृतस्तेयावत्मपरिग्रहेभ्यो पिरतिव्रतम् ।। ७-१ ।। सूत्रं ।। प्रतिस्वरूपं दमेव भाप्यमन्योपरिष्टात् प्रतिपादयिष्यति 'गृहीमस्तावद्वतान्यथ व्रती क' इत्यत्रेति, हिंसादयः कृतद्वन्द्वाः पञ्च- म्यन्ताः, पश्चमी र जुगुप्णाविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानादपादानलक्षणा, तां च प्रत्येकं हिंसादय इत्यादिना भाष्येण दर्शयति, हिंमादयम यक्ष्यमाणाः, नत्र कपायादिप्रमादपरिणतस्पात्मनः कर्तुः कायादिकरणव्यापाराद् द्रव्यभावभेदेन प्राणव्यपरोपणं हिंसा, प्रागमिहिनमामान्यलक्षणपोगे सति सद्भूननिहवासद्भूतोदावनविपरीतकदुकसावद्यादि मृपावचनं, परपरिगृहीतस्य स्वीकरणमा- कान्या चौर्येण शारापतिपिद्धस्य या स्तेयं, पूर्वलक्षणयोगान् मोहोदये सति चेतनाचेतनयोरासेवनमब्रह्म, मचित्ताचिचमिश्रेषु द्रप्पादिषु शासाननुमतेषु ममत्वं परिग्रहः, चशब्दः समुत्रयार्थः, एम्यो हिंसादिभ्यः कायवाड्मनोभिर्विरतितं, विरतिनि- पतिः, ननु चायत्रितत्वात् कायादिवयमनुपादेयं भाष्येण, नार्य दोपः, आत्मना हि विरतिः साध्या, सा च करणमवश्यंतयाऽपे- धते, मग कापायेव योग्यम् , अधया प्रमचयोगादित्यत्र योगग्रहणं लक्षणसूत्रे सर्वत्रतविशेषणार्थ यत् तचेतसि सन्निवेश्य विवृतं E- PRIN ·Anem भाष्यकारण, आश्रयाध्यायवक्तव्यशेपमेर चाधिकृत्य सप्तमाध्यायमाह, व्रतशब्दः शिष्टसमाचारानिवृत्तौ प्रवृतौ च प्रयुज्यते लोके, निवृतौ तावद्धिमातो विरतिनिवृत्तिः व्रतं,यथा वृपलानं प्रतयति-परिहरति, वृपलान्नान्निवर्त्तत इति, ज्ञात्वा प्राणिनः प्राणातिपाता- देनिगर्तन्ते केरलम् , अहिमादिलक्षणं तु क्रियाकलापं नानुतिष्ठन्तीति तदनुष्ठानप्रवृत्यर्थश्च व्रतशब्दः, पयो व्रतयतीति यथा, पयो- ऽभ्यवहार एर प्रान्ते, नान्यत्र,इत्येवं हिंसादिभ्यो निवृत्तः शास्त्रविहितक्रियानुष्ठान एव प्रवर्त्तते, अतो निवृत्तिप्रवृत्तिक्रियामाध्यं कर्मभपणमिति प्रतिपादयति, निवृत्तिप्रवृत्ती च शास्त्रचोदिते, तदनुष्ठानान्मोक्षावाप्तिरिति, ननु च भाष्यकारी निवृत्तिवचनमेव व्याचष्टे नतशब्द,न प्रवृत्तिवचनमपीति तदेतत् कथं?, अयमभिप्रायो भाष्यकृतः-अन्यतरोपादानेऽन्यतरप्रतीतिः सम्बन्धिशब्दत्वा- इसत्येन, पितापुनादिवत् , यत उक्त-"ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्ष "इति, प्राधान्यात्तु निवृत्तिरेव साक्षात् प्राणातिपातादिभ्यो दर्शिता, तत्पूर्विका च प्रवृत्तिर्गम्यमाना, अन्यथा तु निवृत्तिनिष्फलैर स्यादिति । विरतिशब्दस्यार्थ निरूपयति-'विरतिर्नामे'त्यादिना (१४९-५) विरमणं विरतिः,नामशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः, हिंसनं हिसा-प्राणवियोजनं, प्राणाश्चेन्द्रियादयः तत्सम्बन्धात् प्राणिनः- एकद्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियारयाः, ताचिकज्ञानानुसारात् अभ्युपेत्येति श्रद्धाय प्रतिपद्य भावतोऽकरणं विरतिज्ञानश्रद्धानपूर्वकं चारि- मितियावत् , तदेव चाकरणं विवृणोति पर्यायैः-अकरणं निवृत्तिरुपरमो विरतिरित्यनर्थान्तरमिति, चरणस्यैते पर्यायाः, तत्राकरणमिति निवृत्तिप्रवृत्तिक्रियालक्षणं चारित्रं मनोवाकायकृतकारितानुमतिभेदोत्पन्नसप्तचत्वारिशच्छतविकल्पभावनया परि- हारानुष्ठाने, एरं निवृत्यादयोऽपि भावनीयाः, पर्यायशब्दैश्च व्याख्यानमसमोहाथ प्रदेशान्तरेप्पिति ।। तदेतदविशेपचोदितं पश्च- तयाविषयं नताभिधानं विरत्याश्रयद्वयविवक्षारशेनासकलकृत्स्नभावादुभयथा वेदितव्यमित्याह- ·देशसर्वतोऽणुमहती ।। ७-२॥ सूत्रम् ।। देशय मनदेशगताम्यां देशमर्यतः,विरामार्थापेक्षा पञ्चमी, अणु च महती च अणुमहती,कथं पुनर्विरतिसामान्यमेकं सद् द्विधा मियने ,विवक्षावशेन देशमभिधानाद्वा एकत्वादिविवक्षायामेकवचनादिवत् , हिंसादिविरतिव्रतप्रस्तावाच यथाक्रममभिसम्बन्धः, दशपर्वग्रहणं विरत्या महामिमम्बध्यते अणुमहद्हर्ण व्रतेन, देशतो विरतिरणुवतं, सर्वतो विरतिर्महाव्रतं, एनमेव सूत्रार्थ भाष्येण राष्ट्रपति 'पभ्य 'इत्यादिना, 'एभ्य' इति (१४५-८) प्रस्तुतानि परामृश्य हिंसादीनि सर्वतो व्यवच्छिन्दत्राह-एकदेशविर- तिरणुव्रतमिनि मकलपाणिगण विषया हिंमा, तस्याश विरतिः न सर्वस्याः, किन्तु देशत इति, एकदेशग्रहणेनैव स्पष्टयति-न गर्यम्मान प्राणव्यपरोपणाद् विरतिः, किन्त्वेकदेशात् , स्थूलादित्यर्थः, स्थूलसूक्ष्मप्राणिभेदात् सङ्कल्पजारम्भजभेदाद्वा स्थूलसू-| मलं, मा चैकदेशाद्विरतिरणुव्रतं स्तोकत्वादुच्यते, स्तोकमल्पमण्विति पर्यायाः, स्वल्पविषयमणुव्रतं, स्थूलात् प्राणातिपातान् पिरमामि, स्थूलान् मृपावादादिति, कूटमाक्ष्यदानादिः स्थूलः, नर्मादिप्रयोगतः सूक्ष्मः, स्थूलादत्तादानादिति, हठहरणादि स्थूलं | यहिकामुमिकामौर्यदीपा गृहिणां, सूक्ष्म परिहासतः, परकीयपरिलघुतृणकाष्ठादिग्रहणं या, स्थूलान्मैथुनाद् विरमामीति, स्थूल- स्वमेकदेशजनितमत्र प्रतीयते, स्वदारसन्तोपः परदारनिवृत्तिा, स्वदारसन्तुष्टः शेपयोपितो मातृवदनुपश्यति, परदाराभिगमात् निएतः परपरिगृहीतयोपितः परिहरति, अपरिगृहीतवेश्यामभिगच्छति, तथेच्छापरिमाणादन्यतो विरमामीति, केचित् महाब- तानुपानात् स्वल्पमतत्वाचाणुव्रतमिति व्याचक्षते । सम्प्रति महाव्रतव्याचिख्यासया सर्वतो विरतिर्महाव्रतमिति आह- सर्यत इनि, सर्वस्मात्-नक्ष्मात् स्थूलाच प्राणव्यपरोपणाद् विरमामीति, एवं शेपाण्यपि सर्वतो याच्यानि, महाविषयत्वान्महाव- ·नमित्येतानि पन महावतानि भवन्ति, सम्यक्त्वयुक्तानि मूलगुणवाच्यानि, ननु च यथैव मृषादिनिवृत्तिरहिंसावतपालनार्थत्वात् मूलगुणा एवं निशीधभोजनविरतिरपि मूलगुणः स्यात् , उच्यते, अहिंसावतपालनार्थत्वादिति समितिभिरनैकान्तः, अपिच-महा- बतधारिण एव तन्मूलगुणः, तद्विरहितस्य यस्मात् मूलगुणा एव अपरिपूर्णाः स्युरतो मूलगुणग्रहणे तद्ग्रहणमाक्षिप्तं, यथा च सर्ववतोपकारिराज्यभोजनं तथोपवासादि, अतस्तन्मूलगुणो महाबतिनः शेपमुत्तरगुणः, अणुव्रतधारिणस्तूतरगुणो निशाभोजनवि- रतिराहारादित्यागादुपवासवत् तप एव तदिति प्रतीतं,कः पुनर्दोपः रात्रिभोजन इति चेत् ,एवं मन्यते-उद्गमादिदोपरहितस्य वासर- परिगृहीतस्याम्यवहारेणान्धसो नक्तं न किल दोप इति, एतदयुक्तं, कालातिक्रान्तस्य प्रतिपिद्धत्वात् , गृहीतआनीतालोचितक्षण- विश्रान्तिसमनन्तरमेव च भुजेरभ्यनुज्ञानात् , निशाहिण्डने चेर्यापथविशुद्धरसंमवात् , दायकगमनागमनसस्नेहपाणिभाजनाद्यदर्श- नाव, आलोकिनपानभोजनासम्भवात् , ज्योत्स्नामणिप्रदीपप्रकाशसाध्यमालोकनमिति चेत्तदप्यसद्, अग्निशस्त्रारम्भनिषेधात् रत्न- परिग्रहाभावात् ज्योत्स्नायाः कादाचित्कत्वात् आगमे निपिद्धत्वात् हिंसादिवदनासेवनीयमेव विभावरीभक्तमिति ।। उक्तं व्रतं सवि- धानमणु महन्च, तत्र महावतान्यधिकृत्य भावनासूत्रम्- तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्च ॥ ७-३ ॥ सूत्रम् ।। अणुव्रतस्य चोपरि बन्धवधादिकातिचारपरिहाररूपा वक्ष्यमाणाः अपायावद्यदर्शनादिकाश्च सामान्यरूपाः, महावतं चोपभो- गामिलापिमिभृतिसंहननपरिहाण्या प्रमादयहुलैरक्षमतस्तत्प्रतिपातपरिहारार्थ भाव्यन्त इति भावनाः, तदित्यनेन पञ्चविधस्येति मर्यनाम्नानन्तरत्वान् महायनमिति सम्बध्यते,भाप्पकारस्तु यद्यपि सामान्येन व्रतस्येति विवृणोति तथापि तच्छन्दोपादानसामर्थ्या- ·ar-PAINTINE न्महायनामिगम्बन्धः, अन्ये तु च्याचक्षते-द्वयोरपि व्रतयोाग्यः सम्बन्धः, सम्भवति हि श्रावकस्यापि कस्यचिद्यथोक्तं भावना- जातमेवं, एवं तस्य व्याप्तिः स्यात् च्यापिन्यथ वतिनो भावना इप्यन्ते, तस्य पञ्चविधस्येति पश्चप्रकारस प्राणातिपातविरत्यादेः स्पैधि दार्यापादनार्थ स्थिरत्वं प्रयोजनमुद्दिश्य अभ्यस्यन्ते, अनभ्यस्यमानाभिर्भावनाभिर्मलीमसीभवन्ति अनभस्यमानविद्यावत् महामनानीति, गकैकस्पेति व्रता, सामानाधिकरणेन पष्ठी, न समुदितानां पश्चानामपीति, ननु च पञ्च पश्चेति वीप्सा विव- विना अत एककस्येति लप्स्यते एव, अन्यथा वीप्सानर्थक्यं स्यादिति, उच्यते, सामान्यविशेषाभ्यां व्याख्याभिः प्रतिपद्यते- ऽयः, पत्रविधस्य व्रतस्येति सामान्येनोपक्रम्य पुनर्विशेपेणेकैकस्येत्याह, समुदाये मा भूदिति, पश्चेति वीप्सायां द्विर्वचनं, अपरे उ यमधीयते-तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्चपञ्चश इति । ते चैवभिदधति-संख्यावाचिनः प्रातिपदिकाद् वीप्सायां द्योत्यायां 'कारकान् यस्प्रत्ययोऽन्यतरस्या 'मिति द्वौ द्वौ ददाति द्विशो ददातीति वाक्यं वृत्तिश्च, तदेतदनुपपन्न, यतः शस्प्रत्ययान्तेन प्रतानि मारना वा मम्बध्येरन् ।, यदि व्रतानि ततः पठयन्तेन सम्बन्ध्यानि पञ्चानामिति, ततः कारकत्वा(भावा)त् पाठयाः सम्प्रत्ययो न लभ्यते, अथ भावनाभिः सम्बन्धस्ततः पञ्च पञ्च भावना भवन्तीति पञ्चश इति वक्तव्यं, द्वितीयं पंचग्रहणं न कर्तव्यं, ननस्थैर्यार्थ भावनाः पत्रग इति पठितव्यं, एवमुभयथापि न घटते शस्प्रत्ययः, अतस्तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्च पश्चेति न्याय्यं गर्म, 'तपणे त्यनेन प्रस्तुतभावनोपन्यासः, अहिंसायास्तावदिति, अहिंसा-प्राणातिपातविरतिः, तावच्छब्दः क्रमा- पपोतकः, अस प्रथममुच्यते, पद्यात् मृपावादादिविरतेरभिधास्यते, ईरणमीर्या गमनं तत्र समितिः-सङ्गतिः श्रुतरूपेणात्मनः पत्त ·. ** गुप्तिः मनोगुप्तिः-मनसो रक्षणमारौद्रध्यानाग्रचारः धर्मध्याने चोपयोगे मनोगुप्तिः । एपणा गवेषणग्रहणग्रासभेदात्रिधा, तत्रा- : । समितस्य पण्णामपि कायानामुपधातः स्याद् अतस्तत्संरक्षणार्थमेपणासमितिः समस्तेन्द्रियोपयोगलक्षणा ३। आदानं-ग्रहणं निक्षेपणं । -मोक्षणमौधिकौपग्रहिकभेदस्योपधेरादाननिक्षेपणयोः समितिः-आगमानुसारेण प्रत्युपेक्षणप्रमार्जने ४] आलोकितपानभोज- : नमिति प्रतिगेहं पात्रमध्यपतितपिण्डश्चक्षुराद्युपयुक्तेन प्रत्युपेक्षणीयः तत्समुत्थागन्तुकसचसंरक्षणार्थम् आगत्य च प्रतिश्रयं भूयः । प्रकाशयति प्रदेशे स्थित्वा सुप्रत्यवेक्षितं पानभोजनं विधाय प्रकाशप्रदेशापस्थितेन पल्भनीयं ५। इतिकरणः प्राणवधविरते वनेय- : ताव्यवस्थापनार्यः, एउमेताः पञ्च भावना मुहुर्मुहुर्भावयन्-वासयन् बहुलीकुर्वन् सकलामहिंसां पातुं प्रत्यलो भरतीति । सम्प्रति सत्यवचनस्य भावनाः पञ्च प्रतिपादयन्नाह-'सत्यवचनस्य'त्यादि (१५०-१) सत्यम्-अवितथं सद्भूतार्थप्रतिपचिकारि असद्भुतं च-विपरीतार्थप्रतिपादनं प्राण्युपघातच 'अनुवीची ति देशीरचनमालोचनार्थे वर्त्तते, भाषणं-पचनस्य प्रवर्त्तनं, अतोऽयमर्थ:-: समीक्ष्यालोच्य वचनं प्रातयितव्यम् , अनालोचितभापी कदाचिन् मृपाऽप्यभिदधीत, ततश्चात्मनो लापरपीडाः फलमैहिकं । परमचोपघातम नियत इति, तस्मात् समीक्ष्योदाहरणेनात्मानं भावयन् न मृपावचनजनितेनैनसा संपृच्यते ११ कोधः-पायवि- शेपो मोहकर्मोदयनिप्पन्नोऽप्रीतिलक्षणः प्रद्वेषप्रायस्तदुदयाच परवान् वक्ता सपरनिरपेक्षौ यत्किंचनभापी मृपापि भाषेत अतः क्रोधस्य प्रत्याख्यानं-निवृतिरनुत्पादो वा श्रेयानित्यात्मनि भावयेद् , एवं च वासयन् सत्यवादितां न व्यभिचरतीति । लोभ:- तृप्णालक्षणः कूदमाधित्वादिदोषाणामग्रणीः समस्तव्यमनैकराजा जलनिधिरिस दुर्भर, कर्मोदयाविर्भूतो रागपरिणामस्तदुदयादपि विनयभापी भाति, अतः मत्यवतमनुपालयता तदाकारपरिणामः प्रत्यारयेय इति भावनीय ३३ भयशीलो भील, तच्चैहिकादिभेदात् ·SINIONICIPATHA in HIMAAN LI m-r गतथा मोहनीयकम्र्मोदयजनितम् , उदया। तस्यानृतभापणं सुलभं भवतीत्यमीरुत्वं भावयेद् , अमीरश्च न जातुचिद्वितथं भापते, तस्करोऽयं पियाचो वा मया रजन्यां दृष्ट इति, तस्मानिर्भयवासनाध्यानमात्मनि विधेयमिति ४) हास्यं हसनमोहोद्भवः परिहा- मः तत्परिणतो अयमात्मा परिहसन् परेण सार्द्धमलीकमपि चूयात् , तत्परिजिहीर्षया च हास्यप्रत्याख्यानमभ्युपेयं, एताः पश्चापि भावनाः भावयन् सत्यवतरक्षणक्षमो भवतीति ५। तथा अदत्तादानविरतेः पंचैव भावनाः, तद्व्याचिख्यासयाऽऽह-'अस्तेयस्य चे'- K१५०-२)त्याधुपन्यस्पति,आलोच्यावग्रहो याचनीयः,स चा पञ्चप्रकारः पठितो देवेन्द्रराजगृहपतिशय्यातरसाधर्मिकभेदेन,अत्र पूर्वः पर्यो पाध्य उनर उत्तरो वाधक इति संचिंत्य यो यत्र स्वामी स एव याच्यः,अस्वामियाचने तु दोपवाहुल्यमुक्तमार्प एव, अकाण्ड- नाडवाहिकमामुप्मिकमदत्तपरिभोगजनितं, तस्मादालोच्यावग्रहो याच्य इत्येवमात्मानं भावयेत् , इत्थं च मावयन्नादत्तादाने प्रवर्त्तत | इति १॥ मदनेऽपि परगृहे स्वामिनो भूयो भूयोऽभीक्ष्णावग्रहयाचनं कार्य, अभीक्ष्णं नित्यं मुहुर्मुहुः पूर्वलब्धपरिग्रहो ग्लानाद्य- वस्थामु मूत्रपुरीपोत्सर्गपात्रकरचरणप्रक्षालनस्थानानि दातृचित्तपीडापरिहारार्थ याचनीयानि, एवं च याच्यामाचरन्नादत्तादानज- नितेनागमा स्पृश्यते । तथा एतापदित्यवग्रहावधारणं एतत् परिमाणमस्यैतावत् परिमितं सर्वतः क्षेत्रमनग्रहीतव्यं इत्येतदेवा- वधारणं गर्वतय परिणामावधारणं,तदम्यन्तरत्तिनीमूर्ध्वस्थानादिक्रियामासेवमानो न दातुः उपरोधकारी भवति, याच्याकाल एवं नानवधारणे विपरिणतिरपि चेतसि स्याद्वदान्यस्येति, आत्मनोऽपि चादत्तपरिभोगजनितः कर्मवन्ध इति ३। 'समानधार्मिके- भ्य'इत्यादि (१५०-३) धर्म चरन्ति-आसेवन्त इति धार्मिकाः, समानाः-तुल्याः प्रतिपन्नैकशासनाः सम्यक्त्यादिमुक्तिमाधनसम- न्विताः साधरस्तेभ्यः पूर्वपरिगृहीतक्षेत्रेभ्योऽवग्रहो याच्या,तदनुज्ञाताद्धि तत्रासनं,अन्यथा स्तेयं स्यात् , तदनुज्ञायां तु प्रतिश्रयादि| ·m: . समस् गृह्णीयादित्येवात्मानं भारयेत् ४ा तथाऽनुज्ञापितपानभोजनमिति पञ्चमी भावना, अनुज्ञापितं-अनुज्ञां प्रापितं-अनुज्ञया ४ स्वीकृतं पानभोजनं सूत्रोक्तेन विधिनाऽपचमानकं पापण्डमनुप्रविश्य व्यपगताङ्गविकारः पिण्डैपणोपयुक्तः अकृतकारितानुमत- मतिसृष्टं कल्पनीयमानीय गुरवे निवेद्यालोचनापूर्वकमभ्यनुज्ञातो गुरुणा मण्डल्यामेकको वा भुञ्जीन, भुजिञ् पालनेऽभ्यवहारे च व्याख्येयः, ततथ यावकिंचिद्धर्मसाधनमुपकरणमौधिकौपग्रहिकभेदं तत् मर्वमनुज्ञातं गुरुणा वन्दनपुरस्सरं गुरुपचनविधिना परि- मोक्तव्यम् , एवमात्मनि वामनामादधानो नातिक्रमत्यस्तेय पतमिति ५॥ अवमसेवननिवृत्तिः ब्रह्मचर्य तस्यापि पञ्च भावनाः,तद्यथा . -स्त्रियो रूढ्या देवमानुपभेदाद्विविधाः, पशुग्रहणात्तिर्यग्जातिपरिग्रहः, तत्र वडवावालेवीगोमहिप्यजातिकादिषु सम्भपति मैथुनम् , । एताच सचित्ताः, अचित्ताः खियः पुस्तलेपचित्रकर्मादिपु बहुप्रकाराः,पण्डकास्तृतीयवेदोदयवर्त्तिनो महामोहकर्माणः योपास्य- सेवनामिरताः क्लीचा इति प्रसिद्धाः, कृतद्वन्द्वैरेभिः संसक्तम्-आकुलं शग्यते यत्रास्यते च तच्छयनामनं-प्रतिश्रयसंस्तारकासनादि, ० तच बहुपायत्वाद्वर्जनीयमित्येवमात्मानं भावयेत् ११ तथा स्त्रीपशुपण्डकानां अमन्निधानेऽपि रागसंयुक्तः स्त्रीणां कथा स्त्रीकथा राग- • मंयुक्तस्य स्वीकथा अथवा रागसंयुक्ता चासौ स्त्रीकथा रागानुवन्धिनी देशजातिकुलनेपथ्यभापागतिविभ्रमेगितहास्यलीला- : कटाक्षप्रणयकलहशृङ्गाररसानुविद्धा वात्ययेा चित्तोदधिरवश्यतया विक्षोभमानतनोति तस्माद्वर्जनं श्रेय इति भावयेत् । तथा स्त्रीणां मनोहरेन्द्रियालोकनवर्जन मनोहराणि मानोन्मानलक्षणयुक्तानि दर्शनीयानि मृजावंतीन्द्रियाणि योपितामपूर्वविस्मयरसनि- मरतया विस्फारितलोचनः प्रेक्षते विकचकुवलयविपुलदलच्छविनयनयुगलमस्याः कर्णजाहमकटाक्षमप्यालोकितं झगिति मनसिज- . ज्वलनमादीपयति, किमुत विकटकटाक्षकाचितम् १, एवं यथाविभागमन्निविष्टावयानि श्रोरयाणवदनपयोधरभरजपनस्थलादीनि "CHACIRenem.

·पाच्यानि, त्वगिन्द्रियभेदत्वात् स्तनकलशाद्युपन्यास इत्येवं तदालोकनायुपरतिः श्रेयसीति भावयेत् , तथा पूर्वरतानुस्मरणवर्जन प्रवज्यापर्यायात् पूर्वो गृहस्थपर्यायस्तत्र रत-क्रीडितं विलसितं यदङ्गनामिः सह तस्यानुस्मरणात् कामामिः तत्स्मरणेन्धनानुस- न्धानतः संधुक्षते अतस्तद्वर्जनं श्रेय इति भावयेत् ४, तथा प्रणीतरमभोजनवर्जनमिति, प्रणीतो वृष्णः स्निग्धमधुरादिरसः क्षीरदधिनवनीतसपिण्डतैलपिशितमधुमद्यापूपादि तदभ्यवहारो भोजनं ततो मेदोमजाशुक्रायुपचयस्तस्मादपि मोहोद्भवः, अतः प्रणीतरसाम्पवहारो वर्जनीय इत्यात्मानं भावयेत् ब्रह्मचर्यमिच्छनिति ५/ किंचन-पायाभ्यन्तरपरिग्रहः अविद्यमानकिंचनः अकिञ्चनः | तद्भाव आकिञ्चन्यम्-अपरिग्रहिता तद्भावनाः पञ्च, तदभिधित्सयेदमाह-'पञ्चाना'मित्यादि, (१५०-७) पञ्चानामिन्द्रियाणां अर्थाः-विषयाः स्पर्शादयः पश्चैव तेषां मनोज्ञा-रागहेतवः तेषां मनोज्ञानाम्- इप्टानां स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दानां प्राप्तौ-ग्रहणे सति गादर्थ स्नेहस्तेषु रागपरिणामोऽतस्तद्वर्जनं श्रेयः, तथा अमनोज्ञानाम्-अप्रीतिहेतूनां ग्रहणे द्वेपवर्जनं द्वेषः-क्रोधमानपरिणामः तत्त्यागात् पश्चैता भावनाः भाव्यमानाः प्रतिक्षणमाकिंचन्यं परिपूरयन्ति, ममत्वलक्षणो भावतः परिग्रहस्तव्यवच्छेदादपरिग्रह इति ॥ किंचान्यदिति सम्वभाति, भावनाप्रस्तावेऽन्यदपि मोक्षानुगुणं भावयेदिति वर्तते, इतिशब्दोऽप्यर्थे, प्रतिव्रतं पश्च पञ्च भावनाः प्रतिपादिताः, सम्प्रति तु सर्वव्रतसामान्यभावनाः कथ्यन्त इति । हिंसादिष्विहामुत्र चापायावद्यदर्शन मिति ।।७-४॥ सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-'हिंसादिष्विति, हिंसादिप्वाथवेषु कियत्सु?,पंचस्वित्याह-हिंसानृतस्तेयब्रह्मपरिग्रहेषु आश्रवा उक्तलक्षणा- स्तेप्पपायदर्शनमवद्यदर्शनं च भावयेत् , इहैवामी प्रत्यवाया हिंसादिषु प्रवृत्तस्य दृश्यन्ते,पापविपाकय दारुणोऽमुत्रामुष्मिन् परलोके ·- 22 नरकादिजन्मनि अपायानर्थपरम्परा मुहुर्मुहुर्भापयेत् , तद्यथेति हिंसायास्तापदपायान् व्याचष्टे-'हिंस्र' इति हिंसनशीलो हिस्रः पाणव्यपरोपणजातसक्तिः हिशन्दो यस्मादर्थे नित्यं सततं उद्वेजनीयः संनासकारी, यतो भीपणवेपो ललाटतटारोपि- तभ्रूभङ्गः,अतः सचानामुद्वेगकारीति,नित्यानुवद्धवैरश्चेति अनुवर्द्ध-प्रसक्तं वैरमस्येति नित्यानुबद्धवैः सर्वदाप्रवृत्तपैरसन्तानथ, तस्मान्नित्योद्वेजनीयो नित्यानुवद्ववैरश्च स्यात् , इव लोके वधस्ताडनं कसादिभिर्यन्ध पश्चात् पिण्डनं-निगडादिकः परिक्लेश.- अगुष्ठग्रहणोष्णस्थापनजलावसेकनादिः,आदिग्रहणादुल्लम्बनशिरश्छेदनादि,मतिलभते प्रतिमानोति,प्रेत्येति मृचा अशुभांगति नारकतिर्यफुमानुपादिका ग्रामोति, गार्हतो निन्द्यः, प्राक्तनजन्मोपात्ताशुभकर्मविपाकोऽयमस्य वराकस्येत्येवं भावयतो विवेकवलात् सर्वसत्वदयापरो भवति, अतो हिंसायास्त्यागो-व्युपरमः श्रेयानिति । यथा प्राणातिपातकारी प्रत्यपायान् ग्रामोति तथेति तथा अन्तवाद्यपि अनृतं वक्ष्यमाणलक्षणं तद्वादी अश्रद्धेयं वचनमस्येति, इहैवेति इहलोके जिह्वाछेदादीन् प्रतिलभते प्रामो- तीति, आदिशब्दात् कर्णनासिकाकरचरणच्छेदपरिग्रहः, तथा मिथ्या-अलीकमभ्याख्यानमनृताननं तेनेति अभ्यारयानेन दुःखितेभ्यः, चशब्दः पूर्वदोपापेक्षः, किंभूतेभ्यः ?-'बद्धवैरेभ्यः' यद्धम्-अविच्छिन्नं वैर येषां तेभ्यः यद्धौरेभ्यः तदधिकानिति जिहाछेदादिभ्योऽप्यतिशयेन यातनाप्रकारान् मिथ्याभ्याख्यानाधिकांस्तान् दुःखहेतून् वधरन्धनादीन् आमोति, तीनाशयो हि तीनस्थित्यनुभावमेन कादत्ते, प्रेत्येत्यादिना आमुष्मिकं फलमादर्शितं, यस्माच्चैवंविधो विपाकोऽनृतपचनस्य तस्माद् व्युपरमः श्रेयानिति । यथाऽलीकानुष्ठानप्रत्ययोऽयमुक्तः तथा स्तेनः परकीयद्रव्याद्यपहारे प्रसक्तचित्तः सर्वस्य इति अपहियमाणद्रव्यादि- स्वामिनः उद्वेगं जनयति, इहैवेत्यादिना, हस्तादीनामवयवाना छेदनं शरीरात् पृथफरणं भेदनं तु सन्निविष्टानामेव वेधनं पाटना- ·दिक वध्यपानमिति वध्यो-व्यापाद्यस्तस्य पानं-मद्यपानं तस्य प्रधानत्वात् , तत्पूर्वकमन्यदपि कणवीरकुसुममालाभरणखरघटि- कावलम्पनादि मारणं व्यपरोपणं आदिग्रहणात् स्वासखादनादि प्रतिलभते, प्रेन्येति गतार्थ,अतथौर्याद व्युपरमः श्रेयानिति । यथा प्राणातिपातालीकस्तेयप्रवृत्ता दुःखं संस्पृशन्ति तथाऽव्रह्मचारीत्यादि, (१५१-३) अब्रह्मचारी मैथुनसेवी विनमो विला- सविशेषः तेनोद्धान्तं चितं चलम्-अनवस्थितं यस्येति, विप्रकीर्णेन्द्रिय इति, तुच्छे विशिष्टे च विपये प्रार्तितेन्द्रियवृत्तिः, मनो- ज्ञेषु शब्दादिषु रागाङ्गेषु रागानुरक्तः अमनोज्ञेषु द्विष्टेषु शब्दादिषु द्वेषाम्युक्तात्मस्वरूपः, मदान्धो गज इवेत्यादिना हस्ति- मूर्खेण सह साधर्म्य दर्शयति, इतरथाऽपि तिर्यग्जातिः हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्चिपर्यालोचने अक्षमा, वल्पज्ञानक्षयोपशमत्वाद , अतिशयेन तु मदकाले गुंजन्मनोहारिध्वनिमधुकरालीढमदवारिनिर्भरस्नपितकपोलमित्तिः अनाधृताधोरणच्यापारितनिशान्ताकु- शतिग्मानवेधजनितव्यथोन्मत्तगज इव शर्म-सुखं नोपलभते नावामोतीतियारत् , विभ्रमोद्धान्तचित्तत्वात् विप्रकीर्णेन्द्रियत्वा-... चेति युक्तिद्वयम् , अवितप्तस्य च कुतः सुखेन सम्बन्ध इति ?, मोहाभिभूतश्चेत्यादिना मोहनीयकर्मोदयं सूचयति, स्त्रीपुंन- पुंसकवेदोदयाभिभूतः स तथा विजृम्भत इति, चशब्दात् पूर्वोक्तविधिसमुच्चयः, इदमकार्य इदं कार्य या नाभिजानाति ग्रहाविष्ट-2 पुरुपवत् परवशत्वात् , ततश्च न किंचिदकुशलं न प्रारमते, निम्वेिकत्वात् सर्वमेव कुशलं मन्यत इत्यभिप्रायः ॥ 'परदारेत्यादिना (१५१-६) ऐहिकामुष्मिकप्रत्यवायोपप्रदर्शन, परेपो दाराः परदाराः-परपरिगृहीतयोपितः, श्रुतज्ञानप्रतिपिद्धश्च सर्वो मैथुन- व्यापारः परदारशब्दवाच्यः, तदभिगमनं-तदासेवनं तजनितानिहेव वैरपरम्परा शिरच्छेदनं ताडनं वन्धनं द्रव्यापहारमादिग्रह- णाद् यातना नानाविधाः प्रतिलभत इत्येत एव प्रत्यपायाः, 'प्रेत्य चे'त्यादिना, पारलौकिक्रप्रत्यफायनदर्शनं, तस्मादब्रह्मणो ॥

·. न्युपरमः श्रेयानिति ।। यथा प्राणातिपातादिप्रवृत्तः प्रत्यपायेन युज्यते तथा परिग्रहवानित्यादि (१५१-९) शास्त्राननुज्ञातो : मूस्पिदं च परिग्रहः तद्वान् परिग्रहवानिति, ऐहिकप्रत्यवायप्रदर्शनार्थ शकुनिरिवेत्यादिदृष्टान्तग्रन्थोपन्यासः परप्रत्यायन- . : प्रयोजनः, मांसपेशीति मासखण्डमेव दीर्घ पेश्युच्यते,आदानमोक्षणव्यापारवत्वात् पादोऽपि हस्त एव शकुनेः,मांसपेशी हस्तेऽस्खेति मासपेशीहस्तः,ब्यधिकरणानामपि गमकत्वादहुनीहिः, कण्ठेकालवत् , अन्येषांक्रव्याच्छकुनानामिति, आममासभक्ष्याःक्रव्या- दोऽभिधीयन्ते, कतविकृतशब्द उपपदे क्विम्प्रत्ययादेः, पृषोदरादित्याच कृतविकृतशब्दस्य क्रव्यादेशः, कृतविकृतमांसभक्षाः स्युः . कव्यादः, कर्मण्यणेवेति, मासपेशीपरिग्रहहेतोःक्रव्यात् पतत्रिणामिहेन गम्योऽभिभवनीयश्चञ्चुचरणनखमुखपक्षतिग्रहतः परिशटत्प- ताजः शरणार्थी वियति नश्यति निरालम्बनः,परिश्रान्तस्तरुशिखरानुपनप्राप्तिसमनन्तरमाक्रम्य बलादाहृतमासपेशीकः किंचिदुच्छ- सन् कण्ठागतप्राणः कृच्छ्राद् विमुच्यते शकुनिमिः,तस्करादीना च गम्यः परिग्रहवान् ,आदिग्रहणाद्राजदायादादिपरिग्रहः,तस्करादयः । : प्रमभं चौर्येण चापहारमाचरन्त्यमिभूयेति, अर्जनम्-उपादानमुपात्तस्य परिपालनं रक्षणं क्षयो-नाश इति, अर्जनादिकृतांश्च परिग्रह- - चाननामोति दोपान् , तत्रार्जन न्याग्यमन्याग्यं च, न्याय वाणिज्यकर्मकरत्वकृष्याधुपायं, तचातिक्लेशयुक्तं, अन्याग्यं तस्कर- त्वाद्युपायसाध्यं, तत्रापि यधपन्धविशसनादिदोपाः, रक्षणमपि सास्तचेतसो रात्रिंदिवं नृपदहनतस्करदायादमूपिकादिभ्यः क्लेश- बहुलं, क्षयोऽप्युपभोगादपुण्योदयाच, तत्रोपाभोगकालमधिकृत्येदमाह-न चास्य तृप्तिर्भवतीन्धनैरिवाग्नेरिति (१५१-११) उपभुधानस्यापि चास्य तृप्तिरसम्भाव्याऽनेरिन्धनैरिस प्रक्षिप्यमाणैः प्रवृद्धज्यालाकलापस्य, प्रत्युत वृद्धिरेव जायते, एवं परिग्रहवतः ८ प्राज्यद्रविणराशेरपि प्रतिक्षणमपूर्वापूर्वद्रव्यावाप्ती सन्ततीवेच्छा विजृम्भते, इच्छायावानिवृत्ती तृप्त्यभावः, न चातृप्तः सुखलेशे- .

·الما शेनापि युज्यत इति, अपुण्योदयादपि क्षयो भवति विभवस्य, दक्षिणोत्तरमथुराधिवासिवणिग्द्वयप्राप्तिप्रणाशाख्यानकाद्भावनीयः, तन्नाशे च हृदयातिसारग्रहणीदोपग्रहावेशाः, दौर्बल्यमरणावसानः शारीरो मानसच परिक्लेशः, लोभाभिभूतत्वाचेत्यादि,लोमक- पायानुरक्तचित्तो लोभाभिभूतः-तृष्णापिशाचिकया वशीकृतस्तद्भावो लोभाभिभूतत्वं तस्माचेति, चशब्दः समुच्चयार्थः, इदं कर्त्त- व्यमिदं न कर्त्तव्यमिति नापेक्षते नालोचयति, तत्र कर्त्तव्यं कार्य,यत्र प्रवर्तते पुरुषस्तदात्वायत्योः सुखार्थी, तब नापेक्षते तृष्णान्धः शुचिकर्मानुष्ठानं, अकर्त्तव्यम्-अकार्य तत्राप्यनालोच्य प्रवर्त्तते, न प्रत्यपायानिमालयति, यतः पितरमपि हिनस्ति मातरम- प्युच्छिनत्ति पुत्रमपि व्यापादयति मातरमपि जिघांसति, प्रियां जायामपि ज्ञपयतीत्येवमकार्यमेतदिति नापेक्षते, 'प्रेत्य चे' त्या- दिना पारलौकिकमत्यपायप्रदर्शनं, प्रकर्षकाष्ठाप्राप्तस्तृष्णाकपायः कृमिरागानुकारी, तत्परिणामश्चायमात्मा नरकादिपूपपद्यत इत्या- गमः, लुब्धोऽयमित्यादिना (१५१-१३) त्वैहिकमेव प्रत्यपायशेषमाचष्टे, लुब्धरतृप्णावान् अदाता संचयैकचिचो न कस्मैचि- दुप्कृतमपि ददातीत्यक्षिलम्भनं निन्द्यते च, जनसमवायेप्वयशोलभत इति प्रतिपादयति, अतः परिग्रहाद् व्युपरमः श्रेयानिति ५। किंचान्यदित्यनेन सम्वन्धमाह-हिंमादयः प्रक्रान्ताः किंचानेनापेक्ष्यन्ते, एतेषु हिंसादिष्विदमन्यद्भावयेत् , तदाह- दुःखमेव वा ॥७-५॥ सूत्रम् ॥ याशब्दो विकल्पार्थः, अपायावद्यदर्शनं भावयेदुःखमेव वा भावयेदिति समुचयार्थो वाशब्दः, दुःखमेव च भावयेत् अपाया- वधदर्शनं चेति,एक्कारोपादानात् सुखलवगन्धोऽपि नास्तीति प्रतिपादयति, दुःखमेव केवलं हिंसादयो, न सुखमपीति।। एनमेवार्थ भाष्येण स्पष्टयति-दुःखमेव चेत्यादिना, (१५१--१६) हिंसादिष्विति हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेषु विषयभूयमापनेपु दुःख- HARE TIME WI-PLANNIE ALL HOTI ·III हेतुपु दुग्यम्यभावेषु च दुःखबहुलनामेव भावयेदिति, केन प्रकारेणेत्याह-यथा मम अप्रियं न प्रीतिकारि दुःग्यम्-अनिष्ट- मंयोगनिमिचं गरीरमनःपीडात्मकं व्यापतिपर्यवमानम् ,एवं सर्वेषां मचानामप्यप्रियं, वधवन्धच्छेदपाटनोल्लम्बनादिहेतुकमात्मा- नुमानादयमेयमित्येवमालोचयतः ऋतिनो मनमि निश्चितपवतिष्ठतेऽतो हिंमाया व्युपरमः श्रेयानिति । अतोऽनृतभाषणमपि दुःख- मेवेत्यभिधिन्मुराह-'यथा ममे'त्यादि (१५१-१७), मिथ्याभ्याख्यानं प्राग्व्याख्यातं तेन मिथ्याऽभ्याख्यानेनालीकाध्या- रोपेणाभ्याख्यातस्याभिमुग्वमाख्यातस्याभियुक्तस्य, प्रकाशितवानिदं कृतमुक्तं चेति ननिमित्तं यथा मम प्रकृष्ट तीवं दुःखं भूत- मुत्पन्नपूर्वमित्यर्थः, मम्प्रति या भवत्यलीकाध्यारोपात् , तथा सर्वमचानां ताहगेव ती दुःखमभ्याख्यानहेतुकमुपजायनेमिन्नेव लोके, अमुस्मिन् पुनलोंके मिथ्याऽभ्याख्यानपरो यत्र यत्र जन्म प्रतिलभते तत्र तत्र तादृशैरेवाभ्याख्यानैरभियुज्यमानः मदा : दुसमनुभवतीत्यन्ता परमः श्रेयानिति ॥ हिमानृतभापणदुःखवत् स्तेयमपि दुःखमेवेत्याह--यथा ममेत्यादि, यथा मम म्बद्रव्यम्येष्टस्य वियोगेऽपहारक्रियया तस्करैः कृते दुःखं मानसं शारीरं वा पूर्वमभूद्भवति चाधुना तथा सर्वसत्त्वानामतः स्तेया- सुपरमः श्रेयानिति ।। यथा च हिमानृतस्तेयानि दुःखस्वभावानि तथा रागद्वेषात्मकत्वान्मैथुनं दुःखमेवेत्यादि (ना) पूर्वदुःखतुल्य- नामतिदिगति, मायालोभौ रागः क्रोधमानौ द्वेषः, माया-छद्मरूपा तदाकारपरिणतश्च हिंमानृतस्तेयेषु प्रवर्तते, लोभोऽपि गार्य- लक्षणः तन्परिणामश्च मामादिगार्थादुक्ताऽवग्रहणेन चौर्येण वा तेषु प्रवर्तते, तथा क्रोधमानाभ्यामपि प्रेरितो हिमादिषु प्रवर्तते इत्यत्यन्त प्रसिद्धं, मथुनस्यापि तावेव रागद्वेपौ निदानं, रागद्वेपकारणत्याच मैथुनमपि दुःखमेवेत्यवधार्यते, रागद्धेपावात्मा- घभावः कारणं यस्य तदुःखमेव रागद्वेपात्मकत्वाद्धियादिवत् , स्यादेतदित्यादिना (१५२-२) ग्रन्थेनाशङ्कत्ते, प्रसिद्धिरियं योपि- ·.. . • तामुपभोगे दशनच्छदपानानिचुम्बनवपुःपरिरभणपीनस्तनतटीनखमुखानदारणगुधसंयोगपीजनिमर्गसमकालभाविस्पर्शनेन्द्रियद्वारकं| सुखमनुभाप्रमाणसिद्ध भूयमा प्राणिनां अपहृवानस्य प्रतीतिप्रत्यक्षविरोधावपश्यं भाविनावित्यारेकिते भाष्यफदाह-'तच ने'- | त्यादि,(१५२-२)तदित्यनेन स्पर्शनमुखमभिमन्यध्यते, न खलु तत् सुखं, दुःखमेवेत्यभिप्रायः, पक्ष्यमाणपामनदृष्टान्तबलात् प्रती- तिप्रत्याविरोधाचनास्पदौ, इतस्तमेव दृष्टान्तममिधापयन्नाह-कुत इति, कस्मादेतत् स्पर्शनमुखं दुःखमेव प्रतिषनव्यं, युक्त्यन्तरात् , माध्यमाधनसंगतेन हि साधर्म्यदृष्टान्तेन प्रतिपत्तिरुपजायते, माध्यमाधनशून्येन ज्यतिरेकदृष्टान्तेन चेति, भाष्यकार आह- 'व्याधिप्रतीकारत्वादि'त्यादि,राजपुनक्षयकुष्ठादयो च्याधिविशेपास्तेपां प्रतीकारः प्रतिक्रिया तन्निदानपरिहारेण भेपजोपयोगः पथ्यासेवनं च, उद्भूतो हि व्याधिः शरीरमनमो घाधामाधत्ते, बाधाप्रतिक्षेपश्च भेषजायुपयोगमाध्य', कर्मणां च क्षयोपशमोदयादयः क्षेत्रकालद्रव्यभागाद्यपेक्षा न खल्यात्यन्किं मुखोपजननमाधातुं समर्थाः, दु खप्रतिबन्धमानकारित्वात् , मूढाश्च तमनस्थाविगेपं मुखमिति | मन्यन्ते,न्याधिश्च मकरघजः प्रथमोद्दिष्टव्याधितुल्यविपाक्वत् , हेतुविवरणायाह-असुखे द्यस्मिन्निति दुःखमेच भ्रान्ताः सुखमि- त्युपचरन्ति मोहादज्ञानाचेत्यतोऽमुखं दुःखं तस्मिन् सुखमुद्विर्य या गण्डादिपु पाकामिगुखेः परिपक्वेषु च तीनदनापरिगतस्य जन्तो- म्तत्पादनपयनिःगरणेन वेदनामाप्रशमः तथा पुरुपवेदायुदयात्तीनार्तिभाजोधारितविवेकनलस्य यत्किंचनकारिणो ग्रहाविष्ट- स्येवार्तध्यानोपगतस्य स्यादिसंयोगे विलयतोऽसभ्यानि प्राप्तमबुंगमस्येन पाढं क्लिनतो नीजलेशानुत्सृजतः पृयलवानिन मुखममि- मन्यमानस्य तस्य तत् परमार्थतः दुःखं,तन मुखाभिमानो मूढस्याज्ञस्य, दृष्टान्तं न्याचष्टे-तद्यथेति कामसुखं दुःखमेवेति ख्याप्यते, तीवयेत्यादि (१५२ ४) तीना इति परां काष्टां गता वा चर्म शोणितम्-असा भीसं-पिगितं गता-प्राप्ता,तयैवंविधया कण्ड्या . - ·परिगतात्मा च्याप्तगरीः काष्ठादिकंड्यनक्रियायाः कारणं नानारूपमुपदिशति, काष्ठशकलं-काष्टखण्डं लोष्ठः-इष्टकादिखण्डं शर्करा -गराटंकः नखशुक्तयो-नखमुसानि, प्रदर्शनमात्रमेतत् , एमिः काष्ठशकलादिभिर्विच्छिन्नगान इति विदारितगात्रः, ततश्च श्रवता रुधिरेणाः कट्टयमानः एवंविधाऽवस्थो दुःखमेव सुखमिति मन्यते मोहात् , तद्वत् मैथुनोपसेवीति, अनेन साम्यतामापादयति दृष्टान्तेन मह, ततश्च दुःखभावनावासितचेतसो मैथुनायुपरमः श्रेयानिति । यथा प्राणातिपातादयो दुःखं तथा परिग्रहोऽपीति, परिग्रहः-सचिनादिभेदो ममत्वसम्बन्धः, अप्राप्त्यादीनि त्रीण्यपि परिग्रहविशेपणतयोपात्तानि, तेपु कांक्षा-अभिलापः, स च दुःखं मैदकारित्वान् , प्राप्तेषु च परिग्रहेषु नप्टेष्विति, नृपदहनतस्करदायादमूपिकादिभ्यो नष्टेषु शोकः, स च दुःखं, तथा 'प्राप्तेपु रक्षण मिनि प्राप्तेपु-स्वीकृतेषु रक्षणं परिपालनं, उपभोग इति आहारादिकः तत्र अवितृप्तिः-अतृप्तिता तत्रापि महत् दुःखं, अतः परिग्रहागुपरमः श्रेयानित्येवं भावयेत् , परिग्रहेप्वप्रात्यादिका वृत्तिर्न तु सूत्राणि । किंचान्यदि(१५२-१०)त्यनेन सम्बन्धमाह, भावनाधिकारे अन्यत्र किं भावयितव्यं, आह- मैत्रीममोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेष्विति ॥ ७-६ ॥ सूत्रम् ।। एतद् व्याचष्टे-कृतद्वन्द्वानां द्वितीयया निर्देशः मैत्र्यादीन् भावयेद्यथासयं, मैत्री सत्वेपु प्रमोदं गुणाधिकेषु एवमन्यत्रापि योज्यं, मंत्री-सर्वमचाविषयस्नेहपरिणामः येऽपि कृतापकाराः प्राणिनस्तेष्वपि मित्रतां चेतसि सन्निवेश्य क्षमेऽहमिति सर्वसत्त्वानां सम्यग्- मनोवाटायर्यपां च मयाऽपकारः कृतस्तानपि सत्वान् क्षमयेऽहं, क्षमां ग्राहयामीत्यर्थः, तत्र परः क्षमते वा न वेति, एतदेव स्पष्टतरं विणोति-'मैत्री मे सर्वभूतेऽपि वैर मे न केनचिद्' वीराणामिदं कर्म वैरं, पुनः पुनः पानककरणमित्यर्थः, प्रमोदो गुणाधिकेषु ·. एतद् व्याचष्टे-'प्रमोदो नामेति सम्यक्त्वादिगुणाधिकेपु प्रमोदो-हर्पस्तं भावयेत् , नामशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः, अलङ्कारः श्रोत्र- मुखत्वं, विनीयतेऽनेन कर्मेति विनयः-ज्ञानदर्शनचरणोपचारमेदक्रियाविशेषः, विनयहेतुर्वन्दनं-प्रह्वता मनोवाकायैः विशेषत उत्तमाङ्गेन, स्तुतिः-सद्भूतगुणोत्कीर्चनरूपा वर्णवादो-यशप्रख्यापनं वैयावृत्य-व्याप्तता वालग्लानगुरूपवासिशैक्षप्राघूर्णिकान उद्दिश्य आगमविहितभक्तपानवस्त्रपात्रप्रतिथयदण्डकाद्युपकरणमार्गणानयनप्रदानलक्षणो व्यापारस्तस्यानुष्ठान करणं, आदिशब्दा- देशकालापेक्षः साधूद्देशेन अनेकप्रकारः पूजाहेतुः संगृहीतः, सम्यक्त्वं-तचार्थश्रद्धानलक्षणं ज्ञान-हिताहितावबोधकारि चारित्रं-- मूलोत्तरगुणरूपं तपो-बाह्याभ्यन्तरविधानं एमिः सम्यक्त्वादिमिरधिकाः साधवो गृहस्थादिभ्यः तेषु परेणात्मना उभाभ्यां वा कता या वंदनादिलक्षणा पूजा तया जनिता-उत्पादितः 'सर्वेन्द्रियाभिव्यक्त' इति सर्वग्रहणं सम्भ्रमापेक्षं साधुगुणोत्कीर्तनसमये चित्त- कर्णदानविकसदुत्फुल्ललोचनाविभूतरोमाञ्चननुत्वं यत् स मनःमहर्पः प्रमोद इत्याख्यायते । कारुण्यमित्यादि (१५३-८) करुणा- अनुकम्पा तद्भावः कारुण्यं, कः पुनरस्य विषयः?, क्लिश्यमानेवित्याह-क्लिश्यमानेपु-उपतापमनुभवत्सु, दीना-दुःखिताः शारी- रमानसदुःखाभिभूताः तेपामनुग्रहः कारुण्यं घृणा दयेति पर्यायाः तदिति तत् कारुण्यं भावयेत् स्वक्षेत्रे, तत्क्षेत्रमाह-महामोहो- मिथ्यादर्शनानन्तानुपन्ध्यादिः तेनाभिभूतेपु-वशीकृतेषु, अत एव च मतिश्रुतविभङ्गाज्ञानपरिगतेष्वित्याह, मतिश्रुतविभंगाज्ञाना- न्युक्तलक्षणानि प्रथमे, तत्परिंगतेपु-तदाकारपरिणतेषु, विपयाः-शब्दादयस्तेषु नर्को विषयतर्पः, पिपासेति, तर्प इवामिः परिता- पकारित्वात् तेन दंदघमानचित्तेपु, न खलु विषयासेविनः कदाचिनृप्यन्ति, स्थविरावस्थायामपि कांक्षामदावाद, एवंविधावस्थेपु हितमित्यादि, हितं-मुक्तिसाधनम् अहितं-संसारसाधनं तयोः प्राप्तिपरिहारौ तत्र विपरीता प्रवृत्तिर्यपां, हितं परिहरंति अहितं आसे- ·Italia पन्ते तेपु विविधम्-अनेकप्रकारमैहिकामुष्मिकभेदं शरीरमनोविपयं दुःखं तेनार्दितेपु-हिंसमानेषु दैन्यसम्बन्धादीनाः-अभिहित- याच्चायुक्ताः कृपणाः-उत्सन्नान्वयाः अनाथा:-अबान्धवाः केनचिदपि अगृहीताः स्वयं चासमर्थाः वाला:-शिशवः मोमुहा:- काहलाः वृद्धाः-सप्ततिसंवत्सरसंख्यामतीत्य वर्तमानाः तेषु कारुण्यमविच्छिन्नं भावयेत् , तथाहीत्यादि (१५३-१२) तथा च भावयन् उक्तेन प्रकारेण हितोपदेशादिभिरिति, हितोपदेशो-मुक्तिसाधनसम्बन्धः, आदिशब्दाद्देशकालापेक्षानपानप्रतिथयक- पैटभैपजैरपि तान् अनुगृह्णातीति,माध्यस्थ्यमविनेयेष्विति व्याचष्टे, रागद्वेषयोरन्तरालं मध्यं तत्र स्थितो मध्यस्थः-रागद्वेपेष्ववृत्ति- रिति, अरक्तद्विष्ट उदासीनस्तद्भाव औदासीन्यं तत् उपेक्षेति, ईक्षणमालोचनं,सामीप्येन अरक्तद्विष्टतया-अरागवृत्तिना अद्वेपवृत्तिना, एकार्थाभिधायिनः शब्दाः, अविनेयानामिति(१५३-१४)विनीयन्ते-शिक्षा ग्राहयितुं शक्यन्त इति विनेयाःन तथा अविनेयाः- अशिक्षार्हाः प्रकृष्टमिथ्यादर्शनावगृहीतचित्ताः पूर्वव्युद्राहिताश्चाविनेया इति, मृत्पिडकाष्ठकुड्यानीव मृपिण्डकाष्ठकुड्यभूताः, यथा मृपिडादयो निश्चेतनाः श्रोत्रादीन्द्रियव्यापारशून्या नोपदिष्टमपि हितं समादत्ते तद्वदेते, तथा चोक्ताः, तदेव स्पष्टयति 'ग्रहण- धारणे'त्यादिना (१५३-१५) उपदेशस्य ग्रहणं-प्रतिपत्तिः गृहीतस्याविस्मरणं धारणं एवमेतदिति निश्चितप्रत्ययो विज्ञानं ईहा तच्चान्वेपिणी जिज्ञासा विचारणोत्तरकालमपोहः, एमिर्ग्रहणादिभिर्वियुक्ता महामोहो-मिथ्यादर्शनं तेनाकान्ताः अभिगृहीतमिथ्या- दृष्टयो दुष्टावग्राहिताश्चेति दुष्टाः-रागादिदोपभाजस्तैश्च स्वपक्षानुरागात् परपक्षद्वेषाचान्यथावस्तु ग्राहिताः इति विप्रलब्धाः, ते चाजीवितावधेस्तमसङ्ग्रहण न मुचन्ति, तेषु पुनर्माध्यस्थ्यं भावयेत् , तेषु तत्वावगतेरभावाद्विफल उपदेशः, कस्मात् कारणान्मा- ध्यस्थ्यं भावनीयं ?, 'नहि तत्रेत्यादि, नैव तत्र मृपिंडादितुल्ये दुष्टावग्राहिते च वक्तुहितोपदेशदानं साफल्यं भवति, निष्फलं ·चोपदेशं तीर्थकृतोऽपि नाद्रियन्ते, यथाह-सर्व च देशविरति'मित्यादि, एवं च भावयतो व्रतानां स्थैर्य भवतीति ॥ किंचा- न्यदित्यनेन सम्बन्धयति, अन्यदपीदं भावनीयमित्याह- जगत्कायस्वभावौ च संवेगवैराग्यार्थमिति ॥७-७ ।। सूत्रम् ॥ एतद् व्याचष्टे-ताँस्तान् देवमानुपतिर्यग्नारकपर्यायान् गच्छतीति जगत् प्राणिजातमुच्यते, धर्मादिद्रव्यसन्निवेशो वा, चीयत इति काय:-शरीरं, जगच कायच जगत्कायौ तयोः स्वभावौ, तौ भावयेत् संवेगवैराग्यार्थ, यथासंख्यकेन सम्बन्धः, जगत्स्वभावं भावयेत् संवेगार्थ,कायस्वभावं वैराग्यार्थ,तत्र संवेगः-संमारभीरुत्वादिलक्षणः, वैराग्यं-शरीरनिष्प्रतिकर्मातादिलक्षणं, तत्र जगत्स्व- भावो 'माता भूत्वा दुहिता भगिनी'(प्रश.)त्यादि, तथा जगत्-जीवाजीवद्रव्याणि तत्स्वभावः परिणामः, तेपामेव जगच्छन्दवाच्यानां द्रव्याणां जीवपुद्गलादीनां अनाद्यादिमत्परिणामयुक्ता इति, कश्चिदनादिपरिणामो जीवस्यासंख्येयप्रदेशवत्वचेतनत्वज्ञानत्वादिः कश्चिदादिमान् देवत्वादिः, पुद्गलद्रव्यस्यापि मूर्तिमचरूपादिमवादिरनादिः, आदिमान् घटपटादिलक्षणः, धर्माधर्मयोः लोकाका- शव्यापित्यादिरनादिः, आदिमान् गतिस्थितिपरिणतद्रव्यजनितः, लोकाकाशस्यामूर्तचासंख्येयप्रदेशत्वादिरनादिः, आदिमानवगा- हकद्रव्यापेक्षः, एभिर्युक्ताः प्रादुर्भावादयो जगत्खभावाः, अनाद्यादिमत्परिणामग्रहणेन प्रादुर्भावादयो विशेष्यन्ते, उत्पादविगम- ध्रौव्याणीत्यर्थः, अनादिना परिणामेन विशिष्टो यः प्रादुर्भावः-आत्मलाभो वस्तुनः, तथा सन्निवेशः-आदिमत्परिणामविशि- एथ प्रादुर्भावः-पर्यायान्तरोत्पादः, तिरोभावस्तु सन्तानरूपेणापस्थितो वैश्रसिको विनाश एव, अनादिलक्षणा स्थिनिधींव्यमनादि- परिणामः,अन्यत्वेति सर्वद्रव्याणां परस्परं भेदपरिणामोऽनादिः,आदिमदनादिरनुग्रहः-परस्परोपकारादिलक्षणो जीवानां,विनाश- Prama rivalua, tink aurt III ·स्तु प्रायोगिकः आदिमान् परिणामः, एवमेव जगत्स्वभावः पुनः पुनरालोच्यमानः संवेगाय सम्पद्यते, कायखभाव' इत्यादि (१५४ -३) कायस्य स्वभावो जन्मप्रभृत्यनित्यतां-विनश्वरत्वं वालकुमारयौवनमध्यमस्थविरावस्थारूपं प्रतिलभते, अतः परिणामानित्यतां शरीरस्य भावयेद् यावदायुपः परिसमाप्तिः,ततः क्रोधेनाग्निना वातातपशोपणेन परमाणुपर्यवसानेन विभक्तोऽनित्य इति व्यपदिश्यते, अपरं कायस्वभावो दुःखहेतुत्वं वाधालक्षणं दुःखं साच बाधा यावच्छरीरं तावदपि दुःखोपभोगः,तया निःसारता कायस्वभावः त्वग्मामादिपटलभेदेनोद्वेष्टयमानेऽपि न किंचित् सारमुपलभ्यते,एवं भावयतःशरीरेऽभिष्वङ्गो न भवति,तथाऽशुचित्वं कायस्वभावः, | यतः मूलकारण अमुक शुक्रंच,उत्तरकारणं आहारः,तस्य च विपाको अशोभनः अशुचिरेच काय इत्येवं भावयेद् ,एवं च भावयतः संवेगो वैराग्यं च भवतीति, 'तत्र संवेगोनामे'त्यादि (१५४-५) तत्रेति चानयोः संवेगवैराग्ययोः संवेगस्तावदित्थंलक्षणः, नामशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः, भीमः-मीनिशीलः समारो-नारकतिर्यङ्मनुष्यामरभवप्रपञ्चः सकलदुःखमूलः संसाराद् भीरुः २ तद्भावः संसा- रभीरुत्वम् , उद्विजते हि प्रेक्षापूर्वकारी दुःखात् , न जातुचित्तत्प्रवणो भवति, आरम्भाः सूनास्थानानि प्राण्युगघातकराणि व्यापाद- नमङ्कल्पपरितापजननप्राणापहारलक्षणाः सर्व एवारम्भाश्वेतनाचेतनवस्तुस्पर्शिनो, मूर्छाविशेषः परिग्रहः तेष्वारम्भपरिग्रहेषु दोप- दर्शनादरतिः एहिकामुष्मिकप्रत्यवाया दोपाः तद्दर्शनात् तदुपलब्धेर्दुःखम् उद्वेगोऽप्रीतिररतिः, तद्वतश्च धर्मे बहुमानो धार्मि- केपु च, धर्म:-क्षमादिदशलक्षणकस्तदासेविनो धार्मिकास्तेपु बहुमानो धर्मे च, चकारः समुच्चयार्थः, बहुमानशब्दार्थनिरूपणायाह- 'धर्मश्रवण'इत्यादि(१५४-६)प्राक्तावद् धर्मजिज्ञासा ततस्तदभिज्ञप्रच्छनं पश्चाच्छ्रवणम्-आदरेणाकर्णनं ततः स्मरणानुष्ठाने,एप खलु धर्मविषये बहुमान आदरः-चित्तप्रमादः धार्मिकदर्शिनेति धार्मिका:-सम्यक्त्वज्ञानक्रिवानुष्ठायिनः साधवोऽगारिणश्च तदर्शने च ·B00....... बहुमानशिनप्रमोदपूर्वकोऽभ्युत्थानान्दनामनदानभक्तपानरखपानोपकरणप्रदानानुनजनलक्षणो भक्तिविशेषश्चित्तनमादः संवेगस्या- नियनमः, उत्तरोत्तरगुणप्रतिपत्तौ च श्रद्धेति संवेगः, मूलगुणास्तावत् सम्यक्त्यादयोऽगारानगारिणोपश्यतया सन्ति तेपु गत्गु मौलेा गुणेनरोत्तरा ये गुणाः प्रकागानया कमेणास्थिताः पिण्डोपधिशग्यादिशुद्धिलक्षणाः समितिभाननातपःप्रतिमा- मिग्रहादगम्नेनरोनरेणु सशक्यपेक्षा प्रतिपतिः-अभ्युपगमोऽनुष्ठानं तद्विषया श्रद्धा-अमिलाप इन्छेत्यनान्तरम् , एवं तापत् | संगः । वैराग्यं नामे 'त्यादि (१५४-८) भानपैराग्य, नामेत्यलंकारार्थ, शरीरस्य भोगोऽभ्यञ्जनोद्वर्त्तनस्नानागरागधूपपुष्प- मालालारपिचिनियमनेष्टाऽऽहारादिलक्षणः संगारचातुर्गतिकस्ताभ्यां शरीरभोगसंमाराभ्यां निदो-निर्विष्णता शरीरभोगसंसा- रविषमुग्यमुद्वेगः, नम्मानिर्वेदान् लन्धोपशमस प्रतनुपायस पहियो वाह्यः वास्तुक्षेत्रादिर्दशविधः पञ्चमहानतर्वक्ष्यमाणैः गगद्वेषादिराम्गन्नरचतुर्दशभेदस्त वक्ष्यते, तेपूपधिपनभिपङ्गो पैराग्यं, अभिपनः मूळ लोभो गार्थ तदाकारः परिणाम भारमना, नाभिषलोनमिपङ्गः निरपेक्षता तेवगार्थमिति, अनाहेत्यादिना(१५४१०) सम्बन्धमाचष्टे, अननधारितहिंसादि- लक्षणस्य नितिनमित्यमिहितं भाताऽध्यायादौ तर नापगच्छामः किंलक्षणा हिसादयो येभ्यो विरतिनतमित्यजानानस्य प्रश्नः, 'तत्र का हिंमा नामे'ति, नहि लक्ष्यमुपरतलक्षणव्यापारमभिधित्सितस्यार्थस्य जातुचिदामोदायेति, तत्र तेषु पंचसु हिसा रिलक्षणेति हिंसर नारन एन्छ पते, तल्लक्षणापरीत्याचहिंसा सुज्ञानेर, न च भिनजातीयानां पदार्थानां युगपल्लक्षणममिधातुं शक्यं, अनः क्रमेण निर्देश सति हिमामेव तापद्वाचस्मुरयः निस्पयितुमाह अनोच्यत इति, अन हिमालक्षणप्रश्ने भण्यते तल्लक्षणं- प्रमत्तयोगात् प्राणन्यपरोपणं हिंसा || ७-८ ॥ सूत्रम् ॥

·प्रमाद्यतीति प्रमत्तः कपायविकशेन्द्रियनिद्रासदैनिमित्तभूतैः, तत्र कपायाः पोडशानन्तानुवन्ध्यादिभेदास्तत्परिणत आत्मा प्रमनः, इन्द्रियाणि-स्पर्शनादीनि तद्वारको रागद्वेपो, समामादिततत्परिणतिथ प्रमत्तः, स्पर्शनादिनिमित्तभेदात् कपाया एवं प्रमाद- हेतुत्वेनोपन्यस्ताः, प्रमादश्च आत्मनः परिणामः कपायादिनिमित्तः, दर्शनावरणकर्मोदयात् स्वापो निद्रापश्चप्रकारा तत्परिणामाच पीतहत्पूरपित्तोदयाफुलिनान्तःकरणपुरुषवद् व्यामूढः करचरणविक्षेपशरीरपर्यवमानक्रियाः कुर्वन् प्रमत्तः, मद्य-मधुवारशीधुमदि- रादि तदभ्यपहारे सत्यागतमूर्छ इव विह्वलतामुपेतः प्रमत्तोऽभिधीयते, विकथाः स्त्रीभक्तजनपदराजवृत्तान्तप्रतिबद्धाः, रागद्वेपावि- एचेताः स्यादिविकथापरिणतः प्रमत्तः, प्रमत्तस्य योगः, कर्तरि पष्ठी, योगपरिणामं विशिनष्टि-योगः व्यापारश्चेष्टा, प्रमत्तस्या- स्मन श्रेष्टेत्यर्थः, प्रमत्तयोगादिति पञ्चमी तृतीयार्थे द्रष्टव्या, प्रमत्तयोगेन-प्रमत्तव्यापारेण यत् प्राणव्यपरोपणं, अथवा पञ्चमी- विधाने ल्यब्लोपे कर्मण्युपसंख्यानं, प्रामादमारुह्य प्रेक्षते प्रासादात् प्रेक्षत इति, एवं प्रमत्तयोग प्राप्य प्राणव्यपरोपणं कुर्वन्नामा हिंमां निवर्तयति, प्रमत्तयोगात प्राणव्यपरोपणमात्मैव हिंसां निर्वर्त्तत इत्यर्थः, अथवाऽधिकरणे चोपसंख्यानं आसने उपविश्य प्रेक्षते आमनात् प्रेक्षते, एवं प्रमत्तं प्रमादस्तत्र प्रमादे स्थित्वा प्राणव्यपरोपणमाचरनात्मा हिंसां निवर्तयतीति पञ्चमी प्रयुज्यते, 'गत्यर्थाक- र्मक' इत्यत्र भावकर्मणोरित्यनुवर्तते, तत्र वा क्तप्रत्ययः, प्रमत्तं प्रमादस्तेन च प्रमादेन योगः-सम्बन्धस्तदा वा परिणतिरात्मनः नतम गुणहेतावत्रीलिङ्गे विभाषया पञ्चमी विभक्तिर्भवति, जाडयावद्ध इति यथा, एवं प्रमत्तयोगात्-प्रमादसम्बन्धात् प्राणव्यप- रोपणमिति, प्राणाः पश्चेन्द्रियाण्यायुष्ककर्म कायो चाङ् मनः प्राणापानौ चेति दशधा द्रव्यपरिणामलक्षणाः पृथिव्यादिकायेषु यथासम्भवमवसिताः तेषां व्यपरोपणम्-अपनयनमात्मनः पृथकरणं, यया चात्मपरिणतिक्रियया तद् व्यपरोपणं निप्पद्यते सा

·क्रिया कर्तृगमवायिनी हिंसेत्युच्यते, एनमेव च सूत्रार्थ भाष्येण स्पष्टयन्नाह-प्रमत्तो य'इत्यादिना (१५८-१३) प्रमत्त इति
प्रमत्त एव हिंसको, नाप्रमत्त इति प्रतिपादयति, प्रमत्तो हि आप्तग्रणीतागमनिरपेक्षो दूरोत्सारितपारमर्पसूत्रोपदेशः, स्वच्छन्द-
प्रभावितकायादिवृत्तिरज्ञानबहुलः प्राणिप्राणापहारमवश्यंतया करोति, द्रव्यभावभेदद्वयानुपातिनी च हिंसा, तत्र कदाचिद्रव्यतः |
प्राणातिपातो न भावतः ४, स्वपरिणामनिमित्ते च हिंसाहिसे, परमार्थतः परिणामो मलीमसोऽवदातच, परस्तु कंचिन्निमित्तमात्र-
माश्रित्य कारणीभवति हिंसायाः, स च द्रव्यतो व्यापन्नो न व्यापन्न इति नातीवोपयोगिनी चिन्ता, तत्र यदा ज्ञानवानभ्युपेत-
जीवस्वतत्त्वः श्राद्धः कर्मक्षपणायैव चरणसम्पदा प्रवृत्तः कांचिद्धम्या क्रियां अधितिष्ठन् प्रवचनमातृभिरनुगृहीतः पादन्याममा-
र्गावलोकितपिपीलिकाधिसत्वः ममुरिक्षप्तं चरणमाक्षेप्तुमसमर्थः पिपीलिकादेरुपरि पादं न्यस्यति व्युत्क्रान्तप्राणश्य प्राणी भवति
तदाऽस द्रव्यप्राणव्यपरोपणमात्रादत्यन्तशुद्धाशयस्य शक्यपरिजिहीपविमलचेतसो नास्ति हिंसकत्वं, कदाचिद्भावतः प्राणातिपातो|
न द्रव्यतः, कपायादिप्रमादवशवर्तिनः खलु मृगयोराकृप्टकठिनकोदण्डस शरगोचरवर्तिनमुद्दिश्यैणकं विसर्जितशिलीमुखस्य शर-|
पातस्थानादपेते सारंगे चेतसोऽशुद्धत्वादकृतेऽपि प्राणापहारे द्रव्यतोऽप्रध्वस्तेष्वपि प्राणेपु भवत्येव हिंसा, हिंसारूपेण परिणतत्वात् ।
काण्डक्षेपिणः, स्वकृतदृढायुष्ककर्मशेपादपसृतो मृगः पुरुषप्रकाराच, चेतस्तु हन्तुरतिक्लिष्टमेवातो व्यापादक, तथा अन्यस्यानवदा-
तभावस्य जिघांसोरुत्क्रान्तजन्तुप्राणकलापस्य भावतो द्रव्यतश्च हिंसेत्येवमूहिते विकल्पत्रये प्रमत्तयोगत्वं द्वितीयतृतीयविकल्प-
योरतस्तयोरेव हिंसकत्वं, न प्रथमस्येति ।
अपरेतु प्रमादमष्टविधं वर्णयन्ति-"अज्ञानं संशयथैव, मिथ्याज्ञानं तथैव च। रागो द्वेषोऽनवरथानं, स्मृतेधर्मेष्यनादरः॥१॥

·योगदुप्पणिधानं च, प्रमादोऽष्टविधः स्मृतः । तेन योगात् प्रमत्तः स्यादप्रमत्तस्ततोऽन्यथा ॥२॥" अपरे तु बुनते-अप्रयत्नाममितः । प्रमत्तः, प्रयत्नो द्विविध-जीनाजीनपदार्थपरिज्ञानमीर्यादिसमितिपंचकं चेति, एतद्विरहितः प्रमत्त उच्यते, सूत्रकारेण तु प्रमत्तयो- गादित्येयमभिदधता गर्वमेतत् प्रमत्तलक्षणं समग्राहीति,स्यादेतद्-अस्तु तृतीयविकल्पे प्राणातिपातः सम्पूर्णलक्षणत्वात् ,मार्यमाणः प्राणी यदि भपति, हन्तुश्च प्राणीति यदि विज्ञानमुपजातं, हन्मीति च यदि धचित्तोत्पादो, यदि च व्यापादितः स्यात् , सर्व चेदमुपपन्नं तृतीये, प्रथमद्वितीयविकल्पे तु नास्ति एतत् समस्तमतः कथं तत्र हिंसकत्वम् ?, एतदेव च प्राणातिपातलक्षणमपरेण - स्पष्टनर अपश्चितं-'प्राणातिपातः संचिन्त्य,परस्याभ्रान्तमारण मिति, द्विविध मारणं-संचिंत्य असंचिंत्य च, संचिन्त्यापि द्विविधं- धान्तस्याभ्रान्तस्य च, अभ्रान्तस्यापि द्विविध-आत्मनः परस्य चेत्यतो विशेषणयमुपादीयते, एतदुक्तं भाति-यदि मारयिष्या- म्येनमिति संजाय पर मारयति, तमेन मारयति,नान्यं, अमिचा, इयता प्राणातिपातो भाति, यस्तर्हि संशयितो मारयति प्राणी न पाणी? स वाऽन्यो वेति, मोऽप्यवश्यमेन निश्चयं लब्ध्या तत्र प्रहरति, योऽस्तु सोऽस्त्विति कृतमेगानेन त्यागचित्तं न भवतीति, - ततश्रागंचिन्त्य योन घातः क्रियते भ्रान्तेन वा आत्मनो वा मन प्राणातिपातः, प्राणश्च वायुः कायचित्तसंमिश्रश्च प्रवर्तते, चित्तन- तिनवृनित्वात् , तमतिपातयति-पिनाशयति, जातस्य सरस्य सनिरोधादनागतस्योत्पत्ति प्रतिवन्नातीति, जीवितेन्द्रियं वा प्राणः, कायस्थप च सेन्द्रियस्य तजीरितेन्द्रियं व्यपदिश्यते,नत्वन्यस्य, आत्मनोऽभावात् , न ह्यात्मनः किंचित् प्रतिपादकं प्रमाणमस्तीति ॥ अन्यस्त्याह-आयुरुप्माऽथ विज्ञानं, यदा कायं जहत्यमी। अपविद्वस्तदा शेते, यथा काष्ठमचेतन ॥१॥मिति, आर्हताः पुनरयु- - द्विपूर्पकमसंचिन्त्यापि कृतं प्राणातिपातं प्रतिजानते, अशुद्धिपूर्वादपि प्राणपधात् कर्तुरधर्मो, यथाऽग्निस्पर्शादाह इति, तेषां चरमभ्यु- ·पेयता परदारदर्शनस्पर्शने च कामिन इस साधोखद्यप्रसङ्गः, साधुशिरोलुंचने कष्टतपोदेशने च शास्तुः क्रुद्धस्येवाधर्मप्रसङ्गः, विशू- चिकामरणे चान्नदायिनः प्राणवधः, मातृगर्भस्थयोश्चान्योऽन्यदुःखनिमित्तत्वात् पापयोगः, वध्यस्यापि च वधक्रियासम्बन्धादग्नि- खाश्रयदाहवदधर्मप्रसङ्गः, परेण च कारयतो नाधर्मप्रसंगः, न गमिमन्येन स्पर्शयन् प्रयोजयिता दह्यते, अचेतनानां च काठादीनां गृहपाते प्राणवधात् पापप्रसङ्गः, न च दृष्टान्तमात्रात् स्वपक्षसिद्धिरित्येवमनेकदोपसम्भवान्नावुद्धिपूर्वकं प्राणातिपातावद्यमस्तीति, अत्रोच्यते जनैः-प्राणातिपाताचवद्येन प्रमत्त एव युज्यते, प्रमत्तश्च नियमेन रागद्वेपमोवृत्तिः, प्रमादपंचके च कपायप्रमादस्य प्राधान्यं, कपायग्रहणेन च मोहनीयकम्ांशो, मिथ्यात्वदर्शनमपि संशयिताभिगृहीतानभिगृहीतपिशुनितं, रागद्वेषौ च विकथेन्द्रि- पाथवरमादेष्वप्यन्वयिनी, निद्रा प्रमादः पञ्चविधोऽपि दर्शनावरणकम्र्मोदयादवानखभावस्तदाकुलितचित्तो मूढ इत्युच्यते, राग- द्वेपमोहाश्चात्मनः परिणामविशेषाः प्राणातिपातायवद्यहेतवः सर्वैमोक्षवादिभिरविज्ञानेनाम्युपेयंते, सिद्धान्तविधिना च परित्यागा- करणं शरीरादेर्ममत्त्वीकृतस्याविरतिः-अनिवृत्तिरात्मनः परिणतिविशेषः, साऽपि प्राणातिपाताधवद्यहेतुतया निर्दिष्टा भगवता भग- वत्यादिपु, अतीतकालपरिमुक्तानि हि शरीरादीनि पुद्गलरूपत्वात् समासादितपरिणामान्तराणि तदवस्थानि वा यावदपि योगक- रणक्रमेणन त्यज्पन्ते भावतस्ताचदपि भल्लितोमरकर्णिकाधनुर्जीवास्नायुशरदाजकीचकशलाकाद्याकारेण परिणतानि प्राणिनां परिता- पमवद्रावणं वा विदधति सन्ति पूर्वकस कर्तुरवयेन योगमापादयन्ति, प्रतीतं चैतल्लोके, यो यस परिग्रहे वर्चमानः परमाक्रोशति हन्ति व्यापादयति वा तत्र परिग्रहीतुदोषस्तमपरित्यजतः, नन्वनयैव युक्त्या अवद्यक्षयहेतवः शरीरादिपुद्गलाः निर्जराहेतवः पुण्यहेतवो या पूर्वकस्य कर्तुः पात्रचीवरदण्डकप्रतिश्रयाहारपरिणत्या तपस्विनामुपकारकत्वात् प्रसज्यन्ते, नैतदेवं, अवद्यमविरतिहेतुकं, निर्जरा ·व पिरतिहेतुक, पुण्यं च विरतिहेतुकमेर भूयसा, न हि पापाश्रयादनिवृत्तः पुण्येन कर्मनिर्जरणेन वा युज्यत इति, एपाप्यविरति- मोहमनेफमेदमजहती प्रमादमेसन्दति ॥ प्रमत्तयोगान प्राणातिपातायपद्यमिति व्यवस्थिते यदुच्यते परेण 'असंचिन्त्य भ्रान्त्या वा मारणं नावद्यहेतुक'मित्यत्र प्रतिवि- धीयते-असंचिन्त्य पुर्वतो यद्यपद्यासम्भवस्ततो मिथ्यादृष्टेरभारः सुगतशिष्याणां, यस्मान्न कश्चिन्मिथ्या प्रतिपद्यते प्रेक्षापूर्वकारी मिभ्येति संचिन्त्य, अधैवं मन्येयाः-तेपामयेन योगो मिथ्याभिनिवेशात् समस्ति,एवं तहिं रज्जुबुद्धथा दन्दशूकं कल्पयतः कथं न - हिंमा ?, जयोनरसलभाविनी प्राप्ततचज्ञानस्य संचेतना स्यान्मिथ्यादर्शनमेतदिति, तुल्यमेव तत्सर्पच्छेदेऽपीति, अथ संशयहेतु-- सन्मिथ्यादर्शनमपद्यकारणम् , एवं तर्हि निश्चितधियः सारयादेरिदमे तचमिति नापा स्यात् , संसारमोचकगलकर्त्तकयाज्ञिकप्र- भृतीना च प्राणधिकारिणां धर्म इत्येवं संचेतयतामधर्मोऽयमित्येवं चासंचेतयतां नाना स्यादन्याभिसन्धित्वात् ,अथैनं मन्बीथाः -सचेनयन्त्येय ते प्राणिनो वयं हनामेति, सत्यमेतत् , किन्तु नैवं चित्तोत्पादो हन्यमानेष्वेतेप्पधर्मो भवतीति, संविद्रते च स्फुटमेव मौगताः प्रमादारम्भयोवश्यंभावी प्राणमध इति, तथा उद्धस्य ये शोणितमाकर्पयन्ति वपुपः सुगतोऽयमित्येवमविधाय तेपामवी- निनरगमनकारणमनन्तरमबुद्धित्वादेव न स्यात् , इप्यते चानन्तकम् , अथ युद्धोऽयमित्येवंविधवुद्धेरपि संशयितस्याश्रद्दधतश्च सरेनयतो भवेदानन्तर्यकम् , एवं मति मायासूनवीयानामप्यवद्येन योगः स्यात् । यतस्ते विदन्त्याहतानामानिदहनपरनजलव- नम्पतयः प्राणिनः, अथैरमारेकसे युद्धोऽयमिति संज्ञानमात्रेण सारयादिरपि चेतवत्येव, ए तर्हि संज्ञामात्रेण संचेतयतः कल्पा- - गरमपि शुद्नामानं मत आनन्तर्यकं खात् , तथा मातापित्र द्वधस्तूपभेदानन्तर्येपपि योज्य, वालस्य किल यॉस्तानपचेतयतो बुद्धाय - = ·मिक्षादानोद्यतस्य पांसुमुष्टी राज्यं फलत इति सुगतशासनविदां प्रतीतमेव, तदेवमसंचेतितवधो भ्रान्तिवधश्च प्राणातिपातावद्यहे- तुतया ग्रायो, अन्यथा बहु त्रुव्यति बुद्धभापितमिति, तथाऽऽत्मवधोऽपि जैनानामवद्यहेतुरेव, विहितमरणोपायाहते शस्त्रोल्लम्बनाग्नि- प्रवेशादिभिः, तस्मादात्मनोऽप्यविधिवघोऽवद्यहेतुरिति यत्किंचित् परग्रहणमपीति । एवं सति क्वचिद्भावत एव प्राणानिपातावद्यम- प्रतिष्ठाननरकगामितन्दुलमत्स्यस्येव, क्वचिद् द्रव्यभावाभ्यां प्राणातिपातावद्यं सिंहमारकस्येवेति, प्रमादश्च द्वयोरपि विकल्पयोरस्त्ये- वाज्ञानादिलक्षणः, ततश्च प्रमत्तव्यापारेण परदारदर्शने स्पर्शने या भवत्येवावद्यम् , अप्रमत्तस्य त्वागमानुसारिणो न भवति, यत आगमः-"हत्थपायपलिच्छिन्नं, कन्ननासविकप्पितं । अवि वाससति णारिं, दूरतो परिवजए ॥१॥ चित्तमिनिण णिज्झाए, णारि वा सुअलंकियं । मक्रयरंपिव दट्टणं, दिढि पडिसमाहरे॥२॥ तस्मादेन पदमेतत् वसुबन्धोरामिपगृद्धस्य गृद्धस्येवाप्रेक्ष्यकारिणः, अयं पुनरप्रसङ्ग एव मूढेनोपन्यस्तः-शिरोलुंचनाद्युपदेशे शास्तुः कुद्धस्येवाधर्मप्रसङ्ग इति, यतस्तत्राज्ञानादिप्रमादासम्भवोऽत्यन्त- मेव शासितरि, ध्वस्तरागद्वेपमोहेनापि भगवता मुमुक्षूणां कर्मनिर्जरणोपायत्वेन तपो देशितं कुतोऽयद्यप्राप्तिरप्रमत्तस्येति, अन्नदा- ग्यपि श्रद्धाशक्त्यादिगुणसमन्वितोऽप्रमत्तो गुणवते पात्राय ददाति न्याय्यं, साधूद्देशेनाकृताकारिताननुनमतं, ग्रहीताऽप्यनुवृत्त्या गृनाति, कुतस्तत्रापद्येन योगोऽन्नदायिनो ?, दानकाल एव च कर्मनिर्जरणादिफलाभिनिवृत्तेः, विसूचिका तु भोक्तुराप्तविहि- ताचारपरितमितादिभोजिनो जन्मान्तरोपात्ताशुभकर्मापेक्षा न दातुर्दोषमावहति, विहिनाऽऽचारोलचनभोजिनोऽपि स्वकृतकर्म- विपाक एवासाविति नास्त्यणीयानपि दातुरप्रमत्तत्वाद्दोपः, अज्ञानं विसूचिकायाः प्रमाद इति चेदात्रा खानस्स दानकाल एव त्यक्तत्वात् , परिगृहीतेन हि परव्यापत्तिः प्रमत्तस्य दोपवतीति,यचावाचि-मातुर्गर्भो दुःखहेतुर्मातापि गर्भस्य दुःखनिमित्तमित्यु- ·। भयोर्दुःखहेतुत्वादवयेन योग इति तदभिमतमेव जैनानां, तयोः प्रमत्तत्वात् , न चायमेकान्तः परदुःखोत्पादादाववश्यंतयाऽवद्येन भवितव्यम् , अकपायस्य हि मुनेरपास्तसकलप्रमादस्य दर्शने सति प्रत्यनीकस्याशर्मोत्पद्यते तयुत्सृष्टशरीरस्य वा व्यपगतासुनो दर्शने,न च तदुःखनिमित्तमस्यापुण्यमापतति साधोः, द्रव्यमानवधे चागमानुसारिणो भिषग्वरस्येव परदुःखोत्पादे सत्यपि नास्ति पापागमः, एवं परसुखोत्पादेऽप्यनेकान्त इत्यन्याय्यं स्वीमयोः संगमापादयतः सुखोत्पादेऽप्यवयेन योगः, क्वचित् परसुखोत्प- यादेः पुण्यलेशयोगो निर्जरा वा, विहितानुष्ठायिनः, साधोः क्षुत्पिपासाञ्जस्याधायकर्मनिदानेन एपणाविशुद्धेन प्रासुकानपान- दानेन चेति, पचोक्तमग्निदृष्टान्तमामाद्वध्योऽप्यवद्येन युज्येत वधक्रियासम्बन्धाद् हन्तवत् , यथा ह्मग्निः पूर्व खाश्रयं दहतीन्ध- नादिकमेवं वधक्रिया वध्यसम्पन्धिनी प्राक्तावद् वधक(ध्य)मेवापद्येन योजयति, कर्मस्था च मिदिः क्रियेति वचनाद् यथा भिनत्ति कुशूलं देवदन इत्येवं हन्ति प्राणिनमिति, तदेतदसद्, यया. क्रियया कममवायिन्या कुशूलविदारणमुत्पाद्यते सा तु भिदिक्रिया । विवक्षिता, तथा च यया कर्तृगतया हननक्रियया प्राणवियोजनं कर्मस्थं क्रियते सा विवक्षिता, ज्वलनोऽप्येतायता दृष्टान्तीक- तो प्रतिबद्वदहनम्यभावः स्पृश्यमानो बुद्धिपूर्वकमन्यथा या वहत्येव, प्राणातिपातोऽपि हि प्रमत्तेन प्रतियतरहितेन क्रियमाणः करिमवश्यंतयाऽवद्येन योजयत्येवेति दृष्टान्तार्थः, अबुद्धिपूर्वकता च प्रमत्तता, नत्र का प्रसंगो वध्यस्याधर्मेण?, वधकसमवायिनी च हननक्रिया. कर्तृफलदायिन्येव, प्रमत्तस्याध्यवसायो बन्धहेतुः, न च वंध्यस्थात्महनने प्रमत्तताध्यवसायः, दृष्टान्तधर्मी चाने- कधर्मा, तत्र कंचिदेव धर्ममाश्रित्य दृष्टान्त उपन्यस्यते, अथ समस्तधर्मविवक्षया दृष्टान्तोपादानं ततो न कश्चिदिष्टार्थसाधनं स्याद् दृष्टान्तः, विकल्पसमाना चेयं जातिरुपन्यस्ता वसुबंधुवैधेयेन; खाश्रयदाहित्वमग्नेः विशेषधर्मोऽस्ति,नतु वधक्रियायाः खाश्रयेव- ·घयोग इष्टः, तसानानिदृष्टान्तात् साध्यसिद्धिरिति । एतेनैतदपि प्रत्युक्तं-परेण च कारयतो नाधर्मप्रसंगा; न घनिमन्येन स्पर्श: यन् प्रयोजयिता दात इति, यदप्यभिहितमचेतनानां च. काष्ठादीनां गृहपाते प्राणवधात् पापप्रसङ्गः इति, इष्टमेवैतत् , यतो येषां जीवानां काष्ठादि शरीरं तदा चाव्युत्सृष्टं मावतस्तेपामविरतिप्रत्ययमवद्यमिष्यत एवेति न काचिद् वाधा, यथोक्तं 'न च दृष्टान्त- मावात् खपक्षसिद्धि रिति, एतदप्ययुक्तम् , अजानानस्सापि प्रमत्तस प्राणातिपावादवद्यमिति प्रस्तुत्याग्निरुदाहृतः, प्रयोगस्तु-अजा- नानस प्राणवधक्रियाऽवद्यहेतुः, प्रमत्तव्यापरिनिर्वृत्तत्वात् , तृतीयविकल्पप्राणवधक्रियावदिति, यश्चापद्यहेतुर्न भवति स प्रमत्तव्या- पारनिर्वृत्तोऽपि न भवति, यथा प्रथम विकल्प इति ।। पचाशंक्योक्तं 'स्वरसभंगुरेष भावेषु क्षणिकेषु परकीयप्रयत्ननिरपेक्षेषु वायुप्राणस्योत्क्रान्तिः स्वयमेव भवति, न परप्रयत्नेन विनाश्यते वायुः प्राणो, निर्हेतुकत्वान्नाशस्य, किं तर्हिः?, प्रयत्न करोतीति, अनागतस्य क्षणसोत्पत्ति प्रतिबनातीति, एतदप्य- त्यन्तमयुक्तम् , अनागतस्त्वलन्धात्मलामः क्षणो न तावदुत्पद्यते, स चाभावस्तस्य कुतः प्रतिबन्धः १, असत्वरूपत्वात् , खरशृङ्ग- सेवातो नाभावः कर्तुं शक्यः, प्रतिबन्धाप्रतिवन्धौ-च भावविषयौ, स्मर्त्तव्यं च तावत् प्राणातिपातलक्षणं स्वं सौगतेन, प्राणी यदि भवति प्राणिविज्ञानं चोत्पद्यते हन्तुः, न चाभावः प्राणी, न च प्राणिसंकल्पः तत्र हन्तुरिति, वैश्रसिकप्रायोगिकविनाशभेदाच न सर्व एष निष्कारणो नाशः, प्रागभूतात्मलामादंकुरादिवत् ; हेतुमचात् , तर्हि किसलयादिवद् विनाशोऽपि विनाशवानित्यनिष्ट- प्रसङ्गः, यदा विनाशशब्देनावस्थान्तरपरिणतिर्वस्तुनोऽभिधीयते तदा किमनिष्टं १, अथापि पूर्वावस्थोपमर्दमात्रं विनाशशब्दवाच्यं, एवमपि न विनाशस्य विनाशे, किंचित्. कारणमुपलभामहे,. प्रष्टव्यथा पूर्वपक्षवादी-निष्कारणो विनाशः किमसन्नुत नित्य इति, ·:: सचे रिनाशम्य सांभागानां नित्यताप्रमङ्गः, अथ नित्यो विनाशः कार्योत्पादाभावः, सर्वदा विनाशेन प्रतिवद्धत्वात् , यच्चोक्तं । 'सायनर सेन्द्रियस तजीवितेन्द्रियं व्यपदिश्यते, नत्वन्यस्य. आत्मनोऽभावादिति, तदप्यमीचीन, यतः एकस्थितिवस्तुनिबन्धनाः मप्यनुभाम्मरणप्रत्यक्षानुमानार्थाभिधानप्रत्ययव्यवहाराः, स चैकस्थितियात्मा, सति तसिन् पुरुषार्थप्रतिपत्तिरिति, ननु चानु- भामग्णादयः म्फन्धमाने निशानमात्रतायां वा न रुिद्वाः, तन्न, निरन्वयविनश्वरत्वात् स्कन्धानां विज्ञानस्य च, सन्तानाभ्युपगमे नमुपपन्नमिति चेत्, न, परमार्थतस्तस्यासत्यान् , न चामत्यात्मनि तत्प्रणीनप्राणातिपातलक्षणे विपयावधारणं शक्यं कर्तुं संचिन्त्य .. परसाम्रान्तिमाग्णमिति, मिनाः संचेगनादिक्षणा मारणावमानास्तत्र कास प्राणातिपातः ?, कि संचतयितुरथ यस्य परविज्ञानमुभय- म्याघ्रान्तिः, अथ येन मारित इति, मर्वथा गृहीतशरणत्रया अप्यशरणा एव सौगताः, इत्येवं निचार्यमाणं सुगतशामनं निःसारत्वान युक्तिं धमत इाते । प्रकृतमुच्यते- व्यवस्थितमिदं-प्रमत्त एष हिमको नाप्रमत्त इति । यद् सामान्येन कर्तृनिर्देशः यः कश्चित् प्रमत्त इति, कर्तुश्च करणान्य: भिन्नानि भिन्नानि च द्विप्रकाराणि, तत्र योगेंद्रियवीर्यज्ञानकरणान्यभेदेन वर्तन्ते, गमने निर्वथै पावत् , कृपाणढावामिधेनुः मादीनि भेदेन व्यवस्थिनानि, करणकारकाविनाभूता च कर्तृशक्तिरित्यभिन्नाः कायादयः करणत्वेन निर्दश्यन्ते, कृतद्वन्द्वाः काया- दयस्तेषां योगम्त एष वा योगः, यथैव द्यात्मा कायादिभिर्युक्तस्तथा कायादिक्रिययाऽपीति, अतस्तद्व्यापारोऽपि योगः, युज्यते- : मापात्मनेनि योगः, सप्तचतुश्चतुर्भेदः दुर्वल द्धयप्टिकल्पः, कर्तुरात्मनः तदाश्रयश्च वीर्यान्तरायक्षयोपशमजनितो वीर्यपरिणामो योगः कायादिचेष्टा, यथारह-"जोगो विरिशं थानो उच्छाह परकनो तहा चेट्ठा । सत्ती सामत्थं वि अ जोगस हवंति .

·" F पसाया ॥१॥ तथा अगर' आह-मनमा वाचा कायेन चापि युक्तस्य वीर्यपरिणामः । जीपयोगजनितः स योगसंज्ञो जिनदृष्टः ॥ १॥ काय:-शरीरमौदारिकादिभेदपुलजालात्मप्रयोगनिद्देनं, प्रधानातिशयोपकारितया साधकतमत्वात् करणम् , गनदयएम्मान कत्मिा गमनाल्गनलंपनारोहण कूर्दनारफोटनविशमनादिक्रियाः परिनिप्पाढयक्ति, वागपि वापयर्यासिगृहीतभा- पापणायोग्यपुद्गलरसन्धविविधपर्णपदनाक्यलक्षणा कचिद् अनमिलपितवर्णविवेकात्मनोऽमिलपणीयपदार्थप्रभागने माधकतम- त्वात् करणाया च्याप्रियते, मनोऽपि मनोनर्गणायोग्यस्कन्धामिनित्तमगेपात्मप्रदेशनि द्रव्यरूपं मनने साधकतमत्वात् कर- णमात्मनः, एपमेमिः कायपाइमनोयोगः समुदितैाभ्यामेक्न वा प्राणानां सम्भवतामिन्द्रियादीनां व्यपरोपणम्-आत्मनः पृथ- करणमाचरति यो द्रव्यभागाभ्या भावतो पाऽपि प्रमत्तः मा हिंसेति, समुदिताश्च प्रतीता एवं निर्वकाः, प्रत्येकं तु कथं निवर्तकाः प्राणातिपातापद्यसेति, भाव्यते-भूदकतेजोमास्तमनस्पतीनां काययोगः एकः स्पर्शनाख्यं चेन्द्रियमेकमेन, नतु पाइमनोयोगी| तः, तेपा च कायव्यापारजनित एर प्राणातिपातः, द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामसंज्ञिपंचेन्द्रियाणां च कायवाग्योगाविन्द्रियद्वयं च स्प- निरसनारयं वीन्द्रियाणा स्पर्शनरमनघ्राणानि त्रीन्द्रियाणा स्पर्शनरसनप्राणचक्षुपि चतुरिन्द्रियाणा असंजिनां पंचापीति, सपा- मन्त करणं नालि द्रव्यरुपमेकेन्द्रियादीना, नायमनरत विद्यत पात्मस्वधाहनात , तच द्रव्यरूपमन्तःकरणमन्तरेणास्पष्टमपटु पटलाननेनरत् , संक्षिपरेन्द्रियाणामन्तःप्रेरणसहितानि पंचापीद्रियाणि विद्यन्ते, पदी नेपा प्रना, कायराइमनोयोगनयभाजध प्राणातिपाताद्यनुतिष्ठन्ति प्रकर्पतोऽप्रतिष्ठाननररुगमनयोग्ध, असशिपंचेन्द्रियास्तु मनोरहितत्वात् प्रथमपृथिवीनरकगमनयोग्यमेन प्रकर्पतो निर्णयन्ति, एकनिनिचतुरिन्द्रियास्तु नरकगमनयोग्य कर्म नैनोपाददते,.ते हि नरऊगतिनज्य संमारपरिभ्रमणयोग्य- 2 ·im PANAGE मेवावयं निवर्तयन्ति, कायवाड्योगिनः काययोगिनश्च कपायविशेषापेक्षमप्रकृष्टं, फलस्य च प्रकर्षाप्रकोंऽन्तःकरणकपायापेक्षा, संज्ञिपंचेन्द्रियाणामारम्भहननव्यापादितकाल भेदेन प्राक् प्रतिपादितो तीवमन्दज्ञाताज्ञातभाववीर्याधिकरणविशेपेभ्यस्तद्विशेष इत्यत्र सूत्रे, कनित् कायादित्रयसन्निधानेऽप्यन्यतमसैव व्यापारस्तन्दुलमत्स्यस्य मनोव्यापार एक केवलः, क्वचित् वाङ्मनोव्यापारात् प्राणातिपातापर्य, यथा 'वर्ष देव! कुणालायां, दश दिवसानि पंच च। मुशलस्थूलधाराभिर्यथा रात्रौ तथा दिवा ॥१॥' अत्रा: त्यन्तराशयाम्यां श्रवणकाम्यां लोककदर्थनामसहमानाभ्यां कष्टतपस्समावर्जितदेवतया तद्वचनाभिप्रायानुरोधात् तथा पृष्टं यथा तत्र सावरजंगमानां प्राणिनां गन्धोऽपि नासीदिति । स एप प्राणातिपातः प्रमत्तयोगलक्षणो भूयः सरागद्वेपमोहप्रवृत्तिकः संक्षेपा- दवसेयः, रागप्रवृत्तिकस्तावनमरकरिदशनचित्रकचर्ममांसाद्यर्थो मृगयादिक्रीडार्थो वा खजीवितमित्रादिपरिरक्षणाय वा,मायालोभी च रागद्वेषजौ, वैरनिर्यातनादिकः परशुरामसुमोमादेरिव, क्रोधमानौ च द्वेषः, अज्ञानजो. याज्ञिकानां पश्चादिविशसनेन स्वर्गमि- उताम् , अवनिपतीनां च दुष्टपरिरक्षणमात्राभिलापिमन्वादिप्रणीतशास्त्रानुसारिप्रवृत्तीनाम् अप्रेक्षापूर्वकारिमियदरुत्फाल्यमानानां तस्करपारदारिकाद्युल्लंबनशूलिकादिमेदक्रकचपाटनच्छेदनादिकः, तथा संसारमोचकानां धर्मयुद्धया संसारात् प्राणिनो मोचयतां परोपपातिधिकाहिगोनसव्यन्तरादीनां च वधात् किल पुण्यावाप्तिरिति प्रवृत्तानां, हरिणविहगपशुमहिपादयश्च भोगिनामुपभोगार्था इति तद्हनने नास्ति दोप इत्येवंप्रवृत्तानामशेषमेव मोहविजृमितमिति ।। सम्प्रति हिंसायाः पर्यायशब्दानाचष्टे सरिः असंमोहार्थम् , आगने च सर्वव्यवहारदर्शनाद् , आह.च-"क्रियाकारकभेदेन, पर्यायकवनेन च। वाक्यान्तरेण चैवार्थः, श्रोतृवुद्धिहितो मतः॥१॥ हिंसनं हिंसा द्रव्यभावाभ्यां, द्रव्यतः पंजीवनिकायविषर्य प्राणिनां प्राणानां पृथकरणं सकललोकप्रमाणोपाधिविशिष्टं रात्रि- ·in Lunu rare in Inyanese दिवच्पपच्छिन्नं रागद्वेपमोहपरिणतिविशिष्टं च, मारणमपि यथाभिहितप्राणपरित्याजन, अतिपातो विनाशः, प्राणानामतिपातः प्राणातिपातः,अथवा अतिपातः पातनं शाटन, प्राणानामतिपातनं प्राणातिपातः, वध उपमईः, प्राणानां वधः प्राणवधः, देहः-शरीरं देहादन्यो देहो देहान्तरं संक्रामणं नयनं प्रापणं देहान्तरे संझामणं देहान्तरसंक्रामणं, 'साधनं कृते'ति समासः, पूर्व शारीरिक त्याजितः शरीरान्तरं परिप्राप्यते, संसारभावी, न पुनर्यो मुक्तिमवाप्स्यतीति, रोपणं जन्मपरिग्रापणं संवर्द्धनं च, अपरोपणमुत्सा- दनमुत्सननं, विशेपेणापरोपणं प्रमादपरखत्या, मारणादिशब्दार्थप्वप्येतद्विशेषणं द्रष्टव्यं, प्राणानां व्यपरोपणं प्राणव्यपरोपणम् , इतिशन्द एवंशब्दस्याथे, एवमुक्तेन प्रकारेणानान्तरं सूत्रन्यस्तहिंसाशब्दार्थानान्तरं, मारणादिशब्दवाच्यमेकमिदमिति प्रतिपा- दयति, एक एवार्थः शब्दैरेमिः प्रतिपाद्यत इति ।। अत्राहेत्यादिना (१५४-१६) सम्बन्धं व्याचिख्यासते, अथानृतं किमिति अधेति हिंसानन्तरमनृतं निर्दिष्ट-प्रोक्तं तत् किंलक्षणमित्यजानानः प्रश्नयति, आचार्यस्तु तल्लक्षणं वक्तुकाम आह-अत्रोच्यत इति, अब प्रश्ने मिधीयत इति, असदभिधानमनृतम् ॥ ७-८ ॥ सूत्रम् ॥ एतदुक्तं भवति-प्रमत्तयोगादित्यनुवर्त्तचे, अतो.वाक्यार्थः-प्रमत्तयोगादसदमिधानमनृतमिति, प्रमत्तो यः कायवाङ्मनोयोग- रसदमिधानं प्रयुक्ते यत्तदनृत्तं, भावसाधनः करणसाधनो वा अभिधानशब्दः, अव्ययमृतमिति सत्यार्थे, न ऋतमनृतं, मिथ्या- ऽमृतमिति सूत्रविन्यासो युक्तो लघुत्वादिति चेन्न, सत्यभाषकस्य परपीडाकारिणो वचसः पापादानहेतुकस्य प्रतिषेधाय.कौशि- कादिवाक्पस्येवामदभिधानग्रहणं, एवं विधे च सूत्रविन्यासे पर्यायमात्रमित्युक्तं स्यात्, नतु, लक्षणं मृपावादस्येति, असद्ग्रहणे तु ·. सर्वमुपपद्यते, अमिधानं वाग्योगविपयः भावसाधनपक्ष, प्रमत्तस्यामिहितमानं करणसाधनप्रक्षे,प्रमत्तस्याभिनिविष्टचेतसः आत्मनः कविवक्षितार्थप्रतिपादने साधकतममिति, कायेन हस्तलोचनौष्ठपादाद्यवयवक्रियाभिरलीकाभिः परं वंचयति, न चाप्यसद् ब्रवीति, मनमाऽज्यालोचपति एवं परः प्रतारणीय इति । सच्छब्दः प्रशंसार्थो लोकमतीतः, सत्पुरुपः सज्जन इत्यादिपु प्रयोगेषु, न सद् अमन-अग्रशस्तमाप्तप्रणीनागमनिंदितं निषिद्धं या, 'तच त्रिविधमसदित्यादिना (१५५-१) भाष्यकारो दर्शयति, असदिति मदारप्रतिषेधः, अमदित्यस्य शब्दस्यायमर्थः-सतो भावः सद्भावः सच्चोत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं तस्य भावः, तदेव न तथा भवतीत्यनेकेन पर्यायरूपेण तस्य प्रतिषेधो-निराकरणं, यदेतदुत्पद्यतेऽवतिष्ठते व्येति चेति तदेकमेवंविधं नास्तीत्यपहनुवते, तत्र सद्भावप्रतिषेधो नामेति नामशब्दो वाक्यालंकारार्थः, सद्भावप्रतिषेधो द्विविधः-भूतनिहवः अभूतोद्भावनं च, भूतस्य- विद्यमानस्य निहवः-अपलापः, तद्यथा-नास्त्यात्मा नास्ति परलोक इति, विद्यमानस्यात्मनः कर्तुः शुभाशुभानां कर्मणां अनु- मयस्मरणादिफियाधारस्य नास्तित्वं केचित् मोहात् प्रतिजानते, आत्माभावे च परलोकिनोऽभावात् परलोकाभाव इति सुज्ञानम् , आदिग्रहणाद् शुभाशुभकर्मतदुपभोगफलाभावपरिग्रहः, सद्भावप्रतिपेध एवाभूतोद्भावनं, चशब्दः समुच्चयार्थः, यथावस्थिता- रममद्भावमसंग्व्येयप्रदेशपरिमाणमाश्रयवशात् संकोचविकाशधर्म कर्मरूपरसगन्धस्पर्शमनेकप्रकारक्रियमवधूयाज्ञानवलेनात्मानम- भूतमेवारमतच ममुद्भावयंति स्वरुच्या श्यामाकतंदुलमात्रोऽयमित्यादि, श्यामाका-कुधान्यविशेषः तस्य तन्दुलस्तत्प्र- माणः श्यामाकतन्दुलमात्रः, अयमित्यनुभवगम्यः स्वप्रत्यक्ष आत्मा निर्दिश्यते, तथा 'अङ्गुष्टपर्वमात्र'मिति, अंगुष्ठः-पाणेर- यययः तस्य लेखाऽवच्छिन्नः उपरितनो भागः पर्व तत् प्रमाणमस्येत्यङ्गुष्ठपर्वमात्र आत्मा, इत्थं चाभ्युपगमे तस्यात्मनः शरी- ·T - FAMINERARAMARPALE रैकदेशावस्थाने सति शेपदेशानां चेतनाऽभावप्रसङ्गः, ततश्च दंशमशकमक्षिकादितोदने शस्त्रच्छेदने च तेषु देशेषु न दुःखवेदना स्यात्, चन्दनादिविलेपने च न सुखानुभवः, स्वानुभवसिद्धाश्च सुखदुःखवेदना इत्यतः प्रमाणविरुद्ध एव पंथाः महातव्यः, 'आदित्यवर्ण इति भास्कररूपः, तस्य चारूपादित्वादमूर्तत्वाच कुतो भास्वरता, कात्मप्रदेशानामन्योऽन्यानुगतिलक्षणपरिणा- माभ्युपगमे समस्ति रूपादिमत्ता चेत् तदसत् . ज्ञानावरणादिपुद्गलानामभास्वरत्वात् , तस्मादयमपि हेयः पक्षः, 'निष्क्रिय' इति आत्मा सर्वगतस्तस्य च गमनागमनवीक्षणभोजनादिका क्रिया कायवाड्मनःकरणजनिता तदभावादात्मा निष्क्रिय इति व्याचक्षते, तदप्यमदर्शनम् , आत्मनः सर्वगतचे प्रमाणाभावाद् , उपेत्य चाभिधीयते-सर्वगतात्मनः सर्वत्र सर्वोपलब्धिप्रसङ्गः, अथ यत्रैवो- पभोगोपलब्ध्यधिष्ठानं शरीरमस्ति तत्रैवोपलब्धिस्तदभावान्नान्यत्र चेत् तदयुक्तम , अन्यत्रापि शरीरकाणां भावात् , निजधर्माध- म्ोत्पादितं यच्छरीरकं तत्रेति चेत् , तदसत् , निष्क्रियत्वात् आत्मनस्तावेव धर्माधर्मों कथं निजाविति, निष्क्रियस्य संसारमुक्ति- प्रहाणप्राप्युपायानुष्टानाभावादसमीचीन एव निष्क्रियत्वपक्षः, आदिग्रहणात् क्षणविनधरविज्ञानमात्रतोद्भावनं स्कन्धमात्रतोद्भावन- मरक्तव्यतोद्भावनं चा सर्वमनृतमिति । असत एव द्वितीयभेदव्याख्यानायाह--अश्वं च गौरिति, य इति प्रमत्तस्य क निर्देशः, गौशब्दः संकेतवशाद् सानादिमति पिण्डे लोकेन व्यवहारार्थ प्रयुज्यत इति रूढम् , अश्वशब्दोऽप्येकशफाद्यवयवसन्निवेशविशेपे प्रसिद्धः, वक्ता तु वैपरीत्येन मौढ्यात् प्रयोगं करोति अश्वशब्दं गवि प्रयुक्ते, शाठ्याद्वा, गोशब्दं चाश्व इति, एवम् अचौरं चौर इत्यादि । असत एव तृतीयभेदो गर्दा, वद्विवरणायाह-'हिंसे'त्यादि, गर्हणं-गर्हा कुत्सा शाखप्रतिपिद्धवागनुष्ठानं गर्हितं कुत्सि- तमितियावत् , युक्तशब्दः प्रत्येकममिसंबध्यते, हिंसायुक्तं वचः सद्भूतार्थप्रतीतिकार्यपि अलीकमेव, यतो हिंसानिवृत्तेपावादादिनि- HAPANE Angg ril Vily I ·निः परिकरः, हिंसानिवृत्तिपरिरक्षणार्थमेव हि मृपावादादिनिवृत्तय उपदिष्टाः, तत्र हिंसा-अभिहितलक्षणा येन वचसा उच्य- मानेन प्राणिनां परितापावद्रावणे भवतस्तद्धिसायुक्तं वचः सत्यमप्यागमे कुत्सितत्वादनृतमेव भवति,यतःप्राणिपीडापरिरक्षणार्था मृपावादादिनिवृत्तिरिति । तथा पारुष्ययुक्तं, परुपो-निष्ठुरस्तद्भावः पारुष्यं, निष्ठुरवचनाभिव्यंग्यमन्तर्गताशुभभावपिशुनं, तदपि परपीडोत्पादहेतुत्वात् सन्यमपि गर्हितं, तथा पैशुन्ययुक्तं मर्मसु नुदन् परान् पिशुन उच्यते तद्भावः पैशून्यं, येन येन वचसा उचार्यमाणेन परस्य प्रीतिर्विहन्यते तत् सर्व पैशून्ययुक्तमिति,आदिशब्दा वाक्छलशठदम्भकल्कविकारोल्लप्तिककटुकसंदिग्धाहिता- मिनाप्रशस्तपिकथाश्रितप्राचनविरुद्धसावद्यग्रहणमिति ! आगमश्च "जा य सच्चा ण वत्तवा, सच्चामोसा य जा मुमा । जा य बुद्धेहिं णाइण्णा,णतं भासिज पप्णवं ॥१॥" वाचकेनाप्युक्तं "सद्भावदोपवद्वाक्यं, तत्वादन्यत्र वर्त्तते । सावधं चापि यत् सत्यं, तत् सर्वमनृतं विदुः ॥२॥" तथा परेणाप्युक्तं-"अनृतमसद्वचनं स्याचतुर्विधमसच जिनवरैदृष्टम् । सद्भूतप्रतिषेधोऽसद्भूतोद्भावनं च तथा ॥१॥ नास्ति घटः शशक्टंगमस्तीति ॥ गहिंतवचनं चासत् सतोऽपि वा वचनमन्यथा यत् स्यात् । गर्हितमुपघातादीतरच गौरश्व इति वचनम् ॥२॥" तसात् प्रमनयोगादसदभिधानमनृतमिति व्यवस्थितं, तच्च संक्षेपतचतुःस्थानसंगृहीतं, सर्वद्रव्यविषयमनृतं, द्रव्याणि च लोकाकोकावच्छिन्नानि, कालो रात्रिंदिवलक्षणः, भावनो रागद्वेपमोहपरिगत आत्मा, अनेनैतदपि प्रतिक्षिप्तमवसेयं-'न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति, न स्वीपु राजन्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे, पंचामृतान्याहुरपातकानी"||१||ति, अपरे तु मोहादयुक्तं मृपावादलक्षणं यते-"अन्यथासंजिनो वाक्यमर्थाभिने मृपा वचः।" यद्वचनं यमर्थ ब्रवीति तसिन्नन्यथा संज्ञी भवति चौर- मनौरमिति, पं चाऽधिकृत्य प्रवीति म तस्य वाक्यस्पार्थामिनो यदि भवति ततस्तद् वाक्यं मृपावादः, अर्थाभिज्ञश्चाभिज्ञातुं समर्थो, ·यश्च व्युत्पनमावः उत्पन्ने श्रोत्रविज्ञाने, वाक्यार्थच मनोविज्ञानविषयः,ततश्च तदभिज्ञातुं समथ श्रातरात्यतदभ्युपत भवात, पाया- निमिजे तु संभिन्न प्रलापः स्यात् मृपावाद इति, तदेतदयुक्तं, प्रमत्तभापितत्त्वात् अर्थाभिज्ञोऽनभिज्ञो वा भवतु श्रोता, किं तेन चाहयेन वस्तुना निमित्तमात्रतयोपयुज्यमानेन ?, स्वाशयोवापराध्यति, सर्वथापि प्रमचो यः काययाइमनोयोगैरसदभिधते तद्- नृतं, आशयस्याविशुद्धत्वात् , संमिनप्रलापश्च परिभाषान्तरमात्मरुच्या व्यवस्थापितमनृतवचनात् परमार्थतो न भिद्यत एव वाचकमुग्व्यप्रणीतादुक्कलक्षणादिति । 'अत्राहे 'त्यादिना (१५५-८) सम्बन्धं वक्ति, पूर्वसूत्रक्रमोपन्यस्तहिंसाऽनृतलक्षणानन्तरं स्तेयलक्षणं प्रश्नयति, अथ स्तेयं किमिति लक्षणविषयः प्रश्न', स्तेयलक्षणं प्रच्छयते कीगिति, आचार्यस्त्वत्रोच्यत इत्याह, अत्र प्रश्ने स्तेयलक्षणमुच्यते, अदत्तादानं स्तेयम् ॥ ७-१०॥ सूत्रम् ॥ प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते, दने सा दत्तं कर्मणि निष्ठा, कर्म च कर्तुरीप्सिततमं चेतनाचेतनं वस्तु ममेत्येवं परिगृहीतं पंचभि- देवेन्द्रादिभिः परिगृहीतृभिः कसैश्विदीयते यत्तद्दत्तमुच्यते, यत्तु तैः परिगृहीतमेव, न दत्तं, तसादानं-ग्रहणं धारणं च स्वेच्छया हठेन समक्षमेव चौर्यण वा स्तेयमुच्यते, देवेन्द्रादिभिः परिगृहीतं दीयमानमपि किंचिद् भगवता नानुज्ञातमागमे शय्याहारोप- धिपनेपणीयादि तदपि स्तेयमेव, ननु चैवंविधमेव सूत्र कार्य, शास्त्रेणादत्तस्वादानं स्तेयमिति, सत्यम् , एवं संगृह्यते सकलं लक्ष्य, तथापि लापविकाशय आचार्यः सूत्रवन्धमेवं न चकारेति, अनेन च लक्षणेन खरकुटीसम्बन्धे मानुपकेशादेर्भावत उज्झितस्य सति प्रयोजने ग्रहणमवकरादिस्थानोज्झितचीवरादेर्वा न स्तेयमिति, स्तेयबुद्धीत्यादि भाष्यं, स्तेनस्य भावः स्तेयं, हरामीत्यादातुः SHEMANE MARisit: it N-TE IN Hunt3 18 ·32 परिणामः स्तेय बुद्धिः, सा च प्रमत्तस्यैव कायवाड्मनोयोगत्रयानुसारिणी, बुद्विानमिति, तया स्तेयबुद्धथा, कपायादिप्रमादक- लुपितधिया करणभूतया कर्तुः परिणन्तुराददानस्य स्तेयमिति, आदानं च द्रव्यमानाभ्यामात्मनो यथासम्भवमायोज्यं, स्तेय- द्विग्रहणात्तु कर्मादानं न स्तेयमिति, ज्ञानापरणादिकर्मणो हि यद्यप्यदत्तस्य ग्रहणमात्रं तथापि न तस्य स्तेयबुद्धिवद्धर्भ- पति, सत्स्वपि प्रमादादिबंधहेतुपु स्तेयसुद्वथा तादित्तमानस्य स्तेयं, एतदर स्पष्टतरमाचष्टे भाष्यकारः परैरदत्तस्येत्यादिना (१५५-१०) परैः परिगृहीतस्य दानप्रवृत्तिरादानं वा संभाति, नापरिगृहीतस्य, अतस्तैरदत्तस्यादानं स्तेयं, नतु ज्ञानावरणादि- कर्मणः कश्चित् परिग्रहीताऽस्ति यो दास्यति न वेति, यदा च परैः परिग्रहीतमिः परिगृहीतस्यादत्तस्यादानं स्तेयं तदा नाम्ति कर्मणि प्रसंगः, अपिच–प्रायोग्यमनुज्ञातं दक्षिणार्धदेवेन्द्रेण प्रथमतीर्थ एव भगतः सुरासुरशिरोमालाकुसुमरजोरंजितचरणस्य नाभेयस्य, कियतः पुनरन्यदीयस्य स्पीकरणं स्तेयमित्याह-तृणादेव्यजातस्येति, तृणमादिर्यस्य द्रव्यजातस्य तत् तृणादि, तृणग्रहणं निस्सारताप्रतिपादनार्थमल्पताप्रतिपादनाथं च, तृणेन निःमारेणाल्पेनकेनाग्यपहृतेनात्यन्तमैहिको दोपो न संभाव्यते, तादृशस्याप्यदत्तस्यादानं स्तेयं भवति, किमुत मरकतपद्मरागादेरिति, अत्र च परिगृहीतापरिगृहीतस्येति केचिद् भाष्यमभिधीयते, तदयुक्तं, न ह्यपरिगृहीतस्य शास्त्रेणानुज्ञातस्य (खानुनज्ञातस्य वा) ग्रहणं स्तेयमिप्यते, तस्मादपरिगृहीतस्पेति प्रमादपाठ, तथा तस्यैव भाप्यकृतः शौचप्रकरणे ग्रन्थः “अदत्तादानं नाम परैः परिगृहीतस्य तृणादेरप्यनिसृष्टस्य ग्रहणं स्तेयं, परैरनतिसृष्टं यद्, यञ्च शाखे रिगर्हितम् । तत् सर्व न ग्रहीतव्यं, दन्तनिष्फोटनाद्यपि ॥१॥ न प्रकरणकारेणात्रापरिगृहीतस्येत्युक्तं, आदिग्रहणाद- ·भेदेनोपादानमिति, ननु नविध भाप्याथें परैः परिगृहीतस्यादत्तस्य स्तेययुद्धया ग्रहणमदत्तादानमिति अनेपणीयादग्रहणप्रसंगः, सन परिगृहीनमनपणीयादि म ददात्या, ननम्नद्ग्रहपे कथं स्तेयमिति, उच्यते, मत्यं तद् गृहिणा दीयते, शाखेण तु प्रतिपिध्यते, गर्गपांच सायप्रतिषेधो, भातु नाम गायप्रतिषेधस्तच्छावं कथं परशब्दवाच्यं ?, परो ह्यात्मा चेतनालक्षण इति, उच्यते, शास्त्रमपि मानमान्मनः परिणामविगेपः, म परिणामिन्यात्मनि अभेदेन वर्तमानः परशब्दवाच्यो न्यक्षेण क्षीणघातिकर्मणो भगवत उपदे- भादपज्ञानमारथुनपरिणामाः गणधरप्रत्यकयुद्धस्थविराः प्रतिषेधयन्त्यनेषणीयादि, वर्णपदवाक्यराशिव्यश्रुतम् , उपचारात् शास्त्र- मुगने पुम्परादिलिपिनमनः गर्वमद नादानं सत्रेण ममग्राहीति, तचतुर्हाऽधीतमागमे, द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदात् , द्रव्यतो ग्रहण- धाम्पीयेपिन्पुन, क्षेत्रनगलोयव्यवच्छिन्ना(स्थिता)नि तान्येव द्रव्याणि, कालभावौ तु पूर्ववद्भावीयौ ग्रहणधारणीयेप्पिति । प्रादानं गृपमाणधार्यमाणद्रव्य विपयत्याद्रव्यैकदेशत्तिः,न तु समस्तद्रव्यविपयं, ग्रहणधारणे तु साक्षात् पुद्गलद्रव्यस्यैव, शरीरिणां पतीनां पुद्गलद्रव्यद्वारगर ते ग्रहणधारणे, न पुनः माक्षात् , ननु चैवं परकीयभूमिखण्डापहारे धर्माधर्माकाशकालानामपि गदागिनानामपहारम्ननभेतदपि मफलद्रव्यविषयमेव स्यात् न द्रव्यैकदेशवृत्तीति, उच्यते, हस्तादिना करणेन यद्रव्यं पूर्वकाधार- प्रदेशात प्रदेशान्तरं प्रापयितुं शक्यते तद् ग्रहणधारणीपशब्दाम्यामा विवक्षितं, तच्चविधं ग्रहणं धारणं चाकाशादिपु न संभवति, गमाद्रय करेगायेवादानं न्याय्यं । अपरे तु मोहादभिदधन-यद्यपि प्राप्तणो इंटेन परकीयमादत्ते छलेन या तथापि तस्य नादनादानं,यतः सर्वमिदं ब्रामणेभ्यो दर्ग, मामणानां तु दोषल्याद् गृपलाः परिभुंजते, तम्मादपहरन् ब्राह्मणः स्वमादत्ते स्वमेव ब्राह्मणो भुक्ते स्वं वस्ते स्वं ददातीति, ku.......... It is unitel m manarti viabnm nad List , ·द सर्वमिदमसंबद्धत्वात् प्रलापमात्रं, श्रोत्रियप्रायदुर्विदग्धजनप्रहत एप पंथा उपेक्षणीयः,मप्रत्यवायत्वादिति, मर्व चेदं रागद्वेपमोहमूलं, उक्तं मोहर्ज, रागजं तु यस्य येनार्थिनं स तस्यापहारमाचरति, लोभसत्कारयश:समावर्जनार्थ वा, द्वेषजं वैरप्रतियातनार्थमिति ।। अनाहेत्यादिना (१५५-१२) सम्बन्धं प्रतिपादयति, अत्रेति व्याख्याते हिमादित्रयलक्षणे पर आह-अथ अब्रोति, अथेत्य- नान्तर्यसूचकः, ब्रह्मणोऽन्यद् अब्रह्म, तत् किं लक्षणमिति प्रश्ने सत्याह- मैथुनमब्रह्म ॥७-२१ ।। सूत्रम् ॥ मैथुनं द्वयमुच्यते, तत् कदाचिद् द्वयमपि मचेतनं कदाचिदकं सचेतनमेकमचेतनं, तत्राचं पुरुषवेदोदयात् पुमानुपचितवीवेदया दिव्यमानुपतिर्यकत्रिया मह मंयुज्यते, अथवा पुरुषेण नपुंसकेन, फलादिविवरेण स्वहस्तादिना वा, एवं योपिचेतनं कन्दादिमिर- न्यहस्तादिमिरपीति, पश्चिमविकल्पे तूदितवेदः पुमानचेतनाभिर्दिव्यमानुपतिर्यास्त्रीप्रतिमामिलेप्यकाष्ठोपलपुस्तकमरूपाभिः सह संपृच्यतेऽन्यैश्चाचित्तश्रोतोभितशरीरकेण वा, तथा योपिदचेतनपुरुषप्रतिकृतिवत्तिना लिनेन काष्ठशलाकादिना वा सह संयुज्यते, गहुप्रकारेण कृत्रिमोपफरणेन विडम्बयत्यात्मानं, एवं सर्वत्र मिथुनसम्भवः, तयोर्भावो मैथुनं तत्कृतत्वाद् युवादेराकृतिगणवादण, अथवा मिथुनस्येदं कर्म 'तस्येद'मित्यग् , अचेतनमपि हि वस्तु प्रतिमादि विवक्षितकर्मयोग्यतया परिणममानमनुग्राहकं तथा भवतीति समीचीनमिदं तयोर्भायो मैथुनमिति, आगमतस्तु द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदाचतुर्दा मैथुन, द्रव्यतो रूपेषु वा रूपसहगतेषु या द्रव्येपु, रूपमचेतनं पुद्गलद्रव्यमानं प्रतिमादिन तु वर्णमात्रमेव, रूपसहगतेपुवा द्रव्येप्पिति, रूपं तदेव पुद्गलद्रव्यं तादृशा रूपेण मह संभृय गतानि जीवद्रव्याणि, गतानीत्यन्योऽन्यानुवेधिना परिणामेन परिणतानि ननियर्थः, तद्विपयं मैथुनं ·24 - yeare Aura...- द्रव्यनः, क्षेत्रनोज्नन्तरयन् , कालभाचौ च पूर्ववत् , भावो हि रागद्वेपपरिणाम आत्मन इत्यतः प्रमत्तयोगादित्यत्रानुवर्तमानपि नोप- युज्यते, यत्राप्रमनस्य मनस्तयामाचे सति कर्मवन्धाभावः तत्र प्रमत्तयोगग्रहणमर्थवत् भवति, प्रमत्तस्य कर्मवन्धो नाप्रमत्तस्येति, प्राणातिपातयन् , इह पुना रागद्वेषान्वयाविच्छेदात् सर्वास्यवस्थासु मैथुनासेचिनः कर्मबन्ध इति, आह च-"काम सबपएसुवि उम्गग्गामातधम्मना जुना । मोतुं मेथुणभावं ण विणा मोरागदोसेहिं ।। १।।" अतथानर्थकमेव प्रमत्तग्रहणमत्रेति, मण्डूकप्लुत्या याऽधिकारानुवृत्तिः, असंख्येयलोकाकायप्रदेशपरिमाणो बृहवादात्मा ब्रह्मा, स च मैथुनानुस्मृतिसंस्कारस्पृहेन्द्रियालोकवृष्यरम- विस्थामत्कृतिसमक्तसेनाभेदादशविधादब्रह्मणो निवृत्तथरन् ब्रह्म-ब्रह्मध्वनिवाच्यः आत्मैव, चरणं चर्य आत्मनो ब्रह्मणः सेवन- मारमन्यात्मरमणं, न बहिर्मुखचिनता स्यादिविषया, अतो मनोवाकायैः कृतकारितानुमतियुक्तैः परिहारोऽङ्गनाविपयः सर्वथा प्रापर्य, आत्मन्येव पृत्तेः संवृत्तेन्द्रियद्वारत्वात् , तद्विपरीतमब्रह्म, तच तीवरागानुवन्धिना संकल्पेन चोदितः कायव्यापारो दश- नकोटिछतालिगनकरजपट्टनालक्षणः तत्कालरमणीयकलप्रतापश्चानेकविधो वाग्व्यापारो विपरीतदर्शनाहितात्मकतिपयप्रेमलेशात् |मकल्पनासमारोपितमनोजकानुषजातातुलविषयतर्पपरिमुपितशेमुपीकान् पुंसः क्रशयत्यतितरां, तथा चानुकूलत्याहुस्त्यजमपीदम- शुचित्वादिभारनाजालसंस्पर्शनाद्विवेकिनो जहत्यवधारितमकरध्वजप्रसराः, तदेवेदमब्रह्म यथोक्तलक्षणं भाष्येण प्रकाशयबाह- गीएसयोरित्यादि (१५५-१४) वी च पुमांश्च स्त्रीपुंसौ, त्रिचतुरादिसूत्रलक्षितः स्त्रीपुंसशब्दः, तयोः स्त्रीपुंसयोरद्भुततीत्रवेदप- रिणामयोमिथुनता-मिथुनभावधिनपरिणामो मोहकर्मोदयात् क्लिष्टः परस्परमाश्लेपे सति सुखमुपलिप्समानयोः स्त्रीपुंसग्रहणादे- वोदितवेदयोर्मधुनं, कृतद्धितसमामानां चाभिधानलक्षणत्वात् प्रतिविशिष्टमैथुनकर्मसम्प्रत्ययो, न पुनः प्रयोजनवशादासन्नप्रदेश- • ·स्थितस्त्रीपुंसमिथुनमात्रं मिथुनभावो मैथुनकर्म वाऽभिधीयते, ततश्च स्त्रीप्रजितयोथैत्याभिवन्दनादिकर्मण्यप्रसंगो मिथुनभा- वस्य, तदब्रह्मेत्यनेन तच्छन्देन स्त्रीपुंसादिलक्षणो मिथुनभावो मैथुनकर्म वा, सर्वमेतन्मैथुनमब्रह्मेति निगमनद्वारेण परामृश्यते, स्त्रीपुंसग्रहणं प्रधानत्वात् पूर्वोक्तमकलविकल्पप्रतिपादनार्थ, प्रधानं च स्त्रीपुंसयोमिथुनभावः, पृथग्जनाचरितास्तु शेषविकल्पाः, ते च स्त्रीपुंसग्रहणेन सर्वेऽपि सूचिताः, तदेतदब्रह्म संक्षेपतो रागद्वेपमोहमूलमनर्थपरम्पराकारि, रागात् परदाराभिगमलाभसत्कारात्म- मित्रत्राणार्थमासेवते, द्वेषाद् वैरनिर्यातनाथ, मोहात् स्वस्रादिपरिभोगात् , सावद्ययोगाद्यनुष्ठानमविच्छिन्नविषयपिपासाः समाचरंति, साधवस्तु विवेकवलादुपशान्तरागादिरजसस्सर्वात्मना परिवर्जयन्तीति । अत्राहेत्यादिना (१५५-१५) सम्बन्धकथनं, अवधृत- हिंसादिलक्षणचतुष्टयोऽपरलक्षणाभिधानप्रस्तावे प्रश्नयति, अथ परिग्रहः क इति, अथाब्रह्मानन्तरं परिग्रह उपदिष्टः स किं ?, लक्षणविषयः प्रश्नः, आचार्य आह-अत्रोच्यते, अत्र लक्षणप्रश्नेऽभिधीयते, बाह्याध्यात्मिकोपधिविशेषसंरक्षणसमुपार्जनसंयोग- पर्येपणा या सैव हि शब्दान्तरनिर्दिष्टा मूर्छा परिग्रहः ।। ७-१२ ।। सूत्रम् ॥ अत्र प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते, मूडेंति ' मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः' मूळूयतेऽनया आत्मेति मूर्छा-लोभपरिणतिस्तयाऽऽत्मा मोहमुपनीयते-विवेकाद् प्रच्याव्यते, प्रच्युतविवेकश्च प्रतिविशिष्टलोभकपायोपरागादसमंजसप्रवृत्तिप्रवणोऽयमात्मा कार्यमकार्य या न किंचिञ्चेवयते, समुपगूढमूढिस्तृप्यापिशाचिकावशीकृतचेतोवृत्तिश्चेष्टतेऽन्धवधिरवदनालोचितगुणदोषः, समुन्छायो वा मूर्छा, समु- क्लीयते-प्रतिक्षणमुपचीयतेऽयमारमा लोभोपरागवलानुरंजितो हिंसादिदोपैः. अतः सकलदोपाग्रणीर्लोभः, तथा च लुब्धो हिंसादिपु ·निगरेकं प्रवनने, ननयः पितरमपि हिनस्ति भ्रातरं महजः पिताऽऽत्मजमेवं जामिजनीपल्यादयोऽपि चाच्याः, गृहीतोत्कोचश्च ल्टमाक्षित्वदायी पनृतं भापते, बलप्रकर्षात् पथि मुप्णाति पथिकजनं, खनति क्षत्रमपि, चौर्यात् लाभलोभाच राजादियोपित- मप्यमिगति, गधा न कथन भायो बहिरंतर्वा ममासत्रो दूरदेशवर्ती वा मनोहरदर्शनः प्रतिकूलो या यमयं विजयाद्भावेन, प्रतुरनगनिष्टसंपादनलघूनि चोपनीयते दुरितानि लोभभुजंगेन, अनेन पथीकृतः परमगौरवायतनेऽपि विपयपरिगाथैन परिस्ख- लतीनि मूछो लोभ इति निरचायि गर्यः प्रकारः, मा च मूर्छा लोभलक्षणा अभ्यन्तरवहिविपयालम्बना, तत्राभ्यन्तरो विषयः गतुर्दशविधः, तद्यथा--गवेपफ्रोधमानमायालोभमिथ्यादर्शनहास्यरत्यरतिभयशोकजुगुप्सावेदाख्यः, पहिरपि वास्तुक्षेत्रधनधा- न्यायाागनाप्यद्विविचतुप्पाहाण्डाग्य इत्येतापद्विपयो मूर्छायावेतःपरिणामरूपायाः, एते रागादयः परिग्रहहेतुत्वान्मू., नास्त्यादया ममेत्येयमनानाद्विपयीकृताः कालुप्ययताऽऽत्मनाऽनेकविधजन्मग्रन्थिस्थिरीकरणायापर्यालोचितपूर्वापरभावेन परिग्र- होमिधीयने, परिगृत इनि परिग्रहः, लोभानुरक्तचित्तवृच्या स्वीक्रियत इतियावत् , परिणामविशेपो मूर्छा, सेव च परिग्रहस- सापपरिणामादात्मनो हिमादिवत् प्रमचयोगानुवृत्तिमामात् संक्षेपतो रागद्वेपमोहमूला मूळ, तद्विरहितस्याप्रतत्तकायवाङ्म- नोव्यापारस्य तु संयमोपकारिपधिगयाऽऽहारशरीरेप्पागमानुज्ञानेषु न समस्ति मूर्छा, यथोक्तं-"जपि वत्थं व पायं वा, कंवलं| पायपुटणं । पि संजमलसट्ठा, धारंनि परिहरंति य ॥२॥" न च योग्योपकरणकलापाहते साध्यार्थसिद्धिरस्ति, येऽपि मूढाः पात्र- यगापागमोतं मुक्तिमाधनमुपकरणमहिंसाग्रतपरिपालनप्रत्यलं न परिगृहते तैरपि जघन्यतः शरीराहारशिप्यादिपरिग्रहोऽवश्यतया काग पनि न परमनालोच्ययोपलब्धुमहतीति, अल्पपहुत्याद्विशेष इति चेदित्यप्यसत् , दरिद्रस्य द्रविणमल्पं महद्धिकस्य प्रभूत- ·। मिति न दुर्गतोऽपरिग्रह इत्युच्यते, तस्मात् मूर्छालक्षण एवं परिग्रहो, नेतर इत्यवश्यंतया प्रतिपत्तव्यमवशेनापीति, प्रकृतमुच्यते, मूर्छालक्षितपरिग्रहनिर्दिदिक्षया भाप्यकृदाह-चेतनावस्वित्यादि (१५५-१७) चेतना-चैतन्यं ज्ञानदर्शनोपयोगः स येषु विद्यते ते चेतनावन्तस्तेषु चेतनावत्सु-एकद्वित्रिचतुष्पंचेन्द्रियेपु, अचेतनेषु च प्रायो वास्त्वादिषु, वाह्याभ्यन्तरभेदभाक्षु रागादिष्वात्मप- रिणामेषु मूर्छा, द्रव्येष्विति विपयनिर्देशः, कचिद् ग(मूलद्रव्यमेव शुद्धं कचिदात्मप्रदेशसंयुक्तमिति, द्रव्यग्रहणाचतुर्विधं परिग्रह सूचपति, क्षेत्रतो ग्रामनगराधवच्छिन्नता द्रव्यस्य, फालतो रात्रिंदिवव्ययच्छिन्नता, भावत इति प्रतिविशिष्टवस्तूपलम्मे महाघे सति अतिशययती मूर्छा प्रजायते, मध्ये मध्या, जघन्ये जघन्येति, मूर्छायाथासंमोहार्थमिच्छादीन् पर्यायानाचष्टे भाष्यकारः-इच्छा शतधनः सहस्रमिच्छति सहस्रधनो लक्षमिच्छतीत्यादिपरम्परया सकलेन त्रैलोक्येनापि न धायति, प्रकKणार्थना प्रार्थना तन्नि- छत्वात् अविद्यमान किंचनमात्रोऽपि परमेव याचते तृष्णया वशीकृतः, कमनं कामो यथाप्रधानद्रव्यकामिदा यद्यद्गुणवद्र्व्यं तत्तद- नुरुध्यत इतियावत् , अभिलापस्तु मानस एव व्यापारः, पर्रा दर्शनादाक्षिप्तचेतोवृत्तिर्मनसाऽभिलपति-एवं ममापि यदि भवेयुः सम्पद इति, कांक्षणं कांक्षा अर्जनमतिपरिणामाविच्छेदः, गृयतीति गर्द्धः, पचाद्यच् , गझै गृद्ध इत्येकोऽर्थः,यथाऽऽमिपार्थो गृध्रो दूरत एयालोक्य चक्षुपा सम्पतति,एवं लोभकपायनिता यानि यानि द्रव्योत्पत्तिधामानि तेषु सम्पत्य किंचिदासादयन्ति,अतो गर्द्धस्य भावः कर्म वा गाई, मूर्छा प्राग्व्याख्यातैक, अर्थादन्योऽर्थान्तरं नार्थान्तरमनन्तरं, सर्व एवायमेवंप्रकारको लोभकपायक- लिविजृम्भते, न कश्चिद्भेद इति । अत्राहेत्यादिना (१५६-१) सम्बन्धमुपपादयति, अत्र हिंसादिलक्षणपरिसमाप्यवसरे पर आह- गृहीमस्तावदित्यादि, गृहीम इत्यवगच्छामः, इदं हिंसादिविरतयो व्रतानीति, तावच्छन्दः क्रमावद्योतनार्थः, क्रमवायं प्राग्वत- HTHE IN HIJHIYA I tinyl HD Indin ·4. .. परिशानं पशाद गन्मम्मन्धमाजादेव कि प्रतित्यमय प्रतिविशिष्टमम्पन्धान प्रतिव्यमिति सदिहानस्य प्रश्नः,ननु च यस्सोक्तलक्षणानि गानि गन्ति गलती, स्मिास्पदः नन्देहः?, उच्यते, प्रतिशब्द (विशिष्ट) एव सम्बन्धिनि प्रतित्वं, नान मत्वर्थीयः सग्बन्धः मामान्यगाविधायो, कि तर्हि ?, विशिष्टस मम्मन्धिनो नताभिसम्मन्धाद् नतित्वं, तथा चाह-"भूमनिन्दाप्रशंसासु, नित्य- गोगानिसयने । संगगेंऽस्ति विभाया, भवन्ति मतुवादयः॥शा" इति प्रशंसायामिनिःप्रत्ययो भूमार्थेऽतिशायने वा, तर प्रशंसायें मिथ्यादर्शननिदानमायादाल्यादिरहितवात् गशस्तस्य सम्वन्धिनो तामिसम्बन्धाद् नतित्वम् , अतिशायनार्थेऽप्येवमेव, मिथ्याद- नायपगमनोऽपायावाद शिनो पिनक्षणस्य सर्वसंसारिक्रियाकलापदुःखयुया निरुत्सुकविषयकुतूहलस्य मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्य- स्थ्यप्रणिधानापादितमौहार्दस्य जन्ममरणपरिसेदिवमतेखलोफितशरीरखभावस्य मुक्तिं प्रत्याहितचेतसो मायानिदानमिथ्यादर्शन- शल्पशून्यस मनाभिसम्पन्धान मनिलमिति चेतसि सन्निवेश्याचार्यः अत्रोच्यत इत्याह ।। निःशल्यो व्रती ॥ ७-१३ ॥ सूत्रम् ॥ गलतीति शल्यमौणादिको यः प्रत्ययः, अन्तर्भिनत्ति कष्टकादि, तवानतिष्ठमानं वपुपि वलारोग्यपरिहाणिमापादयति शरीरि- • जनद्वन्मायानिदानमिथ्यात्वान्यंतरात्मनि वर्तमानानि संयमस्वरूपभेदित्वादनारोग्यमात्मनः क्लेशज्वरलक्षणं ज्ञानचरणवीर्यहानि च विदधतीत्यतः शल्यानीच शल्यानि, निष्फान्तः शल्येभ्यः प्राणातिगातादिविरतियुक्तो नती भाति, न शल्यवानिति, शल्यरतो पतिलं नास्तीति समाधः, न चार विकल्पः समुचयो वा पाक्यार्थः, विकल्पस्तारत् न भवति, निःशल्यो वा व्रती वेति, यतः ममानकालानां निर्विकल्पेन प्रवृत्तिरिन्द्रियादिशब्दवत् , अभिधेयभेदश्चानयोनिःशल्यनतिशब्दयोरतो न विकल्पः, नापि समुच्चयः, .

·ममुनी हि कालभेदो व्यते, अहरहनीयमान इत्यादी, तहाप्यन्यस्मिन् काले नि शल्योऽन्यत्र काले नती खाद्, अनिष्ट चेतद् , के इप्यते चककालेन तदुभयमनोझाडीभागोजाश्रीयते, निःशल्यताऽङ्ग अङ्गी प्रतीति, वाक्यार्थश्चाय-न हिसादिविरमणमानसम्ब- न्धाद् ननीनि, कितर्हि ?, गल्यापगमे सति नतमम्बन्धाद् नतीति, बहुक्षीरघुतो गोमानिति यथा, तदभावे सतीप्पपि गोपु न गोमान् इति, अभिधानानुविधायी च गुणो भवतीति, प्रधानमगी नती निःशल्यता गुणोऽप्रधानमिति, तस्मादगागीभागाभ्युपगमाददोप इति, आह च "निःशल्यस्यैव पुनः सर्व व्रतमिप्यतेऽर्हता लोके। अमिहन्यते व्रतं खलु निदानमिथ्यात्वमायाभिः॥१॥ एनमेवार्थ भाष्येण प्रतिपादयति मायेत्यादिना (१५६-४) माया शल्यमुपधिः च्छद्म कपायविशेपः, शल्यशब्दः प्रत्येकमभिसम्मध्यते, माया- शल्यं निठानशल्यं मिथ्यादर्शनशल्यमिति, मिमीते परानिति माया तेन शल्येन परेषां सारामारप्रमाणमादत्त इति, इयंत एतदिति, सुखमाध्या गृहीतहृदयावष्टम्भानवष्टम्भाः, निदायते-लूयतेऽनेनेति निदानं अभ्यरसायविशेपो, देवेसरचकरतिफेशवादीनामृ- दीक्लिोक्य नदीययोपिता या मौभाग्यगुणसंपदमार्तध्यानाभिमुखीकृतः महामोहपाशसंभूतः भूरितपस्वितापरिखेदितमनमाऽध्य- वस्यति-ममाप्यमुप्य तपमा प्रभागादेवंविधा एव भोगा भवेयुर्जन्मान्तरे सौभाग्यादिगुणयोगश्चेत्येवं निदाति-लुनाति क्षुद्रत्यत् छिनत्ति मौक्तं सुखमिति, तच दशल्यं महदन्तर्व्यवस्थितमनेकेन शारीरेण मानसेन च दुःखेन योजयत्यात्मानं अतिभूरिभूतोप- मर्दनादारभपरिग्रहत्यादिदोपापत्तिश्चेति, तचार्थाश्रद्धानं मिश्यादर्शनं अभिगृहीतानभिगृहीतमन्देहभेदात्रिधा, तदेन शल्यं व्याला- मिविषममुद्रव्याधिकुपितनृपतिशत्रुमर्गादप्यधिकभयकारि जन्मान्तरशतमहस्रष्यागामिपविच्छिन्नदुःखसन्तानसकटप्रपातकारित्वात् संमाग्मागरपरिभ्रमणमूलकारणमशेपापायाभयमाजांजवीभागविधायि गूढकर्मग्रन्थिविजृम्भमाणदुश्चिकित्मत्सविपारुमात्मसात् क·souranRINEELHI गनि, मगल्यानिशायि मिथ्याटनगल्यं, एभिरिति त्रीण्येव शल्यानि तैर्चियुक्तो-विमुक्तोऽन्तर्विशुद्विप्राशस्त्यान्निःशल्यो मती भवतीति, नदेनदनेन प्रतिपादयति-अन्तर्विशुद्धस्स मार्गवर्तिनो यथाशक्ति क्रियानुष्ठायिनः सम्यक्त्वार्जवानाशंसावतः मम्पूर्ण अनियमिनि, बने विशुद्वे च विभाविताऽन्तर्विशुद्धिरिति, ननु च कपायाः कोपादयः नर्व एव शल्यं, मायैव निष्कृष्य किमिति मन्यनया नियम्यन इनि, उच्यते, पपा हि लब्धात्मलाभा तिरोधाय कोपादीन् सतोऽप्यात्मसामर्थेन वर्चने, भुजंगी- गोपचिनविपा उलगननिदेयं दगनि नधा यथा नास्याः कश्चित् माधुवर्गादते सुकुशलोऽपि विपवेगं रुणद्धीत्यतः सकलदोपजातप्र- बादननिपुणतुंगलनामा मायर शल्यं, न पाः कपाया इति, प्रधानत्वात्तन्मूलत्वाच मायाशल्यग्रहणमतः शठतारहितो व्रतीति म्फुटम् , इह च निःयल्यम्यैव पुनः मयं व्रतमिप्यतेऽर्हता लोके । उपहन्यते व्रतं खलु निदानमिथ्यात्वमायामिः ॥१॥ निःशल्यतापूर्वक पतित्वमिनि प्रदर्शयन्नाह-वनान्यस्य मन्तीति वती, बनानि हिंसाविरमणादीनि नानि व्रतत्वमश्नुवते निःगल्य आधार इति | पधाऽऽगमाभिहिनं, भूमप्रशंमानिशयनेषु मत्वर्थीयप्रत्ययविधानात् व्रतीति । नदेवमित्यादिना (१५६-५) भाष्येण निगमयति प्रकृतमध, निःशल्यो व्रतवान् प्रती भवतीति निःशल्यस्यैव वतित्वं, न सशल्यस्येति, उक्तमप्यर्थ भूय आदराभिधानार्थ- ममिधने, मतुविनोथ ममायेगार्थ यती वनपानित्येकोऽर्थ इति । सूनसम्बन्धो मुक्तक एव, किमेप व्रती व्यपगतशल्यत्रयो हिंसा- धभारान् यथोक्ताफियाममूह विजृम्भितपरिणामः परित्यक्तगृहस्थव्यापारः सर्वान्यागारसम्बन्धप्रतिनिष्ठ औत्सुक्ये प्रतिज्ञाते उता- पिरतोऽपि सर्वतः कश्चिद् गृही निश्रीयन इनि, अत्रोच्यते, सामान्येन वतिनो लक्षणममिधायामीपामेव हिंसादीनां सकलदेशवि- रतिविशेषादधितो द्वेधा भाति ।

·HIMAL HUSIAHum milam HMMITTARIKE अगार्यनगारश्च ।। ७-१४॥ सूत्रम् ॥ अगार-वैश्म तदुपलक्षणमारंभपरिग्रहवत्तायाः, आरंभः सूनापंचकं पृथिव्यादिजीवकायोपमर्दहेतुः परिग्रहश्चेतनाचेतनो द्विपद- चतुष्पदादिहिरण्यकनकमणिमुक्तापवालादिः, एतद्वयमप्यगारशब्देनोपलक्ष्यते, तदेतदारम्भपरिग्रहावगारं यथासम्भवमस्ति यस्य भविष्यतीति जाताशः अपरित्यक्ततत्सम्बन्धः सर्वोऽप्यगारी-तदभिसम्बन्धाद् गृहस्थ इत्यर्थः, परित्यक्तारम्भपरिग्रहो भावतस्तद्वि- परीतोऽनगारः प्रतिपन्नमूलोत्तरगुणकलापः, चशब्दादगारिणोऽनगारस्य च बहुभेदत्वं प्रतिपादयिपितमिति,अगारिणस्तावविविधाः -सम्यग्दर्शनसम्पन्नत्वे सति गृहीताणुव्रताः प्रतिपन्नोचरगुणाथ, अपरे सम्यग्दर्शनमात्रभाजो, वक्ष्यमाणपड्विकल्पाः उत्तरगुणप्र- तिपत्तौ चाष्टौ विकल्पाः तथा द्वात्रिंशद्विकल्पाः, तत्र यैगृहिभिस्तान्यणुव्रतानि पड्भिः प्रकारैरातानि द्विविधं त्रिविधेन द्विविधं द्विविधेन द्विविधमेकविधेन एकविधं त्रिविधेन एकविधं द्विविधेनै कविधमेकविधेने ति एकैकस्मिन् अणुव्रते पड् विकल्पाः, पड़ पंचकात्रिंशत् , प्रतिपन्नोत्तरगुणेन सहकत्रिंशत् , सम्यग्दर्शनिना सह द्वात्रिंशत् , ननु च नवविकल्पास्त्रिविधंत्रिविधेनेत्यादयः, सप्तचत्वारिंशदुत्तरभेदनिष्पत्तेः, सत्यं, सम्भवति साधोर्न त्यागारिणः, सर्वसावद्ययोगप्रत्याख्यानप्रस्तावाभिधानात् , विशिष्टविपयं तत् , सर्वसावद्यव्यापारप्रत्याख्यानमनुमतेरसम्भवान्नास्ति गेहिनः तत्पूर्वप्रयुक्तसावद्यकरिम्भानुमतिमपहायैवासौ शेष प्रत्याचष्ट इति, अत एव नियुक्तिकारेण पड्वियो विकल्प उपन्यस्तः द्विविधं त्रिविधेनेत्यादि, द्विविधमिति न करोमि न कारयामि, त्रिविधेनेति मनोवाकायत्रयेण, एवं शेषविकल्पा- अपि भावनीयाः, त्रिविधं त्रिविधेनेत्यादिपु च त्रिपु विकल्पेषु सहानुमत्या करणत्रयमित्युक्तं नियुक्तिकारेण, ननु च भगवत्यादापागमे त्रिविधं त्रिविधेनेत्यपि विकल्पेऽस्ति प्रत्याख्यानमगारिणोऽङ्गगत- WiMAMITI SHIPPINTURI ·युपनिषद न, नदन नियुक्तिशरसचनविघातकारि, उच्यते, नास्ति विधातः, उत्सर्गापवादगारेण प्रवृत्तेः, द्विविधं निविधेने- त्यादिकमर्गः, मम्प अगारिण निः पििवकल्पः मर्यमय प्रत्यारयानं प्राप्तमपोचते फचितिपये, यः किल प्रविनजिपुः प्रतिमा प्रनिपने प्राटिगन्तनिपरिपालनाथं तस्मैप सगउने विश्रपः,अथवा अत्यल्पं विशेष्य किंचिद्वस्तु यदि त्रिविधं निविधेन प्रत्याच- धनं पयम्भृग्मणमरम्पादिश्मषि उपपद्यते, पूलप्राणातिपातादिपिपयं वा, न सकलमापद्यव्यापारविषयमिति, ननु च नियुक्तिकारेण परप्राणानिपानादिविषयत्वेन नोपन्यम्तत्रिविधं त्रिविधेनेत्यादिभिर्विकल्पः, मत्यमेतद्, उत्मर्ग एव बहुलं प्रसिद्धत्वान्नियुक्तिका पागनि, गन् पुनः कचिदरम्यापिशपे कदाचिदेव समाचर्यते मुष्टु समाचारानुपाति न. विधिसनेषु च विधिमेव भूयसाऽनु- प्यन्न इनि न कशिदोषः, प्रातमुन्यने-भूयोऽगारिणां भेदः-"सोलम चेच सहस्मा अद्वेव मया हवंति अहहिया। एमो उनाम- पाण पपगहणविही समारोणं ॥१॥" अनगारभेदास्तु गच्छयासिनो गच्छनिर्गताच, आचार्यादिभेदात् पंचधा गच्छासिनः पुरुषाः, गायोऽपि प्रागिन्यादिभेदान पंचधर मदा गच्छवासिन्य एताः, गच्छनिर्गताः पुनर्जिनकल्पिकपरिहारविशुद्धिकप्रतिमाप्रति- प्रनिरादयः, अत्र गन्छवास्यादिपु नास्ति उतभेदः, मामाचारीकृतस्तु महान् विशेपोऽस्तीति तदाश्रयो भेदः सूत्रकारेण न तिक्षित नि, अधुना भाप्येण मूत्राचं स्पष्टीनाह-म एप व्रतीत्यादि (१५६ ८) अनन्तरसूतार्थे अमुं सतार्थमनुसंधत्ते, गोऽनन्तग्गो नियन्यो नत्याग्यानः मामान्येन म एप प्रती द्विविधो-द्विप्रकार एर मूलभेदतो भवति, मूलभेदद्वयनिर्दिदि- धपा चाह-अगारी अनगारश्चेति, अगारमस्यास्तीत्यगारी परिग्रहारम्भवानिति, ग्रहस्थ इत्यर्थः, अविद्यमानागारोऽनगारः, परित्यक्तारम्भपरिग्रह इत्यः, एतयोरेस पर्यायकथनेन व्याख्यान तनोति-श्रावकः श्रमणश्रेत्यर्थः, अभ्युपेतसम्यक्यः प्रति- ·29 पन्नाणुव्रतोऽपि प्रतिदिवसं यनिभ्यः सकाशात् साधूनामगारिणां च सामाचारी शृणोतीति आपकः, श्राम्यतीति श्रमणः 'कृत्यलुटो . बहुले ति वचनात् कर्तरि ल्युट् , श्राम्यतीति-तपस्यति तपश्चरति प्रव्रज्यादिवमादारभ्य सकलमावद्ययोगविरतो गुरूपदेशात् स्वा-2 ध्यायिकं यथाशक्ति समाचरत्याप्राणपरिक्षयादिति, एवं च श्रावकोऽगारी श्रमणश्चानगार इति प्रसिद्धाभ्यामत्यन्तं पर्यायशब्दाभ्यां अगारिसामान्यमनगारसामान्यं च व्यवच्छिन्नं दर्शितमिति । अत्राहेत्यादिना (१५८-१०) सम्बन्धाति, अगार्यनगारश्च व्रती - भरतीत्युक्तेऽत्र परः प्रश्नयति-कोऽनयोरगार्यनगारिवतिनोः प्रतिविशेपो, भेद इत्यर्थः, आचार्यस्तु तं विशेपममिधातुकामः अत्रो- च्यत इत्याह, योऽनयोविशेषः सोऽभिधीयते, अणुव्रतोऽगारी ।। ७-१५ ॥ सूत्रं ॥ महायतापेक्षयाऽणु-स्तोकमल्पं देश इति पर्यायाः, महाव्रतानि सर्वपापभेदपिरतिलक्षणानि सर्वस्मात् प्राणातिपातात् विरमा- मीत्यादि, अयं तु न सर्वतो पिरतिमातिष्ठते, किं तर्हि १, कुतश्चिदेव प्राणिपातात् यत एकेन्द्रियाः पृथिव्यादिकायाः पंच प्रायो । दुष्परिहाराः सद्मनासिनां, स्थूलाच द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियाः, स्थूलत्वं सकललौकिकजीवत्वप्रसिद्धः, सूक्ष्मत्वं विगानेन जीपत्वान- सिद्धेलोंके, तत्रापि संकल्पज प्राणातिपातं प्रत्याख्याति, नारम्भजम् , आरम्भो हि हलदन्तालखननमूनापंचकप्रकारः, तत्रावश्य- तयैव शंखणकपिपीलिकाधान्यगृहकारिकामण्डूकादयः संघपरितापापद्रावणक्रियामिः स्पृश्यन्ते, तस्मान्न समस्ति प्रत्याख्यानं • तद्विपयं, संकल्पजस्य तु सम्भवति, मनसा संकल्प्य द्वीन्द्रियादिप्राणिनो मांसास्थिचर्मनखवालदन्ताद्यर्थ नहन्मीत्यसुमतो निव- तंते संकल्पछतात् प्राणातिपातात् न करोमि न कारयामि मनसा वाचा कायेनेत्येवंरिपयं प्राणातिपातमित्यादिविकल्पानामन्य- .

·ures in RIHIT NAID नमेन प्रत्याचष्टे, तथा मृपावादाद, न सर्वस्मात् , किं तर्हि !, स्थूलाद् अमिनकन्यकां असतीमुर्वरा भूमीमभूमिमल्पक्षीरामेव बहुधीरां गां नाभिदधेऽहमित्यादिकात् , तथा कूटसाक्षित्वदानादेच व्यावर्त्तते, न पुनः स्नेहद्वेषमोहाभिभवात् विपरीतभापीभवति, प्रत्याख्याननिधिस्तु पूर्ववत् । तथाऽदत्तादानात् न सर्वसात् , किन्तु ?, स्थूलाचोर्यारोपणहेतुत्वेन प्रसिद्धाद् द्विपदचतुष्पदापदवि- पयात् निरनने, न पुनरल्पतणेन्धनगोमयादिग्रहणात् , प्रत्याख्यानं पूर्ववत् , तथा मैथुनात् न सर्वस्मात् , किंतु, स्थूलात् , स्थूलं च परदारगमनं, तद्विषयमस्य प्रत्याख्यानं, अन्यपक्षे न, प्रत्याख्यानविधिश्च पूर्ववत् , तथेच्छापरिमाणं प्रतिजानीते, अन्यतः परि- ग्रहाद्विरमति, सचित्तादेः स्थूलात् , स्थूलश्चापरिमाणतः, सर्वेषां क्षेववास्त्वादीनामभिलपितपरिमाणव्यतिरेकं प्रत्याचष्टे, कालनिय- मेन भक्तवस्त्रभृत्यदारादीनामेतावता मम कार्यमिति शेपात् प्रत्याख्यान, तद्विधिध पूर्ववत् , एवमेतानि पंचाप्यणूनि स्वल्पविप- याणि, न यथोक्तसमस्तविपयाणि, प्रतानि यस्य सोऽणुव्रतोऽगारी भवतीति, ननु च सोऽणुव्रत इत्येवं सूत्र कार्य, उच्यते, सत्य- मेवमनगारिबतिपरामर्शः स्यात् , तच्छब्देनानन्तरस्य विधिः प्रतिषेधो वेति वचनात् , अगारिणश्च महाव्रतधारित्वप्रसंगः, तचाममी- चीनं, अथ द्वयममिसम्बध्यते अगार्यनगारश्च सोऽणुव्रतो भवदीति, सुतरां महाव्रतानि निराधाराणि स्युः, अतः अगारिग्रहणं काये, न कार्य, महदित्यनेन शब्देन विशेपितानि व्रतानि यस्य सोऽनगारो महाबतीत्युपर्युक्तत्वात् , पारिशेप्यादगार्यव संभत्स्यते सोऽणुव्रत इति, एवं तर्हि अधिकारार्थमगारिग्रहणम् , अतः प्रभृति यद्वक्ष्यते तत् सर्वमगारिणो भवति, आ अध्यायपरिसमाप्तेरिति । सम्प्रति भाष्यमुक्तार्थानुसारेण धीयते-अणून्यस्य व्रतानीत्यणुव्रत (१५६-१२) इत्यादिवृच्याऽर्थ दर्शयति अनेन बहुव्रीहिवाक्येन,अणूनि -देशविपयाणि, न समस्तनिपयाणीति प्रतिपादयति, अस्येत्यन्यपदार्थप्राधान्यख्यापनं, व्रतशब्दः प्राग्व्याख्यातो निवृत्तिपर्यायः, E DELL'arten a 12 11 vol sinta: Wand HOME ·नदेवमित्यादिना निगमयति सामान्यार्थेन शब्देनानेकभेदसंग्राहिणा, यत्तदोनित्यसम्बन्धात् यस्मादणूनि व्रतान्यस्य तस्मादेवमु- तेन प्रकारेणाणुव्रतधरः प्रतिपन्नाणुव्रत इति, धरणं यथागृहीतत्रताविस्मरणं वक्ष्यमाणातिचारपरिहारेण चानुपालनमत एवंविधा श्रावक इति अगारी प्रती च भवति, पर्यायकथनं चेदं भेदबहुत्वप्रतिपादनार्थम् ,एकादशोपासकभेदाः सम्यदर्शनप्रभृतयः सक- लथापकभेदाधारभूता इति, आगमश्च-"दसण घय सामाइअ पोसह पडिमा अचंभ सचित्तेशआरंभ- पेस उद्दिवजए सम- णभूएय॥१॥" दर्शनप्रतिपत्तेरारभ्य स्वशक्त्यपेक्षया व्रतधारणादिप्वध्यवसायक्रियाविशेपेषु प्रवर्त्तते प्रवर्धमानश्रद्धः श्रमणभूतांतेषु स्थानेषु इत्येवमणुव्रतोऽगारी व्रती भवतीति । किंचान्यदित्यनेन प्रस्तुस्यार्थस्य सम्बन्धं कथयति, गृहीतमिदमुक्तलक्षणान्यनुव्रतानि धारयति गृहीति, किंचान्यत् प्रतिपाद्यते, आह- दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकपोषधोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागवत- सम्पन्नश्च ॥७-१६ ॥ सूत्रम् ॥ कृतद्वन्द्वा दिगादयस्तैः सम्पन्नः-समृद्धः संयुक्तः,चशब्दः समुच्चयवचनः, प्रतिपन्नाणुव्रतस्यागारिणस्तेपामेवाणुव्रतानां दाया- पादनाय शीलोपदेशः, शीलं च गुणशिक्षावतं, तत्र गुणत्रतानि त्रीणि दिग्भोगपरिभोगपरिमाणानर्थदण्डविरतिसंज्ञान्यणुव्रतानां भावनाभूतानि, यथाऽणुव्रतानि तथा गुणवतान्यपि सकृद् गृहीतानि यावजीवं भावनीयानि, शिक्षापदव्रतानि सामायिकदेशावका- शिकपौपधोपवासातिथिसंविभागाख्यानि चत्वारि, प्रतिदिवसमनुष्ठेये द्वे सामायिकदेशावकाशिके, पुनः पुनरुचायते इतियावत् , पौषधोपवासातिथिसंभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेयौ, न प्रतिदिवससमाचरणीयौ, पुनः पुनरप्टम्यादितिथिप्वनुष्ठीयते इति, शिक्षा- TAHIR allini Milm HTML ·EARNIMADER, -अभ्यामस्तस्याः पदानि-स्थानानि अभ्यासविषयास्तान्येव प्रतानि शिक्षापदव्रतानीति, गुणवतानितु न प्रतिदिवसग्राह्याणि, सकृद्- ग्रहणान्येव, गुण्यन्ते-संख्यायन्त इति गुणा-दिगादयो, दिशापरिमाणं पूर्वादिका दिशा तासामिष्टसंख्याव्यवच्छेदेन परतः प्रत्याः ख्यानमातिष्ठते, एवमुपभोगपरिभोगमपरिमित संख्याय परिमाणेऽवस्थापयति, शेपं प्रत्याचष्टे, तथाऽनर्थदण्डमुपयोगमात्रव्यतिरि- तस्स मकलस्य निवृत्तिमभ्युपैति, परिगुणपतो गुणग्रतसंज्ञा, एवमेतानि शिक्षावतानि देशकालावस्थापेक्षाणि शीलमुत्तरगुणाख्यानि अणुव्रतपरिषद्धयर्थमेव भाषनीयानीति । 'एभिधे'त्यादि(१५६-१७) भाष्य,एभिरिति दिगादिवतैः आदिग्रहणात् शिक्षापदवतैश्च सम्पन्नोऽगारी व्रतीभवति, कानि | पुनस्तानि दिगादीनि व्रतानीत्याह-तत्र दिग्नतं नामेत्यादि, तत्र-तेषु उत्तरगुणेषु सप्तसु दिग्वतं नाम दिशोऽनेकप्रकाराः शाखे- मिहिताः, तत्र सूर्योदयोपलक्षिता पूर्वा शेपाथ पूर्वदक्षिणादिकास्तदनु क्रमेण, दिशा सम्बन्धि दिक्षु या व्रतं एतावन्सु पूर्वादि- दिग्भागेषु मया गमनायनुष्ठेयं,न परत इति,नामशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः, एतदेव स्पष्टतरं विवृणोति-तिर्यगित्यादिना(१५७-१७) तिर्यगिति पूर्वादिका दिशोऽष्टौ निर्दिष्टाः, ऊर्ध्वमिति नवमी दिक, अध इति दशमी, एवमासां दशानां दिशां यथाशक्ति (गमन) परिमाणाभिग्रह इति, यथाशक्तीति यथासामर्थ्य कार्यापेक्षया गमिक्रियादिपरिमाणं एतावती दिक् पूर्वेणावगाहनीया, एतावती च पूर्वदक्षिणेनेत्यादि, अभिग्रहोऽभिमुखग्रहणं, आभिमुख्यं तु निश्चित्य ज्ञानेन गुणदोपाविति गृह्णाति, ततःको गुणोऽवाप्यत इत्याह -तत्परतश्चेत्यादि, गुणमुपदर्शयति प्रष्टुः, चशब्दःक्रमावद्योतनार्थः, तस्माद्गमनपरिमाणात् परतः सर्वभूतेपु स्थावरजङ्गमाख्येपु पृथिव्यादिद्वीन्द्रियादिषु अर्थः-प्रयोजनमतिशयोपकारि, सत्यपि नसिन् न तत्र गमनाद्यनुतिष्ठति, अतस्तत्रत्यभूतानामनुपमर्दः TARLIATIMERAMANTRA Lama ·अर्थतः अनर्थतथेति,चशब्दः समुच्चयेऽनर्थः-अप्रयोजनं विना प्रयोजनेन भूखननोल्लिखनजलावगाहनवनस्पतिच्छेदककलासादि- व्यापादनादिरनेकविधः, स एप सर्वः सावद्यः सपापो योगो व्यापारः कायादिकस्तेन चैव परिमाणात् परतो निरस्तेन निक्षिप्तो निरस्तो भवतीति गुणावाप्तिः। सम्प्रति क्रमनिर्दिष्टं देशव्रतमुच्यते-अत्राह-वक्ष्यति भवान् देशव्रतं, पारमर्पप्रवचनक्रमः कैमर्थ्या- गिन्नः सूत्रकारेण आर्षे तु गुणवतानि क्रमेणोद्दिश्य शिक्षावतान्युपदिष्टानि, सूत्रकारेण त्वन्यथा, तत्रायममिप्रायः-पूर्वतो योजनश- तपरिमितं गमनमभिगृहीतं, न चास्ति संम्भवो यत् प्रतिदिवसं तावती दिगवगाह्या, ततस्तदनन्तरमेवोपदिष्टं देशव्रतमिति, देशे- भागेऽवस्थापनं प्रतिदिनं प्रतिप्रहरं प्रतिक्षणमिति सुखावबोधार्थमन्यथाक्रमः,सम्प्रति भाष्येण स्पष्टयत्येनमेवार्थ-देशवतं नामेत्यादि, (१५७-६) दिक्परिपमाणस्यैकदेशोदेशस्तद्विपयं व्रतं देशनियमस्तच्च प्रयोजनापेक्षमेकादिदिकं सर्वदिकं यथा नामशब्दो वाक्यभूप- णार्थः, देशनिरूपणार्थमाह-अपवरक इत्यादि (१५७-३) अपवरको विशिष्ट एव गृहैकदेशः, तत्रैवं नियमः प्रवेशादिकाले-आप्रभात- समयादाक् न मया निर्गन्तव्यममुतो देशादन्यत्र अनाभोगादिभ्य इति, एवं कुड्यमर्यादावच्छिन्नाद्रेहात् तथा वृत्तिपरिक्षेपावच्छिन्नात् क्षेत्रात् ग्रामाद्वा सीमावच्छेदाच, आदिग्रहणं नगरखेटकर्वटविषयजनखण्डपदार्थ,एतत् प्रदर्शनार्थमात्रं, एवं च यत्र देशे यावन्तं काल- मिच्छति स्थातुं विहाँ वा तत्र विवक्षितदेशात् परतो निवृत्तिरित्येव, अस्यैवार्थस्य प्रतिपादनार्थमिदमाह-यथाशक्तीत्यादि, यथा- शक्तीति कारणापेक्षया यावति देशे प्रविचारोगमनादिक्रिया समस्ति गृहिणस्तदर्थः परिमाणाभिग्रहः प्रविचारजनितसूक्ष्मस्थू- लभूतग्रामोपमर्दपरिहारः कृतो भवतीति दर्शयति ततः परतश्चेत्यादिना, प्राग्व्याख्यातार्थमेतद्भाप्यमिति । अनर्थदण्डो नामे- त्यादिना(१५७-५) अर्थः-प्रयोजनं गृहस्थस्य क्षेत्रवास्तुधनशरीरपरिजनादिविपयस्तदर्थ आरंभो-भूतोपमर्दोऽर्थदण्डः,दण्डोनिग्रहो BHILAIMINALomment! PunHI IIATRINEETARIA ·यातना विनायनमिति पर्यायाः, अर्थेन-प्रयोजनेन दण्डोऽर्थदण्डः स चैप भूतविपय उपमईलक्षणो दण्डः क्षेत्रादिप्रयोजनमपेक्ष- माणोऽर्थदण्ड उन्यते, तद्विपरीतोऽनर्थदण्डः प्रयोजननिरपेक्षः अनर्थोऽप्रयोजनमनुपयोगो निष्कारणता, विनैन कारणेन भूतानि दण्डपति यथा कुठारेण प्रहष्टः तरुस्कन्धशाखादिषु प्रहरति ककलामपिपीलिकादि व्यापादयति, नामशब्दः पूर्वरत् , अनर्थदण्डख-5 रूपनिरूपणायाह-उपभोगेत्यादि, उपभुज्यत इत्युपभोगः, उपशब्दः सकृदथे, सकृद्भोगः उपभोगः पुप्पाहारादि, अथवा आंतर- भोगः उपभोगः आहारादिः, अत्रान्तर्वचनः उपशब्दः, परिभुज्यत इति परिभोगः, परिशब्दोऽभ्यावृत्तौ वर्त्तते, पुनः पुनः भोगो वस्त्रादेः, ननु च सतग्रहणाद्विरतिशब्दो गम्यत एर किमर्थ विरतिग्रहणं, उच्यते, आदरार्थ, दूरक्षश्वायमेतत् , आदृतः कथं नाम परिहरेदिति । सामायिकं नामेत्यादि (१५७ ७) सामायिकमिति समो-रागद्वेपविमुक्तः आयो-लाभः प्राप्तिः, समस्यायः समायः तत्र भवं मामायिक, समाय एन वा सामायिक, नामशब्दोऽलंगारार्थः, अभिगृह्य कालमिति कालं नियम्य यापच्चेत्यादि पर्यु- पासे साधृन् वा अन्यद्वा किचिदुक्तलक्षणमास्थाय कालस्य गोदोहिकादि स्थिरचित्तवृत्तिः, गृहपौपघशालादिषु निर्व्यापारः सन् सर्वत्र सामायिकमातिष्ठते, अमुना विधानेन-करोमि भदन्त ! सामायिकं द्विविधं निविधेनेति, प्रतिपद्य चै ततश्चैत्यादि पर्युपासे, निक्षिप्तसावधयोगः अवद्यं गर्हितं पापं सहावयेन सापद्यः योगो व्यापारः कायादिस्तस्य सापद्यव्यापारस्य निक्षेपः-परित्यागः प्रोज्झनं, न करोमि न कारयामि मनोवाकायैरिति भावनस्तद्विशेषणं सावधर्मिति ।। पौषधोपवासो नामे (१५७-८) त्यादिना १ सर्वशब्दः प्रतविकल्पापेक्षया, अतः सर्वसावद्ययोग इति न करोमि न कारयामि तस्य विकल्पस्य प्रत्याख्येयो यः सावा- योगः स सर्व इत्यनेन विशेष्यते, न पुनः सामान्येन सर्वसापद्ययोगनिक्षेपणमिति, अगारलान् तस्यागारिण (इति सिद०) MLA ·पौपयस्वरूपं निरूपयति, रूढ्या पौषधशब्दः पर्वसु वर्त्तते, पर्वाणि च अष्टम्यादितिथयः, पूरणात् पर्व, धर्मोपचयहेतुत्वात् , तर पौषधः पर्वण्युपपामः विविधस्य चतुर्विधस्य वाऽऽहारस्य छेदः, नामशब्दो पाक्यालद्धारार्थः, पौपधे उपवासः इत्यादिना भाष्येणानन्तरमित्येकार्थिता, सोऽष्टमीमित्यादि, स पौषधोपनासः उभयपक्षयोरष्टम्यादितिथिमभिगृह्य निश्चित्य उद्धयाऽ. न्यतां चेति, प्रतिपदादितिथिषु अनियमं दर्शयति, अष्टम्यादिपु नियमः, चतुर्थाधुपवासिनेति, कर्तृलक्षणा तृतीया, मुमु- झूणा सकृद्भोजनं मध्यमजनस्य भक्तद्वयं, तत्र मध्यमा प्रतिपत्तिमाश्रित्य चतुर्थादितपोगणना, अतीतेऽहनि भुक्त्या प्रत्यारयान- मित्येको भोजनकालः, द्वितीयेऽहनि भक्तद्वयच्छेदः, तृतीयेऽहनि भुक्तिकाले भुंक्त इति चतुर्थमुच्यते, एक उपनामः चतुर्थ, तदा- ||पवमति यसच्छीलश्च स चतुर्थाद्युपरासी, आदिग्रहणात् पूर्वगणनयैर पष्ठाप्टमादिसमस्ततपोविकल्पग्रहणं, स्नानमुदकेन अनु- लेपनं चन्दनादिना गन्धा वासादयः मालाई माल्यं पुष्पप्रकारः, अलंकारो वस्त्रकेशकटकादि व्यपगताः स्नानादयो यस्येति, न्यस्तो निक्षिप्तः सर्वमावद्ययोगो येन, सर्वशब्दः पूर्ववत् , कुशास्तृणजातिरशुपिराः तत्कृतः संस्तारः, संस्तीर्यतेऽसाविति संस्तारः फलकमप्यशपिर चम्पकादिपट्टखण्डं, आदिग्रहणात् विदलवस्त्रकम्मलीपरिग्रहः अन्यतममिति उक्तानां मध्ये यथालाभमास्तीय विरचग्य प्रननुनिद्रेण अनुष्ठेयं, अथवा सशक्त्यपेक्षया स्थानादिविधिनाऽनुष्टेयस्तदाह-स्थानमूर्खलक्षणं कायोत्सर्गाख्यं वीराणां | सहननयुक्तानामासन जान्वधोभागतुल्यमंचिकादिनिविष्टस्यापनीताधोमंचिकस्य तथास्थानं वीरामनमुच्यते, निसद्यासनं हि |समस्फिनिवेशनं पर्यकवन्धादिः, वाशब्दो पिकल्पार्थः, स्थानादि वा शयनं या अन्यतममिति यदेवाभ्यस्तं आस्थायेति परिगृह्य धर्मस्तु श्रुतचरणमेदाद् द्विधा,तर श्रुतधर्मो वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षास्वाध्यायधर्मोपदेशलक्षणः चरणधर्मो महानताणुनतोत्तरगुणभेदतः ·.. तद्विषयं जागरणं जागरिका, नत्वातरौद्रविकथाद्याश्रिता जागरेति, एवमयं पौपधोपमासः सम्यग् गृहिणाऽनुष्ठेय इति । उपभोग- परिभोगवतं नामेत्यादि (१५७-१८) उपभोगपरिभोगशब्दार्थों व्याख्यातो, तच्च द्विविधं तं भोजनकर्मविषयत्वात् , तना- शनीयात् मासानन्तकान्निवर्तते पानतो मद्यसुरामांसरमकादेः खाद्याद् बहुवीजसचोदुंबरफलादेः स्वाद्यात् माक्षिकादिमधुप्रभृतेः एवं यथासम्भवमन्यदपि सचित्तमाहारजातं परिहरति प्रतिदिनसं, कर्मतः पंचदश कर्मादानानि अंगारकरणादीनि ज्ञानापरणा- दिकर्मणा हेतुत्वात् आदानात् कर्मादानानीत्युच्यन्ते, तानि चाङ्गारसनगकटभाटकस्फोटनदन्तलाक्षारम विपकेशवाणिज्ययंत्रपी- डननिर्लाञ्छनदवदानसरोहृदादिपरिशोपणासतीपोपणकर्माणि, प्रदर्शनं चैतद् बहुसावद्यानां कर्मणां, न परिगणनमित्यागमार्थः, ननु च भाष्यकृता न कर्मादानग्रहणमकारि साक्षात् , सत्यं, आदिग्रहणाद् व्याख्येयानि, प्रवचने तथोपदिष्टत्वात् , गन्धमाल्या- दीनामित्यादिशब्दात् पटवासधूपप्रकर्पताम्बूलग्रहणं, समासतो यानि बहुसावधानि तानि यावजीचं वर्जनीयानि, अल्पमारद्यानां तु कर्मणां परिमार्ण कार्य, शेपाणि प्रत्याख्येयानि । अतिथिसंविभागो नामेत्यादि (१५७-१७) अतिथिर्भोजनार्थ भोज- नकालोपस्थायी स्वार्थ निर्तिताहारस्य गृहिबतिनः साधुरेवातिथिः तस्य संविभागोऽतिथिसंविभागः, संविभागप्रग्रहणात् पश्चा- तकर्मादिदोपपरिहारः, अ च पौषधोपवासपारणकाले नियमः, 'अदचा साधुभ्यो न स्वयं पारणीय मिति, अन्यदा तु दया - पारयति पारयित्वा वा ददाति इत्यनियमः, तच्च देयं देशकालाद्यपेक्षं सर्वमेवोद्गमादिविशुद्ध मोक्षफलममिलपता संयतासंयतेन, कदाचित् किंचिदाधाकांद्यपि देशकालापेक्षं स्वर्गादिफलमेव भवतीति विजानता देयमेव, उत्सर्गापवादप्रपंचस्वभानत्वाद्भगवद- हेदप्रणीतप्रवचनस्येति, नामशब्दः पूर्ववत् , न्यायागतानामिति न्यायो द्विजक्षत्रियनिद्राणां स्ववृत्यनुष्ठानं, खवृत्तिय प्रसिद्वैव . - MOMETRINA ·. प्रायो लोकरूढ्या, तेन तादृशेन न्यायेन आगतानां प्राप्तानां कल्पनीयानामिति उद्गमादिदोपार्जितानामशनीयपानीयखाध- खाद्यवस्पानप्रतिथयसंस्कारमेपजादीना द्रव्याणामिति पुद्गलविशेषाणां देशो नानागीहिकोद्रचकंगुगोधूमादिनिष्पत्तिकः कालः सुभिक्षदुर्भिक्षादिः श्रद्धा विशुद्धचित्तपरिणामः पात्राद्यपेक्षः सत्कारोऽभ्युत्थानासनदानवंदनानुनजनादिः क्रमः परिपाटी देश- कालापेक्षो यः पाको निर्वृत्तः खगेहे तस्य पेयादिक्रमेण दानं, यो वा यत्र देशे काले वा क्रमः प्रसिद्धः तैर्देशादिमिरुपेतं,उपेत- शब्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते, परयेति प्रकृष्टया आत्मनोऽनुग्रहबुद्धया ममायमनुग्रहो महानतयुक्तैः साधुभिः क्रियते यदशनी- याद्यादीयत इति, अतः संयता मूलोत्तरगुणसम्पन्नास्तेभ्यः संयतात्मम्यो दानमिति । किंचान्यदि(१५८-२)त्यनेनाभिसंचना- तीति, सम्यक्त्वसम्पनो वाऽऽणुव्रतधरः शीलसम्पदा युक्तः॥ कि चान्यत् पालयेदित्याह- मारणान्तिकी संलेखनां जोपिता ॥ ७-१७ ॥ सूत्रं ॥ यद्यपि प्रतिक्षणमावीचिकमरणमस्ति तथापि न तद्ग्रहणं, कि तर्हि ?, सायुपः क्षयो, मरणमेवान्तो मरणान्तः-मरणकालन- त्यासनं मरणमितियावत् जन्मनः पर्यवसानं तत्र भना मारणान्तिकी,संलेखना हि सम्बध्यते, संलिख्यतेऽनया शरीरकपाया इति सलेखना-तपोनिशेपः,यथोक्तगाएँ "चत्तारि विचित्ताई निगईणिज्जूहिआई चत्तारि। एगंतरमायाम अपिगिट्ठपिगिढ़ कोडिकं॥१॥" द्वादश वर्षाण्युत्कर्पतः संलेखनाकालः, तदनु सशक्त्यपेक्षो मासार्द्धमामपरिमाणः संलेखनाकालोजसेयः, संलेखना चापश्यं समा- धिमरणाय पर्यन्ते विधेयाग्नगारागारिम्या, जोपितेति कर्तरि ताच्छीलिकस्तृन् , मारणान्तिकी संलेखनां जोपिता सेरिता कर्ता इति, एनमेपार्थ भाष्पेण स्पष्टयति कालसंहननेत्यादिना (१५८-५) कालदोषाहुप्पमाया दुःशक्यं नहूनि वर्षाणि साधुगृहि- ·aunmuy AISHNUARHI धर्मानुष्ठानं कर्तु, संहननं वजर्षभनाराचादि पोढा संहननस्य दौर्बल्यं दुर्वलता, हीयमानमित्यर्थः, उपसर्गास्तु दिव्यमानुपतिर्य- कृतात्मममुत्थाः, दोपशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, कालदोपाव संहननदौर्बल्यदोपादुपसर्गदोपाद्वा, धर्मो दशलक्षणकः तद्विपयाण्य- कार्यकर्त्तव्यान्यावश्यमानि साधोः प्रत्युपेक्षणादीनि अगारिणोऽपि चैत्यवन्दनवैयावृत्यपौपधप्रतिपत्त्यादीनि तेषां परिहाणिः- अवसादः कालादिदोपात् तामवगभ्य कालादिदोपमन्तेरण वा अमितः प्रत्यासन्नमवयुद्धथेदं च कर्त्तव्यमित्याह-अवमौदर्येत्यादि (१५८-६) अपमं न्यूनमुदरमवमोदरं तद्भावमौदर्य-अविकृतकुड्यण्डकमानेन द्वात्रिंशत्कवलाहारः पुरुषः स्त्री वा, ततः किंचि- नतादिभेदेनावमौदर्यमनेकविधमागमेऽभिहितं, चतुर्थादिभक्तभावना पूर्वोक्ता, आदिग्रहणादधमासक्षपणादिपरिग्रहः, एमिस्तपो- विमेपैरात्मानं संलिख्य-तनकृत्य विरुक्ष्य-रुधिरमेदोमांसाधपचयं कृत्वा कपायांश्वापास्य-प्रोज्झ्य च गृहिवतत्वमभ्युपगम्य संयम सर्वसापद्यविरतिलक्षणमुत्तमैर्महावतैः सम्पन्नः चतुर्विधमशनादिकमाहारं प्रत्याख्याय त्रिविधं वा यथासमाधि याव- जीवमिति विशिष्टायधिकं भावनानुप्रेक्षापरः भावनाः पूर्वोक्ताः अनुप्रेक्षास्तु वक्ष्यमाणा नवमे तत्पर इति तत्र निहितचेता- स्तदध्यवसानः स्मृतिबहुलः सर्घ स्मरति यत् प्रतिज्ञातं महाप्रतादि, मुषितस्मृतेर्न निर्जराऽस्ति प्रमादवतः, समाधिरिति चेतसः स्वस्थता तबहुलः समाधिबहुलः, नाचरौद्रध्यानयुक्तः,एवं कुर्वनुत्तमार्थस्येति प्रकृष्टपुरुषार्थस्य मोक्षस्याराधको भवतीति । सम्प्रति व्याख्यातस्वरूपाणि शीलानि निगमयति-'एतानि (१५८-१०) त्यादिना उत्तरस्य च सम्बन्धमाचप्टे,विक्षु व्रतं दिग्वतं, तदादौ येपां तान्येतानि दिग्वतादीनि सप्तापि सह संलेखनया शीलानि भवंति, शील्यन्ते-अभ्यस्य ते समाचीयंते आत्मनि पुनः पुनरिति शीलानि, एवमयमगार्यणुव्रतशीलसम्पन्नो प्रतीत्युच्यते, स च बतीति निःशय इत्यमुष्माद्धि वचनादिदमर्थात् माम- Mimins INinnr nidiomethurHLOINE Nil ·. र्थ्यतः प्रतिपादितं भरति व्रती नियतं सम्यग्दृष्टिरिति, तिलक्षणादेन विशिष्टाचारणं यो व्रती सोपश्यनया सम्यग्दृष्टिः- सम्यग्दर्शनी भवतीति, यतः शंकादिदोपषितमनसो मिथ्यादर्शनशल्यतुद्यमानमकलमूलोत्तरगुणाधारतचार्थश्रद्वानस्य नियमत एस नास्ति प्रतित्वमतो नती नियतं सम्यग्दृष्टिरिति, तत्र तेषु सम्यक्त्वाणुव्रत्तगुणवतशिक्षानतेषु सम्यग्दर्शनातिचारः पंचधाऽयं- शङ्काकालाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृप्टेरतिचाराः ॥ ७-१८ ।। सूत्रं ॥ कृतद्वन्द्वाः शङ्कादयो भवनविभक्त्या निर्दिष्टाः, सम्यग्दृष्टेरिति सम्यग्दर्शनभाजोऽतीचारा भवन्ति, मोहनीयकर्मणो वैचि- ज्यादात्मनः परिणतिविशेषा', तानि द्वन्द्वपदानि पंचापि वृत्या दर्शयति-शंकेत्यादिकया, अतिचारो व्यतिक्रमः स्वलन- मित्येकोऽर्थः, अधिगतेत्यादि, अधिगतं-सुपरिज्ञातं जीवाजीवादि तचं यस्य तस्याप्येवंविधस्य भगवत इति श्रीवर्द्धमानस्य शासनं प्राचनमभिप्रपन्नस्य-अभिमुखं भारतः प्रतिपन्नस्येतियावद् असंहार्यमतेरिति संहार्या-आक्षेप्या परकीयागमप्रक्रिया- - मिरसमंजसाभिवुद्धिर्यस्य स संहार्यमतिः न संहार्यमतिर्भगवदर्हत्प्रणीततचश्रद्धा या तस्य सम्यग्दृष्टेरईत्मोक्तेषु जीनादिष्पर्थेपु, यथाऽऽत्मा लोकाकाशतुल्यप्रदेशः, गतिस्थितिहेतूजीनपुद्गलानां धर्माधर्मावपेक्षाकारणमित्येवमादिरनेकः पदार्थोऽत्यन्तः सूक्ष्मस्तेषु अत्यन्तलिंगागमगम्येपु, यतः परमाणवः सूक्ष्माश्चातीन्द्रियाश्च तथापि लिंगेन-कार्येणागमेन वाऽवगम्यन्ते केवलागमग्राह्ये- पिति केरलं एकममहायं मत्यादिविनिर्मुक्तं आत्यन्तिकज्ञानावरणक्षयप्रभवं आत्मस्वरूपं सकलज्ञेयग्राहि ज्ञानं तेन गृह्यन्ते,आगमो द्वादशांगं गणिपिटकं तेन च गृह्यन्ते, अत आगमपरिच्छेयेषु प्रजापनीयेपर्थेषु यः संशयो भाति, एवं स्वादसंख्येयप्रदेश आत्मा नैव स्यादिति वा, सेयमे विधा शंका,तथा चागमः-"संसयकरणं संका" तथा संशयो मिथ्यात्वमेव,यथाह-“पयमक्खरपि एफपिजे ·न गेएर गुननिर्छि । सेसं रोयंतोऽपि हु मिच्छद्दिट्ठी मुणेअवो ॥१॥" इहलोके भवा पहलौकिकाः शब्दादयो विषयाः, सुगतेन दि निपूणामोगको धर्म उपदिष्टः, अगायपि घटमान एर, तथा परिनाभौतब्राह्मणानामपि, तथा परलोके भवाः पारलौकिकाः मर्गमानुपजन्मप्रभयाः शब्दादयो विषयास्तेपभिलापस्तद्विषयाऽऽशंसा प्रीतिरमिलापः कांक्षेत्यनर्थान्तरं, दर्शनेषु वा, तथा चागमः -"कंपा अग्णप्णदसणग्गाहो" प्रस्तुतोऽतीचारः तत्शब्देन तस्य परामर्शः, सोऽतीचारो मलीमसता घ्यामलता, कस्य ?, मम्पन्दऐरित्याद, न निमूलमेव मम्पत्यं भवति, मलिनता तु तस्य जायत इति, कस्मात् पुनः कांक्षा अतीचार इति प्रश्नेनोप- फमने-कृत इति, एवं मन्येत-जिनाननं श्रद्धत्त एव, अश्रद्दधतच मिथ्यादर्शनं, आचार्यस्त्वाह-कांक्षिता इत्यादि (१५६-५) पम्मादन्ययामननचामिलापी कांक्षिता, न विचारिता गुणदोषा येनासायविचारितगुणदोपो यतः सांसारिकसुखमल्पं विपाक- रुटु नदप्पनिलपति, गनर भगाद्भिः प्रतिपिद्ध, प्रतिपिद्धानुष्ठानाच भावतो दूपयति सम्यक्त्वं, अतः समयमतिकामतीति ममयः-सिद्वान्तः अतिक्रमणमुल्लपन, कः पुनरमौ समयः ‘णो इहलोगट्ठयाए' इत्यादि, केवलं कर्मनिर्जरणायैवेति, विचिकि- त्मा नामे(१५१-६)त्यादिना, मतिविभ्रमो विचिकित्मा-युक्त्यागमोपपन्नेऽप्यर्थे भ्राम्यति मतिः, यथाऽस्य महतस्तप क्लेशस्य सोनमौलागयत्यां फलसंपद् भवित्रीति, अधच लेशमात्रमेवेदं निर्जराफलविकलमिति, नामशब्दो वाल्यालंकारार्थः, स्वमप्य- स्तीति इत्यादि, उभयह क्रिया-फलवती निष्फला च, कृपीयलानां कर्पणादिक्रिया कदाचित् फलवती जातुचित् निष्फलेति, अन इदमस्तीदमप्यस्ति एवं परलोकक्रियायामप्यास्तितामतिविप्लुतिरिति । ननु शंकाविचिकित्सयोः का प्रतिविशेषः १, उच्यते, शंका मकलागफलपदार्थभाज्येन द्रव्यगुणविपया लक्ष्यते, इयं तु क्रियाविषयैव विचिकित्सा, तमेव विवृणोति मतिविप्लुति- ·3 " रिति, मतिर्मिथ्यालपुद्गलानुविद्धा विप्लरते-भ्रमति नारतिष्ठते च, ते मिथ्यादर्शनभेदा विशेपमाश्रित्य सम्यक्त्वातिचाराः अभि- .. धीयन्ते, आगमे तु विचिकित्सा विद्वज्जुगुप्सा वेत्यभिहितं, विद्वांसः-साधनस्तेषां जुगुप्मा-निन्दा अस्नानात् प्रस्वेददुर्गधितां निन्दति, को दोपः स्याद्यदि प्रासुकेन वारिणा प्रक्षालनं कुरिनिति,अन्यदृष्टिरित्यादि (१५९-७) अन्यशब्दः प्रतियोग्यपेक्षः, अन्या चासौ दृष्टिरन्यदर्शनमयथापदार्थप्रणयनात, तथाह-अर्हच्छासनव्यतिरिक्ता दृष्टिरन्यदृष्टिरमज्ञप्रणीतरचनादिभि- रिति, सा च द्विविधा-द्विप्रकारा, तत्राभिमुखं गृहीताऽमिगृहीता दृष्टिरिदमेर तचमिति युद्धवचनं सारयकणादादिवचनं पा, अनभिगृहीता चेति, चः समुच्चये, नैराभिमुख्येन गृहीता सर्वप्रवचनेप्वेन साधुदृष्टिः, मर्वमेन युक्त्युपपन्नमयुक्तिकं पा ममतया मन्यते मौढ्यात् तत्र, तद्युक्तानामित्यादिना (१५१९) अभिगृहीतमिथ्यादृष्टेरियत्ता निरूपयति, तयाऽभिगृहीतमिथ्यादृष्टया युक्ता. स्तयुक्ता मिथ्यादर्शनभाजो, मिथ्यादर्शनं घनेकाकारमुपजायते मोहमैचित्र्याद् नयानामानंत्याद् अतः स्थूलतरकतिपयभेदोपदर्शनं - क्रियते, तेषां तद्युक्ताना क्रियावादिनामिति क्रिया कर्तुरधीना न का विना क्रियायाः सम्भवः, तामात्मममनायिनी क्रियां पदन्ति .. ये तच्छीलाश्च ते क्रियावादिनः आत्मास्तित्वादिप्रतिपत्तिलक्षणाच,ते चाशीत्यधिकशतसंख्याः, ममभिगम्याश्चामुनोपायेन-जीनाजी वाश्रबन्धसंचरनिर्जरापुण्यापुण्यमोक्षाख्यान् नर पदार्थान् विरचय परिपाट्या जीवपदार्थस्वाधः स्वपरभेदाउपन्यमनीयौ, तयोरधो नित्यानित्यमेदो, तयोरप्यधः कालेश्वरात्मनियतिस्सभारभेदाः पंच न्यमनीयाः, ततो विफल्पानुत्पादयति-अस्ति जीनः सतो .• नित्यः कालत इत्येको विकल्पः, विकल्पार्थश्चायं-विद्यते खल्लयमात्मा चेतनरूपेण नित्यश्च कालवादिनः१,उक्तेनैरामिलापेन द्वितीयो विकल्प ईसरकारिणनः २, तृतीयविकल्प आत्मवादिनः पुरुषमेवेदमित्यादि ३, नियतनादिनश्चतुर्थो विकल्पः ४, पंचमविकल्पः ·re-- hndmad ... -.- .....nvr. 31 स्वभावादिन ५, एवं स्वत इत्यनेन लब्धाः पंच विफल्पाः, परत इत्यनेनापि पंचैत्र लभ्यन्ते, नित्यत्सापरित्यागेन चैते दश विकल्पाः १०, एमनित्यत्वेनापि दशैन १०, एका विंशतिः जीवपदार्थन लब्धाः, अजीनादिपप्यशास्वेन प्रतिपदं पिशतिनिफ- लपानां, अतो शितिनगुणाः शतमशीत्युत्तर क्रियानादिनामिति । अक्रियावादिनां सरूपकथनं नामत एव क्रियते, तद्युक्ता- नामित्यनुपर्नने, आत्मनास्तित्वादिप्रतिपचिलक्षणा भवन्त्यक्रियागादिनः, न हि कस्यचिदपस्थितस्य पदार्थस्य क्रिया समस्ति, "भूनिर्येषां किया सैन, कारणं मैच गोच्यत" इति, एपां चतुरशीतिर्भेदाः, तेपां पुण्यापुण्यपर्जितपदार्थसप्तकन्यासः, तथैर जीर- स्याधः स्वपरविकल्पभेदद्वयोपन्यासः, अमच्चादात्मनो नित्यानित्यभेदौ तु न स्तः, कालादीनां तु पंचानां पष्ठी यदृच्छा न्यस्यते, पाद्विरल्यामिलापः-नास्ति जीतः स्वतः कालत इत्येको विकल्पः, एरमीसरादिमिरपि यदृच्छावसानः, सर्वे पड् विकल्पास,तथा नास्ति जीवः परतः कालत इति पडेर विकल्पाः, एकत्र द्वादश, एएमजीवादिष्यपि पसु प्रतिपदं द्वादशैन विकल्पाः,एकत्र द्वादश मप्तगुणाशतुरशीनिफिल्पा नासिरानामिति । अज्ञानिकानामिति, कुत्सितं ज्ञानमज्ञानं तदेपामस्तीत्यज्ञानिकाः, अथवा अज्ञानेन चरन्ति तत्प्रयोजना या, अज्ञानका इति पाठः, असंचिन्त्यकृतवन्धपैफल्यादिलक्षणाः, सप्तपष्टिभेदा , वन जीवादीन् ना पदार्थान् विद् व्यवस्थाप्य पर्यन्ते चोत्पत्तिमुपन्यस्याधः सप्त सदसदादय उपन्यसनीयाः, सच्चममच२ सदस३ अपाच्यं४ सदवा-//- च्यवं५ अमदनान्यत्वं६ सदसधान्यसमिति चकैकस्य जीपादः सप्त विकल्पाः, त एते नव मतकास्पिष्टिः, उत्पत्तेस्तु चत्वार पाया विरल्पाः, तद्यथा-मचमसचं सदसचमवाच्यत्वं चेति, ते त्रिपष्टिमध्ये क्षिप्ताः सप्तपष्टिर्भवति, को जानाति जीनः सन्नित्येको विकल्पः,एसममदादयोऽपि पान्याः, उत्पत्तिरपि किं सतोऽमतः सदसतोषाच्यति मा को जानात्येतत् ?, न कश्चिदपीत्यभिप्रायः, 4 ·चैनयिकानां चेति चशब्दः समुच्चये, विनयेन चरति विनयो वा प्रयोजनमेपामिति वैनयिकास्तेष्वष्टासु स्थानेषनवधृतलिंगा- चारशास्त्रविनयप्रतिपत्तिलक्षणा विनयप्रधानास्तत्सपर्या विदधति कायेन पाचा मनसा दानेन च, एमिश्चतुर्भिः प्रकारैः सुरनृपतिय- तित्रातिस्थविराधममातृपितपु, एवं चाष्टकाश्चत्वारो द्वात्रिशद्विकल्पा भान्ति, एमभिगृहीतमिथ्यादृष्टीनां सर्वसंख्ययात्रीणि शतानि विपष्टयधिक्रानि,अनभिगृहीतानि भोगमुखपराणां,आस्तां नि श्रेयससुखं,इदमेव प्रर्याप्तं यत् प्रकृष्टैश्वर्याभिजनादिपु नीरोगतादियुक्तं जन्मेति, सर्वदेवतासु पात्चण्डिपु च तुल्यतामौदासीन्यं वा भावयतीति, एतत्सम्बन्धेनाह-प्रशंसासंस्तवौ सम्यग्दृष्टेरतीचारौ इति एपामुक्तलक्षणानां क्रियाऽक्रियाादिनामज्ञानिकानां वैनयिकानां च प्रशंसा स्तुतिरमिष्टवः पुण्यभाज एते सुलब्धमेमिर्जन्म सत्पथस्याः सन्मार्गदर्शननिपुणा इत्यादि, संस्तवः तैः सहैकत्र संगासात् परिचयः, परस्परालापादिजनितः, तथाहि-एकत्र वासेन तत्प्रक्रियाश्रयणात् तत्पक्रियादर्शनाचासंहार्यमतेरपि दृष्टिभेदः श्रूयते, किमुत संहार्यमतेः?, एभिर्भगाद्भिः पार्श्वस्थादियथाच्छन्द- कैरपि सादं निपिद्धमेका वसनमेकराबारपि सम्यग्दृष्टेरुत्सर्गतः, तस्मादतीचारावैती मलीमसताहेतू तत्प्रशंमासंस्तवौ, सम्यग्दृ- ऐभ्रशहेतू वा, प्रसिद्धार्थवशादुपजातसन्देहः कश्चिदत्र आह-प्रशंसासंस्तवयोः कः प्रतिविशेप ? इति मन्यते-'शंसु स्तुतौ', प्रशंसनं प्रशंसा,स्तुतिः 'ष्टुञ् स्तुतौ' संस्तरनं संस्तमः,सम्यरु स्तुतिरेन,अतस्तुल्यार्थत्वात् प्रश्नपति-कः प्रतिविशेप इति?,अनोच्यते, ज्ञानेत्यादि (१५९-१७) ज्ञानं-आगमः क्रियावादिप्रभृतीनां तत्पशंमा निरनद्यः प्रकृष्ट आगमः प्रमाणान्तरसंवादीन चाभिम- वितुमपरैः शक्य इत्येवमुद्भावनं, प्रत्यक्षमेर तेषां परोक्षं वा, भावत इति, तदाक्षिप्तेन चित्तेन भक्तिप्रहेन तदीयगुणैर्नम्रतां नीते- नेति, तेपामेन दृष्टिदर्शनं स्वागमोक्तपदार्थश्रद्धानं तस्य प्रशंमा समक्षाममर्श, प्रकृष्टमेपां सम्यग्दर्शनं सन्मार्गानुकूलमित्युद्धाभाननः ·LitnaMtlin imast til गुणा दाक्षिण्यमांगत्यप्रियप्रथमामिभापितालडहनादयस्तेषामेषु प्रकर्पो दृश्यते गुणानामित्युद्भावनं भावतः प्रशंसा, अथवा ज्ञान- दर्शने एप गुणौ तयोः प्रकर्षम्सद्भावनं-प्रकाशनं भावतः प्रशंसा, अथवा ज्ञानदर्शने एव गुणी तयोः प्रकर्पस्तदुद्भावनं प्रकाशनं भारतः प्रशंमा प्रत्यक्षतः परोक्षतो वा, संस्तवस्त्वित्यादि, तुशब्दः संस्तवं विशिनष्टि, संस्तव इह संचासजनितः परि- गयः संगगनभोजनालापादिलक्षणो, न स्तुतिः, प्रशंमायास्तुल्यत्वात्, तत्परिचयस्थात्र प्राधान्यं, स्तुतिस्तु प्रासंगिकी, लोके च प्रतीनः रांपूर्वः स्तौतिः परिचये 'असंस्तुतेषु प्रमभं भयेष्वि'त्यादि, एकोऽपि हि शब्दो भिन्नाथों गम्यते प्रयोत्कृषशाद् गोशब्द- वन् । अथ सम्नपगन्दस्वार्थ परिचयमेव भाष्येण स्पष्टयति-सोपधमित्यादिना, उपधा छद्म माया, सहोपधया सोपधं, निरुपधं-- निश्छम निर्मायं, परिचये गति परमलक्षणं समक्षमेव गोपधमभूतान् वक्ति, दाक्षिण्यात् जानानोऽपि परमार्थ तन्मध्यसंवामपरि- गपदोपान नदीयप्रतिश्रयानपानोपजीवी दयापरा युयममलयोधमाज इति वा परा शीलसंपद् युष्मास्विति गुणवचनं प्रासंगिकमत्र, परिचयातु प्रसो दोपाणां, तथा तदन्यपणे तन्मध्यदर्शने चोन्मार्गप्रतिपत्तिः स्यात् कस्यचित् कदाचिदिति प्रत्यवायः, मिथ्या- दर्शनदाद या जायेत तद्वर्गस्येति प्रत्ययायः, तथा निरुपधमेव भूतगुणाभिधानं जातुचित् कुयति परिचयप्रीत्या, ततश्च त एव पूर्वका दोपाः ममापति, अतः संवामात् परिचयलक्षणात् जानक्रियानंश इति दूरतः संस्तवः परिहार्यः ॥ एवं शंकादिसकलश- स्परहितं गम्यक्लं शेपगुणानामाधारीभवनि अशुद्धं तु न प्रतीच्छति गुणान् विनाशयति चेति १८॥ एवं तावदविशेपेण सम्यग्दृष्टे- रतिगारा व्याख्याताः, संप्रत्यगारिण एर प्रतिव्रतमतिचारान् विचक्षुराह-४ (पाठोऽयंxx चिहगतः भाष्यस्य व्याख्यानभूतोऽपि न श्रीहरिभद्रीयादशैं न च मुद्रितायां सिद्धसेनवृचाविति लिसितमिद्धसेनीयवृत्तेलिखितः) ·व्रतशीलेपु पंच पंच यथाक्रमं ॥७-१९।। सूत्रम् ॥ बतानि स्थूलपाणातिपातनिर्वृत्यादीनि पंच शीलानि-दिग्देशादीनि सप्त, कृतद्वन्द्वानि, अनन्तरसूत्रादतीचारा इत्यनुवर्तते, तस्यामिसम्बन्धः पंच पंचेति वीणा वाक्येन, अतोऽयमर्थः–एकैकस्याणुव्रतस्य शीलस्य च दिगादेः प्रत्येकं पंच पंचातिचाराः समासेयाः यथाक्रमं यथानुपूयं, यो यः क्रमो प्रतानां प्रागमिहितस्तेनै कमेणातीचारा वक्ष्यमाणा बोद्धव्याः, व्रतेपु इत्यादि, - (१५९-१६) भाप्यं, सामान्येनापि नतामिधाने सामर्थ्यादगारिणो यानि व्रतानि तेषु विपये व्रतेषु पंचखित्यन्यूनातिरिक्तेषु शीलेषु .. च सप्तस्तिति, चशब्दः समुययार्थः, सप्तैन शीलानि, तेषु च पंच पंचेति नियमपचनं, प्रतिव्रतं प्रतिशीलं च पंचातीचारा भवन्ति, यथाक्रममिति व्यतिक्रमनिवृत्यर्थः, अन्यथा बन्धादयो मृपानादनिवृत्तेरप्यतीचाराः स्युः, मिथ्योपदेशादयोऽप्ये व्यतिरेकेण प्राप्नुयुः, ऊर्ध्वं यद् वक्ष्याम इति नियमवचनाय प्रदर्शनं, यदुपरिष्टादतीचारजातमभिधास्यामः तदुक्तेपु व्रतेपु यथाक्रममिति । तत्यथेत्यनेन सम्पन्धमाचष्टे, यथा तदेतदतीचारजातं क्रमेण व्रतादिपु मम्मध्यते संप्रति तथोच्यते, प्राक्तारत् स्थूलप्राणातिपातब- तमित्युक्तं तस्यामी पंचातीचारा भगन्तीति निदर्शयति- वन्धवधन्धविच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः ॥७-२०॥ सूत्रं ॥ तर पन्धनं गन्धः-संयमनं रज्जुदामनकादिमिः, हननं वधस्ताडनं कमादिमिः, छविः-शरीर त्वरवा छेदः-पाटनं द्विधाकरणं भार:-पूरणं अतीन वाहं सुष्ठु भारोऽतिभारः तस्यारोपणं स्कन्धपृष्ठादिपु स्थापनमतिमारारोपणं, अन्नम्-अशनादि पानं पेयमुद- कादि तयोरदानं निरोधः, सर्व एव कृतद्वन्द्वा निर्दिष्टाः स्थूलप्राणातिपातविरतेरतीचाराः, बसस्थावराणामित्यादि (१६०-२) ·. - भाष्य, नम्पन्तीति नमा:-द्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियाः, निष्ठन्तीति स्थावरा:-स्थानशीला वृक्षादयो यथासम्भवमायोज्याः, द्रव्यमाव- प्राणरजीपन जीरन्ति जीविष्यन्ति चेति जीपाः तेषां नमस्थानराणां जीपानां, बंधवधौ,तन वन्धः शंखपिपीलिकातिलुकादीनामपि संभपनि म न पायो निष्प्रयोजन इति नानुष्ठेयोऽणुनतिना, उत्सर्गतो गृहिणा तादृशान्येर द्विपदचतुष्पदादीनि परिमाद्याणि यान्य- रद्रान्वेगामने, अगम्भवानादृशानामन्यत्र बन्धः सप्रयोजनः, सोऽपि सापेक्षो, दयारता नातिगाढगूढग्रन्थिः कार्यो दुर्मिनीतपुरकदा- गीदागेरसादीनां गोमहिपीतुरगादीनां या, वधोऽप्येवमेव, समुत्पन्नग्रयोजनस्तु सापेक्षो निर्दयप्रहारान् परिहरन कमादिमियो- उपेनया वर्णनलननपेटादिमिध माधयेत् , तथा निष्प्रयोजन छविच्छेदः परिहार्य एर, तदाह-'त्वक्छेदः काष्ठादीनामिति । सागवेन यापरिग्रहः आदिग्रहणात् भूमितेजःकरकद्वित्रिचतुप्पदपरिग्रहः, सप्रयोयनस्तु सापेक्षः, कर्णपाटनादिरंगुलिश्रवण- नागिराछेदो या मनाग्मयजननाय तस्करादीनां, पुरुष इत्यादि, पुरुषादयः कृतद्वन्द्वाः, आदिग्रहणात् खरकरभगेपच्छागपरिग्रहः यथागम्मरमेषामनिभारारोपणमनिचारः, उत्सर्गतो भाटकाद्याजीनः परित्याग्य एप, अन्यस्मादृते जीवनोपायाद्, नलीनदीनां ययोनिनभारादपि किंचिन्यूनमारारोपणं, तृणपानीयाभ्याहारोऽत्युप्णवेलायां च परिमोक्षणं, द्विपदानामप्येनमेन, तेपामेन चान्न-- पाननिरोध इति पंचमोऽतीचारः, एषामित्यादि, द्विपदचतुष्पदानामन्नयाननिरोधोऽनयोजनः परिहरणीय एक, मप्रयोजनं तु सापेक्ष उनि दुर्मिनीनानामपत्यादीनां मन्दतीक्ष्णाशयानामुदन्यतां चराद्यमिभूतानां चानपानं निरुणद्वि, स्वभोजनवेलायां तु वरि- नाटेरन्यान् निगमत एत्र तापत् भोजयित्वा वयं मुंजीतेत्युपदेशः, अहिंमारतस्यातीचारा भान्तीति अव्यतिकरं दर्शयतीति ।। लगृपारादीरतेरतीनाराऽनिधित्मयेदमाह- ..

·मिथ्योपदेशरहस्याभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहारसाफारमन्त्रभेदाः ॥७-२१ ॥ सूत्रम् ॥ मिथ्योपदेशोऽसदुपदेशः, रहः-एकान्तं तत्र भयं रहस्य, रहस्ये-एकान्ते अभ्याख्यानम्-अभिशंसनमसदभ्यारोपणं रहस्याभ्या- रयानं, कूटम्-असद्भूतं लिख्यत इति लेखः, करणं किया, कूटलेखस्य क्रिया कूटलेखक्रिया, न्यस्यते-निक्षिप्यत इति न्यासः- रूपकाद्यर्पणं तस्यापहारः अपलाप,यो या द्रव्यापहारः परखस्त्रीकरणलक्षणः स न विवक्षितः,तस्यादत्तादानविपयत्वात् , यत् तन पचनं अपलापकं येन करणभूतेन न्यासोऽपहनूयते-अपलप्यते तद्वचनं न्यासापहारः, आकारोऽङ्गुलिहस्तभ्रूनेत्रक्रियाशिर.कंपादि- रनेरूपः परशरीवर्ती तेन तादृशाकारेण सहाविनाभूतो यो मन्चो-गुप्तो गूढः पराभिप्रायः स्वयमुपलभ्य सहाकार मन्त्रमसूयया- ऽऽविप्करोति एप साकारमंत्रभेदः,भेदः-प्रकाशनं, मिथ्योपदेशादयः कृतद्वन्द्वाः पंचातीचाराः स्थूलानृतविरतेरिति । सम्प्रति भाष्य- मनुथियते-'एत' इति (१६० ३) सूत्रोक्ताः पंचेति पंचै मिथ्योपदेशादयः,स्थूलमृपापरित्यागेन सत्यं वक्तव्यमिति,ततः सत्यप- चनसातीचारा भान्ति, ता मिथ्ये(१६०-९)त्यादि,तत्र तेषु पंचस्थतिचारेषु मिथ्योपदेशस्तारत् , नामशब्दः क्रमापद्योतनः प्रम- तस्य पचन परपीडाजननं, गायतां खरोष्ट्राः हन्यन्तां दस्यर इति, न यथार्थ यथावस्थितः अयथारस्थितः तस्सार्थ अयथार्थं तस्य वचनम् उपदेशः, यथा परेण पृष्टः सन्देहापनेन अतथोपदेश', विवादेश्वित्यादि (१६०-११) विरादः-फलहः तत्रान्यतरस्साति- मन्धानोपायमुपदिशति, अतिसंधानं छलनमादिशब्दाद् द्यूतग्रहणं, एवमादिरेवंप्रकारः सर्व एव मिथ्योपदेशोऽनसेयः, रहस्ये- त्यादि, रहस्येनाभ्यारयानं स्त्रीपुंमयोः परस्परेणेति प्रतारणाद्वारेण, यदि वृद्धा स्त्री ततस्तसै कथयति-अयं तव भर्ता कुमार्या- मतिसक्तः, अथ तरुणी तत एमाह-अयं ते भर्ता प्रौढचेष्टितायां मध्यमवयसि योपिति प्रमक्ता, तथाऽयं खरफामः मृदुकाम इति . . - .

·EHI IN THISlugtail_ITHIUTHI वा परिहमति, अन्यस्य वा रागसंयुक्तं अन्यस्य व्यतिरिक्तस्य पुंसः स्त्रियो वा तत्कालयोग्यं रागसंयुक्तमिति दम्पत्योरन्यस्य या येन रागः प्रहर्ष उत्पद्यते तेन तादृशा रहस्येनानेकप्रकारेण कर्मणाऽभिशंसनमिति, हास्येत्यादि (१६०-१९) अभ्याख्यातापि परफ्रीडानुबंधात् तादृशं भापते,नाभिनिवेशेन, हास्यं-परिहासः सैव क्रीडा आसक्तिः-आसंगोऽनुवन्धः, आदिशब्दः प्रकारवचनः, हास्यफ्रीडाप्रकारः,अथवा हास्यप्रकारैः क्रीडाप्रकारति पृथगमिसम्बन्धः । कूटलेखक्रिया प्रतीता मुद्राक्षरविन्यासोऽकूटलेखतुल्य इति, न्यासापहार इत्यादि (१६०-१२) गोपायनाय स्वद्रव्यार्पणमन्यस्य स न्यासः तस्यापहारः-अपलापः सुश्लिष्टवचनेन, नया विस्मरणकृतं परनिक्षेपग्रहणं, विस्मरणेन कृतं परनिक्षेपस्य ग्रहणं, येन निक्षिप्तानि पंच शतानि, तस्य पंचशतसंख्या विस्मृता, म चाधुना निक्षेपकमार्गणकाले ब्रवीति-नसुष्टु स्मरामि-किं चत्वारि शतान्यर्पितानि तव अथ पंच शतानीति, यदर्पितं तदेहीति, निक्षेपकस गोपायिता प्रत्याह-चत्वार्येवेति, एवमादिना परेण निक्षिप्तस्य परविस्मरणकृतस्य ग्रहणं क्रियते स सत्यवतातीचार इति, साकारमंत्रभेद इति आकारः-शरीरावयवसमवायिनी क्रियाऽन्तर्गतक्रियासचिका तेन विशिष्टेनाकारेण सहाविनाभूतो योऽ- भिप्रायः स साकारमन्त्रस्तस्य भेदः-प्रकाशनं, तदेव स्पष्टतरं कथयति-पैशून्यं गुह्यमन्त्रभेदश्चेति, प्रीतिं शूनयतीति पिशूनः | नत्रायः पेशून्यं द्वयोः प्रीतो सत्यामेकस्याकाररुपलभ्य अभिप्रायमितरस्य तथा कथयति यथा प्रीतिः प्रणश्यति, गुर्ख-गृहनीयं न सर्वस्मै यत् कथनीय मन्त्रण मन्त्रो-गुप्तभापणं राजादिकार्यसम्बद्धं तस्य भेदः-प्रख्यापनमेव, तत् सत्यव्रतमनतीचारं सम्यगनुपा- लनीयमिनि ॥ स्थूलादत्तादानविरतेरमी पंचातीचाराः परिहार्याः, स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रममानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः॥७-२२॥ सूत्रम् ॥ AL•भार ·HUDHAT mur स्तेनाः-चौरास्तान् प्रयुक्त हरत यूयं हरणक्रियायां प्रेरणमभ्यनुज्ञानं वा प्रयोगः तदाहतादानमिति तच्छन्देन स्तेनपरामर्थः तराहृतम्-आनीतं कनकवस्त्रादि तस्यादानं-ग्रहणं मूल्येन मुधिकया वा, विरुद्धराज्यातिक्रम इति, विरुद्धयोनॅपयो राज्यं तस्या- तिक्रमम्-अतिलंघनं आक्रमणं विरुद्धराज्यातिक्रमः, स चानेकप्रत्यपायः, हीनाधिकमानोन्मानमिति, हीनं न्यूनं अधिकम्- अतिरिक्तं मानोन्मानं मान-कुडवादिः उन्मानं च तुलादिः, हीनं मानोन्मानमन्यदानकाले करोति, स्वयं पुनः गृह्णनधिकं करोति, प्रतिरूपकव्यवहारः प्रतिरूपका-तत्सदृशः तस्य विविधं अवहरणं व्यवहारः-प्रक्षेपः यद् यत्र घटते ब्रीह्यादिपु तैलादिपु पलं- ज्यादि तन्त्र प्रक्षिप्य विक्रीणीत इति । सम्प्रति भाष्यमनुश्रियते-एत इत्यादि (१६०-१७) गतार्थ, तत्रेत्यादि, तत्र तेषु अतिचारेपु स्तेनप्रयोगस्तावदयं-स्तेनेपु तस्करेषु सम्भवति हिरण्याद्यर्थः प्रयोगो हिरण्यादिप्रयोगः, हिरण्यं-रजतं घटिताघटित- रूपमादिशब्दात् कनकं च, घर्षरादिभिर्ग्रन्थि छित्त्वा गृह्णातीति, तथा क्षत्रखननकायेवंविधमुपकरणं नाणुव्रतिना निर्वर्तनीयं न विक्रेयमिति, स्तेनैरित्यादि (१६०-१८) तस्करोपनीतस्य द्रव्यस्य रजतादेर्मुधा-विना मूल्येन क्रयेण वा स्वल्पप्रदानेन ग्रहणं, तदाहृतादानमनेकप्रत्यपायमिति परिहार्य, विरुद्धेत्यादि, विरुद्धराज्यातिक्रमः अतिक्रमो-व्यवस्थोल्लंघन, व्यवस्था च परस्परवि- रुद्धराज्यकृतैव, चशब्दः समुच्चायकः, एप वा स्तेनवतस्यातिचारः, विरुद्ध हीत्यादि (१६१-२) यस्माद्विरुद्ध राज्ये सर्वमादानं- ग्रहणं तृणकाष्ठादेरपि स्तेययुक्तं चौरतया सम्बद्धं भवति, तस्माद्विरुद्धराज्यातिकमो न कार्यः, हीनाधिकेत्यादि समस्यातीचा- रद्वयं निर्दिष्टं भाष्यकारेण व्यवहारसम्बन्धनाथ, हीनमानव्यवहारोधिकमानव्यवहारः हीनोन्मानव्यवहारोऽधिकोन्मानव्यवहा- रवेति, एतदेव विवृणोति-कूटतुलेत्यादिना (१६१-३) प्रसिद्धटंकादिटंकिता अकूटतुला ततोऽपरा कूटतुला, एवं मानमपि, आभ्या- ·•-20nanews मपि टूटतुलाफूटमानाम्या पंचन-दम्भनं छलनमादिशब्दाद्वचनकायक्रियाग्रहणं तैर्युक्तः संबद्धः क्रयो ग्रहणं विक्रयो-मूल्येन दान, ममेतन्न कार्य, 'पृद्विपयोगति हीनाधिकव्यवहारसामान्याद् वृद्धिप्रयोगोपन्यासः, सरूपकादि वृद्धथाऽन्यस्य ददाति, गा च पृद्धिरन्यारया न्याग्या च, तवान्याग्या परिहरणीया, दशैकादशिकाप्रभृतिः, यद्यप्युभयरुच्या सा क्रियते तथाऽप्यतित- प्णामिभून इत्यपोद्यते लोकेन, न्याग्या तु तत आदेयेति, प्रतिरूपकव्यवहारो नामेत्यादि (१६१५) नामशब्दः सरूपार्थः, प्रतिरूपाच्याहारस्वरूपमिति, सुर्वणस्य प्रतिरूपक्रिया यादृक् सुवर्ण तादृशमेव अपर द्रव्य वर्णगौसादिगुणयुक्तं निष्पादयति, प्रयोगविशेषात, तथा रूप्यं-रजत कतिपयदिवसस्थायीति, आदिग्रहणात् किल घृतक्षीरदधितक्रताम्रकास्यादिपरिग्रहः, व्याजी- करणानि चेति व्याजीकरणमपहतानामन्यैर्गवादीना सशृगाणामग्निपक्ककालिगीफलस्वेदलानि शृंगान्यधोमुखानि प्रगुणानि तिये- ग्पलितानि या यथारुचि शक्यते क्तुं, ततश्च अन्यत्वमिन प्रतिपद्यन्ते गवादयः, तथा कृतेषु शृंगेपु सुसेन च धार्यन्ते, अन्यहस्ते ग विकीयन्त इति व्याजः, छमाछमरूपाणा छद्मरूपापादन व्याजीकरणं, एपमेते पंचास्तेयत्रतस्यातीचारा भवन्तीति । चतुर्थाणु- तस्यातीनारामिधिगयेदमुन्यते- परविवाह करणेत्यरपरिगृहीताऽपरिगृहीतागमनानंगक्रीडातीवकामाभिनिवेशाः॥७-२३॥ सूत्रम् ॥ एते प्रजनतस्यातीचाराः कृतद्वन्द्वा निर्दिष्टाः, परविाहकरणं इत्तरपरिगृहीतागमनं अपरिगृहीतागमनं अनगक्रीडा तीनका- मानिनिवेशशेति, तन परविवाह करणमिति स्थापत्यस्यागारिणावश्यतयैर विवाहः कार्यः, परविनाहकरणात्तु निवर्त्तते, गृह- स्था द्वाभ्या प्रकाराभ्यामनह्मणो निवर्तते, स्नदारसतोपप्रतिपच्या परपरिगृहीतदारानभिगमनेन वा, सदारासेननमे प्रथमोऽभ्यु- Lic.PR... 4..

·" " पैति, शेपानिपतते, द्वितीयस्तु परपरिगृहीतदारसेपनानिपते, न सदारेभ्यो न चाऽपरिगृहीतवेश्यादिभ्यः, तयोर्यथासम्भनम- 4. तिचाराः स्वनतानुसारेणाभ्यूह्याः, तत्र स्वापत्त्यव्यतिरिक्तमन्यापत्यं परशब्देनोच्यते, तस्य विवाहकरणं-विवाहक्रिया कन्याफल- लिप्सया या स्नेहमम्मन्धेन वा इति, इत्वरपरिगृहीतागमनं प्रतिपुरुपगमनशीला इत्वरी-घेश्याऽनेकपुरुषगामिनी भवति, तस्यै .. च यदाऽन्येन कंचित् कालमभिगृह्य भाटी दत्ता भाति, तारन्तं कालमगम्याऽसौ निवृत्तपरदारस्य भाति, इत्वरीचासौ परिगृहीता • चेति पुंरद्धावः, इत्वरपरिगृहीताया गमनम्-अभिगमो मैथुनासेवनम् , अथवा इत्वर-स्तोकमल्पं परिगृहीतागमनं चेति, वेश्या-]. स्वैरिणीप्रोपितमत्कादिरनाथा अपरिगृहीता, तदभिगममाचरतः पदारमन्तुष्टस्यातीचारो, न तु निवृत्तपरदारस्य, अनंग:-कामः कर्मोदयात् पुंसः सीनपुसफपुरुषासेपनेच्छा हस्तकादीच्छा वा, योपितोऽपि योपित्पुरुषासेपनेच्छा हस्तकादीच्छा वा, नपुंम- कस्स पुरुपस्त्रीसेवनेच्छा हस्तफांदीच्छा वा, स एवंविधोऽभिप्रायो मोहोदयादुद्भूतः काम उच्यते, नान्यः कश्चित् कामः, तेन तर - कीडा-रमणमनगक्रीडा, आहार्यैः काष्ठपुस्तफलमृत्तिकाचादिघटितप्रजननैः कृतकृत्योऽपि स्वलिङ्गेन भूयः मृदात्वेनापराच्यप्रदेशं | 5 योपिता, तथा केशाकर्षणप्रहारदानदंतनखकदर्थनाप्रहारैर्मोहनीयकमावेशात् किल क्रीडति तथाप्रकारं कामी, सपामनंगक्रीडा चलवति रागे प्रसूयते, तीवकामाभिनिवेश इति तीन:-प्रकर्षप्राप्तः कामेऽभिनिवेशः तीफामाभिनिवेशस्तावत्पर्यन्तं तच्छिनिता परित्यक्तान्यसपलव्यापारस्य तदध्यवसायता मुग्वपोपोपस्थकक्षान्तरेमप्यतृप्ततया प्रदिप्य लिंगमास्ते मृत इन महती वेलां, निशलः चाटकर इस मुहुर्मुहुचटकायामारोहति योपिति, व्याजीकरणानि चोपयुक्त जातकालिमलका, अनेन खल्यौपधप्रयोगेण गजप्रसेकी || तुरगावमर्दी भवति पुरुप इत्ययमप्युभयोरतीचार इत्येते ब्रह्मनतातीचारा भाति । इच्छापरिमाणप्रतातिचारन्याचिरयामयेदमाह- १ .

·im.wwwmari.in .. arr. ME क्षेत्ररास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिकमाः ॥७-२४ ।। सूत्रम् ॥ मेरमास्त्वादीनां कुप्यान्तानां कनद्वन्द्वानां प्रमाणानि प्राक् संकल्प्य यानि विशिष्टकालावधिकानि गृहीतानि तेपामुल्लंघनमति- क्रमः, प्रमाणातिफम इति प्रत्येकमभिमपदं भाष्यकृदर्शयति-क्षेत्रवास्तुममाणातिक्रम इत्यादि (१६१-१४) तत्र क्षेत्रं- सम्मोत्पनिभूमिः सेतुपेतुभेदाद् द्विधि,तत्र सेतुक्षेत्रमरघट्टादिसेक्य, आकाशपतिनोदकनिप्पाचशस्य केतुक्षेत्रं, नास्त्वगारं गृहमुच्यते, नदपि विविधं-सानं भूमिगृहकादि, उच्छ्रितं प्रासादः खातोच्छ्रितं-भूमिगृहसोपरि प्रासादादिसन्निोशः, तेषां क्षेत्रास्तूनां प्रमाण प्रत्याग्यानमालेऽमिगृहीनम् एतापन्ति क्षेत्राणि वास्तूनि च विहाय शेपस्य प्रत्याख्यानं,यावचतुर्मासी संवत्सरं यापजी वा अधिकृत्य, सलाम्यन्तरे संकल्पितप्रमाणातिरेकक्षेनमास्तुग्रहणमिच्छापरिमाणातिचार , हिरण्यं रजतं घटितमघटितं वाऽनेकप्रकारं पानादि, तथा गुणमपि, एतद्हणाग इन्द्रनीलमरकतायुपलकपरिग्रहः, सर्वेषामभिगृहीतप्रमाणातिकमोऽतीचारः, धनं गोमहिप्यजाविका- करभतुग्गफरिप्रभृतिनतुष्पदपरिग्रहः, धान्यं नीहिकोद्रवमुद्गमापतिलगोधूमययययययप्रभृति ममगारिणो परिमितं ग्राह्यम् , उपरि प्रमाणादणमतीनारः, दासीदामाः कर्मकरः उपरुद्धिका वा परिणयनादिविधिना स्वीकृता वा पत्नीत्यादि सकलद्विपदाभिगृहीत-/-- परिमाणातिक्रमोऽनीचारः, नतश्र समयूरकुर्कुटशुरुमारिकादीनां च प्रमाणातिरेकोऽतीचारः, कुप्य-कांस्यं लोहताम्रसीसकरपु- गण्डकत्रनिगाररिकारो दंतिकाकाष्ठांडिकापारिमंचकादिप्रमाणातिरेकग्रहणमतीचार इत्येनगेते इच्छापरिमाणव्रतस्यातीचाराः पंच भांनीति । एतमेने पंच पंचाणुनतातीचारानभिधाय सम्प्रति दिग्नतादीनां कमेणातीचारानमिधातुमिच्छन्नाह-तन्त्र दिग्नतस्य तावत्- ऊधिस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्विस्मृत्यंतर्धानानि ॥ ७-२५ ।। सुत्रम् ॥

·Ramtin AIImmittiMIIT-limin PHOSTION ऊर्द्धमधः तिर्यक् प्राक्परिगृहीतस्य परिमाणस्य, व्यतिक्रम इति, व्यतिक्रमः प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयः, क्षेत्रवृद्धिः स्मृत्यंतर्धानं चेति, सर्वे कृतद्वन्द्वाः दिक्परिमाणस्यातीचाराः-पंच दिग्वतस्यातीचारा भवन्ति, ऊर्द्ध पर्वततरुशिखरारोहणादिपरिमाणं, अधश्चा- धोलौकिकग्रामभूगृहकूपादिपरिमाणं, तिर्यगपि योजनमर्यादाभिग्रहव्यतिक्रमः, क्षेत्रवृद्धिरित्येकतो योजनशसपरिमाणमभिगृही- तमन्यतो दश योजनानि अभिगृहीतानि, दिशि तस्यामुत्पन्ने प्रयोजने शतमध्यादपनीयान्यानि दश योजनानि तत्रैव स्वबुद्ध्या प्रक्षिपति संवर्द्धयत्येकत इति, क्षेत्र इति क्षेत्रवृद्धिरेपा, स्मृत्यंतर्धानमित्यनेन स्मृत्यन्तर्धानस्वरूपमाचष्टे, स्मृतेभ्रंशोऽन्तर्धान- मिति, स्मृतिमूलं नियमस्येति । देशविरतेस्तीचाराभिधानायाह- आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलप्रक्षेपाः ॥७-२६ ॥ सूत्रम् ॥ दिग्बतविशेष एव देशव्रतम् , इयांस्तु विशेषः-एकं यावजीवसंवत्सरचतुर्मासीपरिमाणं वा, देशवतं तु प्रतिदिवसं प्रतिग्रह- रमुहूर्तादिपरिमाणम् , अस्यातीचाराः पंच भवन्ति, द्रव्यस्यानयनमित्यादि (१६२-८) विशिष्टावधिके भूदेशाभिग्रहे परतो गमनासंभवात् स्वतो यदन्योऽवधीकृतदेशाद् बहिर्वर्तिनः सचित्तादिद्रव्यस्यानयने प्रयुज्यते, त्वयेदमानी(ने)यं, सन्देशकप्रदाना- दिनाऽऽनयने प्रयोगः आनयनप्रयोग इति, अन्ये पठन्ति-वलाद्विनियोगः, प्रेष्यप्रयोगः यथाऽभिगृहीतप्रतिद्वारदेशव्यतिक्रमभ- यात् प्रेष्यं प्राहिणोति त्वया अवश्यमेव गत्वा मम गवाद्यानेयं इदं वा तत्र कर्त्तव्यमिति प्रेष्यप्रयोगः, स्वगृहवृत्तिप्राकारकादि- व्यवच्छिन्नभूदेशाभिग्रहे बहिः प्रयोजने उत्पन्ने स्वयमगमनाद् घृत्तिप्राकारप्रत्यासन्नवर्तीभूत्वा भुतकासितादिशब्दकरणेन समवस- तिकान् बोधयति, ते च तच्छन्दश्रवणात्तदुपकण्ठमाढौकत इति देशव्रतातीचारः, अनुपातशब्दः प्रत्येकममिसंबध्यते, शब्दमनु- ·•ment पननीति मन्दानुपातः, गएर श्रोता पुरुषः, अथवा शब्दस्यानुपतनम्-उच्चारणं तादृग् येन परकायश्रवणाववरमनुपतात शब्दः, नया रूपानुपातः शब्दमनुगारयन्नुत्पन्नप्रयोजनः स्वशरीररूपं परेषां दर्शयति, तद्दर्शनाच तत्समीपमागच्छंति ते द्रष्टार इति म्पानुपानः, नया पुद्गलक्षेपोऽतीचारः, पुद्गलाः-परमाण्वादयः, तत्संयोगाद् घणुकादयः स्कन्धाः सूक्ष्मस्थूलभेदाः, तत्र ये वाद- सकारपरिणता लोप्टेटकाठशलाकादयः तेषां क्षेपः-प्रेरणं, कार्यार्थी हि विशिष्टदेशाभिग्रहे सति परतो गमनाभावात् लोप्टादीन् परेषां प्रतिरोधनाय क्षिपति, लोप्टादिपातममनन्तरमेव च ते तत्समीपमनुधावंतीत्येते पंच देशत्रतस्यातीचारा भवन्ति, यस्माद्गमनाग- मनजनिनप्राणयपरोपणपरिजिहीर्पया देशावकाशिकवतमभिगृह्णतेऽगारिणः, तत्र च खयमुपमईः कृतोऽन्येन वा कारित इति न कथिन् फले विशेषः, प्रत्युन गुणः, स्वयंगमने कियानपि गुणो लक्ष्यते, ईयापथविशुद्धौ स्वयं निपुणत्वात् , परस्य च प्रमादवतो गमने भूनोपमईगंभवादिति । एवं कथिता देशवतातीचाराः, अनर्थदण्डविरतेरतिचाराभिधिरायेदमुच्यते- फन्दर्पकोफुच्यमीग्वर्यासमीक्षाधिकरणोपभोगाधिकत्वानि ॥७-२७ ॥ सूत्रम् ।। फन्वर्गः प्रतीनः, कोयं कर्णनामिकौष्ठनयनात्मितसंकोचनादिफियायुक्तं मुसेनात्मनोऽरीभावकरणं असमीक्ष्याधिकरणं उपभोगाधिकवमित्येने पंचानपदण्डविरतिव्रतस्यातीचारा भवंति, एतद् व्याचक्षते-तत्र कन्दर्पो नामेत्यादि (१६२-१३) तत्र गेषु पंनसनीनारेणु कन्दर्पस्तापद् वाग्च्यापारः तत्स्वरूपकथनं रागसंयुक्त इति, रागः कामानुपंगी स्नेहः तत्सम्बद्धः, सभाहः मम्मो न सम्योऽयम्यः अयुक्तो वाक्प्रयोगो हास्यं चेति, वाचः प्रयोग उचरणं वाक्प्रयोगः, हास्यं च हास्यमोहोदयादविस्प- एयर्णथुनिरूपमिति, कौफुच्पं नामेत्यादि, नामशब्दोऽलंकारार्थः, एतदेव वाचो व्यापारणं हसनं चोभयं द्वयमपि दुष्टकाय- ·मचारसयुक्तामात दुथफाप रो मोहनीयकर्मोदयसमावेशात् तद्युक्तं-तत्सम्बन्धमुभयमपि वाग्व्यापारोपसर्जनं कायव्यापा- रप्रधानं कौकुन्यमिति । मौरचर्यमित्यादि, मुखरः-अनालोचितभापी तुण्डिलः, तदेव व्याचष्टे-असंबद्धबहुपलापित्वमिति, असम्बद्धमिति पूर्वापरेणाघटमानं बहु प्रलापयतीति तच्छीलश्च बहुप्रलापी तद्भावः बहुप्रलापित्वं यत्किंचिदसम्बद्धं जल्पति, न च स्वात्मनः कंचिदर्थ साधयतीति, असमीक्ष्याधिकरणमनालोच्याधिकरणमसमीक्ष्य कुर्वाणः स्वात्मानं नरकादिष्वधिकरोति येन नदधिकरणं, तब लोकमतीतमिति भाष्य, यन्त्रात्मनः कंचिदुपकारं करोति परप्रयोजनमेव केवलं साधयति तदसमीक्ष्याधि- करणमात्मनोऽनुपयोगादिति विवेकिजनप्रतीतं, उपभोगाधिकत्वं चेति, लोकप्रतीतमेवेत्यभिसम्बध्यते, स्नानामलका यावदुप- युज्यंते स्वात्मनः तावत एव पेपयतीत्यादिक्रियालक्षण उपभोगस्ततोऽन्यस्याधिक्यमित्युपभोगाधिकत्वमित्यनर्थदण्डविरतेः पंचा- तीचारा भवन्तीति । अनर्थदण्डानन्तरोद्दिष्टसामायिकातीचारग्रसिद्धयर्थमिदमुच्यते- योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थापनानि ।। ७-२८ ।। सूत्रम् ॥ युज्यन्ते इति योगाः-कायादयः प्रणिधानं प्रयोगः दुष्टं प्रणिधानं दुष्प्रणिधान, दुष्प्रणिधानमिति शरीरावयवाः-पाणिपादा- दयस्तेपामनिभृततावस्थापन कायदुष्पणिघानं, वर्णसंस्कारभावार्थानवगमचापलान्विता वाक्रिया वाग्दुष्प्रणिधान, क्रोधलोभाभिद्रो- ' हाभिमानेादिकार्यव्यासंगजातसंभ्रमो दुष्टं प्रणिधत्ते मन इति मनोदुष्प्रणिधानं, अनादरः-अनुत्साहः, प्रतिनियतवेलायामकरणं मामायिकस्य, यथाकथंचित्प्रवृत्तिरनादरः अनैकाथ्यं, स्मृतेरनुपस्थापनमुद्भान्तचित्तता, स्मृतेरनुपस्थापनं स्मृत्यभावः, किंविषयायाः स्मृतेः १, सामायिकप्रस्तावाद् तत्तद्विपयाया इति, सामायिकं मया कर्त्तव्यं न कर्तव्यमिति वा कृतं न कृतमिति वा स्मृतिभ्रंशः, Ard! RE Immium Ill Il, IS Hinlun 15 4 1ห้ A เผยมี ·- mew.... . . Amr.masme : --- स्मृतिमूलत्वाच मोक्षमाधनानुष्ठानस्येत्येते पंच मामायिकनतस्यातीचारा भवन्तीति। कथिताःसामायिकातिचाराः,तत्समीपोद्देशभाजः- गलु पौषधोपचास्य केऽतीचारा? इत्याह- अमत्युपेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादाननिक्षेपसंस्तारोपक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थापनानि ।। ७-२९ ॥ सूत्रम् ॥ प्रत्युपेक्षण-पशुपा निरीक्षण भूस्थंडिलस्य सचित्तमिश्रस्थानरजंगमजंतुशून्यतोपलम्भाय, प्रमार्जनं वखग्रान्तादिना विशुद्धिहेतो- या पुज्यमानमागमोपयुक्तस्य प्रतिपन्नपौषधोपनामस्य अयं क्रियाकलापोऽगारिणः प्रतिनिर्दिश्यते, उत्सर्गः-त्यागो निष्ठयूतस्वेद- मलमूत्रपुरीपादीना, प्रत्यक्षिने प्रमार्जिते चोत्सर्गः कार्यः, अथापत्यवेक्षिताप्रमार्जिते उत्सर्ग करोति ततः पौषधोपासनतमति- गरतीति, आदान-ग्रहण पृष्ठिपीठफलकादीना वदपि प्रत्यवेक्ष्य प्रमृज्य च कार्यमन्यथाऽप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्यादानं अतीचारो, निदोष, तथा अप्रत्यवेक्षिते अप्रमार्जिते च भूदेशे संस्तारोपक्रमः, मस्तीर्यते यः प्रतिपन्नपौषधोपपासेन दर्भकुशकम्बलवस्त्रादिस्त- | सोपफमररणमनुष्टानं भूदेशे, यद्वा दर्भादि संस्तीर्यते नत् प्रत्यवेक्ष्य प्रमृज्य चेति, अन्यथाऽतीचारः, स्मृत्यनुपस्थापनं च प्राग्व्या-||-- ग्यातम् , अनादरः पौषधोपचास प्रति,उपपासप्रतिपत्तिकर्त्तव्यताक्रियाया तद्विपयमेन च स्मृत्यनुपस्थापनमित्येते पंच पौपधोपराम-:: सातीनारा मनन्तीति ।। मम्प्रति प्रतापायातोपभोगातिचारान् वक्तुकाम आह- सचित्तसम्मसंमिश्राभिपवदुष्पकाराराः ॥ ७-३० ॥ सूत्रम् ॥ मोनहतं उपभोगपरिभोगं विशिनष्टि सचित्ताहार इत्यादिना भाष्येण, चित्तं चेतना संज्ञानमुपयोगोऽजधानमिति पर्यायाः, सचिनभागापाहारशेति गचित्ताहारः, सचित्त आहारो वा यस्य, सचित्तमाहारयति सचित्ताहारः, मूलकन्दलीकन्दकादिः साधारणवन- ·स्पतिप्रत्येकतरुशरीराणि सचित्तानि तदभ्यवहारः, पृथिव्यादिकायानां वा सचित्तानां, तथा सचिचेन संबद्धं कर्कटिकनीजकोकिल- ८ कादिना पकादरोदुम्बराम्रफलादि भक्षयतः सचित्तसम्बन्धाहारिलं, तथा सचित्तेन समिश्रः आहारः सचित्तसंमिथाहारः, पुष्पफल- - नीहितिलादिना व्यतिमिश्रः मोदकादि खाद्यकस्य वा कुन्थुपिपीलिकादिसूक्ष्मजन्तुव्यतिमिश्रस्याभ्यपहारः-अभिपवाहार इति, मुरासौवीरकमांसप्रकारखादिमादिरनेकद्रव्यसन्धाननिष्पन्नः, सुरासीधुमधुधारादिरमिपनादिदृश्यद्रच्योपभोगो पा, दुष्पकं मन्दपक्क- मखिन्नतन्दुलफललोप्टयनगोधूमस्थूलमण्डककंकटुकादि तस्याभ्यवहार ऐहिकप्रत्यपायकारी यावता चांशेन सचेतनस्तावता परलो- कमप्युपहन्तीति ॥ उक्तमुपभोगनतातीचारविधानं, तदनन्तर व्याख्यातातिथिसंविभागातीचारप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- सचित्तनिक्षेपपिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिकमाः ॥ ७-३१ ॥ सूत्रम् ॥ अन्नादेरित्यादि भाष्यं, अन्नम् ओदनं खाद्यकादि, चतुर्विध आहारो वाऽशनादिः, तस्य सचित्तेपु त्रीहिगोधूमशाल्यादिषु निक्षेपः, तचान्नादि, कया बुद्ध्या निक्षिपति ?, अदानयुझ्या, एतजानात्यसौ-सचित्ते निक्षिप्ते न गृह्णते साधनः, इत्यतो देयं चोप- स्थाप्यते नाददते साधर इति लाभोऽयं ममेति, सचित्तपिधानमिति सचित्तेन पिधानं-स्थगनं सूरणकन्दपुप्यादिना, तत्रापि तथाविधयव बुद्धया सचिसेन स्थगयति । परव्यपदेश इति, साधोः पौषधोपपरामपारणकाले भिक्षायै समुपस्थितस्य प्रकटमन्नादि | पश्यतः श्रावकोऽभिधत्ते-परकीयमिदं. नास्माकीनमतो न ददामीति, न चैप परमार्थः, परमार्थतस्तु तदीयमेव तत्, अथवा परस्य -अन्यस्येदमस्तीति तर गत्वा मार्गत यूयमिति, मार्गितः सन् कुप्यति, सदपि मार्गितं न ददाति, अथवा तेन तावद् द्रमकेण मार्गितेन दर्ज किमहं ततोऽपि न्यून इति मात्सर्येण ददाति, परोन्नतिनैमनस्यं च मात्मये, कपायदूषितेन वा चित्तेन ददतो मात्स- .

·2 C यमिति, कालातिक्रम इति, उचितो यो मिक्षाकालः साधूनां तमतिकम्य अनागतं वा भुंक्ते पौपधोपचासी,स च कालातिकमो ग्रहीतुरप्रीतिकरः, अप्रस्तावदानं चेत्यतीचारः, इत्येते पंचातिथिसंविभागस्यातीचारा भवंतीति । शीलस्य सप्तधाऽतीचारानभिधाय सम्प्रति मारणांतिकसंलेखनायाः केऽतीचारा भवन्तीस्याह- जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुवन्धनिदानकरणानि ।। ७-३२ ।। सूत्रम् ॥ आशंसाशब्दं जीविनमरणाभ्यां सहामिसम्बन्धन्नाह-जीविताशंसेत्यादि, संलेखनायाः-अन्ते प्रतिपन्नप्रत्याख्यानस्यामी भवन्त्यतीचाराः, जीवितं-प्राणधारणं तत्राशंसा-अमिलापो, यदि बहुकालं जीवेयमिति, वस्खमाल्यपुस्तकमाचनादिपूजादर्शनात् लोकश्लाघाश्रवणाचैवं मन्यते-जीवितमेन मे श्रेयः प्रत्याख्यातानशनम्यापि यत एविधा महुद्देशेनेयं विभूतिर्वर्त्तत इति, मरणा- शंमा त्वेतद्विपरीता, न कश्चित्तं प्रतिपन्नानशनं गवेपयति, न सपर्यति, न चाद्रियते, न कश्चित् श्लाघते, ततस्तस्यैवंविधः चिचे परिणामो जायते-यदि शीघं प्रियेयाहमपुण्यकर्मेति मरणाशंसा, मित्रानुराग इति, मेद्यन्तीति मिनाणि, स्नेहमत्यर्थं कुर्वन्ति सहजीवितमरणानि तेपु मित्रेपनुरागः-स्नेहो यस्तादृश्यामप्यवस्थायां न जहातीति मित्रानुरागोऽतीचारः,तथा पुनादिपपि योज्यं, मिनस्योपकारमक्रया पुत्रादीन् वा थाने पनवस्थाप्य यदि न नियेयेति, सर्वसंगत्यागस्तखामस्थायों कार्य इत्युपदेश', सुग्वा- नुवन्ध इति, अनुभूतप्रीतिविशेपस्मृतिसमन्वाहरणं चेतसि सुखानुबन्धः । निदानकरणमिति निदानमरखण्डनं तपसः चारि- नस्य वा, यद्यस्य तपसो ममास्ति फलं ततो जन्मान्तरे चक्ररी स्याम भरताधिपतिर्महामाण्डलिकः सुभगो रूपचानित्यादि, एतचाधममनन्तसंसारानुबंधित्वात् परित्याज्यमिति । एते पंचपष्टिरतीचारा ज्ञेयाः परिहार्याच ज्ञात्या, इत्थमगारिधर्म एग्रकारः।

·ननु सम्यक्त्वातीचारपंचकसंभवात् सप्ततिरतीचाराः स्युरिति, उच्यते, सम्यक्त्वं हि मूलप्रासादपीठरचनावदाधारभूतमणुव्रतादीनाम् । अतस्तस्थाधारत्वान्न व्रतशीलेप्पतीचारग्रहणं, तदेतेष्वित्यादिना (१६४-५) उपसंहरति, तस्मादपायदर्शनादेतेषु पंचपष्टिप्पतीचारेषु । प्रमादो न कार्यः, अप्रमादस्तु न्याग्य इति॥ अत्राहोक्तमित्यादिना सम्बन्धमाचष्टे, अत्र व्रतेषु व्रतिषु च व्याख्यातेपु तदनुपा- दद्वारेण दानं प्रामोति, उक्तानि अभिहितानि लक्षणतो व्रतानि तिनश्च, तदनन्तरमुद्दिष्टमथ दानं किमिति, सद्वेद्यकश्रिवामि- धानकममाश्रित्य प्रश्नयति-दानं किंलक्षणमिति, तहानलक्षणं वक्तुकाम अत्रोच्यत इत्याह- अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानमिति ॥ ७-३३ ॥ सूत्रम् ।। अपरे तूक्तं सम्मन्धमाचक्षते, अतिथिसंविभागे चोदनात् दानधर्मोऽगारिणः शेपधर्मवचोदितः, तत्र किंलक्षणं दानमित्याह- अनुग्रहार्थ खस्यातिसर्गो दानं, अनुगृह्यतेऽनेनेति अनुग्रहः-अन्नादिरुपकारकः प्रतिग्रहीतुः, दातुश्च प्रधानानुषंगिकफलः, . प्रधान मुक्तिरानुषंगिकं स्वर्गप्राप्तिः प्रच्युतस्येह सुकुलप्रत्यायातिनिभवयोधिलाभादिः, सोऽर्थः-प्रयोजनं यस्य तदनुग्रहार्थम्-अनु- . ग्रहप्रयोजनम् , अर्थशब्दस्य प्रयोजनाचित्वात् , स्वस्येति स्वशब्द आत्मात्मीयज्ञातिधनादिपु वर्त्तते, इहात्मीयवचनः प्रयुक्त, स्व-आत्मीयं न्यायेन खीकृतं पूर्वजक्रमागतं न्यायवृत्या वा समामोत्पन्नं तस्सातिसरगे:-त्यागः, न चोज्झनमात्र त्यागश- ब्देनोच्यते, किं तर्हि ?, दान, पिशिष्टसम्प्रदानकमित्यर्थ , तच सम्प्रदानं द्विविधमर्हन्तो भगान्तः साधर्मिकाच, तनाईयो दीयते पुष्परलिधूपचामरातपत्रकलशधजचन्द्रातपकिरीटाभरणादिः, माधर्मिकास्तु द्विप्रकाराः-साधमः श्रापकाच, साधदो | यथोक्तवानदर्शनक्रियानुष्ठानसम्पन्नाः,श्रावकाच सम्यवाणुव्रतादिद्वादशविधधर्मभाजस्तेभ्यो दानमन्नादेर्दशकालोपपन्नमिति, एवं- | ·विधवार्थप्रतिपादनाय आत्मपरानुग्रहार्थमित्यादिभाष्येण विशुद्धसुद्धिमत्वं दातुराख्यायते, श्रद्धादिगुणयोगः उपायः प्रतिग्रहीता पात्रविशेषः देयं सम्पञ्चेति, आत्मा च परश्वात्मपरौ तयोरनुग्रहः आत्मपरानुग्रहः सोऽर्थो यस्य तदात्मपरानुग्रहार्थम्, अनुग्रहः- उपकास, स च विशुद्धया धिया ददतः कर्मनिर्जरणादिफलः समस्तीत्यनुग्रहग्रहणाद्विशुद्धबुद्वित्वं लभ्यते, अन्यथा अनुग्रहाभास एव स्यात्, तव निर्जरादिफलमुपायादृते न सम्पद्यत इत्युपायपरिग्रहः, देशकालपुरुपावस्थाः संप्रेक्ष्यागमानुसारिणा सता प्रमोदनिर्मरेण चेतसा रोमाचकंचुकोपगूढवपुषा चाम्युत्थानासनप्रदानयन्दनचरणप्रमार्जनसत्कारपूर्वकं समाधायैकाग्रमित्यादिरूपा याः, आत्मेति दाता, श्रद्धाशक्तिसचक्षमाविनयवितृष्णतागुणसम्पन्नो ददामीत्येवंपरिणतः,परपदोपादानात् प्रतिग्रहीता ज्ञानक्रियान्वितो विजिते- न्द्रियकपायः खाध्यायतपोध्यानसमाधिभाग् मूलोत्तरगुणसंपदुपेतः पात्रमिष्यते, स्वस्य द्रव्यजातस्यान्नपानवस्त्रादेरित्यनेन ||- देयनिर्देयः, स्वस्येत्यात्मीयस्य लोकविरुद्धचौर्यव्यवहाराद्यनुपात्तस्य द्रव्यजातस्येति द्रव्यविशेपस्य पुद्गलद्रव्यस्य जीनद्रव्यस्य च, पुद्गलद्रव्यस्यापि न सर्वस्य कुठारहलदानशस्त्रादेरनेकपाणिदुःखहतोः, किं तर्हि १, अन्नपानवस्त्रादेः पुद्गलद्रव्यस्य, आदिग्रहणा- दौधिकौपग्रहिकसकलोपकरणपरिग्रहः, मर्वश्वाहारो भैपजासत्योपधिर्वा साधोः परत एव लभ्यो भरत्युद्गमोत्पादनैपणाशुद्धः, स च | दातुः प्रतिग्रहीतुथोपकारको निर्जराफलत्वात्, जीवद्रव्यस्यापि न सर्वस्य, दासदासीबलीवाहनादेः स्वयमेव दुःखितत्वात् क्लिश्य-- मानत्वात् , यथाह-"जंणय दुहियं णय दुक्खकारणं होइ दिण्णमण्णेसि । वट्टइ अणुग्गहे उं विहिज दाणं असावजं ॥१॥" द्विप- दमपि गृहिणा प्राज्याभिमुखं प्राज्याई पुत्रदौहिनभ्रातृपत्नीप्रभृति स्वामिना दत्तमनुज्ञात्तं प्रवाज्यम् ।। एवमुक्तेन न्यायेन देशका- लोपपन्नमचेतनं सचेतनं वा द्रव्यजातं पात्रे गुणवति देयम् , आधाकर्माद्यपि देशकालाद्यपेक्षं पात्रविनियुक्तं स्वर्गसुकुलप्रत्यायाति-||- ·. .पीति ॥ किंचेत्यनेन प्रस्तुतस्य दानधर्मस्य तरतमाप्तिशयभेदप्रतिप्रच्या फलनिरूपणायाह- फलमेव ...10, 111.... विधिद्रव्यदातृपात्रविशेपात्तद्विशेपः ॥ ७-३४ ॥ सूत्रम् ।। विध्यादयः कृतद्वन्द्वास्तेपा विशेषः-अतिशयः प्रकाप्रकर्पयोगः तस्माद्विध्यादिविशेपात् धर्मविगेपः,धर्मश्च विध्यादिचतुष्टयापेक्षः, तथाहि-विध्यादिचतुष्टयप्रदेशकालोपगन्नकल्पनीयदानादेकान्तेनैव निर्जरा प्रकर्षार्तिनी, मन्दविध्यादिदानान्मंदा,मध्यादिदा- नान्मध्या, एतदेव भाष्येण विविच्य दर्शयति-विधिविशेषादित्यादिना(१६४-१३) विधिविशेषादिति पंचम्याः प्रागुक्तं लक्षणं, विधानं विधिः-विशिष्टप्रकारः तदतिशयात् पुण्यनिर्जरातिशयः, तदतिशयात् स्वर्गफलरिशेपः मुक्तिफलप्राप्तिर्ग, द्रव्यमन्नादि तद्विशेपार, तथा दातृविशेषात् पारिशेपाच, तद्विशेप इति तच्छन्देन दानधर्मः परामृश्यते, दानं त्यागस्तदवाप्यो धर्मो दानधर्मः तस विशेपो-भेदः प्रकर्षाप्रकर्षलक्षणः, दानधर्मभेदाच फलभेदः, कारणानुरूपं कार्यनिष्पत्तेः, एवं समामतः सूत्रार्थो व्याख्यातः, सम्प्रति विशेषेण विवृणोति-तत्रेत्यादि, तत्र तेषु विध्यादिचतुर्पु विधिरिशेपस्तापदयं,नामशब्दो वाक्यालंकृतो, देशकालस- म्पदिति व्यपगतस्थावरजंगमजन्तुको देशो दातुः प्रतिगृहीतुश्चेति देशसंपत् , कालसम्पदपि न रानौ, दिवापि स्वार्थमुपक्लप्तेऽशनादौ उचिते भोजनकाले परिवेपिकावितश्वेतश्च कडुन्छुकोखापटलकोदंकिकाद्युपकरणव्यग्रफरासु संचरतीपु पुर.पश्चात्कर्माभागात् काल- सम्पत् , एर वखपानादिदानमप्युचितकाल इति, श्रद्धा गुणवत्सु दानातिशेपो दत्तमेभ्यो बहुफलं भाति, सत्कारोऽभ्युत्थानामन- --प्रदानादिः ग्रहर्षपुरस्मरः, देयगतस्तावत् क्रमोयो यत्र जनपदे प्रसिद्धः पेयादिरन्यो वा, वस्त्रादिपुपुनः रत्नाधिकक्रमः प्रकृष्टमध्यमज- पन्यपारक्रमो वा, कल्पनीयत्वमुद्गमादिविशुद्धत्वमागमपिहितभक्ष्याभक्ष्यपेयापेयग्राह्याग्राह्यता च, आदिग्रहणात् स्वयमेव सहस्तेन JI ·श्रद्धासंवेगानन्दप्रविकसितबदननयनोऽत्यर्थमहमनुगृहीत इत्येप विधिः। द्रव्यविशेप इत्यादि (१६४-१६) द्रव्यविशेषो द्रव्य- स्यातिशयप्रकटता, अन्नशब्देन चाशनं गृहीतम् , आदिशब्दात् पानखाद्यस्वाद्यवस्त्रपात्रदण्डकौघोपग्रहभेदोपधिपरिग्रहः, तदेपा- मनादीनां सारजातिगुणोत्कर्षयोगः सार:-अन्नस्याच्युतरसगन्धादित्वं जातिः शालिव्रीहिगोधूमादिका गुणाः सुरमिलव- गस्निग्धमधुरत्वादयो सुरभित्वादयो वा एप सारादीनां उत्कर्ष:-प्रकृष्टता तेन योगः-सम्बन्धः, एवं पानकादीनामपि, तथा वखपात्रदण्डकादीनां देशान्तरोत्पत्तिस्वरूपवर्णविशेपसंस्थानप्रमाणपरिमृजादिभेदेनोपयुज्यसारासारादयो वाच्याः,दातृविशेप इप्ति, दातुर्विशेष:-अतिशयश्च परिणामजनितः, प्रतिग्रहीता गुणसम्पन्नो वक्ष्यमाणः, तत्रानसूया, क्षमावत्वं प्रसन्नचित्तता पुण्यवान यस्य मे मेहमनुविशति तपस्विनः, न त्वक्षमा कार्या,प्रतिदिवसमेते मृगयन्ते निर्वेदिताः खल्वमीभिर्वयमिति, त्यागेऽविपाद इति, दचेऽन्नादावविपादः,विपादो विषष्णताऽश्रद्धा,यतोऽतिबहु दत्तं मयेदं गृहेऽपि चिन्तनीयमेव प्रयोजनं, दचै चिन्तनीयमिदमेवैकं मम स्वं यद् व्रतिनामुपयुक्तमिति, तथा अपरिभाविता परिभाविता-अनादर न परिभाविता अपरिभाविता आदर इति, देश- कालपासस्य परिग्रहीतुर्वर्द्धमान श्रद्धापापितेनादरेण दानं दित्सन इत्यादि, साधुदर्शने याचने वा दातुमिच्छतः परमया प्रीत्या प्रहृष्टतया योगः, एवं ददतो दत्तवतश्च कालत्रयेऽपि प्रहर्पयोगः, कुशलाभिसंधितेति भावकुशास्तु ज्ञानावरणादिकाशास्तान लुनातीति-छिनति अपनयतीति कुशलः, अभिसंधिः-अभिप्रायः कुशलोऽभिसंधिर्यस्य, कर्मनिर्जरापेक्षी, तद्भातः कुशलाभिसंधिता, दृष्टफलानपेक्षिता दष्टाफलं राज्यैश्यर्यसुखादि सर्व च सांसारिकं, स्वर्गाद्यपि दृष्टमेव, बहुशोऽनुभूतत्वात् , तन्नापेक्षते-न प्रार्थयते | य: रा दृष्टफलानपेक्षी तझानो दृष्टफलानपेक्षिता, निरुपधत्वमित्युपधा-भावदोपो मायाकपायजनितो यथा क्वचित् पटलकाधु- Verman - Ham ·- पकरणे देयस्यानादेरुपरि रचयति वर्णगन्धाढ्यमधस्तु निःसारमित्येवमादि तदभावानिरुपधत्वमिति, निदानमुक्तलक्षणं स्वर्गमा- नुपजन्मविपयं तत्प्राप्यमिसंध्यभावात् निर्जरार्थमेव केवलं निनिंदानत्वमिति । पाति-रक्षति संसाराहातारं दुर्गतिभयप्रपातादात्मानं चेति पायं तस्य विशेष:-अतिशयः प्रकर्पवृत्तिता, कीदृशी पुनः सेत्याह-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रसम्पन्नतेति । तत्र सम्यक्त्वं नैसर्गिकाधिगमिकक्षायिकादिभेदात् प्रकर्षाप्रकर्षवृत्ति, ज्ञानमप्यात्मपरिणामो ज्ञानावरणीयादिक्षयोपशमादिजन्यः, चारितमपि सामायिकादिभेदाद् बहुप्रकार, एमिः सम्पन्नता-युक्तता सम्यक्त्यादिपरिणामभात्यमित्येवं विध्यादिविशेषाद् विशिष्टं विशिष्टतरं विशिष्टतमं च मोक्षपर्यवसानं दानफलं भवति ॥ P श्रीहरिभद्रसूरिप्रारब्धायां श्रीयशोभद्रसूरिनिर्वाहितायां भाष्यानुसारिण्यां ॥ तत्त्वार्थटीकायां सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ - - ·MatraTARI 4REatunate RRORE U-DIED LEHPFun kiyal उक्ता आश्रया (१६६-२) इत्यादिना सम्बन्धमष्टमाध्यायस्याचष्टे, उक्तो लक्षणविधानाभ्यामभिहितः 'कायवांजनाः कर्म योगः, स आश्रव' इत्यारभ्य सामान्यतोऽपि विशेषतश्च, सम्प्रति प्रस्तावायातं वन्धं वक्ष्याम इति, एतदुक्तं भवति-जीवा- जीवाश्रववन्धसूत्रक्रमेणाश्रयो व्याख्यातस्तस्यानन्तरो बन्धः, स लक्षणविधानाभ्यां अधुना च्याख्यायते, तदेतदनेन प्रतिपादयति । तत्मसिदार्थमिदमुच्यते, तस्य सम्बन्धस्य प्रसिद्धिः शब्दार्थनिरूपणं तत्प्रसिद्धये-तत्प्रसिद्धयर्थं तनिरूपणार्थमुच्यते, इदमिति यक्ष्यमाणमिथ्यादर्शनादिपंचक, ननु च बंधः प्रस्तुतः तदेतुकथनमसम्बद्धमिव लक्ष्यते, नासंबद्ध, यतो नाकारणा कार्य- निप्पत्तिः, वीजाद्धि प्रभयोऽकुरस्य, प्रथमतरं च कारणमुपाददते कार्यार्थिनो, बन्धध कार्य, कारणं तस्य मिथ्यादर्शनादि पंचकं| प्रसिद्धमेवेति इयचा निर्धार्यते कारणानामनेन सूत्रेणेत्याह- मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः ॥८-१ ॥ सूत्रम् ॥ मिथ्यादर्शनादयो योगान्ताः पंच कृतद्वन्द्वाः प्रथमावहुवचनेन निर्दिष्टाः, मिथ्यादर्शनं तयार्थाश्रद्धानलक्षणं अविरतिः-अनि- वृत्तिः पापस्थानेभ्यो विरतिपरिणामाभावः प्रमादास्त्विन्द्रियविकथाविकटनिद्रालक्षणाः कपायाः क्रोधमानमायालोमाः अनन्ता- नुवन्धिप्रभृतयः योगी-मनोवाकायथ्यापारस्वभावः, पन्धः कर्मवर्गणायोग्यस्कन्धानामात्मप्रदेशानां चान्योऽन्यानुगतिलक्षणः क्षीरोदकादेरिव सम्पर्को बन्धः, हेतुनिमित्तं कारणं, बन्धस्य हेतवो बन्धहेतवः पंच मिथ्यादर्शनादयः, सामान्यहेनवचैतेऽवगन्तव्याः सर्वकर्मबन्धस्य, विशेपहेल्यस्तु ज्ञानावरणादेाख्याताः पठे 'तत्प्रदोपनिहवा 'दिना सूत्रकलापेनेति । भाष्यकारस्तु पदविच्छेदेन पंचापि सामान्यप्रत्ययान् दर्शयति-मिथ्यादर्शनमित्यादि(१६६-५) मिथ्या-अलीकमयथार्थ दर्शनं दृष्टिरुपलब्धिरिति मिथ्या- ·• me atus in if anju HIT दशेनं, विरमण विरतिः-संपमो न विरतिः अविरतिः-असंयमो हिंसाद्यनिवृत्तिरिति। प्रमाद्यत्यनेनेति प्रमादः-विकथादिकः,कर्मप्र- कृतिग्रन्धेषु तु प्रमादप्रत्ययः पृथग् नोक्तः,असंयमप्रत्ययेनैव संगृहीतत्वात् चतुर्विध एव प्रत्ययस्तत्राधीतः मिथ्यादर्शनासंयमकपाय- योगाख्यः,इह त्वाचार्येण मन्दबुद्धिप्रतिपत्तिहेतोः पृथगुपन्यस्तः प्रमादप्रत्ययः,कष्यते यत्रात्मा शारीरमानसैः दुःखैः स कपः-संसारः, 'पुंसि संज्ञायां घः' तस्याया-उपादानकारणानि कपायाः-क्रोधादयः, युज्यतेऽनेनेति योगो, नोकर्मणा योगद्रव्येणात्मेत्यर्थः, वीर्यान्तरायकर्मक्षयोपजनितेन वीर्यपर्यायेण युज्यत इतियावत् , इतिशब्दोऽवधारणार्थः, एत एव पंच बंधहेतवो भवन्ति सामा- न्यतः। तत्रेत्यादिना (१६६-७) मिथ्यादर्शनादीनां स्वरूपं निरूपयति, तत्र तेषु पंचसु प्रत्ययेषु मिथ्यादर्शनस्वरूपं तावदिदं- सम्यग्दर्शनाद्विपरीतं मिथ्यादर्शनमिति,तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनमुक्तं,तस्माद् सम्यग्दर्शनाद्विपरीतलक्षणं मिथ्या- दर्शनं तत्त्वार्थाश्रद्धानं अयथार्थश्रद्धानमित्यर्थः, तद्विविधमित्यादि, तच मिथ्यादर्शनं द्विप्रकारम-अभिगृहीतं अनभिगृहीतं च, अनभिगृहीतमिथ्यादर्शनभेदो वा संदिग्धमिति साक्षानोपात्तं, 'तो'त्यादि, त्योरभिगृहीतानमिगृहीतयोः मिथ्यात्वयोरभिगृ- हीतग्रपंचोऽयं-अभ्युपेत्येति, मत्यज्ञानादिवलेन किमपि परिकलय्यासम्यग्दर्शनपरिग्रहो मिथ्यादर्शनपरिग्रहः तदभ्युपगमः, एत- देवैकं सत्यमिति प्रतिपत्तिरभिगृहीतमिथ्यात्वं, तदनेकभेदमित्याह-अज्ञानिकादीनामिति, अज्ञानमेपामम्युपगमोऽस्तीति अज्ञा- निकाः, अथवा अज्ञानेन चरति दीव्यन्ति वा अज्ञानिकाः अज्ञानमेव पुरुषार्थसाधनमभ्युपयन्ति, न खलु तत्त्वतः कश्चित् सकल- स्थ वस्तुनो वेदिताऽस्तीति, ते चाज्ञानपक्षावलम्बिनः सप्तपष्टिभेदाः केनचिद् विशेषेण भिद्यमानप्रक्रियाकाः सुगतशिप्यकाणाम- टादशनिकायभेदवन्नानात्वं प्रतिपद्यन्ते, एतद्दर्शनभ्रमिनयेतसत्र शाकल्यबष्कुलकुंथुमिसात्यमुद्रिराणायनकठमध्यंदिनमौदपिप्पला- .

·Im REVIP- माम *•mamtammer दवादरायणखिष्टकदैतिकायनजैमिनिवसुप्रभृतयः सूरयोऽसन्मार्ग एनं प्रथयंति, आदिशब्दात् क्रियावादिनोऽक्रियागादिनो बैन- |पिकाथ सूचिताः, तत्र क्रियावादिनोऽशीत्युत्तरशतभेदाः मरीचिकुमारकपिलोलूकगार्ग्यव्याघ्रभूतिबाद्धलिमाठरमोद्गल्यायनप्रभृत्या- |चार्याः प्रतायमानप्रक्रियाभेदाः, अक्रियावादिनोऽपि चतुरशीतिविकल्पाः कोकुलकाण्ठेविद्धिकौशिकहरिश्मथुमाथनिकरोमिकहा- रितमुंडाश्लाघनादिरारिप्रपंचितप्रक्रियाकलापाः, वैनयिकास्तु द्वात्रिशद्विकल्पाः वशिष्टपराशरजानुकर्णवाल्मीकिरोमहर्पणिसत्यदत्त- व्यासेलापुत्रौपमन्यचन्द्रदत्तायस्थूलप्रभृतिभिराचार्यः प्रकाशितविनयसाराः, एवमेतान् मिथ्यात्वभेदान् अभिधाय संकलयति भाष्यकदेकराशितया त्रयाणामित्यादिना भाष्येण, त्रिशब्दः संग्ख्यावचनः अन्यूनानधिकवृत्तिः, एवं शतशब्दोऽपि, कियतां शताना ?, नयाणामित्याह, कियता राशिनाधिकाना?, त्रिपष्टीनामित्याह, अभ्यधिकाना निपटया, कुत्सिता वादिनः कुनादिनः, एकान्तग्रहग्रस्तत्वाधकिंचित् प्रलपतीत्यर्थः, शेपमनभिगृहीतमिति, अभिगृहीतमिथ्यादर्शनाद्यदन्यत्-तचार्थाश्रद्धानं तदन- मिगृहीतमिथ्यादर्शनम् , अनभिनिवेशमिथ्यात्वमित्यर्थः, यथोक्ताया इत्यादिना, येन प्रकारेणाभिहिता सप्तमाध्यायादौ विरतिः | हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो मनोवाकायकृतकारितानुमतिमिरुक्ता तस्या विरतेर्यथोक्ताया विपरीता अविरतिहिंसादिषु प्रवृत्ति- रसंयम इतियारत् , मोक्षमार्गशैथिल्यमिन्द्रियदोपात् प्रमादः, प्रमाद इत्यनूछ स्वरूपमाचप्टे-स्मरणं स्मृतिः पूर्वोपलब्धवस्तुविषया तस्याः अनवस्थान-भ्रशः विकथादिव्यग्रचित्तत्वादिदं विधायेदं कर्त्तव्यमिति नाध्येति, कुशलेप्वनादर इति, स्मरतोऽपि कुशलानामागमविहिताना कियाऽनुष्ठानानामनानादरोऽनुत्साहोऽप्रवृत्तिरित्यर्थः,योगदुष्पणिधानं चेति योगाः कायादिव्यापा-|| रास्तान् दुष्टेन प्रणिधानेनार्तध्यानभाजा चेतसा ममाचरत इति, चशब्दः समुच्चयार्थः, इत्येप प्रमाद इति, निगमनाथं पुनःप्रमा- ·दग्रहणं, एप त्रिग्रकारः प्रमादो भवति, कपाया मोहनीये वक्ष्यन्त इति (१६६-१२) उक्तनिर्वचनाः कपायाः मोहनीयक- मणीहैवाध्याये उपरिष्टाद् वक्ष्यन्ते प्रपंचतः समभेदाः, योगस्त्रिविधः पूर्वोक्त इति त्रिप्रकारः पूर्वमुक्तः पठेऽध्याये, एवमेते पंच मामान्यप्रत्ययाः मर्वकर्मवन्धहेतव इत्यर्थः, एपां पंचानामपि सामान्यप्रत्ययानां सूत्रक्रमसन्निवेशिनां बन्धनिभित्तानां पूर्व- गिन् सतीति चीप्णया नियतमुत्तरेषां भाव इति प्रतिपादयति, सति मिथ्यादर्शनप्रत्ययेऽवश्य भाविनोऽविरत्यादयः चत्वारः, सत्यामविरतौ त्रयः प्रमादादयः, सत्ति प्रमादे कपाययोगी, सत्सु कपायेषु योगा इति, योगप्रत्यय एव सति नेतरे चत्वार इत्यादि • विपरीतं भाव्यं यावत् न मिथ्यादर्शनप्रत्यय इत्येतदनेन प्रतिपादयति, उत्तरोत्तरभावे तु सर्वेपामनियम इति, अविरतिप्र- : मादकपाययोगेषु सत्सु न मिथ्यादर्शनप्रत्ययः, योगकपायप्रत्यययोः सतोः नावश्यमितरे त्रयः इत्यादि सुज्ञानमिति । एवमुपपादिते विस्तरेण बन्धहेतौ कर्मग्रहणमुच्यते- सकपायत्वाजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलान् आदत्ते ॥ ८-२॥ सूत्रम् ॥ कपायाः क्रोधादयोऽनन्तानुबन्ध्यादिभेदाः सह कपायैः सकपायः तद्भावः सकपायत्वं तस्मात् सकपायत्वाद्धेतोः,हेतौ पंचमी, जीवः-द्रव्यात्मा कर्ता,स्थित्युत्पत्तिव्ययपरिणतिलक्षणः,मति च कर्तृत्वे कर्मबन्धफलानुभाचौ,क्रियत इति कर्माप्टप्रकारं तस्य योग्या- नौदारिकादिवर्गणास्वष्टासु ज्ञानाचरणादिकर्मयोग्याननन्तानन्तप्रदेशस्कन्धचितुःस्पर्शान् , एतदेव च पुद्गलग्रहणेन स्पष्टयति, पूरण- गलनलक्षणाः पुद्गलाः स्कन्धीभूतास्तानादत्ते, न पुनः क्रियामात्रं, कर्म हि पौद्गलमिष्टं रूपादिमदिति,आदत्त इति करोति कर्म आरमप्रदेशेपुलगयति कर्मति। अमुमेनार्थ भाष्येण सष्टयति,सकपायत्वादित्यादिना(१६७३)पदच्छेदोऽपि हि व्याख्यांगगन्यथा uul Jhit hil I milliszz_mdin ! 37 HINilu NA KI IMJAN II am ] ·मा..mar Tement-ve-NEEnt . वटवृक्ष तिष्ठतीत्यादिषु निश्चय एपन स्याद्, अतः सामान्यं न्यायमाश्रित्य भाष्ये पदच्छेदद्वारेणार्थमाचष्टे, मिथ्यादर्शनादयः कर्म- पन्धस्याष्टप्रकारस्य सामान्यहेतपोऽभिहिता एप प्रथमसरे, किमर्थ पुनः कपायग्रहणं भेदेनेति,उच्यते, कपायाणां प्रधानहेतुत्वप्रति- पादनार्थ, तसामर्पोऽग्रीतिर्मन्युलक्षणः क्रोधः, स्वगुणक्ल्पनानिमित्तत्वे प्रगतिर्मानः, परातिसन्धाननिमित्तः छमप्रयोगो माया, तृष्णा- पिपासाऽभिवंगास्वादलक्षणो लोभः, अत्रैक्कोऽनन्तानुबन्धी, संमारानुवन्धीत्यर्थः, एवमप्रत्यारयानः प्रत्याख्यानावरणः संज्वल- नति, त एते पापिष्टा बन्धहेतवः संसारस्थितेर्मूलकारणमाजांजपीभानलक्षणाया. कटतमाः प्राणिनामनपराधरिणो, यथोक्तमा- "फोहो अमाणो य अणिग्गहीआ, माया य लोभो अ पवढमाणा । चत्तारि एए कसिणा कसाया, सिचंति मूलाई पुणब्भवस्स॥१॥ नहा-अइदुरखं लोए जंच सुहं उत्तम तिहुयणमि। तंजाण कमायाणं युढिक्खयहेउअ सर्व ।।२॥ एवं सकपायत्वं वन्धहेतुत्वेनोपात्तं, हेतुध धर्मिणो भाति,सच धर्मी जीप इत्याह, कपायपरिणामो हि परिणतुरास्मनो, न सपरिणामस्य सर्वगतस्याक्रियस्येति, यथाह- जीवस्तु फर्मवन्धनद्वो चीरस्य भगवतः कर्ता। सन्तत्याऽनायं च तदिष्टं कर्मात्मनः कर्तुः ।।१।। संसारानादित्वात् बन्धस्यानादिता भपनि सिद्धा। अत एव कर्म मूर्न नामूर्त बंधनमभीष्टम् ॥२॥" कर्मणो योग्यानिति,एतद्द्व्याचष्टे-अष्टविध इत्यादिना,अष्टप्रकारे पुद्गलग्रहणे औदारिकक्रियाहारकतैजसभापागाणापानमनःकर्मभेदेन पुद्गलपरमाणो द्विप्रदेशादयश्थाणुस्कन्धाः यावदचित्तमहा- स्कन्धाः एतेषु ये योग्याः पुद्गलास्तेपामष्टविधे ग्रहणे सति विशिनष्टि-कर्मशरीरयोग्यानित्यर्थः, कम्माप्टविधं शरीरमुक्तमतः खायें कार्मणमिति (अण्)प्रत्ययः,कमेंट कार्मणं,कर्मसंघात इत्यर्थः,ते पुनरादीयमानाः पुद्गलाः क त्मना कि नानां कर्मणां प्रत्यया भवंति कारकता प्रतिपद्यते, कवा व्यवस्थिताः कुतो वा योगविशेषादित्याद्युपक्रम्येदमुक्तं नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषा--- .

·-IIMashu Trily ni दिति,वक्ष्यते खल्वयमर्थः,सर्वकर्मणामन्वर्थः संज्ञानाम संज्ञेत्यनान्तरं, तद्यथा-ज्ञानावरणमित्यादि, ज्ञानमात्रियते येन कर्मणा तज्ज्ञानावरणं,एवं सर्वत्र नामान्वर्थवाच्यं-तस्थान्वर्थनाम्नो ज्ञानावरणादेः प्रत्ययाः-कारणानि, नहि तान् पुद्गलानन्तरेण ज्ञानावर- णादिसंज्ञाः सिद्धयन्तीति । तथा सर्वासु दिसु व्यवस्थिताः कायवाङ्मनोयोगानां च तीवादिपरिणामविशेषादित्यादि सर्वमिहेवा- ध्याये प्रदेशबन्धनिरूपणे व्याख्यास्यत उपरिष्टादिति । एवं बंधहेतुं निरूप्याधुना बन्धखरूपनिरूपणायाह- स पन्धः ॥८-३ ॥ सूत्रम् ॥ बन्धनं वन्धः-परस्पराउलेपा प्रदेशपुद्गलानां क्षीरोदकवत् प्रकृत्यादिभेदः,वध्यते वा येनात्मा अस्वतन्त्रतामापाद्यते ज्ञानावर- गादिना स बन्धः पुद्गलपरिणामः, एनमेव चार्थ भाप्यकारः स्पष्टयति-स एप इत्यादिना (१६७-८) एप लोलीभूत आत्मप्रदेश- कर्मापुद्गलपिण्डः स इत्यनेन परामृप्यते, एप इति नान्यः, तस्यैवानुसन्धानमाचष्टे, आत्मप्रदेशानां पुद्गलानां चान्योऽन्यानुगति- लक्षण एव बंधो भवति, कर्मशरीरमिति कार्मणशरीरमात्मैक्यायोगकपायपरिणतियुक्तमपरकर्मयोग्यपुद्गलग्रहणे-आत्मसात्करणे एकरवपरिणामापादने समर्थम् , एवं च कर्मशरीरेण पुद्गलानां यद्गृहणं गृहीतिस्तत्कृतो बन्ध इति मायनीयं, सः पुनश्चतुर्विधः इत्यनेनोत्तरसूत्रसम्बन्धं कथयति, लक्षणविधानाभ्यांजीवादिपदार्थसप्तकव्याख्या ग्रस्तुता,तत्र लक्षणतः प्रतिपादितो चन्धः, सम्प्रति लक्षितस्य विधानं वाच्य,अतः स एव उक्तलक्षणको वन्ध एकरूपोऽपि कार्यभेदात् प्रकृत्यादिविभागमासादयत्यवस्थाभेदाद्वा,यथा पृथग्जनाः क्रौर्यनीचैस्त्वलोभादिभेदानानात्वं प्रतिपद्यन्ते तद्वद्वन्धोऽपीति, पुनःशब्दो बन्धं विशिनष्टि, द्रव्यमावभेदे सति भाव- वन्ध इति, चतस्रो विधा यस्य स चतुर्विधः-चतुःप्रकारः ।। तत्प्रकारनिरूपणायेदमाह- ·PRITHAIRAMMAR RANDRENISHAD प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्तद्विधयः ॥ ८-४ ॥ सूत्रम् ॥ प्रकृत्यादयः कृतद्वन्द्वाः भवनविभक्त्या निर्दिष्टाः, तत्र प्रकृतिमौलं कारणं मृदिव घटादिभेदानामेकरूपपुद्गलग्रहणं,अतः प्रक्रियते- |ऽस्याः सकाशात् इति प्रकृतिः, क्रमनियमस्तु शेषविकल्पप्रसतेरादौ प्रकृतिवन्धः, उपात्तस्यावस्थानकालपरिच्छेदात्ततः स्थितिबन्धः, सत्यां स्थितौ फलदानक्षमत्वादनुभावबन्धः, ततः कर्मापुद्गलपरिमाणलक्षणः प्रदेशवन्धः, स वन्ध इत्यत्र वन्धस्य प्रस्तुतत्वात् तच्छ- ब्देन परामर्शः, विधिनिधानं भेदस्तस्य विधयस्तद्विधयो-बन्धभेदा इत्येतद्भाष्यकृता विवृत्तमेव प्रत्येकमभिसंवघ्नता वन्धशब्द,तत्र ययोक्तप्रत्ययसद्भावे सति पुद्गलादानं प्रकृतिवन्धः-कर्मात्मनोरैक्यलक्षणः, ततश्चात्मनोऽध्यवसायविशेपादनाभोगपूर्वकादाहारपरि- णामवत् कर्मपरिणतिः स्थित्यादिलक्षणा, तथा चोक्तमेव-"कर्मपुद्गलराशेः का परिगृहीतस्यात्मप्रदेशेष्पवस्थान स्थितिः अध्यवसा- यनिर्तितः कालविभागः,कालान्तरावस्थाने सति विपाकचिन्ताऽनुभाववन्धः, समामादितपरिपाकावस्थस्य बदरादेरिखोपभोग्यत्वात् | सर्वदेशघात्येकद्वित्रिचतुःस्थानशुभाशुभतीजमन्दादिभेदेन वक्ष्यमाणः, ततस्तस्य कर्तुः खप्रदेशेषु कर्मपुद्गलद्रव्यपरिमाणनिरूपणं प्रदेशबन्धः, अत्र च पारमार्पप्रवचनविदः कणिकागुडघृतकटुभाण्डादिद्रव्यविकार मोदकमुदाहरंति प्रकृत्यादिबन्धनिरूपणाय, तथाहि-चित्रा पुद्गलपरिणामः वर्तुरध्यवसायानुगृहीत इति भाष्यते, मोदको हि पातपित्तहरो बुद्धिवर्धनः, स मोहकारणं मारक इत्यनेफेनाकारेण परिणमते जीवसंयोगात्,तथा कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलराशिरप्यात्मसम्बन्धात् कचिद् ज्ञानमाणोति,अपरो दर्शनं स्थग- यति,अन्यः सुखदुःखानुभरहेतुरित्यादि योज्यं, भूयस्तस्यैवाविपन्नगन्धरसादेरविनाशित्वेनावस्थानं स्थितिः, आह च-"इति कर्मणः प्रकृतयो मौल्यथ तथोत्तराच निर्दिष्टाः । तामा यः स्थितिकालनिनन्धः स्थितिबन्ध उक्तः स ॥१॥" तस्यैव च स्निग्धमधुरायेकद्वि- ·गुणादिभारोऽनुभावः, यथाऽऽह-"तामामेव विपाकनिबंधो यो नामनिर्वचनभिन्नः । स रसोऽनुभावसंज्ञस्तीत्रो मन्दोऽथ मध्यो या ॥१॥" पुनस्तस्यैव कणिकादिपरिमाणान्वेषणं प्रदेशः, कर्मणोऽपि पुद्गलपरिणामनिरूपणं प्रदेशवन्ध इति, यथोक्तं-"तेषां पूर्वो-है कानां स्कन्धानां सर्वतोऽपि जीवेन । सर्वैर्देशैर्योगविशेपाद् ग्रहणं प्रदेशाख्यं ॥१॥ प्रत्येकमात्मदेशाः कचियवैरनन्तकैर्वद्धाः। कर्माणि बघतो मुंचतश्च मातत्ययोगेन ।।२।।" इति कर्मणो मौलवंधभेदेयत्ताप्रदर्शनार्थः,ज्ञानावरणादिकर्मणामष्टानामपि प्रकृत्या- दिभेद एव मौलमिति ।। उत्तरसूत्रसम्बन्धार्थस्तत्रशब्दः, तत्र तेषु चतुर्पु प्रत्येकं प्रकृत्यादिलक्षणेषु भेदेषु प्रथमो भेद उच्यते, स च द्वेषामूलप्रकृतिवन्धः उत्तरप्रकृतिवन्धश्च ।। मूलप्रकृतिवन्धप्रतिपत्त्यर्थमिदं वचनं- आयो ज्ञानदर्शनावरणीयवेदनीयमोहनीयायुष्कनामगोत्रान्तरायाः ॥८-५॥ सूत्रम् ॥ आदौ भव आद्योऽनन्तरातीतसूत्रविन्यामसंश्रयणात् , ज्ञानदर्शनयोरावरणशब्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते, ज्ञानावरणं दर्शनावर- गमिति, जानमवयोधलक्षणो विशेषविपयः पर्याय आत्मनः, तथा दर्शनपर्यायः सामान्योपलंभलक्षणः, तयोरावरणं आवरणमात्रियते वाऽनेनेति भावकरणयोयुत्पत्तिः, सुखदुःखखरूपेणानुभवितव्यत्वाद्वेदनीयमिति कर्मसाधनं, मोहयति मोहनं वा मुह्यतेऽनेनेति या मोहनीय,एत्यनेन गत्यंतराणीत्यायुः, आयुरेव चायुप्कं, स्वार्थे कन् ,नामयतीति नाम, ग्रह्वयत्यात्मानं गत्याद्यभिमुखमिति,नम्यते या-प्रहीक्रियतेऽनेनेति वा नाम, कर्तरि करणे वा व्युत्पाद्यते, गोत्रं उच्चनीचभेदलक्षणं तद्गच्छति-प्रामोत्यात्मेति गोत्रं, अन्तर्धा- पतेऽनेनात्मनो वीर्यलाभादीति अन्तरायः अन्तर्धानं वाऽऽत्मनो वीर्यादिपरिणामस्येत्यन्तरायः 'कुत्यलुटो बहुल मिति लक्षणसद्भावात् मर्वत्र माधिमा प्रतिपत्तव्यः, तुल्यार्थत्वात् संकीर्यते संज्ञा इति चेत्तन्न, प्रसिद्धतरत्वाद्गोसादिसंज्ञावत् , एवमेते ज्ञानावरणादयः Litrumilu silth II || ·कृतद्वन्द्वाः प्रथमया निर्दिष्टाः, क्रमस्त्वैपामर्थापेक्षः, तथा च ज्ञानदर्शनावरणोदयजनिता सर्वसवानां भवव्यथा, तां च वेदयमा- नोऽपि मोहाभिभूतत्वान्न विरज्यते, अविरक्तश्च देवमानुपतिर्यङ्नारकायुपि वर्त्तते, न चानामकं जन्म, जन्मवंतश्चानुस्मृताः सदैव गोत्रेण, तत्र संसारिणां मुखलेशानुभवः सान्तरायः सर्व इत्यन्तरायनिर्देशः, आद्य इति सूत्रक्रमप्रामाण्यादित्यादि भाष्यं (१६७-१३) आद्यः प्रथमो मूलप्रकृतिवन्धः, इतिकरणः शब्दपदार्थकः, सूचनात् स्त्रम् , अनेकभेदं कर्म यतः सूचयति, क्रमः सन्निवेशस्तस्य प्रामाण्यम् , अन्यप्रमाणादिवत् समासः, तस्मात् , सूत्रक्रमप्रामाण्यादिति हेत्वर्था पंचमी, प्रकृतिवन्धमिति सामा- न्यामिधानेऽपि मूलप्रकृतिवन्धमेव काका प्रतिपादयति सूत्रकारः, यतः-पंचनवेत्यादिनोतरप्रकृतिवन्धं वक्ष्यति, स मूलप्रकृति- वन्धोऽष्टप्रकारः,तद्यथा, ज्ञानावरणमित्यादि,गतार्थ भाष्य, इतिकरणः शुभाशुभस्य कर्मण इयत्ताप्रतिपत्तये प्रायोजीति। किंचा- न्यदित्यादिना सूत्रस्थं सम्बन्धमाचष्टे, न केवलं प्रकृतिवन्धो मूलविशेषणः, उत्तरोपपदविशेपणश्चेत्यनेन प्रतिपादयत्राह- पंचनवद्वयष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्विपंचभेदा यथाक्रमम् ॥ ८-६ ॥ सूत्रम् ॥ पंचादीनां कृतद्वन्द्वानां भवनविभक्त्या निर्देशः, एते भेदाः पंचादयो यासां मूलप्रकृतीनां ताः पंचादिभेदाः, यथाक्रममि- त्यनन्तरसूत्रक्रम प्रत्यवमृशति, अनन्तरसूत्रक्रमप्रामाण्याद् ज्ञानावरणाघभिसम्बन्धः, ताश्च पंचकादिकान् भेदान् स्वभावतः प्रति मूलप्रकृति वक्ष्यति, ता एव मूलप्रकृतीरमिसम्बन्धयन्नाह-स एप प्रकृतिबन्धोऽष्टविधोऽपीत्यादि (१६८-१) आत्मपुद्गल- द्रव्यस्यान्वयित्वात् स इत्यनेन सामान्यमात्रपरामर्पः, एप इत्यन्ययिनः परिणामविशेषप्रतिपत्ति', प्रकृतिवन्ध इति मूलप्रकृति- पन्धोऽदप्रकारोऽपि भूयः एकैको ज्ञानावरणादिः पंचादिभेदो मंतव्यः, क्रमेण भाष्यकृद्दर्शयति-पंचभेद इत्यादिना भाष्येण, उच्च- ·रमदाना सख्याप्रदशनामति । तत्र पंचभेदो ज्ञानावरणप्रकृतिबन्धः क्रमेण यावत् पंचभेदोऽन्तरायप्रकृतिवन्ध इत्येवमेतद्यथाक्रम प्रत्येतव्यं, इनः प्रभृत्युत्तरकालं यदनिधास्याम इति । तद्यथेत्यनेन सूत्रं संवनाति, पंचादिभेदा ज्ञानावरणादयोऽभिहितास्तद् यथा ते व्यवस्थिता येन क्रमेण स्वरूपेण च पंचादिभेदास्तथाऽष्टावपि मूलप्रकृतयः प्रतिपदं प्रदीत इत्याह- मत्यादीनां ॥८-७॥ सूत्रम् ॥ मतिरादिउँपां श्रुनावधिमनःपर्यायकेवलज्ञानानामिति, तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, तानि मत्यादीनि तेषां मत्यादीनामावरणं, मत्यादीन्यात्रियन्तेऽनेनेति, अपरेऽऽपि प्रतिपदं पंचापि पटंति-मतिश्रुतावधिमन केवलानामिति, एवं चापार्थकमिवोपलक्ष्यते, यतोऽनन्तरमत्रेण पंचापि भेदा ज्ञानावरणादय इत्यवधृतमेय, निर्घाताश्च स्वरूपतः प्रथमाध्याये व्याख्यातचादत आदिशब्द एव युक्तः, तेषां मत्यादीनां ज्ञानानां पंचैवावरणानि भवन्ति, तानि तु प्रतीतान्येव, तद्यथा-मतिज्ञानावरणं श्रुतज्ञानावरण अवधि- ज्ञानावरणं मनःपर्यायज्ञानावरणं केवलज्ञानावरणमिति, तत्र आत्मनो ज्ञस्वभावस्य-प्रकाशस्वरूपस्य ज्ञानावरणक्षयोपशमक्षयसमु- याः प्रकाशविशेषा मतिज्ञानादिव्यपदेशाः पर्याया बहुविकल्पाः, तत्र ज्ञानावरणस्य स्वस्थानाद्यावन्तो विकल्पाः संभवन्ति सर्वे ते ज्ञानावरणग्रहणेनैव ग्राह्या इति भाष्यार्थः, विकल्पा भेदाः, तद्यथा-इंद्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वादवग्रहादयो मतिज्ञानस्य, अङ्गान- ङ्गादिविकल्पाः श्रुतज्ञानस्य, भवक्षयोपशमजप्रतिपात्यादिविकल्पाश्चावधिज्ञानस्य, प्राजुविपुलमतिविकल्पौ मनःपर्यायज्ञानस्य, सयोगायोगभवस्थादिविकल्पाः केवलज्ञानस्येति, तत्रेन्द्रियनिमित्तं श्रोत्रादिपंचकसमुद्भवं क्षयोपशमर्ज ज्ञान योग्यदेशावस्थितस्व- विपपग्राहि, अनिन्द्रियं तु मनोवृत्तिरोघज्ञानं च, तदेतन्मतिज्ञानमात्रियते येन तन्मतिज्ञानावरणं, देशधाति लोचनपटलवच्चन्द्रप्र- ·110+HIT+T काशावादियद्वा, तथा श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतं, शेपेन्द्रियमनोविज्ञानं च थुनग्रन्थानुमारि म्याथामिधानप्रत्यलं थुननानं, नदः | नेकमेहमानधने प्राचनामिनाः, यथाह-"जाति अस्वराई अक्वग्संजोग जनित्रा लोए । एबहना पयटीओ मुनाणे होनि नाया ॥१॥"तसानिः श्रुनवानावरणम् , एतदपि देनयातीनि, अयोगतबद्तरपुलद्रव्यावधानादवधिः, पुद्गलद्रव्यमर्यादयैव वाऽऽन्मनः धयोपसमजः प्रकायाविर्मायोजविः-इन्द्रियनिरपेक्षः मावान् नेयग्राही लोकाकामप्रदेशमानप्रतिमेदः, नदाररणमा- चित्रानामग्णमिदमपि दंग्रवान्येव, नयान्मनो मनोद्रव्यपर्यायान्निमिनीकृत्य यः प्रनिमामो मनुप्यक्षेत्राम्यन्नग्यनि पन्योपमागं- न्व्ययभागावच्छिन्नपयानपुरस्कृनपुद्गद्रव्यविशेषग्राही मनःपर्यायवानमंत्रन्तवावग्पं देनयानि मनःपर्यायज्ञानावग्णं, समन्नावग्ण- अगाविभूवमानप्रवचनोपदव्यपापत्राहि केवलनानं, नदाच्छादनछन् केवललानावग्समेनन नवयानीति सम्पनि दर्शना- वग्गोनप्रतिप्रतिनिादसिया सत्रमाह- चक्षुरचक्षुग्यपिकेचटानां निद्रानिद्रानिद्रामचलापचन्द्रामचलान्यानगृद्विवेदीयानि च ।। ८-८॥ मन्त्रम् ।। अगदरः क्तद्वन्दाः पटना निर्दिष्टाः, प्रन्नुनावग्यसम्बन्धान् वेदनीयसम्बन्धनिगरुग्णप्रनिपनेच, दसनारग्णप्रकृनिसामा- पागढने दनादन महानिनन्यन्याः, निद्रादयः पंच न्यानगृदान्ताः कुनबन्दाः वेद यमदीननिर्दिष्टाः ममानाधि- मगड, पन्यन्यदनानि चतुः. नवनवन्द्रियनान्मनः मानान्यविशेषावयोवचनापन्य करणद्वार, वाग्मं च मामा- मागिदिन्नं नं नचिनाति हुदमनावरण, अपेन्द्रियननोविषयमत्रिनिष्टमच दमनं नाहन्धियाति गति व्यननंग मामान्यगात्रोलंगननवन्दियन, वलनमाप मामान्योपयोगलां, पदयोगर- ·रभेदानां संख्यामदर्शनमिति । तत्र पंचभेदो ज्ञानावरणप्रकृतिवन्धः क्रमेण यावत् पंचभेदोऽन्तरायप्रकृतिवन्ध इत्येवमेतद्यथाक्रम प्रत्येतव्यं, इतः प्रभृत्युत्तरकालं यदमिधास्याम इति। तद्यथेत्यनेन सूत्रं संबनाति, पंचादिभेदा ज्ञानावरणादयोऽमिहितास्तद् यथा ते व्यवस्थिता येन क्रमेण स्वरूपेण च पंचादिभेदास्तथाऽटावपि मूलप्रकृतयः प्रतिपदं प्रदर्श्यत इत्याह- मत्यादीनां ॥८-७॥ सूत्रम् ॥ मतिरादिउँपां श्रुनावधिमनःपर्यायकेवलज्ञानानामिति, तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, तानि मत्यादीनि तेषां मत्यादीनामावरणं, मत्यादीन्यात्रियन्तेऽनेनेति, अपरेऽऽपि प्रतिपदं पंचापि पठंति–मतिश्रुतावधिमनाकेवलानामिति, एवं चापार्थकमिवोपलक्ष्यते, यतोऽनन्तरसूत्रेण पंचापि भेदा ज्ञानावरणादय इत्यवधृतमेव, निर्माताश्च स्वरूपतः प्रथमाध्याये व्याख्यातचादत आदिशब्द एव युक्तः, तेषां मत्यादीनां ज्ञानानां पंचैवावरणानि भवन्ति, तानि तु प्रतीतान्येव, तद्यथा-मतिज्ञानावरणं श्रुतज्ञानावरणं अवधि- ज्ञानापरणं मनःपर्यायज्ञानावरणं केवलज्ञानावरणमिति, तत्र आत्मनो ज्ञस्वभावस्य-प्रकाशस्वरूपस्य ज्ञानावरणक्षयोपशमक्षयसमु- बनाः प्रकाशविशेषा मतिज्ञानादिव्यपदेशाः पर्याया बहुविकल्पाः, तत्र ज्ञानावरणस्य स्वस्थानाद्यावन्तो विकल्पाः संभवन्ति सर्व ते ज्ञानापरणग्रहणेनैव ग्राह्या इति भाष्यार्थः, विकल्पा भेदाः, तद्यथा-इंद्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वादवग्रहादयो मतिज्ञानस्य, अङ्गान- झादिविकल्पाः श्रुतज्ञानस्य, भवक्षयोपशमजप्रतिपात्यादिविकल्पाश्चावधिज्ञानस्य, ऋजुविपुलमतिविकल्पौ मनःपर्यायज्ञानस्य, सयोगायोगभवस्थादिविकल्पाः केवलज्ञानस्येति, तत्रेन्द्रियनिमित्तं श्रोत्रादिपंचकसमुद्भवं क्षयोपशमजं ज्ञानं योग्यदेशावस्थितस्व- विषयग्राहि, अनिन्द्रियं तु मनोवृत्तिरोधज्ञानं च, तदेतन्मतिज्ञानमात्रियते येन तन्मतिज्ञानावरणं, देशघाति लोचनपटलबच्चन्द्रप्र- ·. -- भ . . काशाधादिवद्वा, तथा श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतं, शेपेन्द्रियमनोविज्ञानं च श्रुतग्रन्थानुमारि स्वार्थाभिधानमत्यलं श्रुतज्ञानं, तद- नेकभेदमाचक्षते प्रवचनामिज्ञाः, यथाह-"जाति अक्खराइं अक्खरसंजोग जत्तिआ लोए । एपइआ पयडीओ सुअनाणे होति नायवा ॥१॥"तस्यावृतिः श्रुतज्ञानावरणम् , एतदपि देशघातीति, अधोगतबहुतरपुद्गलद्रव्यारधानादरधिः, पुद्गलद्रव्यमर्यादयैर- वाऽऽत्मनः क्षयोपशमजः प्रकाशाविर्भावोऽअधिः-इन्द्रियनिरपेक्षः साक्षात् ज्ञेयग्राही लोकाकाशप्रदेशमानप्रकृतिभेदः, तदावरणमन- विज्ञानावरणमिदमपि देशघात्येन, तथाऽऽत्मनो मनोद्रव्यपर्यायानिमित्तीकृत्य यः प्रतिभासो मनुष्यक्षेत्राभ्यन्तरवर्ति पल्योपमासं- रयेयभागावच्छिन्नपश्चात्पुरस्कृतपुद्गलद्रव्यविशेषग्राही मनःपर्यायज्ञानसंशस्तस्थावरणं देशघाति मनःपर्यायज्ञानावरणं, समस्तापरण- क्षयाविर्भूतमात्मप्रकाशतचमशेपद्रव्यपर्यायग्राहि केवलज्ञानं, तदाच्छादनकृत् केवलज्ञानावरणमेतच मर्वधातीति ।। सम्प्रति दर्शना- चरणोत्तरप्रकृतिप्रतिपिपादयिपया सूत्रमाह- चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रामचलामचलामचलास्त्यानगृद्विवेदनीयानि च ॥८-८॥ सूत्रम् ।। चक्षुरादयः कृतद्वन्द्वाः पठया निर्दिष्टाः, प्रस्तुतावरणसम्बन्धात् वेदनीयमम्बन्धनिराकरणप्रतिपत्तेश्व, दर्शनावरणप्रकृतिसामर्थ्या- • चक्षुरादयो दर्शनशब्देन सहामिसम्बन्ध्याः, निद्रादयः पंच स्त्यानगृद्ध्यन्ताः कृतद्वन्द्वाः वेदनीयशब्दोत्तरनिर्दिष्टाः समानाधि-.. : करणप्रतिपस्यर्थ, पश्यत्यनेनात्मेति चक्षुः, सर्वमेवेन्द्रियमात्मनः सामान्यविशेपारयोधस्वभावस्य करणद्वार, तद्वारकं च सामा-: न्यमानोपलंभनमात्मपरिणतिरूपं चक्षुर्दर्शनं, तल्लब्धिघाति चक्षुर्दर्शनावरणं, शेपेन्द्रियमनोविषयमविशिष्टमचक्षुर्दर्शनं तल्लब्धिघाति अचक्षुर्दर्शनावरणं, अपधावपि प्रथमसंपाते सामान्यमानोपलंभनमनधिदर्शनं, केरलदर्शनमपि सामान्योपयोगलक्षणं, एतयोरार--- 1 ·रणमवधिदर्शनापरणं केवलदर्शनावरणं च । स्वापो-निद्रा सुखप्रतियोधलक्षणा वेदनीयम्-अनुभवनीय, निद्रा चासौ वेदनीयं चेति सर्वत्र समानाधिकरणं, दुःखप्रतिबोधलक्षणा निद्रानिद्रा, उपविष्टशयनलक्षणा प्रचला, संक्रमणमाचरतः शयनं प्रचलाप्रचला, स्त्यानगृद्विः स्त्यायतीति स्त्यानं स्तिमितचित्तो नातीच पिकसरचेतन आत्मा स्त्यानस स्वापनिशेपे सति गृद्धिा-आकांक्षा मांसमोदकदन्तायुदाहरणप्रसिद्धा, स्त्यानद्धिरिति वा पाठः, तदुदयाद्धि महावलोऽर्द्धचक्रार्तितुल्यवलः प्रकर्पप्राप्तो भाति,अन्यथा जघन्यमध्यमारस्थाभाजोऽपि संहननापेक्षया महत्येवेति स्त्यानस्य सद्धिः स्त्यानद्धिरिति, चशब्दासमुच्चयवृत्तिः, दर्शनापरणभेदा- शक्षुर्दर्शनावरणादयो निद्रावेदनीयादयश्चेति वाक्यार्थः, उतार्थानुगाम्येर भाष्य-चक्षुर्दर्शनावरणमित्यादि(१६८-१०)गतार्थ, दर्शनाचरणं नरभेदं भरतीत्यंते निगमितं नरभेदमेवेति ।। सम्प्रति यत्तदागमे प्रसिद्ध वेदनीयत्वेन तृतीयमूलप्रकृतिरूपं तदुत्तर- प्रकृतिविपक्षया सूत्रकार आह- सदसद्वेद्ये ॥ ८-९॥ सूत्रम् ॥ उत्तरप्रकृतिभेदमानस्य विरक्षितत्वात् प्रथमैव, सद्वेद्यमसद्वेद्यं चेति वेदनीयमूलप्रकृतेरुत्तरप्रकृतिद्वयं भवति,तवाभिमतमिष्टमा- रमनः कर्तुरुपभोक्तुर्मानुजदेवादिजन्मसु शरीरमनोद्वारेण सुखपरिणतिरूपमागंतुकानेकमनोज्ञद्रव्यक्षेत्रकालभारसम्बन्धममासादित- परिपाकानस्थमतिबहुभेदं यदुदयाद्भाति तदाचक्षते सद्वेदनीयम् , अभिहितविपरीतमसद्वेदनीयं, एवंविधार्थानुमारि च भाष्यम्- सद्वेद्यमित्यादि, सच्छन्दः प्राशस्त्ये, प्रशंसा चात्मनोऽमिमतविपयत्वं, अमच्छब्दस्तद्वैपरीत्ये, चशब्द उत्तरप्रकृतिसमुचितौ, वेदनीयं वेद्यं, द्विभेदं-द्विप्रकार, भवतीति ॥ मम्प्रति चतुर्थमूलप्रकृतमोहनीयनाम्न उत्तरप्रकृतिप्रंपचख्यापनायाह खत्रं- ·पर्शनारित्रमोहनीयरूपायनोरुपायवेदनीयाध्याग्निद्विपोटशनवभेदाः सम्यगमिथ्यात्वतदुभयानि कपायनोपायौ अनन्नानुपन्ध्यप्रत्याख्यानमत्याच्यानावरणसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोध- मानमायालोमा हास्यरत्यरतिभयशोकजुगुप्मास्त्री'नपुंसकवेदाः ॥ ८-१० ॥ सूत्रम् ॥ मोहनीयमूलपानेग्टाविंशतिरुनरप्रकृतयः संग्रहमेदरूपाः सूत्रेणैव निर्दिष्टाः, मोहनीयशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, दर्शनमो- इनीगं गाग्निमोहनीपमिनि संग्रहेण निर्देशः, पुनारित्रमोहनीयमुत्तरभेदापेक्षया संग्रहेणैव निर्दिष्टं, तद्भेदाख्यानं तु कपायवेदनीयं नोरणापर्यंदनीयमिति, दर्शनमोहनीय इत्यादिका आग्ख्या यामामुत्तरप्रकृतीनां तास्तथा निर्दिष्टाः, तासां भेदप्रतिपादनार्थमाह -प्रिदिपोशनवभेदा इति निर्देशकमेणव व्यादयो भेदा यासान्तास्तथोक्ताः, दर्शनमोहनीयोनरप्रकृतित्रिभेदा, चारित्र- मोहनीपोनरप्रतिदिभेदा, नौ लामू पिकल्पौ-कपायवेदनीय पोडशमेदं, नोकपायवेदनीयं नवभेदमिति, एवमेता उत्तरप्रकृतयो अष्टारिंगतिः गनिता मोहनीयमूलपानेः। अधुना ज्यादिभेदान् सूत्रेणैव प्रतिपादयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानीति, सम्य- मिथ्यात्वं तदुभयमिति द्वन्दनिर्देशः, तचार्यश्रद्धानलक्षणं सम्यक्त्वं, तद्विपरीतं मिथ्यात्वं, तदुभयमिति सम्पमिथ्यात्वं, सवार्धश्रद्धानाश्रद्धानलक्षणं,एवमेतत् विविधं दर्शनमोहनीयं सूचितं,कपायाफपायाचित्यनेन चारित्रमोहनीयभेदद्वयाख्यान,अन- नानुपन्धिप्रभृतिकषापास्त एव मोहनीयं, अकपाया हास्यादयः केवलाः कपायसम्पर्कशून्याः खकार्यासमर्था इत्यकपायाः, सदैव हि पायसंमक्ताचारित्रमोहनीयव्यपदेश्याः, अल्पकपायकार्यत्वादकपाया इति, तत्र कपायमोहनीयभेदप्रदर्शनार्थमाह सूत्रशकलं- अनन्नानुयन्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोमा इति, अनन्तः-संसा- 1HI SN HIMALS ·•NNUNGARHHATMENT PURPOEn रस्तमनुवभन्तीति तन्छीलावेत्यनन्तानुवन्धिनः क्रोधादयः, अविद्यमानं प्रत्याख्यानं येपामुदये ते त्वप्रत्याख्यानाः क्रोधादयः, अपरे पुनराबरणशब्दमत्रापि सम्बधान्ति, अप्रत्याख्यानावरणा इति, अल्पं प्रत्याख्यानमप्रत्याख्यानं-देशविरतिः तदप्यावृण्वंति, किमुत मर्यप्रत्याख्यानमिति, मूलगुणप्रत्याख्यानविघातवर्तिनः प्रत्याख्यानावरणाः क्रोधादयः, स्वल्पनिमित्तप्राप्तावपि युगपत् संज्वलनाः संचलनाः क्रोधादयः, एवं चानन्तानुवन्ध्यादीनामेकैकगः क्रोधमानमायालोभाख्या विकल्पा भवन्ति,अनन्तानुवन्धिनः क्रोधादयः, एवमप्रत्याख्यानाः प्रत्याख्यानावरणाः संज्वलनाश्चेति, एवमेते पोडशभेदाः कपायवेदनीयाः सूचिताः, हास्येत्यादिना सूत्राययवेन नोकपायवेदनीयमाचष्टे नवभेदम्, एतदष्टाविंशतिविधमावेदितं मोहनीयं कर्म सूत्रेणेति, अधुना भाष्यमनुश्रियते- त्रिद्विपोडशनवभेदा यथाक्रममित्यादि भाष्य (१६७-७), उक्तार्थ चैतद्भाप्यं, दर्शनचारित्रकपायनोकपायप्रकृतयः क्रमेण त्रिद्विषोडशनवभेदाः, अनेनाष्टाविंशतिविधता प्रतिपादिता मोहनीयस्य, मोहनीयवन्ध इत्यादि, यथोक्तकारकप्रसिद्धो मोहशब्दः द्विप्रकारो-दर्शनमोहनीयाख्यः चारित्रमोहनीयाख्यश्च, तच्चार्थश्रद्धानं दर्शनं, तन्मोहनात् दर्शनमोहनीय, प्राणातिपातादिविरतिः चारित्रं तन्मोहनात् चारित्रमोहनीयं, तत्र दर्शनमोहनीयाख्यस्त्रिभेद इत्यादि, तत्र तयोदर्शनचारित्रमोहनीययोर्दर्शनमोह- नीयाख्यस्त्रिभेदः प्रकृतवन्धस्तावदुच्यते, तद्यथेत्यादिना, तमेव प्रदर्शयति-मिथ्यात्ववेदनीयमित्यादि, तत्र दर्शनमोहनीय- अविध्ये सत्यपि वन्धो भवत्येकविध एव-तत्वार्थाश्रद्धानलक्षणमिथ्यात्ववेदनीयस्यै, न सम्यग्मोहनीयस्य नापि सम्यग्मिथ्यात्वमो- हनीयस्येति, यतो मिथ्यात्वपुद्गला एवैकरूपवद्धाः मन्तः कर्वात्मनोऽध्यवसायविशेषात् सर्वथा शोधिता मिथ्याभावपरिणाम त्याजिता मम्पमिथ्यात्वपरिणति वा प्रापिताः सम्यक्त्यसम्यक्त्वमिथ्यात्वव्यपदेशभाजो भवन्तीति, नत्वेवंविधा एव वध्यन्ते, दरविशुद्धास्तु An in-HTTET ·G मम्पगमिथ्यात्यव्यपदशभाज इति,यथाऽऽह-"मिथ्यात्वस्य ह्युदये जीरो विपरीतदर्शनो भाति । न च तसे सद्धर्मः खदते पिचोदये गृतयन् ॥१॥ यथोक्तफमेण च मिथ्यात्वशुद्धौ ग्रन्थिभेदममनन्तर मम्ययावाप्तिः, ततश्च "सम्यक्त्वगुणेन ततो विशोधयति कर्म नग मिश्यात्वम् । यद्वान्प्रभृतिभिः शोध्यन्ते कोद्रया मदनाः ॥१॥ यत् सर्वथापि तत्र विशुद्धं तद्भवति कर्म सम्यनम् । मिथं तु दरपिशुद्धं भवत्यशुद्धं च मिथ्यात्वं ।।२॥ मदनक्रोद्रवास्तु व्यवस्थाः अविशुद्धविशुद्धदरविशुद्धा इति दृष्टान्तीकृताः मि यात्वमम्यवसम्यग्मिध्यात्पु,मिथ्यात्योदयाच्च तचार्थाश्रद्धा भरति, विपरीतदृष्टित्वात् , यथाह-"ननु कोद्वान् मदनकान् मुक्या नात्मवाना नरो याति । शुद्धादी न च मुद्दति मिश्रगुणश्चापि मिश्रादी ॥१॥" गुणगुणिनोरैक्यात्तदुदयानुगुणपरि- णामपनित्वात् पीनमद्यहन्पुरभक्षणपित्तोदयाद्याकुलीकृतान्तःकरणपुरुषवद्यथावस्थितार्थरुचिप्रतिघातकारिणा मिथ्यात्वेनान्यथैतत् प्रतिपद्यते, यथाह-“मिळनतिमिरपच्छाइअदिट्ठी रागदोमसंजुत्ता । धम्मं जिणपण्णत्तं भवावि नरा न रोयंति ॥१॥ मिच्छादिट्ठी जीो उपइ; पवयणं न मद्दहइ । मद्दहड अमन्भानं उपइटुं वा अणुबइ8 ।।२।। पयमक्खर च एक जो न रोएइ सुत्तनिद्दिटुं । सेसं रोजतोचि हि मिच्छट्ठिी मुणेअवो ॥३॥" सूत्रं तु प्रतिविशिष्टपुरुषप्रणीतमेव श्रद्धागोचर इति, यथोक्तम्-"अर्हत्प्रोक्तं गणधरब्धं | प्रत्येकयुद्धन्धं च । स्थपिरग्रथितं च तथा प्रमाणभूतं त्रिधा सूत्रम् ॥१॥ श्रुतकैरली च तसादधिगतदशपूर्वकश्च तौ स्थविरौ । आता गरारित्वाच सूत्रमितरन् स्थविरहन्धं ॥२॥" अथवा-"तं मिच्छत्तं जमसदहणं भवाण जाण भावाणं । संसडनमभिग्गहिम अणमिग्गहियं च तं तिविहं ॥१॥” सम्प्रति सम्यक्त्यवेदनीयशुद्धपुद्गलप्रत्ययस्तचार्थश्रद्वानपरिणाम आत्मनः, स चौपशमिका- दिभेदेन पंचधा प्राग व्यारयातः, औपशमिकमास्वादनवेदकक्षायोपशमिकक्षायिकाख्यः, तनोपशान्ते दर्शनमोहसप्तके भवत्यौ- ****...

·पमि नदेव मम्यक्त्वमन्तर्मुहूर्त्तकालामच्छिन्नं, उपशमसम्यक्त्वं हि नित्यमेवोपहन्यतेऽनन्तानुवंघिमिः, यथाह-"संयोजनोद- यभेत सादामायेत नाम सम्यक्त्यम् । तस्य तु विशुद्धयतन्तदभावात् सम्यक्त्वमनवद्यम् ॥१॥" क्षायोपशमिकसम्यक्त्यपुद्गलचरम- ग्रामानुभएकाले वेदकसम्यक्त्वं, उदितमिथ्यात्वपुद्गलक्षये अनुदितमिथ्यात्योपशमे च क्षायोपशमिकमुक्तं, क्षायिकं तु निरव शेपद- नमोहक्षये भाति सम्यन्यं, न च विशुद्रपुद्गलक्षये तत्वार्थश्रद्धानलक्षणस्य परीणामस्याभावः, यथाह-"प्रक्षीणे तर्हि सम्यक्त्वे, मम्यग्दृष्टिः कथं मतः । क्षयो द्रव्यस्य तत्रेष्टः, परिणामस्य न क्षयः ॥१॥" सम्यक्त्पमिथ्यात्ववेदनीयमधुनोच्यते, प्रथमतः मम्पत्यमुत्पादयन् करणत्रयं विधायोपशमसम्यक्त्वं प्रतिपद्यते, ततो मिथ्यात्वदलिकं त्रिपुंजीत्वेन परिणमयति शुद्धमिश्राशुद्ध- त्वेन, यथाह-"सम्यक्त्वगुणेन ततो निशोधति कर्म तच्च मिथ्यात्वम् । यद्वत् शकृत्प्रभृतिभिः शोध्यन्ते कोद्रवा मदनाः ॥१॥ मम्पमिथ्यात्वं च तद् वेदनीयं चेत्येवं पूर्वयोरपि द्रष्टव्यं, इतिशब्दो दर्शनमोहेयत्ताप्रतिपत्तये दर्शनमोहनीयप्रकृतिवन्धमा- त्याय मम्प्रति चारित्रमोहप्रकृतिवन्धारिख्यामया जगाद-चारित्रमोहनीयाख्यो द्विविध इत्यादि, द्विविकल्पश्चारित्रमो- हनीयप्रकृतिबंधः, कपायवेदनीय नोकपायवेदनीय चेति, एतावद्भेदं मूलतथारित्रमोहनीयं, यथाक्रमं तत्स्वरूपाख्या- नायाह-तत्रेत्यादि, तयोश्चारित्रमोहभेदयोः कपायवेदनीयास्यस्तावदयं पोडगभेदः,तद्यथेत्यनेन भेदानावेदयते, अनन्तानु- बन्धी क्रोध इत्यादि, अनन्तः समारो नारकतिर्यक्मनुजदेवजन्मजरामरणपरंपरालक्षणः तदनुबन्धादनन्तानुबंधिनः संयोजनाच क्रोधामानमायालोमाः, तत्र क्रोधः-अग्रीतिलक्षणः, मानो गर्वः, माया-शाठयं, लोभो गाय, तृष्णेत्यनन्तरम् , आह च-"संयो- जयंति यन्नरमनन्तसंख्यैर्भवेः कपायास्ते । संयोजनादनन्तानुबंधिता वाप्यतस्तेषां ॥१॥" अनन्तानुबंधिनां च नावत् पर्वतराजिशैल- NAMAL ·स्तम्भयनांशमूलकृमिलाक्षारागोदाहरणानि, एवमप्रत्याग्व्यानापरणकपायथतुर्दा क्रोधादिभेदेनेत्यतिदिश्यते, प्रत्याख्यानं द्विविधं -मपिरतिलक्षणं देशविरतिलक्षणं च, तत्र देशविरतिलक्षणमल्पं तदावरणकपाय:-प्रत्याख्यानावरणकपायः, सामर्थ्यादपिशब्दः ममुगयार्थी लभ्यते, ये खल्पमायण्वंति प्रत्याख्यानं ते सर्वविरतिलक्षणमायण्वत्येवेति नास्ति चित्रं, कपाय इति जातिविवक्षाया- मेऊरनननिर्देगः, आह च-"आयुण्यंति प्रत्याख्यानं स्वल्पमपि येन जीवस्य । तेनाप्रत्याख्यानापरणास्ते निर्विशेपोक्त्या॥११॥ नञ् हि अब अल्पार्थः उपमानार्थो या, तेन प्रत्याख्यानावरणवदप्रत्याख्यानावरणः, यथोक्तं-"प्रत्याख्यानावरणसदृशत्वाद्वा तत्तथा मानि सिद्धम् । यचनात्मणवचने तत्मदृशः पुरुष एवेष्टः ॥१॥" एपामुदये सम्यक्त्वलाभः, सर्वदेशविरतिलक्षणं तु प्रत्याख्यानं नाम्नि । प्रत्याग्थ्यानावरणकपाय इति तथैवातिदेश', प्रत्याख्यानशब्देनात्र सर्वविरतिपरिग्रहः, तदावरणाः प्रत्याख्यानावरणा' प्रतिभन्दा प्रतिषेधाचनः, प्रतिपेधस्याख्यान-प्रकाशनमाचार्यादिसन्निधौ भावतः सर्वान् प्राणिनो न हन्मि यावजीवमित्यादि| प्रत्याग्यानं, तदेवंप्रकारं स्थगयतीति प्रत्याख्यानावरणः, यथाह-"सर्वप्रत्याख्यानं येनावृण्वंति तदभिलपतोऽपि । तेन प्रत्या- ख्यानापरणास्ते निशेिपोच्या ॥१॥" प्रत्याख्यानपरीणामजन्मविघातकारित्वात् प्रत्याख्यानावरणाः,नतु सत एव प्रत्याख्यान- स्वेति वाफ्यार्थः, तथा चाहः पूज्याः-"नासंतस्सावरणं ण मतोऽभवादिविरमणपसंगा । पञ्चक्रवाणावरणा तम्हा तस्संभवावरणा ॥१॥ उदये पिरतिपरिणई न होइ जेमि खयाइओ होइ । पचखाणावरणा ते इह जह केवलावरणं ।।२।।" एतदुदयवर्तिनश्च द्वाद- शविधगृहधर्माणाप्तिः, यधाह-"श्रावकधर्मो द्वादशभेदः संजायते ततस्तस्य । पंचत्रिचतुःसंख्यो व्रतगुणशिक्षामयः शुद्धः ॥१॥" राज्यलनकषायसरूपाख्यानायाह-संज्यलनकपाय इति, समस्तपापस्थानविरतिभाजमपि यति दुःसहपरीपहसंपाते युगपत् संज्व- ·Immumtazine-N-UMAN 14-04-HD- 1. लयंतीति संज्वलनाः,यथाह-"संज्वलयंति यतिं यत् संविग्नं सर्वपापविरतमिति । तस्मात् संज्वलना इत्यप्रशमकरा निरुच्यते ॥१॥" इतिशब्दः कपायवेदनीयेयत्तामाह, 'एकश' इति एकैकस्य अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनकपायस्य क्रोधादयो भेदाश्चत्वार- श्रत्यार इति, तत्र अप्रत्याख्यानकोधायुदाहरणानि भूराज्यस्थिमेपशृंगकर्दमरागाः प्रत्याख्यानावरणक्रोधादेः रेणुराजिकाष्ठगोमूत्र- मार्गखञ्चनरागाः संज्वलनकोधादेः जलराशितिनिसलतावलेहहरिद्रारागाः, एवमेते पोडश भेदाः कपायवेदनीयस्येति । प्रस्ता- वप्राप्तं नोरुपायवेदनीयमुच्यते, नोकपायवेदनीयं नवभेदमिति कपायैकदेशत्वात् कपायविशेषत्वाद्वा नोकपाया:-हास्यादयः, मिश्रार्थो चा नोशब्दः, कपायसहवृत्तय एते सकार्यनिर्वर्तनप्रत्यलाः, न हमीपां पृथक् सामर्थ्यमस्ति, यद्दोपश्च यः कपायत्तत्- सहचारिणः एतेऽपि तत्तदोषा एव भयंति, एतदुक्तं भवति-अनन्तानुबन्ध्यादिसहचरितास्तत्स्वभावका एव जायते, तस्मादेतेऽपि चरणोपपातकारित्वात् तत्तुल्यतयैव ग्राह्याः, तथा अन्येनाप्ययाचि-"कपायसहवर्तित्वात् , कपापप्रेरणादपि । हास्यादिनवकस्योक्ता, नोकपायकपायता।।१।। तद्यथेत्यनेन नवापि नोकपायान् खरूपेणाख्यातुमुपक्रमते,तत्र हास्यनोकपायमोहोदयात् सनिमित्तमनिमित्तं वा हमति-सयते रंगारतीर्णनटरत् , रतिमोहोदयाद् बाह्याभ्यंतरेषु रतिः-प्रीतिः आसक्तिः इष्टेपु या शब्दादिविपयेपु, अरतिमोहो- दयादेतेप्येवाग्रीतिररतिः, शोकमोहोदयात् परिवेदते हंति च खमस्तकाद्यवयवान् निःश्वसिति रोदिति स्तनति लोटते भुवः पीठ इत्यादि, भयमोहोदयाद् वसत्युद्विजते वेपत इत्यादि, जुगुप्सामोहनीयोदयात् शुभाशुभद्रव्यविषयं व्यलीकमुपजायत इत्यादि, पुरुप- वेदमोहोदयादनेकाकारासु स्त्रीप्पमिलाप आम्रफलाभिलाप इबोद्रिक्तश्लेप्मणः, तथा 'संकल्पजास्वपी'त्यादि,स्त्रीवेदमोहोदयात् नानाकारेषु पुरुषेप्पमिलापः, संकल्पजेषु चेत्यादि, नपुंमकवेदमोहो बहुभेदः, तदुदयाद् कस्यचित् स्त्रीपुरुषद्वयविषयोऽप्यभिलापः utr Honwliunt #hn, ·VIDIE_umilitaniu फिल प्रादुर्भवति,धातुद्वयोदये मार्जितादिद्रव्यामिलापवत् कस्यचित्तु पुरुषेप्वेवामिलापः संकल्पजनित एवानेकरूप इत्यादि,इतिकरणो नोपायचाप्रदर्शनार्थः, उक्तमेवमेतनोकपायवेदनीयं नवप्रकारम् । एषां पुरुषादिवेदानां त्रयाणामपि तीवादिपरिणामसंसिद्धार्थ दृष्टान्तानाविधिकीपुराह-तत्रेत्यादि,पुरुषवेदादीनामिति क्रमनियममाचष्टे,तृणादयः कृतद्वन्द्वाः,प्रत्येकमनिशब्देन सहाभिसम्बध्यते, निदर्शनानि दयन्त इति-दृष्टान्ता भवन्ति, एतानि च कृतसनिवेशक्रमात् , तत्र पुरुषवेदमोहोऽग्नेभृशं ज्वलतः समासादितप्रतिक्रि- यम्स प्राप्तेन प्रशमो जायते, समादीपितव्रणपूलकस्यैव नातीवस्थास्नुरनुबन्धः, स्त्रीवेदजातवेदसस्तु बहुतरकालावस्थायिनः संभा- पणस्पर्शनेन्धनामिवद्धितस्स चिराय प्रशमो जायते, दृढतरखादिरादिकाष्ठप्रवृद्धज्वालाकलापज्वलनस्येव, नपुंसकवेदमहामोहसप्ता- निपरतु ममामादितोदयस्य महानगरदाहदहनतुल्यस्य कारीपकशानोरिवान्नर्दिशि जृम्भमाणदीप्ततरकणनिकरस्य बहुतरकालेनास्य प्रामो भवति, मम्प्रत्युपसंहरति-एवमित्यादि, उक्तेन प्रकारेण द्वित्रिपोडशनवभेदलक्षणेनाष्टाविंशतिभेदमुक्तं मोहनीयं ॥ सम्प्रति अनन्तानुसंध्यादिकपायाणामुदयेऽयमात्मा सम्यक्त्यादिसामायिकानां क किं लभते किंवा न लभत इति प्रतिपिपादयिपुराह-अन- न्तानुपन्धीत्यादि (१७०-३) अनन्तानुवन्धिकपायोदयः सम्यग्दर्शनमुपहति, तद्विधपरिणामोत्पादमेव निरुणद्धीत्यर्थः, एतदेव स्पष्टपति-तस्योदयाद् सम्यग्दर्शनं नोत्पद्यते, प्रागयाप्तमपि प्रतिपततीति, अप्रत्याख्यानेत्यादि,सर्वदेशलक्षणाया विरतेरभावः, मत्याख्यानेत्यादि,देशविरनिर्भगति, उत्तमचारित्रं-सर्वस्मात् प्राणातिपाताद् विरमामि इत्येवंरूपं तस्य लाभो न भवतीति, तुशब्दो- अधारणार्थः, न जातुचिदेव भवतीति, संल्वलनेत्यादि, संज्वलनकपायोदये त्वकपायचारित्रलाभो नास्ति, पूर्वोद्दिष्टसामायि- फेभ्योऽनन्तरमधाख्यानं-क्रियाविगेपः, अथाख्यातचारित्रं माक्षादनन्तरं कारणं मुक्तेरिति, यथाख्यातचारित्रं वा येन प्रकारेण ·Hai Mer-ROP-Rat-temmaNaI यथा मगवद्भिराख्यानमकपायं चारित्रं भवतीति, सर्वे या कपायाः संसारे हिंडयंति जीवमिति काका प्रतिपादयति, यतस्तेपायुदये प्रतिविशिष्टज्ञानक्रियावाप्तिरेव न समस्तीति, उपशान्तक्षीणकपायस्य हि यथाख्यातमिष्यते, तत्राप्युपशान्तकपायस्य कदाचित् पातोऽपि विशुद्धिस्थानात् कुश्चिन्निमित्तात् शक्यते, क्षीणकपायस्य तु नास्ति प्रतिघातः, शास्त्रे पर्यायशब्दैरपि क्रोधादिकपा- याणां व्यवहारोऽस्तीत्यतस्तत्प्रदर्शनं-क्रोध इत्यादि, (१७०-८) क्रोधः-अप्रीतिः, कोपनं कोपः-पूर्वावस्थातोऽन्यथा परि- णामः, रोपणं रोपः तत्परिणमनारूपितच्चादात्मनः, द्वेपनं द्वेषः तत्परिणामस्य वचनद्वारेण प्रदर्शनात् , कायद्वारेण निर्देशात् भण्डनं कलहः, भाम इति क्रोधविशेपः ईर्ष्यालक्षणः, एवमादयः शब्दाः क्रोधार्थप्रतिपादकत्वादेकार्थाभिधायित्वादनान्तरमिति । अधुनाऽनन्तानुबन्ध्यादिभेदस्यैकैकस्य क्रोधादेस्तीवादिभावप्रदर्शनार्थ निदर्शनान्याह भाष्यकार:-तद्यथेत्यादिना (१७०-११) चतुर्णामपि क्रमेणानन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनानां क्रोधमानमायालोभानामेकैकस्य चतुर्विधत्वं दर्शयति,पर्व- तराजीसदृशः पर्वतः पाषाणपुंजस्तदेकदेशोऽप्युपचाराच्छिलाविभागः पर्वतः तत्र राजी-मिदा पर्वतराजी तया सदृशः पर्वतराजी- सदृशः, शिलायां राजी उत्पन्ना यावच्छिला तावदवतिष्ठते, न च तस्याः सन्धानमस्ति, एवमनन्तानुवंधी क्रोधः समुत्पन्नो भवा- पेक्षया यावत्तत्र जीवति तावदप्यनुवर्तते, न तस्यास्त्युपसंहरणोपायः, तदनु मरणाच भूयसा नरकगतिः, अप्रत्याख्यानस्तु भूमि- राजीसदृशः संवत्सरमात्रकालानुवंधी, भूमौ हि राज्युत्पन्ना वर्षास्वयश्यंतया सा निधनमायातीति क्रोधोऽप्येवमुत्पन्नो वाम्य- न्तरेऽवश्यमेव प्रशाम्यतीति । प्रत्याख्यानावरणस्तु वालुकाराजीसदृशः, बालिकायां हि राजी उत्पन्ना प्रर्कपतः चतुर्मासाभ्यन्तरे भूयः संधत्ते,क्रोधोऽप्येवं प्रत्याख्यानावरणश्चतुर्मासाभ्यन्तरं नियमेनोपशाम्यतीति । संज्वलनक्रोधाग्निरुत्पन्नः पाक्षिकप्रतिक्रमणकाले ·1.NCDA प्रापतो विध्यापयतीति उदकराजीमदृश इति समाख्यायते, अस्स चोदकराजीसादृश्यात् पक्षमात्रकालमूचनं विनेयं, तत्र पर्वत- रानीमहशो नामेत्यादिना अन्धेनोदाहरणानि भावयति, प्रयोगः-पुरुषव्यापारः, विश्रसा-स्वभावः, विमिश्रकग्रहणादुभयप- रिग्रहः, पुरुषव्यापारस्वभावाभ्यां इति, एषां त्रयाणामन्यतमेन हेतुनेति सम्यन्धः, सम्प्रति क्रोधोत्पत्तेः निमित्तमाख्यायति- 'इष्टावियोजनादनिष्टार्थसंयोजनादमिलपितालाभादित्यादीनां कारणानामन्यतमेन हेतुना यस्योत्पन्नः क्रोध इत्यादि, भवान्तर- मप्यनुपभानि, निरनुनयः इत्यनुनयः-परचाटुकरणादिक्रिया तदभावानिरनुनयः, अप्रत्यवमर्श इत्यविद्यमानपश्चात्तापपरिणामः, मेषं गतार्थ, भूमिराजीसदृशो नामेत्यादि अप्रत्याख्यानकपायानाश्रित्योच्यते,आत्तस्नेहाया इति गृहीतापीतस्नेहायाः वायुना पाउम्पाहनाया इत्यनेकं कारणं भूमिराजेरावेदयति, जघन्येनाष्टमासस्थितिरुत्कण वर्पस्थितिरिति, एवं यथोक्तनिमित्त इत्या- दिना दृष्टान्तन दान्तिकमर्थ समीकरोतीति सुज्ञान,वालिकाराजीसदृशानामित्यादि सुज्ञान,जघन्येनाहोरात्रमुत्कर्षेण संवत्स- परिमाणोऽपीति शेपं गतार्थ, उदकराजीसदृशो नामेत्यादि, प्रायः सुज्ञानं, विदुप इति क्रोधपरिणामाभिज्ञस्य, पश्चात्तापः प्रत्परमर्पः दुष्टं कतमित्यादिकः, शेपं सुज्ञानं, येपामित्यादि, अनन्तानुवन्ध्यादिचतुर्विधक्रोधक्षपणान् मुक्तिखश्यंभाविनीति, मम्प्रति मानचातुर्विध्यप्रदर्शनायाह-मान इत्यादि (१७१-१८) सर्वदाऽऽत्मपूजाकांक्षित्वान्मानः, स्तम्भनात् स्तम्भोऽबनते- रभाग , गो जात्यादिः, उत्सेको ज्ञानादिभिराधिक्येऽभिमानः आत्मनः, अहंकारो अहमेव रूपसौभाग्यादिसम्पन्न इति, दो पनकन इनि, मयादिमदबदनालापदर्शनान्मदा, परोपहसनप्रायत्वात् स्मयः, सर्व एते मानविशेपा इत्येतेऽनन्तरमिति । क्रोध- सेपास्यापि नीवादिभावदर्शनायाह-तस्यास्येत्यादि, तस्येति पूर्वोदिष्टस्यास्येति पर्यायभेदन निर्दिष्टस्य, आदिग्रहणान्मन्दो, मध्य·m, Awin Hinin मस्वभावः आत्मनः परिणतिविशेषः,अनन्तानुबन्ध्यादिपु क्रमेण शैलस्तम्भसदृश इत्याद्युदाहरणानि योज्यानि,एपामित्यादिना अति- दिशति, उपसंहार उपनयः, यथा शैलस्तम्भस्तथा अनन्तानुवन्धीत्यादिक्रमेण, तस्मात् कुतश्चिन्निमित्तादुत्पन्नो मान आमरणान्न व्ययं गच्छति, जात्यन्तरानुबन्धी निरनुनयोऽप्रत्यवमर्षश्च भवति शैलस्तम्भसदृशः, तादृशं मानमनुसृता नरकेपूपपत्ति प्राप्नुव- न्तीति निगमनग्रन्थः, चशब्दाः समुचितो, एवमस्थिस्तम्भसदृश इत्यादिष्वपि यथायोगमुपनयनिगमने वक्तव्ये, माया प्रणि- धिरित्यादि (१७२-३) मीयतेऽनया जन्तोस्तिर्यग्योनादिजन्मेति माया, प्रणिधिर्वतापरिणतावासक्तिः, प्रणिधानं वाह्यचेप्टयोग- धीयते छाद्यत इत्युपधिः-अन्यथापरिणामः चित्तस्य, निष्क्रियतेऽनया परः परिभूयत इति निकृतिः, आचर्यते-निगम्यते भक्ष्यते वा परस्तयोपायभूतयेत्याचरणं, तथा वृकमार्जारगृहकोकिलादयः प्रसिद्धाः, परे विप्रलभ्यते यया सा वंचना, दंभनं दंभो- वेपवचनाद्यनुमेयः, कुटयते--दह्यते अमुना परः परिणामांतरेणेति कूट,सत्वग्रहणयंत्रं वा कूटं तद्वद् यः परिणामः, अतिसंघीयतेऽनेन पर इत्पतिसन्धानं, अतीवानुप्रविश्य सन्मानं-अन्तरंगतानदर्शनं, ततो विनाशः, ऋजोर्भाव आर्जवं तद्विपरीतमनार्जवं कायमनो- । वक्रता, इतिशब्द एवार्थे, एवमेतान्येकार्थाभिधायीनि नामानीति । तस्या इति गतार्थ, वंशकुउङ्गसदृशीत्यादि (१७२-५) वंशकुडंगो-वंशमूलं अतिकुटिलमृजुकर्तुमशक्यमुपायशतेनापि,शेपा गतार्था प्रायः, निर्लेखन-वर्धक्यवलेखनीधारोल्लिखितं तत्तु कुटिलं, अत्रापीत्यादि (१७२-६) गतार्थ, लोभो राग इत्यादि (१७२-८) लुभ्यत्यनेन जीव इति लोभः, आत्मरंजनाद्रागः, आप्तेषु वस्तुपु गाद्धयमभिरक्षणादिकार्य गृद्धिलक्षणं, इच्छा-अभिलापः त्रैलोक्यविषय', मूर्छा प्रकर्पप्राप्ता मोहवृद्धिः,स्निह्यतेऽनेनेति स्नेहः पुत्रपत्न्यादिपु प्रीतिविशेषः, भविष्यत्कालोपादानविपया कांक्षा,अभिप्पङ्गो वाह्याभ्यन्तरोपकरणविषयाभिमुखः, संगः सक्तिः, शेप ·संस, लाक्षारागमहश इत्यादि, अनन्तानुबन्ध्यादयः क्रमेण योज्याः,शेपं गतार्थ, एपां क्रोधादीनामित्यादि,(१७२-१३) पानानुपयोगिन्यादसम्बन्ध झापं लक्ष्यते ग्रन्थः, मोहनीयोत्तरप्रकृतिस्वरूपाख्यानमारब्धं, तत्र क्रोधादिप्रत्यनीकाः क्षमादयः इति कः प्रम्नासः, उच्यते, मोहनीयप्रधानानि कर्माणि मर्पदेशोपघातद्वारेण जन्तोर्नरकादिभवप्रपंचप्रापणे विजृम्भंते, मोहस्तत्र ताव- कपायजनिनः,कपायपशादि स्थितिबन्धस्थितिविशेषः सर्षदुःखावाप्तिव,यथोक्तम्-"जं अइदुवखं लोए जंच सुहं उत्तम तिहुअणम्मि। नं जाण कमापाणं वृदिहापयहउझं मयं ॥१॥" अनस्तत्संवरणोपायभूनाःक्षमादयो भाष्यकारेणोपन्यस्ताः,सततमेतेऽभ्यसनीयाः | कर्मणां लापरमिच्छना मुमुक्षुणा, माप्यं गतार्थ प्रायः, प्रत्यनीकाः शत्रय उच्यन्ते पुरुषाः,भूतशब्दः उपमानार्थः,शत्रव इवोच्छेदन- माधम्पान् , पादेय स्पष्टयति-मतियातहेनयो भवन्तीति, अत्र च मिथ्यादर्शनमाधकपायाध द्वादश मर्पयातिन्यः प्रकृतयः, | गंचलना नोकपायाथ देशपातिन्यः । ननु च सूचनात् मूत्रमिति लघु विधेयं सूत्र, तवं भवति-दर्शनचारित्रमोहनीयकपायनो- कपापवंदनीयाम्यागिद्विपोडशनवभेदाः, इत्येवं विवक्षितार्थसंग्रहः स्यात् , तत्रेदमुक्तं 'दुर्व्याख्यानो गरीयांच,मोहो भवति बन्धनः। न ना लापपादीष्टं, पप्रकारेण दुर्वचा॥१॥'मिति। मम्प्रति क्रमप्राप्तस्यायुष्ककर्मणश्चत्वार्युत्तरप्रकृतिखरूपाण्यभिधित्सुराह- नारकतैर्यग्योनमानुपदैवानि ॥ ८-११ ।। सूत्रम् ।। नारकादीनि कृतवन्दानि प्रथमापहुवचनेन निर्दिष्टानि, यस्योदयात् प्रायोग्यप्रकृतिविशेषानुसहायीभूत आत्मा नारकादिभा- पेन जीरति पस्स र क्षयान् मृत उच्यते यदायुः, आह च-"स्वानुरूपाश्रवोपात्तं, पौद्गलं द्रव्यमात्मना । जीवितं यत्तदायुप्फमुत्पा- दापस जीयति ॥१॥" आयुपधानादयः उपग्राहकाः प्रधमयस्येति, तस्यैवंभूतस्य कर्मण उत्तरप्रकृतिचतुष्टयं वर्ण्यते, आयुष्कं ·HUNT JAPast ENA चतुर्भेदमित्यादि (१७२-१६) भाष्यं, आनीयंते शेपप्रकृतयस्तस्मिन्नुपभोगाय जीवेनेत्यायुः शाल्योदनादिव्यंजनविकल्पा इव कांस्यपान्याधाराः भोक्तः परिकल्प्यंते, आनीयते वा तेन तद्भवान्तर्भावी प्रकृतिगण इत्यायुः रज्जुबद्वेक्षुयष्टिभारकवत् , आय- तते वा शरीरधारणप्रतिवन्ध इत्यायुः निगडादिवत् , आयुरेवायुष्कं, चतुर्गतित्वात् संसारस्य चतुर्भेद, तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह-नारक- मित्यादि । तत्र नरका-उत्पत्तियातनास्थानानि पृथिवीपरिणतिविशेपाः तत्सम्बन्धिनः सच्चा अपि तास्थ्यान्नरकाःतेपामिदमायुः- रकं, तिर्यग्योनयः एकद्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियास्तेपामिदं तैर्यग्योनं, मनुष्याः संमूर्छनगर्भजास्तेपामिदं मानुपं, देवानां भवनवासादी- नामिदं दैव, इतिशब्दः आयुःप्रकृतीयत्ताप्रतिपत्तये ॥ सम्प्रति नामकर्मोत्तरप्रकृतिभेदख्यापनायाह- गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणवन्धनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरसगंधवर्णानुपुर्व्यगुरुलघूपघातपरा- घातातपोद्योतोच्छासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरसुभगशुभसूक्ष्मसुखरपर्याप्तस्थिरा- देययशांसि सेतराणि तीर्थकृत्त्वं च ।। ८-१२ ।। सूत्रम् ॥ प्रागुद्दिष्टा द्विचत्वारिंशत् पिण्डभेदा नामकर्मणस्तत्प्रतिपादनार्थ सूत्रं, नमयति-परिणमयति प्रापयति नारकादिभवांत- राणि जीवमिति नाम, अथवा जीवप्रदेशसम्बन्धिषुद्गलद्रव्यविपाकसामर्थ्याद्यथार्थसंज्ञ, ग्रह्वयति नमयतीति नाम, यथा शुक्ला- दिगुणोपेतद्रव्येषु चित्रपटादिव्यपदेशप्रवृत्तिनियतसंज्ञाहेतुरिति, तत्र गतिनाम चतुर्विधं, जातिनाम पंचविधं, शरीरनाम पंचधा, अंगोपांगनाम त्रिविधं, निर्माणनामैकधा, संस्थाननाम पोढा, संहनननाम पोढा, स्पर्शरसगन्धवर्णनामकैकविधं, आनुपूर्वनाम चतुर्विध, अगुरुलघुनामैकधा, उपधातपरिघातआतपउद्योतउच्छासनामान्येककधानि, विहायोगतिनाम द्विविधं, प्रत्येकशरीर- 111 pil fruit minunile din al 0991"01 ·ATMAman.HINDILMLAGAURAHALPEP-ut.•un त्यादि, एकं प्रथममिन्द्रियं जातिः-सामान्य नदेव नाम, एवं द्वीन्द्रियजातिनामादिचतुष्टयमपि वाच्यं, एकेन्द्रियजातिनामकर्मो- दयात् एकेन्द्रिय इति व्यपदिश्यते, एकेन्द्रियसंज्ञाव्यपदेशनिमित्तं एकेन्द्रियजातिरिति सामान्यं, पृथिव्यादिभेदेष्यन्वयित्वात् , एकेन्द्रियजातिनामान्तरणैकेन्द्रियसंज्ञाया अभाव एवं स्यात् , एकेन्द्रियादिजातयोऽपि पिण्डप्रकृतय एव, पृथिवीकायिकादिभेदा- पेक्षया, तद्यथेत्यादिना निर्दिशति, पृथिवीकायिकजातिनाम, पृथिव्येव कायः २ स एपामस्ति ते पृथिवीकायिकाः तेपा जातिः नदेव नाम पृथिवीकायिकजातिनाम, पृथिवीकायिकजातिनामकर्मोदयात् पृथिवीकायिकव्यपदेशः, एवं शेषाणि, तत्र पृथिवीका- यिकजातिनामानेकविधं अनेन पुनरपि पृथिवीकायिकजातिनाग्नः पिण्डप्रकृतित्वं दर्शयति, तद्यथेत्यादि निर्दिशति, शुद्धपृथ- चीत्यादिना निर्दिशति । उपक्लेदः-हरतनुकः भूमेनिर्गत्य तृणाग्रादिस्थितः, शेपा गतार्था भेदाः । तेजस्कायिकादि गतार्थं सर्व, एवं द्विविचतुःपंचेन्द्रियनामानि शंखशुक्तिकाद्युपदिकापिपीलिकादिभ्रमरसरटादितिर्यमनुष्यादिभेदेन वाच्यानां । गरीरनामोचरप्रकृतयः पंच, तत्प्रतिपादनायाह-शरीरनामेत्यादि, (१७५-५) असारस्थूलवर्गणानिर्मापितमौदारिकशरीरं, तत्प्रायोग्यपुद्गलग्रहणकारणं यत् कर्म तदौदारिकशरीरनामोच्यते, विचित्रशक्तिकद्रव्यनिर्मापितं वैक्रियं तद्योग्यपुद्गलादानकारणं पत्तत् कर्म तद्वैक्रियशरीरनामाभिधीयते, कारणे कार्योपचारात् , प्रयोजनप्रसाधनायाऽऽहियत इत्याहारकं शरीरं, शेपं पूर्ववत् , तेजोगुणद्रव्यारब्धमुष्णगुणमाहारपरिपाचनक्षमं तैजःशरीरं,शेपं पूर्ववत् , कुण्डमिव बदरादीनामशेपकाधारभूतं समस्तकर्मप्रसव- नसमर्थमंकुरादीनां वीजमिव कार्मणं शरीरं,इयं चोत्तरप्रकृतिः शरीरनामकर्मणः पृथगेव कर्माएकात् समुदयभूतादिति । अंगोपांगे- त्यादि,अंगानि उपांगानि(अंगोपांगानि)च यस्य कर्मण उदयानिय॑न्ते तदंगोपांगनाम, त्रिविधमौदारिकवैक्रियाहारकभेदात् तत्रां- ·卐RAMPAPER TERMINATIHATIHAR AMRARAM AnimritrapanSHITARANG MURARTHAIRAMATARIA गान्यष्टावुरशिरः पृष्ठमुदरं करौ पादौ च, उपांगानि स्पर्शनमस्तिष्कादीनि, अष्टानामंगानामेकैकस्योपाङ्गमनेकप्रकारं, तत्र शिरोद्रव्य- मधिकृत्य प्रत्यंगानि भाष्यकृत् पपाठ-मस्तिष्क-मस्तुलुंगः शिरोंगस्यारंभकोऽवयवस्तथा कपालादयः स्पर्शनादयश्च,ननु च धातुमध्ये अधीतं मस्तिष्कं नांगं न प्रत्यङ्गमिति, कपालादिवत् आरम्भकत्यात् मस्तिष्कमपि उपांगं शिरसोऽवसेयं, एवमुम्प्रभृत्यंगानामध्ये- कैकस्य वाच्यान्युपांगानि, ज्वलनजलानिलवसुधावनस्पतिवर्जजीवेषु संभवंति, जातिलिंगाकृतिव्यवस्थानियामक निर्माण- नाम(१७५-१५)जातिरेकेन्द्रियादिलक्षणा पंचधोक्ता तस्यां जातौ लिंगव्यवस्था आकृतिव्यवस्थां तां नियमयति यत् लिंगं स्त्रियाः पुंसो नपुंसकस्य च यदसाधारण आकारः आकृतिरखययरचना तां च निर्मापयति निर्माणं एतदुन्यने, एतदुक्तं भवति-सर्वजीवाना- मात्मीपात्मीयावययविन्यासनियमकारणं निर्माण कलाकौशलोपेतवर्द्धकिवत् । सत्यां प्रासावित्यादि,शरीरनामकर्मोदयाद् गृहीतेषु गृह्यमाणेषु वा तद्योग्यपुद्गलेष्वात्मनदेशस्थितेषु शरीराकारेण परिणमितेष्वपि परस्परमवियोगलक्षणं यदि बंधननाम काष्ठजतुबत् न स्यात् तस्मात्ततो वालुकापुरुपयद्विघटेरन् शरीराणि, तदेतेन भाष्येण प्रतिपादितं, औदारिकादिभेदाच पंचधा, न चेदं प्रकृत्य न्तरं नामकर्मणः, संघातप्रकृतिस्वरूपनिरूपणायेदमाह यद्धानामपि चेत्यादि, बद्धानामपि च पुद्गलानां परस्परं जतुकाष्ठन्यायेन पुद्गलरचनाविशेषः संघातः,संयोगेनात्मना गृहीनानां पुद्गलानां यस्य कर्मण उदयादौदारिकादितनुपिशेपरचना भवति तत् संघा- तनामकर्म, पुद्गलरचनाकारेण विपच्यत इति पुद्गल विपाकीत्युच्यते, तच्चौदारिकादिभेदात् पंचधा, परस्परविमिन्नलेप्यकरचना- विशेषयच्छरीरपरिणाम एवेत्युपलक्ष्यते, स चैवंविधः कर्मभेदो यदि न स्यात् ततः प्रत्यक्षप्रमाणविनिधेयः पुरुपयोपिद्गवादि- लक्षणो नानाशरीरभेदो नैव संभाव्येत, संघातविशेषकर्माभावात् , कारणानुविधायि च कार्य लोके प्रतीतं, संघातविशेषादेव हि ailuirmatition ·C... .wrmmm WIT-m पुरुषस्न्यादि वा शरीरलक्षणो विभागेन व्यपदेशः, अपिशब्दः संभावनार्थः, सत्येव वन्धननाम्नि न स्याद्विशेपः, संघातविशेषजनक प्रचयविशेपार संघातनाम संघातविशेषस्य जनकमिति शेपलक्षणा पष्ठीति नास्ति समामप्रतिषेधः, म तु प्रतिपदविहितायाः पठयाः प्रतिषेधः, प्रचयविशेषादिति,प्रचयविशेषात् पुद्गलानां विन्यामः पुरुषस्त्रीशरीरादिकस्तत्मातनामकर्मनिमित्तकः, यन्नि- मिनकथ विन्यासः तत् संघातनाम,तत् प्रसिद्वोदाहरणेन भावयन्नाह-दारुमृत्पिडायःपिंडसंघातवदिति, वन्धानुलोम्याद्ययः- पिण्डग्रहणं कृतं, दारुमृदयापिंडवदिति दुरुचरं स्यात् , अयोदारुमृपिंडवदिति किं न कृतं ?, अपूतिवचनाः खल्लाचार्याः सद्विधाय न निरन्ते,दारुपिंडवस्मृतपिण्डवदयःपिण्डयचेति दृष्टान्तत्रय,सुलभत्वात् प्रतिपत्तश्चातिशायिकप्रयोधहेतुत्वात् ,दावयवसंघातो दारु- पिण्डः, एवं मृदयययसंघातो मृत्पिडः, तथाऽयसोऽवयवानां संघातोऽयापिण्डः, एवमौदारिकादिभरीरयोग्यपुद्गलाश्चेतनेनात्ममा- वकृताः संघातनामकर्मोदयात् परस्परं संहताः सनिष्ठन्ति इति ।। संस्थाननामस्वरूपाख्यानायाह-संस्थाननाम पड्विधं इति (१७५-१२) संस्थितिः संस्थानमाकारविशेपः, तचेह बद्धसंहतेपु संस्थानविशेपो यस्य कर्मण उदयाद्भवति तत् संस्थाननाम, पदप्रकार, तद्यथेत्यनेन पडपि नामग्राहमाचष्टे,समचतुरश्रनामेत्यादि, ममं च तचतुरस्र चेति समचतुरस्र, यतस्तत्र मानोन्मानप्रमाणमन्यूनाधिकमंगोपांगानि चाधिकृतावयवानि, अध ऊर्ध्व तिर्यक् च | तुल्यं, स्वांगुलाष्टशतोच्छायांगोपांगयुक्तं युक्तिनिर्मितलेप्यकवद्वान्यग्रोधपरिमण्डलनाम्नस्तु नामेरुपरि सर्वावयवाः समचतुरश्रसं- संस्थानलक्षणाविसंवादिनः अधस्तात् पुनरुपरितनभागानुरूपास्तस्य नावयवा इति, अत एव न्यग्रोधपरिमण्डलं तदुच्यते, न्यग्रोधाक- तित्वात् न्यग्रोधपरिमण्डलमुपरि विशालाकारवचादिति,मादिनामस्वरूपं तु नाभेरधः सर्वावयवाः समचतुरस्रलक्षणाविसंवादिन उप- ·TIMALL-tan .mkum 5 रितनभागाः पुनर्नाधोऽनुरूपा इति, सादीति शाल्मलीतरुमाचक्षते प्राचनवेदिनः, तस्य हि स्कन्धो द्राधीयानुपरि तु न तदनुरूपा विशालतेति, कुञ्जनामस्वरूपं तु पुनः कन्धरायाः उपरि हस्तपादं च समचतुरस्रलक्षणयुक्तं संक्षिप्तं विकृति मध्यकोष्ठं च कुजं, चामननाम तु लक्षणयुक्तरोष्ठं ग्रीवाद्युपरि हस्तपादयोश्च न्यूनलक्षणं वामनं, हुण्डसंस्थानं तु यत्र पादाद्यपयवा यथोक्तप्रमाणविसं- वादिनः प्रायस्तद् हुण्डसंस्थानमिति, तथा चोक्तं-"तुल्लं वित्थडबहुलं उस्सेहबहुं च मडह कोई च । हेडिल्ल काय मडहं सबस्थ असंठिअं हुंडं ॥१॥" संहनननाम पड्दिधमित्यादि (९७६-२) अब पूर्ववद् व्याख्या, तद्यथेत्यादिना पण्णामपि सरूपमावि- र्भाग्यति, जर्षभनाराचमित्यादि, अस्थनां बन्धविशेषः मंहननं, कपभः-पट्टः पजं-कीलिका मर्कटबन्धस्थानीया उभयपार्च- पोरस्थिवन्धः किल नाराचः, वज्रर्पभनाराचा यत्र संहनने तद्वज्रर्पभनाराचसंहननं, अस्थ्ना बंधविशेप इति, अर्द्धवज्ञपभनाराचनाम :: तु वचर्षभनाराचानामर्दू किल सर्वेषां च, वनस्सार्द्धमृपभस्याई नाराचस्पार्द्धमिति भाष्यकारमतं, कर्मप्रकृतिग्रन्थेषु वज्रर्षभनाराच- नामैर पट्टहीनं पठितं, किमत्र तचामिति सम्पूर्णानुयोगधारिणः संविद्रते, अर्द्धग्रहणाद् वा अपभहीनं व्याख्येयं, नाराचनाम्नि तु मर्कटबंध एव केरलो, न कीलिका, न पट्टः, अर्द्धनाराचनामनि तु एकपार्चे मर्कटबन्धः द्वितीयपासे तु कीलिकैसामर्कटबंधा, , अनापि कर्मप्रकृती नास्थिकीलिका, पंचमं कीलिकानाम-विना मर्कटबन्धेनास्थ्नोर्मध्ये कीलिकामानं, सृपाटिकानाम कोटिद्वय- संगते यत्रास्थिनी चर्मस्नायुमांसायनद्धे तत्सृपाटिका नाम कीय॑ते,सृपाटिका-फलकसंपुटं,यथा तत्र फलककानि परस्पर स्पर्शमा- वृत्या वर्तन्ते एवमस्थीन्यत्र संहनने, तदेवमेतान्येांविधास्थिसंघातलक्षणानि संहनननामान्यौदारिकशरीर एव संहन्यंते,लोहपट्ट- नाराचकीलिकाप्रतिवद्धपाटरदिति ।।

·स्पर्शनामाष्टविमित्यादि, औदारिकादिशरीरेषु यस्य कर्मण उदयात् कठिनादिः स्पर्शविशेषः ममुपजायते तत् स्पर्शना- माष्टविधं, मेदानामष्टतां प्रतिपादयन्नाह-कठिननामादीति, कर्कशमृदुगुरुलघुस्निग्धरूक्षशीतोष्णनामानि, स्वस्थाने त्वनेकभेद- समेषां प्रकप्रिकर्पजनितं, रमनामानेकविधं तिक्तनामादि तिक्तकटुकपायाम्लमधुरलवणाख्यं, लवणो मधुरान्तर्गत इत्येके, अनेकविधग्रहणं तिक्ताद्यन्तर्भेदप्रतिपदनार्थ, एवमन्यत्राप्यंतश्रृंदा वाच्याः, गन्धनामानेकविधं सुरभिगन्धनामादि शरीर- विपयं मौरभं दुर्गधित्वं च यस्य कर्मणो विपाकान्निवर्त्तते तद्गन्धनास,अपरे साधारणं गन्धमाहुस्तदसत् , सुरभिणा दुरभिगन्धिना वा भवितव्यं, न साधारणः कश्चिदस्तीति, वर्णनामानेकविधं कालनामादि यस्योदयाच्छरीरे कृष्णादिपंचविधवर्णनिष्पत्तिर्भवति तद्वर्णनाम, कृष्णनीललोहिनपीनशुक्लभेदं, सर्वाणि चैतानि स्पर्शनामादीनि वर्णनामान्ताति शरीरवर्तिपु पुद्गलेपु विपच्यत इति । आनुपूर्वीनामम्यरूपनिरूपणायाह-गतावुत्पत्तुकामस्येत्यादि, गम्यतेऽमाविति गतिः-नरकाद्युत्पत्तिस्थानं, तच्च गतिनामकर्मोद- यादयाप्यते, तस्यां गतायुत्पत्तिमिच्छतः कर्ममामर्थ्यादात्मनः अन्तर्गतौ वर्तमानस्येति, मनुष्यः तिर्यग्जातिर्वा पशुविदु- त्पत्तिम्थानं न प्रामोति तापदन्तरगतिपु वर्तमानस्य कस्यचिजन्मवत आनुपूर्वीनामकर्मोदयो भवति, आनुपूर्वी च क्षेत्रसन्निवेश- क्रमः, 'अनुश्रेणि गतिर्जीवानां पुद्गलानां चेति वचनात् , तत्र यत्कर्मोदयादतिशयेन तद्गमनानुगुण्यं स्यात् तदप्यानु पूर्वीगन्दवाच्यं भवति, तत्तु आत्मनो गत्यन्तरं गच्छत उपग्रहे वर्तत्ते, अनिमिपस्येव पयः, सा चान्तरगतिधैिव-ऋज्वी वक्रा च, तत्र यदा ऋज्व्या गत्या गच्छति ममयप्रमाणया तदा पूर्वकमेवायुरनुभवन्ननुदितानुपूर्वीनामकम्मैवोत्पत्तिस्थान प्राप्तः पुरस्कृ- नमायुरामादयति, वक्रगत्या पुनः पृवृत्तः कूपरलाङ्लगोमूत्रिकालक्षणया द्वित्रिचतुःसमयमानया तदारंभकाले पुरस्कृतमायुरादत्ते, ·SHAREneum.ni. men - तदैव चानुपूर्वीनामाप्युदेति, ननु च यथैर गताच्या विना नामकर्मणोत्पत्तिस्थानमिति तद्वद्वगत्यामपि कस्मात् नोत्पद्यते , मज्ज्या पूर्वकायुापारेणैर गच्छति, यत्र तु पूर्वकमायुः क्षीण तब तस्योदय इत्यधयटिस्थानीयस्यानुपूर्वीनामकर्मणः, तदभि-:: मुग्यमानुपूर्वीत्यादि, नदित्यनेन विरक्षितगतिरमिसवध्यते, यस्या मृत उत्पत्स्यते तस्यामभिमुखमनुकूलमानुपूा-प्रतिविशि-- प्रदेशकमेण तत्प्रापणसमर्थमिति वक्ष्यति, तदभिमुखमित्यनेनाभिमुख्यमानं प्रतिपादितं, भूयस्तत्प्रापणसमर्थमित्यनेनानुपूर्तीनाम- कर्मणः कार्यमादर्शयति, एतदुदितं-तद्गतिप्रापणे समर्थ-प्रत्यलं, आनुपूर्वीनामकांग्रेसर, नरकगत्यानुपूर्वीनापादि चतुर्विधं भव- तीति, मतान्तरप्रदर्शनायाह निर्माणनिर्मितानामित्यादि, निर्माणनामकर्मणा निर्मितानां-घटिताना शरीराग्यवानामंगानां पाहूरूदरादीना उपांगानां चाहुलीकर्णनासिकाना विनिवेशक्रमनियामक रचना विनिवेशः तस्य क्रमः-परिपाटी उभय-|| पार्श्वतो वाह कटेरधो जानुनोथोपर्युपरि, एवमन्यत्रापि वाच्यः क्रमः, तस्य नियामकं-नियमकारि, अनेनाङ्गोपाङ्गेन चार स्थाने विनिवेष्टव्यमित्येवमानुपूर्तीनामापरे प्रवचनद्धाः कथयंतीति । अगुरुलघुप्रकृतिनिरिणायाह-अगुरुलस्वित्यादि (१७६-१०) परिणामत्रयस्यान निषेधो विपक्षितो, गुरुत्वलघुत्वगुरुलघु त्वाख्यस्य, यस्य कर्मण उदयात् सर्वजीवानामिह कुन्थ्यादीना आत्मीयात्मीयशरीराणि न गुरूणि न लघूनि न गुरुलघूनि, किं तर्हि ।, अगुरुलघुपरिणाममेवाररुन्धति तत् कागुरुलघुशब्देनोच्यते, सर्वव्याण्येच परिणमन्तै स्थित्यादिनाऽनेकेन स्वभावेनेति जैनः सिद्धान्तः,तत्रागुरुलपाख्यो यः परिणामस्तस्य नियामक, तदेतत् तनोद्भूतेतरशक्तिकं निधत्त इत्यगुरुलघुनाम, सर्वशरीराणि ||- - निश्चयनयवृत्या न गुरुकादिव्यपदेशभाजि, व्यवहारनयाचन्यान्यापेक्षया नैविध्यमवरुध्यते, यथोक्तम्-"णिच्छयओ मवगुरुं सबu_morum ·लणं या न विअए दवं । यबहारओ उ जुञ्जइ वायरखंधेसु णण्णेसु ॥१॥" उपघातनामस्वरूपाख्यानायाह-शरीरांगोपांगोपधा- नकमिति, शरीरांगानामुपांगानां च यथोक्तानां यस्य कर्मण उदयात् परैरनेकधोपघातः क्रियते तदुपघातनाम, मतान्तरं च वा- गन्दन प्रतिपादयति, स्वपराक्रमविजयाद्युपधातजनकं वा केचिदेवमुपघातनाम व्याचक्षते सूरयः, पराक्रमः प्राणिवीय स्वो निजः पराक्रमः स्वपराक्रमः तम्योपघातं जनयति, समर्थवपुपोऽपि निर्वीर्यतामापादयति, स्वविपयं चोपहन्ति, विजितेऽप्यन्यसिन् नेर विजित इत्यव्यपदेशहेतुतां प्रतिपद्यत इति, आदिग्रहणादन्यदपि यदद्भुतं कर्म तत्तस्योदयेनोपहन्यत इति । पराघातस्वरूपं निरूपयति-परत्रासेत्यादि, यस्य कर्मण उदयात् कश्चिद्दर्शनमात्रेणैवौजस्वी वाक्मौष्ठवेन वाऽन्यसभामप्यभिगतः सभ्यानामपि पागमापादयति, आकर्षणं परप्रतिघातं वा करोति तत् पराघातनाम, आदिग्रहणात् संक्षोभदृष्टिगतिस्तम्भनपरिग्रहः । आतप- नामम्वरूपनिरूपणायाह-आतपसामर्थ्यजनकमिति, आतपतीत्यातपः, कर्त्तर्यच, आतप्यतेऽनेनेति आतपः, पुंसि संज्ञायां घः, तम्यातपस्य मामध्य-शक्तिरतिशयो येन कर्मणोदितेन जन्यते तदातपनाम, आङो मर्यादावचनत्वात् , सहस्रांशुमण्डल- ध्वीकापपरिणाम एव तद्विपच्यते । उद्योतनामस्वरूपप्ररूपणायाह-प्रकाशसामर्थ्यजनकमुद्योतनामेति, उद्योतजनकमुद्योतः- प्रकायोऽनुष्णः खद्योतकादिप्रभावतः, मप्ताचि माविमण्डलासंभवी, यस्मादग्नेरुणः स्पों लोहितं रूपम् , अतः प्रकाशस्य साम- यमतिशयं जनयति तहुद्योतनाम । उच्छासनामस्वरूपं आचष्टे-प्राणापानेत्यादि, ऊर्ध्वगामी समीरणः प्राणः अधोगतिरपानः, तौ च मूनी पुद्गलकावित्यत आह-पुद्गलग्रहणसामर्थ्यजनकमिति, प्राणापानावनंतप्रदेशस्कन्धपुद्गलपरिणामजन्यौ तद्योग्यपुद्ग- लानां ग्रहणम्-आदानं तस्य सामर्थ्यमतिशयं जनयति यत्तदुच्छामनाम, यस्योदयादुच्छासनिःश्वामौ भवत इति । विहा- ·योगतिस्वरूपप्रतिपादनायाह-लब्धिशिक्षेत्यादि,(१७६-१४) विहाया-आकाशं तत्र गतिहिायोगतिः,सा द्विधा-शुभा च अशुभा च,तत्र प्रशस्ता हंसगजषादीनां,अप्रशस्ता तूप्टोलशृगालादीनां,नन लब्धिवादीनां देोत्पत्यविनाभाविनी, शिक्षया ऋद्धिः। शिक्षादि तपस्विनां प्रपननमधीयानानां विद्याद्यापर्तनप्रभागद्वा आकाशगमनम्य, लन्धिशिक्षर्चिहेतोर्जनकं विहायोगतिनामेति ।। प्रत्येकगरीग्नामनिर्धारणार्थमाह-पृथशरीरनिर्वर्त्तकमित्यादि(१७६-१६) यस्य कर्मण उदयादेकको जीनः प्रति प्रत्येकैकं शरीर नियति नत् प्रत्येकनामकद्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियविषय, यथा प्रत्येकवनस्पतिजीनो मूलस्कन्धशाखाप्रशाखानपत्रपुष्पफ- लादिप पृथक पृथक शरीर निर्तियति तथा द्वीन्द्रियादयोऽपीति । साधारणशरीरनामाचा बादरनामपर्यवसाना एकादश प्रकृतीः फ्रमेण व्यानरे,अनेरुजीवेत्यादि,अनेकशब्देनानन्तसंग्व्याग्रहणं, अनन्तानां जीनानामेकं शरीर साधारणं किगलयनिगोदथोहरि- पजिप्रभृति, यथैफजीरस्य परिभोगस्तथाऽनेकस्यापि तदमिन्नं सद्यस्य कर्मण उदयानिर्यते तत् साधारणशरीरनाम, तथा वस- भारनिर्तिकं नमनाम, नस्यन्तीति प्रसाः-द्विविचतुःपंचेन्द्रियलक्षणाः प्राणिनः, यसात्तस्य कर्मण उदयात्तेपु परिस्पन्दोजसा लक्ष्यते स नादशो गमनादिक्रियाविशेपो यस्य कर्मण उदयाइति तत्रसत्वनिवर्तकं त्रसनाम, तदुदय एर गत्यादिक्रिया मरतीति नारधार्यते, गमनं तु नदुदयात् स्वभागय,तदुदयावीन्द्रियादीनां स्वभागात् परमाणुतेजोगाग्वादीनामिति,कमलिनीखण्डा- दर्देशान्तरगमनश्रवणाद् व्यभिचार इति चेत् तन्न, अधिष्ठातृभ्यन्तरानुग्रहादिति, स्थावरभावनिर्वनेक स्थावरनाम, स्थानशील स्थापर तक्रायः स्थानरत्वं तत् नियति यत् पृथिव्यम्मुवनसत्यादिलक्षणं तत् स्थावरनामकर्म,म्यानशीलत्वं तु स्थावरनामकम्मोदयादेव प्रविन्यम्पनम्पतीनां,परमार्थतस्तु स्थावरनामार्मोदयात् स्थापरत्वं,परिम्पन्दो भवतु मा गाभूद्, एवं चतेजोलारपोरपि स्यावरत्व .

·मिद्धिः कर्मोदयादेवेति, सौभाग्यनिर्वर्तकं सुभगनाम,कमनीयः सुभगो-मनःप्रियः तद्भावः सौभाग्यं तस्य निर्वर्तकं-जनकं सुभ- गनाम, दौर्भाग्यनिर्वर्तकं दुर्भगनाम सौभाग्यविपरीतलक्षणं, दौर्भाग्यं नामानिष्टो मनसो योऽप्रियः दुर्भगस्तद्भायो दौर्भाग्यं यस्य कर्मण उदयादिति, सौवर्यनिर्वर्तकं सुस्वरनाम,येन खरितेनाकर्णितेन च भूयसां प्रीतिरुत्पद्यते तत् सुखरनाम, तद्विपरीतं दुःखरनाम, यत्तु श्रूयमाणं दुःखम्वभाव इति तद् दुःखरं नामेति, शुभभावशोभामंगल्यनिर्वतकं शुभनाम शुभो भावः पूजित उत्तमामा- दिस्तअनिता या शोभा पूजा पुरस्कारः शिरसा पादादिस्पर्शनं मंगल्यमिति पवित्रं तन्निवर्तकं शुभनामेति तद्विपरीतनिर्वर्त्तकम- शुभनाम, शरीरावयवानामेव हि शुभाशुभता ग्राह्या, यथा पदेन स्पृष्टः क्रुध्यतीति, सूक्ष्मशरीरनिर्वत्तक सूक्ष्मनाम सूक्ष्म- लक्ष्णं अदृश्यं नियतमेव यस्य कर्मण उदयाद्भवति शरीरं पृथिव्यादीनां केपांचिदेव तत् सूक्ष्मशरीरनाम, बादरं-स्थूलं केयांचि- जीवानां यस्य कर्मण उदयात् स्थूलशरीरता भवति तद् बादरनामेति, न तु चक्षुर्ग्राह्यतां प्रतीत्यापेक्ष्य वा सूक्ष्मवादरतेति ॥ पर्याप्तस्थिरादेययशमां सप्रतिपक्षाणां स्वरूपनिरूपणाय उपक्रम्यते-पर्याप्तिः पंचविधेत्यादि (१७७-४) पुद्गलरूपा आत्मनः कर्तुः करणविशेषः येन कर्मविशेषेणाहारादिग्रहणमामर्थ्यमात्मनो निप्पद्यते, तच्च करणं यैः पुद्गलैनिर्वय॑ते ते पुद्गला आत्मना- ऽऽनास्तथाविधपरिणतिभाजः पर्याप्तिशब्देनोच्यन्ते, मामान्येनोद्दिष्टां पर्याप्तिं नामग्राहं विशेपेण निर्दिदिक्षुराह-तद्यथेत्यादि, आहारग्रहणसमर्थकरणनिष्पत्तिराहारपर्याप्तिः, शरीरकरणनिष्पत्तिः शरीरपर्याप्तिः, इन्द्रियकरणनिष्पत्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः, प्राणापानौ- उच्छासनिःश्वासौ तद्योग्यकरणनिप्पत्तिः प्राणापानपर्याप्तिः,भाषायोग्यपुद्गलग्रहणविसर्गसमर्थकरणनिप्पत्ति पापर्याप्तिः, यथोक्तम् -"आहारमरीरिदिय उमामवओमणोऽमिनिवित्ती। होति जओ दलिआओ करणं पड़ सा उ पजत्ती ॥१॥" इतिशब्दः इयत्ता- TWISHNA THum Hi HR ·प्रतिपादनार्थः, ननु च पड़ पर्याप्तयः पारमर्पप्रवचनप्रसिद्धाः, कथं पंचसख्याका इति, उच्यते, इन्द्रियपर्याप्तिग्रहणादिह मनःप- यप्तिरपि ग्रहणमवसेयं, अतः पंचवेति निश्चयः, ननु च शास्त्रकारेणानिन्द्रियमुक्तं मनः कथमिन्द्रियग्रहणाद् ग्रहीष्यते !, उच्यते, यथा शन्दादिविषयग्राहीणि साक्षाचक्षुरादीनि न तथा मनः सुखादीनां पुन साक्षाग्राहकमतो न सम्पूर्णमिन्द्रियमित्यनिन्द्रिय- मुक्तमिन्द्रिय(द्र)लिंगत्वात्तु भवत्यैवेन्द्रियमिति, तथा केचिदाचार्याः पृथग्मनःपर्याप्तिग्रहणमधीयत इत्युपरिष्टादभिधास्यते, यच्चा- धारणं पवेति तद् याह्यकरणापेक्षया, मनः पुनरन्तःकरणमतः पृथक् पठन्तीति न कश्चिद्दोपः, उभयथापि मनःपर्याप्तिमम्भव इति । पर्याप्ति परिनिष्पत्तिशिक्षितक्रियापरिसमाप्तिरात्मनस्तैजसकार्मणशरीरभाज एचौदारिकादिशरीरप्रेप्सया प्रथमत एवोत्प-- नावेतान्त्यिन्ते, जन्मान्तरग्रहणकाल उत्यर्थः, युगपच्चारब्धाः पडपि क्रमेण निष्पद्यन्ते, न समकम् , उत्तरोत्तरपर्याप्तीनां बहुत-- रफालत्वात् , कमश्चासौ-आहारशरीरेन्द्रियप्राणापानरचनमनोलक्षणः,तमाहारपर्याप्तिस्वरूपनिरूपणायाह-तत्रेत्यादि, शरीरस्येन्द्रि- याणां याचो मनसः प्राणापानयोश्चागमप्रसिद्धवर्गणाक्रमेण यानि योग्यानि दलिकद्रव्याणि तेपां आहरणक्रिया ग्रहणम्-आदानं तस्याः परिममाप्तिराहारपर्याप्तिः करणविशेषः, अत्र च मनोग्रहणात् परिस्फुटमिन्द्रियग्रहणेन मनसोऽप्युपादानमिति, मामान्येन गृहीतस्य योग्यपुद्गलसंघातस्य शरीरागोपागल्या संस्थापनक्रिया-विरचनक्रिया तस्याः परिसमाप्तिः शरीरपर्याप्तिः,संस्थापनगन्दा- र्थप्रकारान् पर्यायशब्दैरावेदयति-संस्थापनं रचना घटनमित्यर्थः, शरीरवर्गणायोग्यपुद्गलानां प्रतिनियताऽवयवरचनेत्यर्थः, त्व- गादीन्द्रियनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः त्वगिति स्पर्शनेन्द्रियं तदादीन्द्रियं स्पर्शरसनाघाणचक्षुःश्रोत्रमनो लक्षणं तत्सरूपनिर्वनक्रियापरिममाप्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः, प्राणापानक्रियायोग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिनिर्वतनक्रिया- ·परिममाप्तिः प्राणापानपर्याप्तिः प्राणापानायुच्छामनिश्यामक्रियालक्षणी तयोर्वर्गणाक्रमेण योग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिः- गामध्ये ननिर्वर्ननक्रियापरिसमाप्तिः प्राणापानपर्याप्तिः, भापायोग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिनिवर्तनक्रियापरिसमाप्ति- आँपापर्याप्तिः अत्रापि वर्गणाक्रमेणव भापायोग्यद्रव्याणां ग्रहनिसौं तद्विपया शक्तिः-सामर्थ्य तनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्ति- पिापर्याप्तिरिति, मनस्त्ययोग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिनिवर्त्तनक्रियापरिसमाप्तिर्मनःपर्याप्तिरित्येक मनस्त्वयोग्या- नीति मनोनर्गणायोग्यानि-मनःपरिणामप्रत्यलानि यानि द्रव्याणि तेपां ग्रहणनिसर्गसामर्थ्यस्य निर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिः मनःप- प्तिरिति, एक त्वाचार्या भेदेन मनःपर्याप्तिमुपाददते, न इन्द्रियपर्याप्तिग्रहणेन गृह्णते, इन्द्रियपर्याप्तिव्यतिरेकेण पठन्तीत्यर्थः, न पुनः मनःपर्याप्ति केचिदिच्छति केचिन्नेति, आसामित्यादिना (१७७-१४) पडपि पर्याप्तयः ममकमारब्धाः क्रमेण परि- ममाप्तिमामादयन्तीति दर्शयति, किं पुनः कारणं चैपम्येण परिनिष्ठायामित्याह-उत्तरोत्तरसूक्ष्मतरत्वादिति, आहारपर्याप्तः शरीरपर्याप्तिः सूक्ष्मतरा, बहुतरसूक्ष्मद्रव्यनिचयघटिता, ततोऽपीन्द्रियपर्याप्तिः सूक्ष्मतरा, तस्या अपि प्राणापानपर्याप्ति , ततो वापर्याप्तिः, ततश्च मनःपर्याप्तिः सुमुक्ष्मेति, नबोत्तरोत्तरसूक्ष्मत्वं दृष्टान्तेन दर्शयति सूत्रदादिकर्त्तनघटनवदिति, स्थूल- सूत्रकर्तिका गक्ष्मसूत्रकर्तिका च, ने कन्नं युगपदारभेते, तत्र स्थूलसूत्रकर्तिकातः सूक्ष्म सूत्रकर्तिका चिराय कुकुटकं पूरयति,इतरा लाशु परिममापयति, दारुघटनेऽप्येप एव क्रमः, म्तम्भादीनां स्थूलरूपनिर्वर्त्तनं समचतुरस्रादि स्वल्पेन कालेन क्रियते, म एवं स्तम्भः कुट्टिमपुत्रच्छेद्यपुत्रिकासंघाटकयुक्तिश्विरेण निप्पद्यते, तुल्यकालेऽपि प्रारम्भे, आदिशब्दाचित्रपुस्तलेप्यकादिप्ररिग्रहः, यथासंग्व्यं च निदर्शनानीति, अनेन पणामपि पर्याप्तीनां क्रमेण पड्भिरेव दृष्टान्तः स्वरूपमुपक्रम्यते, अतो दृष्टान्तस्वरूपप्रति- ·-- indane पादनायाइ-गृहदलिकग्रहणेत्यादि,तत्र गृहदलिकग्रहणेनाहारपर्याप्ति साधयति, गृहं कर्तव्यमिति मामान्येन दलिकमादत्ते शाखा- दिकाष्ठं, ततः मामान्योपाने दलिके अत्र स्तम्भः स्थूणा वा भविष्यतीति निरूप्यते, एवमनेकपुद्गलग्रहणे सत्यत्रामी शरीरवर्ग- गायोग्याः पुद्गलाः शरीरपर्याप्तिनिष्पादनक्षमा इति शरीरपर्याप्तिः, मिच्याधुच्छ्रायरूपगृहालोचनायामपि सत्यां कतिद्वारमिदं प्राङ्मु- समुदइमुखं वा प्रवेशनिर्गमनार्थमालोच्यते, तथेन्द्रियपर्याप्तिरप्यात्मन उपभोगच्या प्रवेशनिर्गमद्वारस्थानीयेति, एवं प्राणापान- भाषापर्याप्ती अपि एतेनय निदर्शनेन माध्ये, दाष्टान्तिकभेदात्तु दृष्टान्तभेदः, नत मद्वारकेऽपि निप्पन्ने ममनि अवामनमत्र भुजि- भूमिरिति स्थानशयनादिनिर्वर्तनमालोचयंति गेहिनः, तद्वन्मनःपर्याप्तिरपि हिताहितप्राप्तिपरिहारोपेक्षालक्षणेति । एवमेताः पद् पर्याप्तीनियति नत्कर्म पर्याप्तिनाम, आपाकप्रक्षिप्तनिवृत्तघटवत , अपर्याप्तिनाम तु अनिप्पन्नघटवदिति, एतदुक्तं भवति- यम्योदयेन पर्याप्तयो नामादयन्ति परिपूर्तितः अपर्याप्त एव म्रियते कदाचिद्विनापि भवति यथा मूच्छनजमनुष्यादिरिति ।। धिरत्वनिर्वर्तकं स्थिरनाम (१७७-१९) यस्योदयात् शरीरावयवानां स्थिरता भवति शिरोऽस्थिदन्तानां तत् स्थिरनाम, अम्धिरनामापि गरीरावयवानामेव, यदुदयादस्थिरता चलता मृदुता भवति कर्णत्वगादीनां तदस्थिरनामेति, तदेतद्विपरीतमस्थिर- नामेत्यनेन प्रतिपादितं,आदेयभावनिर्वतकमादेयनाम गृहीतवाक्यत्वादादरोपजननहेतुतां प्रतिपद्यते उदयावलिकाप्रविष्ट सत् , एतदुक्तं भाति-यस्यायनामकर्मोदयस्तेनोक्तं प्रमाणीक्रियते यत्किंचिदपि, दर्शनममनन्तरमेव चाभ्युत्थानादि लोकः ममाचर- तीत्येवंविधविपाकमादयनामेति, विपरीतमनादेयनाम युक्तियुक्तमपि वचनं यदुदयान प्रमाणयति लोकः,न चाभ्युत्थानाधर्हण- मर्हस्यापि कुर्वन्ति तदनादेयनामेति, अथवा आदेयता श्रद्धेयता दर्शनादेव यस्य भवति, स च शरीरगुणो यस्य विपाकाद् भवति ·.ra. Pawan.musman.k.ka..more नदादयनाम, एनद्विपरीतमनादेयनामेति, यशोनिवर्तक यशोनाम यशः प्रख्यातिः कीर्तिः लोके गुणोत्कीर्तना प्रशंसा यदु दयान् नयशोनाम, विपरीतमयगोनाम, दोपविपया प्रख्यातिरयशोनामेति ।। तीर्थकरत्वनिवर्तकं तीर्थकरनाम यस्य कर्मण उदयात्तीर्थ दर्शनज्ञानचरणलक्षणं प्रवर्त्तयति यतिगृहस्थधर्म च कथयति भाक्षेपविक्षेपसंवेगनिर्वेदद्वारेण भव्यजनसंसिद्धये सुरासुरमनुजपतिपूजितश्च भवति तत्तीर्थकरनामेति ॥ नामकर्मभेदानाख्याय नाम ग्रन्दनिर्वचनमाचष्टे शब्दार्थप्रतीतये-नांस्तान् भावान्नामयति नाम, तांस्तानिति गतिजात्यादीन् नमयति-अभिमुखीकर्ता संमारिणः प्रापयतीति नामोच्यते, एवमित्यादिनोपसंहरति नामकर्मप्रकृतिवक्तव्यं, उक्तेन प्रकारेण सोत्तरभेदः गतिश्चतुर्दा जाति पंनप्रकारेत्यादिः अन्तरप्रकृतिभेदः मह तेन नामकर्मभेदोऽनेकविधोऽवसेय इति ॥ सम्प्रति प्रकृतिवन्ध गोत्रस्याख्यातुमुपक्रमते- उच्च चश्च ।।८-१३॥ सूत्रम् ॥ पदयात्रीयो गच्छत्युगनिश्च जातीझनायचाः, नद् गोत्रं द्विविधमुच्चैर्नीचैश्चेति, उच्चैगों नीचैर्गोत्रं, चशब्दोऽवधारणार्थः द्विप्रकारमेवेति, तत्रोभेगोत्रमित्यादि (१७८-७) गोत्रकर्मणः कार्यमावेदयते, कार्यलिंगं हि कारणं, तयोद्वयोः प्रकृत्योर्यदु गंगोत्रं तस्येदं कार्यमिति दर्शयति, आर्यदे। मगर्धागवंगकलिंगादिके संभवः, जातिः पितुरन्वयो हरिवंशेक्ष्वाकुप्रभृतिः, कु मातुग्न्वयः, मोऽप्येवंप्रकारः, अथयोग्रभोजादिलक्षणः, म्यानमिति प्रभोः समीपे प्रत्यासन्ननिवेशित्वं, मानः पूजा .स्वहस्ते ताम्बूलप्रदानादिः, सत्कारोऽभ्युत्थानामनांजलिप्रग्रहादिर्यस्य क्रियते तस्याप्युचैर्गोत्रोदयः ऐश्वर्यमिभाश्वरथपदातिप्रभृतेः प्र भृत्यमुत्कर्षापकर्पभार तदनकविधं, एपां देशादिसंभवानां निर्वर्तकमुच्चैगोत्र, विपरीतं नीचेोत्रमिति, चण्डालाः प्रसिद्धा एव ·मातंगाः, चण्डालग्रहणं च प्रदर्शनं यहूनां वरुंडरुमुरुक्तकादीनां मौष्टिकाः-सौकरिकादयः व्याधा-मृगयवो लुब्धकाः-मत्स्यबन्धाः- प्राणानिपातहेतुमिरन्यायादिमिर्जीवति ये, दासभावो दास्यं तन्निवर्तकं नीचैर्गोत्रमिति, आदिशब्दादवस्करशोधकादिपरिग्रह इति । अष्टमप्रकृतेर्वन्धम्यरूपनिरूपणायाह- दानादीनां ॥ ८-१४ ॥ सूत्रम् ॥ तत्र दानादीनामिति पष्ठी प्रकृतिविशिष्टसम्बन्धापेक्षा, प्रस्तुतश्चांतरायो मूलप्रकृतिबन्धे तेनाभिसम्बन्धनायाह-अन्तरायः | पंचविध इति, तद्यथे (१७८-११) त्यनेन पंचविधतां दर्शयति, दानस्येत्यादि, दान-देयं, मत्यपि द्रव्ये न ददाति, तद्धि कमोदितं दीयमानस्य कर्मणो वित्रम्-अन्तरायं अन्तर्धानं करोतीति दानान्तराय, द्रव्ये प्रतिग्राहके च मन्निहितेऽप्यसै दत्तं महा- फलमिति जानानोऽपि दातव्यं न ददाति, एवं लाभभोगपरिभोगवीर्यान्तरायेप्यपि योज्यं, तथा कश्चिद् वदान्यः मर्यदा दानाद्र- करः समस्तार्थिम्यो यथाप्रार्थनं स्वगत्या निर्विशेष ऊर्जितचेता यम्मै याचितेऽपि नो विसृजति प्रदेयमल्पतरमपि तस्य लाभान्तराय-3 कर्मोदयः, तथा मकदुपभुज्य यत् त्यज्यने पुनरुपभोगाक्षम माल्यचन्दनागुरुप्रभृति तत् सम्भवदपि यस्य कर्मण उदयायो न भुंक्ते नस्यान्तरायकम्मोदयः, स्त्रीवस्त्रशयनासनभाजनादिक उपभोगः, पुनः पुनरुपभुज्यते हि सः, पौनःपुण्यं चोपशब्दार्थः, म सम्भ- | वनपि यस्स कर्मण उदयान परिभुज्यते तत् कर्मोपभागान्तरायाख्य, वीर्यमुत्माहश्चेष्टा शक्तिरिति पर्यायाः, तत्र कस्यचित् कल्पस्याप्युपचितवपुपोऽपि युनोऽप्यल्पप्राणता यस्य उदयात् स वीर्यान्तराय इति, उक्तलक्षणस्य वीर्यान्तरायस्य मामस्त्येनोदयः पृथिवीप्लेजोवायुवनस्पतिपु, क्षयोपशमजनिततारतम्याद् द्वीन्द्रियादेस्तु वृद्धिर्वीर्यस्य यावद्विचरमसमयच्छद्मस्थ इति, प्रकर्षाप्रक- - .

·. । पोपलब्धः, उत्पन्न केवले तु भगवति सर्ववीर्यान्तरायक्षयः, तत्र तु निरतिशयं वीर्यमिति ।। नत्र चाप्टानामपि कर्मणामुत्तरप्रकृतीनां विंशत्युत्तरं प्रकृतिशतं भवति, बन्धं प्रतीत्य एतावत्या प्रकृतयो बध्यन्ते, सम्यक्त्व- सम्यग्मिध्यात्वयोर्नास्ति बन्धः, मिथ्यादर्शनपुद्गलानामेव तथापरिणतेः, ताभ्यां सह द्वाविंशत्युत्तरं प्रकृतिशतं, ताशेमाः-पंचमेदं ज्ञानावरणमन्तरायं च, दर्शनावरणं नवधा, वेद्यं द्विधा गोत्रं च, मोहोऽष्टाविंशतिभेदः, आयुश्चतुर्दा, नामकर्मणि गतिश्चतुर्विधा४ आनुपूर्वी४ च, जातिनाम पंचविधं५ शरीरनाम च५, बन्धनसंघातनाम्नोः शरीरान्तर्गतत्वान्न प्रकृतिगणना, संस्थाननाम पोढा६ संहननं च६, अंगोपाई त्रिधा३, विहायोगतिद्विविधार, वर्णगन्धरसस्पर्शअगुरुलघुउपधातपराघातउच्छ्वासआतपउद्योतत्रसस्थावरवाद- रसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तप्रत्येकशरीरमाधारणशरीरस्थिरअस्थिरशुभाशुभसुभगदुर्भगसुखरदुःस्वरआदेयअनादेययशोनामअयशोनिर्माणना- मतीर्थकरनामान्येककभेदानि ३२, पश्चात् मर्याः १२२ ।। इत्थं प्रकृतिनिरूपणामभिधाय स्थितिवन्धनमभिधेयतयोपक्रममाण आह -उक्तः प्रकृतिवन्धः, स्थितियन्धं वक्ष्याम इति प्रकृतिवन्धो यथावदभिहितः, संप्रति स्थितिबन्धमभिधास्याम इति प्रति- जानीने भाष्यकारः, तदभिधित्सया चेदमाह- आदितस्तिमृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटाकोटयः परा स्थितिः॥ ८-१५ ।। सूत्रम् ॥ आदावादितः, तिसृणां चशब्देनान्तरायस्य समुनयः, सागरोपमकोटीनां कोय्यः कोटीकोव्या, परेति प्रकृष्टा, मध्यमजयन्य- स्थितिनिरामः, स्थितिवचनं प्रतिज्ञातोपसंहासर्थ, आदितस्तिमृणामित्यादिना (१७९-१) भाष्येणामुमर्थ प्रतिपादयति, ज्ञान- दर्शनावरणवेद्यानां अन्तरायकर्मणश्चैपा स्थितिरिति, स्थितिरवस्थानं, बन्धकालात् प्रभृति यावदशेष निर्जीर्णमित्येवं स्थितिकालः, ·पमेनागा उनमृणा मूलपातीनामुष्टस्थितिबन्ध उक्तः, उपमहस्रत्रितयं अबाधाकाल', बाधाकालस्तु यत्प्रभृति ज्ञानावरणादिकर्म उदयालिरादिप्रविष्टं याग निःशेपमुपक्षीण नावच भाति, तचोदयानलिका प्रविशति पन्धकालादारभ्य निपु पर्पसहस्रपतीतेपु, ग्यस्यपाधारालो,यतस्तु नत् कर्म नानुभूयते नावन्तं कालमिति।। अथ मोहनीयफर्मग्रकतेः कियान स्थितियन्ध इति तदभिधानायाह--- मततिमोहनीयस्येति ।। ८-१६ ॥ सूत्रम् ॥ मागगेपमकोटीकोटा इत्यनुग्नने, ताः सप्ततिसरययाऽमिसम्बध्यते, मोहनीयेत्यादिना (१७२-४) एतदेव स्पष्टतर विट- - णोति, प्रतिपादिता चैतद्भाष्यमिति, अस्साम्त्वनाधाकालः मप्त पर्पसहस्राणि, ततः पर बाधाकालो यावदशेपं क्षीणमिति ॥ नाम- गौतमलप्रात्योः स्थितिप्रतिपादनायाह- नामगोत्रयोविंशतिः ॥ ८-१७॥ सूत्रम् ॥ नामसर्माणो गोत्रकर्मणश्च विंशतिः मागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरिति,नामगोग्रयोरित्यादिना भाष्येण स्पष्टीकृत एपोऽर्थः, अस्याप्यराधासालो सर्पमहस्रद्वयमिति ।। आयुप्फोकप्टस्थितिप्रतिपादनायाह- त्रपत्रिंशत् मागरोपमाण्यायुप्फस्य ।। ८-१८॥ सूत्रम् ।। प्रयस्त्रिंशत् मागरोपमाणि पूर्वकोटिविभागाभ्यधिकानि, जयस्त्रिंशत् वचनात् कोटीकोट्य इति निवृत्तं, पूर्वकोटिनिभागवाना- धाकालः, आयुप्फमकृतरित्यादि (१७९-१०) भाप्य मुजानमेन । मूलप्रकतीनामुक्तः सामान्येन स्थितिवन्धः, उत्कृष्टः सम्प्रति | उत्तरप्रतीना प्रत्येकमुत्कृष्टो जघन्योन्यते सत्रकमाश्रयणेन, तन सद्वेद्यप्रकृतेत्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः स्थितिः परा, जघन्या .

·मागरोपमस्य मतभागावयः पल्योपमम्यासंग्व्येयभागेन न्यूनाः,मद्वेवस्य पंचदश सागगेपमकोटीकोट्यः उत्कृष्टा स्थितिः, पंचदश- पर्पशनानि अबाधा, जयन्या द्वादशमुहुर्ता, अवाधाऽन्तर्मुहूर्त, अत्र एतत्सूत्रमाह- अपरा द्वादशमुहर्ता वेदनीयस्य ॥ ८-१९ ॥ सूत्रम् ॥ चैदनीयप्रकृतिरित्यादि भाप्यं (१७८-१२) अपरेत्युत्कृष्टापेक्षया जघन्योच्यते, अपरा जघन्येत्यर्थः, कथं मध्यमा नेति चेत् व्यायाविशेषाददोपः,अधरेति वा मूत्रपाठः, अपरेऽतिस्पष्टमेव सूत्रमधीयते जघन्या द्वादशमुहुर्तेति ।। नामगोत्रयोरुत्तरप्रकृतीनां स्थिनिरुच्यते, तत्र नामप्रकृतीनां तावन्मनुष्यगतिमनुष्यगत्यानुपूयोरुत्कृष्टः स्थितिवन्धः पंचदश सागरोपमकाटीकोट्यः, पंचदशव- पंगतान्ययाधा, नरकगतिम्तिर्यग्गनिरकेन्द्रियजातिः पंचेन्द्रियजातिः औदारिकचैक्रियतैजसकार्मणशरीराणि हुंडसंस्थानं औदारि- कांगोपागं च छैदयत्तिसंहननं वर्णगन्धरसस्पर्शनरकानुपूर्वीतिर्यगानुपूर्वीअगुरुलघुउपघातपराघातोच्छासातपउद्योतअप्रशस्तविहा- योगनिमम्थावस्यादरपर्याप्तप्रत्येकगरीरअस्थिरअशुभदुर्भगदुःस्वरअनादेयअयशःकीर्तिनिर्माणनाम्नामुत्कृष्टस्थितिबन्धो विंशतिः मागरोपमकोटिकोय्यः, वर्षमहमदयमयाधा, देवगतिः देवगत्यानुपूर्वी समचतुरस्रसंस्थानं बज्रर्पभनाराचसंहननं प्रशस्तविहायोगतिः स्थिरशुभसुभगमुस्वरादेययश-कीर्तीनां दश मागरोपमकोटीकोट्यः उत्कृष्टा स्थितिः, दशवर्षशतान्यवाधा, न्यग्रोधसंस्थानव- जनागचसंहननयोः द्वादश मागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः, द्वादश वर्षशतान्यबाधा, सादिसंस्थाननाराचसंहननयोश्चतुर्दश गागरोपमकोटीकोट्यः उत्कृष्टा स्थितिः, चतुर्दश वर्षशतान्यवाधा, कुन्जसंस्थाना नाराचसंहननयोरुत्कृष्टा स्थितिः पोडश मागरो- पमकोटीकोट्यः, पोडग वर्पगतान्यबाधा, वामनसंस्थानकीलिकासंहननहीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियजातीनां मूक्ष्मापर्याप्समाधारण- ·नाम्नां चोराटा स्थितिः अष्टादश गागरोपमकोटीकोटयः,अष्टादश वर्षशतान्यसाधा,आहारकशरीरएतदंगोपाङ्गतीर्थकग्नाम्नामुत्कृष्टा म्पिनिः मागगेपमकोटीरोटेरन्तः, आधा न्यन्तर्मुहर्तम् , एरमेना नामकर्मणः मतपष्टिकत्तरप्रकृतयः, शेषफर्मणां निपंचाशद्, एकत्र सिंगन्युनर प्रानियतं भवनि। मम्पनि नामप्रकृतीनामेन जघन्या स्थितिरुच्यते-मनुप्यतिर्यग्गतिपंचेन्द्रियजातिऔदारिक- मनमरामणानि संस्थानपदकं औदारिकांगोपागं मंहननपदकं वर्णगन्धरमस्पर्शाः तिर्यड्मनुष्यानुपूच्यौं अगुरुलघूपघातोन्छासात- पोयोनप्रयताप्रशस्तपिहायोगतित्रसम्धाररशुभाशुभमुभगदुर्भगमुम्वरदुःखरसूक्ष्मवादरपर्याप्तापर्याप्तप्रत्येकमाधारणशरीरस्थिरास्थिरा- दयानादयनिर्माणयगमा मागरोपमस द्वौ सप्तभागी जघन्या स्थितिः पल्योपमासंख्येयभागेन न्यूना, असाधा सतमुहूर्तकाला, दियनरागनी जायजानिचतुर्फ पक्रियशरीरमेतदंगोपांगं नरकदेवानुपूर्वीणां जघन्या स्थितिः सागरोपमसहस्रस्य द्वौ मप्तभागौ ||--- पल्पोपमासंर सेयभागन्यूनौ,नराधा त्वन्तर्मुहनं,आहारकगरीरतदंगोपाङ्गतीर्थकरनाम्नां जघन्या स्थितिः सागरोपमकोटीकोटयन्तः, अराधा चन्तर्मुहूर्नालः, यश-कीर्तजयन्या स्थितिरष्टौ मुहूर्ताः, आधा चन्तर्मुहूर्तकाल इति, अत्र सूत्रोपनिवन्धः कृतो वाचके- नेति, इतरा तु मध्यमा यहुपक्तव्यत्वादुपेक्षिता । नामगोत्रयोरष्टौ ॥ ८-२०॥ सूत्रम् ॥ नामगोत्रमात्योरित्यादि(१७९ १४) भाष्यं गतार्थमेवेति । एवमेतामां नामकर्मप्रकृतीनां सप्तपटेकस्कृष्टजघन्यस्थितिरुक्तेति, मम्प्रति गोरगर्मण उतरप्रकृत्योर्जघन्या स्थितिगभिधीयते-नीचैोनस्य जघन्या सागरोपमस्य द्वौ सप्तभागी पल्योपमासंख्येयभागेन | गनी, गराधा त्वन्तमुहूर्नकाला,उचैर्गानस्थितिजघन्येनाटो मुहूर्नाः,अवाधाऽन्तर्मुहर्तकालः,इत्यत्रापि सूत्रानुप्रवेशः। पंचानां ज्ञानार- ·12 रणप्रकृतीनां चक्षुरादिदर्शनावरणप्रतिचतुष्टग्याः पंचानां चान्तगयप्रकृतीना जघन्या स्थितिरन्तमुहर्तकालः,अवाधापि अन्तमुहूर्त- काल एप, दर्शनावरणे निद्रापंचकस्य जघन्या स्थितिः मागरोपमस्य त्रयः मतभागाः पल्योपमासंरयेयभागन्यूनाः, मोहनीयप्रकृतेमि-- ध्यान्नस्य मप्त मप्तभागाः सागरोपमस्स जघन्या स्थितिः पल्योपमासंख्येयभागन्यूना, अनन्तानुसन्ध्यप्रत्यारयानप्रत्याख्यानापरणक- पायाणां द्वादशाना जघन्या स्थितिः सागरोपमस्य चत्वारः मप्तमागाः पल्योपमासंख्येयभागन्युनाः,संज्वलनक्रोधस्य जघन्या स्थिति. मिदयमन्तर्मुहूश्वाबाधाकालः,संज्वलनमानस्य जघन्या स्थितिसमोऽन्तर्मुहमपाधा,संज्वलनमायाप्रकृतेर्जघन्याऽर्द्धमासमन्तर्मुहू- तमवाधाकालः,संज्वलनलोभस्यान्तर्मुहूर्सकाला स्थितिजवन्या,अवाधाऽप्यन्तर्मुहूर्त्तकाल एप, पुंवेदस्य जघन्या स्थितिरष्टौ वर्षाण्यना- धाऽन्तर्मुहूर्तकालः, हास्यरत्यरतिभयशोकजुगुप्साखीपुनपुंमकवेदाना जघन्या स्थितिः सागरोपमसप्तभागौ द्वौ पल्योपमासंख्येयभाग- न्यूनौ अन्तर्मुहूर्त्तकालथानाधा,देवनारकायुपा जयन्या स्थितिर्दश वर्षमहस्राण्यवाधाऽन्तर्मुर्तकालः,तिर्यड्मनुष्यायुपां जघन्या स्थितिः शुल्लकभरग्रहणमबाधाऽन्तर्मुहर्तकाल इति। एनमेपां ज्ञानदर्शनावरणमोहायुपां कर्मणां यत्रान्तर्मुहूर्त्तकाला स्थितिः तत्रेदं सूत्रमुपतिष्ठते-- शेपाणामन्तर्मुहत्तमिति ॥८-२१ ॥ सूत्रम् ॥ वेदनीयेत्यादि (१८०-१) भाप्यं सुगममिति । सम्प्रत्यनुभाववन्धविपक्षया आह-उक्तः स्थितिनन्धः, अनुभाववन्धं वध्याम इति । प्रतिज्ञातनिरूपणायाह- विपाकोऽनुभाव इति ॥ ८-२२ ॥ सूत्रम् ॥ विपचनं विपाकः-उदयापलिकाप्रवेशः, कर्मणः विशिष्टो नानाप्रकारो ना पाको विपाकोऽप्रशस्तपरिणामानां तीनः शुभपरि- ·U पामानां मन्दः, यथोक्तकर्मविशेपानुभवनमनुमायः "कृत्यल्युटो बहुलमिति" वचनात् , अथवाऽऽत्मनाऽनुभूयते येन करणभूतेन | पन्धेन मोऽनुभाववन्धः "करणाधिकरणयोथे"ति पम्, अनुभावशब्दस समुदायार्थप्रदर्शनं, अनुगतो वा भावोऽनुभाव इति, प्रादिममानः क्रियालोपी, सर्वासां हि प्रकृतीनां फलविपाकोदयानुभाववन्धाजीवस्यानुसमयं कर्मानुभवनमिच्छानिच्छापूर्वकं, नयथा-वानापरणस्य फलं नानाभावः दर्शनावरणस्यापि फलं दर्शनशक्युपरोध इति, एवं सर्वकर्मणां स्वकार्यप्रवन्धानुभूतिरिति । मर्यासां प्रकृतीनामित्यादि (१८०-५) भाष्यं, सर्वासामिति कान्यग्रहणं, कर्मवन्धस्य फलं विपाकः तस्योदयोऽनुभाव इति, पर्यायकथनेन व्याख्या भवतीति, विद्यते अवश्यं भावी विपाकः सर्वस्य कर्मणः, विशब्दार्थमाचप्पे-विविधो नानाप्रकारः पाको | विपाकः म उच्यते, नवविध्यं निरूपयति-तथा चान्यथा चेत्यर्थः, यथा येनाध्यवमायप्रकारेण यादृगनुभाववन्धकर्म तत्तथा सेना प्रकारेण विपच्यते, अन्यथा प्रकारान्तरेणापीत्यर्थः, अनुभावो विपाको रस इति पर्यायाः,म च तीव्रमन्दमध्यावस्थाभेदः, गुभोऽशुभषेकका,नत्र कदाचिच्छुभमप्य शुभरसतयाऽनुभूयतेऽशुभं च शुभरसतयेति द्वैविध्यार्थः,तथा चाह-"तासामेव विपाकनिबन्धो यो नामनिर्यचनमिन्नः । स रमोऽनुभावसंज्ञः तीबो मन्दोऽथ मध्यो वा ॥१॥" तत्र चाष्टप्रकारे कर्मणि किंचित कर्म पुद्गलेष्वेय विपच्यते, नत्पुरलान् परिणमयति नानाकारं, किंचिद्भवविपाकि प्राप्तजन्मन आत्मनः शरीरवतो विपच्यते, अपरं तु क्षेत्र- विपाकि, क्षेत्रान्तरे विपच्यत इत्यर्थः, अन्यञ्जीवविपाकी, जीव एव विपच्यते इत्येवं चतुर्दा विपच्यते, तथा चाह-"संहननं | संस्थानं वर्णस्पर्शरसगन्धनामानि । अंगोपांगानि तथा शरीरनामानि सर्वाणि||अगुरुलघुपराधातोपघातमुद्योतमातप इमानि । प्रत्ये- कसरीरपिरशुभनामानीतरः साई ॥२॥ प्रकृतय एताः पुद्गलपाकाः भवपाकयुक्तमायुप्कम् । क्षेत्रफलमानुपूर्वी जीवविपाकाः प्रकृतयोऽ- ·11 II ।। || .: • न्याः॥३॥" कथं पुनरन्यथा बन्धोऽन्यथा विपाकरूपो रस इति प्रतिपादनायाह-जीवः कर्मविपाकमनुभवन्नि(१८०-६)त्यादि, : स्थित्युत्पत्तिव्ययपरिणाम्यात्मा कर्मणो ज्ञानावरणादिकस विपाकमुपभुंजानो रसमनुभवन्-वेदयमानः प्रकृतीनां संक्रमं करोति, स च संक्रमः कर्महेतुक एव,न निनिमित्तः, यसादुपभोगो हि ज्ञानावरणोदयः,अनाभोगवीर्यपूर्वकमिति कर्मसंक्रमोऽमिसंबध्यते, करोतिक्रियापेक्षः, आभुंजतः-अध्यवस्यतथेष्टाऽऽत्मनो या तदाभोगवीर्यम् ,अनाभुंजतः-अनध्यवस्थतः सामर्थ्य-विशिष्टक्रियापरि- णामः अनाभोगवीर्य, तत्पूर्वकं-तद्वारकं कर्मसंक्रमं विधत्ते, स पुनः संक्रमः कासु प्रकृतिषु कामां या प्रकृतीनामित्याह-उत्तर- प्रकृतिष्वित्यादि(१८०८), मूलप्रकृत्यपेक्षया उत्तरप्रकृत्यभिधानं, अष्टौ मूलप्रकृतयो शानावरणादिकाः, उत्तरप्रकृतिस्तु पंचभेदं ज्ञानावरणमित्यादिकाः, तत्रोत्तरप्रकृतीनामेवोत्तरप्रकृतिषु संक्रमः, सर्वासु इत्युत्मर्गः, कामांचिन्न भवतीत्यर्थः, अपवदिप्यते चोपरिष्टात् , पंचप्रकारं ज्ञानावरणं चक्षुदर्शनावरणादिप्रकृतिप्पप्यविशेषेण सर्वासु संक्रामतीति प्राप्तं अत आह-मूलमकृत्यभि- नास्विति मूलप्रकृतिभ्यः अमिन्नासु-अपृथग्भूतासु मूलप्रकृतीरजहतीपु, यथा मूलप्रकृतिरेका ज्ञानावरणमिति, उत्तरप्रकृतयः : पंच, तत्रैताः पंचाप्यन्योऽन्यमेव संक्रामंति, नान्यमूलप्रकृत्युत्तरप्रकृतिपु, एनमेवार्थ सानधारणकं दर्शयति नतु मूलप्रकृतिपु संक्रमो विद्यते इति, तुशब्दोऽवधारणार्थः, नैर मूलप्रकृतिषु संक्रमोऽस्ति, न हि ज्ञानावरणं दर्शनावरणे संक्रामति, नापि दर्श- नावरणं ज्ञानावरणे इत्येवम् , एवमन्यत्रापि योज्यं,अमुमेनार्थ युक्त्या प्रतिपादयन्नाह-बन्धविपाकनिमित्तान्यजातीयानि भिन्न- जातीयानीत्यर्थः,अन्यद् बन्धनिमित्तं ज्ञानावरणस्य 'तत्प्रदोपनिववादि' अन्यद्वेदनीयादेः 'दुःखशोकादि' ज्ञानदर्शनावरणयोर्बन्ध- ८ निमित्तमभिन्नमपि मदाशयविशेपाझेदमुपाश्नुत एव, विपाकनिमित्तमपि भिन्नमेन, कार्यभेदो हि निमित्तभेदमेव कल्पयति, ज्ञाना- :- ·. परणविपाको हि नानमाणोति-स्थगपति विशेषग्रादि, दर्शनावरणं तु सामान्यमात्रप्राहि सामान्योपयोगमेवान्तर्धचे, एवं बन्ध- निमिनभेदाद्विपारनिमिनभेदाच मिन्नामु मूलप्रकृतिषु संक्रमो नास्ति,पूर्व सर्वासु इत्युक्तं यत् तत् संप्रत्यपोद्यते उत्तरप्रकृतिष्वि- त्यादि, कागाश्चिदुत्तरप्रकृतीनामपि कामुचित् तत्प्रकृतिषु संक्रमो नास्तीति दर्शयति, तत्र दर्शनमोहः-चत्वारोऽनन्तानुबंधिनः शोधादयः मिथ्यात्वं सम्यग्मिथ्यात्वं सम्यक्त्वमिति, शेपचारित्रमोहोऽप्रत्याख्यानादिः,तर दर्शनमोहो न संकामति यारिनमोहे, नापि चारित्रमोदोदर्शनमोहे इति,सम्यग्मिथ्यात्यस्यास त्यपि बन्धे सम्यक्त्वेऽस्ति संक्रमः, सम्यक्त्वं तु सम्यमिथ्यात्वे न संकामति, नधा मम्यतामम्यगमिथ्यात्वयोमिथ्यात्वं संक्रामति, आयुष्कस्य च नारकतिर्यमनुप्यदेवभेदस्य परस्परं नास्ति संक्रम इति, उक्तं ग-"मूलपात्यभिन्नाः संक्रमयति गुणत उत्तराः प्रकृती। नन्वात्माऽमूत्वादध्यवसानप्रयोगेण ॥१॥ शिथिलयति दृढं बद्धं - शिविलं ट्ररपति च कर्म ननु जीवः । उत्कृष्टाव जघन्याः स्थितीपिपर्यासयति चापि ॥२॥" संक्रमस्थित्युदीरणात्रयस्य दृष्टान्त- अयोपप्रदर्शनायाह-"तारीफरणं ताग्रस्य शोपणस्तेमने मृदः क्रमशः। आम्रपरिपाचनं वा काले तेपूपदृष्टान्ताः॥३॥" यथासंख्यम- मिमम्पन्धः कार्यः। "अनुभावाँध विपर्यासयति तथैव प्रयोगतो जीरः। तीनत्लान्मन्दत्वात्स्वासु प्रकृतिप्पमिन्नासु ॥४॥ यद् यद्वा मन्दं मन् धारीक्रियते हरिद्रया चूर्णम् । वातातपादिभिश्व क्षार मंदीक्रियेत यथा ।।५।। तीनानुभावयोगो भवति हि मिथ्यात्ववेदनी- यस्य । सम्याने त्यतिमन्दो मिश्रे मिश्रोऽनुभावय ॥६॥" अ प्रतिज्ञातार्थे युक्तिमाह-जात्यन्तरानुवन्धविपाकनिमित्तान्य- जातीयफत्पादेर संक्रमो न विद्यत इनि (१८०-११) जात्यन्तरस्यानुवन्धनम्-अनुवर्तनं यः करोति विपाकस्तस्य निमित्तं तद- न्यजातीयकं-मित्रं तथा दर्शनमोहनीयादीनामाश्रवा भिन्ना एरपठिताः प्रवचन इति, अपवर्तनं त्वित्यादि,सर्वासामेव प्रकृतीनां - ·HIE IN THE HINim संभवत्यपवर्त्तनं, द्राधीयस्याः कर्मस्थितेरल्पीकरणमपवर्त्तनं, सर्वासामेव प्रकृतीनां तत् सम्भवति, अध्यवसायविशेषात् , तच प्राग्व्याख्यातमेवेति तत्प्रतिपादनायाह-तदायुप्केण व्याख्यातमिति, तद्-अपयर्चनमायुप्ककर्मणा द्वितीये व्याख्यातमिति ।। विपाकोऽनुभाव इति स्वरूपमात्रमाख्यातं, सम्प्रति तु यथा विपच्यते कर्म तथा प्रतिपादयन्नाह- स यथानाम ॥८-२३ ॥ सूत्रम् ॥ स विपाक उक्तलक्षणो यथानाम भवति, यथाशब्देन वीप्सावाचिनाऽव्ययीभावः, यद्यस्य नाम-संज्ञान्तरं कर्मणस्तन- थानुरूपमेव विपच्यते, यमाज्ज्ञानावरणादीनां सविकल्पानां प्रत्येकमन्यर्थनिर्देशः, ज्ञानमात्रियते येन तज्ज्ञानावरणं, यद्विपच्य- मानं ज्ञानाभावं विधत्त इति, इत्थं दर्शनावरणमपि सामान्योपयोगोपरोधि इतियावत् , सुखानुभावः सद्वेद्यं, दुःखानुभावोऽसद्वेद्यं, तथा तथा दर्शनमोहचारित्रमोहश्च,दर्शनं-तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं चारित्रं-मूलोत्तरगुणमेदं तत् मोहयतीति,आयुः-जीवनं प्राणधारणं यदुदयाद्भवति तदायुः, तांस्तान् गत्यादीन् प्रशस्तान् भावान् अप्रशस्तांश्च नामयतीति नाम, यदुदयाद्वेदयति नामाद्यनुभवतीत्यर्थः, तथा प्रतिभेदमपि गतिं नामयतीति गतिनाम, एवं जातिनामाद्यपीति,गोत्रमिति 'कै गैरै शब्दे' गौत्रं संशब्दनं, गीयते-शब्द्यते यस्योदयादुचैरयं पूज्यः उग्रो भोज इक्ष्वाकुरिति तदुर्गोत्रं, तथा यदुदयाद्दरिद्रोऽप्रसिद्धः अप्रतिज्ञातो गर्हितश्चाण्डालादिस्तन्नीचै- गोत्रं, दानादीनां विनमुदयाद्यस्य सोऽन्तराय इति । एनमेवार्थ भाष्येण प्रतिपादयति-सोऽनुभावो गतिनामादीनां(१८०-१५) अनन्तरप्रस्तुतस्य विपाकस्य तच्छन्देन परामर्शः, अनुभावः कर्मणां सामथ्य, गतिनामादीनामिति यद्गृहणं तदशेषकर्मा- धारतानदर्शनार्थ, ज्ञानावरणाद्युदयो भवति गतिजातिशरीरादिवृत्तेर्जीवस्य, अन्यथा त्वसंभव एवेति, सप्तम्यर्थे पष्ठी,गतिनामादीनां I MNATH ·गतिनागादिपिनि, गनिनामादीनां या मर्वकर्मणां ग विपाको भवति यथा नाम विपच्यते विपाकम्-उदयमामादयतीवियावत् ॥ यदि पिपाकोऽनुभाषः प्रतिज्ञायने नतम्मन् कर्मानुभूतं मत् फिमावरणयदयतिष्ठने उत निःसारं मत् प्रच्यवते ?, उच्यते, पीडा- नुग्रहान्मनः प्रदायाम्यवहतोदनादिविकारसन्निवते, अवस्थानहेत्वभावाद् , अस्यार्थस्य प्रतिपादनाय सूत्रम्- नतश्च निर्जरा ॥८-२४ ॥ सूत्रम् ।। नतश्रेनि विगमार्था पंचमी, नतो-विपाकात् कम्मणो विरमण-परिशटनं भवति, ततश्चानुभावादित्यादि (१८०-१६) माप्पं, नमादनुमान् विपाकलक्षणात कर्मणः-जानावरणादेर्निर्जरा-परिपतनमात्मप्रदेशेभ्यो भवति, निर्जराशब्दार्थमाचष्टे- निर्जराक्षयो वेदनेति, निर्जरणं निर्जरा,दानिरित्यर्थः, क्षयो-विनाशः परिणतेविंगमः, वेदना-रसानुभवः आकर्मपरिणामं फलो- पमोगपरिसमाप्तेः, इतिकरणाच्छाटव्यपगमपातप्रच्युत्यादयो निर्जराशब्दार्थाः परिज्ञेयाः, सा च द्विविधा-विपाकजा अविपाकजा च, विपाफ उदयः, उदीरणा त्वविपाकः, अत्राद्या संमारोदधौ परिप्लवमानस्यात्मनः शुभाशुभस्य कर्मणो विपाककालप्राप्तस्य यथा- यथमुदयापलिकाश्रोतमि पतितस्य फलोपभोगादुपजाते स्थितिक्षये या निवृत्तिः सा विपाकजा निर्जरा, यत् पुनः कर्माप्राप्तविपाक- कालमौपक्रमिकक्रियाविशेपमामादनुदीर्ण वलादुदीर्योदयावलिकामनुप्रवेश्य वेद्यते,पनसतिन्दुकाम्रफलपाकवत् , सा त्वविपाकजा निर्जरा, आह च-"तारीकरणं ताम्रस्य शोपणस्तेमने मृदः क्रमशः। आम्रपरिपाचनं वा काले तेषूपदृष्टान्ताः ॥१॥" यथासंख्यमेते संक्रमस्थित्युदीरणासु योज्याः, अत्र मुत्रे चशब्दो हेत्वन्तरमपेक्षते, विपाकहेतुका निर्जरेत्येको हेतुः, अस्मादन्यो हेतुः हेत्वन्तरं तत्- दर्शनायाह-तपसा निर्जरा चेति नवमेऽध्याये अभिधास्यते संवराधिकारे तपमा द्वादशप्रकारेण मंवरश्च भवति निर्जरा चेति ·.....-N. नपो निजगहेतुरतो निमित्तान्तरसमुच्चयार्थश्वशब्दः, इइ चाष्टमे कर्मविरमणार्थ निर्जराग्रहणं, ननमे मंवरार्थमिति । उक्तोऽनुभा- ववन्धः। प्रदेशगन्धं वक्ष्याम इति (१८१-३) प्रतिजानीते, तत्प्रदर्शनायाह- नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात् सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाढस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेवनन्तानन्तप्रदेशाः इति ॥ ८-२५ ।। सूत्रम् ॥ अवाप्टौ प्रश्नाः-कस्य प्रत्ययाः-कारणभूताः किंग्रत्यया वा पुद्गला वन्ध्यन्ते, एका प्रश्नः१,जीवोऽपि तान् अनुवनानः पुद्गलान् फिमेकेन दिनदेशेन नात्युत सर्वदिप्रदेशेरिति ग्रहणमात्रं विनक्षित२, सोऽपि वन्धः किं सर्वजीनां तुल्यः आहोश्चित् कुतश्चि- निमित्नादतुल्यः३, फिगुणाः केरलाः पुद्गलाः बन्धास्पदं भवंति४, यत्र वाऽऽकाशप्रदेशे व्यवस्थिताः पुद्गलास्तत्रैवावगाडा ये जीव- प्रदेशाः किं तेपामेर पुद्गलानां तत्र पन्धः? आहोश्चिञ्जीवप्रदेशानपगाढगगनप्रदेशानिनोऽपि वध्यन्ते५, किंवा स्थितिपरिणता बध्यते अथन गतिपरिणताः६, ते च किमात्मनः सर्वप्रदेशेषु श्लिप्पन्ति७, स्कन्धा वा कि मंग्व्येयासंख्येयानन्तप्रदेशा वध्यंते उतानन्ता- नन्तप्रदेशा इति ८, एपामष्टानां प्रश्नानां कमेणराष्ट्रामिः सूत्रावयनिराकांक्षीकरणं-नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपात् सूक्ष्मा एकक्षेत्रागाढाः स्थिताः मन्मप्रदेशप्पनन्तानन्तप्रदेशा इति सूत्रं, नामप्रत्यया इत्यादि (१८१-६) भाष्यं, मंज्ञा नामान्वर्थ मकर्म उक्तं ज्ञानावरणाद्यन्तरायपर्यमानं तस्य प्रत्यया:-कारणानीति पष्ठी समामो, न हि तामन्तरेण तदाख्योदयादिमंभवो, मुक्तस्य यथाऽऽत्मनः, मंमारिणः, प्रथमप्रश्न', एवं द्वितीयविकल्पः-किप्रत्यया वेति द्वितीयभेदाश्रयेण भाप्यं, नाम प्रत्ययो येषां त इमे नामप्रत्यया इति बहुचीहिः, अन्यपढार्थश्च गतिजान्याटिभेदं नामकर्म, औदारिकारीरादयो योगाः कर्मणो निमित्तता ·- पिन, पारगण गत्यादयो पनि प्रतो नामर्मकारणाः पुद्गला प्रध्यन्त इति । प्रत्ययशब्दस्य पर्यायशब्दाग्ब्यापनायाह -नामनिमित्ता इत्यादि. नाम निमित्त-हेतुः सारणमेपां ते इमे नामनिमित्तादयः, इतिशब्दः प्रकाराची, अपरे नामप्रत्यया पभननाम व्याधने, नामर्मण उत्तरप्रतिः शरीरनामान्तर्गता बन्धननाम नत्प्रत्ययाः किल पुद्गला इति, तच गृहीतगृह्यमा- पपुगगनामन्यारीग्गुगला गम्मन्यो यम्य कर्मण उदयाद्रपति काष्ठद्वयभेदैकध्यकरणे जतुदिति, अथवाऽयमर्थः-प्रत्यायय- नीनि प्रत्ययः, नाम प्रत्ययः कमपामिति नामप्रत्ययाः, नाम्ना प्रत्याग्यन्ते यादृशाः पुद्गलाः प्रदेशमन्धस्य कारणीभगन्ति । ज्ञाना- परणं दर्शनारणमित्यादि नाम नेन नाम्ना म्यरूपमारयायते नेपां, जानापरणसमर्थाः पुद्गला येन वध्यन्ते दर्शनावरणममर्था- पन्यामन्यत्रापि योज्य। ननु नगराम पर पुद्गलाः ममादीयन्ते, न तु ज्ञानापरणादिविशिष्टाः केचिदहिः सन्तीति ?, उच्यते || मत्यात, पं चिदममिदध्महे-मानापरणादियाना मामा मूलग्रक्रतीना फर्ममेदानां सामर्थेन योगानां कर्मवर्गणानां ग्रह- पमानापने, ननः मामान्यगृहीतानामध्यमायविगेपात् पृथक पृथग्ज्ञानापरणादिभेदत्वेन परिणमयत्यात्मेति ॥ सर्वतस्तिर्यगूर्घ- मपम यप्पन्ने, योगविगेपारकायराइमन कर्मविशेपाच पध्यन्ते । मर्वत इति–मासु दिक्षु, आत्मापधिकासु व्यरस्थितान् . पुलानादगे, ममम्पन्नान् नमिः । एतत्प्रतिपादयनाह-तिर्यगूर्घमघश्च यभ्यन्त इति, तिर्यगष्टौ काष्ठाः ऊर्घमकैकेति, पा गांगु विक्ष्याम्धिनान् सन्धान लाति, नादिकप्रतिष्ठान् , मर्पजीपनदेशैः सर्वजीनप्रदेशस्थानितियावत् , अपरे व्याचक्षते- मर्गती मगन्मप्रदेगः कर्मपुद्गलान् गृगानि, ततीयान्तान् तसिः, एते चात्मप्रदेशाः शरीरिणो-जीनस्य केचिदूर्घ केचिच्चा- धमादिति, न गास्नि पुनरन्ना दोपः, मर्यात्मप्रदेशेग्वित्यवानन्नानन्तप्रदेशाभिमम्मन्धादिति, नापि सर्वेषां पन्धानां सम्न- •rm 'Man ८ ·न्धस्तुल्यः, कुतः?, योगविशेषादित्याह, आत्मना युज्यत इति योगः-कायादिचेष्टा, योगानां विशेपो भेदः तीव्रमन्दादिकः तम्माद् योगविदोपादतुल्यं बन्धनं, एतदेवाह-कायवाङ्मनःकर्मयोगाच वध्यन्त इति, कायस्य वाचो मनसश्च क्रिया-कर्म अनुष्ठानभाषणचिन्तनादिका तयाऽऽत्मनो योगः-सम्बन्धः, क्रियाक्रियावतोः कथश्चिदनन्यत्वात् , तस्य क्रियायोगस्य विशेप- स्तीग्रस्तीवतरस्तीव्रतम इत्येवं बन्धोऽपि प्रकृष्टादिभेदो मन्तव्यः । किंगुणाः के वेत्यत्राह-सूक्ष्मा वध्यन्ते, न बादरा इति, सक्षमशब्दो यापेक्षिकत्वावहुभेदः, परमाणोरारम्य यावदनन्तप्रदेशाः स्नन्धास्तावदप्यतिसूक्ष्मत्वान्न वन्ध्या भवन्ति, अनन्तानन्त- प्रदेशवर्गणायामपि भूयोऽनन्तराशिप्रदेशात् केचिद्ग्रहणयोग्याः केचिन्नेत्यतः सूक्ष्मग्रहणं, एवं क्रमेणौदारिकवैक्रियाऽऽहारकतैजस- भापाग्राणापानमनोवर्गणाः ममुल्लङ्घय कर्मवर्गणायोग्याः सूक्ष्मपरिणतिरूपा एवं बध्यन्ते, न वादरपरिणतिभाज इति, एवं क्रमेण मूक्ष्मपरिणतिभाजः केचिदग्रहणयोग्याः केचिद्रहणयोग्याः पुनरपि केचिदग्रहणयोग्या इति ॥ पञ्चमप्रश्नप्रतिवचनार्थमाह-एकक्षे- नायगाढा बध्यन्यते, न क्षेत्रान्तरावगाढाः । एकक्षेत्रावगाढा इत्यादि, एकस्मिन्-अभिन्ने क्षेत्रे जीवप्रदेशः सह येऽव- गाढा-आश्रितास्ते यध्यन्ते,यत्राकागे जीवोऽवगाढस्तत्रैव ये कर्मयोग्याः पुद्गलास्त एव वध्यन्ते, न क्षेत्रान्तरावगाढाः, तत्र च वर्तमानाम्ते रागादिस्नेहगुणयोगादात्मनि लगन्ति, न क्षेत्रान्तरावगाढाः, तद्भावपरिणामाभावादनाश्रितानामिति । पष्ठप्रश्नोत्तरमाह -स्थिताश्च यध्यन्ते, न गतिसमापन्नाः। स्थिता इत्यादिना,स्थिता एव वध्यन्ते,चशब्दस्यावधारणार्थत्वात् , सामयेलभ्यमर्थ दायति-न गतिममापन्ना, इति ममाप्ति सूचकः, नावेगितत्वादिति । सप्तमप्रश्नप्रतिभेदायाह-सर्वात्मप्रदेशेष्वित्यादि, सर्व च ते आन्मप्रदेशाम्तेपु, आश्रयाणामविशेपान् मर्वात्मनि शिलप्यंति, वेगितत्वादिति मर्यात्मप्रदेशेषु बद्ध्यन्त इति, पुनरेकस्य कर्मणो ·मानापग्णादेपोंग्याः पुनराः फिर्यन गरम्मिन्त्रात्मप्रदेशे वध्यन्त इति स्पष्टं विखणोति । एकैको हीत्यादि, असंख्येयप्रदेशात्मनो जीपम्प परप्रदेयोऽनन्तर्वानापरणकर्मस्कन्धदः, एवं दर्शनापरणादिकर्मप्रदेशैरिति, प्रदेशशब्दः स्कन्धपचनः, प्रकृष्टा देशा यहयो यत्र म्फन्वेपिति निर्वचनान् । अष्टमप्रश्नभेदायाह-अनन्तानन्तप्रदेशा इति, अनन्ते राशौ भूयोऽनन्तपुद्गलप्रक्षेपाद- नन्तानन्न इनि व्यपदेशः, ने चात्मन एकैस्मिन् प्रदेशे नानापरणादिपुद्गला अनन्तानन्तप्रदेशाः कर्मर्गणायोग्या वध्यन्ते, ग्लेपमुपान्तीत्यर्थः, अयोग्यास्तु न पध्यन्ते इति तत्प्रतिपादनायाह-नतु संरयेयासंख्येयानन्तप्रदेशा इति, नैर संख्येया- दिप्रदेगा वध्यन्त इति, कुन एतदित्याह-अग्रहणयोग्यत्वात् प्रदेशानामिति, प्रदेशानां-स्कन्धानामेसंविधानामग्रहणयो-' ग्गरमादिनि । गम्पनि उपसंहरनि-एप प्रदेशयन्धो भवतीति, एतत् प्रदेशबन्धस्य स्वरूपमित्यर्थः ।। सर्व चैतदित्यादिः (१८१-२६) समन्धग्रन्थः, सर्पमिति मोत्तरप्रतिस्मष्टप्रकार ज्ञानापरणाद्यन्तरायपर्यवसानं पौद्गलं कर्म द्विधा विभज्यते-पुण्यं पापं न, शुभं रम पुण्यं, अशुभं पापमिति, तन्त्र द्विप्रकारे कर्मणि प्राशस्त्याच्छुभमेनामियीयते, तन्निरूपणेन यच्छेपं तत् पाप-| मित्यानण्यते, अतः पुत्रम्- मद्वेगमम्यक्तबहास्यरतिपुरुपवेदशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यमिति ॥ ८-२६ ॥ सूत्रम् ।। नागद्वयं मुग्गरूपेणानुभपनीयं,तदुपादानहेतवः प्रागुक्ताः,कारणानुरूपं कार्य भवतीति स्मरयति 'भूतव्रत्यनुकंपा दानं सराग- गंगमादि योगः क्षान्तिः शौचमिनि सद्वेद्यस्य', सम्यक्त्ववेदीयं तचार्यश्रद्धानाकारेण अनुभवनीय,तदपि केलिश्रुतसंघधर्मदेवानां पर्णादादिहेतुऊं, पर्णः-कीर्तिः, यशः-सद्भूतगुणोद्भानं, भक्तिः पूजा पर्युपासनं आदिग्रहणात् , ते हेतो यस्य तत्तद्धेतकं, हास्य- ·.... वेदनीयं हास्याकारणयानुभवनीयं, एवं रतिवेदनीयं प्रीत्याकारेण, पुरुषवेदनीयं पुरुपाकारेणेति, शुभायुर्नामगोत्राणीति, शुभगन्दा प्रत्येकमभिमम्बध्यते, तत्र शुभमायुष्कं मानुपं देवं च, भाष्यकारामिप्रायः, कर्मप्रकृतिग्रन्थानुसारिणस्तु तिर्यगायुरपि शुभमाचक्षते,यदि च तत्तथा ततपशब्देनानुकृष्यते, शुभनाम गतिनामादीनां मध्यादुद्धर्त्तव्यं सप्तत्रिंशत्प्रकारं, शुभं गोत्रमाचष्टे- उगोत्रमित्यर्थः, एवमेतदुचैगोत्रान्तं सवद्यादिकमष्टविधं पुण्यसंज्ञितं, अर्थाल्लभ्यं व्युदसनीयं दर्शयति-अतोऽन्यत् पापमिति (१८२-६) ।। कर्मप्रकृतिग्रन्थानुमारिणस्तु द्विचत्वारिंशत्प्रकृतीः पुण्याः कथयंति, तद्यथा-सद्वेद्यं तिर्यड्मनुष्यदेवायूंपि मनुष्य- देवगती पंचेन्द्रियजातिः शरीराणि पंच समचतुरस्र संस्थानं वनपभनाराचमंहननं अंगोपांगत्रयं प्रशस्तवर्णगन्धरमस्पर्शा मनुष्यदेवा- नुपूी अगुरुलघुः पराघात उच्छासः आतप उद्योतः प्रशस्तविहायोगतिः त्रसवादरपर्याप्तप्रत्येकस्थिरशुभसुभगसुस्वरआदेययशःकी- तिपर्यमानाः शुभाः निर्माणं तीर्थकर उच्चैर्गोत्रैः सहेति, आमां च मध्ये सम्यक्त्यहास्यरतिपुरुपवेदा न सन्त्येवेति कोऽभिप्रायो भाष्यकृतः ? को या कर्मप्रकृतिग्रन्थप्रणिधीनामिति सम्प्रदायविच्छेदान्मया तावन्न व्यज्ञायीति, चतुर्दशपूर्वधरास्तु संविद्रते यथा- यदिति निदोपं व्याख्यानं, द्वयधिकाशीतिरपुण्यप्रकृतीनां, तद्यथा-पंच ज्ञानावरणानि नव दर्शनावरणानि असवेद्यं मिथ्यात्वं पोडश कपायाः नव नोकपायाः नरकायुः नरकतिर्यग्गती एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातयः आद्यवर्जानि संस्थानानि पंच संहननानि पंचैव अन- शस्तवर्णगन्धरमस्पर्शाः नारकतिर्यग्गत्यानुपूर्युपघातनामअप्रशस्तविहायोगतिस्थायरसूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणस्थिराशुभदुर्भगदुःस्वरा- नादेयायशःकीय इति, तथा नीचेगोत्रं पंचविधमन्तरायमिति, सम्यक्त्वादिपूभयथा दर्शनात् संशेते मनः,मातं तिर्यग्नृसुरायूपि शरीराणि पंच मनुजगतिः। देवगतिः पंचेन्द्रियतांगोपांगानि सर्वाणि ॥१॥ वज्रर्पभनाराचं समचतुरस्रं च तीर्थकरनाम। स्पर्श- Arr...AAR.

·Manoram रमगन्धवर्णविहायोगतयः प्रशलाय ।।२।। अगुरुलघुपराघातोच्छासोद्योतातपश्च निर्माणं। उौगोत्रं नरदेवगतिप्रायोग्यानुपूज्यों च ॥३शा प्रत्येकदेहादरपर्याप्तादेयमुम्वरत्रमताः। स्थिरशुभसुभगयशांसि शुभसंज्ञाः प्रकृतयः प्रोक्ताः ।।४॥ सम्यक्त्वहास्यरतिनरवेदानां पुण्यनामुग्रत्येके। न तथा पुनस्तदिष्टं मोहत्वात् देगयातित्वात् ।।५॥ केवलवर्जज्ञानावृद्विमं नोकपायसंज्वलनाः। अवधिदृगनक्षिने- पापग्णानि च देशघातीनि ॥६॥ दृग्ज्ञानान्मोहानां शेपं सर्वघातिकर्मोक्तं । घाति प्रतिघातमतः किंचिजा(दघा)तीत्यन्यदपि ॥७॥ आनटं, अपरस्त्याहरति-सम्यक्त्यस्य हास्यादीनां, पुंवेदस्य च पुण्यतां । मोहनीयमिति भ्रान्त्या, केचिनेच्छन्ति तच न ॥१॥ सर्वमष्ट- विध कर्म, पुण्यं पापं च नितं। किं कर्मव्यतिरिक्तं स्याद्यस्य पुण्यत्वमिष्यतां ॥२॥ शुभायुर्नामगोत्राणि, सद्वेद्यं चेति तत् मतं । सम्पयादि नथगस्त, प्रमादनमिहात्मनः॥३॥ पुण्यं प्रीतिकरं सा च, सम्यक्त्वादिपु पुद्गलाः) मोहत्वं तु भवावन्ध्यकारणादुपदर्शितं || मोदो रागः म र स्नेहो, भक्तिरागः म चाहति । रागस्यास प्रशस्तत्वान्मोहत्त्वेऽपि न मोहतेति ॥५॥ इति तत्त्वार्थवृत्ती पन्धभेदनिरूपोऽष्टमोऽध्यायः॥ PincomranAments .......* ॥ इति हरिभद्राचार्योद्धृतायां तत्रैवानात्र(०वान्य)कर्तृकायां तत्त्वार्थटीकायां अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ mtails || IIT INDIES.

·श्रीतत्त्वार्थवृत्तौ नवमोऽध्यायः नमोऽहने, नमः श्रुनदेवतायै भगवत्यै, नमः सर्वज्ञागमाय । उक्तो वन्धः, संवरं वक्ष्याम (१८३-१) इत्यनेनाध्यायसम्ब- न्यूमाह भाष्यकारः। उक्तः प्रपंचेन प्रतिपादितोऽनादिमन्ततिरष्टविधः कर्मबन्धः, स च पौरुषेयः, पौरुषेयत्वादेव कदाचिदत्यन्त- मुन्जियतेपि, पुंमा ममामादिनतदुच्छेदमाधनेन आत्यन्तिकं क्षयमापाद्यत इति, तत्र पूर्वोपचितकर्मजालविच्छेदाय तपसा निर्जरा चेति कात्म्येनोच्छेदं वक्ष्यति, अपूर्व कवियवप्रवेशनिवारणाय तु संवरमेव तावद् वक्ष्यामः आश्रवनिरोधः संवरः ॥ ९-१॥ सूत्रम् ।। आश्रूयते-गमादीयते यः काष्टविधमाश्रयाः ते कर्मणां प्रवेशवीथयः कायादयत्रयः इन्द्रियकपायात्रतक्रियाच पञ्चचतुःपंच- पभविंगतिसंख्माम्तेषां निरोधो-निवारणं स्थगनं संचरः, पर्यायकथनेन व्याख्या, यथोक्तस्येत्यादि (१८३-३) भाप्यं, पष्ठेऽध्याये कायादिराश्रवोऽभिहितोऽनेकप्रकारः,तस्य काययोगादेराश्रवस्य द्ववधिकचत्वारिंशद्भेदस्य निरोधो यः स संवरः, आत्मनः कर्मा- दानहेतुभूतपरिणामाभावः संवर इत्यभिप्रायः, अतो यावकिंचित् कांगमनिमित्तं तस्याभावः, स च सर्वदेशभेदाद्विधा, बाद- रसूक्ष्मयोगनिरोधकाले मर्वसंवरः, शेपकाले चरणप्रतिपत्तेरारभ्य देशसंवरपरिणतिभागात्मा भवतीति,अत्राह-यदि सकलाश्रवद्वार- स्थगनलक्षणः संवरन्ततः सर्वकर्मनिमित्ताश्रवच्छिद्रसंयुचूर्पा कतिपयपुरुपसाध्यैवं प्रसजति,अशेपस्य परिस्पन्दस्य निराचिकीर्पितत्वात् , अतः गमनतुरस्रसंस्थानवन्नपभनाराचसंहननादिभाजामाहितपराक्रमाणां कर्माणि निर्जिजीपंतां परिपूर्णशक्तिकानां परिस्पन्दस्व- भावयोगप्रयनिग्रहः क्रमने प्रागुपचितकर्मनिवृत्तिव, न पुनरर्दयुगीनपुरुपाणां, यथोक्तसंवराभावादिति, उच्यते, संघरवैविध्ये सति ·क PHAPHirsmita गगांगमायः माम्प्रतिकानामित्यनुमनुमहे, देशसंघरस्तु सामायिकादिचारित्रवता, सत्यपि परिस्पन्दयाचे विदिततचानां देशसंचरः। गमस्त्येवेति तनमनिपादनायाह--- स गुप्तिसमितिधर्मानुमेक्षापीपहजयचारित्रैः ॥ ९-२॥ सूत्रम् ॥ अथरा आथरनिरोधलक्षणः संवर उक्तः, स पुनः केनोपायेन कर्त्तव्य इत्युपायस्य दर्शनार्थमिदं यत्रं-स गुप्तीत्यादि, स इत्ये- नेन मनाम्ना प्रान्तं संघरं परामृशति, गुप्यतेऽनयेति गुप्तिः, संरक्ष्यतेऽनयेत्यर्थः, संवृण्वतो हि गुस्यादयः करणीभवन्ति, मम्पग्गतिहेतुत्वात् ममितयो, गतिरिति सकलक्रियोपलक्षणं, सर्वज्ञप्रणीतज्ञानानुसारिण्यश्चेष्टाः संवरमादधति, नरकादिकुगतिप्रपा- नधारणाद्धर्म:-क्षमादिदशलक्षणकः, अनुप्रेक्षणम्-अनुचिन्तनमनुप्रेक्षा, अनुप्रेक्ष्यन्ते-भाव्यन्त इति वाऽनुप्रेक्षाः, तादृशानुचिंत- नेन नाशीमिर्ग यागनामिः संघरः मुलभो भवति, समन्तादापतिताः क्षुत्पिपासादयः सह्यन्त इति परिपहाः, परिसहा इति कः गम्दसंस्कारः, न तावत् पचावच, कर्तरि विहितत्त्वात् , न कर्मसाधनो, घवृद्धिपसंगात् , पुंसि संज्ञायां घं इति चेन्न, तस्य करणाधिकरणयोर्विधानात् , उच्यते, "कृत्यलुटो बहुल"मिति वचनात् कर्मण्येव घञ् प्रत्ययः, उपसर्गस्य 'घञ्यमनुष्ये बहुल'- मितिपलयनना पनि चान्यंत्र च दीर्घत्वं शिष्टप्रयोगानुसरणात् , परीपहाणां जयो-न्यक्करणमभिभवः परीपहजयः, चर्यते रादिति चारित्रं, पोरादित्याद्वा अष्टविधकर्मचंपरिक्तीकरणाचारित्रं-सामायिकादिपंचभेदं, गुप्त्यादीनां चारित्रान्तानां इन्द्वः पनिगुप्यादिभिः करणभूनः संघरोध्याप्यत इति ।। सम्प्रति भाप्यमनुश्रियते-स एप संवरः एभिप्यादिभिरभ्युपायैर्भवति (१८३-६) प्रस्तुनगंवरसम्बन्धनार्थलन्छन्दः, म संघरः आथवनिरोधलक्षणः; एप इत्यनेन मनसि व्यवस्थापितः, एभिंगुल्या- ·दिमिः करणभूतैरन्युपायभवति-जायते स्वरूपं प्रतिलमत इतियावत् , कथं पुनः करणरूपं गुप्त्यादयः प्रपद्यन्ते ?, नत्र रागद्वेषपरि- णतेरारौद्राध्ययमायात् मनो निवर्त्य निराकृतैहिकामुष्मिकविषयामिलापस्य मनो गुप्तत्वादेव न रागादिप्रत्ययं कास्रोष्यति, । यग याचिकममधनस्यासत्प्रलापिनोऽप्यप्रियवचनादिहेतुकं कर्माभिधीयते न तद् वाग्व्यापारविरतस्य यथाविहितवाग्भाषिणो, पाचापि गुप्तत्वादेव, तथा कायिकमनिभृतस्य धापनवलानाप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जितावनिप्रदेशचंक्रमणद्रव्यान्तरादाननिक्षेपणादिनि- मिनमात्मनि नादिलप्पति कायोत्सर्गभाजः परित्यक्तहिंसादिदोपविषयक्रियाकस्य वा समयविहितक्रियानुष्ठापिनः, कायगुप्त- त्यान् , एवं सम्पग्योगत्रयनिगृहीतिलक्षणास्तिस्रो गुप्तयः संवरस्य करणीभवंति, समितयोऽपि गुप्तिरूपा एव प्रायश्चेष्टालक्षणत्वात् , पेष्टा च कायवाङ्मनोव्यापारः, नत्रेर्यादाननिक्षेपोचारादित्यागसमित्यस्तिस्रः कायव्यापारान्तर्भूताः, मनोव्यापारानुयायिनी चपणाममितिः, वाग्व्यापारलक्षणा भाषाममितिः, यत्तु पार्थक्येनोपादानं तन्मन्दधियां विवेकेन सुखप्रतिपत्त्यर्थ, प्रथमवतमृपावा- दादिअपनवत् , तथा क्रोधमानमायालोमानां सभेदानां क्षमामार्दवार्जवशौचैनिगृहीतत्वात् संवरावाप्तिः, सत्यत्यागाकिंचन्यब्रह्म- चर्याणि चारित्रानुरोधीनि, संयमोऽपि सप्तदशप्रकारः, कश्चित् प्रथमवतान्तःपाती कश्चिदुत्तरगुणान्तर्भूतः, तपो द्वादशविधमुत्तर- गुणान्तःपात्येय, अनित्याशरणादिचिन्तनमपि संवृण्वतो हेतुभूतमुत्तरगुणानुयायि च, परीपहा अपि यथाखमापतिताः सम्यगधिः महनेन जीयमानाः मंयरमाविफुरति, तथा हिंसानृतवचनपरस्वहरणाब्रह्मचर्यपरिग्रहयामिनीभोजनानि संश्लेपविशेषाहितकलुपस्य कर्माधानिमित्तानि, निरोघे सति विरमणभाजो न जातुचिदापतति तन्निमिनकं कम्मेंति, आधाकादिपरिमोगनिमित्तं च काश्रवणं तत्परित्यागे मति नास्ति, मत्रं चैतदारेकादिदोपजंबालविमुक्तसम्यग्दर्शनपीठप्रतिबन्धं गुत्पादि चारित्रांतमतः सति ·नपादानलघणे मम्यस्वे न भवति मिथ्यादर्शनप्रत्ययः कश्रिव इत्येवमेते गुहयादयः संवरहेतवः-अभ्युपायाः सम्पद्यन्त इति। प्रय फिमेमिरेस गुप्यादिमिरेप संवरो निष्पाद्यते ? उतापरेणापि केनचिदित्याह-किं चान्यदिति (१८०-६) अनेन कारणान्तर- ममिसम्बभाति, न गुप्यादय एव केवलाः संवरणसमर्थाः, किंचान्यदपि तपोलक्षणं संवृतेः कारणमस्तीति प्रदर्शयबाह- तपसा निर्जरा च ।। ९-३ ॥ सूत्रम् ॥ पृथग्योगकरणं उभयहेतुत्वाद, तपसोऽमिनवकर्मप्रवेशाभावः पूर्वोपचितकर्मपरिक्षयश्च, तप्यत इति तपः, सेव्यत इतियावत् , नपनि या कर्नारमिति तपः, तपसेति करणे तृतीया, निर्जरणं निर्जरा-विपक्वानां कर्मावयवानां परिशटनं, हानिरित्यर्थः, तपसा- सेय्पमानेन कर्माण्यात्मप्रदेशेभ्यो विघटत इतियावत् , कर्तुः सन्तापकत्वाद्वा शुष्करसं कातिरूक्षत्वानिःस्नेहवन्धनं परि- मटतीत्यर्थः, चशन्दः प्रस्तुतसंवरानुकी, तपसा संवरच क्रियते, अनशनप्रायश्चित्तध्यानादितपोयुक्तोऽवश्यंतयैव संघृताश्रवद्वारो मातीति । तपो द्वादशविघं वक्ष्यत इत्यादि (१८०-६) भाष्य, द्वादश विधाः-प्रकारा यस्य तद्द्वादशविघं तपः उपरिष्टादिहै- पाप्पायेऽमिधास्यते, पासमनगनादि पोदा अभ्यन्तरं च प्रायश्चित्तादि पोढा, तेन द्वादशभेदेन तपसा करणतामापनेनोक्तलक्षणः मंगरो भवति, आगन्तुककामावप्रतिपादनं, निर्जरा च भवतीति, चिरन्तनबद्धकाभावप्रतिपत्तिः, एवमिदमुभयस्य संवरनिर्ज- सलक्षणस्य हेतुभूनं तपो भवतीति ।। आह-असिन् भारते वर्षे साम्प्रतिकपुरुषाणामल्पवीर्यत्वात् सकलयोगनिरोधलक्षणसंवरात्यये गुप्यादिसामर्थ्यात् मरिसन्दवतामपि संपरास्तितमाश्रीयते यदि ततस्त एव स्वरूपतोऽभिधेया इति क्रमेण गुप्यादिस्वरूपनिर्णयः कार्यः, तत्र तावत् गुप्तिस्वरूपमेयोच्यते- *-•mm.- ·सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥ ९-४॥ सूत्रम् ।। माप्यकारस्त्वन्यथा कियता विशेषेण सम्बन्धमाह-अनाहोक्तमित्यादि (१८३-१०) गुप्यादिभिः संवरो भवतीत्यत्रावसरे । कधिन् प्रश्नपति, उक्तं भवता गुप्यादिमिरम्युपायैः संवरो भवति, तत्र तेषु मंवरकारणेपु के गुत्यादयः, किंखरूपा गुप्त्यादय इनि?,अत्रोच्यते-प्रतिपादयितुर्वचनम् , अत्र प्रश्ने निर्वचनमभिधीयते, सम्यग्योगनिग्रहणे गुप्तिरिति, सम्यक् प्रशस्तो मुमुक्षो- योगनिग्रहो गुमिरात्मसंरक्षणं, योगा मनोवाकायलक्षणास्तेषां निग्रहो निगृहीतिः, प्रवचन विधिना मार्गव्यवस्थापनमुन्मार्गगमननिवा- रगं नेत्यतो योगनिग्रहविशेषणार्थ मम्यगिति, सम्यग्-आगमानुगारेणारक्तद्विष्टपरिणतिमहचरिष्णोर्मनोव्यापाराः वाकायव्यापाराध नियापारना या वाकाययोनिग्रहो गुप्तिर्भवति, नं पुनस्तस्करस्येव प्रत्ययाग्रशो गायधनबद्धस्यातिपीडितहृदयप्रदेशस्य संपुटितन- फपिपरस्य पराधीनात्मनोऽनिवृत्तौ योगनिग्रह इष्यते । सम्प्रति भाप्येण सूत्रार्थ स्पष्टयन्नाह-सम्यगित्यादि(१८३-१२) सम्य- गिति शब्दस्यार्धमाचष्टे, विधानत इति, मभेदं विज्ञाय योग, तत्र कार्ययोगस्यौदारिकवैक्रियाहारकजसकार्मणभेदाः संभविनः, वाग्योगस्य सत्यामुपादयः, मनमः सावधगंकल्पादयः, ज्ञात्वा-आगमतो यथावदवबुध्य अभ्युपेत्य सम्यग्दर्शनपूर्वकंमिति प्रतिपय च भावन एवमेते योगाः परिणताः कर्मवन्धाय एवं च कर्मनिर्जराय, सम्यग्दर्शनपूर्वकमित्यभ्युपगमक्रियाविशेषणं, प्रशमनवेगनिर्वेदान्तिक्यानुकंपाभिव्यक्तिलक्षणं सम्यग्दर्शन तत् पूर्व यस्याभ्युपगमस्येति, विविधस्प योगस्पेति, मूलभेदाख्यान- मुनरभेदानां मूलानतिलंपित्वात् परिग्रहः, निग्रहः खरशे व्यवस्थापन, स्वातन्त्र्यप्रतिषेधेन मुक्तिमार्गानुकूलपरिणामो गुप्तिः संरक्षण भयानकान् कर्मबन्धात्रोः, वैविध्यप्रतिपादनायाह-कायगुप्तिर्वाग्गुप्तिर्मनोगुप्तिरिति । कायस्य गुप्तिः-संरक्षणमुन्मार्गगति- MP A FINA • IRN Ih gst ite per finge mms mit afts frjit fluftind if Amirie stilly ·Inm.inmom Priting-ali CANSWER MARUN PAHIRE ALL रागमतः, तथाऽयं संरक्षितः कायो नात्मानमुपहंति, एवं वाङ्मनोगुप्योरपि व्याख्या, इतिशब्दोऽवधारणार्थः, त्रिविध एक मूल- भेदतो योगः, तत्र तेपु योगेषु निग्रहीतव्येषु काययोगनिग्रह एव तावदुच्यते, शयनम्-(१८४-१) आगमोक्तो निद्रामोक्ष- कालः, स च राबावेव, न दिवा अन्यत्र ग्लानादेः,तत्रापि क्षणदायाः प्रथमे यामे अतिक्रान्ते गुरुमापृच्छय प्रमाणयुक्तायां वसता- वेकस्य साधोहस्तत्रयप्रमिते भूप्रदेशे सभाजनस्य च यत्रावस्थानं सकलावकाशपूरणं च सा प्रमाणयुक्ता, तत्र प्रमृज्य स्वावकाशं प्रत्यवेक्ष्य संहृत्यास्तीर्य संस्तरणपट्टकद्वयमूर्ध्वमधश्च कार्य प्रमृज्य सपादं मुखयस्त्रिकारजोहृतिभ्यामनुज्ञापितसंस्तारकावस्थानः कृतसामायिकनमस्कृतिः यामयाहूपधान आकुंचितजानुकः कृकवाकुवद्वियति प्रसारितजंघो वा प्रमार्जितक्षोणीतलन्यस्तचरणो वा भूयः संकोचसमये प्रमार्जितसंदंशकमुद्वर्तनकाले च मुखवस्त्रिकाप्रमृष्टकायो नात्यन्ततीवनिद्रः शयीत, आसनं-निवेशनं यत्र भूप्रदेशे विवक्षितं तं प्रत्यवेक्ष्य चक्षुपा प्रमृज्य च रजोहत्या बहिर्निपद्यामास्तीर्य निविशेत, निविष्टोऽप्याकुंचनप्रसारणादि पूर्ववत् | कुर्वीत, वर्षादिषु च वृसिकापीठकाद्यमुयैव सामाचार्या प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य च सन्निवेशनं कुर्यात् , आदाननिक्षेपौ च दण्डको- पकरणचेष्टाभाजनादिविपयौ, तावपि प्रत्युपेक्षणप्रमार्जनपूर्वको निरवद्यौ भवतः, तथा स्थानम्-ऊर्ध्वस्थितिलक्षणमवष्टम्भादि वा सुप्रत्युपेक्षितप्रदेशविपर्य पिण्डीकृतवत्राद्यन्तख़्नमवष्टम्भादि च निरवयं, चंक्रमण-गमनं तदपि प्रयोजनवतः पुरस्तायुगमात्रदेश- सन्निवेशितदृष्टेरप्रमत्तस्य स्थावराणि जंगमानि च भूतानि परिवर्जयतोऽत्वरया पदन्यासमाचरतः प्रशस्तं, एवमेतेषु गमनादिवि- पयेपु कायकृतचेष्टायाः-कायव्यापारस्य नियमो व्यवस्थानिग्रहः, एवं कर्त्तव्यमेवं न कर्त्तव्यमिति, उक्तं च-"कायक्रियानिवृत्तिः कायोत्सर्गः शरीरगुप्तिः स्यात् । दोपेभ्यो वा हिंसादिभ्यो विरतिर्मनोगुप्तिः ॥१॥" अत्र च यद्यपि मनोव्यापारसंसृष्टः कायव्या- m to TATTLINE 1 huy TRI MIRE ·पारः तथापि कायचेष्टायाः साक्षात् कायेनैव निष्पादितत्वादहिरुपलक्ष्यमाणत्वाच प्राधान्येन विवक्षा । वाग्गुप्तिविषयप्रदर्शनमाह -याचनेत्यादि (१८४-२) याचनं-प्रार्थनमन्यतो गृहस्थादेराहारोपधिशय्यानां, तच मुखवसनाच्छादितवक्रदेशस्य प्रवचनवि- हितयाक्यशुशनुसारिणो भापमाणस्य वाग्गुप्तिर्भवति, तथा पृच्छनमाचरतोऽवगमनवैद्यसन्देहविच्छेदादिविषयमागमविधिभाजो वाग्गुप्तिः, नधा धर्ममाचक्ष्वेति पृष्टः श्राद्धेन केनचित् प्रकल्पग्रन्थाभिहितनीत्या व्याकुर्यात् सम्यगुपयुक्तः, अन्यद्वा सावद्यमनवयं या पृष्टः समाधाय लोकागमाविरोधेनाचक्षीत,एवंविधः पृच्छनादिविषयो वाग्नियमो वाग्गुप्तिः, मौनम्-अभापणमेव वा वाग्गुप्तिरिति, आह च-"अनृतादिनिवृत्तिर्वा मौनं वा भवति वाग्गुप्तिः।" मनोगुप्तिस्वरूपाख्यानायाह-सावयेत्यादि (१८४-३) अवयं-गर्हितं पापं सहावद्येन सावद्यः संकल्पः-चिन्तनमालोचनमार्त्तरौद्रध्यायित्वं चलचित्ततया वा यदवद्यवचिंतयति तस्य निरोधा-अकरण- मप्रवृत्तिर्मनोगुप्तिः, तथा च कुशलसंकल्पानुष्ठानं सरागसंयमादिलक्षणं येन धर्मोऽनुवध्यते यावान् वाऽध्यवसायः कर्मोच्छेदाय यतते सोऽपि सर्वः कुशलसंकल्पो मनोगुप्तिः,अथवा न कुशले-सरागसंयमादौ प्रवृत्तिः नाप्यकुशले-संसारहेती योगनिरोधावस्था- यामभावादेव मनसो गुप्तिः मनोगुप्तिः, तत्काले च ध्यानसंभवात् सकलकर्मक्षयार्थ एवात्मनः परिणामो भवतीति । एवं कायादि- निरोधात्तन्निमित्तकाश्रवणेऽसति संवरनसिद्विरुक्ता, संप्रति चेष्टावतोऽपि संवरसिद्ध्यर्थमिमाः पंच समितयोऽभिधीयंते, आह च- "तद्गुणपरिशुद्धयर्थ भिक्षोप्तीर्जगाद तिस्रोऽर्हन् । चेष्टितुकामस्य पुनः समितीः प्राजिज्ञपत् पंच ॥१॥" ईर्याभापैपणाऽऽदाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ।।९-५॥ सूत्रम् ॥ अनन्तरसूत्रात् सम्यग्ग्रहणमनुवर्तते, तत् प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयं, समितिग्रहणं च, ईरणमीर्या-गतिः परिणतिः सम्यग्- ·HusParatUnru ull HELD INNAR आगमानुसारिणी गतिरीर्यासमितिः, समितिरिति तान्त्रिकी संज्ञा पंचसु चेष्टासु,अथवा नानुवर्तते सम्यग्ग्रहणं, समितिरिति समु- पसर्गः प्रशंसार्थः, प्रशस्ता इतिः-चेष्टा, सर्ववित्प्रवचनानुसारेण प्राशस्त्यार्थः, एवं भापर्ण भापास्तद्विपया समितिः भाषासमितिः, एपणमेपो-गवेपणमेपणासमितिः, आदान-ग्रहणं निक्षेपो-न्यासः स्थापनं तयोः समितिः प्रावचनेन विधिनाऽनुगता आदाननि- क्षेपणासमितिः, उत्सर्जनमुत्सर्गः, उत्सर्जनमाहारोपधिशय्योच्चारादेर्भगवद्वचनापेक्षमुत्सर्गसमितिः, ईर्यादयः कृतद्वन्द्वाः समिति- शब्दसमानाधिकरणा इति ।। अमुमर्थ भाष्येण स्पष्टयति-सम्यगीर्येत्यादिना (१८४-६) सम्यग्-आगमपूर्विका ईर्या-गमनमा- रमपरवाधापरिहारेण, यथोक्तं-"पुरओ जुगमायाए, पेहमाणो महिं चरे । वजेंतो वीअहरिआई, पाणे य दगमट्टिी।शाओवायं यिसमं खाणुं, विजलं परिवजए। संकमेण न गच्छिा, विजमाणे परकमे ।।२।।" सम्यग्भाषाऽप्यागमानुनर्तिनी, “जा य सचा न बत्तया, सचामोमा य जा मुसा । जा य युद्धेहिऽणाइण्णा, ण तं भासेज पण्णवं ॥३॥" सम्यगेपणा-गवेपणा आगमविधिना पिंडादीनां, सम्यगादाननिक्षेपौ प्रत्युपेक्षणग्रमार्जनपूर्वको, सम्यगुत्सर्गः स्थंडिले व्यपगतप्राणिके, इतिशब्दः स्वरूपप्रतिपादनार्थः, एवंस्वरूपाः पंचैव समितयः, तदेव स्वरूपं प्रपंचयति-तत्रेत्यादि, तत्र तासु समितिपु ईर्यासमितिरित्थंरूपा अवश्यकार्ये चे- त्यवश्यं कार्य-कर्त्तव्यं यदागमोदितं प्रयोजनं विहारादिभूगमनं, तदेव भूयः स्पष्टयति-संयमार्थमिति, संयमः सप्तदशभेदः, तदेव चावश्यकमवश्यंतया कर्त्तव्यं, सर्व इति सर्वत्र युगप्रमिते भूप्रदेशे, पादाग्रादारभ्य यावद्युगमात्रं तावन्निरीक्षणेत्यर्थः, युक्तः आयुक्तः, तस्यैवं चेष्टमानस शनैः शनैर्मन्दं गतिभेदमकुर्वतो न्यासं चरणयोराचरत ईर्यासमितिः। सम्प्रति भाषासमितिनिरूपणा- याह-हितमित्यादि, आत्मने परमै च हितमायत्यां तदात्वे चोपकारकं मुखवसनाच्छादितास्येन, नातिबहु, प्रयोजनमानसाधक- MASTI Han-LTH HERMISHRA ·मिदं, असंदिग्धं सूक्तवर्णमर्थप्रतिपत्तौ वा न सन्देहकारि, निरवद्यार्थमनुपघातकं पष्णां जीवनिकायानाम् , एवंविधं च नियतं सर्वदेव भापणं भापासमितिः। एषणासमितिस्वरूपावधारणायाह-अन्नपानेत्यादि(१८४-९) अन्नम्-अशनखाद्यस्वाद्यभेदं पानम्- आरनालतंदुलक्षालनायुगमादिदोपपरिशुद्धं तथा जोहरणं समुखवसनं पात्रद्वयं चोलपट्टकादि चीवरम् , आदिग्रहणात् चतुर्दश- विधोऽप्युपधिः स्थविरकल्पयोग्यः जिनकल्पयोग्यश्च सहौपग्रहिकेण कार्यः, धर्मसाधनानिमित्तं, श्रुतचरणधर्मसाधकानामित्यर्थः, साक्षात् पारंपर्येण च, न हि पात्राद्यन्तरेण महावतसंरक्षणं कर्तुं शक्यम् , एचमाहारोपकरणविषयामेपणां प्रतिपाद्य प्रतिश्रयैपणामि- धानायाह-आश्रयः-शय्या,साऽप्युद्गमादिदोपरहितैब परिभोग्या, चशब्दः समुचितौ, तत्र पोडश आधाकादय उद्गमदोपाः, उत्पादनादोपाः पोडश चैव धान्यादयः, दशैपणादोपाः शंकितादयः, एतद्दोपपरिहारेणानपानादिग्रहणमेषणासमितिः, उक्तं च- "उत्पादनोद्गमैपणधूमांगारप्रमाणकारणतः । संयोजनाच पिण्डं शोधयतामेपणासमितिः ॥१॥" आदाननिक्षेपसमितिस्वरूपविवक्षया पाह-रजोहरणेत्यादि (१८४-११) रजोहरणादिपात्रचीवरादीनामिति चतुर्दशविधोपधेग्रहणं द्वादशविधोपधिग्रहणं च पंचविंश- तिविधोपधिपरिग्रहथ, पीढफलकादीनामिति चाशेपौपग्राहिकोपकरणं आवश्यकार्थमित्यवश्यंतया वर्षासु पीठफलकादिग्रहः, कदा- चिद्धेमन्तग्रीप्मयोरपि क्वचिदनूपविपये जलकणिकाकुलायां भूमौ, एवं द्विविधमप्युपछि स्थिरतरमभिसमीक्ष्य प्रमृज्य च रजोह- त्याऽऽदाननिक्षेपौ कर्तव्यावित्यादाननिक्षेपणासमितिः, आह च-"न्यासाधिकरणदोपात् परिहृत्य दयापरस्य निक्षिपतः । न्यासे समितिरथादाने च तथैवाददानस्य ॥१॥" उत्सर्गसमितिस्वरूपकथनायाह-स्थण्डिल इत्यादि (१८४-१३) स्थानदानात् स्थण्डिलं -उज्झितव्यवस्तुयोग्यो भूप्रदेशः, कीदृक् पुनस्तदवकाशं ददातीत्याह-स्थावरजंगमजन्तुवर्जितं, तत्र स्थावराः-मचित्ता ·मिथाथ प्रधिव्यादयः पंच, द्वीन्द्रियादयो जंगमाः, तद्वर्जितं निरीक्ष्यं चक्षुषा प्रमृज्य च रजोहत्या वस्त्रपात्रखेलमलभक्तपानमूत्र पुरीपादीनामुत्सर्गः-उज्झनं उत्सर्गसमितिः, इतिशब्दः परिसमाप्तिवचनः, आह च-"न्यासादानसमित्या व्युत्सर्गे चापि 'वर्णिता समितिः। सूत्रोक्तेन (च) विधिना व्युत्सृजतोऽर्थ प्रतिष्ठाप्यम् ॥१॥ एवं साधोनित्यं यतमानस्याप्रमत्तयोगस्य । मिथ्यात्वाविरति- प्रत्ययं निरुदं भवति कर्म ॥२॥" अत्राह-उक्तं गुप्तिममितीनां संवरहेतुत्वम् , अधुना को धर्मः संपरस्य करणमिति वक्तव्यं, सा- पगारिधर्मिभेदादिति संदेहस्य प्रश्नः, उच्यते, सत्यपि अविशेपाभिधाने न पुण्यकर्म धर्मः, किं तर्हि ?, संवरोपादानसामर्थ्य- निमित्तं यो धर्मः स उच्यते- उत्तमः क्षमामार्दवाजवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकिंचन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः ॥ ९-६ ।। सूत्रम् ॥ उत्तमग्रहणमगारिधर्मव्यवच्छेदार्थ, उत्तमो धर्मः प्रकर्षयोगात् , क्षमादयो हि उत्तमविशेषणविशिष्टाः, तादृशावागारिणो.न, संति, यतः सर्वावस्थमनगाराः क्षमते सकलमदस्थाननिग्राहिणः शाढ्यरहिताः सन्तोपामृततृप्ताः सत्यवादिनः संयमिनस्तपखिनो यथावदातारः कनकादिकिंचनरहिताः सर्वप्रकारं ब्रह्म विभ्रतीति, नत्वेवं जातुचिद् गृहिणां क्षमादयः प्रकर्षभाजो भवंति, क्षमादयः कृतद्वन्द्वाः प्रथमायहुवचनेन निर्दिष्टाः, समुदिता एवोत्तमो धर्मः,एप च क्षमादिसमुदायः संवरं धारयति-करोति यतस्ततो धर्मः, संपरार्थ चात्मना धार्यते इति धर्मः, एतावंति धर्मागानि तनिष्पादितश्च धर्म इति दर्शयति इत्येप दशविधोऽनगारधर्म उत्तमगुणप्रकर्षयुक्तो भवति (१८४-१८) एवमेप दशप्रकारो यतिधर्मः, उत्तमा गुणाः-मूलोत्तराख्यास्तेषां प्रकर्पः-परा काष्ठा तयुक्तोऽनगाराणां धर्मो भवति, तत्र क्षमेत्यादिना विवृणोति, उत्तमत्वं क्षमेति क्षमणं-सहनपरिणाम आत्मनः शक्तिमतः Hihi!" IMEG คร่ FEER B.

·अशक्तस्य वा प्रतीकारानुष्ठाने, तां पर्यायशब्देनाचष्टे तितिक्षा शान्तिः सहिष्णुत्वं सहनशीलत्वं क्रोधनिग्रहः-क्रोधस्योदय- निरोधः उदितस्य वा विवेकवलेन निष्फलतापादनम् , एवमेतेऽनन्तरवाचिनः शब्दाः क्षमामेवाभिदधति, तत् कथं क्षमितव्य- मिति, भावे कृत्यः, क्षमापि भावः, भाष्यकारस्तु स्वयमेवाशंक्याह एवम् , अतः मामान्यमात्रमाश्रित्य तच्छब्दयोगः,वाक्यार्थस्तु सा क्षमा कथं केन प्रकारेण कर्त्तव्या?, एवं मन्यते-दुर्भेद्यः क्रोधवेगो मदकलस्येव करिणः, चेतशब्द आशंकाव्युदामचिकीयां, आह-उच्यत इति क्रोधनिमित्तस्यात्मनि भावाभावचिन्तनात् (१८०-१) भावः-सद्भायोऽस्तित्वमभागो-नास्तित्वं, a चिन्तनात् उभयथापि क्रोधो ने घटते इति, चेन निमित्तेन परप्रयुक्तेन मम कोप उत्पद्यते तन्निमित्तं मयि किं सत्यमेवास्ति उता- भ्याख्याति परः?, यदि सत्यमस्ति एतनिमित्तं किं कोपेन , कृतं खलु मयेदं, नाणीयोऽपि परस्यात्रागः सद्भूतमर्थ प्रकाशयतः, वकृतं हि दुवरितं लपत्येवं चिंतयेत् , एतदेवाह-भावचिंतनात् तावद् विद्यते मयि एते दोपाः, किमत्रासौ मिथ्या ब्रवीति इति । क्षमितव्यं, तथा अभावचिंतनादपि क्षमितव्यमित्यादि, ये दोपाः परेणोपक्षिप्यन्ते मयि नैते विद्यन्ते-अभाव एव, परस्त्व- ज्ञानादेवमभिधने, अज्ञात्यैव दोपानुपक्षिपतीत्यर्थः, एवं च निरपराधमान्मानं अपेत्य क्षन्तव्यमेव, किंचान्यदालम्बनं सहिष्णुत्वे इत्याह-क्रोधदोपचिन्तनाचेत्यादि, (१८४-६) क्रुद्धः-कपायपरिणतो विद्वेपी कर्म वनाति, परं वा निहंति व्यापादयति वा, ततः प्राणातिपातनिवृत्तिव्रतलोपः स्यात् , गुरून् आसादयेद्-अधिक्षिपेदतो ज्ञानादिनिर्वाणसाधनपरिहाणिरवश्यंभाविनी, क्रुद्धो वा प्रष्टस्मृतिको मृपापि भापेन, विस्मृतप्रव्रज्याप्रतिपत्तिः परेणादत्तमप्याददीत, द्वेषात् परपापंडिनीपु ब्रह्मवतभंगमप्यासेवते, तथा प्रद्विष्टः सहायबुद्ध्या गृहस्येष्पविरतेषु मूर्छामपि कुर्यात् , आदिग्रहणादुत्तरगुणमंगमप्याचरेत् , करडकवत् , भक्तालामे मामक्षपण- ·करन्। किं पान्पदालंपनं घातौ इत्याह-यालखभावचिंतनाच (१८५-८) वालशब्दो विधेयरचनः, न वयोऽवस्थावाची, नपर गाह भाप्पा-यालो मूदो निवेचक इत्यर्थः, तस्य चैप सभागो मूढत्वाद्यकिंचनभापित्वं तत्स्वभावालोचनमन्वेपणं अनम्नगिंतनान् धमितव्यमेर, चशब्दः समुपयार्थः, उत्तरोत्तररक्षार्थमिति, परोक्षाकोशात् प्रत्यक्षाकोशनमुत्तर, प्रत्यक्षाको- गानाइन, ताडनान्मारणं, मारणाद्धर्मत्रंशन, परोक्षाकोशानां क्षमया प्रत्यक्षाकोशनं रक्षितं भाति, एवमुत्तरतापि, अस्ति हि किय- दपि मन्दानमाक्रोप्दुर्मपि यतः परोक्षमाकोशति न प्रत्यक्षं, दिष्टयेति तृतीयफनचनप्रतिरूपको निपातः प्रसादवचनः प्रशंसापचनो स, अपमेन च प्रमादो मम, इदमेव वा साधु यन्मां परोक्षमाकोशति, न प्रत्यक्षमित्येप एव लाभः, लौकिकः खल्ययमाभाणकः- अपमेर मे लाम इत्या मर्वत्र व्याख्या, किंचान्यदालम्बनमाश्रित्य क्षमा कार्या?, तदभिधीयते-स्वकृतकर्मफलाभ्यागमाच||... (१८६-४) सन्मान्तरणोपात्तस्य कर्मणः स्वकृतस्यायं विपाको मम यदाक्रोशति ताडयति च परः, स तु निमित्तमात्रं कर्मोद- पस्य, पम्मा द्रव्पक्षेत्रकालभाषापेक्षः कर्मणामुदयो भगाद्भिराख्यातः, स्वकृतं च कर्मानुभवितव्यमपश्यंतया निकाचितं तपसा ग अपपीपमिति धमितव्यमेव, किंचान्यदालंपनं क्षंतुमनमा विधेयमिति, क्षमागुणांश्चेत्यादि, क्षमाया गुणाः-ज्ञानादिवृद्धि- होरो अनापामादयः तांथानुचिन्त्य क्षमामेर विदधीत, आयासो- दुःखहेतुश्चेष्टाविशेषः प्रहरणसहायान्वेपणासंरभावेशारुणविलो-- पनवेदनराहालप्रहारवेदनादिकस्तद्विपरीतोऽनायासः-स्वस्थता, आदिग्रहणात्तत्प्रत्ययकर्मप्रायश्चित्ताभावः शुभध्यानाध्य- पगायता परममाधानोत्पादनं तनिमित्तप्रमन्नान्तरात्मत्वमित्यादयः, इत्थमनुस्मरतो गुणः सम्पद्यते क्षममाणस्य, क्षमितव्यमे- पीक्षमाधर्मः। मृदुः-अस्तन्धस्तद्भारस्तन्कर्म वा मार्दवं, तल्लक्षणप्रदर्शनायाह-नीचैवृत्त्यनुत्सेकाविति-(१८६-८) 3 ·4D नीतिः-अभ्युत्थानासनदानाञ्जलिप्रग्रहयथाहविनयकरणरूपं नीचैर्वर्त्तनं उल्मेकश्चित्तपरिणामो गरूपस्तद्विपर्ययोऽनुत्सेका संसारस्वभावं भावयतोऽसमंजसं विशिष्टजातिकुलादिसंपदः कदाचिदेवासाद्यन्ते कदाचिद्धीनाः, ततश्च न गर्मपरिणाममास्कन्दती- B. त्येतदेवाह-मदनिग्रहो मानविघातश्चेत्यर्थः, मद्यतेऽनेनेति मदो-जात्यादिमदः तस्य निग्रहः-उदयनिगेधः कदाचिदुदितस्य ना वैफल्यापादन, मानविधातश्चेति मग्नो-मूलप्रकृतिः यद्विमुंभणादेते प्रादुःप्यंति जात्यादिमदास्तस्य विघातो-मूलोत्कर्त्तनं इत्यर्थः, तद्घाते चावश्य भावी जात्यादिमदपिनाशः,तन्निरूपणार्थमाह-तत्र मानस्येत्यादि, तत्रेति वाक्योपन्यासार्थः, स्था- नानि-भेदाः इमानिति प्रत्यक्षीकरोति, परस्यानुभनमुत्पादयति, तन्यथेत्यादिनोदाहरति, जात्यादीनि वीर्यान्तान्यष्टौ स्थानानि, तत्र जातिः-पिनन्वयः प्रख्याततमवशता जातिः-जन्म आत्मलाभः पंचेन्द्रियादिलक्षणा वा तया गर्वमुद्धहति, विशिष्टजातिरहमिति, निदितकर्मपरिणामस्तु निरुणद्धि जातिमद, सकतकर्मफलभुजो जीरा नानाजातीरुचारचाः प्रपद्यन्त इति न श्रेयो जातिमदः, मात्रन्चयः कुलमुग्रभोजादि वा, तेनापि मदो न युक्त एन, जात्यादिभारनादिति, रूपं शरीराश्यमानां सन्निवेशनिशेपो लार- ण्ययुक्तिस्तेनापि कश्चिन् माद्यति, तत्प्रतिपेधस्त्वाद्युत्तरकारणालोचनाद्भवति, तत्राद्यं कारणं मातुरोजः पितुः शुक्र, उत्तरकारणं जननीप्रशस्तग्रस्तान्नस्तनपानरमाभ्यवहारो रसहरण्येत्येवमामृपतो न प्रतिभाति रूपमदः, वड्मांसास्थिपुरीपपूयायशुभभारतात , ऐश्मयमदो धनधान्यसम्पत्प्रभवः धन रजतचामीकरमरकतादि गोमहिप्यजाविकादि च नीहितिलमुद्गमापगोधूमयवकंग्यादि धान्य - तेनापि कर्मानुभागादप्राप्तेन प्राप्तेन वा संरक्षमाणेन क्लेशकारिणा अकाण्डभंगुरेणायत्यामायासबहुलेन को मद इत्ये प्रत्याच- क्षीत, वाचकेन त्वेतदेव बलसंज्ञया प्रशमरतावुपात्तं, तच्च त्रिधा-शरीरस्वजनद्रव्ययलं, इहैश्वर्यग्रहणात् स्वजनद्रव्यरलपरिग्रहः ·भरीरबलं तु वीर्यग्रहणान् पृधग्गृहीतं,वीर्यवलस्य प्राधान्यप्रकाशनार्थ, विज्ञान-बुद्धिश्चतुर्विधा ओत्पत्तिकी वैनयिकी कर्मजा पारिणा- मिसरी नि, तत्रौत्पनिसरी अदृष्टाश्रुतपूर्वं वस्तून्युपनते तत्क्षण एव समासादितोपयतनाऽव्याहतफला भरतरोहकादेरिव भवति, गुदिग्निपानुष्टानाभ्यामविशेषप्रभवा वैनयिकी ऐहिकामुप्मिकफलसम्पादिनी प्रस्तुतकार्यनिस्तरणसमर्था धर्मादित्रिवर्गशास्त्रा- ग्राहिणी न पुत्रागमनकारणहस्तिनीपरिज्ञायिनैमित्तिकस्यैव, कर्मजा पुनः धीः साधुकारफला, अनाचार्यजं कर्म, तत्र पुनः पुनरु- पयोगान् प्रतिक्षणमभ्यस्यतस्तादृशी उद्धिरुत्पद्यते येन प्रथमादिकातिशायी पाशगत्यं कर्मोपजायते, सौवर्णिककृपीवलतंतुवा- पादेरिस, पारिणामिकी तु वयोरिपाक्लब्धजन्मा परमहितनिःश्रेयसफला पंचावयवादिसाधनानुसारिणी भवत्यभयकुमारादेरिख, यथासंभामित्यं लब्धया युझा अहमेर बुद्धिमानिति मन्यमानः परान् परिभवति शेपं जगद्, मदसमुद्धतस्य परपरिभवपरिवा- दात् म्योरपांगाशुभं कर्म नीचैर्गोत्रादि वन्धमेति यदनेकभवपरम्परासु परिनिष्ठास्यतीति सद्योञमत्य बुद्धिगर्वमित्थं चिंतयेत्- युद्धपो हि पिनयाधानहेतवः सर्वदा, न जातुचिदहंकारस्य कारणीभवंति, मानपरस्य च विनयखण्डनमवश्यंभावि, विनयहीनस्य पधर्मतपसी निष्फले सातामिति विज्ञानमदो यत्नेन महता विवर्जनीयः। श्रुतं-आप्तप्रणीत आगमः तत्परिज्ञानात् माद्यति-अह- मेव जाने नापर इति, श्रुतमदान्धश्च चालिशमेव पर मन्यते, श्रुतमदं च निजिघृक्षुरित्थं आलोचयेत्-प्रकर्षाप्रकर्पवृत्तित्वात् क्षयो- पशमस्य सन्ति मत्तोऽन्येऽपि बहुश्रुताः,रदाचिदहमन्येभ्योऽल्पश्रुतोऽतिगहनार्थत्वादागमानां, अवगतश्रुतोऽपि वा दुरधिगतदर्थः सामिति थुरामदत्यागः श्रेयान् , अपिच-चतुर्दशपूर्वधरेप्यपि पदस्थानकमवघुष्यते यदि तत्र का कथा शेपश्रुतधरेपु?, श्रुतज्ञाना- परणक्षयोपशमवैचित्र्यादधिगतमकलथुतेनापि परिहार्यः श्रुतमद इति । लंभनं लाभा-प्राप्तिः विशिष्टफलस्य, सत्कारसन्मानादयः ·नृपतिसन्मित्रभृत्यस्वजनेभ्यो विज्ञानतपोऽभिजनशौर्यायाधिक्यादहं लभेयं, अपरः प्रयत्नवानपि न लभत इति स्वलामेन मा- यति, तथा मकलजनवल्लभतां च प्राप्तोऽहं, अयमपरो न कस्मैचिद् रोचते, वचनमप्यस्य नादरयन्तीति, सर्वोऽप्ययं लाभमदः, म त्वेवं निग्रहीतव्यो-लाभान्तरायकर्मोदयादलाभो लाभान्तरायकर्मक्षयोपशमाच सत्कारादिलाभः संसारे परिभ्रमतो जीवस्य फादाचित्को, नतु शाश्वतः, कर्मायत्तत्वात् , संसारानुवन्ध्येवेति लाभमदत्यागः श्रेयस्करः, वाल्लम्यकप्राप्तिरपि कर्मोदयजनितेव मंसारिणां च मुलभेति वाल्लभ्यकलाभमदः परिवर्जनीय इति । वीर्य पराक्रमः शक्तिरुत्साहः सामर्थ्यमतिशययती चेप्टेति पर्यायाः, वीर्यान्तरायक्षयोपशमात् प्रादुरस्ति वीयं बलविशेषः तेन वीर्येण माद्यतीति वीर्यमदः तस्य प्रतिक्षेपः संसारानुबंधित्वचिंतनात् . संसारानुबंधी वीर्यमदः कपायरूपत्वाद् वीर्यस्य चाशाश्वतत्वात् , तथाहि-वलिनोऽपि पुरुषाः क्षणेन विवलतामुपयान्तो दृश्यन्ते, निर्बलाश्च बलवन्तः संस्कारवशादाशु जायंते, तथा व्याधिजरामृत्युरिपद्धृतवलेषु चक्रवर्तिहरिनरपतयोऽपि सीदंति ससुराः, किमु- तान्ये पृथग्जना इति वीर्यमदादुपरपः श्रेयान् , इतिशब्दो मदस्थानानामियत्तामावेदयति, मौलान्येतावंति, सूक्ष्मप्रभेदास्त्वेषां भूयास इति ।। सम्प्रति सामान्येन सर्वमदस्थानेषु दोपानाविर्भावयन्नुपसंहरति-एभिर्जात्यादिभिरित्यादि (१८६-११) उक्तलक्षणैर्जात्या- दिमिर्मतः-अहंमानी परनिंदायामात्मप्रशंसायां च सक्तस्तीवेणातिशयवताऽहंकारेणोपहतबुद्धिर्मलीमसितधिपण इह- परलोकानुभवनीयं कर्मोपचिनोति बभाति अकुशलं पापं अशुभफलं, अकुशलमपि बद्धं कदाचित् कुशलफलतया परिण: मत इत्यशुभफलग्रहणं, सम्यग्दर्शन मुक्तिसाधनं श्रेयस्तचाऽऽख्यायमानमपि न प्रतिपद्यते न श्रद्धने, यत एतदेवं तस्मादेपां मदस्थानानां मार्दवं निग्राहकं तन्निग्रहाच्च धर्म इति ॥ सम्प्रति मायाप्रतिपक्षं आर्जवं लक्षयति, भावविशुद्धिरविसंवादनं ·पायलक्षणं (१८६-१६) भावाः कायवार मनसानि तेषां विशुद्धिः अवक्रता शाट्यविरहितत्वं, मनसोऽपि परिणामः काय- वानोमानते, तयूनानुवृत्तेः, मायावी तु सर्वातिसन्धानपरतया सर्वाभिशंकनीयः कपटपटप्रच्छादितकायादिक्रियः सुहृदेऽपि दुपति अविसंबादनमविनाशनमहिंसनमित्यनान्तरं, विनाशनं परिणामान्तरापादनं दिसंचादनमुच्यते, न विसंवादनमविसंवाद | परिणामानरानापादनमिति, तमेव योगानामविपर्यासं दर्शयति-ऋजुभाव इत्यादिना (१८६-१६) उपधिनिकृत्योविंशेप:- उपधिग्छम छादनं खामिसंधेः, निकारो निकृतिः परिभवपरयुद्धिद्वारेण खामिसन्धेः साफल्यापादनं, तस्मादेवंविधमार्जवं धर्मः। अधुना लोभप्रतिपक्ष शौचलक्षणमाविर्भावयन्नाह-अलोभः शौचलक्षणं (१८७-१) लोभरतु भावतः परमार्थतोऽभिप्वंगश्चेत- नागेननमिश्रपन्तुविषयः, लोभदोपाच क्रोधमानमायाहिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहार्जनमलजालेनोपचीयमान आत्मा भवत्यशुचिः, तनालोमो लोभाभायो, न चिन्ममत्वं, अलोभस हि लोभदोपनिर्मुक्तत्वानिर्भयत्वं, ततः स्वपरहिताभिप्रवृत्तिरित्येतदेव शौच- लक्षणं मुख्यमात्मनः, एतदेव स्पष्टपति-भावविशुद्धिर्ममरवाभावो निस्संगता अपराद्रोहेणात्मार्थानुष्ठानं निष्कल्मपता निर्म- लना धर्ममाधनमाना-रजोहरणमुखवखिकाचोलपट्टकपात्रादिलक्षणास्तास्यप्यनभिगो, विगतमूर्छ इत्यर्थः, यस्मादशुचि- भायफल्मपमंयुक्तो, भावकल्मषं च लोभकषायः तम्सातत्यागः शौचं धर्म इति, शरीरमहावर्णप्रक्षालनादि द्रव्यशौचं, तग प्रागुरुपणीयेन जलादिना निलेपनिर्गन्घतापादनमागमोक्तेन विधिना कार्यमिति । अवसरप्राप्त पंचमं धर्मार्ग निर्दिदिक्षुराह- सत्यय भवं वरः सत्यं (१८७-६) सद्विद्यमानोऽर्थोऽनेकधर्मा, बसिन् सत्यर्थे भवं यथावस्थितार्थप्रतिपतिकारि सत्यं, नन्वेवं मवि उन्धकाय मृगाख्यानमपि सत्यं स्यात् , एवं तहिं सच्छब्दः प्रशंसार्थः, प्रशस्तोऽर्थः सन्-न पापहेतुः तसिन् सति भवं सत्य, Allin main mitalPGTAL ·miya पक्षान्तरसमाश्रयणं वा-सद्भयो (वा) हितं सत्यमिति, सन्तो जीवा एव गृह्यन्ते, हितशब्दोपादानात् , न ह्यजीवसंबंधि किंचित् हितमस्ति अतोऽप्रशस्तार्थव्यावृत्तिः, सामान्येन वा जीवाजीवेभ्यो हितं, अनेकपर्यायकलापभाजोर्थाः तेषां यथावस्थितविवक्षित- पर्यायप्रतिपादनं सत्यं, एतदेव तेभ्यो हित यद्यथार्थप्रतिपादनमिति, तस्येदानीं सत्यवचनस्य विशेषगुणानाचष्टे तदननृतमिति, अनृतं-भूतनिद्वयः अभूतोद्भावनं विपरीतं कटुकसावद्यादिवचनं, नानृतमननृतं, ननु च सत्यपर्याय एवायं, सत्यमेतत्, तथापि वक्ष्यमाणोनरगुणव्याप्त्यर्थं पुनर्वचनं, पौरुष-रूक्षं स्नेहरहितं निष्ठुरं-परपीडाकारि न परुपमपरुपं,तत्राविनेयेषु माध्यस्थ्यभावना विनेयेषु तु सौम्यवार अपरुपं,पिशुनं-प्रीतिविच्छेदकारि द्वयोर्वहूनां वा सत्यासत्यदोपाख्यानात् , न पिशुनमपिशुनं, सभाहे सभ्यं न सम्यमसभ्यं-सभासु विगर्हितं, विदग्धसभासु गुह्यप्रकटनमर्मोघट्टनवचनवत् , तस्य प्रतिषेधो नासम्यमेव सभ्यं, चपल:- अनालोचितभाषी तद्वचनमपि चपलं तच्च दोपोतक्षेपि भवति, आविलं-कलुपं कपायवशवर्तिनो वचनं नाविलमनाविलं प्रसन्नव- चनमितियावद विरलं विश्रम्यभापणं सविच्छेदत्वाच श्रोतुरनादरवाक्यव्याहरणाच्छ्वणवैरस्यं करोति न विरलमविरलमनुसंत- तमिति, सम्भ्रांतमुच्छ्रासकरं न संभ्रान्तमसंभ्रान्तं, अतित्वरित वा संभ्रान्तमनुच्छ्सन भाषयेत् , अव्यक्तवर्णपदालापत्वाद् अग्न- त्यायकं वा श्रुतिविरसाक्षरमप्ररोचकमेव स्यात् , मधुरमिति प्रसन्नपदघट्टितं श्रुतिसुखं सुखावबोधार्थ च, अभिजातमविनयरहितं सप्रश्रयं सविनयं संदिग्धमाकांक्षानिवर्त्तने अक्षमं तद्विपरीतमसंदिग्धम्-आकांक्षाविच्छेदकारि निराकांक्षमिति, अस्फुटमनिश्चि- तार्थत्वादालूनविशीर्णप्राय विनिश्चितार्थ स्फुटं, अनौदार्य अत्यौद्धत्यदीपकं तद्विपरीतमौदार्य,अप्रधानार्थ अनौदार्य उदारार्थप्रति- बद्धत्वादुदारं नद्भाव औदार्य तद्युक्तमौदार्ययुक्तं, विद्वजनमनोरंजने असमर्थ ग्राम्यं न ग्राम्यमग्राम्य पदार्थांश्च विवक्षितानमि- : || illiHDLI AII ।

·च्याहरतीति पदार्धाभिव्याहारं अग्राम्यत्वाद पदार्यानभिव्याहरतीति विद्वजनाभिमतान् इत्यग्राम्यपदार्थाभिव्याहारं, शीभरं वि- कत्यकं पिमर्दकरं न शीभरमशीभरं आश्वेव प्रस्तुतार्थपरिसमाप्तकारि, अरागद्वेपयुक्तमिति मायालोभाभ्यां कोपमानाभ्यां पायुक्त, गगनात् सूत्रं गणधरप्रत्येकयुद्धस्थविरग्रन्थितं तस्य यो मार्गः उत्सर्गापवादलक्षणः तदनुसारेण प्रवृत्तार्थ प्रस्तुतार्था- दनपैतमर्थ्य शुथुपुर्जनोऽर्थी तस्य भावः-चित्तं तद्ग्रहणसमर्थ तदावर्जनसमर्थ, तदेवंविधं आत्मपरानुग्रहसमर्थं भवति, निरुप,-मायारहितं देशे यद् यत्र यस्यार्थस्य प्रसिद्धं तद्देशोपपन्नमविरुद्ध कालोपपन्नं यद्यत्र काले भण्यमानं न परस्योद्वेगकारि भपति, प्रस्तावापेक्षमित्यर्थः, अनवद्यमगर्हितं अईच्छासनं द्वादशाङ्गं प्रवचनं तत्र तेन वा प्रशस्तमनुज्ञातं यतं तत्कार्यप्रयत्न- महितं मुखवमनाच्छादितयदनविवरः पाणितलस्थगितमुखो वा, मितमिति यावता विवक्षितकार्यप्रतिपत्तिः तावदेव,न त्वपरिमितं, पाचनमभीक्ष्णमवग्रहादिविषयं प्रच्छनमुत्पन्नसंदेहस्य मार्गादिसूत्रार्थविषयं प्रश्नव्याकरणमन्येन पृष्टः प्रवचनाविरुद्धं व्याक- रोतीनि, नदेवमनृतपरुपाद्यपोध तद्विपर्ययेण सत्यमन्वेष्टव्यमिति, याचनाप्रच्छनप्रश्नव्याकरणेषु चतुर्वेव प्राधान्येन साधोर्वाम् | व्यापारो, नान्यत्र, निष्प्रयोजनत्वात् , स्वाध्यायवाचनाद्यपि न कर्त्तव्यमिति चेत् , तन्न, आत्मसंस्कारार्थों वाचनादिर्यत्नः, संस्कृ- तारमा न विष्वेव याचनादिपु च्याप्रियत इति, अथवा मुमुक्षोर्मुक्यर्थे यत्ने यदुपकारकं वचनं न तस्यास्ति निषेध इति । सम्प्रति संयमोऽभिधीयते योगनिग्रहः (१८७-१३) संयमः योगा मनोवाकायलक्षणास्तेषां निग्रहः प्रवचनोक्तविधिना नियमः, एवमेय गन्तव्यं एवं स्थातव्यं एवं चिंतयितव्यमिति, एप संयमोऽभिधीयते, स सप्तदश विधः संयमेत्यादि, स इत्थरूपः | संयमः सप्तदशप्रकारो भवति, तयथेत्यनेन वान् प्रकारानभिमुखीकरोति, पृथिवीकायिकसंयमः पृथिवी काय:-शरीरं येषां ·1 ने पृथिवीकायिकाः, एवं चेन्मत्वर्थीयाभावः, उच्यते, पृथिवीकार्यशब्दस्य जातिशब्दत्वाद्भवत्येव मत्वर्थीयः, कृष्णसर्पवान् वल्मीक इति यथा, अथवा बापकाद्भवति 'इधार्योः शत्रकृच्छ्रिणी 'ति, पृथिवीकायिकजातौ जातेर्वा संयमः-सम्यग् यमः-उपरमो निनिरित्यर्थः,ये जीवाः पृथिवीशरीरास्तेषां संघट्टपरितापच्यापचीमनौवाकायैः कृतकारितानुमतिभिश्च परिहरतीत्यर्थः, एवं सर्वत्र; यावन् पंचेन्द्रियसंयमः, प्रेक्ष्यसंयम इत्यत्र क्रियापदाध्याहारः, प्रेक्ष्य क्रियामाचरन् संयमेन युज्यते, प्रेक्ष्येति चक्षुपा दृष्ट्वा स्थण्डिलं चीजजन्तुहरितादिरहितं पश्चादूर्घ निपद्यत्वग्वर्जनस्थानानि विदधातीत्येवमाचरतः संयमो भवति, उपेक्ष्यसंयमः व्या- पाऱ्यांच्यापार्य चेत्यर्थः, एवं च संयमो भवति, साधून व्यापारयतः प्रवचनविहितासु क्रियासु संयम इति व्यापारणमेव, अ- व्यापारणं उपेक्षणं गृहस्थान् स्वक्रियासु अव्यापारयत उपेक्षमाणस्य-औदासीन्यं भजतः संयमो भवति, अपहृत्यसंयम इति प्रोज्झ्य-परिवज्य संयम लभते, यसपात्रायतिरिक्तमनुपकारकं चरणस्य वर्जयतः संयमलाभः, भक्तपानादि वा संसक्तं विधिना परित्यजत इति, प्रेक्षिते स्पण्डिले रजोहत्या प्रमार्जनमनुविधाय स्थानादि कार्य, पथि वा गच्छतः सचित्तमिश्रपृथिवीकायरजो- अनुरंजितचरणस्य संडिलात् स्थण्डिलं कामतोऽस्थंडिलाद्वा स्थण्डिलं प्रमृज्य चरणौ संयमभावमागार्यादिरहिते, अन्यथा त्वप्र- मार्जयत एव संयम इति । कायसंयम इति धावनवल्गनोत्सवनादिनिवृत्तिः शुभक्रियासु च प्रवृत्तिः, वाक्संयमो हिंस्रपरुषादि- निवृत्तिः शुभभापायां च प्रवृत्तिः, मनःसंयमः अभिद्रोहाभिमानादिनिवृत्तिः धर्मध्यानादिपु च प्रवृत्तिः, उपकरणसंयम इत्यजीवकायमंयमः, अजीवकायच पुस्तकादिः, तत्र यदा ग्रहणधारणशक्तिसम्पद्धाजोऽभवन् पुरुपा दीर्घायुपश्च तदा नासीत्य- योजनं पुस्तकः, दुप्पमानुमावातु परिहीणैर्ग्रहणधारणादिभिरस्ति नियुक्त्यादिपुस्तकग्रहणानुज्ञेत्येवं यथा कालमपेक्ष्यासंयमः संयमो muindilluu ·या भरतीति संयमो धर्मः। मम्प्रति तपः प्रस्तापायातमुच्यते-तपो द्विविधमित्यादि (१८८-१) तपतीति तपः, कर्त्तर्यसुन्, संयमात्मनः शेषाशय- पिशोधनार्थ चाशाम्यन्तरतापनं तपः, शरीरेन्द्रियतापात् कर्मनिर्दहनाच तपः, अपर आह-विशेषेण कायमनस्तापविशेषात् तपः, द्विविधमिति पायमभ्यन्तरं च, पायमिति वासद्रव्यापेक्षत्वात् तीर्थिकगृहस्थादिकार्यत्वाच, अभ्यन्तरं अन्यतीथिकानन्यस्तत्वाद् अन्तःकरणव्यापारस्य प्राधान्याद् अनपेधत्वाच, अन्ये त्याहुः-परप्रत्यक्षं बाह्यं, स्वप्रत्यक्षमभ्यन्तरं, अथवा आतापनादिः काय- शस्तपो बहिर्लक्ष्यत इति याय, अनशनादिम्पोऽपि बहिस्तरां पर्त्तत इति तदुपलक्षित वाद्य, नैवं प्रायश्चित्तादिः, तत् परस्ता- दुपरिष्टादृश्यते अनशनारमौदार्यादि प्रायश्चित्तविनयादि च यथाक्रम, इह स्वशून्यार्थ पुरुषविशेपचरितं प्रकीर्णकं कबलाहारा- दिनिपतमनेकविध तयथेत्यादिना दर्शयति, यववनमध्ये चन्द्रपतिमे द्वे (१८८-२) मध्यशब्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते, परमप्या वचमध्या च चन्द्रप्रतिमे इति चन्द्रतुल्ये, यथा चन्द्रस्य कलावृद्धिः प्रतिवासरं एवं भिक्षाकवलवृद्धिः यथा चन्द्रस्य हानिः प्रतिदिनं तथा मिक्षाकरलहानिरिति, सत्र यवमध्या चन्द्रप्रतिमा शुक्प्रतिपदारंभादमावस्यांता, प्रविपद आरभ्य यथा पन्द्रस्य कलापृद्धिस्तथा मिक्षावृद्धिः कवलपृद्धिर्षा यावत् पौर्णमास्यां पंचदश कवलाः ततः कृष्णप्रतिपद्यपि पंचदश कवलाः एपमेऊफरुपलहान्या यापदमावस्यायामेकः काल इत्येपा यवमध्या, वज्रमध्या तु कृष्णप्रतिपदारंभा, कृष्णप्रतिपदि पंचदश कपलानम्पयहरति, तथाप्येकैककवलहानिर्यायदमावस्यायामेकः कवला, शुक्लप्रतिपद्यप्येक एवेति, द्वितीयादिवेकैकवृद्धिर्यावत् पौर्णमास्यां पंचदशेत्येषा वनमध्या। कनकरणमुक्तावल्य(१८८-२)स्तिस्रः कनकावली रत्नावली मुक्तावली च, तत्र कनका- .

·चली नारद्वयाख्यायत-प्राक्तावत् चतुर्थभक्तं ततः पष्ठमष्टमं, ततोऽपि पष्ठान्यष्टौ, पुनवतुर्थपष्टाष्टमदशमद्वादशचतुर्दशपोडशाटा- दशितिद्वारिंशतिचतुर्विंशतिपइविंशतिअष्टाविंशतित्रिंशद्वात्रिंशचतुस्त्रिंशद्भक्तानि, तत पुनश्चतुरिंशत्संख्यानि पष्ठानि, ततः परमेनदेयमद्धं चतुसिंगद्भक्तादारम्य प्रतिलोचनीयं यावत् पर्यन्ते चतुर्थभक्तमिति । अस्यां च तपोदिवसानां त्रीणि शतानि चतुररीत्यधिकानि अष्टाशीतिपारणादिवसप्रक्षेपात् पिण्डः वर्पमेकं मासत्रयं द्वाविंशतिर्दिवसाः, अत्र च प्रथमकनकावल्यां सर्वका- मगुणिनेन पारणाविधिः, द्वितीपकनकावल्यां पारणके मर्वनिर्विकृतिकं पारणीय, तृतीयस्यां पारणविधिरलेपकृताहारेण, चतुर्यो पारणपिधिराचाम्लेन परिमितमिक्षेणेति, एवमामा चतसृणामपि कालः पंच वर्षाणि मासद्वयमष्टाविंशतिदिवसा इति । सम्प्रति रत्नावल्पाः स्थापना, चतुर्थपष्ठाटमानि, ततोऽष्टमान्यष्टौ, पुनश्चतुर्थपष्ठाप्टमदशमद्वादशचतुर्दशपोडशाप्टादशविंशतिद्वाविंशतिच- गितिपद्विशत्यष्टाविंशतित्रिंशद्वात्रिंशयतुस्त्रिंशद्भक्तानि, ततश्चतुस्त्रिंशत्संख्यान्यष्टमभक्तानि, ततः परमाद्यमर्द्ध चतुस्त्रिंशद्भक्ता- दारभ्य प्रतिलोमं न्यमनीयं यावत् पर्यते चतुर्थभक्तमिति, अस्याश्चाष्टाशीतिः पारणादिवसास्तैः सह तपोदिवसा एकस्थीकृताः पप पिडितः कालो वर्ष पंन मामा द्वादश दिवमाः, चतस्रो रत्नायल्य इत्येप राशिः संवत्सरादिश्चतुर्गुणो, जातो वर्षाणि पंच नव मामा अष्टादश दिवमाः, पारणाविधिः पूर्ववत् । साम्प्रतं मुक्तावली-तत्रादौ चतुर्थपष्ठौ ततश्चतुर्थाष्टमे ततश्चतुर्थद्वादशे चतुर्थ- चतुर्दशे चतुर्धपोडश चतुर्थाष्टादशे चतुर्थविंशतितमे चतुर्थद्वाविंशे चतुर्थचतुर्विशे चतुर्थपड्विंशे चतुर्थाष्टाविंशे चतुर्थत्रिंशद्भक्ते चतुर्थद्वात्रिंशद्भक्त चतुर्थचतुस्त्रिंशद्भक्ते, अतः परमन्यर्ध चतुस्लिंगद्भाक्तादि प्रतिलोमं न्यसनीयं यावत् पर्यन्ते चतुर्थभक्तमिति, अा त्रीणि दिनवनानि पष्टपधिकानि वर्षमेकं, एतच्चतुर्गुणं जातं वर्ष चतुष्टयं, पारणादिनान्यपि क्षेप्याणि, विधिश्च पूर्ववत् । THA UTH Ill InIn In Hill Ill tul_JIB Ellin urmiling and ·नया अपरमपोरिगेषः, मिडविक्रीडिते द्वे-चलमिहविक्रीडितं महामिहवि कीडितं च, तर क्षुल्लकसिंहविक्रीडितस्य रच- ना-गतुर्थपष्ठे चतुर्थाष्टमे पष्ठदशमे अष्टमद्वादशे दशमचतुर्दशे द्वादशपोडो चतुर्दशाष्टादशे पोडशनिशे, ततोऽष्टादशं, पुनराधार्द्ध-: मेर प्रतिलोमं रणनीयं विंशपोडग्रादिकं वापत् पर्यन्ते चतुर्थभक्तमिति, पड्भिर्मासैः सप्तमिश्च दिवमैः परिसमाप्तिः, एतच्चतुर्गुणं . नाां पर्पद्वयं दिनान्यष्टाविंशतिः प्रयस्त्रिंशत् पारणादिवमा इति । महतः सिंहविक्रीडितस्य रचना-चतुर्थपष्ठे चतुर्थाष्टमे पददममे अष्टमद्वादश दशमनतुर्दशे द्वादशपोडशे चतुर्दशाष्टादशे पोडशपिगे अष्टादशद्वाविशे विंशतिचतुर्विशे द्वाविंशतिपदिशे गतुशियष्टारिंगे पद्दिगतिशिदक्ते अष्टाविंशतिद्वात्रिंशद्भक्ते किंशचतुर्विंशद्भक्ते, ततो द्वानिशद्भक्तं, ततः परमाद्यार्द्धमेन चतु- गिगहनादिकं प्रतिलोमं विरननीयं यावन् पर्यते चतुर्थभक्तमिति, अस्य च कालो वर्षमेकं पण्मासा दिनान्यष्टादश, एप कालच-11- तगुगो वर्षाणि पण मामद्वयं दिनानि द्वादश, शेपं पूर्वपत् । तथा पर तपः सप्तसप्तमिकाद्याः प्रतिमाश्चतस्रः सप्तसप्तमिका “ष्टिाष्टमिस नामनयमिरा दशमदशमिरा चेति, तर मप्त मप्तकाः प्रथमायामहोरात्राणाम् , एकोनपंचाशदिनमा इत्यर्थः, अष्टा- पदराः गटाष्टमिरायामहोरानाणां, चतुःपष्टिदिनानीति, नमनामिकाया एकाशीतिरहोरात्राणि, दशदशमिकायां दिनमशतं, - गर प्रथमायागु अहोरात्रसंग्यागु एककभिक्षाशिन, मर्यवेति चतसृप्पपि प्रतिमासु, प्रथमे सप्तके प्रथमेऽप्टके प्रथमे नरके प्रथमे न दश प्रतिदिन रमिक्षामित्वं, द्वितीये गप्तफेऽप्टके नरके दशके च द्विमिक्षाशित्वं, एवं शेषेप्पपि सप्तकादिषु एकैकमिक्षा- परिः गर्या यारन् सप्तमे सप्तके मत मिश्रा अष्टमेण्टौ नसमे ना दशमे दशमिक्षाशिनमिति, तथाऽन्यत्तपः सर्वतोभद्रमिति, विविध तन्-भुमातोभद्रं महामर्वतोभद्रं चेति, नत्र प्रथमस्य प्रस्तारविधिर्भण्यते, पंच गृहकाणि कृत्वा तिगून च ततो.

·- रचना तपमः कार्या-चतुर्थपष्ठाष्टमदशमद्वादशानि प्रथमपंक्ती, द्वितीयस्यां दशमद्वादशचतुर्थपष्ठाष्टमानि, तृतीयायां पठाष्टमद- शमचतुर्धानि, द्वादशचतुर्थपष्ठाष्टमदशमानि चतुर्यो, पंचम्यामष्टमदशमद्वादशमचतुर्थपष्ठानि, पारणादिवसा: पंचविंशतिः, कालो मानत्रयं दिनानि दश, एप एव चतुर्गुणः वर्षमेकं मासो दश दिनानीति सर्वतोभद्रमुच्यते, तिर्यगूर्व कर्णयोश्च सर्वत्र दिन- राशिः तुल्या, पंचदशपरिमाण इति, अथवा क्षुल्लकस्य सर्वतोभद्रस्य द्वितीयो विकल्प:-चतुर्थपष्ठाष्टमदशमद्वादशानि अष्टमद- प्रमद्वादशचतुर्थपष्ठानि द्वादशचतुर्थपष्ठाटमदशमानि पठाटमदशमद्वादशचतुर्थानि दशमद्वादशचतुर्थपष्ठाप्टमानीति । सम्पति म- हत्सर्वतोभद्रं भग्यते-सस गृहाणि कृत्वा तिर्यगूर्व च चतुर्थपष्ठाष्टमदशमद्वादशचतुर्दशपोडशभक्तानि चतुर्दशपोडशचतु- धपष्टाप्टमदशमद्वादशमक्तानि दशमद्वादशचतुर्दशपोडशचतुर्थपष्ठाप्टमानि पष्टाष्टमदशमद्वादशचतुर्दशपोडशचतुर्थानि पोडशचतुर्थ- पष्ठाटमदशमद्वादशचतुर्दशानि द्वादशचतुर्दशपोडशचतुर्थपष्ठाटमदशमानि अष्टयदशमद्वादशचतुर्दशपोडशचतुर्थपष्ठानि । भद्रोत्तर- रचना-द्वादशनतुर्दशपोडग्राष्टादशविंशतिभक्तानि अष्टादशविंशतिद्वादशचतुर्दशपोडशभक्तानि चतुर्दशपोडशअष्टादशविंशतिद्वा- दशभक्तानि विंशतिद्वादशचतुर्दशषोडशावादशभक्तानि पोडशाष्टादशपिंशतिद्वादशचतुर्दशभक्तानीति, दिनानि पंचत्रिंशद्रोत्तरं, तपाऽपरं तपः आचाम्लवर्द्धमानं, अलपणारनालौदनलक्षणमाचाम्लं तद्वर्द्धमानं यत्र तपसि तदाचाम्लवर्द्धमानं तस्य नरूपणा -प्राक्तापदाचाम्ल ततः चतुर्थ भक्तं द्वे आचाम्ले पुनश्चतुर्थभक्तं त्रीण्येवाचाम्लानि पुनश्चतुर्थभक्तं चत्वार्याचाम्लानि पुनश्चतुर्थ- मक्तं पंचाचाम्लानि पुनशतुर्थभक्तम्-एवमेकैकमाचाग्लं वर्द्धयता चतुर्थभक्तं च विदधता तावद्वर्धयितव्यं यावदाचाम्लशतं पूर्ण पर्यते चतुर्थभक्तं, कालपरिमाणमस्य चतुर्दश वर्षाणि मासद्वयं विंशतिदिवसाधेति । सर्वतोभद्रमित्येवमादीत्यादिग्रहणा- ·दनेकप्रकार नपोऽस्ति प्रकीर्णकमिति ज्ञापयतीति पारमर्पयेव प्रसिद्ध प्रवचने, अथवा आदिशब्दसंगृहीता द्वादश भिक्षुप्रतिमाः, तत्प्रदर्शनार्थमाह-तथा द्वादश भिक्षुप्रतिमा मासिफ्याद्या इति मासिकी आदिर्यासां ता मासिक्याद्याः, तथेति प्रदर्श-2 नार्थः, द्वादशेति इयत्तानिरूपणाय सख्या, भिक्षुः-उद्गमोत्पादनपणादिशुद्धभिक्षाशी, प्रतिमाः प्रतिज्ञाः, मासः प्रयोजन-/- मस्या इति मासिकी, मासेन परिसमाप्तिमायातीत्यर्थः, आ सप्तमासिक्याः सप्तेति विभागं दर्शयति, द्वित्रिचतुःपंचपण्मा-... साख्याः, एवमेताः सप्त, तथाऽपरास्तिस्रः, प्रथमा सप्तरात्रिकी द्वितीया सप्तरानिकी तृतीया सप्तरात्रिकी चेति, एरमेता दश, अपरे द्वे-अहोरात्रिकी १ एकरात्रिकी २ चेत्येवं द्वादश, तत्र मासिकीप्रतिज्ञामारूढः साधु जनस्यैका दत्तिमादत्ते, तथा पानस्य, दायिश च एलुकस्यान्तः पदमेकं विन्यस्यापर वहिर्व्यवस्थाप्य ता दत्ति यदि ददाति ततः कल्पते, आदिमध्यावसानगोचर- अपहिंडी पेडा अर्द्धपेडा गोत्रिका पंतगीथिः संयुकावृत्तिः गतप्रत्यागता चेति पड्विधगोचरभूमिचारी, एवंविधतपश्वारीति यत्र नायते तत्रैकरानि कल्पते वासः, यत्र न ज्ञायते तत्रैकरात्रं वा अहोरानद्वयं वा वस्तुं कल्पते, न परतः, याचनाप्रच्छनानुज्ञाप- नप्रश्नव्याकरणमापी आगमनविक्टनगृहकवृक्षमूलोपाश्रयत्रयपरिभोगकारी पृथिवीकाप्ठयथाऽऽस्तीर्णसंस्तारकत्रयशायी, कश्चित्त- दध्यासिते प्रतिश्रये अग्निं लगयेत्ततो दाहभयान निष्कामेत, कंटकादिकं पादलग्नमक्षितो वा रेणुकादि नो निहरेत् , जलस्थला- दिपु यत्रास्तमेति तपनः स्तः स्थानादेकमपि पद न प्रयाति, विगतजीवेनापि पानकेन हस्तपादादिप्रक्षालनं न करोति, संमुख-|-- मापततो दुष्टाश्वहस्त्यादेः पदमेकं पश्चान्नापसप॑त् , एवमादिमिनियमविशेपैर्विचित्रा एपा मासिकी प्रतिमेति, द्विमासप्रतिमामारू- दस्यान्धसो द्वे दची पानस्य च, शेषचर्या पूर्ववत् , एवमुत्तरास्वपि यावन्तो मासास्तापत्य एव दत्तयोऽपि यावत् सप्तमासिक्यां - -2 m - F -RIN ·गात दनयः, टोपं प्रथमप्रतिमारद्विधानं, प्रथममप्तरात्रिकी प्रतिमामारूढस्य चतुर्थभक्तमपानकं ग्रामादेर्वहिरुत्तानपार्श्वशायिनो निषण्णस्य या कल्पते स्थातुं, दिव्यमानुपतैर्यग्योनानुपसर्गान सहमानस्येति,अन्यत् पूर्ववत् , द्वितीयां सप्तरात्रिकीप्रतिमामारूढस्य तदेव चतुर्थभक्कमपानकं च, स्थानं तस्य दंडायतं [मीत्यालगंडशायिता उत्कुटकामनं वा, तृतीयामपि सप्तरात्रिकी प्रतिज्ञामारू- दस्य चतुर्थभक्तमपानकं च, स्थानं पुनरस्य गोदोहिका वीरासनं आम्रकुब्जता चेति, अहोरात्रिकी प्रतिपन्नस्य प्रतिमां पष्ठभ- कमपानकं च, बहिर्गामादेवतुरांगुलांतरौ चरणौ विधाय लवितबाहोः कायोत्सर्गः स्थानमेकं, शेषं पूर्ववत् , एकरात्रिकी प्रतिमा फुर्घनोऽष्टमभक्कमपानकं, ग्रामादेवहिरीपत्प्राम्भारगतेन कार्यनैकपुद्गलनिरुद्धदृष्टिरनिमिपनयनो यथाप्रणिहितगात्रः सुगुप्तेन्द्रिय- ग्रामः कायोत्सर्गावस्थायी दिव्यमानुषतैरभानुपमर्गान् सम्यक्तितिक्षते यस्तस्य भवतीति । सप्तचतुर्दशैकविंशतिरात्रिक्य- स्तिस्र इति, नेदं पारमर्पप्रपचन्मनुमारि भाष्य, किं तर्हि ?, गीतप्रमत्तमेतत् , वाचको हि पूर्ववित् कथमेवंविधमार्पविसंवादि निवभीयात् , सत्रानवबोधादुपजातभ्रान्तिना केनापि रचितमेतद्वचनकं 'दोचा सत्तराइंदिया तइया सत्तरादिया' इति द्वितीया मतगत्रिकी तृतीया मप्तरात्रिकीति सत्रनिर्भेदः, द्वे सप्तरत्रे त्रीणि सप्तरात्राणीति सूत्रनिर्भेदं कृत्वा पठितमज्ञेन सप्तचतुर्दशैक- शितिरात्रिक्यस्तित्र इतिx ॥ एवं नपः प्रकीर्णकमभिधाय त्यागाभिधित्सया आह-याद्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानाद्याश्रयो भावदोपपरित्याग- स्त्यागः (१८८-७) बाह्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानादिराश्रयो यस्य तस्यैवंविधस्य भावदोपस परित्यागस्त्यागोऽभिधीयते, न हि निरालम्बनो भावदोषः समस्ति, यथा घशुभं तपसा नादत्ते प्राक्तनं च त्यजति एवं वाह्योपकरणादित्यागोऽपि संवृणोत्याश्रवद्वाराणि, ·तग्रोपफरणं याचं रजोहरणपात्रादि स्थविरजिनकल्पयोग्योपधिः दुष्टवाङ्मनसोऽभ्यन्तरं क्रोधादिवातिदुस्त्यज उपधिः, शरीरं वाड- भ्यन्तरोपधिरनपानं च बाघमादिग्रहणादौपग्रहिकं च पहिर्निपद्यादण्डकादिः आश्रयभूतं भावदोपस्य भवति,भावदोषो मूर्छा स्नेहः गादर्शादि, संयमसाधनं रजोहरणादीत्येवं धारयति, न पुनः रागादियुक्तः शोभाद्यर्थ, एवं विधस्य भावदोषस्य परित्यागः सर्वप्रकारः त्याग उच्यते । मम्प्रत्याकिंचन्यखरूपनिरूपणायाह-शरीरधमोपकरणादिपु निर्ममत्वमाकिंचन्यम् (१८८-९) उक्तेन न्यायेन भावदोपत्यागं कृत्वा बायोपकरणं रजोहरणपात्राधुप जानोऽपि अकिंचन एव भवति, शरीरमाश्रयमात्रमात्मनो यदा च तत् त्यागा- हमशुचि त्वग्मांमास्थिपंजरं केवलं धर्मसाधनचेष्टायाः संयमभरक्षमायाः सहायके वर्त्तते तदिदं शकटादापक्षोपांजनवदाहारादिनो- पग्रायं, नत्ववयवमन्निवेशशोभार्थमिति, निर्ममत्वमाकिंचन्यं, धर्मोपकरणं रजोहत्यादि प्रमार्जनादिकार्यप्रसाधनाय व्याप्रियत इति संयमोपफरणमत्रापि निर्ममत्वमाकिंचन्यमिति । ब्रह्मचर्यस्वरूपनिर्दिधारपया प्राह-व्रतपरिपालनायेत्यादि (१८८-१०) आर्कि- चन्यव्यवस्थितो प्रामचर्य परिपालयेत् , तच ब्रह्मचर्य गुरुकुलचामलक्षणं, गुरुकुलवासो ब्रह्मचर्यमिति,पहचादात्मा ब्रम ब्रह्मणि चरण- मात्मारामत्यमरक्तद्विष्टात्मनि व्यवस्थान अब्रह्मणश्च विनिवृत्तियतं, मैथुनवर्जनं प्राधान्येन,तत्परिपालनाय गुरुकुले वसितव्यं,यद्यपि मनोजामनोनविषय रागविरागपिमुक्तिब्रह्मचर्य तथापि प्रधानत्वेन विवक्षा मैथुननिवृत्तेरेव, तत्परिपालनार्थ च भगवद्भिनव गुप्तय उपदिष्टाः, यमतिकथानिपयेन्द्रियकुड्यान्तरपूर्वक्रीडितप्रणीताहारातिमात्रभोजनविभूपणाख्याः, ज्ञानसंवर्द्धनाथं च गुरुकुलवासो, यथोक्तमा-"णाणस्म होइ भागी थिरयरओ दंसणे चरिते अ। धण्णा आवकहाए गुरुकुलवासं न मुंचंति ॥१॥" कपायाः को-| धादयः तेषां परिपाकः परिणतिरुपशमः धयो वा नदर्थ च गुरुकुलवासोऽभ्युपेयः, गुरुरहितस्य हि परिणामवेचिच्याद्विकथादिदोपा- ·दमजनसपदिक्रियासंगादनुश्रोतोगामित्वदोपात् मद्य एव मोक्षमार्गाद् भ्रंशः स्यात् । तस्माद् आप्राणिताद् गुरुकुलवाम आश्रयः, गुरुकुलवासेन चास्वतंत्रीकृतस्य ज्ञानदर्शनचरणवतभावनागुप्त्यादिपरिवृद्धिः, अत एव साधोसिंगृहीतत्वमाचार्योपा- प्यायाभ्यां, निर्ग्रन्ध्याः-साव्यास्तु प्रवर्तिनीसंगृहीतचं च, तदेव च पर्यायशब्दैराख्यातमादराधनार्थमस्वातंत्र्यं गुर्वधीनत्वं गुमनिर्देशायम्यायित्वमिति। आचार्यग्रहणाच्च पंचाचार्याः प्रोक्ताः, प्रवाजकः व्रतादेरारोपयिता, दिगाचार्यः सचिनाचित्तमिश्र- वम्चनुनायी, थुतोदेष्टा थुनमागममुद्दिशति यः प्रथमतः,एवं उद्देश गुर्वपाये तदेव श्रुतं समुद्दिशत्यनुजानीते वा यः स्थिरपरिचित- कारयितृत्वेन मम्यग्धारणानुप्रवचनेन च म श्रुतममुद्देष्टा, समुद्देशानुज्ञयोरेककालत्वात् समुद्देशसंगृहीतमनुज्ञानं, आम्नायः-आग- मस्तस्योत्सर्गापवादलक्षणो यस्तं वक्तीत्याम्नायार्थवाचकः, पारमार्पप्रवचनार्थकथनेनानुग्राहकोऽक्षनिपद्यानुज्ञायी पंचम आचार्यः, तम्य ब्रामचर्पस्पेत्यादि(१८८-१६) पुनरपि तद्रक्षणढीकरणार्थ ब्रह्मचर्यस्य विशेषगुणाः ख्याप्यन्ते, इमे इति प्रत्यक्षीक्रियते, विशेषण-अतिशयेनोपकारिताद्विशेपगुणा अब्रह्मविरतिव्रतस्य यथोक्ता भावनाः प्राक् पंच, स्यङ्गालोचनापूर्वरतिस्मृतिवृष्यरसका- मकथनेभ्यः समक्तादायमधाच पिरतयो भावना ब्रह्मणः, इष्टाश्व शुभा ये स्पर्शादयः शरीरविभूपणा च तत्रानभिनन्दित्वं-तत्- प्राप्तापप्यपरितुष्टिमनमोऽप्रमादः अरक्तद्विष्टतेत्येवं ब्रह्मचर्य जायत इति, तदेवं क्षमया क्रोधं निहन्यात् , निहतक्रोधोनीचेंवृत्त्यनुत्से- काम्यां मार्दवं धारयेत् , त्यक्तमदम्धान आर्जवं भावयेद् , भावदोपार्जनेन निगूढदोपां मायामाजवेन प्रकटीकृत्य शौचमाचरेत् अलो- भसंश्रयेण, लोमाशुचित्वमलोभगौचेन संशोध्य शुद्धामा सत्यं ब्रूयात् , सत्यभापी सप्तदशविधं संयममनुतिष्ठेत् , संयतात्मा शेपा- प्रयवियोधनार्थ नपश्चरेत् , ततो बाह्यान्यपि धर्ममाधनानि सृजेत् , विद्यमानेपपि कायवाङ्मानसेषु धर्मोपकरणेषु सुहृत्संबंधिपु ·3 पनि.म्पृहत्वानिर्ममत्याग्ग्यमानिन्यं भावयेत् , मत्याकिंचन्यै नत्यचर्य परिपूर्ण भवतीति ॥ एवं परमविशुद्धलक्षणे धर्मे व्यवस्थितः पुनरप्पान्मदोपजुगुणा जगद् द्वादशमिः म्वतचंभिज्य अनुचिंतयेदित्याह- अनित्याशरणसंसारकत्वान्यत्वाश्रवसंवरनिर्जरालोकयोधिदुर्लभधर्मखाख्यात- त्यानुचिंतनमनुप्रेक्षाः ॥२-७ ।। सूत्रम् ॥ नगानित्यादयो धर्मम्याग्व्याताताः मतद्वन्दाः विहितभावप्रत्यया अनुचितनशब्देन मह कृतषष्ठीतत्पुरुपसमामाः ममानाधिक- ग्पमनुप्रेधारान्दन मह मम्प्रतिपद्यन्ते, अपरेपटन्ति अनुप्रेक्षा इति, अनुप्रेक्षितव्या इत्यर्थः, अपरेऽनुप्रेक्षाशब्दमेकवचनान्तरमधीयते, नयानित्यादिचिन्तनमनुप्रेक्षोच्यते, बहुपचनान्तत्वेनानित्यादिचिंतनाऽनुप्रेक्षा इति, पता द्वादशानुप्रेक्षा इत्यादि (१८९-३)/ माप्पं, पता इत्यनित्यादिरा परामृप्यन्ते, द्वादशेति द्वादर्शन, नाधिका न्यूना वा, अनुप्रेक्षणमनुप्रेक्षा, अनुप्रेक्ष्यन्ते अनुचिंत्यन्ते | इनि गानुप्रेधाः, तत्र नास्यनित्या मारना नावण्यते-अभ्यंतरं शरीरद्रव्यं, जीवप्रदेशैयाप्तत्वात् , बाह्यानि शग्यासनवस्त्रादीनि, | आदिग्रहणादौपिरोपग्रहिकोपधेःममस्तस्य ग्रहणं,तर शरीर तापजन्मनः प्रभृति पूर्वमवस्थानं जहदुत्तरामस्थामास्कन्दत् प्रतिक्षणम- स्पधा अन्पया न भरजराजजरितमालाश्ययं पुद्गलजालविरचनामा पर्यन्ते परित्यक्तमन्निवेशविशेपंजीयत इत्यनित्यमेव,परिणामा- निलगत्वान्, गामनागत एनुप्रेक्ष्यमाणस्य तत्राभिपंगः-स्नेहप्रतियन्धो न भवति, तत्र स्नेहाभ्यंजनोद्वर्त्तनमर्दनस्नानविभूषादिषु निःस्पृहस्प धर्मध्यानादिपुण्यासंगो भाति, आगमेऽप्यभिहित-"जपि इमं सरीर इ8 कंतं पियं मणुण्णं" इत्यादि,शग्या-प्रतिथयः संसरणपट्टारादि:-संस्वारफलकादिर्ता आमनं गोमयपीठकादि वस्त्रं कल्पचोलपट्टकादि प्रतिदिवसं रजमा विपरिणम्यमानं सर्व- THE ·प्रकार मा मनिवेगापम्यां विहाय विगरास्ता प्रतिपद्यत इति भावनाभ्यासान तेषु ममत्वं भवति, केवलं धर्मसाधनमिति ग्रहणं, मर्गमंगोगायानित्या (१८९-५) इनि, यावन्तः संयोगा ममसंबंधाः केचिद्वाह्याभ्यन्तरेव्यैः तेऽनित्याः, यतः संयोगेन वियो- गानेन भनिनन्यं, ममायः गन्ययं पायाभ्यन्तराणां द्रव्याणामित्येवं चिंतयेत् , यसाच्चैवं चिन्तयतः तेष्वमिष्बंगो न भवति, स्नेह- प्रतिबंधः, पदयाह-मा भूत् पतद्वियोगजं दुःवमित्यनित्यानुप्रेक्षा । (१८९-६) तैर्वियोगो बाह्याभ्यन्तरैर्द्रव्यैस्तद्वियोगे जानं दाग्यं मारीरं मानसं या तन् मा भूदित्यनागतमेवेत्यनित्यानुप्रेक्षा १॥ अगरणानुप्रेशाप्रतिपादनायाह-गथा निराश्रय इत्यादि (१८९-८) यथेति दृष्टान्तप्रदर्शनं निराश्रय इति गुप्तिस्थानशून्येन पिरहिने पनि निवारकाभाषप्रदर्शन, यत्र जनस्तत्र कदाचित् कश्चित् कारुणिको निवारयत्यपि, वनस्थलीपृष्ठ इति, वनशब्देन Tक्षा र गृपन्ने, न पुनर्जालि हटादि तृप्तिम्यान, बलवतेति दुर्वलेनामिभूतः कदाचित् प्रणश्यत्यपि, बलवानपि यदि धाणो भवति नदा मन्दादग्वानानुगन्छेदित्याह-शुन्परिगतेनापि आमिपैपिणेति सिंहेन मृगराजेनाभ्याइतस्याभिभूतस्य मृगशिशो- गिनि जीर्णमृगः कदाचिदनुभून स्टशतवागुगनिःशरणः प्रगल्भात् प्रणश्येदपि, न पुनः शावः, शरणं भयापहारि स्थानं तस्य गाभारः, एरमित्यादिना दान्तिकमर्थ ममीकरोति, जन्म योनेनिःसरणं गर्भाधानं या उभयं दुःखहेतुस्तत्राकुलः पिंडकवद् पोनिगुगेन पीयमानः करण निम्मरति,उदरस्थोऽपि पिंडितावयवत्वात् पुरीतन्मूत्रपुरीपाकुलितः कतिचिन्मासान् दुःखेन गमयति, निटिनम योनेर्जग्गा ग्रम्यत एव, प्रतिक्षणमवम्धान्तगपनेः, मरणमप्यावीचिकमवश्यं भाव्येव जन्मवतः, व्याधयो ज्वरांति- मारकामधामष्टप्रभृतयः प्रियः-जुष्टोरणमल्पायुपत्वात् जनम्तेन मह विप्रयोगस्तद्विपरीतोऽप्रियस्तेन च संप्रयोगः, ईप्सितमाप्तुमिष्टं ·I गम्पालाभो, दमिनम्यं मानममेर दुःसं मरणमल्पायुपत्यादुपक्रमसन्निधानाद्वा सकलायुषः परिक्षयाद्वाऽवश्यतया प्राणिनां संसारे भानि, आदिग्रहणाद् वधपरियशीतोष्णदंशमशकद्वन्द्वामिभवः। एवंजन्मनाऽऽदितः समुद्भूतेन दुःखेनालीढस्य जन्मवतः शरणं नाम्नीत्यालोनपति, मर्यदाऽहमशरण इति नित्यमेव भीतस्य सांसारिकेपु भावेषु मनुजसुरसुखेषु हस्त्यश्वादिषु सुवर्णादिषु च नाभिवंगो न प्रीतिर्भवतीति परमपिप्रणीतशासनाभिहित एव विधौ ज्ञानचरणादिलक्षणे घटते प्रवर्त्तत इति जन्मजरामरणभय- परिपकम्य च यम्मानदेव परं प्रकृष्टं शरणमित्यशरणानुप्रेक्षा २॥ मंमागनुप्रेधानिरूपणाय प्रफम्पते-अनादौ संसार(१८९-१६) इत्यादि, अविद्यमान आदिर्यस्यासावनादिःन अभूत उत्पन्नो नाणन्पादित केनचिदिति, संमरणम् -इततश्च गमनं मंमारस्तस्य चातुर्विध्य नरकादिभेदेन,भवशब्दोजन्मवचनः, नरकादिजन्मनां प्ररणान्युपादानानि नेषु चक्रवत्ता परिभ्रमतो जन्मयतः मर्व एव प्राणिनः क्षितिजलदहनपवनवनस्पतिशरीराः द्वित्रिचतुःपंचे- न्द्रियलधपाःमजनकाः मनो यौनेन सम्बन्धेन म्याम्यादिसम्बन्धेन वा सम्बद्धतामन्वभूवन्ननुभवंत्यनुभविष्यति वा, तदाखजनकाः माम्गादगो या यदा नामम्पन्धान्तदा परजनाः। एतदेव दर्शयति-न हि स्वजनपरजनयोर्वा व्यवस्था विद्यत इति, न नित्यमेव कमिन् म्यजनः परजनो वाऽस्लि, म्यजनो भूत्वा कर्मानुभावात् परजनो भवति,परजनश्च भूत्वा स्वजनो भवतीयमव्यवस्थैव संसारे, न व्यवस्थाम्पतीनि । माता हि भूत्वेत्यादिना, नामेवाव्यवस्था प्रपंचयति,एवं चतुरशीतियोनिप्रमुग्वशतसहस्रवित्यादि, योनियत्र मन्मन्छति गर्भस्थानं या नत्र विभागो भवति परस्परं केनचिद् बैलक्षण्येन दृश्येनादृश्येन वा सर्वज्ञवचनग्राह्यण, तत्र पपिपीजलज्वलनममीरणेषु प्रत्येक मप्त लक्षाः दश लक्षाः प्रत्येकवनस्पतिषु निगोदजीवेषु चतुर्दश लक्षाः द्वित्रिचतुरिंद्रियेषु प्रत्येकं ·साढे द्वे लो निर्यनारकदेवेषु प्रत्येकं चतमश्चतस्रो लक्षाः, मनुजेषु चतुर्दश लक्षा, एवं चतुरशीतिर्लक्षयोनीनां चतुरशीतियोनिप्रमु- ग्यानि शतमहस्राणि, प्रमुखगन्दः प्रधानवचनः, चतुरशीतियोनिप्रधानानि शतसहस्राणि तेषु, नान्येष्वित्यर्थः, रागो मायालोभी उपः फ्रोधमानौ मिध्यात्यहास्यादिर्मोहः एमिरमिभूतैर्जन्मवद्भिः अनिवृत्ता विषयतृष्णा येषां ते तथा तैः अविच्छिन्नविषयतः अन्यो- ऽन्यं परम्परं भक्षणं पृथुरोमादीनामिव नथा वधो-मारणं बन्धः-संयमन अभियोगः-अभ्याख्यानं आक्रोश:-अप्रियवचनं पभिरन्योऽन्यभक्षणादिमिर्जनितानि तीत्राणि प्रकृष्टानि दुःखानि प्राप्यन्ते-अनुभ्यन्ते, अहो इति विस्मये, न खल्वेवंविधं दुःख- भाजनमन्यदम्नि यादृगः संमारः, द्वन्द्वा वधवंधदंगमगकशीतोष्णादयः एत एवारामो यत्र संमारे, आरामो हि नानाजातीयतरु- ममूहः, आराम इबारामो, द्वन्द्वानां संघातः, कष्ट-कृच्छं दुःखं-गहनं स्वरूप-स्वभावः यस्य इत्येवं चिंतयेत् , तनः संसारभया- दुहिनम्य जातारतेः मांमारिकसुखजिहीर्षालक्षणो भवति निर्वेद इत्येपा संमारानुप्रेक्षा ३॥ एकत्यभावनास्वरूपानिधानायाह-एक एवाहमित्यादि (११०-१७) एक एवाई, न जातुचित् समहायो जाये म्रिये वा- जननं मग्णं वाऽनुभवामि इति, यमलकयोरपि क्रमेणेव निस्मरणं, यच्च जन्मनि दुःखं मरणे वा तदेक एवाहमनुभवामीत्यर्थः, न तम्य मदीयम्यागर्मणोऽनुभवे कथित् महायोऽस्ति, ततश्च महजन्मानः सहमरणाश्च निगोदजीवा अपि न व्यभिचारयत्यमुम- धमेक गवाई जाये एक एवाहं निये इति, एतदेव भाष्येण दर्शयति-न मे कश्चित् स्वजनसंजः परजनसंज्ञो वा व्याधि- जरामरणादीनि दुःग्वानि अपहरति मनः मकलं दुःखमाक्षिप्यात्मनि निधत्त इति, एतन्न, प्रत्यंशो-विभागो बंटउ न च सभ्यः मजनाः परजना या मयि दुःग्वमुत्पन्नं विभाजयंतीत्यर्थः, ततश्चैक एवाहं स्वकृतम्य कर्मणः फलमनुभवामीति चिंत- ।

·येन , स्नेहानुरागप्रतियन्ध इति, जनन्यादिविषयः स्नेहः भार्यायां कामविपयोऽनुरागः प्रतिवन्ध आसक्तिन भवनि, परसंज्ञेषु च द्वेषानुपन्धः, पर एवायं न कदाचिदात्मीयो भवति, किमनेनादृतेनेति ?, ततः स्वजनेषु परजनेषु च निःसंगतामुपगतो मोक्षा- यर यतत इत्यात्यानुप्रेक्षा ४॥ अन्पन्यभाग्नावि पनायाह-शरीरव्यतिरेकेणेत्यादि (१९१-४) शरीरं पंचप्रकारं औदारिकादि तस्मात् शरीरपंचकाद- न्योऽर्ड, उत एतद् ?, यस्मादिन्द्रियग्राह्यं शरीरं, अनिद्रियोऽहं, न चक्षुरादिना करणेन ग्रहीतुं शक्यः, इन्द्रियग्राह्यं शरीरमित्य- व्यापिनी अभेदप्रतिपत्तिरित्याह-अनित्यं शरीरमित्यादि, पुद्गलात्मकमौदारिकादि शरीरं, पुद्गलाश्च विशरारुत्वाच्छरीरमन्नि- वेगविशेष निहाय स्कन्धान्तरेण परमाणुरूपेण वा वर्तन्ते, न जातुचिदात्मा असंख्येयप्रदेशमन्निवेशं परित्यज्य ज्ञानदर्शनरूपं गानो वर्नने यनिप्यते घा, ततश्च नित्यत्वमात्मनः, ननु च परिणामानित्यतयाऽऽत्मा अनित्योऽपीष्यत इत्यपरितुप्यन्नाह- अशं शरीरं शोऽहमिति न कदाचित् पुद्गला ज्ञानाद्युपयोगरूपेण परिणामिनो भवंति, आन्मा तु परिणामी ज्ञानाद्युपयोगपरि- पामेनानोऽन्यत्वं,आयतयच्छरीरमनायतोऽहं आदिः-आरंभकालः अंतो-विनाशकालः तौ यस्य स्तः तदाद्यंतवत् , आदिः औदारिकंफियाहारकाणां मुज़ानः तैजमकार्मणयोः मत्यप्यनादिसम्वन्धे मन्तत्याऽनादित्वमिष्टं, पर्यायांगीकरणेन तु तेजस- कार्मणपुद्गलाः परिगटनि लगति च, यदा इलेपमायान्ति नैजमकार्मणतया तदा आदिः, यदा परिशटंति तदाऽन्तः, नैवमात्मनः | कदानिदादिरंतो या विद्यते, आरम्यारंभकभावाभावात् , ज्ञानरूपेण दर्शनरूपेण च दर्शयति, अविच्छिन्नत्वात् स्वरूपत्वाच सर्वदै- पानापन्तोऽहं, इतथान्यत्वं, यहनि च मे शरीरशतसहस्राणीत्यादि प्राक्तनजन्मगरीराणि इदानीन्तनजन्मशरीराणि भवति, | ·मंमारे परिभ्रमतः अनादौ च संसारे चहृन्यतीतानि शरीरकाणि, न हि तेषां अधुनातनशरीरेऽन्वयोऽस्ति स्वल्पोऽपि, अहं पुनः म एव येनोपभुक्तान्यतीनानि शरीरशतसहस्राणीत्यतोऽहमन्यस्तेभ्य इत्यनुचिंतयेत् , अन्यत्वे च सति विच्छिन्नशरीरममत्वो निःश्रेयमायब घटत इत्यन्यत्वानुप्रेक्षा ५|| शुचि-मलरहितं न शुच्यशुचि शरीरकं-पाणिपादाद्यवयवसनिवेशविशेषः तदशुचीत्येवमेवं विचितयेत् , ननु च निर्मलशरीराः ग्निग्धत्वनः खियः पुमांसथ दृश्यन्ते,तत् कथमस प्रतिज्ञामात्रेणाशुचित्वं प्रतिपद्येमहीत्याह-आयुत्तरकारणाशुचित्वादित्यादि हेतुपंचकं, नत्राद्युत्तरकारणाशुचित्वादिति (१९१-१४) तत्र तेपु पंचसु हेतुपु आधुत्तरकारणाशुचित्वादित्यस्य व्याख्या, तावच्छन्दः क्रमावद्योतनार्थः, आद्य कारणं-प्रथमं शुक्रं शोणितं च, करोतीति कारणं, निर्वर्त्तयत्युत्पादयतीत्यर्थः, योनावुत्पद्यमानो जीयम्तजमकार्मणशरीरी प्रथममेव शुक्रशोणिते अभ्यवहरति, शरीरीकरोति-औदारिकशरीरतया परिणमयति, ततः कललावुद- पेसिघनपाणिपादाद्यंगोपांगशोणितमांसमस्तुलुंगास्थिमजाकेशश्मश्रुनखशिराधमनिरोमकूपादिना परिणमयति, उत्तरकारणं तु रस- हरण्या परस्परप्रतिबद्धया जनन्याहृतमाहाररसमभ्यवहरति, तदेव तदुभयमत्यन्ताशुचीति, शुक्रशोणितयोरशुचित्वं लोकस्य प्रतीत- मिति व्यापयति-अत्यन्ताशुचीति, न जातुचिच्छुचित्वं शुक्रशोणितयोः समस्ति, तद्यथा कवलादारो हीत्यादिना उत्तरका. रणस्याशुचित्यमाचष्टे, कवलाहारो हि जनन्या ग्रस्तमात्र एव श्लेष्माशय-कफस्थान प्राप्तः श्लेष्मणा द्रवतामापादितोऽत्यन्ता- शुचिम्ननोऽपि पित्तस्थानप्राप्तोऽम्लतामापन्नोऽशुचिरेव, ततो वाताशयं प्राप्तः समीरणेन विभज्यमानः पृथक्खलः पृथगरस इति द्वयीपरिणतिमापाद्यते, नतो खलान्मत्रपुरीपदृपिकास्वेदलालादयो मलाः प्रादुष्पति, रमाच्छोणितमांसमेदोऽस्थिमजशुक्राणि जायंते, ·मां पान कमादि गुपान्नमशुन्येर, तम्मादाघुनरकारणासुचित्वादशुचिरेव, किंचान्यदित्यनेन अशुचित्वे हेत्वन्तरमाह ! अशु- पिभाजनत्यादिति (१९२-६) अशुचीनि कर्णमलादीनि तेपामरस्करभूतम् , अवस्करो-वर्चस्थानं पादपायुक्षालनकं तदिव यत् नदरम्फरभूतं यन्मादपुचीति, किंचान्यद् अशुच्युद्भवत्वादिति हेत्वन्तर (१९२९) एपामेव कर्णमलादीनामशुचीनामुद्भवः -भारः शरीर यम्मानत उत्पते एते वर्णमलादयः, अनन्तरेण हेतुना उत्पन्नानां कर्णमलादीनामाश्रयः शरीरमिति प्रतिपादितं, अनेन पुनतुना शरीरादेव वर्णमलादय उत्पयन्ते इति प्रतिपाद्यते, अथवा अयं विशेषः-अशुचौ च गर्भे सभवतीत्यशुचि शरीर, गर्म-उदरमध्यं, चगन्दो वाशब्दार्थः अशुनौ वा गर्भे पुरीपादिप्राये सभवति-उत्पद्यते यस्माच्छरीर तस्मादशुचीति, किंचान्यदि- त्यपमपरो हेतुरशुचित्वे अशुभपरिणामिपाकानुबंधादिति (१९२-११)अशुचिः परिणामो यस पाकस्य तेनानुबंधत्वाद्-अनु-5. गत गन्, नमेाशुभपरिणाम पाकं प्रकाशपति आर्तव इत्यादिना, आरम्-प्रस्तौ शोणितं तस्मिन् आर्त्तवे सति, विंदोरा- पानात् प्रभृतीति, विन्दुः-शुक्रापययः तदाधानात्-तत्प्रक्षेपात् प्रभृत्यौदारिकं क्ललादिभावेन परिणमते, अर्बुद-धनव्यूहोऽजय- परिमागः,गवायमशुभपरिणामः पाकः कललागवयवरूपस्तेनानुबद्धं दुर्गधम्-अशुभगंधं अत एव पूतिस्तभावं, दुरंतमिति पर्यव-- मानेऽपि हम्पादिपुंजो या गृधमारमेयवायसादिभक्तं वा भस्मान्तमस्थिशकलानि ना, एरमिदं दुष्टान्तं शरीर यतस्तस्मादशुचीति, -- किंगान्यदिति प्रारान्तरेणैवाशुचित्वप्रतिपादनं, अशक्यप्रतीकारत्वादिति (१९२-१४) अशक्यः प्रतीकारो यस्साशुचित्वस्य, पशुन्यपनयनप्रशारण लोके जलक्षालनादिना प्रसिद्धः, उद्वर्तनं प्रतीतं, रूक्षणं रोधकपायादिभिः स्नानं जलेन अनुलेपनं | पन्दनादिकं भूपो विशिष्टगंधद्रव्यसमपायी प्रम(घ)पों-गंधापणिकं वासयुक्तिः पटवासादिका माल्यं मालाई पुष्पं, आदिग्रहणात् : - 3 - ·IIIIIII कोशीरतुरुप्ककस्तूरिकाग्रहः, एमिरप्यस्य विशिष्टद्रव्यैरशुचित्वमपनोत्तुमपनेतुं न शक्यं, कुतः ?-अशुच्यात्मकत्वात् अशुचिरात्मा-स्वभावो यस्य तदशुच्यात्मकं,अशुचिस्वभावस्य पुरीपादेरियाशक्यप्रतीकारमशुचित्वापनयनं, शुच्युपघातकत्वा- चाशुचि शरीरं, शुचीनि द्रव्याणि-शाल्योदनदधिघृतक्षीरादीनि तान्यप्यात्मसंपर्कादुपसंहत्याशुचीकरोति, यतः कर्पूरचन्दनकश्मी- रजादीनि सुगंधिद्रव्याणि संश्लेपमात्रादेव पूतीकरोति अतोऽन्विष्यमाणं सर्वप्रकारं शरीस्मेवाशुचि परमार्थतो, नापरं किंचित् स्व- तोऽशुचि ममस्ति, शरीरं तत्संपृक्तं वा विहायेति, एवं यस्य चिंतयत इत्यादिना अशुचित्वानुप्रेक्षायाः फलमाह, निर्वेदः-अप्रीतिः अरतिः-उद्वेगः, शरीरके निर्विष्णः शरीरसंस्कारार्थमायतते, जन्मपहाणायैव तु घटत इत्यशुचित्वानुमेक्षा ६॥ आश्रयानुप्रेक्षास्वभावप्रकाशनायाह-आश्रयानिहामुत्रापाययुक्तानित्यादि,(१९३-१) आश्रूयते-यैः कर्मादीयते आश्रयास्ते इन्द्रियादयः तानाश्रवानिह लोके अमुत्रेति परलोके अपायो-दोपः पीडा दुःखं तेनापायेन युक्तान् , महानदी गंगादिका तस्याः श्रोतः-प्रवाहस्तस्य वेगः-संसर्पणविशेषः तद्वत्तीक्ष्णान् यथा स नदीप्रवाहस्तृणकाष्ठादि पतितमपहरति एवमेते चक्षुरादयः स्वप्रवाहपतितमात्मानमपहरंति-सन्मार्गाद् भ्रंसयंति, अकुशलं पापं सामान्यन कर्मवन्धः तस्यागमः प्रवेशः तद्वा- रभृतान् कुशलस्य च पुण्यस्य दशविधधर्मस्य निरोधः प्रतिबन्धः तस्य हेतून इन्द्रियमादिर्यपां ते इन्द्रियादयः तानवद्यत खंडपतो जीवस्यापकारिणश्चितयेत् , अथवा अवयं-गर्हितं, गर्हितान्-पापानित्येवं चिंतयेत् , तद्यथेत्यादिना सोदाहरणेन आश्रवान् दर्शयति, सिद्धयतीति सिद्धः-सिद्धविद्यः सोऽनेकविद्यावलेन युक्तोऽपि वियद्विचारी अङ्गस्वरलक्षणाद्यष्टांग निमित्त नस्य पारंगतो गार्ग्य इति गोत्राच्या, मत्यकिः स्त्रीप्वामक्तचित्तो.निधनं-नाशमुपजगामेति, तथेत्यपरमुदाहरणं यवसश्चरणीयविशेषः तस्य ·प्रमाथी भजनमर्दनाम्यवहारलक्षणः उदफैन स्वेच्छयाऽवगाहः अवगाहादिगुणसम्पन्नमिति आदिप्रहणात् मिहादिव्यालरहितं एवं- विधानपिचारिणो मदन दुष्टतरा हम्तियन्धिकीप्विति पिकारिणां संजनीपु अनेकप्रकारं वाजीकरणस्पर्शनादिभिः प्रौढयोपित र मनुज्ञान प्रनारयति हस्तिमूर्यान् पंधः-संयमनं वधः-ताडनं दमनं-शिक्षाग्रहणं पश्चाद्वाहनं अंकुशोभिघातः प्रतोदः | प्रपोजनाम्नेनामियातः आदिग्रहणादतिभारारोपणं युद्धकाले च शस्त्राभिघातः, तथेतिदृष्टान्तान्तरमाह-मैथुनमुखप्रसंगेनाहितः छनो गमों यम्याः अश्वतरी-वेगमरी प्रसवकाले मरणमभ्युपैत्यवशा, गव'मित्यादिना दाटोतिकमर्थमुपसंहरति, एवमुक्तेन न्यायेन लीडये पि विनाशमृच्छन्ति प्राप्नुवंतीति । तथेत्याश्रयान्तरदोपदर्शनार्थ, मामयिकानि च वायमाद्युदाहरणानि,बडिशो - गाम्ना मांस तथेत्यपराश्रवगतदोपदर्शनमुदाहरणद्वयेन, तथा पराश्रवदोषापादनं अर्जुनकचौरः श्यामायां विनिवेशितदृष्टिनिधनं गत इनि, मामपिफमेराग्ल्यानकं, तथेत्ययमप्याश्रयः सदोप इति कथयति, तित्तिरिः पंजरस्थतितिरीश्रवणशब्दादागतो यूपार्थी | पाशेन वप्पते, एवं कपोलकपिंजलकावपि, गीतमेकमेव गौर्याग्वेटके गायनं संगीतकं तु वंशकांस्यादीत्यादियुक्तं, एवमेतान् भाधान् दोपबहलानेर चिंतयेत् , एवं च परिचिंतयन्नाश्रयनिरोधायैव घटत इत्याश्रवानुमेक्षा ७॥ मंचरानुमेक्षानिरूपणापाह-मंवरांच महावतानीत्यादि(१९४-६)आश्रवद्वाराणां पिधानम्-आश्रवदोपपरिवर्जनं संवरः, नांध संपरान् प्राणातिपातनिकृत्यादीन् गुह्यादिपरिपालनानिति गुप्त्यादयः परिपालना येषां महाव्रतादीनम् , आदिग्रहणादुत्तरगु- पपरिग्रहः, इतरत्रादिग्रहणान् ममितिग्रहणमनस्तांश्चितयेत् , गुणा उपकारिणस्तान् गुणानित्येवं चिंतयेत् , सर्वे घेते इति गतार्थ || निर्जरानुप्रेक्षास्यरूपायधारणमधुना-निर्जरा वेदना इत्यादि(१९४-६) निर्जरणं निर्जरा आत्मप्रदेशेभ्योऽनुभूतरसकर्म- • mewww--- ·HEN VITERIAL MAur पृनलपरिमटनं निलंग इति,नय पैदना अनुमान आस्वादन-विपाकः कर्मपुद्गलानामुदयावलिकाप्रवेशेन अनुभूतरसानामुत्तरकालं परिपाटः, विषयमाना विपफाः परिगटनि, 'द्विविध' इति, विपाकामिसम्बन्धः निर्जरया सहकार्थत्वाद् , द्वैविध्यप्रदर्शनायाह- द्विपूर्णः फुशनमलय, ना पुद्धिः पूर्ग यम्य, कर्म परिशटयामीत्येवलक्षणा घुद्धिः प्रथमं यस्य विपाकस्य स बुद्धिपूर्वः न गुदिः प्रदिपूः, नम्रतयोपिारुयोरयं नापदयुद्धिपूर्वः नरकतिर्यङ्मनुप्यामरेषु कर्म ज्ञानावरणादि तस्य फलं-आच्छाद- कादिरपं नद्विपामा-नदुदयम्तमान् कर्मफलाद्विपच्यमानायो निर्जरणलक्षणो विपाकः, सति तसिन् कर्मफले विपच्यमाने स भात्यपुद्धिापकः, न हि नम्तपः परीपहजयो या नारकादिभिर्मनीपितः, तमेव विपाकमवद्यतः पापं संसारानुबंधिनमेव चिंतयेत् , न हि नारमा निर्जग्या मोनः अयोधिगंतुमित्येतदेवाह-कुशलानुवन्धिरि(न्ध इ)ति, यसादुपभुज्य यत्तत् कर्मफलं पुनः गमम्नाने श्रमिनल्पं, यः पुनः फुगलमूलो विपाकः तपमा द्वादशविधेन परीपहजयेन च कृतः सोऽवश्यतयैव युद्धिपूर्वकः, तमेवंविधं गुणन इति गुणमुपकारकमेर चिंतयेन् , यन्मात् म तादृशः किम् ?-शुभमनुषनाति, अपरेषु तावद्देवेन्द्रसामानिकादिस्थानान्यवा- मानि मनुप्प र नफानियलमहामाण्डलिकपदानि लब्धा, ततः मुसपरम्परया मुक्तिमवाप्स्यतीति । शुभानुबन्धः निरनुबंधो पेति, वागन्दः पूर्वविकल्पापेक्षा, नपापरीपहजयकृतो विपाकः मकलकर्मक्षयलक्षणः साक्षान्मोक्षायैव कारणीभवतीति, ननु च पदि यदि को देगादिलः शुमानुसन्धो विपाकस्तत आगमेन सह विरोधः "नो इहलोगट्ठयाए तवमहिद्विजा", भण्यते, न मनामा देदिफलमिष्टं, म हि मोक्षार्थमेर घटने, यदान्तरालिकं फलं देवादि तदानुषंगिकमिक्षुवणसेके तृणादिसेकवत् , मनीपितं तु नेन नपःपरीपहजपाम्पा मोक्षः प्राप्यः, तत्र या प्रतिस्तपसि परीपहजये या मा बुद्धिपूर्वका विपाकहेतुरिति, तसादेवमनु- ·तिगन कर्मनिर्जरणाय घटते, निर्जरानुप्रेक्षा ॥ पंगानिमायात्मकमित्यादिना (१९४-१६) लोकानुग्रेक्षास्वरूपं निरूपयति,पंचास्तिकाया धधिकिाशपुद्गलजीवाख्या- स्तं आत्मानः-सम्पमस्येति, लोकमित्युपरिष्टावक्ष्यति, विविधो नानाप्रकारः परिणामो यस्येति, तमेव विविधपरिणामं दर्शयति उत्पत्तिस्थिलान्यतानुग्रहालययुक्तं उत्पत्तिद्विविधा-प्रतिक्षणवर्तिनी कालान्तरवर्तिनी च, प्रतिक्षणवर्तिनी अविभाव्याऽ. प्रलपानुमेया, प्रतिक्षणमन्यथाऽन्यथा चोत्पद्यन्ते परिमाणभावाः अस्तिकायाः, कालान्तरवर्तिनी मृद्रव्यं पिंडाद्याकारेण गन्ना प्रकीर्णमपहाय पिंडादिरूपेण परिणमते, स्थितिरवस्थानं अस्तिकायरूपेण सर्वदा व्यवस्थानात् , धर्मास्तिकायादिव्यपदेशं गलहते, ते सर्वदा व्यरतिष्ठत्नेव वचनार्थपर्यायः, अन्यता तूत्पत्तिस्थितिभ्यामन्यत्वं विनाशः, सोऽपि द्विविधः-क्षणिकः काला- कारवीं न, पिपक्षितक्षणाद्वितीयक्षणादन्यत्वमवश्यं भावीत्यवस्थान्तरापत्तिरेव विनाशो,न निरन्वयः कचिदस्ति प्रलयः,स्थित्युत्पत्ती परिप्यो सचाना,घटो हि समुत्पन्नस्तिष्ठंश्च जलाहरणधारणादिरूपेणानुगृहाति, प्रलयोऽपि कालान्तरभावी भवत्यनुग्राहको नारसंशितः कुण्डलाधिनः कटकविनाशवत् , अत एव एभिरुत्पत्यादिभिर्युक्तमुत्पत्त्यादिपरिणतिस्वभावमिति, विनाशो नाना- परसभाषः स्वरूप पख सुखदुःखप्रकर्पापकर्षस्वरूपत्वात् वैचित्र्याच कर्मपरिणतः, एवं ह्यस्य चिन्तयतस्तत्त्वज्ञानविशु- देर्भवतीति सानुमेक्षा,एवम्-उक्तेन प्रकारेण लोकखरूपमभिधाय ततस्तेषु जीवादिपदार्थेषु विशुद्धं-निर्मलं शंकादिदोपरहितं Haathi भाभगरजिरतं "सपाई ठाणाई असामयाई" न कदाचिदसिन् ज्यावर्णितलक्षणे लोके किंचित् स्थानमस्ति शाश्वतं सभासमनोभातीलाह-परलोकनिरपेक्षाच मोक्षायैव पेतोशचिरनुगुणा भवतीति लोकानुप्रेक्षा १०॥

·.. जनामा समार (11) इत्यादिना बोधिदुर्लभत्वानुप्रेक्षां निरूपयति, अनादाविति सर्वकालावस्थायिनि संसारे, किं म्यरूपेण ?, नरकादिष्वित्याह, तेपुरभवग्रहणेषु पुनः पुनः चक्र इव परिभ्रमतो, न तत्कृतः प्राणिनः शारीरमानमै नाप्रकारै- गरालीदस्य तचार्थाश्रद्धानाविरतिप्रमादकपायादिमिरुपहतमतेर्ज्ञानावरणाद्युदयाभिभूतस्य ज्ञानावरणादिकर्मचतुष्टयं घा- तिकर्म विशेषतो मोहनीयं सम्यग्दर्शनादिमार्गस्य विघातकमित्येतदेवाह-सम्यग्दर्शनादिनेत्यादि, सम्यग्दर्शन विरत्यप्रमादाक- पायविशुद्धो योधिटुर्लभो भवतीति विभक्तिपरिणामेनाभिसंबंधनीयं,जन्तुना दुर्लभ इति,बोधिशब्देनात्र चारित्रमेव विवक्षितं, अथवा पाठान्तरं सम्यग्दर्शनादिरेव घोधिः अपगतसकलशंकादिदोपः रहितो (दूषणेन) दुःखेन लभ्यत इति, एवं बोधेर्दुर्लभ- त्वमनुचिंतयतो योधि प्राप्य प्रमादो न भवतीति बोधिदुर्लभत्वानुप्रेक्षा ११॥ म्याग्यातधर्मानुप्रेक्षां प्रतिपादयन्नाह-सम्यग्दर्शनप्रतिष्ठामन्तरेण न महायतादिलाभः समस्ति, प्रागेव सम्यग्दर्शनं द्वारभूतं धर्मानुष्ठानस्पति प्रतिपादयति सम्यग्दर्शनद्वारेण (१९५-७) धर्मावगाह इति, पंच महाव्रतानि साधनं यस्येत्यनेन सम- म्तमलोनरगुणपरिग्रहः, आचारादीनि दृष्टिवादपर्यन्तानि द्वादशांगानि, अर्हत्प्रणीत आगमः, तेनोपदिष्टं तत्वं यस्य धर्मस्य, चर- णलक्षणस्येत्यर्थः, गुप्तिममितिपरिपालन विशुद्ध व्यवस्थानमस्येति गुप्तिभिः समितभिश्च परिपालन-परिरक्षणं विशुद्धं निर्मलं व्ययम्धान-स्वरूपावस्थानं यस्य म तथोक्तः, संसारो नरकादिचतुष्टयं तस्मान्निर्वाहको-निस्सारकः, न चासावभावीभवति मुक्तारम्थायामित्याह-निःश्रेयमप्रापक इति, निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसं-स्वात्मन्येवावस्थानं ममस्तकर्मापेनस्य निःश्रेयसमुच्यते नम्य मापकः, नम्प पर्यायान्तरस्योन्पादक इत्यर्थः, यशोविभवादियुक्तो भगवान् परमपिरिति ममधिगतमकलज्ञानः तीर्थकर- ·नामकम्मोदयान् तीर्थस्स प्रयाणकः वन्दनपूजाहोऽर्हन् तेनामोधवचनेन स्वाख्यातः अहो इत्याचये नापरेण केनचिदेवं कथितः मुष्ठ उत्मर्गापवादलक्षण आख्यातः धर्म इत्येवमस्य धर्मस्वाख्यातत्त्वमनुचिंतयतो मार्गाच्यवनेन तदनुष्ठानेन च व्यवस्थानं भवतीति मागों रत्नत्रयं मुक्तेः स्वरूपं वा तस्मादच्यवनं-अपतनं तदिदं मार्गस्य सम्बन्धः तस्यानुष्ठानं श्रद्धानखा- पायक्रियाचग्णमिति,तदेव च परमार्थतोऽच्ययनं मार्गाद्यथोक्तक्रियानुष्ठानमित्येपा धर्मस्वाख्यातत्वानुचिन्तनानुप्रेक्षा१२॥ उक्ता अनुप्रेक्षाः मोदाहरणाः, सम्प्रति परीपहान् वक्ष्याम इति प्रतिजानीते- मार्गाच्यवननिर्जराथ परिपोढव्याः परीषहाः ॥९-८॥ सूत्रम् ॥ अर्थशब्दः प्रत्येकममिसंबध्यते, मार्गाच्यवनार्थ निर्जरार्थ, परीपहसहने मार्गाच्यवनं प्रयोजनं, कदाचित् क्लिप्टचित्तः क्लीवत्वात् तन्महनामनः मन्मार्गान् प्रच्यवेतापि अतस्तत्सहनादरः, मार्गस्थस्य तु सम्यगधिमहमानस्य गिरेखि निष्प्रकम्पचेतसो निरा- मलिकप्यानम्य जायते कर्मनिर्जरा, एतदेवाह-सम्यग्दर्शनादेरित्यादि (१९५-१६) तत्त्वार्थश्रद्धानादिलक्षणो मार्गो निवृत्ते- गत्यन्तिस्याः तम्मान्मार्गान मा प्रच्युतिभविष्यतीति मद्यन्ते परीपहाः, तथा ज्ञानाचरणादिकर्मक्षपणार्थ परिसोढव्याः परीपहाः, मिदिप्राप्तिकारणसंगरपिमहेतवः परिपोढव्या परीपहा इति निर्वचनं,समन्तादापतंतःक्षुत्पिपासादयो द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षाः पोहव्याः मदितव्याः परीपहाः,मण्यन्ते परीपात इति परीपहाः, कियंतस्ते के च पुनः किस्वरूपा वेत्याह-तद्यथेति संख्यादिनिरूपणोपक्रमणं । भुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशफनाम्यारतिस्त्रीचर्याशय्यानिपद्याक्रोशयाचनाऽलाभरोगतृणस्पर्शमल- सत्कारपुरस्कारप्रजाज्ञानसम्यक्त्वानि ॥ १-९॥ सूत्रम् ।। HASHARMATHEMA ·पिपामादयः परीपहा द्वाविंशतिः, नामतोऽपि क्षुदादिनामानः स्वरूपमपि च शब्दार्थेनावेदितमेव, संख्यादीनां त्रयाणामपि प्रदर्शनं करोति भाष्यकार:-क्षुत्परीपहः१ पिपासार शीत३ मुणं४ दंशमशकंर नायद मरतिः७ स्त्रीपरीपहः८ चर्यापरीपहः९ निपद्या१० शय्या११ आक्रोशः१२वधः१३ याचनं१४ अलाभः१५ रोगः१६ तृणस्पर्शः१७ मलः१८ सत्कारपुस्कारौ१९ प्रजा२०5 ज्ञाने२१ अदर्शन२२ परीपह इति, तत्र क्षुत्परीपहः क्षुद्वेदनादिनाऽऽगमावहितेन चेतसा ममयतोऽनेपणीय परिहरतः क्षुत्परीपहजयो भवति, अनेपणीयग्रहणे तु न विजितः सात् क्षुत्परीपहः, एवं पिपासापरीपहोऽपि, | एपणीयभावे तु प्राणिदयावता समस्तमनेपणीयं परिहरता शरीरस्थितिः कार्या, शीतपरीपहजयस्तु शीते पतति महत्यपि जीर्णवसनः परित्राणवर्जितो नाकल्प्यानि वासांमि गृह्णाति शीतत्राणाय, आगमविहितेन विधिना एपणीयमेव कल्पादि गवेपयेत् परिभुंजीत या, नोऽपि शीतार्नोऽग्निं ज्यालयेत् , अन्यज्वालितं वा नासेवते, एवंमनुतिष्ठता शीतपरीपहजयः कृतो भवति, एवमुष्णतप्तोऽपि जलावगाहस्नानव्यजनवातान् बजयेद् , अभिधारेत वा छायादि वा, अत उप्णमापतितं सम्यक् सहते, नैवातपशीतोष्णत्रयाद् वीभेति, दंशमशकादिभिर्दश्यमानोऽपि न ततः स्थानादपगच्छेत् , न च तदपनयनार्थ धूमादिना यतते, न च व्यजनादिना निवा- रयेदित्येवं दशमशकपरीपहजयः कृतः सात् , नान्यथेति ।। नाउयपरीपहस्तु न निरुपकरणतैव दिगम्बरभोतादिवत्,किं तर्हि?,प्रवचनोक्तेन विधानेन नाइय,प्रवचने तु द्विविधः कल्पः-जिनकल्पः म्यविरकल्पश्च, तत्र सविरकल्पे परिनिप्पन्नः जिनकल्पी भाति, तत्र क्रमेण धर्मश्रवणममनन्तरं प्रव्रज्याप्रतिपत्तिः, ततो द्वादश वर्षाणि मनग्रहणं,पश्चाद्वादश वण्यिर्थग्रहणं,ततो द्वादश देशदर्शनं,कुर्वन्नेव च देशदर्शनं निप्पादयति शिष्यान् ,शिष्यनिष्पत्तेरनन्तरं प्रतिपद्यते ·Ayush Prem उमापनविहारं, मग त्रिविधो-जिनकल्पः शुद्धिपरिहारः यथालन्दश्श, तन IITMIn" प्रथममेर तपःमचादिभावनाभिरात्मानं भावपति, भावितात्मा च द्विविधे एव परिकर्मणि प्रवर्तते, यदि पाणिपात्रलन्धिरस्ति नतम्मदनुरूपमेय परिकर्म चेष्टते,अथ पाणिपात्रलब्धिर्नास्ति ततः प्रतिग्रहधारित्वपरिकर्मणि प्रवर्त्तते, तत्र यः पाणिपात्रलब्धिसम्पन्न- नम्योपधिरसायनया रजोहरणं मुखयस्त्रिका च, कल्पग्रहणविधिश्चतुर्विधः पंचविधो चा, प्रतिग्रहधारिणस्तु नवप्रकारोऽवश्यतया, कन्पग्रहणाद् दशविध एकादशविधो द्वादशविधो वा उपधिरागमेऽभिहितः, एवंविधं नाम्यमिष्टं, दशविधसमाचार्या चेमाः पंच तेषां गामाना:-आपन्छना मिथ्यादुप्कृतमावश्यकी निपीधिकी गृहस्थोपसंपञ्च, उपरितनी वा त्रिनकारा सामाचारी, आवश्यक्यादिका, युनसंपदपि नेपामानावस्तु नवमस्य पूर्वस्य जघन्यतः, तत्र हि कालः परिज्ञेयो (गुणनादिना), उत्कृष्टेन दश पूर्वाणि भिन्नानि, न सम्पूर्णानि, ववर्षभनाराचसंहननाश्च ते वजकुट्यकल्पधृतयः,स्थितिरपि तेप िक्षेत्रादिकाऽनेकभेदा, क्षेत्रतस्तावत् जन्मना सद्भावेन प गर्गस्वेर कर्मभूमिपु, संहरणनः कदाचित् कर्मभूमावकर्मभूमौ वा, अवसर्पिण्यां कालतः तृतीयचतुर्योः समयोः जन्म, पिनापंचमी मद्भायः, चतुर्या लब्धजन्मा पंचम्यां प्रबजति, उत्सपिण्यां दुप्पमाद्यासु त्रिपु कालविभागेपु जन्म, द्वयोस्तु महारः, गामापिकच्छेदोपस्याप्ययोर्जिनकल्पप्रतिपत्तिः चरणयोः, एवं तीर्थपर्यायागमवेदादिकाऽपि स्थितिरुपयुज्यागमानुसारेण पाल्या,ननु ग अचेलकादिदेशविधः कल्पस्तवाचेलक्यं स्फुटमेवोक्तं, तत्र मध्यमतीर्थकरतीर्थवर्तिनां सामायिकसंयतानां चतुर्विधः कन्पोमस्थितोऽवश्यंतया करणीयः, यथाह-"शय्यातरपिंडत्यागः कृतिकर्म च तथा व्रतादेशः । पुरुपज्येष्ठत्वं च हि चत्वा रोयसिताः कल्पाः ॥ १॥" पड्डिधानवस्थितकल्पः, यथोक्-"आचेलक्यौदेशिकनृपपिंडत्यागमासकल्पाच । वर्षाविधिः प्रति- MORNING ·• UNT17 क्रमणविधानं चानपस्थिताः कल्पाः ॥१॥" आद्यचरमतीर्थकरतीर्थवर्तिनां तु दशविधोऽप्यवस्थितः कल्पः । “अस्य तु पुनर्भ- गवतस्तीर्थकरबर्द्धमानचन्द्रस्य । स्थित एवेष्टः कल्पः स्थानेषु दशस्वपि यथावत् ॥१॥" किं पुनः कारणमेतदेवं तीर्थकृतां विषम- मुपदेशनं?, "आर्जवजडा अनार्जवजडा[वेति] वृपभवीरतीर्थकालभवाः । मनुजा यस्मात्तस्मात् कल्पः स्थित एव स प्रोक्तः ॥१॥" मत्यमुक्तं, आचेलक्यमुक्तं तत्तु यथोक्तं तथा कर्त्तव्यं, तीर्थकृत्कल्पस्तावदन्य एव, मतिश्रुतावधिज्ञानिनः प्रतिपन्नचारित्रास्तु चतु- निन इति युक्तमेव तेषां पाणिपात्रभोजिस्वम्, एकदेवघ्यपरिग्रहाश्च, साधवस्तु तदुपदिष्टा वारानुष्ठायिनो जीर्णखंडितासर्वत- नुप्रावरणाः श्रुतोपदेशेन विद्यमानैवंविधवामसोऽपि अचेलका एव, यथा आपगोत्तरणे शाटकपरिवेष्टितशिराः पुरुषो नग्न उच्यते मयत्रकोऽपि तथाऽत्र गुह्यप्रदेशस्थगनाय गृहीतचोलपट्टकोऽपि नग्न एनेति, योपित् काचित् परिजीर्णशाटिकापरिधाना तंतुवा- यमाह-'नग्नाऽहं देहि मे शाटिका' इति, एवं साधवोऽप्यमहाधनमूल्यानि खंडिनानि जीर्णानि च विभ्रतः श्रुतोपदेशाद्धर्मबुद्ध्या नाग्न्यभाज एवेति, चारित्रसूत्रे शुद्वपरिहारिकान् वक्ष्यामः, अथालंदिकास्तु भण्यन्ते, लन्दमिति कालस्याख्या, तच पंचरात्रं, तेषां हि पंचको गच्छः, मामाचारी तु तेषां जिनकल्पिकैस्तुल्या सूत्रप्रमाणभिक्षाचर्याकल्पान् विहाय, तत्रापरिसमाप्ताल्पसूत्रार्थास्तु गच्छतिबद्धाः, तत्र केचिजिनकल्पिकाः यथालंदिनः, तत्र जिनकल्पिका निष्प्रतिकर्मशरीराः समुत्पन्नरोगाचिकित्सायां न प्रवर्तते, नेत्रमल्याद्यपि नापनयंति, स्थविरकल्पास्तूत्पन्नरोगं गच्छे प्रक्षिपति, गच्छोऽपि प्रासुकैपणीयेन कर्म करोति भेपजादिना, स्थवि- रकल्पिकार्यककप्रतिग्रहधारिणः सप्रावरणाः, जिनकल्पिकानां तु वस्त्रपात्राणि भाज्यानि, एकत्र पंचरात्रचारिण एते, गणप्रमाणं जघन्यतस्त्रयो गणाः शतरा उत्कृष्टः, मिक्षाचर्या तु तेषां पंच पंचैव, एकवीथौ चरन्तः पंचभिः पकैर्मासकल्पं प्रतिसमापयंति, मा.

·ROHD • DR RAHE PIPARAT••Karamiraram स्थितास्थितकल्पयोः शुद्धयोरपि ते भवंति, एवमेते जिनकल्पिकादयो गच्छनिर्गताः, तत्र यद्येवंविधं नाग्यमिप्यते ततो नागमो- परोधः, अथ परिधानपरित्यागमात्रं ततस्तदप्रमाणकं न मनांसि प्रीणयति जैनेन्द्रशासनानुमारिणामिति, स्थविरकल्पिकास्तु चतुर्दगविधोपधय उत्सर्गापपादव्यवहारिणः औपग्राहिकोपधिधारणादीनां गच्छयासिनां च पारमार्पप्रवचनानुसारिणां नाश्यपरी- पहजयः संभवतीति नान्येषां ६। अरविरुत्पद्यते कदाचिद्विहरतस्तिष्ठतो वा सूत्रोपदेशात् , तत्रोत्पन्नारतिनापि मम्यग्धर्मारामरतिनैन भवितव्यं,एवमरतिपरीपह- जयः७ स्यादिति, न स्त्रीणामंगप्रत्यंगसंस्थानहसिनललितविभ्रमादिचेप्टाः चिंतयेत् न जातुचिच्चक्षुरपि तासु निवेशयेत् मोक्षार्गार्गलासु कामयुद्धरा,एवं स्त्रीपरीपहजयः८ कृतो भवति,वर्जिताऽलस्यः ग्रामनयन(गर)वमतिनिर्ममत्वः प्रतिमासं चर्यामाचरेदित्येवं चर्या- परीपहजयः९, निपीदत्यस्यामिति निपद्या-स्थान सीपशुपण्डकविर्जितमिष्यानिटोपमर्गजयिता तत्रानुद्विगेन नियद्यापरीपह- जयः कार्यः१०, गया-संस्तारकश्चम्पकादिपट्टो वा मृदुकठिनादिभेदेन योचावचः प्रतिश्रयो वा पांशूत्करप्रचुरः शिशिरो बहुधर्मको या सत्र नोद्विजेत कदाचनेति शय्यापरीपहजयः११, आक्रोशः अनिष्टवचनं तद् यदि सत्यं कः कोपः? शिक्षयति हि मामयमुपकारी न पुनरेवं करिष्यामीत्यत्र त्वया सुतरां कोपो न कर्त्तव्य इत्याक्रोशपरीपहजयः१२, वधा-ताडनं पाणिपाणिलताकशादिमिस्तदपि शरीररुमपश्यतया विधंसत एवेति मत्वा सम्यक् महितव्यम् , अन्यदेवेदमात्मनः पुद्गलमंहतिरूपं,आत्मा पुनर्ने शक्यत एव ध्वमयितु- मतः स्वातकर्मफलमुपनतमिदं ममेति सम्यक् महमानस्य यधपरीपहजयः१३, याचन-मार्गणं मिक्षोखपात्रानपानप्रतिश्रयादेः परतो लब्धव्यं सर्वमेव साधुना अतो याचनमपश्यमेव कार्यमित्येवं याचनापरीपहजयः१४, अलाभस्तु याचिते सति प्रत्याख्यान NETAPannu.an ·विद्यमानमविद्यमानं वान ददाति यस्य स्वं तत् कदाचिद्वादत्ते,अल्पं वा कदाचित् परः, तत्रापरितोपो नायच्छति सति, यथोक्तं-"पहुं परघरे अत्थी'त्यादि, अलामे च प्रसन्नात्मनै भवितव्यं अलाभपरीपहजयः१५, रोगो-ज्वरातिमारकासश्वामादिस्तस्य प्रादुर्भावे सत्यपि न गच्छ निर्गताथिकित्मायां प्रवर्त्तन्ते, गच्छयासिनस्त्वल्पवहुत्सालोचनया सम्यक् महंते, प्रवचनोक्तेन वा विधिना प्रतिकारमा- चरतीति रोगपरीपहजयः१६,अशुपिरतृणस्य दर्भादः परिभोगोऽनुज्ञातो गच्छनिर्गतानां,गच्छामिनां च तेषां शयनमनुज्ञातं नि- शग्यन्ते, तान् दर्भान भूमानारतीय संस्तारकौ च दर्भाणामुपरि विधाय शेरते, चौरैरुपकरणापहृतौ वा प्रतनुकसंस्तारकादिपट्टको ना अत्यन्तजीर्णत्वात्तृणाद्यपि तत् परुपकुशदर्मादितृणसंस्पर्श सम्यगधिसहते यस्तस्य तृणपरीपहजयः१७, रजः-परागमानं मलस्तु स्वेदवारिसम्पर्कात् कठिनीभूतो पुषि स्थिरतामितो ग्रीष्मसंपातजनितधर्मजलादार्द्रतांगतो दुर्गधिर्महान्तमुद्वेगमापादयति,तदपनय- नाय कदाचिदभिपेमाद्यमिलापं न करोतीति मलपरीपहजयः१८,सत्कारो-भक्तपानवस्त्रपात्रादिना परतो योगः पुरस्कारः-सद्भूत- गुणोत्कीर्तनं वन्दनाभ्युत्थानासनादिव्यवहारश्च, तामत्कारितोऽपुरस्कारितो वा न द्वेष यायात् न द्वेषयेच मनोविकारेणात्मानमिति सत्कारपुरस्कारपरीपहजयः १९, प्रज्ञायतेऽनयेति प्रज्ञा-युद्धातिशयः तस्मात्तत्प्राप्तौ न गर्वमुद्वहत इति प्रज्ञापरीपहजयः २०, प्रज्ञाप्रतिपक्षेणाप्ययुद्धिकत्वेन परिपहो भाति, नाहं किंचिजाने मूर्योऽहं सर्वपरिभूत इत्येवं परितापमुपागतख परीपहस्तद- करणात् कर्मविपाकोऽयमिति परीपहजयः, ज्ञानं तु श्रुताख्यं चतुर्दश पूर्वाण्येकादशंगानि समस्तश्रुतधरोऽहमिति गर्वमुद्वहते, तत्रागर्वकरणात् ज्ञानपरीपहजयः, ज्ञानप्रतिपक्षेणाप्यज्ञानेनागमशून्यतया परीपहो भाति, ज्ञानापरणोदयात् क्षयोपशमोदयविज्जूं- मितमेतदिति, स्वकृतकर्मफलपरिभोगादपैति तपोऽनुष्ठानेन वेत्येघमालोचयतो ज्ञानपरीपहजयो भवति २१॥ अदर्शनपरीपहस्तु .

·सर्वपापसानेभ्यो विरतः प्रकृष्टतपोऽनुष्ठायी निःसंगवाह तथापि धर्माधर्मात्मदेवनारकादिभावान्नेक्षे अतो मृपा समस्तमेतदिति | अदर्शनपरीपहः, तत्रैयमालोचयेद्-धर्माधम्मों पुण्यपापफललक्षणौ यदि कर्मरूपौ पुद्गलात्मको ततस्तयोः कार्यदर्शनादनुमान- समाधिगम्यत्वं, अथ क्षमाक्रोधादी धर्माधम्मो ततः खानुभवत्वादात्मपरिणामरूपत्वात् प्रत्यक्षविरोधः, विज्ञानात्मकत्वादात्मनः न प्रलंमो विद्यत एव, देवास्त्वन्त्यन्ततरतम (विषय) सुखासक्तत्वान्मनुष्यलोके च कार्याभावाद् दुप्पमानुभावाच न दर्शनगोचरं प्रयांति, नारकास्तु तीववेदनार्ताः पूर्वकृतकर्मोदयनिगडबन्धनवशीकृतत्वादस्वतंत्राः कथमायान्तीत्येवमालोचयतः अदर्शनपरी- पहजयो भवति २२। इतिशब्द इयत्ताप्रदर्शनार्थः, एत इति (१९२-७) क्षुदादयोऽदर्शनान्ताः प्रत्यक्षीकृताः द्वाविंशतिरिति, न न्यूनाः, नाधिकाः, धमादिदशलक्षणस्य धर्मस्य विघ्नहेतवः अंतरायकारणभूताः। यथोक्तं संवराख्यं प्रयोजनमभिसमी- क्ष्याभिसंधाय संवरफलं चाभिसंधाय मोक्षं रागद्वेपौ निहत्येति,केचिद्रागादुदयमासादयंति केचिद्वेपादित्यतः सर्व एचैते दुष्यंति, समापतिताः समन्तात् परीपोढव्या भवंतीति । 'पंचानामेव चेत्यादिना सूत्रं, पंचानामेव, न चतसृणां, कर्मप्रकृतीनां उदयाद्विपा- काद्वा द्वाविंशतिः परीपहाः समुपजायते, काः पुनस्ताः पंच कर्मप्रकृतय इति नामग्राहमाचप्टे-ज्ञानावरणस्य वेद्यस्य मोहनीयस्य तथा मोहनीयं द्विप्रकार-दर्शनमोहनीयं चारित्रमोहनीयं च,तथाऽन्तरायस्येत्येवमेतासु पंचसु प्रकृतिपु ॥ गुणस्थानेषु के केत्याह- सूक्ष्मसम्परायच्छद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दशेति ॥ ९-१० ॥ सूत्रम् ॥ खामिविशेषावधारणं चतुर्दशानां परीपहाणां, सम्परायः-कपायो लोभाख्यस्तस्य बादराणि खण्डानि परिशाटितानि नपमे गुणस्थाने, दशमे सूक्ष्मलोभपरमाणवो विद्यतेऽतः सूक्ष्मः सम्परायो यसासौ सूक्ष्मसंपरायः शमकःक्षपको वा संयतो मूलोत्तरगुणimmiptimumt ·प्रतिपनस्तम्मिन् सूक्ष्मसम्परायसंयतेऽमी चतुर्दशपरीपहाः संभवंति उदयमासादयंतीतियावत् छद्म-आवरण तत्र स्थितः छमस्था- मावरणवान इति, वीतो-गतो रागः सकलमोहोपशमात् समस्तमोहक्षयाच, यत्प्रक्रगेणैकादशद्वादशगुणस्थानवर्तिनी संयतौ परिगृ- होते, छमस्थवीतरागमामान्याचैकवचनं, सूक्ष्मसंपरायश्च छद्मस्थवीतरागश्चेति द्वन्द्वः, तयोश्चतुर्दशेति भाष्यं, परिपठिताः परीपहाः क्षुदादयो मलायमानाः। भवस्थस्य केलिनः शेषकर्मकारणाभावाद्वेदनीयसंभवाच तदाश्रया एव परीपहा भवंतीत्याह- एकादश जिने ॥९-११॥ सूत्रम् ॥ एकादशैव परोपहाः। पूर्वोक्तचतुर्दशमध्यादपनीय अमून् प्रज्ञादीन् अलाभाख्यांखीन एकादश शेपा भवंति वेदनीयकर्मा- श्रयाः, जितेषु मोहपुरःमरेषु ज्ञानदर्शनावरणान्तरायेषु क्षयमात्यंतिकमुपगतेपु, घातिकर्ममूत्पन्नसकलज्ञेयग्राहिनिरावरणज्ञानो जिनः केवलीतियात् , तवान्त्योपान्त्ययोर्गुणस्थानयोजिनत्वं तत्र संभवः ।। सर्वेषां परीपहकारणानामुदयसंभवमंगीकृत्याह- यादरसम्पराये सर्वे ।। ९-१२ ।। सूत्रम् ।। चादरः-स्थूलः सम्परायः-कपायस्तदुदयो यस्यासौ वादरसम्परायसंयतः, स च मोहनीयप्रकृतीः काश्चिदुपशमयतीति उपशमकः काचित् क्षपयतीति क्षपकः, तत्र सर्वेषां द्वाविंशतेरपि क्षुदादीनां परीपहाणामदर्शनान्तानां संभव इति ॥ उक्ता गुणस्थानेषु यथासंभवं परीपहाः, सम्प्रति कर्मप्रकृतिपन्तर्भारकथनायाह- ज्ञानावरणे प्रज्ञाजाने ।। ९-१३॥ सूत्रम् ॥ प्रत्रापरीपहः अज्ञानपरीपहश्च ज्ञानापरणे भरतः, ज्ञानावरणक्षयोपशमात् प्रज्ञा ज्ञानं च, सत्येव हि ज्ञानावरणे तदुद्भवतः। mamera-DM-मा mumniwan neuro Pai.* ·दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥९-१४ ॥ सूत्रम् ।। दर्शनमोहः-अनन्तानुबंधिनो मिथ्यात्वादि, तत्र च यथासख्यमिति तत् क्रमेण, दर्शनमोहे दर्शनपरीपहः लाभान्तराये चालाभपरीपहा, अदर्शन--अश्रद्धानं देवादिसद्भारिपयं अतो मिथ्यान्वानुबंधात् दर्शनमोहतः स इति । चारित्रमोहे नाग्यारतिनीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः ॥ ९-१५ ॥ सूत्रम् ॥ दर्शनमोहपर्ज शेपं चारित्रमोहनीयं, चाग्नि-मूलोत्तरगुणसंपत्तिः मोहात्तत्पराङ्मुखत्वाचारित्रमोहनीय,तदुदये सति नाम्यादयः सप्त परीपहा भवंति, नाम्यात् जुगुप्सोदयात् अरत्युदयादरतिः वेदोदयात् स्त्रीपरीपहः निपधास्थानासेवित्वं तु भयोदयात् कोधोद- यादाकोशपरीपहः मानोदयाद् याञापरीपहः लोभोदयात् सत्कारपरीपह इति, वेदनीये शेपाः ॥९-१६ ॥ सूत्रम् ।। वेदनीयकम्मोदये शेपाः एकदश परीपहाः संपतंति, कुतः शेषाः, (१६७-१७) उपर्युक्तेभ्योऽन्ये शेषाः, के पुन- रुक्ताः ।, प्रज्ञानानअदर्शननाम्यादयः, एभ्यः शेषाः केलिनि ते संभवति, एकादश जिने प्रागुक्ताः क्षुतपिपामाशीतोष्णदंशमशक- चर्याशग्यावधरोगतृणस्पर्शमलपरीपहाख्या इति, एवमेते व्याख्यातनिमित्तलक्षणविकल्पाः बादरसंपरायात् सर्वे भवंति, परतस्तु नेयंतः, तत् किमेते कदाचित् सर्वेऽप्ये कस्य जन्तोयोगपद्येन सभवंति न वा संभवंतीत्याह- एकादयो भाज्या युगपदेकानविंशतेः ।। ९-१७ ॥ सूत्रम् ॥ प्पा द्वाविंशतिः परीपराणामित्यादि (१९८-२) भाष्य, एकादय इति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, अथवैकशेषः, एकथा- .. . 3U AR| ·HTTA InHTIPS TRIP IN A PART-near in Hi' | सावादिकादि, एक आदिउँपां ते एकादयः, एकादिश्च एकादयश्च एकादयः तदेते द्वाविंशतिपरीपहाः भाज्या-विकल्प्याः युगप- देकस्मिन् जंती, कस्यचिदेकः कस्यचिवौ कस्यचित्रयस्तावद्यावदेकोन्नविंशतिरविरोधाद् युगपदेकत्रोदयंते, विरोधात्तु न द्वाविंशति- रप्येकस्मिन् युगपदिति । कथं पुनरेकोनविंशतियुगपत् न पुनाविंशतिरपीत्याह-अत्यन्तविरोधित्वादिति, शीतोप्णलक्षणयो- रमहावस्थानलक्षणो विरोधः परस्परपरिहारेण स्थितिः, अत्यन्तग्रहणं पर्यायनयविवक्षाप्राधान्यख्यापनार्थ, शीतोष्णपर्यायावत्य- न्तभिन्नौ विरुद्धौ, तयोथैकस्मिन् काले नैकत्वेनावस्थानं, द्रव्यार्थिकस्य तु तदेव द्रव्यमपास्तसमस्तपर्यायं शीतमुष्णं चेत्यवस्थित- शीतपुरुषवदुष्णीभूतमर्पवद्वा नास्ति कश्चिद्विरोधः, तथा चर्याशय्यानिपद्यानामेकस्य संभवे द्वयोरभावः चर्यायां सत्यां निपद्याचर्ययोरभावः निपद्यायां तु शय्याचर्ययोरभावः शय्यायां पुनः निषद्याचर्ये न भवत इति तयोर्वर्जनं । इत्युक्तः परीपहजयः, मम्प्रतिः प्रस्तावप्राप्तं चारित्रमुच्यते- सामायिकच्छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसंपराययथाख्यातानि चारित्रम् ॥ ९-१८ ॥ सूत्रम् ॥ सामायिकादयः कृतद्वन्द्वाः प्रथमावहुवचनेन निर्दिष्टाः, एकमेव चारित्रं संयमभेदं मन्यमानो भाष्यकृदाह-सामायिक- संयम (१९८-८) इत्यादि, सर्वसावद्ययोगविरतिलक्षणं सामायिक, तद्विशेषा एव च च्छेदोपस्थाप्यादयो विशुद्धतराध्यवसाय- विशेपाः,सावद्ययोगविरतिरूपं सामायिकं द्विप्रकारं-इत्वरकालं यावजीविकं च,तत्राद्यं प्रथमान्त्यतीर्थकरतीर्थयोः प्रव्रज्याप्रतिपत्ता- यारोपितं शत्रपरिनाध्ययनादिविदः श्रद्दधतः छेदोपस्थाप्यसंयमारोपणं विशिष्टतरत्वावितरतः सामायिकव्यपदेशं जहातीत्यत इत्व- | रकालं, मध्यमतीर्थकृतां विदेहक्षेत्रवतिनां च यावजीविकं प्रव्रज्याप्रतिपत्तिकालादारभ्य प्राणप्रयाणकालादवतिष्ठते, प्रथमान्तmaichi ·mumm4 Hinvol nenauli MandirkutInte तीर्थकरशिष्याणां मामान्यमामायिकपर्यायच्छेदो विशुद्धतरायां मर्वमावद्ययोगविरतावस्थानं विविक्ततरमहायतारोपणं छेदोपस्था- प्यसंयमः,छेदोपस्थापनमेव छेदोपस्थाप्यं,पूर्वपर्यायच्छेदे मति उत्तरपर्याये उपस्थानं भावे यतो विधानात् , तदपि द्विधा-निरतिचार- मातिचाम्भेटेन, तत्र शक्षस्य निरतिचारमधीतविशिष्टाध्ययनविदः, मध्यमतीर्थकरशिप्यो वा यदोपसम्पद्यते चरमतीर्थकरशिष्या- णामिति, मातिचारं तु मूलगुणस्थानस्य पुनर्वतारोपणान्जेदोपस्थाप्यं, उभयं चैतत् मातिचारं निरतिचारं च स्थितकल्प एव आद्या- न्ततीर्थकरयोरेवेत्यर्थः २१ परिहारः-तपोविशेपस्तेन विशुद्धिकं चेति, तदपि द्वेधा-निर्विश्यमानकं निर्विष्टकायिकं च, तत्र निर्विश्य- मानकमासेव्यमानकं, परिभुज्यमानकमित्यर्थः, निर्विष्टकायिकमासेवितमुपभुक्तं, तत्महयोगात् तदनुष्ठायिनोऽपि निविश्यमानकाः, निर्विष्टकापिकास्तु निविष्टः कायो येपामस्ति ते निर्विष्टकायिकाः तत्महयोगात् तेनाकारेण तपोऽनुष्ठानद्वारेण परिमुक्तः कायो यरिति, परिभुक्तताग्विधतपमो निविष्टकायिका इत्यर्थः, परिहारविशुद्धिकं च तपः प्रतिपन्नानां नवको गच्छः, तत्र परिहारिण- धन्वारः अनुपरिहारिणोऽपि चत्वारः, कल्पस्थित एकः, वाचनाचार्य इत्यर्थः, सर्वे च ते श्रुताधतिशयमसम्पन्नाः तथापि रुल्या कल्प- स्थित एकः कश्चिदरम्थाप्यते, तत्र ये कालभेदेन विहितं तपोऽनुतिष्ठं ते परिहारिणः, नियताचाम्लभक्तास्त्वनुपरिहारिणः, तेषा- मेवामि मरास्तपुद्गलानां (शिशिरादितपोवतां) परिहारिणां महायके वर्तते, कार्याम्थतोऽपि नियताचाम्लभक्त एव, तच्च तपः परिहाग्णिां ग्रीष्मे चतुर्थपष्टाष्टमभक्तलक्षणं जघन्यमध्यमोत्कृष्टक्रमेणैव गिशिरकाले पष्ठाष्टमदशमानि जघन्यमध्योत्कृष्टानि वर्षा- स्वष्टमदगमद्वादशभक्तानि, जघन्यमध्यमोत्कृष्टानि, पारणकालेऽप्याचाम्लमेव पारयंति, उक्त विधानं तपः पण्मासं कृत्वा परिहारि- णोऽनुपरिहारित्यं प्रतिपर्वते, अनुपरिहारिणोऽपि.परिहारिणो भवंति, नेऽपि पण्मामान् विदधते तपः, पश्चात् कल्पस्थित एकाक्रोव | ·mundinnunmun nemamHTTm. पण्मामाघधिक परिहारतपः प्रतिपद्यते, तस्य चकोऽनुपरिहारीभवति, तन्मध्येऽपरवेकः कल्पस्थित इति, एवमेप परिहारविशुद्धः संयमोऽष्टादशभिर्मासैः परिममाप्तिमुफ्याति, परिममाप्ते तु तस्मिन् पुनस्तदेव केचित् परिहारतपः प्रतिपद्यन्ते स्वशक्त्यपेक्षया केचिट्ठा • जिनकल्पमपरं तु गन्छमेव प्रविशंतीति, परिहारविशुद्धिकाच स्थितकल्प एव प्रथमचरमतीर्थयोरेव, न मध्यतीर्थेपिति ३। मूक्ष्मसंपरायसंयमस्तु श्रेणिमारोहतः प्रपततो वा भवति, श्रेणिरपि द्विप्रकारा-औपशमिकी क्षायिकी च, तत्रौपगमिकी अनन्नानुबंधिनो मिथ्यात्वादित्रयं नपुंमकम्त्रीवेदी हास्यादिपदकं पुंवेदः अप्रत्याख्यानप्रत्याग्व्यानावरणाः संज्वलनाश्चेति अस्याश्च प्रारंभकोऽप्रमनसंयतः, अपरं तु वने-अविरतदेशप्रमत्तानमनविरतानामन्यतमः प्रारभते, म चानन्तानुबंधिनश्चतुरोऽपि समकमे शमयनि अन्नमुहर्नेन, ततो दर्शनत्रिकं, तत उदीर्णपुमानारोहन् नपुंमकं वा वेदं, ततः स्त्रीवेदं, योपिदारोहंती प्राग नपुंमकवेद, ततः पुरुपवेद, तृतीयप्रकृतिरपि आरोहन प्राक स्त्रीवेदं, ततः पुंवेद, ततोऽपि हास्यादिपदकं, ततो नपुंमकवेदं, ततोऽप्रत्याख्यानानां प्रत्याख्यानावरणानां च युगपेदेव द्वौ क्रोधौ, पथात् संज्वलनक्रोधान्तरितो शमयति पुनः द्वौ मानौ, पश्चात् संज्वलमानं, पुन माये, ततः संज्वलनमायां, पुनद्वौ लोभौ पश्चात् संज्वलनलोभ संख्येयानि खंडानि कृत्वा क्रमेण चोपशमय्य पश्चिमखंडमसंख्ये- यानि खंडानि करोति, ततः प्रतिममयमसंग्ग्येयभागमुरगमयन् ममस्तमन्तमुहूत्र्तन शमयति, तांथासंख्येयान् भागान् शमयन् सूक्ष्मसंपरायसंयमीभवति, अत्यन्तविशुद्धाध्यवमायो दशमगुणम्धानवर्ती श्रेण्यारोहे वत्तेमानस्य शुद्धमवतरतः संक्लिएं, सूक्ष्मः- इलक्ष्णावययः कपायः-संमारभ्रान्तिहेतुर्यत्र तत् सूक्ष्मसंपराय, म चोपशान्तकपायोऽपि स्वल्पप्रत्यायलाभात् दग्पांजनद्रुमवदुद- कसेचनादिप्रत्ययभाजोफुरादिरूपेण भश्मच्छन्नाग्निवद्वा, नदिधनादिप्रत्ययस्वरूपमुपदर्शयतिः, तद्वदमो मुखबखिकादिषु ममत्वम- ·. 2 मीरणेन संधुक्षमाणः कपायाग्निश्ररणेन्धनमामूलतो दहन प्रत्यक्ते, प्रतिविशिष्टाध्यमायादिति, क्षाविकी तु श्रेणिरनन्तानुबंधिनो मिश् यात्यमिश्रसम्यक्त्वानि अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानापरणे नपुंमकस्त्रीवेदी हास्यादिपदकं पुंवेदं संज्वलनाच,अस्यास्त्वाहारोहका अन- न्तानुगन्धिनो युगपदेव क्षपयन्त्यन्तमुहूर्तेन,ततः क्रमेण दर्शननिकं, ततः प्रत्याख्यानामत्याख्यानापरणे युगपदेव क्षपयितुमारभते, मध्यभागे चैषामिमाः पोडश प्रकनीः क्षपयति, नरकतर्पग्गी एतदानुपूर्यो एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातयः आतपोद्योतबसस्था- परमादरमूक्ष्मनामानि ततो निद्रानिद्रा प्रचलानचला स्त्यानदि, ततोऽष्टानां शेपं, ततोऽनुदीर्ण वेद जघन्य पूर्वत , ततो हास्या- दिपदकं, नतोऽप्युदित वेद, ततो संचलनानामेकै क्रमेण क्षपयति, सारशेपे च पूर्वसंज्वलनरुपाये उनर क्षपयितुमारभते, सर्व शेपं चोत्तरेणेव मह अपयति यातत् सज्वलनलोभसंग्व्येयभाग., तमपि सग्व्येयभागमसंख्येयानि खंडानि कृत्या प्रतिममयमेकै खंड क्षपयति तदा सूक्ष्ममम्परायसयमीभवति, तदा सूक्ष्ममोहनीयोपशमे तु एकादशगुणस्थानप्राप्त. उपशान्तकपायो यथाख्यात- संयमो भवति, क्षपकस्तु मफलमोहार्णवमुत्तीर्णो निग्रन्थाय यथाग्यातसयमीजायते, अथशब्दो यथाशब्दार्थो, यथा ग्न्यातः संयमो भगरता तथाऽमावेर, कथं च आर यातः १, अकषायः, म चैकादशद्वादशयोगुणस्थानयोः, उपशान्तत्वात् क्षीणत्याच कपायाभार : इति, एवं पंचविध चारित्र अप्राविधकर्मचयरिक्तीकरणात् , नद्वा पुलाकादिषु विस्तरेण वक्ष्यामः (१९८-१०) पुलाकादिस्तत्र उपरिष्टात् पुलाकादिभेदेषु मामायिकादिः संयमः पंचप्रकारोऽपि पंचसु पुलाकादिनिग्रन्थेषु विस्तरेण-प्रपंचेन भारयिष्याम इति ।। उक्त चारि प्रकीर्णकं च तपः, सम्प्रत्यनशनादिकं तपो भण्यते-- | अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरमपरिन्यागविविक्तशग्याऽऽसनकायक्लेशा बाह्य तपः ॥ १-१९ ।। सूत्रम् ॥ - - ·. द्विविधं तपो-बाह्यामभ्यन्तरं च, तर बाह्याभ्यन्तरशब्दार्थः प्राग् निरूपितः, तटैकैकं पोढा तत्र बाह्यस्य तारदाप्यारो भेदा- 1- नाचष्टे पडपि सूत्रं विवृण्यत् अनशनं अवमौदर्य वृत्तिपरिसंख्यानमित्यादि (१०८-१३) प्राक् प्रकृतः सम्यक्शब्दोऽनु- वर्त्तते, म च विशेषणं, मम्यगनशनं मम्यगामौदर्यमेवं मर्वत्र वृत्तिपरिसंख्यानादिष्पपि, किं पुनर्विशेषेण व्याय॑ते ?, गृपशत्रु- तस्करकृताहारनिरोधादि, तथा पक्तिनिमित्तमाजीवादिहेतोरुपहतभागदोपस्य न हि संयमरक्षणं न च कर्मनिर्जरेत्यतः मम्यग्ग्रहणं, यस्तु प्रवचनोदितं श्राद्धतयास्वमामापेक्षो द्रव्यक्षेत्रकालभानाभिजः क्रियाम्पाल्हादी उपपन्नाहोरानाभ्यन्तरयायि करोत्यनशनादितपः म कर्मनिर्जराभाग्भवतीर्थः, एवमर्थ अनुवर्त्य सम्यग्ग्रहणं, बालनपःप्रतिषेधार्थ च, संयमः सप्तदशभेदा उक्तः, चारित्रं वा पंचप्रकार संयमः, तत्परिपालनाय रसत्यागादिसम्यक्तपो भवति, कर्म-जानावरणादि तम्य निर्जरा आन्मप्रदेशेभ्यः परिगटनं यथोक्तं यद्विशेपणादुपचितो वेत्यादि, तपश्च प्रायः मर्वममयेषु प्रतीतं शुभाशुभकर्मक्षया- - येत्येवं कर्मनिर्जरणार्थ चेत्यक्तं, चशब्दः ममुच्चयार्थः, चतुर्थपष्ठाठमादीत्यादिना, अशनं-आहारम्ततपरित्यागोऽनशनं, तद् द्विधा-इत्वर यापजीविकं च, तवरं नमस्कारसहितादि, चतुर्थपण्मामपर्यनमानमित्रमनगनं भगरतो महावीरम्य तीर्थ, यारजीविकं च त्रिविधं पादपोपगमनं इंगिनी भक्तप्रत्याख्यानमिति, तत्र पादपोपगमनं द्विधा-मच्याघानमव्याघातं च, मतो ह्यायुपो यदुपक्रान्तिः क्रियते ममुपजातव्याधिना उत्तानमहावेदनेन वा तत् सव्याघात, निर्व्याघातं, तु प्रवज्याशिक्षापदादिक्रमेण जराजर्जरितशरीरः करोति, यदुपहितचतुर्विधाहारप्रत्यान्यानो निर्जन्तुकं स्थण्डिलमाथिग पादप डकेन पार्थेन निपतत्यपरि- म्पन्दस्तावदास्त प्रशस्तध्यानव्यापूनान्तःकरणः यायदुन्कान्तप्राणस्तदेतत् पादोपगमनाग्व्यमनशन' ,इगिनी-श्रुतविहितः क्रिया- ·InHUTILIMIT HALI HAIN विशेषस्तद्विशिष्टं मरणं, अयमपि प्रवज्यादिप्रतिपत्तिक्रमेणैवायुपः परिहाणिमवयुद्ध्य त्यक्तनिःशेपोपकरणः स्थावरजंगमप्राणिविव- जिंतस्थंडिलस्थाय्येकाकी कृतचतुर्विधाहारप्रत्याख्यानः छायाया उष्णे उष्णात् छायायां क्रामन् सचेष्टः सम्यग्ज्ञानपरायणः प्राणान् जहात्येतदिगिनीमरणं परिकर्मपूर्वकं चेति २, भक्तप्रत्याख्यानं तु गच्छमध्यवर्तिनः, स कदाचित्रिविधाहारप्रत्याख्यायी कदा- चिचतुर्विधाहारप्रत्याख्यानो वा, पर्यन्ते कृतसमस्तप्रत्याख्यानः समाश्रित्य मृदुसंस्तारकं समुत्सृष्टशरीराद्युपकरणममत्वः खय- मेवोग्राहितनमस्कारः समीपवर्तिमाधुदत्तनमस्कारो वा उद्वर्त्तनपरिवर्तनादि कुर्वाणः समाधिना करोति कालम् ,एतद् भक्तप्रत्या- ख्यानं मरणमिति ३॥ उक्तमनशनमयमौदर्यमुच्यते-अवमौदर्यमित्यवमं न्यूनं नामेत्यादि,अवमं न्यूनमुदरं यस्यासावयमोदरः तद्भावोऽय- मौदर्य-न्यूनोदरता, कवलप्रमाणनिरूपणार्थमाह-उत्कृष्टावकृष्टो इत्यादि, उत्कृष्टो विकृत्य मुखविवरं यत्नतो महाप्रमाणः कृत्वा यः प्रक्षिप्यते अवकृष्टस्त्ययनलघुकस्तौ वर्जयित्वा मध्यमेन कवलेनाविकृतस्वमुखप्रमाणेनावमौदर्य कार्य, तञ्च त्रिविधमवमौदर्य, तद्यथेत्यादिना प्रत्यक्षीकरोति, अल्पाहारावमौदर्यमुपाविमौदर्य प्रमाणप्राप्तात् किंचिदूनावमौदर्यमिति, तबाहारः पुंसो द्वात्रिंश- तकवलप्रमाणः,कवलाष्टकाभ्यवहारोऽल्पाहारावमौदर्य,उपाविमौदर्य द्वादश कवलाः, अर्द्धसमीपमुपार्द्ध द्वादश कवलाः, यतः कवल- चतुष्टयप्रक्षेपात् सम्पूर्णमद्धं भवति, प्रमाणप्राप्ताहारो द्वात्रिंशत् कबलाः, स चैकेन कवलेन न्यूनं किंचिदूनावमौदर्य भवति, इतिशब्दः प्रकारार्थः, प्रमाणप्राप्तावमौदर्य चतुर्विंशतिः कवलाः,त्रिविधावमौदर्ये एकैककवलहासेन बहूनि स्थानानि जायंते, सर्वाणि चावमौ- दर्यविशेषाः कवलपरिसंख्यानं चेति, पुरुषस्य द्वात्रिंशत् योपितोऽष्टाविंशतिः, अतो विभागः कार्यः॥

·वृत्तिपरिसंख्यानमनेकविधमित्यादि, वर्तते यया सा वृत्तिः-भैक्ष्यं तस्य परिसंख्या-परिगणनं आगमविहितोऽभिग्रहो वा, परिगणनं दत्तीनां मिक्षाणां वा, तत्र दत्तिर्यदेकमुखेन प्रक्षिपति पात्रकादौ पटलकेन वा देहनकादिना वा, मिक्षा तु गृहस्ते- नोक्षिप्य यद्ददाति कडुच्छकेनोदंकिकया वा, तत् परिगणनमेकां दत्तिं ग्रहीष्याम द्वे तिस्रो वा इत्यादि, एवं मिक्षाणामपि गणनं गोचरप्रवेशकाले करोति, तद्यथेत्यादिना अभिग्रहानेकविधत्वं दर्शयति, उक्षिप्तान्तप्रान्तचर्यादीनामित्यादि उत्क्षिप्तं पट- लोदंकिकाकडुच्छुकादिनोपकरणेन दानयोग्यतया दायकेनोद्यातं तादृशं यदि लप्स्येत ततो ग्रहीप्यामः नाविशिष्टमित्युत्क्षिप्तचर्या- उत्क्षिप्ताभ्यवहरणमिति, तथाऽपरो निक्षिप्तचरकः पूर्वोक्त विपरीतग्राही, आदिशब्दाढन्ये चाभिग्रहका चाच्याः, अन्तचरको रूक्षकौद्रवौदनारनालादिग्राही, प्रान्तचरकः शीतलोदनादिग्राही, इत्थमुरिक्षप्तचर्यादीनामन्यतममभिग्रहमभिगृह्य पर्यटति मिक्षायै, सक्तुकुल्मापौदनादीनां चोत्पन्नेन द्रव्यक्षेत्रकालभावविभक्तान् अभिग्रहान् सूचयति,तद्रव्यतःसक्तून् कुल्मापान् तक्रौदनमादिशब्दात्त- क्रतेमनमाचाल्मपर्णकं मण्डकान् वा ग्रहीप्ये,क्षेत्रतो देहली जंघयोरन्तःकृत्वा कालतो विनिवृत्तेपु सर्वमिक्षाचरेषु भावतो हमनरोदनादि- व्यावृतो निगडादिबद्धो अक्ताक्षः कृतमालः अन्यो वा दायको ददाति चेत् तदेवमन्यतमं द्रव्याद्यभिगृह्य शेपप्रत्याख्यानं तप इति।। रसपरित्यागो इत्यादि, रस्यन्ते-अद्यन्तेऽतिशयेन रसास्तान् , परित्यागो हि तत्परिहारः, सोऽनेकप्रकारः, तद्भहुत्वादेव तयधेत्यादिना रसान् प्रत्यक्षीकरोति, मद्यमांसमधुनवनीतादीनामित्यादि (१९९-९) तत्र मद्यं गुडपिष्टद्राक्षाखघुरादिद्रव्य- संभारोपजातं मदमामर्थ्य विपगरादिवजीवमस्वतंत्रं करोति, अस्वतंत्रः स्वतन्त्रस्य तादृशः कार्याकार्यविवेकशून्यः, मांसं- सर्वशास्त्रप्रतीतं तस्य परित्यागः श्रेयानिति, मधु त्रिप्रकारं-माक्षिक कोन्तिकं भ्रामरं च, तदपि प्राण्युपपातनिष्पन्नमेवेति परिहार्य, ·. - द्रव्यादिचतुष्टयापेक्षे ते, गोमहिन्यजाविकानां नवनीतं चतुर्द्धा, स चापि रसो वृष्य इति परिहार्यः, आदिग्रहणाद् क्षीरदधिगुड- घृततैलाख्याः पंचावरुध्यते विकृतयः, ता क्षीरविकृतिः पंचप्रकारा गोमहिष्यजाविकोष्ट्रीणां, दधिविकृतिरपि करमीवर्जानां चतुष्प्रकारा, गुडविकृतिरिक्षुपिकारः फाणितादिः प्रसिद्धः खण्डशर्करजा, दधिविकृतिरिख घृतविकृतिरपि चतुर्विधा पा, तिलात- सीसिद्धार्थक कुसुभाख्यानि तैलानि, दधिघृताधवगाहनिष्पन्ना अगाएकविकृतिरपूयाकासाद्याऽऽदिग्रहणादागृहीतैव, एसमेतासां रस- विकृतीना प्रत्याख्यानं तपः, एता हि वृष्यत्वाद्वाजीकरणप्रसिद्धेश्चेति न सर्वदाऽभ्यवहार्याः, चित्तविकारहेतुभूतत्वाद् , एवं च : विकृतयोऽन्नर्थसंज्ञां लभते, अतो मुमुक्षुणा ललनागविलोकनवत् प्रत्याख्येयाः, इत्थं च रसपरित्यागलक्षणं विशिष्टविरसरूक्षाद्य- भिग्रहिपित्यनेन विनापि विकृतिभिः शक्यं प्राणरक्षणं यतिनेति दर्शयति, निगतरसं ना स्वरसादसात् प्रच्युतं रूक्षं कोद्रनाम्लप- र्णकादि, आदिग्रहणादन्तप्रान्तपरिग्रहः । विविक्तशय्यासनतानामेति (१९९-११) शग्याग्रहणेन प्रतिश्रयत्रिग्रहणं, आमनग्रहणेन पीठपिकादि, विविक्तं गर्हितजनसंपातरहितं अशुपिरादि, विविक्तं च तत् शग्यासन च विविक्तशग्यासनं तद्भावो विविक्तशग्यासनता, नामशब्दो वाक्या- लंकारार्थः अभिधानवचनो वा, अस्यैव विवरणमेकान्तेऽनाबाधे इत्यादि, पर्यायकथनेन व्याख्यान, रिविक्तमेकान्तमनाबाध- - मससक्तं स्त्रीपशुपंडकविवजितमिति पर्यायाः, अनायाध इति अबाधः-शरीरोपघातः स न विद्यते यत्र तदनावाधं असंसक्त इति सूक्ष्मस्थूलजन्तुरहिते वीपशुपडकविवर्जित इति स्त्रियो-मानुष्यः पशगो-गोमहिष्यजानिकाद्याः पण्डकानि-नपुंसकानि, वस्तुतश्चारित्रोपघात एपा वसतिः, तदेकान्तादिगुणयुक्त प्रतिश्रयादि निरूपयति-शून्यागार इत्यादिना, शून्यागार-शून्यगृह- म .

·मदोपं देवकुलं-दुर्गाद्यातयनादि सभा-यत्र प्राइ मनुष्याः समवायमकृपत सम्प्रति तु न तत्र समवयंति पर्वतविवरं गिरिनगरा- दाविव लयनानि, आदिग्रहणादन्यदपि जीर्णोद्यानमध्यवर्ति मंडपकादि परिगृह्यते, एपां यथोक्तानामन्यतमस्थाने व्यवस्थानं, किमर्थमिति चेत् समाध्यथै समाधिनिदर्शनचारित्रतपोवीर्यात्मकः पंचधा, समाधानं समाधिः-स्वच्छता ज्ञानादीनामपरिहाणि- विवृद्धिश्च, इस्थमियं सलीनता तपोविशेषः, इंद्रियाणि संयम्य सस्वान्तानि क्रोधादिकपायकदंयकं च विविक्तं शग्यासनमासे- मानस्य संलीनता भरतीति, प्राप्तेप्पिन्द्रियविपयेषु भवितव्यमरक्तद्विष्टेन, कपायसंलीनता क्रोधस्य तावदुदयनिरोधः प्राप्तोदयस्य वा वैफल्यापादनं, एवं शेषाणामपि, तथा अकुशलमनोनिरोधः कुशलचिचोदीरणं वा, एवं वागपि वाच्या, कायव्यापारे समुत्पन्न- प्रयोजनस्य यत्नवतः संलीनताव्यपढेशमश्नुते, विना प्रयोजनेन निश्चलासनमेव श्रेयः, विविक्तचर्या तु भाष्यकृतैयोक्ता । कायक्लशोऽनेकविध इत्यादि (१९२-१४) कायः-शरीरं तस्य क्लेशो-वाधनं, कायात्मनोरभेदः, संसार्यवस्थायामन्यो- ऽन्यानुगतत्वात् क्षीरोदकयोरिन, अतः कायवाधायात्मनोऽपि कायद्वारेण क्लेशोपपत्तिः, सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिरित्येतसात् मम्य- ग्ग्रहणमनुवर्तते, तच कायक्लेशविशेषमागमानुसारिणां सम्यक् क्लेशोत्पत्तिनिर्जरायै भवतीति, स चागमोऽनेकप्रकारः, कायक्लेश उपन्यस्तः,तद्यथेत्यादिना तदनेकविधत्वं दर्शयति, स्थान वीरासनेत्यादि, स्थानग्रहणाद् ऊर्ध्वस्थानलक्षणकायोत्सर्गपरिग्रहः तस्य चाभिग्रहविशेषाः स्वशक्त्यपेक्षाः कालनियमश्चंद्रावतंसकनृपतेरिवानगन्तव्यः, वीरामनं जानुप्रमाणामनमनिविष्टस्याधस्तात् ममा- कृप्यते तदामनं निश्चेष्टं च तदवस्थ एवास्ते कायक्लेशात्यं तपो भवति, तत्राप्यमिग्रहविशेषादेव स्वमामर्थ्यापेक्षात् कालनियमः, उत्कटुकासनं तु प्रसिद्धमेव, विनाऽऽसनेन भूमावप्राप्तस्फिग्द्वयस्य भवति, एकपार्श्वशायित्वं त्वधोमुख उत्तानमुखस्तिर्यग्व्यय- ·PM task - - • aken. स्थित्तो वा कालनियमभेदेन यदपतिष्ठते तत्तपः कायक्लेशाख्यं, तथा दंडायतशायित्वं नाम तपः ऋजुकृशशरीरः प्रसारित- जंघद्वयश्चलनरहितस्तिष्ठति यदा तदा तद्भपति, आतपनमप्यूस्थितस्य निविष्टस्य निषण्णस्य वा प्राग चालितगभस्तिजालस्य सवितुरभिमुखस्थितस्य भवति, अप्रावरणाभिग्रहः शिशिरसमये प्राररणअग्रहणं, आदिग्रहणाद्धेमंतेऽपि रजनीप्नातापनं, संताप--- नमात्मनः शीताभिसहनमिन्यर्थः, तथा लगंडशायित्वमप्रतिकर्मशरीरत्वमस्नानक केशोल्डंचनमित्वेनमेतानि स्थानवीरासनादीनि सम्यक्प्रयुक्तान्यागमपचनादतुगतानि वाद्यं तपो यथाशक्ति विधिनाऽनुष्ठेयम् , अन्यथा त्वविधिप्रयोगादात्मानमितरांश्च धार- श्यकविधीन् पीडयेत्,अविध्युपयुक्तविपरत्, कि पुनरितो बाह्यात्तपसः फलमवाप्यत इत्याह-अस्मात् पड्दिधादपि वाह्यात्तपस इत्यादि, संगत्यागं शरीरलाधरमिन्द्रियविजयं संयमरक्षणं कर्मनिर्जरा चेत्यनेकं फलमासाद्यते, तत्र निःसंगत्वं बाह्याभ्यन्तरोप-1- धिष्वनभिप्पंगो-निर्ममत्वं, प्रतिदिनमतिमात्राहारोपयोगात् मीताहारोपयोगाच शरीरस्य गौर, ततश्च मासकल्पविहारिताया १. अयोग्यता, तद्वर्जनात्तु शकटाक्षाम्पंजनवदुपयोगाद्वा शरीरलाघवमुपजायते, ततधामणीतशरीरस्योन्मादानुद्रेकाद् विजयः, भक्तपा- नार्थमहिंडमानस्य वर्पाजनितजन्तूपरोधाभावात् संयमसंरक्षणं, निसंगादनशनादितपोऽनुतिष्ठतः शुभध्यानाध्ययमितस्य कर्मनिर्जर- णमवश्यं भावीति तपस्ता बाह्यमुक्तं, अधुनाऽभ्यन्तरमुच्यते, तच्चातिशयेन कर्मनिर्दहनक्षम ॥ प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरं ।। ९-२० ॥ सूत्रम् ।। अन्तरल्यापारभ्यस्त्वादन्यतीर्थविशेषतः वाह्यद्रच्यानपेक्षत्वादन्तर तप उच्यते, प्रायश्चित्तादीनां ध्यानान्तानां द्वन्द्वः, मूलोत्त- रगुणेषु सल्पोऽप्यतीचारश्चित्तं मलिनयतीति तदप्रकाशनाय शुद्धक्षेत्र प्रायश्चित्तं विहितं, पापोच्छेदकारित्वात् प्रायश्चित्तमिति, + . - - ·प्रायो-घाहुल्येन चित्तविशुद्धिहेतुत्वात् यत् प्रायश्चित्तं, विनीयते-येनाष्टप्रकार कर्मापनीयते स विनयः, श्रुतोपदेशेन व्यावृतो- व्यग्रस्तद्भायो वैयावृत्यं, मुष्ठु मर्यादया कालापरिहारेण पौरुप्यपेक्षया खाध्यायः, विविधस्यानपानवलपात्रादेः संसक्तस्यातिरि- कम्य या परित्याग उत्मर्गः, वाकायचित्तानामागमविधानेन निरोधो ध्यानमुत्तरमिति पूर्वसूत्रोपन्यस्तसूत्रानुपूर्वीप्रामाण्यादुत्तर- मित्यभ्यन्तरमाह, एतदपि पदप्रकारमभ्यन्तरं तप इति, तदेतदाभ्यंतरं तपः- नवचतुर्दशपंचद्विभेदं यथाक्रम प्राग् ध्यानात् ।। ९-२१ ॥ सूत्रम् ॥ नय चत्वारश्च दशपंच द्वौ च भेदाश्च ते नवचतुर्दशपंचद्विभेदाः,एते भेदा यस्येत्येकस्य भेदशब्दस्य लोपः, यथाक्रममिति यथा- संख्यं प्राग् ध्यानात् प्रायश्चित्तादारभ्य यावद् व्युत्मर्ग इति,इतोऽस्मात् सूत्रादुत्तरं यद्वक्ष्यामः प्रायश्चित्तादि तदित्थंभेदमास्थेय- मिति ।।तथेत्यनेन सूत्रं सम्बन्धाति, अभ्यन्तरतपोभेदस्य निर्दिष्ट विकल्पसंख्यभेदस्य तद्भेदानामाख्याविशेषप्रज्ञप्त्यर्थमिदमुच्यते- आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरिहारोपस्थापनानि ।। ९-२२ ॥ सूत्रम् ।। आलोचनादयः उपस्थापनान्ताः कृतद्वन्द्वाः नपुंसकलिगेन निर्दिष्टाः, प्रायश्चित्तं नवभेदमित्यादि विवरणं, उपसंख्यानि- कः मुद्, तद्यथेत्यादिना नवापि भेदा विवेकेन दर्शयति, तदुभयमित्येतद् व्याचप्टे, आलोचनप्रतिक्रमणे इति, एतदित्यने- नालोचनं प्रतिक्रमणं च अहीनमेव न तृतीयो भेदः, आलोचनादीन् भाष्यकार एवं विवृणोति, अनया मर्यादया दोपरहितं कार्या- कार्यमव्युत्पन्नवालजल्पितवत् सकलमतीचारमाचष्टे-प्रत्यक्षीकरोतीति दर्शयति, प्रकाशयत्यालोचनायि गुरवे, तत्र कश्चिदतीचारो | गमनागमनादिकः प्रमादक्रियाविशुद्ध्यर्थमालोचनामात्रादेव विशुद्धयति, तस्यालोचनस्यैकार्थाः पर्यायाः, आलोचनं मर्यादया hanuskh.ma.mms.

·गुरोनिवेदनं पिंडितास्यानस्य विकटनं तु विवरणं द्रव्यादिभेदेन प्रकाशनं गुरोश्चेतसि सम्यगतीचारममागेपणं आख्यानं प्रथ- ममृजुभावेन साधनं प्रादुष्करणं निन्दागर्दाद्वारेणेत्येवमनर्थान्तरमेवार्थत्वं परमार्थत इति, प्रतिक्रमणमित्यादि (२००-१४) म्ययमेर विवृणोति भाप्यकारः मिथ्यादुष्कृतसंप्रयुक्तः प्रत्यवमर्शः प्रत्याख्यानं कायोत्सर्गकरणं च अतीचारामिमुख्य- परिहारेण प्रति कमणं-अपमरणं प्रतिक्रमणं, एतदाह-मिथ्या-अलीकमुत्सूत्रमुन्मार्गः दुष्टं कृतं दुष्कृतं चरणविधानमित्यर्थः तेन संप्रयुक्त, प्रत्यरमर्पः-पश्चाचापः, समस्तमिदं मया दुष्टुं कृतमिति, स्वच्छन्दतो,न सूत्रानुसारेणेति,न पुनरेवं करिष्यामीति, प्रत्या- रयानं प्रतिक्रमणं कायोत्सर्गकरणं चेति कायस्य-शरीरस्योत्सर्गः-उत्सर्जनं भारतः कायोत्सर्गः, यसात्तु शुचिशुद्धभावस्थापि ममार्य कायो बलान्निपतितः कायेपिति नाम भावदोप इति । तदेवंविधं प्रतिक्रमण प्रायश्चित्तमहिसकस्य विहितं,तदुभयप्रायश्चित्तनि- रूपणायाह-तदुभयमालोचनप्रतिक्रमणे इति (२००-१५) आलोचनं व्याख्यातं प्रतिक्रमणं च, एतदेवोभयप्रायश्चित्तं, प्रागा- लोचनं पश्चाद् गुरुसंदिष्टस्य प्रतिक्रमणं, एतच्चोभयप्रायश्चित्तं संभ्रमभयानुरागसहसानाभोगानात्मवशगस्य दुष्टचितितभाषणचेष्टारतश्च विहितं, सम्प्रति विवेकप्रायश्चित्तावसः, विवेको विवेचनमित्यादि (२००-१५) विवेकः त्यागपरिणामः विवेचनं भावविशुद्धिः विशोधनं निरवयाता पुनः प्रत्युपेक्षणं प्रकटनमीक्षणमेव प्रयत्नेन, स्वल्पोऽप्यपयको नास्तीति विशुद्धिरित्येते पर्यायशब्दा अभिन्नमर्थममिदधति, विवेकप्रायश्चित्तस्य विपयं दर्शयति-स एप विवेकः संसक्तानपानोपकरणादिषु भवति, उपयुक्तेन गीतार्थेन गृहीतं प्राक् पश्चादवगतमशुद्धं विवेकाह, अन्नपानग्रहणात् पिडपरिग्रहः, उपविरोधिकौपग्रहिकलक्षणः, शग्या प्रतिथयः, आदिग्रहणाहगलकमममल्लकभेपजादिपरिग्रहः, इत्येनं विवेक एर प्रायश्चित्तमिति । सम्प्रत्युत्सर्गः व्युत्सर्ग इत्यादि (२०१-१) ना ·--- DRAMA विशिष्टोत्सर्गः-प्रणिधानपूर्वको निरोधः कायवाग्व्यापारस्य, पर्यायान्तरेण व्याचष्टे-प्रतिष्ठापनमित्यनर्थान्तरं प्रतिष्ठापनशब्दः परित्यागाधा कायोत्सर्गप्रायश्चित्तस्य विषयमादर्शयति-एपोऽपीत्यादिना व्याचष्टे, कायोत्सर्गः प्रायश्चित्तं भवति, व ?, अनेप- णीयादिषु त्यतेगु, नत्रानेपणीयं उद्गमाद्यविशुद्धमन्नपानमुपकरणं वा प्रतिष्ठाप्य कायोत्सर्गः कार्यः, आदिग्रहणाद् गमनागमनवि- हारथुतमारयस्वमदर्शननौसंतारणोचारप्रश्रवणाचरणपरिग्रहः,अशंकनीयविवेकेपु चेति संसक्तदधितक्रादिपु न प्राणिनो विवेक्तुं साम्यन्ते इत्यशंकनीयविवेकेषु च, सक्तुप्रभृतिष्वपि तेषु कायोत्सर्ग एवं प्रायश्चित्तं भवतीति । तपःप्रायश्चित्तविवक्षया आह- नपो यायमनशनादि (२०१-३) प्रायश्चित्तमित्यभ्यन्तरं तपः, अनशनादि वाद्यं, बाह्याभ्यंतरता च केनचिदंशेनेत्यविरोधः, तवानशनग्रहणाचतुर्थभक्तपरिग्रहः, थुतानुमारात् पंचमव्यवहाराच, तच मध्यमग्रहणाचाद्यभेदपरिग्रहोऽपि, तत्राद्याः पंचकदशकवि- शतिपंचविंशने दा लघवो गुरपथ, मामोऽपि च लघुर्गुरुः, चत्वारश्च मामा लघवो गुरवश्व, पद् च मामा लघुगुरुभेदाः, सर्वमेव तत्तपः प्रायश्चित्तं ज्ञानदर्शनचारित्रापराधानुरूपमागमेऽपि विशुद्ध्यर्थमुक्तं,सम्प्रति तु पंचमव्यवहारप्रमाणेन यतयो भूयसा विशुद्धि- मानरंति, नच निर्विकृत्याद्यष्टमभक्तांतं, तचानेकातिचारविषयं यथा उद्देशकाध्ययनश्रुतस्कन्धागमेपु प्रमादिनः कालाविनयातिक- मादिपु कमेण निर्विक्रत्याद्याचाम्लांतमनागादेपु आगाढेपु पुरस्तादर्भादिचतुर्थभक्तान्तमेवमादि,प्रकीर्णकं चानेकविधं चन्द्रप्रति- मादीत्युक्तलक्षणं बाह्ये तपसि प्राक् प्रपंचनेति । छैदप्रायश्चित्ताभिधित्मयैवाह-छेदोऽपवर्त्तनमपहार इत्यभिन्नार्थाः (२०१-४) पर्यायाः, मच छेदः पर्यायस्य यथा यस्य तावद् दश वर्षाणि आरोपितमहाव्रतस्यापराधानुरूपः कदाचित् पंचकच्छेदः कदाचिद् दशक इत्यादि यावन् मामपरिमाणच्छेदो लघुर्गुरुर्मा एवंविधेन छेदेन छिद्यमानपर्यायः प्रवज्यादिवसमप्यवहरतीति, अस्य च विषयस्तपसा ·गर्वितस्तपमोऽसमर्थस्तपश्चाद्दधानस्तपसा च योन दम्येत कश्चिदपरिणामकश्वेत्यादि । सम्प्रति मूलप्रायश्चित्तमभिधीयते-परिहारो मासिकादिरिति इदं मूलप्रायश्चित्तोपलक्षणं, परिहियते तस्मिन् सति वंदनालापानप्रदानादिक्रियया साधुभिरिति परिहारः, स च मामादिकः पण्मासान्तः, तस्य चान्ते क्वचिन्मूलं-पुनर्वतारोपणं, तद्विपयः संकल्पात् कृतः प्राणातिपातो दचितुर्थासेवनमुत्कृष्टं मृपावादादि या सेनमानस्येत्यादिः। अनवस्थाप्यपारांचिकप्रतिपादनार्थमाह-'उपस्थापनं पुनर्वीक्षण'मित्यादि, अनवस्थाप्य- पारंचिकप्रायश्चित्ते लिंगक्षेत्रकालतपःसाधादेकस्थीकृत्योक्तं, तत्र यथोक्तं तपो यावन्न कृतं तावन्न व्रतेपु लिंगे वा स्थाप्यत इत्य- नरस्थाप्यः, पारं तेनैव तपसाऽतिचारस्य समंचति-गच्छतीति पारांचिकः, पृपोदरादिपाठाच संस्कारः, तयोः पर्यन्ते व्रतेपूपस्थापन, पुनक्षिणं पुनः प्रव्रज्याप्रतिपत्तिः पुनश्चरणं चारित्रं पुनर्वतारोपणमित्यनान्तरं तत्रानवस्थाप्यस्य विषयः साधर्मिकस्तेय- हस्तताडनादिः, दृढगूढान्योऽन्यकरणादिः पारांचिकमिति, तदेतत् नवविधं प्रायश्चित्तमित्यादि (२०१-७) तदेतदित्यादिना- ऽऽलोचनादेः परामर्शः, नवविधमिति स्वकृतसूत्रसन्निवशमाश्रित्योक्तं, आ तु दशधा विंशतिधा वाभिहितं, प्रायश्चित्तं वक्ष्य- माणनिर्वचनं देशो निर्गुणः किल क्षेत्रे कालः स्निग्धरूक्षः साधारणश्व शक्ति प्रायश्चित्तकारणे वीर्य सामर्थ्य संहननं वज्रर्प- भनाराचादि संयमः सप्तदशभेदः समस्तो वा मूलगुणोत्तरगुणकलापस्तस्य विराधना खण्डनमतिचरणं, चशब्दः समुच्चयार्थः, तां विशिनष्टि-कायेन्द्रियजातिगुणोत्कर्षकृतामिति,कायाः पृथिव्यादयः पसंख्याः,तत्रावनिजलज्वलनपवनप्रत्येकवनस्पतिपु संघटनपरितापनावद्रावणविषयमन्यादृशं प्रायश्चित्तं अन्यादृक् साधारणवनस्पतौ अन्यादृक् च द्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियकायेषु, इत्थमु- पयुज्य यथावद्देयं, एवं कालादयोऽपि पर्यालोचनीयाः, तदनुरूपं च देयमिति, तथा एकद्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियजातिद्वारेण ये राग- ·-10-•• #7-MARNA Rare द्वेषमोहाः तेषामुत्कर्षापकर्पमध्यायस्थाः समीक्ष्य मृगराजगवादिव्यापादकवत् तत्कृताच विराधनां प्राप्यातिचारविशोधनार्थ यथा- हमपानुरूपं दीयते चाचर्यते च प्रायश्चित्तमिति । सम्प्रति प्रायश्चित्तमिति व्युत्पादयति चिती संज्ञान विशुद्ध्योर्धातुरित्यादि, भीमसेनात् परतोऽन्ययाकरणैरर्थद्वये पठितो धातुः संज्ञाने विशुद्धौ च, इह विशुद्धयर्थस्य सह संज्ञानेन ग्रहणं, अथवाऽनेकार्था धातव इति संत्राने पठितो विशुद्धावपि वर्तते, भाष्यकृता चोपयुज्यमानमेवार्थमभिसंधाय विशुद्धिरपि पठिता, तस्य चित्तमिति रूपं भवति, निष्ठान्तमौणादिकं च, चेततीति चित्तं, विशुद्धयतीत्यर्थः, तां च विशुद्धिमुपजायमानां चेतति-संजानीते प्रणिद- धानमिति, अंजिघृक्षिम्यः क्तः, तस्य च निष्ठासंज्ञा, औणादिकं चैतत् शब्दरूपं चित्तमिति, नान्यलक्षणमन्वेष्यं, उणादयो बहु- लमिति चितेरपि क्तः कर्त्तरि, केन पुनः प्रकारेण विशुद्धिरित्याह-एवमेभिरित्यादि (२०१-११) उक्तलक्षणैरालोचनादिभिः पारांचिकायमानः कृच्छ्र:-दुष्करैस्तपोविशेषैर्जनिताप्रमादो-जाताप्रमादः अप्रमत्त इत्यर्थः, तं च मूलोत्तरविषयं व्यतिक्रम-अति- चारमुपयुक्तः प्रायो बाहुल्येन चेतयति, प्रायोग्रहणमत्यन्तसूक्ष्मातिचारव्युदासार्थ, चेतयंश्च संजानानो न पुनराचरति आसेवते तादृशमपराधमित्यतः प्रायश्चित्तमुच्यते, प्रायःशब्देन वा अपराधोऽभिधीयते, नालोचनादि, सूत्रविहितेन सोऽपराधो विशुद्धयतीति, अतश्च अस्माच्च हेतोः प्रायश्चित्तं। अधुना विनयोऽमिधीयये, तत्प्रतिपादनायाह- ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः॥९-२३ ।। सूत्रम् ॥ नानादयः कृतद्वन्द्वाः प्रथमाबहुवचनेन निर्दिष्टाः, एतद्विवरणायाह-विनयश्चतुर्भेद (२०१-१६) इति, विनयनिर्वचनमुपरि न्याख्यास्यते, तां च चतुर्भेदी नामग्राहमाचष्टे-तद्यथाशब्दस्तदुपन्यासार्थः, ज्ञानविनय इत्यादि (२०१-१६) तत्र-तेषु चतुर्यु ·भेदेषु जानविनयस्तावत् पंचविधः मतिज्ञानादिः, आदिग्रहणाच्छुतावधिमनःपर्यायकेवलज्ञानपरिग्रहः, असिन् सति ज्ञानादि- पंचके भक्तिर्वहुमानो ज्ञानस्वरूपश्रद्धानं च, ज्ञानविषये शेपः “काले विणए बहुमाणे उवहाणे" इत्यादि, दर्शनविनयस्त्वेकविध एकप्रकार एव, तचार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्येकलक्षणत्वादेकविध एव सम्यग्दर्शनविनयः, तथा अर्हतामहत्प्रणीतस्य च धर्म- स्थाचार्योपाध्यायस्थचिरकुलगणसंघसाधुसंमोगानां चानासातना, प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकंपास्तिक्यानि च सम्यग्दर्शनविनय इति, चारित्रविनयः पंचविधः सामायिकादिः, सामायिकादयः प्रागुक्तलक्षणाः सामायिकादिखरूपश्रद्धानं श्रद्धानपूर्वकं चानुष्ठानं विधिना च प्ररूपणमित्येप चारित्रविनयः, औपचारिकविनयोऽनेकविधः (२०२-२) उपचरणमुपचारः, श्रद्धापूर्वक क्रियाविशे- पलक्षणो व्यवहारः स प्रयोजनमस्येत्यौपचारिकः, स चानेकप्रकारः, तस्य विपयनिर्देशार्थमाह-सम्यग्दर्शनेत्यादि, सम्यक्त्वज्ञा- नचरणानि गुणास्तैरम्यधिका ये मुनयः आदिग्रहणाद्दशविधसामाचारीसंपत्परिग्रहः तेष्वभ्युत्थानासनप्रदानानुगमादिः अभि- मुखमागच्छति गुणाधिके उत्थानम्-आसनादभ्युत्थानं अदृष्टपूर्वं च साधुवेपभाजि कार्यमभ्युत्थानं तदनन्तरमासनप्रदानं ततो वन्द-| नप्रतिपत्तिः गच्छतः कतिचित् पदान्यनुगमनं-बजनं, आदिग्रहणात् मुकुलितकरकमलद्वयस्य ललाटदेशे न्यासोऽजलिप्रग्रहः वस्त्रादि- पूजा सत्कारः सद्भूतगुणोत्कीर्तनं सन्मानं, विनयशब्दनिर्भेदप्रदर्शनायाह-विनीयते क्षिप्यतेऽनेनाप्टप्रकार कर्मेति विनयः, पुनाम्नि घे करणसाधनः, विनीयते वाऽस्मिन् मति ज्ञानावरणादिरजोराशिरिति विनयः, अधिकरणसाधनो वा । सम्प्रति वैयावृत्यं उच्यते- आचार्योपाध्यायतपस्विशिक्षकग्लानकुलगणसंघसाधुसमनोज्ञानां ।।९-२४ ।। सूत्रम् ॥ आचार्यादीनां समनोज्ञांतानां कृतद्वन्द्वानां पष्ठीबहुवचनेन निर्देशः, वैयावृत्त्य दश विधमित्यादि, आचार्यादिभेदाद्दशधा, ·AN. • *-*H .. नान् प्रकारान् नामग्राहमाख्याति-आचार्यवैयावृत्त्यमित्यादिना, वैयावृत्त्यशब्दव्युत्पादनायाह-व्यावृत्तभावो वैयावृत्त्यं व्या- पृतकर्म चेति, च्यावृत्तो-व्यापारप्रवृत्तः प्रवचनचोदितक्रियाविशेपानुष्ठानपरः तस्य यो भावः यथा भवनं भावस्तथा परिणाम- | स्तद् वैयाकृत्यं व्यावृत्तकर्म चेति तत्तथाभूतस्य यत् कर्म-क्रिया तद्वैयावृत्य, पूर्वत्र क्रियावतः प्राधान्यमुत्तरत्र क्रियाया इति । तथा वैयावृत्त्यं यथासंभवं क्षेत्रवमतिप्रत्यवेक्षणभक्तपानवस्रपात्रभेजशरीरशुश्रूषणसदागमन विद्यामंत्रप्रयोजनसाध्यादिः, आचार्या- द्युद्देशेनाचार्यादीनां यत् कर्त्तव्यं तत्र व्यग्रता व्यावृत्तता, आचार्यः पूर्वोक्तःपंचविध इत्यादि, आचरति आचारयति चेत्याचार्यः -- "कल्लयुटो बहुल"मिति वचनात् , धर्मः पूर्वोक्तः क्षमामार्दवार्जवादिः, तत्र पंचप्रकारः 'प्रयाजको दिगाचार्यः, श्रुतोदेशी तथैव च। रामुद्देष्टा श्रुतस्यान्यस्तधाऽऽम्नायस्य वाचकः॥१॥ इति, आचारो ज्ञानादिभेदः पंचधा तस्य गोचरो-विपयो यथास्वं तद्विपयो विनयस्तमाचारगोचरविनयं, स्वाध्यायं च पंचप्रकारं वक्ष्यमाणं आचार्याल्लब्धानुज्ञाः साधवोऽनु-पश्चात्तस्मादुपाधीयत इत्यु- पाध्यायः, अपादानमाधनः, संग्रहोपग्रहानुग्रहार्थ चेति वस्त्रपात्रमदानात् संग्रहः अन्नपानभेषजप्रदानादुपग्रहः सूत्रप्रदानादनुग्रहः । एतदर्थ चोपधीयते सेव्यत इत्युपाध्यायः,पृषोदरादित्वाचोपाध्येतीति,संग्रहोपग्रहानुग्रहाश्चास्य संबंधिनः, तत्समीपभवांस्तत्कृतानु- पापीतेति स्मरतीत्युपाध्यायः। द्विसंग्रहो निम्रन्थ इति (१०२-१५) संगृह्यतेऽनेनेति संग्रहः द्वाभ्यां गृह्यते-बद्धघते, संगृहीत इत्यर्थः, एतदेव विवृणोति-आचार्योपाध्यायसंग्रह इति, विसंघहा निर्ग्रन्थी आचार्यादित्रयसंगृहीतेत्यर्थः, का पुनरिदं प्रवर्तिनी ?, दिगाचार्येण व्याख्याता तत्मदृशी द्रष्टव्या, श्रुतसकलनिशीथाध्ययना समुचितकल्पव्यवहारसूत्रग्राहिणी संविग्ना प्राप्तदिगनुज्ञा, सा च हिताय प्रवर्तते निःश्रेयमायैर घटते, अन्याश्च प्रवर्त्तयति, सारणधारणवारणादिप्रयोगेन प्रवर्त्तयतीति प्रवर्तिनी, nileun ni mri At corr Ji | Hit I fim || illulu illum Aim சுமார் ·विकृष्टं दशमादि किंचिन्यूनपण्मासांतमुग्रं तपस्तद्युक्तस्तपस्वीति । अचिरप्रवजित (२०२-१) इत्यादि, आद्यपश्चिमतीर्थयो- मध्यमतीर्थेषु च कतिचिदहानि प्रतिपन्नस्य सामायिकस्य गतानि यस्य सोऽचिरप्रबजितः, ग्रहणासेवनशिक्षामुभयी शिक्षयितव्यः शैक्ष, शिक्षामर्हति वा शैक्षकः, शिक्षाशीलो वा शैक्षः, मालाचादित्लाणप्रत्ययः,ग्लानो मन्दोऽपटुाध्यमिभूतः प्रतीतः, सुज्ञान एवेत्यर्थः, कुलानि स्थानीयादीनि कुलसमुदायो गणः स्थविरसंततिसंस्थितिः स्थविरग्रहणेन श्रुतस्थविरप- रिग्रहः, न वयसा पर्यायेण वा, नेपां संततिः-परपरा तस्याः संस्थानं-वर्त्तनं अद्यापि भवनं संस्थितिः कुलमाचार्यसंतति- संस्थितिः, एकाचार्यप्रणेयः साधुसमूहो गच्छः, बहूनां गन्छानामेकजातीयानां ममूह कुलं, तत्र ये आचार्यगुणोपेतास्तत्संतति- स्थितिः कुलं, तेषां प्राधान्यात् , संघश्चतुर्विधः साधुसाध्वीथापकथाविकाः, तत्र येषु व्यवस्थिता ज्ञानदर्शनचरणगुणास्ते पर- मार्थतः संघः श्रमणादिरिति,पुरुषोतरधर्म इति ज्ञापनार्थमुक्तं साधवः सयता इति, ज्ञानादिलक्षणाभिः पौरुषेयीभिः शक्तिभिः मोक्षं साधयंतीति साधरः संयता इति मूलोत्तरगुणसंपन्नाः, द्वादशविधसंभोगमाजः समनोज्ञा ज्ञानदर्शनचारित्राणि मनोज्ञानि, मह मनोज्ञैः समनोज्ञाः, तानि च संभोगकारणानि संविग्नेपपि नियंते, एषामित्यादि (२०३-५) आचार्यादयः समनोज्ञांताः संवध्यते .. एषामित्यनेन, अन्नपानादयः प्रसिद्धास्तैरुपग्रहः उपकारः शुश्रूषा विश्रामणादिका भेपजक्रिया मांये सति तदनुरूपं भेपज- संप्रदानं कान्तारं अरण्यं श्वापदबहुलत्वाद्विपमं दुर्ग गर्ताकंटकादिप्रचितं उपसर्गो ज्वरातीमारकासनाममरकादिः अभ्युपप- त्तिरम्युद्धरणं परिपालनं परिरक्षणमन्नपानादिना यत्तद् वैयावृत्यमिति ॥ सम्प्रति खाध्यायोऽभिधीयते- वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः ॥ ९-२५ ॥ सूत्रम् ॥

·ECE स्वाध्यायः पंचविध इत्यादि (२०३-९) तद्यथेत्यनेन भेदपंचकोपन्यामं सूचयति, तत्र वाचनेत्यादि, शिष्याणामध्यापन गाना-कालिकसोत्कालिकस्य वा आलापकप्रदानं, ग्रन्थः सूत्रमर्थ सूत्राभिधेयं तद्विपयं प्रच्छनं सन्देहे सति, ग्रन्थार्थयोर्म- | नमाऽम्पामोऽनुप्रेक्षा, न तु बहिर्वर्णोचारणमनुश्रयणीय, आम्नायोऽपि परिवर्तनं उदात्तादिपरिशुद्धमनुश्रयणीयमभ्यासविशेषः गुणनं मंग्यानं पदाक्षरद्वारेण रूपादानमेकं रूपं एका परिपाटी द्वे रूपे त्रीणि रूपाणि इत्यादि, धर्मोपदेशस्तु सूत्रार्थकथनं व्याख्यानमनुयोगवर्णनमनुयोगद्वारप्रक्रमेण श्रुतचरणधर्मोपदेश इत्यनन्तरमिति। अधुना व्युत्सर्गो व्याख्यायते- याद्याभ्यन्तरोपध्योः ॥९-२६ ॥ सूत्रम् ।। व्युत्सर्गो द्विविध (२०४-१) इत्यादि, विविधखोत्सर्गो व्युत्सर्गः, संसक्तासंसक्तपानादेविधिना प्रवचनविहितेनोत्सर्गो व्यु- मर्गः, म द्विप्रकारः वाह्याम्यंतरभेदात् , तत्र वाह्यो वाह्यस्य तावद् द्वादशरूपकस्योपधेः पात्रतद्वन्धपात्रस्थापनादीनि द्वादश रूपाण्यस्पेति द्वादशरूपकः उपग्राहकत्वादुपधिः आभ्यन्तरः शरीरस्य कपायाणां चेति शरीरस्य पर्यन्तकाले विज्ञाय किंचित् शरीरकं परित्यजति-उज्झति, यथोक्तं-"जपि इमं सरीरं इटुं कंत"मित्यादि,क्रोधादयः कपायाः संसारपरिभ्रमणहेतवस्तेषां व्युत्मनः -परित्यागो मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिश्चेति ॥ सम्यक्त्यादिवयं मोक्षसाधनं, तत्रापि ध्यानं गरीयः, तनिरूपणायाह- उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिंतानिरोधो ध्यानं ।। ९-२७ ॥ सूत्रम् ॥ उत्तम प्रकृष्टं संहननमस्त्रां बन्धविशेषः उत्तम संहननमस्वेत्युत्तमसंहननः,तदुनमसंहननं चतुर्विधं इत्यादिना दर्शयति चातु- विध्य, वज्रर्पभनाराचं ऋपभनाराचं नाराचमर्द्धनाराचं चेत्यनेन चत्वारो भेदाः प्रतिपाद्याः, वृत्यर्थस्तु नाराचशब्दः प्रत्येकं सम्घ- CPNA ·ध्यते, तत्र वज्रर्षभनाराचं पुनरर्द्धनाराचं तथा ऋपभनाराचं तथा नाराचं च, एते उत्तमसंहननवाच्याः, उत्तमसंहननग्रहणं निरोधे कायें अतिविशिष्टसामर्थ्यप्रतिपादनार्थ, तस्योचममहननस्य एकाग्रचिंतानिरोधो ध्यानं अग्रं-आलंबनं एक च तदग्रं चेत्येका- ग्रमेकमालम्बनमित्यर्थः, एकसिन्नालंबने चिंतानिरोधः चलचित्तमयी चिन्ता तन्निरोधस्तखैकवावस्थापनं अन्यत्राप्रचारो निरोधः, अतो निश्चलं स्थिरमध्यवसानमेकालंयने छद्मस्थविषयं ध्यानं, केवलिनां पुनर्वाक्कायनिरोध एव ध्यानं, अभावान् मनसः, न वा- सकेवलस्य मनोव्यापारः समस्ति, सकलकरणग्रामनिरपेक्षत्वादिति, तद्युक्तस्येति तेन विशिष्टेन संहननत्रयेणायेन चतुर्विधेन वा युक्तस्य सम्पन्नस एकाग्रचिंतानिरोधश्च चशब्दाद्वाकायनिरोधश्च, अत्र च ध्याता संसार्यात्मा, ध्यानस्वरूपमेकाग्रचिंतानिरोधो, | संहननानि ध्याननिमिन, भावसाधनः, उत्तमसंहननस्य इत्यन्यपदार्थः नभ्यो(गम्यः)ध्याताऽभिहितो, ध्यानस्वरूपे भावसाधनता च विज्ञेया। सम्प्रति ध्यानकालप्रमाणनिरूपणायाह- आमुहर्तात् ॥ ९-२८ ॥ सूत्रम् ॥ घटिकाद्वयं मुहूर्तः, अभिविधावाङ्, अन्तर्मुहूर्तपरिमाणं, न परतो मुहूर्तादित्यर्थः, तद्वधानमित्यादि, तदेतत् सामान्यलक्ष- णोक्तं ध्यानं चतुर्विधमप्यामुहर्ताद् भवति, परतो न भवत्यशक्तेरेव, किं पुनः कारणं परतो न ध्यानमस्तीति ?, आह-दुनि- त्यादिति, दुःशब्दो वैकृते वर्त्तते, विकृतो वर्णो दुर्वर्ण इनि यथा, एवं विकृतं ध्यान-विकारान्तरमापन्नं दुनिमिति, अनीप्सायां वा दुःशब्दः, अनीप्सितो अस्या भग इति दुर्भगा कन्या, एवमनीप्सितं ध्यानं दुनिमिति, तद्भावो दुर्ध्यानत्वं तसात् दुर्ध्या- नत्वात् , परतो न ध्यानमस्ति । सामान्येन ध्यानलक्षणमभिधाय सम्प्रति भेदकथनायाह- Mara IMMVIANE ·. आर्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि ॥९-२९ ॥ सूत्रम् ॥ कृतद्वन्द्वान्या दीनि नपुंसकरहुवचनेन निर्दिष्टानि, तचतुर्विधं भवतीति, ध्यानं सामान्येन लक्षितं चतुर्विधं भवति, चतस्रो । विधा यम्य नगतुर्विध, विधानप्रदर्शनायाह-तद्यथेति आर्त रौद्रं धय शुक्लमिति, तवार्तस्य शब्दनिर्भदाभिधानं ऋतशब्दो दयपर्यायवाच्यम्ति नत्र भवं आर्त्त दुःखानुवंधि चेति, तथा रोदयति अपरानिति रुद्रः-दुःखस्य हेतुस्तेन कृतं तत्कर्म वा रौद्रं, प्राणिधिवंधपरिणत आत्मैव रुद्र इत्यर्थः, धर्मःक्षमादिदशलक्षणः तस्मादनपेतं धयं, शुक्लं शुचि निर्मलं सकलकर्मक्षयहेतुत्वादिति, शुरु चाप्रकारं कर्म तां गुचं लमयति-ग्लापयति निरस्यतीति शुक्लमित्येतावदेव ध्यानं चतुर्विधमिति।। तेषामित्यनेन सूत्रं सम्बध्नाति, परे मोक्षहेतू ॥९-३० ।। सूत्रम् ॥ तेषां चतुर्णामित्यादि, यानि प्रस्तुतानि ध्यानानि तेपामार्तरौद्रधर्म्यशुक्लानां चतुर्णी ध्यानानां सूत्रसनिवेशमाश्रित्य परे धर्मशुले मोक्षहेतू मुक्तः कारणतां प्रतिपद्येते, तत्रापि साक्षान् मुक्तेः कारणीभावः पश्चात् शुक्लध्यानभेदे सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति व्युपरतक्रियं चानियत्ति, न धर्मध्यानं पुनराधाम्यां मह शुक्लभेदान्यां,पारंपर्येण मोक्षस्य कारणं भवति, न साक्षादिति, ततश्चैतद् धर्मध्यानादि देवगतेमुक्तेश्च कारणं, न मुक्तेरेव, अर्धादिदमवगम्यमानमाह-पूर्वे त्वातरौद्रे संसारहेतू इत्यातरौद्रयोः संसा- रहेतुना, गंगारश्च नरकादिभेदश्चतुर्गतिक इति,परमार्थतस्तु रागद्वेपमोहाः मंसारहेतवस्तदनुगतं चार्त, अथ रौद्रमपि प्रकृष्टतमरागद्वेप- मोहभाजोऽतः समारपरिभ्रमणहेतुना तयोरिति ।। मम्प्रति ध्येयप्रकाराः विषयविकल्पनिमित्तभेदेनोच्यते-अत्राहेत्यादि सम्बन्धः। आर्तममनोजानां सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः ॥९-३१ सूत्रम् ॥ Mauri.Me ·आशन्दः पूर्ववद् व्याव्येयः, अमनोज्ञाः अनिष्टाः शब्दादयस्तेषां संप्रयोगे संबंधे इंद्रियेण सह सम्पर्के सति चतुर्णा शब्दस्प- भरमगंधानामेकस्य च योग्यदेशावस्थितस्य द्रव्यादेः स्वविपयिणा ग्राह्यग्राहकलक्षणे सम्प्रयोगे सति तद्विप्रयोगायेति तदित्य- मनोजविषयाभिसम्पन्धः तेपाममनोज्ञानां शब्दादीनां विप्रयोगोऽपगमस्त्यागस्तदर्थ विप्रयोगाय अनिष्टशब्दादिविषयपरिहाराय स्मृतिसमन्वाहारस्तदार्च,स्मृतिसमन्वाहारो नाम कथमहमस्मादमनोज्ञात् विषयसंप्रयोगात् विप्रमुच्येयेति, मर्यतेऽनेनेति स्मृतिः। अभिधीयते, स्मृतिहेतुत्वाद्वा स्मृतिः अविच्युतिरूपं मनस्तस्याः स्मृतेः प्रणिधानरूपायाः समन्वाहारः-अमनोज्ञविप्रयोगाय व्यव- म्यापनं मनमो निश्चलत्वमार्तध्यानं,केनोपायेन विप्रयोगः स्यादित्येकतानं मनोनिवेशनमार्तध्यानमित्यर्थः।। किंचान्यदिति सम्ब- भाति, प्रकारान्तरमन्यदप्यास्यास्तीत्याह- वेदनायाश्च ॥२-३२॥ सूत्रम् ।। वेदनं वेदना अनुभवः,अमनोज्ञ इति अनन्तरमनुवर्त्तते तदपि सम्बभन् भाष्यकृदाह-वेदनायाश्चामनोज्ञाया इत्यादि, सुखा दुःखा चोभयी वेदना, तबामनोज्ञायाःसम्प्रयोगे वेदनायाः प्रकुपितपवनपित्तश्लेष्मसन्निपातनिमित्तैरुपजातायाः शूलशिर कंपज्वराक्षि- श्रवणवेदनादिकायास्तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्याहारे ध्यानमात, एष द्वितीयोऽधिकृतः। किंचान्यदिति आर्त्तप्रकारान्तरं दर्शयति- विपरीतं मनोज्ञानां ।। ९-३३ ॥ सूत्रम् मनोबा-अभीष्टाः प्रीतिहेतयस्तेषां विपरीत संयोजन कार्य, मनोज्ञानामित्यादि, मनोज्ञानां विषयाणां वेदनायाच मनो- मायाः, विपरीतप्रधानार्थाभिसंबंधो विपरीतशब्देन क्रियत इत्याह-विप्रयोगे तत्सम्प्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः तत्संप्र.

·योगार्थ नन्संप्रयोजनः स्मृतेः ममन्याहारः, कथं नाम भूयोऽपि तैः सह मनोज्ञविपयैः संप्रयोगः स्यात् ममेत्येवं प्रणिधत्ते दृढं मन- नदप्यामिति । किंचान्यदिति (२०५-८) तुरीयमार्त्तप्रकारं दर्शयति- निदानं च ॥१-३४ ॥ सूत्रम् ॥ निपूर्वादानेर्लवनार्थस्य ल्युटि रूपं, दायते-लूयते येनात्महितमैकात्यंतिकानावाधसुखलक्षणं तनिदानमिति, चशब्दः समुच्चये, पप गानप्रकार इत्यर्थः, कामोपहतचित्तानामित्यादि कामः-इच्छाविशेषः शब्दाद्युपभोगविपयः अथवा मदनः कामः चिर- मुग्रनपो निष्टप्य कर्मक्षपणक्षममदीर्घदर्शितया स्वल्पस्य विनश्वरस्यावितृप्तिकारिणः सुरमनुजसुखैश्वर्यसौभाग्यादेः कृते तत्रैव कुनद्धप्रणिधानो बहुविनश्वरं मतततृप्तिकारि मुक्तिसुखमनुपममयमत्य प्रवर्त्तमानाः कामोपहतचेतसः पुनर्भवविषयसुखगृद्धाना- मिति पन्निदानं नदार्तध्यानं निदानरूपं, एप एवार्थो विभक्त्यन्तरेण प्रतिपादितः, कामोपहतचित्तानां पुनर्भवविषयसुखगृद्धानां निदानमा भवतीति । तथतस्यार्नध्यातुः चतुष्प्रकारस्यापि शोकादीनि लक्षणानि भवंति यैराध्यायी लक्ष्यते, करतलपर्यस्तप्र- म्लानवदनः गोचति फंदति विलपति हा अहो धिक् कष्टं तथा कलहमात्सर्यासूयारतिस्त्रीभोजनकथासुहृत्वजनानुरागच तस्य लक्ष- पानि भवंति परिस्फुटानीति, इदमाध्यानं सभेदकमभिधायाधुनाऽस्यैव ध्यातारः खामिनो निरूप्यन्त इति तदर्थमाह- तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानां ।।९-३५ ॥ सूत्रम् ।। तदित्यानममिसंघच्यते, तदाध्यानमविरतसम्यग्दृष्टयादीनां त्रयाणां संभवति, अस्य त्रयः स्वामिनश्चतुर्थपंचमपष्ठगुणस्थान- पनिनः क्रमेणाविरतदेशविरतप्रमत्तसंयताः, अविरतश्रामौ सम्यग्दृष्टिश्चेति अविरतमम्यग्दृष्टिः, नाणुव्रतधारी, औपशमिकक्षायि- 4r.up.unes..

·.. कमायोपामिकभेदाप्रिनिधं सम्यग्दर्शनं, तद्योगात् सम्यग्दृष्टिः, देशविरतः संयतासयतः, हिसादिभ्यो देशतो पिरतत्वात् - संयतः, अन्यतः सापद्ययोगादनिवृत्तिरिति म एवासंयतः, सोधिरतमम्यग्दृष्टिस्थानादसंख्येयानि निशोधिस्थानानि गत्ला अग्र- त्याख्यानातरणकपायेपु क्षयोपशमं नीतेषु प्रत्याग्यानावरणकपायोदयात् सर्वप्रत्यारयानाभागाद्देशपिरतिः श्रारकर्मो द्वादशभेदः संजायने, इदानीमप्रमत्तसंयतः, तसादसंरयेयानि- निशोधिस्थानानि आरोहतः तृतीयकपायेषु प्रकर्षानकात् क्षयोपशमं गतेषु गर्वमापद्ययोगप्रत्यख्यान विरतिर्भपति, उक्तं च-"देशविरतेरपि ततः स्थानाद्विशोधिमुत्तमां प्राप्य । स्थानान्तराणि पूर्वविधिनैन स : यात्यनेकानि॥१॥क्षपयत्युपशमयति पा प्रत्यारयानावृतः कपायास्तान् । स ततो येन भवेत्तस्य विरमणे मर्वतोऽपि मतिः ॥२॥ छेदोपस्थाप्यं वाऽऽवृत्तं सामायिकं चरित्रं वा । स ततो लभते प्रत्याख्यानावरणक्षयोपशमात् ॥३॥" तस्येदानी महाव्रतगुप्तिसमि- तियुक्तस्य कपायनिग्रहादिन्द्रियदमाच निरुद्धाश्रयस्य सूत्रानुसाराद्यतमानस्यापि मोहनीयकर्मानुभानात् संश्लेशाद्वा आन्तर्मुहूर्तात् परावर्तते, ततः सज्वलनकपायोदयादिन्द्रियविकथाप्रमादायोगदुष्प्रणिधानात्तत्कुशलेपनादराच प्रमत्तसंयतो भवति, तन्मात् मक्ले- शादायां वर्तमानः प्रमत्तसंयतः, एते च त्रयोऽपि आध्यानस्वामिन इत्यर्थः,एतदार्तध्यानमविरतादीनामेव भाति,नाप्रमत्तसंयता- नामित्यर्थः,तदेतदान नातिसंक्लिष्ट कापोतनीलकृष्णलेश्यानुयायि द्रष्टव्यमिति ॥ सम्प्रति रौद्रध्यानं मस्वामिकममिधिरसुराह- हिंसाऽनृतस्तेयविपयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः ।। ९-३६ सूत्रम् ॥ हिमाऽनृतं स्तेयं विषयसंरक्षणं चेति द्वन्द्वः, ततो द्वन्दूममासाभिनिवृत्तात् प्रातिपदिकात्तादर्थे चतुर्थीबहुवचनं, हिंसा) हिसा- १ सिद्धसेनीयाया किचिदूनं साधं पृष्ठं व्यत्ययेन मुद्रितं, ततो रौद्रध्यानीयः पाठो धर्मध्याने, तत् निमृश्य वाच्यं सुधीमिः ·. प्रयोजनं भाति गैद्रं ध्यान, एवमनृताय स्तेयाय विषयसंरक्षणाय चेति वाच्यं, रौद्रमित्युक्तनिर्वचनं, अविरतश्च देशविरतश्च कृत- द्वन्द्वौ स्वामिनी रौद्रध्यानस्य निर्दिष्टौ षष्ठीबहुरचनेन । एतदेव भाष्यकारो पिवृणोति-'हिंसार्थ'मित्यादिना, स्पष्टम् , एतदर्थ - दर्शयति-प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा,तच्च सचव्यापादनाद् बन्धनपरितापनकरचरणश्रवणनासिकाऽधरवृषणशिश्नादिच्छेदन- खभा हिंमानन्दं, तर स्मृतिसमन्वाहारो रौद्रध्यान, ये च व्यापादनोपायाः परस्य च दुःखोत्पादनोपायास्तेषु च स्मृतिमम- न्वाहारो हिंमानन्दमिति प्रथमो विकल्पः । प्रबलरागद्वेपमोहस्यानृतानन्दं द्वितीय, अनृतप्रयोजनं कन्यास्थितिनिक्षेपव्यपलापशिश्ना- म्यामामझ्नभूतघातातिसंधानग्रवणमसदमिधानमनृतं, तत्परोपघातार्थमनुपरततीनरौद्राशयस स्मृतेः समन्याहारस्तत्रैर दृढं प्रणि- धानमनृतानन्दमिति । स्तेयार्थ-स्तेयप्रयोजनमधुनोच्यते, तीव्रसंक्लेशाध्यवसायस्य ध्यातुः प्रचलीभूतलोभप्रचाराहितसंस्कारस्यापास्त- परलोकापेक्षस्य परस्खादित्मोरकुशलस्मृतिसमन्वाहारः परद्रव्यग्रहणोपाय एर चेतसो निरोधः प्रणिधानमित्यर्थः। पिपयसंरक्षणार्थ | चतुर्थी रिफ्ल्पः, तत्साधनान्यचेतनचेतनमिथास्तूनि पिपयशब्दवाच्यानि, विपीदंति वा प्राणिनो येपु परिभुंजानास्ते विषयाः, यथोक्तं "यद्यपि निषेव्यमाना मनमः परितुष्टिकारका पिपयाः। किपाकफलादनबद्भांति पश्चादतिदुरता ॥१॥" पिपयाणां च संरक्ष- | णमेपमुक्तं-'परिग्रहेप्पप्राप्तनप्टेपु कांक्षाशोको, प्राप्तेपु रक्षणमुपभोगे चातृप्तिः' इत्थं च विषयसंरक्षाहितकौर्यस्य तत्रैव स्मृतिसमन्वाहा- | रमाचरतो पिपयसंरक्षानंद रौद्रं भरति ध्यानं, तचैतदविरतदेशपिरतस्वामिक, तौ च पूर्णोक्तलक्षणौ,तयोरेव च न भवत्येतत् प्रमत्त- संयतादीनामिति, रौद्रध्यायिनस्तीनसंक्लिष्टाः कापोतनीलकृष्णलेश्यास्तिस्रस्तदनुगमाच्च नग्कगतिमूलमेतत् , लिगान्यस्य हिंसान- न्दादीनां चतुर्णा प्रकाराणामन्यतमभेदेनानपरतमविश्रान्त्या प्रवर्त्तमानस्य बहुकत्येऽमिनिविष्टान्तःकरणस्य यहुदोपता अज्ञानदोपता una.irn Fun HE • IMAuranni ·Ham..., नेपा हिमादिपवर्मकार्यपम्पदयस्य मंशान्ति तम्यामरणांतदोपतेति, आरौद्रे व्याख्याते, सम्प्रति धHध्यानायमरः, तच ममेदं ममामिफमाग्न्यायने,- आजापायविपाकसम्यान विचयाय धर्म्यमप्रमत्तसंयतस्य ।। ९-७ ॥ सूत्रम् ॥ 'प्रासादीनां तान्दानां विनपगन्दन मह पष्ठीममामः, आजादीनां विचयः-पर्यालोचनं, विचयशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, आशापायविपाकर्मन्यानविनयगन्दानादर्ये चतुर्थी, धर्म्यशब्दो व्याख्यातः, अप्रमत्तसंयतस्येति खामिनिर्देशः, तत्राज्ञा-सर्वज्ञ- प्रगीन आगमः नामागामित्थं पिचिनुयात्-पर्यालोचयेत् , पूर्वापरविशुद्धयमाननिपुणामशेपजीवनिकायहितामनवद्यां महानुभावां निपुगजनमियो द्रन्पपर्यायप्रपंचयतीमनाद्यनिधनां "इनेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं न कयाइ नासी"त्यादि वचनात् , तथा विच- प्यां निता-धीणगगढेपमोहाः मर्वशा नान्यथा भापते इत्यानायाः स्मृतिममन्याहारः प्रथमं धर्म्यध्यानमुन्यते, अपाया-विपदः गारीरमानगानि दुवानीति पर्यायाः नेपां विचयः-अन्वेपणं,इहामुत्र च रागद्वैपाकुलितचेतोवृत्तयः मचा मूलोत्तरप्रकृतिविभागा- पिंगजन्मजगमरणार्णपत्रमणपरिगदिनांतरान्मानः नरकादिगतिपु दीर्घरात्रमपाययुज्यन्ते, केचिदिहापि कृतवैरानुबंधाः परस्परमा- फोगभयन्धापपायभाजो दृश्यन्ते, ते क्लिश्यन्त इत्यतः प्रत्यपायप्रायेऽम्मिन् संसारे अत्यन्तोद्वेगाय स्मृतिसमन्वाहारताऽपाय- पिच धर्मपानमारिभरति, तृतीयं धर्मध्यानं विपाकविचयाव्यमुच्यते, विविधो विशिष्टो चा पाको विपाक:-अनुभावः, अनुमो ग्यानुभारः कर्मणां नरकतिर्यदमनुप्यामरभवेपु तस्य विचयः-अनुचिंतनं मार्गणं तदर्पितस्तत्रैव स्मृति समाहृत्य वर्तमानो विपाविनयध्यागी भानि, जानापरणादिकमष्टप्रकारं कर्म प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशभेदमिष्टानिष्टविपाकपरिणाम जघन्यमध्यमो- ·स्कृष्टस्थितिकं विविधविपाकं, तद्यथा-ज्ञानापरणाद् दुर्मेधस्त्वं दर्शनावरणाचक्षुरादिवैकल्यं निद्राद्युद्भव असवाद् दुःखं मद्- वेद्यात् सुखानुभनः, मोहनीयाद्विपरीतग्राहिता चरित्रनिवृत्तिश्य, आयुपोऽनेकभाप्रादुर्भागो, नाम्नोऽशुभप्रशस्तदेवादिनिवृत्तिर्गोना- दुचनीचकुलोत्पत्तिः, अंतरायादलाभ इति, इत्थं निरुद्धचेतसः विपाकानुमरण एव स्मृतिसमन्वाहारतो धयं भवति ध्यानमिति । संस्थानविचयं नाम चतुर्थ धर्मध्यानमुच्यते,संस्थान-आकारविशेपो लोकस्य तावत् ,तबाधोमुखमल्लकसंस्थानं वर्णयन्त्यधोलोकम् । स्थालमिन तिर्यग्लोकमूर्ध्वमथ मल्लकममुद्गम् ॥ १॥ तत्रापि तिर्यग्लोको ज्योतिय॑न्तराकुलः, असंग्व्येयद्वीपममुद्रा वलयाकृतयो, धर्माधर्माकागपुद्गलजीवास्तिकायात्मकाः अनादिनिधनाः संनिवेशभाजो व्योमप्रतिष्ठाः क्षितिपलयद्वीपमागरनरकविमानभवनादि- संस्थनानि च, तथाऽऽत्मनामुपयोगलक्षणमनादिनिधनमर्थान्तरभूतं शरीरादिरूपं कर्तारमुपभोक्तारं च म्वकृतकर्मणः शरीराकार, | मुक्तौ विभागहीनाकारमूर्यलोको द्वादशविकल्पः अतफलमफलनिशाफरमंडलाकृतयो ना ग्रैवेयकानि पंच महाविमानानि मुक्ता- -धियामश्च, अधोलोकोऽपि भानपासिदेवनारकाधिपति, धर्मावर्मायपि लोकाकारी गतिस्थितिहेतू , आकाशमगाहलक्षणं, पुद्गल- द्रव्यं शरीरादिकार्यमित्थं संस्थानस्साभाव्यान्वेपणार्थ स्मृतिपमन्याहारो धर्मध्यानमुच्यते, पदार्थस्वरूपपरिनाने तचावयोधः, तचापोधाच क्रिया,अनुष्ठानान्मोक्षप्राप्तिरिति, तदेतदनमत्तसंयतस्य भाति धर्मध्यानं, प्रमत्तसंयतस्थानाद्विशुध्यमानाध्यवसायो- ऽप्रमत्तसंयतस्थानमामोति, निज्ञाता एर तथा विशोधयोऽमख्यलोकमात्रास्ताः। तरतमयोगायुक्तास्ता अधितिष्ठत्यप्रमचः स्यात् ।।२।। अतो विशोध्य वर्तमानोऽप्रमत्तर्मयतस्तस्य च भगतो धर्मध्यानादितपोयोगेन कर्माणि वपयतो विशोधिस्थानान्तराण्यारोहर मद्विरिशेपाः प्रादुर्भांति अणिमादयः, उक्तं हि-“अवगाहने चम श्रुतजलधि प्रामोति चारधिज्ञानम् । मानमपर्यायं या ज्ञान कोष्टा ·. । उदी ।।२।। नारणरक्रियमन पधताया पाऽपि लन्धयस्तस्य । प्रादुर्भति गुगतो नलानि वा मानमादीनि ॥२॥" अन च श्रेणिमा- यनिमुगः प्रथमापायान् राष्टिमोहनयं ना, यतः सम्यग्दृष्टिदेशविरताप्रमत्तसंयतानामन्यतमः उपशमश्रेण्याभिमुख्यादुपशमयति, भपरप्यमिमुरमः अपयनि, यघोक्त-"क्षपयति तेन ध्यानेन ततोऽनन्तानुगंधिनश्चतुरः। मिथ्यात्वं सम्मिश्रं सम्यक्त्वं च क्रमेण नाः ॥२॥ भीयने हि कपायाः प्रथमासिविधोऽपि दृष्टिमोहश्च" इत्यादि ।। किंचान्यदित्यनेन म्याम्यन्तर संभाति,- उपशान्तक्षीणकपाययोश्च ॥ १-३८ ॥ सूत्रम् ।। नगदः गमुगये, पायशब्दः प्रत्येकममिमंध्यते,उपशान्ताः कपाया यस्यासाघुपशान्तकपायः, एकादशगुणस्थानपर्ती, क्षीणः रुपायो यम्य म भीणरायः, मस्मच्छन्नाग्निपदुपगान्तः, निरसशेषतः परिशाटिताःक्षीणाः विध्यातहुताशनवद् , अनयोश्च उपशा-||- लक्षीणपाययोरममनसयतस्य च धर्मध्यानं भवति, तमोपशान्तक्षीणकपायसरूपविज्ञानाय अधस्तनं गुणस्थानत्रयमवश्यंतया प्ररूपणीयं, अन्यथा नदगानमेव स्यादिति, अप्रमत्स्थानादसंख्येयानि विशोधिस्थानानि आरुह्यापूर्वकरणं प्रविशति, समये समये - स्थितिपातरमपानस्थितिनंधगुणश्रेणीगुणसंक्रमाणामेवापूर्व करणं, अप्राप्तपूर्वकत्वाद्वा संसारे तदपूर्वकरणं, न तर कस्याश्चिदपि कर्म-||- प्रकृतेरपामनं धयो गा, उपशमनानिमुखात्तत्पुरस्कारादुपशमः क्षपणार्हत्वाच क्षपक इति, उक्तं च-“म ततः क्षपकश्रेणी प्रतिपद्य परिघातिनिःशेपाः। क्षपयन् मोहप्रकृतीः प्रतिष्ठते शुद्धलेश्याकः॥१॥ प्रविशत्यपूर्वफरणं प्रस्थित एवं ततः पर स्थानम्। तदपूर्वकरणमिष्टं रदादिप्राप्तपूर्वत्वात् ।।२।। नतोऽप्युत्तरोत्तरविशोधिस्थानप्राप्त्या अनिवृत्तयः, परस्परतुल्यवृत्तय इत्यर्थः,मम्परायाः-कपायास्तदुदयो पादरो येषां ते पादरसपरायाः,अनित्यश्च चादरसंपरायाश्चेत्यर्थः,ते उपशमकाःक्षपकाच,तेपा धर्मध्यानं भाति,उपशान्तक्षीणकपाय-|| ·- योश्चेत्युक्तमविशेषेण धर्मध्यानं,तचैकादशांगविदो द्रष्टव्यं,एवमास्थितं धर्ममेव ध्यानं तयोः?,नेत्युच्यते,किंचान्यदिति संवनाति, न केवलमेतयोधर्म्य, शुक्लं च ध्यानमुपशान्तक्षीणकपाययोर्भवति, किं चतुर्विधमपि पृथक्त्ववितर्कमविचारं एकत्ववितर्कमविचारं सूक्ष्मक्रियमनिपर्तिव्यपरत् क्रियमप्रतिपातीति, उच्यते, न खलु चतुष्प्रकारमपि तयोः शुक्लध्यानं भरति, किं तर्हि ?- शुक्ले चाये ।। ९-३९ ।। सूत्रम् ॥ आये च शुक्ले ध्याने उपशान्तक्षीणकपाययोर्भवतः, के पुनस्ते ?, पृथक्त्वमेकत्लवितर्के, स्वरूपतः कीदृशे ?, उच्यते, पृथग्- युतकं भेदस्तद्भायः पृथक्त्यम्-अनेकत्वं तेन मह गतो वितर्कः पृथक्त्ववितर्कः पृथक्त्यमेव वा वितर्कः सहगतं वितर्कपुरोगं पृथक्त्ववितर्क, |एतच परमाणुजीवादावेकद्रव्ये, उत्पादव्ययध्रौव्यादिपर्यायानेकनयार्पितत्वं तत् पृथक्त्वं, पृथक्त्वे वा तस्य चिंतनं वितर्कसहचरितं सविचारं यत्तत् पृथक्त्यवितर्कमविचारं पृथक्त्यमर्थव्यंजनयोगानां वक्ष्यति तत् व्येककाययोगायोगानां, वितर्कः श्रुतं, विचारोऽर्थव्यं- जनयोगसंक्रान्तिः,पूर्वगतभंगिकथुतानुसारेणार्थव्यंजनयोगान्तरप्राप्तिर्गमनं विचारः,अर्थाद् व्यंजनसंक्रातिव्यंजनार्थसंक्रान्तिः मनो- योगात् काययोगसंक्रान्तिर्वाग्योगसंक्रान्तिर्वा, एवं काययोगात्मनोयोगं वाग्योगं या संक्रामति,तथा वाग्योगात्मनोयोगं काययोगं चेति यत्र संकामति, तत्रैव निरोधो ध्यानमिति, एकस्वभावत्वं गतो वितर्कः एक एव योगस्त्रयाणामन्यतमः, तथाऽर्थो व्यंजन चैकमेन,पर्यायान्तरानर्पितमेकपर्यायचिन्तनमुत्पादव्ययत्रौव्यादिपर्यायाणामेकसिन् पर्याये नियाततरसुप्रतिष्ठितप्रदीपवत् , निष्प्रकंप पूर्वगतश्रुतानुमारि चेतो निर्विचारमर्थव्यंजनयोगान्तरेषु तदेकत्लवितर्कमपिचारं, भाष्यकारस्तु पूर्वविद इति सूत्रावयवं पृथपिय- णोति, संबंधयति-एसमेते आद्यक्षुक्लध्याने पूर्वविदो भरत', पूर्वचिदौ यात्रुपशांतक्षीणकपायौ तयोर्भवतः, सूत्रान्तरमेव व्याचष्टे ·नतु परमार्थतः पृथर मूत्रं, पूर्व प्रणयनात् पूर्वाणि चतुर्दश तद्विदः पूर्वविदस्ते भवतो, नैकादशांगविदः, एवमाघशुक्लध्यानद्वयस्स म्यामिनियमनमभिहितं, पाश्चात्यशुक्लध्यानद्वयस्य कः स्वामीति तनिर्दिदिक्षयोवाच- परे केवलिनः ॥ ९-४१ ॥ सूत्रम् ॥ पर इति परं परं च परे,सूत्रसन्निवेशमाश्रित्य सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति व्युपरतक्रियमनिर्वृत्ति ग्रहीतव्यं,ते च केवलिन एव त्रयोदश- चतुर्दगगुणस्थानक्रमेणव भवतः,छमस्थस्य तु नैते जातुचिद्भवत इति,अत्र सूक्ष्मक्रियमप्रतिपातीति सूक्ष्मा क्रिया यत्र तत् सूक्ष्मनियं, तर योगनिरोधकाले भवति,वैद्यनामगोत्रकर्मणां भवधारणानामायुष्कादधिकानां समुद्घातसामर्थ्याचिंत्यवीर्यशक्तित आयुष्कस- मीतानां मनोवाकाययोगपरिणतस्यौदारिकशरीरत्रिभागोनस्थस्य केवलिनः मंज्ञिपंचेन्द्रियट्ठीन्द्रियपर्याप्तवादरपनकासंख्येयगुणहीनं मक्ष्मयोगित्वमप्रतिपाति-अप्रच्युतस्वभावं आ व्युपरतक्रियानिवृत्तिध्यानावानेः, उक्तं च-"अप्रतिपाति ध्यायन् कश्चित् सूक्ष्मक्रियं रिहत्यान्ते। आयुःसमीक्रियार्ध त्रयस्य गच्छेत् ममुद्घातम् ॥१॥ आर्द्राम्वराशुशोपवदात्मविस्तरणविशुष्कममकर्मा । ममयाटकेन देशे म्धित्वा योगान् क्रमात् द्वन्दे ।।२।। आयुष्कस्यापि विरल्लिता न हास्यते स्थितिः कस्माद् ? ।। इति । नोद्यं चरमशरीरो निरुपक्रमायुः कंकदुग्न।।३।। दंडकपाटकरेचकक्रियाजगत्पूरणं चतुःसमयं । क्रमशो निवृतिरपि च तथैव प्रोक्ता चतुःममया।।४॥ विकमनसंकोचनध- मत्वाञ्जीवस्य तत्तथा सिद्ध। यद्वदनन्तं वीर्य तस्य ज्ञानं च गततिमिरं ।।५।। शेपे मयोगितायाः समयेर संहरत्यसंख्येयान् । भावान् स्थिते- रनन्तान् भागान् म शुभानुभावस्य ॥६॥स ततो योगनिरोधं करोति लेश्यानिरोधममिकांक्षन । समयस्थितिं च बंधं योगनिमित्तं स निरुरुत्मन।।७। समये ममये कर्मादाने मति संततेने मोक्षः स्यात् । यद्यपि हि विमुच्यते स्थितिक्षयात् पूर्वकर्माणि॥८॥ नोकर्मणो हि | ·-Launcil MANE PAROIRIHIRHAmit वीर्य योगद्रव्येण भवति जीवस्य । तस्यावस्थानेन तु सिद्धः समयस्थितिबन्धः ॥९॥ बादरतन्या पूर्व वाङ्मनसी बादरेस निरुणद्धि[क्रमे- . णय] सालंबनाय करणं हि तदिष्टं तत्र वीर्यवतां ॥१०॥ सत्यप्यनंतवीर्यत्वे वा वादरतनुमपि निरुणद्धि ततः। सूक्ष्मेण काययोगेन निरुध्यते सूक्ष्मो योगः।।११।। सति वादरे च योगे न हि धावन् वेपथु निवारयति ।(स्व)काययोग स्थूलं सोऽपूर्व फडकीकृत्य ।।१२।। शेपस्य काययोगस्य तथा कृत्वा करोति-सूक्ष्मेण काययोगेन ततो निरुणदि सूक्ष्मवाङ्मनसे । भवति ततः स मूक्ष्मक्रियत्तदा- ऋतिगतयोगः ॥१३॥ तमपि स योग सूक्ष्मं निरुत्सन् सर्वपर्ययानुगतं । ध्यानं सूक्ष्मक्रियमप्रतिपात्युपयाति वितमरकं ॥१४॥ ध्याने दृढार्पिते परमात्मनि ननु निष्क्रियो भवति कायः। प्राणापाननिमेपोन्मेपवियुक्ते मृतस्येव ॥१५।। ध्यानार्पितोपयोगस्यापि न वाङ्मानसक्रिये यसाद् । अन्तर्वतित्वादुपरमतस्तेन ध्यानेन रोधनं नेष्टं ॥१६॥ स ततस्तेन ध्यानेन निरुद्ध सूक्ष्मकाययोगेऽपि। निष्क्रियदेहो भवति स्थितोऽपि देहे विगतलेश्यः ॥१७॥ तुर्यध्याने योगाभावात् समयस्थितिनोऽपि न कर्मणो भवति बंधः। ध्यानार्पणमहारात् किंचिच स मंहृतावयवः ॥१८॥ लेश्याक्रियानिरोधो योगनिरोधश्च गुणनिरोधेन । इत्युक्तो विज्ञेयो बन्धनिरोधश्च हि नथैव ॥१९।। त्रमबादरपर्याप्तादेयसुभगकीर्तिमनुजनामानि । पंचेन्द्रियतामन्यतरवेद्यमुच्चं तथा गोत्रं ॥२०॥ मनुजायुप्कं च म एकादश वेदयति कर्मणां प्रकृतीः । वेदयति तु तीर्थकरो द्वादश सह तीर्थकृत्त्वेन ॥२१॥ स ततो देहत्रयमोक्षार्थमनिवृत्ति सर्वकालगतं । उपयाति समुच्छिन्नक्रियमतमस्कं परं ध्यानं ॥२२॥ व्युपरतक्रियमनिवर्तीत्यर्थः, तद्धि तावदनुवर्तते यावन्न मुक्तः । अत्राहोक्तमित्यादि (२०७-१) सम्बन्धः, 'शुक्ले चाये पूर्वविद' इत्युक्तं 'परे द्वे केवलिन' इति चाभिहितं, नत् कानि तानी- त्यजानानेन प्रश्ने कृने अत्रोच्यत इत्याह- HINSEEMAILOR: OTHARTH

·S
4
.
पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवतीनि ॥ ९-४२ ॥ सूत्रम् ॥
पृथत्त्ववितर्कमित्यादिना (२०७५) भाष्येण नामग्राहं पठति चतुरोऽपि भेदान् , एते चोक्तलक्षणा भेदाः, शुक्लध्यानमित्थं
चतुर्विधमिति मस्वामिकमुक्तं, तस्याधुना पूोक्तस्वामिन एव विशेषाः कथ्यते,-
तत् न्येककाययोगायोगानां ।। ९-४३ ॥ सूत्रम् ।।
तदेतयतुर्विधं शुक्लध्यानं प्रथमद्वितीयोत्तममंहननपतो भाति, तत्रायं प्रथत्ववितर्फ त्रियोगस्य भवति, मनोवाकाययोगव्या-
पारवत इत्यर्थः, एकान्यतमयोगानामिति, अन्यतमैकयोगानामेकत्ववितर्क, एकः अन्यतमः कायादीनां योगो यम्य ध्यायिनो
च्याप्रियते कदाचिन्मनोयोगः कदाचिद्वाग्योगः कदाचित् काययोगः, काययोगानामिति काययोगभाजामेन सूक्ष्मक्रियम-
प्रतिपाति शुक्लध्यानं भवति, निरुद्वयोगद्वयारस्थानां कायव्यापारवतां सूक्ष्मकियं भवति, न च प्रतिपतति, अयोगानामिति
शैलेश्येकापस्थानां हम्पाक्षरपंचकोचारणसमकालानां मनोराकाययोगत्रयरहितानां न्युपरतक्रियमनिवर्ति ध्यानं भाति, उक्तं
च-“यदर्थव्यंजने कायरवसी च पृथकृतः। मनः संक्रमयत्यात्मा, म विचारोऽभिधीयते ॥१॥ संक्रान्तिरादर्थ यद्, व्यंजनाद् ::
: व्यंजनं तथा । योगाच योगमित्येप, विचार इति वा मतः।।२।। अर्थादिध पृथक्त्वेन, यद् नितपतीर हि । ध्यानमुक्तं ममासेन, -
तत् पृथक्पपिचाररत् ।।३।। अविकम्पमनस्त्वेन,योगमक्रांतिनिःस्पृहं । तदेकत्वरितात्यं, श्रुतज्ञानोपयोगरत् ॥४॥ सूक्ष्मकायकियां
रुधन , सूक्ष्मनाइमानमकियः। म ध्यायति तदप्युक्तं, सूक्ष्ममप्रतिपाति च ॥४|| कायिकी च यदपापि, मूक्ष्मोपरमति किया ।
अनियति तदप्युक्तं, ध्यानं व्युपरतक्रियं ॥६॥

·R-Rana Mahatment.mmmm rarrestmeter ॥ एकाश्रये सवितर्क पूर्वे ॥ ९-४४ ॥ सूत्रम् ।। एका आश्रयः-आलंबनं ययोस्ते एकाश्रये इति पूर्वविदारभ्ये, मतिगर्भश्रुतप्रधानव्यापाराच्चैकाश्रयता, परमाणुद्रव्यमेवैकमालम्ब्य । आत्मादि द्रव्यं वा श्रुतानुसारेण निरुद्धचेतसः शुक्लध्याने इति, वितर्कः श्रुतमिति वक्ष्यति, सह एकद्रव्याश्रयेण वितर्केण सवितर्के, पूर्वगतश्रुतानुसारिणी इत्यर्थः, पूर्व च पूर्व च पूर्वे घ्याने, एतदेव निश्चिनोति-प्रथमद्वितीये इति, पृथक्त्ववितर्कमेकत्ववितर्क च, तत्र नयोर्यत् प्रथममायं पृथक्त्ववितर्क तत् सविचारं सह विचारेण सविचारं सह संक्रान्त्येतियावत् , वक्ष्यति-विचारोग्रव्यं- जनयोगसंक्रान्तिः, कथं पुनरनुपातं सूत्रे सविचारमिति गम्यते ?, अविचारं द्वितीयमितिवचनादर्थलभ्यं सविचारमिति ।। अविचारं द्वितीयं ॥९-४५॥ सूत्रम् अविद्यमानविचारं, अर्थव्यंजनसंक्रांतियोगरहितमित्यर्थः, द्वितीयमिति सूत्रप्रामाण्यादेकत्ववितर्कमविचारं भवति ध्यानमिति । अत्राहेत्यादि (१०८-२) वितर्कविचारयोविशेपमजानानः स्वरूपमनवगच्छन् परः पृच्छति, प्रतिविशेप इति प्रतिशब्दस्तच्या- व्यायां वर्तते, यथा शोभनश्चैत्रः प्रति मातरं, एवं प्रतिविशेषः स्वरूपमितरेतरव्यावृत्तं तचं वितर्कसविचारयोः कीगिति तत्त्व- माग्व्यायतां, अत्रोच्यत इत्याह- वितर्कः श्रुतं ॥ ९-४६ ॥ सूत्रम् ।। वितों-मतिजानयिकल्पः वितयते-येनालोच्यते पदार्थः स वितर्कस्तदनुगतं श्रुतं वितर्कस्तदभेदात् विगततकं वा, संशय- विपर्ययापेतं श्रुतनानमित्यर्थः, इदमेव सत्यमित्यविचलितस्वभावं यथोक्तमिति पूर्वगतमेव, नेतरत् , श्रुतज्ञानमाप्तवचनं वितर्क- ·उन्यत इति ॥ सम्प्रति रिचारसरूपनिरूपणायाह- विचारोऽर्थव्यंजनयोगसंक्रान्तिः ॥ ९-४७॥ सूत्रम् ।। अर्थव्यंजनयोयोगेषु संक्रमणं संक्रान्तिः,अर्थ:-परमाण्वादिः व्यंजनं-तस्य वाचकः शब्दो योगः-मनोवाकायलक्षणस्तेषु संक्रांतेः एकद्रव्ये पर्यस्वरूपाद् व्यंजन व्यंजनस्वरूपादर्थ, वर्णादिकः पर्यायोऽर्थः व्यंजनं शब्दः, एतदुक्तं भवति-प्राक् शब्दसतचाप- लंबनमिदमस्य सरूपमयमस्य पर्यायस्ततस्तदर्थचितनं साफ्ल्येन, ततः शब्दार्थयोः स्वरूपविशेषचिताप्रतिवन्धः प्रणिधानमर्थ- संक्रान्तिः कापयोगोपयुक्तध्यानस्य वाग्योगसंचारः वाग्योगोपयुक्तध्यानस्य वा मनोयोगसंचार इत्येवमन्यत्रापि योज्यं, इत्थं- लक्षणो विचार इत्यस्ति वितर्क विचारयो प्रतिविशेष इति ॥ तदभ्यंतर तप इत्यादि, संवरप्रस्तावे इदमुक्तं 'तपमा निर्जरा चेति संवरो निर्जरा च भवति, उभयं करोति तपः,तच्च तपो वाह्यमभ्यंतर च संवरकारणं, संवररूपत्वाच्च स्थगितामद्वारस्य अमिनरक- र्मोपचयप्रतिषेधकारणेन नापूर्वकर्मापुद्गलप्रवेशः, निर्जरण फलत्वात् कर्म निर्जस्यति, परिशाटयतीत्यर्थः, ततश्चाभिनयकर्मोपचय- प्रतिषेधकारित्वात् पूर्वोपचितकर्मनिर्जरकत्याच सक्लकर्मपरिक्षयानिर्वाणप्रापफमिति। 'अत्राहोक्तं भवते'त्यादि (२०८-१०) सम्बन्धः, विमुक्तं तद्दर्शयति-परीपहजयात् क्षुपिपासादयः परीपहास्तजयात्-सम्यगधिसहनात् तपो द्वादशभेटमनशनप्रा- यश्चित्तादि तदनुष्ठानात् अनुभावो विपास्तस्साच विपाका कर्मणः परिशाटो निर्जरा भवतीति, एपमनूय निर्जरां मन्देहस्था- नमुपन्यस्यति-यस्मादेवं तस्मात् किं सम्यग्दृष्टयः सर्व एर समनिर्जराः तुल्यमेन कर्म निर्जरयंति आहोश्चित् अस्ति कश्चित् मतिविशेष इति, प्रतिविशेपो विपमनिर्जरणं, न तुल्यनिर्जरणवमिति, आचार्योsपि हृदि व्यवस्थाप्य विषमनिर्जरण- ·Jultatus माह-अत्रोच्यत इति, यत्तचं तदाख्यायत इत्यर्थः।। सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानंतवियोजकदर्शनमोहक्षएकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥ ९-४८ ॥ सूत्रम् ।। सम्यग्दृष्टिरिति तच्चार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तेन युक्तः सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्दर्शनमात्रभागित्यर्थः, आचार्यप्रभृतीन् पर्युपा- सीनः प्रवचनसारं भृणोतीति श्रावकः, शृण्व॑श्च सकलचरणकरणाक्षमो गृहस्थयोग्यमनुगुणशिक्षावतलक्षणं धर्ममनुतिष्ठति यथाशक्ति या द्वादशप्रकारस्य धर्मस्यैकदेशानुष्ठाय्यपि श्रावक इति, विरतस्तु साधुधर्मानुष्ठायी सर्वस्मात् प्राणातिपाताद्यावजी विरतः, एवं मृपावादादिभ्योऽपि, अनन्तः संसारस्तदनुवंधिनोऽनन्ताः क्रोधादयः तान् वियोजयति-क्षपयति उपशमयति वाऽनन्तवि- योजकः, दर्शनमोहोऽनन्तानुबंधिनश्चत्वारः सम्यमिथ्यात्वतदुभयानि च, अस्य सप्तविधस्य दर्शनमोहस्य क्षपकः, तथाऽस्यै- योपशमकः, मोहः अष्टाविंशतिभेदः पोडश कपायाः सम्यमिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वहास्यरत्यरतिभयशोकजुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसक- वेदाथ, अस्योपशमनादुपशान्तमोहः, अस्यैव सकलस्य क्षपणात् मोहक्षपकः, अपणोपशमनक्रियाविशिष्टयोग्रहण,क्षपितनिरवशेषमोहः । क्षीणमोहः, चतुर्विधघातिकर्मजयनाजिनः-केवली, एते सम्यग्दृष्ट्यादयो जिनावसाना दश क्रमेण क्रमशः प्रतिपाद्याः यथोपन्य- स्तास्तथैवासंख्येयगुणनिर्जरा भवंति, नतु तुल्यनिर्जरा इत्यर्थः,नामेवासंख्येयगुणां निर्जरां स्पष्टयति भाष्यकारः सम्यग्दृष्टेः श्रावकोऽसंख्येयगुण(२०९-२) इत्यादिना, केनलसम्यग्दृष्टेः प्रतिपन्नाणुव्रतादिकलापः श्रावकोऽसंख्येयगुणनिर्जरो भवति, यावत् कर्म निर्जरयति सम्यग्दृष्टिः सम्यग्दर्शनप्रभावात् तत् कर्म परेणासंग्ख्येयेन राशिना गुणितं मद्याबद्भवति तावद्देशविरतिःक्षपयति, HILAnirnar NRIT ·note..... एवं पूर्वस्मादुत्तरोऽसंग्व्येयगुणनिर्जरो भवतीति दर्शयति, श्रावकाद्विरतो विरतादनन्तानुवंधिवियोजक इत्येवं शेषाः, यापजिनः मर्वेभ्य एतासंख्येयगुणनिर्जर इति॥ अथास्य वैचिन्यभाजः सवरचारित्रस्य के सामिन इति निर्दिदिक्षया आह- पुलाफवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थलातका निर्ग्रन्थाः ॥ ९-४९ ॥ सूत्रम् ॥ पुलाफादयः पंचान्वर्थसजका निर्ग्रन्थाः स्वामिनः, तद्विवरणार्थमाह-पुलाको यकुशः कुशीलो निग्रन्थः स्नातक इति पते पच निर्ग्रन्थविशेषा भेदा भवंति, निर्ग्रन्थानामिति ग्रन्था-काष्टप्रकार मिथ्यात्वमविरतिदुष्प्रणिहितयोगच, तजयाय प्रवृत्ता निर्गच्छद्ग्रन्धा निम्रन्थाः, धर्मोपकरणाहते परित्यक्तवाह्याभ्यन्तरोपधयो निर्ग्रन्थाः,पुलाकादिस्वरूपनिरूपणायाह-तत्र सत- तमित्यादि(२०९६) तत्र तेषु पंचसु निर्ग्रन्थेषु पुलाकास्तावदेवंविधाः, पुलाको निःसार इति रूढं, लोके पलंजिस्तन्दुलकणशून्यः- पुलाका, एवं निग्रन्थोऽपि, लब्धिमुत्पन्ना तपःश्रुताभ्यामुपजीवन् मकलसंयमगलनात् पलंजिरूपं निःमारमात्मानं करोति, ज्ञानदर्शन- चरणानि च सारस्तदपगमानिमारः,जिनमणी नादागमाद्धेतुतः सर्वदेवाप्रतिपातिनः,आगमश्च सम्यग्दर्शनमूले ज्ञानचरणे निर्ग- णहेतुरित्यसात् अपरिभ्रष्टा , श्रद्धानानुसारेण कि पानुष्ठायिनो लब्धिमुपजीवतो निग्रन्थाः पुलाका भांति,उपजीवंतश्च निःमारमात्मानं .' कुर्वन्तीति ग्राह्य, मततमप्रमादिन इत्यपरे पठन्ति, जिनोक्तादागमाद्धेतुभूतात् मुक्तिसाधनेषु न प्रमाद्यन्ति जातुचिदिति । यकुशा इति शवलपर्यायाः,शरलो वर्णव्यतिकरः, क्वचित् कृष्णः क्वचिद्रक्त एक एव पटः,एमयमपि निग्रन्थः सातिचारत्नाचरणं शालयति, विशुद्धाविशुद्धिव्यतिकीर्णस्वभावं क्रोति,स च द्विधा-शरीरोपकरणभेदेन,तदाह वृत्तिकारः-नैन्थ्यं प्रति प्रस्थिता (२०९७) इत्यादि, निर्घन्धस्य भागो नैग्रंथ्य-अष्टापिशतिविधमोहनीयक्षयः तत् प्रति प्रस्थिताः-प्रवृत्तास्तदभिमुखाः तत्क्षयकांक्षिणः।

·शरीरं अंगोपांगसंघातः उपकारित्नादुपकरणं-वस्त्रादि तद्विपयां विभूपां- अलंकृतिमनुवर्त्तन्ते तच्छीलावेति, शरीरे तावदनागु- गुप्त्यव्यतिरेकेण करचरणवदनप्रक्षालनमक्षिकर्णनासिकावयवेभ्यो दूपिकामलाद्यपनयनं दंतवनभक्षणं केशसंस्कारं च विभूपार्थ चाचरन् शरीरवकुशो भवति, उपकरणयकुशस्तु अकाल एव प्रक्षालितचोलपट्टकान्तरकल्पादियोक्षकवामाप्रियः पात्रदण्डकाद्यपि तैलमात्रयोज्ज्वलीकृत्य विभूषार्थमनुवर्त्तमानो विभर्ति, ऋद्धिः प्रभूतवस्त्रपात्रादिका तामिच्छति-कामयते यशः ख्यातिः गुण- वंनो विशिष्टाः साधय इत्येवंविधः प्रवादस्तच्च यशः कामयंति इति ऋद्धियशाकामाः, सातगौरवमाश्रिता इति सुखशीलता सातागौरयं तदाश्रिताः,आदरवचनो गौरवशब्दः,सुखे य आदरस्तदवाप्तिव्यापारप्रवणता तदाश्रिताः,नातीवाहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयासु कियास्सम्युद्यताः, अविविक्ता इति नासंयमात् पृथग्भूताः घृष्टजंघाः तैलादिकृतशरीरमृजः कर्तरिकाकल्पितकेशाः, एवं- | विधः परिवारो येषां तेऽविविक्तपरिवाराः सर्वदेशच्छेदाहा॑तिचारजनितशबलेन वैचित्र्येण युक्ताः, एवंविधा निग्रन्था यकुशसंज्ञाः [कुशीलाच] कुशीलस्वरूपनिरिणायाह-कुशीला द्विविधा इत्यादि(२०९-९)अष्टादशसहस्रभेदं शीलं तदुत्तरगुणभंगेन केनचित् कपायोदयेन कुत्सितं शीलं येप ते कुशीलाः द्विप्रकाराः,तत्प्रकाराख्यानायाह-प्रतिसेवनाकुशीला कपायकुशीलाश्च आसेवन | | भजनं प्रतिसेवना तया कुत्सितं शीलमेपामिति प्रतिसेवनाकुशीलाः,कपायाः-संज्वलनाख्याः तदुदयात् कुत्सितं शीलं एपामिति कपा- यकुशीलाः, तत्र तयोः प्रसेवनाकुशीला नैर्ग्रन्थ्यं प्रति प्रस्थिताः अनियतेन्द्रियाः इंद्रियनियमशून्या रूपादिविपयेक्षणकृतादराः कथंचित् केनचित् प्रकारेण व्याजमुपदिश्य किंचिदेवोत्तरगुणेपु पिंडविशुद्विसमितिभावनातपःप्रतिमाभिग्रहादिपु विराधयंतः ग्बंडयंतोऽतिचरंने प्रतिसेवनाकुशीलाः। येपामित्यादिना कपायकुशीलानाचष्टे, येषां संयतानां सतां मलोत्तरगुणमंपदुपेतानामपि ·भाना फवंचित रेनचिन् प्रसारण अल्पनापि हेतुना फुट्याफाटलोष्ट विषमराश्यपीप्रस्खलनादिना संज्वलनकपायाः क्रोधादयः उदीपेन्ते उदयमुपनीयंने सिंचिदंय कारणमामाद्योदयं गच्छति ने कपायकुशीलाः । सम्प्रति निर्ग्रन्थनिरूपणार्थमाह-ये वीतरा-2 गजानन्या इत्यादि (२०९-१४) उपशमितक्षपितमोहजाला विगताशेपरागद्वेपमोहत्वात् एकादशद्वादशगुणस्थानवर्तिनः ते - रागसमयाः,छम-आवरणं तर स्थिताः मारणतानाः छमस्था ईर्यापथप्राप्ताः अकपायत्यादुपशान्तक्षीणकपायाश्च एकसम- । यारम्भमीपियरर्म नभंति, इर्या व्यापागे योग इति पर्यायाः, तस्य व्यापारस्य विषयः पंथाः, स च संयमः सप्तदशनकारः, एनमेगाधं पटनरमाचष्टे-योगसंयमप्राप्ता इत्यर्थः, योगेन-विशिष्टक्रियया विशिष्टमेव संयमं यथाख्याताग्व्यं प्राप्ता इत्यर्थः, पारी रिकीर्णमोहग्रन्थय इत्यर्थः, सयोगाः प्रयोदशगुणस्थानातिनो निरस्तघातिकर्मचतुष्टयाः केनलिनः स्नातकाः, प्रक्षा-- लिनगरलपानिमलपटलाः इत्यर्थः, शैलेशीप्रतिपन्नाश्चेत्यनेनायोगफेसलिन उपात्ताः, ते च केलिनो विहृत्य कंचित् कालं गतोऽनसमुदाताः समुपानाद्वा निवृत्ताः क्रमेण योगानिरुधंति,स चोक्त एर क्रमः ग्राइ, निरुद्धयोगाश्च व्युपरतक्रियाऽनिर्तिना ध्यानेन नेपान् यम्मागान् पयति, यथोक्तं-"ध्यानं ह्यभिसंधानं ध्यानेन च कर्मणो भवति मोक्षः । ध्यानेन ततः क्षपयति कम्माणि ग पंचमात्रेण ॥१॥ पंच माना या ध्यान इति, एवं विधानस्थाः शैलेशीप्रतिपन्ना उच्यन्ते, तदा चेमाः प्रकृतीः क्षपयति- स्पर्शरगाणगंधानादयनिर्माणदहनामानि । [पंच] संहननागोपांगानि तथा संस्थाननामानि ॥१॥ नृसुरगतिप्रायोग्ये सुरगत्युपधा-: गमगुस्लघुना च। उन्डामपराघातं पर्याप्तशुभाशुभानि नधा ।।२।। दुर्भगदुःम्वरसुम्वरनीचैर्गोनस्थिरास्थिराणि तथा । अन्यतरवेद्यख- गनिप्रत्येकगरीग्मयगय ॥३।। प्रकृतय एता द्विचरमममये तम्य भयं ममुपयान्ति । क्षपयत्ययोगिवेद्याश्च ततः प्रकृतीः म चरमांते ·॥तिजमशरीरबंधोऽपि तस्य नामक्षयात् क्षयं याति । औदारिकबंधोऽपि क्षीयतयायुःक्षयात्तस्य॥५॥एवमशेषकर्मक्षयान्मोक्षो भवति। एवमेने पुलाकादयोऽमिहिताः पंच निर्ग्रन्थाः स्वरूपतः, अथैपां कः कस्य संयमविकल्पः श्रुतादिविकल्पो वेत्याह- संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्योपपातस्थानविकल्पतः साध्याः ॥ ९-५० ।। सूत्रम् ॥ संयमादयोऽष्टौ स्थानान्ताः कृतद्वन्द्वाः विकल्पशब्देन मह समस्यन्ते, संयमादीनां विकल्पाः एते इत्यादि (२१०-३) भाष्य, एते इत्युक्तलक्षणाः पुलाकादयः पंच निर्ग्रन्थाः एभिरष्टाभिरनुगमविकल्पैः अनुगमनमनुसरणमनुयोगद्वाराण्यर्थार्पणमुखानि नद्विकल्पः-तद्धेदैः साध्या भवंति, तद्यथेत्यादिना तान् संयमादिविकल्पानुपन्यस्यति, संयम इति प्रथमोऽनुगमविकल्पः, पुलाकादीनां पंचानां निर्मन्धानां कः कसिन् संयमे सामायिकादौ भवति, वर्तत इति अज्ञप्रश्नः?, उच्यते, यो यस्मिन् संयमादौ | भवति म तथा भण्यते, पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलास्त्रयो निग्रन्थाः संयमद्वये वर्तन्ते, सामायिकसंयमे छेदोपस्थाप्यसंयमे च, नत्र पुलाकः पंचभेदः ज्ञानदर्शनचरणलिंगरक्ष्माख्यः,स्खलितादिमिर्ज्ञानपुलाकः कुदृष्टिसंस्तवादिभिर्दर्शनपुलाकः मूलोत्तरगुणप्रति- ' सेवनातभरणपुलाकः यथोक्तलिंगाधिकग्रहणाल्लिंगपुलाकः किंचित्प्रमादात् सूक्ष्मपुलाकः, एप पंचप्रकारोऽपि संयमद्वये वर्त्तते, यशोऽपि आभोगानाभोगमवृत्तावृत्तमूक्ष्मयकुशभेदात् पंचप्रकारः, तत्र मंचित्यकारी आभोगवकुशः, सहताकारी अनभोगवकुशः, ग्रन्छनः संवृत्तवकुशः, प्रकटकारी असंवृत्तवकुगः, किंचित्प्रमादी सूक्ष्मवकुशः, प्रतिसेवनाकुशीलोऽपि ज्ञानदर्शनचरणलिंगमूक्ष्म- भेदेन पंचप्रकारः, मानायतिचारप्रतिसेवनादिति, प्रतिसेवना, प्रतिगता सेवना, प्रतिगता सेवना क्रियायोगात्यये सत्युपसर्गसं- नाऽभावान् पत्याभावोऽतिसिक्तयन् , अन्ये तु प्रतिपेवणामेवेच्छति, कपायकुशीलाः परिहारविशुद्विसंयमे सूक्ष्मसंयमे च - ·.. naaron ... AN द्वयोरेर दर्शिता भाष्यकारेण, अपरं ब्रवते-कपायकुशीला मामायिकादिषु चतुर्यु संयमेषु यथाख्यातसंयमरहितेषु वर्तते,पथाह- आयचारित्रयोराद्यालय एकचतुर्वपि । निर्ग्रन्थस्नातकौ नित्यं, यथाख्यातचरित्रिणौ ॥१॥ प्रतिसेवनाकुशीलपत् कपायकुशीलोऽपि पंचभेद एष, निर्ग्रन्थः स्नातकश्च एकस्मिन्नेव यथाख्यातसयमे पर्त्तते,उपशान्तक्षीणमोहा निर्ग्रन्थाः, स्नातकः सयोगायोगकेव- लीति । निर्ग्रन्थोऽपि पंचभेद एर, प्रथमममयाप्रथमसमयचरमसमयाचरमसमयसूक्ष्मभेदतः, सातकोऽपि पंचप्रकारः अच्छविरशव- लोकाशोऽपरिश्रावी संशुद्धज्ञानदर्शनघरचेति,छविः-शरीर तदभावात् काययोगनिरोधे मत्यच्छविर्भरति,निरतिचारत्वादशवलः, क्षपितकर्मवादकांशः, निफियत्वात् सफलयोगनिरोधे लपरिश्रावी,ज्ञानान्तरेणासम्पृक्तत्वात् संशुद्धज्ञानदर्शनधर इति । श्रुतं फियत् कस्येत्याह-पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीला अभिन्नाक्षराणि दश पूर्वाणि धारयति, अभिन्न-अन्यूनमेकेनाप्यक्षरेण, अन्यूनानि - दश पूर्वाणीत्यर्थः, उत्कर्पण कपाय कुशीलो निर्ग्रन्थश्चतुर्दशपूर्वधर उत्कर्पतः, जघन्येन पुलाकस्य नरमपूर्वान्तःपाति तृतीयमा- चारवस्तु यावत् श्रुतं, यकुशकुशीलनिग्रंथानामष्टौ प्रवचनमातरः, श्रुतरहितः केलीति, आगमस्त्वन्यथा व्यवस्थितः "पुलाए णं भंते ! केवइयं सुयं अहिजेजा ?, गोयमाः जहणेणं नामस्म पुवस्स तडयमाचारपत्थु, उक्कोसेणं नर पुवाई संपुन्नाई,वकुमपडिसेपणा- पुसीला जहण्णेणं अट्ठ परयणमायाओ, उक्कोसेणं नन पुवाइ अहिजेजा,कमायकुसीलनियंठा जहण्णेणं अट्ठ परयणमायाओ,उकोसेणं चउदस पुषाई अहिजेजा।" मम्प्रति प्रतिसेवनामाश्रित्योच्यते-प्रतिसेचना पंचानामित्यादि (२१०-१३) मूलगुणाः प्राणा- तिपातनिवृत्यादयः पंच क्षपाभोजनविरतिव. तान् परेणामियुज्यमानः सेवते, परामियोगादित्यस्यैर व्याख्या बलात्कारेणेति, परेणाभियुक्तः-प्रेरितो यदा भवति तदा प्रवर्त्तते,न सरसत एन, अपररतु राजादिमिर्वलात्कारेण प्रपय॑ते, तदेवमन्यतम मूलगुणं F . ए.

·प्रतिसेवमानः पुलाको भवति, मैथुनमित्येके, अपरे व्याचक्षते-मैथुनमेवेत्थं परामियोगात् बलात्कारेण वा सेवा कार्यते स पुलाका, न प्राणातिपातादि सेवमानः, अत्राप्यन्यथैवागमः- "पुलाएणं भंते ! किं पडिसेवए होजा अपडिसेवए होजा?,गोयमा! पडिसेवए, जो पडिसेवए, जइ पडिसेवए कि मूलगुणपडिसेवए उत्तरगुणपडिसेवए?, मूलगुणपडिसेवए य उत्तरगुणपडिसेवए अ, मूलगुणे पडिसेवमाणे पंचपहं महत्वयाणं अण्णतरं पडिसेवेआ,उत्तरगुणे पडिसेवमाणे दसविहस्स पच्चक्खाणस्स अण्णतरं पडिसेवेजा" वगो द्वैधा-उपकरणशरीरभेदान्, तत्र तयोरुपकरणवकुशः उपकरणे वस्त्रपात्रादौ अभिप्वक्तचित्तः प्रतिबद्धस्नेहः ममुपजात- तोषः विविधं देशमेदेन पौण्ड्रवर्धनककाशाकुलकादि पात्रमपि पूरिकगंधारकप्रतिग्रहकादि विचित्रं रक्तपीतसितविंदुपदकादि- प्रचितं महाधनं महामूल्यं एवमादिना उपकरणेन युक्तो, ममेदं अहमस्य स्वामीत्युपजातमूर्छः, पर्याप्तोकरणोऽपि भूयो बहुवि- शेषोपकारणाकांक्षायुक्तः बहुविशेपो यत्र मृदुदृढदलक्ष्णघननिचितरुचिरवर्णादिस्तादृशोपकरणे लब्धव्ये जाताकांक्षो-जाताभि- लापः, मचंदा न तस्योपकरणस्य प्रतिसंस्कारं प्रक्षालनदशाबंधघटिकामवेष्टनादिकं सेवमानस्तच्छील उपकरणवकुशः, शरीरब- कुशः परीरादिपु आमक्तचित्तः, विभूपार्थ तस्य शरीरस्याम्यंजनोद्वर्तनस्नानादिकं प्रतिसंस्कार सेवमानस्तच्छील एव भवति, एप नोनरगुणभ्रंशकारी, नतु मूलगुणान् विराधयति, यथोक्तमागमे-“वउसे पुच्छा?, गोयमा! णो मूलगुणसेवी, उत्तरगुणपडिसेवए होझा, उत्तरगुणे पडिसेबमाणे दमविहस्स पचक्खाणम्म अण्णयरं पडिसेवेजा," प्रतिसेवनाकुशीलः मूलगुणान्-प्राणातिपातनिवृ- पादीन् अविराधयन्-अखंडयन् उत्तरगुणेषु दशसु कांचिद्विराधनां, न सर्वा, कदाचिदेव प्रतिसेवत इति, अत्राप्यागमोऽन्यथा अनिदेशकारि-"पडिसेवणाकुसीलो जहा पुलाओ" कपायकुशीलस्य निग्रन्थस्नातकयोश्च नास्त्येव प्रतिसेवनेति ३। तरन्त्यनेनेवि ammam ·तीर्थ-प्राननं प्रथमगणधरो वा तत्र कि क्सचिदेर तीर्थतः तीर्थ पुलाकादयो भवन्त्युत मर्वेषां तीर्थकराणामित्याह- मरंपामित्यादि (२१५ ६) म पुलासादयः मपा तीर्थकता तीर्थेषु भवन्ति, एके त्वाचार्या इत्यादि, पुलाको वकुशः प्रति- सेपनाएगील नित्यं तीर्थ एप, शेपाः पायफुगीलनिग्रन्थमातफास्तीर्थे भान्ति एते कदाचिद् अतीर्थेऽपि मरुदेनीप्रभृतयः श्रूयंते |. इति,डह नागान्तग्माश्रित्यागममुपलभामहे-"पुलाए णं भंते कि तित्थे होञ्जा अतित्थे होजा?,गोयमा! तित्थे होजा,णो अतित्थे । पं उमपडिसेपणाकुसीलावि, स्मायकुसीले तित्येमा होजा अतित्थे पा होजा ?, एवं नियंठसिणायगावि" ४॥ लिंग द्विविध- मिन्यादि (२११-९) लिंग-चिखं मुमुक्षोः, तब द्विधा द्रव्यभारभेदात् , तर द्रव्यलिंगरजोहरणमुखात्रिकादि लिगं, भागलिगं " शानदर्शनचाग्निाणि, भावलिंगं प्रतीत्य निसृत्य पंचापि पुलाकादयो भावलिंगे भवंति, एवं द्रव्यलिंगं प्रतीत्य भाज्याः,. कदाचिद्रजोहरणादि भवति कदाचिनेति, मरुदेगीप्रभृतीनामिति ५|| लेश्याः प्रोक्तनिर्वचना उत्तराः पारमर्पक्रमप्रामाण्यात् पुलाफस्य तजसीपद्मशुहनामानस्तिस्रो भांति, नाशप्रतिसेग्नाकुशीलयोः सर्गः, कियंतः सर्गः?, पडपीत्याह, परिहारवि- शुद्विमंयमप्राप्तम्य कपायकुशीलस्य एता एर तिम्रः, सूक्ष्मसंपरायसंयमप्राप्तस कषायकुशीलस्य तथा निग्रन्थस मयो- गम्नातकस्य च प्रयाणामप्येस शुरुष केरला, अलेशीप्रतिपन्नस्तयोगली नियमेनालेश्य एन भनति ६।। उपपात इत्युप- पत्तिर्जन्मान्तरप्राप्तिः, सर्वजन्मपरित्यागेन स्थानान्तरप्राप्तिरित्यर्थः, महसारेऽष्टादशमागरोपमस्थितिरुत्कृप्टा, ता पुलाफस्योत्पत्तिः |-जन्म मरणोत्तरकालं, यकुशप्रतिसेवनाशीलयोरन्युते द्वाविशतिमागरोपमस्थिनिकैपत्पत्तिः, कपायकुशील निर्ग्रन्थयोः सर्मार्थ- सिद्धविमाने प्रयस्त्रिंशत्मागरोपमस्थितिकृत्पत्तिः, सर्वेषां पुलासादीनां शमितकपायान्ताना प्रथमकल्पे जघन्येन, द्विप्रभृतिरा : .

·Hermms.oran.arunkrant. Pai. नरभ्यः पृथक्त्यपरिभाषा, तत्स्थितिकेषु देवेपत्पत्तिः, स्नातकस्य निर्वाणस्थानप्राप्तिरेवेति ७॥ स्थानद्वारमधुना चिन्त्यते-असं- स्येयानीत्यादि (२१२-३) स्थानमित्यध्यवमानस्थानं संयमस्थानमिति पर्यायः, तत्र यावत् मकपायस्तावत् संक्लेशविशोधयो- अश्यंभाविन्यः, क्षीणकपायम्य तु विशोधिरेव, न संक्लेशः, तत्र मकपायस्यासंख्येयानि संयमस्थानानि भवंति, तत्रैकस्य प्रथम- संयमम्थानस्य पर्यायपरिमाणमिदमागमोक्तं-"महागामपदेसगं सबागामपदेसेहिं अणंतगुणियं पढमसंजमठाणं" भवति, का पुन- र्भानना ?, उच्यते-"मवगयं मम्मत्तं सुए चरित्ते ण पजवा महे । देमविरतिं पड़च्च दोण्हवि पडिसेहणं कुजा ।।१।। मवदवाणि जमेम मवमाण पञ्जया जे । मवाण अवावण्णा तिकालविमयंमि जे भणिया ॥२॥ मवेवि अ सद्दहओ ममती उवदेमओ व मम्मनं । तविवरीअं मिउंति दरिमण देसि ममए ॥३॥ एएण कारणेणं पवागामपदेसग्गं मागासपदेसेहिं अणंतगुणियं पदम संजमठाणं पअवग्गेण भवति, नो एवं चैव पदमं संजमठाणं अप्पमाणं परिणामविमोहिनिमित्तेण अधिकतरं भवति, तओ पहमसंजमठाणपरिणामविमुद्धिनो विइयसंजमठाणपरिणामो विसुद्धतरोत्तिकाउं पदमसंजमठाणाओ विइयं मंजमठाणं अणंतभा- गम्भहिय, गएणं चेर कमेण वितीआओ ततियं, कंडगे केवइयाई मंजमठाणाइ ?, अमंखिजाई, अमंखिजाहिं ओसप्पिणीहिं कालो अवहीरंति, सेनओ अंगुलम्म अमंखेजतिभागेणं,” सम्प्रति भाष्यभावना क्रियते-पुलाकादिस्थाननिरूपणनिदर्शनमात्रमिदं भाष्यभावनार्थमुपन्यन्तं, पुलाकस्य कपायकुशीलस्य च मर्वजघन्यानि स्थानान्यधः, ततस्तौ युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छत- स्तुल्याध्ययमानात् , नतः पुलाको व्युच्छिद्यते, हीनपरिणामत्वात् , ततः कपायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलवकुशा युगपदसंख्येयानि स्थानानि प्राप्नुवंति, ततश्च बकुलो ब्युच्छिद्यते, ततोऽप्यमंग्व्येयानि मंयमस्थानानि गन्या प्रतिसेवनाकुशीलो व्युच्छिद्यते, ततोऽ- ·प्यमंग्यपानि मंयमस्थानानि गत्वा कपायकुशीलो व्युच्छिद्यते, एवमेतानि सकपायस्थानानि द्रष्टव्यानि, अत ऊर्ध्वमिति कपा- याशीलव्युच्छेदस्थानादुपरि अकपायस्थानानि निर्ग्रन्थः प्रतिपद्यते, सोऽप्यसंख्यातानि स्थानानि गत्वा व्युच्छिद्यते, अत ऊर्च निग्रन्थस्थानादुपरि गत्वा निर्गन्धः क्षपितमकलकाशः स्नातकोऽपि निर्वाणमयामोतीति, पपां च पुलाकादीनां संयमलन्धिः मंयमस्थानप्राप्तिरुत्तरोत्तरस्यानन्तगुणा भवतीति भावितमेवेति ।। इति श्रीतत्त्वार्थटीकायां हरिभद्राचार्य प्रारब्धायां दुपटुपिकाभिधानायां तस्यामेवान्यकर्तृकायां ॥ नवमोऽध्यायः समामः ॥ lionn ·॥श्रीतत्त्वार्थस्य हारिभद्रीयवृत्तौ दशमोऽध्यायः॥ Ph • unm.-...-month निर्दिष्टे संवरनिर्जरे, आश्रमनिरोधः मंवरः, तपमा निर्जरा चेति, सम्प्रति तु फलं मोक्षं वक्ष्यामः, म च केवलज्ञानोत्पत्तिम- न्तरेण न जातुचिदप्यभवद्भवति भविष्यति चेत्यतः केवलज्ञानोत्पचिमेव तावद्वक्ष्यामः- मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणांतरायक्षयाच केवलम् ॥ १०-१॥ सूत्रम् ॥ कर्म चानेन मंत्रण दर्शयति, मोहनान्मोहः अष्टाविंशतिभेदः पूर्वोक्तस्तस्य क्षयो-निरवशेषतः परिशटनमात्मप्रदेशेभ्यः, क्षीणे च मफलभेदमोहनीये ज्ञानावरणदर्शनावरणांतरायेषु च पंचपंचभेदेषु युगपत् क्षीणेषु-निरवशेषीकृतेषु, केवलं ज्ञानं केवलं च दर्शनमाविर्भनति, समस्तद्रव्यपर्यायपरिन्छेदि घातिकर्मविगमादुत्पद्यते, यथोक्तं-"तस्य हि तस्मिन् ममये केवलमुत्पद्यते गततमस्कम् । जानं च दर्शनं चावरणद्वयनक्षयान्छुद्धं ॥१॥ चित्रं चित्रपटनिभं त्रिकालमहितं ततः म लोकमिमं । पश्यति युगपत् | म मालोकं मर्वभाषज्ञः ॥२॥" आमामेतत्सूत्रनिर्दिष्टानां, कियतीनां ?, चतसृणां कर्मप्रकृतीनां कर्मस्वभावानां मोहन- मान्छादनं विनकारियं चेति स्वभावाः क्षयो निःशेषगाटः केवलस्य ज्ञानस्य दर्शनस्य हेतुः कारणं निमित्तमिति पर्यायाः, फलस्य साधने योग्यः पदार्थो हेतुरिति परिभापितं, अभावोऽपि हि निमित्तं भवति, यथा विपक्षे हेतुरभावद्वारेण गमकः, तत्क्षयात् तत्पद्यत इति घातिकर्मक्षयाायत इत्यर्थः, ततस्तद्विगमलक्षणो गुणो हेतु', 'विभाषा गुणेऽस्त्रिया मिति हेतौ पंचमीनि- देशो, मोहक्षयादिति मापेक्षं, कर्मचतुष्टये व्यपेते निराकरणो जीवस्वभावो जानदर्शनलक्षणः मढा चकास्ति, तस्य च मापेक्ष- ..

·E गर्मनिगमो निमित्तं, फिरणमालिन डर अतिमहलाघ्रपटलमच्छादितमंडलस्य संकुचिनकिरणकलापस्य तदपगमे निरापरणमम- नगभस्तितिम्तरणद्विकमति नानं दर्शनं च, मोहक्षयादिपृथककरणं प्रतिविशिष्टक्रमप्रसिद्ध्यर्थ, किमर्थ क्रमप्रसिद्धिः, यथा गमन प्राट् मोहनीयाय एत मर्मस्य मुमुक्षोः,ततश्च महामोहसागरमुत्तीर्यान्तर्मुहूर्त्तमात्र विश्राम्यति, ततस्तस्य ज्ञानदर्शना- वरणान्तरायक्षयो पुगपदेय भाति, तत्समनंतरमेर केवलज्ञानं केलदर्शनं चोपजननमामादयति, यथोक्तमागमे-"वीसमिऊण नियंठो” इत्यादि, 'चरमे गाणापरण'मित्यादि । अत्राहोक्तमित्यादिना (२१३-१०) उत्तरसूत्रं सम्बध्नाति, मोहक्षयात् केवलज्ञानो- पनिः, अपां मोहादीनां क्षयः कथं केन भवतीति, अयमभिप्रायः प्रश्नयतो-यानदपि मरूपाययोगस्तारदपि कर्म सततं भाति स्पाययोगप्रत्ययं, तच प्रतिक्षणं वनन् कथं क्षयं करोतीति, अत्रोच्यते इत्याह- बन्धहेत्व भावनिर्जराभ्यां ॥१०-२॥ सूत्रम् ॥ आत्मप्रदेगाना कर्मापुद्गलानां चान्योऽन्यानुगतिलक्षणःक्षीरोदकरद्वन्धः तस्य हेतुर्मिथ्यादर्शनादि: पंचविधः तस्य हेतोरभागाद् 'अपूर्वकर्मागमो नास्ति, प्रथमनस्य च निर्जरणं निर्जरा-आत्मप्रदेशेभ्यः परिशटनं कर्मणः, नन्धहेत्वभावश्च निर्जरा च बंध--- हेल्लभारनिजरे ताभ्या संघहेत्वभावनिर्जराभ्या कर्मपरिक्षयः, मिथ्यादर्शनादय इत्यादि (२१४-२) भाष्य, प्रागभिहिता मिश्यादर्शनादयस्तेषामपि मिल्यादर्शनादीनां संधहेतूनां तदावरणीयस्य कर्मणः क्षयादभायो भवति, मिथ्यादर्शन- अमानविशेषः, नानावरणीयेन कर्मणा ज्ञानमेराच्छादितं नदज्ञानमुन्यते, अन्यथा व्यवस्थितान् जीनादिपदार्थानन्यथा वैपरीत्येन प्रतिपद्यते, अत आह-तदावरणीयस्य बानापरणीयम्य कर्मणःक्षयादात्यन्तिकात् तस्य-मियाज्ञानस्य यदापरणं तदभावान् - ·मिथ्यादशनामावः, नाप्यावरातप्रमादकपायप्रत्ययो दर्शनावरणमोहक्षयाद् , योगनिरोधकाले च योगनिमित्तोऽप्यपैति बंध इति, इत्थं बंधहेत्वभाव सति निर्जरणमुपचितस्य कर्मणः अन्त्यकाले समस्ति,सम्यग्दर्शनज्ञानचरणानां चोत्पत्तिः प्रागभिहिता, तामुपलक्षयति- 'तचार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शन' 'तनिसर्गादधिगमाद्वे'त्युक्तैव, न पुनरपि व्याख्येयेति, अथवा सर्वमेतत् पूर्वमुक्तं, एवं संवरसंवृत- स्येत्यादि, पवमुक्तेन प्रकारेण बंधहेत्वसंभवः संवरस्तंन संवृतस्य स्थगितसकलाश्रवद्वारस्य महात्मनः परमातिशयसंपन्नस्य सम्पन्न्यायामस्य मम्यकक्रियानुष्ठायिनः छमस्थस्य सयोगकेवलिनश्च निरुद्धसकलयोगस्य अभिनवस्यापूर्वस्य कर्मण उपचयो धो न भवति पूर्वोपचितस्य प्राग्वद्धय क्षयो यथोक्तैस्तपोऽनुष्ठानादिभिर्निर्जराहेतुभिरात्यंतिको घातिकर्मक्षयः, इतरम्तु भवधारणीयक्षयः, ततो घातिकर्मक्षयसमनन्तरमेव द्रव्यपर्यायविषयमित्यनेनैतावदेव ज्ञेयमिति भूचयति, परं प्रक- टमैश्वर्यं विभूतिः परं अमाधारणं या ईश्वरत्वमैश्वर्यमनन्तपर्यवसानत्वादनुच्छेदित्वात् केवलमसहाय मत्यादिरहितं ज्ञानदर्शनं चानन्तनानमनन्नदर्शनं च प्राप्य लब्ध्या शुद्धो धौतापनीतसकलकर्ममलः युद्धयत इति बुद्धो ज्ञानस्वभाव इत्यर्थः,केवलज्ञानेन मयं जानीन इति मर्वज्ञः केवलदर्शनेन मर्व पश्यतीति सर्वदर्शी रागद्वेपमोहजयाजिनः केवली केवलज्ञानदर्शनसंभवात् ततः उत्पन्न केवलनानः प्रतनूनि स्वकल्पानुभावानि शुभविपाकानि च प्रायश्चत्वारि कर्माण्यवशेपाणि यस्य वेद्यायुर्नामगोत्राणि, स चायुष्कस्य कर्मणः संस्कारवगात् प्रतिक्षणमनुवृत्तिः संस्कारस्तदशाद्विहरति भव्यजनकुमुदवनवोधनाय शीतरश्मिरिच कदा- चिद् याति विहरति, तिष्ठन्नपि च विविधं रजो हरतीति, ततोऽस्य विहरत उक्तेन विधिना आयुष्कर्मपरिसमाप्तावितराण्यपि ग्रीणि कर्माणि क्षपर्यतीत्यत:- ·कृत्नकर्मक्षयो मोक्षः ॥१०- ॥ सूत्रम् ॥ कृत्स्नं-सपूर्ण निरोपं कर्म नानापरणाद्यन्तरायपर्यनमानमष्टविधं मूलप्रक्रतिशब्दवाच्यं, उत्तरप्रकृतीना तु द्वाविशत्युत्तर शनं, पनन् कत्म्नं कर्म तम्य क्षयः गाटः आत्मप्रदेशेभ्योऽपगमः कर्मरागेर्मोक्षः, आत्मनः आत्मन्यपस्थानमिति । कृत्स्न--. कर्मक्षयलक्षणो मोक्षो भवतीत्यादि (२१४-१२) भाप्यं करनकर्मक्षयो लक्षणं यस्य मोक्षस्य, कृत्स्नकर्मविमुक्त्याऽऽत्मा मुक्त इति लक्ष्यने, म प मोसा, मकलकर्मविमुक्तस्य ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणस्यान्मनः सात्मन्यवस्थानं मोक्षः, न पुनरात्माभार - र,परिणामिनो निरन्नयनागे न उपपत्तिदृष्टान्ती, परिणामित्वादेव ज्ञानाद्यात्मा,न मोऽभावः,म च कर्मणामपगमः क्रमेणामुनेति दर्शयति पूर्व क्षीणानि चत्वारि कर्माणीति केवलज्ञानोत्पत्ते प्राक् पूर्व मोहनीयज्ञानदर्शनावरणान्तरायाख्यानि चत्वारि- पातिकम्माणि क्षीणानि, ततः केरजानोत्पत्तिः, पश्चाद्वेदनीयनामगोत्रायुष्कक्षयो भवतीति, केरलज्ञानोत्पादात् पथावेदनीयादीनि चत्वारि कर्माणि क्षय प्रतिपद्यन्ते भाधारणीयानि, एवं तत्क्षयसमकालमेव सफलफर्मक्षयतुल्यकालमेवी- दारिफशरीरवियुक्तस्यास्य मनुष्यजन्मनः प्रहाणमिति छैदः संधहेत्वभावाचोत्तरस्य जन्मनोऽप्रादुर्भावः पावस्थेति पूर्वजन्मोन्छेद उनरनन्माप्रादुर्भापः केवली आत्मा ज्ञानाद्युपयोगलक्षणः शुद्ध इत्येपामग्था कस्नकर्मक्षयलक्षणा मोक्ष इत्यारयायते, ||--- अगम्याग्रहणमात्मानुन्ठेदप्रतिपादनार्थमिति । किंचान्यदित्यनेन (२१४-१६) तस्यामवस्थाया प्रष्टव्यशेपमाशंकते,"औपशमि- क-नायिौ भानौ मिश्रच जीवस्य सतचमौदयिफपारिणामिको चे"त्युक्तं जीनस्वनचं, तत् कि तस्यामरस्थाया मालमेर परि- गटति उत नैर, आहोधिन् किचित् परिशटति किचिन्नेति मन्देहापनयनार्थमाह सूत्रकारः- ·औपशमिकादिभव्यत्वाभावानान्यत्र केलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः ॥१०-४ ॥ सूत्रम् ।। उपगमे भां औपशमिकं उपशमेन मा निर्वृत्तः,म आदिउँपां ते इमे औपशामिकादयः, आदिग्रहणेन क्षायिकक्षायोपशमिकौद- • यिकपारिणामिकाः गृहीनाः, सेत्स्यल्लक्षणं भव्यत्तं, औपशमिकादयश्च भव्यत्वं च औपशमिकादिभव्यत्वानि एपामभारः औपश- मिकादिभव्यत्वाभावः, चशब्दः ममुच्चये, औपशमिकाद्यभागाद्भव्यत्वाभानाच मुक्तात्मा भाति, कि मपामौपशमिकादीनाम- भारो?, नेन्युन्यने, अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः शेषा न संति, औपशमिकक्षायोपशमिकौटयिकाः सर्वथा न संत्येर, श्रापिफे तु भावे केवलमम्य, क्षायिकसम्यक्त्वमित्यर्थः, केवलज्ञानं केलदर्शनं सिद्धलं च मंभवति मुक्तात्मनि, पारिणामि तु भावे भव्यत्वमेकमेव केवलं सिद्धत्वे न सभवति,नन्यौपशमिकादिग्रहणात् भव्यत्वं संगृहीतमेन, किमर्थं पुनर्भव्य- वग्रहणी, उन्यते, पारिणामिकभावे भव्यत्वमेव केवलं सिद्धे न ममस्ति, शेपाः प्रायेण संतीति जापनार्थ, अस्तित्वगुणरचामर्व- गतत्यानादिन्यासंख्येयप्रदेशवचनित्यत्वादयः सन्त्येष, एतदनुमारि भाष्यं-औपशमिकेत्यादि (२१५-९) औपशमिकादयः कृतद्वन्द्वाः पष्ठीबहुवचनेन निर्दियाः, एपामभावाद्भव्यत्वाभावाच मोक्षः, अन्यत्र एभ्यः इत्युपपदलक्षणा पंचमी, दर्शन- सप्तकक्षयात् क्षायिक केरलसम्यक्त्वं, समस्तजानाधरणक्षयात् क्षायिकं केलज्ञानं, अशेपदर्शनावरणक्षयात् क्षायिक केरलदर्शनं, ममम्तकर्मक्षयात् सिद्वत्वमित्येते क्षायिका भावा यसान्नित्याः तस्मान्मुक्तस्यापि भवंतीति । म पुनर्मुक्तात्मा यत्र मुक्तः ममम्तकर्मभिः किं नरैनापतिष्ठते उतान्योति पृष्टो जगाद- तदनन्तरमृर्य गच्छत्यालोकान्तात् ॥ १० ॥ सूत्रम् ।। man ·ज - . प लन्छन्दन काम्नकर्मक्षयः परामृश्यते, औपशमिकादिभव्यत्वाभायो या, तदनन्तरमिति कृत्स्नकर्मक्षयानन्तरं अनु- मननमेन मुक्तःमन्नय गच्छत्यर्घमेव गच्छति, कीयती भूमिमित्याह-आलोकान्तात् पंचास्तिकायममुदायो लोकस्तस्यान्तो -मतकः नपत्याग्भारा नाम क्षोणी तुहिनशफलधाला उत्तानकच्छनाकृतिस्तस्याथोपरि योजनमेकं लोकः तस्साधस्तनको--- शायं हित्वा तुरीयक्रोगस्य उपरितनकै पड्भागे नयत्रिशदुत्तरधनुखिशतीमिते धनुविभागाधिक लोकान्तशब्दो वर्तते, आङो मर्यादायां प्रयोगः, आ उदातादिति यथा, एमालोकान्तात् , न गन्छति ततः परमिति, तस्य च मुक्तात्मनो देहवियोगः, मरिमना नजमकार्मणयोः क्षयः, सिद्धामानगतिरिति तान्छील्ये चानः, सेधनशील एलासी,नान्यशीलः, अवश्यमेव सिद्धयति, नम्य गतिरितो गमनं मुक्तस्य मतः लोकान्तमाप्तिर्लोकान्तानम्थानं एतत्रितयमप्येकेन समयेन परमनिरुद्रेन कालविशेपेण- युगपरवति, गतिश्च ममपान्तर प्रदेशान्तर चास्पृशंती भाति, तस्याचिन्त्यमामात् चैतत् म युगपद्वति देहवियोगादि, चिदाहु:-कर्मक्षयकालच देहवियोगादिममफाल एत्र कथं भवतीति?, तयथेत्यादिना (२१५-९) दृष्टान्तयति प्रसिद्वेन दृष्टा- ; न्तास्तुना मिदस्य उत्पादादीनामेककालता माध्यते, प्रयोगो वीर्यान्तरायक्षयोपशमात् क्षयाद्वा चेप्टारूपपरिणामः आदिग्रहणात् साभाविको वा परमायादीनां गतिपरिणामस्तत्समुत्थस्य तस्माजातस्य गतिकर्मणो गतिक्रियाविशेपस्य कार्यद्वारेणोत्पत्ति- कालः कार्यारमा कारणविनाशश्व पर्यायान्तरेण यणुकादिकार्यारमः पूर्वपर्याय विनाशः तद्वत् मिस्यापि कर्मक्षयदेहवियो- गादयः समकालाः, एकममयेन भवंतीत्यर्थः, उत्पाद विगमस्थानादिति मुजानं । 'अत्राहे त्यादिना (२१५-११) सूत्रं मम्बनाति, प्रक्षीणकर्मण इति, श्रपितनिरनगेपकर्मराशनिराश्रवस्य निरस्तफायपाड्मनोयोगस्य कथं केन प्रकारेण गतिः लोकान्त - . ..

·Arterimewwmammmmmmmmmmmm प्राप्तिभवति, अयं मन्यते-योगाभावात् म मदा निष्कियो, गतिस्तु क्रिया, अतो लोकान्तगमनमनुपपन्नमिति, अत्रोच्यते यथा गमनं समम्ति मुक्तात्मनस्तथोच्यते- पूर्वप्रयोगादसंगत्वादधच्छेदात्तथागतिपरिणामाच तद्गतिः ॥ १०-६॥ सूत्रम् ॥ उपरतकर्तृव्यापारो यः कालस्तस्मात् पूर्व-प्रथमं कर्तृव्यापारः कर्तृक्रिया तस्याः प्रयोगः प्रयुक्तिः पूर्वप्रयोगः तसात् पूर्वप्रयोगात् पूर्वव्यापारात् यथा कुलालचक्रं हस्तदण्डचक्रसंयुक्तसंयोगात् हस्तेन दण्डः संयुक्तः दण्डेन चक्रं संयुक्तमिति संयुक्तसंयोग- स्तस्मात् पुरुपयनतश्च पुरुषपरिस्पन्दाचाविद्धं वैगितं प्रेरितं उपरतेष्वपि पुरुषव्यापारादिपु पूर्वप्रयोगाद्धस्तादिव्यापारप्रे- | रणात् भ्रमत्येव आसंस्कारपरिक्षयात् , संस्कारोऽनवरतक्रियाप्रवन्धः, दृष्टान्तेन दान्तिकमर्थ समीकुर्वन्नाह-एवं यः पूर्वमस्येत्यादि (२१६-१)योगनिरोधाभिमुखस्य यत् कर्मणा यः प्रयोगो जनितःस क्षीणेऽपि कर्मणि अविच्छिन्नसंस्कारत्वाद्योगाभावेऽपि गतिहेतुर्भवति तेन हेतुना क्रियते गतिरित्यर्थः, किंचान्यदिति द्वितीय हेत्वन्तरमुपन्यस्यति-असंगत्वादिति (२१६-४) संगत्वं स्खलितत्वमित्यर्थः, न संगत्वमसंगत्वमस्खलितवं तसात् असंगत्वात् सिद्धस्योर्च गतिः सिद्धा, न हि स्वाभाविक्या गत्या गन्उन्नूष कचित् स्खलनमामादयति,एतद्व्याख्यानायाह-पुद्गलानामित्यादि,पूरणाद् गलनाच पुद्गलाः-परमाणुप्रभृतयःजीवास्तु ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणाः,एषां पुद्गलजीवानां गतिमच्चमुक्तं,नान्येपां धर्माधर्माकाशद्रव्याणां, तत्र स्वभावत एवाघोऽधस्तात् गौ- रवं भारिकत्वं परिणामविशेषः गौरवं धर्मो येषां ते गौरखधर्माणः पुद्गलाः, ऊर्ध्वगौरवधर्माणो जीवा इति, जीवानामपि तादृशं गौरव-परिणामविशेपो लाघवं येषामिति, एवंविधं तेषां गौरवं विशिष्टं येनोर्ध्व गच्छंति, एप पुद्गलानां जीवानां च स्वभावः, ·अतोऽन्ये याभाविकी गतिमपहाय संगादिजनिता गतिर्भनति,संगः कर्मकृतं स्खलनं, आदिग्रहणादभिघातप्रेरणादि गृह्यते,यथा मत्स्यपि विद्यमानेवपि प्रयोगादिपु गतिकारणेषु जातिनियमेन जातिः पृथिव्यनलानिलव्यक्तिभेदेन भिन्ना पृथिवीत्ववायु- सानियाग्व्यनया नियमः फ्रियने, स्त्र पृथिवीत्वनियमेनाधोगतिलोष्ठः, यो हि नादरः पृथिवीपरिणामः स मोऽधोगतिः, एवं निर्यग्गनिर्घायु उर्घगतिर्दहनः म्यजातिनियमेनन,एरमेपामेता.स्वाभाविक्यो गतयो यथा तथा संगविनिमुक्तस्य कर्म तस्व- लनरहितस्य ऊर्चगौरवात् परिणामविशेपात् ऊर्धमेव सिद्धयमानगतिर्भवति,समारिणस्तु नरकादिगतिचतुष्टयवर्तिनः संमारे परिभमतः कर्ममंगात् कर्मजनितस्खलनाद् अधस्तिर्यगूर्ध्व चानियमेन गतिर्भपति । किंचान्यदिति(२१६ १०) युक्त्य- न्नगेपन्याममननं यंधच्छेदादिति सध्यने येन रज्ज्वादिनाम बन्धः तस्य छेदः शखेण तोडन,तद्व्याचष्टे-यथा रज्ज्या गाढमापिट्य - रद्धायाः पेडायाः रज्जुयधच्छेदादुपरितनपुटस्य गमनमू, द्रष्टं वीजकोशबंधनन्छेदाच्च बंधनकोशः फलं फली वा तसास्तु पंधनं-गाढमम्पुटता मवितरजालशोपिनायाः परिणतिकाले सपुटोद्भदः छेदः ततश्च परडादिफलभेदे वीजानां गतिर्दृष्टा तानि | : नवीय दूरे पतंति तथा कर्मसंधः फलफटाहस्थानीयः तच्छेदात् तद्विघटनादनंतरमेगोर्घ सिझमानगतिरिति। किंचान्य- • दिति (२१६-१७) निरक्षितार्थप्रयोधनाय हेत्वंतरमुपादत्ते, तथागतिपरिणामाचेति तथा तेन प्रकारेण सर्वकर्मविनिर्मुक्त- स्यास्य गतिपरिणामो भाति विगतयोगस्यापि,चगब्दः समुच्चये,एभ्यः पूर्वोक्तहेतुभ्यः ऊर्घगौरसात् पूर्वप्रयोगादिभ्यश्च गतिपरिणाम उत्पद्यते येन मिद्वामानगतिभाति, भवति च गतिपरिणाम ऊर्धमेव भाति, नाधस्तिर्यग् वा, पूर्वाभिहितहेतुनिरपेक्षः ऊर्ध्वगौरवप्र- योगपरिणामाद् विना असंगयोगं चान्तरेणेत्यत आह-गौरवपरिणामासंगयोगाभावादिति, तत्यथेत्यादिना दृष्टान्तमाह, ||:

·O अलायुनोऽप्रस्थाः पूर्षिका विशेष्यते, गुणवमिभागारोपितादिति बीजायस्थागुणवान् भूमिभागोऽनुपहनः क्षारमूत्रपुरीपादि- मिस्तत्रागेपितं-निरोपितं मत् काले वर्पामु जातं, ततश्रोच्छूनावस्थाद्वीजो दादंकुरः प्रवालं-किशलय पर्ण-जठरं ततः पुष्पं ततः फल, एपां बीजारोपणो दादंकुरप्रयालपर्णपुष्पफलानां कालेषु स्वेषु स्वेषु विमानितः प्राप्तकालो न कृतः कृतस्ततोऽविमानितः सेको दौर्हदश्च, आदिग्रहणादस्थिभूमभरमामुण्डनाटिपरिग्रहः, एवमादिना पोपणकर्मणा परिणतं जरठीभूतं पक्कं काले परिपाको. तरकाले छिन्नं शुप्फमलावु अप्सु न निमजति न जलांतः प्रविशति,सर्वेषां विशेषणानामिदं तचं-निरुपहतं वातेनानाश्लिष्टं अशु- पिरमिति, तदेव च पुनर्गुाः कृष्णमृत्तिकाया लेपैर्धनैः-निरन्तर्बहुभिरष्टाभिर्द भवेष्टनोत्तरकालमालिप्त, तेन च धनमृत्तिकालेपेन वेष्टनेन च दर्भादिना जनितमागंतुकं गौरवं यस्य तदेवंविधमप्सु प्रक्षिप्तं तलप्रतिष्ठितं भवति,उत्तरकालं यदा त्वस्याद्भिः मम्मन्धतः ग्लिन्नो मृत्तिकालेपोव्यपगतो भवति तदा तत्संगविनिमुक्तं दर्भादिवंधनमृत्तिकादिमोक्षणसमनंतरमेवो, : गच्छत्यासलिलोतलादित्येष दृष्टान्तः,मम्प्रति दान्तिकं दर्शयति-'एवमूर्ध्वगौरवे'त्यादि,संसारोदधौ भवमलिले भव औदारिकादिकायनिर्वृत्तिः भव एर मलिलं तत्र मग्नो भवासक्तः शरीरी अनियमेनाधस्तिर्यगूधं च गच्छति, ततः सम्य- ग्दर्शनज्ञानचरणसलिलार्द्राकृतः महीणाष्टविधकर्ममृत्तिकालेप ऊर्ध्वमेव गच्छत्यालोकान्तादिति । स्यादेतदि- त्यादिना (२१७१३) इदमाशंकते-ऊर्घ गच्छत्यालोकान्तादिति को नियमः, स्वाभाविक्या गत्या लोकान्तादपि परेण गन्छतु, गतेर्निवारकस्याभागादिति । अत्रोन्यते धर्मास्तिकायाभावादिति, अस्त्येव निवारकं धर्मद्रव्यं, तद्ध्यपेक्षाकारणं, स्वयमेव गति- परिणतस्य जीनपुगलद्रव्यस्य धर्मद्रव्यमुपग्राहकं भवति, गीनस्येव वारि द्रव्य, नत्वगच्छंतं झपं बलाद्वारि नयति, एवं गतिपरिण- ..

·. 1 . तस्मात्मनः पुगलम्य ना मन पर गत्युपग्रहकारी धर्मास्तिकायः कारणीभरति, स च लोकान्तात् परतो नास्ति, तस्माद् गत्यु पग्रारारिणोऽभागात परतो गतिनास्ति, अप्सु यथाऽलाउनः, अलाउ हि मृल्लेपापगमनात् स्वयमेव गच्छति, जलमस्तकप्रतिष्ठ भानि, न परतो यान्युपग्राहकजलद्रव्याभापान , ऊर्धमेन च प्रयानि, नाधो न तिर्यगित्युक्तमेव तत्रैवानुश्रेणि गतिलोका- तेजतिष्ठत इति यत्र देदो स्थितो मुच्यने समस्तः कर्मभिस्तत्र या शरीरस्योपरि झज्वी श्रेणिनभमस्तयैर गत्ला लोकान्तेष तिष्ठने मुक्तात्मा निश्चय इति, परमेपां मुक्तान्मना पूर्वप्रयोगादिमियुक्तिभिस्तद्गतिरिति वचनात् तेषां गनिः सिद्धेति सूरिय- शोभद्रम्य(हि) शिष्येण ममुद्धृता स्वरोधार्थम् । नचार्थम्य हि टीका जडकायार्जना धृता यात्यां नृद्धृता (० यर्जुनोद्धृताऽन्त्यार्धा) ॥१॥ हरिभद्राचार्येणारब्धा विवृतार्धपडध्यायांथ। पूज्यः पुनरुद्धृतेयं तचार्द्धिम्य टीकान्त्ये।।२।।ति, एतदुक्तं भवति-हरिभद्रा-- चार्येणार्द्धपणामध्यायानामाद्याना टीका कृता, भगरता तु गन्धहस्तिना सिद्धसेनेन नव्या कृता तयार्थटीका, नव्यैर्वाद स्थान- उरला,नस्या पर शेपमुद्धृनचाचार्येण,(शेपं मया) स्ववोधार्थ,माऽत्यन्तगुर्वी च, इपड्डपिका निप्पन्नेत्यलं प्रसङ्गेनx, प्रस्तुतं प्रारभ्यते, त एने गिद्वाः क्षेत्रादिभि दशभिरनुयोगद्वाररनुगन्तव्याः 'प्रमाणनयैरधिगम' इति वचनादित्याह- क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकयुद्ध मुद्धयोधितज्ञानावगाहनान्तरसझ्याऽल्पबहुत्वतः सा-या१०-७॥ सूत्र क्षेत्रादीनामल्पपात्यांतानां द्वन्दः, क्षेत्रादीनि च द्वादशापि द्वाराणि प्रतिपदं दर्शयति भाष्येण,तब क्षेत्रमाकाशं जीवपुद्गलानां निनामगतिविगेपणात् लोशकामपरिग्रह , तस्यापि लोकाकाशसस्टेशगहणं, अतृतीया दीपाः ममुद्रद्वयमीपत्याग्भारोपलक्षितश्च | - गगनप्रदेश इति । कालोऽनादिरनन्तस्तस्याप्युत्मप्पिण्यमप्पिणी अनुत्मपिण्यामप्पिणी च ग्रात्या । गतिनारकादिभेदेन चतुर्विधा । - 1 ·लिङ्गं पुंखीनपुंमकान्यं, अथवा द्रव्यलिङ्गं भावलिंगमलिङ्गमिति । तीर्थमिति तीर्थकरत्वं प्राप्य सिद्ध इत्यादिविकल्पं । चारित्रं oमामायिकादि मूलगुणोत्तरगुणभेदं । प्रत्येकबुद्धयोधितः स्वयंयुद्वमिद्धादिभेदं । ज्ञानं मतिश्रुतादिभेदं। अवगाहनमिति शरीराव- गाहग्रहणं । अन्तरमेकममयादिकं पण्मामान्तं । सडख्येत्येकस्मिन् समये कियंतः मिध्यन्तीत्यादि । अल्पवहुत्वमिति क्षेत्रमिद्धा- धन्तःपातिनां परस्परं चिन्त्यते, एतानि द्वादशानुयोगद्वाराणि सिद्धस्स सिद्धत्वलामे कारणानि भवन्ति, एतदेव स्पष्टयति- 'गमि'रित्यादि भाष्य, तत्र-असिन् मिद्धव्याख्याने कर्तव्ये द्वौ नयौ पूर्वभावप्रज्ञापनीयः प्रत्युत्पन्नभावप्रजापनीयश्च | पूर्वम्-अतीतं भारं प्रज्ञापयतीति,प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयः। नेगमादिप्रमिद्वनयेभ्यश्च नेमौ व्यतिरिक्ती, एतेपागेन वाचोयुक्ति- भेदेन ग्रहणम् । तत्र नैगम-मह-व्यवहाराः मर्वकालार्थग्राहित्वात् पूर्वभागप्रज्ञापनीयशब्दवाच्याः। नाजुसूत्र-शब्द-मममिरुदैवम्भू- तास्तु वर्तमानकालार्थप्रतिग्राहित्वात् प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयशब्दवाच्या विजेयाः। आभ्यां नयाभ्यां क्षेत्राढयो व्याख्येया.। तत्कृतः ०/-ताभ्यां कृतोऽनुयोगविशेषो-व्याख्याप्रकारः।। तद्यथेत्यादिना क्षेत्रं निरूपयति-कस्मिन् क्षेत्रे सिध्यति । तत्र प्रत्युत्पन्न- भावप्रज्ञापनीयस्य सिद्विक्षेत्रे सिद्ध्यतीति तत्र सिद्धः प्रतिष्ठितः, यथा चागमः-"डह बोदि चडत्ताणं तत्थ गंतूण सिज्झड" । अग्राप्तस्थानस्तु नै मिद्धः,कृत्यशेपत्वात् । पूर्वभावप्रज्ञापनीयस्य जन्म यस्य जन्म प्रति यत्र जानः कर्मभूमिपु पंचमु भरतेषु पंचस्पैरसतेपुपंचसु विदहेपु सिद्ध्यति,संहरणं प्रतिमानुपक्षेत्रे सिध्यति संहरणं द्विधा-खकृतं परकृतं च तत्र म्बकृतं चारणानां - | विद्याधराणां वेच्छातो विशिष्टस्थानाश्रयणं, परकृतं चारणविद्याधरदेवैः प्रत्यनीकतयाऽनुकम्पया बोक्षिप्यान्यत्र क्षेपणं संहरणं, तच न सर्वस्यैव माधोः संहरणं ममस्तीत्येतद्विवेकन दर्शयति, नत्र प्रमत्तसंयताः संयतामंगता देशविरताः संहियंते, केचिदाहुः- ·. गरिरतमम्पग्दष्टिरणीति, गमी पुनर्न जातुचिन् सहियंने-भ्रमणी संयतीत्यर्थः अपगतवेदः क्षपितवेटः परिहारविशुद्धि- मंगतः उनलमणः नपा पुलाफमयनः अप्रमत्तमयतः चतुर्दशर्वधरः आहारफशरीरीति एते सप्तापि न संहियंते, जागपि "ममणि अगतवेदं परिहारपुलागमप्पमनं च। चोदमपुचि जाहारग च नवि कोऽपि संहरति ॥१॥" मजुसूत्रनयः || शब्दादयश्च त्रयः गन्दममभिरुभृताः प्रत्युत्पनभावप्रज्ञापनीयाः वर्तमानार्थग्राहिणः शेषा नैगमादयो नया उभय- मा प्रजापयंत्यतीनं पर्चमानं चेति, कालवयाभ्युपगमादिति । फाल इत्यत्रापि तदेव नयद्वयं, कस्मिन् काले मिध्यतीति ?, ना प्रत्युत्पन्नभारप्रज्ञापनीयस्य अफाले अविद्यमानकाले ईपत्प्राग्भारोपलक्षितगमने सिध्यति, न च तन कालः ममस्ति, नना ना मिध्यति, उतरस्य तु जन्मनः सहरणतय, तत्र जन्मतोऽवसर्पिण्यादिपु निप्पपि जातः सिध्यति, एवं तावढ-.. विशेषन , मामान्येनेत्यर्थः, विशेषतस्तु अमर्पिण्या मुपमदुप्पमाया तृतीये कालविभागे संख्येयेषु वर्षेषु शेपेषु जातः सिद्वयति, दुप्पममुपमायां मर्यम्यां चतुर्थे कालविभागे मर्नर निद्धयति, दुप्पमसुपमायां जातो दुष्पमायां पंचमे कालविभागे सिद्धपति, नतु दुप्पमायां जातः कदाचित् सिद्धयतीति, अन्यत्रेत्यतिदुष्पमायामपि जातो नै सिध्यति, सहरणं प्रति संहरणं| विपश्यने यदा तदा मफालेपु जगमपिण्यादिपु विपपि मिध्यतीति । गतिद्वारे प्रत्युत्पन्नभाषप्रज्ञापनीयस्य मिद्विगत्यां मिध्यति, नान्यस्यां गतो, शेपाखिकालविषया नया द्विप्रकाराः-अनन्तरपश्चात्कृतगतिका एकान्तरपश्चात्कृतगतिकाश्चेत्यनन्तरा पश्चात्कृता गनिर्यपा नेऽनन्तरपश्चात् नगतिकास्तेषां मनुप्यगत्या सिद्धति, एकान्तराः पश्चात्कृता गतयो येन तस्यापि अविशेपेण मर्वग- निभ्यः मिथति, "या मनुष्यगत्या जन्तरिताः-पश्चात्कृताः नरकादिगतयो वेनेत्यर्थः। लिंगं स्यादि (२२०-१) तत्र प्रत्युत्पन्न-.. .

·भावप्रतापनीयस्य अवेदो विगतलिगः सिद्वयति,लिगं वेद इत्येकोऽर्थः,पूर्वभावप्रज्ञापनीयस्य तु अनन्तरपश्चात्कृतगति- • कस्य, अनन्तरपश्चात्कृतलिगस्येत्यर्थः, गतौ चतुर्विधायां नियमेन लिग, लिगे चावश्यंभाविनी गतिरिति लिंगशब्दो नोचरितः, अविनाभागद् यदेवानंतर पुल्लिंगं स्त्रीलिंग नपुसकलिंगं वा एकमेव, एकान्तरपश्चात्कृतगतिकस्य चेत्यनापि गतिशब्दो लिंगपाची, एकेनान्तरेण लिंगेन पश्चात्कतानि शेपलिंगानि येन तस्य, त्रिभ्योऽपि लिंगेभ्यः सिध्यति । तीर्थमित्या (२२०-४) |संतीति विद्यन्ते तीर्थकरमिद्वाः तीर्थकरनामकर्मानुभननपूर्वकाः सिद्वाः तीर्थकरसिद्वाः, ते च तीर्थकरतीर्थे तीर्थकरण प्रार .-प्रार्तितं तीर्थ तसिन् मति पुनः स एष तीर्थस्य प्रवर्तयिता तीर्थकरः मिध्यति, नोतीर्थकरसिद्धाः प्रत्येकबुद्धाः, ते च तीर्थ- करतीर्थ, अतीर्थकरसिद्धाः माधः तीर्थकरतीर्थ, एचमुक्तेन प्रकारेण तीर्थकरीतीर्थ मिद्धा अपि वान्याः, तीर्थकरीतीर्थत- स्तीर्थकरी मिद्ध्यतीत्यादि। लिंगे पुनरन्यो विकल्प उच्यते (२२००) ननु च पूर्वमेवोपन्यमनीयः स्यात् , मत्यमेन, क्षम्य- नामिदमेस्माचार्यस्य, विप्रकार लिग द्रव्यलिंगं भावलिङ्गं अलिगमिति, तर प्रत्युत्पन्नग्राहिणो नयस्य शुद्धस्यालिङ्ग एर मिद्धयति, यतो द्रव्यलिङ्गं न सभात्येन, द्रव्यलिङ्गं त्रिविधं-रजोहरणमुसास्त्रिकाचोलपट्टकादि सलिङ्गं, अन्यलिङ्गं भौनपरि वाजकादिवेपः, गृहिलिङ्ग दीर्घकेशकच्छवंधादि, तदेवविध द्रव्यलिङ्गं भाज्यं, कदाचित् मलिङ्गः कदाचिदलिग इति, भारलिङ्गं श्रुतज्ञानक्षायिकसम्यक्त्वचरणानि, तत्र किचिदनुयायि फिचिनिपटने, श्रुतं नास्ति मिद्वे, क्षायिकसम्यक्त्वं तु विद्यते, चरणमपि १ नरमेऽध्याये पुलाकादिनिग्रन्येपु तीर्थादनन्तर लिगद्वारमिति तीर्थानन्तर लिगद्वारपरामर्शः,वेदरूपलिगानां तीर्थात् प्राग्भावेऽपि सलिगस्य तीर्थे एपोत्पादात् नेपथ्यरूपलिगस्य तीर्थद्वारानन्तर चिन्त्यता स्यान् . ..

·1 मामायिकादि व्यावन्त एव, पूर्वभावप्रजापनीयस्य भावलिंग थुतादिकं स्वलिंग तत्रस्थः सिद्धयति, संक्षेपतस्तु सर्यो भाव- लिंगप्राप्तः मियतीति नियमः ।। चारित्रमिति (२२०-१२) वर्तमानग्राहिणो नयस्य नोचारित्री सिद्धयति, नोशब्दः सर्वत्र प्रतिषेधे, नास्त्यस्य चारित्रं मामायिकादि,नोअचारित्री द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयत इत्यपि वक्तुं न शक्यते,तसान विरतो नावि- स्त इति, पूर्वभावप्रज्ञापनीयो द्विधा-अनन्तरस्य पश्चात्कृतिः-पश्चात्करणं यत्रामावनंतरपश्चात्कृतिको नयः, अस्य तु यथा-| यातनारित्री मिद्धथति,इतरस्य तु व्यजिते व्यक्तिमापादिते स्पष्टीकृते विशेपिते अव्यंजिते-सामान्यमात्रेऽविशेपिते वक्तव्यं, नयाव्यजिते त्रिचतुःपंचचारित्रपश्चात्कृतिकः मिध्यति, अविशेपितमिदं, कानि त्रीणि चारित्राणि चत्वारि पंच वा?, अतो व्यजिते मामायिकं यश्मसंपरायं यथाम्ब्यातं च,अथवा छेदोपस्थाप्यं सूक्ष्मसंपरायं यथाख्यातमिति त्रिचारित्रस्य विकल्पद्वयं, चतुश्चारित्र- स्थापि विकल्पद्वयमेव सुज्ञानं, पंचचारित्रस्यैक एव विकल्पः । प्रत्येकयुद्धसिद्ध (२२१-८) इति चतुर्दा व्याख्यायते-तीर्थकरः प्रत्येकबुद्धः परयोधकः स्वेष्टकारी चेति, तद्यथेत्यादिना दर्शयति, अस्ति स्वयंयुद्धसिद्धः स्वयमेव बुद्धो नान्येन बोधितः, स द्विविधः-तीर्थकरोईन तीर्थकरनामकम्मोदयभाक् , तथा परः प्रत्येकयुद्धसिद्धः प्रत्येकमेकमात्मानं प्रति केनचिनिमित्तेन | संजातजातिस्मरणादिना वल्कलचीरिप्रभृतयः करकण्डादयश्च प्रत्येकबुद्धाः,बुद्धबोधितोऽपि द्विविधः-बुद्धेन-ज्ञातसिद्धान्तेन विदित- संमारस्वभावेन योधितो युद्धबोधितः, परवोधकः परमायुपदेशं ददाति, अपरः पुनः खसै हितं इष्टं स्वेष्टं तत्करणशीलः स्वेष्ट- कारी, न परमायुपदिशति किंचिदिति चतुर्थों विकल्पः, एते चत्वारोऽपि विकल्पद्वयमनुप्रविशंति, तत्र स्वयंवुद्धसिद्ध तीर्थकरः १ यद्यपि मामायिकमन्तरा न छेदोपस्थाप्यसंभवः तथापि मूलानवस्थाप्यादिना तद्विनाशे त्रिचतुश्चरित्रविकल्पयोरुत्तरविकल्पसंभवः ·-ANH4.00am- Atmann Mein Tama.ne प्रत्येकयुद्धध, युद्धयोधितमिद्धे परयोधकः स्वेष्टकारी चेति । ज्ञानमि (२२१-१२) त्यत्रापि तावेव द्वौ नयौ, तत्र वर्तमानकाल- ग्राहिणः केरलबानपान् सिद्धथति, इतरो द्विविधः, तत्रानन्तरं कदाचित् किंचित् ज्ञानं भवति, परम्परपश्चात्कृतिकस्याव्यंजिते व्यंजिन चेति चत्वारो विकल्पाः, तत्राव्यंजिते द्वे त्रीणि चत्वारि वा ज्ञानानि पश्चात्कृतानि, व्यंजिते मतिश्रुतवान मतिश्रुतावधिमान् मतिथुनमनःपर्यायवान् वा सिध्यतीति । अवगाहनेति (२२२-१) आत्मनः शरीरेऽवगाहः-अनुप्रवेशः संकोचविकाशधर्मत्वा- दात्मनः, नन्छरीरं किंप्रमाणमिति चिंत्यते, अवगाहना चरमशरीरे,साऽनगाहना द्विधा-उत्कृष्टा जघन्या च, तत्रोत्कृष्टा पंचधनुः- शनानि धनुःपृथक्त्वेनाधिकानि, द्विप्रभृत्या नवभ्यः पृथक्त्यसंज्ञा, एतचोत्कृष्टं देहमानं मरुदेवीप्रभृतीनां संभवति, तीर्थकराणां पंचैव धनुःगतानि उत्कृष्टा,जयन्या च सप्तहस्ता तीर्थकराणामेव,(द्विहस्ता) अङ्गुलपृथक्त्वोना,मामान्येन तु जघन्या द्विहस्तानामेव कूर्मा- मुनादीनामिति, तत्र पूर्वभावप्रजापनीयस्य एतास्वेवावगाहनासु सिध्यति, प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयस्य तु यथास्वं पंचघ- नुःशतादिकामु तृतीयभागहीनासु सिध्यतीति । अंतरमिति (२२१-७) सिध्यतां जीवानामन्तरमनन्तरं च, तत्रान्तरमेको वर्तमानसमये सिद्धस्ततोऽन्यः कियता कालेन सेत्स्यतीति सिद्धिगमनशून्यः कालोऽतरमन्तरालमित्यर्थः, अनन्तरमन्तरव्यव- |च्छेदोऽनुसंततमित्यर्थः, तत्र नरंतर्येण जघन्यतः सिद्धयति द्वौ समयौ उत्कृष्टानष्टौ समयानिति, ततः परं व्यवच्छेदः, अंतरं तु जघन्येनकः ममयः उत्कृप्टेन पण्मामाः सिध्यतः, सिद्धयतां व्यवच्छेदः कदाचिदेकसिन् समये द्वयोखिपु चेत्यादि यावत् पण्मासा इति । संग्व्येति (२२२-१०) एकस्मिन् समये कति सिध्यति ?,उत्कृष्टेनाप्टोत्तरशतमिति । अल्पवहुत्वमेपामित्यादि (२२२-१४) क्षेत्रादीनां संग्व्यांतानामेकादशानामल्पबहुत्वं चिन्त्यते, जन्मतः संहरणतश्चेति, जन्मतः पंचदशसु कर्मभूमिपु, अकर्मभूमय- ·गिंगन् हैमरतायाः, नत्र संहरणं कर्मभूमिपकर्मभूमिपु या, तत्र मर्यस्तोकाः संहरणमिद्धाः, अत एवासंख्येयगुणा जन्मतः | गिदाः, संहरणं द्विविधमित्यादि गतार्थ, ममभूतलाद्भूभागानवयोजनशतान्यारुह्य तत उपर्युलोकः, अधोलोकोऽपि नवयो- जनधनान्यवगाय परतः,अष्टादशयोजनशतपरिमाणो मध्ये तिर्यग्लोकः, भाग्यशेष पठितमिद्धं, एवं क्षेत्रगतमल्पबहुत्वमभिधाय कालानमन्पबहुत्वं भण्यने-काल इति त्रिविधो विभागो भवतीत्यादि (२२३-५) सुज्ञानमेव भाप्यं, गतावल्पबहुत्वं चिंत्यते -तिर्यग्योन्यनन्तरगतिमिद्धा (२२३-१५) इति, तिर्यग्योनेरुवृत्य मनुष्यगतौ सिद्धस्तथा मनुष्यगतेरेयोवृत्य मनुष्येपूत्पद्य | गिदाः, एवं गोप्यपि वाच्यं, लिंगमिति स्व्यादिकं, नपुंमकमिद्धाः स्तोकाः, स्त्रीमिद्धाः संख्येयगुणाः, पुंमिद्धाः संख्येयगुणा इनि । (२२३-१८) तीर्थमित्यत्र (२२४-१) अल्पबहुत्वचिंता, तीर्थकरतीर्थे नोतीर्थकरसिद्धा अतीर्थकराः सन्तः सिद्धा- मीर्थकरसिद्धेभ्यः संग्व्येयगुणाः, ते नपुंसकादयोऽपि सर्वे संख्येयगुणाः तीर्थकरसिद्धेभ्यः, एवं चारित्रमित्यत्रापि तावेव द्वौ नयो, चतुभारित्रमिद्धेषु द्वौ विकल्पी त्रिचारित्रमिद्वेष्वपि द्वावेव, सर्वत्र संख्येयगुणत्वं, प्रत्येकबुद्धयोधित (२२४-१८) इत्यत्र मर्यलोकाः प्रत्येकयुद्धसिद्धाः, सर्वत्र संख्येयगुणत्वं । अवगाहनेत्यत्र (२२५-८) उत्कृष्टावगाहनासिद्धाः असंख्येयगुणाः, द्वाव- संख्येयगुणौ द्वौ विशेपाधिकाविति । अन्तरमित्यत्राटासु समयेषु नैरन्तर्येण सिद्धाः अष्टसमयसिद्धाश्च तेऽनन्तरसिद्धाश्चेति समासः, एवं मप्त, मर्वेऽपि संख्येयगुणाः, सान्तरेष्वपीत्यादि, एकसमयान्तरसिद्धाः संख्येयगुणाः, [ यवमध्यं प्रायस्तपोऽनुष्ठान तम्मिन् ] यवमध्यान्तरे च संख्येयगुणाः, अधस्ताद्यवमध्यान्तरे च संख्येयगुणाः। संख्येत्यत्र (२२५-१९) अष्टोत्तरसिद्धाः मर्यस्तोकाः, विपरीतक्रमादिति अष्टोचरशनात् सप्तोत्तरशतमिद्धा अनन्तगुणाः, एवं विपरीतहान्या यावत् पंचाशदित्यनन्तगुणाः, ·विपरीनहानिर्यथेत्यादिना दर्शयति, सर्वस्तोका अनन्तगुणहानिसिद्धाः, प्रायः कर्मक्षयमाश्रित्य, असंख्येयगुणहानिसिद्धा अनं- नगुणाः, संग्ग्येयगुणहानिमिद्वाः न्येयगुणा इति ॥ प्रयमित्यादिना (२२६-४) मन्दबुद्धयनुग्रहार्थ सकलमेव तच्चार्थशास्त्रार्थ समामतः कथयति-विशुद्धं सम्यग्दर्शनमवाप्ये- त्येनस विशेषणानि निमर्गाधिगमादीनि,ज्ञानं च विशुद्धमधिगम्य सम्यग्दर्शनोपलंभात्,मिथ्यादर्शनारोपितमज्ञानमेव नियमतो मिथ्यादृष्टेः, सम्यक्यलाभात्तु विशुद्धं ज्ञानं, निक्षेपो नामादिः, प्रमाणे प्रत्यक्षपरोक्षे, नया नैगमादयः, तथा निर्देशस्वामि- सादिभिः मन्संग्ख्याक्षेत्रादिभिश्व जीवादीनां तचानां च परिणामिकादयो ये भावास्तेपां स्वरूपं विदित्वा धर्माधर्मादी- नामनायनन्तानां च पारिणामिकादीनां घनशरीरादीनामुत्पत्तिस्थितिविनाशवनामनुग्रहः-उपकारस्तत्कृतः प्रलयः-उप- पान इत्येवमनगम्य तत्त्वज्ञो विरक्तः मांसारिकेभ्यो भावेभ्यः विगततृष्णो गुप्याद्यनुष्ठानात् फलदर्शनादिति निर्वाणमेव | फलं ननुप्राप्तौ यतनया प्रयत्नात् अभिवर्द्धितश्रद्धासंवेगः पंचानां बतानां भावनाईमिमित्यादयस्ताभिर्भावितात्मा अनि- त्याद्यनुप्रेक्षाभिः स्थिरीकृतात्माऽनभिष्वंगो न क्वचिदाबद्धस्नेहः संवृतत्वादिभिः व्यपगतामिनवकर्मोपचयः, कर्मणां चानुभावनः सम्यग्दृष्टयादिगुणस्थानानां केवलिपर्यन्तानामसंख्येयगुणोत्कर्षप्राप्त्या पूर्वोपचितकर्मनिर्जरणात् सामा- यिकाद्युपालंभात् पुलाकादिग्थानानाप्तळपेतातरौद्रध्यानो धर्मध्यानविजयाभ्यासादवाप्ताद्यशुक्लध्यानद्वयम्य नानाविधा लब्धय उत्पने, स्वहस्तपादायरयपपरामर्षमात्रेणैव सर्वरोगापनयनमामीपधित्वं (२२७-४) तदीयमूत्रपुरीपावयवमम्पर्काच्छरीर- नरुज्यं विगुडौषधित्वं, तथा मर्व एन नदीयावयया दुःखार्तानामौपधीभवंतीति सर्वोपधित्वं, अभिव्याहारसिद्धिर्वाड्मात्रेणैव NAGARIMAR ·HIFAmatyTRIPATI Vil H I II IIIK शापदानमामर्थ्य अनुग्रहकग्णमामभ्यं या, ईशत्यं सर्वभूतेमरत्वं, वशित्वं मर्यभूतानि वशवर्तीनि, तथाऽवधिज्ञानमनेकरूपं वैफियगरीरकरणं तदेव च दर्शयत्यणिमादिविशिष्टं, जंघाचारणत्वममिशिग्वाधूमाद्यपि निःमृत्य व्योमनि गच्छेत्, मटकतंतुः, अपरं वियद्गनिचारणत्वं निर्मिथ एव विश्रब्धं भूमाविव व्योमनि गच्छन् , यथा च शकुनिर्वियति प्रडीनमुपरिष्ठात् गमनं अाडीनं अधनाद्गमनं करोत्येवममावपि कुर्यात् , गच्छन् पर्वतमित्यादिभिरपि न प्रतिहन्यत इति अप्रतिधातित्वं अन्नन-अदृश्यत्वं युगपदनेकलपित्वं कामरूपित्वं, तेजोलेश्यामोक्षणमामर्थ्यमादिग्रहणाच्छीतलेश्यानिमर्गशक्तिः मतिज्ञानवि- शुदिप्रकर्षाद्विषयाणां म्पादीनां देशप्रमाणनियमोल्लंघनेनापि ग्रहणं कुर्यात् , युगपदनेकविषयग्रहणं संभिन्नज्ञानत्वं, आदि- ग्रहणादिन्द्रियव्यत्यासेनापि विषयग्रहणमामर्थ्य, मानसं मनोव्यापारजातं कोष्टबुद्धित्वं यत्किंचित् पदवाक्यादि गृहीतं तन्न कदाचिनश्यतीति कोष्टप्रक्षिप्तधान्यवदू, बीजयुद्वित्वं अल्पमपि प्रदर्शितं वस्तु अनेकेन प्रकारेण गमयति, तद्यथा-पदेन प्रदर्शितेन प्रारणेन उद्देशकादिना वा मर्वमर्थ ग्रन्थं चानुधावति, परचित्तं जानाति, अभिलपितमर्थं प्राप्मोत्येव अनिष्टं च नैवामोति, एवमादयोऽतिगयाः शुभानुभावादपरिमितास्तस्यामवस्थायां प्रादुप्पंतीति । वाचिकमपि अतिशयवच तस्य क्षीराश्रवित्वं शृण्व- नम्नदीयारनं धीरमिव म्पदते, एवं मध्वाश्रित्वं, विद्वत्संमन्मध्येष्वपराजितचं वादित्वं, सर्वेषां म्लेच्छमृगपशुपक्षिप्रभृतीनां रुतावानं, मर्यान् मचान् अयुद्धिकानपि वियोधयतीति सर्वमत्त्वावयोधनं, आदिग्रहणादिक्षुरमाश्रवित्वादिग्रहणं, तथा विद्याः मर्गः एव नस तदा स्वयमेवोपतिष्ठंते, आशीविपत्वं कर्मजातिभेदादनेकप्रकारं, भिन्नाक्षराणि किंचिन्यूनाक्षराणि चतुर्दश पूर्याणि सम्पूर्णानि या अभिन्नाक्षराणि या तद्वारणन्वं,नतोऽस्पेत्यादि । (२२८-१०) तेवतिशयेष्वमक्तस्यानुपतगार्द्धस्य मोह- ·.. . क्षपकपरिणामाचम्यस्येति अविरतमम्यग्दृष्टयादिस्थानातिनो मोरक्षपणाभिमुखस्य श्रेण्या निरसशेपमोहक्षये सति ज्ञानापरणा- | दिप्रहाणे च संमारवीजपंधनं मोहनानापरणादि तेन निर्मुक्तः केवली भवति, ततश्च फलबन्धनं वेदनीयादिचतुष्कं तन्मो- भणापेक्षस्तेनापि पैठनीयादिनाञ्ोपनंधनेन पिमुक्तो ध्यानाग्निनिर्दग्धोपात्तकम्र्मेन्धनो निरिधन इवाग्निः पूर्मोपात्तो भवः औदारिकादिकायस्तद्वियोगादुत्तरस्य च यस्य हेत्वभापात् संसारे पुनरप्रादुर्भावाच्छान्तः परमाह्लादमुपगतः कारणापेक्षं समाग्मुरगतीत्य आत्यंतिक माद्यपर्यमानं एकांतिकं एकान्तेनैर भवति, न कदाचिन्न भरतीत्यर्थः, निरुपममिति नास्तीह रिनित्तस्योपमानं तत्मदृशमिति, निरतिशयमिति नास्यातिशयः प्रकर्षापकर्पलक्षणो रिद्यते, सर्वमुक्तानां तुल्यत्वात् , नित्यमिति ध्रुटस्थमरिकारी निवार्णसुग्वमामोतीति ॥ सत्कारार्हः सततं निरुत्सुरो निर्भयो पिशुद्विमद (यः)। निष्प्रणयो निषो निर्द्वन्द्वो नीरजातितनुः॥१२॥ संसाराग्निं निर्वाप्य दहंतं परममौग्यमलिलेन । निति स्वात्मस्थो गतजातिजरामरणरोगः॥२॥ व्यावाधाभानाच स सर्वज्ञत्नाच भवति परमसुखी । व्यावाधा-- भाो नु म्यम्यस्य जम्य ननु प्रमुख ॥३॥ अनुपमममेयमव्ययमनघं शिनमजरमरुजमभयतृपम् । एकान्तिकमात्यंतिकमव्यावा, मुस येनत् ॥४॥ त्रिप्पपि कालेपु मुखानि यानि तिर्यड्मनुष्यदेवानाम् । सर्वाणि तानि न ममानि तस्य मात्रासुखेनापि ॥५|| तानि हि रागोद्रेशद्वथापाधापूर्वराणि च सुखानि। न ह्यासीद् रागमपविध्य तत्र किंचित् सुखमपृक्तं ।।६।। एवं क्षायिकमम्यक्त्यवीयमिद्ध- त्वदर्शननानः। आत्यन्तिकः म युक्तो निर्द्वन्द्वेनापि च सुखेन ।।७।। सम्प्रत्येनमेन शास्त्रार्थ श्लोकैरुपमहरति द्विद्धं सुनदं भवतीति । परमिन्यादि ।शा उक्तीत्या यानि जीवादीनि तत्वानि तत्परिज्ञानाद् विरक्तस्य विषयसुखवितृष्णस्य भृगमात्मनः स्थगि- ·.. नाश्राद्वारत्तादिमिमायामभिनरर्ममन्ततो सर्मसताने ।। प्रत्यादि ॥२॥ प्राक्तनं कर्म क्षपयतः तपोऽनुष्टानादिभिः । भयहेतुभिः समारनरोयज समस्तमेप मोहनीयं प्रहीयते क्षपकश्रेण्या। तत इत्यादिना ॥३।। अतराये ज्ञानदर्शनापरणयोश्च भीणगोयुगपत् अगेपनः। गर्मसन्यामित्यादि ॥४॥ मस्तकशून्या पत्ताया सर्वात्मना विनाशमुपैति सकलस्तालतरुः,एवं मोहनीये धीप ने गर्म क्षयमपि मां ॥ तत इत्यादि ।।५।। क्षपितसफलघातिका यथाख्यातसंयममनुप्राप्तः बीजांधनेन मोहनी-| यादिना विमुक्तः, ग्नानकोन्तमलापगमात् परमेश्वरः केनलद्धिंग्राप्तः ।। शेष इत्यादि॥६॥ वेदनीयादिकर्मफलापेक्षः शुद्धो मोहादिमलापगमा मुद्दा फैलवानापाप्तेः निरामयो निर्गतागेपरोगनिदानः केली भाति ॥ कृत्स्नेत्यादि ॥६॥ सफलफर्म- निर्मक्तः उपमेर निर्माणमधिगति, निर्दृत्तस्य स्थानमप्युपचारान्निर्माणं,अथवा निर्माणं निर्वृत्तत्व मिद्धवं प्रक्षिप्तपदग्धेन्धनो.. पपिसि निर्दग्धराष्ठाद्युपादानमन्तानः ।। दग्ध इत्यादि ८॥ चीजेऽत्यन्तं भस्मसात्ते नाङ्कुरस्य प्रादुर्भावः, एवं कर्मवीजे पम्ने गंमागरम्म्याप्रादुर्भाग.।। तदनन्तरेत्यादि।।दामकलकर्मक्षयसमनन्तरमालोकान्तादूर्घ स गच्छति,कथं मुक्तस्य गतिरित्या- गंगरापामिदमाह-पूर्वप्रयोगादमंगत्यात् पन्धन्लेदात् ऊर्घगौरवाच गतिरस्य मिद्वा भवति ।। पूर्वप्रयोगस्योदाहरणानि दशयति- कुलालेत्यादि।९।। पूर्वप्रयोगान् कर्म किया यथा कुलालचक्रादिपु तथा सिद्धिगतिः स्मृता मृल्लेपेत्यादि।।१०॥ अलावुनोऽप्मन्मजनं . दृष्ट गोपनगनिर्मोज्ञान एवं कम्मष्टिकसंगत्यागात् मिद्धिगतिः मिद्वा। 'एरण्डे'त्यादि॥१२॥व्याघपादवीजपंधनच्छेदायंत्रबंधनच्छेदात् पंडाबंधनचंदान गतिदृष्टा मिजाफालपेटापुटाना एरं कर्मवंधनपिच्छेदात् सिदस्य गतिः।। ऊर्घमित्यादि।।१३॥ऊर्धगमनपरिणतिः र गौग्यं धर्मः-सभापो जीताना,पुद्गलास्त्वधोगमनधर्माण इति मनाचनं ॥ यथेत्यादि।।१३।। यथाक्रममधोगमनादि लोष्ठादीनां | . ८ ·पीनयो-गनयः म्यभाराव नायते, नथोर्घगतिरात्मनां ।। अतस्वित्यादि ॥१४॥ अस्मादुक्तात् प्रकारात् यथा गतिवैकृत्यं यद्भवति ||" गरिपारम्पंग कर्मणः-क्रियायाः प्रतिघातानिगरिभित्यादिपु प्रयोगाच पुरुपेच्छानुविधानात् तदिष्यते सर्व।।अध इत्यादि॥१५॥ गनोगनिनीनानामधः निर्यगृर्घ च कर्मना गतिः, क्षीणकर्मणा ऊर्ध्वमेन गतिः तद्वर्मा सा स्वाभापिकी गतिधर्मो येषामिति ।। द्रव्यम्पेन्पादि, द्रव्यस्य परमायादेः कर्मणः-क्रियाया यथा उत्पत्तिरारगे गतिश्च ममं युगपत् तथा सिद्धस्य गतिमोक्षभव क्षया गनिमुक्तिः म्यात्मन्यगम्थानं जन्मक्षयः मंसारवयो वेति ॥ उत्पत्तिरित्यादि।।१७प्रकाशतममोर्यथा युगपदुत्पत्तिविनाशी. यम्मिन् काले प्रमाग उत्पद्यते तस्मिन्नेर काले तममो विनाश इति युगपद् , एवं निर्माणं कर्मक्षयश्चेत्येक एव कालः । तथाऽन्यत्रा- प्युक्तं "मत्यं बंधनमोभादूर्घजीयः प्रवेगतो याति । नन्वेरण्डकीज बन्धनमुक्तं प्रजत्यूघे ॥१८॥ संगत्यागाद्वा लघुरात्मा भूत्वा स उत्पनन्यूपं । ननु गनलेपाऽलानुरुधानि जले निमग्नापि ।।२।। ध्यानेन तथा चात्मा प्रयोजितो येन म जत्यूर्घ । तिष्ठासुरपि न शक्तः|| - : प्रोगितो ननु न न थातुं ॥३॥ अपि चारिस गमनं म्वाभाविकमूर्धमात्मनस्तस्य । आत्माग्निशिखाया गतिरन्या कर्मानिलपशाद्धि || - ॥४॥ म्यवसम्यानभिमधेव तम्य न च विग्रहा गतिर्भवति । भरति हि विग्रहगमनं कर्मरशस्यार्थिनश्वेह ॥४॥ अपि चान्यश्रेणिग- तिनींगना र पुद्गलाना च । म्याभाविकीप्यते येन तेन माऽविग्रहा सिद्वा ।।५।। मिद्धय गतिरयुक्ता खाशत्वान्निष्प्रयोजनत्वाचा नामिता च युक्ता कर्मचिमुक्तस्य निष्पततः ॥६॥ पन्धविमोक्षात् सगत्यागात् पूर्वप्रयोगतो नापि । ननु गन्छतोऽन्यवशता न न मुक्तोऽमीप्यते विपशः ॥ इत्येष विप्रलापोऽस्पृष्टगतौ नान्तराऽस्ति यत् कालः । मत्यां हि मोत्तरावस्थाया स्यात् सिद्ध इतरो पा ||९|| मोऽस्पष्टया हि गत्याऽनन्तरमेव समये जगच्छिखर । अमगाहतेतरां तेन नास्ति ननु भो रजत्कालः॥१०॥ मिद्धयति गत्ला ·पामा मिदिशेने प्रहाय देहमिह । न ह्यन्तरास्ति मिद्धि सिद्वियास्ति मुक्तस्य ॥११॥ स्ववशस्यानभिसंधैः कृतकृत्यस्य च यथा यभायेन । तस्योपयोग इष्टः तथा गतिः मा म्वभावेन ||१२||- अथ यस्यः पृथिव्या उपरि मुक्तानामयम्थानं मा किंखरूपेत्याह-तन्वीत्यादि, मध्ये योजनाष्टकवहला प्रदेशपरिहान्या चोप- युपरिमक्षिकापत्रान् तनुता पर्यतेऽतितन्वी मनोजेति अत्यन्तरुचिरा सुरभिरिष्टगंधा पुण्यवद्भिः पृथिवीकायिकैर्निर्वत्र्तिता पुण्या | भृगं मागनशीला प्रारभारेति नाम तस्याः, मा च लोकमूर्ध्नि व्यवस्थिता ॥ १९॥ नृलोकेत्यादि, नृलोकेऽर्धतृतीया द्वीपा मानुपोनरमहीधरपरिक्षिप्ताः तत्तुल्यविष्कम्भा, पंचचत्वारिंशद्योजनलक्षविस्तरेत्यर्थः,उत्तानीकृतसितच्छत्रकाकृतिः शुभरूपाद्यात्मि- का गुमा तस्याः क्षितेपरि लोकान्तस्पृशां सिद्धानामवस्थानं ॥२०॥ तादात्म्ये'त्यादि, स आत्मा-स्वभावो येषां ते तदात्मा- नस्तदारस्तादात्म्यं तस्माद-केवलनानदर्शनस्वभावाद् आत्मनैवोपयुक्ताः क्षायिकमम्यक्त्वसिद्धत्वावस्थाः, हेत्वभावाच्च निष्क्रियाः, क्रियापरिणाम प्रति न किंचित्तेपामस्ति निमित्तमिति ॥२१।। ततोऽप्यूर्ध्वमित्यादि, लोकान्तात् परतोऽपि गतिस्तेषां कस्मान्न | भवतीति चेत् गतेहेतुर्धर्मास्तिकायः परं प्रधानमपेक्षाकारणं, तदभावान्न परतो गतिः ॥२२॥ संसारेत्यादि, संसारविषयमतीतं मुक्तानां मुखमव्ययत्वाद्विगतव्यावाधं च परम-प्रकृष्ट परमर्पिभिस्तीर्थकरादिभिरभिहितं ।।२३।। स्यादेतदित्यादि, नष्टाष्टकर्मणो वेगतयोगत्रयस्य कधमकरणस्य सुखसंभव इत्यत्र मे शृणु ॥२४|| लोक इत्यादि, प्रतीति दर्शयति, सुखो विषयः शब्दादिः तथा खवेदनायाथाभावे कर्मविपाके च मद्वेदनीयादिके तथा सकलकर्मक्षयलक्षणे च मोक्षे ।।२५।। सुग्वो वहिरित्यादि,उदा- रणानि यथाक्रमं दर्शयति ॥२६॥ पुण्यकर्मेत्यादि, गतार्थावेव श्लोकौ ॥२७।। सुस्वमेत्यादि, शोभनेन स्वापेन सुखनिद्रया ·मुप्तपदिकउंति निर्वृति, तदेतदयुक्तं, योगवश्चात्तथ्यसुखानुशयाच, अनुशयप्रकर्षापकर्षवं ॥२८॥ अमेत्यदि, अमः खेदः क्लमो ग्लानिः मदो मद्यपानादिजनितः व्याधिः ज्वरादिः मदनः कामासेवनमेभ्यश्च सुस्वापसुप्तत्वस्य संभवात् रत्यरतिभयशोकादिर्मो- हम्तमात् सुनुसत्वसंभवः दर्शननं दर्शनावरणं कर्म तस्य विपाकादयात् सुस्वममिति,न चैतानि कारणानि मुक्तात्मनां संभवंति ॥२९।। लोक इत्यादि, मोक्षमुखनदृशोऽर्थः सकलेऽपि लोके न क्वचिदस्ति ततोऽनुपमं तत् ।।३०॥ लिंगेत्यादि, नाप्युपमानं तत्र कमने, मादृश्याभावात् , मादृश्याग्यं लिंगं नास्ति मोक्षसुखस्य, नाप्यनुमानस्य मुक्तसुखं गोचरीभवति, यस्मात्तस्य प्रामाण्यं लिङ्गप्रसिद्धः कारणात् ,पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकवल्लिंगं,न चास्ति तादग् मोक्षमुखप्रतिपत्तावित्यतो नाप्यनुमेयं।।३१।। प्रत्यक्षमित्यादि, अर्हतां मनानामेव तत् प्रत्यक्षं, प्रत्यक्षीकृत्य च तयथावद्भाषितं, व्यपेतरागद्वेषमोहैः श्रद्धेयवाक्यैः सर्वज्ञैरेवैतदाख्यातं, अतः मर्वज्ञप्रणीनागमग्रामाण्यात्तदस्तीति गृह्यते, प्रत्रामामर्थ्यान्न छमस्थपरीक्षया आगमव्यतिरिक्तैः प्रमाणैः, छद्मस्थप्रत्यक्षादिभिः परीक्ष्यमाणं न जातुचिदुपलभ्यत इति।।३२।।एवमनुपममव्यावा, शाश्वतं स्वाभाविकं मुक्तिसुखमनुभवति क्षपितसकलकर्मजालः।। यः पुनरधुना दुःखबहुलं संमारमवेक्ष्य तन्निःमरणकृतप्रयत्नः सम्यग्दर्शनज्ञानचरणसंपन्नो भिक्षुमोक्षाय घटमानो मोक्षार्थ कृतोत्माहो दुष्पमाकालदोपात् परिपेलवकीलिकासेवार्नसंहननदोपादनेकापायाल्पायुदोपाचाल्पशक्तिरतीव स्तोकवीयः कर्मणांच मोहनीयादीनामतिगुरुत्वादिति तीबानुभावात् अकृतार्थ एव अक्षपितकर्माष्टक एवोपमरते कालं करोति, स खलु उपचितशुभराशिः सौधर्मादीनां द्वादशानां कल्पानां विमानानां च सर्वार्थसिद्धान्तानामन्यतस्मिन् कल्पे विमाने देव- वायोपपद्यते,नत्र मौधर्मादिपु कल्पेषु विमानेषु वा सुकृतं कर्म पुण्यं तस्य फलं विपाकमनुभूयायुपः स्थितिक्षयात् प्रच्युतो ·Inthimn PHIRE INITIANE मगधासागपंदेशे धनियादिमनुष्यजानापिक्ष्याकुलादिपु शीलपत्सु मोटेषु विद्या मुक्त्यनुगुणं ज्ञानं विनयोऽभ्युत्थानादिः । भियोधनधान्यदपिणसंपन विषयाःगदादयः सर्वेपामेवेषां विस्तरःप्राचुयं विस्तर एव विभूतिः तयुक्तेपु मनुष्येषु प्रत्याया- निमवाप्प जन्म ममधिगम्य पुनः सम्यग्दर्शनादिविशुद्धं बोधिमयामोतीति,बानचरणे योधिशब्दवाच्ये ते ममयामोतीत्यर्थः। अनेनोक्तलक्षणेन फुशलाभ्यामानुबंधफ्रमेण मुग्नपरम्परायुक्तेन परं प्रकर्षतनिर्जनित्वा मनुष्यो देवः पुनर्मनुष्य इत्येवं पीणि जन्मानि ममाप्य मम्यत्त्वज्ञानलाभादाहितसंवरम्तपमा क्षपितममस्तकर्मराशिः सिद्धथति मिद्धिक्षेत्रे इति ।। उक्तं च-एवं मंग्या पिन सम्यग्वाहमधिरुदः । मज्जानमहाचापो ध्यानादितपःमितपृपक्तैः ।।१।। संयमरणाजिरसं क्लेशचमू संविध्य भव्या- मा । कर्मनृपं परिहत्यापनगराज्यश्रियं लभते ।।२।। एवं कम्मोदयजर्भावः कर्मक्षयोपशमजैश्च । संसारमुवाचार्हन् मिद्धिं कर्मक्ष- यादर ।।३।। मानं सुमार्गदीपं मन्सम्यक्त्वं तदविप्रणाशाय । चारित्रमाश्रयन्नं क्षपयति कर्माणि तु तपोऽग्निः।।४॥ एतेन भवति सिद्धिः मिदगंगचतुष्टयेन जिनानने। न तु संपररहितस्य च गा स्थान ज्ञानमात्रेण ।।५।। इत्येकान्तममैकद्वीपं विविधं झपैकपातालं । अष्टग्राहं| द्विग्यं चतुगमन तुफलं ।।६।। त्रिमहावर्त व्युदयं पड्डेगं चतुरशीतिनियतोम्मि। समारार्णवमात्मा नावा चतुरंगयोत्तरति ॥७॥ मम्प्रति यानको निजाचार्यान्वयं द्विप्रकारमप्यावेदयते, तत्रायं प्रवाजकान्वयः-शिवश्री मवाचकः पितामहः संग्रहकारस्य, नम्य गिप्यो घोपनंदिक्षमणस्तम्यायं संग्रहकारः शिष्यः, सम्प्रति वाचनाचार्यान्वयो-मुंडपादो नाम महावाचकः क्षमणः मोऽम्य पिनामहः संग्रहकारम्य, नस्य शिष्यो मूलनामा वाचकः, तम्याय संग्रहकारकः शिष्यः। सम्प्रत्यात्मीयजन्मान्वयस्थान-| तारष्टे-न्यग्रोधिका नाम ग्रामस्तत्र जानेन पाटलिपुत्रे कुसुमपुरनाम्नि विहरता कोभीपणिनेति गोत्राहानं स्वातितनये- ·नेति पितुराख्यानं, वात्सीसुतेनेति गोत्रेण नाम्ना उमेति मातुराख्यानं, सम्प्रदायाविच्छेदनाय तमईद्वचनं सम्यगयधार्य शारीरैः मानव दुःखैराचं दुरागमेरैहिकसुखोपदेशप्रायस्वयीप्रभृतिभिः प्रमाणविपहनायामक्षमैर्विहतमतिं हतविज्ञानमय- लोक्य लोकमुञ्च गरवाचकेनेति स्वशाखाप्सूचकं तत्त्वार्थाधिगमाख्यं शास्त्रं भव्यसखानुकंपया विरचितं स्फुटार्थ उमा- स्वातिनेति।। तदेतच्छास्त्रं जीवतत्त्वार्थाधिगमार्थ योऽवभोत्स्यते सूत्रतोऽर्थतश्चानुष्ठास्यति तत्रोक्तं सोऽव्यावाधसुखलक्षण- मनन्तमनुपम परमार्थ मोक्षमचिरेण प्राप्स्यतीति॥ इति श्रीतत्त्वार्थदीकायां दशमोऽध्यायः संपूर्णः ।। इत्याचार्यहरिभद्रप्रारब्धायां यशोभद्रसूरिशिष्यनिर्वाहितायां तत्त्वार्थटीकायां दशमोऽध्यायः समाप्तः । समाप्ता लघ्वी तत्त्वार्थटीका ॥ ID a dirl June ·अर्हम् वाचकाग्रणीश्रीमदुमास्वातिवाचकविहितं स्वोपज्ञभाप्ययुतं श्रीतत्त्वार्थसूत्रम्। प्रकाशयित्री-श्रीरत्नपुरीय (रतलाम) श्रेष्ठि ऋषभदेवजीकेशरीमलजीजैनश्वेतांबरसंस्था. इदं पुस्तकं मोहनलाल मगनलाल बदामी' इत्यनेन स्वकीये श्री जैनानंद प्रिं. प्रेम (दरीयामहेल सुरत.) इति मुद्रणालये मुद्रितं. वीर संग्त् २४०२ पण्यम् १-०-० काइष्ट सन् १९३६ विक्रम संवत् १९९२॥ पतयः ७००

·tutt 111111111 r11
Lithuania
EUROWINIEN WM udika
FIARUMAH MINIMALTITUDE
WWW.HU HUNDEN
WWWDDLE
LI, MATIN
अस्य पुनर्मुद्रणाद्याः सर्वेऽधिकाराः स्वायत्ताः स्थापिताः
i umilt hint LLUIGI
11 mm 1971 MIRIFICI
Printed by:-Mohanlal Maganlal Badami.
at the:-Jainanand P. Press,
Daria Mahel. SURAT.
OHARRUTI 1181

·भाष्यानुक्रमः " १-५ कारिकाः पद्पुरुपी ६-८ अर्हत्पूज्यता ९.१० तीर्थप्रवृत्तिः ११-२१ श्रीवीरवृत्तं २२ मूत्रप्रतिज्ञा २२-२६ अशक्यसंग्रहता २७ पदस्यापि निर्वाहकता २८ वचनस्य ग्राह्यत्वादि २९ वक्तुधर्मकान्तता ३० हितोपदेशकर्त्तव्यता ३१ मार्गोपदेशस्य हितत्वं ३ सम्यग्दर्शनं २ ४ सम्यग्दर्शने हेतू ३ तत्वानि ४ निक्षेपाः ५ ५ अधिगमोपायाः ६-८ ८ ज्ञानाधिकारः ९-२६ १३ ज्ञानविषयः २७-३० ज्ञानानां सहभाविता ३१ विपर्ययता ३२-३३ १५ नया: ३४-३५ इति प्रथमोऽध्यायः १८ भावाः १-७ २० उपयोगाः ८-९ २० जीवमेदाः १०-१४ २१ इन्द्रियाणि १५-२४ २३ संज्ञिनः २५ २३ गत्यन्तरं २६-३२ २४ जन्म ३३-३६ २५ शरीराणि ३७-४९ २८ वेदाः ५०-५१ २९ अनपवायुपः ५२ इति द्वितीयोऽध्यायः " पृष्ठे ३ मोक्षमार्गः सूत्र १ ·५७ देवादीनां स्थितिः २९-५६ इति चतुर्थोऽध्यायः ३१ नरकाधिकारः १-६ ३७ तिर्यग्लोकः ७-१३ ४१ मनुष्याः १४-१५ ४२ कर्मभृमयः १६ ४२ नरतिपस्थितिः १७-१८ इति तृतीयोऽध्यायः ७१ योगासवपुण्यपापानि १-४ ७१ सांपरायिकबन्धः ५-१० , ज्ञानावरणीयादिहेतवः ११-२६ इति पष्ठोऽध्यायः ४४ देवभेदाः १-७ ४६ प्रवीचारविचारः ८-१० भवनपत्यादिभेदाः ११-१३ ५. ज्योतिप्काः १४-१६ ५२ वैमानिकाः १७-२७ ५७ तिर्यग्लक्षणं २८ ६१ अजीवकायद्रव्याणि १-६ ६२ प्रदेशाधिकारः ७-११ ., अवगाहाधिकारः १२-१६ ६३ धर्मादीनामुपकारः १७-२२ ६५ पुगताधिकारः २३-२८ ६६ सतो लक्षणं २९-३१ ६८ पधाधिकारः ३२-३६ ७० द्रव्यलक्षणादि ३७-४० ७० परिणामाधिकारः ४१-४४ इति पञ्चमोऽध्यायः CH ७७ व्रतस्य लक्षणं भेदौ भावनाश्च १-७ ८० मैन्याद्या भावनाः ८ ८० हिंसादीनां लक्षणानि ९-१२ ८२ अतिनो लक्षणभेदौ १३-१४ ८१ अगारिणो वतानि १५-१६ ८२ संलेखना १७ Mruddin Inst nowlurn sil in .... wwAATHA ·Ramner TIMIA11 ८३ सम्यत्तवनतशीलातिचाराः १८-३२ ९५ संवरस्य लक्षणं साधनानि च १-३/११० निर्ग्रन्थपंचकविचारः ४८-४९ दानलक्षणं फलाविशेपे हेतुः ३३-३४ ९६ गुप्तिसमितिधर्मानुप्रक्षाः ४-७ इति नवमोऽध्यायः इति सप्तमोऽध्यायः १०३ फलं परीपहाः गुणस्थानकर्मस्वय- तारः सहभावश्च ८-१७ ११२ केवलहेतवः ८६ वन्धस्य हेतवः स्वरूपं विधयः १०४ चारित्रभेदाः १८ ११२ कर्मक्षयरीतिः २ भेदास्तत्संख्या च १-६ १०४ बाह्यतपांसि १९ ११.३ मोक्षलक्षणं ३-४ ८७ जानावरणीयादिकर्मप्रभेदाः ७-१४ १०५ अभ्यंतरं तपस्तद्भेदाः २०-२१ ११३ सिद्धगतिः ५-६ ८७ कर्मणां स्थितिः १५-२१ " प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्यस्वाभ्याय- ११५ क्षेत्रादिविचारः ७ ९४ विपाकप्रदेशबन्धौ २२-२५ व्युत्सर्गभेदाः २२-२६ ११९ गयपधैरुपसंहारः ९५ सद्वद्यादि पुष्पं २६ १०७ ध्यानस्य लक्षणं कालो भेदा: १२० प्रशस्तिः इत्यष्टमोऽध्यायः प्रभेदाः तत्स्वामिनश्च२७-४६ इति दशमोऽध्यायः १०९ असंख्यगुणनिर्जरास्थानानि ४७ TWITTARATHIMIRMILA iltantlin im ·Hirmire ... ... जैनानन्दपुस्तकालये विक्रयपुस्तकानि त्रिपष्टीपदेशनासंग्रहः ... ०-८-० नंदिआदिअकारादि विषयानुक्रम १-८-० तत्वतरंगिणी दगर्वकालिकचूर्णिः ४-०-० विचाररताकरः २-४-० वृहसिद्धप्रभाव्याकरण २-८-० उत्तराध्ययनचूर्णिः ३-८-. वंदारुवृत्तिः १-४-० आचारांगनत्रवृत्तिः (लेजर) ७-०-० परिणाममाला (लेजर) ०.१२.० पयरणसंदोहो ०-१२-० भगवतीजी दानशेखरसारिटीका ५-०-० ३५०, १५०,१२५ स्तवनानि ०-८-० अहिंसाष्टकः मर्वन्त्रसिद्धि ऐन्द्रस्तुति ०.८.० पुष्पमाला मलधारीयहेमचंद्रकृत 4-0--0 प्रवचनमारोद्धारः (संपूर्ण:)... ६-०-० अनुयोगचूर्णिहारिभद्रीयवृत्तिश्च १.१२-० तच्चार्थहारिभद्रीयटीका सभास्य ६-०-० पंचाशकादिशास्त्राष्टकं ३-०-० नंदीचूर्णिारिभद्रीयवृत्तिः गाथाश्च १-४ ० कल्पकौमुदी यंत्रे नाशकादिदशअकारादिक्रमः ३-०-० नवपदप्रकरणवृहद्वृत्तिः ३-०-० यतिदिनचर्या ज्योतिष्करंडकटीका ३-०-० वारसा सूत्र (सचित्र) १२-०-० विचारामृतसंग्रह पंचवस्तुः खोपज्ञटीकायुक्तः २-४-० ऋपिभापितानि -२-० मध्यमसिद्धप्रभा (व्याकरण) ०-८-० द्रव्यलोकप्रकाशः २-०-० अग्रज्याविधानकुलकादि ०-३-० भाष्य १-०-० पाक्षेत्रलोकप्रकाशः युक्तिप्रयोधः स्वोपनः २-८-० प्रत्याख्यान विशेषणवती वीरावीशी १-८-० भवभावनावृत्ति (पू. हेमचंद्रमूरि) प्रेसमां १-८-० विशेषावश्यकगाथानुक्रमादि ०-३-० विशेषावश्यक पयुपणादशशतकं दशपयना छायायुक्त १-८-० ललितविस्तरा ०-१०-० (कोटयाचार्य कृतटीका) प्राप्तिस्थानं जैनानन्द पुस्तकालय गोपीपुरा, सुरत, " ... EHATMALETUReem mar, " ·वाचकाग्रणीश्रीउमास्वातिवाचकविहितं स्वोपज्ञभाष्ययुतं ॥ तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् ॥ Hi fi OHA THoli HTAR HAMAne ॥ ॐ॥ सम्यग्दर्शनशुद्धं यो ज्ञानं विरतिमेव चामोति । दुःखनिमि-| विशिष्टमतिरुत्तमः पुरुषः ।।५।। यस्तु कृतार्थोऽप्युत्तममवाप्य धर्म तमपीदं तेन सुलन्धं भवति जन्म ॥१॥ जन्मनि कर्मक्लेशैरनुव- परेभ्य उपदिशति । नित्यं स उत्तमेभ्योऽप्युत्तम इति पूज्यतम द्धेसिंस्तथा प्रयतितव्यम् । कर्मक्लेशाभावो यथा भवत्येष परमार्थः एव ।।६।। तस्मादर्हति पूजामर्हनेवोत्तमोत्तमो लोके । देवर्षिनरे- ॥२॥ परमार्थालाभे वा दोपेघारम्भकखभावेषु ।कुशलानुबन्धमेव न्द्रेभ्यः पूज्येभ्योऽप्यन्यसचानाम् ॥७॥ अभ्यर्चनादह(रुह)तां सादनवयं यथा कर्म ॥३॥ कर्माहितमिह चामुत्र चाधमतमो नरः मनःप्रसादस्ततः समाधिश्च । तमादपि निःश्रेयसमतो हि तत्पूजनं समारभते । इहफलमेव त्वधमो विमध्यमस्तूभयफलार्थम् ॥४॥ न्याय्यम् ॥८॥ तीर्थप्रवर्तनफलं यत् प्रोक्तं कर्म तीर्थकरनाम । परलोकहितायैव प्रवर्तते मध्यमः क्रियासु सदा । मोक्षायैव तु घटते तस्योदयात्कृतार्थोऽप्यहस्तीर्थ प्रवर्तयति ॥९॥ तत्स्वाभाव्यादेव HINI Im ·. प्रकाशयति भास्करो यथा लोकम् । तीर्थप्रवर्तनाय प्रवर्तते तीर्थकर | तीर्थमिदम्॥१८॥ द्विविधमनेकद्वादशविघं महाविषयममितगम- एवम् ॥१०॥ यः शुभकर्मासेवनभावितभावो भवेष्वनेकेषु । जज्ञे युक्तम् । संसारार्णवपारगमनाय दुःखक्षयायालम् ।।१९।। ग्रन्था- मातेक्ष्यापु सिद्धार्थनरेन्द्रकुलदीपः ॥११॥ शानः पूर्वाधिगतैर- र्थवचनपदुमिः प्रयत्नवद्भिरपि वादिमिनिपुणैः । अनभिभवनी- प्रतिपतितर्मतिश्रुतापघिमिः । त्रिभिरपि शुद्धैर्युक्तः शैत्यद्युतिका- यमन्यैर्भास्कर इत्र सर्वतेजोमिः ॥२०॥ कृत्वा त्रिकरणशुद्धं तस्मै निमिरिवेन्दुः ॥१२॥ शुभमारसचसंहननवीर्यमाहात्म्यरूपगुण- परमर्पये नमस्कारम् । पूज्यतमाय भगवते वीराय विलीनमोहाय युक्तः। जगनि महावीर इति त्रिदशैर्गुणतः कृताभिख्यः ॥१३॥ ॥२१॥ तत्त्वार्थाधिगमाख्यं वह्वर्थ संग्रह लघुग्रन्थम् । वक्ष्यामि मयमेव युद्धनचः मचहिताम्युद्यताचलितमत्वः । अभिनन्दित- शिष्यहितमिममर्हद्वचनैकदेशस्य ।। २२।। महतोऽतिमहाविपयस्य शुभमचा मेन्द्रलॊकान्तिकदेवः।।१४।। जन्मजरामरणार्तजगदश- दुर्गमग्रन्थभाष्यपारस । कः शक्तः प्रत्यासं जिनवचनमहोदधेः रपममिममीक्ष्य निःमारम् । स्फीतमपहाय राज्यं शमाय धीमान् कर्तुम् १ ।।२३।। शिरसा गिरिं विमित्सेदुचिक्षिप्सेच्च स क्षितिं दो- अपनाज ॥ १५॥ प्रतिपद्याशुभशमनं निःश्रेयमसाधकं श्रमण- र्याम् । प्रतितीच समुद्रं मित्सेच्च पुनः कुशाग्रेण ॥२४॥ व्यो- लिङ्गम् । कृतमामायिककर्मा व्रतानि विधिवत्समारोप्य ॥१६॥ म्नीन्दुं चिक्रमिपेन्मेरुगिरिं पाणिना चिकम्पयिपेत् । गत्याऽनिलं मम्पत्यशानगारित्रमंवरनपःममाधिवलयुक्तः । मोहादीनि निह- जिगीपेचरमसमुद्रं पिपासेच्च ।।२५।। (नेयं व्याख्याता हरिभद्रीय- त्याशुमानि नत्वारि कर्माणि ॥१७॥ केवलमधिगम्य विभुः स्व- वृत्तौ) खद्योतकप्रभाभिः सोऽमिचुभूपेच भास्करं मोहात् । योऽति- यमेव मानदर्शनमनन्तम् । लोकहिताय कृतार्थोऽपि देशयामास | महाग्रन्थार्थ जिनवचनं संजिघृक्षेत ॥२६॥ (शिरसेत्यादि खद्योत- ·फेत्यादि चाद्वयमन्यकर्तमिति हारि०) एकमपि तु जिनवचना- | वक्तुस्त्वेकान्ततो भवति ॥२९॥ श्रममविचिन्त्यात्मगतं तसाच्छे- यसानिर्वाहकं पदं भवति। श्रूयन्ते चानन्ताः सामायिकमात्रपद- यः सदोपदेष्टव्यम् । आत्मानं च परं च हि हितोपदेष्टाऽनुगृह्णाति | सिद्धाः ॥२७॥ तस्मात्तत्प्रामाण्यात् समासतो व्यासतश्च जिनवच- ॥३०॥ नर्ते च मोक्षमार्गाद्धितोपदेशोऽस्ति जगति कृत्स्नेऽसिन् । नम् । श्रेय इति निर्विचारं ग्राह्य धार्य च वाच्यं च ।।२८॥ न भ-नसात्परमिद(मय)मेवेति मोक्षमार्ग प्रवक्ष्यामि ॥३१॥ पति धर्मः श्रोतुः सर्वस्सैकान्ततो हितश्रवणात् । अवतोऽनुग्रहबुद्ध्या ॥ इति सम्बन्धकारिकाः समाप्ताः ॥ प्रथमोऽध्यायः। सम्यग्दर्शनज्ञानचारिवाणि मोक्षमार्गः ॥१॥ नियतः पूर्वलाभः । तत्र सम्यगिति प्रशंसाओं निपातः, समञ्च- सम्यग्दर्शनं सम्यग्नानं सम्यक्चारित्रमित्येप त्रिविधो मोक्ष- तेर्वा भावः (भावे ह०)। दर्शनमिति दृशेरव्यभिचारिणी सर्वेन्द्रि- मार्गः, तं पुरस्ताप्लक्षणतो विधानतश्च विस्तरेणोपदेक्ष्यामः। शास्त्रा- यानिन्द्रियार्थप्राप्तिः, एतत्सम्यग्दर्शनं, प्रशस्तं दर्शनं सम्यग्दर्शनं, नुपूर्तीविन्यासार्थ तूद्देशमात्रमिदमुच्यते। एतानि च समस्तानि संगतं वा दर्शनं सम्यग्दर्शनम् । एवं ज्ञानचारित्रयोरपि ।। मोक्षसाधनानि, एकतराभावेऽप्यसाधनानीत्यतस्त्रयाणां ग्रहणम् । तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥२॥ एषां च पूर्वलाभे भजनीयमुत्तरं, उत्तरलामे तु (लाभेऽपि ह.)/ तवानामर्थानां श्रद्धानं तत्त्वेन वार्थानां श्रद्धानं तच्चार्थश्र- ·म द्धानं तत् सम्यग्दर्शनम् , तत्वेन भावतो निश्चितमित्यर्थः, तत्वानि मुत्पद्यत इत्येतन्निसर्गसम्यग्दर्शनम् ॥ अधिगमः अभिगमः आ- जीवादीनि वक्ष्यन्ते, त एर चार्थास्तेषां श्रद्धानं- तेषु प्रत्ययात्र- गमो निमित्तं श्रवणं शिक्षा उपदेश इत्यनान्तरम् , तदेवं परो- धारणम् । तदेवं प्रशमसंवेगनिदानुकम्पास्तिक्याऽऽभिव्यक्तिल- पदेशाद्यत्तचार्यश्रद्धानं भवति तदधिगमसम्यग्दर्शनमिति ।। क्षणं तत्वार्थ श्रदान सम्यग्दर्शनमिति ॥ अमाह-तवार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्युक्तम् , तत्र किं तच तनिसर्गादधिगमावा ॥३॥ मिति । अत्रोच्यते- तदेतत्सम्यग्दर्शनं द्विविधं भवति-निसर्गसम्यग्दर्शनमधिग- जीवाजीवास्रववन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ।।४॥ ममम्पग्दर्शनं च, निमर्गादधिगमाद्वोत्पद्यत इति द्विहेतुकं द्विवि जीना अजीवा आसवा बन्धः संवरो निर्जरा मोक्ष इत्येप सप्त- धम् ॥ निमर्गः परिणामः स्वभावः अपरोपदेश इत्यनान्तरम्। विधोऽर्थस्तत्वम् । एते गा सप्त पदार्थास्तचानि। तॉल्लक्षणतो विधा- शानदर्शनोपयोगलक्षणो जीन इति वक्ष्यते । तस्यानादौ संसारे नतय पुरस्ताद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः ।। परिभ्रमतः कर्मत एर कर्मणः स्वकृतस्य बन्धनिकाचनोदयनिर्ज नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्यासः॥५॥ रापेक्षं नारकतिर्यग्योनिमनुप्यामरभवग्रहणेषु विविधं पुण्यपापफ एभिर्नामादिमिश्चतुभिरनुयोगद्वारस्तेषां जीवादीनां तचानां लमनुभवतो ज्ञानदर्शनोपयोगस्वाभाब्यात् तानि तानि परिणामा- न्यासो भवति। विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थ न्यासो, ध्यवसायस्थानान्तराणि गच्छतोऽनादिमिथ्यादृष्टेरपि सतः परि- निक्षेप इत्यर्थः, तद्यथा-नामजीनः स्थापनाजीवो द्रव्यजीवो भाव- पामविशेपादपूर्वकरणं तादृम्भवति येनास्यानुपदेशात्सम्यग्दर्शन- जीन इति । नाम संज्ञा कर्म इत्यनान्तरम् , चेतनावतोऽचेतनस्य ·- - पाहत्यम्य जीन इति नाम क्रियते म नामजीनः । यः काष्ठ- दीनामन्यतमत् , केचिदप्याहुः-यद् द्रव्यतो द्रव्य भवात, तश्च. पुस्तचित्रकर्माभनिक्षेपादिपु स्थाप्यते जीप इति म स्थापनाजीयो, पुद्गलद्रव्यमेवेति प्रत्येतव्यम् , अणवः स्कन्धाश्च, महातभेदेभ्य देवताप्रतिकृतिपद् , इन्द्रो रुद्रः स्कन्दो विष्णुरिति । द्रव्यजीन उत्पद्यन्त इति वक्ष्यामः । भारतो न्याणि धर्मादीनि मगुणप- इति गुणपर्यायनियुक्तः प्रजास्थापितोऽनादिपारिणामिकभावयुक्तो र्यायाणि प्राप्तिलक्षणानि वक्ष्यन्ते,आगमनश्च प्राभृतज्ञो द्रव्यमिति जीर उन्यते, अथवा शून्योऽयं भगः, यस्य यजीवस्य मतो भव्यमाह,द्रव्यं च भव्ये,भव्यमिति प्राप्यमाह,भृ प्राप्तानात्मनेपदी, भयं जीपल स्यात् म द्रव्यजीयः स्याद् , अनिष्टं चेतत् । भावतो तदेवं प्राप्यन्ते प्राप्नुवन्ति ना द्रव्याणि ॥ एवं मपामनादीना- जीवा औपरामिकमायिकक्षायोपशमिकौदयिकपारिणामिकभार- मादिमता च जीवादीनां भावानां मोक्षान्तानां तत्चाधिगमार्थ || युक्ताः, उपयोगलक्षणाः समारिणो मुक्ताश्च द्विविधा पक्ष्यन्ते । न्यामः कार्य इति । ग्रमजीवादिषु मर्येपनुगन्तव्यम् ।। प्रमाणनयैरधिगमः ॥६॥ पर्यायान्तरेणापि नामद्रव्यं स्थापनाद्रव्यं द्रव्यद्रयं भारतो एपां च जीवादीनां नचानां यथोद्दिष्टानां नामादिमिय- द्रव्यमिति । यस्य जीपम्य वा अजीवस्य पानाम क्रियते द्रव्य- स्ताना प्रमाणनयनिस्तराधिगमो भवति । तत्र प्रमाणं द्विविधं, मिति तन्नामद्रव्यम् । यत्काष्ठपुम्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते परोक्षं प्रत्यक्षं च रक्ष्यते, चतुर्विधमित्येके, नयनादान्तरेण ।। द्रव्यमिति तत् स्थापनाद्रव्यं देवताप्रतिकृतिपद्,इन्द्रो रुद्रः स्कन्दो नयाश्च नगमादयो पक्ष्यन्ते ॥ फिचान्यत्- विष्णुरिति । द्रव्यद्रव्यं नाम गुणपर्यायवियुक्तं प्रज्ञास्थापिनं धर्मा- निर्दस्वामित्वमाधनाधिकरणस्थितिविधानतः॥७॥...

·पनिव निर्देशादिभिः पनिरनुयोगारः मपां मानानां सन्निधानमभ्यन्तरमन्निधानमित्यर्थः, परमन्निधानं वाह्यसन्निधा- जीवादीना नचानां विकल्पयो पिम्तरेणाधिगमो भवति, तद्यथा- नमित्यर्थः, उभयमन्निधानं वाह्याभ्यन्तरमन्निधानमित्यर्थः,कस्सि- निशा-मोजीम: ?, औपशमिकादिभावयुक्तो द्रव्यं जीपः, न मम्यग्दर्शनं ?, आत्ममनिधाने तापत् जीवे सम्यग्दर्शनं जीवे मम्यादीनपरीक्षायां किं सम्यग्दर्शनं ?, द्रव्य, सम्यग्दृष्टिर्जीयो- बानं जीवे चारित्रमित्येतदादि, बाह्यमन्निधाने जीवे मम्यग्दर्शनं रुपी नोसन्धो नोग्रामः । स्वामित्वं, रस्य सम्यग्दर्शनमिति, नोजीवे मम्यग्दर्शन मिति यथोक्ता विकल्पाः, उभयमन्निधाने गन्द् भान्पगंयोगेन परसयोगेनोभयसंयोगेन चेति वाच्यम् , चाप्यभूताः मद्भूताश्च यथोक्ताः भङ्गविकल्पा इति । स्थितिः, गान्मगंयोगेन जीवस्य सम्यग्दर्शनं, परसंयोगेन जीनस्साजीरख सम्यग्दर्शनं कियन्तं कालम् ?, सम्यग्दृष्टिद्विविधा-मादिः मप- जीपयोग्नीपयोजीरानामजीरानामिनि विकल्पाः, उभयसंयोगेन यंत्रमाना मादिरपर्यवमाना च, मादि मपर्यवमानमेन च मम्य- पीपम नोजीपम्य जीपयोजीपयो पानामजीपानामिनि चिक- दर्शनम् , नअघन्येनान्तमुहून, उत्कृप्टेन पट्पष्टिः मागरोपमाणि - न्या न मन्ति, गंपाः मन्ति। माधनं, मम्यग्दर्शनं केन भवति?, पाधिकानि, मम्पन्दृष्टिः साटिरपर्यवमाना, मयोगः शैलेशीया- निगगांदधिगमाद्वा भवान्युक्तम् , ना निमर्गः पूर्वोक्तः, अधि- सश्च केली मिद्धथेति । विधानं, हेतुत्रविध्यात क्षयादित्रिविधं गमम्नु सम्पर यायामः, उभयमपि तदावरणीयस्य कर्मणः क्षये । सम्यग्दर्शनम् , तटावरणीयम्य कर्मणो दर्शनमोहम्य च क्षया- गोपशमन क्षयोपशमाम्यामिति । अधिकरणं विधि-आन्म- दिभ्यः, तद्यथा-वयमम्यग्दर्शनं उपशमसम्यग्दर्शनं क्षयोपशमम- गनिशनेन पग्मन्निधानेनोभनमन्निधानेनेति नान्यम् , आत्म- म्यग्दर्शन मिति, अत्र चौपथमिस्त्रायोपामिक यायिकाणा परतः ·- परनो विशुद्धिप्रकर्षः ॥ किंचान्यन-- 'शेप इति,उच्यते,अपायसव्यतया सम्यग्दर्शनम्,अपाय आभिनि- मत्सम्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्यैश्च ।। ८॥ योधिक, तद्योगात्सम्यग्दर्शनं, तत् केवलिनो नास्ति, तस्मात् न मन् संख्या क्षेत्रं म्पर्शनं कालः अन्तरं भावः अल्पबहुत्व- केवली मम्यग्दर्शनी, सम्यग्दृष्टिस्तु भवति । कालः. मम्यग्दर्शनं मित्येतश्च मद्भूतपदग्ररूपणादिभिरष्टाभिरनुयोगद्वारः सर्वभावानां कियन्तं कालमिति, अत्रोच्यते, तद् एकजीवेन नानाजीवैश्व परी- विकल्पशो विम्तराधिगमो भगति,कथमिति चेद् , उन्यते, सत्, यं, तद्यथा-एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त, उत्कृष्टेन पद्पष्टिः गम्पग्दर्शनं किमम्ति नास्ति',अस्तीन्युच्यते, फास्तीति चेदुच्यते मागरोपमाणि माधिकानि, नानाजीवान् पनि सर्वाद्धा । अन्त- -अजीवपु तायनाम्ति, जीवेपु तु भाज्य, तद्यथा--गतीन्द्रियकाय- रम् , सम्यग्दर्शनस्य को विरहकालः ?, एकं जीवं प्रति जघ- योगकपायवेदलेश्यामम्यक्त्रज्ञानदर्शनचारित्राहारोपयोगेपु त्रयो- न्येनान्तमुहूर्त, उत्कृष्टेन उपार्धपुद्गलपरिवर्तः, नानाजीवान् प्रति दगखनुयोगद्वारेषु यथासम्भवं मद्भूतप्ररूपणा कर्तव्या। संख्या, नाम्त्यन्तरम् । भावः, सम्यग्दर्शनमौपशमिकादीनां भावानां कियत्सम्यग्दर्शन ?, कि संख्येयमसंख्ययमनन्तमिति ?, उच्यते, कतमो भावः ?, उच्यते, औदपिकपारिणामिकवर्ज त्रिपु भावेषु असंग्व्येयानि सम्यग्दर्शनानि, सम्यग्दृष्टयस्त्वनन्ताः । क्षेत्रम् , , भवति । अल्पबहुत्वम् , अत्राह-सम्यग्दर्शनानां त्रिपु भावेषु सम्यग्दर्शनं कियति क्षेत्रे ?, लोकस्यासंग्व्ययभागे । स्पर्शनम् , वर्तमानानां किं तुल्यसंख्यत्वमाहोस्विदल्पवहुत्वमस्तीति,उच्यते, सम्पग्दर्शनेन किं स्पृष्टम् ?, लोकस्यासंख्येयभागः, सम्यग्दृष्टिना मर्यस्तोकमौपशमिकं, ततः क्षायिकमसंख्येयगुणं, ततोऽपि. क्षा- उसलोक इति । अमाह-सम्यग्दृष्टिसम्यग्दर्शनयोः कः प्रतिवि- योपशमिकमसंख्येयगुणं, मम्यग्दृष्टयस्त्यनन्तगुणा इति । एवं ·मभावानां नामादिभिन्यासं कृत्वा प्रमाणादिभिरभिगमः कार्यः।। मतिथुताभ्यां यदन्यत् त्रिविधं ज्ञानं तत्प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति ।। उन सम्यग्दर्शनम् , जान वक्ष्यामः- कुतः ?, अतीन्द्रियत्वात् , प्रमीयन्तेास्तैरिति प्रमाणानि, मतिथुनावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानम् ॥ ९॥ अत्राह-इह अवधारितं 'द्वे एव प्रमाणे प्रत्यक्षपरोक्षे इति, अनु- मनिशानं श्रुननानं अवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं केवल- मानोपमानागमार्थापत्तिसम्भवाभावानपि च प्रमाणानीति केचि- मानमिन्येतत् मूलविधाननः पञ्चविधं नान, प्रभेदास्त्वस्य न्मन्यन्ते 'तत्कथमेतदिति, अत्रोच्यते, सर्वाण्येतानि मतिश्रुत- पुग्नावश्यन्ते ।। योरन्तभूतानि, इन्द्रियार्थसन्निकर्पनिमित्नत्वात् , किंचान्यत्- नत्प्रमाणे ॥ १०॥ अग्रमाणान्येव था, कुतः ?, मिथ्यादर्शनपरिग्रहाद्विपरीतोपदेशाच, नंदनपश्चविधमपि नानं हे प्रमाणे भवतः,परोक्षं प्रत्यक्षं च ।। मिथ्यादृष्टेहि मनिश्रुतावधयो नियतमज्ञानमेवेति वक्ष्यते, नय- आये परोक्षम् ॥ ११ ॥ बादान्तरेण तु यथा मतिश्रुतविकल्पजानि भवन्ति तथा परस्ता- आदी भामायं, आये मत्रक्रमप्रामाण्यान् प्रथमद्वितीये मा- द्रक्ष्यामः।। अत्राह-उक्तं भवता मत्यादीनि ज्ञानानि उद्दिश्य तानि । नि, नदेवमाये मनिज्ञानश्रुनत्राने पगेवं प्रमाणं भवतः, कुतः?, विधानतो लक्षणतश्च परस्ताद् विस्तरेण वक्ष्याम इति, तदुच्य- निमिनापेक्षयान ,अपायसन्यतया मतिज्ञानं, नदिन्द्रियानिन्दि- नामिनि, अत्रोच्यते- गनिमिनमिनि वक्ष्यते,तापूर्वकत्वान्परोपदेशजत्वाच श्रुतन्नानम् ।। मतिः स्मृतिः मंज्ञा चिन्ताऽऽभिनिबोध प्रत्यक्षमन्यत् ।। १२ ॥ इत्यनान्तरम् ॥१३॥ TH FERIf Anus athlim utill in induis alshdjuna -- ·----TRA MAR ... and.ka...•* •whi.hot... मतिबानं स्मृतिनानं मंत्राज्ञानं चिन्ताजानं आभिनियोधिक- अपव्याधः अपेतमपगतमपवि द्वमपनुत्तमित्यनर्थान्तरम् । धारणा वानमित्यनान्तरम् ॥ प्रतिपत्तियथावं मत्यनस्थानमनधारणं च, धारणा प्रतिपत्तिरप- तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥ १४ ॥ धारणमाम्यानं निश्चयोधगमः अबोध इत्यनान्तरम् ।। तद्-एतन्मतिनानं द्विविधं भवति-इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रिय- बहुवहुविधक्षिप्रानिश्रितानुक्तधृवाणां सेतराणाम् ।।१६।। निमिनं च, तन्द्रियनिमित्तं स्पर्शनादीनां पञ्चानां स्पर्शादिपु अपग्रहादयश्चत्वारो मतिज्ञानविभागा एप बहादीनाम- पनिम्बेर म्यविषयेषु, अनिन्द्रियनिमित्तं मनोतिरोधज्ञानं च । र्थाना सेतराणां भवन्त्येकशः, सेतराणामिति सप्रतिपक्षाणामि-- अवग्रहहापायधारणाः ॥ १५ ॥ त्यर्थः, बह्वगृह्णाति अल्पमनगृह्णाति बहुविधमरगृह्णाति एफवि- नदेतन्मतिवानमुभयनिमित्तमप्येकगश्चतुर्विधं भवति. तद्यथा- धमरगृह्णाति क्षिप्रमरगृहाति चिरेणापगृह्णाति अनिश्रिनमगृहाति अपग्रह ईहा अपायो धारणा चेति, तत्राव्यक्तं यथाम्वमिन्द्रियपि- निश्रितमरगृह्णाति अनुक्तमनगृहाति उक्तमनगृह्णाति ध्रुवमवगृ- पयाणामालोचनाधारणमनग्रहः, अनग्रहो ग्रहणमालोचनमाधा- हाति अधुनमनगृह्णाति, इत्येवमीहादीनामपि विद्यात् ।। रणमित्यनान्तरम् । अपगृहीते विषयाथफदेशान्छेपानुगमनं अर्थस्य ॥१७॥ निश्रयविशेपजिनामा ईहा, ईहा ऊहा तर्कः परीक्षा विचारणा अनग्रहादयो मतिज्ञानविफल्पा अर्थस्य भान्ति ।। जिज्ञासेत्यनान्तरम् । अपगृहीने विपये मम्यगमम्यगिति गुण- व्यजनस्यावग्रहः ॥ १८ ॥ दोपविचारणाध्यामायापनोटोऽपायः, अपायोऽपगमः अपनोदः व्यन्जनस्सानग्रह एस भाति, नेहादयः, एवं द्विविधोऽवग्रहो,/- ·(दरियं) यमनस अर्थस्य च, ईहादयस्त्वर्यस्यैव ।। अङ्गप्रविष्टं द्वादशविधम् , तद्यथा-आचारः सूत्रकृतं स्थान न चक्षुरनिन्दियाभ्याम् ॥ १९ ॥ गमवायः व्याख्याप्रज्ञप्तिः ज्ञातधर्मकथा उपामकाध्ययनदशाः चतुषा नोइन्दिरेण न ज्यानावग्रहो न भवति, चतुर्भिरि अन्तकद्दगाः अनुत्तरोपपातिफदशाः प्रश्नव्याकरणं विपाकसूत्रं न्द्रियः शेपमतीत्ययः, एवमेतन्मतिबानं द्विविधं चतुर्विधं अष्टा- दृष्टिपात इति ।। अनाह-मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोः का प्रतिविशेप पिगतिविघं अष्टपष्टयुत्तरगनविधं पलिंगनिशनविध च भवति ॥ इति?, अप्रोन्यते-उत्पन्नाविनष्टार्थग्राहकं माम्प्रतकालविषयं मति- ग्राह-गृहीमन्नारन्मनिनानम् , अथ श्रुतज्ञानं फिमिति ?, ज्ञान, श्रुतज्ञान तु त्रिकालविषयं उत्पन्नपिनष्टानुत्पन्नार्थग्राहकम् । नमोपने- जनाह-गृहीमो मतिश्रुतयो नात्यम् , अथ श्रुतञानस्य द्विवि- श्रुतं मतिपूर्ण बनेकद्वादशभेदम् ॥२०॥ धमनेकद्वादशविधमिति फिकृतः प्रतिविशेष इति ?. अत्रोन्यते- श्रुनयानं मनिरानपूर्वकं भवति, श्रुतमाप्तपचनमागम उपदेश पवृषिशेपाद्वैविध्यम् , यद्भगवद्भिः मर्वजैः मर्वदर्शिभिः परम- नियमाझायः प्रानन जिनपचनमित्यनान्तरम् , नविविधम्- पिभिरर्हद्भिः तत्स्माभाव्यात् परमशुभस्य च प्रवचनप्रतिष्ठापनफ- जियायमाविष्ट च,नन्पुनरनेकविधं द्वादशाविधं च यथामत्यम्। लम्य तीर्थकरनामकर्मणोऽनुमानादुक्तं भगाछिप्यैरतिशयमद्भि- अगगापमनेकविधम् , तद्यथा-मामायिकं चतुर्विशनिस्तो रुतमातिश्यमामुद्विसंपन्नैर्गणधरैर्देव्ध तटङ्गप्रविष्टम् , गणधरा- मन्टन प्रतिक्रमण काययुन्मर्गः प्रत्यार यानं दशकालिक उन-नन्तर्यादिमिस्त्वत्यन्तविशुद्वागमेः परमप्रक्रप्टवाइमतिगतिमि- गप्यायाः दशाः कल्प याहारौ निमीयमृपिभाषितान्येवमादि । राचार्यः कालसहननायु पादल्पशक्तीना शिष्याणामनुग्रहाय य ·lin प्रोक्तं तदङ्गवाह्यमिति । मर्यजनणीतत्वादानन्त्याच ब्रेयस्य श्रु भवप्रत्ययो नारकदेवानाम् ।। २२ ॥ तनानं मतिज्ञानान्महाविषयम्, तस्य च महाविषयत्वात् तांस्ता नारकाणां देवानां च यथास्वं भवप्रत्ययमवधिज्ञानं भवति, नानधिकृत्य प्रकरणममाश्यपेक्षमङ्गोपाङ्गनानात्वम्। किं चान्यत्- भवप्रत्ययं भवहेतुकं भवनिमित्तमित्यर्थः, तेषां हि भवोत्पत्तिरेव मुखग्रहणधारणविनानापोहप्रयोगार्थ च, अन्यथा ह्यनिवद्धमङ्गो- तस्य हेतुर्भवति,पक्षिणामाकाशगमनवत् , न शिक्षा न तप इति ।। पाङ्गशः समुद्रमतरणवदुरध्यवसेयं स्यात् , एतेन पूर्वाणि वस्तूनि यथोक्तनिमित्तः पविकल्पः शेषाणाम् ॥ २ ॥ प्राभूतानि प्राभृताभृतानि अध्ययनान्युद्देशाश्च व्याख्यातः ।। यथोक्तनिमित्तः क्षयोपशमनिमित्त इत्यर्थः, तदेतदवधिज्ञानं अत्राह-मतिथुतयोस्तुल्यविषयत्वं वक्ष्यति 'द्रव्येप्वसर्वपर्याये- क्षयोपशमनिमित्तं पड्डिधं भवति शेषाणां, शेषाणामिति नारक- विति, नस्मादेकत्वमेवास्त्विति, अत्रोच्यते-उक्तमेतत् 'साम्प्र- देवेभ्यः शेषाणां तिर्यग्योनिजानां मनुष्याणां च, अवधिज्ञाना- तकालविषयं मतिज्ञानं थुतज्ञानं तु त्रिकालविषयं विशुद्धतरं चेति, वरणीयस्य कर्मणः क्षयोपशमाभ्यां भवति पड़ियम् , तद्यथा- किं चान्यत्-मत्तिज्ञानमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमात्मनो ज्ञस्वाभा- अनानुगामिकं आनुगामिकं हीयमानकं वर्धमानकं अनवस्थित व्यात्पारिणामिकम् , श्रुतवानं तु तत्पूर्वकमाप्तोपदेशाद्भयतीति ।। अवस्थितमिति, तत्रानानुगामिकं यत्र क्षेत्रे स्थितस्योत्पन्नं ततः अत्राह-उक्तं श्रुतज्ञानम् , अथावधिज्ञानं किमिति ?, अत्रोच्यते-अच्युतस्य प्रतिपतति, प्रश्नादेशपुरुपज्ञानवत् । आनुगामिकं यत्र द्विविधोऽवधिः ॥ २१ ॥ कचिदुत्पन्न क्षेत्रान्तरगतस्यापि न प्रतिपतति, भास्करप्रकागवत् भवप्रत्ययः क्षयोपशमनिमित्तश्च ।। तन- घटरक्तभावश्च । हीयमानकं असंख्येयेषु दीपेषु समुद्रेषु पृथि- ·.:.mube चीपु रिमानेषु नियगूमधो यदुत्पन्नं क्रमशः संक्षिप्यमाणं विशुद्धिकृतश्चाप्रतिपातकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः, तद्यथा-- प्रतिपतति आ अद्भुलासंख्येयभागात् , प्रतिपतत्येव वा, परिच्छि- ऋजुमतिमनःपर्यायाद्विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानं विशुद्धतरं, कि- न्धनोपादानसंतत्यग्निशिखावन् । वर्धमानकं यदगुलस्यासं चान्यत्-ऋजुमतिमनःपर्यायज्ञानं प्रतिपतत्यपि भूयो, विपुलम- ग्ययभागादिपृत्पन्न वर्धते आ मर्वलोकात् , अधरोत्तरारणिनिर्मथ- निमनःपर्यायजानं तु न प्रतिपततीति । अत्राह-अथावधिमनःप- नोत्पन्नोपानशुष्कोपचीयमानाधीयमानेन्धनराश्यग्निवत् । अन- र्यायज्ञानयोः कः प्रतिविशेष इति ?, अत्रोच्यते- वस्थितं हीयते वर्धते च वर्धते हीयते च प्रनिपतति चोत्पद्यते विशुद्धिक्षेत्रवामिविपयेभ्योऽवधिमनःपर्याययोः॥२६॥ चेनि पुनः पुनरूमिवत् । अवस्थित यावति क्षेत्रे उत्पन्न भवति विशुद्धिकृतः क्षेत्रकृतः खामिकृतो विपयकृतश्चानयोविंशेपो ननो न प्रनिपतत्या कंवलप्राप्तेः आ भवक्षयाद्वा जात्यन्तरस्थायि भवत्यवधिमनःपर्यायज्ञानयोः, तद्यथा-अवधिज्ञानान्मनःपर्या- वा भवति लिङ्गवत् । उनमवधिनानं, मनःपर्यायज्ञानं वक्ष्यामः- | यज्ञानं विशुद्धतरम् , यावन्ति हि रूपीणि द्रव्याण्यवधिज्ञानी विपुलमती मनःपर्यायः ॥ २४ ॥ जानीते तानि मनःपर्यायज्ञानी विशुद्धतराणि मनोगतानि जानीते, मनःपर्यायनानं द्विविध-जुमतिमनःपर्यायज्ञानं विपुलम- किंचान्यत्-क्षेत्रकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः, अवधिज्ञानमङ्गुल- निमनःपर्यायनानं च ।। अत्राह-कोऽनयोः प्रतिविशेष इति ?, सासंध्येयभागादिपुत्पन्नं भवत्या सर्वलोकात् , मनःपर्यायवान अनोच्यते- तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति नान्यक्षेत्र इति । किंचान्यत् , स्वामि- विशुद्धाप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः ॥ २५ ॥ कृतथानयोः प्रतिविशेप इति, अवधिनानं संयतस्य असंयतस्य चा Are rasiyarally

·गगतिपु भाति, मनःपर्यायानं तु मनुष्यसंयतस्यैव भवति, जानीते, तान्यपि न सर्वैः पर्यायैरिति ।।
नान्यख । किंचान्यत्, विपयकृतथानयोः प्रतिविशेषः, तदनन्तभागे मनःपर्यायस्य ॥ २९ ॥
रूपिद्रव्येप्पमर्चपर्यायपापियनियन्धो भवति, तदनन्तभागे यानि रूपीणि द्रव्याण्यवधिज्ञानी जानीते ततोऽनन्तभागे
मनःपर्यायस्येति ।। अत्राह-उक्तं मनःपर्यायज्ञानम् , अथ केव- मनःपर्यायस्य विपयनिवन्धो भवति, अवधिज्ञानविषयस्यानन्त-|
लनानं फिमिति, अत्रोच्यते, केवलज्ञानं दशमेऽध्याये वक्ष्यते; / भागं मनःपर्यायज्ञानी जानीते, रूपिद्रव्याणि मनोरहस्यविचारग-
मोहक्षयाद् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलमिति ।। अत्राह- तानि च मानुपक्षेत्रपर्यापन्नानि विशुद्धतराणि चेति ॥
एषां मतिन्नानादीनां जानानां कः कस्य विपयनिवन्ध इति, सर्वद्रव्यपर्यायेपु केवलस्य ॥ ३० ॥
अत्रोच्यते-
सर्वद्रव्येषु सर्वपर्यायपु च केवलज्ञानस्य विपयनिबन्धो भवति,
मतिश्रुतयोर्निरन्धः मद्रव्येप्वसर्वपर्यायेषु ॥ २७ ॥ तद्धि सर्वभावग्राहकं संमिन्नलोकालोकविपयं, नातः परं ज्ञान-
मतिजानथुतज्ञानयोपियनिवन्धो भवति सर्वद्रव्येप्पसर्वपर्या- मस्ति, न च केवलजानविपयात्परं किंचिदन्यज्यमस्ति, केवलं
येपु, तान्यां हि सर्राणि द्रव्याणि जानीते, न तु सर्वैः पर्यायः। परिपूर्ण समग्रमसाधारणं निरपेक्षं विशुद्धं सर्वभावज्ञापकं लोका-|
रूपिष्ववधेः ॥२८॥
लोकविषयमनन्तपर्यायमित्यर्थः । अत्राह-एपां मतिज्ञानादीनां
रूपिप्वेव द्रव्येपवधिज्ञानस्य विपयनियन्धो भवति असर्वपर्या- युगपदेकसिन् जीवे कति भवन्तीति, अत्रोच्यते-
येपु, मुपिशुद्धेनाप्यवधिज्ञानेन रूपीण्येव द्रव्याण्यवधिज्ञानी एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना चतुभ्यः ॥ ३१ ॥

·Intransitin tilgunintkumultiker एषां मत्यादीनां मानानामादित एकादीनि भाज्यानि युगप- णोपयोगो भवति, न युगपत् , संमिन्नज्ञानदर्शनस्य तु भगवतः दिकमिन् जीर आ चतुर्पः, कमिश्विजीवे मत्यादीनामकं भवति, केवलिनो युगपत्सर्वभावग्राहके निरपेक्षे केवलज्ञाने केवलदर्शने कमिश्रिजीवे दे भवतः, कम्मिवित्रीणि भवन्ति, कसिंश्चिचत्वारि चानुममयमुपयोगो भवति। किंचान्यत्-क्षयोपशमजानि चत्वा- भान्ति, श्रुनगानस्य तु मनिवानेन नियतः सहभावस्तत्पूर्वकत्वात् , रि ज्ञानानि पूर्वाणि, भयादेव केवलं, तमान्न केवलिनः शेपाणि यस्य श्रुतग्रानं तस्य नियतं मतिबान, यस्य तु मतिबानं तस्य ज्ञानानि सन्तीति । युनानं स्यादा न वेति ॥ अत्राह-अब केवलज्ञानस्य पूर्वैर्मति मतिथुतावधयो विपर्ययश्च ॥ ३२ ॥ मानादिमिः कि महभागो भवति !, नेत्युच्यते, केचिदाचार्या मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानमिति, विपर्ययश्च भवत्यज्ञानं ग्यानक्षते-नाभावः, किं तु तदभिभूतत्वादकिंचित्कराणि भवति चेत्यर्थः, ज्ञानविपर्ययोऽवानमिति । अत्राह-तदेव ज्ञानं तदेवाज्ञा- इन्द्रियवन् , यधा या व्यने नभमि आदित्य उदिते भूरितेजसि नमिति, ननु छायाऽऽतपवच्छीतोष्णावञ्च तदत्यन्तविरुद्धमिति, भूरिजम्यादादित्येनामिभूतान्यन्यतेजामि ज्वलनमणिचन्द्रन- अत्रोच्यते, मिथ्यादर्शनपरिग्रहाद्विपरीतग्राहकत्वमेतेपा, तस्माद- पत्रप्रभृतीनि प्रकारानं प्रत्यकिंचित्कराणि भवन्ति तद्वदिति, ज्ञानानि भवन्ति, तद्यथा-मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभङ्गज्ञानमिति, केचिदप्याहुः-अपायमद्रव्यतया मतिनानं, तत्पूर्वकं श्रुतज्ञा- अवधिविपरीतो विभङ्ग इत्युच्यते ॥ नम् ,अयधिवानमनःपर्यायवाने व रूपिद्रव्यविपये, तमान्नैतानि अत्राह-उक्तं भवता सम्यग्दर्शनपरिगृहीतं मत्यादिज्ञानं भव- कालिनः मन्तीति । किंचान्यत्-मतिज्ञानादिपु चतुर्पु पर्याये- ति, अन्यथाऽवानमेवेति, मिथ्यादृष्टयोऽपि च भव्यायामय्याथे- ImaNOTIMATEDINDIAN ·न्द्रियनिमिनानपिपरीतान् स्पर्शादीनुपलभन्ते उपदिशन्ति च आयशब्दो द्वित्रिभेदी ॥ ३५ ॥ स्पर्म स्पर्श इति रसं रम इति, एवं शेपान् , तत्कथमेतदिति, आद्य इति सूत्रक्रमप्रामाण्यानैगममाह, सद्विभेदो-देशपरि- अग्रोच्यते, तेषां हि विपरीतमेतद्भवति । क्षेपी सर्वपरिक्षेपी चेति, शब्दस्त्रिभेदः-साम्प्रतः समभिरूढ एव- सदसतोरविशेषायहछोपलब्धेन्मत्तवत् ॥ ३३ ॥ म्भूत इति । अत्राह-किमेपां लक्षणमिति, अत्रोच्यते, निगमेषु यधोन्मत्तः कर्मोदयादुपहतेन्द्रियमतिविपरीतग्राही भवति, येऽभिहिताः शब्दास्तेपामर्थः शब्दार्थपरिज्ञानं च देशसमग्रग्राही सोऽश्वं गौरित्यध्ययस्यति गां चाश्व इति लोप्टं सुवर्णमिति सुवर्ण नैगमः, अर्थानां सबैकदेशसंग्रहणं संग्रहः, लोकिकसम उपचार- लोप्ट इति लोष्टं च लोप्ट इति सुवर्ण सुवर्णमिति, तस्यैवमविशेषेण पायो विस्तृतार्थो व्यवहारः, सतां साम्प्रतानामर्थानामभिधान- लोष्टं सुवर्ण सुवर्ण लोप्टमिति विपरीतमध्यवस्यतो नियतमज्ञा- परिज्ञानमृजुसूत्रः, यथार्थाभिधानं शब्दः, नामादिपु प्रसिद्धपूर्वा- नमेय भवति, तद्वन्मिथ्यादर्शनोपहतेन्द्रियमतेर्मतिश्रुतायधयोऽ-च्छब्दादर्थे प्रत्ययः साम्प्रतः, सत्वर्थेष्वसंक्रमः समभिरूढः, प्पनानं भवन्ति ।। उक्तं ज्ञानं, चारित्रं नवमेऽध्याये वक्ष्यामः, व्यञ्जनार्थयोरेवम्भूत इति ।। प्रमाणे चोक्ते, नयान् वक्ष्यामः, तद्यथा- अत्राह-उद्दिष्टा भवता नैगमादयो नयाः, तन्नया इति का नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दा नयाः ।। ३४ ॥ पदार्थ इति, अत्रोच्यते, नयाः प्रापकाः कारकाः साधका निर्व- नैगमः संग्रहो व्यवहार ऋजुसूत्रः शब्द इत्येते पञ्च नया तका निर्भासका उपलम्भका व्यञ्जका इत्यनान्तरम् । जीवादीन् भवन्ति, तत्र- पदार्थान्नयन्ति प्राप्नुवन्ति कारयन्ति. साधयन्ति निर्वर्तयन्ति Animlin Pun Iner utphter In Lenu real ponrxtreliyN' IAL Ital_Idlil ·निर्भासयन्ति उपलम्भयन्ति व्यजयन्तीति नयाः ॥ अत्राह-व्यजनार्थयोरन्योऽन्यापेक्षार्थग्राहित्वमेवम्भृत इति । किमेते तन्त्रान्तरीया वादिन आहोखिरखतन्त्रा एव चोदकपक्ष- अत्राह-एवमिदानीमेकसिन्नर्थेऽध्यवसायनानात्वात् ननु विप्र- ग्राहिणो मतिभेदेन विप्रधाविता इति, अत्रोच्यते, नैते तन्त्रान्त- तिपत्तिप्रसङ्ग इति, अत्रोच्यते, यथा सर्वमेकं सद विशेषात् , सर्व रीया नापि स्वतन्त्रा मतिभेदेन विप्रधाविताः, ज्ञेयस्य त्वर्थस्या- द्वित्वं जीवाजीवात्मकत्वात् , सर्व त्रित्वं द्रव्यगुणपर्यायावरोधात् , ध्यवमायान्तराग्येतानि तद्यथा-घट इत्युक्ते योऽसौ चेष्टामिनिर्वृत्त | सर्व चतुष्टं चतुर्दशनविषयावरोधात् , सर्व पञ्चत्वमस्तिकायावरोधा- | ऊर्ध्वकुण्डलौष्ठायतवृतग्रीवोऽधस्तात्परिमण्डलो जलादीनामाहर- त् , सर्व पद्त्वं पद्रव्यावरोधादिति,यथैता न विप्रतिपत्तयः अथ णधारणममर्थ उत्तरगुणनिर्वर्तनानिवृत्तो द्रव्यविशेषः, तसिन्नेक- चाध्यवसायस्थानान्तराण्येतानि,तद्वन्नयवादा इति । किंचान्यत्, स्मिन् विशेपवति तजातीयेपु या सर्वेष्वविशेषात्परिज्ञानं नैगम- | यथा मतिज्ञानादिभिः पञ्चभिनिर्धर्मादीनामस्तिकायानामन्यत- नयः, एकस्मिन्वा बहुपु वा नामादिविशेषितेषु साम्प्रतातीताना- मोऽर्थः पृथक् पृथगुपलभ्यते पर्यायविशुद्धिविशेषादुत्कर्पण,न च गतेपु घटेपु संग्रत्ययः संग्रहः,तेष्वेव लौकिकपरीक्षकग्राह्येपूपचार-ता विप्रतिपत्तयः,तद्वन्नयवादाः, यथा वा प्रत्यक्षानुमानोपमाना- गम्येषु यथास्थूलार्थेषु संग्रत्ययो व्यवहारः, तेप्वेव सत्सु साम्प्रतेषु प्रवचनैः प्रमाणैरेकोर्थः प्रमीयते स्वविषयनियमात् न च ता संप्रत्यय-ऋजुम्त्रः, तेप्वेव साम्प्रतेपुःनामादीनामन्यतमग्राहिषु विप्रतिपत्तयो भवन्ति,तद्वन्नयवादा इति,आह च-नैगमशब्दा. प्रसिद्धपूर्वकेषु घटेपु संप्रत्ययः साम्प्रतः शब्दः, तेपामेव साम्प्र-र्थानामेकानेकार्थनयगमापेक्षः। देशसमग्रग्राही व्यवहारी नैगमो तानामध्यवसायासंक्रमो वितर्कध्यानवत्. समभिरूढः, तेपामेव ज्ञेयः ॥१॥ यत् संगृहीतवचनं सामान्ये देशतोऽथ च विशेपे।

·तत्संग्रहनयनियतं ज्ञानं विद्यालयविधिज्ञः ॥ २॥ समुदायव्य-/ नोऽजीर इत्यजीवद्रव्यं सिद्धो वा, अजीव इत्यजीवद्रव्यमेव, स्याकृतिमत्तासंबादिनिचयापेक्षम् । लोकोपचारनियतं व्यवहार नोऽजीय इति भवस्थ एन जीन इति, समग्रार्थग्राहित्वाचास्य विस्तृत विद्यात् ॥३॥ माम्प्रतविपयग्राहकमजुसत्रनयं समासतो नयस्य नानेन देशप्रदेशौ गृह्येते, एवं जीयौ जीवा इति द्वित्वव- विद्यात् । विद्यायथार्थशब्दं विशेपितपदं तु शब्दनयम् ।।४ा इति।। हुत्वाकारितेप्वपि,सर्वसंग्रहेण तु जीरो नोजीर अजीयो नोज्जीवः | अाह-अथ जीवो नोजीवः अजीयो नोऽजीव इत्याकारिते जी नोजीवौ अजीवौ नोज्जीवी इत्येकद्वित्वाकारितेषु शून्यम् , केन नयेन कोऽर्थः प्रतीयत इति, अत्रोन्यते, जीप इत्याकारिते कस्मात् ?, एष हि नयः संख्यानन्त्याजीनानां बहुत्वमेवेच्छति नेगमदेशसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रसाम्प्रतसमभिरूदैः पञ्चस्वपि गतिप्प | यथार्थग्राही, शेपास्तु नया जात्यपेक्षमेकसिन् बहुश्चनवं बहुपु] न्यतमो जीव इति प्रतीयते, कसात् ?,एते हि नया जीवं प्रत्यौ- च बहुवचनं सर्वाकारितग्राहिण इति, एवं सर्वभावेषु नयवादा- पशमिकादियुक्तभारग्राहिणः, नोजीव इत्यजीवद्रव्यं जीवस्य वा धिगम कार्यः।। देशप्रदेशी, अजीर इत्यजीवद्रव्यमेव, नोज्जीन इति जीव एप अत्राह-अथ पञ्चाना ज्ञानानां सविपर्ययाणां कानि को नयः तस्य या देशप्रदेशाविति । एवम्भूतनयेन तु जीन इत्याकारिते श्रयते इति ?, अमोन्यते, नैगमादयस्त्रयः सण्यिष्टौ श्रयन्ते, भवस्थो जीवः प्रतीयते, कस्मात् ?, एप हि नयो जी प्रत्यौद- मजुसूत्रनयो मतिज्ञानमत्यज्ञानमर्जानि पद, अनाह-कमान् मति यिकभावग्राहक एप, जीतीति जीवः, प्राणिति प्राणान् धारयती- सविपर्ययां न श्रयत इति ?, अनोच्यते, श्रुतस्य सविपर्ययस्योप- त्यर्थः, तच जीरनं सिद्धे न विद्यते, तसागरस्थ एन जीन इति, | ग्रहत्वात् । शब्दनयस्तु द्वे एर थुनज्ञानकेरलज्ञाने श्रयते, अत्राह- ·करमान्नेतराणि श्रयव इति, अनोच्यते, मत्याधिमनःपर्यायाणां ऐविपर्यामः।।२।। मजुम्यः पद्यते मतेः श्रुतोपग्रहादनन्यत्वात्। श्रुतस्यैवोपग्राहकत्वात् , चेतनाज्ञखाभाच्याच सर्वजीवानां नास्य थुतकेाले तु शब्दः श्रयते नान्यच्छुताङ्गत्वात् ॥३॥ मिथ्यादृष्टय- कश्चिन् मिथ्यादृष्टिरझोजीमो विद्यते,तसादपि विपर्ययान्न श्रयत ज्ञानेन श्रयते नास्य कश्चिदज्ञोऽस्ति । जस्खाभाव्याद् जीरो मिथ्या- इति,अतश्च प्रत्युक्षानुमानोपमानाप्तपचनानामपि प्रामाण्यमभ्यनु- दृष्टिर्न चाप्यतः ॥४॥ इति नयवादाश्चिनाः क्वचिद्विरुद्धाइबाथ च नायत इति, आह च-विज्ञायैकार्थपदान्यर्थपदानि च विधानमिष्टं विशुद्धाः। लौकिकविषयातीतास्तत्रज्ञानार्थमधिगम्याः ॥५॥ च। विन्यस्य परिक्षेपानयैः परीक्ष्याणि तत्वानि ॥१॥ ज्ञानं सवि इति तत्त्वार्थाधिगमेऽर्हत्यवचनसंग्रहे पर्यासं त्रयः अयन्त्यादितो नयाः सर्वम् । सम्यग्दृष्टीनं मिथ्याह- प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। E अनाह-उक्तं भरता जीवादीनि तचानीति, ता को जीनः औपशमिकः क्षायिकः धायोपशमिक औदायिक पारिणा- कलक्षणो वेति ?, अत्रोच्यते- मिक इत्येते पञ्च भागा जीवस्य सतचं भवन्ति । औपशमिकक्षायिको भावौ मिनश्च जीवस्य द्विनवाटादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥ २॥ स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥१॥ एते औपशमिकादयः पञ्च भावा द्विनाष्टादशैफविंशतित्रि- . .

·Lasy with • Hende maa arti anmrd. om. mms PREPARATE - MNTRAL TRAINEET भेदा भान्ति, तद्यथा-औपशमिको द्विभेदः क्षायिको नरभेदः | सम्यक्त्वं चारित्रं संयमासंयम इत्येतेऽष्टादश क्षायोपशमिका भावा धायोपशमिकोऽष्टादशभेदः औदायिक एकविंशतिभेदः पारिणा- भवन्तीति । मिकखिभेद इति,यथाक्रममिति येन सूत्रक्रमेणात ऊर्ध्व वक्ष्यामः। गतिकपायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धत्वले- सम्यत्वचारित्रे ॥३॥ श्याश्चतुस्थ्येकैकैकैकपड्भेदाः ॥ ६॥ सम्यक्त्वं चारित्रं च द्वावापशमिको भावो भवत इति । गतिश्वतश्रृंदा नारकतैर्यग्योनमनुष्यदेवा इति, कपायश्चतुर्भेदः ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥४॥ । क्रोधी मानी मायी लोभीति,लिङ्गं त्रिभेदं-स्ती पुमानपुंसकमिति, मानं दर्शनं दानं लाभो भोग उपभोगो वीर्यमित्येतानि च मिथ्यादर्शनमेकभेदं मिथ्यादृष्टिरिति, अज्ञानमेकभेदमज्ञानीति, सम्यक्पचारित्रे च नव क्षायिका भावा भवन्तीति । असंयतत्वमेकभेदमसंयतोऽविरत इति, एकभेदमसिद्धत्वमिति, ज्ञानाज्ञानदर्शनदानादिलब्धयश्चतुस्वित्रिपश्चभेदाः लेश्याः पड्भेदाः-कृष्णलेच्या नीललेश्या कापोतलेश्या तेजो- सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च ॥५॥ लेश्या पद्मलेश्या शुक्ललेश्या, इत्येते एकविंशतिरौदयिकभावा वानं चतुर्भेद-मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञान- भवन्ति । मिति,अज्ञानं त्रिभेद-मत्यज्ञानं श्रुतावान विभङ्गज्ञानमिति,दर्शनं जीवभव्याभव्यत्वादीनि च ॥ ७॥ त्रिभेद-चक्षुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनमवधिदर्शनमिति, लब्धयः पञ्चविधा जीवत्वं भव्यत्वमभव्यत्वमित्येते त्रयः पारिणामिका भावा -दानलन्धिाभलब्धिभोगलब्धिरुपभोगलब्धिर्वीर्यलन्धिरिति, भवन्तीति, आदिग्रहणं किमर्थमिति', अत्रोच्यते, अस्त्विमन्यचं ·कर्तृत्वं भोक्तृत्वं गुणवत्चममर्यगत्वमनादिकर्ममन्तानवद्धत्वं प्रदे- [पयोगचतुर्भेदः, तद्यथा-चक्षुर्दर्शनोपयोगः अचक्षुर्दर्शनोपयोगः शत्वमरूपत्वं नित्यत्वमित्येवमादयोऽप्यनादिपारिणामिका जीव- अवधिदर्शनोपयोगः केवलदर्शनोपयोग इति । स्य भावा भवन्ति, धर्मादिभिस्तु समाना इत्यादिग्रहणेन सूचि संसारिणो मुक्ताश्च ।। १० ।। ताः, ये जीवस्यैव वैशेषिकास्ते स्वशब्देनोक्ता इति, एते पञ्च ते जीवाः समासतो द्विविधा भवन्ति-समारिणो मुक्ताच, भावाविपश्चाशद्भेदा जीवस्य स्वतचं भवन्ति, अस्तित्वादयश्च ।। किंचान्यत्- किंचान्यत्- समनस्कामनस्काः ॥ ११ ॥ उपयोगो लक्षणम् ॥८॥ समासतस्ते एव जीवा द्विविधा भवन्ति-समनस्काथ अम- उपयोगो लक्षणं जीवस्य भवति । नस्काच, तान् परस्ताद्वक्ष्यामः॥ स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥ ९ ॥ संसारिणस्नसस्थावराः ॥ १२ ॥ स उपयोगो द्विविधः-साकारोऽनाकारश्च,ज्ञानोपयोगो दर्श संसारिणो जीवा द्विविधा भवन्ति-त्रसाः स्थावराच॥ तत्र नोपयोगश्चेत्यर्थः, स पुनर्यथासयमष्टचतुर्भेदो भवति, ज्ञानोप पृथिव्यवनस्पतयः स्थावराः ॥ १३ ॥ योगोऽष्टविधः,ताया-मतिज्ञानोपयोगः थुतज्ञानोपयोगः अवधि पृथिवीकायिका अपकायिका वनस्पतिकायिका इत्येते त्रिवि- ज्ञानोपयोगी मनःपर्यायवानोपयोगः केवलज्ञानोपयोगो मत्य- घाः स्थावरा जीवा भवन्ति, तत्र पृथिवीकायोऽनेकविधः शुद्ध- ज्ञानोपयोगः श्रुताज्ञानोपयोगो विभङ्गज्ञानोपयोग इति, दर्शनो- | पृथिवीशर्करावालुकादिः, अप्कायोऽनेकविधो हिमादिः, वनस्प- ·च। तत्र- निकायोऽनेकविध शैक्लादिः॥ तेजोवायू द्वीन्द्रियादयश्च वसाः ॥ १४ ॥ निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ॥ १७ ॥ तेजःकायिका अङ्गारादयः, वायुकायिका उत्कलिकादयः, निर्वृत्तीन्द्रियमुपकरणेन्द्रियं च द्विविधं द्रव्येन्द्रियं,निर्वृतिः- द्वीन्द्रियात्रीन्द्रियाचतुरिन्द्रियाः पञ्चेन्द्रिया इत्येते वसा भवन्ति, अङ्गोपाङ्गनामनिवर्तितानीन्द्रियद्वाराणि कर्मविशेषसंस्कृताः शरीर- ममारिणखमाः स्थावरा इत्युक्ते एतदुक्तं भवति-मुक्ता नैव प्रमाः प्रदेशाः,निर्माणनामाङ्गोपाङ्गप्रत्यया मूलगुणनिर्वर्तनेत्यर्थः,उपक- नर स्थावरा इति ॥ रणं वाह्यमभ्यन्तरं च, निर्वर्तितस्यानुपघातानुग्रहाभ्यामुपकरोति। पञ्चेन्द्रियाणि ॥१५॥ लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रियम् ॥ १८ ॥ पक्षन्द्रियाणि भवन्ति, आरम्भो नियमार्थः पडादिप्रतिषेधा लब्धिः उपयोगश्च भावेन्द्रियं भवति,लब्धिर्नाम गतिजात्या- र्थश, इन्द्रियं-इन्द्रलिङ्गमिन्द्रदिष्टमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुटमि दिनामकर्मजनिता तदावरणीयकर्मक्षयोपशमजनिता चेन्द्रिया- ति वा, इन्द्रो-जीवः सर्वद्रव्येप्वैश्वर्ययोगाद्विपयेषु वा परमैधर्य- श्रयकोंदयनिवृत्ता च जीवस्य भवति, सा पञ्चविधा, तद्यथा- योगात् तस्य लिङ्गमिन्द्रियं, लिङ्गनात्सूचनात्मदर्शनादुपटम्भनाद् स्पर्शनेन्द्रियलब्धिः रमनेन्द्रियलब्धिः घ्राणेन्द्रियलब्धिः चक्षुरि- व्यञ्जनाय जीवस्य लिङ्गमिन्द्रियम् ।। न्द्रियलब्धिः श्रोत्रेन्द्रियलब्धिरिति ॥ द्विविधानि ॥ १६ ॥ उपयोगः स्पर्शादिषु ॥१९॥ द्विविधानीन्द्रियाणि भवन्ति-द्रव्येन्द्रियाणि भावेन्द्रियाणि स्पर्शादिपु मतिज्ञानोपयोग इत्यर्थः, उक्तमेतद्-'उपयोगो ·लक्षणम्', उपयोगः प्रणिधानमायोगस्तद्भारः परिणाम इत्यर्थः। वाय्वन्तानामेकम् ॥ २३ ॥ एपा च मत्या नित्तापरणोपयोगी भातः, सत्या च लब्धौ पृथिव्यादीनां वासन्ताना जीननिकायानामेकमेवेन्द्रियं, नियुपरणोपयोगाभान्ति, नित्यादीनामेकतराभावे विपया- सूत्रक्रमप्रामाण्यात्प्रथमं स्पर्शनमेवेत्यर्थः ।। लोग्नं न भाति । अत्राह-उक्तं भवता पञ्चेन्द्रियाणीति, तत्कानि कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुप्यादीनामेकैकवृद्धानि ॥२४॥ नानीन्द्रियाणि इति?,उच्यते- कम्यादीनां पिपीलिकादीना भ्रमरादीना मनुष्यादीनां च स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि ॥ २० ॥ यथामायमेकैकद्धानीन्द्रियाणि भवन्ति यथाक्रमम, तद्यथा--- म्पर्गनं ग्मनं घ्राणं चक्षु श्रोत्रमित्येतानि पञ्चेन्द्रियाणि। कम्यादीना अपादिक-नूपुरक-गण्डूपद-शङ्ख-शुक्तिका-शम्मू- स्पर्शरमगन्धवर्णशब्दास्तेपामर्थाः ॥ २१ ॥ का-जलूका-प्रभृतीनामेकेन्द्रियेभ्यः पृथिव्यादिभ्य एकेन वृद्ध एनेपामिन्द्रियाणामेते स्पर्शादयोऽर्था भवन्ति यथामङ्ख्यम् । स्पर्शनरमनेन्द्रिो भनतः,ततोऽप्येकेन वृद्वानि पिपीलिका-रोहि-- श्रुतमनिन्द्रियस्य ॥ २२ ॥ णिका-उपचिका कुन्यु तुबुरुक नपुगबीज कर्पामास्थिका शतपद्यु- युनाान द्विविधमनेफद्वादशविध नोडन्द्रियस्यार्थः।। अत्राह- त्पतक-तणपत्र-काष्ठहारक्प्रभृतीना त्रीणि स्पर्शनरसनघाणानि, उक्तं भरता पृथिव्यच्चनस्पतितेजोपाययो द्वीन्द्रियादश्च नर ततोऽप्येकेन वृद्धानि भ्रमर-चटर-सारङ्ग-मक्षिका-पुत्तिका-दंश- जीपनिसायाः पञ्चेन्द्रियाणि चेति, तत्किं कस्येन्द्रियमिति ?, मशा-वृश्चिक-नन्यावत कीट-पतगादीना, मत्स्योरगभुजङ्ग- अनोयने- पक्षि चतुष्पदानां मपा च नारफमनुष्यदेवाना पञ्चेन्द्रियाणीति।।

·Kali-lumARCmt.me.primarimms. अत्राह-उतं भवता 'द्विविधा जीयाः-समनस्का अमनस्काति, | विपिन भवतीति गतिनियम इति । नत्र के ममनस्का इनि ?, अबोच्यते- अविग्रहा जीवस्य ॥ २८ ॥ मंजिनः समनस्काः ॥ २५ ॥ सिध्यमानगतिजीवस्य नियतमविग्रहा भवतीति ।। मंप्रधारणसंज्ञायां मंजिनो जीयाः समनस्का भवन्ति, सर्वे विग्रहवती च संसारिणः प्राक् चतुर्थ्यः ॥ २९ ॥ नारकदेवा गर्भव्युत्क्रान्तयश्च मनुष्यास्तिर्यग्योनिजाश्च केचित् . जात्यन्तरसंक्रान्तौ संसारिणो जीवस्य विग्रहवती चाविग्रहा ईहापोहयुक्ता गुणदोपविचारणात्मिका संप्रधारणसंज्ञा, तां प्रति च गतिर्भवति, उपपानक्षेत्रवशात् तिर्यगूमधश्व प्राक् चतुर्थ्य मंजिगो विवक्षिताः, अन्यथा ह्याहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाभिः इति, येषां विग्रहवती तेषां विग्रहाः प्राक् चतुर्यो भवन्ति, गर्व एव जीवाः संज्ञिन इति ॥ अविग्रहा एकविग्रहा द्विविग्रहा त्रिवित्रहा इत्येताश्चतुःसमयपरा- विग्रहगतो कर्मयोगः ॥ २६ ॥ श्चतुर्विधा गतयो भवन्ति, परतो न संभवन्ति, प्रतिघातभावा- विग्रहगतिममापन्नस्य जीवस्य कर्मकृत एष योगो भवति, द्विग्रहनिमित्ताभावाच, विग्रहो वक्रितं, विग्रहोऽवग्रहः श्रेण्यन्तर- कर्मशरीरयोग इत्यर्थः, अन्यत्र तु यथोक्तः कायवाग्मनोयोग संक्रान्तिरित्यनान्तरम् , पुद्गलानामप्येवमेव । शरीरिणां च | इत्यर्थः ।। जीवानां विग्रहवती चाविग्रहवती च प्रयोगपरिणामवशात् , न अनुश्रेणि गतिः ॥ २७॥ तु तत्र विग्रहनियम इति । अत्राह-अथ विग्रहस्य किं परिमाण- सर्वा गतिर्जीवानां पुद्गलानां चाकाशप्रदेशानुश्रेणि भवति, मिति ?, अत्रोच्यते, क्षेत्रतो भाज्यं, कालतस्तु . Hinwi rnss mode lost hd 4 s Peli Nurs stri ·.. . .. * कसमयोऽविग्रहः ॥ ३०॥ संमूर्छनगोपपाता जन्म ।। ३२ ॥ एकममयोऽविग्रहो भाति, अनिग्रहा गतिरालोकान्तादप्येकेन समूनं गर्भ उपपात इत्येतत् निनिधं जन्म ॥ ममयेन भवति, एकाविग्रहा द्वाभ्याम् , द्विविग्रहा निमिः, निषि-मचित्तशीतसंवृत्ताःसेतरा मिश्राश्चैकशस्तधोनयः॥३३॥ ग्रहा चतुभिरिति, अब भङ्गप्ररूपणा कार्यति ॥ संमारे जीपानामस्य निनिधस्य जन्मन एताः मचित्तादयः एकं द्वौ वाऽनाहारकः ॥ ३१ ॥ मप्रतिपक्षा मिश्रावैफशो योनयो भवन्ति, तद्यथा-मचित्ता :: विग्रहगतिसमापन्नो जीर एक वा ममय द्वौ या समयार- अचिना मचित्ताचित्ता शीता उप्णा गीतोष्णा संवृत्ता विवृत्ता नाहारको भाति, शेष कालमनुममयमाहारयति, कथमेकं द्वौ मवृत्तपित्ता इति, का देवनारकानामचिचा योनिः, गर्भजन्मनां पानाहारको न बहूनित्यन भङ्गग्ररूपणा कार्या ।। माह-एप- मिश्रा, निविधाऽन्येषाम् । गर्मजन्मनां देवानां च गीतोष्णा, :: मिदानी भाक्षये जीनोऽविग्रहया निग्रहात्या ना गत्या गतः नेजःकायम्योष्णा,विविधाऽन्येपाम् । नारकैकेन्द्रियदेवानां सवृत्ता,* कथ पुनर्जायत इति ?, अत्रोन्यते, उपपातक्षेत्रं स्वकर्मशात्प्राप्तः गर्भजन्मना मिश्रा, निवृत्ताऽन्येषामिति । शरीरार्थ पुद्गलग्रहण करोति, सम्पायवाजीच. कर्मणो योग्यान् जराग्वण्डपोनजानां गर्भः॥ ३४ ॥ पुद्गलानादत्त इति, कायाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानामुपकारः, जरायुजाना मनुष्य-गो-महिपाजाविकाच-ग्वरोष्ट्र-मृग- नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपादिति वक्ष्यामः, तजन्म, तच्च चमर-वराह-गरय-सिह-व्याघ्रक्ष-द्वीपि-श्व-भृगाल मार्जारा- निविधम् , तद्यथा- दीनाम् , अण्डजाना मर्प गोधा कालाश गृहकोपिलिका मत्स्य- - - ·धर्म-नक्र-शिशुमारादीना पक्षिणां च लोमपक्षाणां हम-चाप औदारिक वैक्रिय आहारकं तैजसं कार्मणमित्येतानि पञ्च शुक-गृत-श्येन-पारापत-काक-मयूर-मद्-चफ-वलाकादीनां, शरीराणि संमारिणां जीवानां भवन्ति ।। पोतजानां शल्लक-हस्ति-वानिल्लापक-शश-शारिका-नकुल- तेषां परं परं सूक्ष्मम् ॥ ३८ ॥ मूपिकादीनां पक्षिणां च चर्मपक्षाणां जलुका-वल्गुलि-भारण्ड तेपाम्-औदारिकादिशरीराणां पर पर सूक्ष्म वेदितव्यं तद्यथा| पक्षि-निरालादीनां गी जन्मेति ।। -औदारिकाद्वैक्रिय सूक्ष्म वैक्रियादाहारकम् आहारकाजमम् नारफदेवानामुपपातः ।। ३ ।। तेजसात्कार्मणमिति ।। नारफाणा देवानां चोपपातो जन्मेति ॥ प्रदेशतोऽसझयेयगुणं प्राक् तैजसात् ॥ ३९ ॥ शेपाणां संमर्छनम् ॥ ३६ ॥ तेपां शरीराणां पर परमेर प्रदेशतोऽमस्येयगुणं भवति प्रार जराग्यण्डपोतजनारकदेवेभ्यः शेषाणा संमूनं जन्म, उभ- तेजसात् , औदारिकशरीरप्रदेशेभ्यो चैक्रियशरीरपदेशा असझये- यानधारणं चार भाति, जरायुजादीनामेच गर्भः, गर्भ एर जरा- यगुणाः, वैक्रियशरीरप्रदेशेभ्य आहारकशरीरप्रदेशा अमझये- युजादीनां, नारकडेवानामेवोपपातः, उपपात एर नारकदेनानां, यगुणा इति ।। शेपाणामेव संमूर्छनम् , संमूर्छनमेव शेषाणाम् ।। अनन्तगुणे परे ॥ ४०॥ औदारिकौकियाऽऽहारकतैजसफार्मणानि परे द्वे शरीरे तैजमकार्मणे पूर्वतः पूर्वतः प्रदेशार्थतयाऽन- शरीराणि ||३७॥ न्तगुणे भरतः, आहारकातैजसं प्रदेशतोऽनन्तगुणं, तेजमाका- ·.. . मणमनन्तगुणमिति ॥ शरीरेणु, मणिचलनज्योतिफविमानादिति ।। अप्रतिघाते ॥४१॥ तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्या चतुर्म्यः ॥ ४४ ॥ एते द्वे शरीरे तैजमकार्मणे अन्यत्र लोकान्तात् मर्वनाप्रति ते आदिनी एपामिति तदादीनि, तैजमकार्मणे यासत्संमा- पाते भरतः ॥ रभाचिनी आदि कृत्वा शेपाणि युगपदेकस्य जीयम्य भाज्यान्या अनादिसंबन्धे च ॥४२॥ चतुर्व्यः, तद्यथा-तैजमकार्मणे वा स्यातां, तैजसकार्मणौदा- ताभ्यां तैजमकार्मणाभ्यामनादिसंबन्धो जीवस्येत्यनादिसं- रिकाणि वा स्युः, तैजमकार्मणवैक्रियाणि वा स्युः, तैजमकार्म- न्धे उति॥ णौटारिकक्रियाणि वा स्युः, तैजमफार्मणौटारिकाहारकाणि या सर्वस्य ।। ४३ ॥ स्युः, कार्मणमेव स्यात् , कार्मणौदारिके वा स्याता, कार्मणवै- मर्मस्य चेते तेजमकार्मणे शरीरे संमारिणो जीवस्य भवतः, क्रिये वा स्याता, कार्मणौदारिकवैक्रियाणि वा स्युः, कार्मणतैज- एक लाचार्या नयपादायेक्षं व्याचक्षते-कार्मणमेपैकमनादिसं- मौदारिकक्रियाणि वा स्युः, न तु कदाचिद्युगपत्पञ्च भवन्ति, -- पन्धं, तेनन जीपस्यानादिः संवन्धो भवतीति, तैजसं तु नापि वैक्रियाहारके युगपद्भातः, स्यामिविशेषादिति वक्ष्यते ॥ लमध्यपेतं भरति, सा च जमलब्धिर्न सर्वस्य, कस्यचिदेव निरुपभोगमन्त्यम् ॥ ४५॥ भाति, क्रोधप्रमादनिमित्तौ शापानुग्रही प्रति तेजोनिसर्गशीतर अन्त्यमिति सूत्रक्रमप्रामाण्यात्कार्मणमाह, तनिरूपभोगम्- श्मिनिमर्गकर, तथा प्राजिष्णु प्रभासमुदयच्छायानिर्वर्तकं तैजसं न मुखदुःखे तेनोपभुज्येते, न तेन कर्म वध्यते, न वेद्यते, नापि ·E निगा इत्यर्थः, शेपाणि तु गोपभोगानि, यग्मात्सुग्पदुःग्ये शुभमिति, शुभद्रव्योपचितं शुभपरिणामं चेत्यर्थः, विशुद्ध- भुज्जने पर्न यम्यने रेपने निर्यने च तन्मात्मोपभोगानीति।। मिति विशुद्धद्रव्योपचितममानद्यं चेत्यर्थः, अव्याघातीति, आहा- बाह-पां पयानामपि गरीगणा समूनादिपु निपु जन्ममु रकं शरीर न व्याहन्ति न व्याहन्यते चैत्यर्थः, तच्चतुर्दशपूर्वधर फि जागत रति ?, अमोन्यने- एर कस्मिंश्विदर्थे कृच्छ्रेऽत्यन्तसूक्ष्मे संदेहमापनो निश्चयाधि- गर्मसंमर्यनजमा गम् ॥ ४६॥ गमार्थ क्षेत्रान्तरितस्य भगतोऽर्हतः पादमूलमौदारिकेण शरी-- पापमिनि गरमप्रामाण्यादौदारिफमाह, तद् गर्भे संमूर्छने रेणागस्यगमनं मत्वा लब्धिप्रत्ययमेवोत्पादयति, दृष्ट्वा भगवन्तं गजागी॥ छिन्नसशयः पुनरागत्य व्युत्सृजत्यन्तमुहूर्तस्य ।। तेजममपि शरीर -- प्रक्रियमोपपातिकम् ।। ४७ ॥ लब्धिप्रत्ययं भवति ।। कार्मणमेपां निरन्धमाश्रयो भाति,तत्कर्मत रक्रियागरमौपपानिकं भवति, नाराणां देवानां चेति ॥ एर भवतीति पन्धे परस्ताद्वक्ष्यति, कर्म हि कार्मणस्य कारणम- लब्धिप्रलयं च ।। ४८।। न्येषां च शरीराणाम् , आदित्यप्रकाशरत् , यथाऽऽदित्यः स्वमा- लब्धिप्रत्ययं न क्रियगरीर भवति, तिर्यग्योनीनां मनुष्या- त्मानं प्रकाशयति अन्यानि च द्रव्याणि, न चास्यान्यः प्रकाशकः, गां पनि । एवं कार्मणमात्मनश्च कारणमन्येषां च शरीराणामिति । अनाह- शुभं विशुद्धमन्याघाति चाहारकं औदारिकमित्येतदादीनां शरीरसंज्ञानां कः पदार्थ इति ?, अत्रो- चतुर्दशपर्वधरस्यैर ॥४९॥ न्यते, उद्गतारमुदारम् , उत्कटारसुदारम् , उद्गम एन पोदारम् , M - .

·उपादानात्प्रभृति अनुसमयमुद्गच्छति वर्धते जीयते शीयते परि- वैक्रियम् ॥ आहारकम् , आहियत इति आहार्यम् , आहारक-
णमतीत्युदारम् , उदारमेवौदारिकम् , नैवमन्यानि, यथोद्गमं वा मन्तर्मुहूर्तस्थिति, नैवं शेषाणि ॥ तेजसो विकारस्तजसं तेजोमयं
निरतिशेपं ग्राह्यं छेद्यं भेयं दामं हायमित्युदारणादौदारिकम् , तेजःस्वतत्वं शापानुग्रहप्रयोजनम् , नवं गेपाणि ।। कर्मणो विकारः
नवमन्यानि, उदारमिति च स्थूलनाम, स्थूलमुद्तं पुष्टं बृहन्म- कर्मात्मकं कर्ममयमिति कार्मणम् ; नैवं शेषाणि ॥ एभ्य एव
हदित्युदारमेयौदारिकम् , नैवं शेपाणि, तेषां हि परं परं सूक्ष्ममि- चार्थविशेपेभ्यः शरीराणां नानात्वं सिद्धम् । किंचान्यत्-
स्युक्तम् । चैक्रियमिति, विक्रिया विकारो विकृतिर्विकरणमित्य- कारणतो विषयतः स्वामितः प्रयोजनतः प्रमाणतः प्रदेशसङ्ग्यातो-
नर्थान्तरम् , विविधं क्रियते,एकं भृत्वाऽनेकं भवति, अनेकं भूत्वा ऽवगाहनतः स्थितितोऽल्पबहुत्वत इत्येतेभ्यश्च नयभ्यो विशेपेभ्यः |
एकं भवति, अणु भूत्वा • महद्भवति, महच्च भूत्वाऽणु भवति, शरीराणां नानात्वं सिद्धमिति ।। अत्राह-आसु चतसृपु संसारग-
एकाकृति भूत्वाऽनेकाकृति भवति, अनेकाकृति भूत्वा एकाकृति तिषु को लिङ्गनियम इति?, अत्रोच्यते, जीवस्यौदयिकेषु भावेषु
भवति, दृश्यं भूत्वाऽदृश्यं भवति, अदृश्यं भूत्वा दृश्यं भवति, व्याख्यायमानेसूक्तम्-त्रिविधमेव लिङ्गं-स्त्रीलिङ्गं पुंल्लिङ्गं नपुंस-
भृमिचरं भूत्वा खेवरं भवति, खेचरं भूत्वा भूमिवरं भवति, कलिङ्गमिति,तथा चारित्रमोहे नोकपायवेदनीये त्रिविध एव वेदो
प्रतिघाति भूत्वाऽप्रतिघाति भवति, अप्रतिघाति भूत्वा प्रतिघाति वक्ष्यते-स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेद इति । तस्मात् त्रिविधमेव |
भवति, युगपञ्चैतान् भावाननुभवति, नैवं शेपाणीति, विक्रियायां लिङ्गमिति । तत्र-
भवति विक्रियायां जायते विक्रियायां निर्वत्यते विक्रियैव वा नारकसंमूर्छिनो नपुंसकानि ॥ ५० ॥

·t.mmm.. नारमा नो गम्निम नपुंगकन्या भवन्ति, न थियो औपपातिकचरमदेवोत्तमपुरुपासहोययायु- न पुर्भागः, नेपा हि पारित्रमोहनीयनोऊपायनंदनीयाश्रयेषु पोऽनपवायुषः ॥ ५२ ॥ पिणदेशनपुंगरुदनीयमेरुमशुभगतिनामापेक्षं पूर्वपद्धनिका- औपपातिकाश्वरमदेहा उत्तमपुरुषा असश्यवर्पायुष इत्येते. सिमुदगमा भाति, नेतर इति ।। ऽनपवायुपो भवन्ति, तत्रौपपातिका नारकदेवाश्चेत्युक्तम्, चर- न देगाः।।०१॥ मदेहा मनुष्या एव भवन्ति, नान्ये, चरमदेहा अन्त्यदेहा इत्यर्थः, देगानिमाया अपि नपुंमकानि न भान्ति, खियः पुमां- ये तेनैव शरीरेण सिध्यन्ति, उत्तमपुरुषास्तीर्थकरचक्रवर्धच- गाभानि, नेपां हि शुभगतिनामापेक्षे खीपुवेदनीये पूर्ववद्ध-क्रवर्तिनः, अमज्ञेयवर्षायुपो मनुष्याः तिर्यग्योनिजान भवन्ति, निगापित उदयप्राप्ते द्वे एस भरतो,नेनरत् , पारिशेप्याच गम्यते- सदेवकुरूत्तरकुरुपु मान्तरद्वीपकास्वकर्मभूमिपु कर्मभूमिपु च सुप- अरापण्डपोतजायिविधा भान्ति-स्त्रियः पुमामो नपुंमकानीति मसुपमायां सुपमायां सुषमदुःपमायामित्यसङ्ख्यवर्षायुपो मनुष्या अपाइ-गतुगतापपि संमारे किं व्यवस्थिता स्थितिरायुप भवन्ति, अत्रैव बाह्येषु द्वीपेषु ममुद्रेणु तिर्ययोनिजा असङ्गयेयव- उतागलगृत्युरप्यन्तीति, अनोच्यते, द्विविधान्यायूंपि-अपवर्त- युपो भवन्ति, औपपातिकाश्चामवेयवर्पायुषश्च निरुपक्रमाः, नीयानि अनपपर्तनीयानि च, अनपवर्तनीयानि पुनर्द्विविधानि- चरमदेहासङ्खचेयवर्षायुयः शेपा मनुष्यास्तिर्यग्योनिजाः सोप- गोपक्रमाणि निरुपममाणि च, अपवर्तनीयानि तु नियतं सोप- क्रमा निरुपक्रमाशापवायुपोऽनपवायुपश्च भवंति, तत्र येऽप- वायुपस्तेषां विपशस्त्रकण्टकारयुदकायशिताजीशनिग्रपातोद्ध- Pilee bahu p IN II II ur 1 | Sunt Num Im 'ममाणीति ।। राम- ·न्धनश्वापदरनिर्घातादिमिःक्षुत्पिपामाशीतोष्णादिमित्र द्वन्द्वो- लप्रकीर्णोपचितस्य सर्वतो युगपदादीपितस्य पानोपक्रमाभिहत- पक्रमरायुरपपर्त्यते, अपवर्तनं शीघमन्तर्मुहूर्ताकर्मफलोपभोगः, स्याशु दाहो भवति तद्वत् , यथा वा सङ्ख्यानाचार्यः करणलाघ- उपक्रमोऽपवर्तननिमित्तम् । पार्थ गुणकारभागहाराभ्यां राशि छेदादेवापरर्तयति, न च सवये- अाह-यद्यपवर्तते कर्म तम्माकतनाशः प्रमज्यते यमान यस्यार्थस्याभागो भाति, तद्वदुपक्रमाभिहतो मरणसमुद्घात- वेद्यते, अधास्त्यायुप्फ कर्म म्रियते च तसादकताभ्यागमः प्रस-दुःखातः कर्मप्रत्ययमनाभोगयोगपूर्वकं करणविशेपमुत्पाद्य फलो- ज्यते, येन मत्यायुफे म्रियते ततवायुप्फस्स कर्मण आपल्यं पभोगलाघपार्थ कर्मापर्तयति,न चास्य फलाभार इति । किंचा- प्रमज्यते, अनिष्टं चैतत् , एकमनस्थिति चायुकं कर्म, न जात्य- न्यत्-यथा वाधौतपटो जलाई एष संहतश्विरेण शोपमुपयाति, न्तरानुनन्धि, नमान्नापपर्तनमायुपोऽस्तीति, अयोन्यते, कतना- म एर च वितानितः सूर्यरश्मिनाग्वमिहतः क्षिप्रं शोषमुपयाति, शाकनाभ्यागमाफल्यानि कर्मणो न विद्यन्ते, नाघ्यायुष्फस्य न च संहते तसिन् प्रभूतस्नेहागमो,नापि वितानितेऽकृत्स्नशोपः, नात्यन्तरानुबन्धः, किं तु यथोक्तैरुपक्रमरमिहतस्य मर्पसंदोहे तद्वयथोक्तनिमित्तापपर्तनैः कर्मणः क्षिप्रं फलोपभोगो भाति, न नोदयप्राप्तमायुर्फ रर्म शीघ्र पन्यने तदपपर्तनमित्युच्यते, संह- च कृतप्रणाशाकृताभ्यागमाफल्यानि ॥ नशुपतृणरागिदहनात्, यथा हि संहतस्य शुष्कस्यापि तुणरा इति तत्त्वार्याधिगमेऽहत्प्रवचनसंग्रहे गोरसयामः क्रमेण दह्यमानस्य चिरेण दाहो भरति,तस्सा शिथि द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ।। SAHANI ·अथ तृतीयोऽध्यायः॥ -- अमाह-उन्नं भाना नारका इति गति प्रतीत्य जीवस्यौद- वातास्तु घनास्तनवति, तदेवं खरपृथिवी पङ्कप्रतिष्ठा, पछो घनो- विरो मारः, नया जन्ममु 'नारकंदयानामुपपातः', वक्ष्यति च दधिवलयप्रतिष्ठो, घनोदधिवलयं धनवातवलयप्रतिष्ठ, धनवातव- गिनो 'नागाणां न द्वितीयादिषु',आयवे'यहारम्भपरिग्रहत्वं लयं तनुवातवलयप्रतिष्ठं, ततो महातमोभूतमाकाशम् , सर्व चैत- पनाकम्पायुष' इति,ना के नारका नाम? क चेति?,अत्रोच्यते- त्पृथिव्यादि तनुवासवलयान्तमाकाशप्रतिष्ठम् , आकाशं त्यात्म- रा-शर्फरा-यालुका-प-धूम-तमो-महा प्रतिष्ठम् , उक्तमवगाहनमाकाशस्येति, तदनेन क्रमेण लोकानुभा- नमःप्रभा भूमयो घनाम्नुयाताकाशप्रतिष्ठाः यसंनिविष्टा अमलयेययोजनकोटीकोटयो विस्तृताः सप्त भूमयो ममायोः पृथुतराः ॥ १ ॥ रत्नप्रभाद्याः।। सप्तग्रहणं नियमार्थ, रतनभाद्या माभूगन्नेकशो ह्यनि- रमप्रभा गराप्रभा वालुकाप्रभा पङ्कप्रभा धूमप्रभा तमःप्रभा यतसतया इति,किंचान्यत्-अधः सप्तवेत्यवधार्यते, ऊर्ध्वं त्वेकै- मदानमःप्रभा इत्यना भूमयो घनाम्बुवाताकागप्रतिष्ठा भवन्त्ये- वेति वक्ष्यते,अपिच-तन्त्रान्तरीया असलथेयेषु लोकधातुष्वसङ्खये- करमा गत अधोऽधः, रनमभाया अधः शर्कराप्रभा, शर्कराप्रभाया याः पृथिवीप्रस्तारा इत्यध्यवसिताः तत्प्रतिषेधार्थ च सप्तग्रहण- अधो पालाप्रभा, इत्येवं शेपाः, अम्बुवाताकाशप्रतिष्ठा इति मिति । सर्वाश्चैता अधोऽधः पृथुतराः छत्रातिच्छत्रसंस्थिताः, धर्मा सिद पनग्रहणं क्रिपने यथा प्रतीयते घनमेवाम्यु अधः पृधिच्याः, वंशा शैला अञ्जना रिठा माधव्या माधवीति चामां नामधेयानि ।

·गधामागमा भान्ति, रवप्रभा धनमावेनाशीतं योजनशतसहस्र, पष्ठयाः, सप्तम्यां तु पश्चैव गहानरका इति ।। शिपा शानिगदष्टाशिनिविंशत्यष्टादग्रपोडाटापिकमिति, मर्व नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः॥३॥ पनीदपयो विमनियोजनमइमाणि, पनगराततनुवानास्त्वमहये ते नरका भृमिक्रमेणाधोऽधो निर्माणतोऽशुभतराः, अशुभा गानि, अगाधम्नु पननग विगपेणेति ।। खप्रभायां ततोऽशुभतराः शर्कराप्रमायां ततोऽप्यशुभतरा चालु- तासु नरकाः ॥२॥ काप्रभायाम् , इत्येवमासप्तम्याः ॥ नित्यग्रहण गतिजातिशरीरा- नाग--मनभायागु भूपृर्षमघककयो योजनमहस्रमक झोपाङ्गकर्मनियमादेते लेण्यादयो भावानरकगतौ नरकपञ्चे- चिया मजे नरका भान्ति, नद्यथा-उट्रिकापिष्टपचनीलो- न्द्रियजातौ च नैरन्तयेणाभवक्षयोद्वर्तनाद्भवन्ति, न कदाचिद- हरिन्दनानुकाजलोकायम्फुम्मायाकोष्टादिसंस्थाना वव्रतलाः क्षिनिमेपमात्रमपि न भवन्ति, शुभा वा भवन्ति, अतो नित्या मीमन्नकोपकाना गैग्यो च्युगो गद्रो हाहाखो घातनः शोचन- इत्युच्यन्ते । अशुभतरलेश्याः, कापोतलेश्या रसप्रभायां, तत- मारनः कन्दनो क्लिपन छेदनो भेदनः परासटः कालपिञ्जर तीवतस्संकशाध्यवसाना कापोता शर्करानभायां,ततस्तीव्रतरसंक्ले- इत्यामाया अशुभनामानः कालमहाफालरोखमहारोरखाप्रतिष्टा-शाध्यवमाना कापोतनीला वालुकामभायां, ततस्तीव्रतरसंक्केशा- नागन्नाः, सरमायां नगकाणां प्रतारामयोग, द्विमानाः ध्यवमाना नीला पायभायां, ततस्तीवतरसंलगाध्यवसाना नील- सानु । म्नप्रभायां नगमायामानां चिंगजनमहस्राणि, शेपामु कृप्या धूमनभायां, ततस्तीव्रतरसंकेशाध्ययमाना कृष्णा तमःप्रभा- पगिनिः पयदा दग त्रीय पशोनं नफयतमहममित्या- यां,ननम्नीवनरसंकेगाध्यवमाना कृष्णौच महातमाप्रभायामिति ।।

·----- मापरिणामाः, रमनगतिसंभानभेदवर्णगन्धरमस्पर्मागुरु- राणि च अधोऽधः, मप्त धनपि गयो हस्ताः पडझुलमिति शरीरो- पगन्दाग्योदयविधी(प्य-दा.) शुभः पुद्गलपरिणामो नरका, न्छायो नारकाणा रसप्रभाया, द्विह्निः शेपासु, स्थितियद्योत्कृष्टजघ- भाग्यायोमः, निर्यगूमधाम मनोऽनन्नेन भयानकेन न्यता चेदितव्या ॥ अशुभतरवेदनाः, अशुभतराश्च वेदना भवन्ति निरोगमान नममा नित्यान्धकाराः, श्लेम्ममूत्रपुरीपस्रोतोमलरु- नरकेपधोऽधः, तद्यथा-उष्णवेदनास्तीनातीततरास्तीनतमाथा शिवमादपूपानुलेपननलाः,श्मशानमिन प्रतिमांमलेगास्थिचर्म- तृतीयायाः, उष्णशीते चतुर्थ्याम् , शीतोष्णे पञ्चम्याम् , परयोः दन्ननपामीर्णभूमयः, मभगालमार्जारनलमर्पमूपरहस्त्यश्वगो- शीता शीततरा चेति, तद्यथा-प्रथमशरत्काले चरमनिदाघे या मानुषमाओष्ठाशुभारगन्धाः, हा मानः! धिगहो कष्टं यत मुश्च पित्तव्याधिप्रकोपामिभूतशरीरस्य सर्वतो दीप्ताग्निराशिपरिवृतस्य गरमा! प्रसीद भतः! मा पधीः कृपणकमित्यनुपद्वदितैस्ती- व्यभ्रे नभसि मध्याह्ने निपातेऽतिरस्कृतातपस्य यादृगुष्णजं दुःखं | पारनंदीनरिहरिलापरानम्वननिनादनिकपणफरुणैर्याचितै- भपति तनोजन्तगुणं प्रकृष्टं कष्टमुणवेदनेषु नरकेपु भाति, पौप- प्पिमंनिन्दनिस्तनितवेदनः जितैः मन्तापोष्णैश्च निथासै- माधयोश्च मामयोस्तुपारलिप्तगात्रस्य रात्रौ हृदयकरचरणाधरौष्ठ- रनुपरतभपस्सनाः। अशुभतरदेहाः, देहाः-शरीराणि,अशुभना- दशनायासिनि प्रतिसमयप्रवृद्वे शीतमारुते निरम्याश्रयप्रावरणस्य मप्रत्यपादशुभान्यगोपागनिर्माणसंस्थानम्पर्शरसगन्धवर्णस्राणि, यादृक् शीतवेदनेपूद्भवं दुःखमशुभं भवति ततोऽनन्तगुणं प्रकृष्टं हुण्डानि निईनाण्डजशरीरातीनि क्रूरकरणीभत्सप्रतिभयदर्श- कष्टं शीतवेदनेषु नरकेषु भवति, यदि किलोप्णवेदनान्नरकादु- नानि दुग्यभाज्यशुचीनि च तेषु शरीराणि भवन्ति,अतोऽशुभत- क्षिप्य नारकः सुमहत्यगारराशाजुद्दीप्ते प्रक्षिप्येत म किल सुशीतां ·मृदुमारुतां शीतलां छायामिव प्राप्तः सुखमनुपमं विन्द्यात् निद्रां प्रततेन क्षुदग्निना दन्दह्यमानशरीरा अनुसमयमाहारयन्ति, ते चोपलभेत, एवं कष्टतरं नारकमुष्णमाचक्षते, तथा किल यदि सर्वपुद्गलानप्याः, तीत्रया च नित्यानुपक्तया पिपापया शुष्कक- शीतवेदनान्नरकादुत्क्षिप्य नारकः कश्चिदाकाशे माघमासे निशि ण्ठोष्ठतालुजिह्वाः सर्वोदधीनपि पिवेयुः, न च तृप्ति समाप्नुयुः, प्रवाते महति तुपारराशौ प्रक्षिप्येत सदन्तशब्दोत्तमकरप्रकम्पाया- वर्धेयातामेव चैषां क्षुत्तृष्णे,इत्येवमादीनि क्षेत्रप्रत्ययानि ।। परस्प- मकरेऽपि तत्र मुखं विन्द्यादनुपमा निद्रां चोपलभेत, एवं कष्टतरं रोदीरितानि च,अपि चोक्तम्-भवप्रत्ययोऽवधि रकदेवानामिति, नारकं शीतदुःखमाचक्षत इति ।। अशुभतरविक्रियाः,अशुभतराश्च तन्नारकेष्ववधिज्ञानमशुभभवहेतुकं मिथ्यादर्शनयोगाच विभङ्ग- |विक्रिया नरकेषु नारकाणां भवन्ति, शुभं करिप्याम इत्यशुभत- ज्ञानं भवति, भावदोपोपघातात्तु तेषां दुःखकारणमेव भवति, तेन | रमेव विकुर्वते, दुःखाभिभूतमनसथ दुःखप्रतीकारं चिकीर्पयो हि ते सर्वतः तिर्यगूर्वमधश्च दूरत एवाजलं दुःखहेतून पश्यन्ति, गरीयस एव ते दुःखहेतून् विकुर्वत इति ॥ यथा च कालोलूकमहिनकुलं चोत्पत्यैव बद्धवैरं तथा परस्परं प्रति परस्परोदीरितदुवाः ॥४॥ नारकाः, यथा वाऽपूर्वान् शुनो दृष्ट्वा श्वानो निर्दयं क्रुध्यन्त्यन्यो- परस्परोदीरितानि दुःखानि नरकेषु नारकाणां भवन्ति,क्षेत्रख- ऽन्यं प्रहरन्ति च तथा तेषां नारकाणामवधिविपयेण दूरत एवा- भावनिताचाशुभारपुद्गलपरिणामादित्यर्थः । तत्र क्षेत्रस्वभावज- न्योऽन्यमालोक्य क्रोधस्तीवानुशयो जायते दुरन्तो भवहेतुका, नितपुद्गलपरिणामः शीतोष्णक्षुत्पिपासादिः,शीतोष्णे व्याख्याते, ततः प्रागेव दुःखसमुद्घातार्ताः क्रोधाग्यादीपितमनसोक्षकिंता क्षुत्पिपासे वक्ष्यामः,अनुपरतशुष्कन्धनोपादानेनैवाग्निना तीक्ष्णेन इव श्वानः समुद्धता वैक्रियं भयानक रूपमास्थाय तत्रैव पृथिवीप- IN THI ·रिणामजानि क्षेत्रानुभाषजनिवानि चायःशूलशिलामुमलमुद्गरकु-योपनाभिघातपासीपुरतक्षणक्षारवप्ततैलाभिषेचनायः कुम्भपाका- न्टनोमरानिपट्टिगमनपयोधनग्यद्गयष्टिपरशुमिण्डिमालादीन्या- परीपतर्जनयन्त्रपीडनायःशुलशलाकाभेदनक्रकचपाटनाङ्गारदह- युधान्यादाय करपरणदगनधान्योऽन्यमभिमन्ति, ततः परस्परा- नवाहनासूचीशावालापकर्षणैः तथा सिंहव्याघ्रद्वीपिश्वभृगालक- मिता विकनाला निननन्तो गाढवेदनाः शूनापातनप्रविष्टा इव कोकमार्जारनकुलसर्पयायमगृध्रकाकोलूकश्येनादिखादनैःतथा त- महिपकगेरभाः स्फुरन्नो रुधिरकर्दमे चेष्टन्ते, इत्येवमादीनि सवालुकावतरणासिपत्रवनप्रवेशनवैतरण्यवतारणपरस्परयोधनादि- परस्पगेदीरितानि नरकंषु नारकाणां दुःखानि भवन्तीति ।। मिरिति । स्यादेतत्-किमर्थ त एवं कुर्वन्तीति, अत्रोच्यते, पाप- संक्रिष्टासुरोदीरितदुग्याश्च प्राक् चतुर्थ्याः ॥२॥ कर्माभिरतय इत्युक्तं, तद् , था गोपभमहिपवराहमेपकुक्कुटवा- मंदिकष्टारगेड़ीरितम्याथ नारका भवन्ति तिसृषु भूमिपु, तकालावकान्मुष्टिमल्लांश्च युध्यमानान् परस्परं चाभिमतः पश्यतां प्राह तुयाः, नद्यथा-अम्बाम्बरीपश्यामगयलरुद्रोपरुद्रकाल- रागद्वेषाभिभूतानामकुशलानुवन्धिपुण्यानां नराणां परा प्रीतिरुत्प महाकालाससिपप्रवनरुम्मीवालुकावैतरणीवरस्वरमहाघोपाः पञ्च- घते तथा तेपामसुराणां नारकांस्तथा तानि कारयतामन्योऽन्य दश पराधामिका मिथ्यादृष्टयः पूर्वजन्मसु संक्लिष्टकर्माणः पापा- मतश्र पश्यतां परा प्रीतिरुत्पद्यते, ते हि दुष्टकन्दर्पास्तथाभूतान् मिरतय आयुरीं गतिमनुप्राप्ताः, कर्मक्लेशजा एते ताच्छील्यानार- दृष्ट्वाऽडहासं मुञ्चन्ति चेलोत्क्षेपान् वेडितास्फोटितावेल्लिततल- काणां पेदनाः समुदीरयन्ति चित्राभिरुपपतिभिः, तद्यथा-तप्ता- तालनिपात नांश्च कुर्वन्ति महतश्च सिंहनादानदन्ति, तच तेषां योरमपायननिष्टतायःस्तम्भालिङ्गनदशाल्मल्यनारोपणावतारणा- सत्यपि देवत्वेसन्सु च कामिकेप्वन्येषु प्रीतिकारणेपु मायानिदानlitt und 19:14 ·-...* RAL Intim sm immilimmi Ji Jitannianti-RE IN HI Dulhi-more- मिथ्यादर्शनशल्यतीवरुपायोपहतस्थानालोचितभावदोपस्याप्रत्य- दशसागरोपमा सप्तदशसागरोपमा द्वाविंशतिमागरोपमा त्यखिं- वमर्पयाकुगलानुवन्धिपुण्यकर्मणो वालतपसश्च भावदोपानुकर्पिणः शत्सागरोपमा, जघन्या तु पुरस्ताद्वक्ष्यत्ते, नारकाणां च द्विती- फलं यत्सत्स्त्रप्यन्येषु प्रीतिहेतुप्पशुमा एव प्रीतिहेतवः समुत्य- यादिषु, दश वर्षसहस्राणि प्रथमायामिति ।। धन्ते, इत्येवमत्रीतिकरं निरन्तरं मुतीचे दुःखमनुभवतां मरणमेव तत्रासवर्यथोक्कै रकसंवर्तनीयैः कर्मभिरसंजिनः प्रथमाया- कालतां तेषां न विपत्तिरकाले विद्यते कर्ममिर्धारितायुपाम् , उक्तं मुत्पद्यते, सरीसृपा द्वयोरादितः प्रथमद्वितीययोः, एवं पक्षिण- हि-औषपातिकचरमदेहोत्तमपुरुषामहथेयवर्षायुपोऽनपवायुप स्तिसपु, सिंहाश्वतसृप, उरगाः पञ्चसु, खियः पदसु, मत्स्यमनुष्याः इति, नैर तब शरणं विद्यते, नाप्यप्रक्र पणम् , ततः कर्मवशादेव सप्तस्थिति, न तु देवा नारका वा नरकपूपपत्तिं प्राप्नुवन्ति, न दग्धपाटितमिन्नच्छिन्नक्षतानि च तेषां सद्य एव संरोहन्ति शरी- हि तेषां बहारम्भपरिग्रहादयो नरकगतिनिर्वर्तका हेतवः सन्ति, | राणि दण्डराजीनाम्भसीति । एउमेतानि त्रिविधानि दुःखानि नाप्युद्वर्त्य नारका देवेयूत्पद्यन्ते, न ह्येषां सरागसंयमादयो देव- नरकेपु नारकाणां भवन्तीति ।। गतिनिर्तिका हेतवः सन्नि, उद्धर्तितास्तु तिर्यग्योनौ मनुष्येषु तेप्वेत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्साग- बोत्पद्यन्ते,मानुपत्वं प्राप्य केचित्तीर्थकरत्वमपि प्राप्नुयुरादितस्ति- रोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥६॥ सृभ्यः, निगाणं चतसृभ्यः, संयम पञ्चभ्यः, संयमासंयम पड्भ्यः, तेषु नरकेषु नारकाणां पराः स्थितयो भान्ति, तद्यथा- सम्यग्दर्शनं सप्तभ्योऽपीति ॥ रसप्रभायामेकं सागरोपमम् , एवं त्रिमागरोपमा सप्तमागरोपमा द्वीपसमुद्रपर्वतहदतडागसरांमि ग्रामनगरपत्तनादयो विनिवेशा ·- rantiगन्मासिन्दिपायभिपयोनि-मान गुप्रनिष्ठरवाहनिलॉकः,अधोलोको गोरुन्धराधगतिः, निगमगीन मति, मग ममपानी- उन घेनन- भूमगः समाधोभः पृथुनग छयानिनसंम्भिता' मारनामापा जानु ग्यप्रभागा- इनि.ना यथोकाः, नियग्लोको झापाकृतिः, ऊपलोको गृदना- 1 नाग, गनिननीय पान ॥ पग गाया आपो कानिरिनि, नर नियंग्लोफप्रसिदार्थमिदमाकृतिमानमुन्यने- गिनि. भागध राधि पारगन्नि, न जम्बद्वीपलवणादयः शुभनामानो द्वीपममुद्राः ॥७॥ rai नागु लिगं न गान्नि, ननसाना जम्मृद्धीपाढयो डीपा लवणादया ममुद्राः, शुभनामान इति infier निरिनिगम्ग लोमिनिंग गारन्ति लोके शुभानि नामानि नन्नामान इत्यर्थः, शुभान्येव या नामान्येपामिति ने शुभनामानः, द्वीपादनन्तरः ममुद्रः समुद्रा- rg T. भोगावगाद, 'नदनन्तरं ऊपंदनन्तगे द्वीपो यधामयम् , तद्यथा-जम्बूद्वीपो द्वीपो लवणोदः "गंगनामिना नोकः सः कतिविधी या? किंग- ममुद्रः धातकीयण्डो द्वीपः कालोदः समुद्रः पुष्करबरो द्वीपः frinist: जान-मानिझाममुदायो लोकः, ने पुफरोदः ममुद्रः वरुगारो द्वीपो वरुणोदः समुद्रः क्षीरखरो द्वीपः निकायोपिानको धनधोना यक्षगन्ने न, म धीरोदः समुद्रो घृतवरो द्वीपो घृतोदः समुद्रः इक्षुवरो द्वीपः इक्षु- tr: रिमागेन पिरिण:--अनियंग नि, धर्माधर्मा- बगेदः गमुद्रः नन्दीथरो द्वीपो नन्दीश्वरबरोदः ममुद्रः अरुणवरो मिलनादर गयोगगादपिगपालानुभारनिय- द्वीपः अरणवगेदः ममुद्र इत्येवममहथेया द्वीपसमुद्राः स्वयम्भू- ·. रमणपयन्ता वेदितव्या इति !! जम्बूद्वीपः॥१॥ द्विढिविष्कम्भाः प्रवर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ॥८॥ तेषां-द्वीपममुद्राणां मधे तन्मध्ये मेम्नाभिः मेकरस्य : म चते द्वीपममुद्रा यथाक्रममादिनो द्विदिविष्फम्भाः पूर्व नाभ्यामिति मेोऽस्य नामिरिति मेऊनाभिः मेरुरस्य मध्य पूर्वपरिक्षेपिणो नलयाकृतयः प्रत्येतव्याः, तद्यथा-योजनशतमह- इत्यर्थः, सर्वद्वीपसमुद्राभ्यन्तरो वृत्तः कुलालचक्राकृतिर्योजनश- इमं विपम्मो जम्मूतीपम्य पक्ष्यते, तद्विगुणो लपणजलसमुद्रम्य, तसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः, वृत्तग्रहणं नियमार्थ, लपणादयो लपणजलसमुद्रविफम्भाद्विगुणो धातकीखण्डद्वीपस्य, इत्येमा ग्लयत्ता जम्बूद्वीपस्तु प्रतरवृत्त इति यथा गम्येत, लयाकृति- स्वयम्भ्रमणममुद्रादिति । पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणः, ममें पूर्वपूर्वप- मिश्चतुरखन्यत्रयोरपि परिक्षेपो विद्यते तथा च मा भूदिति । रिक्षेपिणः प्रत्येतव्याः, जम्मूद्वीपो लपणममुद्रेण परिक्षिप्तः, ला- मेरुरपि काञ्चनम्यालनाभिरिव वृत्तो योजनमहसमधो धरणित- गजलममुद्रो धातकीखण्डेन परिक्षिप्तः, धातकीखण्डद्वीपः कालो- लमरगाढो नयनपत्युन्छितो दशाधो विस्तृतः महसमुपरीति, दममुद्रेण परिक्षिप्तः, कालोदममुद्रः पुष्करररद्वीपार्धन परिक्षिप्तः, त्रिकाण्डखिलोकप्रविभक्तमृत्तिश्चतुर्भिनर्मद्रशालनन्दनमौमनम- पुष्करद्वीपाधं मानुषोत्तरेण पर्वतेन परिक्षिप्तम् ,पुप्फरसरद्वीपः पुप्फ पाण्डकैः परिमृतः, तत्र शुद्धपृथिव्युपलपनशराबहुलं योज- रसरोदेन समुद्रेण परिक्षिप्तः, एपमा स्वयम्भूरमणात्समुद्रादिति । नमहसमेकं प्रथमं पाण्डं, द्वितीयं त्रिपष्टिमहस्राणि रजतजात- वलयाकृतयः, म च ते मलयाकतयः मह मानुपोत्तरेणेति ॥ रूपाकस्फटिक्वॉलं, तृतीयं पनिगत्महस्राणि जम्बूनद नहुलं, तन्मध्ये मेम्नाभिवृत्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो र्यबहुला चाम्य चूलिका चत्वारियोजनान्युन्छायेण मूले .. . E ·का दादारिफम्मंग मध्ये शापरि चत्वारीति, मूले यलयपरिक्षेपि चाप्टप्रदेशं रुचकं दिग्नियमहतुं प्रतीत्य यथासम्भवं भवतीति ।। मशालानं, भद्रमालबनान् पन योजनशतान्यारूप तावत्प्रनि- तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निपघ- कान्तिविम्नतं नन्दनवन, ननोऽयत्रिपष्टिमहस्राण्याला पञ्चयोज नीलमरिमशिवरिणो चर्पधरपर्वताः ॥११॥ नगनप्रतिकान्निविस्तृतमेव मौमनसं, ततोऽपि पत्रिंगमहस्रा- तेपां-वर्षाणां विभक्तारो हिमवान् महाहिमवान् निपधो नीलो प्यारय पतुर्नपतिनतुःगतप्रतिक्रान्तिविम्तृतं पाण्डकवनमिति, न- रुक्मी शिखरी इत्येते पड़र्षधगः पर्वताः, भरतस्य हैमवतस्य च टनमोमनमाभ्यामेकादशैकादश महाप्यामा प्रदेशपरिहाणि- विभक्ता हिमवान् , हैमवतस्य हरिवर्पस्य च विभक्ता महाहिम- विफम्भम्यति ।। वानित्येवं शेपाः । तत्र पञ्च योजनशतानि पदिशानि पद् चैको- नत्र भरतहमवतहरि विदेहरम्यकहरण्यवतैरा नविंशतिभागा भरनविष्कम्भः, स द्विििहमवद्धेमवतादीनामा यतयाः क्षेत्राणि ॥१०॥ विदहेभ्यः, परतो विदेहेभ्योऽधिहीनाः । पञ्चविंशतियोजनान्य- गर-जम्पद्वीपे भरनं हैमयतं हरयो विदेहा रम्यक हैरण्यव- वगाढो योजनशतोच्छायो हिमवान्, तड्विमहाहिमवान् , तट्वि- नमगवन मिनि मत पंगा:-क्षेत्राणि भवन्ति, भरतस्योत्तरतो हैम- [निपध इति ।। भरनवर्पस्य योजनानां चतुर्दशसहस्राणि चत्वारि यतं हेमपनम्योनरनो हरय इत्येवं शेषाः, वंशा वर्षा वास्या इति शतान्येकमप्ततानि पट् च भागा विशेषतो ज्या, इपुर्यथोक्तो चपो गुणनः पर्यायनामानि भवन्ति, मर्वेपां चैषां व्यवहारनयापे- विष्कम्भः, धनुःकाष्टं चतुर्दशमहस्राणि शतानि पञ्चाष्टात्रिंशान्ये- धाऽऽदित्यकृतादिगनियमादुत्तरनो मेरुमवति, लोकमध्यावस्थितं । कादश च भागाः माधिकाः। भरतक्षेत्रमध्ये पूर्वापरायत उभयतः ....ka.

·ममुद्रमयगादो वताठ्यपर्वतः, पद् योजनानि सक्रोशानि धरणिम- सप्तमिहीन, तृतीयमष्टाभिः, भद्रशालनन्दनवने महामन्दवत् ,
चगादः, पश्चाराद्विस्तरतः पञ्चविंशत्युच्छ्रितः। विदेहेषु निपधस्यो- ततः अर्धपट्पश्चाशद्योजनसहस्राणि सौमनसं पञ्चशतविस्तृतं,
चरनो मन्दरस्य दक्षिणतः काञ्चनपर्वतशतेन चित्रकूटेन विचि- ततोऽष्टाविंशतिमहस्राणि चतुर्नवतिचतुःशतविस्तृतमेव पाण्डकं
पाटन चोपशोभिता देवकुरखो, विष्कम्भेणकादश योजनमहस्रा- भवति, उपरि चाधश्च विष्फम्भोऽवगाहश्च तुल्यो महामन्दरेण,
ण्यटौ नयनानि द्विचत्वारिंशानि द्वौच भागौ,एवमेवोत्तरेणोत्तराः चूलिका चेति ।।
वधिवटविचित्रकूटहीना द्वाभ्यां च काश्चनाभ्यामेव यमक विष्कम्भकृतेर्दशगुणाया मूलं वृत्तपरिक्षेपः, स विष्कम्भपा-
पनाम्यां विराजिताः । विदेहा मन्दरदेवकुरूत्तरकुरुभिर्विभक्ताः दाभ्यस्तो गणितम् , इच्छावगाहोनावगाहाभ्यस्तस्य विष्कम्भस्य
क्षेत्रान्नवद्भवन्ति, पूर्वे चापरे च, पूर्वेषु पोडश चक्रवर्तिविजया चतुर्गुणस्य मूलं ज्या, ज्याविष्फम्भयोगविशेपमूलं विष्कम्भा:
नदीपर्वतविभक्ताः परस्परागमाः, अपरेऽप्यलक्षणाः पोडशैव । च्छोध्यं शेषामिपुः, इपुवर्गस्य पगुणस्य ज्यावर्गयुतस्य कृतस्य
तुल्यायामविफभावगाहोच्यायो दक्षिणोनरौ वैताढयो,तथा हि- मूलं धनुःकाष्ठं, ज्यावर्गचतुर्मागयुक्तमिपुवर्गमिपुविभक्तं तत्प्रति-
माचिसरिणी, महाहिमवदुक्मिणी, निपधनीलौ येति ।। कृति वृत्तविष्कम्भः,उदग्धनुःकाष्ठाद्दक्षिणं शोध्यं शेषावाहुरिति।।
क्षुद्रमन्दरास्तु चत्वारोऽपि धातकीखण्डकपुफरार्धका महाम- अनेन करणाभ्युपायेन सर्वक्षेत्राणां सर्वपर्वतानासायामविष्कम्भ-
न्दरापागनियोजनमहमहीनोछायाः, पभिर्योजनातेधर- ज्येषधनुःकाप्टपरिमाणानि ज्ञातव्यानि ।।
णिनले हीनविष्फम्भाः,नेपां प्रधर्म काण्डं महामन्दरतुल्यं,द्वितीयं
द्विर्धातकीविण्डे ॥ १२ ॥

·ये एते मन्दयंशवपंधरा जम्द्वीपेऽभिहिता एते द्विगुणा | मनुप्या भूतपूर्वा भवन्ति भविष्यन्ति च, अन्यत्र समुद्घातो- धानकीपण्डे, द्वाम्यामिप्पाकारपर्वताभ्यां दक्षिणोत्तरायनाभ्यां पपाताभ्याम् , अत एव च (न हा.) मानुपोत्तर इत्युच्यते । विभक्ताः, पभिरेव नामभिजम्बूद्वीपकमममद्वयाः पूर्वार्धे चाप तदेवमर्वाड-मानुपोत्तरस्याधतृतीया द्वीपाः समुद्रद्वयं पञ्च । गर्धे च चकारकसंस्थिताः, निपधममोच्छायाः कालोदलवणजल- मन्दराः पञ्चत्रिंशत्क्षेत्राणि त्रिंशद्वर्षधरपर्वताः पञ्च देवकुरवः म्पणिनो बंगधराः सेप्पाकाराः, अरविवरसंस्थिता वंशा इति ।। पञ्चोत्तराः कुरवः शतं पश्यधिकं चक्रवर्ति विजयानां द्वे शते पञ्च- पुष्कराधे च ॥ १३ ॥ पञ्चाशदधिके जनपदानामन्तरद्वीपाः पदपञ्चाशदिति ।। अत्राह- यथ धातकीपण्डे मन्दरादीनां सेप्याकारपर्वतानां मङ्खयावि- उक्तं भवता 'मानुपस्य स्वभावमार्दवार्जवत्वं चे'ति, अत्र के मनु- पयनियमः स एव पुफराधे वेदितव्यः ।। प्याः? क चेति ?, अत्रोच्यते- ततः परं मानुपोत्तरो नाम पर्वतो मानुपलोकपरिक्षेपी सुन माग्मानुपोत्तरान्मनुष्याः ॥ १४ ॥ नगरप्राकारयनः पुप्फरवरद्वीपाधविनिविष्टः काञ्चनमयः मतदशै- प्राग्मानुपोत्तरात्पर्वतात्पत्रिंशत्सु क्षेत्रेषु मान्तरद्वीपेषु जन्मतो कविंगतियोजनगतान्युनिछतश्चत्वारि त्रिंगानि क्रोशं चाधो धर- मनुष्या भवन्ति, संहरणविद्यद्धियोगात्तु मर्वेष्वर्धतृतीयेपु द्वीपेषु णीनलमरगाढो योजनमहसं द्वाविंशमधस्ताद्विस्तृतः सप्तशतानि ममुद्रद्वये च ममन्दरशिखरेविति । भारतका हेमवतका इत्येव- । प्रयोविंशानि मध्ये चत्वारि चतुर्विशान्युपरीति ॥ न कदाचिद- मादयः क्षेत्रविभागेन, जम्बूद्वीपका लवणका इत्येवमादयो द्वीप- | | स्मात् परतो जन्मतः संहरणतो या चारण विद्याधरद्धिप्राप्ता अपि ममुद्रविभागेनेति ॥

·- -- -- आर्या मिलगश्च ॥१५॥ वि(तः प्राक् पश्चाच वि हा.)दिक्षु त्रीणि त्रीणि योजनशतानि विविधा मनुप्या भान्ति-आर्या मिलगश्च ।। नत्रार्याः पड्धिाः लवणसमुद्रमवगाह्य चतसृणां मनुष्यविजातीनां चत्वारोऽन्तर- -भेवाः जात्यायः मुलायर्याः कार्याः गिल्पायर्या मापार्या इति, द्वीपा भवन्ति त्रियोजनशतविष्कम्भाः, तद्यथा-एकोरुकाणा- गावाः पादशगु कर्मभृमिषु जानाः, नद्यथा-भरतेपर्धप- माभापकाणां लाइगूलिकानां वैपाणिकानामिति । चत्वारि यो- दिगनिपु जनपदपु जानाः, शेषेषु च चक्रवर्ति विजयेषु, जात्यार्या 'जनमतान्यवगाद्य चतुर्योजनशतायामविष्कम्भा एवान्तरद्वीपाः, चार दिहा हरयोऽम्यष्टाः नाताः कुरवो चुनाला उग्रा भोगा नद्यथा-हयकर्णानां गजकर्णानां गोकर्णानां शप्कुलीकर्णानामिति। गजन्या इयरमादयः, एलार्याः कुलकराधकार्निनो चलदेवा पञ्च गतान्यवगाह्य पञ्चयोजनशतायामविष्फम्भा एवान्तरद्वीपाः, गामुढेगा ये चान्य आ तृतीया आ पश्रमाद् आ सप्तमाता कुल- 'तद्यथा-गजमुग्वानां व्याघ्रमुखानामादर्शमुखानां गोमुखानामिति। करेभ्यो ग पिशुदान्वयप्रकृतयः, कर्मायां यजनयाजनाध्यय- पड् योजनशतान्यवगाह्य तावदायामविष्कम्भा एवान्तरद्वीपाः, नापापनप्रयोगपिलिपिगणिज्ययोनिपोषणवृत्तयः, शिल्पा- तद्यथा-अश्वमुखानां हस्तिमुखानां सिंहमुखानां व्याघ्रमुखाना- नन्नुरायालालनापिततुन्नमायदेवटादयोऽल्पम.वद्या अगर्हिता- मिति । मप्त योजनशतान्यवगाह्य तापदायामविप्फम्भा एवान्तर- जीगः, भापार्या नाम ये गिटभाषा नयनाणं लोकरदम्पष्टशब्दं धीराः, तद्यथा-अश्वकर्णसिंहकर्णहस्तिकर्णकर्णप्रावरणनामानः । | पञपिधानामप्यार्याणां (मार्याणां हा.) संव्यकारं भापन्ते । अष्टौ योजनशतान्यवगायाप्टयोजनशतायामविष्कम्भा एवान्तर- अनो पिपाएनडिप हा.)गता मिलगः, तद्यथा-हिमपनवासा द्वीपाः,तद्यथा-रकामुख विद्युजिह्वमेघमुख विद्युदन्तनामानः, नव . .

·योनिशतान्यनगाह्य नरयोजनगतायामविफम्भा एपान्तरद्वीपा नरो नरा मनुष्या मानुपा इत्यनान्तरम् , मनुष्याणां परा भान्ति, नद्यथा-घनदन्तगूढदन्तरिशिष्टदन्तशुद्रदन्तनामानः । स्थितिस्त्रीणि पल्योपमानि अपरा अन्तर्मुहूर्तेति ।। मोरुकाणामेकोरुकद्वीपः, एवं पाणामपि म्बनाममिस्तुल्यना तिर्यग्योनीनां च ॥ १८ ॥ मानो दिनव्याः । गिखरिणोऽप्येवमेवेत्ये पदपञ्चाशदिति ॥ तिर्यग्योनिजाना च परापरे स्थिती निपल्योपमान्तर्मुहूर्त भरतरारतविदहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरू | भरतो यथामझयमेर, पृथकरणं यथासयदोपविनिवृत्त्यर्थम् , इत- त्तरकुरुभ्यः ॥ १६ ॥ स्था इदमेऊमेर सूत्रमभविष्यद् उभयत्र चोभे यथामङ्खयं स्याता- मनुष्यदेने भरतरारतविदेहाः पञ्चदश कर्मभूमयो भान्ति मिति ।। द्विविधा चैपा मनुप्यतिर्यग्योनिजाना स्थितिः-भर- अन्यन दयारूत्तरगुरुभ्यः, समारदुर्गान्तगमरस्य मम्यग्दर्शन स्थितिः कायस्थितिश्च, मनुष्याणा यथोक्ते विपल्योपमान्तमुहूर्त | पानवारितात्मकस्य मोक्षमार्गस्य सातारः कर्तार उपदेप्टारच, परापरे भरस्थिती, कायस्थितिस्तु परा सप्ताष्टौ ना भवग्रहणानि, भगान्तः परमर्पयस्तीर्थकरा अत्रोत्पद्यन्ते, और जाता सिध्यन्ति, तिर्यग्योनिजाना च यथोक्ते ममामतः परापरे भरस्थिती, व्यास नान्यन, अतो निर्माणाय कर्मणः सिद्धिभुमयः कर्मभूमय इति । नस्तु शुद्धपृथिवीकायस्य परा द्वादश पर्पसहस्राणि, खरष्ट- शेपास्तु विंशतिरंगाः मान्तरद्वीपा अफर्मभूमयो भान्ति, देवकु थिवीकायस द्वाविशतिः, अप्कायस्य सप्त, वायुकायस्य त्रीणि, रूपरकुरसस्तु कर्मभूम्यभ्यन्तरा अप्यकर्मभूमय इति ॥ तेजःकायस्य त्रीणि रात्रिदिनानि, वनस्पतिकायस्य दश वर्षमह- नस्थिती परापरे त्रिपल्योपमान्तमुहर्ते ॥ १७ ॥ स्राणि, एपा कायस्थितिरससचेया अपमर्पिण्युत्मर्पियो,ननस्पति-

·कायस्यानन्ताः, द्वीन्द्रियाणां भवस्थितिदिश वर्षाणि, त्रीन्द्रि- द्विचत्वारिंशद् भुजगानां द्विसप्ततिः पक्षिणां सलचराणां चतुर-
याणामेकोनपश्चापद्रात्रिंदिनानि, चतुरिन्द्रियाणां पण्मामाः, एषां शीतिवर्षसहस्राणि संमूर्छिमानां भवस्थितिः, एपां कायस्थितिः
कायस्थितिः मङ्गयेयानि वर्षमहस्राणि, पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिजाः | सप्ताप्टौ भवग्रहणानि, सर्वेषां मनुष्यतिर्यग्योनिजानां कायस्थि-
पक्षविधाः, तद्यथा-मस्या उरगाः परिमर्पाः पविणश्चतुप्पदा तिरप्यपरा अन्तर्मुहूवेति ॥
इति, नत्र मत्म्यानामुरगाणां भुजगानां च पूर्वकोटथेय पक्षिणां
पल्योपमामल्येयभागः चतुष्पदानां त्रीणि पल्योपमानि गर्भजानां
इति तत्त्वार्थाधिगमे लोकप्रज्ञप्तिामा
म्थितिः,नत्र मत्स्यानां भवम्पितिः पूर्वकोटिस्त्रिपश्चागद् उरगाणां तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ।।
অশ্ব অন্তখাসাস।
अत्राह-उक्तं भवता 'भवप्रत्ययोऽवधि रकदेवाना'मिति, देवाश्चतुनिकाया भवन्ति, तान् परस्तावक्ष्यामः ।।
नधौदयिकेषु भावपु देवगतिरिति, केवलिथुतनवधर्मदेवावर्णवादो
तुतीयः पीतलेश्यः ॥२॥
दर्शनमोहम्य' 'मरागसंयमाढयो देवस्य' 'नारकमम्मछिनो नपुं तेपां-चतुर्णा देवनिकायानां तृतीयो देवनिकायः पीतलेश्य
मकानि,न देवाः नत्र के देवाः? कतिविधा वेति?, अत्रोच्यते- एव भवति, कश्चासौ ?, ज्योतिष्क इति ।
देवाश्चतुर्निकायाः ॥ १ ॥
दशाष्टपत्रद्वादशविकल्पाः कल्पोपपनपर्यन्ताः ॥३॥

·ने च देयनिकाया यथायमेवं विकल्पा भवन्ति, तद्यथा- नीयाः, अनीकानि अनीकस्थानीयान्येव, प्रकीर्णकाः पौरजनपद- दगविकल्पा भवनवासिनोऽमुगढयो वक्ष्यन्ते, अष्टविकल्पा स्थानीयाः, आभियोग्या दामस्थानीयाः, किल्विपिका अन्त- व्यन्तगः किनगदयः, पञ्चविकल्पा ज्योतिप्काः मूर्यादयः, म्थस्थानीया इति ॥ द्वादगविकल्पा वैमानिकाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः मौधर्मादिपिति।। बायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः॥५॥ इन्द्रमामानिकत्रायस्त्रिंशपारिपद्याऽऽत्मरक्षलोकपा व्यन्तरा ज्योतिप्काश्चाष्टविधा भवन्ति, वायस्त्रिंशलोकपाल- लानीकमकीर्णकाभियोग्यकिल्धिपिकाश्चैकशः ॥ ४॥ वा इति ।। एककार्थतेषु देवनिकायेषु देवा दयविधा भवन्ति, नद्यथा- पूर्वयो-न्द्राः ॥६॥ इन्द्राः मामानिकाः प्रायविंगाः पारिपद्याः आत्मरक्षाः लोक पूर्वयोवनिकाययोर्भवनवासिव्यन्तरयोदेव विकल्पानां द्वी पालाः अनीकानि अनीकाधिपतयः प्रकीर्णकाः आभियोग्याः द्वाविन्द्रौ भवतः, तद्यथा-भवनवासिपु तायडौ असुरकुमाराणा- फिल्यिपिकाचेति, तन्द्रा भवनवासिव्यन्तरज्योतिप्कविमानाना- मिन्द्रौ भवतः-चमरो वलिश्च, नागकुमाराणां धरणो भूतानन्दश्च, | मधिपतयः,इन्द्रममानाः मामानिकाः अमात्यपिढगुरूपाध्यायमह- 'विद्युत्कुमाराणां हरिहरिमहश्च, सुपर्णकुमाराणां वेणुदेवो वेणुदारी | तरवत् , कंवलमिन्द्रत्वहीनाः, वायस्त्रिंशा मन्त्रिपुरोहितग्थानीयाः, च, अग्निकुमाराणामग्निशिखोऽग्निमाणवश्च, वातकुमाराणां वेलम्बः पारिपद्या वयस्सम्यानीयाः, आत्मरक्षाः शिरोरक्षस्थानीयाः, लोक- प्रभञ्जनश्च, स्तनितकुमाराणां सुघोपो महाघोपश्च, उदधिकुमाराणां पाला आरक्षिकार्थचरस्थानीयाः, अनीकाधिपतयोदण्डनायकस्था- जलकान्तो जलप्रभश्च, द्वीपकुमाराणां पूणों वशिष्टश्च, दिकुमारा- Primarharuhat. - REPurane.rr.inst...

·.. णाममिनोऽमिनमानचेति ।। व्यन्तरेपपि द्वौ किन्नराणामिन्द्रो-नविषयोपसेवनं, ते हि संक्लिष्टकर्माणो मनुष्यवन्मैथुनसुखमनु- किन्नरः फिम्पुरुषच, किम्पुरुषाणां मत्पुरुषो महापुरुषच, महो- प्रलीयमानास्तीत्रानुशयाः कायसंक्लेशजं मर्वाङ्गीणं स्पर्शसुखम- । रगाणामनिकायो महाकायश्च, गन्धर्वाणां गीतरतिगीतयशाश्व, वाप्य प्रीतिमुपलभन्त इति ॥ यक्षाणां पूर्णभद्रो माणिभद्रश्य, राक्षमानां भीमो महाभीमश्च, शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचारा द्वयोईयोः ॥ ९ ॥ भूतानां प्रतिरूपोतिरूपन, पिगाचानां कालो महाकालश्चेति । ऐशानाधं शेषाः कल्पोपपन्ना देवा दूयोर्द्वयोः कल्पयोः ज्योतिप्काणां तु बहवः सूर्याश्चन्द्रममश्च । वैमानिकानामेकैक एव, स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचारा भवन्ति यथामङ्खयम् ,तयथा-मनत्कु- नयथा-सौधमें यकः, पेशान ईशानः, सनत्कुमारे सनत्कुमार मारमाहेन्द्रयोर्दैवान् मैथुनसुखप्रेण नुत्पन्नास्थान् विदित्वा देव्य इति, एवं गर्वकल्पेषु म्वकल्पाहाः, परतम्न्यिन्द्रादयो दश विशेपा उपतिष्ठन्ते, ताः स्पृष्टव च ने प्रीतिमुपलभन्ते विनिवृत्तास्थाश्च भव- न मन्ति, मर्च एव वतन्त्रा इति ॥ न्ति । तथा ब्रह्मलोकलान्तकयोर्दैवानेवंभूतोत्पन्नास्थान् विदित्वा पीतान्नलेल्याः॥७॥ | देव्यो दिव्यानि स्वभावभास्वराणि मर्वाङ्गमनोहराणि शृङ्गारोदा- पूर्वपोनिकाययोर्दवानां पीतान्नाथनयो लेश्या भवन्ति || राभिजाताकारविलामान्युज्ज्वलचारुवेपाभरणानि स्वानि रूपाणि कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥ ८॥ दर्शयन्ति, तानि दृष्ट्व ते प्रीतिमुपलभन्ते निवृत्तास्थाश्च भवन्ति । भरनाम्यादयो देवा आ ऐशानात्कायप्रवीचारा भवन्ति, तथा महाशुक्रमहस्रारयोर्देवानुत्पन्नप्रवीचारास्थान् विदित्वा दे- कायेन प्रवीचार एपामिति कायप्रवीनाराः, प्रविचारो नाम मैथ- च्यः श्रुतिविषयसुखानत्यन्तमनोहराब् शृङ्गारोदाराभिजातविला- ·मामिलापनवेदनलनालाभग्णग्यमिश्रान् हसितकधितगीनशब्दानु- 'देवाचतुनिकाया''दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पा'इत्युक्ते निकायाः के? दीरयन्ति, ना श्रुत्वय ने प्रीनिमुपलभन्ने निवृत्ताम्थाश्च भवन्ति । के चैपां विकल्पा इति?, अनोच्यते,चत्वारो देवनिकायाः, तद्यथा- आनतप्राणतारणाच्युतकल्पवासिनो देवाः प्रवीचागयोत्पन्नाम्था भवनवासिनो व्यन्तरा ज्योतिष्का वैमानिका इति । तत्र- देवीः संकल्पयन्नि, संकल्पमात्रेणय ते पगं प्रीनिमुपलभन्ते विनि- भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनि- वृताम्थान भवन्ति । एभित्र प्रवीचारः परतः परतः प्रीतिप्रकर्ष तोदधिद्वीपदिकुमाराः ॥ ११ ।। विशेषोऽनुपमगुणो भवति, प्रवीचारिणामल्पसंलगत्यात् , स्थिति प्रथमो देवनिकायो भवनवासिनः, इमानि चैषां विधानानि | प्रभावादिभिरधिका इति वक्ष्यते ॥ भवन्ति, नद्यथा-असुरकुमारा नागकुमारा विद्युत्कुमाराः सुपर्ण- परेऽप्रवानाराः ॥ १० ॥ कुमारा अग्निकुमारा वातकुमाराः स्तनितकुमारा उदधिकुमारा द्वीप- कन्पोपपन्नेभ्यः परे देवा अप्रवीचारा भवन्ति, अल्पसंक्लेग- कुमारा दिक्कुमारा इति, कुमारखदेते कान्तदर्शनाः सुकुमारा त्यान् स्वम्धाः शीतीभूताः,(एवं हा.) पश्चविधप्रयीचारोद्भवादपि मृदुमधुरललितगतयः शृङ्गाराभिजातरूपविक्रियाः कुमारवचोद्ध- प्रीतिविशेषादपरिमितगुणप्रीतिप्रकर्पाः परममुखतप्ता एव भवन्ति, तरूपवेपभापाभरणग्रहरणावरणयानवाहनाः कुमारवचोल्वणरागाः (कथमेने न ब्रह्मचारिण एव?, उच्यते, चारित्रपरिणामाभावात् , क्रीडनपराचेत्यतः कुमारा इत्युच्यन्ते, असुरकुमारावासेप्वसुरकु- अनोऽप्यागयात् शुभतरोऽयं, प्रत्यस्तमितमुखादिविकल्पः शायो- माराः प्रतिवसन्ति, शेषास्तु भवनेषु, महामन्दरस्य दक्षिणोत्तरयो- मिकभेद एवेति भावनीय, हारिभद्रीयायां)॥ अत्राह-उक्तं भवना दिग्विभागयो(ग्भागयो हा.)बह्वीपु योजनशतमहस्रकोटीकोटी- ·......NPaak TRAINITAL पायामा भवनानि च दक्षिणार्धाधिपतीनामुत्तरार्धाधिपतीनां च | उरःस्कन्धवाग्रहस्तेप्वधिकप्रतिरूपाः श्यामावदाताः सिंहचिह्ना यथाम्यं भवन्ति, तत्र भवनानि रत्नप्रभायां वाहल्यार्धमवगाह्य द्वीपकुमाराः, जङ्घाग्रपादेष्वधिकप्रतिरूपाः श्यामा हस्तिचिह्ना मध्ये भवन्ति, भवनेषु वमन्तीति भवनवासिनः ।। दिकुमाराः. सर्वे विविधवस्त्राभरणग्रहरणावरणा भवन्तीति ।। भवप्रत्ययापामिमा नामकर्मनियमात्स्वजातिविशेपनियता व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुपमहोरगगान्धर्वयक्ष- विक्रिया भवन्ति, तद्यथा-गम्भीराः श्रीमन्तः काला महाकाया राक्षसभूतपिशाचाः ॥ १२॥ रत्नोत्कटमुकुटभास्वराश्चूडामणिचिह्ना असुरकुमारा भवन्ति, अष्टविधो द्वितीयो देवनिकायः, एतानि चास्य विधानानि शिरोमुग्वेष्वधिकप्रतिरूपाः कृष्णश्यामा मृदुललिनगतयः शिरस्सु भवन्ति, अधस्तिर्यगूज़ च भिष्वपि लोकेषु भवननगरेप्वावासेपु फणिचिह्ना नागकुमाराः, स्निग्धा भ्राजिष्णवोऽवदाता बन्न- च प्रतिवसन्ति, यस्माचाधस्तियंगूज़ च त्रीनपि लोकान् स्पृश- चिट्ठा विद्युत्कुमाराः, अधिकरूपग्रीवोरस्काः श्यामावदाता न्तः स्वातन्त्र्यात्पराभियोगाच प्रायेण प्रतिपतन्ति, अनियतगति- गरुडचिट्ठाः सुपर्णकुमाराः, मानोन्मानप्रमाणयुक्ता भास्वन्तो- प्रचारा मनुष्यानपि केचिद् भृत्यवदुपचरन्ति विविधेषु च शैलक- ऽबदाता घटचिह्ना अग्निकुमारा भवन्ति, स्थिरपीनवृत्तगात्रा न्दरान्तरखनविवरादिपु प्रतिवमन्त्यतो व्यन्तरा इत्युच्यन्ते ।। निमनोदरा अश्वचिह्रा अवदाता वातकुमाराः, स्निग्धाः स्निग्ध तत्र-किन्नरा दशविधाः, तद्यथा-किन्नराः किम्पुरुषाः गम्भीरानुनादमहास्वनाः कृष्णा वर्धमानचिह्नाः स्तनितकुमाराः, किंपुरुषोत्तमाः किन्नरोत्तमा हृदयंगमा रूपशालिनोऽनिन्दिता ऊरुकटिप्वधिकप्रतिरूपाः कृष्णश्यामा मकरचिटाउदधिकुमाराः, मनोरमा रतिप्रिया रतिश्रेष्ठा इति । किम्पुरुपा दशविधाः, ·तद्यथा-पुरुषाः मत्पुरुषा महापुमपाः पुरुषपभाः पुरुषोत्तमा अति- कूप्माण्डाः पटका जोपा आहवाः काला महाकालाथोक्षा अचौ पुरुपा महदेवा मरुतो मेरुप्रभा यशस्वन्त इति । महोरगा दश- वास्तालपिशाचा मुखरपिशाचा अधस्तारका देहा महाविदेहास्तू- विधाः, नद्यथा-भुजगा भोगमालिनो महाकाया अतिकायाः प्णीका वनपिशाचा इति ॥ मास्कन्धमालिनो मनोरमा महावेगा महेप्यक्षा मेरुकान्ता भास्वन्त तत्र-किन्नराः प्रियङ्गुश्यामाः सौम्याः मौम्यदर्शना मुखे- इति । गान्धर्वा द्वादश विधाः, तद्यथा-हाहा हूः तुम्बुरखो प्वधिकरूपशोभा मुकुटमौलिभूपणा अशोकवृक्षध्वजा अबदाताः। नारदा पियादिका भृतवादिकाः कादम्बा महाकादम्बा रैवता किम्पुम्पा ऊरुवाहुप्यधिकशोभा मुखेप्यधिकभास्वरा विविधाभ-| विश्वयमयो गीतरतयो गीतयशम इति । यक्षारत्रयोदशविधाः, रणभूपणावित्रस्रगनुलेपनाश्चम्पकवृक्षध्वजाः । महोरगाः श्या- तद्यथा-पूर्णभद्रा माणिभद्राः श्वेतभद्रा हरिभद्राः सुमनोभद्रा मावदाता महावेगा सोम्याः सौम्यदर्शना महाकायाः पृथुपीनस्क- व्यतिपातिकभद्राः सुभद्राः मर्वतोभद्रा मनुप्ययक्षा वनाधिपतयो- न्धग्रीचा विविधानुविलेपना विचित्राभरणभूपणा नागवृक्षध्वजाः । बनाहारा रूपयक्षा यक्षोत्तमा इति । मप्तविधा राक्षसाः,तद्यथा- गान्धर्वा रक्तावदाता गम्भीराः प्रियदर्शनाः पाः सुमुखा- भीमा महाभीमा विमा विनायका जलराक्षसा राक्षमराक्षमा काराः सुखरा मौलिधरा हारविभूपणास्तुम्बुरुवृक्षध्वजाः । यक्षाः सबमराक्षमा इति । भूता नवविधाः, तद्यथा-मुरूपाः प्रतिरूपा यामावदाता गम्भीराः तुन्दिला वृन्दारकाः प्रियदर्शना मानो- अतिरूपा भूतोचमा स्कन्दिका महास्कन्दिका महावेगाः प्रति-न्मानप्रमाणयुक्ता रक्तपाणिपादतलनखतालुजिह्वौष्ठा भाखरमुकुट- इन्ना आकाशगा इति । पिशाचाः पश्चदशविधाः, तद्यथा- | धरा नानारन विभूपणा वटवृक्षध्वजाः । राक्षसा अवदाता भीमा ·भीमदशनाः गिगाराला रक्तलम्बाठास्तपनीयविभूपणा नाना- चरन्ति, सूर्येभ्यो दशयोजनावलम्बिनो भवन्तीति, ममामिभा- भक्तिविलेपनाः खदागधजाः । भूताः श्यामा सुरूपाः सौम्या गादष्टसु योजनशतेषु सूर्याः ततो योजनानामशीत्यां चन्द्रमसः आपीग नागमक्तिविलेपनाः सुलमघजाः कालाः । पिशाचाः ततो विंशत्यां तारा इति, द्योतयन्त इति द्योतीपि-विमानानि मुरूपाः मौम्पदर्शना हस्तग्रीवासु मणिरन विभूपणाः कदम्बवृ- तेषु भवा ज्योतिप्का ज्योतिपो वा देवा ज्योतिरेव वा ज्यो- क्षघजाः । इत्येप्रकारम्बभागनि क्रियाणि रूपचिह्वानि व्यन्त- तिप्काः, मुकुटेपु शिरोमुकुटोपगृहितैः प्रभामण्डलकल्पैरुज्ज्वलैः गणां भवन्तीति ।। तृतीयो देवनिकायः- सूर्यचन्द्रनारामण्डलैर्यथास्वं चिह्नविराजमाना द्युतिमन्तो ज्योति- ज्योतिषकाः सूर्याश्चन्द्रमसो ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णतारकाश्च का भवन्तीति ॥ (ताराश्च हा.)॥१३॥ मेम्प्रदक्षिणानित्यगतयो नृलोके ॥ १४ ।। ज्योतिफाः पञ्चविधा भवन्ति, नद्यथा-सूर्याश्चन्द्रममो ग्रहा मानुपोत्तरपर्यन्तो मनुष्यलोक इत्युक्तम् , तस्मिन् ज्योतिप्का नक्षत्राणि प्रकीर्णतारका इति पञ्चविधा ज्योतिप्का इति, अममा- मेरुप्रदक्षिणानित्यगतयो भ्रमन्ति (भवन्ति-हा.) मेरोः प्रदक्षिणा मकरणमार्पाच मर्यचन्द्रममोः क्रमभेदः कृतः यथा गम्येत एतदेव- नित्या गतिरेपामिति मेरुप्रदक्षिणानित्यगतयः, एकादशस्वेक- पामूर्ध्वनिवेश आनुपूर्व्यमिति, तद्यथा-मधिस्तात्सूर्याः, ततश्र- विशेषु योजनशतेषु मेरोश्चतुर्दिशं प्रदक्षिणं चरन्ति, नत्र द्वौ न्द्रममः ततो ग्रहाः नतो नक्षत्राणि ततोऽपि प्रकीर्णताराः, (ग्रहाः मूयौं जम्बूद्वीपे लवणजले चत्वारो धातकीग्वण्डे द्वादश कालोदे पुनः हा.) तागग्रहाम्वनियनचाग्न्यिात्सूर्यचन्द्रममामूर्ध्वमधश्च द्वाचत्वारिंशत् पुष्करार्धे द्विमप्ततिरित्येवं मनुष्यलोके द्वात्रिंशत्सूर्य- ·FLUnr ... . शतं भाति, चन्द्रममामप्येष एव विधिः, अष्टाविशतिनक्षत्राणि कालोऽनन्तममयो वर्तनादिलक्षण इत्युक्तम् , तस्य विभागो | अष्टागीनिग्रहाः पद्पष्टिः महस्राणि नर (च हा.) शतानि पञ्चा | ज्योतिप्काणां गतिविशेषकृतश्चारविशेषेण हेतुना, तैः कृतस्तत्- मप्ततानि ताराकोटाकोटीनामेकैकस्य चन्द्रममः परिग्रहः। सूर्या- कृतः, नद्यथा-अणुभागाश्वारा अशाः कला लगा नालिका मूहूर्ता चन्द्रममो ग्रहा नक्षत्राणि च तिर्यग्लोके, शेपास्तूर्घलोके ज्योति- दिवसरात्रयः पक्षा मामा मतमोऽयनानि संवत्सरा युगमिति का भवन्ति । अष्टचत्वारिशयोजनकपष्टिभागाः सूर्यमण्डलविफ- लौकिकममो विभागः । पुनरन्यो विकल्पः-प्रत्युत्पन्नोऽतीतोऽ- म्भः चन्द्रममः पदपश्चाशद् ग्रहाणामधयोजन गन्यून नक्षत्राणा नागत इति विविधः, पुनस्त्रिविधः परिभाष्यते-सङ्ख्येयोऽमङ्ख्येयो- सनलिष्टायास्ताराया अधक्रोशो जघन्यायाः पञ्च धनुःशतानि, ऽनन्त इति । तत्र-परमसूक्ष्मक्रियस्य मर्वजघन्यगतिपरिणतस्य विष्फम्भार्धवाहल्याश्च भरन्ति ममें सूर्यादयो नृलोक इति परमाणोः स्वारगाहनक्षेत्रव्यतिक्रमकालः ममय इत्युच्यते परम- वर्तते, यहिस्तु विष्कम्भाहल्याभ्यामतोऽधं भवन्ति । एतानि दुरधिगमोऽनिर्देश्यः, तं हि भगान्तः परमर्पय केलिनो विद- च ज्योतिष्फविमानानि लोकस्थित्या प्रसक्तापस्थितगतीन्यपि न्ति, न तु निर्दिशन्ति, परमनिरुद्वत्वात् , परमनिरुद्ध हि तस्मिन् मद्धिविशेषार्थमामियोग्यनामकर्मोढयाच नित्यं गतिरतयो देवा भापाद्रव्याणा ग्रहणनिमर्गयोः करणप्रयोगासम्भव इति, ते त्तस- वहन्ति, तद्यथा-पुरस्तात्कमरिणो दक्षिणतः कुञ्जरा अपग्तो वषेया आपलिका, ताः महथेया उन्छामस्तथा निःथामः, तौ वृपमा उत्तरतो जविनोऽश्वा इति ।। पलपतः पटिन्द्रियस्य कल्यस्य मध्यमवयमः स्वस्थमनमः पुंमः तत्कृतः कालविभागः ॥ १५ ॥ ग्राणः, ते मप्त स्तोकः, ते सप्त लगः, ते अष्टात्रिंशदधं च नालिका, - .

·•wani.thy Immitimes . ते द्वे मुहूर्तः, ते त्रिंशदहोरात्रम् , तानि पञ्चदश पक्षः, तौ द्वौ | तावत्येव दुप्पमदुप्पमा, ता अनुलोमप्रतिलोमा अवसर्पिण्युत्सर्पि- शुतकृष्णौ मामः, तौ द्वौ मासावृतः, ते वयोऽयनम् , ते द्वे ण्यौ,भरतैरावतेष्वनाद्यनन्तं परिवर्तेते अहोरात्रवत् , तयोः शरीरा- संवत्सरः, ते पञ्च चन्द्रचन्द्राभिवधितचन्द्राभिवर्धिताख्या युगम् , युःशुभपरिणामानामनन्तगुणहानिवृद्धी अशुभपरिणामवृद्धिहानी, तन्मध्येऽन्ते. चाधिकमासको, सूर्यसवनचन्द्रनक्षत्राभिवर्धितानि अवस्थितावस्थितगुणा चैकेकाऽन्यत्र, तद्यथा-कुरुपु सुपमसुपमा युगनामानि, वर्षशतमहस्रं चतुरशीतिगुणितं पूर्वाङ्गम् , पूर्वाङ्ग- हरिरम्यकवासेषु सुपमा हैमवतहैरण्यवतेपु सुपमदुष्पमा विदेहेषु गनमहस्रं चतुरगीतिगुणितं पूर्वम्, एवं तान्ययुतकमलनलिनकु- सान्तरद्वीपेषु दुप्पमसुपमा इत्येवमादिर्मनुप्यक्षेत्रे पर्यापन्नः काल- मुदतुघटटायवहाहाहूहूचतुरशीतिशतमहस्रगुणाः महथेयः कालः, विभागो जेय इति ।। अत ऊर्ध्वमुपमानियतं वक्ष्यामः, तद् यथा हि नाम योजन- यहिरवस्थिताः ॥१६॥ विस्तीर्ण योजनोच्छायं वृनं पल्यमेकरात्राद्युत्कृष्टसप्तरात्रजाताना- नृलोकादहिज्योतिप्का अवस्थिताः, अवस्थिता इत्यविचारि- मगलोम्नां गाढ पूर्ण स्याद् वर्षशताद्वर्पशतादेकैकस्मिन्नुद्धियमाणे गोवस्थितविमानप्रदेशा अवस्थितलेश्याप्रकाशा इत्यर्थः, सुख- यावता कालेन तद्रिक्तं स्यादेतत्पल्योपमम् , तद्दशभिः कोटा- शीतोष्णरश्मयश्चेति ।। कोटिभिगुणितं मागरोपमम् , तेपां कोटाकोव्यश्चतस्रः सुपमसु- वैमानिकाः ॥१७॥ पमा, तिम्रः सुपमा, द्वे सुपमदुप्पमा, द्विचत्वारिंशद्वर्पमहस्राणि चतुर्थो देवनिकायो वैमानिकाः, तेऽत ऊचं वक्ष्यन्ते, विमा- हित्वा एका दुप्पममुपमा, वर्षमहस्राणि एकविंशतिदुप्पमा, नेषु भवा वैमानिकाः ॥

·ItAHIRAT Patil thiTIONARITRADI कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥ १८॥ | निवासयोग्यामिख्याः सर्वे कल्पाः । वेयास्तु लोकपुरुषस्य ग्री- द्विविधा वैमानिका देवाः-कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च, तान् वाप्रदेशविनिविष्टा ग्रीवाभरणभूताः, ग्रेवा ग्रीव्या ग्रेवया वेयका- परस्तावक्ष्याम इति ॥ इति । अनुत्तराः पञ्च देवनामान एव, विजिता अभ्युदयविघ्नहेतव उपयुपरि ॥ १९॥ एभिरिति विजयवैजयन्तजयन्ताः, तैरेव विहेतुभिर्न पराजिता उपर्युपरि च यथानिर्देशं वेदितव्याः, नैकक्षेत्रे, नापि तिर्य- अपराजिताः, सर्वेष्वभ्युदयार्थेषु मिद्धाः मधिश्च सिद्धाः सर्वे गधो वेति ॥ वैपामभ्युदयार्थाः सिद्धा इति मर्वार्थसिद्धाः। विजितप्रायाणि वा सौधर्मशानसनत्कुमारमाहेन्द्रयामलोकलान्तकमहाशु- कर्माण्येभिरुपस्थितभद्राः परीपहरपराजिताः सर्वार्थपु सिद्धाः फसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु अवेयेषु सिद्धप्रायोत्तमार्था इति विजयादय इति ॥ विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धे च ॥२०॥ स्थितिप्रभावसुग्वद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिवि- एतेषु मौधर्मादिषु कल्पविमानेषु वैमानिका देवा भवन्ति, पयतोऽधिकाः ॥ २१ ॥ तद्यथा-सौधर्मस्य कल्पस्योपर्यंशानः कल्पः, ऐशानस्योपरि सन यथाक्रम चतेपु सौधर्मादिपूपर्युपरि देवाः पूर्वतः पूर्वत एभिः कुमारः, मनत्कुमारस्योपरि माहेन्द्र इत्येवमा सर्वार्थमिद्धादिति । स्थित्यादिभिस्थैरधिका भवन्ति । तत्र स्थितिः-उत्कृष्टा जघन्या सुधर्मा नाम शक्रस्य देवेन्द्रस्य सभा, सा तसिन्नस्तीति सौधर्मः च परस्तावक्ष्यते, इह तु वचने प्रयोजनं येषामपि समा भवति कल्पः, ईशानस्य देवराजस्य निवास ऐशान इत्येवमिन्द्राणां तेपामप्युपर्युपरि गुणाधिका भयंतीति यथा प्रतीयेत । प्रभावतो- Pani PARIHARI Hai Anil Pr ·अधिकाः, यः प्रभायो निग्रहानुग्रहविक्रियापराभियोगादिपु सौध- वासिनस्तु कृत्स्ना लोकनालिं पश्यन्ति, येपामपि क्षेत्रनस्तुल्यो- र्मकाणां मोऽनन्तगुणाधिक उपयुपरि, मन्दाभिमानतया त्वल्प- ऽवधिविषयः तेपामप्युपर्युपरि विशुद्धितोऽधिको भवतीति ॥ तरसंश्लिष्टत्वादेते न प्रवर्तन्त इति । क्षेत्रस्वभावजनिताच शुभपु गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ॥ २२ ।। द्गलपरिणामात्सुग्वतो द्युतितधानन्त (असंख्येति हा.) गुण- गतिविपयेण शरीरमहत्त्वेन महापरिग्रहत्वेनाभिमानेन चोप- प्रकपणाधिकाः । लेश्याविशुद्धयाऽधिकाः, लेश्यानियमः पर- युपरि हीनाः, तद्यथा-द्विसागगेपमजघन्यस्थितीनां देवानामा- स्तादेषां वक्ष्यते, इह तु वचने प्रयोजनं यथा गम्येत यत्रापि सप्तम्यां (म्या हा.) गतिविपयस्तिर्यगसत्येयानि योजनकोटी- विधानतस्तुल्यास्तत्रापि विशुद्धितोऽधिका भवन्तीति, कर्मवि- कोटीसहस्राणि, ततः परतो जघन्य(न्याल्प हा.) स्थितीनामेकै- शुद्धिन एव याधिका भवन्तीति । इन्द्रियविपयतोऽधिकाः, कहीना भूमयो यावत्तृतीयेति, गतपूर्वाश्च गमिष्यन्ति च तृतीयां : यदिन्द्रियपाटवं दूरादिष्टविपयोपलब्धौ मौधर्मदेवानां तत् प्रकृष्ट- देवाः, परतस्तु नत्यपि गतिविपये न गतपूर्वा नापि गमिष्यन्ति, तरगुणत्वादल्पतरसंक्लेजत्वाचाधिकमुपर्युपरीति। अवधिविषय- महानुभावक्रियातः औदासीन्याचोपर्युपरि देवा न गतिरतयो तोऽधिकाः मौधर्मशानयोर्देवा अवधिविपयेणाधो रसप्रभां पश्य- भवन्ति । सौधर्मशानयोः कल्पयोर्देवानां शरीरोच्छ्रायः सप्त न्ति तिर्यगमयेयानि योजनमहस्राण्यूलमास्वभवनात् , सनत्कु- रत्नयः, उपयुपरि द्वयोयोरेका रनिहींना आसहस्रारात , आन- मारमाहेन्द्रयोः गर्कराप्रभां पश्यन्ति तिर्यगसक्येयानि योजनशत- तादिपु तिस्रः, अवेयकेषु द्वे, अनुत्तरे एका इति । सौधर्म विमा- महस्राण्यूर्यमास्वभवनान् , इत्येवं शेषाः क्रमशः, अनुत्तरविमान- नानां द्वात्रिंशच्छतमहस्राणि, ऐशानेऽष्टाविंशतिः, सनत्कुमारे .

·C गाय, माहेन्द्री, यमलोक गवारि शतमहमाणि, लान्तक नामवेदना भवन्ति ततोऽन्तर्मुहूर्तमेव भवन्ति,न परतः,अनुबद्धाः पभागमहमाति, महाशुक्र नयाग्गिन् . महधार पर, आनत- मवेदनास्तूकप्टेन पण्मामान् भवन्ति । उपपातः, आरणाच्यु- प्रागनारणानेपु मम गनानि, अधो ग्रेवेयकाणां (व्याणां हा.) तादूर्ध्वमन्यतार्थानामुपपानो न भवति, स्वलिङ्गिनां भिन्नदर्शना- मनमगादयोगम् , मध्ये (णमे दा.) मप्तोचरम् , उपयैकमेव नामावेयकम्य उपपातः, अन्यस्य मम्यग्दृष्टेः संपतस्प भज- गगम् , अनुगगः पश्यनि, परमूनों बैमानिकानां गर्यवि. नीयं आ मर्वार्थसिद्धान् , ब्रह्मलोकार्घमासर्वार्थमिद्धाचतुर्दशपू- मानगिरा तुग्गीतिः गनमहमाणि सप्तनयतिथ महस्राणि धराणामिति । अनुभावो विमानानां मिद्धिक्षेत्रस्य चाकाशे गोरिंगानीनि। धानपरिवारगक्तिविषयसंपनस्थितिपल्पाभि- निरालम्पस्थिती लोकस्थितिरेव हेतुः, लोकस्थितिलॊकानुभावो मानाः परमगुपभागिन उपयुपरीति ॥ लोकम्यमायो जगमोऽनादिपरिणाममन्ततिरित्यर्थः, सर्वे च उच्चामाहारवेदनोपपातानुभावतय माध्याः।। देवेन्द्रा ग्रेयेयादिषु च देवा भगवतां परमीणामहतां जन्माभि- उनयामः गाजपन्यस्थितीनां देवानां मातमु स्तोकेषु (मप्त- पेकनिष्क्रमणनानोत्पनिमहाममयमरणनिर्याणकालेप्यासीनाः ग- : मोरा.) आहारचातुर्थकालः, पन्योपमस्थितीनामन्तर्दिवमयो- यिनाः स्थिता वा महमवामनशयनस्थानाश्रयः प्रचलन्ति, शुभ- महामो दिमधारस्याहाः, यस्य यायन्ति मागरोपमाणि स्थि- कर्मफलोदयाश्लोकानुभावत एव चा, तनो जनितोपयोगास्तां निम्नस्प नापरम्पर्धमारोपड़ागस्तारस्वेध वर्षमहवाहास। भगवतामनन्यसदृशीं तीर्थकरनामकर्मोद्भवां परमविभूतिमवधि- देशनां महेवनाः प्रायेण भवन्ति, न कदाचिदमवेदनाः, यदि नाऽऽलोच्य संजातसंवेगा: मद्धर्मबहुमानास्केचिदागत्य भगवत्पा- MANE PANNA HAI ·दमूलं स्तुतिचन्दनोपासनहिनश्रवणरात्मानुग्रहमाप्नुवन्ति, केचि-न्ता इत्यर्थः, अतोऽन्ये कल्पातीताः । अत्राह-किं देवाः सर्व एवं दपि नबस्था एवं प्रत्युपस्थापनाञ्जलिप्रणिपातनमस्कारोपहारैः सम्यग्दृष्टयो यद्भगवतां परमपणामर्हतां जन्मादिपु प्रमुदिता परमसंविमाः मदर्मानुरागोत्फुल्लनयनवदनाः समभ्यर्चयन्ति । भवन्ति इति?, अत्रोच्यते, न सर्वे सम्यग्दृष्टयः, किं तु सम्यग्द- अत्राह-त्रयाणां देवनिकायानां लेश्यानियमोऽभिहितः, अथ टयः मद्धर्मबहुमानादेव तत्र प्रमुदिता भवन्त्यभिगच्छन्ति च, वैमानिकानां केषां का लेझ्या इति?, अत्रोच्यते मिथ्यादृष्टयोऽपि च लोकचित्तानुरोधादिन्द्रानुवृत्या परस्परदर्श- पीनपशुललेइया द्वित्रिशेपेषु ॥ २३ ॥ नात् पूर्वानुचरितमिति च प्रमोदं भजन्ते अभिगच्छन्ति च, लोका- उपर्युपरि वैमानिकाः मौधर्मादिषु द्वयोखिषु शेपेषु च पीत- न्तिकास्तु सर्व एव विशुद्धभावाः सद्धर्मबहुमानासंसारदुःखा- पद्मशुसलेल्या भवन्ति यथामत्यम् , द्वयोः पीतलेश्याः सौधर्मे निां च सत्वानामनुकम्पया भगवतां परमीणामर्हतां जन्मा- शानयोः, त्रिषु पालेश्याः मनकुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकेषु, शेपेषु दिपु विशेषतः प्रमुदिता भवन्ति, अभिनिष्क्रमणाय च कृतसंक- लान्तकादिप्पा मर्याथसिद्धाच्छुक्ललेश्याः, उपर्युपरि तु विशुद्धतरे- ल्पान् भगवतोऽभिगम्य प्रहृष्टमनसः स्तुवन्ति समाजयन्ति चेति।। त्युक्तम् ।। अत्राह-उक्तं भवता-द्विविधा वैमानिका देवाः कल्पोप- अत्राह-के पुनर्लोकान्तिकाः ? कतिविधा वेति ?, अत्रोच्यते- पन्नाः कन्पातीतायेति, तत् के कल्पा इति?, अत्रोच्यते- ब्रह्मलोकालया लोकान्तिकाः ॥२५॥ प्राग्वेयकेभ्यः कल्पाः ॥ २४ ॥ ब्रह्मलोकालया एव लोकान्तिका भवन्ति, नान्यकल्पेषु, नापि प्राग्वेयकेभ्यः कल्पा भवन्ति, मौधर्मादय आरणाच्युतपर्य- परतः। ब्रह्मलोकं परिवृत्याष्टासु दिषु अष्टविकल्पा भवन्ति,तद्यथा- ·+ मारस्वतादित्यवन्यरणगदतीयतुपिताव्यायाधममतः । शेषा एकेन्द्रियादयस्तिर्यग्योनयो भवन्ति ।। अत्राह-तिर्यग्योनि- (अरिष्ठाश्च) ।। २० ॥ मनुष्याणा स्थि(०प्यस्थि०६.), तिरुक्ता अथ देवानां का स्थि- गते मारस्वतादयोऽष्टविधा देवा ब्रह्मलोकस्य पूर्वोत्तरादिषु तिरिति ?, अत्रोच्यते- दिक्षु प्रदक्षिणं भरन्ति यथामत्यम् , तद्यथा-पूर्वोत्तरस्यां दिशि स्थितिः ॥ २९॥ मारम्वताः पूर्वस्यामादित्या इत्येवं शेषाः॥ स्थितिरित्यत ऊर्घ वक्ष्यते (ति हा.) । विजयादिपु द्विचरमाः ॥ २७॥ भवनेषु दक्षिणार्धाधिपतीनां पल्योपममभ्यर्धम् ॥३०॥ विजयादिप्पनुत्तरेषु विमानेषु देवा द्विचरमा भवन्ति, द्विच भवनेषु तारद्भवनवासिनां दक्षिणार्धाधिपतीनां पल्योपम-[.. रमा इति ततश्युताः पर द्विर्जनित्या सिध्यन्तीति, मकृत्सर्वार्थ- मध्यर्ध परा स्थितिः, द्वयोर्द्वयोर्यथोक्तयोर्भवनासीन्द्रयोः पूर्वो .. सिद्धमहाविमानामिनः, शेपास्तु भजनीयाः (भाज्या हा.)॥ दक्षिणार्धाधिपतिः पर (अपर हा.) उत्तरार्धाधिपतिः ।। अाइ-उक्तं भरता जीपस्यौदयिका भावेषु तिर्यग्योनिगतिरिति | शेपाणां पादोने ।। ३१ ।। (२-६) तथा स्थिती 'तिर्यग्योनीनां चेति (३-१८), आस्रवेषु च शेषाणां भरनामिपधिपतीनां द्वे पल्योपमे पादोने परा- 'माया तैर्यग्योनस्पति(६-१७)तके तिर्यग्योनय इति?,अत्रोन्यते- स्थितिः, के च (केरलं हा.) शेपाः?, उत्तरार्धाधिपतय इति ॥ औपपातिकमनुष्येभ्यः शेपास्तिर्यग्योनयः ॥ २८॥ असुरेन्द्रयोः सागरोपममधिकं च ॥ ३२ ॥ औपपातिकेभ्यक्ष नारकदेवेभ्यो मनुप्वेभ्यश यथोक्तेभ्यः। असुरेन्द्रयोस्तु दक्षिणार्धाधिपत्युत्तरार्धाधिपत्योः सागरोप- 2 ·ममधिकं च यथासयं परा स्थितिर्भवति ॥ (लाघवार्थिना वैमा- | सप्तेति वर्तते, तद्यथा-माहेन्द्रे सप्त विशेषाधिकानि, ब्रह्मलोके निकस्थितिराग्व्यायते सिद्ध०) (सागरोपमस्थितिसाधात् व्य- | त्रिमिरविकानि सप्त, दशेत्यर्थः, लान्तके सप्तभिरधिकानि सप्त, न्तरज्योतिको विहायेदमाह हा०) चतुर्दशेत्यर्थः, महाशुक्रे दशभिरधिकानि सप्त, सप्तदशेत्यर्थः, सह- सौधर्मादिषु यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥ सारे एकादशभिरधिकानि सप्त, अष्टादशेत्यर्थः, आनतप्राणतयो- मौधर्ममादिं कृत्वा यथाक्रममित ऊर्ध्व परा खितिर्वक्ष्यते ॥ त्रयोदशभिरधिकानि सप्त, विंशतिरित्यर्थः, आरणाच्युतयोः पञ्च- सागरोपमे ॥ ३४ ॥ दशभिरधिकानि सप्त, द्वाविंशतिरित्यर्थः।। मौधौ कल्पे देवानां परा स्थितिढे सागरोपमे इति ॥ आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु वेयकेपु विजयादिपु अधिके च ॥ ३५॥ सर्वार्थसिद्धे च ॥ ३८॥ ऐशाने द्वे एव सागरोपमे अधिक परा स्थितिर्भवति ।। आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेनाधिका स्थितिर्भवति नवसु अवेयकेषु वि- सप्त सनत्कुमारे ॥३०॥ जयादिपु सर्वार्थसिद्धे च, आरणाच्युते द्वाविंशतिवेयकेषु पृथगेके- सनत्कुमारे कल्पे मप्त मागरोपमाणि परा स्थितिर्भवति ॥ नाधिका,बयोविंशतिरित्यर्थः,एवमेकैकेनाधिका सर्वेषु नवसु,यावत् विशेपत्रिसप्तदशैकादशत्रयोदशपश्चदश सर्वेषामुपरि नवमे एकत्रिंशत्,सा (नेतो दितिपर्यन्तं हा०)विजया- भिरधिकानि च ॥३७॥ दिपु चतुर्वप्येकेनाधिका द्वात्रिंशत् , साप्येकेनाधिका:सर्वार्थसिद्धे एमिर्विशेषादिभिरधिकानि मप्त माहेन्द्रादिषु परा स्थितिभवति, गयस्त्रिंशदिति ॥ अत्राह-मनुष्यतिर्यग्योनिजानां (योनी० हा०) ·पगपरं मिती व्याख्याने, अधोपपानिकानां किमेव स्थितिः ?, परा स्थितिः सा लान्तके जघन्या, एवमा सर्वार्थसिद्धादिति, परापर न विद्यते इति?, अयोच्यते- (विजयादिपु चतुर्यु परा स्थितिस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि,सात्वजय- अपरा एल्योपममधिकं च ॥३९॥ न्योत्कृष्टा सर्वार्थसिद्ध इति)। (मर्वार्थसिद्धं यावत्,आङ् मर्यादायां मौषमादिप्वेच यथाक्रममपरा स्थितिः पल्योपममधिकं च, विजयादिषु चतुर्पु विजयवैजयंतजयंतापराजितेषु परा स्थिति- अपरा जपन्या निकृष्टेत्यर्थः, परा प्रकृष्टा उत्कृष्टेत्यनर्थान्तरम्, नयत्रिंशत्, एवं च परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरेति यावद् | नम गौधर्म पग स्थितिः पल्योपममंशाने पल्योपममधिकं च ॥ भवभयभवस्तावद् द्रष्टव्यम् , अत एतेनापि जघन्या एकत्रिंशदेव मागरोपमे ॥ ४॥ उत्कृष्टा त्रयस्त्रिंशत् , मुख्यवृत्त्यैव सूत्रेऽभिधानात्) मनकुमारेऽपरा स्थिति मागरोपमे ॥ नारकाणां च द्वितीयादिपु ॥ ४३ ।। अधिक च ।। ४१ ॥ नारकाणां च द्वितीयादिषु भूमिपु पूर्वा पूर्वा परा स्थिति- माहंन्द्र जपन्या स्थितिरधिके द्वे मागरोपमे ।। रनन्तरा परतः परतोऽपरा भवन्ति, तद्यथा-रतनभायां नारका- परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा ॥४२॥ णामेकं मागरोपमं परा स्थितिः सा जघन्या शर्करानभायाम् , माहेन्द्रात् परतः पूर्या पराऽनन्तरा जघन्या स्थितिर्भवति, त्रीणि सागरोपमाणि परा स्थितिः शर्करानभायां सा जघन्या वालु- तयधा-माहेन्द्र परा स्थितिर्विशेषाधिकानि सप्त सागरोमाणि काप्रभायामिति, एवं सर्वांसु, तमःप्रभायां दविंशतिः सागरोप- मा नामलोके जघन्या भवनि, ब्रह्मलोके दश सागरोपमाणि | माणि परा स्थितिः मा जघन्या महातमःप्रभायामिति ॥

·दश वर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ॥ ४४ ॥ तारकाणां चतुर्भागः ॥ ५१ ।। प्रथमायां भूमौ नारकायां दश वर्षसहस्राणि जघन्या स्थितिः॥ तारकरणां च पल्योपमचतुर्भागः परा स्थितिः॥ भवनेषु च ॥ ४५ ॥ जघन्या त्वष्टभाग:॥५२॥ भवनवासिनां च दश वर्षसहस्राणि जपन्या स्थितिः ॥ तारकाणां तु जघन्या स्थितिः पल्योपमाष्टभागः ॥ व्यन्तराणां च ॥ ४६ ॥ चतुर्भागः शेषाणाम् ।। ५३ ।। व्यन्तराणां च देवानां दश वर्षसहस्राणि जपन्या स्थितिः।। तारकाभ्यः शेपाणां ज्योतिप्काणां चतुर्भागः पल्योपमस्या- परा पल्योपमम् ।। ४७ ॥ परा स्थितिः॥ व्यन्तराणां परा स्थितिः पल्योपमं भवति । ज्योतिप्काणामधिकम् ॥ १८॥ इति तत्त्वार्थधिगमाख्येऽहत्प्रवचनसद्महे देवगति- ज्योतिप्काणां देवानामधिकं पल्योपमं परा स्थितिर्मवति ।। प्रदर्शनो नाम चतुर्थोऽध्याय समाप्तः । ग्रहाणामेकम् ।। ४९ ॥ ग्रहाणामेकं पल्योपमं परा स्थितिर्भवति नक्षत्राणामर्धम् ॥५०॥ नक्षत्राणां देवानां पल्योपममधं परा स्थितिभवति ॥ १ आचार्यहरिभद्रोद्धृतायां चतुर्थोऽध्यायः। (हारि• वृत्तौ) ॥

·अथ पत्रमोऽध्यायः॥ . *Pawan.rajar.rane उना जीराः, अजीरावक्ष्यामः-- व्यभिचरन्ति । अरूपाणि च, नैपां रूपमस्तीति, रूपं मूर्तिः, मूर्त्या- अजीवकाया धर्माधर्माकागपुद्गलाः ॥१॥ श्रयाश्च स्पदिय इति ॥ धर्मालिकायोधर्मानिकाय आमामालिफायः पुद्गलान्तिकाय म्वपिणः पुद्गलाः ॥ ४ ॥ इत्पीमायाः, नान लक्षणतः परम्नाद्वक्ष्यामः, कायग्रहणं प्रदे पुद्गला एवं रूपिणो भवन्ति, रूपमेपामस्ति एपु वाऽस्तीति भारपायवार्थमदाममयप्रनिषेधाधं न ॥ रूपिणः॥ द्रयाणि जीवाश्च ॥ २ ॥ आ आकाशादेकद्रव्याणि ॥५॥ ( हा.) एतं धर्मादयभत्वारो प्राणिना (जीवाच हा.) पञ्च आ आकाशाद्धर्मादीन्येकद्रव्याण्येव भवन्ति, पुद्गलजीवा- द्रयाणि न (नेदं हा.) भवन्तीति, उक्तं हि 'मतिथुतयोनिबन्धो म्बनेकद्रव्याणीति ।। द्रव्येयमांपर्यायेणु' 'मद्रव्यपर्यायेषु केरलम्येति ।। निष्क्रियाणि च ॥ ६ ॥ नित्यायस्थितान्यम्पाणि ॥ ३॥ आ आकाशादेव धर्मादीनि निष्क्रियाणि भवन्ति, पुद्गल- एनानि दुप्पाणि नित्यानि भवन्ति, 'नहायव्ययं नित्यमिति जीवास्तु क्रियावन्तः, क्रियेति गतिकहि ।। अत्राह-उक्तं भवता वक्ष्यने । अम्धिनानि न, न हि कदाचित् पश्यत्वं भूनार्थत्वं च प्रदेशावययबहुत्वं कायसंज्ञमिति, तम्मात् क एषां धर्मादीनां प्रदे- ·पक्ष्यते हि 'मरूपायत्वाश्रीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते कार इति?, अनोच्यते- परस्परोपग्रहो जीवानाम् ॥ २१ ॥ इति ।। मिचान्यत्- सुपरपजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥ २० ॥ परस्परस्य हिताहितोपदेशाभ्यामुपग्रहोजीरानामिति।। अनाह- गुग्योपग्रहो दु.खोपग्रहो जीवितोपग्रहो मरणोपग्रहश्चेति पुग- अथ कालस्योपकारः क इति ? अमोच्यते- लानामुपकारः, तद्यथा-इष्टाः स्पर्शरमगन्धार्णशब्दाः सुखसोप- वर्तना परिणामः क्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य ॥२२॥ भारः, अनिष्टा दुःखस, स्नानाच्छादनानुलेपनभोजनादीनि विधि तद्यथा-सर्वभागानां वर्तना कालाश्रया वृत्तिः, वर्तना उत्प-15 प्रत्युक्तानि जीवितस्यानपवर्तनं चायुप्फस्य, विपशस्त्राग्न्यादीनि तिः स्थितिः (अधिततिः हा.) प्रथमममयाश्रया इत्यर्थः । परि- मरणस्यापपर्तनं चायुफस्य || अवाह-उपपन्नं तावदेतत् सोपक्र- णामो द्विविधः-अनादिरादिमांश्च, तं परस्ताद्वक्ष्यामः। क्रिया||-- माणामपवर्तनीयायुषाम् , अधानपपायुपां कथमिति ?, अयो- गतिः, सा त्रिविधा-प्रयोगगतिथिसागतिमिश्रिकेति । परत्वा-. च्यते-तेपामपि जीविनमरणोपग्रहः पुद्गलानामुपगरः, कथमिति परत्वे विविध प्रशंमाकृते क्षेत्रकृते कालकृते इति, तत्र प्रशंमा- . नव्यते, कर्मणः स्थितिलयाभ्याम् , कर्म हि पौद्गलमिति, कृते परो धर्मः पर ज्ञानं अपरः अधर्मः अपरमज्ञानमिति, क्षेत्रकृते 3 आहारच विविधः मईपामेवोपकुस्ते, किं कारणम्?, शरीरस्थित्यु- एकदिकालापस्थितयोर्विप्रकृष्टः परो भवति मनिकृष्टोऽपरः, काल- पचययल द्धिप्रीत्यर्थ ह्याहार इति ॥ अाह-गृहीमस्तानद्धर्माध कते द्विरष्टवर्पाद्वर्पशतिकः परो भवति, वर्षशतिकाद्विरटपर्पोऽपरो- माराशपुद्गला जीवद्रव्याणामुपरन्तीति, अथ जीगना क उप- भाति । तदेवं प्रशंमाक्षेत्रकृते परत्वापरत्वे पर्जयित्वा वर्तनादीनि ·--- (दगः माँ सालकता दा०) सलम्योपसर इति । अमाह-उक्त इति । यन्धनिरिधः-प्रयोगन्धो विधमानन्धो मिश्र इति, भरणा परीगदीनि पृगलानामुपगार इनि, पुद्गलानिति (०ला इति स्निग्धरूक्षत्वाइनीति वक्ष्यते । सौम्यं द्विविधम्-अन्त्यमापे-: हा०)ननन्चान्तरीया जीगन् परिमापन्ते, म्पादिरहिताथान्ये, क्षिकं च, अन्त्यं परमाणु वेव, नापेक्षिकं यणुकादिपु संघातप- नयमेतदिनि, (म्पत्यादि न हा०) अनोन्यते, तदादिति रिणामापेक्षं भनति, तद्यथा-आमलकाद्दरमिति । स्थौल्यमपि प्रनिपनिप्रनिषेधार्य विशेपरचनविधया चेदमुन्यते- द्विविधम्-अन्त्यमापेक्षिकं न,संघातपरिणामापेक्षमेव भाति,तत्रा- परमगार्णवन्तः पुद्गलाः ॥२३॥ न्त्यं मवलोक्व्यापिनि महास्कन्धे भाति, आपेक्षिक पदरादिस्य मार्गः ग्गः गन्धः वर्ण इन्येलमणाः पुग़ला भान्ति, नर आमलकादिपिति। संस्थानमनेकविधम्-दीर्घहखाद्यनित्थंत्व- पोटपिधा-रठिनो मृदगुम्लघुः शीत उष्णः स्निग्धः रूम पर्यन्तम् । भेदः पञ्चविधा-औत्कारिकः चौर्णिकः खण्डः प्रतः। इनि, ग्मा पविधः-निक्तः दुः कपायोम्लो मधुर इति, गन्धो अनुनट इति। तम'छायातपोद्योताच परिणामजाः । मर्न विधि:-गुरमिरमुरमित, वर्णः पत्रविधः-कृष्णो नीलो लोहितः एते स्पर्मादयः पुद्गलेप्वेर भरतीत्यतः पुद्गलास्तद्वन्तः ।। पी: इति ।। किंचान्यत्- पाह-किमर्थ स्पर्शादीनां गन्दादीनां च पृथकमतकरणमिति, जान्दपनमोक्षम्यस्थौल्पसंम्यानभेदतमछाया अमोन्यते, म्पादयः परमाणुए स्कन्धेषु च परिणामजा ए भन- नपोगोनरन्नन ॥ २४ ॥ न्तीति, शब्दादयस्तु स्कन्धेवर भवन्त्यनेफनिमित्ताश्चेत्यतः पृथ- गा गन्दा पदिधः-तनो विनतो धनः शुपिगे l भाए | रणम् ।। न एते पुदलाः ममामतो द्विविधा भान्ति, तद्यथा- 10" : "1. ": 2014 ·शावयवनियम इति?, अत्रोच्यते-सर्वेषां प्रदेशाः सन्ति अन्यत्र अणोः प्रदेशान भवन्ति,अनादिरमध्योऽप्रदेशो हि परमाणुः।। परमाणोः, अवयवास्तु स्कन्धानामेव, वक्ष्यते हि 'अणवः स्क- लोकाकाशेऽवगाहः ॥ १२ ॥ न्धाश्च 'संघातभेदेभ्य उत्पद्यन्त इति ॥ तत्र- अवगाहिनामवगाहो लोकाकागे भवति । असङ्ख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मयोः ॥७॥ धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ प्रदेशो नामापेक्षिकः, सर्वमुक्ष्मस्तु परमाणोरवगाह इति । धर्माधर्मयोः कृत्स्ने लोकाकाशेवगाहो भवतीति । जीवस्य च ॥८॥ एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् ॥ १४ ॥ एकजीवस्य चासतयेयाः प्रदेशा भवन्तीति || अप्रदेशसङ्येयासङ्ख्येयानन्तप्रदेशानां पुद्गलानामेकादिप्वाका- आकाशस्थानन्ता ॥९॥ शप्रदेशेषु भाज्योऽवगाहः, भाज्यो विभाज्यो विकल्प्य इत्यना- लोकालोकाकाशस्थानन्ताः प्रदेशाः, लोकाकाशस्य तु धर्मा- न्तरम् , तद्यथा-परमाणोरेकसिन्नेव प्रदेशे, न्यणुकस्यैकस्मिन् धर्मकजीवैस्तुल्याः॥ द्वयोश्च, व्यणुकस्यैकस्मिन् द्वयोखिपु च, एवं चतुरणुकादीनां सङ्ख्ययासङ्ख्थेयाश्च पुद्गलानाम् ॥ १० ॥ सङ्ख्येयासङ्ख्येयप्रदेशस्यैकादिपु सङ्खथेयेप्वसङ्कथेवेषु च, अनन्त- सङ्खोया असङ्ख्येया अनन्ताश्च पुद्गलानां प्रदेशा भवन्ति, प्रदेशस्य च ॥ अनन्ता इति वर्तते ॥ असङ्घयभागादिषु जीवानाम् ॥ १५ ॥ नाणोः ।। ११ ॥ लोकाकाशप्रदेशानामसङ्ख्येयभागादिपु जीवानामवगाहो भ- ·•ra..-.--.ma.mr..... पति, आ मर्यलोकादिति ॥ अत्राह-को हेतुग्मययभागादिपु धर्मादीनत्तिकायान् परस्तालक्षणतो यक्ष्याम इति, तत्किमेपां जीनामरगाहो भवतीति?, अत्रोच्पने- लक्षणमितिी, अत्रोच्यते- प्रदेगसंहारविमर्गाभ्यां प्रदीपयत् ॥ १३ ॥ गतिस्थित्युपग्रहो धर्माधर्मयोपकारः ॥ १७ ॥ जीरम्प हि प्रदेशानां संहारविमर्गाविष्टौ प्रदीपस्येव,तद्यथा गतिमतां गतेः स्थितिमतांच स्थितेः उपग्रहो धर्माधर्मयोरु- निनाम्पायुपादानप्रद्धः प्रदीपो महतीमपि कूटागारशालां प्रका- पकारो यथामवयम् , उपग्रहो निमित्तमपेक्षा कारण हेतुरित्यन- गपति अधीमपि माणिकावृतःमाणिकां द्रोणाकृतो द्रोणं आढका- थान्तरम् , उपकारः प्रयोजनं गुणोऽर्थ इत्यनन्तरम् ॥ नमार्क प्रयायतः प्रम्धं पाण्यातो पाणिमिति, एवमेव प्रदेशानां आकाशस्यावगाहः ॥ १८॥ मंहारविमर्गाभ्यां जीवो महान्तमणुं या पञ्चविधं शरीरस्कन्धं अवगाहिनां धर्माधर्मपुद्गलजीवानामवगाह आकाशस्योपकारः। धर्माधर्माकागपुद्गलजीवप्रदेशममुदाय व्यामोतीति, अवगाहत धर्माधर्मयोरन्तःप्रवेशसंभवेन पुद्गलजीवानां संयोगविभागैश्चेति।। इत्यर्थः, धर्माधर्माकागजीयानां परस्परेण पुद्गलेषु च वृत्तिन विरु शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् ॥ १९ ॥ प्यने मनवान् ।। अत्राह-मनि प्रदेशसंहारविमगसंभवे कन्मादम पञ्चविधानि गरीराण्यौदारिकादीनि वाङ्मनः प्राणापाना- होयभागादिपु जीवानामवगाहो भवति, नैकप्रदेशादिग्विति?, विति पुद्गलानामुपकारः, तत्र शरीराणि यथोक्तानि, प्राणापानी अयोच्यते-मयोगत्वात् संमारिणां चरमशरीरत्रिभागहीनावगा- च नामकर्मणि व्याख्याती, द्वीन्द्रियादयो जिह्वेन्द्रिययोगाद्भा- हिन्याच ( हीनलाग हा०) सिद्धानामिति । अत्राह-उक्तं भवता पात्वेन गृहन्ति, नान्ये, संजिनश्च मनस्त्वेन गृह्णन्ति, नान्य इति, ·. इति ॥ किं चान्यत्- वक्ष्यते हि 'सम्पायवाजीयः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते' कार इति?, अनोच्यते- परस्परोपग्रहो जीवानाम् ।। २१ ॥ सुग्वदुःग्वजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥ २० ॥ परस्परस्य हिताहितोपदेशाभ्यामुपग्रहोजीमानामिति।। अनाह- सुखोपग्रहो दु खोपग्रहो जीवितोपग्रहो मरणोपग्रहश्चेति पुग- अथ कालस्योपकारः क इति ? अयोच्यते- लानामुपकारः, तद्यथा-इष्टाः स्पर्शरमगन्ववर्णशब्दाः सुखस्योप- वर्तना परिणामःक्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य ॥२२॥ • कारः, अनिष्टा दुःखख, स्नानाच्छादनानुलेपनभोजनादीनि विधि तद्यथा-सर्वभागाना वर्तना कालाश्रया वृत्तिः, वर्तना उत्प-1. प्रत्युक्तानि जीवितस्थानपरर्तन चायुष्कस्य, विपशस्त्राग्न्यादीनि तिः स्थिति. (अधिततिः हा.) प्रथमममयाश्रया इत्यर्थः । परि- मरणस्यापरर्तन चायुप्फस्य ।। अत्राह-उपपन्नं तारदेतत् सोपक णामो द्विविधः-अनादिरादिमाश्च, तं परस्तावक्ष्यामः। क्रिया माणामपरर्तनीयायुपाम् , अधानपरायुपा कथमिति ?, अत्रो- गतिः, सा त्रिविधा-प्रयोगगतिश्रिमागतिमिश्रिफेति । परत्वा-.. च्यते-तेपामपि जीवितमरणोपग्रह' पुद्गलानामुपकारः, कथमिति परत्वे विविधे-प्रशंमाकृते क्षेत्रकृते कालकृते इति, तत्र प्रशंमा-...' चेत्तदुन्यते, कर्मणः स्थितिक्षयाम्याम् , कर्म हि पौद्गलमिति, कृते परो धर्मः परजानं अपरः अधर्मः अपरमज्ञानमिति, क्षेत्रकृते | आहारश्च विविधः सर्वेपामेवोपकुरुते, कि कारणम् ?, शरीरस्थित्यु- एकदिकालारस्थितयोपिकृष्टः परो भाति मनिकृष्टोऽपरः, काल- पचयवलसद्धिप्रीत्यर्थ ह्याहार इति ॥ अमाह-गृहीमस्ताबद्धर्माध- कृते द्विरप्टमाद्वर्पशतिकः परो भवति, पर्पशतिकाविरष्टपर्पोऽपरो मामाशपुद्गला जीपद्व्याणामुपकुर्वन्तीति, अथ जीताना क उप- भाति । तदेवं प्रशंमाक्षेत्रकृते परत्वापरत्वे वर्जयित्वा वर्तनादीनि ·(०दयः माँ कालकना दा०) मालम्योपकार इति । अग्राह-उक्तं इति । पन्धविविधः-प्रयोगवन्धो विश्रमावन्धो मिश्र इति, माग गर्गगीनि पृट्टलानामुपकार इनि, पुद्गलानिति (०ला इति स्निग्धरूक्षत्वाद्भवति यक्ष्यते । सौम्यं द्विविधम्-अन्त्यमापे- हा०)नन्यान्नरीया जीयान् परिमापन्ते, म्पादिरहितासान्ये, क्षिकं च, अन्त्यं परमाणुष्वेव, आपेक्षिकं अणुकादिपु संघातप- नररुपमेतदिनि, (म्पत्यादि न हा.) अयोच्यते, एतदादिवि. रिणामापेक्षं भवति, तद्यथा-आमलकाददरमिति । स्थौल्यमपि प्रनिपनिप्रनिषेधार्थ विशेषयचनविपक्षया चेदमुच्यते द्विविधम्-अन्त्यमापेक्षिकं न,संघातपरिणामापेक्षमेव भवति,नत्रा- परमगन्धवर्णवन्नः पुलाः ॥ २३ ॥ न्यं सर्वलोकव्यापिनि महास्कन्धे भवति, आपेक्षिकं बदरादिभ्य मर्मः रमः गन्धः वर्ण इन्ये लक्षणाः पुद्गला भवन्ति, नत्र आमलकादिग्विति। संस्थानमनेकविधम्-दीघहखाद्यनित्थंत्व- म्पर्मोन्टरिधः-कठिनो मृदुगुमलपुः शीन उष्णः स्निग्धः रूक्ष पर्यन्तम् । भेदः पञ्चविधः-औत्कारिकः चौर्णिकः खण्डः प्रतरः इति, ग्मः पथविधः-निक्तः कटुः कपायोऽम्लो मधुर इति, गन्धो अनुनट इति । तम छायातपोद्योताश्च परिणामजाः । सर्व द्विविधा-मुगमिरमुरमिध, वर्णः पञ्चविधा-कृष्णो नीलो लोहितः एचैते स्पर्शादयः पुद्गलेष्वेव भयंतीत्यतः पुद्गलास्तद्वन्तः॥ पीनः शुः इति ।। किंचान्यत्- अत्राह-किमर्थ स्पशादीनां शब्दादीनां च पृथक्मत्रकरणमिति, दयधमोगस्योल्पसंस्थानभेदतमछाया अत्रोच्यते, स्पर्शादयः परमाणुपु स्कन्धेषु च परिणामजा एव भव- नपोयोतवन्तश्च ।। २४ ।। न्तीति, शब्दादयस्तु स्कन्धेवेव भवन्त्यनेकनिमित्ताश्चेत्यतः पृथ-| नत्र शन्दः पहिधः-ततो विनतो धनः शुपिरो वर्षो भाप करणम् ।। त एते पुदलाः ममामतो द्विविधा भवन्ति, तद्यथा- ·। अणः स्कन्धाश्च ॥ २० ॥ भेदादणुः ॥२७॥ उक्तं च कारणमेव (०मा हा०) तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्य च भेदादेव परमाणुरुत्पद्यते, न संघातादिति (त् न संघातभे- भननि परमाणुः । एफरमगन्धव! द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥१॥ दात् हा०) । इति । तपाणयोनदाः,स्कन्धास्तु यद्वा एर ।। अमाह-कथं पुनरेत भेदसंघाताभ्यां चाक्षुपाः ॥ २८॥ रिध्यं भवतीति?, अनोच्यते-स्कन्धास्तार भेदसंघाताभ्यां चाक्षुपाः स्कन्धा उत्पद्यन्ते, अचाक्षुपास्तु संघातभेदेभ्य उत्पन्यन्ते ।। ६ ।। यथोक्तासंघाताद्भेदात्संघातभेदाचेति । अत्राह-धर्मादीनि स- संपावानेदारसंघातभेदादिति, एभ्यखिभ्यः (एभ्यो हा०) न्तीति कथं गृह्णीम इतिः, अत्रोन्यते, लक्षणतः।। किं च मतो लक्ष- कारणेभ्यः स्कन्धा उत्पद्यन्ते द्विप्रदेगादयः, तद्यथा-द्वयोः पर- णमिति?, अत्रोन्यते- मायोः संघाताद् द्विप्रदेशः, द्विप्रदेशस्याणोश्च संघातात्रिप्रदेशः, उत्पाढव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ।। २९ ॥ एवं संग्वेयानामसंग्येयानामनन्तानामनन्तानन्तानां च प्रदेशानां उत्पादव्ययौ धौव्यं च युक्तं सतो लक्षणम् , यदुत्पद्यते संघातात् (तु हा०) तापत्प्रदेशाः। एपामेर भेदाद्विपदेशपर्यन्ताः । यद्वयेति यच्च ध्रुवं तत्सत् , अतोऽन्यदमदिति ॥ (उत्पादव्ययौ एन एर संघातभेदाभ्यामेकमामयिकाभ्यां द्विप्रदेशादयः स्कन्धा धौव्यं च सतो लक्षणम् , यदिह मनुष्यत्नादिना पर्यायेणाव्ययत उत्पद्यन्तै, अन्यस्य संघातेनान्यतो भेटेनेति ॥ अत्राह-अथ पर- आत्मनो देवत्यादिना पर्यायेणोत्पादः, एकान्तध्रौव्ये(ध्रुवे हा.) माणुः स्थमुत्पद्यत इति?, अमोन्यते-- आत्मनि तत्तथैफस्वभारतयाऽवस्थाभेदानुपपत्तेः,एवं च संमाराप- ·गर्गमेदाभारः, रल्पितत्वेऽम्य निःम्बमारतयाऽनुपलब्धिप्रमझात् , हा.) तत्तव्यतिरिक्ततरविकल्पाभ्यामयोगात् (तदयोगात् हा.) (या नधानु हा.) कल्पितः, मम्बमानत्वे (तस्य) त्वेकान्तधौ- तन मनुष्याटेर्देयत्वमित्यायातं मार्गनैफल्यमागमस्येति, एवं (च व्याभारतसंच तथाभरनादिति, तत्स्वभावतया विरोधाभापा- हा.) सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्याग सम्यग्मार्गः मम्य- नयोपलयिमिद्धः, तद्धान्तत्वे प्रमाणाभारः, योगिज्ञानप्रमा- गार्जनः सम्यग्व्यायामः सम्यकस्मृतिः सम्यक्ममाधिरिति नाग- णाभ्युपगमे नधान्तस्तदरम्याभेदः, इत्थं चैतत् ,अन्यथा न मनु- यर्थम् , एवं घटव्ययरत्या मृदः कपालोत्पादभावात् उत्पाद- प्यायचादीनि, एवं यमादिपालनानर्थक्यम् , एवं च मन्ति व्यधौव्ययुक्तं मदिति, एकान्तध्रौव्ये तत्तथैकस्सभारतयाऽवस्था- अहिमागत्याम्तेयनह्मचर्यापरिग्रहा यमाः शौचसतोपतपःसाध्या- भेदानुपपत्तेः, समानं पूर्पण, एरमेतन्याहारतः तथा मनुष्यादि- येश्वरप्रणिधानानि नियमा इति आगमपचन वचनमानम् , एक- स्थितिद्रव्यमधिकृत्य दर्शितम् , निश्चयतस्तु प्रतिममयमुत्पादा- मेसन्तानीव्येऽपि मर्वथा तदभागपनेः, तच्चतोऽहंतुकरमेना- दिमत्तथा भेदसिद्वेः, अन्यथा तदयोगात् , यथाह (०दा. हा.) वम्यान्तरमिति मर्पदा तामाभाषप्रमङ्गः अहेतुकत्याविशेषात् । सर्वव्यक्तिषु नियतं क्षणे क्षणेऽन्यत्वमथ च न विशेषः। मत्यो- (न हेतुम्वभारतयोघं तद्भातः, तत्सभारतयेकान्तेन ध्रौव्यसिद्धेः श्चित्यपचित्योराकृतिजातिव्यवस्थानात् ॥१|| नरकादिगतिवि- न हा.) यदा हि हेतोपामो सभागो यत्तदनन्तर तापम्तदा भेदो भेदः संमारमोक्षयोश्चर । हिमादिस्त दे॒तुः सम्यक्त्वादिच ध्रुनोऽन्ययस्तस्यैन तधाभवनात् , एवं च (एवमेव च हा.) तुलो- मुरय इति ।।२।। उत्पादादियुते खलु प्रस्तुन्येतदुपपद्यते मर्वम् । नामारनामातुफलयोयुगपन्ययोत्पादसिद्विरन्यथा न (कथाव्य नद्रहिते तदभागात् मनमपि न युज्यते नीत्या ॥३॥ निरुपादानो ·न भवत्युत्पादो नापि नाटवस्थ्येऽस्य । तद्विक्रिययापि (तु हा.) पदास्तिकस्यापि, मातृकापदं ना मातृकापदे गा मातृकापदानि - तथा वित्ययुतेऽसिन् भवत्येपः ॥४॥ सिद्वत्वेनोत्पादो व्ययो- वा मत् , अमातृकापदं पा अमातृमापदे ना अमातृकापदानि ना - ऽस्य समारभारतः जेयः। जीनत्वेन धौव्यं त्रितययुतं मर्वमेव अपत् । उत्पन्नास्तिकस्य, उत्पन्नं पोत्पन्ने पोत्पन्नानि या मत् , (मेन खलु हा.) तु ।।५।। इति हा०) अत्राह-गृहीमस्तानदेव लक्षणं अनुत्पन्नं गाऽनुत्पन्ने राऽनुत्पन्नानि वाऽमन् । अर्पितेऽनुपनीने न । (तर हा.) मदिति, इदं तु पान्यं-तत्किं नित्यमाहोखिदनित्य- वाच्यं सदित्यमदिति ना, पर्यायास्तिकस्य मदारपर्याये गा मद्भा- . +मिति?, अनोन्यते- उपर्याययोर्ग महारपर्यायेपु ना आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये पा... तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥ ३० ॥ द्रव्याणि चा मत् , (मती मन्ति हा.) अमद्भारपर्याये गा अम- यत्सतो भानान्न व्येति न व्येप्यति तन्नित्यमिति ।। द्वारपाययोगा जमनापपर्यायेषु ना आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये ना अर्पितानर्पितसिद्वेः ॥ ३१ ॥ द्रव्याणि चाऽमत् (अतः स्यान्नास्ति), तदुभयपर्याये । तदुभय- मच (तञ्च हा.) विविधमपि नित्य च उभे अपि अर्पितानर्पि- पर्याययोर्वा तदुभयपर्यायेषु पा आदिष्टं द्रव्यं पाद्रव्ये पा द्रव्याणि । तसिद्धेः, अर्पितं च्यानहारिकमनर्पितमव्यावहारिकं चेत्यर्थः, तच्च ना न वाच्यं मदित्यमदिति पा, देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति।। । (त्र हा) सचतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिक्मु- अबाह-उक्तं भरता 'संघातभेदेभ्यः स्कन्धा उत्पद्यन्त' इति,तत्कि त्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिमिति, एषामर्थपदानि द्रव्यं वा द्रव्ये पा संयोगमात्रादेर संघातो भाति?, आहोम्बिदस्ति (स्त्या हा०)। द्रव्याणि या मत् , अमन्नाम नास्त्येव द्रव्यास्तिकस्य । मातृका- कश्चिद्विशेष (०१ प्रतिवि० हा०) इति?, अनोच्यते, मति संयोगे ।

·-
पक्षण गंगानो भानानि ।। पाद-अप कथं पन्धो भाताति?, ति। अगाह-मशग्रहण किमपक्षन इति ?, अनोच्यते-गुणव-
अपोग्गने-
पम्ये मदृशानां बन्धो भवतीति । अत्राह-किमविशेषेण गुणवे.
ग्निग्धम्क्षत्याद्वन्धः ॥३२॥ पम्ये मशानां वन्धो भवतीति?, अत्रोच्यते-
ग्निभयोः पुनलयोः पृष्टयोयन्धो भवतीति ।। अत्राह-
यधिकादिगुणानां तु ॥ ३५ ॥
फिमेप एकान्न इनि', अयोध्यन-
अधिकादिगुणानां तु मदृशानां चन्धो भवति, तद्यथा-
न जान्यगुणानाम् ॥ ३ ॥ स्निग्धस्स द्विगुणाद्यधिकम्निग्धेन, द्विगुणाद्यधिकस्निग्धस्य स्नि-
जपन्यगुणम्निग्धानां जपन्यगुणरक्षाणां च परम्परेण बन्धो ग्धन, रूक्षस्यापि द्विगुणाद्यधिकरूक्षेण, द्विगुणायधिकरूक्षम्य
न मानानि ।। अाह उन भवना जयन्यगुणवानां स्निग्धानां रुक्षेण, एकादिगुणाधिकयोस्तु महगयोर्वन्धो न भवति, अत्र
मशंग क्षाणां न स्निग्धन मह बन्धो भातीति, अथ तुल्य- तुशब्दो व्यावृत्तिविशेषणार्थः, प्रतिपे, व्यावर्तयति यन्धं च विशे-
गुगयोः किमत्यन्नप्रनिषेध इनि?, अत्रोन्यते, न जघन्यगुणाना- पयति । अत्राह-परमाणुपु स्कन्धेषु च ये स्पर्मादयो गुणास्ते
मित्यधिक पदमुत्पने-
किं व्यवस्थितास्तेपु आहोम्विदव्यवम्धिता इति ?, अत्रोन्यते-
गुणमाम्ये महशानाम् ॥ ३४ ॥ अव्यवस्थिताः, कुनः?, परिणामात् ॥ अत्राह-द्वयोरपि यध्यमा-
गुणमाम्ये गनि मरणानां पन्धो न भवति. तद्यथा-तुल्य- नयोर्गुणवत्वे मति कथं परिणामो भवतीति?, उच्यते-
गुणम्निग्धम्य तुल्पगुणम्निग्धेन तुल्यगुणरूक्षस तुल्यगुणरक्ष यन्धे समाधिको पारिणामिको ॥ ३६॥

·I.inant gawn gand mari in
बन्ध सति समगुणस समगुणः परिणामको भवति, अधि-व्य'मिति, तत्र के गुणा इति ?, अत्रोच्यते-
कगुणो हीनस्येति (हीनगुणस्येति हा.) ।। अत्राह-उक्तं भवता द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः ।। ४ ।।
'द्रव्याणि जीवाश्चेति, तत् फिमुद्देशत एव द्रव्याणां प्रसिद्धिः द्रव्यमेपामाश्रय इति द्रव्याश्रयाः, नेपां गुणाः सन्तीति
आहोखिल्लक्षणतोऽपीति ?, अत्रोच्यते- लक्षणतोऽपि प्रसिद्धिः, निर्गुणाः।। अत्राह-उक्तं भवता 'बन्धे समाधिको पारिणामिको'
नदुच्यते-
| इति, तत्र का परिणाम इति', अत्रोच्यते-
गुणपर्यायवद् द्रव्यम् ॥ ३७॥
तद्भावः परिणामः ॥ ४१ ॥
गुणान् लक्षणतो वक्ष्यामः, भावान्तरं संज्ञान्तरं च पर्यायः, धर्मादीनां द्रव्याणां यथोक्तानां च गुणानां स्वभावः स्वत-
तदुभयं यत्र विद्यते तद् द्रव्यम् , गुणपर्याया अस्य सन्ति अ- चं परिणामः॥ स द्विविधः-
सिन् वा मन्तीति गुणपर्यायवत् ।।
अनादिरादिमांश्च ॥ ४२॥
कालश्चेत्येके ।। ३८॥
तत्रानादिररूपिपु (पे हा.) धर्माधर्माकाशजीवेष्विति ।
एके वाचार्या व्याचक्षते-कालोऽपि द्रव्यमिति ।।
रूपिप्वादिमान् ॥ ४३ ॥
मोजन्तसमयः ॥ ३९ ॥
रूपिपु तु द्रव्येषु आदिमान परिणामोऽनेकविधः स्पर्शपरि-
म चेष कालोऽनन्तसमयः, तत्रैक एव वर्तमानसमयः, अती- णामादिरिति ।।
तानागतयोस्त्यानन्त्यम् ॥ अत्राह-उक्तं भवता 'गुणपर्यायवद्र-
योगोपयोगी जीवेषु ॥ ४४ ॥

·जीपपिपपि गत्यु योगोपयोगी परिणामायादिमन्तौ
भानः, तत्रोपयोगः पूर्वोक्तः, योगस्तु परस्तावक्ष्यते ।।
इति तत्त्वार्थाधिगमेऽहत्प्रवचनसङ्ग्रहे
पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ।।
अथ पष्ठोऽध्यायः।
अत्राह-उक्ता जीजीगः, अथानमः क इत्यास्रवप्रसिद्ध्य-
शुभः पुण्यस्य ॥३॥
धमिदं प्रक्रम्यते-
शुभो योगः पुण्यस्यास्रयो भवति ।।
कायवाङ्मनःकर्म योगः॥१॥
अशुभः पापस्य ।। ४ ।। (नेदं हा०)
कायिकं कर्म वाचिकं कर्म मानसं कर्म इत्येप त्रिविधो योगो तत्र सद्वद्यादि पुण्यं वक्ष्यते, शेपं पापमिति ।। (सूत्रमिदं हा.)
भाति, स एकशो द्विविधः-शुभवाशुभश्च, तत्राशुभो हिंमास्ते- सकपायाकपाययोः साम्परायिकर्यापथयोः ॥ ५ ॥
यामागदानि कायिकः, सायद्यानृतपरुपपिशुनादीनि वाचिकः, म एप त्रिविधोऽपि योगः सकपायाकपाययोः माम्परायि.
अमिध्यान्यापादेयास्यादीनि मानमः। अतो विपरीतः शुभ इति।। कर्यापथयोरास्रवो भवति, यथामध्यं यथासम्भवं च सकपायस्य
स आस्त्रवः॥२॥
योगः माम्परायिकस्य, अ(न्योs)कपायस्यैवैकसमयस्थितेः ॥
म एप विविधोऽपि योग आसरसंज्ञो भपति, शुभाशुभयोः अबतकपायेन्द्रियक्रियाः पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसङ्ख्याः |
कर्मणोरास्रवणादासपः मरःसलिलावाहनिर्वाहिस्रोतोवत् ।।
पूर्वस्य भेदाः ॥ ६ ॥

·MAHITI पूर्वस्येति सूत्रक्रमग्रामाण्यात्साम्परायिकस्याह, साम्परायिक- शेपादधिकरणविशेपाच विशेपो भवति, लघुर्लघुतरो लघुतमस्तीत्र- स्यास्त्रवभेदाः पञ्च चत्वारः पञ्च पञ्चविंशतिरिति भवन्ति ।। पञ्च | स्तीव्रतरस्तीव्रतम इति, तद्विशेषाच बन्धविशेपो भवति ।। अत्राह- हिंसानृतस्तैयाब्रह्मपरिग्रहाः प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा तीवमन्दादयो भाया लोकप्रतीताः,वीयं च जीवस्य क्षायोपशमिकः | इत्येवमादयो वक्ष्यते। चत्वारः क्रोधमानमायालोमा अनन्तानु- क्षायिको चा भाव इत्युक्तम् ,अथाधिकरणं किमिति?,अत्रोच्यते- वन्ध्यादयो वक्ष्यन्ते । पञ्च प्रमत्तस्येन्द्रियाणि | पञ्चविंशतिः अधिकरणं जीवाजीवाः ॥८॥ क्रियाः, तमे क्रियाप्रत्यया यथासक्यं प्रत्येतव्याः, तद्यथा अधिकरणं द्विविधम्-द्रव्याधिकरणं, भावाधिकरणं च, तत्र सम्यक्त्यमिथ्यात्वप्रयोगसमादानेर्यापथाः कायाधिकरणप्रदोपप- द्रव्याधिकरणं छेदनभेदनादि शस्त्रं च दशविधम् , भावाधिकरणम- रितापनप्राणातिपाताः दर्शनस्पर्शनप्रत्ययसमन्तानुपातानाभोगाः ष्टोत्तरशतविधम् ,एतदुभयं जीवाधिकरणमजीवाधिकरणं च। तत्र- स्वहस्तनिसर्गविदारणानयनानवकासा आरम्भपरिग्रहमायामिथ्या- आचं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमत- दर्शनाप्रत्याव्यानक्रिया इति ।। कपायविशेपैत्रिनिखिश्चतुश्चैकशः ॥९॥ तीवमन्दज्ञाताज्ञातभाववीर्याधिकरण विशेषेभ्यस्त आद्यमिति सूत्रक्रमप्रामाण्याज्जीवाधिकरणमाह, तत् समास- द्विशेषः ।। ७॥ तस्त्रिविधम्-संरम्भः समारम्भ आरम्भ इति । एतत्पुनरंकगः सांपरायिकास्रवाणां एपामेकोनचत्वारिंशत्साम्परायिकाणां (रि- (कैकशः हा.) कायवाङ्मनोयोगविशेषात् त्रिविधं भवति, तद्यथा शतां सा०) तीव्रभावात् मन्दभावाज्ज्ञातभावादनातभावाद्वीर्यवि- -कायसंरम्भः वाक्संरम्भः मनःसंरम्भः कायसमारम्भः वाक्ममा- ·.COM रम्मः मनाममारम्भः पायारम्भः पागारम्भः मन आरम्भ इति । निविधो योगस्ततो जेयः॥१॥ अनाह-अथाजीनाधिकरणं किमि- पनदप्येयः नगरिनानुमनविशेषान् विविधं भवति, तद्यथा-ति ?, अमोन्यते- हनमायसंगम्भः कारिनकायसंरम्भः अनुमतकायसंरम्भः कता निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम्भः सरिनमारम्भः अनुमन पावतरम्भः कृतमनःसंरम्भः परम् ॥१०॥ सरितमनःसंरम्भः अनुमतमनःसंरम्भः, एवं ममारम्भारम्भावपि। परमिति सूत्रक्रमप्रामाण्यादजीराधिकरणमाह, तत् समामत- गदपि पुनरंकगः स्पायविशेषाचतुर्विधम् , तद्यथा-क्रोधकृतका- अतुर्विधम् , तद्यथा-निर्वर्तना निक्षेप संयोगो निमर्ग इति। तन यसंरम्भः मानकतरायसंरम्भः मायाकृतकायसंरम्भः लोभकृत- निर्वर्तनाधिकरणं द्विविधम्-मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणमुत्त- पायसरम्भः क्रोधारितकायसंरम्भः मानकारितकायसंरम्भः 'रगुणनिर्वर्तनाधिकरणं च, तन मूलगुणनिर्वर्तना पञ्च शरीराणि मायासरिनकायसंरम्भः लोभकारितकायसंरम्भः क्रोधानुमत-पाइमनःप्राणापानाच,उत्तरगुणनितिना काठपुस्तचित्रकर्मादीनि। रायसंरम्भः मानानुमतकायसंरम्भ मायानुमतकायसंरम्भः लोभा- निक्षेपाधिकरणं चतुर्विधम् , ताथा-अप्रत्यवेक्षितनिक्षेपाधि- नुमतरायमरम्भः, एनाइमनोयोगाभ्यामपि वक्तव्यम् , तथा करणं दुष्प्रमाजितनिक्षेपाधिकरणं महसानिक्षेपाधिकरणमनाभोग- ममारम्भारम्भौ । तर जीराधिकरणं ममासेनकशः पत्रिशद्वि- निक्षेपाधिकरणमिति । सयोगाधिकरणं द्विविधम्-भक्तपान- ल्पं भाति, निषिधमप्यष्टोत्तरगत विकल्पं भवतीति ।। संरम्भः संयोजनाधिकरणमुपकरणसंयोजनाधिकरणं च । निसर्गाधिकणं मरपायः परितापनपा भवेत्समारम्भः। आरम्भः प्राणिवधः विविधम्-फायनिमर्गाधिकरणं पानिमर्गाधिकरणं मनोनिस- ·-III IHI1101... IITD MEACHER गांधिकरणमिति ॥ अत्राह-उक्तं भवता सकपायाकपाययोर्योगः। भूतव्रत्यनुकम्पा दानं सरागसंयमादि योगः क्षान्तिः माम्परायिफेर्यापथयोरास्रव इति, नाम्परायिकं चाष्टविधं वक्ष्यते, शौचमिति सद्वेद्यस्य ॥ १३ ॥ तत् किं सर्वस्थाविशिष्ट आस्रवः आहोवित्प्रति विशेपोऽस्तीति?, मर्वभूतानुकम्पा अगारिष्वनगारिपु च प्रतिष्वनुकम्पाविगेपो अत्रोच्यते-सत्यपि योगत्वाविशेपे प्रकृति प्रकृति प्राप्याम्ववि- दानं सरागसंयमः संयमासंयमोऽकामनिर्जरा घालतपो योगः शेपो भवति, तद्यथा- क्षान्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्यास्रवा भवन्ति ।। तत्पदोपनिढवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता केवलिश्रुतसङ्घधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य ॥१४॥ ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ ११ ॥ भगवतां परमीणां केवलिनामहत्योक्तस्य च साङ्गोपाङ्गस्य आश्रवो (न हा.) ज्ञानस्य ज्ञानवतां ज्ञानसाधनानां च प्रदोषो श्रुतस्य चातुर्वर्णस्य मकस्य पञ्चमहात्रतसाधनस्य (पंचमहाव्रतस्य नियो मात्सर्यमन्तराय आमादन उपघात इति ज्ञानावरणास्त्रया हा०) चतुर्विधानां च देवानामवर्णवादो दर्शनमोहस्यास्रवावहा भवन्ति, एतेहिं जानावरणं कर्म वध्यते, एवमेव दर्शनावरणस्येति ।। इति ॥ दुःग्यशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभय- | कपायोदयात्तीवात्मपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १५ ॥ स्थान्यसद्वेवस्य ॥१२॥ कपायोदयातीवात्मपरिणामश्चारित्रमोहस्यासवो भवति ॥ दुःखं शोकस्ताप आक्रन्दनं वधः परिदेवनमित्यात्मसंस्थानि वहारम्भपरिग्रहत्वं च नारकस्यायुपः॥ १६ ॥ परस्य क्रियमाणान्युभयोश्च क्रियमाणान्यमद्वेद्यस्यास्रवा भवन्तीति। बह्वारम्भता बहुपरिग्रहता च नारकस्यायुष आस्रवो भवति ·(पा भांति हा.)॥ | हेभ्यो पिरतिव्रतमिति वक्ष्यते । संयमासंयमो देशविरतिरणुव्रत- तर्यग्योनस्य ॥ १७॥ मित्यनान्तरम् , 'देशमर्यतोऽणुमहती' इत्यपि वक्ष्यते । अका- मापा तैयग्योनस्यायुप आस्रवो भवति । मनिर्जरा पराधीनतयाऽनुरोधाचाकुशलनिवृत्तिराहारादिनिरोधश्च । अल्पारम्भपरिग्रहत्वं म्बभावमार्दवार्जवं च चालतपः. बालो मूढ इत्यनान्तरम् तस्य तपो बालतपः, तच्चा- मानुपस्य ॥ १८ ॥ ग्निप्रवेशमरुत्प्रपातजलप्रवेशादि । तदेवं सरागसंयमः संयमासंय- अल्पारम्भपरिग्रहत्वं स्वभावमार्दवावं च मानुपस्यायुप आ-| मादीनि च दैवस्यायुप आस्रवा भवन्तीति ।। अथ नाम्नः क आस्रवा मो भाति ।। इति?, अनोच्यते- निःशीलवतत्वं च सर्वपाम् ॥ १९॥ योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२१॥ निःशीलनतत्वं च सर्वेषां नारकतर्यग्योनमानुपाणामायुपामा कायवाङ्मनोयोगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्न आस्रवो मो भाति, यथोक्तानि च ।। अथ देवस्यायुपः क आस्रव इति?, भवतीति ।। अनोच्यते- विपरीतं शुभस्य ॥ २२ ॥ मरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जरायालतपांसि एतदुभयं विपरीतं शुभस्य नाम आत्रवो भवतीति ॥ देवस्य ॥ २० ॥ किंचान्यत्- संपमो विरतिर्मतमित्यनान्तरम्। हिंमाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्र- दर्शनविशुद्धिर्विनयसंपन्नता शीलवतेष्वनतिचारो- ·म भाषण ज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी सद्ध परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणाच्छादनोद्भावने च साधुममाविवैयावृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचन- नीचैगोत्रस्य ॥ २४ ॥ भक्तिरावश्यकापरिमाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्स परनिन्दात्मप्रशंमा सद्गुणाच्छादनमसद्गुणोद्भारनं आत्मपरो- लत्वमिति तीर्थकृत्त्वस्य ।। २३ ॥ भयस्थं नीचैर्गोत्रस्यारवा भरन्ति ।। परमप्रकृष्टा दर्शनविशुद्धिः, विनयसंपन्नता च, शीलवतेप्पा- तद्विपर्ययो नीचैवृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्य ॥ २५ ॥ | त्यन्तिको भृशमप्रमादोऽनतिचारः, अभीक्ष्णं ज्ञानोपयोगः संवेग उत्तरस्येति सूत्रक्रमप्रामाण्यादुच्चैगोवस्याह, नीचैर्गोत्रास्रव- थ, यथाशक्तिस्त्यागन्तपश्च, मड्वस्य माधूनां च समाधियावृत्य- विपर्ययो नीचैवृत्तिरनुत्सेकश्वोच्चैगोत्रस्यास्रया भान्ति॥ करणम् , अर्हत्साचार्येषु बहुश्रुतेषु प्रवचने च परमभावविशुद्धि विघ्नकरणमन्तरायस्य ॥ २६ ॥ युक्ता भक्तिः, मामायिकादीनामावश्यमाना भारतोऽनुष्ठानस्याप दानादीनां विघ्नकरणमन्तरायस्यास्रो भरतीति, एते माम्प-|| रिहाणिः, सम्यग्दर्शनादेर्मोक्षमार्गस्य निहत्य मानं करणोपदेशा- रायिकस्याप्टविधस्य पृथक् पृथगास्राविशेषा भवन्तीति ।। भ्यां प्रभारना,अर्हच्छासनानुष्टायिनां श्रुतधराणां बालवृद्धतपस्वि- शैक्षग्लानादीनां च मग्रहोपग्रहानुग्रहकारित्वं प्राचनात्सलत्वमि- इति तत्त्वार्याधिगमेऽहत्प्रवचनसङ्ग्रहे भाष्यतः ति,एते गुणाः ममस्ता व्यस्ता वा तीर्थफरनाम्न आम्रपा भवन्तीति।। पष्टोऽध्यायः समाप्तः॥

·अथ सप्तमोऽध्यायः। अग्राह-उन्नं भरता मवेद्यस्यात्रवेषु भूतप्रत्यनुकम्पति, तत्र मितिरादाननिक्षेपणाममितिरालोकितपानभोजनमिति । सत्यव- मिनी को या नीति?, अनोच्यते- चनस्यानुवीचिभापणं क्रोधप्रत्याख्यानं लोभप्रत्याख्यानमभी- हिमाऽनृतस्तेयात्रामपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् ॥१॥ रुत्वं हाम्यप्रत्याख्यानमिति । अस्तेयस्यानुवीच्यवग्रहयाचनम- हिमाया अनुनवचनात् म्तेयादब्रह्मतः परिग्रहाग कायवाङ्म- भीक्ष्णावग्रहयाचनमेतायदित्यवग्रहावधारणं ममानधार्मिकेभ्योऽव- नोमिगिनिर्वतम् , विनिर्नाम ज्ञात्वाऽभ्युपेत्याकरणम् , अकरणं ग्रहयाचनमनुज्ञापितपानभोजनमिति । ब्रह्मचर्यस्य स्त्रीपशुपण्ड- नियनिरूपरमो विरतिरित्यनान्तरम् ॥ । कसंसक्तशयनासनवर्जनं रागसंयुक्तस्त्रीकथावर्जनं त्रीणां मनोहरे- देशमर्यतोऽणुमहती ।। २॥ न्द्रियालोकनवर्जनं पूर्वरतानुम्मरणवर्जनं प्रणीतरमभोजनवर्जन- पम्पो हिंमादिभ्यः एकदाविरतिरणुव्रतं,सर्वतो विरतिर्महा- मिति। आकिश्चनस्य पञ्चानामिन्द्रियार्थानां स्पर्शरमगन्धवर्ण- समिति॥ शब्दानां मनोजानां प्राप्ती गायवर्जनममनोज्ञानां प्राप्तौ उपयजे- नगर्यार्थ भावनाः पक्ष पश्च ॥३॥ नमिति । किंचान्यदिति-- नम्प पश्यविधस्य मतम्य स्थार्थमेककस्य पञ्च पश्च भावना, हिंसादिविहामुत्र चापायावयदर्शनम् ॥ ४ ॥ भान्ति, नयथा-अहिंमायाम्तापदीर्याममितिर्मनोगुप्तिरेपणाम हिंमादिषु पञ्चस्वासवेविहामुत्र चापायदर्शनमवद्यदर्शनं च | ·WATI माश्यन् , नयथा-हिंमायाम्तावन् हिंस्रो हि नित्योद्वेजनीयो नि-प्रेत्य चाशुभां गतिं गर्हितश्च भवतीत्यब्रह्मणो व्युपरमः श्रेयानिति । त्यानुबबैग्ध, इहैव वधबंधपरिक्शादीन् प्रतिलभते प्रेत्य चाशुभा तथा परिग्रहह्वान शकुनिरिख मांसपेशीहस्तोऽन्येषां क्रव्याद- गनि गहिनया मातीति हिंमाया व्युपरमः श्रेयान्। तथाऽनृतवा- (०व्याच्छरा० हा.) शकुनानामिहेव तस्करादीनां गम्यो पर्थयो(०पवनो हा०) मवनि,इव जिह्वाछेदादीन् प्रतिलभते, भवति,अर्जनरक्षणक्षयकृतांश्च दोपान् प्रामोति,न चास्य तृप्तिर्भव- मिथ्याम्याग्व्यानदुःखितम्यव(०तां तेन हा०)बद्धवैरेम्पस्तदधि- तीन्धनैरिवाने,लोभाभिभूतत्वाच कार्याकार्यानपेक्षो भवति, प्रेत्य कान दुग्पहनून ग्रामोति प्रेत्य चाशुभांगति गर्हितच भवतीत्यनृत- चाशुभां गतिं प्रामोति, लुब्धोऽयमिति च गर्हितो भवतीति वचनाद् व्युपरमः श्रेयान् ।तथा स्तेनः परद्रव्यहरणप्रसक्तमतिः परिग्रहासुपरमः श्रेयान् ।। किंचान्यत- मर्यम्पोजनीयो भवतीति, इहैव नाभिघातबधबन्धनहस्तपादक- दुःखमेव वा ॥५॥ नामोनगेष्ठदनभेदनसर्वम्बहरणयध्ययातनमारणादीन् प्रति दुःखमेव वा हिंसादिषु भावयेत् , यथा ममाप्रियं दुःखमेवं लभते प्रेत्य नाशुभगं गति गहिनथ भवतिम्तेयाद्युपरमः श्रेयान्। सर्वसत्वानामिति हिंमाया व्युपरमः श्रेयान् । यथा मम मिथ्या- नभावामगारी विभ्रमोद्घान्तचिनः विप्रकीर्णेन्द्रियो मदान्धो भ्याख्यातस्य ती दुःखं भूतपूर्व भवति च तथा सर्वसचाना- गज इन निरशः गर्म नो लभते, मोहामिभूतध कार्याकार्यान- मिति अनृतवचनान्युपरमः श्रेयान् । यथा ममेष्टद्रव्यवियोगे दुःखं निनो न किंचिदकुशलं नारभते, परदाराभिगमनकृतांश्च इहैव वै- भूतपूर्व भवति च तथा सर्वसच्चानामिति स्तेयायुपरभः श्रेयान् । गनुपन्धलिगल्छेदनयधयन्धनद्रव्यापद्वारादीन् प्रतिलभनेऽपायान् तथा रागद्वेषात्मकत्वान्मैथुनं दुःखमेव, स्यादेतत् स्पर्शनसुखमिति, ·तमन, कृतः?,व्याधिप्रतीकारत्यारकण्ट्रपरिगतवम अयमव्याधिन- पोऽधिकए साधुपु परात्मोमयकृतपूजाजनितः सर्वेन्द्रियाभिव्यक्तो तीकारत्वादगुग्यै पसिन् सुरवाभिमानो भूदस्य. तद्यथा-तीवया मनःप्रहर्ष इति । कारुण्यं क्लिश्यमानेषु, कारुण्यमनुकम्पा,दीना- वाडोणितमांगानुगनपा कण्ट्वा परिगतात्मा काठशकललोएम- । नुग्रह इत्यर्थः, तन्महामोहामिभूतेषु मतिथुतविभङ्गाज्ञानपरिगतेषु करानपशुक्तिभिविच्छिन्नगात्रो रुधिराः कण्डूयमानो दुःखमेव विषयताग्निना दन्दयमानमानसेपु हिताहितप्राप्तिपरिहारविपरी- मुग्वमिति मन्यते तद्वन्मैथुनोपसेवीति मैथुनायुपरमः श्रेयान् । तप्रवृत्तिषु विविधदुःखादितेषु दीनपणानाथवालमोमुहयुद्धेषु तथा परिग्रहानप्राप्तप्राप्सनष्टेषु कासारक्षणशोकोद्भवं दुःखमेव सत्त्वेषु भावयेत् , तथा हि भावयन् हितोपदेशादिमिस्ताननुर- प्रामोतीति परिग्रहान्युपरमः श्रेयान् , इत्येयं भावयतो वतिनो हातीति । माध्यस्थ्यमपिनयेपु, माध्यस्थ्यमौदासीन्यमुपेक्षेल्य-| यते स भवति ।। किंचान्यत्- नर्थान्तरम् , अविनेया नाम मृत्पिण्डकाष्ठकुख्यभूता ग्रहणधारण- मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि सत्त्वगुणाधिकलि- विवानेहापोहवियुक्ता महामोहामिमूता दुष्टावग्राहिताथ, तेषु मा- श्यमानाविनेयेषु ॥६॥ । ध्यस्थ्यं भावयेत् । न हि तर यतुहिनोपदेशमाफल्यं भवति । भावयेयधासझयम् , मैत्री ममत्वेष, क्षमेऽहं सर्वसना- किंचान्यत्- नाम् , क्षमयेऽहं सर्वसच्चान् , मैत्री मे सर्वसत्वेषु, वैरं मम न जगत्कायस्वभावौ च संवेगवैराग्यार्थम् ॥ ७॥ केनचिदिति । प्रमोदं गुणाधिकेषु, प्रमोदो नाम विनयप्रयोगो जगन्कायस्वभावौ च भावयेत् संवेगरान्यार्थम् , तन जग- न्दनस्तुतिवर्णवादवैयावृत्यकरणादिभिः सम्यक्त्वज्ञानचारित्रत- 'स्वभायो द्रव्याणामनाद्यादिमत्परिणागयुक्ताः प्रादुर्भारतिरो- - ·भागन्धित्यन्यताऽनुग्रहविनाशाः, कायस्वभावोऽनित्यता दुःख- प्रतिषेधो नाम सद्भूतनियोऽभूतोद्भावनं च, तद्यथा-नास्त्यात्मा हेतु निमारताऽशुचित्वमिति । एवं यस्य भावयतः संवेगो नास्ति परलोक इत्यादि भूतनिहवा,श्यामाकतण्डुलमात्रोऽयमात्मा गग्यं च भाति । तत्र संवेगो नाम संसारमीरुत्वमारम्भपरि- अङ्गुष्ठपर्वमात्रोऽयमात्मा आदित्यवों निष्क्रिय इत्येवमाद्यभूतो- ग्रहेषु दोपदर्शनादरतिः धमें बहुमानो धार्मिकेषु च धर्मश्रवणे गावनम् । अर्थान्तरं यो गां ब्रवीत्यश्वमश्वं च गौरिति । गहेंति धार्मिकदर्शने च मनःप्रसादः उत्तरोत्तरगुणप्रतिपत्तौ च श्रद्धति॥ हिंस्रपारुष्यपैशून्यादियुक्तं वचः सत्यमपि गर्हितमनृतमेव भव- वैराग्यं नाम शरीरभोगसंमारनिवेदोपशान्तस्य बाह्याभ्यन्तरे-तीति ।। अत्राह-अथ स्तेयं किमिति?, अत्रोच्यते- पधिषनमिपङ्ग इति ॥ अत्राह-उक्तं भवता हिमादिम्यो विर- अदत्तादानं स्तेयम् ॥ १० ॥ तिव्रतमिति, नत्र का हिंमा नामेति ?, अत्रोच्यते- स्तेयबुद्ध्या परैरदत्तस्य परिगृहीतस्य तृणादेव्यजातस्या- प्रमत्तयोगात्माणव्यपरोपणं हिंसा ।। ८॥ दानं स्तेयम् ।। अत्राह-अथाब्रह्म किमिति?, अत्रोच्यते- प्रमनो यः कायपाइमनोयोगः प्राणम्पपरोपणं करोति सा हिंसा, मैथुनमब्रह्म ॥११॥ हिंमा माग्णं प्राणातिपातः प्राणवधः देहान्तरसंक्रामणं प्राणव्यप स्त्रीपुंमयोमिथुनभावो मिथुनकर्म वा मैथुनं तदब्रह्म ।। अत्राह रोपणमित्यनर्थान्तरम् ।। अत्राह-अथानृतं किमिति ?, अत्रोच्यते--अथ परिग्रहः क इति !, अत्रोच्यते- असदभिधानमनृतम् ॥ ९ ॥ मूर्छा परिग्रहः ॥ १२॥ अमदिति मद्भावप्रतिषेधोऽर्थान्तरं गर्हा च । तत्र सद्भाव चेतनावत्म्वचेतनेषु च बाह्याभ्यन्तरेषु द्रव्येषु मूर्छा परिग्रहः, ·PAL इच्छा प्रार्थना कामोऽमिलापः कांक्षा गाद्ध मूर्छत्यनर्धान्तरम् ।। पमिश्च दिग्वतादिमिरुत्तरवतः संपन्नोऽगारी व्रती भवति, अनाह-गृहीमस्ताबद्तानि, अथ प्रती क इति ?, अनोव्यते--तत्र दिग्व्रतं नाम तिर्यगूर्ध्वमधो वा दशानां दिशां यथाशक्ति निःशल्यो व्रती ।। १३ ।। गमनपरिमाणाभिग्रहः,तत्परतथ मर्वभूतेप्वर्थतोऽनर्थतश्च मर्वमा- मायानिदानमिथ्यादर्शनशल्यविमिवियुक्तो निःशल्यो व्रती यद्ययोगनिक्षेपः। देशव्रतं नामापवरकगृहग्रामसीमादिषु यथाश- भवति, प्रतान्यस्य मन्तीति व्रती, तदेवं निःशल्यो व्रतवान् क्ति प्रविचाराय परिणामाभिग्रहः, तत्परतश्च सर्वभूतेष्वर्थतोऽन- बती भवतीति ।। र्थतश्च मर्वमावद्ययोगनिक्षेपः। अनर्थदण्डो नामोपभोगपरिभो- अगार्यनगारश्च ॥ १४ ॥ गावस्यागारिणो वतिनोऽर्थः, तव्यतिरिक्तोऽनर्थः, तदथों दण्डो- म एप बती द्विविधो भवति-अगारी अनगारथ, श्रावकः ऽनर्थदण्टः, तद्विरतिर्वतम् । सामायिकं नामामिगृह्य काल मर्व- अमणवेत्यर्थः। अत्राह-कोऽनयोःप्रतिविशेष इति ?, अत्रोच्यते-मावद्ययोगनिक्षेपः। पौषधोपवासो नाम पौषधे उपवामः पौ- अणुव्रतोऽगारी ॥ १५ ॥ पधोपयामः, पौपधः पवेत्यनान्तरम् , मोऽष्टमी चतुर्दशी पश्च- अणून्यस्य बतानीत्यणुव्रतः, तदेवमणुव्रतधरः श्रावकोऽगारी दशीमन्यतमां वा तिथिमभिगृह्य चतुर्थाद्युपवासिना व्यपगतस्ना- वती भवति ॥ किंचान्यत्- नानुलेपनगन्धमाल्यालंकारेण न्यस्तसर्वसावद्ययोगेन कुशसंस्ता- दिग्दशानर्थदण्डविरतिसामायिकपौषधोपवासोपभो- रफलकादीनामन्यतमं संस्तारमान्तीय स्थान वीरासननिपद्यानां गपरिभोगातिथिसंविभागवतसंपन्नश्च ॥ १६॥ बाऽन्यतममास्थाय धर्मजागरिकापरेणानुष्टेयो भवति । उपभोगlur antitutill sendrauu tiy ·परिभोगवतं नामाशनपानसायस्वाधगन्धमाल्यादीनामाच्छाद शङ्काकांक्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः नप्रापरणालंकारशयनामनगृहयानगाहनादीनां च बहुमावद्यानां सम्यग्दृष्टरतीचाराः ॥ १८ ॥ पर्जनम् अल्पमापद्यानामपि परिमाणकरणमिति । अतिथिसंवि शङ्का कांक्षा विचिकित्सा अन्यदृष्टिप्रशंसा संस्तव इत्येते भागो नाम न्यायागतानां कल्पनीयानामन्नपानादीनां द्रव्याणां पञ्च सम्यग्दृष्टेरतीचारा भवन्ति, अतिचारो व्यतिक्रमः स्व- देशकालश्रद्धामत्कारक्रमोपेतं परयाऽऽत्मानुग्रहबुद्ध्या संयतेभ्यो लनमित्यनर्थान्तरम् । अधिगतजीवाजीवादितत्त्वस्यापि भगवतः दानमिति ।। किंचान्यदिति- सामनं भावतोऽभिप्रपन्नस्यासंहार्यमतेः सम्यग्दृष्टेरहत्प्रोक्तेषु मारणान्तिकी मलेग्वनां जोपिता ॥ १७ ॥ अत्यन्तसूक्ष्मेवतीन्द्रियेपु केवलागमग्राह्येष्वर्थेषु यःसंदेहो भवति कालसंहननदौर्बल्योपमर्गदोपार्मावश्यकपरिहाणिं वाऽभितो 'एवं स्यादेवं न स्यादिति सा शंका । ऐहलौकिकपारलौकिकेषु मायाजमौदर्यचतुर्थपष्ठाष्टमभक्तादिभिरात्मानं संलिग्थ्य संयम विपयेप्याशंसा कांक्षा,सोऽतिचारः सम्यग्दृष्टेः, कुतः?, कांक्षिता प्रतिपयोनमग्रतसंपन्नश्चतुर्विधाहारं प्रत्याग्न्याय यावजीवं भावना- ह्यविचारितगुणदोपः ममयमतिकामति । विचिकित्मा नाम नुप्रेक्षापरः स्मृतिममाधिबहुलो मारणान्तिकी संलेखनां जोपिता इदमप्यस्तीदमपीति मतिविप्लुतिः। अन्यदृष्टिरित्यहच्छासनव्यति- उनमाम्याराधको भवतीति ॥ एतानि दिग्यतादीनि शीलानि रिक्तां दृष्टिमाह, मा द्विविधा-अभिगृहीता अनमिगृहीता च, भान्ति, निःशल्यो प्रतीति वचनादुक्तं भवति-व्रती नियतं मम्य- तयुक्तानां क्रियावादिनामक्रियावादिनामज्ञानिकानां बैनयिकानां ग्रप्टिरिति । वत्र- च प्रशंमामंस्तवी मम्यग्दृष्टेरतिचार इति, अत्राह-प्रशंमासं- - ·ARRIMomatory स्तवयोः कः प्रतिविशेष इति !, अत्रोच्यते, ज्ञानदर्शनगुणप्रकपों-/ देवतिसंधानोपदेश इत्येवमादिः। रहस्याभ्याख्यानं नाम गानं भावतः प्रशंमा, संस्तवस्तु सोपधं निरुपधं भूताभृत- बीपुंसयोः परस्परेणान्यस्य वा रागसंयुक्तं हास्यक्रीडासङ्गादिभी गुणवचन मिति । रहम्येनाभिशंसनम् । कूटलेग्वक्रिया लोकप्रतीता। त्यासाप- तशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् ॥ १९ ॥ हारो विसरणकृतपरनिक्षेपग्रहणम् । साकारमन्त्रभेदः पैशुन्यं वतेषु पञ्चसु गीलेषु च सप्तसु पञ्च पश्चातीचारा भवन्ति, गुह्यमन्त्रभेदश्च ।। पधाक्रममिति ऊचे यद्वक्ष्यामः ।। तद्यथा- स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिक- पन्धवधच्छविच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः॥२०॥ मानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः ॥ २२ ॥ वनस्थावराणां जीवानां बन्धवधौ त्वक्छेदः काष्ठादीनां पुरुप-| एते पञ्चास्तेयवतम्यातिचारा भवन्ति,तत्र-स्तेनेपु हिरण्यादिन- हस्त्यश्वगोमहिपादीनां चातिभारारोपणं तेपामेव चान्नपाननिरोधः योगः। स्तेनेराहतस्य द्रव्यस्य मुधा(काण)क्रयेण वा ग्रहणं तदाह- अहिमायतस्यातिचारा भवन्ति । तादानम् । विरुद्धराज्यातिकमश्चास्तेयव्रतस्यातिचारः, विरुद्ध मिध्योपदेशरहस्याभ्याख्यानकूटलेग्वक्रियान्यासा- हि राज्ये मर्वमेव स्तेययुक्तमादानं भवति । हीनाधिकमा- पहारमाकारमन्त्रभेदाः ॥ २० ॥ नोन्मानप्रतिरूपकव्यवहारः कूटतुलाकूटमानवञ्चनादियुक्तः | एते पश्च मिथ्योपदेशादयः सत्यवचनस्यातिचारा भवन्ति, क्रयो विक्रयो वृद्धिप्रयोगश्च, प्रतिरूपकव्यवहारो नाम सुव- नत्र मिथ्योपदेशो नाम प्रमत्तवचनमयथार्थवचनोपदेशो विवा- 1 रूपयादीनां द्रव्याणां प्रतिरूपकक्रिया व्याजीकरणानि चेति, •INDI. Himalitla hilling aunlsdirlp ill- IIM HTH II IM. It 11 ·गर्ने पनाम्नेयत्रतस्यातिचारा भवन्ति । धर्थानं नाम स्मृतेभ्रंशोऽन्तर्धानमिति ।। # परविवाहकरणेत्यरपरिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्ग- आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलप्रक्षेपाः॥२६॥ क्रीडातीवकामाभिनिवेशाः ॥ २३ ॥ द्रव्यस्यानयनं प्रेप्यप्रयोगः शब्दानुपातः रूपानुपातः पुद्गल- परविवाहकरणमित्वरपरिगृहीतागमनमपरिगृहीतागमनमनग- प्रक्षेप इत्येते पञ्च देशवतस्यातिचारा भवन्ति । कीडा तीयकामामिनिवेग इत्येते पन ब्रह्मचर्यव्रतस्यातिचारा कन्दर्पकौकुच्यमौग्वर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोगा- भवन्ति ।। धिकत्वानि ॥ २७॥ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदामकुप्य कन्दर्पः कौकुच्यं मौखयमसमीक्ष्याधिकरणमुपभोगाधिकत्व- प्रमाणातिकमाः ॥ २४ ॥ मित्येते पश्चानर्थदण्डविरतिव्रतस्यातिचारा भवन्ति, तत्र कन्दों क्षेत्रवास्तुप्रमाणातिक्रमः हिरण्यसुवर्णप्रमाणातिक्रमः धनधा- नाम रागसंयुक्तोऽसभ्यो वाक्प्रयोगो हास्यं च । कौकुच्यं नाम ए- न्यप्रमाणातिक्रमः टासीदामप्रमाणातिक्रमः कुप्यप्रमाणातिक्रम तदेवोभयं दुष्टकायप्रचारसंयुक्तम्। मौग्वर्यमसंबद्धबहुप्रलापित्वम्। । इन्येने पश्चन्छापरिमाणवतम्यातिचारा भवन्ति ।। असमीक्ष्याधिकरण लोकप्रतीतम्। उपभोगाधिकत्वं चेति।। काधस्तियग्न्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्नर्धानानि ॥२५॥ योगदुष्पणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थापनानि ॥ २८ ।। ऊपंव्यतिक्रमः अधोव्यतिक्रमः तिर्यग्व्यतिक्रमः क्षेत्रवृद्धिः कायदुष्प्रणिधानं वाग्दुष्प्रणिधानं मनोदुष्प्रणिधानमनादरः मत्यन्तर्धानमिन्येने पन दिग्वतम्यातिचारा भवन्ति, स्मृत्यन्तः स्मृत्यनुपस्थापनमित्येने पञ्च मामायिकवतस्यातिचारा भवन्ति ।।

·•.1Mmmar अप्रत्ययेक्षिनाममार्जिनोत्मगादाननिक्षेपमंस्तारो- करणानि ॥ ३२ ॥ पक्रमणानादरम्मृत्यनुपस्थापनानि ।। २९ ।। जीविताशंमा मरणाशंमा मित्रानुरागः सुखानुवन्धो निदान- अप्रत्यवेशिताप्रमार्जिन उन्मर्गः अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितम्या- करणमित्येते मारणान्तिकसंलेखनायाः पञ्चातिचारा भवन्ति ।। दाननिक्षेपौ अप्रत्ययेक्षिनाप्रमार्जितः सम्तारोपक्रमः अनादरः स्मृ., तदेतेषु सम्यक्त्वत्रतशीलव्यतिक्रमस्थानेषु पञ्चपटिष्वतिचारस्था- त्यनुपथानगिन्येने पञ्च पौषधोपयामम्यातिचारा भवन्ति ॥ नेषु अप्रमादो न्याय्य इति । अत्राह-उक्तानि व्रतानि वतिनश्च, मचित्तसंयद्संमिश्राभिपवदुष्पकाहाराः ॥३०॥ अथ दानं किमिति ?, अत्रोच्यते- मचिनाहारः मचिनसंबद्धाहारः मचित्तसंमिश्राहारः अभिष अनुग्रहार्थ स्वस्यातिमो दानम् ।। ३३ ।। राहारः दुप्पाहार इत्येने पञ्चोपभोगवतम्यातिनारा भवन्ति ।। आत्मपरानुग्रहार्थ स्वस्य-द्रव्यजातस्यानपानवस्रादेः पात्रेड- मचित्तनिक्षेपपिधानपरन्यपदेशमानमर्यकाला निमगों दानम् ॥ किं च- तिक्रमाः ॥३१॥ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेपात्तद्विशेषः ॥ ३४ ॥ अनादेद्रव्यमानस्य मचिने निक्षेपः१ मचित्तपिधानं२ परस्ये विधिविशेपाद् द्रव्यविशेपात् दातृविशेषात्पात्रविशेपाच तस्य दमिति परव्यपदेशः३ मात्मय४ कालातिक्रम५ इत्येते पञ्चाति- दानधर्मस्य विशेपो भवति, तद्विशेपाच फलविशेषः। तत्र विधि- घिसंविभागस्यातिचारा भवन्ति ।। विशेपो नाम देगकालसंपच्श्रद्धासत्कारक्रमाः कल्पनीयत्वमि- जीवितमरणाशमामित्रानुरागसुग्वानुबन्धनिदान- । त्येवमादिः । द्रव्यविशेषोऽन्नादीनामेव सारजातिगुणोत्कर्ष- Buy utkams Menu stigmi | mp ne #Fun nirnu rn inrm upar n wil

·Fumi
योगः । दातृविशेपः प्रतिगृहीतर्यनसूया, त्यागेऽविषादः, विशेषः सम्पन्दर्शनज्ञानचारित्रतपःसंपन्नता इति ।
अपरिभाविता, दिमतो ददतो दत्तवतश्च प्रीतियोगः, कुशलाभि इति तत्त्वार्थाधिगमेऽहत्प्रवचनसनहे-
संधिता, दृष्टफलानपेक्षिता, निरुपधत्वमनिदानत्वमिति ॥ पात्र-
सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥
in uml II IIll_Illetin |
अष्टमोऽध्यायः ॥
उक्त आस्रवः, पन्धं वक्ष्यामः, तत्प्रसिद्धयर्थमिदमुच्यते-चैप प्रमादः। कपाया मोहनीचे वक्ष्यन्ते। योगस्त्रिविधः पूर्वो-
मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः॥१॥ क्तः। एपां मिथ्यादर्शनादीनां वन्धहेतूनां पूर्वस्मिन् पूर्वसिन् सति
मिथ्यादर्शनं अविरतिः प्रमादः कपाया योगा इत्येते पञ्च नियतमुत्तरेषां भावः, उत्तरोत्तरभावे तु पूर्वपामनियम इति ।।
वन्धहेतवो भवन्ति। तत्र सम्यग्दर्शनाद्विपरीतं मिथ्यादर्शनम्, सकपायत्वाजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्ते ॥२॥
तद् द्विविधम्-अभिगृहीतमनभिगृहीतं च, तत्राम्युपेत्यासम्यग्द सकपायवाजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलान् आदते, कर्म-
र्शनपरिग्रहोऽभिगृहीतमज्ञानिकादीनां त्रयाणां त्रिपष्टानां कुवादि- योग्यानिति अष्टविधे पुद्गलग्रहणे कर्मशरीग्ग्रहणयोग्यानित्यर्थः,
शतानाम् , शेषमनभिगृहीतम् । यथोक्ताया विरतेर्विपरीता अविर-नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषादिति वक्ष्यते ॥
तिः। प्रमादाः स्मृत्यनवम्धानं कुशलेप्वनादरो योगदुष्प्रणिधानं
MAHIPA DHIRIP FIR
स बन्धः ॥ ३ ॥

·mar.n.- Farmers au ani tu mer Vars HIJha mein मएप कर्मशरीरपुद्गलग्रहणकृतो बन्धो भवति।। म पुनश्चतुर्विधः- ज्ञानावरणं पञ्चविधं भवति, मत्यादीनां ज्ञानानामावरणानि प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्तद्विधयः ।। ४ ॥ पञ्च, विकल्पाश्चैकश इति ॥ प्रतिवन्धः स्थितिबन्धः अनुभाश्यन्धःप्रदेशबन्ध इति ।। नत्र चक्षुरचक्षुरयधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रामचला- आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायु प्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिवेदनीयानि च ॥ ८॥ प्कनामगोत्रान्तरायाः ॥५॥ चक्षुदर्शनावरणं अचक्षुर्दर्शनावरणं अवधिदर्शनावरणं केवल- आय इति भूत्रक्रमप्रामाण्यात्प्रकृतिबन्धमाह, मोऽएविधः, दर्शनावरणं निद्रावेदनीयं निद्रानिद्रावेदनीयं प्रचलावेदनीयं प्रच- राधया-जानावरणं दर्शनापरणं वेदनीयं मोहनीयं आयुष्कं नाम लाप्रचलावेदनीयं स्त्यानगृद्धिवेदनीयमिति दर्शनावरणं नवभेदं गो अन्तरायमिति ।। किंचान्यत्- पश्चनवह्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशदूद्विपञ्चभेदा सदसवेद्ये ॥१॥ यथाक्रमम् ॥ ३॥ मद्वेद्यं अमद्वेद्यं च वेदनीयं द्विभेदं भवति । म एए प्रतिबन्धोऽष्टविधोऽपि पुनरेकशः पञ्चभेदः नवभेदः दर्शनचारित्रमोहनीयकपायनोकपायवेदनीयाख्यात्रि- द्विभेदः अष्टाविंशतिभेदः चतुर्भेदः द्विचत्वारिंशद्भेदः द्विभेदः द्विपोडशनवभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानि पश्चभेद इति यथाक्रम प्रत्येतव्यम् ,इत उचरं यद्वक्ष्यामगातयथा कपायनोकपायावनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्या- मत्यादीनाम् ॥ ७॥ ख्यानावरणसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमा- भवति ॥ Trmirmium In Hami pitain wint him at ·ग्दगनोपघाती, तस्योदयाद्धि सम्यग्दर्शनं नोत्पद्यते पूर्वोत्पन्नमपि नमायालोमाः हास्यरत्यरतिशोकमयजुगु- प्सान्त्रीपुनपुंमकवेदाः ॥ १० ॥ च प्रतिपतति, अप्रत्याख्यानकपायोदयाद्विरतिर्न भवति, प्रत्या- त्रिद्विपोडगनरभेदा यथाक्रमम् , मोहनीयवन्धो द्विविधो- ख्यानावरणकपायोदयाद्विरताविरतिर्भवत्युत्तमचारित्रलाभस्तु न दर्शनमोहनीयाग्व्याग्निमोहनीयाग्व्यश्च, नत्र दर्शनमोहनीया- भवति, संज्वलनकपायोदयाद्यथाख्यातचारित्रलाभो न भवति । व्यविभेदः, तद्यथा-मिथ्यात्ववेदनीयं सम्यक्त्ववेदनीयं सम्य- क्रोधः कोपो रोपो द्वेषो भण्डनं भाम इत्यनान्तरम् , तम्यास्य ग्मिध्यात्ववेदनीयमिति, चारित्रमोहनीयाग्थ्यो विभेदः-कपाय- क्रोधस्य तीवमध्यविमध्यमन्दभावाश्रितानि निदर्शनानि भवन्ति, वेदनीयं नोकषायवेदनीयं चेति, तत्र कपायवेदनीयाग्व्यः पोड- तद्यथा-पर्वतराजिमशः भूमिराजिमशः वालुकाराजिमशः गभेदः, नद्यधा- अनन्तानुवन्धी क्रोधो मानो माया लोभः,एव- उदकराजिमदृश इति, तत्र पर्वतराजिसदृशो नाम यथा मप्रत्याग्थ्यानकपायः प्रत्याख्यानावग्णकपायः संज्वलनकपाय प्रयोगविस्रसामिश्रकाणामन्यतमेन हेतुना पर्वतराजिरुत्पन्ना नैव इत्येकशः क्रोधमानमायालोभाः पोडश भेदाः । नोकपायवेद- कदाचिदपि संरोहति, एवमिष्टवियोजनानिष्टयोजनामिलपिताला- नीयं नवभेदम् , तद्यथा-हाम्यं रतिः अरतिः शोकः भयं जुगुप्मा भादीनामन्यतमेन हेतुना यस्योत्पन्नः क्रोध आ मरणान्न व्ययं पुरुषवेदः वीवेदः नपुंमकवेद इति नोकपायवेदनीयं नवप्रकारम्, गच्छति जात्यन्तरानुवन्धी निरनुनयस्तीबानुगयोऽप्रत्यवमर्शश्च नत्र पुरुपवेदादीनां तृणकाष्टकरीपाग्रयो निदर्शनानि भवन्ति। भवति म पर्वतराजिमशः, तादृशं क्रोधमनुमृता नरकेपूपपत्ति इत्येवं मोदनीयमष्टाविंगतिभेदं भवति । अनन्तानुबन्धी मम्य- प्राप्नुवन्ति । भूमिराजिसदृशो नाम, यथा भूमेर्भास्कररश्मि- viller INJun ki ·जालानस्नेहाया वायमिहताया राजिसत्पन्ना वर्षापेक्षसंरोहा पर-/ग्राप्नुवन्ति ॥ मानः स्तम्भो गर्न उत्सेकोऽहंकारो दो मदः लय मप्रकष्टाष्टमामस्थितिर्भवति, एवं यथोक्तनिमित्तो यस्य क्रोधोऽ- इत्यनर्थान्तरम्, तस्यास मानस्य तीवादिभाषाश्रितानि निदर्शनानि नेकविधम्थानीयो दुरनुनयो भवति स भूमिराजिमदृशः, तादृश भवन्ति, तद्यथा-शैलम्तम्भमदृशः अस्थिम्तम्भमदृशः दारुस्तम्भ- क्रोधमनुमृतास्तिर्यग्योनावुपपचिं प्राप्नुवन्ति । वालुकाराजि- सदृशः लतास्तम्भसदृश इति, एपामुपगहारो निगमनं च क्रोध- सहशो नाम यथा वालुकायां काष्ठशलाकाशर्करादीनामन्यतमेन निदर्शनाख्यातम् ।। माया प्रणिधिरुपथिनिकृतिरावरणं वचना हेतुना गजिरुत्पन्ना वाग्वीरगाद्यपेक्षसरोहाऽर्वाग्मासस्य रोहति, दम्भः कूटमनिमन्धानमनार्जवमित्यनान्तरम् , तस्या माया- एवं यथोक्तनिमित्नोत्पन्नो यस्य क्रोधोऽहोरात्रं पक्षं मामं चातु- यास्तीवादिभावाश्रितानि निदर्शनानि भवन्ति, तद्यथा-वंशकुडङ्ग- माम्यं संवत्परं वाध्वनिष्ठते म वालुकाराजिसदृशो नाम क्रोधः, महशी मेपविषाणमदृशी गोभूत्रिकासदृशी निर्लेखनमदृशीति, तादर्श क्रोधमनुमृता मनुष्येषूपपत्ति प्राप्नुवन्ति । उदकराजि- अत्राप्युपसंहारनिगपने क्रोधनिदर्शनाख्याते ।। लोभो रागो सदृशो नाम यथोदके दण्डशलाकागुल्यादीनामन्यतमेन हेतुना गायमिच्छा मूर्छा स्नेहः कांक्षामिष्वङ्ग इत्यनान्तरम्, तस्या- राजिरुत्पन्ना द्रवत्वादपामुत्पत्यनन्तरमेव संरोहति एवं यथोक्त- स्य लोभस तीवादिभावाश्रितानि निदर्शनानि भवन्ति, तधथा- निमियो यस्य क्रोधो विदुषोऽप्रमत्तस्य प्रत्यवमर्शनोत्पत्त्यनन्त- लाक्षारागमशः कर्दमरागमदृशः कुसुम्भरागमदृशः हरिद्वाराग- रमेय व्यपच्छति स उदकराजिमशः, तादृशं क्रोधमनुमृता देवे- सदृश इति, अत्राप्युपसंहानिगमने क्रोधनिदर्शनाख्याते ।। पूपपत्ति प्राप्नुवन्ति, येषां त्वेष चतुर्विधोऽपि न भवति ने निर्वाणं पपां क्रोधादीनां चतुर्णा कपायाणां प्रत्यनीकभूनाः प्रतिघातहेत- IPHARN Minoun my In Maratilbilll, THIMIL ·यो भान्ति,तयधा-क्षमा क्रोधम्य मार्दव मानस्य आर्जन मायायाः स्नाम माधारणशरीरनाम मनाम स्थापरनाम सुभगनाम दुर्भग- संतोपो लोमम्येति ॥ नाम सुखरनाम दुःस्वरनाम शुभनार अशुभनाम सूक्ष्मनाम वाद- . नारफनैर्यग्योनमानुपदैवानि ॥ ११ ॥ रनाम पर्याप्तनाम अपर्याप्तनाम स्थिरनाम अस्थिरनाम आदेय- आयुर्फ चतुर्भेद-नारकं तैयग्योनं मानुपं देवमिति । नाम अनादेयनाम यशोनाम अयशोनाम तीर्थकरनाम इत्येतत् गतिजातिशरीराङ्गोपागनिर्माणपन्धनसद्धातसंस्थानसंह- द्विचत्वारिशद्विधं मूलभेदतो नामकर्म भाति,उत्तरनामानेकविधं, .. ननस्पर्शरमगन्धवर्णानुपूर्वगुम्लघूपघातपराघाता- तद्यथा-गतिनाम चतुर्विध-नरकगतिनाम तिर्यग्योनिगति- तपोधोतोच्छासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रस नाम मनुष्यगतिनाम देवगतिनाम । जातिनाम्नो मूलभेदाः सुभगमुम्बरशुभसूक्ष्मपर्याप्तस्थिरादेययशांसि पञ्च, तद्यथा-एफेन्द्रियजातिनाम द्वीन्द्रियजातिनाम त्रीन्द्रि- सेतराणि तीर्यकृत्त्वं च ॥१२॥ यजातिनाम चतुरिन्द्रियजातिनाम पञ्चेन्द्रियजातिनामेति ॥ . गतिनाम जातिनाम शरीरनाम जङ्गोपागनाम निर्माणनाम एवेन्द्रियजातिनामानेकविधं, तद्यथा-पृथिवीकायिकजातिनाम पन्धननाम गंघातनाम संस्थाननाम मंहनननाम स्पर्शनाम रसनाम अप्कायिकजातिनाम तेजःकायिकजातिनाम वायुकायिकजाति- गन्धनाम वर्णनाम आनुपूरीनाम अगुरुलधुनाम उपघातनाम नाम वनस्पतिकायिकजातिनामेति । तत्र पृथिवीकायिकजाति- पगगननाम आतपनाम उद्योतनाम उच्चामनाम विहायोगति नामानेकविध, तद्यथा-शुद्वप्रथिवीशर्करावालुकोपलशिला- नाम, प्रत्येक्शरीरादीनां सेनगणा नामानि, तद्यथा-ग्रन्येक्शरी-लपणायलपुताम्रसीमकरूप्यसुवर्णपन्नहरितालहिड्डुलकमनःशिला ·-मस्याकाजनप्रवालकाभ्रपटकलाभ्रपालिकाजातिनामादि गोमे- औदारिकशरीरनाम वैक्रियशरीरनाम आहारकशरीरनाम तंज- दक-रुचकाङ्क-स्फटिक-लोहिताक्ष-जलावभाम-वैडूर्य मशरीरनाम कार्मणशरीरनामेति । अङ्गोपाङ्गनाम त्रिविधं, -चन्द्रप्रभ-नन्द्रकान्त-मूर्यकान्त-जलकान्त-ममारगल्ला- तद्यथा---औदारिकाङ्गोपाङ्गनाम वैक्रियशरीराङ्गोपाङ्गनाम आ- मगर्भ-सौगन्धिक-पुलकारिष्ठकाञ्जनमणिजातिनामादि च ॥ हारकशरीराङ्गोपाङ्गनाम, पुनरेकैकमनेकविधं, तद्यथा-अङ्ग- अप्कायिकजातिनामानेकविधं, तद्यथा--उपक्लेदावश्याय-नीहार नाम तावत् शिरोनाम उरोनाम पृष्ठनाम बाहुनाम उदरनाम हिम-घनोदक-शुद्धोदकजातिनामादि । तेज कायिकजाति-पादनाम, उपाङ्गनामानेकविधं, तद्यथा-म्पर्शननाम रमनानाम नामानेकविधं, तद्यथा-अङ्गार-ज्वालाऽलाना-र्चि-मुर्मुर–घ्राणनाम चक्षुर्नाम श्रोत्रनाम,तथा मस्तिष्ककपाल काटिकाशङ्ख- शुद्धानिजातिनामादि । वायुकायिकजातिनामानेकविधं, तद्यथा- ललाटतालुकपोलहनुचियुकदशनौष्ठभ्रनयनकर्णनामायुपाङ्गनामा- उत्कलिका-मण्डलिका-शझका-घन-संवर्तकजातिनामादि । नि शिरमः, एवं सर्वेपामङ्गानामुपाङ्गानां नामानि । जातिलिङ्गाक- बनस्पतिकायिकजातिनामानेकविध,तवथा-कन्द-मूल-स्कन्ध- तिव्यवस्थानियामक निर्माणनाम। पत्यां प्राप्तौ निर्मितानामपि स्वर-काष्ठ-पत्र-प्रयाल-पुष्प-फल-गुल्म-गुच्छ-लता-बल्ली- | शरीराणां बन्धकं पन्धननाम, अन्यथा हि वालुकापुरुपवदव- तृण-पर्व-कायशेवाल-पनक-वलक-कुहनजातिनामादि । एवं द्वानि शरीराणि स्युरिति । बद्धानामपि च संघातविशेषजनक द्वीन्द्रियजातिनामानेकविधम् , एवं त्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रि- अचयविशेपान् संघातनाम दारुमृत्पिण्डायःसंघातवत् , संस्था- पजातिनामादीन्यपि ।। शरीरनाम पञ्चविधम् , तद्यथा-ननाम पद्धि, तद्यथा-ममचतुरस्रनाम न्यग्रोधपरिमण्डलनाम | ·. माचिनाम युजनाम वामननाम टुण्डनामेति। संहनननाम प्रत्येकशरीरनाम, अनेकजीवमाधारणशरीरनिर्वर्तकं साधार- पदिधं, तद्यथा-चनपभनाराचनाम अर्धववर्षभनाराचनाम नारा- णशरीरनाम, नमभावनिर्वर्तकं त्रसनाम, स्थानरभारनिर्वर्तकं पनाम अर्धनागचनाम कीलिकानाम सृपाटिकानामेति । स्पर्श- स्थावरनाम, मौभाग्यनिर्वतकं सुभगनाम, दौर्भाग्यनिर्वर्तकं नामाष्टविधं कठिननामादि । रमनामानेकविधं तिक्तनामादि। दुर्भगनाम, मौवर्यनिर्वतकं सुम्वरनाम, दौःस्वर्यनिर्वर्तकं दुःख- गन्धनामानेकविधं सुरभिगन्धनामादि । वर्णनामानेकविधं रनाम, शुभभावशोभामाङ्गल्यनिर्तिकं शुभनाम, तद्विपरीतनि- गलफनामादि । गतायुत्पतु समस्यान्तर्गतौ वर्तमानस्य तदभिमु-तफमशुभनाम, सूक्ष्मशरीरनिर्गतकं सूक्ष्मनाम, बादरशरीरनि- खमानुपूर्व्या तन्प्रापणममर्थमानुपूर्वीनामेनि, निर्माणनिर्मिताना वैतकं वादरनाम । पर्याप्तिः पञ्चविधा, तद्यथा-आहारपर्याप्तिः शरोगङ्गोपाङ्गाना विनिवेशक्रमनियामकमानुपूर्वीनामेत्यपरे । शरीरपर्याप्तिः इन्द्रियपर्याप्तिःप्राणापानपर्याप्तिःभापापर्याप्तिरिति, अगुस्लघुपरिणामनियामक्रमगुरुलघुनाम । शरीराङ्गोपाङ्गोप पर्याप्तिः क्रियापरिसमाप्तिरात्मनः, शरीरेन्द्रियगाड्मनःप्राणा- घातकमुपधातनाम, म्वपराक्रमविजयाद्युपघातजनक वा। पर- पानयोग्यदलिकद्रव्याहरणक्रियापरिममाप्तिराहारपर्याप्तिः, गृही- वामप्रतिघातादिजनकं पराघातनाम । आतपमामर्थ्यजनकमा- तस्य शरीरतया संस्थापनक्रियापरिसमाप्तिः शरीरपर्याप्तिः, तपनाम। प्रकाशमामयजनमुन्योतनाम । प्राणापानपुद्गल- सस्थापन रचना पटनमित्यर्थः, लगादीन्द्रियनिर्वर्तनक्रियापरिम- ग्रहणमामयजनकमुच्यामनाम | लब्धिशिप्रित्ययस्याका- माप्तिरिन्द्रियपर्याप्ति ,प्राणापानक्रियायोग्यद्रव्यग्रहणनिमर्गशक्ति- गगमनम्य जनकं विहायोगतिनाम। पृथक्शरीरनिर्तिकं निर्मनन्दक्रियापरिममाप्तिः प्राणापानपर्याप्तिः, भाषायोग्यदन्यग्रह·anema MAILI णनिसर्गशक्तिनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्ति पापर्याप्तिः, मनस्त्वयो- सत्कारचर्याधुत्कर्षनिर्वतकम, विपरीतं नीचैगोत्रं चण्डालमुष्टिक- ग्यद्रव्यग्रहणनिमर्गशक्तिनिर्वर्तनक्रियासमाप्तिर्मनःपर्याप्तिरित्येके, व्याधमत्स्यवन्धदास्यादिनिर्वर्तकम् ।। आमा युगपदारब्धानामपि क्रमेण समाप्तिरुत्तरोत्तरसूक्ष्मत्वात् सूत्र- दानादीनाम् ।। १४ ॥ दादिकर्तनघटनवत् , यथामयं च निदर्शनानि गृहदलिकग्रह अन्तरायः पञ्चविधः, तद्यथा-दानस्यान्तरायः लाभस्यान्त- णस्तम्भस्थूणाद्वारप्रवेशनिर्गमस्थानशयनादिक्रियानिर्वर्तनानीति, रायः भोगस्यान्तरायः उपभोगस्यान्तरायः वीर्यान्तराय इति ।। पर्याप्तिनिर्वतकं पर्याप्तिनाम, अपर्याप्तिनिर्वर्तकमपर्याप्तिनाम, अप- | उक्तः प्रकृतिबन्धः, स्थितिवन्धं वक्ष्यामः- याप्तिनाम तत्परिणामयोग्यदलिकद्रव्यमात्मना नोपात्तमित्यर्थः, आदितस्तिमृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपम- स्थिरत्वनिर्वतकं स्थिरनाम, विपरीतमस्थिरनाम, आदेयभाव कोटीकोट्यः परा स्थितिः ॥१५॥ निर्वतकमादेयनाम, विपरीतमनादेयनाम, यशोनिर्वर्तकं यशो आदितस्तिसृणां कर्मप्रकृतीनां-ज्ञानावरणदर्शनावरणवेद्यानां नाम, विपरीतमयशोनाम, तीर्थकरत्वनिवर्तकं तीर्थकरनाम, अन्तरायप्रकृतेश्च त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः ।। तांस्तान् भावान्नामयतीति नाम, एवं सोत्तरभेदो नामकर्मभेदोऽ- सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥ १६ ॥ नेकविधः प्रत्येतव्यः॥ मोहनीयकर्मप्रकृतेः सप्ततिः सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः।। उचैनीचैश्च ॥ १३ ॥ नामगोत्रयोर्विशतिः ॥ १७ ॥ उगोत्रं नीचैत्रिं च, तत्रोचेंगोत्रं देशजातिकुलस्थानमान- नामगोत्रप्रकृत्योर्विशतिः गागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः॥

·.. । तत्रिंशत् मागरोपमाण्यायुष्कस्य ॥ १८ ॥ | प्रकृतिषु सर्गसु मूलप्रकृत्यमिन्नासु, न तु मूलप्रतिषु संक्रमो आयुप्फप्रकतेस्रयस्त्रिंगत्मागरोपमाणि परा स्थितिः ॥ विद्यते, बन्धविपाकनिमिचान्यजातीयकत्वात् , उत्तरप्रकृतिषु च अपरा द्वादश मुहर्ता वेदनीयस्य ॥ १९ ॥ दर्शनचारित्रमोहनीययोः सम्यग्मिथ्यात्मवेदनीयस्य आयुष्फस्य वेदनीयमातेरपरा द्वादश मुहूर्ताः स्थितिरिति ।। च जात्यन्तरानुवन्धविपाफनिमित्तान्यजातीयकत्वादेव संक्रमो न नामगोत्रयोरष्टौ ॥२०॥ विद्यते । अपवर्तनं तु सासां प्रकृतीनां विद्यते, तदायुप्केण नामगोप्रात्योरष्टौ मुहूर्ता अपरा स्थितिर्भवति ।। व्यारयातम् ॥ शेषाणामन्तर्मुहर्तम् ॥ २१॥ स यथा नाम ॥२३॥ वेदनीयनामगोप्रतिभ्यः शेपाणां नानापरणदर्शनापरण सोऽनुभागो गतिनामादीना यथा नाम तथा विपच्यते ।। मोहनीयायुपान्तरायणातीनामपरा स्थितिरन्तर्मुहूर्त भाति ।। ततश्च निर्जरा ॥ २४ ॥ उक्तः स्थितिरन्धः, अनुभावगन्धं वक्ष्यामः-- ततश्च-अनुभागात्कर्मनिर्जरा भातीति, निर्जराक्षयो वेदनेत्यर्थः, विपाफोऽनुभावः ॥२२॥ अत्र चगब्दो हेत्वन्तरमपेक्षते, तपमा निर्जरा चेति वक्ष्यते । उक्तो- मर्यामां प्रातीनां फलं विपाशेढयोऽनुभागो भाति, विविधः ऽनुभानन्धः, प्रदेशबन्धं पक्ष्यामः- पारो विपाः, म तथा चान्यथा चेत्यर्थः । जीवः कर्मविपाकम-नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपात् सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाढ- नुभयन् कर्मप्रत्ययमेवानाभोगीर्यपूर्व कर्मसंक्रमं करोति उत्त- स्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः ।। २५ ॥

·नामप्रत्ययाः पुद्गला वध्यन्ते, नाम प्रत्यय एषां ते इमे नाम-/चैतदष्टविधं कर्म पुण्यं पापं च, तत्र- प्रत्ययाः, नामनिमिचा नामहेतुका नामकारणा इत्यर्थः, सर्वत- सद्वेद्यसम्यक्त्वहास्यरतिपुम्पवेदशुभायुर्नामगोत्राणि नियंगूर्वमधन यध्यन्ते, योगविशेषात् कायचाइमनःकर्मयोग- पुण्यम् ॥ २॥ विशेषाग यध्यन्ते, सूक्ष्मा यध्यन्ते, न यादराः, एकक्षेत्रावगाढा सद्वेद्यं भूतव्रत्यनुकम्पादिहेतुकम् सम्यक्त्ववेदनीयं केवलिश्रुता- यप्पन्ने,न क्षेत्रान्तरावगादाः,स्थिताय वध्यन्ते, न गतिसमापन्नाः, दीनां वर्णवादादिहेतुकम् हास्यवेदनीयं रतिवेदनीयं पुरुपवेदनीयं मात्मप्रदेशेषु-मर्यप्रकृतिपुद्गलाः मर्यात्मप्रदेशेषु वध्यन्ते, एकैको शुभमायुष्क-मानुपं दैवं च, शुभनाम गतिनामादीनां,शुभं गोत्रं, यात्मप्रदशोऽनन्तैः कर्मप्रदेशैद्धः, अनन्तानन्तप्रदेशाः कर्मग्रह- उचैर्गोत्रमित्यर्थः,इत्येतदष्टविधं कर्म पुण्यम् , अतोऽन्यत् पापम् ।। गयोग्याः पुद्गला यध्यन्ते,न मषेयासयेयानन्तप्रदेशाः,कुतः?, इति तत्त्वार्धाधिगमेऽहत्प्रवचनसंग्रहे अग्रहणयोग्यत्वात्प्रदेशानामिति, एप प्रदेशबन्धो भवति ॥ सर्व अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ HINTELLITE THE ITNI in Hinm dinni अथ नवमोऽध्यायः ॥ TA.AM उनो यन्धः, संपरं वक्ष्यामः आस्रवनिरोधः संवरः ॥ १॥ यथोक्तस्य काययोगादेर्द्विचत्वारिंशद्विधस्यास्रवस्य निरोधः संवरः।

·स गुप्तिसमिति समानुप्रेक्षापरीपहजयचारित्रैः ॥ २ ॥ सम्यगीर्या सम्यग्भापा मम्यगेपणा सम्यगादाननिक्षेपौ मम्य- . स एष सनर एमिर्गुप्यादिमिरभ्युपायैर्भवति ॥ किंचान्यत्- गुत्सर्ग इति पञ्च ममितयः । तनावश्यकायैव संयमार्थ मरतो तपसा निर्जरा च ॥३॥ युगमावनिरीक्षणायुक्तस्य गनैय॑स्तपदा गतिरीर्यासमितिः, हित- तपो द्वादशविधं वक्ष्यते, तेन सारो भाति निर्जरा च ।। मितासदिग्धानपदार्थनियतभापणं भापासमितिः, धर्ममाधनाना- अनाह-उक्तं भरता गुप्यादिमिरभ्युयायैः सरो भवतीति, माश्रयस्य चोगमोत्पादनैपणादोपार्जनमेपणाममितिः, रजोहरण- तत्र के गुप्यादय इति?, अगोच्यते पात्रचीवरादीनां पीठफलकादीना चारश्यकार्य निरीक्ष्य प्रमृज्य सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥ ४॥ चादाननिक्षेपौ आदाननिक्षेपणाममितिः, स्थण्डिले स्थानरजगम- सम्यगिति विधानतो ज्ञात्वाऽभ्युपेत्य सम्यग्दर्शनपूर्वक त्रिवि-जन्तुजिते निरीक्ष्य प्रमृज्य च मत्रपुरीपादीनामुत्सर्ग उत्सर्ग- धस्य योगस्य निग्रहो गुप्तिः, कायगुप्तिग्गुिप्तिर्मनोगुप्तिरिति, तर ममितिरिति ।। शयनामनादाननिक्षेपस्थानचंक्रमणेपुकायचेष्टानियमः कायगुप्तिः, उत्तमः क्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागा- याचनपृच्छनपृष्टव्याकरणेषु वाइनियमो मौनमेव वा वाग्गुप्तिः, किंचन्यन्नह्मचर्याणि धर्मः ॥6॥ सापद्यसकल्पनिरोधः कुशलसम्ल्पः उशलाकुशलसक्ल्पनिरोधः इत्येप दशविधोऽनगारधर्मः उत्तमगुणप्रकर्षयुक्तो भाति, एर वा मनोगुप्तिरिति ।। तत्र क्षमा तितिक्षा सहिष्णुत्वं कोधनिग्रह इत्यनान्तरम् , तत- ईर्यामापैपणाऽऽदाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥ ७॥ कथं क्षमितव्यमिति चेदुन्यते, क्रोधनिमित्तस्यात्मनि भावा- ·भावचिन्तनात् परः प्रयुक्तस्स मोधनिमित्तस्यात्मनि भावचि-न प्राणर्वियोजयतीति, एतदपि विद्यते बालेविति, प्राणैर्वियो- तनाद् अभावचिन्तनाद्वा क्षमितव्यं,भावचिन्तनात् तावद् विद्यन्ते जयत्यपि वाले क्षमितव्यं, दिष्टया च मां प्राणैर्वियोजयति, न मय्येत दोपाः, किमत्रासौ मिथ्या ब्रवीति क्षमितव्यम् , अभाव- धर्माद् भ्रंशयतीति क्षमितव्यम् , एतदपि विद्यते बालेष्विति लाभ चिन्ननादपि क्षमितव्यं, नैते विद्यन्तं मयि दोपा यानज्ञानादसौ एव मन्तव्यः। किंचान्यत्-स्वकृतकर्मफलाभ्यागमाच, अबीतीति धमितव्यं, किंचान्यत्-क्रोधदोपचिन्तनाच क्षमि- स्वकृतकर्मफलाम्यागमोऽयं मम, निमित्तमात्रं पर इति क्षमित- नव्यम् , क्रुद्धस्स हि विद्वेषामादनस्मृतिभ्रंशवतलोपादयो दोपा। व्यं, किंचान्यत्--क्षमागुणांश्चानायामादीननुस्मृत्य क्षमित- भवन्तीति, किंचान्यत्-बालस्वभावचिन्तनाच परोक्षप्रत्य | व्यमेवेति क्षमाधर्मः १ ॥ नीचैत्यनुत्सेको मार्दवलक्षणं, धानोगताडनमारणधर्मभ्रंशानामुत्तरोत्तररक्षार्थ, बाल इति मूढ- मृदुभावः मृदुकर्म च मार्दवं. मदनिग्रहो मानविघातश्चेत्यर्थः, तत्र माह, परोक्षमाक्रोशति वाले क्षमितव्यमेव, एवंस्वभावा हि बाला मानस्येमान्यष्टौ स्थानानि भवन्ति, तद्यथा-जातिः कुलं रूपमै- भवन्ति, दिष्टया च मां परोक्षमाक्रोशति, न प्रत्यक्षमिति, लाभ श्वयं विज्ञानं श्रुतं लाभो वीर्यमिति, एमिर्जात्यादिभिरष्टाभिर्मद- एव मन्तव्य इति, प्रत्यक्षमप्याक्रोशति वाले क्षमितव्यं, विद्यत स्थानमत्तः परात्मनिन्दाप्रशंमाभिरतस्तीव्राहकारोपहतमतिरिहामुत्र एचैतद् चालेपु,दिष्टया च मां प्रत्यक्षमाक्रोशति, न नाडयति, एत- चाशुभफलमकुशलं कर्मोपचिनोति, उपदिश्यमानमपि च श्रेयो न दप्यस्ति बालेष्विति लाभ एव मन्तव्यः, ताडयत्यपि बाले क्षमि- प्रतिपद्यते, तसादपां मदस्थानानां निग्रहो मार्दवं धर्म इति २॥ नव्यम् , एवंखभावा हि वाला भवन्ति, दिष्टया च मां ताडयति, भावविशुद्धिरविसंबादनं चार्जवलक्षणम् , ऋजुभावः ऋजुकर्म | FREE Pan- ·. वाजवं, भागदोपार्जनमित्यर्थः, भागदोपयुक्तो झुपधिनिकृति- | यिफसंयमः अकायिकसंयमः तेजःकायिकसयमः वायुफायिक- - संप्रयुक्त इहामुा चाशुभफलमकुशलं कर्मोपचिनोति उपदिश्यमा-संयमः वनस्पतिकायिफसंयमः द्वीन्द्रियसंयमः त्रीन्द्रियसंयमः नमपि च श्रेयो न प्रतिपद्यते, तस्मादार्ज धर्म इति ३ ॥ चतुरिन्द्रियसंयमः पञ्चेन्द्रियसंयमः प्रेक्ष्यसंयमः उपेक्ष्मसंयमः अलोभः शौचलक्षणं, शुचिभाषः शुचिकर्म या शौचं, भारवि- अपहृत्यसंयमः प्रमृज्यसंयमः कायसंयमः नातंयमः मनःसंयमः | शुद्धिः निप्फल्मपता धर्मसाधनामानास्वप्यनभिप्पङ्ग इत्यर्थः, अशु-| उपकरणसंयम इति संयमो धर्मः६|| नपो द्विविधं,तत्परम्ताद्वक्ष्यते, .. चिहिं भावकल्मपसंयुक्त इहामुत्र चाशुभफलमकुशलं कर्मोपचिनो- प्रकीर्णक चेदमनेकविधम् , तद्यथा-यजमध्ये चन्द्रप्रतिमे ति, उपदिश्यमानमपि च श्रेयो न प्रतिपद्यते, तसाच्छौचं धर्म इति ढे, कनफरतमुक्तानल्यस्तिस्रः,सिंहविक्रीडिते द्वे, सप्तमप्तमिकायाः ४॥ सत्यर्थे भवं वचः सत्यं, सद्भयो वा हितं मत्यं, तद् अननृ- प्रतिमाश्चतस्रः, भद्रोत्तरमाचाम्लनर्धमानं मर्मताभद्रमित्येवमादि, "तमपरुपमपिशुनमनमभ्यमचपलमनाविलमविरलमसंभ्रान्तं मधुर- तथा द्वादश मिथुप्रतिमा मासिकाद्याः, आ नप्तमासिक्याः मप्त, ममिजातमसंदिग्धंस्फुटमादार्ययुक्तमग्राम्यपदार्थामिव्याहारमसी- मप्तगत्रिक्याः तिस्रः आहोरात्रिकी रात्रिकी चेति ७ ॥ बाह्या- भरमरागद्वेपयुक्तं सूत्रमार्गानुसारप्रवृत्तार्थमयमथिजनभावग्रहण- म्यन्तरोपधिशरीरानपानायाश्रयो भाषदोपपरित्यागस्त्यागः दा ममर्थमात्मपरानुग्राहकं निरुपधं देशकालोपपन्नमनपद्यमर्हच्छास- शरीरधर्मोपकरणादिषु निर्ममत्वमाकिंचन्यम् त्रतपरिपालनाय नप्रशस्तं यतं मितं याचनं प्रच्छनं प्रश्नव्याकरणमिति मत्य धर्मः ज्ञानामिवृद्वये कपायपरिपाकाय च गुरुकुलनासो ब्रह्मचर्यम् अस्खा- ५॥ योगनिग्रहः सयमः, म मतदशविधः, तद्यथा-पृथिवीका- तन्न्यं गुर्वधीनत्वं गुरुनिर्देशस्थायित्तमित्यर्थः,पश्चाचार्याः प्रोक्ताः ·-प्रयाजको दिगाचार्यः श्रुतोदेष्टा श्रुतममुद्देष्टा आम्नायावाचक | येत् , एवं ह्यस्य चिन्तयतो नित्यमशरणोऽस्मीति नित्योद्विग्नस्य इनि,तस ब्रह्मचर्यस्येमे विशेणगुणा भवन्ति-अब्रह्मविरतिबतभावना सामारिकेषु भावेष्वनभिष्वङ्गो भवति, अर्हच्छामनोक्त एव विधी यथोक्ता इष्टस्पर्शरसरूपगन्धशब्दविभूपानभिनन्दित्वं चेति १०॥ घटते, तद्धि परं शरणमित्यशरणानुप्रेक्षा २॥ अनादौ संमारे अनित्याशरणसंमारकत्वान्यत्याशुचित्वाखवसंवर- नरकतिर्यग्योनिमनुप्यामरभवग्रहणेपु चक्रवत्परिवर्तमानस्य जन्तोः निर्जरालोकयोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्त सर्व एव जन्तवः स्वजनाः परजना चा, हि स्वजनपरजन- नमनुप्रेक्षाः ।।७॥ योर्व्यवस्था विद्यते, माता हि भूत्वा भगिनी भार्या दुहिता च एता द्वादशानुप्रेक्षाः, तत्र बाह्याभ्यन्तराणि शरीरशय्याऽऽम- भवति, भगिनी भृत्वा माता भार्या दुहिता च भवति, भार्या नरसादीनि द्रव्याणि सर्वसंयोगाश्चानित्या इत्यनुचिन्तयेत् , एवं भूत्वा भगिनी दुहिता माता च भवति, दुहिता भूत्वा माता यस्य चिन्तयतः तेप्पमिष्वज्ञो न भवति, मा भृन्मे तद्वियोगजं भगिनी भार्या च भवति, तथा पिता भूत्वा भ्राता पुत्रः पौत्रश्च दुःखमित्यनित्यानुप्रेक्षा १॥ यथा निराश्रये जनविरहिते वनस्थ- भवति, भ्राता भूत्वा पिता पुत्रः पौत्रश्च भवति, पौत्रो भूत्वा पिता लीपृष्ठे वलवता क्षुत्परिगतेनाऽऽमिपैपिणा सिंहनाम्याहतस्य मृग- पाता पुत्रथ भवति, पुत्रो भूत्वा पिता भ्राता पौत्रश्च भवति, शियोः शरणं न विद्यते एवं जन्मजगमग्णव्याधिप्रियविप्रयोगा- भर्ता भून्या दामो भवति, दासो भूला भर्ता भवति, शत्रुर्भूत्वा प्रियसंप्रयोगस्मितालाभदारियदर्भािग्यदौर्मनस्यमरणादिममुत्थे- मित्रं भवति, मित्रं भूत्वा शत्रुर्भवति, पुमान् भूत्वा स्त्री भवति नपुं- न दुःपेनाभ्याहतस्य जन्तोः संमारे शरणं न विद्यत इति चिन्त- मकं च, स्त्री भूत्वा पुमानपुंमकं च भवति, नपुंसकं भृत्वा स्त्री Intey tube vutar tule neur ile rat nuilitar mily Niting milinear oiling rulinarur kuul in your lium, ·पुमांश्च भवति, एवं चतुरशातयानप्रमुखातमहस्रषु रागद्वेषमो- | बच्छरीरमनाद्यन्तोऽहम् , बहूनि च मे शरीरशतसहस्राण्पतीतानि हामिभूतैर्जन्तुमिरनिवृत्तविषयतृष्णैरन्योऽन्यभक्षणाभिघातवधय- | संमारे परिभ्रमतः म एवायमहमन्यस्तेभ्य इत्यनुचिन्तयेत् , एवं न्धामियोगाक्रोशादिजनितानि तीवाणि दुःखानि प्राप्यन्ते, अहो ह्यस्य चिन्तयतः शरीरप्रतिबन्धो न भवतीति, अन्यश्च शरीरानि- द्वन्द्वारामः कष्टस्वभावः संमार इति चिन्तयेत् , एवं ह्यस्य चिन्त- त्योऽहमिति निःश्रेयसे संघटत इत्यन्यत्वानुप्रेक्षा ५॥ अशुचि ख- यतः संमारभयोद्विग्रस्य निवेदो भवति, निर्विण्णश्च संमारग्रहाणाय ल्बिदं शरीरमिति चिन्तयेत्, तत्कथमशुचीति चेद् आद्युत्तरकारणा- घटत इति संमारानुप्रेक्षा ३॥ एक एवाई, न मे कश्चित् स्वः परो शुचित्वाद् अशुचिभाजनत्वाद् अशुच्युद्भवत्वाद् अशुभपरिणाम- वा विद्यते, एक एवाहं जाये, एक एव प्रिये, न मे कश्चित्स्वजन- पाकानुबन्धाद् अशक्यप्रतीकारत्वाचेति, तत्राद्युत्तरकारणाशु- संत्रः परजनसंज्ञो या व्याधिजरामरणादीनि दुःखान्यपहरति प्रेत्यां- चित्वात् तावत् शरीरस्याचं कारणं शुक्रं शोणितं च, तदुभयमत्य- गहारी या भवति, एक एवाहं स्वकृतकर्मफलमनुभवामीति चिन्त- न्ताशुचीति, उत्तरमाहारपरिणामादि,तद्यथा-कवलाहारो हि ग्रस्त- येत् , एवं ह्यस्य चिन्तयनः स्वजनसंज्ञकंषु स्नेहानुरागप्रतिवन्धो मात्र एव श्लेष्माशयं प्राप्य श्लेप्मणा द्रवीकृतोऽत्यन्ताशुचिर्भवति, न भवति, परसंजकेषु च द्वेपानुबन्धः, ततो निःमङ्गतामभ्युपगतो ततः पित्तागयं प्राप्य पच्यमानोऽम्लीकृतोऽशुचिरेव भवति, पको मोक्षायव यतत इत्येकन्वानुपेक्षा ४ ॥ शरीरव्यतिरेकेणात्मा- वाग्वाशयं प्राप्य वायुना विभज्यते-पृथक्खलः पृथग्रसः, खलात् नमनुचिन्तयेत् , अन्यच्छरीरमन्योऽहम् , ऐन्द्रियकं शरीरमतीन्द्रि- मूत्रपुरीपादयो मलाः प्रादुर्भवन्ति,रमाच्छोणितं परिणमति, शोणि- योऽहम् , अनित्यं शरीरं नित्योऽहम् ,अझं गरीरं जोऽहम् , आद्यन्त- तान्मांसं मामान्मेदः मेदमोऽस्थीनि अस्थिभ्यो मनाः मजाभ्यः ·शुक्रमिति,मयं चैतत् श्लेप्मादि शुक्रान्तमशुचि भवति,तसादाद्युत्त- निविण्णव शरीरग्रहाणाय घटत इति अशुचित्वानुप्रेक्षा ६।। आस- | कारणाशुचित्वादशुचि शरीरमिति । किंचान्यत्-अशुचिभा- वान् इहामुत्रापाययुक्तान् महानदीस्रोतोवेगतीक्ष्णान् अकुशलागम- जनत्वात् अशुचीनां खल्वपि भाजनं शरीरं, कर्णनामाक्षिदन्तम- कुशलनिर्गमद्वारभूनान् इन्द्रियादीन अवद्यतश्चिन्ततेत् , तद्यथा- लखेद श्लेष्मपित्तमूत्रपुरीपादीनामवस्करभूतं तस्मादशुचीति । किं-स्पर्शनेन्द्रियप्रसक्तचित्तः सिद्धोऽनेकविद्यावलसंपन्नोऽप्याकाशगो- चान्यत्-अशुच्युद्भवत्यात्, एपामेव कर्णमलादीनामुद्भवः, ऽष्टाङ्गमहानिमित्तपारगो गार्ग्यः सत्यकिनिधनमाजगाम, तथा प्रभू- शरीस्त एत उद्भवन्तीति, अशुचौ च गर्भे संभवतीति अशुचि शरी- तपवसोदकप्रमाथावगाहादिगुणसंपन्नवनविचारिणश्च मदोत्कटा रम् । किंचान्यत्-अशुभपरिणामपाकानुबन्धाद् , आर्तवे बलवन्तोऽपि हस्तिनो हस्तिवन्धकीपु स्पर्शनेन्द्रियमक्तचिचा ग्रह- विन्दोराधानात्प्रभृति खल्वपि शरीरं कललायुदपेशीधनव्यूहसं- णमुपगच्छन्ति, ततो बन्धवधदमनबाहनाङ्कुशपाणिप्रतोदामिया- पूर्णगर्भकौमारयौवनस्थविरभावजनकनाशुभपरिणामपाकनानुबद्धं तादिजनितानि तीवाणि दुःखान्यनुभवन्ति, नित्यमेव. स्वयूथस्य दुर्गन्धि पूतिस्वभावं दुरन्तं तस्मादशुचि। किंचान्यत्-अशक्य- स्वच्छन्दप्रचारसुखस्य वनवामस्यानुसरन्ति,तथा मैथुनसुखप्रसङ्गाद् प्रतीकारत्वात् अशक्यप्रतीकारं खल्वपि शरीरस्याशुचित्वम् , आहितगर्भाऽश्वतरी प्रमवकाले प्रसवितुमशझुवती तीवदुःखामि- उद्वर्तनरूक्षणानानुलेपनधृपप्रयवासयुक्तिमाल्यादिमिरप्यस्य न हताऽवशा मरणमभ्युपैति, एवं सर्व एव स्पर्शनेन्द्रियप्रसक्ता इहामुत्र शक्यमशुचित्वमपनेतुं अशुच्यात्मकत्वात् शुच्युपघातकत्वाञ्चेति, च विनिपातमृच्छन्तीति । तथा जिह्वेन्द्रियममक्ता मृतहस्तिशरी- नसादशुचि शरीरमिति,एवं यस्य चिन्तयतः शरीरे निवेदो भवति, रस्थस्रोतोचेगोढवायसवत् हैमनघृतकुम्भप्रविष्टमूपिकवत् गोष्ठन- •elmmar+matuarH- IMANAgnl Limilim lmegurine in ·IntrARIOTHERMIRE ---- - मक्तहदवासिकूर्मवत् मांसपेसीलुब्धश्येनवत् बडिशामिपगृद्धमत्स्य- चिन्तयन् कर्मनिर्जरणायैव घटत इति निर्जरानुप्रेक्षा ९ ।। पञ्चा- पञ्चेति । तथा घाणेन्द्रियप्रमक्ता औपधिगन्धलुब्धपन्नगवत् पलल- स्तिकायात्मकं विविधपरिणाममुत्पत्तिस्थित्यन्यताऽनुग्रहप्रलययुक्त गन्धानुसारिमूपिकवच्चेति । तथा चक्षुरिन्द्रियप्रमक्ताः स्वीदर्शनप्र- लोकं चित्रस्वभावमनुचिन्तयेत् , एवं ह्यस्य चिन्तयतस्तचज्ञान- सङ्गाद् अर्जुनकचौरवत् दीपालोकलोलपतङ्गवद्विनिपातमृच्छन्तीति विशुद्धिर्भवतीति लोकानुप्रेक्षा १० ।। अनादौ संसारे नरकादिपु चिन्तयेत् । तथा श्रोत्रेन्द्रियप्रमक्तास्तित्तिरकपोतकपिञ्जलवत् गी- तेषु तेषु भवग्रहणेष्वनन्तकृत्वः परिवर्तमानस्य जन्तोर्विविधदुःखा- नसंगीतघनिलोमिमृगवद्विनिपातमृच्छन्तीति चिन्तयेत् , एवं हि मिहतस्य मिथ्यादर्शनायुपहतमतैनिदर्शनावरणमोहान्तरायोद- चिन्तयन्नासवनिरोधाय घटत इति आस्रवानुपेक्षा ७॥ संवरांश्च याभिभूतस्य मम्यग्दर्शनादिविशुद्धो बोधिर्दुर्लभो भवतीत्यनुचि- महानतादीन् गुत्यादिपरिपालनाद्गुणतश्चिन्तयेत् , सर्वे ह्येते यथो- न्तयेत् , एवं ह्यस्य बोधिदुर्लभत्वमनुचिन्तयतो वोधि प्राप्य प्रमादो कायदोपाः संवृतात्मनो न भवन्तीति चिन्तयेत् , एवं ह्यस्य न भवतीति बोधिदुर्लभत्वानुप्रेक्षा ११॥ सम्यग्दर्शनद्वारः पञ्च- चिन्तयतो मतिः संघरायैव घटत इति मंबरानुप्रेक्षा ८॥ निर्जरा ' महाव्रतसाधनो द्वादशाङ्गोपदिष्टतचो गुप्त्यादिविशुद्धव्यवस्थानः वेदना विपाक इत्यनान्तरम् , स द्विविधः-अबुद्धिपूर्वः कुशलम्- संमारनिर्वाहको निःश्रेयमप्रापको भगवता परमर्पिणा अर्हता अहो लच, तत्र नरकादिषु कर्मफलविपाको योऽचुद्धिपूर्वकः तमवद्यतो- खाख्यातो धर्म इत्येवमनुचिन्तयेत् , एवं ह्यस्य धर्मस्वाख्यात- ऽनुचिन्तयेदकुशलानुबन्ध इति, तपःपरीपहजयकृतः कुशलमूलः, चमनुचिन्तयतो मार्गाच्यवने तदनुष्ठाने च व्यवस्थानं भवती- तं गुणतोऽनुचिन्तयेन् , शुभानुबन्धो निग्नुवन्धो वेति, एवमनु-ति धर्मम्वाब्यातत्त्वानुचिन्तनानुप्रेक्षा १२ ॥ उक्ता अनुप्रेक्षाः, ·Aman .we mamron • परीपहान्वक्ष्यामः॥ सूक्ष्मसंपरायच्छद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश ।। १०॥ मार्गाच्यवननिर्जराथ परिपोढव्याः परीपहाः॥८॥ मूक्ष्मसंपरायसंयते छद्मस्थवीतरागसयते च चतुर्दश परी- सम्यग्दर्शनादेमोक्षमार्गादच्यवनार्थ कर्मनिर्जराथं च परिपो- पहा भान्ति, क्षुत्पिपामाशीतोष्णदंशमशफचर्याप्रज्ञाज्ञानालाभश- दव्याः परीपहा इति ॥ तद्यथा-- ग्यावधरोगतृणम्पर्शमलानि॥ क्षुत्पिपामाशीतोष्णदेशमशकनारन्यारतिस्त्रीचर्यानि- एकादश जिने ॥११॥ पद्याशय्याऽऽक्रोशवधयाचनालाभरोगतृणस्पर्शमल- एकादश परीपहाः संभवन्ति जिने वेदनीयाश्रयाः, तद्यथा-क्षुत्पि- सत्कारपुरस्कारप्रज्ञाऽज्ञानादर्शनानि ॥९॥ पासाशीतोष्णदंशमशकचर्याशग्यावधरोगणस्पर्शमलपरीपहाः॥ क्षुत्परीपहः पिपामा शीतं उणं दंशमशकं नाग्न्यं अरतिः बादरसंपराये सर्वे ।। १२ ।। स्त्रीपरीपहः चर्यापरीपहः निपद्या भग्या आक्रोशः पधः याचनं चादरसंपरायसंयते सर्वे-द्वाविंशतिरपि परीपहाः संभवन्ति ।। अलाभः रोगः तृणम्पर्शः मलं मत्कारपुरस्कारः प्रज्ञाऽज्ञाने अदर्श ज्ञानावरणे प्रजाजाने ॥ १३ ॥ नपरीपह इत्येते द्वाविंशतिधर्मविनहेतयो यथोक्तं प्रयोजनमभिसं ज्ञानावरणोदचे प्रवाऽज्ञानपरीपहो भनतः। | धाय रागद्वैपौ निहत्य परीपदाः परिपोढच्या भान्ति, पश्चानामेव दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ कर्मप्रकृतीनामुदयादते परीपहाः प्रादुर्भवन्ति, तद्यथा-ज्ञानापरण दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ यथासङ्ग्यं, दर्शनमोहोदये- | वेदनीयदर्शनचारित्रमोहनीयान्तरायाणामिति ॥ ऽदर्शनपरीपहः लाभान्तरायोदयेऽलाभपरीपहः ।।

·चारित्रमोहे नाम्यारतिस्त्रीनिपद्याऽऽक्रोशयाचना सामायिकसंयमः छैदोपस्थाप्यसंयमः परिहारविशुद्धिसंयमः सत्कारपुरस्काराः ॥ १५॥ सूक्ष्मसंपरायसंयमः यथाख्यातसंयम इति पञ्चविघं चारित्रम् । चारित्रमोहोदये एते नाग्यादयः मप्त परीपहा भवन्ति ।। तत् पुलाकादिपु विस्तरेण वक्ष्यामः ।। वेदनीये शेपाः ॥ १० ॥ अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसङ्ख्यानरसपरित्यागविवि- वेदनीयोदये शेपा एकादश परीपहा भवन्ति ये जिने संभ तशय्याऽऽसनकायलेशा बाह्यं तपः ॥१९॥ चन्तीत्युक्तम् , कुतः शेषाः', एभ्यः प्रज्ञाऽज्ञानादर्शनालाभनाग्या अनशनं अवमौदर्य वृत्तिपरिसङ्यानं रमपरित्यागः विविक्त- रतिस्त्रीनिपद्याऽऽक्रोशयाचनामत्कारपुरस्कारेभ्य इति ।। शय्यासनता कायक्लेश इत्येतत्पड्विधं बाह्यं तपः, सम्यग्योग- एकादयो भाज्या युगपदैकोनविंशतेः ॥ १७ ॥ निग्रहो गुप्तिरित्यतः प्रभृति सम्यगित्यनुवर्तते, संयमरक्षणार्थ एप द्वाविंशतः परीपहाणामेकादयो भजनीया युगपदेक- कर्मनिर्जरार्थ च चतुर्थपष्ठाटमादि सम्यगनशनं तपः ।। अवमौद- सिन् जीवे आ एकोनविंशतः, अत्र शीतोष्णपरीपही युगपन्न यम् , अवममित्युननाम, अवममुदरमस्य अवमोदः अवमोदरस्य भवतः, अत्यन्तविरोधित्वात् , तथा चर्याशय्यानिपद्यापरीपदा- भावः अवमौदर्यम् , उत्कृष्टावकृष्टौ वर्जयित्वा मध्यमेन कालेन णामेकस्य सम्भव द्वयोरभावः।। त्रिविधमवमौदर्य भवति, तद्यथा-अल्पाहारावमौदर्यमुपार्धावमौ- सामायिकच्छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसंपरा- दयं प्रमाणप्राप्तात् किंचिदूनावमौदयमिति, कवलपरिसख्यानं ययथाख्यातानि चारित्रम् ।। १८ ॥ च प्रारद्वात्रिंशद्भयः कयलेभ्यः । वृत्तिपरिमङ्ख्यानमनेकविधम् , ·नयथा-उरिक्षप्तान्तप्रान्तचर्यादीनां मक्तकुल्मापौदनादीनां चान्य तदभ्यन्तरं तपः नवचतुर्दशपश्चद्विभेदं भवति यथाक्रम नमममिगृह्यावशेषम्य प्रत्याख्यानम् । रमपरित्यागोऽनेकविधः, प्राग् ध्यानात् , इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः। तद्यथा- नयधा-मद्यमांसमधुनवनीतादीनां रमविकृतीनां प्रत्याव्यानं विर- आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतप छेद- मरक्षायभिग्रहश्च । विविक्तशय्यासनता नाम एकान्तेऽनावाधेऽसं- परिहारोपस्थापनानि ॥ २२ ॥ मतं स्त्रीपशुपण्डकवियजिते शून्यागारदेवकुलमभापर्वतगुहादीना प्रायश्चित्तं नवभेदम् , तद्यथा-आलोचनं प्रतिक्रमणं आलो- मन्यतमम्मिन् ममाध्यर्थ संलीनता। कायक्लेशोऽनेकविधः,तद्यथा-चनप्रतिक्रमणे विवेकः व्युत्सर्गः तपः छेदः परिहारः उपस्थापन- स्थानवीरामनोत्कटुकासनकपार्थदण्डायतशयनातापनाप्रावृतादी- मिति।। आलोचनं प्रकटनं प्रकाशनमाख्यानं प्रादुष्करणमित्यना- नि मम्यक् प्रयुक्तानि बाह्यं तपः,अस्मात् पड्विधादपि वाह्यात्तपमः न्तरं१, प्रतिक्रमणं मिथ्यादुष्कृतसंप्रयुक्तः प्रत्यवमर्शः प्रत्याख्यानं मगत्यागगरीरलाघवेन्द्रियविजयसंयमरक्षणकर्मनिर्जरा भवन्ति । कायोत्सर्गकरणं च २, एतदुभयमालोचनप्रतिक्रमणे ३, विवेको प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्मर्गध्याना- विवेचन विशोधनं प्रत्युपेक्षणमित्यनर्थान्तरम् ,म एप संसक्तानपा- न्युत्तरम् ॥२०॥ नोपकरणादिषु भवति४, व्युत्सर्गः प्रतिस्थापनमित्यनान्तरम् , सूत्रक्रमप्रामाण्यादुनरमित्यभ्यन्तरमाह, प्रायश्चित्तं विनयो एपोऽप्यनेपणीयानपानोपकरणादिवशयनीयविवेकेषु च भवति यावृष्यं स्वाध्यायो व्युत्मर्गोध्यानमित्येतत्पड्डिधमभ्यन्तरं तपः।। ५, तपो बाबमनशनादि प्रकीर्ण चानेकविधं चन्द्रप्रतिमादि ६, नवचतुर्दशपश्चद्विभेदं यथाक्रम प्राग् ध्यानात् ॥२१॥ | छेदोऽपवर्तनमपहार इत्यनान्तरम् ,म प्रव्रज्यादिवमपक्षमामसं- Ma Aur is trunk hun si HIT HAPATRA | HITRAL hrs amly xam maildrine nuadiur ·MITHHTI AIRA . वत्सराणामन्यतमेपां भवति,परिहारो मासिकादिः८, उपस्था- नयोऽनेकविधः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रादिगुणाधिकेप्वभ्युत्थाना- पनं पुनीक्षणं पुनश्चरणं पुनर्वतारोपणमित्यर्थान्तरम् ९, तदेत- मनप्रदानवन्दनानुगमादिः, विनीयते तेन तमिन् वा विनयः॥ अवविधं प्रायश्चित्तं देशं कालं शक्ति संहननं संयमविराधनांच आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षकग्लानगणकुलसङ्घ- कायेन्द्रियजातिगुणोत्कर्पकृतां च प्राप्य विशुद्ध्यर्थं यथार्ह दीयते साधुसमनोज्ञानाम् ।। २४॥ च आचर्यते च,चिती संज्ञानविशुद्धयोर्धातुः,तस्थ चित्तमिति भवति वैयावृत्यं दशविधं, तद्यथा-आचार्यवेयावृत्त्यं उपाध्यायव- निष्ठान्तमौणादिकं च ।। एवमेमिरालोचनादिभिः कृच्छस्तपोवि- यावृत्यं तपस्विवैयावृत्य शैक्षकवयावृत्त्यं ग्लानरयावृत्त्यं कुलवैया- शेपैर्जनिताप्रमादः व्यतिक्रमं प्रायश्चेतयति चेतयंश्च न पुनराचर- वृत्यं गणवैयावृत्य सङ्घयावृत्त्यं साधुवैयावृत्त्यं समनोज्ञवयावृत्त्य- तीति ततः प्रायश्चित्तम् , अपराधो वा प्रायस्तेन विशुध्यतीति, मिति, व्यावृत्तभावो वैयावृत्यं व्यावृत्तकर्म च, तत्राचार्यः पूर्वोक्तः अतश्च प्रायश्चित्तमिति ।। पञ्चविधः,आचारगोचरविनयं स्वाध्यायं वा आचार्यादनु तस्मादु- ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ॥ २३ ॥ पाधीयत इत्युपाध्यायः, महोपग्रहानुग्रहार्थ चोपाधीयतेसङ्ग्रहा- विनयश्चतुर्भेदः, तद्यथा-ज्ञानविनयः दर्शनविनयः चारित्र- दीन् वाऽस्योपाध्येतीत्युपाध्यायः, द्विसङ्ग्रहो निग्रन्थ आचार्योपा- विनयः उपचारविनयः, तत्र ज्ञानविनयः पञ्चविधः मतिज्ञा- ध्यायसङ्ग्रहः, त्रिसद्महा निर्ग्रन्थी आचार्योपाध्यायप्रवर्तिनीसङ्ग्रहा, नादिः, दर्शनविनयः एकविध एव सम्यग्दर्शनविनयः, चारि- प्रवर्तिनी दिगाचार्येण व्याख्याता, हिताय प्रवर्तते प्रवर्तयति चेति त्रविनयः पञ्चविधः सामायिकविनयादिः, औपचारिकवि- प्रवर्तिनी । विकृष्टोग्रतपोयुक्तस्तपस्वी, अचिरप्रजितः शिक्षयि- ·तव्यः शिक्षः शिक्षामहतीति शैक्षो वा, ग्लानः प्रतीतः,गणः | कस्योपधेः, अभ्यन्तरः शरीरस्य कपायाणां चेति ।। स्थविरमन्ततिसंस्थितिः, कुलमाचार्यसन्ततिसंस्थितिः, सङ्घश्चतु- उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानम् ॥ २७ ।। विधः श्रमणादिः, माधवः संयताः, संभोगयुक्ताः समनोज्ञाः, उत्तमसंहननं वज्रर्पभमर्धवजीभ नाराचं च, तद्युक्तस्सैकाग्र- एपामन्नपानवस्त्रपात्रप्रतिश्रयपीठफलकसंस्तारादिभिर्धर्ममाधनैरु- चिन्तानिरोधश्च ध्यानम् ।। पग्रहः शुश्रूषा भेषजक्रिया कान्तरविषमदुगोपसर्गप्वम्युपपत्तिरि- आमूहूर्तात् ॥ २८॥ त्येतदादि यावृत्यम् ॥ तद् ध्यानमामुहूर्ताद्भवति, परतो न भवति, दुर्ध्यानत्वात् ॥ याचनाप्रच्छनानुप्रेक्षाऽऽम्नायधमोपदेशाः ॥२५॥ आर्तरौद्रधर्मशुक्लानि ॥ २९॥ स्वाध्यायः पञ्चविधः, तद्यथा-वाचना प्रच्छनं अनुप्रेक्षा तञ्चतुर्विधं भवति, तद्यथा-आर्त रौद्रं धर्म शुक्लमिति ॥ तेषां आम्नायः धर्मोपदेश इति, तत्र वाचनं शिष्याध्यापनम् , प्रच्छनं परे मोक्षहेतू ॥३०॥ ग्रन्थार्थयोः, अनुप्रेक्षा ग्रन्थार्थयोरेव मनमाऽभ्यामः, आम्नायो तेषां चतुर्णा ध्यानानां परे धर्मशुक्ले मोक्षहेतू भवतः, पूर्वे घोपविशुद्धः परिवर्तनं गुणनं, रूपादानमित्यर्थः, अर्थोपदेशोव्या- त्वातरौद्रे संसारहेतू इति।। अत्राह-किमेपां लक्षणमिति?,अत्रोच्यते रख्यानमनुयोगवर्णनं धर्मोपदेश इत्यनान्तरम् । आर्तममनोज्ञानां सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय बाह्याभ्यन्तरोपध्योः ॥ २६ ॥ स्मृतिसमन्वाहारः ।। ३१ ॥ व्युत्मा द्विविधः-वाद्योऽभ्यतरश्व, तत्र बाटो द्वादशरूप अमनोज्ञानां विषयाणां संप्रयोगे तेपां विप्रयोगार्थ यः स्मृ- mil Jull albuu Hd -ALI suthu MID ianst. Dianak. Milini Tanhanisill II

·Imam MITRA MOH IN IN-
तिममन्याहारो भवति तदातध्यानमित्याचक्षते ।। किंचान्यत् हिंमार्थमनृतवचनार्थ स्तेयार्थ विपयसंरक्षणार्थ च स्मृतिसम-
वेदनायाश्च ॥ ३२ ॥
न्याहारो रौद्रध्यानं, तदविरतदेशविरतयोरेव भवति ।
वेदनायाश्चामनोज्ञायाः संप्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसम-' आज्ञापायविपाकसंस्थान विचयाय धर्ममप्रमत्त-
न्याहार आर्तमिति ॥ किंचान्यत्--
संयतस्य ॥ ३७॥
विपरीतं मनोज्ञानाम् ॥ ३३ ॥
आज्ञाविचयाय अपायविचयाय विपाकविचयाय मंस्थान-
मनोजानां विषयाणां मनोबायाश्च वेदनाया विप्रयोगे तन्म- विचयाय च स्मृतिसमन्वाहारो धर्मध्यानम् , तदप्रमत्तमंयतस्य |
प्रयोगाय स्मृतिममन्वाहार आतम् ।। किंचान्यत् भवति ॥ किंचान्यत्-
निदानं च ।। ३४ ॥
उपशान्तक्षीणकपाययोश्च ॥ ३८॥
कामोपहतचित्तानां पुनर्भवविषयसुखगृद्धानां निदानमार्त उपगान्तकपायस्य क्षीणकपायस्य च धर्म ध्यानं भवति ॥
ध्यानं भवति ॥
शुक्ले चाये ॥ ३९ ॥
तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम् ॥ ३५ ॥ ' शुक्ल चाये.ध्याने-पृथक्त्ववितककत्ववितर्क चोपशान्तक्षीण-
तदेतदातध्यानमविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानामेव भवति ।। कपाययोर्भवतः, आये शुक्ले ध्याने पृथचवितर्ककत्ववितर्के पूर्व-
हिंसाऽनुतस्तेयविषयमंरक्षणेभ्योरौद्रमविरत विदो भवतः ।।
देशविरतयोः ॥३६॥
परे केवलिनः ॥ ४०॥

·-wriomam परे शुक्लध्याने केवलिन एव भवतः, न छाम्थस्य ॥ चारं प्रथमम्- अत्राह-उक्तं भवता-'पूर्वे शुक्ले ध्याने, परे • शुक्ले ध्याने' इनि, अविचारं द्वितीयम् ॥ ४४ ॥ नत् कानि तानीति, अनोच्यते--- अविचारं सवितर्क द्वितीयं ध्यानं भवति ।। अत्राह-वितर्क- पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रिया- विचारयोः कः प्रतिविशेष इति ?, अत्रोच्यते- निवृत्तीनि ।। ४१॥ वितर्कः श्रुतम् ॥ ४५ ॥ पृथक्त्ववितर्क एकत्ववितक सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्युपरतक्रि यथोक्तं श्रुतज्ञानं वितकों भवति ।। यानिवृचीति चतुर्विधं शुक्लप्यानम् ।। विचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः ॥ ४६ ॥ नत् त्र्येककाययोगायोगानाम् ॥ ४२ ।। अर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिर्विचार इति ॥ एतदभ्यन्तरं तपः तदेतचतुर्विधं शुमध्यानं त्रियोगम्यान्यतमयोगस्य काययो- संवरत्वादभिनवकर्मोपचयप्रतिपेधकं निर्जरणफलत्वात्कर्मनिर्जर- गस्यायोगस्य च यथासायं भवति, तत्र त्रियोगानां पृथक्त्यवि- कम् ,अभिनवकर्मोपचयप्रतिषेधकत्वात्पूर्वोपचितकर्मनिर्जरकत्वाच तर्कम् एकान्यनमयोगानामेकत्यवितर्क काययोगानां मूक्ष्मक्रिय- निर्वाणप्रापकमिति।। अत्राह-उक्तं भवता-'परीपहजयात्तपसोऽनु: मप्रतिपाति अयोगानां न्युपरतक्रियमनिवृत्तीति ॥ भावतच कर्मनिर्जरा भवतीति, तत्कि सर्व सम्यग्दृष्टयः समनि- एकाश्रये सवितर्क पूर्व ॥ ४३ ॥ जरा आहोखिदस्ति कश्चित्प्रतिविशेप इति ?, अत्रोच्यते-- एकद्रव्याश्रये मवितर्के पूर्व ध्याने-प्रथमद्वितीये ॥ तत्र मवि- सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षdhim ·- Nihindinantiplu_tini पकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः प्रति प्रस्थिता अनियतेन्द्रियाः कथंचित्किचिदुत्तरगुणेषु विराध- क्रमशोऽसङ्ख्येयगुणनिजराः ॥ ४७ ।। यन्तश्चरन्ति ते प्रतिसेवनाकुशीला:, येषां तु संयतानां सतां सम्यग्दृष्टिः श्रावकः विरतः अनन्तानुवन्धिवियोजकः दर्शन- कथंचित्संज्वलनकपाया उदीयन्ते ते कपायकुशीलाः, ये वीत- मोहक्षपकः मोहोपशमकः उपशान्तमोहः मोहक्षपकः क्षीणमोहः रागच्छद्मस्था ईर्यापथप्राप्तास्ते निग्रन्थाः,ईर्या योगःपन्याः संयमः जिन इत्येते दश क्रमशोऽसङ्ख्येयगुणनिर्जरा भवन्ति, तद्यथा- योगसंयमग्राप्ता इत्यर्थः, सयोगाः शैलेशीप्रतिपन्नाश्च केवलिनः मम्यग्दृष्टेः श्रावकोऽसङ्ख्यगुणनिर्जरः श्रावकाद्विरतः विस्तादन- लातका इनि ॥ न्तानुवन्धिवियोजक इति, एवं शेषाः॥ संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थ लिङ्गलेश्योपपातस्थान- पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातका निर्ग्रन्थाः ॥४८॥ विकल्पतः साध्याः॥४९॥ पुलाको वकुशः कुशीलो निम्रन्थः स्नातक इत्येते पञ्च निग्र एते पुलाकादयः पञ्च निर्ग्रन्थविशेपा एमिः संयमादिमिर- न्यविशेपा भवन्ति, नत्र मतनमप्रतिपातिनो जिनोक्तादागमानि- नुयोगविकल्पैः साध्या भवन्ति, तद्यथा-संयमः, कः कस्मिन् ग्रन्थपुलाकाः, नैर्ग्रन्थ्य प्रति प्रस्थिताः शरीरोपकरणविभूपानु- संयमे भवतीति ?, उच्यते, पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीला द्वयोः वर्तिन ऋद्धियशस्कामाः सातगौरवाश्रिता अविविक्तपरिवारा- संयमयोः-सामायिके छेदोपस्थाप्ये च, कपायकुशीलोद्वयोः-परि- छेदशवलयुक्ता निम्रन्था बकुशाः, कुशीला द्विविधाः-प्रतिसे- हारविशुद्धौ सूक्ष्मसंपराये च, निर्ग्रन्थस्नातकावेकस्मिन् यथाख्या- बनाकुशीलाः कपायकुशीलाच, तत्र प्रतिसेवनाकुशीला:-नग्रन्थ्यं तसंयमे । श्रुतम् , पुलाकवकुशप्रतिसेवनायुशीला उत्कृष्टेनामिन्ना- ·क्षरदशपूर्वधराः, कपायकुशीलनिग्रन्थौ चतुर्दशपूर्वधरौ, जघन्येन द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्ग च,भावलिङ्गं प्रतीत्य सर्वे पञ्च निर्ग्रन्था भाव पुलाकस्स श्रुतमानारवस्तु, बकुशकुशीलनिग्रन्थानां श्रुतमष्टौ प्रय- लिङ्गे भवन्ति, द्रव्यलिङ्ग प्रतीत्य भाज्याः।। लेश्याः, पुलाकस्यो- ननमातरः, श्रुतापगतः केवली स्नातक इति । प्रतिसेवना, प- तरास्तिस्रो लेश्या भवन्ति, वकुशप्रतिसेवनाकुगीलयोः सर्वाः पड- शानां मूलगुणानां रात्रिभोजनविरतिपष्ठानां पराभियोगादला-पि, कपायकुशीलस्य परिहारविशुद्धस्तित्र उत्तराः, सूक्ष्ममपरायस्य कारेणान्यतमं प्रतिसेयमानः पुलाको भवति, मैथुनमित्येके, व-निर्ग्रन्थस्नातकयोश्च शुक्लब केवला भवति, अयोगः शेलशीप्रति- कुशो द्विविधः-उपकरणयकुशः शरीरयकुशश्च, तत्रोपकरणाभिप्व- पन्नोऽलेश्यो भवति ॥ उपपातः, पुलाकस्योत्कृष्टस्थितिषु देवेषु | क्तचित्तो विविधविचित्रमहाधनोपकरणपरिग्रहयुक्तो बहुविशेपो- महस्रारे, बकुशप्रतिसेवनाकुशीलयोविंशतिसागरोपमस्थितिष्या. पकरणकांधायुक्तो नित्यं तत्प्रतिसंस्कारसेवी भिक्षुरुपकरणवकुशो रणाच्युतकल्पयोः, कपायकुशीलनिर्ग्रन्थयोस्रयस्त्रिंशत्सागरोपम- भवति, शरीराभिष्वक्तचिनो विभूषार्थ तत्प्रतिसंस्कारसेवी शरी- स्थितिपु देवेषु सर्वार्थसिद्धे, सर्वेपामपि जघन्या पल्योपमपृथक्त्य- खगः,प्रतिसेवनाकुगीलो मूलगुणानविराधयन्नुत्तरगुणेषु कांचि- स्थितिषु सौधर्मे, स्नातकस्य निर्वाणमिति ॥ स्थानम् , असझवे- द्विगधनां प्रतिसेयते, कपायकुशीलनिग्रन्थस्नातकानां प्रतिसेवना | यानि संयमस्थानानि कपायनिमित्तानि भवन्ति, तत्र सर्वजघ- नानि । तीर्थम् , म मर्वेषां तीर्थकराणां तीर्थेषु भवन्ति, एके न्यानि लब्धिस्थानानि पुलाककपायकुशीलयोः, ती युगपदसवये- त्याचार्या मन्यन्ते--पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलास्तीर्थे नित्यं यानि स्थानानि गच्छतः, ततः पुलाको व्युन्छिद्यते, कपायकुशी- भवन्ति, शेपास्तीधैं या अतीर्थे या ।। लिङ्गम् , लिङ्गम् द्विविधं- 'लस्त्वसहयानि स्थानान्येकाकी गच्छति, ततः कपायकुशील- ·PARTMENT प्रतिसेवनाकुशी... १५सयपानि संयमस्थानानि गच्छ- ऊर्ध्वमेकमेव स्थानं गत्वा निर्गन्धस्नातको निर्वाणं प्रामोतीति, न्ति, ततो वकुशो व्युच्छिद्यते, ततोऽसङ्खधेयानि स्थानानि गत्वा एपां संयमलब्धिरनन्तानन्तगुणा भवतीति ।। प्रतिसेवनाकुशीलो व्युच्छिद्यते, ततोऽसङ्घयेयानि स्थानानि गत्वा कपायकुशीलो व्युच्छिद्यते, अत ऊर्ध्वमकपायस्थानानि निर्घन्धः इति तत्त्वार्थाधिगमेऽहत्प्रवचनसबहे प्रतिपद्यते, सोऽप्यसङ्खधेयानि स्थानानि गत्वा व्युच्छिद्यते, अत नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ दशमोऽध्यायः॥ --- मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलम्॥१॥ ज्ञानदर्शनावरणान्तरायप्रकृतीनांतिसृणां युगपत्क्षयोभवति,ततः मोहनीय क्षीणे ज्ञानाररणदर्शनावरणान्तरायेपु क्षीणेषु च केवलमुत्पद्यते।। अत्राह-उक्तं मोहक्षयाद् ज्ञानदर्शनावरणान्तराय- केवलज्ञानदर्शनमुत्पद्यते, आसां चतसृणां कर्मप्रकृतीनां क्षयः केव- क्षयाच केवलमिति, अथ मोहनीयादीनां क्षयः कथं भवतीनि?, लस्य हेतुरिति, तत्क्ष्यादुत्पद्यत इति हेतौ पञ्चमीनिर्देशः, मोह- अत्रोच्यते- क्षयादिति पृथक्करणं क्रमप्रसिद्ध्यर्थ यथा गम्येत पूर्व मोहनीयं वन्धहेत्वभावनिर्जराभ्याम् ॥ २॥ कृत्स्नं क्षीयते, तनोऽन्तर्मुहर्त छमस्थवीतरागो भवति, ततोऽस्य मिथ्यादर्शनादयो बन्धहेतवोऽमिहिताः, तेषामपि तदावर-

·APRIMharameterinamaAMIRITYAHAN
णीयम्य कर्मणः क्षयादभानो भवति,मम्यग्दर्शनादीनां चोत्पत्तिः, ज्ञानदर्शनसिद्धत्येभ्यः ॥४॥
'नचार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् तन्निपर्गादधिमाद्वे'त्युक्तम् ,एवं सं औपशमिकक्षायिकक्षायौपशमिकौदयिकपारिणामिकानांभा-
वरसंघृतस्य महात्मनः सम्यग्व्यायामस्याभिनवस्य कर्मण उपचयो वानां भव्यत्वस्य चाभावान्मोक्षो भवति, अन्यत्र केवलमम्यक्त्व-
न भवति, पूर्वोपचितस्य च यथोक्तेनिजराहेतुभिरत्यन्तक्षयः, ततः केवलज्ञानकेवलदर्शनसिद्धत्वेभ्यः, एते ह्यस्य क्षायिका नित्यास्तु
सर्वद्रव्यपर्याय विषयं परमैश्वर्यमनन्तं केवलं ज्ञानदर्शनं प्राप्य शुद्धो मुक्तस्यापि भवन्ति ।
युद्धः मर्वनः सर्वदर्शी जिनः केवली भवति, ततः प्रतनुशुभच तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छत्यालोकान्तात् ॥५॥
तुफर्मावशेष आयुःकर्मसंस्कारवशाद्विहरति ।। ततोऽस्य तदनन्तरमिति, कत्मकर्मक्षयानन्तरमौपशमिकाद्यभावानन्तरं
कृत्स्नकर्मक्षयो मोक्षः॥३॥ चेत्यर्थः, मुक्त ऊर्च गच्छत्यालोकान्तात् , कर्मक्षये देहवियोगसि-
कन्नकर्मक्षयलक्षणो मोक्षो भवति, पूर्व क्षीणानि चत्वारि ध्यमानगतिलोकान्तप्राप्तयोऽस्य युगपदेकममयेन भवन्ति, तद्य-
कर्माणि, पथावेदनीयनामगोत्रायुप्कक्षयो भवति,तत्क्षयसमकाल- था-प्रयोगपरिणामादिसमुत्थस्य गतिकर्मण उत्पत्तिकार्यारम्भ-
मेयौदारिकगरीरवियुक्तस्यास्य जन्मनः ग्रहाणं, हेत्वभावाचोन- विनाशा युगपदेकसमयेन भवन्ति तद्वत् ॥ अत्राह-बहीणकर्मणो
| रस्याप्रादुर्भावः, एपा अवस्था कृत्स्नकर्मक्षयो मोक्ष इन्युच्यते ॥ निरास्रवस्य कथं गतिर्भवतीति ?, अत्रोच्यते
किंचान्यत्-
पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाइन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच
औपशमिकादिभव्यत्वाभावाचान्यन केवलसम्यक्य-
तद्गतिः ॥६॥

·HI" ty पूर्वप्रयोगात्, यथा हस्तदण्डचक्रर्मयोगात्पुरुषप्रयत्नतश्चा- भ्यश्च हेतुभ्यः तथाऽस्य गतिपरिणाम उत्पद्यते येन मिध्यमानग- विद्धं कुलालचक्रमुपरतेपपि पुरुषप्रयत्नहस्तदण्डचक्रसंयोगेपु पूर्व- तिर्भवति, ऊर्ध्वमेव भवति, नास्तिर्यग्वा, गौरवप्रयोगपरिणामा- प्रयोगा भ्रमत्येवासंस्कारपरिक्षयात् , एवं यः पूर्वमस्य कर्मणा प्र- ऽऽमङ्गयोगाभावात् , तद्यथा-गुणवद्धूमिभागारोपितमृतुकालजातं योगो जनिनः स क्षीणे अपि कर्मणि गतिहेतुर्भवति, तत्कृता गतिः। बीजो दादरप्रवालपर्णपुष्पफलकालेष्वविमानितसेकदौहृदादि- किंचान्यत्-असङ्गत्वात् , पुद्गलानां जीवानां च गतिमत्त्व- पोपणकर्मपरिणतं कालच्छिन्नं शुष्कमलाब्वप्सु न निमज्जति, |मुक्तं, नान्येषां द्रव्याणाम् , तत्राधोगौरवधर्माणः पुद्गलाः ऊर्ध्वगौ- तदेव गुरुकृष्णमृत्तिकालेपैर्वनैर्बहुभिरालिप्तं घनमृत्तिकालेपवेष्टनज- रवधर्माणो जीवाः, एप स्वभावः, अतोऽन्यामङ्गादिजनिता गति- नितागन्तुकगौरखमप्सु प्रक्षिप्तं तजलप्रतिष्ठं भवति, यदा वस्या- र्भवति, यथा मत्स्वपि प्रयोगादिषु गतिकारणेषु जातिनियमेना- द्भिः क्लिन्नो मृत्तिकालेपो व्यपगतो भवति तदा मृत्तिकालेपमङ्ग- धस्तिर्यग्वं च स्वाभाविक्यो लोप्टवाय्वनीनां गतयो दृष्टाः तथा विनिर्मुक्तं मोक्षानन्तरमेवोर्ष गच्छति आमलिलोव॑तलाव , एव- मङ्गविनिर्मुक्तस्योर्ध्वगौरवार्धमेव मिध्यमानगतिर्भवति, समा- मूर्ध्वगौरवगतिधर्मा जीयोऽप्यष्टकर्ममृत्तिकालेपवेष्टितातत्मङ्गात् सं- रिणम्तु कर्ममगादधस्तिर्यगृधं च । किंचान्यत्-यन्धच्छे- सारमहार्णवे भवसलिले निमनो भवासक्तोऽधस्तिर्यगूचं च गच्छति, दात्, यथा रज्जुबन्धच्छेदात् पेडाया वीजकोशबन्धनच्छेदाचरण्ड- सम्यग्दर्शनादिमलिलल्लेदात् प्रहीणाष्टविधकर्ममृत्तिकालेप ऊर्ध्वगौ- वीजानां गतिर्दृष्टा तथा कर्मबन्धनच्छेदात्सिध्यमानगतिः । कि- सार्ध्वमेव गच्छत्या लोकान्तात् ।। स्यादेतत्-लोकान्तादप्यूर्च चान्यत्-तधागतिपरिणामान, ऊर्ध्वगौरवात्पूर्वप्रयोगादि- मुक्तस्य गतिः किमर्थं न भवतीति?, अत्रोच्यते, धर्मास्तिकाया- ·भावात् , धर्मास्तिकायो हि जीवपुलानां गत्युपग्रहेणोपकुरुते, मध्यति. तत्र प्रमत्तसंयताः मयतासंयताच सहियन्ते, अमण्यपग- तत्र नास्ति,तसाद्गत्युपग्रहकारणाभापात् परतो गतिर्न भरति अप्सु तवेदः परिहारविशुद्धिसंयतः पुलाकोऽप्रमत्तश्चतुर्दशपूर्वी आहार- अलायुवत् , नाधो न तिर्यगित्युक्तम्, तत्रैवानुश्रेणिगतिलोकान्ते- कशरीरीति न संहियन्ते, ऋजुत्रनयः शब्दादयश्च त्रयः प्रत्यु- ऽवतिष्ठते मुक्तो निष्क्रिय इति ॥ त्पन्नभावप्रज्ञापनीयाः, शेपा नया उभयभावं प्रज्ञापयन्तीति ।। क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकयुद्धबोधितजाना- कालः, अत्रापि नयद्वयम् , कस्मिन् काले सिध्यतीति, प्रत्युत्पन्न- वगाहनाऽन्तरसङ्ख्याऽल्पयत्वतः साध्याः ॥ ७ ॥ भावनापनीयस अकाले सिध्यति, पूर्वभावग्रज्ञापनीयस्य जन्मतः क्षेत्र कालः गतिः लिङ्गं तीर्थं चारित्रं प्रत्येकबुद्धबोधितः संहरणतश्च, जन्मतोऽयसपिण्यामुत्सपिण्यामनवसर्पिण्युत्सर्पिण्यां ज्ञानं अवगाहना अन्तरं मह्वया अल्पबहुत्वमित्येतानि द्वादशानु-'च जातः मिध्यति, एवं तावदविशेषतः, विशेषतोऽप्यवसर्पिण्यां। योगद्वाराणि मिदस्य भवन्ति, एभिः सिद्धः साध्योऽनुगम्यश्चि- सुपमदुप्पमायां सङ्घयेयेषु वर्षेषु शेपेषु जातः सिध्यति, दुप्पमसु- न्यो व्याख्येय इत्येकार्थत्वम् , तत्र पूर्वभावप्रज्ञापनीयः प्रत्यु- पमायां मर्वस्यां मिध्यति, दुप्पमसुपमायां जातो दुप्पमायां सि- पत्रमावप्रज्ञापनीयश्च द्वौ नयौ भवतः, तस्कृतोऽनुयोगविशेषः, ध्यति, न तु दुष्पमायां जातः सिध्यति, अन्यत्र नैव सिध्यति, तयधा-क्षेत्रम् , कस्मिन् क्षेत्रे सिध्यतीति, प्रत्युत्पन्नभावग्रज्ञा- संहरणप्रति सर्वकालेप्ववसपिण्यामुत्सर्पिण्यामनवमर्पिण्युत्सपिण्यां पनीयं प्रति मिद्धिक्षेत्रे मिध्यति, पूर्वभावप्रज्ञापनीयस्य जन्म प्रति च सिध्यति ।। गतिः, प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयस्य सिद्धिगत्यां पञ्चदशसु कर्मभूमिपु जातः मिध्यति, मंहरणं प्रति मानुपक्षेत्रे मि- मिभ्यति,शेपास्तु नया द्विविधाः-अनन्तरपश्चात्कृतगतिकश्च एका- -mukamTHAARATHIMATERINA nut niti in Hin ·न्तरपश्चात्कृतगतिकथ, अनन्तरपश्चात्कृतगतिकस्य मनुष्यगत्यां स्य यथाख्यातसंयतः सिध्यति, परम्परपश्चात्कृतिकस्य व्यजिते- मिध्यति, एकान्तरपश्चात्कृतगतिकस्याविशेपेण सर्वगतिभ्यः सि-ऽव्यजिते च, अव्यञ्जिते त्रिचारित्रपश्चात्कृतचतुचारित्रपश्चात्कृतः ध्यति । लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंमकानि, प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयस्यावेदः पञ्चचारित्रपश्चात्कृतच, व्यजिते सामायिकमूक्ष्मसांपरायिकयथा- मिध्यति, पूर्वभावप्रज्ञापनीयस्यानन्तरपश्चात्कृतगतिकस्य परम्पर- ख्यातपश्चात्कृतसिद्धाः छेदोपस्थाप्यमूक्ष्मसम्पराययथाख्यातप- पश्चात्कृतगतिकस्य च विम्यो लिङ्गेभ्यः सिध्यति ॥ तीर्थम् , श्वात्कृतसिद्धाः सामायिकच्छेदोपस्थाप्यसूक्ष्मसम्पराययथाख्यात- सन्ति तीर्थकरमिद्धाः तीर्थकरतीर्थे१ नोतीर्थकरसिद्धाः तीर्थकरती- पश्चात्कृतसिद्धाः छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिमुक्ष्मसम्पराययथा- ३२ अतीर्थकरसिद्धाःतीर्थकरतीर्थ,एवं तीर्थकरीतीर्थे सिद्धाअपि ।। ख्यातपश्चात्कृतसिद्धाः सामायिकच्छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिमू- लिङ्गे पुनरन्यो विकल्प उच्यते, द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गमलिगमिति, क्ष्मसम्पराययथाख्यातपश्चात्कृतसिद्धाः । प्रत्येकबुद्धयोधितः, प्रत्युत्पन्नभावप्रजापनीयस्यालिङ्गः मिध्यनि,पूर्वभावप्रज्ञापनीयस्य अस्य व्याख्याविकल्पश्चतुर्विधः, तद्यथा-अस्ति स्वयंयुद्धसिद्धः, भावलिङ्गं प्रति स्वलिङ्गे सिध्यति, द्रव्यलिङ्गं त्रिविधं-स्वलिङ्ग- स द्विविधः-अहंश्च तीर्थकरः प्रत्येकवुद्धसिद्धथ, बुद्धयोधितसिद्धाः मन्यलिङ्गं गृहिलिङ्गमिति, तत्प्रति भाज्यं, सर्वस्तु भावलिङ्गं त्रिचतुर्थो विकल्पः, परवोधकसिद्धाः स्वेष्टकारिसिद्धाः।। ज्ञानम् , प्राप्तः मिध्यति ।। चारित्रम् , प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयस्य नोचा- अत्र प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीयस्य केवली सिध्यति, पूर्वभावप्रज्ञा- रित्री नोऽचारित्री सिध्यति, पूर्वभावग्रजापनीयो द्विविधः-अन- पनीयो द्विविधः-अनन्तरपश्चात्कृतिकश्च परम्परपश्चात्कृतिकश्च, न्तरपश्चात्कृतिकश्च परम्परपश्चास्कृतिकश्च, अनन्तरपश्चात्कृतिक- अव्यञ्जिते च व्यञ्जितेच, अव्यजिते द्वाभ्यां ज्ञानाभ्यां सिध्यति, ·प्रिभिश्चतुभिरिति, व्यजिते द्वाभ्यां मतिथुताभ्याम् , त्रिमिर्मतिः स्तोकाः संहरणसिद्धाः, जन्मतोऽसंख्येयगुणाः, संहरणं द्विविधम्- श्रुतावधिमिर्मतिश्रुतमनःपर्यायर्या,चतुभिर्मतिश्रुतावधिमनःपर्या- परकृतं स्वयंकृतं च, परकृतं देवकर्मणा चारणविद्याधरैश्च, स्वयं- यरिति ॥ अवगाहना, कः कस्यां शरीरावगाहनायां वर्तमानः कृतं चारणविद्याधराणामेय,एपां च क्षेत्राणां विभागः कर्मभूमिरक- सिध्यति ?, अवगाहना द्विविधा-उत्कृष्टा जघन्या च, उत्कृष्टा मभूमिः समुद्रा द्वीपा ऊर्ध्वमस्तिर्यगिति लोकत्रय,तत्र सर्वस्तोका पन धनुःशतानि धनुःपृथक्त्वेनाम्यधिकानि, जघन्या सप्त रत्नयो- ऊर्ध्वलोकसिद्धाःअधोलोकसिद्धाः संख्येयगुणाः तिर्यग्लोकसिद्धाः मुलपृथत्वेन हीनाः, एतासु शरीरावगाहनामु सिध्यति पूर्वमा- संख्येयगुणाः,सर्वस्तोकाः समुद्रसिद्धाः द्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः, वनमापनीयस्य, प्रत्युत्पनभावप्रज्ञापनीयस्य तु एतास्वेव यथाखं एवं तावदन्यजिते व्यजितेऽपि सर्वस्तोका लवणसिद्धाः कालोद- विभागहीनासु सिध्यति । अन्तरम् , सिध्यमानानां फिमन्त- सिद्धाः संख्येयगुणा जम्बूद्वीपसिद्धाः संख्येयगुणा धातकीखण्ड- रम् !, अनन्तरं च सिध्यन्ति सान्तरं च सिध्यन्ति, तवानन्तरं सिद्धाः संख्येयगुणाः पुष्कराधेसिद्धाः संख्येयगुणा इति ॥ काल जघन्येन द्वौ समयो उत्कृष्टेनाष्टौ समयान् , सान्तरं जघन्येनैक इति त्रिविधी विभागो भवति-अवसर्पिणी उत्सर्पिणी अनवसर्पि- ममयं उत्कृप्टेन पण्मामा इति ।। सया, कत्येकसमये सिध्यन्ति, प्युत्सर्पिणीति, अत्र सिद्धानां (व्यजितानां) व्यजिताव्यजित- जपन्येनेक उत्कृष्टेनाप्टशतम् ॥ अल्पबहुत्यम् , एषां क्षेत्रादी- विशेषयुक्तोऽल्पबहुत्यानुगमः कर्तव्यः, पूर्वभावग्रज्ञापनीयस्य सर्व- नामेकादशानामनुयोगद्वाराणामल्पपहुत्वं वाच्यं, तद्यथा-क्षेत्रसि- स्तोका उत्सर्पिणीसिद्धा अवमर्पिणीसिद्धा विशेषाधिकाः अनवस- सानो जन्मतः संहरणतय, कर्मभूमिसिद्धानाकर्मभूमिसिद्धाश्च, सर्व-पिण्युत्सर्पिणीसिद्धाः संख्येयगुणा इति, प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनीय- ·AIIATA ARTHATI • APRILLIA स्थाकाले सिध्यति, नास्त्यल्पबहुत्वम् ।। गतिः, प्रत्युत्पन्नभावप्र- | जापनीयश्च पूर्वभावप्रजापनीयश्च, प्रत्युत्पन्नभावप्रतापनीयस्य नो- ज्ञापनीयस्य सिद्धिगतौ सिध्यति,नास्त्यल्पबहुत्वम् , पूर्वभावप्रज्ञा- चारित्री नोअचारित्री मिध्यति, नाम्त्यल्पबहुत्वम् , पूर्वभावप्रज्ञा- पनीयस्थानन्तरपश्चात्कृतगतिकसमनुष्यगतौ सिध्यति,नास्त्यल्प- पनीयस्य व्यजिते चाव्यजिते च, अव्यञ्जिते सर्वस्तोकाः पश्च- बहुत्वम् , परम्परपश्चात्कृतगतिकस्यानन्तरा गतिश्चिन्त्यते,तद्यथा- चारित्रसिद्धाः चतुचारित्रसिद्वाः संख्येयगुणाः त्रिचारित्रसिद्धाः सर्वस्तोकास्तिर्यग्योन्यनन्तरगतिसिद्धाः मनुष्येभ्योऽनन्तरगतिसि- मंख्येयगुणाः,व्यजिते सर्वम्तोकाः मामायिकच्छेदोपस्थाप्यपरिहा- द्वाः संख्येयगुणाः नारकेभ्योऽनन्तरगतिमिद्धाःसंख्येयगुणाःदेवे- रविशुद्धिसूक्ष्मसम्पराययधाग्यातचारित्रमिद्धाः छेदोपस्थाप्यपरि- भ्योऽनन्तरगतिमिद्धाः संख्येयगुणा इति । लिङ्गम्, प्रत्युत्पन्न- हारविशुद्धिवक्ष्मसम्पराययधाख्यातचारित्रसिद्धाः संख्येयगुणाः भावप्रज्ञापनीयम्य व्यपगतवेदः सिध्यति,नास्त्यल्पयहुत्वम् , पूर्व-मामायिकपरिहारविशुद्धिसूक्ष्ममम्पराययथाख्यातसिद्धाः संख्ये. भावप्रज्ञापनीयस्य सर्वस्तोका नपुंसकलिङ्गसिद्धाः स्त्रीलिङ्गसिद्धाः । यगुणाःमामायिकपरिहारविशुद्धि(छेदोपस्थाण्य)सूक्ष्ममम्परायय- संख्येयगुणाः पुंल्लिङ्गमिङ्गाः संख्येयगुणा इति ॥ तीर्थम् , सर्व-थाख्यानसिद्धाः संख्येयगुणाः सामायिकसूक्ष्ममम्पराययथाख्यात- स्तोकाः तीर्थकरसिद्धाः तीर्थकरतीर्थे, नोतीर्थकरसिद्धाः संख्येय- चारित्रसिद्धाः संख्येयगुणाःछेदोपस्थाप्यसूक्ष्मसम्पराययथाख्या- गुणा इति, तीर्थकरतीर्थमिद्धा नपुंसकाः संख्येयगुणाः, तीर्थकर- तचारित्रमिद्धाः संख्येयगुणाः । प्रत्येकबुद्धयोधितः, मर्वस्तो- तीर्थमिद्धाः खियः संग्व्येयगुणाः, तीर्थकरतीर्थमिद्धा पुमांमः सं- काः प्रत्येकवुद्धसिद्धाः, वुद्घोधितसिद्धाः नपुंमकाः संग्व्येयगुणाः, ख्येयगुणा इति ॥ चारित्रम् ,अत्रापि नयौ द्वौ-प्रत्युत्पन्नभावन- बुद्धयोधितसिद्धाः स्त्रियः मंख्येयगुणाः, पुद्धबोधितसिद्धाः पुमांमः armymm Lima Sund ·संख्यगुणा इति । ज्ञानम् , कः केन ज्ञानेन युक्तः सिध्यति?, प्र-मध्यान्तरमिद्धाः मख्येयगुणाः अधस्ताद्यरमध्यान्तरसिद्धा त्युत्पन्नमारप्रतापनीयस्य मर्ग केरली मिध्यति,नास्त्यल्परहुलम्, असंख्येयगुणाः उपरियरमध्यान्तरसिद्धा विशेषाधिकाः सर्वे वि- पूर्वभाषप्रजापनीयम्य मर्वस्तोका द्विज्ञानमिद्धाः चतुनिसिद्धाः शेषाधिकाः।। सङ्खया, मर्वस्तोका अष्टोत्तरशतसिद्धाः विपरीत- संख्येयगुणाः विनानमिद्धाःसंख्येयगुणा, एवं तापदव्यजिते,व्य- क्रमात् सप्तोत्तरशतसिद्धादयो यावत्पश्चाशत् इत्यनन्तगुणाः, एको- जितेपि सर्वस्तोका मतिश्रुतवानमिद्धाः मतिश्रुनारधिमनःपर्या- नपश्चाशदादयो यावत्पञ्चविशतिरित्यमख्येयगुणाः, चतुर्विंश- यवानमिद्धाः संख्यगुणाः (मतिश्रुतमनः पयवमिद्वाः संख्येय- त्यादयो यानदेक इति सङ्ख्येयगुणाः, विपरीतहानिर्यथा सर्व- गुणाः) मतिथुनापधिनानसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ अवगाहना, स्तोका अनन्तगुणहानिसिद्धा असङ्ख्येयगुणहानिसिद्धा अनन्त- मस्तिोका जघन्यावगाहनानिद्धाः उत्कृष्टावगाहनासिद्धास्ततोऽसं-गुणाः सङ्ख्येयगुणहानिसिद्धाः मङ्खयेयगुणा इति ।। ग्येयगुणाः यरमध्यसिद्धा असंख्येयगुणाः यवमध्योपरिसिद्धा अ एवं निसर्गाधिगमयोरन्यतरजं तयार्थश्रद्धानात्मकं शङ्काय. मंग्ग्येयगुणाः पवमध्याधम्तात् सिद्धा विशेषाधिकाः, सर्वे विशेषा- तिचारवियुक्त पशमसंवेगनिदानुकम्पाऽऽस्तिक्याभिव्यक्तिलक्षणं धिसः। अन्तरम्,मर्यम्तोका अष्टममयानन्तरमिद्धाः सप्तममया विशुद्धं सम्यग्दर्शनमपाप्य सम्यग्दर्शनोपलम्भाद्विशुद्धं च ज्ञान- नन्तरसिद्धाः पदसमपानन्तरसिद्धा इन्ये याद्विसमयानन्तरसि-मधिगम्य निक्षेपप्रमाणनयनिर्देशसत्सङ्ग्यादिमिरभ्युपायैर्जीवा- वा इति गहरपगुणाः, एवं तापदनन्तरेषु, मान्तरेपपि मर्यस्तो- दीनां तचानां पारिणामिकौदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकक्षायि- काः पण्मायान्तरमिद्धाः एकममयान्तरसिद्धाः मख्येयगुणाः य- काणां भापाना स्वतचं पिदिन्वाऽऽदिमत्पारिणामिकौदयिकानां च ·भारानामुत्पतिस्थित्यन्यताऽनुग्रहालयतत्त्वज्ञो विरक्तो निस्तष्ण हारसिद्धिमीशिल वशित्वमवधिज्ञानं शरीरविकरणाङ्गप्राप्तिताम- निगुप्तः पञ्चममितो दशलक्षणधर्मानुष्ठानात् फलदर्शनाच निर्वाण- णिमानं लघिमान महिमानमणुत्वम् , अणिमा विसच्छिद्रमपि प्राप्तियतनयामिमधिनश्रद्धासवेगो भावनामि वितात्मा अनुप्रे- प्रविश्यासीत, लघुत्वं नाम लघिमा वायोरपि लघुतरः स्यात् , शाभिः स्थिरीकृतात्मा अनभिपद्गः संतत्यान्निरायमाद्विरक्तत्वा-महचं महिमा मेरोरपि महत्तर शरीर विकुति, प्राप्तिर्भूमिष्ठोऽ- विस्तृष्णलान व्यपगताभिनाकोपचयः परीपहजयादायाम्प- प्यद्गुल्यग्रेण मेरुशिसरभास्करादीनपि स्पृशेत् ,प्राकाम्यमप्सुभूमा- न्तरतपोऽनुष्ठानादनुभावतश्च मम्यग्दृष्टिविरतादीनां च जिनपर्यन्ता विर गच्छेत् भूमाप्सिर निमजेदुन्मजेच, जद्धाचारणत्वं येना- नो परिणामाध्यमापविशुद्धिस्थानान्तराणामसंरयेयगुणोत्कर्ष- निशिखाधमनीहारावश्यायमेघनारिधारामर्कटतन्तुज्योतिष्फरश्मि- प्राप्त्या पूर्वोपचितं कर्म निर्जरयन् नामायिकादीनां च मुक्ष्मसम्परा- चायूनामन्यतममप्युपादाय वियति गन्छेत् , वियद्दतिचारणत्वं पान्तानां मंयमनिशुद्धिस्थानानामुत्तरोत्तरोपलम्भात् पुलारादीनां येन वियति भूमानिय गच्छेत् शनिमय प्रडीनारडीनगमनानि |च निग्रंन्धानां नंयमानुपालनविशुद्धिस्थानविशेषाणामुत्तरोत्तरप्र-कुर्यात् , अप्रतिघातिलं पर्वतमध्येन वियतीर गच्छेत् , अन्तर्धा- तिपच्या घटमानोऽत्यन्तप्रहीणारौद्रध्यानो धर्मध्यानविजयाद- नमदृश्यो भवेत् , कामरूपिलं नानाथयानेकरूपधारणं युगपदपि नामममार्थिवलः शुलध्यानयोष पृथत्तरत्ववित्तपोरन्यतरस्मिन् कुर्यात् , तेजोनिमर्गमामर्थ्यमित्येतदादिइति । इन्द्रियेपु मतिज्ञान पर्तमानो नानाविधानृद्धिरिशेपान् प्राप्नोति,तद्यथा-आमशापपि- विशुद्धिपिशेपानद्वारा स्पर्शनाम्यादनघ्राणदर्शनश्रवणानि विपयाणां त्वं पिपृडौपपित्वं सपिधित्वं शापानुग्रहसामर्थ्यजननीमभिव्या- कुर्यात् , संमित्रज्ञानत्वं युगपदनेविषयपरिज्ञानमित्येवदादि।

·mara. मानसं कोष्ठयुद्धिवं बीजवुद्वित्वं पदप्रकरणोद्देशाध्यायप्राभृतवस्तु- निर्वाणमुखमवामोतीति । पूर्वाङ्गानुमारित्वमृनुमतित्वं विपुलमतित्वं परचित्तज्ञानममिलषि एवं तवपरिशानाद्विरक्तस्यात्मनो भृशम् । निरास्रवत्याच्छि- तार्थप्राप्तिमनिष्टानवाप्तीत्येतदादि । वाचिकं क्षीसस्रवित्वं मध्चा-बायां,नवायां कर्मसन्ततौ ॥शा पूर्वार्जितं क्षपयतो, यथोक्तैः क्षय- सवित्वं वादित्वं सर्वरुतज्ञत्वं सर्वसचाववोधनमित्येतदादि, तथा हेतुभिः । संसारखीजं कात्स्न्येन, मोहनीयं ग्रहीयते ।।२।। ततोऽ- विद्याधरत्वमाशीविषत्वं भिन्नामिनाक्षरचतुर्दशपूर्वधरत्वमिति । न्तरायज्ञानप्रदर्शनमान्पनन्तरम् । प्रहीयन्तेऽस्य युगपत् , त्रीणि नतोऽस निस्तृष्णत्वान् नेप्यनमिप्यनस मोहलपकपरिणामावस्थ- कर्माण्यशेषतः॥शागर्भसूच्या विनदायां, यथा तालो विनश्यति। स्याटाविंगतिविधं मोहनीयं निरवशेषतः ग्रहीयते, ततश्छमस्य- तथा कर्म क्षयं याति, मोहनीये क्षयं गते ॥४॥ ततः क्षीणचतु- वीतरागत्वं प्राप्तस्यान्तर्मुहतेन ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायाणि कर्मा, प्राप्तोऽथाख्यातसंयमम् । बीजवन्धननिर्मुक्तः,स्नातकः पर- युगपदशेषतः ग्रहीयन्ते, ततः संसारबीजवन्धनिर्मुक्तः फलबन्ध- मेश्वरः ।।५।। शेषकर्मफलापेक्षः, शुद्धो युद्धो निरामयः । सर्वत्रः नमोक्षापेक्षो यथाख्यातसंयतो जिनः केवली सर्वज्ञः सर्वदर्शी सर्वदर्शी च, जिनो भवति केवली ।।६॥ कृत्स्नकर्मक्षयादूर्वा, नि- शुद्धो युद्धः कृतकृत्यः स्नातको भवति, ततो वेदनीयनामगोत्रा- णमधिगच्छति । यथा दग्धेन्धनो बहिनिरुपादानसन्ततिः।।७।। पुष्कक्षयात् फलपन्धननिर्मुक्तो निर्दग्धपूर्योपाचेन्धनो निरुपादान दग्धे चीजे यथाऽत्यन्तं, प्रादुर्भवति नाङ्कुरः ।।८।। तदनन्तरमेवोर्ध्व- इवानिः पूर्वोपात्तभववियोगाद्धत्वभावाचोत्तरस्याप्रादुर्भावाच्छान्तः मालोकान्तात् स गच्छति । पूर्वप्रयोगासङ्गत्वबन्धच्छेदोर्ध्वगौरवेः संमारगुखमतीत्याऽऽत्यन्तिकमैकान्तिकं निरुपम निरतिशयं नित्यं ।।९।। कुलालनक्रे दोलायामिपौ चापि यथेष्यते । पूर्वप्रयोगात् क- ·मंह,तथा सिद्गितिः स्मृना ॥१०॥ मृल्लपमहानिर्मोधाद्यथा दृष्टाऽ- भा शुभा । ऊर्ध तस्याः क्षितेः सिद्धाः,लोकान्ते ममरस्थिाः॥२०॥ स्वलाउनः । कर्मनङ्गविनिमोक्षान् ,तथा सिद्धिगतिःम्मृता॥११॥ तादात्म्यादुपयुक्ताम्ते, केवलज्ञानदर्शनैः । सम्यक्त्वसिद्धतावस्था, एरण्डयन्त्रपडासु, पन्धन्छेटाबधा गतिः । कर्मपन्धनपिच्छेदार , हेत्वभावाच निष्क्रियाः ॥२१॥ ततोऽप्यूचं गतिस्तेपां, कस्माना- सिदस्यापि तयेप्यने ।।१२।। ऊर्घगौरवधर्माणो, जीरा इति जिनो- स्तीति चेन्मतिः धर्मास्तिकायस्खाभावात्,म हिहेतुर्गतेः परः॥२२॥ नमः । अधोगौरवधर्माणः, पुद्गला इति चोदितम् ॥१३॥ यथाऽ- संमाररिपयातीतं, मुक्तानामव्ययं सुखम् । अन्यायाधमिति प्रोक्तं, घस्तिर्यगूघन, लोप्टवायनिपीतयः । स्वभारतः प्रवर्तन्ते, तथो- परमं परमर्पिमिः ॥२३॥ स्यादेतदशरीरस्य, जन्तोनष्टाष्टकर्मणः।। पं गतिरात्मनाम् ॥१४॥ अतस्तु गतिकित्यमेपां यदुपलभ्यते । कथं भवति मुक्तस्य, सुख ? मित्यत्र में शृणु ॥२४॥ लोके चतुष्पि- कर्मणः प्रतिघाताच, प्रयोगाच तदिप्यते ॥१५॥ अवस्तिर्यगधो- हार्थेषु, सुखशब्दः प्रयुज्यते । पिपये वेदनाऽभावे,विपाके मोक्ष एव पंच, जीगनां कर्मजा गतिः। ऊर्घमेन तु तदुर्मा, भाति क्षीण- च ॥२५॥ सुखो वह्निः सुखो वायुपियेपिह कथ्यते। दुःखा- कर्मणाम् ॥१६॥ द्रव्यम्प फर्मणो यद्वदुत्पत्यारम्भवीतयः। समं भावे च पुस्पः, सुखितोऽसीति मन्यते ॥२६॥ पुण्यकर्मविपाकाच, तथैव सिद्धम्य, गतिमोक्षभनययाः ॥१७॥ उत्पत्तिश्च विनाशश्व, सुखमिटेन्द्रियार्थजम्। कर्मक्लेशविमोक्षाच, मोक्षे सुखमनुत्तमम् प्रकाशतमनोरिह । युगपद्भरनो यद्वन् ,नथा निर्वाणकर्मणोः॥१८॥ ॥२७||सुखमसुप्तरत् केचिदिच्छन्तिपरिनिर्वृतिम् । तदयुक्त क्रिया- नवी मनोजा मुरभिः, पुण्या परमभास्वरा । प्राग्भारा नाम वसुधा, पचात् , सुखानुशयतस्तथा ।।२८॥ श्रमक्लममदव्याधिमदनेभ्यथ लोकमूभि यवस्थिता।।१९।। नृलोकतुल्यविष्कम्भा,सितच्छत्रनि- मम्भवात् । मोहोत्पत्तेत्रिपाकाच्च, दर्शननस्य कर्मणः ।।२९॥ लोके ·- नगालोपः, कम्नप्पपी न पियनं उपगीयेत तपेन, नम्मा- महापाचरुक्षमणमुण्डपादशिप्यस्य। शिष्येण वाचकाचार्यमूल- निरुपम गुग्यम् ॥३०॥ लिङ्गप्रसिद्धःप्रामाण्यादनुमानोपमानयोः।। नाम्नः प्रथितकीर्तेः ॥२॥ न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरता पुरखरे उत्पन्न नाप्रनिदं तद्, यनेनानुपर्म स्मृतम्।।३।।प्रत्यक्षं तद्भग- कुसुमनाम्नि | कोभीपणिना खातितनयेन वात्सीसुते- नामदना नै मापितम् । गृह्यतेऽन्तीयनः प्राजन च्छद्यस्थपरी-, नाय॑म् ।।३।। अईद्वचनं सम्यग्गुरुक्रमेणागतं समुपधार्य । दुःखाते धया ॥३२॥ इति ।। यम्विदानी मम्यग्दर्शनवानचग्णसंपन्नो च दुरागमविहतमति लोकमवलोक्य ॥४ा इदमुच्चै गरवाचकेन निशुमाधाप घटमानः कालमंहननायु>पादल्पशक्तिः कर्मणां मचानुकम्पया दृब्धम् । तत्त्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टसुमा- पातिगुरुत्पादनार्य गयोपरमति म मौधर्मादीनां मर्वार्थसिद्धा- स्वातिना शास्त्रम् ॥५॥ यस्तत्त्वाधिगमाख्यं ज्ञास्यति च नानां कम्पपिमानविशेषाणामन्यतममिन् देवतयोपपद्यने. तत्र करिप्यते च तत्रोक्तम् । मोऽव्यायाधसुखाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण नानम्मालभनुभूय भितिक्षयान् प्रच्युतो देशजातिकुलशीलवि- परमार्थम् ॥ ६॥ पारिनपरिमापिपरिम्नीिभूतियुक्तेषु मनुष्येषु प्रत्यायातिम- गप्प पुनः मम्पग्दर्शनादिपिशुद्धयोधिमराप्नोति, अनेन सुख- परपरायुक्तेन रगलाम्यामानुपन्धक्रमण परं विर्जनित्वा सिध्य- तीनि ॥ पानामुग्यस्य शिवश्रियः प्रकाशयगमः प्रशिष्येण । इति तत्त्वार्थाधिगमेऽहत्प्रवचनसंग्रहे निप्पेण घोपनन्दिशमगसंगादशाङ्गरिदः ॥१॥ वाचनया च । दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥

·इतिश्रीउमास्वातिवाचकविरचितं स्वोपर्ड्स भाष्य समाप्तम्