·मीमांसा दर्शन , तव इदं पिचायते, किं यजिप्रयुक्ता एते धम्माः, कार्य गजिगपवान् स्यात् । इन्चे यमर्धमानायन्ते, पाहोम्बित अपूर्वप्रयुक्ता.. कधम् अपूर्य म्यात् । इति । यदि यजि- प्रयुताः, तत: मर्वार्थाः । अथ अप्रयुक्ताः, ततो यथा- प्रकरम्प व्यवतिटन्ते । किं पुनरव युक्तम । पूर्वप्रयुताः पति, अपये हि फलवत्, अफनो यजिः, फन्नतिन प्रयामो विधीयमानोऽर्थवान् भवति । तम्मात् पपूर्वप्रयुता भर्माः अत: परमाचार्यम्य सूत्रोपन्यामः, अतिप्रमागत्वा- पाणां मुग्यभेटे यथाधिकार भाव: स्यात् इति, मुख्यानि अपूर्वाणि, तानि हि फनषत्त्वात् प्रधानानि, प्रधाने च मुग्ययम्दः । तेषां भेद उता: “गम्दान्तरादिभिहेतुभिः । तस्मिन् मुग्यभेटे मति ययाधिकार भाय: स्यात् शेषाणां, ये यस्य अपूर्वम्य अधिकार प्रकरणे शिष्यन्ते, ते तम्यैव भवेयुः, श्रुतिप्रमाणत्वात्, अयमस्य अपूर्वस्य शेषः, अयम् अन्य इल्यत्र युतिरेव प्रमाग क्रमते । न प्रत्यक्षादीनामन्य. तमत् । गुच्चा च ये ययं प्रकरणे यूयन्ते. ते तस्यैव भवि तुमर्हन्ति, न चान्यस्योक्तोऽर्थोऽन्यस्य भवति, न हि यहे व- उत्तम्य ग्रामाच्छादनाटिक, तद्यज्ञदत्तस्य भाति । तम्मात् यथाप्रकरणं व्यवस्था धर्मागाम् । उत्पत्त्यांविभागाहा सत्वंबदैकवयं स्यात् ॥ २॥ (पू.) अथ वा, न एतत् एवं, याप्रकरणं धर्माणां व्यवस्था इति । कथ तह, ऐकधर्म्य स्यात् इति, समानधमंता, ·ATI BHAL BHA १ पादः। SN V.IN धर्माः सर्वार्थाः कुतः ? । उत्पत्यविभागात, उत्पति इति स्याज नमः, अपूर्वस्य उत्पादनात्, अर्धः इति अपूर्व"ब्रमः, यजिप्रयोजनत्वात्, तयोः अविभागः । मर्वाणि अपूर्वाणि यजि मन्ति,यजिसंयोगेन धर्माः शिष्यन्ते, यजेत इत्युका उक्ताः, ते यजौ न सम्भवन्ति, तस्य अफल- त्वात् तत्र असम्भवन्तः तत्सम्बहे षु अपूर्वेषु विज्ञायन्ते । म च यजिसम्बन्धः सर्वेषाम् अपूर्वाणां तुभ्यः । तस्मात् मर्वार्धा भवन्ति, सत्वधम्मवत्, यथा सवधर्माः, गोर्न पदा प्रत्यः इति गोत्वसम्बन्धे न शूयमाणाः तत्र प्रसम्भवन्त: तत्सम्बडेप पिगडे घु विज्ञायन्ते, तस्य च गोत्वसम्बन्धस्य प्रविशेषात् मलंगवीषु शुक्लनील-कपिल-पोतिकास भवन्ति । एवम् रहापि। उच्यते, विषम उपन्यासः, तत्र गोसामान्यसम्बन्धन धमा विधीयन्ते, गौर्न पदा प्रष्टयः इति, इह पुनर्वजि विशेषमम्बन्धे न धम्मा विधीयन्ते, दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत जति ज्योतिष्टोमेन यजेत इति, विशिष्टयजिसम्बई एव पपूर्वे भवितुमर्हन्ति न मर्वच इति । तत्र व मः, दर्शपूर्ण- मामाभ्यां यजेत इत्यत्र न शक्यन्त यागविशेधे धर्मा विधा- तुम् । किंकारणम् । रदा वजी धर्मा विधीयन्ते, तदा यजिरनूद्यते, यजेत इत्यन् इति, यदि यजिविधीवेत, न धर्म: मम्बध्ये स, न हि योविवीयमानयोः परम्परेग मम्मन्धो भवति, अनुयाटग सन् भविशेषात् सर्वयागानु- वादः । तम्मात् सर्वार्या धर्माः। ननु दर्ग पूर्णमासगदी विरोपको भपियति । न द.

·४ मीमांसा-दर्शने पूर्णमासमदः शक्नोति याग विष्टम् । अय हि विधिर्धा स्यात् अनुवादो था, यदा अनुवादः, तटा धर्म सम्मन्धार्थः, सच धर्मसम्बन्धो यागानुपादेनैव तयोः मिहः । ननु नित्तिारो भविथति, दर्शपूर्ण मासौ एष इत्यं कुयात् न अन्यान् इति। नैवं शक्यं, यत्कारणं, न तम्य अन्यनितिः अर्थः । ननु परिसहाया करियति । न अष परिसया युज्यते, यदि अन्येन वाक्येन यागमा धर्म प्रसङ्गः सतः स्यात्, तत एतत् पुनर्वचनं परिसङ्घमां कुर्याय, अथ पुन: अमति प्रसङ्गे अनेनैव प्रसङ्गो धनेनैव नितिः इत्यतिमार: एकस्यैव वाक्यस्य भवति । एव ताई, न पत्र यजेत इति शब्दो धर्मविधिभिः सबध्यते,यजेत इत्यमिति, केन ताई ? दर्शपूर्ण मामयम्देन, प्रत्यक्षी हितेन अस्य संयोगः, दर्थपूर्णमासाभ्यां यजेत इति, परोक्षी धर्मविधिभिः । कः तदा वाक्यार्थ: । दर्श- पूर्णमासी कुर्यात् इति । नेव शक्यम्, एवं सति धर्मा प्रसमड़ा: पारिया भवन्ति । कथं कृत्वा । येयमाया- तिकी विभक्तिः यजेत इति, सा टर्यपूर्णमामयोः कर्तव्यता विदधाति, तव कथं यागमाण यागविशेषेण वा धर्म- गम्बन्धः स्यात, विधायिका विमतिर्नास्ति इत्वममता धर्मा भवति। नैष दोषः, न वयं वाक्येन धर्माणां सम्बन्ध करिष्याम', ন সঙি? সন্ধল। হৃ। ঘনাথ বাকি। याम् इतिकर्तश्चताकाहा मति, वाचं वात् ! इति । प्रसरशन धर्माः सम्मध्यन्ते त्यांत रति, नैव सभ्यं, ·७ अध्याये १ पादः। ५ . यदा हि दर्थपूर्णमासी कर्तव्यतया चोद्यते, तदा इतिकर्त- व्यताकाइा एव नास्ति, प्रज्ञाततिकर्तव्यतत्वात् तयोः, असत्याच इतिकर्तव्यताकाडायां प्रकरणमेव नास्ति, एवं हि उक्तम्, असंयुक्त प्रकरणात् इतिकर्तव्यतार्थित्वात् इति। एवं तह, नैव अत्र यागे धर्मा विधीयन्ते, नापि दर्श- पूर्ण मामयोः कर्तव्यता उच्चते, किन्तईि १ दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत इति पदहवेन विशिष्ट यागमनूद्यात्र धर्मा विधी. चन्ते, दर्शपूर्ण मासाभ्यां यजेत इत्यम् इति । एवमपि दर्श- पूर्ण मामाभ्याम् इत्यनुवादी न युज्यते, हतीयार्थस्य असि- इत्वात्, पूर्ववान अनुवादो भवति, अपूर्वय ढतीयाः, स अवश्य विधातव्यः, तम्मिश विधीयमानेऽन्यदेवासम्बहमा. पाते, दर्शपूर्ण मासो यजे: करणम् इति । तस्मात् स एव प्रथमः पक्षोऽस्तु, यागानुवाटेन धर्माणां विधिः इति ।। ननु तत्रापि दर्शपूर्ण मामाभ्याम् इत्येतब सम्बध्यते । ननु सम्भस्थते, काल पचन: सन् प्रायिको नित्यानुवादी भयिष्यति,प्रायेण चागानां दर्शपूर्णमासकानत्वात् । टतीया घ कानस्य अर्थक्कत गुगभावमालोय उपपदाते, तथा चेत् सर्व धर्माः सर्वार्थाः भवन्ति । चोदनाशेषभावाहा त दाहावतिष्ठेरन् उत्पत्ते- गुंगाभतत्वात् ॥ ३ ॥ (उ०) वर्मनीदनाया: शेषभूतो धर्मममाम्नाय: एकदेगभूतः इत्यर्थः, दर्य पूर्णमामाभ्यां यजेत, अनया अम्नान्याधानादि- कया इतिकर्तव्यतया इति । तया घोटनायां यजेशृपा- भावः श्रूयते, दर्शपूर्ण मासाम्दो यजिव च नः, कर पभावोऽत्र ·, मीमांसा-दर्शने यजेः य यते, दर्शपूर्ण मासाये न यागममुदायेन: अन्यत् कुर्यात् इति, यत् तत अन्यत, तत् कर्तव्यतया चोद्यते, न यजिः, अपूर्व च तत् । ननु फन्नम् अत्र वाक्ये च यते, स्वर्ग- कामो यजेत ति, तत् कर्तव्य' स्यात् । सत्यं श्रूयते, न तु तत् यजिना क्रियते, विनष्टे यज्ञौ तद्भपति, अपूर्व तुने न क्रियते । तस्मात् तस्य कर्त्तव्यता उच्यते, यस्य कर्तव्यता तत् इतिकर्तव्यतया सम्बध्यते । तस्मात् अपूर्वार्धा धम्माः, तेषां च अपूर्वाणां भेदः । अतः तदात् ययामकरणं व्यव- तिष्ठन्ते धर्माः इति । अवैतस्मिन् पञ्चे कथं दर्शपूर्ण मामशब्देन यागी विशे- प्यत १ । उच्यते, नैव पत्र यागो विशेष्यते, किन्तहि । अपूर्वभावनैव उभयपविशिष्टा उच्यते, यथा अरुपया विनाध्या एशहायन्या सीम कीपाति इति । विमम उप न्यासः, तत्र हि अन्यत् ट्रव्यम्, अन्यो गुणः, तेन तच उभय. विशेषणत्व युज्यते, इह पुनर्यागः एष तो दर्थपूर्ण मासी, तेन इह उभयविशेषएवं न बुज्यते। उद्यते, हापि यजेत इति सामान्यं, दर्शपूर्णमासी इति विशेषः, अन्य सामान्य- मन्धी विशेषः। एवमपि शुत्या सामान्येन भावना, वाक्यात विशेषेण, न चैतत् युगपरवति इति । एवं तह, नेत्र अब त्रुवर्य, परिमयते, किन्ताई १ वाक्यायः । किंशारणम् ।। श्रुत्यर्थे परियमाणे दपूर्ण मासयन्दोऽनर्थ को भवति, यत्रातिय अनुवादः, यजत्यामकत्वात् दर्शपूर्णमास यो:, यतिमामा- नाधिकरणाच दर्शपूर्णमासशब्दस्य ।

·अध्याये १ पादः। . सत्व लक्षगासंयोगात्सार्वत्रिक प्रतौयेत ॥ ४ ॥ (प्रा. नि.) यत्तु सत्ववत् इति,अब गवाकृतौ धम्मः श्रूयते, प्राकृते: पटार्थत्वात्, न च तत्र मम्भवति, अतोऽमो प्राकतिः । सहचारिपिण्ड-लक्षणार्या विज्ञायते, यथा गङ्गायां गाव: इति । तञ्च साहचर्य, सर्वपिगडानामविशिष्टम् इति, मर्व- पिण्डे पु विहितं भवति । तस्मात् तत् सार्वत्रिकं प्रतीवेत, इह तु यजेगु णभावेन अषणात् नैव यजी धम्माः श्रूयन्ते, किं तर्हि ? अपूर्वः इत्येवम् अपदिष्टो हेतुः । तस्मात् अनु. पन्यास: सत्ववत् इति । अविभागात्तु नैवं स्यात् ॥ ५ ॥ (प्रा.) अथ तगन्दः पक्षयात्तो। नैतदेवम्, अपूर्वप्रयुक्ता धम्मा: इति, यजिप्रयुता एव । कुतः । अयिभागात, यजिना अविभागो धर्माणां, प्रत्यक्षं के चित् द्रव्ये थ यन्ते, केचित् देयतायों, केचिन्मन्ने पु, एप च यनिः, यत्, द्रव्य देवताम् उद्दिश्य मन्त्रेण त्यज्यते, स एप प्रत्यक्षो यजिना सम्बन्धी धर्माणाम्, अपूर्वेण त्वानुमानिकः । फलेऽपि यजेः प्रत्यक्षश्रुतो गुणभावः, स्वर्गकानो यजेत इति, आनुमानि कोऽपूर्वेषा, अनुमानाच्च प्रत्यक्ष बलीयः। तस्मात् यज्यर्थाः धर्माः । ननु यजिर्भनित्वात् कालान्तरे फलं दातुम् प्रस- मर्थः, तब कता धर्मा अममी एस भवति इत्युक्तम् । अष म्बितस्य न्यायस्य प्रायेण प्रत्यवस्वानं वियते, तेलपानवत् एतद्वविधति, यथा तेलपानं तपानं वा भडिखेपि सति ३ ·मीमांसा-दयने । कालान्तरे मेधोम्म तिबलपुध्यादीनि फलानि करोति एवं याजिरपि करिष्यति, किम् नः अदृष्टायुतेन अपूर्वेग कम्पि तिन इति । हार्थत्वच विप्रतिपिदम् ॥ ६ ॥ (यु.) एवं च सति मर्वे धर्माः मर्वार्था भवन्ति, तथा च ऐन्ट्राग्नादिपु प्रयाजादयः मन्ति, तव मोयें कर्मणि प्रया जाना दर्शनम् उपपद्यर,प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जहाति इति । इतरथा प्रयाजाय विधातव्याः, प्रयाजेषु च कपाल छोमः, तथा च हाथै तत् स्यात्, हार्घत्वच विप्रतिषितम्। तस्मात् यजिप्रयुक्ता धर्मा इति । उत्पत्ती विध्यभावाहा चोदनायां प्रवृत्तिः स्यात्त- तश्च कम्मभेदः स्यात् ॥ ७॥ (आ. नि.) नैतदेवं, यजिप्रयुक्ता धर्माः इति, घोटनायां क्षत्ति स्यात्, चोदनेत्यपूर्व ब्रूमः, चोदनार्थत्वात् अपूर्वार्थत्वात् अपूर्वप्रयुक्ता धर्माः, फन्नवत्त्वात् इन्युक्तो हेतु । यनु, प्रत्यक्षो यजिसम्बन्धो धर्माणाम् इति, अत्र व मः, उत्पत्ती विध्यभावात, उत्पत्तिः इति यजि ब्रमः। उत्पत्तौ यजो नास्ति विधिः, यज्यर्धा धर्माः इति, केवल यजो चन्ते, क्रियन्ते च,नैतावता तदर्था भवन्ति । यथा, वाममि रागः वयते, वासो रजयति इति, वाससि च क्रियते, न धानी तदर्थ , स्वार्थः पुरुषार्यो वा भवति । एवम् इहापि, यनी यू यमाणाः क्रियमाशय अपूर्वार्था भवेयु, अर्घयत्त्वाय । .

·७ अध्याये १ पादः। . ततश्च कर्मभेदः स्यात, यतोऽपूर्वार्थाः इति । यत्तु, यजे: प्रत्यक्षं, फले गुणभावः इति । न कृत्वा अपूर्व, भवति इति, प्राणालिको विज्ञायते, प्रणाद्यापि च येन क्रियते तत् कारणं भवति, यथा, गोमये: पचति, तुपपक्का भवन्ति इति । यत्तु, तै नपानवत् यजितः फलं भवति इति । अत्र ब्रूमः, तेलपानस्यापि न कालान्तरे फलं भवति, धातुमाम्य तस्य फलं, तच्च तत्कानमेव, वच्च फलं बलपुटयादि, सत् सम्यगाहारपरिणामावति । तस्मात् विषमः उपन्यामः । यदि वाप्यभिधानवसामान्यात्सर्वधर्मः स्यात् ॥ ८॥ (प्रा.) यदि अपि अपूर्व प्रयोनकं धर्माणां, तथापि मर्धधर्मः स्यात् स स पदार्थः, अभिधानवत् सामान्यात्, प्रभिधानं ताबदेतेषां ममानम्, प्रपूर्वम् इत्यभिधानवत धर्मेणापि अस्य ममानेन भवितव्य', वाहीकवत् । यथा, वाहीकोऽतिधि- रागतः, यवान मम्मै प्रक्रियताम् इत्यु तो, यो यो वाहीक- मतस्य तस्य यवान क्रियते । बया वा, अध्यामये मुगौटनी भोकप्यः, उदरामये पयः पातव्यम् इति, सर्धन व हि अध्यानये मुहीटनी भुज्यते, उदरामयेरि पयः पीयते । एवम् इहापि एकम्य पपूर्वस्य ये धर्माः श्रुताम्ते सर्वापूर्वाणां भवितुमईन्ति । अपि च, अरुण पराशरा नाम शारिवन.. तेषां परिचयु म तिरूपं मानणं भवति, ये दर्गममाम योधर्माः, ते मवंटोनामग्नीपोमीयम्य च इत्यारभ्य, वाद- मा: प्रतियिफरायोऽनुदान्ताः इति । तद अनुकमाणमत- ·१० मीमांसा-दर्शने मेव न्यायं सूचयति । तस्मात् अपूर्वप्रयुतत्वेऽपि मर्षे धर्माः सर्वार्थाः इति। अर्धस्य स्वविभक्तत्वात्तथा स्यादभिधानेपु पूर्ववता- न्मयोगस्य कर्म गाः शब्दभाव्यत्वातिभागाच्छेया- ग्रामप्रवृत्तिः स्यात् ॥ ६॥ (आ. नि.) उपवर्णनापरिहारस्तावत् उच्यते । यदुक्तं, वाहीकवत् इति, अत्र व मः, अर्थस्य त्वधिभतत्वात, तथा स्यात् पनि धानेपु, अर्धी वाहीकत्व, तद्देशसम्बन्धः, मोऽविभाः, मई- याही केषु अनुगतः इत्यर्थः । सनिमित्तय मोतिविशेषो न पुस- पनिमित्तः । कथं ज्ञायते ।। पूर्ववत्वात् प्रयोगम्य, पूर्ववान् अत्र प्रयोगः, बहुमो याहीकाय प्रवाहीकाय भोजिताः, नत्र अन्वयष्यतिरेकाभ्यां जातमेतत्, देशनिमित्तेयं यवान- प्रियता, न पुरुषनिमित्ता । तम्मात् तथा भ्यात वाहो का दिपु अभिधाने । पय १ कर्मणः गटभाध्यत्व,न पन्यत: शकामेतत् जातम्, कस्य अपूर्वस्य धर्माः । इतिः, शब्देन र वस्थिता विधाता धर्माः, अपूणां च विभागः, रत: भेषाणाम् अन्यत्र विहितानाम् अन्यत्र प्रवृत्तिः स्यात् । स्मृतिरिति चेत् ॥ १० ॥ (घा.) प्रय यदुस, ग्मतिः रति तन्य कः परिहार। न, पूर्ववत्तात् ॥ ११ ॥ (प्रा. नि.) पूर्वती जीय मतिः, चोदकं धर्मग्रारक , वदनि, - ·७ अध्याये १ पादः। विश्यन्तो वा प्रकृतिवत् इति, तेन प्रापितानां धर्माणाम् अयम् अनुवादः, एतबायपूर्विका, न प्राप्तानां विधा- यिका, यत्कारग, व्यवस्था धर्माणामेतेन न्यायेन भवति । अर्थ स्य पाब्दभाव्यत्वात्मकर गानिवन्धनाच्छन्दा- देवान्यव भावः स्यात् ॥ १२ ॥ (उप०) . इदं निगमनम्त्रम् । निगमनं च प्रतिज्ञाया हेतोय पुनर्वचनम् । तटिदम् उच्यते यम्मात् एव, तस्मात् अर्थ म्य अग्नान्वाधानादेः शष्टभायावाद, प्रतिप्रकरणं च निबन्ध- नात् शब्दात् एव अन्यत्र भावः स्यात्, यथा, गन्धर्वाप्सरमो घा, एनमुन्मादयन्ति, य: उन्माद्यत्येता वे गन्धर्वाप्सरसो बद्राभृतं, तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति जुहोति इति अग्निप्रकरणे उत्सवानां राष्ट्रमताम् उहाई उपदेशः, एतयां राष्ट्रभृतो जुहोत्यभ्यातानाम् जुहोति इति । अमत्येतम्मिन् वचने यथाधिकारं व्यवतिष्ठेरन् धर्माः इति । एवं च मति अधर्मकाणि ऐन्द्राग्नाटीनि। तदर्थम् उत्तरोऽध्यायषट्क: प्रारब्धव्यः इति । तत्र मप्समेन तावत् ऐन्ट्रान्नादीनां कर्मणां धर्माः मन्ति इत्यच्यते, ते चातिदेशेन इति । प्रतिदेशो नाम ये परत विहिता धर्मा, तमतीत्य अन्यत्र तेषां देशः, यया, टेवदत्तम्य भोजनविधि कत्वा मालिमूपमांसापूपैयदत्तो भोजयितयः इति, समेष विधि यनदत्तेऽतिदिति,टेवदत्तवत् यमदत्तो भोजयितभ्यः इति । सोक्षमपि उदाहरन्ति, ·भीमांसा दर्शने . ममान. प्रकृतात् कर्मणो यस्मात् तत्समानय कर्मसु धर्मप्रदेशोयिन स्थात् सोऽविदेशः इति स्थिति. ॥ इति, म च नाना वचनेन वा, तत्र नाम विविधम् अतिदेशक, कर्मनाम, सस्कारनाम, योगिकम् इति। वचनं पुनदि विध, . प्रत्यक्षतम्, प्रानुमानिक छ । तयोरानुमानिकम् उपरि- थात् वन्यते, प्रत्यक्षत त दानीमेव चिन्त्यते। (७।। १ प.)। अस्ति इनामैकाह', अपरः श्येनः । तो हापप्याभि- चारिको तत्र इयो कायित् धर्मान् विधाय पाह, मितरछानन इति, एतचिन्त्यते, किम् प्रयम् धनुवादः विधिः । इति । यदि विधिः, ततोऽतिदेग, ये नधान् पो प्रतिदिशति । अथ अनुवाद, ततो न रति । तब कि प्राप्तम् । तत् सूत्रेणैय उपसम्यत, মমালদিঘাপশি বা শাহৰিবধাবিইন্ধিকাল। समाने पूर्ववत्त टुत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥ १३ ॥ (पृ.) समानम् इतरतु ये नेन इति, या उत्पम्राधिकार म्यान, अतुवादः इत्यर्थ । कुतः ।। पूर्वषत्त्वात्, प्रयमिधुः पूर्षयान्, ज्योतिष्टोमपूर्वकः, ज्योतिष्टोमिकोऽप विध्यन्त. रत्व. ध पोदकेन उत्पन्नाच्योतिरामिका धर्मा' मन्ति, ज्ये नोऽपि ज्योतिष्टोमयूर्वक, नवापि सन्ति। ये यो ग्रेने चममाना भवन्ति, तान् प्रधिसत्य अय यादो युध्यो । तम्मात् उत्पमाधिकारलात् प्रमुपाद । . .

·७ अध्याये १ पादः । १३ इतर: किन इतरत् इति च प्रभाव न उपपद्यते, इतरशब्दश्च असनिहितेऽनुपपत्रः, सब्रिहित एव भवति, यथा, प्राधारी दीयताम्, तरः कम्बली दीयताम् इति मन्त्रि हितो दीयते, न प्रावारमात्र कम्बलमात्रं वा। ज्योति टोमिकाय सनिहिताः। तस्मात् तेषां वादः । तेषां च इदमनुबादः, विहिता हि ते चोदकेन इति । श्ये नस्यति चेत् ॥ १४ ॥ (पू. आ.) इति चेन् पश्यसि, न्यौतिष्टोमिकानामनुवादः इति, नैव, श्ये नम्य वैशेषिकाणां लीहितोप्णीपादीनां धर्माणां विधिः । कुतः ।। वनग्रहण सामर्थ्यात्, एवं श्ये नग्रहणम् अर्थवत् भवथति, धर्मान् विशेषयत् । इतरथा अनर्थ के म्यात, सर्वेषां हि एकाहाहीनसत्राणां ते समाना:, यावत् उक्त स्यात, समानम् इतरत् इति तावटेव, समानम् इतरत् ग्यनेन इति। तत्र नासन्निधानात् ॥ १५ ॥ (पू. आ. नि.) न पर्य यनवैशेषिकाणां वादो युज्यते । कस्मात् ।। प्रमबिधानात्, अयम् इतरशब्दः सनिहिते भवति, ग्ये नशब्देन वैशेषिका इयौ सनिहिताः। यत्तु, श्ये नगन्दो वैशेषिको भवति इति, विधिपक्षे पवैशेषिकत्व दोषः स्यात्, अनुवादपक्षे तु नैष कथित् विधीयते, किं विशेष. यिष्यति । ज्योतिष्टोमियास्तु सर्वसाधारणाः सन्तः ग्लेन- २ ·मीमांमा दर्शने १४ भ्यापि भवन्ति इत्यनुवादो युज्यते । तस्मात् 'ज्योति- टोमिकानामव अनुवादः ।। अपि वा यद्यपूर्व लादितरदधिकार्ये ज्यौति- टोमिकादिधस्तवाचकं समानं स्यात् ॥ १६ ॥ (मि.) अपि वा इति पक्षान्तरपरिग्रहे। विधिरयं श्वेन वैशे- पिकाणां, ज्यौतिष्टोमिकानाम् अनुवादः कुतः १ । अपूर्व त्वात, एवम् अपूर्वम् अर्थ विधास्यति, तथा प्रवृत्तिविशेष- करी भविष्यति । अनुवादः सन् प्रमहत्तिविशेषकरोऽनर्थ कः स्यात् । ननु इतरशब्दोऽयं सब्रिहिते भवति। उच्यते, इतरदाधिकार्थे, समानम् इतरत्, समानमधिकम् इत्यर्थः । 'ननु सविहितवचनोऽयं न अधिकार्थः इति । उच्यते, न केवलम् अयं सविहितवचन एवं पूर्वोक्त सदृशम् अमद्रि- हितमपि व ते, अवशिष्टं च । यदा हि वम्वाणि अनुक्रम्य इतरशब्दः प्रयुज्यते, देवदत्ताय कम्बली दीयता, विष्णु- मित्राय कौशेय, यज्ञदत्ताय क्षोमम्, इतर वाय इति, तदा यम्वमेव प्रदीयते, न हिरस्य रजतं वा, इह ज्योति. टोमिकेभ्योऽधिकान् धर्मान् अनुक्रम्य इतरणम्दः प्रयुक्तः, तेन अत्राप्यधिकानेव वनुमईति, तघा अधिकयचनी भाग । अथ ज्योतिष्टोमिकान् ब्रूते, तथा सनिहितवचनः, तच अवश्यम् अन्यतरत् हेयम् । यदि अधिकार्थतां हिला मनिहितार्थता आयीयते, अनुवादमावम् अनर्थक भवति, से नशब्दश्व अविवक्षिताघः। अथ सनिहितार्थतां हिला ·७ अध्याये १ पादः। १५ अधिकार्थता रायते, न कथिद्दोषो भवति । तस्मात् सूत्र- कार पाह, इतरत् अधिकार्थे इति । अतो ज्योतिटोमिका- विधः अधिकाः श्ये नवैशेषिका ये, ते इह प्रतिदिश्यन्ते, तहाच समान स्यात्, समानशब्दः स्यात् इत्यर्थः । भवति ज्येनशब्दश्च विवक्षितः। (७ १२२ प्र०)। चतुर्मास्यानां वैखदेवे आग्नेयादीनि हवींषि मार्थ- वादवाक्यैर्विहितानि, धर्माय तेपाम् उक्ताः, वरुणप्रधामेषु फेवलानि हवींषि प्रावाय, यद्दे खदेविकानां ब्राह्मण, तत्तेषाम् अतिदिश्यते, एतदुव्राह्मणान्येव पञ्च हवींपि, यब्राह्मणानि इसराणि इति । तत्र किम् अर्थवाद- मावस्य प्रयम् प्रतिदेशः, उत सार्धवादकस्य सविधिकस्य इनि। कथं पुनरर्थवादमावस्य पतिदेशो भवति । यथा, पम्पाकुनायप्रतिमाय वृक्षा: इति। के पुनर्विधयः, के अर्धवादाः ।। त्रेधा सनई वहिर्भवति, वेधा सबह इमः, नव प्रयाजा नव अनुयाजा: इत्येवमा- दयो विधयः, पात्रतानि वा एतानि इवीपि इत्य वादा। तब इदम् उच्यते, काण्डम्य ? एतदवापानीत्यादीना पहदि मावादविध्यतिर्दशाधिकरपम् । पञ्चसञ्चरप्वर्यवादातिदेशः सन्निधानात् ॥१०॥ (पू.) पच तानि हवीपि सर्वपर्यस मञ्चरन्ति इति पचमच. राणि इत्यु पन्त, नेषु पञ्चसञ्चरेषु पयादमावस्य पतिदयः ·मीमांसा दर्शन इति । कुतः सविधानात इविषां सविधिता अर्थ कादा., विधिभिः एकवाक्यसम्महत्वात, न धम्मविधयः । किम् अतः । अत एतद्भवति, यत् पूर्वपां ब्राह्मणम् इति व्यपदेशी युज्यते, तडि तेषां ब्राह्मणं, येन विधीयन्ते, कोऽन्यो हविषा बामणस्य च सम्पन्धोऽन्यत्र विधिविधा यकभावात् । अर्थवादेय एतानि विधीयन्ते, न धम्म विधिभिः, धम्म विधिभिस्तु यानि विधीयन्ते, न तानि वीपि। तस्मात् अर्धवादानाम् अतिदेशी न धर्मविधी- नाम् । अपि च वरुणप्रधासेषु प्रति केचित् वैश्वदेविका धर्मा विधीयन्ते, यथा अग्नि मन्ति प्रसुवा भान्ति इति, पाम् प्रतिदेगेन विहितानां पुनराम्रानम्, अनर्थक स्यात्, यदि विधयोऽतिदिश्य रन् । तम्मात् अर्धवादाति- देश इति। सर्थस्य वैकशब्दयात् ॥ १८ ॥ (सि०) नैतदेवम्, अर्यवादमात्रस्य अतिदेयः रति, मरिधि कस्य सार्थवादकस्य काण्डस्य अतिटेश, ति। कुतः । ऐकशब्दात, समानशब्दत्वात् इत्यर्थः, समानोऽयं ब्राह्म पाम् इति शब्दो विधीनाम् अर्थवादानां च, म यया अर्थवादान् राहाति एवं विधीनपि ग्रहाति चेत, तान- प्रतिदिशति । यत्तु विधीनां हविर्भिः सम्बन्धो नास्ति विधेयविधायकसम्बन्धी नास्ति उपकारलक्षण: म.म्बन्धो भविषति । कः उपकार: ।। यदेयाम हानि विदधाति । अस्ति चेत् सम्बन्धः, बामणमन्दश्रुत्या मर्याति- देशी न्याय्य. इति। 4 इति ।

·७ अध्याये १ पादः। १० लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १८ ॥ (यु.) लिङ्ग च विधीनाम् प्रतिटेशं दर्शयति । किं लिङ्गम् ? । वरुणप्रधामेषु त्रिंशदाहुतयो वाजिनो यजन्या. हुतीनां सम्पत्ये त्रिंशत्त्वाय इति वरुणप्रधामे त्रिंशतमा. हुतीदर्शयति, यटि विधया न अतिदिश्य रन्, ता न म्युः । तस्मात् प्रतिदिश्यन्ते । विहितानानान्नेति चत् ॥ २० ॥ (बा.) विहिताम्नानात् इति यदुक्ला, तस्य कः परिहारः ? पाभापान्तं सूत्रम्। नेतरार्थत्वात् ॥ २१ ॥ (प्रा. नि.) अव उच्यते, विध्यतिदेशेऽपि सति न अग्नि मन्यनादी- नाम् प्रामानम् अनर्थ कम्, इतरस्य इवियोऽन भवियति, दक्षिणवहारिकस्य मारुत्याः। तस्मात् नेतत् भापक, विधीनाम् अनतिदेशस्य भविषति । (०१४३ प्र०)। CARE नेम एक कालन्द्रायो सायंकाविझनिदेशाविरम् । एसकपालैन्द्राग्नी व तहत् ॥ २२ ॥ मदेवे पककपात पात्रातः, द्यावापृथिवी य एक ·मीमांसा दर्शने . कपानः इति, वरुपप्रधामेष्वपि, कार एककपालः इति । तत्र अपरः, ऐन्द्राग्नी द्वादशकपालो मारुत्या मिना इत, तथा माकर्मधेष्वपि एककपालैन्द्राग्नी प्रामाती, ऐन्द्राग्न एकादशकपान इन्द्राय हवघ्ने चरः वैसकर्मण एककपालः इति । तत्र इदम् पानातम् । एतवाण ऐन्ट्राग्नः, एतबामण एककपाली, यवाह्मण इतर इतरश्च इति । तत्र इदम् उच्यते, एककपालेन्ट्राग्नी च तहत, यहत् पञ्च सच्चराणि अवापि मविधिकस्य सार्थवादकम्य काग्डम्ब अतिटेशः, तेनैव न्यायेन इति प्राप्तिसूत्रमैतत् उत्तर चिन्तार्यम् । (१५ प्र.) : साकमधे वामपप्राधासिकै ककपादानिदेशाधिकरणम् । एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिराग्रयणे. सर्वडोमापरित्तिदर्शनादरमधे च सकृयाव- दानस्य वचनात् ॥ २३ ॥ 7 . साकमेधे यूयत, एतब्राह्मण एककपानः इति । तत्र चिन्यते, वैखदेषिकस्य एककपालस्य इद ग्रहणम्, उत वारुणप्राधासिकस्य । इति । कि प्राप्तम् । वैशटेषिकस्य इति बमः । कि कारणम् ।। तस्य विहिता धर्मा , अन्नत्य अभिपूर्य उपांश यष्टव्यः,शाविः पृष्टः कार्य, इत्येवमादय । दारुणमाघासिकस्वधर्मशः, वस्य विहिता धर्माः, तत्र एतत् ·७ अध्याये १ पादः। युज्यते वक्तुम्, तहत् इदं कर्तव्यम् इति । तस्मात् वैश्व- देविकस्य ग्रहगम्। ननु ऐन्द्राग्नसमुच्चारणात् एककपानोऽपि वारुणप्राधा- मिक एव स्यात् । न, अवश्यमेकपर्वगीरव समुच्चारण न भवितव्य, नानापर्व गोरपि समुच्चारणम् अविरुद्धम् । तम्मात् वैश्वटेविकम्य ग्रहणम् । इति प्राप्ते उच्यते, वारुणमाघासिकस्य एक कपानन्य ग्रहणम् इति । कुतः १ । तत: एककपालानां वैश्वदेविक: प्रकृतिः । कथं जायते । प्राग्रयणे सर्वहोमापरित्तिदर्थ- नात्, पाययणे द्यावापृथिवीयस्य एककपालस्य सर सर्वहोमम् अपहित्तिं च दर्शयति, यत् सर्वहुतं करोति, सा त्वे का परिचक्षा, हुतो हुत: पर्यावर्त्तते, सा द्वितीया, भाग्यस्यैव द्यावापृथिव्यो यजेत इति, प्राज्ययागविधिपर वाक्ये एक- कपालस्य सर्वहोमम् अपर्याहत्तं च प्राप्तां दर्भयति, एत- मात् दर्शनात् प्रवभूये च सजदयपदानस्य वचनात्, अघ- भृधे च पधारणं भति, इदमेष एक कपालस्य हिरवा ति इति, तेन शावते, नूनम् अन्यत्र न हिरवदानम् एते, तो- तत् संघ बैखटेविके एकरूपाने विहितम् । तस्मात् एककपा- नानां वैखटेविक: प्रततिः । किम् अत: । साकमेधिक ऽप्ये कसपाले वैजदेविका धर्माः प्राप्ताः, तेषाम् प्रतिदेशी. निर्धकः, वारुणप्राधासिकम्प चे धर्माः वेगेपिका अप्रामाः, तेषाम् प्रतिदेशोऽर्थवान् । तम्मात् वारुथमावासिकम्य एककपालभ्य इदं ग्रहणम् इति । उच्यते, लिङ्कमेतत्, कुतः प्राप्तिः ? इति। प्राप्तिम् उत्तरत्र वतामः, सरसामेक- .

·मोमासा गने
कपानामित च त्यत्र । क पुन ते धर्मा । हिरण्यमय्य
नुष शमीमय्यो वा इत्येवमादय । (01 १ । ६ अ.)।
पति योगयरम्वामिन कृती मीमामाभाये सप्तमम्या
.
ध्यायस्य प्रथम पाद ।
,
পথ নামিদ লালমিনাথিন
मानोऽभिधानशब्द न प्रत्ति. स्यायथाशिष्टम् ॥
१॥ (१म पृ.)
इद यूपते, रथन्तरम उत्तरयोर्गायति, अवतीयु रस
न्तर गायति इत्येवमादीनि ममाम्नायन्ते । तत्र चिन्ता,
किम् १६ अतिदिश्यते । इति । ननु यत् रथन्तरादिभि
अब्देमध्यन, तरतिदिश्यते । वाट, तदेव तु न जायते, किम
एमि शब्द उच्यते इति ननु सिइमेतत, गीतिघु सामाख्या
(१।४।३ सू०) इति। तथा मिहम्य पाप फरिषस, म
एव तु निर्णया भविष्यति । यदि स एव निर्णय , किमर्थ
पाक्षेप १। दाव्यांथ , स्यूणानिननवत् । तत्र कि प्राप्तम् ।
तदुच्यते, सम्ताभम्बरकालाभ्यासविकारायां, हितारमण
प्रस्तावोहीयप्रतिक्षारोपदनिधनवत्यामाच गीतो साम
शब्दाऽभियुले उपचच्यते, तस्मात् ममय । उच्यते, ननु गीतो
सत्या भावात् गानास्यस्य सस्कारकर्मणो वाचका एत

·७ अध्याये २ पादः। " शब्दाः इत्युक्त, तदेवेदम् उत्तमाक्षिप्यने । न इमे संस्कारस्य वाचका। किंकारंणम् ।। अकर्मकाने प्रयोगात्, अकम काले माम प्रयुज्यते, न च संस्कारकर्माणि प्रोक्षणायचेपण- पर्यग्निकरणादीनि प्रकर्मकाले प्रयुज्यन्ते,प्रयोजनाभावात् । अथ नु मन्वा एते,ततोऽन्वहं म्वाध्यायोऽध्ये तव्यः इति निय- मात् अकर्मकाले प्रयोगो युज्यते । तस्मात् ऋचां नामानि । किञ्च, संज्ञाभेटात, संनाभेदश्च भवति, रघन्तरं बहत् इत्येवमादिः,म एकत्वात् संस्कारकम्मणः, अनर्थ कः, एक नैव तदा पर्याप्तं, यया गीतिः इति । अथ ऋचा नामानि, तत: तासां भेदात् संज्ञा पृथक युक्तम् । अपि च, यदि गानं रथन्तर गानं च हत्, इदं रय- न्तरम् इदं हहदित पृयकेन संन्नानिवेशो नोपपद्यते ऋड्नामत्वे तूपपदा ते ! किच्च, विकारपृयशात्तु, प्रतिसाम च विकार पृथक्कात, प्रतिमाम प विकारपृयका दृम्यते, तत् एकत्वात् गानभ्य , अनुपपनम् । संस्कारमेदेटिविकारपृथक्क दृष्टम्। तत् यथा, अपहन्तेः तण्डुलीभायः, पिपेच र्णनं, न तु एकस्य तगड़ली- भावय गनं च। अथ ऋड नामानि एतानि, तत धां भेदादिकारपृथक्क युज्यते । तस्मात् ऋड्नामानि इति । तत उत्तरं पठति, मानोऽभिधानसप्टेन प्रवत्ति: माया मिटम् इति, मानोऽभिधानसम्देन यथाशिष्ट प्रकृत्तिः म्यात्, यछिट प्रवक्तभिः गिष्येभ्यः । कि मिटम् ।। म्तीमादिविगिता ऋक् माम, मा प्रवर्तन । किंकारपन् । तस्वा रघन्तरादि नामधयम् इति । .

·मीमांसा-दर्शने शब्दैम्वयं विधिलादान्तरेऽप्रत्तिः स्यात् पृथग्भावात् क्रियाया घभिसम्बन्धः ॥ २ ॥ (श्म प. नि.) तुधब्दः पक्षनिहत्तो, न तु एवं स्यात, कच: प्रहत्तिः इति । कथम् । इह कयती रथन्तरं गायति इति कपतीनां या कार्य अभिवत्योऽतिदिश्य रन्, कवतीनां वा उपरि प्राधाधेियभावेंम ! तत्र कायें तावत् अतिदेगी न घटते । कुतः । शब्देः प्रविधिवात, गदानाम् अर्थ. विधान कार्य, न च, कवतीप रथन्तरं गायति इति कवतीभियोऽर्थोऽभिधीयते, तमभिवत्य: मन वन्ति वाम् । तम्मात् न कार्यातिदेयः । आधेयलेऽपि न मम्भवति, पृथ- ग्भावात्, न हि शब्दः शब्दे समवैति, पृथगेवावतिष्ठते, अमित्वा, कया नः इति, क्रियाया हि गानक्रियायाः शब्देन अभिसम्बन्धी भवेत, न शब्दस्य । तस्मात् अधेिय बेनापि न अतिदेश:, पती नायमरः पदेगः इति । खार्थे वा स्यात्प्रयोजनं क्रियायास्तदनभावनोप- दिश्वरन् ॥ ३॥ (श्य पू०) स्वार्थ या प्रवत्तमाना अभिवत्यः करतीनामङ्गभावेन उपदिश्वरन् । कथ पुन: कवतोष गायति इत्यङ्गभावः का उपटेष्टम् ।। शक्यो, यया, येन कर्मात्मत्तत्र जयान् । जुहुयात् इति । कि पुन: प्रयोजनं कवतीनामभिवत्यो निर्वयन्तोति । उच्चत, प्रयोजनम् अदृष्ट कल्पाम् । PNA

·७ अध्याये २ पादः ।
२३
,
कुतः ।। क्रियायाः, यस्मात् क्रिया श्रूयते, कवतीयु रथन्तरं
गायति इति, यथा प्रयाजादीनां प्रयोजन क्रियाया. ।
उच्यते, अयमेव अस्मिन् पक्षे दोष , यत् प्रयोजनं
क्रियायाः कल्पयितव्यम् । तस्मात् अयमपि पक्षी दु.लिष्ट ।
शब्दमावमिति चेत् ॥ ४ ॥ (श्य प.)
इति चेत् पश्यसि, कवत्यङ्गभावेन अभिवतीनाम् उप
टेशो दुःलिष्टः इति, तेन तर्हि शब्दमा प्रदिश्यतां, रथ
न्तरशब्द कवतीपु प्रयुञ्जीत, कवती: रथन्तरशब्देन अभि
नपेत् इति । किंकारणम् १ । शन्दे उच्चरिते, तत्र तावत्
मुख्या प्रतिपत्ति: । शब्द कार्यस्य असम्भवात्, अर्थे कार्य
विज्ञायते, यथा गामानय इति, इह तु शब्द एव कार्य
सम्भवति, न अर्थे । अतोऽत्र शब्द विज्ञास्यामः ।
नोत्पत्तिकत्वात् ॥ ५ ॥ (३य पू.नि.)
पूर्वस्मात् एप वादः पापीयान् । कस्मात् ।। श्रौत्य
त्तिकत्वात्, औत्पत्तिको हि नामिनाम्रोः सम्बन्ध , य.
शब्दा यस्मिन् अर्धे श्रौत्पत्तिकेन सम्बन्धन प्रसिद्धः, न म
ततोऽन्य प्रत्याययितु शकाति, न हि गोशब्देन अस्खोऽभि
धातुम् शक्यते ।
शास्त्रञ्च वमनर्थकं स्यात् ॥ ६ ॥ (यु.)
एव च सति प्रतिदेशशाम्तम् अनर्थकं स्यात्, अग
क्यार्थत्वात् । तस्मात् न शब्दस्यापि प्रदेशों युक्तः । वृत्ति
कारत मेने,गानशास्त्रम् औधिक्यम् अनर्यकं स्यात् इति,

·मौमांसा-दर्शने २४ तम्य अभिप्राय:, सत्यागतो नैनावान् प्रयास: गिटानाम् अफलोऽस्य पगन्तुम् न्याय्यः इति । सरस्य ति चेत् ॥ ७॥ (र्य पू०) इति चेत् पश्यसि, नामोऽतिदेशोऽयुक्तः इति, तेन ताई, म्वरस्य अतिदेयो भवत, बर; सामशब्देन लोके. ऽभिधीयते, मुसामा टेवदत्त: इति, सम्बरी टेवटत्तः इति । म्वरी घोपी नादः इति समानार्याः, म सामगन्दन उच्यते, माम च रथन्तरम् । तस्मात् तस्य पतिदेशः । नार्थाभावाछुतेरमम्वन्धः ॥८॥(४ पू. नि.) नेतदेवं, बरस्यातिदेशः इति । कुतः । पर्याभावात्, अर्थस्य अभावात, अर्थस्य अभिवतीस्वरस्य कवतोयु प्रभा. वात् । ननु असने व असो अतिदेशेन भाव्यते । उच्यते, भावयितुमपि न शक्यते, न हि अभिवत्यक्षराणाम् अभि- व्यचकी नादः कवतीपु भावयितुम् शक्यः यदि भाव्येत, न कषत्यो भवेयुः, न चेत् माश्यते, न भूतः, कवतीय रथ न्तरं गायति इत्येतस्याः श्रुतेः, पदान्तरेणामिसम्बन्धी म स्यात् । तस्मात् न बरस्यातिदेशः । स्वरस्तूत्पत्तिषु स्थान्मावावविभतत्वात् ॥ ६ ॥ (५म पू.) तमन्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । यद्यमिवतीम्बरस्थ कवतीप प्रदेशो नोपपद्यते, अनुवादो भवतु, कवतीयु रथन्तरं .

·७ अध्याये २ पादः। गायति इति । कथम् ।। तदुप्यो, इह कवतीधु रथन्तरं गायति इत्यस्य वाक्यस्य हे वचनव्यक्ती भवतः, कवतीषु यत् रथन्तरं, तत् गायति इत्ये का, रथन्तरं यत्, तत् कव. तीषु गायति इत्यपरा । तयोर्येषा द्वितीया, रथन्तरं यत्तत् कवतीषु गायति इति, सा म्वरस्थ सामने न सम्भवति इत्युक्त, न हि अभिवतीखरः कवतीषु समावेयितु शक्यः इति, पूर्वा तु संम्भवति, कवतीषु यत् ग्थन्तरम्, तत् गायति इति । ननु मापि न मम्भवति, न हि कवतीषु रथन्तरम् अस्ति । अत: परम् उच्यते, स्वरस्तूत्पत्तिषु स्यात्, म्वरस्त्व- भिवतीस्त्ररः, कयतीनाम् उत्पत्तिषु उच्चारणयु स्यात् । कथम ? । मात्रावर्णाविभतात्वात्, बहवो मात्रावयाभि- वतीनां कवतीनां च अविभक्ता अभिवतीष्वपि विद्यन्ते, कवतीयपि। सोऽसावभिवतीस्वरः कवतीधु साधारण- वर्ण समवेती विद्यते, तस्य अनुवादोऽयं घटते, कवतीषु रथान्तरं गायति इति । तस्मात् स्वरस्य अनुवादः । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १० ॥ (यु.) लिन च दृश्यते, एतस्मिन् अर्थे । अस्ति रथन्तरम् उत्तरयो: इत। कि तल्लिङ्ग भवति । एवम् आह, रथन्तरम् उत्तरवो: न पश्यामि इति विश्वामित्रः तप- म्तेपे, महत् उत्तरयो: म पश्यामि प्रति वसिष्ठः इति । यच्च विद्यमानं न दृश्यते, तदर्थनाय यत्नः क्रियते, यथा ·मीमांसा दर्शने घट न पश्यामि इति प्रदीप करीति, न शविषाण न पश्यामि इति । तम्मात् अस्ति उत्तरयो रथन्तर वाच । तया अनुवाद इति। अश्रुतस्तु विकारस्योत्तरासु, यथाश्रुति ॥ ११ ॥ (५ म पू. नि.) तमन्द पक्ष व्यातयति, नैतदेव, बरस्य पनुबाट इति । कुन १। एक मति उत्तरास विकारो न कयित् युती भवति तदा उत्तरा यथायुता प्रवाताव्या, यथा म्वाध्यायकाले शुता । নৰ মনৰ ভনযাতায়ন इत्येतत् अनुवादमावम् प्रमहत्तिविशेषकरम अनर्थकमेवा पद्यत । अतो न म्बरस्य अनुवादी युन । शब्दानाक्षासामञ्जस्यम् ॥१२॥ (यु. एव ६० पू०) रथन्तरादीना च सामगदानाम् सामनस्य यात्, रथन्तरम् उत्तरयों, वृहत उत्तरयो इति! कथम् ।। तदुच्यते, अय रथन्तरणब्दी हाच्छब्दी वा स्वरस्य साम शब्दत्वे वरसमुदाये আনুমুহা ঘষাঘৰ বিয়ষ্ট प्रयुक्त स एकदेशे भिवानुपूर्व वा असमञ्जसो भवति । तस्मात् नैतत् युत, स्वरस्य सामशब्द, तस्य पानुवाद इति । अत्र आह, एव भवता सर्व पक्षा निरुता, तत किम अहत्तिरेव १ इति उच्यते, ऋच एवं प्रदेशो भवतु। ननु *, न शक्या च ऋगन्तरे प्रदेष्टम् इति। वाट, ·७ अध्याये २ पादः। लक्षणा भविष्यति, कवतीषु रथन्तरं गायति इत्युच्यते, न च शक्यते करतीषु रथन्तरं गातुम्, तत्र देशलक्षणा भवति, कवतीटे ति, यथा, प्रग्ना तिष्ठति, कूपे तिष्ठति इति । धम्मलक्षणा वा स्यात्, रघन्तरधर्मा वा कवतीषु रथन्तर- शब्देन अतिदिश्यन्ते, यथा रचन्तरे प्रस्तूयमाने पृथिवों मनसा ध्यायेत् इत्येवमादयः, यथा प्राचार्य प्रोपिते, प्राचायानी भवताम् प्राचार्यः इति, प्राचार्यशयुषा प्राचार्यान्याम् प्रतिदिश्यते । अपि तु कर्मशब्दः स्याजावोर्थ : प्रसिद्धग्रहया वाहिकारो ह्यविशिष्टोऽन्यैः ॥ १३ ॥ (सि.) अपितु नैव स्यात्, ऋचः सामशब्द, तस्याय प्रदेशः इति, तथा देशनक्षणा धर्मलक्षणा वा प्राश्रयणीया, अगतिशेषा यलक्षणापरिग्रहः। किन्तईि। कर्मशब्दः म्यात्, रथन्तरादिर्गानाख्यस्य सस्कारकम्मणो वाचक । कुतः १ । उक्त: न्यायो गीतियु सामाख्या (१ । ४ । ३सू०) इत्यत्र, तत्र गीतिविशिष्टायाम् ऋचि एप शम्दो दृष्ट', च अग्टहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः उत्पयते । तस्मात् विशेषण तावत् अभिधीयते, विशेषणप्रत्ययाच सहचरिते विशिष्ट प्रत्ययः । तो नास्ति ऋचः शन्देन संम्पर्शः इति, लेनैक न्यायेन गीतिनामधेयम् इति बमः । किञ्च, प्रसिह ग्रहयत्वात्, अयं च गावति इति शब्दो गानक्रियायां प्रसिद्धः । का पुनरसौ। शन्दस्य उचा रविशेषः, गायति गानं करोति इति, तदाहए। रथ-

·मोमांसा दर्शने
तरादिशब्दः, सचनः इत्यर्थः, सेन समुधारणात् द्वितीया-
मामयी। यथा, आमारितकं गायति इति, बईमा
गायति इति ।
ननु भन्दवचनेनापि समुच्चारणं भवति, गायां गायति,
ऋचं गायति इति । मयं, विपरिगम्य तु शब्दं, गानेन
ऋचं संस्करोति ईति, यथानिपतितेन अर्थेन न सबध्यते
गानं करोति ऋचम् इति । तस्मात् गीतिवचनः ।
इतय गीतिवचन । कुतः । विकारी.हि अविशिष्टी
ऽन्यैः, विकारय अत्र ऋग्व्यस्य दृश्यते, इखानामणि
दीर्घता, दीर्धा व इयत्व, विहतानां महतत्व, मन्त्र
नानां वितत्व, सोऽविशिष्टोऽन्यः संस्कारकर्मभिः, यथा
वहन्तिना बीहीणाम् तण्ड लीभावः,' पिषिणा तगड,
लानो पिष्टीभावः । तस्मात् शब्दानां संस्कारो गानाख्यः
रथन्तरादिभिः शब्दैः उथते, तस्य अयं प्रदेशः, रथन्तरम्
उत्तरयोर्गायति इत्येवमादिः ।
.
अद्रव्यचापि दृश्यते ॥ १४ ॥ (यु.)
अपि च प्रद्रव्यं साम दृश्यते, द्रव्यशब्दश्छन्दोगै; ऋतू
पाचरितः, प्रद्रव्यम् प्रवृधम् इत्यर्थः । अनच माम दृश्यते,
प्रजापते ईदयम् पतृचं गायति इति, प्रजापतिदय
नाम साम, तत् प्रवृति उत्पवं, यदि ऋचि सामशब्दः,
कथ प्रजापतिदयम् अहद स्यात् । अथ गीने माम
मदः, ततो विनापि ऋचा गीतिभवति। तब एतत्
उपपाते, प्रजापत दयम् प्रतृचं गायति इति। तस्मात

·७ अध्याये २ पाद: । अपि गीतिः साम । ननु उक्त, संस्कारकर्मत्वेऽनर्थ को. ऽकर्मकाले प्रयोगः इति । तत्र ब्र बमः, तम्य च क्रिया ग्रहणार्या, नानार्थेषु विरूपित्वा. दों घामामलौकिको विधानात् ॥ १५ ॥ (चा. नि.) तस्य क्रिया अकर्मकाले ग्रहणार्थी शिक्षितुम् अभ्य सितम् च, नानार्थेषु नानाभूतेषु पर्थेषु भिन्त्रेषु इत्यर्थः विरूपित्वात्, आययभेदात् विविधरूपं यदान भवति, तत् प्रत्लच शिक्षितव्यम् अभ्यसितव्य' च, प्रयोगमाशु- भावाय, भूमिरथिकवत्, तत् यधा, भूमिरथिको भूमौ रघमालिख्य योग्या करोति, सा तस्य योग्या प्रयोग काने सोकर्यम् उत्पादयति । अर्थो हि आमां रचन्तरादिस- ज्ञानां न लौकिके व्यवहारे मिडः, यथा अवहन्त्यादीनाम् । कुतः । विधानात् विधीयत हि असो शिष्योपाध्याय. सम्बन्ध न, एवरूप रथन्तरं, भवति इति । न लौकिको विज्ञायते । तस्मात् न परिचौदनैषा, अकर्मकाले प्रयोगात् . । इति । अथ यदुक्ल, संन्नास्यज्ञात् इति । तत्र उच्यते, तस्मिन् संज्ञाविशेषाः स्युर्विकारपृथात् ॥ १६ ॥ (आ. नि. २) तस्मिन् एकस्मिन् अपि गानाप्ये संस्कारे सन्ना ·मीमांसा दर्शने विशेषाः भवेयुः । कुतः । विकारपृथकान तम्य ऽपि गाने विशेषो भवति, गानविशेषाच संजायक्रम, यथा, प्रामा- रितक, वईमानकम् इति, अन्यथानक्षणा प्रामारितक- गीतिः, अन्यथा नया वईमानकगीतिः, एवम् इहापि अन्यधानधणा रथन्तरगीतिः, अन्यथान क्षण हनीति. । तस्मात् संजापृथवाम् । योनिशस्याच तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते ॥ १०॥ (यु. १) "योनियासो सस्या च, योनियस्था, योनियस्यास ऋच: सुन्धवत् पतराभिः अयोनिशस्याभिः विधीयन्ते, याम्या: गंमति, शिपिविष्टवन्तोः गंमति, रथन्तरस्य योमिमनुश- मति, सहती योनिमनुशंसति इति । का तब तुन्यता ।। शसतिशब्देनाभिधानम् । इह एती स्तौतिशंसतिसदी ममानेऽपि स्तुत्यर्यवे व्यवस्थितविषयो। प्रगीतषु मन्त्र- वाक्येषु स्तौतिशब्दः, अप्रगीतेषु मसतियन्दः, यथा प्र हे गं यमति, निष्के वन्यं शंमति इति, भाज्यैः स्तुवते, प? : स्तुवते इति । अतः शंसतिशब्देन विधानात् अप्रगीताम् ऋच रथ सरस्य योनि दर्शयति, यदि प गीतिः रथन्तर, ततः तस्य अप्रगीता ऋग् योनिः पन्यथाऽयं ध्यपटेगी नोपपद्यते, रथन्तरस्य योनिम् इति । तस्मात् गीतिषु सामाख्या। अयोनी चापि दृश्यते अतथायोनि ॥ १८ ॥ (यु. २) . A ·७ अध्याये २ पादः । अयोनौ च साम दृश्यते, खाल्यां सहवधीयते इत्या हुर्यत् वृहत् गायत्रीषु क्रियतेऽपि चैनां रुजति, न च प्रस्था सम्भवति इति, हतो बहती योनिः, तस्य गायत्री प्राप्ति नास्ति, यदि ऋचः सामशब्दः । अथ नु गीतेः. ततः सा वहीतिर्गायत्रीषु वचनात् प्राप्ता, तस्या अयम् अनुवादो घटते, यत् हहत् गायत्रीषु क्रियते इति । अतथायोनि च माम दर्शयति, यामी यस्य योनिः, ततोऽन्यादृशे, यो वै विच्छन्दसि सामोहति, स ऋचं संशृणाति, साम वा विलि शति, साम संशृणाति, ऋचं विलिशति इति यतरत् वर्षीयः, तस्य विलेगः, यतरत् वर्षीयः, तस्य संशय', तच गीती एव साम्नि युज्यते, न ऋषि, जहतिशब्दश गीतावेव समर्थः, न चि, ऋक चेत्, सैव यथाम्नायं पश्यते, तब नास्त्य हप्रसङ्गः । तस्मात् अपि गीतो सामशब्दः । . . ऐकायं नास्ति वैरुम्यमितिचेत् ॥ १४॥ (प्रा.) यदुताम्, तस्य क्रिया ग्रहपार्था इति । तब परिचोद्यते, ऐकार्थे नास्ति वैरुप्यम् इति, रथन्तरगीतेः बहीतिः अर्थान्तर, तेन रथन्तरगीतौ ग्रहीतायां हहहीति अग्र- हीता भवति इति युक्तो रथन्तरे ग्टहीते वृहत: शिक्षार्थम् प्रकर्म काले प्रयोगः, रथन्तरगीतस्त्वक एव अधः। तस्य योन्यां प्रयोग शिचिते पुनरुतराम न शिक्षितव्यं, तासु प्रकर्मकाले प्रयोगः संस्खारकर्मले न युक्तो भवति । तस्मात् न संस्कारस्य सामगदः इति सितायां प्रतिज्ञायां सूत्रेय परिचोदयति ।

·३२ . मीमांसा दर्शने स्वादयन्तिरेवनिष्यत्तर्यथा या ॥२०॥ (आ.नि.) स्थात् वे कम्यम् । कुतः एतत् ।। अर्थान्तरेषु अनि ध्यत्तेः, ऋगम्तरेषु प्राययभेदात, यथा पाके, यथा एक एक अयमर्थः पाको नाम, तस्य अन्तिो वैरुप्य भवति, अन्य थालक्षण औदनस्य पाक', अन्यथालक्षणो गुडस्य, बेन पोदनपाकी गडीतः, न असो प्रशिक्षित्वा गुडं पाम जानाति । तस्मात् तम्याग्य कर्मकाले प्रयोग चपपद्यते। शब्दानाञ्च सामञ्जस्यम् ॥ २१ ॥ (यु.) एवं च मामयम्दानामक्यदानां च सामनस्य भवति. करतोयु रयन्तरं गायति इति कवीशष्ट ऋ एवं वचति, रयन्तरशब्दश्च माम, इतरथा कवतीशब्दे या देंग. लक्षणा स्यात्. रथन्दरशब्दे वा धर्मनक्षणा । तम्मात् गीतो मामशब्द. इति । (७६२ । ११.) । इति बीपवरवामिनः सतो मीमामाभाधे मातमम्या. ध्यायस्य द्वितीयः पादः । . - सप्तमस्य अध्यायग्य हत्तीयः पादः । अपिडीवादिनाषा धमातिदेशाधिकरणम् । उ, क्रियाभिधानं तच्छुतावन्यन विधिप्रदेशः स्थात् ॥ १॥ (सि.)

·७ अध्याये ३ पादः। . नामा धम्मप्रटेश वक्ष्यामः इत्यादी प्रतिज्ञातं सोऽयम् उच्यते । कुण्ड पायिनामयने श्रूयते, माममग्निहोत्र, जति इति । तत्र एतत् समविगतं, नैयमिकादग्निहोत्रात कम्मान्तरमैतत् इति । अधुना अग्निहोत्रशब्दचिन्त्यते, कथम अयं प्रयुक्तः । इति, तदर्थमारभ्यते, उक्त क्रियाभिधानं तच्छुतावन्यत्र विधिप्रदेश: स्यात् इति, उक्तम् प्रादी, क्रियाभिधानं, कम्मनामधेयम्, अग्निहोत्रशब्दः इति, तत्पूख्य च पत्यशास्त्रम् (१।४।४०) इत्यत्र । तस्य अन्यत्र श्रुतो कौण्डपायिनामयनीये जुहोतो विधिप्रदेशः स्यात्, धर्मप्रदेशः, नैयमिकस्य अग्निहोत्रस्य ये धम्माः, तेऽस्मिन् अनेन नामाऽतिदिश्य रन् किंकारणम् ।। उच्यते, पर शब्दोऽयं परत्र हत्तः,परशब्दस्य परम्प हत्तो तहद्भाशे गम्यते, स यत्र विज्ञातो भवति, तत्रानूद्यते, यथा, सिंहो टेवदत्तः इति । यत्र अविज्ञातः तव विधीयते, यथा, प्रमी पिष्ट- पिण्डा: सिंहाः क्रियन्ताम् इति । इह च अविज्ञातोऽस्य जुहोते: अग्निहोत्रद्भावः, तस्मात् स विधीयते,मासमग्नि होत्रं जुहोति इति अग्निहोत्रवत् जुहोति इति । कथ पुनरसति वतिप्रत्यये वत्यर्थः शक्योऽवगन्तुम् ? इति । उच्यते, साहय्यात्, अग्निहोत्रशब्दोऽयं कर्मणा सम्बडः, नत्मचरितदोहनादिधर्मवत्ता लक्षणया शक्नोति गमय- तुम्, शक्नोति चेत् गमयितुम्, प्रदेष्ट म् अपि मनोति, एवमन्तरेणापि वति, वत्यर्थः शक्योऽगन्तुम् इति । अपूर्व वापि भागित्वात् ॥ २ ॥ (पू.)

·मीमांसा दर्शने
वा अपि इति विपर्यासेन प्रयुक्त, अपि वा इत्यर्थ ।
अपि वा अपूर्वे एते उभे अपि कर्मगी स्यातां, न कौगड़पा
यिनामयनीयो जुहोतिनयमिक पूर्वः, साधारण च नाम
धेयम् उभयोः। कुतः । मागित्वात्, अयमपि जुहोति ।
र्भागी एतस्य नामधेयस्य, यथैव तत्र पग्निहोत्रं जुहोति
इति समुच्चारणम, एवम् इहापि, तप तुन्ये समुच्चारणे
तस्यैव एतत् नामधेयं, न प्रम्य इत्य व विशेष हेतु स्ति
तस्मात् उभयो: साधारणं नाम इति नास्ति धर्मप्र देगः ।
नैतत् युक्तं कुत ।
नामस्वीत्पत्तिकत्वात् ॥ ३ ॥ (उ०)
प्रोत्पत्तिको हिनामिनाम्रो सम्बन्धः, यत्राम यस्मिन्
अर्थ प्रोत्पत्तिकेन सम्बन्धन प्रमिड, तस्मिन् एव सदा
विन्नेय, न अन्यत्र च, तथा पव्यवस्थायां शब्दाथै विश्वामी
न स्यात् । उक्तम, अन्यायच अनेकार्थत्वम् इति, यदा न
नीमयाः, तदा नैयमिक सावत् पाह, समादृश्यविधा-
नार्य च इतरचापि प्रयोग उपपद्यते इति नास्ति इतराभि-
धानत्वे हेतुः । तस्मात् विधिप्रदेशः स्यात् ।
पत्र पाह, कस्मात् पुन: तवामधे यम् इदम् इह प्रय
कम स्युच्यते, न पुनः एसवामधेय तब इति । तत
धाह,
प्रत्यचारणासयोगात् क्रियाभिधानं स्यात्तदमावे
प्रसिद्ध स्यात् ॥ ४ ॥ (प्रा. नि.)

·७ अध्याये ३ पादः। नेममिकेऽग्निहोवे प्रत्यक्षो गुणसंयोगः, प्रत्यक्षविहिता भर्माः सन्ति, इत्य दोग्धि इत्यं अपयति, चतुरुनयति, खादिरी अग्निहोत्रसमिति, इत्य जुहोति, ण्व प्रत्य- मागणसंयोगात्, नैयमिकस्य तत् नामधेयम् इह प्रयुज्य- मान,दीहनादि क्रियाभिधानं स्यात्, धर्मप्रदेशकम् इत्यर्थः । प्रस्य पुन: जुहीर्तन केचित् धर्माः मन्ति, तदभावे तेषां धर्माणामभावे प्रमिई स्यात्, न प्रनायेत, किमर्थम् अयम् अग्निहोत्रशब्दः इह प्रयुक्त १ इति । एव वा, प्रत्यक्षो गुणसंयोगी, नैयमिकस्य ट्रव्यदेवता मंयोगः, दना जुहोति, पयसा जुहोति, अग्नये च प्रजा पतये च माय जुहोति इति । एतस्मात् प्रत्यक्षा णसंयो- गात् क्रियाभिधान स्थात्, कर्मनामधेयं, इत्थ रूपो जुहोतिः अग्नि होत्राख्यः इति । अथ इतरजुहोतेः रूप नास्ति, तदभावेऽप्रसिई स्यात्, न ज्ञायेत, कीदृशं तदग्निहोत्रम् । इति । मनु मासोऽभ्य रूप भविष्यति । न मास: कांग, कर्तृधर्मः सः । अपि च, अग्निहोत्रं तु मामे विधीयते, न मामन अग्निहोत्र रूप्यते । तस्मात् नैयमिकस्य, एतनाम- धेयम्, इतरत्र तहदतिदेश: इति । (७ । ३ । १ अ.)। किम् एष एय उत्सर्गः, सर्व कर्मनाम, अन्यत्र यमाणं धर्माणां ग्राहकम् । इति । एवं खलु प्राप्तम् । एवं प्राप्ते इदम् प्रारभ्यते,

·मौमासा दयने
সহশিখা ধম্মানিযোঘিয।
अपि वा सबकमणि गुणार्धं पा श्रुति स्यात्
॥ ५ ॥ (सू.)
गवामय ने यू यते, वैवानरी ध्योतिष्टाम प्रायणीयम्
अहर्भवति इति । अस्ति तु हादशाहे पथमम् अह प्राय
गीय नाम, प्रायणीयोऽतिरा इति । यो नाव नव
दायेन मि, प्रकरणान्ती प्रयोजनान्यखम (२॥२२४सू.)
इति । तत्र प्रय प्रायणीयशब्द परतापि यू यमाणा न
धर्माणा ग्राहक,
किन्ताई । गुणापा शुभि । कयम ।
नया नामधेय धमाया ग्राहकम् नाम, पसति च
शुन्य लक्षणार्थी ग्राह, इह तु मुत्यर्थ एव सम्भवति,
गुणार्थ एप शद, गुणेन क्रियायोगेन, तस्मिन कर्मणि
युवैव प्रयुच्यते प्रयन्ति अनेन इति प्रायणीय प्रवर्ततेनेन
मत्रम् इति । वाक्यपय अस्य, एतमेवार्थम् पाह ज्याति
रव पुरस्तात् दधाति इति, येन ज्योति प्रायणीय भवति,
तन ज्याति पुरस्तात् क्रियते इत्यर्थो ज्यातिरेव पुरस्तात्
दधाति इति । तस्मात् न प्रयमतिदेय । (७।३।२०)
सम्मान न पहानामनिदेशाधिकरणम
विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्यकत्वात् ज्यौतिष्टोमि
कानि पृष्ठानि पस्ति च पृष्ठशब्द ॥ ६ ॥ (पू.)
विश्वजित् सर्वो भवति इति यूयते । तत्र दिशा

·७ अध्याये ३ पादः।
यंते, किम् अयम् अनुवादः, विधिः इति । किं प्राप्तम् ।
अनुवादः इति । कुतः १ । यो हि प्रसर्वपृष्ठः, तस्य सर्व.
पृष्ठता विधया, यस्तु सर्वपृष्ठ एव, तस्य तया किं विहि-
तया? अयं च सर्वपृष्ठ एव ।
कथम् ? । तत्पूर्वकत्वात्,
ज्योतिष्टोमपूर्वकत्वात्, प्यौतिष्टीमिकानि स्तोवाणि अत्र
प्राप्यन्ते, तेषु माहेन्द्रस्तोचादीनि चत्वारि सन्ति, तानि
सर्वाणि अस्य, तैरयं सर्वपृष्ठो भवति । ननु न तानि
पृष्ठानि । उच्यते, अस्ति च पृष्ठशब्दः, तेषु अस्ति पृष्ठमन्दः,
सप्तदशानि पृष्ठानि इति तमात् अनुवादः ।
षड़हादा तन हि चोदनाः ॥७॥ (सि.)
न अयम् अनुवादः। किन्तहिं । विधिः । अनुवादी-
ऽप्रतिविशेषकरोऽर्थक: स्यात् । अपि च ज्योतिष्टोमे न
पृष्ठबहुत्वम् अस्ति, यस्य अयम् अनुवादः स्यात् । षड़हे त
तदस्ति, तप हि चोदनाः, पृष्ठानां रथन्तरं पृष्ठ भवति
इत्येवमाद्याः। तस्मात् पाहिकानामतिदेशको विधिः इति।
लिगाच ॥८॥ (यु.)
लिङ्ग चैतम दधति, पचमाने रथन्तरं करोत्यारे
इत्, मध्ये इतराणि, वैरूपं होतुः साम, वैराज मैनाव.
रेवत मायणाच्छसिनः, शाकरमच्छावाकस्य इति
विनिवेशपर वाक्ये पाहहिकानि पृष्ठानि दर्शयति ।
रुणस्य,
४

·इति । तत्र व्रमः मीमांसा-दर्शने उत्पन्नाधिकारो ज्योतिष्टोमः ॥ ६॥ (या. नि.) अथ यदुक्तम्, अस्ति च पृष्ठगन्दा, न तु एप प्रोत्पत्तिकः पृष्ठशब्दः, उत्पनानां स्तोत्राणाम् अमो अधिकारः, यान्येतानि पृष्ठानि इति, भाते च तेषा पुष्ठ त्व, तत् उपपद्यते, न च, तब जातम् । कथ तहिं अयम् अनुवादः । निगममवायात्, एकं तत्र पृष्ठ माह- न्द्रम्दीत्रम् इति, पाडहिकानां पुनः पृठत्व जातम् । कथम् । तत्र हि चोटनेत्युता, तेंपा वाटे, योतः पठ. शब्दस्य अर्थः परिग्रहीती भवति, इतरथा लाक्षणिकः । तस्मात् पाडहिकानां प्रटेगः इति । धयोविधिरिति चेत् ॥ १० ॥ (प्रा.) • इति चेत् पश्यसि, पोडहिकानां पृष्ठानां विधि: इति, नैतत् युक्तम् । कि कारणम् । हिकर एवं सर्वपृष्ठशब्दः अभ्युपगम्यते, पृष्ठानि च विदधाति, तैपास सर्वत्वम् । अम्त, को दोषः । असमायः इत्याह, यदि पृष्ठशष्ट' पृष्ठानि विदधाति, सर्वशब्देन न शक्यते विशेषयितम् । अथ अनु वदति, तथा शक्यते । पृष्ठानि त्वविहितानि भयन्ति, तेषु असत्सु कस्य इदं सर्वल विधीयते, भय- क्रियायाय असम्भवः । प्रय अत्र, वृहदरवन्तरयोर्विवल्येन प्राप्तयोः मामय केवल विधीयते, सर्व पृष्ठो भवति इति । उभे अपि वृहद र यन्तरे भवत', नैकम् इति। ततोऽय दीपो न भवति । तम्मात् इयोरधिकारः।

·७ अध्याये ३ पादः। न व्यर्थत्वात्सर्वशब्दस्य ॥ ११॥ (आ. नि.) नैवमेतत् । कुतः १ । व्यर्थत्वात् सर्व शब्दस्य, एव सति सर्वशब्दो व्यर्थो भवति अर्धशून्यः, अयं हि बहुविषयो हयोन युज्यते । पाड़हिकानां तु विधाने न एप दोषः। ननु च तत्रापि हिकरः शब्दो भविष्यति, उच्यते । न भविष्यति, मर्वत्व केवलं पृष्ठानां विधास्यति, न पृष्ठानि । ननु उत्ता, पृष्ठेषु अमत्सु कम्य इटं सर्वत्वं विधीयते । इति । उपत, पृष्ठानां सर्वत्वं हि विहितं, तत् सम्पादयितव्य', न च पठानि अकुर्वता, तत् सम्पादयितुम् शक्यते, तत्र अर्थात् पृष्ठानि करिष्यति, एवं न यर्थः शब्दो भविथति, सब शब्दय समर्थितः तस्मात् पाडहिकानाम् प्रतिदशः इति । (०।३।३.)। अभ्थनामा भौमिकधम्मानिदेशाधिकरणम । तथावभृथः सोमात् ॥ १२ ॥ (मि.) वरुणप्रघासेषु थूयते, वारुण्या निष्कासन तुपैश्वावभृधं यन्ति इति । तत्र सन्देहः, किं दार्थ पूर्णमासिके अपां व्यु से के तुनिष्कासं विधीयते, उत मौमिकरदयात् धर्मातिटेशः । इति । किं युक्तम् १ दार्थपूर्ण मासिके गुण - विधि:, एवं सविहितप्रत्ययोऽनुग्रह्यने, सनिहिती हि प्रसौ चोदकेन मापितः । ननु न असौ प्रवमयः । उच्यते, अम्ति तत्र प्रवभूयशब्दः इति, एप वै दर्शपूर्णमासयोरवमृधः इति ·मीमांसा-दर्शने एवं प्राप्ति इदम् बाह, तथा अवधः सोमात, यथा यह । हात पृष्ठानाम् अनिदेशः, एवं मोमिकात् प्रधभूयात् ५१ धर्मातिदेगः । कुतः।। अभिहिती न्यायः, क्रिया. भिधानं तच्छुतावन्यन्न विधिप्रदेशः स्यात् । (७।३ । १सू०) इति । प्रकृतरिति चेत् .॥ १३ ॥ (मा.) 4 अथ यदुता, दार्शपोर्णमासिके अवभृथे गुणविधिर्भवतु इति, तस्य कः परिहारः ? इत्यामापान्तं सूत्रम् । न भक्तित्वात् ॥ १४ ॥ (आ. नि०) नैतत् युक्तम् । कुतः ।। यतो नास्ति दर्शपूर्णमासयोः अवभृथः । ननु, एप वै दर्शपूर्णमासोरषभ्यः इति श्रूयते । सत्य श्रूयते,न त एवम् प्रवभृथत्वम् अस्य भवति । कथम् ।। उच्यते, एष वै दर्थपूर्ण मासयोरवभूयः इत्येतस्य वाकास्य दयी वचनव्यति:,निर्मातावमधत्वस्य पदार्थस्य वा दर्शपूर्ण माससम्बन्धः उच्यते, यथा, देवदत्तो यन्नदत्तस्य पुत्रः इति निर्मातपुत्वत्वस्य देवदत्तस्य यजदत्तसम्बन्धः उच्यते. नितिसम्बन्धस्य वा निर्मातावमयत्वस्य अवयव यथा, पयम् प्राम्रो यज्ञदत्तस पुचः इति, निर्मातयज्ञदत्त- सम्बश्वस्य पारस्य पुन्नत्वम् उच्यते । तदस्य अषा व्य मे कम्य दर्थपूर्ण माससम्बन्धः प्रकरणाव निर्मातः, न अवभृथत्वम् । अतोऽस्य प्रवमयत्वम् उच्यते, न च पयम् अवभृथः । नम् अयम् अव्यवयो भवतु । नैतत् युक्तम्, प्रन्यायो ·७ अध्याये ३ पादः। हि अनेकार्थत्वम् । कथं तर्हि शब्दप्रयोगः ? । सादृश्यात् । किं सादृश्यम् १ । असु, मम्बन्धः, स एष भक्त्या प्रशंसा- वादः अपां व्यु से कस्य, अवभृथः वायम् इति, यथा प्रास्त्रे पुत्ववादः । तस्मात् नास्ति दर्श पूर्णमासयोरवभृथः । प्रतो नाव गुणविधिः। लिङ्ग-दर्शनाच्च ॥ १५ ॥ (यु. २) लिङ्ग चैतम् अर्थ दर्शयति । कि लिङ्ग भवति ।। . एवम् प्राह, नायुदी जुहोति, न साम गायति, न वा गमनमन्त्र जपति इति, सौमिकावभृधधम्माणां प्रतिपे| ब्रूषन् तर्नप्राप्ति' दर्शयति । तस्मात् सोमिकात् प्रव. भृयात् धम्मप्रदेशः इति । (७ । ३ । ४ अ.)। । वारुणप्राधामिकाभ्यस्य तुनिष्कासट्रष्यक चाधिकरणम् । द्रव्यादेशे तथ्यः श्रुतिसयोगात्पुरोडाशस्त्वना- देश तत्प्रकृतित्वात् ॥ १६ ॥ वाराणप्राधासिकोऽवभूयः, मौमिकात् अवभृधात् धर्माणां ग्राहकः इत्युक्तम् । तत्र इदं चिन्यने, किं पुरोडा शद्रयक: अमो, उत तुपनिष्कासट्रयकः' इति । कि प्राप्तम् १ पुरोडाशव्यकः इति । कुतः । नाना पुरीडाग: प्राप्यते । ननु प्रत्यक्षतं तपनिकामम् । सत्यं प्रत्यक्ष युत, न तु शक्यते विधातम् । अवभृधः अत्र विधीयते, अवभृथं ,

·मीमांसा-दर्शने
४२
.
,
शुतः, सामान्येनं
यन्ति इति, यदि तपनिष्कासमपरं विधीवेत, ततो वाय
भिवेत, अवभृथं यन्ति, तच उपनिष्कासेन इति । तुप
निष्कासयवणम् इदानी किमर्थम् १ | अनर्थक, सबन्धा
भावात् ।
एवं प्राप्त बमः, द्रव्याटेगे तश्यः, द्रश्यादेशः एत
स्मिन् उपनिष्कासेन अश्भधं यन्ति इति, तव्य: स्यात.
तुपनिष्कासद्व्यः । कुतः १ । श्रुतिसंयोगात, तुपनिष्काम
प्रत्यक्षातं, पुरोडायस्तु प्रानुमानिकः, पतिदेशेन प्राप्यते ।
নৰ ভাৱমাহি মধমী সান্তা। যৰি সত্য
त प्राप्यते, उपनिष्फामं तु विगे।
बाध्यते च सामान्य विशेषेण पपिपलधगया पुरोडायो
गम्यते, श्रुत्या उपनिष्काम, अखिलक्षणयोय सिाया।
तस्मात् सुपनि कामद्रय्यकः इति । पथ यदुत ,न मम्मयत
ऽयभयेन तपनिकाम, वाययभेदप्रसङ्गादिति, राय नम
यद्यर्थ विहाय सुपनिकाम विधीयते, ततो पायाभेद
स्यात् । सुपमिष्कामद्रष्य को पूर्वः भवभयोचते, तथा
मगुपशम्नयिधानम् पविरुद्धम्, प्रविधीयमाने पशुप
निष्कामे तापम् अमर्थकमेय याय । सम्मात् एप
निकामद्रव्यशः पुरोहागम्यमादेश तत्प्रासिवाय, यश
प्रत्यक्षतं न च पात, ततः पुरोहागपप्रशसिया
म्यात, अप तु प्रत्यच युत तुपनिफार्म, तमाम पुगंटा।
(७।२५.)।
प्रदायिक
माशिये गूबने, पैचवो नवपालो नवशि की

·७ अध्याये ३ पादः। ४२ तथा राजसूये, पूर्व मिस्त्रिसंयुको वैष्णवस्त्रि कपान्तः इति । तत्र विचारः, योऽयं विसंयुक्त वैष्णवस्त्रि कपाल: इति वैष्णवशब्दः, अयम् प्रातिथ्यधर्माणां ग्राहकः, न ? इति । किं युक्ताम् ? । ग्राहकः, इति । कुतः । विहितधर्म के कर्मणि दृष्टः शब्दोऽन्यस्मिन् अविहिते श्रूयमाणो ग्राहकः इत्युक्तम्, उक्त क्रियाभिधानम् (७६३ । १) इति तब अय- मपि विहितधम्मकः प्रातिप्ये दृष्टः, इदानीम् । प्रविहित- धम्मकै त्रिसंयुक्तो दृश्यते । तस्मात् धम्मागां ग्राहकः इति । एवं प्राप्त ब्रूमः गुणविधिस्तु न गृहणीयात्समत्वात् ॥ १७ ।। गुणविधिरयम्, पातिप्यस्य गुणं विष्णुदैवतासंयोगं विदधाति, स एप धम्मान ग्रहीतुम् न शझाति । कुतः । समत्वात्, समो हि अयम् प्रातिथ्ये त्रिसंयुक्ती , यथा तन विष्णु देवतां विदधाति एवम् अवापि। श्रुत्वर्थाम- भवाच लक्षणया धम्माणां ग्राहकः काल्पाते, इह च प्रत्यक्ष- शुत्यर्थः : एव सभवति देवताविधिः। तसात् न अयं ग्राहक: इति । (७।३ । ६ प्र.) निन्दादिधम्माननिदेशाधिकरपम् । निर्मन्यादिषु चैवम् ॥ १८ ॥ पशौ अग्नीषोमीये धर्मवान् निम्मन्योऽग्निः पानात:

·मोमांसा-दशेने यूपम् अनहि इति। वै देवाः इत्यारभ्य अरनो श्रूयते, निमंन्यो नेटकाः पवन्ति इति । तथा, दर्गपूर्ण मामया; बगिज्ये धर्मवती, पणो यूयते, बर्दिया यूपावटम् अथस्तृगाति इति, प्राज्ये न तत्र सन्देह:, कि निमन्यादय: शब्दाः धर्माणां ग्राहका:, नाति । तत्र अधिकरणाति- देशः क्रियते, निर्मन्ययादिषु चैवम्, यथा वणवशब्दे। अनापि अयं चौगिको निर्मन्याशब्दः, सोनिमंधितम- ग्निम् पाह। तया बहिः प्राज्यम् इति द्रव्यशब्दो । प्रयोऽपि बायें विधाय तार्या भवन्ति, धर्मान् ग्रहीतुम्, न अनुवन्ति । तस्मात् न ग्राहकाः । (७ । ३ । ७.) । यी प्रणयन्ति इत्यनेन मॉमिकमानतिदेशाधिकरणम् । चातुर्मास्येषु श्रूयते, इयो: प्रणयन्ति, तस्मात् हास्या- मैति इति । अम्ति तु मोम प्रणयन धम्वत, तथा दर्श- पूर्ण मामयोः अधम्मकम् । तव मन्देहः, कि मौमिका मेतत् प्रायनं, उत दापोर्ण नासिकम् । इति । सत्र सूत्रेणेव उपक्रमः। प्रणयनन्तु सौमिकमवाच्चं होतरत् ॥ १६ ॥ (पू.) मोमिकम् एतत् प्रणयनम् । किं कारणम् ? । प्राय डि इतरत् दापौर्णमासिकं, चोदकेन प्राप्तत्वात् । कथम् पुनरर्य प्रगतिशष्टः, प्रणयनमायाचनः सन् सौमिक प्रण- यविधेयं मनोति वाम् ? । लक्षणवेति नमः, तीर्थगद. x ·७ अध्याये ३ पादः। ४५ वत्, तत् यथा, तीर्थमन्दः, तीर्थमात्रवचन: सन् तीर्थविशेष धीसाधनं कदाचित् बने, तीर्थयात्रां गतः इति । उत्तरवैदिप्रतिषेधश्च तहत् ॥ २० ॥ (यु.) न वैखदेवे उत्तरवैदिम् उपवयन्ति न सुनासीरीये इति, प्राप्तिपूर्वो हि प्रतिषेधो भवति, सौमिके च प्रणयने उत्तरवैदिन दार्गपौर्णमासिके । एव प्राकृतं वाहनामत्वात् ॥ २१ ॥ (मि.) प्राकृतं वा एतत् प्रणयन, दार्शपौर्ण मासिकम् । कुतः । अमामलात् प्रणयनशब्दः, सोमिकस्य प्रणयनस्य न नाम- धेयं, नैतत् तस्य वाचकम् इत्यर्थः । यदि अयं तस्य वाचकः स्यात्, ततः तदिह ब यात्, इदं तु पदार्थनामधेय, पढा- र्थस्य प्राडनयनस्य वाचकां, तदिह शक्तोति अग्नेः प्राचीन नयनं वम्, तच इह अस्त्येव । तस्मात् सस्य वाचक, मविहितप्रत्ययो न बाधितो भवति । अथ यदुक्तं,तीर्थशब्दवत् भविष्यति इति । पत्र ब्रमः, तीर्थशब्दोऽपि तीर्थमाधमेव व ते, तीर्थयात्रां गतः इति तु उवा कानिचित्तीर्थानि अनुक्रान्तानि, चतोऽसौ तद्विशि. टार्थों विज्ञायते, यव तु केवत: प्रयुज्यते, तव तीर्थमात्र. मेय बने, थथा, तीर्थे माति, तीर्धमेव हि समानानां भवति इति । अपि न सम्भवति त्रुत्यर्थे, लक्षणार्थोऽग्रानाः । मम्भवति च पत्र युत्यधः । तस्मात् न लक्षणार्थी ग्राहाः , . । इति।

·. मीमांसा-दर्शने परिसयाय श्रवणं गुणार्थमर्थवादो वा ॥ २२ ॥ (मा. नि.) तष शाह, यदुतम् अवाय हि इतरत् इति तस्य का परिहार: ? । उच्यते, परिसद्धार्थ वा स्यात्, इयो: मण. यन्ति, न चतुर्विति, गुथार्थम् अर्धशादाय वा तात् हास्यामति इति । तत्र परिमाया तावत् वयो दोया, गुणोऽपि न कथित् विधीयते, परिशेषात् प्रवाटायम् । নৰ স্মঘবারি নির্যাতন, স্যঘন মামলা। अर्धदस्य प्रयोजनम, उत्तरस्मिन् अधिकरणे वक्ष्यामः, मध्यमयोर्या गत्यर्थवादात् इति । (७ । ३।८.)। . । यो प्रयास स्यनेन भयमयाईयो प्रणयमाधिकरणम् । प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवैदिप्रतिषेधात् ॥२३॥ (पू.) इयोः प्रणयन्ति इति श्रूयो । तत्र मन्दः, कतरयो हया: इति। अनिय में प्रामे, उच्चरे, प्रयमोत्तमयोः प्रणयनम् । कुतः । उत्तरवैदिप्रतिपधात, तब उत्तर दि. प्रतिषिध्यते, न वैवटेवे उत्तरवैदिम् उपवयन्ति इति, न सनासीरीवे इति । अस्मिन् प्रणयने उत्तरवेद्यामग्निनिधान विदितम् । तो यत्र प्रापयन, तम सत्तरवैदिप्राशि:, माती चमत्या प्रतिषेधः, प्रथमोत्तरीय प्रसौ। तम्मात् सी. प्रपयनम् इति। ܝܗܝܗ d ·७ अध्याये ३ पादः। . मध्यमयोवां गत्यर्थवादात् ॥ २४ ॥ (सि.) मध्यमयोर्या पर्वगो: प्रणयनम् । कुतः । गत्वर्थ- वादात्, गत्यर्थवाटेनैतत् हयोः प्रणयनमुच्यते, तस्मात् दाभ्यामेति इति । जरूसस्तुते वा एते पर्वणो, जरू वा एतौ यजस्य, यत् वरुणप्रधामाय साकमेधाच इति, जरूच गमनसाधने, तत्रैवं स्तुतिसम्बन्धी विज्ञायते, जरू यज्ञस्य, वरुणप्रघासाय साकमेधाति, तयाईयोः प्रणयन्ति । तस्मात् हाभ्यां जरुभ्यां यज्ञः समाप्तिं याति। प्रणयनेन हि तो बलवन्ती भवतः, अङ्गभूयस्त्वात् पति, एतत् तदर्थ- वादस्य प्रयोजनम् । अथ यदुक्त, उत्तरवेदिप्रतिषेधात् इति । तत्र व पौत्तरवैदिको नारभ्यवादप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ (आ. नि.) व मः, . अनारम्य कञ्चित् पर्वविशेष, चातुर्मास्येषु उत्तरवेटि: पानाता, उपात्र पन्ति इति । तस्य अनारभ्य विधेरय तिमेधः। ननु वरुपप्राधासानो गुणवाक्यप्राप्ती एव अयं पामेव प्रत्र इति यादः स्यात् । नैतटेवं, प्रकरणात् पातु स्थानामैव, यदि वरुणप्रघामानां वादः स्यात्, तत्र प्रति- रेधे त्रीण्यपि पर्वाणि उत्कीर्तयेत् । अयोध्येत, हयो: पर्वणी- दो भवतु इति । अत्र ब्रूमः, न इयो: पर्वणोः प्रकरण, चातुर्मास्यानां वा प्रकरणं, वरुणप्रयामानां वा । वरुपप्रधा- साना इयो: प्रकरणे पर्वपीरकीर्तनं प्रतिषेधे न स्यात् ।

·मीमांसा-दर्शने । तस्मात् चातुर्मास्यानामेव वादः। ननु एवमपि अर्थवादे. नैतत् प्रांत, मध्यमयोः प्रणयनम् इति, किमर्थं प्राप्तस्य प्रण- यनस्य पुनःयवणम् । इति । अत्र प्रयोजनं नोक्तं, असति प्रयोलनेऽन्यस्मिन्, परिसहायमेव भवति, तत्र दोषा सत्ताः । तस्मात् गुणार्थमेवैतवणम् । ननु नास्ति कशित, गुग्यः ।। उच्यते, गुणः श्रूयते, उत्तरवेद्यामग्निनिधानम् । सम्मात् तदर्था पुन:तिः । (०.३८ अ.)। यथा, म्बरमामादिमदन धातिदेशाधिकरणम् । स्वरसामैककपालामिक्षच लिङ्गदर्शनात् ॥२६॥ (सि.) गवामयने यूयते, पमिती दिवाकीय महस्त्रयः स्वर- सामानो भवन्ति इति । तेषां विशेषधर्मा पानाता', माप्तदशा भवन्ति, सन्ततयाऽतिपाद्या ग्टद्यन्ते इत्येवमादयः । पुन: अन्यत्र शूयते, पृठाः पडहो दो स्वरसामानौ इति । तथा, वैश्नदेवे श्रूयते, द्याधाषिष्य एककपालः इति । तत्र प्रामाता विशेषधम्माः, सर्वहुतं जुहोत्वपर्ययावत्तंयन् जुहोति इति । पुनः परत्र । काय एककपालः इति । तत्रैव श्रू यते, वैश्वदेव्यामिक्षा इति । तत्रापि विशेषधम्माः के चित् पानाताः । पुनः अन्यत्र, मैत्रावरुणी आमिना इति। तत्र मन्दः, कि स्वरसामग्रदोऽन्यत्र शूयमाणो गवामय निकेभ्यः बरसामभ्यो धम्मा ग्राहकः, उतन! इति । एयम्, एककपालामिक्षासम्दायपि । .

·७ अध्याये ३ पादः। तत्र गुणविधिस्तु न रहीयात्, समत्वादित्यग्रहणे प्राप्ते, इटम् उच्यते, खरसामैककपालामिक्षञ्च धम्माण ग्राहकम् । किं कारणम् । लिङ्गदर्शनात, लिङ्ग तत्र तादृशं दृश्यते, येन प्रायते, सवै एते धम्माणां ग्राहका इति । स्वरसामसु तोवत् पृष्ठयः पडहो ही स्वरसामानौ इत्युक्त्वा पाह, तत्र यत्तृतीयं सप्तदशमहस्तत् त्रयस्त्रिंशस्य स्थानमभिपयाहरन्ति, स उत्तराणां स्तीमानामव्ययायाय बयाणां च सप्तदशानां अनूचीनताया: इति, यद्येतौ स्वर- सामानौ, गवामायनिकानां धम्माणां ग्राहको, बतावपि सप्तदशी, तथाऽत्र त्रयः सप्तदगा अनूचीना भवन्ति, तत्र एतदचनं युज्यते, त्रयाणां सप्तदशानां अनूचीनतायाः इति । तथा प्राग्रयणे, द्यावापृथिव्यमेककपालं विधाय आइ, यत् सर्वहुत करीति, सात एका परिचक्षा,हुतो हुतः पया. वर्तते सा.हितीया, प्राज्य स्यैव द्यावापृथिव्यौ यजेत इति प्राज्यविधिपरे वाक्ये सर्वहोमम् अपर्यावृत्तिञ्च वैश्वदेषिको धौं प्राप्ती दर्शयति । तथा मैत्रावरुण्याम् आमिचायां न वाजिनेन प्रचरन्ति अति वाजिनेज्या वैखदेविक धर्म प्रतियेधंस्ततो धनप्राप्ति दर्शयति । एतेभ्यो लिङ्ग भ्य एतत् जायते, यथास्त्र धन्माणां ग्राहकाः इति । प्रतिपत्त्यर्थ कम्म वाजिनेज्यां खिष्टक्कत्तुल्या मत्वा एतदुताम् । पाह, लिग अपदि, कुतः प्राप्तिः। प्रति । उच्यते, लक्षणया प्राप्तिर्लिगातु नक्षणापरिग्रहः । ५

·मोमांसा-दर्शने
बोदनासामान्चाहा ॥ २७ ॥ (हे.)
स्वरसामत्वमामान्चात, एककपालवसामान्यात, प्रा
मिक्षासामान्याहा। यस्य निगम्, अर्थसंयोगात इत्यनेन
प्राधिः इति । (७।३।१.)।
वासी ददातौन्यादी वास पादिशब्दानामावतिनिमित्ताधिकरणम्।
क्वचित् य यते, वासो ददाति, अनो ददाति इति ।
तत्र विचायते, कि, वाससः, अनसय क्रिया प्राप्यते, उत्त
न? इति । तत्र पाह, एव तावत् नः परीक्ष्य कि, कम
निमित्तावती शम्दी, पत पाशतिनिमित्तौति । यदि
कम्मेनिमित्तौ, नतः प्राम्यने । अथरतिनिमित्ती, नतीन?
इति । कि तापत् प्राप्तम् ? कम्मनिमित्तौ इति । कुत्तः।।
कर्मागमे तहर्शमात्, यदा तस्मिन् द्रव्ये दारुणि सूने वा
दामकारेण तन्तुबायेन वा कर्म क्कतं भवति, तदेतो सन्दी
प्रयतेते, न प्राक्, प्रती विज्ञायते, कर्ममिमित्तौ इति ।
यदा कर्मनिमित्तो, तदेतदारभ्यते,
कर्मजे कर्म यूपवत् ॥ २८ ॥ (पू०)
कर्मजे एतस्मिन् वास मादी द्रव्ये थ यमाणे, कर्म
माप्यते । कथम् ।। यूपवत्, यथा यूपशब्दो जीपमादि
क्रियानिमित्तः, स य य यते, तन जोषणाद्या क्रिया:
प्राप्यन्ते, एवम् प्रहापि इति ।
रूपं वाऽशेषभूतत्वात् ॥ २८ ॥ (सि.)
भत्र उच्यते, नैतौ कर्मनिमित्ती। किंकारएम् ।। ये

·७ अध्याये ३ पादः। ५१ नैमित्तिकाः शब्दाः, ते निमित्तमुपलभ्य प्रयुज्यन्ते, यथा दण्डी छची इति । इमौ तु अनुपलभ्य क्रियाम्, श्रावति- मात्र प्रयुज्यते । तस्मात् न एतौ क्रियानिमित्तौ इति । अच उच्यते, आकृत्या क्रियाम् अनुमाय ततः शब्द प्रयुड्को इति । अत्र बमः, प्रत्यक्षाम् निमित्ततां गम्यमानाम् उत्सृज्य, अदृष्टायां क्रियायां निमित्तत्वकल्पनायां हेतु स्ति इति । यत्तूत', क्रियोत्तरकाल प्रवृत्तिदर्शनात् इति । अत्र व्रमः, प्राक् क्रियाया प्राकृतिरनभिव्यता, सा क्रियया अभिव्यज्यते, यतः वियोत्तरकालं शब्दप्रयोगः, तस्मात् प्राक्रतिनिमित्तौ, यदैवं, तदा मिड रूपं देयम् । कुतः ।। अशेषभूतत्वात्, नात्र क्रिया शेषभूता, क्रियावाचिन: शन्द- म्याभावात्, यूपे तु प्रत्यक्षविहिता जोषणाद्या: क्रियाः, यूपवत् इति अतुल्योपन्यासः । (७१३ । ११ अ.) । . गर्गविरा लौकिके.ग्री उपनिधानाधिकरणम् । विशये लौकिकः स्यात् सर्वार्थत्वात् ॥३०॥ (मि.) गर्गबिराचे प्राज्यदोहानि सामानि प्रकृत्य व यते, अग्निमुपनिधाय स्तुवते इति । अव विशयः, किं, लौकिको. ऽग्निः उपनिधेयः, उत वैदिकः' इति । किं प्राप्तम् ? वैदिकः इति ! कुत: १ । सर्वकर्माध इत्यत्रोऽमौ, यानि अह कर्माणि करिये यैशास्मि पधिक्तत: इति, प्रतो वैदिक उपनिधेियः इति । एव प्राप्ते उयते, विगये नोफिक: स्यात्

·।
.
.
५२
। मीमांसा-दर्शने
मर्थित्वात्, एतस्मिन्विगये लौकिक वैदिकम् ? इति,
लौकिकः :: स्यात् । अथ यदुहां, वैदिकं सर्वकार्यमुत्पत्र,
नम्मात् तदुपनिधेयम् इति । अत्र व्रमः,
न वैदिकमर्थनिर्देशात् ॥ ३१ ॥ (पू. नि०)
न वैदिकम् अग्निद्रव्य गास्वेपोत्पादित, तस्य शास्त्र
व कार्य निर्दिष्ट, यदावनीये जुहोति इत्यारभ्य
तस्मिन् सर्वार्थे कल्पामाने निर्देशोऽनर्धक: स्यात् । तस्मात्
नोकिकोऽग्निः, उपनिधेयः। सर्वार्ध वच्च पी ले कार्य
वर्तमानानां भविष्यति । एवमुभवम् प्रविरुई,
मर्वार्थत्वं
निर्देशय इति । अथ घेणा अग्नयः कम्मान न उपनिधी-
यन्ते । अत्र उथते,
तथोत्पत्तिरितरषां समत्वात् ॥३२॥ (प्रा. नि.)
इतरेषाम् अपि अग्नीनां घेणानां तथोत्यत्तिः न
मर्यार्थ इत्यर्थः । कुतः ।। समलात, एनेमि तरैर
ग्निभिः समाः, एतेपामपि निर्दिष्ट कार्य, प्रागासीनो
धिणान् आधारयति इति । प्रतस्ते मोपनिधेयाः इति ।
(७ । ३ । १२०)।
पुरणयो यूगो भवति इत्यादी यूपशव्दम्य सकाराप्रयोजकताधिकरणम् ।
संस्कृतं स्यात् तच्छन्दत्वात् ॥ ३३ ॥ (पू.)
एकादमिन्यां यूयते, उपभयो यूपो भवति इति । सत्र

·७ अध्याये ३ पादः। ५३ सन्द हः, किम, एतदुपरायव्य सम्हतं, जोषणादयः सस्काराः अत्र कर्तव्याः, उत न १ इति । कि युक्तम् । मस्कृतं स्यात् । कर्तव्या प्रत्र जोपणादयः संस्काराः । कुति: ' । तच्छब्दत्वात्, अयं यपशब्दः संस्कारनिमित्तः, न एपोऽसत्सु संस्कारेषु नोपपद्यते । तस्मात्ते कायाः इति । भक्तया वाग्यजशेषत्वागणानामभिधानत्वात् ॥ ३४ ॥ (सि.) यथा, न वा कर्तव्याः । कुतिः । अयनशेषत्वात्, एते मं. स्कारा अस्मिन् काठे क्रियन्ते, एतेन हारेण, यजतिना सम्भत्स्यन्ते, इत्य संस्कृते काई नियुत्तो न पशुना यजि: क्रिय माणोऽपूर्व निवर्तयति । अस्मिथ उपशये न पशुर्नियुज्यते, नत्र क्षताः संस्कारा अनर्घका' स्यः। ननु वचनसामयात् अशा भविष्यन्ति । उच्यते, न अत्र वचन, यूप: कर्तव्यः इत, वर्तमानापदेशोऽयम् । ननु वर्तमानापदेयोऽपि न घटते, संस्काराणामभावे । उच्यते, भक्त्या भवियति, यजमानो वै यूए: इति। पाह, तत्र मादृश्यात्, इह पुनः कथम् । इत। उच्यते, गुणानाम् अभिधानत्वात्, चूप गुणानां यूपसंस्काराणाम् अभिमानत्वात् यूपसस्काराः तत्र केचित् अर्थप्राप्ताः छेदनादयः तूणीता: मन्ति, तैर- यम् अभिधीयते, यूपः इति अयपः सन् । यथा माता कन्या मनलता मानागुणेनापि अन्नद्धता इति, एवम् एकदेशेनापि संस्काराणां, संस्थत इति स्तुल्याऽभिधीयते । (७ । ३ । १३ अ.)।

·५४ मीमासा दर्शने . पठेकपतिहने रबादी पटमदश भगद्रव्यवाषिताधिकरणम् । प्रग्नी य यते, पृष्ठे रुपतिष्ठन्ते इति । तत्र चिन्यते, कि १४धर्मा कर्तव्या, छत न । इति । के पुनस्ते १ । सामा न्यधर्मा हिवारादय , विशेषवर्मा, रथन्तर प्रस्तूयमाने पृथिवीं मनसा ध्यायेद् इति समुद्रम् इत्येवमादय । कि तावत् पासम् । तत पाह, एतत् तावर न परीक्ष्य , किम् अय पृष्ठशष्ट कशी वादक, उत दृश्यस्य ' इति। ननु सिहमेतत् कम्मनामधेय शब्द इति, यस्मिन् गुपी पदेश प्रधानतोऽमिसम्बन्ध (11४ । ३ सू०) इत्यव । माम्बे व चोदनासु एतदुत, सादगानि पृष्ठानि, वैरूप पृष्ठ , वैरान पृष्ठम् इति । इदानी, पृष्ठे रुपतिष्ठन्ते इत्यस्या चिन्यते । किं पुनरत्र युक्तम् । तत पाह, कर्मण पृष्ठशब्द स्यात् तथाभूतोपदेशात् ॥३५॥ . कम्मण पृष्ठशष्ट स्यात् । कुत ।। तथाभूतापदेशात् तथाभून सन् उपदेश , यव अय पृष्ठमन्द मनाम अधिगत , तथाभूतोऽयमपि । किम् अस्य तथात्वम् ।। पृष्ठशब्दसामान्यम्, पृष्ठशम्दस्तत्र कर्मवचनाऽधिगत , स एष प्रयम् । तस्मात् इहापि तवचन एवं प्रवगन्तव्य , विशेषा भावात् । यदि अन्धार्थ कल्पात, एक शब्दोऽने कार्य स्यात् । तत्र को दोष ? । सम्दे उचरिते मध्य स्थान, न अप्रत्यय, तत्र व्यवहारी न सिहधत्, व्यवहारार्थय शब्दप्रयोग , कारणान्तरं च प्रकरणांपेक्ष्यम्, एकार्थत्वे त .

·७ अध्याये ३ पादः। निरपेक्षोऽर्थप्रत्ययः। तस्मात् अनेकार्थत्वम् अन्याय्य, तस्मात् कर्मनाम पृष्ठमब्दः । वदा कर्मनाम, तदा यदि तावत् तानि कर्माणि इह उपदिश्यन्ते, तव उत्पत्तिरेषाम् अर्थिका। अथ मा भूत् एप दोषः इत्येतत् उपस्थान तत्र विज्ञायते; तत इदं प्रकरणं बाध्येत । तस्मात् मादृश्य- शिधिरयम्, पृष्ठ: उपतिष्ठन्ते, पृष्ठमणैः कर्मभिः उपति- इन्ते इति, तसादृश्यं च धर्भवति । तस्मात् कर्तव्या धर्माः इति । अभिधानोपदेशादा विप्रतिषेधाद्रव्येषु पृष्ठशब्द: स्यात् ॥ ३६ ॥ (सि.) न चैतटेवं, कर्मणः पृठशब्दः इति, किन्तर्हि । ट्रव्येषु पृष्ठशब्दः स्यात, ऋगद्रव्ये पु अभिवा शूर नो नुमः इत्येव- मादीनाम् ऋचां वाचकः । कुतः ।। अभिधानोपटेशात् पभिधानोपदेशोऽयं पृठे रुपतिष्ठन्ते पति, पृ?: अभिद- धाति इत्यर्थः । कथम् पुनः प्रयम् उपस्थानवचनोऽभिधा नार्थः शक्यी विज्ञातुम् ?। उच्यते, उपग्रहविशेषात् मन्च करणे उपतिष्ठते: प्रात्मनेपदं भवति, मन्वस्तु अभिधानस्य करणं न उपस्थानस्य । उपस्थानं शरीरेण क्रियते, मनमा वा । तस्मात् अभिधानार्थः । स एप विप्रतिषेधः । यदि पृष्ठ- शब्दः फर्म कल्पाते, पामनेपदं बाध्यते, न हि तदा मन्यः करणं भवति । पथ प्रामनेपदम् अनुरु-यते, प. स्थानविप्रतिषेधः, सदा भिधानार्थता पापतगि, वर पा- मनेपदानुरोधी न्याय्यः, पृउमदी हि लक्षणया उसाधनं "

·मीमांसा टने
.
मन्त्रं ब्रुवन् अर्यवान् भवति, आमनेपद तु मन्त्र करणे ने
उपपद्यते । प्रतः पृष्ठमाधनेषु मन्ने प पृष्ठशब्दः ।
पाइ, नैतत् युक्त, उपस्थानार्थता हि त्रुच्या उपति-
इतेः, प्रात्मनेपदालिङ्गात् अभिधानार्थता, न त लिङ्गेन
श्रुतिर्वाधितव्या । उच्यते, नेव अत्र युतिर्वाध्यते, मामेवो.
पतिष्ठतिराइ समीपस्थान, तत्तु अभिधानाय, अभिधान
निवर्तयितुम् अंन्निममीपे तिष्ठेत् इति तिठतिगर
प्रामनेपदात् । ततोऽविरोधः ।
प्राइ, एवम् अभ्यभिधानस्य मन्त्रः करण, न उति.
उतेः, तत्र अमग्बन्धः एव उपस्थानस्य मन्वेण । तया,
पृष्ठ: उपतिष्ठन्ते इतिसमुच्चारणम् अनर्थकं स्यात् । उच्यते
अभिधानमभिनिवर्तयन् मन्व उपस्थानस्य करण भवति,
चतपस्य प्रयोजनं निवर्तयति । न हि निम्य योजनम् अनु
हीयते, तस्मात् मन्चेषु एव पृटपदः, मन्त्रेषु चेत्,' नाम्ति
धर्माण प्रातिन हि मन्त्रागा प्राप्तिनं हि मन्वायां धर्मा',
अधर्मकामते इति । (। ४ । १४ प.)।
इति श्रीशवरवामिनः कृतो मीमामाभाचे सम.
स्याध्यायस्य रतीयः पादः।
सप्तमस्य अध्यायग्य चतुर्थः पादः ।
ज्य सौथे परौ तिकतं यताइवाधिकरणम् ।
इतिकत व्यताविधर्यनतः पूर्वधम् ॥ १ ॥

·७ अध्याये ४ पादः
५७
.
.
अनारभ्य किञ्चिच्छ्रयते, सौर्य चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्च
सकामः इति । तत्र एषोऽर्थः समधिगत., यागोऽय चोदाते
इति, यजतिस्तु द्रव्यफलभोतृसयोगात् एपा कर्मसम्बन्धात्
(२ । ३ १४ सू०) इति। तथा इदमपि उक्त, कर्मफलयो
सम्बन्धे कर्म गुणतः फल प्रवानतः इति, प्रत्यर्थ चाभि-
सयोगात् कर्मतो हि अभिसम्बन्धः, तस्मात् कर्मोपदेश
स्यात् (६ । १ । ३सू०) इति । इदमपि चोक्त, यजि अपूर्व
माधयति, ततय अपूर्वात् कानान्तरे फल भवति इति,
चोदना पुनरारम्भः २ । १।५ सू० इत्यत्र, एवमेतस्मिन्
मति, सोये चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्चस काम' इत्यत्र सौर्य
चागेन अपूर्व कृत्वा ब्रह्मवर्चस साधयेत् ब्रह्मवर्चसकाम
इत्येवं विज्ञायते ।
पाह, यत्र तीयायुती यजिः, तत्र युक्तो गुग्णभावा
भ्य पगम', यथा, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इति ।
इह तु असत्या तीयाग कथं रतीचार्यो गम्यते । इति ।
उच्यते, किम् अत्र तोगनिर्दिष्टेन यजिना कार्यम् ? यटा
म्यभावसिह कर्मणा फल प्रति गुणभाव , यत्रापि प्रमो
उत तत्रापि प्रकिञ्चित्कर एव गताधेवात, तया,
चत्रापि
हितीचा अति., यथा अग्निहोत्र जुहुयात् इति, तथापि
विभक्तिभ्यत्ययो या इंसितत्वस्य वा अविवक्षा काम वा पा
नर्धक्य स्यात् । न तु कयश्चित् अपि कर्मण प्रति गुणभाव.
सक्योऽपोतुम् । तम्मात् यागेन अर्थमाधनम् भव ठप्त,
तब यागो विज्ञायते, नौकिको सो पदार्य , तेन तु क्यम्
अपूर्व साध्यते इत्येतत् न विज्ञायते, १३ तु योगेन अपूर

·. मीमांसा दर्शन माधयेत् इत्येतावदेषोत्तम् । कथम् साधयेदितीतिकर्तव्यता न उता, येषां च प्रर्थानां नायत एव इतिकर्तव्यता, नेषां कर्तव्यत्वमानम् पदिश्यते, यथा श्रीदनं पवेदिति, येषां तु न जायते, ते सह इतिकर्तव्यतया एक उपदिश्यन्ते, यथा दर्शपूर्ण मासी । एवं चेत् नून ज्ञायते, यागेन अपूर्व नितो इतिकर्तव्यता यस्मात् उक्ता, तस्मात् न्यूनम् अमावम्ति इति । आह, यद्यस्ति लोके, नती नावेत एव, प्रथ नास्त्ये , कथं शक्या नातुम् । इति । उच्यते, बाढमस्ति नोकिकी वैदिकी च, नौकिकी तावत् पार्वयम्थालीपाकादिपु, वेदिकी दर्शपूर्ण मासादिषु । यदि तत्पूर्वा एतायोदनाः तदपेक्षा: सौर्ययागेन अपूर्व साधयेत् यथाज्ञातया पति कर्तव्यतया इति, ततो युक्तः, इतिकर्तव्यताया अविधिः । न च विधीवते, प्रत इतिकर्तव्यताया प्रषिधेः बजते: पूर्य- वत्त्व, विहिततिकर्तव्यताकत्वम् इति । प्रथ ये बाहु', यजेत याग कुयात् इति, जुवात् होम कुयात् इति, तेपा, कि नेष धर्माकाहा भवति ।। भवति इति नमः, यद्यपि, प्रजातेतिकर्तव्यतो यजिष्य देवता प्रत्युत्सृज्यते इति, तथापि, यदा फनार्थः क्रियते, नटा धर्मान् प्राकाइ ति, न हि अवर्मकात् -फल भवति । काय जायते । । यो हि अमेध्य दृश्यम् उच्छिष्टः भयानो या प्रौढपाढी वामन हस्ते न, वा पादेन, यधाकयचित् देवताथै उत्म जति., तस्य फन्न न भवति इति गिटा: स्मरन्ति । यन मध्य ट्रन्य इचो टेशे प्रयत. प्राइमुखी .

·७ अध्याये ४ पादः।
५८
टविणेन इस्तेन समाहितमना मन्त्रवत् नियमवञ्च देव.
तायै उत्सृजति, तस्य फलं भवति इति स्मरन्ति । तस्मात्
यावान् यजति: फलायाम्नायते, स सर्वो धर्मान् आका.
इति, अतः तेषाम् अप्यम्ति धर्माकाहा। सत्याम् प्राका-
सायां, सन्निहितैर्धमः, अविप्रतिषितः सम्बन्धः प्रकृती,
विकतो त्वानुमानिकैः । (01 ४ । १०)।
,
सौ घरी वैदिकेतिकर्तव्यताधिकरणम् ।
.
स लौकिकः स्यादृष्टप्रवृत्तित्वात् ॥ २ ॥ (पू.)
अधुनैवं चिन्त्यते, किम् अनियमः, नौकिकी वैदिकी
वा इतिकर्तव्यता,उत लौकिकी एव,पाहोस्विर वैदिकी'
इति । अथ विरोपाभावात् अनियमे प्राप्त, उच्यते, स
लौकिकः स्यात्, स खलु कर्त्तव्यतीपाय: लौकिक: स्यात् ।
कुतः ।। दृष्टप्रहत्तित्वात, दृष्टा हि अस्य,तप तप प्रत्तिः,
यथा पार्वणस्थालीपाई अटकाचरी प्राग्रहायणीय कर्मणि,
इत्येव यत्र यत्र यागेन अपूर्व साधते, तत्र तत्र पस्य प्रष्ट.
कि टा। अत: अन्वयात् विनायते, यागस्य अपूर्व
साधयतः अयम् उपाय इति, अयज्ञापि यागः । तस्मात्
अस्यापि स एव अभ्य णयः ।
वचनात्तुततोऽन्यत्वम् ॥ ३ ॥ (या. नि.)
पार, किम् एप एव उसर्गः, सर्वच सौकिकी इति.

·मीमांसा-दर्शने कर्तव्यता ? इति । एव खनु प्राप्तम् । एवं प्राप्त बमः, वचनातु ततोऽन्यत्वम् इति । यत्र प्रत्यक्षं वचनं वैटिकाः, तत्र न नौकिकी स्यात् वचनसामर्थ्यात् वैदिकी एव स्यात, यथा उपसम, रहमेधीये च । लिङ्गेन वा निमम्येत लिङ्गस्य तद्गत्वात् ॥ ४ ॥ (सि.) . लिन वा इतिकर्तध्यता नियम्य त। कतग। यस्था निक, वैदिक्याय लिङ्ग, तस्मात् वैदिकी। किं पुन. लिङ्गम है। सौर्येतावञ्चरो शू यते, प्रयाजे,कष्णलं जुहोति इति, तथा ऐन्द्रवाई पते, अई बहिषो लुनाति, अई न, म्वयंदितम् अहं वेद्याक्षरोत्यई न इति । तथा पिट- यजे न होतरं पीते न आयेयम् इति । एतैलियत वेदिकी इतिकर्तव्यता इति। कथम् । तह णत्वात्, एते हि प्रयाजादयो वैदिकस्य अपूर्वस्य गुणाः, यदि च तदीयेतिकर्तव्यता प्रवत्तिता, तत एतेषु कम्मर एते मन्ति, तब एतानि वचनानि उपपद्यन्ते, प्रयाजे प्रयाजे कपाल जुहोति इत्येवमादीनि । तम्मात् वैदिकी इतिकर्तव्यता नियम्येत । अपि वान्यायपूर्वत्यायव नित्यानुवादवत्रनानि स्युः ॥ ५ ॥ (आ. १) अपि वा नैवं स्यात, वैदिकी इतिकतं व्यता इति, ·७ अध्याये ४ यादः । यत्कारणम् एतेलिन शक्यते वैदिको नियन्तुम् । कुतः । अन्यायपूर्वत्वात्, न्यायपूर्वक हि वचनं तत्साधकं भवति, न चैतानि न्यायपूर्वाणि । न हि वैटिक्याः प्रवृत्तियुक्ता, निवडा हि सा प्रकरणादिभिः कारणैर्दपूर्णमामादिपु । कय तह एतानि लिङ्गानि | उच्यते, यव नित्यानुवाद- वचनानि स्युः । इह तावत् भई बहियो लुनाति अई" न दति, बर्हिः यचैव भविष्यति, · यत्कारण, सतो बर्हिप उचते, न च इहास्ति बहिः। नहोतार गीते न प्रायम् इति नित्यानुवादी भविष्यति । ननु नित्यानुवादः सन् अनर्थको भवति । किं क्रियता, यस्य पर्थो नास्ति । प्रवाजे प्रयाजे रणलं जुहोति इति वचनं प्रयाजाना भविष्यति । कथ पुनरष प्रयाजाय कण- तहोमय शययो वालम, भिद्यते हि तथा वाक्यम् । एव तर्हि न प्रयाजान् वक्ष्यति, प्रयाजे कृष्णलहोम विधास्यति। न च प्रमत्सु प्रयाजेपु कनहोमः शक्यते कर्तुम्, इत्य र्थात् प्रायानान् करियति । तस्मात् न निगुन वैदिक्या: नियमः, यथोोन न्यायेन लौकिकी इतिकर्तव्यता इति । मिथो विप्रतिषेधाच्च गुणानां यथार्यकल्पना स्थात् ॥ ६ ॥ (प्रा० २) तथ आह, मध कम्मा नोभे अपि इतिर ध्यते मह प्रयतते । इति । किमेवं भविष्यति । एष तुगापेचा कम्मेपाम् पन्यतरतो न बाधिता भवति । उच्यते, सह ·मीमांसा-दर्शने प्रपत्ती, एकया पेत् कम्मनिरपेक्षत, दितीयस्था मत्ति- विपतिपिडा, अतो मिधः प्रहत्तेः विप्रतिषेधात् यथार्थ- 'कल्पना स्यात, एकस्याः प्रहत्तिः स्वात् इम्यर्थः । कथम् एकस्याः प्रहत्तेर्धम्माणां यथार्थकल्पना भवति। ये धमा येषु कार्येषु प्ररुतो उत्पना, ते हापि तेषु एव भवन्ति, इसरथा हितीयस्या धम्माः अयवार्धाः भवेयुः पूर्वर्धा, तेषां कार्याणां निर्तितत्वात्,एवम् एकस्याः प्रहत्ते यथा- कल्पना मवसि, प्रती यथार्यकल्पना स्यात् इत्यनेन एक. स्याः प्रकृत्ति: इत्यु भवेत, एकस्याः प्रवृत्ती यथोक्त नैव न्यायेन लौकिक्या प्रतिः इति । भागित्वात्तु नियम्येत गुणानामभिधानत्वात्म- म्वन्धादभिधानवत् यथा धेनुः किशोरेण ॥ ७ ॥ (आ. नि.) तशब्दः पक्षनिवृत्तौ।न त एवं स्थान, लौकिकी इति- कर्तव्यता इति । किन्तर्हि वैदिकी मियम्येत । कुतः ।। भागित्यात, वैदिवी अपि भागिनी प्रहत्तिः, साऽपि हि अपूर्वस्य इतिकर्तव्यता, समाने च भागिले उभयो, वैदिकी एक स्यात, गुणानामभिधानत्वात्, गुणा एते प्रया- जादयः नोर्यादिषु दृश्यमाना अभिधायका भवन्ति एतस्य पर्थस्य, यथा वैदिकी अव इतिकर्तव्यता इति बोधका भवन्ति इत्यर्थः । कस्मात् ।। सम्बन्धात्, एते वितया इतिकर्तव्यतया - .

·७ अध्याये ४ पादः। सम्बहाः अत: साहचर्यात् तां गमयन्ति । अभिधानवत्, यथा कोण्डपायिनानयने अग्निहोत्रम् इत्यभिधानं कर्मणो वाचक, तत् कर्म सहचरितान् धर्मान् प्रानयति, तेषु प्रसत्सु एतदभिधानम् इह न युज्यते इति नेपां धर्मा-.. पाम् तत्र भावो विज्ञायते । एवम् इहापि प्रयाजादीनां दर्शनम् असत्यां वैदिक्यां न युज्यते इति, तस्या अपि. दह भावो विज्ञास्यते । ननु असति न्याये लिङ्गम् अकारणम् । सत्यमेवम्, उहास्तु न्यायो भागित्वात् इति । यत्तु दृष्ट- प्रहत्तिलौकिकी इति । तत्र ब्रूमः, यद्यपि इष्टपत्तिः स्थात्, तथापि चैदिकी एव नियम्यत। कथम् ।। यथा धेनुः किशोरण, तत् यथा, कृष्णकिशोरा धेनुः इति, यद्यपि धेनु सब्दी गोधेन्वा दृष्टप्रवृत्तिः, तथापि अभिधानसामान्यात् प्रखधेन्वामपि भागी प्रति किशोरण लिङ्गन अखधेन्वां विज्ञायते । एवम् इहापि यद्यपि स्लोकिकी दृष्टमहत्तिः, तथापि ईतिकर्तध्यतासामान्येन मागित्वात् लिङ्गेन वैदिकी विनेया। उत्पत्तीनां समत्वाहा यथाधिकारं भावः स्यात् ॥८॥ (श्य आ. १) उत्प- अथ वा नेव निद्न नियमः इति । कुत:।। तीनां समत्वात, धम्माषा प्रयाजादीनाम् उत्पत्तयः समाः, सर्वपाम् भाग्नेयाद्यगभावेन, न परस्पराइवेन । किम् पतः । यदि प्रयालादीनामनुयानादयोऽशानि स्युः,

·मोमांसा दर्शने
.
ततो यत्र प्रधान, तब अङ्गानि इति प्रयानदर्शनेन अनु-
चानादयोऽनुमीयेरन्, यदा तु समप्रधाना एते, तंटा
प्रयाजदर्शनेन काम प्रयाजा अनुमीयरन, प्रयाजधम्मा वा,
न तु अनुयाजादयः । तस्मात् लिङ्गम् अनियामकम् ।
यत्तु, अभिधानषत् इति । अत्र 'ब्रूमः, युक्तं तत्र, तब हि
परगटः परत्र प्रयुताः सन् धम्मान प्रतिदिशति इत्युकाम
अपि च, विधिरमो, अग्निहोत्रवडोतव्यम् इति,
पुनः अनुवादः । तेन पत्र प्रयाजादीनामेव नास्ति प्राप्तिः,
कुतः अनुयाजादीनाम् । तस्मात् विषमः उपन्यामः,
अभिधानवत् इति। प्रती यथाधिकारं भाव: स्यात्, ये
धमा यस्य अपूर्वस्य अधिकार प्रानाता, ते तब एव
भवेयु.।'
एव ताई, मौर्य चकम् निर्वपेत् इत्यनेन पाख्यातन
प्रधानन्य विधानोत्पत्तिः, शेषाणां च वचन भवतु । कथं-
न अनङ्गं प्रधानम् उच्यमानं कम्मै चित् प्रयो
जनाय कल्पते इति, तेन च प्रापितानामझानाम् एतेभ्यो
निङ्गेभ्यो विशेषावधारणं भविष्यति । तत् इदम् उच्चत,
उत्पत्तिशेषवचनं च विप्रतिषिद्धमेकस्मिन् ॥६
(शा. २)
एकस्मिन् गन्दे प्रधानस्य उत्पत्तिः, प्रशानां च वचन
नमति ! बिहारशाम्
अयेचते, अपेक्षया च तानि ग्रहन्ते । तस्मात् नैतत् अपि
युक्तम् । यदि च निषपेत् इत्यनेन शब्द नादान्यपि विधीये-
कत्वा।

·७ अध्याये ४ पादः।
रन, ततः पाम् अपि फलसम्बन्धः स्यात्, तथा अङ्गत्वमेव
स्वाइन्येत । ततोऽयम् अपि वादो न घटते । तस्मात्
यथोक्तो लौकिक एव अभ्यु पायः ।
विध्यन्तो वा प्रकृतिवचोदनायां प्रवर्तेत तथा हि
लिङ्गदर्शनम् ॥ १० ॥ (आ. नि.)
।
.
.
विध्यन्तो वा सौम्याटिकायां चोदनायां प्रवर्तेत न
धर्मा लौकिकाः । कः पुनरयं विध्यन्तो नाम । विधरन्ती
विध्यन्तः। अघ विधिः कः। यत् वाक्यम् उपलभ्य,
पुरुषः कमिथित् अर्थे प्रवर्तते, कुतचित् वा निवर्तते स
विधिः। विधीयते हि अनेन अर्थः । यथा लोके, देवदत्त
गामभ्याज शक्लाम् इति, तस्य अभ्यालेति प्रादिः, इतरो.
ऽन्तः । वेटेऽपि दर्थपूर्ण मामाभ्यां यजेत इति, विध्यादिः,
विध्यनोऽपि प्रधानविधिवर्जितं कृत्स पौरीडाथिक
बामणं, तेन समेतोऽयं विध्यादिविशिष्टापूर्वनिहति
प्रति पुरुयं प्रवत यति, तस्मात् मोऽस्यान्तः । तथा, सोमेन
यभेत ति विध्यादिः । नौमिकम् अपि बाधाएं विध्यन्तः ।
'एप यि यन्तो नाम । एतेषु च सोयादिषु विध्यादिरस्ति,
वियन्तो नास्ति, एतेषु अपि स वियन्तः कल्यात । कथं.
छत्वा । अपरिपूर्ण यत् वाक्यं, तत् पध्याहारण
वा पूर्योत, व्यवहितकस्पनया पा, तत्र प्रध्याहारात
व्यपहिसकल्पना व्यायसी, प्रधाहारे पियुतः कल्पेरत,
इतरत्र तेन सम्बन्धः। तस्मात् व्यवहितो ब्राप्रपापययो-

·मीमांसा दर्शने ऽस्य परिपूरकः कल्याते, यथा, वमन्ताय कपिजलानान- मते, प्रीयाय कलविङ्गानालभते इति, तेन वैदिकी इतिकर्तव्यता प्राप्यते। यदि तत् ब्राह्मणम् अस्यान्तः कल्याते, तब न भवति । तटेतन्मयूरनृत्य मापद्यते । तत् यया, मयूरस्य नृत्यतोऽन्य- दपावियतेऽन्यत् संवियते, एवम् इहापि दं मंत्रियों तटपात्रियते । नेप टोपः, प्रत्यक्षः तस्य राध भाय:, १६ पुन: भानुमानिकः, न १ प्राममानिक प्रत्यक्षं बाधते । त न प्राप्नोति, प्रत्यक्षविरोधात् ! स्यात् पंवं, यदि विरोध: स्यात्, न तु अस्ति विरोधः, तथापि भविथति, इहापि तदेतत् उक्त, विध्यन्तो वा प्रहतियचोदनायां प्रवर्तत इति। उच्यते, प्रकृतिवत् इति किम् पार, अष्टमे प्रक्षति- नियमं करिष्यति, मनम्य प्रकृतिः इति। तदुणते, विधती वा प्रततेरिव प्रयत्तेत, यया तम्य कर्मणः प्रकृतिः इति। यस्य चाग्नेयः प्रकृतिः, तस्व प्राग्ने या टेव, यम्य अग्नीपोमीयः, तम्य अग्नीयोमीयात् इदे - सर्वत्र। . कम्मात् न लौक्षिको विध्यतः सत्पाते ।। उच्यते, लौकिकास्य विधभानात्, विध्या ६व नास्ति, कुत: तत् कल्पना ? इति। प्रार, लोशिकी इतिकर्त व्यता प्राम्यताम, किं ,विध्यन्त कल्पना पहि। उद्यने, वैदिकी हि अब इतिकर्तव्यमा न नोदिती । सम्मात् । तथा हिलिमदर्शनं मयानादि समर्पित भगति ।

·७ अध्याये ४ पादः। 4 लिङ्ग हेतुत्वादलिङ्गे लौकिकं स्यात् ॥ ११ ॥ (३य प्रा.) यदि लिगात् वैदिकोऽभ्य पायो भवति, तेन ताई प्रलिङ्गे लौकिक स्यात्, यत्र कर्मणि किञ्चिनिन नास्ति, तत्र लौकिक स्यात् विधानं, यथा, ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं, निर्वघेत, यस्य सजावावीयुः इति । लिंगस्य पूर्ववत्त्वाचोदनाशब्दसामान्यादेकेनापि निरूप्येत यथा स्थालीपुलाकेन ॥ १२ ॥ (आ. नि.) अव उच्यते, स्यात् एवं, यदि लिङ्ग तुको वैदिक उपाय: स्यात् । न तु असो लिङ्ग हेतुकः । किं हेतु कम्तु । विध्यन्तहेतुकः, विध्यन्तोऽपि न्यायपूर्व , स प न्याय. तुल्यः सर्वेषां कर्मणां वैज्ञतानां लिङ्गवतां ध। कुतः । चोटना- गन्दसामान्यात्, कर्मचोदनायां शब्दः समान., सर्वच विध्या दिरम्ति, न विध्वन्तः, तुल्यय अपेक्षया अन्यत्र श्रुतेन विध्यन्तेन सम्बन्धः, तदेतत् न्यायपूरक लिमेकत्रापि दृश्यमान, तुन्यन्चायानाम् सपा धर्मवत्तां शापयति । वथा स्थात्या तुन्धपाकानां पुलासानां एकम् उपन्य अन्येषाम् अपि सिहतां नानाति, तुली हेतु प्रस्य च अन्य पांच सिइत्वस्य इति । तस्मात् सर्वत्र वैदिकी इति- कर्तव्यता। अघ बटुली, दृष्टप्रवृत्तिाकि की इतिकर्तव्यता इति ।

·मोमामा दर्शने पत्र बमः, सामान्यतो दृष्टमेतत् उपदिश्यते, सामान्यतो दृष्टं च यत् अव्यभिचारि, तत् प्रमाण, सव्यभिचार प एतत्, दृष्टा हि गणयागादयो भनेवमितिकर्तव्यताकाः। तस्मात् दृष्टप्रहत्तित्वात् इत्यहेतः । यत्तु वैदिक्या भागित्वात् तत्पूर्वकाणि निहानि भवि- 'यन्ति इति । अव बम', भागित्वस्य अपूर्वेतिकर्तव्यता- कल किल हेतु , तनावय तस्या: शब्दपूर्व, शब्देन च दर्शपूर्णमासयोः असो विनायते, न मवंत इति । तस्मात् न भागिलम् । अतो विध्यन्तेनैव इतिकर्तव्यता प्राप्यते, न अथ कस्मात् एतानि वैकृतानि वाक्यानि न्यूनान्येव न अनुमन्यन्ते, किम् एभिः पूरिते. १ । न्यूनानि अनर्थ कानि भवन्ति । भवन्तु को दोष. १ । शिष्टः पां मम्परिग्रहो न युज्यते । प्रमादात् भविष्यति इति । नास्त्य क्षरे मावाया था प्रमाद, कुतः एतापति ग्रन्ये भविष्यति । कथम् ।। तुन्छ । साम्प्रदायिकम् (१।२।८ भू). इत्युतम् । व्यामोहोऽपि विदुपा युगसहस्राणि बहनि न अनुवर्तेत, युज्यने छ एषाम् 'अपेक्षया पूरणम । तस्मात कनानि न अनुमन्यन्ते। अतो वैदिकी इतिकर्तव्यता इति सिहम् । (७६ ४ । २ ५०) । अन्यथा. . -- गवामयने ऐकारिक निकन ध्यतानुहानाधिकरथम् । द्वादशाहिकमहर्गणे तत्प्रकृतिलादेकाहिकम- धिकागमात्तदाख्यं स्थादेकाहवत् ॥ १३ ॥ (पृ.) मजाकामा गवामयनमुपेयुः इति सत्र विधायपामा.

·७ अध्याये ४ पादा .. - 'यते, ज्योतिर्गौरायुः इति, गवामयने हादयाहिको वियन्तः इति वक्ष्यति, गणेषु हादशाहस्य इति । तत्र धोदकेन हादशाहिका धम्मा: प्राप्यन्ते, एकाहानामपि यद्यास्वं नामभिः प्रातिस्विकाः । ये तत्र हादशाहिका एकाहिक: अविरुद्धाः, ते यथाप्राप्त क्रियन्ते । विरुडे घु संशयः, कि हाटशाहिको धम्मः कर्त्तव्यः, उत ऐकाहिका १ इति । किं प्राप्तम् । तत्र सूत्रेणैवं उपक्रम:, हादशादिकम् अह- गणे सत्प्रकृत्तित्वात्, हादशाहप्रकृतित्वात् विध्धन्तेनैव माप्यन्ते। ननु एवं नामधेयं वाध्यते। न बाधिष्यते नामधेयं ज्योतिरादि, पधिकागमात् भविष्यति, ये, चौतिटौमिके- भ्योऽधिका: स्तोत्रशस्वधिकाराः तदागमात. एकाहवत्, वथा तस्मिन् एव ज्योतिषि एकाहे न्योतिःशब्दोऽधिका. गमात् भवति, मत्स न्यौतिष्टोमिकेषु ज्योतिष्टोमेऽभावात्, अधिकधार्थीऽयं शब्दः, न च अधिकानां हादशाहकै- विरोधोऽस्ति । तस्मात् हादयाहिक धम्जातं विरु कर्त- . यम् इति। अधिकागमात् तदापय स्यात् एकाहयत् इत्येतस्य पपरा व्याख्या, ये हादगाहे अधिका ऐकाधिकेभ्यः, केचित् धम्मा. उच्यन्ते, अभिनवोऽन्वह भवति, गोरिवीतम् अन्य मपति पति, नेपाम् अधिकानामागमात् तदाब स्यात्, एतत् हादगाहिकम् प्रहज्योतिराखम् प्रायुरावा। कधम् । एकाहयत्, यथा तम्मिन् एव एकाहे भय ध्यातिरादिगम्दो ज्योतिटोमिकेभ्योऽधिषु वैशेषिकेषु ·मोमांसा दर्शने धर्मेपुः प्रागतेषु भवति, एवम् इहापि अधिकागमसामा. न्यात् गोणो भविष्यति, यथा पाहिकानां पृष्ठानां भावात् एकाहो विश्वजित् पड़ः इत्युक्त, तमेकाई, षडः इत्या- नक्षते इति । एवम् इहापि। गोएयेत् न प्रापकः । ससात नास्ति नामधेयात् धर्मासिः इति । लिगाच ॥ १४ ॥ (यु.) . । लिहाच एतत् जायते, यथा हादशाहिक कष्यम् इति। किं लिङ्ग भवति । हाम्या लोभापद्यति द्वाभ्यां त्वचं हाभ्यामसृग् हाभ्यां मांसम् इति। एवं पड्डिकान् पमुक्रम्याह, यत् हादयोपसदी भवन्ति, श्रात्मानमेतविर- वदयते इति हादशाहिक धर्म द्वादशोपसत्त्व दर्शयति, तत् उपपद्यते, यदि हादशाहिक धर्मजातं विरोधि कर्तव्यम, तरथा च ऐकाहिक पडुपसत्व स्यात् । तस्मात् पश्यामः, द्वादशाधिक कर्तव्यम् इति । तथा इदम् अपरं लिङ्ग', यस्य अतिरिस्थम् एकादशिन्यामालभेरन् न प्रियं धारध्यम् अतिरिथेत, पथ यत् हो ही पशू ममस्ययुः, कनीय प्रायुः कुरिन् यद्येते याप्रसवन्तः पय प्रामभन्ते न अप्रिय चारध्यमत्य सिरियते न कनीय पायु. कुर्वीत इति, ऐकादमिन्यां विहारं सादगाहिक धर्म दर्शति । कथम् ।। विहारे सति प्रतिरेक: पशूनाम् पापद्यते, प्रतिरकभयाच योहयोः समाम, विहारी न स्यात, तष एतहान न युज्यते । वस्मात द्वादशाधिक कार्यम् । + एकारधर्मप्राप्तो ·७ अध्याये ४ पादः। न चा क्रत्वभिधानादधिकानामशब्दत्वम् ॥ १५ ॥ (सि.) प्रत्यक्षः। . न वा हादगाडिक कार्य, किन्तहि एकाहिकम् । জিন্ধাৰ ? কত প্রামাঞ্চি সানি, লিমন ऐकाहिक, नामधेयंप.चोदकात बिलीयः। कुतः।। प्रत्यक्षवात्, प्रत्यकं नामधेयं, चोदकं त्वानुमानिकम् । ननु विध्यन्तोऽपि सत्य प्रक्षती प्रत्यक्षो विध्यन्तः, विकतो त्वानुमानिका,नामधेय पुनर्विततावपि प्रत्यवं, प्रत्यय 1 अनुमानाहलीयः, तस्मात् ऐकाहिक कार्यम् । नन, अधिकार्थ नामधेयम् इत्युक्तम् । अब उच्यते, अधिकानाम् अशम्दत्वम्, प्रधिकानां शब्दो नास्ति । हमे ज्योतिरादयः शब्दा:-कर्मनामधेयानि इत्युक्तम्, अपि धा नामधेय स्यात्, यदुत्पत्तावपूर्वमविधायकत्वात् (१।४।२०) इति । यत्तु, अधिकागमात् तदाख्य स्यात् इति । तत्र व्रमः वचमात् अधिकागमो न नामधेयेन । यत्त तेषु असत्सु शब्दस्य प्रभावात् इति, नैते कदाविदायुरादियु न मन्ति, कथम् तेषाम् प्रभावे शब्दस्य पभावो इट। यत, पोतिष्टोमे मास्ति ज्योतिरादिः शब्दः रति, कमां- न्तरत्वात, ज्योतिष्टोमे पायुरादिः गन्दी नाति, न धर्मा. भावात्। तमात एकाहिक विहई धर्मजातं कर्तश्यम् भइति, पधिकागमात् सदाय म्यात, एकाहवत् इत्येतस्य दिशीयव्याख्यापरिहारः, गोपः सदनुवादमात्रम् प्रनय के ·मीमांसा दर्शन. स्यात् । तम्मात् पूर्वोकेन न्यायेन नामशेयं धर्माणां प्राप कम् इति। . परिहारः उच्यते,. . लिङ्ग सङ्घातधर्मः स्यात्तदांपत्ते,व्यवत् ॥६॥ (यू. लि. नि० पू०) प्रथ यखितम् उपदिष्ट, हादशोपसत्रदर्शन; तस्य लिइ सङ्घातधर्मः स्थात्, लिङ्कमेवर सातधर्मः स्यात्, हादशाहः अहमहात., स फवाय । चौद्यते, बादशाहमुहिकामा उपेयुः इति,, ময়নসবি अह.समतान्तरं, तस्मिन् एव कायें फलसिहो विधीयते, तस्य तत्कायापत्त्या हादमाइधर्मान् एकाति, न चोदक्षेन, ट्रव्यवत्, यथा द्रव्ये ब्रीहो धर्माः ताम्त नकार्यायवे यु प्रतिनिधिभूतेषु प्राप्यन्ते न पोदकेन, तहत् । न वार्थधर्मत्वात् सङ्घातस्य गुग्यत्वात् ॥ १०॥ (पू. लि. नि. 3. " नैतत् युक्तम् । कुतः । । अर्धधर्मत्वाद, अपूर्वधर्मत्वात, इत्यर्थः । अपूर्वधर्मो द्वादशोपसत्व, न सातधर्म । कस्मात् ।। राहातस्य गुणत्वात अहानि प्रम प्रधानानि, बादशाहेन रति हादशत्व तेपी गुणः, विशेषग्यम् इत्यर्थ । विशिये एव कार्य प्रतीयते, न विशेषणे, यथा राजपुरुष प्रानीयताम् इत्यु तो पुरुष प्रामीयते, न राजा, यो च, मष्टं मुक्त देवदतः इत्यु न गावं सूपो वा प्रतीयते, यदेव प्रधान सामतीयते । किम् प्रतः। प्रोडकानि ·७ अध्याये,४ पादः। ७ फलमन्ति, न सातः। फलवतय धर्माः। तस्मात् न हादशोपसत्त्व सनातधर्मः । एवं चेत् न गवामयने कार्या- पत्तितः धर्माः प्राप्यन्ते । अतोऽपरिहारोऽयम् । अर्थापत्ते,व्य पु धर्मलाभः स्यात् ॥ १८ ॥ (पू. लि. नि. २) . यत् उत्ताम्, ट्रव्यवत् इति, युक्त द्रये यु, तत्र हि ब्रीहि- कार्यापवा नीवाराः कार्यापत्तितः तदर्मान् लभन्ते । रह पुनद्वादशोपसत्त्वं नैव सङ्घातधर्मः इत्यपदिष्टो हेतु । तस्मात् अदृष्टान्ती द्रव्यवत् इति । पाह, कथन्तर्हि इदं लिङ्गदर्शनम् ।। अत्र उच्यते, प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ॥ १८ ॥ (पू. लि. नि० १) गवामयने हादशाहिकं प्रथमम् अहः प्रायणीयोऽति रात्रः, तस्य धर्मों हादशोपसत्त्व, तदुपादाने मुख्यम्य अनुग्रहः, पडुपसत्त्वोपादाने जघन्यानां ज्योतिरादीनां, मुख्यस्य प्राप्तकालम् अनुग्रहम् अतिक्रमितुम्, किञ्चित् कार्य नास्ति । अत: तदनुग्रहार्थ हादशोपसत्त्वं भवति, तथा मुख्यया प्रहत्त्या नियतस्य एतद्दर्शनं, न धोदकमाया, यस्मात् चोदको नामधेयाटबलः । वयति च, विप्रतिषिद्ध- धर्माणां समवाये भूयसां स्यात् सधर्मत्वम्, मुख्य वाऽपूर्व- चोदनात् लोकपत् इति । .

·७४
मीमांसा दर्शने
अथ यत् द्वितीय लिङ्गदर्शनम् उक्तम्, एकादमियां
विहारदर्शनम् । तत्र उच्यते,
विहारदर्शनं विशिष्टस्यानारभ्यवादानां, प्रकृ-
त्यर्थत्वात् ॥ २० ॥ (पू. लि. नि. २)
-
*
अनारभ्य एकादशियां विहारः विष्टः, सदादिप्रभवाः
যৰম , নয়া কানাধীন মঙ্গলম,
आग्नेयमेव प्रथमेऽहनि पालभेरन, सारम्बतों मेषी द्वितीये,
मौम्यं बरतीये, वारणमन्ततः, पथ पुन: पर्यावर्तेषु
माग्नेयमेव प्रथमेऽहन्यालमेरन्, सारस्वती मेवी हितीये,
सौम्य वधुतीये, वारणमन्ततः ति, तत् प्रनारभ्य
वादानां प्रकृत्यर्थत्वात् ज्योतिष्टोमं प्रविष्ट, तत पाँ
बहु न्यस्यामावात् असम्भवात् परां प्रमति हामाहमागत,
तत्रापि पुनोतिरादीनां पर्यायत्तेषु इत्येतत् न युध्यते
इति वतीयां प्रति गवामयने प्रविष्टम्, एक्मागतम्य
एतदर्शनम् इति । (०।४।३०)
इति श्रीपरम्पामिम तो भीमामाभाथै मतमस्या.
मायस तुः पादः) समाप्तोऽये सामोऽध्याय.।
.

·अटमस्य अध्यायस्य प्रथमः पादः । अध प्रतिज्ञाधिकरणम । . अथ विशेषलक्षणम् ॥ १ ॥ एवं तावत् सप्तमेन अध्यायेन, सामान्यतः अतिटेश लक्षणम् उत्तम्, अविहितधर्म केषु ऐन्द्राग्न्यादिषु कर्मम विहितधर्मकेभ्यो दर्थपूर्ण मासादिभ्यो धमी प्रतिदिश्यन्ते इति। तत्र चिन्ता भवति, किम् एकस्मिन् कर्मणि सर्व- कर्मसु धर्मातिदेशः, उत, एकस्मात् १ इति। अविशेषात् सर्वेभ्यः इति प्राप्तम् । एकेन तु निराकाझीकृते कर्मणि द्वितीयधर्मप्राप्तौ किञ्चित् कारणं नास्ति । सत्यं, तदेव तु न जायते, कस्मिन् कस्य १ इति, तदर्थ विशेपलक्षण वक्तव्यम् अस्मिन् अस्य इति । तदिदम् अध्यायादौ प्रति जायते, अथ विशेषलक्षणम् इति । अथ इदानी वृत्तात् सामान्यातिदेशलक्षणात् अनन्तरं, विशेषलक्षण वक्ष्यामः । तदुच्यमानं यथाकालं बोइव्यम् इति । (८1१।११०)। विशेषकर्मणी धम्मातिदेशाधिकरणम्। तदेतत् सक्षेपेण एव उच्यते, यस्य लिङ्गमर्थसयोगादभिधानवत् ॥ २ ॥ (सि.) यम्य वैदिकस्य वियन्तम्य लिङ्ग किञ्चिन्, भन्दगतम् ·मीमांसा-दर्शने अर्धगतं वा, वैकृत्यां कम्मचोदनायां, तहणवाक्ये वा दृश्यते, तत्र स विध्यन्तः स्यात् । कुतः ।। अर्थसंयोगात्, तम्य अर्थस्य लिङ्गस्य तेन विध्यन्त विशेषणेन सयोगोऽनु- भूतपूर्वः, संयोगिनीय अन्यसरी'दृश्यमान उत्तरमदृश्यमान मपि अनुमानात बुद्दौ सबिधापयसि, अभिधानवत, यया अग्निहोत्रम् इत्यभिधानं कोण्डपायिने थूयमाणं नैयमि काग्निहोवधमान् बुद्दो मनिधापयति । किम् अतोऽत्र है। एतदतो भवति अपूर्व यत् वाक्य, तत्पूरणसमर्थन अवयवेन बुद्दी सविहितेन एकवाक्यतां याति, यथा दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत इति विध्यादिः कथम् । इति विध्यन्तापेक्षः, अग्न्यन्वाधानादिविधानकाण्ड न, पाठात् बुडी सब्रिहितेन एकवाक्यतां याति, दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इत्यम् पति, एवं विध्यन्तापेथो यो घेतो विध्यादि , मोऽपि वैदिकेन विध्यन्तेन अनुमानात बुद्धौ सविहितन एकवाक्यतां यास्यति, यथा सौर्य चकम् निर्वपेत् ग्रामवर्च- सकामः इति । तत्र कथम् । इसिविध्यन्तापेक्षायाम् अनेकविध्यन्तसन्निपाते पसाधारणेन निर्वपति शब्देन दापोर्णमासिक विध्यन्तसयोगिना सिनेन तदीयो विध्यन्तः प्रसभ्यते । तत्रापि प्राग्नेयायाने कापूर्ववियन्त- प्रमने, एकदेवतात्वेन वा पोषधिना पामाधारणेन लिङ्गीन पाग्नेय वियन्तो नियम्यते । तदेतदेवं विजायते, मौर्य चरुम् निपेत् प्राग्ने यवत, प्राग्नावैष्णवम् एकादश पाल निर्यपेत् अग्नीपोमीयपत्, सर्वत्र एवम् । प्रतिपदा- ख्याने तु गौरवं परिहरहितिकारः सर्वसामान्यः शब्दः ।

·अध्याये १ पादः।
परिग्टहीत: प्रतिवत् इति । एवं यत्र सूक्ष्ममपि किञ्चित्
सामान्य, शब्दो वा अर्थो वा हविर्देवतादि तहणा वा
रूपादयो उपलभ्य रन्, तत्र तदीयो विध्यन्तः कल्पाः ।
तदेतत् संक्षेपेण अव सर्वम् उत, पिहितार्थ मुत्तरः
प्रपञ्चः । लोकमप्युदाहरन्ति,
वितीर्य हि महज्जालमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् ।
इष्ट हि विदुषां लोके समास-न्यासधारणम् ।
इति । (८५११२ अ.)।
मोमे ऐष्टिकधम्माननिदेशाधिकरणम्।
तव
कुतः।
प्रवृत्तित्वादिष्टे : सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ३ ॥ (पृ.)
ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत इति श्रूयते ।
विध्यन्त प्रति चिन्ता, कुत: अस्मिन् विध्यन्तः स्यात् ?
इति । तत् उच्यते, प्रहत्तित्वात् इटे: सोमे प्रहात्ति: स्यात्,
दापोर्णमासिको विश्वन्त: सोमे स्यात् ।
प्रकृत्तित्वात्, दीक्षणीयादियु इष्टिषु दापौर्णमासिको
विध्यन्त: प्रवृत्तः, दीक्षणीयायाम् आतिथ्यायां प्रायणीयायां
पयो च, तदनन्तरं सोमः, तत्रापि स एव प्रहत्त्या विजा-
यते, यथा, देवदत्तो भोजयितव्यः, विष्णु मित्रो भोजयि-
तव्यः, माठरः कौरिडन्यो भारद्वाजः इत्युत्तरेवपि भोजयि-
तयः इति प्रवृत्त्या अनुबध्यते । तस्मात् ऐष्टिक: सोमे
विध्यन्तः ।

·मीमांमा-दर्शने
।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४ ॥ (यु. १)
तस्यैकगतं प्रयाजानुयाजाः इति च ऐटिका धमाः
सोमे दृश्यन्ते । तस्मात् च अस्मिन् ऐष्टिको विध्वन्तः ।
कृत्न विधानाधाऽपूर्ववम् ॥ ५ ॥ (सि.)
अपूर्वस्वम् एव हि मोमे, म न कुतथित धर्मान्
ग्यहाति । कुतः ।। मतसविधानात्, इतिकर्तव्यताविधे.
र्यजतेः पूर्ववत्त्वम् (७४।१ सू.) उक्त विहितेतिकर्तव्यतथ
अयम् । तम्मात् अपूर्वः ।
सुगभिधारणाभावस्य च नित्यानुवादात् ॥६॥ (यु.)
मुगभिधारणस्य च अभावानुवादः मामे भाति, एतं
वे देवाय हावा सोममनन् स चौ बाह, तन्मात् स नि
मोगवि साद्यते, न मोम माज्ये नाभिधारवन्ति इति,
तत् उपपद्यते, यदि अपूर्वः मोगः, अथ दर्य पूर्ण मामप्रकृतिः
स्यात्, पायेगाभिधार्य सुग्भ्यां हवेत, तत्र एतदर्भनं न
उपपद्यते, तग्मात् अपूर्वः।
विधिरिति चेत् ॥ ७॥ (आ.)
इति चेत् पखमि, सुगभिधारणाभावानुवाददर्शनात्
अपूर्यः मोमः इति । अथ वभ्मान् दर्भपूर्ण माममशतित्वे न
प्राशस्य मुगभिधारणम्य प्रतिषेधकोऽय विधिः न भवति ।
इति धितायां प्रतिज्ञायां सूरे परिचोदयात।
न वाक्यशेपला ८ (बा. नि.)
4

·८ अध्याये १ पाद ।
न अय विधि
कस्मात् ।। वाक्य शेषत्वात अन्योऽत्र
विधिरामात । तत् अाह, अशरशुम्ते देव सोमाप्याय
ताम इति, तस्य वाक्यशेपोऽयम । कथम् जायते । तेन
आकाहितत्वात, अवधिपुर्वा एतत् सोमं यदभिपुग्वन्ति,
यदस्य सुचौ बाहू कुर्वन्ति, थचाज्यमन्तिकमका,
यदाह, अशरशस्ते देव समाप्यायताम् इति, यदेवास्या
टातु चरमतुरस्तटाप्यायरन्ति इति । यदि अयमपि
विधि स्यात्, वाक्यम्भिवेत, तस्मात् न विधि ।
शाइते चानुपीपणात् ॥ ६॥ (यु.)
मामे शझते, यदनुपोय प्रयायादग्रीवबदमेन अमुभिन
लोके नेनीयेरन इति । दार्थपोर्ण मासिके विध्यन्ते सति,
नियतम् उपोषण रयात, तदा अतुपोषणामसा न युज्यते ।
तस्मात् अपूर्व ।
दर्शनमैष्टिकानां स्यात् ॥१०॥ (आ. नि.)
यच प्रयाजानुयाजाना दर्शन, लिङ्गले न उपदिय ,
तस्य एकमत प्रयाजानुयाजा इति, तत् दीक्षणीयादीना
मोमाद्भभूताना कर्मणा ये प्रयाजागुशल्प, तेपा ममुच्चय
वचनम । किकारणम । सोमस्य अपूर्ववात, तेषा च
तायता, तन भायात् । अङ्गाङ्गमपि च तस्य इति शक्यते
यथा वाजपेयस्य यूप इति । तम्मात अपूर्व
साम । (८११३ अ.)।
वाम।

·भीमाशदी। INTERFree rinternet उटियु दणं पर्णमामयोः प्रतिः म्यात् ॥1॥ . गि पारणम, मानकापान नियत བན་ཆiti• རྣཝ， गर गदे कि योग मारिया या मोमिकोवा विध्य ग्ल मरा दागपोतमामिक पण! ति! कि प्रामम् , पनियम ! दगंपूर्ण मामयी रवि विध्यतास्ति मोमामि। माप यो विध्यता पेचा, एकेन प पियमेन पितम्यम् इयुम्, न छ न्यतानि विशेष । सामा पनिगम । एवं प्रामे मुत, रिपु दपूर्ण मामगा प्राप्ति, सु नील प्रभात ति। के पुनरमी ! पादनाचे प्रति मितमयोग । किं पुन तत् प्रकृतिमाम गरिन देवतीपदेय कपामवता, निर्वासिगदय, ऐमाग्नका दगपाल मिर्थपेत इति। हरवापि सय पन्दाना इति, निर्धपतिगत पग्निहीवरवा पाधि मिपति इति, प्रक्षति लिनेन च विध्यन्त विशेष अह , यग्य तिदमर्थमयोगात (८ ११२ ०) इति । सग्मात् दासपोणं नामिकम्तामु विध्यन्त । तर यति प्रगाने प्रयाजे कृष्णन जुहीति इति । पलिशाम्यपि म्यानीमुन्नाक यार मिदि । (८1१0४ प्र.), शटाकपान - विमीयसीदासमा महिनाधिकरणम् । पगौ च लिङ्गदर्शनात् ॥ १२ ॥ M ·अध्याये १ पादः । ८१ पशी अग्नीपीमीये चिन्त्यते, किं दापौर्ण मासिको विध्यन्त: उत, सौमिकः । इति। किं प्राप्तम् । तथैव पूर्वपधः । तत्र उत्तरमभिधीयते, पशौ च लिङ्गदर्शनात्, पशौ च दार्थ पौर्णमामिक एवं विध्यन्तः । कुतः । लिङ्गदर्शनात्, एकादश प्रयाजान् एकादशानुयाजान् इति, तथा सौवमाघार्य जुबा पशुमनक्ति इति । ननु निङ्गम् अपदिष्टम्, कुतः प्राप्ति: १। धोदनासामान्यात् । कि सामान्यम् ? । व्यक्तिचोदनत्वम्। का व्यक्तिः । ट्रयटेवतावत्ता, अग्नीषोमीयं पशम् इति, इतरत् ऐन्द्र पयः इति । अव्यक्त चोदनस्तु मोमः । (८१५५ अ.)। सवनीयादिपभो अनौषोमीयधम्मातिदेशाधिकरणम् । दैक्षस्य चेतरेषु ॥ १३ ॥ इह पशुबन्धा उदाहरणम्, सवनीयो निरूढः यशः, मौम्यादयश्च । तेषु, किं दापौर्ण मासिको विध्यन्ता, उत देवस्य ? इति । देक्षः इति अग्नीषोमीय उच्यते, दीक्षा सम्बन्धात् । किं प्राप्तम् । यथोक्तेन न्यायेन दार्ग पौर्ण- मासिक; इति। तथा प्राप्त उच्यते, देवस्य च इतरेषु पशुपु सवनीयादिपु अग्नीषोमीयस्य विध्यन्तः, पालभति चोदनासामान्यात्, पशुत्वचोदनासामान्याच । तच्च दर्थ- यति, वपया प्रात:सपने चरन्ति, पुरोडाशेन मध्यन्दिने- ऽस्तृतीयमयने इति पापुरीडामाङ्गप्रचार दर्शयनि ।

·। मीमांसा-दर्शने । भेदेन च, तथा कचित्, प्रौटुम्बरी यूपो' भवति इति यूपं दर्शयति । तस्मात् अग्नीपोमीयः पशूना प्रततिः । (८। জালিমী লঘৰ্ষাবিইমাধিত্বে। ऐकादशिनेषु सौत्यस्य हैरशन्यस्य दर्शनात् ॥१४॥ एकादगिनाः पयवा उदाहरणम्, मष्णशीर्षा आग्नेयः प्रत्यारभ्य पाम्रांताः । अन्येषां च प्राग्नेयेन वापयति, मिथुनं सारस्वत्या करोति, प्रजनयति सौम्येन इति । तेषु सन्देहः, किम् अग्नीपोमीयविध्यन्तः, उत सवनीय विध्यन्तः । इति । कि प्राप्तम् ? पूर्वोतोन न्यायेन अग्नी. पोमीयस्य । इति प्राप्ते उच्यते, ऐकाटमिनेषु मौत्यम्य, मौल्य: इति सुत्याकालत्वात् सवनीयमाहुः, तदीयो विध्यन्त ऐकादगि. नेषु । कुतः ।। रशन्यस्य दर्शनात्, अग्निष्ठा हे हे रशने | प्रादाय हाभ्यां रशनाभ्याम् एकैक यूप परिव्ययति इति, अग्नीयोमीयम कृतित्वे ऐकै कारगन्यं स्यात् । अय वचमिद कम्मात् न भवति । अनिठा हे हे रगने प्रादायेत्येतत् अत्र विधीयते, यदि रशनाहिलमपि विधीयते, तदा वाक्यम्भिद्यते, तस्मात् तदनद्यते । ननु निङ्गमपदिर, कुत: प्राप्ति: ।। उच्यते, ममाने पशुत्वे सु त्याकानता वैशेपि लिई, ततः प्राप्ति. । (८.११७ अ.)।

·८ अध्याये १ पाद । 4. पणषु एकादशिनम्नासिदेशाधिकरणमा तत्यत्तिगंगोषु-स्यात् प्रतिपशु यूपदर्शनात् ॥१५॥ इह पशुगणा उदाहरएम, वसन्ते ललानास्त्रीन् तृप भानालभते, तथा मैत्र खेतमालमत, वारुण कृष्ण', पाँ च प्रोषधीना च सन्धौ अनकाम इति । तत्र विधाप्यते, किम् अग्नीषोमीयस्य विध्यन्त , उत ऐकादशिनानाम ' इति । यथोक्तन न्यायेन अग्नीषोमीयस्य । एव प्राप्ते उच्यते, तत्पत्तिर्गणेषु स्यात, तेषाम् ऐका दशिनाना प्रकृत्ति पशुगणेषु स्यात । कुत ११ प्रतिपशु यूपदर्शनात, यत् त्रिषु यूपेषु पालभेत बहिर्वाऽस्मात् इन्द्रीय वीर्य दध्यात्, भाटव्यम् अस्य जनये देकयूप पाल भेत इति यूपवित्व प्रतिषिध्य, एक यूप सौत्रामण्या विद धाति । तदुपपद्यते, यदि ऐकादशिनविध्यन्त , तत्र हि प्रतिपशु यूपा । अग्नीषोमीयप्रकृतित्वे एक एव यूप स्यात, तत्र एतन्नोपपद्यते । तस्मात् ऐकादशिनाना विध्यन्त पशुगणेषु । (८1१ । ८ अ.) अध्यक्तयजनौ सौमिक्धम्मातिदशाधिकरणम। अव्यक्तासु तु सोमस्य ॥ १६ ॥ इद यूयते, अभिजिता यनेत इति एवजातीयका यजतय , तेषु विध्यन्तचिन्ता, विमेषु शौमिको विध्यन्त , ·. ८४ J मीमांसा-दर्शने । उत दापौर्णमासिकः १ इति । अविशेषात् अनियम प्राप्ते, उच्यते, अव्यक्तास त सोमस्य । का अध्यक्षता ।। द्रव्यदेवतम्य प्रभाषः, द्रव्यदेवतेन हि यागोऽभिव्यन्यते, एताथाद्रप्यटेवतायोदनाः, अभिजिता यजेत इति, एतासु अध्यतास सीमिको विध्यन्त: स्यात् । कुतः । अंव्यप्तमा मान्यात्, सोमोऽप्यस्थत चोदनः, ज्योतिष्टोमन यजेत इति। ननु सोमेन यजेत इत्येमा व्यक्तधोदना। तथापि देवताया प्रभावात् अव्यक्त ता, तथा च दूणाशेन यजेस इति अश्यक्ता- घोदिते, दीक्षणीगादीनि सोमानानि दर्शयति, दीधणी. यायां हादशमानं हिरण्यं दक्षिणा, चतुर्विगतिमान प्राप श्रीयायाम् इति । तस्मात् तासु सौमिको विध्यन्तः । (८ । ११.)। . पहशेषु दमाहिकधमातिर्दशाधिकरणम् । गणेषु हादशाहस्य ॥ १७ ॥ R१ अर्गणा उदाहरणम्, हिरापादयः मतरात्र- पर्यन्ताः । तेषु सन्देहः, किं ज्योतिष्टोमिको विध्धन्तः, उत हादसाहिकः १ इति । पूर्वेण न्यायेन सौमिके मासे सच्यते, गणेषु द्वादशाधिको विध्यन्तः इति। कुतः । चोदना- मामान्यात्, हादमाहेन यजेत, हिरापण यजेत इति । अहःपदोऽपि अहोरात्रवचना, राधिशब्दोऽपि, एतच्छब्द- गतं लिङ्गम् । पर्धगतम् अपि गणव, गणः एव महास- धर्मर्गणम् अनुग्रहीतुम् समर्थो न एकातः । हाम्या लीमा.

·८५ अध्याये । पारः। वाति डाभ्यां मांसम् इति च एतदारभ्य हादशोपसत्त्व द्वादशाहिक धर्म गवामयने दर्शयति । तस्मात् अहर्ग- सानां हादशाहः प्रकतिः । (८११११. प.)। মুম্বৰৰছু শামসুবিধানিইয়াম্বিয়ম্ । गव्यस्य च तदादिषु ॥ १८ ॥ इह संवत्सरसत्राणि उदाहरणम्, प्रादित्यानामयन. प्रभृतीनि । तेषु चिन्ता, किं द्वादशाहिको विध्यन्तः उत गवामयनिक: " इति। पूर्वोक्न न्यायेन हादशाहिके प्राऽभिधीयते, गव्यस्य च तदादिषु, गव्यम् इति, गवाम. यन 'ब मः, गोसम्बमात्, गादी वा एतत् सत्रमात इति । तस्य विध्य न्त: तदादिषु संवमरसत षु स्यात् । कुतः। संवत्सरसामान्यात, पत्नय उपगायन्ति इति च महातिक धम्म संवत्सरसो दर्शयति। ऋत्विज उपगा- यन्ति प्रति च महत्रसंवत्सरे । (८।१ । ११ प्र.)। निकायिनामुत्तरेषु पूर्व निकायिधम्मानिदेशाधिकरणम् । निकायिनाञ्च पूर्वस्योत्तरषु प्रवृत्तिः स्यात् ॥१६॥ निकायः, इति सङ्घात: प्रोत्तरायणावस्थित उच्यते, म एषां, ते निकायिनः यथा साहनाः सामाः, नेयां पूर्वस्य योपित् धम्मा: भामरता:, उत्तरे तु अधमकाः ।

·मीमांसा दर्शने तत्र चिन्त्यते, किं ज्योतिष्टोमस्य विध्यन्तः, उत प्रथमस्य निकायिन: इति । अव्यशचोदनत्वात् ज्योतिष्टोमस्य । इति प्राप्त उच्यते, निकायिनां च पूर्वस्य उत्तरेषु प्रवृत्तिः स्तात् । कुतः । निकायित्वमामान्यात,साहस्राणां साहससामान्यात, सायरक्राणां साद्यस्क्रधम्मसामान्यात्, एवं सर्वत्र पूर्वस्मिन् च साइझे सहस्रं दक्षिणाम् अामाय. उत्तरस्मिन् दर्शयति, यावत् पम्य साहसस्य उत्तरा गौः समाहिता मति, तावत् अस्मात् लोकात् प्रसौ लोक ति तथा पूर्वस्मिन् साधरके मांडस्विसंवत्सर: सोमायण. म्पईमानानाम् इत्यामाये उत्तरस्मिन् अपि तमेव दर्शयति, म्वी गौः भीमकयणी व्याहत्ता हि एयां स्पद्विता इति । तस्मात् पूर्वस्य उत्तरेषु धम्माः । (८११ । १२ अ.)। . फवादीमामनतिदेशाधिकरणम्। कर्म गास्त्वप्रवृत्तित्वात् फल-नियम-कर्तृ-समुदाय- म्यानन्वयस्तवन्धनत्वात् ॥ २० ॥ (सि.) इ फल-नियम कट-ममुदाया उदाहरणम् । फल म्वर्ग, नियमो यावलीविकोऽभ्यामः, का स्वर्गकाम', समुदायो दर्शपूर्णमासी इति । तत्र चिन्त्यते, कि फल नियम-कले। समुदायानां सोयादिषु प्रत्तिः, म । इति । कि प्रामम् ! इष्टिषु दम्पूर्णमामयोः प्रत्ति: स्यात् ( 1 १।११ सू.) इत्यनेन न्यायेन प्रत्तिः इति प्रामम् । तथा प्राप्ते उच्यते, फल नियम कळं समुदायस्य अप्रत्तिः । .

·८ अध्याये १ पादः। ८9 सुतः । कर्मण: अमहत्तिवात् तइन्धनत्वात् च फलादीनां कम तावत् न प्रवर्तते । किद्वारणम् १ । विध्यन्तेन धम्माः प्रवर्तन्ते, न च कम्म विध्यन्तविहित,विध्यादिविहितं तत् । तस्मात् न प्रवर्तते, तस्याप्रवृत्तित्वात् फन्न-नियम-कर्ट- समुदायस्य अनन्वयः प्रप्रवृत्तिः इत्यर्थः । कुतः । तबन्ध- नत्वात्, फल ताश्त, दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति, पूर्णमाससंयुक्त श्रुत, तत् यत्र दर्शपूर्णमासो, नत्र भवित मईति, न च सौ-दिपु नौ स्तः, अत: म्वर्गस्यापि तत्रा भावः । एवं नियमोऽपि कर्मबन्धन', यावजीव दर्शपूर्ण- मासाभ्यां यजेत इति, स दर्शपूर्णमासाभावे कथं स्यात् । तथा कर्ता कर्मबन्धनः, दर्शपूर्णमासाभ्यां म्बर्गकामः इति, मोऽपि कधं तयोरसतो: स्यात् । समुदायोऽप्याग्नेयादीना, नानि सौर्यादिषु न सन्तीति तत्समुदाय: कध तय भवेत् । तम्मात् तेषाम् अप्रहत्तिः । प्रवृत्तौ चापि तांदात् ॥ २१ ॥ (यु०) अपि च धर्मागां प्रवृत्तिः कर्मार्था, कर्मण उपकर्तुम, न च फन्नादीनि वर्मय उपकुर्वन्ति, कलं तावत् पुरुषम्प पपकरीति, न कर्मप , उन हि फल व पुरुषार्थत्वात् (३.११५ स०) इति । नियमोऽपि न कर्मधर्मः, कर्ट धर्मों. उमावित्युमा', कत्तु वतिसयोगात् (२।४।२५.) रति । तया का स्वर्गकामो म बर्मार्थः, कर्म म्बर्गकामाचं, म हि वर्गकामः कर्मण उपदिश्यत, वर्गकामो यजेत इति, किन्तर्षि, कर्न वर्गकामस्य उपदिश्यते, बर्गकामो यजत, ·मीमांसा दर्शने नान्यत् कुर्यात् इति । तथा ममुटायो न कर्मार्थः, फलार्थी- इमो, दर्थपूर्ण मामाभ्यां वर्गकामो यजेत इति। एवम् एतेषां कर्मणोऽनुपकारकत्वात्, पत्ति: प्रनायिका स्यात् । तस्मात् न प्रवरन् । अश्रुतित्वाञ्च ॥ २२॥ (भा. नि.) प्रत्राइ, यदि दर्शपूर्णमामसंयोगात् फलादीनाम- प्रति, प्रयानादीनामपि तत्सम्बन्धात् अष्टत्तिः प्राप्ता, तान्यपि हि तसंयुक्तानि इति । उच्ची, यद्यपि तानि दर्शपूर्णमासयोः श्रुतानि, विध्यन्तेन तु सौयादिष्वपि प्रतिदिधनि । फलादोनि तु न विध्यन्तेन प्रतिदिश्यन्ते, नेपा यदि प्रत्यक्षा प्रवर्तिका अतिः स्यात्, तत: प्रवर्तेरन्, नए सावति। तस्मात् अतित्वात न प्रवर्तन्ते । (१।१३ अ.)। 4 गुटकामाना गोदीहभादौनामनविदेशाधिकरणम्। गुगाकामवाथितत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥२३॥ (पृ.) १६ गुणकामा उदाहरणम्, गोदीइनेन प्रणयेत् पशु- कामस्य, उपाने गायता नरः इति, वामकामाय प्रतिपद कुर्यात् इत्येवमादयः । तत्र विधार्यते, कि गुणकामानां वैशनेषु प्रहत्तिः, उत्त न । इति । ततः सूबेणैव उपक्रम, शुष कामे पाथिलबाग, प्रतिः स्यात्, प्रति: गुण कामानाम् । कुतः । प्रावितत्वात, गोदोहनं प्रणयना- वित, गोदोहनेन प्रणयेत् इति। न प्रणवनं प्रपतने, A ·८ अध्याये १ पादः। । प्रायये च प्रवर्तमाने तदाथितमपि प्रवर्तते । यथा पटे प्राकृप्यमाणे तदाथितं चित्रमयावष्यते, यथा च चमसः प्रवर्तते, यथा च खादिरं वीथ्यकामाय यूपं कुर्यात्, इति एव गोदहनम् अपि प्रवर्तेत । गोदोहने च प्रवत्त माने सदाश्रितः कामोऽपि प्रवर्तितुमईति । तम्मात गुणकामा. नाम् प्रहत्तिः। निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ॥ २४ ॥ (सि.) निष्पत्ति; गुणकामानाम् अग्रहत्तिः । कुतः? कर्मभेदात, कार्यभेदात् इचर्थः । अन्यत् कार्य गोदीह- नस्य, अन्यत् समसस्य, चममः क्रत्वों, गोदोहनं तु पुरुषार्थः । तदुसम्, यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिपा- ऽर्थ लक्षणाऽविभक्तत्वात् (१।२ सू०) इत्यत्र । अक्रत्वर्थ, किमर्थं प्रवर्तत १ ऋतूपकाराय हि तस्य प्रवृत्तिः। एवं प्रतिपरः । तस्मात् न प्रवर्तेरन् गुग्यकामाः । यत्तु उपन्यस्तं, यथा मादिरं वीर्य कामाय यूपं कुयात त्या प्रत्तिरेक्षम् अत्रापि इति, तब ब्रमः, अपि वाऽतहिकारत्वात् व्रात्वर्यत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २५ ॥ (पू. यु. नि.) अपि था, एवंविधषु प्रवृत्तिः स्यात् । कुतः ।। असहकार- त्वात, म खादिर कवर्थविकारः, अयम् अपि कत्वर्थ एष, तदुग्यम्, एफस्य तु उभयत्वे मयोगपृथक्त्वन् (४:३॥ ५ सू०) इति, मत्वरेत् पलाययत् प्रर्तत, समिंय प्ररत- माने तदायित: कामोऽपि प्रवर्तते, सादिीप हिस ·2. मीमांसा दर्शने मिध्यति, सच सादिरोऽस्ति, तस्मात् कामं साधयिष्यति । (८०१४ म)। -- . सौर्य परावभिमनायम्य विकस्वापिकरणम् । एककर्मणि विकल्पोऽविमागो हि चोदनै क- त्वात् ॥ २६ ॥ सौर्य चम् निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः इति श्रूयते । पस्ति त प्रक्षतावभिमनदय, चतुवा पौर्णमासीमाभ मृगेत, पञ्चहोत्राऽमावास्याम् इति, तत्र चांट कैन प्राप्यते। तत्र संशयः, कि सौर्यो। यदा पोर्ण माया प्रय ज्यते, तदा चतुर्थीबाऽभिमष्टयः । यदामावास्यायां, तदा पञ्चहोत्रा । उत उभयत्र विकल्पः, चतुवा वा पञ्चहोत्रा . था। इति । किं प्राप्तम् । व्यवस्था इति । कुतः ।। पोट. कानुग्रहात् प्रततो व्यवस्था कता, इहापि धोदको व्यवस्था प्रापयति। एवं प्राप्ते उच्यते, एकस्मिन् कर्मणि पत्र मौर्यवि. कल्पः । कुतः ।। अविभागो हि चोदने कत्वात् , एकैया चोदना, सौर्य चकम् निर्वपेत् ब्रह्मावमिकाम: प्रति, तच पविभागो भवतु उभावपि पभिमनने प्राप्येते, तो. रेकार्थत्वात् समुधयो न सम्भवति, तस्मात् विकम्प ।। यत्तु, प्रकतो व्यवस्था इति । न प्रसो कासकता, किंतर्डि समुदायतता, न घ, नीर्यो तो समुदायो स्तः । यद्येवम् मभिमर्श नमेष ताई न प्रानाति, नयोः ·अध्याये १ पादः। समुदाययोरभावात् इति । प्रत उच्यते, न प्राप्नोति, यदि समुदाययोः अभिमर्थनम् उच्चत, तयोस्वनभिमष्ट व्यत्वात्, समुदायिनां तदुयते लक्षणया, समुदायिविकारय सौर्यः। तस्मात् तत्रापि चोदक: प्रापयति तत् । (१९५०) । सीय घरादायधन्नोतिर्दशाधिकरपम् । लिगसाधारण्यादिकल्पः स्यात् ॥ २७ ॥ (पू.) मौर्य कर्मणि दापौर्ण मासिको विध्यन्तः इत्युक्तम, इष्टिषु दर्शपूर्ण मामयोः प्रहत्तिः (८।१।११ सू०) इति, मन्ति तु तत्र कर्माणि पाम्नेयादीनि । तत्र विचारः, कि यस्य कस्य चित् दागंपौर्णमासिकस्य कर्मणः सौर्य विध्यन्त', उत आग्नेयस्य । इति । किं ,प्राप्तम् । विकल्पः । कुतः ।। निगमाधारण्यार, सौर्य दार्थौर्णमामिक विध्य तमासी यग्निङ्गम् उपदिष्ट, प्रयाजे-प्रयाजे कपमं जुहोति इति, तत् साधारगं सर्वेषां विध्धन्ते सम्भवति । न च ममुच्चयः, तस्मात् विकल्पः। ऐकाऱ्यांदा नियम्येत पूर्ववत्त्वात् विकारो हि ॥ २८॥ (सि.) माग्नेयम्य विध्यन्तो नियम्येन । कुतः । ऐकार्यात, एकदेवतत्वात् इत्ययः, पानेय एकदेवत्यः, मौयाऽपि सेनेकदे तत्वेन मिसेन प्राग्ने यविधती नियम्येत, पूर्व- बत्वात. पूर्ववानयं सोय:, पूर्वर अभिक्तिं विध्धन्तम् अपेक्षते, विकारी दि, पिछति एमा, सय मितयः ·-- ८२ मीमांमार्शने पूर्व वत्यः सोदनावाक्यानामममातत्वात् । ता लिन विष्यन्त नियमो भवति इत्युक्तम् । अस्ति च एक देवतत्वं निङ्गम् । तेन प्राग्नेयविध्यन्तः । अतित्वान्नेति चेत् ॥ २६ ॥ (आ.) प्रत्र पाह, स्यात् एतदेवं, यदि प्रचैकत्व श्रूयते, न तु श्रूयते । कथम् ।। तहितेन अयं निर्देशः, सौर्यम् इति, तथा, आग्नेयम् इति । तव वचनभ्यकिर्न नायते, किं सूर्यो देवता अस्य, उस मूझे च सूर्याय इति, तथा प्राग्नेयेऽपि। स्थात् लिङ्गभावात ॥ ३० ॥ -(श्रा. नि.) स्यात् व्यवस्थितिः एकत्वस्य । कुतः ।। बिहभा वात्, लिङ्गम् पवास्ति । किम् ।। वाकाशेप एकत्व यूयते, सौम्य तावत् प्रसुमेव प्रादित्य बेन भागधेयेन उपधावति, स एवेन ब्रह्मवर्चमङ्गमयति इति । भाग्ने - यपि, अनिरसी का इत उत्तमाः म्बर्गमायस्ते यद्भवास्त्व भ्यायस्ते पुरोडाश कम भूत्वा प्रान्तमपन्य स्तमबुवन् इन्द्राय ध्रियम्व बृहस्पतये धियब विखेभ्यो देडेच्या ध्रिय- स्वेति, स तानाह न ध्रिये, तमनुवन् अग्नये धियखेति, मोऽत्रवीत्, ध्रियेऽहं, बदाम्ने योटाकपालोऽमावावाया पूर्णमास्या वायुतो भवति अग्निमेव खेन भागधेयेन समई यति इति । वधा चान्चार्थदर्शनम् ॥ ३१॥ (नि.) अनुवाश्यायाम् एकत्वयषण, अग्निई मूर्धा दिव:

·अध्याये १ पादः। ८३ त्याग्ने ये, उदुल्यञ्जातवेदसम् इति मोये । ननु पुनरूक्त एतलिङ्गायोपदर्शनम् इति । तदुच्यते। नैतत् पुनरुक्त एकमत्र चोदनागतम्, एक मन्त्रगतम् । चोदनागतं प्रापक, मन्त्रगतं प्राप्तस्य द्योतकम् इति । (८।१।१६ हयिदेवतो. मनिपात हवि सामान्यस्य इलीयस्ताधिकरणम् । विप्रतिपत्ती हविषा नियम्येत कर्म गस्तदुपास्य- त्वात् ॥ ३२ ॥ (मि.) इदं श्रूयते, ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वयेत् इति, पाम्नेयं पयः इति । तब मन्दः, किं देवतासामान्यात् ऐन्द्र पुरोडागमाबाय्यय विध्यन्तः, आग्नेये च पयमि पौषधस्य, देवतासामान्य बलवसरम् । अथ इवि:मामान्यात् उत्तरत्र मान्याय्यस्य, पूर्वध औषधस्य, हवि:सामान्य' बनीयः १ इति। कि प्राप्तम् ? उच्यते, टेकतामामान्यं बलीयः इति । कुतः ' । मुस्थत्वात, मुथनियन्त्रिता देवता, ऐन्द्रम् प्रा. नेयम् ति । जघन्यनियन्त्रितं इदिः । तयोविरीधे मुख्या- नुयही न्याय्यः, मुख्यस्य पविरुडपत्तित्वात, जघन्यम्य तु मुम्बन विरुहा प्रत्तिः । तस्मात् टेवतासामान्य बलीयः । इति पाहे ब्रूमः, विप्रतिपत्तो हथिया नियम्ये त, दि. प्रतिपत्तो पतस्यां दिशतयोः, इथिपा विध्यन्तो निय- ब्येत । कुतः ।। कर्मपस्तदुपाण्यत्वात, कम्म देवता प्रति

·मोमामा दर्शने
-
इत्यर्थः। प्रथ वा हिरण्यमपि तलखित्वात् उज्चनम्
आज्यमपि खिग्धलात् उज्वनमेव । तम्मात् सामान्यात
उपाशाजधर्मा शतवालया।
धर्मानुग्रहाच ॥ ३६ ॥ (यु.)
हिरण्ये च बहवः, प्राज्यधर्माः अनुष्यन्ते प्रवेक्षणा
दयः, श्रीषधधम्मात हीयेरन् पबहत्यादय. । तम्मरत् अपि
भाज्यधर्माः।
औषधं वा विशदत्वात् ॥ ३० ॥ (सि.)
अथ वा औषधस्य हिरण्ये विध्यन्त । कुतः। विध
दत्वात् हिरण्यमपि विशदम्, औषधममि विशदम् । क:
पुनरनयो: सामान्ययो विशेष । न उनु कथित, किस
विशदत्वस्य कारणहयम् सपोहतक, तेजस्वितायाम्तहमा
नुग्रह एकः।
चरुणदाच ॥ ३८॥ (यु. १)
चकमन्दय प्रत भवति, प्रज्ञापत्य चकम् इति । बरु
शष्टय प्रौषधस्य वक्ता, सत् बलवत् प्रौषधस्य लिङ्गम् ।
तस्मिंश्च श्रपणश्रुते ॥ ३८ ॥ (यु. २)
तस्मिय प्राज्ये यपणं य यते, ते अपति इति ।
किमत' । ঋন নয়ষনি, মাথষষিমনন সাথ
प्राप्यने । तत्र केवलम् प्राग्यं विधायिष्यते, प्राज्यविध्यते
तु अपणम् पाप्य र विधीयेयातां, तथा वाक्यम्भिोन।
तस्मिथ यपणतः इत्येतस्य अपरा प्यास्था। पत्र
.

·८ अध्याये १ पादः। पाह, साचादेवेहाच्यं यूयते, तस्मात् तस्य विध्यन्तः इति । ततः उत्तरम् इदं, तस्मिय पणश्रुतेः, दार्थपौर्ण । मासिक यपणं तस्मिय भाज्ये थू यते, गुणगतं तसामान्य, हविर्गतं तु वैगछ, पशब्दश । तस्मात् ते बनवतो। (८ । १।१८ प.. मधूद के उपाण्याजीयान्यभमातिदेशाधिकरणम् । मधूदके द्वसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥४०॥ चित्रायाम् इष्टौ यूयते, दधि मधु एतं धाना उदक तण्डुलाः, तपस्ष्ट प्राजापत्य भवति इति । तप, मधूद के पोविकारः स्यात्। कुतः । द्रवसामान्यात, ये च मधूद के पयोऽपि ट्रयम् । आज्यं वा वर्गसामान्यात् ॥ ४१ ॥ (सि.) प्राज्य वा इमे विकुयाताम्, उपांशयाजस्य तयो. विष्यन्तः स्यात् । कुतः ।। वर्णसामान्यात, समानधर्षे मधूट के प्राज्ये न। धर्मानुयहाच्च ॥ ४२ ॥ (यु.) पाज्यधनाय बह: मधूद कयोः शक्या: कत्तम् दत्म. वनादयः, न तु पयोधमा दोहनादयः । 2

·।
मीमांसा-दर्शने
पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् ॥ ४३ ।
यत्तु, पूर्व कारणम् उक्तं, क्त्वसामान्यं तदविमिट',
भाज्यमपि अग्निस योगात् द्रवीभवति तस्मात उपांशु-
याविध्यन्तः मधूदकयोः इति । (११८ अ.) ।
इति श्रीमहशवरवामिनः हाती मीमांसाभाष्ये अटम
याध्यायस्य प्रथमः पादः।
परमस्य प्रयायव्य द्वितीयः पादः।
4
.
ऐटिक सोनाम वारेटिकभातिदेशाधिकरणम् ।
बाजिने सोमपूर्ववं सौबामण्याच ग्रहषु ।
साच्छन्दशात् ॥ १॥ (पू.)
धातुर्मास्येषु बाजिनेज्या अमा, वाजिभ्यो वाजिनम्
इति, मोत्रामा छ सुरा ग्रहाः, पाखिन पहं ग्रहाति,
मारपतम् ऐन्द्रम् इति। तत्र संशयः, किम् उभयो:
भौमिको विध्यन्तः, उत दार्थ पौर्ण मासिकः । इति।
तदुखने, वापिने सोवामयां च यईए सोमपूर्वत्व,
मोमिको विध्यन्तः। कुतः । तावदात् सीमगन्द.
वात् । सोमगरदस्त्वत्र श्रूयते, सोमो वै वाजिनं मुग
सोमः इति, न तावत् वाजिनं सोमः, न सुरा ।

·८ अध्याये २ पादः। . तयो: सोमेन सादृश्यम् अस्ति । सादृश्याच्च परशब्दः परव प्रवर्तते । तस्मात् सादृश्यम् अत्र विधीयते, सादृश्य च अत्र मोमधत्वक्षतं शक्यं विधातुम्, न अन्यत, स एप नाम्ना धम्मातिदेशो न विध्यन्तेन, यथा, कोण्डपायिनामयने अग्निहोत्र । अनुवषट्काराच्च ॥ २ ॥ (यु. १) अनुषषटकारं च सोमधर्म दर्शयति, वाजिनस्य अग्न घीहीत्यनुवषट्करीति, सुराया वीहीत्यनुषपटकरीति इति। समुपय भक्षणाच ॥ ३॥ (यु. २) समुपहय भक्षणं च सोमधर्मः, तत्र दृश्यते, भेषं समं वा विभज्य समुपहय भक्षयन्ति इति । क्रयण-थयण-पुरोरुगुपयाम-ग्रहणासादनवासोप- नहनञ्च तहत् ॥ ४ ॥ (यु. ३) क्रय पार्टीयसोमधर्मान् मुरायां दर्शयति, सीमेन लीवात, कय्या कुशलसहुभिराखिनं क्रीपाति इति । एका पुरोक्क् एका यान्या, उपयामरहीतोऽस्य प्रच्छिद्राय वाघिण्ट्रेणाखिनं ग्रई ग्रहाति, महीवा पासादयति विग, संहता यसम्ति, सोमे वामसी उपनहानि नानानि शष्यापि भान्ति रति, विधो सति पने कार्यानि वाक्यानि स्युः, यादोन सीमकादोंप विदधति । तम्मात् छभयो: सोमिको वियन्तः ।

·मीमांसा दर्शने हविषा वा नियम्य त तदिकारत्वात् ॥५॥ (सि०) वि:सामान्येन वा, अव हापौर्णमासिको विध्यन्ती नियम्येत । कुतः ।। तहिकारत्वात्, दापौर्ण मासिक स्थ इयिणे विकारः सुगधाजिने, औषधविकृतिः सुग, मानायविक्वत जिनम् । प्रशसा सोमशब्दः ॥ ६ ॥ (पू. यु. नि.) अथ यदुता, ताच्छब्दात् इति । तत्र व म,प्रशंमार्थो. ऽय सोमगम्दः, न विध्यर्थ., विधायकस्य प्रभावात, मोमी वे वाजिन, सुग मोमः इति प्रष्टफलकत्वात् भोमस्य, नहान मुरा-वाधिनयोः प्रशमा, यथा, मिहो देवदत्तः इति पुरुषस्य । तस्मात् नाय नाम्रा धर्मातिदेशः। वचनानीतराणि ॥ ७ ॥ (पू० लि. नि.) इतराणि सु सीमक्रयादीनि वाचनिकानि, प्राप्त भाषात् । अगत्या च वाक्यानाम् अनेकार्यता, सगुणकर्म- विधानन। व्यपदेशश्च तहत् ॥ ८॥ (यु.) मध्यग्य दीक्षणीयामानीति, । तोकाभि. प्रायणीया, मिहनीमभिरासिथ्याम् इति, गोमविकारत्वे प्रत्यक्षमेव टीमगीयादीनि प्राप्नुयुः । प्राप्तानाम् गष्पाटिभिस्तदामि वचन नोपपाते। पशुपुरोड़ागस्य च लिगदर्शनम् ॥ ६ ॥ (लि.) पशुपुरोडागता च ग्रहाणां यते, नेतेषां पशूना

·८ अध्याये २ पादः।
-
पुरोडामा विद्यन्ते, ग्रहपुरोड़ाया घेते पथवः इति । तब
तावत् पत्र ग्रहाः पुरोड़ायाः, ग्रहा एव से, यदि तु
पुरोडायधर्मकाः, तत एतदुपपद्यते । तस्मात् पौरो-
डाभिकस्तेषु विध्यतः । (८।२।१ प०)।
पसी सामाग्यमानिदेशाधिकरणम् ।
पशुः पुरोड़ाशविकारः स्याद्देवतासामान्यात् ॥
१० ॥ (पू.)
प्रस्ति ज्योतिष्टोमे पशः पम्नीषोमीयः, यो दीक्षितो,
यत् अग्नीषोमीयं पपमासमते इति । सब सन्देहः, किं
पश: पुरोडायविकारः, त सानाय्य विकारः, इति ।
किं प्राप्तम् ! पणः पुगेडायविकारः स्यात् । कुतः ।।
टेवतामामान्यात,
पग्नीषोमीयः पशः, पुरोडामोऽपि
सवल्य एव ।
प्रोक्षणाच ॥ ११ ॥ (हे. २)
प्रोक्षर्ण पुरोडामधमः पयो दर्शयति, प्रहरस्त्वोषधीभ्यो
नुष्टं प्राचामिति पण मोति इति ।
पर्यग्निकरणाच्च ॥ १२ ॥ (हे. २)
पर्यनिकरणम् पपि पुरोडाय:, सदापि पमो
दृश्यते पाहवनीयात् इनकेन पपर्यग्निकरोति इति ।
मात् पुरोड़ामविकारः।

·..
.
--
! मीमांसा-दर्शने
सान्नाय्यं वा तव्यभवत्वात् ॥ १३ ॥ (सि०).
सावाये या पशुवि कुर्य्यात्, न पुरोड़ागम् । कृतः ।।
तत्पभवत्वात्, पशुतः साहाय्य प्रभवति, पशुय । तत् मिय:-'
प्रत्यासतं, प्रत्यासत्ति लिङ्ग, हवि:सामान्यं च देवता-
मामान्यात् वलीयः इत्युक्तम् । (८ । १ । १७.अ.)।
तस्य च पावदर्शनात् ॥ १४ ॥ (यु.)
तस्यं च मानायम्यं यत् पात्रम् उखा; मा पो
दृश्यते, यदि पशुरुवायां पचेत् इति । (८ । २।२।
+
H
..
यो पयोधमोतिर्दशाधिकरणम् ।
दनः स्यानमत्तिसामान्चात् ॥ १५॥ (पू.)
सान्द्रायविकारोऽपि नः विकारः स्यात् पशु, म
पयसः । कुतः ? । मूर्तिसामान्यात, घनत्व मूर्तिः ।
पयो वा कालसामान्यात् ॥ १६ ॥ (सि.)
पयो वा पशुकुिर्य्यात्, न दंधि। मद्य कालः पशुः,
पयोऽपि सद्यःकालम् । . दधि तु हाहमाल, पोऽन्तरित, ,
ताहिरङ्गम्।
पवानन्तस्यात् ॥ १७.॥. (यु०-१)
पनीथ पयः अनन्तरं, तत्पन्यासनं, न दधि।
.
-
-4

·८ अध्याये २ पाद: । । ट्रवत्वं चाविशिष्टम् ॥ १८॥ (यु. २) द्रवत्व पशुपयसोः समानं, पशुरपि ट्रवति, पयोऽपि । तस्मात् पयोविकारः परः। (८।२ । ३ अ०)। . - भामिक्षाया पयोधमातिदेशाधिकरणम । आमिक्षोभयभाव्यत्वादुभयविकारः स्यात् ॥२६॥ (१म पृ.) वैश्वदेवी आमिक्षा उभयोः दधिपयसोविकार ग्यात, उभयभाव्यत्वात्, उभाभ्यां हि सा भाव्यते, तन न युज्यने, विशेषोऽस्यैत्र, न इतरम्य इति । तस्मात् उभयो । एकं वा चोदनैकत्वात् ॥ २० ॥ (सि.) एक वा विकुर्यात् दधि पयो वा, नोभे, चोदने क- त्वात, एकैपा चोदना, वैशदेव्यामिक्षा इति, सा एकेन विध्यन्तेन निगकाहीक्रियते । तस्मात् एक विकुर्यात् । यत्तु, न युज्यते विगेप' इति । तत्र उच्यते, दधिसडातसामान्यात् ॥ २१ ॥ (श्य पू.) महत दधि, प्रामिक्षाऽपि राहता, पयो द्रवम् । विशेष. । तस्मात् दधा विकारः इति । पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवत् दधस्तदर्थ- त्वात् ॥२२॥ (सि.) पयो वा आमिचया विक्रियते, न दधि, पयःप्रधान- एम है ·१०४ मीमांसा-दर्शने त्वात, प्रस्य च संमर्गस्य। किं प्राधान्यम् पयम: । भूयस्व, प्रभूतं तब पयः, पत्यं दधि। दनः च तदर्थत्वात्, दधि र तत्र पयो धमीभावयितुम् उपादीयते । लोकवत, लोकेऽपि- पय एष धनीमावयितुम् दधि उपादीयते । कथम् । । दध्य भावे प्रन्येन पन्ने नापि कालिकादिना क्रियते, तपापि प पामिचाशदी भवति, दधिनियमः पम्ने हि दृष्टार्थः । तस्मात् पयः एव प्रम्बसंयोगेन घनीभूतम् पामिक्षा .त्युथते । पयत् प्रामिक्षा, पयस एव विकारी न्याय्य । धर्मानुग्रहाच्च॥२३॥ (यु.) । सधःकाता धर्मः पयोविकारत्वेन अनुमहीयते, वैखदेवस्य सध:कालत्वात, दधिविकारत्वे बात । वैज देवोऽपि द्वाहकासः क्रियेत । तथा तस्य धर्मों पाये त, मोगमाई र दर्शयति, जुषन्त युज्य पय. इति, यदि दना विकारः स्यात, तथा वाहकालभावे दातव्यं, म कथञ्चन पयः स्यात् । तव पतहीन नोपपद्यते । तस्मात् पोविका. रव ग्रामिक्षा, दक्षय अधर्मशवम् । (८०२१४१०)" - गदमा समाहौनयोव्यवस्थया धातिदमाधिकरपम् । सवमहीनथ द्वादशाहस्तस्योभयधा प्रतिरक- कात् ॥ २४ ॥ (पू.) ॥ हादशाहोऽहर्गणः, प्रायपीयोऽतिरावा, पहा पक्ष:, यादीमा पविधाक्यम् प्रहः, उदयनीयोऽतिराव रति, स उमघसनका, सनमकीमष । कथं जायते ।। अभियुत्ता- .

·अध्याये २ यादः। . नाम् उपदेशात्, एवं हि उपदिशान्ति, सवमहीनय हाद- शाह: इति, शब्दार्याधिगमे च अभियुक्तोपदेशः प्रमाणम् संज्ञाव्यवस्थया च तस्य धर्माः प्रामाताः, एको द्वौ बहवो. ऽपि वा अहोनेन यजेरन, तान् टीचिता याजयेयुः, सह. पतिसप्तदशा: स्वयमृविजो ब्राह्मणाः सत्रम् उपे युः इत्येव- मादयः। धर्मभेदाच संज्ञाव्यवस्था, यथा, ब्राह्मणः, परि- बाद, वानप्रस्थः इति, तत् दशमेऽध्याये (६ पा.) वक्ष्यते हादशाहस्य सत्रत्वमामनोपायिचोदने यजमानबहुवे मजयन्दा भसंयोगात् (५०) यजतिचोदनात अहीनत्व', स्वामिनां च अस्थितपरिमाणत्वात् । (५१) पति, म हिरावादिषु अहर्गणेयु प्रवर्तते इत्युक्लाम्,गणेषु हादगाहय (८1१1१७०)इति । तत्र मन्दियते, किम् उभयप्रकारोऽमी विरुती प्रवर्तते, उत व्यवस्थया, क्वचित् अहीनभूतः, कचित् मनभूतः । इति । कि प्राप्तम् । तम्य उभयथा प्रकृत्तिः म्यास, एककात, उभयविधस्तत्र प्रवर्तत। कुतः ।। ऐकफात, एकम् इदं कम्म उभयविधम् इत्युतम्, न तस्य प्रत्तो वियेपो रयते,ह एवंविधः, इह न इति । तस्मात् उभयविधः प्रवर्तत । ननु एका चेहिधा महत्ता, हितीयया कार्य नाम्ति । ऐककात् विकल्पो भविष्यति, यया पारनेयधिकारप्वभिमर्शनश । अपि वा यजतियु तेरहीनभूतप्रतिः स्यात्, प्रकृत्या तुल्यगदत्वात् ॥ २५ ॥ (सि.) ॥ पपिया नेतदेवं, सर्वत्र उभवया Nि. इति, यम , .

·मीमांसा-दर्शने यजतिः श्रूयते, तत्र प्रहीमभूतस्य प्रवृत्तिः, पारिशेयात् । यत्र पासनीपायिधोदना, तत्र मवभूतस्य । कम्मात् ।। प्रवत्या तुभ्यमम्दवास, प्रहत्या हि विकतिः सुम्यादा भवति । सम्मात् चोदनासामान्यात प्रततिनियमः। पड़ी. नभूतब यमलिचोदनः, द्वादशाहेन प्रनाकामी यजेत इति । मत्रभूत पासनोपायचीदन:.' हादशाहम् ऋडिकामा उपे युः, हादशाहम् ऋक्षिकामा उपासीरन् इति।' हिराबादीनामैकादशरावादहीनत्व यजति- चोदनात् ॥ २६ ॥ (पा. नि०,२) पत्र पाठ, के पुनस्ते पहर्गणाः यजतिषीदनाः, येषु अहीमभूतः पषतते । के वा पाममोपायचोदनाः, येषु सवभूतः परति । सदुच्यने, हिराबादीमाम् ऐकादशरापात् पहीनत्वम्, सत्र महीनभूत: प्रवर्तते । तेषां यजतिगष्देन चोदनात, हिरावेष यजेत रहि । त्रयोदगरावादिषु सवभूतस्तेष्वासनोपायिचोद- नात् ॥ २७ ॥ (प्रा. नि. २) योदयरात्रम् ऋशिकामा उपेयुरासुदगरात्र प्रतिष्ठा. कामा उपासीरन् इति मुभूत्वा पाटे। एष वा, यम्प्रात् यजतिचोदनीऽहीनः, सम्मात् हिग. चादीनामप्यहीनखम, नेऽपि हि यजतिवादमाः। यम्मात् पासनोपायचोदनं मत्र, सम्मान पयोदभरावादीनि सपाप, तानि अपि तचोदनानि इति । ।

·८ अध्याये २ पादः। लिङ्गाच्च ॥ २८॥ (यु.) अग्निष्टोमो वै प्रजापतिः स उत्तरानेकाहानसूजन समेत हिराबादयोऽहर्गणा जचुस्वम् अस्मान् मा हासी रिति, तदेषाम् अहोनत्वम् इति हिरावादीनाम् पहीनत्व दर्शयति । (८ । २ । ५ प.)। पञ्चदशरावादिषु सवानिदेशाधिकरणम् । अन्यतरतोऽतिरावत्वात्पञ्चदशरावस्याहीनत्व अण्डपायिनामयनस्य च तस्तेष्वहीनत्वस्य दर्श- नात् ॥ २६ ॥ (पू.) पश्चदशरात्रं,कुण्डपायिनामयनं च उभावपि पहीनो। कस्मात् १ । अन्यतरतोऽतिराववाद, उभावपि एतौ अन्य तरतोऽतिरातो तेम अहीनो इति, 'पञ्चदशराचस्तावत्, वित् अग्निष्ट दग्निटोम: विराधा दशराप नदयनीयो- ऽतिरात्रः इति । कुण्डपायिनामयनपि, मासग्निहोत्र सुहति इत्यारभ्य, यावत् दशरात्रो महाव्रतम् 'उदयनीयो- ऽसिगरः इति । यस अन्यतरतोऽतिराव:, स महीनः । कथम् जायते ।। तनेयु पहीनत्वम्य दर्शनास, तातेप अन्यतरतोऽतिरात्रभूतेषु, अडीनत्व श्रूयते, यत् पन्यतरतो तिराषः, तेन अहीनः इति । अहीनरचनाच ॥ • ॥ (यु.) अहीमः इति । अयम् पञ्चदशरात्र: प्रत्यवम् ,

·मीमांसा दर्शने
यदन्यतरतोऽतिरात्रः, तेन प्रहीनः इति। तस्मादपि
प्रहीनः इति ।
सो वोपायिचोदनात् ॥ ३१ ॥ (सि.)
सत्रे वा एते, न अहीनौ । कुतः ।। उपायचोदनात्,
ये एवं भूतिकार्य मिच्छन्तः, ते एनं पञ्चदशरात्रम् उपयु',
कुण्डपायिनामयनेऽपि, भूतिकामा उपेयुः इति । कः पुनर
तयोलिङ्ग योर्विशेषः ।। घोदनागतमेकं, वाक्यान्तरगतम्
अन्यञ्च । चोदनागतं, यत् तदन्तरङ्गं भवति, पहिरनम्
इतरत् । अयम् च अपरो विशेयः, महीननियन च नित्येन
अहीनस्य संस्तुति!पपद्यते, उपपत्त्या एतत् प्रहीनत्वम्
उच्यते, यत् अन्यतरतोऽतिरावा, तेन प्रहीनः इति । मा
यदि तावत् उपपत्तिः साधिका, ततोऽन्सरेणापि वचन,
सिंहम् अहीनखम् । अथ न साधिका, उच्चमानपिन
सिध्यति । तस्मात् न एतत् वधन, किन्तईि प्रमुवादोऽय
सत्यर्थः । स्तुतिय, नित्येन प्रहीनलिङ्गन अन्यतरतोऽति.
रात्रत्वेन अहीनस्य नोपपद्यते, यत्कारण,
म एव प्रहीमः
अन्यतरतोऽतिरात्र: । सवस्य तु उपपद्यते येन तावत् अयम्
अन्यतरतोऽतिरात्रः, तेन प्रहोना, प्रारमना र मुत्रम्, प्रति
उभयात्मा विभिटोयम् अन्य भ्य सत्रेभ्यः इति ।
सनलिनञ्च दर्शयति ॥ ३२ ॥ (यु.)
भवनि च कुण्ड़पायिनामयने दर्शयति, गृहपतिर्गह
पतिः सुब्रह्मण्य. सुब्रह्मण्यः इति, गृहपतिई सत्रे प्रामातः,
.

·अध्याये ३ पादः । १०८ रहपतिसप्तदशाः सत्रम् उपेयुः इति 1 सत्रे च तेनार्यः क्रवन् याजमानान् कर्तुम्, अन्येषां यजमानानाम् व्याहतत्वात् । तस्मात् सत्रे एवैते इति । (८ । २६ अ.)। इति श्रीभदृशवरम्वामिनः कृती मीमांसाभाथे प्रथम- स्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । 1 अष्टमस्य अध्यायस्य तीयः पाटः । अचिदेवते भान यस्यामार्वणवे च पानीषोमीयम्य धर्माविदेशाधिकरणम हविर्गगो परमुत्तरस्य देशसामान्चात् ॥१॥ (पू.) इद हविगणा उदाहरणम्, प्राग्नावैष्णवम् एकादश- कपाल निवपेत्, सारस्वत धरुम्, बाईम्पत्वं चरम्, अग्नये पावकाय अग्नवे शुचये इत्येवमादयः । तत्र चिन्त्यते, किं शचिटेवतस्य अग्नीपोमीयविध्यन्तः, प्राग्नावैष्णवस्यापि आग्नविध्यन्तः, उत विपर्ययः । इति । किं प्राप्तम् । इविगंणे परम् शुचिटेवतं, उत्तरस्य अग्नीपोमीयस्य विकारः, पूर्वमपि भाग्नायेण व, पूर्वस्य भाग्ने वन्य विकार:। कुतः। देशसामान्यात, समसामान्चात् इत्यर्थः । इह शुचिदेवतो द्वितीयः, प्रस्तावपि अग्नी- पोमीयो हितीयः, इसरपापि पानावैपाय: प्रथमः, प्रस- १०

·मीमांसा-दर्शने
.
तावपि प्राग्ने यः प्रथमः । देशसामान्येन लिनेन परम् उत्त
रस्य, पूर्व पूर्वस्य विकारः।
देवतथा वा नियम्येत शब्दवत्तादितरस्था शुति-
वात् ॥ २ ॥ (सि.)
न वा देशनियम: स्यात्, किन्तर्हि १ देवतया, टेवता.
सामान्यात् । कुतः । शब्दवती देवता, पारनावैष्णवम्,
अग्नये शुचये इति । इतरम्य देशस्य, युतित्वात, देशी
न यूयते, किन्तर्हि प्रचयात् गम्यते । किम् अत: ।। एत
टतो भवति,देवताप्रत्यय: कम्मचोदनायाम् अनन्तरत्वात्
नुप्यः, इतरम्त पौर्वोपय्यापेक्षया उत्पद्यते ।
तस्मात्
नधन्य. । मुग्यानुग्रहय न्याय्यः। प्रतः शुचिटेपत्ये प्राग्ने
यस्य विध्यन्तः आग्नावणवे च प्राग्नीपोमीयस्य । (८
३ । १ प्र.)।
ननक्सप्तराचे वितखहम बादशाहदम्मातिदेणाधिकरणम्।
गगाचोदनायां यस्य लिङ्ग तदाहतिः प्रतीये-
ताग्नेयवत् ॥ ३ ॥ (पू.)
जनक सप्तरात्रे यूयते, पत्वारि त्रिवन्ति अहानि
भवन्ति इति, तथा अन्यत्र च यतै, नय विष्ठन्ति अहानि
भवन्ति इति । तत्र मन्देहः, कि पाठि कस्य प्रथमम्य
अवमभ्यास',
उत नानांझा हादशाहिकानाम् स्तान

·८ अध्याये ३ पादः। विविः । इति । किं प्राप्तम् ? गप चोदनायां यस्य लिङ्ग, तदाहत्तिः प्रतीयेताग्नेयवत्, गण चोदनायाम् एव विधायां यस्य लिङ्ग पाठिं कस्य प्रघमस्य अङ्ग: त्रिहत्त्वं, तस्य एव पात्तिः प्रतीयेत, चोदनासामान्यात्, आग्नेयवत् । तत् यथा, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये इति देवतै यात् चोदनासामान्यात् आग्नेयस्य विध्यन्ताभ्यासः एवम् इहामि । नानाहानि वा सङ्घातत्वात् प्रवृत्तिलिङ्गेन चोदनात् ॥ ४ ॥ (सि.) नानाहानि वा हादगाहिकानि प्रवर्त्तरन् न पाठि के प्रथमम् अहः । कम्मात् ? । सशातत्वात्, महात एष उच्यते, चत्वारि विष्ठन्ति प्रहानि इति । पृथक्लनिवे- गिनी हि चत्वारि इति सझया, पृथक्षेन अहां भवति इति । सन्ति च तत्र सप्तराचे चोदनया प्रत्तानि नाना. हानि हादशाहिकानि चत्वारि, तानि অনুষ घिसत्त्व विधातुम् शक्यते, न तु विहन्ति बहूनि प्रहानि अनूद्य, तर चतुःसड्ळ्या विधीयते । तथा चान्वार्थदर्शनम् ॥ ५॥ (बु.) चत्वारि विहन्ति अहानि अग्निष्टोममुन्यानि इति, पाम् अग्निष्टोमः प्रथमः, इतरेऽनग्निष्टोमाः, ते एवमुके प्रतीयन्ते, न ये सर्वे अग्निष्टोमाः, यया, प्रयोमुख्य पिण्ड- फोटनम् इत्यत न सायम प्रतीयते। यदि च पितो. भ्यास: म्यास्, सर्वे अग्निष्टोमा भवेयुः, अग्निटोमो हि ·११२१ मीमांसा-दर्शने बसौ। तस्मात् हादशाहिकानाम् चोदकामानाम् अहा विता विधीयते । एव नव विहन्ति महानि भवन्ति इति । (२२ अ.)। . पटहि सदावे षडाधमासिदेशाधिकरणम् । कालाभ्यासेऽपि वादरिः कर्मभेदात् ॥ ६ ॥(पू.) कचित् कम्मविशेषे यू यते, पडदा भवन्ति चत्वारी भवन्ति, पशहा भवन्ति । तत्र सन्देहः, किं दादयाधिका नाम अन्ना प्रत्तिः, उत पड़हस्य १ इति । कि प्राप्तम् । कालाभ्यामेऽपि वादरिः, घडहकालाभ्यामेऽप्येतस्मिन् यू यमाणे बादरिः आचार्यो हादशाहिकानाम् अहां प्रतिं मन्यते स्म । कुतः । काभेदात्, पडशब्देन अब अहर्मितानि पट्सौत्यानि कम्माथि उयन्ते, नेपां ध पटकानां भेदो गम्यते, चत्वारः पडहाः इति पृथकतानि वेगात् सहयायाः। यदि एकस्येय कर्मपटकम्य पाठि. कस्याभिनविकस्य वा अभ्यासः कल्पात, ततः, चतु'पड हाः अति म्यात् । अथ पुनः चत्वार: पडहाः इत्युक्त चतुविश- स्य हानि प्रतीयन्ते, सा पहासरत चोदना प्रति लिङ्गत्वात् हादशाहिकीम् प्रहःप्रहत्तिं गृह्णाति । सम्मात् नानाड़ा हादगाहिकानां प्रशत्तिः । दात्तिं तु जैमिनिरहामालनमाययात् ।। ७॥ (सि.) . सदाहत्ति, पार्टिकस्य एवं प्रभातस्य पटहस्य पाहत्ति AP ·८ अध्याये ३ पादः। जैमिनि: प्राचार्यो मेने । कुतः । अहाम् अप्रत्यक्ष- सलमत्वात् । चतुर्विशतिः अहाम् अप्रत्यक्षा सङ्घया अनु- मानात् गम्यते, तस्याय पड़हचतुष्टयेनैव अनुमानं, वेन पूर्व तावत् पड़हचतुष्टयमेव प्रत्येति, तत् समाहत्य चतुर्विं गतिसहां, यघा, पूर्व धूमं प्रतिपद्यते, पचात् अग्निम्, यश धूमप्रत्ययेनैव कृतार्थो भवति न असौ अग्निप्रत्ययमाद्रियते । इहापि पड़हप्रत्ययात् एव तत्प- वृत्तिः प्रसज्यते, तया च सतार्थः किं चतुर्वि तिसरया प्रतीतया करिष्यति । तस्मात् पड़हाभ्यासः । प्रय यदुक्तं, पृयतनिवेशिनी सदा पाहत्ती बाध्येत तत्र व्रमः पड़हः इति प्रज्ञातः पड़हः सविड़ितो गृह्यते, तस्य चतुःसहवासम्बन्धः साक्षानास्ति इत्याहत्या भविथति, यया, उपसदा प्रयाजानुयाजानां च । यस्यापि चतुर्वि गतिरानः चत्वारः पड़हाः इत्येवं चोद्यते, तस्यापि दशराने प्रवर्तमाने प्रात्यैव सहगपूरणं, भिवानां पडहानामभावात्। यय उभयोोपो न प्रसौ एक पवं निवर्तयति। (८।३।३। अ०)। इति। सम्यागर्दषु दशाहिकपमानिर्दमाधिकरपम् । मंस्थागणेषु तदभ्यासः प्रतीयेत तलक्षण- ग्रहणात् ॥८॥ (पू.) इह सम्यागा उदाहरपम्, अग्निष्टोमः पजोक्यः, .

·मीमांसा-दर्शने
कुतः।
शताग्निष्टोनं भवति, मतातिरानं भवति इत्येवमादयः ।
अत्र चिन्त्यते, कि ज्योतिष्टोमस्य अयम् अभ्यास', उत
एक्सयानां संस्थाविशिष्टानाम् अहां वादः ? इति ।
कि प्राप्तम् । संस्थागणेषु तदभ्यासः प्रतीयेत, नस्य एय
प्राकृतस्य ज्योतिहोमस्य अयम् अभ्यासः ।
कृतलक्षणग्रहणात् तस्य एतत् मत लक्षणं, अग्निष्टोम.
उक्थ्यः पोडशी प्रतिरात्रः इति, तसयोगेन एता: संस्थाः
उत्पत्रा', स ताभिः शक्यते लषयितुम्, तच लक्षयित्वा
सदा केवला विधास्यति, नानासा तु वादे सस्था सङ्ख्या
इभयं विधीयते, या संस्था भवन्ति इति, ते प
पञ्च भवन्ति इति, तथा वाभिद्यते । तस्मात् क्ष्योति
टोमाभ्यासः ।
-
अधिकाराहा प्रकृतिस्तविशिष्टा स्यादभिधानस्य
तन्निमित्तत्वात् ॥ ६॥ (सि.)
नैतदेव ज्योतिष्टोमाभ्यासः इति, कय तहि । प्रततिः
तद्विमिटा स्यात्, हादशादिकानि अहानि राम्याविशि
कमात्॥
अधिकारान, तानि पथ
घोदकेन अधिकतानि, एव चोदकानुग्रहो भविष्यति ।
ननु प्रत्यचविहिती ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमादिभिः
शन्दः
। न त्वाइ। कथम् ।। अभिधानस्य तनिमित्त
त्वान्,
अग्निष्टोमाभिधानं संम्यानिमित्तं, न ज्योतिटोमा
भिधायक, तत्स'स्थ ऋतुम् वदितम् शनोति न प्योति
शनि स्युः ।
+

·८ अध्याये ३ पादः। ष्टोममेव ।। यत्तु, अनेकार्थम् इति । न अनेकार्थ भविषति । गणचोदनया प्राप्तानाम् अहां पञ्चानां संस्था- मात्र विधायिष्यते, शताग्निष्टोमम् इत्यपि समास: उभय- विशेषणविशिष्ट गणम् आह, स एक एवार्थः, यथा, लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति इति, पृथत निवेधिनी च एवं सहया अनुग्रहीता भविष्यति । तस्मात् हादशा. हिकानाम् नानाई वादः । (१।४ अ.)। गतीक्ष्यादी ज्योतिष्टीमान् मोवोपचयाधिकरणम्। गणाटुपचयम्तव्यकृतित्वात् ॥ १० ॥ (पु.) शतोकथ्यं भवति यतातिरात्रं भवति इति यू यते । तत्र हादपादिकानि अहानि प्रवर्तन्ते, तानि च प्रायेगो- स्थ्यसंस्थानि, हौ अग्निष्टोमी गतीक्ष्यं भवति इत्युतः अग्निष्टोमयोः उभ्यस्तोपोपचयः प्राप्त: । शतातिरात्रं भवति इति सर्वेषु राविपर्यायोपचयः । तत्र चिन्यते, किं वादगाहादुपचयः कर्तव्यः, उत ज्योतिष्टोमात् । इति। किं मासम् ' गणात् उपचयः। कुतः ।। तन्प्रततित्वात, द्वादशाहप्रातयः एते अहर्गमास्तेषु हादशाहिको विध्यन्तः प्राप्यते, यदि हादगाहात् उपचयः, एवं चोदकानुग्रही भविष्यति । तस्मात् गणात् उपचयः । एकाहादा तेषां समत्वात् स्यात् ॥११॥ (मि.) एकाहाहा न्योतिष्टोमात् उपचयः, न हादगाहात् ।

·मीमांसा दर्शने भवति । कम्मात् ।। तेयां समत्वात्, हादशाहिकानाम् अहाम् इतरैवैकृतैः समवं भवति, तान्यपि अन्यतः संस्थाम् पाका. इन्ति, इमान्यपि । न च, भित्तुका भिक्षुकात् पाकाइन्ति, सति अन्यस्मिन् प्रसवसमर्थ भितुके ।। किम् एतत् उक्तं हादशाहे संस्थास्तोत्राणि अनाम्रातानि इत्यतः यत्र पाम्रातानि, ततः श्राकाहन्ति । वैवतेषु अहम तानि न पानातानि इति, तस्मात् वैक्तान्यपि अहानि, यत्र विहितानि ततः एव आकाशितुमईन्ति, घ्योतिष्टोमे च तानि पानातानि। तस्मात् ज्योतिष्टोमात् उपचयः। (८।३। ५ अ.)। , गायरमेतदर्भवति इत्यादानुत्पनिगयवीणामागमाधिकरणम् । गायत्रीषु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्यधिकारात् मद्ध्यात्वादग्निष्टोमवदव्यतिरेकात्तदाख्यत्वम् ॥' १२॥ (पू.) उपचययिन्तितः, अपचयः इदानी चिन्त्यति । इदं यते, वाजपेयेन दृष्ट्वा सहस्पतिसवेन यजेत इति । इदं समानातं, गायत्रमेतत् अभवति इति । विचायते, किं प्रारुतीनाम् विष्ट लगतीनाम् अक्षरावलोपं कला गायत्रं तदः कर्तव्यम्, उत उत्पत्तिगायत्रीणाम् दागतयोभ्य प्रागम हाला? इति । अघ सूत्र व उप- क्रमः, गायत्री प्राप्तीनाम् अवच्छेदः, गायत्री यूय. . TH ·८ अध्याये ३ पादः। माणासु गायत्रमेतत् अहर्भवति इति, प्राकृतीनाम् विष्टु- नगतीनाम् अवच्छेदः अक्षरावलोप: कर्त्तव्यः । कुतः ।। प्रकृत्यधिकारात, चोदकेन अत्र प्रातत्यः बिष्ट अगत्य: प्रामाः अधिलता विद्यन्ते, यदि प्रन्यासामचाम् आगमः क्रियेत, प्रातः प्रत्ययो बाध्येत । ननु प्रत्यक्षताः गायत्राः, ताभिथोदक प्राप्ता इतग बाधितव्याः। न इत्याह । कस्मात् । सहवालात, अय गायत्रीशब्दः सहयावाचकः। कचं जायते । प्रति रेकात् चतुर्विधतिसयाम् पप न व्यभिचरति, न क्वचित् चतुर्विंशतिसङ्ख्यया विना दृष्टः, चतुर्वि शतिसहयाहीनासु विष्ट लगतीयु न कदाचित् भवति । तस्मात् सलमाशब्दो- ऽयं, सहयागप्दश्चेत् अक्षरावलोप: कर्तव्यः । अग्निष्टोम- पत, यथा, शताग्निष्टोमं भवति इत्युत्तो हातमाहिकानाम् प्रहाम् उक्ष्यावलोपः क्रियते, एवम् इहापि। तन्नित्ववच्च पृथक्सतीषु तवचनम् ॥१३॥ (यु.) तन्नित्ययत् सघामा ब्रुयन्तं गायत्रीशब्द मत्वा, पृथकमतीपु पृथग्भूतासु गायत्रीभ्यः जगतीपु अगायत्री तपनम् भवति गायचीवचनं भवति, वेहि गायत्री, सा एका जगती इति । यदि सहायां गायपोगन्दः, तती नगत्यां है चतुर्वि गतिसर इत्येतहधनम् उपपद्यत । पद्य ऋचः, ततो ऋनौ जगत्यां न स्तः इति, एतहचनम् अनुपपवं स्यात्। तम्मादपि सहरायां गायत्रीगम्दः ।

·मीमांसा-दर्शने तथा, इदम् अपरं च दर्शनं, तिस्रोऽनुष्टुभयतम्रो गायत्री: करीति इति। न विंशती दशति चेत् ॥ १४ ॥ (आ.) अय कथित् ब्र यात्, न विंगतो दशसहयाऽम्ति, न संख्या मयान्तरे वर्तते, गुणो हि सहया, न च, गुग्णा गुणेषु वर्तन्ते । एवम् अष्टाचत्वारिंशत्सवायां चतुर्विशति- महया नास्ति । तस्मात् सहयार्थेऽपि गायत्रीशम्दै एका जगती हे गायत्रो इत्येतत् अनुपपत्रमेव । वद्य उमयो- दर्दोषो न असो एकस्य वाच्यः । ऐकसङ्ख्यमेव स्यात् ॥ १५ ॥ (आ. नि.) अत्र उच्यते, न व मः, सहप्रायां सतया वर्तते इति, किन्तई, अष्टाचत्वारिंशत्सवगा-परिचिघु अक्षरेयु अवयवभूते हे चतुर्वि पतिसद्धर, न तु है ऋचौ इति । न च, महा मसान्तरं निवर्तयति, यदि निवर्तयेत्, ऐक- महामेव म्यात्, यस्य दश गावः, तस्य हो पञ्चको गवाम् इत्येतहचन न स्यात् । भवति च तत् । तम्मात् न सङ्ख्या मइप्यान्तरं निवर्तयति । एवं था, न विगतो दशेति चेत् (१४ सु०), यद्यपि महायां गायत्रीशम्टः, एवमपि न अक्षरावलोप: कत्तं व्यः । किंकारणम् ।। विंशतौ दश विद्यन्ते। किमतः । इट तापदतः, येन विंशतिः उपात्ता, उपात्ताः तेन दश भवन्ति । एवं येन त्रिष्टु जगत्यः प्रयुक्ताः, प्रयुक्ताः तेन तदन्तर्गता ·८ अध्याये ३ पादः। गायत्रो भवन्ति । तस्मात् अविकारेण प्रयोगः, एवं चोद. कानुग्रहय भवति, गायत्रं च प्रहः कृतं भवति । ऐक. महामेव स्यात्, अत्र आह, जगत्यां त्रिष्टु भि च उपात्तायां न गायत्रा उपात्ताः भवन्ति । कथम् ।। साधनं परि- च्छिन्दती सहरा कम्मणि अङ्गीभवति, न जगत्याः विष्ट भी वा अवयवः साधन, किन्ताह विष्टु नगत्यः । अय उच्येत, गायत्रमेतत् अहर्भवति इतिवचनात् प्रव यवः एव अव साधनम् इति, तथा सति अक्षरावलोप. एव प्राप्नोति, उत्तरस्य अवयवम्य अनत्वात, न च, अनाने अनुपादीयमाने घोदको वाध्यते। तमात् यद उक्त, यद्यपि सहवायां गायत्रीशब्दः, एवमपि अविकारेण प्रयोग इति । एतत् अयुक्तम् । दर्शयति, न च उत्तरस्यां मनवा. याम् उपात्तायां पूर्धाः सहमा उपात्ता भवन्ति इति, बट यम् एका च दमच गतं च सहस्र च पराद च इति सर्व सहया अनुशामति, यदि च उत्तरस्यां सहरायां उपा- तायां पूर्वा: समया उपात्ताः भवन्ति ऐक सहरमेव स्यात, एकैव अपरामहरा भत्, मा हि मर्वाभ्य उत्तरा। यतम्त एकाचा अपि अनुकान्ताः, प्रतो विनायते, न सत्तरस्यां सहयायां उपानायां पूर्णः सहा उपात्ताः गुग्णाधा द्रव्यशन्दः स्यादमर्वविषयत्वात् ॥ १६ ॥ (सि.) नेतदेव, सहायां गायत्रीशब्दः इति कयन्ताई।

·मीमासा दर्शने
गुणात् द्रव्यशब्द स्यात्, चतुर्वि शत्वचरयुक्तास्य ट्रव्यस्य
वाचक । कस्मात् ।। असर्वविषयत्वात्, यदि सहयागन्द
म्यात्, सर्वस्मिन् चतुर्विशतिसध्यामहरे ये वर्तेत गोयूयादी।
न च वर्तते, तस्मात् न सहाशब्द ।
गोत्ववच्च समन्वय. ॥ १०॥ (यु० १)
यथा, गौ इति सत्यपि गमन निमित्ते सामान्नद्रव्या
भिधान साम्रादिमत्येध समन्वयो नान्यत्र
तइचन एव
गागदा विज्ञायते, एवम् अयमपि ऋग्वधन एव विशा
तम् न्याय्य ।
सङ्ख्यायाश्च शब्दवत्वात् ॥ १८॥ (यु. २)
चर्विशतिसगावाचक
অম্বি, ধনুরি মনি
इति, न, अम्य अपरेण गायत्रीशब्द न अर्थ, मनाया व्यय
हारार्थत्वात्, एकेन व्यवहारसि ।
इतरस्याश्रुतित्वाञ्च ॥ १६॥ (यु. ३)
इतरस्य ऋग्व्यस्य प्रतित्वात् पशब्दत्वात् इत्यर्थ
तस्यापि व्यवहारार्थन सभापदेन प्रयोजनम । तब प्रय
गायत्रीमदोर्यान् भवति, सहराया मिष्य बाजन ।
तस्मात् अपि च्छन्दी न्याय्य । प्रती गायत्री धाम
अचामागम कर्तव्य इति ।

·८ अध्याये ३ पादः। १२१ तत्र व्र.मः, - ट्रव्यान्तो निवेशाटुक्थ्य लोपैर्विशिष्टं स्यात् ॥२०॥ (पू. यु. नि. १) यत् उपवर्णितम्, अग्निष्टोमवत् इति । अग्निष्टोमगन्दस्य ट्रव्यान्तरे कस्मिथित् निवेशो नास्ति, यथा गायत्रीशब्दः ऋग्व्ये, अयं हि केवलाग्निष्टोमा. न्ततां ब्रूते, न च, उक्थ्यलोपम् अन्तरेण, हादशाहिका. नाम् अहाम् अग्निष्टोमान्तता भवति इति अवश्य कार्य उक्थ्य लोपः । अयं पुनः गायत्रीशब्दः ऋग्यस्य वाचक: इत्युक्तम् । न च, अक्षरावलोपेन तत् ऋग्य प्राप्यते । तस्मात् विषमोऽयम् उपन्यासः इति । अशास्त्रलक्षगात्वाच्च ॥ २१ ॥ (यु.). अशाम्ब नक्षणानि च उघस्तोत्राणि शनाग्निटोमे, तानि शास्त्रलक्षणया अग्निष्टोमान्ततया वाध्यन्ते । इह पुनविपरीतं, शास्त्र लक्षणा गायत्राः, प्रानुमानिक्यः विष्ट. अगत्यः, ता न शक वन्ति गायत्रीं बाधितम् । उम्पत्तिगामधेयत्वात् मया पृथक्मतीपु स्यात् ॥ २२॥ (पू. यु. नि. २) प्रय यदुक्त, मड स्यायों गायबीगन्दा दृष्टः, गायत्रो, मा एका जगती इति, तस्य कः परिहारः । उच्यते, पोत्पत्तियाम् एतत् ऋचो नामधेयम् प्रत्युत्तम् । प्रतः ।

·१२२ मीमांसा-दर्शने . , उत्पत्तिनामधेयत्वात् । योऽयं जगत्यवयवे चतुर्विगत्व क्षरे पदसञ्चवे प्रयोग:, : भत्त्या विनयः, न. हि, • एकस्य शब्दस्य अनेकार्थता सत्यां गतौ न्याय्या। कया पुनर्भक्त्या ? परिमाणसामान्यात्, यत् परिमाणं योगा- यत्रो, तत् एकस्या जगत्याः । अत एतत् उक्तं, ये हिडे गायत्रयोः, सा एका जगती इति, यथा, यो हो कौरवी स एको वाहीक: इति । एतच गायत्रीहयप्रशंसार्थ वचनम् । कथम् ? इदं श्रूयते, दाभ्यां गायत्रीभ्यां वैश्यस्य इति, तदेतत् अयुक्तम् इव उच्यते, जगत्या वैश्यस्य कार्य, जागतो हि वैश्या, तदेतत् हाभ्यां गायत्रीभ्यां क्रियते, जग- त्यैव तत् सत भवति, ये हि है गायत्री सा एका जगती इति । तम्मात् अहेतरय सहयार्थत्वे गायत्रीयदस्य । वचनमिति चेत् ॥ २३ ॥ (घा.) शक्यं तावत् तत्र एतत् वक्तु, यत्र अनुवादी गायत्री शब्दः । यत्र तु विधिः, तत्र कथम् ? यथा, तिस्रोऽनुष्टुभः, चतस्रो गायत्री: करोति । इति। कः पुनविधौ विशेषः । विधी शब्दार्थेन व्यवहारो भवति, तिस्रोऽनुष्टुभः पतस्रो गायत्री न शक्याः कर्तुम्, शक्यास्तु चतस्रयतुर्विशतयः । तस्मात् तत्र सहवायां गायत्रीशब्दः इति। अघ ब.मः। यावटुताम् ॥ २४ ॥ (आ. नि.) इहैव एकत्र सहवायों न अन्यत्र, क्वचित् दर्शनात् ।

·८ अध्याये ३ पादः। १२३ पृष्ठ आह, योवं न सगावचनः, कधम् इह सहदार्थो जातः ? इति । उच्यते, लक्षणयाऽपि विधानं भवति, यथा लोके, अमी विष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्ताम् इति, वेटेऽपि, मपतिष्ठन्ते इति । न घ, तत्र सिहशब्दः प्रतिकतिवचनो दृष्टः इति, अन्यत्रापि प्रतितिवचनो विनायते, पृठशब्दो वा मन्त्रवचनः, न च, लक्षणया प्रयोग शब्दार्थः परि- च्छिदाते, यत्कारणं, स्वार्थे एव वर्तमानः अर्यान्तरं लक्ष- यति, म्वार्थ नहत् नैव लक्षयेत् । तस्मात् अयमपि अहेतुः । , अपूर्वे च विकल्पः स्याद्यदि सहयाविधानम् ॥ २५ ॥ (यु.) अपूर्वे च दर्शपूर्णमासकर्मणि विकल्पः स्यात्, यदि मङ्ख्यायां गायत्रीशब्दः । तत्र हि थू यते, गायत्रया परि- दध्यात् इति । एवं युते प्रानुहोतायावतुर्विशत्यक्षरस्य पदसञ्चयस्य च विकल्प: स्यात् । विकस्पे पक्षे प्राजुहो- तावाः बाधः, स च प्रयुक्तः सत्यां गती। तम्मादपि नैतत् साविधानम् । चरगुणत्वान्नेति चेत् ॥ २६ ॥ (प्रा.) प्रय उच्यते, न प्रकृती विकम्पो भविष्यति । कुत:। गुणतात, ऋग्गुषो हि तत्र प्रयोगोऽशीलतः, ऋचः तम्य सामिधेन्य पानाताः, यदि पन्चा परिदधीत, ऋणपत्र बाध्ये त । तस्मात् तत्र पाजुहोतयेष परिधाम्यनि, तथा

·१२४
मीमासा दर्शने
मति गायद्या परिहित भविधति । ऋग्गुणत्व ,च उप
रहीतम ।
तथा पूर्ववति स्यात् ॥ २७ ॥ ( आ. नि. )
पूर्ववति अपि वृहस्पतिसवे तथा स्यात्, यथा, अपूर्व ।
अवापि ऋग्गुणक प्रयोग अङ्गीकृत चोदकेन,'तत्रापि
ऋतु उपादीयमानासु गायत्र चैध अह कृत भवति ।
ऋग्गुण कल्व च न बाधितम् । तस्मात् न अक्षरावलीप ।
गुणावेशश्च सर्वत्र ॥ २८ ॥ (यु.)
तुशब्दम्य स्थाने पशष्ट,
ਬ
तुशब्दम्य
घशद,
यथा, कि च दह भवति इति । गुणम्य चतुर्विशतिस
माया सचावेश , कत्सायाम आजहोतायो, न प्रत्यये ।
अत तम्याम उपादीयमानायाम् ऋगु णत्व ध उपग्रहीत
भवति, सहया । वृहस्पतिमधे पुन या ऋच पोदकेन
अनीशता, तासाम् अवयवे चतुर्विशतिमड्ग्या निविष्टा,
तस्मिन् उपादीयमाने ऋग्गुणत्वम् अनुमत्त भवति, प्रकति
गायत्रीषु सु उपात्त भवति । तस्मात् न मइप्याभिधाने
गायत्रीशब्द प्रक्षतिगायत्रीणाम् पागम प्राप्नोति ।
अपर प्राइ, इद तावदयं सहयावादी प्रव्य , कम्मात्
अक्षरगतायामेष सत्याया भवानवस्थित , न पुन अन्यम
ये यगतायामपि, ग्रहगताया घममगताया था। यावता
विशेषेण गुत, गावमेत प्रहर्मपति : सलि
मयंघ गुणावेश प्राप्नोति।
.

·८ अध्याये ३ पादः।
१२५
निप्पन्नग्रहणात् नेति चेत् ॥ २६ ॥ (आ.)
म चेत् व यात्,यत्र अयं निष्पंत्रः, गायत्रीशब्दः प्रसिद्धः
इत्यर्थः । तस्य ग्रहणं न्याय्यम्, अयं च अक्षरगतायामेव
सहयायां प्रसिद्धी न सर्वत्र । तस्मात् न सर्वसङ्ख्येयगतो
ग्राह्यते इति । स वक्तव्या,
तथेहापि स्यात् ॥ ३० ॥ (आ.नि.)
यथा अक्षरगतायामेव सङ्ख्यायां दृष्टो न अन्यत्र, एवम्
ऋतु एव दृष्टो न अन्यस्मिन् चतुर्विशत्यक्षरे गये वा, यथा
१ अक्षरेषु एव दृष्टः इति न अक्षरे विज्ञायते । एवम्
ऋक्ष दृष्टः इति नानृतु विज्ञातु न्याय्यः ।
अत्र आह, यद्यपि, अयम् ऋक्षु गायत्रीशब्दः एवमपि
अक्षरावनोप: कार्य: । किंडारणम् ? । प्रकृत्युपबन्धनात्
चोदकेन पत्र प्रालयः विष्टुनगत्यः प्रापिताः, ता इमा
नोझिता भविष्यन्ति 1- गायत्रीशब्दय सद्भासामान्यात्
शक्रोति तदवयवान् वक्तम्, एवम् उभौ विधी अनु.
ग्टहीतौ भविष्यतः प्रारुतो वैशतय इति । अत उत्तरं
पठति,
यदि वाऽविशये नियमः प्रहात्युपवधाच्छीप्वपि
प्रसिद्धः स्यात् ॥ ३१ ॥ (आ. नि.)
यदि अपिमये प्रशंसयेऽपि गायत्रीषु विहितासु प्रसा
न्युपबन्धनात् मायां गायत्रोशम्हः कन्पाते, परेवपि
.
.

·१२६ मीमांसा दर्शने . . भरमय बहिर्भवति इति कुगेपु शरशब्द' कल्पयितव्यः । कोयमेव बहिः कार्यम् । वरव्यो वा विशेष । दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३२॥ (प्रा.) प्रयम् - विशेषो दृष्ट , चतुर्विशतिसायाम् अक्षर- गतायां गायत्रीगदम्य प्रयोगः, ये दे गायत्री मा एका जगती इति, तेन शक्यते कस्पयितुम् । तथा शरेष्वपि ॥ ३३ ॥ (था. नि.) परशब्दस्यापि कुशेषु प्रयोगो दृश्यते, शरवयमेव इद कुशवनम् इति। मता ति चेत् ॥ ३४ ॥ (प्रा.) पत्र वच्यते, स सत्र भरथग्दो मास मयुज्यते, दीर्घत्वात पृथुपनत्वात् सादृश्यवादोऽसौ, भरवणमेव इद कुंगधनम् इति स्वार्थे वर्तमान' सादृश्ये गमयति, खार्थ जहत् कथं गमयेत, तम्मात् भरेप्येव तत्र गरशदस्य प्रयोगो न कुगेषु - इति। तथेतरम्मिन् ॥ ३५॥ (मा. नि.) तथा इतरस्मिन् अपि ये हे गायत्री सा एका जगती ति माल एवं गायत्रीशब्द इत्युक्त, सोऽपि स्वार्थ एव धर्त माम' ताटे गमयति इति क्षेष प्रयुक्तो न मर ग्याया, समान एडयायर गारीमदः । अतोन अजरामहोप. कन्य। - ·अध्याये 8 पाद । १२७ अर्यस्य चासमाप्तत्वात् न तासाकदैश स्यात् ॥ ३६ ॥ (यु.) अपि च पिशु लगतीनाम एकदेशे वाक्यमपुरिममाप्त भवति, न चं, अपरिसमाप्तेन वाक्न अर्थ कथित् अमि- धीपत, अर्थाभिधानार्थश्च मन्वप्रयोग, तत्र मन्त्र प्रयोग एव अनर्थक स्यात। तस्मात् न तासां त्रिष्टुनगतीनाम् एकदेशे गायत्रीशब्द स्यात्। तस्मात उत्पत्तिगायत्रीणा मेय दामतीय आगम कर्तव्य इति । (८:३१ ५०). इति श्रीशिवरम्वामिनः कृतौ मीमासामाये अष्ट- मम्य अन्यायस्य टतीय पाद समाप्त । परमस्य प्रध्यायस्य चतुर्थ पाट:। ननिहाम दस वर्भनामधयताधिकरणम् दविहोमो यज्ञाभिधान होमसयोगात् ॥ १ ॥ यटेफया जुहुयात, दशम कुयात् इति श्रूयते । अस्मिन् दबिहामशब्दे भवति समय', कि गुणविधि, उस कम्मनामधेयम् १ इति। कि प्राप्तम् । दर्विहामा बजामि- धान, मनामधेयम् इत्यर्थः । कुतः।। होमसोगात, ·१२८ मीमांसा दर्शने होमगदः अत्र श्रूयते, तत्पधानच अयं समासः, दविधर उपसर्जन, होमय कम्म । उच्यते, सेन समुचितो यदेकया जुहुयात् इति । तस्मात कर्मनामधेय स्थित तावत् । ततः अर्थान्तरं प्रक्रियते । (८ । ४ । २ प्र०)। अथवा जुहुयात् इति कर्म दहीमदस लौकिशवैदिकोभयकमनामधयताधिकरणम्। स लौकिकानां स्यात् कर्नुस्तदास्यत्वात् ॥ २ ॥ (पृ.) . यदा कर्मनामधेयं, तदा चिन्त्यते, कि नौकिकानां स्मार्माना कमणाम् अटकादोना नामधेयं दर्षि होम शब्द', उत समाम् एव लौकिकानाम् वैदिकामाच्च ? प्रति । कि प्राप्तम् । म लौकिकानां स्यात्, स खलु दार्वि होमगन्दः, नोकि काना कर्मणां नामधेयं स्यात् । कुतः । कर्तुम्तदायत्वात्, तेयां कर्ता, तेन दर्वि होम शम्देन ममाम्यायते, यिनीना दार्वि होमिको ब्राह्मण प्रबहाना दाविहोमिको वाहपः इति । यथ यत् करोति म तेन प्राण्यायते, राधा, नावका, पावकः इति । यदि च प्रष्ट कादीनां नामधेयम् एतत्, ततस्तेषां कर्म पा कर्ता दावि होमिकम , मायामहति इति । नरमात लेकिकानां नामधेयम् ।

·८ अध्याये ४ पादः।
१२८
सर्वेषां वा दर्शनादास्तुहोमे ॥ ३ ॥ (मि)
.
सर्वेयां लौकिकानां वैदिकानाञ्च नामधे यमेतत्,
लौकिकानामेव । कस्मात् १ । दर्शनात् वाम्नुहोमे, वास्तु-
हाम हि वैदिके दविहीमत्व दर्शयति, यटेकवा जुहुयात,
दविहोम कुर्यात्, पुरोऽनुवाक्याम् अनूच याज्यया जुहोति
सदेवतत्वाय इति ।
ननु विपरीतम् एतद्दर्शनं, यदे कया जुहुयात् दर्वि
होम कुर्यात्, प्रदविहोम सन्तम् इत्या पद्यते, यदि दर्वि
होम एव असो, तत: एकया हाभ्यां च हयमानो दर्वि
होम एव भवति । नत्र एतद्दनं मोपपद्यते, यटेकया
जुहुयात् दर्वि होम कुर्यात् इति ।
पत्र उच्यते, यदि लौकिकानाम् एव नामधेय, न
टिकानाम् । तत. एकयापि इयमानोऽसौ नेय दर्वि होमो
भयति, अलौकिकत्वात्, तत्र एतहपन नोपपद्यते, यदेकया
राहुयात् दविहोम कुर्यात् इति । तस्मात् प्रापकने वेद,
वैदिकानां दविहोमत्वे । एमपि नापकम् उक्तम्, कुत
प्राप्ति..
उच्यते, होमगदम्य मामान्याभिधायित्वात्
प्राप्तिः। तम्मात् नोकि कवैदिकाना नामधेयम् एतत् ।
(८४२.)।

·मीमांसा-दर्शने दविहामान्य मनामधेनाधिकरणम् । जुहोति चोदनानां वा तत्सयोगात् ॥ ४ ॥ नौकिकानां वेदिकानाच नामधेयं दविहोमगन्दः इति म्यितम् । इदानीं चिन्त्यते, कि यातिचोदनानां जुहोतिधोदनानाच सर्वेषां नामधेयम्, त जुहोति- चौटनानाम, एष । इति । अविशेषात् सर्वेयां इति प्रप्ति उच्यते, जुहोतीनां नामधेयं, न यजतीनाम् । कुतः?। तत्स योगात,, होमशब्दसंयोगात, होमगब्द: जुहोतेर्याचकः, न यजतेः, यजतो लक्षणया म्यात् । तम्मात् जुहोतिनामधेयम् । (८1४।३ अ.)। प्रयं १ ছিলায় যুগবিধিলিয়াহ্মন্যাধি। द्रव्योपदेशाहा गुगाभिधानं स्यात् ॥ ५॥ (पू.) ग्यितादुत्तरम् उच्यते, यदुत कम्मनामधेयं दर्विहोम: इति । तन, फिन्तहिं । गुणाभिधानं म्यात, गुणविधिः इत्यर्थः । कुतः ।। ट्रव्योपदेशात, द्रव्योपदेशोऽवगम्यते, टयां होमो दर्विहोमः इति । एवम् एतो दविहोमगदी याप्रसिदिकल्पितो भविष्यतः । तस्मात् गुणविधिः । न लौकिकानामाचारग्रहणत्याच्छन्दवता चान्या विधानात् ॥ ६ ॥ (सि.) न प्रय गुणविवियुज्यते ! किंकारणम् । लोकिकानां . .

·८ अध्याये ४ पादः।
तावत् प्राचारसहीता दर्विः त्वग्विलया मूलद ण्डया
दा जुहोति इति, सा न विधातव्या, श्रौतानामपि'
अन्यानि होमार्थानि पात्राणि पानातानि, भुवेश
जुहोति, चमसेन जुहोति इति, वैः सह दर्विकल्प:
स्यात्, स च अन्याय्यः, यत्कारण सुवादीनां विधायकः
शब्दोऽस्ति, सुवेण जुहोति इति, न तु दः, तत्र हि
आनुमानिकी विधिशब्दः ।
दर्शनाच्चान्चपात्रस्य ॥ ७ ॥ (यु)
अन्यच्च पात्रं दर्विहोमे दृश्यते, भूतभ्यस्त्वे त्यपूर्वी
स्र वमुद्हाति इति । तस्मात् न गुणविधिः ।
तथाग्निहविषोः ॥ ८॥ (आ. नि.)
अथ उयेत, अग्निहवियोः कार्यं दर्विविति, दो
होमी दर्विहोमो दर्वे होमो दर्वि होमः इति ।
व म., तथाग्नि हवियोः अपि, यथा पात्रकायें दविनं.
युज्यते, तथा अग्निहवियोः कार्योऽपि, तत्रापि पाहवनीय
अाधारत्वेन विहितः, यत् पाहवनीये जुहोति इति, अन्यच्च
प्रदेयत्वेन पुरोडायादि । तस्मात् अग्निहविपोरपि कार्य
न दर्वे निवेशः।
उक्ताशार्थसम्वन्धः ॥ ६॥ (यु.)
उतच अस्माभिः अग्नेः कार्य अन्यत् वाम् अस
मर्थ, दहनपठन प्रकायनकर्म अग्ने, न च, एतत् कार्यम्
-

·१३२ मीमांसा दर्शने अन्यत् द्रश्यं गति कर्तुम् इति । तम्मात् न अग्नि- 'काय्य दर्वेः उपदेशः । अतो न गुणविधिः, कर्मनामधेय.. मेघ दविहोमशब्दः इति । (८:४४.प्र.)। दविहोमसदस्थापूर्वताधिकरणम् । टर्विहोमयदः कर्मनामधेयम्, इत्युक्त, तत्र चिन्यते, किम् अपूर्वाः दघिटोमाः, सत कुतविधर्मग्राहिणः । इति । कि प्राप्तम् ? न अपूर्वाः इति । कुतः । इति- कर्तव्यताऽविधेः, अवि हिततिकर्तव्यताकं कर्म विहितैति कर्तव्यताकात् धर्मान् ग्रहाति इत्युक्त', प्रविहितैतिकत- व्यताकायामी । 'तम्मात् पूर्ववन्तः इति, यदैतदेव, तदा एतत् आपतति, किंपूर्वाः ? इति । अत्र उच्यते, तम्मिन्सोमःप्रवर्त्तताब्यक्तत्वात् ॥ १० ॥ (पू.) तस्मिन् खल दर्वि होमे सोमः प्रवर्तत, सौमिकी वियन्तः स्यात् । कुतः । अचात्वात, अव्यक्त चोदना मोमः पमी अपि च अन्यकचोदनाः भित्रे जुहोति, इति । अत: चौदनामामान्यात् सोमिको विध्वन्तः इति । न वा खाहाकारण संयोगादपरकारस्य च निर्दे- भात्तन्ते तेन विप्रतिरोधात् ॥ ११ ॥ (सि.) वायदः पक्ष व्यायत्तयति। न पत्र मोमिको विधन्तो न्याय्यः । किफारणम् । माहाकारेण संयोगात, स्वाहा. - .

·८ अध्याये ४ पादः।
१३३
कारण संयुक्ता दर्विहोमाः, पृथिव्यै स्वाहा अन्तरिक्षाय
स्वाहा इति। किम् अतः । वषटकारस्य निर्देशात्तन्त्र
तेन च विप्रतिषेधः, तन्वे च सौमिक वषट्कारो निर्दिष्ट',
तेन अस्य विप्रतिषेधः, उभयो: प्रदानार्थत्वात् । यदि
मोमिको विध्यन्तः, ततो वषटकारेण भवितव्यं तत्र एतत्
स्वाहाकारामानम् अनर्थक स्यात् । अथ विकल्पः क्रियते,
तथापि उभयोः पक्षे वाधः । अय बपूर्वा दर्विहोमा ,
नै पो विरोधो भविष्यति । तस्मात् अपूर्वाः ।
शब्दान्तरत्वात् ॥ १२ ॥ (हे. १)
शब्दान्तरं च यजतिपदात् जुहोतिमदः, यजति-
चोदनय सोमः, दविहोमाः पुनर्जुहोतिचोदना', चोदना
सामान्येन च धर्मप्राप्तिरिष्यते । तस्मादपि अयुक्ता सोमिको
धर्मप्राप्तिः
ननु अव्यक्तत्वात् चोदनासामान्यम् उक्तम् ।
अव उच्यते, सामान्येऽव्यक्तित्व, यजतिशन्दी विशेषलिङ्ग,
नेन यजिमती अश्यक्तासु धर्मनियमः, यथा समाने
औषधगुणत्वे देवतैकत्वेन विशेषलिङ्गन सौर्य कर्मणि
आग्नेयविध्यन्तः इति।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १३ ॥ (हे. २)
निदर्शनाश एतत् विज्ञायने, न पत्र सौमिको
विध्यन्तः इति, प्रोटुम्बरी होमे हि स्वाहाकारं विधाय
आभ्यविधिपर वावो दर्शयति, तन द्यावाधिषी पाए.
4
।

·. . . १३४ मीमांसा-दर्शने येत्यन्तरा कणा जुहोति । प्रा मूनात् अवस्रावयति । भूमिगते स्वाहा करोति इति। यदि अब मौमिकी विध्यन्तः म्यात, वपट्कारम्तती भवेत्, न स्वाहाकार। उत्तरार्थस्तु खाहाकारो यथा साप्तदश्यं तवा- विप्रतिषिदा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात्पशुवत् । १४ ॥ (प्रा.) लिङ्गदर्शनस्य परिहारः उच्यते, यदुत', ओदुम्बरीहीम सिद्धवत् म्वाहाकारस्य दर्शनाव मौमिको विध्यन्तः इति । अब ब्रूमः, उत्तरार्थम्न म्वाहाकारी' यथा साप्तदश्य, तत् यथा, साप्तदश्यम अनारम्याधीतं सप्तदय सामि धनीरवाह इति, अनारम्यवादानाम् प्रकृत्यर्थत्वात् दर्थ- पूर्णमासागतम् ततः प्राकरणिकेन पाश्चदश्य न बाधित सत् विकृत्यर्थ जातं, एवम अयं बाहाकारः अनारभ्याधीतः, म्वाहाकारेण चपट कारेण वा देवेभ्यो हवि: प्रदीयते इति, तेनैव न्यायेन पतति निविषिनः भोमं दर्शपूर्णमासौ घ, ततस्तथैव वपट्कारेण उपमः, तहम् अन्यानि प्रदानानि उपसंक्रामति। तत्र अविपतिपिडा सोम धरमप्रत्तिः पशुवत्, नद्यया, पशो सामग्ये थ यमाणे न दापोर्ण- मागिकी तब यत्तिर्वि प्रविषिध्यते, वाचनिकत्वात् साप्त- दगस्य, एवम् इहापि भवनिकत्वात्, म्बाहायारं प्रति निद्गदर्शनात् न मोमिकधम्मप्रकृत्तिर्विप्रतिपिध्यते । पुन: शब्दश्य अनर्यक, यघा किं पुनरिदम् । इति ।

·८ अध्याये ४ पादः । अनुनरार्थो वाऽर्थवत्तादानर्धक्याहि प्राकृतस्योप- रोधः स्यात् ॥ १५॥ (था. नि.) . यदुल, उत्तरार्थः स्वाहाकारः इति, तन्न। कुतः । अनुत्तरार्थः अर्थवत्वात, प्रकृती एव प्रस्थावत्वं, नारि- टहोमपु, पार्वणहोमयोय पूर्णमासाय सुराधमे बाहा इति, अनर्थकत्वात् हि प्रारूतस्य उपरोध: स्यात्, यदि प्राकृतौ अनर्थक: स्यात् स्वाहाकारः, ततः प्राकृतस्य वषट्- कारस्य विकृती प्राप्तस्य अनारभ्यवादेन स्यात् उपरोधः, वषट्कारवाधः इत्यर्थः, न त्वस्य भानर्थक्यम्, तस्मात् न उत्तरार्थः, न चेत् उत्तरार्थः, लिगमेव एतत् भयति असो. मपूर्ववे दर्विोमाना, भूमिगसे स्वाहा करोति इति । , न प्रकृतावपीति चेत् ॥ १६ ॥ (प्रा.) एवं चेत् पश्यसि, नारिष्टहोमेषु पाप होमयोय म्वाहाकारम्य. निवेशः इति, प्रकृती अपि नारिष्टहोमादी न पस्य निवेशो घटते, तत्रापि वर्षट्कार एवं प्रायोति, स हि प्रविओपए दर्शपूर्णमासयोर्विहितः, हायरी वफ्ट- कार एप वै प्रजापति सप्तदशो यन्ने अन्वायत्ते इति । ननु म्बाहाकारोऽपि प्रत्यक्षं पठितः। सत्वं पठितः, पपटकारस्तु विहितः, प्रतोदना इति । न अप्य यो प्ययते प्रजा- पतो यन प्रतितिष्ठति इति चाहाकारं पाठेन मार्ग बाधले, पाटे हि आनुमानिको विधिः प्रत्यक्षेप विधिना बाध्यत, ·मीमांसा-दर्शन . . न चेत् तत्रापि निवेशः, उत्तरार्थः एव बाहाकारी भति विकत्यर्थः। उक्तं समवाये पारदीर्वल्यम् ॥१७॥ (प्रा. नि.) अथ श्राह, नैतत् युना, वषट्कारण स्वाहाकारी बाध्यते इति । कुतः । यत: उक्त (२३।१४ सू०) शुत्वा- दीनाम् समवाये परस्य दुर्बलत्व, द प वाक्यप्रकरणयोः मंद्रिातः, प्रकरणेन वषट्कारः प्राप्नोति, नारिष्टहोमेषु तन्मन्वपदैरेकवाक्यत्वात् स्वाहाकार: ! शाक्यं च प्रकरणा- इलीयः। ननु स्वाहाकारस्य उपरिष्टात् प्रदानार्थो वपद कार: प्रयोक्ष्यते । न खलु स्वाहाकारेण एव प्रदान निर्व- र्तितम, कथम् प्रविहितः प्रदानार्थे स्वाहाकार: प्रदाना निर्वतयिष्यति । विहितय कथम् स्वाहाकारेण वा वषट्- कारण या देवेभ्यो हविः प्रदीयते । इति । ननु उमयोः स्वाहाकारवपटकारयोः प्रतावामानात अनारभ्य वादस्य भानर्थक्यम् । अत उच्यते, पदानार्थताम् प्रनयोर्विधास्यति । तस्मात् न सोमप्रक्षतयो दाहोमाः । तच्चोदना वेष्ट: प्रष्ठतिवादिधिः स्यात् ॥ १८॥ (पू. २) बायप्दः पक्षान्तरपरियो । तचोदना वा, तत् इत्य नेन दर्वि होमाः प्रतिनिर्दिश्यन्ते । जुहोतिचोदना ये दर्श- पूर्ण मासयोः प्राविशेषाः, ते दविंडोमधु प्रशरिन् । के पुनस्ते?। नारिधीमाः। कस्मात् कारणात् ।। . स -4 ·८ अध्याये ४ पादः। १३० . हि प्रवृत्तधर्माणः, सर्वेष्टिषु सर्वपशुबन्धेषु प्रवर्तमाना दृष्टाः, यस्य च यो धर्मः प्रायेण दृष्टः, म तस्य अदृश्यमानोऽप्यनुमी- यते, यथा य: परार्धान् प्रायेण करोति, अन्यस्मिन् अपि परार्थकरणे स एव सम्भाव्यते । तस्मात् तेषां प्रत्तिः । शब्दसामर्थ्याच ॥ १६ ॥ (हे. १) शब्दसामध्ये च, चोदनामामान्य दवहीमानां, नारिष्ट- होमेऽपि हि जुहोतिचोदना । नारिष्टान् जुहोति, भिवे नुहोति इति, चोदनासामान्यात् धर्मप्राप्तिः । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २० ॥ (हे. २) लिङ्ग' चैतम् अर्थं दर्शयति, यथा नारिष्टहोमपूर्वत्व' दविहोमानाम् इति । किं लिङ्गं भवति ।। अग्निहोत्रे यूयते, यदि कीटोऽवपद्ये तान्त:परिधि निनयेश ति, तथा अग्नौ यते, अन्तर्वेदि तिष्ठन् सावित्राणि जुहोति इति, परिधयो वेदिय प्रधानार्थत्वात् नारिटहीमा, यदि नेपा धर्माः प्रवर्तेरन्, तत एतद्दर्शनम् उपपद्यते । तस्मात् नेपा प्रष्टत्तिः । तवाभावस्य हेतुत्वात्, गुगाथै स्वाददर्शनम् ॥ २१ ॥ (उ.) यदेनस् गुगा नारिष्टोमायें दानम् उपदिर, नारिष्टहीमानां प्रतावित्यः, प्रमेनं तत् पमापकम् प्रत्यर्थः । कुतः । तथाभावस्य हेमुवान, बामपु प्रति-

·बे
मीमांसा-दर्शने
-
हिता वै वाम्बकाः इत्याहुः । नेमा बर्हिः संनहाते,
न प्रयाजा इज्यन्ते, न अनुयाना इज्यन्त, न सामिधेनी:
अग्चा इति, प्रतिष्ठितत्व पाम्बकाणां प्रतिज्ञाय तदुप
पादनार्थम् इमादीनामभाषी हेतुले न उपदिश्यते। यदि
६ नारिष्टहोमाः प्रवर्तेरन्, ततोऽङ्गाधानार्थत्वात् इमा
वहिंघोः सामिधेनीनां च बाम्बकेषु भावः एव स्थात्
प्रयं तदभारी असत्वात् हेतवे न न युज्यते ।
तम्मात् नारिष्टहीमानामप्रहत्तिः ।
.
विधिरिति चेत् ॥ २२ ॥ (आ.)
-
म्यति।
इति चेत् पश्यसि, दर्शनमेतत् इति, अथ कम्मान
विधिन भवति ? नारिष्टहोमप्रकृतित्वात्, प्राप्तानाम्
प्रमादीनां प्रतिषेधको विधिः सन् अपूर्वम् अर्थ विधा-
अनुवादोऽप्रवृत्तिविशेषकरः अनर्थकः स्यात,
स्थितायां प्रतिज्ञायां सूवेश परिचोदयति ।
न वाक्यशेषत्वात्, गुणार्थ" च समाधानं नाना-
त्वेनोपपद्यते ॥ २३ ॥ (अा. नि.)
न भयं विधियुज्यते। कि कारणम् ।। अन्योऽत्र
विधि. पानातः, आदित्य कृते चरम् निर्वपेत्, पुनरेत्य
ग्टहेषु इति, तस्य वाफ्यशेषोऽयम् ।
तेन पाकाहितत्वात् । अप्रतिहिता वै प्राम्बका इति
दोपम् अनुकीय इदं यूयते, धादित्यं घने चरुम् निर्षपेत्
कध जायते ।
N

·- अध्याय ४ पादः। १३८ पुनरेत्य ग्रहेषु इति, इयं वा अदितिः इयं प्रतिष्ठा यत् आदित्योऽस्यामेव प्रतितिष्ठति इति, तदेतत् तस्य टोपस्य परिहारार्थम् इति विज्ञायते । अतः तेन स हैकवाक्यतां याति, तन्मध्ये च ये इमाद्यभाववचनास्तेऽपि तच्छेषा एव समुच्चारणात् न्याय्याः, ते यदि विधयः कल्पेरन् पृथग्वाक्यानि भवेयुः, तत्र एकवाक्य रूपं बाध्येत । व्यवहित कल्पना च स्यात् । न च एषां विधायकत्वम्, अनुवादम्वरूपत्वात, तस्मात् न विधयः । अथ कोऽत्र विशेषः, यत् समाने निगवे अन्तःपरिधिदर्शनम् प्रसाधकम् इतरत् साध- कम् ? इति। विशेषम् उपरिष्टात् वक्ष्यामः । येषां वाऽपरयोोमस्तेषां स्यादविरोधात् ॥२४॥ (श्य पू.) येषां वा यागानाम् अपरयो:, अग्न्यो: होम', नेपां प्रवत्तिः स्यात्, पनीसयाजानाम् इत्यर्थः । अविरोधात्, तत्र विरोधी नास्ति, यो नारिष्ट होमानां प्रवृत्ती उक्तः, तत्राभावस्य हेतुत्वात् इति, नेपां हि इमा बहिः सामिधेन्यश्च नैवाज', तदभावदर्शनम् तत्र न विरुध्यते। प्रवृत्तिधम्माणस्तेऽपि जुहोति चोदनाथ, सह पत्नया जुहोति इति । तस्मात् तेषां महत्तिः । तत्रौषधानि चोद्यन्ते, तानि स्थानन गम्येरन् ॥ २५ ॥ (२ उ.) नैतत् युक्तम् । किकारणम् ।। यतः, तत्र औष कुत..

·१४० मोमांसा दर्शने धानि चौद्यन्ते दर्विहोम, यथा वाम्बकेषुः पुरोडागः करम्भपात्राणि तण्डुलाः इत्येवमादीनि, तानि स्थनिन गम्येरन् प्राध्यस्थानापत्त्या आज्यधमाः प्रायरन, ते न সয়া: নং অনুষ্টানুন, অনুষ্টীযমান। যা খঞ্জনায় म्युः, तब चोदको बाध्यत। तस्मात् न तेषां प्रवृत्ती किश्चित् प्रयोजनमस्ति, याज्यानुवाको अपि मन्त्रान्तरेण निवच्यते, वषटकार: स्वाहाकारण । लिङ्गाहा शेपहीमयोः ॥ २६ ॥ (३य पू०) पिष्टलेप-फनीकरणहीमयोः वा प्रत्ति: स्यात् । कुतः । लिङ्गात्, पोयधमामान्यात, यच पत्नीसयाजानां प्रहत्तौ दोष उमाः, धम्मायाम् पानर्थक्य, तत् प्रच नास्ति। तष औषधधम्मा निवषयादयः शाः कषुम् । तस्मात् तयोः प्रहत्तिः इति । प्रतिपत्ती तु ते भवतस्तस्मादतहिकारत्वम् ॥२०॥ न तु एतदेवम् । कुतः। यत. प्रतिपत्तिकम्णी एतौ होमो, दर्वि होमाच प्रधानकम्माणि, तेषां दूरती भेदः, सामान्यतच धम्मप्राप्तिः इयते । यच्च नाम, प्रौपधधमा: भयाः तत्र कत्तुम् इति, प्रतिपत्तित्वात अप्रयोजको एष निर्वपणादीनां धमाणाम् । तत्प्रतित्व' तेनैव न्यायेन नोपपन्न, नापि प्रयोजनवत्,

·८ अध्याये । पादः।
नम्मात् एतदम्ययुक्तम् । एव न कुतचिदपि दबिहोमानां
धर्मप्राप्तियुज्यते। तस्मात् अनूव:1
सन्निपाते विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयत विध्युत्पत्ति-
व्यवस्थानादर्थ स्थापरिणेयत्वात् वचनादति-
देशः स्यात् ॥ २८॥ (प्रा. नि.)
बाध्यते।
মম্ব জল্লাহ্ মহব্বানালাম্ অষি বিনা
भावे प्रहपत्तिः एव प्रतीयते, न पुनः प्रवृत्ति ' इति ।
उच्यते, सत्रिपाते विरोधिनाम् एतेषां लिङ्गानां प्रत्तिः
प्रत्येतुम् न न्याय्या। कुतः । विध्यु त्यत्तिव्यवस्थानात्,
विधीनाम् उत्पत्तिः पाठः, स च व्यवस्थितः, केचित् दर्श
पूर्णमासयोः पठ्यन्ते, केचित् सोमे, तेषाम् अर्थस्य अपार
ऐयत्व, यत्र पठिताः, ततोऽन्यत्र परिणीयमानेषु प्रकरण
तस्मात् अग्रहत्तिः प्रतीयेत।
तव आह, किम् एष एव उत्सर्गः सर्वत्र अमासिः ,
इति । एवं खलु प्रासे उचते, वचनादतिदेशः स्यात्,
यथा राष्ट्रभूताम् उहाहकम्मसु । असति एवविध वचने
पूर्वाः इति । अथ ये लिने अपदिष्टे, बदि कीटो.
स्वपोत, अन्तःपरिधि निनयेत्, अन्तर्वेदि तिष्ठन् ताधि-
वाणि जुहोति पति, तयोः कः समाधि। उच्यते,
अन्यायपूर्वत्वात् लक्षणया वादः स विज्ञायते, अन्तःपरि-
धिदेश अन्तर्वेदिटेशे इति, परिधीनां वेदेव तथाभावास्,
यथा रजनी मे कण्डूयति, तिनको मे सन्दते इति, रागा
.
.

·१४२ मीमांसान्दीने भावे तिल काभावे च तहेशलक्षणया भवन्ति वतार: इति । (४४०) इति श्रीभदृशवरस्वामिनः सती मीमांसाभाये प्रष्ट मस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाः । समाप्तधायमष्ट- मोऽध्याय. । -- नयमस्य अध्यायस्य प्रथमः पादः। सविहीवादिषु उताना धाणामपूर्णप्रयुक्तवारिकरलम् । (रांका नाश्यसहितम् । यज्ञकर्म प्रधानं तधि चोदनाभूतं तस्य द्रव्ये पु मंकारस्तत्मयुक्तास्तदर्थत्वात् ॥ १ ॥ अमेऽध्याये विशेषातिदेशनक्षणं हत, इदानीमूह. नवयं वर्तयिष्यामः । विविधय ना, मन्त्र सामः-सम्कार- विषयः, म इह प्राधान्येन वक्ष्यते, पन्यदपि किसित ठपी- घातेन प्रम न च । प्रादितस्वयम् अथित्यते लक्षण. सिध्यर्थम् । अग्निहोष दर्शपूर्णमासी लोतिष्टोमय उदा.

·है अध्याये १ पादः । १४३ - हरणम् । तत्र पृथक् धर्माः समानाताः। तेषु संचयः, किं ते अपूर्वप्रयुक्ताः, उत यजिप्रयुक्ता: ? इति। अपूर्व- प्रयुक्त घु, सत्सु जह: सिद्धति, यजिप्रयुक्त पु तु सङ्करो धर्माणाम् । वाधमिव ? । सर्वे हि ते यजतयः, यजति. सामान्ये यजतिशब्दवाचे धर्मा विधीयमानाः सर्वत्र भवितुमईन्ति, अपूर्व प्रयुक्तात्वे तु, तदीयविशेषे विधीयमाना अन्यस्मिन् अपि तदीयविशेषापन्ने भविष्यन्ति । तस्मात् तन कहः सिद्धी भवति । ननु एतत् सर्व सप्तमे (१ अ०) विचारितं, निर्णीतं । उच्चते, पुनः तदेव स्मार्यते, उत्तरचिन्ताविवक्षया । वा तत्र थोऽर्थो न उक्त:, तहिवक्षयेदमुच्यते । तस्य द्रव्येषु संस्कारम्स प्रयुक्तास्तदर्घत्वात् ति, एतेन च इह प्रयोजनम् अह विवक्षितः, एवं हिस मिष्यति, तत्र एतत् न उक्त, नैतेन तत्र प्रयोजनम् इति । तत्रत्या एतायती चिन्ता, किं प्रतिप्रकरणं नियता धर्माः, उत सर्वे मर्वत्र ? इति, तत् अपूर्वप्रयुक्तले यजिप्रयुक्तात्वे च सिध्यति, न ट्रव्यसस्कारस्य अपूर्वार्थत्वे, तत्तु इह मिहम्, तत्र अपूर्वप्रयुगास्वसिद्धो व्यवहारार्थम् अमूत्रितम् उपादीयते । तस्मात् अपुनरुताम् । हितीयवर्णकम्। अथ वा, अन्यामेव चिन्ताम् इह वक्ष्याम:, किं यजि. निमित्ता धर्माः अपूर्व प्रयुक्ताः, उत अपूर्वनिमित्ता अपूर्व- प्रयुताय ? इति । इदानीं तु यजिमयुक्ता अपूर्वप्रयुना कथासौ ।

·-
१४४
मीमांसा-दाने
प्रत्यया-
वा' इति चिन्यते। कि तावत प्राप्तम् । यजिप्रयुक्ताः
इति । कुतः १ । यजिरादेन इतिकर्तव्यताया अभिसम्म
न्धात्, एव याग, कुर्यात, एवं वागेन कुर्यात, इति ।
एव प्राहे बम, यजत्वर्थस्य यत् कार्य, तत् प्रधान,
तदि कर्तव्यतया घोद्यते । यव कर्तव्यता, तत्रैवेतिकर्स.
ब्धता। अथ यदुता, यजतिशदेनाभिसयोगी बर्माणाम्
इति, तदुच्यते, तस्य द्रष्ये । यजती च, य: संस्कार, म
तत्पयुक्त: अपूर्वप्रयुक्ताः, तदर्धवात, यजते, द्रष्याणां र
तदीयले न धर्मरभिसम्बन्ध, न वे मामना, न हि धाल
यस्य च धर्माणां परम्परेण पाकाहा विद्यते ।
छैन किति कर्तव्यता पाकाहयते, कर्म कथम् । इति,
न यजि: कोहम इति । तम्मात् या कर्तव्य, तस्ये
वेतिकर्तव्यतया सम्यन्ध, अपूर्व स तत्। तस्मात्
अपूर्वपयुक्ताः इति ।
हतीपरकम् ।
एवं या, एतेषु एष उदाहरणेतु इति चिन्त्यते, कि
यशिनिमिता धर्मा अपूर्वप्रयुताः, सत अपूर्व प्रयोजक
निमित्त इति । कि प्रामम् ! यजिनिमित्तम् पपूर्व
प्रयोशकम् इति। कुतः । नेकम्य प्रयोजकत्व निमिन
भावध उपपले, यदर्य हि क्रियते धर्मा, तत् भयो
कम् । मिन् सनि फिरन्ते, सपिमित, न च एकमिन
मद पीयेते, प प भवन्ति इति सय यदितुम,
अश्या हिवनस्यक्ति अपूर्वा ड, पन्या र अपूर्ण अति

·८ अध्याय १ पादः।
१४५
इति, यजिनिमित्तले तु शब्दोऽवशल्यते, एवं यागेन
कुर्यात् इति, यागे सति अपूर्वस्य उपकारकाणि, असति
अनुपकारकाणि अनानि इति । तस्मात् यजिनिमित्तम्,
अपूर्व तु प्रयोजकम् इति।
एवं प्राप्ते नमः, यज्ञकर्म प्रधानं, यजतेः कार्य,
ताधि फलवत् चोद्य ते, तदीयेषु द्रव्ये घु यजतौ च यः
संस्कारः, सोऽपूर्व प्रयुक्त , तदर्थास्ते इति कला क्रियन्ते,
न यज्यर्थेन तेषाम् अभिसम्बन्धः, प्रयोगवनेनैते प्रत्यया.
थेन सम्बध्यन्ते, सहि साकाहो न धात्यर्थः । तस्मात्
अपूर्व प्रयुला अपूर्व निमित्ताय । यदुक्त, अपूर्व स्थ प्रयो-
जकले निमित्तभावच नोपपद्यते, वचनव्यक्तिभेदात् पति,
तत्र उच्यते, प्रयोजकत्वं वाचनिकम्, निमित्तभावय
नै वचनात् भविष्यति इति, यहि येन प्रयुज्यते, भवति
तत् तस्य निमितं, यथा, पारामपोषकस्य । पारामी
वेतनदाने प्रयोजको निमित्तं च, पारामे सति तम वेतन
दीयने, वेतनसम्बन्धी भवति भाराम रक्षितम् । तस्मात्
धनीणाम् अपूर्वमेव प्रयोजक निमित्त च इति । (३११
प्रीक्षपस्थापूर्वप्रयुक्तदाधिकरणम् । (वशंका नरसहितम्)
संस्कारे युज्यमानानां तादात्तव्ययुक्त
स्यात् ॥ २॥ (पू.)

·मोमांसा दर्शने
दर्शपूर्णमासी प्रति समामनन्ति, प्रोधिताभ्याम् उलू-
खुलमुसताभ्याम् प्रवहन्ति, मोचिताभ्यां दृषदुपलाभ्यां
पिनष्टि इति । नत अयमर्थः सांगयिकः, कि प्रोक्षणं
इन्तिपिषिप्रयुक्तम्, उत अपूर्व प्रयुक्तम् । इति । कि प्राप्तम् ।
सस्कारे हन्तिपियाख्ये प्रयुज्यमानस्य प्रोक्षणस्य तत्पयुक्तता
स्थात्, संस्कारप्रयुक्तता, सरकारी हि हन्ति पियो। कुतः
एतत्पयुक्तता ! इति। तादात्, यदि येन कर्तव्य
भवति, तत्, तस्य प्रयोजक यदि अपूर्वम् अनेन क्रियते,
ततोऽस्य अपूर्व प्रयोजक, यदि इन्तिपिषी, ततस्तो
प्रयोजको। प्रकरणाच अपूर्व कर्तव्यं गम्यते, वाक्यात,
हन्तिपिषी, वाक्य च प्रकरणाहलीयः इति ।
ननु इन्तिपियाः क्रियमाणम् अपूर्वार्थ भविष्यति, तव
प्रकरणं च वाक्य च उभयमपि अनुग्रहीयते। उच्यते, न
शक्यम् उभयम् अनुग्रहीतुम, न प्रकरणसमानायमाए
करणवतोऽर्थन समानातम् इति गम्यते, प्रकरण समामा-
नात् प्रशतेनैकवाक्यता भवति, ततः तादयम् अवगम्यते,
इह तु प्रत्यक्षाभ्यां इन्तिपिषिभ्यां प्रोक्षणस्य एकवाक्यता,
सा प्रकृतेनैकवाक्यतां परीक्षां वाधेना न च, हाभ्याम्
अपि महकवाक्यता स्वात, यदा एकनैकवाक्यता, तदा
तेन निराकाइस्य न भन्येन अपि एकवाक्यता कल्पाते।
तस्मात् प्रततेन एकवाक्यत्वाभावात् न अपूर्वार्ध प्रोक्षणम् ।
प्राइ, ननु हन्तिपिषी अपूर्वाय, तदर्घ प्रोक्षणं,
तस्मात् अपूर्वम्य उपकारकम् इति। सत्यते, भवति
प्रणाधा उपकारक, न तु अपूर्वप्रयुक्त, विविध हि पडू
.

·८ अध्याये १ पादः। १४० अङ्गस्य उपकारकं भवति, किञ्चित् अपूर्वस्य एतदनम् विशिष्टम् इत्यनेन कारणेन अनेन सम्बध्यते, किचित् अनपेक्ष्यैव अपूर्वसम्बन्धी, म्वरूपेण एव कारणेन सम्बध्यते, यत् अपूर्वसम्बन्ध कारणत्वेन उपादाय धर्मजातमङ्गविशे- घेण सम्बध्यते, तत् अपूर्व प्रयुक्त भवति। तादृशं च विकतो अर्थान्तरे तत्का-पने जहितव्य भवति, तत्र पुनः स्वरूपमङ्गस्य धर्मसम्बन्धे कारणं भवति, तत् स्वरूपप्रयुक्त, तत्र यद्यपि तेन धर्मवता अपूर्व साध्यते, तत्र साध्य- मानम् अपूर्व न धर्मस्य प्रयोगहेतुभूत भवति, न तत् प्रयोजक, तस्य स्वरूपं विद्यते इति न धर्मः प्रयुज्यते । तत्र विकतो अर्थान्तरे तद्रूपाभावात् अहो न प्रवकल्पते । एवं सति वाक्यानिर्णयः, यदि वाक्यम् अपूर्वस्य कारणतां बदति, ततोऽपूर्व प्रयुक्तम्, अघ अगस्य, ततोऽगप्रयुक्तम् । तच उत्तप्रकरणात अपूर्व प्रयुक्त स्यात, वाक्यात्तु अन. प्रयुमाता इति। तस्मात् इन्तिपिषिप्रयुक्त प्रेषणम् इति। यत्र यष हन्तिपिषी प्रयुज्ये ते, सव सत्र एवं धर्मको भवतः इति । तेन त्वर्थे न यजस्य संयोगात् धर्मसम्बन्धस्तस्मा- जप्रयुक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्य त्वात् ॥३॥ (सि.) सुगदः पर व्यावतंयति, न तु एतदम्ति, हन्तिपिषि- प्रयुक्त प्रोक्षणम् इति, नेन तु पर्थेन हन्तिना पिपिणा वा। यमात् अपूर्वम्य संयोगः, तम्मात् तस्य पोषणसम्बन्धः, अपूर्व साधनविशेषकारित: पोचपसंम्कारेण सम्पन्धः, ।

·१४८ मीमांमा-दने ७ हन्तिपिपिकारित: । कथम् । निष्पयोजनौ इन्तिपिपी, यदि तत्पयुक्त प्रोक्षणं, तदपि निप्प योजना, प्रतों न तत्प्रयुक्तम्। आइ, अपूर्वस्य उपकारको इन्तिपिषी न निष्पयो. जनौ इति । उच्यते, न प्रोक्षणस्य अपूर्वस्य कचिदम्ति समन्धः, यदि प्रोचणं न क्रियते, न, इन्तिपिपी अपूर्वस्य साधनभाव' न गच्छतः, तम्मात् यद्यपि इन्तिपिषी अपूर्वस्य उपकारको, तथापि ताभ्यां सम्बध्यमानं प्रोक्षणम् अनर्थकमेव । अथ उच्यते, यदा इन्तिविधी उपादीयेते, तत् पोषण- मम्बडी मनुतः कर्तुम्, नान्यथा इति । उच्यते, न एव- स्वातीयक: शब्दोऽस्ति इति । तत्र पाह, अयमेव शन्दः एतमर्थम् अभिषदति इति । कथम् ।। प्रोक्षिताभ्याम् अवहन्ति, प्रीक्षिताभ्यां पिनष्टि इति यत् हन्तिपिपियों क्रियते, तत् प्रोक्षण सम्बडाभ्याम् इति इन्तिपिपिकार्यप प्रोक्षणं सम्बध्यते, न ताभ्याम् इति । उच्यते, नैतदेवं, यदि यत् इन्तिपिषिभ्यां क्रियते, तत् प्रोक्षणेन अभिसम्बधने, सम्बन्ध एवं प्रोक्षयस्य न स्यात् सत् हि ताभ्याम् अभि- निवर्य ते, किम् अपरं, तत् प्रोक्षणम् अभिनिधयेत् । अथ प्रोशिताभ्याम् अपूर्व क्रियते इति सम्बन्धः । न ताई इन्तिना विपिणा वा। प्रथ तत्सम्बश्वोऽपि उच्यते इति । अनेकसम्बन्धे वाक्यम्भिोत। तम्मात् हन्तिपिपिभ्यां प्रोक्षणं सबधमानम् अप्रयोजनम् इति प्रकरणात अपूर्षण सम्बध्यते। ।

·८ अध्याये १ पादः। १४८ 4 सा अटकल्पनाया . ननु एवं हन्तिपिपिसम्बन्धी न अवकल्यो त। अव- वाल्सियते इति ब्रमः । कथम् ? । इह अवघातं मति यतमानस्य इयं निष्पद्यते, अवहन्तिरूप, तण्डुलनिहत्तिथ । प्रयाया च अपूर्वभावनाविशेषः, तण्डु लगिहतिईि धपूर्वो- पकारः, सोऽवहन्तिक्रियया चिकीर्पितः, तेन प्रोक्षणस्य सम्बन्धः, यद्यपि प्रवदन्तिरूपेण सम्बध्यमाने प्रोक्षणे अत्या सम्बन्धो भवति । तथापि तत्र निष्य योननत्वात् लक्षणेव पाथीयते, लक्षणा हि प्रत्यक्षा, व्यायसी। न च, अवहन्ति: पारादुपकारकोऽपूर्व निप्पाद- यति, हष्टम् उपकारं कुर्वन् अदृष्ट न सामर्थेन समीचीनं करोति इति गम्यते, यद्यपि ध निष्पादयेत्, तथापि उपका- रेण असम्बध्यमानं मोक्षणं केवलावहन्तिसम्बन्धेन अनर्थकान् एव स्यात् । अतोऽवहन्तिलक्षितेन उपकारविशेषेणास्य सम्बन्धः । तस्मात् अनवहन्तिरपि यः तत्कायापन:, तत्र प्रोक्षणं भयत्येव, यया नखनिर्भिवे चरणो नखेषु । तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तः एषजातीयको धम्मः इति । वयं कान्तरम् । (उसावद मे परमापूञ्चायुतत्वाधिकरणम्)। एवं वा, पम्ति न्योतिष्टोमः, तत्र दं समानावते, यावत्या वाचा कामयेत, तावत्या दीक्षशीयायाम् अनुब यात्, मन्द्रं प्रायपीयायां मन्द्रतरम् प्रातिप्यायाम् उपांश उपमन्तु इति । तत्र अयम् पर्यः सांगयिका, कि परमापूर्वप्रयुक्ता एते धर्माः, उत दीक्षषीयायपूर्व प्रयुवाः ? इति। किं प्राप्तम् ! परनापूर्व संस्कारे दीपपीयाद्यपूर्ये युध्यमानस्य ·मीमांसा-दर्शने . अन्य धर्मस्य परमापूर्वार्थत्वात् दीक्षणीयादीनां परमापूर्धा- धतेष स्यात्, परमापूर्व हि फन्नवत्, यत् कर्तव्यतयाऽभि- सम्बध्यते, सदेव धीरभिसम्बध्यते, न अङ्गापूर्व, निध्ययो- जनं हि तत् इति। तेन त्वर्वेन यत्तस्य संयोगाधर्मसम्बन्धस्तस्मादाज- प्रयुक्तं स्यात् संस्कारस्य तदर्थ वात् ॥३॥ (सि.) तेन त्वर्थेन दीक्षणीयादिना, यस्मात् परमापूर्वस्य मन्वन्धः, तस्मात् परमापूर्वम् एवजातीय केन धर्मेण धर्म वत् । तस्मात् अनयज्ञप्रयुक्तम् एवञ्जातीयकं धर्मजातं, तथा युतिः शन्दो भवति, इतरस्मिन् पक्षे लक्षणा स्यात्, नच प्राय पीयाद्यपूर्व निथ्ययोजनं, ज्योतिष्टोमस्य हि तत् उप- कारक, न च, तत् विना, एवञ्जातीय केन धर्मेण प्रायपी- यायपूर्व सिहम्, अवहन्ति पिपिवम् । यदुच्यते, विनेष धर्मेण, तत् अपूर्व भविष्यति इति । तन्त्र । कुतः । तदपि हि अपूर्व, शब्दात एव अवगम्यते, पम्तीति, प्राक् गन्दात्, अन्येन प्रमाणे न उप. महायते । एवजातीय च शब्दामापके यत् शब्दः पाह, तत् अस्माक प्रमाणम् । शब्दय प्रायणी याद्यपूर्वस्य सपकार- कम् इमम् धर्मम् आह, न परमापूर्वस्य, वचनप्रामाण्यात् । एपञ्चापरमापूर्व निष्पत्तेरजरम् अविनागि १ धर्म. प्रतिहितो न परमापूर्व सतमिणति, एयमपि प्रो. जनसमर्थः । तस्मात् एवनातीय धर्मजातम् अङ्गापूर्व प्रयुक्तम् एव इति। 4 ·अध्याये १ पादः। १५१ ५ o किं भवति प्रयोजनम् इतरस्मिन् इतरस्मिन् वा पक्षे ? इति। उच्यते, अश्वमेधे समानायते, वैधातवीया दीक्ष णीया भवति इति, यदि परमापूर्व प्रयुक्त एवजातीय को धर्म , ततः तम्य उपकारविशेषे निबह' इति तत्काऱ्या. पवायां वैधातव्यायां भविष्यति। अध आग्नावै पावापूर्व- प्रयुक्ता', ततो न इदम् प्राग्नावै गवापूर्वम् इति तत्र वैधा- तव्यापूर्व न तेन धर्मेण सम्भ स्यते इति । (८।१।२ । अ०) फन्न देवताममधमाशामध्यपञ्चप्रयुक्रताधिकरएम् । फलदेवतायोश्च ॥ ४ ॥ (पू.) दर्शपूर्णमासो म्त , दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यतेत इति । तत्र फनसम्बहो धर्मो देवतासम्बइय श्रूयते, फन्नसम्ब हस्तायत, प्रगन्म व सं ज्यातिषा भूमा इति, टेषतासम्बडोऽपि, अग्नेजि तमनूज्जे प सोमस्य उजिति- मनूनेयम् इत्यादि । तप समर , कि म्वर्गसम्म इम्य कर्मण म्वर्ग एप प्रयोजकः, अग्न्याटिसम्मडस्य प्रग्न्यादय एव, उत उभयत्रापि अपूर्व प्रयोजकम् ? इति । यद्येव अभिमम्पन्ध. क्रियते, गताः स्म. म्बर्ग, पग्न्यादीनां च उजितिमनूने पम् इति, ततः बगानादिमयुल। प्रध एवं क्रियते, प्रागता दर्शपूर्णमायफल, दर्शपूर्णमामदेयताय नक्षितिम नोयम् इति, ततोऽपूर्व प्रयुक्त किं प्रामम् । वर्गाग्नगटि प्रयुतः इति । अतः मन्नानानसामात, यम्य मन्त्री .

·१५२ मीमांसा दर्थने , वाचकः, स ५६ यदितव्यः इति गम्यते, श्रुत्या धबगाना- दीनां वाचको मन्त्रः, लक्षण्या दर्शपूर्णमासफल देवतयो', सम्मात् यत् फलदेवतम् प्रति समधिगतं स्वर्गानादि, तत्प्रयुक्तो धर्म: स्यात् इति । न, चोदनातो हि ताहुण्यम् ॥ ५॥ (उ.) नेतदम्ति, वर्गान्यादिम युक्तः इति, घोटनात: वाहण्य स्यात्, यत् फलयचोदाते, तदितिकर्तव्यतया अनुबध्यते, अपूर्व प फन्नवत्, न वर्गान्यादि, तदर्थ वचनं सत् অথার্থ রূান, লম্বয়া ধ যুদয়নাবনঃ- टोऽर्थः स्यात्, प्रोमाहनात् । एतस्मिन् पक्षान्तरे दृष्ट मति ন নিষিদ্ধর স্ম” ৰূলা যায়, যাঘ र फनटेवतात्वेन मातिपन्नलात् नक्षणा अदृष्टा सम्मात् अपूर्व प्रयास एवजातीयको धर्म, इति । किं भवति विचारस्य प्रयोजनम् ।। यथा पूर्व': यच., मौर्य कर्मगि प्रषिकारेण मन्त्र, प्रयोक्लयः, यथा ताई सिदान्तः, फहन अगा वालवर्चस सूर्यस्य उक्षितिमनू ज्ञेषम् इति फले पर्यवसितम् । देवतायाम् उत्तरा चिन्ता यतिष्यते । (१९३०)। -- থানরাময়ৰাখি। देवता वा प्रयोजयेदतिथिवबोजनस्य तदर्य- त्वात् ॥ ६ ॥ (पू.) सदस्ति, अग्नादयोऽरयोज्ञमाः इति, सर्धा देवताः 1 ·अध्याये। पाटः। १५३ सर्वेषां धर्माणां प्रयोजिकाः भवितुमर्हन्ति। कुतः ।। भोजनस्य तदर्थलात्, भोजनं हि इदं देवतायाः, यागो नाम, भोज्य द्रव्यं देवतायै प्रदीयते, सा भीक्ष्यते इति, टेवतासम्पदानको हि अयं याग: यू यते, सम्पदानं च नाम कर्मणोऽपि ईप्सिततमादभिप्रेततरम् । तस्मात् न गुणभूता देवता, देवता प्रति गुणभूते द्रव्य कमणी। अपि च य गो नाम देवतापूजा, पूजा च पूजनीयं प्रति गुणभूता लोके दृश्यते, तदेतत् अतिथिवत् द्रष्टव्य, यथा यावकिचित् अतिथेः परिचरणं, सर्व तत् अतिथिप्रयुक्तम्, एवम् इद- मपिइति । आह, ननु एवं ब्रुवता विग्रहयती देवता भुनी च इत्यभ्युपगतं भवति । उच्यते, बाद, विग्रहवती टेयता भुडतो च। कुतः १ । मनः, उपचारात्, अन्यार्थदर्शनास एव हि स्मरन्ति, विग्रहवती देवता इति, मतिश्च नः प्रमाणम् । तथा विग्रहवती देवताम् उपचरन्ति, घमं दण्डहम्तमालिखन्ति, कथयन्ति च, तथा वरुणं पाथहस्तम् इन्द्रं वद्यहम्तम् । उपचारादपि म्म ते ढिमानं कल्पयामः । तथा प्रन्यायषचनं, विग्रहवतों देवतां दर्शयति, जग्टम्भा ने दक्षिणम् इन्द्रहम्तम् इति, पुरुपविग्रहम्य हि दक्षिणः सध्या इम्तो भवति । तया, इमे चित् इन्द्र रोदमी अपार यत् संग्टग्मा मघवन् कागिरित्ते ईति, कागिटि: मोऽपि पुरुषविग्रहम्य एष उपपद्यते । तया, विग्रीवो क्योटर: मुबारन्धमो मटे। इन्दो हवापि जिप्रत इति,ग्रीवा उटर वाह पति पुरुषविग्रहदर्शनं भाति । तस्मा र विग्रहवतो .

·१५४ मीमांसा-दर्शन टेवता इति मुद्दत ३ । कथम् अवगम्यते !! म ते:, उप- चारात अन्यार्थदर्शनाच, एवं स्मरन्ति, भुड के देवता इति । तथा च एनाम् भुनानाम् इव उपचरन्ति । यदस्यै विविधान् उपचारान् उपहरन्ति । तथा च अन्यावरनं भुनानाम् देवतां गमयति, अडीन्द्र पिव च प्रस्थितस्य प्रति, तथा , विश्वास ना िनजठरेषु धत्ते इति, एकया प्रति घा पियसा सरांसि प्रिंयतम् इति । प्राइ, न देवता भुक्त, यदि च भुत्रीत देवतायै इतिः प्रत्तं चीयेत। उच्यते, अवरसभोजिनी देवता मधुकरीवत् अवगम्यते । कथम् ।। देवताये हविः प्रत् नीरस भवति, तस्मात् अवरस भुड्तो देवता इति गम्यते । आर्थपत्याच्च ।। ७ ॥ (यु.) यदि कस्यचित् पर्थस्य गाना देवता उपचयमाणा व प्रमीदेव, तत: नदाराधनार्थम् इयं देवतापूजा अभिनिर्व. येत, न च एतदुभयम् अपि अम्ति ति, तत् उच्यते, अर्थ पतिर्देवता इति । कथम् प्रवगम्यते ।। स्मृते', उपचारान्, अन्यायदर्शनाच, हि स्मरन्ति, अर्थानाम्, इंट टेक्ता इति । तथा, देष ग्रामी देव क्षेत्रम् इत्युप. चारतामेव स्मति दयति । तथा अन्यार्थश्चनम् गानां देवता दर्शयति, इन्द्रो दिव इन्द्र ई पृथियां इन्ट्री प्रपामिन्द्र इत् पर्वताना, इन्द्रो वृधाम् इन्द्र इमे. धिराणाम् इन्द्रः म योगे ये इन्टः इति, तथा, नम् अस्य जगतः स्वं देशम् ईगामम् इन्द्र तस्थुये इति। तथा, स्म त्युपपाराभ्यां प्रसीदति इत्युपगशामः, एव .

·अध्याये १ पादः। . हि मरन्ति, प्रसीदति देवता इति । तथा उपचरन्ति, प्रसन्नोऽस्य पशुपतिः, पुत्रोऽस्य जातः । प्रसन्नोऽस्य वैय- धणो धनम् अनेन लब्धम् इति । तथा अन्यार्थदर्शनं भवति, पाहुतिभिरिव हुतादो देवान् प्रीणाति इति, तस्मै प्रीता पमूर्ज नियच्छन्ति इति । ततश्च तेन सम्बन्धः ॥ ८॥ (यु. २) ततो देवतायाः, तेन फलेन सम्बन्धः परिचरितुर्भवति, यो देवताम् इज्यया परिचरति, तं सा फलेन सम्बधाति । कथम् । एतत् अवगम्यते । स्म त्युपचाराभ्यां, स्मरन्ति हि, देवता यष्टु: फलं ददाति इति, तामेव उपधारेण स्थतिं द्रढ़यति, पशुपतिः अनेन उपचरितः, पुत्रोऽनेन लब्धः इति। तथा, अन्यार्थदर्शनम् इममेव अर्थ दर्श यति, स इत् जनिन स विशा स जन्मना स पुजिम्भरते धना नृभिः। देवानाम् यः पितरमा वि वासति श्रद्धा- मना हविषा ब्रह्मणस्पतिम् इति, तथा, हप्त एवैनम् इन्द्रः प्रजया पशुभिः तर्पति इति । तस्मात् विटनेन गुणय सनेश देवता आराध्यते, सा प्रीता सती फलं प्रय- छति, येन कर्मणा अग्निराराधितः, तस्य फलम्य ईष्टे, सत् कः प्रयच्छति, न तत् सूर्य: प्रदातमहति वचना- तत् अवगम्यते, क: किं प्रयच्छति इति, यधा अग्नी पन, न तत् सूर्य। अपि वा शब्दपूर्ववाद्यज्ञकर्म प्रधानं स्थाद्गुणत्वे देवताश्रुतिः ॥ ६॥ (सि.) . -- ·मीमांसा-दाने १५८ मेसरा, तथाप्यतन प्रयकापत एव, तर एता असम्बई था परकम्पयितव्य, मुतिवा, तब मस्पधेऽपि तुभ्यम् । पय एवम् पयते, सम्य एसइधर्म यो ग्रहीतवान् तस्य इम्तम् रशि। रायते, नेता प्रध्यवमेयम्, प्रादिगतादीयो येदम्य प्रमध्ये त, न प, गृहीतवान् श्रामीत् इत्युच्यते, সমালামাল। যাহ্মণ হ যথনা গয়া খান हस्तग्रहीता इति चित्। तब, अयथार्थस्यापि उच्चारणं सम्भवत्येव यतः, यथा, दग दाडिमानि पहपूपाः इति । यस्यापि च एप पक्षी, विग्रहवान् इन्द्र. इति, तस्यापि इन्द्रध्देन प्रामन्त्रण सम्बोधनाचं, सम्बोधनम् अनुवर- नाय, तय समदः इत्यवगते अनुवचनं न्याय्य, न च, असो केनचित् प्रकारेण सम्पदः इति अवगम्यते, अनवगते सम्मो धनं व्यर्थम् । वचनप्रामाण्यात् सम्बुध्यते इत्येव गम्यते इति चेत् । उम्सम् पटकम्पनायां इस्तादिकल्पनानुप पत्तिरिति । न घ, अमो सम्बुहः इति अवधार्यते, प्रमाणा भावात्। तस्मात् सम्बोधनयधनं न मम्बोधनाय, नि शार्थमेव । अविग्रहपक्षेऽपि तत् निर्देशार्यमेव भविषति । तत्र आमन्त्रितविभक्तिवचन सुतये, एव इदं देवतास्वं माधयिटतमं, यथेतनादिवत् सम्युध्य साधयति इति तनवदिय उपचर्यमाण: सम्बुद्धिमब्द न आमन्त्राते, तथा सम्बोधनशब्देन निहिग्य उच्यते,ग्टहीतवन्तो वयं तब इस्त त्वदायया वयम् इत्यर्थ.। अस्माभि. इन्द्रकम्म कर्तव्यम् इत्येतर अनेन मायते । तथा पुगे द्यावापृथियो टूरे अपार यत् सम्हासि ·। अध्याये १ पादः। : 4 मघवनही ते पूजितो मुष्टिः इति सन्तमिव मुष्टि स्तुत्यर्थेन वदति, तस्यापि भावे न प्रमाणमस्ति, न इदं वचन इत् महान् काशि: अस्ति, किन्तर्हि, यस्तव काशि:, महान् इति, अन्यार्थस्तथ काशिरस्ति इति, अन्यः तव काशि- महान् इति । सता हि स्तुतिः उपपद्यते इति चेत् । নন, নিয়মনী যদি বীরবিধি নাৰি संयोगः, पौरुषविधिकै रङ्गः तस्यापि स्तुतिर्भवति, यघा, एते वदन्ति शतवत् सहस्रवत् अभिनन्दन्ति इरिभिरा- सभिः । विष्टवी ग्रावाण: सुक्ततः सुकत्यया होतुथित् पूर्वे हविरद्यमाशत इति । तथा, सुखं रथं युयुजे सिन्धुरविनम् इति। तस्मात् न श्रुतिवचनात् अर्थापत्तिर्भवति पुरुष- विधत्वे देवतायाः। तथा, विग्रीव इन्द्रः इति नैतत् युक्त भवति, ग्रीवावान् इन्द्रः इति, किन्तर्हि याऽस्य ग्रीवा, सा महतो । ग्रीवासत्त्वे नास्ति प्रमाणम् । न च, ग्रीवा स्तुति: अर्थापत्ति: अपुरुषविधेऽपि स्तुत्युपपत्तेः । अपि च, इन्द्रो त्राणि जिन्नते इत्येताभ्यां पदाभ्याम् इन्द्रशब्दः सम्बडो न शक्नोति तुविग्रीवादिभिः सम्बन्ध यातु, दिरुशारणम् अस्य प्रसज्यते, तुविग्रीवावान् इन्द्रो वेदितव्यः, वृषाणि इन्द्रो हन्ति इति, तथा हि सति भिद्येत । अभिन्न व वाक्यम् उपलभ्यते, तदेवम् प्रबकल्पते, यदि तुविग्रीवादयोऽस्य न उपदिश्यन्ते इति स्तुत्ययं सड्डी- य॑ते तुविग्रीवादिः, अन्धसो मदे ईदृशो वृत्राणि हन्ति इति एषा तु वचनव्यक्तिः, वृववधोपदेशपरम् इदं वचनम् इति । यदपि वचनं, बाह ते इन्द्र रोमयो, अनी ने इन्द्र 1 .

·-
मीमांसा-दर्शने
पिङ्गले प्रति, सदपि वाघो: रोमशत्वम् अरोध पैहल्यम
धाह, न वाहुमत्तामलिमत्तां च। यदपि प्रक्षिमता
पति इति गम्यते, चक्षुमने शृण्वते ते अधीमि ति, तदपि
न चतु:सम्पन्धार्थ, चक्षुमते प्रवीमि पति वचनममन्याध,
सत् सतीमिध घचमत्ता मुत्यर्थम् उचारयति । कुत.
एतत् अवगम्यते ।। चतुर्थीनिगात्, यदि प्रातिपदि
कार्योऽध्यवसीयते, तथा वाक्यम्भिोत, चक्षुभान् इत्येवं च
सद्दियत, चक्षुमते ते व्रवीमि इति च । तम्मात न किक्षित्
अन्यार्थदर्गनं पुरुषविधतां देवतायाम् इदं ख्यापयति
इति । न १, इद भोजनं, नहि देवता भुइतो.। तस्मात्,
भोजनस्य तदर्थत्वात् इति तत् असहचनम् ।
यदपि स्म त्युपचारान्यार्थदर्शन हो इति, तत् प्रवि
अश्त्वेन प्रत्युक्तम् । अपि च, भुजानायै देवतायै प्रत्तं
हविः क्षीयेत । न घ, मधुकरीवत् अवरसभोनिन्यो टेवताः
इति प्रमाणमस्ति, मधुकरीषु प्रत्यक्ष, न च तहत् देवता-
याम् । तस्मात् न भुतो देवता इति । यदुन, देवताये
इवि: प्रत्त नीरस भवति इति। नैप दोप., पातोपात
नीरसमावति इति, भीतीभूत च । न ध, असौ कस्यचित्
अर्थस्य इंट, अनीशा कथ दाम्यति । इति ।
यदुक्तं, मत्युपधारान्यार्थदर्शनैः ईशाना देवता इत्यत्र
गम्यते इति । तब, स्म ते: मन्त्रावादमूनत्वात् इत्युक्तम् ।
उपधारीऽपि, टेवग्रामी देवक्षेत्रम् इति, उपचारमाव ,
यो यदभिमेत विनियोक्तुमर्हति, तत्तस्य स्वं, न च ग्राम
क्षेत्र' वा यथाभिमायं विनियुहतो देवता। तस्मात् न
-

·अध्याये १ पाटः। १६१ . सम्प्रयच्छति इति, देवपरिचारकाणान्त ततो भूतिर्भवति, देवताम् उद्दिश्य, यत् त्यताम् । यदुक्तम्, अन्यार्थदर्शनम् ईशानां देवता ख्यापयति, इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे इत्येवमादीनि । तत् प्रत्यक्षाम् अनीशानां देवताम् उपनभ्य अध्यवस्याम:, भात एप शब्दः इति । तत्र पाह, धचनमामाण्यादेव अस्य ईशानता श्रम- गम्यते, यद्देवलोका अर्थान् विनियुञ्जते, तदेवताभिप्राया- टेव-इत्यध्यवस्यामः इति । तन्त्र, प्रत्यक्षात् प्रमाणात् देवता- परिचारकाणाम् अभिप्राय: इत्यवगम्यते, स न सक्यो बाधितुम्, येऽपि देवताम् ईशानां वर्णयन्ति, तेऽपि न अपवते परिचारकाणाम् अभिप्रायम् । किं चाहः, तथा देवता करोति, यथा परिवारकाणाम् अभिप्रायो भवति इति, न च, स ईशानी भवति, यः पराभिप्रायम् धनु- रुध्यते, यस्य न बाभिप्रायात् विनियोगो भवति । अपि च, न च एतद्वचनं, वत्तमानकालीपदेशत्वात्, प्रत्यक्षविरोधात्, स्तुतिवादोऽवधार्यते, तिवादे च सम्भ- पति न वचनप्रामास्वात् ईमिष्यते इति गम्यते । न च, देवता फलेन मम्मधाति, या तदर्घ परिचयं त । यदु, मत्युपचारान्यादर्शनैर्ददाति प्रसीदति । इति । तत्र स्म त्युपचारयोग, यत् पन्यार्थदर्शन, तम्मै पीता पमूज प्रयच्छति इति । तव, प्रन्यम्य विधेरामा नात्, दक्षिपत: सम्परिहतघ्या इत्याद, इति, तथा टम एवैनम् इन्ट्र प्रजग पराभिस्तर्पयति इति, अप ऐन्द्रय हरियो विधानम् । तमात देवता न प्रयोनिका इति। .

·१६२ मीमांसा-दर्शने अतिधी तत्प्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात्तस्य प्रीतिप्रधानत्वात् ॥ १० ॥ (यु.नि.) यदुक्तम्, अतिथियत् इति, तत् परिहत्तव्यम् । प्राति थ्यम् अतिथिप्रयुक्तं स्यात्, आतिध्ये हि तत्पीतिर्विधीयते, अतिथि परिचरितव्यः, यथा प्रीयते, तथा कर्त्तव्यम् इति, टानं भोजन वा कार्यम् इति, यद्यत् अतिथये रोचते, तत् कर्तव्य', यत् तस्म न रोचते, न तत् वनात्कारयितव्यम् इति । इह तु कम्मणि प्रभावः प्रीतिविधानस्य । तस्मात् विषनम् अतिथि ना इति । (।१४ १०)। मोक्षणादीनामपूरमयुक्तवाधिकरणम् । द्रव्यसवाहेतुसमुदायं वा श्रुतिसंयोगात् ॥११॥ (पू.) दर्श पूर्णमासयोः प्रामनन्ति व्रीहीन प्रोचति इति, तवैध त्रीन् परिधीन् तिनः समिधः इति मन्त्रम् । चतुहीना पोर्णमासीमभिमृशेत् पञ्चहोता अमाशस्याम् 'इति धतुर्मास्याना द्वितीये पर्वणि यापप्रधामेषु प्रामायते. मूर्पण जुहोति तेन हि अन्द क्रियते इति । तत्र मंशय', कि ट्रव्य सत्या-हेतु समुदायप्रयुक्ताः प्रोक्षणादयी धम्मा उत अपूर्वप्रयुक्ताः । इति । किं तावत् प्राप्तम् । दृष्याटि- प्रयुका: इति, इह व्रीहीन् प्रोनति इति प्रकरणे न अपूर्व मयुक्तता स्यात् वाक्येन द्रव्यप्रयुक्तता, द्रव्ये ण हि प्रोपलस्य ·। अध्याये१ पादः। ममभिव्याहारः, तस्मिन्नपि समभिन्याहारे द्रव्यगता हितीया विभक्तिः प्रोक्षणस्य द्रशप्रयुक्ततां वदति । तथा, त्रीन् परिधीन इति, यत् त्रिशब्दस्य अभिधेयं, तत् इह मन्त्रामानमामात् वदितव्यम् इति गम्यते । मया स विशब्दम्य अर्थः, तस्याः अतिर्वाचिका, तत्मबहे अपूर्व लक्षणा स्यात्, । यावन्तः परिधयः, तावन्तो वक्तव्याः इति । . तथा हेतुना धम्भः संयुज्यते वाक्ये न, मूर्पण जहोति इति । किंकारणम् ? । यत: तेन अन क्रियते, तदोमन मम्बहव्यमन्त्रकरणद्रव्य होमे विधीयते । प्रकरणात् प्रपूर्व- प्रयुक्तता स्यात्. यस्मात् अनेन होमन अपूर्व क्रियते, तम्मात् एतत् सण निर्वर्तयितव्यम् इति, प्रकरणात् वाक्यं बलीयः, प्रतः महारणं वाध्ये त, येन येन द्रव्ये ण दवि- पिठरादिनाप्यन क्रियते, तेन तेन होनः कर्तव्यः इत्येवम् अत्रकरणं सगुणं भवति इति । ननु प्रथम अध्याये प्रति पिडा हेत्वर्थता, सूर्पस्य पर्धवादोऽयम् इत्युक्तम् । सत्वम् उक्तम्, अपूर्वप्रयुक्त कायां हि मिठायां न एकन्मिन् वाक्ये होमे सूर्पविधान, हेतुषिधानं च प्रवकल्पते प्रत्यर्थवादः प्रकल्पते, न अन्यया । तुका मामी भितीन डोसा मायाम इति समुदायसमभियाहारात वावेन तत्य युनता, प्रफ- रमसामयात् नइपया अपूर्व ममभिस्याहारा अवगताम् पपूर्वप्रयुक्ततां बयते । तम्मात् ट्रयादिप्रयुताः प्रोषणादयो धम्माः।

·। मीमांसा-दर्शने अर्थकारिते च द्रव्येगा न व्यवस्था स्यात् ॥१२॥ (यु.) . अपूर्वप्रयुक्ते एवनातीयक धर्मे सति द्रव्ये ण प धर्म व्यवस्था ने स्यात्, पयसा मैवावरुणं थीपाति, मामि मैथिनं धानाभिर्हारियोजनं हिरण्ये न शुक्रमाज्य न पानी वतम् इति। यस्मात् मैत्रावरुणोऽपूर्वस्य, तम्मात् पयसा ययितव्यः इति, ऐन्द्रवायवोऽपि अपूर्वस्य, सोऽपि पयसा थायितव्य: प्राप्नोति । एवं सर्वाणि ययणादीनि मर्वेषा ग्रहाणाम् । तब मैत्रावरुणादिग्रहणम् पविवक्षितं स्यात् । तम्मादपि द्रव्यादिमयुक्ताः मोक्षणादयः इनि। अर्थो वा स्यात्प्रयोजनमितरयामचोदनात्तस्य च गुणभूतत्वात् ॥ १३ ॥ (मि.) शब्दः पक्ष व्यापयति। न ट्रयादिप्रयुक्ता भवेयुः किन्ताई अर्थः एषां प्रयोजनम्, अर्थ' इति अपूर्व धूम तदर्थास्ते, तदि कर्तव्यतया यू यते, यच्च कर्तव्यतया शू यते, तत् इतिकर्तव्यतया अनुबध्यते, इतरेषां द्रव्या दीना कर्तव्यतया न चोदना, किन्तहि । अर्धस्य गुण भूतले न, अर्थ प्रति अपूर्व प्रति गुपभूतानाम् एषा अषणम् । किमतः ।। यद्येवम्, अकर्तप्यानाम् इति कबितया नास्ति सम्बन्धः इति । ननु ब्रीधादिसमभिन्याहारात तेई सम्बन्धः, तर हितीयया बीहिसमुदायायुक्तता गम्यते, लिगवायाभ्याम् ·८ अध्याये १ पादः। माहितप्रयुक्तता। न इत्याह, एवं सति फलं कन्पनीयं स्यात्, तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तता। ननु एवमपि मति अपूर्वापकारः कल्पयितव्यः । मत्यं, कल्पवितव्यः, प्रमतेनतु एकवाक्यता नीत्वा, त्वत्पने त्वत्प्र- कृतेन फलवचनेन एकवाक्यता स्यात् । ननु प्रकरणं वाक्यस्य थुतेर्वा न बाधकम् । सत्यम् अबाधक, फनाभावात्तु भवदीय: पक्षो मुच्यते, तस्मिन् पानर्धक्येन अविवक्षिते प्रकरणवता प्रयोगवचनेन अपरिपन्धि प्रोक्ष णादि विधायिष्यते। पाह, अपूर्वसम्बन्धेऽपि तदीयैः बोधादिभिः एष धम्मः प्रयुज्यते, किम् एतत् । किम् एवं विष्यति । ट्रयादिसम्बन्धय एवं हि न अवजाती भविष्यति, फलं च न कल्पयितव्यम । उच्यते, नैवं शक्य, व्रोहीन् प्रोक्षति इति हि व्रीहिजातिनिश्यिते, व्रीहिद्रव्य लक्षणार्था या, अपूर्वसाधनविशेषलक्षणार्धा वा। तरलक्षणया कृतार्था इति न ठभयलक्षणार्या स्यात्, द्रव्य लक्षणे वा । तत्र च लक्षणे व दोषः, फनकल्पना-इति कृत्वा साधनविशेषलक्षणार्था जातिः अवसीयते, ब्रीहिजाति- लचितं यत् साधनं, किं तत् । यत तराना भवन्ति, तत् प्रोषितव्यम् इति तण्डलनिहत्तिफरता हि तत्र साधनल,न दृश्यता । एवं महादिवशि योजयितव्यम् । तम्मात् अपूर्वप्रयुक्तता प्रोक्षणादीनाम् इति । अपूर्वत्वाधवस्था स्यात् ॥ १४ ॥ (पू. नि.) अथ वटुक्तम्, अर्थकारिते च ट्रष्ये ए न व्यवस्था पात् अन्य- ·मीमांसा-दर्शने ति, साधनविशेषलक्षणार्था जातिः इत्येवं सति व्यवस्था भविष्यति, मैत्रावरुणेन यत् क्रियते, तत्र पयःअण, न तत् ऐन्द्रयायवेन । अतो न मैत्रावरुणापूर्वात् ऐन्द्र वाययस्य धर्माः, अपूर्वी हि ऐन्द्रवायवः । तस्मात् अपूर्वत्वात् व्यवस्था . स्यात् इति । तत्प्रयुक्तवं च धर्मस्य मर्वविषयत्वम् ॥ १५ ॥ (पू. यु. नि.) यथ मन्यते, द्रष्यादिप्रयुक्ताः प्रोक्षणादयो धर्माः इति, तस्य सर्वविषयता धम्मस्य प्राप्नोति, येऽपि भक्तार्था बीहयः, तेऽप्येवं प्रोक्षितव्याः प्रान वन्ति, न च एतत् त्वयामि प्यते । तस्मात् अयम् अस्मिन् पते दोपः इति । तयुक्तस्येति चेत् ॥ १६ ॥ (प्रा.) इति चेत् पश्यसि, सर्वविषयता धर्मस्य भविषति प्रति, तद्युक्तस्य प्रकरणयुप्तम्य भविष्यति। एवं प्रकरणम् अनुग्यते, न च सर्वविपयवा धम्म म्य इसि । नायुतित्वात् ॥ १७ ॥ (आ. नि.) नैटेवम. न हि थूगते, करणयुक्ता ब्रीहयो निर्व प्तव्याः प्रीक्षितव्याच इति । ननु प्रकरशानुग्रहाय एतदध्य वसानम् । न इत्याह, न हि, वाक्येन बाधितं प्रकरणम् उत्महते धर्मान् नियन्तम् । अयापि न बाध्यते, तथापि न प्रकरणम्य विशेष्टुम् भामर्थ्यमम्ति, कर्तव्यतया हिं तत् क्रियमाण चौद्यते इति न प्रसिसम्बन्धमिय विशेषण-

·2 अध्याये १ पादः।
खेन। तस्मात् न प्रततयागविशेषितानाम् ब्रीहीणाम्
निर्वापः प्रोक्षणं वा चोद्यते इति ।
अधिकारादिति चेत् ॥ १८॥ (आ.)
इति चेत् पश्यसि, न प्रकरणं विशेषकं व्रीहीणाम्
बाढ़म्, अधिकारात् नास्यति अध्ययुः, इमे
भनार्थी:, इमै कार्यार्थाः, तत्र कार्यान् प्रोशिष्यति
इति।
इति ।
तुल्येषु नाधिकारः स्यादचोदितच सम्बन्धः
पृथक्सतां यज्ञार्थेनाभिसम्बन्धस्तस्माद्यजप्रयो-
जनम् ॥ १६ ॥ (सि.)
तुल्या एते व्रीहयः, ये एव भक्तार्थाः, एव कन्मार्थाः,
न पृयक् केचित् कम्मा नाम । ननु ये निरुताः, त
करमार्थाः। सत्यं भवेदेतत्, प्रोक्षणादिषु दोषो न स्यात्,
निर्वापे त दोषः, न तत्र केचन प्रशता विद्यन्ते, पृथक्सतां
यज्ञार्थेन निर्वाप: शू यते । कथम् ।। अपरेण गाईपत्वं
प्रागीपम् अनोऽवस्थितं भवति, तस्य दक्षिणं चक्रं पारद्या-
नसोऽधि निर्वपति इति । तस्मात् धम्मस्य मवैविषयत्व
मातीत्येव पूर्वेण हेतुना अपूर्वप्रयुक्तवं मोक्षणादीनाम्
इति । (८.१५ प्र.)।

·। मीमांसा-दर्शने
पनिटोमे उपाशुत्वस्य प्राधौनपदार्थप्रयुक्तवाधिकरणम् ।
देशवमुपांशुत्व तेषां स्यात् श्रुतिनिई शात्तस्य
'च तत्र भावात् ॥ २० ॥ (सि.)
एपा
r
ज्योतिटोमे समानायते,त्सरा वा यजस्य, तस्मात्
यत्किञ्चित् प्राचीनम् अग्नीपोमीयात, तेन उपांर धरन्ति
इति । तदवे घोऽर्थः मांगयिकः, कि प्राक अग्नीपोमी
यात, यानि कम्माणि, तत्प्रयुक्तम् उपांशवम्, उत्त परमा.
पूर्वप्रयुक्तम् । इति । किं प्राप्तम् । प्राक् । अग्नीपीमीयात्
यानि अङ्गापूर्वाणि पारादुपकारकाणि, यच प्रधानद्रव्य
सम्कारक, तत्पयुक्तोऽय धम्मः, योऽयं देशसम्बदः । कुल
पतस् । तिनिहें शात्, मर्यादया देशलक्षिता
पदार्थाः, ते त्या एतेन धर्मेण सम्बडाः, ये एतमिन् देश
पदार्थास्सै उपांशु चरन्ति इति ।
ननु वाक्येन एम धर्मी विनियुक्तो न गुल्या । न व्र
न दाक्येन इति, किन्ताई श्रुतेन अस्य एकवाक्यता, न
प्रकृतेन, लजितेन, कल्पितेन वा इति । उच्यते रहीम एत
दगापूर्वाणाम् जय धम्म इति, ग तु प्रधानद्रव्यस्य मका
रक यत अपूर्व तम्यापि इति। कतमं तत् ।। यत
प्रधानद्रव्यमस्कारकं पूर्वम्मिन् देशे अस्ति इति । उच्यते,
तस्य च तब भायात, तस्य एपक्षातीयकम्य पूर्वसित देशे
भावात् । अस्ति हि मोमपरिवणीय नाम सूक्तम्। तस्मात
टेगी भविष्यति इति। यथा प्रीताः प्रणेप्यन् वाच
यच्छति, ता सह विकृता विरजति इति । अस्मिन् देगे
बमः,

·४ अध्याये १ पादः।
ये पदार्थाः, तेषां धर्मा वाग्यमो न प्रधानापूर्वस्य, एवम्
इटम् अपि उपांशुत्वम् इति ।
यजस्य वा तत्सयोगात् ॥ २१ ॥ (पू.)
वाशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते । नैतदस्ति, तहे गा-
नाम् धम्मः इति ।
कम्य तहि १ परमापूर्वस्य इति ।
कुतः । तसंयोगात्, तत्संयोगो भवति, यतस्य संयोग',
सरा या एपा यज्ञस्य यत् प्राचीनम् अग्नीषोमीयात् इति,
यन्नस्य यत् प्राचीनम् इति सम्बन्धः, न त्सरा वा यज्ञस्य
इति। कुतः । प्राचीनं विशिषन् यन्त्रस्य इति शब्दो
विधिपदशेपो भवति । ततः प्रतिविशेषकरी भविधति ।
प्रतरथा अर्धयादशेषः सन् अनर्घक: स्यात्, वादमाव' हि
अनर्थकम् इति। प्राचीनम् इति च यसभागं श्रुत्या
पदति, लक्षयति च तहतान् पदार्थान्, युतिलक्षणाविगये
घ शुतिया॑य्या स्यात् । तस्मात् प्राग्दे शस्य एप धमः, तेन
अन्य शुवा संयोगः, न प्राग्दे गगणानाम् पदार्यानाम्
तरस्य लक्षणया ममन्धः स्यात् ।
प्रयापि अर्धवाटपटगेपो यनस्थ इति स्यात्,
तथापि
प्राग्दे ' गुत्या धर्मेण सन्यध्धते. प्राग्देशगता: पटार्थी
नपणया इति यसप्रयुसता एव न्याय्या ।
अपि च प्रत्यक्ष उपकारः परमापूर्वस्य नमते, यत्
प्राचीनन् अग्नीपोमीयात, तत् उपाशत्वेन गिघिनप्रयवः
पचरन् अखिमः मुखं बसान्तं मोत्यम् अहनियति ।
तरमात् परमापूर्वयुलन् उपांशत्वम् इति ।
.

·एपा मीमांसा दर्शन अनुवादश्च तदर्थवत् ॥ २२ ॥ (पू० यु०) अनुवादय तद्देशपदार्थस्यैव भवति, मरा वा, यजस्य यत्याचीनमग्नोपोमीयात् प्रति, सरा नाम छम गतिः । यथा शकुनिग्राइकस्य शकुनि जिवतः छमना गतिर्भवति, शनै: पदन्यासो, दृष्टिप्रणिधानम्, अभद कर पञ्च, कथमनवबुद्धः शकुनिर्यो तेति । एवमिहापि अनवबुद्धमिव ग्रहीतु या प्रच्छन्नगतिरुपशित्व नाम । यथा शकुनिग्राहकस्य यस्मिन् देशे शनैः पदन्यासो न स तद्दे शाः, अपित तद्दे भाभिगतस्य शकुनेरर्थन क्रियते । एवमिहापि उपांशत्वं न तद्देशानां पदार्थानामर्थन क्रियते, तहेशाभिगतस्य यस्यार्थेन गम्यते । यस्त सरा- गन्दं यजविगैष्य मन्यते, तय्य सतरामर्थवादः परमापूर्व प्रयुक्ततां दर्शयति, यस्यैपा सरेति । यथा शकुनेः सरा, , एव यजस्येति । प्रणीतादि तधेति चेत् ॥ २३ ॥ (मा.) इति यदुक्त तत्परिइतव्यम् । , न यज्ञस्याधुतित्वात् ॥ २४ ॥ (आ. नि.) नैतदेव, तहेशपदार्थप्रयुक्ततव भ्यात, न परमापूर्व- मयुक्तति। नात्र पदार्थानां यज्ञभागविशेष्यता वाग्य. मरामन्येन प्रवगम्यते, यनस्याश्रुतिलान, नात्र सम्बन्धी चशमन्दः यू यते । नविदानीमेवीत, या तनियन्ती ।

·- अध्याये १ पादः। भध्वर्युयनमानी वाचं यच्छतः इति । उच्चते, तद्देशपदार्घ- प्रयुक्त वायामयतदवकल्पते। कयम् ? यन्त विस्तारपित, . वाचं यच्छतः, तो वाचंयमौ सन्तौ अविक्षिप्यमाश्चेतको, पदार्थेषु क्रियमाणेषु अप्रमाद्यन्तौ तथा करिष्येते, यथा, न कश्चित् पदार्थः पदार्थावयवो वा होयते, अवयुर्वाग्य- अनम्यचेतको न पदार्थान् प्रमादयिथति । यल- मनशैवं वाग्य मैन अनन्यचेतस्कः प्रमादयिचन्त तं बोध- विथति । अझैरप्यनन्तरीयमाणैः यज्ञो विस्तार्यते, न केवले: स्वैरवयवैरङ्गेय विस्तारयितुं वाग्यमः शन्नोति, अम्मिन् काले क्रियमाणो न स्वेनात्मना। यज्ञसयोगद्यान विस्तारसम्बद्धः, तम्मादन प्रयुक्ततायामप्युपपद्यते, यदध्वर्य - यजमानो वाच यच्छतः, तत् प्रजापतिभूयङ्गतो यश तन्वाते इति दृष्टेन कारणेन, न अदृष्ट न इति वर्तमान- कालापदेशादवगम्यते, यथा वयं वाग्यमेन तायमानं यज्ञ विद्यस्तयेति । तद्देशानां वा सङ्घातस्याचोदितत्वात् ॥ २५ ॥ (उ.) स्थितादुत्तरम् । वासय्दात् पक्षं विपरिवर्तयेत्, नैत. दम्ति, परमापूर्वप्रयुग्धमुपांशत्वमिति, गायन्ताह, प्राची- नम् अग्नीषोमीयात, ये पदार्थाः तत्प्रयुक्तम् । कुतः ।। समानस्याचीदितत्वास, ससात इति ग्रहयज्यभ्यासमहातं ब्रूमः । न तस्यायं भाग उपांशलेन समद इति चोदना । नैवं समन्धः क्रियते, यजम्य यत् प्राचीनमिति, कयं नाई ?

·१०२ मौमांसा दर्शने . . रसरा वा एपा यास्येति । कुतः।। तस्मादितिपदैन व्यवधानात् । अथापि प्राचीनन सम्बन्धः एवमपि न परमापूर्वप्रयु कम्, न हि यदित्यनेन देशोऽमिसम्बध्यते, किन्ताई। देशगता: पदार्थाः । यदि देशोऽभिसम्बध्येत, यत् प्राचीन- मग्नीयोमीयादिति भवेत्, न यत्किञ्चिदिति, बीमायां एतद्भवति । वीप्सा च बहुषु भवति, नैकस्मिन् । एका देश , बहवस्तत्र पदार्थाः। तस्मात्पदार्थानामुपरिवेन सम्बन्धी न तद्देशस्येति । कथं पुन:साऽवगम्यते । इति । वदित्यनेन सत्यते। किमित्यज्ञानवधनम् ।। विषया- शानाता: ज्ञातुमिष्टा: प्रतीयन्ते, बहुषु च सामान्य विशे पाच भवन्ति । तस्मात् तहे शाः पदार्थाः बीसया लच्यन्ते, ते चपांशत्वेन सम्बध्यन्ते इति । ननु दीक्षणीयादिषु भन्यो धर्म उक्त, यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुब यात्, प्रायणीयायां मन्द्रनरमातियायाम् उपांशूपमत्सु इति । कथं तत्री- पांशत्व' कर्तुं शक्यमिति ? । उच्यते, म धर्म प्रधानेषु भविष्यति, दीक्षणीयादिषु प्रधानशष्दीपबन्धत्वात्, पां शत्वम् प्रधानयर्जितप्वन पु निवेक्ष्यते, सामान्योपदेशात् । प्रयोजन, कुण्डपाधिनामयने मासमग्निहोत्रं जति इत्येवमादीनि प्रागग्नीपीमीयान, एमु उपांशुत्वसम्बन्धी भवति, यथा पूर्वः पक्ष.1 यथा तर्हि सिदान्त', म सम्बन्ध ॥ ( e६ अ.)। .

·अध्याये १ पादः । यिका, इसकासु महिकर्षवाद्यनुष्टानाधिकरणम् । अग्निधर्मः प्रतीष्टकं मवातात्पौर्णमासीवत् ॥ २६ ॥ (पू.) अस्ति अग्निः, य एवं विहान् अग्निं चिनुते इति । तत्रैव समानायते हिरण्यशकन्नसहस्रणाग्नि प्रोक्षति, मा मधुमि नाग्नि मोक्षति, वेतसशाखयाऽवकाभिचाग्नि विकर्षति, मण्डू के नाग्नि विकर्ष त। तवायमर्थः साश- प्रतीष्टकं किं विकर्षण प्रीक्षण च कर्तव्यम, अथ सक्कदेव कर्त्तव्यम् । इति । तत्रेवन्तावद्विधार्यते, किम् इष्ट कासमुदायेऽग्निशब्दः, उत तातिरिक्त द्रव्यान्तरे ? इति । यदि समुदाये, ततस्तल्लक्षितानामिष्टकानाम् प्रम- न्यमाने विशेष सर्वासां प्रोक्षणं विकर्षणञ्च । द्रव्यान्तरे, ततः सहदेवेति । किं प्राप्तम् । प्रतीष्टकम् इति । कुतः ।। समुदाये हि पग्निशब्दो वर्तते । कय. मवगम्यते । द्रव्यान्तरस्याभावात्, द्रव्यान्तरमेवांन्यत् नास्ति, कोऽग्निशब्देनाभिधीयेत ? कम्मिम्निनिधी येत , कथं पुनर्नास्तीति गम्यते ?। द्रव्यान्तरवलक्ष. खात्, तब हि ट्रध्यान्तरमसीति गम्यते, वाग्मन् अवयवे ग्टहीत्वा हयमाणे कात्मः ष्यते । कोऽभिप्राय: । यदोकोऽवयवो इस्तेन संयुक्तः हाप्यते, न द्रव्यान्तरम् । कः यत्तत्र हितीयोऽयवयवः तेति । द्रयान्तरमपि तत्र रुयते, तत्र द्रव्यान्तरस्य रामवामिना अषयवानामपि निर्भागात् कर्षणमुपपन्नम् । न च, सयुक- यदा च इति । प्रसङ्गः?1 अध

·मीमांसा दर्शने
भयोगस्य द्रश्यान्तराहते धर्म एयोऽयकल्पते । न हि प्रबई
জাদুল জাষ্ট যঝিলাছঘাই জাষ্টালঘি
छयन्ते । या हि परस्पर-व्यतिषङ्ग जनिता एका बुद्धि-
भवति, नावयवबुधि श्यते, नापि केनचित् अनुमानेन
अनुमीयते, तत्र द्रध्यान्तरं जातमित्युच्यते, इ स या एवे
एका रहीवा लयते, सेवागच्छति, नेष्टकान्तराणि ।
भन्धिय नभ्यते, तेन नाययसंस्यूतिरस्तीति गम्यते । तम्मा.
नास्ति द्रव्यान्तरम् । तत्र इष्टकाभिरग्नि पिनते इति
चयनमानम् इटकाभिः कर्तव्यम् । न, चयनमात्रेण
कृतेन किश्चित् दृष्टमस्ति । तस्मादग्निनिधानार्थाना
मिष्टकानां चयनसमुदायोयलक्षितानामगम्यमाने विशेष
मसामय प्रोक्षणं विकर्षणं च कर्तव्यम्, पोर्ण मामीवत ।
यथा, य एव विद्वान् पौर्णमासी यजते । एवं विहानमा
वाम्यां यजते इति प्राग्ने यादय एवं क्रियन्ते, नार्थान्तर
किञ्चित् । एवमिहापीति।
अग्नेदा स्यात् द्रव्य कलादितरासां तदर्य वात् ।।
२०॥ (सि.)
वाशब्दास्पक्षी विपरिवर्तिते। नेतदस्ति, प्रतीष्टक
कर्तव्यमिति, जयन्ताई । सदेवेति । तत एतद वरवंत,
द्रयान्तरमिट काभिः क्रियगे, ताग्निर्निधातम्या, तब
शानियही इतने इति। क्यम् ।। परार्थनेष्टकानां
मिदेभाद, इटकाभिरग्नि चिनुते इति वतीयवा विमाया
।

·अध्याये १ पादः। १७५ । पाराध्यमिष्टकानामवगम्यते । यदि चयनमानमत्रीयते, तत् इष्टकासंस्कारार्थमवगम्यते । सब हितीयया विभक्त्या सयोगः स्यात्, टतीयया संयोगो वाध्यत । तस्मादिष्ट- कामिः अन्यत् क्रियते, तवाग्निनिधातव्यः, तदर्थी 2- कावयनं वेति। पाह, नन्वेतदुक्तं, तस्याभावादयमन्य: पक्षः परि रद्यते इति । प्रायते, नाभावः, प्रत्यक्षा तवैकबुद्धिः, सा बहीषु दृष्ट काम नाव कल्पते । नप अवयवसन्धिदृश्यते पुरीषच्छनानाम् । तस्मात्यकामसंयोगेऽप्येक बुडे रुत्पादा- टेकम् इष्टकाभ्यो व्यतिरिक्त द्रव्यम् अग्निनिधानाचमस्ति । यदि वा इष्टकासंस्थूतिरप्येकबुद्धे रेवावगम्यते । यत्तु एकाकर्षणेन कत्माकई पम् इति। सला, संस्यूतो तत्र विच्छेदः क्रियते । द्विविधानि हिं ट्रयाणि, स्थावरागि जङ्गमानि च, तत्र स्थावरेषु विच्छे दो भवति । यथा, वनस्पती पणे राहीत्वा रुपमाणे न कामः कृप्यते, स्थावर- त्वात् । एवम इदमपि, स्थावरं हीदमग्निद्रव्यम् । तस्मात् मलदेव मोक्षरा विकर्षणञ्च कतव्यमिति । चोदनासमुदायात्तु पौर्णमास्यां तथा स्यात् ॥ २८ ॥ (मा. नि.) प्रघ यदुने, य एवं पिहान् पौर्णमामी यजने व एवं विहानमावास्यां यजते इति, नान भाग्ने यादिभ्यः शिशि- दर्थान्तरं, तथा इहापि इति । उच्यते, युक्तं पौर्णमास्यां तथाभाष:, चोदनासमुदायो हितम कर्म, नच, कार्म- , ·. मीमांसा-दशेने. माध्य विद्यते, इह तु द्रव्यान्तरमस्तीत्युतम् । तम्माई- पम्य पौर्णमास्येति । (२।१७ प्र०)। . -- समाधानामहा पबीसयाजासम्बाधिकरणम् । पनौसयाजान्तत्व सर्वेषामविशेषात् ॥ २६ ॥ (पू.) अम्ति अहर्गणः, हादशाईन प्रलाकामं यानयेत् इति। तत्र श्रूयते, पत्रीसयाजान्तानि पहानि मन्तिष्ठन्ते इति । तवायमर्थ: सांगायिवाः, किं सर्वेषामहां पत्नीमया- जान्तत्वम्, उत प्रागुनमात् । इति। राम वर्जयित्वा मन्टे हः क्रियते, तस्य हि मानमान्तता वचने नोमा । किन्तावत् प्राप्सम् १ मपाम् प्रणामिति। कुतः ।। अविशेषात् अविशेषेणीच्यते, पत्नीमयाजातानि अहानि मन्तिष्ठन्ते इति न ध, कशिविशेष प्राश्रीयते, तम्मात् मर्वे- पामिति । लिङ्गादा प्रागुत्तमात् ॥ ३० ॥ (सि.) पायब्दः पक्षच्याहत्तौ । प्रागुत्तमात् पकः पत्नीसवाना- न्तता स्यात् । कुतः । निजात, लिभवति, पत्री- দয়ালালাবি গঙ্গালি মলিল ন মিনি असस्थिती हि तर्हि यमः इति यस्मिन् अनि असस्थिती বন্ধি পল্লী ঘানা গশ্ববি। অস্।ে " देवधन प्रसंस्था निर्दिश्यते, यस्मादिगालि गसस्थितानि -- ·अध्याये १ पाद । १७७ अहानि, तस्मादेषु पत्नीसयाजान्तति । सस्थिति शान्येऽहानि। अविच, येषु अहस पत्नीसयाजान्तता, तेयु प्रसस्था दृश्यते कीवं माना । तस्मादसस्थाया पत्नी सयाजान्तताया सामानाधिकरण्यम् । असस्थाञ्च प्रागुत्त- मात् दृट्वा, प्रागुत्तमादेव पनीसयाजान्ततामध्यवस्याम । अनुवादो वा दोना यथा नतासस्थापनस्य । ३१ ॥ (आ.) वाशब्द पक्ष व्यावर्त्तयति । नैतदस्ति, प्रागुत्तमात् पत्नीसयाजान्तना स्यात् इति । किनहि १ सर्वेषामवि शेषात् । यदुक्त, येषु पत्नीसयाजान्तता, तेषु प्रसस्था दृश्यते । तस्मादसस्थाया प्रागुत्तमा पत्नीसयाजान्तता नियच्छाम इति । नैतदेव, न हीद विधिमूल दर्शन, नान्यप्रमाणमूलम्, अतो मृगकृष्णारूपमेतद्दर्शनम । यदप्यसस्था हेतुरिति, तदपि न स्यात्, उक्त हि, स्तुतिस्तु शब्दपूर्वत्वात् (१।२।२३ सू०) इति । नच, सामा नाधिकरण्यम् प्रसस्थापत्नीसगाजान्ततयो , पत्नीसयाजा- न्तता सर्वेषामहा शब्देन गम्यते, असस्था पुनायेन प्रागुत्तमादन । यदेतत प्रसस्थितो हि तईि यज्ञ इति, अर्धवाद एष पत्नीसवाजान्ततास्तुत्यर्थ , तथाहि असस्थिती यज्ञथिरेण सस्थास्यते इत्यालोच्यते, यस्मात् चिरेण सस्था स्थत तस्मादवलुप्यता, पत्नीस गजान्तानि प्रहानि भव न्विति, सन्तिष्ठमानववाह सु प्रसस्थावचन पत्नी सयाजा न्तताप्रशसार्थ, सस्थावन्ति हि तानि अहानि, अवभृथादय ·मीमांसा देने वरुपा ग्यो शेयाः पदार्थाः करियन्ते । यथा दीनोन्नोपनमचनं नानासंम्यापनम्य अर्थवादः, एवमेतत् दृष्टव्यम्। पाशाभ्यां वा एपो निधीयते यो दीक्षितोऽधीराचे वै वरुणपागो यहिया संस्थापयेत् अनुमती वरुणपागाभ्यां स्थात् नहं संस्थाप्यो वरुणपागाभ्यामेवोन्मुच्यते प्रामनी हिमायाः इति, अनुन्म ; म वरुणपाशाभ्यां, न ताव- दीक्षया मुच्यते, अवभृयो हि दीक्षान्मोधनार्थः। अथवा उच्चते, वरुणपागाभ्यामिव निर्मु यत इति वहयो निय मास्तदानौं विमृज्यन्ते, यान् पालोच्य एप वादो भवति । एवमिहापि चिरेण संस्थामालोय पसंस्थितवचनं भव- तीति। स्थाहाऽनारभ्य-विधानादन्ते लिगविरोधात् ।। ३२ ॥ (आ. नि.) वामदार पक्षो विपरिवर्तते। भवेद्दा प्रागुत्तमात् पत्नीसंयाजान्तता, न हि प्रारभ्य उत्तमम् अहः, एम विधीयते, कयन्तष्टि, सामान्येन पनीस याजान्तानि अहानि भवन्तीति । चान्त लिङ्गविरोधी भवति । का पुनन्यायेन प्रालि इति। पत्नीमयाजान्तानि प्रहानि मन्तिष्ठन्ते ति, तेन एतत् उक्त भवति, मिष्टमय- लप्यते इति, मन्तिष्ठन्ले नानुष्ठीयन्त इति, कतुव्यापार एए उपरमतीति, नेपु सहक्रियमाणेषु महासु अवश्य कमिचित् पटाचे प्रवस्याय अवश्यम् पदार्या अनुष्ठातव्याः । तत्रानियमे प्रासे पनी संयाजान्त . . अपरस्य प्रमः ·१७ अध्याये १ पादः। संस्थातव्यमिति नियम्यते । तस्यावस्थानस्यैतत् प्रयोजनं, कथम् अहरन्तरस्य पदार्थानुष्ठानेन योगपद्यमनुग्रहो तेति, एतद्धि दृष्टमवस्थानकायं, यस्मिन्न तत् दृष्टम्, न शक्य कल्पयितु तत्रादृष्टम् । तत्र न पत्नीसंयाजान्तता,तचा- त्यम्य प्रयोजन न विद्यते । तस्मात् प्रागत्यात् पत्नीसंथा. जान्तति न्यायेन प्राप्त लिङ्गदर्शनम्, असंस्थितो हि तर्हि यजः इति । (८1१८ अ०)। विप्रथमामन्वाह इत्यादि स्थानधभताधिकरणम् । अभ्यासः सामिधेनीनां प्राथम्यात् स्थानधर्मः स्यात् ॥ ३३ ॥ (सि.) स्तो दर्शपूर्णमासी, तत्र सामिधे नीः प्रसत्योच्यते, वि. प्रथमामन्वाह त्रिरत्तमामन्वाह इति । सपोऽर्थः सांग विकः, किम् ऋन्धम्म एषः, यत्र तत्रस्वा पवो वाज । विरभ्यसितम्या, उत स्थानधर्मः, या अन्याऽपि प्रथम- मुच्यते, सा निरभ्यसितव्या ' इति। कुतः संशयः ।। उभयोथपपत्तेः यशेवम् प्रभिसम्बन्धः क्रियते, या प्रसौ उच्चारितानों सामिधेनीनां प्रथममुधारिता, सा बिरभ्य- मितव्येति, ततः प्रवी वाजाया ऋतो धम्मः । अवैवं वि. जायते, प्राधम्य संयुक्त वि: बे यादिति, ततो वचनस्य स्थानधनता। किन्तावत् प्राप्तम् ! ची धम्म इति । कुतः ।। प्रायम्यस्य व्यत्या सम्बन्धात्, व्यक्तरभ्यासेन । - कथमव.

·१८० मीमांसा-दर्शने गम्यते । स्त्रीनिनिशात, व्यक्तिविशेपो हि स्त्री नाम, यदि तहिशेषणं प्राथम्यं स्यात, ततो लिङ्गविशेर- निर्देशोऽयकल्पते, माऽपि स्त्री अभ्यासेन मम्भस्यते । प्रथममनुब्रुवता विरभ्यसितव्यमिति ततो शिविगेयोन विवत्येत, तत्र स्त्रीनिविशेपनिर्देशो नोपपद्यते । अपि च वास्यभेदः प्रसन्चेत, प्रघममुक्तं शिरभ्यसितव्यं, प्रथममुख्य ऋक् विरभ्यमितव्येति । मत्पले पुनः प्राधम्यलचिताया ऋषो धर्म उच्यते, तत्रैकार्थविधाने न भवेद्वाभ्यभेदः । अपित शुत्या प्राथम्येन स्त्री सम्बध्यते, वायथेनाभ्यामः । समात् अगधर्मो यत्र-तत्रस्था म वी बाजा बिरभ्य- 'मितव्येति । एवं प्राप्ते ब्रूमः, योऽच मामिधेनीनां प्रथमायास्तिर- भ्यास उच्यते, स प्रथमस्थाननिमित्तो धर्मः, न ऋ: कस्या- यित् जातिनिमित्तः। कुतः। न हि सदापि ऋग्वेदे प्रथमा नाम काचित् ऋक विद्यते, या विरभ्य स्थेत, नत्र प्राथम्यम् ऋग्लक्षणार्थ स्यात्, इतरस्मिन् पक्षे श्रुतिन लक्षापा, अतिष ज्यायसी तनणाया। तमात् , अध्यत्पक्षः। अथ यदुक्तं, स्त्रीलिङ्गसम्बन्धादम्मत्पच एव अतिः, धाक चन भियते, सीलिद्रोपपतयेति । अत्राथत्ते, गुगाध- पनामां हि शब्दानामाययतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति प्रविशेष्यमाणायामपि व्यतो यस्य प्राप्त लिग, तर আযমুন ঘৱ মনি। অবিধিৰিবি সম্মি लिनविशेषनि शोऽनुवादभूती भवत्येव । यथा, एक ·६ अध्याये १ पादः। १८१ अपि च, पुमान्, शुक्ला स्त्री, शुक्र नपुसकम् शुक्ल एकः, शलो हो, शुका बदव इति। शुक्लां शाटीमानयेति । यद्यपि शायाद्यानयनं न विधीयते, शकसम्बन्धमारविधिमा भवति, न तत्र लिङ्गेन विशेषणं क्रियते, तवापि अनु- वादभूतः स्त्रीलिङ्गनिर्देशो भवत्येव, शुक्लामानयेति, अगुवादभूतत्वाच न वाक्यभेदो भविष्यति । एवं च सति, यदाधि प्रायम्यस्य स्त्रीलिङ्गसम्बन्धः श्रौतस्तथापि प्राधम्ब. स्यैवाभ्यामेन सम्बन्धी न लिङ्गस्य । यदि लिङ्गस्यैतेन सम्म- न्धोऽभिधीयते, प्राथम्यस्यानुवादता कल्पोत । प्राथम्यसम्ब- प्यभिधीयमाने वाक्यं भिदोत । नैवात्र विवदितव्यं, प्रातिपदिक विशेषणं हि स्त्रीशब्दः, स्त्रियां यत् प्रातिपटिकं वर्तते, ततः टावादय इति, न विशेषणस्य पदान्तरेण सम्बन्धो भवति, यया राज- पुरुषो गच्छतीति। यदा तु प्रायम्यस्याभ्यासेन सम्बन्धः, तब प्रांसमनूद्यते स्त्रीत्व, यानि मामिधेनीषु वचनानि, ऋचस्ताः, स्तीलिङ्गच ऋक्शन्दः, तत्र यत् प्रथमं वचनं, तस्यायय टक, गुणवचनानाश शब्दानामाययतो लिङ्ग- वचनानि भवन्ति, स्ववियोपतायामप्यूचि स्त्रीलिन भवि. प्यतीति, यत् प्रघमवचनं, तत् विराति, स्त्री च सा ऋक् मामिधेनी। तस्मात् त्रिः प्रथमामन्याइ इति प्राप्तस्य तिम्मानुशटः, पि: प्रथमामन्याद घिमत्ता ताः पञ्च- दश सम्पत्यम् इति पञ्चदशानां सामिधनीनां सम्पत्तये वियंचगम् उपमानं परिपूर्वाया ऋचो भवति, न मग.

·१८२ मीमांसा दर्शने वयवम्य, परिपूर्ण प समिन्धनवती न ऋगवयवः । तस्मात् प्रासानुवादो लिङ्गस्येति प्रायम्यम्य धर्मो न ऋचः । (१ । e.)। C यावसोवदा पूर्णमासयोरारमणोपै. सकदमुहानाधिकरणम् । दृष्यावृत्ती प्रयाजवदावर्तेतारम्भणीया ॥ ३४ ॥ - म्तो दर्थपूर्णमासो, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इति । तपारम्भणीया इटि: समानाता, प्राग्नावाव- मेकादशकपालं निर्वयेत् सरबत्यै घर सरम्पते दादश- कपनमग्नये भगिनेष्टाकपालं निर्वयेत् यः कामयेतानाद्यः দ্বা চুনি নিন্মষ হক মমিন আমললি। মাগি टर्यपूर्ण मासयोः च यते, यावन्नोवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत पति। तत्र याहत्तो सन्देहः, किम् प्रारम्भणीयाऽप्या. वर्तते, न ? इति । किं प्राप्तम् । प्रायःत इति, श्रम हादेव कर्तव्येति । कुतः । एवं प्रयोगवचनोऽनुग्रहीती भविष्यति, प्रयाजवत्, यथा प्रभूताः मयाजा आपत्तन्ते, एवमङ्गभूता प्रारम्भशीयाऽध्यावत्तेत । सदाऽारम्भसंयोगात् एकः पुनरारम्भो याव- ब्बीयप्रयोगात् ॥ ३५ ॥ सि. वाशब्द. पक्ष 'व्यावर्तयति । नेतदम्ति, यदुतमारम्भ. न ·- अध्याये १ पादः। १८३ णीया आवततेति । सकदेव कर्तव्या। कुतः १ । प्रारम्भ- संयोगात्, दर्शपूर्णमासयोरारम्भ ए संयुज्यते, साधारणथ सर्वेमा प्रयोगापामारम्भः । कथम् १ । अग्नीनाधाय सर्व: मङ्कल्पयति, पर्वणि पर्वणि मया दर्शपूर्णमासौ कर्तव्या. विति, एवञ्च अध्यवसाय दर्शपूर्णमासौ कर्तथाविति, पार- भणीया क्रियते, एष एवास्य श्रारम्भो यदध्यवसानं नाम, तच साधारणं सर्वेषां प्रयोगाणां, यावज्जीवप्रयोगात् । अथापि प्रथम प्रवर्तनमारम्भः, तथापि प्रथमप्रवृत्तेन मर्वे मयोगाः कता भवन्ति । तस्मात् सक्लदारम्भशीया कर्त- व्येति । (८।१।१०)। एवं वा, भारम्भधीयेट पुरुषसस्कारताधिकरणम् । दृष्टयाहत्ती प्रयाजवदावत तारम्भणीया ॥ ३४ ॥ (पू.) यस्तु प्रथमः पदार्थ प्रारम्भ इति, तत्रैम संशयः, कि दर्शपूर्णमासयोरारन्भमाययोरारम्भणीया प्रथम पदार्थ मम्यत्वं करोति, उत, पुरुपस्यारभमाणस्य प्रथमं दर्शपूर्ण- मासयो: प्रवर्तमानस्य प्रारम्भणीया. कर्तारमारम्भणयोग्यं करोति । किं प्राप्तम् ! दर्शपूर्णमासयोः प्रकरणात् नयोरारम्भे स्यात्, पुरुषमय फलं कल्पयितव्य तस्मादर्श- पूर्ण मामारम्भे । एवरेत् प्रारम्भमेदादिष्याहत्तो प्रत्यारम्भ स्थात, यथा प्रयोगात्तो प्रयानाः ।

·- मीमांसा-दशेने सदाऽऽरम्भसंयोगात् एकः पुनरारम्भो याव- जीवप्रयोगात् ॥ ३५ ॥ (सि.) पुरुषः प्रयो- सलहा भवितुमईति। कुतः। पुरुपारम्भसयो- गात, पुरुषे दर्शपूर्ण मासावारममाणे विधीयते । कुतः ।। निर्वपेत् ति हि शुल्या का सम्बन्धः क्रियते, तर पुरुष प्रयत्नवचनं विवचितम्बाध भवति, इतरथा पदार्थमाने विधिसिते कर्तुः प्रयत्नवचनमविवक्षितं स्यात, प्रयोग वचनमाप्तमैथानृद्यते । यत्तु, कर्तृ सम्बन्धे फलं कल्याय तव्यम् । तन्न कम्पयिष्यते, कतारम्भणीयांक: गवचनेन ग्रहीप्यते । एवजेत् एकस्मिन्नेव भारग्भे कृता रमणीयाके कृते पुरुषे तप प्रयोगात् यावज्जीवं प्रयोग कृतारम्भणीयाक: पुरुषो भवति। प्रथम दर्शपूर्णमासी प्रारममाण: कतारम्भणीयाको जातः, द्वितीयादिवमि प्रयोगेषु दर्शपूर्ण मामौ पारामान: कतारम्भगीयाकी जात इति धोग्य एव भविष्यति। अथ उच्यते, समानाहनि पारसामान इति भवति, न च, द्वितीयादिषु प्रयोगेषु समानेऽहनि कतारम्भपीया कोऽसाविति। अत्र उथते, हितीयादिष्वपि प्रयोग ममाने एव अनि दर्थपूर्ण मासावारसामा नोऽसौ कता रम्भापीयाको जात इति योग्य एव भवियति । (८११.)

·अध्याये १ पादः। १८५ निर्यापमचे सविवादिष्टानामनहाधिकरणम् । अर्थाभिधानसंयोगान्मन्वेषु शेषभाव: स्यात्तना- चोदितमप्राप्तचोदिताभिधानात् ॥ ३६ ॥ (सि०) तत , , स्तो दर्शपूर्णमासो, तप निर्वापमन्त्रः, देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽखिनो भ्यां पूणो इम्ताभ्यामग्नये जुष्ट निर्वामि इति। तत्रै योऽर्थः सांगयिकः, किं सवित्र- खिपूपगब्दानां विकृती अहः, उत अनूदः ? इति । एतत्तावत् परीक्ष्यते, कम्मणि समवेतम् पर्थमते शब्दाः अभिदधति, उतासमवेतम् । इति । यदि समवेतम्, जहिप्यन्ते । अथ असमवेतम्, प्रविकता: प्रयोक्ष्यन्ते । तदुभयमपि सह परीच्यते। किं नावनः प्रतिभाति ! तन समवेतम् अभिवदन्तीति । कुतः । एतति मन्चपटानां हर प्रयोजनं, यत् समवेतमर्थ प्रकाशयन्तीति, तमासम- वेतार्थम कागने न किञ्चिदपि दृष्ट प्रयोजनम् । समवेता- नान्तु प्रकागने दृष्टमस्ति, तद्यदि समवेताभिधायिन एते शब्दास्तत: प्रयोजनवन्तः । कयं पुनः समवेताभिधा. यिन: ?। यदि नाम मविप्रादयः शम्दा: अग्न्यादीनां बाचका भवेयुः, यदि या सविधादयो देवताविशेषा दर्श. पूर्णमासयोः स्युः, तरान्तपदामामदृष्टार्थता मा भूदित्यन्य. तरदध्ययमीयते, मान्नवर्णिको या देवताविधिः, सवित्रा. दयो वा भन्दा अन्यादीनां वायका भवेयुः, तस्मादयावा. दन्यतरदध्ययनेयम् । प्रवाए, ननु पन्नये जुटम् इत्वचावयवभूताः सविधा- .

·मोमांसा दर्शने दयोऽग्न्यादीनां वचना अपि सन्तोऽग्न्यादिभिः प्रकागि नाया देवताया न किश्चिदप्यधिकं कुर्य :, नो खल्वपि सविवादिवरना एव मान्न पर्णिकाः शक्नुवन्त्युपकर्तुम् । अव उद्यते, पृथग्वाक्यानि एतानि भविष्यन्ति, नेपां, जुष्टनिवपामि इति साधारणोऽनुपडः, तानि वाक्यानि दर्थपूर्णमामयोर्गुणभूतानि यदि एतद्दे व त्यानि अत्र हवींपि विद्यन्ते, तितोऽरकल्पन्ते, इत्यर्था पत्त्या मान्ववणिक्यों ठेवता विधीयन्ते । अग्न्यादिवचनं तावत् सवित्रादीना, पृथग्वाक्यानि वा अग्निवाक्येन वैकल्पिकानीति । एष प्राप्ते ब्रूमः, न एषमादीनि अहितम्यानीति, प्रचीदिने 'कहो न प्राप्नोति, चोदिताभिधानान्मन्त्रम्येति । तत पतहण्यते, असमताभिधायिन' सविधादय इति । कधम् । नक्षत्र मविवादिदेवत्यं कम पोदाते । नाच, अग्न्बादीनामर्थेषु सवित्रादयः शध्दा प्रमिहाः । अवाह, नन्यार्थापच्या पन्यतरटध्ययसीयेते त्यक, मति एतवत्ये कणि मविवाटिवावयानि उपपद्यन्ते, पग्निपचनवे या मति, या विषो देवता, मा मन्च रच- नेन प्रकायितव्या। सविवादयय शन्दा निर्वापवाक्ये प्रकाशनार्थाः हधिवता प्रकाशयन्त उपपश्यन्ते, नान्य थेति, अग्न्याटयच इविक्ता इति तहरना इत्यध्ययमी यते । Na उच्यते, यदि प्रकल्पामाने प्रानर्थक्यनेषां स्यात सतोऽन्यतरकल्पात, अर्थाभिवानमयोगाम्मन्नेषु शैषभावी (३।२।१ सू.) भवतीति, न बेवमकम्पामानेऽन्यानर्थक्यम् । तमात् न भन्यतरस्यापि कल्पने किश्विरस्ति प्रमाणम् । . M ·। अध्याये १ पादः। १८० न च, चोद्यन्ते एतच्छन्टिका देवताः । तत्राचोदितम- प्राप्तम् अहम् चोटिताभिधानात् । अथ यदुक्तां, प्रत्यायझेन शब्देन प्रकाश्यन्ते अत्र देवता:, तवापि अशुतानां प्रकाशने न किञ्चिदम्ति प्रयोजनमिति, तत् परिहर्तव्यम् । अत्रीच्यते, ततश्चावचनं तेषामितरार्य प्रयुज्यते ॥३०॥ (या. नि.) ततच तेन कारणेन प्रतानां वचनं न क्रियते, मवि- पादिभिः शब्दः । केन तर्हि कारणेन कियने ।। इतरार्थ प्रयुज्यते । निर्वापस्तुत्यर्थम्, टेवस्य सवितुः प्रमवे, देवन सविना वजमानेन प्रसूते, उदिते वा सवितरि, प्रश्विनी- डिभ्यां, परिक्रयमभिनय यजमानयोर्दम्पत्वार्वाहभ्याम, अखिनौ हि तो अन्याधेिये अवदानेन अधितवन्तौ वा तदय जफन्नमय वाते, तत् बाह इति म्वी याह व्यपाटि प्रति। टेयताध्वयोर्वा अजिनारतो वाडू इति । पूषणन्तु यनमानमेव मन्यते पुणाः, एवं मर्दै निर्वापयियप्रकाग. नाः। प्रधाह, कस्सात् न, उत्कृष्टाः सविधादयः शष्टा: प्रक रणान्तरे सवितारम्, अश्विनी पूरपाभिवदन्ति । लिन तत उत्कृप्यमाया प्रकरण बाधितुमर्हन्ति । पप मुच्यते, मवित्रादयः परमिशेषणं विमलियुन्या झियन्ते, मातिपदिकार्घन प्रशिरिः इति गम्यने । तत्र मि गुज्या वाध्यते, निङ्ग जिप्रातिपदिकार्थकामनं देवता. , ·मीमांसा दर्शने प्राइ, , मिति कृत्वा, इह देवतामायात् यत्र देवता तत्रीकर्षति, विभतिश्रुतिस्तु प्रातिपदिकार्थ पदार्थान्तरविशेषणं ज्ञाप- यति, तच्चे हास्ति पदान्तरम् श्रुतिश्च लिङ्गात् बलीयमी, सम्मात् न उत्कर्षः। यदा सवित्रादयो यजमानपरा:, तदा म कथमनः ? इति । उच्यते, जीपणार्थमिद वाक्य, नानु. जापनार्थम्, प्रजोपितम्य लापणं कर्तव्यम्, तत्र दृष्टोऽर्थः, अनुज्ञापनं पूर्व बणानेन कृतं, तदृष्टार्थमापद्येत । अपिच, जुष्टं निर्वपामि इति जोपण करणं निपामि इति भावशब्देन उच्यते, मवितुः प्रम इत्यनुज्ञानिष्टता- परविशेषणार्थ कीयं ते, अननुज्ञातमपि निर्वपण भव्दार्थ कुयाटेष, नत्रयोपितेन यागः श्रूयते, तम्मात् नोपणार्थ- त्वात्यरार्थाः सविधादयः शब्दा नाहियन्ते इति । (en ११ अ.)। . अन मुटमिति मन्चे रनिशन्द विततापूहाधिकरणाम। गुगशब्दस्तधेति चेत् ॥ ३८ ॥ (पू.) तम्मिन्नेव वाक्ये दर्शपूर्ण मनोः अग्नये जुटं निर्थ- पामि इति समामायते । सशसमर्थः मांसयिकः, किम् अग्निशब्दोऽपि पिकतो नेते, मोऽपि न ममवेतयचनः । उत महितव्यः, समवेतवनी, म। इति । कि प्राप्तम्, एव चेत्तत्र संशयः, सोऽपि दम्तथैवासमवेतवचनः । -- ·अध्याये १ पादः। १८ट कुतः । सवित्रादयोऽस्मिन् वाक्ये ऽममवेतवचनाः, यद्य ग्निशब्दोऽपि असमवेतवचनः, एवमवैलक्षवं भविषति, अवैलक्षण्यञ्च न्याय्यम् । यदि समानं कारणं, तेन न्यावेन अवैनक्षरखमुच्यते, समानञ्चैह कारणं, य एषां शब्दाना मर्थः, स इह प्रयोगे नास्तीति अग्नये जुष्ट' निर्वपामि इत्यस्यापि योऽर्थः, स इह नास्ति, अग्नये जुट निर्वामि इत्यनेन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते, न चेह जुष्टस्य निर्वापो- ऽस्ति । अजुष्टं चेह निर्वतम्य, निर्वाणैव तत् जोप्यते, तस्मान्न समवेतवचनः । तस्याप्यथुतार्थस्य वचनमुत्तरार्थ प्रयुज्यत निर्वापस्तुत्यर्थेनेति । तस्मादेतदपि विकतो नोहितव्यमिति। . न समवायात् ॥ ३६॥ (सि०) नेत टेवं, समवेतवचनो हि परनये जुष्टं निर्वामि इति। ननु एतटुक्त, जुष्टस्यात्र निर्वाप उच्यते, नच जुष्टं निर्वतव्यम् इति। अत्रोच्यते, नैव जुष्टस्य निर्वाप एतेन वाक्ये नोच्यते, किन्तर्हि निर्वापण जुष्टकरणम्, अग्नये जुष्टं करोमि इति। एवं हि दृष्टार्थ भवतीति। अतोऽतुल्य- कारणत्वात् वैलक्षण्यमेव न्याय्यम् । तस्मात् समवेतवचनो- ऽग्निशब्द अहितव्यय विकृताविति । (८1१1१२ १०)। . दए लायापम धायगदम्योहाधिकारम् । एष धा, ·१८० मीमांसा दर्शने गुणशब्दस्तधेति चेत् ॥ ३८ ॥ (पू०) दर्गपूर्णमासयोरामनन्ति, धान्यममि धिनुधि टेवा निति दृषदि पावपति इति । तत्र धान्य राष्ट्र प्रति संशय', Eि समवेतवचन', न धा' इति । कि प्राप्तम्, योग्य गुणवचनशब्द इव नव्यते धान्यपध्दः, नामी ममवतन: स्यात्, धान्यशन्दी हि धान्यमभिवदति, न त धान्यमोप्यते, मतघे हि धान्याम्दो वर्तते, तण्डु लेखेव श्रीप्यमानेषु धान्यप्रकाशनं क्रियते सत् अममवेतस्य प्रकाशने दृष्ट यथा स्यादिति। तम्माद বিনিছু নীনিবনি। न समवायात् ॥ ३८ ॥ (सि०) नैवटे, समयेतो हि धान्यशदार्थः, महि तण्डुलेषु वर्तते, तद्विकारत्वात लक्षणया । বগা দামি মালয়া भुज्यन्ते, गाय: पीयन्ते इति शुन्युपादानेऽदृष्ट कल्पयितव्य- मिति लक्षणाशम्द परिकल्पाते । तस्मात् ममतमचन', विकारच अतिव्य इति । प्रयोजनमस्ति, माक्यानामयन पत्रिंशसंवत्सर, तत्रेद समानायते, सस्थिते संस्थितेऽहमि रहपतिर्म गयां याति, स तत्र यान् मृगान् इन्ति तेषां तरसा: मनीया पुरोडामा भन्ति इति। ताविकारण धान्यममि धिमुहि देवान् इति प्रयोग' कर्तव्य , यथा पूर्वः पक्ष । यथा सिहासः, ऊहः करूध, मासमसि धिनुहि देवान् इति ! (८।१ । १२ प्र०)।

·८ अध्याये १ पाद । १८१ इडोपहानमन्ने यनपतिशब्दम्यानूहाधिकरण । चोदिते तु परार्थवादिधिवदविकार स्यात् ॥४०॥ म्तो दर्यपूर्णमासी, दर्शपूर्ण मासाभ्या स्वर्गकामो यजेत इति, तब इडानिगद, इंडोपहता इत्येवमादि । तत्रे दमाम्रायते, देव्या अध्ययव उपहता उपइता मनुथा य इम यजमवान् ये च यजपति वर्हान् इति । तत्रायमर्थ मायिक , कि बहुयजमानके यनपतिशब्द अहितव्य , उत, अविकारेण प्रयोक्तञ्च इति । तोद तावत् परीक्ष्यते, कि समवेतवचनो यज्ञपति शब्द , उत, असनवेतवचन १ इति । कथ समवेतवचन । यदि यजपतिहदियचन यापतरुपकारक, तत समवेता भिधायी, अथैतत् स्तुत्यर्थ, तता न समवेताभिधायी । कि प्राप्तम् । जहितव्य , समवेताभिधायी । कथम् ।। यापतिद्धिवचनात् यजपतय प्रोमहन्ते, इडापदानपे वैव पदैर्यजपतिहिरभिधीयते । तस्मात् मुख प्रत्यय इडास्तुती मघन्य । तस्मादविप्रकर्षात् न इटास्तुति । अता यनपतिशट अहितव्य । यस्यैव हडि!च्यते, स एवो साहमस्कारेण सरकृतो न स्यात् । तस्मात् सर्वे डिसस्का राय वदितथा । सर्येषु वदितव्ये ए ववचनम् । एवम् प्राप्ते बम, चोदिते तु परार्थत्वाहिधिववि कार म्यात्, चोटिनगपि यत् समदेत, परार्य चिकीर्थते, न स्वसस्कारा, तदपि प्रविक्षारण प्रयुज्यते, तत् न जहि तय स्यात्, परार्यवात, पब हि यत्रपतिश्चन हहिरिण .

·१८२ मीमांसा-दर्शने पणार्थ, वृदियचनच्च इडामुत्यर्थम् । कघमवगम्यते । इडोमानेन ऐकवाक्यत्वात, इडाप्रकरणाच । अथ यदुत, गम्यते, इडापदानपेक्षं यज्ञपतिसद्धि- वचनं नेपामुसाहकम, पहता मनुष्या ये यशपति वई येयु. इति । अत्रीच्यते, स यो ईव विहानिडया परति इत्यभिधाय, अय प्रतिपद्यत इडीपहतोपतेडोपामा बडाहयामि इडोपहता इत्याह । तेनावगम्यते, यस्यैप प्रारम्भः, स इहाया मन्त्र इति, ননিন पहूता मनुष्या; इत्येवमादिः, यन्नपति वान्, इत्यन्तः। तम्मा दिडामुपवात वदितव्य इति वाक्यादवगम्यते । समर्थ डोपाने, यजमानन्तु प्रोत्साहयित वदितव्य इति नास्ति वाक्यं, केवल वदितु सामर्थ्य मस्ति, नच, मामय- मात्रेय वाक्याहते विनियोगा भवन्ति । इडाप्रकरणं चैवमनुग्रहीतं भविष्यतीति, इडया च सहैकथाक्यता । तरमादियं वचनन्यक्ति', रुपता मनुथा ये यति वयितु समर्था दति, तव यजपतिविशिष्ट पर्वतव्येति एकस्मिन्नपि यजमाने कीर्तिते, भवति विशेषण कार्यम् । तस्मात् अविकारः स्यात् विधिवा, यथा यत्र यतमानी गुणभूती विधीयते, तन चैन केनचित् यजमानेन स विधि. मिध्यति, यथा, य-मानसम्मिीदुम्बरी भवति, शुक्र यज- मानोऽन्वारमते इति । (८:११३ प्र.)।

·८ अध्याये १ पादः। १८३ पहरणकरणतवाके यजमानशब्दस्य जहाधिकरणम् । , विकारस्त प्रधान स्थात् ॥ ४१ ॥ अम्ति दर्शपूर्णमासयोः सक्तयाकः, सूतवाकेन प्रस्तरं प्रहरति इति । तत्रेदं समानायते, अयं यजमान आयुरापास्ते इति । तत्रायमर्घ: सांययिकः, किं बहु- कर्तृ के विकारे बलमानशब्दः जहितयः, उत न ? इति । किं प्राप्तम् ? अविकारेण प्रयोलयः, तथा सामर्थ्य मनु. रायते, न च, अय समवेतवचना, परार्थेन हि अत्र यज- मान आयुरापास्ते इति प्रायुरामासनेन यजमानस्य न कथित् दृष्टोऽर्थः संजयते, तस्मात् श्रायुगयासनमदृष्टार्थ, यजमानविधिटा अभीर के नापि यजमानेन कीर्तितेन यघा गुना, तथा कृता भवति । यया यजमानेन मुग्मिती. टुमरी भवति इति, तथैतत् । तस्मादविकारण प्रयोक्तश्य- मिति। एवं माले बमः, रिकार: स्यात् मः, तत्वाने यजमानमधाने। कयं यजमानराधान्यम् । एव यूयते, सलवान प्रस्तरं प्रहरनि इति, यदि सुताराक: प्रस्तरमह. रणे तसाधनं तत्फलं या कासयति, तत: सूक्तवाकेन अम्तरः महतो भवति । प्रहरयलमायुरागासनं काल्पितं, यजमान पायुरामाम्ते, एन कति यजमानेन प्रस्तरः माता भवति। सवय एा बनानः फसं प्रति प्रदान भूतो न सकीने, तेन न गतं स्यात् । तकार सम. , ·१८४ मीमांसा-दर्शने बेताः सीतयितव्याः । सर्वेषु च कीच मागेपु बहुवचनं भवति । तस्मादूहो यजमानस्येति । (८1१।१४ ०) । স্বান্নালিষই বিন্ধ্যাঞ্চাঘি। असंयोगात्तदर्थे पु तविशिष्ट प्रतीयेत ॥ ४२ ॥ (सि.) अस्ति ज्योतिष्टीमः, तव सुबमपानिगदः समा मात', इन्द्र आगच्छ हरिव पागच्छ मेधातिधर्मपः इत्ये- वमादिः। पग्नि ति च यूयते,. आग्नेयी सुब्रह्मवा भवति इति । तत्र इन्द्रशम्दस्य स्थाने अहः क्रियते । अथेदानी हरिव पागच्छ इत्येवमादिषु संशयः, ऊहितव्य, न । इति । कि प्राप्तं, तविशिष्ट प्रतीयेत, तेन विशि टम्, इन्द्र पदस्थाने अहः, एतेन विशेषण विशिष्टम् अधि हातमेव वक्षनं प्रतीयेत । कुतः १ । प्रसवोगात् तदर्थेषु, नेपा शब्दानां तेषु अर्थेषु सयोगः, हरियत्तादिपु, न हरि- वदादयः समवेता इन्द्रे विदान्ते गुणा, प्रमाणाभावात, अविद्यामानास्तस्योच्यन्ते । एव शुत्या अर्थ प्रतिभाती भवति, इतरथा लक्षणा स्यात्, न हरिवत्तादय उच्येरन, हरिवत्तादिभिः सोऽस्य गुणो लच्यते । अथ असमवेत- वदना मुस्यार्धा एव भविष्यन्ति, प्रात्मीय गुर न लक्षयि यन्ति इत्युच्येत। तथा अमात्यक्ष एय। तम्माददृष्टार्थ गुए उच्यत इति अधिकार प्रयोग: स्यात् । तत्र व वचन ·2 अध्याये १ पादः। १८५ . " व्यक्तिर्भवति, इन्द्र प्रागच्छ हरिव आगच्छ इति हरिवदा- दीन् अस्य गुणानारोपयति, हरिवदादिभिः सम्बध्यमान इन्द्रोऽभ्य दयकारी भवति । शक्यते चाग्निरपि तैः सम्बन्ध- यित, तम्मादविकारेण गुग्णानां प्रयोगः । अथोचते, अम्मादेव सामानाधिकरवचनादिन्दै एते गुणा विद्यन्ते इति । तत्र, अविद्यमानेष्वपि त्या प्रस्य सामानाधिकरण्यवचनमुपपद्यतैव, यथा इन्द्रो वृहम्पतिर्देव- दत्तः इति। काभावादिवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ (प्रा.) इति चेत् भवान् पश्यति, अविकारेण हरिषदादीनां वचनमिति। कम्माभायादेवं स्यात, ययेते गुग्पा इन्द्र न भवेयुः, कमजाम् एते गुणाः इन्द्रस्य विद्यन्ते । इरिव प्रागच्छेति पूर्यपक्षापरपचौ वा इन्द्रस्य हरी ताभ्यां होप सर्व हरति इति। मेधातिधेपः इति मेधातिथि हि कावायनं मेपो भूत्वा नहार, पणखस्य मेनका नाम दुहिता बभूव, तामिन्द्रय कमे, गौरावस्कन्दन् इति, गौर- ऋगो भूत्वा भरण्याद्राजानं सोमं पिवति इति वचनेः इमे गुणा-इन्द्रस्यास्वायन्ते । तमासमवेतचना हरिवदा- दयः शब्दाः। तथासतीन्द्र प्रत्ययाय उच्चायन्ते इति न अदृष्ट कल्पना भविष्यति । तत्रैव वचनव्यक्तिः, इन्द्र पागच्छ, हरिय प्रागछ इति, हरियशादिगुथ एव यम्ब, स भाग- घोति । लक्षणा च पट कम्पनाया न्यायमी। तमादूषित सय्या हरिवदादयः गदा इति। 1 ·१५६ मीमांसा-दगने न परार्थत्वात् ॥ ४४ ॥ (आ. नि.) नैतदेवं, परार्घा हि हरिवदादयः शब्दाः, इन्द्रनु- त्यर्थाः, स्तुतये परिवदाटिसम्बन्धोऽस्य क्रियते । तत् पुर- स्तांदेवोपर्णितम् । स्तुत्यर्थञ्च अग्ने रम्येतैरभिसम्बन्धः शक्यते कत्तुम् । यत्त तं, ममवेता गुग्पा इन्द्रम्य विद्यन्ते, पूर्वपक्षापरपक्षों वा इन्द्रस्य हरी इत्येवमादिभिर्वचनैरव. • गताः इति। तत्र, न हि इमानि वचनानि इन्द्रस्य सम्ब धितो हरी विदधति, नद्य वमभिसम्बन्धः क्रियते, यावती पूर्वपक्षापरपक्षी ताविन्द्रस्य हरी इति, तत्र हि हेतुः उपदिश्यते, ताभ्यां 'धेप सर्व हरति इति । न हीदं प्रसिह ताभ्यां इन्द्रः सवै धरति इति, सिद्धी हि हेतुर्भवति, न प्रसाध्यः । यथा तु इमो हारी प्रसिदौ, कालेन सर्व- मपक्षीयते इति, तथा न इन्द्रस्याग्ने । कधिहिशेषः । तत्र एभिरभिधानम् अग्ने : प्राप्तीत्येव । अथ इन्द्रस्य इव विधीयते इत्युच्यते । तथा च वाक्यं भिवेत, इन्द्रस्य एतौ हरी इत्येतदपि विधातव्यम् । अथैतन्त्र विधीयते, तथा स एव दोषः, नास्यग्ने रिन्द्रस्य वा विशेष इति। अथ पूर्वपक्षापरपनाविन्द्रस्येति विधीयते, तोच हरी तस्मादिन्द्रो हरियानिति । तथा हेत्वप्रमियादित स एव दोषः । न च, विधीयमाने वैशब्दो भवति । प्रमि- हवचनो धेष दृष्टः, न वै स्ते पानि सस्यानि सन्ति इति यथा। तथा मेधाति मपः इत्येवमादि इतिहासवपनमिय .

·८ अध्याये १ पादः। १८७ प्रतिभाति, इतिहामे च विधौ सति प्रादिमत्तादोषो वेदव्य प्रसज्येत। अस्तु इति चेत्। तथा सति संस्था- प्रामाण्यात् मेधातिहि काखायनस्य. मैप इत्यप्रसिद्धि मर्वत्र च निगदविधानं, 'तत्र परस्मिन् विधीयमाने वाक्यभेदप्रसङ्गः । तस्मात् नेते गुणा इन्द्रे विद्यन्ते, इति असमवेतवचनवादविकारेण प्रयोग इति ।' तत् एतत् न रोचयन्ते याज्ञिकाः, मई कुर्वन्ति, अग्न प्रागच्छ रोहिताष बहदानी धूमकेतो जातवेदो विच. पण इति। (८।१।१५ १० . . तस्यै शतमितिमन्त्र हाधिकरणम् । अदमन्यदुदायिते, असंयोगात्तदर्थेषु तदिशिष्टं प्रतीयेत ॥ ४२ ॥ (मि.) अस्ति साद्यस्कः, तत्रेद समामनन्ति, साण्ड स्विमत्सः मामक्रया: इति । अस्ति तु प्रकृतावेक हायनी क्रया । तत्र इंदमानायते, इय गौस्तया ते क्रीणामि तस्यै शृतं तस्यै शरः तस्यै दधि तम्य मस्तु तस्या आतञ्चन तस्वै नवनीत तस्यै कृत तात्या आमिना तस्यै वाजिनम् इति। तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र मन्दे इः, किं गोशब्दखाने जह कला अधिष्टानां पदानामविकारः, उत सर्वेषामूहः इति । किं प्राप्तम् ? गोपदार्वविशिष्टमेव -- जावचनं । . , १ ·१८८ मीमांसा-दर्शन ५ प्यार। तस्य शतम् इत्येवमादीनाम् अविकारः, प्रसं- योगात शतादिभिरथः, तयामेय हायभ्याम्, एकडायनी. त्वांटे, न हि एकशयनी दुग्धे, तम्याम् असमवेत वदन्ति पते । सम्मामाईपि प्रषिकारेण प्रयोमय्या इति । कर्मामांवादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ (०) इति चेत् एवं भयान्मन्यते, नैक हायन्याम् एते मम. वेतान् पर्थानमिवदन्ति इति, भयेदेवदेवं, यद्ये याहायन्या गुणा न भवेयुः, कालान्तरे त तस्था उपपद्यन्ते, तु मागहस्य, भविष्चकानपना अध्येते परीचना भवन्ति, तस्यै शृतं भविथति । तमाचाविकारण प्रयोक्ताव्या रति । न परार्थत्वात् ॥ ४४ ॥ (प्रा. नि.) नैतदेव, पविकारण पयोताध्या इति । एममवत- वचना येते नैकवायया भवन्ति, एकायनीत्वादेव । अथ उधेत, कानान्तरे भविधन्ति इति, सागड़ेऽपि काना नरे भवितुम् पईन्ति, सातादपि हि या धेर्जनिष्यते, मा धोध्यते इति। तमादविणारेण प्रयोक्तव्या इति । (८1१। १५ अ.)। . सारखा यामध्रिएवरमाभादधिकरणम् । लिङ्गविशेषनिर्देशात् समान विधानध्वप्राप्ता सारस्वती स्त्रीत्वात् ॥ ४५ ॥ (सि.)

·:, अध्याये १ पादः। १८६ आग्नेयः . अस्ति न्योतिष्टोम , तत्र पशव. समानाता, पशुरग्निष्टोमे प्रालब्धव्य ऐन्ट्राग्नः पशुरुक्थ्य ऐन्द्राषिणः पोडशिनि सरस्वती मेषी प्रतिरात्रे इति अम्ति 'तु अग्नीधोमीयेऽध्रिगुपैघ , उपनयत मेध्यादुर प्राशासाना मेधपतिभ्या मेन्ध इति । . तत्र सन्देह , किं सारस्वत्या मेष्याम् अधिगुवचनं कर्तव्य, न । इति । ननु अग्नी योमीयाधं तत् चोदकेनेह प्राप्तम इति । अत्र उच्यते, 'सर्वपा समानो विधिरिति सत्वा चिन्ता । किन्तावत् प्राप्तम ' समानविधानेष्वेषु पशुपु' अप्राप्ता सारम्वती मेषी अध्रिगुवचनम । कुत ।। लिङ्गविशेष निर्देशात्, विशिष्टलिङ्गा हि अधिगुवचनेन निर्दिष्ट , प्रास्मा अग्नि भरता इति पुशब्द, स्त्रीत्वं चास्या । नच पु वचन: स्त्रियमभिवदितुमल भवति शब्द , तस्मादधि- गुवचनम् अप्राप्ता सारखती रोषीति । पश्वभिधानाचा तद्धि चोदनाभूतं पुंविषय पुनः पशुवम् ॥ ४६ ॥ (पू.) वायब्द पक्ष व्यावत्यति । नैतदस्ति प्रप्राप्ता सार बतो अधिगुवचन मिति। तस्यामपि अधिगुवचन स्यात् । । प्रकरणाम, समान प्रकारणं सपा पशुनामिति रुत्वा चिन्त्यते, तेन सारख्या प्रपि प्राप्नोतीति। लिङ्ग विशेषादयुक्त तस्यामिति बदुभ्यते, तत्र, पञ्चभिधानात्, अस्ति तत्र पशुवं सबिकिन, बलभिमे त्य, मामा अग्नि भरता परायः इति व यात् । तद्धि चोदनाभूत, Ri सर्वनाम ·मीमांमा-दर्शने . गन्दम्य विषयत्व, तत् पशुगरदे नीच्यते । अस्ति च तत् मयां, सटमित्य पशुगदममानाधिकरणं सर्वनामशब्द ममुभारयिष्यति। एवं प्रकरणममुग्रहीप्यते। तम्मात् प्राप्नुयात् मारम्बती प्रध्रिगुवचन मिति । विशेपो वा तदर्य निर्देशात् ॥ ४७ ॥ (उ०). वागद एत पक्ष व्यावते यति ! नेतदस्ति, प्रान गात सारस्वती अधिगुवचन मिति । अयमन्यः पक्षः, न प्राम यादिति । कुतः । विगेपो वा तदर्थनिर्देशात्, पुमर्थ प गदा निर्देशनोति, स्त्री नियायमों मेषीति, स्त्रियं पुंगय्दो न गकात्यनिवदितम् इति प्रथम एव पत्नः म- कीर्तितः । केवल परपक्षम्य अनवक्तृप्तिर्वतश्या । पशुत्व चैकशब्दयात् ॥ ४८ ॥ (था.) प्रय यदुक्त, पशुत्वाभिमायमेत हचनम्, एको हि शब्द. पशुत्वस्य च पोश, तेन प्रास्मै पशवः इत्यभिसम्बन्धी भविष्यतीति । तत्मरिहर्तव्यमिति । यथोतां वा सन्निधानात् ॥४६॥ (अा. नि.) यघोक्त स्यात् अध्रिगुवचनम्, अप्रामा सारवती । कुतः । । पूर्वस्मादेव कारणालिङ्ग विरोधादिति । पशगदममानाधिकारणः सर्वनामगदः प्रोक्ष्यते इति । सन्न । कुतः । मनिधानात्, सनिहितवचनो हि मर्य उचरितमात्री यः पदार्थ. शहेन सहित, दुता , -

·८ अध्याये? पाद।
तेन सम्बध्यते, अथ तस्मिन् असति, निनादिसर्वविशेषए
विशिष्ट रूपेण सनिहिते प्रयुज्यते । सविधाने न एकेन
विशेषणेन विशिष्ट व्यक्तिमभिवदित शक्तीति। सन्निश
नात्तवैकं सामान्यमाथीयते, नान्यत् किञ्चित् पशुत्वादि ।
तचीचार्यमाणे पशुगन्दै यम्देन व्यको निष्कृष्ट परत्वे अस्मे
पशवः इति शक्यते सम्बन्धः कत्तुंम् । अनुञ्चाय॑माणे तु
निङ्गविशेषवचनः प्राप्नोति ।
तस्मात् अमाता सारखती
अध्रिगुवचन मिति कृत्वा चिन्तेयम् । अत्र प्रयोजन न
९ वक्तव्यं, किमग्नी मोमीयार्थाः पशुधर्मा., उत साधारणा' '
इत्यस्मिनधिकरणे प्रयोजनाय विचारोऽय, यदि माधा
रणा. पशुधर्माः ततः सारम्वती पध्रिगुवचनममाप्ता, प्रथा
ग्नीषोमीयधर्मा ततोऽस्याम् अधिगुवचनमूहन प्राप्यते । नच
प्रयोजनस्य प्रयोजनं वक्तव्यम् । (८1१1१६ अ० 1
যায়ীগ মিম ব্যান্ড ক্যাধি।
आम्नातादन्चदधिकारी वचवादिकार: स्यात् ॥
५०॥ (मि.)
4
इति।
अमिर ज्योतिटोमः, ज्योतिष्टामेन बर्गकामो यजेत
तत्र यज्ञायनीय प्रत्यामनन्ति, न गिरा गिरैति
যা যদিৰ বিৰনি মুয়া আমার নামীল্লিক
लवीयम् इति। तच मगयः, किम् परापद गिरापद'
या कर्तप्यम्, प्रघ वा रापदमेव । इति । किं प्रामम् !

·२०२ मीमांसा-दर्शने यव अधिकारे अानातात् अन्यत् उच्यते, तहिकारभूतं स्यात् । ज्योतिष्टोमाधिकार प्रानातात् गिरापदादन्य टुच्यते रापद, तत् विशेधे उच्यमान सामान्य न ग्राम गिरापद बाधित। धं वा तुल्यहेतुत्वात्सामान्यादिकल्पः स्थात् ॥ ५१॥ (पू.) याशब्दः प ध्यावर्तयति। न रापदं नियम्येत, स्यात, ही प्रकारी स्थावामित्यर्थः। को हो भकारी!। रापदवचनं गिरापदरचनञ्च, तुन्यो हि हेतु', गिरापदमानातम्, तहता साम्रा ज्योतिष्टोन: साधयितव्य इत्येतदम्यवगम्यते, रापटेन साधयितव्यम् इत्येतदपि। समानार्थे, चेते है पदे, एकमपि स्मृत्यर्थम् अपरमपि। तस्मात् विकल्पः स्यात्, इरापद गिरा- पदं वेति। - उपदेशाच्च सामः ॥ ५२ ॥ (यु.) अनार, नैतयोतुल्यता विद्यते, गिरापदे समानान- मात्र, न कर्तव्यता विधीयते, रापटे तु कर्तव्यता विधी- तन्न। कुतः । उपदेशात् सामः, उपदिश्यते हि साम, यज्ञायनी येन नुवन्ति इति, गिरापदवञ्च यन्ना- यनीयं, सस्मिन् उपदिश्यमाने गिरापरमप्यपदिष्ट' भवति । तस्मादिकम्प. इति ।

·है अध्याये १ पादः '२०३ नियमी वा श्रुतिविशेषादितरत्साप्तदश्यवत् ॥ ५३ ॥ (उ०) कुतः । युति- नियमः वा स्यात् इरापदस्य । विशेपात, ऋतिविशेषेण घरापदमुपदिष्टम्, ऐरं कृत्वा प्रति, सामान्येन गिरापर, तत्कथं सामः उच्यते ? । गिरा. पर्देस्य पाठमानं, न कर्त्तव्यता, न वन्यथा साम कृतं भवतीत्यर्थापत्त्या गिरापदस्य कर्त्तव्यता कल्पाते, इरा- पदर पुनः गुस्सैव कर्तव्यता । रेन हानि, मिट्ये नास्त्यापत्तिः गिरापदस्य । अघ यः सामान्य नोप- दिष्टः, तस्य को विषयः । तदुख्यो, इतरत् सासदश्य- वत् इति, गिरापदमुपदिश्यते, तद्यथा सातदन, तथा स्यात, विकृतिषु साप्तदश्य निवियत, इतरदपि विकृतीर. भिनिवेष्ट मई तीति । (८।११७ प्र.)। ३ गरदय प्रमोट ताधिकरणम् । अप्रगाणाशब्दान्यत्वे तयाभूतोपदेशः स्यात् ॥ ५४ ॥ (पू.) व्योतिष्टोमे बनायनीयं प्रशय पामनन्ति, न गिग । गिरेति यात् यहिरा निरति पूयात् प्रात्मानमेय तदुः नाता उहिरदैरं शत्वोयम् इति । ज्योतिष्टोमे गिराप- दम्य स्पाने इगपदं फतव्यमिति समधिगतम् । इदानी. --

·। मीमांसा-दर्शने
.
"मिदं सन्दिह्य, कि प्रगीतमिरापद कर्त्तव्यम्, उत अप्रगी
तम् । इति । कि प्राप्तम् । गिरापदादन्यम्मिन् भन्दै
थूयमाणे ब्रूमः, अप्रगीतमिरापद कर्त्तव्यम् । कुतः । । श्रम
गाणात् नहि तत् अप्रगीतमुपदिश्यते, सर्व हि यत् 'यथा.
भूतमुपटिश्यते, तत् तथाभूतमुपयोजव्यम् ।
ननु नैव तत् अप्रगीतमुच्चायते, ततिशब्देन प्रय
निर्देशः क्रियते, तेन म्वर विशेष: कथित् निर्दिष्टो भवति।
अवाच्यते, यद्यपि चाम्ति म्बरविशेषः, अन्ये तु गीति
विकास प्राईभावादयी न निदेश्यन्ते, अविकतात् तहित
उत्पादितः। तस्मात् अविकत प्रयोलय्यम् । अर्थाच्यते,
ततनिर्देशोऽविवक्षितः इति । उच्यते, अविवक्षाया न
विञ्चित, विवक्षायांना निर्देश एष कारणम् । तस्मात्
अप्रगीत प्रयोक्तव्यमिति
यत्स्थान वा तगीतिः स्यात् पदान्यत्वप्रधान
त्वात् ॥ ५५ ॥ (सि.)
याशब्दः पन व्यावयति। यस्य पदस्य स्थाने इग
पद प्रयुज्यते, तस्य पदस्य या गीति., सा रापदे स्याम् ।
कुतः। पदान्यत्वप्रधानत्वात्, पदायित्वप्रधान दिद
वाक्य, गिरापदम्य साने रापद भवतीति, नाप्रगीत
प्रयोलायगिति। प्रन्या हि पचनति, इरापदर
विशेधे विधीयगानें, अन्या इरापदे । एव हि यूयरी, दरा
पदस्य विकारदृत्वोयम् इति, तथागेन प्रकारेण दरापर
विधीयते, नान्य प्रगापात्, रापदय विकार बयान
.

·अध्याये १ पादः।
न गिरापदस्यत्येतत् तहितेनीच्यते, नाप्रगीतम्य दुरापदम्य
विकारस्ततिशब्देनाध्यवसीयते । पथातहितार्थो विकार
ब्रयादिति असावन्द्यते एव । य: प्रात्यर्थः इरापदस्थैति, स
विधीयते । तेन पदान्यत्वपरम् एतद्दचनं, न गीत्यनन्वयपरं,
गीति विकार: सामान्यानिर्दिश्यते ।
गानसंयोगाच्च ॥ ५६ ॥ (यु.)
गानसंयोगो भवति, उद्ग यमा इरा चा दावासा इति
इरागानं दर्शयति।
.
वचनमिति चेत् ॥ ५७॥ (आ.)
इति चेत् पश्यसि, गामदर्थनमेतवति इति, नैवं,
वचनं भविष्यति, घने यमा दराचा दावासा इति ।
न तव्यधानत्वात् ॥ ५८॥ (प्रा०नि०)
नैतदेषं, तप्रधान हि इदं वाक्यम् । किप्रधानम् ? ।
रापदप्रधान, निर्देशात् । न गीतिप्रधानम्, पनिर्देशादि.
युवम् । तथा इरापदस्य अर्थवादी भवति, न गीतः,
गमई यजमाने ददानि इतिपदम्य घायमर्थवादः, न
गीतः । तस्मात् प्रगीतं प्रयोगव्यमिति ।
किं भवति प्रयोजनं चिन्तागः, नात्र कथिविशेषः ।।
अन्यस्मिन् एतासहगे प्रयोजनमम्ति, न प्रति
यू यात.
प्रीति व यात, यदि पूर्वः पमः, प्रप्रपदं या वक्तव्य,
१८

·मोमांसा दर्शन
प्रप्रीपद वा। यदि सिद्धान्तः, प्रीपदमेय वक्तव्यमिति ।
• (८1१।१८.)।
प्रति प्राचार्यशधरस्वामिनः कृती मीमांसाभाष्ये
नवमस्थ अध्यायम्य प्रथमः पादः।
,
गीतना मामनामताधिकरणम् ।
सामानि मन्वमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ॥१॥ (पू०)
सन्ति सामानि, रथन्तरं वृहद-वैरूपं वैराजं भाकर
रैवतम् इति अभिवा शूर नो नमः इत्येवमादिषु। तबै.
पोऽर्थः सन्दिधते, किं प्रगीता एते मन्ताः सामानि, उत
गीतयः सामानि ? इति । ननु सिद्ध, गोतिषु मामास्था
(२।१।३६ मू.) इति। उच्यते, तत्र दितीयेऽध्याये मन्तगत
भावशब्दे चोदकत्व प्रति विचार्यमाणे मन्त्राभावाशाज्ञायां
मन्त्र सहायोपपादनाय, तचोदकेषु मन्त्राख्या (२११३३२ सू०)
इति कृते लक्षणे, अहेवुधिय मन्त्रं मे गोपाय यमृषय
नयी विदा विदुः ऋचो यजुषि सामानि इति ऋगादीनां
विभागाय असतानुप्रमाता लक्षणं गीतिघु सामाख्या इत्यु.
कम्। तत्र यदि प्रगीतो मन्त्रः साम, यदि वा गीतिमा
उभयथापि ऋग्यजुषाभ्यामन्यसामेति सिहे विभागे न
विवेकाय प्रयत्न., प्रयोजनामावात, तु प्रगीते मन्ते.
ऽन्यत् कर्म, गीतिमात्रेन्यदिति विवे काय प्रयत्यते ।

·१ अध्याये २ पादः। २०७ . नैव स्मर. प्राह, ननु एतदपि सिह,गानकर्मणो वाचक: साम. शब्दः इति । उच्यते, तदेव पुनरभिधीयते, मरणाय, सत्तरमधिकरणं चिन्तयितुम् । गीति: सामेति स्थिते इदं चिन्त्यते, गीतिए ऋतः प्रधानभूताः, उत, गुणभूता: ? इति। श्राह, पाय पूर्वपक्षीहरणं, नहि मन्त्रा: सामानीत्येपोऽर्थः स्मर्त्तव्यः । अत्र उच्यते, पूर्वपक्षेऽपि सिहान्तस्मरणार्थमेवीपादीयते, यत् प्रगोत मन्तवाक्यं तमामेत्येवं पूर्वपक्ष कृत्वा गीतिमा मामति स्थापितम्। तस्मिन् स्थिते प्रयमुत्तरी विचारः कर्तव्यः, गीतिषु किमृचः प्रधानभूताः, उत, गुणभूताः ? ति। किं प्राप्तम् । एके मन्यन्ते, प्रगीत मन्त्रवाक्यं सामेति । कुतः १ । म त्युपदेशाभ्याम, एवं हि स्मरन्ति, प्रगीतं मन्त्र. पाक्य सामेति, तत्रभवन्तः छान्दसा: एवञ्च उपदिशान्ति मिष्येभ्यः । पाह, ननु यदेव म्मरन्ति, तदेवीपदिन्ति, नैवं सति उपदेशो हेवन्तरम् इति । उच्यते, बाठम्, अन्यथा ताई उपदेशं वर्ण यामः, अयमुपदेशः । अहेवुधिय मन्च मे गोपाय यम्पयस्यीविदा विदुः ऋषी यजूंपि सामानि इति। मम्सप्रकार: कथित् सामानीति मन्त्रोप- देगो भवति । तस्मादपटेगामन्या: मामानीत्यगच्छामः । तदुत्तदोपम् ॥ २॥ (सि०) तस्यैतम्य पचस्यानी दोषः सप्तमे, प: प्रदेगा नोप- परते करती रयन्तरमायति इति, देशनचरा धर्म -- - .

·२०६ मोमांमागने लक्षणा या प्राप्नोति इति । तम्माहीतयः सामानि, न प्रगीतानि मन्तवाक्यानीति । (८।२१ प्र०)। कहयन्यस्य पोमशेयताधिकरणम् । एवं था, सामानि मन्त्रमेकै स्म त्युपदेशाभ्याम् ॥१॥ (पृ.) इदं सन्दियते, योऽयम् अहो नाम क्या नचित्र प्राभुयो वा इति, किम्, प्रयमण्यार्यों नित्यः, उत, चिन्त यित्वा-प्रगीतः' इति । किं प्राप्तम् । एतानि जह- सामानि मन्तभूतानि पार्षाणि नित्यानीति एके मन्यन्ते । कुतः ।। स्मृत्यु पदेशाभ्याम् एवं हि स्मरन्ति, मन्तभूतानि श्राणि नित्यानीति, उपदिशन्ति च एवंविधमेव शिष्यम्य । आह, ननु यदेव स्मरन्ति, तदेवोपदिशन्ति । बाढम, अयमन्य उपटेशो वयेते, जहरिकोर्षित' इति ब्राह्मण मुपदियन्ति, चिकीर्पितः इति च इष्ट उच्यते, छायां हि मन् विधीयते, यदि च अयम् अपुरुपबुद्धिपूर्वको वेदतुम्बा, तत इट', अय पुरुषप्रणीतः, ततो न प्रमाणं, यन्त्रे च प्र.. चिकीर्षितो न प्रयोक्तव्यः । चिकीर्षिता इति गन्दो भवति । तस्मानित्य अह इति । . । -- ·। अध्याये २ पादः। . तदुतादोषम् ॥ २॥ (सि.) तत् एतत् उक्तदोघं भवचन 'भवतैत्र हेतु वर्णवता अन्योलो दोपः, जहशिकीर्षितः प्रति । अधिकीर्पित इत्यनित्ये एतद्भवति । यदुक्तम्, इष्टे चिकीर्पितशब्दो भवति, इच्छायां हि सन् विधीयते इति । उच्यते, सत्यम्, इष्ट', कत्तुं यदि क्रियते, तत्कत्तुं मिष्ट' भवति इति । सम्मात् अनित्य अहः । यदुना, स्म तेनित्यतेति । नेपा स्म तिः प्रमाणं, दृशमूला छपा । भवति हि वचनं, वाव- तीपु रचन्तरं गायति इति । तस्मात् अतिदेशवचनानाये- नवं गातव्यमिति वाचनिकं प्रथमं विज्ञानं, तत एषा स्म तिः, तम्मादप्रमाणं, कृत्रिम सहः इति । कि भवति प्रयोजनम् ? न्यायविरुइमपि प्रमाणं, यथापूर्वः पनः । यया तर्हि सिहान्तः, न्यायविरुद्धमाप्रमाणम् ॥ (१०) , . . साम्म ऋक्स स्वारकर्माधिकरणम् । कर्म वा विधिलक्षयम् ॥ ३ ॥ (पू.) तानि एव उदाहरणानि । तेषु अयमर्थः समधिगत', गीतिः सामशब्दे नोचते इति। तत इटमिदानी सन्टि यते, कि सा गीतिः ऋषः प्रति प्रधानभूता, उत, गुण- ननु सिह, मंस्कारकर्मणः मामगदी वारक इति अपि तु कम्मशब्दः स्यात् भावोऽर्थः प्रसिह- ग्रहपत्वात् (१२ । १३ सू०) इति । उयने, सत्यमापेप भूता। इति ।

·मीमांसा दर्शने प्रवत ते, स एव निर्णयो भविष्यति। किं प्राप्तम् ! तेनैवा धिकरगोन संस्कारकर्मेति ।. तथा प्राप्तेि नमः, प्रधान कर्म वा -सामशब्द नोच्यते इति । किं कारणम् । प्रधानविधिलक्षणं हि - प्रवास्ति हितीया विभक्तिः, रथन्तर गायति इति । तस्मात् प्रधान- कर्मेति । अपिच, कम्मकाले गानं भवति, तत् यदि द्रव्य- संस्कारार्थ, संस्कृत द्रव्यमष्टे न संस्कारेण न कर्मकाले पुनः संस्कत्तुं शक्य', न हि निग्धस्य ने हनं शक्य कत्तु, पिष्टस्य वा पेषण, स एपोऽग्नीनामियाभ्युपगन्तव्यः, प्र कारकाने क्रियमाण: संस्कारी भवतीति । अम्मत्पने पुनः प्रधानकर्म फलाय भवित, तब अधिप्रति पिदम् अकर्म- काले गानम् । अपिच, यावया पोर्णमास्यां व्रतानि उपाहत्य, भई- पष्ठमान् मासान् स्वाध्यायमधीयीने ति, तदेयां फनाय भविष्यति, तरथा पुरुपाणामुपदिश्यमानं, कमाणां कल्यात । सम्मादपि प्रधानकर्मेति । तहग्व्यं वचनात् पाकयजवत् ॥४॥ (या. नि.) ग्राह, प्रधानकर्मेत्युच्यते, न च एतत् प्रधानकर्म, न हीद फल दं, फलकल्पनायां च भुतं कल्पोस, सेन याग . प्रति गुएभूतं, यदि न गुणभूतं, किशनस्य दृष्य, यत् मति प्रधानभूतमेतत् । तदुचते, ऋगद्रव्यम्, ऋक् अस्य द्रव्य. स्थानीया, यवा अन्यस्य कर्म णो दृष्यं साधकाम, एपमस्य ।

·अध्याये २ पादः । २११ - ऋक् साधिका, तस्मात् ऋचं प्रति प्रधानभूतमेतत्, भूतं हि भव्यायोपदिश्यते । कथं पुनरेतत् ऋग्व्यम् । नात्, वचनमिदं भवति, ऋषि माम गायति इति । यथा पाकयनेषु तत्तद्दाचनिक ट्रव्य भवति, लाजाः, धानाः, तण्डुलाः आज्यमिति, एवनिहापि ऋक् द्रव्य, वचनादिति। तवाविप्रतिषिद्धो द्रव्यान्तरे व्यतिरेकः प्रदेशश्च ।। ५॥ (यु. २) पाहं, या ऋगस्य वचनेनोच्यते, तद्रव्यमेतत् भवति, कथम्, द्रव्यव्यतिरेके मति द्रव्यान्तरे प्रदेश ५ तदिटं माम । इति । प्रायते, प्रविप्रतिपिदमेतत्, गीतिमा हि मामेति, द्रव्यमस्य निर्वतकं वाचनिक, तत् मामान्य विहितं, विशेषविहितेन द्रष्यान्तरेण वाध्यते । यदव द्रव्य व्यतिरिक्तं गीतिमाघ , तटेव हहहा रघन्तर वेति न दीपो भवति । तमात् प्रधानकर्म मामेति । शब्दार्थत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ६ ॥ (सि.) तुशब्दः पर व्यावत यति, नैतदेवं भवितुमईति, प्रधान कम मामेति, गुणकामा स्यात् । कुलः । शन्दार्थ- वास् गब्दस्य उपकारक माम प्रलक्षमुपलभ्यते, मानि क्रियमाणे ऋगमरापि उच्चार्यन्ते, तम्मिन् राति नाइट कम्पनीयम्। पराघवाच शब्दानाम् ॥ ७॥ (यु.) .

·मीमांसा-दर्शने परााच शब्दाः स्तुत्यर्थाः, सुनिईि चोदिता, प्रायः स्तुवते पृष्ठः सुवते इति सामः ऋगक्षरेः उच्चार्यमाणैः प्रत्यक्षा अवगम्यते, ततः स्तुत्याया ऋत: सत्याः सामार्थता परिकल्पात, कल्पनायाच प्रमाणं नास्ति । तस्मादपि साम गुणभूत मिति । असम्बन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् ॥ ८॥ (०२) इतश्च गुणभूतं साम | कुत..। अमम्वन्धय माम: स्तोंचे ण स्यात्, तम्य प्रधानभावन स्तुतिः माम उपदि. श्वेत, न माम स्तुतेः, तब तहत् पृष्ठ' भवति रथन्तरं पृष्ठ भवति इति वचन बाध्येत, रथन्तरगुणकं पृष्ठं भवतीत्येतदेवमुपदि- श्यते, तत् ऋगर्थे सामा प्रवकन्यते, प्रत्यक्ष हि तदा पृष्ठ- स्योपकार साम करोति, यदस्य वारक प्रकाशयति शब्द, तत रयन्तरपृष्ठशब्दयोः सामानाधिकरखाटेकार्थत्वे शक्य विमातुम् । पृनगर्थत्वे तु असम्बन्धः स्यात्। तम्मात् ऋच: साम गुणभूसमिति । सम्कारशाप्रकरणेऽग्निवत्सात् प्रयुक्तत्वात् ॥ ८॥ (चा.) . अथ यदुतम, कमकाले गानम् ऋच: सस्कारकम् अग्न्याधानमिव कल्यात, प्रयुक्तत्वादिति । तत् परिहत- व्यम् ·अध्याये २ पादः । २१३ . अकार्यत्वाच्च शब्दानामप्रयोगः प्रतीयेत ॥ १०॥ (था. नि.) यदि हि अकम्मंकाले गानं कृतं, कम्मकालं यावत्, तिहेत्, न विनश्यत्, ततः पुन: अप्रयोग: प्रतीवेत, यदि वा पुनर्न शक्येत कम्मकाले गानं कर्तुं, तथाप्य प्रयोगः स्यात्, शक्यन्ते तु प्रगीता: शब्दाः पुनः प्रयोक्तम् । तम्माद- कम्म काले प्रयुक्ता असाधका इति कर्मकाले प्रयुज्य रन् । तम्मान दोषो भविष्यतीति । अश्रितत्वाच्च ॥ ११ ॥ (यु.) अपिच फम्मकालाथितं गानं दर्शयति, भौटुम्बरों स्पृष्ट्वानपास्थित उदातोद्गायेत् इति, सदस्यौदुम्बरी मध्यमा स्थ पा भवति, तां स्पृष्ठा इति व वन सदसि गानं दर्श. यति । तस्मात् न अकमकालम् अग्न्याधानवत् कल्पयि- तव्यमिति। प्रयाज्यत इति चेत् ॥ १२ ॥ (प्रा.) अथ यदुक्तम्, अईपञ्चमान्मासान् अध्ययनं प्रयुज्यते, तत्, फलाय भविथति इति, नत् परिहर्तव्यम्, । ग्रहणार्थम् प्रयुज्येत ॥ १३ ॥ (था. नि.) नहि फलाय भवितुमर्हति, तथाहि अदृष्ट कल्पात, दृश्यते पत्र प्रयोजनं, यत्तावत् उपाध्यायः शिष्यमविधार- धीते, तत् ग्रहणार्यम् । यत् शियः, तत् धारणार्थम् । . - ·मीमांसा दर्शने पहणधारपे प्रयोगाय भूतिरपिकवत् शके टिबदा । नटु यघा, भूमिरथिको भूमौ रथमालिव्य शिक्षा कर्गति भग्राम प्राशभावी भवितेति, यथा च छावः शुष्क टीः प्रयुडो, प्रयोगे पाराकम्मा भविताऽमोति । एवमेतत् दरयम् । तस्मात् दृटे सति नाहटाय अध्ययनम् । तम्मात् संस्कारकर्म सामति । (८२२२ अ.)। . रचे प्रत्यूच कृत्य साव समापनाधिकरणम् । ढचे स्यात् श्रुतिनिर्देशात् ॥ १४ ॥ (पू.) ज्योतिष्टोम समामायते, तस्मादिकं माम टचे क्रियते म्तोत्रीयम् इति । प्रायमर्थः सांशयिका, किं तिस्सु ऋतु व्यासज्य गानं कर्तव्यम्, उत, प्रति ऋचं, समाप्त गानं कत्तं प्यम् । इति । किं प्राप्तम ? यामध्ये ति । कुतः। तिनिह थात, एवं श्रूयते, एक साम बचे कियते इति, सामि क्रियमाणे, निती गुणभूना त्रिसंख्या ऋगता अ यते, तर यो कस्यापि उपक्रम्य तस्या तत् परिसमापयेयुः, न बिसख्यया साधनमम्य क्रियमाणस्य परिविन्दु', एकसंख्यापरिच्छिन क्रियमाण स्यात्, तव शुतिर्वाध्येत, तदयथा, अय घटः त्रिषु नाग- दन्तकेषु स्थाप्यताम् इत्युतो व्यासज्य स्वाम्यते, न पर्यायेण्, एवमिहापि दृष्टव्यम् । ननु पर्यायेऽप्येवजातीयकः शब्दो भवति, यया विषु ·2 अध्याये २ पादः। २१५ कुलेषु देवदत्तो भुइलो इत्युक्त न योगपद्यमवगम्यते, पयायेणापि भुजाने भवत्येष वादः। एवमिहापि पर्या- येण प्राप्नोति इति। अत्रीयते, न तब विसंख्या भुजि प्रत्युपदिश्यते, येनैतदेवं भवति, तत्र कुलशब्द न सम्बध्यते, विपु कुलेषु, न हयोरेकस्मिन् वेति, यदा भुजिनिति प्रत्युपदिश्यते, तदा योगपो नैव भोजयितव्यः । इह तु त्रिसङ्ख्या क्रियते इत्यनेन सम्बध्यते, एव सति क्रियायां विसङ्ख्या विहिता भवति, तत्र स्वपदंगतस्य किञ्चिदि- धाय केन विहित भवति, इतरथा ऋचः सख्यायाध सम्बन्धस्य पदान्तरगतेन शब्देन भावनीच्येत, तथा, अर्थ- विप्रकर्षः स्यात् । तस्मात् सामनि हत्ति प्रति विसइख्या उच्यते। . पाह, ननु विसङ्ख्या ऋच्छब्द नैवात्र सम्बध्यते, अन्यथाऽसति सामर्थे समास एव, न स्यात् इति । अत्रीच्यते, न बमो न सम्बध्यते इति, सम्बध्यते एव, समासच भवति, स त समासशब्दः सामनिहत्तावुपयुज्यते इति, तत्र विश. ब्दस्य ऋच्छब्दस्य चार्थी निहत्तावुपदिष्टो भवति, साम निर्वर्त्तयितव्यम, एवं तान्तिस्र ऋचो भवन्ति, न न्यूना इति । इतरस्मिन् पत्रेऽभ्यास स्विसहस्यया सम्बध्ये त, নখ কাগ দিন নি বা খার, মাদক सामनितिशब्दो भवेत्। तस्मात् व्यासज्य गान कर्त. व्यम् । शब्दार्थ वाहिकारस्य ॥ १५ ॥ (यु. १) ·२१६ . मीमांसा दर्शने इतर पश्यामः, बचे व्यायन्य साम गातव्यमिति कुतः १ । पदार्थोऽय सामसंजको विकारः, ऋच गुणभू इत्यर्थः । स यदि व्यासज्य क्रियते, वहन्यवराणि अधि कृतानि भवन्ति, तवायं चोट्कोऽनुग्रहीयते । तस्माइया सज्य गातव्यम्। दर्शयति च ॥ १६ ॥ (यु. २) ऋक्सामौ वाव मिथुनीसम्भवायेति सोऽनवीन वै व भमानमसि लाया वेदो नम महिमति ते हे भूलोचतुः, मोऽब्रवीत् न युवा ममाल खो जायाः वेदो मम महि- मेति तास्तिस्री भूत्वीचुः मिथुनीसम्भवामेति, सोऽववीत मम्भवाति, सम्मादेकं साम बचे क्रियते स्तोत्रीयमिति, नै कास्तोत्रीया साम्नः मम्भवति, नापि हे तिसः सम्भव- न्तीति व्यासज्य गानं दर्शयति । वाक्यानां तु विभतात्वात् प्रतिशब्दं समाप्तिः स्यात् संस्कारस्य तदर्थ वात् ॥ १७ ॥ (सि.) तुमब्दः पक्ष व्यावर्तयति। वाक्यानि विभतानि श्रीशि एतानि, या: विस कच:, तकैका क् कृत्येन पदग्रामेण काश्चित् स्तुतिमभिनिवर्तयति, २ ऋगन्तरण सह कश्चिदर्थ सम्तौति, तत्र साम, ऋr: संस्तवमभि- निर्वयन्या गुणभावं गात् साहाय्यं करोति, तब यदि व्यासज्य गीयेत, न ऋष, निममिनियन्त्याः साम उपकारकं स्यात्, न हि सामावयवः साम भवतीति, न -- ·अध्याये २ पादः। च ऋक्समुदायेन कथिदर्थः स्तूयते, यत्र सामसम्बदा स्तुतिं कुर्यात्, ऋक् स्तुति करोति, सा न सामसम्बद्दा, य ऋक्समुदायः सामसम्बदः स स्तुतिं न करोति, तत्र प्रत्यूचं साग्नि परिसमाप्ते क्रियमाणे सामवता भन्देन स्तुतिः कृता भवति, सामसंस्कारस्य स्तुतिभाषनार्थत्वात् प्रत्यूच परिसमाप्तं गानं कर्तव्यमिति । तथा चान्यार्थ दर्शनम् ॥ १८ ॥ (यु०१) अन्यार्थमपि वाक्यमेतमर्थ दर्शयति, अष्टाक्षरेण प्रध- नायाचि प्रस्तौति हावरेणोत्तरयोः इति प्रस्ताव भदं दर्शयति । तथाच, एका वा अस्योत्तमा स्तोत्रीया तामु दृयोगायेत् इति नहीधभेदं दर्शयति, तस्मादपि प्रत्यूचं गान कर्त्तव्यमिति । अर्धप्रगीतेष्वपि ऋच्येव गानं कर्तव्यम्, अपरिपूर्ण तहाक्यं अर्धचे भवति, ऋचि तु परिपूर्यत इति । पाद- प्रगीतेषु पाद एव गान कर्त्तव्यमिति, पाद एव हि तत्परि. पूर्ण वाक्य, यथा, गोष्ठे वासिष्ठ इति, एवं याति परि- पूर्ण वाक्यं, तावति साम परिसमापयितव्यम् । कचित्या देऽपि पूर्ण वाक्यम्, ऋयपि, दाचिदर्भऽपि परिपूर्ण, यन्त्र यथा परिपूर्णः, तत्र तथा गातव्यमिति । अनवानोपदेशश तवत् ॥ १६ ॥ (यु.२) अनवानोपदेशच तदत् युतो भविष्यति, यथाऽम्मा- ·मीमांसा दर्शने भिन्याय उपदिष्टः, अनयानं गायति इति शक्यते प्रनपानं, प्रत्युनं परिसमापयितुं, न तु तिरघु व्यासज्य शक्यते । अपि ध बाध्याय वाले प्रत्यूचं गानं परिसमापितं, बाध्यायकाले चाभ्यास:,प्रयोगकाले कथं प्राशता स्यादिति, तादि प्रयोगकाले प्रत्यक्षं गानं कर्तव्यं, तत: स्वाध्याय- काले तदभ्यासो युक्तः । तस्मादपि प्रत्यूचं गेयमिति । अभ्यासेनेतरा श्रुतिः ॥ २० ॥ (प्रा. नि.) अथ यदुक्त, तस्मादेकं साम टचे क्रियते इति, तासु अभ्यासे नेतरा श्रुतिः द्रष्टव्या, पर्यायेणे त्यर्थः। नहात्र ऋक् सामनिहत्त्यर्थमुपादीयते, तस्मात् न शक्यमिदं वां, सामनिहत्तिसाधनीभूतामचं विशदः परिच्छेत्स्यति इति । साम स्तोत्रस्य गुणभूतं निहिश्यते, रथन्तरं पृष्ठ भवति बत् एउं भवति इत्येवमादि, तत्र प्रत्यूषं न्यायेम गानं प्राप्त न सामनिह त्या सख्या सम्बध्यो, फिन्तईि ऋम्भि, तवान्यथा नायकल्पते इति अभ्यामो लक्ष्यते, तिसश्वभ्य. मितव्य सामेति, यथा, विपु कुलेषु देवदत्तो भोजयितथ्यः इति, यदा त्रिमस्या पुलैः सम्मध्यते, तदाऽभ्यासो लक्ष्यते, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । तस्मात् मत्यूचं परिसमाप्त गान कर्तव्यनिति। (01|३०)। -- समास व हिम मधु मानाधिकररम् । तदभ्यासः नमामु स्यात् ॥ २१ ॥ (मि.) --

·अध्याये २ पादः।
अस्ति ज्योतिष्टोमः, न्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत
इति । तत्रैतत् समानायते, तस्मादेकं साम ढचे क्रियते
स्तोत्रीयम् इति । तब एतत् समधिगत, प्रत्यूच परिसमाप्त
गेयमिति । इदमन्यत् सांगायक, समास विषमाम् वा
गेयम्, उत समावेव । इति । कि तावत्रः प्रतिभाति ?
नियामकस्य शास्त्रस्याभावादनियम इति ।
एवं प्राप्ते व मः, समास एव गेयं न नानाच्छन्दस्कासु
इति । किमेवं भविष्यति । गीते: संशर पिलेशी न
भविष्यतः, यदि न्यूनच्छन्दस्का ऋच उपादास्यामहे,
गीति
संशृणीयाम । अथ अधिकच्छन्दस्काः, ततो गीतिं विले.
शयाम उभयचा चार्ष वाधेमहि समासु तु उपादीयमानासु
न किञ्चिथति । तस्मात्समासु गानं कर्त्तव्यमिति । अपिच
त्रिशब्दोपचार: समास युक्तो भविष्यति, समाने हि कमि -
चिदाश्रीयमाणे सङ्ख्याव्यवहारी भवति ।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २२ ॥ (यु.)
लिङ्ग खल्वपि अस्मिवर्य पश्यामः, स्थाल्यां सक्लवधी-
यते सम्भवति इत्याहुः, यदृहत् गायत्रीषु क्रियते ऋक.
वे नान्तरुजति इति नधास्यां सम्भवति इति विच्छन्दस्कासु
दोपं अवन् समानच्छन्दस्कासु गानं दर्शयति । (८।
२ । ४ प्र०)।

·२२० मीमांसा-दर्शने इतरयोर्गायगायत उतरायम्यसमधीतयोरव ऋभीरमाधिकरणम् । नैमित्तिक तूत्तरात्वमाननायर्यायवीयेत ॥ २३ ॥ (सि.) इति । ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, रथन्तरमुत्तरयोर्गायति वृद्ध टुत्तरयोर्गायति कषतीपु रथन्तरं गायति यद्यीन्यां गायति, तदुत्तरयोर्गायति इति। तचैतत् समधिगतम्, समासु गेयमिति, अथ इदानीमिदं सन्दियते, किं योन्युत्तर- योर्या उत्तराग्रन्थसमधीतयोर्वा गेयम्, उत, उत्तररामन्य. स्पपीते एक परतरत्या इति किं प्राप्तम् शिवम कारिणः शास्त्रस्यामावादनियमः इति । एवं प्राप्त नैमित्तिकं तु उत्तरात्वम् उत्तरायन्यसमधीतास उपपद्यते कुतः। समाख्यानात् भकतत्वाच्च उतरा- ग्रन्थसमधीतानाम् । पाह, हाभ्यामपि समाख्याप्रकरणाभ्यां काका' बनीयस्तरमादनियम •एव प्राप्नोति । पत्रोच्यते, सददि सम्बन्धियदा पदान्तरमनपेक्षमाणाः न कश्चिदम्यर्थमाहुः, तस्मात् अपेक्षित पदान्तर, तत् प्रकृत सविहितं या, इतरथा अपरिपूर्णा) वाक्यमनभिधायक मेव कस्यचिदस्य स्थात, संजासजिग्रहणे न पुनः पदान्तरमयेचते, शुत्येय परिपूर्णार्थो ग्राह्यते । तस्मात् न सम्बन्धिशदोऽध्ययसा- नीयः, उत्तरासजैवोपादातव्येति, नदि सपास ह्य- मापासु पदान्तरानन्तर्यमवेचितव्यं भवति। ।

·हअध्याय २ पादः। २२१ 'ऐकााच तदभ्यासः ॥ २४ ॥ (यु.) ताखेव चोत्तराग्रन्यसमधीतास साम अभ्यासितव्यम्, एवम् एकार्थता चशब्दस्य मस्थिति, एक कश्चित् सामान्य विशेषमाथित्य चशब्दम् उपचरन्ति । एतदेव- मुताम् यदिशेषे कास्मि वित् संख्या भवति, इतरथा हि सर्वत्र सर्वसंख्या भवेयुः, तथाहि संव्यवहाराभाषः स्यात् । तस्मात् समानच्छन्दस्कास समानदेवताकासच शब्दो- पचारात् उत्तराग्रन्थसमधीता एव ग्रहीतच्या इति । (2121५) प्रतिजगत्यामभ्यस्यमानायां विशोकगानाधिकरणम् । (दितीयवर्णकम्)। एवं वा, 4 तदभ्यासः समासु स्यात् ।। २१॥ (पू.) अस्ति हादशा:, हादशाहन प्रजाकामं याजयेत् पूति। तत्र चतुर्थेऽहनि योकं नाम साम प्रतिजग- न्याम् उत्पतम्, अतिजगती, विश्वाः पृतना अभिभूतरं नरं सजूम्त तघुरिन्द्रनजनुय राजमे । क्रत्वा परिस्थ वरामुरीमुताग्रमोजिष्ठ' तमं तरबिनम् । उत्तरे हे हहत्यो, तयोः पूर्वा, नेमिं नमन्ति पक्षमा मेष विप्रा अभिम्बरा । सदीतयो वो अहोऽपि कर्णे तरबिन: सम्मक्षभिः। उत्तरा, समौं रेभासो अम्बरबिन्द्र सोमग्य ·मीमांसा-दशने पीतये। खर्पति यदी वृधे । धृतव्रतो घोजमा समू तिभिः इति । तत्रैमोऽधः सांगयिक, किमन्ये अति जगत्यो उपादाय समास गेयम्, उत ये एव से उत्तरे वृहत्यौ, एते एव उपादाय विषमाष गातव्यम् । इति । किं प्राप्तम् ? संशरविलेशो मा भूताम् इत्यन्ये उत्पत्ति जगत्याधुपादाय एतसाम समाखेव अभ्यसितव्यमिति । लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ २२ ॥ (यु.) लिखस्वप्यस्मिवर्थे दर्शयति, अतिनगतीपु स्तुवन्ति इति। किं लिङ्गम् ।। अतिजगतीवित बहुवचनम् । तस्मादन्ये प्रतिजगत्यो उपादातव्ये इति । नैमित्तिक तूत्तराखमानन्तर्यात्मतीयेत ॥ २३ ॥ (सि.) নমিদিক নূদালনায় অনায়ালিলিদা अानन्तर्ये सति प्रतीयेत, श्रुतिहि वाक्याइलीय सीनि मतत्वादुत्तरे इत्यो एक्मनुयहीयते । सम्मानान्य प्रादातथे इति। एकार्थ्याच्च तदभ्यासः ॥ २४ ॥ (यु.२) पच समानदेवताके त्रैमी के उघ इति उपपदोप- पारो युक्ती भविष्यति, तस्मादपि नान्ये पाहामध्ये इति। अाह, अय यदुलम् प्रतिजगतीपु सुपन्ति इति शब्दोप. चारात् अतिजगतीपत्र दर्थयति इति, सत्परिहान- ·अध्याय २ पादः। २२३ व्यम् । अत्रीच्यते, तदभ्यासः एव द्रष्टव्यः षोडश्यभ्यास: एकविंशः पोडशी इति एकविंशतिकलः पोडशिनि अभ्यस्यमाने शोकाभ्यासः, तब सप्तकलोऽतिजगत्याम- भ्यस्य मानायाम् अतिजगतीषु स्तुवन्ति इति वचनमुय पत्स्यते इति । (२५०) हहतीपतयोरेव प्राथनेन रथन्तरस्य गानाधिकरणम् । ग्रागायिकन्तु ॥ २५ ॥ (सि.) ज्योतिष्टोमे यते, वृहत् पृष्ठ भवति रथन्तर पृष्ठ भवति इति। रथन्तरस्य योनिई हती, अभि त्वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः । ईशानमग्य जमतः स्वई शमी: शानमिन्द्र तस्थुषः। उत्तरा पडक्तिः, न खावान् अन्यो दिव्यो न पार्थियो न जातो न जनिष्यते । अवायन्ती. मधविन्द्र वाजिनो गयन्तस्त्वा हवामहे। बहना योनिह हत्येव, स्वामिडि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेविन्द्र सत्पतिं नरस्वां काष्ठावर्वतः। पडतिरेव, स वनचित्र वजहस्त घृष्णुया महास्तवानी अद्रियः । गामखं रयमिन्द्र सविर सत्रा वानन्न जिग्युपे इति । तयोः वैच्छन्दस्त गानम् प्रामायने, न नै हद्रथ. न्तरमेकच्छन्दो यन्तयोः पूर्वा हती ककुभावुत्तरे रति । तवायमर्थः सांयिकः, किमन्ये उत्पत्तिककुमावागमय्य गातव्यम्, इत, याऽसौ पूर्वा हाइती, उत्तरा प पतिः, उत्तरा .

·२२४ मीमामा-दर्शने कि मास. नयोः प्रायमेन धर्म सत्वा कफुमायुसराकार गानं फरीप्यग? इति । चरपतिककुमावा. गमयसप्ये इति। कुतः । एवमन्यास ककुभामुत्पत्ति रसवंती भविष्यति, यदि सा: ककुपकायं प्रयुज्यन्ते । पाव ननु वाचम्तोमै सासामधूवत्ता भविष्यति। उच्चस, सत्यमर्थवत्ता त भविष्यति, ककुपकार्यार्थता.. ऽपि त गम्यते, सानापहीतव्येति । एवं प्राप्त ममः, प्रागादिक तु, सुगन्दः पर प्यावर्त- यति, प्रागाथिकं सागमान कर्त्तव्यमिति यामी पूर्वा हती, उत्तरा पतिः, तयोः प्रप्रथनं कर्तध्यम् । एव हि मान्ति, फाकुमः प्रगाथ: इति । पाह, ननु ककुभि पनायायां याकुम इति न प्राप्नोति इति । उच्यते, तस्येदम् इति तय भषः इति या न दीपः । . खे च ॥ २६ ॥ (यु. १) एवं पवे छदसि गानं तं भवति, उत्तरापाठेन हि पौधा पालिरुपदर्शिता कमथि, नत्र प्रलहान अमकतप्रक्रिया न कसा भविष्यति । तस्मादपि तयोः प्रमथन कर्तव्यमिति । प्रगाथे च ॥ २७ ॥ (यु.२) एमात्र प्रगायशन्द उपपतो भवति, प्रकर्य प्रियन्टो योतयति, प्रकर्येण यत्र गाने, स गायः १ कर प्रकर्म, ।।

·है अध्याये २ पादः । २२५ यत् किञ्चित्युनर्गायति। तस्मादपि प्रकृतयोः प्रमथन कर्तव्यमिति। एप लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ (यु. ३). अध्यतिरेकेण च सर्वत्र लिग' दर्शयति । कथमिद- मध्यतिरेकेण १ इति । यत् प्रकृतयोग्य प्रायनमुपपद्यते, न प्रकृतव्यतिरेकेणेति । किं लिङ्ग भवति । एवमाइ, वे प्रतिष्ठिता वृहती या पुन:पदा तद्य त्पादं पुनरारभते तस्मात् वत्सो मातरमभि हिरोति इति। पुनःपादा रम्भः प्रमथने उपपद्यते, न अन्यथा। तस्माद्याऽसौ पूर्वा हहती, उत्तरा च पतिः, तयोः प्रग्रथनेन टचकर्म कृत्वा ककुयुत्तराकारङ्गानं कर्तव्यमिति । (८।२।६ प्र.) वृहतौविस्तारपड्यो प्रमथनेन रौरवयोधाजयमारोगानाधिकरणम् । (हितीयवई कम् । एवं वा, प्रागाधिकन्तु ॥ २५ ॥ (सि.) प्रम्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इति तत्र त्रिच्छन्दा पावापो माध्यन्दिनः पवमानः पञ्च. सामा, गायत्रामहीयवे गायत्रे ढचे भवतो रौरवयोधाजये बाहते हचे प्रेशनसमन्त्य त्रिष्टु सु इति। यदेतत् रौरव पौधाजया है सामनी, तयोः पूर्वाहहती, पुनानः मोम

·मीमांसा दर्शने
धारयापी वसानो 'अपेसि । पा रवधा योनिमृतस्य
सीदस्युमो देव हिरण्मयः । उत्तरा विष्टारपड क्लि, दुहान
सहि व्य मधु प्रिय पत्र सधस्थमासदत् । श्रापृश्य धरुण
वाज्यपति नृभितो विचक्षपः । तदव समयः, किमन्य
चौहत्पत्ति-महत्यारागर्म रखा समासु गाने कर्तव्यम्,
उत, याऽसौ पूर्वा बहती, उत्तरा च विचारपड नि:, नयोः
प्रयधनेन चकर्म करवा वृहतीकारं गानं कर्तध्यम् ।
इति।
कि प्राप्तम् ! • अन्ये हहत्यावागमयितये इति ।
कुत । एवमुचामुत्पत्तिरर्थवती भविष्यति इति ।
एवं प्राR बमा, प्रागायिकन्तु, तशब्दः पक्ष प्यावत
यति । प्रागाथिक सामगानं कर्तव्य', नीत्पत्तिमहत्यावाम.
यितव्ये, प्रतयोरेव प्रग्रथनं कर्तव्यम्, एव हि स्मरन्ति,
बाईतः प्रगायः इति। उत्पत्तिइत्योरानीयमानयों:
प्रगाथो न स्यात्, तत्र स्म तिर्वाध्य त । तस्मात् प्रशतयोः
प्रग्रथनं कर्तव्यमिति।
व च ॥ २६ ॥ (यु. १)
एवच खे छन्दसि प्रतते गान भविष्यति, न प्रशत
हानमप्रकृतप्रक्रिया च । तस्मादपि नान्ये हत्या प्रागम
यितथ्य इति ।
प्रगाधे च ॥ २७ ॥ (यु. २)
एषञ्च प्रगायशष्ट उपपंत्री भविषति, स हि प्रकर्षे

·। अध्याये २ पादः। गानस्य भवति, प्रकर्षो पुन:पादे उपांदीयमाने भवति । तस्मादपि नान्ये वृहत्यौ उपादातव्ये इति । लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच ॥ २८ ॥ (यु.) अन्यतिरेके शव लिङ्ग दर्शयति । कि लिङ्ग भवति ? एवमाह, पष्टिस्तिटु भो माध्यन्दिनं सवनम् इति । कथं कला लिङ्गम् ।। यदि प्रमथनेन हहतीकारङ्गानं क्रियते, ततः सर्वस्मिन् सवने या ऋचः समानाताः, ता: पष्टि. भवन्ति, इतरथा उत्पत्ति हत्यारानीयमानयोरभ्यधिका: भवेयुः । तदिद निर्दिश्यते, गायबामहीयवे गायत्रे चे भवतः, ताः पङ्गायत्रयः। रौरवं यौधाजये वाईते, ता अपि षड़ हत्यः । श्रोगनसमन्त्य' विष्टु पुस, ता अपि तिस्विष्टुभः। अथ हातः पृष्ठे वृहति रथन्तरे का सादास्ताम क्रियमाणे पप इत्यो भवन्ति, हादश प ककुभः। काथम् १ । एषा हि तत्र तत्र विद्युतिः, पञ्चभ्यो हिस- रोति, म तिभिः, म एकया स एकया। पञ्चभ्यो हिद- रोति, स एकाया, स निलभिः, स एकया। सप्तभ्यो हिद- रोति स एकया, स किमभिः, स तिसृभिः इति । वृहतीमिस्तिसृभिः प्रयममेवया च ककुभा, पुनफया ककुभा । ततः पुगरेकाया हत्या तिमभिः ककुभिः एकया पककुभा। एवं चासो हहत्यः पट ककुभः । एकया हहत्या, पुनश तिमभिः ककुभिः पुनय विसभिः काभिरिति, एव पक्ष हइत्यो हादश ककुभ इति । ततः पुनः

·२२९
मीमांसा-दर्शने
साभिश्च महतीभिः सबैकादश इत्यो भवन्ति । ततः
पणां गायत्रीयां पत्ता गायत्री द्वादशभिः ककुभिही.
दशहत्वी भवन्ति एवं प्रयोविंशति हत्यः । ततो वाम
देव्ये सप्तदशका गायत्राः, पायमानीभ्यां द्वाभ्यां गायत्री
भ्यामवशिष्टाभ्यां ग्रह कोनविंशतिगाययो भवन्ति । ततो
नौधसकाले यारकत्र सप्तदश बहत्यः, एकत्र सापञ्चागता
गायत्री पादैः सह सप्तपञ्चागहहत्यः सप्तपञ्चायत् पिष्टु भो
भवन्ति । पावमानीभिस्तिष्ट भि. सह पष्टिम्बिष्टभ
इति सिद्ध मयति।
अथ द्रघन्तर योरुत्पत्तिककुभोरागम. क्रियते, तत्र
याः सवने समामाताः, ताः पष्टिर्भवन्ति, ये ते हैं सपने
ककुभी असमामाते पानीयेते, तयोहीदशकवः प्रयोगस्तेन
सा पष्टिः पूर्यते, याम्ता चः सक्ने समामातास्ता इह
सबनशब्देन उच्यन्ते, न कम्मणि सक्नशब्दप्रयोगः, तत्र
दि त्रिपु सवनेषु बद्धः विष्ट भो भवेयुः, न पष्टिम्बिा भी
माध्यन्दिन सक्नमिति । तस्माद्यासी पूर्वाहहती उत्तरा
चविष्टारपड लिस्तच प्रगाथं पुत्वा गातव्यमिति । (रा६
.
अनु.गायत्री प्रयपनेन सारवायो यस्योगग्नाविकरणम् ।
(सीपवर्णन)।
एव वा,
प्रागाधिवान्तु ॥ २५ ॥ (सि०)
पञ्चच्छन्दाः पावाप पार्भः पयमान:
सप्तसाना,

·है अध्याये २ पादः। २२८ गायत्रसंहिते गायचे ढचे भवतः, श्यावाखान्धीगवे भानु- ट्रभे, उणिहि सर्फ, ककुभि पौश्कल, कावमन्त्य नगतीषु इति । यदेतत् श्यावाखम् प्रान्धीगवञ्च हे सामनी, तयोः पूर्वा अनुष्टुप्, पुरोनिती वो अन्धसः सुताय माइयिनवे । अप माने यथिष्टन सखायो दीर्घजिहम् । उत्तरे हे गायत्रो, यो धारवा पावकया परिप्रस्य न्दले सुतः। इन्दु- रवो न कृत्वाः। तं दुरोपमभी नरः सोमं विश्वस्या चिया । यनं हिन्वन्ति अद्रिभिः इति। तचे पोऽर्थः सांग- विकः, किमन्ययोरुत्पत्यनुटु भोरागमं कृत्वा समासु गानं कर्तव्यम्, अथ वा वाऽसौ पूर्वाऽनुष्ट,प, उत्तरे व गायत्रो, तयोः प्रयधनेन टचकन्म कृत्वा अनुष्टुप्कारं गानं कर्त- ब्धम् । इति । कि प्राप्तम् १ प्रन्ये अनुष्टुभावागमयितव्ये इति । कुत एतत् । एवं तासामुत्पत्तिरर्थवती भविष्यति । ण्व प्राप्त नमः, प्रागाधिकं तु, प्रागाधिकं गानं कर्तव्यम्, एव हि स्मरन्ति, गानुष्टुभः प्रगाघः इति, प्रगाथता स्थयमागा नापीतव्या । खेच, ॥ २६ ॥ (यु. १) एव वेगानं भविष्यति। सत्र प्रकृतमनुग्रहीप्यते, भामहासप्रक्रिया भवियति । प्रगाये च ॥ २७ (यु. २) प्रगायशब्दयोपपत्यते पुनःपाटे गीयमाने ।

·। मोमामा दर्शने लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाञ्च ॥ २८॥ (यु. ३) मर, कन्या, अत्यतिरेकेण च लिङ्ग भवति, एवमाह, पविशति जगत्यस्तृतीयमवन, एका ककुम् इति। नबिर्दिवर्क, पञ्चच्छन्दा आवाय पार्म पवमान समसामा, गायन माहित गायये बचे भवत , ता पट् गायस्तिस्रो जगल्यो भवन्ति । सादाबान्धीगवे प्रानुष्टुभे, तयो पूर्वा अनुष्ट, उत्तरे गायत्री, तत्र ,प्रग्रथनेन क्रियमाणे यो माना पडनुष्टम, तायतसो जगत्य , पूर्वाभि सह मप्त । उपित ककुभि पीकल एकमपि एकस्यामृधि, अपरमप्ये ते । उणिक ककुभो, मैका जगती, गायत्री पादेश्य पूर्वाभि सहाटी जगल्य । वावे तित्री जगन्त नाभि मईकादश मन्ति। एयिश यज्ञायत्रीय, तब पूर्वा बहती, उत्तरा विष्टारपड किम्तत ककुभायुमर हत्ता प्रगाथ कियते । एकषिश घताने नियमाऐ मत हरया भनन्ति, चतुई। *य कुम, मम हत्य, ता पच जगत्व पूर्वाभि मह पाटय, एकमात्र जगतीपाद , पूर्व गायनोपादेन मप विशतिररापि। যথ যুক্ত बाग का , मा सा उगत्य पूर्याभ मः पोयिगति , ये हे ककुभो शिटे, सेका गती गायत्री पादर, पूर्वानि मह चतुर्विशतिर्जगत्य, गायधीपाट पपिशवतरै सह कामयति । एव प्रगाय नियमागे तुर्वि गति र पाच यानु। मच गायो ननिय त बायोगस्यारत्तरमानुराग " शा - ,

·है अध्याये २ पाट ।
२३२
माद्यज्ञायनीचे चत्पत्तिककुभोरागमान पा सध्या सम्पद्यते ।
तस्मात प्रग्रनेन गान कर्तव्यमिति । (६०) ।
पादप्रयघनन धमामगानाधिकरएम
(चतुथवयकम)
एव दा,
गवामयने ब्रह्ममाम प्रहत्य समाभनन्ति, चतुगत
জন্ধ আইনা যায়নি ব মনীষাইনান্দিনা
इति । तत्र सन्दे, कि होई यो ऋची प्रगाय कृत्वा
मातव्यम्, उत, तिस्पु ऋतु गातयम ? ति । कि
प्राप्तम , तिसृघु ऋक्षु इति । कुत
एव महतो
यत, तस्मानेक साम चे क्रियते इति। तदिह चोद
केन प्राप्त तस्मात्तिषु गातयमिति ।
एव प्राप्ते बम,
.
प्रागाथिकन्तु ॥ २५ ॥ स्खे च ॥ २६ ॥ प्रगाथे च
२७॥ (सि.)
हवाई यो ऋचोर्गेयम, एव स्खे गान कृत भविष्यति ।
कस्मिन स्वे । प्रगाथे । कथ प्रगाथ स्व । विहिता
हि गवामयने ब्रह्ममाम प्रात्य, तस्मात् ब्रह्मसाम स्त्र
प्रगाथ , प्रगाथशब्दन च वचनात् व प्रगाव इत्युच्यत ।
लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८॥ (यु०)
भवति हिलिङ्गदर्शन, पञ्चममा सुशहता प्रगाया

·२३२ -- मीमांसा-दर्शने . प्राप्यन्ते इति। तच प्रग्रथने युज्यते, न सचगाने। कथम् १ चतुरुत्तरं हि यतन्ते प्रगाथा', सत्र इट्रियन्तरयोोति. टोमै प्रगायइयं, नौधसकालेगोरपि तवेष प्रगाघवयं, इन्द्रकतु: प्रगाथ उत्तरस्मिन् यक्षमि भवति, त एते नवन- वति: प्रगाथा: शिष्टा; अभिप्लवेषु कर्तव्याः। पृष्ठेषु सतो. हहत्यो विधीयन्ते, अभिनवानां रती दिवसे सतोहत्या, एवमवशिष्टानि प्रमिलवानां शतमहानि, परमन्त्ये सतो. वृहत्य:, अन्येषु नवनवतो दिवसेषु नवनवतिः प्रगाथा । प्राप्यन्ते इति लिगमप्यु पपन्न' भवति । ये पुनर्गाने क्रियमाणे पट्पष्टिस्तृचाः वियु समाधिक मामेषु समा. प्येरन् । तदेतस्मालिङ्गदर्शनात प्रगाथे गानं कत्तव्यमिति मन्यते । माइ, पथ कमान प्रथमचे गानं कृत्वा सतम्तम्मात् चादेकामृचमादायान्ये ६ ऋचौ गृहीत्वा सच्चे गानं फिय तथा हि यक्षगानमापी चोदकोऽनुग्रहीती भवति, लिचीपपास्यते, चसमा: सुपाता; प्रगाधा प्राम्यन्ते इति। अच्छते, पयतिकैण नि दर्शयति, प्रन्या ऋो भवन्ति, तदेव समिति। तस्मात् इयो यो; पाचो; प्रगाचं सता गानं कर्तव्यमिति । (८२६५०) । गतिमम्पादकाममा विकागदौना विक्रमाधिकरण अर्धेकत्वात् विकल्प: स्यात ॥ २६ ॥ सामवेदे सहसं गीलपाया। पाठ, के इमे गोत्यु ·६ अध्याये ३ पाट:। २३३ साम- पायाः नाम ? । उच्यते, गीति म क्रिया, सा प्राभ्य- न्तरप्रयत्वजनितखरवियेयाणामभिव्यक्षिका, सा शब्दाभिलप्या, सा नियतपरिमाणे ऋधि च गीयते, तत्सम्माटनार्थ: ऋक्षु अक्षरविकारो विल्ले पो विकर्षण. मभ्यासो विरामः स्तोम इत्येवमादयः सधैं समधिगता: ममामायन्ते । तेषु संशयः, किं समुच्चीयन्ते व विका- ल्पान्ते । इति । कि तावत्रः प्रतिभाति, सर्वेषां समा- मानात् सर्वाडोपमहारिवाच प्रयोगवचनस्य, समुच्चीयेर- निति ।, एवं प्रास नमः, अर्थ कवाहिकल्पः स्यात् इति । एकार्था हि,गीत्युपाया:, गीतिः कथं निवर्त्ततेति प्रयु. ज्यन्ते, तवान्यतरेण भित्ती गीतो नित्तायां नेतरे प्रयोग- नईन्ति । तस्मादिकल्प इति । (२०७०)। नाचा सुवते साचा सुवते इति विधिना सा व सवविधानाधिकरणम् । अर्यैकत्वादिकल्पः स्याहमामयोस्तदर्थत्वात् ॥ ३० ॥ (पू.) कचित्कर्मविशेषे यूयते, ऋचा तुक्ते साना स्तुवते बचा स्तुवते तदसुरा अन्वायम् यत् साना नुमते सद- सुरा नान्वायन य एवं विहान् साना स्तुबीत इति । तयायमर्थः, सांथयिकः, किचा वा म्तीतन्य साना वा, उत,मामी व ? इति । किन्तावत्याप्तम् । विशल्पः, ऋचा वा सामा वा। भिन्नमिदं वाक्यं दृश्यते, यदृचा तुवते ·मीमांसा-दर्शने नदसुरा अन्नवायन इति, ऋचा 'स्तवे क्रियमाणे सरा अन्वयगता इति, परिपूर्ण मेतावति वाक्यं पश्यामः, एक- मर्थमिदं सझीच ते, कथं नाम गम्यते काचा स्तोतव्य मिति । किमर्थम् ।। यस्मिन् कमविशे पे श्रूयते, तस्या यथा तात्,तच प्रयोगसामर्थ्यात् प्रयोगवनेन गम्यते इति । ननु असुरसङ्कीर्तनाविन्दैया। नेत्याह, न वयं निन्दितान प्रनिन्दितावा पसरान् विद्यः। सद्वीतं नात् कर्तव्यतामध्यवस्यामः । एव साम्रा सुबते इति पृथ- ग्वाक्य', तस्मादिकल्पः। मामयोः स्तुत्यर्धत्वादुमयो. रम्य कं काय्य, तिईि निर्वतयितथ्यो ति, तदन्यतरेष सिध्यतीति विकल्प.1 वचनाहिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ (सि.) नैतदस्ति, विकल्प इति । साम्रोविनियोगः स्यात् । कुतः। तस्येह विनियोजक वसनमस्ति, यह पा स्तषते सदसरा अन्वयायन य एव विहान् साम्रा स्तुधीत ति माना स्तुतिः प्रथस्यते प्रत्यक्षेण प्रशसावनेन, इतरथा कल्पा स्यात्, ऋचा स्तवने प्रसुरा भनुगताः । तम्मात् ऋचा स्तोतव्यमिति। अथ साया स्तवः प्रथस्यते, ततो यहचा सवते तदसरा अन्ववायन इतीतरप्रशंसा निन्दै पा न किञ्चित् विकल्पयिषत इति । कचं निम्दा- वचनमतदिति गम्यते ।। इतरस्तुतिवचनात् । नग्मात् माम्नेष स्तोतवमिति । (२८०)।

·४ मध्याये २ पादः। २३५ इति । कुत। अयं महसमानद इत्याचा प्रगौतयैवाहवनीयोपस्थानाधिकरणम । (हितीयवर्णकम।) अर्धे कत्वाहिकल्पः स्यादृक्सामयोस्तदर्थत्वात् ॥ ३० ॥ (पू.) क्वचित् कम्पयिशेपे यू यते, अयं सहस्रमानयः इत्येतया पाहयनीयमुपतिठते इति । प्रचायमर्थः सांशयिकः, किमप्रगीतया उपस्थातव्यम्, उत, प्रगीतया' कि प्राप्तम् ।। प्रगीतया पपगीतया वा। भविशेषोपदेशात, प्रगीताऽप्यसो इयमेव ऋक्, पप्रगीता ऽपीय मेय, उभयथा हि तां समामनन्ति, तस्त्राव विशेष. आदतव्य ति। न चेहिशेष, स्तुतिपरत्वात् ऋक- सामयोर्विकल्प इति । एवं प्राप्ते बम', वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ (सि.) प्रगीतैव विनियुज्य त, नाप्रगीता। कुत.। नात्। कि वचनम् ।। सहस्रमानव इत्येतया इतिप्रकृतवचनशब्दः। प्रगीता च सामवेदे प्रकता, सा, एतया इति सम्बध्यते । ननु अपगीताऽपि तत्र पठ्यते । सत्य, प्रगाणसम्बन्धा तु सा। न ह्यपठिताया प्रगाणं शक्यते कत्तु मिति ऋक् सामार्थे, ऋचोऽध्ययन सामार्थ गम्यते, नद्यन्तरेण ऋचं, सामनिह त्तिर्भवति, अन्तरेणापि तु साम, ऋक् निर्वय॑ते । न ऋक् साम पाकासते इति। तस्मादेवं सामवेदे, उपतिष्ठते वा, स्तौति वेत्युले प्रगीतायामेव ऋषि सप्रत्ययो भवति, नाप्रगीतायाम् । वच

·मीमांसा दर्शने
शाह, यदि प्रगीतायां सप्रत्ययः प्रकरणात, वचनाद
प्रगीतायाम, भगीताऽपि हि शाखान्तरे समामायने,
मा प्रकरणं वाधित्वा वाकोन रयत इति । एते, न
वाको न ऋ राहते, प्रतीकयहणं शेतत्, अयं सहस
मानवः इत्येतया इनि पुन: प्रकृताया ऋची वापको मुख्य
ऋकमब्द, खत्पने प्रतीक ग्रहस्य लक्षणा स्यात् । अति
लक्षणाशिये घ शुतिय्या न लक्षणा । सम्मात प्रगीतया
उपस्थातव्यमिति । (८२८०) ।
अभिमन्यादि याञ्यानुवाक्यादीनां दानेन प्रयोगाधिकरणम् ।
(बतीयकम्।
अर्धे कत्याहिकल्पः स्याक्सामयोस्तदर्थत्वात् ॥
३१ ॥ १०)
दह क्षेचित् चैव पामायते, केपिञ्चातापयेण ।
प्राइ, ये इमे चातुःस्वयें याधीयते, कि ते, उदातानदात्त
बरितभ्योऽधिक पपरवर कुर्वन्ति । । नेल्या,तेपामप्येते
पराः, येचे पाम् ।
किं नु कुन्ति । एक
बरान्तरमुकन्याधीयन्ते।
तत्र सन्देहः, किं समुच्चय ,
जैम्बर्यादीनाम, उत विकन्यः ? इति । किम्माप्तम् ।
मातोपमहारिवात् प्रयोगयचनस्य, ममुख्य इति ।
एपमा बम , पर्वशत्वादिकन्य- म्यात, एफोर्थ सर्वप्रा
पर्यादीनामध्ययन नितिः । तम्मादिकन्द ।
पव
24

·६ अध्याये २ पाद ।
वचनादिनियोग: स्यात् ॥ ३१ ॥ (सि०)
वचनमिद भवति स्म त्यनुमित, तानो यज कम्मणि
इति, तस्मात्तानेन प्रयोग कर्तव्य । अथ चाटीना
किमर्थ ममामानम् ? इति । उच्यते, अर्थावबोधनार्थ
भविष्यति । (२८०)।
रयन्तरमुक्तरयोर्गावतीत्यादी उत्तरावण शेन गानाधिकरणम्
सामप्रदेश विकारस्तदपेचः स्याछास्वकृतत्वात् ॥
३२॥ (पृ.)
इटमामायते, रथन्तरमुत्तरयोर्गायति, यद्योन्या तदु-
त्तरयोर्गायति, कवतीपु रथन्तर गायति, विराट् वाम
देव्य इति । तत्र सन्देह , किमुत्तरावर्ण वशेन गातव्य
कि योनिवर्णवशेन ? । कथमुत्तरावर्ण वशेन गीत भवति ?
कथ' वा योनिवर्स वथेन इति । उच्यते, किञ्चिदुदा
हरण गृहीत्वा व्याख्यास्याम , यदा तावत् हहन्तालय
माई भवति इति योनी यस्मिन् भागे प्राईभाव कृत
स्तस्मिन्नेव भागे उत्तरासु आईभाव कियते, ततो योनि
वर्णवशेन गीत भवति, अथ भागान्तरे हइन्तालव्य दृष्ट्या
आईभाव क्रियते, तत उत्तरावर्गावशेन गीत भवति ।
कि पुनरत्र कर्तव्यम १ योनिवर्गवशेनेति । कथम् ।।
यावति भागे एकारस्य योनो प्राईभाव कृतस्त विचार
याम , कि तन सतमिति ' एकारी नाचारित, ईशारा-

·२४०
मोमासा दर्शन
.
न्तरे निहत्तिः, वया ऋगक्षराणामगीतित्वात् नित्तिरव
स्तोभाक्षराणामपति।
मर्वातिदेशस्तु सामान्यालोकवहिकारः स्यात् ।।
(सि.)
नेतदस्ति, स्तोमाना निवृत्तिरिति, सर्वातिदेगो हि
भवति, कक् स्तोम पर कालाभ्यासविशिष्टाया गीते
मामगदी याचक । कयमवगम्यते । । तत्र प्रयोगात, यदि
म्तामा निवर्तेरन, सतकतो विशेषा नोपसग्रहीत स्यात्
तव शम्दा बाध्येन। सम्मात स्तोभा प्रविश्य रन् । या
लाम, ऋणदार्थे अमम्बध्यमाना स्तोमा अनर्थका
भवेयु । अत्र व्रम, लोकयस् न अनर्थका भविष्यन्ति ।
सदाचा, लोके गायनैरन वमुकानि यानि नाम मक्षिप्यन्ते,
तानि गीतिकालगणनार्धानि, नार्थसम्बन्धार, पञ्चायन्ते,
मुग्म धरै गीतिकान परियिते । शदिशापि कान
परिच्छेदार्शनि स्तोमातराणि अनुपतेरविति
,
अन्वयज्ञापि दर्शयति ॥ ३६ ॥ (यु.)
सन्मयतयापि स्तोभाग् दर्शयति, बर्षियानि
पटानि निवर्तग्ने, म्तीमा गावायुयन्ति त, सीमा
नामा एप गधा म्बरा ! सम्मादपि स्तो- प्रदिन्ते।
वित्तिर्वाऽर्थ सोपात् ॥ ३० ॥ (मा.)
यामध्यपची विनियते। निष्टत्ति पग्निटपति
AN

·अध्याये २ पादः। निति। इत्येवजातीयकानां स्तोभानाम् । शीतकर्मा हीन्द्रो वाक्य- शेये उपलभ्यते, न तेनैवश्चातीयकाः स्तोभाः सम्बध्येर- अन्वयात्सम्बध्यन्ते लोकवदिति यदुक्त, तत्परि. हर्तव्यम् । अन्वयो वार्थ वादः स्यात् ॥ ३८ ॥ (प्रा०नि०) अन्वीयुर्वा एवञ्चातीयका स्तामाः, नहि ययमिन्द्ररूपं प्रत्यचमुपलभामहे । यञ्च वास्यशेषवचनं, सोऽर्थवादः । । (८/२।१० अ०)। स्तोभलक्षणाधिकरएम्। अधिकञ्च विवर्णञ्च जैमिनिः स्तोभशब्दत्वात् ॥३८॥ • अथ का स्तेाभो नाम ? तस्य लक्षणं कर्तव्यम् । उच्यते, य ऋगक्षरेभ्योऽधिको न च तैः सवर्णः स स्तोभी नाम, ईथे हि लौकिकाः स्तोभशब्दमुपचरन्तीति, तद्यथा देव- दत्तेन सभायां परं प्रलपता बहुस्तीभं कधित मिति, यदर्थ- वचनेभ्योऽधिकं विवर्णञ्च, तत् प्रालीय एवंवनारो भवन्ति । लक्षणकर्मणः प्रयोननं न वक्तव्य', लक्षणकर्म पो हि तदेव प्रयोजनं, यलक्षितो भविष्यतीति। किमर्थमुभयं भूलितम् ? नन्वन्धतरत पर्याप्तम् अधिकामिति वा विवर्ण- मिति वा इति । नेत्याह, भवति हि किञ्चित् अधिक न २१ ·२४२ मीमांसा-दर्शने विवण, यथा अभ्यास शादियादि. इति । तया किशित विवणं, नाधिक, यथा विकारः, ओग्नाइ इति । तस्माटु भयं सत्रयितव्यमिति । (८।२।११ अ.)। . -- শীবিস্তু দীঘৰঘারাঘিম্মানুষ্ঠাথিযম। धर्मस्या कृतवाहव्यगुणविकारव्यतिक्रमप्रतिषेध चोदनानुवन्धः समवायात् ॥ ४० ॥ वाजपेये श्रूयते, वाईस्पत्यश्वर नैवारं सप्तदशथराव निर्वपति इति । अस्ति च प्रसतो वीडिस प्रोत्रण, तत् नीबापु भवति, न वा १ इति सशयः । तथा, दीया वा एतईि वावति यहि पृष्ठ. पडहः सन्तिहते, न बहु वंदे बान्य पृच्छत नान्यसमें चूयात, संस्थिते पडहे मध्वाशयेत् घृत वा इति मध्वाने ताशने घ पडइधर्मा भवन्ति बा, न भवन्ति । इति संशयः । तथा राजसूये अ यते, नैरत श्वर नखावपूताना परिस्त्यै ग्रहे पनि अस्ति प्रकृती उस्लू अनुलमुसलयो मोक्षण, मोचिताभ्यामुलबुल मुसलाभ्यामय इन्ति इति, तर नसेपु भति, न भवति । इति संशय । तथा चातुर्मास्येषु य यते, परिधी पशु नियुञ्जीत इति परिधी सूपधर्मा. वार्तव्या , न तव्या । इति समय। तघा, न गिरा गिरीति व याद्यदि गिरा गिरेति व वादा मान सदुहातीहिरेत् पर लोहे यम् इति रापदे गिरा- .air नवति इति स किन्तावत्प्राप्तन 1 ब्रीद्वादिषु उता धम्मो न नौट ·। अध्याये २ पादः । २४३ दिषु, तस्मात्ते यु न भवेयुरिति । एवं प्राप्ते बमः, नीवा- रादिषु चोदनानुवन्धः स्यात्, समवैति हि तेषु स प्राकती धम्मः, प्रकृती तावदपूर्वप्रयुक्तोऽसौ न श्रीह्यादिप्रयुक्तः, वैनापूर्वस्य विशिष्टोऽय साधनविशेषः, तत्रैप धर्मा न श्रीवादाविति समधिगतमेतत् । नीवारादवय बीहादि- कार्यकारिण इत्य वगम्यते, नीगारस्य भावचोदना, नैवार- थमः कर्तव्यः देति, स च नान्येन प्रकारेण नीवारो याग- स्योपकरोति, वर्जयित्वा तगडुलनिवृत्ति, स प्रत्यक्षेण अत्र गम्यते, बीहिकायें वर्तते इति । तस्मादही हिधर्मा नी- वारे भवेयुरिति । एवं पडहेनोपासीत इति चोदनायां सत्यां यदा पडहः सन्तिष्ठते न घडहेनोपास्यते इत्यर्थः,मधुघताभ्यामुपामीतेति गम्यते, यस्थ भावे यस्य निवृत्तिस्तत्तस्य स्थानेऽवगम्यते; पडइनिहत्ती मध्व गनं ब्रुवन् पडहकार्ये वदतीति गम्यते । तस्मात् पडहधर्मों व्रत नियमो वा मध्यशने भवतीति । यागाभावात्तबिमित्ता ग्रहा न प्रवत्तन्ते, ग्रह वा ग्टहीखा चमसं बोनीय स्तोत्रमुपाकरोति इति ग्रहचमसाभावात् स्तोवाभावः, स्तुतमनुशंसति इति स्तोत्राभावादस्याभावः । सपनाभावात्सयनीया न प्रवर्तन्ते, इत्ये यमादि न प्रवर्तते, वतानि नियमाय प्रवर्तन्ते इति। यच्चान्यदनलुप्त न नखारपूतानामिति, नान्यथा नखायपूता भवन्ति, यदि न तेनुपा: विपूयन्ते, तम्मा. सुपविमोचने नखाः श्रुता इति गम्यते । प्रतयोलखलम- सलधम्मः सम्पध्याते इति । .

·८ अध्याये पादः। २४५ . हवनीयपरिधानार्थोत्पत्त धूपधर्मा निवर्तेरन्, वत्कृता हि ते अपूर्वप्रयुक्त पशुबन्धनहारेण अपूर्व गच्छन्ति, तत्र यद- बन्धनस्याङ्गभूतमिति श्रुतं समन्धमार्थमेव ढूंव्यमुस्पन, यहा- हवनीयपरिधानार्थ मुत्पन्न, तस्मिन् परागभूते बन्धनं कृतं भवति, न तदर्माणां हारं भवितुमईति, न हि तत्र क्रिय- मागणा: पगोः कताः भवन्ति, न पाशुकस्य, अपिच सत्वक: परिधिरनुच्छ्यथ यूपधर्मैः परिधित्वात् हीयेत। यूपा- याज्यं मानायेति स शब्द जोत, तत्रायं बाधितः स्यात् । तस्मात्परिधी यूपधमा न स्युरिति । आवैश्य रन्वार्थवत्तात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ४२ ॥ (सि.) प्राधेश्ये रन् वा यूपधमा: परिधी, बन्धनोपकारसाधने हि विधीयन्ते, यय पगर्यो बन्धन नयति नियादयति, करीत्य सौ बन्धनोपकारम् । अयञ्च संस्कारो बन्धनं निप्पा- दयति, तदर्थोत्पत्तिम् अतदर्थोत्पत्ति का नापेक्षते । तन्मात्परिधौ यूपधमाः कर्तव्या इति । यदुनाम् अनुच्छ्यच सलमच परिधिरिति। अत्रीच्यते, ये परिधिवाविरोधिनो यूपधर्मास्ते करिष्यन्ते, न विद्या . आख्या चैवं तदावेशात् विलती स्थादपूर्वत्वात् ॥ ४३ ॥ (आ. नि.) प्रय यदुक्त, यूपायाच्यमानाय ति सब्द सहितव्यः

·२४६
मीमांसा-दर्शने
स्यादिति, प्रवीचने, नोहितव्यो भविष्यति, धर्मावेगात्
पाख्या अपि यूपः इति भविष्यति, धमनिय हा हिसा,
यथैव यूरे, तथा परिधावपि भवितुमर्हति, तम्मानोहियते
यूपगब्द इति । (८.२।१३ अ.)
शतादी प्रयोताधमानुष्ठानाधिकरणम् ।
परार्थेन त्वसामान्यं संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥
१४ ॥ (पू.)
वि वा एनं प्रजया पशुभिरई यति वई यत्यम्य भव्य
यस्य इविनिरुत पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्युदेति स वेधा तण्डु
लान् विभजेत् ये मध्यमास्तावग्नये दावे पुरोडागमष्टा.
कपाल निर्ववेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदान दबंधन
ये क्षोदिठा तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शूते पर शृते
पग दधंयम् इत्येवमुदाहरणम् । तत्रायमर्थः सांशयिकः,
किं ते दधि प्रणीता धर्माः कर्तव्याः, उत न कर्तव्याः ?
इति । किं प्राप्तम् ! न कर्तव्या ईति, परार्धम् एतत्
प्रदानार्थमिति न प्रणीतार्थम् । दधि प तगाल विभागय
एको भाग इन्द्राय प्रदाचे दातम्यः, यतञ्च तण्ड नविभा-
गव विष्णवे शिपिविष्टाय, न थपणारी दधि पयो या
विधीयते। तत्र हि मतगीसंयोगोऽनुवाद एव, न प
प्रपीताकार्य, विधीयते दषि पयो वा । तस्मात् प्रणीतानां
धमैन संयुज्यते। न हि प्रणीतानां दधय प्रर्य सामान्य

·२४७
अध्याये २ पादः ।।
कञ्चिदस्ति, तदर्थशाय सस्कारः, थपणहारक, तम्मान
रणीताधमाः पयसि दधनि वा भवेयुरिति ।
क्रियेरन् वाऽर्थ नित्तः ॥ ४५ ॥ (सि.)
नचैतदम्ति, प्रणीताधमा दधिपयमोन कर्तव्या इति,
अपण साधने हि ते विधीयन्ते, न थपणार्थमुत्पन्ने द्रव्ये,
येनार्थी निवर्तेन, तब ते अपूर्वप्रयुक्तत्वात् क्रियते,
कियते
च दधिपयोभ्यां थपणम् ।
तस्मात् तहमैं: संयोगः
स्यात् । (८।२।१४ अ.)।
:
वृहद्रधन्नरयोधम्मव्यवस्थाधिकरणम् ।
एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ ४६ ॥ (पू.)
ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, वृहत्पृष्ठ भवति रथन्तरं
पृष्ठ भवति इति, व्यक्ती हि हद्रथन्तरयोर्विकल्पः, यस्मिन्
कार्ये रथन्तर प्रवर्त्तते तस्मिन्नेव कार्ये हहत्पृष्ठसिडि
हारण धर्मा विहिता.। तस्मादहहदर्मा रथन्तरधर्माय
उभयचे कर्तव्या इति । वृहदग्रहण रथन्तरग्रहणञ्च लक्ष
णार्थ भविष्यति।
निर्देशाड़ा व्यवतिष्ठे रन् ॥ ४७॥ (सि.)
निर्देशाहा रथन्तरे रथन्तरधर्माः कर्तव्याः, नोर्गेय
नच बनवत् गेय, रथन्तरे जस्तूयमाने समीलेत् स्वयं

·२४८
• मीमांसा-दर्शने
प्रतिषीक्षेत इत्येवमादयः । हहहर्माथ, अति उच्चै गेयं
सहति गीयमाने समुद्र मनसा ध्यायेत् इत्येवमादयः ।
एव निर्देशोऽर्थवान् भविष्यति, इतरघा रघन्तरग्रहणञ्च
सहदग्रहणञ्च प्रदर्शनार्थ स्यात, तथा लक्षणा भवेत्, न च
श्रुतिसम्भवे लक्षणा न्याय्या। यदुच्यते, प्रथै कत्वादृष्ट्रय
न्तरयोरिति, सत्यमेकीऽर्थः पृष्ठसिदिः, एतदम्ति, अन्यथा
बहता साध्य पृष्ठम्, अन्यथा रथन्तरेणेति । यथा पर्वणि
विभज्यमाने हावभ्युपायो, यथा हौ पुरुपो अन्तयोग हीत्वा
पाकपतः । यहा तीक्षा न शस्त्रेण च्छेदनम्, तत्र यत् शस्तस्य
'तीक्षणीकरण द्रव्य तच्छेदनाभ्यु पाये सम्बध्यते, नाकार्पणा
भ्यु पाये तदर्थापवेऽपि । एवं इपवर्मा रघन्तरे तदर्थापने
भवेयुर्वा न था। इति जारने विचारणा, तत्र निर्देग
मामयादिदमवगच्छामः, पन्यथा इसाधयति, अन्यथा
रथन्तरमिति । प्रत्यक्ष खल्वपि अन्यदुपलमामहे, रमन्तर
शूरादिकां संस्तुति कुर्वत् पृष्ठ साधयति, हहत् चित्रा-
दिकाम | तरमाद्रधन्तरधर्मा शूगदिकायां सुतौ निशा
रयन्तरे प्रस्तूयमाने भवेयुन हति, हर्मा अपि चित्रा.
दिकायां स्तुतौ निबहा इति भवेयुः । न रयन्तरे, तरमा
यवस्था धर्माणामिति । (२।१५ अ.)।
--
कम्परचनरे हद्रयन्तरधम्मममुयाधिकरणम् ।
अप्राकृत तदिकाराविरोधाव्यवतिष्ठे रन् ।

·अध्याये २ पादः। २४८ अस्ति वैश्यस्तोमः, वैश्यो देश्यस्तोमेन यजेत इति । तब इदमामायते, कखरथन्तरं पृष्ठ भवति इति। तत्रा. यमर्थः सांशयि कः, किं कण्वरथन्तरे अन्यतरस्य रयन्त. रस्य वृहतो. वा धम्मा: कर्तव्याः, उतीमयोरपि ? इति । किं प्राप्तम्, अन्यतरस्येति । कुतः। एवं हि उत्ती, रथ- न्तरस्य राघन्तरा भवन्ति, हहतो वृहदम्माः इति निर्देश- सामर्थ्यादिति, तहिशेपेऽनुच्यमाने यावदुक्तं तावत्याप्त मिति। तस्मादन्यतरस्य धम्माः कर्तव्याः । इत्येवं प्राप्त ब्रमः, अप्राकृते कखरथन्तरे तहिकारात् यस्मात् कगवरथन्तरमुभयो: कायें वर्तते, तम्मादुभयधम्मान लभेत, नहि विकतो निर्देशोऽस्ति यथा प्रकृती, अर्था. पत्तित दूह भवन्ति, चोदकेन करवरथन्तरम् उभयोरा. पन्नम्। तस्मादुभयधमान् लभेत! ये त विरुडा धम्माः तद्यथा उच्च र्गेयं बलव यम् इत्येवंजातीय का: विरोधाद । व्यवतिष्ठेरन्, अविरुदेषु समुच्चयः । (१२।१६ अ.) हिसामके इद्रियन्तरधर्भयोव्यवस्थाधिकरणम् । उभयसानि चैवमेकार्थात्ते ॥४६॥ (पू.) सन्ति उभयसामानः क्रतयः, संसव: उभे कुर्यात् गोसद उभे कुर्यात्, अपवितावपि एकाहे उभे वृहद्रथन्तरे कुर्यात् इति श्रूयते, सन्ति त प्रतती हहहम्मा रथन्तर- धर्माथ, ते इह चोदोन माप्यन्ते । तत्र संशयः, किमुभय- ·मीमांसा दशेने सामि उभयधर्माः कर्तव्याः, अथवा इहापि तथैव व्यव सिष्ठ रन् । इति । किं प्रामम् ?, उभयमामि चैव स्यात, यथा कराव रथन्तरे, उभे हि अन मामनी पृष्ठ कार्य वर्तते, नैकैक,तस्मान्ने कैकधर्मान् लभेत उभे हि अत्र संहते, उभे धर्मः संयुन्येयाताम्, उभे हि ते संहते, एकार्था पन्ने पृष्ठ- काय वर्तते इति । स्वायत लाहा व्यवस्था स्थात् प्रकृतिवत् ॥ ५० ॥ (सि.) बाथदः पक्षं व्यावत यति, न चैतम्ति बद्रयन्तरयोः महतयोरभये धर्माः कर्तव्या इति। रथन्तर रघन्तर- धर्मा इति हर्माः। कुतः । स्वार्थत्वात् धर्माणां, रथन्तरधर्मा रथन्तरार्था', हर्मा वृहदाः, सामायैते धर्मा', न पृष्ठस्य, तञ्च साम प्रयुज्यते रथन्तरं हाहा, रघ न्तरे प्रयुन्यमाने त हर्माः प्रयोक्तव्याः, हत्यपि प्रयुज्यमाने वहधर्माः, सामप्रयुक्तता एवैते धर्माः, सामापि हि दृष्टम- पञ्च क्रियते । तस्मात् सामापि धर्मप्रयोजने समर्थम्, अती व्यवस्था धर्माणां प्रकृतिवत, यथा प्रसते रथन्तर सदन प्रयुज्यते, बद्दति तदनम् एवमिहा- थीति । (८।२ । १० अ.)। मौर्यादिषु पार्बाहीमाद्यननुहानाधिकरणम् । पार्वगाहोमयोस्त्वप्रत्तिः समुदाया संयोगा- सदभीज्या हि ॥५१॥ (सि.) न ·अध्याये २ पादः। . स्ती दर्शपूर्णमासो, तत्रेदं समामनन्ति, सुवेण पार्वणी जुहोति इति । सौम्यादिषु वैलतेषु कर्मसु भवति सन्देहः, कि तेषु पार्वणहोमो कर्तव्यो न वा ? इति । तत इद तावत्परोक्ष्य, किं कालाभीज्या पार्वणहीमो, उत समुदाया. भीज्या १ इति, कालाभीज्यायां तयोः प्रहत्तिः, समुदाया. भी ज्यायामप्रवत्तिः । कुतः समय: । उभयत्र प्रसिद्दे :, उभयत्र हि पर्षभन्दा लोक प्रसिद्धः, काले समुदाये प पा हिमवत आ च कुमारीभ्यः । किं तावत्प्राप्तम् ' कास्ताभीज्या इति, ततः कालगता प्रसिद्धिय॑पदिश्यते । एव प्रति बभः, पार्वणयोवैततेषु कर्मसु अप्रवृत्तिः । कुतः ।। समुदायार्थसंयोगात्, तत: समुदाये प्रसिडि. व्य पदिश्यते, काले सिहि परिहरिप्याम इति । अतः समुदायवाचित्वात् पर्वयदस्य समुदायस्थाभियष्ट ष्यत्वात् वैधतषप्रवत्तिरिति । कालस्येति चेत् ॥ ५२ ॥ (आ०) इति चेत् पश्यसि कालम्य पर्वशब्दो वाचकः । तस्मात् कालाभीव्य ति, तत्परिहर्तव्यम् । अाभापान्तं सूत्रं परेण विशेष्यते। नाप्रकरणलात् ॥ ५३ ॥ (प्रा. लि.) नास्ति बालस्य प्रकरणम्, अस्ति तु समुदायम्य, तम्मात् प्रकरणेन विशेषेण समुदायवाची ग्राह्यते, न फाल- वाची। प्रवाह, न प्रकरणेन शक्यते पर्वगन्दम्य कान- ·मीनांसा-दीने सामि उभयधर्माः कर्तव्याः, अथवा इहापि तथैव व्यव. तिष्ठेरन् ? इति । किं मातम् !, उभयसामि धेयं स्यात्, यथा कवरयन्तरे, उभे हि अब मामनी पृष्ट कार्य वी, नैकैक,तमात्रै कैकधर्मान् लभेत उभे हि अत्र संहते, उभे धर्मः सयुज्येयाताम्, उभे हि ते संहते, एकार्थापन्ने पृष्ठ- कार्ये यति इति । खार्यवाहा व्यवस्था स्थात् प्रकृतिवत् ॥ ५० ॥ (मि.) वाशम्दः यक्षं व्यावतं यति, न चैतदस्ति बद्रयन्तग्योः महतयोरुभये धर्माः कर्तव्या इति। रथन्तरे रथन्तर- धर्मा हति वृहदाः। कुतः । स्वार्थत्वात् धर्माणां, रथन्तरधर्मा रथन्तरार्धाः, इइइर्मा बृहदाः, सामाचे ते धर्माः, न पृष्ठस्य, तञ्च साम प्रयुज्यते रचन्तरं हाहा, रघ- न्तर प्रयुज्यमाने सधर्माः प्रयोक्तव्याः, इत्यपि प्रयुज्यमाने वृहधर्माः, सामप्रयुता एवैते धर्माः, सामापि हिपृष्टमट्ट- टच क्रियते । तस्मात् सामापि धर्मप्रयोजने समर्थम्, प्रती व्यबस्था धर्माण प्रकृतिवन, यथा प्रसते रथन्तरे प्रयुज्यमाने तदन' प्रयुज्यते, कृति सदनम्, एवमिहा- योति । (८१२ । १० प्र०)। - -- सौर्वादिषु पाणहीमायननुहानाधिकरणम् । पार्वाहीमयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायार्थ संयोगा- चदमीज्या हि ॥५१॥ (सि.) " 1 ·. अध्याये २ पादः। २५१ स्तो दर्शपूर्णमासौ, सवेदं समामनन्ति, सुवेण पार्वणी जुहोति इति । सौय्यादिपु वैकृतेषु कर्मसु भवति सन्देहः, किं तेषु पार्वणहोमौ कर्तव्यो .न वा ? इति । तत इदं तावत्परोक्ष्य, कि कालाभीज्या पार्वणहोमी, उत समुदाया. भीज्या । इति, कालाभीच्यायां तयोः प्रवृत्तिः, समुदाया- भीच्यायामप्रवृत्तिः । कुतः संशयः १ । उभयत्र प्रसिद्धः, उभयत्र हि पर्वशन्दा लोके प्रसिद्धः, काले समुदाये च प्रा हिमवत आ च कुमारीभ्यः । किं तावत्प्राप्तम् ' कालाभीज्या इति, ततः कालगता प्रसिद्धिय॑पदिश्यते । एव प्राप्ते ब्रमः, पार्वणयोवेंकतेषु कर्मसु अप्रत्तिः । कुत: ।। समुदायासंयोगात्, ततः समुदाये प्रसिद्धि- व्यं पदिश्यते, काले प्रसिहिं परिहरिप्याम इति । अतः समुदायबाचित्वात् पर्वशब्दस्य समुदाय स्वाभियष्टष्यत्वात् वैधतेष्वप्रवृत्तिरिति । कालस्येति चेत् ॥ ५२ ॥ (मा.) इति चेत् पश्यसि कालम्य पर्वशब्दो वाचकः । तस्मात् कालाभीज्ये ति, तत्परिवर्तव्यम् । पाभाषान्तं सूत्रं परेगा विशेष्यते । नाप्रकरणलात् ॥ ५३ ॥ (आ. नि.) नास्ति कानम्य प्रकरणम्, अम्ति तु समुदायम्य, सम्मात् प्रकरणेन विशेषेण समुदायवाची ग्राह्यते, न काल- वापी। प्रवाह, न प्रकरणे न शक्यते पर्वगन्दस्य काल-

·तष
२५२
मीमांसा-दर्शने
वारिता बाधित, दुबलं हि लिङ्गात् प्रकरणम् । उच्यते,
नायम् उभयत्र पर्वशब्दी वर्तते, यदि कालवधनस्तत्
सम्बन्धात् समुदाये गम्यते, यदि वा समुदायवधनस्त..
सम्बन्धात् काले, अन्यतरवचनी युक्तो नोभयवनः ।
समुदायधने कस्पामाने प्रकरणमनुग्रहीतं भवति ।
अपि च पुणात: पर्वशब्दः, पृणातिय दाने प्रसिद्धः,
दानानि च समुदायाः, तस्मात् समुदायामोज्या। एवं
शम्दापयामितिः अनुग्टहीता भवति इति । तमाहे.
कृतघु पार्वणयोरप्रहात्तिः।
मन्ववर्याच ॥ ५४ ॥ (यु.)
मन्त्रवर्णाच फलवदनुवादो भविथति, ऋषभं वाजिनं
वयं पूर्णमासं यजामहे । अमावास्था सुभगा सुशेवा इति
६। तस्मादपि समुदायाभीन्य ति।
तभावेऽग्निवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ (पुनः श्रा.)
.
नेतदम्ति, यदुक्तं कृतेष्वप्रत्तिरिति । तदमावेऽपि
यद्यपि समुदायवचनोऽयं,नच वैततेम्वयमस्ति समुदायः,
तथापि पाणधोमो भवेतामेव । कुतः । अन्या एवं.
शाब्दिका देवता भविष्यन्ति । समुदायो• वाऽसनिहिती-
ऽपि यथते, सोाद्युपकारार्थेन । यथा, अग्निमग्न
पाव इति मविहितोऽसविड़ितो वा अग्नियांगायनाः
वाचते, एवमिहापि इति ।
-

·2. अध्याये २ पादः। २५३ + नाधिकारिकत्वात् ॥ ५६ ॥ (आ. नि.) नैतदेवम्, आधिकारिक हीदं वचनम्, अधिकारे भवं, यस्याधिकारस्तस्य गुणं विदधाति इति भाग्नेयादो- नाजाधिकारः, ते पात्र देवताः। तेषां होमो देवतार्थः । एवं यत्र सा देवता नास्ति, तत्र तदर्थी होमो न करि प्यते । तस्मात् पावणहीमयो कतेभ्यो नित्तिः। (८1 २ । १८ अ)। दर्शपी मासयीही मदयस्थ अवम्याधिकरणम् । उभयोरविशेषात् ॥ ५७॥ (पू.) पदमिदानी मन्दिधत, किमुभी होमो पौर्णमास्याम- मावास्यायाच, उस पौर्णमासीहोमः पौर्णमास्याम्, प्रमा यासाहोमोऽमावास्यायाम् । इति । किं प्राप्तम् । उमा वप्युभयत्र । कुतः । उमयोईि प्रकरणे अभावण्यानाती, तमाटुभयव भवितुमर्हतः। यदमीज्या वा तहिपयो ।। ५८ ॥ (सि०) वाशदः पक्षं व्यावतं यति, नेतदस्ति, उभयमुभय वेति, यदभाज्या, स तत्र भधेस, तस्य हि स उपकारक', अनुपकारका इतरम्य, न चानुपकारकः कर्तव्यः, समु २२

·२५४
मीर्मासा-दीने
दायप्रधानावर होमादित्यताम् । तस्माद्यदभीच्या, तदि
पयो भयेतामिति। (८।२ | १८ अ.)।
समिक्षादौना यानामधेयताविपर
प्रयाने पीति चेत् ॥ ५६ ॥ (प्रा. नि.)
दर्शपूर्णनासयोः प्रयाजा पानाताः, समिधा यजति
तनूनपातं यजति इडो यति बहिर्यजति म्वाहाकार
यजति इति । तत्र संशय. क्रियते, कि समिधो यजति
इत्यादिश? समिदादयो देवताविशेषा विधीयन्ते, एतान्
ममिदादीन् यजतीति, कि धान प्रक्वते समिदादिभिः
सम्बन्ध उपादीयते । एवंद्रब्दिका देवता न प्रलती
उपनिवन्त इति।
कि तावत् प्राप्तम । प्रतानां समिदादीनां बागी
विधीयते, समिदादयय देवता वाका सम्बन्धादिति। एवं
प्रहः समिदादिभिः सम्बन्ध क्रियमाणे प्रकरणानुग्रही
भविष्यति, तस्मात् प्रयाजेऽपि महता देवता भवितुमर्हति
इति । देवता प्राधान्यञ्च यथा पार्वगहोम इति ।
नाचौदितत्वात् ।। ६. (सि.)
जैतदेवं, नाव समिदाय योद्यन्ते देवताले न ।
कुतः ।। द्वितीयानिशात् । तद्वितनिर्देशेन वा देवता
चोयते, चतुर्थन्तनिर्देशेन वा, तत्र हि तादयं गयी,
तार्य व मति देता भपति । न देवता नाम नात्या
-

·अध्याये २ पादः।
२५५
यस्य
काचित, सैव कस्यचित् रूपस्य देवता, सैव नान्यस्य,
यां प्रति तादर्थ्य', सा तस्य देवता, द्वितीया हीसित.
तमे कारके भवति । तत्र न द्रव्यस्य, तादयं गम्यते ।
সাল বিনীযান নাৰিদান।
प्रवाह, तादयं त्पयिष्यामः, यथा विष्णु यजति
धरुणं यनति इति । भवन विवरुणो या यागः । नापि
यागादर्थान्तरं यांगस्य कारकं यदीसितं, तद् द्वितीयया-
ऽभिधीयते तेन तत्र कल्पासे तादी, शब्दान्तरेण वा
विहितं गम्यते, इह तु न, शब्दान्तरविहितं,
नचैवं भयं
परिकल्पयितुम् । नच यागस्य कारकत्वेन सम्भवति, समि-
दादिशब्दकालातु यजीनां समिदादयः शब्दा वाचका
उपपद्यन्ते। क्रियायां चेप्सितायामियते द्वितीया, यथा
पाकं पचतीति । तस्मात् समिधी यजति इत्ययमर्थः समि-
द्यजिः कर्तव्य इति । यदा न यजि प्रति अनुष्ठा
चौद्यते, तदा यनिरुपदिष्टो भवति, यदि पुनरव देवता
उपदिश्ये त, उपदिष्टे यजौ देवतोपदिश्यत, तोपदिष्टो.
पटेशे वाक्य भिटोत, तस्मान देवतोपदेशः। यदा न
टेवतोपदेशस्तदा मात्राण को देवताविधिः, तदा चोपा.
देयत्वाविशब्दिका देवतायोद्यन्ते । तस्मात् मान्यवर्णिको
देवताविधि:। (१२.अ.)।
इत्याचार्यप्रवरस्वामिते मीमामाभाष्ये नवमम्य
अध्यायम्य हितीयः पादः ।

·मीमांसामावस्य
नवमेऽध्याये तीयः पादः,
..
विकती मन्त्रगतबीयादिशब्दानामहाधिकरणम् ।
प्रकृती यथोत्पतिवचनमर्थानां तथोत्तरस्थान्तती,
नत्यकृतित्वादर्थे चाकार्यत्वात् ॥ १ ॥ (सि.)
वैकृतानि कम्माणि उदाहरणं, सौर्य चक निर्वपेब्रह्मा-
यसकामः इति । ऐन्ट्राग्नमै कादशकपालं निपेत् मजा-
काम. इति, चित्रया यजेत पशुकामः इति, वैखदेवों मान
इणी निर्षपेत् ग्रामकामः इति । अम्ति त प्रहलो निर्वा-
पमन्द , अग्नये जुष्ट निर्वपामि इति । तथा इन्द्राय
महत्वते, नैवारमेकादशकपालं निर्षपेत् इति। अम्ति तु
प्रती बोहिलिङ्गो मन्तः, स्योनले सदनं कणोमि तस्य
धारया सुशेव कल्पयामि। तस्मिन् सोदामृते प्रतितिष्ठ
वीहीयां मेध सुमनस्यमानः इति। ततश्च विकतो
चोदकप्राप्त सन्दियते, किम् अविकारेण प्रयोगव्यम् उतो.
हेन इति।
कि
प्राप्तम् । अविकारणेति। तथा पार्पमनुगृह्यते,
यत् 'प्रकृती कर्तव्य, तबिकताविति प्रकृती चाग्निमोहि.
भन्दो प्रयुक्तो, तस्मादिक्षतावपि तावत्र प्रयोजव्याधिति ।
एवं प्राप्त बमः, सत्यं प्रकृती यथा उत्पत्तिवचनमर्थानां

·अध्याये ३ पादः। . रुतं मन्ये, तथोत्तरस्याम् अपि ततो विकतो तेनैव मन्वेपा वचनं कर्तव्य, तत्प्रतिवात् । तथा प्राप्त इदमुच्यते, नैतदेवम्, अर्थ वाकार्यत्वात् ति, एतावदों अग्निव्रीहिशब्दो सूर्य नीवारच नाभि- दध्याताम् । चशब्दोऽत्र तुशब्दस्यार्थे, मन्त्राणां चावचन कार्य, न स्वरूपं, खरूपे घदृष्ट कल्पयितव्यम् । अर्थवच- नेन दृष्ट उपकारः, तस्माद कहितव्यौ इति । लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ २ ॥ (यु.) लिङ्ग खत्वपि अस्मिवर्थे भवति, न माता वईने न पिता न भ्राता न सखा इति, प्रत्यक्षं, भातरं सखा- यञ्च बईमान पश्यामः, अतो नायडिप्रतिषेधस वादोऽयं, शब्दविप्रतिषेध न भाटशब्दो बईते, न सखिशब्द इति । का ६ तयोडि। वर्णान्तरोपजननं सा, एकस्मिन् मातेति इयोतिराविति । एतदुता भवति, न भ्राटशब्द असते, न मखिशब्दयोति । अतोऽवगम्यते अन्ये उद्यन्ते इति । यथा न भवन्तः समाजं गच्छन्ति, न भवन्तः प्रेक्षका भवन्तीत्युको नूनमन्ये गच्छन्तीति गम्यते । एमि- हापि न खाता सञ्यते, न सखा इत्युक्त नूनमन्ये ऊधन्ते इति लिङ्गदर्शनम् । स्थितन्तावत् अपर्यवसितमेव, भन्तरा- चिन्तान्तर वर्तिप्यते । (८३३१ अ.)।

·२५६ मीमांसा-दर्शने.. .. . पौण्डरीकेषु हदि सरबमयम्योडाधिकरणम् । जातिनैमित्तिकं यथास्थानम् ॥ ३ ॥ सि.) इदमामनन्ति, मोह चरु निर्वत् यिय श्रीकामः इति। तदं विधीयते, पौरहरीकाणि बहीपि भवन्ति इति । अस्ति महतो मन्त्रः, स्तृणीय बर्हिः परिधत बदि अयामि मा हिंसीरमुपाशयाना दर्भ : स्तृणीत इरित: सुपणै: निष्का येते यममानस्य प्रधः इति, घर धीदकेन प्रातः । अत्र दभैरिति जातिशब्दः हरितैरिति नैमित्तिकी गुणशब्दः । तत्र संशयः किं जातिशब्दः अहितव्यः, नैमि- त्तिकोऽविकारेग प्रयोक्तभ्यः, उतीमायपि यथाम्यानं अहि- सयौ, जातिशब्दः स्तरणे, नैमित्तिकः स्तरण साधने ट्रध्ये , इति । तत एवं तावत्परीक्ष्य, किमयं हरितगदी हरित. गुणविवचया प्रयुज्यते, उत स्तरणट्रव्यगुणानिधित्स्या । इति । कथान विशेषः । यदि दर्भाणां हरितगुणसम्बन्धी ध्यतममाष्टोऽर्थः, तटा पुण्डरीकापामपि अष्टाव हरितमम्बन्धी वचनीयो भपति लविकारण प्रयोक्तव्यः । अथ म्तरणद्रव्य गुणविवक्षया प्रयुज्यते, पुण्डरीकाणामपि स्वगुणो वक्तभ्यो भविष्यति। तदेतत् इयमपि हरितगदादवगम्यते । किन्तु विवचितम् । इति संशयः। किं तावत् प्राप्तम् ' अविकारेण प्रयोहय इति । तत एतत्तावचिन्त्यते, हरितगुणविवनया प्रयुज्यते इति । कुतः ।। हरितशब्दस्य मन्ते भावात्, नहि यो यो द्रव्य- वक्तव्य', तत्र ·। अध्याये ३ पादः। मुणः सोऽवश्वचनीयो भवति, यस्य यस्य तु याचको मन्त्र शब्दोऽस्ति, स गुणो वक्तव्य इति गम्यते । हरितगुणस्य याचको मन्तोऽस्ति । तस्मात् हरितगुणी वक्तव्य इति । ननु स एव स्तरणद्रव्यगुणस्य वाचकः। न इत्याह, नह्यसौ स्तरणद्रव्यगुण इत्यनेन कारणन हरितशब्देनोचते कथं तह १ हरितत्वयोगात् हरितशब्देन उच्यते, स एव हारित्यं श्रुत्या अभिदधाति लक्षणया स्तरणद्रव्यगुणम् । श्रुतिय लक्षणाया ज्यायसी। तस्माइरितगुणविवक्षया मयुज्यते, विक्तौ न अहितव्यः इति । एवं प्राप्त ब्रूमः, जातिशब्दो नैमित्तिकश्च उभावम्यू हितव्यो, तत एतदर्श्यते, स्तरपद्रव्यम्य गुणविवक्षया प्रयुज्यते इति । यद्यपि हारित्य त्या हरितशब्दोऽभि- वदति, तथापि हरितगुणवचनमनर्थकम्, अष्ट हि तत्र कल्पनीय स्यात्, सञ्चाशक्यं दृष्ट सम्भवति । स्तरण ट्रव्य- गुणन्तु लक्षणयाऽभिवदति, तहचनेऽदृष्ट प्रयोजनं म्तरण- द्रव्यप्रत्यायनं, एवञ्चदिहापि स्तरणट्रव्यस्य पुण्डरीकस्य गुण: प्रत्याययितव्यः । तस्मात्तहाचक सहितव्यो रमाशब्द इति । तत एव अन्तरागर्भिणीन्यायो भवतीत्यन्यथा मूत्र वय ने, लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ २ ॥ (यु.) जातिनैमित्तिकं यथास्थानम् ॥ ३॥ (सि.) इति । इतच पश्यामी विशतायूहः कर्तव्य इति । कुत्तः । लिङ्ग दृश्यते । किं लिङ्ग भवति । एक्माह, ·मीमासा दर्शने विशेषां देवानामुत्राणां छागाना वपानां मेदसोऽनुव हि इति, जातिशम्दानामूहिताना ममुशारण भवति, तम न्वाणामर्थवचनपक्षे एव कल्पाते, अहे क्रियमाणे अनर्ध- परत्वे अग्निच्छागशब्दावेष प्रयुज्ये घातां, तामीयाम क्रियार्थाना वचनमनर्थकमेव स्यात्, न चाते शब्दा वि. धीयन्ते, विधायक स्याभावात् । ननु प्रयोगवचनेन विधा यिष्यन्ते । एव तहि पदृष्टार्थतादोपः। तस्मादस्ति जह इति । अविकारमेके नापत्वात् ॥ ४ ॥ (पृ.) एके पुनराचार्या अविकारम अनुमन्यन्ते, अस्मिवर्थे लिट्र वत्यति, तस्येय प्राप्ति क्रियते । यदि हि उधेत, पार्ष चौद को बाध्येत, तस्मादनूद इति । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५ ॥ (यु.) लिङ्गमस्मिवर्थे दृश्यले, प्राग्नेये वैक्कने पकौशाम्रा यते अग्नये छागस्य वपाया मेटसोऽभुव हि इति । सा पक्षे न विधातथ्यं स्याल, विधीयते तु, तम्मानूह इति । पपिचेदमपर लिङ्ग अग्नीषोमीये पयो यूयते, यर्धक यूपमपम्पृशेत् एम से वायो इति बचात् । यदि वो एतो ने पाय् इति, यदि बहन् एते ते वायवः इति । यही भवेत् एतदपि प्राप्तवान विधालय स्यात, विधीयते तु । तम्बादम्यनह इति। विकारो वा तदुतहेतुः ॥ ६ ॥ (3.)

·८ अध्याये ३ पादः । २६१ घामब्देन पक्षो व्यावत्य से, यदुलमविकार इति, तन्त्र, अहः स्यात् । अस्मिवर्थे पूर्वोतो हेतुः, अर्थे चाकार्यत्वात् इति, मन्वार्थ धनुरुध्यते धोदकी, न मन्त्राचराणि, अर्थ- पराश हि तानि, न स्वरूपप्रधानानि। तस्मादूहः म्यापर्वेणैव ईतना। केवल लिगपरिहारी वलव्यः । , लिङ्ग मन्त्रचिकीर्षार्थम् ॥ ७ ॥ (१म आ.नि.) यत् लिङ्गम् उक्तम्, भग्नये छागस्य वाया मेटमी- अनुव हि इति, तन्मन्वचिकीर्षया विधीयते, इतरमा कहित- त्वाद मन्त्रः स्यात, तस्मात्पुनर्वचनम् । नियमो वीभयभागित्वात् ॥८॥ (श्य था. नि.) यसिनमुक्तम् एप ते वायो इति, तत्परिक्रियते, यदि हि एसत न उध्येत, यदि दादुपस्पृयेत, यदि बहन, सर्वे इमे मन्चा एकयूपे भवेयुः, उभयमपि मा प्रततो भूदिति नियम: क्रियते, यदि हावुपस्पृशेत, पतो ते वायू बयात, यदि बहन, एते ते वायध इति चूयात, तस्मादेत- दप्यतिनामिति । (८1३।२ प्र.)। मौषोमोपी नापिकाविनाधिकरता। लौकिक दोयमंयोगादपढ़ते हि चोदाते निमि- तिन प्रकृती स्यादभागित्वात् ॥६॥ पति क्योतिष्टमः, शनीयोमीये पगो पामायते,

·२६२
मीमांमा-दर्शने
यदि एक यूपमुपस्पृशेदेप ते वायो इति व यायदि हावतो
वायू पति यदि बहून् एते ते वायवः इति । तवैयो.
ऽर्थः मांशयिका, लौकिके वैदिक च यूपोपस्पर्धने प्रायश्चि-
नम्, छत वैदिके अथ वा लौकिके । इति । किं प्राप्तम् ।
सौकिके वैदिक वाऽनियमः इति । कथम् ।। विशेषाना-
थयणात्, नहि विशेष प्राथीयते नौकिके पैदिके वेति,
तस्मादनियम इति । वैदिके वा, तथाहि अस्य मन्त्रस्य
ममीपगतेन प्रयोजनेनाभिसम्बन्धी भविष्यति, इतरथा
दूरगतनाप्रकतेन परोक्षः सम्बन्ध: स्यात, समात् वैदिक
यूपीपस्पर्शने इदं प्रायचित्तम् इति ।
एवं प्रामे बूमः, लौकिके उपस्पर्धने भवितुमर्हति न
वैदिशे। कुतः । एवं दोपसयुक्तं हि य यते इदं प्राय
यितं, यूपो वे यज्ञस्य दुरिटमामुञ्चते, यधूपमुपस्टभेद्यस्थ
दुरिष्टमामुच्यते तस्मापो नोपस्पृश्यः इत्यभिधाय योक
यूपमुपस्मृगेत् इति ममाम्नायते । तस्मात्र दोपस्तच प्राय
वित्तमिति । लोकिके न दोपो न वेदिके, वैदिक हि
प्रश्चनम् उपच्छयए र कर्तव्यमुनी, न सत् कर्तव्य मत
पकर्तव्य भविष्यति, सायकाशीपस्पर्शनप्रतिपेधवचन
लौकिके पविभई भविष्यति।
प्रपि पहले कर्मणि चीयते मिमिक्तेन । कथम्।।
यूपी के यमस्य दुरिष्टमामुञ्चते इति, यस्किल यले टुरिष्ट
ताप प्रामुञ्चने, यत् सुकृत सद्यजमान इति, मर्वमिट
प्रसमान विधिपटान्तरेण समध्यसे । राष्ट्र एकी
विधिपः सम्यन्धमुपैति, प्रशंसापदेरपि सम्बध्यमान पर
---

·। अध्याये ३ पादः।
समिहितो भवति । सनिस्तित्वाच पदान्सरैः सम्बध्यते,
यथा दण्ही मनोहरो रमणीयय प्रहर शीघ्रमिति रमणीय.
मनोहर सम्बन्ध ऽपि सति सविहितत्वात् प्रहर शीघ्रमि-
त्येते. पदैः सम्बध्यते, एवमिष्टशब्दोऽपि सन्निहितवाद
सम्बध्यते, इटे यदि यूपमुपस्पृशेदेष ते पायो इत्येवमादि
ब्यादिति, सोऽयमिष्ट प्रत्यपवर्गस्य बना शब्दः । अय
सो घेदुपस्पर्यन मन्त्रम्य निमित्त, व्यक्त न वैदिकम् ।
समान नौकिके यूपीपस्पर्धने प्रायश्चित्त, न प्रकृतो वैदिक
पभागितात् प्रतिषेधस्यापवर्गस्य व वैदिक न सम्भयति
इति । (८।३।३०)।
दिपा पागभन्दधीरेकरचनामापत्रमानपदयोधि वचनानेन
उदाधिकरणमा
अन्यायम्त्वविकारेणादृष्टप्रतिधातिवादविशे-
पाच तेनास्य ॥ १० ॥ (प्र. पृ.)
पति पराग्नीपीमीयः, यो टीचितो यदग्नीपोमीय
पशुमानमते इति, तत्र पागेकवाभिधायौ मन्त्रः, पदितिः
पाग प्रमुमो सम् इति। तया पायमहुवाभिधायी
पदिति पागान् प्रमुमोक्तान रति । प्रहतो तया: मम्
भय वा । पम्ति हिपतिः, मेत्र मेतमासमेत
पाहणं सगमपां पोपशीना च ममावतकामः इति ।
पान पामिधायिमा मन्त्री प्राप्ती । यो:

·मीमांसा-दर्शने
,
मंगया, कि बहुवचनान्तोऽविकारेण प्रवर्तते एकवचना
न्तस्य नितिः, उत बहुवचनान्तो निवर्तते एकवचनान्त
हितव्यः, इत उभयोरपि प्रतिरमिधानविप्रतिपत्तिय,
उतेकवचनान्त अहितव्यो बहुवचनान्तोऽपि निवात ।
किं मातम्, अन्यायस्व विकारण अन्यायनिगदी
बहुवचनान्तोऽविकारण प्रवर्तते, एकवचनान्तो निति
तुमईति ।
कुतः । नास्यै कस्मिन् पाश प्रवर्तमानस्य
दृष्टः प्रतिधातः, यथैवैकस्मिन् पाथे प्रवर्तते, तथा यो-
रपि प्रवर्तितमईति, नासौ एकस्य वारक', न हयो ।
एवमार्षः चौदकोऽनुग्रहीती भविष्यति । इतरथा हि
सद्यमाने यथाशति मन्त्रो न सतः स्यात् । न हयोः
पामयोः एकस्मिथ पागे कथित् विशेषोऽस्ति । तस्मात्
अविकारण बहुवचनान्तः प्रयुज्यते, एकवचनान्तस्य
निसत्तिरिति ।
विकारो वा तदर्थत्वात् ॥ ११ ॥ (दि० पू०)
दागदः पक्ष व्यापत यति, विकारी वा स्यात् एक
वचनान्त अहम प्रवर्तने, बहुवचनान्तनिहन्तिरिति ।
कुतः ।। तदर्थत्वात्, यो पागो विकतो वक्तव्यो, तौ च
प्रयोगवचनानुग्रहात योगपधेन, न पर्यायेण, तत्र न
यग्यत विशेषः, पागशदे उच्चरित कस्य पाशस्याभि
कस्य न सि, पविशेयात् योरपि पागयो, तच तयो.
कमालाभिसमाहितीयादिषचनमेष गति बदिरा',
नान्यत् । स्यात् हिवचनमूछत, बहुवचन मेकश्चन ध
निवर्तितुमईत ति।
.

·है अध्याये ३ पाद । अपि त्वन्यायसम्बन्धात् प्रकृतिवत् परेष्वपि यथार्थं स्यात् ॥ १२ ॥ (ट० पू०) अपि विति पक्षो व्यावय॑ ते, न बहुवचनं नियत्येत, यथा प्रकृती बहुवचनान्तमेकवचनान्तं च प्रहस, अन्याय- सम्बन्धात् बहुवचनान्तम्, एव विकृतावपि एकवचनान्त, द्विवचनान्तम् अन्धेत । अन्यायमम्बन्धाच बहुवचनान्तं प्रय तेत, यदि प्रशती प्रातिपदिकार्थमात्र पत्ते प्रकाशितं, विकतावपि तत् पचे प्रकाशयितव्यम, अथ बहुवचनान्ते नैकत्वमुनम, इहापि बहुवचनान्तेन द्वित्व वक्ताव्यम् । तस्मा दभिधान विप्रतिपत्ति कर्तव्या इति । यथार्थन्वन्यायस्याचोदितत्वात् ॥ १३ ॥ (सि.) तुशब्द तमपि पक्ष व्यावर्तयति, नाभिधानविप्रति पत्ति कर्तव्येति, किन्तर्हि । यथार्थ द्विवचनमूहितव्य , बहुवचनमेकवचन च निवर्तयातांतद्धि विपाशाभिधायिन पायान्दात्परं बहुवचन एकवचन वा न मनोति कर्म सम्बन्धं वदित, लोको शब्दार्थावगमे प्रमाण,नच लोके इयोरर्थयो. बहुवचनान्त एकवचनान्तो वा प्रवर्तमानो दृसते, तस्मादूईन इयो पाशयोबहुवचनान्त एकवचनान्तो वा प्रयोग कार्य प्रकृती एकास्मिन् पाशे वहुवचनान्त इति चेत्, छन्दसि तु यथादृष्टम् ॥ १४॥ (आ. नि.) , २३

·૨૯૯
मीमामा दर्शने
यावद्दशन प्रामाण्यमभ्यु गन्तव्य , छन्दसि न दर्शन
मतिक्रमितव्यम्, यो हि दर्शनमतिकाम्यान्यदपि कल्पयेत,
में तेन छान्दस कृत स्यात्, न लौकिक नापि लक्षण
सिइम । यदुक्त, चोदकेनाभिधानविप्रतिपत्तियोद्यते इति ।
नेतदेवम्, अन्यायस्य अचोदितत्वात, न हि चोदकोऽन्या
य्यामभिधानविप्रतिपत्तिमभिप्रापयति । किकारणम् ।
प्रकतावकत्वात्, पाशस्य प्रकृतलाच बहुवचनान्तस्य प्रत्यक्षा
भिधानविप्रतिपत्ति । के यमभिधानविप्रतिपत्तिर्नाम है।
यदन्यथाऽभिधान, अन्यथा अभिधेयम् । नच प्रकृती एक
सिमन बहुवचनान्त प्रयुक्तमभिधानविप्रतिपनि कर्तु,
किन्तहि।, यत् तेन शक्यते, तत् कर्तुम् । किचानेन
शक्यते ।। अस्य सिद्धे प्रयोगऽर्थमन्विच्छन्ती, यदवगम्यते
तदर्थ शब्द इत्यवधारयाम । भस्माच पाशट्रव्यम्य मोच
नेन सम्बन्धोऽवगम्यते, तदर्थता गन्दस्य भवितुमईति, न
एकत्वेन बहुवे न या प्रयाजनम् ।
इह तु विलतो
पाशम्य च पारस्य च योगपोन मोधनेन सम्बन्धा वदि
तव्य, बहुवचनच या पाशयारन्याय्य तस्याभिधाने दह
पुनर्न प्रयाग , किन्तु प्रयाग एव चिन्त्यते, क भन्द प्रया
तथ्य इति। तव प्रयागेऽस्मदायत्ते किमित्यवाचक प्रयो
यामह विद्यमाने वाचक । न चाय दयो छन्दसि दृष्टा
बहुवचनान्त , साऽय मन्त्र प्रयुज्यमानोऽयम श एव स्थान
छान्दम । न च बहुवचन हित्वप्रत्ययार्थ लभ्यते लौकिक
वैदिके छ। न चाभिधिसिते हित्वे याहुवचन भवति ।
सद्य था देवदत्तयन्नदत्ताभ्या कर्तव्यमिति देवदत्तयनगन्द

·अध्याये ३ पादः। यादेव हित्वं मासं, न विभक्त्या विधिस्यते, तथापि हिवरानमेव भवति, न बहुवचनम् । तस्मात् विस्ताहि । तथमिति ॥ (८।३1४ अ.)। अप्रिषोमीयपी पाकत्वपाशवत्वाभिधायिमन्दयोर्षिकपाधिकरणम् । विप्रतिपत्तौ विकल्पः स्यात् समत्वाद्गुणे खन्याय- कल्पनैकदेशत्वात् ॥ १५ ॥ (सि.) प्रस्ति परम्नीषोमीयः, यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशमालमते इति। तत्र पाशैकवाभिधाची पाशबहुला- भिधायी व मन्त्री समानाती, तयोः किम् एकत्वाभिधायी प्रकरणे निविशते, बहुवाभिधायी प्रकरणादुत्कृष्यते, उत उभावपि प्रकरणमभिनिविशेने ? इति । किं प्रासम् ? बहु- वाभिधायी उत्क्रष्टभ्यः इति । कुतः । बहूनां हि स पायानां मोचकः,नच प्रकरणे बहवः पाशा: सन्ति । तस्मात् प्रकरणेऽसम्बध्यमानो यत्र वहयः पाशास्तत्र नीयेत । यथा, युवं हि स्थ: स्वर्पती इति योर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् इति, एत अहमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः प्रतिपदं कुयात् इति प्रतिपहिधानमुत्कृष्यते । यथा च पौध- বান্ধি ৰাৱন-ধার্ষিীয়ানুযানি মুঘল, एवं पाशवत्वाभिधाय्यपोति । एवं प्राप्ते ब्रूमः, विपतिपत्तौ एतस्यां का विप्रतिपत्तिः ? यत् प्रकृसायकः पाथः, पाशबहुलाभिधायी च मन्त्रः, ·२६८ मीमांसा-दर्शने न्याय्यः। - एतम्यां विप्रतिपत्ती किं मन्च उत्कृष्यते, न । इति । उच्यते, न उत्क्रष्टयः । ननु प्रती अन्चो मन्त्रः ।। उच्यते, तेन मह विकल्पो भविष्यति । कुतः । पाश प्रातिपदिकार्थस्य प्रकृती विद्यमानत्वात् उत्कर्षों न ननु बहुपायवचन एप मन्त्रः, प्रकृती खेकः पागः, तस्मात् तत्र न मम्भवति इति । उच्यते, बहनप्यमी पायान् यदन् बहुवाधिष्ठान द्रव्य प्रकाशयत्येव, यदि न प्रकारयेत् न पाशविशिष्ट बहुत्वं गम्येत । प्रकाशयति चेत् तावता न: प्रयोजनम्, तस्य हि उन्मोचनं क्रियते, न बहुत्वस्य, पाशालतेर्वा । तस्मात् तस्य प्रकाशन कर्तव्य, तत् प्रातिपटिकेन करिष्यते, नोत्तष्यते । प्रस्त्येव ह्येक- वचनान्तं प्रातिपदिक, तत्तस्य प्रकाशनं करिष्यति इति । प्रत्रीच्यते, न हि इदं तस्मादन्यत् । यद्ये कवचनान्तं प्राति- पदिकं न उत्रुप्यते प्रकरणादित्युच्यते, मिहम्तय नुत्कर्षम्त- देवेदमिति । ननु बहुवचनस्य बहुपाशक प्रयोगेऽर्थवत्ता। तस्मादुत् क्रष्टव्यम् । तदुत्वष्यमाणम् एकटेशत्वात् प्रातिपदिक मुत् कर्पति इति । उच्यते, गुणे त्वन्याय कल्पना स्यादिति न प्रधाने,गुणय विभक्त्यर्थः, प्रधान प्रातिपदिकार्थः, प्राति- पदिकार्थविशेपो विभत्याऽभिधीयते, मति प्रातिपदिकार्थे विभक्त्यर्थेन भवितव्यम्। नर विहाती प्रातिपदिकमस्ति, अनारभ्याप्यनिहितं प्रशति प्रविमति, किमङ्ग पुन: प्रलता- बेवाभिहितम् । तस्माद्यत्र प्रातिपदिकार्थस्तत्र विभत्यर्थो भविष्यति ।

·अध्याये ३ पादः। ननु विझतावपि चोदकेन प्राप्त प्रातिपदिकं, प्राति- पदिकार्थव उच्यते । बाढ, विमलष्टस्तु चोदकः, बहुवचन- समर्थक मातिपदिक घीदकी नोक्रक्ष्यति । तम्मात् प्रातिपदिकमेकटेशलात् बहुवचनमाक्रक्ष्यतीति । प्रकृती अनर्थकमेव , बहुवचनं, पायालतिकस्य हि तदु. मोचने कसम्बन्ध करोति। तस्मात् गुणे बहुवचने अन्याय कल्पना न प्रधाने प्रातिपदिकार्थे इति। कि पुनरन्याय्यम् । यद बहुत गम्यमानमविवक्षितमित्यु- यते, तत् कल्याता, न तु प्रसती प्रातिपदिकस्य माति. पटि कार्थाभिधानमन्याय्यं कल्पयितव्यम् । अस्य हि गुण- स्यावाच्यमेव वैकृतं बहुत्व सविधानाभावात् । तस्मात् महतो बहुवचनान्तस्याघि निवेश इति । प्रकरणविशेषाञ्च ॥ १६॥ (यु.) प्रकरणविशेषाम एतदध्यवसीयते, प्रातिपदिक बहु- पचनमाकर्षति, न प्रातिपदिक बहुवचनेनोत्कृष्यते इति, प्रहातो प्रातिपदिकार्थी विद्यते अग्नीषोमीये पयो, बहुवचनार्थो विशति । तम्मादपि बहुवचनान्तस्य प्रकृती निवेश इति। उत्कर्पो वा दियजवत् इति यदुक्तं, तत्परिहत्तव्यम्, अर्थाभावात्तु नैव स्यात् गुगमावमितरत् ॥१७॥ (आ. नि) गुल' यत् प्रतिपविधानमुत्कृष्यते, नास्ति प्रशती यज्ञ.

·मौमांसा दर्शने मानहित्वं यजमानबहुलं वा, तत्र न भवेहिषय एतयो: प्रतिपदोः। इह तु गुणमा नास्ति बहुत्व, अन्यत्तु बहुवचनस्य प्रयोजनं मुधिना सम्बन्धः, नपानेकप्रयोजन- मन्यतमेन प्रयोननेन न प्रयुज्यते । न हि उल्का प्रका- अनेनाप्रयुज्यमाना भस्मना न प्रयुज्यते । तस्मात् विषम प्रतिपदभ्यामिदमिति। द्यावोस्तधेति चेत् ॥ १८ ॥ (आ.) अथ यदुक्तं, द्यावापृथिषीयादीनामनुमन्वयानां यथा. सत्कर्षस्तथाऽस्येति, तत्परिहर्त्तव्यम्, नोत्पत्तिशब्दत्वात् ॥ १६ ॥ (आ..नि.) नेतदनुमन्त्रणेन तुल्यं, न हि दर्शपूर्णमासयोधावा पृथिव्यादीनामुत्पत्तौ शब्दोऽस्ति, प्रम्ति विद पागस्योत्पत्ती शब्दः । तस्मात् विषममनुमन्वणे नैति । (21२१५ प.)। 'द पूर्णमासयोदिपीके प्रयोगे पवौं सत्रयति भन्दस्यानहाधिभर पम् । अपूर्वे त्वविकारो प्रदेशात् प्रतीयेत ॥ २० ॥ दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, प्राक्षणीरासादयेश वहि: उपसादव सुचः समृद्धि पत्री सन्नधान्ये नोदेहि इति । तत्र, पत्नीं सबद्यति विम्यो, अस्ति हि यजमान एक पत्नी को बहुपत्रीकथ, तत्र सर्वस्व प्रयोगमषिक्षत्व पनी- शब्द उच्चरतीति एतस्मायाधिकरऐनैव नितिम्, इदन्तु ·2 अध्याये ३ पाद। मन्दियते, किं हिपनीके बहुपत्नीके च प्रयोगे जहितव्य' पत्नीशब्द , उतन, इति । कि प्राप्तम् , अभिधानार्थ लामन्यायामूहितष्यः इति। एवं प्राप्त ब्रूमः, अपूर्वे तु अप्रसातिपूर्वके कर्मणि अवि- कारण प्रयुज्यत । कुत्त. १ ईकारान्त हीद पत्नीमावस्य वाचक, तत्र हिपत्रीके बहुपत्नोके च प्रयोगे पत्नीशब्द उपादीयमाने हिवन बहुवचन च सामर्थ्यात प्रायोति भवनसम्बन्ध कर्तु, समानानसामातु एकवचनेन लिए। नचात्र हित्व बहुत्व का विषयते, लक्षणले न हि पोशम्दस श्रवणात, नचैकपनीकात् प्रयोगादि- पतीके प्रयोग सिदेवो भवति, यथा तत्र सद्भया उता सहदिशापिइति। तस्मादविकारेण पनीशब्दस्य प्रयोग । अथापि निदेवल विवलेत, तदापि दिपनी के प्रयोगे सम्प्रतिपत्त्यभावादेकवचनार्थमेकय चन, तदनेकपत्नी के प्रयो- गेऽयिमित्यविकारेण प्रयुज्यते इति । (21३।६ अ.)। , विपबीके विकृतियागे पि पत्रों मप्रति मन्चस्थानहाधिकरणम । वितौ चापि तवचनात् ॥ २१ ॥ वेदानी विकृती पत्नीशब्दचिन्यते, कि विपत्रीके बहु- पत्नीके च प्रयोगे अहितव्य , न । इति। दिवाची बहु वाची वा पत्नीशब्दो दिवचन बहुवचनचोपाददान प्रकृती ·३०४ मोमामा दर्शन यदि नेद नीधाराख्य स्यात्, न चेदमुभयमम्ति सम्बाद- भिधानसिइये जहितव्यो नीयारशब्द इति । तादादा तदाख्य स्यात् संस्कारैरविशिष्ट- खात् ॥ २५ ॥ (प्रा. नि.) वागदः पर्श घ्यावत यति, नेतदम्ति, ना इति, प्रविकारग प्रयोगः। कुतः ।। तादर्थ्यात् नाद ब्रीद्धार्थता नीवाराणां, ये व्रीहिपोक्षणादयः संस्कारा: क्रियन्ते, संस्कारैरविशिष्टसास्य व्रीहिशदो यथा धान्येषु व्रीहि लक्षितेषु भवति, एवम् एतेषु अपि नीवारेषु । সাহৰিক্ষাৰ সহৗক্ষ্ম্য: সুমি। उक्तञ्च तत्त मस्य ॥ २६ ॥ (यु.) कथं पुनर्जायते, यो यो व्रीहिगतो विशेष: मनीयारे विति। उक्तञ्च तत्त्वमस्य सलोऽस्य विशेषस्य सद्भाव पठऽध्याये सामान्यं तशिकीर्या इति, तस्मादयविकारः । (21२८ प.)। दिपायाने सूर्य चदुर्गमयतादितिमन्नाचामन्हाधिकरदम् । ससगिषु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् ॥ २० ॥ (सि.) सन्त्यध्रिगुप्रै समर्गिणोऽर्याः, तथा चक्षुः प्राण ·८ अध्यारे ३ पादः। २७५ -- इत्येवमादयः सूर्य चक्षुर्गमयताहातं प्राणमन्ववसृजतात् इति। हिपश्वादिषु पशुगणेषु किमूहितव्य उत, न ? इत्युच्यते । ननु अन्यायनिगदत्वादेवायं नोहितव्यः, हयोगक्षुषोरेकवचनान्तो यतः य यते । उच्यते, नायम- ध्रिगो अधिष्ठानयोः सूर्यगमनमाइ, नदि अधिष्ठाने सूयं गच्छतः, तेजोरश्मिवचनस्त्वयं, एकञ्च तत्तेजः । तस्मात्र अयमन्यायनिगदः। विपश्वादिषु च वैवर्त पु प्रयोगेषु मैत्र' खेतमालभेत वारुणं क्षणमा चौधीनां च सन्धावनकामः इत्येवमादिषु पशुभेदात्तेजसो भेदे गम्यमाने अहः स्यादिति प्राप्नोति । ननु एकस्मिन्बपि मयावधिष्ठानभेदेन भिन्ने. एव तेजसी । न इत्युच्यते, सूर्य- मस्य चक्षुर्गमयतात इति यत् पगोस्तेनस्तत् हि विवक्षित, नाधिष्ठानभेदः, पखन्तरेषु पातेलोमेदाटूह इति । एवं प्राप्ते नमः, संसर्गिपु चार्थस्यास्थितपरिमाए- त्वात्, संसर्गियु अर्थेषु यद्यपि पशभेदस्तथापि रश्मीनां ससर्ग एवैकीभूतास्तेषां रश्मयः, यथैव पानीयस्य तैलस्य सृतस्य वा स्तका नानादेशेषु भिन्ना: समानदेश एकी- भूता भवन्ति तदश्मयः, तस्मादेकवचनान्तस्तेषां वारक इत्यनूहः स्यात् । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २८॥ (यु.) लिङ्ग खुल्खपि भवति, यथा संसर्गिणो न कयन्ते इति, न माता बईते न मज्जा न नाभिः प्राणी हिस इति

·मीमांसा दर्शने
प्राणस्य सिइमनूई हेतुत्वे नोपदिशति, तस्मात् समर्गियो
नोधन्ते प्रति । (21३।१०)।
पिगमागे दधिगुप एकत्यश सदस्याभ्यासाधिकरणाम।
एकत्येकसंयोगादभ्यासेनाभिधानं स्यात्
२६॥ (सि.)
अम्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपीमीयो यो दीक्षिती
यदग्नीपोमीय पशुमालमने इति तत्राधिगुपे समानायते,
एकधाऽम्य त्वचमाच्च्चतात् इति तद्विशतो हिपजारिपु
मन्दियते, किमभ्यमितव्य , उताधिकारण प्रयोक्तप्य ।
इति। कि प्रासम एकधेित्ययमभ्यसितथ्यः । कुत..।
एक संयोगात् एकस्त्वतः प्रकार: पाच्छता कर्तध्या इति,
तत्र यावदीपु या तनु उत्क ल्यमानासु नेक' प्रकारी,
भवति, पयायेण हि तो पशुभ्योऽपाच्छलि एकस्यां त्वचि
अपाच्य मानायामेकेम प्रकारणापाच्छे युम्तग्माटमवेषिपयो
भवति प्रतिशत प्रयुज्यमानम्तम्मादभ्यसितश्य
इति।
अविकारो वा वहनामेकाकर्मवत् ॥ ३० (पु.)
बागब्दात्यक्षो विपरिवर्तते, नैतदस्ति, अभ्यसितव्य
इति, प्राधिकारण प्रांताध्य इति। कुत। ऐसध
वचन एप शब्द., एकीकुरु एषा वध. इति ।
शब्द

·४ अध्याये ३ याद ।
कि तत्र ऐक्य एककालोपदेशी वा एकदेशोषदेशी
पा। वहनामक कर्मवत यथा बहनामेवाकाले कर्माणि
भवन्ति, एकधा गा पाययति इति, एवमिहापि एकध्य
त्वच कुरु इति, बहना तु एकीकरण शक्यते कर्तु, नैक
स्यास्त्वच । तस्माद्वीपु त्वच एकीकरणमेकधाशदी
वदतीत्यवमेयम् ।
सकृत त्वं कध्य स्यादेकत्वात्तचोऽनमिन त तत्म
कृतित्वात् परीष्वभ्यासेन विवृद्धावभिधान स्यात् ॥
३१ ॥ (उ०)
तुशब्द पक्ष व्यावर्त्तयति, नाविकार, अभ्यमितव्य
शब्द इति, एककाले कर्मण्यभिधीयमाने सत्व त्वचाम
भिहित भवति, सत्प्रक्वतावकस्यान्वचि असम्भवात् प्रन
भिप्रेत तत्प्रततित्वात् उत्तरासान्ततीना परेषु वईमानेषु
परषु अभ्यामेन पभिधान स्यात् । (२।११५.) ।
বিশ্বামিত্মবিজলী দৰিয়হ হবারীষ্টাব্দ
मेधपतित्व स्वामिदेवतस्य समवायात्मर्वत्र च
प्रयुक्तत्वात्तस्य चान्यायनिगदत्वात् सर्ववैवा
विकार स्थात् ॥ ३२
(१म पू.)
अस्ति ज्योतिष्टोमिऽग्नीषोमीये पशावधिगुप्रेघे मेध
पतिशब्द एकवन्निगद, परेपा गाखिना द्विवनिगद । त
मात समयो भवति, विपश्वादिषु पशुगणेषु किमधिकारप
२४

·मीगसा दर्शने स्तरोतरच प्रयोजय , उत स्वामिपर कह कर्तव्य , उत देवतापर १ इति । किम्माप्तम अविकार । कुत ।। मेधपतिल स्वामिदेवतस्य, स्वामी मेधपतिर्द बता च, खामिना पशु वताभ्यान्दत्त सङ्कल्पित , मेध- पतये स्वामिनेऽप्यसो भवति, तस्य कार्य करिष्यतीति । देवताभ्यामपि ताभ्यामुत्स्रक्ष्यते इति । त्रयाणामपि हि त मेध प्रति प्राधिपत्येन समवायोऽस्ति, सर्वत्र च आधि- पत्ये पति शब्द प्रयुक्त , प्रा हिमवत , पाच कुमारीभ्य , स एप वयाणा एकवचनान्तो वाचको द्विवचनान्तय, यथा प्रताव विवक्षितैकत्वोऽविवक्षितहिवय सम्बन्धमात्र निवन्धन , एव सर्वास विकृतिषु । तस्माद्र विक्रियेत । अपि वा दिसमवायोऽर्यान्यत्वे यथासख्य प्रयोग स्यात् ॥ ३३ ॥ (श्य पू.) अपि वा नैसदेव, संयोरिह ममवाय , एकवनिगदस्य, दिवबिगदस्य च। तयोरेकदिगद स्वामिनि प्रयोक्षात, रेमा समानरत। येमा हियबिगद ममानातस्तेषा मदेवते वक्षाति । तस्मादिक्कतो बहीषु देवतासु विधि गद महैन प्रतिष्यते, यजमानेवेकवनिगद जयते । एष यथासस्य प्रयोगो भवियति । स्वामिनो वैकशब्दयादुत्को देवताया स्यात् पना हितीयशब्दः स्यात् ॥ ३४ ॥ (३य पू.) স্বামহ য আনন, বিনামী इति, नैतदेव, एक एष मेधपतिगद । यस्मात् द्विवचन, . .

·अध्याये ३ पादः। २७८ -- यस्मात एकवचनं, स एव न स्वामिदेवतयोर्वाक्षको भधि यति । नन्वे कोऽपि मेधपतिः अपरोऽपि प्रतीयते, कथम. यारक इत्युच्यते । यदा स्वामिनस्तदा मेधपतये यो मेधस्तं मेध्यादुर उपनयत ति सम्बन्धः, यदा देवतावचनस्तदा मेध- पतये उपनयत मेध्यादुर इति सम्बन्धः, स एष सक्तदुचरित उभाभ्यां पदाभ्यां न सम्बन्धमुसहते, वचनव्यक्तिभेदात् वाक्यमरः प्रसज्यते । तस्मात् स्वामिनो वाचक इति अध्य- वसीयते । अथ किमर्थं न देवतावचन: कल्पाते । तथा हि कल्पामाने एकवत्रिगटे उत्क प्य त एकदेवत्यः कतः, तत्र प्रक रणं बाध्येत। यजमानवचने पुनः कल्यामाने न हिवन्त्रि- गद उत्कथेत, तत्रैव यनमानयोदम्पत्योधको भविषति, तस्मात् प्रकरणानुग्रहाय स्वामिवचनः कल्पाते, खामिपर- स्यौही भविष्यतीति । देवता तु तदाशीवात्सम्प्राप्तत्वात् खामिन्चन- थिका स्यात् ॥ ३५ ॥ (सि.) तुशब्दः पक्ष व्यावत यति, न स्वामिवचनी देवतायरी भविष्यति । कुतः ।। सदाभीष्वात् प्रायासाना मेधपतये मेधमिति देवताभ्यां विराशास्यते, मेधपतिभ्यां मेध- সামান্য বাসযন নাযা খুনি ঘসমান সামা- রানালহ্মীননমনস্কম, অন্ধ, ম ম এ কামিন, मेषः किमर्थमाशास्यते । न च तेन नित्वमेव स्वामिसम्ब M ·२७८ 2 अध्याये ३ पादः। यस्मात् एकवचनं, स एव न स्वामिदेवतयोर्वाचको भवि- यति । नन्वे कोऽपि मेधपति: अपरोऽपि प्रतीयते, कोथम. वाचक इत्युच्यते । यदा स्वामिनस्तदा मेधपतये यो मेधस्तं मध्यादुर उपनयतति सम्बन्धः, यदा देवतावच नस्तदा मेध- पतये उपनयत मेध्यादुर इति सम्बन्धः, स एष सकटुञ्चरित उभाभ्यां पदाभ्यां न सम्बन्धुमुत्सहते, वचनव्यक्तिभेदात् वाकाभेदः प्रसज्यते । तस्मात् स्वामिनी वाचक इति अध्य- वसीयते । अथ किमर्थं न देवतावचनः कल्पाते ।। तथा हि कल्पामाने एकवत्रिगदे नत्क थेत एकदेवत्यः क्रतुः, तत्र प्रक रयं वाध्येत । 'यजमानवचने पुनः कल्पामाने न दिवत्रि- गद उत्क येत, तत्रैव यजमानयोर्दम्पत्योर्वाचको भविष्यति, तस्मात् प्रकरणानुग्रहाय स्वामिवचन: कल्पाते, स्वामिपर- स्योहो भविष्यतीति । देवता तु तदाशीष्ट्वात्सम्प्राप्तत्वात् खामिन्यन- र्थिका स्यात् ॥ ३५ ॥ (सि०). तुगब्दः पञ्च व्यावत यति, न स्वामिवचनो टेवतापरो भविष्यति। कुतः । तदाशीष्वात् प्राशासाना मेधपतये मेधमिति देवताभ्यां विरामास्यते, मेधपतिभ्यां मेध- मागामाना उपनयत ताभ्याम् इति यजमानं प्रत्याशा- मानानुकीर्तनमनधकम्, अकर्तव्यञ्च, स प्राप्त एव स्वामिनं, मेधः किमर्थमायास्यते। न च तेन नित्यमेव स्वामिसम्ब- ·- मीमामा दर्शन म प्रयोजनम् । याग एव हि न सवतेत । तमाम वचनी मेधपतिशम्द इति । उत्सर्गाच्च भक्तया वमिन् पतित्व स्यात् । क उत्सृष्टश्च यजमानेन नाय ममेति, केवल परकीयो रयते, कालेन देवतया सम्भत्स्यते इति । पुनरस्थ यतया सम्बन्ध है। यत्तामुद्दिश्य परिग्रहोऽस्य त्यज्यते, म च यागात् प्राकृत, तस्मात् यागात्परार्थ द्रव्य नात्मीय परित्यज्य प्रास्ते, प्रात्मप्रधान यत्तदात्मीय, न य प्रति प्रात्मा गुणभूतम्तापु भत्त्या पतिल भवति। तम्मात् देवतयोरेव तत्र मुख्य मेधपतित्व, भालवामिन उत्कृ ष्येतैकसयुक्तो हिदेवते समावात् ॥ ३० ॥ (प्रा.) इति यदु तत्परिहर्तव्यम, एकम्त समवायात्तस्य तल्लक्षगत्वात् ॥ ३८ ॥ (आ.नि. श्म) अबोयते, यौ हि तो हावग्नीपोमो तयोगणे मेधपति सघात देवतासमवेतस्तस्मिन् कम्मणि एकमे पगाय मेध सपनयत इत्युचते । तस्मादेकवचनान्तो रणवाची मेधपतिमदो नोक यते इति । .

·२८३ ८ अध्याये ३ पादः। एकादशिन्याम् एकवचनानमेवपतिसदस्योहाधिकरणम अर्थान्तरे विकारः स्याद्देवतापृथक्तादेकाभिसम- वायात् स्यात् ॥ ४३ ॥ अस्त्येकादगिनी, प्रेषाग्नेयेन वापयति मिथुनं सार म्वत्या करोति रेत: सोम्य न दधाति प्रजनयति पौणन इत्येवमादि। अस्ति च प्रकृती अधिगुप्रैधे एकवन्निगदो दिवबिगदश्च मेधपतिशब्दः, तस्येह चोदकप्राप्तिचिन्त्यते, विविगद अहितव्य एव, प्रथै कवनिगदः किमविकारेण प्रवर्तेत, उत निवर्तेत ।। कि प्राप्तम् १ विकल्पो या प्रक्ततिवत् इति । एवं प्राप्ते ब्रमः, विकारः एवैका दशियां न विकल्पः, तत एकवचनान्तन निवर्तित व्यम् । कुतः । देवतापथकात्, पृथगन देवता, अन्यस्थ पशोरन्या देवता, अन्यस्यान्येत्येव, नात्र गणो देवतात्वेन, तदभावात् समर्गिवमपि नास्ति । कारणं, एकवचनान्तस्य निवेशे न तदभावादिहास्ति प्रहत्तिः। यथोक्तम, एकालेऽपि गुणानपावादिति, परपक्षमन्वारुह्य तहचन न स्वपन तस्माददोष इति । (८।३।१४ अ.)। इति प्राचार्य शबरवामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये नवमस्य अध्यायस्य वतीयः पादः । मलती च एतद्दय ·भीमासा दर्शने नवमाधायस्य चतुर्थ पाद । षडविनिरम्य वडकय न्यादा समयीहाभिकरणम । पड विशतिरभ्यासेन पशुगणें तत्पति वागणस्य प्रविभक्तवाद विकारे हि तासाम- कास्ने नाभिसम्बन्धी विकारान्न समास स्याद सयोगाच सर्वाभि. ॥ १ ॥ (१म पू०) अस्ति ज्यातिष्टोमे पशरग्नीषोमीय , यो दीक्षिती यदग्नीधामीय पशमालभते इति । तत्राध्रिगुपैये सूद मामायते, पड विशतिरस्य वडक्रय इति । तम्बोदकन हिपशादीन पशुगणान् सप्राप्तम। मैत्र खेतमालभते वारुण कामपाचौषधीनाञ्च सम्भावनाकाम इत्येवमा' दिषु प्रयमर्थ सांगायक, कि पड विशतिशब्दोऽभ्य सितश , किमविकारेण प्रयाप्तव्य , कि वचनमात्रमूहि तव्यम्, अथ अस्य पदाभ्याम, उत समस्य वचनम् ' इति । कि प्राप्तम ? पड विशतिशदोऽभ्यसितव्य , हिप वादिषु पशुगणेषु प्रकृतावकम्य पमा घड विशतिर्वक्रय उता , ह स गुण प्रविभक्त , पयो पयो घड विशतिर्वकिय , तत्र यदि अविकारेण प्रयुज्ये त, न कृतना यह कोर- .

·१ अध्याये ४ पादः। २८५ भिवदेत् । अथ समस्य वचन क्रियते, तथा पड विशति शब्दो निवत्तेत, तबाप बाधितं स्यात् । नच सर्वाभिव- क्रिभिः शो सम्बन्धोऽस्ति । पशुहयस्य ताभिः सम्बन्धः, नच पशुहयं पशुः । ननु पशो: कार्य य: पणो; स्थाने, स पद्धिभिः मम्बन्धयितव्यः, तथा हि प्रक्षती वचनं कृतं, समस्ताभि- वक्रिभिः पशुइयस्य सम्बन्धे कृते एकैकस्य पड विंशत्या सम्बन्धः प्रत्यायित: स्यात्। अत्रोच्यते, नैव, महतो साक्षात् षड विंशत्या पशुसम्बन्धः, इह परसंख्यया सम्बन्धे क्रियमाणे परोक्षयाऽवयवसंख्या सम्बन्ध प्रानुमानिक: स्यात् । न च नियोगतः पड विंशत्या एकैकस्य सम्बन्धः प्रत्यायितः स्यात, पञ्चविंशतिरेकस्य मप्तविंशतिरेकस्येदृग- मपि तत्र गस्येत, न चैवं प्रकृतावभिधान कृतं, तस्मा- दभ्यसितव्य इनि। अभ्यासेऽपि तथेति चेत् ॥ २ ॥ (आ.) इति चेत् भवान् पश्यति, समासुवचने प्रमावत: शब्द सरिती भवति इति। अभ्यासेऽपि अनभ्यम्त प्रतितो वचनम्, इह साभ्यासमप्रारुतं स्यात् । न गुणादर्थकृतत्वाच्च ॥ ३ ॥ (प्रा. नि.) नैष दोषः, गुण एष शब्दस्याभ्यासी नाम, स मत्पते. ऽपामतः, लत्पने पुन: शब्द एव, अद्भगुणाविरोधच तादर्थ्यादित्युक्तम् । अर्थाच मयैतदश्रुतमुपादीयते, मवि ·२८६ मीमांमा-दर्शने भक्त गुणं वक्तु, यच्च युतचिकीर्पयाऽश्रुत क्रियते, इयते एव तदस्माभिः तम्माददोषः । समासेऽपि तथेति चेत् ॥ ४ ॥ (प्रा.) इति चेत् पश्यमि, अभ्यामवचने चोटकोऽनुग्रहीती भविष्यति, काम न बहवो वक्ष्यन्ते इति, ममामेऽपि चोदकानुग्रहः, कासे न वड्क्रोणामभिधानात् अपि च समासवचने योगपद्यवचनात् प्रयोगवचनोऽनुग्रहोतो भवि. ध्यति । तम्मात् समभ्यसितव्या वड्कय इति । नासम्भवात् ॥ ५ ॥ (आ. नि.) नैतदेयं, मम घोदकोऽनुग्टहीतः यह विंशतियब्द- प्रयोगात्, तब प्रयोगवचन: समस्य वध मात्, न प सम्भ पति चोदके प्रयोगवचनं प्रत्यावर्तव्य, बलीयान् हि चादकः स हि धम्मापामुत्पादक प्रापकय । प्रयोग- वचन: प्राप्तानामुपमङ्ग्राहकः, म उत्तरकानार्थविप्रकर्षात दीलः । तम्मादभ्यमितव्यं वचन मिति । स्वाभिश वचनं प्रकृती तयेह स्यात् ॥ ६ ॥ (यु.) ग्वाभिय व मिभिः पशरुपलशितः प्रतती, हापि तथैव उपलक्षयितव्यः, सोऽभ्यामवचने शक्यते, समास दी हि परमहण्या समुदायस्योता भवति । तथा न वाभिः पगव उपलचिता भवन्ति, तस्मादमदेतत् । बडोगान्तु प्रधानत्वात् समासेनाभिधानं स्यात् प्राधान्यमधिगोस्तदर्थ वात् ॥ ७ ॥ (उ.)

·अध्याये ४ पादः। २८७ तुशब्दः पक्ष व्यावर्त यति, नैतदेवम, अभ्यसितव्यः घड्विंशतिशब्द इति, किन्तर्हि । समस्य वदितव्या वड्- क्रय इति । कुतः । तत्र वहीणां प्रधानत्वात्, प्राधान्य हितासां, प्रततो षड्विंशतिरेता वड्यः इति अभिसम्बन्धः, तोप्सितः पड्विंशतिरस्येति वड़यो गणिताः, न ताभिर्ग- गिताभिः पशुरुपलक्षितः। किंकारणम् ।। वड्कीभि- गणिताभिदृष्ट प्रयोजनं कृत्स्नं पार्श्वभुरिष्यते इति, न तु वक्रोभिर्गणिताभिः पशावुपलक्ष्यमाणे किञ्चित् दृष्ट- मभ्यधिकं भवति, तम्मान पशुसम्बन्धी विवक्षितः, एव माधान्यं वीणाम्, अघिगो:, वड्कार्थत्वान्न तस्य सहवा. पशुसम्बन्धः प्रयोजनम् । तस्मात्समस्य-वचनं कर्त्तव्यम्, एतावत्त्व प्रकतो उक्तमिति विकतो एतावत्तव वक्तव्य ति तस्मात्समस्य-वचनं कर्तव्यमिति । तासाच कृत्स्नवचनात् ॥८॥ तासाञ्च वीणामिदं कात्नामुच्यते, न पशूनाम, ता अनुष्ठयोचावयतात् इति, षड्विंशतिवद्धयस्ताः प्रयवेन सहतव्या इति । इतरथा घड विंगतिरस्य वडयस्तं प्रय- ने न किञ्चित् कुर्यादित्येवमभिमसयो भवेत् । यदि लक्ष्यते, तहिकार्यसम्बन्धार्थं प्रतिनिष्ट्रियते। तदिह पविशति रम्य बस, यस्ताः इति बढीणां प्रतिनिर्देश: कार्या: । ' तस्मात्तासां प्राधान्य मिति । अपित्वसन्निपातिवात् पालीवदानातेनाभिधानं स्यात् ॥ ६॥ (पू. २) (यु.) :

·भीमामा-दर्शने
.
अपिविति पनच्यात्तिः । नैतदेवं, समसितव्या वड.
क्रय इति, किन्तह, अविकतः पड विंशतिशदः प्रयो-
काव्यः । कुतः ।। असविपातित्वात, प्रसविपाती धधिगुः,
न करणत्वेन निर्दियते, यदि हि करणत्वेन निहित,
ततीनिन प्रकाशितं कर्तव्य, न ध्यानेनेति मन्वान्तेन
कर्म मनिपात: स्यात् । तत्रागक्रमविकतेन योगपद्य कर्तु
मिति विक्रियेत अभ्यस्येत वा । प्रथ पुनरेतदकरणं, क्रिय
माणानुवादिनयनकान्नमध्रिगुवचनमने कस्मिन् पयो चोद
के नाव निपतितम्। तत्रैषां म्बसहरावतीर्वक्रीरभि
वदितमशक्यं विप्रतिपत्तिरूप तत् । तस्मान्न तहक्षीणामि
यत्ता पदितश्या, किन्ताई , पड विंशतिसहराया:सम्बन्ध
कर्तव्यः, यथा हिपत्रीके बहुपत्रीके वा प्रयोगे पत्नीशब्द
एकवचनान्ती न सहश्या पत्नीः परिछिनत्ति, किन्न ।
एकत्ले न सम्बध्नाति एवमिहापि, तमादविकारेण प्रयोगः ।
एबमविकारे प्रार्प मनुग्रहीयते इति ।
विकारस्तु प्रदेशत्वादा जमानवत् ॥१०॥ (उ०)
तुशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते, नाविकारः, जहः कर्तव्य
यद्यमड व्ये पु पाइल्य तसड ज्योचायते, तत्र
वचनप्रामाण्यास विप्रतिपनसहराकस्य शब्दस्य प्रयुज्य.
मानम्य अटोऽर्थोऽन्य पगम्यत्ते, यथा प्रकृती पत्नीगब्दस्य,
न तु इहाइल्य पतिशतिशब्दोऽने कस्मिन् पशो प्रयुज्यते,
किन्तु चोदनेह प्राकृतवचनं प्राप्यते । स यत् न्याय्य
सत् चोदक: प्रापयिषति, नाइत्य पविशतिशदम् । कि
इति।
.
-

·अध्याये ४ पादः।
२८८
.
तत न्याय्यम् ? । यत् प्रक्कतौ विवक्षितं, महतौ च वझीणां
इयत्ता कथिता। तस्मादिह मा प्रदिश्यते ।
नन्वेतदुक्तं नाधिगोः करणत्वेन निर्देश इति, यदा च न
करणं, तदा कयमयं वकीयत्तावच नः, युत्या पविशति-
समयावचन एव भवितुमर्हति इति । उच्यते, यद्यपि नास्य
टतीय या निर्देशः, तथापि प्रयोगवचनेनीपटहीत साधको
भवन कमन्यं दृष्टमुपकारं करिष्यति, अन्यतोऽवदानप्रका-
शनात् । अत्रोच्यते, नास्यावदानरभिमम्बन्ध प्रकृतियाग
प्रयोगवचनो यागेन सम्बध्नाति, तत्र च हविष्ककीर्तन
दृष्ट प्रयोजनं, पड्विंशतिशम्दोऽपि तत्सुतये भविष्यति
इति । नैतदेवमिति बम', प्रकरणात् यागमात्रेण अभि
ममन्ध सति ऋत्विजां प्रैष इति गम्यते । लिगात्तु शाम
स्नैपमेनमध्यवाम. 1 तथारूपाणि ह्या वाक्यानि,
शमितार उपहता मनुष्या प्रारभध्वम् इति । तथा पड़
विंशतिरम्य वद्ध, यस्ता अनुष्ठयोचावयतात् इति । तस्मात्
वङ्घीयत्तावचन एप न पड्विशतिसमयावचन'। यथा यज
मानपदे एकयजमानवाचिनि स्वस हवामात्र कवचनमिति-
कृत्वा दियजमानके च प्रयोगे स्वसङ्ख्यावचनप्रदेशात् जहः
क्रियते, एवमिहापीति ।
अपूर्ववातथा पत्नवाम् ॥ ११ ॥ (यु.)
यदुक्त पत्नीवदिति, युक्त पत्नया न तत्रैकपत्नी के यज
माने पत्नीशब्द समानातः, हिपत्नीके बहुपत्नीके च प्रदे-
दैया

·२८०
मीमांसा-दर्शने .
शात् भवति । यथा एकस्याः पन्नगः वमनगावचनः, एव
इयोबहनां चम्बमहावचन इति । तस्मादेपम्य पनाम् ।
आम्नातमत्व विकारात् सद्ध्याम सर्वगामि-
त्वात् ॥ १२ ॥ (पू. ३)
तुशब्दोऽन्य पक्षमवतारयति, न समस्य वचनं महतो.
१. म्यादिति, यथा समानात पविशतिमातिपटिक प्रय
कथम्, एषमधिकार प्रानुग्रही भविष्यति । प्रविभक्त
गुणमभिवटित वचनमूहिष्यते, पड्विंगती एतयोवनय
इति । ननु पड्विाती इत्यभिधाने बहीणां प्रथमा न
प्राप्नोति । उच्यते, यदा पविशतिगुणः प्राधान्येन विष
तितो भवति, तद्विशेषणार्थ सहयमुञ्चायते, तदा
प्रथमान्तेनापि लक्षणया सहा विशेष्यते, यथा इन्द्राग्नी
देवते इति । यटा दिवेरैवयकर्मयोऽर्थो गुणो विचिती
भवति, तदैकवचनान्तमेव इन्द्राग्नी इतिशब्दो लक्षपया
विगिनष्टि । तथा च प्रयोगो दृश्यते, पक्षपक्षाशतम्बित.
मवत्सरा. पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदगा पचपवायत: सरदगा
पक्षपञ्चागत एकविया; इति मडगावचमः शब्दः वित इत्य
नन लक्षणया विशेषते । यथा देवदत्तयनदविणुमित्रा.
पर्पटिति, एव पवियती बहाय इति । एवमविकार र
भविथति, वडिगामी प पड् विप्रतिशब्दो भविषति
इति।
मध्या व प्रधानं स्थाइडयः पुनः प्रधानम् ॥
१३ ।। (उ.)
"

·अध्याये ४ पादः। २८१ सत्यमुपपद्यत एव पचनं, पड्वियती वड्य इति । सहगाप्रधानस्त्वेवनिर्देशः कृती भवति, पविशतिगुणः प्राधान्येन विवक्षितः, तडिशेषगत्वेन बहीणामुच्चारणं, वजयः पुनः प्रकृती प्रधानं, न सडया, तदुक्त, प्राधान्यमध्रि- गोस्तदर्घत्वात् । तासाच्च करमवचनात् इति, तदेव न प्रतिवदभिधानं कृतं भवेत् । तत्र चीदक एव बाध्येत । तस्मात्समसितव्यमेव वचन मिति । अनाम्नातवचनमवचनेन हि वकीणां स्यान्नि- र्देशः ॥ १४ ॥ (यु.) न खल्वप्यस्मिन् पक्षे सर्वमेवानातमुच्यते, अनाम्नात- वचनमपि प्रतीयते इति षड्विंशती पड्विशतय इति । अथ द्विवचन बहुवचनं वा अनार्ष, तथा न क्रियते, न तासां वशीणा कामनाभिधान स्यात् । अभ्यासी वाऽविकारात् ॥ १५ ॥ (पू. ४) वाशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति, न समासवचनम्, अभ्यास: स्यात्, एवमविकारो भविष्यति । तत्रार्पचोदकावनुग्रही- येते । सर्व समानात कत भविष्यति। केवलम् अस्य- शब्दोऽभ्यसिष्यते, सत्साय वयोऽभिहिता भविष्यन्ति । पशस्त्वं वं प्रधानं स्यादन्यासस्य तन्निमित्तत्वात् तस्मात्समासशब्दः स्यात् ॥ १६ ॥ (सि०) तशब्देनावधार्यते, नैतदेवं, समस्य-वचनमेवेति । कथम् ।।

·૨૨ 1 मोमांसा दर्शने एवं सति पश: प्राधान्ये नाव निर्दिष्टः स्थात्, पी पी: पदिगतिः, पविशतिर्वद्यः न कथित् अपविति वधिः पशुरिति पयोः मयासम्बन्ध ऽभिधिसिते एव वक्षन भवति । न च पशुसहयासम्बन्धः प्रकृती विक्षितः इति । उक्लमियत्ता बद्रीणां प्रकृती वक्तश्या । हापि मैव चोद- के न प्रदिश्यते । तेन नाभ्यास: कर्तव्यः, म हि पशुनिमि- तकः, तमात् समस्य-वचनं वडीणां कर्तव्यमिति । (i ४ । १ अ.), . বাজির গলিন বলন আনধিত্বমূলীয়া প্ৰবৃস্থিত্তি, विशेषवचनाधिकरणम । अश्वस्य चतुस्विंगत्तस्य वचनाई भेषिकम् ॥२७॥ अम्ताश्वमेधः, तत्र सपनीयः पशुः अखस्तूपरगोमृगौ प। अस्ति तु प्रकृती अग्नीपोमीये पड्विंशतिरस्य बड्य इति वचनं, तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्राखस्य चतुम्बिश- हड्डय: तूपरगोमगयोः पविशतिः, अस्ति त कममा नाता, 'चतुस्तिशहाजिनो देववन्धोर्वशीरखस्य खधितिः समेति । अच्छिद्रा गात्रा वयुना रुणोत परुष्परुरनधुप्या विधस्ता इति। तदिद सन्दियते, किं अश्वम्य वैशेषिक मिदं वचनं कर्तव्य, तूबरगोमृगयोः समामेन, उत सर्वेपा मेव ममास वचनम् ।। किं प्राप्तम् !, अवस्य चतुम्विय- इष्ट्रयस्तस्य वैशेषिकमिद वचन कर्त्तव्यम् । कस्मात् ।।

·अध्याये ४ पादः। २८३ वचनात्, एवं चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देवबन्धोः इत्येतत् वचन- मर्थवदिति, इतरथा एतवचनम नर्थकं स्यात् । तस्मादेशे- पिकनवस्येति । (८१४।२ प्र०)। भाग्य मेधिकसवनीयानस्थ न चतुस्त्रि शदिति व यात इत्यनेन समस्ताया एवं ऋची निषेधाधिकरणम् । तत् प्रतिषिध्य प्रकृतिनियुज्यते सा चतुस्वि श- हाच्यत्वात् ॥ १८॥ (सि.) तत् प्रतिषिध्य प्रतिनियुज्यते, प्रकृती यत् कृतं वचन तत् कर्तव्यमिति। कथम् । न चतुस्विंशदिति ब्रूयात् पविशतिरित्येव बयात् इति, सा नियुज्यमाना चतुमित शहायत्वात् वारयति शब्द, तम्मात् प्रतिपित्वा- हैशेषिक वचनं न कर्तव्य सामामिक वनं कर्तव्यम् । ननु पड्विंशतिरित्येष व्रयात् इति वचनात् प्रति- | पिऽपि वैशेषिकमेव वचन कर्तव्यमिति । न, इत्युच्यते. न द्ययं पविंशतिशब्दो विधीयते, किन्तईि । यधामाप्त- । वचनमनूद्यते, कथमपगम्यते १ । एपकारकरणात्, यथा- मासे एपकारकरणं, न च पविशतिशब्दः प्राप्तः, पट् वितिसहाभिधान मरुतो कृतमिहापि तटेव प्राप्तम् । पड्वियतिसम्देन तत् प्रवतो लक्षितमिहापि मशिति- भन्दस्तलक्षणार्धमेवोच्चारितः। पविशतिसहपापरेऽने को- थों विधीयते, चतुस्मिन्प्रतिषेधः, पिपियतिसागयच-

·३८४
मोमामा दर्शने
,
नच, तब वाक्यं मिहोत, भिद्यमाने एकवाक्यरूपं बाध्यत।
कि तत् ? | साकाइल', न चतुम्विदिति ब्रूयात पद
वियतिरित्येक वयात् इति । एतदि वचनं चतुस्विश
इचनाभाव प्राप्तमेव सत् कर्तव्यतया प्रतिषेधं प्रशसित
मुशायंते, नदेवमेकवाक्यतामापाते । सैकवाक्यता सहया
पर बाधिता स्यात् । अनेकार्थविधानञ्चान्याय्यम्, एकार्थ
विधाने सम्भवति, भूयसी हि तपादृष्ट कल्पना स्यात् ।
तस्माद्यथाप्राप्तवचन कर्तव्यमिति ।
ऋग्वा स्यादानातवादविकल्पच न्याय्यः ॥
१६॥ (पू.)
आमाता हि ऋक प्रतिषिक्षा च तस्मादयस्य वैशे
पिक वचनं स्यात् । तथा च अधिकल्पो भविष्यति, प्रधि
कल्पय न्याय्य । विकल्प विरुवचन अन्योन्येन भवति ।
नवति इति चेत्, न प्रतिषेध । नैति चेत्, न विधि ।
सम्माईशेषिक वचन कर्तव्यम् ।
तस्यान्तु वचनादैरवत् पदविकार: स्यात् ॥
२०॥ (ग्रा० नि.)
प्रघ यदुक्षम, ऋक् तत्र प्रतिविधते इति । नैतदेव,
सम्या वचनात् पदविकार स्यात्, वचन हि भवति, न
चतुम्नि प्रदिति वयात् पविशतिरित्येव ब्रूयात् इति ।
सन पतुम्तिगत्पद गुल्या प्रतिबिध्यते, ऋक् लाएया प्रति

·१ अध्याये ४ पादः। । विध्यते । युतिलक्षणाविश्वे च युतिन य्या। तस्माई पिकं वचनं कर्तव्यमिति। सर्वप्रतिषेधो वाइसंयोगात् पदेन स्यात् ॥ २१॥ (उ०) सर्वस्या एव वा ऋचः प्रतिषेधोऽयं, न चतुस्विशत्य. दस्य । कस्मात् । पदेन असंयोगात, चतुस्थि शत्पदेन ऋचः सयोगों न स्यात्, विना तम्मात् पदात, नैव स्टक्- शेषो वडिगणनं कुर्यात् । अथ पड्विंशतिपदेन सम्बध्ये त, तथापि नारबड़ी सहयं ब्रूयात, तव दृष्टोऽर्थो नायकल्पेत. जनश्च वाक्यमर्थ न साधयेत, जने घ वाक्ये दोपयषशास्, मन्चो हीन: बरतो वर्णतो वा मिथ्यापयुत्तो न तमर्थमाह । म वाग्वजी यजमान हिनस्ति यथेन्द्रराव : बरतोऽपराधात् इति । चतुम्'िशत्पद चेह अनर्थकं स्यात् । तम्मात् समस्य-वचन कर्तव्यम् । सवय विध्यन्तरेण विहितत्वा शेपिकं यचन- मिति । (2181 ३ प्र० पीयामसामिानाधिकरता । वनिष्ट सन्निधानाटुरुकेण वपाभिधानम् ॥२२॥ जोतिटोमेनीयोमीये पयो पनि गौ पचन, पनि

·२८५
मीमांसा-दर्शने
-
मस्य मा"राविष्टोरुक मन्यमानाः इति । तत्रीरकशब्द
प्रति विचारः, किं वनिष्ट मस्य मा राविष्टोलूकसदृशं
मन्यमानाः, उत उरूक वां मन्यमाना वनिष्टुं माराविष्ट ?
इति । कि प्राप्तम् । वनिष्टु मुलूक मन्यमाना इति ।
कथम् उरूक यन्द उलूकवचनः । रलयोः समानवत्तित्वात,
पर्यशः पल्यनः, रोमाणि, लोमानि, अङ्ग रि: अगलि. !
उलूकमदृशत्वाच्च वनिष्टोः,वपायाचाप्रसिद्धेः ।।
एव प्राप्ते बम', उरूकशब्देन वपाभिधान स्यात् ।
थपा मन्यमाना वनिष्ट मा राविष्ट ति एपा बुद्धिः क्रिय
माया दृष्टार्या भवति, भवति हि वनिष्ट मविधानात्
व्यामोहन पनिष्टॉलवनासन', तञ्च निवर्तयनेप शब्दो
दृष्टप्रयोजनो भवति, न हि वनिष्टन लवितव्य एव, वपो-
हरणकाले वपा मन्यमानैर्न नवितन्यः इतरम्मिन् पचे
वनिष्ट मा राषिष्ट ति लवितव्ये वनिष्टौ अनर्थक प्रति .
घेध उलूकसदृगवचनचे अदृष्टार्धम् । कथ पुनर्वपायाम
प्रयुक्तो वपा प्रत्याययिष्यति उरूकशब्द । इति । उच्यते,
अवयवप्रसिधा अगदम्तावहिस्तीर्ण वचनो दृष्ट,
उरु .राजानाम् उरु तैलिकाङ्गणमिति । तथा, उस हि
राजा वरुणयकार मर्याय पन्था मन्वेत वा उ इति ।
तथा उरु विणी विक्रम इति । इहापि स विस्तीर्ण
तथा कशगन्दी मेदसि प्रसिहः, यया कश
वाहिनो रया, मंदोवाहिन इति गम्यते । तम्यै कटेगः
कशब्दः ममुदायप्रत्ययमादधाप्ति । मेदम्बिनी तभ्य वपा,
न विस्तीर्ण मेदो मन्त्रमानेन तत्सविकटो वनिष्ट र्लवितव्य
ताया
वचन एव।
.

·६ अध्याये.४ पाटः। इति पावनता सिद्धा भवति । किं भवति प्रयोजनम् ।। वनि वचनपक्षे उपमानस्य उरकशब्दस्य अनहः । वपा. वचनपक्षे उरुशब्द सहितन्यः कशब्दथेति तरूणी के, उहणि कानि। अथ वा उरुके उरूकानिः यदि ममा. सामिप्राय: । (21४१४ अ.)। अधिगौ मशमा वाहत्या प्रशमाशब्दम्य प्रशसापरवाधिकरणम। प्रशसास्याभिधानम् ॥ २३ ॥ (पू.) तस्मिवेवाध्रिगावाम्नायते, प्रगमा बाहू इति । तव भन्दै हः किं प्रशसा बाहू कणुतात् प्रगति तीयान्तः, प्रशमा बाहू ग्रहीतव्याविति, उत, प्रशसेति हिवचनं, प्राकारे विभक्तोः कृते प्रयम्ती बाह कर्तव्याविति । किं प्राप्तम् १ प्रशसाऽस्य भिधानम्, प्रसौ हि शामशब्दः प्रसिद्धः, तथाहि तमनुवति, दश मयाजानिष्ट्वाह शाम- मारेति, प्रसिं वै भाममाचक्षने इति। 'पर्धिका च बाहोः स्तुतिः स्तुती बाई किमप्यर कुरुत इति मान्न वर्णिक तयो वताव कल्पितं स्यात्, तज्ञायुक्तम् अन्यस्मिन् पक्षे मति । तथा शौनःशेफे भवति दर्शनम्, अतस्त्वामग्नि शामहम्तं शामेन विशमनत्वाब द्रष्ट मुसाई इति । तम्मा. दमिना प्रगति गम्यते । वाहुप्रशंसा वा ॥ २१॥ (सि.) .

·२८८ मोमामा दर्शने अथ वा बाहुप्रशंसेमा, प्रयमा वाहू कणतात মান। बाडू च्छेत्तव्याविति । तथा प्रशमाशब्दस्य दृष्टार्थता भवि- थति इति, कात्नोन हि बाहोः प्रशस्तता, कृत्स्रो वाहू उहरतेत्यर्धः, कृतम्रो च बाहू उदत्त याविति । इतरस्मिन् पक्षे बधितिना विशसनं क्रियते अमेय वाचकः भन्दः उच्चार्य ते । यदि वा मान्ववर्णिक द्रव्यं विधीयते अमिना बाहू केतन्यो इति, तिचायुक्तं विधिविहिने स्वधिती मति। न च न प्रशस्ती बाडू, ताभ्यां पाई गच्छति । अवनम्य च शमीकरीरे भक्षयति । तम्मात् बाहुप्रशंमा। कि भवति प्रयोजनम् । प्रखमधे गतं राजता हरितसरवोऽमयः, तत्रासिपर कहो भवति, यथा पूर्व: यमः। यथा तर्हि मिहान्तः, तथा माहुपरेकोहेन भवितव्यम् (५०)। पधिगी ये नमम यक्ष न्यादी ये नादिशक्षामा कालवाधिकाए। श्येन-शला-कश्वम-कवप-कपर्गावातिवचनं प्रसिद्ध-सन्निधानात् ॥ २५ ॥ मस्मियेवाधिगाषिदमानायसे, येनमय वक्षः क्रए- नात् शना टोपणी कश्यपेयांमो कपीरू नेकपर्णाष्ठी वन्त इति। एषु मशयः, कि पातिवपनमेषु भवति, उत कातोहरणम् । इति । किं प्रासम् !, प्रसिहमधि ·२८९ ८ अध्याये ४ पाटः। . ८ धानात् प्राशतिवचनम्, इह प्रसिद्धस्य सन्निधौ यदभिधी यते, किचिटिद कर्त्तव्यमिति तत्राकृतिवचनं गम्यते, यथा अमी पिष्टपिण्डाः सिहा. क्रियन्ताम् इति अर्जुन- वदरा मेनुन्नाः क्रियन्ताम् इति सिंहाकतिवचन मेखना कृतिवचनञ्च गम्यते, एव श्ये नाति वक्ष. कर्त्तव्य , कृती दोपणी, कश्यपाशती असो, कषपाती करू, करवीरपर्णाकृती अष्ठीवन्तौ इति । कानी वा स्थानथाभावात् ॥ २६ ॥ (सि.) वाशब्द पक्ष व्यावत्यति न चैतदस्ति, प्राकृतिवचन इति, किन्तहि, कृत्स्रोडरण विवक्षितं, कत्नानि उह तानि एतानि एतटाशतिकानि भवन्ति । यथा नाद्या हतिकानि भवन्ति, तथैतानि कुरुत, कृतम्रानि सदरतेत्य यमर्थोऽवगम्यते, लक्षणयेद चोद्यमानं. दृष्टार्थ भवति । कृत्स्रोतैहि तैः प्रयोजनम् । तघा हि तदाकतिकानाम वत्त भवति । इतरथाऽसदारुतिकानामयद्यात् । तस्मात् कानपमयगम्यत इति । अध्रिगोश तयत्वात् ॥ २७ ॥ (यु.) अधिगुयानानामुहरणार्थ:, प्रशानां कानो नोहरण कथ स्थादित्येयमर्थः । कथम् ।। एवं हि भवति वचन, गाव गावमम्याननं कृणुतात् इति । तम्मादपि खना. दिभिः छतम्रोधरणं गम्यत इति । प्रयोजन पक्षीतम् । (11४६ प्र०)।

·मीमांमा दर्शने शीर्थोमानिनीय प्रायश्चित्तापज्योतिभन्या अननुष्ठानाधिकरणन् । प्रासनिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वात्तदये हि विधीयते ॥ २८॥ . अस्ति अग्निहोत्रम्, य एवं विहानग्निहोत्रं जुहोति इति । तवेदमानायते, अग्नये ज्योतिपतेऽटाकपान्न निर्षपेत् यस्याग्निरुइतोऽहतऽग्निहोत्र उहायात् इति । यदि तु दार्थेन पौर्ण मामार्थेन वा अग्निः उहतोऽहुतेऽग्नि हो। उहाहात्, कि ज्योतिपती कर्तव्या, न । इति । प्राप्तम् । कर्तव्ये ति। कुतः। उपसम्प्राप्त हि निमित्तं, भवितव्य नैमित्तिकैनेति । अग्निरमी उद्ध,तो. हतेऽग्निहीवे 'उहातः, एताप निमित्त ज्योतिमत्या', तम्बारमा कर्तव्य ति। न चात्र शन्दोऽम्ति अग्निहोवार्थ- • मुह ते उदाते कार्येति तम्मादपि कर्तव्या । एवं प्राप्त ब्रमः, प्रामणि के एवलक्षणकेऽग्नावनुगते प्राययित न कर्तव्य, परार्थ हि तदुहरात दर्थ पूर्ण मासार्थम, अग्निहोत्रार्थे दीड ते व्यापने तटामातम् । सम्मान कर्त्तव्यम्। आह, ननूक्त' नास्वव गन्द, अग्निहोत्रार्थ मुद्दतऽनुगर्ने प्रायश्चित्तमिति । অশ্বথ নাঘল্পানীয: অ, तथाप्यग्निहोत्रार्थ मेवाड तेऽनुगते प्रायश्चित्तं गम्यते। कथम् ।। अग्निहोत्र प्रकरणे एतदामामिति, अग्निहोत्रप्रकरणे प्रामानात म्योपकारकमिति गरे । नाग्निहोत्रविशिष्टमुहरण, बाघे हि सर्व क्रियते, न परविशेषणार्थेन । अत्रीच्यते, अधीयते, ।

·है अध्याये ४ पादः। ३.१ . अग्निसम्बइमेतत् प्रायश्चित्तमुचते, नोहानसम्वन्धम् । किमतो यद्येवम् १ । यद्युहानमम्बई भवेत्, उदान स्या. नङ्गत्वान्नैतदुहानार्थमिति गम्यते, प्रकृतेनाग्निहोत्रेण प्रयो. बनेन सम्बध्यते । अग्निसम्बन्ध पुनर्गुणत्वादग्नेस्तेनैव प्रायश्चित्तस्य प्रयोजनसम्बन्धः, तत्रैवमुद्र तो व्यापनो भवति, यटिस प्रयोजनं नाभिनिर्वत यति । तत्राग्निहोत्रार्थस्यो. हरणस्याग्निहोत्रनिहत्तिः प्रयोजनम् । दर्शपूर्ण मासार्थस्य दर्शपूर्णमा सनित्तिः । उड़तच्चानुगतं स्वस्मै प्रयोजनाया- योग्यं प्रायशितेन योग्य क्रियते । तञ्च योग्य कुर्वन् प्रायथित्तमग्निहोबस्योपकरोति । यस्तू इतो दर्शपूर्ण मास- प्रयोजनः तं योग्य' कुर्घनरिनहोत्रस्योपकुर्य्यात् । यस्त्वग्नि होवार्थमुह तः तं योग्य कुर्वन् अग्निहोत्रायोपकरोति । तस्मादग्निहोत्रार्थमुड ते प्रायश्चित्तम्। कथं पुनर्जायने, अग्निमा प्रायथित्तस्य सम्पन्धः नौहानेनेति । अग्नि विशिष्ट म उहानेन समन्ध इति श्रुत्वा गम्यते, उदान- परीतेनाग्निनति वाक्येन । तेर्वाश्याइलीयस्वादुद्दान- मम्बन्ध प्राप्नोति इति। उच्यते उहानसम्बन्धस्यापरिहाय- वात् यम्योदयात् इत्यविशतितमेव प्राप्नोति, अष्टार्थत्वान्न अनाकाहितेन सम्पन्धः, तदुहानपरीतेऽग्नो प्राययित्तेन मम्मध्यमाने व्यापत्तो मलामाकाहितेन सम्बत्रा, दृष्टार्थता च। तम्माटुहानपरीतोऽग्निः प्राययितन मन्नध्यत इति । टपूर्णमामार्थमुख तो यवानुगच्छति तपाग्निहोत्रम्य पर- कीयोऽग्निर्धापनः । परकीयोडरममिति तन प्रायवित्त - - - - ·मीमांसा दर्शने न स्यात् । अपि च निङ्ग भवति । किमिति । यम्याग्नि राहतो अग्निदोष इत्यनुवादः । विधो हि एतम्मिन् सति वाक्यभेदप्रसनः। यद्यग्निहोत्रप्रयोजनमुधरणं, ततोऽकृत- प्रयोजनमिति विवक्षायाम् अरोऽग्निहोंने इति वचनमनु- वटितुमुपपद्यते । तम्मादपि अग्निहोत्रप्रयोजन रहते- ऽनुगत प्रायश्चित्त भवितुमईतीति । किन्तर्हि तदा कर्त- व्यम् । अविशेयविहितमग्नेरुपशमे प्रसज्यादिति। (। ४।७.) धापादान प्रायश्विभरपज्योतिभयननुष्ठानाधिकरणम् । धारणे च परार्थत्वात् ॥ २६ ॥ (सि. ) इदमामायते, धार्यो गयिय पाहवनीयः इति अस्यानुगमे प्रायथितं अग्नये ज्योतिष्मतऽष्टाकपाल निर्वये दाम्याग्निरूह तोऽहुतऽग्निहोत्र उहायात् इति । तथैषो- अर्थ सायिक, यदा धार्योऽग्निरगाति, तदा किमिदं प्रायश्चित्त कर्तव्यं, न + किं प्राप्तम् १ कर्तव्यमिति । उपमम्प्राप्त, हि निमित्त, एतापदिह निमित्त, अग्निरग्नि- होत्रार्थ मुद्रतः कृतप्रयोजन अहातीति । तह मव तम्मात् कर्तव्य प्रायश्चित्तमिति । ननु मर्वकमार्थ- मैतत् न केवलायाग्निहोत्राय । उच्यते, यदि मर्वकामार्थ, ममुदायार्थ तत् न केवलम्यान भवतीत्युच्यते । यत्तु एकै कम्मै इलेवं सर्वाधं तत्, सर्वेभ्योऽपि प्रयुतामग्निहोताय प्राम, ·अध्याये ४ पादः। ३०३ . प्रयुक्तं भवति। न चेदं सर्वकम्मसमुदावार्थ, समुदायस्या- चोदितत्वात् साधनानि प्रत्याकाहाभावः। एकैकं तत्र काँहरणमाकाइति । तस्मात् सर्वार्थमपि सत् अग्नि- हीवार्थ भवति। एवञ्चैदनुगमनमायसित प्राप्नोति इति । यथा पर्य क्षण परिसमूहनं दणापवय इत्येवमादयः पदाी धार्योऽग्नावहन्यहनि क्रियन्ते एवं प्राययित्तमपि क्रियेत । एवं प्राप्त ब्रमः, धारणे च गतथियोऽनुगमने इद प्रायवित्तं न कर्त्तव्यम् । कुतः । परार्थत्वात्, न हि तदा अग्निहोत्रार्थमुहरणं यस्मिन् काले भवत्यसौ गतथी:, नत्रान्यार्थमुड़तोऽग्निः सर्वार्थ धार्यते, उदरण तु तत् एकम्म एष प्रयोजनाय, धारणं तु सर्वकामार्थ, नर धारणेऽग्निहोत्रार्थेऽनुगमने प्राययित विहितं, किन्तर्डि उहरणे, परकीयं चात्रोहरणं, परार्थमुहरणं, यदर्थमुहर नदर्यमुमृतेऽपि तत् प्रायश्चित्तम् । तस्मात्र तत्रेदं माय- वित्तमिति। क्रियावादितरेषु कर्म स्थात् ॥३०॥ (आ.नि.) प्रय यदुवं, परिममूहनं पर्युषणम् इत्येवमादयः पदार्थी धाये ऽपि फ्रियन्ते, एव प्रार्यायतमपीति । प्रमों यते, युनं तम्, परिममूहनादीनि क्रियस्त, धोदितानि दि तानि, संस्कारावे न गयानि १ पाहतप्रयोजनानि छ। सहरणं सु कृतप्रयोजनलात निहन, नियतदेग. .

·मीमासा दर्शने कालवाचायक्यम। तस्मात् इदमतुल्य प्राययितन। (४८ अ०)। . दशाथस्योदरस्थासम्बकायाधिकरणम । न तृत्पन्ने यस्य चोदनाऽप्राप्तकाललात् ॥ ३१ ॥ अस्व ग्नहोवे सहरणमन्त्र , वाचावा होवा प्राणेन बहाना इत्येवमादि । तत्रायमर्थ सायिक , यदर्थपूर्ण मामार्थेनोहरण क्रियते, कि तय मन्त्र कर्तव्यो न ? इति। कि प्राप्तम् ' दर्शपूर्ण मासार्थमप्युतऽग्नौ अग्निहोत्र हयत एव । तत्र चेन्मन्वा न क्रियते, अमन्त्रोद्य तेऽग्नि होत प्रवन ने। तस्मात् मन्त्रेण तदुइरणं कर्तव्यम । अथोच्थेत, कालाभाये विगुणवादुदरण नाग्निहोत्र स्येति, तन, कालमात्र हि अपगतम्, उरण तु विगुण मम्बग्निहातस्य भविष्यतीति । एव चेत् ममन्त्रक कत्तय मिति। इति। एव प्राप्त ब्रम, परार्घम उत्पने अग्नी यम्य अग्नि डोत्र प्रवर्तत, चोदनेति कर्म बम न तब मन्त्र कर्तव्य न तदग्निहोत्रस्योहरण, अत परकीये उद्धरण न कर्तव्यमिति । उच्यते, ननूत, विगुण मुबरणमग्नि होत्रस्यैव भविति, न गुणामा प्रधानाभावोऽपि इति । अनोयते, न गुण कान , निमित्तममो भवति, इत्ये सदुलम्। अती निमित्ताभावे क्रियमाणमयुत फस ·अध्याये ४ पाद भवति । तम्मान तदुइरणमग्निहोत्रस्येति । न चेदु हरणमग्निहोत्रस्य, तस्मादत्र मन्चो न कर्तव्य', ततो- ऽपि हासावनर्थक इति । (21818 अ.) । प्रायणीयचरी दानधाणामननुहानाधिकर सम । प्रदानदर्शनं श्रयणे तइर्मभोजनार्थत्वात् संस मच्चि-मचटकवत् ॥ ३२ ॥ (पू.) ज्योतिष्टोमे समानायते, आदित्य प्रायणीय पथमि चक इति । तत्र सन्दे', कि प्रदानार्थाः पयोधर्माः पयसि कर्तव्याः, उत न १ इति । यदि प्रदानार्थमेतत् पव ततः कर्तव्याः, अथ यथणार्थ, न कर्तव्या । कथ सराय ।। मप्तमीनिगात् श्रयणार्थ पय इति गम्यते, टेवतासम्म हम्य तु चरोरधिकरणे पथमि, शू यमाणे वाक्य- भेटायझा, अतः सशय । किं तावत् प्रामम् १ प्रदानार्थमिति । कथम् ।। पादिर चरभवति, म च परमीत्येवमनेकार्थावधाने वाक्यं भिवेत, वावपि चेहाधों प्रती वाक्याटवग़म्ये ते, यद्यन्य तरटेक्तयो विधीयते, बटाऽन्चतरविधीयमान गम्दी, पतो न वाक्यभेदः । यथा घन वाक्यभेदरूथा चिः तच्यम । ताधिकरणममधे विवीयमाने देवनाराया। नगरिन यज्ञन्यते, प्रमाणान्तरे पाहत्वात् । देवानन्ध ·मीमांसा दर्शने . तु विधीयमाने हिये निहिश्य से वरुपयमी, तवोनि ग. सामर्थ्यावाक्येन संसृष्ट गम्यते, तब देवतया सम्बध्यते, तमार्थात्पय प्राधारधर्भवति । प्राह, वाक्येन हे परुपयसी गम्येते, न तयोः संसर्गः । उच्यते, यदा दे गम्ये ते, तदा प्रयोगवचनन योगपद्यमेतयो- गम्यते, तपार्थात् संसर्गः, एकत्याच पाकास्य समुश्चरः । तैनात्र निर्देश एव विवक्षितः, नाधिकरणसम्बन्धी गम्य मानोऽपि विधीयते । एवं तु निर्देगः क्रियते, संमष्ट पर- पयसी कथं गम्य वातामिति, तत्र ससंघट पयः घरी यन्यमाने नियतं त्यज्यते, तदस्य प्रदानदर्शनं भवति । । पयसा श्यमाणस्य तस्य प्रदानं कथम् स्यादिति सप्तमी तस्मात् भोजनार्थ यागार्थमेतत् पयः । भोजनमिति सारूप्याद यागमाह । तस्माञ्च पयः प्रदा. नाथ पयोधर्मः सम्बध्यते । प्राइ, न त्यागमा यागः; देवतामुद्दिश्य यत्याग: म थागो भवति । उच्यते, अयमप्यदिति देवतामुहिग्य त्यागः क्रियते इति । पाह, न पयसोऽदितिर्देवता, न छुहेग- मात्रेण देवता भवति, या यस्य यूयत मा तस्य देवता इति । परोपा यूयते न पयसः । उच्यते, उभयम्य निर्देशात्, उभयेन देवता सम्बध्यते, समष्टेन मधूदक यत्, यथा दधि मधु एतं धाना उदकं, तत्संरष्ट प्राजापत्य- मिति भवति, एवमेवेदं द्रष्टव्यम् । यद्यपि सप्तमीनिर्दिष्ट, रुसम्पास्वरविधिक्रितवाबिर्देवमावस्य विवक्षिततात, ययो. दने दषि दला अभ्यवर्तवमिति ओदनस्य निर्देशमात्र निहि ग्यते ।

·८ अध्याये ४ पादः। . विवक्ष्यते, नाधिकरणत्वम, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । सम्मात् प्रदानार्थ पयः प्रदानाश पयोधर्माः कर्तव्या इति । संस्कारप्रतिषेधश्च तहत् ॥ ३३ ॥ (यु. १) . एवच कला प्रदेयसकाराणा केपाञ्चित् प्रतिषेध उप पत्री मति, प्रयजुषा सत्मानपाकरोति, अपवित्रवति गां दोहयति इति । प्रा हि प्रतिषेधो न्याय्य इति । तस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ (यु०२) तत्याध पयःप्रतिषेधे तथाभूतमपि लोके वज्यंते, पयसा सितं, पयः शृतच । नचैप स्वयणार्यम्य द्रव्यम्य धर्मः, यथा अयणार्थ पानीय, तत्पतियेधे तेले पीत पानीयं न पातव्यमिति विलेप्य यवागूस पीयते । नच तथाभूतस्य वर्जनात् पी लोके एवं भवति, भोजनार्य हि तत् । यथा हि लोके पय , तहदिहापि भवितुमईति इति मामान्य तो दृष्ट व्यपदिष्टम् । अधर्मत्वमप्रदानात् प्रणीतार्थे विधानादतुल्य त्वादसंसर्गः ॥३५॥ (सि०) अधर्मत त पयसः, नाय प्रदेयपयोधर्मा भवेयुरित्यर्थ । कुतः ।। प्रमदानात्, नहीद प्रदीयते । ननु धरी प्रदीय. मान प्रदायियत इत्येवमर्थ पयसि ययएमु यने । नेत्याह, ·मीमांसा दर्शने . गृतश्चमः कथं स्यादित्येवमयं हि तत् जायते । तेस्त- गडुलैः प्रयोजनमस्ति, नधन्यथा परुर्भवति इति, नतु प्रत्तेन पयमा नतदातव्य' श्रूयते । कथम् ।। प्रणीतार्धे विधानात् । ननु वाक्यभेद एवं भवति इति परिधापित एप पक्ष , मसृष्टमत्र हविर्भवति इत्युतम् । उच्यते, अतुल्च वाटससर्गः, अतुन्धे रुपयसी, प्रत्यक्षतोऽधिकरणले न पर य यते, प्रटेयत्वेन बरु , पयसो यदाक्येन प्रदेयत्व गम्यते, तदधिकरण शुत्या बाध्यते । यत्तु वाक्यभेदप्रसन्न इति, तब, न हि पथमि परिति सम्बन्धी भविष्यति, कथन्तर्हि, पथरि आदित्य इति, उभावादिन्यशब्देन मम्भ म्ये ते, आदित्य. पयसि, धादित्यथरुरिति उभौ चन पय सब्दो प्रादित्य प्रधानावित्येक वाक्य भविष्यति, न वाकाभेदप्रमङ्ग , पयआधार प्रादित्यो भविष्यति । तम्मान पर्याम प्रटेयधर्मा भवितुमईन्ति । परो नित्यानुवादः स्यात् ॥३६॥ (श्रा० नि०१) अथ यलिङ्ग मुक्त, अयजुषा वत्मानपाकरोति अपविध वति गान्दोहयति इति । नैतत, व मति प्रस्यार्यस्थ माधक भवति, किन्तर्हि एतनित्यानुवाद कम । नित्य मेतमर्थ मन्त अनुवति । नेवाप्रदेयत्वात् यजुपा वत्मा अपाक्रियन्ते, न पवित्रवति गौहते । ननु नित्यानु वादोऽनर्थश'। उच्यते, न वय प्रयोजनकत्ताम् अप्रयोजन- वत्ता वा विचारयाम., किम एतरमाहाक्यागम्यते । इति परीक्षामहे, अम्माच वाक्यादिद गम्यते, न यजुषा दला ·८ अध्याये ४ पाद: ३०४ अपाक्रियन्ते, न पवित्रवति गौद्यते इति, तञ्चास्य अप्र- टेयत्वात् अप्राप्त यजुः पवित्र वेति । विहितप्रतिषेधो वा ॥३७॥ (प्रा. नि. २) अथवा, विहितस्यैव प्रतिषेधो द्रष्टव्यः, विहित केषा- ञ्चित् यजुषा वत्मानपाकरोति, पवित्रवति गां दोन्धि इति, तस्य प्रतिषेधोऽर्थवानेव भवति इति । वर्जने गुगभावित्वात्तदुक्तप्रतिषेधात् स्यात् कारणात् कैवलाशनम् ॥३८॥ (अ. नि.) अथ यदुक्तं, पयःप्रतिषेधे पयसा सि पयसा संस्ष्टं च वज्यं ते इति, तत्र ब्रमः, युक्त हि लोके यत्सदृष्टस्य वर्जनं, तदेव हि तव प्रतिषिध्यते, नित्यं धुपमर्जनीभूत भोजने पयः प्रचरति, यच्च प्रचरति, तत्पतिषेधोऽर्थवान, यत् न प्रचरति, तस्य घममात् प्रतिषेधोऽनर्थकः । ननु केवलमपि लोके पय उपभुन्यते । उच्यते, कारणांत् केव नाशन, व्रतमौषधं वा यम्य, स केवलं उपयुइतो, नवे तत् प्रचुरम् । तस्मात् प्रायेण गुणभूतत्वात् पयमः, पयो- युक्तमेव न भवयितव्यमित्येवमधः पयप्रतिषेध उच्यते । व्रतधर्माच्च लेपवत् ॥ ३८ ॥ (श्रा०) अथ कमावायमन्यः परिहार उच्यते १, बतदेतत् द्रष्टव्यमिति, यथा ब्रह्मचारिणा मांसं न भयितव्यमि त्युले दर्विगतमपि लेपं वजयन्ति, एवमिहापि पयो न ·मीमांसा-दर्शने पातव्यमित्युक्त पयसा सिक्त पयसा संमृष्ट वर्जयिन्ति पति। रसप्रतिषेधो वा पुरुयधर्मत्वात् ॥ ४० ॥ (आ. नि.) एप परिहारः। परिहारान्तरनिहत्य? वाशब्दः । कुतः । पुरुषधर्मत्वात् व्रतस्य, अदृष्टार्थ ब्रह्म- चारिणो मामाभक्षणं, तत्र तायदपि यो भक्षयति, यापति मांस रसमा विदितं भवति, तस्यापि टोपः, न श्लेष्म- प्रकोपादि किञ्चित् दृटमक्षते, ननु पयःप्रतिषेधे तथा, तस्मात् पूर्व एव परिहार इति । (१४।१० अ०)। न वा अभ्युदयोष्टी दधिपतयो प्रदेयधर्मामुष्ठानाधिकरणम् । अभ्युदये दोहापनयः स्वधर्मा स्यात् प्रहत्तत्वात् ॥ ४२ ॥ दं समानावने, वि वा एनं प्रजया पशुभिरई यति चईयत्यम्य भाष्य यस्य हविर्निरुप्त पुरस्ताचन्द्रमा प्रभ्य . देति वेधा तण्डुलान्विभजेधे मध्यमास्तानग्नये दाने पुरोडागमष्टाकपालं . निर्वपेत, ये स्वषिष्ठाम्तानिन्द्राय प्रदावे दर्धयर येऽपिठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृतं चकम् इति। ते चन्दन यरुम् इत्येतदुदाहरणम् ।

·अध्याये ४ पाद । . तो घोऽर्थ सामयिक , कि 'गृते दधनि च इज्यार्था पयोधर्मा कर्तव्या, उत न १ इति । कि प्राप्तम। न कर्तव्या इति। कुत ।। अप्रदानार्थत्वात्, प्रणीतार्थे विधानात् अतुल्यत्वाच चरुणा न ससर्ग इति । एव प्राप्त ब्रूम , अभ्य दये निमित्त योऽय दोहो देवताया अपनीत , स स्वधर्मा स्यात, इल्यार्थाच तत्र पयाधिधर्मा कर्तव्या । कुत ।। इज्यामेव हि तत पया दधि च प्रहस, यतचेज्यार्थम, प्रताऽस्ये न्यार्थी प्रवृत्ता एष धर्मा , तइर्माणा प्रवृत्तावस्ति कारण, निहत्ती नास्ति । ननु प्रणीतार्थे दधिपयसी विधीयते । नेत्याह, वाक्य हि तदा भिद्येत, घरी देवतार्थे, चर्वर्थयोश दधिपयसो । श्राह, ननु चरारपि देवतासम्बन्धो दधिपयसोरपि तथा, न भविष्यति वाक्यभेद इति । नैव शक्य विभाग कर्तव्य इति, पूर्ववाक्य वृत्त , वेधा तण्डु लान् विभजेत इति । तदनन्तर विभागविशेषपरमिद भवति वाक्य, ये तानिन्द्राय प्रदात्रे दधसरु बेऽणिष्ठास्तान विपावे शिपिविष्टाय शृत चरुम इति । प्रत्राविशेषाधि पयसारपि विभागा वक्तव्य । यदि च दधिपयसी विभ काव्ये सती प्रणीतार्थेऽप्य ये याता, ततो भिद्येत वाक्यम अतो नतया प्रणीतार्थे विधानम। अविधीयमाने च मप्तम्यर्य प्रातिपदिकार्थों देवता सम्म त्स्य ते, वाकासाम यति । उभे च दधिषयमी देवतया सम्भत्येते चरुपा सह, धनि चररेवो भाग इन्द्राय मदारे भवति इति । स्थविष्ठा , , यथा

·३१२
मीमासा दर्शने
विभज्यमानेषु नानाट्रव्ये उच्येत, रुकापात्या ममाहाया
माय , एको भागो देवदत्तस्य । रजतपाया सुवर्ण
निहितम् अपरो भागो विपशु मित्रस्येति सह पात्रीभ्या
द्वा भागी गम्य ते, विभागविशेयपरत्वाद वाक्यस्य, प्रात्रीय
विभवादनुवादश सप्तम्यर्थों गम्यते । एवमिहापि विभाग
परखादेव वाक्य म्यास्य, विभलत्याच दधिपय मोरेको भाग
इति गम्यते । पर्थ प्राप्तत्वाञ्च सप्तम्ययोऽनुवादो भविति ।
तम्मात प्रदानार्थे दधिषयसी। प्रदानाच दविषय
सार्धमा कर्तव्या ।
शृतोपदेशाच्च ॥ ४२ ॥ (यु.)
इतश्च प्रदानार्थे दधि पयसि च ज्या धर्मा कर्तव्या
इति । कुत ।। सिद्धयत् शृतोपदेशो भवति, शृते चम
धशमम इति। म सरमु धर्मेषु उपपद्यते, इतरथा
थयण न क्रियेत इति । तब सिइवकृतोपदेशी नाव
कन्येत । तस्मादपि पश्याम इज्यार्या दधिपय सोर्धर्मा
कत्तम्या इति। (८४ १११०)।
पगकामेटी दधिमतयो प्रदयमानदुष्ठानाधिकरणम्
अपनयो वार्थान्तरे विधानावरुपयो.
वत् ॥ ४३ ॥ (सि०)
अस्ति पशुकमिटि, य पशुकाम स्यात् मोडमाशया

·2 अध्याये ४ पादः। ३१३ श्वरम् इति। । भिष्वा वकामपाकुर्यात् । घे शोदिठास्तानग्नये सनि- मतेऽष्टाकपालं निर्वघेटु ये मध्यमास्तान् विष्णवे शिपि- विष्टाय शृते चर ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदावे दधं. शृते घर, दधचरुमित्य तदुदाहरणम् । पत्र सन्देहः, कि ते दधनि चे ज्या दधिपयोधर्माः कर्तव्या उत न १ इति। किं प्राप्तम् । पूर्वेणाधिकर- रणेन कर्तव्या इति, समाना हि शुतिर्भवति इति। सिद्ध- वञ्च शृतोपदेशः सत्स, प्रदानार्थेषु धर्मेषु उपपद्यते । एव प्राप्ते ब्रूमः, अपनयो वा धर्भाणां भवेत् । अर्था- न्तरे द्येतत्पयो विधीयते, दधि च श्रयणाथै, न प्रदानार्थे । सप्तमीसंयोगात् वरुपयोवत् । यथा प्रायणीये चरी पयसि प्रदेयधर्मा न क्रियन्ते सप्तमीस योगात्, एव- मिहापि । लक्षणार्थी शृतश्रुतिः ॥ ४४ ॥ (आ. नि.) अथ यदुक्त सिद्धवच्छृतोपदेशो भवति इति । नैय टोयः । अयणेन द्रव्य' लक्षयिषति, अर्थप्राप्त हि चरी यण, तत्सम्बई लक्ष्यते, ययणवति द्रव्ये चारिति । तस्मात् प्रदेयधमा न भवेयुरिति । (८।४।१२०) । २७

·३१४
मीमांसा-दर्शने
ज्योतिष्टोमे वयानो प्रदेवाननुष्ठानाधिकालम् ।
श्रयणानान्वपूर्वत्वात् प्रदानार्थ विधानं
स्यात् ॥ ४५ ॥ (पू.)
ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पयसा मैत्रावरुणं थीणाति सक्तुभि
मंन्थिनं धानामिारियोननं हिरये न शुक्र प्राज्य न
पानीवतम्। तत्र संशयः। किं ययपानां प्रदेयधर्मा
भवन्ति, उत् न ? इति । कुतः संशय: । यदि प्रदे
• यानि श्रयणानि, तत एषु प्रदेयधर्मा भवन्ति, अथ न
प्रदेयानि, न भवन्ति इति । किं प्राप्तम् ? प्रदेयानि
प्रदेयधम: सम्बध्ये रन् इति। ययणादि इयं जायते,
पयोमिश्रच सोमो भवति, संमिये च हयमाने पयोऽपि
होमेन सम्बध्यते । यदि पयोमियय सीमो भवति,
तब सोमस्य पयसा मिथमानस्य न कच्चिदुपकार पश्यामः,
यागे तु उपकारी भवति निहत्तिर्नाम। यदि होमेन
मन्म स्थत इति मिथणाभिप्राय;, तत: उपकारक मिश्रण
दृष्ट नोपकारेण, गुतो हि गुणवान् यागः प्रत्यक्षः पयसा
नियत इति । सोमोपकारः कल्पाः स्यात् । तस्मात्
पयमा भोमो मियाते, स मिथितः प्रयोगवचनेन कथ
सम्बध्यत इति । न च प्राकृतं मिश्रण केनचिट्ये ण
प्राप्तं, यत्रदं द्रव्यान्तरं पयो विधीयते इति, अपूर्वत्वात
सोमस्य । तस्मार प्रदानार्थस्य पयसो विधानं स्यात् ।
प्रदेयपग्रोधर्मामात्र कर्नया इति ।
गुणो वा श्रयणार्थत्वात् ॥ ४६ ॥ (सि.)

·अध्याये ४ पादः।
वा शब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति । गुणभूतं पयः स्यात्
सोमस्य, न प्रदेयद्रव्य, प्रदेयले नायवशात्, सोमार्थेन च
शुतत्वात्।
अनिदेशाच्च ॥ ४७ ॥ (यु. १)
न होम प्रयोगवचनेन वा अस्य सम्बन्धः। अनिदेशः
परार्थत्वात् । न च, प्रत्यक्षेणापि पयस्यागे यागनिहत्तिः
पयसा, प्रत्यक्षदेवतासम्बहो हि त्यागो यागः । न धाव
पयमा देवतासम्बन्धः, मैत्रावरुण ग्रहं प्लाति इति
वचनं, न मैत्रावरुणं पयाइति । तस्मात् दृष्टोपकाराभावात्
अदृष्टः सोममिथणे सोमसंस्कारोऽभ्य पगम्यते,
प्रदेयधम्म सम्बध्यत इति ।
तस्मात्र
..
श्रुतेश्च तत्प्रधानत्वात् ॥ ४८ ॥ (यु० २)
इतब सोमार्थ' पयः । कुतः १ । श्रुतिहि सोमप्रधाना
भवति, द्वितीयाविभक्तिः श्रूयते ।
तस्मात् श्रयणेन सोम
एवैशात इति ।
अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥ ४६ ॥ (यु. ३)
अर्थवादय श्रयणस्य सोमार्यम्य भवति, स मित्रो.
नवीत् पयसैव मे सोमं यीणन् इति, न हि भवति पयो
मे दद्युः इति । कथं तर्हि । सोमं पयमा सम्र्य :
इति । तस्मादपि सोमाय ययणम् ।

·मीमांसा-दर्शने
संस्कारं प्रति भावाच्च तम्मादय प्रधानं
स्यात् ॥ ५० ॥ (यु. ४)
संस्कार प्रति ययणवचनं भवति, यत्र संस्कारा
यूयन्ते तवेदं थ यते, पयसा मैत्रावरुणं थीणाति इत्ये.
यमादि। तस्मात् संस्कारप्राये श्रवणादयमपि संस्कार
एवेति गम्यते । भवति हिमायोहत्या तद्बुद्धिः, यथा.
ऽग्रापाये लिखितोऽग्रा इति गम्यते । तस्मात् प्रदेव
धर्मेन सम्बध्यत इति । (1४।१३ अ.)।
अधर्मधे शानाय परम्मत इत्यनेन यागान्तरविधानाधिकरणम् ।
पर्याग्निकृतानामुत्सर्ग तादयं मुपधानवत् ।।
५१ ॥ (पू.)
अश्वमेधे समामनन्ति, ईशानाय परम्वत पालभेत
प्रति । तत्प्रक्षन्य श्रूयते, पय॑ग्निकतान् पारण्यानुत्सृजन्ति
इति संशय:, कि मारण्यानामालम्भ उत्सर्गार्थ एव, द्रव्योत्-
सर्गव अथ किं कर्मशेषमतिषेधः, पर्यग्निकरणान्तः मं-
स्कृता उत्स्रष्टव्या: । इति । किं प्राप्तम् ? द्रव्योत्सर्गोऽयम्,
आलम्भय उत्सर्गार्थ एवेति । कुतः । एवमुत्सर्गम् अप्राप्त
विदधत् तस्य सत्तां त्रुवन् युत्या वक्ष्यति, इतरथा उत्सर्ग
प्रासमनुवदेत् । वाक्यार्थस्य प्रतिमेधम्य सत्ताध यात प्रत्ययः ।
श्रुतिय याक्याद बतीयसी। एवज्ञ सति देवतासम्बन्धी
A

·अध्याये ५ पादः। ग्रहयो, ईशानमुद्दिश्य परवन्त अालमव्याः, पर्याग्निकरणं कला त्यतच्या इति । उपधानवत्, यथा, एतत्- खलु सा- चादन य एष चर्य एनं चरमुपदधाति इत्युपधानार्थमेव घरीरुपादानम्, एवमिहापि उत्सगीर्थ एमालम्भो भवि- यति । शेषप्रतिषेधो वाऽर्थाभावादिड़ान्तवत् ।। ५२ ॥ (सि०) कर्मशेषप्रतिषेधो वाऽस्मिन् वाक्य उच्यते । कुतः । अर्थाभावात, देशानाय परस्त्रत पानभेत इत्यस्य वाक्यस्य न कविदों भवेत, यद्युत्मार्थ पालम्भ: स्यात् । कथम् ? । पालम्भकाल एवाध्वर्युर्जानीचात् नेमे ईशानाय दास्यन्त इति, तस्यैवं जानसो नैवं सहयो भवति, ईशानाय दात ग्रहीतव्या इति । प्रसक्यार्थवादन कमिदं वाक्य भवति । म एप सङ्कल्प एवमवकल्पते यदीशानाय दातव्याः । तस्मा- दास्तम्भवचनेन शब्देन दानमेव विधीयते इति गम्यते । यदा च दान विधीयते, तदा पर्यग्निासानु जन्तीत्यु सर्गमनूदा, यमुरमृजन्तीति विशेषविधानार्थ भति शास्त्रम् । कथं पुनरत्र विशेषो विधीयते, कि कानः पर्यग्नि- करणे, एतम्मिन् काल उस नन्तीति । नेन्याह, नाव- फानचन; शम्दः यूयते । फाले घ विधीयमाने काना. न्तरं प्रतिषियते न प्रदान्तराषि। पथ कि पग्नि- करणपटुसमटव्यमिति ! । तदपि मामित, न घच पर्यग्नि- करभायना कोयते । तस्याच मन्यां पग्नि करपात

·३१८
मोमासा दर्शने
प्राच परावयार्था सर्वे प्रतिषिध्ये रन् । कय तह नि
१ ते पर्यग्निकरणे उत्सष्टव्य इति । किमेतस्यामवस्या
वामिति ।। नेत्याह, पोदकादेवसत् प्राप्तम, एतदवस्य
पशरसर्जनीय इति । भवस्थान्तरप्रतिषेधस्य स नाय शन्दी
वाचक । चोदकपाते हि काले उस ग्यमाने लतपपर्ययग्नि
करण एवासी भवति। यदि त अवस्थाया प्रतिषेध
स्यात, पर्यग्निकरणाटूई समात् प्राक् पदार्था
प्रतिषिध्ये रन्, न पराध । कस्तच र्थे । पग्नि करणे
सते सादृयो भवति तात्याज्य इति । नमु शीदनेष
तदनोऽसौ प्राप्त । उच्यते, पुनरस्यैतदनवत्ता यू यते, प्रजा
न्तरपरिसदार्थम्, एतेरेव परणयानुत्वष्ट प्य । एवं चा
दकमातानि परिमारायन्ते, नान्यानि पानि भासीति ।
कथमेष शब्द एष परिमग मताति इति चेत् । मक्का
नोति वम , कथम ? प्रत्यक्षेण शाक्येन तेरनिराकाही
साते प्रधाने शेपैरो सह चोदकैम परोगा मती एक
पाक्यता म भविषति रति सम्मान कर्ममेवप्रतिषेध इति।
पूर्ववत्ताञ्च शब्दस्य मस्थापयतीति चाहते
नोपपटाते ॥ ५३ ॥ (यु.१)
पूर्वधारा भपति शम्दो यागमहात्तिपूर्वक , पायन शेप
मंस्थापयति इति। यदि याग एप प्रारस्थत मम्मा
पयतीति समापिसाहायादुपपपते। बागम्य सिद
यागामारं समास सहशम् । यदि हिपूर्ण महाग
मास स्यात् सर्गमाष, न तप्य याग
समामा सहम

·६ अध्याये ४ पादः। ३१८ तत्र संस्थापयतीति नीपपद्यते। तस्मादपि शेषकम- प्रतिषेधः। प्रवृत्तेर्यजहेतुत्वात्प्रतिषेधे संस्काराणामकर्म स्थात् तत्कारितत्वाद् यथा प्रयाजप्रतिषेध ग्रहणमाज्यस्य ॥ ५४॥ (यु. २) इदं प्रयोजनमूत्रम् । यदि द्रव्योत्सर्गी विधीयते ततः मंस्काराणामकर्म स्यात् । कुतः । संस्कार प्रहत्तेः यन्नतत्वात् । तत् प्रतिषेधे यजाभावे किमिति मस्कारा: क्रियेरन्, यन्त्रकारिता हि ते। यथा प्रयाजाभावे तदर्थ- माज्यं न सह्यते, ग्रहणमाज्यस्य न क्रियते, अमयानाम्ता अनन्याजा इति यत्र श्रूयते तत्र प्रयाजाभावे तदर्थमाज्य न ग्टयते, एवमिहापि संस्कारा न कर्तव्या इति । क्रिया वा स्यादवच्छेदादकर्म सर्वहानं स्यात् । ५५ ॥ (प्रा. नि.) यदा तु कर्मशेषप्रतिषेधपक्षमतदापि किं न कर्तव्याः सम्झारा: १ इति। नैतटेवं, क्रिया स्यादवच्छेदयते, यागी हि तदा भवति। तन्मात् सर्वे यागपदार्थाः कर्तव्या। यदि नयागो भवेत् ततः अकर्म, संस्काराणां सर्वहान स्थात, यागस्तु तदा भयति । तस्मात् कर्मशेषातिधरचे सवे कर्तव्यम् इति । (८४१४ प.)।

·३२० मीमांसा-दर्शने पाज्येन शेष मम्यापयतीत्यनेन कमान्तर विधानाधिकरणम् । आज्यसंस्थाप्रतिनिधिः स्यात् द्रव्योत्सर्गात् ॥ ५६ ॥ (पू.) 4 पर्यग्निशतं पानीपतमुत्सृजति इति प्रकृत्य थ यते, प्राज्य न शेष संस्थापयति इति । तव सन्देहः, किमान्य पूर्वमिान् प्रतिनिधीभूतम्, अथ वा प्राज्यव्यकं पूर्वम्मात् कमान्तर विधीयते ? इति । किं प्राप्तम् । प्रति- निधिरिति। कुतः ।। पानीश्तमिति ट्रव्यम् उच्यते, उस्मृनतीति तपोत्सर्गः शू यते। शेषमित्युपयुक्त तरत् विद्यमान गम्यते, तत् पाज्ये न सस्थापयति इति • पशी: काय पान्य श्रुतं भवति इति । ननु पूर्वकम्म परिसमाप्त- मित्युक्तम्। अबोच्यते, द्रव्योत्सर्गवचने प्रत्यक्षे, शेषशब्दे वाऽपरिहते पुनरसमा पूर्वकर्मेत्यायधने, तस्मात् प्रति निधीयते भाज्यमित्याशज्ञामहे। मंशापयति इति प अपूर्व नोपपद्यते। इतबादामहे, समाप्तियचनात् ॥५७n (२ यु०) ' समाप्तिवचनमिदं भवति, संस्थापयति इति, तेन मन्यामहे, यत् पूर्व पशना पार तदुत्सृष्ट पशावाज्ये न परिममाप्यते इति । अपूर्वस्याव कमेण च्यमानम्यारम्भ एवं वक्षाध्यो भवति, यतस्त्वनभिधायारम्भ परिषमाशि.

·अध्याये ४ पाद: । ३२१ रेवोच्यते, ततोऽवगच्छामः, पूर्वस्येव परिसमाप्ति पूर्वकम्म चोद्यत इति । चोदना वा कर्मोत्सर्गादन्यैः स्वादविशिष्टत्वात् ॥ ५८ ॥ (सि.) कर्मान्तरचोदना वा। कुतः ।। पूर्वस्य कम्मणः परि- समाप्तत्वात्। ननूनी द्रव्योत्सर्गे शेषवचने वाऽपरिहते पूर्वकर्मणोऽसमाप्तिराशङ्किता भवति । अत्रीच्यते, द इय- मपि परिजियते, संस्थापयति इति प्रकृतेन पानीवतशब्देन सम्बध्यते, तत्रायमर्थः, पानीवतं सस्थापयति इति, स एम यागो विधीयते। संपूर्वश स्थापय तिः प्रयुज्यते, अवश्य कथिहातः पूर्वो भावनावचनस्य प्रयोक्तव्य इति तत्राविरुदी भावनायामुच्यमानायामर्थमासः संस्थापयतिरालभतिरिव प्रयुज्यते । शेषगन्दचैव सादृश्यात् प्रयुज्यते । ट्रयोत्सर्ग थाविरुद्ध एव यागे उच्यमाने, तम्माद यथाऽन्ये निवपत्या- दयः कर्मान्तरविधाने भवन्ति, एव तैरविशिष्टत्वात् सम्था- पयतिरपि भवितुमईति इति । अनिज्यान वनस्पतेः प्रसिद्धां तेन दर्शयति ।। ५८ ॥ (यु.) प्रसिहां बनम्पतेः पनिज्याम्, अत एव पठति । कधम् । यत् त्वष्टारच वनस्पतिमावास्यस्थय वैनौ यस्यामि त्वालो नवमो प्रयाजेज्या वानस्पत्या दरम्यत्रैघेता. विटी विद्यात् इन्यतान्तरेणानुग्रहं ब्रुवन् वनस्पतीज्याया ·१. अध्याये १ पादः। ३२३ . बावो नाम थदेवेदमिति निषितं विज्ञानं, कारणान्तरण मिध्येति कथ्यते । तथा अभ्य चयो यत् इदमिह भवति इति विज्ञायते, अपरमपि भवति इति विज्ञानम् । तवाय- मर्थः प्रथम परीत्यते, किं सर्व प्राकृतं विकृती कर्तव्यम्, उत किञ्चिदाध्यते । इति । किं तावत्याप्तम् १ विधेः प्राकृतस्य प्रकरणान्तरे विकतो यतो भवत्यविशेषेणातिटेगः, प्रती यञ्च यावञ्च प्राकृतं धर्मजातं तत्सर्वं विकृतौ कर्त्तव्यं, वदयर्थलुसम्। कुतः । वचनेन हीदं सर्व प्राप्यते, न च वचनस्यातिभारोऽस्ति प्रापयतः । कथं वचन मिति गम्यते । सर्वास्खेव वैकृतीषु देशनासु प्राकृत धर्मजातम् अपेच्यते वाक्यशेषत्वे न, तद्यथैव पाहत्यां देशनायामनुश. "ज्यते, एवं वैकत्यामपि । न कधिहिशेषोऽस्ति । तत्र यथा कृष्णलानां पाकोऽप्राकृतार्थाऽपि वचनप्रामाण्यात् कियते, एवमयइत्यादि अनासतार्थमपि सर्व कर्तव्यमिति । अपि वाभिधानसंस्कारट्रव्यमर्धे क्रियेत ताद- यात् ॥ २॥ (सि०) अपि या पति पक्षयात्तिः। नैतदस्ति, सर्व प्राकृत वितो कर्तव्यमिति, कचित् अभिधानसंस्कारद्रव्य निव. तितुमर्हति यनु मार्धम् । कुत एतत् ।। अभिवान- मम्कारद्रव्यं हि प्रयोजने सति क्रियते, नाप्रयोजनम्, अन्यम्ने प्रयोजनाय तटाग्रायसे न स्वार्थम् । ननु पोक्त लुप्तार्थमपि क्रियते वचनमामायााया 'कालेषु पाकः। नेत्याह, नाम्ति लुप्मार्थस्य देगक वचनम् । - ·मीमांसा दर्शने . अभाव दर्शयति, शेषपरिसमाप्तो मत्या वनस्पति जुहोति इति। अथ परिसमाप्तं पूर्व कर्म, ततो लुप्ता स्यात्, ता. भाषदर्शनमुपपद्यते । तस्मात् पूर्वकर्म परिसमाप्तम्, द. मपि कर्मातरम् इति । संस्था तहेवतत्वात् स्यात् ॥ ६ ॥ (आ. नि.) अथ यटुक्त, संस्थापयति इति च अपूर्वे नोपपद्यते इति, तत् परिहर्तव्यम्, अबोयते, असंस्थायां सस्थावचन- मेतत्, तदपि पूर्व पानीपतमिति समानदेवत्वात् समाप्ति 'सादृश्य जायते, तत्र तत्यानीवतमारब्धमिह परिसमाप्त- मिति । स एप सादृश्यात् संस्थापयतीति शब्दोऽव कल्पत इति । (218१५ अ.)। पति मध्यवरम्वामिनः सती मीमांसामाथे नवमम्य अध्यायस्य चतुर्थः पादः । समाप्तयाध्याय: । शुभमस्तु । मीमांसा-दर्शने. १. अध्याये १ पादः 4 विकृतौ सुमार्थाना प्रालताना बाधाक्षिकरम् । (प्रथमवर्ण कम्) विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकम स्यात् ॥ जहो वृत्तः, बाधाभ्य चयमिदानी वर्तयियामः ।

·१. अध्याये। पाटः। बावो नाम यदेवेदमिति निश्चित विज्ञान, कारणान्तरण मिथ्येति कथ्यते । तथा अभ्य चयो यत् इदमिह भवति इति विज्ञायते, अपरमपि भवति इति विज्ञानम् । तवाय. मर्थ, प्रथम परीक्ष्यते, किं सर्व प्राकृतं विकतो कर्तव्यम्, उत किञ्चिदाध्यते' इति । किं तावत्याप्तम् । विधेः प्राक्कतस्य प्रकरणान्तरे विकतो यती भवत्यविशेषेणातिदेशः, प्रतो यञ्च यावच्च प्राकृतं धर्मजातं तत्सर्व विकृती कर्तव्यं, यदप्यर्थलुसम् । कुतः ।। वचनेन हीदं सर्व प्राप्यते, न च वचनस्यातिमारोऽस्ति प्रापयतः । कथं वचनमिति गम्यते ।। सम्वेिव वैकृतीपु देशनासु प्राकृत धर्मजातम् अपेक्ष्यते वाक्यशेषत्वेन, तद्यथैव प्राकृत्या देशनायामनुष- *ज्यते, एवं वैवल्यामपि । न कश्चिहिशेषोऽस्ति । तत्र यथा कृपालानां पाकोऽप्राकृतार्थाऽपि वचनप्रामाण्यात् क्रियते, एवमवइत्यादि अप्राकृतार्थमपि सर्व कर्तव्यमिति । अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थ क्रियेत ताद- यात् ॥ २ ॥ (सि.) अपि वा पति पक्षचाहत्तिः । नैतदस्ति, सर्व प्राकृत वितो कर्त्तव्यमिति, क्वचित् अभिधानसस्कारद्रव्य निव तितुमर्हति यन मार्यम् । कुत एतत् ।। अभिधान- सम्कारटूयं हि प्रयोजने मति कियते, नाप्रयोजनम्, अन्यम्मै प्रयोजनाय तदानायते न म्बार्यम् । ननु चोक्त लुप्तार्थमपि क्रियते वचनमामाखाद्यया 'कपालेषु पाकः। नेत्याह, नास्ति लुप्मार्थस्य टेगक वचनम् ।

·३२४
मीमामा दर्शने
4
न वैक्षत कर्म प्रासतरङ्ग पदाथै स हैकवाक्यतां याति, नेव
विज्ञायत, यागेन फन्न कुर्यात, कथम् । प्राकृतैरनै रिति,
कथन्तर्हि, यथा प्राकृतेन यागेन फल साधितमभूत् तथा
इति । कुत एतत् ।। यागगती हि व्यापारविगेपस्ते
नापेक्ष्यते, न व्यापारमात्र, यागगतय व्यापार: प्राकृते यागे
प्रयोगयचनेन कन्धित , सहीतय विद्यते, स शक्योऽये
भितम् । स चाकाहिती निराकाइच शक्रोति कमिति ।
अने प्वयपेक्ष्यमाणेषु न यागगती विकतो व्यापारविशेष
कन्या स्यात् । तरथा लक्षणा स्यात् । यथा दण्डेन
युध्यते इति वचने न दण्डिरूप शब्देनाभिहितम् । यदि
तु तेन नक्षितेन प्रयोजन स्यात्, शक्यतं तेन लक्षयितुं, एव
मिहाप्यङ्गवत्व यागगतो विशेषो नाङ्ग प्वपेक्ष्यमाणेषु शब्दा
भिहिती भवति, लक्षणया तु कल्पाते, नक्षणायाच शब्दो
बाध्येत। प्रथ शब्दी मा बाधीति यागगतो विशेषी नेवा
पेयेत, अशान्येवापेक्ष्येरन् । तत, कथमिति इतिकर्तव्य
तायिशेप प्रति वैशातस्य कर्मणयोदकमब्दोऽनिवृत्ताका
एवावतिछेत, घनेरपि च अपरा इतिकर्तव्यता प्राका
सेयत, गम्यमाना १ प्रासमयागेतिकर्तव्यता उत्सृज्ये न
प्राकतानाच अनाना प्रकरणेऽर्थवता दुर्लभो वैधतिन
कर्मणा एकवाक्यभावेऽप्युपगम्येत । मर्व चैतदन्याय्यम् ।
तस्मादेवममिसम्बन्ध क्रियते, यथा मालतेन वागेन फल
साध्यत, तसेनापि इति ।
किमती योषम! एतदतो भवति, माकतान्यजानि
यम्म प्रोननाय प्रक्षतो भवन्ति, नामति तस्मिन् मयाजने
.
-

·१. अध्याये १ पादः।
३२५
विकृती चोदितानि भवन्ति । तम्माल सप्राकृतप्रयोजन
न चोदकशोदयति इति ।
तेषामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ (प्रा. नि.)
• अथ यदुनी, यथा कृष्णलेषु लुप्तप्रातप्रयोजनोऽपि
पाको वचनप्रामाण्यात् क्रियते, एवमन्यदपि क्रियतेति ।
सन्न, न हि झपानेषु पाकचोट केन प्राप्नोति, प्रत्यक्ष हि
तत्र वचनं, त थपयति इति । 'न तत् प्राकृतप्रयोजन
पाकमाह, तत्र वचनप्रामाण्याददृष्टार्थ: पाकः । यदि च
तत्र प्रत्यक्षवचनं नाभविष्यत्, तेघामप्रत्यक्षविशिष्टलात्
पाकोऽपि नाभविष्यदेव । तस्मादनुपवर्णनं पाकवदिति ।
कि भवति प्रयोजनम् १ कतरहा वैक्तमुदायिते ।
इति । शचित् थ यते, स्वयंदित बहिर्भवति इति ।
प्राकृत ट्रय निवर्तते। स्वयंकता वेदिभवति इति उड.
नन खनन-परिलेखनानि निवर्तन्ते । स्वयमी शाखा
भवति इति असिट्रव्यं निवर्तते, मन्त्राचे तेघु निवर्तन्ते ।
१ वर्णकम् ।
तव
एवं वा,
काम्नेवान्विाधाधिकरपम् ।
हितीयवर्षकम्
विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म
स्यात् ॥ १ ॥ (पू.)
२८

·३२६ मीमांसा-दर्शने इति । अम्ति प्राजापत्यथरुः, प्राजापत्वं चर' निवा पेत् शतकपालमायुस्कान: इति । ततहिशिष्टमदा- हरणमगीकृत्य एतदेव मयं चिन्त्यते, कि कृष्ण लेववहन्ति कर्तव्यः, न ? इति । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेयात् सर्व- कर्म स्यात् इति पूर्वः यक्षः, कर्तव्यः, यथा पामे पास इति । अपिवाऽभिधानसंस्कारद्रव्यम् ॥ २ ॥ (सि०) इति सिद्धान्ती, न कर्त्तव्य इति । तेषामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ (प्रा. नि.) इत्युपवर्णनापरिहारः । २ वर्णकम् । एवं वा, देव चरी विरोराहनवायाधिकरणम् । वतीयकम। व्य हामीति यं वैखदेवं चर्स निवपेद भाटव्यवांस्तं बहि:पदं कृत्वा शन्यया म्फान ब्यूटे दिदमहममुच्चामुञ्च व्य दिप्यात् तं ध्यायेत् यदधोऽवमृद्येत यच स्फा प्रासियत तहिराव गक्रमायावदोत् इति । तत्र संशयः, किं विपशुरुरुक्रम प्रावाइवितव्यः; उत न। इति । कि - प्राप्तम्।

·१. अध्याये १ पाद । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥१॥ (पू.) आवाहयितव्यः । ननु स्फा कदाचित्रवा आलिये दपि, न वाऽधोऽवमृद्येत, तत्रावाहनं कृतम् अनर्थक स्यात् । न च, वचनवलादाले पयितव्यम् अयमईयितव्य वा, न धुपादेयले नालिष्टमवसदित वा शू यते । न घ विष्णोरुरुक्रमस्य यागो अर्थकर्म, किन्तर्हि, आले पणेनाव मर्दनेन च लक्षितम् अनेन प्रकारेण प्राइव नीये प्रति पाद्यते, तथा हि दृष्टमपनयने तस्य प्रयोजन भवति स्फरादिसमाधन, इतरथा हि यागाददृष्ट कल्पात । ननु यागाददृष्टमवश्य कल्पनीय, द्रव्यप्रतिपादनहार तत् । प्रचोच्यते, लुतार्थमपि कर्तव्य , यथा कृष्णले चरो अपि च कदाचिदाश्लिष्येत, अधयावीत, तत्रानारित आवाहने वेगुण्यमापद्येत । तत्राप्रमाद्यद्भिरा वाहयितव्या देवता, यदि स्फर अारक्ष्यते अधचाव मर्दियते, न आवाहनमङ्गम् अन्तरा ईप्यते, स्वकाले हि आवाहनेन देवता स्मर्यमाणा साध्वी भवति इति, न म्ब कालोत्तरकाले, तत्र हि अर्थप्राप्तममन्त्रक सारणम् । अथ स्फयो नोपयते न वाऽधोऽवमर्दिष्यते तदा ते ऽप्यावाहने न किञ्चित् दुति। नैव मन्तव्य, यथा राना अमात्यो वा बाह्मणा वा परिचरित निमन्वितः आइत: अपरिचर्यमाणो विमानितमामान मन्यमानो अपचरि- पाक ।

·३२८ मीमांसा-दर्शने प्यतीत्याग्रहाते, एवं देवताऽपि इति, न तत्र देवता प्रायते पाहता मती हविरुपयोध्यते, तसंपति च । हप्ता प्रसस्थति, प्रसम्रा सती फलेन संयोक्ष्यति इति तदेतत्रवमे सिद्धम् । तस्मात्र दोषः, आवाहितायाम- निज्यमानायाम् । अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे क्रियेत ताद- र्थ्यात् ॥ २ ॥ (सि.) . अपि वेति पक्षथात्तिः, एषोऽभिधानसंस्कारो निष तते। कुतः ।। प्रभिधानसंस्कारो ट्रव्य वा सति प्रयी- जर्ने क्रियते नान्यथा, तवर्णितम्। यदप्युक्त', कटा- चित् नियेत अवमृद्येत वा, तत्रावाहनं नान्तरा ईप्यते इति। नेप दोषः, अन्तरितमेतदनन्तरितेनैव तुल्य', यदा आवाहनस्य कालो, न सदा उरुकमयागस्य निमित्तमा पतितम्, पापतिते हि निमित्त तम्य प्रयोगो भविष्यति । न धनानिष्टम् पनवमृदितं वा तप प्रतिपादयितव्य, न चारधे प्रयोगे कृतमुपकारक भवति । तस्माद विष्णु रुरुक्रमी नावादयितव्य इति । तेपामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ (ग्रा. नि.) इत्युपपनापरिहार ता. वर्णकन् । (१११११४) ·१. अध्याये १ पादः । यारभमाणःसर- दीतणीयादिषु आरएशीयावाधाधिकरणम । इष्टिरारम्भसंयोगादगभूतान्निवतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् ॥ ४॥ अस्ति ज्योतिष्टोमो ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इति तत्र दर्शपूर्णमासप्रकृतिकानि कम्माणि दीक्ष गीयादीनि आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् इत्येव मादीनि। अम्ति 'तु प्रसतो प्रारम्भणीयेष्टिः प्राग्ना- वैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दर्श पूर्ण मासाया स्वत्यै धरु सरस्वते हादशकपालमग्नये भगिने अष्टाकपालं निर्वपेटु य: कामयेत भग्यवादः स्याम् इति। नित्य- पटेके भगिनमामनन्ति। तत्र सन्देहः, किं दीक्षणीया- दिपु प्रारम्भणीया कर्तव्या, उत न' किं प्राप्तम् १, मर्व प्राकृतं विकतो कर्तव्य, विध. प्रकर- गान्ततिदेशात् सर्वकर्म स्यात् इति । एवं प्राप्त बमः, इटिरारम्भणीवा ज्योतिष्टोमाङ्ग भूताद दर्शपूर्णमासप्रतिकाहीक्षणीचाटेः कर्मराशनि. वर्तते । किंकारणम् ।। थोत्रारम्भः स ज्योतिष्टोमत्स्य न दीक्षणीयादेः। कुतः । प्रारम्भी हिमयम: पदार्थः, स्थात, प्रथमं या पुरुषस्य प्रवर्तनम् । यदि प्रघम. पदार्थः, म विगानमन देवयजनसीपण था, तटिह ज्योतितामया' तोरन सातं म दीनणीवाटीना मर्थ साधयति, न पुनम्ते पां कत्त व्य', लुप्तमेय तत् । तम्मिन् लुप्ते पारम्भे तसिहार्यो धर्म प्रारम्भणीवाप्यो इति ।

·मोमासा-दर्शने
लुप्यत। अय प्रथमप्रवत्तनम् पारम्भः, पोदासीन्यात्
व्यावृत्तिः, पुरुषस्य व्याप्तता, तदा ज्योतिटोमं मान
कर्तुम् असावौदासीन्यात् स्याहत्ती ज्योतिष्टोमिकेन प्रध.
मैन पदार्थेन, स सतः प्रभृति पा-माइज्योतिष्टोमसमाप्त
ापत एव न पुनरुदासीनो भवति, यतो व्याहती
भवति। सानज्योतिटोमारम्भेणैव प्रवृत्तो दीक्षणीया
दिधति लुप्यत एवेयामारम्भ, तस्मिन् लुप्से प्रारम्भपीया
पदार्थ प्रारम्भसिद्धार्थी लुप्यत ।
ननु अङ्गभूतस्य दीक्षणीयादेरन्य प्रारम्भो जाता।
नेत्याह, ऋत्विगानमन देवयजनोपणादि वा प्रथम
वा पुरुषस्य प्रवर्तनम् प्रारम्भः, प्रथमच प्रश्तोऽमी ज्योति-
टामार्थमेव । अथायमन्यः प्रथमः पदार्थों दीक्षणी या
देर्जात इत्युष्यते। तथापि न तस्यारम्भणी या प्रकृता-
धुझे ति सम्मादगभूतात पदार्थादारम्भणीया निवर्तेत ।
अपि च दीनयीययैव ज्योतिटीम पारमायः सिध्यति,
एव हि श्रूयते. भाग्नावणयमेकादशकपालं निपेत
दीक्षिप्यमाणोऽग्नि. मर्या देवता विपर्यो देवतायैव
यनचारभते अग्निः प्रथमो देवतानां विपा परमो यदाग्ना
वैपा व मेकादशकपाल निर्वपति देवता व योभवतः
परिमवावा इति । (१०।१।२०)।
अनुयादिषु पारम्भलीधाराधाधिकरणम् ।
प्रधानाचान्यसंयुनारसर्वारम्भानिवःतानस-
वात् ॥ ५ ॥

·१. प्रथाये १ पादः । अस्ति राजसूगः, राजसूयेन म्याराज्यकामो बजेत इति। तत्रेटिपशुसोमदर्विहोमा: प्रधानभूताः । ऐटि- केष्वनुमत्यादिषु संशयः, किं प्रारम्भणीया कर्तव्या, न ? इति । कि प्राप्तम् ।, कर्तव्या, विधेः कारणान्तरेऽति देशात सर्व कर्म स्यात् इति । एव प्राप्मे ब मः, प्रधानाच अपरप्रधानसंयुक्ताविवर्ति- तुमर्हति । पुतः।। मरम्भार्थेन तत्र ज्योतिष्टोमः ममात्रायते, अग्निशेम प्रयममाहरति इति । म प्राक कानां प्रधानानामेकैकस्य तन्त्रेण समानातो भवितुमईति, एकस्य यच प्रधानस्य तन्त्रेण माधारणं प्रकरण, तेनानु- मत्यादीनाम् प्रारम्भार्थे सिद्धे न प्रारम्भणीया भवितुम- प्रति इति । (१०।१।३ प्र०)। पारम्पीयायापारकीयादादाधिकागम । तस्यां तु स्यात् प्रयानवत् ॥ ६ ॥ (पू.) प्रत्यारम्भणीया इष्टिः, प्राग्नावैष्णवमेशाटगकपानं मिर्षपेत् दर्शपूर्ण मामापारममाणः मरम्वत्यै पर मरम्चने पाटयपाल अग्नये भगिनेऽटाफातं यः कामयेत भग्य- दाट: स्याम् रति मित्यपटे भगिनमामनन्ति । तत्र पोऽर्थः मांगयिकः, किनारम्भपीयायामारभषीया कर्तध्या, • उत न ! ति। किं प्राप्तम् ! तम्यां तु स्यात् प्रयाजवत् । मगनिहत्य तुमन्दः, न सुनु समयोऽम्ति, पारम्भपीया ·३२२ मीमांमा-दर्शने - यामारम्भगीया भवितुमर्हति। कुतः । विधेः प्रकरणा- न्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म ग्यात् इति, यथा प्रयाजा एवमा रमणीयापि इति । पाह, ननु तस्या अभ्यर्थे अन्धा बार- मगीया, तस्या अभ्यर्थे प्रन्या धारभणीया, तम्या अप्यर्थे- ऽन्येत्येवमारम्भणीया न व्यवतिले त । व्यवस्थितेन च गाम्बा. थेन भवितव्यम् । पत्रोच्यते, सर्वाग्वेद अनवस्थान माम र्थेन व्यवस्था भविष्यति । नवागभूतत्वात् ॥ ७॥ (सि.) नवेति पक्ष प्रतिषिध्यते, न स्यादारम्भणीयायामारम्भ णीया इति । कुतः ।। अङ्गभूता हि सा दर्शपूर्णमामयोः, अगभूतस्य च प्रशनारम्भे णैव लिहिरिव्युक्तम् । प्रारम्भणीयाप्रहत्तेन दर्शपूर्ण मासो कर्तव्यो, प्रतः प्रतिवदारम्भणीयापि प्रारम्भणीयारहत्तेन कत्र्तव्ये ति, तम्मात किल प्रारम्भणीयायामारभणीया स्यात् । तच नेव, अवाप्यन्यामारभणीयामारम्भणीया कुर्वत्रारम्भ पीयामहत्त एव करोतीति गम्यते । तम्माबारम्भणीयाया मारम्भपीवा स्यात् । अपि च जनबुडुटवत् अव्यवस्था बारम्भणीयायां वाक्येन गम्यमामा सामध्ये न बाध्य त । अरमत्पचे नाव्यवस्था न वाध , तस्मादारभणीयायामार भणीग्रा इति। एकवाक्यत्वाच॥८॥ (यु.) इतय पश्यामः एवमेवेति । कुत. १। एक हीद वाक्य F ·१० अध्याये १ पाटः। ३३३ यदा प्रारम्भणीयां विदधाति, तदा नासौ दर्थपूर्णमामयो- विहिता, ताम् अविहितामिव दर्शपूर्णमासयोर्विदध्यात, विहितामिव धारभणीयायामतिदिशेत्, नैतत् कत्ते मन भवति सकदुचरितम्। तस्मादप्यारम्भणीयायामारम्भ- गीया नास्ति । (१०।१ । ४ प्र०)। पलेवाल्या यूपातिवाचाधिकरणम्। कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभावानिवर्तत तादी श्रुतिसयोगात् ॥६॥ तस्मिन्नेव ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीयः, यो दीक्षिता यदग्नीषोमीयं पशुमालमते इति। तत्र दमानायते, यूप मच्छेप्यता होतथ्य न हि दीक्षितस्याग्ना जुहोति प्राज्य चारणिं पादाय यूपस्यान्तिके अग्नि मयित्वा पाहुतिं जुहोति इति । साधक श्रूयते, खलेवाली यूपो भर्षात इति । तत्रैपोऽर्थः सांगयिकः, किं साद्यस्क खुलेवान्यां यूपाहुतिः कत्तंन्या, न । इति। किं प्राप्तम् ', विधः प्रकरणान्तरेऽतिटेगात् सर्वकर्म स्यात् इति । बमः, कर्म च एतत् द्रष्यसयोगा मादिभिः संस्कारी भविष्यतीति क्रियते, यूपं प्राप्तुमचत एसयते, सेनास्य संस्कारस्य अतिसंयोगेन यूपार्थता। अशष्दी हि प्राप्तमित्यर्थे वर्तते, न पात्र यूपेन प्रयो- जनम्, अयूपे हि एलेषात्यां पर्वध्यते, तस्मात सव यूप कर्तव्या, एष प्राले यूप एव - 4 ·मौमामा दर्शने करणार्या यमाहत्यादयः सस्कारा अर्थलोपाविवर्तितम. ईन्ति इति । तस्मानामित खुलेवाल्यां यूपाहुतिरिति । (१०1१1५ प्र.)! मायक स्थान्दाइविवाधाधिकरणम् । स्थाणी तु देशमात्रलादनिवृत्तिः प्रतीयेत ॥ १० ॥ (पू.) तस्मिन्ने वाग्नीषोमीये पशो य यते, स्थाणी स्थागवाहुति जुहोति इति । तत: साद्यस्क ऽयमर्थः सामयिको भवति, कि मायस्क स्थावाहुतिः कत्र्तव्या, न । इति । तत्र एतत्तायन: परीभ्यं, किमारादुपकारक कर्म स्थावाहुतिः, उत यूपमस्कारः इति । यद्यारादुपकारकं कर्म तदा कर्तव्या, अथ यूपसंस्कारी निवर्तेत इति । कथमागदुप- कारक कर्म स्यात, कथ वा यूपसंस्कारः । इति । यद्ये व मभिमम्बन्धः क्रियते, यूपमच्छेप्यता स्थागणाहुतिः कर्त व्ये ति, ततो यूपमंस्कारः। अथ यूपमच्छेप्यतेति प्रततेन न सम्बध्ये त, तदा पारादुपकारक कर्मेति । किन्तायत्या सम् । श्रारादुपकारकं कर्मेति । एतद्विधात कर्मणा प्रयोननं, भूत हि तायद भव्यार्थमिति । अपि ध निहतायोजनेन स्थाणुना मम्बध्यमाना पाहुतिः किमिव युपस्य सपकरिथति सब हि क्रियमाण मन्त्र- धिनि उपकुर्य्यात्, व्याहत्तो हि यूपात स्थाणुः । अपि च ·१. अध्याये १ पाटः । ३३५ तत्त्वमेकादगिया यूपाहुतिर्भविष्यति, यद्यारादुपकारक कर्म स्यात्, तथा हि नायुतोऽभ्याम: कल्पयिष्यते । अपि च प्रविशिष्टन वाक्येन स्थाणा स्यावाहुति: यू यते, सा च मवारणेन यूपनयनस्थाणु विषये कल्यो त। तस्मादारादुए- कारक कर्म स्थावाहुतिः साधम्क र कर्तव्या चोदकानु ग्रहायेति । एव प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रम, अपि वा शेषभूतत्वात् तत्संस्कारः प्रतीयेत ॥ ११॥ (सि.) अपि वेति पक्षप्यावृत्तिः । यूपसस्कारः प्रतीयेत । कुतः ।। प्रकरणविशेयात् युपमच्छेष्यतः स्याहाप्तिर्षि धीयत इति गम्यते, यो हि मन्यते प्रविगिटेन वाक्येन म्याणु देशमा विधीयत इति, फल तम्य कल्पनीयं भवति । योऽपि मन्यते प्रकरणाटारादुपकारकमग्निपीमीयस्य भव तोति, तस्यापि प्रकरण सामान्य प्रकरण विशेषेण वाध्यत। कर्मगेपभूतरा यूपः प्रयोजनवत्त्वात्, तेन सम्बध्यमाना प्रह सार्धापि पारादुपकारिका मती कम्पाप्रयोजना म्यात् । अत. प्रसिहियेन बाध्येत, यथा अजकर्ण इति । निस तप्रयोजने पापि स्याग्यो यूपात् व्याहत्ते च यूपी यो धमा यिति कृत्वा तप फ्रियमाणा यूपाति: यूपसम्बहा कता भवतीति तदा दराने मियत, यया गिरमा पारिताया मज: गिरमीयतारिताया: टेक्टक्तीया प्रमापिति हवा शुधि देशनिधामादिः मस्कार एपितयो भवति। एय म्दाना

·३३०
मीमासा-दाने
इति । कुतः १ । स्वाहाकारस्य देवतासंयोगाभावाद, नहि.
तन वा देवतास योगा विनायर चतुर्यन्तेन वा। न चेह
तहिती न चतुर्थी, अती न देवताविधिः । यागसामाना
धिकरण्यच दितीयया गम्यते । तस्माद यागवचनः खा
हाकारयन्दी यथा समिदादय इति ।
पाह,
यदि द्वितीय या सयोगात् त यागयचन मन्यमे,
पारादुपकारकस्ताई यागः, इप्सिततमे हि द्वितीया
विभक्तिर्भवति इति । अत्रोचते, एवमेव प्राप्त बदाम ,
तवायत्वात् इति । स एव न्याय: 15, यः स्थावाहुतो
अपि वा शेषभूतत्वात् तरसम्कार' प्रतीवेत इति । शेपभूता
यान्यभागादिवग्न्यादयः, तदर्थो याग. सन् प्रयोजनवान्
भवति । इतरम्मिन् पक्ष यागो निष्प गोलन: स्यात्, तदर्थ
देवताभिधानमपि निष्प्रयोजन स्यात् । सत्यां च देवता
सस्कारवाया यागप्रयोजनं कल्पयितुं न शक्यते। तथा
अग्नादीना सम्भवति स्वार्थ हटा स्वाहाकारवचनता न
शक्या कल्पयितुम। तस्मात् देवतासस्कारार्थमुत्तम'
प्रयाज । देवतासरणसंस्कारद्वार चाटमपि तस्माद
यागाद भवति इति ।।
तिङ्गदर्शनाच्च ॥ १५ ॥ (हे.)
निगमप्यम्भिवः भवति । कि निङ्गम् ।। मप्रति
पनदेवताकचातुर्मास्येपु उत्तममयाजस्य निगदो दृश्यते,
म्बाहााग्न बाहा मोम स्वाहा सवितार स्वाहा सरस्वती
हा पूपगमित्येवलक्षणकः । स देवतासस्कारपक्षेऽस.
4

·१० अध्याये १ पादः। कल्पते । इतरस्मिन् अदृष्टार्थ: स्यात् । तस्मादपि देवता- मंकार उत्तमः प्रयाज: स्यात् । प्रयोजनं विप्रतिपबदेव- ताकेषु सौर्यादिकर्मसु प्राकृतानि देवतायदानि न निव- र्तन्ते पूर्वपक्षे, सिहान्ते तु निवर्तन्ते । (१०।१।७ अ०)। अप्रियागस्तारादुपकारकताधिकरणम । तथाज्यभागाग्निरपौति चेत् ॥१६॥ (पू.) दर्श पूर्ण मासौ स्तो दर्श पूर्णमासाभ्यां स्वर्ग कामो यजेत इति । तवे दमानायते, प्राज्यभागो यजति इति । इद चापरं च यते, तो होचतुः किमाषयोस्ततः स्यादिति । यस्यै कस्यचिद्दे वतायै हविर्निर्वस्तहां पुरस्ताटाज्यस्य यज- विति तस्माद्यस्यैः कस्यचिद्देवतायै विनिर्वपन्ति ते पुर. म्तादाज्यभागावग्नीपोमाभ्यां यजन्ति तौ न सौम्येऽध्वरे न पभो इति। ततत् मन्दियते, यदाज्यभागयोरग्नीपोमा विज्ये ते कि तयाग्नियोगो देवतासंस्कारार्थ उत श्रारा. दुपकारकः । इति । किं प्राप्तम् ।। इति चेत् सन्देह पश्यसि. तथा प्राज्यभागाग्निरपि स्यात्, यथोत्तमः प्रयाज, अपि वा पभूतत्वात् तमस्कारः प्रतीयेत इति । व्यपदेशावतान्तरम् ॥ १७॥ (सि.) न चैतदस्त, टेवतामकार: ज्यभागयोंरिति, किन्ताई पारादुपक्रिया। कुतः । श्यपदेशात् प्रगम्यते प्राज्य ·३४० मीमामा-दर्शने शति। प्रधानाग्नेर्देवतान्तरमिह इज्यत इति । कोऽसौ व्यपदेशः अग्निमग्न आवद सोममावह अग्निमावह इति, कधम मित्रावाहने एतावत्यय देवता इन्य रन् इति । एवमा वाहनेन टेवतासु अव्यामोहार्थ परिगण्यमानास हिरग्नि शब्देन परिगणनं कृतं, तहे वतान्तरेऽचकन्यते, इतरथा हि मवाडया व्यामुच्येत । गणनं चोभयोरपि पचयोस्तुल्यम् । अपि च त्वत्पक्षे सोमव्यवधानात् गणने क्रमो बाध्यता अपि च असक्दचनं शब्द नानुवध्यमानमन्यमिव व्यपदि वथा वाह्मण प्रगती कृषल आगती बाह्मण पागतः इति इयोरिव ब्रामण्योर्भवति गणनायाहः । एपनिहापि योरिव अग्न्योर्भवति वाटः। म एप व्यपटेशो भवति निङ्गम् । प्राप्तिस्तु वक्तव्या, मोच्यते, समत्वाञ्च ॥ १८ ॥ (हे.) इयं प्राप्ति:, समोऽत्र देवतया यागः, देवतापि शुता प्रधानयागे, यागोऽपि वाक्यान्तरे, प्राज्यभागी यजति पति । तदिशीभयोः यागदेवतयोः प्रयोजनवतोय ताया यागार्थता न्याय्या, प्रजातं ह्यारादुपकारकत्व यागस्य इति । न हि देवता यिना यागो भवति, न म देवता माकाहति, न तु प्रधानटेवता बागान्तरमाकाइति । 'यश येन पाकाहाते तत् तदर्थ भवति । तम्माद देवता यागार्यो | अपि च भारादुपकारकैः . कम्मभिः माम्यं भवति । कथम् ! अभीषू वा एतो यनस्य यदाधारी ·१० अध्याये १ पादः। ३४१ चक्षुषी वा एतौ यदाज्यभागौ यत् प्रयाजा इन्यन्ते व वा एतद्यतस्य क्रियते वम्म यजमानस्य माटश्यस्य अभिभूत्यै इति । (१०।१1८०) पशुपुरोडाशयागम्य देवतामकारकताधिकरणम् । पशावपीति चेत् ॥ १६॥ (पू.) अस्ति न्योतिष्टोमे पशररनीयोमीयः, आ सोम बह- ননা সুনিনিলিনী সুশ্বনী স্বলমানমমি- वती वरुणयामाभ्यां वा एपोऽभिधीयते यो दीक्षितो यट- ग्नीयोमीयं पशुमालमते वरुणपागाम्यामेव मुच्यते इति । तत्रेद समामनन्ति, अग्नीषोमीयस्य वपया प्रचयाम्नीयी- मीय परपुरोडायमनुनिर्वपति । तत्र सन्देहः, किं पशु पुरीडाशयाग बारादुपकारकः, उत देवतासस्कारार्थः इति । किं तावत्यप्तिम् ।। तत: प्रयाजाविकरणे परा नितोऽपि हेतुः केनचिदपरेण विशेपेण पुनरनुप्रापत इति पुनरंपदिश्यत, यशावधीति चेत्, इति चेत् पश्यसि, किम् पारादुपकारको, देयतासंस्कारः । इति । पगा वम्याराटुपकारकः स्यात्, एतद्धि कमां प्रसिह कायम । अग्नीयोमीयमिति घ गुएभूतदेयताकस्तहितगन्दी भयति । पशायपि तति एव शम्दी वाकाशेपेण बन्नघता बनन- पचनी प्यपदिम्यते, न नियोगतम्तवचनः पशुपुराहा। प्रतः प्रसिडेराराटुपकारकत्वम् ।

·भीमासा-दर्शने । न ततवचनात् ॥ २० ॥ (सि०) नेति प्रतिवेधक्षः शब्दः। आ सोमं वहन्ति प्रग्निना प्रतितिष्ठन्ति इत्यर्थवादवचन एपः, यद्यर्थवादवचनान्या पशो देवता, अन्या पुरोडाशयागे ति गम्यते । अर्थ- धादवचनादेव सेवेत्यवगन्तव्या : एव हाह, तद्देवत्य: पशुपुरोडायः इति । तम्मादर्घवादमाम्ये देवता सरकार जति गम्यते। यद्देवत्यः पर इतथ " लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २१ ॥ (हे.) पश्याम: सस्कारकम्म पशुपुरीडाश इति । कुतः । लिगमप्येतमर्थ दर्शयति, इन्द्राय वधि अपम मालत इत्यस्य यमीः पुरोडायस्य कामे सम्प्रतिपयदेवता घाज्यानुवाक्याइयं समानातं, इन्द्र मुदि वविणं स्तोमंघष्ठ स्वहि शूर वजिण सुप्रतीतिम् इति च तत् संस्कारपते ऽयकल्पते, नान्यथा। तमात् पशुदेवतासस्कारार्थः पुरी. डाशयाग इति । गुगो वा स्यात् कपालवत् गुग्णभृतविकाराच्च ।। २२ ॥ (दि० पृ.) विशेषविषक्षया पुनस्त मेव हेतु व्यपदिशति । वाशब्देन पर्श व्यावत यति । गुण: स्यात् देवता । एवमाराटुपकार कालप्रमिविरमुग्रहीयते । अनेकगुणमा कपालपद मधि- पति । यथा कपालं ययरोऽपि सुपोपवपनेऽपि एवमग्नीयो मावभिन्नौ पश्यागे पुरोडाशयागे च गुणभूती भरि ·३४४ मीमांसा दर्शने व्युद्धवचनञ्च विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात्॥२४॥ (यु.) इतर संस्कारकर्मेति, सौधामण्यां पशुपुरोडामदेवता- विप्रतिपत्ती व्य इवचनं देवतासंस्कार एवावकल्पते । यहै सौतामण्यां व्यतदस्याः समृह यदन्यदेवत्याः पशुपुरी- डाशा भवन्ति, अन्य टेवत्याः पशवः इति । गुगणे पोति चेत् ॥ २५ ॥ (प्रा.) বৈষৰলম্বন্ধন एवं चेत् पश्यसि, संस्कारपत्र इति, तब, संस्कारप्रक्षेऽपि व्य उपचनं नायकल्पते, न हि तब किञ्चित् व्य ई, विपतिपदेवताकैरव पुरोडाशैम्तत्कम्म समृद्धतर भवति । एवं शाह, यदन्यदेवत्याः पुरोडाशा भवन्ति अन्यदेवत्याः पथव इति तदन्या समृड भवति इति । यद्योभयोः पक्षोर्दीपः, न तमेकचोद्यो भवति । यशैव हि मस्कारपक्षे व्य वचनमय वाद एषमितरम्भि- अपि पक्षेऽर्थवादो भविष्यति । नाम हानात् कपालवत् ॥ २६ ॥ (श्रा. नि.) नैतदेवं, भवदीये पक्षे न किचिदपि हीनं, बधे- वैकेन कपानेन सुपेषु उप्यमाणेषु अन्येषां कपालानां न किचिडीयते, एवमन्यया देवराया पशुपुरोडाशयागे निर्वयं- माने न किञ्चित् पशुदेवतायो हीयते, तवाय हे पक्ष व्य दवचनं भवति । मदीये त पक्षे देवताप्रकाशनमह- भूत हीरते। प्रन्यदेतदुच्यते, यत् व्य इमपि ममई

·१० अध्याये १ पाटः।
३४५
भवति इति । अहीने तु व्यगन्दे उच्चरिते न शब्दार्थों
ग्रहीत इति ।
ग्रहाणाञ्च मम्मतिपत्ती तहचनं तदर्थत्वात् ॥
२७ ॥ (यु.१०
इतर संस्कारकर्मेति । सौचामखां सम्प्रतिपन्न देव
ताकेषु ग्रहपु तवचनं भवति, पुरोडाशवचनम् ।
नेतियां
पशूनां पुरोडाशा विद्यन्ते, ग्रहपुरोडाशा ह्ये ते पशव
इति । न तावत्र विद्यन्ते, विप्रतिपन्न देवताकैम्तु मस्कारा
भावमानोच्य एवमुच्यते, ग्रहा एषां पुरोडामा ग्रहपुरो-
डागा होते इति । कि तेषां पुरोडाशैः सामान्यम है ।
यटेते टेषतासस्कारार्थाः, यदि पुरोडागा अपि देवता
मस्कारार्था एवमेतदवकल्पते । तस्मात् सस्कारपक्ष एव
येयान् ।
ग्रहाभावे च तवचनम् ॥ २८॥ (यु. २)
एवं य यते, नैतस्य पगोह टहन्ति पुरोडागवानप
पश: इति। पशुपुरोडागवत्ताहेतुक ग्रहाभाव व धन
ग्रहपुरोडागारेकार्थता दर्शयति । तत्र ग्रहस्य देवता
सम्कारार्घता विज्ञाता, यदि पुरोडागोऽपि टेषतामका
राध एवमेतदवसम्पते।
देवतायाय तुत्वं प्रसिद्ध तैन दर्शयति ॥
२८॥ (यु. ३)

·मीमांसा-दर्शने
इतव पश्यामः संस्कारकर्मेति । एवं धामायने,
अग्निभ्यः कामेभ्यः पशय पानभ्यन्ते कामा वा अग्नय
धाग्नेवाः पुरोडामा भवन्ति प्राग्ने या हि पशवः इति ।
पशुदेवताहैतुकान् पुरोड़ाशान् ब्रुवन् देवतासंस्कारार्धता
पुरीडायानां दर्शयति ।
अविरुदोपपत्तिरपत्तेः शृतवत् गुगभूतविकारः
स्थात् ॥ ३० ॥ ( आ. नि०१)
पथ यदुक्तं, गुणभूतयोधर्मः प्रधानभूतयोरग्नीषोमयोन
स्यात् इति। उच्यते, अविरुदा प्रधानभूतयोरप्यग्नीधी-
भयोधर्माणाम् उपपत्तिः । कुतः । पर्थापत्तेः प्रधान.
भूतावपि प्राकृतं कार्य यागनितिं कुर्वाणो हारभूना-
शिति धयोध्येते शृतवत्, यथा ते घर, दधयम् पति
प्रदानार्थ दधिशृते प्रणीताकायं कुर्याते इति धर्मयुष्ये ते
न होपो भवति ।
स हार्य: स्यादुभयोः तिमतत्वाविप्रतिपत्नी
तादादिकारत्वमुक तम्या वादत्वम् ।
३१ ॥ ( प्रा. नि. २)
अथ यदुन,ऐन्दवारुणमाविषाणां पुरीडागानां मौत्रा-
मणीप्रकरणादुत्कर्षः प्राप्नोति, तवेदमुच्यते, स हार्यः
यामो टेवतामस्काराग्छिद्राविशनार्थय, उभयो; अर्थ यो:
अतिभूतत्वात् । अतो विप्रतिपदेवताकेषु छिद्रापि
धानार्थतया प्रकरणादुको न भविष्यति, तप्रकरणग
.

·मीमासा दशेने . पाण्याविकारा भवन्ति, अनाख्याधिकारप्वमि सस्कार पक्षोऽवकल्पत एव । कथम। प्रभ्याम एव पुरावा यागम्य भविथति। तव हि चोटन पशुटेवता प्राप्राति पुरोडाशय । पशुवतारा अन्यत द्रव्य विधी यत ग्रह , पुरोडाशस्यान्या देवता। यागस्वविक्षत एवं तिठति, म पशदेवतासम्बदथै व कर्तव्यो ग्रहमम्बड्य । सदुभमप्यनभ्यम्त यागे न सम्भवतीत्वर्थादभ्यस्यते याग । तस्य एकदेशाऽन्य देवत्य प्रयाजवत् । तद्यथा, पशो पाना प्रयाजाना चोद केन प्राप्ताना एकटेशमा विधी यत, मा चान्तरेणाभ्यास नाव कल्पत इत्यभ्यस्यन्ते प्रयाजा । तयामभ्यस्यमानानामेकदेशेऽन्या देवता दुरउपासा वेवमादय । एवमिहान्यभ्यास पुरोडागगगस्य । तम्मा दनुत्कर्ष सस्कारपधे ऽपीति । (१०।१।८ अ.)। माय एक निवपदाच रुमहोदनकाषिताधिकरणम् चर्हविर्विकार स्यादिज्यामयोगात ॥ ३४ ॥ (सि.) चर शू यत, सौम्य चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकाम इति। सौर्य प्राग्ने यविकार इत्येतसमधिगत, सामा न्याहा नियम्य त पृर्ववत्वादिकारा हि इति। तपोऽर्थ भागयिक , कि घर कपालधिकार, इविवि कार । इति ।

·१. अध्याये १ पादः।
-
.
यदा हविर्विकारस्तदा किं स्थाल्या इविविक्रियते, उत
आदनेन ? इति। किन्तावत्याप्तम् ।। हविर्विकारः
स्यात् इति । कुतः । ज्यासयोगात् । तद्धितार्थों विधी-
यते घरोः, सौर्य पर निर्वपेत् इति। एवमिज्यार्थया',
तस्माइविवि कार इति ।
प्रसिद्धग्रहयात्वाच्च ॥ ३५ ॥ (पू.)
एव स्थिते विशेष उच्यते, इविर्विकारः, प्रसिद्धग्रहपा
बास स्थाल्या इविर्विकारः क्रियते। प्रसिदस्य ग्रहया
न्याय्यम्। प्रसिद्धश्च स्थाल्यां चरुशब्दः, श्रा हिमवतः श्रा
च कुमारीभ्यः प्रयुज्यमानी दृष्टः। तस्मात् स्थाल्या
हतिर्विक्रियते इति ।
ओदनो वान्नसंयोगात् ॥ ३६ ॥ (उ०)
प्रोदनेऽपि चशब्दः प्रयुज्यते । तत्रोदनस्यैव ग्रहण
न्याय्य न स्थान्याः । कुतः । अदनीयसयोगात्, प्रद
नीयेन हि द्रव्येण देवतायागमाचरन्ति शिष्टाः, नान
दनीयेन ।
तत्रभवतामाचारात् तेषां स्म तिरनुमीयते,
स्माते. अतिः । तस्मादोदनेन इविविक्रियते इति ।
न धर्यत्वात् ॥ ३७॥ (आ.)
न ओदनस्य वाचकवरुणदः। कुतः १ । दार्थ एवं
स भवेत्, स्थान्या हि स प्रसिद्धः समधिगतः, तस्मादोदने
,

·३५०
मोमांसा दर्शने
-
लक्षणाशब्दस्तत्संयोगादित्येवं मन्तव्यम्। अन्चायो वि.
जातीयकवनेकार्थभाषः, तस्मात् स्याल्या विविक्रियते
इति । यदुक्तम्, अदनीयेन गिटा देवतायागमाचरन्तीति
ध्रुवमेयां स्मतिः इति । उचते, अनुमानमेतत् प्रत्यदेए
वचनेन बाध्यते । वचनादवगम्यते स्थाल्या यागः कर्तव्य
इति । कथम् । तस्यां हि चरणब्दः प्रसिद्धः । न प्रसौ
प्राचारानुरोधेन लक्षणाशब्दः कल्पनीयः। कल्पामाने
वा अाधारण शब्दो बाध्ये त, न चैतत् न्याय्यम् । शब्दानु
रोधेन हि व्यामोहादाचार इति कल्पयितु य्यम्।
यथा शूलय मासरेण पावभ्यमभ्यययन्ति इति, प्राजापत्यं
चरु निर्वपेत् शतरुण लमायुकामः इति च ।
कपालविकारो वा विशयेऽर्थोपपत्तिभ्याम् ॥
३८ ॥ (रय पू०)
हविर्विकारपक्षो न सिहाति, म्याल्या विकारे स्म ति.
हेतुराचाराच्छु तिरागयते, पोदनेन विकार स्थानी
मंयोगालक्षणाशदः पाशयः । अम्ति चान्या गतिः,
कपालविकारी भवेदिति । तमाहाशब्देन पवं व्यावं
कपानविकारयरुरिति घूमः । कपालविकारोऽभ्यः सूर्य स्य,
तेन मौर्य इति शक्यते व्यपदेटुम् । उपपतिशास्ति,
शक्यते स्थान्यां यपयितुम् । तम्लाइ विर्षिकारपक्षे सगये
कपालविकार प्राथयणीयः ।
गुणमुख्य विशेषाच ॥ ३६॥ (यु. १)

·१. अध्याये १ पादः। ३५१ अस्ति च गुणमुख्ययोर्विशेषः, गुणो बाधितव्यो न्याय्यः, न मुख्यः, तदुक्तम् अङ्गगुणविरोधे च तादात् इति । तच्छुतो चान्यहविष्ट्वात् ॥ ४० ॥ (यु. २) चरथुती चान्यद्धविर्दयति, प्राजापत्यं ते चरु निर्व. पैच्छतकृष्णलमायुष्कामः इति, शतकृष्णलानि हविः, चरु- रेषां सम्बन्धी। चत्वारि चत्वारि ष्णलान्यवद्यति इति कृष्णलानां हविष्ट्वम् । , लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ ४१ ॥ (यु. ३) एवं हि पाह, मारुतं घर निर्वपेत् पृश्नीनां दुग्धे प्रेयगय ग्रामकामः इति मृण्मयो हि चरन प्रियङ्ग- तस्मात् अन्यडविः, चरुरपि कपालविकार विकारः। इति। ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् ॥ ४२ ॥ ( आ. एवं २ पू. नि.) हविविकार एवात्र चरुस्तहितसंयोगादवगम्यते, सौर्य- थरुः कर्तव्य इति । यदि पुरोडाश उत्सृज्य त, चरु. रुमष्टव्योऽवगम्यमानो बाध्ये त, सूर्यसम्बद्धो हि घरः कर्तव्यः, तम्मिन् अशक्ये सौर्य सम्बदः क्रियेत, न शक्ये, यदा च हर्षि क्रियते, तदा प्रोदनेन, प्रोदने हि परु- शब्दः प्रसिद्धः पा हिमवतः पाप कुमारीभ्यः । सब अद. नीयसंयोगो युक्तो भविष्यति ।

·मोमांसा-दर्शने . यत्तु, अर्थवमन्याय्यमिति, अन्याय्यमेव हार्थत्वम् । तव कुत एतत् स्थालीसंयोगेन श्रीदने भविष्यतीति, न पुनरोदनसंयोगात् स्थाला। स्यात् । स्मरन्ति च पा धरुपन्द, अनवसावितान्तरूपयको विगदसिह मोद- नयरिति। तदुक्तं न पक्तिनामत्वात् इति। पापा राम स्म तिर्बलीयमी, तस्मादोदने चरुणब्दः, प्रोटीन हविर्षिक्रियत इति । तवायमप्यर्थोऽनदनीयेन यागी भविष्यति इति । अपि च सूर्यस्यान्यद्रव्य नेवाम्ति येन धरः सम्बध्ये त। चोदकप्राप्तः पुरोडाश इति चेत् । नैतदेवं, कम्मचोदनायां हि निध्य मायां चोदको भवति । प्राक परुथदषचनान यजतिचोदना । ट्रष्यदेयतासम्बन्धी हि यज्यर्थः । तेन चोदनाविधिशेषः रुपन्दो न पुरो डाविशेषण भवति, जघन्यत्वाचोदकस्य इति । अपूर्वव्यपदेशाच्च ॥ ४३ ॥ (१ यु० ) इतय पश्यामः, पोदनेन हविर्विक्रियत इति। कुतः । अपूर्वव्यपदेशो भवति, एवं चाह, पुरोडामेन वै देवा असिम नोक पार्दुवंशुरुणामुमि लोके इति, पुरोडाशन प्रार्थोति चरुणामुभिन् इति। यदि स्थाला चशमा कपालयिकारयः, ततो यस्मिवेव पक्षे पुरोडायम्तम्मि वेष पते परुः, पुरोडागे वे देवा अस्मिता के प्रायन इति परुण अस्मि लोक इति गम्यते, तत्र परुणामुमिन इति पन्यपद व्यपदेशो नायकल्पते । तम्मादपि पोदनेन इविर्धिक्रियत इति।

·१० अध्याये १ पादः।
३५३
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ४४ ॥ (२ यु.)
एवच कृत्वा लिङ्गदर्शनम् अप्युपपन्न भविष्यति ।
कथम् ।। आदित्यः प्रायणीयथरः आदित्य उदयनीयः
इति । तत्रै तच्छूयते, प्राज्यस्यैव चरुमभिपूर्य चतुर
प्राज्यभागान् यजति । पथ्या स्वस्तिमिष्वाग्नीमोमो यजति
अग्नीषोमाविष्टवा सवितारं यजति । अदितिमीदनेन
इति । चतुर्गा प्राज्यभागेषु विधिः, अदितेः आदित्यश्वरः
इति प्राप्तत्वादनुवादः। तब चरुम् श्रीदनशब्देन ब्रुवन्
श्रोदनेन हविर्विक्रियत इति दर्शयति । तथा इदमपरं
लिङ्ग भवति, यदि तण्डुलो विद्यते पाम तहविः स्यात्
इति । तण्डु ले हविःशब्द त्रुयन्त्रोदनेन हविर्विक्रियत
इति दर्शयति । ( १० ११ । १० अ०)।
सीयचरी स्थाल्यामेव पाकाधिकरणम् ।
म कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाशुतित्वात् ।।
४५ ॥ (१म पू०)
अस्ति चरुः सौर्य चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामा
इति । अवे पोऽर्थ: मधिगतः, प्रोदनेन इविक्रियत
स इदानीम् प्रोदनः क यन्तव्यः ? प्रति भवति
संशयः। किन्तावत्याप्तम् ? न नियमः स्यात्, कपालवेय
ति, अर्थ प्राप्ते यस्मिन् कस्मि चित् द्रव्यो पञ्चेत । यदि
इति।

·।
५४
मीमांसा दर्शने
हि कपाल चोदकेन प्राप्येत, कपालवनोदकेन सदापि
प्राप्येत।
न हि प्रशती कपानेषु थपयितव्यमित्येव
चोदना, किन्तर्हि, अष्टाकपाली भवति इति, सायां
प्राप्यमाणायां अष्टाकपालताम्य घोदिता भवति, नान्यथा ।
न चैव सहा प्राप्यते; न हि बहुषु कपालेघु पुरीडाश
वदोटन: प शक्यः । केवले च कपाले प्राप्यमाणे
यासावष्टाकपालता चोदिता सा नैव प्राप्येत । प्रती
यस्मिन् कस्मिथित् अधप्राप्ते द्रव्ये पत्तव्यथरिति ।
एवं प्राप्ठे बमः, स कपाले प्रत्या स्यादन्यस्य
चायुतित्वात्। स एष चरुः कपाल एक स्यात् ।
प्रततिवच्छब्दोऽनुग्रहीती भवति, न पान्यत् किश्चित
द्रव्यमानायते, तस्मानियमः ।
महया चापि कपालयत् इति यदुक्त तत्परिहर्तयम्,
एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् ॥४६॥ (श्रा० नि.)
एव
यदि बहुषु कपालेषु न शक्यते पर पता , विप्रति
अंधात् एक स्मिन् पत्तव्यः। यदेतदयते, अष्टाकपानो भवति
इत्येतदुता भवति, अष्टसु कपाले' थपयितव्य' इति ।
तन्त्र, यदि प्रष्टत्वं विरोधात्र प्राप्यने, तत् कपालमवि.
रोधात् प्राम्येत ।
न वार्थान्तरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्त धारणा
चरी भवति तवार्थात् पावलाभः स्यादनियमो-
विशेषात् ॥ ४७ ॥ (२य पू.)

·१० अध्याये १ पादः। ३५५ तत्र कपाल न वा कपालेषु पतयः । कुतः १ । अर्थान्तरसयोगात्, अपूपपाके यत् कपालमुपादीयते, तहतेनोमणा अपूपस्य निवर्तकः पाको यथा म्याटिति। सरोरुपादीयमान उंदकधारणार्य यदूम णा उदकगतेन ओदनपाको निर्वयं ते, स ओदनपाको न कपालगतेन ऊष्मणा निवर्तते । तबोट कधारणार्थ कपालम् उपादीय- मान न प्रावतकार्य स्यादिति चीदको नैवानुग्रह्यते । तस्मात् अर्थात् पाचलाभः स्यात् इति तद्, भविशेषात् न नियम्य त, कि तत् १ इति । चरी वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ४८ ॥ (सि.) स्थानयां वा थरण क्रियेत, लिङ्ग हि भवति, यासु स्थालीषु सोमा. स्युस्ते घरवः स्यु' इति । सोमस्थालीषु चरु पत्तव्य ब्रुवन् विशेपेण स्थानों चरंम्थापनार्थी दर्शयति । आह, दर्शनमिद व्यपदिश्यते, प्रातिरुच्यताम इति । अनोचते, म्यालयां म चरूमञ्जकः पाको निवर्त्य ते, न कटाहे कपाले वा। तस्मात् स्थालयां चरुः पक्तव्यः इति । किं भवति प्रयोजन, यदि कपानविकारशरुः यदि वा प्रोदनेन हविर्वि क्रियते ? इति। यदि कपालविकार, तस्मिन् पेषण मनर्थलोपात् कर्तव्यम् । अथ प्रोदनेन इवि- बिक्रियते, अक्रिया पेषणस्य अपूपहेतुत्वात् । पिण्डाय- बाच्च सयवन पूर्वपचे कत्तं व्यं, न सिद्धान्ते। सवपनम प्येयम् । सन्तापनञ्च अधस्ताव, अपणाघ पूर्वपक्षे कर्तव्य',

·मीमामा दर्शने
।
न सिद्वान्ते। उपधानश्च वमेव । प्युभो र पूर्वपचे
कर्तव्ये, न सिद्धान्ते । अध्य हयाङ्गाराणां पूर्वपक्षे कर्तव्य',
न सिद्धान्ते, उपरिपाकार्थत्वात्। अवन्चलनमप्येवमेव ।
व्य हत्यामादन पूर्वपक्षे अर्थात् कात्तव्यम् । अर्थो नास्ति
इति न सिद्धान्ते । अर्थात् कृत हि व्य इत्यासादन न
शब्दमातम्, अर्थात आत न चोदकः प्रापयति ॥ (१० ११ ।
११ प्र०)
मायचरी पेषणाभादाधिकरणमा
एव वा, पृथगधिकरणानि पेपणादीनि । पस्ति चरु
सौर्य चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः इति। प्रीदनेन
हविविक्रियते, इत्येतत्समविगतम् । तत्र तत्सन्दियते, कि
घरी पेपण कर्तव्य, न । इति । कि प्राप्तम् ',
तम्मिन् पैपणमनर्थलोपात्माात् ॥ ४६॥ (पृ.)
शक्यते हि तण्डलेघु पेषणं कर्तुम् ॥
अक्रिया वा अपूपहेतुत्वात् ॥ ५० ॥ (मि.)
यद्यपि शक्यते, तथापि न क्रियते । अपूपः पेपमीन
विना न निवर्तते, प्रोदनस्तु विनैव पेनि भवति, कार्म
पेषणेन ध्याहन्यते, पिष्टक यवागूर्वा स्यात् खलिर्धा ।
तस्माचरो. पेषण निवत्त । (१०।१ । १२ अ.) m

·१. अध्याये १ पाद ।
३५०
सायचरो भयाभाभायाधिकरणम् ।
पिण्डार्थत्वाच्च सयवनम् ॥ ५१ ५
.
चरेवोदाहरणम । प्रकृतो यू यते, प्रणीतामिहवोषि
सयौति इति । तदिह सन्द, चरौ सयवन कर्तव्य ,
न । इति । कर्तव्य , शक्यते हि कत मिति ।
एवं प्राप्त ब म , शक्यमपि न क्रियते, पिण्डार्थ हि
तत पिण्डे न च अपूपस्य प्रयोजन, न चरो ॥ (१० ।
१ । १३ अ०),
सोयंचरौ सवपनाभावाधिकरणम् ।
संवपनञ्च तादात् ॥ ५२ ।।
मौर्य एव चरुरुदाहरणम । प्रकृती थू यते, मविट
प्रसूत इत्ये वैन देवताभि सवपति इति । इह चरी सन्देह,
मवपन कर्तव्य , न १ ६ति । कि प्राप्तम् १, शक्यत्वाची
दकानुग्रहाय फर्तव्यम इति । एव प्राप्त ब्रम , सवितु
हि सत प्रकृतौं क्रियते, न घरी सवप्तये न प्रयोजनम ।
(१० । १ । १४ प्र.)।
सौय्यचरी सन्तापनाभावाधिकरचम ।
सन्तापनमध.श्रपणात् ॥ ५३॥

·मीमांसा-दर्शने चरायेव च मन्देहः। प्रकृतौ सन्तापनं कंपालाना मस्ति, वसूनां रुद्रापामादित्यानां भृगूणामद्विरसां धर्मर तपसा तम्यध्वम् इति । चरो सन्तापनं कर्तव्यं, न ? पति सन्दै हः। प्रकृतिवचनात् कर्तव्यमिति प्राप्तम् । अधः पाकाथै हि तत्। तस्मात्र चरी चोदकः प्रापयति । (१०।१।१५ १०) सौष्यधगपधानाभावाधिकरणम् । उपधानञ्च तादात् ॥ ५४ ।। चरावेव कपालोपधानं प्रति मन्देशः, कर्त्तव्यं न । इति । प्रकृतिवहननात् प्राप्तम् । अध:पाकार्थत्वानिव- तते इति । (१० । १ । १६)। सौर्यचरी पृथुलवणाभावाधिकरणम् । पृथुलक्षणे वानपूपत्वात् ॥ ५५ ॥ पृथुनक्षणे च प्रति चरोरेव सन्देहः, प्रकृती थू यने, उन प्रथा उस प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयति। मन्तेतन्या तनूः सत्यतामिति विभिः परिमाष्टिं। तदुमय कर्तव्य, न ? इति । चोदकानु पहाय कर्तव्यमिति प्राप्त, अनपूपत्वात् तत् निवर्तते । (१११११७ प्र.) A ·१. अध्याये १ पादः। ३५० . सौयंचरावभ्यूहाभावाधिकरणम् । अभ्यूहयोपरिपाका त्वात् ॥ ५६ ॥ प्रकृतो शू यते, वेदेन भस्मनाङ्गारान् अभ्य हति इति । तत् सौवें चरौ कर्तव्य, न ? इति सन्देहः । प्रकृति- बहचनात् कर्तव्यमिति प्राप्त ब्रूमः, उपरिपाकार्थ हि तत् पुरोडाशस्यावकल्पते, न चरोरिति निवर्तते । (१०। १।१८ १०)॥ सोयचरावयज्वलनाभाषाधिकरणम । तघावज्वलनम् ॥ ५७ ॥ दर्थपूर्णमासयोः श्रूयते, दर्भपित लैरवज्वलयति इति । सौर्य चरो सन्देहः, किं तत्कर्तव्य , न १ इति । कि प्राप्तम् । प्रकृतिवचनात् कर्त्तव्यम, उपरिपाकार्थ सान्निवर्त्तते इति । (१० । १ । १८ अ.)। सौर्यचरौ व्युद्धृत्यासादनाभावाधिकरणम । व्य बृत्यासादनञ्च प्रहातावश्रुतित्वात् ॥ ५८ ॥ प्रहाती श्रूयते, अन्तर्वेद्यां हवोथासादयति इति । ति अष्टातो पापालेभ्यो च्यु इत्यामादनं क्रियते । माय उरो सन्देहः, कि स्थाल्या व्यु त्याप्य चारासादयितव्य', उत व्यु त्यानं न वार्तव्यम् । इति । प्रकृतौ कतत्वासरा. पि कर्तव्यमिति प्राप्तम् । तदुच्यते, बुड त्यासादनञ्च

·मीमांसा-दर्शन
प्रकताक्युतिलात, प्रशतो न यते, कपालेभ्यो युद्धला.
सादयितथ्यः पुरोडामः इति, अर्थात म थुहि यते, यक्षा
र्थात्कृतं न स चोदनार्थः, तम्माचरी व्यु हरणं न कर्त्तव्यम् ।
अपि चोहरणे क्रियमाणे कपित्यवत् परियोग्य बहियेत ।
तत्र पात्रभेदः स्यात् । तस्मात् श्थ इत्यासादनं धमेन
कर्तव्यमिति ॥ (१०।११ २० प्र०)।
इति भयोशवरवामिनः कृतौ मीमांसाभाथे दयमम्य
अध्यायस्य प्रथमः पादः
.
मीमांसा-दर्शन
१. अध्याये २ पादः।
জন্ম বী বাঙ্গালাধিঘন্।
कृष्णलेष्वध लोपादपाकः स्यात् ॥ १ ॥ (पू.)
प्राजापत्य चर' निर्वघेत् धृते गतवष्णलमायुकाम
इति। तत्र सन्देहः, कि पोदकेन पाकः पाप्यते कत्त
यस, उत न प्राप्यते न कत्र्तव्यः । इति। कि तापत
गतम् ।। कथानेषु पाकी न स्यात् । प्रतो हि पुरी
.

·१० अध्याये २ पादः।
डाशार्थः पाकः, इहान्तरेणापि पार्क, कण लानि कृष्ण
लान्येव भवन्ति। तमान प्राप्यते, तो न कर्त्तव्यः इति ।
स्थाहा प्रत्यचंशिष्टत्वात् प्रदानवत् ॥२॥ (सि०)
स्याहा पाकः। पोदकेन तु न प्राप्यते, प्रत्यचन्तु
अस्य शासनं, घृते अपयति इति । प्राकृतस्य कार्यस्यार्थे न
भवति, वचनप्रामाण्याददृष्टार्थो भवति । यथा तेषामेवा-
नदनीयानां प्रत्यक्षशामनात् प्रदानम्, एवं पाकोऽपीति ।
(१०।२।१०)।
कृपले उपस्तरणाभिधारणयोरभावाधिकरणम् ।
उपस्तरगाभिधारणयोरमृतार्थ त्वादकर्म .स्यात् ॥
३॥ (सि.)
कालचरावेव मन्देहः, ये प्रकृतावुपस्तरणाभिधारणे,
यदुपस्तृणात्यभिधारयत्यमृताहुतिमेवैनां करोति इति। ते
उपस्तरपाभिधारण कपणल चरी कर्तव्ये, न ? इति एप
कि
प्राप्तम् ।
उपस्तरणाभिधारणयोः न
क्रिया। कुतः। अमृतार्थत्वात्, अमृतार्थत्व न हि ते.
क्रियेन, यदुपस्तृणात्यभिधारयति अमृताहुतिमेवैनां करोति
इति अमृतेनोपमिमान: स्वादुभावार्यतां तयोर्दयति, न
च कणलेषु स्वादुभावः सम्भवति । तस्माद प्रक्रियेति ।
सशयः।

·३६२
मीमांसा-दर्शने
क्रियेत वार्थवादत्वात्तयोः संसर्गहेतुत्लात् ॥
.
कत्तु,
क्रियेत वा पम्तरणममिधारणश्च, विधः प्रकारान्तरे-
ऽतिदेयात् सर्वकर्म स्यात् इति । यदुक्तं, स्वादुत्वाय ते क्रियेते
इति, न स्वादुतार्थ: प्रकृती शुतः, स्वादुः कर्तव्य इति ।
तस्मात् अर्थवादः, अमृताहुतिमेवैनां करोति इति ।
संसर्गमात्रमान्यस्य फियते इविपथ । तच्च कृष्णलेष्वपि शका
तस्माद अनिवतिः
अकर्म वा चतुर्मिराप्तिवचनात् सह पूर्ण
पुनश्चतुरवत्तम् ॥ ५॥ (उ.).
यापदः पक्ष व्यावर्त यति । प्रक्रिया तयोरिति ।
कुतः । चतुर्भिरातिवमान, चत्वारि कृष्णमान्यप्रति
इति। कोऽभिमाय: । चत्वारि कलानि चत्वारि
अवदानानि । एकैकं कृष्णनग एकै कस्यापदानस्य स्थान,
तेनीपस्तरमा भिधारणयोर्नित्तिः ।
चातिपचन
भवति, पत्यारि कएलान्ययाति चतुरयत्तस्याप्रति ।
অবিশ্বনানয়ন্ত্রনে যায়। • পৰনি, নাবিনি
तयोः। सह पुन. उपस्तरपाभिधारणाभ्यां पूर्ण चतुर
वत्तम् एव स्यात्, तत्राप्तिचनं व्याहत्येत ।
क्रिया वा मुख्याचटानपरिमाणात् सामान्चात्
तहगत्वम् ॥ ६ ॥ (पुनः पू.)
तथा

·१. अध्याये २ पादः। क्रिया वा तयोचोदकानुग्रहाय, मुख्यावदानस्य हि प्रकृती परिमाणमुक्तम्, अनुष्ठपर्वमान देवतानामवद्य ति पति । इहापि कृष्णलशब्दः परिमाणवचनः श्रूयते । स चतु.सङ्काया अनुबध्यते, चत्वारि क्षणलान्यवद्यति इति, न यानि चत्वारि अवदानानि तानि सालपरिमायानि भवन्तीति । हिरण्यपरिमाण वचन: एप कृष्णलशब्दो न भाज्यस्य परिमाणं वदितमुत्स हते । तच्च परिमाणं न द्रव्य निवर्तयति, न हि द्रव्यकार्थेषु गुणो वर्तितुमर्हति । परि- माएं यत् प्रारुतं तस्य कार्ये वर्तमानं तनिवर्तयेत्, यथा, इटं दधि एतं थाकम् इमे शालयः,टेवदत्तो भोज्यतां देव- उत्तवत् यजदत्तस्तैनेनेति, तैलं हि भोनने मेहनेनोप- करोति, तत् स्नेहनाथं प्राक्ततं निवर्तयितुमईति दृतं, न शाकं दधि च प्रोदनं वा । एवमिहापि परिमाणं मुख्या- वदान परिमिमीते न द्रव्य निवर्त्तयेत् । प्रकरणात मुग्यपरिमाणं स्यात् न उपस्तरमाभिधारणयोः । तस्मात् तयोरनितिरिति । तेषां चैकावदानत्वात् ॥ ७ ॥ (यु.) चतुणीं चैकावदानतां दर्शयति, चत्वारि कणलान्ये क- मवदानम् इति, इतरथा चत्वारि अवदानानि अभवि- यत् । तत्रैकावदानवचनमुपरोत्स्यते । तस्मादप्यनिति- रिति । 7. आप्तिः संख्यासमानत्वात् ॥८॥ (परिहार:)

·मीमांणा-दर्मने।
।
प्रघ यदुना, प्राप्तिवचनं भवति इति, सतु महा
मम्मतिरेया, एवं चतुःसहयाया माहात्मा यदेकस्मिन्द्र
वदाने चत्वारि अवदानानि भवन्ति इति । यथा, यद्देश
टेय: प्रातःसवने ग्यते, प्रात:सक्ने वा एतहखदेवय
मंन्यापयति इति वैश्वदेवसस्ततिर्न अन्यसवननित्ति ।
• एयमिहापि चतुःसहवासंस्तवः, नोपस्तरणाभिधारणयी
निवत्तिरिति ।
सतोस्त्वातिवचनं व्यर्थम् ॥ ६ ॥ (परि नि.
तुशब्दः एनं चतुःसयासंस्तवं व्यावर्तयति। न दि
"विद्यमानयोरुपस्तरणाभिधारणयोम्तदाप्तिवचनन, कवित
संम्तवोऽस्ति । यद्यविद्यमानम् प्रापयति इत्युच्यते, ततो
"गुणयानित्यु नो भवति, तत्र संस्तूयते । अथ विद्यमानम्
प्रापयति इति अनर्थको भवतीत्युक्तं भवति, न संस्तवः ।
तस्मादिद्यमानयोरुपस्तरणाभिधारणयोराप्तिवचन व्यर्थमेव,
पन्य परिहारी वक्तव्य.।
-
.
विकल्पस्त्वे कावदानत्वात् ॥ १० ॥ (२ परि०)
तुथद आसियधनानिहत्तिरपस्तरणाभिधारणयोरि-
स्येतविवर्तयति। यथा भवान् ब्रूते, पातिवचनाशिनादि
वृत्तिरेतयोरिति, एवमेकावदानवचनालिशादनिहत्तिरेत
योरिति लिइविकल्पः । लिङ्कविकल्याच नैकान्ततो नि
त्तिमाप्तिवचनं कर्तुं महति ।

·१० अध्याये २ पादः। ३६५ सर्वविकार त्वभ्यासान क्यं हविपो हौतरस्य स्यादपि वा खिष्टकृतः स्यादितरस्यान्याय्य- ११ ॥ (२ परि. त्वात् ॥ नि.) तुशब्द प्राप्तिवचनं बाधते। प्राप्तिवचने बाधिते सति चतुर्ष कणलेषु , सर्वावदानविकारष्वभ्यासी अनर्थका स्यात्, चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति सम्हा इति । अस्मत्यचे पुनः इतरदविहितीयमवदानमपेक्ष्याभ्यासोऽय- कल्पियते । अथ मतं, एतन्ममापि स्विष्टकतमपेक्ष्याभ्यामे भवति इति । तन्नैवं, इतरस्य स्विष्टकतोऽपेक्षणमन्याय्यम् । प्रकरणात् प्रधानमभिसम्बध्यते, वचनेन, न च विष्टकृतः प्रकरण, चोदवीन हि स प्राप्यते, तम्मात् त्वत्पक्षेऽभ्यासी- ऽनर्थक एव। उपस्तरणाभिधारणे कर्तव्ये एव । अकर्म वा संसर्गी नियत्तित्वात् तस्मादाप्तिस- मर्थ त्वम् ॥ १२ ॥ (पुनः पू० उ..) * प्रक्रिया उपस्तरणाभिधारणयो.। कुतः । संसर्ग: स्रुचि पुरीडाशचूणीनां सूक्ष्मायां माभूदिति उपस्तरपन शुक् ' निग्धीक्रियते, अभिधारणेन हवि: श्रुचि असयुक्त कृत्स्न यथा अग्नौ पतदिति । न तु विशदस्य कृष्णनस्य मुचि सयोगो भवति, यन्निमित्तमुपस्तरणमभिधारणा से हनार्थ सुवर्णस्य क्रियेत। तस्मात् प्रारूतस्य प्रयोजनस्थ निम्त्तत्वात् कृष्णलेघु उपस्तरणाभिधारणे निवर्तितमईतः । 5 ·(३६६ मीमांसा-दर्शने एवजातिवचनमुपपत्र भविष्यति, चत्वारि लपालान्धवाति चतुरवत्तस्थास इति । (१०।२।२०)। -- . " कालचरी भइसहावाधिकरणम् । ' भक्षाणान्तु प्रीत्यर्थ वादकर्म स्यात् ॥१३॥ (पू.) मतवणलवारदाहरणम् । सन्ति प्रकृती भक्षाः पडा प्रावित्रचतुर्दाकरणयुवाककालाः। तेषु संशयः, कपाल घरी ने भक्षा, कर्तव्याः, नत न । इति । किं प्रासम् ।। न कर्तव्याः, प्रीत्यर्थ हि प्रकृती ते कृताः; सामयं जनधि प्यन्तीति। न तु हिरण्यं प्रीतिमुत्मादयति भयमाणम् अती न कर्तव्याः। स्थाहा निहीनदर्शनात् ॥१४॥ (सि.) , स्याहा हिरण्यस्य भक्षः, भक्षणविशेषदर्शनात, निरव- धयन्तो भचयन्ति चक्षुषाकार भक्षयन्ति इति प्रा भने केवल भक्षोपायं विधास्यति शब्द इति, इतरथा भक्षोपायं मक्ष पश्च विष्टतो विदध्यान, तत्र वाक्यं भिद्यत । समाचार केन प्राप्यते भच इति । वचनं वाज्यभक्षस्य प्रकृती स्थादभागित्वात् ॥ १५ ॥ (प्रा.) न त्वेनदस्ति, माम्यन्त भचा इति, अर्थलोपादेषां - ·१० अध्याये २ पादः। .. . निहत्तिः । यत्तु, भक्षणे विशेषवरनं भवतीति, वचनादेतत् आज्यस्य भविथति। निरवधयन्तो भक्षयन्त्याज्यमिति, चुतुषाकारं भक्षयन्त्याज्यमिति। निर्वानं चक्षुषाकार चार्थप्राप्तं भक्ष्यमाणस्थानद्यत इति न वाक्यभेदः । वचनं वा हिरण्यस्य प्रदानवदाज्यस्य गुणभूत- वात् ॥ १६ ॥ (आ. नि०) सत्यं, वचनमेत हिरण्यस्थ, न त्वान्यस्य । कुतः । भक्षयन्तीत्येतावच्छूयते, न. इदं वा तहा ति, तब यनि- .दिष्ट प्रकतं, तस्य तेन सम्बन्धो भवतीति, हिरण्य पात्र निर्दिश्यते, नाज्यम् । कयम् । प्राजापत्यं पर निर्वयेत् हते शतकप्पालम् इति शतकणलथरुरत्र कार्यसम्बन्धार्थमुच्यते, सहिशेषणार्थेन घृत, न स्वनिर्देशार्थेन । तस्माचरुरेव शब्दा- लरैः सम्बध्यते, न तम् । तद्यथा एष दण्ड इष्ट काकूटे तिष्ठति प्रहरानेनेति, दण्डे नेति गम्यते, नेष्ट काकूटेनेति । एवमिहापि चर्भक्षणषचनेन सम्बध्यते न घृतं, तस्माञ्चरो. भक्षणं प्रदामवत् । यथा तेषामेव कणलानाम् अनदनी यानां प्रदानं क्रियते, एवमत्रापि द्रष्टव्यम् इति । (१.! २।३ अ.)। . , me रुपलचरी एकधा ब्रह्माणे चरतीत्यनेन सहपरिहारविधामाधिकरणम् । एकधोपहार सहत्वं ब्रह्मभक्षाणां प्रकृती विहृतत्वात् ॥ १७॥ .

·मीमांमा-दर्शने . 4 . . तत्रैव यू यते, एकधा बधणे परिहरति इति । तत्र सन्देशः, किमेतत् महत्वम् उत सकृत्त्वम् इति । कि प्राप्तम् ? सकत्व वा सहवं वा अनियम इति । कुतः १ ।' एकप्रकारवचन एकति शब्दः, सकत्वमप्य का प्रकारः सहत्वमपि । तद्यथा, य: सक्कर गाः प्रापर्यति स एकधा प्रापयतीत्युच्यते, योऽपि सह प्रापयति मोऽस्ये. कधा प्रापयतीति, तस्मात्. महत्त्वं महत्व वार्तव्यम् इति। एवं प्राप्त ब्रूमः, एका ब्राह्मणे परिहरति इति सईति गम्यते, एवं ब्रह्मभक्षस्यावहाभत्तस्यापि परिहार कृती भविथति । इतरम्मिन् पक्षे कस्यचिद्ब्रह्मभक्षस्य' परिहारो ने क्रियेत, तब प्रातः प्रयोगवचनो वाध्येत ! विहताथामी भनाः प्रकतो, ते यह पोदकेन विहृता एंव *प्राप्तास्तत्र महत्ववचन एकधाशब्दोऽवकल्पते । ननु वाच. निक १६ भक्षोऽपाततः; न पाकता विहताः प्राप्तुमईन्ति इति । उच्यते, पुरुषसंस्कारार्थत्वेन न प्राप्त वमिा, द्रव्य- संम्कारार्थत्वे न तुः प्राप्नुवन्तीति। यदि प्राप्न, वन्ति, किमर्थं ताई वचनम् । ति। मंचोपायविधानार्थम् । ननु निर्दानं चुक्षुपाकरणं वा अर्थपाप्तम्, अर्थप्रामत्वादनु वादः। उच्यते, न नियमेन प्राप्यते, नियमाय विधी- यते इति । (१०।२।४ प्र.. . 4 뿅 ·१० अध्याये २ पादः। . । कएलचरी ब्रमाणे सर्वभक्षभागापंराधिकरम् । सर्वत्वं च तेषामधिकारात्स्यात् ॥ १८ ॥ (पू०) क्षणलरुरेवोदाहरणम् । तत्र श्रूयते सर्व ब्रह्मणे परिहरति इति। तत्र सन्देहः, किं ब्रह्मभचाणामेवैप -परिहारः, उत पुरुषेभ्यः शेषापनयः, इति । कथं ब्रह्म- भक्षाणां परिहारः, कथं वा शेषापनयः इति । यदि ब्रह्मणे परिहरति इत्यनूद्य सर्वम् इति विधीयते, ब्रह्मणे सर्वम् इति वाद्य परिहरति इति विधीयते, ततो ब्रह्म- भिक्षाणां परिहारः। अथ सर्वम् इति लक्षयित्वा ब्रह्मणे परिहरति इति विधीयते, 'परिहरति इति वा लक्षयित्वा सर्व ब्रह्मणे इति, तत: शेषापनयः। कि प्राप्तम् १ । मर्वत्व ब्रह्मभक्षाणां स्यात् । कुतः । ब्रह्मणे परिहरति इति प्राप्तमेव न विधीयते । सर्वपरिहारस्तु अप्राप्त: तस्य विधान 'भषितुमर्हति । प्रध वा अस्त्येव ब्रह्मणे सर्वो मागस्तत्र कस्यचिद्भागस्य परिहार: प्रातः कस्यचित्र प्राप्तः, यस्थापन प्राप्तस्तस्य परि- हारी विधीयते । तस्मादधिक्तानां ब्रह्मभचाणामेष बाद इति । पुरुषापनयो वा तेषामवाच्यत्वात् ॥१६॥ (सि.) वाशब्दः पदं व्यावर्त्तयति। पुरुषायनयः स्यात् । यो वम् उच्चत, यत् ब्रह्मणे परिहरति, तत् सर्वमिति, सर्वमेव हि तदिधानमनर्थकं स्यात् । अथ यत् ब्रह्मणे, ·मीमांसा-दर्शने तत् सर्व परिधरतीति । विगेप्यस्यानिर्देयात् न ब्रह्मशब्दो विशेषणम् । अथ वटु ब्रह्मणे, सर्व तत् परिहरति इति । एवमपि विशेषो नैव निर्दियः स्यात् । यत् मई तत् परिदरतीति नैव वचनमईति, मर्व हि सर्व, ततय विशेषयितव्यम् । तस्मात् सर्व ब्रह्मणे परिझरतीति बन. सम्बन्धः सर्वस्य विधीयते चरी:, एवं न किञ्चिदनर्धकम् । तस्मात् पुरुषेभ्यः शेयापनय इति । (१०१२।५१०)। भवभागानो खम्बकाम्न ब्राणा भरपाधिकरणम् । पुरुपापनयात् वकालत्वम् ॥ २० ॥ तत्रैव सन्देह, समधिगते 'पापनये किम कम्मिन् काले सर्वे भक्षा भत्तयितव्याः, उत स्वस्मिन् स्वस्मिन् काले। इति । किं प्राप्तम् । भक्षयितु तत्परिधरणं क्रियते, प्रती यत् भक्षणाय परिहतं तदनन्तरं भक्षयितव्यमेव । एवं प्राप्ते घूमः, पुरुषापनयात् 'स्वकालत्वम् इति, पुरुयापनयं कृत्वा कृतार्थः शब्दः वकालतां भक्षणानां न निवारयति, तस्माद्ययाकालमैव भक्षयितया: इति। (१०।२।६ प्र.) . সব শকুখীকাৰীসামাখি। एकार्थत्वाविभाग: स्यात् ५.२१ ॥ तवेदं चिन्त्यते, प्रकृती व्यादेश पात्रातः, इद ब्रह्मण

·१. अध्याय २ पादः।
इदं होरिदमध्वयोरिदमग्नीधः इति । स ६ कर्तव्यो
न कर्तयः । इति संशयः। वीदकप्राप्तया कर्तव्य इति
यन्य बुद्धिः स्यात, तस्य निहत्यर्थ सूत्रम् । प्रकृतो यहनां
मम्बन्धः कर्तव्यः, स विभागमन्तरेण न सिध्यतीति
विभागी बहुसम्बन्धाय क्रियते । इह तु सर्व ब्रह्मणे परि.
हरति इति एकमे सर्वथरुः, सब विभागेन न प्रयोजन,
क्रियमाणोऽपि न प्रातार्थः स्यात्, अष्टार्थमेष क्रियेत ।
तस्मात् रुपणन धरौ न ध्यादेश इति ॥ (१०।२७
अ.).
..
সীমিদ খবিশ্বালানবাধিবে ।
रविन्दानं धर्ममावार्य स्याद्ददाति सामयात् ॥
२२ ॥ (पु.)
अस्ति ज्योतिटोमा, ज्योतिष्टोमन स्वर्ग कामो बजेत
इति । तदं समामनन्ति, अवश घखतरय गर्द
। भाय अजाच अवयव ग्रीयय यवाय तिलाय मापाच
तस्य हादसत दक्षिणा । इदं चापरं यते, ऋलिग्भयो
दक्षिणा ददाति इति । तत्र सशय , किं दानं धर्म मात्रम्,
उत. विगानमनम् ' इति । कि प्राप्तम् १ । ऋवि.
ग्दानं धर्ममात्र स्यात्, तम्यादि कर्तव्यता धूयते ।
ददातिकर्तव्यता अमाच्छन्दाद गम्यते, ऋत्विगानमन
M

·4
३७५
मीमांसा-दर्शने
यद मिथिः
तमिव
भृत्या समभावयन्, यत् भृति वनुते, यास्य मृत्यै हादय
रात्रीर्दीक्षितो भृति वन्वीत इति ।
यतार्थ
ऋलिजः परिक्रतम्, अन्यञ्च या साधयितु,
भृतिवचनम् । भृतिथ कर्मकरेभ्य भानवधै यहीयते
तस्मादपि परिक्रयार्थ ऋविग्गो दानमिति ।
नैष्कर्ट कण संस्तवाच्च ॥ २८ ॥ (यु. ५)
नैष्कर्ट केण च संम्तवो भवति, यथा
वै दारहारी
नैष्कर्ट को निष्कर्तनभृतः कम्मयोगे वर्तते, एवं वा एते
यज्ञस्य ऋखिनः इति। नैष्कर्ट को दाराहारः, यथासो,
एवम् प्रविन इति ब्रुवन् परिक्रया) दानं दर्शयति । १० ।
ज्योतिटोमै मदस प्रतिपययंताधिकरणम् ।
यथा
शेषभनाथ तहत् ॥ २६ ॥ (पू.)
सन्ति प्रयभक्षा ज्योतिष्टोमै दर्शपूर्ण मासयोय,
वषटकारनिमित्ता होमाभिपवनिमित्ताथ, तथा सामा
पित्रचतुर्दाकरण शंयुवाककालाः । तेषु संशयः, कि त परि
क्रयार्थाः, उत न इति । किं प्राप्तम् ? । शेषभधार तद्दत
भधितुमईन्ति, यहत् दधिणादामम् । मोति हि करोति
भक्षणं, प्रीत्या पानमन्ति। तस्मात् परियार्या. शेषभधा
इति ।

·१. अध्याये २ पादः। - संस्कारो वा द्रव्यस्य परार्थत्वात् ॥ ३० ॥ (सि.) वाशब्द: पक्षं व्यावर्तयति, न परिक्रया) भक्षण, ट्रव्यसंस्कारार्धम् इति । कुतः । यज्ञार्थेन हि ट्रव्यमुत्पत्र प्रयोजनवत्, यदि तस्य संस्कारार्थ भक्षणं, ततस्तदपि प्र- योजनयत् । दक्षिणान्मिध्याशापद्यति इत्येवमादि प एक- टेशषचन प्रकृतशेषापेक्षं भवति, न द्रव्यस्योत्पादकं, तस्मात् द्रव्यस्य भक्षणमुच्यते, न भक्षणार्थ द्रव्यमुपादीयते, प्रकृतस्य घ भक्षणम् । तस्मात् संस्कारार्थमिति गम्यते । शेषे च समत्वात् ॥ ३१॥ (यु०१) अपि च यच्छेषं द्रव्य, तत् देवतायै सङ्कल्पितं यजमा- नेन न स्वयमुपयोक्तश्यम् इति । तस्मात्र तस्योपयोक्नुम् ऋत्विज इंगते, नी खल्वपि यजमानः। साम्यमत्र यजमा. नस्य ऋत्विग्मिः, परिक्रीयानय स्वीकुर्यात् द्रव्यं, तत्रास्य देवतार्थ; सदस्य एव न पयकस्पते । तस्मादपि न परिक. या भक्षणम् इति । स्वामिनि च दर्शनात् तत्मामानाादितरेषां तथालम्॥ ३२ ॥ (यु०२) स्वामिनि च भक्षणं दृश्यते, यजमानपक्षमाः समुप. हता इडां भक्षयन्ति इति । यजमानस्य प्रसंशयम् अपरि- क्रयः, तसामान्यादितरेषाम् अपि न परिक्रयः । कथम् ।। एवं सति, नैव विज्ञायते, इहाभधणेन यजमानपञ्चमाः 1 ·भीमासा दधने परिक्रीयन्त इति । किं तत् सामान्यम् ।। द्वितीया रि. भक्ति । तस्मादपि न परिक्रयार्थ भक्षणमिति । "तथा चानार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥ (यु०३) एवम् अन्यार्थदर्शनम् इदमुपपन्न भवति, कुण्डपाथि नामयने अमरुकै यमसेः सोमान् भनियन्ति इति प्राप्त भन्छे विशेषः श्रूयते, अत्सरुकैः इति । एव सत्रेषु भक्षणं दृश्य, तत्परिक्रयार्थत्वे न अवकल्पते । तस्मादपि न परिकार्य भक्षणमिति : (१०१२।८०) मत तिम्बरणाभावाधिकरणम् । , वरात्विजामानमनार्य त्वात् सो न स्यात् व कर्मत्वात् ॥ ३४ ॥ मन्ति हादशाहप्रतीनि सत्राणि, हादशाहमालिकामा उपयु इत्येवमादीनि । पस्ति च ततो ज्योतिष्टोमे कर णम, पग्निमें होता स मे होना होतस्त्व मे होतामोति होतारम् इत्येवमादीति । तत् मत्रेषु सन्दियते, कि कर्तव्य न । इति । तत एतत् तायन: परीक्ष्य, कि प्रकृती धर्ममा वरणम्, सत परिक्रयार्थम् । इति । यदि धर्म माचं, प्रकृती सत्रेषु कर्तव्यम् । अथ परिक्रयाय,न कत्तष्य मिति । कि प्राप्तम् । मन्त्रवियमवञ्चति कृत्वा धर्म मात्रम् । तस्मात् सप्रेषु कर्तव्यम् इति ।

·१. अध्याये २ पादः।
'एवं प्राप्ते ब्रूमः, वरणमृविजां सत्रेषु न स्यात्, न
कर्तव्यमिति । स्वार्थ हि तेषां कर्म, न । कचिदात्मानं
वणीते । प्रसती चानमनार्थ वरणं हटप्रयोजनमिति न
शक्यमदृष्ट कल्पयितुम् । तस्मात् सत्रेषु वरणं न स्यादिति ।
(१०।२।१० प्र०)
सर्व परिक्रयाभावाधिकरणम् ।
परिक्रयश्च तादात् ॥ ३५ ॥ (नि.)
"
परिक्रयय प्रक्षती ज्योतिष्टोमे पानातः, गौच अश्वथ
अखतरथ गर्दभच अजाय अषयच ब्रीहयच ययाच तिलाय
मापाथ तस्य हादशशतं दक्षिणा इति । तत् दाक्षिण
सत्रे चोदकेन प्राप्त किं कर्तव्य, निहत्तं वा ? इति सं.
शयः । कि प्राप्तम् ?, कर्तव्यः परिक्रयचोदकानुग्रहाय ।
अपि तत्र गवादयः प्रतिषिध्यन्ते, न यव गोर्दीयते न
वासी न हिरण्यम् इति, तत् सति परिक्रयेऽवकल्पते ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः, परिक्रयश्च तादात इति, परिक्रयय
न कर्त्तव्यः । उक्तमधस्ताहरणं सधेषु न कर्त्तव्यमिति, परि-
क्रयश्चेति च शब्देनान्वादेशः क्रियते, न कर्तव्यः परिक्रयः ।
कुतः ।। आत्मार्थत्वात्, न कथिदात्मानं परिक्रीणीते इति ।
प्रतिषेधश्च कर्मवत् ॥ ३६ ॥ (घा.)
प्राप्तौ सत्यां प्रतिषेधोऽयकल्पते इति यदुक्तां, तत् परि-
इर्तव्यम्,

·मौमांसा-दर्शने
स्थाहा प्रासर्पिकस्य धर्ममावत्वात् ॥ ३७ ॥ (पृ.)
प्रतिषेध उपपद्यत इत्यर्थः । कस्य । प्रासर्पिकम्य
दानस्य इति । धर्ममात्र हि तत् सत्रेषु चोदकप्राप्त, तत्रि-
वर्त्तते । तस्मादुपपन्नः प्रतिषेध इति ।
न दक्षिणाशब्दात् तम्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥
३८ ॥ (सि.)
नायं प्रासर्पिकस्य प्रतिषेधः । कुतः।। दचिणा-
शब्दात् दक्षिणाशब्दो यच भवति, प्रदक्षिणानि भवा-
पाहुः न हि पत्र गौर्दीयते न वासो न हिरण्यम् इति ।
दक्षियाशब्दय परिक्रयार्थो भवति । तत्र हि श्रूयते, गौथा-
मयावतरथ गर्दभयाजायावयय वीडयय यवाय तिन्नाथ
तस्य दादयतं दक्षिणा इति, ऋत्विग्दान
दक्षिणा, न प्रासर्पिकम् । तस्यैवासौ प्रतिषेधी न प्रामपि
कस्य । तम्मानित्यप्राप्तस्यैवानुवादोऽसौ न सत्रेपु दक्षिणा
इति । (१०।२।११.)।
मापाय
।
।
एदवमानीयश्च मवाना नया तत्र दालम्य परिकार्थताधिकरणम् ।
उदवसानीयः सवधर्मा स्यात् तदगत्वात्तव
दानं धर्ममावं स्यात् ॥ ३६॥ (पू.)
अस्ति उदवसानीयः, सत्रावसाय पृष्ठशमनीयेन

·१० अध्याये २ पादः। ३०० मघश्य . ज्योतिष्टोमन सहस्रदक्षिणेन यजेरन् इति। तचैघोऽर्थः सांयिकः, दक्षिणादानं धम्ममात्रम्, उत परिक्रयार्थम् । इति । तथा इदमपरं हैतं, किं सत्राङ्गमुदवसानीयः, न ? इति । यदि सत्रा, धर्ममा दानम् । अथ न सवा', परिक्रयार्थम् इति । किं प्राप्तम १ सत्रा- गम् इति । कुतः ।। मनप्रकरणात्, सवं परिममाम्य कर्तव्यमिति थ यते, सवप्रकरणात् सत्र लक्षयित्वे ति गम्यते । उदवसानीयव सत्रस्य विधीयते इति । च फलार्थत्वात्रोदवसानीयार्थता गम्यते । न च सत्रोदय- मानकाले उदवसानीयः, लक्षणा हि तथा स्यात । गत्वे च फलं कल्पयितव्य', तस्मादानन्तर्यादेकवाक्यता सम्बन्धाच्च सत्रागमुदवसानीया, सचं यथोक्त परिसमाम्य न सन्तोष्टव्य, न तावत् कृत्वा कृतिता मन्तव्या, इदम- कर्तव्यमुदवमानीय इत्येवमभिसम्बन्धः यथा अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यजेत वाजपेये नेष्ट्वा वृहस्पतिसवनेन यजेत इति । तस्मात् सचाङ्गम् । एवं चेत् मानस्य सवस्य स्वयंकट कत्वात् धर्ममात्र, तत्र दानम् । सवधर्मा उदयसानीय इति । न वेतत्पतिवादिभक्तचोदितत्वाच ॥ ४० ॥ (मि.) तुशब्दः पशू व्यावत यति। नैतदेव धर्ममात्रमा टानम् इति. किन्तर्हि, परिक्रयार्थम् इति। कुतः ।। नैतत् सवा विभानचोदितत्वात् नैतद हम्पतिसवेन पर तस्याङ्ग क्रियते।

·मोमांसा दर्शने
सौत्रामखा च तुन्यं, तत्रैव यू यते, ययोजाग कृत्वा
नैव सन्तोष्टव्यमिदमपरं तस्य कत्तव्यम् इति । इह पुनः
सत्र मुत्सृज्य उदवमानीयः कर्तव्य इति, मवादुदवमाय
उत्यायेत्यर्थः । तत्रान्योऽर्थः कायदम्य, यथोदितं नियं
न प्रहातव्यम् । उत्पूर्वस्य अवपूर्वस्य स्यतेः प्रहायेत्यर्थः ।
प्रहाणे १६ लाशब्दम्तव पुनरनुष्ठानानन्तर्यो । तम्माद
विभक्त चोदितत्वान्न सत्रा, न सत्रप्रतिकम् । तस्मा.
दप दान परिक्रयार्थमिति । (१० । २ । १२० ॥
उदयमानीयम्य विजाम के कैनानुष्ठानाधिकरणम् ।
तेषां तु वचनात् दियजवत् सहप्रयोगः स्यात् ॥
४१ ॥ (पू.)
इदमेवोदाहरण, मत्रादुदवमाय पृष्टगमनीयेन ज्याति-
टोमेन सहस्रदक्षिणेन यजेग्न् इति। तधेषोऽथ. समधि-
गम',
न सवाई पृष्ठगमनीयः इति। अथेदानीमिटे
सन्दिच्यते, कि सहत्य तैम्तत् कर्तव्यम्, उस एक केन ।
कि प्राप्तम् । मंहत्य इति । कुतः ।। उपा-
टेयत्वेन यागे चोद्यमानस्य यदुत्व प्य यषणात् । स चेटे.
केन क्रियेत, बहुत्वसंयुक्ताः प्रयोगी न स्यात् हियजयत,
यथा एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामो बजेयाताम् रति,
यद्यपि राजपुरोहितो लक्षणवे न यूयेते एवमपि बजे
वाताम् इति याग उपादेवलेन, याग व एतत् करिव
इति।

·१० अध्याये २ पादः। ३६१ श्रूयते, यजेयाताम् इति । तहत् घटगमनीयेन यजेरन् इति। तस्मात् सहत्य पृष्ठशमनीयं प्रयुञ्जीरन् इति । एवं स्थित तावदपर्यवसितम्, अन्तराचिन्तान्तरस्य मूत्र तावहायिष्यामः, उदवसानीये सविभ्योन्य पामविकाभिकरणम् । पनरा चिना। . य एवं उटवसातारम्त एव तवान्यात्विजो वृणीरन् ॥ ४२ ॥ अस्मिन्ने बोटाहरण एपोऽर्थः सांशयिका, कि त एव मविण ऋत्विजः, उतान्ये वा धरीतम्या: १ इति । कि प्रामम् ? त एव । कुतः ।। समानकर्ट कता हि गम्यते, उदयसाय यजेरन् इति । यसार प्रति भवति प्रत्ययः। यथेव वचनप्रामाण्याचोरक प्राप्तामेककर्ट कता बाधित्वा बहुकट कता भवति, एवं चोरकप्राप्तानन्यावृत्विजो बाविस्वा वचनप्रामाण्यात् त एष भवितुमर्हन्ति इति । एवं प्रामे नमः, तधान्यात्विजो हगीरन प्रति । न हि पृष्टगमनीये ये सवादुदयमातारम्ते करोि विधी- गन्ते, न तेषामुपादेयत्वेन चोदनेत्यत, न पाविहितमा भयति, न पानी डीने विगुप्ता कापित् भवति । मन्ति १ चोदकप्रामा पन्चे ऋत्विजः। अपि पात्र यायति कर्मभिप्राय फ्रियाफल, नापति त ए कार, तदेतदुपग्रहविशेषादवगम्यते । न प विजः प्रति

·.
३८२
मीमांसा-दीने
थागस्य फर्च भिप्रायं क्रियाफलम्। तम्मावावियेत
एक कारः, प्रधानयागे तावत्कन . अपगच्छामः ।
ऋत्विजः पुनरन्ये वरीसध्या इति । (१०२।१५ प०).
एकेकशस्त्वविप्रतिषेधात् प्रकृतेश्च कसंयोगात् ।
४३ ॥ (पू०)
स्थितादुत्तरम् । शब्दः पक्षं व्यावतंयति ।
पृष्टगमनीयं सहाय प्रयुनीरन्, किन्तई एक कमः ।
कुतः ।। अविमतिषेधात, उदवसामेन हि पुरुपा सयन्से
ये सवादुदयस्यन्ति रति । स चैकोऽप्युदवसाता भवति,
ये चोदवसानस धितास्तेषां याग इति एकै कस्यापि यागो
विहितो भवति, न प केनचित् प्रतिपिध्यते, तस्मादिकेको-
ऽपि यजेत।
मनु बहनां प्रयोग उच्यते, तेनैकैकस्य म
भवति । नैष दोषः, एकैकस्यापि न वायते, तेन चोदक.
मामर्यादेकै कम एव यनेत इति ।
पात, बहुमंयुक्तः प्रयोग एकैन न मयते कर्तुम्
इति। एवमपि न दीपः, नाव बहुवचन विधीयते, ये
सादुदवसातारस्तेषामेव याग,
बहूमामा प्राप्तानाम् अयमनुवादः । एकै कम्येनापि च
ते उदवसातारः। सम्मात् तेषां तथैव यागो भविष्यति,
यथैवोदवसाने नेपाममंहताना बहुवचनं, एवं मागेऽपि
असंहतानामेव भविष्यति ।
प्रवोचते, न बहुवचनमनुवादः, अप्राप्तवात, न हि
बहुवचनं यागे प्राप्त यदनूदीत। नन्विदानीमेवोशमुद
.
ते च बहवः, तेषां

·१. अध्याये २ पादः। वसातॄणां यागेस्ते च बहव इति । उच्यते, बहुत्वं नेपा. मुदवसाने, न यागे। ननु वाक्य सामयाद्यागेऽपि भवि- यति। नेत्या, परिपूर्ण हि पदं पदान्तरमाकाइ ति, ततो पाक्यं भवति, अयच्च याग: प्रागैष बहुवचनेन सम्बन्धो न तस्यामवस्थायां वाक्येनोदवसातारः प्राप्ताः । उपादत्ते तु तदा बहुत्वं, ततो बहुवचनसंयुक्तः पदान्तर- गतान् उदवसातृनपेक्षते, तस्माद बहुत्वस युक्तः प्रयोगः कर्तव्यः, यथा हियन्ने सत्रेषु च इति । आह,नैतदेवं, यत्र केनचित्य कारणानुवादः सम्भवति तवानुवादो वा स्याद् विविति । यद्यप्यपूर्वत्वादन्यत्र विधिायानमुंबादात, तथाग्यवानुवाद एवं बहुत्वस्य भवितुमहीत, तथा हि यागसम्बन्धी 'बधूनां न तो मवति, तब दृष्टमेव प्रयोजनं, इतरस्मिन् पधे बहुत्वस्य यागसम्बन्ध ऽदृष्ट कम्पनीयं स्यात्, तस्मादनुवाद इति । पाह, दियऽपि तवमेव प्राप्नोति सत्रेयुप इति । अधीयते, प्रस्त्यच विशेषः उदवसाय यजेरन् इति, राज- पुरोहिती यजेयासां, ऋहिकामा: सत्रमासीरन् इति । यष शान्तः प्रदो भवति तत्र हो प्रयोगो गम्यते, सना नार कर्तारः यवणादेव, तत्रीतरप्रयोगवचनेन केवलो धात्वर्थो विधीयते, तदाययः प्रयोगः, कर्तारय, तहता च सहया, एवं सर्वमेतत्, धाव विधीयमान प्राम मेवा नूदते हियन्ने सचयु च धात्वा विधीयते, प्रयोगोऽपि, कारः, साता च सहरति सर्वमेव तत्राप्राप्तम् । न हि राजपुरोहिताविस्येप समाप्ति प्रयोग वदित, ताप

·५८४
मीमांसा.दशने
करीव तताच महयाम् ।
तथा ऋद्दिकामाः इति।
तस्मादेवजतीयके पु महरा उपादेयत्वेन यूयते । प्रती
हियज्ञादिषु नानुवादम्तेषु बहुत्वमयुक्त: प्रयोगः कर्तव्या,
इह तु न तथा । तमाटेकै कः पृष्ठशमनीयेन यजेत इति ।
(२०१२।१४ अ.)।
कामष्टी दानम्यादृष्टार्थताधिकरणम् ।
कामेष्टौ च दानशब्दात् ॥ ४४ ॥ (पृ०)
अस्ति सारस्वते सर्व कामेष्टिः, प्लाचं प्रस्रवणं प्राप्या-
ग्नये कामायाप्टाकपाल पुरोडाय निर्वपति तस्यामा
पुरुषों च धेनुके दत्वा प्रति यमुनामवभृथमभ्यवयन्ति
इति । तत्र संशयः,कि परिक्रयायें दानम,उत धर्ममात्रम् ।
इति । पृष्ठशमनीये च मत्रस्यानभूते परिक्रयायें दान
मित्युक्तम, अथेदानीमङ्गभूताया कामेटी
चिन्त्यते ।
तत्र किं तावत् प्राप्तम् , यथा पृशमनीये परिक्रया.
थम, एवमिहापीति बशन्देनान्वादिश्यते ।
कुतः।
दानशदात्, दानगदी भवति, तम्यामां पुरुषों च
धेनु के दत्वा इति । टानशब्द' कर्म करेषु मदन
परिक्रमा
इल्युक्तम् ।
न चैतमत्रम्, मत्रस्यागभूतमेतत् । प्रकरणाच मत्र म्य
म्वयकर्ट कता, नागानां, तच्चोद के प्राप्तः ऋत्विग्भिः मगुप्प
मत् सत्रस्योपकारक भवति अन्चै विग्भिविना
-

·१. अध्याये २ पादः। ३८५ विगुणं सत्रम्य नोपकुर्यात् । तस्मादत्र दानं परिक्रयार्थ इति । वचनं वा सत्रत्वात् ॥ ४५ ॥ (सि.) वाशब्दात् पक्षो व्यावत्यं ते, नाव परिक्रयार्थ दानं धम्ममात्रम् इति । कुतः।। सत्रत्वात्, मत्रे हि आनति- निवृत्ता। आह, नैतत् मत्र मत्राङ्गमित्युक्तम् । उच्यते, र, सत्राझं तु सत्रमध्यपतितं, सत्रम्य च सागस्य स्वय- कर्ट कता,तयां क्रियमाणायां सिडा प्रस्था इष्टः कतीरः । तत्र प्रानत्या न प्रयोजनं, यमाणं तु दान धर्ममात्र भवि तुमर्हति इति । (१० । २ ॥१५ अ० )। . दर्थपूर्ण मासयो प्याय दामस्थाहटाताधिकरणम्। हप्ये चाचोदनादक्षिणापनयः स्यात् ॥ ४६ ॥ दर्शपूर्णमासयोरिदमाम्रायते, यदि पत्नीः संयानयन् कपालमभिजुहुयात, वेवानरं हादयकपानं निर्वत् तस्यै कहायनी गोदक्षिणा ते स वेचाय दद्यात् इति । सत्र संघयः, किं परिक्रयार्थम् एकहायनस्य दानम्, उत धर्ममात्रम् । इति। कि प्रास, दक्षिणायब्दात् परिक्रया- . यमिति, परिमाया हि दक्षिणागदी भवति । एवं प्राप्त व्रमः,हे थे च धर्ममात्र दानम् इति चयम्देन ·३८६ मीमांसा-दर्शन अन्वादिश्यते । कुतः ।। अषीदनात् हेप्यस्य ऋत्विजः, न हि हेव ऋत्विम् भवति, ऋत्विगाचार्यों नातिपरि. तथ्यो इति। यदा परिकतव्ये नैव की प्रयोजनं नास्ति, तदा कि दक्षिणाशब्द: करियति । अपि परिक्रयार्थे सति दक्षिणाशब्दः स्यात् चोदकमाप्तोऽन्वाहार्योऽपनीयेत, तत्र घोदको वाध्ये त, तस्मात् धर्ममाप्रमकहायनस्य दान- मनृविजे दातव्यम् इति । (१९१२ । १६ प्र.). কীঘিযাথিৰব । अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितरेषां स्याधिपति- . षेधादस्थां ॥४७॥ (मि.) इदमात्रायते, यदि सन्दीक्षितानां प्रमीयेत त दग्धा कृष्णाजिने अस्थीन्युपनध योऽस्य नेदिष्ठस्त तस्य स्थाने दोक्षयित्वा तेन सह बजेरन् ततः सवत्सरे अस्थीनि याज येत् इति । योऽय सवत्सरे यम., स सन्दिह्यो, किमस्या मत जीवताम् ? इति, किन्तावत्याप्तम्, सामानाधि- करण्यादस्थामिति । कि सामानाधिकरण्यम् ।। याज- यतरस्थीनि कर्मभूतानि । ननु प्रस्थीन्यचेतनानि न शक्नुवन्ति म्वय तन्वयितु, कथ तानि क्रियायां कर्तृणि भवेयुः । इति । उच्यते, प्रयो- ज्यता तथा यू यते, ततो अन्ये प्रयोजयितार:, ते एतानि क्रिया कारयियान्त इति । प्राइ, न हि अकुर्वति कारयतीति भवति, कर्त: हि .

·१० अध्याये २ पादः। ३८७ " प प्रयोजको हेतः, न चैतानि कासन क्रियामुपसंहत्तं, शल्यन्ति इति उच्यते, वचनप्रामाण्याद यावत् यजमानं कारयितु शक्यन्ते, तावत् कारयिष्यन्ते, श्रीदुम्बरीमम्मानं शुकान्वारम्भणमित्येवमादीनि ।। पाह, प्रधानमेव न शक वन्ति नाङ्गानि कुर्वन्ति, गाज- मानानि भवन्ति इति । अत्रोच्यते, वधनसामर्थ्यात् तच्छ- वद्रव्य ऋखिनः प्रतिग्रहीप्यन्ति तद्दक्षिणामतत्परिक्रीता: तत् पक्षन्ति दहशो ट्रव्यत्यागो वाचनिको भविष्यति इति । आह, एव वर्ण्य माने याजयितृणामेव कर्ट त्वमुपदिष्ट भवति नास्याम् इति । उच्यते, यष्टृणामेवैतेन प्रकारण कर्ट त्वमुपदिश्यते, न यकर्तरि कारयतीति भवति, हेतु:, कर्ट व चास्यां यागे सति प्राप्तमेवानद्यते, यथा, ग्राम- कामं संयाजयेत् इति ग्रामकामो यजेत इति विधीयते, देतत्व व प्राप्तानुवादमात्र, तच्च दर्शयति, स्तोघे प्रन्थि- कुम्भमुपदधाति इति । प्रस्थामेव यजमानत्वं दृश्यते । तस्माद् अस्यां यनो न जीवताम् । अति प्राप्ते ब्रमः, अस्थियजः इतरेषां जीवतां स्यात्, नेपामविप्रतिपिहो यमः, प्रस्यां विप्रतिषिध्यते, त्यागी नाम मनमा क्रियते, न चास्याम् अस्ति मनः। यदुक्त, ऋत्विज्ञः शवद्रव्यं दक्षिण प्रतियध तत्परिक्रीता: त्यागं कुर्वन्ति इति, यो वाधनिकम्त्यागो भवति इति । तदेव, न हि यजेतेयुक्त अशा वस्तु वचनप्रामाखादन्यो यज्यों भवति, यागं कुर्वीत इति हि हपन, नान्चो यत्पर्य इति । न च वचनमानाबादेतवति, यच्छ वद्रव्य तत् साने, नहि . ।

·मीमांसा-दर्शने अन्वादिश्यते । कुतः । अचोदनात् हेयस्य ऋत्विजः, न हि हेय ऋत्विम् भवति, ऋत्विगाचार्यों नातिचरि- तव्यो इति। यदा परिक्रेतव्य नैव की प्रयोजनं नास्ति, तदा कि दक्षिणाशब्दः करिष्यति ।। अपि च परिक्रयार्थे सति दक्षिणाशब्दः स्यात् चोदकप्राप्तोऽन्वाहार्योऽपनीयेत, तब चोदको वाध्ये त, तस्मात् धर्ममात्रमेक हायनस्य दान- मविजे दातव्यम् इति । (१०। २ । १६ प्र०)। श्रीवतामम्थियाधिकरणम् । अस्थियतोऽविप्रतिपेधादितरेषां स्यादिप्रति- षेधादस्वां ॥४७॥ (मि०) इदमामायते, यदि सन्दीक्षितानां प्रमीयेत त दग्धा कृष्णाजिने अस्थीन्युपनद्य योऽस्य नेदिष्ठस्त तस्य स्थाने दोक्षयित्वा तेन सह बजेरन् ततः संवत्सरे अस्थीनि याज येत इति । योऽयं सवत्सरे यमः, स मन्दिय ने, किमस्था मुत जीवताम् । इति, किन्तावत्याप्तम् !, सामानाधि- करण्यादस्थामिति । कि सामानाधिकरण्यम् ।। याज- यतरस्थीनि कर्मभूतानि। ननु पस्थीन्यचेतनानि न मनुवन्ति म्वयं तन्वयितुं', कथ तानि क्रियायां कर्तृणि भवेयुः १ इति । उच्यते, प्रयो- ज्यता तेषा य यते, ततो अन्य प्रयोजयितारः, ते एतानि क्रिया कारयिष्यन्ति इति । पाह, न हि पकुर्वति कारयतीति भवति, कर्त: हि ·१० अध्याये २ पादः। ३८७ ३ प्रयोजको हेतुः, न चेतानि कामौन क्रियामुपसंह शवन्ति इति । उच्यते, वचनप्रामाण्याद यावत् यजमानं कारयितुं शक्यन्ते, तावत् कारयिथन्ते, श्रीदुम्बरीमम्मानं शुकान्वारम्भणमित्येवमादीनि ।। आह, प्रधानमेव न शक वन्ति नानानि कुर्वन्ति, गाज. मानानि भवन्ति इति । प्रबोचते, वचनसामर्थात् तच्छ- वव्य ऋविजः प्रतिग्रहीन्ति तद्दक्षिणाम्तत्परिक्रीता: तत् पक्षन्ति ईदृयो द्रव्यत्यागो वाचनिको भविष्यति इति । आह, एव वर्ष माने या जयितृणामेव कर्ट त्वमुपदिष्ट भवति नास्थाम् इति। उच्यते, यदृणामेवैतेन प्रकारण कर्ट त्वमुपदिश्यते, न धकर्तरि कारयतीति भवति, हेतु, कर्ट व घास्यां यागे सति प्राप्तमेवान्यते, यथा, ग्राम- कामं सयाजयेत् इति ग्रामकामो यजेत इति विधीयते, हेतुत्व च प्राप्तानुवादमात्र, तच्च दर्शयति, स्तोत्र पस्थि- कुम्भमुपदधाति इति । प्रस्थामेव यजमानत्वं दृश्यते । तस्माद अस्थां यनो न जीवताम् । इति प्राप्त बमः, अस्थियज्ञः इतरेपा जीवतां स्यात्, नेपामविप्रतिपिहो यमः, प्रस्थां विप्रतिपिध्यते, त्यागी नाम मनमा क्रियते, न पास्याम् अस्ति मनः । यदुत, ऋत्विजः शवव्यं दचिणां प्रतियध तत्परिक्रीता: त्यागं कुर्वन्ति इति, ईदृशो वासनिकस्यागो भवति इति । तदेवं, न हि बजेतेयुक्त पगावरम वचनमामायादन्यो यच्चयों भवति, याग कुति इति हि तहसन, नान्यो यन्पर्व इति। न च वचनमामायादेत वति, यशवद्रष्य तत् गधने, न हि .

·३८८
मीमांसा-दर्शने
न
.
.
तद अम्थिमिदत्तं भवति, न चामति दाने परिक्रयः ।
च गौणोऽौँ विधिगदाटवगम्यते, अन्येन हि प्रमाणेन
परिच्छिन्वेऽर्थे गौणः शष्टः मम्बध्यते, यथा, गौरनुमन्यः
इति गोजातिविशिष्टः परमुबध्यते, न वाहीकः, गौरयं
वाहीक इति तु संया वाही के गौणः शब्दः प्रवर्तते ।
तस्मात्र त्यागविधाने अन्यो यज्यर्थ: स्यात् । न चास्थां
ट्रय स्वं मम्भवति, यत् ऋत्विजो गृहीत्वा वय मनेन परि
क्रीता इति मन्य रन् । तम्मान कथञ्चन अयोनि यगि
भवन्ति अतो न विवक्षितं सामानाधिकरण्यम् इति ।
पाह, सम्बद्धवचनाद नर्थक तौदं वाक्यम् । नैति
बम, न हि गम्यमाने अथै पनर्थकं भवति, तसः संवत्सरे
याजयेदित्ये तावतो वाक्यात् कथिदर्थोऽवगम्यते, स इह
विवक्षितः, प्रस्थीनि याजयेटित्येप मम्बन्धो न विधीयते ।
अाह, किमस्थीनीति प्रमादपाठः । न च प्रमादपाठ
प्रति गम:, न हि म प्रवाप्रमादपाठो यो विधानार्थ:
मुख्यार्थय, अनुवदवप्यर्थ लक्षणयापि ब्रवन् वाक्ये मम.
वायं गच्छति, न च प्रमादपाठी भवति, तत्र, अस्थीनो-
त्येप शब्दो विदधत् समर्थ मुख्यया त्या वषन् वाक्ये न
ममवेति, अनुवदंतु लक्षणया ममवेषति। ततः मंघमरे
याजयेत् इति नीयतः प्रकृतान् वक्ष्यति । तत्रास्थिशब्दी
वर्तिते लक्षणया, तत: संवत्सरेऽस्थिमतो यानयेदिति ।
के तेऽस्थिमन्तः । ये तेन सह यष्टं प्रकान्ताः । तम्माद
यस्य तानि प्रस्थीनि तैरस्थिभिः स शक्यते लक्षयितु,
तस्मान्जीवतां यन्न इति ।

·१० अध्याये २ पाटः। ३८८ । यावदंतामुपयोगः स्यात् ॥ ४८ ॥ (प्रा०नि०) अघ यदुक्तामस्थां गाजमानं दर्शयति, स्तोत्रेऽस्थिकुम्भ- मुपटधाति इति। नैतद याजमानं, न हि अयोनि यजन्ते इत्युक्तम्, अतो वचनप्रामाण्यादेतत् कर्म याज- मानसरूपं भवति, यावति वचनं, तावत्येव व त्वद भवितु- मईति, न तत्, सर्व याजमानं शक्नोति लक्षयितु', तस्मा, ज्जीयतामेव यन इति । (१०।२।१७ १०)। अस्थियने पम्या जपाद्यमनुष्टानाधिकरणम्। चौदग्दरीमानक्रस्पी नुष्ठानाधिकरणच । (त्वा चिन्ता)। यदि तु वचनात्तेषां जपसंस्कारमर्थ लुप्तं सैष्टि तदर्थ वात् ॥ ४६॥ जपा: यष रह जपसंस्कारमिष्टिय चिन्त्यते । तष सूत्रेतरा- ईन जपसस्कारं चिन्त्यते, शेपेणापीष्टिः । जपति इति चोटना:, संस्कारा: केगरमयु धपति इत्येवमा- दयः। किम् अस्यां जपमस्कारं कर्तव्यः, न । इति संशयः । ननु नैवास्यां यसो लीयताममारित्युक्तम । यी बने, कृत्वा चिन्तेपा । प्रस्यामिति कृत्वा चिन्त्यते, पनेन प्रकारेण पूर्वाधिकरणम्य प्रयोजनं विधायेते, यदि पम्ना पमा स्यात, किं तपसंम्कार कियो, न ? रति । किम्ता ·. 4 ४ मीमांमा दर्शने । वत् प्राप्तम् , विधे प्रकरणान्ततिदेगात सर्वक स्यात इत्यनेन न्यायेन कर्तव्यमिति । एव प्रामे ब्रम, यदि त यचनापा पम्या य व्यात, तैपा, जपसकार लुमार्थ निवत्तेत, न ते शक्य अपितु , नापि केसश्म वसु, शक्यच चोदको न प्राप यति । पत्र सूत्रीत्तराई, मेरि तदर्थत्वात् इति । टीस पीया इष्टि, फत्तच्या न! इति विचार । कि प्राप्तम् . पोट कानुग्रहाय कर्तव्या। एव प्राप्त ब्रम, सहेथ्या जपसस्कार न कर्तव्यम्, दृष्टिलृप्येत इति। कुत ।। तदर्धा, हि मा, यजमानो दीक्षा ग्रहीष्यतीति, दीक्षा ब्रतानि, नियमाय मानस कम्म, न चैषां मनोऽस्ति, दीक्षाग्रहणार्था चेष्टि मयागात् भायते, आम्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपट्टीरियमाण इति तम्मादिष्टिापि निवर्तेत इति। क्रत्वर्थ तुझियेत गुणभूतत्वात् । (१०।२।१८०)। अस्थियने एवेद सन्दियते, यजमाने न समितौटुम्बरी भवति, नया शुक्र यजमानोऽन्वारभते इति । अम्या याग मति किमेवजातीयक कर्तव्य , न इति। कि प्राप्त', अचेतनानामस्या मक्रियासु वातन्वा नाम्नि तस्मात् मौदुस्वरीसम्माने शुक्राचारभषे च नास्थीनि कति भवेयु इति । एव प्राप्ते ब्रूम , कत्वयंन्तु क्रियेत, गुपभूतत्वात्, यत् कत्वम् एव ज्ञातीयक तत् क्रियेत, गुराभूतत्वात, गुणभूत यजमानपरिमारम्भितया 'भौटुम्वर्या . तप यजमान, ·१० अध्याये २ पाद । ३८१ प्रयोजन यजमानान्वारब्धे न च शुक्रण प्रचेतनेनैव च परि मीयते, शुकथ अन्वारभ्यते । तस्मादेवजातीयक कर्तव्यम प्रति। (१० । २ । १८ अ.)। अस्थियने घस्था काम कम्पाद्याननुष्ठानाधिकरणम्। (कवा चिना) काम्यानि तु न विद्यन्ते कामाज्ञानात् यथेतर स्थानुच्यमानानि ॥ ५० ॥ अस्ति ज्योतिष्टोमस्तन यूति, यदि कामयते वपत पर्जन्य इति, नीचे सदो मिनुगत् इत्येवमादि । तदिह चोदकेन प्राप्त काम्य कर्तव्य , न १ इति मन्दियते । चोट कानुग्रहाय कत्त व्यम इति । नन्वम्धीनि न किश्चित् कामयन्ते यजमानकामनिमित्त काशवजातीया पदार्था । पत्रीच्यते, नाव यजमानेन कामयमानेन प्रयोजनम, एषोऽवार्थो, नीचे सदसि मीय माने सष्टिर्भवति इति, तद्यदि वृध्या प्रयोजन, नीचे मटी मातथ्य , हरि प्रयाजनवती भविष्यतीति । एव प्राप्त बम, काम्यान्येव जातीयकानि न कर्त व्यानि । कुत ।। यदि यजमानो हटि कामयेत नीचे सदसि मीरमाने हरिभवति । यजमान मदद हिप याविशेषात् सान कर्म, नान्ये पा कामयितृणां दात माति इति । न च हरियजमानस्य नमिति विप्रा यत, बग्रेतरस्य जीरता यामानन्य विद्यमानेऽपि कामा ·त ' मीमांसा-दशने । ऽनुच्यमानो न भवति, किमड़ पुनरस्था, येषां काम एक नास्ति, तस्मात् काम्यानि न कर्तव्यानि इति । (१०। २।२० अ०) , रसिया सय मकवागतासामनाननुपानाधिकरणम् । इहाांचाभावात् सूतावाकवत् ॥ ५१ ॥ (नि.) मन्ति प्रथियने दर्शपूर्णमासप्रश्नतिकानि चीटक प्रामानि प्रायपीवादीनि । मे चोदकप्राम: सूतशकः, नवे मानि, पय यजमान प्रायुरापास्ते समजास्वमायास्ते विश्व प्रियमाणाम्ते यदनेन हविपाशास्ते तदग्यात् सहध्यात् सदम्म देवारामत्ताम् इति। किम इमानि कर्तव्यानि, न कर्तव्यानि इत्ये पोऽर्थः सन्दियते । कि तावत्प्राप्तम् ', ईमार्था ये कामा; सूत पाके यन्ते, सेऽपि न स्युः । कि कारणम् । अभावात् कामयितः, न हि अस्थीनि काम- यन्ते, इत्येतदुता, तस्मात् न कर्तव्यानि । सूनाशाके इति सुवयितव्ये सूनावाकवदिति सूषितम् । कथमेयं वयते । इति। उयने, हार्थाः सूमाया- काहा., आई वतिद्रष्टव्यः । यया छन्दो व्यतिकमायूठे भवपदमानपरिधिकपानम् 1, मन्त्राणां यधोत्पत्तिषचन- मूवत् स्यात् इति । तम्मान सूोपालम्भः । स्फुर्वा अर्धवादत्वात् ॥ ५२ ॥ (पू०) .

·१० अध्याये २ पादः। ३८३ न चैतदस्ति, यदुप्त भवता प्रस्थामीहार्थाः कामा न कर्तव्या इति । स्युर्व अर्थवादत्वात्, स्युर्य एते कामाः । कस्मात् ।। अर्थवादलात्, अर्थवाटा एते प्रायुराशाम्ते सुप्रजास्त्वमागास्ते इति, नेते विधयोऽर्थवादा एते, अर्थ- वाटत्वाञ्च तेषां कियां घोटक, प्रापयति, एवं वोदकानु- यहो भवति, तस्मात् पश्यामः, ईहार्था: कामाः कर्तव्या इति । नेच्छामिधानात् तदभावादितरस्मिन् ॥ ५३ ॥ (मि.) न चैतम्ति, यदुक्त' भवता ईहार्थाः कामाः कर्त्तव्या: इति । कस्मात् ।। इच्छाभिधानात्, इच्शभिधाना एते कामाः, प्रायुरायाम्ते दिश्य धामाशाम्ते सुप्रजासत्वमा. शास्ते इसीछायामुपवायां प्रयुज्यन्ते, य एतान् कामान् पोत, स ह यजमानो नास्ति, प्रचेतनावस्ति एतानि पथीनि, प्रस्थामिच्छा न विद्यते, तदभावाद प्रम्य छाया प्रभावात् । तरस्मिन् जीवति एते कामा भनि- चन्ति, नास्थिपु, तम्मात् पग्यामोऽस्म्यामोहा: कामा न कत घ्या इति। नन एतेऽर्थवादा इत्यकाः। पोयते, नेते अर्ध यादाः, विधय गते । एवं चत परिसमेतत् भवति । सम्माद यदु भश्ता, पम्यमीक्षा: कामा: कपा इति, नेतदेव, न फतव्याः, धाभिधानात् सदभावा. दिसरनिन् । (१०।२ । २१ ५.)। मि.

·૨૮૪ मीमांसा-दर्शने पमियई सीवकामाभावाधिकरणम् । स्युर्वा होटकामाः ॥ ५४ ॥ (पू.) हादगाहप्रभृतीमि मवाणि मदाहरणम् । तानि प्रष्टय य यते, तन: मंयमी प्रस्थीनि याजयेत् इति । पीट- कमातानि दीनाप्रभृतीनि फर्माणि यू यन्ते, मन्ति च प्रसतो होटकामाः, यं कामयेत अपशमानम्यादिति, पराचौं तरीडामुपद्धयेत, अपशमानेय भवति । य काम- यते प्रमायुकः स्यादिति, सस्योचैम्तरी वषट् कुर्यात, यं कामधेत पापीयानस्यादिति, नीम्तरां तम्य याज्यया वघटकुर्यात् । यं कामयेत वर्षीयानस्यादिति, उच्च स्त तस्य याज्यया वषटकुयात् इति । एवं तव संगयः क्रिया किमयां होरयामाः कर्तव्या अथ वा न कर्तव्याः ? इति । ननु जीवतां यज्ञ इत्युतम् । अत्रीच्यते, पम्यां यज इत्येषं कृत्वा चिन्ता प्रवर्तते । तत्र सूत्रेणे धीपक्रमः क्रियते, स्युर्योटकामाः, एनेऽम्या कर्तव्याः म्युः। कस्मात् ।। धोदक: प्रापयति, एव चोट कानुग्रंहो भविष्यति । तम्मात् पश्यामी होटकामा. कर्तव्या इति । न तदाशोष्ठात् ॥ ५५ ॥ (मि.) न चैतदस्ति, यदुना भवता होटकामाः कर्तव्या इति, न कर्तव्या कम्मात् । तदागीष्ट्रात, तदाशीरपा भवति, यजमानामारेषा, यां वै काचन यन्ने ऋविन व्या:।

·१० अध्याये २ पादः। ३८५ आशिषमाभासते सा सर्वा यजमानस्य इति यजमान- विषयतामाशियो दर्शयति । स चेह यजमानी नास्ति, अचेतनानि अस्थीनि, अस्थां कामयितु सामर्थ्य नास्ति, अर्थी समर्थयाधिक्रियते इत्युक्त, कर्तुर्वा अतिसंयोगादिधिः दिनान गम्येत इति । तस्मात् पश्यामोऽस्थां हाट कामा न कर्तव्या इति । क्षीणा कृत्वा चिन्ता, प्रयोजनं नोच्यते । न तदाशीष्ट्वात् । (१०।२।२२ अ.)। यजमानस्य दिष्टगतापपि सम्वारस्य समापनाधिकरणम् । सर्वस्वारस्य दिष्टगती समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ ५६ ॥ (पू०) अस्ति सर्वकारः क्रतुः शन:कर्णोऽग्निष्टोमः। मरण- कामो वेतन यजेत, यः कामयेतानामयः खर्ग लोक मियाम् इति । तत्र संशयः, किं दिष्टगते यजमाने तंदन्त कर्म उत्सष्टव्यम्, उत परिसमापयितव्यम् ? इति । किन्तावमाप्तम् ? सर्वस्वार दिष्टगती यजमानस्य सत्यां तदन्त कम उमष्टव्यं, कर्मणो जीवसंयोगात्, जीयता हि शक्यं, न प्रजीवता! तस्मादिदमर्यादापद्यते, बारेण दिष्टगत्यन्तं यजेत इति । स्याहोभयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ५७ ॥ (सि.) स्थाहा तस्य परिसमाप्तिः, उभय हि प्रत्यक्षशिष्ट, सर्व- ·मीमामा दर्शने . . प्रघ क्रतु, परिममाप्तिय। मरण कामो हि एतेन मन इत्यारम्य परिममापयितव्यमित्याम्यामार्य, गन ममाति- गायतिनैयाता भवति । अपि चेदमागायत, ग्राम प्रम्त यमाने श्रोदयरी परितोटिशेन याममा परिवेश वारणा परिममापयत में यनमिति मम्मेष्याम्नि विशति इति । यदि प्रपमात्र स्यात, अष्टार्थ भवेत् । सम्मात् सम्मेपणदारलक्षणया परिसमाप्तिरेव विधीयते । यथा, यदि साममपहरेयु विधायतच्छन ति व यात् इति । यदुक्त जीवन् कर्ता भवति, न मृत इति । न त्युन्यते, नीयता वचन प्रान्तम्, प्रारब्ध परिसमापयतैति, प्रत तक तैयासी परिसमाप्ति । प्रवाह, यदामो प्रयुक्त वास्तदा तावत् परिसमाप्ति म्तेन न समा, यदा परिसमाशिस्तदासौ नास्ति, क परिसमाप्त कर्ता' इति । अवाच्यते, मुक्तसगयेनैतत् तुम्ध, ययान् मुलस गय जीवन्त कर्तार मन्यते, नेतत तुल्य , योऽपि परिसमापयति प्रेष्य परिसमाप्तिकाने लीवति, तम्यापि जीवन परिममापनकालेऽनुपकारक, पूर्व पादेवास्य कर्ट खम् उपपद्यते इति, सच पूर्वप्रै पा जीवतो अजीवतच तुम्य । तस्मान्जीवन्निव अयमयि कति। अथोच्थेत, जीवत सत्वात् कर्ट त्वमुपपद्यते इति। एतदपि तुन्धमत्र, जीवतोऽपि पुरुप कत्तान • शरीर, स च पतितऽपि शरीरे पुरुषोऽम्ति । तस्मात् म एक परिसमाप्तो कति। अथोचित, याजमानासम्म वादशक्य हि दिष्टगती उत्तरं तन्त्र कत्तुंम्, अतस्तच्चो 1 ·१. अध्याये २.पादः । ३८७ दको न प्रापयति इति। न एतदेवं, याजमानवज प्राप- यिष्यति मः, तस्माददोषः । अथ वा, प्रत्यक्षमेव परि- समाप्तेर्वचनं, ब्राह्मणाः संस्थापयत मे यजम् इति, तत्मामर्थाटेव याजमानं भविष्यति ॥ (१०।२१२३ अ.)। यनमानम्य दिष्टरती सर्वखारम्य अकस्पर्शादियोग्यासाद्यनुष्ठानाधिकरणम् । . गते कर्मास्थियत्नवत् ॥ ५८ ॥ अम्ति सर्वम्वारः क्रतुः शुनःकर्णोऽग्निटोम, मरण कामो हि एतेन यजेत, यः कामयेत अनामयः स्वर्ग नौकमियाम् इति। तत्र दिष्टगतो यजमानस्य सत्या कि कर्तव्यम्, ' इति प्रश्न', भवति चादर्शयित्वापि हौ पक्षी, प्रग्नेनोपक्रमः। पक्षयेऽपि प्रतिभाति भवति समयः, सर्वाप्रसिद्धावपि भवति । यथा को नामायं पर्वतः' का नामेयं नदी १ किमिद फलम् । इति । तदभिधी- यते, गते कम्म अस्थियावत् दृष्टां गतिं गते यजमाने अस्थियन्नवत् कर्म भविष्यति । यथा अस्थियजे क्रत्वर्थ क्रियते नान्यत् अस्थिभिः, एव दिष्टामपि गति गते क्रत्वर्थ शवेन कारयितव्य नान्यत् । यथा, शुक्र यजमानोऽन्वारभते, यजमानेन सम्मिता औदुम्बरी भवति इति ॥ (१०।२। २४ अ.) . ३४ .

·३८८
मीमांसा-दर्भने
मञ्चमार यजमानश दिटातावपि पायुरासमनाधिकरणम् ।
जीवववचनमायुराशिषस्तदर्थत्वात् ॥५६॥ (पू.)
सर्वम्वार एव नीवति यजमाने भवत्येव समय:,
प्राशास्ते यजमानः इति किमायुरागीर्वतश्या, उतन।
इति । कि प्राप्तम् १,"जीवति प्रवचनम् पायुराशियः ।
कुतः । तदर्थवास, यत्रायुराशास्ते यजमानस्तत्र प्रस्तर
प्रयच्छत एक्कामो यनमान इत्यावेदयितथ्य भवति, तत्
यजमान: कथं प्राप्नुयात् इति। स च अयमत्र यजमानी
विपरीतकामो,' मरणकामः । तस्मादायुरागीस्तत्र न
वक्त था।
वचनं वा मागित्वात् प्राक् यथोक्तात् ॥
६. ॥ (सि.)
उच्यते, वक्ताच्या प्रायुरायीः, भागी हि आयुराशी
दि । भाभवे प्रस्तूयमाने यजमानस्य दिष्टा गतिः प्रार्थ.
यितव्या भवति । प्राक् आर्भवकालादायुरामास्ते राज
मानः,'पार्भवकाल यावजीव्यासम् इति । चोद कौव
मनुग्रहीयते । तस्मादत्रापि अायुराशीर्वतया इति ।
(१० । २ । २५ १०)।
दादमा अत्याज्याद्यनुष्ठानाधिकरणम् ।
क्रिया स्थाधर्ममावाणाम् ॥ ६१ ॥

·१. अध्याये २ पादः। ३८८ वरणं दानञ्च अस्ति हादशाहः, हादशाहमडिकामा उपेयुः इति । अस्ति तव चोटकप्राप्त धर्ममा किचित्, यथा ऋतुयाज्या, वरणम्, पात्रेयरिखदानचः। तत्र मंशयः किं धर्ममात्र कार्य, न । इति । किं प्राप्तम् ? स्वयंकर्ट कत्वात् सरस्य, निवर्तले इत्युक्तम् । न च, अन्यहचनमस्ति, कर्तव्यमिति, यावानेव श्रुतस्य उत्सर्गे दोषः, तावान् अश्रुतकल्पनायाम् । तस्मान कर्तव्यमिति । एवं प्राप्त ब्रूमः, क्रिया स्याहर्ममात्राणां, यहि वरणं दानं वा, न भवत्यानत्यर्थ, तत् स्वयकट केऽपि न विरोध- मुपैति । तस्माचोदकानुग्रहाय क्रिया स्यादिति । (१०। २।२६ प्र.) परमानेष्टी निर्वापानुष्ठानाधिकरणम् । , गुणलापे च मुख्यस्य ॥ ६२ ॥ सन्ति पन्नाधान पवमानष्टयः, यः अग्नये पथमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्, अग्नये पावकायाम्नये शुचये इति। तत्र चोदकेन प्राप्तम् अग्निहोत्रहवस्था हयोंषि मिर्वरेत् इति, तत्र तावदग्निहोत्रस्य कालः, दग्निहोत्रहवणी नास्ति पवमानष्टिषु, सदभावे कि निर्वा. पोऽपि न कर्तव्य', उत कर्तव्यः । इति । किं प्राप्तम् ', ययागुतोऽमो न शक्यते कर्तुं, न चायथाश्रुतेन कृतेन किश्चिदस्ति प्रयोजनम् । तस्मादिगुणवान कर्तव्य इति । तस्मा- .

·मीमांमा-दर्शने एव प्राप्त ब्रूमः, गुणनोपे च मुख्यम्य क्रिया स्यात् इति। गुणोऽग्निहोत्रहवणी, प्रधान निर्वापः, यदि निर्षापो न सम्भवेत, ततस्तदसम्भवात् पग्निहोत्रहयपपि न सम्भवतीति निवर्तेत । न त गुणलोपे मुख्य न मम्भव- तीति। तस्माविर्वापः कर्तव्यः, अग्निहोत्रहवणीमाधनता च तस्य न सम्भवतीति निवर्तते । (१०२७ अ.). " वाजप मुष्टिलीपाधिकरणम् । मुष्टिलोपात्तु संख्यालोपस्तद्गुणत्वात् स्यात् ॥ ६३ ॥ (पू.) अस्ति वाजपेय', शरदि वाजपेयेन वारान्य कामो यजेत इति । तत्र श्रूयते, नैवारः सप्तदशशराव: ती चर्भवति इति । अम्ति तु प्रकती सया मुष्टयय, चतुरी मुष्टीविर्वपति इति भयं चोदकेन प्राप्तम । तत्र संशय', कि समानुग्रहो मुष्टिलोपः, उत मुष्ट्यनुग्रहः सहगलीप ' अथ वाकिं सवालोय: १ अघ वा किं मल्लपाया मुष्टीनाच लोपः। अय वा अन्यतरनोपः, इति। कि प्रायम् . अन्यतरन्नोप. इति यदि वा मुष्पुि, यदि वा सहवागम् । कुतः ।। नियमकारिण: शब्दस्याभावात् अनियम इति । एवं प्राप्त बम', मुष्टिलोप: स्यात्, समानुग्रहये ति ।" कुत.। मुख्यत्वात् सहयाया', पूर्व हि महा निपति, सा पूर्वमेव अवगम्यत, न तदवगमकाले सहाविज्ञानस्य v ·१. अध्याये २ पाटः। परिपन्थि किञ्चिहिज्ञानमस्ति, तस्मिनिष्पतिइन्दे सहा- विज्ञान प्राप्ते मुष्टिविज्ञानमापत ति, तत् ससाविज्ञानपरि- पन्थितां नाक्षरितुमर्हति। तस्माद् यधन्यत्वान्मष्टीनां नोप । मुख्यार्थत्वात् समानुग्रह । तदुक्त, मुख्य' वा पूर्वचोदनालोकवत इति । एव प्राप्त बम', मुष्टिनोपेन सहा लोपमहति इति । कुत । ताणत्वात, मुष्टिगुणो हि मलया थ यते, चतुरो मुष्टी इति, पतु महाविशिष्टा मुष्टय. कध भवेयुरिति मसया उन्चार्यते, न स्वार्थे । तस्मात सहा पूर्व निर्दिष्टा अनिर्दिष्टेव, सा हि परविशेषणार्थमेवोच्चार्यते, तेन नैव तस्या अनुग्रह कार्य , मुष्टिलोपे सति तदधिकरणा अधिकरणाभावानिवर्तते । अन्याधिकरणार्या क्रियमाणायां न प्रकृतिवत् कृता स्यात् । सतवाली पुनर्मष्टयो निपाधिकरणा शू शूयमाणा अधिकरणा- निमत्या न निवस्यन्ति । तम्मान्मुष्टिगुणत्वात सझंगा निव- तेत न मुष्टय । तदुक्तम, गुणविरोधे च तादर्थ्यात इति । •न निर्वापशेपत्वात् ॥ ६४ ॥ (सि.) महा नैतदेव, न सहया मुष्टियु यूपते, यदि मुष्टिपु बेत, तहणत्वान्निवत्त। क्क तर्हि श्रूयते निर्वाप। कथम ।। नैवमभिसम्बन्ध क्रियते, धतुरो मुटीरिति, कय ताई, चतुरो निर्वपति इति, मुष्टिगुण महगगुगम निर्वापो निर्दिश्यते, क्रियासम्बन्धे हि द्वितीया विभक्ति भवति । कथम् १ । कारकविमतिर्हि सा, कारक क्रियाया ·४०२ मोमांसा गने एव भवति, न द्रव्यम्य । अतः चतु:महरा गुल्या अवगता निर्धापम्य, वाक्येन मुटीनां, वाक्याच युतिबनीयमी। तभ्याम्मु ग्यानुग्रहान्मष्टीनोप एव इति । संख्या तु चोदनां प्रति सामान्चात् तधिकारः संयोगाच्च परं मष्टः ॥ ६५ ॥ (दि. पू.) तुशब्दः एतं पतं व्यावर्त यति । न महानुग्रहो मुष्टिलोप इति, किं ताई। मनाया महरा निवर्तते, शगवैध मुटयः । कथम । सामान्यात्, निर्धापमाधनं ट्रय प्रकृती मुष्टयः, तामा परिच्छेदिका चतु:महापा, इह मतदयमचयाकः शगवट्यकथर्भवतीति थ यते, तत्र मापनार्थ मुष्टिद्रव्य मापनार्थं शरावैर्निवचं ते, तत्परि- च्छेदनार्या चतुःसहगा परिच्छेदार्थया सप्तदशमनाया तद्यथा इद दधि त शाक मिमे शालय:, टेवदत्तो भोजयितव्य', देवदत्तवद यज्ञदत्तस्तै नेगति भोजने यत् तेन शक्यते कत्तं , तत् तीन क्रियते । तस्माद यद्यपि न थू यतै तैलेन ने हयितव्यम् इति, तथापि ममारकार्य त्वात् तैलं एतम्य विनिवर्तक भवति । एवं मयापरि- च्छेद कुर्वती परिच्छेदिकाया एव मंझगया नियति का भवितुमर्हति । पर व शरावद्रव्यं मुष्ट : निवर्तक मंयो. गात् । तस्मात् मारुती सहा प्राक्कत च द्रव्य निवर्तते । न चोदनाभिमबन्धात् प्रकृती मंस्कार- योगात् ।। ६६ ॥ (सि०) . निवर्त्य ते ।

·१. अध्याये २ पादः। ४०३. न एतदेवम् । चोदनेति याग व सः। यागसम्बडा हि सप्तदश सङ्ख्या शराबद्रश्यञ्च, प्रकृती निर्वापसंम्कार सम्बडा चतुःसया मुष्टिद्रव्यञ्च, न चान्यत्र क्रियमाणं ममानकायमपि अन्यत्र निवर्तकं भवति, यस्य हि प्रत्यक्ष- थुतेन चोदक प्राप्तस्य काधमभिनिर्वय ते, तेन च चागे क्रियमाणे निर्वापकायें निधय॑ ते । तस्माविर्वाप प्राप्त किञ्चिदपि अनेन न निववंत इति। विरोधात्तु चतुर्भि- मुंष्टिभिनिरुम्यमाणं ट्रव्यं न सप्तदशशराब भवति, तम्मा हिरोधात् अन्यतर निवत्यं ते द्रव्य सङ्ख्या बा, तत्र चतु सख्यानुग्रहान्मुष्टिलोपो न्याय्यतर इति । (१०।२॥ २८ अ.) -- धेनुमालमते त्यादिगुती धनादशब्दाना गावादिताधिकरणम् । श्रोत्यत्तिकै त ट्रव्यतो विकारः स्यादकार्य- त्वात् ॥ ६०॥ कति यूयते, द्यावापृथिव्या धेनुमानभेत मारत यत्समैन्द्र ऋषभम् इति। तदव संगय , किमना धेनु- वत्सर्पभाः, उत गावः । इति। किं प्राप्तम् ।, चाट कानु ग्रहाय अजा इति, गुणनिमित्तास्त शम्दाः, स गुणवाद केन प्राप्त द्रव्ये प्रावेशयितव्यः। ननु गवि गुणमाहुस्ते गन्दा।। मत्य गवि आहुः, नतु गौरव प्रत्यक्षेण वचनेन, चोटकेन वा। स एप गुणवचनी यद्यपि युत्या गोधिष्ठान गुण वदति, वाक्येनालम्भद्रव्यम् आम्कन्दति, तथापि ·मोमांमारने गोव्यस्थाभावात् पालभतिवाक्यमेव रायते न श्रुति । अपि ध धानवशेषचना एते शब्दा, गुणायामूर्तत्वात् न क्रियया सम्बध्यन्ते, द्रव्ये णेषा सम्बन्धी भवति, चीदक प्राप्तञ्च द्रध्यम । तेनैया मामानाधिकरण्यम् । यया प्रवी हे धेनू ददाति, तस्य पुरुषी धेनुर्दक्षिणा तथा प्रजर्घ भस्य अजिनमवस्तृणाति इति धानवयोवचन शब्दम्त टेक- वाक्यगतनैव द्रव्ये ग मम्बध्यते । एवमिहापि चादक प्राप्तेन ट्रच्चे प सम्म सात इति । तस्मादजा धेनुवन्म ऋषभा इति। एव प्राप्तेि धूम , पौत्पत्ति के एतस्मिन उत्पत्त्य व जाति विशिष्ट गुणशब्दे द्रव्यता विकार स्यात, द्रव्यमपि विकु यात न गुणमाघ, यटेतज्जातिविशिष्ट धान वयय, न रुटू अजपशुप शक्य कर्त, गोपशुष्वेव तद् भवति । यपि म्यात् शयमावेशयितु, तद आवशयिष्यते, यन्द्र सस्य , तत् प्रमादियत, यया अजा धेनुवत्सर्षमा इति । उच्यते विम्पटम्तत्र अजशब्देन धन्वादीनामेकवाक्यभाव , पक्ष धोदकेन अजष्य , घाटका विरोधे सति न अद्रव्य प्रापयति । न प धेन्वाटीना ट्रव्येण सम्बन्ध , कारक विभक्तिरेषा पालम्भे न सम्बन्ध करीति । गवि मा छ श्रुति , ट्रव्यमम्बन्धी वाक्य न स्यात्, तञ्च दुर्वन श्रुते । नम्मि व जातिविमिष्टे गुणे पालम्भमयुक्त मति न शयम अजायेग भवितुम। न च वादकापेक्षया प्रत्यक्षा जातिहमद, शवयात 1 तम्माद गावो धेन्वादयो भविष्य न्तीति। (१.१२ । २८ भ.)। नन्वत्र M ·१. अध्याये २ पादः । ४.५ वायच तमालमतेत्यनेन अजस्यै बालमनाधिकरणम् । -नमित्तिके तु कार्यत्वात् प्रकृतेः स्यात् तदापत्तेः ॥ ६८॥ इटमामनन्ति,. वायव्य' श्वेतमानभेत भूतिकामः इति । अत्र मंशयः, किमिहापि नाजः पशु: कर्तव्यः, उत अज' पशुः १ इति। उच्यते, श्रौत्पत्तिकोऽय खेतगुण मम्बन्धे श्वेतशब्दः, अतो यः कश्चित् खेतगुणसम्बह', स पालभ्यः, न हि खेतशब्द. प्रत्यक्षः मन् कुतयित् खेत ट्रव्यात चोदकेन निवर्तयितव्य' । तस्माद् अो गौरन्यो वा खेत प्रालब्धव्य इति । एव प्राप्त बम, नैमित्तिके एतस्मिन् खेतगुणनिमि त्तके द्रव्ये खेतशब्दे सति गुपमात्र विक्रियते, न ह्यत्र जातिविशिष्ट द्रश्य प्रतीयते, यटेव पालम्भमाधनभूत तटेव परिच्छेत्तव्य , प्रत्येतहायादवगम्यते । यचास्य चोद- कप्राप्त द्रव्य साधनमविरुध्यमान श्रुत्या प्राप्नोति, तत्यं खेतशब्दः परिच्छेस्यति । ननु प्रजादन्यान्यपि द्रव्याणि परिच्छे तुमय शक्नोति। न बमो न शक्नोति, न तेन परिच्छिन्नेन प्रयोजनमस्ति । तस्मात् प्रत्यक्षोऽपि खेत- शब्दः छाममेव परिच्छिन्द्यात् नान्य पशुमिति । (१० । .

·मीमांसा-दर्शने सन्देह, . . साधक दिवायाच पलेवास्यासम्म यथाक्रम पादिरख्यत्र हत्त्वा- नियमाधिकरएम् । विप्रतिषेधे तवचनात् प्राकृतगुगलोपः स्यात् तेन च कर्मसंयोगात् ॥६६॥ माद्यस्क यूयते, खुलेवाली यूपो भवति इति । तत्र कि खादिरयोदकेन प्राप्येत, १ खन्ने वानी कर्तव्य', अथ न प्राप्यते, खादिरी पादिरी या खने. वाली स्यात् । इति । तथा 'विधायां य यते, दधि मधु तमायो धानाः तण्डलाम्तसंसट प्राजापत्य भवति इति । तथापि सन्दे:, किं ब्रीहयचोदकेन प्राप्यन्ते, बेहास्तण्डुलाः कर्तव्याः, उत न प्राप्यन्ते, वे हा प्रहा वा तण्डुला उपादातव्या: । इति । किं तावत् प्राप्तम । खादिरादिः खलेवासी कर्तव्या, बेहास्तराडुलाः कर्तव्या, चोदकेन खाटिरादयो व्रीहयथ प्राण वन्ति । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति, तेषां प्राप्तानां खन्नेवालीब विधीयते, यो यूपः स खन्नेवाली कर्तव्य इति । गाने, हि यूप: खलेवाली कत्ते, न खलेवाली केनचित्य- कारण यूयो भवति, खादिरादीनां हि काहाना सस्कार। यूप: कियते छेदनादिभिः, न बन्ये पाम् । सत्र यूपी भवति इति यूपकार्ये भवतीत्युक्त स्थान, तथा लक्षणा- यदी भवेत, बीहीयामपि तण्डुलाबोदकेन प्राप्ता एव,तपां तलानां पिष्टभावं प्रत्याख्याय टेवतासम्बन्धः क्रियते । तस्मात् सादिरादयः छलेशानीत्वमापादयितयाः, श्रीह- यये सगड,लभावमापादयितव्या इति ।

·. १० अध्याये २ पादः । ४०७ एव प्राप्त ब्रमः, विप्रतिषेधे एतस्मिन् प्राकृतस्य गुणस्य लोप: स्यात् । कथ विप्रतिषेधः । तदचनात्, खले वाल्या ययता विधीयते, न यूपस्य खलेवालीता, तथा अव्यवहितेन भवतिना सम्बन्धात् प्रत्यक्ष वाक्यम्, तरथा व्यवहितेन परोक्षं स्यात् । खलेवालीशब्दय यः खले वारणे प्रवर्तते तस्य वाचकः, तथाभूतच यूपकार्ये विनियुज्यते, ग खलेवाली स यूप इति, शक्यते च यूपकार्यो विनि थोक्तम् । यत्तु, यूपशब्दः कार्यलक्षणार्थ इति, व्यवधाना- लक्षणापि ज्यायसी, प्रत्यक्षं हि लक्षणायां, परोक्षं व्यव धाने वाक्यम्। तस्माद यज्जातीयस्य वृक्षस्य खलेवाली कता. तज्जातीयस्य यूपकायें विनियोतव्या, नैनां चोद को विशेषे अवस्थापयितुं शक्नोति, प्रत्यक्षा हि श्रुतिः, तथा चोदकेन बाधिता स्यात् । तस्मान्न खादिरादिनियम अति। (१०१२ । ३१ अ०)। खनैवाल्या तक्षणाद्यननुष्ठानाधिकरणम् । परेषां प्रतिषेधः स्यात् ॥ ७० ॥ (मि.) खलेवाल्यामेव संशयः, किं तक्षणं जोषणमुष्यण- मित्येवमादयः पदार्थाः कर्तव्याः, न ' इति । किं प्रासम् ? चोदकानुग्रहाय कर्तव्या इति । एवं प्राप्त ब्रम, परेषां प्रतिषेधः स्यात् इति । तथा भूतस्य हि यूपकायें विनियोगे कृतकृतः शास्त्रार्थो भवति, ·मीमांसा-दर्शने ४०८ कृत शाम्बार्थे म अपरम गुणाय यतितश्यम् । र अघि ध तक्षणादीनि यूपकारणानि, न चीत्र यूपे योजनम्, प्रयूपी हि यूपकाये विनियोगयितव्यः । तस्मात् तक्षणादयो म कर्तव्या इति । प्रतिषेधाच ॥ ७१ ॥ (हे.) तय न कर्तष्याः, विप्रतिषेधः रुतो भवेत, क्रियमा- णेषु तस्याः खन्नेवान्याः, यत् का खनेवारण महत, मर खलेपानी, तादृश्ये वोपादातव्या, तसणे क्रियमाणे मा विनम्य स, ट्रम्यान्तरं नायेत । यत् न खन्ने वारपणे प्रत. तम्। जोषणं तु भटापसरमेव, जोपित तद पन्याथै नैव, उताणा हिनीपम् न त विकारस्य । उयणं घोषित ताया अशक्यमेव । तस्मात् तपादयो न कर्तव्या इति । (१०१२ । ३२ प्र०)। अनिकाल्यो प रणादिस्वाराचामनुष्टानाधिकरणम् । अर्थाभावे संस्कारत्व स्थात् ॥ ७२ ॥ खुलेवालामेप सन्देशः, कि मैत्रावरुणदण्डेन भूमेः ममकिया, पहिरवचनं, बलवदवधानमन्ननमित्येप. मादयः पदार्थाः कर्तव्याः, उतन? इति । किं प्रासम् । न कर्मष्या इति, परिपा प्रतियेधः स्यात् रत्युताम् । यामः राने वारणे वर्तते, ताय एव यपकायें विनियोजथ्य: अयपः, यूपार्थाय बोदक प्राप्ताः सस्काराः सस्मिन् मिय. ज रन् रति।

·१. अध्याये ३ पादः । ४०८ एवं प्रासे ब्रूमः, अर्थाभावे ,कार्याभावे यदि खले. वाल्यास्तैः संस्कारैः कायं न भवति, ततो यूपत्वमेव तेषां निमित्त स्यात्, खलेवाल्यां न भवेयुः, इह पुनर्भूमेः सम- क्रियया अभिरवसेचनेन बलववधानेन च कार्य मस्ति द्राव्य, शिथिला हि सा खले वारणे न भवति, न च खलेवालीत्वमुपन्नन्ति । तस्मात् कर्त्तव्याः । अञ्जनमपि अनु पघातक चोदकमाप्त क्रियमाणमधिकाय गुणाय स्थान दोपाय । तस्मात् तदपि कर्तव्यमिति ॥ (१०॥२॥३३५०) । महापिटय धानासु अवघातानुष्ठानाधिकरणम् । अर्थेन च विपयासे तादात् तत्तुमेव स्यात् ॥ १ ७३। अस्ति महापिटयजः, सोमाय पिढमते पटकपाल पिटभ्यो वहिषनो धानाः पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवा- न्यायै दुग्धे मन्थम् इति। धाना इत्यत्र सन्देहः, किं धानासु हिन्ति: कर्तव्यः, उत न १ प्रति। किं प्राप्तम् ? न कर्तव्य इति । कुतः ।। विघातात, क्रियमाणे हन्ती धानात्व' विहन्येत सक्यो हि भवेयुस्तस्मात् न कर्त्तव्या इति। एवं प्राप्ति ब्रूमः, उक्तम् अविघातकम् अधिकाय गुणाय कर्तव्यम् अननवत् इति । पार अञ्जनम् प्रविधातक, ३५. ।

·न खेतदम्ति, अतिकतध्यप्तान प्रायते कर्मातार
वैकत स्यात्। छतमेतद विध्धन्तो वा प्रतिरोना
'मीमांसा-दर्शने
४१२
.
दं परिचोदनोत्तर सूत्र', ननु एषां की चोदयित
सामर्थ्य नास्ति। कमिति। नैतमाहात्यादिदम
गम्यते, यागं करोति इति, कथं तर्हि १, यागे एकादश
मङ्ख्यां करोति 'इति, यागे गुणवत्ता माश्यतीति गुष
शब्दयवणात्, यागसत्तायां भाष्यमानायां गुणपदवरण
मनर्थकं स्यात् । तस्माद गुणविधिस्वरूप एते यदा इति ।
अंत्रोचते, 'प्रस्त्येतेषां चोदनाप्रभुत्वे सामर्थ, प्रभ
वन्त्ये ते कर्म चोदयितुम् । कुतः ।। पाण्यातमन्दा हो,
पाख्यातशयदाय कर्मणः चोदकाः समविगता', भाषा:
कर्मशब्दाः (शरसू०) इति । त एते सगुणं कर्म चोदायि-
थन्ति । यांग: कर्तव्या, एकादशसहस्या नेत्येवं सर्वम् ।
तस्मात् कर्मणयोदका एते प्रदाः। इतिकात व्यता न
प्राप्नोति देता
प्रधानं त्वद्गसंयुक्त तघाभूतमपूर्वं स्यात् तस्य
,
1
7
विध्युपलक्षणात् सर्वो हि पूर्ववान् विधिरवि-
शेषात् प्रवर्तितः ॥ ४ ॥ (मि.)
रति। प्रधानं प्राकृतम् परमंयु तथाभूतमपूर्णम
प्रवर्तते, तथा हि लिङ्गदर्शनम् (४१.०) इति । RS
मारुतम्य कर्मयो विधिः वैकृतेषु कर्मभु,पुषिदुरमा।
की वैकतो विधिः पूर्णमान मतिपूर्व

·४१२ मीमांसा दर्शने 4 . दं परिचोदनोत्तरं सूत्र, ननु एषां कम चोदयितु सामर्थ्य नास्ति। कमिति । नैतमाहाक्यादिदम- गम्यते, यागं करोति इति, कथं ताई , बागे एकादश मड्ब्यां करोति इति,' यागे गुणवत्तां भावयतीति गुण शब्दयवणात्, यागसत्तायां भाव्यमानायां गुणशब्दयवय- मनर्थकं स्यात् । तस्माद गुणविधिखरूपा एते सदा इति । प्रत्रीयते, अस्त्येतेषां चीदनाप्रभुत्वे सामर्थ, वन्त्ये ते कर्म पोदयितुम् । कुतः।। आख्यातभन्दा येते, आख्यातशब्दाय कर्मण: चोदकाः समधिगता:, भावार्थाः कर्मधन्दाः (२।१।१०) इति । त एते सगुणं कर्म पीदयि- थन्ति । याग: कर्तव्यः, एकादशसस्या चेत्येवं सर्वत्र । तस्मात् कर्मणयोदका एते शब्दाः। इतिकतं ध्यता न प्राप्नोति इति। प्रम- प्रधानं त्वद्नसंयुक्त तथाभूतमपूर्वं स्यात् तस्य विध्युपलक्षणात् सर्वो हि पूर्ववान् विधिरवि- शेपात् प्रवर्तितः ॥ ४ ॥ (सि० ) न वेतदम्ति, इतिकर्तव्यता न प्राप्यते कर्मान्तराणि प्रधानं प्राप्ठतम् घट्न संयुक्त तयाभूतमपूर्वम् अपि वैकत स्यात्। उक्तमेतद् विध्यन्तो वा प्रकृतिवञ्चोदनाया प्रवर्तते, तथा हिलिङ्गदर्शनम् (१४११००) इति । तस्य प्रासतम्य कर्मी विधिः वैवलेषु कर्मच,पुषिदुमलस्यते । तस्मात् सर्व. वैकतो विधि: पूर्ववान् प्रचतिपूर्वकः, प्रविशेषात् रति ।

·१. अध्याये ३ पादः। ४१३ . . A प्रवतित: चोद कादरगम्यते, तस्मात् इहापि प्राकृती इति- कर्तव्यता प्राप्यते । यदुच्यते, प्रयाजादिभिर्निराकाह- त्वात् प्रकृती इतिकर्तव्यता न प्राम्यते इति । स्याटेत. टेव, यदि यागो विधीयते, यागे हि विधीयमाने एका- दश, नव, हिरण्यगर्भः समुवतंताग्रे इत्येतानि पदान्य- नर्थ कानि भवेयुः, न च शक्य ते वदितुमेकादशादीनि अनू- द्यन्ते इति, अपूर्वाणि हि तानि पवश्य विधातव्यानि, तानि च वाकोन यागे । पथ यागो विधीयते, वागे च सङ्ख्या, तथा वाक्य भिदोत । तस्माद इतिकर्तव्य तायां प्राप्तायां गुणविधय एते इति । न चाङ्गविधिरनङ्ग स्थात् ॥ ५ ॥ (१म यु०) . तय गुणविधय इति। न विप्रनने कर्मणि अङ्गम्य विशेषविधिः स्यात्। भवति च विशेष विधिः, पानवाल: अम्तरः इति । न यसति प्रहरी प्रस्तरविशेष: विषेत, यथा यस्य नास्ति पुत्री, न तस्य पुत्रस्य क्रीडनकानि क्रियन्ते । एवमिहापि प्रस्तरस्याबदालता न विधीवेन । तम्माट गुणविषय इति । कर्मगाश्चैकशब्दयात् मन्निधाने, विधेराख्यासंयोगो गुणेन तहिकारः स्यात् शब्दस्य विधिगामित्वात् गुणस्य चोपदेश्यत्वात् ॥ ६ ॥ (न्य यु.) प्रयत्वपरी विधेपः; प्रधान कमेपो गुणकर्म पय एक- ·४१४ मोमांसा दर्शने . . गब्दात, प्रयोगवचनेन हि एकेन शदेनाइप्रधानानि उच्यन्ते, तस्मात् प्रधानवचने सनिहितानि अगानि, ते सनिहितेषु गुणविधेर्नाम गृहीत्वा अभिसम्बन्धो भवति, यः प्रयाजसञ्जको वारः, तब गुण इति । एव सर्वत्र यागे गुणेन तद्विकारः स्यात्, सहस्य या मन्ने ण च सहप्या- सर मन्त्रान्तरञ्च यिक्रियेत। प्रयाजादिविधिगामी हि शरदः, गुणयोपदेष्टव्य', नानर्यकं पुनर्वचनम् । तस्माद, इतिकर्तव्यता प्राप्यते, प्रामाया गुपविधय इति । अकार्यत्वाञ्च नाम्नः ॥ ७ ॥ (३य यु.) न च शक्यते वदितु, नामनाभिसम्बन्धोऽय विधीयते इति, अन्या हि वचनव्यक्ति शब्दार्थसम्बन्धे विधीयमाने भवति, एकादम यागान् करोति, ते च प्रयाजानुयाज मञ्जका भवन्ति इति, वाक्यं हि प्रस्या वचनव्यतो भिद्यत। अथ पुमरेपा प्रसिदनामकानाम् उच्चारण गुणविधानार्थ, सम्माटपि इतिकर्तव्यता प्राप्यते, गुणविधयथे ते इति । तुल्या च प्रभुता गुगो ॥ ८॥ (१ मा. नि.) इद पदेभ्य, केभ्ययिदुत्तरं सूत्रम । कानि तानि पदानि ।। यदुक्ता, प्रयाजानुयाना असनिहिता', न शक्यते तेपा गुणो विधातुमिति । तत् परिर्तव्यम । प्रवीयते, तुल्या ध्ये पा प्रभुता गुणान् प्रति चीदकस्य, माकतान् गुणान् इह प्रापयिष्यति । ते च प्राप्ता गुण- विधानपरे वाश्ये इह सङ्घीय ले। यहा उत्पाद्य प्राप .

·१० अध्याये ३ पादः। ४१५ विति, ते गुणवचने न सम्भन्स्यन्ते इति । तत्रोत्पन्नानां प्राप्तिलघीयसी। प्राकृतान् प्राप्य बतार्थः शब्दो नार्वान् उत्पादयितुं शक्नोति । इटम् पधुनातनवचनम् उत्पाटक- मिति चेत् । न एतटेवं, गुणसम्बन्धार्थमेव तद्, गुणवच- नस्य श्रवणात्। तस्मादपि प्रायु गुणविधय इति । अथ यदुक्त, प्रास्यातशब्दा एते कर्मणो विधायका: भावार्थाः कम्पशव्दास्तेभ्य: क्रिया प्रतीयेत ( २।११।मू०) इति । तुन्या एषां प्रभुता प्राख्यातशब्दानां, ये हि शक्नुवन्ति गुणवचनसहिता गुणं कम्मं च विधातु, शक वन्तितरां ते केवल गुणं विधातुम् । यो हि पापाणान् भक्षयति. पल्क- 'रास्तस्य मुद्गशष्क ल्य इति । तस्मादपि गुण विधय इति । सर्वमेवं प्रधानमिति चेत् ॥६॥ (श्य या. नि.) इति चेत् पश्यसि पाख्यातशब्दोऽयं गुण विधाम्यति इति, एव सति सर्व प्रधानम् आख्यात शब्दवाच्यत्वात इति । तयाभूतेन संयोगाद्ययार्थ विधयः स्युः ॥ १० ॥ (आ. नि. यु.) न हि पाण्यातमन्दाभिधानेन प्रधानभूतो गुणभूतो या पर्यो भवति, यः बभावतो गुणभूतोऽयः, नामो पाख्याताभिधानेन प्रधानभूतो भवति । तयाभून भयो मति पास्यासशस्दभूतेन यथार्थविधयो भयेयुः । यस मधानं तत् प्रधाममेव, यद गुणभूत तद गुपभूतमेव इति ।

·मोमामा दर्शन
विधित्वचाविशिष्टमेवं प्राकृतानां वैकृतैः
कर्मणा योगात्तस्मात् मर्वं प्रधानार्धम् ॥
११ ॥ (४र्थ यु.)
तथा
इतथ पश्यामी गुण विधय इति । कुतः ।। विधित्व
धाविशिष्ट, पालतानां वैकतैः अर्थवादकम्मणा योगो न
विशिष्यते, अग्नि बिटतं यजति यन्नस्य प्रतिष्ठित्व इति
प्रततो य एष, स एव विकृतावर्थवादी भवति, अग्नि
विष्टकृतं यजति यत्नमेव प्रतिष्ठापयति इति ।
चक्षुषी वा एते यजम्य यदाज्यभागौ इति प्रकृती, प्राज्य
भागो यजति चक्षुषी एव नान्तरेति इति विक्लती। तम्मात्
मम् एवंजातीयकं प्रधानाथे, विकृतो गुणभूतमिति ।
समत्वाच्च तदुत्पत्तेः संस्कारैरधिकारः स्यात् ॥
१२ ॥ (५म यु.)
0
इतच पश्यामो न म प्रधान, प्रधानाधमपि किश्चि-
दम्तीति । ममा हि उत्पत्तिकामता प्रयाजानुयाजानां,
वेनैव क्रमेण प्रकृतो प्रथाजानुयाजानो सम्काराणामधि-
कारः,
तेनैव क्रमेय विकृती दृखते । कघम् ।। प्रजापति
र्यसमजत म ाज्य पुरस्ताटसजत पर मध्यत: प.
टाश्य पथात् इति। तम्मादाय न पुरस्तात् प्रयाज्ञा
वरीले पशुना मध्यत: पदान्येन पशादनुयाजा वर्तन्ते
इति प्रयाजानुयाजानां चक्रमा दर्शन प्रधानार्थले सति

·१० अध्याये ३ पादः। उपपद्यते, न प्रधानत्वे । तम्मान सर्व प्रधान, प्रधानार्थ- मपि किश्चिदस्तीति । (१०।३।१०). पाययपशी हिरण्यगर्भ इत्यादिमन्नस्त्रीचरमिवाधारे गुपवाधिकरणम । हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्वलिङ्गात् ॥ १३ ॥ (पृ०) अस्ति वायव्य पशु', वायव्य खेतमालभेत मूतिकाम: इति । तत्र थू यते, हिरण्यगर्भः समवर्तनाग्रे इत्याधार- माधारयति इति । तवायमर्थः समधिगतः, प्राप्त एवा. घारे गुणविधिरयम् इति । इदन्तु चिन्त्यते, कि पूर्वम्मिमा धारे गुणविधिः, उत, उत्तरस्मिन् ? इति। कि मातम् ।। हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात्, पूर्वस्य आधारस्य गुए- विधिरयम्। कुतः । मन्त्रनिगात, एवं मन्वार्थो भवति, हिरण्यगर्भः समवतंताग्रे इत्याचारमाधारपति इत्यत्र मन्ने इदमम्ति वचन, भूतस्य जातः पतिरेक पासीत् इति, एक: इति च प्रजापतिरभिधानम् इति। स हि प्रजोत्पत्ति- मम्भवात् पाक, प्रजोत्पत्तरेकसहायुत्ता इति गम्यते, म एप मन्त्रः प्रजापतिमभिवदित शमोति। माजापत्यय पूर्व पाधार:, नपाय ममघः कार्य निर्वर्तयित, नोत्तरग्निन् । पत: पूर्वस्य गुणविधिरिति । प्रकृत्यनुपरोधाच्च ॥ १४ ॥ (यु.) . प्रतिवदिति पीदक स्थानुपरोधी भविष्यति, भारद ·४१८ मीमांसा-दर्शने प्राधारस्य मन्वानपनयात, इतरथा पपनीवेत, अवर इति मन्त्रः । तस्मादपि पूर्वस्य गुणविधिरिति । उत्तरस्थ वा मन्त्रार्थित्वात् ॥ १५ ॥ (सि.) वाशब्दः पक्ष व्यावतंयति । न पूर्वस्य गुणविधिरिति, किं तर्हि ? उत्तरस्य गुणो विधीयते, तस्य मन्त्र पार्थो न पूर्वस्य । कथम् । एवमानायते, हिरण्यगर्भः समवर्तता इत्याधारमाधारयति इति । कोऽर्थ: ।। प्राधारे एताम- समुच्चारयति इति। सा उच्चारिता विशिष्ट थोतं विज्ञान- मदभूतं करोति, कम्मै टेवाय हविषा विधेम इति, एकम देवाय इत्यर्थः। एकारलीपेन एतदविज्ञानात् एतदर्थ- प्रत्ययो भवति, एकस्मै देवाय इवितव्यमिति । न च पूर्वमिसाधारे श्रोतं विज्ञानमगभूतमस्ति, तत्र कल्पयि- तष्य' स्यात्, श्रोतं विज्ञानमद्भूत भवति इति, तच्च हिर- ख्यगर्भः समवर्तताये इत्येतेन कर्तव्यमिति, कल्पनायां न प्रमाणमस्ति । इदं हि वाक्य मन्त्र कार्यविशेषस्य विधा- यकं, न मन्त्र कार्य सामान्यस्य नियामकम् । मामान्य मन्त्र कार्यपातिकम् । तस्मिन् पाक्षिक मन्त्र कार्ये विशेष. विधानमिति चेत् । प्रानर्थ क्यम्, अप्रत्यक्षपरिग्रहय, उप देयम्य पार्थवत्वं, नौहवाधारविषयत्वात् । तम्मादुत्तरम्य गुण विधिरिति । यदुक्तं, प्रजापतिवचनोऽय मन्त्र इन्द्रमभिवटित न मतो भविष्यतीति, न एतदेवं, यथा हि प्रजापतिरेक इति सस्तः प्रनापतियदत्वात्, एकोऽसौ प्राक् प्रजोत्पत्तेरिति HAH

·१. अध्याय ३ पादः।
४१८
प्रजापतिरेक बासीदिन्युयते, एवमिन्द्रोऽपि, ऐश्वर्यवचन
खात् इन्द्रदम्य, संयमुत्पादयितुमयम् अंजमिति मस्तू
यते, क ईस्तवत कः पृणात को यजाते यदुग्रमिन्मधवा
विहावेत् । पादाविव प्रहरबन्धमन्य कणोति पूर्वमपर
शचीभिः (ऋ०६ म०४७ सू० ) इति । तथा क उ नुते
महिमनः समस्याम्मत् पूर्व ऋषयोऽन्तमायुः। यन्मातरञ्च
पितरंञ्च सामयजन यथा: स्तन्वा बायो: (ऋ० १० म०
५४ सू०) इति। क ईस्तवत् कः पृर्णत् को यजात
इति ऐन्द्र सक्ने वचनादैन्द्री ऋक् । क एनं शक्नोति स्तोतं,
को वाऽमै ददाति को वा यनतीति सर्वानवकृप्तिः,
अयमेव सर्वमिद करोति, यथा गच्छन् कथित् पूर्वपाद
मपरं करोति अपरश्च पूर्वम, एवमयमिद सर्व करोति
इति । अयं चेत् सर्व करोतीति, प्राई करणादेकः । तथा,
क उनुले महिमन: समस्य इति, केऽस्य सकलम्य महिमा
अस्मत्यूर्वेऽम्यूपयोऽन्त प्राप्त, अवन्ति, यमातापितरावपि
स्वम्माच्छरीराजनयसीति मातापितभ्यामपि पूर्वः, किमत
अन्यस्माजनादिति सिझमेकत्वमस्येति। सोऽपि पाक
सर्वोत्पत्तः, एक एव ।
प्रत इन्द्राभिधायिन्येषा ऋक्,
तम्मादविरोधः।
विध्यतिदेशात् ततो विकार' स्यात् गुणा-
नामुपदेश्यत्वात् ॥ १६ ॥ (१ यु.)
गुणविधिरयमुपदिश्यते, धारयुतो, म सम्मनप्य
शिकार: स्यात, उपटोयो हि मन्त्रश्मिीर तरहिवा.

·४२२ मीमांसा-दर्शने . प्रकृत्यनुपरोधाच्च ॥६॥(यु.) एक्च मातस्य धर्मस्य मापकयोदको नोपरात्यने, वेद्या हवौंथासादयति, यूपे पशु नियुनन्ति इति । तमा. दपि क्रियान्तरम् इति। विधेस्तु तब भावात् सन्देहे यस्य शब्दस्तयः स्यात् ॥ २० ॥ (सि.) तगदः पतं व्यावर्त्तयति। नासादनान्तरं नियो. जनान्तरं चेति, किन्तईि । प्राकृतयोरामादननियोजन- योगविधिः, तत्र एतदर्घते, दृष्ट कार्यके प्रासादन. नियोनने इति। कुतः । कार्यस्य दृष्टत्वात, पासा. दनं समीपानयनं, तस्य होमनित्ति प्रयोननं, नियोजनम्यापि पखनपगमः, एवं चेत्, तस्माद् गुणविधि- रितरय इतरय। कुतः । विधेः प्रासादननियोजन विधेः तब दृष्टलात, चोदकेन तव ग्रासत्वात्। मन्दे हैं, सव गुणविधि; कर्मान्तरमिति, न कर्मान्तरविधान युक्तम्, अत्रातस्य हि मापन विधिः, प्राते च पोदकेन प्रासाटन. निर्यानने । तस्मात् यम्य गुणस्य चोदकः शब्द. तदर्थ- उच्चारण स्यात् । तस्माद, विधिरिति । यदुवं, तिरेवंविधायिका, बत्यक्षे तु वाक्यम् इति ।" सयते, यद्यपि वाक्य, तथापि अल्पीयसी प्रदृष्टानुमान- कल्पना भविष्यतीति, यावता केवमम्य गुणस्य विधीय- मानस्य, न गुरम्य कर्मसहितम्य इति । ता अथ .

·१० अध्याये ३ पादः। ४२३ , संस्कारसामध्यांद्गुणसंयोगाच्च ॥ २१ ॥ (आ. नि.) अथ यदुक्त, तीक्ष्णाग्रत्वादुत्करस्य, उपशयत्वाच परिधः, दृष्ट कार्य प्रासादननियोजने न शक्यते कम् इति । प्रयोच्यते, यथा शक्यते उत्करे च परिधी च पासादन- नियोजने कत्तुं, तथा करिष्यते, पृथ्यामुत्करं करियामः, महान्तच्च परिधिम् । अतः पृथ्वपतया स्थविना च गुपिन भयोगादासदननियोजनसंस्कारसामय भविष्यति । तम्मान कर्मान्तरम् इति। विप्रतिषेधात् क्रियाप्रकरणे स्थात् ॥ २२ ॥ (यु. नि.) अथ यदुत', यथा सौवामपीप्रकरणे धर्ममावमामा. नं, एवमिहापि इति। तत्परिहर्तव्य, पत्रोथने, मौवामणीप्रकरणे विप्रतिषेधात्र मक्यं दृष्ट कार्यक्रमासादनं कत्तुं, तस्मात् क्रियामात्रमदृष्ट कार्यकं सौभामणीप्रकरणे व्यात, नविन दृष्ट कार्यकमनश्यम् । तस्माद गुपविधिः । (१.१३ । ३ अ.). सचिने तहत भयदीपातीमममुहानास्किार। पभिःचयतीति तामां मन्वविकारः श्रुति- संयोगात् ॥ २३ ॥ (पू.) पम्ति पग्निः, य एवं विहानग्निं पिनुः इति । सत्र ·४२४ मीमांसा दर्शने - प्राकाम्य । टीशाहुतयः, प्राकृत्यो वैतत्यथ, प्राकृतिमग्नि' प्रयुर्ज बाहा मनो मेधामग्निं प्रयुजं स्वाहा चित्तं विधातमग्नि प्रयुज म्बाहा दाची विधतिमग्नि प्रयुज बाहा प्रजापतये मनवे म्वाहा अग्नये वैवानराय स्वाहा विष देवम्य नेतुमत्तों कृणोत मस्यम्। विश्वे राय इपुष्यसि द्युम्न हपीत पुष्यमे म्वाहा (ते. म. ४ । १।८ प्र.) इति तथा वक्त य., प्राकून्यै प्रयुजेऽग्नये म्वाहा मेधाये मनमेऽग्नये म्बाहादीक्षायै तपमेऽग्नये म्वाहा सरस्वत्यै पूणेऽग्नये म्वाहा पापो देवी हतीविश्व- यम्भवो द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षं वृहस्पति हविषा विधातु स्वाहा विश्वे देवस्य नेत-मत्तों हणीत सग्य विश्व राय इयुष्यसि द्युमं वृणीत पुषसे बाहा (ले० म. १।२।२ प्र.) इति । एता: प्रकृत्य ममामनन्ति, पनि क्षयति इति । तव सशयः, कि वे कृतीनां प्रयोग, प्राक्ततीनां निहत्ति', पथ वा समुच्चय: प्राक्ततीनां वैकृती नाश्च । इति । किं प्राप्तम् ? पड्भिर्दीचयतीति तामा प्राकृतीनां प्राहुतीनां मन्त्रविकार स्यात, धैवतमन्नै प्राक्तता निवर्तेरन्, 'अतिसंयोगात, प्रत्यक्षतिमयोगी विकतानां, षट् वैलता मन्त्रा, पशब्द न वैलता गृह्यन्ते । तस्मात् प्राकृतानां बाधी न ममुञ्चय इति । अभ्यासात्तु प्रधानस्य ॥ २४ ॥ (सि.) तमन्द. पक्ष व्यावत यति, प्राकृतानां वाध इति, न बाधा, समुच्चयः । कुतः ।। सम्भवात, यत्र हि प्राकृत ·१. अध्याये ३ पादः। ४२५ वैकृतयोयुगपत् न सम्भवः, तत्र वैकतेन प्राकृतं वाध्यते, 'समुच्चये हि आत्तिः स्यात् प्रधानस्य इति । यत्र पुनरा. वृत्तिः शुता कर्तव्य च, तत्र नैष दोपी भवति, आत्तिः प्राप्नोति इति। इह चाहत्तिः शू यते प्रधानस्य होमस्य , हादग नुहोति इति । अतः सम्भवात् समुच्चय इति । आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २५ ॥ (आ.) नैतदस्ति, समुच्चय इति, प्रत्यक्षश्रुतैकतेयोदकप्राप्ताः प्राकृता बाध्ये रन् । प्रथ यदुळ, सम्भवे मति न बाधि- तव्याः इति । अत्रीयते, नास्ति सम्भवः । कथम् । वैवता: षट् मन्त्रा अग्नी प्राकृतेषु होमेषु प्रत्यक्षेण यवणेन विधीयन्ते, ते घेडोमाः, वैकतैमन्वैर्भवितव्यम्, अभ्यासे सति पुनस्त एक होमा भवन्ति । ते चेदोमाः, वैततैरव मन्त्रैर्भवितव्यम् । तस्मात् भारत्त्या मन्त्र कर्म स्यात् । प्रतः प्राक्तता वाध्य रोवति । अपि वा प्रतिमन्चत्वात् प्राकृतानामहानिः स्यादन्वायथ कृतेऽभ्यासः ॥२६॥ (आ.नि.) पपि बेति पक्षयात्तिः । प्रतिमन्त्र' पातयो भवन्ति । अभ्यासाच हादयता प्रास्ता प्रषि मन्त्रायोद. वैशमा प्रपि यक्षणेन। सर्वाग्राही प्रयो. गयघन मभयान महाति। समुच्यासम्भवे. बाध- विकल्पो, न सम्भवति समुशये । बाहि घोट्कमामिर- पायेत । न १ कोमनिहतो निष्कटा मेहता. य यन्ने, . केन प्राप्त - .

·४२६ मीमांसा-दर्शने । . तेन होमरो दापतितस्ततो वैक्वताय माधका त्यध्यय. मेयम् । दीक्षणे हि ते वैकृताः य यन्ते, पड्भिर्दीचयति इति। होमप्रयोगवचनम्न प्रदानार्थान् म्वाहाकारान्तान् सामर्थेन सविहितान् ग्रहाति । उभये'. प्राकृता वैताश सविहिताः। 'तम्मान विनिगमनायां हेतुरस्ति, धमान् स हाति इमान इति । न च प्रधानाहत्तिरिह दीपो भवति, इत्युन्ना मेय, तस्मात् प्रावताना मन्त्राणा- महानम्। अपि च अन्यायश कृतेऽभ्यासः, सक्ककता: मन्त्राः पठयन्ते, तैर्दीक्षित: मम्पादयितव्य इति,,मक्कम- म्पादित तैर्दीक्षिते कृतेऽर्थे पुनरभ्यासा न न्याय्यः। तम्मा- दपि प्राकृतानामहानम् इति । पौर्वापर्यंञ्चाभ्यासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्वात् ॥ २७॥ (१ यु.) अपि च पूर्वापरशब्दौ भवतः, षट् पूर्वान् जुहोनि पडुत्तरान् जुहोति इति । न च वैसताना केवलानाम भ्यस्यमानानां पूर्षापरता उपपद्यते, नैमित्तिकत्वात्, पूर्व निमित्तो हि उत्तरशब्द' उत्तरनिमित्तथ पूर्वशब्दः । तम्मा. दपि मालतानामहानमिति । तत्पृथक्तश्च दर्शयति ॥ २८ ॥ (यु.) इतथ पश्यामः, न निवृत्तिः, समुच्चय इति । कुत है। तासामाहुतीना टना दर्शयति, उभयीर्जुहोति आग्नि, कीयाध्वरिकीय इति। यद्युभयेषां मन्त्राणा समुञ्चयस्ततः ·४२७ १० अध्याये ३ पादः। स्तेपामाग्निकत्वात् प्राश्चरिकत्वाञ्च भवत्येष निर्देशः, इत- ग्था सर्वा एवाग्निक्यो भवेयुः, तब पृथत नोपपोत । भवति च पृथक', तम्मानिवृत्तिः, ममुच्चय इति । न चाविशेषाद्वापदेशः स्यात् ॥ २६ ॥ (३०) इतथानिवृत्तिः, ममुच्चय इति । कुतः ।। व्यपटेगात्, व्यपदेशो भवति, अध्वरस्य पूर्वमथाग्नेरुपाग्नि घेतत्कर्म यनिकम इति, पूर्व मध्वरस्य अथाग्नेरिति व्यपटेग: ममु. ञ्चयेऽव कल्पते, नामति विशेपे । तस्मात् समुच्चय इति । (१.१३ १४ अ.) पुनराधान म्याधानदचिणाना नियधिशरतम् । अग्न्याधयस्य नैमित्तिकै गुगा विकार दक्षिगा- दानमधिकं स्याहाक्यसंयोगात् ॥ ३० ॥ (पू.) अस्ति पुनराधानं निमित्ते यू यते, भाग्ययग; योका मानां पुनरादधीत चोऽग्नीनाधाय भाग्यज्यानि पुषन्यानि या जीयेत म पुनरादधीत इति। तव यूय से, पुनमत्स्यतं बामो दक्षिणा पुनरुग्मृटोनिद्वान् इति । सया, प्राधाने दक्षिणा, एका देया पट् देया हादश देयागजितिया मत देयं महनं देयमपरिमित टेयम् इति । तत्र मंगया, किं पुनराधनिराधानमिणानामनिति:, ममुश्यः । प्रधानाधेियदपियानां निहतिः ति। किं प्रामम् .. पाग्नराधेयस्य नैमित्तिके पुनराश्य दविपादानमधिक ·१. अध्याये ३ पारः। ४२८ नापटेगोऽयम् । प्रमाणान्तरमादायापि प्रयमयः प्रापितः, एमयोदक्षिणा टाति, अानाधेयिकी: पोनराधेयिकीय, अग्नवाधिये अग्नायिकी:, पुनराधेये पौनराधेयिकी:, तदेतत् भूतानुवादमात्रम् । तस्मात् प्राकृतीनां निति रिति । शकते च निहत्तमभयत्वं हि श्रूयते ॥३३॥ (यु.) इतर माशतीना निहत्तिः। कुतः । निहत्त्याना- दर्शनात् यइते हि निवृत्तेः इति गम्यते । कथम् ।। उभ- यत्व' हि यू यते, यद वैकतीर्ददाति दक्षिया उभयोऽपि तेन दक्षिणाः प्रत्ता भवन्ति । ननु उभयोऽपि पढीयन्ते, यत उमय्योऽपि प्रत्ता भवन्तीत्याह। मानराधेयिकी हि अग्नपाधेिये, पुनराधेयि क्यः पुनराधेये। तस्मात् प्राकतीनो নিয়গিরিনি , (१०।३।५प्र.): पापय धामीवात्माभ्यामनाहा निहायधिकरम् । वासो वत्सच सामान्यात् ॥ ३४ ॥ पाग्रयणं भवति, हुताधाय यजमानस्यापगभवाय भवानामैन्द्राग्नः पुराणानामाग्नेयः मोम्यः म्यामाक: वैग- देवः पयमि चमः यावापृथिवीय एककपानः इति । तच यू वने, वामो दक्षिणा वस: प्रथमजो दक्षिणा रति । पम्ति त प्रततो पनाहार्यो दक्षिणति, मोदन प्राप्यने । तदा समय, कि वामो समन्याहाम नि ·मीमांसा-दीमे तकम् ? उत अनिवर्तकम् ? इति । किं प्राप्तम् ।। चीद- कानुग्रहात विरोधाभाषा पनिवर्तकम् इति । एवं प्राप्त बम, वासो घमञ्च सामान्यात् । उत्तमध- तात, प्राधानदक्षिणामा पुनराधेये निहत्तिरिति, पशब्द- नान्वादेशः क्रियते, अन्वाहार्यस्य निवृत्तिः। कुतः ।। कार्यसामान्यात, दक्षिणाकाये अन्वाहार्यः प्रकृती, ११ धामो वसं तस्मिन् काय, दक्षिणायदयषणात् । सम्मान ममुच्चयः, नित्तिरिति । प्राप्तिर्वा उत्तरविवक्षया क्रियते तिः (१।३।६ प्र.) , -- पाययी वासी वकयोरवाडायधनानुहानाधिकरणम् । अर्थापत्तस्तदस्यिानिमित्ताख्याभिसंयोगात् ॥ ॥३५॥ सव वाममि बरसे , संगयः, पन्नाहायधम्मा' फर्तघ्या, मत न १ इति। किं प्राप्तम् । न तावत् न्याय उच्यते, कर्तव्या इति, तेनाकर्तया इति मन्यामहे रति । एवं प्रा ब्रूमः, पर्यापत्तेत हम्मा धमः स्यांत, तहम्म कच वाम: साधनविशेषनिबन्धना हि धर्मा', नान्या हार्य निवन्धनाः। तस्माद् अन्यमिवपि तत्का-पने भवितुमईन्ति इति। कथं पुनर्वामी व तत्का-प- अम्, इति । निमित्ततया पाण्याय परिक्रयेण दक्षि- योति तयाऽभिसयोगी भवति, वामी दक्षिषा वसप्रथ ·१० अध्याये ३ पादः। ४३१ मजी दक्षिणा ईति। तस्माहासो वसावन्वाहार्यधर्मको स्याताम् इति ॥ (१० । ३ । ७५०)। पाययणे व पाकाभावाधिकरणम् । दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥ ३६ ॥ तत्रैव वत्सः प्रथमजो दक्षिणा इति । ततत् सम धिगत, प्रवाहार्य धर्माः कर्तव्याः इति । तदा समय, किं वत्स पाकः कर्तव्यः, उतन' इति । कि प्राप्तम् । चोदकानुग्रहात् शक्यत्वाच कर्तव्यः इति । एव प्राप्त ब्रूमः, वत्मस्य दाने पाको न कर्तव्य , अपको हि वसो वस एव, वमय यते न मांस, परि. क्रयाय च यूयते, न पुरुषसस्काराय। तस्माचोदक: पाक न प्रापयति, तद्यदि पाकः क्रियेत, अथ त: प्राणिवध. पाचारविरुहीऽनुष्ठीयेत । तस्मात् पाको न कार्य । (१०।३।१०). पादय वामसि पावाभावाधिकार पाकस्य चान्नकारितत्वात् ॥ ३०॥ तय य यते, वामो दक्षिणा इति। तवायमर्य ममधिगाः, अन्वाहार्यधर्माः कर्तघा इति, पच पाक कर्मया, इति मगयः । श्योपत्त: कर्तव्यः । इति -

·8३२
मीमांसा-दर्शने
प्राप्ते व मः, न कर्तव्यः, अत्रकारितत्वात् इति, पत्रकारितो
हि पाकः, न घ वामोऽन्न, न तत्र पाकः शक्यते कर्तुम् ।
तस्मात् तन पाको न कर्त्तव्य इति । (१०३८ अ.) ॥
पायय वामी बत्स्योरभिधारणाभावाधिकरणम् ।
तथाभिधारणस्य ।। ३८॥
प्राग्रयणे श्रूयते, वासो दक्षिणा वस: प्रथमजो
दक्षिणा इति । तवायमर्थः समधिगतः, अन्वाहार्यधर्मा
वासि वसे व कर्तव्या इति । अथायमर्थः सांथयिक,
किमभिधारयणं कर्तव्य , न १ इति । किन्तावत् प्रामम् ।
अर्यापत्तेः कर्तव्यम् इति ।
एवं प्राप्त ब्रूमः, तथाभिधारस्य । किम् ।। पकि-
येति, अभिधारणं हि अन्वाहार्यो स्वादिस्ने क्रियते,
म्वादिमा हि पोदनस्य परिक्रये उपकरीति, न च,
वाससि वसे व स्वादिना प्रयोजनम् । तस्मात् तत्रामि-
धारण न म्यात् इति । (१०३।१० अ०)।
.
।
.
.
माविष्टीम गवामैव हादसतम्ब दरियावाधिकरए ।
.
द्रव्यविधिसन्निधी सद्या तेषां गुणत्वात्
स्यात् ॥ २६ ॥ (१म पू.)
अम्ति ज्योतिष्टोम., ज्यामिष्टोमेन वर्गकामो यजेत

·१. अध्याये ३ पादः। ४३३ . - गवा- इति । तत्रैवान्नायत, गौखिय', प्रखतरव' गर्दभस प्रजायावयय ब्रीहयय- यवाय तिलाय माषाय सस्य हादशयतं दक्षिणा इति। 'तत्र संशयः, किमेकैकस्य गवादे व्यस्य हादमयतम्, ਚi - एकस्य द्रव्यस्य'. यदा एकस्य, तदा किमनियमी यस्य कस्यचित, उत, माषा- पाम् । अथ वा सर्वसम्पादनी इयं सहया, उत, एकजाती- यस्व ।। यदा एकजातीयस्य, तदा 'किम् अनियमः, यस्य कस्यचित, उत, पशूनाम् यदी .पशूनां सदा किमनियमः, येषां:पाक्षित, उत, गाम् । इति, एते पचा भविष्यन्तीति । किन्ताव प्राप्ती । याणां विधीयमानानों सविधौ। वेषां ट्रष्याणाम् ।। दीनां, क विधीयमानानाम् । दक्षिणासम्बन्ध सच्या समामाता, तस्ये हादसत दधिणा इति, तेषां गवादीनां एकै कस्य साया स्यात् । कुतः।। गुपतः समग विधी. यते, गवादीनि प्रधानतः । कथम् । नेवमभिसम्बन्धः कियते, हादशमत स्यादिति, कथाहि हादगतं तस्य इति । एवं तस्य पाएमयंवद् भवति, सरया सद पनर्यकं चानुवादी वा स्यात, एकदनमपि प्रतापेध नक्षयया पनयेत । प्रधानसविधो ध गुणः पिथमायः प्रतिप्रधान भिवेत, इति । पसि तया साया प्रयो- नन, गवादीनि ट्रयापितमानि हत्तव्यानि । न गम्यते विशेषः, किमेतका कर्तव्य,,किन ति यदेव दम्ब मेतमा स्यात, नत् मतिति बाये। तस्मादेशमतया मारय समास्यम् इति। . .

·। मीमांसा दयने ममत्वात् तु गुणानामेकस्य श्रुतिसयोगात् ।। ४० ॥ ( २य पू.) 7 - तराष्ट्र पर व्यावसयति। तस्य तस्य पादशमसम् इति, न एतदेवमेकस्य + कस्यचित् हादसयत स्यात् । कुता। समत्वाद गुणानां, गवादयोऽपि हि दक्षिण- सम्बना, सानापि न गवादीना सारा विधीयते, दक्षिणा त सहराविमिष्टा पोचते, न गवादय ! कुत ।। নৱাকা বাধিন অমিষ, বমি অনিয়র सहाना गवादीना दक्षिणासम्बन्धमानर्थक्यमेव सहाया ক্যাল। যামানাধিক্যাখ সয় বন্ধু प्रसन्यत। गवादिषु सस्य हादयशत मिति चैकवचन न स्यात्। तस्माद यस्य कस्यचित् । परिक्रयसाधनस्य, व्यस्य एतस्या साया तायामेतत्सहर परिक्रय छतो भवति । तस्मादेवस्य मया, नैकैकस्य ] एवमेक वरनथवण युखरूप भविति । ननु लक्षणत्वात् तस्य सदस्थाविवक्षिता वधनम् । उच्चने, अविशक्षितेऽपि वचने या सहा अन्यते, सेन वपनेन भवितव्यम। যথাঘল হেমান মান্নামীয়া म हन्तव्य इति न हिवरमान निर्देशो भवति, प्राणी महन्तव्यो इति। पाह, जात्याख्यायामेकसिन्। बहु वच भवति, बहुघु-या एकवचनं भवति, न तु एकस्मिन बहुषु पहिवन भवति तनाव बहुवचनान्तन निदेश, एकवचनान्तेन वा बहुइ निर्देशोभिवति ।) प्रपोचले, CE

·१०.अध्याये ३ पादः ।
४३५
"
मात्यास्यायामेतदेवं भवति, न च तच्छब्देन नातिरभिधी-
य, सन्निहितव्यक्तिवचन एष.भवति। तस्मादेक स्य कस्य,
चिसहति !
यस्य वा सन्निधाने स्थाई वाक्यतो भि-1,
'सम्वन्धः ॥४१॥ (३य पू.)
दं पदोत्तरं सूत्र, यदा एकस्य सङ्ख्यासम्बन्धः, तदा
भनियमः, यः कथिदं विशेषायवणात् इति ।
एवं प्राप्त ब्रूमः, यस्य या सविधान स्यति, यस्थ
Tar"नाDE
सदस्य संविधान सगांशन्दः उच्चरितः, मोऽर्थः सध्या-
विशिष्टः प्रतीयेत, अनन्तरमुच्चरितेन हि सहकवाक्यता
भवति। कुतः । पनन्तरसम्बहहिं विशेषणं विज्ञानं
विशेष्टुं शक्नोति, न हि व्यवहितम् । ध्येयहिताय गया.
दयों मापैः, वाक्यच प्रकरणाद् बलीयः। तस्मान्माषा:
सहपया सम्बध्ये रविति ।
असंयुक्ता तु तुल्यवदितराभिर्विधीयन्त तस्मात्
सर्वाधिकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ (ध्य पू.).
-तुपन्दः पक्ष व्यावर्तयति ।. माषाः सहायुता इति,
नैतदे, सर्वव्यापिनी माः स्यात, .-सर्वर्गवादिभिः
सम्पादोस; पसंयुला केवलर्मायः माया, तुम्थवादन.
गभिः ,ध्य युतिभिर्माया: यन्ते । कंधम् । तिनाथ
मापायेतिपयन्दन तिलैः सरिता 'मापी रति गम्यते,
गवादिभिः सहितानां महासम्बन्धःदितिरांनार.
--

·। मीमांसा दर्शने . " तमात् II सम्बन्धमेपामा ! शब्दयवपस्यैतमामर्थ्य , यमागष्ट' पर उच्चार्य, तस्यान्तिरसम्बन्ध अत्यवाह, न वोक्येन । यदि हि वाक्येन स्यात्, पुरस्तादप्युधाय॑माण एतमर्थ कुर्यात, मग तु वाक्येन सम्बंध्यते । 'यदि प पूर्व न पार्थोऽवकल्पेत, अगदशवणमनर्थ का स्यात, न हि प्रसा- वृत्तरकाने सम्बध्यते सहवासम्बन्धे अभिनिहते, तस्य द्वादशशतं चेति, अन्य एवावगम्येत, हादशगतमन्यञ्च ni किञ्चिदिति, न च तदन्यत . की किश्चिदुचार्यते । पूर्व घोगः, पथात् सभासम्बन्धः समर्थतराणि ममान विभतीनि, दुबैलो विशिः। अपि न समानविभातीनि समर्थतराधि, तेषां हि प्राशतरा आइत्तिः, विलम्बिता विविभन्नीनां, स्वार्थे समा नविभक्तीनि, समर्थतराणि प्रथमान्तानि भवन्ति । पर- पदार्थ पष्ठयन्तो विशिष्टि। तस्मात् समुच्चितानि षा इतरेतरयुतानि वा सहरयानि सहाया सम्बध्यन्ते। ममा हारो वैधा मह ख्यया युवा सम्मात् सः सख्या मम्मा. दयितव्या ! किमैवं । भपियति !, मङ्ख्यासम्बन्ये न कामहर्जितो भषिथति, विनिगमनायां हेखभावे यमेव महंग्या ' सम्बन्धी वर्जयेत्, सवैष 'प्रत्ययो बाध्य त । तम्मामादिराभिः सह व्यय तया सम्बध्येत इति । असंयोगाहिंधिथुतावेकजाताधिकारः म्यात्' श्रुत्याकोपात्कतोः ॥ ४३ ॥ (,सि.), नैतदस्ति, सर्वसम्मादनीया सहा इति, पर्सयोगा. 7

·१० अध्याये ३ पारः।
४३१
शब्दे.
हिधिश्रुतौ सर्वसम्पादने सम्बन्धी नास्ति, न यूयते, गवा
दिराशेः सहया भवतीति, न गवादिराशि: शब्देन निहि.
श्यते, य: सर्वनामा प्रतिनिश्येित, गवादयस्त
नोताः, तेन ते सर्वनामा प्रतिनिहें समर्हन्ति, न धाव
गवादीनां प्राधान्यमित्युक्तं, दाक्षिण्यं न हि सहा सम्बध्यत
दति महाविशेषणं सर्वनामशब्दः सहयां विशेष्टुमुपादी-
यते । तत्र कवचन विवक्षितमेव, तत्रैषां नानाजातीयानां
निर्दिष्टानामन्यतमदेकं प्रतिनिर्देशन सयाविशेषणमुपा.
दीयते । तम्मावानाजातीयानां निर्दिष्टानामेकं स्यात्,
स एकजातीय एव भवति । तम्माद एकजाताधिकारः,
इति सूचितम् । किमेवं भविष्यति ।। . एपमेकश्वतिर्न
कोपिता भविष्यति, इतरथा, वाक्येन ट्रव्यस्य भवन्ती
प्रहत्तिविशेषमकुर्वती नाप्रत्तिविशेषकरा प्रकर पवशेन
क्रतो: कल्पिता भविष्यति, तथ्य क्रतोदयगतं दक्षिणा
इति। तस्माटेकजातीयम्य हादशशत दधिया प्रति ।
शब्दार्थशापि लोकवत् ॥ ४४ ॥ (यु.)
अरिन नोकवटेतत् दृष्टव्य, नो हि मिविशेषिते
समयदे उच्चरिते, एकजातोये प्रत्ययो भवति। कुतः ।।
अनाथा व्यपहारानुपात:, प्रमसि एशग्मिन् जातिपिपे..
गधान्ये. सइ परामरम्या निविटा, पगम्य गाया.
रमभिः संहार: क्रियो। चेपामेकेन इंगचित
गम्मन्धः, नेपां तक मम्मधिनमपेय माना निविते ।
ससका सम्बन्धी वयाः,
मस्तो पापीतया, अयांदा

·४.८
मीनामा-दर्शने ।
शत
य पापोत, स उपादेय' । १६ च प्रकृता नानाजातीग.
स्तेषामन्यतम महाया मम्बहः स्यात इति । यथा,
माभ्यां दीयताम् इति, एकजातीयानां शत, न मित्र
जातीयानां, यया ट्रय गुण' कर्मावयय इत्येवमादीनाम ।
(१०३।११प्र.)
-
.
.
.
নগ্ন বাহন নিন বয়ষয়াদিধানি।
मा पशूनामुत्पत्तितो विभागात् ॥४५॥ (१ सि.)
एकजातीयम्य सझरेत्येतत्समधिगतम । मा पशूनाम,
उत मापाणाम् ' इस
प्रनियमे प्राप्त उच्यते पशू
नाम् इति। कुत ।। उत्पत्तिती विभागात् औत्पत्ति-
केन विभागेन पशव मव्यवहार सहायन्ते, पञ्चभिरग्वे
कीत , पञ्चभिर्गोभि क्रीत इसि, न व्रीधादीनाम श्रोत्य
निकेन विभागेन सव्यवहारेष महरा मदीयते,
निग
दाभाग मानाभिप्राया वा भवति, न हि भवति,
पञ्चभिर्मा गीत इति, पञ्चभिर्माषाणामादकैद्रोंगोवा
कुडवैर्वा खारोभिवति भवति, तर पाटकादिभग्नुचार्य
मागे माकाइमेय वाक्यमपरिपूर्णमप्रमाणमर्थम्य कम्य
चित।
घर मापागामपि प्रौस्पत्तिकैन विभागेन कम्माटिह
परिक्रयो न कियते इति। अत्रोच्यते, मूलम्य मत
परिक्रये विशेष उयते, हाटगत दक्षिणा इति मच

·१० अध्याये ३ पाटः। ४३८ . फन्नतः हादशगत बीद्यादिवीजाना, भृतित्व न ऋत्विजामत्र कन्पते। त्रिभिः प्रकारैतिर्भवति व्यापारत', वचनत इति। व्याणरम्तावन मापवीजानां हाशात भृतिः, कर्म कुणा हि कर्मकरा: पाटिकमप्यदलभन्ते । फन्नानुरूप्यं नैव ज्ञायते । वचनं नु भृतौ भत्यां परि माणविशेषपरं भवति । 'यत्र हि पाटिकमप्यहर्न नभ्यते न मा टक्षिणा भवति, न हि सा तम्मिन् कर्नगि दक्षं करोति, नेहाहा अन्येन वा प्रकारेण कामह कर्न कुर्यात्, न बीहीणां हादशशतेन प्रोत्साहितः । अाह, य: कथित् कम्यापिटवस्थायां वीहीणां हाट- गतेन प्रोत्साधते, तम्य किं मा दक्षिगा भवेत् ।। न इति धूमः, दक्षकरणी हि दक्षिणा, टक्ष बन्न. या न पाशि तम्भवं करीति, नामौ वनकरणी, तम्माद् या न पाशित. म्भवा, नामौ दक्षिणा। प्रापितम्भवाया प्राधिक्यं वचनम्य विषयः । प्रवन्न: ग्राह, वीडियोजानामपि पादयतं याच वापतीं वनमायां करोति । पत्रोच्चत, प्रापेसिक इट वलं नाम, म ए हि पुरुषः कश्चित् प्रति वन्नीयान, कति प्रति तत्र यावहाशितम्भवं नामित. माण्ट प्रवन्नता, बलवत्तरी हि पापिसेन भवतीति पाभितम्भवाटूई बन्न करण, तम्मादागितम्भनं अत्यं, मा भूतिः, मा दक्षिणा सतोऽधिकं दक्षिणात्वे मिडे वन प्रामालात भवामि । विकतो शतपेये वनप्रामाखान्यवन करामपि दधि- णाधा म्याने विधीयते सोमचममा, म पायथात् सिध्यति ।

·मामासा-टेशन
पशवस्तु मर्चे मुख्य वन करणे समर्थाः, तेषु मासु न बीद्याटि-
वीजानि महङ्ख्यया सम्भन्स्यन्ते इति ।
अनियमोऽविशेषात् ॥४६ ॥ (पू.)
--
.
यदा पशूनां हादशशत, तदा नियमो गवादीनां,
अन्यतमस्य कस्यचिद्घाटमशतम्। एषमनियमें लाघवं
भविष्यति, प्रयोगमाशुभावस, तत्राधिकारशास्त्र महा.
विषयं भविष्यात इति ।
भागित्वाहा गवां स्यात् ॥ ४० ॥ (२ सि.)
वाशब्दोऽनियम व्यावत यति। गवां हादशशत स्यात् ।
कुत ।। भागित्वात्, भागवत्यो हि गावा महाभागाः,
महति सपकार वर्तन्ते इत्यर्थः। एवमृविजामुपकारभू
यस्व भविष्यति, ऋत्विजाच उपकार: कत्त व्यः। महत्तम
हित उपकारे वर्तन्ते, उपकुर्वतां चोपकर्तव्यमिति सदा
चारः। एवं सदाचारीऽनुग्टहीतो भविष्यति, यदि महा.
भागाना भूयसी सव्या दीर्त, गावच महाभागाः,
तस्मात् तामा द्वादशयतम । अग्वा उपकार कतरा भवेयुः,
योषा दानप्रतिग्रहविक्रया न प्रतिषिध्ये रन्, न केमरिणी
ददाति, मोमयतादतः प्रतिरदाति इति श्रुति । स्मयत
प, नाश्व विक्रीणीते इति । तस्माद हादरायतं गवा म्यात् ।
प्रत्ययात् ॥ ४८॥ (यु.)
प्रतम गवां सहन्या । कुतः 11 प्रत्ययात् । सहया-

·१० अध्याये ३ पादः। ४४१ सम्पादनार्थ उपादीयमानेषु प्रकृतेषु ग्रन्थेन उपायेन मर्य माणेषु पूर्व गाव. प्रतीयन्ते, पतस्ताः सङ्ख्यया सम्बध्यन्ते, . न स तत्र विरोध: कथिदस्ति, गोषु सम्बहास'न पुनरवा- दयः सम्बध्यन्ते, एकजातीयो हि सम्बइव्या, स सं सम्बद्ध इति । तस्मात् गवां सङ्ख्या। , लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४८ ॥ (यु. २) लिङ्ग खलु एतमर्थ दर्शयति । कि लिङ्ग भवति ।। एषमाह, सहस्र दक्षिणा। सहस्र स्तोत्रीया यावदस्य भाहस्रस्य उत्तराधरा गोर्गवि प्रतिष्ठिता तावदस्मात लोका दसौ लोकः इति गा प्राप्ता दर्शयति । सथा तां वा एता शवली समामनम्ति । इडे रन्ते इष्य काम्ये चन्द्रे व्यातिर- दिति सरस्वति महि विश्रुति। एता ते अधो नामानि देवेभ्यो मा सुक्षतं ततात् पति गवामेतानि नामानि सस तमीच दक्षिणामेवमाइ, एतानि ते नामानि रति यदि मा गो, एवमेतदव कल्पते । तस्मादपि गया सष्ठ स्या इति । (१०।३ । १२ प्र०) भिन्न गोदधिपाय दानारिकरणम् । तब दानं विभागेन प्रदानानां पृथक्षात् ॥ ५० ॥ (सि.) ज्योतिटोमे गवादयो दक्षिा, तो समधिगत',

·भीमामा दर्शने
.
गवा सहा इति । पधेदानीमिद मन्दियते, कि यस्य
•यावान् भाग, प्रामजति, स्वयमेध यजमानेन विमान्य तस्य
तावान् कम्पयितथ्य , इत परिपदैव विभज्यत इति । कि
प्राप्तम् । अनियमा विमच्याविभज्य वा दातव्यम, एताय
यूयते, दातव्यम् इति, न, विभन्याविभन्ध वा इति।
तस्मादनियम इति ।
एव प्रा ब्रम, विभज्य दातव्यमिति, दातव्यम्ये व
सद्रूप, यत् स्वत्वपरित्यागेन परस्खलापादन, तर यजमा
मेन स्वय कर्तव्यम् । तस्मात् स्वयं प्रयोग स्यात् इति ।
यो यस्याय प्रानति, ससमै पनिर्दिष्टो न शक्यते तन
सम्बन्धयितु, तेन यस्त निदिशति सदानमभिनिवर्त.
सति । यजमानेन ध दाने निर्वयितव्यम् । तस्माद्
यजमानी विभज्य निर्दिगेस् प्रदामानां पृथक्षात् । असति
विमागे न शक्य खेन मागेम सम्बन्ध कतम् । तस्मा
विभज्य दक्षिणा दातव्येति ।
परिक्रयाञ्च लोकवत् ॥ ५१ ॥ (यु. १)
अस्ति । परिक्रयार्थ दान, न धर्ममात्र, परिक्रया
र्घष भभृत्येन सह पणितव्यम् । यदि च परिपद प्रत्यु
येत, परिषच विभजेत, न म्वोमिना सह अपणियत, तत्र
परिक्रय एव माभविष्यत् । यथा नोके काष्ठवाहप्रतिभ्या
यहीयते, तर काहवाहा स्वामिना मद पणन्ते तभ्य
म्वामी विभज्य निर्दिशति इदं तुभ्यमिदं सभ्य मिति, नद
दिहापि द्रष्टव्यम् । तम्माहिमय दक्षिणा दातव्य ति ।
P
.
"
-
7

·१. अध्याये ३ पाद ।
४४३
-
विभागञ्चापि दर्शयति ॥ ५२ ॥ (यु. २).
अपि च दर्शयति विभाग, यत् विभागाभिधायिन
मन्त्रमामनन्ति सुधो वो विश्ववेदा विमजत इति । कृष्णा
जिनेन विवास्य दक्षिणा ददाति इति । तथा अग्नीधे
ऽग्ने ददाति, अम्निमुखानेय पितॄन् प्रीणाति, ब्रह्मणे ददाति
प्रसभ्यो ददाति प्रसत्य हो। ददाति नेष्ट्रे ददाति हवि-
हम पामीनभ्य अवयुभ्यो ददाति, उगाभ्यो ददाति,
अन्त सदसि पासीनेभ्यो यथाय - प्रासर्पकेभ्यो ददाति
इति । एव , विभागदर्शनमुपपद्यते । तस्मादिभज्य दात
व्यमिति । (१०।३ । १३ प.)
.
"
-
.
- ज्योतिहास समाख्यानुसार दक्षिणाविभागाधिकरण
सम स्यादश्रुतित्वात् ॥ ५३ ॥ (१ पृ.)
ज्योतिष्टोमे सामानायते, गोयाखय प्रणतरय इति ।
समायमर्थ समधिगत , विमग्य दातव्यम् इति। इमि
दानों साययिकं, कि समो विभाग, उत कर्मशत वैषम्य,
उत गदकतम् । इति। कि मामम् ,, समो भाग स्यात्
पतित्वात विशेषस्य, यष विषो न य यते, मात्र समा
विभागो भवितुमईति। कमिष | एक मजे
दातष्य प्राति, यद्यपरमे दातव्य न भवति। तर
यापति एकीयमाने मान्य मावभज्यते, सावत् त

·४४४ "मीमांसा-दर्थ ने. एकम्मै म दातव्यम्," अविशिष्ट दातव्य, एवमेकैकस्म , समाहिशेषायपात समं देयमिति 1. का . अपि वा कर्मवैषम्यात् ॥ ५४ ॥ (२पू) । पपि वैति पक्षव्यापत्तिः, न सम स्यात्, कर्मकृत वैषम्य' भवेत, यो बहु फर्म करोति, तमे वही मृतिर्दी; यते । तस्मात कमीनुरुध्येण वैषम्यमिति । अतुल्याः स्युः परिक्रये विधमाख्या विधिश्रुती परिक्रयात् न कर्मण्युपपद्यते दर्शनाहिशेषस्य तथाभ्युदये ॥ ५५ ॥ (सि.) न चैतदस्ति, कर्मतं फैषम्यम् इति, किन्नई एप- कारवत् । स उपकार: त्या विचायते, तस्मात् श्रुति. कत वैषम्यम् । तेन , अतस्याः परिक्रये भवेयुः। विषमा हि एपाम् पाख्या, केचित् पाईनः केचित् हातीयिनः केचित् पादिनः, येपामई त अहि ना, कथं च तेषामई भवति, यदि तेभ्यः पदं दीयते । एवं हतीयिनः, पादिनः इति च दीक्षा विधिश्रुती समाख्यायन्ते, सो परि- नयात् कर्मकते वैपोन उपपद्यते ।'क'पुनरयं विशेषी दृश्यते ।। पभ्यु दये, भ्युदय इति पभ्यु दयफल ऋडि. फल होदयाह बमः। प्रध्वयं पति दीपयिता ब्रमाण दीपयति, तित'उदातारं, ततो.हीतार, सतस्त ' प्रतिप्रस्थाता दीवयित्वाऽहिनो दीपयति ।" ब्रह्मपाल भ . 4

·१. अध्याये ३ पादः ।
४४५
प्रनं ब्रह्मा, प्रस्तोतारमुगातः; मैवावरुणं होतुः, सतस्तं
टा दीक्षयित्वा तीयिनी दीक्षयति। अग्नीध. ब्रह्मणः,
मिहरिमुद्रातः, अच्छावाकं होतः, ततस्त. उन्नेता
क्षयित्वा -पादिनो दीक्षयति । पोतारं ब्रह्मणः, सुब.
पप्पामुद्रातः, , गावस्तुतं होतुः, ततस्तमन्यो दीक्षयति
मचारी. वा प्राचार्य ने पितः इति, प्रदिन: टतीयिनः
दिनः इति हादशाहे अनुवादः। यदि प्रकृती यथासमा.
वम् प्रमीपामिमे भागाः, सतो हादशाह दर्शनमुपपद्यते ।
स्मादयादिभिः समाख्यानात् समाख्याश्रुतिकतं वैषम्य
वितुमर्हतीति । (१०।२।१४ प.) -
.
-
भूनामे काहे सस्य धेनु त्यनेन कन्यक्रतुदक्षिणावाचाधिकरणम् !--
स्या धेनुरिति गवां, प्रकृती विभतचोदितत्वात्
मामान्यात् तहिकारः स्यात् यथेष्टिगंणशब्देन
॥ ५६ ॥ (पू.)
इदमामन्ति, अथैष भूखदेवः विहदेव सर्वस्तस्य
सपत्यस्तोत्रीया धेनुर्दक्षिणा इति । अत्र सन्देहः, किं
नगवां निर्तिका, उत सम्रांया दक्षिणायाः ? इति ।
वदं तावत् परीक्ष्य, किं प्रकृती विभन्न दाक्षिय,
ते, ममम्तम् ? इति । तत इदं तच संहत्याधिकरणं
जयते, किं प्रकृती विभक्त दाक्षिण्य, धेमुर्गयां निष.
३८

·. -- ४४६ मीमांसा दर्शन तिका ।। उत, अविभक्त, कत्माग दक्षिणाया नित्र का इति। किं पापम् तस्य धेनु इति । माणे व्रमः, धेनुः गवां निर्तिका इति । तत एतत्तावद विधार्यते, प्रकृती विभक्त दाक्षिण मिति । किमिंद विभक्तम् , 'इति । गादीनामकै क ट्रव्य दक्षिणा' इति । कथम् ? । गोर अवश्य प्रवरिश्व दक्षिणी - इति प्रक्रुतौ गादिभिर्दक्षिणाशदः प्रत्येक परि समाप्यते, निर्दिष्टा हि गवादयः, न तेषां समुदाय । चशब्द' समुच्चया? भवति, न त भयस्य निर्देशकः, घरपदविर्श- घणार्थन्तु समुञ्चयमुपादत्ते। यदि हि निर्दिशत्, क्रियागुणेः ममुच्चय सम्बध्ये त। समुञ्चय शोभन: ममुच्चयो द्रष्टय इति यथा भवति, एव च शोभन' च द्रष्टव्य इति वा भरि प्यति । तथा, यह समुच्चेययो: पठी भवति, धवखति रयो: समुझेय इति, एव धव खदिरयेत्यत्रापि प्रभावि प्यत् । न तु भवति । तस्मान चशब्द समुच्चय निर्दिशति त्या निर्दिष्टे न च एकवाक्यता न्याय्या, न गवादिनधि तेन समुदायेन । तमाद गोदक्षिणा, अश्वो दक्षिणेत्ये मम्बन्ध 7 संचयित्वा दिगवादीन, तेषां दक्षिणत्व विधीयते, तच गुणभूत प्रतिप्रधान भिद्यत । शब्दशः मर्थिती भविषति, गौर्दचिणा अवश्य दक्षिणा इति, . गौरबादिसहितो गवादीना वो साहार 'इति । 'यटि विभक दाक्षिण, तटा प्राप्ता गोर्दाक्षिण्यै, पुन विशेपार्थ मुचायते, धेनुर्दचिणा इति, याऽसौ गोर्दचिण सा धनुरिति अन्यासा दक्षिणानामविकारण, यथाप्रति ·१. अध्याये ३ पाद । ४४७२ +- 1 -- भावेन चोदकानुग्रहो , भविष्यति । शब्देनैव गवि एप गुण उच्यते धेनुत्व नाम। गौरेव हि धेनुर्नान्या, यथेष्टि गुणशब्देन, सौर्य निर्वपेत् इति सूर्यसम्पन्ध कुर्यात, द्रव्यस्येति विवक्षिते निर्वा चिणाथय एष प्रयोग शब्देन निर्दि ध्यते इति, सनिर्वपणकात् प्रयोगात् अनेन निर्वपणशब्देन ऐष्टिको विध्यन्तो नियम्यते, एवमिहापि गोगुणवचमेन धेनुशब्देन गादक्षिणाविकार क्रियते, नान्या दक्षिणा विक्रियते इति । सर्वस्य वा क्रतुसयोगादेकत्व दक्षिणार्थस्य गुणानां कायॆकलादर्थे विकृती श्रुतिभूतं स्यात् तम्मात् समवायाहि कर्मभि ॥ ५० ॥ (सि.) वाशब्द. पक्ष व्यावर्त्तयति । सर्वस्य ऋतुदाक्षियस्य निवत्ति का धनुरिति प्रतिज्ञायते । तत्रैतहाते समस्त दाक्षिणाम इति । किमिद समस्त दाक्षिणाम । इति । न प्रतिद्रव्य दक्षिणायद ,मम्बध्यते, गौर्दक्षिणा, प्रयो एक्षिणा, अखतरो दक्षिणा इति, कथन्तर्हि गवाटयो दक्षिणेति । न हि गवादीन उद्दिश्य, दक्षिणासम्बन्धी विधीयते, ये गवाद सस्ते दक्षिणा ति, तथा हिदक्षिणा शब्दो गयादीन दनिषासम्बन्धविधानार्थ योगपद्येन पन्त गतममन्धमभिषदन। । वचनान्ताम्यात् गमादयो दक्षिणा इति, था अग्नीमोमो टेयत प्राणापानो अभि ममभवताम इति । गुणवचनाना शदानाम्पाययतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । कर तर्हि, दक्षिणामुद्दिश्य गवा . - ·४४६ । मीमांसा-दर्शने दयो विधीयन्ते, का दक्षिणा !, गवादय. इति । दक्षिणा नाम दर्तकक्षाहकर्मणः, दक्षिणा उत्साधिका इति, एक म: गुपः, सच प्राधान्येन विरक्षितः, तहिंगेयपत्वेन गवादयः । गुणवचन नाञ्च सम्दानामाययतो लिङ्गवच नानि भवन्ति, न द्रव्यपचनानामाथितगुणवशेन, यथा विश्वे देवा देवा इति । का पुनर्दक्षिणा', गौय प्रलय सनतरय प्रति दक्षिणागदी दाने सम्बध्यते, ऋत्वि गभ्यो ददातीति, न गपादयः। एको हि दधियाना- मर्थः, प्रविजाम् प्रानमनम्।। सक्क्षच्च प्रानताम् भवन्ति, भूय पानमनेन अर्थो नास्ति, गवादीनामपि गुणानामेक कार्य दक्षिणात्वम् । यदा समस्तं दाक्षिणा, तदा विकतो भुषि तस्मिन् प्राकते पर्थे धेनु' अतिभूता, सा प प्राक्ततं कार्यमभि नियतयति । क्रतुसंयोगेन हि श्रूयते, तस्य क्रती: धेनु दचिणा इति, तस्मिनिष्टते सर्व चौदकप्राप्तमानुमानिक निवर्तते । तया समर्यायाहि कर्मभिः ऋत्विज: सम्बध्यसे श्रुतिभूतया। पपिच पशष्दनृत्या ससहायं गोष्ट्रष्यमिति प्रतीयत, दक्षिणासम्बन्धोऽस्य वाक्येन, वृतिय वाक्याद बसीयमी । नाममात् पूर्व प्रयोगः, पयात् दक्षिासम्बन्धः, इतरेतर- युवाः दक्षिणात्वे म सम्बध्यन्त गवादयः पर्या । तम्मान ससस्य कदाक्षिणाय निवत्ति का धनुरिति । चोदनानामनाश्रयालिनेन नियमः स्यात् ॥ ५८॥ (मा. नि.) 1 ,

·१० अध्याये ३ पादः।
४४८
यदुक्तं, यष्टिर्ग पगब्देन इति, अत्रीच्यते, आग्ने यो-
पांशयाजाग्नीयोमीयानां प्राकतानां • सौार्यमणमाजा.
पत्यनै तीनां चोदनानां न किञ्चित् एकं काय, यईकृती
चोदना आययेत्, तत्र वक्ष्यते, एकस्य कर्मणो वैकृतं कर्म
विध्यन्त' ग्टहातीति।
तत्र कस्य ग्रहीष्यति इति
मन्दे हे युक्तो लिनेन नियमः, इह तु प्रदिष्टो हेतु',
टीनामेकं कार्य दक्षिणाव', तस्मिय धेनुः श्रुतिभूता
घोदकप्राप्तान् निवर्तयितुमर्हति इति । (१०।३।
॥
गवा-
यथ मोममपहरेयु इत्यादी एका गाम इत्यादिना गोगतसम्पायाधाधिकरणम् ।
एका पञ्चति धेनुवत् ॥ ५६ ॥ (पू.)
यस्य सोममपहरेयुरेका गां दक्षिणा दद्याटभिदग्धे पञ्च
गाः इति । अत्र सन्देह , एका पञ्च च गावः थू यमायाः
किं कृत्स्रस्य ऋतदाधिणास्य निवत्तिकाः, उत गवाम् ?
इति । किं प्राप्तम् ?, एका पञ्चेति धेनुवत् । यथा धेनुः
सत्सम्य निवर्तिका एक्मेका पञ्च च भवेयुः, दक्षिणा-
सम्बन्धी हि तासा प्रत्यक्षः यू यते, तेन ता: प्रारुतीनां
कार्यमभिनिवर्तयन्ति, प्रासयश्च पानुमानिक्यो निवर्तन्त
इति।
इदं तावदपर्यवसित तिष्ठतु। प्रयाधिकरणान्तर
प्रस्तयते,

·मोमांसा दाने
४५०
माय विवर्मन भाषा क्रयाधांना पायाधिकरणम् ।
विवत्सव ॥ ६० ॥ (.मि.)
अस्ति साधम्के मागइस्त्रिवत्मः मोमक्रयणः म्यईमानां.
नाम इति । सन्ति क्रयानि द्रव्याणि चोदकमातानि,
अजया कोणाति, हिरण्येन क्रीणाति, ऋपमेण क्रोणाति,
अम्बयफेन क्रीणाति, वाससा फ्रीणाति इत्येवमादीनि ।
नव संगया, कि विवस; ऋषभस्य नियतकः, अथवा
सर्वेषां क्रयार्थानां द्रयाणाम् । इति । किं पातम ,
ऋषभस्य निवर्तक इति। कुतः १ । पुनवत्वात, पुङ्गव
त्वेन, सामान्येन, पुगवीऽसौ विधीयते । कुतः पुन
यत्वम् ।। साण्डवणात्। तस्मात् ऋषभय निवर्तक
इति ।
एष प्राप्ति ब्रूमः, निवत्सर । किम् ।। तत्सम्य कथा
देश निवर्तक इति। प्रत्यक्ष. स क्रीणातिना मम्बध्य),
तन चोदकपात निवर्तयति, तम्मात् कृत्सस्य ऋयार्थम्य
निवर्तक इति।
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ६१ ॥ (यु.)
एवञ्च कृत्वा लिङ्गदर्शयति । कि लिङ्ग भवति ।
एषमाह, अपरस्मिन् मायस्क स्त्री गौः सीमकाय थी
व्याहत्ता वेषा स्पर्श इति। यदि सर्वस्य पार्थस्य
मिवर्तिका स्त्री गो: तत: सेव एकाकिनी केन सह सहि
प्यते ? इति। इतरथा सर्वस्यानिवर्तिकायां सम्य

·१० अध्याये ३ पाटः। ४५१ म्पा भवेत्, तवास्यां वर्तमानायां स्पीनां यात्ता ो पां स्पा इति नोपपद्यते । तस्मात् सर्वस्य निवतिः केति, विवत्सोऽपि तम्ममानश्रुतिः, मोऽपि च सवेश निय तक इति । केवला . एव वा, यदि विवरसः सर्वेषां निवर्तक, तदा तम् अपराधमाना माद्यस्कान्तरे स्ती गवी य थयमाणा स्यात, तत्र व्याहत्ता हो या स्पर्डा इति दर्थनमुपपद्यते, इतरथा हि के यलस्य ऋषभस्यापवाधितारं विसं निवर्त यन्ती सहमध्यपतिता म्यतापि, तत्र व्याहत्ता धेषां म्पी इति वचन नावकल्पते । पत कृत्सस्य क्रतुदाति खम्य निवर्तकस्त्रियास इति । (१३१७१०) तत्र एवमन्तरागभिपीन्यायी मातीति अन्यया मूत्र वर्घते, इतय एका पञ्च व करसम्य क्रतुदाक्षियम्य निव- र्तिका विवमय, तथा च लिङ्गदर्शन, एवमेतत्-समान अतिम्बियसोऽपि सर्वस्य निवर्तकः प्राप्रीति, तदैतर्णनम् उपपत्स्यते, ध्याहत्ता धेषां म्प इति । एक तु श्रुतिभूतत्वात् साया गवां लिङ्गविश- पंगा ॥६२॥ (सि.) स्थितादुत्तरम् । यदुलम्, एका पक्ष व काम्य ऋतु दापिषम्य निकिति, एसब, एके तु पर्या निवर्तम, एक गावो नियन्ते, पवादयो न मिलने का देगा पर देयाः इति य प नियमा, म गाविषम। कुतः ।। गोविगिटया सहाया मचन्याय । यदेखाएको -

·४५२
मोमांसा दर्शन
ददाति पञ्च ददाति इति, नैवमभिमम्वन्धः क्रियते, एका
दक्षिणा ददातीति, कथन्तहि एका गामिति, गोसहया
सम्बन्धी हि मुख्यत्वात् बलीयान् ।
अपि च गौशब्द न सह सायाः प्रत्यनः सम्बन्धः,
गोशब्दव्यवधानात् परोक्षो दक्षिणाशब्देन, गोशब्दथैव
मुण्यार्थो भवति, इतरथा लक्षणा स्यात्, एका गामवादि
चेति। तेन गवां लिङ्गविशेषेण मया गोषु निविशते ।
एवञ्च सर्वेषामनिवृत्तावमादीनां यथा प्रकृतिभावे चोद
कानुग्रही भविष्यति, तस्मादेका पञ्च च गवां निवर्तिका
'इति ॥ (११३१६ प्र.)॥
অসুখ মালামাৰিঘৰীৰ্ঘ মানবাধিকালে।
प्राकाशी तथेति चेत् ॥ ६३ ॥ (पृ०)
प्रखमेधे य यते, हिरण्मयो प्राकासावध्वय्येवे ददाति
इति । तत्रेपोऽर्थः सांशयिक', कि पाकायो कप्सस्य क्रतु-
दाक्षिणात्य निवर्त को, उत अध्वर्यु भागस्य निवत्त को।
इति। कुत. समयः ।। इह प्राकाशावित्येष यदि दहा-
तिना सम्बध्यते, ततः सत्सम्य क्रतुदाधिणास्य निव
तंकः, प्रथ अधर्य णा, तदा अवयं मागस्य । कि
प्राप्तम् । समस्येति। तत्र एतदर्णयते, प्राकागाविति
सो दाबला सध्या दलि: कुता.एच ददाति-
सम्बन्धविधाने युतिरनुग्रहीता, , अध्वर्युगा सम्बन्धे

·१. अध्याये ३ पादः।
४५३
वाकाम । अपि च प्राकामावितिहितीया कारकविभक्तिः
मामाटेवाख्यातेन सम्बध्यते,न नावा। तस्माद् ददातिना
सम्बन्धः । अध्वर्य सम्बन्धे चाध्वयं शब्दात् पाठी प्रभविष्यत,
तस्मादपि ददातिना सम्बन्धः । ददाति नक्षयित्वा
प्राकायौ विधीयेते, तब न शक्यो ददातिरध्धय गा विशेष्टु,
वाक्यं हि सदा भिटोन। अपि च विशेषणे सत्यपि यदि
ददातिरविशिष्टः । पदान्तरेण सम्बध्यते, अविशिष्ट एवं
कायें प्राप्नोति, प्रयुज्यमानमपि हि विशेषणमशत न
विशेष्य"विशिष्टि । तस्मात् योऽधुर युन लि, सोऽर्य -
रिहाभिप्रेतः।' 'प्रतः क्लवसस्य तदाक्षिणास्य निव
को प्राकाशाविति।
अपि त्ववयवार्थत्वात् विभक्तप्रकृतित्वात् गुणे-
दन्ताविकारः स्यात् ॥ ६४ ॥ ( सि.)
पपि विति पक्षष्यात्ति: । दक्षिणावयवकाव्यों
माकायो, न कृतम्रदक्षिणा कार्यार्थी, विभता हि तेषा
भागा अध्वर्यादीनाम्, प्रयम् पवर्योर्भागः, इमे अन्ये
पाम् इति। तस्मात् गुणेदन्ताविकारः स्यात् । किमिदं
गुग्यदन्ताविकारः इति । गुणस्य पदन्ता गुणेदरता, इट
भाव इदन्ता,गुणेदन्ताया विकारी गुणे दस्ताविकारः, अध
योर्भागम्य निवर्तको प्राकायो। कयमिव ।। एकमिद
हि वाय, हिरण्मयो प्राकामो इति, नेय प्रथमा, नापि
दक्षिणायदेन सम्बना, येन दक्षिणाकार्य वयाताम् ।
का तो पा! हितीया, ददातिनव सम्बध्यते । तदेक
?

·४५६
मीमामाने
धाक्य , हिरएमयौ प्राकाशापवयवे ददाति इति, अधुर्य ।
मम्प्रदानकेन ददातिना एतयो ममन्धम्तस्मात् नवाईये
दातिभाग निवर्त यत । यहा सर्वविशेषणविशिष्टी
घटातिरपूर्वी विधीयते । दृष्टार्थवादÖरन्यान् पान
त्यर्थान प्रत्यास्यास्यति ।
अय यदुक्त, प्राकासपोर्ददातिसम्बन्धी विधीवत इति
तथा हि श्रुतिरनुग्रसीता मविति इति । नामो वाया
मपेक्षिणी अतिः, अमति ददातिना पानन्तये नायक
म्पते । यदप्युयते, कारकविभनिराख्यातन सम्बन्धयोग्या
इति । याम्यत्व दर्शनेन बाध्य, दृश्यते त्वानन्तव्य
गयोरध्वयं शब्देन । यदप्युक्त, तत्सम्बन्धे पठी प्रभविष्यत्
इति । मत्य प्राप्ताति पष्ठी, न तु तदभावे सम्बन्धी नास्ति
अध्वर्यु णा, गम्यते हि स वाक्येन ।" पाह, युतिग्त्र
था, सा वाक्यम पवाविष्यते इति । न, प्रविधीयमानी वा
धितुम् उत्म हते । कथ नाई अविधिमिते सम्पदाने यूयते
इति । मामध्यमासस्यानुवाटेनेति । तम्माददोष । रक्त वा
मर्षविशेषणविशिष्टं दान विधीयत इति । एवमन्येषाम
निवृत्ती यथाप्रतिभावे घाटकानुग्रही भविष्यति । तम्मा
दध्वय भागस्य निवर्त को प्राकामाविति । (१.२११८५०)
"प्राका-
--
उपाय पणेन कत्यक्रतुदाक्षिरयस्थ पाधाधिकरणम् ।
धेनुवच्चाश्वदक्षिणा, स ब्रह्मण इति पुरुषापनयों
यथा हिरण्यस्य ॥ ६ ॥ (सि.),-
4

·४५५ १. अध्याये ३ पादः। अम्ति उपन्यः, उपहव्यो अनिरुतस्तेनाभियस्यमान याजयेत् । अग्निष्टोमो यन्नः पच्चदयम्तोमो रथन्तरसामासः भवेतो दक्षिणा ! उपहयो निरुताः तेनाभिशस्यमानं यान येत् । उक्थ्यो यज्ञः सप्तदशम्तोमो वृहत्पृष्ठः अखः स्यावी रुक्मन्नलाटो दक्षिण । तत्र श्रूयते, स ह्यनिमती: स ब्रह्मणे देशः इति । तत्र सन्देशः, किमखो ब्रह्मभागस्य निवर्तकः, उत तत्सम्य क्रतुदाक्षिण्वस्य । इति । कि प्रासम् । ब्रह्म- भागस्य निवर्तकः इति । कुतः ।। कट सम्बन्धाद अवय थार्थत्वात् विभक्तप्रकृतित्वाच, गुणे दन्ताविकार: स्यात् । सम्बत्, यथा, सजमुगावे ददाति इति उगाटभागस्य नि वर्तिका सक, न छत्स्रस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । एवमिहापि , एवं प्राप्ते ब्रूमः, धेनुवत् अश्वदक्षिणा स्यात्, वत्न म्य निवर्तिका इति । कुतः । दक्षिणागम्दसम्पन्धात्, प्रय: भ्यावी रुक्मननाटो दक्षिणा इति प्रत्यक्षतेनान प्रान मनं कर्तव्य', एवजेत् आनुमानिकं निवर्तितुमईति । ननु कर्ट सम्बन्धोऽस्य श्रूयते, म ध्वनिमत: स ब्रह्मणे देय: इति । उच्यते, एकेन वाक्येन 'देशभप्राप्तानो निहत्तः, हितीयन वाक्येन विनिवृत्तौ सत्यां पुरुषापमयः क्रियते, हिर पस्य सवें ब्रह्मणे परिहरति इति । तस्मात् सतम्रय नि वर्तवोऽन इति। एके तु कर्ट संयोगात् सम्वत्तस्य लिद्गविशेषेण ।। ६६ ॥ (या.. यथा, F

·४५६
मीमांसा दर्शने ,
.
,
प्रय यदुह, एक अर्धा निवर्तन्ते, कर्ट संयोगात् लिङ्ग
विशेषेण सग्वद इति तत्परिहर्तव्यम् ।
अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवहिकारः स्यात् ॥
६७ ॥ (आ. नि.)
• अपि वेति पक्षव्यात्तिः, सदाधिकारात् दक्षिणाधि
कारात् दक्षिणाशब्देन दक्षिणामधिकृत्याखसम्बन्धः कृतः ।
तस्मात् कृत्वदक्षिणाविकारोऽखः । प्रती हिरण्यवदेव
भवति, न ग्वत्। (१०।३ । १८)
“तपेये सीमचमसन हत्सकतुदादिद्याधाभिकरणम्।
तथा च सोमचमसः ॥ ६८ ॥ (पू.)
ऋतपेये यूयते, औदुम्बर: सोमघमसी दक्षिणा स
प्रियाय सगोवाय ब्राह्मणे देयः इति । तव सन्देह, कि
ब्रह्माभागस्य निवर्तकः सोमघमसः, उत कत्तस्य तदा
क्षिण्यस्य ।। किं प्राप्तम् ।, तथा सोमचमस: स्यात्, यथा
स्रक उद्गारे तद्भागम्य नियत्तिका, उन्नासंयोगात, एव
ब्रह्ममयोगात ब्रह्मभागय निवर्तक; सीमधममः ।
मविकारो वा कल्वर्थे प्रतिषेधात् पशूनाम् ॥
६६॥ (सि.)
दागद पक्ष व्यावर्तयति, न बनभागस्य निवर्तकः,

·१. अध्याये ३ पाट:।
-
४५०
किन्ताह कत्नस्य तुदाक्षिण्वस्य । कथमवगम्यते १ । पशु
प्रतिषेधानुवादात्, एवमानायते, ऋतं वै सोमोऽनृतं पायो
यत् पशून् दद्यात् सोऽमृत कुर्यात् । प्रौदुम्पर: सोमचमसो
दक्षिणा इति, पशुदानमपोद्य सोमचमसो विधीयते, यः
पगून दद्यात् तस्यैष दीपो भवेत्, एतस्मात् न पशवो
दातथा रति वक्तये तमेवार्थमुक्तं मन्यमानः,
सोमचमसो
दक्षिणा इत्याह । सोमचमसदानेन पराधो न टीयन्त इति
गम्यते । तदेवं कृत्स्य निवर्तकोऽवकल्पते । ब्रमदानस्य
निवर्तके सति अन्येभ्यः पशवी दीयेरन् । तरमात् सत्र स्य
निवर्तक इति ।
ब्रह्मदानेऽविशिष्टमिति चेत् ॥ ७० ॥ (पा.)
इति चेत् पश्यसि पशदानविप्रतिषेधात् त्वम्य धातु-
दाक्षिण्यस्य निवर्तक इति। ब्रह्मादानेऽप्ये सदयकल्पते,
अधणे सोमचममी टेयः, यः पशून् दद्यात् म अधणे इति
गम्यते । तस्माब नियोगत: सत्यस्यैव ऋतुदाक्षिणाम्य
निवर्त के पशप्रतिषेधानुवादोऽवकल्पत, वनणे दानेपि
तपपद्यत इति ।
उमर्गस्य क्रत्वर्थत्वात् प्रतिपिहस्य कर्म स्यात्
न च गौणः प्रयोजनमर्यः स दक्षिणानां
स्यात् ॥ १ ॥ (शा. नि.)

·४५८. मीमामा-दर्शने । न तदस्ति, ब्रह्मभागम्य निवर्तक सोमचमम इति, कतनस्य कदाक्षिणस्य निवर्तक स्यात् । प्रम्य मोम चमसम्य य इत्सर्ग, कवर्थ स्थात्, दक्षिणायन्देन दि सम्बध्यते, सीमधमसो दक्षिया इति । न च प्रशतावक की गवादिदक्षिणा, उनमेवेद (५७२०) गादीना समुदाये दक्षिणाशन्द इति । तदेव भीमचममदानेन प्रतिपिढेषु पशुषु यदि नादानऽप्येतदविशिष्टमिति कृत्वा प्रन्येभ्य परयो दीयेरन् प्रतिपिड क्रियेत। यो हि ब्रह्मभागी नमा दत्तिणा, दक्षिणावयवी हि स, दक्षिणावयवे दक्षिणा शब्दा निधिशमानी गौण स्यात, न च विद्यमाने मुग्ये गोग उपादीयते । सोमवमसस्य हि प्रयोजन दक्षिणा निक्ति, सर्वेषामविनाम् अानमन प्रयोजन दक्षिणाना, न ब्रह्मदानम् । तस्मात् कृत्स्य भानुदाक्षिणास्य निवर्तक मोमचमस इति। यदि तु ब्रह्मणस्तदृन तहिकार स्यात् ॥ ७२ ॥ मर्व वा पुरुपापनयात्तासा ऋतुप्रधानत्वात् ।। ॥ ७३ ॥ (प्र.) . प्रयोजनमूत्रद्वयमिदम् । यदि त बनभागस्य निवर्तक मोमवमस , तल साभागाना मा दक्षिणा, एतेन विका ग्य अन्या दीयेरन् यथा पूर्व पक्ष । यया ताई मिहान्त तथा सर्व निधन । तसिन् निर्मित, तत पुरुपायनय क्रियत, म बद्धपणे रेय इति । तामा दक्षिणा क्रतुप्रधानत्व ·१. अध्याये ३ पादः। ४५६ 1 भवति । सर्वलिंगानमनेन हि क्रतु: सिध्यति, न ब्रह्मानत्या केवलया, सोमचमसेन च सा सर्वानतिः कृतेति नान्यत् किञ्चन दोयेत, एतत्प्रयोजनं भवत्येव पक्षोक्तं यथोपवर्णि- तम् इति । एवं वा, मोमदमसेन कृत्पदत्तिणापुरुषान्नरयोांधाधिकरणम् । (वर्षकानरम्)। यदि तु ब्रह्मगस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ (पू.) ऋतपेये श्रूयते, श्रौदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा । म प्रियाय सगोवाय बधणे देयः इति। तत्रैपोऽर्थः मांशयिकः, किं वृद्धभागेनोनं दातव्यम्, उत सोमचमस एव केवलो दातव्यः ? इति । ननु सोमघमसी दक्षिणेत्येप सम्बन्ध इत्युधम् । तत्रोचते, सोमचमसो ब्रह्माए इत्येष सम्बन्ध इति कृत्वा चिन्ता । ययेवं, ब्रह्मणः सोमघमस इति सम्बन्धी विधितः, मोमचममेन ब्रह्मभागो निवर्तितोऽवशिष्ट दातव्यं तदूनी विकारः म्यादिति । सर्व वा पुरुषापनयात्तासां क्रतुप्रधानत्वात् ॥ ॥ ७३ ॥ (मि.) संवा सोमवमन नियत। कुतः । सोमय.

·४६. मीनांमा-दर्शने मसो दक्षिणा इत्येष समन्धः प्रत्यक्षा, सेन निवतिते सर्व. स्मिन् दासियो पुरुपापनय एवं क्रियते, तामां क्रतुप्रधान- त्वात, दक्षिणानां सोमवममो य: क्रतुदक्षिणा, स समें क्रतुदाक्षिणा निवर्त यतीति । (१०१३०२० अ.) , वाजपेये रथस भागनियामकताधिकरणम् । यजुर्युक्त स्वध्वर्योर्दनिंगा विकारः स्यात् ॥ ७६ ॥ अम्सि वाजपेयः, तत्रेद समानायते.' यजुर्य के रयम- अध्वर्यवे ददाति इति तत्रायमर्थः मांशयिकः, किं यजयुको ध्वर्योर्भागस्य निवर्तकः, किं भागे नियमः इति । कि प्राप्तम् । यजुर्युक्ते दक्षिणा तु पश्चर्यो: विकार: स्यात् । तुपन्दः संगयव्यावृत्त्यर्थः, न खलु समयोऽस्ति । यजुर्युक्तं रथमध्वर्यवे ददाति, नान्यदिति गम्यते, म रथोऽवयं भाग निवयं कृतार्थ: पथमिटानां चोटकाप्राप्ठानां निहत्ति न शक्नोति कर्तुम् । नैवमभिसम्बन्धः क्रियते, यजुर्यु तं रथं वाजपेये ददातीति, येन क्रतुसंयोगो गम्यते । कुतः" प्रक्षतो हि वाजपेयः, अध्वर्य, पुनर्वाकयेन य यते । वाश्य पुन: प्रकरणाद बत्तीयः । तस्मादव_भागम्य निवर्तकी रघ इति। अपि वा श्रुतिभूतत्वात् सर्वासां तस्य भागो नियम्यते ॥ ७॥ अपि वेति पक्षयात्तिः। श्रतिभूता हि सर्वे रथाः ·१. अध्याये ४ पादः। . सामान्य न बचनेन, सप्त सप्तदशकानि ददाति इति, सप्त- दश रथाः, सप्तदश निष्काः, सप्तदश दास्यः, सप्तदश च युग्मानि, सप्तदश गवां शतानि, यवसो वयस्यश्व सप्तदश इति । तेनाविशेषेण सप्तदश रथाः सर्वेषां प्राप्ता विभ- माध्याः, तत्र न ज्ञायते कस्य को रथ: १, तत्राध्वर्योर्यजु- यं माः यक्षे प्राप्त: स नियम्यते, यजुर्युतमध्वय॑वे ददाति, न अन्यं, न चान्यौ । एवम् ऋम्भिर्यु तं होवे, नान्यं न चान्यस्मे । सामभिर्युक्तमुगाचे ददाति, नान्यं, न चान्य म । तत्र पक्षे विधानार्थ यजुये कग्रहणं, न अध्वर्योर्भागं निवर्तयि- तुमुसहते । तस्यानिवृत्ती चोदकानुग्रही भविष्यति । सम्मादध्वर्योर्भागे रथी नियम्यते, न तागं निवर्तयतीति । (१० । ३ । २१ अ.)। इति भदृश्रीधरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये दश- माध्यायस्य टतीयः पादः । मीमांसा-दर्शने १. अध्याये ५ पादः। पदादी मारिटीमादिभि नत्र भादो मुस्मारिकरणम् । प्रकृति लिनासंयोगात् कर्म संस्कार विकृताव- धिकं स्यात् ।। १ ॥ (सि०)

·४६२
मोमासा दशने
.
अस्ति अग्नि, य एव विहानग्नि चिनुते इति । तत्र
नक्षवेष्टि , अग्नये कृत्तिकाभ्य पुरोडाशमाकपाल निर्व
पेत सोऽनु जुहोति अग्नये म्वाहा कृत्तिकाभ्य म्वाहा
अम्बायै स्वाहा नियतये स्वाहा अम्रपत्त्यै स्वाहा निवर्ग
पत्यै स्वाहा निपुणिकायै स्वाहा इति। सन्ति त प्रक्षती
नारिष्टहोमा, नारिधान् होमान् जुहोति इति । तत्र
समय, किं नारिष्टहीमाना निवृत्ति अथवाऽनिवृत्ति ,
ममुञ्चय । इति । तथा श्येने यूयते, लोहितोप्णीया
नोहितवसना निवीता ऋत्विज प्रधरन्ति इति । अस्ति
महतो, मिवीत मनुथाणा, प्राचीनावीत पितॄणाम, उप
वीत देवानामुपव्यय टेवलयमेव तत् कुरते इति, तदिह
पादकेन प्राप्तम । तत्र सशय , किमुपवीतस्य निवृत्ति
उत प्रनिहत्ति, समुच्चय , इति । सथा पृष्ठा पड़
थ यते, मधापयेत् घृत वा इति । प्रस्ति तु प्रमतो, पया
बामणस्य यवागूरानन्यस्यामिक्षा वैश्यस्य इति ।
सदिच चाट्न प्रासम । तत्र समय , कि तस्य निवृत्ति
उतानिहत्ति , समुचय इति ।
कि प्राप्तम् । तस्य नित्तिरिति, प्रत्यक्षता उपक्षा
माय पादक प्राप्तानाम् प्रानुमानिकानों मिका
इति। अपि च प्रतिलिङ्गमयागा भवति, जुहोति,
निवीता, प्रचरन्ति, पाशयेत् इति । यथा, गरमय पईि
भवति इति शरा कुशाविवर्तयन्ति ।
एव प्रासे ब्रम , अनिप्ति , समुच्चय इति ! त ।
प्रतिलिदासयोगात, पातन लिन काये ए संयाग
व्रत
.

·१० अध्याये ४ पाद ।
४६३
प्रत्र
-
ण्याम् उपहोमादीना नास्ति, स हि प्रत्यक्षदर्शनेन वा
भवति, यथा नैवारशरु इति । अभावे विधानेन वा
भवति, यथा, जुहपा वा एतहि वाग्भवति यहि पृष्ठा'
पडा सन्तिष्ठते । न बहु वटेवान्य पृच्छेबान्यमै
यात् मधु आशयेत वृत वा इति। विकारेण वा, था,
नैऋतचरुन खावपूतानाम इति । स्वशब्देन वा भवति,
यथा, परिधौ पशु नियुञ्जीत इति । प्रतिषेधेन वा भवति,
यथा, न गिरा गिरेति व यात यो गिरा गिरेति व यादा
मान तदुहाता गिरेटेर कृत्वोद्रेयम इति । अन्येन वा,
वेनावगम्यते प्राकृत कार्य मभिनिर्वर्त यतीति, तदिह न
किनिदप्यस्ति । न चैतावता निवृत्ति , इद प्रत्यवतम,
इद चोद केन प्राप्तमिति । प्रकृतिलिङ्गसयोगे निवृत्तिन
वति नान्यथा।
नन्विदानमिवोक्त', भवती प्रतिनिह सयोग,
जुहोति, निवीता', प्रचरन्ति, श्राशयेत् इति । उच्यते,
प्रकृतामा जुहोत्यादीनां जुहोत्याद्यन्तराणि इमानि विधी
यन्ते । तत्र तावत् जुहोतिरदृष्टार्थ, कथमसौ गम्येत
माक्ततम्यार्थे वर्तत इति। तथा, उपवीतमदृष्टार्थे, कध
नम्य कार्य निवीत वर्तन इति गम्यते । तया, व्रत
हत्यर्थ, मध्वगन तागन तस्मिनचे बात इत्येतन
शायत एव । तम्मावाम्ति प्रतिलिङ्गसंयोग ।
अयोधने, नैपोपहोमा जुहोत्यन्तर, प्रहते होने मन्दा
विधीयते इति। तच न, विधायकम्यामायात् । मोऽन
जुहोति इति परिसमाप्ते वारे केवनस्य मन्त्रम्दानान,
.

·मीमांमा-दर्शने नास्ति वचनम्, एवं जुहोतीति। भिवान्येतानि वाक्यानि, सोऽनु जुहोति इति विधिवाक्यम्, अग्नये म्बाहा कृत्ति- काभ्यः स्वाहा इत्येवमादीनि मन्त्रवाक्यानि । तम्मात् न मन्त्र विधानार्थ जहोते पुनःयणम् । होमविधानार्थ शुतिर्विधायिका भवति, मन्त्रविधाने वाक्यं, तस्मादपि न मन्त्र विधान, अत: ममुञ्चयः । उभयमपि प्रमाणेन प्रास, प्रत्यक्षथवश प्रमाणं, पोदकोऽपि प्रमाण, नानाकाय॑ त्वा बैतयोर्विरोध । तस्माद्यथा, प्रयाजादीन्न बाधन्ते एवं नारिटहीमानपि न बाधेरन् । प्रत एवजातीयक कर्म- सस्कार विकृतावधिक स्यात् इति । चोदनालिङ्गमयोगे तहिकारः प्रतीयेत प्रकृति- सन्निधानात् ॥ २॥ (आ. नि०) पथ यदुता, शरमय वहिर्भवति इति यया शरा. कुशान् निवर्तयन्ति, एवमिहापीति । अवार्त, युक्त परमये, भवति हि तन प्रतिलिङ्गन सयोगः, धर्हि. -न्देन, एवं विशिष्ट वा वहिर्भवति, शरा वा वहिपः कार्य वर्तन्त इति । इह तु प्रतिलिङ्गासयोगः, तम्मा इपम वाईपेति । (१०। ४ । १ अ.)। , रमय बहिषा कौगहिवाशाधिकरणम्। (प्रथमवणकम् । एन । इमानाने, सोमसौद्र रस नियन प्णिानां नीही पामभिघरन् इति । तत्रदं यते, शरमयं

·१० अध्याये ४ पादः।
४६५
वहिर्भवति इति । तत्र सथय:, कि कौश निवर्तते, न ।
इति। किं प्राप्तम् । उभयस्य प्रमाणावगतत्वात् समुच्चयः ।
एवं प्राप्ते बमः, चोदनानिङ्गसंयोगे ताहिकारः प्रती
येत इति । अस्ति हि तत्र प्रतिलिन वहि:शब्देन
संयोगः, तस्मात् प्राकृतस्य नितिरिति ।
धानपये रथचोषदुन्दुभिधीषाभ्या दर्भमन्तयोरुभयोरेव बाधाधिकरपम ।
(डिसीयवकम्)
एव वा, अस्ति वानपेयः, शरदि वाजपेयेन स्वाराज्य
कामो यजेत इति।
तब यू यते, रथयोषेण माहेन्द्रस्य
म्तोत्रमुगाकरोति । दुन्दुभिघोघेण माहेन्द्रम्य स्तोत्रम्पा
करोति इति । अस्ति च प्रकृती, उपावतधमिति दर्भा
भ्यां स्तोत्रमुपाकरोति इति। तदिह दोदकेन प्राप्तम ।
तत्र संगयः, किं रथधामेण दुन्दुभिधोपेण यो नादः म
मन्त्रम्य निवर्तकः, यत् ट्रय तत् दर्भयोः, उतोभयम् उम
यस्य निवर्तकम् । इति । किं प्राप्तम् ?, शब्दत्वेन सामा-
न्येन नाटो मन्त्रम्य निवर्तकः, ट्रयत्वेन ट्रय दर्भयोः ।
ननु तत्पुरुषनिर्देगोऽयं, तेन परार्धेन रथस्य पोषविशेषत.
खेनोधारण, न बकायेण निर्देशः ।
पपोथते, इन्दनिर्देशोऽपि इंगो भवति, तवायम.
म्ययः, न रथः पराये उन्नरियते। अतिर्षि तथा हीयेत,
नक्षणा च स्यात् । चौदनालिझमयोगाय वाध्येत, तम्मात्
पापी मनस्य निवर्तकी द्रव्य दर्भयोः इति ।

·मीमांसा-दर्थन - एवं प्रासे ब्रमः, चोदनालिसंयोग तहिकारः प्रती- येत, उभयस्य चोदनालिङ्ग संयोगो नैककस्य, रथोपेणेति थ यते, न रथेन घोषेण चेति। रथविशिष्टो घोषो लक्षणं स्तोत्रीपाकरणस्य, प्रकतो दौं लक्षण मन्वय । ननु पदा- नीमधोक्त इन्दनिर्देगो भविष्यति इति । नैतदेवं, दिवचनं हि तथा स्यात, एकवनेन च निर्देशः, तेनैको लक्षणं, स आधीपा, तेन हि समभियाहारः टतोयायाः। ननु सम- दायेन समभिष्याहारी भविथति । न हि समुदायस्य प भदायत्वात् । अथ समुदायो निर्दिम्येत, ततोऽभ्य पगत- मुभयस्य निवर्तकमिति । नमु मन्त्रो वाचक एव उपावत- ध्वमिति । नेत्युथते, उपावर्तनमावस्याभिधायको मन्त्री न चोपावर्तनमात्र स्तोत्रपाकरणम् । अधाप्यभिधानं स्थात, तथापि तस्य निवर्तक, लक्षणेनोपाकतव्यमिति- मत्यक्षा श्रुतिः, अभिधानेन उपाकर्तव्यमिति चोदकः, युतिय चोटकादयनीयसी । तस्मादुभयस्य निवर्त को रथ घोपी दुन्दुभिघोषयेति । कि भविष्यति प्रयोजनम् । यदि रथी न घोपविशेषणम्, अरविषिष्टोऽपि घोषस्तपीपा करप्य लक्षयेदिति । (१०। ४ । २ अ.). पतिमी बाम्पग्रहादिभि प्राहदायवादिवसापां ममुच विकरयम् । मर्वत्र तु यहाम्नानमधिकं स्यात् प्रकृतिवत् ॥ ३ ॥ (मि.) हस्पतिमधे यूयते, वाईस्पत्य ग्रह यहाति विषुव-

·१. अध्याये ४ पादः।
त्यर्क ग्रहं ग्रहाति इति । महावते शक्य रहाति इति ।
अश्वमेधे सौवर्णराजताभ्यां महिमानी ग्रहौ ग्रहाति इति ।
मन्ति तु प्रसतो ऐन्ट्रवायवादयो ग्रहाः, त इह चोदकेन
प्राप्ताः । तत्र सशयः, वैकतैस्ते निववंन्ते उतानित्तिः,
समुच्चयः १ इति । कि प्राप्तम् १ प्रत्यक्षता वैकताबोदक
प्राप्तान् प्राकृतान् निवतयितुमर्हन्ति, अस्ति हि तेषा
प्रतिलिङ्गेन ग्रहशध्देन संयोगः इति !
एव प्राप्त ब्रूमः, तत्र तत्र सर्वत्र ग्रहामानमधिक भवि-
तुमईति, प्राकृतस्यानिवृत्तिः इति । कुतः । उभयेषा प्रमा
गावगतत्वात, चोदकोऽपि प्रमाणं, प्रत्यक्षयषणमपि । ग्रह
शब्दः प्रकृतिलिङ्गम् प्रति चेत् । नैव, यदि ग्रहशब्दमुच्चार्य
गुणो विधीयते, तत: प्राकृता एव पहा गुणविकृता भवेयुः।
अथ ग्रहसम्बन्धे नाग्रहो विधीयते, तती प्रहकायें वर्तत
इति प्राकृत निवर्तयेत्, यथा, खलेवाली यूपः इति ।
अन्य. पुनरेप ग्रहशब्दो ग्रहणवचना, अके नाम ग्रह र
काति, महिमानी नाम यही गलाति इति । प्रतापूर्वा
ग्रहण किया विधीयते। तस्माद ग्रहणप्दयोदनालिङ्गमेका
र्थाना हि विकल्पो या बाधो वा भवति, न चैषा वैकतैरे
कार्यता।
ननु यागनिहत्त्यर्थाः सर्वे, तेनेपामेकार्थता इति ।
एयते, याग प्रति सहत्यकारिण एते, न निरपेच एकैक
एषां साधकः, न धेषां पृथन यागसम्बन्धः, पण
यजेस, गुमेय यजेत इति, कयन्ताई प्रयोगवचन एमा
पाहक, स प सविहिताना, न १ सविधाने विशेषोऽस्ति,

·एव वि. ४६० मीमांसा दर्शने तस्मात् सर्वेषां प्राकतानां वैधतानाच संग्राहकः प्रकृति- वत्, यया प्रकृती ऐन्द्रयायवग्रहणं चोदितं, मैवावरुण- ग्रहणं पुनथोद्यते, विभागयादृष्टार्थ: सस्कारो देवता शश, पष्टत्वात् कार्यस्य, न जायते पूर्व उत्तरम्य कार्य भवति इति, प्रयोगवननग्रहयाच सुमुच्चयः, न केवलं मैत्रावरुणा दिभिः सह अप्रकरणाधीताभ्यामखदाभ्यामपि । सतावपि समुच्चयो भवितुमईति । अाह, ननु ग्रई सदीय गुणो विधीयते, अश्वमेधे भौवर्गराजताभ्याम् इति। अयोध्यते, न तो प्राकृतौ ग्रहो स्वता वोत्पत्तिमयोगात् इति ग्रह कमेणी भिद्यते। अाह, इह ताई वाईपत्यं गृह्णाति इति देवताविधानार्थ स्यात् । उच्यते, ग्रहे विधीयमाने युतिरनुग्रहीता, देवतायां वाक्य, श्रुतिय वाक्याबलीयसी । आह, पाग्ने यवत, यथा अग्नि एति प्राग्नेया ग्रहा भवन्तीति देवताविधान भवति, एप- मेकवचनान्तेनापि तस्याविवक्षितत्वात्, यथा ग्रह ममार्टि इति मर्वग्रहापां सम्मार्गोऽभिधीयते, एवमिहापि सर्व यहाणां टेक्ता विधीयते । अत्रोच्यते, उक्तमतच्छुतेलीय- स्वाटिति। प्राग्नेया ग्रहा भवन्तीति तु वाक्यमविर शुत्या, न हि तवाग्नेयं ग्रह राहातोति, भाग्नेयमत्ता तत्र वाक्येन शुल्य विरुद्ध न पोद्यमाना युक्त वेति । तम्मात् प्रात. तेभ्यो व्यतिरिही वाईस्पत्य: प्राकृतेः समुच्चीयते । यथा प्रकृती अंश यहाति प्रदाभ्यं गृह्वाति इति अप्राकर- शिको प्राकरणिकै. समुच्चीयेते, एमिहापि वैकताः मम चीयेरविति।. ग ·१. अध्याये ४ पार । अधिकैश्चैकवाक्यत्वात् ॥ ४॥ (यु.) इतर पश्याम समुच्चय इति । कुत १ । नि सन्दिग्धै य अधिकै सुराग्रहरेकवाक्यत्व भवति । कथम ।। सप्तदश एते ग्रहा ग्यान्ते ये प्राजापत्या सोमग्रहा सुराग्रहाश, अत्र व्यक्तिमधिका सुगमहा, तेषु ग्रह्यन्ते इति ग्रहण चा यत, नानूदाते । सक्दुचरित गृह्यन्ते इति शब्द सोम ग्रहेरपि सम्बध्यते । तस्माञ्चीदनान्तर ग्रहाणामनेन अस न्दिग्धेन अन्यदप्येवमेवावगम्यते । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५ ॥ (हे.) लिङ्गमप्येतमर्थ दर्शयति । किम् ? । विरण्यो वा एष यन्नकतुर्य वाजपेय अतीव ह्यग्निष्टोम कामत्युक्थ्यमति षोडशिन नातिरात्रम प्राप्नोति इति विरण्यशब्दा वि म्ती भवति, यथा विरण्यानि अरण्यानि विस्तीर्णानीति गम्यत, यदि समुच्चय , एव विस्तीर्णता, बाधाया नोपप वत, तम्माटपि समुचा इति ॥ (१० । ४ । ३ अ.). बानपये प्राजापत्यपाभि क्रतुपश्ना ममुजयाधिकरणाम प्राजापत्येषु चाम्नानात् ॥ ६ ॥ अस्ति वाजपेय, वाजपवन म्वाराज्य कामो यजेत इति । तत्र प्राजापत्या पशव, मप्तदश प्राजापत्यान पशू नालभत इति । सन्ति तु प्रशती क्रतुपशव ,ते रह चोट ·४७० मीमांमा टने - कैन प्राप्ताः । तत्र सगन', कि ते प्राजापत्यै. ऋतुपयो वाध्यन्ते, उत समुच्चीयन्ते । इति । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षा' प्राजापत्या चोदकप्राप्तान ऋतुपशून् बाधेरविति । एव प्राप्ते नमः, प्राजापत्येषु च समुच्चय स्यात् । चगन अन्वावार्थ:। साम्नायन्ते हि ऋतुपशव', ब्रह्मवादिनी बदन्ति, नाग्निटोमो नोक्थ्यो न पोडशी नातिराव. इति। अथ कस्माद वाजपेयेन सर्वे यातयोऽवरुध्यन्ते, पशु भिरिति व यात् यदाग्नेय पशुमान्नभतेऽग्निष्टोमे तैनावरुन्धे ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम् ऐन्द्रेण घोडगिन मारम्बत्वाऽतिरावं मागत्या वृहतम्तीवमेतावन्ती। वे यजक्रतयम्तान् पशु भिवावरुन्धे इति ममुच्चय दर्शयति । ननु दर्शनमिद मुपदिश्यते, कोऽत्र न्याय: । इति । उच्यते, प्रकृतिनिहा- मयोग,। ननु पशुशब्द. प्रतिलिङ्गम् । नेत्याह, नाच पशमनूध देवता विधीयते, महरायवपात् । सहयादेवता यवणात् कर्मान्तर चेदमुला, पृथक्तनिवेशात् सहधया कमा भेद स्यात् इति । अतो ग्रहाणामिव समुच्चयो भवितु महतीति । (१० । ४ । ४ अ.)। . माइ हपोटी पामनहोमै अनुयाजाना समुपयाधिकरणम । आमने लिङ्गदर्शनात् ॥ ७॥ अस्ति साझाहपीष्टि, वैश्वदेवी साङ्गहणी निर्वपद ग्रामकाम, इति । तत्र शू यते, आमनमस्या देवा इति तिम .

·१. अध्याये ४ पादः।
पाइतीज होति इति। सन्ति तु प्रकृतो भयोऽनुयाजा:,
तेऽत्र चोदकेन प्राप्ताः।
तत्र संशयः, किमामन होमेरनु
याजा निवर्तन्ते, उत ते: ममुखीयन्ते ? इति । कि
प्राप्तम् ,, प्रत्यक्षश्रुतैरामनहोमैरानुमानिका अनुया जा
निवर्येरन् । अपि च त्रित्व प्रतिनिङ्गयोगो भवति ।
एवं प्राप्ते ब्रमः, प्रामने समुच्चयः स्यात् । कुतः ।
निङ्गदर्शनात, लिङ्ग' हि इममधं दर्शयति । कि लिङ्गम् ?
वहिरात्मा वै प्रयाजानुयाजा प्रात्मा देवता यत् प्रयाजा-
नुयाजानां पुरस्ताहा उपरिष्टाहा जुहुयाहहिरात्मान
सजातानामादधीत, अथ यन्मध्यतो जुहोति मध्यत एव
मजातानामात्मान धत्ते, इति अनुयाजानाम् अनि-
हत्ति दर्शयति । आह, ननु वित्व' प्रततिलिङ्गसंयोगः ।
नेत्याह, न हि सहामात्रमनूद्य शक्यते गुणो विधातु,
न हि, कस्यचित् काचित् सहगा न भवति ।
महा प्रततिलिङ्गसंयोगः । लिङ्गदर्शनं विदम् अपदिष्ट,
प्राप्तिरत्र वक्तव्य ति। उच्यते, आहुतीर्जुहोति इति
शुन्या पाहुतिसत्ता, वाक्येन मन्त्रविधानं, बिसया
चानुवादत्वे नावकल्पते । सामन्तवन्ति तु यागान्तराणि
विधीयन्ते । तेयां चोभयप्रमाणावगतत्वात् समुच्चयो न्याय्य
इति । (१० । ४ । ५ अ.)।
तम्मान
1

·४१२ मोमांसा दर्शने महाबने ऋत्विगुपगानन्य पना पगानेन समुशयाधिकरणम् । उपगेषु शरवत् स्यात् प्रकृतिलिङ्गसंधोगात् ॥८॥ . महाव्रते यूयते, पवा उपगायन्ति पिछोनाभिरूप मायन्ति, कारधीणादिभिरूपगायन्ति प्रापाटलिकाभि- कप गायन्ति इति। अस्ति तु प्रततो ऋविज ठपगायन्ति इति । तदिह धोदकेन प्राप्यते । तत्रायमर्थः सांयिकी भवति, कि पत्नीभि. उपगायनित इति ऋत्विज उपगा यन्तो निवत्तांते, उत न निवत्तान्ते । इति । ततत् नावचिन्त्यते, कि गानोपगानमतत्, उत वादिवोपगा नमः इति । तत्रापि देत, कि गानम्योपगानम्, मानो पगानं, सत गानमेवोपगानं गानोपगानम् । इति । कि तावत् प्रासम् . प्राकृत निवत्तांते इति । तत पद घयेते, गानम्योपगानमिति, पनी गायता गानमुप- चिन्वन्ति इति, गान प्राप्तमेव प्राकृतम्, उपचय उपसर्गार्थी विधीयते । तस्मानानस्योपगानम् इति । अथ वा गानमेवोपमान, गानशब्दो हिमारीया गीतो प्रसिड', तस्माहानमेतदुपगानं, गानस्य योपगानमिति । यदा एतयोरन्चतर, तदा ऋविक्कायें पानगे वर्तन्ते । प्रतः प्रतिलिङ्गमयोमात् प्रत्यक्षतेन तोटक प्राप्त निव । तांते भरवत्, यथा शरमय वहिर्भवति इति शरा प्रत्यक्ष- युमा पादक प्राप्तान् दर्भान निवर्तयति,एवमिहापीति । शानक्यात् त्वविकं स्यात् ॥ ६ ॥ (सि.) .

·१० अध्याये ४ पादः। तशब्दः पक्ष व्यावत थति, न निवृत्तिरिति, समुच्चयः स्यात् । तत एतचित्यते, वादिनस्यैतदुयगानम्, अस्ति ह्यत्र वादिव', दिक्षु दुन्दुभयो 'नदन्ति इत्येवमादि, तस्यो- पगानं वादिनस्योपगानम्। कथम् । प्रत्ययेन हि श्रुत्या धावर्षस्य सत्ता उच्यते, विप्रलष्टा उपसगार्थस्य मत्ता अर्थ- विप्रकर्षात् दुईला भवति। तस्मादुपसर्गार्थ सत्ताविधानं धात्वर्थसत्ताविधानेन वाध्यते । अथ वा वादिबमिटमुपगानम, एवं याद, पवर उपगायन्ति कागड़वीणादिभिरुषगायन्ति इति । वीणादिभिर्वादित्रमुपगानं भवति, भवति च सम्वीगाने गानशब्दः'। तस्माद वाहित्रमुपगानम् । तत्र योव वादिनस्योपगानं, यदि वा वादित्रमुपगानम्, उभयथा प्राकतादर्थान्तर भवति। तम्मात् समुच्चयः । कुतः। आनर्थ क्यात्, एवं चोदकानधक्यं न भविषति, घोद की- ऽनुग्रहीप्यतीत्यर्थः । तस्मात् समुच्चय इति । (१०१४।६०) । कागड़ कजनाभ्यधने नवनीताभ्यञ्जनम्य गौग्गुनयाभ्यननादिमि गमुख्याधिकरणम् । संस्कार चान्यसंयोगात्। ॥ १० ॥ (सि०) अम्ति अन्चनाभ्यधनी नाम एकोनपञ्चाशदावः । तत्रेद समानायते, गोग्गुलवेन प्रात: सपने ममलते अभि काञ्जने पैलुदारवेण माध्यन्दिने सवने सोगन्धिकेन दतीय- सवने इति। अस्ति त प्रकृती नवनीतेनाभ्यजनं, तदिद ·~ मीमांसा दोने चोदकेन प्राहम् । तत्र संशयः, किं तद वैलतेन बाध्यते, उत न । इति । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रुतत्वात् वैश्ते अनते अभि घाइते इति प्रकृतिलिङ्गमयोगाइाध्यते इति । अाह, ननु सुत्याकालम् अननमभ्यञ्जनञ्च सत्रे, दीक्षाकाले . नवनीतेनाभ्यञ्जन प्रकृती, अन्यकालत्वात प्रयोजनान्तरे वर्तते इति बाधी न स्यात्। उच्यते, प्रयाज- वदन्य कानमपि तत्कायमेव द्रष्यं, कानमावमन्यात, पदार्थ स एव । यथा तिष्ठन्त पशु प्रयजन्ति प्रति तिष्ठति पयो प्रयाजा वर्तमामाः प्राकृत कार्यका एव भमन्ति, एवमिहापि ट्रष्टव्यम् । एव प्रासे बूम', मस्कारे प्रचनेऽन्यजने व प्राकृतिन सद समुच्चयः स्यात् । कुत' ।। अन्यसंयोगात्। अन्य कालमिदं कार्यान्तर वर्तते, एवं चोदकोऽनुग्रहीयते । तन्यममुश्चय. इस प्रयानवदिति चेत् ॥ ११ ॥ (घा.) इति यदुन तत्परियम ! नार्यान्यत्वात् ॥ १२ ॥ (आ. नि.) न च प्रयाजवत् भवितुमईतीति । कुत.। अर्थान्य त्वात्, रोहनार्थम् प्रादौ नवनीत सुखप्रचाराय । प्रहत्ते कार्य सुत्याफालं गोगनवनाभ्यन्नं विकनीकरणार्थ प्रत्व कायान्तर पति इति, न प्राकृत निशचित- मईति । (१०।४।०प्र.)

·१० अध्याये ४ पाटा
महात्रते अहत वामम ताथ्यादगि समुच्या धिकरणम् ।
आच्छादने त्वैकार्थ्यात् प्रातस्य विकारः
स्यात् ॥ १३ ॥ (पू.)
महाव्रते थूयते, तार्य यजमान परिधत्ते टर्भमयं
पत्रो इति। अस्ति तु प्रकृती, अहतवास परिधत्ते इति।
तदिह चोदकेन प्राप्तम । तत्र सशय , किम प्रहतस्य
वासमो निवृत्ति , न १ इति । कि प्राप्तम ।
टने तु प्राक्षतस्य विकार स्यात् । कुत । एकार्ष्यात,
को ह्यर्थ प्राकृतस्य वैक तस्य च कोपोनन् आच्छा
दयितु , प्रकृती विकृतौ च प्रच्छादन क्रियते। तम्मात्
प्रत्यक्ष श्रुतेन चोदक प्राप्ते निवर्तेत ।
अधिक पान्यार्थत्वात ॥ १४ ॥ (सि० )
স্মা
वाशब्द
पक्ष व्यावत यहि अधिकम इद प्राकृताहा
ममो भवितुमर्हति इति। कुत । तत हि निवर्तक
भवति, यदनिययं न मा ति निवेष्ट यत तु अनि
वापि शनाति भवितु, न त निवर्तमति तत हि
निवत्तं यत् अप्रतिषेधक सत चोदक प्राप्त बाधेत । ननु
कौपीनप्रकाटने परिधत्ते इति भवति, नान्य कार्यक ।
उच्यते नैतदेव, उपरि वाममाऽपि ताये परिधत्ते इति
भवति । तदाथा, कम्बल परिधत्ते, रौरव परिधत्ते इति ।
मर्वती धत्ते परिधत्त इति अवयमिधा भवति । तन्मा
दहतस्य पाससो न निहत्ति, समुच्चय इति ।

·४५६ मीमांसा दर्शने समुच्चयञ्च दर्शयति ॥ १५ ॥ ( यु.) ममुञ्चयञ्च यामःशदन बहुवचनान्लेन • दर्शयति, वासांमि वाराही चीपानही विमुञ्चति इति । मविपा- पया यामासि विभ्र सयति, ततोऽध्वर्युः परिधत्ते इति । तम्मादपि पश्यामो अनिवृत्तिः समुच्चय इति । (१०।४। ८.) महावते रचनरादिमाया श्रोकादिमामभि ममुख्याधिकरणम । सामवन्तरथुतेरविकारः प्रतीयेत ॥ १६ ॥ . महारते थवर, लोकेन पुरस्तात् सटमः स्तुवते धनु- बाकेन पशात् मदस. क्रौञ्चेन चावालमवेक्ष्यमाणः इति । मन्ति तु प्राक्कतानि नामानि इह घीद केन प्रासानि । तत्र मध', कि प्राकृताना माना निवृत्तिः, उत अनि वृत्तिः, समुच्चय । इति । कि प्राप्तम् । मयते इति प्रक तिनिङ्गसयागे प्रत्यक्ष थुते चोद काप्राप्तानि सामानि निवय॑न्ते इति । यथा,कोत्स' भवति, काष भवति, वमिष्ठस्य जनित्र शुहाशुहीये भवतः, मर्गयशमी भवतः । कोच्चानि भवन्ति इति गुनेषु चोदकामानि निवत्यन्ते, एमिहापि द्रव्यम्। एत प्रा द्रूमः, मामसु लोकेन पुरस्तात् स्तुवते इन्ये वमादिषु थूबमाणेषु प्राकृतानाम् अधिकार प्रतीयेत । कुतः ।। अर्थान्तरयुतः, अर्थान्तरेण हि सम्बन्धः अवरी, भवत', ·१० अध्याये ४ पादः । ४७७ तटा पुरस्तात् सदसः स्तुवते इत्येवमादियु। यञ्च पदं केनचित् पटेन सम्बध्यते विशेषणले न न तत् पदान्तरेण मह मम्बन्धमर्हति सदुचरितम्। यथा, भाऱ्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्य इति भार्याविशेषणत्वे नोचार्य माण: गनः इतिशब्दो न पुनः पुरुषशब्देन सम्बध्यत इति, एवं पुरस्तात् सदमः स्तुवते इत्यनेन सम्बध्यमानी न पुन: लोकेन स्तुवते इति सम्बन्धमर्हति । यदि स्तुती देशसत्ता विधीयते, श्लोकेन चेति अनूयेत, तत उपपद्येत एक वाक्य मिति। यटा तु पुनर्देशसत्ता विहिता, तदा परिपूर्ण वाक्य, श्लोकेन चेत्येतदपि विधातव्य', पुनर्विधिप्रत्ययो हृदयम् आनतव्यः, हृदयम् अानतमुच्चार- यितव्यः । न चोच्चारितः, तस्माद अनुचारितो वा कन्पयि तव्यः,उच्चारणं वा कल्पयितव्य, कल्पनायाञ्च शब्दो बाध्येत । तस्मात् नैवम् । कथन्तईि , देवसामविशिष्टा स्तुतिः शुन्या विधीयते, न चैकेन केनचित् सम्बन्ध विहिते, परिपूर्ण वाक्ये पुनरपरं वाक्यं कल्पयितव्य भवति । उभयविशेषण विशिष्टा हि स्तुति श्रुत्या यदा विहिता, तटा परिपूर्ण वाक्य, न तदा पुनरपरेण केनचित् सम्बन्धः कल्पयितव्यो भवति, यदर्थ किञ्चित् बिरुचार्येत, तस्मात् स्तुत्यन्तर- मिदं विधीयते, न प्राकृतं निवर्तते, समुनयः इति । अर्थे त्वथ यमाणे शेषत्वात् प्राकृतस्य विकारः स्थात् ॥ १७ ॥ (यु.) अघ यदुपवर्णितं, यथा कोस भवति, काण्वं भवति, .

·मीमांसा दर्शने - क 'वशिष्ठम्य जनिये भवतः इत्येवमादिभिरिव मालतानां नित्तिः, 'इति, नत् परिहर्तव्यम् । अत्रीयते, युक्तमय यत् प्राकृतं निवर्व ते, प्रत्र हि अर्धान्तरं न य यते, प्राकृतस्यैव शेषः श्रूयते, तम्मात् तत्र वैकृतेन प्रत्यक्षथुनेन प्रासतम्य नित्तिरिति, 'इह तु प्रर्थान्तस्यवणाद वाक्य भेदप्रमहात् अनि हत्तिरित्युताम् । विकृतिविशेष प्राशनसाया कौमादिभिर्वाधाधिकरणम् । (दितीयवर्णकम।) एवं वा, कचित् य यते, कौत्म मवति, काख भवति वशिष्ठम्य जनित्रे भवत', शुद्धाशुद्धीये भवतः, भर्ग यश मी भवतः, कौञ्चानि भवन्ति इति, मन्ति तु प्रकृती सामानि तत्र चोदकेन प्राप्तानि । कि तानि निवर्त्यन्ले, न इत्येयोऽर्थ, मन्दियते । कि प्राप्तम् ।। अनिवृत्ति', मम. चय इति । कुतः। माममात्र विधीयते, न म्यते इति प्रतिनिङ्गमयोगोऽस्ति । तम्माधिक मिति । . V एव प्राप्ते ब्रूमः, অর্ঘ त्वथ यमाणे शेषत्वात् प्राकृतस्य विकारः स्यात् ॥ १७॥ तुशब्दः पक्ष व्यावत यति, अय यमाणेऽप्यर्थे प्रारूतस्य विकारः स्यात्, शेषभूत हि प्रसतो साम, इदमपि माम य यते, तत्मामले न सामान्येन साम्नः कार्यों भवित

·२० अध्यावे ४ पादः ।
.
४७८
महति । तद्यथा, दधि वृतं .शाकं. शालयः देवदत्तो
भोजयितव्यः, देवदत्तवत् यज्ञदत्तस्तै न्ने नैति, यद्यपि तैलेन
ने हयितव्य इति न थूबते, तथापि नहने एव तैल
भवति, तत्समर्थत्वात् । एव यद्यपि साम्रा ऋक् सस्कर्त.
व्ये ति न थ यते, एवमपि तत्समर्थत्वात् साम ऋक्संस्कारे
एव भवितुमईति ॥ (१०।४।८०) म
कोत्सादिभिव्य वम्यया एकादिवाधाधिकरणम् ।
.
सर्वे पामविशेषात् ॥ १८ ॥ (पू.)
कचित् यते, कोत्सं भवति कागख भवति वशिष्ठस्य
अनित्रे भवतः शुद्धाशुद्धीये भवत: भर्गयशसी भवतः
क्रौञ्चानि भवन्ति इति ।
सन्ति तु प्राकृतानि सामान
नत्र चोदकेन प्राप्तानि, तानि प्राकृतानां निवर्तकानी
व्येतत् समधिगतम् । अवैषोऽर्थः सन्दिह्यते, किं सर्वाणि
मर्वेषां निवर्तकानि, अथ किमेकम् एकस्य, हे इयोः,
बहनि बहनाम् । इति । कि तावत् प्राप्तन् १, सर्वाणि
मयामिति । कुतः । विशेषाभावात्, न हि विशेष.
कश्चिदस्ति, येनावगम्यते, इटमस्य निवर्तक, नान्यस्येति ।
तस्मात् सर्व सर्वस्य नियतकमिति ।
.
प्रकस्य वा श्रुतिसामात् प्रकृतश्चाविकारात् ॥
१६ ॥ (सि.)

·४८. मोमामा दर्शने न चैतदम्ति, सर्वाणि मर्वेषा निवर्तकानीति । एक मेकस्य, द्वे इयो , बहूनि वडूनाम इति । कुत ।। श्रुति मामर्थात् कौत्स भवति काख भवति इति एकै कम्य निवृत्ति कृत्वा युति ममर्था अर्थवतीति । एष वशिष्ठस्य ननित्रे भक्त शुद्धाशुवीये भवती भर्गयशमी भवत इति योनिहत्ती तताया तिमामय॑मनुग्रहीत भवति । तथा क्रौञ्चानि भवन्ति इति विभ त्रीणि निवत्ता तमामयी अतिभवति । यो कस्मिन् श्रुते एकमेव निवाते, तता यावत्येव अमो अङ्गीकृता प्रारुती मामसया तावत्येव भवति, एव सर्वत्र। किमेव भविष्यति ।। प्रऋतरवि कार , प्राकृतानामगिटाना साना ग्रहण भविष्यति, तत्र चीदकोऽनुपहीप्यते । तस्माटेकम एकम्य निवर्तक, । यो , बनि बहनामिति : (१.१४१ १० प्र०) विनाविहन्तामनुषु याक्रम प्राकृतसामवाधाधिकरणम् । म्तीमविद्धा त्वधिक स्यादविवृद्दौ द्रव्य विकार. म्यादितरस्याथु तित्वाच ॥ २० ॥ सन्ति विहहम्तीमका अविहदम्तीमकाय क्रतव , एक विनातिरात्रेण प्रजाकाम यानयेत् विएवेनाजम्काम अगाम्बशेन प्रतिक्षाकामम इति। तथा हात्रिया पध माना अभिषेपनीयस्य । तत्र नव राजसामानि, एका टंग रानसामानि, बलोधयसे वाशष्ठस्य जनित च साक ·१० अध्याये ४ पादः। ४८१ प्रवेदनान्याहुः । शुडाशुहीये च संयवोपपदे चोभे । तथा रथ हविर्धाने पुनःम्तीमग्य यजम्य, तथा अपचितिवत्यः पुनःम्तोमस्य बन्नस्य, पुन:म्तोमस्य सवनं मध्यमं हादशं स्म तम् । कायौं नवदशम्तीमावभित: सवने उभे ॥ इति । तदन क्वचित् प्राक्वती स्तोत्रसहया विडा, क्वचिहीना। तत्र सन्देहः, किं विकतौ विडो हानी च प्राकतानां साम्रा नित्तिः, उत हानौ नित्तिः, विडावनिवृत्ति: ? इति । कि प्राप्तम । उभयत्र निहत्तिः, प्रत्यक्षतेन हि चोदकप्राप्त निवर्तते। मानां चोत्यत्तिरर्थवती भविष्यति अपूर्वयु क्रियमाणे विति। एवं प्राप्ते ब मः, स्तोमविहडौ अनिवत्तिराधिवयं स्यात् । कुतः १ । प्रागमेन हि सामां ससयापूरणं वक्ष्यते, आगमेन वा स्यादभ्यासस्याश्रुतित्वात् (१०५।२३सू०) इति । एव चोटकानुग्रही भविष्यति । अविहहौ तु प्राकृतं निवतात, यावता निहत्तेन मा मङ्ख्या पूर्यते, तावत् पाहतं बाधि. ३ तव्य, अन्यत् प्राशतमेव स्यात् । कुतः ।। दूतरस्य अशु- तित्वात्, इतरं न श्रूयते, प्रागमः कर्तव्य इति, सयामात्र यू यते । तस्मात् यिस्तोमकेषु अनिवृत्तिः, हीनस्तीन केषु यावदर्थ निवर्तयितव्यम् । अथ यदुक्त, मामां उत्प. त्तिरर्थवती भविष्यति इति। उच्यते, बाध्यतां प्रार्प चीद- केन, गुणमात्रमविपिटापम् । गुणोदकः इति । (१० । ४ । ११ प्र.) ४१

·४८२
मीमांसा-दर्शने।
पदमान एक विवादिइनीमकक्रतुना मामादापोडापाधिकरणम् ।
पवमाने स्थातां तस्मिन्नावापोहापदर्शनात् ॥
५ वृधम्तमका अविहहम्तीमकाय तव उदाहरण,
त एव ये पूर्वमिवधिकरणे उदाहता: । तवे पोऽर्थः मम-
धिगत , विश्वस्तामकेवनिहत्तिविहस्तामझेपु निवृत्ति
इति । अथेदानीम् इद सन्दिच्यते, कि यस्मिन् कम्मिथि
दावायो यत: कुतयिदुद्दापः, उत पवमानप्ले व अपापो
हापौ । ति । कि प्राप्तम् ।। पविशेषात् अनि यम'
इति।
एवं प्रासे व मः, पवमाने पावापोहापौ स्याताम
इति । कुत: ।। अस्मिन्नेव हि तो दृश्येते, त्रीणि वे
यजम्योदराणि गायत्री वृहती अनुष्टुप्, प्रत्र ह्येवावपन्ति
अत एशेदपन्ति इति।
ननु दर्शनमिद प्रातिरुच्यताम् । उच्यते,
वचनानि त्वपूर्वत्वात् ॥ २२ ॥
असति न्याये वचनान्येव एतानि कल्पान्ते । तम्मात्
पवमान एव पाषापोहापस्थानमिति । (१०४।१२ प.)
यागादो विधिदेव देवताभि दानाविकरणम् ।
विधिशब्दस्य मन्तत्व भाव: स्यात्तेन चोदना ॥
॥ २३ ॥

·१. अध्याये ४ पाटः। ४५३ तौ दर्शपूर्ण मासौ दर्थपूर्ण मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत प्रति । तत्रे दमामायते, यदाग्ने योऽष्टाकपालो प्रमावा. यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति इति । सन्ति चाग्ने- रभिधानानि, अग्निः शुचि: पाषक: धूमकेतुः कशानुवैखा- नरः शाण्डिल्यः इत्येषमादीनि । तब मन्देहः, वाधियु निगमेषु किं येन केनचिदग्नेः शब्देनाभिधान कर्त्तव्यम्, डत विधिशब्देनाग्निगदेन ' इति । किं प्राप्तम् ।। चेन केनचिदिति। कुतः । अग्न्यनिर्देशान, अग्नान पुरोडाशः संबडयः, अग्न्वी देवता कर्तव्या, त्यागकाले उद्देष्टव्या, मा येन शब्देन शक्यते उद्देष्टु, तेनोद्दे शनीया, सा एषां शब्दानामन्यतमन शक्या उद्देशुम् । तस्माद येन केनचित् वाचिघु निगमेपूढे श: कर्तव्य इति । एवं प्राप्से ब्रूमः, विधिशब्द नैव अग्नियन्दे नोटया, नान्ये न शुच्यादिना इति । कुतः । तेन चोदना, नेन विधिशब्द नास्य इविपः सम्बन्धः चोदना भवति । कय. मिव ।। आग्नेयः कर्तव्य इत्यग्निरस्य देवता कर्तव्य- . स्वर्थः। का पुनरियं देवता नाम । एकं तावन्मत, या एता इतिहासपुराणेवग्न्यायाः महीतान्ते नाकसदम्ता देवता इति । उच्यते, तास देवतासु अहरादीनां शार्दूनादीनां वा न मंग्रहः। मार्यते च फालयाचिनां देवतात्व, कालेभ्यो भति, मामो देवता सबमरी देवता इति । अपर मतं, येषु देवनाशदी मन्त्र मानो यूरते, ·४८४ मीमांमा-गने का: . अग्निदेवता याती देवता - देवता चन्द्रमा देवता इत्येवमादिषु तेऽत्र देवतागदेनीयले उति । तथाप्यागदीनाम् अनुपसंग्रह एव । किश्व मामान्य- वसनम्य गन्दम्य मौकिके व्यवहारे प्रभावार्थम्यामिति: प्यात् । तस्मात् मूवभाजो इपि जय देवताः । मूलभाजः । धर्म स्तोममईते नातयेदमे रघमिय भग्म- हेमा मनीपा । भद्रा हि नः प्रमतिरप्य मंमधग्ने माग्ये मा रियामा क्यन्तय (ऋ० १८०४ म.) पति, हविर्भानः, भाग्नेयमष्टाकपालं निपेत् । अग्नीपोमीयमेकाटकण- म्नम इति । प्राह, यदि इविर्भाजी देवता: कपानाना. मपि टेवसात्वं प्राप्नोति, तान्यपि हविर्भाजि । एवं ताई मा हविर्भाग् देवता, यां प्रति तादयं इविषः, मूक म्या. प्येवमेव । अव दि देवतागदः समप्यते, अग्निटेवयं भक्तम्, अग्निदेवत्यं इविः इति । तया अतिथिदेवत्वं पिटदेवत्यम् इति । एवं मूतानाममूतानां चेतनानामचेतनानां ज्या कश्चिदर्थ प्रति सादयन महत्पनीयानां देवतात्वं भधि थति, मामान्यवचनत्वं चोपपत्म्यते किमतः । यद्येवं, यस्याः वाचक शब्दमुहिम म त्यो चा इविस्त्यच्यामीति साल्पः क्रियते, सा टेवता भवति 1 तन। नन्वेवं सति सुतरां येन केनचिदग्ने. मदन निर्देश: करणीय.. अबोच्यते, भवेटेतदेवं, यद्यग्निगन्दोऽर्थप्रत्ययनार्थम ब्वायत, अर्थोऽपि इविःसम्बन्धार्थ प्रत्याय्य त, न बधा- ·४८५ १. अध्याये ४ पाद। . ग्निशब्दोऽर्थ प्रत्यायनार्थमुच्चार्यते, यत्र धर्ये कार्यमासाद्यते, तत्र शब्दोऽर्थ प्रत्यायनार्थी भवति, यत्रार्थे न प्रयोजनं, यत्र पुनः शब्द एव काय, तत्र कार्य सम्बन्धार्थः शब्द एव प्रत्यापयितव्यः । देवतायाय यजमाधनभावो न रूपेण भवति, केन तर्हि , सम्बन्धिना शब्देन । यथा अध्वये - ईम्ताभ्यामुपकरोति, एवं टेवता शब्द नोपकरोति, यथा होतुः पायौ हिलेपनोपस्तृग्याति इति पाणिसम्बन्ध ऽपि होतेव उपकरोति, एवं सम्बन्धिना शब्देन उपकुर्वती देवता उपकारिणी गम्यते । देवतायामप्युपकारियां चोदितायां शब्दस्यैव यन्त्रे समवायः । तस्मान शब्दोऽर्थ- प्रत्यायनाथेमुच्चारितः । स चार्थः पुनः शब्द प्रत्याययेदिति नक्षितलक्षणा हि तथा स्यात् । किन्तहिं ? शब्द एव हविषा सम्बध्यते, तत्सम्बन्धादर्थोऽपि देवता भविषति, यस्य हि शब्दो हविषा तादर्थेन सम्बध्यते, सा देवता, गटे कार्यप्यासम्भवादय कार्य विज्ञायते, इह तु शब्द एष कार्य सम्भवति । तम्मावार्थप्रत्ययनार्थः शब्द इति । तदुक्त हत्तिकारण, न वा शब्दपूर्वको ह्यर्थसम्प्रत्ययस्तस्मा- दर्थनिष्यत्तिः इति । एवं चेदग्निशम्देन हविष: सम्बन्ध नास्ति प्रसङ्ग. शुच्यादीना शम्दानामिति । तस्मात् मन्त्रले विधिशद उपादातश्य इति । उच्यते, नन्वे व गन्द एव देशता प्राप्ताति । प्रजापत, नेतदम्माभिः परिहर्तव्य , न हीदमुथमाननम्मत्पर वायते, सतरा गयादीनामप्रसद्ध इति । .

·४८६ मोमामा दर्शने शेषाणां चोदनैकत्वात्तस्मात्सर्वत्र यते । ॥ २४ ॥ (यु.) इतय विधिशब्देन घाचिषु वचन कर्त्तव्यम । कुत ।। शेषाणां मन्त्राणाम एक सत्र, य एवामो विधिशब्द , म एव मध य ते अपाट झारे जित्या नादावारे च, पानग्ने प्रिया धामानि अपाट मोमस्य प्रिया धामानि अपानिन्द्रम्य प्रिया धामानि इति अपाट्कारे। पग्ने र जितिमनज्जेष सोमस्योलितिमनूज्जेषम न्युजिल्याम । म्वाहाग्नि म्वाहा मोमम इत्येवमादि म्बाहाकारे । एवञ्च नित्यवत् यू यमाणा अपाक्षिका भषियन्ति, यथाऽम्माभि बायोऽपटिट । तम्मात् विधिशब्दम्य मन्बत्वे भाव म्यान' इति । (:.1 ४ । १३ प्र०)। पिपिरसात धानानि तघोत्तरस्यान्ततो तशतिन्वात् ॥ २५ ॥ पम्ति दर , मोर्य वरु निर्यपेत् ब्रह्मच मकाम इति । सन्ति सूर्यम्यामिधानानि, मूथ्य प्रादियो भास्कर मशिना दिवाकर इति। तत्र कि याचिषु निगमैप पेन मच्छिन्दनाभिधान कर्तव्यम उत विधिदेव मूर्य सध्देन ' त ! कि प्राप्तम। अग्निशम युतामो प्रकतो निगमा चोदकर माता, न सूर्यगदेनैति, सम्यगदा

·१० अध्याये ४ पादः ।
803
.
.
हि चरी, न उजियाटिषु, ते यथार्थ विपरिणमयितव्याः,
मार्थय तेषु मशीर्तयितयः, म च येन केनपित् मूर्य
वाचिना शब्देन मड्डीत्ताने, तस्माटनियमः । ये च प्रकता
वग्निशब्दसंयुक्ता निगमास्ते होटाहरणं, न प्रसयुक्ता' ।
एवं प्राप्ते ब्रम, तेथोत्तरस्यान्ततौ तत्प्रतित्वात् इति ।
यथा प्रकृती, तथा उत्तरस्यां ततो विकृती कर्तव्याः, तत
प्रशनित्वात् तेषां, चोटकानुग्रहाय प्रकृतौ च विधिशब्दा-
भिप्रायो अग्निशब्द प्रयुक्तः, न अग्न्यभिधानपर । इडापि
तत्पसतित्वात विधिगन्दा भप्रायेणे व निगमा: प्रयोक्तव्या' ।
न चायं चरुणा सूय शब्दस्य मम्बन्धः, किन्तहिं प्रयोगण,
मोय निर्वतयेत् इति प्रयोगेण मम्बन्ध', न मौर्ययम
इति, कारकविभक्तिहि द्वितीया मा पाग्यातेन मम्ब
ध्यते, तस्मात तवापि सूर्याशब्देन संयुक्ता कर्तव्या इति ।
(१० । ४ । १४ प्र.)
साधाना गानाभिशनाधिकरणम
प्राहातस्य गुणश्रुती संगुणेनाभिधानं स्यात् ।।
२६ ॥ (सि.)
अस्ति प्राधानं य एक विज्ञानग्निमाधत्ते पति। नत्र
पवमानही पि य गन्ते, प्रलये पयमानायाटाकपा नि-
वपेत्. अग्नये पाय कायाग्नये नये इति । तर मगर
शिवते, किं सगुणमग्ने रभिधानं कर्तव्य, उस निगम

·भीमामा दर्शने
४८८
।
इति । कि प्राप्तम् ।। प्राक्रतम्य निर्गुगस्य सगुणेन अभि
धान कर्त्तव्यमिति।
.
अविकारो वा अर्थशब्दानपायात्मात् द्रव्यवत् ॥
२७॥ (पू.)
अविकारी वा स्यात् निर्गुणमभिधानम। कुत ।।
अर्थ शब्दानपायात, एव शब्दोऽर्थवानपेतो भवति, य एव
प्रमो अग्नि, स एष पवमान , पाषक शुचिच । या देवता
निर्देष्टव्या, सा निर्दिष्ट व भवति, असत्यपि गुणवचने,
ट्रष्यवत् यथा, सा वा एषा मर्वदेवत्या यदजावया, वाय
ध्यामानभेत भूतिकाम इति, प्रजावयाशब्देन चोदित
कर्मणि छागाशब्देन वादिषु निगमा भवन्ति, अर्थ शब्दो
उनपेत इति कृत्वा । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । तम्मानिर्गुणेन
अभिधान कर्तव्यमिति ।
तथारभासमवायादा चोदितेनाभिधान स्याद
घस्य श्रुतिसमवायित्वादवचने च गुगाशास्त्र
मनर्थक स्यात् ॥ २८ ॥ (उ०)
अथ वा, घोदितेन, सगुणे नाभिधीयेत ।
भारम्भाममवायात्, न हि प्रारम्भेग देवता कर्मणि मम
वैति, न स्वेन रूपेण देवताया फर्मणि साधनभाव इत्यु
काम । यदि हि रूपेण समयात, तथा सति अग्निशब्देन
चवमानोऽपि प्रत्याय्यते इति गुणाभिधान न कियेत। कध
कुत ।

·१. अध्याये ४ पाट: । ४८८ नहि साधनभावः । श्रुतिसमवायित्वात् टेवतार्थस्य, देवताशब्दम्य च हपिपथ मम्बन्धः साक्षादुच्यते, यम्य शब्दस्य मम्बन्धः, स शब्दो वदितव्यः, एवमसो सम्बन्धः कृतो भवति । यदि च गुपाभिधान न क्रियते, गुणमामन- मनर्थकं स्यात् । एवमयं हि तत्र शब्द उच्चार्यते, कथममी कर्मणि सम्बध्ये त इति । तत्र यदि गुणो न सम्बनीयात्, गुणवचनवैवयं स्यात् । तस्मात् सगुणेनाभिधानं कर्तव्य- मिति । ट्रव्य वारम्भगामित्वादर्थे विकारः सामर्थ्यात् ॥ २६॥ (आ.नि.) अथ यदुक्तं द्रव्यवत् इति, सा वा एषा सर्वदेवत्या यदजावशा, वायव्यामालभेत भूतिकामः इति, प्रजापशा. गब्देन चोदिते करमणि छागाशब्देन निगमा वाचियु भय- न्तोति यदुम्मं, तत् परिहर्तव्यम् । अत्रीच्यते, युक्त द्रव्ये प्वा. रम्भसमवायः, रूपेण समवायं गच्छति द्रश्यं, तब छागा शब्देन न या प्रसौ प्रालब्धा यदि यथा यद्ययगा, तब मा ऽभिधीयत इति गम्यते । तस्माद माधने सति पविकार. ऽप्यर्थे वचनसामध्यमुपपद्यत इति विना गुणवचनेन, प्रमि धान स्यात् चादकानुग्रहाय । इह युतिसमवायित्वादवग्यं चोदकमासस्य विकार: कत्तथ इति : (१०४१५ अ.), -०- .

·मीमांसा-दर्शन ४९० प्राधानाज्ययोरग्रेनिंग पेनाभिधानाधिकरणम् । वुधन्वान् पवमानवदिशैपनिर्देशात् ॥ ३० ॥(पू.) अम्ति प्राधानं य एव विहानग्निमाधत्ते इति । पवमानेष्टयः, अग्नये पवमानाय पुरोडाशमाटाकपालं नि वैपेदग्नये पावकायाग्ने ये शुचये इति । तवाज्यभागी प्रकृत्य य यते, बुधन्वान् प्राग्नेयः कार्य, पावकवान् इति । तत्रायमर्थः सांगयिक', किं मगुणमग्नेरभिधानं कर्तव्यम, उत निर्गुणम् ' इति । तत्रैव तावत् परीक्ष्यते, कि देवतानिर्देशोऽयं, मन्त्र निर्देशः ' इति । देवतानिर्देश सति मगणमभिधानं, मन्व- निर्देश निर्गुणमिति । कि तावत् प्राप्तम् ।। मगुणमभि- धानमिति । तत्र एतहण्यं ते देवतानिर्देशः इति । कुतः ।। रूपत एव मन्त्राणां प्राप्तत्वात विधानमनर्थक, देवता पुन नं प्रापति, तस्या विधानमर्थवत् भवति, बुधवान् प्रा ग्नेयः कर्तव्य इति देवतया बुधन्वत्गप्पयुक्ता भवति बुधन्वान् प्राग्ने यः । तस्मात मगुणमभिधानं, चया पाव मानष्टिषु अग्निः पत्रमान इति । एवमत्रापि प्ररिनर्बुधन्वा निति विशेषनिर्देशोऽर्थवान् भविष्यति । तस्मात मगुण मभिधानमिति। मन्त्रविशेषनिर्देशात् न देवताविकारः स्यात् । ३१ ॥ (नि.) न चैतदेव, सगुणमभिधानमिति, निर्गुण कर्तव्यन ।

·१. अध्याये ४ पाद ।
४८२
तव
एतद् वर्ण यन्ति, मन्वविशेषनिर्देशोऽयम इति ।
कुत । १ मन्त्र विशेषरूपीऽय शब्द, आग्नेयो यो विशिष्टा
ग्निविशिष्ट स बुधन्वान् कर्तव्य नाग्नि । अथ अग्निबुंध
न्वान क्रियते, तत्र बुधन्वानग्निर्देवता स्यात्, तत्राग्नेय
इति सापेक्षे तहितनिर्देशा न स्यात्, न हि सविशेषणाना
हत्तिर्भवति । न खल्वपि वृत्तस्य विशेषण प्रयुज्यते । तमा
बाग्ने विशेषण बधन्वत्ता । कस्तहि बुधन्वत्तया विशेष्यते । ।
आग्नेय , तस्य वुधी मन्त्र ,तेनासो बुधन्वान् भवति याग ,
अग्नि स्तोमेन बोधय समिधानी अमाम् इति । प्रथ
बा मन्त्र एवाभिसम्बध्यत, बुधन्वान् आग्नेय इति ।
अथ यदुक्त, रूपादेव मन्त्र प्राप्नोति न विधातव्य
इति । उच्यते, य कचिदग्न्धमिधानो मन्द प्राप्नोति, त
विषेधार्थमिदमुच्यते, बुधन्वान कर्तव्य , अग्नि स्तोमेन
बोधर इति । एव चेत् न देवताविशेषणम । तस्माविगुण
मभिधान देवताया कर्तव्यम् । एव घाट कानुग्रहा भवि
प्यति । (१०। ४ । १६ अ.),
बाबभनषगज्यह'मागविधिशदाय उसावनपातरदाभ्यामभिधानाधि
करम
विधिनिंगमभेदात् प्रकृती तबकृतिवाहिकृता
वपि भेद. स्यात् ॥ ३२ ॥ (पु.)
पति ज्यातिष्टोम, तत्र यू यते, गोरनुबन्ध्यापोऽग्नी

·४८४
मोमासा टर्शने
.
,
,
अस्ति अवय,
वारुणेनैककपालनावमय यन्ति
इति। तब इदमानायते, अग्नीयरुणो खिटकतो यनति
दति। तशयम सामयिक , कि निगमेऽनिष्टकच्छ
व्दक वचन कर्तव्यम, उत सखिरकच्छब्दकम् । इति ।
तष एवं तावत् परीक्ष्यते, कि साविनायिक बिष्ट
कच्छब्द,
उत स्विट करोतीति एतेन गुणेन प्रवृत्त
इति गौणा न रूट , इति । यदि रूट, अम्बिट क्वच्छ
ब्दक वचन कर्तव्यम्, अथ व्युत्पाद्यत, तत सम्विष्टकच्छ
ब्दकम् । कि प्राप्तम् , साविज्ञायिक , न व्यु न्यायते
न तावत् विष्ट कृतवान, अथ च
तस्मिन्नेव काले खिष्टक्कदित्युच्यते, स्विष्टात यजति इति,
न छत्र स्वरसस्कारों समर्थी प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो
भवत । पग्निरेष विष्टलच्छन्दे नोयते, तार्य विष्ट
कृतान् । यदा साविज्ञायिक, तदा अम्बिष्टसच्छदक
वचन कर्त्तव्यम् । कुत ।। प्रग्नेवि देवताया श्रमी
वानक , न ग्नीवरुणया , विकतो प्रग्नेर्देवताया अभावात
अग्नीवरुणाभ्यां निवत्यै त। तस्मादम्बिष्टकच्छब्दक वचन
कर्तव्यमिति।
मयोगो वा अर्थापत्तेरभिधानम्य कर्मजत्वात् ॥
३५॥ (मि.)
न चैतदस्ति, प्रविष्टकछदक वचन कर्तव्यम इति ।
किन्तई मम्बिस्वच्छन्दक वन कर्तव्यम् इति । तत
एतदर्णयत, गोपमिदमभिधानमिन, स्विष्टकरणात् विष्ट

·१. अध्याये ४ पादः। ४६५ अदिति गम्यते, गम्यमानं न न्याय्य प्रविवक्षित कल्पयितुं, क्रियानिमित्तत्वम् अवयवशब्देभ्यो गम्यते । समुदायस्य चाग्नौ अप्रयोगात् लोकेऽग्नाभिधानत्वं नायव सीयते । तम्मान सांविनायिकः । एवं चेत् सखिटलच्छन्दक वचनं कर्तव्यम्, अर्थापत्तेः, अग्ने रर्थे अग्नीवरुणौ श्रूयेते, अग्नीवरुणो विष्टकती यजति इति, क्रियासंयोगित्वाच्च मनोति विष्टलच्छब्दः अग्निवरुणो वक्तम् । तम्मात् सम्विष्टकच्छन्दकं वचनं कर्तव्यम् इति । अथ यदुन, विष्टं कृतवति चैष शब्दः, न चाग्निः स्विष्ट कृतवान्, इति । अत्र बमः, मत्पने भूतकालता हीयेत, त्वत्पने मा च सोपपदय धात्वर्थः । अपि च ततः पूर्वान् यागान- पेक्ष्य बिष्टं लतवानग्निः । (१०। ४ । १८ प्र०)" -- पनीषोमीयपशी सर्व व प्रयोग निर्गुणेनाप्रिशद मारभिधामाधिकरणम् । सगुणस्य गुगालोप निगमेषु यावदुक्त स्यात् ॥ ३६ ॥ (पू.) अस्ति सोमे पशरग्नीषोमीयः। तत्र य यते, प्रग्नी- पोमीयम्य वपया प्रचाग्नीपोमीयं परपुरोहायमनुनिर्य. सत्र मिष्टकृति गुणनोप: यू , पग्नि यजति रति। तदर मंगयः, किं याग एक बिटक्षती गुणनोपः पवमिष्टेषु निगमेषु यया क्षति भावः, उस सर्वधेष गुणनाप: । इति। किं प्राप्तम् ! निक्षतो पति इति ।

·:४८६ मोमासा दर्शन अग्नेः सगुणस्य गुणलोपे यूयमाणे व म., य वीच्यते, गुण- नोपस्तवैव स्यात्, यागे चोच्यते, अग्नि यजति इति, यागे गुणलोपे उच्यमाने यदि मर्वनिगमेषु गुण लोपोऽध्यवसीयेत, अश्रुतं कल्पात । यावाश्व श्रुतस्योत्सर्गे दोप, तावान् अश्रुतकल्पनायाम् । तस्माद् याग एव लोप: स्यात्, न मधेपु निगमेष्विति । मर्वस्य वैककयात् ॥ ३७॥ (सि.) सर्वस्य वा निगमस्थस्यापि विष्टकृतोऽग्निगदस्य गुणो लुप्येत । कुतः । एककात, नैष विष्टकद्याग एक गुपो लुप्येत, किन्तर्हि यागप्रयोगे। कथम् ।। अग्नि यति इति प्रयोगवचन एप गदा, मर्वम्मिन् स्विष्टसधागप्रयोगे लुप्येत, अन्येऽपि हि विष्टतविगदाः विष्ट पद्याग एव । तस्मात् सर्वच लोप इति ॥ (१० । ४ । १८.) पनयाजेषु विष्टलद्यागस्य सस्कारकर्मताधिकरणम् । खिष्टकृदावापिकोऽनुयाजे स्यात् प्रयोजनव- दगानामर्थ सयोगात् ॥ ३८ ॥ स्तो दर्भपूर्णमासी। तत्र विष्टकृत, अनुयाजेष्वग्नि विष्टकत यजति इति । सत्र सन्देहः, कि बिष्टलद्यागी ऽनुयाजेबारादुपकारक', उत संस्कारकः । इति। कि ·१. अध्याये ४ पाटः। ४२७ . प्राप्तम् । पारादुपकारकः इति । कुतः ।। एतदि कर्मणां प्रसिद्ध कार्य, यत् अारादुपक्रिया, तथा हि भूतस्य भन्यार्थता भविष्यति, श्रुत्या च विधानम् । इतरथा भव्य स्य भूतार्थता स्यात्, वाक्येन च विधानम् । तस्मा- दारादुपक्रियेति । एव प्राप्त ब्रूमः, स्विष्टकदावापिकः स्यात् न वाधः, किमिदम् आवापिकः इति । प्राच्यभागविष्टकतो अन्तरा पावार: स्थानं, तब भवः अावापिकः । वहिरावा पादजुयाजस्तान्त्रिकः, या तु विष्टलदेवता तत्र, सेवासी प्रधान देवता भावापिकी। तस्मादावापिक इत्युच्यते । यदा चैव, तदा सस्कारकर्म स्यात्, तथा प्रयोजनवट भवति, प्रयोजनवती अग्नेरुपकारोति इति। अपि च हि. विधानि अङ्गानि, पारादुपकारकाणि, सामवायिकानि च। पारादुपकारकेभ्य: सामवायिकानि गरीयांसि, तव हि साचादाक्यम् । पारादुपकारकेपु प्रकृतेन परोक्षेणे. कवाक्यता स्यात् । तस्मात् सस्कारकर्मेति ॥ (१०।४। २० प्र०) दम्पूर्णमासयोयांच्यापुरीनुवाक्ययो' सस्कारकर्मताधिकरणम् । अन्वाहेति च शस्त्रवत् कर्म स्यात् चोद- नान्तरात् ॥ ३८ ॥ (पू.) दर्शपूर्णमासयोः यूयते, याज्यामन्वाह पुरोमुवावरा-

·४८८
मीमांमा शान
.
मबार रति। तत्र संगया, कि याज्यापुरोनुवाक्यानु-
यचन प्रधानकर्म, उत संस्कारकर्म । इति । किं प्राप्तम् ।
अन्वाहेति प्रधान काम स्यात् । कुतः ।। चोदनान्तगत,
यदि सम्कारकर्म ततोऽम्वरूपादेव तयोर्वधन प्राप्नोति,
पुन' अन्वाहेति वचनमनथक, प्रधानकर्मवे तु वलय',
न वन्यथा तस्य कर्तव्यता गम्यने इति। प्रतः गुन्या
कत्र्तव्यतावगमात् प्रधानकर्मेति । शस्त्रवत्, यथा स्तोत्र
शम्से म्तीति शमति इति कर्तव्यतापगमात् प्रधानकर्मणी।
एवमिहापि द्रष्टव्यम् ।
मंस्कारी वा चोदितस्य शब्दवचनार्थत्वात् ॥
१० ॥ (सि.)
संचारकर्म वा स्यात् । कुतः ।। भोटितस्य प्रर्थ म्य
स तवचनार्थी भवति, स तस्य दृशेऽर्थ ।
तम्मिन् मति अदृष्ट कल्पनाया हेतुर्नास्ति ।
तम्मान
मकारकति।
अवाचत्यावेति चेत् इति यदुल, तत्
.
य शब्द,
परिवर्तव्यम,
स्याद्गुणार्यत्वात् ॥ ४१ ॥ (पा. नि.)
स्यात् उपपोत अन्वाहेति वचनम् । कुत
गुणालात, तिष्ठन् याज्यामन्वाह आसीन: पुरोनुवाक्या
मन्बाह इति म्यानासनगुणार्घ पुनर्वधन उपपद्यते ।
तस्मात् सस्कारकर्मणी याज्यापुरोनुवाक्ये इति । ( १०४।
•!

·१. अध्याये ४ पाटः। ४८८ मनोतायामूहाभावाधिकरणम् । मनोतायान्तु वचनादविकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ । अस्ति वायथः पशुः, वायव्य खेतमालभेत भूतिकाम: इति । अम्ति तु प्रस्तावग्निपोमीये पशो मनोतामन्त, त्वं ह्यग्ने प्रथमी मनीता। अस्याधियी अभवोदम्म होता (ते. बा. ३।६।१० ) इति। स इह चोटकेन प्राप्यते । तत्र सन्देहः, किं वाटेवतमूहितव्यो मनीता मन्त्र', अथ वा अविकारेण प्रयोक्तव्यः १ प्रति । उयने, ननु प्रस्तावन्यायनिगदोऽवम्, अग्नीषोमो हि प्रकृती देवता, अयमप्याग्नेयः, असमवेताभिधानाद विकारेण प्रयोक्तव्यः । अत्रीयते, सत्यमग्नीपोमो देवता प्रकृतो, तो तु अग्निय मोमय । तवाग्निरटेवता न त्वसम वेत, अग्निप्रत्ययेन या अव देवता सा प्रतीयते । अयमिह वायुर्देवताकार्ये यूयते, स देवताकार्य थ यमायो पग्नि- कार्यमपि पारोति टेवताप्रत्ययम्। तस्मात्तदर्यापतेस्त- धर्मा स्यात् (१० । ३ । ३५ सू०) तस्मात् यघाटेवतं मनोसामन्त्रः प्रयोक्तव्य इति । एवं प्राप्ते व मः, मनोताया नु वचनादविशार: स्यात् इति। वचनमिद भवति, यद्यम्यन्यटेषत्य: पशु', पाग्ने- य्येव मनीता कार्या इति, किमि वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनम्यातिभारः। तमाटविकारेण मनीतामन्त्रः प्रयोक्तव्य इति । (१.! ४ । २२ १०).

·मीमांमा दर्शन রূসের বয়ালী গাল্যধিবে। पृष्ठाऽन्यद्रथन्तरात् तद्योनिपीत्वात् स्वाटचा प्रविभक्तत्वात् ॥ ४३ (पू.). अम्ति यस्तोमः वैग्नी वैग्नम्तीमन यजेत इति । तत्र य यत, फखरथन्तरं पृष्ठ भयति इति । उभयविकारः कवरथन्तरमित्युताम, अप्राप्तते तहिकाराद विरोधादरव तिहेरन (२४८ सू०) इति । तत्र मंगय:, कि ग्थन्तर योनौ वृहद्योनो वा नियमेन कगवरयन्तरं गेयम, उत रथन्तरयोनी, अथ या वयोनौ । इति । कि प्राप्तम् ', वोट कैम अनियम', नाघवं हि तथा भवति, तत प्रयोग- प्राशुभावः। . एव प्राले बमः, पृष्ठाथै यटेतत् अन्यत् रथन्तगत, धारवरघन्तरं यू यते, तद्रयन्तरयोनौ स्यात् । ज्योतिष्टोम- पूर्वको हि वैश्यम्तीमः, ध्योतिष्टोमे रघन्तरयोनो पृष्टं छतम् । तनु हहद्योनावपि तव कृतम् । नेयम्, ऋचा प्रवि मतत्वात्, ऋचा प्रविभाग रह गम्य', यथा रथन्तरयोनि भवति इति। कुतः।। कखरथन्तर रथन्तरशब्दः यू यर, तेन गम्यते रथन्तरविशेषः कगवरथन्तरम् इति । पर्धान्तरे क खरथन्तरगदो भवेत् यदि रघन्तरधम्मा न भवेयुः, तेषु मन्सु यूपयदुपपद्यते । यया औदुम्बरो यूपो भवति रति, न हि श्रोदुम्बरो यूपट्रय प्रकृती मसीर्तितम् । धमनि- मित्तम्त्वयं शब्द' उपपद्यते । एवमिहापि धमनिमित्तः कगवरथन्तरे रथन्तरशब्दो भवति, नान्यथेति - ·- १. अध्याये ४ पादः। . स्वयोनी वा सर्वाख्यत्वात् ॥ ४४ ॥ (सि.) न चैतदस्ति, रघन्तग्योनौ गीयेत इति, किन्ताई, म्बयोनी। कुतः ।। सर्वाख्यत्वात् सर्वविशेषणविशिष्ट म्य हिरयन्तरशब्दो वाचकः, प्रस्तावाहीथप्रतिहारोपद्रवनिध- नवत: सर्वस्य सस्तीभखरकानाभ्यामस्य कवरथन्तरमि- व्याख्या भवति, तस्मात् योनिरपि विशेषणम् । अपि व अर्थान्तरे कखरथन्तर रथन्तरशब्दः कल्पाः स्यात् । तम्मात् वयोमी गैयमिति। यूपवदिति चेत् ॥ ४५ ॥ (प्रा.) इति चेत् पश्यसि, स्वयोनी गेयमिति रथन्तरशब्द: तेनोपपद्यते, स हि रथन्तरधर्मेषु सम यूपवदुपपद्यते इति । न कर्मसंयोगात् ॥ ४६ ॥ (आ. नि.) न एतदेवं, कर्ममयोगात् काष्ठस्य यूपता, न हि लोके यूप इति सज्ञातः कसित वृक्षोऽस्ति । यत्र ते संस्काराः, म यूपः, तम्मात् प्रौटुम्बरो यूपो भवति इति संस्कारनि- मित्तः, इ. पुमरेवंविशेषपविशिष्टः कवरयन्तरशदी नोक एवास्ति, नासो कम्दानां रयन्तरं कम्बरघन्तरमित्येवं तत्वा उच्यते, रघम्सरत्वे कम्खमम्मन्धे वा अन्य विधीयमाने वाक्य- भेदः प्रसभ्यत । तम्मात् मांविनायिक: क गवरघन्तरमदः । पत एवम्बयोमी गीयते । (१।४।१३ प्र.)। .

·मीमांसा-दर्शने . ग्रहात्। कादरचनरस्य स्खयोन्यत्तस्योगांनाधिकरणम् । कार्यवाटुत्तरयोर्यथाप्रति ॥४७॥ (पू.) करवरथन्तर एव भवति संशयः, उत्तरयोर्गायति इति । कि रयन्तश्योन्युत्तो; तूहद्योन्युत्तरयोर्वा गेयम्, उत वयोन्युत्तरयो: ' इति । किं प्राप्तम् , हद्योन्युत्तरयोर्वा रथन्तरयोन्युत्तरयोर्वा इति । चीदकानु- न तत्रैप दीपो भवति खयोनिविशिष्ट कन्वरथ न्तरम् इति, उत्तरयोहि यत्कार्थ, तत्र स्वयोनिरवण्य हातव्या भवति । तस्मात् प्रकरणमपेक्षितव्यमिति । समानदेवते वा टचस्याविभागात् ॥४८॥ (सि.) न चैतम्ति, वृहद्योन्युत्तरयो: रयन्तरोन्युत्तरयो गेयम इति, किन्तईि, खयोन्युत्तरयोः । कुतः । वय- ब्दात्, समानच्छन्दसि समानदेवताके र पविशेषितस्तृव- गन्दी भवतीत्युक्त्वम् । अत: शुल्या चोदको वाध्यत इति वयोन्युत्तरयोर्गेयमिति । (१०। ४ । २४ अ.). पमिष्ठति मुसलमयोरविहाराधिकरणम् । ग्रहागां देवतान्चले स्तुनशस्त्रयोः कर्मत्वादवि- कारः स्यात् ॥ ४६॥ (सि.) अस्ति अग्निष्टुत् एकाइः। तत्र श्रूयते, प्राग्ने या प्रहा

·१० अध्याये ४ पाद ।
५०३
भवन्ति इति । तत्र सन्देह, कि प्राकृतयो स्तोत्रशस्तयो
यथादेवतमूह , उत अविकार । इति । अइबुद्धि व्याव
तयितुमिदमभिधीयते, ग्रहाणा देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयो
कर्मवादविकार स्यात्, प्रधानकर्मवादिति । कस्य पुन
रेया बुद्धि. स्यात्, य निवर्तयेत् । यो मन्दधीमन्यते
अभिधान सेत्स्यतीति। मन्दधियामपि चोपटेश क्रिय
माण फलवान् भवति । अपि च कञ्चिदपेक्ष्य सर्वे मन्द
धिय । अथ तु न परितोष एघ, ततोऽन्यथा वीत,
यत्तत् वृत्तमधिकरण हितीयेऽध्याये, (१ पा० ५ अ.
तस्येद प्रयोजनसूत्र, ग्रहाणा देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयो कर्म
त्वादविकार स्यात् इति । यदि सस्कारकर्मणी स्तोत्र
शम्से, कि भवति प्रयोनमम ।। अग्निष्टुदेकाई यथादेवत
अथ प्रधानकर्मसी, ततो ग्रहाणा देवतान्यत्वे
स्तुतशती कर्मवादविकार स्यात् इति । (१०। ४ ।
२५ अ.)
)
--
चामान्य प्राज्याम्दाकारावाहमाधिकरणम
उभयपानात्पृपदाज्ये दन. स्याटुपलक्षण निग
मेघु पातव्यस्योपलक्षणात् ॥ ५० ॥ (प्र. पू.
सन्ति चातुर्मास्यानि, चातुर्मास्यै स्वर्गकामो यजेत
इति । समानुयानान् महशत्य ममामनन्ति, पृपदाज्य ना
नुयाजान यजति इति। पम्ति तु प्ररुतो भावाइन,

·मोमांसा टशने
देवान् प्राज्यपान् श्रावह इति । तदिह चोट केन प्राप्तम् ।
नात्र संशयः, किमविकारेगावाहनं कत्र्तव्यम्, उत अहेन ।
इति । यदा सहेन, तदा किम् पाव्यपान् दधिपान इति
कर्तव्यम्, उत दविपान् इति, पथ वा पृपदाच्यपान् इति ।।
कि प्रासम , दशः अपि उपलक्षण स्यात्यान्यस्यापि ।
कस्मात् ।। उभयपानात, उभय हि तत् देवतामुहिम्न
वध्यते, यच त्यन्यते, तत्पीयत इति मन्वेणोक्तं, यच्च
থান, নথল ঘি, সঙ্কী আজ খুনি, দুঃ খায়
स्थार्थे दधिसNि पी श्रूयते, अथ पृषदाज्य ट्रहाति, दयं वा
इद मर्षि व दधि च, इन्द वै मिथुनं प्रजननं, मिथुन.
मैतत् प्रजननं क्रियते इति । तुल्यं दधि प्राज्य न उचा.
यते । तस्मात् समयमप्युपलक्षयितव्य दधि च प्राज्य
चति।
न वा परार्थत्वाचनपतिवत् ॥५१॥ (प्र. पू०
नि.
न वा एतदेव, दधि उपचयितव्यमिति। कुत.।।
परार्थत्वात, परार्धे हि पातव्य द्रव्य,
पावृणामुपलक्षण,
तवाज्येन चेदुपन्नध्यते, कताऽर्थ. इति न पुनधा उपलक्ष
यितथ्यम, यमपतिषत्, यथा, इमं यजमवान्येव यमपति
वान् इति बनपतिर्मनुथाणां होतृणा प्रशमार्थः, न बाथ
कीत इति अविकारे या प्रयुज्यते, न सर्वान् यजमानान्
प्रवाहरः । एवमिज्ञापि पातव्यं पातुननणार्थ प्रयुज्यते,
नार्धम् । सवैकेनापि न निनिता. पातार इति
स्तत्वा न द्वितीय, प्रयोमध्य इति।

·१० अध्याये ४ पादः।
स्यादा आवाहनस्य तार्थ्यात् ॥ ५२ ॥ (आ.)
स्थात् दधः उपलक्षण, न यजपतिवत्स्यात् । यजपति-
शब्दो हि न स्वार्थम् उच्चार्यते, इडास्तुत्यर्थेन स उच्यते,
आवाहनं पुनः स्मरणार्थ, तत्र पातापि स्मर्त्तव्यः, पेय.
मपि । तस्माचोदकानुग्रहाय पेयान्तरम् उपलक्षयितय.
मिति ।
न वा संस्कारशब्दत्वात् ॥ ५३ ॥ (आ. नि.)
.
.
न वा दधि उपलक्षयितव्य, संस्कारमदाऽत्र विद्यते
भाज्यस्य, पृपदाज्ये नाभुयानान् यमति इति । पृपदान्येन
पिच पोत्यर्थः, संस्कारेण हि मियणे संस्कृतं चित्रमान्य
भवति। तां प चित्रतामस्य प्रत्यचतो दधि उत्पादयति ।
तस्मात् परार्थ चित्रतासचननार्थ न पातव्यम्, पतो नोप.
लक्षयितव्यमिति ।
स्याहा द्रव्याभिधानात् ॥ ५४ ॥ (प्रा.)
स्यादा दधि उपलक्षणं, ट्रव्यं हि दधि सुम्यमायेन,
प्रधानभूतमुपदिश्यते, इत्युक्तमस्माभिः, पथ पृषदाज्य
एकाति, हय वा इद सर्पियैव दधि घ, इन्द वै मिथुन
प्रजनन, मिथुनमेवेतत् प्रजनन क्रियते इति । किं पृथ
टाज्य रायते ,, भपिशव दधि पेति, सपिपा दधा च
यागः कर्तव्य इत्यर्थः । पटाध्यमिति न थान्तरमुप्यते।
तस्मात् दधि उपलयितष्यमिति ।
.
-
४३

·मीमामाने।
दधम्तु गुणभूतत्वादाज्यपा निगमाः म्य गुंगत्वं
श्रुतेराज्यप्रधानत्वात् ॥ ५५ ॥ (सि.)
न चैतम्ति, गुम्य दधि प्राज्ये न, प्रधानभूतमिति ।
ग्रहणे हितत् तम्घमायेन, न याग, यागो हिपाज्ये म
चिप यूयत, तस्मात् शुतराज्यप्रधानत्वात् या प्रति
गुपभूत दधि म्यात, न हि, ग्रह यूयमाणं याग श्रुतं
भवति इति, दधि अहणे यूयमाण न यागाथै भवति,
सत्र गुल्या प्राज्य करण, दधि शाक्येनेति । किमर्थ सहि
तब दधिग्रहणम् ।। হাসান সখন বিমা
भवति इति । तस्मादाज्यपा निगमा. म्युन टन सपना
कर्तव्यमिति ।
4
दधि वा स्यात् प्रधानमाज्ये प्रघमान्त्यसंयो-
गात् ॥ ५६ ॥ (हि. पू.)
न क्षेतदस्ति, भाज्यपा निगमा भवेयुरिति न दन
उपलक्षणं कर्तव्यम् इति, दधिपानित्येष कर्तव्य, दधि
एवाच मधानम्। कुत..। प्राज्ये प्रथमान्त्यसयोगात,
प्रथमसयोग, उपम्तर पम्, अन्यस योगोऽभिधारण, यदि
व सत्र यजेत हिरुपस्तृतीयात् सक्तदभिधारयेत् श्रीषधया
वे प्रियङ्गय प्रोपधिष्वेव पशून् प्रतिष्ठापयति इति । यदि
प्राष्टघि यजेत सक्दुपस्तृणीयात् हिरभिधारयेत् पृथ्य व
पशून अभिजिवर्ति इति, पस्तरणमन्यत् तत्र निधा
पयितु क्रियते, परार्थेन एष तत्र सम्दार्थ, न ग्रह एमात्र,

·१. अध्याये ४ पादः।
अहणे नान्यस्याधिकरणसंस्कारे उपस्तृणाति इति शब्दो
वर्तते । तथा, अभिधारयति इति न ग्रहणमात्रम् अभि-
धारणम्, अन्यस्याभिमुखेनाभिधारयति इति गम्यते,
सोऽन्य आज्यसंयुक्ताः कथं स्यात् इति । तदुपस्तरणाभि-
घारणथब्दाभ्यां दधि प्रधानभूतं गम्यते, भाज्यमपि तस्य
गुणभूतम् । तस्मान एवोपलक्षणं कर्तव्यं न पान्यस्येति।
अपि वाज्यप्रधानत्वाहणार्थे व्यपदेशे भक्ता
संस्कारशब्दः स्यात् ॥५७॥ (दि. पू. नि.)
अपि वा नैतदेवं, दधि प्रधानं, तदुपलचयितव्यम्
इति । प्राज्य मेव प्रधानं, तदि प्रयोजनयत् यागसम्बन्धात्,
पृथदाव्य नानुयोजान् यति इति, यत् तेनोपस्तीप्यते तत्र
इयं निष्पद्यते, तच्चै वायत्त' भवति, दधि चोपस्तोणं, त
शब्दात् प्राधेियस्याधारसंस्कारोऽवगम्यते दधिसस्कारः, न
तु संस्कृतस्य प्रयोजनं दधः, प्रत्यक्षात चित्रता निर्वच -
माना लक्ष्यते, तया च प्रयोजनं, पदि तदाज्य य यते ।
न घ, यागे दधि करणं भवितुमर्हति वाक्यप्रासम् प्राज्ये
अतिप्राप्त प्रत्यर्थि नि, तम्मादुपस्तरणमाम्यग्रहणार्थमेव,
ततो दधिग्रहणं भविष्यतीति प्रदाधयाधारसम्बन्ध
सपम्तरपमिव तद् भवतीति भाक्त उपस्त पातिः प्रयुतः,
तथाभिधारयतिः। तम्मात् ससद हिरिये तम्य गुणम्या
व्यरदेश भन्नया एप मन्कारगद उपस्त णाप्ति, पभिधार.
यति, सोपविष्वेव पशून् प्रतिष्ठापयति, ह व पशून.
भिनिधति रति च। तस्मात् प्राज्यपा निगमा एक
भधेयुरिति ।

·मीमांसा दर्शने पू.) अपि वाख्याविकारत्वात् तेन स्वाटुपलक्षणम् ॥ ५८॥ (ट. अपि वा इति पचव्यात्तिः, न भाज्यपा निगमा भवेयुः, पुपदाज्यपानिति वश्चम् । कुतः।। प्राख्या विकार एव भवति, दधिसर्पिपीरत्र समगंः क्रियते, तत्र यो गुणः उपनायते तर णयुक्तस्य ससृष्टस्य प्रास्याविशेषी भवति पुपदाज्यम् ति, तथा राग: खाडय: सरा इति । सत्र हि उपचरितमेक शब्द उपलक्षयाम:। उपचाराच अभिधानाभिधेयसम्बन्धी गम्यते, तेन च यागनिहत्तिः य यते, पुपदान्येनानुयाजान यजति इति । तस्माटेक. मुपलक्षयितव्य, पदाग्यपानिति । न वा स्यात् गुणशास्त्रत्वात् ॥५६॥ (ट.पू.नि.) नैतदेव स्यात्, संसृष्टस्य रागवत् पृषदाज्यसब्दी वाचक उपचारादिति । सत्यमुपधरितोऽयं तष, स तूम- चारो लोकादेवावगतः, स गुण प्राज्ये भवतीति गम्यते । कुतः । पाग्यशम्दः सर्पिपी वाचकः । चित्रस्य, तद्यथा धूपद्रज्जुः पृषम्मणि पृषामृग इति । तयो- रुचरितीरिवाज्याभिधानं गम्यते, तस्मात् तवैव म उपचार उपएलः । प्रतयाज्यस्यैव उपलक्षण चित्रममित्र का प्राज्यम् प्राज्यशष्दे नाभिधीयत एवेति । (१०।४। . पृषच्छन्द . इति भयोगवरम्वामिविरचित मीमासाभाष्ये दशमा- ध्यायम्य चतुर्थ. पादः।

·- मीमांसा-दर्शने १. अध्याये ५ पादः। एकदेशयहरो प्राथमिकामामेव ग्रहणाधिकरणम् । आनुपूर्व्यवतामेकदेशग्रहणेष्वागमवदन्त्यलोपः स्यात् ॥ १ ॥ (सि.) द्यावापृथिवीयमेककपालम्, पाखिनं दिकपाल, वेषपूवं बिकपानम् इत्यादि एकदेशवचनम् । समस्तवचनमपि भवति. आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् इति । तथा हिरा- चेण यजेत, विरात्रेण यजेत, चतूरात्रेण यजेत, पञ्चराने ग बजेत, पड़ात्रेण यजेत, मप्रात्रेण यजेत, अटरायेण यजेत, नवगण यजेत, दयरावेण यजेत, एकादशरात्रेण यजेत इत्ये कटेशग्रहणम् । ममस्तग्रहणमपि भवति, हादशाहन प्रजाकाम चानचेत् । तथा, एकां सामिधेनीमन्वाह तिस्रः मामिधेनीरवाइ इति एक देशग्रहणम्। समस्तग्रहणमपि भवति, पषटश सामिधेनीरा रति । तदव समय:, कि सर्वे व पादयोपादानम् अन्य नोपय, सविसम्प. १ इति । कि प्राप्तम् ।। प्रानुपूज्यं यतां क्रमयताम् एक- देशग्रहणे बमः, अन्यनोप: पाद्योपादान प्रति । किंकारण । मुबमादा, नधन्यम् पन्त्य, मुम्बजघन्ययो.

·५१०
मीमांसा दर्शने
गन्यतरग्मिन् नोप्तव्ये जघन्यो लुप्येत, मुग्यो हि अनुग्रही
तयः। तदुक्त, मुग्ध वापूर्वपादनाली कवत् इति ।
भागमवत् यथा, समाजेयु ममामेषु च ये भागन्तवी
भवन्ति, ते पूर्वोपविष्टान् अनुपमृ िवनिविशन्ते, एव
निवापि दृष्टव्यम् ।
लिङ्गदर्शनाच ॥ २ ॥ (यु.)
इतश्च प्राधीपादानमन्त्यनोपथ इति ।
लिङ्गमम्येव भवति, नुम्येत या एतत् पाठमहो यत् पञ्चा.
हानुपयन्ति, नुप्येत वा एतत् पष्ठ कपान्न यत् पच
कपाल निर्वपन्ति इति पठस्य लोपं दर्शयति, न
प्रथमम्य।
विकल्पो वा समत्वात् ॥ ३ ॥ (पृ.)
मम
नैतदम्ति, पाद्योपादानम् इति, किन्तर्हि विकल्प ।
माद्यमन्त्व वा उपादातश्यम् इति । सुत ।।
वात, ममी हि 'अन्य लोप प्राचलपिन, नहिं आदि
नोपे श्रुति , नो खल्वपि अन्य पे। मुग्ये धन्ये वा
जवादीयमाने प्राकृतमुपात्त भवति, न हि विशेषयुति
रम्ति, मुग्यमुपादातव्यमिति तम्मादनियम इति ।
क्रमाटुपजनोऽन्त स्थात् ॥ ४ ॥ ( आ. नि.)
श्य यदुक, ममा पु ममामे पागन्तुर्जनी यथा
वास्तथान् अनुपम्व निवियते एवमिहापि शि । युक्त,

·१. अध्याये ५ पादः। यहास्तव्ये राक्रान्ते देशे आगन्तुर्जनो असम्भवादन्ते निवियते, इह तु अनानान्त चिन्त्यते, के प्रथममाक्रमेयुरिति । तेनात न केषाञ्चित् क्रमो विरुद्ध इति । लिङ्गमविशिष्टं समाया हि तत् वचनम् ॥५॥ (आ. नि०२) तद् अविशिष्ट . अथ यलिङ्गमुक्त, लप्येत वा एतत् पाठमहः इति पठम्य लोपं दर्शयति, नाद्यस्येति । विकल्पेऽपि, सद्भगाया हि षष्ठमिति पूरणवचन भवति, यम्मिन् कस्मि सिदपगते येन प्रथमेन मध्ये न अन्त्येन वा सङ्ख्या पूर्यते, तत् षष्ठम् । यथा पष्ठो भ्रातृणा न दृश्यते इति, कनीयसि ज्येष्ठे मध्ये वा अदृश्यमाने भवति, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । आदितो वा प्रवृत्तिः स्यादारम्भस्य तदादित्वात् वचनादन्त्वविधिः स्यात् ॥६॥ (पू. नि.) वागढ: 'पक्ष व्यावर्त्तयति, आदित: प्रवत्तिः भवितु कुतः ।। श्रारम्भस्य तदादित्वात्, प्रारम्भी हि तेषाम् आनुपूथ्य वताम् प्रादितो न्याय्यः, पूर्वे च हि उप शान्ती हितीयाटि: कर्तव्यः, स इह प्रथममेव कियनापः अनुपक्रान्त: केनचित् क्रियेत, पूर्वो हि पदार्थः क्रियमाण उत्तरं पढार्थमभिनियच्छति, य: पुनराद्यः पटायः मो मुपमान्त एवान्येन कर्तयः, तमित्रेय प्रयममुपाढीय माने न अनुपक्रमदीपो भयिति । तम्मात् नवंब, महति ।

·मौमांसा दर्शने
वे क्रमवन्तः प्रारब्धव्याः, ते प्रथमानुपामितव्या इति ।
अपि च, प्रथमस्य निमित्तमुपमम्मा, न च विरोधी
ऽस्ति तदादिपु कनेषु, अत्यानां निमित्तेऽपि प्राप्ति, परि-
पूर्णत्वात् पदार्थानां, लोपो न विकः । तमादायी.
पाटानमन्त्य नोपय इति। अधैवं न्यायेन प्राप्त, यत्र
धचन भवति, तापनीय मध्यममपि, विधिर्भवति । यथा,
अग्वहिपः प्रयाजान् यजति । अम्वईयावनुयानो
यजति इति । विना वचनेन, अन्त्य लोप एव न्याय्य इति ।
(१।५।१५.)
एकचि पार्थ हचे गामाधिकरणम्।
चावरू-
एकत्रिके दृचादिपु माध्यन्दिने च्छन्दसां श्रुति-
भूतत्वात् ॥ ७ ॥ (पृ.)
अम्ति एकत्रिक: ऋतः, प्रथैप एकत्रिकः । तस्य कन्या
पहिप्पवमानं, तिस होतुराज्यम् । एकस्यां मैत्रा
णम्य, तिस्प बामणाच्छसिनः ।
एकश्यामचावाकम्य,
तिरुपु माध्यन्दिनः पवमान इति । तदय माध्यन्दिन
पवमाने संशय', किं चाद्यासु गान कत्तंञ्यम्, इत पाये
चे' इति । किं प्राप्तम् , एकत्रि कती माध्यन्दिने
पवमाने धावार तोत्रियाम् गानं स्यात् । कुतः' ।
জুক স্মৃনিমুনলান, সুনিমুন।নি ছি ধীঘি হাসি
महतो, त्रिचन्दा पावापा, माध्यन्दिन. पवमानः पत्रमा-

·१० अध्याये ४ पादः। ५१२ मैति, तानि इह चोदकेनैव प्राप्तानि। तानि एवमुप महत्तुं शक्यन्ते, यदि उवाद्यास गानम् । तस्मात् टपा- द्यासु इति। आदितो वा तन्नवायत्वादितरस्यानुमानिक- त्वात् ॥ ८॥ (सि.) बायब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति, पाये बचे गानं कर्त्तव्यम् । एष हि न्याय:, क्रम एवम् अनुग्टहीतो भवति । इतरम्य छन्दोऽनुग्रहस्य प्राकृतत्वादिह प्रानुमानिकत्वं भवति । पाह, ननु क्रमोऽपि प्राकृतत्वादानुमानिकः । उच्यते, उभयोरानुमानिकयोः कमानुग्रहो ज्यायान् भवति । कथम् ।। तत्र हि प्रथमे गायत्र छन्दमि अभिनित द्वितीया स्तोधोया प्रारम्बा, प्रथमारम्भेण हि पदार्थ: क्रियमाण: उत्तरं पदार्थमभिनियच्छति । अप्रहत्ते कम्मि - थित पदार्थे सवे वैकल्पिक प्राप्नोति, न प्रहत्ते । प्रनते हि सतोऽन्यदशतवादमाप्तम् । प्रारब्धम्य च क्रिया प्रामा, तम्यामवस्थायां उभयप्राप्तरभावाद विकल्पः । तदेव प्रारब्धं परिसमाप्यताम्, पथान्यत् प्रप्राप्तमारभ्य- ताम् इति । तत् परिममापयन् युतं करोति, परित्यजन्, गुतं जहाति इति प्रारथ परिसमापनीयं गम्यते । पो- दानी तम्मिन् निहले वैकल्पिक कृतार्थत्वादप्रास, तम्मात् क्रमानुपही न्यायो न छन्दाऽनुपम इति । तवाद, ननु गायोग्य छन्दसा पूर्व क्रियमापेन उसर काले पेट भमप्युपकान्तं भवति। उपते, सत्यमुपमान्त अत्र किं .

·मीमांसा-दर्शने भवति, न तु द्वितीयां सीयामक्कया। प्रश तयोः पूर्ण हले नैव छन्दमा प्रयोजनम् । तस्मात् प्रत्ययत्वात् पूर्वया सोपीयया उत्तरयोः स्तोत्रीययोः क्रमभ्य, क्रमानुग्रही ज्यायान्न छन्दोऽनुग्रह इति। यथानिवेशञ्च प्रकृतिवत् सद्ध्यामात्रविकारत्वात् ॥ ६ ॥ (यु.) तयाये रचे गेयम् इति । कुतिः ।।• यथानिवेश प्रकृतियत् सध्देन प्राप्तासु स्तोत्रीयासु तिसृप माध्यन्दिनः इति सहामाघस्य प्रत्यानायो न क्रमस्य । पाए, ननु यथा क्रमस्य न प्रत्याम्नायः, एवं छन्दसामपि। उच्यते, सत्यम् एवम् एतत्, मुख्यम् क्रमानुग्रहः, जघन्यः, छन्द- साम् । तस्मादपि प्राये टचे गातव्यमिति (१०५।२०)। एकसामचि धानाधिकरणम् । विकस्तृचे धुर्म्य स्थात् ॥ १० ॥ (पृ.) अम्ति एकतिकः क्रतुः, अर्थप एकधिक.। सम्य एकम्यां वहिप्पवमान, विसषु होतराज्यम् । एकम्यो मैत्रावरुणम्य, लिस्यु बाप्रणासिनः । एकस्यामा वाकप्य तिमधु माध्यन्दिन पवमानः इति । मन्तित धुरि मामानि । तेषु संगया, कि, ढवे गेयानि, उतै कम्याम् ऋषि इति । किं प्राप्तम् । विकः स्तोमः टचे ·१० अध्याये ५ पाटः। म्यात् धुरि मामसु ! एव सृचप्रापकयोदकोऽनुग्रहीप्यते । तस्मात् हचे गेयमिति। एकस्यां वा स्तोमस्यावृत्तिधर्मत्वात् ॥ ११ ॥ (सि.) एकस्या या चि गेय, स्तोमस्य हि तवात्तिधर्मता भति, बचनप्रामाण्यात, इदं भवति वचनम् पाहत्तं धूर्घ मनुषते, पुनराहत्त पृष्ठरुपतिष्ठते इति। किमिव वचनं न कुर्यात् । तस्मात् धुरि सामस एकस्यामधि मैयमिति । (१० । ५ । ३ अ.)। - शिवादिषु दारावस्य विध्यतानुष्ठानाधिकरणम । घोदनासु त्वपूर्वत्वाल्लिनेन धर्मनियमः स्यात् ॥ १२॥ (सि.) मन्ति दिरावादयो पहर्गणाः, दिरावेण यजेत इल्वेष मादयः। तेषु फि राम्रस्य हादगाहय विध्यन्त प्रवर्तते, उत प्रायपीयोदयनीयो वर्जयित्वा दयरात्रम्य • इति । कि प्रातम् ! अधिशेषात् शामस्येति । एव प्रासे नमः, चोदनास तास पायपीयोदयनीययो पूर्ववेनामम्भवात् ध्यराषस्य विध्यतः प्रवर्तते । केन सिन विध्वम्ता नियम्येत कि मि मति । एवमाए, यत् प्रथमं सत् दितीय या रितीय समा।

·मीमांसा-दर्शने तत् बत्तीयं जगतीमन्तर्गमति इति । एवं प्रापयति, यत् प्रथम हिरावस्य, तत् द्वितीय हादशाहस्य गायनम् । यत् द्वितीयं हिराचम्म, तत् एतीयं भं जगतीमन्तर्गच्छति इति पड़हवतीयं जागतम् प्रहः अन्तरीयमाणं दर्शयन् दशरात्रय प्रति दर्शयति । यत् प्रथमम् इति राित्रभ्य वाद, प्रकरणात् । तत् यतीयम् इति हादशाहस्य, हिराचे तीयाभावात् । प्रपि दमपर लिग', गायवं प्रथममः हस्तेष्ट में हितीयं जगतोमन्तगच्छति इसि, अन्तराये पहा रतीय जागतं दर्शयति । तस्मात् दरावस्य प्राप्तः । प्राप्तिन्तु रात्रिशब्दसम्बन्धात् ॥ १३ ॥ (उप.) हिरावण यजेत इति रावयम्दः, हापि दशराषः प्रति स एष, तदेतस्मात् प्रवतिरिझात् दशरावय विध्यन्त इति मा लिङ्गदर्शनम ॥ (१. 1५। ४ प्र०)। . 1 সমিনীলি বানসামী ধুলাঘালা না ঘামনিয়নলাব্যানাধিক্ষণ, अपूर्वा तु सङ्ख्यासु विकल्पः स्यात् सर्वासा- मर्धवत्तात् ॥ १४ ॥ अग्नी तु प्राधूननार्था मन्त्राः, वेशीना, बापमना- धूनोमि इत्येवमादयः, तान् प्रकृत्य श्रूयते, समभिराधूनोति इति । तथा अग्नो वपनार्था मन्त्रा:, या प्रोषधीः इत्येव- मादयः, सानपि प्रक्षन्य व यते, चतुर्दशभिर्व पति इति ।

·१. अध्याये ५ पादः । तत्र संशयः. किमाद्योपादानम्, उत अनियमः । इति । कि प्राप्तम् ', आद्योपादानम्, प्रादितो वा तवायत्वात् (सू०) इति। एवं प्राप्ते ब्रम:, अपूर्वासु तु सड्डयासु प्राकतिपूर्वि- काम यूयमाणासु बमः, विकल्प: स्यात, एवं सर्वासां सहयानाम् अर्थवत्त्व' भविष्यति। आद्योपादाने हि केघाच्चिन्मन्ताणामुत्पत्तिरनार्थकैव स्यात् । गम्यते ॥ ताभिर्वपन,, प्रकरणात, या हि प्रकृतिपूर्विका भवन्ति, तासां प्राकृतप्रयोगेणार्थवत्ता, प्रानर्थ क्येन च कारणेन मुख्यातिक्रमः सहयायाः। (१० ।५।५ प्र०), विनोमकेमारताना सामामागमाधिकरणम् । स्तोमविवृद्धी प्राकृतानामभ्यासेन सड्यापूरण मविकारात् सङ्ख्यायां गुणशब्दत्वादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥ १५ ॥ (पू.) इह विज्ञहस्तोमकाः कतय उदाहरणम्, एकविशेना तिराए प्रजाकामं याजयेत्, विणवेन प्रोजस्काम, वय. स्तिशेन प्रतिष्ठाकामम् इति । तवायं सशयः, कि प्राक्ष- ताना सानामभ्यासेन सहा पूरयितव्या, उत अप्राकृता. नामागमेन ' इति । किं प्राप्तम् ! अनियमः, अविणे पात् । इति प्राप्ते ब्रमः, स्तीमविहहो अभ्यासेन सहया ४४ ·मीमांसा-दर्शने पूर्यते, एव हि प्रकृतग्रहणम्, प्रतरथा प्राकृत क्रियेति । हि मालतानां प्रधानभूतानां साषां गुणभावनी. धते, न प्राधान्येन। न चान्यत् सामव्यं श्रुत्या विधी यते, यावांथ श्रुतस्यार्थस्योत्सर्गे दोपः, तावान् पश्तकल्प- नायाम् । तस्मादम्यमितव्यानि प्राकृतानि सामानि, यथा धुरि सामानीति । , आगमेन वाऽभ्यासस्थाश्रुतित्वात् ॥ १६ ॥ (सि.) सदः पनं यावर्जयति। पाकतानां साम्रा प्रागमेन सड़या पूरयितव्या इति । कुतः ।। अभ्यासी न हि थ यते, एतावत यू यते, एकविशेनातिगए प्रजा कामं याजयेत् इति, यावांय श्रुतस्योत्सर्गे दीपः, नावान गुतकल्पनायाम्। ननु प्रागमोऽपि न भूयते । उच्यते, उभयस्मिन यय- माणे प्रागमो न्याय्यः, एयमागमपूरिता सहग समनसा, भविथति, इतरथा अभ्यासपूरिता असमञ्जसा स्यात् । तम्मादागमेन पूरयितव्ये ति। सद्ध्यायाच पृथक्तनिवेशात् ॥ १७ ॥ (यु. १) इतयागमेति । कुतः । पुत्रशनिवेशिनी दि समग, यथा अष्टो घटा इति, 'अभ्यामेनापृथक स्थात । तस्मादागमेन पूरयितव्या इति ।

·१. अध्याये ५ पादः। ५१८ पराक्शब्दत्वात् ॥ १८॥ (यु०२) तथागमेनेति । कुतः ।। पराक्शन्दी हि भवति, पराक् वहिपषमानेन स्तुवन्ति इति । स च अनभ्यासस्य वाचकः, यथा पराची: सामिधेनीरवार प्रति अनभ्यस्ता इति गम्यते । तस्मादपि प्रागमः । उक्ताविकाराच ॥ १६ ॥ (यु०३) इतथागमः, एवमुलस्याधिकारी भवति । किमिदम् अविकारः इति । अपुनर्वचनं, तत्र जामितादीपो न भविष्यति, अभ्यासे हि स स्यात्, नामि वा एतानस्य क्रियते यदेकं भूयः क्रियेत इति । अश्रुतिखानेति चेत् ॥ २० ॥ (आ.), इति चेत्, इति पुनर्यदुतम् पागमोऽपि नैव यत इति, तत् परिहर्त्तव्यम् । स्थादर्थचोदितानां परिमाणशास्त्रम् ॥ २१ ॥ (आ.नि.) पर्थम सामानि पोद्यन्ते । कतमेनार्थेन । एकविं- মন ঘনিৰাব লাজাম যা শুষমাহীন অামা- नामर्थेन पति, न हि धनागम्यमानेषु सामसु एता: महराः मामन्त्रस्येन सम्भवन्ति, तम्मात् पर्धीदितानाम् इदं परि- माणमासनं कृत्वा कृतार्थः मन्दः एकविंशेन अतिराप ·५२० मोमांसा दर्शने प्रनाकामं यानयेत् इति प्रथेप्रातमागम न शक्तीति वार- यितुम् । तम्मादागमेन पूरणमिति । आवाप्रवचनं चाभ्यासे नोपपद्यते ॥ २२ ॥ (यु०४ प्राधागम" इतथागम इति पश्याम', पायापवचन हि भवति, चीणि ह वै यस्योदराणि गायत्री वृहती अमुंटुप, हि एवायपति, प्रा एवोइपन्ति इति। एतत् अभ्यामे मायकल्पते । तस्मादध्यागमत। साम्नां चोत्पत्तिसामर्थ्यात् ॥२३॥ (यु०५) कुतः । सामो हि एवमुत्पत्तिरर्घ. पती भवति- दश माममहाणि शतानि पचतुर्दश। मातानि सरहम्यानि यानि गायन्ति मामगाः । प्रीतिशतमाग्नेयं पवमानं चतु शतम् । एन्ट्र स्यात् मप्तर्विशानि यानि गायन्ति सामगाः ॥ इति । इतरथैया .साना उत्पत्तिरनधिका स्यात् । सम्माटपि प्रागम' इति । धूर्ये प्वपीति चेत् ॥ २४ ॥ (आ.). प्रय यदुपवर्णितं, यथा धूरि सामम्विति, सत् परि- घर्तव्यम् । नात्तिधर्मा त्वात् ॥ २५ ॥ (आ.नि.) नैतदेव युक्त, धुरि सामस प्राशिधर्मकाणि हितानि, t ·१. अध्याये ५ पाद: । ५२१ . वचननामाण्यात् । इदं तत्र वधनम् आतं धूर्पु स्तुवते, पुनरावृत्त पृष्ठ रुपतिष्ठते इति, वचनात् तब क्रियते । तह. दिह वचनं नास्ति, तस्माद् विषममेतदुपवर्णनम् । अत्र पागमेन सडया. • पूरयितव्ये ति सम्यगेतदिति ॥ (१० । ५। ६ प्र.) वहिपवमाने गागमाधिकरणम् । वहिप्परमाने तु ऋगागमः सामेकत्वात् ॥ ३६ ॥ विवस्तीमकेषु ऋतुषु संशयः, वरिष्पवमाने किं सानाम् प्रागमः, अभ्यासः ? इति । पूर्वेण न्यायेनागमः दति ।। ७. 'एवं प्राप्ते ब्रूमः, वहिमयमाने तु नैवम्, ऋगागमः तत्र इति। कुतः ।। सामैकत्वात्। कथम् ।। यत् उत्तरयोः एवमानयोस्तृचाय चाय हिरोति । कम्माद वहिवमाने सतदेव हिदारोतीति । एक हि नव मामेति व चात, बारमेव गायत्रम् इति वचनात्, मामेकत्वे 'जाते ऋगागमेन सड़यां पूरयितव्ये ति, मामापि अभ्यमितव्यमिति (१०। ५। ७५०) मिनीयामिष्टानामामय सारणाधिकरपा । अभ्यासेन तु सहयापरणं सामिधेनीप्रभ्याम- प्रतित्वात् ॥ २७॥ (पु.)

·५२२ मोमामा दर्शने . म्तो दर्शपूर्णमासी, तत्र काम्या; मामिधेनी कन्पाः एकविंशतिमनुब यात प्रतिष्ठाकामस्य, चतुर्विशतिमनु ब्रूयात् ब्रह्मवर्चसकामम्य, एकविंगतिज्ञानु यात् .अन्न कामस्य, दाविशतिमनुब यात् प्रतिष्ठाकामस्य, पड्विंशति- मनुव यात् पशुकामस्य इत्येवमादयः । तवायम: मांश- पिकः, किं सामिधेनीवागमेन सहना पूरवितव्या, उत्त अभ्यामन, उत यावदुल्लमभ्यस्य शेषमागमेन १ इति। किं प्राप्तम् । पूर्व न्यायेनागम इति । অমি গুলি ऽर्थ, अभ्यासेन हि पूर्यमाणा न सामनस्ये न स्यात्, तम्मा. दागम इति। एवं प्राप्ते ब्रमः, पम्यामेम त सरापूरणम् इति । नुशब्द: पक्षव्यावर्तक, नागम; किन्तहि प्रयास। कुतः ।। अभ्यामप्रक्रतिवात, प्रकृतो प्रभ्यामन महरा परिता, वि: प्रथमामन्वाह विरुत्तमाम् इति । कथम् ।। पञ्चदश मामिधन्य इति श्रुतिः, एकादश च ममानाता। तत्र अभ्यामेनागमेन या सहायां पूरयितचाया अभ्यास वि प्रथमामवाड, त्रिमत्तमाम् इति, पनि निय मेन प्रथमोत्तमयोग्भ्याम: कर्तव्य इति, बावत्कृत्वम्तयार भ्यामे शिरमाणे पञ्चदरमहा येते, तावत्कृत्वाऽभ्यमित प्यम्, इत्येतदभिप्राय त्रिलं, तथा हि दृष्टार्थता, घिमा भिप्राये पर कन्पा स्यात् । तम्मादिहापि तन्प्रततित्वात यावत्कन्योऽभ्यस्यमानयोर्ययोटिता सदा पूर्यने, तावत् स्वोभ्यमितश्चम् इति। अविशंपात् नेति चेत् ॥ २८ ॥ (आ.) 43 . .

·१० अध्याये ५ पादः। ५२३ कुतः । , . इति यदुक्त तत् परिहर्तव्यम् । स्यात् तद्धर्मत्वात् प्रकृतिवदम्यस्येत पा सयापूर णात् ॥ २६ ॥ (आ.नि.) स्यात् अभ्यासः । प्रकृतिधर्मव विकृतेः, तस्मात् पा महापूरणात् अभ्यसितव्यम। एवं प्रतिवत् कृतं भविष्यति, चोटकानुरोधेन अभ्यासमाम- वस्यम् अभ्युपगन्तव्यम् । तस्मादभ्यास इति । यावदुती वा कृतपरिमागात्वात् ॥ ३० ॥ (मि.) वाशब्दः पक्ष व्यावर्त्तयति। नैरम, पा मारणात प्रथमोत्तमे अभ्यमितथे इति, याबटुक्त मम्यम्य अवशिष्टा नामागमेन पूरयितव्या सहरति । कुतः। शतपरि. माणसात् अभ्यामस्य, सत हि अभ्यासस्य परिमाणं, वि. प्रथनामन्वाह, विरुत्तमाम् इति, विसहमा पाभ्यामेन विवक्षिता, न परपी सहया, तथा अति. परिग्टहीता "प्यात, इतरथा लक्षणा । ५थ यदुक्त, दृष्टार्थता चैवं भवति इति । नेतटेवम्, पादत्तव्यो हि नित्वानुरोध', हिचतुष्क णापि हि माया पूर्यते, तथापि प्रथमोत्तमचीम्बिरभ्यामोऽनुठे वः, तेन मनाया पूरयितव्ये ति । इहापि तेनैव अभ्यामेन सनया पूर्यते, भवति हि मोऽप्यन महरापूरमः, प्रकृतो प्रयोत्तमे घ विरभ्यम्ते, मया च पूरिता। दापि तहदेव कर्तक, प्रघमोचौ च निरम्यसितव्य, सहा पूरयितया, न

·मीमांसा-दर्शने
प्रकृतावैध शब्दार्थो गम्यते, अगेनाभ्यायेन सहसा पूरथि
तव्य ति। अभ्यामः कर्तव्य इति वचनादेवगम्यते, मा
पूरयितव्ये ति सामर्थ्यात् । माघ प्रलतो प्रशंदनन
पूरिता, यथार्थात् कृतः, न म चोदनार्थः । तम्मात न,
अनेनाभ्यामेन सहमा पूरयितश्योति चोदक पाह। एवं
चेटु यावदुलाम् अभ्यम्य अवमिष्टानामागम इति ।
अधिकानाञ्च दर्शनात् ॥ ३१ ॥ (यु.)
इतथागम इति, अषिकदर्शनं हि भवति, न जगत्या
परिदध्यात, यजगत्या परिदध्यात् सच्छन्दांसि गमयेत,
विष्टुभा परिदधाति इति, अभ्यामे जगतीपरिधानागडा
नावकम्पले । सम्मादम्यागम इति ।
कर्मस्वपौति चेत् ॥ ३२ ॥ (प्रा.)
इति चेत् एश्याम, यावदुतमभ्यम्य अधिका भागम
येदिति, धुरि सामकर्मम्वपि एवमेव स्यादिति ।
.
न बोदितत्वात् ॥ ३३ ॥ (श्रा० नि.)
नेतटेव, धुरि-मामकर्मम युक्तम् । चोदितस्तत्राभ्याम',
पाहत्तं धूर्यु सुक्ते, पुनरावृत्तं पृष्ठ रुपतिष्ठते इति ।
तहचन नास्ति, तस्माद्यावदुताम् अभ्यस्य अवशिहानामा
गर्मिन मसरा पूरयितध्ये ति । (१० । ५। ८ अ)"

·१० अध्याये ५ पादः।
५२५
वैकृतः
पहाता-
षोडशिनो प्राकृतत्वाधिकम्यम् ।
षोडशिनो वैकृतत्वं तब त्सविधानात् ।।
॥ ३४ ॥ (पू.).
अम्ति पोडशी, ज्योतिष्टोम प्रसत्याग्नातः, य एव
विद्यानतं पोडशिनं गृह्णाति, भवत्यात्मना, परास्य भाटव्यो
भवति प्रति। तब संशयः, किमेघ मारुतः,
इति १ कथम् १ । प्राकृतः, ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य आना.
नात, वेकृतो विकृतौ वचनात, मध्यमेऽहंस्तिरावस्य ग्राह्यते
'इति । प्रक्षतावपि वचनमस्त्येवेत्याशय, अग्निष्टोमे राज
न्यस्य रतीयादतिराने ब्राह्मणस्य इति, विक्कतावपि वच.
नसामर्थात् विकतो प्रतिराचे स्यादित्याशाते ।
वामानात, प्रकृती च प्रतिरात्रस्य भावात् मारुतः इत्या-
शक्षा। तम्मात् संशयः ।
कि प्राप्तम् १ घोड़शिनो वैरुतत्व स्यात् । कुतः ।।
तत्र सत्सविधानात्, विस्तायसो कृत्नी विधीयते ।
कथम् । य एव विहानत पोडशिनं ग्रहीत इत्यभिधाय
मध्य मेऽई विरात्रम्य गृह्यते इति विधीयते । प्रकरणाच
वाक्य बलीयः। एवं वाक्येन प्रकरणे बाधिते, प्रतिरात्रे
माणस्य इति वचन वैतते प्रतिरात्र इति गम्यते, तन
यद्यपि ज्योतिटोमं प्रसत्य विधानाहिशतावमो न सत्म
पायातः, तथापि हात्स एव विक्षती विहितो भवति ।
सम्मात् विक्रांत परिगणिताम पोड़भी सहीतभ्यो न
प्रतापिति।
7
.
-

·A
मोमांसा दगने
प्रकृती चाभावदर्शनात् ॥ ३५॥ (यु. १)
इतर वैकत इति । कुमः । प्रकृती प्रभावो इष्यते ।
হৃদু ।। মনা মিলিথিন মুনি খায়
घोडशिनः, हे स्तोत्रीये विगतमतिरियते इति वर्णित
हितीयेऽध्याये (२१४ । २६ सू.)। सम्मादपि वैकृतः
षोडशीति ।
अयनवचनाच्च ॥ ३६॥ (यु. २)
इतर वैकतः स्यात, एवं हि भवति वचनं, न पोडगी
नाम यनोऽस्तीत्या: इति । न तावत् नास्ति मोडशी
ज्योतिष्टोम प्ररुतो, इद भवति वचनं, यदि ज्योतिष्टीम
नास्ति, एवमुपपद्यते । तस्मादपि वैकृत इति गम्यते ।
प्रकती वा शिष्टत्वात् ॥ ३० ॥ (मि.)
वागन्दः पक्ष व्यावर्तयति, नैतदस्ति वैकतः पीडशीति,
प्राकत: स्यात्।
प्रकृत्या हि न्योतिष्टीम
प्रामात, प्रकरणात ज्योतिष्टोमेनैकवाक्यता स्यात, मा
विधतायुथमानस्थ नापैति । न हीदं. वपनं,
प्रतिषेधक, किन्ताई विकतावुपदेशकम। तस्मात् प्रकृती
विटातिथिहवात् घोडमी भवितुमईति इति ।
अपि न देवनं प्रकरणमण्य साधक,
वाक्यमपि तथेति, अग्निष्टोमे राजन्यस्य ग्रहीयादतिरात्र
बाणम्य इति। न वेद प्रकृतो सम्भवत वैकतेऽतिराये
शयो कल्पयितुम् । समात्माक्षतः पोहसीति ।
कुतः"
प्रशती
মিষ্টি

·१. अध्याये ५ पादः। ५२० प्रकृतिदर्शनाच ॥ ३८॥ (यु.) प्रमतो भवति दर्शनमस्य पोडशिनः, तिस्स. सम्हताना विराजमतिरियन्ते इति, उक्तमेतत् पोडशिनि ग्यामागे तिमणां स्तोत्रीयाणां दर्शनमक कल्पत इति। तस्मात् प्रावत. पोडशीति। श्रानातं परिसख्याधम् ॥ ३६॥ (आ. नि०१) अथ यदुक्त, वैवतस्तष सत्यविधानादिति, तदुल , प्रस्तावप्रतिषेधक तवचनमिति । पथ घीदकेन प्राप्ती किमर्थ पुनरुच्यते इति । भविशेषेण हि तवचनं प्रकताव भिधाय पग्निष्टोमे राजन्यस्य, ब्राह्मणस्य चातिरा इति वाको नीम, तहिकारार्थमेवं मानोति परिसइयानं, तदर्थ मुच्यते, अनतिराऽप्यन ग्निष्टोमेऽपि कथ ग्रोत ? मध्य मेऽहविरावस्थ रायते इति । उक्तमभावदर्शनम् ॥ ४० ॥ (भा नि० २) अथ यदुत, प्रशती पोड़यी न दृश्यते, हे सखताना विराजमतिरियेते इति, नदुतम् । अभावदर्शनात् वैक पिका पाउची, न विहितप्रतिषेधात् परेऽतिरेक, इति । गुणादयजत्वम् ॥ ४१ ॥ (धा. नि.३) प्रय यदुक्तम्, अयप्रवचनात् न प्रकृतो पोडशीति, तदु, शिष्टत्वात् प्रातो गृह्यत इति । कघ त्वयप्रवच ·५२८ मीमांसा-दशेने नम् ? । वैकल्पिकत्वात, पक्षे स; या नास्तीति भत्त्या अयन इत्युच्यते । तम्मात प्राकृत. पोडशीति। प्रयोजनं, पूर्वपचे प्रकृती न रयते, रयते सिद्धान्ते । (१०९५८०) -- . অন্যথাই অগ্নিবাধিক। तस्याग्रयणाद् ग्रहणम् ॥ ४२ ॥ (सि.) अम्ति पोडशी, य एव विहानतं पीडमिन ग्रहाति, भवत्यामना परास्य भ्राध्यो भवति इति । तत्रायमर्थः समधिगत, प्रात: योडगो इति। अधेदानीम् इदं मन्दिधाते, किमसी पारयणादुक्याच ग्रहीतव्य इति, सत, पाययपादेव इति । कि - 'प्रायम् । নস্বাগযুদ্যাল ग्रहणम् । कुतः 11 धचनात, प्राग्रयणात् यहाति पौड- शिनम् इति। . उक्थ्याच्च वचनात् ॥ ४३ ॥ (पू.) राहीम एतत्, आग्रयणाद ग्रहीतव्यः पौडशी इति, किन्त उक्थ्याच ग्रहीतव्यः । कुतः । वचनात् वचन मिद भवति, उस्यात् हाप्ति योडशिनम् इति, किमिदं वचनं न कुर्यात् । तस्मादुक्थ्याग्रयणाभ्या ग्रहीतव्य इति । (१०५ ॥ १. प. पू.) । सदेतत् अपर्यवसित तिठत तावत्, पथ इदानीमेतचिन्त्यो, ·१. अध्याये ५ पादः । ५२८ हीयसवन एव पोडशिग्रहणाधिकरणम् । तृतीयसवने वचनात् स्यात् ॥ ४४ ॥ अस्ति ज्योतिष्टोमः, तत्र श्रूयते, य: पोड़गी ग्यते इन्ट्रियमेव वीप्यमात्म धत्ते इति । तत्र सशयः, किं सवने. सवने ग्रहीतयः, उत, ढतीय बने ? इति । किं प्राप्तम् । सबने सवने इति । कुतः । प्रतिसवनं हि श्रूयते, ग्यहाति प्रोडशिवम् पति। शब्दलक्षणे च कर्मणि शब्दो नः प्रमाणम्। तम्मात् सबने-सबने पोड़शी ग्टद्यते इति। एवं प्राप्त ब्रूमः, टतीयसवने स्यात् अस्य ग्रहणम् इति । कुतः । वचनात्, भवति हि वचनं, तीयसवने आग्रयपात् ग्रहाति घोड़शिनम् इति, वचनं नः प्रमाणं, तस्मात् बतीयसपने ग्रहीतव्य इति। अथ यदुक्तं, प्रति- सवन पोईशिग्रहणम् इति, टतीयंसवनग्रहणस्तुत्यय तत् । कथम् ।। प्रात:सवने ग्धः जो वै प्रात:सवनं, तेजस एक वर्ष निम्मिमीते। माध्यन्दिने सवने टधः, तेजो वै माध्यन्दिनं सपनं, तेजस एव वव निम्मिमीत । तृतीय सवने ग्टन्धः, पथयों ये टसीयसयन, पशभ्य एव वर्ष निमिनीते । यत् प्रातःमवने ग्रहीयात् वध उत्तरे सपने व्यतिरियेत। यम्माध्यन्दिने मध्यतः, वध्वं निहन्यात् । वतीयमपने ग्यतः, तत् सर्वेषु मवनेषु यहाति म पूर्वे सवने प्राति नीत इति : (१०। ५ । ११ अ.): ।

·५३० मीमांसा-दर्शने । है अनम्यासे पराशब्दस्य तादध्यात् ॥ ४५ ॥ (१० अधि० पृ. यु. १) स्थितात उच्यते, इतथ पश्यामः, उक्याच ग्रहीतव्य प्रति । कुतः। यत् परामुक्थ्यानिहाति पीडशि नम् इति । उक्याबिग्रहातीति, सम्बन्धः, न स्यात् पराचम् इति । कुतः ।। अनभ्यासे पराक्थदी वर्तते । कुतः । तादर्थात्, तादयं हि प्रस्थावगम्यत, परापी, मामिधनीरवाह, पनभ्यम्ताः सामिधनीरबाईति यथा, अनभ्यासवदनः सन् नोक्थ्ये न सम्बध्यते, न हि भवति मम्बन्धः, उक्थ्यादनभ्यम्तमिति, कथन्तहिं सक्थ्यादि ग्रहाति तमनभ्यस्तम् इति । तस्मादप्युक्थ्याग्रय गाभ्यां ग्रहीतव्य इति। उक्थ्यविच्छेदवचनत्वात् ॥ ४६ ॥ अधि० पू० यु. २) इतथोक्यादपि ग्रहीतव्य इति । कुतः ।। उक्थ्य विच्छे दवचनं भवति, विच्छिन्दन्ति ६ या एतदुक्ष्य यदुक्थ्यानि पीडशिनश्च ततः प्रणयन्ति इति, प्रणयतिमा मम्बन्धादिस्पष्टमपादानं दर्शयति । तस्मादप्युभाभ्यां ग्रही- तव्य इति। आग्रयमाहा पराक्शब्दस्य देशवाचित्वात् पुन- राधियवत् ॥ ४७॥ (१० अधि०७०) ॥ (१..

·१. अध्याये ५ पादः। प्राग्रयणात् एव वा ग्रहीतव्यः, नोक्थ्यात् । कुतः । बदाययणात् प्रहाति पोडशिनम् इति वचनात, न शक्यः प्राग्रयणात् कत्रो रह्यमाण उथ्यात् ग्रहीतुम् इति । अगतिका होमा गतिः, यत् सत्स्र संयोगे मति विकल्प- ममुच्चयो स्याताम् । सत्यां हि गतौ न तो श्राययगीयौ स्तः। पस्ति पात्र गतिः । कथम् ।। पराकशब्दस्य देश- वाचिवात्, दिग्दे शकालवचनो हि पराक्यम्दी भवति, तथा सति उक्थ्यात् पराञ्चमिति सम्बन्धो भविष्यति, न कृतसंयोगो विरोत्स्यते । यथा, पराश्चमग्नाधेियात् पुनरादशाति इति कालसंयोग पञ्चमी, नापादाने । एम. मिहापि दृष्टव्यम् । तस्मादप्याग्रययादेव ग्रहीतव्य इति । विच्छेदः स्तोमसामान्यात् ॥४८॥ (आ.नि.) अथ , यदुक्तं, विच्छेदवचनादपादानदर्शनम् इति । नैतदेव, विच्छेदः स्तोमसामान्यात् भवति, विच्छिन्दन्ति वा एतदुक्थ्य यदुप्यानि पोडशिनच ततः प्रणयन्ति इति, एकविसस्तोमवाटुक्ष्यधिग्रह र पोड़भी इति, तत्र पूर्वयोर्विनि एपोयते, ततः प्रणयन्ति इति । इयमपि कालसम्बन्ध एष पञ्चमी, नापादाने । तम्माद प्राग्रयणादेव प्रहीतयः पोडगी (१०।५।१० प्रधि शेषः) , ·५३२ मीमांसा-दर्शने घोडरिग्रहण समीवशास्त्रनाधिकरणम् । - उक्थ्याग्निष्टोमसंयोगादस्तुतशस्त्रः स्यात् सति हि संस्थान्चत्वम् ॥ ४६॥ (पू.) घोडशिनि प्रकते इदमानायते, प्रग्निष्टोमे रानन्य म्य Zलीयाटप्युष्ये ग्राह्य इति । तवायमर्थः सांयिकः, किम् अम्तोत्रसम्स. पोडशी, उत, सस्तोवणस्त.. इति । कि प्राप्तम् । अम्तोत्रमस्त्र: स्यात् । कुतः । । उक्ष्या- ग्निष्टोमसंयोगात, उक्थ्याग्निष्टोममंशोगो भवति, अग्नि- टीम राजन्यस्य ग्रहीयादप्य कथ्ये ग्राह्यः इति । प्रग्नि- ष्टीममस्थे उकधसंस्थे च पीडशी ग्रहीतव्य इत्युत । एवमग्निष्टोमसस्थोऽसौ क्रतुर्भवति, यद्यत्र म ग्रहो पाते, यदि च न तत्र स्तोत्र शस्त वा क्रियते। सति वि स्तोत्र सम्वे वा घोडशिना स्तोमन सन्तित । तयाग्निष्टोम- मस्थो न स्यात्, उक्थ्यमस्थय । तदें वचनम् उपरुध्येत, अग्निष्टोमे राजन्यस्य ग्रहीयादप्य क्थ्ये ग्रास इति ।। अग्निष्टोमविशिष्टे ज्योतिष्टोमे म उच्यते, अग्निष्टोमम्ये वाम्। न हि, याग: स्तुतशम्सयोर' भपति, फन यत्वात् यागस, अफलवानरयोः। अग्निष्टोमयासी ज्योतिष्टीमसंस्थो अनेन भवति, नान्यथा। तस्मादम्तोत्र- शस्त्र: स्यात् इति। सम्तुतशस्त्रो वा तदद्गत्वात् ॥ ५० ॥ (सि०) समुतमस्ती वा पोड़ी। कुतः ।। तहखात्, ·१. अध्याये ५ पादः। ५३३ थागस्य हि स्तोत्र शस्त्रेऽङ्गभूते ग्रहग्रहण निमित्ते । कयम् १ । ग्रहं वा ग्रहीत्वा चमसं बोनीय स्तोत्रमुपाकरोति इत्युप- सम्प्राप्त निमित्त भवितव्य नैमित्तिकेन। तम्मात् सस्तुत शस्त्रः पोडभी स्यात् । लिङ्गदर्शनाच्च ॥५१॥ (हे.) . । लिङ्गमप्ये तमर्थ दर्शयति, सस्तुतपस्वः घोडशी इति । काथम् १ अर्धा वा अन्ये यज्ञकतवः सन्ति ठन्त तियची- ऽन्ये, ये होतारमभिसन्तिष्ठन्त, ते ऊर्धाः, ये वा अच्छा: वाक, ते तिर्यञ्चः। कथं कृत्वा एतलिङ्गम् ।। एतद उक्त भवति, हये एव यचक्रतयो भवन्ति ये होतारमभि- मन्तिष्ठन्ते ये चाच्छावाकम। यदि सस्तोलशस्त्र. पोड शोति तत एवं, अन्यथा अयं पाडशी अध्वर्यु मभिसन्ति- ठेत । तस्मादपि सस्तोत्रयम्बः पोडशी। वचनात् संस्थान्यत्वम् ॥ ५२ ॥ (प्रा. नि.) अय यदुक्त', सति हि सम्पान्यत्वम् इति । यवना देवं भविष्यति । अग्निहोमान्त वदुक्त, तस्य वचनादय- मन्नोऽन्तो विधीयते । किमिव वचनं न कुर्यात् । तम्मा- दपि सस्तोत्रम्व इति । (१०।५ । १२ प्र०)। सहरमा हिराव पीडशिन, परिमम्बाधिकरम् । अभावादतिराव पु गुच्यते ॥ ५३॥ (पृ.)

·५३४ ਸjਬ-ਦੂਜੇ अस्ति अभिरमां हिराबः, तत्रेदमामायते, वैखानसं पूर्वेद्यु: साम भवति योडग्युत्तरे इति। तत्रायमर्थः मांगयिका, किमर पोडशिनो विधानम्, . उत, प्राम्य परिमहरानम् । इति । किं प्राप्तम् , अप्राप्तम्य विधा- नम्, प्रानुमानिकयोदकः, म विहित न प्रापयति, विहि. नय उत्तरेहन् हिरावय गृधने इत्यनेन वनिन । तस्मात् चोट को न प्रापयतीति अप्रामस्य विधानमिति गम्यते । * अन्वयो वानारभ्यविधातात् ॥ ५४ ॥ (सि० ) अन्वयो या पोडशिनोऽयस्मिन् कतौ परिसपार्थमिदं थवण, वैवानसं माम पूर्वेधुर्भवति पोडप्य तरे इति । कथम् अन्वयः । अनारभ्यविधानात् । कतमोऽनारभ्य- विधि । उत्तरेऽहन् हिरावम्य गृह्यते इति, तेन प्राप्त उपमहारः क्रियते, यदेतत् हिरावस्योत्तर रायते इति, एतदरिमा द्विरावस्य गृह्यते, नान्यत्र इति । प्रध वा एवं प्रासम, अभावातिरात्र ए ग्राह्यते इति, देतत् प्राकृतमतिरात्रेषु पोडशिपक्षण, वैकल्पिक तत् विकत्येनैव महिराचे पु प्राप्त नियम्येत, उत्तरेऽइन् द्विरावस्य गृह्यते इति, तस्योपसंहार शतन्य हिरा अभाव', प्रभावाटगिरमा दिरावे नियतो रह्यते पीडगी उत्तर इति । प्रबयो बा अनारभ्यविधानात, अन्वितानि पौडगिना सर्वदिराने पूत्तराणि अहानि, प्रत्यक्षपणात उत्तरेऽहन् हिरावस्य पञ्चते इति अनारंभ्यविधानेन । . -

·१. अध्याये ५ पाटः।
ननु उपस हारः परिमाया वा पोडशी उत्तरे इति ।
उच्यते, न शक्यं प्रत्य नथवणं परिमडगातुं विशेषवचनेन ।
वयो हिदीपा: प्रादुःसः, अवार्य ग्रहण परार्थ कल्पना,
पासवाधय । न चोपसंहारः, मित्रत्वादाक्ययोः । किमर्थ
तीद पोडश्यत्तरे। इति। नैवैत हिधानं पोडगिन',
किन्ताई वैखानसस्य साम्नः, वैखानसं तत् माम पूर्व
धर्भवति पति विधीयते, उत्तरे पोडपीत्यनूदाते, अगा.
रभ्यविधानेन प्राप्तत्वात्। तस्मात् प्राप्तस्य पोडशिनो
ग्रहणम् इति ॥ (१०॥५॥१३५०)
नामाहीने षोडगिहगहाधिका लम् ।
चतुर्य चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यत इत्यभ्यासेन
प्रतीयेत भोजनवत् ॥ ५५॥ (पू.)
पोडगिनं प्रकृत्य प्रामनन्ति, पतुर्थे चतुर्थेऽन्य हीनस्य
धत ति। पवै पोऽर्थ सांगयिकः, किम कमिानहीने
चतुर्थे टिधमे पोडशी प्रभ्यसितव्य, उत, एक स्मादहीना
दहीनान्तर चतर्थेऽहनि ग्टच्यते इत्येषमभ्यमितयः ।
इति। किं प्रासम् । एकस्मिनभ्यमितव्यः इति । कुतः ।
पहीनस्ये कम्येत्युच्यते, नानाहीनेषु चेत् इयते, मा नत्तणा
भपति, पम्मिन् परी युतिः। अपि च धीमानर्थपर
नानाही पेत् स्यारा, परानि पहीनन्ये वेताश्तेय
सत् सिहाति। एकग्निग वीसा प्रयवती भवति,
.

·मौमांसाने - तस्मादेकस्मिबहीने पभ्यमितव्य , मोजनेवत्, यथा चतुर्थे चतुर्थेऽहनि देवदत्तो भुते इति चतुर्थे भुक्ता तत चतुर्थे गम्यते एकस्मिन् पक्षे इति, एवमिहापि दृष्ट यम । तम्मात् एकस्मिनहीने इति। अपि वा सद्ध्यावत्तात् नानाहीनेषु गद्यते पक्ष- वदेकस्मिन् सख्यार्थभावात् ॥ ५६ ॥ (सि.) . . . नानादीनेषु या चतुर्थऽहनि गृह्यते, एव महरावत प्रहण भवति, धतुर्थेऽहनि इति। एकस्मिन्त्रहीने एक चतुर्थमह., अन्यदष्टम भवति । यदु, युतिशब्दो वि प्यतीति अहीन इति । भवति मा हि श्रुति , न छ नया नृत्या शिञ्चित् मिति, चतर्थयाभावात् । त्पने लक्षणा, सया तु सिति। अपि च, न राक्षणा, मामायाभिप्राय मेकवचनम । यदुता , यीमानर्थ क्यम् इति । न, मानर्थ क्यमापततीत्यगदा कल्पनीय। सम्मान नानाहीनेषु ग्रहीतय्य इति, पक्षवत्, यथा, पञ्चम्या पञ्चम्या मुड्ते इति पक्षान्तर गम्यते, एवमिहापि द्रष्टय । तम्मानानाहीनेषु ग्रहीतव्य इति । भोजने तत्सड्वा स्यात् ॥ ५७ ” (या. नि.) यतु भोजनयदित्युतीम्, अर्थात् तत् तम्माचतुर्था प्यन्यचतुर्घ तप कल्पाते। चतुर्थादारभ्य यान्चहानि, तपा चतुर्थम् प्रहीनस्य तत् भटमम् । शब्दनक्षणे कर्मणि ·१. अध्याये ५ पाट। शब्दाभिहित गम्यते, न लोकाभिप्राय तस्मात् युक्ता भोजने लोकाभिप्रायानुष्ठानम्, अहीने तु भन्दाभिहित गम्यते ॥ (१०।५।१४१०). . विक्षती ग्रहाणामायण पायताया अधिकरणम् । (प्रथमपर्णकम् )। - जगत्साम्नि सामाभावात् ऋक्तः साम तदाख्य र स्यात् ॥ ५॥ ज्योतिष्टीमे शृयते, यदि रथन्तरसामा सोम स्यादैन्द्र वायवाग्रान् ग्रहात् यही यात्, यदि हत्यामा शुक्रायान, यदि जगत्मामा आग्रयणाग्रान् इति । प्राययणाग्रान् इत्येतदुदाहरणम्। तत्र संशयः, किम प्रापय याताया' प्रकृती निवेशः, उत विक्षतौ इति । किं प्राप्तम ? प्रकरणानुग्रहात् प्रकृती इति, यदि जगन्सामा प्रति ज्योतिष्टोम एवीयते, येन केनचिद मिसम्बन्धन गुणेन कियया वा एवं प्राप्त ब्रूम, जगसान्नि थ यमाणेऽपि ऋक्त माम तदाख्यम् इति अध्यवमीयते। कुतः।। सामाभावात् न हि, कत्रोऽपि मामवेटे जगवाम सामास्ति, तस्माद्यव जगत्यामुत्पन साम स जगत्मामा, स विपुषान् । ननु, शुझायो विषुशान् प्रत्युच्यते । नैष दोषः, स कामाय भवि- प्यति । तस्मादिक्षतो विषुवति निवेग'ति ।

·५३६ मीमांसा दर्शने नसामोतारन विश्यतो यावितरणम् । (द्वितीयापकम)। एव वा, लगत्सामा जगत्मानि सामाभावात् ऋता. साम तदास्य स्यात् ॥ ५८॥ यदि नगत्मामा भाग्रयणायान् ग्रहान् ग्टहीयात् इत्येतदेव उदाहरणम । तत्र समर , किम् अन्यतरमामा जगत्सामा, रथन्तरमामा वृहत्मामा वा १ किमुभयमामा कि रथन्तरमामा लगत्मामा, कि यत्र जगत्यामुत्पन्न साम जगत्सामा रति । कि प्राप्तम अन्यतरमामा इति । कुत ।। विशेषानवगमात्, न्योति टोमस्य प्रशतवात, तम्य च अन्यतरसामवात, एप प्रासम । अथवा उभयसामा जगत्मामा, जगच्छब्द तत् आवाची, तसष्ठता च ज्यातिष्टामे उभयसामवे অনন্যামল ছায়গা অবিঘা সপ্ন ज्येत । तस्मादुभयमामा । अथ धा रथन्तरमामा जग सामा, तब हि ऋचि जगच्छब्दा विद्यते, ईशानमम्य स्वदृशम इति । यदि चोभयमामा जगत्मामा भवेत् कतकरी विधिरनर्थक स्यात् । तेन नैतयो मम् वय प्रकृती। नमाद रथन्तरमामेव जगत्सामा इति । एव मासे वम , यध जगत्यामुत्पन्न माम, म नग सामा इति । तथा हि युति , इतरया रथन्तरसामनि अध्यषसीयमाने ऋचा पद लक्ष्यते, पदेन साम, मेशा जगत - ·१. अध्यावे ५ पादः। ५३८ स , लक्षितलक्षणा स्यात् । तस्मात् जगत्यां यत्र साम, जगत्मामा, ऋतः जगदाख्य साम स्थादिषु वति । ननु शुक्राग्नो विषुवानित्युच्यते । नैष दोषः, स कामाय भवि. प्यति । तस्माहिषुवति विकृती निवेश इति ॥ (१०। ५ । १५ अ. ) समवे उपवत्ययियवत्योरभावाधिकरणम . उभयसाम्नि नैमित्तिक विकल्प न समत्वात् "स्यात् ॥ ५६॥ (रम पू०) सन्ति उभयसामानः क्रतयः, संसव उभे कुर्य्यात्, अपचितावपि एकाहे यू यते, उभे वृहद्रथन्तरे 'कुर्यात् इति । तथास्ति रथन्तरनिमित्तकं वृहनिमित्तकञ्च, उप- वती रथन्तरपृष्ठम्य प्रतिपदं कुर्य्यादग्रियवती वृहत्पृष्ठस्य इति। तवैषोऽर्थः सांशयिकः, कि रथन्तरनिमित्तकं हह. निमित्तकं वा काय, विकल्प: । अथ वा रथन्तरनिमित्तकं कर्तव्यम् । अथ वा अन्यनिमित्तकमेव कर्तव्यम् ।। कि प्राप्तम् ?, अन्यतरनिमित्तक कर्तव्य, विकल्पः । इति । समा प्राप्तिः, विरुदय समुच्चयः, न हि, विनिगममायां हेतुरम्ति, एवं निमित्तक कर्तव्य', न एवं निमित्तकम् इति । न च, हे प्रतिपदो शक्यते कर्तुम् । तस्मादिकल्पः। मुख्येन वा नियम्येत ॥ ६ ॥ (रय पृ.) . कुतः।

·- ५५० मीमामा-दर्शन यदुल, ममा प्राप्ति म्ति विनिगमनाया इतरिति, अम्तीति बमः, मुख्यत्व नाम रथन्तरस्य प्रथमाधीतत्वम् । तटुक्त, मुष्य वा पूर्वचोदनात नोकवता( १२२१८५० ) इति । " वाशब्द निमित्तविघाताट् वा क्रतुयुक्तस्य कर्म स्यात् ।। ६१ ॥ (सि.) पक्ष यावर्त्तयति। योरपि निमित्तयोवि. धातः स्यात्, ऋतुनिमित्तमवायीयते, तथा मति नैतद्रय- न्तरपृष्ठ, न हह हहद्रथन्तराध्यामुभाभ्यां तत्र पृष्ठनिहत्तिः । तस्मात् नोपयती प्रतिपत्, नापियवती, अन्यैव ऋतनिमिता भवितुमईति इति । (१०५।१६७०) -- দুৱাৰ মুৰাইনিধি। ऐन्द्रवायवस्यायवचनादादित: प्रतिकर्षः स्यात् । -६२ ॥ (पू.) ज्योतिष्टोमे श्रूयते, वाक वा ऐन्दवायवो यत् ऐन्द्र वायवाया ग्रहा रहान्ते वास्मेवावकन्धे इति । सथय, किम् ऐन्द्रवायवम्य सहित प्रतिकपस्यात्, उपावन्तामाभ्यामपि पूर्व ग्रहीतव्य. उत शझामयिभ्या पूर्व प्रहशम् । इति । कि प्रासम् ।, ऐन्द्रवायषम्य । मदितः प्रतिकर्षः इति । कुतः। अगषचनात्

·१० अध्याये ५ पादः।
.
उच्यते,
प्रतिकर्प: स्यात् ।
.
अग्रता अत्र विधीयते, ऐन्द्रयायवाग्रं गृह्णाति इति ऐन्द्र.
वायवमग्रे कुर्यादेपाम् इति । अविशेषात् सर्व एव ऐन्द्र.
वायवाग्रा: • कर्तव्याः, यदि आदितः प्रतिकर्षों न क्रियेत,
उपाखन्तयामौ ऐन्द्रवायवाग्रो न स्याताम् । प्रादितस्तु
प्रतिक क्रियमाणे सर्वे ऐन्द्रवायवायवाग्राः कृता भवन्ति ।
न चात्र ऐन्द्रवायवम्याग्रता विधीयते, यदि विधीयेत,
यान कांचित् प्रति ऐन्द्रवायवस्य अग्रतायां कृतं कर्तव्य
स्यात् । अथ पुनरन्येषां ग्रहाणामैन्द्रवायवाग्रता धर्म
तस्मात् सर्वेषां धर्मः कर्तव इत्यादितः
कथ पुनरवगम्यते, मर्वेषामेवायं
धर्म: १ इति । ऐन्द्रवायवाग्रान् कुर्यात् इति निर्देशात,
ग्रहप्य कर्तव्यता उच्यते, तदना कर्तव्या प्रति
श्रूयते । अग्रता परार्था न स्वार्था विज्ञायते । तस्मात्
सर्वादितः प्रतिकर्षः स्यात् ।
अपि वा धर्माविशेषात् तद्धर्माणां स्वस्थाने
प्रकरणादग्रत्वमुच्यते ॥६३ ॥ (सि० )
अपि वा इति पनव्यावृत्तिः । न सर्वादितः प्रति
कर्ष. स्यात्, किन्तईि स्वस्थानस्य ग्रहणम् ।
नात्र तटग्रता विधीयते, वाक्यं हि तटा पनुग्टद्यते,
किन्तर्हि तदग्राणां ग्रह विधीयते, तथा हि श्रुतिरनु-
गृहीता भवति, यदि रथन्तरसामा सोमः स्याद ये ऐन्द्र.
वायवाया ग्रहा: ममामातास्तेषामनेनानुपूर्येण ऐन्द्रयाय
नाच
कुत:।।

·५४२
मीमांमा-दर्शने।
वादितया धर्मविशेपेय तहम्माण प्रकृतानां ग्रहणं विधी.
यते, म्बे स्थाने ये ग्रहा ऐन्ट्रयायवाग्रा, तान् प्रकृत्य ग्रहण
विधिरिति न सर्वादित प्रतिकर्ष इति ।
धारासयोगाच्च ॥ ६४॥ (यु.)
अपि च, धारामयोगी भवति ऐन्द्रवायवादिवाक्ये,
খাৱা গদ্বিঘা মাথা নি বুনি, নাৱাৰা
ग्रहास्ते, तदग्रान् अधिकृत्य ग्रहण विधीयते इति । (१० ।
५ । १० प्र०)
জামাতি ধংযোৱনিকাশিম।
कामसंयोगे तु वचनाटादितः प्रतिकर्षः स्यात्
॥ ६५ ॥ (पू.)
यत्र कामसयोरो वचन, ऐन्द्रवाययस्य ऐन्ट्रवाय.
वाग्रान ग्रहान् रहीयाद, य कामयेत यथापूर्व प्रजा,
प्रकल्पेरन् इति । तत्र कि, सर्वादित म प्रतिकर्ष., उस
तत्रापि स्वक्रमस्थस्य ग्रहणम् । इति । कि प्राप्तम् ', पूर्व
गाधिकरणेन बकमस्वस्य इति।
तथा प्राप्ते चूम, कामसयोगे तु सर्वादित प्रतिकर्ष,
प्यार । कुत''। वचनात, वचन हि भवति, ऐन्ट्रवाय
वाधान महान् गृहीयाद य कामयेत यथापूर्व प्रजा
प्रकल्पेरन् इति । तत् मर्यादित प्रतिकऽर्थवत् अग्रताया

·१. अध्याये ५ पाटः। ५४३ - विधीयमानाराम। अप्रकृत्तिविशेषकरं तत् अग्राणां ग्रहण विधीयमाने । तम्मात् सर्वादितः प्रतिकर्म इति । तद्देशानां वाग्रसंयोगात् तद्युक्तं कामशास्त्र स्यात् नित्यसंयोगात् ॥ ६६ ॥ (सि.) न चैतदस्ति, यदुक्तं सर्वादितः प्रतिकर्ष इति । स्व क. मस्थम्य ग्रहणे क्रमानुग्रहो भविष्यति, तस्मात् स्वक्रमस्थ स्य इति । यदुताम्, अग्रताभिधानादादितः प्रतिकर्य इति, तह, तद्देशानां धारादेशानाम् ऐन्द्रवाययाग्राणामयमुपदेश', तद्युक्तानां तदग्राणां ग्रहणेन कामः साध्ये त, श्रुतिरेवमनु- ग्राह्यते, त्वत्यक्ष वाक्य, श्रुतिथ वाक्याहलीयमी। प्रथ यदुतम्, अंतत्तिविशेषकर ग्रहण विधौ इति । सयोगपृथतात, एकोऽत्र नित्यस्य कामसयोगः, ग्रहणेन काम साधयेत्, अपरो नित्य संयोगः, ये ऐन्द्र वायवाग्रा ग्रहास्तान् गृह्णीयादिति । तस्मादम्ति प्रवृत्तिविशेषः, अतस्तद्देयस युक्ते काम साधनमेतत् । तस्मात् स्वक्रमस्थस्य ग्रहणम् इति । (१० । ५ । १८ प्र०) । पाधिनायादीना बहाया प्रतिकपाधिकरणम् । परेषु चानशब्दः पूर्ववत् स्यात् तदादिषु ॥६॥ (सि.) प्रस्ति ज्योति टोमः, तत्र ऐन्द्र वायवात् परे ग्रहाः ·५४४ मीमांमा-दर्शने कामाव यू यन्ते, पाखिनायान् ग्रहीयादामयायिनः । शुक्राणान् ग्रहीयाव अभिवरतः । मन्याग्रान् ग्रहीयादभि- चय माणस्य इति । तत्र सशय', किमतेवपि वक्रम स्थानां ग्रहणम्, उत सर्वादितः प्रतिकर्यः कर्तभ्यः । इति । कि प्राप्त, परेषु च ऐन्द्रवाययात्, परेवेवमादिपु ग्रहणेषु अग्रशब्दः पूर्ववत् स्यात् म्वक्रमस्थ ग्रहणम् इति । यम्य यस्याग्रता यू यते, तदप्राणां कामसयोग इति । (पू.) प्रतिको वा नित्यार्थेनाग्रस्य तदमंयोगात् । ॥ ६८॥ (सि.) प्राक् ऐन्द्रवायवात्, प्रतिकर्षः स्यात् । कुतः ।। हि अत्र नित्यार्थेन कामस्य मयोगो भवति । यदि हि नित्ये कामो भवेत्, पाखिनायान् मन्याग्रान् इत्यग्रगध्दा- ऽम्य भोपपद्येत, न हि, तम्मिन् वचने मति प्रहनेः कथि विगेप उपलभ्यते, प्रागेन्द्र यायवात् पुनः प्रतिकर्ये वचनमर्घ- यत् भवति । अपि च प्रक्षतास्ते ग्रहाः, तेषामाखिनाग्रता शुक्रायता विधीयते । तस्मात् प्रादितः प्रतिकपः इति । प्रतिकर्यञ्च दर्शयति ॥ ६६ ॥ (यु.) धारयेयुस्तं य कामाय राहीयुः, ऐन्द्रवायवं सहीत्वा सादयेत् तं यं कामाय टलीयुः इति कामाय राहीले धार्य- माणे ऐन्द्रयायवस्य ग्रहणं दर्शयति । तस्मात् सर्वादितः प्रतिक्रष्टव्य इति । (१०। ५ । १८ अ.)"

·१० अध्याये ५ पादः। ५४५ आश्रिमादौना यहाणामेन्द्रवायवस्य पुरस्तात् प्रतिकाधिकरणम् । पुरस्तादैन्द्रवायवस्याग्रस्य कृतदेशत्वात् ॥ ॥ ७० ॥ (सि.) अम्ति ज्योतिष्टोम', तबैन्द्रवायवात् परे ग्रहाः कामाय थ यन्ते, पाखिनाग्रान् ग्रहीयादामयाविनः । शुक्राग्रानभिचरतः । 'मन्थाग्रानभिचयमाणस्य प्रति । नेपां म्वक्रमस्थानां ग्रहणं, प्रतिकर्ष इति समधिगतमेतत् । अथेदानीमिदं सन्दियते, किं सर्वादितः प्रतिकर्षः, यतः कुतथिहा, उत ऐन्द्रवायवस्य पुरस्तात् प्रतिकर्यः । इति । किं प्राप्तम् । नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावादनियम " इति। एव प्राप्त ब्रूमः, पुरस्तादैन्द्रवायवस्य प्रतिकर्य इति । कुतः । अग्रस्य कृतदेशत्वात्, एपोऽग्रस्य देशो विज्ञातः, यत् उपांखन्तामाभ्यामूद्धी, पुरताच ऐन्द्रवायवम्य । कथमिव तत्वा । पूर्वेण वचनेन ऐन्द्रयायवाग्रा: ग्रहाः प्रकृताः, यदि रथन्तरसामा सोमःस्यात् ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् ग्टहीयात् इति, तवेन्द्रवायवाग्रानुद्दिश्य तेषां ग्रहणं विहितं, तेनैव विहितत्वात् न पुनराश्विनाग्रेषु शकाग्रेषु मन्थाग्रेषु च ग्रहणं विधीयते, तो वाक्येन तदग्रता विधीयते । सा पुनरेन्द्रकाचवाग्राही महतत्वात् अभिः चरत: शुक्रायान् कि कुर्यात् । ग्रहीयात् इति प्रकृते. नाभिसम्बध्यते । शनायान् ग्रहानिति नास्ति समन्धी ग्रहणणदाभावात् । केन तर्हि सम्पन्धः ? । प्रकृतेनेन्द्र- ·मीमांसा-दर्शन यायवाग्रसध्देन, शकाग्रान् गृहीयात् ऐन्द्रवायवाग्रानिति । के से ग्रहा: । इति तत्रोताम् । तम्मात् ऐन्द्रवायवस्य पुर. म्तात् प्रतिकपः इति । तुल्यधर्मवाच ॥ ७१ ॥ (यु. २) तुल्यधम्माचते ऐन्ट्रयायवा?', तब धारासंयोगी दृश्यते, तस्मात् धाराग्रहानुद्दिश्य एतदग्रता विधीयते । तथा च लिगदर्शनम् ॥ ७२ ॥ यु. २) धारयेयुस्त य कामाय ग्टहीयुः, ऐन्द्र वायवं ग्टहीला सादयेत्, अथ तं सादयेदयं कामाय राहीयुः इति काम्यम्य धारणानन्तरम् ऐन्द्रवायवस्य ग्रहणं दर्शयति । तम्मादेन्ट्र- वायवस्य पुरस्तात् प्रतिकर्ष इति । (१०५.२० १.) ॥ सादनम्यापि प्रतिकाधिकरणम् । सादनं चापि शेषत्वात् ॥ ७३ ॥ (सि.) अदभावायते, पाश्विनाग्रान् ग्रहीयादामयाविना, शक्रापान ग्टलीयादभिचरतः, मन्यानान् ग्रहणीयादभिचर्य माणस्य इति । पुरस्तात् ऐन्द्रवायवस्थ प्रतिकर्षः इत्युक्तम् । तत्रायमर्थः सांगयिका, कि मादनमपि प्रतिकृयते, न ? इति । अवचनान्ने ति ब्रमः, शम्दप्रमाणका क्य, शब्दश्च ग्रहणस्य प्रतिकर्षमाह, न सादनस्य । तस्मान्न सादनं प्रतिकृष्यत इति । .

·१. अध्याये ५ पाद:।
-
५४७
एवं प्राप्ते नमः, मादनम् अपि प्रतिक्ष्यत इति ।
कुतः ।। ग्रहणशेषो हि साटनं, ग्रहण हि प्रदानाघ,
तदने कस्य द्रव्यस्य युगपत प्राप्तम् प्रसाटशित्वा न शक्य
युगपत् होमार्थं कर्त म्। मादनेन ग्रहणं हीमोग्यं
भवति, तस्मात् ग्रहणशेपः सादनमिति ग्रहणे प्रति कृष्थ.
माणेऽवश्य' प्रतिकष्टव्यमिति ।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ७४ ॥ (यु.)
लिगमपि दृश्यते, यथा सादनं प्रतिकप्यते इति । कि
लिगम् ।। धारयेयुस्त यं कामाय गृह्णीयुः, ऐन्द्रवायव
गृहीत्वा सादयेत्, अथ त सादयेद य कामाय ग्रहीयुः
इति सादनमापि प्रतिकर्ष दर्शयति । (१० ५।२१ अ०) ।
पदानस्याप्रतिकषाधिकरणम् ।
प्रदानञ्चापि सादनवद ॥ ७५ ॥ (पू.)
इदमाम्रायते, पाखिनाग्रान् ग्रहाति आमयाविनः ।
शुक्राग्रानभिचरत' । मन्याग्रानभिचर्य माणस्य इति । तत्र
ग्रहणे प्रतिकप्यमाणे सादन प्रतिकृयते इत्युक्तम् । अधेदा-
नीमिद सन्दिह्यते, ग्रहणे प्रतिष्यमाणे प्रदान प्रतिष्यते,
न? इति । किं प्राप्तम् । प्रतितप्यते इति । कुतः ।।
सम्बन्धात् सम्बदं हि ग्रहण प्रदानञ्च, प्रदातु हि तत्
रयते, तथा हि दृष्टार्थ तत् भवति, इतरथा यत् सादना

·५४८ मोमामा-दर्शने दूई तर अदृष्टार्थ भवेत, न चेदमदृष्टार्थम् । तम्माटित- रस्मिन् काले प्रदान क्रियते, तब ग्रहण कर्तव्यम् । एवं चेत, यत्र ग्रहण तत्र प्रदानमपि भवितुमईतीति मन्य- धात्, साटनवत्, यथा ग्रहणे प्रतिप्यमाणे सादनं प्रति- कृप्यते, एवं प्रदानमपि इति । . न वा प्रधानत्वात् शेषत्वात् सादनं तथा ॥ ७६ ॥ (सि.) न चैतदस्ति, प्रदानं प्रतिक्तप्यत इति, प्रधानं हि तत्, न हि तत् ग्रहणस्योपकारकम । तस्मान प्रतितप्यते। यदुक्त', सादनवत् इति, शेपो हि सादन, तम्मात् प्रति- कृप्यने । (१० १५ १ २२ .) -- बानीकायामेन्द्रवायवाग्रतीतो समानविध्यर्थताधिकरणम् । त्यनौकायां न्चायोक्तप्वामानं गुणार्थ स्यात् ॥ ७७॥ (पू.) अम्ति हादशाहे बानीका, ऐन्द्र वायवाग्रो प्रायणीयो. दयनीयौ, दशमं पास, अथेतरेयो नवानामहामन्द्र पायवायं प्रथममह', अथ शुक्राग्रम्, प्रयाग्रयणाग्रम्, अथैन्द्रवायवा- ग्रम, अथ शुक्रायम्, अधाययणायम्, अधैन्यायवाग्रम्, प्रय शुक्रायम्, प्रयाग्रयणायम् इति। तत्र प्रथमद्वितीय योरहोरेन्द्रयायवाग्रता शकाग्रता पशू यते । सा चाँद

·१. अध्याये ५ पादः।
५४८
कुतः।
.
केनैव तयोः प्राप्ता, रथन्तरसामवात् वृहत्सामत्वाच। तत्र
सन्देहः, किम् उदितम् अनुवदितु पुनः य यते ? किम्
अन्यत् परिसहयातम् १ उत अर्थवादार्थम् १ अथवा समान
वियर्थम् । किं प्राप्तम् १ अर्थवादाय इति ।
उदितम् अनुवदितु हि उच्चमाने प्रवृत्तिविशेषक्रिया
नास्ति । त्रिदोषा परिससया, तम्मादर्थवादाय इति ।
कः पुनरव गुणवादः ? । औचित्यमाग्रयणाग्रत्वं हि तृती
यहनि न्याय्यम्। कथमिव १ । प्रथम दितीययोरङ्गारै
न्द्रवायवाग्रता शकाग्रता च उदिता, न तीयेऽहनि, तत्र
खाग्रयणाग्रता न्याय्या इति ।
अपि वाहर्गोष्वग्निवत् समान विधानं स्यात् ।।
॥ ७८॥ (सि.)
अपि वैति पक्षचाहत्तिः, न गुणार्थ श्रवण,
विध्यर्थमिति । न शकां वदितु चोदकेन प्राप्त, तत्र पुन
चनमनर्थक, तस्मात् तदन्यार्थ इति । कयन्ताई शक्यम् १ ।
वाक्य नेद ज्योतिष्टीम रथन्तरसाम्नि महत्तं चोद के न
प्राप्यते, तस्मात् समानविधिक करिष्यामि इति पुनश्च्यते,
अग्निवत्, यथा अथातोऽग्निष्टोमेनैवानुयनति, तमुक्थेन,
तमतिराण,
चतूरावण, तं पञ्चराने ग, तं सप्तरानेण,
तमष्टरत्रण, त नवरात्रण, त दशरात्रण, तमेकादश
रावण इति । प्रयोजनं पक्षोलं, न परिसहया भवतीति ।
(१०१५। २३ अ.)
समान

·मीमांसा-दर्शने इति। प्यूटहामारय संमूविकारताधिकरणम् । बादशाहस्य व्यूढ़समढ़त्वं पृष्ठवत् ममानविधान स्यात् ॥ ७६ ॥ (पू.) हिविधी दादशाहः, ब्यूटा समूढथ । ममूढम्तायत, ऐन्द्रवायायो प्रायगीयोदयनीयो, समं शाहः, अथेत पां नवानामहामन्द्रयायवान प्रथमम:, अथ शझापम्, গথায়গায়, অষ্টাযায়, গয় গঙ্গায়, মায়- रणायम्,प्रयेन्द्रवायवायम, अथ शकागम, प्रयागुराणाम् অথ যু, ঘষামন্ত্রী সাংঘাযনীয়, अयेतरेषां दशानां प्रडामैन्द्रवायवाग प्रथममहः, प्रथ शुकायाम्, अथ हे आग्रयणाग्रे, अथ ऐन्द्रवायवायम्, अय हे शुक्राग्रे, प्रथाययणाग्रम्, अथ है ऐन्द्रवायवा इति । तव मन्दः, किमुभयप्रकारमपि हादशाहं प्रसत्य धम्मा আঙ্গানা, তন মধু সন্য খাজনাৱিাৰী : इति । किं प्राप्तम् . द्वादशाइम्य व्य ट समूहत्व' समान विधान स्यात्,! कुतः। उभयप्रकारस्य प्रकृतत्वात, न गम्यते विशेषः, कस्य धम्माः, कस्य नेति । ममाविधानो। पृष्ठवत, यथा सद्यन्तरे पृष्ठे प्रकरणस्य तुम्यत्वात् समानधम्मणी, एक व्य दममूट स्यात् इति । बढी वा लिङ्गदर्शनात् समढ़विकारः॥८॥ (सि.) वामदः पर्व व्यावर्तयति । न व्य ठसमूढो तम्मान समान

·१. अध्याये ५ पाद: ।
५५१
.
तच
विधानी, किन्तु व्यू ढ: समूढविकारः स्यात् । कुतः । ।
लिङ्गदर्शनात् लिङ्गमिद भवति, ऐन्द्रवायवस्य वा एतदा-
यतन यचतुर्थमहः इति व्यू टे थू यते, न च व्य टे चतुर्थे
ऽहनि ऐन्द्रवायवाग्रता, का तर्हि ? अाग्रयणाग्रता ।
ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनम् इति वचन नावकल्पते ।
यदि.व्यूढः समूढविकारः, तत: प्रतिमपेक्ष्योपपद्यते वाद',
ऐन्ट्रवायवस्य एतदायतनं प्राप्त, तत्र प्राग्रयणस्याच्यते
इति । तस्मात् लिङ्गदर्शनात् व्य ढः समूढ विकारः इति ।
कामसंयोगात् ॥ ८१॥ (यु.)
यः कामयेत बहुस्यां प्रजायेय इति काम्यो वा नैमि
त्तिको वा नित्यमर्थ विकृत्य निविशते, यथाऽच्यामये
मुगोट्नभोजन निवातशय्या चेति ।
: तस्योभयथा प्रवृत्तिरैककात् ॥ ८२ ॥ (प्रयो०)
इदं प्रयोजनसूचम् । तस्य उभयप्रकारस्याहर्गणेषु
प्रवृत्तिः अविशेषेण, एककात् यथा पूर्व पक्षः । यथा
तहि सिद्धान्त', यत्र वचनं लिङ्गञ्च तत्र व्यू द प्रवर्तते,
अन्यत्राविशेषेण समृढ इति ॥ ( १० 1 ५ । २8 ५०) ।
मवत्सरम नौकाना विज्ञाधिकरणम् ।
एकादशिनवत् वानीका परिवृत्तिः स्यात् ॥
॥८३ ॥ (पृ०)

·५५२ मीमांसा-दर्शने द्वादशाहे समानायते, ऐन्द्रवायवाग्रो प्रायणीयोटय- नीयो, दशम चाहः, अधेतरेषां नवानामहामैन्ट्रयायवाग्र प्रथममहः, अथ शुक्रायम्, प्रधाग्रयणाग्रम्, अथैन्द्रवाय वाग्रम्, अथ शुमाग्रम, प्रयाग्रयणाग्रम्, अथ ऐन्द्रवायवा- ग्रम्, अथ शुक्रायम्, अय प्राग्रयणाग्रम् इति, तत् गवामयने चोद के न प्रास, तत्र वहनि बानीकानि परिवर्त्तयितव्यानि, तत्रार्थप्राप्तोऽभ्यास: । अधेदानीम् अभ्यासे सन्देहः, कि दगड़ कलितवत् अभ्यामः कर्तव्य. उत स्वस्थानविहिः । इति । कथं दगड़ कन्नितवत् स्यात् कथं वा स्वस्थानवि हदि: १ इति । यदि प्रडामधिकारम्तत पायेषु नवम अह.सु परिसमाप्तेषु शिष्टे वपि वानीका चोदकः प्राप. यतीति उपस्थितमिदं भवतीति, ऐन्द्रयायवाय प्रथममहः अघ शकाग्रम् इति । तेष्वपि नवस परिसमाप्तेषु पुनरि दम एवोपतिष्ठते, ऐन्द्रायवाय प्रथममहः इति । एवं दण्ड कलितपदावृत्ति.। अथाहरधिकारी नास्ति, तत. प्रायणी योदयनीययोरन्तरं नवभिरनीकैः पूरितमिति गवा. मयनेऽपि नवमिरनीकैः पूरयितव्य' स्यात्, तत्र पूर्ण पुनराशत्तिर्नास्तीति दण्इ कलितवत् न स्यात्, न च, विना तदन्तर पृयते इति म्बम्यान विडिः प्रागति। कि पुन: प्रारम् ! दण्डद नितवदात्तिरिति । एतात, घधिकारी वेति। एवं हि पात्रायते, पेन्द्रावयाग्रं प्रथममहः अघ शुझाय', प्रकृतत्वादरिति गम्यते, तम्मादहरधिकार', प्रतोऽगच्छामः, दण्ड कलित डा

·१० अध्याये ५ पादः।
५५३
तम
अहाम
यदाहत्तिरिति । पात्तिन्यायानां दण्ड कलितं न्याय्य,
तथा कामानुग्रहो भवति । तद्यथा, कयिदुच्यते अनुवाक:
त्रि: पठातामिति, • दण्ड कलितवदसौ पठ्यते, क्रमानु-
ग्रहाय । एवमिहापि द्रष्टव्यम्। यथा अस्मिने व गवामयने
एकादशिनी अभ्यम्यमाना दण्डकलितपदभ्यस्थत, न व
स्थानविपति।
स्वस्थानविहिर्वा अजामप्रत्यक्षसङ्ख्यत्वात् ॥
८४ ॥ (सि.)
स्वस्थानविहडिर्वा, न दण्डकलितवदाहत्तिः ।
इदं वय ते, नाहरधिकार इति । कुतः ।।
प्रत्यक्ष सहमत्वात्, अप्रत्यक्षा अन्नां सहा नवानामहा-
मिति, ऐन्द्रवायवामिति व विधीयमानम् इति । कथं
अहर्म विधीयते । इति। वाक्यभेदम सनात, ऐन्द्रयायवा
प्रथमं भवति, तच्च अड',
नाहःसवात इति वाक्य
भिद्येत।
तस्मादनुवादमात्र महर्ग हणम् । एवं चेत्,
क्रमानुग्रहाय स्वस्थान विवाडिराययणीया। आग्रयणाग्रान्
रुत्वा ऐन्ट्रवायवाग्रा कर्तव्या इति ।
'पृष्ट्यावृत्तौ चाग्रयणस्य दर्शनात् वयस्त्रिी परि.
हत्ती पुनरैन्द्रवायवः स्थात् ॥ ८५ ॥ (यु.)
इतय पश्यामः, स्वस्त्रानविहिः इति। कुत.।
उत्तरस्मिन् पक्षसि पृष्ठंगहत्तो आग्रयणाग्रताया दर्शनं
४७

·५५४ मोमांसा दर्शने - -- भवति त्रयस्ति शे ऽहनि । कथम् । । नगती वै छन्दामि प्रत्यक्षरोहन्ति प्रापयण ग्रहाः, हइत् पृष्ठानि, त्रयस्तिश सीमाः इति, तदेतत् स्वस्थानविदाववकल्पते, न दण्ड कल्पितवदाहत्तौ। कथम् ।। पूर्वस्मिन् पक्षसि पानीका विः परिवत्तेते, तस्मिन्ननादत्तव सा प्राप्रयपानेषु परि भमाप्यते, उत्तरमपि पक्षी व्याहत्तमिति कला आग्रयणा ग्रेषु प्रारभ्यते । तत्र प्रथम नवमभागे प्रयस्ति शम रिति कृत्वा तदारयणाय भवति, ततद्दर्शनम् उपपद्यते।। दण्ड कलितयत् पुनरावृत्ती सरयों तत् ऐन्द्रवायवान स्यात् । कथम् ।। पित प्रारभ्य नवरतःस सदास्पामान पूर्वमिन् पक्षसि सप्त परिशिष्यन्ते, मात्र सतमे ऐन्ट्रयायवा यता, शकाग्री विधुवान्, प्राग्यशाप: प्रथमः स्वरसामा, ततो विश्वजिदिति बानीका समासा, वयस्तियमहरेन्द्र বায়াল মানি নবনমন বিঘন, নাৰ বন- विधि इति। वचनात् परिवृत्तिकादशिनेषु ॥ ८ ॥ ( आ. नि.) पथ ग्टुनम, ऐकादशिनवत् इति । युक्त, यत् ऐका. दथिनेषु दण्ड कसितबदारतिरिति, वचन हि शक्ति, वारुपमन्तत. पुनः पावत्तेषु भाग्नेयमेव प्रयानि पालभेत इति वचनात् दण्ड कलित वदाकृतिः पुम.पर्या वृत्तेविति, सामाशाई प्रमभवन्ती गवामयन विशति । फिमिव वचनं न कुयात, न हि वचनसासिमारोऽस्ति ।

·अध्याये ५ पादः। लिङ्गदर्शनाच ॥८७॥ (है. ) लिङ्ग' अप्येवमर्थ दर्शयति, यया दण्ड कलितवत् ऐकादशिना प्रावर्तन्ते इति, प्राणा वा एकादशिना यदेकादशिनी मिरीयुरहानि अतिरिच्यन्ते यशवो वा इति । स्वस्थानविद्वौ नास्त्यतिरेकः, दण्डकलितवदाइत्तो न्यूनता अतिरिकता पा मवति । तस्मादपि पश्यामः, एका- शिनेषु दगड़ कलितवदावत्तिरिति । (१०।५।२५५०) ॥ - व्य हः, ऐन्द्र ध्य ट मचाणां छन्दीव्यतिक्रमाधिकरणम् । छन्दोव्यतिक्रमात् व्यं ढ़े भन-पवमान-परिधि- कपालस्य मन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमहवत् स्यात् ॥ ८८॥ अस्ति हादशाह: समूढो घ्यू टय, तत्र व्य वायवायो प्रायणीयोदयनीयो, प्रथेतरेषां दशानामहाम् ऐन्द्रयायवाग्रं प्रथममहः, अथ शुकायम, अथ हे आग्रय- णारे, तथैन्द्रयायवाग्रम्, अथ हे शकाग्रे, अथायणाग्रम्, प्रथ हे ऐन्द्रयायवाने इति । तत्र व्य टे इदं समामनन्ति, छन्दांमि वान्योन्यस्य लोकमभिध्यायलि. गाराधी विरभा त्रिष्टुप् जगत्यर: जगती गायध इति । तर सन्ति मनपवमानपरिधि- कपालानि, भमास्तावत् भक्षे हि मा विश दीर्घायुवाय गन्तनुत्लाय एहि वसों पुरोषसो मियो मे इदये भत्रा.

·५५८ भीमामा दर्शन . , शाक्षरं रैवतम् इति । तत्र संशयः, किमकम्यादि मानं कर्तश्चम, उरा, ढचे। इति । कि प्रासम ।। एका म्यानि यने स्यु', एकम्याचि गातव्यानि, एव माध्याये गीतानि, यथा खाध्याये गीतानि, तथा कर्मणि गात व्यानि । कर्मणि बाध्याये व अलक्षरय न्याय्य , कर्माणि कत्तु स्वाध्यायमभ्यम्यन्ति, अतो यथा अभ्यस्तं तव प्रयो कन्यम । सम्माटेकम्याम ऋचि गीयेरन् । एकीत्यत्तीनि उदाहरण, न चीत्यचीनि, यथा सिमा सन्तनि यतय- एयागपत्य शाकरवर्णम् इति । . टचे वा लिङ्गदर्शनात् ॥ २ ॥ (सि.) न चैतदेवम्, एकस्यामेव गातव्यानि इति। कुल ।। लिङ्गदर्शनात् लिङ्ग भवति, एवमाह, अष्टाक्षीण प्रथमाया ऋच प्रस्तोति हावरेण उत्तरयो" इति। न हि एकस्या मृधि प्रथमोत्तरामम्बन्धी भवति । तस्मात् बचे गातव्यानि इति । अथेदमपरं लिङ्गम्, क साम उवाच मिथुनी- मम्मवावेति, मोऽब्रवीत् न वै व ममालमसि जायात्वे वेदो मे महिमति त हे भूत्वा अपतु , मोऽत्रवीद्रव वा ममाल स्थो बायावे वेदो मे महिमति, तास्तिस्री भूत्वा उचु, मोऽब्रवीत् सम्भवाम प्रति तस्मादेक साम टचे क्रियाने म्ताबीयम इति। अाह, लिमिद, प्राप्तिरुच्यताम् इति । तदभिधी यते, कमऽपि भावेदे न. प्रथमा नाम कादिरास्ति, तथा उत्तर इति, व्यवस्थाकृत प्रथमालम्, उत्तराखम् इति प्रथ

·१० अध्याये ६ पाद ।
माया ऋच पष्टाचरेण प्रस्तोतव्य, हाक्षरेण चौत्तरयोरिति
त स्मन् वचने सति ऋचस्त्रित्वमापद्यते । तथा, यद्यपि
अनुवाटमरूपोऽयं शब्द, तम्मादेक माम टचे क्रियते
म्तावीयम इति, तथापि ऋक् साम उवाच इति पुरस्ता
दर्थवादपरोपनया विधातीति गम्यते । तदुक्त, वचनानि
त्वपूर्वत्वात् (३०५ २१ सू०) इति । (१०।६।१०)
वह कशब्द न वौतण कालाधताधिकरणम
खट श' प्रति वीक्षणं कालमाव परार्थत्वात् ।।
अत्र सश्य
१
ईशर वै रथन्तरमुद्गातुथक्षु । प्रमथिता रथन्तरे
प्रस्तूयमाने सम्मीलेत् स्वदश प्रति वीक्षेत ।
कि स्वदृश प्रति वीक्षणम अङ्गप्रयाजनसम्बन्ध , उत कालार्थ
सयाग, इति।
तत एतावत् तावत्र परीच्यं, कि
रथन्तरे प्रस्तूयमाने सन्मीलेत त्यस्य शेष स्वदश प्रति
वीत इति, उत, स्वशमित्येवमादि पृथम्वाक्यम् । इति ।
कि प्राप्तम १ अङ्गप्रयोजनसम्बन्ध इति पृथग्वाक्यम इति ।
कृत । भेदेनावगमात्, मित्रमिदमुपलभ्यते, स्वर्ट श
प्रति वीक्षेत इति। मनु अभिन्नमपि लक्ष्यते, रथन्तरे
मस्तूयमाने समीलेत इति विधाय, स्वर्टश प्रति वीक्षेत
इत्यनुवदति इति । उच्यते, उभयावगतौ भेदो ग्रहीतव्य ,
स भेदी ग्टद्यमाणेन तेन विरुध्धत, अन्यतरगतिस्तु विध्य
नुवादयोर्विरोधात, तब विधिाव्या अपूर्वत्वात्, बादमात्र

·मोमामा-दर्शने , हि अनर्थ कम (१।२।१८ मू०) विध्यपगमाश, विधिशाव. गम्यते, वीक्षेत इति, युतियधमनुगच्यते, म्बदृशं प्रति वीक्षेत इति स्वर्ट क्गदं प्रति ठीक्षणार्थी विधीयते, स्व. क्गदेन मह वीषणम्य माशासम्बन्धः, इतरया बदक्- शमः कान लक्षयेत्, तिनक्षपायिगये च श्रुतिाया। सम्मात् अङ्गप्रयोजनसम्बन्धः । अथ वा, म्बदृशं प्रति श्रीक्षेत इत्येवमन प्रयोजनम- स्वन्धः, म्वट काग्दी वीणम्य माधनमिति, तथा निन मप्यनुग्रहीत भवति, म्वर्ट कशब्दथयणात वाक्यमपि । तस्मादप्रयोजनसम्बन्ध एवेति । एव प्रासे ब्रूमः, स्वर्ट शं प्रति वीक्षण कानमानं स्यात् परार्थत्वात्, नैतदेवम् पङ्गप्रयोजनमम्मन्धः इति, किन्ताह बट्ट कशब्देन वीक्षास्य काम्ना: मम्मन्धः स्यात् । कुतः ।। परार्थत्वात् मामः, रथन्तरं पृष्ठ भवति इति पृष्ठस्तुतो हि माम विनियुज्यते, तस साम पदानां मुर्तिनिवर्तयां मनेपादिभिविशेपैः स्तुतिपदाचराणि उपट यत् स्तुति- मभिनिर्वतं यतीत्युच्यते । एवं चेत् मानि स्तुती विनि- युज्यमाने यानि, तानि परस्पर सव्यपेचाणि ऋक्पदानि स्तुती विनियुक्तानि सम्भवन्तीत्यत: बर्ट क्शन्दम्य तन्मध्य- पाठात् स्तुतो विनियोग तो भवतीत्यत: परार्थवादिह कालार्थ. मयोग इति अध्यवसोयते । ननु मन्चे ममाम्नानमात्र, रथन्तरोपदेशाच पदोप देशमानुमानिक बाधित्वा एलडाक्य प्रत्यक्षमङ्गप्रयोजन सम्बन्धमेव प्रकल्पवेदिति ।

·१० अध्याये ६ पाद'। ५६१ . उच्यते, तहि बाधकं भवति, यदेबाधमानमप्रयोजन भवति, न चैतबाधमानमनर्थक, क्रियासु कालपरिच्छेटे नार्यवत्वात् । मन्त्रे समानान सामर्थ्यात्, सामोपदेशाच स्तुतिमम्बन्धः साक्षात्, वाक्यात् क्रियाकारकसम्बन्ध । उभयोः प्रमाणावगतत्वात उभयसम्बन्धी न विरुध्यते इति याच्येत । तन्न, यो हि मन्तवाक्याद व्यवच्छिन्नस्य क्रिया कारकसम्बन्धमवगच्छति, नामो मतदुचरितप्य स्तुतिसम्ब न्धमभ्यगच्छति। यदावगच्छेत, पुनरुच्चारयेत्, नान्यथा । तम्मात् तस्यामेव स्तुती क्रियासम्बन्ध कारक मम्बन्मः, म्ततिसम्बन्धे, कारक विशेषणाभावात् । तदैवं मन्त्रामा नस्य सामोपदेशवाक्यस्य स्वदृशं प्रति वीक्षेत इत्यस्याविरोधे माधिते कालार्थः सयोग इति, प्रत उच्यते, कालार्थ: मयोग इति । अथ यदुक्तां, भेदाभेदयोर्भेदो रहीतव्य', विध्यनुवा दयोः विधियायान् विधिप्रत्ययदर्शनाच्चै वमेव अवगम्यते इति। प्रत्र बम, मत्य, विध्यनुवादयोर्विधिक्यान्, अपूर्वार्धप्रकल्पकत्वात् इति, यदि तु प्रमाणान्तरप्राप्ति - वगम्यते । यत्र तु पटान्तरादर्थाहा प्राप्तिरवगम्यतेऽर्थस्य, तच प्रमाणान्तरप्रतीतत्वात शब्द उच्चरन अनुवाद इत्यव- गम्यते । अत्र च स्त्रार्थ प्रवृत्त्या पुरुषम्य दर्शनमस्ति, नाप श्यन् पुरुष क्रियासु व्यापारमुपगन्तुमुत्स हते, इत्यर्थप्राप्त विधिप्रत्ययोऽप्यनुवाद इत्यवगम्यते । ननु रथन्तरे प्रस्तूय मान सम्मीलेत् इति प्रत्यक्षवाक्यमर्थप्राप्त पुरुषस्य दर्शन भाधेत, यथा प्रजापतिव्रतानि पौरुषेयौं स्वेच्छामहत्ति वच- ·मोमांमागने नमामात् निमन्वनि सहा इति। नेत्यवगम्यते । कथम् ।। क्रियाप्रारम्भमम्बन्धात् रथन्तरे प्रस्तूयमाने प्रत्युष्यते, तदतीने प्रस्ताये धचमार्थस्य उसायवाद प्राप्त न धारयितुमईति। अथ यदुस, व कादशीक्षणयोर्वाक्येन सम्बन्धः इति, वाथयार्थत्वात् गिप्रयोगाच निशात् दर्शनक्रिया- मामर्थ्य मस्ति इति। अत्र ग्रूमः, प्रतिशब्दः कम्मप्रयधनीय वात् म्बर्ट शब्दम्य लक्षणतामाटे श्रुत्यैध, यतिय लिङ्गवाक्ययोर्वाधिका समधिगत । अथवा, मात्र वापयं पाध्येत, वाक्यहि सम्बन्धप्रत्यायक, यथामभवममेकविध: मम्बन्धी वाफ्यात् गम्यते, कचित् क्रियाकारकसम्बन्धः, कचिहिशेषणविशेष्यमम्बन्धः, क्षाधिनस्यलक्षणसम्बन्धः, इत्ये. यम्पकाराः मम्बन्धविशेषा इति । तदलत्यसक्षणसम्ब- न्यः प्रयोजनप्रयुक्त प्रति ग्राह्यत एव सम्बन्धविशेष इति, न वाक्यं वाध्यते । यथा लोके, वृक्ष प्रति विद्यातसे प्रति न विद्योतमस्य तस्य च माध्यमाधनभावो गम्यते इति । अन्यत: प्रहातस्य विद्योतनस्य वृत्तथिमावाय उपादीयते इति । तदिहापि पुरुषार्थतया प्रवृत्तस्य दर्शनस्य व क् शब्दी लक्षणतया उपादीयते इति न वाक्यानर्थ क्यम् । ' न हि लक्ष्यलक्षपयोरनुच्चार्यमापयोः सम्बन्धोऽवगम्यते यदपि, दृशिप्रयोगात् निगानुग्रह पति, तदपि न समर्थ मिशेसिस सार्थस्य श्याम:, हा विशिः प्रयुज्य- मानो दर्शनमवगमयेत् न परार्थ, स्वदृक्शब्द तु सोप- ·१. अध्याये ५ पादः । ५६३ भूतः। . - . पदो दृशि: कर्ट वे गुणभूतोऽवगम्यते, कर्ता तु प्रधान- न च कर्ता प्रत्याय्यमानो वीक्षणलिङ्गबेन कल्पाते, 'दृशेरत्यन्त पारतन्त्रात, कर्बधिधान सन् अयं नैव वीक्षतिना सामन्जस्येन सम्बन्धमुपैति । यदि ताव. दयमर्थ उपदिश्यते, स्वशं वोपेत इति, कोऽसौ वक, यं प्रति वीक्षणमुपदिष्टम् ? इत्यविजानन्तो नैव क्रिया- मध्यवस्येम। अथायमर्थः, स्वशा वीक्षण निवर्तयेत् इति, तथाम्यप्रधानात् स एव दोषः । तदेवम्प्रकारे सम्बन्धे पालस्येनाभ्युपगम्यमाने न लिङ्ग न च वाक्यम् अनुराहते, लक्षणसम्बन्ध ऽनुवीक्षणस्य एतदुचारणकाले वीक्षेत इति भवति कयाचित् युक्त्या सम्बन्धः, स्तुति- सम्बन्धय कत्रभिधानस्यापि सतो न विरुध्यते । नाधिकरण्यात् देशानेन विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धमभ्यु । पैति, देशानं स्वदृशं तस्थुपः इति। अतो वदामः, स्तुत्य- र्थस्य सतः स्वदश प्रति वीक्षेत इत्यत्र कालार्थः सम्बन्ध दूति । कि भवति प्रयोजनम् ।। अगाडिसम्बन्ध सति, वटा, रथन्तरमुत्तरयोर्गायति इत्यतिदेशः, तदा एतटुप. तिहते, रयन्तरे प्रस्तूयमाने समीलेत् इति । उत्तरयोस्तु बक्शदाभावाद्दर्शनानियमः पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते तु नक्षण- मम्बन्धे सति ताति मागे कालाहानात् स्वर्ट शं प्रति वीक्षेत इति नियमः सिद्धो भवति । (१०६।२०) ॥ सामा-

·भीमासा दर्शने
उभ
.
गवामयनिके पृष्ठापड इद्रधनारयोविभागाधिकरणम ।
पृष्ठास्य युगपदिधेरैकाहवत् दिसामत्वम् ॥
४॥ (पू.)
इटमाम्नायते, पृष्ठा पडही हहद्रथ न्तरसामा इति ।
तव अयमर्थ सांगायक , किमहरहदिसामक कर्तव्यम,
उत के घुचिदह सु रथन्तर के पुचिद वृहत् । इति । कुत
सराय।
यदीत समस्ते सामनी, यदि विभक्त,
यथा पृष्ठा पडही वृहद्रथन्तरमामा इति शन्दोऽवकल्पत ।
तत्रैष विचार , कि इन्दगर्भो बहुव्रीहिरय, बद्रयन्तरे
मामनी यस्य इति, रत, अनेकपदी बहुव्रीहि, हहदस्य,
रथन्तरमस्य । इति । यदि हन्द गर्मी बहुव्रीहि , प्रत्यह
ममस्ते सामनी, अनेकपटे बहवीही विभक्त इति ।
कि तावत् प्राप्तम. ममस्त इति । सत एतद
वर्यते इन्दगी बहुव्रीहिरिति । कुत १ हट्रयन्तर
शब्दयोरानन्तर्यात् वृत्तिपतम्याधितत्वात्, अत्तिपक्षे च
ममामस्य नित्यत्वात् । हन्दे च म्वार्थाभिधानात् अत्य
नुग्रहाऽन्तरगता च । इतरथा च उभयमपि वाध्येत ।
प्रता इन्दगी बहव्रीहि, एष चेत्, प्रत्यह समस्ते
मामनी भवेताम । कुत । इतरेतरयागहन्दस्य भावात्,
यत्र ग्यन्तर तत्र बहसहित, म एप युगपरिधिर्यदित
तम्याग, तस्मात् प्रदह समस्ते दात । एवाहवत्
तथा ज्यागामयाविन उभे कुयात् ससवे उभे कुर्यात्,
अपचितावपि एकाहे वहट्रधन्तो कुर्यात् इति ।

·१. अध्याये ६ पादः। ५६५ विभक्त वा समस्तविधानात् तहिभागे विप्रति- षितम् ॥ ५ ॥ (सि.) न चैतदस्ति, अहरहदि सामकम् इति, केषुचिदहासु रथन्तरं के चित् सहत्, न समस्त मामनी विधीयते । कुत: ।। यद्युभयोरपि पक्षयोहट्रयन्तरसामेतिशब्दो. ऽवकल्पते, विभतो सामनी इति न्याय्यम् । कुतः । प्रतावेकेन साना पृष्ठ साधितं, विकतावपि एकेन साधितव्यं चोदकानुग्रहाय, तथा च सति हनिमित्तं रघन्तरनिमित्तञ्च सकलमभिनिर्वतीयप्यते । अथहद्रथन्तरममुटाय: पृष्ठं साधयति, न हडसा- धनं न रथन्तरं साधनमिति तबिमित्तं न प्रकल्पेत, तब । चोदकीपरोध: स्यात् । न केवलं, तबिमित न प्रकल्पते वृहत्पृठतापि न प्रकल्पते, रथन्तरपृष्ठतापि, तब वैषम्यात् म्यादन्य टेव प्रयोगान्तरम् । अपि च समस्त पृष्ठमित्युपचर्यमाणं लक्षितं वृहत्- पृष्ठ भवति, रधन्तर पृष्ठं भवति इति, तत्समुदायाभि- धान लिङ्गम् । अपि च हतशब्दः सामशब्दन सम्बन्धम- पेक्ष्यमाणो न रवन्तरशब्देन सम्बद्धः स्यात् । प्रागन्तय॑ञ्च तुम्धं रथन्तरराष्ट्रस्य सामशब्देन। अपि वृत्तिपक्षा यये सुतरां हन्दपदेन अमामर्थ्य, न चैप नियोगो हत्ति- पो नित्यः समास इति, विभाषां हि स्म भगवान् पाणि निधीते ।' सामशब्दतिय वृहद्रथन्तरयोर्लक्षणतामा- , . . ४८ ·भीमासा-दर्शने । . चष्टे । तस्मादसमस्ते सामनी स्याताम् इति । एत. धोक्तमेव विभागेऽपि सामोरविप्रतिसिदी वृहद्रथन्तरसाम शन्द इति । यथा, मास पृततैलाभ्या देवदत्ती भीनीय तव्य इत्युक्तोऽई मास तेनाई मास तैलेन, एवमपि शब्दोऽवकल्पते। एकाहे तु एकत्वादेव विभागासम्भवात् समस्त ध्योगामयाविन उभे कुर्यात् इति । (१०। ६ । ३०) तष सशय, प्रायवीयोदयनीयथोरैकादशिनाना विभागाधिकरणम । समासस्त्वै कादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात् ॥ ६ ॥ (पू.) इमाम्रायते, ऐकादशिनान प्रायणीयोदयनीययो रतिरावयोरानभेत इति । किमेकादश प्रायणीये पुनम्त एवं एकादश उदयनीये, पाहाखित कचित् पशय प्रायणीये केचित् उदयनीये। इति । ममानत्वात् निर्देगस्य, सगय । कि प्राप्तम् । तुष्ट मगनिवृत्त्यर्य , समाम एष एकादशिनेषु, सर्वे प्राय पीये, सर्वे पुन उदयनीये भवितुमहीन्त । कुत ।। तहतित्वात् प्रक्षनी ज्यातिष्टामे समस्तानाम् ऐकादशि नानाम पालम्भ , इहापि ममासचोदक प्रापयति । अपि च लक्षणवे न प्रायणीय मुदयनीय वा अह यूयते, तत्र प्रायणीये सर्वे विहिता भवन्ति, न गम्यत विशेष , के ·१० अध्याये ६ पादः। इह एकादशिनानी विहिताः' इति, तथोदयनीये। तस्मात् समासस्तन । विहारप्रतिषधाच ॥ ७॥ (यु.) विहारप्रतिपेयायम्, ऐकादशिनान् प्रायणीयोदय- नीययोरतिगत्रयोरानभेरन् इति, अन्वहमेकैकमालभेत इति विहारः प्राप्तः । तत्र एक: पशुः प्रायणीये प्राप्त एव अन्येऽन्येषु अहःसु । ततोऽनेन किं क्रियते १ येऽन्येषु अहःस, ते प्रतिषियन्ते, प्रायणीये च ते सर्वे भवन्ति इति, तथोदयनीये । तस्मात् सर्वे प्रायपोये भवितुमहन्तीति । श्रुतितो वा लोकवदिभागः स्यात् ॥८॥ (सि.) वाशब्देन पक्ष व्यावर्तयति, नैतदस्ति समास इति, विभाग: स्यात् । कुतः। हित्वतितः, हित्वगुतिह भवति, प्रायणीयोदय नीययोः इति । सा च इदानीमुपा टेयत्वेन, न लक्षणतया। कुतः ।। एकादशिनीविधी सविहिते वचनाटेकादशिनों विधाय पुनः श्रुत्या तां लक्षयित्वा प्रयोजन विधित्सया एतदभिधीयते, मायणीयो- दयनीययोः ति, तत्र इन्दभाविनीः प्राधान्यात् सत्याम- पेक्षायां भवति समामः । ममासे च इतरेतरयोगात् न एकादगिनी केवले प्रायणीये, सा उदयनीययुक्तो भवितु- मईति, तहत् उदयनीयेऽपि । तम्मात् समुदाये वाक्य- परिसमाप्तिः। यदि पुनीपादेयत्वेन प्रयाप्य तां, तत्र इन्दमारिनोरप्राधान्यम्, अप्राधान्येऽसत्याम् प्राकाहायां

·५६८
.मीमांसा दर्शने
ग समासो भविष्यति । तत्र प्रत्येक वायपरिसमाप्ति.
स्यात्, उपादेयत्वे न तु एतत् यू यते । तम्माहिभाग इति ।
लोकवत् यथा, लोके शतं देवदत्तयाजदत्तयो: टीयताम्
इत्युक्त समासार्थो विधीयते, यटेतत् शतं, तदेतयोर्दीय
ताम् इति । इन्दतिविधानसामात् शत विभज्यते,
एवमेकाशिन्यपि विभज्य त इति ।
.
विहारप्रकृतित्वाच ॥ ६॥ (यु.)
एका
इतय विभाग । कुतः। विहार: प्रकृत
दशिन्यामन्चइमेके कमालभेत इति ।
तस्यैव विकार,
ऐकादगिमान् प्रायपीयोदयनीययोरतिरात्रयोरालभेत
इति । यावत्यक्य तावविहारस्यानुग्रहीतव्यम् ।
विशये च तदासत्तेः ॥ १० ॥ ( आ. नि.)
पद पदोत्तर सूत्रम्, प्रह, यदि विधारोऽभिमे यारे,
सत्र एकत्र पञ्च प्रालब्धश्याः, एकत्र पट्, तकदेयों न
निर्गीयसे, किं प्रायणीये किमुदयनीये? इति । अनि
ये नानध्यवसानम्, अनध्यवस्य तोऽहत्ति',
ततोपदेश
वैययं स्यात् इति । प्रचोयते, विशये एतस्मिन मशये
प्रत्यासत्ति मुस्ये नानुम्टोत, तप प्रायणीये पञ्च पान
भ्यन्ते, पट उदयनीये इति अध्यवस्यामः ।
वयस्तथेति चेत् ॥ ११ ॥ (ग्रा.)
इति चेत् पश्यसि प्रत्यामत्तिस्येनानुपहीतव्या ति ।

·१० अध्याये ६ पादः। ५६८ तस्मात् वय एव प्रायणीये प्रालब्धव्या, यावत्सु बहुवचनमः विरुदं भवतीति स्थितायां प्रतिज्ञायां सूत्रेण प्रतिचोद- यति एवम् । - भवति । न ममत्वात् प्रयाजवत् ॥ १२ ॥ ( आ. नि. ) न एतटेवम् । कुतः १ । समत्वात्, यदा'मायणीयो. दयनीययोरितरेतरापेक्षयोरेकादशिना विधीयन्ते, न सर्वेऽन्यतरस्मिन् केवले कर्तव्यास्तदपेक्षया कात्स बाधित तत्र यावद्भिरतरत्र भवद्भिरवश्य बाधितव्य तापभिरनुजातो बाधः। अत एव साम्ये नैव विभागः 'प्रयाजानामिव, यथा घडागन्तवः प्रथाजा: प्रथमोत्तमयो- विकारभूताः साम्येन प्रविभज्यन्ते, एवमिहापि यावत्यु साम्य भवति, तावत: साम्य न विभज्य अभ्यधिक उदय. नीये भानसाते प्रत्यासत्तिमुख्य नानुग्रहीप्यते इति तस्मा- ददायः ॥ (१० । ६ । ४ प्र.) -- विशग्नि सर्वपृष्ठ इत्यव कम्य व पृष्ठदेशे निवेशाधिकरणम्। सर्वपृष्ठे पृष्ठशब्दात पां स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥ १३ ॥ (पू.) इदमात्रायते, विश्वजित सर्वपृष्ठः इति । तवायमर्थः मांगयिकः, किं सर्वेघा पृष्ठदेशे निवेशः, उतै कम्य पृष्ठदेशे अन्येषामन्यत्र । इति । किं प्राप्तम् । सर्वष्ठे एतस्मिन् सर्वेमा सानां पृष्ठदेशे निवेगः । कः पुनः पृष्ठदेशः ।

·मीमांसा-दर्शन
कई माध्यन्दिमपषमानात, प्राक मैवावरणमानः, इट.
मन्तराल पृष्ठदेशः, स एवैको टेश: स्यात् सर्वेषां मानाम् ।
कुतः ।। पृष्ठशदात्, पृष्ठ कार्ये वर्तमानस्य वा अय कृती
देगः। सम्मात् सर्वेषां पृष्ठदेशे निवेशः ।
विधेस्तु विप्रकर्षः स्यात् ॥ १४ (सि.)
तुगब्दः पक्ष व्यावत यति, एवं न्यायेन प्राप्तं वचना-
टन्यथा भवितुमर्हति । एकस्य पृष्ठ कार्य विधिरन्ये यां
परिमामकाये । कथम् ।। पचमाने रयन्तरं करीति भावे
हर मध्य तराणि वैरूपं होतुः पृष्ठ वैराज वासाम
शाकर मैत्रावरुणमाम रैवतमछायाकसाम इति । एव.
मेकस्य पृष्ठकार्य विधानमर्थवत् भविष्यति, यदीतरेषां
मामकाये निशेषः। इतरथा एकस्य पृष्ठ कार्य विधान
नोपपद्यते, यन्मा भूदित्यत: पश्यामः एकम्य पृष्ठकार्य
निवेश', अन्येषां परिमामकार्य इति । (२०६५ अ.).
মুমইসোন্ধী ঘৃতার্থ নিয়াবি ।
वैरूपमामा ऋतुसंयोगात् विवृइदेकसामा
स्थात् ॥ १५ ॥ (पू.)
अम्ति ज्योतिष्टीम', तत्रोप्य: पोडशी च संस्थावि
गेषः। तत्र थूयने, उक्थ्यो वैरूपसामा एकविंशः पाहणी
वैरानसामा इति । तवायमर्थः सांगायिका, कि वरूपं वै-

·अध्याये ६ पादः। राजञ्च कतने क्रतो निविशेते, उत पृष्ठ काये । इति । किं प्रासम्" , कत्ने कती वैरूपमेकं साम स्यात्, घोडशिनि वैराजम् । कुतः । । वत्स ऋतुसंयोगात्, पविशेषेण कृत्स्ने क्रतो वैरूपसाम विधीयते, वैराजञ्च, तब विशेषेऽयस्थातु- मईति पृष्ठ काय, त्रिदत्, यथा, विहादग्निष्टोमः, वित् स्तोमः छात्र कतौ भवति, एवमिमे अपि सामनी कृत्- नयोः क्रत्वोभवेताम् । यथा वा, धेनुरथैष भूर्वैखटेवः वित देव सर्वस्तस्य विश्ववत्यः स्तोत्रिया धेनुदक्षिणा इति इत्- सस्य क्रतुदाक्षिणस्य कार्य धेनुः संयोगात, एवमिमे अपि मामनी भवितुमर्हतः। . पृष्ठार्थे वा प्रकृतिलिङ्गसंयोगात् ॥१६॥ (सि.) पृष्ठ कार्यों का सामनी विधीयते । कथम् ।। वैरूप- सामा वैराजसामेति मामशब्देन प्रकृतिलिङ्गेन बहुव्रीहि. रंवगम्यते, न वैरूपं साम विधीयते वैराजञ्च, किन्तर्हि, वरूपसामता वैरालसामता च बातोः। क्रतमंयोगो हि भवति न स्तोत्रसंयोगः, एकस्मिन्नपि च स्तोत्रे वैरूपे वैराजे च भवति वैरूपसामता वैराजसामता च तोः । कुतः। यदि हि स्तोघे माम विधीयते स्तोत्राविशेषात् सर्वस्तात्रषु भवेत् न त्वेतदेवं, तस्मादेकस्मिन् स्तोत्रे वैरूपे वैराजे भवति, वैरुपसामता वैराजसामता च इति। यदै करिम'. स्तदा पटकायें स्थानां, वैरूपसामता दि गुणो विधीय- मानः, वैराजसामता । एवंजातीयकस्य गुणस्य कार्ये भवितुमईति, प्रकृती घसामता रघन्तरसामता व.

·५७४ मीमांसा दर्शने दीयते । तदविशेषात् यावान् कश्चिदग्निष्टोमसम्बदः महाया परिच्छेत्तव्यः सर्व परिसचमीत समावेन सामा- न्येन तसष्ठयां विकुयात् । यथा दधितशानिभिर्देवदत्तो भोजयितव्यो देवदत्तषट् यन्नदत्तस्तैलेनेत्युक्तो मेहनसामा न्यात् तैलं से हनकायें एव विनियुज्यते, न श्रोदनकायें । इत्येवं सुहापि सहवाकार्य एव विनियुज्यते । स्तोमस्य वा तलिङ्गत्वात् ।। २३ ॥ (सि.) न चैतदम्ति सर्वसवगविकार इति, किन्तर्षि स्तोम- गतामय सहरी विकुर्य्यात् । कथम् ।। स्तोमविषये विच्छब्दस्यान्यत्र दर्शनात, यथा विहिष्यपवमानः इत्यत्र स्तोमविषयता परिच्छिन्ना, एवं विदग्निष्टोमः इत्यत्रापि स एव गब्द उच्चरितम्तमेव सम्बन्धिनमनुमानात् बुको मनिधापयेत्, प्रतः सोमलिङ्गलात् ततामेव समां विकुर्यात् । पचाभिधीयते, नेतद्युक्तं, मगरागदा हि अनियत- हत्तयो भवन्ति ते हि येन येन मम्बध्यन्ते मयेन तंत परिसञ्चच्यते । तथा चोपदर्शितमेष विध्नुस्विमणि रिति । तस्मादहिध्यवमानेन मामानाधिकरण्यात स्तोत्र परिसबष्ट, पन्यत्रापि यो य: परिमहरा तथ्यो भविष्यति, तं ते परिसदास्यतीत्यतः स्तोमनित्वमप्य हेतुर्नियमस्य इति । अभिजीरा, श्याम बिहादीय लौकिक मर्थ, विशिष्ट महासदोये पापरितः, यथा विहारियर ·१० अध्याये ६ पादः। ५७५ . मानः इति स्तोमविषविण्यां नवसहदायां त्रिवहिष्यव मान: इत्यमिधाय नव स्तोत्रिया उच्चन्ते, तेन तासु वर्तत इति गम्यते, तथा परस्मिन्नपि दृश्यते, त्रयस्त्रिकपालास्त्रि- हता स्तोमेन सम्मिता नव प्रतिरग्निष्टोमस्य इति नपानां कपालानां त्रिता स्तोमेन सम्मानं वदन् त्रिच्छन्दस्य तत्र प्रसिद्धि दर्शयति इति, अतः प्रसिद्धवदाचारात्, सामानाधिकरण्यदर्शनाच्च अयमस्यार्थ इति निश्चीयते, लोके ऽपि सामानाधिकरण्यप्रयोगाहा प्राचाराहा अर्थावसानं भवति, यथाऽय देवदत्त इति । तस्मादय विच्छब्दो विशिष्ट सङ्गासलेप्रयविषयोऽन्यत्र दृष्ट इति इडापि प्रयुज्यमानी यत्र दृष्टस्तमेव लिङ्गात् बुद्धो सबिधापयतीत्यत स्तामविषयो नियम्येत । यदुता, सजग ह्यनियतविषया सर्वत्र सम्बन्ध- मुपयाति । एतत् अवयवानिराकरणात् समुदायानी- करणाच परिहतमेवेति। एवं अन्यगताना सझयानाम- निहत्तौ चोदकानुग्रहो भविष्यतीति । (१०।६।७ अ.) . उभयसावि वृहद्रथन्तरयो समुच्चयाधिकरणम् । उभयसाम्नि विश्वजिहाँहभागः स्यात् ॥ २४ ॥ (पू.) सन्ति उभयमामानः क्रतवः, ससव उभे कुर्यादप- चितावप्येकाहे उभे कुर्यात् इति । तव संशयः, कि वह ट्रयन्तरे विभक्त भवतः, उत समस्ते । इति। कुतः । सम-

·५७६
मीमासा दर्शने
.
भवत,
उभ
स्तता अवगम्यते, कुतो वा व्यस्तता इति । उच्चने, एत
देव वचनमुभयमर्थ मुद्भामयति । कथम् ? । उभाभ्या मातु
सम्बन्धयितव्य , ते यदि समस्ते अथ वा व्यस्ते
यथापि तुम्ताभ्या सम्बडी भवति। तनोभय था प्रति
भाति वचने। कि युक्तम् ।। व्यस्ते इति । कुत '।
प्रकृती हि हद्रथन्तराभ्यामन्यतरेण पृष्ठ साधितमिहापि
प्रकृतिवञ्चोदकानुप्रायान्यतरेण साधयितव्य पवगम्यत ।
पवन पृष्ठ सम्बवाना कम्मेया कात्नेन प्रहत्ती चोदका
ऽनुग्रहीप्यते, उभया पृष्ठ साधयतारन्योन्येन विहितत्वात
प्रयागान्तरमापोत, न रथन्तर पृष्ठ न दृहपृष्ठमिति उभ
यथा प वचनापपत्तो न चोद कबाधायाँ कारणमस्ति,
तस्मात् यथा न विजिति वहदादीना सर्वेषामेशव
निवेश , एवमिहापीति ।
पृष्ठाघे वा अतदर्थत्वात् ॥ २५॥ (सि.)
नैतदस्ति, विभक्त इति, किन्तहि समस्ते सामनी
म्याताम । कुत । प्रकृती हि हद्रथन्तराभ्या विकल्प
मामाभ्या पृष्ठ साधितम, हदानी विकतो भयोरधि
गतदंशयाविक न्यरूपेणैव प्राप्तयो के वाममतवचन मामम्त्य
विधानार्थम् उभे हष्ट्रयन्तरे कुर्यात् इति, एकस मामस्थ
भयात, यदि ते सामनी परम्पर न जहीत , उपादेयखेन
पाना युतत्वात् हित्वथुति ममामतिय विधिलेध,
तन यत्र हहत्, तप रथन्तरगति, न कदनम् इति ।
तत्रतत् स्यात्, प्रधानक्रियापेक्षम् पनयो, साहित्य,
.

·१. अध्यावे पादः। ५७७ तत व्यस्तयोरपि क्रियमाणयोः साहित्यं न विरुध्यते । यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोः पाकेन समस्तयोरपि संयोग उच्यमाने एक: किञ्चित्करोति अपरोऽपि किञ्चित्, न यटेकेन कृतं, तटेव अपर: करोति, तहटेकं साम किचित् स्तोत्रमभिनिवर्तयिष्यति हितीयमप्यपरम् । प्रधानोप- कारापेक्षं साहित्यमिति समस्त संयोगो न विरोस्थते . . इति । तत्राभिधीयते, यत्र परस्परसव्यपेक्षयो#गो भवति, तवैतदेवं न्याय्य, येन क्रियावयवेन प्रारम्भेण मध्येन अव. मानेन वा योगः, तेन सहित योन पृथक्शः। कुतः १० यथैवानेन उपकर्त्तव्यमित्यवगम्यते, एवमित्रमहितेनेति । यत्तु, लोके कारक सामस्त्येप्यभिहिते भेदेन व्यापारदर्शन- मिति, अर्थासम्भवादसो, न हि उखायामधियीयमाणायां भूयोऽधिययणं शक्यते कर्तुमित्यर्थ विरोधात् न करोति, न तु शब्देनासौ तब न चोदितः । यद्यत् कर्तव्य तत्तत्स- हिताभ्यामेव नान्यथा । इह तु नासम्भवः, वहद्रथन्तर- योईि : ऋक् संस्कारत्वेन विनियोगात्, ते च शक्नुतः महिते पृष्ठं सस्कर्तुमित्यतः तयोः साहित्यमेव युक्तम् । यदुशम्, उभयथा सम्भवे चोदकानुग्रहो न्याय्य इति धर्म- का निमित्तविघातय न भविष्यति । तत्र प्रत्यक्षात् ममस्तविधानात् चोदके बाध्यमाने न दोषो भवति । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २६ ॥ (यु.) ४८ ·मौमांसा-दर्शने A लिङ्गश्च दर्शयति, यथा समम्तयोः प्रयोगो न व्यस्तयो- रिति । किं लिड्नम् ।। एवमाह, महाक्षो वै मृहद्रय- न्तरे निधनेन समाप्यते यत् महावृत्ती समृच्च्च ते नवाब विभग्न प्रमग्नम् इति निधनभेदवचनादेकस्थानता अब गम्यते । यदि भिन्नदेगे स्याताम् अर्थादेव तत्र निधन. भेदः मिडः। अथ तु सहिते भवतः, ततो निधनभेद वचनमर्थवत् भवति । तस्मादप्यभेदः। तथा अपरं लिङ्ग रथन्तरम्, अपराही वृहत् इति एकनाडा अभिसम्बन्धादेकस्थानतां दर्शयति । पुष्ठदेशे निवेश इति । (१००) पूर्याहो वै तस्मात् समस्तयों मनमनताशनयो घडहान्तेऽनुष्ठानाधिकरणम् । पृष्ठे रसभोजनमाहत्त संस्थिते वयस्त्रिंशेऽहनि स्थात् तदानन्तर्यात् प्रकृतिवत् ॥२७॥ (पृ.) कचित् कर्मविशेपे च यते, पृष्ठाः पडहस्त्रयस्ति या रमण, इति । हादशाह वचनं, मस्थिते पृष्ठो पडह मधु भागयेत् तं वा इति। तदि मध्वगन धुताशन चोदकप्राप्त मत सन्दिह्यते, किं वयस्विमान्ते कथम्, प्रत पडहान्ते । इति । कि प्राप्तम् । वोपक्रम:, पृडे रसभोजनमारते पडद वस्ति शेऽहनि साम्पसे कार्यम् । कुतः। नतः सूत्रेणे. तदानन्तर्यात, प्रती ·१० अध्याये ६ पादः। प्रथ चयसिंगानन्तरं रसभोजन वृत्तं, प्रततियदिहायि कुर्वाणो यदि त्रयस्त्रिंशानन्तरं करोति, चोदकामनुग्रहाति । वन्यस्याहोऽनन्तरं कुर्यात, चोदकं बाधेत । भानन्तर्य हि क्रमः, स च विशेष सम्बन्धे कारणमिति समधिगम् । एतदानन्तयञ्च रसभोजनस्य, त्रयस्त्रि शेन सह दृष्ट. मित्यतः चयस्त्रियानन्तरं क्रियत इति । अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥ २८ ॥ (सि.) कुत। - न चैतदन्ति, वयस्त्रिंशानन्तरं रसभोजनम् इति, किन्तईि पडहान्ते स्यात् । संस्थिते पड़ इत्युच्यते, न, संस्थिते वय मित्र शे प्रति । पडहाभिगमल. चिते पर्यवसाने, न प्रयस्त्रियाद्युपलक्षिते, पडव पडहासु पर्यवसितो भवति, न एकस्मिन् चयस्त्रि'शे- हिनि। यदुना, त्रयस्त्रि'शानन्तर्यदर्शनात् प्रातिवाद- हापि तदानन्तर्य एव भोजनेन भवितव्यमिति । नेत. द्युती,, तत्र धर्धात् त्रयस्त्रियानन्तर्य हत्तम् । कुतः १ । तम्मिन्नहनि तत्र हादशाहे पडहः पर्यवसित इति । इहापि यत्र पर्यवस्यति तव भोजन भविष्यति । ततः पडहावसानलक्षितेन भोजनस्य मम्बन्ध', सस्थिते पडहे इति। न, प्रशस्ति शासाननजिन इति। यत्तु क्रमः कारण विशेषसम्बन्ध इति । सत्यं कारण न तु बली यसा प्रमाणेन पत्र विरुध्यते । इह तु वाक्येन पडहाव- साने विधीयते इत्युक्तम्। तस्माहाकोन विशेष सम्बन्ध -

·५८०
मीमांसा-दर्शने
सति न प्रानन्तय्य मात्र कारणम् । अतः पडहान्ने भोजन
स्यादिति ॥ (१०1६12.)
षडहातावपि मध्वगमताशनयी सरदानुष्ठानाधिकरणम्।
तदा
अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् ॥
२६ ॥ (पु.)
पाहत्त पृष्ठय पडहमुपयन्ति इति श्रूयते तत्रैतत्
चोदकेन प्राप्यते, संस्थिति पृष्ठो पड मध्वाशयेत् घृतं वा
इशि, नर सन्दिश्यते, किं पडाहत्या पापलेन भोजनम
उत, पडहान्त सचदेव क्रियेत । इति । कि प्राप्तम् ।।
पहात्तौ सत्याम् प्रावत्तेत भोजनम् । कुतः ।।
कर्मणः पुनः पुनः प्रयोगात् तधि कर्म पुनरावत ने,
हत्या यदपि तत्सम्मई तदप्यावर्तेत, यथा स्तोत्रयस्वादि
पडहमम्बइमावते, एष पडहसम्बन्धि भोगनमप्या-
वतत इति ।
अन्त वा कृतकालत्वात् ॥ ३० ॥ (सि० )
न चैतदस्ति, यदुक्त, पडवाहत्या भोजनमध्यावर्तत
इति, किन्तर्हि पड हान्त सचदेवानुष्ठीयेत । कुत' ।।
सतकालत्वात, रुतो हि भोजनस्य कालः, संस्थित पड
प्रति। संस्थानं, पर्यवसान, पडहगतस्य व्यापारस्या-
परम', न च, पुनः पड़ई कुर्वाण: पड़हगताद व्यापारा
.
,

·१० अध्याये ६ पादः । . तस्यैव चोदयन्ते । दुपरत इत्युच्यते, न च, अनुपरतो कर्तु, पडहः सन्ति छते। संस्था हि क्रियां प्रति ओटासीन्य, व्यापारान्तर- करणं वा, पूर्वस्मात् कम्मणः । न च पुन: पड़ई कुर्वाण प्रौटासीन्य भजते, न च व्यापारान्तरं करोति, कम्मण आत्ति करोति। अतोऽपयवसितः। अपर्य- वसिने च सस्थाभावात् अयुतमेव प्राशनमिति न कियते । यदुक्ता, यथा अन्ये पडहधम्मा स्तोत्रशस्वादय पाव- ते, तहत् प्राशनमण्यावर्तेत इति। नैतद्युक्त, ते हि अहःसम्बद्धाः, तेषाम् अङ्गामाहत्तिरिति स्तोत्रादी- नामावत्तिरिति युक्त, न हि तेऽहासु अवसानसंयोगेन इह तु अवमानसयोगेन भोजनस्थ चोदना इत्युत्तो हेतुः । तस्मान्न भोजनस्यावत्तियुनोति । अपि च यद्येतत् भोजन पडहा भवेत्, ततः प्रधा. नावृत्त्या आवर्तेत, न चैतदङ्गम् । कुतः ।। प्रत्यापकस्य कारण स्याभावात्, प्रकरणागता स्यात, वाक्य- संयोगाहा, प्रत्यक्षोपकारदर्शनाहा । एतेषाञ् इह न किञ्चित् कारणं पश्यामः । प्रकरण तावत हादशाहस्य, न पडहस्य । वाक्यसंयोगोऽपि सस्थिते घडहे इति षडहस्य सस्थायां भोजनमावटे, संस्थिती व घडहो भवति, यद्यस्य न किञ्चिटपरम् अङ्गजात परिशिप्यते । न च, मनशनघृता. शने प्रत्यक्षेणोपकुरुतः पड हम्य । कुतः। निहत करणात्, काम यया च यावत्या ध तर्पणमात्रया कर्तृणा यानि पुरस्तात् वाम्माणि वर्तन्ते, तेया सामर्थोपजनेनोप. कुर्यात् । नातिहत्तस्य पडहस्य इति । यान्यपि मादीनि ·५८२ मीमामा दर्शने कारणानि, तान्यपि प्रमाणान्तरमम्बन्धमुपादार विशेष सम्बन्ध कारणानि भवन्ति, न के वनानि । तस्मात् पडहा- वसाननधिते काने पुरुषाणा भोजनक्रिया विधीयते इत्यती नावर्तेत भोजनम् इति । (१०६१.१०) स मास . সয়াম মাহময়ী সনি ব্যানার্থিনে थाहत्तिख व्यवायें कालभेटात् स्यात् ॥ ३१ ॥ गवामयने ५ यते, चत्वारोऽभिप्नवा' पडतापृष्ठा' म हितीच स टतीयः म चतुर्ण म पञ्चम !. तपैतत् चोटकेन प्रासं, सस्थिते पृष्ठर पडडे मध्वाशयेत् घृत वा इति । तत्र सन्दियते, कि प्रतिमास मात ते रसभोजनम, उत, सर्वान्ते सहदेव कार्यम' इति । कि पुनयुताम् ।। उक्तन न्यायेन मादिति । मन्तेि ह्यसौ पउहगतात् घ्यापारादुपरमते, न प्राक, धर्वागसौ कत्यापि पडह, पुन पडहाय प्रयतत एव । न चासो पडह सस्थितो भवति, यदि पुनस्तदर्थ प्रयतत एव। सन्ति त न पुन प्रयतते, इत्यत सर्वान्ते कुा दित्येव प्राप्तम । एव प्रामे धूम, प्राकृतिस्तु व्यवाये कानमैदास्यात्, प्राति रसभाजनस्य स्यात्, न सशत् क्रिया। कुत ।। निमित्ताहते , पडहसस्या निमित्त, स च पडद पुनरावर्त्तते, नस्मिन्बावर्तमाने सपा निमित्त मावर्तते इन्चत पावत्तेत। -

·अध्याये
६ पादा।
५८३
.
यदुर्ता, सर्वान्ते हि असौ पडहादुपरतो भवति, न
प्राक, कृत्वाऽम्यमौ पुनः तदर्थ प्रयतत एव इति । त्राभि
धीयते, यद्यप्यमौ पुनः प्रवर्तने, तथापि त परिसमाप्य
पुनरारभते, पुनश्च परिममापयति, न बथाहते पडहै। तत्र
हानुपरतस्य पृष्ठयस्याहत्तिः । इद चतुभिरभिप्लवैध वधीयते ।
मोत्तरक्रियान्तरव्यवधानात् पृष्ठागतो व्यापार. पर्यव
सित इति गृह्यते विशेष । न च, तस्मिन्नपर्यवमिते क्रिया
न्तरं शक्यं कर्तुं म, उभयप्रकारशान्त' क्रियायाः, तत्वा
प्रोदामीन्य, क्रियान्तरव्यवधानवेत्युक्तमेव । तस्मात् प्रति-
मास सव्यवधान पृष्ठा प्रावर्त्तते, तस्मिन्त्रावर्तमाने संस्था-
निमित्त भोजनमग्यावर्त्तते इति, प्रत. प्रतिमानमावर्तत
इति ॥ (१०६।११ अ.)
--
हादशाह सविभिरपि मनानाधिकरणमा
+
मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वात् ॥ ३२ ॥ (पू.)
दादशाहे थूयते, सस्थिते पृष्ठये पड है मध्वाशयेत् इत
वा इति। तत्र संशयः, कि सत्रिभिर्मधु भचयितव्य , न ।
इति । कि प्राप्तम् १ । नैति । कुति ।। दीक्षिता हि ते
ब्रह्मचारिण, ब्रह्मचारिणा मधु प्रतिषिध्यते, मधु मासञ्च
वर्जयेत् इति । तस्मात्र प्रात्रीयुरिति । ननु एतदचन, मा
मान्य प्रतिषेध वाधेत । न बाधते इति ब्रूम' कथम् ।
यद्य बाधमानमेतत्, हादगाहेऽनर्थक भवेत्, ततो बाधेत ।

·मीमांसा-दर्शन ५८२ कारणानि, तान्यपि प्रमाणान्तरमम्बन्धमुपादाय विशेष सम्बन्ध कारणानि भवन्ति, न केवनानि । तस्मात् पडहा- कसानलक्षित काने पुरुषाणां भोजन क्रिया विधीयते इत्यतो नाव त भोजनम् इति ॥ (१०६।१०अ०)। गवामयनै मध्वगनवृताशनयी प्रतिमाममायधिकरणम् । आवृत्तिस्तु व्यवाय कालभेदात् स्यात् ॥ ३१ ॥ गवामवने यू यते, चत्वारोऽभिन्नवाः पडहाः पृष्ठाः पड हः स मास: म द्वितीयः स तृतीयः स चतुर्थः म पञ्चम 1. तत्तत् चोटकेन प्राप्त, सस्थिते पृष्ठये पडहे मध्वाधयेत् घृतं वा इति । तत्र सन्दियते, कि प्रतिमास- मात ते रसभोजनम्, उत, सर्वान्ते सहदेव कार्यम् । इति । किं पुनर्युक्तम् ।। उक्लेन न्यायेन मादिति । मन्तेि सो पडहगतात् व्यापारादुपरमते, न प्राक, पर्वागसौ कृत्वापि पडह, पुन: पडहाय प्रयतत एव । न चासौ पडहः सस्थितो भवति, यदि पुनम्तटय प्रयतत एव । सर्वान्ते तु न पुनः प्रयतते, इत्यत. सर्वान्ते कुर्य्या. दिवेवं प्राप्तम् । एव प्राप्ते ब्रूमः, श्रावृत्तिनु व्यवाये कानभेदात्स्यात्, आधत्तिः रसभोजनस्य स्यात्, न सहत किया। कुतः । निमित्ताहत्तः, पडएसंखा निमित्तं, स प पड़ः पुनरावर्तते, तस्मिन्नावर्तमान सस्ता निमित्त मावर्तते इत्यत पावतेत ।

·१० अध्याये ६ पादः। ५८३ , - . . यदुक्त, सर्वान्ते हि असौ पडहादुपरतो भवति, न प्राक्, शत्वाऽम्यमो पुनः तदर्थ प्रयतत एव इति । प्रवाभि धीयते, चद्यम्यसौ पुनः प्रवर्तते, तथापि तं परिममाप्य पुनरारभते, पुनथ परिममापयति, न यथावृत्ते पडहे। तत्र हानुपरतस्य पृष्ठास्यात्तिः । इह चतुर्मिरभिलवैध वधीयते । ন নামৰক্সিয়ানাঘানা গুছান্য সভাৰ: অর্থ- सित इति ग्राह्यते विशेष' । न च, तस्मिन्नपयवसित क्रिया. न्तरं शक्यं कत्तुंम्, उभयप्रकारयान्त' क्रियायाः, सत्वा औदासीन्य, क्रियान्तरव्य नधानश्चेत्युक्तमेव । तस्मात् प्रति- मासं सव्यवधान: पृष्ठा प्रावर्तते, तस्मिनावर्तमान संस्था- निमित्त भोजनमध्यावर्तते इति, अत. प्रतिभासमावर्तत इति ॥ (१०।६।११ प्र.) हादशाह मविभिरपि मधशनाधिकरणम् । मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वात् ॥ ३२ ॥ (पू.) द्वादशाहे थूयरी, सस्थिते पृष्ठये पड हे मध्वाशयेत् त वा इति। तत्र संशयः, कि सबिभिमधु मक्षयितव्य, न ? इति । किं प्राप्तम् १ । नेति । कुतः । दीक्षिताः हि ते मनारिम्पः, ब्रह्मचारिणा मधु प्रतिपिध्यते, मांसञ्च वर्जयेत् इति । तस्मान प्रात्रीयुरिरांत । ननु एतचन, मा. मान्य प्रतिषेध बाधेत । न वायते इति ब्रूमः । कथम् ।। यद्यबाधमानमेतत्, हादगाहेऽनर्थकं भवेत्, तनी बाधेत । मधु .

·५८४ मीमांसा दर्शने न बनर्थकम् । कथम ' । उपविध हादगाहम् अङ्गीसली भयमशितष्य घत मधु वा, तत्र सविणा तप्राशन भवि यति, प्रहीने मधुन प्राशनम् ऋत्विजाम, एवमुभय हाट शाहसम्बह भविषति विषयभेदेन । न च विकहस्याचारी भविष्यतीति । तस्मान प्राशीयुरिति । . प्राश्येत वा यज्ञार्थत्वात् ॥ ३३ ॥ (सि.) न चैतदम्ति, सबिभिर्मधु न भवयितव्यमिति, किन्त दि भयितव्यम् । कथम । प्रविशेषेण उच्यते कर्ट मात्रस्य, उभयप्रकारमनीक्तत्य हादशाह, सस्थिते पृष्ठो पड हे मध्वाशयेत् त वा इति । उभय विकल्पेन, न कर्ट व्यवस्था । तस्मात सत्रिपोऽपि मधु भक्षयेयु । यत्तूत, विषयभेदेनार्थवत्त्वात् न बाधो न्याय्य , हाद- शाहाङ्गभावश्चैव मति न विरोत्स्यने इति । अतोय', प्रातपत्ते सत्रसम्बहेऽहीनसम्बद्दे का अभिशेयेण मध्वयन तागने चोच्यमानेऽव केन व्यवस्था बम ।। विरोधेनेति चेत् । न, विषयभेदेन विधिप्रतिषेधयो समानानात्, पुरु पार्थेन प्रतिषेध , कागवेन विधानम । यदि च प्रति धवलीयस्त्वमिहानीक्रियते, वचनमनर्थकमेव स्यात् । पचेऽर्थवत्तेति चेत् । न । नानाविषयत्वात्, सुल्यायोहिं तुल्यविषयार्विकल्पो भवति, न, नानार्ययो, नानार्थता चेहाधिगम्यते । कुत ।। विधे कर्मसागुण्यप्रयाजनखात् । प्रतिषेधस्यापि नियमानुष्ठानात् पुरुषस्यादृष्टसिदिरिति । तम्मात् प्राशीयुरिति । (१.। ६ । १२ अ.)। ।

·१. अध्याये ६ पाटा। मानमस्य दशमाहाताधिकरणम् । . मानसमहरन्तरं स्यात् भेदव्यपदेशात् ॥ ३४ ॥ (पू.) हाटगाहे थूयते, प्रनया त्या पात्रेण ममुद्रमया प्रजा- पतये युष्ट ग्रहामीति प्राजापत्य मनो ग्रहं ग्रहाति इति । तत्र सशयः, कि मानसमहादशाहात् प्रहरन्तरम, उत, अहरङ्गम् । इति । तत्र इह कानिचित् भेदकारणानि प्रति- भान्ति, तानि निराचिकीर्षन् प्राचार्य उपन्यस्यति, मान समहरन्तरं स्यात् इति । कुत' ।। भेटेन व्यपदेशात्, हाट- शाहात् भेटेन व्यपदिश्यते । कघम् ।। वाग्वे हादशाहो मनो मानसम् इति हादशानन्तभूतं मानसं व्यपदिशति । वाग्वे हादशाह: इति वाक्संस्तवात, मनी मानसम् इति च मनःसस्तवात् । यथा वाननमयो दो वन्तोऽवगम्यते, एवमेतयोरपि हाटगाहमानमयो', यतः पृथत सति भेटेन व्यपदेशो भवति, नान्यथा प्रतो भिद्यते एतदहरिति व्यप देशाइम्यते । तेन च संस्तवात् ॥ ३५ ॥ (यु. १) तय प्रहरन्तरमिति । कुतः । तेन च मानमेनाडा दाह संस्थते । पाथन । पियूतानि हादसा इम्य गतरसानि छन्दासि, तानि मानमेने व पाण्यावयमित इति, हादगाहस्य यानि गतरसानि छन्दांमि, तानि मा नमेनाप्याययन्ति इति ब्रुवन् मित्र हादमाहात् दर्शयति ।

·५६
मौमामादमन
कथम् ।। मसवान, न हि तवामना तय भमति
भवति । कुन । पायतमहात महिन्यधी, नरदेव
दसा टेयटन गात, भिगिर पाप्यादिमि मयते ।
ताटापि हादगाही मानमेन स्तयत सि मनवात्
भदोधिगम्यत इति ।
अक्षरनाच परगा चोदना ॥ ३६ ॥ (यु.२)
सय प्रहरसरमयति गम्यते । फुत है। हादगाडि
कात् परन्सात् परेण चोयते, पवी. मयान्य पाच उदय
मानमाय प्रमपनि इति । नदि हाणाधिकस्याही गुप
विधिवत् दादगाहकी परीसयाजासता स्यात् । पथ
त्वहरन्तर भवति, तता हादशादिकानामयं धमीं नान्य
म्येति न दीपो भविष्यति, पतोऽपि चैनच पात् प्रहरन्तर
सिविरिति गम्यते।
पचे सद्या सहस्रवत् ॥ ३० ॥ (प्रा०नि०)
परिक्षीटनापरिहारीऽयम् । किमिय परिधोदना
नन्द व बादशाह इति प्रयोदशम अमु नापपद्यत ।
प्रयायते, यदा प्रमाणान्तरेण शद एतायति प्रधै प्रयुज
इति गम्यते तदा सहबामविकांत वाटभमु गुपया
प्रयोग मेस्यति । यया प्रतिराव सहनम् अहानि प्रति
गाध महसमायेन यजेश इति अधिकऽपि मरने
सहस्रशब्दो दृट , तह ददापि अधिक भवति । अथ ना
कमंगणनामधेयमेतत्, हादगाह इति यायन्ति कर्माणि

·“१० अध्याये ५ पाटः। ५८७ अङ्गीकृत्य प्रयुक्तास्तावतां वाचक इति निधीयते। सर्वाणि प्रकरणादगीकृत्य प्रयोगात् सर्वेषां वाचको भविथतीति न टोपः। अहरङ्ग वाउंशुबच्चोदनाभावात् ॥ ३८ ॥ (सि०) दशमस्याह्रो गुणस्य विधि: स्यात्, न प्रहरन्तरचो. दना। कुतः। प्रहरन्तरप्रकल्पकस्य वचनस्याभावात् । कथम् । १ एव तावत् यते, अनया त्या पात्रेण समुद्र रमया प्रजापतये जुष्ट गृहामीति प्राजापत्यं मनो ग्रह रहाति इति, दशममहरङ्गीकत्व ग्रहचोदनैषा, ग्रहाति इति सस्कारविधानात, न च सस्कारभेटे कर्मभेदी भवति, प्रचोदद काद्य संस्कारा इत्युक्तां, यैस्तु द्रव्य विकीर्यते गुण- म्तव (२११६३०) कर्म न प्रधानम् इति । यथा अखटाभ्यो विधीयमानौ न फर्म भिन्तः, यस्मिन् कर्मणि भवत तत्रा परी ग्रहाभ्यासाविति विज्ञायते न कार्मान्तरे इति। यदि च अहरन मेतत् भवति, न कर्मान्तरम्, एवमन्पीयसी एव अदृष्टानुमानप्रसङ्ग कल्पना भविष्यति, प्रकृतसम्बन्धय, न अप्रतिप्रक्रिया क्रियान्तरम्य, प्रती न अहरन्तरम् । दशमे एष अहनि गुणविधिरिति । दशमविसर्गवचगान ॥ ३८ ॥ (०१) इतब न प्रहरनर, नव गुणविधिः । कुतः ।ग मयिमगंयधनात, दशमपिमर्गवचनं हि भवति, ये दगमस्याही विमुर्गा यम्मानमम् इति । एप दयमस्य वि

·५८८
मीमांसा दर्शने
.
,
सर्गोऽन्तो यन्मानसमिति ब्रुधन्, अन्तोऽयमन्तवतो दगमस्य,
न स्वतन्त्रमेतत् कर्मेति दर्शयति । तस्मादपि दसमस्या,
नान्तरमिति गम्यते ।
दशमेऽहन्निति च तद्गुगाशास्त्रात् ॥४०॥ (यु०२)
इतथाङ्गम् । कथम् ? । एव गुणशास्त्र युक्तं भविष्यति,
समेऽहनि मानसाय प्रसर्पन्ति इति, दशमेऽहनि सार्प
राजी भिऋग्निः स्तुवन्ति इति दशमस्याः प्रधानभावन
निर्देमात ग्रहस्याधेियभावेन, तत्म्तीवस्य गुणोऽयं दम
मस्य, नार्थान्तरमिति गम्यते ।
सह्यासामञ्जस्यात् ॥ ४१ ॥ (यु०३).
यदि च गुणोऽयम्, एव सहा समनसा भविष्यति,
द्वादशाहः पति, इतरथा, त्रयोदशसु हादशाह: इत्यसम
झम महापचन स्यात्, प्रवाच्यत्वात् । यदुता, गुणहत्त्वा
महसूसाध्यवद भविष्यतीति, तदनुपपनम् । कुत. १ । तत्र
हि प्रमाणान्तरेण सहयावगमात् अधिके सहस्त्रगन्दी
गोण्या त्या प्रयुक्त इति निसीयते । न विद मया
तिरितो प्रमाण मम्ति, येन गोणीय हत्तिरायीयेत । यद
प्येतत् अमया खा पात्रेण इति वतन, तदपि ग्रहमस्कार
विधानात् दशमेऽहनि गागाभ्याम विपत्ते, न कर्मान्तरम्
इति समधिगतम् । एवञ्चेत्, न एतत् प्रत्यक्षधरनमहरलर
प्रकन्यक, नान्यत् प्रमाणान्तर प्रापकं, येन सोयेऽति
रिते शब्दप्रयोग इत्वध्यवसामः । तस्मात् न इह गोला
हत्या प्रयोग इति ।
d

·१० अध्याये पादः। ५८८ , यदपि, कर्मगणनामधेयत्वात् प्रकरण वोन तावताम् अङ्गीकरणात् नामधेयरूपेण चाहत्तिर्भविष्यतीति, तदपि न युक्त, मत्य, कर्मगणनामधेयमेतत्, न त्वयथार्थसमन्वयेन, द्वादशैतानि कर्माणि प्रोभिः परिमितानि एकत्रं ममा- हृतानि इत्यनेन रूपेण तत्कर्मगणस्य नामधेयं, न वर्णानु- पूर्व्य मात्रेण इति, तथा हि सर्वेष्वेव कर्मनामधेयेषु अर्थ- समन्वयेनानुवादभूती नामशब्दो वर्तते, न लौकिकार्थ- तिरस्कारण परिभापामात्रेण वृद्धिगुणवत् । यथा, अग्नि- होत्र, श्येन:, ज्योतिष्टोमः इति । एवं हादशाहः इत्यर्था- न्वयेन नामधेय, न पर्याभावेन प्रति । तस्मात् अपरिचोद. . नेपा। पश्वतिरेके चैकस्य भावात् ॥ ४२ ॥ (यु. ४) इतयारणमिति विज्ञायते । कुतः ।। पखतिरेके ए एकम्य अतिरेक दर्शयति, न हयोः । कथम् ।। य: पशरति. रियेत म ऐन्द्राग्नः कार्य: इति एकादगिनी हादगाहे वधाय विधतायामकस्यातिरेक दर्शयति, तब तावदतिरि- यत, एकी न भवति । कयम् ।। एकादय परयः, दाग प्रहानि, एकस्यातिरंक भुवम् दशैतानि प्रहानीति गमः पसि.। यष्टि त्रयोदश महानि स्युयोरभाष: म्यात्, मैक. म्येति । तस्मादप्यहरईन कर्मान्तरम् इति । स्तुतिव्यपदेशमङ्गेन विप्रतिपिदं व्रतवत् ॥ ४३ ॥ (आ. नि. १)

·५८.
मीमांसा दर्भने ।
अस्मिन् सूत्रे इयो: सूपयोः परिहार उच्यते । यदुत
मानसमहरन्तरं भेदेन व्यपदेशात्, तेन व मानमेन संस्तथा।
भेदः, न हि आत्मनैव आत्मा संस्तूयते इति । अत्राभिधी
यने, नैतत् वितिषिधम्, अझै नापि ममुदायस्य कृतिहटा
या महावतधर्मेण संवत्सरसघस्य, यन्ति वा एते मिथुनार
ये संवत्सरमुपयन्ति । अन्तर्वेदि मिथुनो मम्मदरस्ते नै
• मिथुना न यन्ति इति समुदायदोषमभिधाय तदषयव
नस्य महावतस्य धर्मेणानुभिक्षन् समुदायस्य पवयवधर्म
स्तुति दर्शयति । लोकेऽपि प्रथयधर्मेणावयवी संस्तूयह
एवेति, यथा दीघः के शैः शोभनो देवदन इति। सष्टि
हापि हादगाह: सस्तावियते इति न दीयः ।
वचनादतदन्तत्वम् ॥ ४४ ॥ (या. नि०२)
यदुत', यद्यहरन्तरमवत, एवं हादशाधमधै लचरय
मानमान्तप्ता युक्षा भविष्यति, न तदङ्गत्वे, पानीसंयाजा
लता भवेत् इति।
घरे वदामः, वचनात् असदस्तत्व
भपियति, डादमाहिकानाम् प्रहां सामान्य न पनीमया-
जान्तता, विशेषेण तु दगमस्याको मानमान्तता पणते,
पत्रीः मयाज्य प्राच उटेन्य मानमार प्रेसन्ति पति, नाति
वचनम्यातिभार। तम्मादम्यदोषः । अतो दशमस्याही
मानसन न बसन्तम् इति (२०६१३ १०)।
भामाशधारमा
मवनेकः प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥ (पृ.)

·१० अध्याये ६ पाटः।
५८१
,
इह हादशाहप्रभृतीनि सत्राणि उदाहरणम् ! तत्र
संशयः; किं सत्रमेकः प्रयुञ्जीत, उत बहवः । किं प्रासम् ?
एकः। कुतः।। ग्रहतिवत् ज्योतिटोमे एक: कर्ता, तत्-
प्रकृतित्वात् चोदकानुग्रहाय सत्रम् एक एव प्रयुजीत इति ।
ननु बहवः यूयन्ते, य एवविद्वांसः सत्रमासते, य एवंवि-
हॉस: सत्रमुपयन्ति इति । उच्यते । कामिनां सत्र विधी-
यते, ते च परस्परनिरपेक्षा बहव एव, ते यद्ये कैकश्येनापि
कुर्वन्ति तथापि सत्रक्रियाममिसमीक्ष्य बहव एव कुर्वन्तीति
बहुवचनं भविष्यति । यथा नोके पृथक्केनापि कुर्वाणानां
बहुधपनं दृश्यते, देवयेत् वर्षेत्, बहवः क्षपिं कुर्य: । सम्यं
चेत् सम्पयेत, बहवो ब्राह्मणा बजेरन् इति । तथा वेदे
ऽपि प्रयोगदर्शन, सवादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन बनेरन्
इति एवमवापि प्रासीरन् उपेयुः इति बहुश्चनं भविष्यति
इति ।
वचनात् तु वहूनां स्यात् ॥ ४६ ॥ (सि.)
नैतदस्ति, एको यजेत, न वश्व इति । किन्तहिं ।
वश्वो यजेरन् । कुतः ।। पचनात्, वचनमिदं भवति,
पासीरन् उपेयुः इति, बहुत्वसम्बहः प्रयोगो विधीयते, म
प्रत्यक्षवचनात् चोट कप्रामामेक कर्तृ कता बाधेता ति।
अपदेश: स्थादिति चेत् । ४७ (प्रा.)
सटु, मामान्यक्रियासम्बन्धभिसमीक्ष्य लोकपत्
बहुवचनमब्दप्रयोगो भविति, यया कमि कुर्य रिति,

·५८२ मीमांसा दर्शने वेटेऽपि रनिं, पृष्ठशमनीयेन यजेरन् इति बहुवचनं भवति, एवममापि इति। तस्परिहर्तव्यम् । नैकव्यपदेशात् ॥ ४८॥ (था.नि.) नैतत् सचे उपपद्यते, एककर्ट कम् इति । कुतः । एकव्यपदेशात् । कथम् । एवमाह, एप वे कुणपत्ति यः मत्रे प्रतिग्रहाति । एक एव यजेत इति, सवमपीदा अन्यस्य ककट कर्ता 'विदधत् सम्य बहुक कतां गमयति । यत्तु लोकवदिति, तन्त्र युक्त, लोकेऽन्यतः प्रवृत्तस्यास्य अनुवादभूतः शब्द असायमायः सामान्यक्रियासम्बन्धा- भिसमीक्षया चरित इति गम्यते । यदपि उदवसानीय- घदिति, सदपि उटवसानीये युत्ता, रात्र हि भिवानि उद वसानानि उपलक्ष्य क्रियामा विधीयते, तदवहुत्वञ्च समानकर्ट कत्वादेव प्राप्तमाते इत्युक्तमेव । इह तु गण्ड पूर्वि का क्रियामहत्तिः, गदा, बहुत्वविशिष्ट प्रयोग सत्रि भिरभिसम्बन्धयति, प्रत· शब्दप्रामाण्यादुपादीयमानायां क्रियायां बहुख विवक्षितमिति बहवः प्रयुजीरविति । सन्निवापञ्च दर्शयति ॥ ४८ ॥ (यु. १) इतय बदव एव यजेरन् इति । कुतः।। सनिवाप- दर्शनात, बहनाम् अग्नीनाम् एकत्र सन्निवापमाह, पञ्चभिः पशुभिर्यक्ष्यमाणः सविपरन्, मावित्राणि कोयन्तः मबियपेरन् इति। यदि संहत्य कुन्ति, एवमग्नीना सविवार सायले : च त रोकश्यक पुर्णः, सवि.

·१. अध्याये ६ पादः। ५८३ वापदर्शनं नोपपद्यते। तस्मादपि गम्यते बहना सत्र. मिति। बहनामिति चैकम्मिन् विशेषवचनं व्यर्थम् ॥ ॥ ५० ॥ (यु. २) इतथ पश्वामः सम्भूय प्रयोग इति । कुतः । एवं श्रूयते, यो वै बहनां यजमानानां गृहपतिः, स सबस्य प्रत्येता, स हि भूयिष्ठामुहिमाौति इति, एकस्मिन् ग्राह- पती बहुभिर्यजमानैः सह प्रहत्ते फलविशेषं अपन बहनां सहप्रयोगं दर्शयति । इतरथा एकस्मिन् यजमाने कर्त रकत्वात् फलैकत्वाच सामान्य विशेषभावानुपपत्तेः फल- মিথষবন এই যা,, মন্দি বু জলমিন। तम्मादपि गम्यते वय एव यओरविति । (१०।६ । ३ -- स यजमानानामेव सहिदकत्वाधिकरणम् । अन्ये स्थविजः प्रकृतिवत् ॥ ५१ ॥ (पृ०) ६ मत्रारोदाहरणम् । तेषु वय: कार इत्यु इदम् इंटानी सन्दिधाते, कि त एव मधिम विजः, उत, भन्ये उपादातम्या: । इति । किं प्रामन् । अन्ये सपाटातव्या ऋत्विजः। कुतः ।। ज्योतिटीम डि प्रकतो अन्ये कार उपादिया: ममाम्माता, तदिहामि काम्।

·५८४ मीमांमा-दान मयिमि: प्रशसिवत् कुर्वाः पादशानुग्रहाय अन्ये एवी पादेया ति। एवं प्रकृतिवत् रुतं भविष्यतीति । . अपि वा यजमानाः म्युर विजामभिधान- संयोगात् नेपां स्यात् यजमानत्वम् ॥५२ ॥ (मि.) । मैतदम्ति, अन्य ऋत्विा इति, यजमाना: पव विज्ञः स्युः। कुसः ।। ऋविनामभिधानमंयोगात, यजमानसम्कारी हि दीवापदार्थोऽध्यर्यादिममायामयों- गेन कर्मनिमित्तेन प्रमिडिरुपेणाभिधाय विधीयमानी यज. मानानी नयां प्राध्धययादिसम्बन्धमयोधयति । कथम् ।। यदि ते तान् पदार्थान् कुर्वन्ति एवं ते नैमित्तिकीमिरा- व्याभियुज्यन्ते नान्यधेति, प्रतीऽवगम्यते पम्ति तैः पटा थैरभिमम्बन्ध इति। कि तइचनम् ।। अवयु हपति दीक्षयित्वा प्रमाणं दीपयति तती होतारं तत हाता. ग्म इत्युपक्रम्य मर्वविजः उपकान्ता दीनामम्बन्धेन । तस्मागम्यते यजमाना एष प्रार्विन्ये स्युनर्नान्ये इति । कर्ट मंस्कारो वचनादाधावदिति चेत् ॥ ॥ ५३ ॥ (प्रा.) इति चेत् मन्यसे, यजमाना एव ऋत्विज: म्युरिति, जनयुलं, प्रकलो दि यजमानादन्ये प्रतिदिहाशिया- मानेभ्योऽन्यैरेव मवितव्यमिति पूर्व एव पक्षो व्यपदिश्यते, ·५८५ १. अध्याये ६ पादः । केवल तु पूर्वोत्तस्य परिहारो वक्तव्य', स उच्यते, कर्ट सं. स्कारो वचनानाधावत् मरिष्यति। कथम् ।। एत- वदेव श्रूयते, अवधु पर्ति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं टीक्ष- यति इति, तत् यदि मिन्ना अपि कर्तारो भवन्ति तान् प्रात्मीयाभिः सज्ञाभिरुपलक्ष्य वचनसामर्थात् धीचा- सस्कारस्तेषां विधीयते इति नानुपपन्नं, प्राधावत्, यथा- ऽन्यत्राप्यत्विां सम्कारो विधीयते आधाने, यस्तयोऽग्नि माधास्यत् स्यात् म एतां रात्रि व्रतञ्चरेत इति, न मांमम् अत्रीयाव स्त्रियमुपेथात् इति वचनादध्वर्योनियमो विधी. यते, तथा ज्योतिष्टीमे सर्वत्विज उपवसन्ति इति ऋत्वि- जामुपवामी विधीयते, तददिहापि ऋविजामेप मम्कारो भविष्यति। स्याहिशये तन्यायत्वात् प्रकृतिवत् ॥ ५४ ॥ (प्रा. नि.) नैतदम्ति, अन्ये ऋत्विज इति, किन्तहि यजमाना एव ऋत्विजः स्युः । कुतः । एतस्मिन् संशये, त एवं वा यजमाना ऋविजः, अन्ये वा भिवाः । इति, त एवेति न्याय्यम, उक्तोऽत्र न्यायः, अपि वा यजमाना: स्य विजामभिधानसंयोगात् इति, अनेन न्यायेन त एवेति। यदक्तम्, प्राधानवतस्स स्कार ऋत्विना भविष्यति इति, तदनुपपत्रम् । वाथम् । प्रा. कृतमयोजना या दीक्षा कतिजा विधीयते, प्रकृतिवडा मालतकायका सती यजमान बहुत्वात् क्रमपरतया सही . पश्यामः, ·मोमासा दर्शने -- यंत । प्राप्तायाः मवीन लघीयः, क्रममात्रविधानात, ऋत्विक्संस्कार सति अदृष्ट कल्पना, अधिकाविधानञ्च । तस्मात् प्राप्तायाः चोदकेन महीर्तनं, न अप्राप्तविधान मिति । यत्तु, यथा ऋखि जामुपवामविधानम्, पाधा तुश्च व्रतविधान, तहदिहाधि इति, तत्र युक्त, विपष्टं वचनम्, ऋत्विज उपवमन्ति, म तां रात्रि व्रतञ्चत इति । न च तत्र अपूर्ववात् प्रासायहा। सम्मात् तप विधानम् । स्वाम्याख्याः स्यम् हपतिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ (प्रा.) परिचीदनासूवमेतत् । अथ कम्मात् न म्वाम्यायाः एता अध्वर्याद्या भवन्ति गृहपतियत् । इति । किमेध भविष्यति ।। एव चोदकप्राप्ताऽन्य कर्ट कता न बाधिता भविष्यति । अध्वयद्याथ समाश्या गृहपतियत् यजमाना भिधानतयाऽर्थवत्यो भविषन्तीति स्थिते अर्धे सूत्रेष परियोदयति । न प्रसिदग्रहणवादसंयुक्तस्य तदर्मेगा ॥ ५६ !! (श्री. नि.) नैतत् युक्तां, स्वाम्याख्या एसा ग्रह पतिवत् इति । कुतः ।। प्रसिहग्रहशत्वात, प्राध्वयादि कर्म कुर्धा पेषु हि कर्ट ' कर्मनिमित्ता एता पारंवा: प्रमिहा', याजगानं कुर्याए, यजमानानाम् पाभिः नियाभिर. 1 ·अध्याये ६ पाटः। ५८७ संयुक्तानां भवियन्तीत्यनुपपनम् । कथं ग्रहपतिरि- त्वाख्या ।। उच्चते, असंयुक्तास्य ऋत्विग्धर्मेण स्वामिन एवाख्या ग्टहपतिरिति। अपि च अवयवप्रसिद्धयापि गृहपतिशब्दस्य पतिर्वाच इति यजमानामिधेयता उप- पत्स्यते । प्रकृतावपि स्वामिनि चायं प्रयुक्तः, ग्रहपतिर्य जेत इति । न त्वध्वर्याद्याः मामिनि के नचिदपि प्रका. रेण तक्रियासंयुक्ता उपपद्यन्ते, इत्यन्यक्रियासम्बन्धात् ता भिद्यन्ते इति । बहनामिति च तुल्येषु विशेषवचनं नोपपद्यते । इतथ प्रालि जेषु यजमाना एव । कुतः । एवमाह, यो वै बहनां यजमानानां रहपतिः सत्रस्य प्रत्येता म हि भूयिष्ठामृद्धिमा ति इति एकस्मिन् गृहपतिरितिविशेष- वचनम् असमानत्वे सति उपपद्यते, नान्यथा, यदि मवें ग्रहपतिकर्म कुर्य न कर्मान्तरं, ततो विशेषाभावात् ग्रह- पती विशेषवचनानुपपत्तिः स्यात् । अथ तु इतर उभय कुर्वन्ति, गृहपतिर्याजमानमेव, ततो विशेषवचन युक्त भमति । तस्माविशेषवचनात् ते एव ऋत्विज इति गम्यते । दीक्षितादीक्षितव्यपदेशश्च नोपपद्यते अर्थयोनित्य- भावित्वात् ॥ ५७ ॥ (सि. यु. १) तय स्वयंवाट काणि मघाणीत्यवगम्यते। कुतः ।। दोषितादीधितव्यपदेशात्, एपमा, दीचिताः मधैर्य- भन्ते पदीविता प्रहीनयंजन्ति इति, एतो पनियता. वेयार्थी, दोषिता: बायें यजन्ते, याजकाय अपि प्रदी- + ·स्थायते, एवलक्षणको हारमा सत्रम्, एवंनएका मीमांसा दर्शन विता याजयन्ति इति, प्रहीने मत्रे चैतयोरर्थो विशेषा- भावात् व्यपटेशानुपपत्तिः स्यात् । अथ तु मवे याव- त्कार्य तसवें दीक्षितैरेव क्रियते, प्रहीने चादीक्षितः, सती व्यपटेम उपपद्यते, नान्यथा । पतो व्यपदेशादव गच्छामः, अस्ति सचे वयं का त्वमिति। अदनियावाच ॥ ५८ ॥ (सि यु. २) इत म्वयं कर्ट के सत्रम् । कुतः। अदक्षिणत्वात प्रदक्षिणानि सवाणि श्रा, न यत्र गोहीयते न वामी न हिरण्य मिति दक्षिणाभावदर्शनं स्वयकर्ट कत्वे उप- पद्यते, नान्यथा, परकर्ट कत्वे हि दक्षिणाभायो नीप- पाते, न हि कवित, ऋते म्वार्थात्, परार्थे पर: प्रवर्तते । सम्माटपि गम्यते स्वयकर्ट कापि सवाणीति । १.१६ । सवाधीनदी किरकायिक रेयम् । बादशाहम्य मवलमासनोपायिचोदनेन यन: मानवहुखेन च मवशब्दाभिसयो- गात् ।। ५६ ॥ (मि.) दादया। एषोदाहरणम् । जतच पूर्व मनमहीना द्वादगाह इति। तम्चेदानी शिकारस्य नक्षणमन्ना

·१. अध्याये ५ पादः।
+
हीन इति । तदिवेकज्ञानार्थमिदमुच्यते, प्रासनोपायि-
चौदनया यजमानबहुवे न च सरत्वमवगम्यते । एते
चोदने भासते, उपयन्ति इति हि नित्यं सबसम्बद्ध दृट,
य एवं-विद्वांसः सत्रमासते, य एवं विद्वांसः सत्रमुपयन्ति
इति । यजमानबहुवे न च, चतुर्विशतिपरमाः मतदशा-
वरा: सत्रमासीरन् इति । तसहचरितलिङ्गदर्शनात
मचरित प्रत्ययो भवतीति ।
यजतिचोदनादहीनत्व स्वामिनां चाऽस्थितपरि-
मागत्वात् ॥ ६० ॥ (सि० )
अघ किंलक्षण कोऽहीन: । इति, तटुयते, यत्र यजति-
घोटना, पमियतच कर्ट परिमाणं तत्र पहीनः इत
निधीयते । प्रहीनानां यजतिचीदनया विधानं, हिरा
श्रेण यजेत इत्येवमादि । कार्ट परिमाणञ्च एपामनियतं,
मत्राणान्तु नियतं परिमाणं बहवः। एवंलक्षणम्य च
नक्षी लक्षितं प्रयोजन नान्य मृग्यमिति (१०६ १६.५०
पोनरो मजदेव दक्षिणदानाधिकरणम् ।
अहीने दनिगाशास्वंगुणत्वात् प्रत्यहं कर्म भेदः
स्यात् ।। ६१ ॥ (पु.)
अम्ति पोगहरीक एकादशरात्रः, पोखरीण एका
गराधे मागग्यकामो यजेत इति ।
प्रयुत पोगरीके दयात पासइनमेकादयम् इति ।
4
तब यूयमे,
तच

·मीमांसा-दर्शने ) सन्दियते, किं प्रत्यहं प्रयुतम् अजमहसूञ्च दातव्यम्, उत, एकमेवायुतमखमहस्रञ्च सतत् । इति किं प्राप्तम् । अहीने दक्षिणाशास्त्र प्रत्यहं भिद्येत । कुतः । गुणत्वान दक्षिणायाः, प्रधानत्वाश प्रहां, समुदायशब्देन समुदा. योनि अहानि उपलक्ष्य दक्षिणा गुणी विधीयमानः प्रति प्रधान भियत, यथा गणाय म्मानम, उपलेपनं वा विधीय मान गणिनां भवति, एमत्रापि द्रष्टव्यम् । प्रतिकर्मायसायी च चोदक एवमनुग्रहीयते, दक्षिणाभूय स्वाञ्च फलभूयस्त्वं भविति। अतोऽवगम्यते भेद इति । सर्वस्य वैककात् ॥ ६२ ॥ (१ आ. न चैतदम्ति, प्रत्यहं दक्षिणाभेद इति, एकमेवायुत महसंच दीयते । कुतः ।। ऐक कम्यात्, एक हि दक्षिणानां कार्यम्, ऋविगानमनम् । पानतिय मान ऋतुनिहत्तये कृति अन्तरा न तया प्रयोजनमस्तीति न भूय, क्रियते । यत्तु, अद्भभूयस्त्वेन फनभूयम्त्वमिति तत् प्रगत्वे प्रजाते भवति, नान्यथा । 'समुदायानञ्च दक्षिणा, न अवयवानमिन्यतम् । अथ यदुक्त, प्रतिकर्मावसायी चोदकः प्रतिकर्म प्रापयति, पूति । प्रत्यक्षवचनात् समु दायागी करणेन च दक्षिणाना विधानमिति घोटको बाधित इति न दोपः। पृषदाज्यवहाऽज्ञां गुजशास्त' स्यात् ॥ ६३ ॥ (१ आ. नि.) न चैतत्, सरुदेव दातव्यमिति, कि ताई, भेदेन । । 4 ·अध्याये ६ पादः। पृष- कुतः । प्रत्यहं दक्षिणानां प्राप्तानामयं विशेष उचमानः प्रत्यहमेव भवितुमर्हतीति। पृमदान्यवत्, यथा यजति इति पृयत्ता गुणो विधीयमानः नयाज भिद्यते एवममापि द्रष्टव्यमिति । ज्यौतिष्टोम्य दक्षिणाः सर्वासामेककर्मत्वात् प्रकृतिव तस्मानासां विकारः स्यात् ॥ ६४ ॥ (२ था. न चैतदस्ति, भेद इति, किन्तर्हि, तन्वेण सक्कदेव । कथम् ।। ज्योतिष्टोम्यो हि दक्षिणा: साई कर्मराशि- मनीकत्व दीयन्त, तथाभूतानाच तासां समुदायानत्य- र्थानां प्राप्तानामयं विशेष उच्यते, सहस्रमयुतम् प्रति, विशेष उच्यमानः, या इह दक्षिणा दीयन्ते, तासामयं विकार इति गमयति, एकत्वम् मानतेः, न वारयति । तम्मात्मतत् दातव्यमिति । यत्तु, अनुयाजवत् इति, युक्त', यत् अनुयाजेषु व्यस्य भेद इति, यागे हि द्रव्य गुणभूतं पोद्यते, तत् यागानां भेदादन्यस्य क्रियमाणं न अन्यम्य उपकरोतीति भिदाते । वैका पानतिरि- त्युक्तम् । तस्माहिपमो दृष्टान्त इति । हादशाहे वचनात् प्रत्यहं दक्षिणाभेदसमहति- लात् परेपु तासां संख्याविकारः स्थात् ॥ ६५ ॥ (२ श्रा० नि.) .

·मीमांसा-दर्शने ।
न चैतदस्ति, सहाहातमिति । प्रत्यहमयं विशेषो
भिद्यते। कुतः।। हादशाह हि प्रत्यक्षं वचनम्,
प्रबह हादशशतं ददाति इति । पौण्डरीकश हादगाह
प्रकृतिः, तस्मात् पोण्डरी के प्रत्यई चोदकप्राप्त प्रसताना
दक्षिणानामयं विशेष उच्यमानः तथैव कर्मावयवसम्बहानां
विकार इति गम्यते, ततो भेदेन दक्षिणानां विशेष इति ।
परिक्रयाविभागादा समस्तस्य विकार: स्यात् ॥
॥ ६६ ॥ (सि.)
न चैतदस्ति, दक्षिणाभेद इति, किन्तर्हि, सहदेव
दक्षिणा दीयेतेति । कुतः ।। परिक्रयाविभागात, समस्ता
टक्षिणा विक्रियेरन्, कृतन हि क्रतुमगीकृत्य दक्षिणा
विधीयन्ते । कथम् ।। तावत: पुरुषार्थत्वात् । यत् फल
बत, तत् पुरुषस्य चिकीर्पितं, तच्च कुर्वाणरय,
उपाददानस्य अयं विशेष उच्यते परिक्रयः। न चावयव
फलवान्, समुदायात् फलनिष्पत्तेः, समुदायं चाङ्गीकृत्य
परिक यः क्रियमाण., प्रा समुदायनिहत्तेः, परिक्रयः कृत
प्ति अन्तरा न भूयः क्रियते ।
अपि च, पौण्डरी कशम्दसंयोगैन परिक्रयविशेष उच्च
मानः तच्छन्दवाच्यस्यैव भवतीति गम्यते, समुदायय पोरड.
रीकशब्दवाच्यो न अषयवः, स हि समुदायशब्देन लक्ष्यते
तत्र लक्षणैव दोषः । असम्भवे हि लक्षणा पायीयते, '
च, दहासम्भवः । पतः समुदायमङ्गीकृत्य सक्षदेव ऋलिर्ज
तस्मास कपरिक्रय इति, मकवाने र
सहायान्
"
नियेरविति।

·१. अध्याये ६ पादः। ६०३ • प्रयोगवचनानुग्रहः, प्रयोगप्राशुभावाच महाविषयता शास्त्र- स्येति, तस्मादप्येतटेव न्यायमिति । भेदस्तु गुणसंयोगात् ॥ ६॥ (था. नि.) यदुता, हादगाहप्रकृतित्वात् पौण्डरीकस्य, तत्र च हादशाहे दक्षिणाभेदात् तथाभूताया एवेह विशेष उच्यते इति, तत् परिहर्तव्यम् । अवोच्यते, तत्राप्ये करवात क्रतो:, एक एव परिक्रय:। भेदस्त वचनात् सत्या सम्बन्धप्रयो- जनो दक्षिणासंस्कारप्रयोजनश, न तस्मिन् भिद्यमाने परि.. क्रय कत्व भिद्यत इति । (१०।६ । १७ प्र०) पौधरीकै मर्यासा दक्षिणानां विभय नयनाधिकरणम्। प्रत्यहं 'सर्वसंस्कारः प्रकृतिवत्मासां सर्वशेष- लात् ॥ ६८॥ (१ म पू.) पौगडरीक एवोदाहरणम् । तत्रैतत्समधिगतं, सक. देव परिक्रय इति। अम्ति तु प्रकृतो, माध्यन्दिने सक्ने दक्षिया नीयन्ते इति । तत्र समयः, कि सर्वासा कादौन प्रत्यहं नयनम्, उत, मलनयनम, प्रध वा प्रविभज्य नय. नम् । इति। कि प्रारम्', प्रत्यद सर्वामां सम्कारः स्यात् । कुतः । प्रतिवत् प्रकृती हि सकना दक्षिणा तस्मिन् काने मझता, हापि तहटेष सकला: सकर्मया इति । कघम् ।। पहा प्राधान्यात, तहुएभावाच दक्षि- ·६.४ । मीमांसा दर्शने . थानां, सर्वा एar: सर्वेषाम् अहा शेपभूता, शेपभूना चार्थस्य य: संस्कारः, स तेन तेन अहा प्रयुज्यते इति तस्मात प्रत्यहं सर्वसंस्कारः । एकार्थत्वान्नेति चेत् ॥ ६६ ॥ (२ य पू०) न चेतदस्ति, प्रत्यई मर्वसंस्कारः इति, किन्तहि सक देय सस्कार: स्यात् । कुतः । एकार्थत्वात् दक्षिणानाम् एक कार्यम् प्रानमनं, तामाच नयनादिमस्कारसंस्कृताना प्रत्यर्पणं कायम, एकमिन्नपि ध अहनि तरसंस्कारमक तास दीयमानास कृतः चोदनार्थ इति भूयः सस्कारप प्रयोजन नास्ति। तस्मात् सतत् संस्कियेरनिति । स्थाटुत्पत्ती कालभेदात् ॥७०॥ (२ य पू. नि.) नचैतदस्ति, सहरसस्कार इति, किन्तर्षि प्रत्यहम । कुतः ।। उत्पत्ती कालभेदार, उत्पत्ती दक्षिणानां विभि एकालसम्बन्धः श्रूयते, तस्मात् त्रिष्टुभो लोके माध्यन्दिने सक्ने दपिया नीयन्ते इति, सर्वारीता सर्वेषाम् । মুন, নাম্বাঃ মাহিনানি মুষলানি মিহল, तत्र १ अगम्यमानविशेषत्वात् यस्य माध्यन्दिने सक्ने । सस्क्रियेरन्, तस्यैव सस्कारलोप: स्यात्, प्रयोगमैदात् । चपन्यतरच सस्क्रियमाणा अन्यत्र सम्झता भवन्ति, सम्मान भेदेन सस्मियेरविति । विभज्य तु संस्कारवचनात् हादशाहवत् ॥७१॥ सि.) म ·१. अध्याये ६ पाद। । न चैतदस्ति, समस्तानां प्रत्यहसस्कार इति, किन्तर्हि विभज्य संस्कियेरन् । कुतः ।। वचनात, हादशाह प्रत्यहं नयनाटिसंस्कारो वचनात् क्रियते, अन्वहं हादश- शतं ददाति इति । पौगहरीकर हादशाहप्रतिः, न ज्योतिष्टीमप्रेक्षतिः, तम्मात् परिक्रयै कत्वेऽपि सति वच- नात् भेटेन सम्कोर इति । (१०। ६ । १८ अ.) मनी ऋच इत्यनेन यावदर्थमचामुपादानाधिकरणमा लिङ्गेन द्रव्यनिर्देश सर्वत्र प्रत्ययः स्यात् लिङ्गस्य सर्वगामित्वादाग्ने यवत् ॥ ७२ ॥ (पू.) . क्वचित् कर्मविशेषे वय, मनोः ऋच' सामिधेन्यो भवन्ति इति । तत्र सरायः, कि, यावत्यो मनुलिगा ऋचः, ता: मर्वा दायतथीभ्यः प्रानीय सामिधेनीपु विनियो- काव्या, उत काविटेव, न सर्वाः । इति । किं प्राप्तम् ?, भर्वा एवंलिङ्गा उपादेयाः। कुतः ।। निगम्य सर्वगामि- त्वात्, हैतावत् श्रूयते मनो: ऋच: सामिधेन्यो भवन्ति इति । मनु शब्दसंयोगो हि लक्षणम् ऋचामुपादीयमा- नानां, मनुमस्वनोन च शब्द उपलक्ष्यन् थापतीपु सम्भवत्, तावती: अविशेषात् शक्रोति उपनक्षयितुम, एतच वचन निङ्गमाघसम्पन्धन विनियोजक, न इयत्तापरिचिदानां विशेषकम् । तस्मात् प्रविशेशात् मस्तिबिनवल्य' उपा- देयाः, भाग्नेययत, यया, गाजीपापामाग्नेयेन संवसर.

·मीमांसा दर्शन
मुपधाने, प्रासीत सुतो न सूकम्य अविच्छेदाय इति प्राग्ने
चैन सूत नेत्युक्त, यावन्ति धाग्नेयानि सूतानि दाशत
यानि, सर्वरिष्टका उपधीयन्ते, एवमिहापि मनुनिङ्गा भ
मामिधेनीकार्य कर्तव्यमिति । यथा बा, अहर्गणे ऋजी
पमप्सु, प्रास्यति इति, सर्वेपामा यत् ऋनीपम, अधिशे-
पात् तत् सर्वं प्रास्यते, तहदिहापि प्रविशेषात् मर्वासामु
पादानमिति ।
यावदर्थ वा अर्थशेषखादल्पन परिमरगां स्यात्
तस्मिथ लिङ्गसामर्थ्यम् ॥ ७३ ॥ (सि०)
न चैतदम्ति, सर्वासा मलिदाना दागतयोमामा
गम इति, किन्ताई यावदर्थम् उपादेया इति । कुत ।।
पर्धयेपलान, कार्योपभावेन हि सामिधेनीनामुपाटान,
तच कार्यम् अम्पाभिरपि सिध्यतीति, मिहत्वाकार्यस्य,
यद्यपि लक्षिता मम्ति अपरा ऋच, तथापि प्रयोजना-
भावात् नयोपादीयन्ते इति ।
ननु कायमेषभाव मर्यच वाचनिक , हापि प्रत्यक्ष
वचनात् लिङ्गपरिच्छिन्द्रा सामिधेन्यो विधीयन्ते इति
मर्यामा विधान भविष्यति इति । प्रपाभिधीयते, मत्य
मध वाचनिक भवभाव, न वि सामिधेन्यो विधी
यन्ते, किन्ताई चोदकप्राप्तानाम् इयत्तापरिधियाना
केवलमनेन विगम उच्यते, मनो. ऋष इति। मोऽय
विशेष रुचमानो यावत्य उपन्यता, ता एक विशेषता
चंबात् प्यावसन्त, नापरा अपि तमिळा. प्रसन्यन्ते ।
-

·१० अध्याये ६ पादः। पव- तस्मानिनवतीनां नियतानामुपादानं न सर्वासाम् इति । न च, नियतीनां मावात् गुणानुरोधेन प्रधानात्ति- न्याय्या । एवञ्च लाधवं प्रयोगमाशुभावथ भविष्यति इति । अपि च अस्मिन् पक्षे लिङ्गमपि समर्थमेव । कथम् ।। लिग हि लक्षणवे न सामिधेनीनामुच्यते । तत्र यद्यपि न तलिङ्गाः सर्वा उपादीयन्ते, यस्त्विह प्रयुज्यन्ते ताः ललिङ्गा एव नान्यलिङ्गाः, तथापि लिङ्गमनुग्रहीतमेव न बाधितमिति । तस्माद यावदर्थमुपादानं न सर्वासामिति । आग्ने ये कृत्स्नविधिः ॥७४॥ (१ म आ. नि.) यदुक्त, यथा प्राग्ने यै: सूक्तैरिष्ट का उपदधाति इत्युक्तो सर्वाणि लिङ्गविशिष्टानि उपादीयन्ते, न कानिचित, मत्रापि द्रष्टव्यम् इति, तत्परिहर्तव्यम्। अचायत, युक्तम् प्राग्ने येषु कत्मविधागम । कुतः १ । इष्टकाबहु- त्वात्, प्रतिसूलम् उपदधाति इति वचनात, बद्वी नामुम धेयानां सूक्ताल्पत्वात् कारम नोपादानमविरुइम, इह तु इयत्तापरिमितानां विशेष उच्यते, इत्युपदिष्टो हेतुः । तस्मा- दयम् इह प्रदृष्टान्त इति । ऋजोगस्य प्रधानत्वादहर्गो सर्वस्य प्रतिपत्तिः स्यात् ॥ ७५ ॥ (२ य ा. नि.) यदप्युलम् अहर्गणे यया ऋजीपस्य सत्सम्य अमु प्राशनम्, एवमत्रापि अविशेषात् सर्वासामुपादानम् इति, तत् परिहत्तव्यम् । अत्रोच्यते, ऋजीयस्य प्रधानत्वात् युलम्, जीपस्य प्रविशेषात् प्रतिपत्तिरियम् अभिधीयते, ·मौमांसा-दर्शने मा सर्वस्य ऋजीपस्य स्यात, यस्य न क्रियेत, तस्य संस्कार. परिलोप: स्यात् । तस्मात् सर्वेपामङ्गां यत् ऋजीपं, तत् सवे प्राम्यते । इह तु अर्धशेषत्वादित्युपदिष्टो हेतुः । तस्मात् विषमम् एतत् जीयेणेति । (१०६.१८ अ.) पाससि मानीपावहरणयोरनुष्ठानाधिकरणम् । - वाससि मानोपावहरो प्रकृती सोमस्य वचनात् ॥ ७६ ॥ ज्योतिष्टोमे मानीपावहरणे ममानाते। सच संशयः, कि यत्र कचित् मान, येन केनचित् उपायहरण कार्यम, उत, वासमि मानं वाससा चीपावहरणम् । इति । किं प्रासम् १, अर्थात् यत्र चिन्मान, येन केनचिदुपावहरणम । एवञ्च नियम लाघव प्रयोगमागभावय भविष्यति इति । एष प्राप्त बम', वाससि मानं वाससा च उपायहर. पणञ्च कार्यम। कुगः ।। वचनात् वधनमिद भवति, वाममि मिनोति, वासमा च उपायहरति तिवचनस्य मामात् नियम्येत। (१०।६।२० प्र०) प्रथ वा, नेवार संमयः, बचनात् वाससि मान पाममा पीपावहरणम्, एवं प्राप्तम् उत्तरविवक्षया कीव से, विगेप चिन्तयितुम् । यच्च प्राप्तम् उत्तरविवक्षया सीबते, नम हराया प्रयोजनिति ।

·१. अध्यये है पादः। पहर्गोऽर्थात् वासोन्नरोपादनाधिकरणम् । तबाहर्गोऽहासः प्रकृतिः स्यात् ॥ ७७ ॥ अस्ति द्वादशाहः, तव चोदकपातम् उपायहरणं, वाससा उपायहरति इति । तत्र संशयः, किमुपाव- हरणार्थम् अन्यदास उत्पाद्यम, उत, नं १ इति । कि प्रासम् १, नोत्पाद्यम्। कुतः । न वचनमस्ति, अन्यत् भेटेनोत्पाद्यमिति, वचनाहते न प्रतीमो भेटेन उत्पत्ति तम्मात् न उत्पाद्य मिति । एवं प्राप्ति ब्रूमः, अहर्गणे अर्थाहासः उत्त्वायम् । कथम् । महबहुत्वात, बहनि अहानि, तत्र चोद के. नैतत् प्राप्यते, वासमा उपायहरति इति । भेदेन च अनु त्पाद्यमाने उपावहरणार्थ एव न सिध्यत् । तस्मात् उत्पादयितव्यमिति ॥ (१०। ६ २१ प्र. - . उपायहरणार्थमेव वामोन्तरोत्पादनाधिकरणम् । मानं प्रत्युत्पादयेत् प्रकृती तेन दर्शनादुपाव- हरणस्य ॥ ७८ ॥ (पू.) सत्रैवाहर्गणे चिन्त्यते, उनमेतत्, अर्थात् वास उत्पा थम् इति । तत्र संशयः, कि मान प्रति उत्याधम्, उत उपावहरणं प्रति उत्पाद्यम् । इति । किं प्राप्तम् ', मान प्रति उत्पाद्येत । कुतः ।। प्रकतो तेन दर्शनादुपाव हरणस्य, ज्योतिष्टीमे यस्मिन् मीयते तेनैव उपायहर .

·मीमांसा-दर्शने क्रियते, प्रसतियच्च विकतो, चोदकानुग्रहाय तम्मिन्ने व काले उत्पाद्यमिति । हरणे वा श्रुत्यसंयोगादर्यादिकृती तेन ॥ ७६ ॥ (मि.) न चैतटस्ति, मान प्रति उत्पाद्यम् इति, किन्तहि, 'हरणं प्रति उत्पाद्यम् । कथम् ।। त्यसंयोगात, न हि थूथते, मान प्रति उत्पाद्यम् इति । शुत्यभावाच्च नैका- न्ततोऽध्यवसीयते, अत्रैवेति । यम्य चार्थः प्रयोनकः, मप्रयोजनप्रयुक्तत्वात् तत्काल एव न्याय्यः, न अन्यकाल: इति । हरणकाले धानेन प्रयोजनमिति हरणे एव न्याय्यम् उत्पादयितमिति । यदुक्त, प्रकृती माने यत् धामस्तस्य हरणे दर्शनात, इह चोदकानुग्रहाय तत्काल- मेवोत्पाद्यम इति, तत्परिहर्त्तव्यम, पत्रोच्यते, न थू यते, सेनेष वाससा उपायहरणं कर्तव्यमिति, किन्तु अर्थात् तेन मियते, एकत्वात् प्रहः, न हि तहामोऽन्यत्र व्याहत. मिति तनैव क्रियते । यच्च अर्थात् कृतं, न तत् चोदक: प्रापयति, अवाचनिकत्वात् । न च, इह तदेव वाम उभयार्थ मम्भवति, अहबहुत्वात् । तस्मात् इरएकाले एव उत्पामिति । (१०६२२०)। इति भवीयवरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये दशमां- . ध्यायस्य मष्ठः पादः।

·मीमांसा-दर्शने १. अध्याये ७ पादः। ज्योतिष्टीने प्रत्य' हविभेदाधिकरणम् । पशोरेकहविष्ट, समस्तचोदितत्वात् ॥१॥ (पू.) अस्ति ज्योतिष्टीमे पशुरग्नीपोमीयः, यो दीक्षितो यद. ग्नीधीमीयं पशुमालभते इति। तच संशयः, किं कृत्स्नः परेक हविः, उत प्रत्यग विर्भेदः ? इति । किं प्राप्तम् । क्षत्र: पशरेक हविः इति । कुतः। सम. स्तस्य चोदितत्वात्, समस्ती 'हि पशुरग्नीषोमो प्रति घीयते, न पृथक् अङ्गानाम् अग्नीपोमीयता। तस्मात् पखातित्वात् द्रश्यात् अवदाय अग्नीषोमाभ्यां दातव्यम् । अङ्ग हविष्ट पशुशब्द लक्षणा स्यात् । तस्मात् हात्न: पशुरकं हविः। तच्च दर्शयति, अथो खस्खाहुः कापया टक्षिणस्य पूर्व पदस्यावदेयं, तत्मवस्य पशोरवत्तं भवति इति । अधो खल्वाडः गोपायना दक्षिणस्य पूर्व पदस्या- बदेयं, तत्सर्वस्थ पशोरवत्तं भवति इति जत्नस्य पशोरव- दानं दर्शयति । तस्मादपिकत्सः यशुरेक हविरिति । प्रत्यङ्ग वा यहवदङ्गानां पृथक्प्रकल्पमत्त्वात् ॥ २ ॥ (सि.) वाशब्द: पक्षं व्यावर्त्तयति, नैतदम्ति, कत्नः परेक ·मीमामा-दर्शने हविः इति । किता, प्रत्याविभेदः । पुतः । पृथक प्रकम्पनलाय, पचगहानि प्रपन्त, उदयप्यापति নিয়াযা সংঘনি মাধবি লাঘবনি . यौरवति गुदग्यापयति । इदगाहतिकादिभ्योऽप्रदान সুয়া, নল অলিমবিল বীমনি। নক্সাবু হ यापन विगमितव्यः परः, तमिय विगप्यमाने पत्रा कतिनं भवति । तदेवम् पापतति, पम्माहत्या यागम्य क्रियमाणम्योपकुर्यात, तां पाटतिम् पम्ताय धन गत साचात् यागद्रव्य परिच्छतुम्। सम्मात् प्रपापा मा प्राकृतिः उपकम् पईतीति पावासतिकस्य ट्रष्यस्य दयादीनि यानि, सानि हवींपि, तेभ्योऽवदाय प्रदात- व्यमिति, ग्रहवत्, यथा, सोमे ऐन्द्रवायवं ग्रहाति, मैवावरुण ग्रहाति। प्राजिनं ग्वाति इति पृथक्- कल्पनत्वात् सोमरमो इपिः म सोमसता, एवम् प्रथापि दूटव्यम् । समस्तचोदना तु अगाविष्ट्येऽपि प्रणाचा प्रब. प्रघ यहनमुना, तत् सुतरामने कह विष्ट्ये उपपद्यते। कथम् ।। सतन पोरवदानम् प्रन्येन अनु जिप्रक्षन् न फुस्रस्य पगोरवदीयते इति दर्शयति । (• 010१५०)। कन्यत एप। पमा दयादिभिरवा विशेच यागामुष्ठामाधिकरणम् । हविर्भेदात् कर्मणोऽभ्यासः तस्मात्तेभ्योऽवदान स्यात् ॥३॥ (पृ.) प्रत्यई इपिर्मेद इत्येतत् समधिगतम्। इदमिदानी ·१० अध्याये ७ पाटः। , मन्दिहाते, किं, येन केनचिदने न हविया यागो निर्वत- यितव्यः, उत, सर्वेभ्य'ऽधदातव्यम्, अथ वा परिसरा, केनचित् ? इति । किं प्राप्तम् । सर्वेभ्योऽवदात व्यम, इत्यवदानकम्म अभ्यसितव्यम् इति। कुतः १ । हविर्भ हात्, भिन्नानि इवपि हृदयादीनि यानि अवदाने मकीर्तितानि, अवशिष्टानि च पंखाकृत्या प्रणाद्या परि छिन्नानि, तेभ्यः सर्वेभ्योऽवदातव्य, पवाछत्या हि केचि- विशेषाः परिच्छिद्यन्ते,तत् यदि एकमात् अङ्गात् अवदीयेत, न पक्षाकृतिपरिच्छिन्ना, सर्व विशेषा उपसटोरन्, तत्र पखालल्या अङ्गभावो न सतः स्यात्, अनेकविशेषगा विशिष्ट हि मांसराशि परिच्छिन्दती प्रभावं नीता भवति, नान्यथा। एकहषिष्ट्ये हि पश्वाततिपरिच्छिन्त्राङ्गराशेः मर्यावदाना नभ्यासेनैव यघातादेव अवत्तं भवति । पृथकप्रकल्पितेषु अङ्गेषु एकस्मादङ्गात् अवद्यन् कांशित् विशेषान् जह्यात्, अभ्यस्यस्तु अवदानानि सर्वान् विशे- यान् परिग्टनाति । तम्मात् सर्वेभ्योऽवटातव्यमिति । ननु पश्वारुतिपरिच्छिवाना विशेषाणां यागार्थत्वात अन्यतमेन याग सिध्ये त। उच्यते, सिध्ये देव, यदि विशेषाण यागसम्बन्धः श्रूयेत। पखाकतेस्तु श्रूयते । तम्माविशेषेषु गृहमारेषु अनभायः कृतो भवतीति तदर्थ प्रयोगवचनेन विशेषा सधान्त, नावगम्यते विशेष., को वा विशेषो सहीतः को वा नैति, प्रतः सर्वे गद्यन्ते प्रयोगवच नानुग्रहाय, यच विशेषो न ग्टहीत: तेन विनापि यथाशुतमेव पाह, ·मोमांसा दर्शने भवतीति कन्यामाने तस्य पखालत्या परिच्छेदे न कशि. दप्यधिकोऽऽङ्गीकृती भवतीति अनादरस्त प्रत्याश्रितः स्यात् । तस्मात् सर्वेभ्योऽवदेय हृदयादिभ्योऽवमिष्टाचति । आजाभागवद्दा निर्देशात् परिसङ्ख्या स्यात् ॥ ४ ॥ (उ. .) हृदयादिभ्योऽवदातव्यं नावशिष्टात् । कुतः ।। तेषां निर्देशात् निर्दिश्यन्ते हृदयादीनि,' इकादश वैतानि पगोरवदानानि इति । तत्र प्राप्तत्वादेव पामेघ विधिन मम्भवति इति । पानर्थयात् नानुवादः। निपञ्च पुनःयवमिति इतरेयांमयुतानां परिसहायक भवति । यथा, न गन्तव्य' न भोक्तव्यमिति च विस्पष्ट' प्रतिषेधः, एवमेव परिसदायां प्रतिषेधः क्रियते । प्राज्यभागयत्, यया यमधीये, पञ्चमे पधे पाग्यभागग्रहणं परिमार्थ मित्युक्तम्, एवमिहापि मानोति । तस्मात् परिसहरति । तेपा वा दावदानव विवक्षन्नभिनिर्दिशेत् पशोः पञ्चावदानत्वात् ॥ ५॥ (पुनः पू.) पक्ष घ्यावयति, न तदम्ति, परि- मोति, तत्र हि यो दोषाः, स्वार्थप्रहाण, परार्ध- प्राप्तयाधय। यदुत निर्देगादिति, नैतदेव, तेषां हृदयादीनां शवदानव विवक्षन् अभिनिर्दिशत्, नेव वचनभ्यर्भिवति, एकादष पचोरवदानानि, নাধিকানি, যানি মহানালি নানি মিস্তিনি याभन्दा कम्पना ·१. अध्याये ७ पादः। -- इति, कथन्तर्डि, एकादश हिरिषद्यति इति । कुतः । नात्र अवदानम् अनूद्यते, अप्राप्तत्वात् । कथम् अप्राप्तिः ।। पशोः पञ्चावदानत्वात् पञ्चावदानव' हि यशोः श्रूयते । सस्मात् नानुबादः, एतानि हिहिरवातीति। एतेषां दिरवदान विधाय शतार्थ: शब्दी भवति, अवशिष्टानां त्यागं न वारयति । तस्मात् सर्वेभ्यो विदेयमिति । अंसशिरोनूकसक्थिप्रतिषेधश्च तदन्यपरिसद्ध्याने- ऽनर्थकः स्यात् प्रदानत्वात् तेषां निरवदान- प्रतिषेधः स्यात् ॥ ६ ॥ (यु.) इतय न परिसङ्ख्या। कुतः ।। असशिरोन कसक थिप्रतिषेधात, एवमेतेषां प्रतिषेध उपपद्यते, यदि न परि सहयानं भवति, भवति । सः । नासोरवद्यति न पिरसो 'नानकस्य नापरसक्थ्योः इति। परिसझाने अंसशिरो- नकस क्या प्रतिषेधोऽनर्शक: स्यात् । अथ तु न परिसड्डया, ततः प्रदानत्वात् यानि अंसादीनि, तेषां निरवदान प्रति- पिध्यते । किमिदं निरवदानम् ? इति। निष्कृय तस्मात् अङ्गात् अवदानं निरपदान, हिरवत इति तत् प्रतिषिध्यते इति, प्रत: अरेवाङ्गैः इज्या क्रियते इति । अपि वा परिसद्ध्या स्याट्नवदानीयशब्दत्वात् ॥ ॥ ७॥ (सि.) अपि वेति पक्षव्यात्तिः, परिसड़या एवं स्यात्, नव सर्वेभ्योऽवदातव्यम् । कुतः ! पुनःयणस्यार्थयत्त्वात् । ननु

·भीमासा दर्शने
विटीपा परिसवेरत्युक्तम। उच्यते, नाबाय दीपो भवति ।
कथम् 1
अवदान हि चोदकेन होमार्थ प्राताति, इह
नम्य हृदादिमि सम्बन्ध क्रियते । तेन हदगादीनि
वाक्येन होमसम्बहानि भवन्ति, नान्यानि अगानि पत्रा
तिर्देवतासम्बन्धी नि । न घ, एतस्मिन् प्रत्यक्षे हदयादि
वाक्ये सति पखालतर्देवतासम्बन्धीऽन्येपाम् अनाना हाम
माधनत्वे नापपद्यते, हृदयादिष्वपि एवमा क्षतिकात् ग्राह्य
माणेषु प्राकृतैर्देवतासम्बन्ध उपपद्यत एव । तस्मादन्यानि
प्रदामि परिसायन्ते।
अपि च अनवदानीयशन्दी भवति, मागत्यान अनवदा
नीयान सुराग्रहाय आजिमृत्भ्यो हरति इति । यदि परि
मग, तप्त किञ्चिदशमनवदानीय भवति, इतरघा सर्वम्
पवदानीय स्यात्, अनवदानीयशब्दो नोपपदाते । तस्मात्
परिसझेति । ननु शृङ्गखुराभिप्रायमनवदानीय भविष्यति ।
नैन्युच्यते, अनवदानीय हि सत्, प्रनवदानीयहरणे पाजि
सप्तभ्य इति चतुर्थी नोपपद्यते । न हि, शृङ्गरेण आजि
मृतोऽभियन्ते । स्यादेतत्, परिक्रयार्थ तत् भविष्य
तीति । उक्तमेतत् न देवताद्रव्ये ण म्वकार्याणि कर्त
व्यानि इति । तम्मान शृङ्गखराभिप्रायम् ।
अब्राह्मगो च दर्शनात् ॥८॥ यु. १)
इसय परिसरति । कुल ।। प्रवाणे हि मच
दधाति । अयम् । अकुमो राजगुन मति अमाप
इति ककुभो भन दर्शयति । इतरथा यागे प्रहत्तस्यादर्शन

·६१८ मीमांमा-दर्शने - शेपेभ्यः इति ।। कुतः । एवं प्रवसिवात् शब्दानुग्रहों भविष्यति, त्रीणि अङ्गानि यानि इज्यागेषभूतानि, तेभ्य पूज्यायां क्रियमाणायां विशब्दोऽभ्यनुग्टहीतो भवति । व्यङ्गैर्वा शरवत् विकारः स्यात् ॥ ११ ॥ सि.) अनिज्याशेषैताउँरिज्ये त, एप विकारः स्यात, न वीणि यानि कानिचिटष्ट्वानि । यदि यैः केथिचिभिरङ्गे. रित्या कर्तव्ये त्यभ्य पगम्येत, तवाङ्गैरिति न विधीयेत, प्राप्तवाटेव, वित्वार्थ विधानं स्यात, बिभिरिन्ये त इनि, तब विपन्दोऽद्रशब्देनासमर्थ एव स्यात्, प्रमामयें ममामी नोपपोत। अपि र अमत्यां वयाणाम् पङ्गानामेकम्या माधारखा क्रियायाम् एकस्मिन् वा माधारणे गुणे विशब्दस्याङ्गशब्देग विशेषण विशेष्यसम्बन्धाभावात् सामर्थ न विद्यते, यानि पीणि अङ्गानि वित्वमबहानि तानि धानानीति । प्रमति विणेपे व्यवहाराभागत् माकाई भवति, कतमानि धागा नीति । त्वत्पन्चेऽपि कथम् ।। तदुयते, समाहार एप ममास', येषां ममाहार उन एक क्रियागुणममन्धो वा, तानि नामानि, एपाच ममाहार उच्यते, यत् टोपए: पूर्वा द्वादग्नये ममपद्यति, गुदम्य मध्यतः, योण्या जघनतः इति। ममवटानं समाहारः, एकेन अग्निना गुणेन सम्बन्ध', एकया च समवद्यतिक्रियया । तस्मात् एतानि भानानि, एतानि चानिज्याशेपापि। अतो बचनप्रामा खात् अनिन्यागपैसाङ्गः विष्टकदिज्य सेति। गरवत् - . । . :

·१. अध्याये ७ पादः। यद्या, भरमयं वर्हिः इति वचनप्रामाण्यात् शरैः গা 'वाधन्ते, एवमिहापि इज्याशेषता बाधिष्यते इति । आह, इन्याशेषाणां प्रतिपत्तिरेया, न च, अन्येन इज्याया क्रियमाणायामेतत् प्रतिपादित भवति, तस्मात् इज्याशेषाणां कार्य अवर्तमानानि न इज्यागेपविकार- भूतानि मवितुमर्हन्ति इति। अत्रीयते, यद्यपि प्रतिपा. द्यन्ते तथापि नान्यथा, तस्यां निहत्तो इन्याशेपैः कर्तव्या- यामनिच्यापाणि विधीयन्ते, एतानि तव प्रतिपादयित. व्यानि, एतान्यपि हि कतकार्याणि प्रतिपाटयितव्यान्येष । यानि तु शेषभूतानि तानीह प्रतिषितानि यथाकामम. न्यत्र प्रतिपादयिष्यन्ते इति । (१० । ।३ प्र.) . अध्यभाडामविकारताधिकरणम् । अध्यधी तु होतुः चावत् इडाभनविकार: स्यात् ॥ १२ ॥ (पूर्वपचे पू०) अम्ति ज्योतिटोमै पशरग्नीपोमीयः, यो दीक्षिती घरग्नीपोमीयं पशुमालमते इति । तत्रेदमाग्मयते, अध्यूनी होये हरन्ति इति। तघायमर्थः संययिका, किम्, अध्यधी होरभक्षम्य विकार:, छत पविकारी होर्निय म्यते १ इति । कधं विकार: स्यात, कय नियन्यने । इति । यदि प्रध्य भी विधीयते, होने हरमित इन्येतदनशने, नको विकारः। पय प्रध भी मुसि होघे हरसि इति विधी- ·. ६२० मोमामा दर्शने यते, ततो नियमः। किं प्राप्तम् । । होतुः भक्षस्य विकार: स्यात् । कुत' ।। अपूर्व अध्य भी प्रदेवतशेषत्वात, घडाभक्षे न प्राप्ता, मा न शक्या अनुवदितम्, अतो विधी. यते, होटभागहरोऽध्यूभी भवन्ती होटहरणे प्रत्यक्षा, भानुमानिकम् इडाभक्ष निवर्तयति इति । घागवत्, यथा अनिज्याशे पैस्तपः इज्यापाणि निवर्तन्ते, तहत् । शेपे वा समवैति तस्माद्रथवनियमः स्यात् ॥ १३ ॥ (पूर्व पक्षे उ०) वायब्द. पर व्यावत यति, रडाभक्षविकारः इति । कथं स्यादिडाभक्षविकारः, यद्यपूर्वा अध्यूभी स्यात् ।। सा हि इडायां समवैति। कथम् ।। अनस्थिमिरिडा बर्डयन्ति इति तस्याः हरणं प्राप्त, होटसम्बन्धी न प्राप्त म विधीयते, याम् इमाम् अध्यनों हरन्ति, ता हो। नान्यस्मै एति, होवे वन्य भक्ष कुर्वन्तीति । अपि । होवे हरन्ति इत्यानन्तर्यात् एकवाक्यता प्रत्यक्षा, इतर- स्मिन् पचे, अध्य धों हरन्ति इति च होटशब्दयवधानात् कल्पयितव्या भवेत् । तस्मात् भागे नियमः, रथवत्, यथा, यजुर्यु तं रथमध्वर्यवे ददाति इति रथस्य वाक्यान्तरेण प्राप्तत्वात् प्रव्यवधानाच अध्वर्युभागे नियमः, एवमिहापि होटभागे नियम' इति । अशास्त्रत्वात्तु स्यात् ॥ १४ ॥ (सि.). तगम्दः पक्ष व्यावत यति, न भागे नियमः, पड़ामहू- . नेवं ·१. अध्याये ७ पाटः। . विकारः इति । कुतः । नास्ति शास्त्र, बेन इडाभले अध्य भी स्यात्, नन्विटम उक्तम, अनस्थिभिरिडां बई यन्ति इति । उचने, अनुवादम्वरूपत्वादस्य, प्राप्तत्वाच्च अनस्थि कानां वचनान्तरण, अब बघूष्परिशियते तत्समवत्त धान्चाम प्रानयति तत् हृदयं प्रास्यति जिहां वक्षस्त निममतस्ते- स्तेस्या' वनिष्टुम् इति, अनुवाद इति गम्यते, न चात्र अध्य भी कीवंते । तस्मादप्राप्ता । अप्राप्ता चेत् हीटहरण- मुद्दिश्य विधीयते । व्यवधानात् अप्राप्तव एकवा क्यता कल्पयितव्या इति । अपूर्वत्वात् प्रध्य भया अनुवादा. भावेऽनर्थकत्वपरिहाराय कल्पयिष्याम: । एवञ्च म्बपटगतं हरण विहित भविष्यति इति । इतरघा तु हो।ऽध्य नी मम्बन्धी विधीयते, न बपदगतहरणम् । तस्मादपि भक्ष- विकार। अपि वा दानमात्र स्यात् भक्षशब्दानभि- यत्तु, - सम्बन्धात् ॥ १५ ॥ (दि०) अपि वा इति पदव्याक्ति: । यदा एवं, न वचना न्तरेण हामक्षेऽध्य भी प्राप्ता, माऽपूर्वा हत्त या विधीयते, न ताई भाविकारः। दानमात्रमेतत् होघे अध्य भी हरन्ति इति । नाच भक्षादेन प्रभिसंयोगी विधीयते । तनाव भघधिकार इति । दातुम्त्वविद्यमानत्वादिडाभनविकार: स्यात् शेपं प्रत्य विशिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ (३०) ·मीमांसा-दाने । म्यादा होवध्वर्यु विकारत्वात्तयोः काभि- मम्बन्धात् ॥ १६ ॥ (सि.) स्याहा मैवावरुषभन:, प्रेपेषु अमो अध्वर्यु विकारः, अनुवचनेषु होतः, तम्मान्मे वावरणः प्रेष्यति चानु चाह इति, अतस्तम्य तयोः कर्माभिममन्यात् अर्थापत्त्या भक्ष लभते । तस्मात् सभक्ष: स्यादिति । (१०७६ अ.)॥ দৱাৰৰ কাৰন্ধ্যে । 'विभागः स्यात् विकर्मत्वात् ॥ २० ॥ (पू.) अथेदानी मैत्रावरुणमेव प्रति भवति सन्देह, कि विभागो मैत्रावरुणः, उत एकभाग: । इति । किं प्रासम् ।। हिभागः स्यात्, अध्वर्युविकारवादध्धय भाग प्राप्नोति, हाधिकारत्वात् होटभागं प्राप्रीति । तस्माद विभाग:- स्यात् इति । एकत्वाधै कभागः स्यात् भागस्थाश्रुतिभूतत्वात् ॥ २१ ॥ (सि.) वायदः पच यावत्त वति, न हिभाग: स्यात्, एक- भागी भवेदिति। कुतः । मागस्यातिभूतत्वात् इति, नह अधय्ये भागी मैत्रावरुषख य यते, नापि होट. भागः । यदि हि उमौ श्रू येथरता, एकेन मागेन कृतेऽपि मस्कार दितीयोऽपि वचननामाएदार स्यात्, चोदन ·१. अध्याये ७ पादः। ६२५ ७ तयोः प्राप्तिर्गम्यते, तत्रैकत्वाम्मै त्रावरुणस्य, एकेनैव भागेन यावती प्रारुती शक्तिः, सा तेति द्वितीयभागं चोदको न प्रापयति । तस्मात् एकभागः स्यात् इति ॥ (१०। ७।७प्र.) . प्रतिप्रस्थातुर्भदाभावाधिकरणम् । प्रतिप्रस्थातुश्च वपाश्रपणात् ॥ २२ ॥ (पू.) अग्नीषोमीये एव पशौ प्रतिप्रस्थाता नाम ऋविक् श्रूयते । तं प्रति सन्देहः, किं तस्य शेषभक्षी भवेत, म । इति । किं प्राप्तम् ।। भवेदिति । कुत: ।। वां हि यपयनवयु कम्म करोति, प्रतिप्रस्याता पपां थपयति इति । तस्मात् स्यादस्य भक्षः इति । अभक्षो वा कर्मभेदात्तस्याः सर्वप्रदानत्वात् ॥ २३ ॥ (सि.) प्रभक्ष: स्यात् प्रतिप्रस्थाता। कुतः ।। यस्मिन् यागे स अध्वर्योर्विकारः, तस्य द्रव्योषो नास्ति, वपामसौ यप- यति, तस्याः सर्वप्रदानत्वं, तब शेपाभावात् किं भषयेत् ? यत्र गेषोऽस्ति हृदयादिषु अंशेषु, न तव प्रसो अध्वर्यो. विकारः। प्रन्यहि वपापूर्वम् पनापूर्वाद, चोदकेन च यस्य अपूर्वस्य शेषः प्रतिपाद्यते, तस्य सत्कम्भकरे मषः, एवं हि तस्योपकारको भवति इति। अन्य कम्पकर भक्ष. ५३ ·. मीमांसा-दर्शने विदं यूयते, पाज्यभागो यजति, एवं प्राकृतेन यागेन स्वकार्य करोति इति, TE पुन: प्रान्यभागी यजति इति स प्रकारोऽतिदिश्यते, एवमनेन प्रकारेण यागः स्वकार्य करोति, यथा हाभ्यां शम्दाभ्याम् एकोऽर्थ उथते । पाग्ने यवत, पावाइने अग्निमग्न पाव इति य एवं सम्बोध्यते, म एवोचते, प्रामानमावह इति । यथा वा, एप दण्डः, दण्डेन प्रहर ति द्वाभ्यामेक एव इण्ड उद्यते । एवमि- हापि प्राकृती, भाज्यभागौ यजति इति विकृतावरण भाज्यभागवचनेन तहत सहमेधीयं करोति इति वाक्य पूर्वते, न रागान्तर.पीदाते, नापि चोदकमासस्य अनुवाद मामिति । न वा शब्दपृथक्त्वात् ॥२६॥ (श्य पू०) वामदः यक्ष प्यावत यति। नैतत् पाने याचाहनेम सल्य, तत्र हि प्रग्ने पाव इत्येतायता प्रायोटा अग्नि अम्निमा इत्येतायता योदव्योऽग्निरुपते, न माभ्यामेकोऽर्थः क्रियते । ११ ह मत तिवत् इत्ये के नैव वर- मेन पाव्यमागवता अवगम्यते । पुन: प्राध्यभागी यजति इति कसकर शास्त्र मनर्थक स्यात् । तस्मादमुवाहमाप मित्यध्यवसातथम् । नमु अनुवादोऽनर्थकः । नेत्युपत, वादाथैम भविष्यति, प्राध्यभागो यजति यतायाः इति, यदेता मलसिवा करोति, तथा कुर्वन् प्राज्यमागो पश्यति, तर यमता सम्पत्यते इति ।

·६२८ १२ अध्याये पादः। अधिकं वार्थवत्तात् स्यादर्थवादगुणाभावे वचनादविकार तेषु-हि तादी स्यादपूर्व- त्वात् ॥ २७ ॥ (प.) मन्वत्र अथवा अधिकयोः कर्मान्तरयोरुत्पत्तिः, न, अनुवाद इति, भाज्यभागावत्र क्रियेते एवेति, किन्तर्हि उपदिश्यते यागावत कर्तव्याविति। कुतः । अनुवादमात्र' हि अनर्थ कं, शब्दपृथक्वान्न दाभ्यामेकं कर्मोयते । अथ कम्मात् न, अर्थ वादार्थता गुग्णार्थता विकारार्थता वा भवति । इति। उच्यते, अर्थवादासकीर्तनात् नात्रार्थवादार्थता । यजतायाः इत्यर्थवादः सङ्घीयते। उच्यते, न वाक्यान्तरेण विहितेऽर्थे वाक्यान्तरेण अर्थवादेन किश्चित् प्रयोजनमस्ति । तस्माद्यागान्तरविधानार्थ · एवायं नार्थ- वादः । ननु यागान्तरं नास्ति मान्यभागसंज्ञकम । उच्यते, प्राध्यभागधर्मकं भविष्यति । न च, गुणसङ्कीर्तनमस्ति, यथा अप्सु मन्तौ प्राज्यभागो यजति इति । नचान्यो यर- नप्रकारोऽस्ति, यघा नान्यामाहुति पुरस्तात् जुहुयात् इति प्रतिपिडामवार्य यदन्यामाहुति पुरस्तात् जुहुयात् इति निन्दित्वा मुयेणाधारयति इत. वचनम् । तेषु हि सरम एषमर्थवत्ता स्यात् । तस्मात् कर्मान्तरयचनम, अपूर्वदात्, एममपूर्वमध फरिष्यति, इतरघा न विगिटोत्पत्तिः भ्यान, किं पुनरत्र कान्तरे नक्षण मति ।। एक म्यैव पुन युति- रविगेपादन कं हि स्यात् इति। पतः क्रमेण प्रधान-

·-मीमांसा दर्शने
यागादुपरिटादपरो यागो भाग्यभागधर्मको विधीयते,
प्रजाती साप्येते इत्यर्थः।
प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥ २८॥ (५म प..)
इति देत् पश्यमि, कर्मान्तरचोदनेति । तत्र, तम्य
प्राज्यभागो इति नामसहीत ने सति प्रनाज्यमागी न
गयो प्रतिपत्तुम् । तहर्मकत्वं सति नक्षपगप्दः, पान्य.
भागौ इति विशेषस्य पविषक्षा म्यात, सम्मात न कर्मान्तर
किन्तु परिसरया प्रतिषेध' स्यात्, यथा पश्च पव
नखा भक्षा: इति शशादीनां पचाना कीर्तनात् अन्येषां
সব সমিমিন লযথা বাঙ্গল মন নি, যদি
हापि अन्येपामहानां प्रतिषेधो भविष्यति इति ।
.
यवन,
नाश्रुतत्वात् ॥ २६ ॥ (५म प.नि.)
न हि पत्र प्रतिषेधवाचि किश्चित्पद यूयते, नापि
इतगद्गवचन, न च असम्प्रतिपयपदार्थ की वाक्यार्थः प्रमाएं
भवति, पदार्थो हि वाक्यार्थस्य मूलं, नाम्य पृथक् मिहि-
रम्तीति । तदुता, तभूतानां क्रियार्थेन समानायोऽर्धम्य
तविमित्तत्वात् (१।१।२५ । सू०) इति । तम्मान प्रति-
पेध , तत्र हि यो दोपा., अस्वार्थग्रहण, परार्थ कल्पना,
प्राप्तवाधश्च । तस्मात् कर्मान्तरवधनमेतदिति ।
अग्रहणादिति चेत् ॥ ३० ॥ (६ष्ठ प.)
इति चेत् पश्यसि, कर्मान्तरचीदनेति उक्तस्तच ।

·१. अध्यये ७ पादः। . . म दोष, स एव महान् । तस्मात् किं भवतु । प्राज्यभागयो: स्वशब्देन ग्रहणम, अन्येषां अङ्गानां चोदकेन । स्वशब्देना- ध्यभागौ सहीतौ दृष्ट्वा चोदकस्तान प्रापयति, प्रन्यानि স্বল্পানি অধীনাৰ দায়িত্মনি নি। কিনৰ মৰি प्यति । इति। सहत्यकारिता न कल्पयिष्यते, चोदक. प्राप्तयोर्वाक्यान्तरेणार्थवादवचनमनर्थक न प्रतिज्ञातं भवि. प्यति। विस्पष्टं सज्ञाग्रहणेन पुनः श्रुतिरित्येतत्र कर्मा न्तर कल्पयिष्यते । यथा देवदत्तोऽत्र तिष्ठतीयुक्तो न तिष्ठ. देव तिष्ठतीत्युत्ता , एतावता देवदत्ताख्योऽयमभिधीयत अति गम्यते। न च परिसझया त्रिदोषा सती कल्पिता भविष्यति । तस्मात् चीदकेन अग्टहीताधाज्यभागी रही ताविति । आहे, कस्मादिदं गौरवमाथितम् । यदि हि प्रत्यक्ष- मान्यभागी न ग्टहीतो स्याता, चोदक एप तो शक्नुयात् 'ग्रहीतु', प्रत्यक्षवचनेन चोटकग्रहणागती गोरवे कि प्रयो- जनम् । इति । उच्यते, न गौरवस्य किञ्चित साधु प्रयो जन, न तु गौरवेण यत् छातं तत्र कत भवति। गौरवस्य त दीपोऽस्ति, न तु दोषोऽपि सति चोदक भाज्यभागौ ग्रहाति, य: परिहारेण पथा ग्राम गच्छति, परिहारदोषमसौ प्राप्नोति, न त प्रामगमनं न भवति । तम्मात प्रग्रहणात् मान्यभागयोहणमिति । न तुल्यत्वात् ॥ ३१ ॥ (६४ पु. नि.) नैतदेवम् । यदि हि चोदकः पृथक् पृथक पाहतान् . .

·मोमांसा दर्शने पत्नी सयाजयन्ति इति । उडान्ता प्रातिप्या सस्तिष्ठते नानुयाजान् यजति इति। सत्र संशय, मायणीया कि भयन्ता कमसस्था वा, उत गयस्तैव । तया पातिथ्या किम इडान्ता सत्सम्या वा, उत इडान्तव। कि प्राप्तम् ।, शयुिडान्तले विकम्प स्यात् इति । कुत ।। पत्रानुयाजन्य प्रतिषेधात्। शयन्ता सतिष्ठते इति सावत् व्यता मेव वचनम् अपरमपि वचन न पनी सयाज यन्ति इति । यदि गयन्तैव नित्य, पत्नानुयानप्रतिषेधी अनर्थक स्यात् सम्मात् पत्नानुयाजप्रतिषेधेन कृतन सस्थान मुच्यत । कथम ? । प्रायणीयाया पनीमयाजान् केवलान न कराति, नान्य न कराति इति । तथा प्रातिथ्याया मनुयाजान केवनान् न करोति, नान्य न करोति इति, अकर्तव्यपरिसहानार्थमेवेद भिवमेव वाक्यदय पूर्वाभ्या वाक्याभ्यामिति । नित्यानुवादी वा कर्मण स्थादशब्दत्वात् ॥३६॥ (सि.) न वे सदस्ति, विकल्प इति एक एव कल्प शयि डान्तत्वमा तष हि विगिष्ट वचन, द्वितीय कल्पा नास्त्येव । न हि तस्य वचनम् अस्ति । न च पत्रानुयाज प्रतिषेधक कृत्ससस्थानवाचक, किन्तईि तनित्यानुवाद , नित्यप्राप्त अमुषदति, यथा, नान्तरिक्षे न दिवि आग्न चेतव्य इति पूर्वाभ्यां सबकवाक्यतैष प्रनयो भयन्ता 41 सन्तिष्ठते न पत्नी सयाजयन्ति इति तथा ,

·१० अध्याये ७ पादः।
इंडान्ता आतिथ्या सन्तिष्ठते नानुयाजान यजन्ति इति ।
अत्र यनलाघवेन स्तुतिः । ननु प्रतिषेधवचन: जत्न.
संस्थान वदेत् । य एष दि श्रुतस्यार्थस्योत्सर्गे दोपः स
एवान्युत कल्पनायाम्। तस्मात् संबिडान्स तैव स्यादिति ॥
(१० । ७ । १२ अ०)"
प्रायणीयातिथ्ययो पूर्वाभ्यामेव संबिडाभ्या संस्थाधिकरणम् ।
प्रतिषेधार्थ बत्तात् चोत्तरस्य परस्तात् प्रतिषेधः
स्थात् ॥ ४० ॥ (पू.)
इदमेवीदारहणं,शंयन्ता प्रायणीया सन्तिष्ठते न पत्नीः
संयाजयन्ति इति, इडान्ता आतिथ्या सन्तिष्ठते नानुजान्
यजति इति। तत हो शंयू हे इडे इति । तत्रायमर्थः
सांशयि क, कि परेए शंयुना शंयन्ता सन्तिष्ठते, उत
पूर्वेण ।। एवं, कि परया इडया डान्ता सन्तिष्ठते, उत
पूर्वया १ इति। किं प्राप्तम् ।। पूर्वाभ्यां भयिडाभ्याम्
इति । कुतः । पूर्वाभ्यामपि संस्थापयता श्रुत्यर्थः तो
भवति इति। कृते च शब्दार्थे कम्मादुत्तरान् पदार्थान्
कुर्यात् । इति। उयते, उत्तराभ्यामपि संस्थापयन्
शब्दार्थमेव करोति, तत्र नियमात् पूर्वाभ्यां संस्थापयन
शब्दार्थ परिच्छिन्द्यात्, शब्दार्थ परिच्छेत्स्यामः, यदि
उत्तराभ्यामपि संस्थापनं शब्दो वक्ष्यति, ततस्ताभ्यां
।
५४

·मोमांसा दर्शने संस्थापयन् भूयांसमुपकारं लसाते तस्मादनियम , पूर्वा भ्यामुत्तराभ्या वेति । एव प्राप्ते ब्रूमः, उत्तराभ्यामिति । कुतः । निधे- धार्थवत्त्वात, तदैव पत्नीसयाजस्यानुयाजस्य च प्रतिषेधो. ऽर्थवान् भवति, यदि उत्तराभ्यां न सस्थाप्येत, नैव पत्नी- संयानानुयाजो प्राप्नु त , तस्मादुत्तराभ्याम् इति । ननु च प्रतिषेधस्य नित्यानुवाद त्वमुक्तम् । उच्यते, न मत्यां गतो न्याय्य, तम्मान पूर्वाभ्यामिति । उच्यते, लिङ्गमेतदुप. दिष्ट', न च लिङ्ग साधक भवति, प्राप्तिरुच्यताम इति, पतेऽपि हि निनस्य पर्थवत्ता स्यात, पत्रीच्यते, यं पात, यदा विशेषो नावगम्यते, शंयुरन्ते यस्या अद्भरोल, मा भयन्ता, एवम् डान्ता। सैषा अङ्गरीतिविधीयते एडान्ता । मा च विधीयमाना अन्यानि अङ्गानि परिमष्ट। काथम् ।। गंयन्तया अद्भरीत्या पडान्तया १ मशीय मानया गायुिडान्तताय गत्याम् अन्यानि अगानि न पाकागान्ते पनाकाहरमाणानि च नैकवाक्यतां यान्ति, अतोऽमाहानीति गम्यते । नन्वेष मति पूर्वाभ्यां युद्धान्तता न कश्चिदर्थमधिक साधयति इति । उच्यते, नेप दोष , न हि तस्यार्थे पृथग्वाव यम्य पान धक्य परिजिहीर्थ , प्रम्य वाक्यस्सासरान्तता प्रयोजन, सम्मात उत्तराभ्या मस्था स्यादिति । भयन्ता प्राप्तवा पूर्वस्य वचनादतिव्रामः स्यात् ॥ ४१ ॥ (मि.)

·१० अध्याये ७ पादः ।
N
.
नेतदस्ति, उत्तराभ्यां शायडाम्यां सन्तिष्ठते इति ।
पूर्वाभ्यामेव । कुतः १ । नेह भयान्ताया अगरीते वो
विधीयते, डान्तायाश्च । किन्तर्हि संस्था विधीयते, शयि-
डान्ता सन्तिष्ठते, प्रवर्तमाना युिडान्ता च जाता सन्ति-
हते, न प्रवर्तते । तिहत्स्वेव कटषु सन्तिठतीत्यु यते ।
तत्र पूर्वाभ्यामुत्तराभ्यामिति विशेषे अनवगम्यमाने पूर्वा-
भ्याञ्च न प्रवर्तेत उत्तराभ्याञ्च। तदेव तत्र पूर्वाभ्यामेव
सस्थाने कृतं भवति । प्रतिषेधश नित्यानुवाद इत्युक्तम ।
प्रतिवेधस्य त्वरायुक्तत्वात् तस्य च नान्यदेशत्वम्
॥ ४२ ॥ (यु.)
इतश्च पूर्वाभ्यां परं न कर्तव्यमिति। कुतः । त्वग.
युक्तो हि प्रतिषेधोऽयं कृतः । कथम् ।। देवासुराः मत्य
मभजन्त, अई देवाः सत्यस्याभनन्त अई मसुराः, तद सरैः
मत्यमनूच्यमानं देवान् अपाक्रामत् ते प्रायणीयं निरवपन्
तच्छयन्तमासीत् । प्रथ असुरा यजमायस्ततो यज्ञः तत्वर
इति तमेव कृत्वा त्वरितमाद्रियन्ते इति । तथा प्रातिथ्य
निरवदम्त दिडान्तमासीदया मुरा यन्नमायतो यज्ञः
तत्वरः इति तदिडान्तमेध वा त्वरितमादियन्ते इति ।
वरामतय पूर्वमपेचन्ते, नोत्तरम । तम्मात् नान्यो देशः
प्रतिषेधस्य । तस्माच पूर्वाभ्यामय शयुिडाभ्या पर न कर्त.
व्यमिति ॥ (१०। ७ । १३ प. )
-A

·मीमांसा दर्शने पडपमद उपसाधने इत्यादिना अपूर्वीपमतकर्मविधानाधिकरणम् । उपसत्सु यावटुक्तमकर्म स्यात् ॥४३॥ (१म पृ.) अस्ति ज्योतिटोमः, तवेदमामायते, पडुपसद उपमा धन्ते इति, ताः प्रनत्य प्रामनन्ति, प्रप्रयाताम्ता अननु याजा: इति। तत्र संशयः, किं यावत् प्रतिषि तोपत्र कत्र्तव्यम्, अन्य सर्व कर्तव्यम् । अथ यावत् उपदिष्ट सावत् कर्तव्यम्, अन्यत् सर्व न व्यम् । अथ अपूर्वा सपसदः' इति । किं प्राप्तम् ', उपसस, यावदुर न कर्तव्य , प्रप्रयाजास्ता: अननुयानाः इति प्रयानानुया. जानां प्रतिषेधं कृत्वा कृतार्थः शब्दोऽवशिष्टायोदकप्राप्तान न वारयति । तस्मादविशिष्ट सर्व कर्तव्यम् इति । सौवेण वा गुणत्वात् शेषप्रतिषेधः स्यात् ॥४४॥ (श्य पू०) न चेतदस्ति, प्रतिपिड वर्जयित्वा स कर्तव्यमिति, यावदुपदिष्ट कर्तव्यम् । स्रविण पाधारण सर्वमन्यत् परिसचायते, प्रविषिष्टी घसौ स्रोव प्राधारः पुनरामा. यते, न तप कयित् गुणी विशिष्टः य यते, तस्मात्तेन तन् परिसहायते । अप्रतिषिद्ध वा प्रतिषिध्यप्रतिसवात् ४५॥ (श्य प.. नि.)

·१. अध्याये ७ पाद । . न चैतदस्ति, यावदुक्त कर्तव्यम्, प्रवशिष्ट नेति, किन्ता सर्व कर्तव्य प्रतिषि वयित्वा इति । एव हि थू यते, अप्रयाजाम्ता अननुशाजास्ता इति, एव प्रतिषेधं रुत्वा कृतार्थ शब्दो नान्यस्य बाधको भवितुमर्हति । यदुक्त , निर्गुण सौवाधारश्रयणमिति, प्रतिप्रसवोऽय न परिमला। एव थू यते, नान्यामाहुति पुरस्तात् जुड्यात् यदन्यामाहुतिं पुरस्तात जुहुयादन्यम्म ख कुर्यात् सुवेणा धारमाघारयतीगि, नान्यामाहुति पुरस्तात् जुहुयात प्राक तिकीभ्य । एता हि आधारादिका आहुतय. सर्वेष्टीना मुख, यदन्याहुतिम् औपसदीम् अग्न्यादिका जुहुयाद- न्यन्मुखं कुयात् तस्मात् सुवेणाघारयति इति । पारादि- कान्याहुतीज होति इत्याचारादीनाम अभावमागह्य पुनः प्रतिप्रमयोऽयम प्राधारमापारयति इति, नान्यत् करोति, किन्तईि आधारयति, न नाघारयतीति । तस्मान्न परि ससया, प्रतिषिद' वर्जयित्वा सर्व कर्तव्यम् इति । अनि ज्या वा शेषस्य मुख्यदेवतानभोज्यत्वात् ॥ ।। ४६ ॥ (सि.) अथ वा अपूर्वा उपसद, प्रनिज्या प्राकृतस्य शेपस्य, नित्यानुवादोऽरम, अप्रयाताम्ता अननुयाना मुख्यदेवतामनभीज्याम् उपदिश्न प्रधानदेवता विधीयन्ते, नान्यामाहुति पुरस्तात् जुहुयात् बारेय्या अग्निहि मुखम् इत्यभिधाय, यदन्यामाहुति पुरस्तात् जुहार वैशातीमन्यन मुख कुर्यादाग्ने व्या अग्निहि मुख सुवेण आधारमाषा का इति ।

·६४२ मीमांसाने . रयति नान्य यजते अग्निमनीकं मोमं शल्य विष्णु ने जनम् इति । तदेतदाधारेण निराकाहीकत नान्येन प्रकलान मह एकवाक्यतामेति । प्रतः प्राप्ता मुख्य देवता अनमीज्या प्रवोपदिश्यन्ते नान्यं यजति, तम्मादग्निः प्रथम इज्यते इति । (१०। ७ । १४ प्र०)। दारुवनेकपाले न इत्यादिना अपूर्व व अवभृथस्य विधानाधिकरहम। . अवभृथे वर्हिषः प्रतिषेधात् शेषकर्म स्यात् ॥ ॥ ४० ॥ (रम पू.) अस्ति ज्योतिष्टोमेऽवभृश्रा, वारणे नै ककपानेनाभृथ मभ्यस्यन्ति इति। तत्रैतदानायते, अपवाहय प्रया- जान यजति । अपार्हपो अनुयाजो यनति इति । तत्रै. पोऽर्थ' मांशयिकः, कि, वहिर्मात्र वर्जयित्वा अन्यत्सव काव्यम्, उत, प्राज्यभामाभ्यामन्यन परिमायते । अथ या अपूर्वोऽवभृथ' । इति । कि प्राप्तम् । । यहि मात्र वर्ज- विस्वा शेषपाम स्यात् । कुतः १ । बर्हि प्रतिषेधात, अप वहियो अनुयाजी यजति इति वहिर्मात्र प्रतिषिध फतार्थ: शब्दोऽन्यत् चोदकप्राप्त न शक्नोति धारयितु , तम्मादन्यत् स्यादिति। ननु प्राज्यभागो यजति इति परिसदमार्थ ग्रहसम्, प्रसुमन्ताशय भागो यजति इति । गुणार्थ तम्मन्यते स्म।

·१. अध्याये ७ पादः। . . यत्तु, आज्यभागयो गुगत्वात् शेषप्रतिषेधः स्यात् ॥ ॥ ४८ ॥ (२य ५०) न तदस्ति, शेषकर्म कर्तव्यमिति, किन्तहि शेष- प्रतिषेधः स्यात् । कुतः । प्राज्यमामयोः श्रवणात्, प्रस, मन्तावाज्यभागौ यजति इति । ननु असमत्तागुणकवि धानार्थ तत् इत्युताम् । नेत्याह, लिङ्गक्रमाच्या प्राप्तावेव अप्स मन्ता, असुग्ने मधिष्टव असु मे सोमो अन्नवीत् इति, ताभ्यामेती प्राज्यभागी असमन्तावेव, निर्गुगामेवेदं वच- नम इतरेषामझाना परिसहायकं भवितुमर्हति । अपवाहपः प्रयाजान् अपहिषौ अनुयाजो यजति इति, परिसराताना प्रथाजानाम अनुयाजयोश विधानार्थ भव- तीति । तस्मात् शेषाणामेवाभाना परिसहरति । प्रयाजानां त्वं कदेशप्रतिषेधात् वाक्यशेषत्व तम्मानित्यानुवादः स्यात् ॥४६॥ (२य पू. नि.) तुशब्द. पक्ष व्यावत यति, न चैतदस्ति, परि ससोति । चिदोषा परिसझया इत्युतम् । किञ्च अपव हिप प्रयाजान् यजति इति वाक्यशेषो नावकल्पते, यदि प्रयाजान् यजति इत्येष विधिस्तदा वाई प्रयाजोऽपि प्राप्नोति, तर अपवहिप इत्येतत् नोपपद्यते । अथ वहिंघ. प्रतिषेधः, प्रयाजाना विधि वकल्यते, तत्रापासस्य वहिषः प्रतिषेधोऽनुपपन्न । उभय विधाने वाक्यं भिवेत, वारशेयो नोपपद्यते, एकच्चेद वाक्यम् । तस्मान शेषपरिमहरा। - .

·मौमांसा-दर्शने धाज्यभागयोहगां नित्यानुवादो गृहमेधीय- वत् स्यात् ॥ ५ ॥ (सि.) अथ वा अपूर्वोऽवभूयः, यदत् गृहमेधीयः, तहत् स्यात् । अान्यभागाभ्यां प्रत्यक्षश्रुताभ्यामेकवाक्यता मत्वा निराकाही नान्यैः प्रावतेरेकवाक्यतामेति । तस्मादपूरी अवभृथः इति । (१० । ७ । १५ प्र.) . वाजपेयादी यूपादीना पादिरचादिनियमाधिकरणम् । 'विरोधिनामेकश्रुती नियमः स्यात् ग्रहणास्यार्थ- बत्तात् शरवञ्च श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥५१॥ (सि.) प्रस्ति वाजपेय , शरदि वाजपेयेन बारान्य कामो यजेत इति। अत्र शू यते, खादिरो यूपो भवति इति । सत्र संशयः, किं, खादिरी वा पानाशी वा रोहितको वा, उत, खादिर एव । इति । तथा अन्यत्र यू यते, हत् पृष्ठ' भवति इति। सत्र मंशयः, कि हहद्दा पृष्ठ , रथन्तरं चा, उत्त, सहदेव । इति । वैधातव्यायां धूयते, यवमयों मध्यमः इति। तत्र संशयः, कि यवमयो वा व्रीहिमयो वा, उत, यवमय एव ' इति । मर्वेवघु कि प्राप्त, विरो धिनाम् अन्यसमम्मिन् थ यमाणे नियम: स्यात्, खादिर एव यूपः, हहदेव पृष्ठ', यवमय एय मध्यम इति । कुतः ।

·१० अध्याये ७ पादः। ६४५ . ग्रहणस्यार्थवत्वात, एवं वृहत्खदिरयवानां ग्रहणमघवन विथति, इतरथा। प्राप्तानुवादमात्रमनर्थक स्यात। शुल्या विशिष्टाः खदिरादयः चोदकप्राप्तान पलायादीन् बाधेरन्, शरबत, यथा शरमय वईिर्भवति इति शरेषु श्रुते घु कुशा निवर्तन्ते, एवमिहापीति । उभयप्रदेशान्ने ति चेत् ॥ ५२ ॥ (प.) इति चेत् पश्यसि, उभयं हि प्रदिशति चोदया', खादिरं पानाञ्च, वृहत् रथन्तरश्च, बीहीन् ययाय । केन इदानी, चीदकेन तुल्ये प्रदेश सति पलाशादयो निव र्तिताः । खदिरग्रहणम् प्रथत परिसहयात, त्रिदोषत्वात परिसहराया इत्युकम् । तस्मात नियमो विकल्प एवेति । शरीष्वपीति चेत् ॥ ५३ ॥ (आ.) यद्युभयप्रदेशादुमय भवतीति अध्यवसीयते, भरेष्वपि श्रुतेषु कुमा नैव निवत्तेरन् । इति स्थिताया प्रतिज्ञाया सूबेण परिचोदयति स्म । विरोध्यग्रहणात्तथा, शरेष्वति चेत् ॥ ५४ ॥ (आ. नि.) इति चेत् पश्यसि, एप न्याय उयमान• शरेषु अपि दोष प्रसवयति इति । न शरघु किचन दोक्ष्यति, तब कुगा निवर्तन्त इति तथा स्यात् । कुतः १ । विरोध ग्रहणात्, न हि विरोधिषु शरेषु अङ्गीक्रियमाणेषु कुशाः सक्या अइले नोपादातुम् । तस्मात् कुमा निवर्तन्ते इति ।

·मोमामा दर्शन तथेतरस्मिन् ॥ ५५ ॥ (पुनः आ.) तथा इतरस्मिन् अपि खटिरादौ विरोधिनि अङ्गी. क्रियमाणे न शक्या: पलामादयोगले नोपादात, तम्मा. नियतिथ्यन्त इति । श्रुत्वानर्थक्यमिति चेत् ॥ ५६ ॥ (आ. नि.) इति चेत् पश्यमि, विरोध्यग्रहणात् पन्नासादीनां नित्तिभविष्यति इति । चोदक युतेरानर्थक्य स्यात, पाप- यति हि धोदक: पलागादीनि । स हि तल्य: खदिरा. दिपु पलाशादियु वा। तदुतम, अंग्रहणादिति चेत् । न तुल्यत्वात्०१) (७ । ३०-३१ सू०) इति । न च शाक्य' वक्त, खदिरादिभिः प्रयोगवचन एकवाक्यतामेतीति धनाति । प्रयोगवचनेन हि स थ यते, म यूयमाण: पर- म्परया पशयागं याम्यतीति । अथेदानी यागप्रयोगवपन: तहिशिष्टान् यागान् याम्यति, तेषु पलागादयो विशेषा. चोट कमाता न खदिरादिभिनिवर्तिताः। तम्मादिकल्प इति । यहणस्यार्थवत्ताटुभयोरप्रतिपत्तिः स्यात् ॥ ५ ॥ (उ.) धात, प्रयोगवचनो हि प्रत्यक्षतेन खदिरेणे कथा क्यतामेति, तम्मिन् निराकाई न पलायः प्रवर्तिप्यते, सम्मात् खदिरविशिष्टः पयागो यागप्रयोगवचनेन यहीती न पलाविशिष्टः, तम्मात् दिरस्यैव वत्ति भयोः । एवं ·१० अध्याये ७ पादः। रथन्तरे यवमये च । तम्मात् खदिरादीनां नियमः, नैप पलामादिभिर्विकल्पः इति ॥ (१०।७११६ १०) । काम्येष्टिषु पालतदव्यदेवतस्य निवस्यधिकरणम । । सर्वासाञ्च गुणानामयं वत्तात् ग्रहणमप्रवृत्ते स्यात् ॥ ५८ ॥ (सि.) काम्या इश्यः श्रूयन्ते, भाग्नेयमष्टाकपाल निर्वपेद्रु कामः, अग्नीषोमीयमेकादशकपाल निर्वयेत् श्यामाक ब्रह्मा- वर्चस कामः, ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत् प्रजाकाम: इति । ततेषु यागेषु अयमर्थः सांयायिकः, किं प्राक्कत ट्रव्यदैवत निवत्तते, उत, न निवर्तते । इति। सर्वा- माम एवजातीयकानां चोदनानामुत्पन्नानां द्रव्यदेवतेनैव महोत्यत्ति , तस्योत्तरकाल चौदकः । तस्मादग्रहीतद्रश्य- देवते वोदकेन, विधिनैव प्राप्ते द्रव्यदेवत प्रति निराकाई यागे अवशिष्टानि अङ्गानि चोदक' प्राययियति इति । प्रथ यदुक्तम् अग्रहणात ग्रहणम् (१० । ७) ३० सू० .) इति, तदिह सिद्धम् । अधिक स्यादिति चेत् ॥ ५६ ॥ (पू.) इति चेत् पास, विधिना प्राप्तखादवशिष्टानि चोदकः प्रापयिष्यति इति । नैतदेवम्, अधिक स्यात् । उत्तमेतत् (१.१ ७।६१ सू० भा० 1.) तुन्यशोदक' सर्वषु अने घु, भा.

·मीमांसा-दर्शने
न हि स पदार्थमाकाइति, पदार्थकतं प्रकारमाकाइति,
तस्मात् द्रव्यदेवतमपि चोदकः प्रापयति । मासे वचनमा
माण्यात् प्रधिकं भविष्यति, एक वचनप्रापितम्, अन्यत्
चीद के नेति।
नार्थाभावात् ॥ ६० ॥ (उ०)
न एतदेवम्, अधिक कर्तव्यमिति । कुतः ।। अर्था.
भाषात्, प्रयोजनामाषादित्यर्थः । सत्यं, चोदेकमा प्रत्य.
चन्या न प्रति पिड ट्रव्यदेवतं, किन्तु परार्थ तत् याग.
नित्तये, म च याग एके नैव ट्रयेण एका देवतयों निर्व
तयितश्यः श्रूयते, आग्नेयमष्टाकपाल निर्व पेट्ठकामः इत्ये
वमादि। तस्मिन् सहायापेक्षे कल्पामाने निगो
बाध्ये त । अथ नेन निवर्तते, चोदकप्रापितम्य न किश्चि.
दम्ति प्रयोजनमिति तत् श्रुतमपि सिद्धत्वात् प्रयोजनस्य,
न करिष्यते ॥ (१० । ७ । १७.)
सीमापी पी पादिरयूपस्य नियमाविकरणम् ।
तथै कार्य विकार प्राकृतस्याप्रत्तिः प्रवृत्तौ हि
विकल्प' स्यात् ॥ ६२ ॥ (सि.)
क्वचित् कर्मविशेष श्रूयते, प्रौटुम्बरो यूपी भयप्ति ।
तष संशयः, किं प्राकृतमत्र यूपद्रष्य वाध्यते, उत प्राप्यते ।
इति । किं प्राप्तम् ?, एकाध विकार अस्मिन् प्रौदुम्बरे,

·. १. अध्यये ७ पादः। एकार्थवासी खदिरादिभिः, विकारय,तत्र प्रातस्य दि. रादः अप्रहत्तिः, यथा मातस्य द्रव्यदेवतस्य पूर्वस्मिन् अधिकरणे, तथा अमिमन् खादिरस्य यूपट्रव्यस्य अप्रतिः । प्रवृत्तौ हि तस्य विषममिष्टो विकल्प: स्यात् पोदकपासप्य प्रत्यक्षतस्य घ, न चैष न्याय्यः । तस्मात् अप्रवृत्तिः । यावच्छुतीति चेत् ॥ ६२ ॥ (पृ.) ति चेत् पश्यामि, विकल्प; सदोष इति । समुच्चयो भवत, उभयस्मिन् मह नियुज्यतां पशः, तदा चोदकान महो भविष्यति न प्रकृतावशब्दत्वात् ॥ ६३ ॥ (3.) न एतटेव, केवने हि प्रौदुम्बरे नियोजन यूयते, केवले खादिरे प्रकृती, खादिरे बध्नाति इति । उभयस्मिय बन्धनद्रव्ये न प्राकृतं वाक्यं, न प प्रत्यक्ष ऋतं, तेन समुच्च- यस्य प्रमाणमेव नास्ति, प्रमः प्राकृतं यूपद्रव्य निवर्तत इति । (१०।७।१८ प्र०)॥ ब्रह्मवर्चसकामेवादिभिरेव यामाधिकरणम् । " विकृती त्वनियमः स्यात् पृषदाज्यवत् ग्रहणस्य गुणार्थत्वात् उभयोश्च प्रदिष्टत्वात् गुणशास्त्रं यदेति स्यात् ॥ ६४ ॥ (पृ.)

·मीमांसाने
.
सोमारोद्र धृते घर निपेत् एलानां ब्री हीपा ब्रह्म
वर्चमकामः, सोमारो, वरं निर्वपेत् कृष्णानां व्रीही.
णाम् अभिचरन्, नैऋतं तर निर्व पेत् कणानां बीहीणां,
सौर्य पर निवपेत् शक्लानां बीहीणाम् इति। तब
संगयः, किं ब्रीहिभिर्य वेर्वा यष्यम्, उत ब्रीहिभिरेव ।
किं प्राप्तम् ', विकृती तु विरोधिनामन्यतमस्मिन् ग्ध
माणे अनियमः म्यात, व्रीहिभिये वेर्वा इति । कुतः ।।
ग्रहणस्य गुणार्थत्वात्, तस्य हि व्रीहेग्रहणं गुणार्थ, न
यागसम्बन्धार्थ, शमा ब्रोहयो भवन्ति, यागम भाभ्या-.
मपीति। यथा पृषदान्ये नानुयानान् यजति इति प्राज्य
पृषत्तासम्बन्धार्थ भवति, एयमिहापि बीहयः गलगुण
मम्बधार्थाः, न यागसम्बन्धेन अन्य परिसडानार्थाः ।
तथा यदापि चतुरपत्ती यनमान: पञ्चावतेव पपा कार्या
इत्येतत् ययणमुपपाते, यदि एवंजातीय केन प्राकतं न,
निवत्यै त, ततः पञ्चायत्तेन चतुरवत्तेऽनिवर्तिते यद्यपि
उतरवत्ती इति दर्शन युक्तं भवति । न चानर्थ को गुणी.
पटेगो भवति, उभयोः प्रदिष्टत्वात् उभये व्रीहियाः चोट.
केन प्राप्ताः विकल्पन्त । यदा वीक्ष्यः, सदा गुपशा
सम् । प्रव्रीहिपचे असम्भयारर्घात् निवत्तेत। तस्मा.
विकल्पः इति।
ऐकाऱ्यांहा नियम्येत श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥
६५ ॥ (सि.)
एकार्था हि ब्रीहियवाः, तत्र बीहीण युतत्वात् यया

·१. अध्याये ७ पादः। नैव प्राप्न वन्ति । ननूतं गुप्पसम्बन्धा हि व्रीहयः इति । नैतदेवं, यदि गुणसम्बन्धार्थी भवेयुस्ततो न नियम: स्यात्, न तु गुणसम्बन्धाः, विकारमम्बन्ध हि षष्ठी भवेत् व्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्थे, तेन विकारविशेषणं श्रुत्या भवति, गुणविशेषणं वाक्येन, युतिय वाक्याइलीय सीति, तस्मात् श्रुत्या ब्रीहयो यागेन सम्बध्यमाना: समा नार्यान् यवाविवर्तयेयुः । विरोधित्वाच्च लोकवत् ॥६६॥ (यु.) विरोधिनचेते। कथम् १। ये हि एकस्मिन् कार्य विकल्पेन साधकाः श्रूयन्ते, ते परस्परेण विरोधिनी भवन्ति, विरोधिनाव न सह प्रकृत्तिः, लोकवत, यथा, मल्यान् न पयसा समश्नीयात् इति यद्यपि सगुणा मत्स्या भवन्ति तथापि पयसा सह न समश्यन्ते । तस्मात् मगुणा अपि व्रीहयो यवानिवर्तयन्त्येव । मातोश्च तद्गुणत्वात् ॥ ६७ ॥ (आ. नि.) यदि व्रीहीया विकारेण सम्बन्धः, कथम् एषां गुणे. नापि सम्बन्धो भविष्यति ? इति। प्रत्रीच्यते, नैवेषां गुणेन सम्बन्धः शुत्या वाक्येन वा, नापि गुणस्य व्रीहिभिः, कथं तहि । क्रतोः तह गावार, ऋतुग्यं शक्तगुणः श्रूयते कृष्ण- गुणच, तवैकवाक्यत्वात् एकरिमन् क्रतार्थं न दृशगुणी मम्बध्येते, तेनार्थभेदोऽपि परिहता भवति । विरोधिनाञ्च तत्वावशब्दत्वात् विकल्पः स्थात् ॥ ६८॥ (रयु.)

·मीमांसा-दर्शने . . . विरोधिनाच अन्यतमम्मिन् प्रत्यये यूयमाणे अन्य म्मियचोदकप्राप्ठे अशब्दत्वात् प्रत्यक्ष विरोधिनि मति चोदकस्य प्रन्याय्यो विकल्प: स्यात् । तस्मादपि नियमः । पृषदाज्ये समुच्चयात् ग्रहणस्य गुणार्थ लम् ।। ॥६६॥ (शा. नि.) धूपदान्ये त युक्त, न हि तनधितिरोध मान्यस्य, जैन न पाक्षिकमाध्य, ततस्तत्र दशा पाज्यसमुच्चयः । यतः पृपत्तासनननार्थ दधि, तेन न पाक्षिक दधि पाग्य न च ममुश्चय इति। यद्यपि चतुरवत्तौति तु नियमे नोपपद्यते ॥ ॥ ७० ॥ (मा.) अथ यदुत, यद्ये पंजातीय के नियमो भवेत्, यद्यपि पतरवती इति पतुरवत्तदर्शनं नोपपदाते इति, तत्परिह व्यमिति। क्रत्वन्तरे वा तन्यायत्वात् कर्मभेदात् ॥ ७१ ॥ (प्रा. नि.) क्रत्वन्तरे एक वा, दर्थपूर्ण मामयोचतरवत्तदनं भवि- यद्यपि दर्शपूर्णमासयोचतुरयत्ती यजमान', तथापि पञ्चावत्तव वपा भवति इति, अन्यस्मिन् कम्मणि धतुरवत्तम्, प्रन्यस्मिन् पधावत्त, यद्यप्येवजातीयक निय मम्तयापि चतुरबत्तदर्शनमुपपद्यत इति। (१०।७। १८.)। 4 धाति ।

·१. अध्याये ७ पादः ।
पहावत व वपा कार्य त्यने नावपि पञ्चायतविधानाधिकरणम् ।
यथाश्रुतौति चेत् ॥ ७२ ॥ (पू.)
अम्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपीमीयः, यो दीक्षिती यत्
अग्नीषोमीय पशुमालमते इति । तवेदमानायते, यद्यपि
धतुरवत्ती यजमान: पञ्चावतव वपा कार्या इति । तत्रै-
षोऽण सांगयिक', किं वपायां यूयमाणं पशावत्तम् प्रङ्गा-
पूर्वे चतुरवत्तं निवर्तयति, उतन ? इति । कि प्राप्तम् ।
इति चेत् सशयः, न इति । कुतः १ । यस्मिन् थ यत्ते
पञ्चायत, तत्रैव चतुरवत्त' निवर्तयति, नान्यत्र । यथा
झत्वन्तरे न निवत यति, एवमडापूर्वेष्वपि पञ्चावत युतिनं
निवर्तयितुमईति।
न चोदनैकत्वात् ॥ ७३ ॥ (सिं०)
न
मैतदेवम्, एका वेषा पीदमा यो दीछितो यदग्नी
पोमीय पशुमानभते इति । तत्र प्रकरणे पञ्चावत' श्रुतम्,
अतः प्रकरणादगापूर्वे भविष्यति। पाह, ननु वाक्याह.
पाया भवितुमईति इति । न इत्युचते, वपा हि द्रव्य,
तसम्बन्धे प्रयोजनमस्तीति । उच्यते, पञ्चायत्तता वाम
योगवचन उपसंदरिष्यति, तथा त दोपी मविथति
इति । अत्रीच्यते, एव सत्यपि अङ्गापूर्वे पञ्चावर सिध्येत् ।
कथम । एका हि सा चोदना, अगयागो वपायागय,
सेन चेत् पञ्चावत्त सम्बध्यते, तदा अटोपि भवितुमहति ।
मनु च पामम्मन्धात् वपैष पञ्चावता न महानीति
-

·६५४ मीमांसा दर्शने उच्यते, नैतदेव वचन, बव पञ्चावत्तेति, कैयन्ताई पक्षा यतैव वपेति, यत एवकारकरण ततोऽन्यत्रविधारण, न चाविशेषेण या पावत्तप्राप्ति , सा शक्या वपामम्बसन निवर्तयितु, निवर्भक स्य शम्दम्याभावात । तम्मादपु न चतुरवराम । अपि च, एवजातीय के षु पङ्गेषु पञ्चावते जाते तती- ऽपरा चोदना तानि विहिरवद्यति इति, वपाग्रहण तव हविनतपार्थ, प्राथम्यात् अपमरमाप्त श्रूयते, विधिमिने हि तस्मिन् वापरभेदप्रमझ । तम्माटड्रेष्वपि पञ्चायत्त मैवेति। इति श्रीभाशवरखामिविरचिते मीमामाभाष्ये दगम- स्थाध्यायस्य मप्तम पाद। -- मीमांमा दर्शने दशमे अध्याये अटम पाद । HTTEE विधानयोनिषभन्य पथुदामताधिकरणम् । प्रतिषेध प्रर्दशनारभ्य विधाने च प्राप्तप्रतिषिद्ध लात् विकल्प. स्यात् ॥ १ ॥ (पू.) मसिषेध पृचते पादन प्रदिष्टे धर्मे, क्वचिदनाभ्य भादेम मा । घोदकन प्रदिष्टे महापिटयसे न होतार ·१. अध्याये ८ पादः। . . पपीते 'नयम् इति । तथा, अनारभ्य-वादेन प्राप्ते, प्रावियेति चतुरक्षरम् अस्तु, श्रोषडिति चतुरनरं, यजेति वाक्षर, ये यजामहे इति पञ्चाक्षरम् । हाक्षरी वषट्कार', एप वै प्रजापतिः सप्तदशी यज्ञेषु अन्वायत्ते इति। तता नानुयाजेषु ये यजामहं करीति इति । तत्रायमर्थः माश- यिका, कि प्रदेशानारभ्य वादयोः प्रतिषेधः स च विकल्प., उत्त, प्रयु दामः । इति । किं प्राप्तम् ? विकल्प: इति, प्रातिप्रतिषेधयोः प्रमाण वत्त्वात्, उमौ हि प्राप्तिप्रतिषेधौ प्रमाणवन्तौ प्राप्तिस्तावत् प्रमाणपती, महापिटयनेन यजेत प्रतिवत् इति । तथा, एप वै प्रजापतिः सादयो यज्ञेष्वन्वायत्ते इति भवति वाक्यं प्राप्तेः, प्रतिषेधमनपेच्य प्रमाणभूतम् । तथा, प्रतिषेधः प्रमाणवान, होतारं अशी ते नाय, मृत्योरेवनानुत्सृजति इति । तथा, नानुयाजेषु ये यजामहे आरोति इति। सर्वेषु यजिषु ये यजामहक्रिया प्राप्ता, न करोत्यनुवाजेषु इति प्रतपि- ध्यते । ये यजामहः कर्तव्य इतिरचनात् स ये यजामहक: प्रयोगः फलवानिति गम्यते, न कर्तध्यो ये यजामहे इति वचनात् अये यजामहकः प्रयोगः फलवानिति गम्यते । उभया; प्रामारयादुभयथापि फलमिति गम्यते, तस्माद विकल्पः । एवं होवायवरणेऽपि । तम्मात् प्रामप्रतिपिइ- बात् विकन्यः स्यात्। अर्थ प्राप्तवदिति चेत् ॥ २॥ (प्रा.) इति चेत् अवगम्यते, विकल्पः स्यादिति, तन्न अर्थ- माण .

·मीमांसा-दर्शने . प्रामत् ग्यास, तद्यथा लोके, अर्थ प्राप्ते यव प्रतिपैवी भवति, म वि भक्षयितव्य, न सांय अम्निया, कपट क: पाटेनाधिष्ठे यः इति, प्रक्रियेव तस्यार्थस्य भाति, न विकल्प., नैन मन्यामहे, विधिप्रतिपैधयोः प्रतिपेधी बनीयानिति, प्राप्त डि विधी प्रतिषेधो भवति, येन च - नाम प्राप्त यदयते, तत् तस्य बाधक भवति । तम्माद क्रियैव अनुयाजेषु ये यजामहस्य, महापिय से च होता. यावरणस्येति । . न, तुल्य हेतुत्वाटुंभयं शब्दलक्षणम् ॥ ३ ॥ (आ. नि.) नेतदेव, तुल्यो हि हेतुरिह प्राप्त प्रतिपेधस्य , उभय राष्ट्रलक्षण, माप्तिरपि प्रतिषेधोऽपि, प्रातिरपि प्रति- धे प्राम, प्रतिषेधोऽपि प्राप्त प्राप्तायाम् । लोके पुनगम. यम् अर्थ लक्षण प्रत्यक्षतो गम्यमानं गुणदोषार, नत्र विधिप्रतिषेधार्यतरी गुणवान् मोऽनुष्ठीयते । न तु शब्द- लक्षणे गुणदोपो शयेने प्रवन्तम् । तात् यद्यत् वाक्येन प्राप्त, तत्तदुभयमवधायेंत, उभी प प्राप्तिपति- पेधो प्रातः । तम्मान विकल्पम्तव तयेति । . - अपि तु वाक्यगेपः स्वादन्चाप्यत्वाद्विकल्पम्य विधीनामेकदेशः म्यात् ॥ ४॥ (मि.) अपि तु इति पक्षयात्तिः। यास्योपः प्रतिषेधः ·१. अध्याये ८ पाट . प्रदेशानारभ्यवादयोः। नैवम् प्रमिसम्बन्धः, अनुयालेषु ये यजामही न कर्तव्यः इति, कथन्तहि, नानुयाजेषु इति, नशब्दोऽनुयाजशब्देन सम्बध्यते, न करोतिना। किमतः, যীষ ?। নানুযালঘিনা অববি থাকা तसाकाई पूर्ववाक्यैकदेशेन सम्भस्यते, यदेतत् ये यजामई करोतीत्युक्त, नत् न अनुयाजेषु, यावदुक्तं स्यात्, अनु. যালষাতন যলনি যাম কীনি দুনি। না विधिरेव पर्यु टम्तानुयाजकः, नास्ति प्रतिषेध इति न विकल्पा भविष्यति । महापिटयन्जेऽपि प्रकृतिवत् इति. वचनात् होत्रायवरणमिद कर्तव्य' प्राप्तम । तदुच्यते, प्रतिवत् कर्तव्य', वरणं वळयित्वे ति, नशब्दोऽत्र हणीने. रर्थन सम्बध्यते, प्रत्ययार्थसु अनुवादः, यदन प्रतिवत् कर्तव्य तदरणं वर्जयित्वे ति । किमर्थ पुनरनुयाहअधात्वर्थेन च नशब्दः सम्ब- ध्यते । इति । उचते, अन्याय्यवाहिकल्पस्य, अन्याय्यो हि विकल्पः । कथम् । इह यजतिषु ये यजामई करीति इत्युच्यते, यद्येवम् अवगम्यते, न शक्यः स विना ये यजा. महेन यजतिरमिनिवर्तयितु', तत्र प्रतिषेधवचनमनर्थ कं, प्रतिषेधेऽपि विजात विश्विधनमनर्थकम् । तस्मादन्यायी विकल्पः। मनु अन्यतरस्य विधेरानर्थक्य प्रसवाहिकल्प प्राश्रयणीयो भवति । उच्चते, यत्रान्यतरत् बानर्थ करमा पद्यते, कल्पेतापि तत्र विकम्पः, यत्र न केनचिदपि प्रका- रेणार्थवत्ता सम्भवति । इह तु अनुयाजसम्बन्धप£ दाम- नार्थवत्ता, तस्मात्र विकल्पः ।

·६५८ मोमांमा-दर्शने आह, ननु अनुयाजमम्बन्धे नगदम्य ममाम: प्राप्नोति, नित्यो हि अस्य नगन्दम्य सुबन्तसम्बन्ध न ममाम इति वार्त्तिककारी भगवान् कात्यायनो मन्यते स्म, वाव सनानर्थक्यश्च स्वभावसिहत्वात् इति । नेति भगवान् पाणिनि', स हि विभापा (२ । १ । ११ सू०) इति प्रतत्य ईश समाममुक्तवान, सहादित्वाच्च पाणिनिर्वचन प्रमाणम, अमहादिवान कात्यायनस्य । अमदाटी हि विद्यमानमपि अनुपलभ्य ब यात्। तस्मात् पर्यु दास इति ॥ (१.१८।१ प..).. न ती पशी करोतीत्यादिनियधम्या वादताधिकरणम । अपूर्व चार्थवादः स्यात् ॥ ५ ॥ म्तो दर्शपूर्ण मामी, ताज्यभागी प्रकृत्य समामनन्ति, न तो पगौ करोति न सोमे इति । तत्रायमर्थः साययिक:, कि पर्यु दाम', उत, प्रतिषेधः, प्रथ वा' अर्थवादः । इति । कि प्राप्तम् ' यथा पूर्वत्र पर्यय टामस्तया तावत् पय दामी नायकल्पते । कयम् । दर्शपूर्ण मामयोरेतत् श्रूयते, तत्र क. प्रसनो यत् मामे स्यात्, यदि मोमः पर्य दम्येत, मम्बन्ध एव न स्यात्, सोमवर्जितयोदर्शपूर्णमासयो: रति, तम्माशीद कमाप्तयोः सोम प्रतिषेधः । ननु अपूर्व, मोम , व तत्र चोद के नाज्यभागो प्राप्नुतः। उच्यते, लक्षणार्थ: मोमान्दो भविष्यति, मौमिकेषु दीमणीयादिषु पशबन्ध मायेचन कर्तव्यौ इति ।

·अध्याये पादः। एवं प्राप्ते ब्रूमः, अपूर्व चार्थवादः स्यात् इति, अपूर्व सोमे नैव अान्यभागी प्राप्नु तस्तस्माव प्रतिषेधः । अय दीक्षणीयादीन् सोमशब्दो लक्षयति । तवायमेव दीपी भवति यसपा। अपि च प्राप्त प्रतिषिलाहीक्षणीया. दिपु विकल्प: प्रायोति, विकल्पयान्याय्य इत्युक्त', तस्माद- सम्भवति अस्मिन् विकल्पो भविष्यति, सम्भवति घायं, तो न पशौ करोति इत्यस्यार्थवादत्वेन । का पुनरत्र । प्रय सार्थः, सोम प्रान्यभागौ न क्रियेते पगावपीति, तथा पादियो यूप' इति अन्नने रुते तेजःसामान्यादुच्यते, एस मिहापि पशौ प्राज्यभागौ कथं न कियेयाताम् । इति तदर्था प्रशंसा इति ॥ (१०।८।२ अ.)। नातिरा काति पीडशिनमिन्यादिनिधधम्य विकल्पपताधिकरणम । शिष्टा तु प्रतिषेधः स्यात् ॥ ६ ॥ माह, प्रथमेऽधिकरणे नशब्दः पर्य दामार्थ, हितोये त अर्थवादार्थः। अथ किन्नक्षणक: प्रतिषेधः । इति, लक्षणमुथते, शिष्ट्वा तु प्रतिषेधः स्यात्, यघा नातिरात्र महाति पीडशिनम् इति, न तत्र अषय' या, पर्यु दास इति, सम्बन्ध एव हि न स्यात्, पतिराववर्जितातिरावे ग्टहाति पांडशिनमिति । नापि कस्यचिदर्थवादत्वेन सम्भाति, समात् न रहातीयत समन्यः । .

·मीमांसा-दर्शने । . ननु परस्पर विरुदी विधिप्रतिषेधो न सम्भवतः । उच्यते, वधनप्रामाण्यात् प्रतिषेधो विधि वाधित्वा मवि- प्यति, विधिरपि प्रतिषेधं, न पन्या गतिरस्तीति पक्ष मिथ्याप्रत्ययः कल्पयिष्यते, तदा विधिर्यदान प्रतिषेधः, तदा प्रतिषेधो गदा न विधिरिति । ननु सर्वदा विधि: प्रतिषेधय प्राप्रीति । अथते, उतमेतत् वचनप्रामाण्यात् विरोधाच मिथ्याप्रत्ययः प्रयोगवचन एक कल्पग्रहीत्वा न हितीयमपि ग्रहातीति, तमादन्यतरेण कल्पेन मिध्य- तीति । ननु कल्पान्तराभावे वैगुण्यम् । प्रचोचते, सत्यं वैगुण्य, वैगुण्येऽपि समिहिरेव वाक्यात प्रमाणादवगम्यते । तस्माददोषः। यष पुनरन्या वचनव्यक्तिरस्ति वाक्यस्य, तत्र न विकल्पो भवति, यथा नानुयाजेषु ये यजामई करीति इति । (१०।८।३०)। पनाति जति सावधादिनिषेधस्यार्थीदताधिकरणम् । न चदन्यं प्रकल्पयेत् प्रकृतावर्थवादः स्यादानर्थ- क्यात् परसामर्थ्याच्च ॥ ७॥ इदं समामागते अग्निहोत्रे, जर्तिलयवाग्वा वा जुडु- यात् गवेधुकयवाग्वा वा जुहुयात् न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति न पारस्यान् इति । यो खुल्याहुरनाहुति नतिलाय, गवेधकार पयसा अग्निहोत्र जुहयात् इति ।

·१० अध्याये ८पातः। . अत्र सन्दे', कि जति लययाग्वा गवेधुक यवाग्वा वा जुहोति इति विधि:, अनाहुति जतिलाच गवेधु काय इति प्रतिषेधः। अथ वा उभौ एतौ पर्थवादार, पयसा अग्निहोत्र जुहोति इति विधिः' इति । किं प्राप्तम् ', जति लयवाम्बे ति विधिः, विधिशब्दम्य प्रत्यक्षत्वात, अना- हुतिरित्यपि प्रतिषेधः प्रत्यक्षः । पयसा अग्निहोत्र जुही- तीति अपरो विधि:, प्रत्यक्षलादेय। एवं सति विकल्पः, नत्तिल यवाग्वा गवेधुक यवाग्वा वा होतथ्य, न वा ताभ्यां, पयमा होतव्यम् इति । न चाप पर्य्य दामोऽवकल्पने, हि नगदम्य जति लयवाग्वा गवेधुकयवाग्वा या सामथ्य- मम्ति, पाहुतिशब्देन सह समन्तत्वात, फल्पामाने वा सामध्ये सम्बन्ध एव न स्यात्, अजत्तिलयवाग्वा नति लयवाग्वा जुहोति इति, अनधेकच पये टासे विधिर्भवेत्, कत्वस्य पर्य टम्तत्वात् । घोर विधाने च पर्यु दामान. र्थक्य जति लगवेधु कानाम् पप्रामत्वात् तस्मादिकल्प एव प्रामे नमः, भवेदय प्रतिषेधेन विकल्पः, न चेदन्यं विधि' प्रकम्पयेत् । पयसा पग्निहोत्र' जुहोति इत्यस्य विधः प्रकृप्तो गवेधुका होमवचनमनातिवचनमप्ययवादार्थ स्यात्, प्रानर्थक्यात, पनर्थ को हि भवति तदा प्रतिषेधः, यदा हि पयमा जुहोति । प्रयोदेव तदा मनासिर्ज- तिना गवेधुकाय भवन्ति । प्रथ कथम् पसायमाहुतिः, या यक्ष्यते।। परसामWश, परेप प पयमा पग्नि- ·मीमांमा दगैने कथम् ।। हो जुहोति इत्यनेन विधिना सामर्थ्य नतिलगवेधुक विधेः प्रतिषेधस्य च भवति, तम्मात् मर्वमक वाक्यम् । नर्तिलयवाम्बा जुहुयात् गवेधुकयवाग्वा था इति मानानिन्दायचनेनैवेतत् सम्बध्यते, पनाति जतिलाच गवेधूकाति या स तबिन्दा, मा पोधिधि- प्रशंसा । कथम । । जतिनगवेधु काहुतिगुंगवती, न तत्र याम्याः पशवो हिंस्यन्ते, न मारण्या । एवमपि गुणपती पयोहीम प्रति अनाहुतिरव, एव पीहीमी गुणवत्तर इति । मति नयवाग्वा जुड्यात् इति न कर्त व्यार्थ कीते, किन्ताई प्रतिपडु, कर्तव्योपदेशे हि कन्ध नीय किश्चित्, प्रतिषेधसम्बन्ध प्रत्यक्षनिन्दया इतर नति , प्रानन्तर्यानुग्रहय, यथा, वियं भवयितथ्य न कदाचित इति विषभक्षणस्य कर्तव्यता प्रतिपेधसम्बन्धार्थ कीय ते, नानुष्ठानाय। एवमिहापि द्रष्टव्यमिति ॥ (१० । ८।४ प्र.) वे ग्रम्बकादायभिधारणानभिचारपादौनामवाटताधिकरणमा पर्वैश्च तुन्यकालत्वात् ॥ ८॥ चातुर्माम्ये घु वै यम्बकानधिकृत्य समामनन्ति, पभि- घा- नाभिघार्या इति मीमांमन्ते, यदभिधारयेत् स्ट्रा वास्ये पशूनभिदध्यात्, यत्राभिधारयेद्र रुद्रायास्ये पशून- मिदध्यात्। पथी सुरूषारभिघाया एव, न हि हविर नमितमस्ति इति । तथा, होतव्यमग्निहोत्र' न होत ·१. अध्याये ८ पाद। व्यमिति मीमामन्ते ब्रह्मवादिन, यदि जहुयात् यथा पूर्वमाहुतीर्जुधात्, यत्र जुहुयादग्नि परापतेत, तूणीमेन होतव्य , यथापूर्वमाहुतीर्जुहोति, नाग्नि' परापतति इति । प्रबासमर्थः साशविक , किमभिधारयितव्या स्वै य म्बका: उत नाभिधारयितया १ इति, होतव्यम् पग्नि- शाम ! न होतब्य वा विधिप्रतिषेधावतो इह, नार्थ- यादार्थम एतयोः सहीर्तनम् १ इति । किन्तावत् प्राप्तम • । विधिप्रतिषेधाविति बम, तद्रूपत्वात, विधि प्रतिषेधोहि प्रत्यक्ष रूपमुपलभ्यते । शुत्या चानुष्ठाना र्थता प्रतिपेधार्थता च अवगम्यते, वाक्यादर्थवादार्थता, श्रुतिय वाक्याइनीयसी । न घ, पर्युदासोऽवकल्पते । तम्मात, अग्निहोत्र होतथ्य न होतव्य वा, यदा होतव्य , तटा तूणी वाम्बका अभिधारयितया, न वाभिधारयि तव्याः। यदा पुनरभिधारयितव्याः, तदा अभिधारदि सयवचनमर्धवादार्थ, प्रतिषेत्रसहोत नाटभायाशहाग पुनरुद्यते इति । एव प्राप्त न म , पूर्वाधिकरणोदाहरणैस्तुन्य कालानि इमानि उटाहरपानि । का तन्यकानता। पूर्व विधि प्रतिमेधाव भिधाय उत्तरेण तयोरभिसम्बन्ध कियते रति, नदेतत् पूर्वाधिक रगोनैव तुन्य , यो विधिपतिषेत्रौ य येते, न तो अनुष्ठातु वजयितु वा। किन्तर्हि मीमामितु, एव पाइ, अभिघाय्यां नाभिवा-. इति मीमामन्त, नया होतष्यमग्निहोष न होतव्यमिति मीमामन्ते नमः वादिन इति । मी मासा च इतरविधिप्रगमाथा, तया

·मीमांसा-दर्शने
प्रत्यक्षः शब्दार्थ न सम्पन्धः, न किश्चित् कम्पनीयम ! विधि-
प्रतिषेधोहि किश्चित् कल्पनीय स्यात, यदभिधारयेत,
रुद्रायास्य पशूनभिदध्यादिति । इनमभिधारणं गुणवत्तरं,
यत् ईदृगोऽपि टोपी नाट्रियत इति, तथा यत् जुहयात्
यथापूर्वमाहुतीर्जुयात, यन्न जुहुयादग्निः परापतेटि
नीत्य तूणी होम प्रगम्तः, यदम्मिन् क्रियमाणे उभावपि
दोषौ परिहती भवत इति ॥ (१।८।५ अ.)।
--
पाधाने उपवादस्य विकन्यताधिकरणम् ।
उपवादश्च तहत् ॥ ६॥ (सि.)
अत्याधानं, तो दमामनन्ति, य एवं विद्वान वार
यन्तीय गायति, य एवं विहान् यज्ञायनीयं गायति, य
एव विहान् वामदेव्य गायति इति । तदमानायते,
उपपीता वा एतस्यारनयो भवन्ति यस्याम्न्याधेये प्रमा
मामानि गायति इति । तत्रायमर्थ. मांगयिक', किमय
मुपशादः प्रतिषेधार्थः, सत पर्यु दामार्थ, অথবা
दार्थः । इति । किं प्राप्तम , न पर्यु दास, ब्राह्मणः प्रमा
सत्वात् । प्रसती धनमर्थवादार्थ भवति, यथा प्रजापति
एक पासीत् स पात्मनो वपामुदाग्विदत् इति ।
एवं प्राप्त वूमः, न ब्रह्मण पवादः कस्यचिदर्थ शादः
सम्भवति। भ , वाक्यान्सरस्थेनार्थ वारेन किश्चिदपि
प्रयोजनमस्ति ।
तस्मात् उपवादम्त इत् स्यात् ।
कि
सत,

·१० अध्याये ८ पादः। तत् । यथा प्रतिरात्रे यहाति बोशिनम् इति, विधाय प्रतिषेधार्थ स्यात् । कथम् ' ! ब्रह्मणी गान नैव प्राप्तमिति ब्रह्मगानप्रतिषेधार्थ वचनं नाबकल्पने, सम्मात् ब्रग्रहणमविवक्षितं, सामगानप्रतिषेध एवैध स्यात् । ब्रह्मशब्दः प्रमादपाठ इति चेत् । न एतटेवम ! ब्राह्मणवाचित्वादुहावभिधानं भविष्यति । प्रतिषेधादकर्मेति चेत् ॥ १०॥ (प्रा.) इति चेत् दृश्यते, सामगानस्यैव निन्दति, अक्रम मामगानस्य, न हि निन्दित कत्तव्य' भवतीति । न शब्दपूर्वत्वात् ॥ ११ ॥ (आ. नि.) नैतदेवं, यथैव हि निन्दया न कर्तव्यमिति गम्यते, एवमुपादेयतया कर्तव्यमिति गम्यते । न चान्यत् कत- व्यमिति कथित् विधिः प्रकम्पने, यस्य प्रशंमार्थ निन्दन । तम्मादनुहातु विधिः, वर्जयितुमुपादः इति । (१.। , दौचिती न ददातीत्यादिनिधधम्म पथ दामनाधिकरणम् । दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिषेधोऽविशेषात् मर्वदानहोमपाकप्रतिषेधः स्यात् ॥ १०॥ ११ म पू.) ज्योतिष्टोमे यूयते, दीक्षितो न ददाति न जुमति ·मीमासा दर्शने . न पति इति। प्रत्र घोऽथ सागयिक , कि महान होमपाकाना प्रतिषेध, उत प्रक्रतयुलानाम् । अथ वा क्रतुयुक्तानामपि चोटकप्राप्ताना प्रतिषेध । अथ वा पर्यु दाम । इति । कि प्राप्तम् ,, मर्वदानहोमपाकाना प्रति षेध । कुत ।। अविशेषात् नाम्ति विशेषषचन शब्द । तम्मात सर्वेषा प्रतिषेध इति । अक्रतुयुक्ताना वा धर्म स्यात् कतो प्रत्यक्ष शिष्टत्वात् ॥ १३ ॥ (२ य पू.) वायद पच व्यावत यति, न सर्वेषा प्रतिषेध । कपा तह, प्रक्रतुयुक्ताना धर्म स्यात। कुत ।। क्रतो प्रत्यक्षशिष्टत्वात्, प्रत्यक्ष हि श्रुतौ दानादीना शामन मम्ति, सम्मात् प्रत्यक्ष वर्नयित्वा प्रतिषेध स्यात् । तस्य वाप्यानुमानिकमविशेषात् ॥ १४ ॥ (३ य पू०) अपि वा तस्य कतार्यत् पानुमानिक चोदक प्राप्त, तत् प्रतिषिध्यते, प्रानुमानिक हि तत् न प्रत्यक्षम् । प्रत्य चयुतय प्रतिषेध । अपि तु वाक्यशेषत्वादितरपर्य्य टास स्यात् प्रतिषेधे विकल्प स्यात् ॥ १५ ॥ (सि.) तुशब्दोऽवधारणाचाम् । वावशेष स्यात् प्रतिषेध , उत्तानाम् अधिोपेश दानादीना ज्योतिष्टामिके पये दा ·१. अध्याये ८ पाटा। मेन प्रतिषेधो बास्यशेषः स्यात, पहरहदद्यात् इत्यस्य शेषो न दीक्षित: इति। एवं होमपाकवाक्योरपि। अमति पर्य दामे प्रतिषेधे विकल्प: स्यात्, म चान्याय्य इत्युक्तम । तम्मात पय दाम इति । (१०१८ । ७ अ.)। -- वाम होमादिभिराहवनीयस्य राधाधिकरणम् । . अविशेषेगा यत् शास्त्रमन्चाय्यत्वात् विकल्पस्य तत् मन्दिग्धमाराविशेषशिष्ट स्यात् ॥ १६ ॥ इदं समाममन्ति ज्योतिष्टोमे, वम नि जहोति इति । राजसूये, वल्मी कधपामुपग्टच्य जुयात् इति । इटमपि यू यते, यत् पाइपनीये जुदति तेन म'ऽन्याभीष्टः प्रीती भवति इति । तधे घोऽर्थः मांगयिका, कि ज्योतिष्टीमे वर्म नि होतव्य, राजसूये वल्मीकवायाम, उत, विकम्पः एनबी: पाहवनीयेन । इति । कि प्राप्तम् । होमार्य- त्वात् सायदम बलमी करपयोः, समुच्चयो न प्राप्तः, अन्य तरेग होमनिहतेः सतत्वात, शोमार्थता तयोः प्रति. मायेत। कुतः । । भूतमध्यममुच्चारणे भूतं मण्यार्थ भवति, न छ, वाधीऽत्यामेष वर्मविषयः, पाचनीयहोमोऽपद्धती भवति, विकम्पे, पजे ताक्दनुरयत इति । एवं प्रासे नमः, पविशेषेण या गाम्न तम्य पारारि- गेपगिट स्यात्, यत् विशेष शिवते, तटस्य दूर म्यात, पसमहमित्य यः। सन्दिग्ध हि तत् । कमिय ? । यदि ·मीमांमा-दर्शने मामान्य विशेषलक्षणार्थ, ततो विशेषेऽपि प्राप्तम् । अथ न लक्षणार्थ, ततो न प्राप्तम्, एवं संन्दिग्धम् । अथ वा, मामा विशेषेण विरुध्यत इति एवं सन्दिग्धम् । अध वा, मामान्य तस्मिथ विशेधे अन्य निश्चेति एव मन्दि ग्धम । तत् सामान्यविधान विशेषविधौ न स्यात् । कि कारणम् । अन्याय्यत्वात् विकल्पस्य । कथमन्याय्यो विकल्पः ।। अत्रीच्यते, यदि वर्माद्यधिकरणता एषु हो मेषु यूयते, म पक्षे न भवतीति विकम्पमाथयता प्रमा गापिता कल्पयितव्या। अथ वर्माद्यधिकरणता एघु न यूयते, तत: पक्षे मा भवतीति प्रमाणातैव । वर्म ग्रह गएच यू यमाणमविवक्षित स्यात् । अयोथेत, अर्थात् पत्ते म पार्थो होमनिवृत्तिराहवनीयेनेति । तम, यदि होमनि तिमात्र कर्तव्य तत पाहवनीयेनाप्यात् मिध्ये त। दूई तु वर्माद्यधिकरणतापि विधीयते, पाहवनीये उपादीयमाने नोपसड़ियेत। अनुपसंहारे 'प प्रयोगवचनो बाध्येत। पत्रोच्यते, यद्यपि वर्माद्यधिकरण तापि विधीयते, होमे गुणभूतत्वाडोमं समीचीनं करोति इति तत्रानुप- संहारोऽपि न टोपः, अधिकरणान्तरेण समीचीनो भवि. यति इति तस्मादिकल्प एव इति । नेत्युच्यते, व दि. होममम्बन्धोऽथ विधीयते, सच प्रधानभूतः, न होम', तम्मिन् अनुपसङ्गियमाणे न यथायुतं कृत स्यात् । प्रपोथने, सम्बन्धेऽपि विधीयमाने हय विधीयते, एक साध्यम्, एक साधनं, यत् साध्य, तत् प्रधान, सप भाय',

·१० अध्याय ८ पाट
एति।
कथम अन
,
होमः। तस्मात् विकल्प , मम्बन्धेऽपि च श्रृय मागणेऽवश्यी
पादातयो भवति हाम', होमसेत् पाहवनीय प्रात्ये व
तन्न, पाहवनीयस्यानहलात ।
त्वम ।। विशेषेषु अप्राप्ते । कथमप्राप्ति ।। वर्माद्यधि
करणतायां सत्याम् पाइयनीयाधिकरणताया ज्ञान करण
च प्रत्यसम्भवात, यदि वर्माद्यधिकरणमिति ज्ञायते, न तत्
आहवनीयाधिकरण शक्य ज्ञात कर्तुं वा ।
प्राइ, यथा शक्यते तथा कर्तव्यम, इत्याग्यातार्थो
भविष्यति, तस्माहर्मादि बाधित्वा पाहवनीयो भविष्यति
इति । उच्यते, स्याटेतदेव, यदि वर्मादिबाधामन्तरण
आश्वनीयोपटेशो नावकल्पेत, इंधा हि शक्य ते कत,
वर्मादि बाधित्वा परिहत्य या। अत्र बाधाया वर्मन
इति प्रत्ययोऽपङ्कोतव्यो भवति, तस्मात् परिधार' या
निति। पाह, परीहारेऽपि पाहवनीयो भवति इति
प्रत्ययोऽपहयेत। अपनोप्यामह, भवत्याहवनीय प्रत्यय',
अगक्योऽमो कर्तुमित्यपि कि न भवति, अशक्य न करिष्यते ।
आह, योऽय सामान्य प्रत्यय उयने, स सर्वेषु विशेपेषु
कार्यम प्रामन्नति, एवं चेहादिहामेषु च मन्यत्र च
तेनाहवनीयो विडिस , तब, यो वाटिहामे पाहमनीय
म न शक्य परिहमती वर्मादिहीम बाधित्वा
अयतिष्ठेत इति। पत्रोयने, नैतदेवं, न हिमामान्य
थाची शब्दो विशेषान् अभिवदति, यदि चाभिवदेत,
अदा जाने गवि नारकल्पेत, पूर्वदर्शनाभावात् । सामान्ये
सरपूर्ववादय कल्पते । तस्मात्र मामान्य विशेषान्
-
प्रत्यय

·मोमामा ने अभिवति, सम्मान वर्मा दहामे पाहवतीय प्रत्यार अभिवन्न वा न मुख्या वृत्त्या अभिवदेत कथ तहि नन माया, नगा च धुंवा बाध्येत । तम्याद हामे शुत्या वाटिपु प्राप्तेषु अशा पाहवमीया विज्ञान वत्मीद कत चेति । ननु मामान्य आह, ननु विपरीतमप्येतत म्यात् पाहवनीये प्राप्त वाटिपल्ययो न शक्य इति। भवेदेव, किन्तु विशेष वस्मादि प्रत्या यौत, आहवनीय प्रत्ययो लक्षणया। नत्र युतिप्रत्ययो बनीगन इत्युक्तम । ऽप्याहवनीय प्रत्यय यौत । उच्यने, वर्मादिप्रत्ययोऽपि मामान्ये श्रोतः, होमे हि म विशिष्ट विधीयते, म अहीम एतादृशेषाति । सम्माहादिहीम वर्जयित्वा अन्येषु हमिषु प्रादवनीय करिष्यते इति । (१.७८५०)। वैमधादिषु मामयविधवाकाशेषताधिकरणम । अप्रकरगो तु यच्छाम्व विशेषे यमागमविकृत माज्यभागवत् प्राकृतप्रतिषेधार्थम् ॥ १० ॥ (पृ.) अनारभ्य किञ्चिदानारत, मप्तदश मामिधेनीग्नु व यात् इति । तत प्रकृता विशेषविहितेन पाचपये न बाधित मर्वतिकृतोरनुप्राप्त कामुचित विकसिषु पुन व यने, वैमधेवर कन्यारा पगो चातुर्मास्येयु मित्रविदास ·१. अथाये ८ पादः। . वैधातव्यायाम् प्राग्रयण्टाम् इति। तामु विकृतिमु प्रस्य थवा किमर्थमिति विचार्य ते, किं प्राप्तम् ', यच्छाम्बम् पानात विकृति विशेषे पुनरविकत व यते, तत्, प्राकसमजातं प्रतिघेहुं, वैधादिषु मतदय मामि- धनीरनुव यात् इति, नान्यत् प्रासत कुर्थादिति । विज्ञायते, वैमवादिप्येव साप्तदश्य , नान्यास विक्वति. चिति, तासु तत् प्रत्यक्षेण वाक्येन श्रुतं न शक्य घाधि- तम्। a विकारे तु तदर्थ स्यात् ॥ १८ ॥ (यु.) यदि तु मामिधेनीनां विकार: कथित् य येत, तती धिकारार्थ मामातमिति गम्यते, न तु विकारः यूयते । तग्भात प्रासतप्रतिषेधार्थमेवेति । वाक्याशेपो वा क्रतुना ग्रहगात् स्यादनारभ्य- विधानस्य ॥ १६ ॥ (सि.) वाशम्द; पक्ष व्यावत यति । वाश्योपोऽयं वैमादिषु प्रनारभ्य-विधानम्य, सप्तदग मामिधेनीरनुब यात् एताम विकृतिविति, तेन प्रन्यास वित्तिय न स्यात् । ननु प्रत्यक्ष युतम् प्रन्याम यितिषु तत् न ग वाषितम् । उरी, मत्यं प्रत्ययुत मामिधेनीपु, न त तत् तना रत। कसुमसन्धाभावात, प्रयोगवनोऽपि न यहाति, मति मादिममधकर पाये। यदेतत् मामयम् पनारम्याग, तत् वैमुपादोनाममिति प्रत्यच वार, .

·मोमामा-दर्शने । तम्मानान्या विकतयः तत् गृहन्ति । प्रतुग्रहणे च मति मामिधनीनां साप्सनग्न निष्फलत्वान क्रियेत, तस्मादमा ग्भ्य विधेः वैधादिषु वाक्यशेषः । पाह, ननु वाक्यभेदो भवति, मामिधेन्यः मतदश भवन्ति, ताय वैमृधादिय रति । उच्यते, हे एने वाक्ये, पूर्वेण वाकीन योऽर्थ नमः, तस्यय विशेष' परगण वाक्येन विधीयते इति याक्यप इत्य चते रति . (१० । ७।८ प्र.)॥ " प्रथिव्यै म्बाहा रत्यादिविधिना पविहितम्बाहाकारेंधु प्रदानेषु म्वाहाकार विधानाधिकरणम । मन्तेववाक्यशेपत्वं गुणोपदेशात्मात् ॥ २० ॥ (सि.) दवि होम प्रसत्य य यने, पृथिव्यै स्वाहा अन्तरिक्षाय म्वाहा वायधे स्वाहा इति। पम्ति पनारभ्य वचनं, वपद् कारण वा बाहाकार वा टेवेभ्योऽत्र प्रदीयते इति । तत्र मन्दे, कि नस्याय वाक्य शेयः, म्वाहाका रेश प्रन प्रदीयते देवेभ्यइत्येतम्मिन दविहोमे पृथव्ये वाड़ा अन्तरिताय म्वाहा इति, उत नायं वाक्यशेषः, येष्वपि प्रदानए बाहाकारी नाम्नासम्तेष्वपि म्वाहाकार' किं प्रामम् ,, पनन्तरकृतेनाधिकरथेन वाय शेय एवं प्राप्त ममः, मन्नेषु वाक्यपत्वं, म स्यात, न fr विधाय काविधायकवाक्ययोः एकवाक्य त्वं भवति, विधा

·१० अध्याये ८ पादः।
यकं प्राणम्,अविधायको मन्तः । अपि च, अनन्तरा-
धिकरणे न तुसम्बन्धोऽम्ति इह तु मम्बन्धो गम्यते, वपट.
कारण वाहाकारेण वा देवेभ्योऽत्र प्रदीयते इति, प्रदान
धन प्रधानकम्म । अपि च, गुणोपटेयो भवति, तस्मिन्
दविहीमे पृथिव्यै स्वाहा इत्येवं समुच्चारणं भवति, न
स्वाहा पृथिव्यै इति। तस्मादन्येष्वपि दविहोमेषु स्वाहा-
कारोऽस्तीति ।
अनामाते च दर्शनात् ॥ २१ ॥ (यु. १)
यत्रापि दर्विहोमे न पाम्रायते म्वाहाकार,
तत्रापि
क्वचिदृश्यते, घनेन द्यावापृथिवी घाणेथामिति पौटु-
वर्या विद्याखे जुहोति प्रान्वान् असाश्यति भूमिप्राप्ते
स्वाहा करोति इति प्राप्त म्वाहाकारं दर्शयति ।
प्रतिषेधाच्च ॥ २२ ॥ (यु. २)
क्वचिच प्रतिषेधो भवति, न स्वाहेति वचनं करोति
मन्त्रं च नाह इति । प्रातिपूर्वकः प्रतिषेधो भवतीति
प्रवाक्य शेषता अध्ययसीयते । (१० १७ । १० अ.)।
सन्यनिग्राम विक्रतापदंशाधिकरपम् ।
अग्न्यतिपाद्यस्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्ति: स्यात्
॥ २३ ॥ (प.)
इदमामायते, य एवं विज्ञानग्निं चिनुते इति, तथा

·६७४ मौमामा दर्शन * नपटानं वा एतय सस्य यदसिनाचा ति । सब सन्देश, कि पन्धतिग्राय विकतो चोदक: प्रापयति, उस न . इति । किं प्राप्तम्, अग्नातिग्राह्यस्य विकृती प्रमहत्तिः इति, पग्नियातिप्राधाय अग्नातियाछ, तम् विकतो न प्रवर्तते । कुतः ।। विकतावुपदेगार, विकृती हि तत् उपदिश्यते, अधातोऽग्निमग्निष्टीमेनानुयाति, तमुक्थेन तमतिरात्रेण तं चतूरात्रेच तं पचराने पतं पदावे व त मतगण समष्टराए तं नवरात्रे तं दशरात्रेप इति । तथा यत् पृष्ठोति एहीयात् प्राश्च या पठानि महीयु', यदुक्थेति ग्रहीयात् इति न नूनमग्नाति ग्राह्य चोदक: मापयति, यत् साक्षालाम्याञ्चित् विकतो बीयते इति। मासि-ग्रहगाञ्च तहत् ॥ २४ ॥ पदञ्च प्रामायते, मासि मामि प्रतिपाद्या ग्रहन्ते इति । यदि चोद क. प्रापयेत्, न, मामि-मान्यतिग्टद्यन्ते इत्युपदेश. स्यात् । ग्रहणं वा तुल्यत्वात् ॥ २५ ॥ (सि.) ग्राह्यते वा चोदकेन प्रग्नातिनाथ, न हि प्रस्य अन्ये गरस्ति विशेष , अन्यानि अङ्गानि राति एतत् म ग्रजातीति नेतदव कम्पते । लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ २६ ॥ (यु.) लिङ्ग स्वस्वपि दृग्यते, कचितं चिन्वीत श्रीपंचित ·१. अध्याये ८ पादः। ६७५ चिन्वीत यः कामयेत सुशीर्षा अस्मिन् लोके सम्भवेयम् एति । तथा पञ्च ऐन्द्रान् प्रतिपाद्यान् रक्षाति इति । कडाकारताम् ऐन्द्रताच विशेष अवतनातिग्राम्य विकृती प्राप्ति दर्शयति । . ग्रहणं समानविधानं स्यात् ॥२०॥ (१प्रा०नि०) अथ यदुक्त, विकतापदिश्यते इति, तत्परिहसव्यम् । भबोयते, यस्यां पिकतावुपदिश्यते, तस्यां प्रकृती च समानः स विधिः। अवशिष्टास विक्षतिषु चादक: प्रापयतीति। मासि-ग्रहणामभ्यासप्रतिषेधार्थम् ॥ २८ ॥ (२ आ. नि.) प्रय मासि ग्रहण कथम् । इति । तद अभ्यासप्रति पेधार्थ, न, अन्यहनि सद्यन्ते मासि मासि रक्षान्ते इति । (१० । ७।११ प.)। उपसरपाभिधारपाया सव चतुरबदामाधिकरणम् । उत्पत्तितादाचतुरवनं प्रधानस्य होमसंयोगात् अधिकमाज्यमतुलावालोकवटुत्पत्तेर्गुणभृत- त्वात् ॥ २६॥ (पू.) दर्थपूर्ण मासयोरामायते, चतुरवत्त' जुहोति इति ।

·मीमांसा दर्शने प्रधान- तत्र प्रयमर्थः मांशयिकः, किं महीपतरणाभिधारणाभ्यां चतुरयत्तम, उत प्रधानद्रव्यादेव चतुरयदातव्यम्, अधिक- मुपस्तरणमभिधार एच ' इति - कि प्रामम् ' दृश्यादेय - चतुरवटातव्यम् । कुत: ।। उत्पत्तितादात, पुरीडाशीपत्ते होमार्यता भवति, यदाग्ने योऽटाकपाली प्रमावास्याया पौर्णमास्याश्च अच्युती भवति इति । यजु होति तत् चतुरवतं कर्त्तव्यं, पुरोडामय होमार्थो नोप- म्तरणाभिधारणे । तस्मात् पुरोडागस्य चतुरवदातव्य. मिति । अधिकमाज्यं म्यात, प्रतुन्यं हि तत् पुरोडा- शेन । पुरोडा होमार्थे तत् उपभूतम् प्राज्यम, सेन यद्यपि मह प्राज्ये न पडवत्तं भवति, तथापि होमे चतुर. वत्तमेव कृतं, यथा लोके, प्रस्थमुग्द वदत्तः इत्युच्यते, यद्यपि भूपशाकादिभिरधिकः प्रस्थो भवति, तथापि भुजो प्रम्यो निर्दिश्यते, व्यसनानि प्रोदनानि । तत्संस्कारश्रुतेश ॥ ३० ॥ (यु.) प्रधानावदानसंस्कारार्थेन उपम्तरणामिधारणे धूयेते, यदुपस्तृणाति अभिघारयति अमृताहुतिमेवैनां करोति इति, केनोपम्तराभिधारण मयुक्त प्रधानट्रव्या चतुरवत्त होतयमिति गम्यते । ताभ्यां वा सह विष्टकृतः सततं विरभिघार- गोन तदाप्तिवचनात् ॥ ३१ ॥ (सि.) ताभ्या पा मह दिई वियोऽवदायाचतरवत्तं कर्त्तव्यम् ।

·१. अध्याये पादः। पाह, दर्शन- कुतः । विष्टकत: सक्तत्त्वे हिरमिधारणेन तदाप्ति- वचनं भवति, समदुपस्तृणाति सकदवद्यति हिरभिघार- यति चतुरबत्तस्याप्य इति, हिरभिधारणेन चतुरबत्तं पूर्ण दर्शयति, इतरथा षडवतं तेन पूर्येत । मेतत्, प्राप्तिरुयताम् इति। अनोयते, पतरवत्ते होने यूयते, चतुरवत जुहोति इति, न होमार्थे पुरीडाशे मात्राप्ये वा, नैवं च यते, यत् होमार्थ द्रव्य तन्चतरवत्तं कुर्यादिति, धतुरवत्तं यमाणं होमेन असम्बधमानम् . अनर्थक स्यात् । प्रयोच्यते, प्रयोगवचन यहणादर्थवत् भविष्यति । तत्र, माक्षात्होमसम्बन्धे बचने सति चतुरवत्त नहोति इति नान्यत् प्रयोगवनग्रहण कल्पते । अमिच साक्षाहपने नदर्थात् प्रवत्त, न तदर्थात् इति न विशेषः च यते, तदर्यात असदर्यादा चतुरवखण्डनसंयुक्त द्रव्य होतथ्यम, एवञ्च युतिः परियधने, सरमिन् पक्षे वाक्य परिग्यधेत, हिरिपोऽवद्यति इति प विकल्प: स्यात्, यरि हदि. यतुरबत्त' दीयेत, तथा इदमपर शवणम् पसदनुवादभूतं स्यात् धतरवत्त वा विकल्पयेत, प्रभावाच पचे विकस्मोन न्याय्यः स्यात् । तस्मात् सहीयस्तरमाभिधारणाभ्यां चतुर- वत्तमिति । तुल्यवञ्चाभिधाय सर्वेषु भन्नानुक्रमणात् ॥३२॥ (यु.) . चत्वारि वा एतानि देवदधानि प्रदानानि यदुप.

·मोमामा वर्णने
स्त पाति तदनुवाक्याय यत् पूर्वमवदानन्नधान्यायै घटु
तर तहे वतायै बत् अभिधारयति तपटकाराय प्रति
चतुरवत्तस्य चत्वारि प्रवदानानि सकीय अनुवाकयादिभि
भक्तिवाटेन अवयवय सकीर्तयन उपम्तरणादीनि दर्भ
यति, तस्मात सहोपस्तरणाभिधारणाभ्या धतुरवत्तमिति ।
दधशब्दो भागधेयवचन , तद्यथा कवटकाय दध , नापि
तार धम इति, देवदधानि टेषभागा इत्यर्थ । (१०।
७ । १२ अ.)
उपायाने पिचपुरवतम्यावश्यकमाभिरणम् ।
तव
सापदण्यवनियम्य त ॥ ३३ ॥ (पु.)
दर्शपूर्ण मामयीरुपाशयाजोऽम्ति, चतुरवत
जुहोति रति।
तत्र भशय , किमुपाण्याजे चतुरवत्त
कर्तव्यम, उत न ' इति । कि प्राप्तम १, माप्तदश्यप
नियम्येत यथा साप्तदश्यम अनारभ्याधीत परिगणितासु
विक्कतिषु पन यूयमाण वाक्यशेषानावे व नियम्यते,
মিবি মলম ভাষামিদাৰখালা য
ते, तवैव नियम्येत प्रौषधसाबाय्ययो, उपाएमाजे न
स्यादिति।
हविपो वा गुणभूतत्वात्तथाभूतविवचा स्यात् ।।
३४ ॥ (मि.)
वागद पक्ष यावर्तयति। मैतदस्ति, नोपनियाजे

·१० अध्याये ८ पादः। (e अध चतुरवत्तमिति, होमे चतुरवत्तं गुणो विधीयते, स उपांश याजहोमेऽपि स्यात, प्रवापि चतुरवढातव्यम् । यदुक्कम, औषधसान्त्राय्ययोरेव चतुरवत्तम् उपस्तरणाभिघा. रणाश्रयत्वात् इति । न उपम्तरणाभिधारणवचनं चतुर वत्तस्य वाक्यशेषभूतं, यथा सप्तदशमामधेनीरनगात् इति मित्रविन्दादिषु, सप्तदशानुक्रमादिति । नेव- मिह चतुरषोत्, कथमुपस्तृणीयात्, अभिधारयेचे ति, कथं तर्हि १, . चतुरवदानसंयुक्त द्रव्यं जुहुयात् हवियो पस्तृणीयात्, अमिधारयेचे ति, यत्र इधिषि उपस्तीय माणेऽभिधाय॑माणे च चतरवत्तयुक्त प्रदान भवति तत्र न प्रधानद्रव्याचतुरषटातव्यम् । यत्र पुनः प्रधान- ट्रयाच्चतुरवखण्डनमन्तरेण न चतुरवत्त भवति, तत्र प्र. धानद्रव्यामतुरवदातव्यम् । चतुरवत्तमूतमि हातव्य विवध्यते, न इतस्ततो वा चतुरपटातव्यमिति । तम्मा- दुपाश्याजेऽपि चतुर यत्तं कर्त्तव्यमिति । (१० । ८ । १३ प्र.) दसंपूर्ण मासोरायेन्द्राप्रयोरनुवादताधिकरणम्। पुरोडागाभ्यामित्यधिकृतानां पुरोडाशयोपदेश. तत्श्रुतित्वाद्देश्यस्तोमवत् ॥३५॥ (१म पु.) दर्शपूर्णमामयोरिदमारायसे, पुरोहायाभ्यामेवामी- मया जिनं याजयेत् यातायाग्ने वशैन्द्राग्नय इति। तत्रैप

·१५..
वाद:।
.
मीमांसा-दशेने
मंगयः, किमधिकारयुनियावशेषोऽयं, दर्ग पूर्णमामाभ्यां
स्वर्ग कामो यजेत प्रत्याभ्यां पुरोडागाभ्यामसोमयाजोति ।
अध किमधिकयोः कर्मान्तरयोरुत्पत्तिः, अपराभ्यामेष
नातीय काभ्यां पुरोडामाभ्यां यजेत इति । प्रथ वा,
अङ्गकर्तुरूपदेशः, पाभ्यां पुरोडागाभ्यामृत्विक् यानयेत
पथ का, पमोमयागकाले प्राभ्यां यजेति
कालीपदेशः। उत ऐन्द्राग्नस्य विधि:, प्राग्नेयस्य पान
अथ वा उभयोरनुवादः । इति एते पक्षाः ।
किं तावत् प्राहम् ', अधिकारशेषः इति । यदे
मत वर्गकामी यजेन ति, तस्य शेषः, पाभ्यां पुरोडागा.
भ्याम् पसोमयानी स्वर्गकामो यजेति। कुतः ।।
नत्शुतित्वात्, तत्श्रुतिमन्तो हि पुरोडायो शब्देनान
होने । तेन नाभ्यधिको। असोमयाजिनय कत्तु ापार
प्राभ्यां मम्बध्यते शुत्या, न कासः, स हि तस्येत, अतिय
नधपाया गरीयमी। तत्र सोमयानिनी या न पुरी-
हामो, असोमयाजिनी वा न सानाय्यम् । यदि पुरो
डागावधिवन्य प्रमोमयाजी विधीयते, ततो नासो-
मयाजी सामाये, तत्रैवकारः समर्थिती भवति, पुरो-
हामाभ्या केवलाभ्यामसोमयाजी, न सावार्य नैति ।
धामोमयाजिनमधिकृत्य पुरोटागो विधीयेस, तथा न
सोमयाजिन; पुरीडागी, तवाम्याने एवष्दी भवति,
पुरीडामाभ्यामसोमयाजिनमवैति ।
यमेव विद्याः धिमप्रमत्तं
मेधाविन वनचर्योपपत्रम् ।
यथा-

·१० अध्याये पादः । मिति। यस्त न द्रुच्येत कतमनाह तस्मै मां ब्रूया: निधिपाय ब्रह्मन् इति । यं शुधिमेव विद्याः इति वदितव्ये यमेव विद्या: शुचि- एवमत्रापि। तदुभयोरपि वचनव्ययारधि. कारतिवाक्यशेष इति उभयचा प्रयं पूर्वपक्षो भवति । यथा वैश्यम्तोमेऽधिकारश्रुतिशेषः, वैश्यो वैश्यस्तोमन यजेत इति, तहदवाप्यधिकारश्रुतिशेष एवेति । नत्वनित्याधिकारोऽस्ति विधी नित्य न सम्बन्ध- स्तस्मादवाक्यशेषत्वम् ॥ ३६ ॥ ( २य पृ.) तुमब्द: पक्ष' व्यावर्त्तयति। नैतदेवम्, अधिकार धाक्य शेष इति, नित्यौ हि दर्शपूर्ण मामी, यावजीवं दर्श- पूर्णमासाभ्यां यजेत इति, नियौ च तमौ पुरोडाशी फलं प्रति सहकारिणौ। तौ अनित्यमसोमयाजिनं प्रति विधीयते इत्यनुपपनम् । कथम ।। नित्यौ हि दर्शपूर्ण- मामयो विथतः, यथामीमयाजी तस्योपकरिथत इति नोपपोत, पुरोडायविधः नित्ये न दर्शपर्ण मामममुदायेन मम्मन्धः तम्मात् न प्रमोमयाज्यधिकारश्रुतिवाक्यशेष', किन्तर्हि, अधिका: कर्मान्तरयोरुत्पत्तिरिति । नवम- भिमसन्धः क्रियते, चावेतो पुरोहायौ दर्शपूर्ण मामगोविं हिती, तो प्रति मोमयाजी विधीयते इति, कयन्तईि, प्रमोमयाजी य: बर्गकाम: म भाग्नेय कुर्यादैन्द्राग्नचे येते कमपी विधीयते, विधीयते चेत् पूर्वाभ्यां फर्मान्तरे । सब यावेती इत्यनुवादव धनं धर्मापेश भषियति । यथा . -

·मीमांसा दर्शने
,
कधम् ।।
वाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति। नैतदस्ति, कालविधि
रिति, नाप्यधिकयोः कर्मणोरुत्पत्तिः, न वा आग्ने यस्या
नुवादः, ऐन्ट्राग्नस्य विधिः, किनाहि उभयोरनुवादः ।
सोमयानिनः सावाय्यविधानार्थमत हाक्यम,
अतो नैन्द्राग्नस्यापि विधिः, भिधेत हि तदा वाक्यम्, एव.
मभिसम्बन्धः क्रियते, प्रमोमयाजिनः पुरीडापावेतो यो
प्राप्ता, सोमयाजिनः मानाय्यमपरमपीति, पुरीडामाभ्या
मेवामोमयाजिन याजयेत्, यो एतो पाग्ने यस ऐन्द्राग्नथ,
मानाय्य न मोमयाजिनम् इति एवमैकेन वाक्ये न सीम
याजिनः मानाय विधीयते, अपरेणापि वाक्ये मामीम
याजिनः । यम्मादुभयोरप्यनुवाद इति ।
तथा चान्यार्थ दर्शनम् । ४६ ॥ (यु.)
पन्यार्थोऽपि चैतमर्थ दर्गयति, न कर्मान्तरे इति ।
कथम् ।। चतुर्दश पोर्णमास्यामाहुतयो इयन्ते त्रयोदशा
मागम्यायाम् इति । कर्मान्तरोत्पत्तायभ्यपिका पाहुतयों
भवेयुरिति । (१.८।१४ पा.)।
-
पायात्रस्य वामताधिकरणम् ।
उपांशुयाजमन्तरा यजतीति हविनिवाति-
त्वात् यथाकामो प्रतीयेत ॥ ४०॥ (पू.)
दर्थपूर्णमामा रामायते, उपायाजमन्तग यजति
रहि। तत्र दूचं प्रति मन्दः, पिम्, पनियम ,
छत

·१. अध्याये ८ पादः। ६८० नियतं किञ्चिद्यम् । इति । किं प्राप्तम् ', न किलित् हवीरूपंथ यते. नस्मात् यथाकामी प्रतीयेत। तब उच्यते, श यते हवीरूपम, प्राज्यस्यैव नावुपांशु पौर्यमास्यां यजन् इति, तस्मादाय द्रश्यकं स्यात् । उच्यते, एवमय नियमः, यत्किञ्चित् प्राज्य ग्रहीत्वा इज्यतेति । ध्रौवाहा मर्वसंयोगात् ॥ ४८॥ (सि.) धौवाहा प्राज्यादिज्येत, म यतः कुतथित् । कुतः।। मर्वसंयोगात्, सर्वयजति भिईि सम्बई, सर्वम वा एतद्य- जाय ग्राह्यते यद्धायामाग्यम् । तस्मात् ध्रौवाज्यात् यजेतेति ॥ (१० । ८ । १५ अ.)। --- उपांत्रयागस्य प्रतदेवतामियमाधिकरलम् । ७ - तइञ्च देवतायां स्यात् ॥ ४६॥ (पू.) देवता प्रति उपांशुवाजस्य संशयः, किम् अनियमः, नियमः' इति । किं प्राप्तम् ।, यहत् दृश्य मति अनि. यमः पूर्वाधिकरणपूर्व पहे, तहस देवतायाम् अनियम: । ननु पग्नीपोमो विधीयते । उच्यते, पुराकम्परूपोऽयं न विधिसरूप: । इमाः तर्हि विगुरुयश यश्चः इत्येवमा- टिमा टेषता विधीयन्ते । उच्यते, उसमजामिकरणच. नार्या एते पर्थवादा इति, तम्मादनियमः । तान्द्रोगां प्रकरगात् ॥ ५० ॥ (सि.) . न हि देवसामन्तरेग यागो भवति, न च यमनमन्त. -

·मीमांसा दर्शने
रेण देवता, न च, प्रन्यस्य विहिता देवता, अन्यम्य प्रव
कल्पते । तस्मात् प्रतानां सन्द्रमामाम् अन्यतमया देव.
नया प्रकतत्वात् एकवाक्यतां कृत्वा देवताम् अवगमि
एकया च सतार्थत्वात् यां काश्चित् देवता
मिति ॥ (१.८११६ प.)।
प्यामः!
.
या
शामयाजस्य विषादिदेवताकतपोणं मामौकत्तव्य चयोरधिकरणम् ।
धर्मादा स्यात् प्रजापतिः ॥ ५१ ॥ (१म पू०)
सान्द्रीयामन्यतमा देवनेत्युक्तम्। तत्र सन्देहः,
किं
तान्द्रीप्वनियमः, अथ वा प्रजापति', अथ वा प्रग्निः,
श्रय पा वितुः, अमावास्यायां चोशियाजः।
वा पौर्णमास्यामुपांशयाजः, विष्णुर्देवता ।
उभयवांशयाजः, यताविकल्पय इति ।
पौर्णमास्यामेव उपांशयानः,
तव विष्णाया
देवताः । इति पक्षाः। किं तावत् प्राप्तम् । प्रजापतिः
देवता।
कुत:।। धर्ममात. तप्य हि उपरत्व धम्मा,
तस्मात् यत्किश्चित् प्राजापत्य या क्रियते, उपांचव तत्
क्रियते इति । उपाशगमनामकत्वाच्च पस्य कर्मण इटम्
अवगम्यते, न्यूनमस्य उपाएत्व' धर्म इति, प्राममि माध.
नेषु च न उर्ज स्त्वेन प्रस्य सम्बन्ध इति, तेन प्रजापति
रिति गम्यते, महिपगुच्चै धर्मकः । अन्यस्यां सत्यामुछ।
स्व नाप्य सम्बन्धी भवेदिति ।

·१० अध्याये ८ पादः ! देवतायास्त्वनिर्वचनं तत्रशब्दस्यह मृदुत्व तम्मा- दिहाधिकारेण ॥ ५२ ॥ (श्य पू० ) तुशब्दः पचं व्यावर्तयति। नैतदम्ति, प्रजापतिर्देव- तेति । तान्द्रीणां मुख्योऽग्निर्देवता स्यात् प्रजायते: देव. तायाः अनिर्वचनं धर्म: तूणीभावः, पनापति मनसा यजेत् इति । नम् उपांशत्व' मनापतेधर्मः, तस्मात् यत्कि- चित् प्राजापत्यं क्रियते, उपाखे व तत् क्रियते इति । उच्यते, अनुवाद सरूपत्वात् प्रर्थवाद एष प्रजापति मनसा यजेत् इत्यस्य विधेः। इइ पुनरुपांशयाने तपशब्दस्य मृदुत्वम् । तस्माब प्रजापतिः, मधिसताना मुख्योऽग्निः स्यादिति। विषार्ग स्याहौवामानादमावास्याहविध स्यात् होवस्य तत्र दर्शनात् ॥ ५३ ॥ (३य पू.) धागदात् पक्षी निवर्यते। नैतदेवम्, पग्निः म्या दति, कयन्ताह, विष्णुः देवता स्यात्, होपामा. नात्, अमावास्यां प्रसत्य होवमानायते, इदं विपशुवि धकमे प्रसहिष्णुः सवने वीर्य प रति, तदेवमर्थ- वत भयति, यदि विष्णु देयत्य उपांशयानः । याम्यायामामानमर्थवत् भवति, यदि पमायाम्यायामुपांश याजः । तम्मादमायायायामुपांशयान: म्यादिति । पपि वा पौर्णमास्यां स्यात् प्रधानशब्दसंयोगात् गुणात्वान्मन्तो यथाप्रधानं स्यात् ॥५४॥ (ध्य प.) एवममा- .

·१८.
मीमामा ने
भ
मनाम्नान
यदुत विष्णुदेवतेति तत् रचने, न त्वमावास्यास
मुपाण्याज इति ।
यिधारको हितम्य शब्द पौर्यमा
स्याम, प्राज्यम्यैष नो पाशु पोर्णमाम्या यजन इति
न शक्नोति अमावास्यायामाकम।
उपयाजे मन्त्रम्य विधानात, यत्रीपाशुपान तपमन्त्र
इति गम्यते, न, यत्र मन्त्रस्त त्रापाशुयाज इति उपाश
याजस्य हि मन्तो विधीयते न मन्त्रस्योपायाजा ।
आनन्तर्यञ्च मानाय्यम्य पुरोडाशेन दर्शयति
अमावास्याविकारे ॥५५॥ (४र्थ पृ.यु.)
इतवन अमावास्यायामुपाशु राज , अमावास्यापिका
हि माकप्रम्बाप्य मायायम्यानन्तये पुराडाशन दृश्यते ।
भाज्यभागाभ्या प्रचाग्ने येन १ पुगेडा
नाग्नीधे सुचो प्रगय महकुम्भी भिरभिकामनाह इत्या
ग्नेयादानन्तप्ये मानाय्यम्य दर्शगत न उपाशु राजम्य ।
सम्मानामावास्यमुपाशुयाज इति
अग्नीषोमविधानाल, पौर्णमास्यामुभयत्र विधी
यते ॥ ५६ ॥ (५म पू०)
तुशब्द पक्ष व्यावते यति। नैतदेव, पौर्या माम्यामेवी
पायाज इति । उभयन स्यात्, देवताविकल्पय । कुत ।
अधिशेपेण हि उपाशुगज य यत, उपाशयानमन्तरा
यजति इति, यदेतत् प्राअस्यैव नौ उपाशु पौर्णमाम्या
यरन् इति, देवताविधासमेतत् पौर्णमास्याम । तरमा
कथम"

·१. अध्याये ८ पाद।
टग्नीषोमटेवल्य' पौर्णमायामुपाशवाज', मन्तामानात्
वैशावोऽमावास्थायामिति देवताविकल्प स्यात।
,
कथम।
प्रतिपिा विधानात् वा विष्णः समानदेश:
स्यात् ॥ ५७ ॥ (सि. )
न चैतदस्ति, यदुक्तमुभयत्र उपाशुयाज देवता वकन्पश्य
इति, किन्तर्हि पोर्णमाम्या मेवोपाशुराजस्तत्रैव च विष्णाद्या
देवताः इति । कुतः । १ प्रतिघडा विधानात । किमिदं
प्रतिपिहा विधानात । इति ।
अमावास्या वर्जयित्वा
पोर्णमास्यां विधानात् इति ।
पाव्यस्यैव
नो उपांश पोर्णमाम्या यजन् इति प्रकच, मनानायते,
जामि वा एतान्नस्य क्रियते यदन्वञ्ची पुराडायौ उपाशु
यानमन्तरा यजति इति, पौर्णमाम्यामिति गम्यते, तत्रैव
चेद वचन विष्णुमपार यटयोऽजामित्वाय प्रजापतिरयाश
यष्टयोऽनामित्वायाम्नीयामी उपाश ययावजामित्वाय
इति । तत्र पोगमायामय पायाजस्तके व चविणाद्या
टेषता इति ।
तथा चान्यादर्शनम् ॥ ५८ ॥ (बु. १)
कुत।
इतय न प्रमावास्यायामुपागाने ।
बाऽप्ये तमचं दर्शयति । कयम् • । चतुर्दग पोर्णमाम्या.
माहुतयो हयन्ते, प्रयोदशामाशम्यायाम इति चतुदंग
भवेयुः, क्योटोति नापपद्यते, तम्मानामावादायामुपाय
याज इति ।

·८८२
मीमांसा-दर्शने
न चानझं मतच्छुतावुभयव विधीयतासम्बन्धात्
॥ ५६ ॥ (यु. २)
इतय न घमावास्यायों, न हि मकृत् थ यमापम्
पनङ्गम् उभयत्र मति, प्रन हि प्रधानार्थवादुमयध
भ्यात, प्रधानञ्चेद, ना, तस्मात् पोर्णमाम्यां 5 यमा
नामावाम्यायां भवेत, अमबन्धात, न हि प्रधान प्रधानेन
मम्बन्ध याति इति ।
गुणानां च परार्थत्वात्, प्रकृती विधिलिङ्गानि
दर्शयति ॥ ६० ॥ ( यु. ३)
যথানা ঘ যান সমান মনে যিখিৰিত্নানি
दर्शयति, न प्रधानानामपरार्थत्वात् । कथम ।। अप्स,
मन्तावान्यभागो यलति इति एकादश प्रवानान् यजत्ये का.
दशानुयाज्ञान् इति।
तस्मादपि उपाशगनो नामा.
वाम्यायामिति ।
विकार चाश्रुतित्वात् ॥ ६१ ॥ (यु. ४)
अमाधाम्याधिकारे च साक प्रस्थाप्ये उपांशयाजी न
थ गते । कथम ।। भाज्यभागाभ्यां प्रचाग्नेयेन च
पुरोहानाग्नीधे सुपी प्रदाय सहकुम्भीभिरभिकामना
इति प्राग्ने यादनन्तर सानाय्य दर्शयति, नोपाशयाजम् ।
तम्मादपि न अमावास्यायामुपांशयान इति । (१.१८ ।
--

·१० अध्याये ८ पादः। एकपुरोडाशायामप्युपांगुयानाधिकरणम ! हिपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वात् ।। ६२ ॥ (पृ.) . दर्थपूर्ण मास योरिदमाममन्ति, अपांशयानमन्तग य नति इति, तत्रायमर्थः समधिगतः, पौर्णमास्थामुर- याजः, तत्र च विणाया देवताः इति। अम्ति चावं मोमात्, हिपुरोडाशा पौर्णमासी। प्राक् मोमात्, एक पुरोडाशा । तत्रायमर्थः मांशयिकः । किं हिपुरोडागाया- मेव उपायाजः, उत, हिपुरीडायायामेकपुरोडाशा. याच' इति । किं प्राप्तम् ' हिपुरोडाशायां स्यात । कुतः ।। अन्तरार्थत्वात, अन्तरासंयोगेन हि श्रूयते उपांशु यानमन्तग यजति इति प्राक् परोडाशसंकीर्तनात, परी- जागो अन्तरति गम्यते, हिपुरीडाणायामन्तरा शक्य कर्तु, न एकपुरोडाशायां, तत्र क्रियमाणम् प्रयथाबुत स्यात्। तस्मात् द्विपुरीडामायामेवेति । अजामिकरणार्थत्वाच ॥ ६३ ॥ (यु.) इसथ हिपुरीडामायामेवेति । कुतः ।। अनामि- करपार्थत्वमत्र थू यते, नामि वा एतद यसस्य क्रियत यदन्वञ्चो पुरोहागानुपांशयाजमन्तरा यनति । वि- रुपोश यरयोगामित्वाय प्रजापतिमांश यष्टयोऽनामि बाय प्रग्नीयोमायुपाय यस्यायनामिवाय इति, नामि माश्यामिति । पुरोडाशयोस मायटोप उच्यते, मामि पा एतद यशम्य क्रियते यदवचो पुरोटागो पुरोडाशं ·मौमामा-दर्शने फवा एनरनचीनः पुरोहाग एवेति, यत्र दोषस्तष दोष विधातार्धन भवितव्यम् । तस्मात् हिपुरीडागायामेवेति । तदर्थ मिति चेन्न तत्प्रधानत्वात् ॥ ६४ ॥ (प्रा.) इति चेत्यग्यासि, तदर्थत्वात् अन्तरार्थत्वात् दिपुरी हाशायामेव भविष्यति इति, तत्र, तप्रधानत्वात्. भाभी प्रधानतः, अन्तरार्थो गुणतः, उपांशुयाज: पौर्य मामम्यवयवो विधीयते, उपांशुयाजम्याप्यन्तरान गुषः, एकपुरीडायापि भवत्येव पार्थ मामी, तस्यामुपांशयाजः केन न स्यात्, अन्तराल गुणोऽसम्भवान भविष्यति इति । सम्मादमति अन्तराले एकपुरोडाशायामुपांशयाज: कर्तव्य इति। अशिष्ट न च सम्बन्धात् ॥ ६५ ॥ (यु.) अशिष्ट न च अश्रुनेन अन्तगनार्थेन सपांशयाजम्य मम्बन्धः कर्तव्य: स्यात् अन्तरान गुणक उपांशुयाज इति । न हि अन्तगल गुणत्वेन विधीयमान पश्यामः । तम्मात् एकपुरोडापायामपि उपांशुयाजः कर्त्तव्यः इति । उपतस्तु निवेशः स्याद् यस्यानुपरोधिनार्थस्य विद्यमानत्वात् विधानादन्तरार्थस्य नैमित्तिक- त्वात् तदभावेऽथुती स्यात् ॥ ६६ ॥ (पा.नि.) तुशब्दः पक्ष व्यावर्त यति । नेतदम्ति, गुणवे नान्त- रानं न य यते इति, उत्पत्तिवाक्ये नेवोपांशुयानोऽन्तराने ·१. अध्याये पादः। . निविशते, अन्तरालमस्य गुण उत्यत्तिवाक्ये न श्रूयते, उपांशुयाजमन्तरा यजति इति । तस्मात् अम्य गुणस्य अनु परीधन गुणी निविशेत, न एकपुरोडाशायां स्यात्, नैक. पुरोडाशायामक्रियमाणोऽनर्थ को भवति, अन्तरालाधी हि हिपुरोडाशायां विद्यते । तदभावे अन्तरानार्थम्य अभावे, अश्रुतौ यदि हियुरोडाशा न श्रूयेत, ततः स्यादेक- पुरोडाशायामुपांशु याजः, अम्ति त्ववकाशो दिपुरोडाशा पोर्ण मामी। तस्मात् एकपुरोडाशयां न स्यादिति । उभयोस्तु विधानात् ॥ ६॥ ( सि.) तुशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । उभयोः पौर्णमाप्योरुपांशु. याजः, एकपुरोडाशायामपि स्यादित्यर्थः । कुतः । विधा. नात्, विधीयते हि स एकपुरीडाणायामपि, मापि हि पोर्णमामी, प्राज्यस्यैव ना उपांश पौर्णमाम्यां यजन् इति पौर्णमासीशब्द एकपुरोडागां वर्जयन् उपरुध्ये त । तम्मात् एक पुरोडामायामपि स्यात् । गुणानाञ्च परावाटुपवेषवदादेति स्यात् ॥ ६८॥ (यु.) गुण्यामराल प्रधानार्थ थ यते उपांशयानार्थेन, अन्तरालेन उपांगयाजम्योपकप्त व्यमिति। नामों एक- पुरोडागायामुपांण्याज निवर्तयितमईति, पोर्णमाम्यां यूयमाण उपाण्याज एकपुरोडामाया अपि पोर्णमासीत्वात् तत प्राप्नोति, पसराने व युतत्वादातरानेऽपि प्राप्रति ।

·मीमांसा-दर्शने ।
एकपुरोधाणायामन्तरालाभावात् न अन्तराले स्यात्
तस्मादतरानस्य गुणस्य गाम्ब बटा पौर्ण मामी तदेति
स्यात्, उपवेषवत्, यथा उपवेघेण कपानान्युपदधाति
इति यदीपविपस्तदा तेनेति गम्यते, एवमिहापि यद.
अन्तराल, तदा अन्तराले भविष्यति । तम्मात् एकपुरो
डाणायामपि प्यादिति !
अनपायच कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशी ॥
६६॥ (प्रा. नि.)
उच्यते, नन अत्तरान गुणक उपाशुयाज' थ यमायो
ऽन्तरालामावादुच्यमानोऽपि पोर्णमाम्या एकपुगेडागाया
वैगुण्यात फन्नस्यासाधक इति न क्रियेत, न हि, पोर्ण मामी
विशेषे यान्तरालमिति अन्तराल गुपता विधीयते, पति
शेषेप हि हिपुरोहागायाम् एकपुरीडामाया च तदिधान,
तस्मात् एक पुराडागार्ग प्रयोजनाभावान करिष्यते इति ।
एब मति नयाशयानामावाटेकमुरोडाथा नेव
कतव्या । भत्रायत, नैप दीप , फनपती हि सा भवि
यति, यदि हिपुरोडामा सम्भवियति इति ।
अत्राच्यते,
यद्ये क पुरोडागाया वैगुण्य उपाशुराजस्य स्यात्, ततो न
क्रियेत, न तु वैगुण्यमम्ति, न घन्तराल गुणत. य यते,
किनादि काल लक्षयितु, यो पुरोडागो तयोर्मध्ये इति ।
कथम् । अद्य हि तौ पुरोडाशौ एतविधीयते, लामि
वा एतद्य चम्य किश्ते, यदव चौ पुरोडागो उपाशु याज
मन्तरा यति इति, यो तापनूदिता यथा व्यवहिती भरत ,

·१. अध्याये पादः। . सथोपांशुशाजः कर्तशः तस्मिन् काल इति गम्यते, अन. पायय तस्य कालस्य एकपुरोडाशयामपि । कथम् ।। यो हि इयो: पुरोडाशयोमध्य इति कालोऽवगम्यते, स एष पूर्वस्मादुत्तर इति । एवं चेत् यद्यप्य कपुरोडाशायां हौ पुरोडागौ न स्तः, तथापि स पूर्व प्राग्ने योऽस्ति, तम्मादुत्तरः स एष कालः, योऽसावन्तरालेन लक्षितः । यथा, नागवेलायामागन्तव्यं, शवेलायामागन्तव्यं, पट. हवेलायामागन्तव्यमिति, यस्मिन् ग्रामे न नागा: न शहाः न पटहस्तमिवापि स एव काल:, तब हि भागमनं क्रियते । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । तस्मात् एकपुरोडामा- याम् पाण्याजः कर्तव्य इति । प्रशंसाथ मजामित्वम् ॥ ७० ॥ (आ. नि) प्रय यदुताम्, अनामिकरणार्थत्वात् इति, तत् परि. व्यम्, प्रभोयते, प्रशंसा एपा उपांशयानस्य, वैषि. त्रण, न त्वेतदेवाष फलं विधीयते, यदजामित्वमिति । कुतः। विहितस्य हि प्रयोजनं विधीयते । सति उपांशुयाजो विहितः स्यात् विधाने घार्थहयविधान दोपः। न च, प्रजामिकरणं नाम किश्चिदिष्ट फलम् । सम्मात् प्रशंसैपा, ययोपम्तरणाभिधारणयोरमृतार्थत्वम्, अमृत या पान्य मय इषिर्यदुपास्त पात्यभिधारयन्य मृता- इतिर्मनां करोति इति । तम्मात एकपुरोहापायाम- प्युपायुयाजः कर्तव्य एवेति । (१०।८।१८५०)। अनि यीमच्छरपामिकतो मीमांसाभाचे दगम. स्याध्यायस्याटमः पादः समाप्तः । . न चैत्र ·मीमांसा-दर्शने ११ अध्याये १ पादा भाग्रेयादीना ममुदिताना तन्दप वर्गफमकवाधिकरणम् । प्रयोजनाभिसम्बन्धात् पृथक्सतां ततः स्यादेक- कर्म्य मेकशब्दाभिसंयोगात् ॥ १ ॥ दशमेऽध्याये वाधाभ्युच्चय लक्षणं इत्तम् । इदानीमका दशे तन्त्रावापलक्षणं निर्वर्तयिष्यामः । तत्र यस वत्कृतं बहनामुपकरोति तत् तन्त्रमित्युच्यते, यथा, बहनां ब्राह्मणानां मध्ये कृत: प्रदीपः। यस्तु पाहत्या उप- करीति स पावापः । यथा तेषामेव वाणानामनुलेप- नम् । भीकमुदाहरन्ति,- माधारणं भवेत्तन्वं परार्थे त्वायोजकः । एवमेव प्रसङ्गः स्याविद्यमाने स्वके विधा । इति साधारणं भवेत्तन्त्रमित्युलार्थम् । परार्धे त्बप्रयोगकः पति, यः परार्थ मुत्पन्नः तदर्थमेव पानुष्ठीयमानः परस्योप करीति, स परः तस्याप्रयोजकः । यथा, पखालम्भी यागार्थमुत्पम- स्तदर्थ मेव चानुष्ठीयमानो लोहितसत्कर्मपोरप्युपकरी- तीति । एवमेव प्रसनः स्यात्, अय तु विशेषः, विद्यमाने म्बके विधौ इति । यद्यम्यस्य प्रन्यो विधिर्विद्यते परवि- धिना तु सतार्थत्वान्न क्रियते । यथा, प्रयाना: पमोरपि - ।

·११ अध्याये । पादः। : चोदकेन प्राप्ता: पशुपुरोडागस्यापि, पश्वर्था एव तु कता: पशुपुरोडाशस्योपकुर्वन्तीति न पुनस्तदर्थे नियन्ते । प्रकृतमिदानीमुचते, तन्वावापतक्षणं प्रतिजातं, तदु. यते, दर्शपूर्णमासयोः प्रधानानि पाग्ने यादीनि, तेषां स्वर्गः फल श्रूयते, दर्शपूर्ण मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इति । स किं तेषां तन्त्रेण भवति, उत भेटेन ? इति । एवं चातुर्मास्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । ननु च नैवात्र स्वर्गः फलं श्रूयते, स्वर्गकामपदेन तावत् पुरुषोऽभिधीयते, यतेत्यनेनापि यागनित्तिः, तयो. क्येि न सम्बन्धः, केनेदानी फलमुच्यते ।। अनेनैव स्वर्ग- कामपदेनेत्याह। ननु पुरुषस्य प्रय वक्ता। न खलु कशित् पुरुषः स्वर्गकामी नामास्ति । ननु च यस्य स्वर्गे काम: स स्वर्गकाम इति । एतदेव न नानीमः कस्य स्वर्गे काम ति, य एव हि स्वर्गकामः स एवावगेकामो भवति इति । एवं तईि कालोपदेशोऽय भवति, यदा वर्गकाम- स्तदा यजेत इति। प्रत्रापि न कथित् कालविशेषोऽस्ति, यस्मिन्नियमेन वर्गकामः स्यात्, सर्वेषु कालेषु सर्वे कामा अनियमेन उत्पद्यन्ते। तत्र न कचित् कालविशेषोऽनेन गषयते व्यपदेष्टुम्। एवं तर्हि नैवायं पुरुषोपदेशो नापि कालोपदेशः, किं पन्न, फलकामो.निमित्त, वर्गविषये कामे उत्पवे यजेत इति , यथा कपाले नटे यलेत इति । अस्य पनस्य सूत्रेणैव परिवार हताः, फनकामी निमित्त. मिति चेत् (१।२८)। न नित्यलात।२।१०) इति । नित्यानि पग्निहोत्रादीनि कर्माणि, सानि यदि । - ·मीमांसा दर्शने निमित्त विधीयन्ते, नित्यत्वमेषां विहन्येत । तत्र नित्य धोदना यावन्नीविकाद्या अपमध्यन्ते, निङ्गानि च अप वा एप स्वीलोकात् यवते यो दर्थपूर्ण मामयाजी मन् पौर्णमासीम् अमावास्यां वाऽतिपातयेत् इत्येवमादीनि । परिशेषात् फल संयोग एवायम् । कथं पुनरनेन शक्यते फल' विधातुम् । तदुच्यते, , म्वर्गकामो यलेत इति यदि वा स्वर्गकामो यागायोपटिश्यते यथा लीहितो. पीया। यदि वा यागः वर्गकामाय, यथा मलिनः मायात, बुभुक्षितोऽशीयात् इति । तत्र यदि वर्गकाम: कर्मणे उपदिश्यते, उपदिष्टोऽपि न प्रवर्तन, को हि परार्थ प्रयासमातिष्ठेत् । तथा कर्मचोदनानिधि केव भवति । अथ यागः स्वर्गकामार्थः, ततोऽमौ पुरुपस्यापकरी ति, तं पुरुयः स्वायन करोति इति । तथा कर्मचोदना अर्थ वती भवति । अपि च यागविधी शुन्यर्थः परिग्रहीती भवि- थति, म्वर्गकामविधी याक्यार्थः । तस्माद्यागः वर्गकाम- स्योपकारकः । स्वर्गकामस्य अनेकवपशुनामावाद्याटि. नामकर: स यदि पुवान्नाद्यादीनामन्यतम करोति, नतः स्वर्गकामशब्दोऽविवक्षितार्थः पुरुषमाधवचनो भवति । तथा पपानर्थ क्यमेव, अन्तरेणापि हि तवचनं पुरुषमाव- माख्यातादेव गम्यते । तम्माद यागात् धर्मो भवति । तघानेक कर्मसधिपात दर्शपूर्णमामादिषु भवति मंगयः, किं तन्वमेषां फनम्, उत, भेटेन । इति । कि प्रामम् । भेटेन इति । किं कारणम् । मानि भाग्ने यादीनि प्रधानानि परम्परानपेक्षाभियोदनाभिः पृयग भू , ·११ अध्याये १ पादः। तानि उत्पन्नानि पृथगेव फलमाकाहन्ति । तत् सनिधी स्वर्गादि फन श्रूयमाणं भेदेनाकाहितवाद भेदेनैव सम्ब- ध्यते । तस्मात् प्रतिप्रधानं फलभेद इत्येवं प्राप्तम् । एवं मासे इदमारभ्यते, प्रयोजनाभिसम्बन्धात् पृथ. करतां ततः स्यादैक कर्म्य मे कशब्दाभिसंयोगात् पृथगभूता- नामपि एतेषामाग्ने यादीनां ततः स्यादै ककर्म्यम् । कुतः। प्रयोजनाभिसंयोगात्, प्रयोजनं फल, तत् प्रति पषां समेतानां सम्बन्धात् संयोगादित्यर्थः । एक- कर्म्य मिति, कर्मशब्देनात्र फन्नम् उच्यते, फियत इति । तत् येषामेकं. तानि एककर्माणि, तेषां भाव ऐककर्नाम, ऐकफलमित्यर्थः । कथं पुनर्जायते, समेतानामाग्ने या. दीनां फलेन योगः इति ।। एकगदाभिसंयोगात्, य एमां ममुदितानामेकः शन्दो वाचकः, तेन एतानि अभि- धाय फलसम्बन्धः कृतः दर्शपूर्ण मासाभ्यां स्वर्गकामः इति । पस: समुदितेभ्यः फन्न गम्यते, न भेटेन । यथा ग्रामे. पोटपान: खेयः, ग्रामेण तडाग: खेय इति, ग्रामशब्देन ममुटायवधनेन मंयुज्य कूपी विधीयमानः समुदितैः पुरुषैरेकः खन्यते, न प्रतिपुरुष कूपभेदः । एवमिहापि । शेपवहा प्रयोलनं प्रतिकर्म विभञ्येत ॥२॥ (घा.) मायमेकान्तः, यत् ममदायगदेन मंयोज्योधते. तत् समुदितानामेव भवति इति, भेटेनापि किचिङ्गयति । यथा, गणाय खान, गपायानुलेपनम् इति अनुन्ने पनादि.

·ਸੀਸiਚ ਵਡੀ शेषी गणशब्द न समुदायपषनेनापि मंयोज्योती न ममु- टायेन मम्बध्यते, केन तर्षि, ममुदायिभिः। प्रतिपुरुष हि सानाटि पावर्तते । प्रतः शेपवहा फल मिवेत, कूपपटा तन्त्र स्यात् इति सधैश पि कोऽयं हेतु: ममदाय- नन्दसंयोगः। तस्मात् हेवन्तरं वक्तश्य', अधैय विशेष इति । मोऽयमुच्यते, अविधानान्तु नैवं स्यात् ॥ ३ ॥ (सि.) . नाव यागमुद्दिश्य फन' विधीयते, म्बर्गेण यागं कुयात् इति, किन्तर्हि, फलमुहिग्य यागा विधीयते, यागेन कुर्यात् इति । कि कारणम् ।। याव विधा- यिका विभक्तिः यजेत इति, सा याग शुन्या विदधाति, फन वाक्येन विदध्यात् । न र युथै मभवति वाक्यार्थी ग्राह्यः, शुत्यर्थरय मुख्यत्वात् । कि पुनः स्याद यदि फन्न विधीयते।। फले विधीयमाने यजत्योऽनूोत, न हि यो विधीयमानयोः समन्धीऽम्ति । अनुवादश मन्निहि. तानाम् पाग्ने यादीनां स्यात् । तानि च परम्परानपे क्षागि मिथो विभत्तानि उत्पबानि इति विभागनेव ते. फन्न मम्बध्यते । अय पुन: यजत्यर्थे विधीयमाने भाग्ने यादयो यागाः पदेन समुदायवचनेन फलनिई साधुपा- देवलेन चोद्यन्ते, चोदितानां ममुदितत्वगुण मविधान- विशेषात् यो गम्यते स विवक्षितो भवति, अविवनाया वारयाभावात्। यदि यागा विधीयन्ते, दीपूर्णमासयन्देन विशेष्टु न

·११ अध्याये १ पादः।
७०३
.
-
शक्यन्ते, न हि विधीयमानस्य विशेषणं भवति, यत्कारणं
विशेषणमप्यविधीयमानं न भवति, न च इथोविधीयमा
नयोः परस्परमम्बन्धी भवति । किं पुनरत्र विशेषणेन
कार्यम् । यावता रूपवतामाग्नेयादीनां सन्निधौ अरूयो
दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति यजतिशब्द: समुदायवचन
इति। किमर्थं ताई दर्शपूर्ण मामशब्द. १ । प्रनर्थक
नित्यानुवादमात्र, यया, इन्ट्रे ए देवेन दृष्ट', इडान्ता तिथ्या
मन्तिष्ठते, नानुयानान यजति इति । अथ वा, वाक्यार्थस्यै-
बात्र विधानं न्याय्य', श्रुत्यः हि विधीयमाने दर्शपूर्णमास
शब्दः अनर्थक एवापद्य ने, काक्यार्थे तु दर्शपूर्ण मासशब्दो
মিনাষাল। এলসিবি মাশরামিষানাঘ গাধাবি
पुनः भूगते । प्राप्तिय दर्थपूर्णमामशब्दस्य यागवचनत्वात्
इति न किश्चिदनर्थकम् । तस्मादेष पक्षी ज्यागान् ।
शेषस्य हि परार्थत्वाविधामात् प्रतिप्रधानभावः
स्यात् ॥ ४॥ (मा. नि.)
यत्तु शेषवत् इति, शेषस्य अनुलेपनादे. परार्थेन
विधान पुरुषसस्कारकत्वेन, एव दृष्टोऽर्यो भवति, अन्यथा
अदृष्ट कल्पयितथ्य स्यात, तत्र गण पुरुषनक्षणार्थी
भवति । शझोति च सम्बन्धात् पुरुषान् लक्षयितुम् ।
अहट वा कल्पाता लक्षणा वेति हटा लक्षणा कल्पयितु
न्याय्या, तस्मात् पुरुपनक्षणार्थी गण , न च, सतण
कार्येण सम्बध्यते, किन्तईि लक्षित । तद्यथा शुरु वाम
समानय इति, यदा तु शक्त वाससी पुरुषलंच गार्थम्

·७.४
मीमांसा-दर्शने
उच्यते, न तदा प्रानयन सम्बध्ये ते इति । एवमिहापि
न गण: कार्येण सम्बध्यते, किन्तु पुरुषा एव कार्ये प
सम्बध्यन्ते । तस्मादनुलेपनादि प्रतिप्रधान भिद्यते ।
(११।१।१ अ.)।
--
सम्भय
.
अङ्गानामेककायाधिकरणम् ।
अनेविदानी चिन्ता, किम् अगानि कार्य
कुर्वन्ति, उत, भेटेन । इति। तत्रेदमुच्यते,
अङ्गानान्तु शब्दभेदात् क्रतुवत् स्यात् फला-
न्यत्वम् ॥ ५ ॥ (पु.)
यथा प्रधानाना समेतानामेक फलं नैवमझानाम,
पकाना पृथक प्रयोजनम्, अङ्गस्याङ्गस्य पृथक् फन्नम् ।
किं कारणम् ।। शब्दभेदात्, घोटनाभेटादित्यर्थः ।
ममिधी यजति, तनूनपात यजति, इत्येवमादिभिः पर.
म्परानपेक्षाभियोट नाभिः पृयको नाङ्गानि चोद्यन्ते, तानि
पृयगेव प्रयोजनानि प्राकाहन्ति, न साहित्येन, माहिन्य.
स्यानुतत्वात् । अतस्तेषां पृथमेव प्रयोजन रमिसम्बन्धी
विधायते, ऋतुधस्, यथा ऋतुपु पृयक्त न दिनेषु पृथगे व
फन्नमम्बन्धो भवति ।
अर्थभेदातु तबाघ हैकाथ्यांदै कफर्म्यम् ॥६॥(सि.)
युक्त, यत् कतुपु फन्नभेदः । सध्देन तत्र भियानि

·११ प्रयाये १ पादः। फलानि उतानि, सौर्य घर निर्वब्रह्मवर्चसकामः, ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निपेत् प्रजाकामः इति । ऐकायं, सर्वेषामनानाम् एकोऽर्थः प्रधानेषु उपकारः । अपकारोपेक्षायां हि अङ्गानि यूयन्ते, तानि सर्वाणि एकार्थानि भवन्ति । नन्वेवं सति एकार्थत्वाटेषां विकल्पः प्राप्नोति। वक्ष्यते तत्परिहारः, विधेतु एकश्रुतित्वात् (१७ सू० ) इत्यत्र यथा विकल्पो न भवति । प्रत एका ति अगानामेकं कार्यम् इति । , शब्दभेदान्नेति चेत् ॥ ७॥ (आ.) अथ यदुक्ती, चोदनाभेदादगानामर्थभेदो न्याय्य इति, तत् परिहर्त्तव्यम् । परिहत तत् एकार्थत्वेन । न परि- झियते, सर्वाणि च प्रधानस्योपकुर्यु: भिन्नानि च कार्याणि कुर्य :, तद्यथा कारकाणि कर्चादीनि सर्वाणि तावत् क्रियाया उपकुर्वन्ति, अथ च प्रतिकारक कार्यभेदः । इदं ताई परिट्रियते, यदि समिदादिभिर्वारिङ्गानां प्रयोग उच्यते, समिद्यजिः प्रयोक्तव्यः, तनूनपाद्य जिः प्रयो- तन्य इति, सतः स्यात् पयोजनाकाहा। सा च भवन्ती भेटेन स्यात्, न बत्र प्रयोग उच्यते, किन्तहि रूपमात्र माख्यायते, एवं लक्षणको याग देह भवति इति । तत् कस्य हेतोः। प्रयोगपचनस्य प्रत्ययस्यामावाद, रोन ध प्रयोगस्योगत्वात्। क पुनरेषां प्रयोग उक्तः । सूचे दर्शयिष्यामः । न चेदन प्रयोजनाकाहा, कुतः प्रयो- ननं, कुतो भेदः। 1 उत्तर- ·मौमांसा दर्शने कर्मार्थत्वात् प्रयोगे ताच्छदा स्यात् तदर्थ - त्वात् ॥८॥ (धा. नि.) प्रधानानां प्रयोगे Bच्यमाने अद्भानामपि ताकदा स्यात् प्रयोगस्य, तेनैव प्रधानप्रयोगपचनेनैव शब्देन अङ्गा- नामपि प्रयोग उच्यने, दर्शपूर्ण मासाभ्यां यजेत इति । कुतः। कमार्थत्वात, कियार्थवादित्यर्थः । क्रिया! दर्शपूर्ण मासी यूयेते, दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्ग कुर्यात् इति। तब आकाइा भवति, कथम् । इति । सा ममिदादिमियोदनामिर्निवलं ते, समिधी यजति, तनूनपातं यजति इत्येवम् इति । तत् कस्य हेतोः ।। सदर्थत्वात्, तदर्था एता: समिदादिचोदनाः, ते नाका. द्वितत्वात, अफनत्वात्, फन्न वत्सन्निधानाच। सैषा दर्श- पूर्णमासयोः फलं साधयतोः इतिकर्तव्यता, कर्तव्यतामन्तरेण कम चोदना अर्थ रती भवति । तम्मात् मैतिकर्तव्यताकः कम्मण प्रयोगयोद्यते । तथा च मिह. मेतत् प्रधानप्रयोगवचनेनैव शब्देन अङ्गानां प्रयोगः चौद्यत इति, एवं च सति एकशब्दचोदितान्चेष अङ्गानि । तत्र यथा प्रधानानाम् एकशब्दाभिसयोगात् फलैक्यम् एवमङ्गानामपीति । अत्राह, न एतद्युक्तम् । कुतः । कटं विधानार्थ वागणप्रधानेपु ॥ ६ ॥ (आ.) कर्तुयय प्रधान विधिः दपूर्णमामाभ्यां यजेत इति, यय अङ्गेपु साट्राभ्याम् इति, तयोः नानार्थत्व , प्रधान

·११ अध्याये १ पादः।
तत्र प्रधा-
विधिः फलार्थः अनविधिः प्रधानार्थ ।
नानि फलं प्रति विधातव्यानि, अङ्गानि प्रति अनू
द्यानि, न च विव्यनुवादौ युगपत् सम्भवतः । तस्मात्
नै केन वाक्ये न प्रधानानि, तेषाञ्च इतिकर्तव्यता शक्या
विधातुम् । अतो न प्रधानचोदनाग्रहीतानि अङ्गानि ।
तवाह, नैतदयुक्तं, युक्तमेतत्। कुतः १ ।
4
आरम्भस्य शब्दपूर्वत्वात् ॥ १० ॥ (आ.नि.)
प्रारम्भी व्यापारः क्रियेत्यनर्थान्तरम् ।
यागेन इह
स्वर्गस्य क्रिया उच्यते, यजेत यागेन स्वर्ग कुर्यात्, स्वर्गार्थ
व्याप्रियेत इत्यर्थः । इदं तु न ज्ञायते कोऽसौ व्यापारः ।
इति, तत्सविधौ च अग्न्यन्वाधानादि श्रूयते । तस्मिन्
आकाशितत्वात् सविधानाच एतद्भवति, अयमस्मिन् व्या.
पार , येन यागः स्वर्ग कारोति इति । तस्मिन् विधीयमाने
नास्ति वाक्यभेदः।
अघ वा, प्रधानामा फलं प्रति, अङ्गानाञ्च प्रधानानि
प्रति, विधिरविरुद्ध । काधं शत्वा १।। दर्शपूर्ण मासाभ्या
वर्गसाधनम पूर्वम् उच्यते, तस्य सविशेषस्य वचन प्रयुज्यते ।
यथा, एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयम् अग्निष्टोममाम कृत्वा
पशुकामो यजेत इति । तस्मात् प्रधानप्रयोगवचनेनैव
अङ्गानां प्रयोगो विधीयत इति ॥ (१११११२ अ.)

·मीमांसा-दर्शन
दसंपूर्यमासादिकाम्यकर्मी समाराधिकरणम् ।
इदं विचार्यते, किम् अग्निहोत्रादीनां कम्प्रणामक
देशाड्युलानामपि प्रयोगः, पथ वा सनोपसंहारेणेव !
इति । अथ तव किं वृत्तम् । सर्वशन्नो प्रत्तिः स्थात्
(६।३।१ सू०) इति। तत्र नैयमिकमारम्भ प्रति
चिन्ता कता, यावनीवं दर्गपूर्णमासाभ्यां यजेत इत्यनया
चोदनया योऽयं यावनीविका प्रयोगनियम उच्यते, किंतर
मांडोपसंहारः, उत, न । रति । र इदानीं फसायें
प्रयोग चिन्ता, दर्थपूर्ण मामाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इत्य नया
चोदनया योऽयं म्वर्गार्थ प्रारम्भः, समापि किं नैयमिक
वदेव प्रयोगः, उत, सोपसंहारः १६ति । किं तावत्
मातम्,-
.
एकेनापि समायेत कृतार्थवाद्यथा क्रत्वन्तरेषु
प्राप्तेषु चोप्सरावत् स्यात् ॥ ११ ॥ (पू.)
एकदेगेनापि प्रहामा, समाप्येत, कर्म प्रयुज्ये तेत्यर्थः ।
कुतः ? । हतार्थत्वात, या प्रमो, दर्ग पूर्ण मामाभ्यां वर्गाध
व्याप्रियेत इत्युक्त कथं व्यापारितष्यमित्याकाहा, सा एके.
नापि न कृतार्था भवति, समिधी यजति एवं व्यापा.
रितष्य', नया प्रयेम पश्येच छ । यो यान्ति प.
हानि करिघसि, स तावतकतमुपकारं प्रासाति । यथा
कत्वन्तरेषु मोार्यमपमानापत्य नेतादिप यो यावन्ति
कर्माधि करोति, म तापहाः फसमथुते ।
धामाविशेषात् सावनिप्राप्यन्ते । प्राप्तेषु पीत्तरावर
.
नत तसवि.

·११ अध्याये १ पादः । ७०८ स्थात्, तद्यथा, वाग्यत: तिस्रो दोहयित्वा विसृष्टवार अनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयति इति, यस्य यावत्यो गावः स तावतीोहयति इति, तावतीष्वपि कृतार्थ उत्त. राशब्दः । एवमिहापि यो यावन्ति अङ्गानि उत्सहते स. तावन्ति करिष्यति । फलाभावाने ति चेत् ॥ १२। (घा.) इति चेत् भगान् पश्यति, एकटेगङ्गायुक्तानामनिय- तानां कम्मणां प्रयोग इति । तन्न । कुत'' फन्नाभावात्, यावच्छ त स्वर्ग नामस्य, स्वर्गकामेनेदं कर्तव्यमिति, तत्सा कल्ये ना कुर्वतः फलाभावः स्यात्, सर्व चेद श्रुत वर्गकामो सर्वस्य अग्न्यन्वाधानादेः कामालाप. यजेत इत्युक्ता स्थाम्नानात् । कुत' ? | न, कर्मसंयोगात् प्रयोजनमगब्ददोपं स्यात् ॥ ॥ १३ ॥ (आ. नि.) नैसटेत्रम, अङ्गवैकल्ये फन्नाभाव इति । कासयोगात्, प्रधान काणा हि फल सयुक्त , दर्शपूर्ण- मासान्या स्व कामः पति, न प्रजः अङ्गानि तु तदा- काइया ग्राह्यन्ते, मा चाकाला एकेनापि कृतार्थी भवती. स्युताम् । एवं चेत् प्रयोजनम् अङ्गकृत उपकारः, फलं च म्वगादि प्रशन्ददोपं स्वात, दर्य पूर्ण मासयो: फनार्थत्वे दर्श पूर्णमासाभ्या वर्गकामः इत्येवशब्दो न दुष्यत्, तत्स- - -

·मीमांसा-दर्शने
विधौ धाडानां विधायका ये समिदादयः, तेच तटुपका-
रित्वे न टुप्ये युः। तम्मानाशाभाये फन्नाभावः।
ऐकशब्दादिति चेत् ॥ १४ ॥ (आ.)
-
इति चेत् पश्यमि, दर्शपूर्ण मामाभ्यां तत् फलं न
ममिदादिभ्य इति, नेतद्युतम् । किं कारणम् ।। ऐक.
शब्दयात्, एक शब्द उपदेशकः प्रयोगम्य दर्शपूर्णमामयोः,
ममिदादी नाच, दशंपूर्ण मामाभ्यां वर्गकामी यजेत इति,
तेन च फन्न सम्बन्धः कगः । तत्र कुतः एतत् दर्शपूर्ण
मासतः फलं, नेतरेभ्यः इति ।
न सर्वाणि फलसंयुमानि इति, किन्तईि दर्शपूर्ण
मामाव। कथं जायते । दर्शपूर्ण मामाभ्यां स्वर्ग
कुयादिति दर्शपूर्ण मामयोरेव स्वर्ग प्रति कर पत्व' च यते,
न ममिदादीनाम । प्राकाइया हि तेषां ग्रहण, मा च
कधभावग्याकाहा कथ कुर्यादिति, न करणम्य, केन
कुयादिति तस्य निर्दिष्टत्वात् दर्शपूर्णमामाभ्यामिति ।
तम्मान ममिदादीना फलेन सयोगः यदि च सयुज्येरन्
न समामि आग्नेयादिभि: प्यु ।
समत्वाच्च गुणत्व तव यदुच्यते एकदेशाङ्गयुलानामपि
प्रयोग इत्येतदेव नाम्ति ये त्वं ककयादिति मूत्र पठन्ति
नेपामयमर्थ इति चेत् पश्यमि मथानानामङ्गवत्तया अङ्गानि
नियन्ते इति । तस्मादैककम्य भवतु एकमेवान प्रयुज्यता
मेनापि प्रधानमनवशति ।

·११ अध्याये १ पाटः। ७११ नार्य पृथक्तासमत्वादगुणत्वम् ॥१५॥ (आ.नि.) नेतदेव कस्मादर्थपृथतादर्थपृथक्व भवति उपकार पृथक्व मे के नाङ्गेनार्थवत्तायामल्प उपकारी बहुभिर्महान् कथं जायते ममत्वादगुणत्व यो के न बहुभिश्च समः उपकार: स्यात् । तत्र एकस्यै वाङ्गत्व भवेत भन्येषामगुणत्व' स्यात् । अमङ्गत्वमित्यर्थः । तत्र वहनामाम्नानमनर्थकं .. स्यात चैषां विकल्प इत्युक्त विधस्वे कश्रुतित्वादित्यच तस्मादन भूयस्त्वे फलभूयस्त्वमिति । :- स विधेस्त्वे कश्रुतित्वादपर्यायविधानात् नित्यवच्छत- भूताभिसंयोगात् अर्थेन युगपत् प्राप्तेर्यथा- प्राप्त खशब्दो निवीतवत् सर्वप्रयोगे प्रत्तिः स्यात् ॥ १६ ॥ (सि.) नत्वे तदेवमेकदेशेनाप्यङ्गानां प्रयोग इति । कथं ताई सर्वाङ्गोपसंहारेण, कुत विधेरेक युतित्वात्। एकेन सब्द... नागानां प्रयोगो विधीयते दर्शपूर्ण मासाभ्यां यजेतेति मपिचयेत्युत्तम । मा त्वपेक्षा फी वाग्न्य ग्न्यन्वाधानादि व्यापार तदेकदेश वा। तत्रैकदेशापेक्षा न कम्मात् प्रत्यायविधानात् । इमान्यङ्गानि न पायेण विधीयन्ते कदाचिग मामधा यनति कदाचित् तन्नपात. 'मिति । कथं तहि नित्य पायाभूतानि च युतानि तथा भूतान्यपेचयामिममध्यन्ते प्रयोथेत नित्यवत् उत्तानामपि . युक्ता। -

·७१२
मीमासा टशन
मतामेक देशोऽपेक्षिप्त इति। नेताल कुत १ अर्थेन
युगपत् प्राप्ते । अर्थेन प्रधानोपकारेण सुन्नेमापीतवद्युप
गत्मन्त्रिपतन्यदानि। तव पद्यत विशेष इद प्राप्यते ।
इद नेति अत सर्वाणि प्राम्यन्ते। ययाप्राप्त च स्वगन्दार्थो
निजीतवत् यथा “नियीता ऋत्विमा प्रचरन्तीति' ऋत्वि
विशेषामावात सर्वेपा च सविधानात् सर्वऋत्विनी
निवीता भवन्ति । एवमिहापि सर्वप्रयोग प्रवत्ति स्यात् ।
तथा कर्मापदेशत्वात् ॥ १७ ॥ (हे.)
तथा च कृत्वा चतुर्दश पौर्णमास्यामाइतयो यन्त
त्रयोदशामायाम्यायामिति पाहुतिसरया पाक्षिकी न
भविष्यति।
क्रत्वन्तरेषु पुनर्वचनम् ॥ १८ ॥ (प. प्रा. नि.)
तत्र यदुक्त यथा कत्वन्तविति, युक्त तथा कचनारपु
पार्थक्य "मौर्य चक निर्वग्रह्मवर्चमकाम' इत्युका पुन
रु यत । “ऐन्ट्राग्न मे कादश कपाल निर्वपत् प्रजाकाम" इति ।
किमत । अतस्त पा परस्पगनपेक्षाणा कार्य न मम्भयेति
गम्यत । परिसमाप्ते हि पूर्वस्य विधाने उत्तर प्रयोग
विधीयते। अधेह विधस्त्वे कथुतिवादित्य नन न्यान
सम्भू च कार्यमझाना युक्त तम्मा पम्य तुभि ।
उत्तराम्बश्रुतित्वादिशैयाणा कृतार्थत्वात् सन्दोहे
यथा कामी प्रतीयेत ॥ १६ ॥ (पू. आ.नि.)

·११ अध्याये १ पादः। थापाले चोत्तरावत् स्यादिति यदुत तन युक्त यदत्तरासु यावत्वं दोहनमतित्वात् । नानोत्तराणां दोहनं विधीयते । किं तहि अनूद्यते । किं कारणम् ? । विशेषाणां वाग्विसर्जनादीमां विधाने कृतार्थ तदाक्य नोत्तराणां दोहनं विधातमुत्स हते। विधीयमाने थियो, भिद्येत वाक्यम् । अनुवादश प्राप्तस्यार्थस्य भवति । पर्धाच्च यावत्वं दोहनं माप्तम् । भादवा न दोह्याः वान सर्वाः कथं न दीयाः । उपरिष्टादेतहक्ष्यामः । तथा पय: प्रति ध: कुमारावामित्यत्र तस्माद्यथा कामी प्रतीयेत यावत्यो गावः स तावतीदोहयति । काम्पकमेव फलावियायामकदनुहानाधिकरणम् । काम्ये घु कर्मस चिन्ता। किं काय कर्म सकदेव प्रयोक्तव्यम् अथ वा फनस्य भूयस्त्वमिच्छता भूयोऽभ्यसित. व्यमिति । किं प्राप्तम् । कर्मण्यारम्भभाब्यत्वात् कृषिवत् प्रत्यारम्भ फलानि स्युः ॥ २० ॥ (पृ.) काम्ये कर्मणि प्रतिप्रयोगं फनमेट: प्रारम्भाव्य- वात् कर्मप्रयोगेण फल भाव्यते । कथं जायते । प्राकृतात् कर्मणः फल नास्ति यदि भवेकमानर्थक्य स्यात् । कर्मो. तरकाले पाम्तीति युतितो गम्यते । यज्ञ प्राकमणी नास्ति कमीत्तरकाले च भवति तत्तेन वामगा भायने ·७१४ मीमामा-दर्शने रुपिवत् यथा कर्षणेन धान्यममाप्यते । पुनरपि धान्य व देतद्भविष्यति । अधिकारश्च सर्वेषां कार्यत्वादुपपद्यते विशेषः । २१ ॥ ( पृ० यु.) एवं च कृत्वा सर्वपा कर्मणा पुन: पुन: क्रियमाणानामा धिकारी भविष्यति। तत्रैमानि दर्शनान्युपपत्म्यन्ते "तेषां ये प्रथम यजेरन् तपा गौरतिरातो ये हितीयं तेषामायु- गिति" । प्रथम यजेरन् द्वितीय यजेरन् एतदभ्यामे मति । तस्माद्यावदिच्छमभ्यासः । मकृत्त म्यात् कृतार्थ वादगवत् ॥२२॥ (पू.बा.) मतदेय तु काम्य कर्म प्रयोक्तव्य कुत कतार्थत्वात् । मकृत करेन कतचोदनार्थः । न च ते पुन: कत्र्तव्यमस्ति क' पुनशोदनाm, यागस्य का फल होमम्य कर्तुः फल मिति कथ कृत्वा तदुच्यते इह यजेजुहुयादिति धातुना क्रियोचते प्रत्ययेन कर्ता तयोः कर्ता प्रधानभूत उपमर्जन- भूता क्रिया"प्रकृतिप्रत्ययो महार्थ बत" अनुप्रयोगथ कर्न प्रधान्य एव भवति पचति टेवदत्त इति । थट थ फलमुच्यते । मशह तेन सशनिटेन वामौ होता तत्र द्वितीयादिप्रयोगाऽनर्थ क: ग्यात् कृतार्थवादन यत् । तद्यया प्रधानस्य साइत्वोपपादनाया. गानि क्रियन्ते सतत् कतैय तदुपपादितमिति नाभ्य- तन होत- याच जात । २ ते तहत् ।

·११ अध्याये १ पादः ।
शब्दार्थश्च तथा लोक ॥ २३ ॥ (निद.)
लोकेऽपि तथैव शब्दार्थीभवति काष्ठान्याहरेत्युक्तः
सकदाहरति न पुन: पुनः ।
अपि वा संप्रयोगे यथाकामो प्रतीयेताश्रुति-
त्वादिधिषु वचनानि स्युः ॥ २४ ॥ (सि.)
अपि वा नैवं स्यादस्मिर्थिनः कर्मणश्व संयोग सकटे-
वार्थी कर्म प्रयोग वर्तेतति कय तहि यथाकामी प्रतीयेत
सलहा बहुक्तत्वो वा फलभूमार्थी बहुतत्व सन्तुष्टः सवत्,
कुत: १ अश्रुतित्वात् । नात्र यष्टुहातुः फलं शूयते यत्तु
प्रततिप्रत्ययौ महार्थ व्रत इति तत्कर्मनिमित्तेषु
नामपटेषु पाचको नावक इत्येवमादिषु । आख्याते तु न
कर्ता क्रियाप्रधानतः, कि तहि भावप्रधानमाख्यात,
भावना च न कस्यचिंच्यते । भावनाप्रयुक्तम्य माधन ग्राम
स्यापेक्षितत्वाद्यजेत के न किमर्थ कथमिति, कत्तु प्राधान्ये
काय भावान माधानाकाइया भवितव्यम् । न हि भवति
पाचकः कन किमर्थ कमिति । भावना च फलम्योच्यते
न क्रियायाः । तीयानिर्देगात "उद्भिदा यजेत" "बल.
भिदा यजेतति" भाव्यत्वे हि हितीगया निरपेक्ष्यत्व वर्ग.
स्वीसितः काममंयोगात् वर्गकाम इति। तदेतटेवमा.
पाते म्बर्गकामी यागेन म्वर्ग' भावयेदिति यच्च भाव्यते
तहातममन्यतो हि भावो नोपपाद्यते। असच्चे कर्मणा
भाव्यते पुन: पुनरपि भावयिष्यति रुपियत् तम्मात् फनम

·मीमांसा-दर्शन . धिना काम्य यावदिच्छमभ्यसितमिति । यदि नियोगतः मसटेव कर्तव्य भनेत् ततम्तेयां प्रथमं यजेरवि- त्येवमाटियु गवादिविधियु वचनान्ये तानि कल्पेारनहितीचं यजेविति तथा च वाक्यानि भिधेरन् ये च वित्तीय यजेरन् नेपां गौरतिराव इति। ऐकशब्दयात् तथाङ्गेषु ॥ २५ ॥ (पू. आ. नि.) यत्त पनदिति । युक्तं यदङ्गानां महत् प्रयोगः । ऐकगम्दात् एकम्तवाङ्गानां प्रधानानां पोपटेशकः शब्दः मझिान्यपेचया मातीत्यु मा चायेचा मलदेवेश्यले भवति कमाया। तस्मात् तत्र पुनः पुनः क्रिया या हेतु. र्भास्ति त्वमतः फन्नप्य कोत्पादक तम्य प्रतिप्रयोग- मन्यस्यान्य म्योपतिरविकत्येम पदिष्टी हेतुः । हिषमत्वमः। लोके कर्मार्थलक्षणम् ॥ २६ ॥ (निद.) यच लोकवदिति लोके कमायं प्रधान कार्यवशात् मकदप्यतोऽमदाहरति पमतदप्युल: मलटारति नाहरतिवा। पये दलक्षणे कम्मणि यथागदार्थ प्रवृत्तिम्तमानाकपदिति परान्तः ।

·११ अध्याये १ पादः। अवहतास्त- अनस्यानभ्यासाधिकरणम । क्रियाणामर्थ शेषत्वात् प्रत्यक्षतस्तनित्याऽपवर्ग: स्यात् ॥ २७ ॥ (पू.) वीही नवहन्ति तगडुलान् पिनष्टि इत्येवमादीनां दृष्ट- प्रयोजनाना क्रियाणामातण्ड लनिहत्तेः प्रयोगः स्यात् । कुतः एतामा प्रयोगे प्रत्यक्षोऽथ निर्वयते । ण्डुलाः पिष्टाश, तेथेह प्रयोजनं पुरोडाशस्य कार्यत्वात् । तम्मादेतामा तदर्थ एव प्रयोगो विज्ञायते यदि महादेव मुसनम्योद्य मननिपातने कृत्वोत्सृज्येत उपलाया वा प्रक- पणाप्रकर्षणे, यदेपा कार्य तन्नैव निर्वत्यैत अत आमा तनिहत्त्या अपवर्ग. स्यात् । आतण्डु लनि लेराच पिष्ट. निहत्तरभ्याम इति । धर्ममावे त्वदर्शनाच्छदार्थेनापवर्ग: स्यात् ।। २८॥ (सि.) यत्र तु दृष्ट कार्य तबिर्ववते । यथा “अग्निचित्यामौ- दुम्मरमुन्नबल मौंपवम्य पूरयित्वा वहन्त्यत्र तदुपदधाति" इति । तत्र तराद्र लनिही त्या नास्ति प्रयोजनम् । तण्डुन कार्यस्य पुगेडागादेरपीमितत्वात् तस्मात् तव महत् कियया कृतः शम्दार्थ इति न म्यारभ्यामः । येषां तु रागड नफन एव मुमन्नस्योद्यमननिपातनकर्मवहन्ति गन्नः प्रपत्तते इत्यपगमस्त पामातगड,लनिह तेमाभ्याम: माताति। म तु मन्द एयाभ्युपगमः । यत् कारण ·मोमासा दर्शने विनापि तगड़ नै प्रयोगो दृग्यते कपायमषहन्ति किण्व मवहन्तीति न चामो गौण प्रयोगो विशेषाभावात् अवयवप्रमिया चावधातमात्रवचन एव प्रतीयते न च मम दायोऽथान्तरे प्रमिह । तण्ड, नव्यापारस्य तु प्रायोहत्ते तत्र प्रयोगमाचुय्यमतोऽय व्यामोह । ময়লার স্বত্বাধিকানে। प्रयाजादीन्युटाहत्य चिन्त्यो कि सतत प्रयोग एषा सताश्रुताभ्यामोऽपिकतं व्य इति सत्र धर्ममा त्वदशना छदार्थेनापवर्ग स्यादित्य नेन न्यायेन सवत् प्रयोगे प्राप्ति एवमुच्यते । क्रतुबच्चानुमाननाभ्यासे फलभूमा स्यात् ॥ २६॥ (पू.) अभ्याम कार्य कुत यतोऽभ्यासे भूमा स्यात् कथ जायते पनुमानेन, कि तदनुमानम् । प्रागङ्गप्रयोगात् प्रधानोपकारी नामीटूई ततो भवति तेन विजायते नून मझेन क्रियत इति क्रियते चेत् पुम पुनरपि करिष्यते कतवन । यद्यथा वर्मसु मोर्यादिपु फन कर्मणा क्रियते इति कर्माभ्यामे फनभूयस्त्वमेवमिहापि । सकहा कारगी कत्वात् ॥ ३० ॥ (सि.) महान प्रयोताध्य नाहत्या । कुत कारण क- खात्। एक कारण महाना प्रधानेषु उपकार क रमो। चेन प्रधानानि फन मति। तर महत् प्रयुता नाम कृत, मातानि प्रधानानि फतवन्तीति पुन रगण्याम ग्राग । प्रध न छत पुनरातप्रयोग येन सहर पुन ·११ अध्याये १ पादः। कतेन नोपक्षतं स पुनः क्रियमाण उपकरिष्यतीति का प्राथा। परिमाणं चानियमेन स्यात् ॥ ३१ ॥ (यु.) नि.) यदि घानियमः सक्दसलहा प्रयोगः ततः चतुर्दश- पौर्णमास्याहुतयो इयन्ते वयोदशामावास्यायामिति योऽय नित्यपदाहुतिपरिमाणानुवाद: स न स्यात् । स तावद्भवतां पाक्षिककल्पात तथास्य रूपं बाध्येत तस्मा दनभ्यासः । फलस्यारम्भनिने क्रतुषु स्यात् फलान्यत्वम् ॥ ३२ ॥ (पू. आ. यत्तु क्रतुवदिति युक्त यत् कतुष्वभ्यास. । फलस्या. रम्भनिष्पत्तेः। कर्मारम्भ ण तत्र फलनिष्पद्यते प्रारम्भा. न्तरण परं निष्पत्यत इति। अङ्गस्य पुनरुक्त परिणामफल' प्रधानम् । फसवत्तासम्पादनं तच्चत् सकृत् कृतेन त न भूयः क्रियास्त्विति एवमपदिष्टो हेतुस्तस्मादनुपन्यामः । अर्थवतस्तु नैकत्वादभ्यासः स्यादनयं को यथा भोजन मकस्मिन्नर्थ स्यापरिमाचत्वात् प्रधाने च किया त्वादनियम स्यात् ॥ ३३ ॥ (प्रा.) यदक्त सवत्ततेनाङ्गेन सतत्वादर्थस्यानर्थकोऽभ्यासः इत्यत्र नमः। अर्थवास्तु अभ्यामो ग्राह्यो नानको- भ्यासः । कथं कृत्वा एकलादभ्यामः स्यादनयंकः यो क.

·मोमामा-दीने
०२०
मेषार्थमभ्यम्य मानमपि अङ्ग कुर्यात् त याभ्यासोऽनर्थ क:
म्यात् ।
यथा भोजनमेकस्मिन् कालेऽभ्यम्यमानमेकफल
हप्ति फरीतीति नाभ्यस्थते । अयेहास्यापरिमाणवे
इयन्त मुपकार करोयनमिति ज्ञायते ।
ननु यावता
प्रधानं फन्नवद्भवति तायत करीतीति गम्यते । मत्यमवं
किन्तु प्रधाने किमार्थवादनिममः स्यात् । प्रधानन्य फन.
क्रियार्थमनम् । तत्तु प्रानफनमपरिमितम् । तदनो-
पकारस्य भूरस्त्वे भूगो भविष्यति अल्पत्वे अल्पम् । अभ्यामे
चासशय भूयानुपकार: स्यात् कार्यत्वात् तम्य ।
दनियमः स्यात् महादा प्रयोगोऽभ्यासो वेति ।
तस्मा-
पृथक्ताहिधितः परिमाणं स्यात् ॥३४॥ (प्रा.नि.)
यत् त पाहुतिसंख्याविरुध्यत इति पृयता दुपकारम्या
भ्यामे न्यायप्राप्ते यमाहुतिसस्याऽनुवाद म्यात् म विधितः
म्यादाहुतिविधी नभिप्रेत्य चतुर्दयपौर्णमास्या हुतिविधय
स्त योदशामावास्यायामिति । न ह्याहुतिम या युज्यत
पाहुतिविधिसण्यात लक्षणयोपपद्यते ।
अनन्यासो वा प्रयोगवचनैकत्वात् सर्वस्य
युगपच्छास्वादफलत्वाच्च कार्मण:
स्यात्
किया-
यत्वात् ॥ ३५ ॥ (सि. नि.)
अनभ्यामी वाङ्गाना कुतः प्रयोगवचनै कलात् । एकः
प्रयोगवचनोऽहाना प्रधानानां च । तस्ये यत्वात् सर्वस्य

·७२१ ११ अध्याये १ पादः। युगपच्ामनमनैन कर्मणा सारुन यजेतेति । मलत् क्वतेचात गाङ्ग जातमिति न पुन: क्रियायां हेतुरस्ति । ननू पकारभूयत्व भविष्यति । यद्यमान्यदृष्टसुपकार कुर्य । स्ततस्तदभ्यामे उपकारभूयस्व मनुमीयेत दृष्टमेव त्वर्थमहानि कुर्वन्ति प्रधानस्याङ्गवत्ताम् । सा चाभ्यामेऽपि तावत्येवाड- वत्ता साचे फलसम्मडा माङ्गन यजेतेति नाङ्गानि । अङ्गानि त सम्पादनेनार्थवन्ति । नन्वेनदयुक्त मित्र यदाहि प्रगजा न तदा प्रवानगजिरपूर्व वा यदा च वजिरपूर्व च न तदा प्रयाजाः, तटेवमष्टरहित समिदादिमा मत्यड्स- वत्तव नास्ति कुत उपकारः। अपि च यदि यजिमात्रमेवाङ्गेषु नापूर्व फलम् अस्ति ततः सोमाभूतानामिटिपशुबन्धानां चोट क एव नास्ति । असति ह्यपूर्व इतिकर्तव्यताकाक्षा नास्ति यजतः प्रजाततिकर्तव्यताकत्वादितिकर्तव्यता चोट को नातिदिशेत तौतानि दर्शनानि नोपपद्येरन् तस्यै कशतं. प्रयाजानुयरजाः न च समिष्ट यलूपि जुहोति प्रहत्य परिधीन् जुहोति हारियोजनमिति। तस्मादिय. मन्या व्याख्या। अनभ्यासो वाङ्गाना प्रयोगवचन कत्वात् । एकप्रयोग- वचनेऽङ्गानां प्रधानानां प तस्यै कात्वात् मर्वस्थान- प्रधानकलापन्य युगपचकामनप्रधानानामनभ्यामः । कस्य सकत्कृतेः प्रधानः कृतः श्रुत्वों दर्थपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकानो बजेति ते त्यथै यच्छास्त्र. विहित फन तलवमिति न पुनः क्रियायां हेतुरस्ति देतो।

·. ७२२ मोमामा-दर्शन पवमपि सहाशतेषु यदङ्गानां मापक शास्त्र' तस्यार्थ, सातः तस्मिन् कृते यानाधिगतमागफन' तमधनि- दानीमित्य गन्तव्यम् । तथा च सत्यभ्यासोऽनघकः । यत्तु फलभूयस्त्व भविष्यतीति सदयुक्त दर्शपूर्णमासयोग्यता फन्त तद्भावनायामगोपकार उपयुज्यते नापूर्वस्य फलस्यो त्यती यद्यपूर्व फलम् अझै रुत्पाद्यताङ्गफलमेव तत् स्यात् । न चाहानि फन्न पन्ति प्रधानाना म्वकार्य माधयताम दृष्ट पकारम्ने क्रियने सकृतकशासौ कृत. तमामागा मृत्तो फलभूयस्त्वमस्ति । अभ्यासो वा छेदनसमावदानेषु वचनात्मक- त्तम्य ॥ ३६ ॥ (आक्षे.) अभ्यामो वानानाम् । कुत। पियन हि व यते, सकदाच्छिन्न वहिर्भवतीति ययानुयाजे सकृत्परि- धीन समार्टीति । बिटक्कति चोत्तरार्धात् मतदषद्य तीति सद्यत् सक्दनाना प्रयोगम्तत एतानि वचनान्युपपद्यन्ते । तग्माभ्यामः । अनभ्यासस्तु वाच्यत्वात् ॥ ३७॥ (आ.नि.) अनभ्यामरत्वंशाना यथोक्तेन न्यायेन यत्तु छेदनादियु षचनात्मकत्वस्यान्यवाभ्यासी विज्ञायत इति । श्रम, याप्य नभ्यासम्तथापि छेदनादिषु वाच्य अमत्त्व दर्शपूर्ण मास चौरमशादाच्छिन्द्र बहिर्भवतीति वचनात् तत् महाशिलात् पिटयन्नेऽप्यसका प्राप्त तथा प्राप्तेिऽसकत्व ·११ अध्याये १ पादः। ७२३ ।। वाच्यम् एवं प्रयालेषु नि:समार्ग उक्त: मानुयाजेषु पुन- रावर्तते तत्रापि त्रित प्राप्ठे सकत्व विधातव्यं तथा दिईवियोऽवधतीत्यविशेषेणोले विष्टकतत्यपि हित्व प्राप्त तब समत्त्व विधीयते. तस्माच्छेदनादिपु सकदर नाबा. यत्राभ्यासो विज्ञात न्याय्य इति । कपिञ्जलाधिकरणम्। तपा- वसन्ताय कपिञ्जनानालभेत इति थ यते तत्र विचा- येते, वि तत्र वयश्चत्वार पञ्च वा विकल्पे नालन्धव्या बेश घा भय एवेति । किं प्राप्तम् ।। वहुवचमेन सर्वप्राप्तेर्विकल्पः स्यात् ॥ ३८ ॥ विकल्पेनालश्वव्याः कस्मात् मर्वप्राप्ति: सर्व एते संख्या विशेषा बहुवचनेन प्राप्यन्ते । सर्वे तस्य वाच्याः सर्वच प्रयोगात्। न च समुच्चयेन सम्भवन्त्य शक्यत्वात् । विकल्पः । ननु एव सत्येकप्य शब्दस्यानेकार्थता पाथिता भवति। न चैप न्याय्यः। उच्यते मत्यमेवमगत्या आधीयते मत्यां गतो नायितव्यः । अस्ति तु इयं गतियंत् वित्व बहुवचनस्यार्घः स्वात् । तद्योगाचतुरादिष्यपि घर्तत मर्वेषु तेषु त्रित्वमम्तीति । नेतद्युक्ताम् यटि बहुवचनम्य बित्वमर्थ: स्यात् ततयत्वारो ब्राह्मपा इति, ममाना- धिकरण नापपद्यते नाणा इत्यस्य वयोऽर्थः । चत्वार इत्यस्य चलारस्तयोः समानाधिकरवं न प्राप्तीति । हि भवति चलारस्त्रय इति एवं मुर्वत्र तपपया भविष्यति ·नन्चा- ७२४ मीमांसा-दर्शने यथा न्यग्रोध: क्षेत्रमिति । त्रित्व' हि चतुवादीनि माच- यात् शझोति नक्षयितु', सिद्धति लक्षपा खाथिता भवति । किं क्रियतामगत्या पाथीयते । मत्यां गतौ नायितव्या । अस्ति चेयं गतिथंट बहुत्व बहुवचनस्यार्थः स्यात् । मर्वेऽपि ते वदव इति श्रुत्वैव सामानाधिकरवं यदि बहुत्व विज्ञायते किं तद बहुत्वमित्युच्यते । बहुत्व हहिः उपचयः प्राधिक्य मित्यर्थः । कथ कृत्वा इति- रयं वदार्थः । तस्योपादिक उकारः प्रत्ययः वृहेलीप- येति । तस्य रूपं पद्विति बहु हदमधिकमित्यर्थः । सर्वे चैते वादयोऽधिकाम्तस्मात् मवें बहुशब्दवाध्या: । पतिकमैतद यह अधिकामिति । यदेव हि बहु तदेवा- न्यापेक्षयाबहु भवति, सत्यमेव यत्तु यदपेक्ष्य बहु न दे. बान्य रपेच्याय, उत्तराः कुरषो दक्षिणान् कुरूनपेक्ष्योत्तरा इत्युच्यते न च ततोऽन्ये उत्तगदेशा न सन्ति । अथ च नियतापेक्षत्वादुफ्तरत्व' न जहति । एवं त्रिप्रभृतयी हित्वमपेक्ष्य बहुत्व लभन्ते न च ते पादाचिद- वश्य: । कय पुनर्मायते हित्वापेक्ष्य विमभृतीमा वहुवमि. न्युथते प्रक्षा तावत् ममानमातीयेषु भवति यथा बन. वान् देवदत्त इति न इस्तिनं सिंह वा अपेक्ष्य भवति । कि नहिं ममामलातीयान् पुमधानपन्य । एवं सख्यापि मचा- मेवापेक्ष्य बहुत्व' लब्धमईति। तचैकख तावनापेक्ष्यते प्रयोबहुपचनस्यादर्शनात् । धादिषु च सर्वेषु दृग्यते तेन विनायत हित्वापेक्षमिति। सच बहुवचनेनोपलभ्यते । कुतः गदावे भावात् तदभावे सदभावात् । वित्यादिषु भवति । तद्यथा । - ·'११ अध्याये १ पाटः। ७२५ . . तदभाने च इयोरेशमिय न भवति एवं बहुवचनम् इति ममाख्यान्वर्या भवति अभियुक्तवचनं च बहुवचन मिति यदि चित्व बहुवचनस्यार्थ: स्यात् । त्रिषु वधनमित्येव तद ब्रूयात् । लाघवादसन्द हात्. तस्माद दित्वमपेच्यते वश्यः । अतोऽवस्थितं वादीनां वहुत्वमेवं च मति नेक; शब्दोऽने कार्यों भवति । सर्वेषां च बहुत्वान्न कथित् लन- पाया प्रयोगः । अयोच्यते त्रिघु निरुपपदं प्रयुज्यते चतुरा. दिषु तु सोपपद चत्वारों ब्राह्मणा इति तच्च मिथ्या बि. प्वपि सोपपद प्रयुज्यते यथा यो लाकास्त्र यो वेदा इति । यदि च निरुपपदं च वित्व प्रत्यापयेत् । ततो वसन्ताय कापिलानियुक्त विचार एवाय न प्रवतेत । यथा अत्रैव न विचायते कि कवितला प्रालब्धव्या उत मयूराः क. पोता वेति । कस्य हेतोः यत: कपिजल शब्दस्य न मयूराः कपोता वा वाच्या: । इहापि यदि वहुवचनस्य नित्वमेध वाच्य म्यात् नेतरा संख्या। पूर्ववहिवार एवाय स्यात् । . दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३८ ॥ (पू० प्रा०) अयोध्येत दृष्टी बहुवचनस्य प्रयोगश्चतुरादिषु चत्वारो ब्रामणा इति । ततो विचार इति । तधेई । द्रहापि कपिञ्चलमन्दस्य दृष्टः प्रयोगः कगेत मयूरे च । महान् कपीन उच्यते कापिनलोऽय न पोत इति । तथाल्यो म- यूग: कपिललेोऽयं न मयूर इति । भत्तोति चेत् ॥ ४० ॥ (आ. नि.)

·मीमांमा शने
.
.
प्राह भत्या तत्र कपिञ्जत गन्दः प्रयुज्यते । न च मा
प्रयोग पदार्थमा भवति ।
तवेवरम्मिन् ॥ ४२ ॥ (पू. ग्रा.)
इतरमिन्नपि चत्वारी ब्राह्मणा इति लन्न यया प्रयुज्यत
इन्युक्तम् । न च लक्षपा प्रयोगे गन्दागडा भवति । अधि
प्रातिपदिकार्यम्य या मंख्या सा च अनेनाभिधीयते'
यथा वाह्मणा इति। प्रातिपदिकार्थ एव वा यथा हार्वक
इति । न च पित्वं प्रातिपदिकम्यार्थो न तत्सम्या इति ।
तस्मात् चत्वार प्रति बहुवचनं न प्राताति। प्रथाच्यते ।
अम्ति चतुर्प अवयवभूत पित्वं तदपेक्षं वहुंच नमिति ।
द्वित्वमपि तत्रास्ति । एकवच काममनेनैव हित्वाचन
मेकवचनं चोत्पद्येत तस्मात् न विवयोगाचतुराटिप बह
वधनप्रयोगः वहुत्वाटेव तेषां वहुवचनमतः सर्वे पादय:,
पराई पय्यता बहुवचनप्यार्थ: मर्वे चेदयतः कपिललाना-
लभेत इति मर्य प्राप्यन्ते तम्मादिकम्प..
प्रथमं वा नियम्येत कारगादतिक्रमः
स्यात् ॥ ४२ ॥ (सि.)
प्रथम वा पंहुत्वम् । निल' नियम्येन कि कारणम् ।
न हि कथित् चतुर उपादानी न त्रीनुपादत्ते। यत् का.
रणमनुगताम्तय यत वीपातेषु सत' शब्दार्थो वहना
सभेत ति युत पालवव्याथ यहवः। एव सति कारणाद
विक्रमः स्याम् । यदि च यथानानुपादाने किचिदन्यत्-

·११ अध्याये १ पादः। ७०७ कारणं बित्वातिक्रमे स्यात् ततोऽतिक्रम: । न तदस्ति तस्मात् वित्वं नियमेन । ननु फत्तभूयस्व कारणं भविष्य- तीति नैतदस्ति । यत्र वहव: कन्पाः थ यन्ते तेषां कथित लघुः कथिद गुरुः तत्र गुरोः कल्पस्यानुष्ठानाम्नानमाम- यात् तदनुष्ठानात् फलभूयस्त्व मनुमीयते यथा एका टेया पड्या हादश देया चतुर्विशतिया इति इह तु एकएप कल्पा वहनामालम्भः स त्रिभिश्चतुरादिभिस्तुन्यः । अतस्तत्र यो लघुमुत्सृज्य गुरुकम्पमातिष्ठेत तस्य फलभूयस्त्व न भवितुमर्हति । श्रुत्यर्थाविशेषात् ॥ ४३ ॥ (यु.) यघा पशुमानभेतेति श्रुतयो महान्त महाघ वा पशु- मानमेत न तस्य फलभूयस्त्व भवति । यस्तु मांसीयं शिष्ट- मतिकामेत् म यदि तावहैदिकोषु हिमासु प्रत्यवायम्ततः प्रत्य वयात् । प्रथाप्रत्यवायस्तथापि शिष्टविगहणं च लभेत् । कृतं श्रुत्यर्थे मांसीयान् पशून हन्तीति । तम्मात् त्रयः कपिजला प्रान्नब्धव्या । तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ४४ ॥ (निद.) अन्यार्थोऽपि चैतमर्थ दर्शयति यथा न्याय उपदिष्टः । यथा “कणा याम्या अवलिप्ता रौद्रा नभीरूपा: पार्जन्याः तपामैन्द्राग्नी दशम" इति यदि च य एते विका एक नियोगत ऐन्द्राग्नी दशमः मम्पद्यते । इतरथा पाक्षिकः चात् । तस्मात् बित्व नियमः ।

·७२८
मोमांमा-दर्शने
प्रकृत्या च पूर्ववत् तदासत्तः ॥ ४५ ॥ (यु०)
प्रसत्याग्नीपोमीयेणे कत्व प्राप्यते तस्योत्पत्तिर्भविष्यति
वित्व उपादीयमाने, इतरथा विप्रकर्षः स्यात् । इदं वाटि
नि गृहमेधीये श्रूयते प्रोदनानुदरतीति तब मध्यम
म्येति प्रयाणां निरुपपदं भवति । अन्यत्र मोपपट पचान'
मध्यमः । अष्टानां मध्यम इति ।
,
उत्तरादीनानुवादाधिकरणम् ।
.
उत्तरासु यावत्खमपूर्वत्वात् ॥ १६ ॥ (पृ.)
साम्राय्ये दोहनं प्रलय य यते । वाग्यतम्तिस्री हो
यित्वा विमृष्टयागनन्दालभ्योत्तरा दोहयतीति किमय
घिधिरनुवाद इति । कि प्रासम् , प्रपूर्थित्वात् विधि
रिति । अनुवादा घनर्थ क; स्यादिति प्रापे उच्यते ।
यावत्खं वानाविधानेनानुवादः स्यात् ।
४७॥ (मि.)
अनुवादः स्यात् नायं विधिः उत्तरा दोहयतीति
पन्चोऽत्र विधिकस्मृटयागनन्यानभ्येति । यथेषोऽपि विधि:
म्यादाक्य भिटोत उत्तरा दोहयति ताथानन्यामध्ये ति
अघ कुत: माले अगुवादः ।
साफन्त्यविधानात् ॥ ४८ । (हे.)

·१६ अध्याय १ पाद: ।।
साकल्यमत्र विधीयते गवान्दोग्धयानां नास्यैतां
रात्रि पयसाग्निहोत्रं जुहुयात् कुमागय न पयो लभेरन् ।
ननु कुनाराणां पयोदानप्रतिषेधो या न हि पयः प्रतिषेधे
किञ्चिदृष्टमस्ति । अहट कल्पयितव्यम् । नन्वितरबापि
लक्षणाययणीया वाढम् दृष्टार्थाच्छब्दह तलवीयसीति ।
तमात् सामान्य विधियां पय: प्रतिषेधं नायं लक्षपया ।
ततः प्राप्तेऽनुवादः ।
वह्वर्थत्वाञ्च ॥ ४६॥ (हे.)
वहुदुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हविरिति च मन्त्रस्य सर्यास
दुह्यमानास्वपाक्षिकत्व भविष्यति । बहुत्व च शत्यपेक्षम् ।
अग्निहोत्र चाशेषवद्यबागृनियमः प्रतिषेधः
कुमाराणाम् ॥ ५० ॥ (हे.)
अग्निहोवे च यू यते । “नास्यैतां रात्रि पयसाग्नि-
होत जुहुयाद् यथान्यस्यै देवतायै प्रत्तमन्यस्यै देवतायै
दद्यात् तादृक् तत्स्यात् यवाग्वा जुहुयादिति” ।
पयसः मानाय्यार्थतां दर्शयति । तया पयःप्रतिषेधः
कुमाराणामितिव्याख्यातम् ।
मर्वप्रायिणापि लिन संयुज्यते देवताभिसंयो-
गात् ॥ ५१ ॥ (हे.)
वत्स्येभ्यश्च इवा एता मनुष्येभ्यय पुराण्यापयन्से अथै-
ताई देवेभ्य एवैता प्राप्यापयन्ति सबैप्राप्ते रेतप्लिङ्ग कथम् ।
सर्वस्थ

·७३०
मीमांसा-दर्शने
थावत्तेभ्यो मनुष्येभ्यश्च पुराव्यापयन्त तस्मात् मवं
प्रातिनियम प्रती चावतस्वमुत्तरास दोहनं स्यात् ।
पापारादीनामाहाना तन्वाधिकरणम् ।
दर्शपूर्ण मामयोः प्रधानान्याग्नेयादीनि तेषामगान्या
धागटीनि तेषु चिन्य रे किं तस्य तस्य प्रधानन्य भेटेना.
द्वानां प्रयोग: अथ वा सर्धेपो तन्ने पति अथ तव किंवृत्त
बातयश्चानुमाने नाभ्यासे फन्वभूमा स्यादिति तब कृत्सो
दशेपूर्णमामावुद्दिश्य कथा वृत्ता १ तु तत्तत्प्रधान प्रति
चित्यते किं प्राप्तम् ।
प्रधानकमार्थत्वादनानां तदात्कर्मभेदः
प्रयोगे स्यात् ॥ ५२ ॥ (पू.)
प्रजानां प्रयोगे कर्मभेदः म्यात मियाभेटः तम्य तस्य
प्रवानग्य भेटेनानानां प्रयोगः कुतः । प्रधानकमार्थत्वात्
प्रधानार्थत्वादित्य धः । प्रधानाधेन ह्यान्युपदिश्यन्ते अङ्ग
वन्ति प्रधानानि कधं स्युरिति । अगसम्बहे ५ प्रधानार्थ
अङ्गाना महत्व न विषयते । न हि तत्र प्रधानानि विधी.
यन्ते । कितई अङ्गानि घाविधीयमानस्यार्थप्य गुणों
विवक्षितो भवति । यथा ग्रई समात्येकत्वमेवं चेटेकै कस्य
प्रधानस्यारैः सम्बन्धः कर्तव्यः तानि यदि सात् क्रियेग्न्
न विभागेन ममध्ये रन् यथा पायगी योदयमामीययोरे.
वाटशियां समस्तैय मम्बन्धः कर्तव इत्यु विध स्वेच.
अतिवादित्यत्र नम्माप्रतिप्रशनमद्भेदः ।

·११ अध्याये १ पादः। क्रमकोपश्च योगपद्यात् स्यात् ॥ ५३ ॥ (प्रा.) । प्रधानानि च क्रमपन्ति तानि च यथाक्रमं साहानि कर्तव्यानि तत्र यदि तन्त्रम् अङ्गानि स्य : ततोऽकृत्वान्नेयं साङ्गमग्निपोमीयः प्रकान्तः स्यात् तथा च प्रधानानां क्रमकोप: स्यात् । पथ तु भेदस्तसः साङ्गमाग्नेयमप- ज्याग्नीषोमीयः साङ्गः प्रकान्तः क्रियत इति नास्ति क्रमकोपः। अपर प्राह यदि तन्नं भवेयुः पङ्गानि तती यावत्तनूनपादाग्ने यस्योपकरीति तावत्समिधाग्नीपीमी- यस्योपकर्तव्य म एप उपकार झमकोपः। अपि च अङ्गारापोहनादीनि संम्पर्यादीनि प्रतिप्रधान भिन्ते तैयापारादीनामवलक्षण्य भविष्यति । तुल्यानां तु योगपदामेकशब्दोपदेशात् स्यादिशे- पायहणात् ॥ ५४ ॥ (सि०) तुशब्दः पक्षान्सर परिजग्राह नय पक्षः थे यान भेद ति किं तर्हि योगपद्य सहात् प्रयोगः स्यात् । सफदेव प्रयुतान्यङ्गानि सर्षे: प्रधानयुगपत् सम्बध्यन्ते तुल्या. नानेवाशब्दोपदिष्टानां पैदमध्ये प्रति विशेषाग्रहणात् । इमानि कर्ट तो देशतः वानतच तुल्यानि दर्शपूर्ण मामयोः यजमलीयवार विजः ममे । दर्शपूर्ण मामाभ्यां यनेत पोर्णमाम्यां पौर्यमास्यां बजेतानावाम्याममावास्य या योति । प्रधानच सहाशानाम् एकटेशकानक कत्व वासि । प्रशानि तु विधालात प्रशनेनापदिग्नरपि- - ·मीमांसा-दर्शने त्यत्र एशेन च गम्देन प्रधानानि फलं प्रत्युपदिष्टानि दर्शपूर्ण मासाभ्यां स्वर्गकामी यजेतेति । किमतः, अत. स्तेषां फले मम्भ यकारिख, तेन स्वर्गकामस्य म.पा युग पञ्चिकीर्षा नेकशः । सर्वचिकीर्पया वाघाराटीनां किस- माणानां तुम्य कार्यादीना न राज्यले विशेषः कस्यैतान्याग्ने यस्यानीपानीयस्य वेति मर्वेषां च युज्यन्ते तस्मात् सर्वा र्थानि भवन्ति । तस्मादनात्तिः। ऐकाादव्यवायः स्यात् ॥ ५४ ॥ (आ. नि.) यच्च क्रमकोपच योगपो म्यादिति तत्र बूम: ऐकार्या दव्यवायः स्यात् । न कामकोप कुत: एकार्यात् सम्भ य. कारीयतानीयुक्त तेषां सह जिया नेकशः । तीन तेन कश्चिदर्थः । एक सम्पन्धक्रियायामानु पूर्थ स्यात्तस्माद तेषां प्रयोग क्रमः कुतः कमको यचोपका क्रमकीप इति तत्रापि नाघार: छत मात्र एष प्रधानपूपकरोति यत्कारण तस्मिन्कान्ने प्रधा. नान्येव न सन्ति । यदा तु सण्यनानि कतानि तदा नजान्यपूर्वाणि सम्भय प्रधानधूप कुर्वन्ति अङ्गानामपि हि मम्भ यकारित्वमुक्तम् प्रथै हे कार्यादै क कामिति तस्मादुपकाऽपि नास्ति झमकोपः। दूति । तथा चान्वार्थ दर्शनं कामुकायनः ॥ ५५ ॥(यु.) तथा चान्यार्थदर्शन भवति यथा न्याय उपदिष्ट इति कामुकायान प्राचार्यों मन्यते स्म । किं पुनस्तत् चतुदर्श-

·.
११ अध्याये १ पाटः।
७३३
पौर्णमाम्यामाहुतयो इयन्ते प्रयोदशामावास्यायामिति
यद्या हतिः स्थान प्रयोदश चतुर्दश वा व्यवतिष्ठेरन् यच्च
सवर्णवदारादुपकारिणामप्यात्तिरस्तीति तब ब्रूमः ।
तभ्यायत्वादशतेरानुपूज्यं स्यात्संस्कारस्य
तदर्थत्वात् ॥ ५६ ॥ (आ. नि.)
सहि न्यायः सम्भ यकारिणां सहक्रियेति सर्वधेय
मह क्रियाऽयस्तु धम्मसपशेष्वानुपूयं स्यात् भेदेन क्रिया ।
न शक्यते एकम्याशारोपोहनेन सर्वेषां पाकः कर्तु, न
चैकम्मिन् पुरीडा थपिते मवे पिता भवन्ति सस्कारस्य
तदर्थत्वात् संस्कारोऽयं पाकार्थो विधीयते ।
प्रत्यक्षोपकारिणः সনিধনমানি গ্রাম গদ্য
याग एव न संवतता
तत एव
असंमृष्टोऽपि तादात् ॥ ५७ ॥ (यु.)
प्रमोऽप्याधारादि. प्रतिप्रधानमावर्ततं कुतः ताद.
प्यात् । यम्य समीपे कृतम्त दर्थ इति गम्यते विशेषः ।
पापारादीन्यायभागान्तान्याग्नेयम्य बिटक्कदादीन्यग्नी-
पोमीययेति ग्रहामाणे विग भेटः। तस्मादुपांण्या-
जादीनां समीपे प्रागापारादीनि कई बिटअदाटीमि
फत्तदानि एवं प संम्पनि भिरितरेयां प्रतक्षय मवि-
पति

·७३४ मीमांसा-दर्शने विभवादा प्रदीपवत् ॥ ५८ ॥ (निद.) यदुप्ता यस्य सविधी प्रयुतानि तस्येमानीति ग्रष्त इति निशेषः तस्मादात्तिरिति नैतट्युज कुतः विभवात् । विभविष्यत्ये तान्येषस्यापि पविधी क्रियमाणानि सपा- मुपकर्तुं प्रदीपषत् । तद्यया प्रदीप एकस्मिन् प्रदेश भुम्नानानां बापानामे करय सविधी क्रियमापः सपा मुपकार करोति तस्माद नाहत्तिः । अर्थात् लोके विधितः प्रतिप्रधानं स्यात् ॥ ५६ ॥ (आ. नि.) उपवनापरिहार: पूर्व न कृत इति छ तावह ख्यते । यदुपवर्णित प्रदीपवदिति तदयुताम् अर्थाशकि प्रदीपस्य सक्कदमवहा क्रिया । यदि मक्षत्वतः सर्व प्रका. शयति महत् क्रियते अथ न प्रकामयति ततोऽसतत् । ततसाम्य प्रत्ययसामर्थम् अथेह विधित रुपकारोऽनुपकारों बागम्यते न प्रत्यक्षेप । न चास्ति विधानमस्यीपकरीतीति मविधानात् विशेषग्रहपादम्यते यम्य सविधी प्रयुक्तम्त- म्योपकरीतीति तम्मादात्तिः । मदिज्यां कामुकायनः परिमाण विरोधात् ॥ ६. । (घा.) अथ यदुन्य सहदिया कामुकायन प्राचार्यो मन्यते ।

·११ अध्याये १ पादः ।
७३५
नै धतुर्दशधयोदयेत्याहुतिपरिनामस्य विरोध: स्यादिति
तम्य कः परिहारः। प्राभाषान्तं सूत्रम् ।
विधेस्त्वितरार्थत्वात् सदिज्या श्रुतिव्यतिक्रमः
स्यात् ॥ ६ ॥ (श्रा, नि.)
विधीयत इति पनयिधिशदे नोच्यते अङ्गस्येतराधे-
त्वास। यदेतत् स्थितं यत्मनिधो यत्कृतं तदर्थमेव
तदिति तदाहत्त्वाङ्गानां प्रयोगः । तत्र पतुर्दश नयी
दशेत्याइतिसंख्या नोपपद्यते । आहुतिविधयस्तु चतुर्दश
प्रयोदय तेयां लक्षणया वचनमुपपद्यते चतुर्दगपौर्य माम्या-
माहुतिविधयः। प्रचोदशामावास्यायामिति । नैतत्
संख्याविधान पचवेनैव संख्याया: प्रासत्वात् पगुवाट स्वय
मनुवादय लक्षपयोपयदाते। विदितस्य म भवति ।
पाति विधानां चेयं संस्था विधिता नाहुतीनां तम्मा-
नेपामनुवाद।
विधिवत् प्रकरणाविभागे प्रयोगं वादाययाः ।
॥ ६२ ॥ (सि.)
तम्बर प्रयोग वादगयी मनाने म्म कुतः । प्रकरणा-
विभागात या प्रमानामधिoar किया नमन
हारिवादियुक्त समय प्रति न पाने विशेषः ।
बत सविधियागेर पियपापमुक तदन्त कि कार
पमेश यः सपिधिक्रम: म करन वाधा विधिवत् ।

·मोमामा-दर्शने यथा विधी तुन्यत्वात् प्रकरणस्य सार्यान्यद्वानि शिक्षा यन्ते न यस्य सविधी तदर्थानि मध्य प्रकरणेन वात्रित त्वात्। अपि चैकेन सन्निधानमविशेषको हेतुः ॥ ६३ ॥ . . यदापि मार्थाः तदाप्येकम्य कस्यचिदवश्य सविधी कर्तव्या। तस्मान विशेष. सनिधेरैवान्ततः शक्य अवधार थितुमतस्तन्वेण प्रयोगः । बादरायणग्रहण कीबथें नेकी यमतार्थम् । क्वचित् विधानान्नेति चेत् ॥ ६४ ॥ (प्रा.) - नैतात मलत् क्रियेति । कुतः सावित् महत्वमा त्य विधीयते मह वघ्रन्ति मह पियन्ति तदनाहती मत प्राप्तायां परिसंख्यार्घ भवति य महत्वमान्य वेत्युच्यते । न विधेयोदितत्वात् ॥६५॥ (आ. नि.) न तत्र परिसम्या युज्यते प्राप्तस्य पुनर्वचन परि- मस्वार्थ भवति न चेह महत्व प्राप्त कुतः भेदेन निर्धा- पस्य चोदितत्वात्। आग्नेयाग्नीपोमीयोदेन निर्वा पम्न सत. तयोर्मेंटेनैवायहननपेषणे प्रान तस्तवावध ·११ अध्याये १ पादः। विधेय महत्वन्तम्मान कचित् सहत्व विधानादन्यत्र भेदेन क्रिया विज्ञायतेति । रुपयोवम्य भैदैन ग्रहपाधिकरणम । क्वचिच्छ्रयते प्राग्ने यं कणग्रोवमालभेत सौम्य बभ्रु माग्नेय रूपाग्रीवं पुरोधायां स्पईमान इति तत्र विचा- र्यते। किं कृष्णग्रीवस्य प्रथमस्य दृतीयस्य सह प्रदान कर्तव्यमधवा भेदेनेति कि प्राप्तम् । व्याख्यातं तुल्यानां योगपद्यमगृद्यमाण विशेषाणाम् ॥ ६६ ॥ (पृ.) प्याख्यातं प्रयोग योगपद्यमिति तुन्यानां तु योगगद्य- मेकमब्दोपदेगात् मादिति इह तक एग्रीवो कटेवतत्वात् मह प्रयोग क्रियमाणेन ग्धत विशेषः सह क्रिया चेक- फन्नत्वात प्राप्ता तस्मात् मह प्रदानम् । भेदतु कालभेदाचोदनाव्यवायात् स्यादिशि- टानां विधि: प्रधानकालत्वात् ॥ ६॥ (मि.) भेटम्त पटानस्य युती न तन्वता कुतः कानभेदात कारभेदः वादनाव्ययायात्। मोम्यचाटनमा गहिते पपग्रीवादने तय पाठक्रमाटेकम्य पुरस्तात् सौम्यम्य प्रयोग: प्राप्त एकम्योत्तरच नायटि सह प्रदान कियेत माम उरुवत अन्यतरस्य पुरस्तात् शिया. यामुत्तरस्योपरिक्षात् पूर्वस्य तम्मादेन प्रयोगः । कघ ·मीमांसा-दशेने तथा चान्वार्थदर्शनम् ॥ ६८॥ (निद.) अभितः सौम्यमाग्न वो भवत इति । विधिरिति चेत् न वर्तमानापदेशात् ॥ ६ ॥ (अा. नि.) अथ विध्यभिप्राय कल्पात युत्यर्थ मुत्सृज्य ननणार्थः परिग्टहीत: स्यात् तम्मात् प्रदानभेट. । इति यीशवरम्बामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये एकादश- स्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥१. अथ एकादशध्यायम्य हितीयः पादः । पाप्रेयादौनोन देशकालादिषनानाधिकरणम् । एकदेशकाल कर्तृत्व मुख्यानामेकशब्दो- पदेशात् ॥ १ ॥ (पू.) दर्मपूर्णमासधीराग्ने यादीनि प्रधानानि तत्र देशकान कतारःसमे दर्गपूर्णमासाभ्या यनेत" पौर्णमास्य पौर्णमाम्या योत प्रमावास्यायाममावाम्यया यजेत"। दर्शपूर्णमामयो- चनकत्वोचतार ऋत्विज इति। तथा चातुर्माम्ये प्राचीन ·११ अध्याये २ पादः। ७३९ इति। तत N प्रवणे वैखटेवेन यनेत, वसन्ते वैवटेवेन बनेत । चातुर्मास्यानां यजक्रतूनां पञ्चलिज विचार्यले किम् पाग्नेवादीनां प्रधानानां तन्त्र देश- कालकारः अथवा भेद एवेति । एतावतु परीक्ष्य किं चोदनाविधिशेषा देशाटयो यदाग्ने योऽष्टा कपाल इत्येषमादय भाग्ने वाटचोदनाविधयस्ते पामिमे समादिविधय: शेषाः। प्राग्ने योऽटाकपालः एव भवति एव सर्वत्र अथवा "प्रयोगाद् देशाटयः" य एयामाग्ने या- टीना प्रयोगः फलसाधनार्थस्तदगानामिति"किञ्च, अतः । यदि प्रयोगाइ ततस्तन्वम् अथ चोदनाविधिशेषास्ततो भेटेनेति । कि प्राप्तम एकटेशकालकत्व मुख्यानां तन्त्र मित्येषा प्रतिमा तत एव तापदणं यति । प्रयोगान देशा- दय इति कुतः।। न तावदृते देशकाल कर्तृभ्यः प्रयोगो भवति । यच्च येन विना न भवति तत्तङ्गमित्यवगम्यते तम्मान प्रयोगा देशारयः। यदा प्रयोगान तदा तन्त्र कममा एकदेगा पदेशात् । दांपूर्णमामाभ्या म्वर्ग कामो यजेतेति एकशब्दापटेशाक फन्न एक फलासह प्रयोगः। न रावेत विशेषा देगादीनामेट मध्य प्रति। अपघमाणे घिरोघे तन्वमापी युक्तः तस्मात् सन्त्र देशारयः। भावः। - तव अविधियेत् कर्मणामभिमनन्धः प्रतीयत तल्लन- पार्थाभिसंयोगाडिधित्वाच्चतरपां प्रति प्रधानभावः स्यात् ॥ २ ॥ (सि.) .

·७४. मीमांसा-दर्शने प्रविधिये। यदि चोदनाविशेषो न स्यात् देशादि. विधिम्तत. कमेपामाग्ने यादीना भेदेन देवादिरभिसम्बन्धो न प्रतीयेत । चोदनाविशेषस्त्वयं कि कारणम् इह समै दर्श- पूर्णमासाभ्यामित्येवमादिभिर्वाक्यः टेगादयो विधीयन्त अपासत्वात् ते चैविधीयन्ते प्राग्ने चादीनां दर्शपूर्णमाम शब्देनानुवादयितव्यम् । अन्यथा भनेकार्थविधानमेकस्मिन् वाक्ये भवतीति । पनवाटे च पा सहवन विवक्ष्यते। वि वक्ष्यमाणे वाक्यभेदो भवति भाग्ने यादिना देयादयः सपा प महितानामिति । कथम् ! समे दर्शपूर्णमासाभ्यामित्ये मादिभिवांक्वैराग्ने यादिषु देशादयो न विधातु शक्यन्ते नक्षणार्धाभिसयोगात् सक्षणार्थेनाभिसंयोगी विनायते दर्शपूर्णमासशब्द समुदायारऽय समुदायद समुदाय लक्षणार्थ. भाति साइचात् समुदायिनी लक्षयित न बेवमपि लक्षणाथितो भवति । वर लक्षणा नेकवावस्या नेकार्थत्वम्। अनेकार्थत्वेऽगमकत्वम् । नक्षपामुगमिका नोकिकत्वात् । अपि च शुत्या समुदाये देगादयो विधी येरन् । न च समुदायम्य देगादिमि मम्बन्धोऽस्ति । कारक हिमामय कारकम्य कमेणा सम्पन्धो न कम गुपन सम्मादपि नक्षणा । यथा पोर्णमामोमभिमुशदिति इधि- नक्षणा चादनाविधित्वातरेषा देगाटीना प्रतिप्रधान भाषः म्याम् रममाणविशेषत्वात् । अथ केन ममादव पाग्ने शादिपु विधीयन्ते । । ममे यजेत पौर्णमास्यां यजेल्य ने नाग्यानेन । पम् हि धातुना यागमनूय विभत्या मे समादीना विधि:, कारापि, यस्तेपा बागानो रूपविधा - ·११ अध्याये २ पादः। ७४१ नार्थी भवति अत्यतो भवतीति तेन विधीयन्ते । अथ वा अस्तिर्भवतीतिपरः प्रथमपुरुषे प्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति । अनाना प्रधानदेशादिनियमाधिकरणम् । एवं स्थितमपयवमितं भवत्यतोऽन्तराचिन्तान्तर क्रियते किम १ पुनः कारणमेतस्मिन पर्यवमिते चिन्तान्तरमारभ्यते एतम्मिन् न्याये स्थिते तम्याचिन्तायाः पूर्वपक्ष उत्तिष्ठति अत' अमौ एतमादनन्तरमुच्यते । अङ्गेषु च तदभाव: प्रधान प्रति निर्देशात् ॥ ३ ॥ (पृ.) पङ्गेषु इदानी विचायते कि तो ममुदाय एय देग- कान कतारः अथवाऽनियम इति कि प्राप्तम् । अङ्गेषु च तटभाव कुतः प्रधान प्रति निर्देशात चौटनाविधिरोपवे- नाग्नेयादीनि प्रधानानि प्रति समादयो निर्दिश नान्यत्र भवन्ति । समादनियम'। यया द्रव्यदेवत यत् प्रधानेपु न तटरे । एव देशादयोऽपि स्थितादुत्तरम । यदि तु कर्म यो विधिसम्बन्धः स्यादैकशब्दयात् प्रधानार्थाभिधासयोगात् ॥ ४ ॥ (सि.) यदि पाग्नेशादे. कर्मग ममादिमम्बन्धः स्यात् तन' म्यामोदनाविधिोयल' भेटेन प समादयः । मत तदस्ति ·७४२ . मीमांसा दर्शने - नार्थ । बुरा. ऐशशदा प्रधानार्थाभिधासयोगात् । यस्मा- टाने यादीनां समम्तानामेकमदी वाचकम्तेन समारी. नामभिसयोगः समे दर्शपूर्ण मामाभ्यां यतेति। न ये व्यम्तानां वाचकाः यदाग्ने योऽटाकपाल इत्येवमादयः । तत्र प्रत्यक्ष समस्तयोगमत्स्य परीक्षी व्यासयोगः कम्पा: । योऽपि सक्षपया अघ तु प्रधानानामभिमयोगः क्रियते तत समयमपि परिधतं भवति । का पुनः प्रवा- प्रधानं फल तम्साम्यात् प्रधानार्यो यो व्यापारः। कथासी भाग्नशानीनां प्रयोगः । कथ तेनाभिसयोगः समादीनां विनायते । उच्यते। दशंपूर्ण मामाभ्यां वर्ग- कामी यलेते त्यनेन समस्तानामाग्ने यादीनां फरमाध- नार्यः प्रयोग उक्तस्तम्य च यटि पुनः शुन्या समादयो विधीयन्ते याभ्यामेताभ्यो दर्शपूर्ण मामाभ्या यजेत ताभ्यां समे यजे तेति ततो न परोधी व्यस्त सम्बध. कम्पिती भवति न च लक्षणा तस्मात् प्रयोग विगिरतधाम घ सवेंगा.प्रधानामा साधारण: तवेरमय प्रतिग्रवते विशेषः । तरमात् तन्वं देयकानकत्तारः । तथा चान्यर्थदर्शनम् ॥ ५ ॥ (निद.) पन्यार्थोऽप्येत मेवाय दयति । उपाणि वा एतानि धारापि पौपि यटमापाप्यायो मम्भियन्ते पाग्ने यं प्रथ ममेन्ट्रे उत्तरे इति । सम्भरण पौर्वापर्य कातत्व उप पप जमादपि तत्वम्।

·७४३
११ अध्याये २ पादः।
श्रुतिश्चैषां प्रधानवत् कर्मश्रुतेः परार्थत्वात् ॥
६ ॥ (हे.)
.
इतय प्रयोगचोदना पुनः श्रुतिरियं, कुतः श्रुतिस्तेषां
ममादीनां प्रधानानामिव, कथं सवा कर्मश्रुतेः परायं.
त्वात् । यात्र कर्म श्रुतिः दर्शपूर्व मासाभ्यामिति सा परार्धा
सतीयायोगात् तया सामानाधिकरण्यात् यजेतति यनि.
रपि पगथं एव तदेतदेवमापद्यते दशंपूर्ण मामयागेनान्यत्
किपि कादिति ।
कर्मयोऽश्रुतत्वाच्च ॥ ७॥ (हे.)
कर्म च न श्रुतं, काय्ये न शुत, प्रधान न श्रुतमित्यर्थः ।
तस्थ म्याने समादीनि थ यन्ते प्रधानस्याने श्रुतत्वात् ।
श्रुतिरेयां प्रधानवदित्युप्यते । न प तानि प्रधानानि तप
यदि भाग्ने यादिवाकवानां पुनः युतिरियं कल्पेरत गुप
भावानुवादो भयेत न हि तप तेषां गुपभाव :
उत्पत्तिमाघाख्यानानि तानि स किश्चित् कार्य निर्देष्ट्र
यापेक्ष्यानुसोऽपि गुणभावोऽर्थमाशोऽन्दो त प्रयोगचोदनायां
स गुपभाय । कार्यमपि फलं तस्मात् तया: पुन:-
युतिरियं तया र तन्नभाव: सिरः।
अनानि तु विधानत्वात् प्रधाननोपदिश्वरन्
तसात् स्यादेकर्दशत्वम् ॥ ८॥ (सि.)
पोपु सितादुतरं यदा प्रयोगा गादय इन्युप.

·७४२ ਸੀਸiਚt ਵਜੇ . नार्यः। दुतः ऐकसन्दात् प्रधानाभिधासयोगात् यस्मा- टाग्नेयासौनां समस्तानामेकशब्दो वाचकम्तेन मगाठी. नामभिसयोगः समे दर्शपूर्ण मासाभ्यां यनेतेति। न वे ध्यम्तानां वाचका: यदाग्ने योऽष्टाकपात इत्येवमादयः । तत्र प्रत्यक्ष ममम्तसंयोगमत्स्य परीदी व्यस्तसंयोगः कम्पाः । योऽपि सक्षपया अथ तु प्रधानानामभिसयोगः क्रियते तत उभयमपि परिव्रतं भवति । कः पुन: प्रवा- प्रधानं फलं तसाम्यात् प्रधानार्थी यो व्यापारः । कथासो आग्नेयानीनां प्रयोगः । मथ तेनाभिसंयोगः समादीनां विज्ञायते । उच्यते । दर्शपूर्ण मामाभ्यां स्वर्ग- कामी यजेते त्यनेन समस्तानामार यादीनां फनसाध- नार्थ: प्रयोग पक्तस्तस्य च यदि पुनः शुन्या समादयो विधीयन्ते याभ्यामेताभ्यां दर्शपूर्णमामाभ्या यजेत ताभ्यां समे यजेतेति ततो न परोक्षो व्यस्तमस्वधः कल्पिती भवति न च लक्षणा तम्मात् प्रयोगे विविरेत या मच सर्वेषां.प्रधानामा साधारण: तबेदमयं प्रतिग्रचते.विशेषः । तस्मात् सन् देशकानकतारः। - तथा चान्यर्थदर्शनम् ॥ ५ ॥ (निद.) अन्यायोऽप्येतमेवायें दर्शयति । उपाणि वा सानि घोरादि योपि यटगावाप्यायो मम्भुि पन्ते भाग्ने यं प्रद. ममेन्द्र उत्तरे इति। मम्भरए पौर्वापर्य कानव धप पपते तस्मादपि तन्वम्।

·७४३
११ अध्याये २ पाद।
श्रुतिश्चैषां प्रधानवत् कर्मश्रुतेः परार्थत्वात् ॥
६ ॥ (हे.)
-
इतय प्रयागचीदना पुन अतिरिव, कुत शुतिस्तेषा
ममादीना प्रधानानामिव, कथ सवा कर्मयुते परार्थ
त्वात् । यात्र कर्म शुति दर्शपूर्व मासाभ्यामिति सा परार्धा
टतीयावागात् तया सामानाधिकरण्यात यजेतति यनि
रपि पग एव तदेतदेवमापद्यते दर्शपूर्णमास यागेनान्यत्
किर्माप कुर्य्यादिति ।
कर्मणोऽश्रुतत्वाच्च ॥ ७ ॥ (हे.)
कर्म च न चैत, कार्य न भूत, प्रधान न श्रुतमित्यर्थ ।
तस्य स्थाने समादीनि व यन्ते प्रधानस्थाने युतत्वात् ।
अतिरेषा प्रधानवदित्युच्यत । न च तानि प्रधानानि तप
यदि प्राग्ने यादिवाक्याना पुन अतिरिय कल्पात गुप
भावानुवादो भयेत न हि तत्र तथा गुगभाव :
उत्पत्तिमात्राख्यानानि तानि च शिक्षित कार्य निर्देष्टु
य पेक्ष्यानुनमोऽपि गुणभावोऽर्थप्राप्तोऽनदीत प्रयोगचोदनाया
त गुणभाव छ । कार्यमपि फल तस्मात् तम्या पुन
युतिरिय तया च तन्त्रभाव सिह ।
अगानि तु विधानत्वात् प्रधानेनोपदिश्वरन्
तम्यात् स्यादेकदेशत्वम् ॥ ८॥ (मि.)
अङ्गेषु स्थितादुत्तर यदा प्रयोगात गादय इत्युप

·७४२ iਚ ਵਜੇ - नार्थ कुत• ऐकाशदयात् प्रधानाभिधासयोगात् “ यस्मा- टाग्नेयादीनां समस्तानामेकशदी वाचकम्तेन समारी. नामभिसयोगः समे दमंपूर्ण मामाभ्या यले तेति । न ये व्यम्तानां वाचकाः बदाम्ने योऽष्टाकपाल इत्येवमादय । तत्र प्रत्यक्ष समस्तयोगमत्स्य परोधी व्यस्तसयोगः कन्या: । गोऽपि वक्षणवा अथ तु प्रधानानामभिमयोग: क्रियते तत उमयमपि परिशतं भवति । कः पुन: प्रवा- प्रधानं फल तत्साम्यात् प्रधानार्थी यो व्यापारः। कयासो अाग्नेयानीनां प्रयोगः । कथ तेनाभिसयोगः समादीनां विज्ञायते । उच्यते। दर्शपूर्ण मामाभ्यां वर्ग- कामी यतेत्यनेन समस्तानामाग्ने यादीना फरमाध- . नार्ध: प्रयोग शास्तम्य च यदि पुनः शुन्या समायो विधीयन्ते याभ्यामेताभ्यां दर्शपूर्णमामाभ्या यजेत ताभ्यां समे यति ततो न परीची व्यस्तसम्वधः कल्पिती भमति न च लक्षणा तस्मात् प्रयोगे विवितिघा म सर्वेपा.प्रधानामा साधारण: तवैदमप्य प्रतिगचते.विशेषः । तस्मात् सन्न देशकालमत्तारः । तथा चान्यर्थदर्शनम् ॥ ५ ॥ (निद.) प्रन्यायोऽप्येतमेवाएं दर्शयति । उपापि वा पतानि घोरादि वापि यटगावाध्यायां सम्भियन्ते पाग्ने यं प्रथ ममेन्ट्र उत्तरे इति। খব বীণ বাৱৰ গুম पपते तस्मादपि तन्त्रम्।

·७४३ ११ अध्याये २ पादः। श्रुतिश्चैषां प्रधानवत् कार्मश्रुतेः परार्थत्वात् ॥ ६.॥ (हे.) , इतम प्रयोगचीदना पुन: श्रुतिरियं, कुतः श्रुतिस्तेषां ममादीनां प्रधानानामिव, कथं झाला कर्मश्रुतेः परार्थ- त्वात् । यात्र कर्म श्रुतिः दर्शपूर्यमासाभ्यामिति सा परार्धा हतीवायोगात् तया सामानाधिकरणात् यजेतेति यनि- रपि परार्थ एव तदेतदेवमापद्यते दर्शपूर्णमासयागेनान्यत् किमपि कुर्यादिति । कर्मणोऽश्रुतत्वाच्च ॥ ७ ॥ (हे.) कर्म च न श्रुतं, काय्ये न वृत, प्रधान न तमित्यर्थः । तस्य स्थाने समादीनि थ यन्ते प्रधानस्थाने श्रुतत्वात् । श्रुतिरेषां प्रधानवदित्युच्यते । न च तानि प्रधानानि तप यदि आग्नेयादिघा क्यानां पुनः अतिरियं कल्पात गुप भावानुवादो भयेत न हि तत्र तेषां गुपभाव : उत्पत्तिमाधाग्यानानि तामि च मिश्चित् कार्य निर्देष्टुं यापेक्ष्यानुकोऽपि गुणभावोऽर्थप्राप्तोऽनयोत प्रयोगचोदनायां तु गुणभाव छतः। कार्यमपि फलं तस्मात् तम्या: पुन:. युतिरियं तया च तन्त्रभाव: सिरः । अङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधाननोपदिश्वरन् तसात् स्यादेकदेशत्वम् ॥ ८॥ (सि.) पषु सितादुत्तर यदा प्रयोगाई देगादय इन्युप- ·११ अध्याये २ पादः। ७४५ तेषु समवेतानां समवायात्तन्वमङ्गानि भेदस्तु तदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्यात् तेषां प्रधान- शब्दत्वात्तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥११॥ (हे.) यदि च समान द्रव्यदेवतमङ्गानां प्रधानानां च स्यात् ततस्तेषु द्रव्यदैवतेषु समानेषु समयेतानामङ्गानां प्रधा. नानां च समवायात् तदधम्योऽविशेष इति तन्त्र मिच्या स्या दम तद्धेदार । अथ त भेटो ट्रव्यदेवतस्य ततस्तद्देदात् कर्मभेदः प्रयोग स्यात् । इज्याकर्मणः प्रयोगविशेष- ग्रहणादः स्यात् । तथा चान्यार्थदर्शन युक्त भविष्यति चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयो यन्ते च योदशामावास्याया- मिति तस्मादपि द्रव्यदेवतस्त्र भेदः । राजमयादायकाहत्यधिकरणम् । दर्शपूर्ण मासेच्या दो समुदायो दर्श, पूर्णमासच । तथा राजसूयेऽनुमत्यादयः इष्टयः पवित्रादयः मोमा: चातुर्मास्ये. वपि पर्वाणि वैजदेवादीनि तत्र विचार्यते कि दर्शस्य पूर्णमासस्य च तन्त्रणानानां प्रयोगः तथा राजसूयेष्टीनां मोमाना च चातुर्मास्येषु च पर्वाणामुत तन्त्रभेदेनेति किं प्राप्तम् । इष्टि राजसूयचातुर्मास्यवैककादगानां तन्वभावः स्यात् ॥ १२ ॥ (पू.) तप तप तन्तप प्रयोगः कुतः ऐकका एकफन.

·fat १ २५मिः 73 74 पूर्व
मामा कामी राशग मामी
शनि माण. मामी गपत पाक
योग सपनगर्गिय प्रारमन्यम् ।
कालमैदान ति घत् ॥ १३ ॥ (पा.)
मे। तब महानीति कितरिन परा. याम
भेदात् कति पानी फपिगमेद पूर्णमामयी
हामभेद पोर्णमामा मामा योतामायाप्पाणाममा
दादमा प्रति
या पातुमाग्यमा पर्थयां यमने
गयेम यशैत, वाम पापयामेर्य नगमने माफ
धेयंशेनेति। राजपये देगमेद दाईपरययग मी
मह हमेफादरापानी पी पाटिययमरिया
गति फाममेटा गर्भाश विशेष पोमामी
वामदामा कानम्तानि योगमाया उपकुर्वन्ति नामा
যায় যাব নাই।
नै कटेशत्यात् पशुवत् ॥ १४ ॥ (आ. नि.)
नैनदेय मद इति कुल , एक देगत्वात् यत्र फलमम्बन्ध
तवाद्वाना घोटना। यत्कार फन माघयता प्रधाना
नामधान्युपकार पन्त, ममुदायचोदनाला पलममन्य
दर्शपूर्ण मामाभ्यां मग कामो यतनि, राजमयेन म्याराज्य
कामो यजेसेनि पातुर्मास्यै मर्ग कामी यतारा नैक देश
पीदनाया पौर्णमास्या पौर्णमास्या यनेत वसन्त देवदेवेन

·११ अध्याये २ पादः। ७४८ पाणावपवाद्याना भेदनातुधानाधिकरणम् । या स्याध्वरकल्पेष्टी विशेषस्यैककालत्वात् ॥ १९ ॥ (पू.) इदं ययते प्राग्नावे यय प्रातराकपालं निवपेत, रम्बत पर बाईस्मत्य परुमाग्नावैष्णवमेकादशकपालं ध्यन्दिने, सारम्बतं चरु दाईस्पत्य चरुमाग्नावैष्णव दशकपालमपराह सारस्वत घर बाईस्पत्य चर', य भाटश्चः सोमेन यजे तेति । तत्र चिन्त्य ने कि त्रिपु लिघु युज्यमानानामेतेषा कम्म समुदायानां तन्त्र पाङ्गाना या त भेटेनेति। कि पातम् । तथा स्यादध्वर पायां यथा पशो तन्त्रमनानां प्रयोगः । कुतः1 शेषस्यैककालत्वात्। प्रङ्गविशेष. यायिदेमां भिन- लानां समुदायानाम् एक कानः य यते "पुरावाचः प्रथ. तो निवपेदिति" कघं पुनीयते सर्वेषां निर्वापाणामयं लियिधिरिति । सपा पामेकफनत्वादे कप्रकरणं पानरकल्पेरिः यातया प्राप्नोतीति चैकादेन गपत् फर्न प्रति विधानात् । तम्मात् नया का क्रियमाण तरकानयोः समुदाययोनिर्याय: तिरूप्ये । पति- যথা: সাবিনামা সিন্ধব ধন না वाभिमबन्धात् नदन्तमपपा म्यादिति तानि प्रतित. पनि मर्वेषां तन्नं भपति । तेषु तन्मे पुकारामपि निमावीशुतः कुतः ? यदि सवापि तन्त्र क्रियते नाति ·७४८ मोमांसा-दर्शने तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ १६ ॥ (हे.) चतुदंग पोर्णमाम्यामाइतयो हयन्से पयोदगामाया स्यायामिति तन्वभावेन पोर्णमाम्यां चतुर्दशाहुतयः स्युरा- मावास्यायाँ प्रयोदश भेदे तूभयत्रीभयं भवति तस्मादिः । तथा तदवयवेषु स्यात् ॥ १७ ॥ (यु.) यटा चैप न्यायम्दावयवेट्याद्य वय वेषु देशकासभेदात् सन्त्रभेदः तत्र चातुर्मास्यावयवयोरनीकवत् सान्तपनीययो. वहिपः साधारण्यवचनमर्थ वशति यदानीकवतीवाईस्तत् सान्तपनीयस्येति इतरथा सिस्वार तदनकं स्यान तस्मादपि भेद। पणी तु चोदनैकत्वात्तन्त्रस्य विप्रकर्षः स्यात् ॥ १८॥ (पू. आ. नि.) यत्तुना पशुवदिति तत्र प्रमः,। पगो युत्ता सलाद- नानां क्रिया। तब चेकमेव तन्त्र केवलं, प्रचारस्य वचना. विप्रकर्षः। तदै क्यन्तु चोदनै कस्वात् । एका तत्र चोदना प्राचिन ग्रह ग्रहीत्वा त्रिहता यूपं परिवीयाग्ने यं सवनीयं पणमुपाकरीतीति । कर्मचोदनायां यहाना ग्रहणं च प्र चारपीदनायां तदेव हि प्रधान विप्रविष्ट कालेन प्रचारह. येन निवर्धते । तदर्थानि पछतान्यनानि । तेषां पुन: क्रियाया इतुर्नास्ति तस्माहिषम उपन्यासः ।

·११ अध्याये २ पादः। पुरा वाच: प्रवदितो निवपेदिति। ननु प्रकरणात सर्वेषां प्राप्नोति । न प्रकरणं धर्माणां विशेषकम् । किन्तहिं विनियोगवाम् । इदमत्र भवतीत्येतत् प्रकर- यस्य सामयं नास्येदं तस्येदमिति । त्रयाणां च निर्या- पाणां क्रमप्राप्तस्य पूर्वस्यैव विज्ञागते। तस्मानास्ति विशेष- स्य मकालत्वम् । कर्मणां च तत्र भेदः पालभेदादिति । फलकत्वादिष्टिशब्दो यथान्धव ॥ २३ ॥ (पू. आ. नि.) रास्त्विष्टिरिति भिन्नानामपि कर्मपाम् एकफन्तानां फन्तस्यैकत्वमपेक्ष्ये क य वन भवति. फन्नान्तरत्वादीहायाः । यथा सर्व पृष्टेष्टि गारेष्टिः सुमनानामष्टिरिति । वमाडोमे भेदनानुष्ठानाधिकरणम् । वसाहोमस्तन्वम् एकदेवतेपु स्यात् प्रदान- स्यैककालत्वात् ॥ २४ ॥ (पू.) एकटेवताः पशष उदाहरण ससदश प्राजापत्यान् पशूनान्तभत रति प्रति तु प्रसतावनीपोमीयपगो पसा. होमः कर्तव्यः । याज्याची सां जुहोतीति स २८ चौ. दन प्राप्यते तत्र चिन्त्यते कि भेदन वसाहीमः कर्तब्धः प्रय या तन्वमिति किं प्राप्त यमानीमम्तन्त्रमेकदेव ने स्यात् पदानस्य कफाचत्वात् । साहोमः पल्वे कदैवते

·-
मीमांमा-दर्शने
तन्त्रमावे क्रमभेदः । अथाभुकमभेदः सतः पूर्वस्य स गुण.'
कारहमपज्योत्तरस्योपकामेण भवितश्यम् । तथा निर्वापा-
तेषु प्रतिक्रयमाणेषु क्रमभेदी भयति । न तत्पूर्वस्य प्रो.
नपादीनि क्रियन्ते यावदुत्तरम्य निर्वापान्तानि न कतानि
अपि च महोपप्रामे युगपत्रिकीर्पा तम्या च सत्यां वद्यदा.
पतति तत्तदरम्घमाणविशेषत्वात् साधारणं भवति ।
सवता
इष्टिरिति चैकवच्शुतिः ॥ २० ॥ (यू० यु.)
मैपाध्वरकल्पेटिरिति चैकवत् श्रवणम् ।
वटेकैवेष्टिः बहय एते यागाः। यदि तु सह क्रियन्ते
ततः सैकसमाप्ते यतीभावः पयवसिती भवतीति एकवटुप.
चार उपपद्यते । तस्मात्तन्वम् ।
नेतदेवं मन्त्रमनानीति । किन्तई भेदेम कुतः ।।
अपि वा कर्मपृथक्तात्तेषां च तन्त्र विधानात्
साङ्गानामुपदेशः स्यात् ॥ २१ ॥ (सि.)
कम्माणि सावदेतान्याग्नावैप्पणवादीनि पृथग्भूतामि
तेषां तच विधान मानाकान्तेषु प्रासमध्यन्दिनेऽपराह
इति । तत्र तत्र पां मायामामुपदेश: स्यादतः कानभेदा-
दङ्गानां ग्याते विशेषः । तस्मादः । यत्तु पिपस्ये काम
मत्वादिति तप व मः।
प्रथमम्य वा कालवचनम् ॥ २२ ॥ (पू.भा.)
कम्मो यो निर्वापस्तस्यैतत्कालवचनम् ।
'कया.
प्रथमस्थ

·११ अध्याये २ पादः। पुरा वाचः प्रवदितो निवपेदिति । ननु प्रकरपात् सर्वेषां प्राप्नोति । न प्रकरणं धर्माणां विशेषकम् । किन्तहिं विनियोजयाम् । इटमत्र भवतीत्येतत् प्रकर- पास्य सामयं नास्येदं तस्येदमिति । त्रयाणां च निर्धा- पाणां क्रमप्राप्तस्य पूर्वस्यैव विज्ञायते। तम्मावास्ति विशेष- स्य क कालत्वम् । कर्मणां च तत्र भेदः कालभेदादिति । फलैकत्वादिष्टिशब्दो यथान्चन ॥ २३ ॥ (पू० प्रा० नि.) गस्विष्टिरिति भिन्नानामपि कर्म पाम् एकफनानां फन्तस्यैकत्वमपेक्ष्य कव वन भवति फतान्तरत्वादीहायाः । यथा सर्वप्रष्टेष्टिम गारेष्टिः सुमनानामेष्टिरिति । दमासीम भेदनानुष्ठानाधिकरणम् । वसाहोमस्तन्त्रम् एकदेवतेपु स्यात् प्रदान- स्यैककालत्वात् ॥ २४ ॥ (पू.) एकटेवताः पशष उदाहरण सरादा मामापत्यान् पशूनाम्भत ति अम्ति तु प्रतावन्नीपानीयपगो घसा- शामः कत्तं यः । यान्याईची वसा जुहीतीति सइद पी. दफेम प्राप्यते तत्र पिन्यो कि भेदन वसाहोमः कर्तब्धः अघ या सन्ममिति कि प्राप्त यमाजीमान्च मेक देवतेषु स्यात् पदानस्य कफाचत्वात् । वसाहोगः पत्य कादेयते ·७५२ मीमांमा दर्शने तन्त्र स्यात् कुत: ! प्रधानम्यै क कानभावात् एफझालन्तेयां प्रदानं वैजदेवी कृत्वा प्रचरन्तीति देवता चैका प्रनापतिः अतस्त्वेषामे कप्रदानलम् । प्रदानस्यै कत्वात् एकः सर्वेषा माधारण याज्याईन्तिः तत्र क्रियमाणस्य होमस्यैदमय प्रति न रात विशेषः । तस्मात्तन्त्रम् । कालभेदात्तात्तिर्देवताभेदे ॥ २५ ॥ (सिं०) देवताभेद एकादमिनेषु भिनप्रदानेषु भिन्ना याच्या. 'ईन्तिाः। तेषु ग्रयाने विशेषो यग्य प्रदानम्य यान्याई- न्तिः कृतः स तदर्थ इति । तस्मात् तन्त्रभेदः । . पाहुती नचाधिकरणम्। अन्ते यूपाहुतिम्तयत् ॥ २६ ॥ (पू.) ज्योतिष्टो मे यूपै कादगिनी एकादश यूपान् छिनत्ती न्यानासा । पस्ति तु प्रतापग्नीपोमीये पगो यूपाहुतिः साफि भेटेन कन्या उत तन्वमिति किं प्राप्तम् अन्ते यूपाहुति: तहत् यहवानादेवर्तमु यमाहोमः भेदेन तह दियमपि भेदेन कर्तव्ये त्यर्थः । कुतः ? । यूपम्यान्ति केऽग्नेि मधित्वा यूपातिं जुहोतीति यूयते । वाहनां प यूपानां भिवान्यन्तिकानि यस्य व यूपस्यान्ति न येत तम्य व तेन गुणेन वर्जनं स्यात् । तस्मादेन कार्यम् । इतरप्रतिषेधो वा ॥२०॥ (मि.)

·११ अध्याये २ पादः। ७५३ ना. प्रय वा नैव भेदेन कत्तव्य ति । किन्ताई तन्त्रम् । कम्मात् । इतरप्रतिषेधोऽयं प्रास्वनीयप्रतिषेधी न्तिकविधिः । कथं जायते ।। प्रायनीये जुहोतीत्युत् सर्गात् सर्वहोमवाहयनीयः प्राप्तः तत्राग्नि मथिले ति- वायं तदपि मन्यनं प्राग्वं कर्मयः प्रहत्तत्वात् मावशे प्राप्त तवेदमपि यताव्यम् । यूपस्यान्ति केऽग्नि' मथित्वे ति उभयस्मियापि विधीयमाने वाक्यभेदो मन्य नस्य स्वार्थ बद्भावात् । तस्मादन्यतरटवियक्षितं मन्यनमन्तिकं वा । तत्र च मन्यनं विवक्षितमविषधिसमन्तिकमिति नमः । कुतः ! । मन्यन विधिपरत्वादाक्यस्य । एवं चार यूपनाच्छे- त्यता कोतव्यं न हि दीक्षितस्याग्नो जुहोतोति दीक्षित- स्याग्नो होम दोपं मन्यत इति तत्परिहारार्घ कल्पान्त. रमुहां येणधीगनूयाघोत्ष्यत इति। तथाप्यहोमे दोप- मिय मन्यमानः पुनः पुनरात होतव्यमिति पुरुषस्य य जुहोत्यायतन इति। तदुभयमपि तव न समिति प्रतिपिध्य ढतीय कम्पमार यूपस्यैयानिकग्नि मथित्वा गया होतय तदुभयमपि गय जुहोत्यथ न दीक्षित. स्याग्ना नीतीति । तत्र यदि यूपस्यान्ति के मुहोतीत्ये सविचितं न मन्यनं तत्र पाइयनीयमेव यूपयान्तिके नीला होमः मानोति पावनीये जुहोतीति मियमात् नयन दीपितम्याग्ना नुहोतीत्येतन मम्बध्यो भय तु पग्नि मपित्वे त्येसरिधीयते तत पाश्यनीयप्रतिषेधी भवति! पन्योऽयमापनीयाद यो मप्यते । तत् मग- ति भपति जुहोति प न पाहपनीये नुहोतोति । ।

·७५४
मोमांसा-दर्शने
तस्मात् मन्यन विधीयते नान्तिकम् । अनुवादमावमन्ति-
फस्य, कुतः प्राऽनुवादः ।। सौकात् महाम्निना
यूपान्वे पणं दुष्करण यपान्तिके त्वग्नि मयित्वा मुकरों
होमः। न्यायप्राप्तस्यानुवादः।
एव मति घनन्ति के
जुहोति न दोपः । पथ करमाम्मन्थ ममान' कवा भाइय.
नाये एव न हवेत अदृष्ट कल्पितं भवति । तस्मात् तन्त'
यूपाहुतिः।
अशास्त्रवत्ताच्च देशानाम् ॥ २८॥ (यु.) ,
न धान्तिक देशाः गया: मासित पापेक्षिकत्वादन्ति-
कस्य । अथ परमान्तिकं शिथेत तटा यूप उपदो त ।
तच प्रतिपिहम् । न च शक्यं परमान्ति केऽग्निमन्यनं
कर्तुम् । तस्मादप्यविधितत्वमन्तिकस्य ।
चवमथाधिकरणम् ।
अवभृथे प्रधानेऽग्निविकार: स्यान्न हि तहेतुरग्नि-
संयोगः ॥ २६ ॥ (पू.)
पम्ति न्योतिष्टोमेऽवभ्य: तम्मिय थ यते । असुर
भृथेन चरन्तीति तत्र विचार्यते। किं प्रधाममाधम
कशमय बागान्यपीप्ति कि प्राप्तम् ! अवभृथे प्रधानऽग्नि
विकारः प्रधानमावमसु कतव्य कुतः न हि तडे सर्रानि
सयोगः न वहानां प्रधान तुकोऽग्निना सयोगः यदा

·११ अध्याये २ पादः। ७५५ यनीये जुहोतीति । होममायेऽग्निविहितः स यथा प्रधान तथाझे घु पापस्तु प्रधाने के घले विहिताः प्रसव- भृधेन चरन्तीति । अवभृथशब्दो हि वरुण टेवतस्यै क कपाल- द्रव्यस्य यागस्य वाचकः । तदुत्पत्तिवाक्ये तत्वाहारणे. नेकपालेनावभृथ यान्तीति । न चात्र गमनं विधीयते । अथ ग्रहीत तदसु प्रचारवचनात् । न चावभ्यो नाम माथिहेशोऽम्ति यं वारुणेनैकक पानेन गच्छेयुः । यारुप एकपालोऽस्ति येन गमनमुत्येत तस्माटेककपालस्य देवतासम्बन्धकरणमेवातीच्यते । स च यागस्तवचनोऽत्र. भृयशब्दम्त स्मिथापी विहिता. । तामामङ्गेषु क: प्रसङ्गः दृश्यदेवतवद्यया द्रव्यमेकक पानो वरुपय देवता प्रधान विहितत्वावारुप भवतः एवमापोऽपि । सानो वा प्रयोगवचनैकत्वात् ॥ ३० ॥ (सि.) माझी वावभ्योऽस, प्रवर्त्तत । कुतः । प्रयोगवचनेक- वास्। नाचापोऽयभृरो शू यन्ते । किन्तहि प्रयोगे। न शेतचनमा वभ्व इति। कथताई अप वभ्येति । हे अपि पटे कारकवचने । न च विशेषण विशेष्यता । भयोचरन्तीति क्रिया सम्पन्धो न मिययरन्तीति प्रयोग मद्यते तयार प्रयोगामापः । प्रतिभाशाप्रधा. नानां प्रयोग इत्युकामदानि तु विधानत्वात् प्रधान नोए. विध्य रन् इत्यत्र सम्प्रात् मानोऽवभूयोऽस पदिष्टो न फेवनः पतोमान्चपि तत्रैव पधानि।

·मीमांसा-दर्शने + लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ३१ ॥ (हे.) निम्न चैतम दर्शयति अस, तण प्रास्थाधारयतीति यद्यानामग्ना वृत्तिः स्यादुभयं विधीयेत । असाधारयति र प्रास्यतीति च तहाक्यभेददोप: स्यात् । अथ यथोतो. न्यायस्तथाप्सित्यनूध वणप्रासनं केवलं विधीयत इति नास्ति दोपः। अथ यदुपवर्णित द्रव्यदेवतादिनि तव ब्रूमः । शब्दविभागाच्च देवता नयः ॥३२॥ (पू.यु.नि.) . 1 विभक्तगब्दः प्रधानस्यावभूथ इति वाचकः अङ्गाना माधारादयः शन्दाः । पवभृथगन्दसंयुक्ता च ट्रव्यदैवतं वा- रुगो नै ककपालेनावभृथ यन्तीति । तम्मान तदपु भवति पायस्तु प्रयोगामित्येवमपदिष्टो हेतुः । अतोऽनुपवणेन मैतम्। समयमधासादिपु विहाराधिकरशम् । वरुणमधामेयु विहारमुथवमानातं पृथगग्नी प्रण- यतः पृथग्वेदी कुरुत इति । तत्र शू यते अष्टाववर्य, रुत्तरे विहारे हवीप्यासादयति मारुतीमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिणप्रिनिति। इह विधार्यते । कि भेदेन दक्षिण- विहारङ्गानि कर्तव्यानि प्रथ वा यान्येवोत्तर तानि तान्ये यातरजाप्युपकुर्वन्तीति कि प्राप्तम् ? । दक्षिणेऽग्नी वरुणाप्रघासेषु देशभेदात् सर्व क्रियते ॥ ३३ ॥ (पू.)

·११ध्याये २ पादः। ७५७ भेटेनाङ्गानि यानि कुतः । देशभेदात् । देशोहि भिद्यते दक्षिण उत्तर इति। यान्युत्तरे विहारे प्रधानानि तेषां तद्देशान्येवाद्वायुपकुर्वन्यङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधान- नोपटिश्य रन् तमात् स्यादेकदेशत्वमिति नान्यटेशायाः मारत्याः। तस्मात् तदर्थ दहिये विशारे भेदेन कर्तः व्यानीति। अचोदनेति चेत् ॥ ३४ ॥ (प्रा.) एवं चेत् परि देशभेदादानां पृथक् क्रियेति नेतद् युक्तम् । यत् कारीदनाव मारत्याः । यत्र याग: फर्ल प्रति धोद्यते तवादानि ग्याति । न वह मारुत्याः फलं प्रति चोदना । बता पातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजेते ति। नचे दिह कम चोयते मनानां प्राप्तिरेव नास्ति कुतो भेद. स्तन्त्रता धा स्यात् पौर्णमासीवत् ॥ ३५ ॥ (प्रा. नि.) स्यादनानां प्राप्ति: पोर्णमासीवत् यथा पौर्णमास्यां यजेनेति न तावत्कर्मफर्म घीयते । मन्यत्रैव तचोदितं दर्थपूर्ण गासाभ्यां स्वर्ग कामो यजेतेति । य वा सा- प्रधानं पोर्णमास्यां कियत इत्येवमिधापि भविष्यति । प्रयोगचोदनेति चेत् ॥ ३६ ॥ (घा.) प्रवीथेत प्रयोगम्तन पौर्यमास्यां चौद्यते यतेत्या- ·मीमांसादने . लिझंदर्शनाञ्च ॥ ३१ ॥ (हे.) निङ्ग चेतमधं दर्शयति अप्स, व प्रास्याधारयतीति यद्यगानामग्ना हत्तिः स्यादुभयं विधीयत । असाधारयति र प्रास्यतीति च तदाक्यभेददोप: स्यात् । अथ यथोतो. न्यायस्तथापि त्यन्ध टपप्रासनं केवलं विधीयत इति नामित दोषः । अथ यदुपवर्णित द्रव्यदेवतवदिति तब ब्रूमः । शब्दविभागाच्च देवता नयः ॥३२॥ (पू.यु.नि.) विभक्त शब्दः प्रधानस्यावभय इस बाधकः अङ्गाना माधारादयः गन्दाः । पवमथशष्टसंयुक्त च द्रव्य देवतं वा. रुणे नै ककपालेनावभृथं यन्तीति । तस्मात् तदनेषु भवति आपस्तु प्रयोगाङ्गमित्येषमपदिष्टो हतः । अतोऽनुपरपन मैतत् । वरुणप्रघासादिषु विहाराधिकरणम् । वकपप्रधासेषु विहारमृथामाम्नातं पृथगग्नी प्रण- यतः पृथग्वेदी कुगत इति । तत्र थू यतै अष्टावध्वयं । सत्तरे विहारे हवींथासादयति मारुतीमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिएम्मिन्निति । इह विचायते । किं भेदेन दक्षिण- विहारेगानि कर्त्तव्यानि प्रघ या यान्येवोत्तरे सतानि तान्येधेोत्तरत्राप्युपकुर्वन्तीति कि प्राप्तम् ।। दक्षिणेऽग्नौ वरुणाप्रघासेपु देशभेदात् सर्व क्रियते ॥ ३३ ॥ (पू.)

·११ अध्याये २ पादः।
७५०
भेदेनाङ्गानि बसंभ्यानि कुतः । देशभेदात् । देशोहि
भिद्यते दक्षिण उत्तर ति । यान्युत्तरे विहारे प्रधानानि
तेषां तद्देशान्येगवान्युपकुर्वन्न्यानि तु विधानत्वात् प्रधान.
नोपदिश्य रन् तमात् स्थादेकदेशत्वमिति नान्यटेशायाः
मारुत्या:। तस्मात् तदर्थ दक्षिणे विधारे भेदेन कर्त.
धानीति ।
अचोदनेति चेत् ॥ ३४ ॥ (मा.)
एवं चेत् परि देम दादलानां पृयक क्रियेति नेतद
युक्तम् । यत् कारपोदनात मावत्याः । यत्र याग: फल
प्रति पोद्यते तनानि जाति । नवे मारुत्याः फलं
प्रति चोदना। बस चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजेसेति ।
नवेदिह कर्म चोदते पनाना प्राप्तिरेव नास्ति कुती भेद.
स्तन्वतावा।
स्यात् पौर्णमासीवत् ॥ ३५ ॥ (पा. नि.)
म्यादनानां प्राप्तिः पोर्णमासीवत् यथा पौर्णमास्यां
यतेति न तारकर्मफर्म घोचते। अन्यत्रैय तचोदितं
दर्शपूर्ण गासाभ्यां स्वर्ग कामो यजेतेति । अथ वा सा-
प्रधानं पोर्णमास्यां कियत इत्येवमिहापि भविष्यति ।
प्रयोगचोदनेति चेत् ॥ ३६ ॥ (आ.)
अयोध्येत प्रयोगपतन पोर्णमास्यां चोयते यतेत्या-

·७५८
मीमांसा-दर्शने
स्यातन। प्रयोगशाप्रधानानां विवक्षितः। प्रयोगा'
च वाल: तस्मात् तत्र साङ्ग प्रधान, पौर्णमास्यां क्रियत
इति तत्र ब्रूमः । तघेह। 13
इहापि मारल्याः प्रयोगद्योयते ॥३७॥ (प्रा०नि०)
प्रासादयतीत्यनेनाऽऽस्यातेन । यथा च कात: प्रयो-
गान मेवं देशोऽपि तस्मात् भारत्यपि साना दक्षिणविहार
कर्तव्या।
ननु न प्रासादयतिशब्देन याग उच्यते ।
कथं तस्थ प्रयोगं वक्ष्यति। प्राह यागार्थमेतदामादनं
यथा प्रकतो। तघा दृष्टार्थ भवति. इतरथाऽष्टोऽय:
कान्पयितथ्यः स्यात् । यागा घेत् तत्र यागोऽवश्न काय:
मैषा लक्षणया यागचोदना भवति यथा सौर्य धर
निर्वपेत् सौम्य व मालभेतेति । तस्मादिहापि माकत्या..
प्रयोगाद्यते। तथा च प्राप्तानामझाना भेदेन किया।
आसाद नमिति चेत् ॥ ३८ ॥ (आ.)
प्राइ नासादयतिशध्देन याग उच्यते विन्तर्हि श्रा
सादनम्। ननु लक्षणया यार्ग यच्यति। न गुतिमुत्सृज्य
लचगाश्रयणीया। प्रामादनस्य दृष्टार्थले नाययिष्यते ।
पायीयेत यद्यामादने दृष्टार्थ मम्भवति यदि दक्षिणेऽग्नो
मारल्या होम मिह; म्यात्तत्समीपे नयन दृटार्थ भवेत
म तु अमितः । नाटाता युज्यते गुत्यर्थ एव गाया।
तस्मादासादनमामादयतिशब्देनोच्यते ग यागः ।
नोत्तरेणेकवाक्यत्वात् ॥ ३६॥ (प्रा. नि.)

·११ अध्याये ३ पादः। तस्मा- नेतददृष्टार्थमामादाम् । कुतः ।। उत्तरेण कवाक्य. वात् । पदृष्टायोत्तरे विहारे इवोंषि प्रासादयति भने- नोत्तरविहारमम्बन्धन पदसञ्चयेन मारुतीमेव प्रति- प्रस्थाता दक्षिणम्मिनित्येतस्मिन्नैकवाक्यत्वादेव प्रायते यथा नासादनमार्थमिदम् । तत् कथ छावा । पाहवनीय- हये अव्यवस्थया हविषां हाम: प्राप्तस्तदनुविधानादासा. दनपि तथैव प्राप्तम्। तत्र व्यवस्थामात्रमनेन कियते । यथा प्राप्तस्य च वसाहोमाय च प्राप्त नादृष्टाय । घोमार्थमासादनम् । अपर पाई कस्मिन् वाम एक एया- यमासादयतिशब्द उभयोर्विहारयोरासादननाद । रमिय व्यतन्तहोमार्थ तरिम योचारणे दक्षिणे होमार्य न भविष्यतीति एतबोपपद्यते। तम्माटुभयत्र होमार्यम् । प्रयोच्येतासादममेवेदं विधीयते । यतो दृष्टाय भवति तत्र हटा यम न सम्भवति तत्रादृष्टार्थमिति । तच न विध्य नुवादयोयोगपय सनात् । यत्र याथें तत्रानूयते प्रह- तितः प्राप्तत्वात् । यवादृष्टार्थ तक विधीयते । तदुभयं युगपत्र सम्भवति। तस्मारयुक्तमेतत् । अथ हीमाले मलि कस्मात् यागचोदना कल्पते नासादनमावमैवेत्याह होमयान्यति। मैवम् पासादनं हि होमार्थ भवति नान्यथामायमानमन्यव हामार्थ भविष्यति । अपि च । अवाच्यत्वात् ॥ ४० ॥ (हे.) न र होमामामादनं यत गति होमे प्रकासित एष प्राति याग वर्मथः । स च सति होमे गफ्यते ·-- मीमांसा दाने लक्षणयागेन व तमादपायापारतिशदन पोणं मासीवर यागस्य प्रयोग श्यते तयारीतन्त्रभेदः । अामायवचनं तहत् ॥ ४१ ॥ (यु.) वैदिकवचनं तद युक्ता भविषति यन्यायोपदिष्टः । यदेवाध्वर्य : करोति तत् प्रतिसाहा करोतीति । तथा यस्मिन्नेव होमस्तस्मिन् बते देषतायजनमिति दक्षिणे ऽपि विहारे देवतायागं दर्थयति तद् भागार्थ पासादयति- शब्दो युज्यते तमादप्येवम् । उत तन्त्र- । कर्तृतनतापिपरपम्। कर्तृ भेदस्तथेति चेत् ॥ ४२ ॥ (पू.) तवैव चिन्त्यते कि कतारी भेदेन । मिति कि प्राप्तम्। कर्तृ भेदसया यघागभेदः । प्रष्टाना इविषां साजानां कर्तृ भित्तरे विहारे प्रचरित व्यमितरैर्दनिये। एवं यथादेयं साडानि प्रधानानि कृतानि भवन्ति । सेनोत्तरवहारिका: कारो ग्टद्यमाप- विशेषा दक्षिणे विचार नोपकुर्वन्ति सम्मात् कर्यन्त भवितव्यम् । न समवायात् ॥ ४३ ॥ (सि.) नैतदेशमगावस्कत्तू भेद इति । किताई तन्द्रय कर्ताः स्य कुत.. । समवायात् । वचनेन हि कर्तारः समवय.

·११ अध्याये २ पाठः। न्यत्र । चातुर्मास्यानां यजक्रतूनां पञ्चलिन इति । समु. दायसम्बपि सत्यवधवा एकक भिः सम्बध्यन्ते वरुण- प्राधासानाञ्च तदवयवत्वात् पञ्चभिरभिमम्बन्धीऽभ्य पगम्यते एकचार्य वरुप प्राघामानां प्रयोग: एककालवात् समानोप क्रमोपसंहाराच तत् यावदनं सावटेवान भेदेन कर्तव्य नान्यदपि । न च कर्तृणां भेद प्रशाः । तस्मात् तन्त्रेण भव- तीति। तचैतत् स्यात् प्रधानभेद तोऽप्यशानां भेदोऽभ्यु. पगम्यते कुतः ।। पगानां प्रधानगामित्वात् यथैव हि प्रया जादीनां मारुत्या भेदा टेन किया एवमङ्गभूतत्वात् कर्तृणां प्रयाजाटिवत्कम्मान भेटेऽध्यवसायत इति । तत्री- रयते । अङ्गत्वाविशेषेऽपि मति अन्यथाजातीयोपकारोऽन्य. जातीयोऽन्यस्य प्रयाजादीनि उत दृष्टेनोपकारसम्बन्ध नोप कुर्वन्ति । बहिराटीनि यागद्रव्यधारणेन पराप्यधिकरण- संस्कारहारेण तानि यागदेशाधिकरणभेदाझिदाते का. रस्त क्रियानित्योपकुर्वन्ति तेन ने देशभेदेऽपि सति प्राक- तोपकारे प्रत्यभिज्ञानसन्चेण क्रियानिहत्तिं भवन्ति कर्तु- मिति । न भियन्ते कः पुनः प्राकृत उपकार ? नि होता तापदग्रतो गाईपत्यम्य पयादायनीयादपस्थिती याज्यानुवाक्यावचनेन संबोधयन् यागस्य कत्तेत्युपते गमोति तद्देशापरिणत एव सामीप्यात् तन्त्रण क्रममा यागं कुर्वाणमध्वर्य वत् प्रतिप्रस्थातारमपि सम्बोधयितुमित्यतो न भिद्यते । तथाग्नीधः समानतादुत्करदेगस्य, नत्रावस्थित एव प्रत्यायावरीनोमी कर्तारावनुग्रहीतुम् । अतोऽमावपि न भिद्यते। तथा बादधिरतोऽवस्थित भयोराहय.

·श्रतस्त -- मीमांसा दर्शने नीययोः समानत्वाद्देशस्य य एयोत्तरस्य दक्षिणः म एव दक्षियस्य दक्षिण इति तत्रावस्थितः कृताकतप्रत्यवेक्ष- नानुनावंचनेन ध शक्नोल्युभावपि अनुग्रहीतुम् । स्थाम्यभेदः । अध्वर्य मतिप्रस्थात्रीस वचनाद्भेद उक्त एवे न्यदोष' सम्मान कर्ततर्भवितव्यम् । लिनदर्शनाच्च ॥ ४४ ॥ (हे.) लिट्र चैतमर्थ दर्शयति । प्रययममपर्म दक्षिणां ददातीति दक्षिणे क्यमाह। तदेक कर्तृत्वे नोपपद्यते । अन्यत्र दधिणाभावान याजयेयुः। नन्वन्वाहाव्येण याजयि. यन्ति । न जायते कान्वाहाय: कभ इति विशेषाग्रहणा. टुभयत्रर्षभः । उपादेयत्वेन घोदितस्यै कत्व विवक्षितम् तस्मात् दक्षिणक्यम् । तथा च तन्व कारः। वैदिसंयोगादिति चेत् ॥ ४५ ॥ (चा.) प्रथोप्येत दिसंयोगो हेतुः यूयते अन्तर्वे धन्यः पादो- होतुर्भवति बहिर्वधन्य इति एकच होतुःपाद उभय. वोपकर्तुमसमर्थम्तग्मात् कर्त भेदः । न देशमावखात् ॥ ४६॥ (आ.नि.) नेतटेवं कस्मात् देशमात्रत्वात् नात्र हेतुः पादी वेदे. रुपकारार्थवे नोपदिश्यते किन्तहि देशमात्रमेतविधीयते तमिन्दे होता म्यातव्यं यत्रास्येकः पादोऽन्तर्वेदि भवति वश्विदन्यति । कुतः ।।

·११ अध्याये २ पादः। एकवाक्यत्वात् ॥ ४७ ॥ (हे.) एकमिदं वाक्य युक्त सविध्यनुग्रहात् एकार्थत्वाच यदि च होतुः पादोवेद्यत्वे नोपटिश्नेत एकस्मिन्नन्तटि- निहित छतः युत्यर्थं दूति दितीयम्यानियम: स्यात् । मोऽपि विधातव्यो वविद्यन्य इति । वाथ पुनरेकोऽन्तर्वेदी त्युक्त हितीयोऽपि तव प्रसन्ये त अप्रतिषिहत्वात् । यदि इयोरतवैद्यन्यतः प्राप्ति. स्यात्तत एकस्य वचनं द्वितीय निवृत्त्यर्थ न चाम्ति प्राप्ति' तम्मादस्ति प्रम. तथा ध वाक्यभेदः। अथ त देशविशेषविधानार्थमेतत्ततस्तदे- ताभ्यामुभाभ्यां सम्भ य क्रियत इत्ये कार्यवादेकवाक्यत्व मुपपन्न तम्मान हात पाटो वेटेरपकारकः नाभयत्र विधेयः । पपरामितन्त्रताभारिकरणम् । एकाग्नित्वादपरपु तन्त स्यात् ॥ ४८ ॥ (पू.) प्रदम पर तत्रैव चिन्त्यो किमापराग्निझा होमासन्य फाया उस भेदेनेति। शिप्रा तम्वमिति कुतः एका. ग्नित्वात् पोग्निकानामग्निभेदात् भेट : दसरा. नास्ति एकाग्निवाटतेषां तरमाटेले सव भवेयुः । नाना वा फत्तृ भेदात् ॥ ४८ ॥ (सि.) नाना भषेयुः । कुसः कामदात् ।। मारवा यान्य-

·।
मीमांमान्दर्भ
नीययोः समानसागस्य य एवोसरस्व दक्षिण: म एव
दक्षिणस्य दक्षिण इति तनावस्थित: सातमत्यवेक्षणे
नानुनावचनेन ध शकोल्युभावपि अनुग्रहीतुम् ।
स्थाप्यभेदः। अध्वर्य प्रतिप्रस्थात्रीस्त वचनाद उक्त एवे
त्यदीपः तम्मान कर्त्तन्तरैभवितव्यम् ।
लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ ४४ ॥ (हे.)
लिल' चैतम दर्शयति । प्रययममृपभ दक्षिण
ददातीति दक्षिणै क्यमा। तदेककर्तृत्वे नोपपाते ।
अन्यत्र दधिपामावाद याजयेयुः। नन्वन्वाहाय्येण याजयि
थन्ति । न जायते कान्वाहाय:कर्षभ इति विशेषाग्रहणा
दुभय वर्षभः । उपादेयत्वेन घोदितस्यै काल विवक्षितम्
तस्मात् दक्षिण क्यम् । तथा च तन्त्रकारः ।
वैदिसंयोगादिति चेत् ॥ ४५ ॥ (ओ.)
अयोध्येत वेदिसंयोगो हेतुः श्रूयते पन्त धन्यः पादी-
होतुर्भवति बहियधन्य इति एकय होतुःपाद उभय
वोपकर्तुमसमर्थ स्तरमात् कर्त भेदः ।
न देशमावस्वात् ॥ ४६ ॥ (आ.नि.)
नैसदेव कस्मात् देशमात्रलात् नात्र देत. पादो वेटे.
रुपकारार्यत्वे नोपदिश्यते किन्तहि देशमात्रमेतविधीयते
सम्मिन्देश होता म्यातव्य यत्रास्यै कः पादोऽन्तदि भवति
यविधन्य इति । कुत.।

·११ अध्याये २ पादः। एकवाक्यत्वात् ॥ ४७ ॥ (हे.) एकमिदं वाक्य युक्त सनिध्यनुग्रहात एकार्थत्वाच्च यदि च होतु पादोवेद्यङ्गत्वे नोपटिश्ने त एकस्मिन्वन्तर्वेटि निहिने कृतः युत्यर्थ इति दितीय म्यानियम: स्यात् । मोऽपि विधातव्यो बहिर्वेद्यन्य इति । कय पुनरेकोऽन्तर्वेदी त्यो दितीयोऽपि तव प्रमन्येत अप्रतिपिहत्वात् । यदि योरतर्वेचन्यतः प्राप्ति स्यात्तत एकस्य वचनं द्वितीय निहत्यर्थ न चास्ति प्राप्ति तम्मादस्ति प्रमन तथा च वाक्यभेदः । अथ त देशविशेषविधानार्थमेतत्ततस्तदे- ताभ्यामुभाभ्या सम्भ य क्रियत इत्ये कार्थत्वादेकवाक्यत्व मुपपन्न तम्मान हात पादो घंटेरपकारकः नोभयत्र विधेयः । पपरामितन्वताभाषाधिकरपम्। एकाग्नित्वादपरेपु तन्त' स्यात् ॥ ४८ ॥ (३०) पदम पर तव चिन्त्य ने किमापराग्निका होमाम्तन्त्र' काया इस भेदेनेति । शि प्राम तम्वमिति कुतः एका. ग्नित्वात् पौर्वाग्निकानामग्निभेदात् भेट : इह स हेतु. नम्ति एकामियालया सम्माटे, सन्म भवेयुः। नाना वा कतृभेदात् ॥ ४६ ॥ (सि.) नाना भयेयुः । कुतः कामदात् ।। माकया यान्य-

·अतस्त
७६२१
मोमांसा देने
नीययोः समानत्वाद्देशस्य य एवोत्तरस्व.दक्षिणः म एवं
दक्षिणस्य दक्षिण इति तघावस्थितः कताकतात्यवेक्षये.
नानुनावचनेन च मनोभावपि अनुग्रहीतुम् ।
स्थायभेदः । अध्वर्य प्रतिप्रस्थात्री वपनादि उक्त पवे.
त्यदोषः तम्मान कर्तन्तर्भवितव्यम् ।
' लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४४ ॥ (हे.)
लिद समर्थ दर्शयति । प्रययमम्प दक्षिण
ददातीति दक्षिण क्यमा । तदेककर्तृत्वे नोपपद्यते ।
अन्यत्र दधिपाभावाब याजयेयुः । नन्वन्वाहायेण याजयि
प्यन्ति । न जायते कान्वाहार्यकर्षभ इति विशेषायहणा-
दुभयवर्षभः । उपादेयत्वेन चोदितस्यैकत्व विवचितम्
तस्मात् दक्षिण क्यम् । तथा च तन्न कारः।
वैदिसंयोगादिति चेत् ॥ ४५ ॥ (प्रा.)
प्रोत दिसंयोगो हेतुः श्रूयते प्रतिवेद्यन्यः पादी-
होतर्भवति यहिचन्द रति एकर होतुःपाद उभय.
बोपकर्तुमसमर्थस्तरमात् कर्त भेदः ।
न देशमावस्यात् ॥ ४६ ॥ (आ.नि.)
नैतदेध कस्मात् देशमात्रावास नात्र हेतुः पादी वेदे.
रुपकारार्थले नोपदिश्यते किन्तहि देशमात्रमेतविधीयते
तमिन्देश होता म्यातव्य' यत्रास्य कः पादोऽन्तर्वेदि भवति
बरिधन्य इति । कुतः।।

·११ अध्याये २ पादः। शेयस्य प्रतिषेधक विज्ञायते एवमिहायि प्राजापत्यानाल. भेतेति चोदितानां कर्मणां सधैव सर्वाङ्गपु प्राप्त घु इदं पर्यग्निकरणान्तस्य गुणकाण्डस्य निगुणं पुनवं कर्मशे- पम्य निवर्तक यस्माच्चैवं तस्मात् ब्रह्मसात्रा लभत इति कर्मान्तरपोदमा स्यात् पूर्वापेक्षया प्रासाचा समते सप्त- दश प्रानापत्यानिति। संस्कारप्रतिषेधो वा वाकी कवे क्रतुसामान्यात् ॥ ५१ ॥ (सि.) ना कर्मशेषप्रतिषेध इति किं तर्हि संस्काराणां प्राप्तायसराणाम् तस्मादवसरात् प्रतिपिवयनमाम्नि प्रति प्रसवः । कि कारणम् ।। वाक्यैकत्वं क्रतुसामान्यात् ॥ ५२ ॥ (हे.) एकमिदं वाक्यं जान पर्याग्निकतानुस्मृजन्ति मसान्ना समत इति । कथं जायते. पालभत रति ट्रव्यदेव- सस्याषणात् । समाने च ती वाक्ये वावं भवति । तथा हि केवल पातम्भो वाथ्या ट्रयटेवतम्रोसमात्। पथ पाययभेदः स्यात् । ततः पूर्वेण कमंगेपः प्रतिषिध्ये त परेप कर्मान्तरं चोोत तच ट्रय्यदेवतं वसाव्यम् । स पूस मम्भस्यत इति। तत्तष कतार्थवादिन म्यध्ये स । सम्मादेक माश्य नन्वे कमिवापि कती पूर्वप संस्कारा: प्रतिषिध्यन्ते परण विधीयन्त इति । पर्यभेदादाक्यभेद पति एवं भवति । न हि घनसाधा लभत इत्यु पर्यादय

·मोमांसा दर्शने
शानि तानि प्रतिप्रस्थातः कर्माणि सरायवय: । मन्त्र
भावेऽन्यतरेपा कत्नुकत वैगुण्यं स्यात् । तस्माझेदः।
--
पथ्यचिकतीमाधिकरणम् ।
पय्यग्निकतानामुत्म, प्राजापत्यानां कर्मोत्सर्गः।
श्रुतिसामान्यादारण्यवत्तस्माद्ब्रह्मसानि
चोदनापृथक्त स्यात् ॥ ५० ॥ (पू.)
वाजपेये प्राजापत्यान् पशून् प्रकृत्य य यतै तान् पर्यग्निस
तानुस जन्ति ब्रह्ममात्रा लभन्त इति तत विचार्यले तान्
पर्यय ग्निसतानुत्सृजन्तीति किमय 'कमशेधातिषेधी
ब्रह्मसाम्रा लभत इति कर्मान्तरचोदना । प्रथ वा पूर्व
पर्यग्निकरणात् परेषा सस्काराणां प्रतिषेधार्थः उत्सरब
नेपामेव कामान्सो प्रतिप्रसवार्य इति । किं प्राप्तम् ? कर्मो-
मर्ग, कमशेषप्रतिषेध इत्यर्थः अतिसामान्यादारण्यक्त
यथा पर्यग्निकतानारण्यानुस्मृजन्तीत्यय कर्मपाति-
इत्युक्त शेषमतिपेधी वार्याभावादिडान्तपदिति तया
श्रुत्या तुल्य य श्रुतिः । : किमनयोस्तुन्य तत्र कर्माणि
चोदितानि पमनाय कपिलनामानभेत इति। तेषु
यर्वेषु पाहतगुणा; प्राप्ताः। तेषु प्रामेषु पर्यग्नि कर.
খালা দুন স্বর্ন মলিনাৱঙ্গীনি
मिगुणं पुनर्वचनमितरपरिसस्थायक भवतीति कर्मः

·प्रध्याये २ पादः। शेषस्य प्रतिषेधक विज्ञायते एवमिहापि प्राजापत्यानाल. भेतेति चोदितानां कर्मणां तथैव सर्वाङ्गेषु प्राप्त घु इदं पर्यग्निकरणान्तस्य गुणकाराइस्य निर्गुणं पुनरमं कर्मशे- पस्त्र निवर्तकं यस्मा तम्मात् ब्रह्मसाना लमत इति कर्मान्तरचोदना स्यात् पूर्वापेक्षया पद्मसाम्रा समते सप्त. दश प्राजापत्यानिति । संस्कारप्रतिषेधो वा वाक्यैकत्वे क्रतुसामान्चात् ॥ ५१ ॥ (सि.) न या कर्मशेषप्रतिषेध इति किं तहि संस्काराणां मांसासराणाम् तस्मादवसरात् प्रतिपित्रमा प्रकाम्नि प्रति प्रसवः । किं कारणम् ।। वाक्यैकत्वे क्रतुसामान्यात् ॥ ५२ ॥ (हे.) एकमिदं वाक्यं तान् पर्यग्निशातानुत्सृगन्ति महासाना समत इति । कथं जायसे. पालभत रति ट्रव्यदेव- तस्यायषणात् । समाने च कतौ वाक्य कात्म भाति । तथा हि केवल पालम्भी वसाव्या ट्रव्यटेवतस्मीनखाए। पथ पाययभेदः स्यात् । ततः पूर्वेण कमशेषः प्रतिनिध्ये त परेप कर्मान्तरं घोघेरा तच द्रव्यदेवतं वसाव्यम्। पूर्व मनस्यत इति। तत्तत्रय कृतार्थत्वादिर न पम्पध्ये त । तम्मादेक माश्य नन्वे कमिवपि क्रतो पूर्व संस्कारा: प्रतिषिध्यन्ते पर विधीयन्त इति ! प्रभेदाहाकाभेद रति एवं भवति । न हि वनमाधा लभत इत्यु पर्यादेय

·मीमांसा-दर्शने
पर्य ग्नि करणान्तः सर्ग: सिहः स न विधीयते तमनद्या-
नभः केवल सत्मयतेति नास्ति ऋतुसामान्ये वाकाभेदः ।
वपानां चीनभिधारणस्य दर्शनात् ॥ ५३ ॥ (यु)
सध्यावा एतहि वपा बटनभिता व्रत वे
मद्यसाम
यबद्ध मानानमते तेनासब्याम्तेनामिता इति टि
सम्कारप्रतिषेधः तती जुदाः सवनीयप्रपारेए चिरत्वात्
प्रयागेपो नाम्नि सदभावादनभितत्वं युज्यते । प्रथ
कमेप्रतिषेधस्ततो ब्रहासानालम्भः कर्मान्तरे तत्र मयाजा:
पुनरिज्यन्ते तेषां शेषोऽस्ति नेनाभिघारण स्यात् अनभि
धारणदर्शन नोपपोत। तस्मादपि सस्कारप्रतिषेधः ।
परमारदीयाधिकरणम् ।
अस्ति पञ्चमारदीयोऽधीनोमारुतीयः पञ्चगारदीयो यः
कामयेत बहु स्यामिति स एतेन यजेनेति तत्र य यते
वैयाख्याममावास्यायां सप्तदश मारती स्त्रिवमा पप.
पिता उपकरीतीति सप्तदश पुनी नुक्षणस्तान् पर्यग्नि
कसान् प्राषितानितरा पालभन्ते प्रेतरानुत्सृजन्तीति
ततः संवत्सरे राजीवा पानयन्ति तांथैवोच्णस्तान् पर्यग्नि-
कतानितरा, प्रालभन्ते प्रेतरानुत्स्नन्तीति तत्र मेष
सिन्ता किमुक्ष्णामुमग पारस्यवत् कमशेषप्रतिषेधः ।
अथवा पानापत्यवस्कारकर्मप्रतिषेधः तेषां च सत्यास
प्रतिप्रसवः त्रोंस्त्रोनुहा एकैकस्मिबहन्यालभन्ते पर
तम ति। यदि कर्मशेषप्रतिषेधः प्रतिवर्षमन्ये उक्षामः
पथ संस्कारप्रतिषेधः तसम्त एष पञ्चवर्षाण्युपरुध्यन्ते पुनः

·११ अध्याये २ पादः। पुनः संस्कियन्ते प्रत्यासु सुन्याम्बालभ्यन्त प्रति किं तव प्राप्तम् । पञ्चगारदीयास्तथेति चेत् ॥ ५४ ॥ (पू०) इति चेत् पश्यसि कथं पञ्च भाग्दीया इति । पश्च भारदीयास्तथा यथानन्तराः। प्रानापत्यासस्कारप्रतिषेध इत्यर्थः । एवं प्रकृतप्रत्ययो भवति स एषमनुग्रहीप्यते । इतरथा प्रकृतहानमप्रकृतप्रत्ययय भवेत् । एवञ्च तां यो. हा इत्यापेक्षावचनं युतो भविष्यतीति । प्रायश्चित्तविधानं प यदि कूटः काणो या भवेत् वाईस्पत्यं धरु निर्वपेत् । यदि प्रापते हायश्च पर, यशवसी देने ऋतं चमिति नि. रधानामतानि निमित्तान्युत्पोरन् । तस्मात् संस्कारप्रति- पेधः। न चोदनैकवाक्यत्वात् ॥ ५५ ॥ (सि० ) नैतदेयं संस्कारप्रतिपध इति । कघ तर्हि कांग्रेप- प्रतिषेधः । कुतः । पोदनैकवाक्यत्वात् । सप्तदय मारती: प्रयोरुपाकरीतीति कम्पोदनपा ट्रष्य देवतासम्बन्धात् । नयेकवाका मेतत् । मतदग प्रचीन इति । याध मार्ग मतदा पृयीनुरूप इत्येतायदपरिममा तात्पपिचया परि. ममाप्यने मारुतानासमन्त इति। एवं मत्यनुपी श्य भवति । तया ममत्वादास्यभेदः विमुद्यते घोटने का. वायत्वादिति । पार, यवसायागपत्वे नापेष्यते ततनु. परः । पचायं तम्य, सत एकवायला दं तन्य नेपले गा.

·११ अध्याये २ पाटः।
कुतः।
दम्पयाधिकरपम्।
राजसूयेऽभिपेचनीयदशपेयावेकाहौ। (तत्र चिन्त्य
कि तयोस्तन्त्र प्रयोगः, अथ वा भेदेनेति । कि प्राप्तम् ।।
दशपेये क्रयप्रतिकर्षात् प्रतिकर्षः ततः प्राचा-
न्त समानं तन्व' स्यात् ॥ ५८ ॥ (पू.)
समानं तन्त्रमनयोः ।
देशपेयस्य क्रयः
प्रतिरूप्यते सह सोमं क्रीणात्य भिषे चनीय दशपेययोरिति ।
अभिषेचनीयस्य पूर्व कालीनत्वात् क्रयकाले दगपे यायस्य
प्रतिकर्षः।
स प्रतिक्षष्यमाणस्तत: प्रारम्भाविनः पार्थान
प्रतिकर्षति । तदादि वाभिसम्बन्धासदन्तमपकर्षे स्या.
दिति। अतस्तयोरेकायोम्तन्त्र क्रमः । तन्त्र प्रकान्तया:
प्रहत्तितम्तन्त्र मेव समाप्तियुना। तस्मात् समानतन्त्रो।
समानवचनं तहत् ॥ ५६ ॥ (पू. हे :)
समानो वा एष यनो यद्दपेययाभिषेननीययेति
तन्त्रस्य ममानवाद यजयो: समानलमाम नाभिववार ।
अप्रतिकर्षा वाऽर्थ हेतुत्वात् ॥ ६० ॥ (सि० )
महत्व विधीयते । न वा प्रतिकर्षः प्रायम्य दुतः।।
प्रर्यदेखा। शशिमो सयो को देखक: अन्यः शम्द
करः । यत् प्राक क्रतुत्र्यसाधनोपार्जनकाले मोम.
विनाविपा सत्र सशदः सोमम्य परिक्रयणं मूम्बपरिवेदः
.

·.
.
मीमांसा दर्मने
सोऽर्थादवश्य करणीयः । समिमकते तोरेव प्रतिनं
सुता । कुतः । ऋतुकाले कदाचित् मोमो न स्यात् विक्रेता
वास्य नार्धेण वा दद्यात तथा ऋतरेय न सवत तस्वैतव
सहवमुच्यते । किं कारपम् । मुख्यत्वात् तत्रैव च भयो
नित्तकस्पो मूल्यापंपमा परिशिष्टम् ।
यदन्यत् तत्र
कल्पात मी यामीत्येवमादि सहर्ममा परतन्त्रलादेव वि
केतुः एवं च सति भित्रकालयोर्यथाकाल मेवाङ्गानि भक्ति
थन्ति । दृष्टय तस्मिबुपसवादे कयार्थे कोणातः प्रयोगो
देवदत्तन सहामामिर्धान्य की ते उपसंहत्ता इति । अत.
स्तस्य पादः । स च बहि. क्रतीतते । तस्मावासित प्रति
कर्षः । कासभेदाद यथोश एव तन्त्रभेदः ।
पूर्वसिंथावभृथस्य दर्शनात् ॥ ६१॥ (हे.)
पूर्वमियाभिषेचनीये अवभृथदर्शन भवति । कथ
समानं वा एतद्यविच्छिन्दन्ति यदभिषेचनीयस्यावमथ.
मभ्यवयन्तीति तदेवमयमयदर्शन पूर्वमिनुपपोत यदि
भेदेन तन्त्रप्रत्तिरितरथा दम्पेयान्तोऽवभृथ: स्यात् ।
दीचाषा घोत्तरस्य दशपेयस्य च पृथग्दीक्षापां दर्शन
सथाभिषेवनीयस्थ दीघा वहयेयुर्य या दशमेऽहनि शपैया
समायने मुधोदीधयति सद्यः सोम की पातीति । त.
रथाभिषेधनीये य एव दशपेय स्थापि दीक्षाः स्युः तप
दर्शन भोपपदाते। यत्तु समानपचन तहत् इति तप
समानः कालसामानात् ॥ ६२॥ (पू.हे.नि.)

·११ अध्याये २ पादः । एकस्मिन् ऋतावेतो सोमो यत्तेते तन परे संवास. रात् समेतत् कालसामान्यम् अपेक्ष्य तमामान्यवचन नान्यथोपपद्यत इति । तस्मात्तन्त्रभेदः। বহমাছাম্বয়ম্বন্ধি। वरुएमाघापु थ यते वारुण्या निष्कासेन तुषेयाव- भृयमभ्यवयन्तीति तव विधाय्यते । कि प्रदानं विप्र- कोऽय मुत कर्मान्तरचोदनेति । किं प्राप्तम् ।। निष्कासस्याऽवभृथे तदेकदेशत्वात् पशुवत् प्रदान-. विप्रकर्षः स्यात् ॥ ६३ ॥ (पू.) प्रदानविनकर्पोऽयम् । कुतः तदेकदेशत्वात् । वरुणं प्रत्यामिचीत्पवा मारुत्यामिचा वारुण्यामिति । सा विधी प्रतीयमाना दृश्यते एकदेशोऽस्या पावापस्याने, एकदेश: समिटयानुरुवम् उभयपापि वरुणदेवता तेन मदामविप्र- को विनायते पायद यथा भवनीयस्य पनोर्वपया प्रात:- सपने घरन्ति, पुरोडाशन मध्यन्दिने पड़े, स्तृतीयसयन प्रति। प्रभृधमद इदानी किमय: भत्त्यानुवादमात्र देगसामान्यात् देवतासामान्याच । पथ धर्मातिदेश कोऽग्निहोषपदवदेव कमान भक्ति प्रयात्वात् । पनेने प्रदानविप्रकर्षानेनैव धर्मातिदेग इत्यमरमेकम्य प्रदानमिक फवा ताप्य धर्मामति. देन मतिरिति । वावाप्य। अपनयो वा प्रसिद्ध नाभिसंयोगात् ॥६४॥ (सि.)

·मीमांसा-दर्शने न वायं प्रदानविप्रकर्षः किम्ताई प्रपनयो निष्का सम्म पूर्वकर्मणः कर्मासरोपदेशः किं कारणं प्रसिहे ना भिसंयोगात् । ममिन नामधेयेनावभ्यशब्देन सयो- गात निष्कासे मावभृथमवर्वयन्तीति । ननु भाक्तोऽयमनुवाद मावमित्युहा मनुवाद: मनमात्तिकरीऽनर्थ कः स्यादतिदेशन अर्थवान् । ननु तवापि लक्षणा भयति । प्रस्तु लक्षपापि हि प्रवृत्तिविशेषकरत्वादविती। यथाऽग्नी तिष्ठत्य बटे तिष्ठति। अनेकार्थता ताई दीपो भवति । चोदनायाममौ दोपः । यथैतस्यैव रेवतीपु वारयन्तीयम. निष्टोममाम सवा पशुकागो येन यजेतेति । कथं पुनः रनेन सक्यते अपूर्व कर्म चोदयितुम् । उच्यते । वारुण्या निष्कासन तपथावभृथमपोऽभ्य वयन्तीति थ यये न पाय- भृधः शक्यतेऽभ्यवेतुं तवं विज्ञायते निष्कासेन तुपैचाय- भृयं कमपोऽभ्य व्यन्तीति यथा शाटकं कर्नु सूत्राणि वन्तीति लक्षणया यथा य एव विहांसः सत्रमुपय. सीति। पूर्व कर्म प्रतिपत्तिरिति चेन्न कर्मसंयोगात् ॥ ६५ ॥ -( आ. नि.) प्रधान्योपवानिष्कामस्यावभृथगगनं प्रतिपत्तिर्भप. विति। कुतः, कर्मसयोगादर्थकर्मणा घस्य गुणभूतस्य सयोगी विज्ञायते यतीयासामयीत् प्रति. पत्ती हि ट्रव्यप्रधान्यात् हितीयया निरदेच्येत । यथा ·११ अध्याये २ पाटः। ७७३ चावाले कृपा विषाणां प्रास्यतीति । अथ वावधशब्दके. नास्य फर्मणा संयोगात् यदि च प्रतिपत्तिः स्वात्ततोऽ. भूयशब्दोऽनर्धक एव भवेत् । अयमवभृथशब्दो धर्मानति. दिशेत् । न च प्रतिपत्ता प्रधानकर्मयां धम्माः शक्या अति. टेष्टम् वैषम्यात् तथा हि अवभृधन प्रतिपादयतीत्युक्तं स्यात् । न वावभृथेन किञ्चित् प्रतिपादितं यदतिदिश्वेत । उदयनीयाधिकरणम। उदयनीये च तहत् ॥६६॥ (१पू.) ज्योतिष्टोमे शू यते । प्रायणीयरय निष्कापे उदयनीय- मनु निर्वपतीति । तत्राप्यवभृथवनिष्कामो गुणसः स्यात् । तत्रापि शुदयनीयगदकैन प्रधानकमाणा सयोगी भवति । मायणीयस्य निष्काप सदनीय मनु निर्वपतीति । न च शक्यते उदयनीयो निर्घशुमतम्तथे हापि सम्बन्धी मि. धीयते निफापो नोदयनीय कर्तु इविय निर्वपतीति । तपया या पूर्व यत् । अपि च दितीयासयोगात् कग्गणः प्राधान्यं पिशायने निक्षापय सप्तमीयोगात् गुपभाषः प्रतिपत्तो सुक्षम्य गुणता स्यात् निष्कापप्रधानता। कम दसीयासम्म भयेक्ष निष्कामी द्वितीयामम्मद नन प्रधान भूऽपि सामी भवति यथा नागारे गामी थापना प्राधारे कुसुमानोति । भयति यष प्रमाim द्रव्य प्रधान विदितम् । यस तु गदगम्य एपार गर-

·मोमामा-दर्शने
भव्यय
भाषी युक्तः । यत्कारण कारकविमति रियम् । कारक प
क्रियाय भूतं भव्यम् उच्चारणे हि भूतं भव्याथै भवति
दृष्टार्थत्वात् । तु भूतार्थत्वेऽदृष्टार्थता कल्पया
स्यात् न च दृष्ट मत्यदृष्ट कल्पना सम्भवति ।
प्रतिपत्तिाऽकर्मसंयोगात् ॥ ६७ ॥ (२पू०)
प्रतिपत्तिा उदयनीय: स्यात् निष्कापग्य न गुणभाषः
सात: ।। भकर्मसंयोगात् । नात्र निष्कासस्योदयनीय.
कपा संयोगः । केन ताई निर्यापप निकाले निर्वय.
नीति । ननु मुख्यत्वादुदयनीयस्य तेन सम्बन्धी न्याय्यः । न
हिमुख्य मम्मधे माकाहमेत यति निष्काम उदयनीयं
किं करोति तनावश्य निर्वपतीत्यनेन परिममापयितव्यम्
उदयनीय निर्वपतीति । न चोदय नीरस्य निर्वाण म
सम्पन्धोऽस्तीत्यु माम् । तदेवदवग्य' तथैषापद्यते । सदयनीय
कत प्रायणीयस्य निष्काइविध निर्वपतीति। निष्का.
पच प्रायणीयशेषः । निष्कापगष्ट्रय शेषवपन एव यदु.
पायो सग्नक तदने नोयने । शेषस्य पार्थान्तरगमन प्रति.
पत्तिः । स मामवायिकम भवति तम प्रधानेन दृष्ट.
सम्बन्धमारादुपकारकत्वे ऽनुमेय सम्बन्ध सप्तमी प विमतिः
प्राधान्ये न हटा तस्मात् प्रतिपत्तिः । नन्वे वमपि कर्मागर.
चोदनाघमथषत् प्राप्रीति । भवेद्यदि न घोदित कम
भधेत चोदिरास्तूदयनीय प्रादित्यः प्रापपीययभवयादित्य
मुदमीयो दिर्गा माता इति तं कत प्रापपीयनिकाये
निषदिति तद प्रज्ञायते । सम्माय कर्मान्तरपीदनेयम् !
-

·११ अध्याये ३ पाद ।
७७५
अर्थकर्म वा शेषत्वाच्छयणवत्तदर्थेन विधानात् ॥
१८॥ (सि.)
अर्घ कर्म वा निकाय निर्वापा न प्रतिपत्ति । कुल
शेषत्वात् निर्वाप प्रति शेषभूती निष्काष गुणभूत इत्यर्थ ।
काय जायते तदर्थन विधानात । तदर्थेन शब्देन सप्तम्या
विभक्त्या विधानात। सप्तमी हि विभक्तिगधारे भवति
प्राधारय क्रियायास्तत्कारकाणाच विशिष्टाना धारणे
वर्त्तते । तस्मागणभूत ननु निष्कापो धारयेऽसमर्थ ।
स्थायव तत्र धारण कराति । पात्री वदेतद्रष्टव्यम् ।
नद्यथा पानीटन धारपति पावों भूमि । न च पात्री ना
धार । तत्रैतत् स्यात् न दृष्टम्पकार करोतीति । पाापि
तथा । अपि च हविष्या उदयनीयनिया प्रयोजन वन्त
स्ते यदि निष्कापेन सस्कि पन्ते निष्कापाऽपि प्रयाजनवान
भवति । अथ तु निष्काप सस्कियत न च सेन कथिदर्थ ।
न हितेन किचित् करिष्यते । ननु तेनापि प्रायपीयो
निवर्तित तदर्थम्यापि सस्कारोऽर्थवान भविष्यति नेवमुप
युज्यमानसस्कारी गरीयानुपयुत्ता सस्कारादपि च निष्काप
मस्कारोऽय भवन् मायणीयस्थाइ भवेत् तत्रादयनीय
सन्निधिर्वाध्ये त। तस्मादुदनीरहविष्याणामय निष्कापस
मर्गेपाष्ट उपकार क्रियतं ययगवत् । तयघा पयसा
मैत्रायरुणे यीपाति धानामिछरियोजनमिति श्रय
सोमस्य । (निप्कामशब्दो दन्त्यात्योऽपि)।
इति योगवरवामिन तो मीमांसामाचे
एकादगाध्यायस्य द्वितीय पाद ।

·अय एकादगाध्यायम्य रतीयः पाता।
देवघाम प्रधान कासाराच कालवाधिक एम् ।
अङ्गानां मुख्य कालत्वादचनादनाकालत्वम् ।।
१ ॥ (पू. सि.)
प्रजानां मुख्य कालत्वं मुख्यदेगत्व मुख्य कात्रीत्व
चीतम्। अहानि तु विधानखात् प्रधान नापदिश्य रन्
तस्मात् स्यादेकदेशत्वमिति एव च सर्वत्र प्राप्तम् । वपना
दन्य कातत्व' यत्र वननं तवान्यकालत्वमन्यदेगत्त्रमन्य कर्तृ.
त्वमपि भवति । यथा पूर्वारमावास्याया वैदि कराति
अस्वभृथेन चरन्ति । भग्ना सोत्रामण्या दक्षिणाभिदा-
दन्य कत्तुं त्वं विज्ञायते वहया दक्षिणेति ।
-
साधानार्दनवनाधिकरणम् ।
द्रव्यम्य कर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सर्वार्थः
स्यात् स्वकालत्वात् ॥ २॥ ( पू. सि.)
वमन्ते प्राणोऽग्निमादधीत ग्रीमे राजन्यः शरदि
वैश्य इति य यते प्राधानम्। तत्वार्मायमित्यभ्यु पगमः
कि
कारण मफलत्वात् । पाहवनीये जुहोति गार्हपत्ये
होमि यपयति दक्षिणाग्नावन्याहार्यपणादि करो-
तीति नेपामग्नी ना कर्मसु प्रयोगः ।
तष विचार्यते

·११ अध्याये ३ पादः ।. ७७७ तन्त्र- किं तस्य कर्मयोऽर्थेन भेदेनाधानं कर्तव्यमथ वा मर्वेषा. मैष्टिकपाशुकसौमिवादापिहोमिकानां कर्मयां मिति । कि प्राप्तम् । ट्रव्ययाग्नेरकर्मकालनिष्पत्ते: वसन्ते ग्रीमे घरदीति प्रयोगः प्राधानं सर्वार्थ स्यात् । कुतः ।। स्वकालत्वात् खोऽस्य कालो वमन्तादिः न कस्य- चित् कर्मणः कालं थू यते । तत्र न पश्यते विशेषाऽम्मै कर्मण इदमाधानमिति नास्मा इत्य ग्यमाणविशेष- त्वाच्च तन्त्रमावोन्याय्यः । नन्वाधानानन्तरं यस्य कर्मप: प्रयोगस्तदर्थ तदाधानमिति इति रयते विशेषः सखलु गृह्यते विशेषः किन्तु प्रानन्तयं मकारणम् । यदापि सर्वार्थ तदाप्यवश्य कस्यचित् कर्मणः पूर्वप्रयोगो योग पद्यस्यासम्भवात्तदे के नानन्तये समो हेतः सर्वार्थलेच एकार्थत्वे च ममत्वादहेतुर्भवति न वाऽऽधानन कमाण्युप. कम्यन्ते यथा प्रणयनेन । यद्यपक्रम्य रन् ततो यदनन्तरं कर्म तस्योपक्रमो विज्ञायेत नीत्तरेषां तेन व्यवहितत्वात्त. दपवर्ग वापसन्धत प्रणयनक्षत् । न धनेन किश्चित् कर्म प्रक्रम्यते अप्राप्तकालत्वात् । मत उत्तरकाला हि कर्म गुतयः किन्तहिं अनेन क्रियते द्रव्यमय तेऽग्निविशेयः । यथा कायमो समयं पायेदनेन बाधीनेन यथोपपत्र कर्म करिष्यामीति। मन ययाफालमिष्टं दावादि करोति। एवमयमाग्नविशेषमर्नयति पनेन बाधीनेन यधोपपत्र कर्म करियामीति । तत्र न गृह विशेषोऽम कर्मप्र इदर्जितम् पौनेति । सर्वेभ्यय युज्यते । तस्मात् सार्थम् । अपि च मित्यकाम्यनैमित्तिकानि कर्माधि

·मीमांसा दर्शने
यथोपपत्तिकालानि । सेयो वसन्ते प्रातिनाग्निना
कार्यत्वम्। न चान्यस्मिन् ऋतो शक्यो वसन्तेऽग्निराधा.
सम् । सोऽयमसंयोगी भवति भेदेनाधाने ।
कर्मणामधैं तन्वमाधान नेष निरोधो भवति ।
तस्मादपि
तन्वम् ।
प्रथ तु सर्व.
অবিলম্বীনীহাবিষয়ী যুঘললবাধিবে ।
यूपश्चाकर्मकालखात् ॥ ३॥ (पू. सि.)
ज्योतिष्टोमे पशवः अग्नीषोमीयसवनीयानुवन्यास्तेषां
यूपः खादिर बधाति पानाशे वभ्राति रोहितके पधा
वीति सुतेः । तत्र विधार्यते किं प्रयाणां पशबन्धानां
भेटेन यूपः अथ वा तन्वमिति । किं प्राप्तम् ।। भेदेनेति
किं कारणम् ।
अग्नीषोमीये तावत् प्रयोगवचनेन
राधने यूपः । उत्तरयोरपि चोदकेन प्राप्यते । कर्मपा.
वमायिनः चोदकमयोगवना टेन यूपं प्रापयति ।
तस्माझेदः एवं प्राप्त उच्यते यूपस्य सन्व भवेत् । अकर्म.
कालत्वात् । नाम्य पशुकर्म काल उत्पत्तिः । किताई,
पृथकाने दीपामु यूपं छिनति कीते वा राजनीति ।
तत्रोत्पद्यमानस्य न रायते विशेषोऽरम परबन्धाय यूपीऽध
मम्म नैति । सर्वेभ्यथ प्रयुज्यते । तस्मात् साथै भवति ।
एकयूपं च दर्शयति ॥ ४ ॥ (हे.)
एक यूपं त्रयाणामपि पशूनां साधारण दर्शयति

·११ अध्याये ३ पादः।
092
सवनीये पगो विहता यूपं परिवायेति विहता परिष्याण
विदधाति । यदि नानायूपा भवेयुस्ततः पूर्वस्य यूपस्या-
पवर्गापान्तरे चोटकेनैव प्राप्त चिता परियाणं न
विधातष्य भवेत् । अथ तन्वं यूपे तमः संस्कारा अपि
सन्वमित्यग्नीपोमीय एवं परिवीतस्य कृतार्थत्वात् पुनः
मदनीयपरिष्याप' न माप्नोति सविधातव्य' भवति ।
विधीयते ॥ तस्मादपि तन्त्रम् ।
यूपस कारतमताधिकरणम् ।
सम्कारास्त्वावर्तेरन्नर्थ कालत्वात् ॥ ५ ॥ (पू.)
यूपसकारा
ये पश तन्वमध्ये क्रियन्ते यथा मोधरा
मप्रनमुछयगं परिष्याएं च सेषु सिम्त्य है। किं तस्य
तय पमिदन कलप्या पथ पा सम्वमिति किं प्राप्तम् ।
मफाराम्वायत्तेरन् यूपस्य न तथा यूवामान्य यथा स्युः ।
किं कारणम् । पर्व कामत्वात्। अर्घः पगोनियोजन
नकासा पने मंफाराः तत्र ग्यते विशेष: यग्य पोनि.
योगमका कसातदर्या इति। तरयोग पानोरमान
कारवालादन नामित प्रयोग गरमादावरन् यथाम्नः
भमानम्।
तत्कानन्त यूपफर्मवातम्य धर्मविधानात् मा.
यांना न पचनादनाफालपम् ॥ ॥ (सि.)
गम्यमापन परोने नियोजनशामा मयुः सका.

·मीमांसा-टने तस्या- लारत्वे ते दीमाकानाः । कथं जायते । युपकर्मत्वात् नेते नियोजनार्थी यूप एतैः क्रियते यूपी नियोजनार्थः । स घ टीक्षास कर्तव्यः दीवास यूप छिनत्तीति वचनात संस्का. रेय स क्रियते । सम्मादीक्षाकाला एवैते सस्काराः । ननु केदनमानं तत्र यूपस्य य यते । न यूपक्रिया उद्यते । न किश्चिद्रव्य यूपाख्यमस्ति यस्य छेद नमुच्येत । तदेश- देचं जायते। दीवासु छेद नाभियं पं करोतीति । छेद- ग्रहणं च मुख्यत्वात् प्रदर्शनार्थ यत्कारणं नामो छेदनेन के वलेन यूपो भवतीति । एवं चेदीक्षाकासा एवंते सं- स्काराः। सर्वार्थानां वसतां वचनात् कपाचिदन्यकालत्वं कतं यथाग्निमारताय मनुयाजेसरन्तीति । धूपवासस्कारा अपि तन्यम् । यूयकर्मत्वादित्य म्याऽपराया। यूपकर्म तद्य एते संस्कारा: छेदनाद्याः। यूपीऽयमेवं क्रियते तक्षणादिव्यापारण । यथा वाजपेयेन सम्राट सात् कृतश्चेत्तस्य पुनः क्रिया निरधिकां। तस्मादनावत्तिः नन्वेवं सति निरूदपशावपि काम स एष यूपः कर्तव्या भवेत्। बाटं भवेद्यदि निरिटिकेन यामप्रतिवी न म्यात् अस्ति त स प्रतिषेधः । तस्मान भवति । यथा न तेरेव द#. प्रयोगान्तरमपि झियते । प्रघ वा यदर्थ स यूपः छतस्तकामहत तम्यायवर्ग चपोऽप्यपहन । महन्मानं च दर्शयति ॥ ७ ॥ (हे.) चिता यूप परिवीय सपनीयं पशुपाकरोति इति • परिमाणेन यूपधर्माननुक्रममापः मम्मित खातं यूर्य

·११ अध्याये ३ पाटः।
दर्शयति । इतरथा मुख्यत्वात् प्रोक्षणे नोपक्रमेत। प्रान.
न्तयामिति चेत् । न प्रतीतितः सिहत्वात् तस्मादपि
तन्त्र संस्काराः।
ঘনঘিবে।
अम्ति स्वरुः यूपस्य स्वम् (शकलम्) करोतीति श्रुतः
सकि सर्वपशूनां तन्त्र भेदेन वेति किं प्राप्तम् ?
खरुम्तन्वापवर्ग: स्यादवकालत्वात् ॥८॥ (पू.)
• स्वतः खलु सन्चे तन्वे अपज्यत अस्वकालत्वात्
नाम्य स्वः काल इत्यत्ती। कर्म कालेऽयमुपादीयते म्बरणा-
वधितिना वा पशु समनतीति । यस्य पशी: समजन.
कान उपात्तस्तदर्थोऽमाविति यते विशेषः ।
तया.
हैः । ननु यूपस्य म्वर' करोतीति वकालवाम्योत्पत्तिः ।
न खस्खे पाप्यन्त.प्रयोगेव ।
कार्यवचनीच
सरगम्दः बर' करीति स्वरुकायं करोति । यत्कारणं
पार्न प्रायते म्वर कार्य त प्रायते पगौरतनम् । ननु
फास्यन्ते म्बरी: प्रतिपत्तियते सस्थिते मोमे पम्तर प्रद.
रति वर या यधेशमायेति । सत्य गम्ति दर्शनम्
सा परमाचम्य न त स्वरूविशेषस्य । तचाग्नोपोमीय
उपात्तस्य तन्ततया प्रहालय दर्शनम् मोमान्से स्यात् ।
प्रय वा सोदकमाप्सम्यानुवन्ध्याकामभ्येति मंगये कि
न्याय मनुयध्याकानम्य दर्शनं भवेष तन्त्रत या प्रयत.
कुक्तः। यत सनी न्यायः स्वकम्तन्त्रापयग:
ति।

·७८२ मीमांसा दर्भ मे स्यात् प्रश्नकालत्वादिति। न च दर्शन केवल साधक भवति। स्थासम्भवे तु दर्शन कल्पितं सदेवं यथा प्रस्तरस्थानबध्याकासस्य दर्शन सहत् स्वरोरपि भविथ- तीति। साधारणः साधारणे षानुमिष्यत्तिस्तस्य साधारणत्वात् ॥ ४॥ (सि.) नेतदप्ति प्रतिसन्न स्वरभेद इति । कि त साधारण: स्यात्। इतः । यतोऽयमनुनिष्पयते यूप: साधारणः सर्वपशूना तस्य साधारणत्वात् अयमपि साधारण एव न्याय्यः। यधैक एष यूपः सर्वपशूना एवमयमप्यारघमाणविशेषत्वात साधारणी भविष्यति नैतद युतम्। अमाप्रकर्षवषनादग्धमाण विशेषत्वात् यूपस्य साधारण्यमुपपद्यते न तु स्वरोः प्रतिक किचन वधममस्ति यतो रमाणविशेषत्वादस्यापि साधारण्यमुपपोत । यदेता यूपस्य स्वर' करोतीति सदन्तःप्रयोगसम्बई स्वरुकार्यमजनं कत्तुं यमुपादको सं यूपादिति। न धान्यस्य साधारण्य युशम्। सम्भ वन्ति छ कस्यापि यः सकला इति। वोदकामयोग- बचमाष भिधमाना अन्तःपयोगसम्बहमनमात्मीयं प्रतिमन्नं प्रापयन्ति धमाणविशेषादित्यसो भेद एव युन इति । , तत्रायते । यथप्यस्य नास्ति मसिकर्षषचन प्रत्यक्षम् । तान्यस्मिन् प्रतिष्यमाणेऽन्यस्य प्रतिकर्ष इति । तद्युतम् पसम्बयोतिदेवं भवति न सम्बइयोः । अयं शकशी ·११ अध्याये ३ पादः। यूपमनुनिष्पद्यते तदस्य यूपप्रतिकर्षादेव सिदः प्रतिकर्षः । पतो यर यूपस्तवायमपि । यच्च यूपस्य स्वयं करोतीत्यन्त:- प्रयोगसम्बना अतिरिति । तदपि नैवम्। हो हि कालो द्रव्यस्य एक उपादानकालः एक पातस्य प्रयोगकालः । यहि उपादातव्यं न हि सदनुपादाय कश्चित् प्रयोगमार- भते । न घनुपादाय बीहीन प्रस्तुत्य प्रयोगं बीहीन भूग. यति एवं कुर्वाणस्य प्रयोग एप न संवत्तेत । अयं च यूपं झियमानमनुनिध्याते। प्रतो या छेदनं तत्रायमपि । यद्यप्ये कस्यापि यूपस्य चयः स्वरयः सम्भवन्तीति । स्यादेवं यदि माथम्य विशिष्टस्य नोपादन भवेत् विशिष्ट त्पादान- मुना ततो यः प्रथमः शकतः परापतेत स स्वरुः कार्य इति वचनावाहनां च प्राथम्यामावात् बहवो न सम्भवन्ति । तस्मादेक एव साधारणः स्वरुरिति । - सोमान्ते च प्रतिपत्तिदर्शनात् ॥ १॥ (हे.) सोमान्ते चास्य प्रतिपत्ति श्यते। संस्थित सीमिरनी प्रस्तर प्रति बरवा यशसायेति । तत्साधारण्य एवोपपद्यते। सबापवर्ग घग्नीपीमीयान्त एवं स्यात् । तमादपि साधारयः। तत्काखो वा प्रस्तरवदिति ययुक्त तत्परिप्यम् । चोत्पत्तिवाक्यत्वात् प्रदेशात् प्रस्तरे तथा ॥ ११॥ (पं. भा. नि.) नास्य नूनं दयाकामप्य बरो: प्रहरपम् । वि ·९८४ मीमांसा-दर्शने कारणम् ।। इदमेव प्रहरणस्योत्पत्तिवाक्यम् । सीमान्ते प्रस्तरं महरति म्वर वा यनवेशमायेति । अनेन क्रमा- दग्नीपोमीयकालस्य प्रकरणं गम्यते । सयटि साधारण सातः सर्वपशूनां कृतार्थे कर्मणि अन्ते प्रस्थानो प्रह. रणस्य दर्शनमुपपद्यते । अथ तु पृथक् स्यात्ततोऽग्नीषोमीय स्यान्त एव दृश्य त । अथ वचनमिद फरमान भवति । पग्नीपोमीयान्ते प्राप्तम्य मोमान्ते वचनात् । नैतदेव पच नेन हावुरसर्गस्य विशेषावुयेयाता अग्नी ५ प्रहरणं मोमान्ते प तथा च वाक्यभेदः स्यात् । तस्मान्नेतहचान यत्तु प्रस्तरवदिति । प्रदेशात् प्रस्तरे तथा । प्रस्तरस्य दर्शपूर्णमा- सयो: प्रहरणमुक्तमाशीभिः प्रस्तर प्रहरतीति। चोदकेन प्रतिपशु प्राप्यते। तवानुवन्ध्याकालस्य दर्शन युज्यते न स्वरुपहरणस्यैतदस्ति । तस्मादिपमोऽयमुपन्यासः । कृप विषावापासनाधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे दीक्षितव्रतमानात कृष्णविषाणया क एड- यतीति। तव च पुनः शुत नीतास पालाले कृष्ण विषाणा प्रास्यतीति । तदुभय हादगाहे चोद के न प्रामम् । तत्र विचाप्यते । किमन्ते प्रथमे चाइनिरुपण विषाणाया: प्रासन कर्त्तव्यम् अध वान्त्य एवेति । कि प्राप्तम् । अहर्गणे विषागापासनं धर्मविप्रतियेधादन्त प्रथमे वाहनि विकल्पः स्यात् ॥१२॥ (१०) विकल्प. कर्तव्यः । अन्ते प्रथमे वादनि प्रामन कुतः ।

·७८५ ११ अध्याये ३ पाटः। धर्मविप्रतिषेधात् । यदि प्रयमेऽहनि करिथते । उत्तरे. वहार प्राग्दशियानयनादूर्व चे पदार्थास्तेषां विधामा कगइ यने धमी बाध्यते । अथान्ते तत: पूर्वेषामहां दति. शानयनादृर्व ये पदार्थास्तेषां हस्तकण्डू यनं बाध्यत म एप धर्मविप्रतिषेधः । तस्मादिकल्पः । पाणेस्त्वश्रुतिभूतत्वादिषाणानियमः स्यात् प्रातःसबनमध्यत्वाच्छिष्ट चाभिप्रवत्तत्वात् ।। १३ ॥ (२ पू.) नैतदेवं स्याधिकल्प इति किताई विषाणानियमः स्यात् । विषाणाकण्डूयर्ग मस्मिन्नहर्गणे नियम्येत । अन्तेऽनि प्रामन स्यात् । करमात् । प्रातःसपन मध्य- वात् बहनि प्रात:सवनान्यस्याहर्गणस्य मध्ये । तपा विपाणाकण्डूयन धर्मेऽनुग्टहीती भविति। नन्वित- रयोः सवनयोईस्तकराइ यग धमः स वाधिष्यते नैत- होपः । नैष श्रूयते पाणिना कण्डू यित समिति । अर्थात् प्रत्यासचा फियते । यश्चार्थादर्थो न स चोदनायः एव. मप्युत्तरगी: प्रत्यासत्या इस पत्र प्राप्नोतीत्य घूमः । शिष्ट चाभिप्रत्तत्वात् ॥ १४ ॥ (सि.) प्रातःसवनशेपे कण्ड यनस्य गिटवादुत्तरयोरपि विषाणाकण्ड बनमेय नियम्येत अभिप्रहातवार पनि- REत्तम नियमस्वाशगें भापारविरोध: स्यात् ।

·७८६
मौमांसा-टर्मने
प्रवती कथमुत्सर्गः विषाणाया प्रभावात् । अन्धा वि
पापा कमात् कण्हयनार्धेन नोत्पाद्यते । पूर्वविषाणायाः
प्रामनं धारयत् तहिमोका हर तद यद्यन्या विषाणा
पानीयेत तस्मात् धारणमष्टार्थ तस्या दृष्टोऽर्थः कल्पयि.
तव्यः स्यात् । इह तूत्तरप्रात:मवने धारयितष्या विषाणा
तस्यां सत्यां नास्ति नियमोमकारणम् । तम्मादा
द्यम्याङ्गः दक्षिणामयनकालावं विषाणाकण्ड य
स्यात्।
यनमेव
पाविनाधिकरणम्।
वाग्विसर्गो हविष्कृता वीजभेदे तथा स्यात् ।।
॥ १५ ॥ (पू.)
राजसूये नानावी जिकेष्टिः परनये ग्रहपतये प्राशू.
नामष्टाकपालं निर्वपेत् । सोमाय वमस्पतये न्यामा
च सवित्रे प्रमवित सतीनानामष्टाकपानमिति नाना
वीजेधेकमुलूखल विभादिति युक्तम् । अतस्तस्यां कमेणाय
इन्सि: क्रियते । महतो न थूयते अपः प्रणेप्यन् वाचं
यच्छति तां सह षिष्कृता विसृजन्तीति इविष्करण
घ कासमक्षणार्थमित्युशाम् ।
यथाह्वानमपीति चेत् ॥ १६ ॥ (सि.)
न कातविधियोदितवादिति । हानेको इवि
कादाद्वानकाला। तत्र पूर्व विधारणा किमन्ते प्रथम

·११ अध्याये ३ पादः। वाइविष्फ काले वाग्विमर्गः अथ वान्त्य एवेति । तथैव च पूर्व पक्ष: पारविष्क कालाद ये पदार्थास्तेषां वाग्यमो- धर्मः स बाध्येत यदि पूर्वस्मिन् वाग्विमर्गः क्रियते । प्रयोत्तरस्मिस्ततो हविष्कृत्वान्नादूर्भ ये पदार्थास्तेयां व्याभाषण करणं धर्मम्तहाध्ये त। तथैव चोत्तरः पक्षो व्याभाषपस्यायुतत्वाच्छिष्ट प वाग्यमस्याभिहत्तत्वा. दिति अधिकरण प्रदेशोऽयम् । -- पापुरीडायोम्तन्नताधिकरणम् । पशी च पुरीडाशे समानतन्त्रं भवेत् ॥ १७॥ (सि.) अग्नीषोमीये पगो पशः पुरोडाशय । तयोः पाशुक्र पोरोडाशिकं च तन्वम् । अवापि सेव चिन्ता कि पाशुक. कर्मार्थ इविष्क टाहानकाले वारिसर्गः कर्तव्यः उत पौरोहायिककर्मार्थ इति तथैव पूर्वोत्तरपक्षी योज्यो प्रय- नप्यधिकरणमटेग एव । ननु नैष पयो इविष्कटम्ति प्रोषस्य यत्वात् । सर्वार्थे त्येवं सत्वा चिन्यते कृत्वा चिन्ते. यम्। गिधिकरणम्। पग्नी यूयते । अग्नि युनमि अषमा एतनेति नुहो. तिपग्नि मतदा मजीति पुनरिमं स्तनं मधुमसन्धया.

·७८६ मीमांसा-दर्शने च मीत्यग्निविमोकं जुहोतीति । तव विचाप्यते। किमड़ प्रधाना याग. सपवगै रिमोकः कर्तश्च उत प्रधा नार्थी योग: प्रधानापवर्गे विमोक इति किं प्राप्तम् ।। अग्नियोगः मीमकाने तदधत्वात् मस्कृत कर्मणः परषु सागम्य तस्मात् मर्वापवर्गे विमो कः स्यात् । अङ्गप्रधानार्थो योगः सर्वापवर्ग च विमोकः स्यात् ॥ १८॥ (पू.) किं कारणम् ।। अधिशेषेण थयते । अग्नि युन. मि सयमा तेति जुहोत्यग्निमेवैताननीति । न श्रूयते । तस्मै अौ वा कर्मणे इति अविशेषात्सर्वार्थ इति विज्ञायते । अपि च तस्मिन् युनायनानि प्रधानानि च क्रियन्ते । तम्मादपि, सर्वार्थ चेत् मीपवर्गे विमोकः तदा हि योगकार्यमवसितं भवति योगाप धीर्थय विमीकः। प्रधानापवर्ग वा तदर्य त्वात् ॥ १६ ॥ (सि.) न वा मर्यापवर्ग विमोक' स्यात्। कि तहिं प्रधाना- पवर्ग एव प्रधान संयागेन हि श्रूयते । पञ्च भयगति पालो ग यायानेध यजस्तमानभत इति यजमार्थ युनीति विज्ञायते । तस्मात् प्रधाना योगः प्रधानार्थ- येतादपर्गे योगकार्यमयमित भवति । तन्मात्तत्र विमोकः । पविणेपविधाने यासंयोगेन विये पेण युज्यमान विशेपार्य फर्तव्य । भवति।

·११ अध्याये ३ पादः। एवं अवभृये च तहत् प्रधानार्थस्य प्रतिषेधोऽपत्ता- थं त्वात् ॥ २०॥ (११० ). •च कृत्वा अवभृथे आर्षेयवरणस्य होटवरणस्य च प्रतिषेधो युक्तो भविष्यति न होतारं वृणीते नाय- मिति यथान्यायोपदिष्टः। सोमाय हि होटवरणं हतं यद्योतारं वृणीते जगन्ति तदृणीते इति । एतस्मिन्याये असति तदप्यङ्गप्रधानार्थमिति अवस्थेऽपि प्रसज्यत । तर लतार्थत्वात् प्राशते होटवरणं नैव प्राप्नोति । तस्य प्रतिमेधोऽनर्थकः ।. सति खेतस्मिन्याये तदपि प्रधा. नार्थमेव तत्रापि हि यजम योगो यदत्वा वषट् कुर्य : भ्राय यस्याशीर्गच्छेत् यहृता वषट् कुर्वन्ति एकधा- तद यजमाने यजस्यागीः प्रतिकृतीति । प्रधानार्थ चेत्सद. पवर्ग तस्कार्यमवस्तिमिति अवभृथे प्राकतं होटपरणं मानोति तस्य प्रतिषेधो पसाव्यः । उच्यते । तस्मात् प्रधाना योगः प्रधानापवर्ग विमोक इति । अहर्गणे च प्रत्यहं स्यात् तदर्य त्वात् ॥ २१॥ (२ १०) प्रगणेच हादमा प्रत्यई योगविमो को संयति । म या पारयु नलि महरहर्षिमुवतीति। तदुपपद्यते यदि प्रशनार्थो योगः। तरथा प्रायेऽहनि योग: स्यात् पन्ते विमाकः। तदा हि माप इति । समानाम्। दाटगा सपसकाले मुमताहान प्रति दिस्यते । 1 ·मीमांसा-दर्शन प्रन्यकास- किं भेदेन कर्तव्यमन्ते वा तन्वेणेति । कर्मभेदा देनैति प्रामे उच्यते। सुब्रह्मण्या तु तन्वं दीक्षावदनाकालत्वात् ॥ २२ ॥ (पू.) सुब्रमण्या तु तन्त्र' स्यात् । कुतः । स्वात। कर्मयोगात् पृथकालेयम् । तत्र न राहाते स विशेषः। अग्रघमाणे विशेपे तन्वभावो युती दीक्षावत् । तद यथा दीचा पृथकालत्वातन्त्र भवति तथेयमपि । तत्कालत्वादावर्तेत प्रयोगतोविशेष- संयोगात् ॥ २३ ॥ (सि.) तमिष द्वादशाई तत्काला या सुब्रह्मण्या सावा. वत्त त भेदेन स्यात् । कुतः प्रयोग प्रति तस्या विशेष संयोगो भवति पद्य सुत्यामागच्छति। भदोत्युती खः परखो वेति नोयो भवति । तदापि प्रत्यनुहे माहतास्यम् । तस्मादावर्तेत। अप्रयोगाङ्गमिति चेत् ॥ २४ ॥ (मा.) इति चेत् पश्यसि पोति विशेषसेंयोगादात्ति रिति । नैतयुक्त कुतः ।। यतोऽप्रयोगाप्रमेतद यदति वचनम् इदं हि प्रततो एकवादोऽयिधधित मर्धादेव सिदत्वादनप्रीततत्वाश चोदकेन न प्राम्येत । यावदुक्क स्यात् सत्यामागळेति तावदेशति। सुत्यावं सर्वेषा महामवशिष्टतमात्तन्वं स्यात् । - ·११ अध्याये ३ पादः। ७८१ - प्रयोगनिर्देशात् कर्ट भेदवत् ॥२५॥ (रा.नि.) स्थानेदः प्रयोगनिह शात् । याप्यदाशब्दस्या न विवक्षितस्तथापि यस्मिनहनि प्रयुज्यते तत्काल प्रधानस्योपकरोति । नान्य कालस्य कर्तृभेदयत् । तद यथा. टापवयं सत्तरे बिहार इवयासादयति । मारतीमेव प्रतिमस्याता दक्षिणस्मिवित्योत्तरवहारिकाण्यशनि देश- भेदान्मारत्या नोपकुर्वन्ति । यथा तानि देशभेदाब्रोप. कुर्वन्ति । एवमिदमपि कालभेदादन्यकालस्य नोपकार.. प्यन्ति । तस्मादावर्तेत। ततस्थानादग्निवदिति चेत् तदपवर्गस्तदर्थ- त्वात् ॥ २६ ॥ (२श्रा. नि.) प्रधीयेत। एकास्मिनहन्याहता देवता सस्कृता भवति । एक एवायो तस्याः पुनराधामममर्थ कम- ग्निवद यथाग्नेः सक्कदाधाने संस्कृतस्य न पुनः कर्मणि संस्कार एकस्य क्रियत इति । तयायुक्तम् । तत्कारणं प्रतिकर्मापवर्गः। यस्मिन् कम्यस्याद्वान कियते तदर्थ तवति तस्य कर्मान्ते पपवा यथान्चेपां सुत्याकानानां मस्काराणामग्निसमार्गादीनाम् । तस्मादात्तिः । अग्निवदिति चेत् ॥ २०॥ (३ आ. इति यदुवं ययाग्नराधानं सर्वकर्मपि तन्त्रं भवति एवमिदमपि इत्येतस्य परिहार: पाभापान्त सूपम् । पाहान .)