·गङ्गातरङ्गिणी
पण्डितराज-न्यायतिलक
श्री मान्तिट्ट 'शास्तृशम' (कुचनम्पूतिरि) महाशयः
विरचिता
मूलकारविरचितया व्यारयया
समन्विता
श्री तरकल् शङ्करनुणिपारशवेन
प्रकाशिता
राजामस् , पूर्णषेदपुरी
१९५६

·महामहिमश्री दर्शनकलानिधिरामवर्मपरीक्षिद्रोश्रीमहाराजानाम् अभिप्रायः। इह जगति तनुमता निखिलसुखसाधनं धर्म एव समार्जनीय इति वेद स्मृतिपुराणादिषु बहुशः समुधुप्यते। सर्ववर्णाश्रमसाधारणश्च धर्मस्तीर्थाटन पुण्य क्षेत्रवासादिरूप इति तत्रैव प्रतिपादितम् । तादृशेषु च तीर्थपु गडैव महतमा, क्षेत्रेषु श्रीवाराणस्येव मुख्यतमा इत्ययमपि सर्वाभ्युपगतो विषयः। प्रकृतग्रन्थ निर्मातृणां गोश्रीमहाराजवितीर्ण'तार्किक तिलक पण्डितराजबिरुद विभूषितानामम्मरसती र्थ्यांना मान्तिट्ट शास्तृशर्म (कुञ्चनम्पूतिरि) महाशयानां जन्मान्तरीयसुकृतविशेषपरि पाकवशात् कञ्चन कालं श्रीकाशीक्षेत्रवासस्समजायत। तदा प्रभृत्येतेषामनन्य साधारणमहिमवत्सु श्रीविश्वनाथ-तप्रियतमक्षेत्र-तदन्तिकस्थगङ्गापवाहेपु निरति शया भक्तिः क्रमेण परिपुष्टा गङ्गातरङ्गिणीनामकमहास्तोत्ररूपेण बहिनिर्गता लाल सीति। अहो, एतेषां धन्यतमता, यदेतैरेतत्स्तोत्ररतद्वारेण बहूनामपि परेषा मनल्पं सुकृतमार्जयितुं सुलभ उपायस्समपादि । स्तवोऽयं स्वयं रमणीयत्वात् , रमणीयार्थप्रतिपादकत्वाञ्च सत्काव्यरसिकाना मत्यन्तमाहादमुत्पादयतीत्यत्र न विशयलेशः। मूले तत्र तत्रोपन्यस्तविषयाणां दुरूह तया किमपि चारुतरं व्याख्यानमप्येतैविरचितं पठितृणां महते भवत्युपकाराय । स्तोत्ररतस्यास्य प्रचुरः प्रचारः, निर्मातॄणां निश्रेयसान्तास्समप्रास्समृद्धयश्च यथा भवेयुः, तथा अनुगृहातु पूर्णतयीशः करुणानिधिर्मगवान् नारायण इति प्रार्थयते ॥ इतेषां सतीर्पलामघायः परीक्षिदपराख्य. रामवर्मा। . .

·अवतारिका। , अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया। चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ प्रकृप्यते हि तीर्थेषु मूर्तित्रयेणापि मानिता गङ्गा, पुण्यस्थलेषु श्रीकाशी, भगवदर्चामूर्तिषु श्रीविश्वनाथश्च । श्रुतिभिरपि मुक्तकण्ठं प्रशस्यमानप्रभावप्वमीपु त्रिषु भगवत्या भागीरथ्या नुतिरूपमिदं प्रवन्धरलम्। अनुषङ्गतस्तदन्ययोरुभयोमहिमा प्यसकृदन वर्णितो भागवताग्रणी भिम्रन्थकारैः। पर्याप्तं खल्वेतावदेव वचनं सता मन प्रवृत्त्युत्पादे। ततोऽधिकं ग्रन्थाधिकारिकं वचो नूनमनावश्यकम् , माशा मल्पचियामयुक्तञ्च। ग्रन्थकर्तृचरित्रन्तूच्यमानं कालान्तरे कदाचन कस्यचिचरि वान्वेषिणस्स्यान्नामोपयोगीति तन्मानं मनागिह वक्तुमुत्सहे ॥ अस्ति केरळेपु सुप्रसिद्धमत्यन्तपावनं श्रीगुरुवायुपुरं दक्षिणेन 'वकिटड्' इति व्यपदिश्यमानो देशविशेषः। षट्कर्मनिरतानां श्रोत्रियाणां सन्निवेशधर्मक्षेत्रा यमाणस्य तस्य तिलकवल्लालसीति 'मान्ति'पदेन 'सुप्रतीतं भूदेवायतनम् । बामनिष्ठानां तापसोपमवृत्तीनाममजन्माप्रगण्यानां परम्परयाऽध्युपिते तस्मीन् महा च्छान्दसासुब्रमण्याभिधानाद्विदुपस्तद्धर्मपत्नया पार्वतीनाम्नयामपरारुन्धत्यामुदपद्यन्त सहस्रोचरद्विपञ्चाशे वत्सरे(1052 1. E. पूज्यपादा बन्धुरतरनुतिप्रबन्धस्यास्य प्रणेतारः श्रीशास्तृशर्माणः (कुञ्चनम्पूतिरि)। आरूढेपु वृपं बुधार्कदनुजाचार्येषु, मान्दौ तुला, सिंह राजनि, मङ्गळे च मकरं चापं गुरावाश्रिते। कुम्मे सौरितमोयुते च मिथुने लगे मघासङ्गते श्रीमानाप समः कणादमुनिना श्रीशास्तृशर्मा जनिम् ॥ पञ्चमे वयसि पित्रा सुशिक्षितमातृकाक्षरराशयस्सप्तमे चोपनीता एते समनन्त रान् सप्त वत्सरान् ज्येष्ठनातुरन्तिके सपदारसंहितामध्यगीपत। पचदशे वयसि निर्वत ·ii समावर्तना वर्षद्वयं श्रीशिवपुर (Trichur) मध्यास्य पदपाठं दृढीकुर्वन्त एव काव्याध्वसु स्वैरचारे चातुरीमप्यलमन्त। अथ च परमाद्भुतप्रभावयोगीश्वर सान्निध्यविशुद्धमृद्ध 'किराडाद' इति सुप्रसिद्ध सवित्रीसदन कञ्चन कालमधिवसन्तः श्रीमद्रामशास्त्रिभ्यः न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्या शिक्षामविन्दन्त। . अष्टादशे वयसि समासाद्य शास्त्रकलाकुलसदनमिति चिरादार्जितप्रशस्ति कोटिलिङ्गपुरी महामहोपाध्या यानां भट्टश्रीगोदवर्मराजामामन्तेबसन्तः रामस्वामिशास्त्रिप्रभृति मिस्सवयोनिस्सह दिन करीयमधीत्य गादाधरी पठितुमारमन्त । शिष्याणामेषामनन्यसामान्यया विनय श्रद्धामेधादिगुणसम्पदा सुतरां प्रीता गुरवो वात्सल्यातिशयवशंवदा विद्यामिव निजां मागिनेयीमपि विनयादिशस्तशीलशालिनी 'कोचिका' नाम्नीमन्योन्येनान्योन्यस्य धन्यतावाप्ति निश्चिन्वाना एतेभ्यस्सहधर्मिणी प्रत्यपादयन् । या पुनरनारतोद्यमा न्यायनये ज्योतिरशाले च घेदुपीमुपेयुपी विद्ययापि भर्तुस्समिणीयमायतमतनुत । कृतदारपरिमहा अपि विद्यायामनूनानुरागा एते पभिर्वर्वाधान्तां गादाधरी व्युत्पत्ति वादं वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीच निस्तन्द्राध्ययन निष्कृष्टचिन्तनाभ्यासनिरूढसंस्कारान कुर्वन्त॥ तस्मिन् काले गोश्रीभूमण्डलमाखण्डलातिशा यिप्रभावस्सुरक्ष्यमाणमासीदसीम शेमुपीनिजिंतनिर्जरगुरुभिश्श्रीरामवर्ममहाराजैः। ये हि वार्धके राज्याधिकारान्निवृत्ता मुनिवृत्ती वर्तमाना राजर्षितामविन्दन्त । प्रतिवर्षन्तर्महाराजैरात्मीयायामास्थान्यां विद्वत्सदांसि प्रावयन्त यत्र प्रादेशिका चैदेशिकाश्च संख्यातिगास्संख्यावन्तः सममिळन् । लयोविंशे क्यस्येतेऽपि तत्र महाराजैम्साध्यक्ष सदसीदम्प्रथमतया सन्निधाय साधारणादित्रयसामान्यलक्षणमसाधारणया नैपुण्या निरवोचन् । तत्र परीक्षक रान्वीक्षिकीविचक्षणैरुपक्षिप्तानप्रतीक्षितपूर्वपक्षानपि व्युत्पत्तिदाात् प्रत्युत्पन्नमतित्वा चाक्षीणमुत्तरयन्तत्सभासदां हृदयानि प्रमोदमेदुराण्यकार्पश्च । अत्यन्तोदारमकृतिना विशे पझेन महीपतिना प्रत्याश्चर्ययोरन्तरपर्याप्तावकाशयोहिःपरीवाहरूपानिः श्लाघाभि रुतमसम्भावनाभिश्च सविशेष सभाजिता अभवन् । तथैवानन्तशायिना श्रीपन नाभेन समधिष्ठितायां श्रीवशिभूपनगयों नवरालविद्वरसभायां कृतसम्बन्धा यथार्हमहणा मलमन्त॥

·अत्रान्तरे जनपिता जीवितकृतकृत्यतया जडमुत्सृज्य सञ्चितसुकृतोचिर धाम जगामेति, विद्यया समानाभ्यां जन्मना पर पूर्वावराभ्यां सोदराभ्यां सहिता एते विधिवदाहतवत्सरदीक्षा नित्यश्राद्धादिभिस्सुपुत्रधर्म . सम्यक्तरां निरवहन् । ज्यायानात्मनो आता वैयाकरण: स्वयच नैयायिक इत्युभी तस्मिन् काले विद्याभ्यां व्यतिभाते स्म । १०७८ (M. E) तमे वर्षे समय सितपैतृकदीक्षानेतान् , पार्थि चानां रलहारित्यमा समर्थयन्त इव ते श्रीरामधर्ममहाराजा निजपुरीमानाय्य स्वगुरुवर स्मारकतया स्थापितायां श्रीशेषाचार्यसंस्कृतविद्याशालायामध्यापने नियोजयामासुः । कदा चित्राजग्मुरवच्छेदकतासराख्यकोडपत्रस्य खण्डनकारा दिगन्तविश्रान्तयशसः प्रवयसः श्रीकाञ्चीपुरावासाश्श्रीनिवासाचार्याः (शिङ्कळाचार्याः) । विद्यावतामभिनया विक्रम समा ह्यासीवेषां महाराजानामास्थानी। महीपतेरीहितमनुसृत्य तैराचार्यरपूर्व वाद विषयमवतार्य निपुणं निरूपणे प्रक्रान्ते, विज्ञानेन वृद्धा अपि वयसा युवान एते राजाजया प्रातिपक्ष्येण प्रत्यवातिष्ठन्त । सहगप्रतियोगिलाभादभूतपूर्व प्रमदमुत्सा हश्च प्रपेदुपोस्तयोरुभयोर्भाप्मपितामह किरीटिनोरिव साभिनिवेशमच्छलमभियुञ्जानयोः सभाजुपां पुळ कोद्गमकारी वादाहयत्सप्ताहं प्रववृते। यः किल परिसमाप्तिमनायि प्रतिपक्षदक्षतायास्साक्षादनुस्त्या सन्धुक्षिताभ्यामद्भुतहर्षाभ्यां विष्टम्भितचेतसामाचा र्याणां तत्पशंसापूर्वकणाखलिबन्धेन । अन्यदा च, नवीनवादप्रस्थानमहाटवीवीर केसरिणामने कक्रोडपत्रनिर्मातॄणां श्रीकृष्णतातयाचार्याणां (अप्पावय्यकार) तनयो जनक कल्पस्तर्कनये राजसभां स्वसानिध्येन पर्यप्करोत् । तेन सममतिमहति प्रवृत्ते वादेपि नैवाम् द्विजयश्रियश्चारित्रविग्रंशः। एवं तदा तदा प्रवृत्तासु संसत्सु समन्वि तानां विदुपान्निवहैरस्तोकबहुमानमभिष्टुतमेतेषां विनयविशेषविभूपितं वैदुष्यम् अह न्यहनि महाराजानां प्रीति समेधयामास। अचिरादेव ते तार्किकतिलकविरुदैनता नलमकार्पश्च। अथ कदाचिदेते राजानुमत्या कतिपयमासान् मातृगृहमधिष्ठाय 'पळवार्नेरि देशीयेभ्यश्रीमद्रामस्वामिशास्त्रिभ्यस्सुगृहीतश्रीभाप्योपदेशाः पुनरुक्ताकर्ष मकुर्वन्त ब्रामण्यं वनविद्यायास्सम्पत्त्या।। गतेषु कतिपयेषु हायनेषु महाराजैरात्मनप्पप्ठ्यब्दपूर्तिमगावसरे पूर्णवेद पुया राजधानीनिकषा मुस्थापितायां शाम्पमहापाटशालायामेते न्यायाचार्यपदे न्ययुज्यन्त ।

·iy तत्पदं विभूषयतामेतेपामभूत् प्रभूता शिप्यसम्पदपि। यस्यां पूर्वजन्मा जितसुकृतविशेषाणां परिपाकादन्तर्भावभागधेयभागयं जनोपि जन्मनस्साफल्यं भजति । अन्तेवासिपु पुत्रेष्विवात्यन्तवत्सलानां नित्यप्रसादिनामेतेपां सा हृदयङ्गमा शिक्षण शैली अहो यतानुभूतवद्भिरेवास्वादरसा स्मरणरोमन्थैः । न तु भूमिर्वाग्विभवानां फस्यापि। प्रदानेन विद्याया वृद्धि शुद्धिञ्च यथैवामी व्यतन्वत, तथैव पुनः पुन रादानेप्यनारतमुदयुञ्जत। तस्यामेच महापाठशालायां वैयासिकं दर्शनमध्यापयद्यः श्रीमत्पञ्चापगेशशास्त्रिपादेभ्यस्समाप्याणामुपनिषदामुपदेशं प्रत्यपद्यन्त। अनध्यायविरा मावसरादिपु कोटिलिङ्गपुरं गत्वा गुरुवरनिषेवया प्रामाण्यवादादिपु प्रौढग्रन्था न्तरेषु, अद्वैतसिद्धिब्रह्मानन्दीयादिषु च गाढावगाढां घियमाधायाचार्या अमी नित्य विद्यार्थिवामिवात्मनो व्यञ्जयन्ति स्म। ज्ञानानन्दमनुभवन्तो महान्तः न हि कदापि तृप्यन्ति ज्ञानानामेधानाममिरिव । येषान्नाधिकस्सुहृत् पण्डितेभ्यः, नापरो विनोदश्शास्त्रार्थविचारात् , नान्यः पुमर्थश्च तत्तत्त्वनिर्णयात् , बहुश्रुतानां राजबहुमतानां तेषां राजगुरुश्रीशेषाचार्यपौत्रश्रीमत्सेतुमाधवदीक्षिताचार्याणां समागमसातत्यममीपामपूर्व ग्रन्थावलोकनादौ सौकर्यसम्पादकं सद्विज्ञानाभिवृद्धावुभयोरुपकारकार्यासीच । एवं वीत विश्रमेण परिश्रमेण विद्याम् राजप्रसादेन श्रियश्चान्वहमुचिन्वन्तः, प्रकृत्या शान्ताः, वृत्त्या प्रयताः, कीर्त्या तुलारहिताश्च गुरुपादाः परमेश्वरप्रसादलभ्यानामभ्युदयानां पूर्णपालतां प्राप्ता अपि नित्यं तनिषेवानिरतकरणत्रया एवावर्तन्त । महामहोपाध्याय पदप्रदानेन अमी माननीया इति महाराजैर्यथावदावेदितापि तद्दानाधिकृता भारतसावभीम सचिवसमा, निवेदयितृणां पात्रज्ञतामाप्तताश्च विस्मरन्तीय, हन्त गोश्रीमण्डलस्य परिमितिमल्पामुद्राव्य अपरिमितस्यैतेपा पाण्डित्यस्य बहुमानने वैमनस्यं किल भजते स्म। वयसां पञ्चाधिकपञ्चाशतः परस्तादध्यापकपदानिवृत्तात्समासाद्य कोटिलिङ्गपुरं प्रवयसां गुरुवर्याणां परिचर्यायां परायणा न्यवसन् , यावत्ते ब्रह्ममूर्य प्रपेदिरे ॥ , उपाध्यायपदस्यतैस्त्यागेपि सा महापाठशाला पूर्णतयीपुरी वा नैवासहतात्यन्तिकं स्वत्यागम् । अन्तरा तिरोहितं वार्षिक राजविद्वत्सदः तस्यां महापाठशालायां सानुबन्धं पदमतानीत् । यत्र परीक्षकसदस्येषु प्रवरा व्यराजन्त गुरुचरणाः ।। अनतिचिरावस्या मरणकार्योपदेष्टणां समितावड्गभावमभजन्तच । राजर्षीणामनुजन्ममि ·'V रनुक्रमप्राप्तं भुवो भरमुद्रह द्भिः 'धार्मिकचक्रवती'ति सार्थेन विरुदेनालकृतैर्महा राजैः पदे पदे राजधानीमानाय्य सप्रणयबहुमानातिशयं सत्कृताः तेषामभिलापं - मानयन्तस्सन्ततं तैरनुष्ठितेपु श्रौतस्मातकर्मकदम्वेषु . इतिकर्तव्यताविधायकाश्चाभूवन् । पण्डितराजबिरुदेन वारत्रयं वीरशृङ्खलया च विभूपिता अप्यभवन् । १११२ तमे वर्षे (M. E.) व्युपरतासुरभूत् प्रसूरिति स्वीकृतसांवत्सरिकदीक्षारस्वगृहे न्यवसन्। यदैवतेपामपूरि वयसां पष्टयापि । धार्मिकचक्रवर्तिनामनुगामिनोपि सर्वे गोश्रीक्षितिरक्षिणः धर्मकार्येषु संशयनिवृती प्रमाणमेतानमन्यन्त ॥ . ११२३तमे वत्सरे(AI. E.)गोश्रीराज्यश्रीरशिश्रयत् प्राज्ययशसश्नीपरीक्षिदपरा भिख्यया विख्यातान् श्रीरामवर्ममहाराजान् । यानमानयन् , श्रीकामकोटिपीठाधि पंतयश्श्रीशङ्कराचार्यपूज्यपादाः 'दर्शनकलानिधिः' इति, श्री गिरिस्थशारदापीठाधिप तयः 'अभिनवतर्कवागीशः' इति च सादरानुग्रह वितीर्णाभ्यां विरुदाभ्याम्। यान् प्रति- . - 'विद्यानामेकपतिस्सर्वासां सागरो यथा सरिताम् । सवृत्तानां शरणं सस्यत्रातस्य नीलमेघ इव ॥ उत्तमधाम गुणानां 'प्रवराणामर्यमा यथा भासाम् । स्वैर निषेव्यं सुधियां सप्रसवो भूरुहो यथाळीनाम् ।। स्थिरतायां कुलशैलः स्थितिरक्षायां विवम्बतस्तनयः । अग्नोधिर्गाम्भीर्यं धिपणो नीती युधिष्ठिरो धर्मे ।' गणयन्तः, इत्यादयः स्तुत्यभिमानिनां कवीनामुक्तयो भूतार्थलेशव्याहृतय एव भवन्ति । सवयसां सतीर्थ्यानां सुचिरसाहचर्यनिरूढामात्मनि सविशेषां प्रीतिमनुग्रहतत्परताच स्वस्य च तत्सेवारसं पूरयन्तः तदाज्ञया पुनरपि पूर्णवेदपुरीमध्यवसन् गुरुचरणाः। विदुपां तीपणे, विद्यानां पोपणे च नित्यमेकतानमनोमिमहाराजैरद रादरेण सन्ततं सश्चिन्त्यमानयोगक्षेमास्सम्प्रत्यपि तेषां प्रत्यासन्ना एव वर्तन्ते च । एवं देवसिद्धः पौरुषसाधितैश्च कुल-शील-सदाचार-विद्या-विख्याति-विभूत्यादिमि रशेपैरुत्कर्षहेतुभिरुपहितफलसम्पदस्सम्प्रति प्रतिपन्नवार्धकारश्रीगुरवः पतिदेवतया पलया, ·vi . .पितृदेवेन पुत्रेण, श्वशुरेश्वरया स्नुपया व • सभक्त्यादरातिरेकं चरिवस्यमाना वरीवृतति ।। मुधियां सहृदयानां समक्षमुपहियमाणेयं' गड्डातरङ्गिणी, प्रस्तुतैर्धार्मिकचक्र वर्तिभिर्महाराजैरात्मना समं श्रीकाशी नीतानां तल कतिपयान्यहान्याहितवासानां गुरुपादानां विश्वातिशायिमहिम्नोइश्रीविश्वनाथविष्णुपद्योस्तावत्पर्यन्तं श्रुतिमात्रगोचरयो रपरोक्षानुभूतावन्तरले परमुत्तरङ्गतां गताया भक्तितरङ्गिण्या एव परीयाहः लोकरूपः । प्रनितरङ्ग गङ्गां प्रस्तुत्य महादेवोत्कर्षसमर्थनपर्यवसायिन्यम्मिन् स्तवराजे तत्र तत्र निगूढानो श्रुतिपुराणार्थविशेषाणां सुप्रतीत्यर्थ मूलकृद्धिरेच कृतमलयोजितञ्च व्याख्यानमनल्पाय कल्पेय पठितृणामुपकाराय। एतद्गन्थकृतिरेव कृतं व्याख्यातच श्रीविश्वनाथाष्टकं ग्रन्थाधिक्याभावात् पृथक् पुस्तकरूपेण प्रकाशनं नापेक्षत इति तस्याप्येतदन्ते योजनं कृतमुचितं भाति। उत्कर्षपारम्यं परमेश्वरस्य समर्थयत दष्टकं परिशिष्टतामहत्येव ह्यस्व स्तोत्रस्य । बहुभ्यो हायनेभ्यः पूर्वमेव निर्मित योरप्यनयोरेतावत्पर्यन्तमप्रकाशने निर्माणां कवियशःप्रार्थिताराहित्यान्नापरो हेतुः। सम्प्रति तु तदीयप्रियशिष्येणाढ्यकुलीनेन शमविनयाभरणेन 'तरकल शङ्क रनुणि' महाशयेन सप्रार्थनं गुरूननुज्ञाप्य स्तोत्ररत्नमिदं धारयतां भद्रङ्करं कृत मुद्रणसंस्कारं प्रकाशमानीयते। बाढं प्रशस्योऽयमुद्यमो महाशयम्यास्य। येन कृतमुचितमभ्यस्तविद्यतायाः; अनुरूपमनुष्ठितं लोकोपकारतत्परतायाः; अर्पिता चार्नु गुणा दक्षिणा गुरुभक्तिप्रकर्षस्य । सौन्दळोपाध्यायमतमवलम्व्य निरुक्तेपु चतुर्दशसु व्याप्तिलक्षणेषु अगदोक्तस्य लक्षणस्य नचरत्नमालिकेति कापि विस्तृता व्याख्या प्यस्ति टिप्पण्या सह निर्मिता गुरुपादैः। कचित् क्रोडपत्रशैलीमप्याश्रयन्त्यां यस्यां प्रतिपादितास्सन्त्यपूर्वा बहयो विपयाः। सापि यदि प्रकाशमानेष्यते, मदुपकृतं भविष्यति पण्डितलोकस्य, विशेपतस्सदस्सु वास्यार्थवस्तृणाम् ।। इदमप्यस्ति किश्चिदत विशेषतो वक्तव्यम् , यदस्य ग्रन्थस्यावतारिका लेखने ज्येष्ठम्रातृकल्पस्य तस्य सतीर्थ्यवरस्य दुनिरोधनिबन्धो नियोग एव जन मिममेवं यत्किञ्चनवादिनमद्य करोतीति । न खलु ज्ञायते के प्रत्यवतारिका स्यात् सफलनिवन्धना प्रबन्धस्यास्येति। ये नाम सुधियः पठेयुर्विमर्दसुरभिमिमां कृतिमवधा नेन, ते नूनं स्वयमेव जानीपुरवतारकेण शक्याविष्करणाद्वहुगुणाधिकामस्य , ·pii गुणवत्ताम्। अविदुपामवधान विहीनानाच न हि काचन विशेषप्रतिपत्ति कर्तु मलम्भवन्त्यवतारिका भूयस्यपि। तस्मात्सामुद्रजलाझलिना समुद्रस्यायं कुर्वाण इव अहमपि कारुणिकेभ्यश्श्रीगुरुभ्य एवाधिगतैरमीभिः कतिपयाक्षरैस्तचरितलेश स्पर्शसक्रान्तपरिमलैस्तदाराधनमात्रमेतावता कृत्वा धन्यधन्यतां प्रपन्नः, कृतममि मन्यमानश्च सतीर्थ्यमुहृन्मणेर्वचनम् , उपहरामि गगातरङ्गिणी विदुषां गुणग्राहिणा मप्रभुवि । प्रार्थये च गङ्गावत्स्वादुरसामघापहामिमामवगाह्य श्रद्धालबो लोकद्वय निर्वृति यथा विन्देरन , तथा प्रचुरप्रचारायानुगृहातु श्रीशङ्करनारायणतनुर्देव इति ॥ इति, भक्तिमात्रमवलम्व्य वक्ति यत् सुविनीतशिष्यपरमाणुरच्युतः । अपि शब्दतो विकलमर्थतोपि तद्गुरुरूपदैवतमुंदे भवेद्भवम् ।। ERNAKULAM, K. Achyutha Poduval, 5-11-1956. Prolegsor of Nyaya, SANSKRIT COLLEGE, TRIPUNT A.

·तावना
वारुण्याधिना सुनर्लभनर येनर गया सम
म्नान श्रीमणिकर्णिकान्ममि मया लेश विना साधिनम् ।
तम्भ “भामिकचनपति'विन्दायानेन माटक्षमा
नाथायायमद्गुणाय इनिने काम मया धार्यते ।
सारित्वे मृदुळे च पर्कगतरे गाम्ने च ताहिये
यहीदितभारतीसुरभिळ श्रीमान् परीक्षिनृप ।
पापी श्रयिणानि 'दर्शनकगनिया'छुपायचित
से पत्यप्मर्णता तिरिय येनेय समोधिना।
मा परिक्तितहीतिरदारचेता
गोश्रीपते चरणपारनोऽनिधीर ।
समाय सकृतिममेरितम प्रमादो
यो पनि मुनिता नयति म मात्र ।
यनेय मुनिगमकामपरी विययान्मे कृति
गाना पारशयास शहरपदाभिव्य, म्ता पाणिघ ।
गमा टन यामिनी मत्गनादी प्रिया
शिया में विणा गवन्तु पावाळप्यच्युताय सदा ।।
ग्रन्धारः॥
.

·PANDITHARAJA-NYAYATHILAKA SRI MANTHITTA KUNJU NAMBOODIRI ·श्री गङ्गातरङ्गिणी प्रथमस्तरङ्गः । श्रीमद्विष्णुपदि प्रभावमिह ते को वाऽवगन्तुं प्रभु- दुर्योधं त्रिदिवौकसामपि शिवो यस्मात्किलाभूच्छिवः । भक्त्या केवलया तथापि भवती स्तोतुं प्रवृत्तोऽस्म्यहं कारुण्यान्मम साहसं महदिदं मातस्त्वया क्षम्यताम् ॥१॥ श्रीमदिति ॥ अत्र श्रीमत्त्वं न केवलं कान्तिमत्त्वादिरूपम् , किन्तु अत्यन्त पूज्यत्वादिरूपम् । यथा 'श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम्' इत्यादौ । तत्र भगवदाज्ञाया दुरतिक्रमलोपपादकं तत् । अत्र वक्ष्यमाणप्रभावोपपाद्यमिति विशेषो बोध्यः । विष्णुपीति । गौरादित्वात् डीए। 'निर्गता विष्णुपादान्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता' इति ब्रह्मवैवर्ते। प्रभावम् परिपावकत्वसमस्ततीर्थान्तरसेव्यत्वादि रूपम् । इह पृथिव्याम्। को वेति। किंशब्द आक्षेपे । न कोपीत्यर्थः। अव गन्तुं साकल्येन विशेषतो ज्ञातुम् । का कथा पुनस्तद्वर्णन इति भावः। प्रभुः शक्तः । त्रिदिवौकसामपि अप्रतिहतज्ञानशकीनां हरिहरादिदेवश्रेष्ठानामपि। दुर्योधमिति । तदुक्तम्-'तव परम हिमानं चित्तवाचाममानं हरिहरविधिशका नापि गङ्गे विदन्ति' इति, महात्मतां यद्यपि ते महापगे न वेद वेदा न हरिन शङ्करः। तथापि पौरा णिकसङ्कथामुखात् कियत् कियदेवि गृहीतवानहम् ।।' इति च । शिवः महेश्वरः । यस्मात् प्रभावात् । किलेति प्रसिद्धौ। शिवः शिवमस्यास्तीति शिवः । अर्शाद्यच् । निखिलकल्याणगुणालयः। अपिच शिवं करोतीति शिवः । शिवशब्दात् तत्करोतीति ण्यन्तात् पचायचि रूपम् । जगन्मङ्गळकारी। अपिच शिवः शुद्धः, 'शुद्धत्त्वातु ·२ মঙ্গারৱিা युक्तस्यास्य सदा व्यवस्थितदिशावेलानिमित्तक्रिया- भाव्यैः कर्तृपभोक्तृभिश्च विविधैर्नाम्ना च रूपेण च । संवीक्ष्यैव हुदाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य लीलामयी चिच्छक्तर्जननि व्यनक्ति जगतः सृष्टिस्तव प्राभवम् ॥२॥ शियः प्रोक्तः' इति वातूलशुद्धोक्तेः । ब्रह्मणः पञ्चमशिरश्छेदनसमुद्भूतब्रह्महत्यायाः करतलदृढलमतत्कपालस्य च मोचनादिति भावः । तदुक्तं वामनपुराणे तृतीयाध्याये- 'गत्वा सुपुण्यां नगरी सुतीर्थों दृष्ट्वा च लोलं स दशाश्वमेधम्। सात्वा च तीर्थेषु विमुक्त पापः स केशवं द्रष्टुमुपाजगाम ॥ केशवं शङ्करो दृष्ट्वा प्रणिपत्येदमब्रवीत्। त्वत्प्रसादा धृषीकेश ब्रह्महत्या क्षयं गता।' इति, एवमुक्तस्सुरेशेन केशवेन महेश्वरः । कपाल मोचने सनी वेदोक्त विविना मुने । स्वातस्य तीर्थे त्रिपुरान्तकस्य परिच्युतं हस्त तलाकपालम् । नाना बभूवाथ कपालमोचनं तत्तीर्थवयं भगवत्प्रसादात् ॥' इति च । अपिच, श्यति नाशयति जगताममङ्गळानीति शिवः। अपिच शेरते अस्मिन् जगत् परमैश्वर्यादीनीति शिवः । तथाच त्वदारणेनैव महेश्वरोप्येतादृश निखिलम हिमातिशय सम्पन्न इति त्वत्प्रभावस्सर्वोत्कृष्ट एवेति भावः । यथाच श्रीमद्भागवते-'यच्छौच निस्सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थन मूर्ति विधृतेन शिवशिवोऽमूत्' इति । आनन्द मन्दाकिन्याञ्च, 'यत्पादाम्बु निधाय मूर्धनि चितावामश्शिवत्वं हठात् प्राप्तो भक्षितकाळ कूटनिकरो मृत्युञ्जयत्वं ययौ। दिग्यासा नृकपालमालविभवश्वा विन्ददीभानताम् ॥' इति। केवलयेति । शक्त्यादिकाव्यसामग्रीरहितयेत्यर्थः । अत एव साहसमिति वक्ष्यते। इदम् अशक्यारब्धस्तुतिरूपम् । तथाच प्रकृतसाहसस्यापराधपर्यवसायि स्वात् क्षन्तुमभ्यर्थना। मातरिति सम्बुद्ध्या कारुण्याविनाभावः, क्षमनयोग्यता, प्रार्थने क्षमा नियतेति विलम्भश्च धोत्यते ॥ १॥ पिचित्रजगत्सृष्टिरपि प्रभावम्यापरिच्छेद्यताया व्यञ्जिका भवतीत्याह---युक्त स्येति ।। युक्तस्य घटितस्य । अस्य प्रत्यक्षादिसन्निहितम्य ] उपस्थितस्येति यावत् । व्यवस्थितेति । व्यवस्थितैः प्रतिनियतः दिशावेलानिमित्त क्रियाभाव्यैः दिशा देशः वेला समयः निमित्तानि कारणानि क्रिया यागादयः माध्यानि सुखदुःखानि तैरित्यर्थः । कर्चुपभोक्तृभिः कर्तृमिः उपमोस्तृभिश्च । अल जगनि केचिद्वयवस्थितदेशोत्सादा:, ·प्रथमस्तरहः । ३ , यथा कृष्णमृगादयः। केचिद्वयवस्थितकालोत्पादाः, यथा कोकिलारावादयः । केचिद्वयव स्थितनिमिताः, यथा नवाम्बुद यानादिनिमित्ता बलाकागर्भादयः । केचिद्व्यवस्थितक्रियाः, यथा ब्राह्मणाः। तेषामेव याजनादयः, नेतरेषाम् । व्यवस्थितभाव्याः, धर्मस्य सुखम् , अधर्मस्य दुःखम् । एवं केचित् कर्तार एव भवन्ति, यथा सूदविंगादयः । केचित् भोक्तारः। श्राद्धवैश्वानरीयेप्ट्यादिपु पितापुत्रादयः, न कर्तारः। तस्मा दुभयग्रहणम् । यद्वा, व्यवस्थितानि दिशावेलानिमित्तानि येषां तानि व्यवस्थित दिशावेलानिमितानि, तादृशैः क्रियाभाव्यैः क्रियया भव्यरित्यर्थः। स्वर्गस्य क्रियाफलस्य मेरुपृष्ठं देशः। देहपतनादूर्ध्व कालः । उत्तरायणमरणादि निमि तम्। एतानि व्यवस्थितानि। एवं राजसेवाफलस्य ग्रामादेः भूमण्डलं देशः। प्रसादोतरः कालः। निमित्तं सेवा। शेपं पूर्ववत् । नाम्ना घटादिनाम्ना। रूपेण पृथुबुनोदराद्याकारण। संवीक्ष्यैवेति । अस्य सृष्टावन्वयः। संवीक्षणमल सिसृक्षा पूर्वकस्रष्टव्यवस्तुपर्यालोचनमेव। तथाचाम्नायते--'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत' इति । अस्यास्तैतिरीयश्रुतेरयमर्थः- ब्रह्मपुरं प्रतिष्ठेत्यादिना योऽयं पञ्चकोशविलक्षणः परमात्मा उक्तः सोऽयमद्वितीय आत्मा स्वशक्तियोगात् कामितवान् , आत्मन्याश्रिता मायाशक्तिः कामनाकारेण विकि यामापद्यत इत्यर्थः। नह्यविक्रियस्य चिदेकरसस्य मायामन्तरेण कामः सम्भवति । कामनाप्रकार एव निर्दिश्यते-~-बहु स्यां प्रभूतं भवेयम्। नन्वाकाशस्य घटादिपदा र्थान्तरोपाधिकृतं बहुभवनं दृष्टम् , अद्वितीयस्य तु कथं बहुतेत्याशङ्कयोच्यते- प्रजायेय प्रकर्षण पूर्वावस्थितात् स्वरूपादाधिक्येन उत्पद्येय । सः परमात्मा उक्त प्रकारेण कामयमानः तपोऽतप्यत। तपश्यन्दैन ज्ञानमुच्यते। 'यम्य ज्ञानमयं तपः' इति श्रुत्यन्तरात्। सृज्यमानजगद्रचनालोचनमकरोदित्यर्थः। सः परमेश्वरः सप्टव्यवस्तुपर्यालोचनं कृत्या प्राणिकर्मनिमित्तानुरूपमिदं सर्व जगत् देशतः कालतो नाना रूपेण च सर्वप्राणिभिरनुभूयमानं सृष्टवानिति । अनेन प्रधानाधचेतनं जगत् सृजस्वित्याशङ्का निरस्ता! यो नाना रूपेण च मृजति, स नाम्ना रूपेण च भ्रष्टव्यं वस्तु बुद्धावालिखति, यथा घटस्रष्टा कुलालः इत्यनुमानेन अनेकथुत्यनुभवाद्यनुगृहीतेनान्तम्सकल्पस्य सृष्टिहेतुत्वे सिद्धे'प्रधानाधचेतनं बुद्धावना लिखित करोतीति सम्भावनाया अप्यगक्यत्वात् । हृदापि मनसापि । अचिन्त्य ·४ गहातगहिणी ओतप्रोतमिदं गुणेप्विव पटो वैराजरूपे गिरि- ग्रामारण्यपुरीनदाधिनृपतत्पधादिरूपं जगत् । कोणे वापि विहायसस्तदपि तत् प्राहुर्यदेशे शिवे तत्वं तत्त्वमसीत्युदाहरति कस्तावन्महत्यन्तव अत्र रचनारूपस्य इदमित्थं कर्तव्यमिति चिन्तयितुमप्यशक्यस्य । अचिन्त्यत्वञ्च पूर्वविशेषणैरेवोपपादितम् । जीवानां सृज्यत्वेन निर्देशाजगदचनाया अचिन्त्यत्वप्रतिपादनाञ्च तेषां जगत्कर्तृत्वायोग्यता उक्ता। लीलामयी लीला रूपिणी । जंगद्रचनायाः प्रयोजनान्तराभिसन्धिपूर्वक्त्वाभावात् केवललीलारूप त्वम् । तथा च ब्रह्मसूत्रम् --'लोकवत्तु लीला कैवल्यम्' इति । गोड पादीयवचनञ्च, 'भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे' इति। चिच्छक्तरिति । चितः मायोपहितचितः परमेश्वरस्य शक्तिः जगत्कारणत्वादिनिर्वाहिका या शक्तिः तदपिण्या इत्यर्थः । 'द्रवरूपेण काप्येपा शक्तिस्सादाशिवी परा' इति काशीखण्डे स्मरणात्। ननु परमेश्वरस्यैव जगत्कारणत्वं 'यतो वा' इत्यादिश्रुतिसिद्धम्, न तु तच्छक्तेर्गङ्गाया इति कथमेतदुपपद्यत इति चेन्न, शक्तिशक्तिमतौरभेदेन तदु पपत्तेः। तथाच सूतसंहिता--'सा शिवा परमा देवी शिवाऽभिन्ना शिवकरी। जगत्कारणमापन्नशिवो यो मुनिसत्तमाः ।। सा तस्यापि भवेच्छक्तिः तया हीनो निरर्थकः' इति, काशीखण्डेपि गङ्गां प्रस्तुत्य, 'ममैव सा परा मूर्तिः तोयरूपा शिवात्मिका। ब्रह्माण्डानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा ॥ शुद्धविद्यास्वरूपा च त्रिशक्ति. करुणात्मिका। आनन्दामृतरूपा च शुद्धधर्मस्वरूपिणी ॥ यामेतां जगता धातीं धारयामि स्वलीलया। विश्वस्य रक्षणार्धाय परब्रह्मम्वरूपिणीम् ॥' इत्युक्तम् । जगतः कार्यवर्गस्य सृष्टिः पूर्व ब्रह्मशक्तौ मायायामनभिव्यक्तरूपेणावस्थितयोर्नाम रूपयोः स्पष्टीकरणलक्षणा। प्राभवं सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्वादिरूपम् । श्रूयते । 'यस्सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतत् ब्रह्मनामरूपमन्नञ्च जायते ॥ इति, 'पराऽस्य शक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च इति च ॥ २॥ ओतप्रोतमिति ॥ ओतम् ऊर्ध्वतया स्थितम् । प्रोतं तियतया स्थितम् । गुणेविति। गुणेषु तन्तुषु । पट: ऊर्चतन्तुपु ओतः, तियक्तन्तुपु, प्रोतः तद्वदित्यर्थः । . .

·प्रथमस्तरङ्गः । स्पर्शो हाटकतां नयन्नपि मणिः स्पर्शेन काळायसं तस्मै तां निजशक्तिमद्भुततरां गङ्गे न दातुं क्षमः । स्वन्तु स्पर्शनदर्शनादिभिरमेयं ते पवित्रीकृति- प्रागद्भयं प्रददाति जीवनिवहायाहो तबोदारता ॥ ४ ॥ -- वैराजरूपे विविधं राजते, विविधानि राजन्ते वस्तून्यतेति वा विराट हिरण्यगर्भः पञ्चीकृतभूतकार्यसमष्टिस्थूलशरीरोपाधिकः । तदुक्तं पञ्चदश्याम्-- 'स्वतश्चिदन्तर्यामी तु मायावी सूक्ष्मसृष्टितः । सूत्रात्मा स्थूलसृष्टयैव विराडित्यु च्यते परः" इति। तत्सम्बन्धी वैराजं ब्रह्माण्डः तदात्मके रूपे हिरण्यगर्भविग्रहे । ग्रामो वीथी। पुरी पट्टणम् । पतत् पक्षी। जगत् विश्वम्। कोणे एकदेशे। अल ओतप्रोतमित्यनुपज्यते । तदपि वैराजरूपमपि। तत् विहायः अपि । पाहुः, श्रुतय इति शेषः। ताश्च वृहदारण्यके जनकसभायां याज्ञवल्क्यवाचक्नवी प्रश्नोत्तररूपाः। यदंशे परब्रह्मण अंशे कोणे। अत्रापि ओतप्रोतमित्यस्यानुषङ्गः। तथाच श्रुतिः- 'पादोऽस्य विश्वा भुवनानि' इति। 'यस्यायुतायुतांशांशे विश्व शक्तिरवस्थिता। परब्रह्मस्वरूपस्य प्रणमामि तमव्ययम् ॥' 'विष्टभ्याह मिदं कृत्स्नमेकां शेन स्थिती जगत्' इत्यादिस्मृतेतिश्च। ननु निरवयवस्य ब्रह्मणः अंशाभावात् कथमिदं घटत इतिः चेन्न, श्रुतेः द्वैतवासनाविशिष्टश्रोतृपतिबोधनार्थत्वात्। तदुक्तं पञ्चदश्याम्-'निरंशेप्यंशमारोप्य कृत्स्नेशे वेति पृच्छतः । तद्भापयोत्तरं व्रते श्रुतिः श्रोतृहितैपिणी ॥ चोद्यं वा परिहारो वा क्रियतां द्वैतभापया। अद्वैत भापया चोद्यं नास्ति नापि तदुतरम्' इति । शिवे इति सम्बुद्धिः। तत् तत्त्वं ब्रह्म त्वम सीति योजना । इति इति हेतोः । उदाहरति दृष्टान्तमुखेन बोधयति । तावत् साकल्येन । महत्त्वं प्रभावम्। महत्परिणाममिति च। अत्र दृष्टान्तेन यथा तन्तुषु ओतप्रोतः पटः तन्तुभ्योऽव्यतिरिक्त: प्रतिभासमात्रः, तथा ब्रह्मणि परम्परया ओतप्रोतं विश्वमपि ब्रमणोऽव्यतिरिक्त प्रतिभासमात्रम् , तत्स्वरूपं ब्रह्मैव पारमार्थिकमिति सूच्यते ॥३॥ , एवं प्रभावमुपपाद्य । 'कारुण्यान्मम साहसम्' इत्युक्तं कारुण्यमेव विश दयति-स्पर्श इति ॥ स्पर्शो मणिरित्यन्वयः। हाटकतां स्वर्णताम्। नयन् प्रापयन् । काळायसं लोहम्। स्परिज्योऽश्मविशेपः स्पर्शनेन लोहं स्वर्णता ·६ गगातरङ्गिणी यच्छन्त्येव पदं परात् परतरं देवा हरीशादयः सत्यं दीर्घतरेण कछूतपसा ध्यानेन योगेन वा। अल्पे चायुपि दुर्वले च वपुपि स्त्रान्ते च लोले नृणां स्नानेनैव विमुक्तिदासि शरणं गङ्गे कली केवलम् नयतीति प्रसिद्धिः। तस्मै काळायसाय। तां निजशक्तिम् सुवर्णताप्रापणरूपं साम य॑म्। स्पर्शनदर्शनादिभिरिति । न केवलं स्पर्शेनेत्यर्थः। आदिना स्मरण कीर्तनादीनां ग्रहणम्। तदुक्तं गारुडपुराणे-'नद्यो जलावगाहेन पावयन्तीतरा जनान्। दर्शनात् स्पर्शनात् पानात् तथा गङ्गेति कीर्तनात् ॥ पुनात्यपुण्यान् पुरु पान् शतशोऽथ सहस्रशः। गङ्गा तस्मारिपवेतस्या जलं संसारतारकम् ।। गडा गङ्गेति यो ब्रूयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि मृतो विष्णुपुरं याति न पुनर्जायते भुवि ॥ उत्तामद्भिश्च यः प्राणैः पुरुषः श्रद्धयाऽन्वितः। चिन्तयेन्मनसा गङ्गा सोपि याति परां गतिम् ।। एवं गङ्गाजलस्पर्शनादिना पावितः परानपि पवित्री कर्तुं समर्थो भवति, पावनदर्शनादेः पापहरत्वस्मरणात् । अत एवोक्तं मान श्रीनारददर्शनं प्रस्तुत्य --~-'हरत्यघं सम्प्रति हेतुरेप्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः । शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेपि योग्यताम् ।।' इति। एतदमि प्रायेणाह-~~अमेयं ते पवित्रीकृतिप्रागद्यमिति । न केवलं पवित्रतारूपं पूर्वापेक्षया उत्कर्षम् , अपि तु परेषां तत्करणरूपां निजामपरिमेयशक्तिञ्चेत्यर्थः ॥ प्रददा तीति। दाने प्रकर्षश्चान्ते मुक्तिरूपपरमपुरुषार्थप्रयोजकत्वम्। जीवनिवहाय न केवलं काळायसरुपैकजातीयाय, अपितु चराचरात्मकानेकजातीयनिरवधिप्राणिभ्य इत्यर्थः। एतदर्थस्फोरणार्थ निवहशब्द उपाचः ननु 'मोक्षमिच्छेजनार्दनात्,' 'मोक्षश्च शिवपूजाफलम्' इत्यादिप्रमाणेन हरि शङ्करादीनामपि मोक्षदातृत्वे किं गङ्गां सेवितुं प्रवृत्त इत्याशङ्कायामाह--यच्छन्त्ये वेति ।। सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । अल्पे चायुषीत्यादि । एवञ्च बहुकाल प्रबलशरीरनिश्चलचितसाध्याः तपोध्यानयोगाः कलौ दुस्साधा इति तेषां प्रसादेन मुक्तिधुमशक्येत्यर्थः । सानेनैवेति। अत्र एकत्वं विवक्षितम् । तेनावृत्तिनिर पेक्षत्वमुक्तम् । एवकारेण साधनान्तरसापेक्षत्वं व्यवच्छिनति। यथाच ब्रह्मवैवर्ते ·प्रथमस्तरङ्गः। आदौ पङ्कजयोनिना स्वनियमव्यापारपात्रे शुभे संगुप्ताथ शुचौ महापलिजितः पादारविन्देर्पिता । पश्चाचं परिपावनेन शिरसा सम्भाविता शम्भुना शैलेन्द्रेण च भाग्यतः पुनरिळां प्राप्तासि भागीरथि राधां प्रति गोकुलकृष्णस्य वचनम्-'शरीरजा सुराणां सा बभूव सुरनिम्नगा। मुक्तिदा च मुमुक्षूणां भक्तानां हरिभक्तिदा॥ तिथिनक्षलपर्वादि नापेक्ष्यं जावी जले। स्नानमालेण गङ्गायां सञ्चिताचं विनश्यति ॥ इति। काशीखण्डे च- 'भस्त्या गङ्गावगाहस्य किमन्यत् फलमुच्यते। अक्षयः स्वर्गवासोपि निर्वाणमथवा हरे॥' इति। गङ्गावगाहस्य एकस्य गङ्गावगाहस्येत्यर्थः । असीति त्वमर्थ अव्ययम्। असि केवलं शरणमित्यन्वयः। त्वमेव शरणमित्यर्थः ॥ ५॥ आदाविति ॥ आदौ प्रथमम् । पङ्कजयोनिनेति अर्पितेत्यनेनाप्यन्वेति। नियम व्यापारपात्रे नियम्यते विधीयत इति नियमः स्वाध्यायादिः तस्य व्यापारः अनुष्ठानं तस्मै तस्य वा यत् पातं तस्मिन् नियमव्यापारोपयोगिकमण्डलावित्यर्थः। शुभे इत्यादिविशे पणत्रयेण स्वभावतः परिशुद्धाया गङ्गायास्संसर्गतो विशुद्धिर्दर्शिता। संगुप्ता सादरं गुप्ता। अर्पितेति । पाद्यतयेति शेषः । परिपावनेनेति । तदुक्तं रामायणे-'शिवे शिवशिरस्युत' इति। 'पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि' इति च। सम्भाविता सदा धार णेन सम्मानिता। शम्भुना शमित्यव्ययं सुखवाचि । भवतिश्चान्त वित्तण्यर्थः। शं सुखं भावयत्युत्पादयतीति शम्भुः तेन परमेश्वरेण। अहो त्यन्माहात्म्यप्रकर्ष इति भावः। शैलेन्द्रेण हिमवता। भाग्यत इति । क्षितिभुवामनायासेन महा पापनिवृत्यादेस्सुकरत्वादिति भावः। इळां प्राप्तेति। अत्रेदं बोध्यम् --- 'ज्येठे मासि क्षितिसुतदिने शुक्लपक्षे दशम्या हस्ते शैलादवतरदसी जावी मत्र्यलोकम् । पापा न्यस्यां हरति हि तिथौ सा दशैपाद्य गङ्गा पुण्यं दद्यादपि दशगुणं वाजिमेध ऋतोश्च। इति नारदीयवचनम्। भागीरथीति। भगीरथस्येयं भागीरथी। तस्ये दमित्यम्। भगीरथेनावतारितेत्यर्थः। भगीरथैन निवृत्ता आनीता भागीरथीत्यपि केचित्। सम्बुद्धया महादेवशिरःपतनहेतुस्सूच्यते। महायलिजित इत्यनेन पाद्यत्वे नार्पणहेतुश्च ·गढ़ातरहिर्ण, ॥ ७॥ तायिकविलोचनानलपनज्वालातितसं शिरः स्वीयं देवि भिपग्वरशिगिरयन् शीतांशुचूडास.... पालेयाचलसम्भने विजगतां सन्तापहस्त्वां महा- पापत्रातदवामितापहरणक्रीडां वहत्यन्वहम् विख्याता विजरेव भाति भवती सम्प्राप्य यां साधयो निघृताखिलकिल्मिपा भजनदामीशस्य भागीरथि। नित्यं त्वत्पदमागताः परतरं तस्य स्वदन्तेतरां लग्नौ गन्धरसौ तदीयचरणद्वन्द्वप्रमूनाम्बुपु 1॥८॥ तार्तीयीकेति ॥ तृतीयमेव तार्तीयीकम् 'तीयादीका स्वार्थे वा वाच्य' इति वातिकात्। भिपग्वरः विभ्यत्येभ्यो रोगा इति भिपजः वैद्याः तेषां वरः परमेश्वरः । पापामयदारिद्रयसंसारादिसकलरोगचिकित्सकत्वादायत्वाच । 'भिप क्तमं त्वां भिपजं शृणेमि' इति श्रुतेः। 'त्वमाद्यो भिपग्भेषजं भस्म शम्भो' इति भगवत्पादवचनाच। तथाच निखिलौपधप्रभावजस्स तापशान्तये त्वामेव स्वीकृत वानिति निरतिशयं ते शिशिरीकरणसामर्थ्यमिति भावः। शिशिरयन् वहतीत्य न्वयः। शिशिरीकरणार्थ धत्त इत्यर्थः। शीतांशुचूडामणिरिति । तथाच तेनाप्य शाम्यत्वेन तापस्य निरतिशयत्वं ध्वन्यते। त्रिजगतां तापापह इति । इदञ्च भिषम्वरत्वोपपादकम् । यद्वा, त्वद्वहनेनैव लब्धप्रभावस्सोपि त्रिजगतां तापापहोऽ भूदिति भावः। दर्शिततापनिर्वापणसामर्थ्य दर्शयति-महापापेत्यादि। महापाप जात एव “यो दवाग्निः तत्तापस्य हरणमेव क्रीडा यस्यास्तामित्यर्थः । अनेन क्रीडया दवामितापहव्याः किन्नाम लोचनामिज्वालातापहरणमिति ध्वन्यते। अन्वह मिति । अनेन ज्वालायास्सातत्यं द्योत्यते विख्यातामिति ।। विख्याता प्रसिद्धा। विजरा विगता जरा यया यस्या दर्शनादिना सा तन्नाम्नी ब्रह्मलोकोपकण्ठस्थिता नदी। सा च कॉपीत कानामुपनिषदि पर्यऋविद्यायां प्रसिद्धा। यद्यप्युपनिषदि विरजेति नदीनाम श्रुतम् । तथैव तत्र निरुक्तञ्च। तथापि लोकप्रवादानुसाराद्विजरेति प्रयुक्तम्। विरजामिति वा पाठः। तत्पशे विगतं रजः पापं यया यस्या दर्शनादिना इत्यर्थः । यद्वा, ·प्रथमस्तरहः । गत्या विगतं नः रजोगुणः यस्यास्सा शुद्धसत्त्वेत्यर्थः। रजःपदसमानार्थकाकारान्त रजःपदेन ममं समासः। अकारान्तमपि रजपदं कोशादिसिद्धम् । सम्प्राप्य उप अस्य निधूनने अन्वयः। पक्षे अचिरादिमार्गेण गच्छतामुपासकानां मध्ये चन्द्रलोकमाप्त्याद्यर्थ तावत्पर्यन्तमनुवृतस्य सूक्ष्मदेहस्य सुकृतदुप्कृतैस्साकं विजरा निमजनानन्तरमेव विलयात् । पूर्व स्थूलगरीरपातावसरे उपासनावलेन सुकृतदुष्ठ तयोः स्याधिकरणे फलीपमोगानुपधायकत्वरूपं विघूननमेव। स्वरूपस्य तु तन्नि मज्जनानन्तरमेव नाशः। ततस्तेजोमयं दिव्यगरीरं परिगृह्मैव ब्रह्मरोकप्राप्तिः। तथा श्रूयते च लिपाद्विमूत्युपनिषदि-'उपरि गत्वा विरजानदी प्राप्य तत्र स्नात्वा भगवद्ध्यानपूर्वकं पुनर्निमज्य तवापञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनं सूक्ष्मशरीर मुत्सृज्य केवलमन्त्रमयदिव्यतेजोमयनिरतिशयानन्दमयमहाविष्णुसारूप्यविग्रहं परिगृह्य तत उन्मज्यात्मपूजां विधाय प्रदक्षिणनमस्कारपूर्वकं ब्रह्ममयबैकुण्ठमाविश्य' इति । यां गङ्गां विजराश्च। सुकृतविशेषम् उपासनाविशेपं वा साधयन्तीति साधवः । पक्षे पर्यक्षविद्योपासकाः। निर्धूतेति। दर्शनस्पर्शनादिना विनष्ट निखिलपापा इत्यर्थः । ईशस्य भजनदा विश्वनाधे भक्तिपदाम् , पक्षे भगवत्प्राप्तिपदाम् । नित्यमिति। काश्या नित्यत्वमुक्तं काशीखण्डे । 'अहो जनानां जडता विहाय काशी यदन्यत्र नयन्ति चेतः। परिस्फुरदानजलाभिरामां काशी त्रिशूलामधृतां लयेपि ।।' .इति । तत्पदं तस्य विश्वनाथस्य पदम् आलयम् , पक्षे ब्रह्मलोकम् । सन्तः। परतरम् अत्युत्कृष्टम् । तस्य विश्वनाथस्य सम्बन्धिनौ, पक्षे अमसभ्य धिनी। स्वदन्तेतराम् अतिशयेनानुभवन्ति। लमावित्यादि। तदीयस्य विश्वनाथ सम्बन्धिनः चरणद्वन्द्वस्य प्रसूनाम्बुपु पादार्चनकुसुमेषु तत्क्षाटनजलेषु च भगव सेवायसरलब्धेषु लमी संक्रान्ती गन्धरसी भगवदभिकमलयोः कर्पूराद्यनुलेपन प्रयुक्त सहजच दिव्यं गन्धं रसच। उपासकास्तु ब्रह्मलोकं प्रविष्टा भगवतस्सद्दजाव संक्रान्तावेष तावनुभवन्तीति भगवद्गन्धरसानुभव एव साधारणधर्मपटकः। तदीयेत्यादिविशेषणन्नु तदुपपादफमिति बोध्यम् । नयाच श्रुतिः-'तं ममगन्धः प्रविशति, तं प्रसरसः प्रविमति' इति ॥ ८॥ आगताः प्राप्ताः .

·१० गगातरङ्गिणी सन्तीति ।। मन्त्यन्याश्शतशोऽत्र पूर्णसलिला: सोतोयहा यद्यपि क्षुद्राधप्रतिघातमात्रपटुताप्रोद्यन्मदास्तास्समाः। प्रायश्चित्तपथातिगामिदुरितप्रक्षाळनप्रक्षमा नित्यं सत्यपदप्रयागपदवी जागपि सर्वोत्तरा ॥९॥ अत्र जगतीतले। यद्यपीत्यकामानुमतौ । क्षुद्राघेत्यादि। तन्मात्रपटुतयापि ताः प्रोद्यन्मदाः । त्वन्तु निष्प्रतीकारदुरितक्षाळनप्रक्षमापि न मदेन विजृम्भसे। अल्पा एव माद्यन्ति, न परिपूर्णा इति भावः। सर्वा.। - प्रायश्चित्तेत्यादि। प्रायश्चित्तशब्द. पापक्षयार्थे नैमित्तिके कर्मविशेपे रूढः इति मिताक्षरायाम् । . प्रायश्चित्तानां पन्थानो विधयः तानतिक्रम्य गच्छ न्तीति तदतिगामीनि तदविषया इत्यर्थः। मरणान्तिकप्रायश्चित्तव्यतिरिक्तप्रायश्चित्त रहितानीति यावत्। तथाभूतानां दुरितानां ब्रह्महत्यादीनामपि । 'कामतो ब्राह्मण वधे निष्कृतिन विधीयते' इति मरणान्तमायश्चित्तविषयेषु स्मर्तृणां निष्कृत्यभाव समाः ।

·प्रथमस्तरङ्गः । ॥१०॥ ब्रह्मगुरुतल्पगैरपहतस्वर्णस्सुरापापिमि- वर्ष तत्सहयासिभिश्च सहसा निर्भय॑ दूरीकृतो। ये वा सन्ति तदीयपापनिवहानुन्मूलयन्ती सदा-- प्यश्रान्ता जयसि त्वमेव भुवनेका भवपिणि यत्र श्रीहरिंशङ्करौ निवसतः सायुज्यदौ वादिना' वन्योन्यं सुकृतेन केनचिदही प्राप्तस्तवैतत्तटम् । स्नानं श्रीमणिकर्णिके पितृगणः स्वीयस्त्वयि प्रार्थित कुर्व तत्र वितीर्यतामनुमतिर्दासाय मह्यं त्वर्या ॥११॥ . .. तौंपा नानुमन्तव्या सद्धिन्त्रिपथगामिनी ।। इति । अयमर्थः- अद्भुतः अद्भुतकरः। द्रवेत्यादि । द्रयरूपा जनार्दनामिका कापि शक्तिरित्यर्थः। जनार्दनात्मता च नारदीये स्मयते। 'योऽसौ सर्वगतो विष्णुः चित्स्वरूपी जनार्दनः। स एव द्रवरूपेण गङ्गाम्भो नात्र संशयः ॥ इति । अत एवैपा नान्यसमेत्याह-यथान्या इति। 'कियन्त्यो न सवन्त्योऽत्र रलाकरमुदावहाः। परं स्वर्गतरङ्गिण्याः काश्यां का साम्यमुद्हेत् ॥' इति । 'गङ्गासमं त्रिभुवने नास्ति निम्तारकारणम् । यथा भागीरथीतुल्या नदी नास्ति श्रुतौ स्मृतौ ॥ नास्ति गङ्गासमं तीर्थं कलि फल्मपनाशनम्' इत्यादिवचनजातान्यप्यतानुसन्धेयानि ब्रह्मरिति ॥ गुरुतरुपगैः गुरुदारगामिभिः। 'तल्पं शय्याट्टदारेषु' इत्य मरः । अपहतस्वर्णः स्वपिहारिभिः। स्वर्णशब्देनात ब्राह्मणस्वर्णस्यैव ग्रहणम् , ब्राह्मणस्वर्णापहरणं महापातकमित्यापस्तम्यवचनात् । सुरापायिभिरिति। अल मुरा शब्देन निषिद्धसुराया एव ग्रहणम् , 'मद्यपो निषिद्धसुरापाता' इति विज्ञानेश्वर वचनात् । ये अत्यन्तमहापापिनः। भुवनेषु ऊर्वाधीमध्यलोकेषु। त्वमेव अश्रान्ता तदीयपापनिवहान् उन्मूलयन्ती जयसीति योजना ॥ १०॥ यति। वादिमारिति। 'अव मृतो मनुजी मद्रूपोऽस्तु' इति विवद माना वित्यर्थः। एतदुक्तः भगवत्पादः-वीरे मणिमणिके हम्हिरी सायुज्य मुक्तिपदी वादं तो कुरतः परस्परमुभी जन्तोः प्रयागोरसये। मपो मनुजोऽय ·गहातरहिणी मत्स्यानां वनं क्वचित् क्वचिदां घोरप्रवाहः कचित् कल्लोलोल्लसितं धचित् स्तिमितता क्वाप्यम्भसा सम्भ्रमः। कालुष्यं कचन कचिद्विमलता मातः कचिन्मजने सजा सजनता कदा पुनरहं सौभाग्यमीक्षेय ते ॥१२॥ मस्तु ॥' इति। अहो इति। अहो मम धन्यता, यद्वाराणसी प्राप्तेति भावः । उक्तञ्च काशीखण्डे'अयमेव परो लामः इदमेव परं तपः। एतदेव परं पुण्यं लब्धा वाराणसीति यत् ॥' इति। मणिकर्णिके इति। अस्य सर्वतीर्थोत्तमत्वमुक्तं फाशीखण्डे। यथा देवी प्रति परमेश्वरवचनम् ----'सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यपूर्वमिदं वचः। मणिकर्णीसमं तीर्थ नास्ति ब्रह्माण्डगोळके ॥ इति। इदं नाम निरुक्तं तत्रैव । 'स्वदीयस्यास्य तपसो महोपचयदर्शनात् । यन्मयान्दोलितो मौलिरहि श्रवणभूषणः । तदान्दोळनतः कर्णात् पपात मणिकर्णिका । मणिमिः खचिता रम्या ततोऽ स्तु मणिकर्णिका ॥ चकपुष्करिणीतीर्थ पुरा ख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननात् शङ्ख चक्रगदाधर ॥ मम कर्णात् पपातेयं यदा च मणिकर्णिका। तदा प्रभृति लोकेऽत्र ख्यातास्तु मणिकर्णिका ॥ इति । पितृगणैरिति । यथा च स्कान्दवचनम्-'नानारूपाश्च पितरो गाथां कुर्वन्ति सर्वदा। अपि कश्चित्कुलेऽस्माकं गङ्गास्नायी भविष्यति ॥ देवान् परि सन्तर्प्य दीनानाथांश्च दुःखितान् । श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यते सलिलाज लिम् ।।' इति । तत्र स्नाने॥ मत्स्यानामिति॥ इदञ्च कूर्मादीनामप्युपलक्षणम् । प्लवनम् उत्पतनम् । स्तिमितता निश्चलता। अम्भसां सम्भ्रम: महानावर्तः। मन्जने स्नाने। सजा सन्नद्धा । सज्जनता सज्जनसमूहः। अहमिति अज्ञानिवपराधीनत्वाद्यर्थान्तरसं क्रमितम्। सौभाग्यमुक्तरूपमनुक्तरूपञ्च । अनाद्भुतरसस्य कदेतिपदसूचितचिन्ताख्य व्यभिचारिभावोऽङ्गमिति प्रेयोऽलङ्कारः ॥ १२ ॥ अथ वेदसारभूता गायत्री परमेश्वरविषया । तथाचादित्यपुराणे श्रूयते- 'ततो दर्भासने स्थित्वा गायत्री प्रजपेद्विजः। लैवर्णिकानां सर्वेषां गायत्री परमा गतिः ॥ यद्वायत्र्याः परं तत्त्वं देवदेवो महेश्वरः। इति ज्ञात्वा जपेद्विद्वान् गायत्र्याः फलमश्नुते ॥ यो मन्यतेऽन्यथयितुं गायती शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे ·प्रथमस्तरतः। १३ . - स्फुरदिनवरणीयं ज्योतिपं ब्रह्म गर्ग सदनमखिलधाम्नां चिन्तयेमाविमुक्ते। हृदयकहरसंस्थः पूर्वकर्मानुरोधात् सततमपि धियो यः प्रेरयत्यस्मदीयाः ॥ १३ ॥ इति गहातरङ्गिग्यां प्रथमस्तरङ्गः ।। नरके कल्पसंख्यया ॥ पादाश्चत्वारी गायत्र्या वेदाश्चत्वार एव ते। रविश्च विष्णु रुद्रेशाः पादानां देवताः क्रमात् ॥ एवं ज्ञात्वा विधानेन गायत्री वेदमातरम् । जपेन्माहेश्वरी ज्योतिर्नित्यमेव प्रकाशते ॥' इति इत्यभिप्रायेण विश्वनाथं स्तौति- स्फुरदिति ॥ एवं प्रतितरङ्गमन्ते विश्वनाथस्तुतिरिति क्रमो द्रष्टव्यः। स्फुरदिनवर णीयं स्फुरता द्योतमानेन इनेन सूर्येण वरणीयं भजनीयम्। ज्योतिषे इति पूर्वा न्वयि । ज्योतिर्लन्युमित्यर्थः । तथाच स्वस्य तेजःप्रदत्वेन सवित्रापि समाश्रयणीयम् । ब्रह्मेति तत्पदविवरणम् । भर्ग भर्जयति वृजिनमिति भर्गः, 'भर्गो वृजिनभर्जनात्' इति निर्वचनदर्शनात् । परमेश्वरस्तम् । 'हरः स्मरहरी भर्गः' इनि कोशः॥ अत्रेदमनुसन्धेयं गायत्रीस्थो महेश्वरम् । भर्गशब्दस्समाचष्टे श्रितसंसारभर्जकम् ॥१॥ गायत्रीवल्लभश्शम्भुरित्यादित्यपुराणगात् । विष्णुवाक्यादिहेशस्य स्फुटा तत्पदवाच्यता ॥२॥ अजन्तोऽयन्न सान्तस्स्यारेजोवाची तथा सति । कथश्चिदपि नैवेह पुस्त्वं युज्येत यत्पदे यदेप रुद्रो मर्गाख्यो ब्रह्मवादिन इत्यदः। वाक्यं मैत्रायणीयानां गायन्यर्थनिरूपणे ॥४॥ या च भर्गमयत्वोक्तिः श्रुतौ तलवकारिणाम् । ताभ्यां भर्गपदस्यात्र सान्तत्वं दूरतः स्थितम् प्रथमात्र द्वितीयार्थे छन्दसि व्यत्ययस्मृतेः। 'भूयः स्पृष्ट्वा तु पतय' इत्यादौ प्रथमा यथा यद्वा सुपां मुलपमूवादमसम्बादेगकल्पना । तथाचायं द्वितीयान्तः प्रथमान्तो न हीप्यते ·१४ আন্ধানী एवं सत्यत्र तच्छन्दे न घटेत नपुंसकम् । इति शङ्का न कर्तव्या यतोऽयं ब्रह्मवाचकः ॥ ८॥ यच्छब्दप्रति निर्देशो नायं तच्छब्द इप्यते। तच्छन्दस्य भवेद्येन यच्छन्दसमलिङ्गता ॥ ९ ॥ यच्छब्दः श्रूयते यत्र वाक्ये चोत्तरवर्तिनि। तत्र नो तत्पदापेक्षा तथा भूरिप्रयोगतः ॥१०॥ किन्तु ध्यानक्रियाकर्मभूतस्य परमात्मनः ! नामैतत्तच्च गीतायां सुप्रसिद्धं नपुंसकम् स्ववाक्ये प्रतिनिर्देशवाक्ये वाऽन्वयबोधकम् । भर्गशब्दमपेक्ष्यैव यच्छब्दोऽन पुमानिति ॥ १२ ॥ नन्वेवं मन्त्रवाच्यार्थों देवतेति नैरुतवचनाद्गायच्या मर्गदेयताकतया कथं सावित्रीत्वव्यपदेश इति चेन्न, उक्तरीत्या भर्गदेवताकत्वेपि सवितृपदसम्बन्धवशेन तदुपपतेः। यथा 'विश्वोदेवस्य नेतुर्मतों वुरीत सख्यम्' इत्यायेकैवई नाना दैवत्या। तथाहि-आतेयस्वस्त्यायो नाम सपिः। अनुष्एप् छन्दः। विश्वे देवा देवतेति ऋविधानोक्तेः वैश्वदेवी। एवं मन्त्रवाच्यार्थो देवतेति सावित्री। एवं मर्त इति पदसम्बन्धेन पिण्या। तथा पुष्यस इति पदसम्बन्धेन पोष्णी। तथाच यजुर्वेदे ब्राह्मणयाक्यम्-~~-'विश्वोदेवस्य नेतुरित्याह सावित्र्येतेन' इत्यादि। तथा सवितृपदसम्बन्धात् गायत्र्यपि सावित्री भवतीति । सदनमखिलधाम्नामिति। अनेन तेजःप्रदाने योग्यता प्रदर्शिता। चिन्तयेम ध्यायेम। धीमहीत्यस्य विवरण मिदम् , ध्यायेमहीति शन्दोक्तौ धीमहीत्येतदुच्यते' इति पूर्वव्याख्यादर्शनात् । देवाहमस्मीति जानीमेत्यर्थः । तथाच धीमहीत्यत्र सम्प्रसारणम् भात्मनेपदश्च छान्दसमिति भावः। प्रार्थनायां लिइ। सुवचनं शिप्याभिप्रायकम्। सशिष्या वयं चिन्तयेमेत्यर्थः । ध्याननैरन्तर्यविवक्षया वा बहुवचनम्। अविमुक्ते काश्याम् । यथाचोक्तं काशीखण्डे ---'मुने प्रळयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन। विमुक्तं हि शिवाभ्यां यद विमुक्तं ततो विदुः ।। अविमुक्तं तदारभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते।' इति । मात्स्येपि, 'विमुक्तन्न मया यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन । महत् क्षेत्रमिदं तस्मा दविमुक्तमिति स्मृतम् ॥ इति च । प्रशब्दमहिमलब्धमर्थ प्रकटयति- हृदयकुहरेत्यादि । - ·द्विनीयस्तरङ्गः श्रीमआरवि या प्रणम्रनिखिलाभीष्टप्रदानव्रत- प्रख्याता विगतस्पृहैरपि मुनित्रातैरतवासेविता । कल्पद्र्नपि धिकरोति लहरी पापापनोदाक्षमा- नेपा शम्भुशिरःस्थिता दिशतु नः कल्याणहल्लोहलम् अन्तर्यामितया सकलपाणिनामन्तः स्थित इत्यर्थः। जीवात्मना अनुप्रविश्येति यावत्। तथाच तैतिरीयके श्रूयते-'यदिदं किञ्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति। अयमर्थ:-हिरण्यगर्भादिस्थावरान्तं शरीरजातं यत्किञ्चिदस्ति, तत्सर्व सृष्ट्वा तदेव सृष्टं शरीरजातं प्रविश्याभ्यन्तरे स्थित उपलभ्यते। एवं ब्रह्माप्या काशादिकार्य सृष्ट्वा तस्यान्तःप्रविष्टमिव हृदयपुण्डरीके अवस्थितायां बुद्धौ द्रष्टुश्रोतृ विजात. इत्येवं विशेषवदुपलभ्यते। सोऽयमस्य प्रवेश इत्युपर्यते इति। सर्वदा वुद्धिप्रेरणात् प्रेरयतीत्युक्तम् ॥ १३ ॥ श्रीमदिति ॥ जाइवीति । जहोरपत्यं स्त्री जाह्नवी। तदुक्तं हरिवंशे- 'राजर्पिणा ततः पीतां गङ्गां दृष्ट्वा महर्पयः। उपनिन्युर्महाभागां दुहितृत्वेन जाहवीम् ॥ इति । जानुद्वारा पुरा दत्ता जनुनापीय कोपतः । तस्य कन्यास्वरूपा सा जाहवी तेन कीर्तिता ॥' इति ब्रह्मवैवर्ते। 'ततस्तुष्टो, महातेजाः श्रोताभ्यामस जत् प्रभुः । तस्माजनुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्वीति च ॥' इति रामायणे च। धिकार हेतून् प्रदर्शयति-विगतस्पृहै रित्यादि । सस्पृहैरैव कल्पवृक्षास्सेव्यन्त इति भावः । तवेति लहरीत्यनेनान्वेति । लहरी वीचिः। कल्पद्नपीति । इदञ्च चिन्तामण्यादेरुप लक्षणम् । 'चिन्तामणिगुणाच्चापि गङ्गायास्तोयविन्दवः। विशिष्टा यत् प्रयच्छन्ति भक्तेभ्यो वाल्छितं फलम्' इति नारदीयपुराणे। पापापनोदाक्षमानिति । रहरी तु पापापनोदक्षमेति भावः । शम्भुशिर.स्थितेत्यनेन भगवन्मान्यत्वरूपोत्कर्षो ध्वन्यते । कल्याणहल्लोहलं कल्याणानां मङ्गलानां दृल्लोहलम् अहं पूर्वमहं पूर्वमिति त्वरा जनकमहकारम्। प्राप्तौ त्वराजनकाहङ्कारयुक्तानि मङ्गलानीत्यर्थः। अहकारेण प्राप्ती त्वरमाणानि मङ्गळानीति यावत् .

·गामगिणी यो या धन्यतमः कयनन तर स्नात्यम्न तीदिक यो वाऽऽचामति केवल जलकण यो वा तनोत्यानतिम् । यो घा नाम गृणाति फिनन सद्यो वा स्मरत्यङ्गक पांसु पावनि तस्य तस्य पदयोर्मुना वहान्यादरात् पापिष्ठा हि दशात्यये दशहरे स्पृष्टा कदकृित- प्रायश्चित्तविताननिस्तरविधि भारत्वमम्भाषणम् । विधस्ताखिलपिल्पिपाः प्रमुदिता वैमानिकांनिताः सर्लोक प्रविशन्ति दिव्यवपुषः स्वीये पुनाना: बुले यो वेति॥ धन्यतम इति सर्वत्र यच्छब्दस्सम्बध्यते। य नाति स एवं धन्यतम इति भाव । एवमुत्तरतापि । कथश्चन केनापि प्रकारेण । इदमपि सर्वन तत्तक्रियापदैस्सम्बध्नाति। तवेत्यस्य बलकणादिष्वपि सम्बन्ध । केवरम् एकमपि । गृणाति उच्चरति। किञ्चन एकम्। सकृत् अस्य म्ना स्यादिप्वपि सम्बन्ध । पावनीति। 'पावनी च पयस्विनी' इति म्मरणात् । वहानीति प्रार्थनाया रोट ॥२॥ पापिष्ठा इति ॥ पापिष्ठा महापापिनोपि। हीति प्रसिद्धौ। दशात्यये चरमसमये। दशहरे इति। दश विधपापहरे इत्यर्थ । 'दशपापहरा यम्मानस्मा दशहरा स्मृता' इति धर्माधिस्थगङ्गास्तुत्युक्ते । दशविधपापानि 'अदतानामुपादान हिंसा चैवाविधानत । परदारोपसेवा च कायिक विविध स्मृतम् ॥ मनृतञ्चैव पैशून्यञ्चापि सर्वश ॥ असम्बद्धवरापश्च वाड्मय म्याचतुर्विधम्। पर द्रव्येवभिध्यान मनसाऽनिटचिन्तनम् ॥ वितधाभिनिवेशश्च मानस त्रिविध स्मृतम् । एतानि दशपापानि' इति तत्रैव परिगणितानि वेदितव्यानि। दक्तेिति । क्द थीकृत व्यर्थीकृत प्रायश्चित्ताना वितानाना यागानाञ्च विस्तरस्य प्रपञ्चस्य विधि विधान येन तमित्यर्थ । तत्तत्कार्यकारित्वादिति भाव । तदुक्तम्--'प्रायश्चित्त निवारिणी जर कण पुण्यौघविस्तारिणी' इति। विश्वस्ताखिल किल्लिपा इति । 'यत्तीय कणिकास्पर्श पापिनाञ्च पितामह । ब्रह्महत्यादिक पाप काटिजन्मार्जित दहेत् ॥' इति वचनात् । चैमानिके विमानयानर्देवै । स्वर्लोक प्रविशन्तीति। 'प्राणेपू त्सृज्यमानेषु यो गङ्गा सस्मरेनर । स्पृशेवा पापशीलोपि स वै याति परा गतिम् ॥' इति नारदीयवचनात् । कुले पितृकुल मातृकुरञ्च । 'श्रुताभिरपिता ·द्वितीयस्तरका १७ ॥४॥ दुरामयपीडिता गदहरैस्त्यक्तास्तथा बन्धुभि-- निर्वदोपहताशया पहिरिव स्वान्ते तपन्तो भृशम् । त्वामेकां शरणं प्रपद्य बहवो यान्ति स्थिरोल्लाघता-- मन्ते चाप्यमृतं विमुक्तिनगरीमुक्तालते दुर्लभम् स्नानं केवलमामयप्रशमनं मुख्यं महापातक-- प्रायश्चित्तमभीप्सिताधिकफलं तीर्थे त्वदीये कलौ । हित्यैतद्वहुळश्रमेषु मनुजा यत्नं बतातन्वते कर्मस्वल्पफलेप्वतः किमपरं मौढ्यं महत्स्वधुनि , दृष्टा स्पृष्टा पीताऽवगाहिता। पुंसां वंशद्वयं गङ्गा तारयेन्नात्र संशयः ॥' इति ।। ३ ।। दुर्वारेति ॥ गदहरैपिग्भिः। निर्वेदेति। भिपवपरित्यागात् बन्धुनिष्कास नाच्च यो निर्वेदः निराशता तेन उपहताशयाः विध्वस्तचिताः। अत एव बहि रिव शरीरे इव स्वान्ते चित्तपि तपन्तः तापं खेदमनुभवन्तः। शरणं प्रपद्य शर णत्वेताम्युपगम्य । गङ्गैव मे शरणमिति बुद्धया त्वामुपगत्येति यावत् । स्थिरोल्लापताम् स्थिरां शाश्वतीम् उल्लाघतां नीरोगताम्। यान्तीति । गङ्गाया रोगहरत्वं स्म यते--'श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि। नोपायान्तरमस्त्येव विनेशचरणो दकम् ॥ ये व्यायोपि दुःसाध्या पहिरन्तश्शरीरगाः। श्रद्धयेशोदकस्पर्शात नश्यन्येव नान्यथा ॥ सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम् । तं वाह्याभ्यन्तरशुचि नोपसर्पति दुर्गतिः॥ आधिभौतिकतापञ्च तापं वाप्याधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छीचरणोदकथम् ॥' इति । 'वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा सद्यस्तु मोक्षदा। सिद्धा हि सिद्धयस्तस्य स्वर्गस्तस्य गृहाजिरे॥ करस्था तस्य के वल्यं यो गङ्गां सेक्ते सदा।' इत्यादिवचनजातमनुसृत्याह--अमृतमिति। अ मृतं मोक्षम्। विमुक्तिनगरीति। विमुक्तिनगर्याः श्रीकाश्याः मुक्तालते अत्यन्त मुत्कर्पाधायकत्वान्मुख्यालङ्कारभूते ॥ स्नानमिति ॥ केवलं स्नानम् स्नानमालम्। देशकाराद्यगकलापनिरपेक्षं स्नानमित्यर्थः। यथाचोक्तं स्कान्दे---तिथिनक्षत्रपर्वाहि नावेक्ष्यं जाहवीजले। स्नान मात्रेण गङ्गायां सश्चितापं विनश्यति' इति ।। अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनोपि यथा दहेत् । अनिच्छयापि संस्नाता गङ्गा पापं तथा दहेत् ॥' इति च ।

·हातरङ्गिणी संसारातिगभीरकूपपतितानुद्धृत्य विष्णोः पदं लोकान् प्रापयितुं सवित्रि कृपया नूनं त्वया पातिताम् । रज्जु तत्र दाग्रभागघटितां ग्राह्यां सुखेनाखिलै- रालम्वेऽहमिमामभद्गुरगुणां वेणी मनोहारिणीम् नाना क्षितः। ब्रह्मवैवर्ते, 'मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्। कोटिजन्मार्जितं पापं नश्य तीति श्रुती श्रुतम्। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। जन्मार्जितान्येव कामतोपि कृतानि च॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति मौसलस्नानतो नृणाम्।' इति। महाभारतवचनञ्च-'गङ्गास्नानं सर्वविधं सर्वपापप्रणाशकम् । चान्द्रायणसहस्रन्तु यश्चरेत् कायशोधनम् ॥ पिवेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातान्न वा समौ। भवन्ति निविपासर्पा यथा ताय॑स्य दर्शनात् ॥ गङ्गाया दर्शनात्त द्वत् सर्वपापैः प्रमुच्यते।' इति। नचैतान्यर्थवादाः, 'स्मानमात्रेण गङ्गायां पापं ब्रह्मवधोद्भवम्। दुराधर्ष कथं याति चिन्तयेद्यो वदेदपि॥ तस्याहं प्रददे पाप ब्रह्मकोटिवघोद्भवम् । स्तुतिवादमिमं मत्वा कुम्भीपाकेपु जायते ॥ आकल्पं नरकं भुक्त्वा ततो जायेत गर्दभः।' इति भविष्यत्कीर्मादिवचनात् । स्नानमित्यनेन मानामपरिहार्यता सूच्यते। आमयेति । आमयश्चात शारीरो मानसश्च विव तस्य प्रशमनं निरवशेषे प्रशामकम् । गङ्गाया भेपजरूपत्वात् भिषक श्रेष्ठयाच्चेति भावः। यथाच स्कान्दे-'सर्वदेवस्वरूपिण्यै नमो भेषजमूर्तये। सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिषक्श्रेष्ठयै नमोऽस्तु ते॥' इति । महापातकप्रायश्चित्तमिति । महा पातकानि च 'ब्रह्महत्या सुरापानस्वर्णस्तेयगुरुतल्पगमनतत्संसर्गाख्यानि च महापात कानि' इति वसिष्ठम्मृत्युक्तानि वेदितव्यानि। कलाविति। सर्व कृतयुगे तीर्थ त्रेतायां पुष्करं स्मृतम्। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गैव केवलम् ॥ गङ्गा कलि युगे स्मृतेति पाठान्तरम् । 'येनाकार्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गैकसेवनम् । तत्सर्वं तस्य गङ्गाम्मी दहत्यनिरिवन्धनम् ॥ इति। अनेन कलिकाले इतरकर्मणां सापायता च द्योत्यते ।तथाच स्मयते-'अमिहोत्रादिकमणि सापायानि कली युगे । गङ्गास्नानं हरेन म निरपायमिदं द्वयम् ॥' इति । एतत् स्नानम् । बहुळश्रमेति । इदमुपलक्षणम् , वित्तव्ययादेरपि ग्राह्यत्वात् । फर्ममु चिकित्साप्रायश्चित्तयागादिपु । अल्पफलेषु अल्पमेव फलं येषाम् , तेषु ॥ ५ ॥ संसारेति ।। नूनमित्युत्मेक्षायाम् । तत्र विष्णोः पदे । दृढेति। हदं यथा तथा अग्रभागेन घटितामित्यर्थः। गङ्गाया विष्णुपादप्रभवत्वादिति भावः !

·द्वितीयस्तरङ्ग। १२ वेणीपक्षे पापहर भक्तनातसमर्पितप्रतिकात्पकरहनोल्लस- तुङ्गामङ्गतरङ्गभङ्गरुचिरां लीलाविशेषश्रियम् । ये ना दृक्चपकैः पिबन्ति न सकृद्धालार्करश्मिच्छटा- काश्मीरद्रनरञ्जितां जननि ते व्यथेच तेपां जनिः ॥७॥ श्रीमदैवतसार्वभौमदयिते धर्मद्रवे ताके प्रातर्मन्दमरुत्प्रणुन्नलहरीलास्यैकरने जले। स्नान मे घटयेधुन पुनरपि स्नानान्यनेकान्यनु- स्यूतान्येतदमख्यजन्मचरितैः पुण्यस्ममापादित्तम् ॥८॥ सुखेन ग्राह्याम् रज्जुपये मृदुस्पर्शत्वादिना सुखेनालम्पनीयाम् , वेणीपक्षे अङ्गकलापादि राहित्येन सुसेव्याम्। अखिलैरिति । अनेन अधिकारिविशेपाभाव सूच्यते। अभड्गुरगुणाम् अभड्गुरा अनश्वरा गुणा रजुपर्ने त-तव स्वादयो यस्यास्ताम्। वेणी प्रवाहम् भक्तेति ॥ समर्पिता अर्चनारूपेण समर्पिता। अभङ्गेति। अविच्छिन्ने त्यर्थ । रोलाविशेपश्रियमिति। लीला प्रवहणरूपा तस्या विशेष बहुचकारता श्रियमित्यर्थ । 'शोभासम्पतिपद्मासु रक्ष्मी श्रीरिति कथ्यते' इति शाश्वत । दृगिति। चपक पानपात्रम्। पिपन्नीति। दर्शनस्य नयनामेचनता द्यात्यते। नालेत्यादि। बालार्कस्य रश्मिच्छटा फिग्णसमूह एव काश्मीरद्रव कुकुमम् , तेन रन्जितामित्यर्थ ॥७॥ प्रस्थाम्यमानो विरहमसहिष्णुस्तस्यात्यन्तिकत्वाभाव समर्थयन् कथञ्चिदात्मान समाश्वासयति-श्रीमदिति ।। देवतेति । देवशब्दात् स्वार्थे तलि देवताशब्द , तत स्वार्थे प्रज्ञाद्यणि दैवतशब्द , तथाच दैवताना हरिविधिमुखानामपि सार्वभीमो महे श्वर , तस्य दयिते इत्यर्थ । तथाच-'तमीधराणा परम महेश्वर त देवताना परमञ्च देवम् । पति पतीना परम परस्ताद्विदाम देव भुवनेशमीड्यम् ॥ इति श्वेताश्च तरमन्त्र । धर्मदवे इति। धर्म एव द्रव यम्याम्तस्याम्सम्बुद्धि , 'धर्मद्रया धर्मधुरा' इति स्कान्दे म्मरणात। वाराहेपि, 'धर्मस्तु द्रवरूपेण नमणा नि मित पुरा। तद्वे गङ्गेति विख्याता' इति। घटयेत् सम्पादयेत्। घरमिति तस्या .

·२० गङ्गातरङ्गिणी तीरेऽस्मिन् शिवलिङ्गकोटिनिचिते बोधिट्ठमालकृते देवादाप्तफलोपभोगमुदिता येऽमी सदैवासते । स्वच्छं ते शिशिरं सुधाधिकरसं स्वेच्छ पियन्तो जलं तेपामेव तु जन्म धन्यमधिकं मन्ये निलिम्पापगे ॥९॥ निर्विघ्नं निखिलार्थसार्थघटनाकृत्यापि मार्जारिकी भक्तिस्त्वय्यचिरेण जहुनुतनये कमधिसन्दायके । कूले देवतपःस्थले स्थिरतरं मामल संवासयेत् प्रत्यानाय्य यतोऽर्चयानि भवतीं साक्षाद्भवोच्छित्तये ॥१०॥ निश्चये। गङ्गास्नानस्य सकलाभीष्टप्रदत्वात् अनुस्यूतस्नानानाचाभीष्टत्वादिति भावः । चरितः अनुष्ठितः। पुण्यैः पुण्यकर्म मिः तीर इति ।। तीरं नाम प्रवाहसन्निकृष्टा भूः। तलक्षणं तु पाझे पाताळखण्डे धुत्तरशततमाध्याये उक्तम्-'प्रवाहाच्छतदण्डान्तं तीरमित्युच्यते बुधैः' इति। शिवलिङ्गकोटिनिचिते त्रिमूर्त्याद्यनेकदेवादिप्रतिष्ठितमहनीय निरवधिशिवलिङ्ग उक्तश्च काशीखण्डे-~'तिलान्तरापि नो काश्यां भूमिलिङ्गं विना कचित्' इति, 'चतुर्दशसु लोकेषु कृतिनो ये वसन्ति हि। तैः स्वनाम्नेह लिङ्गानि कृत्वापि कृतकृत्यताम् ॥' इति, 'असंख्यातानि लिङ्गानि पार्वत्यानन्दकानने' इत्युप म्य 'परार्धशतसंख्या नि गणितान्येकदा मया' इति च। बोधीति । बोधिद्रुमाः अश्वत्थवृक्षाः तैरल कृते इत्यर्थः। अनेनापि पापहरत्वादिकं सूच्यते, 'अश्वत्य रूपी भगवान् विष्णुरेव न संशयः। रुद्ररूपो वटस्तद्वत् पलाशो ब्रह्मरूपधृक् ।। दर्शनं पूजन सेवा तेषां पापहरं स्मृतम् । दुःखापयाधिदुष्टानां विनाशकरणं ध्रुवम् ॥ अश्वत्थमूलमाश्रित्य जपहोममुरार्चनात्। अक्षयं फलमामोनि ब्रह्माणो वचनं यथा॥ इत्यादिवचनात् । दैवादाप्तेति । पूर्वजन्मकृतं कर्म दैवम् , तत्याप्तेत्यर्थः, 'पूर्वजन्मकृतं कर्म दैवं पौरुषमैहिकम् ' इति चरकोक्तेः । अयाचितलब्धेति यावत् , 'उपवासादरं भक्ष्यं भक्ष्यादरमयाचितम्' इति नारदीयवचनात् । अल उपवासः परसेवा। अमी प्रत्यक्षमूताः। अधिकं धन्यम् अत्यन्तं सफलम्। ॥९॥ ममापीदृशसफलजन्मतां त्वद्भक्तिरेव साधयेदिति साश्वासमाह- निर्षितमिति ॥ घटनायां प्रत्यानयने संवासने च सम्बन्धः । व्याते। . अस्य ·द्वितीयस्तरङ्गः। . विनाश्चात पापकृता गङ्गापालककृताश्च बोध्याः । यथा च कागीखण्डे पापवच नम्-'यथा न गङ्गां यात्येप तथा विनं प्रकुहै। गङ्गां गतो यथा चैप न उच्छित्ति विधास्यति ॥' इति। पालकानामपि विघ्नकारित्वं तवैवोक्तम्-'पष्टिर्गण सहस्राणि गङ्गां रक्षति सर्वदा। अभक्तानाञ्च पापानां वासे विघ्नं प्रकुर्वते ॥ कामक्रोधमहामोहलोभादि निशितैः शरैः। मन्ति तेषां मनस्तत्र स्थितिञ्चापनयन्ति च॥ इति। निखिलेति। निखिलार्थसार्यघटनैव कृत्यं यस्यास्सेत्यर्थ.। मार्जा रिकीति। माजीरिकी अपीति सम्बन्धः। अपिनिकपद्योतकः। 'कचित् कृताs कृता कापि मार्जारी भक्तिरुच्यते' इति तल्लक्षणम् । कचिद्देशकालादि विशेषता काप्यकृता या भक्तिः, सा मार्जारी भक्तिरुच्यते इत्यर्थः । यथा मार्जारी मूपक ग्रहणवेलायामेव मनो निश्चलं कुरुते, तथा अस्यामपि भक्ताविति सा अधमेति भावः। उत्तमा तु मार्कटी बोध्या। तल्लक्षणन्तु शिवमक्तविलासे- 'आक्रामन्ती नगादन्यं नगं मातरमात्मनः। न सङ्कटेपि त्यजति संश्लिप्यन्मर्कटात्मज ॥ तथै वापरसहलेपि यः शिवं शरणं ब्रजेत् । सा भक्तिरुतमा जेया सर्वबन्धविमोचिनी॥' इति। अचिरेण अविळम्वेन । अस्य प्रत्यानयने सम्बन्धः। जनुतन इति । अनेन भगीरथानयनकथां मूनयता भक्तिवश्यता द्योत्यते। कमिन्दाय इति । कर्मणामृद्धि प्रवृद्धि फलाधिक्यं सन्ददातीति कर्मसिन्दायकं तस्मिन्नित्यर्थः। कति मतदानादेरप्युपलक्षणम्। 'अन्यत्र यत् कृतं कर्म व्रतं दानं जपस्तपः। गङ्गा तटे तु तत्सर्वं हरे कोटिगुणं भवेत् ॥' इति कागीखण्डे। देवतपःस्थले इति। देवेति ऋप्यादेरुपलक्षणम्। तेषां तपसः स्थाने इत्यर्थः, ब्रह्मादिभिरत्रैव तपश्चरणात्। स्पष्टश्चैतत्तत्रैव। स्थिरतरमिति वासनक्रियाविशेषणम् । यतो येन । वासनेनेत्यर्थः। साक्षात् प्रत्यक्षम् , अर्चन क्रियाविशेषणम्। भवोच्छित्ये इति । ननु परमेश्वरार्चनमेव संसारोच्छेदकम् , 'शिवाराधनतो नान्यदिति संसारभेषजम् । यदि सत्यं तथा वाक्यं तेन शम्भुः प्रसीदतु ॥' इति तीर्थगिरिमाहात्म्ये, 'देवदेवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः। ध्येयः पूज्यश्व वन्यश्च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः।।' इति कूर्मे, 'यो न पूजयते मोहालिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम् । स तु स्वर्गस्य मोक्षम्य न च राज्यस्य भाजनम्।।' इति महाभारते, एवमन्यत च स्पष्टं प्रतिपादनादिति चेत्सत्यम् , सर्वदेवस्वरूपिण्या गङ्गाया आराधने परमेश्वरस्याप्याराधितत्वात , 'पूजि तायान्तु गङ्गायां पूजिताम्सर्वदेवताः', 'सर्वदेवस्वरुपिण्यै नमो भेषजमूर्तये'. इत्या दिवचनात् । .

·२२ गगातरङ्गिणी तीरेऽस्मिन् भवभञ्जने कचन चेद्भयो भवत्वेव मे भावो देवि मनुष्यविष्किरमृगक्षोणीरुहायात्मना । नत्वन्यत्र धराधिनायककुले स्वच्छन्दमोगास्पदे संसारायनुवर्तकायपटलीहल्लीसकोलासिते ॥ ॥११॥ सायं जाह्नति रोधसीह निवसन्, साथैः सुधीनां समं माहात्म्यं कथयन् मिथस्तक मुहुः काश्याच लोकोत्तरम् । संसेवेय कदानिलं पुनरपि क्षुभ्यत्प्रवाहाहति- प्रैजत्पङ्कजवीथिकाकृतरानःसंश्लेपणं पावनम् ॥ ॥१२॥ तीरे इति ॥ मे भूयो भावश्चेदित्यन्वयः। भावो जन्म। मनुष्येत्यादि। विप्किरः पक्षी। चरात्मना जनने पापाचरणान्यदेशगमनादिकं प्रसज्येतेत्यत आह-क्षोणीरहेति। आदिपदात् तृणतलतादयो प्राद्याः। तदुक्तम्-'वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरन्ति पापं न चरन्ति नन्यतः । वयं चराणां प्रथमा विगस्तु नो वाराणसी हाऽध विहाय गच्छतः ।।" इति। गङ्गार्चनादिफलतया अखण्ड मण्डलाधिपत्यादिकं बहुशः स्मृतमपि न काम्यत इत्याह-नविति। स्वच्छन्द भोगास्पदे यथेष्टसुखानुभवक्षमेपि। इदश्च काम्यत्वप्रसञ्जकम्। संसारेति। संसा रााः अनुवर्तकानाम् आवृत्तिजनकानाम् अघानां पापानां पटल्याः हल्लीसकेन मण्ड लाकारनृत्येन उल्लासिते। इदञ्च धराधिनायककुले भावाभावप्रार्थनायां हेतुगर्भम् । 'मण्टलेन तु यन्नृत्यं स्त्रीणां हल्लीसकन्तु तत्' इति हेमचन्द्रः सायमिति ॥ रोधसि तीरे। साथैः समूहः। कथयन्निति । वर्ण नन्तु दुरापास्तमित्याशयः। काश्याश्चेति । स्तवनरूपस्य काशीमाहात्म्यकथनस्य गङ्गास्तवनादिवत् श्रेयस्करत्वादिति भावः। स्मर्यते च काशीखण्डे---'यः काशी स्तौति मेधाची य: काशी हृदि धारयेत्। तेन तप्तं तपस्तीनं तेनेष्टं कतु कोटिभिः ।।' इत्यादि। तथाच तदपि सफलमेवेत्याशय.। लोकोत्तरमिति । हत्यापुत्रीगमनादिनिखिलपापनिवर्तकत्वादिनेति भाव.। ब्रह्महत्यानिवर्तकत्वञ्च स्मर्य ते-'वृत्रं निहत्य वृत्रारिः ब्रह्महत्यामवाप्तवान्। अनुतप्तो है पप्रच्छ मायश्चित्वं पुरोहितम् ॥' बृहस्पतिरुवाच-'यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । ब्रह्म ·द्वितीयस्तर २३ आकृष्टैरनगाहमानलनतामृत्युचाना वा-- दापतः परिभापुरे श्रुतिरसस्रोतबाहेव ते। कृत्वा सान्ध्यविधि वसन् भवपिशागोच्चाटमन्त्रायित- प्रक्षुब्धोहिंगणास्वैर्मुखरिते कूले कृती स्यां कदा ॥ १३ ॥ अपानुदित्सुस्तद्याहि काशी विश्वेशपालिताम् ॥ नान्यत् किञ्चित् कचिदृष्टं ब्रह्महत्या महौषधम् । राजधानी परित्यज्य शक विश्वेशितुः पराम् ॥ भैरवस्यापि हस्ताग्राद पतद्वैधसं शिरः। यत्रानन्दवने तत्र वृतशत्रो नज द्रुतम् ॥' इति । यद्दधार पुरा ब्रह्मा व्यापारकलशे विमुः। . पुत्रीगमनजं पापं धोतं तेनैव वारिणा॥' इति गङ्गोलिमाहात्म्यवचनसिद्धं गङ्गायाः पुत्रीगमनपापनिवर्तकत्वम्। क्षुभ्य दिति । क्षुभ्यतः प्रवाहस्याहत्या प्रैजन्त्यां कम्पमानायां पङ्कजवीथिकायां पद्मश्रेण्यां कृतं शनैस्संश्लेषणं येन तथाभूतमित्यर्थः। अनेन अनिलस्य शैत्यमान्यसौरभ्यानि सूचितानि । पावनमिति। 'गङ्गाम्भःकणदिग्धस्य वायोः संस्पर्शनादपि । पापशीला अपि नराः परां गतिमकाप्नुयुः ॥' इति नारदीयवचनसिद्धं तादृशवायोः पावनत्वम् ॥ १२॥ आकृष्टैरिति ॥ आकृष्टैः त्वया आकृप्टैः। वलादित्यस्यात्र सम्बन्धः। अव गाहेति। अवगाहमानायाः स्नान्त्याः जनतायाः जनसमूहस्य मृत्युद्भवानां जननमर णानाम् आवतैः आवर्तरावृत्तिमिः एवावर्तेरम्भसां अमैरिनि रूपकम्। आइपूर्वक वृत्तातो वे घञ्। परिभासुरे भासमाने। अनेन • गङ्गायाः स्नायतां संसार बधापहारित्वं प्रतीयते। श्रुतिरसस्रोत इति। श्रुतेर्वेदान्तस्य रसः ब्रह्मानन्द एव स्रोतो यस्यास्तस्यास्सम्बुद्धिः, 'वेदाक्षररसस्रया' इति स्मरणात् । अत्र ते इत्यनयोः कूलेपि सम्बन्धः। भवेति। भवः संसार एव पिशाचः तस्य उच्चाटमन्त्रः निष्का सनमन्त इवाचरन् यः प्रक्षुब्धोमिंगणस्यारवः तैरित्यर्थः ॥ १३ ॥ अथ 'य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुः हिरण्य केशः आप्रणवात्सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्यो दिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः' इति आदित्यमण्डलस्थम्यादित्या न्तर्यामिणः परमेश्वरस्याप्राकृतं रूपमुक्तं छान्दोग्ये, तद्रूपेण विश्वनाथमुपास्ते--- .

·२४ गदातरङ्गिणी अरुणनळिननेवं मण्डलान्तः स्फुरन्तं सवितुरनधमीशं नाकिनामानखानम् । कनकरुचिगुपासे कामदं वालखिल्य- प्रमुखपरिघृतं श्रीविश्वनाथं प्रयीच्यम् ॥१४॥ इति गहातरङ्गिण्यां द्वितीयस्तरङ्गः॥ . , अरुणेति । श्रुत्यर्थस्तु, दृश्यत इति योग्यभिप्रायकम् । प्रणवः नखानम् । सुवर्णः सुवर्ण क्दुज्वलः । कप्यासं कम् उदकं रश्मिभिः पिबत्तीति कपिः सूर्यः तस्यासम् । असु क्षेपणे इति धातोः कर्मणि घन्। रविविकासितमित्यर्थः। कप्यासं मर्करपृष्ठम् , तद्व ल्लोहितमित्यर्थः इति भगवत्पादीयव्याख्यानं कपिशब्दरूढयनुग्रहाय। एवमक्षिणीति । तथाच सद्योविकसितरक्ताम्भोजनयन इत्यर्थ इति । मण्डलान्तरिति । सवितु मण्डलान्तरित्यन्वयः। स्फुरन्तं भासमानम्। योगिभिर्दृश्यमिति यावत् । अनघम् । श्रुतिनिरुत्तोदितिनामार्थप्रदर्शनमिदम् । ईशं नियन्तारम्। कामदमिति । अत्रापि नाकिनामित्यस्य सम्बन्धः। तेपामपीत्यर्थः। ईशमिति कामदमिति च, 'ये चामुष्मात् पराश्चो लोकाः, तेपाश्चेष्टदेवकामानाञ्च' इत्यंशान्तरस्य विवरणम् । उपासे इति। 'मण्डलान्तरगतं हिरण्मयं भ्राजमानवपुर्ष शुचिस्मितम्। चण्डदीधितिमख ण्डितद्युति चिन्तयेन्मुनिसहस्रसेवितम् ॥' इति श्रीरुद्रभाष्यगतं वचनमनुसृत्येदम् । वालखिल्येति । वालखिल्या मुनिप्रभेदाः। प्रजापतेः शरीरे ये केशास्तेभ्यस्ते पामुत्पत्तिः तैत्तिरीयकब्राह्मणे श्रूयते। पानीविवाहसमये स्खलितात् ब्रह्मणो धीर्या दनौ तेन हुतादुत्पन्ना दशलक्षसंख्याकमहर्षय इत्युक्तमादित्यपुराणे। यथा-'दह नाच ततो जाता बालखिल्या मरीचिपाः। सहस्राणां सहस्राणि मुनयो घर्ध्वरेतमः ।। मानतोऽङ्गुष्ठमात्रास्ते प्राप्ता ह्यथ विभावसुम् । बभूवुस्ते महात्मानः पतङ्गसहचारिणः ॥ सूर्यस्य रश्मिपास्स कान्त्या ज्वलनसन्निभाः। इति। प्रमुखपदेनादित्यादिपरि ग्रहः, लैङ्गकौर्मादिषु ताननुक्रम्य, 'एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः । विमाने संस्थिता नित्यं कामगे वातरंहसि ॥ सरथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यमुनिमि स्तथा। गन्धरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसः ॥ इति चोक्तत्वात् । आदित्यादयो राक्ष सान्तास्सप्तगणाः प्रत्येकं द्वादश द्वादश । तेषां प्रत्येकनामानि लैङ्गकौर्मादियु कीर्तितानि । . .. ..

·द्वितीयस्तरङ्गः। आदित्यस्तोत्रव्याख्यायां दीक्षितचरणैरपि आदित्यादीनां प्रधानादित्यसवाप्रकारः न मानि च सविस्तर प्रतिपादितानि । ननूक्ता थुतिः पुण्डरीकाक्षत्वोपन्यासेन वैष्णवमेव रूपमुपदिशति, न तु शैवमिति प्रतीयते इति चेत्, न तावत् पुण्डरीकतुल्यनयनत्वं तस्यासाधारण लिङ्गम् , लोकवेदयोरन्यत्रापि च बहुलं तत्मसिद्धेः, तस्य साधारण्येपि पुण्डरीकाक्षशब्दस्य योगरूळ्या विष्णाचसाधारण्यो पपत्तेश्च । नच तद्विषयिणी यथेत्यादिश्रुतिरिति वक्तुं शक्यम् , योगरूढशब्दाचयवार्थ परवाक्यस्यापि प्रयोगनियम इत्यसिद्धेः। तथापि लोचनद्वयोपन्यासः त्रयम्बके रूपे न सङ्गच्छत इति चेन्न, हविरार्त्यधिकरणन्यायादुद्देश्यगतद्वित्वस्याविवक्षिततया अपरि च्छेदकत्वात् , ललाटलोचनस्य मुकुळिततया लोचनद्वयस्यैव विकसितनलिनसादृश्य मिति तस्य विवक्षितत्वेप्यविरोधाच्च । यदामेयपुराणे, 'त्येयस्सदा सवितृमण्डलमध्य वर्ती नारायणः' इति पठ्यते, तत् सवितृमण्डलस्य हृदयादिवत् सकलदेवोपासना स्थानतया विष्णुपूजान्ते च तव तदुपासनं कर्तव्यमिति तावन्मात्रम् । पुराणेष्वाग 'मेषु च दुर्गागणपत्यादिपूजकानामपि सन्ध्यासमये पूजान्ते च तत्र तत्तद्देवतोपासन विधानदर्शनात् इति शिवतत्त्वविवेके स्पष्टम् । इदमत्र बोध्यम्- 'असौ य स्ताम्रो अरुणः', 'असौ योऽवसर्पति नमो हिरण्यवाहवे' इत्यादिमन्त्रैः अन्तरादित्य विद्योपास्यपारमेश्वररूपान्नानात् , गायत्रीस्थभर्गपदेन चादित्यान्तर्यामिपरमेश्वरप्रत्या यनात् , 'ब्रोशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे। भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः।" इति रामायणवचनात्, 'सौरमण्डलमध्यस्थं साम्यं संसारभेषजम् । नील प्रीवें विरूपाक्षे नमामि शिवमव्ययम् ॥' इत्यादिवचनान्तराचादित्यान्तर्यामी परमेश्वर एवा नोपास्य इति सिद्धमिति। विश्वनाथमिति। विश्वैः लोकैः नाथ्यते प्राय॑ते, तानु पतपति, तेभ्य आशास्ते, तेपामीप्टे इति वा विश्वनाथः, 'नाथू ना याच्ओपताथै श्वर्याशीप्पु' इति धातुपाठात् । तम् । यीड्यमिति, 'ऋग्भिः पूर्वाद दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्येऽहः सामवेदेनास्तमये महीयते' इति मन्त्रात् , 'एष रुद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरिः। आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवस्त्रि लोचनः॥ अधीयते सहस्रांशुस्सामगाध्वर्युहोतृभिः इति कौर्मवचनाच ॥१४॥ . .

·तृतीयस्तरङ्गः। उद्यन्मार्ताण्डविम्बस्फुटतरकपटश्रीशिवाकटाक्ष- व्याक्षेपात् क्षोभसद्धास्सपदि समुदितास्तुगतनास्तरङ्गाः। कुर्युस्त्वदिव्यरूपग्रहणपटुतरं मानसादर्शमस्मिन् क्षिप्रं प्रक्षाल्य लग्न दुरितमलचयं शैलकन्यासपनि ।। अम्मोराशिस्तवार्य दिनकरविनुते भृरिरहःप्रमाह- प्रोद्यज्झङ्कारपोपो गगनतलसमुत्कीर्यमाणाच्छबिन्दुः । कल्लोलोरेललीलाप्रसृमरपवनः पावनः पावनानां दूरस्थानम्बरस्थानपि च करुणया हन्त नित्यं पुनीते ॥२॥ उद्यदिति ॥ उद्यत् उदयं प्राप्नुवत् यन्मार्ताण्डविम्बं तदेव स्फुटतर कपटं यस्य तथाभूतो यः शिवाया ईकिटाक्षः ईर्ष्या निमितकः कटाक्षः तस्य व्याक्षेपात् पातनात् । ईर्ष्याकटाक्षस्यारुण्यात् उद्यदिति। सपदि समुदिताः सद्य. समुद्भूताः। क्षोमसङ्घा एव तुगतुङ्गाः अत्युन्नतास्तरङ्गाः । व्यङ्गयोत्प्रेक्षा। प्रातः काले प्रायेण गङ्गायां क्षोभस्य दृश्यमानत्वात्। कुर्युरिति । प्रार्थना सामर्थ्यश्चे त्युभयार्थोपि विवक्षितः। त्वदित्यादि। त्वद्दिव्यरूपस्य बिम्वभूतस्य ग्रहणे पटुतरम् अत्यन्तसमर्थमित्यर्थः) अस्मिन् मानसाद” । लममित्यत्र सम्बन्धः । शैलकन्यासपत्नीति सम्बुद्धया ईहेितुः प्रदर्शित.। अस्मिन्नुत्तरस्मिश्च तरङ्गे स्रग्धरावृत्तम् ॥ १ ॥ अम्भोराशिरिति ।। अम्भोराशिः जलसमूहः। इदञ्च विशेष्यम् । गाम्भी क्षिोभ्यत्वादयः सागरधर्माः प्रतीयन्ते। दिनकरविनुते इति । तदुक्तं काशी खण्डे----'यदा गङ्गा समायाता भगीरथपुरस्कृता । तदा गङ्गां परिष्टोतुं रविस्त त्रैव संस्थितः ॥ अद्याप्यहनिशं गङ्गा ‘सम्मुखीकृत्य भास्करः। नामा गङ्गाभक्तवरपद. ॥ इति। तत्कथापि तलैव प्रतिपादिता। भूरीति । भूरि रहो वेगो यस्य तादृशेन प्रवाहेण प्रोद्यन् प्रवर्धमानः झङ्कारपोपो यस्य स इत्यर्थः। गगनेति। गगनतले आकाशप्रदेशे समुत्कीर्यमाणाः कल्लोलानामाहत्या सम्यगुत्क्षिप्यमाणाः अच्छबिन्दवः निर्मलजलकणा येन स इत्यर्थः । कल्लोलेति। परिष्टौति प्रस ·तृतीयस्तरङ्गः। २१ न केवल उत्पातः पातकानां कलिहतककृतानेकपाधैकशान्ति- “विद्याथाकथाचं वपुपि लगति ते दिव्यतोयैकलेशः। तावदुष्कर्मधर्मद्युतिजनितभवस्फारधन्वाध्यताप- स्त्वन्माहात्म्यप्रकर्पत्रिदशसरिदहो कोपि सीमाविहीनः ॥३॥ कल्लोलेपु उद्वेला प्रवृद्धा लीला सञ्चाररूपा सञ्चालनरूपा वा यस्य ताशयासी आ समन्तात् प्रसमरः व्याप्रियमाणश्च पवनो यस्येत्यर्थः। विशेपणत्रयेण दूरस्था नामम्बरस्थानामपि शुद्धीकरणप्रकारो दर्शितः। झकारपोषस्य श्रावणेन, जलबिन्दूनां पवनस्य च स्पार्शनेन पुनीते इत्यर्थः। पावनः पावनानामिति । पवित्रीकरण सामर्थ्य प्रकाश्यते। तथाचोक्तं कौम-'पवित्राणां पवित्रश्च मङ्गळानाञ्च मङ्गळम् । महेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा॥' इति । दूरस्थानिति। मुपागत्य स्नातानिति भावः। अत एव करुणयेति। हन्तेत्याश्चर्ये ॥२॥ उत्पात इति॥ स्मर्यते च ब्रह्मवैवर्ते-'यत्तीयकणिकास्पर्शः पापिनाश्च पितामह। ब्रह्महत्यादिकं पापं को टिजन्मानितं दहेत् ॥' इति । याथाकथाचं यथा कथञ्चित्। लगतीत्यनेन सम्बध्यते। 'तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ' इति णान्तोऽयं शब्दः। तोयैकलेश इति। यत्किञ्चिद्विन्दुमात्रमपीत्यर्थः। तावत् तावदेव। तावत्कालपर्यन्तमेवेत्यर्थः। दुष्कर्मेति। दुष्कर्मव धर्मद्युतिः सूर्यः तेन जनितो यः भवस्फारधन्वाध्वतापः संसाररूपविततमरुमार्गखेद इत्यर्थः । त्वमाहात्म्यप्रकर्य माहात्म्यस्य विनाऽऽयासं महापापनाशकत्व-महाफलप्रदत्व नद्यन्तरासाधारण पावकत्व-संसारतारकत्व-सर्वदेवात्मकत्वादिरूपस्य प्रकपः अतिशय इत्यर्थः । तथाच स्मयते-'तावद्भमति संसारे यावद्गङ्गां न सेवते। संसेव्य गङ्गां नो जन्तुर्भवक्लेशं प्रपश्यति ॥ इति। गारुडवचनानि च--'ततो गगा जलं दद्यान्महा पातकनाशनम् । सर्वतीर्थकृतस्नानदानपुण्यफलप्रदम् ॥ चान्द्रायणं चरेद्यस्तु सहसं काय शोधनम्। गङ्गाजलं पिवेद्यस्तु. समौ स्यातामुभावपि ॥ अग्नि प्राप्य यथा तार्क्ष्य तूलराशिविनश्यति । तथा गङ्गाम्बुपानेन पातकं भस्मसाद्भवेत् ॥' इत्यादि । काशी खण्डे' च, 'नमस्ते विष्णुरूपिण्यै ब्रह्ममूत्यै नमोऽस्तु ते। नमस्ते रुद्ररूपिण्यै शाय ते नमो नमः॥ सर्वदेवस्वरूपिण्यै नमो भेषजमूर्तये॥" इति च। लिदश सरिदिति सम्वुद्धिः कथञ्चित्त्वत्तोयकणिकासङ्गस्यैवैवंविधदुरन्तदुरिसंसारतापनिमूलन इति। .

·२८ गगातरङ्गिणी अङ्गं यस्याथवाऽस्थि प्रपतति सलिले पावने तावकीने जन्तोःयादिवौकस्वटिनि लघु सम्मुनीर्णपापार्णवस्य । स्वलॊकस्तस्य हस्ते खलु बहुळतपोदानयज्ञादिलम्य-- स्तत्रैवास्यापि काले भवतु तव कृपालेशतस्तत्प्रपात: बत्तीरे सा चकास्ति प्रथिततनुभिदा काशिका विश्वनाथ-- प्रेमाधिक्यातिधन्या भवभयविवशैस्सेव्यमानाऽसमाना। प्राणिभ्यो यत्र मृत्यौ स्त्रयमुस्करुणस्तारकं वेदसारं व्याचष्टे देवि कर्ण स हि समुपगतश्शङ्करश्चन्द्रचूड: निरतिशयनैपुणीत्याश्चर्य योतयति-अहो इति। सीमाविहीनः कालतो देशतश्च नि रवधिः अङ्गमिति ॥ अॉ शरीरम् , 'अवयवो वा। 'अझं गात्रान्तिकोपाय प्रतीकेवप्रधानके' इति नानार्थरलमाला। यस्य उत्क्रान्तजीवितस्य । लघु क्षिप्रमिति तरणक्रियाविशेषणम् । हस्ते खल हस्तगत एव। स्वाधीन इति यावत् । तलैव तावकीनसलिल एव। अस्यापि ममापि । तव कृपालेशत इति तदर्थ तव कृपा लेश एवावश्यक इति भावः। तत्प्रपातः तस्य अङ्गस्य अथ्निो वा प्रपातः । अन 'अन्तर्दशाह यस्यास्थि गङ्गातोये निमज्जति । न तस्य पुनरावृत्तिः ब्रह्मलोकात् कदा चन ॥ यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ गङ्गाजलोमि संस्पृश्य मृतकं पवनो यदा। स्पृशते पातकं तस्य सद्य एवं विनश्यति । कश्चिद्वयाघो महारण्ये सर्वप्राणिविहिंसकः) सिंहेन निहतो यावत् प्रयाति नरकालये। तावत् कालेन तस्यास्थि गङ्गायां पतितं तदा।। दिव्यं विमानमारुह्य स गतो देवमन्दिरम्। अतस्त्वमेव सत्पुत्रो गङ्गायामस्थि पातयेत् ॥' इत्यादिगारुडवचनानि स्मर्तव्यानि ॥ ४ ॥ स्वदिति ॥ सा मुक्तिपदत्वेन लोकोत्तरत्यादिना च श्रुतिपुराणादिप्रसिद्धा। तथा च समर्यते-'अयोध्या मधुरा माया काशी काश्ची यवन्तिका। पुरी द्वार वती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ इति । 'यथा भूमितले विप्र पुर्यस्सन्ति सह स्रशः। तथा काशी न मन्तव्या कापि लोकोतरा स्वियम् ॥ इति। 'किमत्र ·तृतीयस्तरहः। २९ ७ नो सन्ति पुरः सहस्रशः पदे पदे सर्वसमृद्धिभूमयः। परन्न काशीसदृशी दृशोः पदं कचिद्ता मे भवता शपे शिव ॥ त्रिविष्टप सन्ति न किं पुरश्शतं समस्त कौतूहलजन्मभूमयः । तृणीभवन्तीह च ताः पुरः पुरः पुरः पुरारे भवतो भव द्विषः।' इति च। ताः पुरः भवद्विपः संसारवेष्टुः पुरः पुर्याः पुरः पुरस्तात् तृणीभवन्तीति तद्वयाख्या। चकास्तीति। नन्वेकानमाहात्म्ये 'एष विश्वेश्वरी देव एव मणिकर्णिका। कलावन्तहिता काशी मुक्तिरलैव 'लभ्यते ॥ इति काश्या अन्तर्धानश्रवणात् कथमिदमिति चेन्मैवम् , यतः अन्तर्धानं कली याति तत्पु रन्तु महात्मनः । अन्तर्हिते पुरे तस्मिन् पुरी तु वसते ततः ॥' इति हरिवंशवचनात् , तथा 'कलावन्तर्हितो देवस्तत्पुरञ्च विशेषतः । पुरी तु वसते नित्यं सर्वप्राणिचिमुक्तिदा । इत्यादिपुराणान्तरवचनाच्च, युगान्तरप्रत्यक्षस्य सुवर्णविविधरनवटितस्य विशेषरूपस्य देवदेवनिवासस्य पुरस्य ज्योतीरूपस्यैवान्तर्धानात् काशीलक्षणायास्तु पुर्या मुक्त्यादि फलदाया अनन्तर्धानान्न काचिदनुपपत्तिः । एवमन्यान्यपि तत्तत्पुराणगतान्यन्तर्धानवचांसि नेयानि। एकाम्रप्रशंसावाक्ये तु काशीपदं पुरपरमेव । यद्वा, तक्षेत्रस्तुतिपरतया तन्न स्वार्थे तात्पर्य भजते इति । प्रथिततनुभिदेति। प्रथिता पुराणादिप्रसिद्धा तनुभिदा स्वरूपभेदो यस्याः सा। भेदश्च निर्विशेषशुद्धजडभेदेन। तदुक्तं श्रीसत्यज्ञानानन्द ती:-'निर्विशेपा च शुद्धा च जडा सेति त्रिधा मता। क्षेत्ररूपा जडा 'काशी मोचयेत्सर्वदेहिनः॥ मूर्तिरूपा तु या काशी शुद्धा सा चिन्मयी सती। पूर्ण रूपा स्वमाहात्म्यं स्वयमेव विचारयेत् ॥ निर्विशेषा तु मुक्तानां शिवस्य च परा गतिः।' इति। अस्य व्याख्या-क्षेत्ररूपा आधारस्वरूपिणी। मोचयेत् मुक्तिं नयेत्। मूर्तिरूपा साकारा या काशी सा शुद्धा चिन्मयी ज्ञानमयी सती। पूर्णरूपा स्वयमेव स्वमाहात्म्यं विचारयेत् विचारयितुं शक्नुयात् , नापर इत्यर्थः इति । इयमेव शुद्धा मूर्तिः चित्रपटीप्रदर्शनावसरे 'इयं वाराणसी देवी साक्षान्मूर्तिमयी शुभा' इति श्लोकेन दर्शिता। काशिका श्रीकाशी, निर्वाण प्रकाशस्थानत्वात् । तदुक्तम्-'निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथिता पुरी' इति । यद्वा, अनाश्येयं स्वप्रकाशं चैतन्यं काशते प्रकाशते अस्यामिति काशीपदनिरुक्तिः। तदुक्तम् ---- 'काशतेऽत्र यतो ज्योतिः तदनाख्येयमीश्वरः। अतो नामान्तरञ्चास्तु काशीति प्रथितं विभो।।' इति। अथवा, काशन्ते राजन्ते स्वप्रकाशतया अस्यां ·বান্ধাবল্লী तनुत्यागमात्रेण प्राणिन इति काशी। एतदप्युक्तम्---'कीटाः पतङ्गा मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः। मण्डूकमत्स्याः क्रिमयोपि काश्यां त्यक्त्वा शरीरं शिवमाप्नुवन्ति ।।' इति ॥ इदं त्वयधेयम्-अन्तर्गहाविमुक्तवाराणसीकाश्यभिध चतुविधक्षेत्रामिका श्रीकाशीपुरी। तथाचोक्तं पाझे पाताळखण्डे-परिमाणञ्च वक्ष्यामि तन्निबोधत सत्तमाः। मध्यमेश्वरमारभ्य यावदेह ळिविघ्नपम् ॥ सूत्र संस्थाप्य तद्दिक्षु भ्रामयेन्मण्डलाकृतिः। तत्र या जायते रेखा तन्मध्ये क्षेत्रमुत्तमम् ॥ काशीति यद्विदुर्वेदास्तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता। काश्यन्तः परमं क्षेत्र विशेषफलसाध नम्॥ वाराणसीति विख्यातं तन्मानं निगदामि वः। दक्षिणोत्तरयोनधी वरणासिश्च पूर्वतः॥ जाह्नवी पश्चिमे चापि पाशपाणिर्गणेश्वरः। तस्या अन्तः स्थितं दिव्यं विशेषफलसाधनम् ॥ अविमुक्तमिति ख्यातं तन्मानञ्च ब्रवीमि । विश्वेश्वराचतुर्दिक्षु धनुःशतयुगोन्मितम् ॥ अविमुक्ताभिधं क्षेत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः। गोकर्णेशः पश्चिमे पूर्वतश्च गङ्गा मध्ये उत्तरे भारभूतः ॥ ब्रह्मेशानो दक्षिणे सम्म दिष्टस्तत्तु प्रोक्तं भवनं विश्वभर्तुः' इति । विश्वमर्तुभवनमन्तर्गृहम् । ततश्च काशी वाराणस्यविमुक्तान्तर्ग्रहाख्यानाचतुर्णा क्षेलाणामुत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वान्ततिपूर्वपूर्वापेक्षया न्यून परिमाणशेति सम्पिण्डितार्थः। अत्र चतुर्विधेपि क्षेत्रे मरणान्मुक्तिरसन्दिग्धा, तथापि क्षेत्रविभागवशात् तस्यास्तारतम्यमस्ति । तदुक्तं तत्रैव-'चतुर्धा वितते क्षेले सर्वत्र भगवान् शिवः। व्याचष्टे तारकं वाक्यं ब्रह्मात्मैक्यप्रबोधकम् ॥ तथापि ततत्सामर्थ्यात् तत्र तत्र मृतस्य हि। भोगपूर्वापवर्गाप्तिः जीवन्मुक्तिदशैव सा ॥ अन्तर्गेहे विपन्न स्तु साक्षास्कैवल्यमाप्नुयात्। तथा चतुर्विधेपि क्षेत्रेऽस्मिन् प्रमीतो गर्भयातनाम्।। नैवानोति मुनिश्रेष्ठाः विशेषोऽयं ब्रवीमि वः। काश्यां मृतस्तु सालोक्यं साक्षात्मामोति सतमाः॥ ततत्सरूपतां याति ततस्सान्निध्यमश्नुते। ततो ब्रह्मैकतां याति न परावर्तते पुनः ॥ वाराणस्यां मृतो जन्तुः साक्षात् सारूप्यमश्नुते। ततस्सान्निध्यमायाति ततो ब्रह्मैकतामियात् ॥ अविमुक्ते विपन्नस्तु साक्षात् सान्निध्यमाप्नुयात्। ततश्चिदानन्दमये ब्रह्मण्येव विलीयते ॥ सलोकताच सारूप्यं सान्निध्यञ्चापि सतमाः। कल्प कल्पमवामोति ततो ब्रह्मात्मक्तो भवेत् । इति । काशीक्षेत्राबहिः समन्तात् योजनमिताया भुवो देवभूमिरिति संज्ञा । तत्र मरणस्य स्वर्गफलकत्वमेव। उक्तश्च ब्रह्मवैवर्ते, 'काश्याश्चतुर्दिशं देवि योजनं स्वर्गभूमिका। मृता ·तृतीयस्तरङ्ग स्तत्र हि गच्छन्ति स्वर्ग सुकृतिनां पदम् ॥' इति। प्रतिपादितश्चैतत्सर्व विस्तरत स्त्रिस्थलीसेती। विश्वनाथेति। विश्वनाथस्य प्रेमाधिक्येन अतिधन्या अत्यन्तं पूज नीयेत्यर्थः। श्रूयते च काशीखण्डे, दिवोदासे काश्यामुपित्वा राज्य शासति सर्वेषां देवानां भुवं परित्यज्य मन्दरावस्थिती जातायां भवानीविश्वनाथ योस्तत्रावस्थितयोः काशीवियोगदुःखम्-'यददीधरदेष जाततापः पृथुळे मौलिजटा निकुञ्जकोणे। परितापहरां हरस्तदानीं युधुनी तामधुनापि नोज्जिहीते। महतो विरहस्य शङ्करः प्रसभं तस्य वशी वशं गतः। विविदेन सुरैस्सदो गतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः॥ अतिचित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येप कृपीडयोनिना । स्वपुरी विरहोद्भवेन वै परितप्येत जगत्त्रयेश्वरः' इत्यादि। संवीतसुतापवेष्टितः अप कटात्यन्ततापव्याप्तः । अतिचित्रमिति । इदमतिचित्रम् । किं तत् , जगत्त्रयधरोपि शुचिः पविलोपि । यदा, प्रळयकाले सर्वसन्तापकोपि सङ्कर्षणमुखानलोत्थकालाग्नि रुद्ररूपत्वात् परितप्यतेति यत् इति। अपि च, तत्रैव पार्वती प्रति भगवदुक्ति:- 'न योगिनां हृदाकाशे न कैलासे न मन्दरे । तथा वासरतिमेऽस्ति यथा काश्यां रनिर्मम ॥' इति । असमानेति । प्रयागादिपुण्यक्षेत्रान्तरापेक्षया विलक्षणेत्यर्थः । तदुक्तं काशीखण्डे --- 'शशकैर्मशकैः काश्यां यत् पदं हेलयाप्यते। तत्पदन्नाप्यतेऽ न्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः ॥ धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखण्डं हि यथा काश्यां न तथाऽन्यत्र कुत्रचित् ॥ इति। यद्वा, स्वर्गाद्यपेक्षयाप्युत्कृष्टे त्यर्थः, स्वर्गे पातभयसत्त्वात् , अत्र तु तदभावात् । तदुक्तं तवैव-'काशीस्थैः पति तैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्ग पाता द्भयं महत् ॥ इति । भगवत्पादैरप्युक्तम्--'काशी धन्यतमा विमुक्तिनगरी साल कृता गगया तत्रेयं मणिकर्णिका सुखकरी मुक्तिर्हि यकिङ्करी। स्वर्लोक स्तुलितस्सहैव विबुधै. काश्या समं ब्रह्मणा काशी क्षोणितले स्थिता गुरुतरा स्वर्गो लघुः खे गतः ।।" इति। सूतसंहितायामपि, 'यथा वाराणसीतुल्या पुरी नास्ति श्रुती स्मृती' इति। काशीखण्डेपि, 'भूमिष्ठापि न याऽत्र भूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरवस्थापि या इति । प्राणिभ्य इति । नात्र नरतिर्यग्मेद इति भावः । यत्र काश्याम्। मृत्यौ मृत्युकाले। स्वयं समुपगतो व्याचष्टे इति योजना । समुपगतः अप्राकृत दिव्यशरीरपरिग्रहेणाविर्भूत. सन्। तधाच, यथा दक्षिणदेशसमीकरणार्थ स्व , ·गङ्गातरहिणी . . य इति। समान कुम्भसम्भव मुनि महाविषहरणाय सुन्दरदास वा प्रास्थापयदीश्वर , तथा तारकोपदेशाय न य कश्चित् प्रेषयति, किन्तु स्वयमेवाविर्भवतीत्यर्थ । तारक मिति। तारयति ससारादिति तारकम् । तारयते ण्वुळ्। यद्वा, तारयतेl न्तात् पचायचि स्वार्थे क । प्रणव तमित्यर्थ । 'गर्भजन्मजरामरण ससारमहा भयात् स तारयति, तस्मातारकम्' इति तारकोपनिषदि तत्पद निर्वाचनस्य, रामरहस्योपनिषदि तारक प्रस्तुत्य प्रणवस्याधिकारिविशेष तद्धटकवर्णानामृपिच्छन्दो देवताश्चोपदिश्य 'तस्मादामाङ्ग प्रणव कथित' इत्युपसहारस्य च दर्शनात् । अथर्वशिरउपनिपदि.---'य उत्तरत स ओङ्कार , य ओङ्कारस्स प्रणव , प्रणवस्स सर्वव्यापी, यस्सर्वव्यापी सोऽनन्त , य अनन्तस्ततारम् , यत्तार तत् सूक्ष्मम्' इति तारकप्रणवयोरभेदप्रतिपादनाच्च । अपि च, 'प्रणव तारक जूते काश्या देवो महेश्वर' इति। भगवताप्युक्तम्--- 'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म व्याहर न्मामनुस्मरन्। य श्याति त्यजन् देह स याति परमा गतिम् ।।' वेदसारमिति । वेदसारता च, 'ओङ्कार सर्ववेदाना सारभूत प्रकीर्तित ' इति चचनसिद्धा। सा च त्रयीघटकाद्यमध्यान्त्यवर्णनिप्पन्नत्वात्। तत्र 'आदि वेद मग्वेद , मध्यवेदो यजुर्वेद , अन्त्यवेद-सामवेद ।' अत एव आध वेदस्याद्याक्षरम् 'अग्निमीले' इत्यकार , मध्यवेदस्य मध्याक्षर 'योनिस्समुद्रो बन्धु' इत्युकार , अन्त्यवेदस्यान्त्याक्षर 'ज्योतिरुत्तमम्' इति मकार । एव त्रिभिरेतैरक्षरे स्त्रयीसारप्रणवस्य 'निष्पत्ति' इत्यादित्यस्तोतरतव्याख्यायामुक्तम् । ब्रह्मप्रतिपादकत्वे नापि सा बोध्या। ब्रह्मप्रतिपातकत्वञ्च, 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रमणस्त्रिविध स्मृत' इत्यादिस्मृतिसिद्धम्। व्याचष्टे इति। विशेषेण उपदिशतीत्यर्थ । विशेषश्च श्रमापनयनभवराहित्यसम्पादनपूर्वकत्वादिरूप । तदुक्तम्- 'अनिलो मृगनाभिरेणुगन्धै रधिकाशि प्रणवोपदेशकाले। हरते मरणश्रम नराणा हरवामार्घकुचोत्तरीयजन्मा॥' इति । 'ससारसर्पदष्टाना जन्तूना यत्र शङ्कर । अपसर्पण हस्तेन ब्रूते ब्रह्म स्पृशन् श्रुतिम् ॥ इति च। उपदेश्याना भयरहिततया अन्त करणस्वास्थ्याथ दूरीकृतसर्पण हस्तेनेति तद्व्याख्या। उपदिश्य प्राणिन ससारान्मोचयतीति यारत्। तथाच जाबालोपनिषदि अविमुक्त प्रस्तुत्य श्रूयते–'इद वै कुर क्षेत्र देवाना देवयजनम् , सर्वपा भूताना नमसदनम् । तत्र हि जन्तो प्राणेषूप ·तृतीयस्तरङ्गः। ३३ .. कममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे । येनासावमृतीमूत्वा मोक्षीभवति । तस्मा दविमुक्तमेव निषेवेत । अविमुक्तं न विमुञ्चेत् । एवमेवैतत् याज्ञवल्क्य' इति । स्मरति च काशीखण्डे, 'तलोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारक ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत् ।' इति । अस्य । व्याख्या तारकं प्रणवं पडक्षररामन्त्र राजं वा इति । कर्णे दक्षिणकर्णे। तथाच श्रीरामवचनं मुक्तिकोपनिपदि- 'यत्र कुत्रापि वा काश्यां मरणे स महेश्वरः । जन्तोदक्षिणकर्णे तु मतारं समु पादिशेत्' इति। अत्र उक्तश्रुतेः, 'सर्वज्ञश्शङ्करः साक्षात् पार्वत्या सहितः सदा। त्वद्रूपमेव सततं ध्यायन्नास्ते रघूत्तम ।। मुमुक्षूणां सदा काश्या तारकं ब्रह्म वाचकम् । राम रामेत्युपदिशन् सदा सन्तुष्टमानसः ॥' इत्यध्यात्मरामायणवच नात् , 'यदाऽवर्णयत् कर्णमूलेऽन्त्यकाले शिको राम रामेति रामेति काश्याम् । तदेक परं तारकब्रह्मरूपं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥' इति भगवत्पादवचनाच्च पडक्षरराममन्त्रराजमेव विश्वनाथः प्राणोत्क्रमणसमये स्वयमागत्योपदिशतीति केचित्। श्रीशब्दपूर्वकस्त्रिरावृतो रामशब्द एव तारकतया पाझे उक्तः- - 'मुमूर्पोमणि कर्ण्यन्तरर्थोदकनिवासिनः। अहं दिगामि ते मन्त्रं तारकं ब्रह्मवाचकम् ॥ श्रीराम राम रामेति एतत्तारकमुच्यते।' इति । अत्र श्रीशब्दो भवत्यतिशयार्थ एव, न ना मान्तर्गत इति पडक्षरता अधिकार्यादिभेदाद्वयवस्था बोध्या। विस्तरस्तु लिस्थली सेतौ द्रष्टव्यः। उक्तजाबालश्रुतौ परमशिवेन चरमकाले समुपदिष्टायाः संसारतारक प्रणवार्थभू तपरब्रह्मविद्यायाः फलं जीवन्मुक्तिसुखरूपं परममुक्तिसुखञ्च क्रमप्राप्यम् अमृ तीभवनमोक्षीभवनशब्दाभ्यामभिधीयते । जीवन्मुक्तिसुखञ्च निरतिशयानन्दरूपब्रह्मा वगत्या समुद्भवन्मुक्तिकल्पमेवेति ध्येयम् । सः विश्वनाथ. ! हिः श्रुतिपुराणादिप्रसिद्धि शङ्कर इति । शं सुखम् उक्तब्रह्मविद्यायाः फलरूपमुभयविधं सुखं करोति ब्रह्मविद्योपदेशेन निप्पादयतीति फलप्रदर्शनमिदम् । शमिधातोस्संज्ञायामित्यच्प्रत्य यान्तम्। चन्द्रचूट इति । अनेन उपदेशसामर्थ्यम् , अप्राकृतदिव्यशरीरपरि ग्रहणम् , सन्निधाने अत्यन्नं सौम्यत्वश्रमहारिवादिकञ्च दर्शितम्। उपदेशसामर्थ्यञ्च चन्द्रस्य ज्ञानरूपत्वात् । एतदुक्तं शिवागमे-- 'ज्ञानचन्द्रकलाचूडं दशदिम्बाहु मण्डलम् । वैगुण्यादिमयन्तं दिव्यैर्दशभिरायुधैः ।।' इति । ततश्च, यथा अन्न सलप्रवृत्ताः क्षुधितानामन्नार्थिनामयमन्नदातेत्यभिजाय उपसर्पणेनानुग्रहार्थ स्वप्रासाद द्योतकः।

·गगातरङ्गिणी यात याथाकथाच स्मृतिमिह तृणवत् स्वप्रकाशां निमुक्ति नित्यानन्दस्वरूपां स्वयमयि विदिशद्गीयमान निरीहः । स्पर्लोके याचकेम्पस्सुरधुनि ददत्तो नवरानेच कामान् कल्पद्रो रिभेद हरशिरसि लसत् सश्रये ते पदाञ्जम् ॥६॥ शिखरेप्वन्नध्वज वनन्ति, एव शिवोपि स्वय ज्ञानप्रद इति प्रत्यायनेन लोका नुग्रहार्थ ज्ञानमयचन्द्र शिरसि दधारेति भाव । अनेन भगवतो मृदुहृदयतापि सूच्यते। तथाहि-दक्षाध्वरे अनपराघोपि चन्द्र सम्ममवशात् कुद्धेन वीरभद्रेण इतरैरपराधिमि सह दण्डित पश्चात्स्वानपराधितावेदने हटेनादण्ड्यदण्डनदोपशान्तये शिरसा धारित इत्यानुशासनिके स्पष्टम्। तथाचोक्तम्---'सोमस्तर मया देवि कुपितेन भयादित । पश्यश्चानपराधी सन् पादाङ्गुष्ठेन ताडित ॥ तथा विनि कृतेनाह सामपूर्व प्रसादित । तन्मे चिन्तयतश्चासीत् पश्चात्ताप पुरा प्रिये ॥ प्रभृति सोम हि शिरसा धारयाम्यहम् । एव मे पापहानिस्तु भवेदिति मतिर्मम् ।' इति । निजार्चनपरितुष्ट परमेश्वर शिरसा सोम दधारेति नारदीयपुराणे ॥ 'तत्रच, 'सोमद्वीप महापुण्य तीर्थ वाराणसीसमम् । सोमो यत्रार्चयन्नीश रुद्रेण शिरसा धृत ॥' इति तदा यातमिति ॥ इह क्षोण्यामेव। स्वप्रकाशा स्वेन आत्मनैव प्रकाशमाना स्वाभिन्नानावृतनिषामित्यर्थ । अपरोक्ष यवहारयोग्यसुखस्यैव पुरुषार्थतया तदुपपादना र्थमिद विशेपणम् । अत्र योग्यत्वम् अनावृतचिदूपत्वम् , वाशचितादात्म्य था। तत्रान्त्याभावेघ्यायमस्तीति मुक्तस्तादृशव्यवहारयोग्यता। विमुक्ति मिति। जीवमुक्ति व्यावर्तनाय विपदम्। तथाच परममुक्ति ददाति, न तु जीवन्मुक्तिमात्रमित्यर्थ । सस्कारासमानकालीनत्वरूपवैशिष्ट्य तदर्थ । मुक्तिश्चाविद्यास्तमय । तथाच, सस्का रासमानकालीनाविद्यास्तमय । अविद्यातत्सस्काररूपबन्धसामान्यशून्यात्मपर्यवसिता विमुक्तिरित्यायातम्। तदुक्त वार्तिके-'अविद्यास्तमयो मोक्षस्सा च बन्ध उदा हृत । निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षित ॥ इति। अयमर्थ ---अविद्याया अस्तमय सस्कारादिकार्यरूपेणाप्यनवस्थानम् । सा स्थूलरूपा सस्कारादिरूपा च । तथाच, विदेहताकालीनोऽस्तमय एव मुख्यो मोक्ष , न तु जीवन्मुक्तिकालीन - ·तृतीयस्तरङ्गः। आरूढा पीवराङ्गं सितमकरवरं सुप्रसन्नाननाजा दोभिः कुम्भं पयो वरमभयमपि व्योमगङ्गे वहन्ती । प्रोद्यद्राकाशशाङ्कायुतसमसुपमा शुभ्रभूपाम्बराड्या कारुण्यार्दा त्रिनेत्रा विहर मनसि मे सेन्दुकोटीरकोटिः॥ ७ ॥ तदानीं संस्कारादिरूपेण मोहसत्त्वात्। अत्र पूर्वार्धेना विद्यारूपयन्धशून्यत्वस्य, मोक्षपदार्थत्वमुक्तम्। द्वितीयार्थेन तु मोहनिवृतिपदार्थस्य तादृशशून्यत्वस्य ज्ञाता स्मरूपत्वम् , अमावस्याधिकरणात्मकत्वात्। एवञ्चाविद्यारूपबन्धशून्यात्मनो मोक्ष पदार्थत्वं सिद्धम् । ज्ञातत्वेन अखण्डधीविषयत्वेन इति। नित्यानन्देति। 'नस पुनरावर्तते' इति श्रुतिसिद्धं मुक्त्यानन्दस्य नित्यत्वम्। स्वयमिति। अनन्यापे क्षमित्यर्थः। निरीहै: गीयमानमिति। इदश्च मुक्तिदातृत्वोपपादकम् , तदभावे निष्कामसेव्यत्वासम्भवात्। ददत इति पञ्चम्यन्तं कल्पद्रोविशेषणम् | कामानिति। सुखसाधनभूतानित्यर्थः। न तु सुखमिति भावः। भूरिभेदम् उक्तप्रकारेण भूयोविशेषम्। हरशिरसि भगवच्चूडायाम् , श्रीकाश्यां वा उपास्यं दिव्यं रूपं दर्शयन् तत्प्रकाशं प्रार्थयते। आरूढति। पीवरा इमिति । अनेन सुखासिकासौकरी प्रोक्ता। सुप्रसन्नाननाब्जेति। अत्राब्ज शब्दस्याम्भोजमिन्दुर्वार्थः । 'अब्जो जैवातृकस्सोमः' इत्यमरः। सेन्द्विति। सेन्दु: इन्दुना इन्दुकलया महिता अलकृता कोटीरको टिः किरीटानं यस्यास्सा इत्यर्थः । उपास्यदिव्यरूपविशेषो नारदीये उक्त: -'चतुर्भुजां त्रिणेत्राश्च सर्वावयवशोभिताम् । रत्नकुम्मसिताम्भोजवराभयकरां शुभाम् ॥ श्वेतवम्बपरीधानां मुक्तामणिविभूपि ताम्। सुप्रसन्नां सुवदनां करणार्द्रहृदम्बुजाम् ॥ सुधाप्लावितभूपृष्ठां त्रैलोक्या नमितां सदा॥' इति। उपासनाद्यर्थतया परदेवताया अपि मूर्तिपरिग्रहः श्रूयते रामोपनिषदि, 'उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना।' इति। स्मयते च- 'भक्त्यैव परया तुष्टो देवदेवस्स योगिनाम् । पूजाद्यनुग्रहार्थाय रूपं भेजे चतुर्भुजम् ।। चिन्मयस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्याशरीरिणः। साधकानां हितार्थाय ब्राह्मणो रूपकल्पना ।' इति । देवताधिकरणन्यायरक्षामणौ, 'यागविधिसामर्थ्याद्विग्रहो हविर्भोक्तृत्वं प्रसाद वत्त्वमैश्वर्य फलदातृत्वच्च दैवतानां कल्प्यते।' इत्यादिना सप्रपञ्चं विग्रहादिमत्त्वं .

·३६ गगातरहिणी गारीरूपोन्मदान्ध्यप्रशमनमहनीयापधे नीलकण्ठ- खान्तोद्यत्काळमेघे कुगुमशरमहाजनराबामहाये । सेवार्थ सगातानां लगति यपि ने दृष्टिरादी मुराणां यला सा न तस्मात् प्रभवति किमपि पन्दितुं कापि गरे ॥ ८ ॥ निर्गच्छत्प्राणवायो मयि निजमलिलः शीतशीतरूपता गात्रं मिशातितप्तं कफहतयहकोप्णायतवासयेगम् । येनाहं क्षीणपापो जनिमरणमवानापमारादपि स्या निर्मुक्तस्मयप्रशमनि शरणं कस्त्वदन्यस्तदानीम् ॥९॥ प्रसाधितम् । एवंविधमुपास्यं दिव्यं रूप पीयूपलह र्यामपि जगन्नाथपण्डितः मदर्शितम्-- 'शरश्चन्द्रश्वेतां शशिगफलशोमालमकुटां फरः कुम्भाम्भोजे वरमयनिरासी च दध नीम्। सुधाधाराकाराभरणयसनां शुनमकरस्थितां त्वां ये ध्यायरयुदयति न तेपां परिभवः ॥ इति गौरीति | गौर्याः रूपोन्मदः सौन्दर्यदपदिकः तेन यदान्ध्यं तत्पगमन महनीयौषधं तस्मिन्। सप्तम्यन्तानां वपुषीत्यस सम्बन्धः। नीलेति। नीलकण्ठः परमेश्वरः स एव नीलकण्ठो मयूरः तस्य स्वान्तस्य हृदयस्य उपन् वर्षारम्भे उदयं प्राप्नुवन् । काळमेवस्तस्मिन् । न प्रभवतीति । अही प्रत्यछमाधुर्याति रेक इति भावः। कापिति अन्यत्र क्यापीत्यर्थः निर्गच्छदिति ॥ उपेता समीपं प्राप्ता1 गावमिति। गळान्तभागस्या प्युपलक्षणम्। 'ततोपि मृत्युसमये सतां पुण्यस्वरूपिणाम् । आदी भूमौ च सन्यस्य मुखे तोयं प्रदीयते ॥ गङ्गा सोपानमारुह्य सन्तो यान्ति निरामयम् ।।' इति ब्रमवैवर्तवचनेन, 'ततो गङ्गाजलं दद्यान्महापातकनाशनम्। सर्वतीर्थकृतस्नान दानपुण्यफलप्रदम् ॥' इत्यादिपूर्वोक्तगारुडवचनेन च तदानी गङ्गाजलपानस्य परम पदप्रापकत्वादिसिद्धेः । ब्रह्मवैवर्तस्थत्य भूमौ च सन्यस्येत्यस्य दर्भास्तरणादिरूपमू संस्कारादिपूर्वकं भुवि अवारोम्येत्यर्थः । कफहतेत्यादि। कफहतः कफप्रतिरुद्धः बहळानाम् उप्णानाम् आयतानां दीर्घाणश्च श्वासानां वेग. प्रयाहो यस्मिन् तथा भूतमित्यर्थः । येन त्वत्सलिलसेचनेन। अपिशब्देन जनिमरणभयतापभारस्य ·बनीयलरता २७ देवरप्यप्रमेयस्तर खलु महिमा यजल: श्रीपदानं दैत्याराने विधामा निजनिलयगतं धारितं भक्तिपूर्वम् । गेलन्या इन्त तस्या हरशिरमि सदा विहरीभूतमुत्ते स्तोत्रम्यानापराधो मम विपुलतरः क्षम्यतां ते नमोऽस्तु ॥ १० ॥ तात्कालिकनापापेक्षया दुस्महत्वातिशयरूप उरको घोरयते। सर्वदुःसप्रशमनीति । एकविंशतिदुःसरिध्वंगिनीत्यर्थः । मुक्तिदायिनीनि यावत् , एकिंगनिदु.मनिय मित्वस्मरणात । यक्षा, दुःसानि आध्यामिकाधिमोतिकाधिषिकमैदेन खेपा व्यवनिष्ठन्त। तस्यामिफानि आरमानमधिहस्य जानानि विविधानि मारीरानि मानमानि च। तय नारीराणि पातपित्तसंप्मणां पम्यनिमियानि । मानसानि कामकोध गेममोहमयेविपादादिनिमिवानि। एतेषामान्तरोपायमिद स्यादाध्यामिएन्वयपदेशः। भूतानि सरीमपादीनि अधिकृरय आतानि नाशि भौतिकानि। आधिदैविकानि यक्षराक्षमयिनायफमदायायेगभयानि। तदूगिनीन्यर्थः, 'स्वस्मिन्भुमदु.मी' इनि मरणान्। 'आधिभौनिफनापय तापमाप्यादि विषम्। आयामिकं नया ताप हरेत् श्रीचरणोदयम्॥ इनि च। तदानी प्रागनिर्गमनरा ले। तदानी र ममाथनीय नेत्यर्थः भनत्यतिमयेन मारपराधाच्या क्षमा प्रार्थयते-देवरिति। परल: यस्या रतः। देयारातेः पिरिमग्नः। तेत्याधये। तप तारगमतिमानिमय मरमानिनम्। विधीनगुरिनि । 'तयेयं मनियनिका गुगरी मुहिदि परिरी इन ममतादाः । से अपमेयममिनारिम्यानमा भागप्पा न्मयः। नीप:। भग इति। ममीः पादयता: भाग. महिमपातलिपि हार माग, महिमामारिोपापा अपनी पारपान पर परमानेन पंचायत भारः । देताना मी माझा नमार हल गमा - ·३८ गदातरङ्गिणी - क्रीडं क्रीडं प्रफुल्लप्रतिनवकुसुमोल्लासिकहोलशृङ्गा श्रेण्या बालमरुद्भिवमपस्थिभिरसंश्रितं विश्रमाय । संसाराध्वश्रमार्तरुपयनमिन ते सेवितं पुण्यलिङ्गं दुष्प्रापं प्राप्य तीरं जिगमिपति सुधीः को नु मातः परत्र ॥ ११ ॥ भक्तमातापितोवत्परिमळविकसत्पुप्पलोमाद्भमद्भि- रद्धान्निवृत्तरिव परिलसिमजता यातकोधः । स्नात्वा सप्तपिसेव्ये विधियदिही कदा वित्वरस्ते त्रिसन्ध्यं - तीर्थे । मायनम्य त्रिदशमुनिपितॄस्तर्पयित्वा लभेय ॥१२॥ क्रीडमिति॥ क्रीडं क्रीडं क्रीडित्वा क्रीडित्वा। इदश्च श्रमहेतुः। प्रफुल्लप्रतिनवकुसुमोल्लासीति विशेषणेन कल्लोलशृङ्गेषु क्रीडनकसम्पत्तिरुक्ता। 'मुकु कैर्नार्चयेद्देवं चम्पकैलजैविना' इति मुकुळाचननिषेधात् प्रफुल्लेति। 'वज्यं पर्यु पितं पुष्पं वयं पर्युपितं अलम्'. इति निषेधात् प्रतिनवेति। तादृशकल्लोल शृङ्गेषु क्रीडोक्त्या मारुतस्य शैत्यं सौरभ्यश्च ध्वन्यते । उपवनमिवेति। प्राप्तसादानां विश्रमस्थानत्वात् । “पुण्यलिङ्ग मूर्योपार्जितपुण्यपुञ्जगमकम् । उक्तश्च भगवत्पादैः- 'पूर्वोपार्जितपुण्यपुञ्जगमकं पुण्यैर्जनैः प्रार्थ्यते' इति । सुधीः गङ्गाकाश्यादिमाहा रम्यवेत्तेत्यर्थः। तदुक्तं काशीखण्डे–'अवाप्य काशी दुप्पापां को जहाति सचे तनः। रत्नं करस्थमुत्सृज्य यस्त्वन्यत्र यियासति। हित्वा निधानं पादेन सोड थमिच्छति भिक्षया ॥ इति । यद्रा, सुधीः अत्यन्तदुस्सहजननमरणादिदु.खवेत्ता । तदप्युक्तं तवैव-'कि विस्मृतं त्वहह गर्भजमामनत्यं कान्तिदूतकृतबन्धनताडनञ्च । शम्भोरनुग्रहपरिग्रहलभ्यकाशी मूढो विहाय किमु याति करस्थमुक्तिम्' इति । काशीगित्यादि। काशी विहाय यो याति स मूद एवेत्यर्थ.। करस्थमुक्ति मिति। करस्था मुक्तिर्यस्यामिति काशीविशेषणम् ॥ ११॥ भक्तेति ॥ 'नीलोत्पलानि चान्यानि पुष्पाणि सुरमीणि च । महाभात्या गङ्गायाश्चैव निक्षिपेत् ॥' इति नारदीयवचनेन सुरमिलकुसुमैर्गङ्गा चनविधानात् । भृगरिति । मञ्जतां प्राणिनामानिवृत्त पानकोषैरिव परिलसितैः इति योजना। पातकाना नीलवर्णता कविप्रसिद्धा। अतो भृङ्गेषु तदुत्प्रेक्षा । :- यथाशवस्या ·'तृतीयस्तरङ्गः। , ग । धिहरिगिरिशेन्द्रान् सूतिभाजोऽभिधाय । प्रसवमपरनिन्नं सूचयित्वोक्तिभङ्गया। रिहरति शिखा सा यस्य साम्यं निदान हरशिरसि तुरीयं नौमि तं ध्येयमीशम् ॥ १३ ॥ इति गङ्गातरङ्गिण्यां तृतीयस्तरङ्गः ।। सप्तर्पिसेव्ये इति। तदुक्तं विष्णुपुराणे - द्वितीयांशे-'तत: सप्तर्पयो यस्यां प्राणा यामपरायणाः। विष्ठन्ति वीचिमालाभिरुषमानजटा जले ॥' इति । सप्तर्पयो यस्याः जले अघमर्षणं कुर्वन्तस्तिष्ठन्ति। उह्यमानाः-इतस्ततश्चाल्यमाना जटा येषां ते इति तद्वयाख्या। वित्वरः विरारहितः सन् । • त्रिसन्ध्यमिति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। कार्य कृतार्थताम् । त्रिदशेति । देवतर्पणस्य प्राधान्यात प्रथम निर्देशः । गङ्गायां देवादितर्पणस्य फलातिशयः कागीखण्डे उक्तः 'श्रद्धया विधिवत् स्नात्वा कृत्वा देवादितर्पणम् 1- तिलैहियेवैः सम्यक्.सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥' इति । विशिष्य गङ्गा जले पितृतर्पणस्य फेलाधिक्यं तत्रैव स्मयते-'दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस्तनमैः श्रद्धयाऽन्वितैः । समाः शतं प्रयच्छन्ति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम् ॥' इति । नारदीयेपि, 'दायादा यदि गङ्गायां कुर्वते पितृतर्पणम् । नरकस्था दिवं यान्ति नावस्था - ब्रह्मणः पदम् ॥' इति ॥ १२ ॥ विधीति ॥ सूतिभाजः उत्पत्तिमन्तः। अपरनिनं अन्यसापेक्षम् । उक्ति भङ्गया दीपकसहोक्तिरूपालङ्काराभ्याम् ।' परिहरति प्रसवं निवारयति । सा शिखा उपनिपन्मुख्यत्वेन प्रसिद्धा शिखा । अथर्वशिखेत्यर्थः । यथाच -'सर्वोमदं ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते। सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैर्न कारणं कार णानां धाता ध्याता कारणन्तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नस्सर्वेश्वरश्च शम्भुराकाशमध्ये इति। तदर्थस्तु, सर्वमिदं देवमनुप्यादिरूपो निखिलप्रपञ्चः। ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्राः, इन्द्रपदमीश्वरवाचि सदाशिवस्याप्युपलक्षणम् तथाच निखिलप्रपञ्चः जगत्सृष्टि स्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहकर्तृब्रह्मविष्णुरुदेश्वरमदाशिवात्मक इत्यर्थः। ते पूर्वोक्ता व्रत्मादयः । सम्प्रसूयन्ते। यद्युत्पत्तिः परमशिवस्यापि स्यान्नस्यातस्यापि तद्वदेव ध्येय त्वमित्याशङ्कयोक्तम्-न कारणमिति। सम्प्रसूयत इति वचनविपरिणामेनानुपङ्गः।

·गगातरहिणी . कारणं ब्रह्मादीनां प्रसूत्युक्त्या अर्थसिद्धं कारणम् , तद्रूपः। कारणानां ब्रमा दीनाम् , मन्त्रोपनिषदुक्तानां कालस्वभावादीनां वा। धाता पोपयिता। ध्याता आदिसर्गसङ्कल्पकर्ता। एवम्भूतश्शभुः कुतोपि न सम्प्रसूयते, अत: कारणं शम्भु रेख मुमुक्षुभिध्येय इति । अत्राकाशमध्य इति परमाकाशापरपर्यायरूपोपासना स्थानकथनम्। तेन हृदयकमलरविविधादिषु यत्र यत्र शिवस्य ध्यानम् , तत्र सर्वत्रापि ज्योतिर्मयः कैलासो विभाव्यः। तन्मध्यवृत्तित्वेन शिवो ध्येय इति बोधितम्। अत्र श्रुती शंभुरेव ध्येयः, न ब्रह्मादय इत्येतदुपपादनार्थ तेषामैश्चर्यपरिच्छेदसूचनाय ब्रह्मादयः प्रसूतिमत्त्वेन निरूपयितुं प्रस्तुताः, अप्रस्तुतानि चेन्द्रियाणि, अतः प्रस्तु तानामप्रस्तुतानाञ्च प्रसूतिरूपैकक्रियान्वयो दीपकालङ्कारः । सह भूतैरिति सहोक्तिरल झारः। एताभ्यां सहोक्तिदीपकाभ्यां भूतेन्द्रियाणामिव ब्रह्मादीनामपि जनिरन्यनिति व्यज्यते। अयमर्थः पूर्वार्धेनोक्तः। न कारणमित्यार्थ उत्तरार्धेन। यस्य अर्थ सिद्धहेतुमावस्य शम्भोः। साम्पमिति। तुरीयस्य विग्रह विशेषप्रदर्शनायेदम् । निदानं निखिलजगतां विवर्युपादानकारणम् , परिणामित्वारम्भकत्ययोनिरवयवत्वेना सम्भवात् । तदुक्तं पञ्चदश्याम्-'उपादानं त्रिधा मिन्नं विवर्ति परिणामि च। आरम्भकश्च ततान्त्यो न निरंशेऽवकाशिनौ ॥ अवस्थान्तरमानन्तु विवर्ती रज्जु सर्पवत् । निरंशेप्यस्त्यसौ व्योनि तलमालिन्यकल्पनात् ॥ ततो निरंश आनन्दे विवर्ती जगदिप्यताम्। इति ॥ तुरीयं त्रिमूर्युतीर्णं परं तत्वम्। ईशसदा शिवयो रुद्रे अन्तर्भावाभिप्रायेण तुरीयत्वकथनम्। अथ विरिश्चादिमूर्तिलयव्यतिरेकेण न कापि ब्रमणश्चिरन्तना तुरीया मूर्तिः। तथाहि-मैत्रायणोपनिषदि मायो पाधिकं परं ब्रह्म प्रस्तुत्य 'तस्य प्रोक्ता अग्रयास्तनवः ब्रह्मा विष्णुः रुद्र' इति परविग्रहाणां मध्ये विरिचादि विग्रहत्रयस्यैयाप्रयत्यनवणात्। यदि हि ततोपि प्राचीन मूर्त्यन्तरं स्याद्ब्रह्मणः, कथं तेषामप्रयत्वं भवेत् . अग्रे भवा यमया उच्यन्ते तदवलम्बनेनैव वृद्धानां ब्रह्मणो विग्रहवत्त्वव्यवहारः इत्यवसीयते। अमुमेवार्थमुपो द्वलयन्त्यतितपश्चर्यायां भागवतवचनानि । तत्र छत्रेस्तपश्चर्या प्रस्तुत्य, 'शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः। प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ।' इति । तस्य तत्कलाभिसन्धिञ्चोक्त्या अथ चिराद्वरप्रदानाय ब्रह्मविष्णुरुदाणां तत्र - पति स्ततिप्रणामाद्यपचारानन्तरं तान् प्रत्योः ‘एको मयेह भगवान् .

·तृतीयस्तरङ्ग । विबुधप्रधानश्चिते कृतः प्रजननाय कथन्नु यूयम् । अनागतास्तनुभृतां मनसो विदूरा ब्रून प्रसीदत्त महानिह विस्मयो मे॥' इति प्रश्ने 'यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यं त्वं ध्यायसि ते वयम्।' इति तेषां प्रतिवचनोपन्यासेन विरिञ्चादिमूर्तित्रयातिरेकेण परस्य सर्वेश्वर्या दिव्यक्तिस्थान भूतं तुरीयं मूर्त्यन्तरं नास्तीति व्यक्तीकृतम्। तत्सत्त्वे तेनैव तु रूपेण परस्य तत्र प्रादुर्भावापतेः, अन्यथा ऋपेस्सत्सङ्कल्पत्वविरोधात्, निर्गुणस्तोत्रनिष्ठगजेन्द्र मोचनस्थल इव ध्यातृभावागृहीतेन रूपेण प्रादुर्भाव इत्यपीह वक्तुमशक्यत्वात् । तथा सति ‘एको मया' इत्यादिप्रश्नायोगात् । तस्मान्न तुरीयमूर्त्यन्तरोपगमो युक्त इति। अत्राभिधीयते-प्रतीयते तावत् 'उमासहायम्' इत्यादिमन्ववर्णेभ्यस्तुरीया उमासहायत्व विशिष्टा मूर्तिः, सापि न ध्यानार्थमारोपितेति शक्यं वक्तुम् , छान्दोग्ये समानप्रकरणे गुणोपसंहारन्यायेन उपास्यस्य ब्रह्मणः उदाहृतमन्त्रवर्णसिद्धमूर्ति सिद्धवरकारेण 'एप आत्मा अपहतपाप्मा' इत्यादिना शरीरवत्त्वसामान्येन प्रस क्तानां जरामरणजिघत्सापिपासादीनां निषेधदर्शनात् , अन्यथा तेपामप्रसक्तप्रतिपेध त्वापातात्। नच मूर्तिवदजरत्वादयोपि केवलमुपासनार्थमारोपिता एव उपन्यस्यन्त इत्यस्त्विति वाच्यम् , तव 'तस्मिन् कामासमाहिताः' इत्यादिना तेपामनारोपिते श्वरगुणत्वस्फुटीकरणात् । अपिच सूतसंहितायाम् , 'उमाविग्रहा शुद्धा त्रिणेला चन्द्रशेखरा । नीलग्रीचा परानन्दा प्रमोदात्ताण्डव प्रिया ॥ ब्रह्मविष्णुमहादेवैरुपास्या गुणमूर्तिभिः । सर्वमूर्तिविहीनस्य सर्वतत्त्वाधिपस्य च ॥ तथाप्येषा परामूर्तिरित्येषा शाश्वती श्रुतिः' इत्युक्तम् । पराशरपुराणेपि, 'साक्षात् परतरस्यैव वस्तुतः सर्वसाक्षिणः । अस्ति मूर्तिः परा शुद्धा स्थतन्त्रा पापनाशिनी ॥ तस्यासाधारणी मूर्तिस्साम्बा चन्द्रार्धशेखरा।' इत्यारभ्य 'ब्रमविष्णुमहेशानास्तां ध्यायन्ति निरन्तरम् ।।' इत्युक्तम् । एवमन्यल.पीति तुरीयस्यापि उमार्धत्वादिविशिष्टा शिवभवादिपदवाच्या मूर्तिरभ्यु पगन्तव्या। मैत्रायणश्रुतौ तनुशब्दोऽशपरः, अपयशब्दम्सादिमूर्त्यन्तरापेक्षया अप्रयत्व परः इति। 'अग्राख्यायामुरसः' इत्यादी अनशब्दस्य प्रधानेपि प्रसिद्धः। प्रधाने परशिवविग्रहे भवा इति या व्याख्येयम् , त्रिमूर्तीनां परशिवविग्रहे जननात् । दर्शितञ्च तिसृणां मूर्तीनां परमशिवविग्रहे जननं शिवराघवसंवादे, 'दक्षिणादसृजत् पुत्रं ब्रह्माणं वामतो हरिम् । पृष्ठदेशान्महेशानं त्रीन् पुत्रानमृजद्विभुः ॥' इति। यत्तु भागवत वचनमुदाहृतम् , तदपि परमशिवमूर्तरतिरहस्यत्वेनालभ्यदर्शनतया अत्रेः कश्चित्सत्सक ल्पत्य सिद्धये 'अत्रेः पत्नयनसूया त्रीन् जज्ञे सुयशसः सुतान्। दतं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥' इति भागवतोक्तावतारत्रयेण प्रादुर्भाव इत्येतदभिप्रायमिति .

·चतुर्थस्तरङ्गः। P गौर्यामर्धाङ्गभाजि प्रचलतरलगन्मत्सरावेगनिर्य- भ्रूक्षेपाक्षेपचेष्टा इव कुटिलतरास्तावकीनास्तरङ्गाः। त्वङ्गान्तो वातवेगैर्हरशिरसि महासारसंसारमाला- नन्तमें रूढमूलान् दृढममरधुनि क्षिप्रमुत्पाटयेयुः ॥१॥ संसाराम्भोधिसेतुः सुरनगरसमारोहसोपानपक्ति- याधिच्छेदासियष्टिगंगनधुनि भवत्तुङ्गकालोलमाला । आश्चर्याणां निधानं जगति जयति या स्वोदितैर्वातपोते- देशदभ्यागतानां दिनमनु कुरुते स्वागतोक्ति स्वनद्धिः ॥२॥ न कश्चिद्विरोध इत्यलमधिकेन । ईशं सर्वेश्चर्य सम्पन्नं सर्वेश्वरम् । तथाचात्र पुराण वचनान्युपबृंहणानि–'सर्वमेतत् परित्यज्य शिव एव शिवङ्करः । परो ध्येयो महादेवः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः ॥ इति, 'यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैस्सः प्रथमं सम्प्रसूयते ॥ कारणानाञ्च यो धाता ध्याता परम कारणम् । न सम्प्रसूयतेऽन्यस्मात् कुतश्चन कदाचन ॥ स सर्वेश्वर्यसम्पूर्णो नामा सर्वेश्वरः स्वयम् । सधैर्मुमुक्षुभिध्येयश्शम्भुराकाशमध्यगः॥' इत्यादीनि च ॥ १३ ॥ गौर्यामिति ।। अर्धाङ्गभाजीति । अर्थात्स्वकान्तस्य । इदञ्च प्रबलतर लगने हेतुगर्भम्। मत्सरावेगेति । मत्सरस्य अर्थात्सापत्न्यनिमित्तकस्य आवेगः अतिशयः। यता, मत्सरस्थावेगो रोषश्च मत्सरावेगौ ताभ्यां निर्यन्तः उदीय मानाः अक्षेपा एवाक्षेपचेष्टा न्यकारकिया इत्यर्थः। कुटिलतराः वक्रतरा । न्वङ्गन्तः उत्पतन्तः। महामारसंसारसालान् महासाराः अतिबलाः। 'सारो बले स्थिरांशे च' इति कोशः। तथाभूताः संसारा एव सालाः वृक्षास्तान्। अन्तः हृदये। रूढ मूलान् रूढं बद्धं मूलं वासनारूपं येषां तान् । दृढमिति क्रियाविशेषणम्। रूढमित्यत्रान्वयः संसारेति ॥ सेतुरिति। तरणसाधनत्वादिति भावः। सुरनगरेति । 'संसारमोचकश्वाहं जनानामनुकम्पया। गङ्गातरङ्गरूपेण सोपानं निर्ममे दिवः ॥ -- ·चतुर्थस्तरङ्गः। किर्तव्यप्रमृद्वान् भवपथविवशान् जाहवि प्रोन्नता- श्वञ्चत्कल्लोलहस्तरुपलतलसमाघातसञ्जातधोपैः । स्नानायाहूय खेदादमरकरिकरस्पर्धिभिमोंचयित्वा विश्राम शाश्वतं त्वं दिशसि हरपदे निस्तुला तेऽनुकम्पा ॥३॥ मास्ते वीचिवातप्रतिनिहतमहापापपांसुप्रवेश तीरं यावन्न यातास्तवधि भवजक्लेगपाशाधुगेऽस्मिन् । निर्मुक्ता नो भवेयुः कथमपि बहुशः स्मयते स्पष्टमेत- तवैव व्योमगङ्गे मम दिश कृपया सुस्थितिस्थेमसौख्यम् ॥ ४ ॥ इति काशीखण्डवचनात् । व्याधिच्छेदासियप्टिरिति। 'व्याधिग्रस्ते कळेवरे औप धं जाहवीतीयम्' इति वचनात् । स्वोदितैः स्वोद्भूतैः । वातपोतैः मन्दवातैः । अत्र गृहमभ्यागतानमतिथीनां स्वेनोक्त्या प्रेपितैलिफैः स्वागतोक्ति कुर्वन्त्याः कस्याश्चिद्गृहनायिकायाः समाधिः ॥ २॥ किर्तव्येति ॥ प्रोन्नतारिति । औन्नत्याभावे दूरस्था न पश्येयुरिति भावः। सजातयोपैरिति विशेषणेनाहानस्य हस्तताटनपूर्वकत्वं लभ्यते। अमरेति । अनेनापि विशेषणेन दूरस्थानां दर्शनानुगुणं स्थौल्याधिक्यं प्रतिपादितम् । शाश्वतं विश्राम सुस्थिरं श्रमापनोदनम् । हरपदे काश्याम् , कैलासे वा। निस्तुलेति । अतर्कितमेवातान्मोचयित्वा सुस्थिर विश्राममदानात् ॥३॥ मां इति ॥ वीचीति। वीचिवातेः प्रतिनिहतः प्रतिरुद्धः महापाप यांसूनां प्रवेशो यत्र तदित्यर्थः । पापहारिण्यास्तव सान्निध्यादिति भावः। तदुक्तं काशीखण्डे, 'पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुटारिका। पापेन्धनदवामिश्च गङ्गेयं पुण्य वाहिनी ॥ इति । कथमपि केनापि प्रकारेण । निर्मुक्ता नो भवेयुरिति । फर्मान्तराणां सापायत्वात् प्रभावरहित्याचेति भावः । स्पष्टमेतत् काशीखण्डे, 'कलो वारणसी पुरी। कली भागीरथी गङ्गा' इति । ततेव तीरे एव । सुस्थिति स्थेमसौख्यं मुस्थिती यः स्थमा तत्प्रभवं सौख्यम् । स्थिरावाससुखमिति । यावत् ॥४॥ - ·४४ সন্ধানী सञ्चिन्त्यान्त्यामवस्था बहुलककृतश्वासरोधरसह्या कष्टां नाहं विभेमि त्रिदशधुनि परैः सर्वथा दुर्निवाराम् । यत्तावत् सन्निधाय ध्रुवमुरुकृपया चालयिष्यस्यरावं दासेऽस्मिन् पाणिपा प्रबलभवमहारोगसिद्धौषधाग्रथम् ॥५॥ देवान विस्मापयन्ती विकृतयमभटान् दुरमुच्चाटयन्ती प्रादुर्भूता पुरस्तादतनुतनुरुचा स्मेरवक्त्राम्बुजश्रीः । कालारातिद्वितीये शरणम भियतस्त्वत्पदाम्भोजयुग्म प्राणापायं मम त्वं मुनिवरनिकरश्लाघनीय विधेहि दुर्वासनाद्यविद्यातिमिरखरकर ब्रह्मविद्यातरङ्गे दासायास्मै तदानी समुपदिश महावाक्यमद्वैतनिष्ठम् । यस्मै भिक्षुप्रकाण्डाः क्षपितमलचया चीतरागाः प्रशान्ताः सश्रद्धं संश्रयन्ते निखिलगुरुशिरःश्लाषिते देशिकेन्द्रान् ॥७॥ सश्चिन्त्येति ॥ बहुलेति। बहुलेन प्रवृद्धेन कफेन कृतः यः श्वासरोधः श्वासप्रतिबन्ध; तैरित्यर्थः । कष्टां शोच्याम् । परैः बन्धुजनौपधादिभिः । दुनिवारां प्रतीकारं कर्तुमशक्याम् । तावत् तदा। तादृश्यान्त्यकाले इत्यर्थः। अशकं पापि स्वादस्पृश्योऽयमित्यादिशकां विना। प्रबलो यो भवमहारोगः तस्य सिद्धीपधाग्य मित्यर्थः । 'भेषजं भवरोगिणाम्' इत्यादिस्मृतेः देवानिति ॥ अतनुतनुरुचा अनल्पशरीरकान्त्या। इदं विस्मापने उच्चाटने च करणम् । द्वितीये सहधर्मिणि। अभियतः अभिगच्छतः । प्राणापायं प्राण वियोगम् दुर्वारेति ॥ खरकरः सूर्य. । अविद्यानाशकत्वोक्त्या तद्विलासभूतसंसार नाशकत्वमपि सूचितम् । ब्रह्मविद्यातर) इति । ब्रहाविद्यैव तरङ्गो यस्यास्तस्याः सम्वुद्धिः । 'वाणी वेदवती वित्ता ब्रह्मविद्यातरङ्गिणी' इति स्मरणात् । अनेन ब्रह्मविद्यायाः स्वाधीनत्वमुक्तम् । तदानीं प्राणापायकाले। अद्वैतनिष्ठम् , अद्वैते, द्विधा इतं द्वीतं तस्य भावो द्वैतम् । तदुक्तं वार्तिके-'द्विधेतं द्वीतमित्याहुः तद्भावो द्वैत मुच्यते' इति । न विद्यते द्वैतं यत्र तदद्वैतं तस्मिन् ब्रह्मणि। प्रत्यक्त्रहीक्ये इति ·चतुर्थस्तरहः । अज्ञात्वा ते प्रभाव बत निगमगिरी विस्तरैः स्तूयमानं सुस्पष्टं विश्वविश्वोद्भवमुखविविधक्रीडितैथानुमेयम् । आशापाशर्धेमन्तं दिशि दिशि समुपाकृष्टमेतं जरन्तं पश्योंद्विग्नं प्रपन्नं प्रणतजनमनस्तापभरपाङ्गैः ॥८॥ यावत् । निष्ठा तात्पर्य यस्य तत् । यस्मै महावाक्याय। तदुपदेशं लब्युमिति यावत् । भिक्षुप्रकाण्डा इति । सविशेषणेनानेन वैराग्यादिसाधनचतुष्टयसम्पत्ति दर्शिता । सश्रद्धमिति। श्रद्धा च 'गुरुवेदान्तवाक्येषु भक्तिः श्रद्धति कीर्तिता' इत्युक्तलक्षणा। संश्रयन्ते सम्यक् यथाविधि श्रयन्ते शरणत्वयुद्धया उपसर्पन्ति । निखिलेति । निखिलगुरुः निखिलानां गुरुः परमेश्वरः। तदुक्तं पतञ्जलिना । 'पूर्वेपा मपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ।' इति । तथा शिवपुराणे च-'प्रतिसर्ग प्रसू तानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवासीत् कालावच्छेदवर्तिनाम् ॥ काला वच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः।' इति । 'गुशब्दम्त्वन्धकारस्स्यात् रुगब्द स्तनिरोधकः। अन्धकारविरों धित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते ॥ इति तारकोपनिपदि गुरु शब्दो निरुक्तः । निखिलगुरवः निखिला गुरवः देशिका इति च । परमेश्वरपक्षे शिरःश्लाघनं शिरसि वहनम्। देशिकपक्षे आश्चर्यातिरेकेण शिरसश्चारनम् । सम्बु द्विभ्यां महावाक्योपदेशे परमयोग्यता दर्शिता । ननु ब्रह्मविद्यावत्त्वं परमेश्वरस्यैवेति तदुपदेष्टुत्वं नान्यस्येति चेन्न, भगवत्या उमादेव्या ब्रह्मविद्याप्रदायिनीत्वस्य श्रुति पुराणप्रसिद्धः। तलवकारिणामुपनिषदि तस्याश्शकादीन् प्रति, श्वेताश्वतरोपनिषदि महीन् प्रति च ब्रह्मविद्योपदेशस्य श्रुतत्वात् , कूर्मपुराणे 'पार्वती परमा देवी सर्वविद्या प्रदायिनी' इति स्मरणाच्च । तथा विद्या वेगवती वन्द्या ब्रह्मणी ब्रह्मवादिनी। निर्मलनान जननी निश्शेपप्राणितापहृत् ॥' इत्यादिस्मरणेन च गङ्गाया अपि तथास्यसिद्ध। तत्र बमवादिनीत्यम्य वम वदितुमुपदेप्टुं गीलं यस्याम्सेत्यर्थक्त्वात् , निर्मरजानजननीत्यम्य उपदेशादिद्वारा ब्रमात्मैक्यज्ञानोत्पादिनीत्यर्थकत्वात् । एवं ज्ञानरूपम्य चन्द्रम्य गिरसि धारणं परमेश्वरम्येव गङ्गाया अपि पुराणादिमिद्धम् । तच्च ज्ञानप्रदत्यप्रत्यायकमित्य तोपि गङ्गाया ज्ञानवत्त्वतदुपदेष्ट्रत्यादिकं परमेश्वरम्येव नियूंढ मिति अज्ञात्वेति॥ गङ्गे इत्यर्थमिद्धम्। वतेति खेदे। प्रमावस्य मुझेयता माह --निगमेति। निगमगिरां वेदवाचाम्। विस्तरैः प्रपञ्चे। उपहणतया ·४६ गातरङ्गियी कारण्याब्धे क्षमस्व प्रपलतरमिदं साहसं हासमूलं स्तोतुं मौढ्यात् प्रवृत्तो यदयमनुपमप्राभवां त्वां पराकः । गौरीकान्तोपि यस्याः स्पृहयति भगवानव्यपश्चन्द्रमौलि- धर्तुं मूर्धा पदाब्जं सततमसुलभं तीर्थसेव्ये नमस्ते एकव स्नानघोपैस्सुरधुनि परतो हन्त सङ्कल्पपोपै- रन्यत्र ब्रह्मघोषैरपरदिशि तथा दानमन्वादियोपैः । त्वन्नामस्तोत्रयोपैः श्रवणसुखकररन्यतो लोभनीयं भूयः प्रेक्षेय किन्नो तटमिदममरश्लाषितासुप्रयाणम् ॥१०॥ वेदार्थप्रकाशकैरितिहासपुराणैरिति यावत् । स्तूयमानम्। अनेन शब्दप्रमाणं दर्शि तम्। अनुमानमाह-विश्वेति । अत्र मुखशब्देन स्थितिलययोः परिग्रहः । विधि घेति विचित्रेत्यर्थः। आशापाशैः समुपाकृष्टं प्रमन्तमित्यन्वयः। जरन्तं वृद्धम् । उद्विग्नं निर्विष्णम्। प्रपन्नं शरणागतम् ॥८॥ कारुण्येति॥ हासमूलम् अशक्यारम्भरूपत्वात् परिहासकारणम् । अनुपम प्राभवामिति तथाच ब्रह्मवैवर्ते- 'यस्याः प्रभाव अतुलः पुराणेषु श्रुतौ श्रुतः' इति। वराकः शोचनीयः। प्रकृते वाचि। मगवा नित्यादि। तथाभूतोपी त्यर्थः। अन्यय इति। व्येति विविधतया एति, जायते, अस्ति, वर्धते, परि णमते, अपक्षीयते, नश्यतीति वार्ष्यायणिपरिगणिता ये पड़भावविकारास्तान प्रति पद्यत इति व्ययः, स नेत्यव्ययः अननादिविकारशून्य इत्यर्थः। यद्वा, 'ज्ञानं विरा गमैश्चर्य तपस्सत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टृत्वमात्मसम्बोधो अधिष्ठातृत्वमेव च। यानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे।' इत्युक्तानि दशाव्ययानि, तद्वानित्य थः। अर्श आद्यच्। तीर्थसेव्ये इति। 'कामप्रदानि तीर्थानि लैलोक्ये यानि कानि चित् । तानि सर्वाणि सेवन्ते काश्यामुत्तरवाहिनीम् ।' इति। तीर्थानि च महानद्यादीनि। यथोकमानुशासनिके–'यास्तु लोके महानद्यस्तास्सर्वास्तीर्थ संज्ञिताः। समुन्द्राश्च महातीर्थ पावनं परमं शुभम् ॥' इति । कोशे तु, 'निपानाग मयोस्तीर्थ मृपिजुष्टे जले गुरी' इति ॥९॥ एकत्रेति ॥ सङ्कल्पयोपैः सङ्कल्पः कर्मारम्भसमये सङ्कल्पनीयार्थप्रकाशक वाक्यम् , तधोपैः। ब्रह्मयोपैः वेदघोषैः। त्वन्नामस्तोत्रघोपैः त्वन्नामस्तोत्रयोः . अव्य ।

·चतुर्थस्तरमः।
७
लेखव्यूहार्पितोद्यत्परिमळकमलाकीर्णकल्लोलमाला-
खेलद्वातावधूतक्षितिरुहलतिकाजातरुद्धार्कतापम् ।
संसाराध्वथमातः श्रितमुलपलसत्सकतं ते कदैत-
तीरं भृयो न दिक्षाविषयमपि जनान् पाश्यत् संश्रयिप्ये ॥ ११ ॥
कोटीरन्यस्तखण्डप्रचितशशिपरांशामिशङ्कयाळिकाढ्यं
चिल्लीलास्यावभासं विस्मरकरणाशीतपाताक्षिकोणम् ।
आकम्राकारनासं मृदुहसितसुधाचारुबिम्बाधरं ते
वक्ताजं मन्मथारेश्चिरसुकृतफलं भासतां मानसे मे ॥१२॥
पोपैः। लोभनीयं स्पृहणीयम् । श्रवणसुखकरैरिति । सर्वत्र घोषपदैः सह सम्बध्यते ।
अमरलाधितासुप्रयाणम् अमरैः श्लापितम् असुप्रयाणम् अन्त्ययात्रा यत तत् ।
'त्वत्तीरे मरणन्तु मङ्गळतरं देवैरपि श्लाघ्यते' इति भगवत्पादवचनात् । 'यत्र
काश्यां मृतो जन्तुर्ब्रह्मनारायणादिभिः। प्रबद्धमूर्धाञ्जलिभिमस्येतातियत्नतः ।।"
इति च
॥१०॥
लेखेति ॥ लेखव्यूहेन देवसमूहेन अर्पितानि उद्यत्परिमळा नि यानि
फमलानि तैराकीर्णासु कल्लोलानां मालासु पतिपु खेलता पातेन अवधूतानां कम्पि
तानां क्षितिरुहाणां लतिकानाच जातेन समूहेन रुद्धः अर्कतापो यत्र तदियः।
उलपलसत्सकतम् उलपैः तृणविशेपैलसन्ति सैकतानि यत्न तादृशम् । पावयदिति ।
तथाविधाया गङ्गाया नित्यसम्बन्धादिति भावः। गङ्गाया दिदृशनावर पावरलं
मविप्ये स्मर्यते- 'कदा द्रक्ष्यामि तां गङ्गां कदा स्नानं सनेह । दति पुंमा
मिलपिता कुलानां तारयेच्छतम् ॥' इति
॥ ११॥

·४८
गहातरङ्गिणी
हरशिरसि हि घुप्यन्दैवतं नैव विष्णो-
रधिकमिति ननत व्यास उद्धृत्य पाहुम् ।
लघु यदनुचराग्नयः स्तब्धयाग्दोपमेनं
मुनिमतनुत नन्दी तं भजे विश्वनाथम्
॥ १३ ॥
इति गहातरङ्गिण्यां चतुर्थस्तरङ्गः।
वक्त्राव्जम् अजमिच वक्लम् । मानस इति। अब श्लेषमहिना मानससरसि अब्ज
मिवेत्युपमा प्रतीयते
॥ १२ ॥
भगवान् वेदव्यासः परममागवतः काशीमागत्य परमशिवं निन्दन् शिष्यैः
सह सव्यं भुजमुक्षिप्य ननत। तदा कुद्धेन नन्दीश्वरेण स्तम्भितभुजदण्डकण्ठः
सन् विष्णुना गृढं प्रेरितशिवमस्तौषी दित्तीमां पुराणकथामालम्व्य विश्वनाथं स्तीति-
हरशिरसीति ॥ हीति पुराणादिप्रसिद्धिं द्योतयति। घुप्यन्निति । तत्प्रकारश्च
काशीखण्डे --'परिनिर्मध्य वाग्जालं सुनिश्चित्यासकृद्धहु। इदमेकं परिज्ञातं सेव्यः
सर्वेश्वरो हरिः ॥ इत्यादिः। व्यास इति। व्यास्यति वेदानिति व्यासः,
व्याड्पूर्वकादस्घातोरच्। अस्य निरुक्तिर्महाभारते--'यो व्यस्य वेदांश्चत्वारस्त
पसा भगवानृषिः। लोके व्यासत्वमापदे काात् कृष्णत्वमेव च॥ इति ।
व्यस्यतीति व्यासः विपूर्वकादस्यतेर्घ इति पक्षेप्यर्थः पूर्वोक्त एव । सहस्रनाम
भाष्ये भगवत्पादैरप्युक्तम्-~-'ऋग्वेदादिविभागेन चतुर्धा वेदा व्यस्ताः। तत्रायो
वेदः एकविंशतिधा कृतः। द्वितीय एकोत्तरशतधा कृतः। सामवेदस्महसधा
कृतः। अथर्ववेदः नवधा शाखाभेदेन कृतः। अन्यानि पुराणानि व्यम्तान्यने
नेति व्यासः' इति। बाहुं दक्षिणं भुजम्। तदुक्तं काशीखण्डे -~~~-'सव्यमुक्षिप्य
वै भुजम्' इति। स्तब्धेति। स्तव्धौ वाग्दोपौ वचनवाहू यस्य तम्। तदुक्तं
तत्रैव-'तस्तम्भ तावत्तद्वाहुं स शैलादिः स्वलीलया। वापस्तम्भश्चापि तस्या
सीत् ॥' इति । अत्र शैलादिः नन्दीश्वरः इति ।।
॥ १३ ॥

·. पञ्चमस्तरङ्गः। रयाकृष्टवैविष्टपविपिनकल्पद्रुमलता- कदम्मा कल्लोलभ्रमकवळिताशाभ्रकुहरा। • महावर्तभ्राम्यत्रिदशगणयाना विधिपुरात् क्षरन्ती संरुद्धामणिपदवी देवि जयसि ॥१॥ समुत्पत्तिमातस्तव मधुरमूर्तेर्मधुरिपोः पदाम्भोजाद्वासो भवशुमकपर्दोदरगृहे । दृद्वाऽऽबद्धा श्रद्धा निखिलभवसन्तापहरणे महिम्नां भूमा ते सुरतटिनि विश्वोत्तरतरः ॥२॥ सकामैनिष्कामैरपि भवसि सेव्या त्रिपथगे परा मूर्तिश्शम्भोर्दुरितचयदावानलशिखा। जगत्सृष्टिस्थेमप्रळयकलना मुक्तिरमणि त्वदायत्ता केन त्वमसि तुलनीया कविवरैः ॥३॥ रयेति ॥ रयेण वेगेन आकृष्टः सह नीतः विष्टपविपिन नन्दनोद्यानं तस्मिन् ये कल्पद्रुमा लताश्च तेषां कदम्यः समूहो यया। कल्लोलानां प्रमेण कवळिताः आच्छादिता आशाः दिशः अम्रस्य गगनस्य कुहरः अन्तर्भागश्च यया सा॥ अत एव संरुद्धघुमणिपदवी संरुद्धा द्युमणेः सूर्यस्य पदवी मार्गो यया सेत्यर्थः । माधान्यात् घुमीत्युक्तम्। विधिपुरात् मत्यनिलयात्। क्षरन्ती मुवं प्रति प्रवन्सी। अस्मिन्नुपरस्मिंश्च तरङ्गे शिखरिणीवृत्तम् ॥१॥ समुत्पत्तिरिति ।। पदाम्भोजात् दक्षिणपदान्जादित्यर्थः। तदुक्तं नारदीय पुराणे–'हरेर्दक्षिणपादान्जक्षाळनादमरापगा। वामपादोद्भवा वापि सरयूनिसप्रसूः।।' इति। निखिलेति। निसिलानां निखिला वा ये भवसन्तापाः संसारदुःखानि तेषां हरणे समूल विनाशने इत्यर्थः मकामरिति ॥ त्रिपथगे इति सम्बुद्धपा भगीरथानीतत्वं सूच्यते। तेन मझामसेव्यत्वनुपपादितम्। परा मूर्तिः मूर्त्यन्तरम्। 'ममंच सा परा मूतिम्तीय ·५० गगातरङ्गिणी ॥४॥ विना त साहाय्यं प्रभवात न काश्या पशुपात-- गंतासुभ्यो मुक्तः श्रुतिकथितदाने कथमपि । अतो युक्तं मृनी गिरिवरतनजे स भवती- मवौधानां हन्त्री सुबहुमनुते नित्यमिति यत् वियुक्तैर्युक्तर्वा बहुविधतपोदानयजनै- न का योगैर्लभ्यं सुरधुनि यदायासजटिलैः । सकृत् स्नानादस्थामुदगभिसरन्त्यां त्वयि जवात्- समस्तानां नूनं तदतिसुलभं शाश्वतपदम् ॥ ५॥ । रूपा शिवात्मिका।' इति स्मरणात् । मुक्तिरमणीति। मुक्तिरेव रमणी मनो हरकळेनरा योपा, तपधारिणी मुक्तिरिति यावत् , तादृशि इत्यर्थः, 'मूर्तिम न्मुक्तिरमणी' इति स्मरणात् । अनेन निष्कामसेव्यत्वम् परा मूर्तिश्शम्भो रित्यनेनो भयसेव्यत्वञ्च प्रतिपादितम्। शम्भुमूर्त्यन्तरत्वस्योपपादकं जगदित्याद्यायतेत्यन्त मिति च बोध्यम् ॥ ३ ॥ विनेति ।। पशुपतिः रुद्रः, 'ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः पशवः परिकीर्तिताः। तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः।' इति स्मरणात् । अत्र पतिः स्वामी, पातेरीणादिके इतिप्रत्यये रक्षकश्च । तत्र स्वामित्वं पशूनां बन्धने, बन्धनादमोच यित्वैव प्रामणे, तेपु स्वैकारणानाम्मोचने च सामर्थ्यम् । रक्षकत्वन्तु तत्पाशमोच कत्वम् । तथाच हरिवंशे, 'पालयामि पशून् यस्मात्मजामि च यदृच्छया। तेपाञ्च पतिरेवाहं तस्मात् पशुपतिः स्मृतः ॥ इति। द्रोणपर्वण्यपि, 'सर्वान् यच्च पशून् पाति तैश्च यद्रमते पुनः। तेषामपि पतिर्यच्च तस्मात् पशुपतिः स्मृतः ॥' इति । मुक्तरिति दाने अन्वेति। काश्यां मृतेभ्यः परमशिवो मुक्ति ददातीत्यर्थः श्रुति कथित इत्यर्थः । कथमपि न प्रभवतीति सम्बन्धः। साहाय्यप्रकार दर्शयितुं विशिनष्टि---- अघोघानां हन्त्रीमिति वियुक्तरिति ॥ वियुक्तैः व्यस्तैः । युक्तैः समस्तैः। आयासजटिलैः आयासबहुळे। उदगभिसरन्यामिति । उत्तरवाहिन्या गङ्गाया विशेषस्मरणात् । समस्तानाम्, न तु कस्यचित् प्राणिविशेपस्य ·पचमत्तरहः । मकुम्नानादेन प्रचुरमहिमन्यम्युनि कला प्रमादम्ने हम्ने, रिधिहरिगिरीमान्मनि शिवे । प्रसन्नायां मत्यां त्वयि जगति किं फिन मुलभ नृणामौदामीन्यं यदिह तदही पापमहिमा . मदिति ॥ प्रचुरेति। प्रचुराः महिमानो यत्र तम्मिन। महिमा न दर्शनम्पर्शनादिना निग्विर पापनाशक्त्वादिम्प । तथाच महाभारतवचन-- 'गनाम्नानं मर्मविध मर्वपापप्रणाशम्। चान्द्रायणसहमन्तु यश्चरत कायगाधनम् । पिवद्यश्चैर गदाम्भम्समी स्याना न वाऽमौ॥ भवन्ति निश्मिाम्सपो यथा ताळम्य दर्शनात् । गमाया दर्शनाचदात्मर्वपापैः प्रमुच्यते।।' इति । अत्र पूर्वमुदाहतगाम्ड वचनं च म्मतव्यम। ते इति प्रमादे अम्बुनि चान्नेति। रम्ते क्षिप्रमाध्य इत्यर्थ.। विधीत्यादि। विमूर्तिम्यरूपे इत्यर्थ । अम्बुनीत्यम्य विशेषणमेतत् । तथाच ब्रमवर्ते----'ब्रमविष्णुगियदेवमपिणी सर्पयनफरता शिरपटा। मौदान जपयज्ञभागदा गङ्गया न हि समं जगत्त्रये ॥' इति। ननु अपूर्वमेर कर्म व्यापारतया तत्त्तर जनकम् , न प्रमाद इति मध्ये प्रसाद सिन्युक्ति स्मियत्यत आह–प्रमनायामिति। कि जिन मुरममिति । अय भाव --मायातिन्पयो रीधरप्रमाढकोपयौरव शर्मयापाग्त्याचयाध फरममचामिनि तत्तदन्त रणे अपच्छे दकताम्यसम्बन्धम्धीकारण फरसामानाधिकरण्यमम्भवान्न जमिन्य भिमतम फल व्यापारतया काप्यते। म्पटश्येदं 'फन्मत उपपत्ते.' इत्यधिकरणे मूवमुक्तार यामिति । अथवा, प्रसादजन्येच्छाया एव व्यापारत्व कम्प्यते, नत्वपूर्णम्य, जगमदिना मते एतदम्न दाम्यामीत्यासारिकाया ईश्वरेन्ठाया एवं धर्म यात्। तदुत्त गुपदार मकानिकायाम्-~'कार इत्यपरे प्रास्तदेवागमदिन । ईश्वरेन्छेनि त विचार फर परेर ना फरम्॥ इनि। र गाम्या--आगमदिन पर तन रकर मापन कार एव न त्वमिति पारियर्थ । कारपदम्य टटानीमित्यादि प्रतीनिम्पियरगुन्या पमिलिनवीधराया। मरने नवरा पार पदार्थत्वेन मिक्षिता। अन नरापदायमापनि विवादिता -भरणनि। हारेगाना 'नदान दाम्यामि न्यायाकिरा पाया। पर नि। चरे पर कर जनयत्यर्थ । नपान भरपा पनपन, ·गड़ातरगिणी निजाई यातेभ्यो भवदहनतापोदितत्पा परामुश्यालोलेशिशिरतरवीचीकरतलैः । त्रिलोकीमातस्त्वं प्रदिशसि परं वत्सलमनाः पयः वं माधुर्यप्रशमितसुधाहकृतिभरम् ॥ ॥७॥ स्फुरत्कामाधुग्रप्रतिपवनसातत्यवलनं महापौधावत विविधविपयग्राहमपदम् । तरन्त्वेते मा भवजलधिमित्यात्तकृपया त्वया क्लमाः पोतास्सुरतटिनि कल्लोलनिवहाः ॥८॥ समुन्मीलत्पाथोरुहकुहरलजाकररुची भवत्पादे मातः स्मरहरशिरःसादरधृते । सदा चित्तासङ्गात् परमिह समीहे न सुमन:- किरीटोघद्रलद्युतिविहितनीराजनविधौ ॥ ॥९॥ कलयतीति व्युत्पत्त्या कालपदार्थत्वात् 'ईश्वरेच्छेति तं विद्यात्' इत्यस्य नासङ्गतिरिति भावः इति । स्वर्गादिरूपेष्टविषयकेच्छारूपो धर्मः, नरकादिरूपानिष्ट विषयकेच्छा रूपश्चाधर्मः इति विवेकः। इष्टानिष्टविषयकेच्छयोः प्रसादप्रकोपजन्यत्वं लोके अनुभवसिद्धमतो धर्मरूपेच्छा ईश्वरप्रसादाजायते, अधर्मरूपा च कोपादित्यवश्यमङ्गी कार्यमिति प्रकृते अपूर्वसम्पादनाय न प्रसादस्यापेक्षितत्वमित्याशयः ॥६॥ निजेति। निजाई निजोत्सङ्गं तृषा हेतुना यातेभ्यः प्रदिशसीत्यन्वयः । वत्सलमना इति। वत्सः कामः इच्छा स्नेह इत्यर्थः, वृत्तिविषये वत्सशब्दस्य कामार्थकत्वात् । तद्वत् वत्सलम् । 'वत्सांसाम्यां कामवले' इति मत्वर्थीयोऽ चप्रत्ययः। तादृशं मनो यस्यास्सेत्यर्थः । पयः जलं स्तन्यञ्च स्फुरदिति ॥ प्रतिपवनः प्रतियायुः तस्य सातत्यवलनम् अविच्छेदेन वानं यत स्फुरतीत्यर्थः॥ ॥ ८॥ समुन्मीलदिति ॥ कुहरः अन्तर्भागः। सदा चितासङ्गः चितस्य सन्तता वस्थानम् । परम् अन्यत् । ननु शशिकलापि भगवता शिरसि धार्यते ततः -- ·पश्चमस्तरङ्गः । ५३ अनाचरो दूरे श्रुतिविहितकर्माणि निखिला- न्यसत्सङ्गी हित्वा बत विगतलजः पशुवि । भ्रमन् भोगासक्तस्सुरधुनि भवद्भक्तितरणि विना संसाराब्धि कथमिव तरेयं कुरु कृपाम् पुराणानां पक्तिहु वदति वेदोदितमनु त्वदीयं माहात्म्यं समुचितकथासङ्घटनया । तदेतद्यत्किञ्चिनिखिलमपि तत्ते निगदितुं जगत्यां को नाम प्रभवति परब्रह्ममहिपि को विशेषो गङ्गायाः, येन भजनीयता स्यादित्याशङ्कयाह---सुमन इत्यादि । सुमनसा देवानां किरीटेषु उद्यतां प्रकाशमानानां रत्नानां द्युतिभिः विहितो नीराजन विधिर्यस्य तथाभूते इत्यर्थः। सकलदेववन्ये इति यावत् ॥ ९ ॥ अनाचार इति। आचारश्च शिष्टानामभिमनो दयादाक्षिण्यादियुक्तो वृत्ति विशेप इति माधवीये। धर्माधिकारनिमित्तं गोचाचमनादिलक्षणः क्रियाविशेष इति स्मृतिमुक्ताफले। तरणिर्नी: तां विना तल्लाभाभावे इत्यर्थः । कुरु कृपामिति । अर्थात् भक्तिप्रभवाय पुराणेति ॥ बहु वदतीति । तथाच माघमाहात्म्यवचनम् --- 'अहो विमुक्तः प्रेतत्वाद्वेणीपानीयविन्दुभिः। ब्रह्मापि नैव शक्तो हि मन्ये वक्तुमपां गुणान् । गङ्गायास्तन्महादेवो धत्ते वे कथमन्यथा। अचिन्त्यशक्ति गङ्गाम्भः तिलमात्रन्तु यः पिवेत् ॥ देवो भवेत्स सिद्धो वा गर्भस्थो न पुनर्भवेत् । न गगासमी सिद्धिर्न गङ्गासहशी मजा॥ न गङ्गासदृशी मुक्तिर्गङ्गा सर्वाधिका मता।' इति। नारदीयवचनमपि, 'मेरोस्सुवर्णस्य च सर्वरलैः संख्योपलानामुदकस्य वापि। गड़ा जलानान्न तु शक्तिरस्ति वक्तुं गुणान्यापरिमाणमव ।। इति। वेदोदितमनु वेदोक्तमनुसृत्य। 'इरावी मधुमती पयस्विनीममृतरूपामूर्जस्वती त्रिदिवप्रसूतां गङ्गां नितासम्मिदिवं ब्रजन्ति। ऋपिजुष्टां विष्णुपदी पुराणां सुपुण्यधरां मनसा हि लोके सर्वात्मना जाइयों ये प्रपन्नास्ते ब्रह्मणः सदनं सम्प्रयान्ति । लोकानि ·गवातरङ्गिणी १४ ॥ १२ ॥ निभाते वनामस्तुतिनिमहमुचेः प्रपठता जनाना स्नानार्थं सुरतटिनि तीर श्रितवताम् । निरस्तास्पृश्यत्व पुनरपि महासम्भ्रममहो कदाऽह पश्येय त्वयि निस्पमप्रेमलसितम् व्यतनुत मदभङ्ग भैरसायनिजाशै- नमिनभवमुखाना क्रुध्यता यस्सलीलम् । अजिनवसनमेन कूमकोलास्थिश्रृङ्ग- प्रमुखकृतविभूप रुद्रमीडेनिमुक्ते इति गङ्गातरङ्गिण्या पत्रमस्तरङ्ग । ॥ १३ ॥ मानयति या जननीव पुत्रान् स्वर्ग सदा सर्वगुणोपपन्ना । स्थानमिष्ट ब्राम मभीप्समानेगेडा सदैवात्मवशेस्पाम्या। उर्जुष्टामिपी विश्वरूपामिरावती जनयिती गुहस्य शिष्टैस्सेव्याम् अमृता ब्रह्मकान्ता गङ्गा श्रयेदात्मविशुद्धिकाम ।' इत्यादि सामावत्यनुसारेणेति यावत् । अलेय व्याख्या-गङ्गा श्रितास आश्रिता इत्यर्थ । मृतास इति पाठे गङ्गाया मृताम्स-त त्रिदिव सुखात्मक कैवल्य ब्रज-तीत्यर्थ । तथाचोक्तम्-'गङ्गायाञ्च जले मोक्षम्' इति। इरावत्यादय पञ्च नदीप्रभेद' तदामिकाम् । ब्रह्मण सदन कुण्ठम्। उौर्देवै , तेजोमयत्वात् । इपतीम् इच्छतों इच्छा कुतीमित्यर्थ । इरावतीम् इरा भूवागाद्या । तद्वती ब्रह्मकान्ता ब्राह्म गाना कमनीयाम् अभिलपिताम् , सावित्रीरूपा वा इति । यविचित् अत्य ल्पमेव । तत् माहात्म्यम् । का नाम न कोपीत्यर्थ । अत्र हेतु सम्बुद्ध्या दर्शयति--- परेति ॥ ११ ॥ विभात इति । निरम्तास्पृश्यत्व निरम्तम् अम्पृश्यत्व अस्पृश्यतावुद्धिर्यन तमिति सम्भ्रम विशेपणम्। अय नीच नातीय न स्पष्टव्य इति बुद्धिर्जनाना तदा नाम्तीत्यर्थ । निरपमेति । निरपमस्य प्रेम्णो भक्तिरूपस्य रसित प्रकाश रुपमित्यर्थ ॥ १२ ॥ व्यतनुतेति ।। भैग्वाधरिति । आदिपटेन शरमवीरभद्रादीना ग्रहणम् | निनारी वागावतार । नळिनभवमुग्वाना ब्रह्मविष्णुपुरन्दरादीनाम् । ब्रह्मण पञ्चम ·पश्चमस्तरङ्ग । यथाक्त स्कान्दे वास गिगे भरवेण छेदयित्वा तम्य मदमहरत् । हिरण्यकशिपार्वधानन्तरमप्रशान्तकापो नहरि वहनि क्रूरकर्माण्याचरन्नवर्तत । तदवलेप गरभेणोपसजहार। एवं दक्षाध्वरे पुरन्दरादिसकरदेवावलेप वीरभद्रेण प्राशमयत् । माश्च कथा पुराणादि प्रसिद्धा । जजिनेति । भगवता दारुकावनस्थमुनिहताभिचारात्पनव्याघ्रचर्मधार णात्। 'ततो व्याघ्रा महान् क्रुद्ध आजगाम नग्वायुध । तेपामृपीणा मर्मम्थ कोपोऽय निर्गता यथा ॥ तञ्चादाय त्वचो भित्वा तदा चर्माम्बरोऽभवत्। शुशुभे चर्मणा तेन नानावर्णयुतेन च ॥ इति। अथवा, काश्या शिवभक्तजिवासयागतस्य गजासुरस्य तिरत्र विवक्षिता। यथाक्त तत्रेव-- 'याराणस्या पुरा यातो गनरूपा महासुर । तापसान्छिवभक्ताश्च निहन्तु कोप दीपित ॥' इत्युपक्रम्य, 'हत्वा त कुचर भीममप्य दिग्गजैरपि। पादहम्तयुत चर्म विशम्याच्छिद्य तेन वे ॥ प्रावृत्यात्मानमात्मेश स्तूयमानाऽसिलम्सुरै ।' इति । पाझे वाराणसीमाहात्म्येपि ---'हत्वा गतातिं दत्य शूलेनावनया हर । स्तस्याकरोत् कृत्ति कृत्तिवासे धरम्तत ॥' इति। कर्मेत्यादि । प्रमुखगब्डेन कपार ग्रहणम् । कूर्मावतारमुपसहृत्य तदीयास्थिधारणम् , वराहावतारमुपसहत्य तदीयशृङ्ग धारणम् , स्वय नीतान-तकल्पेपु पितामहानुपसत्य तटीयक्पारमालाधारणश्चापि पुराणादिप्रसिद्धमेव । अनेन परमेश्वरम्य सर्वतो वल्वतरत्वमनितग स्पष्टीकृतम् । स्वमिति । तापनयात्मक ससारटु खम् , दु सहेतुरज्ञान वा रत्। रद द्राव यतीति रद्र । पृपाढरादित्वात्साधु । यथोक्त वायुसहितायाम्-दु स दु खहेतुर्वा तद्दावयति य प्रभु । स्द्र इत्युच्यते सद्भिरिशव परमकारणम् ॥' टति अथवा, रोदितीति स्ट, ब्रह्मण प्रीत्यर्थ तम्य रलाटादापितम्य परमेश्वरम्य शमवाभिनयार्थ रादनम्य भारते शान्तिपर्वणि प्रतिपादनात् । 'सष्टयर्थ ब्रह्मण पुरो रलाटादुत्थित स्वयम्। अरदत्सुस्वर घार जगत प्रमुरव्यय ।।' इति । स्त्या वेदरूपया धर्मादीन् बाधयतीति वा स्द्र । रुत्या प्रणवल्पया वात्मान प्रापयतीति राक्ष्यमाण घारशन्द उर्वाणा द्रति प्रपिगति मत्यानिनि वा रुद्र । हत् शब्द वेदात्मान क पादौ ब्रमणे ददातीति वा स्ट, 'यो प्रमाण विधाति पूर्व या वे वेदाश्च प्रहिणाति तम्मे' इति श्रुते । एवमादिभि प्राधा रुद्रगन्नशियनत्वरम्यानी निथपित । ईड इति। ईड्यना च श्रूयते- तमी गाना पुरप टेयमीयम्' इति । ॥ १३ ॥ वा रद्र ।

·पष्टस्तरङ्गः। समुद्भुता विष्णोः पदसरसिजाजन्मशमनी महीभेदान प्राप्ता सुरतटिनि माहस्रकमुखी। अयीसाराधारा जयसि विमला शङ्करगुरो- मुंवाब्जादाचार्यान् भणितिरिव तत्वाद्वयपरा ॥१॥ समुद्भूतेति ॥ जन्मशमनीति। तदुक्त काशीखण्डे, पयोपि यत्रत्यमचिन्त्य वैभवं दिवि स्थितै साधु सुधाप्यते मुधा। तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिद यदि कचित् ॥' इति । अत्र यत्रत्यमिति। काशीस्थमित्यर्थ । आप्यते पीयते। प्रसूतेर्मातु इति व्याख्या। भणितिरपि तथा बोध्या। लयी साराधारेति। लयीसार श्रुतिरस एवाधार उपादानविधया अवलम्ब यस्या सा । यद्वा, त्रयीसार श्रुतिप्रतिपाद्यश्शङ्कर आधार यस्यास्सा। भणितिपक्षे उपनिपन्मू लेत्यर्थ । गङ्गायास्त्रयीसारोपादानकत्वमुक्त काशीखण्डे—'श्रुत्यक्षराणि निश्चोत्य कारुण्याच्छम्मुना मुने। निर्मिता तव्वैरेषा गङ्गा गङ्गाधरेण वै ॥ योगोपनिषदा सारमेतमाकृप्य शक्कर । कृपया सर्वजन्तूना चकार सरिता वराम् ॥ इति च अयमर्थ - श्रुत्यक्षराणीति । हे मुने श्रुत्यक्षराणि उपनिषदक्षराणि निश्चोत्य निप्पीड्य उपनिपदर्थं निश्चित्येति यावत् । तढ्यै तेषामुपनिषदक्षराणा द्रयै रसै । तत्प्रति पार्नह्मानन्दरित्यर्थ । 'रसा चै स , रस ह्येवाय लब्ध्वा आनन्दीभवति' इति श्रुते । 'कारुण्याच्छम्मुना सर्वपामानन्दकारणेन गङ्गाधरेण एपा गङ्गा विनिर्मिते त्यर्थ । एतदेवोपपादयति-योगापनिपदामितीति। महीभेदान् भूभागविशेषान् प्राप्ता सती साहस्रकमुखी पतनकाले सहस्रमुसैपिशिष्टापि तत्त्वाद्वयपरा तत्त्वत वम्तुत अद्वय एकस्सागर एव पर परायण यस्यास्तथाभूता व जयपीति सम्बन्ध । यथा शकरगुरो श्रीमच्छङ्कराचार्यपूज्यपादाना मुखाब्जात् समुद्भता जन्मशमनी यीसाराधारा भणितिर्वेदान्तसूत्रभाप्यरूपा आचार्यान् 'चतुर्भिस्सह शिष्यैस्तु शङ्करोऽ वरिष्यति' इति वायुपुराणनिर्दिष्टान् पद्मपादत्रोटकहम्तामरकसुरेश्वराभिधान् माप्ता तैगृहीता सती साहनकमुखी जीवेश्वरादि विपये विविध याख्यारूपेण अनेका ।

·पष्टस्तरह। ५७ - अशक्य नैमास्ति त्रिभुवनसहस्राद्भुतकृति- प्रगाया मायापरिकलितदास्ये किमपि ते। अकीर्तिस्ते माभृद्भवमहिपि पादानपतित गृहाणैतं दीन शरणरहितं द्रावरुणया ॥२॥ भवाम्भोधेः शश्वदुरितनिरतस्तारणमय न खल्बर्हत्ये सुरधुनि विधत्से यदि मतिम् । तदा भूयोप्यास्तां जनिरपि तु मुरया मम भवे- दमुख्या चा भक्तिस्तर चरणयोस्तत्र नियतम् ॥३॥ वान्तरभेदक्ती अपि तत्त्व ब्रह्म एवाद्वयमेक पर परमतात्पर्यविपयो यस्यास्तथाभूता जयति। निम्नप्रतिविम्वभावादिभिरभेदाध्यबसायादुपमा ॥१॥ अशक्यमिति ॥ त्रिभुवनेत्यादि ते इत्यस्य विशेषणम्। मायाया स्वा धीनत्व सम्बुद्धया दर्शयति-~-मायेति मायया जडशक्तिरूपया परिकलित स्वीकृत दास्य यम्या इत्यर्थ । गृहाणेति। अग्रहणे दोष सूचयति-अकीर्तिन्ते माभू दिति। अग्रहणे मा अवश्य भवेदित्यर्थ । भवमहिपीति। सम्भावितानामकीर्ति लेशोपि दुम्सह , 'सम्भावितम्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते' इत्युक्ते रिति भाव द्राक क्षिप्रम् ॥२॥ भवेति ।। शश्वदुरितनिरत इति। ससारसमुद्रात्समुत्तारणानह त्वे हेतुगर्भ मिदम्। मुग्न्या उत्तमा । अपुनर्भवदा भक्तिरिति यावत्। ससारतारणानहत्वे ससारतारकमुख्यभक्तरप्यनहता। अत एव स्मयते--- 'भोगाय मन्दा कथिता सारोक्याप्त्यै च मध्यमा। अपुनर्भवदा भत्तिस्तमा दुर्लभा नृणाम् ॥' इति । तथाच तत्प्रार्थनाया नैफल्य मन्वान आह-अमुख्या वेति। मन्दादिरूपा या काचिद्वेत्यर्थ । भक्ति सेवा, 'भन सेवायाम्' इति स्मरणात् । तथाच रिङ्ग पुराणम् ----'भज इत्येप वै धातु सेवाया परिकीर्तित । तस्मात् सेवा वुधै प्रोक्ता भतिशब्देन भूयसी।' इति। कायेन मनसा वाचा वा निष्पाद्यो भज नीयस्य तुष्टिहेतुर्व्यापार भजमानपुत्वनिष्ठो भत्तिरिति यावत्। भक्ते रिंभागो भाग वतादावुक्त —'श्रवणं कीर्तन विष्णो म्मरण पादसेवनम्। अर्चन वन्दन दास्य ·गगातरङ्गिणी ॥ ४ ॥ समारब्ध यद्वा निखिलमिदमीय करुणया शरीर पाथोभिर्जनिपु तर मृत्स्नाभिरथना। भाद्भक्ता जननि भसितैस्तत्पदलग- स्परागैर्ग भूतैरुत भवतु तल्लेशमितिः भरत्तीर मुक्तेशरणमखिल पापशमन तथाप्याहुद्भ्योमहिममणिकार यसरसा। लसत्पुण्याख्यान प्रथितमविमुक्त परतर महेशो यस्याम्ब क्षणमपि पियोग न सहते ॥४॥ सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ पुमाऽर्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवरक्षणा।' इति । तत्र जनिषु । नियतमिति क्रियाविशेषणम् । नियतत्व व्यापक्त्वम् । तथाच सर्वासु जनिपु भक्ति म्यादित्यर्थ ॥ १३ ॥ 'जात्या करियुग घोर गङ्गाभक्ति सुगोपिता' इति स्मरणात् परमेश्वर गोपिता ता कथमह दास्यामीत्यागकाया कल्पान्तरमाह-समारब्धमिति ।। समा रब्ध समुत्पन्नम्। पाथोभिरित्यादितृतीयान्तानामत्रान्वय । तवेत्यत्रापि सम्बध्यते । भवद्भक्तात्तै यथाविधि भवद्भक्तनिधृते । सस्कारादिपूर्वक सम्पादितैरिति वा। तत्पदेति। भवद्भक्तपादेत्यर्थ । भूतै पञ्चभूतै । उतेति पक्षान्तरे। तल्लेश मिलित तादृशावादीना लेशसयुक्तै भवदिति ॥ अखिल भवत्तीरमिति योजना। मुक्त शरण मुक्तिप्रद तत्र हेतु -~-पापशमनमिति। आहु , पुराणादय इति शेष । भूयो महिमेति। भूयास महिमान यत्र तादृशेन मणिकार यसरसा मणिकर्णी इत्याख्या यम्य ताहगेन सरसा। मणिकर्णिकयेत्यर्थ ! 'मणिका विधानत' इत्यादिस्मरणात मणिकर्णीत्यपि सना। इदश्च सदित्य सम्पध्यते। महिमानश्चात निखिर तीर्थसे यवमुक्तिननिजकैकयर्यादय । तदुक्तम्-'समासाद्य च मयाहम भियान्ति च नित्यश । सस्नातु सर्वतीर्थानि मुक्तिदा मणिकर्णिकाम् ॥” इति ॥ 'मुक्तिर्हि तकिकरी' इति च। पुण्याम्यानमिति । पुण्य महापापनाशकम् आख्यान नाम यम्य तथाभूतम् । तदप्युक्तम्-'नामापि गृहत काश्या सदैवास्त्वेनस क्षय ।' मित्यर्थ ।

·पप्रस्तरगः । उपास्नातः श्वेतांशुकभमितरुद्राक्षरुचिभृ- अपन् सूक्तं रौद्रं तव दरपरिष्टोदरकृतैः । कदा तीर्थरम्म त्रिभुवनपति खण्डपरशुं समासिच्या. स्थिरतरमतिः श्रीफलदळे ॥६॥ तत्र इति । अपिच, 'ब्रह्महत्यादिपापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजन्ति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते ।। वाराणसीति कागीति महामन्त्रमिमं जपन् । यावजीवं त्रिसन्ध्यं तु जन्तुर्जातु न जायते ॥ इत्यादि । प्रथिनं स्वप्रापकापरपुण्यक्षेत्रादि कत्यादिना प्रसिद्धम् । तदुक्तं काशीखण्डे—'अन्यानि पुण्यक्षेत्राणि काशीप्राप्ति कराणि हि' इति। अविमुक्त मिति । अविमुक्तं काशी। तन्नाम निरुक्तं तत्रैव-- 'क्षेत्रे त्रिशूलिन् भवतोऽविमुक्त विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते।' इति । अविमुक्तनामनिर्वक्तिविमुक्तिरक्ष्यतीति तयाख्या। परतरं सर्वतोप्युत्तमम् । तथाच भगवत्पादा:----'गगातीरमनुत्तमं हि सक्लं तत्रापि काश्युत्तमा तस्या सा मणिकर्णिकोत्तमतमा यलेश्वरो मुक्तिद.' इति । काशीखण्डेपि, 'प्रयागतोपि तीर्थशात् सर्वेपु भुवनेष्वपि । अनायासेन व मुक्तिः काश्यां देहावसानतः ॥ प्रयागादपि वै रम्यम विमुक्तं न संशयः॥ इति । परमेश्वरनिर्मितत्वेनाप्युत्कर्षः । तदप्युक्तं तत्रैव-'मया सृष्टानि विप्रेन्द्र भुवनानि चतुर्दश। अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः ॥' इति । अपि च, ब्रह्मात्मरूपत्वादिनाप्युत्कर्षः॥ तदप्युक्तं तवैव- 'ब्रह्मात्मरूपा काशीयं दहेत् पापानि सर्वशः। दृष्टा स्पृष्टा स्मृता वापि किं पुनर्धर्मवासि नाम् ।। संसारदावदहने पतितानां स्वकर्मभिः ॥ काश्येव शरणं नान्यत् मुक्तानामपि पार्वती।' इति, 'यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः । यथेश्वराणां गिरिशः स्थानाना मैतदुत्तमम्' इति, वाराणस्याः वरं स्थान न भूतं न भविष्यति । यत्र साक्षान्महा देवो देहान्ते स्वयमीश्वरः ॥ व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तके।' इति, 'मुक्तिरे केन जन्मना' इत्यादि च पुराणवचनमत्र द्रष्टव्यम् ॥ न सहत इति। तदुक्तं तवैव- 'लभते स्म न शर्म शङ्करः प्रसरत्काशिवियोगजज्वरः' 'इत्यादि ॥५॥ उपःस्नात इति ॥ श्वेतेत्यादि । असिनवस्त्रधारणनिषेधात् , 'सितेन भस्मना कुर्याल्लिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ट्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तश्शिवलोके महीयते' इति वचनात् , ब्राह्मणस्य श्वेतरुद्राक्षधारणस्यैव श्रुतत्वाच्च श्वैत्यं त्रिपु विशेषणम्। भस्मादिधारणं विना शिवपूजाया निष्फलत्वं लैङ्गे स्मयते-'विना भस्मलिपुण्डण विना रुद्राक्षमालया। पूजि .

·६० गङ्गातरक्षिणी सुधातः स्वादी-यस्सुरतटिनि तीरकरसति - स्वदीय पानीय विमलमखिलार्तिप्रशमनम् । प्रकाम पीत्वातिप्रमुदितमना भक्तनिवहः प्रगातु त्वन्नामान्यवमरमसौ प्राप्स्यति कदा ॥७॥ - तोपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रद ॥'इति दरवरिष्ठोदरधृत श्रेष्ठशलान्त सम्भृतं । श्रेष्ठय गुप्रतिष्ठितत्वादिना । तदुक्त ब्रह्मोत्तरखण्डे-'सुप्रतिष्ठितशतस्य तीर्थ पञ्चामृतैरपि अभिषिप्य महादेव रुद्रसूक्तैस्समाहित ॥' इति । खण्डपरशु, परान् शृणातीति परशु गजासुरवधे खण्डा परशवोस्थेनि खण्डपरशुरिति टीकासर्वस्वे । खण्डयतीति खण्ड परशुर भ्येति वाचस्पत्ये । समासिच्य सम्यगभिपिच्य। श्रीफरदकै बिल्वदले। तेपा भगवत ऽतिप्रियत्वादिति भाव । तदुक्त वृहद्धर्मपुराणे-~-'शिव पुण्य शिवप्रिय ' इति । 'यथा । श्रीफ्लतरुर्यथा गङ्गाजल मम । तथा प्रियतम लक्ष्मि श्रीपल श्रीफरच्छद ॥' इति पुराण न्तरवचन च । अत्र श्रीपन पद्मम् । 'श्रीपर्ण पङ्कजेपि च' इति कोशात। बिल्वदळ पणफलन्तु शिवरहम्यादावुक्तम्-'पिल्यपत्रैस्तत्फलैर्वा मम्मना वा महच्छ्यिम् प्रामोति मुक्तिसाम्राज्यमपुनर्भवदायकम् ।।' इति । मल्याचर खण्डे पि, 'ब्रह्मन् विल्वस्य माहात्म्य वर्णितु को नु शक्यते । असारमते ससारे सारमेत चतुष्टयम् । गङ्गा च वि वपूजा च सत्सङ्गश्शियकीर्तनम् ।।' इत्यादि । 'विल्यम्य यत आदित्य उ. तिष्ठन् तता विल्व ' 'तव वृक्षोऽथ विल्व' इति श्रुतिभ्यामादित्यमादरत्व सर्म वृक्षत्वञ्च सिद्धमित्यतोप्युत्कर्षातिशयो बोध्य । आदिपुग्माहात्म्येपि, 'पत्राणि च प्रस्थ नानि यानि सन्ति दिवि क्षितौ । कोटिजन्मसु तैरसरचिते मयि यत् फलम् । एकेन विल्वपत्रेण प्राप्नुयादर्चक फरम् ।' इति । विस्तरस्तु तत एवावगन्तव्य शीफरवनाचनप्रकारादि पुरपार्थचिन्तामण्यादी प्रपञ्चित | कादया रिङ्गार्चन प्रति नारदीयवचनम् --~-'गङ्गायान्तु नर स्नात्वा यो रिङ्ग नित्यमर्चयेत् ! एकेन जन्मन मोक्ष पर प्रामाति स ध्रुवम् ॥ इति । इदमल बोध्यम् - विल्वदळार्पण शिवपूजाय उत्तराङ्गमिति सर्वत्र शिवपूजाया परिपूर्णता सिद्धये पिल्यार्पण कार्यम् । यथोत पत्रासामे शुष्कीर्णपत्रम् , तम्याप्यरा तहज , तस्याप्यरामे यत्किञ्चित् पुटर गृहीत्वा चिल्वमिदमिति सङ्करप्यार्पणीयम् । स्पष्टश्चेढ मरयाचर सण्डे इति ॥६॥ सुधात इति ।। सुघात अमृतात् । म्बाढीय मधुरतरम्। भक्तनिव रिति सहाथ तृतीया ·पदपस्तग्गा । , कृतस्नानो भक्त्या दुरितइस्मृतोयममितः प्रशस्तै रुद्राक्षः कलितकवचस्माञ्जलिपुटः । वयीमुन्य गङ्गे नरसखतनूजे कुरु दया- मिति क्रोशन्नुच्चैस्तटभुपि यसेयं तर कदा ॥८॥ कृतस्नान इति ॥ कृतनित्यवान सन्नित्यर्थ । नित्यम्नानानन्तरमिति यावत्। दुरितहरमृतीयमसितै रित्यवाप्येतत् सम्बध्यते। अत्र क्रमो विवक्षित । पूर्व मृदा, ततो जलेन, अनन्तर भस्मनेति। मृतिकायाम्सधिहरत्वादिक तैतिरी याम्समामनन्ति-'मृत्तिके हन मे पापं यन्मया दुप्कृत कृतम्। मृत्तिके ब्रह्म दत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता। मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मृत्तिके प्रतिष्ठिते सर्व तन्मे निर्गुद मृत्तिके। तया हतेन पापेन गच्छामि परमा गतिम् । इति। अत्र भाप्यम्-तृतीयमन्त्रमाह--हे मृत्तिके प्रशस्तमृत् यन्मया दुष्कृतमकर्तव्यं पापं कृतं तत् हन पिनाशय। किञ्च यतम्त्व नह्मणा परमात्मना दचा भूमिरूपेण स्थापिता ब्रह्मदचासि। ननु मामेवाभिमन्व्य क स्नाति म्मेत्यत आह-काश्यपेन तदुपलक्षितै परमपिमि स्नानादिकाले अभिमन्तिता तदुष्कृतश्च हतवत्यसि। अतरिशष्टाचारप्राप्तत्वाद्वयमप्यमिमन्त्रयाम इति भाव । किश्च मे मह्य पुष्टिं देहि। यत पृथिवीरूपाया त्वयि सर्व चतुर्विध भूतजातं प्रतिष्ठितं वर्तते। अतस्त्वय्यधिष्ठिताय मह्य पुष्टिं देहीत्यर्थ । अनन्यपदेन सम्वृद्धि त्रयं भक्त्यतिशयप्रयोजनम्। चतुर्थमन्त्रमाह-प्रतिष्ठन्ति प्राणिनोऽस्यामिति प्रति छिता तत्सम्बुद्धौ हे प्रतिष्टिते मृतिके मे मत्सम्बन्धि तत् प्रसिद्धं सर पापं निर्गुद विनागया हे मृत्तिके तया प्रसिद्धया त्वया पापेन हतेन सता। सति तृतीया। पाप हते सतीत्यर्थ । परमा गतिमपग गच्छामीति । म्नानपूर्व फाले दक्षिणहस्ते गृहीताया मृत्तिकाया अभिमन्वणमन्ताती। मृतिकाभिमन्न णानन्तरमन्यानपि सम्प्रार्थ्य आपादतल मृतिकोपलेप कार्य। इदमेव च मृतिका म्नानमिनि ध्येयम् । मृत्तिकाम्नानप्रकार शिवार्चनाचन्द्रिकाया सनिम्तर प्रति पादित । वृहज्जारालेपनिषदि भम्ममम्पादनोद्धृळनत्रिपुण्ड्धारणादिविधानानन्तर श्रूयते-'तेनाधीत श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्। येन विप्रेण शिरमि विपुण्डू मम्मना धृतम् ॥' इति। 'ये भस्मपारणं त्यस्त्या र्म कुर्वन्ति मानवा । तेपा ·गगातरङ्गिणी मेव च ॥ , नास्ति विनिर्माक्ष ससाराज्जन्मकोटिमि ॥ येपा कोपो भवेद्गान् रलाटे भस्म दर्शनात्। तेपामुत्पत्तिसाकर्यमनुमेय विपश्चिता॥ धिक् भस्मरहित फाल धिग्ग्राम मशिवालयम्। धिगशिवार्चन जन्म दिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ॥ इत्यादि पुराणवच नञ्च बोध्यम् । भस्मावलेप आमेयस्नानतया स्मृत ] तथाच पराशर मानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि महर्पिमि | आग्नेय वारण ब्राह्म वायव्य दिव्य आनेय भस्मना स्नानमवगाह्य तु वारणम् । आपोहिष्ठेति च ब्राह्म वायव्य गोरज स्मृतम् ॥ यतु सातपवण, तत्स्नान दिव्यमुच्यते । अल स्ना तस्तु गङ्गाया स्नातो भवति मानव ॥' इति। प्रशस्तै रित्यादि। स्वस्याक्षिभ्य सोमसूर्यामिरूपेभ्यस्त्रिपुरसहारायाघोरास्त्ररूपेण जातस्याद्राक्ष इति रोकाक्षि । करित कवच इत्युक्त्या सर्वाङ्गेपु रुद्राक्षधारण प्रतीयते । तथाच सर्वाङ्गपु मृत्युतारक नामप्रशस्तरुद्राक्षधारीति समुदितार्थ । 'नाभेरधोपि वनीयादुद्राक्ष चरणावधि ॥ इति स्कान्दोक्ते सर्वाङ्गेषु धार्यता। त्रिसहस्ररद्राक्षान् विवर्षाणि धृत्वा साक्षाद्रो भवतीत्युपदिश्य श्रूयते च-'तस्मान्मृत्युतारक गुरुणा ख्ध रुद्राक्ष कण्ठे शिरसि बाहोवा निवनीत । तस्य सप्तद्वीपवती भूमिदक्षिणार्थ न कल्पते। तस्माद्या काश्चिद्गा दद्यात्सा दक्षिणा भवति' इति। इदमत बोध्यम् - द्राक्षधारणमपि भस्म धारणवत् शिवपूजाया नित्यमिति पूर्वोक्तमनुसन्यम्। रुद्राक्षश्च ब्राह्मणादिमि मेण श्वेतरक्तपीतकृष्णवर्ण ग्राह्यम् । उक्तवर्णालामे ब्राह्मणे इतरवर्णमपि धारणीयम् । रक्तादिवर्णतय क्षत्रिय, पीतादिद्वय वैश्ये , शूद्वैस्तु कृप्णमेव धार्यम् । परन्तु सूतकमृतकस्त्रीसङ्गतिमरमूल विसर्जनमासळशुनादिभक्षणसमयेषु मूर्धभुजकण्ठकर्णव्यतिरि क्ताङ्गेषु तद्धारण वय॑म् । स्पष्टचैतत् शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् । मलयाचरसण्डे तु पञ्चदशाध्याये, 'शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि अभक्ष्यस्यापि भक्षक । म्लेच्छो चाप्यथ चण्डारी युक्तो वा सर्वपातकै ॥ रद्राक्षधारणादेव स रुद्रो नात्र अमन्त्रधारणादेव गुणा एते प्रकीर्तिता ॥ य पुनमन्त्रसयुक्त धारयेद्यदि मानव । गुणाना तस्य माहात्म्य कथितु नैव शक्यते।।' इत्यपि दृश्यते । मस्मरुद्राक्षधारणयोमर्माहात्म्यमादिपुरमाहत्म्येपि प्रपञ्चिनम्। त्रयीमुरुये इति। गङ्गाया आदिवेदरूपत्वात् । तथाच स्मयते-'मुग्वेदमूर्तिर्गङ्गा स्यात् यमुना च यया । नर्मदा साममूर्तिस्तु स्यादथर्वा सरस्वती॥' इति। नरसखतनूजे इति। नर सशय ।

·पष्ठस्तरङ्गः। १३ -- प्रदीपानातोयं दृढघटितसोपानततिपु प्रदीप्तान विन्यस्य स्थिरतरमना जाह्नवि कदा। सवित्री कामानां पुळकिततनुर्दीनशरणं समर्चान्युन्निद्रैः प्रियतरसुमैरत्र भवतीम् ।। ॥९॥ कदा वा पश्येयं नवविकचपङ्केहभृत- स्वरङ्गान् भूयोऽहं तव दळितजीमूतनिवहान् । पदाम्भोजे पूजां बलिविजयिनः सत्यनिलये विधातुं प्रोरिक्षप्तानमरधुनि बाहूनिव रसात् ॥१०॥ खस्य मुनेारायणस्य शरीरोद्भूते इत्यर्थः। गङ्गाया नारायणसव्यकरोद्भूतत्वं वामनपुराणे द्वितीयाध्याये भगवता महेश्वरेण ब्रमहन्यानिवृत्त्युपायं पृष्टस्य नारायणस्य वचनानन्तरं स्मर्यते –'नारायणवचः श्रुत्वा त्रिशूलेन महेश्वरः। सन्यं नारायणभुजं ताडयामास वेगवान् ॥ त्रिशूलामिहतान्मार्गात् तिस्रो धारा विनिर्ययुः । एका गगन माश्रित्य स्थिता ताराभिमण्डितम् ॥ द्वितीया न्यपतद्भूमौ तां जग्राह तपोधनः। अविर्यम्मा समुद्भूतो दुर्वासाशङ्करांशतः ॥ तृतीया न्यपतद्धारा कपाले रौद्रदर्शने।' इत्यादि। इह कपाले इत्यस्य महेश्वरकरस्थिते ब्रह्मकपाले इत्यर्थः। पाझेपीयं कथा वर्तते। अत्र चिन्ताख्यो भावो व्यज्यते प्रदीपानिति ॥ जातोय तोयपर्यन्तम्। सवित्री जनयित्रीम्। गझयाः सर्वकामसवित्रीत्वं निखिलदेवार्चनायास्तत्समर्चान्तर्भूतत्वादपि बोध्यम्। व्यच नवि प्यवचनम् -- 'पूजितायाञ्च गङ्गायां पूजितास्सर्वदेवताः। तस्मान पृश्ये दमरापगाम् ॥' इति । दीनशरणं दीनानां महापातकिनामपि अन्यं रक्षिीम्' गुनदी दीनशरणं देहि देह निवारिणी' इति स्मरणात् । सन्त्यजेत् पुत्रं ब्रह्महत्यादिकारिणम् । त्वं पुनर्गर्हितं मन पुरे दीनबन्सले । इति। उन्निद्रैः विकसितैः। प्रियतरसुमैः धत्तरादियुसुमैः। इनप्रिय इति 'कदम्बकुसुमप्रिये' इति च स्मरणात् । अनभवनी पन्न कदेति ॥ पढेहभृत इति। भक्तैः पद्मादिक मावः । पूजोपकरणसम्पतिर्दर्शिता। दळितजीमूतनिवहानिदि। ॐ शानि विध. 'मातानि ·गहातरङ्गिणी प्रवातप्रोद्गच्छद्विपुलतरकल्लोलनिवह- प्रवाहप्रक्षोभप्रसरदतिरम्यारवभरें। कदा ते नृत्यन्त्या हरशिरसि रुद्धान्यनिनदै- पियासुदृढात्मा पुनरपि पुनीयां श्रुतिपुटम् दर्शितम्। बलिविजयिन इति। अनेन वलिजयसमये स्वोत्पत्तिस्थानत्वात् पदा म्भोजस्य विशेषतो भजनीयत्वं द्योत्यते। सत्यनिलये ब्रह्मलोकस्थिते। पदाम्भोज विशेषणमेतत् , 'यस्मात् दालं तोद्यम्' इति स्मरणात् । प्रोक्षिप्तान् उन्नमि तान्। रसात् भक्त्या ॥ १० ॥ . त्मेति। प्रवातेति ॥ प्रवातेन प्रकृष्टवातेन प्रोद्गच्छन् विपुलतरकल्लोलनिवहो यत्र तथाभूतात् प्रवाहप्रक्षोभात् प्रक्षुब्धप्रवाहात् प्रसरता समुद्भूतानाम् अतिरम्यारयाणां भरैरतिशयरित्यर्थः। रुद्धान्यनिनदैः रुद्धाः प्रतिहताः अन्यनिनदाः शब्दान्तराणि यस्तै रित्यनेन शब्दान्तरश्रवणेन श्रोत्रस्य न मालिन्यप्रसक्तिरिति सूच्यते। मूढा मोठ्याभावे देशान्तरगमनस्यैवाप्रसक्त्या नैतचिन्तावकाश इति भावः। उक्तञ्च-~~-'कः काशी प्राप्य दुर्बुद्धिरपरत्र यियासति। मोक्षनिक्षेपकलशों तुच्छश्री कृतमानसः॥ इति, वाराणसीह वरणासि मरिद्वरिष्ठा सम्भेदभेदजननी धुनदी लसीः । विश्रामभूमिरचलामलमोक्षलक्ष्म्या हैनां विहाय किमु सीदति मूढजन्तु.' इति च। वाराणसीति । इह संसारे वाराणस्यन्ति । ह स्फुटम् । तामिमां विहाय मूढजन्तुः, उ वितर्के, कि सीदति गच्छति, अवसीदति वा। विहायागमने हेतुगर्भाणि विशे पणान्याह-वरणासीसरिभ्यां दक्षिणोत्तरत: सीमरूपाभ्यां वरिष्ठा श्रेष्ठा। चोक्तम्---'असीवरणयोर्मध्ये पञ्चक्रोशं महत्तरम्। देवा मरणमिच्छन्ति का कथा इतरे जनाः॥ इति। सम्यग्भेदः सम्भेदः, भेदबुद्धिरिति यावत्। तत्खेदस्य तन्नाशस्य जननी कीत्यर्थः। यद्वा, सम्भेदो वियोगः अर्थात् गङ्गायाः तस्मिन् खेदस्य जननीत्यर्थः। दमनीति वा पाठः। सम्भेदेन भेदबुद्धया यः खेदः संसार तापः तस्य दमनी नाशिनीत्यर्थः। एकपद्यपाठे, वरिष्ठो दृढो यः सम्भेदः तस्ये त्यादि पूर्ववत् । यद्वा, वरिष्ठो यः सम्भेदः सङ्गमः तेन खेदजननी। पापस्य संसारस्य वा इत्यर्थात्। घुनद्या गङ्गया लसन्ती श्रीयस्यास्सा तथेति । मोक्षलक्ष्म्याः विश्रामभूमिः विश्रमस्थानम्। मोक्षलक्ष्म्या अमलत्वं नाम स्वप्रका तथा अमलाया .

·पष्टस्तरह.। ॥१२॥ पिपन्नम्भः शृण्वन् मधुरमधुरं निर्झरवं स्पृशन् जिघ्रन्मातस्तव सुरभिकल्लोलपवनम् । प्रपश्यन् कादम्बै रुचिरमपि रूपं तब परं स्मरन् सान्द्रानन्द विविधमिह लप्स्ये बद कदा विगतविकृतिजातं भासकं भासकाना- मनुगतमखिलेषु स्वप्रकाशं विशुद्धम् । करणविलयसिद्धं साक्षि तेजस्तमो मे' हरतु हृदयदृप्तं काशिकांनित्यदीप्रम् इति गगातरगिण्यां पष्ठस्तरङ्गः ॥ ॥१३॥ . । - शत्वम् । अचला प्रळयेपि नाशरहिता । इति तद्वयाख्या । 'दैनन्दिनेऽथ प्रळये' इति तत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् काश्या अचलत्वं बोध्यम् ॥ ११ ॥ पियनिति ॥ मधुरमधुरमित्यम्भस्यप्यन्वेति । सुरभीति। सुरभि यः कल्लोलपवन. तमिति स्पर्शने घ्राणने च कर्म । मौरभ्य भक्तापितकल्लोलगतप्रसून सम्पर्कात् । • कल्लोलसम्बन्धोक्त्या शैत्यञ्च स्पष्टम् । कादम्यैः नीलहसै रुचिरं विजातीयवर्णव्यतिकरविराजमानम् । कादम्बानां नल्यं रघुवंशे त्रयोदशसर्गे 'क्वचित् खगानां प्रियमानसाना कादम्बसंसर्गवतीव पङ्क्ति.' इत्यत्र स्पष्टम् । विशेप गैप्पडिन्द्रियाणां गङ्गासम्बन्धिनो विषया उक्ताः। पर प्राकृतादप्युत्कृष्टं दिव्यं रूपं स्मरनिति योजना। इह अस्मिस्तीरे, ॥ १२ ॥ विगतेति ॥ विंगतविकृतिजातं निर्विकारम् । 'कूटवनिर्विकारेण स्थितः कूटस्थ उच्यते' इति पञ्चदश्युक्तलक्षणं कूटस्थमिति यावत् , सविकारस्य साक्षित्वा नभ्युपगमात् । तदुक्तं, बिन्दौ-'एकस्य कृटस्थम्यैव सर्वसाक्षित्वात्' इति । व्याख्या--एकस्य सर्वानुस्यूतस्य कूटस्थस्येति । म्बसमानसत्ताक रूपान्तरमापद्यते यस्तदन्यस्येत्यर्थ इति। भासकाना सूर्यादीनामपि, 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व यस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति, 'येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानी यात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति च श्रुते., 'यदासा भासतेऽादि' इति स्मृतेश्च। द्वितीयश्रुतेरयमर्थ:-येन साक्षिचैतन्यरूपेणात्मना इदं सर्व दृश्य जातं विजानाति प्राणी, तं साक्षिणमात्मानं केनान्येन साक्ष्यमूतेन जडेन विजा अन ·सप्तमस्तरङ्गः। उच्चैःस्थानादुदितमगजे नाशक 'पातकानां चिन्तारनं किमपि भवती भूपण चन्द्रमौले। देशे देशे स्वयमभिसरत् प्रार्थनानियंपेक्ष सर्वान् कामान् प्रदिशदमृतप्रापकोद्यत्प्रकाशम् ॥ करणेति। नीयात्। पुमानिति शेप । अस्यैव वाक्यस्य स्वय तात्पर्यमाह-विज्ञातारमि त्यादीति। अखिलेषु अनुगतम् अधिष्ठानविधया निखिरवस्तुससृष्टम् । स्वप्रकाश मिति। भासकान्तरापेक्षायामनवस्थानप्रसङ्गादिति भाव । आत्मन स्वप्रकाशत्वञ्च 'स वेत्ति वेद्य न च तस्यास्ति वेत्ता अन्यदेवैतद्विदितादयो अविदितादधि' इति श्रुति सिद्धम् । विशुद्धम् आवरणादिविहीनम्। इदश्च स्वप्रकाशत्वे हेतु । यद्वा, पञ्चदश्युक्त रीत्या स्वप्रकाशत्वमेवानावृतत्वे हेतु । तथाच तत्रोक्तम्----'स्वप्रकागे कुतो विद्या ता विना कथमावृति ' इति । तवैव व्याख्या--भवन्मते आत्मन स्वप्रकाशत्वात् तस्मिन्न विद्या नोपपद्यते, तेजस्तिमिरयोरिव विरुद्धस्वभावत्वेन तयोस्सम्बन्धानुपपत्ते । अविद्या भावे च तत्कृतमावरण दुनिरूप्य स्यादिति। करणविल्य सुपुति तत्र सिद्धमयबुद्धम्। उत्थानानन्तर सुखमहमत्याप्स, न किञ्चिदवेदिप मिति स्मृत्यन्यथानुपपत्त्या सुपुप्तावज्ञानाद्यनुभवस्यावश्य कल्पनीयत्वादित्याशय । तदुक्तं पञ्चदश्याम्-'सुप्तोत्थितस्य सौपुप्ततमोबोधो भवेत्स्मृति । सा चावबुद्धविषयाय बुद्धन्ततदा तम' इति। सिद्धान्तविन्दावपि, 'आत्मन सुषुप्तिसाक्षित्वान्न तत्र तदभाव अन्यथा मूढोऽहमासमिति परामर्शानुपपत्ते' इति । 'कूटवनिर्विकारा चित्सर्वदृश्यविभासिका। अनुस्यूता च सर्वेषु साक्षिणी समुदा हृता ।।' इत्युक्तलक्षणम् । साक्षात् अव्यवधानेन पश्यति सर्वमिति साक्षी। 'साक्षा द्रष्टरि सजायाम् ' इतीन् । 'कर्माध्यक्षस्सर्वभूताधियास साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादिश्रुत्या, 'अतस्साक्षी शिव साम्ब स्वप्रकाशैकलक्षण । तेन सर्वमिद गग्य गम कोऽसौ न गम्यते ॥ इत्यादिस्मृत्या च ईश्वरस्यैव साक्षित्वं प्रतिपादितम् ॥ १३ ॥ उच्चैरिति । उच्चै स्थानात् , न तु नीचे स्थानत् समुद्रकुहरात्। उच्चै स्थानादितत्वमेव सम्बुद्धया दर्शयति- गजे इति। किमपि मसिद्धाद्वयतिरित्नम्। साक्षीति । , ·सप्तमस्तरङ्गः। ६७ ॥२॥ कामारातेर्हदयमकरो धैर्यसिन्धावगाधे गादं मनो हिमधरसुते कामकैवर्तकेन । आवध्य त्वत्कुवलयरुचिस्पर्धिनेत्रान्तलीला-- जालेन द्रानिजवशमहो नीयते विस्तृतेन वीक्षालक्ष्मीत्रिभुवनपतेर्लोकरक्षकदीक्षा यातायाते ननु विदधती रागलजाप्रणुन्नाम् । आरुह्याम्बारमति सततं तावकापाङ्गदोळा लीलालोला शरणमधुना के प्रयाति त्रिलोकी देशे देशे इति । चिन्तारलं तु स्वदेशस्थितमुपागतेभ्यः प्रार्थ्यमानं सत् कांश्चित् कामानेव सुखसाधनान्येव दताति, न तु सुखस्वरूपां मुक्तिमित्यर्थः। अमृतेति। अमृतस्य मुधाया मोक्षस्य च प्रापकं च तत् उद्यन् प्रवृद्धः प्रकाशो यस्य तच्च इत्यर्थः । यद्वा, उद्यन् प्रकाशः उद्यत्प्रकाशः अपरोक्षदर्शनम् , अमृतप्रापकः उद्यत्प्रकागो यस्य तत् । तथाचं गङ्गाप्रत्यक्षं स्वर्गापवर्गप्रापकमिति यावत् । अधिकताप्यरूपकम् । अस्मिन्नुत्तरस्मिश्च तरङ्गे मन्दाक्रान्तावृत्तम् ।। कामारातेरिति ॥ हृदयमकरः हृदयमेव मकरः। धैर्यसिन्धौ धैर्यमेव सिन्धुः तस्मिन् । कामकैवर्तकेन काम एव कैवतको धीवरस्तेन। लीलाजालेन लीला विलाम एव जालम् आनायस्तेन। विस्तृतेन विस्तारितेन ॥२॥ . चीक्षालम्क्षीरिति ॥ वीक्षालम्क्षीरालोसनश्रीः। त्रिभुवनपतेः तादृशम्म परमेश्वरस्य। लोकरक्षकदीक्षा लोकरक्षेव एका मुख्या दीक्षा यस्यास्सा । लोक रक्षाविधात्रीत्यर्थः। यातायाते यातमायातञ्च । नन्विति सम्बोधने। विदधतीं कुर्वतीम् । अल हेतुमाह-रागलजाप्रणुन्नामिति। रागेण लज्जया च प्रणुनां प्रेरितामित्यर्थः । रागेण पुरोनयनम् । लजया पश्चान्नयनमिति बोध्यम्। आरमतीति। 'व्याङ्परिभ्यो रम' इति परस्मैपदम् । तावकेति। अपाङ्ग एव दोळेति रूपकम् । प्रयातीति । इदानीं भगवदृष्टिपातानां प्रपञ्चपालनादन्यत्रैव संरूढकौतूहलतया ततो विश्वरक्षाया दुरीमत्या दिति भावः ·६८ गगातरङ्गिणी " . पीनोतुझस्तनतटलसच्छुभ्रपट्टायमाना- मीशप्राणप्रणयिनि भवन्मङ्घमन्दस्मिताभाम् । - ज्योत्स्नां मन्ये नयनकुमुदोल्लासमेपा पुरारे- राधने हिं प्रसवशरभूनन्दयन्ती समस्तम् चेतःक्षेत्रे पति सुकृती त्वत्पदाम्भोजबीज श्रेष्ठं शाखप्रमुखकालनालाङ्गलप्राप्तसाम्ये । काले सिक्त त्रिदशविनुते भक्तिपीयपर्वः संवित्सस्यप्रभवमधिक भावयन् कर्पकाग्रथः संसाराख्ये प्रयलदुरितोचण्डचण्डांशुतप्ते गच्छन् व्यापद्विपममरुभूदुर्गमाध्वन्यजस्रम् । सन्तप्तोऽहं विपयमृगतृष्णाकुलस्त्वत्पदाब्ज- छायादन्यत् किमपि शरणं जनुकन्ये न मन्ये पीनेति ॥ पीनोतुङ्ग स्तनतटलसन् यः शुभ्रपट्टः तद्वदाचरन्तीम्। तत्त्वे नीरप्रेक्ष्यमाणामिति यावत् । मन्दस्मिता भायाः स्तनतटाभिव्याप्तिरुत्प्रेक्षाहतुः। मन्दस्मि तामां ज्योत्स्ना मन्ये इत्युत्प्रेक्षा। कुत इत्याह-नयनेत्यादि। एषा मन्दस्मिताभा। प्रसवशरभू: प्रसवशरस्य पुष्पेपोभूरुत्पत्तिस्थानम् । कामसंवर्धिनीति यावत् ॥ ४ ॥ चेत इति ॥, चेतःक्षेत्रे चेत एव क्षेलं तस्मिन्। सुकृती एव कर्षकाग्रयः वपतीति सम्बन्धः। 'रूपकम्। शास्त्रप्रमुखेति। शास्त्रप्रमुखस्य वेदपुराणादेः कलना स्मरणमेव लागलं हलं तस्त्रियेत्यर्थः। तेन प्राप्तसाम्ये सञ्जातसमावस्थे चेतसः सायं समभावना, रागद्वेषादिराहित्य वा। काले सुकृतपरि पाककाले, पझे बीजायापायुचितकाले। संविदिति। संचित् ज्ञानं तदेव सस्यं तस्य प्रभवः उत्पत्तिः तम् । भावयन् चिन्तयन् । तत्कामनयेति यावत् । शास्त्रस्मरण कलनया विगतवैपये मनसि भक्त्या त्वत्पदध्यानेन सुकृतिनां ब्रह्मप्रकाशो जायत इत्यर्थः। कर्षकामयः कृषीवलश्रेष्ठः । श्रेष्ठयञ्च बहुविधाश्चर्यकरदोहळनिर्माणादि चातुर्यम् संसारेति ॥ प्रयलेति । प्रबलं दुरितमेव उच्चण्डः कठोरः चण्डांशुः सूर्यः तेन तप्ते इत्यर्थः। व्यापदिति। व्यापद्भिविषमो यो मरुभूदुर्गमावा मरु .. इत्यर्थः।

·सप्तमस्तरङ्गः ।
चित्तारण्ये विचरति भवद्भक्तिकासारलक्ष्मी-
मुन्मत्थ्यालं प्रकृतिचपलो जाड्यहस्ती मदीये ।
एनं दूरं गमय तरसा तीक्ष्णनेतान्तयाणैः
साधुप्वेव विदशमहिते साम्प्रतं सूरतत्वम्
वेलातीतप्रसृमरपरीवाहकारुण्यसारैः
सद्यः फुल्लञ्जलजसुपमानौढिधिक्कारदक्षैः ।
लीलालक्ष्मीविहृतिसदनैर्दीनदीनं सन्मां
गङ्गे मातः स्नपय विवुधप्रार्थनीयैरपाङ्गैः
॥८॥
भूरूपो दुर्गममार्गस्तस्मिन्नित्यर्थः। विषयमृगतृष्णाकुलः विषय एवं मृगतृप्णिका
तया इतस्ततो भ्रमणेनातिखिन्नः। त्वत्पदाञच्छायादिति। 'विभाषा सेना सुरा
छाया' इत्यादिना क्लीयत्वम्। अन्जेल्युस्त्या तृष्णाशमनोपायमधुरतरमाध्वीलाभोपि
सूच्यते
चित्तेति ॥ चिचारण्ये चिसमेवारण्यं तस्मिन् । भवद्भक्तीति । भवद्भक्ति
रेव कासारः पद्माकरः तस्य लक्ष्मीमित्यर्थः ।
जाड्यमज्ञानम्। अनाद्य विद्येति
यावत् । तदेव हस्तीति रूपकम् । दूरं गमय अपसारय। तव जाड्यहर
त्वादिति भावः। तदुक्तम्-'जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्जलाविला' इति । नन्व
জাদাড় ঐ বিজ্ঞাষ্ট স্পীল ওদ ঐ ব্যাথাল, বন পাথাস্থান
चेदाह-साधुप्विधि। साम्प्रदं युक्तत्। सूरतत्वं दयालुत्वम् । 'स्याद्दयालः
कारुणिकः कृपालुस्सूरतस्समाः' इत्यमरः
वेलातीतेति ॥ वेलातीतः सन् प्रसमरो व्याप्नुवन् परीवाहः प्रचाहो यस्य
तादृशो यः कारुण्यस्य सारः प्रधानांशो येषां तैरित्यर्थः। सद्यः तदात्व एव ।
लीलेति । लीलालझ्या विलासशोभाया विहतिसदनैः क्रीडागृहैः। श्रियो विहार
स्थानैरित्यपि प्रतीयते । सकृत् सकृदपि ।
स्नपया तावतैव
सर्वदैन्य
निवृत्तिभवेदिति भावः
॥८॥

·७० गङ्गातरङ्गिणी पादाब्जाने किसलयततिः कातरा वेपमा यातारण्यं कठिनतपसा मध्यतो दावहः।। रुद्रावासप्रणयवति तन्मत्स्यचक्राधिरेखा भूत्वा नित्यं श्रयति भजते चाश्रितत्राणदात्यम् ॥ ९॥ आम्नायाम्भोनिधिकुहरग भूपणं शम्भूमों धाम्ना भूयो हसितशशभृद्देवि ते रूपरतम् । दैत्यारातेश्वरणनिकपोल्लेखदेदीप्यमानं मोहध्वान्ते मनसि गिरिजे भासतां मे क्षणार्धम् ॥१०॥ पादाब्जादिति ॥ ते पादाब्जात् कातरा भीता। वेपमानेति । किस ळयगतो वातादिजनितः कम्पो मयानुभावत्वेनाध्यवसितः, दावपरीते अरण्ये स्थितिस्तपस्त्वेन च। मध्यतो मध्ये। रुद्रावासेति। रुद्रावास: काशी तत्र प्रणयः तन्निवासाभिरुचिः, तद्वतीति सम्बुद्धिः। रुद्रे आवासः स्थितिः तत्र प्रणयव तीति वा। वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति द्विजाः। महाश्मशानमित्येवं प्रोक्तमानन्द काननम् ॥ इति काशीखण्डे । तत् पादाब्जं श्रयतीति सम्बन्धः । मत्स्यचक्रादिरेखा इति । 'दण्डाड्कुशौ चक्रचापी श्रीवत्सं कुलिशं तथा । श्चैतानि चिहानि कल्प्यन्ते चक्रवर्तिनाम् ।। इति सामुद्रिकपरिगणिता इत्यर्थः । रेखा भूत्वा रेखात्वेन रूपान्तरं परिगृह्य । स्वरूपतः समाश्रयणे कातर्यात्सततसमाश्रयणा श्रयतीति। शत्रोर्मीतानां गत्यन्तराभावे कथञ्चितत्समाश्रयण स्म युक्तत्त्वादिति भावः। आश्रितेति । गङ्गापदसम्बन्धितया रेखानामपि स्वाश्रिताभीष्ट प्रदानसामर्थ्य बोध्यम् ॥२॥ मत्स्य ञ्चेति भावः। आम्नायति॥ आम्नायाम्भोनिधिहरंग वेद निगुढमित्यर्थः । रूपमेव रन मिति रूपकम् । दैत्यारातेः लिविक्रमस्य चरणेति। चरण एव निकपः शाण: तत्र उल्लेखेन देदीप्यमान पूर्वाधिकप्रकाश मित्यर्थः । तत्पदासङ्गेन गङ्गायाः उत्कर्षा तिशयात् । मोहध्वान्ते मोहः अज्ञानमेव ध्यान्तः अन्धकारो यत्र तस्मिन् । क्षणार्ध क्षणार्धमपि 4

·सप्तमस्तरङ्गः ।
॥११॥
तुच्छानेतान् विविधविषयान् ‘दुरतो दुःखमिश्रा-
नुज्झित्वा ते जननि कृपया' हंसोपसेव्यम् ।
पादाम्भोज स्मरहरशिरोलाळितं मोक्षलक्ष्मी-
नित्यावासं श्रयतु सततं मन्मनश्वश्चरीका
कारुण्या:"श्रितजनभवक्लेशशब्दासहिष्णुः
संसारात जननि शमयेत् किन मे दुर्निवाराम् ।
पद्मभ्रान्त्या भृशमभिपतन्मत्तपुप्पन्धयानां
सद्योलजाकरणनिपुणस्तावकीनः कटाक्षः
मुनिसमुदयचेतःपेटिकासमरनं
श्रुतिमहितमहेलामौलिदेदीप्यमानम् ।
निरुपमनिजभासा भासिताशेपविश्वं
किमपि हृदि चकास्तात् काशिकाख्यानखानि
इति गङ्गातरगिण्यां सप्तमस्तरङ्गः ॥
॥१२॥
॥१३॥
तुच्छानिति ॥ सुच्छत्वञ्चानास्थिरत्वाल्पत्वादिना। एतान् अनुभूयमानान्
विविधविषयान् । स्रक्चन्दनवनितादिरूपाण्युपभोगसाधनानि । दुःखमिश्रान्
दुखोदर्कानित्यर्थः । हंसेति। हंसवर्याः हंसा एव हंसाः तेषां वर्याः परमहंसा
राजहंसाच, तैरुपसेव्यमित्यर्थः । मन्मनश्वञ्चरीकः मन्मन एव चञ्चरीकः भ्रमरः ॥ ११ ॥
कारुण्येति ॥ श्रितजनेति । भक्तानां भवक्लेशशब्दमप्यसहमान इत्यर्थः ।
तथाचायं विलम्बोऽनुचित इति भावः। पुष्पन्धयानां मधुपानां लज्जाकरणेति । स्वा
तिशायिकान्तिमत्वादिति भावः
॥ १२॥
मुनीति ॥ मुनिसमुदयस्य मुनिसमुदायस्य चेत एव पेटिका सैव सद्म
यस्य तत्। मुमुक्षुभिध्येयमिति यावत्। 'कारणन्तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः सर्वे
श्वरश्च शम्भुराकाशमध्ये' इति श्रुतेः । रलमिति । इदञ्च विशेप्यम् । श्रुतीति । श्रुत्य एव
महितमहेळाः सुन्दर्यस्तासां मौलिपु देदीप्यमानम् । उपनिपत्प्रकाशमानमित्यर्थः ।
भासिताशेषविश्वमिति । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यादिश्रुतेः। किमपि
अनिर्वचनीयमहिमशालि। काशिकेति । काशिका श्रीकाशीत्याख्यानमभिधा यस्यास्तथा
भूता खानिः खनिर्यस्य तदित्यर्थः । 'खनिरेव मता खानिः' इति द्विरूपकोशः॥ १३ ॥

·अष्टमस्तरङ्गः। आनन्दाम्धेः कमपि च धनीभावमीशैकभोग्य चिच्छक्त्याख्यं शिवमुपनिपत्सुन्दरीस्तूयमानम् । गङ्गे दिव्यं निखिलमपि यच्छक्तिलेशे समाप्त तन्मे चित्ते चरमसमये भासतां त्वत्स्वरूपम् धूमाङ्करो मदनशिखिनस्तावकीनः कटाक्षः सौभाग्यश्रीहसितहरिणीशावनेत्रान्तलक्ष्मीः। चित्रं मन्ये मदनदहने यद्विधचे प्रवृद्ध- ज्वालाजालं मदनदहनं पर्वताधीशपुत्रि ॥२॥ आनन्दान्धेरिति ॥ आनन्दाधेः गङ्गायाः परब्रह्मस्वरूपतया तदानन्द एवापः सुधाः तासां निधेः कमपि अनिर्वचनीयम् । घनीभावं क्षीरस्य नव नीतमिव सारात्मकं घनीभूतवस्तु । चिच्छक्त्याख्यमिति । चिदेव शक्तिः चिच्छक्तिः। भायात्मकजडशक्तिव्यावर्तनाय चित्पदम् । अयं भावः-परमेघरस्य • शक्तिद्वयम् , चिच्छक्तिर्जडशक्तिश्चेति । तत्र जडशक्तिरेव माया। चिच्छक्तिस्तु चिदेव । तदुक्तं संक्षेपशारीरके-~-'चिच्छक्तिः परमेश्वरस्य विमला चैतन्यमेवोच्यते सत्यैवास्य जदा परा भगवतः शक्तिस्त्वविद्योच्यते ॥' इति । यद्वा, चितः मायोपहितचितः पर मेश्वरस्य शक्तिः परमेश्वरनिष्ठा विविधजगत्सृष्टयादि निर्वाहिका शक्ति. तदात्यमित्यर्थः। शक्तस्तादृशचिन्निष्ठत्वं तादात्म्यसम्बन्धेन। शिवं शुद्धम् । अत एव पूर्वोदाहृत शारीरकपद्ये विमलेति। निखिलकल्याणगुणनिधानमिति च। निखिलमपि चराचरा स्मकं निखिलमपि कार्यम् । यच्छक्तिलेशे यस्याः शक्तीनां लेशे कस्याञ्चित्सत्यां समाप्तं कृतं भवति । यच्छक्तिलेगजन्य गित्यर्थः । यद्वा, यच्छक्तिलेशे यद्विभूतिलेशे समाप्तं अन्तर्भूतमित्यर्थः धूमाकूर इति ॥ अङ्कुर एवाङ्करः। धूमस्य वहिव्यञ्जकत्ववत् कटा क्षस्य रागन्यन्नकत्वात्तथा रूपणम्। अनेन कटाक्षस्य भगवत्प्रीतिभाजनवं व्यज्यते ।

·अटमस्तरङ्गः । ७३ ॥३॥ भास्वत्तारा सुरतटिनि यं ताकापाङ्गलीला- रात्रिर्गच्छत्यभिमुखमहो मर्त्यमप्यस्वरूपम् । हासज्योत्स्नापटलविमला तं स्वयं रूढरागा वामाक्षीव द्रुतमभिसरत्येव कैवल्यलक्ष्मीः मुक्ताहारैरभिनवयिसैः कुन्दकर्पूरमल्ली- फेनैः क्षीरैः शशधरकरैः कान्तिलेशावभासात् । येपां साम्यं कविभिरगजे वर्ण्यते यत्तदेत- निन्दा तेषां ददतु कुशलं तानि ते सुस्मितानि ॥४॥ मदनशिखिनः मदनः शिवविषयकः अनुराग एव शिखी तस्य । तापकत्वाद्रूपणम् । मदनदहने मदनस्य कामदेवस्य दहने दाहकर्तरि शिवे । मदनदहनं मदनः देव्याल म्बनोऽनुरागः स एव तापकत्वात् दहनः वहिः तम्। स्वस्मिन् स्वापादनात् , कार्य भूतस्य धूमस्य कारणवद्दिजनकत्वप्रतीतेश्च चित्रत्वम् ॥२॥ भास्वदिति ॥ भास्वन्ती प्रकाशमाना प्रसन्नेति यावत् । तारा कनीनिका यस्यां सेत्यर्थः। भास्वन्त्यस्तारा नक्षत्राणि यस्यां सेत्यपि। यम् अभिमुखं गच्छ तीत्यन्वयः । अभिमुखमिति क्रियाविशेषणम् । तावकेति। रात्रिरिव तावकापाङ्ग लीलेत्युपमितसमासः। अभिमुखं गच्छतीत्यनेन राव्या दूतीत्वं प्रतीयते। अस्व रूपम् अविद्वांसम् । पक्षे असुन्दरम्। विरोधद्योतको पिरत्र सम्बध्यते। प्राप्त रूपस्वरूपामिरूपा बुधमनोज्ञयोः' इत्यमरः। हासेति । ज्योत्स्नेव हासः इत्यत्राप्यु पमितसमासः। स्वयमित्यनेन साधनान्तरनरपेक्ष्यं द्योत्यते। द्रुतम् अविलम्वेन । अमिसरति अभिगच्छति । कैवल्यलक्ष्मीः कैवल्यसम्पत् । यस्मिंस्त्वत्कटाक्षपातः, तस्य सद्योमुक्तिरिति सारम् मुक्तेति ॥ कान्तीति । इदन्न गुणान्तराणामुपलक्षणम् । निन्देति। उत्कर्ष मतिपिपादयिषया औपम्यकल्पनस्यापकर्ष एव पर्यवसानादिति भावः। अनेन निरुपमत्वं व्यज्यते ·७४ गगातरङ्गिणी चश्चत्पुप्पायुधजयपटीचारुहामाच्छफेन- व्याकीर्णोद्यवदनसुपमासञ्चयक्षीरसिन्धौ । प्रक्रीडन्ती विबुधतटिनि त्वत्कटाक्षेन्द्रनीला- न्याप्यानन्दं ब्रजति परमं पारमेशाक्षिलक्ष्मीः बीकाननं मृदुकिसलयं तन्वती काननान्तः सान्ध्यं वन्ध्यं दिनकररुचां सञ्चयं संविधात्री। लन्धुं स्वीय गुणमभिलपत् कुर्वती चातपस्य- द्रक्ताम्भोज पयसि हृदये भासतां त्वत्पदश्री: श्रुत्यन्तस्थं नयनमिव सवृत्तशुद्धद्विजेंद्र- तुएं दन्तच्छदमिव समैः पादपङ्केरहं ते। मुक्तासेव्यं स्तनयुगमिव स्वाश्रिताभीष्टदान- प्रोद्यख्याति क्षितिधरसुते सर्वदा संश्रयेऽहम् ॥७॥ .. चञ्चदिति ॥ चश्चन्ती या पुष्पायुधजयपटी कामजयपताका तद्वचारुहास एवाच्छः निर्मल: फेनः तेन व्याकीर्णः व्याप्तो य उद्यद्वदनमुपमासञ्चय एवं क्षीरसिन्धुः तस्मिन्नित्यर्थः। आप्येति । सिन्धोः रत्नाकरत्वादिति भावः । परम् अत्युत्कृष्टम्। मजतीति । तथाच त्वदीयबदनखुपमादर्शनेन कृतार्थम्मन्यः परमेश्वरश्चिरात्स्वानुकूल स्वदपाङ्गलाभेन नितरां प्रमोदत इति भावः बीळेति ॥ अत्र किसलयानां काननान्तनम्रतावस्थाने पदश्रीदर्शनजनित श्रीळाहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते। सान्ध्यमिति । वन्ध्यं निष्फलम्। बालं मन्दमभमित्यर्थः रक्ताम्भोज पयसि आतपस्यत् तपः कुर्वाणं च कुर्वतीत्यन्वयः श्रुत्यन्तेति ॥ श्रुत्यन्तस्थं वेदान्तप्रतिपाद्यम्। पक्षे कर्णान्तविश्रान्तम् । सवृत्तेति। सवृत्तः संदाचारैः। पक्षे सम्यग्वर्तमानैः। शुद्धैद्विजेंद्रेः ब्राह्मण श्रेष्ठः। पक्षे दन्तश्रेष्ठैः। जुष्टं सेवितमित्यर्थः । समैः सर्वत्र समभावनैः। पक्षे मया शोमया सहितैः। ते इति नयनमित्यादिनापि सम्बध्यते। मुक्ता सैव्यं जीवन्मुक्तैरासेव्यम्। पझे मुक्ताफलैः सेव्यम् । स्याश्रितेति। देवीसम्बन्धितया निखिलाययवानामपि पूजार्हत्वात्। नयनादिसर्वसाधारणोऽयं धर्मः ·अपमस्तरङ्गः । चित्तोन्मत्तद्विरदहतकं दुर्ग्रहं ताइकधी- पादाळाने पशुपतिशिरोदेशगाहप्रतिष्ठे । योगोपायान् दृढपरिचितान केचिदालम्ब्य धीराः संवित्पाशेविजहति भयं देवि सम्यनियध्य ॥८॥ याने मन्दं चरवितरणे सत्वरं वेदशाखा- स्वैराचारं स्वरसविकसत्पद्मसौभाग्यचोरम् । गङ्गादेवि स्फुरतु हृदये कालकाले त्वदीयं पादद्वन्द्धं त्रिदशतरुणीसङ्घसंवाह्यमानम् ॥९॥ हृद्येप्याधं विरलसुकृतैर्दुर्लभं नित्यवाणी-- दिव्योद्याने विरचितपदं दुष्प्रर्पप्रभावम् । त्वत्पादाम्भोरुहमवमहाव्याधिसिद्धौपधाार्थ धीराः केचित्सुरधुनि चिरं मार्गयन्तो लभन्ते ॥ १० ॥ चितेति ॥ चितमेवोन्मत्तद्विरदहतकः दुष्टमत्तहस्ती, तमित्यर्थः। ताच केति। तावकश्रीपादमेवाळानां करिबन्धस्तम्भस्तस्मिन्नित्यर्थः। पशुपतीति। पशु पतिशिरोभुवि दृढप्रतिष्ठित इत्यर्थः। योगोपायान् योगा एवोपायास्तान्। आल म्व्येति। मतहस्तिवन्धने हस्तिशास्त्रप्रतिपादिताना चिरपरिचयवशंवदानां केपाश्चि दुपायानां समाश्रयणीयत्वादिति भावः। धीराः 'विकारहेतौ सति विक्रियन्ते । येषां न चेतांसि त एव धीराः।' इत्युक्तलक्षणा धैर्यशालिनः। पक्षे विद्वांसः । केचित् आधोरणाः। पक्षे महामागधेयाः। केचिदिति तादृशानां वैरब्य द्योतयति । संवित्पाशैः ज्ञानपाशैः। भयं संसारभयम्। पक्षे हस्तिनिमिचकभीतिम् । निवध्य विजहतीत्यन्वयः ॥८॥ यान इति॥ वेदगाखेति । वेदशाखासु स्वैरः स्वेच्छ: आचारः आ समन्तात् चारः सञ्चारो यस्य तदित्यर्थः। स्वरसेति। स्वस्य रसेन वीर्यण परिपाकवशेन विकसितेत्यर्थः। कालकाले कालस्य मृत्योः काले अवसरे ॥ ९ ॥ हृद्येष्विति॥ आद्यमिति। मुख्यमित्यर्थः। विरळमुकृतैः, 'न लोक' इत्यादिना यमीनिषेधात्ततीया। नित्येति। नित्यवाण्यः वेदाः ता एव ५ ·७६ गङ्गातरङ्गिणी त्वत्पादाब्जप्रचुरभजनक्षीणपापा विरागाः सन्तस्तचं निगमवचसा देशिकेन्द्राद्गृहीत्वा । सत्तार्कक्षपितविविधायुक्तताधीतमस्का मोदन्तेऽन्ते विवुधवटिनि ध्यानधारास्तमायाः ॥११॥ फुल्छन्मल्लीकुसुममुपमं पौरुपं मान्मथीयं तारानाथप्रतिमवदनं शम्भुसम्भोगयोग्यम् । शैलोत्तुङ्गस्तनभरनतं पादसञ्जत्सुकेशं पश्येयं ते सुरधुनि कदा दिव्यकाम्यं स्वरूपम् ॥१२॥ व्यहरपिकुलं यो मोहयित्वा समस्त दुकिलिमविपिनेऽमा मायया धर्मशास्ता । स्मरशतलटभस्तं नौमि काश्यामलिङ्ग विकृतविरतिलिङ्गं दुर्विभाव्यान्तरङ्गम् ॥१३॥ इति गङ्गातरङ्गिण्यामध्यस्तरङ्गः ॥ राणि तदन्तः विरचितं कृतं पदं स्थानं येन तदित्यर्थः। वेदस्य नित्यता 'चाचा विरूपनित्यया' इति श्रुत्या, 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्मुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतस्सर्वाः प्रवृत्तयः।।' इत्यादिस्मृत्या च सिद्धा। दुष्प्रध ति। दुष्मघर्षः अभिभषितुमशक्यः प्रभावः सामर्थ्यविशेषो यस्य तदित्यर्थः । स्वत्पादेति। स्वत्पादाम्भोरुहमेव भवमहान्याधेः संसारख्यमहारोगस्य सिद्धौपधा प्रयमित्यर्थः। 'गङ्गैव परमं विष्णो भेषजं भवरोगिणाम्' इति स्मरणात् ॥१०॥ त्वत्पादेति । अनेनाधिकारप्राप्तियोग्यता प्रदर्शिता। विरागा नित्यानित्य विवेककृतेहामुत्रफलभोगवैराग्यशालिनः । एतच शमादिषट्कमुमुक्षयोरप्युपलक्षणम् । सत्तति। सतर्कः श्रुत्यनुसारियुक्तिः स एवास्तेन क्षपितं नाशितं विविधायुक्तता धी: असम्भावितत्वधीरेव तमो यैस्त इत्यर्थः । एतच्च मननफलम्। मोदन्ते कैवल्यरूपपर मानन्दभाजो भवन्ति। ध्यानधारास्तमाया इति । साक्षात्कारद्वारा ध्यानधारया निरस्तमाया इत्यर्थः। अनाधिकारमाप्तिश्रवणमनननिदिध्यासननिश्रेयसाधिगमा उक्ताः ॥ ११ ॥ फुल्लदिति ।। पादसन्जल्सुकेशम् आपादलम्विप्रशस्तकेशम् ॥ १२ ॥ व्यहरदिति॥ ऋपिकुलमिति। कुलशब्देन स्त्रीपुंसयोद्वयोरपि ग्रहणम् । मोहयित्वा कामपरवशं कृत्वा। दुकिलिमविपिने देवदारुवनप्रदेशे। 'भद्रदारु ·नवमस्तरङ्गः। सृजन्तु कविपुङ्गवा द्रुतमनेकधा ते नुती: .परन्तु तदपेक्षया विंगतवासनोऽहं कृती।' चिरन्तुहिनशैलजे स्तुतिरसेन यन्मान्धतो भवन्तुदभवत्तनोर्मधुरचिन्तनान्तां भजे द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च। पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुणि' इत्यमरः। द्रौ स्कन्धे किलिमं निर्यासो यस्येति तद्व्याख्या। अमा सह । 'अमा सह समीपे' इत्यमरः । मायया विष्णुमायया। धर्मशास्तेति । अत एव ऋपिकुलं धर्म बोधयितुमेवं चकारेति भावः । स्मरशतलटभः मदनशतसुन्दरः मदनाधिकसुन्दर इत्यर्थः, 'अप्राकृतशरीरं तमतिमन्मथरू पिणम्' इति शिवपुराणवचनात् । इदञ्च मोहने हेतुगर्भम् । अलिङ्गं न विद्यते लिङ्गं सूक्ष्म शरीरं शेफच यस्य तम् । अत्र लिङ्गपदं स्थूलदेहस्याप्युपलक्षणम् । विधृतविरतिलिङ्गं विध तानि विरतिलिङ्गानि वैराग्यचिह्नानि कपालास्थिमाला दिगम्बरजटादीनि येन तम्। सौरे एकोनविंशाध्याये, 'विटवेपमथास्थाय ययौ दारुवनं प्रति। स्त्रीरूपधारी विष्णुश्च शङ्करेण समागतः॥ विष्णुना सह विश्वेगो देवदारुवनौकसः । मोहयन् मायया शम्भुविचचार वने तदा ॥ मुनिस्त्रियश्शिवं दृष्ट्वा मदनानलदीपिताः। त्यक्तलज्जा विवस्त्राश्च ययुस्ता अनु शङ्करम् ॥ स्त्रीरूपधारिणं विष्णुं सर्वे मुनिकुमारकाः । अन्वगच्छन्त देवर्षे कामबाणप्रपी डिताः ॥ तदद्भुतं तदा ज्ञात्वा कुपिता मुनयस्तदा। लिङ्गहीनं हरं चक्रुर्गोपवेषधरं हरिम् ।।' इति । एवं मैक्षार्थ पर्यटन्तं मोहितानुयातनिखिलमहपिंकुलं समार्य दिगम्बरं दृष्ट्वा कुपितानां जरन्मुनीनां शापेन भगवतोऽलिङ्गता। मलयाचलखण्डे तु, ऋषय:- तिष्ठ तिष्ठ सदा स्त्रीणां मोहकोऽम्यधमाधमः। लिङ्गमेतत् समुत्पाट्य अनया मार्यया विना । कृत्वा कर्म सदाचारो वनेऽस्मिन् विहराधम । इत्युक्तस्तु तदा शम्भुस्तेपांमध्ये तथाऽकरोत् ।। लिङ्गमुत्पाट्य सन्त्यज्य तया चान्तर्हितोऽभवत् ।' इति । अन्तर्धानानन्तरं ब्रह्मवचसा ते मुनय स्तपश्चेरुः । अथ पुनः प्रादुर्भूतेन ताशवेषधारिणा परमेश्वरेण धर्मोपदेशः कृत इत्यपि कथा तत एवावगन्तव्या। दुर्विभाव्यान्तरङ्गमिति। दुर्विभाव्यं दुर्योधं अन्तरङ्गं मनः अभिप्राय इति यावत् । यस्य तमित्यर्थः। भगवदभिप्रायस्य दुर्योधत्वम् 'अहो ईश्वरचर्ययं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । इति ब्रह्मोत्तरखण्डवचनादिसिद्धम् । काव्यलिङ्गं विरोधाभासश्चा ॥ १३ ॥ सृजन्विति ॥ सृजन्तु रचयन्तु। अतिसगै लोट्। अतिसर्गः काम चाराभ्यनुज्ञानम् । अनेकधा शब्दतोऽर्थतश्च विविधप्रकाराः। ते तव । नुती.

·७८ गगातरङ्गिणी ॥२॥ शरतुहिनदीधितिप्रकरमेव खद्योतिका- समं विदधती स्वया सुपुमया सुमेपुद्विपः । हरन्स्यगसुते मनो रतिसुमङ्गल्लीत्वप्रदा तपाश्रितजनावने जयति मूर्तिरव्याहता त्वमेव जगदम्बिके विविधनामरूपादिभि- विशेषितमिदं जगत्सृजसि केवलं लीलया। त्वमेव करुणाकुला समदृशा समारक्षसि त्वमेव हि विलापयस्यथ च शिष्यसे शाश्वती मान्यतः वास .. स्तोत्राणि। कृती धन्यः। चिरमिति चिन्तनायामन्वेति। यावत्समुचितशब्दार्थ स्फूर्तिः, तावत्पर्यन्तं चिन्तनायास्समाश्रयणीयत्वात् । स्तुतिरसैन तनुवर्णनादिरूप स्तोत्रनिर्माणकौतूहलेन। अस्यापि तत्रैवान्वयः। यत् यतः । नादिवरल्येनानुगुणशब्दार्थस्फुरणविलम्बान् । भवन्तुदेत्यादि। भवन्तुदायाः संसार हन्याः। 'अरुर्द्विप' इत्यादिना नुम्। भवत्तनोः भवद्विग्रहस्य मधुरां परमानन्द कारिणी चिन्तनामित्यर्थः। तां परमहंसैरपि दुर्लभाम् । भजे धारयामि । महा फवयस्तु भवतीं तुष्टूपवस्तत्तदवयववर्णनो चित्तविविधचितार्थपदसमूहालम्बनज्ञानवन्तो वश्यवाच: सन्तः क्षणेन भवत्स्तोत्ररूपं प्रबन्धं सृजन्तीति न तैर्भवत्तनोचिरचिन्तनाभाग्य लभ्यत इत्यर्थः। अन दोपस्य गुणतया वर्णनाल्लेशोऽलङ्कारः। अस्मिन्नुत्तरस्मिश्च तरङ्गे पृथ्वीवृत्तम् शरदिति ।। शरतुहिनदीधितिप्रकरमेव शरच्छन्द्रसमूहमेव, नत्वेकं शरश्चन्द्र मित्यर्थः । खद्योतिकासमं खद्योतवन्मन्दप्रभम् । सुमेपुद्विपः मन्मथारेः। रतीति । रतेवैधव्यपरिहारिणीत्यर्थः। कामोन्जीवनत्वादिति भावः। आश्रितजनावने अव्या हतेति सम्बन्धः । अन्याहता अप्रतिरुद्धा । जयतीति । गुणोत्तरमूर्त्यन्तरेणाध:करण रूपपरिभवराहित्यादिति भावः }.२॥ त्वमेवेति ॥ विशेषितं युक्तम् । सृजतीति । नन्वेवं परमेश्वरस्य जग स्कारणत्वव्यवहारः कथं सङ्गच्छत इति चेन्न, तादृशव्यवहारस्य शक्तिसाहचर्यमाला धीनत्वात् । तदुक्तं नीलकण्ठदीक्षितैः-'निर्मासि निर्वहसि संहरसि त्रिलोकी ·नवमस्तरङ्गः। ७९ निसर्गकुटिलः कचः श्रयति विश्लथस्ते पदं यदा भरहतस्तदा करयुगेन देवि त्वया । शिरोज्दरकृतादरं समधिरोप्य सम्भाव्यते समादृतगुणैस्ततः सुमनसां गणैस्सेव्यते ॥४॥ , , वृत्तान्तमेतमपि वेत्ति न वा महेशः। तस्येश्वरस्य गिरिजे तव साहचर्याज्जातः श्रुति प्वपि जगजनकत्ववादः ॥' इति । विलापयसि विलयं नयसि। शिप्यसे इति । स्मर्यते च गङ्गां प्रस्तुत्य ब्रह्मवैवर्ते-'तस्या विनाशः प्रलये नास्त्येव दुहितुर्मम' इति । शाश्वतीति। तदुक्तम्-'आदौ त्वमन्ते मध्ये च सर्वं त्वं गां गते शिवे । त्वमेव मूलप्रकृतिः त्वं पुमान् पर एव हि ॥ गङ्गे त्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमः शिवे।' इति । अत्र व्याख्या--आदाविति । आदौ त्वं कारणत्वेन, अन्ते त्वभव पित्वेन, मध्ये च किञ्चित्सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन। तत् सर्वं त्वमेवेत्यर्थः । गिवे परमसुखस्वरूपे। मूलप्रकृतिः अविद्या, पुमान् पुरुषः, परः ईश्वरः, हे गङ्गे शिवः सुखस्वरूपः परमात्मा च त्वमेवेत्यर्थः । हि: श्रुतिप्रसिद्धिमाह । शिवे हे शिवशक्ते इति निसर्गति ॥ कुटिलः कुञ्चितः, खल इति च । विश्लथः शिथिलबन्धः, दुर्बल इति च । पदं श्यतीति । पदपर्यन्तमायतत्वात् तत्स्पृशतीत्यर्थः । अन्यत्र पदे पतित्वा शरणमभियातीति । भरहत इति। केशस्य गुरुतरत्वादिति भावः। पक्षे संसारतापस्यात्यन्तं दुर्भरत्वादिति। अदरकृतादरम् अमन्दादरपूर्वम् । यथापुनर्न विश्लेषो भवेत् , तथेत्यर्थः। पक्षे कारुण्यनिमित्तकेन अमन्दादरेण यथा पुनः संसार पतनं न स्यात्तथेति । शिरः समधिरोप्य सम्भाव्यते इत्यन्वयः। यथापूर्व शिरसि निवध्यत इत्यर्थः। पक्षे रक्ष्यत्वेनाङ्गीकरोतीति । समाहतगुणैः सूत्र निवः, मानित सहजसौरभ्यसम्पतिमिरिति च । सहजं कचसौरभ्यमुपलब्धुकामैरिवेत्यर्थः । पक्षे श्लाधित गुणसम्पत्तिभिरिति । सुमनसा पुप्पाणाम् , पक्षे दिव्यानाम् । सेव्यते अलक्रियते, पक्षे आराध्यते । समासोक्तिरलङ्कारः। स्वभावतो दुराचाराः खला अपि संसारतापेन निविण्णा यदा त्वां शरणमुपयान्ति, तदा ते त्वया सकरुण मङ्गीकृत्य विमुक्ततापाः क्रियन्ते, देवैरप्यादरणीयाश्च भवन्ति । अहो तव करुणाति । गणैः समूहैः।

·० गडातरजिणी : अतर्कितमुपागते प्रियनमे मुखाजानता- च्छिचे तव दृशोः प्रभा निपतति स्म या भूतले । द्विरेफपटलीव सा लसति पर्यटन्त्यन्तिके भवत्पदपयोरुहद्वयमरन्दपानोत्सुका प्रफुल्लदसितोत्पलं तय गन्तलेशथिया स्मरान्तकमनोमुपा समरनिर्जितं चञ्चलम् । समेत्य समयाऽम्य तां थितजनानुकम्पाकुलां करोत्यभययाचनां श्रवणपूस्तामाथिता नवीनजलदावली लसति नीलकण्ठप्रिया मरुद्गणवशंवदा भवदपाङ्गमाला शिवे । अधःकृतकोशया लसदराकचिल्लीलता- शचीपतिशरासना निखिलतापसंहारिणी ॥६॥ ॥७॥ रेको महिमातिशयश्चेत्यर्थस्यात्र प्रतीतिर्योध्या अतकितमिति ॥ उपागसे समीपायाते । शिवे इति सम्वुद्धिः ॥ ५॥ प्रफुल्लदिति ॥ चञ्चलमिति भयानुभावोऽयम् । तां समया समेत्य इत्यन्वय : हगन्तलेशश्रियं समुपेत्य इत्यर्थः । 'समयानिकपाशव्दौ सामीप्ये त्वव्ययौ मती' इति हायुधः। 'अमितः परितः समया निकपा हा प्रतियोगेपि' इति द्वितीया। श्रवणपूर योः कर्णावतंसयोः। गम्योत्प्रेक्षा ॥ ६ ॥ नवीनेति ॥ नीलकण्ठप्रिया नीलयाप्ठः परमेश्वरः, अन्यत्र मयूरः तस्य प्रिया। मरुद्गणवशंवदा मरुद्गण. देवगणः तस्य वशंवदा तदधीना । तदीष्टप्रदेत्यर्थः । अन्यत्र वात्यानुसारिणीति। भवदिति । भवदपाङ्गमालैव नवीनजलदावलीति व्यस्त रूपकम् । अध.कृतकुशेशया कान्त्या तदतिशायित्वात् । अन्यत्र वर्षाकाले जलजानां जलनिमज्जनात् । लसदिति । शचीपतिशरासन इन्द्रधनुः तदिव चिल्लीलता भूलता चिल्लीलताशचीपतिशरासनम् । लसत् शोभमानम् अराळं कुटिलञ्च चिल्लीलताशिचीपति शरासनं यस्यास्सत्यर्थः । अन्यत्र चिल्लीलतासघशलसत्कुटिलेन्द्रचा पेत्यर्थः ॥७॥ --

·नवमस्तरङ्गः ।
८१
,
प्रनृत्यति कृपानटी चिततचिबिल्लिप्रभा-
वितानकविराजिते भवदपाङ्गरङ्गेऽम्बिके ।
पुरःस्थितयुधावलिप्रमदभारमातन्वती
मृदुस्मितशुचिद्युतिप्रततिदीपिकाभासुरे
॥८॥
मणिश्रवणभूपणप्रसृतकान्तिसप्तस्रपा-
सरित्कृतनिमज्जनः स्मितविभूतिलेपश्शुचिः ।
रदच्छदनशोभया धृतकपायरक्ताम्बरः
समाश्रयति शङ्करं मवदपाङ्गयोगी शिवे
॥ ९॥
सुदुस्सहभवज्वरप्रशमनार्थमभ्यर्थित-
प्रशान्तगुरुराइभिपक्करुणयाद्यवैद्यादृतम् ।
यथा पुरमिदं कृती तब गञ्चलं भेप
सुदुर्लभमवाप्तवान् ब्रजति शाश्वती नितिम्
॥ १० ॥
अनृत्यतीति ॥ कृपैव नटी कृपानटी। विततेति। वितता चिल्लियल्लि
प्रभैव वितानकम् उल्टोचस्तेन विराजिते इत्यर्थः । श्रुतिप्रततिदीपिकेति । द्युतेः
प्रततिः विस्तारः। विस्तृतद्युतिरिति यावत् , 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते'
इति न्यायात् ।
सैव दीपिकेत्यर्थः। पुरःस्थितेत्यादि।
प्रमदभारः देवपक्षे
कृपालामप्रयुक्तः, विद्वत्पक्षे च रसास्वादरूप इति विवेकः
॥ ८॥
मणीति ॥ मणिभिः खचितं सहितं वा श्रवणम्पणमिति मध्यमपदलोपी
यद्रा, मणिरेव श्रवणभूपणं मणिमयं कर्णभूषणम् , तत्प्रमृतया गोभया
सप्तः तया जटया सहित इत्यर्थः। 'सा जालिनी गरुडा जटा' इति
वैजयन्ती। विशेषणैर्यतिधर्मा उक्ताः। समाश्रयतीति । इदमुचितमिति । भावः ॥९॥
सुदुस्सहेति ॥ अभ्यर्थितेति । अभ्यर्थितो यः प्रशान्तः शमदमादिसम्पनः
गुरुराट् उत्तमगुरः स एव मिपक् तस्य करुणयेत्यर्थः । ' तदुपदेशादिति यावत् ।
आद्यवैद्यातं परमेश्वरसम्भावितम्। आद्यौः पुरातनभिप ग्भिः बाहनमङ्गीकृतमिति
च। इदं पुरं श्रीकाशीम्। यथा इच। कृती मुकृती। मुदुर्लभमिति। 'सम्प्राप्य
काशी दुप्पापां वामनारायणादिभिः' इत्यादिना काश्या अत्यन्तदुर्लभत्वस्मरणान् ॥१०॥

·८२ गगातरङ्गिगी ॥११॥ मुखाम्बुजविभूषणं कुसुमसायकोजीवनं मखाशनतरनिणि प्रमथनाथडक्पारणा | विलासमहिमथियो ललितवस्त्रमुच्चाटनं कलानिधिकरावलेजयति सुन्दरं ते स्मितम् उदीक्ष्य यमुरुत्रपस्सितकरः पयोदोदरे कुशेशयततिर्जले विसकदम्बकं कर्दमे । अमर्त्यधुनि शुक्तिकाजठर एव मुक्तावली निलीयत इमं कदा सुखयतात्स हासाकुरः घटबदखिलकार्य कर्तजन्यं जडो नो प्रभवति न च भोक्ता को नु देवः स कर्ता । चिरमिति विमृशद्भिर्यः कटाक्षेण देव्या यमिभिरवकृतस्तं सोममानौमि काश्याम् इति गगातरङ्गिण्यां नवमस्तरङ्गः। ॥ १२ ॥ . -- ॥१३॥ कला मुखेति ॥ विषमसायकोजीवनं कामोज्जीवनम् । उद्दीपकत्वात्तथात्वम् । प्रमथति प्रमभन्ति अवैदिकानिति प्रमथाः पारिपदाः तेषां नाथः शिवः तस्य दृशोः पारणा प्रतान्तभोजनवदतिशयेनास्वाद्यमित्यर्थः। विलासम हिम श्रियः विलासम हिम्नां श्रियः । ललितवस्त्रं मनोहरवस्त्रम् । प्रधानशोभाधायकत्वाद्वस्त्रत्वेन रूपणम् । निधिकरावलेरुचाटनमिति योजना ॥ ११ ॥ उदीक्ष्यति ॥ यं हासाकुरम् । उरुवप इति लिङ्गविपरिणामेन तत्यादाय प्यन्वेति । विसकदम्बकं मृणालममूहः । शुक्तिकाजठरे शुक्तिकाया जठरे अन्त भांगे। एवकारस्य उदीक्ष्येत्यत्र सम्बन्धः। तेन स्मितस्य जयार्थमायासलेशस्याप्य भावः सूचित. ॥ १२ ॥ घटवदिति ॥ यथा घटादि कुलालादिकर्तृजन्यं तथा क्षित्यादिकमपि फर्तृजन्यम् , तस्य कार्यत्वेन कलंधीनत्वादिति भावः । जड़ः कालस्वभावादिः। न प्रभवति न कर्तुमीप्टे। सृष्टेः ज्ञानपूर्वकत्वादिति भावः । भोक्ता कर्मफलभोक्ता जीवश्च न भवति । जीवानां स्वकर्मफलभूतविविध खानुभोयतृत्वेनानीशत्वा दिति मावः । को नु देव इति । देवानां मध्ये निखिलभुवनानां पर्ता क इति चिर ·नयमस्तरङ्गः । ८३ । ' कालं विचारं कुर्वद्धिरित्यर्थः । कटाक्षेण प्रसादेन । देव्याः ब्रह्मविद्याधिदेवतायाः पराशक्तेरम्बिकायाः। यमिभिः विमृश्यमानार्थनिर्णयो देव्याः प्रसादादेव भविष्यती त्यभिप्रायेण तां ध्यायद्भिः ऋपिभिः । अवधृतः कर्तृत्वेन निश्चितः । श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदुपक्रमे ब्रह्मवादिनो वदन्ति-'किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क च सम्प्रतिष्ठा अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम्' इति केपाश्चिद्ब्रह्मवादिनामृपीणां ब्रश्न जगन्मूलकारणमित्येतावनिश्चितवतां कारणभूत ब्रह्म को देव इति विशिष्यावुध्यमानानां कारणं ब्रह्म किमित्यादिरूपान् संशयान् प्रदर्श, 'यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तानि अधितिष्ठत्येकः' इत्या रभ्य 'संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरञ्च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः। क्षरं प्रधानममृताक्षर हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः' इत्यादिभिस्तैनिीतमर्थ प्रदर्शयद्भिर्मन्त्रैः कालाद्य वान्तरकारणवृन्दस्य अधिष्ठाता ईशहरादिशब्दवाच्यो भगवान् परमशिव एव कारणं ब्रह्म इति स्फुटीकृतम् | यः कारणानीति । अत्र भाप्यम्-कोऽसौ देवो यम्येयं विश्वजननी शक्तिरभ्युपगम्यते तत्राह-यः कारणानीति। यः कारणानि निखि लानि तानि पूर्वोक्तानि कालात्मयुक्तानि कालात्मभ्यां युक्तानि कालपुरुषसंयुक्तानि स्थमावादीनि कालस्वभाव इति मन्त्रोक्तानि अधितिष्ठति नियमयति, एकोऽद्वितीयः परमात्मा तस्य शक्ति कारणमपश्यन्निति वाक्यार्थः इति । ननु क्षरं प्रधानमिति मन्त्र हरशब्दस्य न क्षराक्षरेश्वरदेवताविशेषसमर्पणपरत्वेनान्ययः, किन्तु संयुक्तमेतत् क्षरमक्षर वेत्यादिमन्वश्रुतक्षराक्षरशब्दार्थबुभुत्सायां क्षरं प्रधानमिति क्षरशब्दविवरणानन्तरम क्षरगन्दविवरणवाक्ये विधेयपरत्वेन, अन्यथा तद्वाक्यापरिपूर्तेः। नच अमृताक्षरमिति पदद्वयसत्त्वात् अमृतपदेन अक्षरपदविवरणं क्रियत इति तत् परिपूर्णमिति वा च्यम् , एकप्रसरताभङ्गापत्त्या समासस्य एकपदार्थोद्देश्यकापरपदार्थविधेयकबोधपरत्वसम्भ वादिति चेन्न, यतोऽमृताक्षरमित्यत्र अमृतेति भिन्नं एदं 'नारायणपरं ब्रह्म'इत्यत्र नारायण पदमिव लुप्तविभक्तिकं जीवपरम्' 'क्षरश्च विद्या मृतन्त्यविद्या विद्याविये ईशते यन्तु सोऽन्यः' इत्यस्यामेव श्रुती तब तस्य दृष्टप्रयोगत्यात्। 'जीवापेतं वायकिलेदं न जीयो प्रियते' इति श्रुत्यन्सरे तत्र तदर्थसम्भवोक्तेश्य। तेन च बुभुस्मिताक्षरान्दविवरणं कियते । हरमन्दस्तु क्षराक्षरेश्वरदेवताविशेष निर्धारणपरत्वेन उत्तरत्रान्वेति । तथाच य एको देवः क्षरात्मानौ प्रधाननीयौ ईगते ईष्ट सः हरः इति मन्त्रार्थः पर्ययमित इति ।

·दशमरतरङ्गः। महेश्वरशिरमस्फुरत्तुहिनदीवितिग्रस्रव त्सुधारहुळधारया विहितशीतसेवा शिवे । नियुक्तरमणीन ते पदयुगी प्रपालोज्वला विभात्यनिमिपाङ्गनाकलितमन्दसराहना उपवृणमपि वायुसहिताया तथैव दृश्यते। यच्छेद क्षरमयक्त यचामृतमक्षरम् । तावुभौ य क्षरात्मानावेको देव स्वय हर ॥' इत्यादि। एता श्रुतय कूमे सक्षेपत उपम्हिता -~-'समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिन । वितेनिरे यहून् वादानात्मविज्ञानसश्रयान् ।। किमस्य जगतो मूल्मात्मा वाऽस्माकमेव हि। कोपि स्यात्सर्वभूताना ध्यानकर्मावलम्बिनाम् ॥ आविरासीन्महादेवी गौरी गिरिवरात्मजा।' इत्यारभ्य 'निरीक्षितास्ते परमेशपल्या तदन्तरे देवमशेपहेतुम् । पश्यन्ति शम्भु कवि भीशितार रद वृहन्त पुरुप पुराणम् ॥' इत्यादि । अन्न किमम्य जगतो मूर मिति कि कारण ब्रह्म कुतस्माजाता इत्येतदर्थों दर्शित । जीवाम केनेत्यादिविमर्शजातार्थ आत्मा वा अस्माकमेव हीति दर्शित , आत्मशब्दस्याधिष्ठातृपरत्वात्। शिवपुराणेपि अम्बिकामाहाम्य प्रस्तुत्य, 'मुमुक्षया पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवा दिन । सशयाविष्ट मनसो विमृश न्ति यथायथम् ॥ कि कारण कुतो जाता जीवाम केन वा वयम् । कचास्माक सम्प्रतिष्ठा केन वाऽधिष्ठिता क्यम् ॥ केन वर्तामहे शयत् सुखेष्वन्येषु वाऽनिशम्। अविलव या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता ॥ कालस्स्वभावो नियति यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनि पुस्प योगो वैषा परोऽथवा ॥ अचेतनत्वात् कालादेश्चेतनत्येपि चारमन । सुखदु खाभिभूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते॥ ते ध्यान योगानुगता प्रापश्यन् शक्तिमैश्वरीम् । पाश विच्छेदिका साक्षान्निगृढा स्वगुणैशम् ॥ तथा विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम्। शक्तिमन्त महादेवमपश्यन् दिव्यचक्षुपा॥ य कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितान्यपि। अप्रमेयोऽनया शक्त्या साक्मेकोऽधि तिष्ठति ॥ इति । सोमम् रमया सहित सोमस्तम्। 'उमासहाय परमेश्वर प्रनुम्' इति श्रुतेरिति । विस्तरस्तु शिवतत्वविवेके द्रष्टव्य महेश्वरति ॥ ईश ऐश्वर्ये इति धातो 'स्थेशभासविसकसो वरच्' इति कर्तरि वरच्प्रत्यये ईश्वर । महाश्चासावीधर इति विग्रहे 'सन्म परमोत्तमा' इति समास ।

·है दशमस्तरङ्गः । - , , नखासमरामलद्युतिसरोक्राधिष्ठिता कपर्दविपिनोदरे प्रचुरमाचरन्ती तपः तवाधिकमलद्वयी कनकनू पुरोद्यच्छवि- { च्छटाधनजटा शिवे जयति लोकरक्षाकरी ॥२॥ तवाम्ब नखरप्रभासरसि राजहंसायते सुधाशमुकुटच्छटा पदयुगी च कूर्मायते । सरोजमुकुलायते मुनिजनाञ्जलिश्रेणिका महेशि मकरायते त्रिदशयोपिदक्ष्यावली ॥३॥ महत्वञ्चेश्वरे समभिव्याहृतधातूपाशितृत्वद्वारकमसङ्कुचितविषयकत्वरूपम् । स्वर्गादि यत्किञ्चिदीशितृत्वयोगादीश्वरत्वं हीन्द्रादीनामप्यस्ति, तदादाय पड्विंशवाह्मणे उत्पात शान्तिप्रकरणे 'इन्द्रयमादिपु ईश्वराय स्वाहा' इति मन्त्रः प्रवृत्तः। शिवस्तु महेश्वर., तेषामपीश्वरत्वात् । 'ध्येयस्सर्वैश्वर्यसम्पन्नस्सर्वेश्वरश्शम्भुराकाशमध्ये' इति श्रुतेः, 'सेन्द्रादिपु च देवेषु तस्य त्वैश्वर्यमुच्यते ।' इति महाभारतवचनाच इति भावः । महेश्वरस्य शिरसि स्फुरन् यस्तुहिनदीधितिश्चन्द्रस्तस्मात् प्रस्रवत्या अमृतधारया। प्रणयकलहशान्त्यै प्रणामावसरे चूडाशशाकोद्गलितमुधाधाराया देवीपादयोः पतनादित्या शयः। प्रवालोज्वला आरुण्यमार्दवाभ्यां प्रवालवदुज्वला, प्रवालैरुज्वला इति च । विरहिणीनां जलघारापल्लयादिभिः शीतोपचारः प्रसिद्धः । विमातीति । वियुक्तरमणीय विभातीति योजना । अनिमिपेति । अनिमियाणां देवानामङ्गनाभिः, पक्षे अनिमिपं निनिद्रं यथा तथा अङ्गनाभिः कलितं मन्दसंवाहनं शनैरसंवाहनं यस्यास्तथाभूतेत्यर्थः ॥१॥ नखेति ॥ नखानां प्रसमरा परिनो व्याप्रियमाणा अमलद्यतिरेव सरोवरः तमधिष्ठितेत्यर्थः। कपर्दविपिनोदरे कपर्द एव विपिनं तदुदरे तन्मध्ये। कनकेति । कनकनुपुरयोरुयन्ती छविच्छटा कान्तिसमूहः सैव घना निबिडा जटा यस्याः सेत्यर्थः । लोकरक्षाकरीति। स्वत्यास्तपश्चरणे प्रयोजनान्तराभावादिति भावः । गम्योत्प्रेक्षा ॥२॥ तवेति ॥ नखरेति । नखरप्रभैव सरस्तस्मिन्। अस्य राजहंसायत इत्यादी सर्वत्र सम्बन्धः। राजहंसायते राजहंसः हंसानां राजा श्रेष्ठ्यात् । राजदन्तादित्वात् परनिपातः। 'राजहंसास्तु ते चन्चुचरणैर्लो हितैस्सिताः' इत्युक्त ।

·गगातरहिणी पुरान्तकतनु श्रिता धरळता हि तुगश्रियं रमापतिकळेवरं श्रयति काळिमा कोमलम् । ममापि दिश तादृश पदमितीय मम्प्रार्थिनी सरोजमृदुनाऽहता पदतलेन ते शोणता ॥४॥ महेश्वरि मनोमणिं प्रबलरागपाटचरा- दुदृढभयतो यतो निजजनो विकल्प विना। समर्पयति सन्तत सरसपल्लयोद्यन्छ्यि स चोरयति तावकवरण एव हन्त स्फुटम् द्विभावमुपगच्छती तब पदे निरस्य द्विता कथन्नु भवतः शिवे श्रितजनाय कैवल्यदे। फलं किमुत युक्तिभिलघुभिरत तत्सगिनः स्फुरन्ति विमला यतस्मततमेव मुक्ता नखाः ॥६.॥ रक्षण। स सेवानम्राणा सुधाशानाममराणा मुकुटच्छटा किरीटपरम्परेत्यर्थ । लिद सेवार्थ समागताना पश्यन्तीना देवनारीणामक्ष्यावली नेत्रपक्ति ॥३॥ पुरान्तकेति ॥ ममेति । अत इत्यादि । सजातीययोस्तयोमहनीयस्थान लाभादित्यर्थ । पदं स्थानम्। अत्र स्वाभाविक देवीपादयोलौहित्ये वस्तुत. उक्तप्रार्थनापूर्वकत्वाभावेपि तत्पूर्वकत्वोत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा महेश्वरीति ॥ मनोमणि मन एव मणिस्तम्। प्रबलेति। प्रबलो यो राग एष पाटचरश्चोर तस्मात् । यत यत्र चरणे। चिकल्पं विना संशयं विना। सरसेति। अम्ळानेत्यर्थ । अत्र श्रीशब्देन सम्पदपि प्रतीयते। इदञ्च चोरणे कर्म । हन्तेति। चोरेभ्यो रक्षणाय यं समाश्रयति, स एव चोर इत्याश्चर्य द्योतयति ॥ ५ ॥ जीवेश्वरयोर्मेद निराकरणपूर्वकमुक्तिपदातृत्वेन देवीपादयुगं स्तौति-द्विभाव मिति ।। द्विभाव द्वित्वम् उपगच्छती अङ्गीकुर्वतीत्यर्थ । द्विता द्वित्वम् । जीवेश्वर यो दमिति यावत्। निरस्य निवर्त्य अभेदसाक्षात्कारविरोधिनी भेदबुद्धिमनुत्पाये शेति। रित्यर्थ, , ·दशमस्तरङ्गः।। ८७ भनत्पदनटीद्वयी मततभाननाशोधिते महानटवष्टि मे हृदयरगदेगे मदा । तनोतु नटन कनकनकन पुरोद्यद्धनि- मनोहरगतिकमा विविधविभ्रमालट्कृतिः अघौधलघुभञ्जना मदनजिजटारजना भवत्पदमरोरुहद्वयनिकेतनाः पांसवः । पुनीयुरिममद्विजे सततमेव येषां कणा- नशेपसुरमण्डली शिरसि धर्तुमाकाङ्क्षति ॥८॥ अत्र त्यर्थ । कैवल्यदे ऐकात्म्यरूपमुक्तिप्रदे। द्वैतिनौद्वैतनिरासपूर्वकम् ऐकाम्यात्मक मुक्तिपदातृत्वम् , स्ववशे अविद्यमानैकत्वयोम्तदातृत्व चासम्भाव्यमिति भाव । पादगतसंख्यारूपद्वित्वस्य जीवेश्वर द्वित्वरूपभेदम्य चाभेदाध्यवसायाद्विरोध । विशब्द आक्षेपे। उतेति पक्षान्तरे। लघुभि प्रत्यक्षापेक्षया दुर्वलै । अत्र कैवल्यदाने। प्रत्यक्षमे वाह-तत्सङ्गिन इति। त्वत्पादसक्ता इत्यर्थ । तसंसर्गिण इति च । विमला विगतरागादिदोपा , स्वच्छाश्च। मुक्ता मुक्ति प्राप्ता एव सन्त , मौक्तिकान्येव सन्त इति च। सततं स्फुरन्ति कन भादिति ।। भवत्पदे एव नट्यो तयोर्द्वयीत्यर्थ । सततभावनाशोधिते सततभावनया सन्ततध्यानेन शोधिते विगतरागद्वेषादिमले । भावनाशब्दस्य भवनानुकूलव्यापारार्थकतया सम्मार्जनादिव्यापारेण संशोधिते इति च । स्कनकेति। भास्वत्सुवर्णेत्यर्थ । विविधेति । विविधा विभ्रमा विलासा अलत यश्च यस्यास्सेत्यर्थ ॥ ७॥ अघौघेति ॥ अघौघाना लघु क्षिप्रं भञ्जयन्तीति भञ्जना जिदिति। मदनजितो जटाना रञ्जयन्तीति रजना | येपा पासूनाम् । क्णान् ॥ ८॥ मदन लेशान् ।।

·गहतरविणी ॥९॥ . पदाम्बुजरजश्चयरमरनिम्नगे स्वोल्लस- त्कपर्दकुहरेशयैः स्फुटकलङ्कनिर्मुक्तये । जपारुचिमलिम्लुचैस्समुदयन् करासादित- स्सुधांशुररुणायते निजशरीरलेपाभ्रुवम् भवचरणशारदारुणसरोजसंसगिभि- महन्महितरेणुभिः कलितधर्षणावर्तने । अपाकृतमले मनोमुकुरबिम्बमध्ये स्फुटं नदीनदशताश्रिते प्रतिफलत्यशेपं जगत् ॥ १० ॥ .. पदाम्बुजेति ॥ स्योलसदिति। स्वेन आत्मना चूडामणीभूतेन उलसन् यः कपर्दकुहरः तद्गतै रित्यर्थः । स्वोल्लसदित्यनेन सामीप्याचमोनियारणाच्च कपर्दकुहरगत रजश्चयसम्पादने सौकरी प्रोक्ता । स्फुटेत्यादि । लेप अन्वेति। कलके स्फुटत्व विशेषणेन तस्परिहारे औत्सुपय धोत्यते। मलिम्लुचैः तस्करैः । तत्त्वञ्च रनश्चये लाक्षा रागादिकृतम् । समुदयनिति । समुद्यन्नित्यर्थः । उदयावसर इति यावत् । उत्पूर्वकात् इटकिटकटिंगतौ इत्यत्र प्रतिष्टादिकारात्मकाद्धातोः शतरि रूपम् । यद्वा, उत्पूर्वकादयधा तात्यर्थकादेव शता। अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति वचनात् शानज इति ध्येयम्। करासादितैः करसम्पादितैः । भुवमित्युत्प्रेक्षायाम् ॥९॥ भवदिति ॥ महन्महितरेणुभिः मह द्विः शिरसि धारणादिना महितैः पूनितैः रेणुभिः कलितघर्षणावर्तने पदाम्बुजस्य निरन्तरध्यानेन मनोनिहितत्वात् पुनः अत एकापाकृतमले निरस्तरागादिमले। मनोमुकुरबिम्बमध्ये मन एव मुकुर विम्ब दर्पणतलं तन्मध्ये। अशेषं जगत् स्फुटं प्रतिफलति । सदातन त्वदीयचरणध्यानेन विशुद्धान्तरङ्गः सर्वज्ञो भवतीति पर्यवसितार्थः। नदीति। प्राची मुखं प्रवहन्त्यो नद्यः, प्रतीचीमुखं प्रवहन्तो नदा इति विशेषः। तेषां शतैरसं ल्यैराश्रिते इत्यर्थः । असंख्यातै दीनदैराश्रिते इति यावत् । 'विश्वं शतं सहस्रञ्च सर्व मक्षय्यवाचकम्' इति निघण्टुक्तेः ॥ १०।। .. पुनः कृतघर्पणे।

·दशमस्तरङ्गः। ॥११॥ विलोक्य विधुना कृतां सरसिजेषु पादैर्व्यथां भवत्पदसुहृत्सु तत्प्रतिविधेरिवाधित्सया । प्रणम्रपतिमस्तके कुटिलचन्द्रमर्मस्पृशो जयन्ति विहितास्त्वया पदतलग्रहराश्शिवे चलदुरितंबासनामरुदुदीततृष्णोमिका- समाकुलभवाम्बुधौ विविधतापयादोगणे । निपत्य परितो भ्रमन्नहह देवि तान्तः पुन- र्भवत्पदमहातरं नृपशुरम्ब लप्स्ये कदा परिहसितमनोभूकोटिलावण्यपूरं जटिलमहिविभूपं नीलकण्ठं त्रिनेत्रम् । शवभसितविलेपं नौमि संहारली यतिवरमविमुक्ते वामसंश्लिष्ट्वामम् इति गहातरङ्गिण्यां दशमस्तरङ्गः ॥ ॥१२॥ ॥ १३ ॥ विलोक्येति ॥ पादा रश्मय एव पादाश्चरणास्तैरिति कृतामित्यत्र करण तयान्वेति । भवत्पदसुहृत्स्विति। अत एव प्रतिविधानेच्छा। तत्प्रतिविधेः व्यथाप्रती कारस्य। आधित्सया चिकीर्पया इव विहिता इत्यन्वयः। प्रणमेति । प्रणयकोप शमनार्थ प्रणामः। कुटिलेति । कलारूपत्वात् कुटिलस्य चन्द्रस्य मर्माणि स्पृशन्तीति तादृशाः । कुटिलत्वोक्त्या व्यथाकरणयोग्यत्वात् दण्ड्यत्वं सूच्यते । पदतलपहारा इति । अनेन दण्डनस्यापराधानुरूप्यं सूच्यते। अत्र पतिमस्तकस्य पीडानुक्त्या प्रणयकोपस्या भिनय एव । अतः चन्द्रप्रतिकारेच्छैव पादप्रहारे निमित्तमित्याशयः ॥ ११ ॥ चलदिति ॥ चलन्ती दुरितवासना कर्मवासनैव मस्द्वायुस्तेन उदीताः प्रवृद्धास्तृप्णा एव ऊर्मिकाः तरङ्गा यत्र तादृशे भवसागरे इत्यर्थः। दुरितवास नायाश्चलनं कालादिकृतं प्रेरणम् । विविधेति । विविधाः आध्यात्मिकादिभेदेन बहुप्रकारास्तापा एव यादांसि तेषां गणा यत्र ताशे। भवत्पदमहातरि भवत्पद एव महती नौस्ताम् , 'संसाराधितरण्डिके' इति स्मरणात् । नृपशुरिति । तदुक्तं काशीखण्डे, 'प्राप्य काशी त्यजेद्यस्तु समस्ताघौधनाशिनीम् । नृपशुस्स परिज्ञेयो महासौख्यपराङ्मुखः' इति ॥ ॥ १२॥ परिहसितेति ॥ नीलकप्ठमिति । कण्ठस्य नैल्यं हालाहलप्रयुक्तम् । उक्तञ्च भग ·एकादशस्तरङ्गः। .. - अधिषमति दशाह पापिनामग्रगो य- म्तनुलहरिममीगसेवितं तीरमेतत् । मलिलमयि निपीय स्वाद पीयूपयूपं विशति स या गझे गर्भवामानमानम् ॥१॥ यत्पाद-गमान्नायाशिवाया. पतिविलयमयात् सप्तरीयोपतापात् संगिस्यापि रियो सरममनुस्योचारण मेरनाम्याम् । मध्ये वैशाचीयामनुभवति दशा यब हालाह रोमा गोऽयं मापदां न समयतु निचयं नीलकण्ठम्य फण्टः॥ इति, 'नालं या परमारकारकमिदं वे पशूनां पते परपन् फक्षिगतान् चरानरगणान् यापन्थि नान् रमितुम। मर्शमायनीयपमतिन्यालाकर भीरं निक्षिप्तं गरलं गले न गरि नोटीमिय त्वया' इनिन । पाचित् फल्प इमानवसमहारजनितं या तन् । गोल हरिवंशे पारिजात रणायगर गणानपिन्यादफेवरातो-'दराः प्रहारः गुलि दोन तयशानामरामनिवार्यः । फण्टे मेल्यं तेन ते या मषं तम्मान rariaटोनिकाय ॥ इनि। एतेन असा पम्फरना भत्तपत्मरताच मनिता। जिमिनि जानि मूर्यमीमागधात्मकानि नेवागि यम्य तम्। तदु पटनानुशागनिर उपनगरपाने-'दियमकामावदिनेसं त्रिभुवनमारमपारमीयर माम् । असमममममाप ग्वं जगनि पुनानिह पो भजेन शान्तिम् । इति। सिपा-पति, मरिननविन पन्धन रम्पति । वामेनि। पार्म परमाने मंभिश यामा सुन्दरी भोपानी यस नमित्यर्थ । भर मायनो रिद पनिादन शातिगत्यं मृचितग। पत्र पिनगवना गोपरत्व सागर पनि पुनातीनि रमपदनबार ॥ १३ ॥ সগিনি। নির্মান সামান্য চা সরি परिसिया-मामिनि मारे गां गढ़ायाः मानि 15.7 - पातु ममी महिना मात्र । माया पुण्या मानि का मादिल । पनि गु पुग्ने पर दिन ·एकादशस्तरङ्गः। तव चरणसरोजं दिव्यभृङ्गावलीढं शिरसि वहति नित्यं देवदेवस्तदेतत् । भजति हि भवदीये विश्वविश्वातिशायि- न्यमरधुनि महत्त्वे साक्षिभूयं किमन्यैः ॥ २॥ निटिलनयनकोणास्थितै विप्फुलिङ्ग-- म्सुरतटिनि निकामं दह्यमानः सुधांशुः । तव समधिगतो यत्सनिक कपर्दे मदन इब न नष्टः किन्तु लेशावशिष्टः ॥३॥ आरभ्य शुक्लैकादश्या दिनानि दश यानि तु ॥ पञ्चम्या यानि सा स्वर्गे भवेत् सन्निहिता सदा।' इति । 'न संख्यादेः समाहारे' इत्यहादेशनिषेधात् टच । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। गर्भकालस्य मासदशकात्मकत्वेन तावन्कालं वासस्य मुख्यत्वेपि अशक्ती तत्प्रातिनिध्येन वृद्धसम्मतं कालसङ्कोचमाश्रित्येत्थमभिहितम् । अग्रगः अग्रगोपि । तन्विति । तनुभिः अस्पैः। मन्दैरिति यावत्। लहरि समीरैः चीचियाः । आ समन्तात् सेवितमित्यर्थः अनेन सुखवासयोग्यता सूचिता। पीयूषयूपं पीयूपसारम् । अस्मिन्नुपरस्मिश्च तरङ्गे मालिनीवृत्तम् ॥ १॥ तवेति || दिव्यभृङ्गावलीढमिति । दिव्यभृङ्गा:--- 'ऋच एव मधुकृतः ऋग्वेद एव पुष्पम् , यजूंप्येव मधुकृतः यजुर्वेद एव पुष्पम्' सामान्येव मधुकृतः सामवेद एव पुष्पम् , अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृतः इतिहासपुराणं पुप्पम् ।' इति छन्दोगोपनिषदुक्ता ऋगादयः तैरवलीढं प्रतिपाद्यतया सेवितमित्यर्थः । साक्षिम्यं साक्ष्यम् । किमन्यैः प्रमाणान्तरं नापेक्षितमित्यर्थः । तदुक्तं काशीखण्डे-- 'परं स्वर्गतरङ्गिण्याः कोट्यंगोपि न तत्र थे। अनेनवानुमानेन बुध्यस्व कलशो द्भव॥ दधे गङ्गोतमाङ्गेन देवदेवेन शम्भुना' इति । अत्र तोति तीर्था न्तरेप्रित्यर्थः इति व्याख्या ॥ २ ॥ निटिलेति ॥ विष्फुलिङ्गैः अमिणैः। सुधांशुः सुधांशुरपि । तेन दहनायोग्यत्वं द्योत्यते। तथा सत्यपि दाहेन विप्फुलिङ्गानां दाहकत्वातिशयश्च । मदनः सर्व मदयति मोहयतीति मदनः स इव न नष्ट इति व्यतिरेकेण दृष्टान्तः । । .

·गदातरहिणी ॥४॥ वसति हि भवदीयभ्रूलताभगवश्यो मदनरिपुरुपान्ते दासवद्विश्वनाथः । अनितरसुलभा ते हन्त सौभाग्यलक्ष्मी- जयति कुसुमबाणप्राणनाथाशरण्ये क्षपितविपयतृष्णां भक्तिमेकां प्रया- स्त्वयि यदि वृपसाध्यां तर्हि जन्मप्रवाहः । त्रिपुरमथनमान्ये कल्प्यतां मे यथेच्छ न हि भयकणिकापि प्रत्युताहं कृतार्थः अत इत्यादिः। लेशावशिष्ट इति । अत एवेदानी कलाधरोऽभवद्भगवानिति भावः । गम्योत्प्रेक्षा ॥३॥ वसतीति ॥ हिरवधारणे। हेतौ वा। यतस्तथा वसति, ततः अनितर सुलभेत्यर्थः। भूलतेति । भूलता इव भङ्गास्तरङ्गास्तेपां वश्य इत्यर्थः । भङ्गा बिय भूलते इत्यपि। मदनरिपुः मदनरिपुरपि । इदञ्च वश्यतायां विरोधमुद्भाव्य सौभाग्यस्यानन्यसौलभ्ये निमित्ततामावह द्विस्मयं पोपयति । एवं दासवद्विश्वनाथ इत्य त्रापि । हन्तेति विस्मये। कुसुमेति। स्नानादिना पतिलाभोपायभूतेन प्राण धारकत्वादिति भावः। परमेश्वरेण भस्मीकृते कामे निविण्णा प्राणान् परित्यक्तुं चितामारचयन्ती रती, मन्दाकिन्यान्तु वैशाखे प्रातः स्नानं तथा कुरु। नूनं ते भविता पत्युरुपलब्धिर्न संशयः ॥' इत्यशरीरिवचनं श्रुत्वा देहत्यागा निवृत्ता गङ्गास्नाना दिवं यथावदनु ठितयती स्वप्राणनाथं फार्म विकोकयामासेति वैशाखमाहात्म्यमसिद्धा 'कथात्रानुसन्धेया। सम्बुद्धया स्वरिपुमदनोज्जीवनेपि भगवतो न प्रतिकूलता जाते ति सौभाग्यस्यानन्यसौलभ्यत्वमेव सूच्यते क्षपितैति ॥ भक्तिमेकामिति । मुख्यां भक्तिमित्यर्थः। परानुरक्तिरूपा साध्यभक्तिमिति यावत् । भक्तिलक्षणं तु भक्तिरसायने उक्तम्-'श्रुतस्य भगवद्धर्मा द्धारावाहिकतां गता। सर्वेशे मनसो वृत्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते ॥ इति । भगवद्धर्मों ऽत्र भगवद्गुणश्रवणम् । भगवद्धर्मेण वक्ष्यमाणकामक्रोधाद्युद्दीपनद्वारा द्रवावस्था प्राप्तस्य चितम्य धारावाहिकी या सर्वेश्वर विषया वृत्तिः भगवदाकारकतेत्यर्थः । सा भक्ति ·एकादशस्तरङ्गः। २३ घटयितुमतिदक्षं कामितार्थानशेषां- स्तव यदि करुणाया लेशलेशं लभेय । अपि विवुधवराणां दुर्लभं वल्लभं ते पुनरपि पुरमेतद्रागुपेयां पुरारेः कथमपि करणानां दुर्नयानां समूह प्रबलमिह निरोधैं नैव शक्नोमि मातः । बलमथननिपेव्ये त्वत्पदाम्भोजयुग्म- प्रपदनपरिवर्ज नात पश्याम्युपायम् ॥ ७॥ रित्यभिधीयते शास्त्र विद्विरिति तट्टीका। वृषसाध्यामिति । बहुविधपूर्वजन्मसुकृतमात्र लभ्यामित्यर्थः। तदुक्तं काशीखण्डे— 'दुर्बुद्धयो दुराचारा हैतुका बहुसंगया. । पश्यन्ति मोहिता विष्णो गङ्गामन्यां नदीमिव ॥ जन्मान्तरकृतैनिम्तपोभिनिय मैत्रतः । इह जन्मनि गङ्गायां नृणां भक्तिः प्रजायते ॥' इति। कल्प्यतामिति । मुक्त्यानन्दापेक्षया भक्त्यानन्दस्य स्पृहणीयतरत्वस्मरणात् । प्रार्थनायां लोट् । अत एवं 'अहं कृतार्थः' इति वक्ष्यते । यथेच्छमिति। नरतिर्यगादिशरीरेप्यनास्थैवेति भावः । तदुक्तं भगवत्पादैश्शिवानन्दलहर्याम्-'नरत्वं देवत्वं नगवनमृगत्वं मशकता पशुत्वं कीटत्वं भवतु विहगत्वादिजननम्। सदा त्वत्पादाब्जस्मरणपरमानन्दरहरीविहारा सक्तं चेदयमिह किं तेन वपुषा ॥' इति घटयितुमिति ॥ दुर्लभमिति । 'देवानामपि दुर्लभं स्थलमिदम्' इति भग वत्पादोक्तेः। वल्लभं प्रियम् । पुरारेरेतत् पुरं श्रीकाशीम् कथमपीति ॥ करणानाम् इन्द्रियाणाम् । दुर्नयानां दुष्टवृत्तीनाम् । श्रेयः परिपन्थिषु विपयेषु आत्मनः प्रेरकाणामिति यावत् । समूहमित्यनेन व्यक्तिवाहुल्या निरोधनाशक्यत्वं द्योत्यते । इह अस्मिन् जन्मनि। बलमथननिपेट्ये इति । तथा भूतायाः प्रबलनिरोधो निष्प्रयास इत्यभिप्रायः। वलमथनः त्वम् 'अहं स्नाम्यत्र सततम्' इत्यादिवक्ष्यमाणवचनसिद्धम्। प्रपदनपरिवर्ज शरण प्राप्ति परिवर्य । अत्र करणसमूह निरोधने इन्द्रः। तत्सेव्य ·९४ गढ़ातरहिणी भगवति भवदाज्ञोल्लङ्घनागस्विनं मां विपयिणमपि दास सर्वथा मा जहीहि । तव यशसि कलङ्को नूनमेवान्यथा स्या- त्रिदशपुरवधूटीगीयमाने नवीनः ॥८॥ चरणसरसिजे ते दिव्यहंसैः परीते सुरतटिनि मुनीनां मानसे भासमाने । रजनिकरकलाभृजालिनीशैवलोद्य- द्युतिनि हृदयभृङ्गः सर्वदा मे रमेत तब वदनसुधांशुः पार्वतीलोचनाम्भो- रुहमुकुळनकारी कल्मपध्वान्तहारी। हरनयनचकोरस्वैरपेयीयमान- प्रतिनवरुचिरन्तयाम्नि मे व्याचकास्तु ॥ १० ॥ भगवतीति ।। भवदिति । भवत्या आज्ञा श्रुतिस्मृत्यादिरूपा सदुल्लङ्घनेन आगस्विनम् अपराधिनम् । अपिरत्र सम्बध्यते 'श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस्त उल्लङ्य वर्तते। आज्ञोच्छेदी मम द्वेषी मद्भक्तोपि न वैष्णवः ॥ इत्याश्वमेधिकवचनात् , 'तदाञप्तक्रियां कुर्वन्मुच्यतेऽन्यस्तु बध्यते। श्रुतिस्मृतीतिहासाचं पुराणं भारतादि कम् ॥ ईश्वराज्ञेति विज्ञेयं न लड्या वैदिकैः क्वचित् ।' इति भगवत्पादक्चनाच्च । विपयिणमिति आज्ञोल्ड्यने हेतुगर्भम्। जहीहि उपेक्षस्य । 'ईहल्यघोः' इतीत्वम् । अन्यथेति । उपेक्षणे इत्यर्थः ॥८॥ चरणसरसिजे इति ॥ परणसरसिजे चरणमेव सरसिज तस्मिन् । दिव्य हंसः दिव्यहंसा देवश्रेष्ठा एव दिव्यहंसाः दिव्यमरालास्तैः। मानसे मानसं मन एव मानस तदाख्यं सरस्तस्मिन् । रजनीति । रजनिकरकलाभृत् इन्दुकलाधरस्तस्य नालिनी जटा सैव शैवलस्तया उद्यातिनि प्रवृद्धशोभे इत्यर्थः। शैवलानुविद्धस्य सरसिजस्य रम्यतरत्वं प्रसिद्धम्। 'सा जालिनी गरुडा जटा' इति वैजयन्ती। प्रार्थनायां लिङ् ॥ ९ ॥ तवेति ॥ वदनमेव सुधांशुः । पार्वतीति । पार्वत्या लोचने एवाम्भोरुहे तयो मुकुळनकारी सोचकारीत्यर्थः। सपनीमुखदर्शनस्य दुस्सहत्यादिति भावः । हरनय नेति। हरस्य नयने एवं चकोरी तान्यां स्वैर यथा तथा पेपीयमाना पुनः ·एकादशस्तरङ्गः । ॥ ११ ॥ अमरधुनि लभेय स्नानमत्राप्मरस्त्री- . स्तनकलशनितम्बाघातघूर्णत्तरङ्गे। मुहुरपि मुनिवर्यः काक्षितं सागराणा- मजनिजनिनिदाने निर्मले चारिपूरे स्वयमुपचितभक्त्या मजतामन्तरङ्गा- दुपसि किमवकृष्टमिश्रिता रागभारैः । अरुणकिरणरक्ता कोटिसिद्धेशलिङ्गे मम मनसि समिद्धानाहरेस्तान् कदा नु विगलितपदशक्ति लक्षणालक्ष्यमाणं श्रुतिशिखरसमुत्थाखण्डधीगोचरं तत् । अवितथमविकारं मायिनं साङ्गमीशं निरुपममहिमाब्धि नौमि वाराणसीशम् इति गङ्गातरगिण्याम् एकादशस्तरङ्गः । ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ पुनरास्वाद्यमाना। पौन:पुन्यकथनेन तृप्तिराहित्यं द्योत्यते । प्रतिनवा प्रतिक्षणं भूतना रुचि यस्य स इत्यर्थः। प्रतिनवेति । पेवीयमानत्वे हेतुगर्भम् । अन्तयामि हृदयान्तर्वत्या कारो। दहराकाशे इत्यर्थः । व्याचकास्तु विशेषेण समन्ताचकास्तु ॥१०॥ अमरेति अप्सरःखीत्यादि। अप्सरःस्त्रीणां जलक्रीडां कुर्वतीनां स्तनकलशनितम्बानामाघातैः घूर्णन्तः तरङ्गा यस तस्मिन्नित्यर्थः । मुचिरं काइ क्षितं स्नानमित्यन्वयः। अमलपूरे निर्मलजलप्रवाहे। सागराणामिति । सागराध सागरश्च तेषाम् अजनिश्च जनिश्च तयोनिदाने। सगरसुतानां जन्माभावनिदाने, समु द्रस्योत्पचिनिदाने चेत्यर्थः, गङ्गाजलैरेव सगरमुतानामुद्गतेस्समुद्रस्य च पूरणात् ॥ ११ ॥ स्त्रयमिति ॥ मजतां तथाभूतानां जनानामन्तरङ्गात् हृदयात् स्वयं स्वेन अवकृप्टैः आहतैरित्यन्वयः। किमित्युत्प्रेक्षायाम् । रागभारैः रागो विषया सङ्गः रक्तवर्णश्च तयोरभेदाध्यवसायः। कोटीति । पष्टिको टिमितशिवलिङ्गाश्रये इत्यर्थः। तदुक्तं काशीखण्डे.---'गङ्गाम्भस्यपि तिष्ठन्ति पष्टिकोटिमितानि हि । सिद्धलिङ्गानि तानीशे तिप्येऽदृश्यत्वमाययुः ॥' इति । तिप्ये क्लाविति व्याख्या । समिद्धान् प्रवृद्धान् । तान् रागमारान् ॥ १२॥ विगलितेति ॥ विगलितपदशक्ति विगलिता पदाक्तिर्यस्माचम् । शक्त्या .

·गदातरहिणी , तत्प पदेन प्रतिपादयितुमशक्यमित्यर्थ । अत एव रक्षणालक्ष्यमाण लक्षणया तदाख्यया वृत्त्या लक्ष्यमाण बोध्यमानम् । तथा च वाचकाभावादुपनिपदापि कथञ्चिलक्षण यैव प्रतिपाद्यमानमिति समुदितार्थ । श्रुतीति । श्रुतिशिखरादुपनिषद । महावाक्या दिति यावत् । समुस्था समुद्भूता या अखण्डधी ससर्गाविषयकज्ञानम् , प्राति पदिकार्थमात्र विषयक ज्ञान वा। तदुक्तम्-'ससर्गासङ्गि सम्यग्धीहेतुता या गिरा मिथम् । उक्ताखण्डार्थता यद्वा तत् प्रातिपादिकार्थता॥' इति । निर्विकल्पक ज्ञानमिति यावत् । तस्या गोचर विषयमित्यर्थ । तत् ब्रह्म, 'ओं तत् सदिति निदेशो ब्रह्मणस्त्रिविध स्मृत' इति स्मृते । अस्तिथ परमार्थभूतम् । अवि कारमिति। वाायणपरिगणिता जननादय पविकारा तद्रहितमित्यर्थ । दस्य लक्ष्य निर्गुणरूपमुक्त्वा वाच्य सगुणरूपमाह--मायिन मिति । मायोपाधि कमित्यर्थ , 'माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् ।' इति श्रुते । साङ्गमिति। सर्वज्ञतादीनि पडङ्गानि, तत्सहितमित्यर्थ । तथाच स्मर्यते-'सर्व जता तृप्तिरनादिबोध स्वतन्त्रता नित्यमलनशक्ति । अनन्तशक्तिश्च विभोविधिज्ञा पड़ाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।।" इति। अत्र सर्वज्ञता सामान्यरूपेण विशेषरूपेण च सर्व विषयकज्ञानवत्तम् । तृप्ति जनाद्यभावजन्यदुखाभाववत्ता, म्बीयसुखेच्छायान् यस्त ढन्यता वा। स्वतन्त्रता अप्रतिहतेच्छा, धर्माधर्मानधीनता वा। अलुतशक्ति नित्यकृति । अथवा अक्षय्यशक्ति । शक्ति सामर्थ्यम् । अनन्तेति। शक्ते सर्योपादानविषयकत्वम् , सर्वविषयकत्व वा आनन्त्यम् । अथवा असख्येयत्वम् । विधिज्ञा वेदतत्त्वविद इति बौद्धाधिकारदीधितो तयाख्या। ईशमिति । निखिल प्रपञ्चस्वामिनमित्यर्थ । निरुपमेति । निरुपमा असहशा । असाधारणा इति यावत् । महिमान महालिङ्गप्रादुर्भावे ब्रह्मविष्णुभ्यामनेकवान्वेषणेनाप्याद्य-तयोरदर्शनम् , वाणसार याद्युपकरणभूलैम्पविष्ण्वादिभिरजातनिरीक्षणमात्र त्रिपुरदाह , समुद्रमथनोद् भूतकाळफुटविपकीलाभिर्दग्धसङ्गिन्द्रोपेन्द्राद्यपेक्षितकृपायोन ताशकाळकूटक्वलीकर णम् , ब्रह्मविष्ण्वायनेयकामदाह , देव्या म्बयपरे शिशुरूपेण परमेश्वरेण विष्ण्वाति देवताङ्गम्तम्भनम् , मत्स्यकूर्मवराहनारमिह विष्वक्सेनादिनिग्रह, नमण पञ्चमशिर इछेद , एवजातीयका निरवधिप्रभावान्तेषामब्धिमित्यर्थ । वाराणसीश, वाराणसी श्रीकाशी तम्या ईश पतिम्। अमिवरणया सङ्गमात् काश्या वाराणसीति ·द्वादशस्तरङ्गः। बलिमथनपदाम्भोजातराजन्मृणाळी । स्मरमथनकपर्दोदारमन्दारमाला । श्रितजनसुरवल्ली मोक्षसाम्राज्यलक्ष्म्या .. जयसि जयपताका शैलजे काशिकायाम् ॥१॥ संजा। तथाच काशीखण्डे---- 'असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते। वारा णसीति विख्याता तदारभ्य महामुने। असेश्च वरणायाश्च सङ्गमं प्राप्य काशि का।' इति । असिवरणापदे अपि तत्रैव निरुक्ते–'असि महासिरूपाञ्च पापा सन्मतिखण्डिनीम्। दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनी देवा विनिर्ममुः॥ वरणाञ्च व्यधु स्तत्र क्षेत्रविघ्ननिवारिणीम्। दुर्वृत्तदुप्प्रवृत्तेश्च निवृत्तिकरणी सुराः॥ दक्षिणोत्तर दिग्मागे कृत्वाऽसि . वरणां सुराः। क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेपरक्षां नितिमाययुः ॥' इति वरणा च असिश्च तयो घोरदूरभवा । अदूरभवश्चेत्यण् , डीप्। पृषोदरादित्वात् साधुः। 'वरणासीति नद्यौ द्वे पुण्ये पापहरे शुभे। तयोरन्तर्गता या तु सैपा वाराणसी स्मृता॥' इति शब्दकल्पद्रुमे। वामनपुराणेप्युक्तम्-'योऽसौ प्राड् मण्डले पुण्ये मदंशप्रभवोऽव्ययः । प्रयागे वसते नित्यं योगशायीति विश्रुतः ॥ चरणादक्षिणातस्य विनिर्याता सरिद्वरा, विश्रुता वरणेत्येव सर्वपापहरा शुभा ॥ सव्यादन्या द्वितीया च असिरित्येव विश्रुता। ते उभे सरितां श्रेष्ठ लोकपूज्ये बभूवतुः॥ तयोर्मध्ये तु यो देशस्तत् क्षेत्रं योगशायिनः ॥ लैलोक्यप्रवरं तीर्थ सर्वपापप्रमोचनम् ॥ न तादृशोऽस्ति गगने भूम्यां न च रसातले । तलास्ति नगरी पुण्या ख्याता वाराणसी शुभा॥' इति ॥१३॥ पलीति ॥ वलिमथनस्य वामनमूतः पदमेवाम्भोजातं जलजं तस्य राजन्ती शोभमाना स्वच्छेति यावत् । मृणाळीत्यर्थः । उदारा उत्कृष्टा मोक्षसाम्राज्यरक्ष्याः जयपताका जयम्य पताका जयमूलक्तया विजयसूचकत्यात् वैजयन्ती जयसि। माला रूपकम् ·९८ गगातरङ्गिणी त्रिदशदनुजपाळीमन्दरोन्मथ्यमान- प्रचलितकलशाब्धिस्फीतकल्लोलतुङ्गाः। हरशिरसि लसन्त्यो देवि पीयूपसारा विपहरणममर्था वीचयस्ते जयन्ति ॥ २ ॥ अळिकभुवि कशानुः सर्वतः सर्पमाला गरळमपि गळान्ते भूतसङ्घाश्च पार्श्वे । जगति हरमुपेतः को नु सेवेत न स्या- त्तव यदि महिमाब्धे सनिधानं कपर्दे क्वचिदुपलतलान्तापातसञ्चूर्णिताङ्गी क्वचिदगकुलमूलद्रोहिकूलाभिघाता। क्वचिददिवनिमजत्योच्चलन्मीनकेळि- ननु न हरसि चेतः कस्य वा जहनुकन्ये ॥४॥ त्रिदशेति ॥ त्रिदशानां दनुजानाश्च पाळीभिः पक्तिभिः' मन्दरेण कर गेन उन्मथ्यमानस्य अत एव प्रचलितस्य कलशाब्धेः क्षीरसागरस्य स्फीताः प्रवृद्धा ये कल्लोलास्त इव तुङ्गा इत्यर्थः। पीयूपसारा इति । तव वीचयः पीयूपस्य साराः, कलशाब्धिकल्लोलास्तु पीयूपस्य जनका एव। विषहरणसमर्था इति । विपूर्वकात् पोन्तकर्मणीत्यस्मात् कप्रत्यये विपशब्दः। विशेषेण हन्तीति विषं काळ कूटादि, काळकूटादपि क्रूरतरः संसारो वा, तस्य हरणे विनाशने समर्था इत्यर्थः । 'स्थाणुजगमसम्भूतविपहन्त्र्यै नमो नमः । दन्दशूक विषानी च दारितापौध सन्ततिः।।' इत्यादिस्मरणात् ! कलशाब्धिकल्लोलास्तु विषस्योत्पादका इति भावः । उत्कर्परूपी व्यतिरेका ॥२॥ अळिकेति ॥ अळिकभुवि ललाटदेशे। अर्थात् हरस्य । सर्वतः सर्वाङ्गेषु । हर संहारस्वभावं, हरति उपसंहरति सर्वमिति हर: पचायच्। को नु सेवेतेति । कपर्दै अमेयमहिमशालिन्यास्तव सान्निध्यादेव जना निर्भयं पुरहरमुपसृत्य सेवन्त इत्यर्थः कचिदिति ।। तलान्तं तलप्रदेशः। अमेति । अगकुलस्य वृक्षसमू हस्य पर्वतसमूहस्य च । मूलं द्रोग्धि उत्पाटयतीति तथाभूतः कूलाभिषातः तीरे आस्फा ·द्वादशस्तरङ्ग। ९९ स्वरसकलितलीलालोलवर्पश्रियोंसा- गलितधवलपट्टः किन्नु वातोत्तरङ्गः। इति सुरधुनि शङ्कां तायकीना ददाना कलयतु जनमेतं वेणिका वीततापम् ॥५॥ कमलजनिलये वा नाकिनामालये या स्मरमथनजटायां वाथवा काशिकायाम् । विहर हिमधरे या स्वेच्छया भृत्यतां मे- वितर गिरिसुते ते पादसंवाहिनीनाम् भवनमिदमियम्मे प्राणनाथा सुतोऽयं सुहृदयमियमम्बा बान्धवोऽयं पितायम् । इति बहुविधमोहैः पाशयित्वा भवाब्धौ पशुमिममभिपात्य प्राप्तमम्प त्वया किम् ॥७॥ लनं यस्यास्सेत्यर्थः। उदितेति । उदिता प्रवृद्धा निमज्जतां प्रोचलताम् उन्मज्ञता मीनानां केळियंत्र तथाभूते इत्यर्थः। नन्वित्यादि । नन्वित्यामन्त्रणेऽवधारणे वा। सर्वेषां चेतो हरस्येवेत्यर्थः स्वरसेति ॥ स्वरसेन स्वेच्छया कलिता कृता या लीला तया लोलाया श्चलाया वर्षश्रियः भारतवर्षलक्ष्म्या इत्यर्थः। लोलेत्यन्तेन गळने हेतुः प्रदर्शितः। स्वरसेत्यनेन लीलायामौत्सुक्यं धोत्यते। अंसादिति । अत्रांसत्वेन रूपणं हिमवतः। गठितधवळपट्टः स्खलित्वा लम्बमानोत्तरीयांशुकः । किन्विति सम्भावनायाम्। अनया भारतमूमेर्मुख्यालकारत्वं गङ्गायाः सूच्यते। वातोवरङ्गः वातेन उद्धृतः, वातेन उद्गततरङ्ग इति च। वेणिका जलप्रवाहः कमलजेति ॥ कमलजनिलये इत्यादि। सत्यलोकादीनां पञ्चानां गङ्गाया मुख्यस्थानत्वात्। विहरेति । कामचारे लोट् । वक्ष्यमाणमदभीष्टप्रदाने पुनर्मदर्थेऽ श्रद्धा त्वया न कर्नव्या, यथावत्स्वेच्छाविहारेणैव स्थीयतामिति भावः। वितरति । तावतैव मे कृतार्थतेति भावः। पादसंवाहिनीनां तादृशीनां परिचारिकाणाम् ॥ ६ ॥ भवनमिति ॥ मोहैः अमैः । पाशयित्वा निवध्य । उक्तमोहनिवन्धनच तेवात्मीयत्वमममुत्साद्य तत्मुखसम्पादनाय तदुःखनिवर्तनाय चायासनेन तदुःखदुःसि ·०० महातरङ्गिणी भ्रमणनिचयमेवं प्रापितो मोचनीयः श्रममधिकमयाप्तो दीनशाखामृगोऽयम् । तब गतमतिमेनं ताडयित्वा फलं कि दशनविवृतिमायें कष्टमालोकयन्त्याः शिशिरकिरणकोटिप्रौढशोभासुपीमै- रशरण मनुकम्पासारपूराभिपूर्णः । स्नपय गिरिसुते मां दिक्षु कर्पूरधूळी- निकरमिय किरद्भिर्मक्षु मातः कटाक्षः ॥ ९॥ त्वकरणेन च श्रेयोमार्गप्रवेशप्रतिबन्धविधानम् । पशुम् अविवेकिनम् । कि प्राप्तमिति । स्वार्थसत्तायामपि परपीडनमनुचित मिति स्थिते स्वार्थस्य लेशमपि विना तदिदम नार्यचेष्टितं जगदम्बायास्तव नो युज्यत इत्येवं मा कृथा इति भावः भ्रमणेति।। भ्रमणनिचयो जननमरणप्रवाहरूपः । एवं यथा मयाऽनु भूयते तथा। सर्वस्यापि त्वत्प्रेरणाधीनत्वात् प्रापित इत्युक्तम्। मोचनीयः भ्रमणा मोचयितुमर्हः। तत्र हेतुमाह-श्रममधिकमिति। दीनशाखामृग इति । दीनो दुर्बलः। तेन पीडासहत्वं त्वत्कृपामन्तरा विमुक्त्यक्षमत्वं च धोत्यते। भीत इति वा। स चासौ शाखामृगः। शाखाविव विषयेषु चक्रमशीलत्वात् शाखा मृगत्वरूपणम्। ननु लयां बहुधा दुष्कृतानि कृतानि, तदेवं दण्ड्यसे इत्यत आह । गतमतिमिति। कृत्याकृत्यविमूढमित्यर्थः । तथाचापराधस्याबुद्धिपूर्वकत्वात् दण्डितस्यापि इतः परं नैवमपराधः कर्तव्य इति विवेकानुदयाच बालबन्न दण्डाई इति भावः। ताडयित्वेति। साडनच्च प्रकृते बहुविध विपदा क्लेशनमेव । दशनविवृति दन्तप्रकटनम् । विपजनितदु.खानुभावानां दशनविवृतित्वेन रूपणम् । आर्थे दयादिसद्गुणशालिनि । हीनजनः कीशं पाशेन बध्वा प्रतिग्राम प्रतिद्वार समाकृप्य तत्र तत्राभिनयं कारयित्वा तां तां भिक्षामादाय वृत्ति करोति । तस्य हि तज्जन्तुहिंसा स्वाभाविकी सप्रयोजना च। आर्यायास्तव तद्वन्मदुःखदर्शनेन किं वा फलमिति भावः शिशिरेति ॥ शोभायां प्रौढत्वोक्त्या शिशिरकिरणानां पूर्णता प्रतीयते । तथाचानन्तपूर्णचन्द्रकिरणवत् सुपीमैः शीतकै रित्यर्थः। अनुकम्पेति । अनुकम्पायाः ·द्वादशस्तरङ्गः। अमृतनिकरवर्षि व्यक्षमान्याभिपातं विकसदरुणपद्मप्रौढिसर्वस्वहारि । दुरितकलितपीडातापितस्याद्रिकन्ये शिरसि मम निधेहि श्रीपदं तावकीनम् ॥१०॥ यमसदनकवाटीवन्धघोपो महीयान् त्रिदिवनवपदव्या देवि निर्माणघोपः । अररदलनघोपो मोक्षलक्ष्मीगृहस्य श्रवणयुगमियात्वन्नामघोपस्सदा में ॥ ११ ॥ अमरपुरपुरन्धीदिव्यमत्तेभकुम्भ- प्रतिभटकुचलेपैर्वासिते सेविते च। सुरमुनिमनुजैस्ते स्वच्छतीर्थेऽव गङ्गे जरितदुरितजातः स्नामि भूयः कदा नु ॥ १२ ॥ सारः तस्य पूरेण प्रवाहेण अभिपूर्णरित्यर्थः। स्नपय आसिञ्च । गततापं कुर्वि त्यर्थः। मड्क्षु क्षिप्रम् । कटाक्षैः अपाङ्गदर्शनैः। 'अपाङ्गे तारविक्षेपः कटाक्ष इति कथ्यते' इति भावप्रकाशः अमृतेति ।। स्पर्श निरतिशयसौख्यपदत्वात् सर्वतापापनोदकत्वाच्च तथोत्प्रेक्षा। ध्यक्षेति । ब्यक्षेण प्रणयकलहावसरेषु मान्यः शिरसि अभिपातो यस्य तदित्यर्थः । अत्र अमृतनिकरवीति विशेषणम् अभिपातस्य व्यक्षमान्यतायाम्, निधानस्य प्रार्थ नायाञ्च हेतुगर्भम् ॥ १० ॥ यमसदनेति ।। कवाटी कवाटम् । 'कबाटश्च कवाटी च तिपु स्यादररं न ना' इति वाचस्पतिः । अत्र रूपकम्। एवमुत्तरतापि। त्रिदिवनवपदव्याः त्रिदिवस्य स्वर्गस्य तत्प्रापिकाया इत्यर्थः। नवपदव्याः नूतनमार्गस्य । अररेति । अररस्य कवाटस्य दळनम् उद्घाटनम्। तस्य घोष इत्यर्थः ॥ ११ ॥ अमरेति ॥ अमरपुरपुरन्ध्रीणां स्वर्वेश्यानां ये दिव्यमभस्य ऐरावतस्य कुम्भयोः प्रतिभटाः कुचास्तेषां लेपैः कस्तूर्यादिभिः स्नानकाले गळितैः वासिते सुरभीकृते। स्तनानामैरायतकुम्भसादृश्योक्त्या पीनत्वलाभात् नलिप्तकस्तूंर्यादीना ·१०२ गदातरहिणी निखिलमपि नमो यल्लक्षणं मुख्यवृत्त्या न हि वदति यदन्यानीश्वरेशादिशब्दः। अविपयहृदयानां यः परस्ताद्यतीनां सुरसरिदनुरक नौमि काश्यान्तमुग्रम् इति गङ्गातरहिण्यां द्वादशस्तरङ्गः ॥१३॥ तथाच माधिक्यं प्रतीयते । तेन सौरभ्यबाहुल्यं च। सेवित इति । सुरमुनिमनुजैः सेविते इत्य न्वयः। अनेन देवनद्या हिमवतः पृथ्व्यां प्रवहन्त्या नद्याश्चैवयं 'येयं गङ्गा नरैस्सेव्या सेन्यते सा सुरैरपि । सर्वेषां पावनी सैका प्रयच्छति परं पदम् ॥' इति न्यायरलावल्यामुदाहृत वचनसिद्धं सूचितम् । स्वच्छेति। निर्मलजलेत्यर्थः अनेन सुखस्नानयोग्यता प्रदर्शिता। जरितदुरितजातः जरितानि निश्शेष नाशितानि दुरितजातानि येन तथाभूतस्सन् । यद्वा, भूते क्तः,स्नानपूर्वकालिकदर्शनादिना दुरितानां नाशात् । स्ना मीति। सामीप्ये लट् ॥१२॥ निखिलमिति॥ नमः नमस्कारः। यल्लक्षणं यस्य लक्षणम् । स्वामितया व्यावर्तकम्। 'यस्मै नमः तस्मै त्या जुष्टं निर्युनयि', 'यस्मै नमस्तच्छिरः' इत्यादिश्रुतिभ्यः परमेश्वरस्यैव नमस्कारस्वामित्वावधारणादिति भावः । हरदत्ताचार्या:--'देव त्वदेकविषयाणि नमांसि पुंसां यस्मै नमः श्रुतिबलादवधार यामः। देवान्तरेपु विहितान्यपि तान्यमूनि स्रोतांसि सागर इव त्वयि सम्पतन्ति ॥' अत्र यस्मै नमः श्रुतिबलादिति। शिवाय पशुनियोजनादिप्रतिपादिकाया भक्तश्रुतौ नमस्त्वावच्छेदेन यत्पदोत्ता चतुर्थ्यन्वयवलादित्यर्थः) 'दतं नमः किमुप शुशुम देवताभ्यस्स्थामन्तरेण नमसामयसानमूमिम्। तास्तद्ग्रहीतुमनलं नहि कश्चि दीष्टे चोरोपनीतमिव धारयितुं किरीटम् ॥' इति च । अन अनलमिति। असमर्था इत्यर्थः। न हि कश्चिदीष्ट इति। अन्यदीयत्वान्नैवेश्वर इति भावः । मुख्यवृत्त्या शक्त्या। 'यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयश्शब्दो यथार्थाक्षर.' इति कालिदासः। अविषयहृदयानां विपया हृदये येषां ते विषयहृदयाः, ते न भवन्तीत्यविषय हृदयाः विरक्तास्तेषां परस्तात् श्रेष्ठ इत्यर्थः। तथापि सुरसरिदनुरक्तमिति विरो धाभासः। लोकोतरत्वेन दर्शितविरोधं परिहरिति। उममिति। सर्वोत्तरमित्यर्थः । इति ।

·त्रयोदशस्तरङ्गः। क्षीरोदवारिधवळो विपद्वतंसः सिन्धौ समर्पिततनुश्च सहस्रवक्त्रः । लोकाश्रयो हरिपदस्पृगहो विभर्ति शेपस्त्वयाम्ब कुटिलस्तुलनाभिमानम् ॥१॥ वीक्षेय किन्नु पुरुहूतपुरीपुरन्धी- व्याधूतचामरमरुचलिताळकाग्रम् । स्वमेपि वा तव सुधांशुशतायुताभ- मास्यं दरस्मितममन्दकृपाकुलाक्षम् ॥ २॥ उग्रशब्दः उत्तरवाच्यप्यस्ति, 'उग्रोऽस्युमोऽहं सजातेषु भूयासम् , इत्युप्रत्वस्या शास्यत्वश्रवणात् । तथाच 'उत्पूर्वात् गमेः उद्गच्छत्युत्तरो भवतीत्यस्मिन्नर्थे 'ऋद्रेन्द्राग्रवज्र' इत्यौणादिकसूत्रेण रन्प्रत्ययान्ततया निष्पन्नोऽयमुनशब्दः। तदुक्तं ब्रह्मतर्कस्तवे-'उग्रस्त्वमुत्तरतया जगतः समस्ताद्भूयासमग्र इति तत्परता हि दृष्टा' इति ॥ १३ ॥ क्षीरेति ॥ क्षीरोदवारिधवळ इत्युभयत्र समानम्। विद्वतंसः सर्पश्रेष्ठः, अन्यत्र विषभृतो नीलकण्ठस्य वतंसः शिरोभूषणम् । सिन्धौ क्षीरसागरे समर्पित तनुः सायातः, अन्यत्र सागरे समर्पिततनुः तत्रैव गङ्गायाः पूतनात् । मूहस्रवक्त इति । शेषस्य सहस्रफणत्वात् , पक्षे गङ्गायाः सहस्रमागैरेव सागरे पतनात् । लोकाश्रय इति। अनन्तस्य जगतीधारणात् , जगद्रक्षकत्वाच । 'पाता विश्वस्य शश्वत्' इति भगवत्पादाः। पक्षे पापहरणादिति बोध्यम्। हरिपदस्पृगिति। एकत्र पादविन्यासात् , परत पादोदभूतत्वात् । कुटिलः कुटिलगतिः। तुलनाभिमानमिति । न परमार्थतस्तुलना, पारम्यस्यानन्तत्वादिति भावः। इतः प्रभृति तरङ्गत्रये वसन्त ॥ १॥ वीक्षेयेति ॥ स्वमेपि वा चीक्षेय किन्वित्यन्वयः। दरस्मितेति । मन्दस्मि तेत्यर्थः ॥ २॥ , तिलकं वृत्तम् ·तिरा-1 स्वान्ते सदा शरदुदाशयसाधुजात- व्याकोचनव्यसरसीरुहकान्तिचोरम् । उद्भासतां पदयुगं तव देवपाळी- कोटीरकोटिघटितामलरलदीप्रम् काहं सदैव विपयाभिनिविष्टदृष्टि- देवि क ते बुधररार्थितरूपवीक्षा । आशा तथापि भवतीह तवानुकम्पा जायेत चेत् किमित्र दुर्घटमस्ति लोके भूयस्समीरणमहाहतिजातरोपा- दुद्गच्छतः सपदि तत्पदवी निरोद्धम् । सालानिवाम्ब बृहतः ऋमिकांस्तरङ्गा- नभ्रङ्कपास्तव मुहुः पुरतो नतोऽस्मि ॥४॥ ॥५॥ स्वान्त इति ॥ शरदुदाशयः शरत्कालिकजलाशयः । साधुजातेति। जलचरादिबाघारहितं यथा तथा जातेत्यर्थः। व्याकोचं विकसितम् । देवपालीति । देवपालीनाम् अर्थान्नमस्कुर्वतां देवसद्धानां कोटीराणां को टिषु अग्रेषु घटितैः प्रत्युत्तैः अमलरलैः दीपं प्रकाशमान मित्यर्थः । अत्र विशेषणाभ्यां क्रमेण स्वाभाविकः कृत्रि मच शोभातिशय उक्तः काहमिति ॥ बुधवरेति विशेषणं प्रार्थनायां हेतुः। आशेति। एवं दुरितार्जनबद्धदीक्षाणां त्वद्पवीक्षणमसम्भाव्यमपि दुर्घटघटनापटीयस्यास्तवानुकम्पाया लामे तस्याः सुशकत्वातत्र प्रत्याशा जायत इत्यर्थः । परन्तु तादृशानुकम्पामालमावश्यक इह रूपवीक्षायाम्। पूर्वार्धे विषमालङ्कारः, उत्तरार्धे अर्थान्तर ॥४॥ भूय इति ॥ तत्पदा वायुमार्गम्। निरोद्ध मुद्गच्छत इति योजना। सालान् प्राकारान् । बृहतः पीनान्। ऋमिकान् क्रमेणोत्पन्नान् । अत्र निरोधु मिति गम्या फलोत्प्रेक्षा। सालानिवेन्युपमा मिति भावः। , न्यासः ·त्रयोदशस्तरङ्गः। ०५ धर्म पत प्रवलया कलियाधया स्वां शक्ति समर्प्य निखिलां त्वयि निर्भयायाम् । प्राणेश्वरि श्रुतिमिते वृपयाहनस्य सर्वात्मनाद्य जगतां शरणं स्वमेव ॥६॥ धर्म इति ॥ कलियाधयेति । बाधा चानादरस्य वैकल्यस्य च सम्पादनरूपा । शक्तिं पापनाशकत्वसुकृतोत्पादकत्वादिरूपाम् । समयेति । समर्पणं तु लोकानुग्रहण रूपं स्वकृत्यं निर्वहणीयमित्यभिप्रायेण, यथा चोराघुपद्रवेण स्वकीयं धनं रक्षितुमशक्त स्तद्रक्षार्थ विश्वस्ते बलवत्यर्पयति, तथेति भावः। एतेनास्मिन् युगे गङ्गाया एवं निखिलधर्मकार्यकारितेति सूचितम्। निर्भयायां कुतोपि भयहीनायाम् , 'अत्युदा राऽभयाऽशोका' इति स्मरणात् । अभया न विद्यते भयं यस्याः सा, अद्वितीयत्वात् । 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' इति श्रुतेरिति तद्वयाख्या। तथाच कलियाधाराहित्यात् धर्म स्त्वयि स्वां शक्तिमार्पयदिति भावः । प्राणेश्वरीति । वृषवाहनस्य प्राणेश्वरीति सम्बन्धः । अनया सम्बुद्धयापि निखिलधर्माणां गङ्गाधीनत्वं सिद्धयति, वृपो धर्मः वाहनं यस्य तथाभूतस्य परमेश्वरस्य प्राणेश्वरीति तदर्थत्वात् । धर्मस्य वाहनत्वञ्च स्कान्दे स्मर्यते ----'कल्पान्ते संहतिं कृत्वा स्वयमेको महेश्वरः। ननर्त परमं भावं स्वातन्ज्यश्चात्मनः स्मरन् ॥ एकोमा साक्षिणी विद्या चतुष्पष्टिकलेश्वरी। यस्यां वेदाश्च मन्त्राश्च सं स्मृता ह्यङ्गताङ्गताः ॥ तदा नाहो न रात्रिश्च न विष्णुर्न प्रजापतिः। नाकागादीनि भूतानि किम्पुनीतिकं जगत् ॥ धर्मः स्वात्तनुः शम्भोदृष्ट्वा नष्टश्चराचरम्। नागो ममेति भीयुक्तो वृषो मूत्वेशमाश्रितः ॥ मा भून्नाशो कृपस्येति तञ्चके वाहनं शिवः । सर्वदा त्वविनाशाय वाहनत्वं भजस्व मे || कृते चर चतुप्पात्वं परिपूर्णमनोरथः । वेतायान्तु विभिः पादैापारे त्वं द्विपाय ॥ त्वं चरैकेन पादेन कली धर्म क्थञ्चन । अत एव कलौ सर्वे प्राणिनः पापकारिणः ॥' इत्यादि । श्रुतिमिते श्रवणमात्रगोचरे । विरळीमते इति यावत् । सति सप्तमी। इदानीं वर्तमानयागादीनामङ्गवैकल्यादिना नापूर्वोत्पादकत्वमिति धर्माभासत्वमेवेति भावः। अद्येति । इदमत्राकृतम्-देवालया दीनि हि स्वत उपासनादिधर्मानुष्ठानस्थानानि, इदानीन्तु तानि सर्वाण्यप्याचण्डाल सर्वेषां प्रसभमवेशनेन देवसान्निध्यशून्यानि पूजनाधनहाणि च संवृत्तानि । तदुक्तं वत्त्वमदीपिकायाम् -- 'चोरपातकिचण्डालचातुर्वर्ण्ययहिष्कृताः। श्वानः पापण्डका वा ॥

·१०६ गगातरङ्गिणी धर्मप्रभावरहितेऽत्र युगे वहीन- शक्ति निहाय कजिचित्सुलभामपि त्वाम् । केशोत्कटानभिलपन्ति पुनर्विधातुं यागादिकांत्रिपथगे कियदस्ति मौल्यम् ॥७॥ सन्तस्त्यजन्ति दुरितानि महान्त्यजस्र हन्त त्वदम्भसि न तैस्तर लेपलेशः। त्वन्मजने कलयतां सरिदन्तराणा- मुत्कीर्तन विमलसचतनो विलेपः म्लेच्छदेशसमुद्भवा ॥ जम्बुका पतिता नारी पुष्पिता च तथैव च । तैस्तु सम्मिश्रित रन्यैरन्त्यजैश्चैव पद्मज ॥ देवे सन्निहिते स्पृष्टे पुन कलशसम्भव । मृते गर्भगृहासन्ने रक्तादिपतने तथा ॥ अद्भुतोक्तक्रमेणैव शान्ति कुर्याद्विचक्षण ।' इति । ज्ञानोदये च, 'चण्डालपतितोदक्यादुर्जनस्पर्शनादिपु । स्नानशुद्धिश्च कर्तव्या विम्बशुद्धिश्च शान्तये ॥' इति । विष्णुस्मृतौ च, 'हारेप्वन्तमण्डले च प्रासादेषु प्रवेशनम् । पातम्याशौचिपापण्ड वप्तृणा रजकस्य च ॥ म्लेच्छाना तन्तुवायादिवर्णवाद्यजनस्य च । पुष्पिता सूतिका कारुचण्डालाना क्रमाद्गुरु ॥ वितानामिनिभ विप्णोम्बिम्बमुत्पातदूषितम् । अतायान्तु निष्कृत्यामपूज्य सर्वथा बुधै ॥' इति। एवञ्चैवविध कालेयकालकालुप्य विजृम्भणे विश्वपावनी त्वमेव जगता गतिरिति अहीनशक्तिम् अविलुप्तशक्तिम्, पुष्करादिभिरिव गङ्गया निजशक्तेरन्यत्रासमर्पणादिति भाव । तथाच नारदीयवचनम्- 'क्रौ तु सर्व तीर्थानि स्व स्व वीर्य स्वमावत । गङ्गाया प्रतिमुञ्चन्ति सा तु देवी न उत्र चित् ॥' इति। सुलभा निर्यलसे याम्। वा विहाय त्वत्सेवा विहायेत्यर्थ । कशोत्कटान् विषमान् । बहुविध शैरनुष्ठातुमशक्यानित्यर्थ । त्रिपथगे इति। निभिर्लोकलयगतै पथिभिर्मार्ग गच्छति प्रकहतीति त्रिपथगा, तस्या सम्बुद्धि । तदुक्त स्कान्दे-~~-'तारयेत् क्षितिजान् मानध स्थाश्च सरीसृपान् । स्वर्गे स्वर्ग सदो विष्णो गङ्गा त्रिपथगा तत ॥' इति सन्त इति ।। सन्त वव सज्जना । गङ्गानिपेवणोद्योगितया सत्त्वम् । त्यजन्ति स्नानादिनेत्यर्थ । दुरितानि, अत्रापि बहुत्व विवक्षितम् । महान्ति धर्मति ।।

·त्रयोदशस्तरहः। १०७ देवाचदीयमहिमामृतलेशलेशं पीत्वापि जाहनि भनद्विमुखो भवान्धौ । व्यर्थीकृतद्विजजनिः करणकवश्यः पारं स्पृशन्निर कथन हाऽस्मि मनः प्राणप्रयाणसमये समुपस्थिते मां भृयः कृतागसमपि प्रथलामयस्त्वम् । दीनं भिपक्तमकुटुम्बिनि मा त्यजैन दासं तदा गणय मा विविधापराधम् । ॥ १० ॥ ब्रह्महत्याप्रभृतीनि । हन्तेत्याश्चर्ये । तै दुरितै । न लेपलेश न संक्रमलेश , निपायै नमो नम' इति स्मरणात् । निर्लेपत्वश्च उपाधिगुणदोपसम्बन्धराहित्यम् । तच्च गङ्गाया तटाके सुराया मूत्रादौ वा प्रतिबिम्बमानस्य रवेरिव गङ्गायामुपपन्नम्। पुनस्तल्लेप केपाश्चिदस्तीन्याह-त्वदिति। विमलेति । विमलं रजस्तमोभ्यामसङ्कीर्ण सत्त्वं सत्त्वगुण एव तनुतिर्यस्यास्तादृशीति सम्बुद्धया लेपलेशाभावे हेतु प्रदर्शित । तदुक्तं काशी खण्डे-'विभावरी च विरजा विक्रान्तानेकविष्टपा' इति । अत्र विगतं रज यम्या. सा विरजा. शुद्धसत्त्वेत्यर्थ इति व्याख्या। विलेप इति । गङ्गाम्नानविधौ तीर्था न्तरसङ्कीर्तनस्य 'तीर्थमन्यत् प्रशंसन्ति गङ्गातीरे स्थिताश्च ये। गङ्गा न बहुमन्यन्ते ते स्युनिरयगामिन ॥' इत्यादिवचनेन निपिद्धत्वादिति भाव । तीर्थान्तरस्नाने च गङ्गासकीर्तनस्य न निपेध , 'स्नानकालेऽन्यतीर्थपु जप्यते जाहवी जनै । विना विष्णुपदी छान्यत् समर्थमघमोचने ।' इति कागीखण्डवचनात् , 'यो गृहे स्वे स्थितोपि त्या स्नाने सङ्कीर्तयिष्यति । सोपि यास्यति नाक वै इत्याह वरणश्च ताम् ।।' इति नारदीय वचनाचेति बोध्यम् ॥८॥ देगादिति ॥ त्वदीयेति । त्वदीयमहिमैव अमृतं तम्य लेशलेश शीकर कणं पीत्वापि त्वमहिमातिशय किश्चित् किञ्चित् ज्ञात्वापीत्यर्थ । साक्ल्येन ज्ञ तुमशस्यत्वात् लेशलेशमिति। अमृतेत्यनेन आम्बाद्यता सूचिता। पारमित्यादि। अम्भोधिं सन्तरन् परं पारं कथञ्चिदुपागत सन्नपि तमधिरोढुमशत्तो भूत्वा यथा ममो मरति, तथेत्यर्थ प्राणेति ॥ प्रवरामयीनमिति सम्बन्ध । सम्बुद्धबा आमयप्रशमन सामयं घोत्यते । तदा प्राणप्रयाणसमये ·गगातरङ्गिणी यस्याः प्रभावमवगन्तुमशक्नुवन्तो मुबन्त्यकुण्ठमतयो मुनिमारंभौमाः। तस्याः स्तुतौ तर तरङ्गितमाहसिक्यः कुनै क्षमार्थनमह बहुशः कृपाब्धे ॥ ११ ॥ याता यदीयपरिपावनतोयलेश- सस्पर्शतः परमति सगरात्मजास्ते । आनन्दकाननकृताधिकमवे ते स्नायां कदा पुळकितः पुनरन तीर्थ ॥ १२ ॥ स्फुटतरमभिनेतु शहिनी पमिनी श्री- मुरजिदजसुरेशान् यजिणी चापि मुद्रा । भवति भरतक्लप्सा य तु बद्धोऽञ्जलिस्मा शिरसि नतिनिधान नौमि त काशिकेशम् ॥१३॥ इति गगातरङ्गिण्या प्रयोदशस्तरन । यस्या इति ।। मुह्यन्ति यत्प्राभवविषये मूढा भवन्ति, गङ्गाप्रभावस्य स्कन्दमात विदितत्वादिति भाव । स्मर्यने च--' --'स्वत्तो न वेद स्कन्दान्यो गङ्गागर्भसमुद्भय । पर स्वर्गतरङ्गिण्या महिमान महामते॥' इति। अकुण्ठमतय अप्रतिहतबुद्धयोपि । तस्या तथाभूतप्रभावशालिन्यास्तव । तरङ्गितसाहसिग्य जृम्भितसाहस ,। तप स्तुतौ कस्यापि सामर्थ्यावादिति भाव । तदुक्त भगवत्पदै -'प्रायश्चित्त यदि स्यात्तव जलकणिका ब्रह्म हत्यादिपापे कस्त्वा स्तोतु समर्थस्त्रिजगदघहरे देवि गङ्गे प्रसीद ॥' इति याता इति।। ते कपिलवासुदेवकोपामिदग्धा । आनन्देति। आनन्द कानन श्रीकाशी, तत्र तस्य च कृत उत्पादित प्रकटितो वा अधिक्वैभवा महि मातिशय येन तस्मिन् । सम्बुद्धयन्त वा। आनन्दकाननपदस्य काशीपर्यायत्व काश्या गङ्गाया प्रभावाधिक्यञ्च 'अस्यानन्दवन नाम पुराऽकारि पिनाकिना। क्षेत्र स्थानन्दहेतुत्वात्' इति, 'स्वस्सिन्धु सर्वत पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी। काश्या विशेषतो विष्णो यत्र चोचरवाहिनी॥ गङ्गैव केवल । मुक्त्यै निर्णीता परितो हरे। अविमुक्त विशेपेण ममाधिष्ठानगौरवात् ॥' इति च काशीखण्डवचनसिद्धम् ॥ १२ ॥ स्फुटेति॥ श्रीमुरजिदजसुरेशान् श्रीविष्णुनझे-द्रान् । स्फुटतरमदिनेतु यया मुद्या तथा नेतरेणाभिनय स्फुटो भवतीत्यत उक्तम्-फुटतर मिति।

·चतुर्दशस्तरङ्गः । अन्ततः प्राप्य विश्वम्भराधेरवरान्वयभाग्यवल्ली विश्वम्भरस्य चरणध्वजवैजयन्तीम् । कन्दर्पदर्पहरमङ्गळमौलिभूपों भागीरथीं भगवती भवती भजेऽहम् ॥१॥ मिति। भरतक्लप्ता श्रीभरतमुनिविहिता मुद्रा क्रमेण शतिनी पद्मिनी यक्षिणी चापि भवति। यं तु अभिनेतुं भरतक्लप्सेत्यनुपज्यते। सा मुद्रा शिरसि बद्ध अञ्जलिर्भवति। अतो विशदं य एव नमोभूमिरितीति भावः। तदेवाह-नाति निधानमिति। नतीनां निखिलनमसां निधानम् अवसानभूमिम् । स्थानमित्यर्थः। तथाच मरुतः प्रस्तुस्य वयचास्समामनन्ति–'स्तोमं वो अद्य रुद्राय शिकसे क्षयद्वीराय नमसा दिदिष्टन। येमिश्शिवस्स्ववान् एक्यावभिर्दिवः सिपक्ति स्वयशा निकामभिः' इति । अस्य मन्त्रस्यायमर्थ:-हे मरुतः स्तोमं स्तोत्रं वो युप्माकं शिकसे शक्ताय निग्रहानुग्रहक्षमाय क्षयद्वीराय क्षयन्ति निव सन्ति वीरा वीरभद्रादयो गणा यमाश्रित्य तस्मै रुद्राय नमसा नमस्कारेण सह दिदिष्टन दिशत। येभिः स्तुतिनमस्कारैः स्ववान् तेषां स्वामीत्यर्थः। स्वयशाः अनन्यसाधारणयशाः एवयाचभिः एतव्याः कामाः तेषु यावमिः आपतद्भिः कामे कामे समापतद्धिरित्यर्थः। निकामभिः नितरां कामैः कामितः दिव्यन्तीति दिवः देवाः तान् युष्मान् सिपक्ति संयोजयतीति तस्मादन्यविषयाणामपि नमसामीश्वर एव पर्यवसानम्। एतदभिप्रायिकव 'यस्मै नमस्तच्छिरः' इत्यादित चिरीयकश्रुतिः। ननु केशय एवं नमस्कारमिः, 'आकाशात् पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ इति स्मृतेरिति चेत्मत्यम्, अम्य वचनम्य स्मृतित्वेन 'स्तोमं व.' इत्यादिश्रुतिविरोधात् विरोधाधिकरणन्यायेन सर्पयेष्टनस्मृति चदमामाण्यान्। सप्टनत् श्रुतिक्तिमालायामिनि विश्चति ॥ विश्वम्भराधरवरः भूधरश्रेष्ठो हिमवान् तस्य अन्वयस्य पुरम्य भाग्यवल्लीम्। हिमवरकुलनिखिलमाग्यहेतुत्वादिति भावः। विधम्मरम्य विष्णोः

·गदातरङ्गिणी
॥२॥
शोकं भुवशमयितुं त्रिदिवात् स्खलन्ती
बद्धासि यत् स्मरहरेण कपर्दमध्ये ।
अलापराध्यति परं धनवेणि लोभ
निर्लोभहत्स्वपि तवाकलयन गुणौधा
नित्यं विधिर्वितनुता बहुधा समाधि
शेतां हरिः कमलया फणिराजतल्पे।
शम्भुः प्रनृत्यतु मुदा सह भूतस?-
र्जागपि चेअननि कामभिदासवित्री
॥३॥
चरण एव ध्वजस्तस्य वैजयन्तीम्। कन्दर्पदर्पहरः परमेश्वरः तस्य मङ्गळ
मौलिभूषाम् । कन्दर्पदर्पहरेत्यनेन कामाधिकसुन्दरत्वमपि प्रतीयते। भगवतीम्
ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाम् । अन्न प्रथमं हिमवतः समुत्पत्तिः, तत: पुण्डरीकाक्षस्य
पाद्यतामाप्तिः, तदनन्तरं महेश्वरशिरःपातः, ततश्च सागराणामुन्नयनचेति क्रमो विशेषणैः
सूच्यते
.
शोकमिति ॥ स्खलन्ती पतन्ती। कपर्दमध्ये कं शिरः पिपति पूरय
तीति कपर्दः जटाजूटः तन्मध्ये । अत्र बन्धने। गुणौधः अपराध्यतीति सम्बन्धः,
वन्धनस्य गुणमूलकत्वात्। दृश्यन्ते हि लोके जनाः गुणवत्सान्निध्यसम्पादनाय
यतमासः। परं केवलम् । गुण एवापराध्यति, न तु भवतीति भावः ।
च विरक्तस्य स्मरहरस्यापि लोभोत्पादकः सौन्दर्यादिगुणानां गण एव तघ कपर्दे
बन्धावाप्ती हेतुरिति भावः। घनवेणीति सौन्दर्यातिशयं व्यलयति
अथ
..
नित्यमिति ॥ वितनुतामित्यादि कामचारे लोह। विध्यादिकृत्यानां त्वया
एकयैव निर्वहणादिति भावः। जोगपि सन्नद्धा तिष्ठसि चेदिति सिद्धानु
चादे। कामेति । कामभिदानां कामित विशेषाणां सवित्री जनयित्री क्षिप्र
दात्रीत्यर्थः
॥ ३॥

·चतुर्दशस्तरम। कुष्ठादिदुस्तरगदेपु किल स्वभाव- सिद्धौपधिप्रकरसारभरप्रभावम् । पेयं तयातिमधुरं सलिलञ्च लेपो मृत्स्ना च जप्यमपि जाहवि नामधेयम् अभ्रकपाग्रभवदीयतरङ्गमाला निश्रेणिकामहमवैमि गतागतार्थम् । स्नानैपिणां दिविपदां त्वयि तीर्थतीर्थ क्लप्सामघौघहति नित्यमुदग्यहायाम् कुष्ठादीति ॥ कुष्ठादिदुस्तरगदेविति पैयादित्रये अन्वेति। स्वभावेति । स्वभावसिद्धः औषधिप्रकरस्य सारभरः प्रभावः सामर्थ्यविशेषश्च यस्य तादृशम् । इदं लिङ्गविपरिणामेन मृत्स्नायाश्च विशेषणम्। पेयं कपायादि। मधुरमित्योप ध्युत्पादिताद्विशेषः। जप्यं जपाझे मन्तविशेषः। गङ्गायाः सर्वोपधिसारवत्त्वादेव काशीखण्डे, 'ये व्याधयोपि दुस्साध्या बहिरन्तश्शरीरगाः। श्रद्धयेशोदकस्पर्शात नश्यन्त्येव नान्यथा ॥ इति ॥४॥ अभ्रकपेति ।। अनपानभवदीयतरङ्ग-मालां त्वयि स्नानपिणां दिविषदां गतागतार्थ क्लप्तां निश्रेणिकाम् अधिरोहिणीम् अवैमीति सम्वन्धः। तीर्थतीर्थ इति । 'तर्पणी तीर्थतीर्था' इति स्मरणात्। तीर्थानां तीर्थ तीर्थत्वं यया इति तद्वयाख्या। अघोघहति ब्रह्महत्यादिनिखिलपापहन्त्र्याम् । इदश्च पुण्यदातृत्वस्याप्युपलक्षणम्। नित्यमिति स्नानैपिणामित्यलान्वेति । उदग्वहायाम् उत्तरवाहिन्याम् । काशीखण्डे–'कामप्रदानि तीर्थानि बैलोक्ये यानि कानि चित्। तानि सर्वाणि सेवन्ते काश्यामुत्तरवाहिनीम् ॥ स्वस्सिन्धुः सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी। काश्यां विशेषतो विष्णो यत्र चोत्तरवाहिनी ॥ इति। तत्रैव स्थलान्तरे, 'स्वर्ग प्रार्थितसंस्पर्शा सैपा स्वर्गतरङ्गिणी' इति । अत्र व्याख्या-यद्यपि स्वर्गतरङ्गिणी गगा स्वर्ग वर्तते एव, तथापि काश्यधिकरणिकाया उदग्वहाया अतिशयितत्वेन दुर्लभत्वात् 'स्वर्ग प्राधितसंस्पर्श युक्तमिति। अत्र तरङ्गमालायां निश्रेणिकात्यो मेक्षा तथाच ·११२ गढ़ातरङ्गिणी ॥६॥ सोपानीथिमथवोचलर्मिपक्ति मन्ये कृतां समधिरोढुममत्यलोकम् । भागीरथीह भवदीयमहापवित्र- तीर्थाप्लवक्षपितसश्चितदुष्कृतानाम् आविर्भवाम्ब मम पापविपाकजात- सन्तापितस्य पुरतः सरितां वरेण्ये । येन स्वदीयतनुकान्तिसुधाप्रवाहे मनो लभेय लघु निसिमत्युदाराम् नामानि ते निखिलकिल्बिपनाशनानि पीयूपसारसरसानि च जीवनानि । प्राणोत्क्रमे मम भवन्तु समस्ततीर्थ- धर्मामरादिवमते रसनाश्रयाणि ॥८॥ सोपानेति ॥ सोपानवीथिं सोपानपरम्पराम्। डीपो विकल्पादिकारान्त त्वम्। उचलदिति। उन्नतेत्यर्थः। अधिकोचलर्मिपक्ति सोपानचीधि मन्ये इत्युत्प्रेक्षा। इह भूतले। भूतलस्थानां तादृशजनाना मित्यर्थः आचिर्भवेति ।। - प्रत्यक्षीमवेत्यर्थः। पापैति । पापानां विपाकः परिणामः फलं रोगादिः तेषां जातेन समूहेन सन्तापिलम्येत्यर्थः। सरितां वरेण्ये सरिता मुत्तमे। तदुक्तं स्कान्दे-'तीर्थानामुत्तमं तीर्थ सरितामुत्तमा सरित्। स्वर्गदा सर्वजन्तूनां महापातकिनामपि ॥' इति। येन आविर्भावेण। स्वदीयेति । त्वदीय तनुकान्तिः त्वदिव्यशरीरकान्तिरेव सुधाप्रवाहस्तस्मिन्नित्यर्थः । लघु क्षिप्रम् । अत्युदाराम् अत्युत्कृष्टाम् । अपुनस्तापामिति यावत् ॥७॥ नामानीति || निखिलकिल्विषनाशनानि सर्वपापहराणि। इदं श्रेयस्सा धनत्वस्याप्युपलक्षणम् । पीयूष सारसरमानि पीयूपसारा इव सरसानि मधुराणि । उभयमिदं नामसु जीवनेषु च विशेपणम् । जीवनानि जलानि । प्राणोत्क्रमे प्राणोत्क्रमणकाले। भवन्त्विति। एतावदेव पार्यते। तल्लामे संसारनिवृत्त्या देवः शि-12-1 • --- न्या ·चतुदास्तरह। पाशन कर्पति तनु यमराजदूत- पाशे विमोपयति कण्ठमुदात्तपायो । नामाक्षराणि तर देव्यमृतायमाना- न्यम्यूनि तानि च पिना क इहाग्लम्नः स्वच्छन्दकल्पितजगत्रितये कृपाया लेशस्तरास्ति यदि किं दुरितानि कुर्युः । कर्मानुरोधि सममित्यपहाय नाटय- मम्पानिलम्नमन मामलमहीनम् ॥१०॥ आदिपदेन पुण्यक्षेत्रादीना परिग्रह । तथाच मर्यते काशीसण्डे-'रोये यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च। सर्वत्र सर्वे ये धर्माम्सर्वयज्ञाम्सदक्षिणा ॥ तपासि विष्णो सर्वाणि श्रुति साङ्गा चतुर्विधा । अच त्यश्च कश्चापि देवताना गणाश्च ये॥ पुरुषार्थाश्च सर्वे वे शक्तयो विविधाश्च या । गङ्गाया सर्व ण्वते सूक्ष्मरूपेण मम्थिना ॥' इतीश्वरवचनम् । रमनाश्रयाणि रसना आश्रयो येया तानि । रसनास्थितानीत्यर्थ । इदमल योध्यम् - 'गङ्गा गनेति य म योजनाना शतेप्यपि । स्थितैरुचारिता हन्ति पापं जन्मत्रयाजितम् ।।' इति विष्णुपुराण सिद्धम् , 'अश्रद्धयापि गङ्गाया यस्तु नामानुकीर्तनम् । फराति पुण्यवाहिन्याम्सोपि म्यर्गस्य भाजनम् ।।' इति नारदीयवचनसिद्ध च नाना पापनाशक्त्वम् । ब्रह्मवैवर्ते चतुम्बिगाध्याये बहुविधगङ्गामाहात्म्यवर्णनानन्तर राधा प्रति श्रीकृष्णवचनम् --- 'गुण्टगामिना सा च सापानम् पिणी बरा। अतोपि मृत्युममये सता पुण्यम्वरूपिणाम् ॥ आदौ भूमो च सन्यस्य मुगे तोय प्रदीयते। गद्दामोपानमारय सन्तो यान्ति निरामयम् । आनमक सर इख्य रथम्याश्च निरापद ।' इति : अनेन पूर्वोपर्मितयचनेन च नरम काले गाजरपानम्य परमपदमापत्य म्पष्टम् । अर सन्यायेत्यम्य टर्भातर णादिम्मम्फारादिपूर्वकमयारोप्येत्यर्थ प्रकारान्तर दुभपित्याह-पाशेनेति ॥ फर्पति आपति सनि । राइनपामा इनि। यमराजहतापगद इत्यर्थ । अपमहत्व साबुद्धया यो यम ।। उदापपायो दीर्पधासे । तानि किल्लिपनाम पाटिना पूर्वानानि । इह पगै॥ ॥ सन्डन्टेनि ।। म्यच्छन्दकपितलितये यच्छमनिभवनमध्यारिविधा यिनि। कि उयुरिति । याया दुरिताधीनदु नमनिरोधरु पादिनि माय । नवीधग यम

·-
११४
गमावरहिणी
आत्मानमर्पितयता सफलः स्वकीयः
प्रेमास्पदरमह मया त्वयि वाऽविशनम् ।
कि प्रार्थनीयमिह यत्मकलास्त्वदीया
भारस्तवैव खलु जावि पालनं नः
॥ ११ ॥
पालावलीहदयहारिविहारभिन्न-
विचीचयस्खलितगीकरशीतलेन ।
वातेन वीतभवतापमितः परं ते
नेप्यामि देवि तटमीग्नि कदा दिनानि
॥ १२ ॥
अपि कर्माधीनाः, अत एव परमेघरस्यापि पिशाचचर्यादिकम् , मम च गर्भधारणादि
क्रोशः, किं पुनस्त्वादशानां जीवानामित्यती दुरितफलमय इयं त्वया अनुभाक्तव्यमेये नि
चेचत्राह-कर्मेति । समं सर्वम् । नाट्यम् अभिनयम् । अनियन्तिततस्तव गर्भ
धारणादिक परमेश्वरस्य पिशाचचर्यादिवलगदनुग्रहाय विडम्वनमात्रम् , न फर्माधीनम् ।
'अहो विभूमश्चरितं विडम्पनम् ' इति मागयतवननसिद्ध भगवतः पिशाचचर्याया विटम्बन
त्वम् । एवं महापापिनामपि त्वदीयजलकणिकादिस्पर्शमालेण महाभ्युदयमाप्तिस्मरणात्
भवत्प्रसादसत्त्वे पापानां न दुःखकरणसामर्थ्य मिति जीयविषयेपि तव न कर्मसापेक्ष
त्वमिति भावः। अव रक्ष। मयि कृपां कुर्वित्यर्थः। अपरम्वहीनम् अनन्य
शरणम्
॥ १० ॥
अर्थवा प्रार्थनैव न युज्यत इत्याह-~-आत्मानमिति ॥ अक्तिवतेत्यादि।
आत्मार्पणं च प्रेमरूपसख्यभक्तेः फलरूपः आत्मनिवेदनात्यो भक्तिविशेषः । तद्व
तश्च, पूर्वस्वामिनो विक्रीतम्य गवादेयोगक्षेमचिन्तायामिव स्वकीयायां तस्याम मिनि
वेशो न सम्भवतीति निमित्ताभाव इति भावः। स च भक्तिविशेषनिधा।
'तस्यैवाहं ममैवासौ स एवाहमिति विधा।' भगवच्छरणत्वं स्यात्साधनाभ्यासपाक्तः॥
इति स्मरणादिति ध्येयम्। वेति पक्षान्तरे। • अविशकम् अङ्गीकारे रक्षासामर्थ्य
वा शङ्कां विना। इह वदो। यत् यस्मात् । कथं तर्हि तेषां रक्षत्यत आह-
भार इति । नः त्वदीयानामस्माकम्
॥ १२ ॥
बालेति ॥ बालावलीना कुमारपरम्पराणां हृदयहारिणो ये विहारा जलक्रीडा
स्तैः भिन्नात् भेदं प्राप्ताद्वीचीचयात स्खलितैः शीकरैर्जलकणैः शीतलेनेत्यर्थः । वीतभव
तापं वीतः अपगतः भवतापो यस्मातत्तथेति क्रियाविशेषणम् ॥ १२ ॥

·चतुर्दशस्तरह। क्वचिदपि न सहान्यदैवतैर्यस्सहेत प्रणतिनिनुतिहत्तीः किन्तु दुप्येदमृभिः । इति विसदृशरीत्या हृयते मन्त्रवण- रसममनधिकन्त नौमि काशीशमायम् इति गगातरगिण्या चतुर्दशस्तरह ॥१३॥ क्वचिदिति ॥ वचित् कापि कर्मणि। विनुति स्तुति हुतिराहानम् । अमूभि अन्यदैवतै सह प्रणतिरिनुतितिमि । य कुप्येत् । परमशिवा देवान्तरै सह प्रणामादीन् न सहते। पृथकृतस्तैरेव तुप्यति । यस्तु देवान्तरै सह तान् करोति, तस्मै कुप्यति च । तथाच रुद्रसूक्ते श्रूयते-'मा त्वा रुद्र चुक्रुधाम नमोभिर्मा दुष्टुती वृषभ मा सहती' इति । अस्यायमर्थ - हे रुद्र नमोभि देवान्तर सह नमस्कारै दुष्टुती दुष्टुत्या देवान्तरैस्सदृशस्तुत्या सहती सहत्या सहाहानेन मा चुक्रुधाम न कोपयाम इति। नैरुक्ता व्याचक्षते च किंञ्च तुल्यनमस्कारैर्देवतान्तरगामिभिर्दुष्टुत्या सशस्तुत्या समानाहानकर्मणा न वय चुक्रुधाम स्वा त्वा सर्वदेवनमस्कृतमिति। स्कान्टे सूतसहितायाञ्च, 'खद्योतो यदि चण्डभानु सदृशस्तुल्यो हरि शम्भुना निम्बाको यदि चन्दनेन सदृश' इत्यादि । शिव तत्त्वनिरूपणे च, 'यो महादेवमन्येन हीनदेवेन दुर्मति । सकृत्साधारण ब्रूयात्सोऽ यजो नान्यजोऽन्त्यज ॥' इनि। आदित्यपुराणेपि, 'विधेश्वरमुमाकान्त विधान्त यामिण विभुम्। न ब्रमायत्सम व्याच्छक्तिभिनव पार्वतीम् ॥ याद्यदि सम शम्भु ब्रह्मविष्ण्वादिभि सुरै । य कश्चितमसाऽविष्ट कदाचिन्नैव त स्पृशेत् ॥' इति। तथा पराशरपुराणेपि, 'महादेवसम विष्णु मनुते यस्तु मानव । तस्य वंशस्य सायमनुमेय विपश्चिता ॥' इति । उक्तञ्च हरदत्ताचार्य --- 'देवान्तरैम्सह नमस्तुतिहत्यम्ते तोपाय नारमलमेव विपर्ययाय।' इति । विसहशरीत्या देवान्तराहानपिलक्षपरीत्या । हयते आहयने । मन्त्रवर्ण 'प्रातरमिम्' इत्यादिरूपै । तदप्युक्तम् तैरेव-'अमया दिभिस्तर महेश्वर हुनिशका मा भूदिति प्रतमप्यनुपायोम्यम् । मन्त्र रियापद मपास्य पदान्तरेण त्वामाहूयन्नुतपदेन भिनति रीतिम् ॥” इति। श्रुतौ धेणिनन्ता लुङि चडि द्वित्वे 'न माइयोगे' इत्यटा निरये चुत्र पामेतीति बोध्यम्। असमम् अस ·पञ्चदशस्तरङ्गः। गङ्गे द्विधा भवसि हैमवती हिमाद्रे पुत्री सरोजभवसमलसत्प्रवाहा। मन्दाकिनी च गलिता वलिमाधिपादात् भेदाविमौ मम मनस्सरणौ सरेताम् घो रैर्भगीरथनृपो द्रुहिण तपोभि- गोकर्णमेत्य परिप्तोप्य तदाज्ञयेशम् । आराध्य देवि शिरसा तब दुप्पधर्प- वेगप्रवाहवहनं परमाप तस्मात् ॥२॥ दृशम् । अनधिकं न विद्यते अधिकः अतिशयित: उत्कृष्टो यस्मात्तम्। तथाच श्रूयते---'ततो यदुतरतरं तदरूपमनामयम् ।। न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवल क्रिया च ॥ न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्। स कारणं कारणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः ।।' इति । 'निरस्तसाम्यातिशयोपि यस्स्वयं पिशाचचर्यामचरसता गतिः । इति भागवतेपि । आद्यमिति । सर्वकारणत्वादिति भावः ॥ १३ ॥ वामनपुराणरामायणादिस्वरससिद्ध गाई विशेषमभिधातुं गङ्गां मूर्तिभेदेनानु सन्धत्ते-गङ्गे द्विधेत्यादि ।। गङ्गे इति अंशिरूपदेवतामुद्दिश्य सम्बुद्धिः। हैमवती संज्ञाया निमित्तमाह- हिमाद्रेः पुत्रीति । सरोजेत्यादि। सत्यलोकस्थितेत्यर्थः । अन लक्षयोजन विस्तीर्णो लक्षपड्योजनदीर्घश्च प्रवाहः, 'लक्षयोजनविस्तीर्णा दैये पड्गुणिता ततः। आवृता सत्यलोकं या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥' इति ब्रह्मवैवर्न वचनात् । बलिमाथिपादात् त्रिविक्रमपादात् । सरेतां प्रवहेताम् । स्फुरेता ॥१॥ तत्र हैमयतीवृत्तमाह-पोरैरिति ।। तपोभिरिति । तच्च वर्षसहसदीर्घमित्युक्तं रामायणे। ईशाराधनार्थश्च तत् सांवत्सरिकमिति च । गोकर्णमुत्तरगोकर्णम् । मिति यावत् ·पञ्चदशस्तरङ्गः। ॥३॥ तस्याथ पूरयितुमम्ब महाभिलापं सत्यालयादहह हैमवती स्रवन्ती । श्रीमन्महानटजटाटविगह्वरान्त- रम्यापतः पिहितसर्वदिगन्तराळा गाङ्गं नमस्तलगळद्विपुलप्रवाह दुर्धार्यवेगमपरो न सहेत लोके। श्रीधूर्जटेरिति वदन् स्फुटयाश्कार व्यासः प्रभावमतुलं तव भारतादी ६ ॥४॥ तदाख्यया प्रसिद्ध हिमवत्पादविशेपम् । 'सूर्यवंशे महातेजा राजा परमधार्मिक. । आरिराधयिपुगङ्गां तपसे कृतनिश्चयः॥ हिमवन्तं नगश्रेष्ठममान्यन्यस्तराज्यधू. । जगाम यशसा राशिरुद्दिधीपुः पितामहान् ॥' इति स्कान्दवचनात् , 'रम्यं विन्दु सरो नाम यत्र यातो भगीरथः । गङ्गानिमितं राजर्षिरुवास बहुळाः समाः ॥' इति वायुपुराणवचनाच्च। तदानया द्रुहिणाजया 'इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्टा हिम चतः मुंता। तां वै धारयितुं शक्तो हरम्तव नियुज्यताम् ॥” इत्येवंरूपया। ईशं हरम् । आराध्य प्रसाध। तपोभिरित्यस्यावापि सम्बन्धः। दुष्प्रधति। दुनिरोधेत्यर्थः। तस्मात् हरात् ॥ २॥ तस्येति ॥ श्रीमदिति । श्रीमतो महानटस्य परमशिवम्य जटेवाटवी तस्या गहरान्तः महाकुहरान्तांगे इत्यर्थः । श्रीमत्त्वं सर्वगतत्वम्पम् गामिति ॥ इदश प्रवाह विशेषणम् । दुर्धार्यवेगं दुर्धार्या वेगो यस्य तर। धूर्जटेरिति । धूर्भारम्ता जटिः जटा, 'जटिर्जटा' इति द्विम्पकोशात् । यम्य तस्य महेश्वरम्येत्यर्थः 1 भारतादाविनि। आदिना भागवतादिपरिग्रहः। महामारते भगीरथं प्रति गङ्गावचनम् - 'करिष्यामि महाभाग वचन्ते नात्र मंगया। वेगन्तु मम दुर्धाय पतन्त्या गगनाद्भुतम् ।। न क्षमम्मिषु लोकेषु फधिद्धारयितुं नृप। अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात्' इति ·गडातरहिणी T .. सर्वसहापि न सहेत मदीयवेगं । TER दुर्वारमीश्वरशिरःप्रतिरोधनेपि इत्याकलय्य शिरसो गिरिराजि गङ्गे : सप्ताकतिर्भगवती मवती पपात ॥ ५॥ कुम्भोद्भवेन महिमैकमहार्णवेन पीतः सरित्पतिमहो चुलकेन रोपात् । आपूर्य जहनुतनयेत्यभिधां प्रपन्ना नाकं भगीरथपितॄन् समुपानयस्त्वम् सर्वसहेति ॥ सर्वसहापि तथाभूतापि भूमिः। गिरिराजि हिमवत्पर्यते । गङ्गे इति । इदानीमेव त्वं गङ्गा जातेति भावः । तथाच भविष्ये---'यस्मा द्भगीरथो देवि स्वर्गाहां त्वामिहानयत् । अतस्त्वं मुनिभिः सर्वैगङ्गेति परिकी य॑से ॥ इति । सप्ताकृतिः सप्त आकृतयः स्रोतांसि यस्यास्तथाभूता सती। एकधारासम्पाते हिमवानपि न सहेत इति बुद्धव सप्तभिः प्रवाहैः प्रवृत्ता पपा तेत्यर्थः । व्यध्योत्प्रेक्षा। 'गङ्गा सप्ताकृतिर्जाता न्यपतद्धरमूर्धनि' इति भोजः । 'तत्र मुक्ता च शर्वेण सप्तधा लवणोदधिम् । प्रविवेश' इति मार्कण्डेयपुराणे च ॥ ५ ॥ कुम्भोद्भवेनेति ।। श्रीमदगस्त्यमुनिनेत्यर्थः। मिलावरुणयोरुवंशीदर्शनात् स्कन्नं रेतस्ताभ्यां कुम्भे निपिक्तम् । तस्मादगस्त्यो जज्ञे । तथाच श्रुति:----'कुम्भे रेतस्सिपिचतुस्समानम्' इति । महिमेति । विन्ध्यमर्दनक्रौञ्चभर्त्सननदीनदसमुत्पा दनदिगीशधिकारवाला पिक्षणादिमहामहिनामनन्यनिवासभूतेनेत्यर्थः । पीतमिति । सदुक्तम्-'समुद्रतीरमासाद्य भस्मादायाभिमन्लितम् । आजुहावाम्बुधिं पाणि प्रसार्य स महामुनिः ॥ तदानीञ्चागतञ्चाब्धि करे नीहारबिन्दुवत्। प्राशया मास ते ध्यात्वा महादेवमृषीश्वरः ॥' इति । समुद्रशोपणे हेतुस्तु समुद्र माश्रित्य सन्निलीनानसुरानिहन्तुमक्षमाणां देवतानामगस्त्यं प्रति प्रार्थना। तदुक्तं भविष्यत्पुराणे उत्तरपर्वणि 'सम्मन्तय निश्चयं मेरौ ततोऽगस्त्यमुपागताः । विवर्धयियवस्तेत्रो मुनेरस्य दिवौकसः ॥ तेऽगस्त्यमाहुर्बमा समुद्रं शोपयस्व वै। तच्छ्रुत्वागस्त्यविमोमि- ह्यामेयीं धारणान्दधत् ॥ तया पीतस्समुद्रोपि प्रान्तमीनो ·पञ्चदशस्तरजः। + मन्दाकिनी विधिकमण्डलुसम्भृताम्भ- Tin. स्संक्षालितादलिभिदवरणात् क्षरन्ती।। एकेन खं जननि भास्यमरोपयोगि- नांशेन यासि च परेण समेत्य मेरुम्,- ॥७॥ श्रीमत्रिविक्रमवटोवतारकाले मेरौ निपत्य सततं धरणौ क्षरन्ती। सा विष्णुपद्ययि भगीरथभूमिपेन नीता दिवः पुरभिदा च धृता कथं स्यात् ॥८॥ मिकच्छमः। पीते समुद्रतोयेपि देवै. कुबैस्तु दानवाः ॥ क्षयन्नीताः क्षणात्सर्वे क्रन्दमानाः पुनः पुनः । क्षेमं जगत्यभूत्सर्वमगस्त्यर्षेः प्रभावतः ॥ इति। जह्न तनयेत्यभिधां प्रपन्ना सरित्पतिमापू]त्यन्वयः। स्वयज्ञविनाशनात् द्धनाचम्य पुनर्भ गीरथाराधनातुप्टेन जनुना श्रोत्राभ्यां विसर्जनाजनुतनयेत्यभिधा । यथाच रामा यणम् --'ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्यां व्यसृजत् प्रभुः। तस्माजनुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाहवीति च ॥ इति। श्रीमदगस्त्यनिपीतसमुद्रस्य गङ्गाम्बुना पूरणादि कथा आरण्यपर्वणि स्पष्टा। एकेनैव स्रोतसा भगीरथपथानुगमनं बोध्यम् । 'तासु प्राची गतास्तिसः तिस्रः प्राचेतसी दिशम्। अन्या पितृक्रियोयुक्तभगीरथपथानुगा॥' इति भोजः। समुपानय इति । पाताळं गत्वा भस्मीभूतान् सगरपुतान् स्वाम्भसाऽ प्लाव्य तज्जनितपुण्यात् स्वर्लोकवासिनश्चकर्थेत्यर्थः मन्दाकिनीति ॥ मन्दाकिनीरूपा त्वमित्यर्थः। खम् आकाशम् । समे त्येत्यस्यात्राप्यनुपङ्गः। तथाचोक्तं कर्मपुराणे--'अथाण्डभेदादपतञ्च शीतळं महा जलं तत् पुण्यकृद्भिश्च जुष्टम् । प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेयुक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था॥' इति । गगननिष्ठस्य मन्दाकिन्यंशस्य प्रयोजनमाह-अमरोपयोगिनेति । देवानां विहारोपयोगिना इत्यर्थः । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे-'ततः प्रवहति ब्रह्मन् सर्वपापहरा सरित् । गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानामनुलेपनपिञ्जरा ॥' इति । सीति । चतस्रो दिश इत्यादिः । तथाच विष्णुपुराणम्-'मेरुपृष्ठे पतित्वोच्चैनिकान्ता शशिमण्डलात् । जगतः पावनार्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम् ॥' इति। मार्कण्डेय पुराणेपि, 'पपात मेरुपृष्ठे च सा चतुर्धा ततो ययौ।' इति ॥७॥ श्रीमदिति ॥ त्रिविक्रमेति। त्रयः विक्रमाः विशिष्टाः पादविक्षेपा यस्य, लिपु लिपु जीवेषु लोकेषु वा विक्रमः पराक्रमो यस्य इति वा त्रिविक्रमः । या ..

·गडातरङ्गिणी देवि त्वदीयपरिपावनरूपभेद- श्रीहैमवत्यमरनिम्नगयोः सवन्त्योः। ज्योन्यशमिश्रणवशान्मुनिराडभेदं व्यासोऽनुचिन्त्य बहुधाऽचकथत् कथास्ते ॥ ९ ॥ वतारकाले अवतारकाले एव। दिवः सत्यालयात्। कथं स्यादिति। तथाच गीरथाद्विदूरपूर्वत्रिविक्रमावतारकालमारभ्य मेरी निपत्य भुवि प्रवहन्त्यां सत्या वैष्णुपद्या तस्या भगीरथेन सत्यालयादानयनं तत्कृते मूर्धा शक्करेण पहनश्च न टत इति त्रिविक्रमपादप्रभूता मन्दाकिनी न भगीरथेन' नीता महेश्वरेण घियते । केन्त्वन्या ब्रह्मलोकस्थिता हैमवतीत्यायातम् । एतेन हरशिरसि लसन्त्या गङ्गायाः पावित्र्यातिशयो मै त्रिविक्रमाद्मिस्पर्शेन, अपि तु स्वत एवेति दर्शितम् । तेन च रोषस्य शिरसा विष्णुपादोदकधारणरूपः कैश्चिद्वालिशैरुद्भावितोऽपकर्पो विदूर विधूतः । सर्वमिदं ब्रमतर्कस्तवव्याख्यायां दीक्षितचरणैस्सयुक्तिकं श्चितम् ॥ ८ ॥ प्रप .. - एवं सति, 'यच्छौचनिस्मृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थन मूर्ध्नि विधृतेन शिवः शिवोऽभूत्' इत्यादिव्यामवचनविरोधं परिहरति--देवीति ॥ त्वदीयेत्यादि । त्वदीय परिपावनरूपभेदयौः 'श्रीहेमवत्यमरनिम्नगयोः श्रीहेमवतीमन्दाकिन्यो रित्यर्थः। सब न्त्योः प्रवहन्त्योः। सत्यालयात् श्रीत्रिविक्रमपादाच्च। भुवमिति शेषः। अंश मिश्रणवशात् अंशेम भागेन मिश्रणवशात् मेळनाद्धेतोः। मुनिराट् मुनिश्रेष्ठः। विष्णोरवताररूपत्वात् , श्रीकृष्णस्य पञ्चकलोद्भूतस्वाञ्च । 'जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः', 'व्यासो नारायणस्स्वयम्' इत्यादिपुराणवचनात् । 'सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रम विध्वंसदीपकम्। पुराणसूत्रं कृत्वा स व्यासः पञ्चकलोद्भवः ।। त्वां निषेवे प्रदध्यौ च शतवर्षञ्च पुष्करे। तदा त्वतो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो चमूव ह ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनात् , 'नमसूत्रकृते तस्मै घेदव्यासाय वेधसे। ज्ञान शपत्यवताराय नमो भगवतो हरेः ॥' इति भामतीकारवचनाच्च । अभेदम् ऐक्यम्। अनुचिन्त्य उपचर्य । अचकथत् कथितवान्। लुङ्। पुराणेप्विति भावः ·पश्चदशस्तरङ्गः । १२१ ॥ १० ॥ कन्याद्वयं हिमवतः कुटिलेत्युमेति ख्यातं तयोः शशिरुचिः प्रथमाजयोनेः । वेश्मादरेण किल तारकदैत्यभीत- । नीता गणैर्दिविषदां प्रतिगृह्य तस्मात् जातां ततो जलमयीं विधिरात्मशापा- द्वेदैर्ववन्ध किल तां भवतीं प्रवृद्धाम् । तत्याज बहिरपि तत्र महेशवीय । स्कनं निपीय विवशस्त्वयि ते बचोभिः अत्र प्रसङ्गाद्वैमवत्याः सत्यालयमाप्तिप्रकारं दर्शयति-कन्याद्वयमिति ।। कुटि लेति। , सैव पुनर्हेमवती गङ्गा परिणता । उमा श्रीपार्वती। प्रथमा ज्येष्ठा कुटिला। पुराणप्रसिद्धिं द्योतयति। किलेति। दिविषदां गणैः रुद्रवसुभास्कर सहितैर्देवसङ्घः। प्रतिगृह्येति। तारकहन्तुः सेनान्या उत्पादनाय शिवस्य दारार्थे मार्थनापूर्वक प्रतिगृह्येत्यर्थः। तम्मात् पितुहिमवतः। 'कन्यकास्ति कुटिलेति हिमाद्रेः ज्यायसी स्मरणतोप्यघहन्त्री। शङ्कराय वितरीतुममास्सत्यलोकमनयन्त शिशुं ताम् ॥' इति वसिष्ठवचनम् ॥१०॥ जातामिति ॥ आत्मशापाजलमयी बातामित्यन्वयः। बबन्धेति । वामनपुराणवचनम्-'दिवाकरैश्च रुदैश्च वसुभिश्च तपस्विनी। कुटिला ब्रह्मलोकन्तु नीता शशिकरप्रभा ॥ अथोचुर्देवता. सर्वाः किन्वियं जनयिष्यति । पुलं तारक व्याख्यातुमर्हसि ॥ ततोऽब्रवीत्सुरपतिनयं शक्ता तपस्विनी । शा धारयितुं तेजो वराकी मुच्यतामियम् ॥ ततस्तु कुटिला कुद्धा ब्रह्माणं पाह नारदः। तथा यतिप्ये मगवन् यथा शावं सुदुर्धरम् ॥ धारयिष्याम्यहं तेजस्त थैव शृणु सत्तम। तपसाऽहं सुतसेन समाराध्य जनार्दनम् ।। यथा हरस्य तद्वीय धारयिष्ये पितामह । तथा देव करिप्यामि सत्यं सत्यं मयोदितम् ।। ततः पितामहः क्रुद्धः कुटिलामतिदारणाम्। भगवानादिशत् ब्रह्मा सर्वेशम्तु महामुने ॥ यस्मान्मद्वचने पापे न स्थितं कुटिले त्वया । तस्मान्मच्छाप निर्दग्या त्वमद्यापो भविष्यसि ॥ इत्येवं ब्रह्मणा शप्ता हिमवदुहिता मुने। आपो हन्तारं ब्रह्मन् ·সন্ধারী ॥ १२ ॥ क्षिप्तन्तु तेन किल पञ्चसहसपा- नेतधार भवती श्रममन्तरेण । एतादृशी विसदृशा नु कदा पुनः स्या- स्त्व गोचरे मम दृशोश्शरजन्मसूते शरमुखमसुरारिः ६मा स्थो धातृमेरु श्रुतिविषधरराजाः सूतचापामौर्व्यः । दिनपतिरजनीशौ यत्परत्वे रथाङ्गे दधति हहह साक्ष्य नौमि त काशिकेशम् इति गङ्गातरङ्गिण्या पश्चदशस्तरङ्ग - मयी ब्रमलोक शवयामास वेगिनी। तामुत्थितजला दृष्ट्वा बबन्ध प्रपितामह ॥ झक्सामाधर्वयमिाड्मयैन्धेनैर्हढम् ।' इति । प्रद्धामिति अन्धने हेतुगर्मम् । तत्र तादृश्या त्वयीति सम्बन्ध । स्कन्न स्खलितम्। ते वचोभिरिति। महेशवीर्य निपीय तद्वोढुमक्षमेण वैवश्यवशातन्निवृत्त्यर्थं ब्रह्मलोक गच्छता वहिना पथि दृष्ट्वा प्रबोधिताया कुटिलायास्तव 'प्रक्षिपात्माम्भसि प्राज्ञ' इत्येवरूपैर्वचो भिरित्यर्थ ॥ ११ ॥ क्षिप्तमिति ॥ तेन वहिना। किलेति प्रसिद्धौ। एतत् महेशवीर्यम् । एतादृशी पूर्वोक्कमहामहिमशालिनी । अत एव विसदृशा निरुपमा । गोचरे विषये। शरजन्मसूते इति । पडाननजननीत्यर्थ । सम्बुद्धया शरवणे तत्त्यागा दिक सूच्यते ॥ १२ ॥ शरमुखमिति ।। शरस्य मुखम् अग तेजनम् असुरारिविष्णु । भोपनिपदि श्रूयते-'यो लीलयैव विपुर ददाह सोम शल्य विष्णुममिं दधान स्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु' इति । यजुप्यपि, 'त इयु समकुर्वत अमिमनीक साम शल्य विष्णु तेजनम्' इति। ते देवा समस्फुर्सत सम्याहतवन्त । अमिं सोम विष्णुश्च सम्भूयैक वाण कृतवन्त इत्यर्थ । अनीकशब्दो वाणप्रथम माग काष्ठमाचष्टे । शल्यशब्दस्तन्निष्ठरोहम्। तेजनशब्दम्तदनम्। अलो पदेशकाण्डवचनम् । सर्पराजोऽस्य मौरिये वाय्य मिशशिकेशवान् । पलानीक ·पोडशस्तरङ्गः। । गङ्गे कपाद्वहिरुत्पतन्ती वेणी तवाभाति बराकभाजा। करेण गौर्याऽरुणदृष्टि भूयो व्याक्ष्यप्यमाणाम्बुजमालिनीय ॥१॥ स्रोतोनिमजजनतानुपक्तं पापौघमाहर्तुमिवाभ्रगङ्गे। आकुचितामांश्चलर्मिहस्तान् प्रसारयन्ती भवती विभाति ॥२॥ साक्षान्न वेदैरपि भेदहीनैवहिर्विकारायसीयते यत् । यतो निवृत्तञ्च हृदा वचस्तत्त्वमेव गङ्गे परमार्थतत्वम् ॥३॥ फलामाणि चक्रुर्देवान् महतरान् ॥' इति । अत्र सर्पराज इति सर्परादशब्दस्य द्वितीया बहुवचनम् । विषधरराजः वासुकिः। यत्परत्वे यस्य पुरहरस्य परत्वे सर्वो स्कृष्टत्वे । साक्ष्यमित्यवान्वयः। रथाङ्गे रथचक्रे | साक्ष्यं प्रामाण्यम् । त्रिपुरसंहारे विष्ण्वादय एवम्भूता इति पुराणप्रसिद्धम् ॥ १३ ॥ गङ्गे इति ।। उत्पतन्ती उत्प्लुत्य पतन्ती। वेणी प्रवाहः, केशपाशश्च । वराकभाजेत्यनेन शिरसि पतनसौकरी मोक्ता। अरुणदृष्टीति व्याक्षेप क्रियाविशेषणम् । दृष्टेरारुण्यञ्च सापत्न्यरोपमूलकम् । व्याक्षिप्यमाणा बलान्निरस्यमाना। अम्बुज मालिनीवेति । अम्बुजसदृशदेवीकरण पुनः पुनः सम्पर्कादम्बुजमालायत्त्वोत्प्रेक्षा । अस्मिन्नुतरस्मिश्ध तरङ्गे वृत्तमुपजातिः स्रोतोनिमजदिति ॥ स्रोतसि निजयोतसि निमजन्त्यां जनतायामनुक्तं संसक्तमित्यर्थः । आकुचितामान् अधोमुखतया कुञ्चिताप्रान् , आसन्नतीराणां तरङ्गाणां तथा पतनस्य स्वाभाविकत्वात् साक्षादिति ॥ भेदहीनः भेदतात्पर्यहीनेरद्वैतपररित्यर्थः। विकारान् प्रकृ. तेर्विकारान्महदादेः। बहिः यहि भिन्नम्। प्रयोविंशतिविकारविरक्षणमिति यावत् । यत् साक्षात् इत्यमिति स्पष्टतया नावसीयते न निर्णीयते, किन्तु नेति नेतीति निषेधमुखेनैवाखण्डाकारवृत्या विषयीक्रियते इति भावः। हृदा हृद ·१२४ गङ्गातरङ्गिणी प्रातर्निमअन्नृपसुन्दरीणां कुचायमअन्मृगनाभिपङ्कः। यावन्मिळत्यम्म जलस्त्वदीयस्तावन्मृगा नन्दनमाविशन्ति ॥४॥ तमो निहन्तुं तिलकीकृता ते मृत्स्ना विधत्ते तरुणालीलाम् । ललाटलेखामपि दुनियारां सुरापगे सा परिमार्टि सद्यः ॥५॥ गौरी कठोरैस्सुचिरं तपोभिर्याम बताएं गिरिशस्य मेजे। स्वामेव गङ्गे स्वयमुत्तमाङ्गे लावण्यवेणीमनिशं निभर्ति । येन सह वचः यतो यस्मानिवृत्तम् । मनः निणेतुं वाक् प्रतिपादयितुश्च अपर्याप्ते इत्यर्थः । तत् अवाड्मनसगोचरम् , 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति श्रुतेः। परमार्थतत्त्वं सत्यं ब्रह्म हे गङ्गे त्वमेवेत्यर्थः ॥ ३॥ प्रातरिति ।। नृपसुन्दरीणामिति । अन्यास प्रायशः कस्तूरिकालेपस्या सम्भवात्तथोक्तम् । यावत् यदा । तावत्तदैव ! मृगाः कस्तूरीमृगाः । नन्दनं नन्दनवनम् । आविशन्तीति । अहो त्वज्जलैस्वसम्बन्धिसम्बन्ध एव परमपदप्राप्तावावश्यक इति भावः ॥ ४ ॥ तम इति ॥ तमः अलक्ष्मीमन्धकारच। विधते तरुणालीलामिति अर्क इव तमो निहन्तीत्यर्थः । दुर्निवारामिति । 'ललाटलिखिता रेखा परिमा? न शक्यते' इत्युक्तेः । परिमार्टीति। केवलमलक्ष्मीक्षपणमुद्दिश्य चन्दनादिवतिलकी कृतापि त्वदीया मृत्स्ना विधिमप्यन्यथयतीति समुदितार्थः । तथा च भगवान् व्यास:--'जावीतीरसम्भूतां मृदं मूर्ती विमति यः । विभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमो नाशाय वै स्मृतम् ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्री मृदा शुद्धौ ललाट यस्य दृश्यते। स लोपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः॥' इति । विष्णुधर्मोत्तरेपि, 'विभर्ति निटिले मूनि जाह्नवीतीरमृत्तिकाः । विभृयाञ्चक्षुरेकन मीन्दोबिभृयात् कलाम् ॥ गङ्गा मृदोर्ध्वपुण्ड्रन्तु यो बिभर्ति नरो यदा। तदैव तस्य पितरो ब्रह्मलोकमवाप्नुयु ॥ गङ्गा कूलमृदा यस्तु विभृयादर्ध्वपुण्ड्कम् । तदङ्गं ये निरीक्षन्ने ते यान्ति त्रिदिवं नराः ॥" इत्यादि । काशीखण्डेपि, 'गङ्गातटोद्भवां मृत्स्ना यो मौलो विभृयान्नरः। विति सोऽबिम्ब वै तमोनाशाय निश्चितम् ॥' इति चाममिति । अनेन गौर्यधिष्ठानभूतस्याधमत्वं सूच्यते विपरीतार्थकतया गिरिशानभिप्रेतं यथा तथेत्यपि प्रतीयते। गिरिशस्येति । चण्डा गौरीति ॥

·पोडशस्तरङ्गः।
विजृम्भिविन्ध्यांचलतुङ्गशृङ्गभूयिष्ठगर्वक्षपणास्तरङ्गाः ।
हे मातरुल्लङ्घनसाहसात्ते चैमानिकान् हन्त निवारयन्ति ॥ ७॥
भवाब्धिपोतं शरणं गतस्ते पदाम्बुजं नैव विभेमि मातः।
कुतोपि वहि निकपा ज्वलन्तं गतस्य पीडा हिमजा कथं स्यात् ॥ ८॥
श्रान्तं नितान्तं भवकाननान्तश्विरं विहारेण निरन्तरेण ।
दत्वा पयः स्वं मृदुचीचिगीतः प्रस्थापयतं जननि त्वदर् ॥९॥
अत्र गिरिशब्देन गिरिरूपा वेदा उच्यन्ते। तथा च गिरिरूपेषु वेदेषु शेते
तिष्ठतीति गिरिशो वेदप्रतिपाद्यः, तस्य परमेश्वरस्येत्यर्थः। स्वयं न तु बहुकालं
कृतैः कठोरतपोभिः। लावण्यवेणीमिति। लोचनकारास्तल्लक्षणमाहुः---'लावण्यं
हि नामावयवसंस्थानाभिव्यङ्ग-यमवयवातिरिक्तं किमपि धर्मान्तरमेव' इति ।
अत एव सततं बिभर्तीति भावः
॥६॥
तम्य
वेणी प्रवाहम् ।
विजृम्भीति ॥ अत्र कदाचिन्मेरुस्पर्धया विन्ध्याचलस्य विजृम्भणकथा पुराण
प्रसिद्धाऽनुसन्धेया। भूयिष्ठगर्यक्षपणाः अनल्पगर्वस्य विनाशकाः, तदतिशाम्योन्नत्या
दिल्यर्थः। क्षप क्षेपे कर्तरि ल्युट् ।
उल्लङ्घनसाहसात् ऊर्ध्वभागेन तिर्यगति
कमणरूपात्साहसात् । ते इति कर्मणि पष्ठी उलइनान्वयिनी। वैमानिकान्
विमानेन गच्छतो देवान्। हन्तेत्याधये । निवारयन्तीति । उच्चस्तरतया
तन्मार्गरोधनादिति भावः । वाराणार्थानामीप्सित' इत्यपादानत्वम्
भवाब्धिपोतमिति ॥ भवाब्धिपोतं संसारार्णवतरणोपायम् । कुतोपि नैय
विभेमीत्यन्वयः । भयसामान्यस्य संसारमूलकत्वादिति भावः। यहिं निकपा वहेस्समीपे ।
'अभितः परितः समया निकपा हा प्रतियोगेपि' इति वातिकात् द्वितीया ॥ ८॥
श्रान्तमिति ॥ मृदुचीचिगीतः मृदुभिर्मन्दमधुरैः वीचिगीतः वीचीस्वनैरेव
मातृनिद्रागीतैः। प्रस्वापयेति। संसारतप्तस्य मे त्वदम्भः पिवतः त्वहीची
घोषान् शृण्वतश्च त्वचीरे चरमस्त्वत्कारुण्येन भूयादित्यर्थः। अत्र मातृवृत्तान्तस्यापि
मतीत्या समासोक्तिः
॥९॥

·गजातराणा शहोदके त्वां विधिवद्विधिज्ञास्समन्त्रमावाह्य भवन्मयत्वम् । प्रापय्य सम्पूज्य च तन्वतेऽर्चाशस्तेन तेनैव समा हि गङ्गे ॥१०॥ उजीवितो येन पुरतयारि प्रपीडयन् पञ्चशरो गतासुः । स भीष्मसर्मा करुणोमिमालासमाकुलस्ते स्नपयत्वपाङ्गः क्वचित प्रसन्नस्तिमितां वचिच समाविलक्षुब्धमहातरङ्गाम् । प्रीतिप्रकोपौ सममावहन्तीं वीक्षेय मूढोऽम्ब कदा पुनस्त्वाम् ॥१२॥ शङ्खोदक इति ॥ शङ्खान्तनिवेशितशुद्धोदक इत्यर्थः । आवाह्येति। आवाहनं च रविमण्डलात्। तदुक्तं तन्त्रसमुच्चये—'तीर्थमनुना तीर्थ रवेमण्ड लादावाह्य' इति। शस्तेनेति। शस्तता च सर्वदेवप्रीतिकरत्वादिना। तदुक्तं ब्रह्मवैवर्त---प्रशस्तं शसतोयञ्च देवानां प्रीतिदं परम्' इति । तेन उदकेन। समा इति। समाः सर्वाः अर्चास्तन्वत इति योजना। ननु शिवसूर्ययोः पूजायां शङ्को निषिध्यते, "शिवसूर्यौ परित्यज्य शङ्खोऽन्यत्र प्रशस्यते' इति, सर्व लैव प्रशस्तोऽन्जः शिवसूर्यानं विना' इति च । अत्र अव्जः शङ्खः। तत् कथं समा इतीति चेन्न, निर्णयसिन्ध्वादिस्थयोस्तद्वचनयोः शहे शिवसूर्ययोः पूजा न प्रशस्यते, किन्त्वन्येषामेव देवानामित्यत्रैच तात्पर्यात् प्रतिमाप्रकरण एव तदुक्तेः। हीति प्रसिद्धी ॥ १० ॥ उजीवित इति ॥ येन अपाङ्गेन। भीष्मसूरिति सम्बुद्धयन्तम् । मामिति । संसारसन्तप्तमित्यर्थान्तरसङ्क्रमितम्। स्नपयतु शिशिरीकरोतु ॥ ११ ॥ क्वचिदिति ॥ प्रसन्नस्तिमिताम् प्रसन्नामक्लुपां स्तिमिता निश्चलाश्च । समाविलेति। समाविलां सम्यकलुषाम् क्षुब्धाः प्रोच्चलन्तः महातरङ्गा यस्यां ताश्चेत्यर्थः। अत एव प्रीतिप्रकोपाविति। सत्सु प्रीतिः, असत्सु प्रकोप इति समं समकालम् । मूढ इति। अन्यथा इत्तोऽन्यत्र निर्गमनाप्रसक्ते रिति भावः। तथाच काशीखण्डवचनम् -- 'अहो मोहस्य माहात्म्यमहो भाग्य विपर्ययः । निर्वाणराशिं यत् काशी प्राप्य यान्त्यन्यतो बुधाः' इति ॥ १२ ॥ विवेकः।

·दशस्तरहः। अभिदधति विकुण्ठा नेति नेतीति वेदा यदनिशमजमुख्यप्राय॑मानावलोकम् । निगमशिखरगूढं बन्धमोक्षी दशैव प्रदिशदकुहकन्तत्तत्त्वमीडेऽविमुक्ते इति गङ्गातरपियां पोडशस्तरङ्गः । ॥१३॥ सप्तदशस्तरङ्गः। प्रत्यङ्मुखैस्ते सगुणं स्वरूपं चिराय दृष्ट्रेश्वरि चिन्त्यमानम् । अतळमेकं निरुपाख्यमद्धा ब्रह्मैव साक्षात्कृतमित्यमानि ॥१॥ - अभिदधतीति ॥ वदन्तीत्यर्थः। विकुण्ठाः व्याहताः। इत्थमिति बोधनेऽ समर्था इत्यर्थः। तदुक्त काशीखण्डे—'वेदास्त्वान्न च विन्दन्ति किमात्मक इति प्रभो। प्राप्ताश्शतपथत्वञ्च नेति नेतीति वादिनः ॥' इति। तत्रेयं व्याख्या-- 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतिसिद्धं श्रुत्यविषयत्वमाह-वेदास्यामिति । किमा स्मकः किंस्वरूपः। शतपथत्वं प्राप्ताः, वाजसनेयिनः बहुभिर्मागर्यनं कुर्वन्तोपि न प्राप्नुवन्तीति ध्वनितम् इति। नेति नेतीति । इति निषेधमुखेन । वेदाः 'अथात आदेशो नेति नेति' इति वृहदारण्यकश्रुतयः। अजमुख्येति विधिह रिहरादिमि नित्यं काम्यमानदर्शनमित्यर्थः। उक्तश्च शिवपुराणे-'अप्राकृततनुः श्रीमान् लक्ष्यरक्षणवर्जितः। इत्यादिना परमशिवमहिमानं वर्णयता कमलासनेन-~-'हरि श्वाहञ्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुपैरद्यापि नित्यं दर्शनकाक्षिणः।' इति। अकुहकं न विद्यते कुहकं कपटं मायालक्षणं यस्य तम्। मायाकृता घरणाभावात् सर्वज्ञमिति यावत् ॥ १३ ॥ प्रत्यङ्मुखैरिति ॥ प्रत्यङ्मुखैः निर्गुणवकतानहृदयैः। चिराय चिर कालेन। दृष्ट्वा प्रसन्नया त्वया प्रदर्शितं दृष्टुत्यर्थः। चिन्त्यमानं निर्गुणत्रम साक्षात्कारोपयोगितयेत्यादिः। अतर्यम् अनुमान रिदमित्यनिति निर्धारयितुमशक्यम् ।

·१२८ गगातरङ्गिणी अस्थाय तोपाजननीश्वराणां नेत्राम्बुजीधः शुभगोचराप्त्या। निपत्य सम्मुह्यति ते मुखेन्दोः प्रभाप्रवाहे ननु चित्रमेतत् ॥२॥ जगत्त्रयीमोहविनाशनार्थ गृह्णासि रूपं कृपयाऽखिलेशि। तेनैव लावण्यरसाकरेण भूयस्तदुद्रुकमहो तनोपि ॥३॥ एकम् अद्वितीयम्। न उपारख्यायते इति निरुपाख्यम् अवाच्यम्। अद्धा पर मार्थम्। साक्षात्कृतं प्रत्यक्षतो दृष्टम्। अमानिी अनुभूयमानानन्दस्यापरिच्छि न्नत्वादिति भावः ॥१॥ प्रस्थायेति ॥ नेताम्बुजौधः शुभगोचराप्त्या तोपात् प्रस्थायेति सम्बन्धः। त्वन्मुखरूपादिमनोहरविषयलाभावसरमाप्त्या ससन्तोपं त्वन्मुखमुदिदय प्रस्थायेत्यर्थः । ईश्वराणां हरिहरब्रह्मादीनाम्। मुह्यति मोहं वैचित्यं भक्त्यतिशयप्रयुक्तं प्रामोति। इन्दुप्रभानिकरे पतितानामजानां मीलनरूपं वैचित्यं युक्तमिति भावः। चित्रमेतदिति । प्रहाणां स्थान विशेष स्थितिपयुक्तमानुकूल्यं प्रातिकूल्यश्च गोचर इति देवज्ञानां व्यय हारः। तथा च शुभगोचरो लब्ध इति हर्षात् प्रस्थितस्य नदीप्रवाहे निपत्य मूर्छ- ज्योतिश्शास्त्रविरुद्धत्वाचित्रमित्यर्थः ॥ २॥ जगदिति ॥ मोहेति। मोहस्संसारकारणमज्ञानम् । गृहासि अङ्गीकृत वत्यसि । रूपं विग्रह विशेषम् अखिलेशि सर्वेषां देवमनुष्यादीनामपि स्वामिनि । स्वामी खलु स्वीयानामनिष्ट निवारणार्थ प्रवर्तते, यथा गोपो गवामिति भावः। लावण्येति। लावण्यमेव रसः अमृतं तस्याकरेणेत्यर्थः। 'रसो रागे विषे वीर्य तिक्तादी पारदे द्रवे। रेतस्यास्वादने हेनि निर्यासेऽमृतशब्दयोः।' उक्तञ्च लावण्यलक्षणमुज्वलनीलमणी-~-'मुक्ताफलेषु छायायास्तरळत्वमिवा न्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेपु तल्लावण्यमिहोच्यते॥" इति। तेनैव जगन्मोहविना शनार्थ गृहीतेनैव रूपेण। एवकारो विरोधमुद्रावयति । तदुद्रेक तस्य मोह स्योद्रेक प्रवृद्धिम् । तनोपि अर्थात् पश्यताम् । वैचित्यस्याज्ञानस्य च मोहपदे नाभेदाध्यवसायाविरोधः इति वैज यन्ती।

·तदशस्तरङ्गः । १२९ मौहस्य हानिस्समगोचरात्स्यान्महेशि बोधादिति ये वदन्ति । मृपावदास्ते ननु शङ्करस्ते दृष्ट्रा वपुर्मुह्यति तत्र गाढम् ॥४॥ त्वत्तो गृहीत्वाऽम्ब जलं पयोदैः श्रुतेरिखार्थ मुनिभिः प्रणीताः । त्वामेव नद्यः स्मृतयो यथा तां नानासरण्या परिहयन्ति निक्षिप्य चैतस्त्वयि जनुकन्ये निर्यात एतन्न लभेत पश्चात् । चित्रं न तल्लोकमनो हरन्ती गत्वा पयोधौ हि निलीयसे त्वम् ॥६॥ । मोहस्येति ॥ मोहस्य अज्ञानस्य । 'हानिर्नाशः । समगौचरात् समानविप यकात् बोधादपरोक्षजानादिति योजना। स्यादिति । ज्ञानाजानयोस्तम.प्रका सवद्विरोधादिति भावः। ये अद्वैतिनः। मृपावदा ननु मृपावदा एव। मृपा वदत्वमुचितमेवेति भावः। कुत इत्यत आह-गकर इति। शं सुर्ख करो तीति शङ्करः, मोहं विनाश्य निरतिशयमुक्त्यानन्दप्रदः परमेश्वर इत्यर्थः। सोपि मुह्यति मोहं कारणे कार्योपचारान्मोहहेतुमनुरागम् उपभोगेच्छां वैचित्यं वा प्रामोति । तत्र वपुष्येव। अन अनुरागानानयोरभेदाध्यवसायरूपातिशयोक्तिः। मृपायदा इत्यत्र प्रपञ्चमिथ्यात्ववादस्यानृतवादत्वाध्यवसायरूपातिशयोक्तिश्च त्वत्तो गृहीत्वेति ॥ 'वृष्टिकी वृष्टिजला' इति स्मरणादिति भावः। वृष्टे: कारणभूतं जलं यस्याः सा वृष्टिजलेति तद्वयाख्या। स्मृतय इति इतिहास पुराणादीनामुपलक्षणम् । यथा इव। तां श्रुतिम्। नानासरण्या नानामार्गेण अन्यत्र नानाप्रकारेण। परिहयन्तीति। 'विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिप्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् ॥' इति वचनादितिहासादीनामुपह कत्वम् । यथा मुनिमिनिबन्धनीयानर्थान् वेदेभ्यः सङ्कलय्य लोकोपकाराय निर्मितानि पुराणादीनि शब्दतोऽर्थतस्तात्पर्यतो वा वेदानेवोपबृहयन्ति, तथा पयोदैस्त्वत्तो जलमुद्धृत्य वर्धिता नयस्त्वामेय बहुभिर्मार्गभेदैर्वर्धयन्तीत्यर्थः निक्षिप्येति ॥ निर्यातः मृतः, प्रस्थित इति च। 'निर्याणं त्वचि हस्तिनः। नेत्रान्ते निर्गमे मोक्षे मरणे च प्रकीर्तितम्' इति केशवः। एतत् त्वयि क्षिप्तं चेतः। न लभेत पश्चात् पुनर्न प्राप्नुयात्। तदानीमेव सपिलासाजा नस्य विनाशेन विमुक्तिप्राप्तेरिति भावः। कचिद्विसम्भेण स्वकीयं धनं निक्षिप्य - ·१३० गगातरङ्गिणी सा कथ विशुद्धसचोत्थतनो भवत्यां स्नानाय सर्वः शुभ एव कालः । तवापराणामिन नो नदीनां रजोभिभूत्या हि भनत्यशुद्धिः ॥७॥ देशान्तर प्रस्थितेन कालान्तरे पुनस्तत् प्राप्तव्य हि । इह तप्राप्त्यमावोक्त्या गङ्गाया परकीयस्थापहारकत्व प्रतीयते। तत् सौभाग्यातिशयेन मनोवशीकरण रूपमिति सूचवितु रोकमनो हरन्तीति। पयोधी हि निलीयसे। हीति हेती। सागरेण सहैक्य प्रामोपि। सागरे निलीय तिष्ठसीत्यपि प्रतीयते। निक्षिप्त दद्यादिति भाव । अत्र मनोवशीकरणमेव तदीयस्वहरणत्वेना यवसितम् । अन्त्यकालेदेवीम्मरणमेवाल चेनोनिक्षेपणत्वेनाभ्यवसितमिति च बोध्यम् ॥६॥ विशुद्धसत्त्वोत्थतनो इति ॥ "विरजा' इति स्मरणात् । विगत रज यस्यास्सा विरजेत्यर्थ इति तद्वयाख्या) 'सरस्वती रजोरूपा तमोरूपा करिन्दजा। सत्त्वरूपा च गङ्गाऽत्र नयन्ति ब्रह्म निर्गुणम् ॥' इत्यादिस्मृतेश्च । अयम्भाव भूतानीन्द्रियाणि च सामान्यदिव्यभेदाद्विविधानि । तत्र सामान्यानि प्रसिद्धान्येव । दिव्यानि तु, 'सत्त्व यतत् पराभ्यामरिकलनतो निर्मल तेन ताबमूतैर्भूतेन्द्रियस्ते वपुरिति बहुश थूयते व्यासवाक्यम्' इति भगवदेहोषादानवेनातिविशुद्धानि । तैर्मह दादिक्रमेणोत्पन्नै समारब्धातीव विशुद्धा चिदानन्दैकरसपरब्रह्मप्रतिफल नयोग्या देल्या स्तनुरिति। इदञ्च रजसा अनभिभवे हेतु । सर्व शुभ एवेति। 'सर्व एवं शुभ कालस्सर्वो देशस्तथा शुभ । सर्वो जनो दानपात्र श्रीमतीजाहवीतटे॥' इति स्मरणात्। श्रीमतीति पुवद्भावाभाव आप। रजोमिभूत्या आर्तवाभिभवेन । हि यत । अशुद्धिरिति । अन्यनदीना वर्पास्वार्तवाभिभव ततस्तदा तासु स्नाना 'सम्प्राप्ते श्रावणे मासि सर्वा नद्यो रजस्वला । कुर्वीत वर्जयित्वा तु जाह्नवीम् ॥ 'यावन्नोदेति भगवान् दक्षिणाशाविभूपणम् । तावडेतावहा नद्यो वर्जयित्वा तु जाहवीम् ॥' इत्यादिकात्यायनयोगयाज्ञवल्क्यस्मर णात्। अत्र सर्वा नद्य इति । गङ्गासङ्गविहीनास्सर्वा नद्य इत्यर्थ 'गङ्गाम्भसा समायोगाढुष्टमप्यम्बु शुद्धयति' इति मात्स्योक्ते । कालिन्दयादीना नैवार्तवामि भव इति निर्णयसिन्धौ स्पष्टमभिहितञ्च । यद्यपि, 'आदौ कर्कटके देवि महा नद्यो रजस्वला त्रिदिनन्तु चतुथेऽहि शुद्धा स्युर्जाहवी तथा ॥ इति भविष्यपुराण वचनात् , 'प्रथम कर्कटके देवि त्र्यह गङ्गा रजस्वला' इति हेमाद्रयुक्तकात्यायनवच नहता च। तासु म्नानन्न ·सप्तदशस्तरङ्ग । १३१ सहकान्ततीर्थान्तरसशक्तिर्जागर्पि मातः सुखसन्निपेया। उददमुखी योगपितानदानवतादिभिः किं फलमद्य काले ॥८॥ महाश्मशानाधिकभृतिशक्ते वग्यात्महत्या निहिता निपत्य । पापाय नैवापि तु शाश्वताय म्यानाय मेयन्न भान्महत्चम् ॥ ॥ नाच गङ्गाया अपि रजोभिभव , तथापि 'वर्जयित्वा तु जागीम्' इत्युदाहृतवचना विरोधाय प्राट्काले रजस्वला महानद्यश्चतुर्थेऽहि तथा शुद्धा भवन्ति, यथा जाहवी सर्वदा शुद्धा भवतीति रीत्या भविष्यपुराणवचनस्य व्याख्येयतया कात्या यनवचनस्थस्य गङ्गापदस्य जाहवी यतिरिक्तगोदावेण्यादिनद्यन्तरराक्षणिक्तया च ना सङ्गतिरिति ॥ सक्रान्तेति ॥ करौ पुष्करादितीर्थान्तरैगङ्गाया स्वस्वशक्तेस्समर्पणादिति भाव । कि फलमिति। योगादिफरम्य गङ्गायास्सुखसेवयैव लाभेनायासादिमाल स्थावशिष्टत्वादिति भाव । तथाच नारदीयवचनानि-'किमष्टाङ्गेन योगेन कि तपोभि किमध्वरै । वास एव हि गङ्गाया सर्वतोपि विशिप्यते ॥ कि यने बहुभिर्जप्यै कि तपोभिर्धनार्पणे । स्वर्गमीक्षपदा गङ्गा सुखसेव्या यतस्तत ॥ इति । अद्य काल इति । अस्मिन् काले कलावित्यर्थ । गतागतसौकर्यशालिनि वर्तमानकाले इति वा ॥ ८॥ महाश्मशानेति ॥ महाश्मशान श्रीकाशी तत्र विद्यमाना या अधिक भूतय गङ्गानयनात् पूर्व विद्यमानमूत्यपेक्षया अधिकतरा भूतय मुक्तिजनकत्वपाप नाशकत्वादिरूपमहिमान तासा शक्ति तदनुकूला शक्ति तदवच्छेदकीभूता शक्ति रिति यावत् । तस्यास्सम्बुद्धि । गङ्गासम्बन्धादेव श्रीकाश्या अधिकतराण्यैश्चर्याणि तदुक्तम्-'आनन्दकानने तस्मिन्नविमुक्त शिवारये। प्रागेव मुक्ति ससिद्धा गङ्गासनाचतोऽधिका ।। इति। महाश्मशानशब्दार्थ काशीखण्डे निरुक्त - श्मशब्देन शव प्रोक्तश्शान शयनमुच्यते। निर्वचन्ति श्मशानार्थ मुने शब्दार्थको विदा ॥ महान्यपि च भूतानि प्रळये समुपस्थिते। शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशान तु ततो महत्॥' इति । अस्य व्याख्या-महाश्मशाननाम निर्वक्ति-~-३मशब्देनेति द्वाभ्याम्। श्मशानार्थ श्मशानशब्दयोरर्थम् । शब्दार्थी जातानीत्यर्थ ।

·१३२ गातरङ्गिणी दुप्यन्ति सर्वाण्यपि सम्भृतानि रथल्पै दिनैरन्यनदीजलानि । : शुई कदाप्यम्ब जनानात्मद्रवं नाते तीर्थमचिन्त्यशक्ति ॥ १०॥ नमोऽस्तु ते सत्यनिकेतनायै नमोऽस्तु ते जाह्रविषिष्णुपये। नमोऽस्तु ते शम्भुजटाञ्चिताय नमोऽस्तु ते सागरसङ्गताय । ॥११॥ प्रदर्य निर्वचनमाह-महान्त्यपीति । अपिशव्देनाहकारादयो गृह्यन्ते। शवा. मृता. शेरते लीयन्ते अत्र काश्यामिति । अपि च, 'भय॑न्ते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवहिना । अतो महाश्मशानं तद्दर्शतीनां परा गतिः ॥' इति । स्वयि निप त्येत्यन्वयः। शाश्वताय स्थानायेति । मुक्तये इत्यर्थः । 'न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते।' इति श्रुतिसिद्ध शाश्वतत्वम् । मुक्तिपापकत्वञ्च 'सितासिते सरिते यत सगते, तत्राप्जुतासो दिवमुत्पतन्ति। ये वै तन्वं विसृजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्वं भजन्ते।' इति ऋग्वेदपरिशिष्टे श्रवणात् । सितासिते गङ्गायमुने। तन्वं तनुम् । आप्लुतासः आप्लुताः । जनसः जनाः। 'या गतिर्योगयुक्तस्य सात्त्विकस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायान्तु शरीरिणः ॥' 'ये मुञ्चन्ति नराः प्राणान् गङ्गायां विधिनन्दिनि । ते विष्णुलोकं गच्छन्ति स्तूयमाना दिवि स्थितैः ॥' 'ज्ञात्वाऽज्ञात्वा च गङ्गायां यः पञ्चत्वमाप्नुयात् । अनात्मघाती स्वर्गी स्यान्नरकान् स न पश्यति' इत्यादिस्मृतेश्च दुप्यन्तीति ॥ सम्भृतानि उद्धृत्य पात्रेषु स्थापितानि । शुद्धमिति । स्वभा वतः संशुद्धमित्यर्थः। निखिलान्यपि जलान्तराणि निसर्गतः क्रिमिविशेपसंकु लानि, गङ्गाजलं तु न तथा । एतच्च सूक्ष्मदर्शिना यन्त्रेण परीक्षणे सुस्पष्टम् । जना देनेति । जनार्दनात्म जनार्दनरूपं द्रवमित्यर्थः ॥ 'योऽसौ सर्वगतो विष्णुश्चित्स्व रूपी जनार्दनः। स एव द्रवरूपेण गङ्गाम्भो नात्र संशयः ॥' इति नारदीयवचनात् । नेति। दुष्यतीति वचनविपरिणामेनानुपज्यते। अचिन्त्यशक्तीति--'अचिन्त्यशक्ति गङ्गाम्भः तिलमालं तु यः पिवेत् । देवो भवेत्स सिद्धो वा' इति पामस्मरणात् ॥ १० ॥ नमोऽस्त्विति ॥ सत्यनिकेतनायै सत्यं सत्यलोकः निकेतनं यस्यात्तस्यै । अल प्रथम सत्यलोकस्थितिः, ततो विष्णुपादोदकीभावः, ततश्शम्भुजटापतनम् , ततश्च भूमौ निपत्य सागरेण सङ्गम इनि क्रमो विवक्षितः " ·सप्तदेशस्तरङ्गः। 17 ॥१२॥ धर्मद्रवां त्वामयिः रनगी · निपेव्यमाणः श्रितकामधेनुम् । पसानि भूयोपि च सैकते ते गङ्गे कदा 'निश्युदिते सुधांशौ। पितृवनभुवि वासः प्रेतसविलेपः कुणपभसितमाशा वस्त्रमस्थीनि भूपा । विपमशनमुपान्ते कुक्कुरा यस्य काश्यां' दुरधिगमसमीहं मोचकं तं अपये इति गङ्गातरङ्गिण्यां सप्तदशस्तरङ्गः - ॥ १३ ॥ T -- धर्मेति ॥ धर्मद्रवां धर्मरूपो द्रवो यस्यास्ताम् , 'धर्मद्रा' इति स्मरणात् । रत्नगर्भाम् , रत्नानि गर्भे यस्यास्ताम् , 'रनगर्भा' इति स्मरणात् । श्रितकामधेनुं'काम धेनुः' इति स्मरणात् । अत्र विशेषणैर्गनायानिवर्गसाधकत्वं प्रतिपादितम् । निशीथि न्या सैकते गङ्गातीरे निशाकरकरास्तृते निवासस्य निरतिशयीत्याधायकत्वं स्वेनानु भूतं हृदि निधायाह-वसानीति । सैकने सिकतामये तीरे। इदञ्च प्रीत्युद्दीपकम् । निशि, तत्रापि सुधांशावुदित इत्यर्थः । अंशना सुधामयत्वोक्तिरपि प्रीत्याधाने निमि तान्तरबोधनार्थम् । तथा चोक्तं काशीखण्डे अष्टाविंशतितमाध्याये—'स्वर्गस्थस्य न सा प्रीति जतः सुखमक्षयम् । या स्याद्गातटे पुंसां रात्री चन्द्रोदये सति-॥' इति पिलिति ॥ पितृवनभुवि श्मशाने। प्रेतसबै रितिः सहार्थे तृतीया । यद्यपि कल्पान्ते जगदखिलमलिक्नेत्रज्वाला भिरपसंहत्य श्मशानममाने मुवने निरस हाय विहरणाद्भगवान् श्मशानवासीयुच्यते, तदुक्तं दीक्षितेन्द्रः-दग्धे तयाक्षि दहनेन चराचरेऽस्मिन् मत्वाऽखिलं भुवनमेव महाश्मशानम् । तत्र स्थिति विवुध नाथ तवासहाया सन्त. श्मशानवसति समुदाहरन्ति ॥ इति, तथापि पुद्रशमशानेपु प्रसिद्ध शिवस्य सन्ध्याकालिकं परिक्षुब्धभूतगणादिभ्यो जगद्रक्षणार्थ ताण्डवममि मेत्येत्यमुक्तम् । तदप्युक्तं तैरेव-'सन्ध्यासु भूतगपभैरवभद्रकाळीसंरम्भजन्मजगढापदपा सनाय । तद्गोचरेपु पितृकाननमिपु त्वं तत्तादृशं गिरिश ताण्डवपातनोपि ॥ इति । कुणपमसितं शवमस्म । आशा वस्त्रमिति । माशैव दिगेय वम्बम् न तु वमान्तरमित्यर्थः । - ·ক্কানী पावनी । मुनिवधूपरीक्षार्थं देवदारुबने विवसनमावेन सञ्चारात्, पार्वत्या ब्रूते जयं प्राप्तवत्या सर्वस्वापहरणाद्वेति भावः। तदुक्तं स्कान्दे द्वितीयखण्डे:-'गोर्या जित्वा पुरा शम्भुननो यते विसर्जित । अतोऽथ शङ्करो दुःखी गौरी नित्यं सुखावहा ॥' इति । अस्थीनि भूपेति। 'अस्पृश्यान्यस्थ्यादीनि किमर्थमतिमाळ विग्रहे धार्यन्ते इति चेत् , पुरा प्रळयावसरे विधि विष्ण्वादयः सर्वे सम्भूय शिवं प्रार्थयन् । भगवन् त्वत्कपर्दच्युतगङ्गायाम स्थिप्रक्षेपणान्मुक्तिरिति प्रसिद्धेः साक्षा त्वयि केशास्थ्यादीनि दत्वा मुक्ता भवेम इति । एतत्प्रार्थनानुरोधेनैव तद्धारणं कृतम्। तथा च स्कान्दे--'देवाः ऊचुः---'या धृता भवता जनुतनया लोक तस्यां यदीयान्यस्थीनि प्रक्षिप्तानि महीतले ॥ तेषामपि महादेव मुक्ति र्भवति हि प्रभो। तस्मादस्मान् दयासिन्धो रक्ष संमृतिमध्यगान् ॥ तैरेवं प्रार्थितो देवस्तथैव कृपयाऽकरोत् । अतस्सुराणां रक्षायै भस्मास्थीनि दधौ विभुः ॥' इति । कुक्कुराः श्वानः । ते वेदाः । तदुक्तं नीलकण्ठदीक्षितैः- श्वानस्ते निगमा यदीय भवनद्वारे चरन्ति स्वतः' इति । दुरधिगमसमीह मिति । दुरधिगमा अता दुर्भगैः दुर्जेया समीहा वास्तवेच्छा भगवतः श्मशानवासादेः निरतिगयम्वात्मानन्दनित्या स्वादप्रयुक्तविषयसुखवैतृप्ण्यस्फुटीकरणाभिप्राय इति यावत् । चेष्टा वा यस्य तम् । तथाच भागवते काश्यपवचनम्—'हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः स्वात्मन्नृतस्या विदुपस्समीहितम्। यैर्वस्वमाल्याभरणानुलेपनैः श्वभोजनं स्वात्मतयोपलाळितम् ॥ ब्रह्मादयो यस्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदश्च माया। आज्ञाकरी तस्य पिशाच चर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥' इति । अयमर्थः-समीहितमभिप्रेतम् । देहस्य कुञ्चितत्वं दर्शयित्वा आत्मनिष्ठा कर्तव्येति लोकशिक्षारूपम् । अविदुषः अविद्वां सः। अजानाना इत्यर्थः । यद्वा, न विद्वानन्यो यस्मादिति तस्य सर्वज्ञस्येत्यर्थः । स्वात्मन्नृतस्य स्वात्मनि रतस्य स्वात्मानन्दामृतसागर निमग्नस्येति यावत् । सोऽयम् । दुर्भगानेवाह--यैरिति । दुर्भगै रित्यर्थः । श्वभोजनं पतनानन्तरं श्वभिर्भक्ष्य माणं शरीरमिति यावत् । स्वात्मतया अयमेवात्मेति बुद्धया। अहो अतयं तस्या चरणमित्याह-ब्रह्मादयः येन कृतान् सेतून् स्वस्वाधिकारान् पालयन्ति । यः कारणं यस्य। येन कृतमिदं विश्वं माया च यस्याज्ञाकरी। विभूम्नः परमेश्वरस्य विडम्बनं देवस्य भाविदशानुकरणमिति। भोचकमिति । सर्वपापनिवर्तकज्ञानविपय छान्द ·जटा५शरतरजा । . वन्दे भगवति गङ्गे जलजाताङ्गे पदानतासङ्गे। विचलत्तुङ्गतरङ्गे विजितानङ्गेशमोहनापाङ्गे ॥१॥ मित्यर्थः। 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति, नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्ते । एवं मन्त्रोपनिषद्यपि पाशमोचकज्ञान विषयत्वं श्रूयते---'संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरञ्च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः, अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावात् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इति च। अयमर्थ:-~क्षरं क्षरणशीलं प्रधानं पाशः। अक्षरम् अविनागी पुरुषः जीवः पशुः, 'अक्षरं पशुरित्युक्तं क्षरं पाश उदाहृतः।' इति शिवपुराण वचनात् । एतत् द्वयं संयुक्तम् , तयोस्सम्बन्धस्यानादित्वात् । व्यक्ताव्यक्तमिति । समाहारद्वन्द्वः। व्यक्तं प्रधानकार्यभूतः प्रपञ्चः , अव्यक्तं तत्कारणभूतं प्रधानम् , 'व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादि घटादि च। तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्य ते॥' इति शिवपुराणवचनात् । एवम्भूतं विश्वं समस्तं ईशो भरते बिति । नन्वनादिरविद्यासम्बन्धः ईश्वरस्याप्यस्तीति कथमीप्टे, जीवाः कथं नेशते, तत्राह- अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावादिति । भोक्तृत्वप्रसिसन्धानरूपपाशबन्धस्वात् जीयोs नीश इत्यर्थः। तादृशपाशमोचने क उपायस्तत्राह-ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्व पाशैरिति । पक्षभेदविभिन्ननानाप्रकारावच्छिन्नैः पाशैर्मुच्यते इत्यर्थः। तदुक्तं लेड़-'स एवं मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः। अविद्यापाशवन्धानां नान्यो मोचक इप्यते ॥ तमृते परमात्मानं शङ्करं परमेश्वरम् ॥' इति। देवं स्वयम्प्रकाशं तत्पदार्थलक्ष्यं त्वम्पदार्थलक्ष्येणाभिन्नमवगम्य सर्वपाशैः सर्वेभ्यो विद्याकामकर्मादिभ्यो चन्धनहेतुभ्यो विमुक्तो भवतीति चन्दे इति ॥ त्वामिति शेपः । जलजातेति । जलजातं जलसमूह एवाझं शरीरम् , अङ्गान्यवयवा वा यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः। यद्वा, जलजातानि पानि अ) प्रवाहरूपे, जलजातं पद्म अङ्के हस्तात्मके वा यस्यास्तथाभूते इति वा । विजितेति । विजितानङ्गस्य ईशस्य परमेश्वरस्य मोहनौ अपाङ्गौ यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः । अस्मिन्नुत्तरस्मिश्च तरङ्गे वृतमार्या ।

·गढ़ातरहिणी ॥२॥ स्वेतरभानकरी या स्वयंप्रकाशा प्रणिता सा चित् । स्वेतरशुद्धिविधात्री स्वयंपवित्रा ज्वमेव जनयित्रि गिरिशशिरस्कृतवसति विचलद्वीचीविराविणी मातः । वामोत्सङ्गनिपण्णां गिरिजा फेनोपदेशतो हमसि गङ्गे कुनसान्निध्या तोयेऽस्मिन पावयेति यो यत्र । स्नाति हि भक्त्या सुकृती तस्मै तत्राम्य सन्निधिं कुरुपे - ॥४॥ स्वेतरेति । स्वेतरेपां सर्वदृश्यानां भानकरी स्फूर्तिकरीत्यर्थः । सर्वसाक्षि त्वादिति भावः । एवं प्रवर्णिता निगमशिरसा सविस्तरं प्रतिपादिता सा चित् त्वमेवेत्यन्ययः। जनयित्रि त्रिजगन्मातरित्यर्थः। जगद्विवर्तोपादानमिति यावत् ॥ २ ॥ गिरिशेति ।। विचलदिति। अनेन हासशब्दः प्रतिपादितः। गिरिश शिरस्थेत्यनेन हासनिमिचं गङ्गानिष्ठमुत्कर्ष प्रतिपाद्य गिरिजाया अपकर्ष प्रतिपाद यति-वामोत्सङ्गनिषण्णामिति। वामस्य गिरिशस्य उत्सङ्गे निषण्णामित्यर्थः । यद्रा, वामे सव्ये उत्सङ्गे अर्थात् गिरिशस्य निपणामित्यर्थः । 'वामः कामे सव्ये पयोधरे। उमानाथे प्रतिकूले चारौ' इति हैमः। हससीति गम्यो पेक्षा गङ्गे इति ।। मामिति शेषः। इति इति प्रार्थयन् । तथा च श्रूयते-'इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचना परुणिया असिक्किया मरुधे वितस्तयाजिकीये शृणुद्यासुपोमया' इति गङ्गादीनां तीर्थभूता नामावाहनमन्त्रः। तैत्तिरीयस्यास्य मन्त्रस्य भाप्यम्-हे गङ्गे, विश्वनाथराजधानीसमी पस्थे भागीरथि, हे यमुने आदित्यतनये, हे सरस्वति नदीरूपेण विद्यमाने ब्रह्मपलि, हे शुतुद्रि एतन्नामकसरिद्वरे, हे आर्जिकीये एतन्नामकसरिद्वरे, हे मरुधे एतन्नामकसरिद्वरे, यूयं मे व्यत्ययेन मया इमं मन.पूर्वकं वाचा पठ्यमानं स्तोमं स्तुतिरूपमन्त्रसमूह शृणुहि व्यत्ययेन शृणुत, श्रुत्वा च युप्मत् युष्मस्थानेभ्यः आसचत, उपसर्गव्यवधानं सचतेदैर्घ्यञ्च छान्दसम् । आगच्छत। मां पावयितुं यथा वान्छितं दातुञ्च प्रकृतस्नानजलमध्यमार्ग प्रतीति शेषः । सन्निधध्वञ्च । कानिस्सह- परुप्णी नाम नदी तया परुणिया। असिक्नी नाम नदी तया असि किया । उभयन्न तृतीया पावय।

·अष्टादशस्तरङ्गः। उद्धर्तव्यो वेगादिद्धातको भवाम्बुधी मगः । अब्धिपरायणयाऽयं सिद्धिमुखानां निघे स्वया सदयम् दुष्कृतकर्दमलिप्तं दुष्टाशाशान्तधावनश्रान्तम् । प्रक्षाळय मामये प्राप्तं मातस्तरङ्गहस्ताः यामक्षरविश्लेपश्छान्दसः। वितस्ता नाम नदी तया वितस्तया सह । सुपीमा नाम नदी तया सुपोमया सह । प्रार्थयितुरयमाशयः-- यद्यप्यहमेतन्मन्त्रोक्तानामनुक्तानाश्च महानदीनां रोधांसि गत्वा चिरकालं स्थित्वा स्नात्या पीत्वा च दिवसानपनेतुमक्षमा, तथापि अहं यत्र कुत्रचित् इदकूपाादकेन स्नानं कुर्वाणः एतन्मन्त्रेण गङ्गाया नदी उपतिष्ठे। उपस्थिताश्चागत्य सन्निदधताम् । सन्निधाय च मदीयानाम्महतामप्ये नसां विनाशं विदधताम् । विधाय चैवं मामभिदधताम् , पूतोऽसि, शुद्धोऽसि, मुड्क्ष्य भौमान् भोगान् सकुटुम्बः सपरिवारः साश्रितवर्गध। भुक्त्वा चान्ते यथेच्छं पुण्यकृतां लोकानाप्नुहीतीति । हीति प्रसिद्धी। तस्मै तं पापयितुम् । क्रियाओं पपदेत्यादिना चतुर्थी। तत्र तस्मिन् तोये। तथाच नारदीयवचनम्-'यो गृहे स्वे स्थितोपि त्वां स्नाने संकीर्तयिष्यति । सोपि यास्यति नाकं वै इत्याह वरुणश्च ताम् ॥' इति ॥ ४ ॥ उद्धर्तव्य इति । अर्थात् भवाब्धेः । इद्धातङ्कः प्रवृद्धव्यथ.1 अब्धि परायणया अधिरेव परं मुख्यमयनं यस्यास्तया। अनेनाब्धेरुद्धरणकुशलता द्योत्यते। अणिमादीनामाश्रयभूते इत्यर्थः। तदुक्तं काशीखण्डे--- 'सिद्धयः सिद्धिलिङ्गानि स्पर्शलिङ्गान्यनेकशः। मासादा रनरचिताश्चिन्तामणिगणा अपि । गङ्गाजलान्तस्तिष्ठन्ति कलिकम्मपभीतितः।' इति । अस्य व्याख्या-सिद्धय इति । अणिमाद्याः। सिद्धिलिङ्गानि सिद्धिदानि लिङ्गानि, प्रत्यक्षमाहात्म्यभाञ्जीति वा। स्पर्शलिङ्गानि यत्सम्पर्केण लोहादयः सुवर्णानि भवन्ति, ताशपापाणघटितलिङ्गा नीत्यर्थः। स्पर्शमात्रेण धर्मार्थकाममोक्षसाधकानि लिङ्गानीति वा। रनरचिताः रत्न सिद्धीति। विनिर्मिता इत्यर्थ इति दुष्कृतेति ॥ दुष्टेनि। दुष्टया आशया विषयतृप्णया आशान्तेषु दिग न्तेषु धावनेन श्रान्तमित्यर्थः। अग्रे त्वत्पुरोमागे ·१३८ गगातरगिणी मकराधिष्ठितदेहा मकराधिष्ठानभूतदेहा च। महतीघरमुखमहिते महतीं तनुतां विभूतिमभितो मे ॥७॥ धनशैवलकचपक्षं मधुकरकुरळं विलोलमीनाक्षम् । विकसितसारसवदनं विसबाहुलतं स्थाङ्गवक्षोजम् ॥८॥ आवर्तनाभि मध्यं पुळिननितम्ब सुरापगे स्म्यम् । कालारिभागधेयं कलये काशी विहारि ते रूपम् ॥९॥ कलियुगसाक्षादेवीं कलिकृतवाधाशमैकसंसेच्याम् । करधृतशतसरोजां करवै चित्ते सदापि गङ्गे त्वाम् ॥१०॥ मकरेति॥ मकराधिष्ठितदेहा मकरं वाहनभूतं मत्स्यम् अधिष्ठितः आ श्रितः देहो यस्यास्सा। मकराधिष्ठानभूतदेहा मकराणामधिष्ठानभूतः आश्रयभूतः देहो यस्यास्सा। चकारो विरोधमुद्रावयति । देहस्य दिव्यप्राकृतभेदेन द्वैविध्यात्त परिहारः। अत्र मकरशन्देन तदाख्यो निधि विशेषोपि प्रतीयते। तेन भूतिप्रदान सामर्थ्य सूच्यते। महतीधरः श्रीनारदमुनिः। 'विश्वाक्सोस्तु बृहती तुम्बुरोस्तु कलावती । महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपी॥' इति वैजयन्ती। मुख पदेन ऋप्यन्तरादिपरिग्रहः। महिते संस्तुते, 'लैलोक्यपूजितपदा देवर्षिभिरभि प्टुताम्' इति स्कान्दवचनात्। तनुतां भवती इत्यादिः ॥७॥ अथ युग्मेन प्राकृतं दिव्यञ्च रूपमेकोक्त्या स्तौति-घनेति ॥ धनो निबिडः शैवल एव कचपक्षः केशसमूहो यस्य तथाभूतम् , घनशैवल हव कच पक्षो यस्य तथाभूतमिति च। एवमुत्तरतापि बोध्यम्। 'पाश: पक्षश्च हस्तश्च कलापार्था: कचात् परे' इत्यमरः। मधुकरेति । मधुकराः भृङ्गा एव कुरळा अळका यस्य तथाभूतम्। 'कुरळश्चूर्णकुन्तळ' :' इति धरणी। आवर्तेति। आवर्त एव नाभि यत्र तथाभूतं मध्यं यस्य तथाभूतमिति बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः। विहारि विह रणशीलम् ॥९॥ कलीति ॥ कलियुगसाक्षाद्देवीं कलियुगे साक्षात् प्रत्यक्षां देवीमित्यर्थः। अनेन सेवासौकर्यमुक्त्वा दैवान्तरापेक्षया मुख्यत्वमप्याह-कलिकृतेति। कृतबाधानां शमाय एकसंसेच्या मुख्यसंसेव्याम् । करवै प्रार्थनायां लोट् ॥ १० ॥ ..

·अष्टादशस्तरङ्ग । ॥ १२॥ तटिनीपर्यवरिष्ठा तटभूससक्तभक्तयोपाट्या । तरणे दुरितसरस्वत्तरणे मरणे ममाग्रतो भूयाः रुणामृतनिष्यन्दा वस्णालयसनिलीननिप्यन्दाम् । इरिणाङ्कधरालम्मामरुणे टटे क्दा भजान्यम्याम् धसितमखिलवेदा यस्य यत्पक्ष्मवश्यौ जगदुदयविनाशौ सर्वदेवैः सकम्पम् । मुकुळितकरपद्मः स्थीयते यत्समीपे हरशिरसि सदा त भाग्ये भावलम्यम् इति गङ्गातरङ्गिण्यामटादशस्तरङ्ग । तरुणेति ॥ तरण तटिनीति ।। तटिनीवर्यवरिष्ठा तटिनीवर्याणा महानदीना वरिष्ठा, 'गङ्गा सर्वसरियोनि समुद्रस्यापि पूरणी। गङ्गाया न रभेत् साम्य काचिदव सरि द्वरा ॥ अन्यतीर्थेपु गङ्गायास्स्मरण कार्यते ननि । तस्माद्गङ्गासम तीर्थ न हि ब्रमाण्डगोळके॥', 'तीर्थाना परम तीर्थ नदीना परमा नडी' इत्यादिम्मरणात् । तरणे इति सम्बुद्धयन्तस्तरणिशब्द । तरणि का। कस्मिनित्यत्राह-दुरितेति । दुरितान्टेरतिक्रमणे इत्यर्थ ॥११॥ पूर्ण अमृत सुधा नम्य निप्यन्द प्रवाह यस्यास्ताम् । वरणाल्येति । वरुणारये समुद्रे सन्निलीन निप्यन्द प्राहो यम्याम्तामित्यर्थ । अरणे दृष्टे प्रभात इत्यर्थ । कटेति । पुनरिति शेप ॥ १२ ॥ श्वमितमिति ।। अखिलवेदा यस्य निश्वसित निधास , 'अम्य महता भूतस्य निधसितमेतत् , यत् कनेटा यजुर्वेदम्सामवेदोऽर्वाङ्गिरसश्च' इति बृहदारण्यकश्रुते । निश्वसितवदनायासेनाविर्भूतत्वाद्वेदा निश्चसितमित्युपचार । जग दिति। जगदुदयविनाशी यत्पश्मवश्यौ यम्य पदमसकाचविकासाधीनौ। तदुत्त स्कान्दे'यम्याक्षिपश्मसकोचाजगत् सदाचमेत्यद । विकम्वर विकासाच कम्य पूज्यतमा न स ॥' इति । सर्वेति । सर्वदेवम्मझम्प परमेश्वरकृतम्बम्बमेतु पारनस्वरनसम्भावनाभयात् कम्पपूर्व म्धीयते इति यानना। देवाना भीतिब्ध .

·एकोनविंशस्तरङ्गः। विभागो द्रष्टव्यः जय जय भगवति गङ्गे जय जय सञ्जातसागरासङ्गे । जय जय शशधरमौले जय जय पापाद्रिभेददम्भोळे ॥१॥ अन्तर्यमयसि याऽखिलजन्तून् कर्मानुरोधतश्शश्वत् । अन्तकहन्तुरहन्तां सन्ततमगजे समाश्रयेऽहन्ताम् ॥२॥ कलये चाक्षुपलीलाकलयेशानस्य मोहिनी भवतीम् । कलितार्कसुतासङ्गां कलितापभरप्रणाशिनी गङ्गाम् ॥३॥ आनायते----'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः। भीषा स्माद्वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः, भीपास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' इति । भावलभ्यम् भक्तिग्राह्यम् , 'भावग्राह्यमनीडाख्यम्' इति श्वेताश्वतरश्रुतेः। अत्र 'श्वसि तमखिलवेदा यस्य' इत्यनेन शास्त्रयोनित्यात्सर्वज्ञत्यादिकं सूचितम्। यत्पक्षमवश्यावि त्यनेन सृष्टिसंहारहेतुत्वमुक्तम् । तृतीयपादेन स्थितिहेतुल्यं सूचितम्। उक्तलक्षणे लक्षितस्य परमेश्वरस्य साक्षात्कारे अन्तरङ्गसाधनं भावलभ्यमित्यनेन दर्शितमिति ॥ १३ ॥ जय जयेति ॥ सञ्जातसागरासङ्गे सञ्जातः सागरे समुद्रे सागरेषु सगर सुतेषु चासङ्गः प्रीतिः आ समन्तात्सम्पर्कश्च यस्यास्तथाभूते। गङ्गायास्सगर सुतेषु सम्पर्कः दग्धभस्मनि गङ्गाम्भसा क्लिन्न एव तेषामुद्गते स्मद्वारा बोध्यः । शशधरमौले शशधरः मोलौ यस्यास्तादृशि। गङ्गायास्तथात्वं प्रागुक्तम् । द्रीति । 'स्मरणादेव गङ्गायाः पापसातपञ्जरम् । शतधा भेदमायाति गिरि जितो यथा ॥ इति स्मरणात् ॥१॥ अन्तरिति ॥ अन्तर्यमयसि अन्तस्था प्रेरयसि, अन्तर्यामित्वात् । 'एष त आत्मा अन्तर्यामी' इति श्रुतेरिति भावः। कर्मानुरोधतः कर्मानुसरेण । हन्तुः कालारातः अहन्ताम् अहं सर्वोत्कृष्ट इति बुद्धिरहन्ता ताम्। तद्वेतु भूतामित्यर्थः। कारणे कार्योपचारः। अहन्तामिति । अहं तामिति छेदः ॥ २ ॥ कलय इति ॥ फलये ध्यायामि । चाक्षुपलीलाकलया कटाक्षलेशेन । ईशानस्य परमेश्वरस्यापि । ईशधातोस्ताच्छील्ये शानश् । अथर्वशिरसि श्रूयते--- पापा अन्तक ·एकोनविंशस्तरङ्गः। १४१ । काळिमधिकृतजलमुकालिन्दीसझमेन भासि त्वम् । शङ्करि कृतशशिमा शङ्करनारायणेन तुल्याङ्गा ॥४॥ अश्चितहरणीवीक्षणसचितमदहा कृपाधुनीमनः । मत्स्वान्ते कवळयतान्मलमालग्नं कटाक्षमीनस्ते 'अथ कस्मादुच्यते ईशान इति । सर्वान् लोकान् ईशत इति । सर्वान् लोकान् ईशत ईशिनीमिः जननीभिः परमशक्तिभिस्तस्मादुच्यते ईमान इति' इति । कथमीशिनीभिरिति बहुवचनम् । 'एकैवानेकतां याति शिवशक्तिरूपाधितः ।', 'परास्य शक्तिविविधैव श्रुयते ।' इत्यादिश्रुतिभिः परमशक्तेरम्बिकाया वहुत्वावगते । जननी भिरित्यादि विवरणरूपं द्रष्टव्यम् । ईशानत्वञ्चास्य सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वादिरूपम् । कलितार्कसुतासङ्गां कलितः कृतः अर्कसुतायाः कालिन्दयाः सङ्गः सङ्गमो यया ताम् । कलितापेत्यादि । कलेस्तनाप्रवेशात् , प्रवेशे वा तस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः ॥ ३ ॥ कालिमेति ॥ कालिना श्यामळवणेन धिक्कृतो जलमुक् जलधरो यया ताश्याः कालिन्द्यास्सङ्गमेनेत्यर्थः । कालिन्याः कार्ण्यवाप्तिर्वामनपुराणे स्मयते-'ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितम्मुने । निमग्ने शङ्करे चापो दग्धाः कृष्णत्वमागताः॥ ततः प्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाजननिमजलम् ।' इति । पामे तु यमुनोत्पत्तिप्रस्ताये स्मयते-सूर्यपत्नी संज्ञा नाम पुत्रार्थ बहुकाल मतप्यत् । सा प्रसन्नाद्ब्रह्मणः पुत्रं वत्रे । तां ब्रह्मोवाच- 'साक्षाद्दण्डधरो धर्मः सूर्यात्त्वयि भविष्यति । परित्रास्यति यो धर्ममधर्म निहनिप्यति ॥' सूर्यादर्भ लब्ध्वा तपस्तेपे। ततः कदाचिदस्ताचले सूर्येण करैः स्पृष्ट्वा सा गर्भ व्यसृजत् । स गर्भः सूर्यकरस्पृष्टत्वात् श्यामीभूय द्विधाऽपतत्। तत्र कठिनो भागो यमो, द्रवरूपा यमुना इति। कृतशशिभङ्गा कृतः मशिनश्चन्द्रस्य मङ्गः अभिमवः तिरस्कार इति यावत् । अर्थात् धावल्येन यया गङ्गाया धावल्यं तृतीयतरङ्गे प्रतिपादितम् । शरनारायणेन शकरनारायणमूर्त्या । इयश 'त्रयोदशं हरेरर्धम्' इति वानूलशुद्धोक्त्या महेश्वरस्य त्रयोदशी मूर्तिः। सा च दक्षिण मागे सिता, याममागेऽसितेति बोध्यम् अश्चितेति ॥ अश्चितं महितं यत् हरिणीक्षिणं तस्य सधितो यो मदः विलासावलेपस्तं हन्तीति तयामूत इत्यर्थः । कृपाधुनीममः कृपेव धुनी सरित् ततः सा सा।

·गगातरङ्गिणी तुहिनधराधरजातां शर्मसुमां धर्मपत्रिकाजाताम् । द्विजजुष्टश्रुतिशाखा कैवल्पफा नमामि लतिकां त्वाम् ॥ ६॥ सममपि पुण्यं सुकृते समरहिते त्वनिमजनाजाते । सन्ततमन्तर्भूतं सन्तः प्राहुर्दुरात्मदुष्प्रापात रम्भाकुचपरिरम्भैस्सम्भावनया हृतोपि तीरे ते । "सर्वासी कामयते व वास 'श्रीगिरीशकरुणाप्ये . “॥८॥ .. तत्र मन । मलं रागादिरूपम्। कबळयतादिति । मीना. खालु जलगतमल मक्षकाः। तुहिनेति ॥ शर्मसुमा शर्माणि ऐहिकसुखान्येव सुमानि यस्यास्ताम् । धर्मपत्रिकाजातां धर्मा एव पत्रिकाजातं पत्रसमूहः यस्यास्ताम् । द्विजजुष्टश्रुति शाखां द्विजां ब्राह्मणा एव द्विजाः पक्षिणः तैर्जुष्टास्सेविताः श्रुतय एव शाखा यस्यास्ताम् । फैवल्यफलां मुक्तिफलाम् । लतिकां त्वां त्वामेव लतिका मिति व्यस्त रूपकम् सममिति ॥ समं निखिलमपि कृच्छ्चान्द्रायणादिजन्यं पुण्यम् अन्तर्भूत मिति योजना कुनेत्याह-सुकृत इति। समरहिते निरुपमे इति सुकृत शेषणम्। अन्तर्भूतमिति । तथाच त्वयि स्नानं निखिलकर्मफलसाधक मिति तदेव महतरमिति भावः। तदुक्तं भगवत्पादैः--'कृच्छैः कोटिशतैः स्वपापनिधनं यच्चाश्च मेधैः फलं तत्सर्व मणिकर्णिकास्नपनजे पुण्ये प्रविष्टं भवेत्' इति रम्मेति ॥ रम्भाकुचपरिरम्भर्या सम्भावना सम्मानना तया हृतः वशी कृतान्तरङ्गः अपि। स्वर्वासी स्वर्गवासी। स्वं वासं स्वकीयं वासम् । श्रीगिरीश करणाप्ये इति। इदश्च तीरविशेषणम् अभक्ष इतिवत् सावधारणोऽयं निर्देशः। तथा च गिरीशकरणामावलम्ये इत्यर्थः। तथाच यचनम्- तत्पुष्यन तदान न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविल ईश्वरानुमहादेव काशीयासस्सुदुर्लभः। मुलभस्स्यान्मुने नूनं न वै मुक्तक इति 7

·एकोनविंशस्तरङ्गः।
.१४
-
+
आसीनः शृणुयाद्यस्तावकतीरे तरनिध्यानम् ।
अमरीनूपुररणितं नन्दनसंस्थरस जनुजे शृणुयात् ॥
प्रणमति यः कुशली त्वां प्रबदति यरत्त्वां तपोनिधिगङ्गे।
स्मरति च यो धन्यस्त्वां विजयी स हि सेवते यस्त्वाम् ॥ १०
काकगणैर्निप्कुपितं कवळितमम्ब श्वभिः समीक्षेय ।
देहं तटजललुळितं देववधूभिः सुवीज्यमानस्स्त्रम् ॥ ११ ।
लीये स्मरहरजाये माये संफुल्लपङ्कजच्छाये ।
शरणे तावकचरणे वारणगमने कदाऽऽगमावरणे ॥ १२ ।
आसीन इति ॥ अमरीनूपुररणितम् अमरीणां समीपमागत्य परितस्सा
लासमात्मानं नन्दयन्तीनां देवाङ्गनानां नूपुररणितम् । शृणुयादिति। उभयत्र हेतुहेर
मतोलिड् तावकैतरङ्गानिध्वानश्रवणस्य मरणानन्तरं स्वर्वासप्रदत्वादिति भावः ॥ ९ ॥
..
प्रणमतीति | कुशली अतिशयितकुशलवान्। इदश्च तपोनिधित्यादीनार
प्युपलक्षणम् । एवमुतरत्रापि ततत्पदमितरेषामुपरक्षणं बोध्यम् । प्रवदति यस्त्व
मिति।
त्वन्नामानि प्रजपतीत्यर्थः । स हि स एव। सेवत इति। सेव
चात्र त्वत्पूजास्नानादिरूपा योध्या
॥ १०॥
काकेति ॥ निष्कुपितं चञ्च्या नितरामाकृष्टम् । देहम् उत्क्रान्तप्राण
शरीरम्। तटजललुळितं तटजले वतीरजले लळितं चलितम्। लुठन्तमिति यावत् ।
देववधूभिः सुवीज्यमानस्सन् समीक्षेयेत्यन्वयः। त्वत्तीरे मरणे वा, मृतशरीरस्य
दैवात्वत्तीरप्राप्ताव वा झटिति स्वर्गप्राप्त्या तद्धतुभूते त्वजलसङ्गे प्रार्थना पर्यव
स्यतीति बोध्यम्। स्वमिति देह विशेषणम्। स्वकीयमित्यर्थः ॥११॥
लीय इति ॥ संफुल्लपङ्कजच्छाये इति चरणविशेषणम्। शरण इति।
मम लोकानां वेत्यादिः। वारणगमने इति। धारणस्य गमनमिव गमनं यस्य
तस्मिन्नित्यर्थः। आगमावरणे निगमनिगूढे। कदा लीये निरन्तरध्यानधारया
ऐक्यं प्राप्तः कदा परमानन्दमनुभवेयमित्यर्थः
॥ १२ ॥

·गगातरहिणी f
૧૪૨
-
तुहिनधराधरजातां शर्मसुमां धर्मपत्रिकाजाताम् ।
द्विजजुष्टश्रुतिशाखा कैवल्यफा नमामि लतिकां त्वाम् ॥ ६ ॥
सममपि पुण्यं सुकृते समरहिते त्वनिमजनाजाते।
सन्ततमन्तर्भूतं सन्तः प्राहुर्दुरात्मदुष्प्रापात
॥७॥
रम्भाकुचपरिरम्भैस्सम्भावनया हुतोपि तीरे ते।
र्यामी कामयते व वास 'श्रीगिरीशकरुणाप्ये
V
॥ ८॥
.
तत्र मन्नः। मलं रागादिरूपम्। कबळयतादिति । मीनाः खलु।- जलगतमल
भक्षकाः।
तुहिनेति ॥ शर्मसुमा शर्माणि ऐहिकसुखान्येव सुमानि यस्यास्ताम् ।
धर्मपत्रिकाजातां धर्मा एव पतिकाजातं पर्वसमूहः यस्यास्ताम् । 'द्विजजुष्टश्रुति
शाखां द्विजां ब्राह्मणा एवं द्विजाः पक्षिणः तैर्जुष्टास्सेविताः श्रुतय एव शाखा
यस्यास्ताम् । कैवल्यफलां मुक्तिफलाम् । लतिकां त्वां त्वामेव लतिकामिति व्यस्त
रूपकम्
सममिति ।। समं निखिलमपि कृच्छ्रचान्द्रायणादिजन्यं पुण्यम् अन्तर्भूत
मिति योजना। कुतेत्याह-सुकृत इति। समरहिते निरुपमे इति सुकृत
शेषणम्। अन्तर्भूतमिति । तथाच त्वयि स्नानं निखिलकर्मफलसाधकमिति तदेव
महत्तरमिति भावः। तदुक्तं भगवत्पादैः–'कृच्छैः कोटिशतैः स्वपापनिधनं यचाश्च
मेधैः फलं तत्सर्व मणिकर्णिकास्नपनजे पुण्ये प्रविष्टं भवेत्' इति
रम्भेति ।। रम्भाकुचपरिरम्भैर्या सम्भावना सम्मानना तया हृतः वशी
कृतान्तरङ्गः अपि। स्वर्वासी स्वर्गवासी। स्वं वासं स्वकीयं वासम् । श्रीगिरीश
करणाप्ये इति । इदञ्च तीरविशेषणम् । अभक्ष इतिवत् सावधारणोऽयं
निर्देशः। तथा च गिरीशकरुणामातरम्ये इत्यर्थः । तथाच वचनम् --'न
तत्पुण्यन तद्दानैः न तपोभिर्न तज्जपैः ।
न लभ्यं विविधैर्य लभ्यमैशादनुग्रहात् ॥
ईश्वरानुमहादेव काशीवासस्मुदुर्लभः। मुलभस्स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः ।।
इति
॥ ८॥

·एकोनविंशस्तरहः।
-
आसीनः शृणुयाद्यस्तावकनीरे तरङ्गनिध्यानम् ।
अमरीनू पुररणितं नन्दनसंस्थस्स जनुजे शृणुयात्
प्रणमति यः कुशली त्या प्रवदति यत्वां तपोनिधिगङ्गे।"
स्मरति च यो धन्यस्त्वां विजयी स हि सेवते यस्त्वाम् ॥१०॥
काकगण निष्कुपितं कवळितमम्ब श्वभिः समीक्षेय।
देहं तटजललुळितं देववधूभिः सुवीज्यमानस्स्त्रम् ॥ ११ ॥
लीये स्मरहरजाये माये संफुल्लपङ्कजच्छाये।
शरणे तावकचरणे वारणगमने कदाऽऽगमावरणे ॥ १२ ॥
आसीन इति ॥ अमरीनूपुररणितम् अमरीणां समीपमागत्य परितस्सवि
लासमात्मानं नन्दयन्तीनां देवाङ्गनानां नूपुररणितम् । शृणुयादिति। उभयत्र हेतुहेतु
मतोलिड् तावकतरङ्गनिध्वानश्रवणस्य मरणानन्तरं स्वर्वासप्रदत्वादिति भावः॥ ९॥
प्रणमतीति ।। कुशली अतिशयितकुशलवान्। इदञ्च तपोनिधित्वादीनाम
प्युपलक्षणम् । एवमुत्तरत्रापि तत्तत्पदमितरेषामुपलक्षणं बोध्यम् । प्रवदति यस्त्वा
त्वन्नामानि प्रजपतीत्यर्थः। स हि स एव। सेचत इति। सेवा
चात्र त्वत्पूजास्नानादिरूपा बोध्या
॥ १०॥
मिति।
काकेति ॥ निष्कुपितं चञ्च्या नितरामाकृष्टम् । देहम् उत्क्रान्तप्राण
शरीरम्। तटजललुळितं तटजले त्वचीरजले लळितं चलितम् । लुठन्तमिति यावत् ।
देववधूभिः सुवीज्यमानस्सन् समीक्षेयेत्यन्वयः। त्वत्तीरे मरणे वा, मृतशरीरस्य
दैवात्वत्तीरप्राप्तावेव वा झटिति स्वर्गप्राप्त्या तहेतुभूते त्वजलसङ्गे प्रार्थना पर्यव
स्थतीति योध्यम्। स्वमिति देहविशेषणम्। स्वकीयमित्यर्थः
॥ ११ ॥
..
लीय इति ॥ संफुल्लपङ्कजच्छाये इति चरणविशेषणम्। शरण इति ।
मम लोकानां वेत्यादिः। चारणगमने इति। वारणस्य गमनमिव गमनं यस्य
तस्मिनित्यर्थः। आगमावरणे निगमनिगूढे। कदा लीये निरन्तरध्यानधारया
- ऐक्यं माप्तः कदा परमानन्दमनुभवेयमित्यर्थः
॥ १२ ॥

·गङ्गातरङ्गिणी हरिकमलभवाभ्यां मार्गयद्भथामधस्ता- दुपरि च बहुदूर यस्य नादिर्न चान्तः । कथमपि परिहो लिङ्गमृतरनन्तं भवमृपिमनघं तं संश्रये काशिकेशम् इति गङ्गातरविण्यामेकोनविंशस्तरहः॥ ॥ १३॥ हरीति ॥ हरिकमलभवाभ्या परम्परं श्रेष्ठयै विबदमानाभ्याम्। मार्गय दयाम् अर्थादाद्यन्तौ। अधस्तादिति। अधस्ताद्धरिणा उपरि कमलभवेनेति क्रमो विवक्षितः। यम्येति । विवादप्रशमनार्थं तयोर्मध्ये महालिङ्गरूपेणाविर्भूतस्य, युवयोर्येनाधस्तादुपरि वा गच्छता लिङ्गामंतो ममादिरन्तो वा दृश्येत, तस्य श्रेष्ठयमिति वादसमाप्ति कृतवतः परमशिवस्य! नादिः परिदृष्ट. नान्तश्च परिदृष्ट इत्यन्वयः। तदुक्तं वायवीयसंहितायाम्-'दिव्यवर्षसहस्राणि चरन् विष्णुरधो गतः। तावत्कालं गतश्चोज़ तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया ॥ श्रान्तोऽत्यन्तमदृष्ट्वान्तमुप यातः पितामहः। तथैव भगवान् विष्णुः श्रान्तः संविनमानस. ॥ ग्लेशेन महता तूर्णमर्णवादुत्थितोऽभवत् ।' इति। कधेयं मलयाचलखण्डे कौर्मादिप्यपि प्रसिद्धा। लिङ्गमूरिति। लिगमूर्यस्येति सम्बन्धः। अनन्तमिति। अन्तः परिच्छेदः, स च कालदेशवस्तुभिः, तद्रहितमित्यर्थः तत्र कालपरिच्छेदस्य 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानाम्' इत्यादिश्रुत्या, 'देशपरिच्छेदस्य 'सर्वव्यापी च भगवान् तस्मात्सर्व गतः शिव.' इत्यादिश्रुत्या, वस्तुपरिच्छेदस्य 'एतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्यादिश्रुत्या च प्रतिपादनात्। एतत् सदूपं ब्रह्मैव आत्मा स्वरूपं यम्य तादृशम् । स्वार्थे प्यम् । तथाच ब्रह्मैव प्रपन्नस्य स्वरूपम् , तदन्यन्मिथ्येति -श्रु यर्थः। नचोक्त श्रुत्या ब्रह्मात्मकत्वलामेपि घटः सन्नित्यादिप्रतीत्या अन्मतादात्म्यामेन तादात्म्यस्य च भेदसमानाधिकरणाभेदरूपत्वात् क्थं वस्तुपरिच्छेदराहित्यमिति वाच्यम् , भेदस्य प्रातीतिकत्वादभेदस्यैव वास्तवत्वादिति ध्येयम् । स्पष्टश्चेदं प्रथमश्लोकव्याख्यानाव •सरे न्यायरत्नावल्याम् , भेदाभेदविचारावसरे लघुचन्द्रिकायाञ्च। बसपागमा वाप्रतियोगित्वं कालपरिच्छेदराहित्यम् , अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं देशपरिच्छेदराहि त्यम् , स्वसमानसताकभेदाप्रतियोगित्वं वस्तुपरिच्छेदराहित्यमित्यपि बोध्यम् । अनेन . .

·विशस्तरङ्गः। विविधदिव्यविभूपणमण्डनं त्रिपथगे सुषमानवकन्दळम् । कुसुमसायकजीवनमद्भुतं नयनगोचरमातनु ते वपुः ॥१॥ पदतले परिणधुमुमारतं दयितमाङ्गजपाश इवास्तृतः । परिचकास्ति शिवे कुटिलाञ्चलो मसृणदीर्घधनस्तव. कुन्तळः ॥ २ ॥ महितमीश्वरि ये मकुटं श्रितास्तव न ते वलभिन्मणयोपि तु । कचकलापविसृत्वरसौरभप्रणयतः पतिता मधुपा ध्रुवम् ॥ १३ ॥ चिन्तदर्शनाभावे हेतुरुद्भावितः । भवमिति ।। भूधातो. कर्तरि पचाद्यच् । बत्यस्तीति भवः सन्नित्यर्थ., 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् ब्रह्म' इति श्रुतेः । दा, अम्तेरिदं रूपम् । अस्त्यस्माद्विश्वमित्यपादाने, अम्त्यस्मिन् विश्वमित्यधि रणे वा 'दोरपू' इत्यप्रत्यये चिकीर्पित एव 'अस्तेk.' इति भ्वादेशे च इति रूपम्। द्वितीये व्याख्याने, जगदपादानत्वम् , तृतीये च जगदा रत्वमुक्तं भवति । ऋपि निखिलवेदराशेरुपदेष्टारं सर्वजम् , 'विश्वाधिको हो महर्षि.' इति श्रुतेः। अनघं न विद्यते अधं पापं दुःखं वा यस्य 1, 'एषा आत्मा अपगतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकः' इति श्रुतेः। अत्र शेषणे, परमेश्वरासाधारणलिङ्गान्युक्तानि विविधेति॥ विविधदिव्यविभूषणमण्डनं विविधदिव्यविभूपणानां मण्डनमल रम्। ते वपु नयनंगोचरमातनु इति सम्बन्धः। अम्मिन्नुत्तरस्मिंश्च तरङ्गे द्रुत ॥ १ ॥ पदतल इति ॥ परिणधु वन्धुम् । आस्तृत इत्यनेनान्वयः। आगज शः कामदेवताकः पाशः। आस्तृत. विस्तारितः। कुटिलाञ्चल. बन्धनार्थ के कृतवक्रनन्ध इति च प्रतीयते । मसृणेति। दीर्घ, आपादलम्वीत्यथः। अनेन -पपाशबन्धनप्रयुक्तं दयितपीडापरिहारीमुस्यं ध्वन्यते ॥ २ ॥ महितमिति ॥ वलभिन्मणयः इन्द्रनीलमणय.। पतिताः आगत्य स्थिता. । चमिति सम्भावनायाम् । सापहवोसेक्षा ॥३॥ ळम्वितं वृत्तम्

·गहातरहिणी
तब ललाटमुदित्वरनिर्मलप्रभमराळधनाळकचुम्बितम् ।
यदि भृगाककलां विलिहेत्तमस्सुरधुनीह तया तुलनां वहेत् ॥ ४ ॥
मृगमदस्य निजाननपङ्कजं मलिनयस्यगजे तिलकेन तत् ।
घटयितुं कयितल्लजकल्पितां शरदुदीर्णशशाङ्कसमानताम्
जयति ते निटिलाक्षजयोत्सुकरमरकराहतमध्यधनुस्समा ।
गिरिसुते कुटिला भृकुटी जगन्नियमितं लघु चालितया यया
तब दृशोस्सदृशाधिकवस्तुनो विरहतः स्फुटपद्मतुलाचचः।
परशिवे दिवसाम्यमिव प्रयीकथितमम्ब कथञ्चन नीयते ॥७॥
यस्य
तमः
तवेति ॥ उदित्वरेति। उदित्वरा उदयशीला निर्मला प्रमा
तदित्यर्थः। पूर्णस्यैव मृगाकस्य राहुप्रासाद्यदीति । विलिहेत् आस्वदेत।
राहुः। यद्यर्थोक्तौ च कल्पनमित्यतिशयोक्तिभेदः
मृगेति ॥ मृगमदस्य कस्तूर्याः। तद्रचितेनेत्यर्थः। तत् मलिनीकरणम् ।
घटयितुं सङ्गतां कर्तुमिवेति गम्योत्प्रेक्षा। कल्पितामिति। दूरे खलु वास्तविक
समानत्वमिति भावः। उदीर्णेति। उदितेत्यर्थः। मलिनीकरणाभावे साम्याभावं
प्रकाशयति-शशाति
॥ ५॥
जयतीति ।। निटिलाक्षेति। निटिलाक्षस्य जये उत्सुकः यः स्मरः तेन
करेण आदृतं गृहीतम् अत एव परोक्षभूतं मध्यं यस्य तथाभूतेन धनुपा समेत्यर्थः ।
झुकुट्योर्मध्ये विच्छेदाद्विशिष्टधनुष उपमानत्वम् । जगत् प्रधानभूतं देवासुरम्।
नियमित स्वम्वपदस्थापितम्। सवतीति शेषः। लघु ई प्रत
तवेति ॥ सदृशाधिकवस्तुनोः सदृशवस्तुनः अधिकवस्तुनश्च विरहतः
अभाषात्। स्फुटपद्मतुलावचः कवीनां विकसितपङ्कजसादृश्योक्तिः। परशिवे
इति । सप्तम्यन्तमिदम् । दिवसायं दिवस्य गगनस्य साम्यम् । 'दिवं स्वर्गेन्तरीक्षे
च' इति विश्वः। त्रयीकथितमिति। श्रूयते हि 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इति ।
तादृशश्रुतिकथितमित्यर्थः । तथोक्तिर्भूतान्तरापेक्षया तस्यैवाधिककालस्थायित्वाभिप्रायेण
यथा नीयते शास्त्रकारैः, तथा दृष्टवस्तुपु पद्मस्यैवाधिकगुणवत्या प्रतिपत्तिसौकर्या
तस्यैवोपमानतया प्रतिपादनं युक्तमित्यभिप्रायेणेनद्वचनमपि नेयमिति पर्यवसितार्थः ॥७॥

·विशस्तरङ्गः।
१४७
अहमवैम्यसिताब्जयुगेन ते नळिनजोऽम्ब विधाय विलोचने।
तदनु तद्घनकेतरराजिभिर्मसृणपक्षमतत्तिं कृतवानिति ॥८॥
श्रवणपूरनवोत्पललालसापरिचलद्ममरभ्रममादधत् ।
अगसुते मृगशारकदेशिको जयति ते नयनाश्चलविभ्रमः ॥९॥
महितकुण्डलकर्णसमाश्रयस्फुरदमन्दमदे कुमुदे सदा।
उभयतः प्रतिरुध्य विलोचने विलसतस्तव देवि युयुत्सुनी ॥१०॥
अधरविम्बरसास्वदनोन्मिपत्कुतुककीरकचञ्चुपुटभ्रमम् ।
विदधती तिलपुष्पमनोहरा लसति जनुसुते तव नासिका ॥११॥
घृणिनिधानशतातिनासिकामणिरवाप्य भवन्मुखपङ्कजम् ।
कलयोऽस्य महेश्वरि केवलं त्रिदशष्टिविपात् परिरक्षणम् ॥ १२ ॥
अहमिति ॥ अवैमि उत्प्रेक्षे। तदनु तदनन्तरम् । तदिति असिताब्जे
त्यर्थः। मसृणपक्ष्मतति स्निग्धाक्षिरोमपङ्क्तिम्
श्रमणेति ॥ श्रवणपूरः । कर्णावतंस एव नवोत्पलम् अम्लाननीलारविन्द
तत्र लालसा अतितृष्णा। ‘स महान् लालसा द्वयोः' इत्यमरः । तया परिचलतां भ्रम
राणां भ्रमं नैल्यादिना तम्रान्तिम् आदधत् आवहन् उत्पादयनित्यर्थः । मृग
शायकानां बालमृगाणाम् अर्थात् वीक्षणानां देशिकः विलासोपदेष्टा । नयनाञ्चल
विभ्रमः नेतान्तविलासः। कटाक्ष इत्यर्थः। रूपकनान्त्योः संसृष्टिः ॥९॥
महितेति ॥ महिते कुण्डले ययोस्तथाविधयोः कर्णयोः समाश्रयात् समाश्रय
लामात् स्फुरदमन्दमदे प्रकटाखवगर्वे । भास्करदत्तमृत्युवारकाभौमकुण्डलवतो राधेयस्य
समाश्रयणमप्यत्र प्रतीयते। गम्योत्प्रेक्षा
॥ १०॥
अधरेति ॥ उन्मिपत्कुतुकेति। प्रवृद्धा मिलापेत्यर्थः
घृणोति । घृणिनिधानस्य सूर्यस्य यच्छतं तत्समानथुतियों नासिकामणिः नासा
भूषणवज्रमणिः। तादृशोपि नासिकामणिर्मुखपङ्कजस्य दृष्टिटोपशमनायैव, न तु कान्ति
विशेषोपादानायेति भावः। दृष्टिबाधानिवृत्त्यर्थ मण्यादिधारणं लोके प्रसिद्धम् ॥ १२ ॥

·गहातरहिणी विजयते मृदुळस्मितसंस्फुरद्विमलदन्तसमाश्चलपेशलम् । तरुणशारदचन्द्रशतायुतद्युति महेश्वरि ते बदनाम्बुजम् ॥ १३ ॥ वचनमानसयोरगतेजगजननि यस्य विमुह्यति वर्णने । कविजनोपि तकद्भयदाननं मम दृशोरतिथिविता कदा ॥ १४॥ श्रुतिगणपरिणूतं सञ्चिताशेपपाप- प्रशमनमतिशस्तं निस्तुलं जीवरम् । विविधवितिभेदैर्यत्प्रभावानुदारान् प्रथयति हरपुर्यामच्युताय तमीडे ॥ १५ ॥ इति गगातरगिण्यां विशदशस्तरङ्गः ॥ . विजयत इति ॥ मृदुळेति । मृदुळस्मितेन मन्दहासेन संस्फुरद्भिः स्फुटं प्रकाशमान विमलदन्तानां समैः अनिनोन्नतैः अञ्चलैः अप्रैः पेशलं मनोहरमित्यर्थः । वदनाम्बुजमित्युपमया सौगन्ध्यसौकुमार्यादयस्सूचिता. ॥ १३ ॥ वचनेति ॥ अगतेः अप्रसरात् । यस्य मुखस्य। विमुह्यति अजो भवति । असमर्थो भवतीति यावत् । तकत् तत् । अव्ययसर्वनानामित्यकच् ॥ १४ ॥ श्रुतिगणेति ॥ 'अपि या यश्चाण्डालशिव इति वाचं विसृजेत्तेन सह संवसेतेन सह भुञ्जीत' इत्यादिश्रुतिसमूहेत्यर्थः। परिणूतं स्तुतम् । दीर्घान्तात् ‘णू स्तवने' इति धातोनिप्पत्तिर्बोध्या । सञ्चितेत्यादि । तदुक्तम्-~~यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत् प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत्' इति, 'प्रसङ्गात् कौतुका लोभात् भयादज्ञानतोपि वा। शिव इत्युच्चरन्मयस्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥' इति च । मलयाचलखण्डेपि, 'प्राणप्रयातौ पाथेयं संसारव्याधिभेयजम् । अनन्तदुःखगमनं शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥ इति,॥ 'नाम्नोऽस्ति शम्भोर्या शक्तिः पापसंहरणे द्विज | तावत् पापानि कर्तुं वै को वा शक्तः कलौ युगे ॥ सदा समुच्चरेद्धीमान् शिव इत्यक्षरद्वयम् ।' इति च। 'अतिशस्तमिति । सर्वविद्यासूत्कृष्टमित्यर्थः। तदुक्तं शिवागमेषु-विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुदैकादशिनी श्रुतौ। तत्र पंचाक्षरी तस्या शिव इत्यक्षरद्वयम् ।। सर्वेषामपि वेदानां याजुषो वेद उत्तमः । सप्तानामपि ·एकविंशस्तरङ्गः । मिति । जयति मङ्गळसूत्रमगात्मजे वरगळे तब यदलतः शिवः । विकृतिमप्यनवाप्य जगद्भयं परिजहार निपीय महाविषम् ॥१॥ काण्डानाञ्चतुर्थः , काण्ड उत्तमः ॥ प्रश्नानामपि सप्तानां पञ्चमः, प्रश्न उत्तमः । एकादशानुवाकानामष्टमस्त्विष्टदायकः.॥ एकविंशतिमन्ताणां पण्मन्त्राः परिकीर्तिताः । पण्णाम्मनूनां द्वावेव विशेषफलदायकौ ॥ तयोराद्यः परो मन्त्री विमुक्तिफलदायकः । तन्मध्ये जीवरत्नं स्याच्छिव इत्यक्षरद्वयम् ॥' इति। यद्वा, अतिगस्तमिति । नित्य मुक्तस्य शिवस्य नामधेयेपु अमृतत्वसाधनेषु अत्युत्कृष्टमित्यर्थः । तदुक्तं शिवरहस्ये, 'पञ्चाक्षरी शिवपदेन विभाति रुंद्राध्यायस्तया लसति तेन चतुर्थकाण्डः । काण्टेन तेन च यजूः प्रथते च तेन ऋक्साममध्यमगतेन विति रुद्रः॥' इति। निस्तुल पुरा खलु विद्यातारतम्ये विवदमानेप्वृप्यादिषु ब्रह्मसभायां तारतम्य परीक्षार्थ सर्वास्वपि विद्यासु तुलामध्यारोपितासु रुदैकादशिनीघटकशिवशब्दस्यो स्कर्षदर्शनादिति भावः। जीवरत्नं शिव इति नाम । एतन्नाम शिवागमानां जीवातुत्वात् जीवरत्नसंज्ञया व्यवहरन्ति शिवागमविदः। विवृतिभेदैरिति । 'शेतेऽ स्मिन् जगदीहते दिशति च श्रेयः प्रजानामसौ शान्ति याति समस्तमङ्गळगुण ग्रामैकसीमायते । इच्छाशक्तिमुपैति निर्मलतरश्चास्ते प्रकृत्येति च व्याचष्टे शिव नाम यस्य विभवं तस्मै परस्मै नमः ।। इति पद्यप्रतिपादितवृत्तिभेदै रित्यर्थः । अच्युताय॑मिति । लैङ्गे पितामहं प्रति शिववचनम्-'भवान्नारायणश्चैव शकः साक्षात् सुरेश्वरः। मुनयश्च सदा लिङ्गं सम्पूज्य विधिपूर्वकम् ॥ स्वं स्वं पदमनु प्राप्तास्तस्मारसम्पूजयन्ति ते।' इति । शिवपुराणेपि, 'ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे णान्येन केन वा । लिङ्गाराधनमुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः ॥' इति । कौमपि मार्क ण्डेयं प्रति श्रीकृष्णस्य वचनानि-'भवता कथितं सर्व तथ्यमेव न संशयः। तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम् ॥ इति । यद्वा, हरपुर्यामच्युताय नित्यं काशीमागत्य विष्णुना पूजितमित्यर्थः । तथाच काशीखण्डे ध्रुवं प्रति श्री कृष्णवचनम् – 'वैकुण्ठनगरात् काशी नित्यं विश्वेशमचितुम् । अहमायामि निय मात् जगदयं तदचिंताम् ॥' अत्र तदर्चितां विश्वेशार्चितामिति कशीविशेषणम् ॥ १५ ॥ जयतीति ॥ यद्वलतः यस्य मङ्गळसूत्रम्य बलतो बलात् । विकृति मपि मूर्छादिविकारमपि। महाविपं काळफूटम् ·१५० गहातरहिणी उरसिजौ तव सारसकोरकौ सुतनु कान्तिसरोवरशोभिनौ । जननि नाभिमहादनिस्सरत्तनुरुहापलिकेवलनाळिको ॥२॥ उचितमेव कुचौ तर यत्मियः कठिनघर्षणमातनुतस्समौ । अनुचितन्नु सुवृत्तसमुन्नती गिरिसुते गिरिणाप्यसमेन तत् ॥ ३ ॥ निगमसाररसं परिपिय ते कुचयुगं स हि शान्तनवरिशवे । स्ववशमृत्युरभूच्च महारथो मुनिसमोपि च धर्मविदग्रणीः ॥४॥ हृदयहारिणि पाहुलते ध्रुवं तव शिरीपसुमाधिकको मले। सुमशरस्तनुते हि यतश्शिवे निजहरस्य दृढं गलबन्धनम् ॥ ५ ॥ उरसिजाविति ॥ सुतनुकान्तीति । निर्मलशरीरसुपमेत्यर्थः । नाभीति । नाभिरेव महादः सुषमासरसोऽशोप्यजलप्रदेशः तस्मानिस्सरन्ती या तनुरुहावली रोमावलिरेव केवलनाळिका एकनाल: ययोस्तावित्यर्थः। अत्रैकस्मिन्नाळे द्वौ कोर कावित्याश्चर्य ध्वन्यते ॥ २ ॥ उचितमिति | कठिनघर्पणं बलादुपमर्दनम् । औचित्ये हेतुमाह- समाविति। समयोमत्सरस्य स्वाभाविकत्वादिति भावः । अत्र मात्सर्योपमर्दयोर भेदाध्यवसायः। सुवृत्तेति । सुवृत्तौ अतिशयेन वर्तुलो समुन्नतो चेत्यर्थः । गिरिसुते इति। अनेन स्वाश्रयजनकत्वेन महनीयत्वादप्यनौचित्यं सूचितम् । असमेन निनोन्नतभावशालिना, औन्नत्यादिना असदृशेनेति च। तत् कठिनघर्षणं ॥ ३ ॥ निगमेति ॥ स्ववशमृत्युरिति । स्ववशः स्वाधीनः मृत्युः यस्य स इत्यर्थः । स्वच्छन्दमृत्युरिति यावत् । महारथ इति । 'आत्मानं सारथिञ्चाश्वान् रक्षन्नक्षत मायुधैः। यो युध्यत्ययुती रैस्स महारथ उच्यते॥' इत्युक्तलक्षणः । मुनिसम इति । साम्यचाजन्मनै ठिकब्रह्मचर्यादिना ॥ ४ ॥ हृदयेति ॥ हृदयहारिणि मनोहरे। तथाच भवत्या शिवहृदयस्याप हरणात् कामस्य जयः सुसाध्यस्सम्पन्न इति मावः । कोमले मृदुळे एव। उक्तमार्थ समर्थयति-सुमशरेति । याभ्याम् । निजहरस्य स्वहन्तुः । तथाच मात्सर्य च . यतः ·एकविंशस्तरङ्गः । उचितमेव सुवृत्तसमुन्नतं कुचयुगं तव मौक्तिकमालिकाम् । सततमेव यदाद्रियते शिवे गुणवती महती विमला हि सा ॥६॥ तव लसत्युदरे मुखपङ्कजश्वसनसौरभभारहतान्तरा । अळिरुचिः श्वसनाशनबालिका धुधुनि नाभिपिलान्तरनिर्गता ॥७॥ रजतदामभिरदिवरोपमस्तनयुगोद्वहनाय कृशोदरम् । तव निबद्धमवैमि सुरापगे दृढतरं त्रिवलीपरिशोभितम् ॥८॥ जघनजानुकटीप्रसृतोरु ते नमदमयंकुलं न विमुह्यतु । इति किमावृतमद्रिसुते महारजतराजिविराजितवाससा ॥९॥ वाहुलतयोशिशरीपाधिकमार्दवाभावे पुरा प्रयुक्तम्य शिरीषकुसुमस्य पारप्यमसहमानेन कामं दग्धक्ता त्रिलोचनेन दृढतरयाहुबन्धनं कथं सोतेति भावः उचितमिति ॥ सुवृतेति । सुवृत्तञ्च समुन्नतञ्च सुवृत्तसमुन्नतम् । वर्तुलाकारम त्योन्नत्यशालि चेत्यर्थः । सदाचारयुक्तं कुलीनत्वादिशालि चेति शब्दशक्त्या व्यज्यते । गुणवती सूत्रगुम्फिता, विद्याविनयादिगुणसम्पन्ना च । महती स्थूलमुक्ताफल घटिता, कुलीनत्वादियुक्ताच। विमला काकपदादिदोपरहिता, अन्तर्बहिश्च मल शून्या च । हि यतः। तथाच अनुरूपत्वाचदादरणं युक्तमिति भावः । आद रणौचित्यरूपस्यार्थस्या समर्थनादत्र कान्यलिङ्गमलङ्कारः तवेति ।। पङ्कजमिव मुखं मुखपङ्कजं तस्य श्वसनस्य उच्छासरूपस्य सौ रममारेण सौरभ्यातिशयेन हृतान्तरा अपहृतचितेत्यर्थः । तदास्यादनकामनयेति यावत् । अळिरुचिः श्वसनागनवालिका कृष्णसर्पकुमारिका । नाभीति । नाभिरेव विलं द्वारं तदन्तरातदन्तर्भागान्निर्गतेत्यर्थः । रोमावलेन भिकुहरादारब्धत्वात् । अत्र अभेदातिशयोक्तिरलङ्कारः रजतेति ॥ अत्र त्रिवलीषु रजतदामत्वारोपनियन्धना फलोत्प्रेक्षा । देव्याः शरीरस्य शरच्चन्द्रधवलस्वादजतेति। उद्वहनायेति । भारवाहकानामुदरवन्धनम्य लोकसिद्धत्वादिति भावः जघनेति ॥ प्रसृते बचे । प्राण्यङ्गत्वात्समाहारः। आवृतमिनि । समा वरणाभावे तद्दर्शनेन त्रिदशानां मोहः स्यादिति भावः। महाराजतेति । महा ·तव पदाम्बुजयुग्मसमुल्लसत्कनकनपुरमञ्जुळशिञ्जितम् । नगसुने भृणवानि कदा पुनः पुनरपि प्रणताभयघोषणम् ॥१०॥ गुरुतरोरुनितम्बभराधुगी चरणयोर्मुदुळा तव लोहितम्।' वमति किन्नु गिरीन्द्रसुते करैः किसु करोति नमत्परिलाळनम् ॥११॥ अहनि सारसमयमसेवया निशि समाधिवशेन जलाशये। तव पदत्वमवाप्य पदं परं नतिपदं भवतीश्वरि नाकिनाम् ॥१२॥ विहितदुष्कृतकर्दमशोपणत्वरयदीयपरागकणैरसुराः । गिरिसुते प्रसितास्तव तत्सदा शरणमस्मि गतवरणाम्बुजम् ॥१३॥ प्रणता रजतस्य हेनः राजिः लेखा तदङ्कितदुकूलेनेत्यर्थः ॥९॥ तवेति ॥ पुनः पुनरपीति। अनेकवारमित्यर्थः। प्रणतेति । नामभयस्य घोषणम् ' उच्चैरुक्तिरित्यर्थः । पदयोरम्वुजोपमया नूपुरे समुल्लसत्त्व विशेषणेन च तद्दिदृक्षापि सूचिता ॥ १० ॥ गुरुतरेति ॥ इदश्च वमने हेतुः। मृदुळेति। भारासहत्वं द्योत्यते। लोहितं. रक्तं रक्तरूपश्च । वमतीति। चिरं दुर्भरभारवहने शोणितोद्वारस्य दृष्ट त्वादिति भावः । उत्प्रेक्षान्तरमाह-किम्विति । मातृकरपरिलाळनसुखस्य नमद्भिरनुभूय मानत्वादुत्प्रेक्षा ॥ ११ ॥ अहनीति ॥ अर्यमसेवया ' आदित्यसेवया। आदित्याभिमुखमुदवासस्त सेवात्वेनाध्यवसितः, एवं रात्रौ निमीलनं समाधित्वेन च। तवेति । अस्य पदे इत्यत्रापि सम्बन्धः। पदत्वं चरणत्वमेव पदं प्रतिष्ठाम् । अवाप्येति । पदत्व प्राप्तहेंतोरिति भावः। नतिपदं नमस्कारस्थानम् ॥ १२॥ विहितेति ॥ विहिता कृता दुप्कृतमेव कर्दमस्तस्य शोपणे त्वरा यैस्तथा भूतैर्यदीयपरागकणेः पादसम्बन्धिरजोभिरित्यर्थः । प्रसितोसुकाभ्यामिति तृतीया। सुरा हरिहरादिदेवाः। प्रसिता उत्सुका.। तादृशरजःकणेपूत्सुका इत्यर्थः। महा पवित्रत्वादिमहिमशालितया शिरसि धारणार्थ तल्लाभे जातोत्कण्ठा इति यावत् । शरण मिति। शरणं गतः अस्मीति योजना . .

·एकविंशस्तरङ्गः। १५३ ॥ १४ ॥ सदुदायुधभूषणमास्थतप्रवरखाहनमीश्वरि तायकम् । अनघमाशिरसो वपुरापदादळनमाकलये विपदामिदर निरवधिकविभूति विष्णवे नैजपूजा- विधिकृतनियमाय प्रीतितो पत्तवन्तम् । विजयविजयलोलं तीक्ष्णधारविशूल- प्रदलितकुरुसैन्यं स्थाणुमीडेऽविमुक्त इति गहातरविण्यामेकविंशस्तरकः । लसदिति ॥ लसन्ति उदायुधानि उच्छ्रितविविधायुधानि भूषणानि च यत्र तदित्यर्थः। आस्थितेति । आस्थितं प्रवरवाहनं येन तदित्यर्थः। अनधम् अघस्य पापस्य विरोधि, निर्दुष्टमिति च। आशिरसः शिरस भारभ्य । आप दात् पदमवधीकृत्य। आपदात् आशिरस इति च योजना। तेनौत्सुक्यातिरेकः सूचितः। विपदाम् आध्यालिकादिभेदेन लिविधानामपि विपदाम् । दळनम् , 'सर्वापत्प्रतिपक्षा' इति स्मरणात् । इदम् उक्तरूपं वपुराकलये इति योजना ॥ १४ ॥ निरवधिकेति ।। दत्तवन्तमिति । पुरा किल मैनाके दुश्चरतपश्चर्यातोपि तात् परमेश्वरादितरदुर्लभा बहवो वरा विष्णुना प्राप्ताः। ते च वरा:--'मत्न सादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिपु। अप्रमेयवलात्मा च नारायण भविष्यसि ।' इत्या दिपुराणवचनैः प्रपञ्चिताः। विजयविजयलोलं विजयस्य स्वभक्तावतंसस्य पार्थस्य विजये लोलं सतृष्णम् । अत एव तीष्णधारत्रिशूलप्रदलितकुरुसैन्यम्। प्रवर्तमाने भारत सगारे त्रिशूलेन निजशत्रून् निहत्य पुरतः प्रयान्तं कञ्चित्पुरुषं दृष्ट्वा अर्जुनेन कोऽसौ मत्साहाय्यकारी पुरुष इति पृष्टे व्यासवचनानि शतरुद्रीये---'प्रजापतीनां प्रबरं तेज सां मवरं प्रभुम् । भुवनं भूर्भुवर्देवं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ ईशानमीश्वरं देवं दृष्ट वानसि शङ्करम् .......तस्मिन् घोरे महारौद्रे सइमामे रोमहर्षणे । द्रोणकर्णकृपैर्गुप्तां महेप्यासः महारिभिः ॥ कस्ता सेनों महाराज मनसापि प्रधर्षयेत्। ऋते देवा न्महेष्वासादहरूपान्महेश्वरात् ।। नमप्युरुप्य कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा ॥' इत्यादीनि । एवंजातीयबहुस्थलीयनामापचनसिद्धार्थस्यानुवादोऽयमंशः। ननु 'मये वेते निहताः पूर्वमेव निमित्तमातं भव सव्यसाचिन्' इति सावधारणश्रीकृष्णवचन विरोध इति चेन्न। यतस्तवैवकारेण केवलमर्जुन एव व्यावर्तनीय., 'निमित्तमात्र ·द्वाविंशस्तरङ्गः। अपारकरुणाझरी परिगृहीतकाशीपुरी मुनीन्द्रहृदयेचरी विपमनेत्रचेतौहरी । महेश्वरि पहिचरी जनिमा तथान्तश्वरी पदाब्जनतकिङ्करी मनसि भाहि मे शङ्करी ॥१॥ भव सव्यसाचिन्' इति वाक्यशेषात् , तत्र - शिवप्रसङ्गाभावाच्च । नन्वेवमपि 'मयैवेते निहताः' इत्यस्य श्रीकृष्णवचनत्वात्तत्कर्तृकमेव कुरुसैन्यहननं प्रतीयते, न तु शिवकर्तृकमिति कथमत्र 'तीक्ष्णधार त्रिशूलपदळित' इति विशेषणसामञ्ज स्यमिति चेन्न, शैवमेव विश्वरूपं दधता श्रीकृष्णेन शिवाहम्भावभावनया तथोक्त त्वेनाविरोधात् । अधिकं तु ब्रह्मतर्कस्तवव्याख्यायां द्रष्टव्यम् । स्थाणुमिति । त्रिपुरविजयसमये सजीकृतचापस्मन् पुराणां योगं प्रतीक्ष्य निश्चलतया स्थित इति स्थाणुः । 'स्थो गुः, इत्युणादिसूत्रेण स्थाधातोर्णर्भवतीत्यर्थकेन कर्तरि णुः। तथा चोक्तं द्रोणपर्वणि-- 'अतिष्ठत् स्थाणुमूतस्सन् सहस्रं परिवत्सरान् । समेतानि अन्तरीक्षे पुराणि वै ॥ त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानि विभेद सः' इति । कूर्मपुराणे तु, ब्रह्मणोऽर्थनानुसारं तन्मुखादाविभूतो नीललोहितमूर्तिब्रह्मणा 'प्रजाः सृज' इति नियुक्तः 'स्वात्मना सदृशान् रुद्रान्निर्मलानीललोहितान् । जरामरणनिर्म तान् ससर्ज परमेश्वरः ॥' ततस्तेन ‘मा साक्षीरीदृशीरेव प्रजा मृत्युविवर्जिताः । अन्यास्सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्धिताः ॥' इति प्रार्थितः 'नास्ति मे ताशः सर्गः सृज त्वं विविधाः प्रजाः।' इति तमेव सृष्टी नियुज्य ततः प्रभृति निवृत्तसृष्टि व्यापारो निश्चलः स्थितः। तेन स्थाणुनामा चमूवेत्युपाल्यायते। शैवलैङ्गादि त्यपुराणादिष्वप्येवमेवोपाख्यातम् । तम् । स्थाणुशब्दार्थविचारविस्तरस्तु शिवतत्त्वरहस्ये यदा त्रीणि द्रष्टव्यः अपारेति ॥ अपारकरुणाझरी अपारा करुणाझरी करुणायाः प्रवाहः यस्याः सा। झरीशब्दः टीपन्तोध्यस्तीति शब्दकल्पद्रुमे । मुनीत्यादि । महामुनिजनमनः ·डार्विशस्तरका चश्चन्मजीरशिजास्फुटतरकपटं सिद्धमन्त्र जपन्तं शस्तां शैलेशकन्ये नखररुचिमयीं भस्मधूळी क्षिपन्तम् । मायाख्यानां पिशाची भवभयजननी दूरमुचाटयन्तं वन्दे पादं त्वदीयं त्रिभुवनशरणं मान्त्रिक मन्त्रसेव्यम् ॥ २ ॥ विष्णुः पङ्कजसम्भवो मुनिगणः शक्रादयश्चागजे वैकुण्ठे हरगानमद्भुततरं ग्राव्णामपि द्रावकम् । शृण्वन्तः पुळकावृता द्रुतदशामापुः किलोन्मूर्छिता वन्दे तद्रवरूपिणी सुरवधूमापापहां त्वां विधेः ॥३॥ प्रकाशमानेत्यर्थः। बहिश्चरीति । बहिर्यामित्वेनेत्यर्थः । बहि रिन्द्रियप्रेरिकेति यावत् । जनिमतां प्राणिनामिति मध्यमणिन्यायेनान्वेति । अन्तश्चरीति । अन्तर्यामित्वेने .यर्थः। मनःप्रेरिकेति यावत् । इतस्तरङ्गत्रये नानावृत्तम् चश्चदिति ॥ चश्चतः चञ्चलस्य मञ्जीरस्य नूपुरस्य शिजैव स्फुटतर. कपट कैतवं यस्य तथाभूतमित्यर्थः। सिद्धमन्वं सिद्धः उपासनया स्वाधीनः फलप्रापण योग्य इत्यर्थः । मन्त्रस्तम् । शस्तामिति । शस्तत्वञ्च विध्युक्त निर्माणान्मन्त्राभिमन्त्रि तत्वाच्च । नखररुचिमयीं नखकान्तिरूपाम् । धावळ्यात् पावनत्वाच्च रूपणम् । क्षिपन्त मिति । उभयन हेतौ शता, जपविक्षेपयोरुच्चाटनार्थत्वात् । मायाख्यानां मायेत्याख्यानं नाम यस्यास्तथाभूताम् । मायात्मिकामित्यर्थः । पादं पादमेव मान्त्रिकमिति रूपकम् । विभुवनशरणं विभुवनस्य वासस्थानत्वाद्रक्षणाच्च । 'शरणं गृहरक्षिलोरिति' कोगः । मन्त्रसेव्यं मन्त्रेण सेव्यमिति व्यतिरेकः। 'मन्तारं त्रायते यस्मान्मन्त्र इत्यभि धीयते' इति मन्त्रलक्षणं स्मृतम् ॥ २॥ विष्णुरिति ॥ प्राव्णां गिलानामपि । सुखोन्मूर्छिताः आनन्देनात्यन्तं मूर्छिता.। द्रुतदशां द्रवीभावावस्थाम् आपुरिति योजना । किलेति पुराणप्रसिद्धौ। तद्रवरूपिणी तेषां यः द्रयः तद्रूपिणीम् । ब्रह्मवैवर्ते चतुम्बिंशाध्याये जाहवीजन्मप्रस्तावात्मके वैकुण्ठे परमे श्वरगमनं तत्कृतं गानञ्चोपवर्ण्य तच्छ्रवणमात्रेण मू विचेतनत्वादिकं तच्छरीरप्रसतैर्जयकु ण्ठस्य पूर्णत्वञ्च सप्रपञ्चं कथितवतो गोकुलकृष्णस्य राधां प्रति वचनम् --'शरीरजा मुराणां साथम्ब सुरनिम्नगा। मुक्तिदा च मुमुक्षूणां भक्तानां हरिभक्तिदा।' इत्यादि। सुरेत्यादि।

·गहातरक्षिणी मदकळकळहंसस्वच्छमुक्ताश्चितश्री: सुरतरिनि हृदन्ते सन्दधानान् पुनाना । हरशिरसि लसन्ती श्लाध्यमाना सुरेन्द्र- जयति सुकृतिगम्या तावकी वीचिमाला ॥४॥ नरसखकरजाताने विहितब्रह्माम्बुभाजनासङ्गे । कृतदुरितशैलभङ्गे गङ्गे सेवाकृतास्थनिस्सङ्गे सप्तर्पिसुकृतसारे दुराघौधभङ्गकृत्सारे । कृतनतकरुणासारे वन्दे विख्यातनिम्नगासारे ॥६॥ सुरवध्वाः मोहिन्याख्यायाः शापापहां शापहारिणीमित्यर्थः। विधेरिति कर्मणि षष्ठी। शापे अन्वेति । ब्रह्माणं दृष्ट्वा कामार्ता तिलोत्तमासहचारिणी मोहिन्याख्या स्वर्वेश्या सङ्गमाय प्रार्थयन्ती तेन तिरस्कृता 'इतः परं तव लोके अपूज्यता अस्तु', इति तं शशाप । ततः विष्णुवाक्यात् गङ्गास्नानेन तन्निवृत्तिश्च जाता इति तत्रैवो पवर्णिता कथाऽत्र सूचिता मदकळेति ॥ मदकळा ये कळहंसास्त एव इव च स्वच्छाः मुक्ताः मुक्ताफलानि ताभिरश्चिता श्रीर्यस्यास्सेत्यर्थः । हृदन्ते मनसि वक्षःप्रदेशे च सन्दधा नान् ध्यायतो वहतश्च। पुनाना परिशुद्धान् कुर्वती ॥४॥ युग्मेन स्तौति-नरसखेति ।। नरसखस्य श्रीनारायणमहर्षेः कराज्जातम् अङ्गं शरीरं यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः। तथात्वञ्च प्राइनिरूपितम्। सेवेति सेवायां कृता आस्था यस्तथाभूता निस्सङ्गा विरक्ता यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः । सप्तपति । सप्तर्षीणां मरी च्यत्रिप्रमुखानां सुकृतं तद्रूपः सारः जलं यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः। तेषां तवैव तपश्चरणादिति भावः। दुर्वारस्य अघौषस्य भङ्गं करोतीति भङ्गकृत् सारो पलं जलं वा यस्यास्तथाभूते इत्यर्थः । कृतः नतेपु करुणायाः आसारः प्रवाहो यया तथाभूते इत्यर्थः । विख्यातिते । विख्यातनिम्न गानां प्रसिद्धनदीनां सारे श्रेष्ठे इत्यर्थः। विख्याता चाऽसौ निम्नगासारा चेति विख्यातनिन्नगासारा इति वा। 'सारो बले स्थिरांशे च मज्ञि पुसि जले पने। न्याय्ये क्लीव त्रिषु वरे' इति मेदिनी। त्यामिति शेषः कृतेति ।

·द्वाविंशस्तरङ्गः। . भासां निधिः शिरसि भूपणमन्धकार- रस्त्वम्य लोहिततनुः कृपयाऽनुकूलः । सौम्यो गुरुथ भजतां कलयन् कवित्वं मन्दो गतौ चरण इद्धतमश्शिवी ते ॥ ७॥ भवत्याः पादाभ्यां प्रकृतिमृदुळाभ्यां प्रविकस- जपारागनीळाकरणनिपुणाभ्यां किसलयैः । पराभूतैः पौर्वनभुवि शिरीपैरपि महा- तपस्यारभ्यन्ते द्विजकुलपरीतै गिरिसुने ॥८॥ भासामिति ॥ ते चरणः कृपया अनुकूलः अभीष्टदानपरः अस्तु इति योजना। कीदृशः~मासां निधिः कान्तीनामेकास्पदम्। अन्धकारेरिति। हरस्ते त्यर्थः। कदाचिल्लीलार्थ देव्या शिवस्य नयनपिधाने कृते सर्वतः प्रचाचमसस्सम्म तोऽसुरः कश्चिदन्धको नाम । स च देव्या स्वकृतनेत्रपिधानप्रततमम्समुद्भूत इनि पुत्रत्वेन परिगृहीतः । एवम्भूतस्यापि तस्य तामसस्याभाब्यात् द्रोन्धुमेव मनिरासीत् । ततश्च त्रैलोक्यं तेनापहृतम् । अम्बाय द्रोहोपि कृतः। ततो भगवता भैरवेण महायुद्धे निगृह्य शूलाने पोतो ललाटामिना चिरं तापितः। अनेन स कृतप्राय चित्तोऽभूत् । देव्या प्रथम पुत्रत्वेन गृहीत इति दयया स भगवता गणाधिपत्ये स्थापित इत्येतावन्मात्रेणान्धकारिरित्युच्यते। इयं कथा वामनपुराणे उपाख्याता, पामादौ च। लोहिततनुः रक्तवर्णः। सौम्यः सोम इव सौम्यः शाम्यादित्यायः, ततः प्रज्ञाधण्। सोमवतापहरो, मनोहरश्चेत्यर्थः। गुरुः सर्वोत्कृष्टः। ब्रह्मविद्या प्रदाता इति वा। फलयन् उत्पादयन् । गती मन्दः मन्दगामी । इद्धतमदिशती द्वाज्ञानदाहकः । अत्र क्रमेण सूर्यचन्द्रमोमवुधगुस्शुकरानेश्वरराहुकेनपः श्लेपमहाया निबद्धाः। अतश्चरणे तदभेदप्रतीत्या चरणानुकूल्ये नवमहानुल्यमपि सिद्धमिनि सूच्यते भवत्या इति ॥ पादाभ्यां पराभूतैरिति योजना। इनमुधि अरण्यप्रदेशे, जलान्तरे इति च, पनानां जनेष्ववस्थितेः । 'पयः कीरान्ममृतं जीवनं अवनं वनम्' इत्यमरः । क्सिलयादीनां यने म्यामाविकी स्थितिः पादपरामति भवत्याः

·पहातरक्षिणी
विलासी स्वर्गङ्गे तव चरणपाः शिवशिरो' PATI
RECी नागारमानानार ।
।
Ft.P
IFETE
श्रितानां सर्वेषां प्रथयति हि नैशाकरदशाम् ।। ॥९॥
रुण्यं कलिलक्ष्यविष्णुविशिखप्रद्योतनाग्रेश्वर-
श्रीकाशीधनुरुल सद्गुणलते याचे तान्यादृशम् ।
यद्वस्त्वन्तरमन्तरेण सहसा त्वत्पादसेवारत-
स्वान्तानां घटयेदनन्यसुलभानर्थानभीष्टाधिकान्, ॥ १० ॥
हेतुकतपस्त्वेनाध्यवस्यते । अत्र भूशब्दो विस्तारं द्योतयति । ततश्च बहूनां किसलया
दीनां तपश्चरणसौकरी सूचिता । द्विजकुलपरीतः द्विजाः पक्षिण एवं ब्राह्मणाः
तेषां कुलैः परीतैः
॥८॥
विलासी इति ॥ चरणपद्मः नैशाकरदशां शशाङ्कसादृश्यं प्रथयति विस्तार
यतीति योजना । 'का पुसि पद्म ननिम्' इत्यमरः। अब्जद्वेषीति । पादविलासपक्षे
तत्कान्त्यतिशायित्वात् तत्त्वम् । निशाकरपक्षे स्पष्टम् । तमः अज्ञानमन्धकारश्च ।
नितानां नयनकुमुदोल्लासनकर इति योजना । कुमुदानीव नयनानीत्युपमितसमासः ।
नैशाफरदशा निशाकरावस्थाम् । नैशाकरतादात्म्यमिति रूपकं वा। तदा
नयनान्येव कुमुदानीति यथाश्रुतमेव .
॥ ९॥
कारुण्यमिति ॥ कलीति । कलिरेव लक्ष्यः यस्य तथाविधः विष्णुरेव विशिखः
शरः यस्य तथाविधं प्रद्योतनौ लोलार्ककेशवार्को अग्रे कोटी यस्य तथाविधञ्च
यत् ऐश्वरम् ईश्वरपरिगृहीतं श्रीकाश्येव धनुः तत्र उल्लसद्गुणलते प्रकाशमान
मौीलते इत्यर्थः । तदुक्तम्-~-'लोलार्ककेशवौ कोटी गङ्गा ज्या नगरं धनुः। कलि
लक्ष्यशरो विष्णुः शिवी धन्वी पुनातुं माम् ॥' इति, 'जाहवी ज्या जगन्माता'
इति च। लोलार्कः केरावार्कश्च काशीस्थेषु द्वादशादित्येप्यन्यतमौ प्रसिद्धी । सम्बुद्धया
गङ्गायाः फलिनाशकत्वं सूच्यते । अन्यादृशत्यमेवोपपादयति-यदिति ।
यत्
कारण्यम् । यस्त्वन्तरमन्तरेण कारणान्तरापेक्षां विनैव । घटयेत् सम्यादयेत् । अन
न्यमुलमान् त्यदितरभक्तरसुलभान् । स्वदितरेभ्यः असुलभानिति या अर्थः ॥१०॥

·द्वाविंशस्तरहः। -- Entीपादोदकनाम्नि विष्णुचरणप्रक्षाकनात पावने, TEEL तीर्थे चामिः विमोचयाघनित्रयात् । कुत्यैश्च, मिरिमम् । 1- ६. पादस्पर्शमहापराध इह मे बैलोक्यमातस्त्रया नचिन्तव्यश्चरणाहविनिजशिशोर्मातुः प्रमोदाय हि , - ||१.१ ।। Par स्मातस्त्वय्युपसि प्रलिप्तभसितः "स्थित्वाऽक्षधारी तटे" गायत्रीमनुसान्ध्यकर्म विधिवत् ' जप्त्वा सहस्राधिकम् । त्वत्ती) र भिपिच्य फालनयनं त्वय्येव माध्याहिक मस्कृत्वा श्रीमणिकर्णिके "पुनरहं लप्स्ये बदा -धन्यताम् ॥ १२॥ श्रीपादोदकनांनीति ॥ अन काशीखण्डयनीनि- 'गजावरणयोविशु सम्भेदे स्वच्छमानसः। प्रक्षाल्य पौर्णिचरण संचल स्नातवानथ ॥ मैदा प्रति तत्तीर्थ' पादोदकमितरितम्'। पादौ यदादौ शुभदौ क्षाळितौ पीतवाससा। तत पादोदके तीथे ये स्नास्यन्ति हि मानवा.। तेषा विनश्यति क्षिप्र स्पापं सप्त भवार्जितम् ॥ इति । पूर्वमस्या तीर्थस्य पञ्चनवसंज्ञा, पश्चात् पादोदक्सोनि द्रष्ट व्यम् । कुत्यैरित्यादि । मम कुलोद्भूतः बयस्यैश्च साकमित्यर्थ । पादस्पर्शेत्यादि । चस्तुतो निरूप्यमाणे नायमपराधः, अपि तु प्रमोटस्थानमित्याह-निजेत्यादि ॥ ११ ॥ स्नात इति ॥ प्रातः, प्रातस्तु यत् स्नानं सजाते वारुणोदये ।, पत्यसमं प्राहुस्तन्महापविघातकृत् ॥ प्रात. स्नान हरेत् पापमलक्ष्मी म्लानिमेव च ॥ इति काशीखण्डवचनादुपसीति ।, प्रस्तिमसित इति । प्रातः काले लेपनम्य तथाच जागलिकी ध्रुति ---'मध्याहात् प्राग्जरैर्युक्तं ,तोयं तदनु वर्जयेत्' इति । स्मृतिश्च-'मात तिकरी भूतिरम्भोभिरभिमिश्रिता । अम्भोचिर हिता सायं सेयमहोविनाशिनी ॥' इति । 'उद्धृळनं त्रिपुण्ट्रञ्च श्रद्धया नाचरन्ति ये। तैस्समाचरित सर्व विपरीतं न चान्यथा ॥ -धार्य त्रिपुष्टं नित्यञ्च भस्मना चावगुण्ठनम् । त्रिपुण्ट्धारणं मुक्त्वा कर्माणि कुरुते तु य ॥ तेनै चाचरितं सर्व व्यर्थश्चानर्थकारणम् । अन्यथा सर्वकर्माणि न फरन्ति कदाचन ।। अमिरित्यादिभिर्मन्वैस्मनोद्धृनं तथा। विपुष्ट्यारणं कृत्वा सन्ध्याचन्दनमाचरेत् ॥' इत्यादिवचनैः, 'मृत्यैवोधूळ तिर्यक् त्रिपुष्टम्य च धारणम् 1, नैव प्रमदितमं चै प्रमादपि कदाचन ॥ इति वचनोपहितया भूत्यै न प्रमदितव्यम् । इति तत्तरी प्राजा विहितत्वात् ।

·गगातरङ्गिणी यकश्रुत्या च भस्मघारणस्य सर्वकर्माङ्गत्वाचेति भावः। विस्तरस्तु स्मृतिमुक्ता फलादौ द्रष्टव्यः। भस्मनो महिमातिशयश्च 'को वेद भस्मसामर्थ्य महादेवाहते परः। दुर्विभाव्यं यथा शम्भोर्माहात्म्यं भस्मनस्तथा॥' इत्यादिना महता प्रवन्धेन ब्रह्मोतरखण्डादौ प्रपश्चितः । विस्तरभयान्नेह लिख्यते। स्थित्वेति । प्रातः काले स्थित्वैव गायत्रीजपस्य कर्नव्यत्वात् । तथाच छान्दोग्ये श्रूयते--'कस्मात् ब्राह्मणः सायमासीनः सन्ध्यामुपास्ते। कस्मात् प्रातस्तिष्ठन् । यः सायमासीन: सन्ध्यामुपास्ते, तया वीरस्थानं जयति । यः प्रातस्तिष्ठन् , तया स्वर्ग लोकं जयति' इति । शङ्खः स्मरति च–'पूर्वी सन्ध्यां जपेतिष्ठन्नासीनः पश्चिमां तथा' इति । अत्र स्मृत्यन्तरवचनान्यपि सुलभानि । अक्षधारी रुद्राक्षधारी। सर्वपापहर त्वात् गङ्गाप्रीतिकरत्वात् , सर्वकर्मातिशयसम्पादयात्वाच । तथाच श्रूयते—'अक्षाणां धारणात् पापं दिवारात्रिकृतं हरेत्' इति । अष्टवक्त्रन्तु रुद्राक्षमष्टमात्राधिदैवतम् । वस्व टकप्रियश्चैव गङ्गाप्रीतिकरं तथा ॥' इति, 'रुद्राक्षधारको भूत्वा यत्किञ्चित् कर्म वैदिकम् । कुर्वन् विप्रः सदा भक्त्या महदामोति तत्फलम्' इति च । अधिक देवीभागवतादौ द्रष्टव्यम् । गायत्रीमिति। प्रणयव्याहृतिसहितां गायत्रीमित्यर्थः, 'प्रणवाद्यास्तु सन्ध्यायां जपेद्वयाहृनिभिः सह' इति विश्वामित्रवचनात् । गायत्री त्यन्वर्थसंज्ञा। तदुक्तं भगवता व्यासेन--'प्रतिग्रहादन्नदोषात् पातकादुपपातकात् । गायत्री प्रोच्यते तस्मात् गायन्तं वायते यतः ॥' इति । गायत्र्याः सर्वोत्कृष्टतया जप्यत्वं मनुः स्मरति—'एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः। सावित्र्या स्तु पर नास्ति मौनात् सत्यं विशिष्यते ॥' इति । अस्य व्याख्या-एकाक्षरं प्रणवः। परं ब्रह्म परब्रह्मस्वरूपम् । प्राणायामः व्याहृतयः। परं तपः तप स्साधनभूताः। सावित्र्यास्तु परमुत्कृष्टं न किञ्चिदस्ति, तस्मात्तेपां जपः कार्य इत्यर्थः । मौनं समाधिः। तम्मात्सत्यं जपः विशिष्यते इति। यमोपि, 'गायत्रीञ्चैव वेदांश्च तुलयाऽतोलयत् प्रमुः। एकतश्चतुरो वेदान् सागांश्च सपदक्रमान् ॥ एक तश्चैव गायत्री तुल्यरूपा तु सा स्मृता ।' इति । काशीखण्डेपि, 'न गायत्री समो मन्त्रो न काशीसहशी पुरी। न विश्वेश्वरसमं लिङ्गं सत्यं सत्यं पुनः पुनः ।।" इति। मणिकर्णिकायां गायत्रीजपस्य फलाधिक्यं तत्रैव स्मर्य-'जप्त्वैकामपि गायत्री सम्प्राप्य मणिकर्णिकाम् । लमेदयुतगायत्रीजपनस्य फलं स्फुटम् ॥' , ·हाशिस्तरङ्ग । इति, 'चतुर्णामपि वेदाना पुण्यमध्ययनाच्च यत् । तत् पुण्य जायते काश्या गायत्रीलक्षजाप्यत ॥' इति च । अनुम - यकर्म सन्न्योपासनानन्तरम् । सभ्यो पासनम्य गङ्गाया फलाधिक्य स्मरति यास - 'ग्याता तीथे दशगुणा सहम जावी जले' इति। नारदीयेपि, 'सामान्यम्थानतो देवी तत्र मन्याद्यपासिता। पुण्य रक्षगुण कर्तुं समर्था द्विजपावनी ॥' इति। विधिवत् इति। जपविधिमा व्यास -'त्रिसन्ध्यन्तु जपेद्देवीं पिच्छिद्यैव पदत्रयीम् । अविच्छिन्ना जपद्यन्तु रोग्य नरक नजेत् ॥' इति। विष्णुरपि, 'अच्छिन्नपादा गायत्री नन्महत्या प्रयच्छति । छिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्या व्यपोहति ।। तस्मात् पादत्रय चित्ला जपयन समाचरत् ।' इति। स्मृतिरत्नावल्यामपि, 'अच्छिन्नपाद गाय या नप हीन्त ये द्विजा । अधोमुखास्ते तिष्ठन्ति कल्पको टिशतान्यपि ॥' इति । 'निविधा उप यज्ञ स्यान्मानसोपाशुभाषिक । परश्रवणयोग्यो यस्स भाषिक दीरित ॥ उपासु रोष्ठम्पर्शादिमात्र स्वश्रुतिगोचर । यो जपस्त्यचलजिहादशनावरणा जप ॥ मानस स समाख्याती जपश्रुतिविचक्षणै । उच्चैर्जपाद्विशिष्टस्म्यादुपाशुर्दशभिर्गुणें ॥ जिह्वाजप शतगुण सहस्र मानस स्मृत ।' इति । अत्र व्याख्या-मानसेति । मानस , उपाशु , भाषिक । भाषिक वाचिक । म्पर्श म्पन्द । श्रुतिविचक्षणटि । विशिष्ट अधिक इति। 'पर्वभिर्गणयेत्सख्या नाक्षमालादिभिर्नृप। गायच्या वेद मूलत्वाद्वेद पर्वसु गीयते ॥ इति विष्णुरहस्यस्मृति । एतत्सर्व मनसिकृत्योक्त मिदम्। यस्तुतस्तु स्नानादिप्वपि यथायोगमस्यान्वय । सानादेरपि विधिवदेवानुष्ठे यत्वात्। जप्त्वेति । 'जकारो जन्म विच्छेद पकार पापनाशन । जप इति प्रोक्तो जन्मपापविनाशन ॥' इति विष्णुरहस्ये जपपदार्थ उक्त । सहस्रा धिकमिति । 'सहस्रपरमा नित्य शतमध्या दशावराम्। सावित्री – जपद्विद्वान् प्राइमुख प्रयत शुचि ॥ इति व्यासवचनात् । अल चन्द्रिकाया व्यवस्था हता--"दशावरामित्यापद्विपयमाशौचविषयश्च, 'आपदागौचया काले तिष्ठन्नपि जपेद्दश इत्याश्वलायनवचनात्"। सहस्रपरमामिति। सहस्रकृत्व इति वचन वान प्रस्थादिविपयम् । शतमित्यनुदितहोमिगृहस्थनमचारिविपयम् । ब्रह्मचारिणोपि सन्ध्ययोरमिकर्म चेति प्रागुढयादमिर्मस्मरणादिति । तथाच योगयाननल्लय. 'ब्रह्मचार्याहितामिश्च शतमष्टोतर जपेत्। दशापत्सु जपेदेवीमष्टाविंशति वाष्ट वा' इति। सहस्रमुत्यो गायत्रीपस्य फल योगयाजवल्क्येनैव मर्यते-जप्त्या + तम्मा ·गदातरङ्गिणी शबरपतिकुले यल्लिङ्गनिर्माल्यमांस- सवलितशकलभुक्त्या कुक्कुटो लब्धजन्मा। निजनयनसरोजं प्रार्य जातिस्मरोगात् परमपदमुपास्यं विश्वनाथं तमीडे इति गङ्गातरङ्गिण्यां द्वाविंशस्तरङ्गः ॥ सहस्रं गायत्र्याः शुचिर्ब्रह्मवधाहते।' इति । अष्टोतरसहस्रजपम्यैवाचारात् सहसा धिकमित्युक्तम्। त्वतोयैरभिषिच्येति । 'गडोद्धृतेन तोयेन यो लिङ्गं लापयेत् सकृत् । सर्वपापविनिर्मुक्तश्शियसारूप्यमाप्नुयात् ॥' इति । स्वय्येति। मणिकर्णि कायां माध्याह्निकस्य मुख्यत्वं स्मर्यते--'मध्याहे मणिकर्णिकास्नपनजं पुण्यं न वक्तुं क्षमः' इति। माध्याटिक मिति। मध्याहे भवं माध्याह्निकं स्नानाचमनोप स्थानादिकम्। मध्याह्नकालश्च सार्धयामादूर्ध्वकाल,। तदुक्तं चन्द्रिकायाम्-'सार्थ यामादूर्ध्व मध्याहः, तत्र माध्याहिकानन्तरं तर्पणं कुर्यात् , तच्च देवर्षिपितृतर्पण मिति' इति। काशीखप्डेपि, 'समासाद्य च मध्याहम मियान्ति च नित्यशः। संस्नातुं सर्वतीर्थानि मुक्तिदां मणिकर्णिकाम् ॥' इति, 'पापानि पापिनां हत्वा महान्त्यपि बहून्यपि। काशीतीर्थानि मध्याहे प्रायश्चित्तचिकीर्षया ॥ पर्वस्वपर्व स्वपि वा नित्यं नियमवन्त्यहो। निर्मलानि भवन्त्येव विगाह्य मणिकर्णिकाम् ।।' इत्यादि च। त्रिमूर्त्यादीनामपि स्नानाथ तत्रागमनादिकं तत्रोक्तम्। विस्तर भयात्तन्न लिख्यते ॥ १२ ॥ शबरेति ॥ शबरपतिकुले इत्यस्य व्धजन्मेत्यत्र सम्बन्ध.। यलिङ्गेति । यस्य परमेश्वरस्य लिङ्गं गमकं ज्ञापकम् । शिश्नमिति यावत्। यद्वा, लीयन्ते सर्वाण्यस्मिन्निति लिङ्गं सर्वदृश्यलयाधिकरणम्। 'लयनालिङ्गमुच्यते' ' इति । 'तल्लिङ्गं शङ्करः स्वयम्' इति च मलयाचलर्खण्डोक्ते । तस्य निर्माल्यं वनेचरणा पणा निर्माल्यभूतं यन्मांसं तस्मात् स्खलितस्य शकलम्य मुक्त्येत्यर्थः। कुदिति कूजन् कुदृति भुवं तुण्डेनेति कुक्कुट. चरणायुधः। जाति प्राक्परिगृहीतनाना देहादिकं स्मरतीति जातिस्मरः । परमपदं मुक्तिम्। पुरा शिवलिङ्गाराधकेन केनचिद्वनचरेण पालित. कश्चित् कुक्कुटः म्यामिमुक्तावशिष्टभगवनिर्माश्यमास शफलं दैवादशितवास्तन्महिना शवरराजाले तेन वनचरेण मारितो लब्धजन्मा ·हाविंशस्तर.1, .. जातिम्मरः कण्णप्पधीरनाम्ना-प्रसिद्धो भक्तावतमो. भूत्वा काळम्तीश्वराय म्यचक्षु. शरेणोत्पाटितं चक्रपाणिरिख समय मुक्तोऽभवदितीयं क्या शिवभक्तविलामाठी प्रसिद्धा अनेन क्रोडीकृता। तस्यैव वनेचरम्य पूजाक्रम 'मार्गावर्तितपादुका पशुपतेरहस्य कूर्चायते गण्ड्षाम्बुनिषेचनं पुररिपोर्दिव्याभिषेकायते। किशिक्षित मांसशेषकवळो नव्योपहारायते भक्तिः किन्न करोत्यहो यनचरो भक्तावतमायते॥' इति भगवत्पादैः प्रदर्शितः। ननु शिवनिर्माल्यस्य चण्डमालाधिकारिकम्य 'चान्द्रायण शतं कार्य शम्मोनैवेद्यभक्षणात्' इत्यादि निपेघवचनैरभोज्यत्वान कथ तदोउनकृती महिमातिशय इति चेन्न, चण्डाधिकारिताविरहस्थले तत्यावश्यं नोन्यत्वात्। अत्र शिवपुराणवचनानि-शृणुध्वं निर्णय विमाः गिवनवेधमक्षणे। भाळपामोडवे लिङ्गे रसलिङ्गे तथा द्विजाः॥ पापाणे राजते म्वणे सुरसिद्धप्रतिष्ठिते । कारि फाटिके रने ज्योतिलिङ्गेषु सर्वशः ॥ चान्द्रायणसमं प्रोक्तं शिवनिमारभक्षणम् । चण्डाधिकारी नो यत्र भोक्तव्यं तच भक्तित.!| वाणलि च लोहे च सिद्ध लिने स्वयंभुवि। प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डोऽधिकृतो भवेत् ।। इति। तत्रय ज्योतिलिङ्गानि परिगणितानि। 'सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुन । उज यिन्यां महाकाळ ओंकारे चामरेधरः॥ केदारी हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशकरः । वाराणस्याञ्च विश्वेशस्त्रयम्बको गौतमीतटे ॥ वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारका बने। सेतुबन्धे च रामेशी घुश्मेशश्च शिवालये॥ अवतारद्वादशकमतच्छम्भोः परात्मनः।' इति। यद्यपि काचिनेकी ओदारेश्वरनिर्माल्यासतमक्षणान काइयां मृता, किन्त्यन्यत्र मृता गृध्रमुखी भल्या पुनर्जनिमलमत। तदुक्तं कागी खण्डे-'एका भेकी मुने तत्र चरन्ती लिङ्गसनिधी। प्रदक्षिणं सदा कुर्यान्निर्मा सा तत्र मृत्युं न प्राप शिवनिर्माल्यभक्षणात्। क्षेत्रादन्यत्र मरणं जातं तस्यास्तदेनसा ॥ इति, 'वरं विपमपि प्रादयं शिवायं नैव भक्षयेत् । विषमेकाफिनं हन्ति शिवस्वं पुत्रपौत्रम॥ शिवायपरिपुष्टाहा दर्शनीया न साधुभिः। तेन कर्मविपाकेन ततस्ते रोरवौकसः ॥ कचित् कारः समालोक्य मण्डकी तामिलम्तनः। पाप्यमानामादाय चन्या क्षेत्राद्वहिर्गतः॥ वर्षाची तेन सा क्षिप्ता काकेन क्षेववाह्यत । अथ सा फास्तो भेकी नवर क्षेत्रमतमे।। प्रदक्षिणीकरगतो लिङ्गस्य स्पर्शनादपि। पुण्यापुण्यवती आता कन्या पुपरी स्वाक्षतभक्षिणी॥

·गहातरहिनी गुहे॥ शुभावयवंसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता । परं गृध्रमुसी जाता निर्माल्याभन भक्षणात् ॥' इति च, तथापि 'वाणलिङ्गे स्वयम्भूते ग्राणलिङ्गे हृदि स्थिते। अल कोटिगुणं पुण्यं शम्भोनैवेद्यभक्षणात् ॥' इत्यादिवचनात् , 'रुद्रेणात्तमश्नन्ति रुद्रेण पीतं पिबन्ति रुद्रेण प्रात जिघ्रन्ति' इति जाबालश्रुते , 'त्रिगुप्सातमश्नी यात् यदि पाप्मन् शिवानपिनं मुड्क्ष्य तदेनो मुड्क्ष्य मलं भुश्य कृमि मुड्क्ष्य अधं भुड्क्ष्व अधो गच्छ गच्छ' इति कठश्रुतेश्च म्वयभूलिङ्गस्य ओकारेश्वरम्य नैवेद्यभक्षणादनन्तमेव पुण्यम् । अस्या श्रुतेरयमर्थ -त्रिगु तिमः गाव. चशंपि यस्य स त्रिणेल. तेन प्सातं भक्षितम् अश्नीयात्। हे पाप्मन् शिवानर्पित यदि भुक्ष्व अश्नीया तदा एन पातकम्। अघम् उपपातकम्। तच्छिवा नर्पितभोजने भवतीति । तथाचास्या उपवृक्षणं पाझे--'असमौदनं गम्भी. भुङ्क्ते खादति पाति चेत् । श्वांसमम्थि मूत्रञ्च भुङ्क्ते खादनि पाति च ।' इति। अपिच, ब्राह्मणैश्शिवप्रसाद एवं भोक्तव्य , नान्यदेवताप्रसाद, 'शम्भोनि र्माल्यकं शुद्धं भुजीयात् सर्वतो द्विजः । अन्यदेवस्य निर्माल्यं मुड्क्त्वा चान्द्रा यणं चरेत्' इति शैवे स्मरणात्। परन्तु 'लोमान्न धारयेच्छम्भो निर्माल्यं न च भक्षयेत्' इत्यादिवचनैनिषिद्धात् लोभाद्भक्षणादेवमेव संवृत्तमित्याशयेनेयमुत्तिरिति ध्येयम्। स्पष्टञ्चैतत्तद्वयाख्यायाम्। अपि च, शिवनिर्माल्यग्रहणे चण्डाधिकार एव प्रतिबन्ध , तद्विरहस्थले तस्य नाग्राह्यता। तदुक्तं मलयाचरखण्डे---- 'बाणे रत्नमये रसेन्द्रकलिते स्वायम्भुवे स्फाटिके चण्डेशाधिकृतिर्न तल कलिता नैवेह निर्मा ल्यता। चण्डेशोऽस्ति हि यत्र तत्र हि भवेनिर्माल्यमावेदितं भोज्यं नैव तु वैदिकैर्द्विजारै. प्राणात्यये सङ्कटे॥' इति। ननु 'अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पलं पुप्पं फलं जलम्। साळग्रामशिलासङ्गात् सर्व याति पवित्रताम् ॥' इत्यादि वचनात् साळग्रामयोगाभावे शिवनिर्माल्यस्य सर्वव निषेधात् कथं बाणलिङ्गादि निर्माल्यस्याग्राह्यतेति चेन्न, अधिकारिभेदेन विरोधपरिहारात्। तथाहि शैवे जैमिनि.--'अनर्हम्मम नैवेद्यं पदाम्बु कुसुमं जलम् । इतीश्वरेण कथितमिति केचिन्महर्षयः॥ वदन्ति तत् कथं स्वामिन् यथार्थ कथय स्व मे। व्यास उवाच-देवदेवस्य वचसो विषयोऽयं हि जैमिने । ये चीरभद्रशपिताः शिवभक्तिपराङ्मुखा ॥ शम्भोरन्यत्र देवेषु ये भक्ता येन दीक्षिता। तेषा मनहमीशाम तत्प्रसादचतुष्टयम् ॥' इत्यनेन त्रिविधानामेषां शिवप्रसादग्रहणा ·आशिस्तरहः। नईत्य प्रतिपादितम्। तदेवामाद्यामिनि पूर्वानानानात् , यैरेतैरपि यदा पञ्चायतन पूजादौ साळग्रामेण सह शिवपूजा क्रियते, तदा तैरपि ग्राह्यमिति माळपामे युवरार्धन योध्यते इति विषयमेदान्न विरोधशङ्कापीति । तस्माल्लोभशून्येन श्रद्धा वता पूजकेन शुद्धयादिफलप्राप्तये चण्डांशातिरिक्तनैवेद्यादेब्रहणं कार्यमिति सर्ववाक्या निरोधेनैव सिद्धमिति विपश्चितो विदाइकुर्वन्तु । विम्तरस्त शिवार्चनाचन्द्रिका ·गहस्तलिनी । गुहे॥ शुभावयवसम्थाना शुभरक्षणरक्षिता । पर गृध्रमुनी जाती निर्माल्यापर्व भक्षणात् ॥' इति च, तथापि 'बाणरि म्वयम्भूते प्राणरि हदि स्थिते। अब कोटिगुण पुण्य शम्भानवेद्यभक्षणात् ।।' इत्यादिवचनात् , 'स्द्रेणात्तमदनन्ति रुद्रेण पीत पिबन्ति रदेण प्रात जिप्रन्ति' इति जापालश्रुते , 'विगुप्सातमश्नी यात् यदि पाप्मन् शिवानर्पिन भुइक्ष्य तदेना भुइक्ष्य मर भुश्य कृमि मुक्ष्य अप भुड्व अधो गच्छ गच्छ' इति कठश्रुतेश्च म्ययभूलिङ्गम्य आङ्कारेश्वरम्य नैवेद्यभक्षणादनन्तमेव पुण्यम् । अम्या श्रुतेरयमर्थ -निगु तिम गाव चक्षुपि यस्य स त्रिणेन तेन प्सात भवितम् अश्नीयात् । हे पाप्मन् शिवानर्पित यदि भुश्य अश्नीया तदा एन पातकम्। अघम् उपपातकम्। तच्छिना नर्पितभोजने भवतीति । तथाचाम्या उपमण पाझे-'असमौदन गम्भा भुङ्क्ते खादति पाति चेत् । श्वमासमस्थि मूवश्च भुक्ते सादति पाति च ।।' इति। अपिंच, ब्राह्मणैश्शिवप्रसाद एव भोक्तव्य , नान्यदेवताप्रसाद , 'शम्मोनि माल्यक शुद्ध भुजीयात् सर्वतो द्विज | जन्यदेवस्य निर्माल्य भुइयत्वा चान्द्रा यण चरेत्' इति शैवे स्मरणात्। परन्तु 'रोभान्न धारयेच्छम्भो निर्माल्य न च भक्षयेत्' इत्यादिवचनैनिषिद्धात् लोभादक्षणादेवमेव सवृत्तमित्याशयेनेयमुक्तिरिति ध्येयम्। स्पष्टञ्चैतत्तद्वयाख्यायाम्। अपि च, शिव निर्माल्यग्रहणे चण्डाधिकार एव प्रतिवन्ध , तद्विरहस्थले तस्य नाग्राह्यता। तदुक्त मल्याचर सण्डे--'याणे रत्नमये रसेन्द्रकलिते स्वायम्भुवे स्फाटिके चण्डेशाधिकृतिर्न तत्र कलिता नैवेह निर्मा चण्डेशोऽस्ति हि यत्र तत्र हि भवेनिर्माल्यमावेदित भोज्य नैव तु वैदिकैद्विजवरै प्राणात्यये सङ्कटे॥' इति। ननु 'अग्राह्य शिवनिर्माल्य पत्र पुष्प फल जलम्। साळयामशिलासङ्गात् सर्व याति पवित्रताम् ॥' इत्यादि वचनात् साम्ग्रामयोगाभावे शिवनिर्माल्यस्य सर्वत्रेव निषेधात् कथ बाणलिङ्गादि निर्माल्यस्याग्राह्यतेति चेन्न, अधिकारिभेदेन विरोधपरिहारात्। तथाहि शेवे जैमिनि --- 'अनर्हम्मम नैवेद्य पदाम्बु कुसुम जलम्। इतीश्वरेण कथितमिति केचिन्महर्षय |॥ वदन्ति तत् कथ स्वामिन् यथार्थ कथय स्व मे। उवाच-देवदेवस्य वचसो पियोऽय हि जैमिने। ये चीरभद्रशपिता शिवभक्तिपराइमुखा ॥ शम्भोर-यत्र देवेषु ये भक्का येन दीक्षिता । तेषा मनहमीशरम तत्प्रसादचतुष्टयम् ॥ इत्यनेन त्रिविधानामेपा शिवप्रसादग्रहणा ल्यता। व्यास

·द्वाविंशस्तरङ्गः।
नहलं प्रतिपादितम् । तदेवाग्राथमिति पूर्वानानानात् , थैरेतैरपि यदा पञ्चायतन
पूजादी साळग्रामेण सह शिवपूजा कियते, तदा तैरपि ग्राह्यमिति माळयामे
त्युतरार्धन बोध्यते इति विषयमेदान्न विरोधशकापीति। तस्माल्लोमशून्येन श्रद्धा
वता पूजकेन शुद्धयादिफलप्राप्तये चण्डांशातिरिक्तनैवेद्यादेब्रहणं कामिनि सर्ववाक्या
विरोधेनैव सिद्धमिति विपश्चितो विदाकुर्वन्तु । विस्तरस्तु शिवार्चनाचन्द्रिका
पुरुषार्थचिन्तामण्यादौ द्रष्टव्यः ।। उपास्यमिति । परमपदप्राप्त्यर्थमिति शेष,
जाबालोपनियदि अविमुक्तोपासनस्य मुक्तिफलकत्वश्रवणात्। तथाहि—'तस्मादवि
मुक्तं निपेवेत' इत्यविमुक्तोपासनं प्राणेपूक्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासौ
अमृतीभवति' इति। तत्राविमुक्तोपासनं द्विविधम् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकञ्च ।
तत्र ध्रुवोर्माणस्य च यस्सन्धि., तस्मिन्नीश्वरोपासनमाध्यात्मिकम् । काश्यामविमुक्त
क्षेत्रे परमेश्वरदर्शनम् आधिभौतिकमिति शास्त्रव्यवस्था।
एवञ्च तदेतद्विविधो
पासनाफलमपि तारकब्रह्मविद्योपदेशद्वारा मुक्तिरेवेति मुक्तिफलकोपासनाविषयत्वं विश्व
नाथस्येति । केचित्तु हरिपूजाया एव फलं मुक्ति , न तु शिवपूजाया', तस्या ऐश्वर्य
जानादिमात्रफलकत्वात् । 'आरोग्यं भास्करादिच्छेच्छ्यिमिच्छेधुताशनात् । ईश्वरा
ज्ज्ञानमन्विच्छेन्मोक्षमिच्छेजनार्दनात् ॥ यद्वारे मत्तमातङ्गा यायुवेगास्तुरङ्गमा
पूर्णेन्दुवदना नार्यः शिवपूजाविधे. फलम् ।।' इत्यादिस्मरणादित्याहु , सन्न, उक्तश्रुत्या
'यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दु.खस्यान्तो भवि
प्यति ॥ इति श्वेताश्वतरमन्त्रेण 'सर्वोपनिषदामर्थशिव एव न चापर । एकमेव हि
तज्ज्ञानं तदज्ञानस्य नाशनम् ॥' इति वामनपुराणवचनोपवृमितेन, 'शिवलिङ्गं त्रिसन्ध्य
महरहरभ्यर्चयेत् । ध्यात्वा साम्ब मामेव' इत्यादिजावालश्रुत्या, 'यस्तु पूजयते नित्यं
लिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम् । स सर्वमोक्षराज्यस्य क्षिप्रं भवति भाजनम् ॥ विद्या रूपं धनं
सौख्यं सत्कुलं रोगनाशनम्। म्वर्गो राज्यञ्च मोक्षश्च शिवपूजाविधेः फलम् ॥ यम्य
स्तुत्या लभ्यते सत्यलोको यस्यार्चातो मोक्षलक्ष्मीरदूरा।' इत्यादिवचनसहस्रेण च शिव
पूजाया मोक्षफलकत्वावगमात् । यद्द्वारे इत्यायुक्तवचनन्तु कामिना पूजाविषयमेव ।
परन्तु विधिवत्कृतया देवतान्तरपूजयैव शिवाराधनवाञ्छा जायते इति विष्ण्याटि
पूजाप्यावश्यकी। उक्तञ्च श्रीसूतेन–'ओक्षारस्य प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादत.।
रुद्राराधनवान्छा स्यात्तदाराधनतः पुनः॥ ज्ञानमानन्दमद्वैतं परं ब्रमाधिगच्छति ।
प्रसादादेव रुद्रस्य ज्ञानं मोक्षैकसाधनम् ॥' इति । विस्तरस्तु श्रुतिसूक्तिमालादी
द्रष्टव्यः
॥ १३ ॥

·गहातगझिगा: गुहे॥ शुभावयबमस्थाना शुभलक्षणलक्षिता। परं गृध्रमुखी जाती निर्माल्योधन भक्षणात् ॥' इति च, तथापि 'याणलिङ्गे म्वयम्भूते प्राणलिने हृदि स्थिते। अत्र कोटिगुणं पुण्यं शम्मानैवेद्यभक्षणात् ।।' इत्यादिवचनात, 'रुद्रेणात्तमश्नन्ति रुद्रेण पीतं पिबन्ति रुद्रेण प्रातं जिघन्ति' इति जाबालश्रुते, 'विगुप्सातमश्नी यात् यदि पाप्मन् शिवानपिनं भुड्क्ष्य तदेनी भुड्क्ष्य मलं भुक्ष्व कृमि मुड्क्ष्य अघ भुक्ष्व अधो गच्छ गच्छ' इनि कठश्रुतेश्च म्वयंभूलिङ्गम्य ओकारेश्वरम्य नैवेद्यभक्षणादनन्तमेव पुण्यम् । अस्या. श्रुतेरयमर्थ ---त्रिगुः तियः गावः चई पि यस्य सः त्रिणेतः तेन प्सातं भक्षितम् अश्नीयात्। हे पाप्मन् शिवानर्पित यदि भुड्क्ष्य अश्नीयाः तदा एनः पातकम्। अघम् उपपातकम् । तच्छिवा नर्पितभोजने भवतीति। तथाचास्याः उपवृह्मणं पामे-'असमौदनं गम्भीः भुङ्क्ते खादति पाति चेत् । श्वांसमस्थि मूवश्च मुत्ते खादति पाति च ।' इति। अपिच, ब्राह्मणेशिवप्रसाद एव भोक्तव्यः, नान्यदेवताप्रसादः, 'शम्भोनि र्माल्यकं शुद्धं भुञ्जीयात् सर्वतो द्विजः । अन्यदेवस्य निर्माल्यं मुड्क्या चान्द्रा यणं चरेत्' इति शैवे स्मरणात्। परन्तु 'लोभान धारयेच्छम्भोः निर्माल्यं न च भक्षयेत्' इत्यादिवचनैनिषिद्धात् लोभाद्भक्षणादेवमेव संवृत्तमित्याशयेनेयमुक्तिरिति ध्येयम्। स्पष्टश्चैतत्तद्वयाख्यायाम्। अपि च, शिवनिर्माल्यग्रहणे चण्डाधिकार एव प्रतिबन्धः, तद्विरहस्थले तस्य नाग्राह्यता। तदुक्तं मलयाचलखण्डे–'याणे रनमये रसेन्द्रकलिते स्वायम्भुवे स्फाटिके चण्डेशाधिकृतिर्न तत कलिता नैवेद निर्मा ल्यता। चण्डेशोऽस्ति हि यत्र तत्र हि भवेन्निर्माल्यमावेदितं भोज्यं नैव तु वैदिकैद्धिजवरैः प्राणात्यये सङ्कटे ॥' इति। ननु 'अग्राह्य शिवनिर्माल्यं पत्र पुष्पं फलं जलम्। साळग्रामशिलासङ्गात् सर्व याति पवित्रताम् ॥' इत्यादि वचनात् साळग्रामयोगाभावे शिवनिर्माल्यस्य सर्वव निषेधात् कथं बाणलिङ्गादि निर्माल्यस्याग्राह्यतेति चेन्न, अधिकारिभेदेन विरोधपरिहारात् । तथाहि शैवे जैमिनिः--'अनर्हम्मम नैवेद्यं पदाम्बु कुसुमं जलम्। इतीश्वरेण कथित मिति केचिन्महर्षयः॥ वदन्ति तत् कथं स्वामिन् यथार्थ कथय स्व मे। उवाच-देवदेवस्य वचसो विषयोऽयं हि जैमिने। ये वीरभद्रशपिताः शिवभक्तिपराङ्मुखाः ॥ शम्भोरन्यत देवेषु ये भक्ता येन दीक्षिताः। तेषा मनहमीशाम तत्प्रसादचतुष्टयम् ।।' इत्यनेन त्रिविधानामेपां शिवप्रसादग्रहणा व्यास ·. द्वाविंशस्तरङ्ग.। नहत्वं प्रतिपादितम्। तदेवाग्रायमिति पूर्वानानानात् , थैरेतैरपि यदा पञ्चायतन पूजादौ साळग्रामेण सह शिवपूजा क्रियते, तदा तैरपि ग्राह्यमिति माळपामे सुतरार्धेन बोध्यते इति विषयभेदान्न निरोधशङ्कापीति। तस्माल्लोभशून्येन श्रद्धा वता पूजकेन शुद्धयादिफलप्राप्तये चण्डाशातिरिक्तनैवेद्यादेग्रहणं कार्यमिति सर्ववाक्या विरोधेनैव सिद्धमिति विपश्चितो विदाकुर्वन्तु । विस्तरस्तु शिवार्चनाचन्द्रिका पुरुषार्थचिन्तामण्यादौ द्रष्टव्य । उपास्यमिति । परमपदप्राप्त्यर्थमिति शेप, जाबालोपनिषदि अविमुक्तोपासनस्य मुक्तिफलकत्वश्रग्णात्। तथाहि—'तम्मादवि मुक्तं निपेवेत' इत्यविमुक्तोपासनं प्राणेपूत्क्रममाणेषु स्वस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासो अमृतीभवति' इति। तत्राविमुक्तोपासनं द्विविधम् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकश्च । तत्र ध्रुयोर्माणस्य च यस्सन्धि , तस्मिन्नीश्वरोपासनमाध्यात्मिकम् । काश्यामविमुक्त क्षेत्र परमेश्वरदर्शनम् आधिभौतिकमिति शास्त्रव्यवस्था । एवञ्च तदेतद्विविधो पासनाफलमपि तारकब्रह्मविद्योपदेशद्वारा मुक्तिरेवेति मुक्तिफलकोपासनाविपयत्वं विश्व नाथस्येति । केचितु हरिपूजाया एव फलं मुक्ति , न तु शिवपूजाया , तस्या ऐश्वर्य जानादिमात्रफलकत्वात् । 'आरोग्यं भाम्करादिच्छेच्छ्यिमिच्छेद्धुताशनात् । ईश्वरा ज्ज्ञानमन्निच्छेन्मोक्षमिच्छेजनार्दनात् ॥ यद्वारे मत्तमातङ्गा वायुवेगास्तुरङ्गमा । पूर्णेन्दुवदना नार्य शिवपूजाविधे फलम् ॥' इत्यादिस्मरणादित्याहु , तन्न, उक्तश्रुत्या 'यदा चर्मवढाकाश वेष्टयिष्यन्ति मानवा । तदा शिक्मविज्ञाय दु खस्यान्तो भवि प्यति ॥' इति श्वेताश्वतरमन्त्रेण 'सर्वोपनिषदामर्थश्शिव एव न चापर । एकमेव हि तज्ज्ञानं तदज्ञानस्य नाशनम् ॥” इति वामनपुराणवचनोपवृहितेन, 'शिवलिङ्गं त्रिसन्ध्य महरहरभ्यर्चयेत्। ध्यात्वा साम्ब मामेय' इत्यादिजावालथुत्या, 'यस्तु पूजयते नित्य लिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम् । स सर्वमोक्षराज्यस्य क्षिप्रं भवति भाजनम् ॥ विद्या रूपं धनं सौख्यं सत्कुलं रोगनाशनम्। म्वर्गों राज्यञ्च मोक्षश्च शिवपूजाविधे फलम् ॥ यस्य स्तुत्या लभ्यते सत्यलोको यस्यार्चातो मोक्षरक्ष्मीरदूरा।' इत्यादिवचनसहस्रेण च शिव पूजाया मोक्षफलकत्वावगमात् । यद्द्वारे इत्यायुक्तवचनन्तु कामिना पूजाविषयमेव । परन्तु विधिवत्कृतया देवतान्तरपूजयैव शिवाराधनवाञ्छा जायते इति विष्ण्यादि पूजाप्यावश्यकी। उक्तञ्च श्रीसूतेन-'ओङ्कारस्य प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसाढत । रुद्राराधनवाञ्छा स्यातदाराधनत पुन ॥ ज्ञानमानन्दमहैतं परं ब्रमाधिगच्छति । प्रसादादेव रुद्रस्य ज्ञानं मोक्षैकसाधनम् ॥' इति । विस्तरस्तु श्रुतिसूक्तिमारादी ·नयोविंशस्तरङ्गः। कलानिधिसमप्रभा कलितमारदारत्रपा अरूढकरुणाधुनी प्रमथनाथसम्मोहिनी। शिवे मनसिजत्रयीशिखरगूढतत्वात्मिका प्रसन्नवदनातिथिमम दृशोः कदा था भवेः लैलोक्यमोहनमहीपधिमोपधीश- भूपेन्दुकान्तरपदैन्दचकान्तिफेळिम् । लायण्यवारिधिसुधामसमायुधैक- जीवातुवल्लिमगजे भवतीमुपासे ।।२ पुराणैराम्नायैरपि जयति निर्व्याजकधित- प्रभावा तीरे ते पुरमथितुराहोपुरुपिका । सदा सेच्या मस्तनुपतनतो यत्र गिरिशः प्रतिज्ञायाकीटं दिशति सहसा मुक्तिमगजे कलानिधीति ॥ कलितेति । कलिता कृता मारदाराणां कामपन्य रतेः त्रपा यया सा। रत्यतिशायिसौन्दर्यशालिनीत्यर्थः। मनसिजेति । मान्मथे निषत्सारमूनेत्यर्थः। अतिथिरिति । हशोरतिथिरिति सम्बन्धः। नयनगो इत्यर्थः । भवः, त्वमित्याक्षिप्यते तैलोक्येति ॥ ओषधीशभूपः शिवः स एव इन्दुकान्तपत् चन्द्रकान्तशिर तस्याः ऐन्दवकान्तिकेलि हर्षप्रदत्वात् कौमुदीविलासरूपाम् । लावण्येति । लाया सागरसम्भूतसुधारूपिणीमित्यर्थः । लावण्यलक्षणमुक्तमधस्तात् । असमेति । असमार विपमेषुः तस्य एकां मुख्यां जीवातुयलिं जीवनौषधलतिकाम् , अत्यन्तकामोई कत्वात् + ૨. पुराणैरिति ॥ आम्नायैः जावालादिश्रुतिभिः। जयति प्रयागादिमुनि स्थानेभ्योप्युत्कृष्टतया वर्तते । तेषां काशीप्रापणद्वारैव मुक्तिसाधनत्वादिति भावः ·त्रयोविंशस्तरङ्गः। निर्व्याजेति । रुद्ररीदनादिवत् गुणवादत्वं विना कथिताः प्रभावा एकेन जन्मना मुक्तिप्रापकत्वादिरूपा यस्यास्सेत्यर्थः। तथाच पुराणादिभिरुपान्याता यत्प्रभावाः पारमार्थिका एवेति भावः। तदुक्तं काशीखण्डे–'नार्थवादोऽयमुदितः स्तुति वादो न वै मुने। सत्यं यथार्थवादोऽयं श्रद्धेयस्सद्भिरादरात् ।। उदाहरन्ति ये मूढाः कुतर्कबलदर्पिताः । काश्यां सर्वोऽर्थवादोऽयं ते विट्कीटा युगे युगे ॥ इत्यादि। एकेन जन्मना मुक्तिप्राप्तिश्च-'एक एव प्रभावोऽस्ति क्षेत्रस्य परमेश्वरि । एकेन जन्मना देवि मोक्षं प्रामोत्यनुतमम्' इति मत्स्यपुराणवचनादिसिद्धा। क्षेत्रान्तरेषु न तथा मुक्तिप्राप्तिः । तथाच पाप्रवचनम् --- 'अन्यत्र योगजानाभ्यां सन्यासा दथवाऽन्यतः। प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्रेणैव जन्मनाम् ॥' इति । पुर मथितुराहोपुरुषिका पुरमथितुविश्वनाथस्य आहोपुरुपिका आत्मोत्कर्षाभिमानः । 'आहो पुरुषिका दर्पाद्या स्यात्सम्भावनात्मनि' इत्यमरः । अत्र तत्त्वेनाध्यवसिता श्रीकाशी सदा सेव्येति । तस्मादविमुक्तमेव निषेवेत, अविमुक्तं न विमुञ्चेत् ' इति श्रुत्या सर्वदा अविमुक्तसेवाविधानात् । सदा सेव्यत्वे हेतु.-मत्यैरिति। मरणधमि मिरित्यर्थः । तथाच मरणकालस्य निर्णेतुमशक्यतया मुमुक्षुभिः काशी कदापि न परित्याज्या इति भावः । तदुक्तं काशीखण्डे-- 'अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमु सुमिः। सापायां सम्पदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः ।। चपलाचपलञ्चायुमत्वा काशी समाश्रयेत् ।' इति, 'कायं विज्ञाय सापायं स्मृत्वा गर्भस्य वेदनाम् । त्यवत्वा राज्यमपि प्राज्यं सेव्या काशी निरन्तरम् ॥' इति च । तनुपतनतः शरीरपात मात्रेण । तदुक्तम्-'वाराणस्यां ध्रुवा मुक्तिः शरीरत्यागमानतः' इति । यत्र शिवाहो पुरुपिकायां काश्याम् । प्रतिज्ञायेति । प्रतिज्ञा काशीखण्डे–'स्थिरा काश्या मिहैवैका प्रतिज्ञा हि मया कृता। अव मृतमात्राणां तिरश्चामपि देहिनाम्॥ भक्तानामप्यभक्तानां पुण्यपापात्मनामपि । मुक्तिं दास्यामि सर्वेपां भक्तानामेव सा पहिः ॥ इति । सा वहिरिति। काश्या अन्यत मुक्तिरित्यर्थः। सहसेति ।। तत्क्षण एवेत्यर्थः, 'नचातो व्यवधानवन्ति' इत्यव्यवधानम्मरणात् । तथाच वचनानि गर्गसंहितायाम्---'विश्वेश्वरस्य देवस्य काशी नाम्ना महापुरी। यत्र पापी मृतः सद्यः परं मोक्षं प्रयास्यति ।।' इति । काशीखण्डे च लिंगसमाध्याये, 'नास्तीह दुष्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरन्तकृतां हि काश्याम् ।

·१६८ गडातरङ्गिणी : -- चितं लिङ्गैस्तीथेविधिहरिमुखानामनुपमैः स्वकीयाख्यैः प्रायः प्रतिपदमिदं ब्रह्मसदनम् । विमुक्तिस्थानानां वरममभयं देवयजनं श्रयेऽहं दुष्प्रापं तटभुवि तवामय॑तटिनि ॥ ४ ॥ वीजानि कर्मज नितानि यदूपरायां नाड्कृरयन्ति हरदृज्ज्वलितानि तेषाम् ।।' इति । अत्रैवं व्याख्या-नन्वेतत् काश्यां कृतपापानां कालभैरवयातनाश्रवणेन विरुध्यते ॥ न पापे प्रवृतिर्माभूदिति विभीषिकामालं तत् । भोगमात्रनाश्यानां प्रारब्धमहापातकानां सत्त्वात्कथमिदमिति न शक्यम् , काश्याः प्रमावातिशयात् । तदुक्तं पामे- 'उपपातकिनश्चैव महापातकिनश्च ये। तेषां तत्क्षेत्रसामर्थ्यादघानि क्षयमाप्नुयुः।।' इतीति । वस्तुतस्तु, अत्र सहसेत्यस्य गर्गसंहितायां सद्य इत्यस्य च जन्मान्तर परिग्रहं विनैवेत्यर्थः। तत्र चाकृतपापानां तत्क्षणे मुक्तिः। कृतपापानान्तु काल भैरवयातनानन्तरम्। 'काश्यां कृतेन पापेन यातनामतिभीषणाम् । प्राप्य पश्चा द्विमुच्यन्ते क्षीणकल्मपशालिनः।। इति पाझवचनादिति विशेषः चितमिति॥ चितं व्याप्तम् । विधिह रिमुखानां ब्रह्मकेशवप्रभृतीनाम् । तैः प्रतिष्ठितनिर्मितैश्चेत्यर्थः। अनुपमैः अत्युत्कृष्टैः। स्वकीयाख्यैः स्वकीया स्वसम्गन्धिनी आल्या येषां तैः तथाचादिकेशवप्रवेशभुवेश्वरादिसंजितलिङ्गः, विष्णुपादोदकध्रुवकुण्डादिसंज्ञितैस्तीर्थेश्च व्याप्तमित्यर्थः। अतथाभूतानामपि केपाश्चि तेषां तत्र सत्त्वात् प्राय इति । प्रतिपदं पदे. पदे। तदुक्तं काशीखण्डे- 'तिलान्तरापि नो भूमि: काश्यां लिङ्गं विना कचित् ।', 'काश्यां लिङ्गान्यनेकानि मुने सन्ति पदे पदे', 'प्रसङ्गतो मयैतानि तीर्थानि कथितानि ते । भूमी तिलान्तरायां यतत्र तीर्थान्यनेकशः' 'तीर्थानि सन्ति भूयांसि काश्यामल पदे पदे' इत्यादि । ब्रमसदनं ब्रह्म लोकः । ब्रह्मोपदेशमोक्षप्राप्त्या दिसादृश्यनियन्धनोऽयं काश्यास्तत्त्वेन व्यपदेशः। यथा 'अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्' इत्यादिजाबालश्रुतौ । साम्यनिवन्धनत्वञ्च म्मयते-'अभ्यस्य ब्रह्मसदनं श्रुत्या तात्पर्ययुक्तया। सर्वम्य बोध्यते जन्तीमुक्तिरेकेन जन्मना ॥ तद्ब्रह्मलोकवाक्येन ब्रह्मलोकगता जनाः। यथा सर्वे विमुच्यन्ते तयवासापि जन्तवः ॥ तव ब्रमोपदेष्टा स्यादत साक्षान्महेश्वरः । माचार्यो यो ब्रमाणमिति श्रुतेः॥ इति। विमुक्तिस्थानानां परमं साक्षान्मुक्ति । स तस्यापि पर ·तयोविंशस्तरशः। इति च। माधनत्यादत्युत्कृष्टम्। तदुक्तं काशीखण्डे -- 'काशी काञ्ची च मायाख्या त्वयोद्धमा द्वारवत्यपि। मधुराऽवन्तिका चैताः सप्त पुर्याऽत्र मोक्षदाः ॥ श्रीशैली मोक्षदम्सद्य. केदारोपि ततोऽधिकः। श्रीशैलाचापि केदारात् प्रयागं मोक्षदं परम् ॥ प्रयागा दपि तीर्थाप्रयादविमुक्तं विशिप्यते। यथाऽविमुक्ते निर्वाणं न तथान्येप्यसंशयम् ॥ अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च।' इति, "कियन्ति सन्ति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख। परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यगोपि न तेप्वहो।' अभयं न विद्यते भयं यत्र तत्। तदुक्तं काशीखण्डे – 'न यल काश्यां कलिकालनं भयं न यत्र काश्यां मरणात् पुनर्भवः । न यत्र काश्या कलपोद्भवं भयं कथं विभो सा नयनातिथिर्भवेत् ॥' इति । अत्र व्याख्या-हे विभो कथं सा काशी नयनातिथिर्नेत्र विषयः स्यात्। कीदृशी-~~-यस्यां कलि कालजं भयं नास्ति, कलेस्तत्राप्रवेशात् , प्रवेशे वा तस्याकिञ्चित्करत्वात् । न च तहींदानी कथं तत्र कलिधर्मा दृश्यन्त इति वाच्यम् , तेपां स्वरुपाणां काश्येकनिवासिनां प्रारब्धसत्त्वात् । न यत्र काश्यां मरणात् पुनर्भवः, भवः जन्म, मरणाव्यवहितसमये तत्त्वज्ञानेन कैवल्यप्राप्तेः। न यत्र काश्यां क्लुपो द्भवं भयम् , पापस्यानानुत्पादात् । तथाच स्मयते-- 'ऊपरा पुण्यपापानां धन्या वाराणसी पुरी' इति । लैङ्गे च, 'नाविमुक्ते नरः कश्चिन्नरकं याति किल्बिपी। ईश्वरानुगृहीता हि सर्व यान्ति परां गतिम् ॥' इति । नच कालभैरवयातना शास्त्रविरोधः, तस्याः पश्चादावित्वात्। पातभयराहित्याद्वा अभयत्वम् , 'काश्यां पातायन्नास्ति' इति स्मरणादिति। देवयजनं सर्वदेवा यत्र इज्यन्ते पूज्यन्ते तन्। सर्वदेवानां स्वांशेनात निवासादिति भावः । यद्धा, सर्वे देवा यत्र विश्वेश्वरं यजन्ति पूजयन्ति तत्। दुप्पापमिति। ईश्वरानुग्रहमालेण प्राप्यत्वात् । तदुक्तं काशीखण्डे-'न तत्पुण्यैर्न तहानैर्न तपोभिर्न तपः । न लभ्यं विवि धैर्यज्ञेर्लम्यमैशादनुमहात् ॥ ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासम्मुदुर्लभः। मुलभः म्या न्मुने नूनं न वै मुकृतकोटिमिः॥' इति। अत्र, तत् क्षेत्रमिति व्याख्या ॥१॥ , ·१७० राहातरङ्गिणी ना. आविर्भूतः पुरारेर्मुनिसदसि रुपी वर्पिणं पद्मयोने- रात्मान सावलेपं सपदि विवदतो देवि शीर्ष न छित्वा तीर्थं त्वदीये दिशि दिशि विचरन् ब्रह्महत्यातुन स्नातो मुक्तः कपालादपि यमवदितो राजते कालराजः ॥५॥ गङ्गाया माहात्म्यातिशयमाविष्कुर्वन् कालभैरव स्तौति-आविर्भूत इति ॥ पुरारेमहेश्वरस्य । अनेन गर्वासहत्व धोत्यते। मुनिसदसि मेरुशृङ्गे 'किमेक तत्त्वम व्ययम्' इति पितामह पृष्टवतामृषीणा सदसि। रुप कोपात् । आविर्भूत इत्यने नान्वय । रोषस्य हेतु दर्शयन् कालभैरवाविर्भावप्रयोजन दर्शयति---वषिणमित्यादि । आत्मानं वर्षिणं श्रेष्ठं सावलेप सगर्व विवढत यज्ञमूर्तिना नारायणेन सह महेशमाया मोहितत्वाद्वाद कुर्वत पद्मयोनेरिति सम्बन्ध । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे-'स मायया महेशस्य मोहितो लोकसम्भव । अविज्ञाय परं भावमात्मान प्राह वर्षिणम् ॥ इति । सपदीति छेदन क्रियाविशेषणम् । शीर्ष पञ्चमं शिर , 'यदङ्गमपराधोति कार्य तस्यैव शासनम्' इति न्यायात्। नखेन वामकनिष्ठिकागुरिनखाण। तीर्थ इति । स्नात इत्यनेनान्वेति। दिशि दिशीति। प्रतितीर्थ प्रनिलोक प्रतिक्षेत्रमित्यर्थ । विचरन् कापालिकवतमास्थितो भिक्षामादाय पर्यटन् । विचरणस्य निमित्तमाह- ब्रह्महत्यानुयात इति। ब्रह्महत्यया भगवत्सृष्टया कन्यारूपिण्या कराळमूर्त्या ब्रह्म हत्यया अनुयात इत्यर्थ । तथाच तन्मोचनार्थ पर्यटनमिति भाव । वस्तुतस्तु लोकशिक्षार्थ भगवद्वचनात् पर्यटनमिति बोध्यम् । स्नात इति। वैकुण्ठपर्यन्त पर्यटताप्यलब्धमोचनेनानेन तत काशीमागत्य प्रपद्योपायमापृष्टस्या दिकेशवसज्ञस्य परमेश्वरस्य वचनादिति बोध्यम्। स्नातो मुक्त इत्यनेन स्नानाव्यवधान स्नानेतर नैरपेक्ष्यञ्च मोचनस्य लभ्यते। कपालरात् शिरोविदळनसमये हस्ते दृढतरल मात् ब्रह्मण कपालात्। अत एवास्य तीर्थस्य कपालमोचनसजेति बोध्यम्। अपि शब्देन ब्रह्महत्यापरिग्रह । ब्रह्महत्यानिवृत्तिस्तु काशीप्रवेशमात्रणेति ध्येयम्। यमव यम इव पापाना शास्तेत्यर्थ , काश्या कृतपापाना कालभैरवस्यैव दण्डनकर्तृत्वात्। इत इह काश्याम् । राजते काशीक्षेत्रसर्वाधिपत्येन वर्तते । काल्पद्राजत इति कालराज । तदुक्तम्---'कारवद्राजते साक्षात् कालराजस्ततो भान्' इति । तथाच त्वत्तीर्थस्नानेनैव कालराजस्यैतावान् प्राभव इति दिति। कारराज ·बयोविशस्तरङ्गः। पर शिष्यैः काशीमशापां निरवधिविभवामेत्य भिक्षामलब्ध्या- क्रुद्धं हा शप्तवन्तं सुरधुनि विविधं भक्तमातृप्ति दत्वा । व्यासं या शैवशापळपितमध मुहुः प्रार्थिताऽऽश्वास्य किश्चि- तत्क्षेत्रात् प्राहिणोत्ते तटभुवि सकृपां नौमि तामन्नपूर्णाम् ॥ ६ ॥ तिष्ठर सीमासु सप्तस्वपि नगरमिदं मुक्तिलक्ष्मीनिकेतं पट्पञ्चाशत्स्वरूपैस्तटगतमभितः, पाति शम्भोधनं यः। ईशो येनान्धकादीनमरधुनि हतान्, दृष्टियाणरहिंसीत् दुंढिं तं तत्प्रणूतं मुहुरखिलजगत्सूत्रधारं प्रणौमि ॥७॥ भावः। यमवद्राजत इत्युक्त्या कालराजपदव्युत्पत्ति. सूचिता। कालभैरवस्यायमुत्प चिप्रकारः काशीखण्डे एकत्रिशाध्याये सविस्तरमुपवर्णित शिष्यैरिति ॥ सहाथें तृतीया। अशापामिति । अत्र दतोपि शाप, न प्रभवतीत्यर्थः। निरवधिविभवामिति । अनेन भिक्षानवाप्तिर्भगवदाज्ञया देवी कृतनिषेधादेवेति सूचितम् । क्रुद्धमिति। प्रथम दिने पर्यटनेनालाभ. सोढ , दिनेप्यलाभे क्रोधो जात इति भावः। शप्तवन्तमिति । शापप्रकारश्च काशीग्वण्डे-- 'मा मूत्नपूरुषी विद्या मा भूस्वैपूरुषं धनम् । मा मूत्नैपूरुपी मुक्ति. काही व्यासः शपन्निति ॥' इति। भक्तमातृप्ति दत्वेति । पुनः पुनरप्यटित्या अलब्धभिक्षाय श्रान्ताय शिप्यैः सार्धमाश्रमं प्रति प्रतिनिवृत्ताय व्यासाय मध्ये मार्ग तस्वीरपिण्या गृहद्वारि निपण्णया देव्या अतिथित्वेनाहूय यथेष्टं भिक्षा दचेति पौराणिकी क्या। शैवशापेति। तत्प्रकारश्च तवय, 'अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यताऽत ते॥ इदानीमेव निर्गच्छ वहि. क्षेला दिती भव। स्वद्विधानां न योग्यं मे क्षेत्रं मोक्षैकसाधनम् ॥' पार्थिता शापनिवृत्त्यर्थ व्यासेन पुनः पुनः प्रार्थिता। आश्वाम्येति । प्रत्यष्टमि प्रतिचतुर्दगि च काशीमवेशनादेशेन शापसङ्कोचं कृत्वा किश्चित् आश्याम्येत्यर्थः । तटमुवीति। तीरस्थितामित्यर्थः। तथाच गङ्गाया पाहात्म्यातिशय मूचितः । इयं कथा काशीखण्डे पञ्चनवतितमाध्याये उपयनिता ॥६॥ तिष्टनिति॥ सीमासु आवरणेपु। इदं नगरं श्रीकाशीम्। पट्पञ्चाग स्वरूपैरिति। सप्तम्वावरणेषु प्रत्येकं नामम्पादिभेदैरष्टावष्टाविनि पदपशागल्य इति।

·गगातरङ्गिणी .. .. . यस्याः पानीयपानादलभत परमं ज्ञानमीशो निजेन प्रोत्खाताया हि लिङ्गस्नपनकुतुकिना दिव्यतोयेन यस्याः। सिक्तेऽस्मिन् सर्वतीर्थस्नपनजमगजे पुण्यमामोति मर्त्यः सेयं ज्ञानद्रयास्मिन् जयति तव तटे मुक्तिदा ज्ञानवापी ॥ ८ ॥ रूपैरित्यर्थः। धनमिति। अत्यन्तं प्रेमास्पदत्वात् धनत्वारोपः । ईश इत्यादि। येन दुढिना। दृष्टिबाणैः क्रोधदर्शनबाणैः हतान् हतप्रायानेव अन्धकादीन् ईशः अहिंसीदित्यन्वयः। तथाच काशीखण्डे ढुंढिं प्रति शिवस्य वचनम् --- 'स्वदुष्टदृष्टि विशिखैनिहतान् निहन्मि । दैत्यान् पुरान्धकजलन्धरमुख्यकांश्च ॥ इति । ढुंढिं तदाख्यं गणेशम्। तन्नामनिरुक्तिरपि तवैव-'अन्वेषणे ढुंदिरयं प्रथितोऽस्ति धातुः सर्वार्थ ढुंदिततया तव ढुंढिनाम' इति । अत्रेयं व्याख्या-टुंढिनाम निर्वक्ति---अन्वे पणे ढुंढिरिति । अयं ढूंढिरिति धातुः क्रियाप्रतिपादकः लोके अन्वेषणे प्रथितः प्रसिद्धः अस्ति। अतः भक्तानां सर्वार्थलुढिततया सर्वस्यार्थस्य ढुंदितं ढूंढनं यस्मात् स ढुंढितः। तारकादित्वादितच् । तस्य भावः सर्वार्थदंढितता तया सर्वा लोचकतया धर्मार्थकाममोक्षान्वेष्टतया इत्यर्थः । यद्वा, साधारण्येन सर्वेषां सर्वार्थलोचकतया तब ढुंढिनाम। इदनुवन्धत्वान्नुमागम इति। तत्प्रणूतम् ईशस्तुतम्। अखिलजगत्सूत्रधारम् अस्य स्थावरजङ्गमात्मकस्थूलप्रपञ्चस्य धारको यः सूतात्मा हिरण्यगर्भो वाय्वात्मा तं धारयतीति तथा, तमित्यर्थ इति । तटगमि त्यनेन गङ्गाया माहात्म्यं सूचितम् यस्या इति ॥ परमं ज्ञानमिति। तदुक्तं काशीखण्डे--- 'ईशानो जटिली रुद्रस्तत् प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान् परं ज्ञानं येन निवृतिमाप्तवान् ।' निजेन आत्मना। लिङ्गेत्यादि । लिङ्गस्नपनकुतिकिना निजेन प्रोत्खाताया इत्यन्वयः। तदुक्तं तत्रैव--'प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा। लसत्रि शूलविमलर दिमजालसमाकुलः॥ मालुलोके महालिंग चैकुण्ठपरमेष्टिनोः। महाह महमिकायां प्रादुरास यदादितः ॥' इत्युपक्रम्य 'अस्येशानस्य तलिङ्गं दृष्ट्वेच्छेत्य भवत्तदा। स्नपयामि महल्लिङ्गं कलशैश्शीतकैर्जलैः॥ चखान च त्रिशूलेन दक्षि गाशोपकण्ठतः । कुण्डं प्रचण्डवेगेन रुद्रो रौद्रवपुर्धरः ॥ इति। हीति प्रसिद्धौ। सर्वतीर्थत्यादि। तदुक्तं तलैव-'ज्ञानोदतीर्थपानीयलिङ्गं यः स्नपयेत्सुधीः। सर्व इति।

·प्रयोविंशस्तरङ्गः या चक्रेण मुरारिणा विरचिता यस्यां शिरथालनान् स्थाणोः कर्णमणिः पपात तपसामृद्धीक्षणानन्दिनः । तीः पापविमोचनार्थमखिलैनित्यं शिवे सविता सेयं श्रीमणिकर्णिकोत्तमतमा जागर्ति तीरे तय येति ॥ सम्भ्रान्त्युभ्रान्तिनामप्रबलसहचररतायकैतत्तटस्थान् दुष्टान् निष्कास्य दूरं सततमवति यः मञ्जनानन्नदाता । सारूप्याधानदक्षं चिरनिचिततपस्साधितेशप्रसाद यशं काशिरक्षानिस्तमविरतं नौमि तं दण्डपाणिम् ॥१०॥ तीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्' इति। ज्ञानद्रवेति। तथाच तत्रैय विश्वे श्वरवचनम्-~-'शिवं ज्ञानमिति ब्युः शिवशब्दार्थचिन्तकाः । तज्ञ ज्ञानं द्रवी भूतमिह मे महिमोदयात् ॥ अतो ज्ञानोदनामैततीर्थ बैलोक्यविश्रुतम् ।' इति, 'ज्ञान रूपोऽहमेवात द्रवमूर्ति विधाय च। जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्या ज्ञानोपदेशनम् ॥' इति च मणिकर्णिकासंजानिमितमाह-यस्यामित्यादिना । गिरधालने हेतुं दर्शयति---तपसामित्यादि। तपसां विष्णुना चरितानां पञ्चाशत्सहसयापिकाणां तपसाम्। उत्तमतमेति। 'अहं स्नाम्यत्र सततमुमया सह पर्वम् । विष्णुना साध महेन्द्रादिसुरपिभिः ॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वमिदं वचः। मणिकणीसमं तीर्थ नास्ति ब्रह्माण्डगोळके॥ पर्वतीर्थावगाहाः यत् पुण्यं स्या नृणामिह। तत् पुण्य कोटिगुणितं मणिकर्येकमजनात् ॥' इत्यादिवचनात् । विस्तरस्तु काशीखण्डे द्रष्टव्यः सम्भ्रान्तीति॥ सम्परु प्रान्तियम्मात्स सम्मान्तिः। उत्कृष्टा प्रान्ति यस्मारस उशान्तिः। तो दुष्टनिष्कासनाय दण्डपाणेः सहचरी प्रसिद्धौ। अन्न दातेति। तथाच काशीखण्डे दण्डपाणि प्रति महेश्वरवचनम्-- 'त्वमन्नदः फाति निवासिनां सदा' इत्यादि। सारयाधानदक्षं फाश्यामन्तफाले मक्तानां शिव सारूप्योचितनेपथ्यविधानचंतुरम् । . तथाच तवैव भगयद्वचनम् --- 'स्वमन्त्यमूषां पुर काशिवासिनां गळे मुनीलां भुजगेन्द्रकरणाम्' इत्यादि। योगमिति। पूर्ण नमणा ·শব্দাবলি अत्रागत्येशवाक्यात प्रचुरतरपुरीभूतिदत्तायताक्षः संपूज्यशानलिङ्गं विरतमथ दिवोदासमुद्वास्य मायी। यः श्रीमान् विन्दुतीर्थे तब लसति शिवे मुक्तिदो माधयाख्या नामार्धनाग्निविन्दोविशदयति युता यं श्रये श्रेयसे तम् ॥११॥ गौरीशाज्ञानुसारं पुरमथनपुरं प्राप्य तत्ताशश्री- लास्ये लोलः किलास्मिन्नधितटमयि ते योऽनुमेनेऽधिवासम् । तत्तद्भक्तानुकम्पाभरपरिकलितद्वादशात्मानमेन- शान्त्यै वन्दे तमुज्जृम्भितनिखिलतमाखण्डनं चण्डभानुम् ॥ १२ ॥ भद्रसुतो हरिकेशो नाम यक्षश्रेष्ठस्तमित्यर्थः। चिरकालचरितेन घोरेण तपसा भगवन्तमाराध्य तत्प्रसादेन काशीपालनरूपं भगवत्कैकर्यमवाप्तवानितीयं कथा काशी खण्डे द्वात्रिंशाध्याये समुपवर्णिता ॥ १०॥ बिन्दुमाधवमनुसन्धते--अत्रेति ।। अत्र काश्याम् । आगत्य मन्दराद्रे । ईशवाक्यात् ईशस्य मन्दराचलनिवासिनः परमेश्वरस्य वाक्यात् 'तथा त्वमपि मा कार्यथा प्राक् प्रस्थितैः कृतम्' इत्येवं रूपात्। भूतिदत्तेति। अनेन आयतयोरक्ष्णोस्साफल्यं निरतिशयपुरविभूतिदर्शनेनैव जातमिति सूचितम् । विरतं वैराग्ययुक्तम् । दिवोदासं तदाख्यं काशीपालं राजानम्। उद्वास्य परमेश्वरस्य देवानाञ्च काश्यां दुप्प्रवेशत्वादिति भावः । मायी मायया सोगतरूप धारी। श्रीमान् परिवाजिकारूपधारिण्या लक्ष्म्या सहितः। मायी श्रीमांश्च सन् उदास्येति सम्बन्धः। कथान्तरं सूचयति--माधवाख्येत्यादि। माधवाख्या अमिचिन्दोः नामान नामैकदेशेन बिन्दुशब्देन युता सत्ती यं विशदयति बोध यतीत्यन्धयः। तं विन्दुमाधवम् । यच्छब्दयोद्वयोः प्रतिशब्दोऽयम् । अग्नि विन्दु म कश्चिन्महपिश्चिरं काश्यां तपश्चचार । ततस्तस्य वरप्रदानार्थमाविर्भूतेन विष्णुना वरं पृष्टोऽसौ 'मदाख्यासहितनिजनाना स्थिरमवैव निवस, एतदेव मद भिमतो वरः' इत्युक्तवान् । तदनुसारेण भगवान् विन्दुमाधवाख्यस्सन् तलैव बिन्दु तीर्धमध्युवास। कथैर्य काशीखण्डे सुस्पष्टा गौरीशाजेति|| आज्ञास्वरूपश्च काशीखण्डे षट्चत्वारिंशाध्याये-'सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसी शुभाम् । यत्रास्ति स दिवोदासो धर्ममूर्तिर्मही अन्यथा .. ..

·प्रयोविंशस्तरमः। १७५ निशितदशशतारं सूर्यकोटिप्रभं यो नयनसरसिजा सुप्रसन्नो स्थानम् । दितिजहननलील शाङ्गिणे कालरूपं व्यतरदतिकृपालुस्तं भजे काशिकशम् इति गहातरङ्गिण्यां प्रयोविंशस्तरः ।। पतिः॥ सेभ्य इति तद्व्याख्या तस्य धर्मविरोधेन यथा तत्क्षेत्रमुद्वसेत्। तथा कुरुष्व मी क्षिप्रं माय मंस्थाश्च तं नृपम् ॥' इत्यादि। उद्वसेत् उच्छिन्नं भवेदिति तयाख्या। लोल इति। लोलत्वादेवास्य लोलार्कसंज्ञेति स्मर्यते तत्रैव। 'तस्यार्कस्य मनो रोलं यदासीत् काशिदर्शने । अतो लोलार्क इत्याख्या काश्यां जाता विवस्वत ।' इनि। द्वादशात्मानमिति । द्वादशरूपमित्यर्थः । एपां नामानि च तत्रैवेत्थं दर्शितानि-लोलार्क उत्तरार्कश्च साम्बादित्यस्तथैव च। चतुर्थो द्रुपदादित्यो मयूखादित्य एव च ॥ खखोत्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसंज्ञको ।। दशमो विमला दित्यो गङ्गादित्यस्तथैव च। द्वादशश्च यमादित्यः काशीपुर्या घटोद्भव । तमोधि केभ्यो दुष्टेभ्यः क्षेत्रं रक्षन्त्यमी सदा।' इति। तमोधिकेभ्यः आत्यन्तिकताम ॥ १२ ॥ निशितेति ॥ नयनेत्यादि । नयनसरसिजार्चया स्वचक्षुषा कमलसहस्र पूरयित्वा विहितया अर्चयेत्यर्थः। सुप्रसन्नः नियमपरिपालनेन सम्प्रीतः । रथाङ्गं सुदर्शनम् । दितिजहननलीलम् असुरनिग्रह एव लीला क्रीडा यस्य तम् । काल उक्तञ्च भगवत्पादै:--'आहुर्यस्य स्वरूपं क्षणमुखमखिलं सूरयः काल मेतं ध्वान्तस्यैकान्तमन्तं यदपि च परमं सर्वधाम्नाञ्च धाम । चक्र तच्चक्रपाणे दितिजतनुगळ्द्रक्तधाराक्तधारम्' इत्यादि । व्यतरदिति । अत्रेयं विष्णुपुराणादि स्पष्टा कथा विज्ञेया। एकदा देवेन्द्रः म्वविरुदावलीभिः कैलासं गत. । द्वास्थवेषं हरं प्रत्यजानन् समयं पृष्ट्वा तेन धिक्कृतः शक्रो भिया पपात ॥ ततः कुद्धस्य हरस्य ललाटाक्षिस्फुलिङ्गपरिणतो जलन्धरासुरो हग्दत्तवरदर्पितस्सन् लोका नपीडयत् । तमायुधायप्रवर्ष जिघांसुभिरमरैरभ्यर्थितो हरस्सिद्धवेषधरः पृथिव्यां चक्रा कारं पादाङ्गुष्ठेन लिखित्वा बलदिदृक्षयेय 'इदमुद्धर' इत्युक्तस्तथा तदुद्धारमात्रेण सोऽसुरो रूपमिति । तत्र ·21 बन्द इति ।। अमित सरक्षिता शक्तिभिरिति । तथाच काशीखण्डे- चतुर्मिशतरङ्गः। नन्द गिरिगननगरीमेतां शिवे पानी देवीदनमुन्निाभिरभितः मंरक्षितां शक्तिमिः । च नामाभिमन्ति गर्नसनीता निरस्याखिल मृन्य मिवमिन प्रनील्य कृतिनस्त्वद्भपितां मुक्तिदाम् ॥ १॥ नया कमउनिधमागधन कृतवते हरये ददी। पुनर्देशयागे तच्चत्र ofणा प्रयुत चरमप्रमालापारमालितम् । पुन कालान्तरे एकस्य कमलस्य मानियनयम गगनिमीतेन मुन्देन स्वनेत्रमुपदीकृत्य प्रसन्नात् परमेधरा नयवानि। रिमपुराणे, 'ज्यमुक्या ददौ चक्र सूर्यायुतसमप्रभम् । नेन च नाता प्रमो पद्मसन्निभम || तदा रोकास्तु त प्राहु पद्माक्ष इति सुनता । १५ गयन चकं विष्णये नीर रोहित ॥ पम्पर्श च कराभ्या चै सुशुभाभ्यामुवाच नि। माण्टपुराणेच, 'चक जरन्धरवधाय शिवेन पूर्व यन्निमितं सविः गोगमायान्ति' इति । तवैवोतरभागे हयग्रीवागस्त्यसवादे, 'शरैर जेग्रमालोक्य धागः नार्दन । यत्माक्षिपत्सहसार चक लोकभयङ्करम् ॥ इति च। तत्रैव विष्णु पण-- 'वीरभद्र महामाग स्थाने तव पराक्रम । वजादपि महाभीम गिरि फोटिममेलनम् ॥ दुर्धर्पमपि मचक्र यत्त्वयाऽऽलिङ्गित हठात् । शियोहफारिण जहि दुर्धियम् ॥ कारान्तरे महेशस्य कृत्वा च बहुधा तप । • प्राप्म्याणि मशा त्वद्गुरी परमेश्वरात्' इति । ' रोग साफ दशशतकमलविष्णुना पूजितत्वातस्मै चक्रपदानादपि च पशुपति रादेवइति, नेत्राम्गोजसमर्पणेन हरये तुष्टो रथाङ्ग ददौ' इति, नम्तो दि यम्य परणाद्गुष्ठानसम्पादिता रेसा वाचन हेतिराजपदवी प्राप्त अगfrgIPा दैत्यभिदा तपोभिरपदीहत्य म्यक रोचनम्' इति च ॥ १३ ॥ तस्मादद्य दीक्षितचरण तयोर्भगवती देवी स्वशरीरसमुदया। शत्तीरुत्पादयामास शतशोऽथ सहरूश ।' इति, it फाशी परिरक्षन्ति चतुर्दिक्षघतायुधा ' इति च । मित्रमिव प्रतीक्ष्येति ।

·चतुर्विशस्तरङ्गः ।
१७७
संख्यातीतानि यानि त्रिदिवअलिपुरीभृतलस्थैरनेक-
लिङ्गानि स्थापितानि स्मरहरनगरे यानि तीर्थानि चास्मिन् ।
स्मृत्या प्राग्जन्मकोटीकृतदुरितचयोन्मूलविध्यमकेभ्य-
स्तेभ्यो लोकोत्तरेभ्यः प्रणतिमुपगतस्सर्वदा सर्वदेभ्यः ॥२॥
कृतकृत्यत्वादिति भावः ।. तदुक्तमभियुक्तैः–'कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु पिय
मिवातिथिम् । प्रायेण कृतकृत्यत्वान्मृत्योरुद्विजते जनः॥ यद्वा, काशीमरणस्य सद्यो
मुक्तिफलकत्वेन नितरां काम्यत्वादिति भावः ।
ननु काश्यां मरणसामान्यस्यैव
मुक्तिफलकत्वे उद्वन्धनादिना स्वयं मरणाश्रयणस्यैव युक्तत्वात् किमर्थं कालप्रतीक्षा,
नच दुर्मरणदोषः शक्यः, 'सूच्यग्रमात्रमपि नास्ति ममास्पदेऽस्मिन् स्थानं सुरेश्वरि
मृतस्य न यल मुक्तिः। भूमौ जले वियति वाऽशुचि मध्यतो वा समिदस्यु
पविभिनिहत्तस्य जन्तोः॥ इति पायोक्त्या दुर्मरणस्याप्यत्र मुक्तिफलकत्वावग
मेन निर्दोपत्वादिति चेन्न, 'कालेनोपरता यान्ति शिवसायुज्यमुत्तमम्' इति मात्स्य
वचनस्य, 'त्यक्तासुरत स्वयमेव काले मामेव भक्तः प्रविशेद्विशतः' इति सन
स्कुमारवचनस्य चानुरोधेनात्महत्याव्यतिरिक्तदुर्मरणस्यैवात्राभिप्रेतत्वात् ।
काले
नेत्यस्य स्वरसतः उपरमे एवान्वयात् । प्रायोपवेशनामिप्रवेशयोस्तु वचनान्तरबलाद्दोपा
भावः। तदुक्तं मात्स्ये-'अग्निप्रवेशं ये कुर्युर विमुक्ते विधानतः। प्रविशन्ति
मुखं ते मे निस्सन्दिग्धं वरानने ॥' 'तथा कुर्वन्त्यनशनं ये तु मद्भक्ताः कृत
निश्चयाः। न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥' इति । काशीखण्डेपि, 'विना
स्मघातमीशान त्यक्त्वा प्रायोपवेशनम् । नश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्नदस्तु जगदीश्वर ॥'
इति। प्रायोपवेशनं त्यक्त्वा आत्मघातं विनेति सम्बन्धः ।
स्पष्टञ्चैतस्त्रिस्थली
सेतो
॥ १ ॥
• संख्येति ॥ लिङ्गानीति । लिङ्गशब्दार्थनिरुक्तिरेवं पामे-'लिङ्ग लिङ्गशरी
रस्य विश्लेषं गमयेत् परम् । तेन लिङ्गमिति ख्यातमपवर्गकसाधनम् ॥” इति ।
स्मृत्या स्मृतिमात्रेण । उन्मूल विध्वंसकेभ्यः उन्मूलं मूलरहितं यथा तथा विध्वंस
केभ्यः। सवासनं नाशकेभ्यः इति यावत् । सर्वदेभ्यः निखिलाभीष्टप्रदातृभ्यः ॥ २ ॥

·१७८ गङ्गातरङ्गिणी ॥३॥ सङ्गाद्विशेषयति यत् किल धूतपापा सूर्यात्मजा च वरणा च सरस्वती च । तीर्थत्र पञ्चनदनानि कदा न भूयः स्नायामि केशवनुते तव दिव्यगङ्गे भूयोऽसिसम्मेददशाश्वमेधपादोदकाभ्येत्य कदाऽत्र युष्मान् । पञ्चोत्तमान् पञ्चनदाश्रयेयं गागानहं श्रीमणिकणि हृष्टः काशीसारं सकलकलपोन्मूलनं मोहगाढ- ध्वान्तच्छेदि त्रिपुररिपुणा मुक्तिलक्ष्म्याप्पमुक्तम् । अन्तर्गेहं तव करुणया किन्न भूयोऽविळम्पं ज्योतीरूपं जननि जननोच्छित्तये संश्रयिष्ये ॥४॥ . सङ्गादिति ।। सगात् स्वसङ्गात् । विशेषयति सर्वातिगं करोति । यत् पञ्चनदतीर्थम् । किलेति पुराणप्रसिद्धौ। पञ्चनदनाग्नि पञ्चानां नदीनां समाहारः पञ्चनदं तन्नानि । नद्यश्च परिगणिताश्चत्वार. गङ्गा च। तदुक्तम्-'वरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती। गङ्गा च यमुना चैव पञ्चनद्योऽत्र कीर्तिताः ॥' इति । अस्यैव नामान्तरं विष्णुपादोदकमिति । अस्य तीर्थस्य उत्पत्त्यादिप्रकारः काशीखण्डे एकोनपष्टितमाध्याये सम्यगुपवर्णितः। केशवनुते आदिकेशवश्वायिते इति तीचिशे पणम् । श्लाघा च तलैव-'अगण्या अपि चैकुण्ठ गुणा विगणिता मया 1 क क्षीर नीरघौ सन्ति तावन्तो निर्मला गुणाः ॥ यावन्तो विजयन्तेऽत्र काश्यां पञ्चनदे हदे।' इत्यादिरूपा भूय इति ॥ भूयः कदा अत्राभ्येत्य युप्मानाश्रयेय मिति सम्बन्धः । अस्ि सम्मैदेत्यादि । एतानि पञ्च गङ्गासम्बन्धीनि महातीर्थानि प्रसिद्धानि ॥४॥ काशीति ॥ सकलेति । अन्तर्गेहकृतपापव्यतिरिक्तसकलपापनिर्मूलनमित्यर्थः। 'अन्यक्षेत्रे कृतं पाप पुण्यक्षेत्रे विनश्यति' इति प्रक्रम्योक्तं ब्रह्मवैवर्ते-'याराणस्यां कृतं पापमन्त हे विनश्यति । अन्तर्गेहे कृतं पापं वजलेपो भविष्यति ।।' इति ·चतुर्विशस्तरङ्गः । देवा हि सन्ति पथि 'वीर्थगणाथ नेषां सेवानुबन्धि शिवलिङ्गचयाश्चितायाः। काश्याः प्रदक्षिणमनन्तफलप्रदं में किं साधयेन करुणा तव विश्वमातः भक्त्यापगागळदुदारभवचरित्र- गीतामृतानि ननु कर्णरसायनानि । कामं निपीय तटमेतदपेततापं भूयः कदा पुनरहे स्थिरधीः श्रयिष्ये सद्भिविमुक्तगाले प्राप्तुं ब्रह्मोपदेशमीशानात् । तीरे तव कृपयाऽस्मिन्नस्मत्प्राणाः प्रयान्तु मद्रेण भूयो भूधरपृष्टघट्टनघनाघोपाट्टहासा महा- गर्तावर्तसहस्रवक्त्रविसरत्फेनोग्रदंष्ट्रावली। अश्चन्मत्स्यसमाश्रिता परिचलद्वेणी तरङ्गच्छटा- चञ्चत्खड्गलताऽम्य संमृतिपिशाचोचाटनी जम्भसे देवा इति ।। पथि प्रदक्षिणमार्गे । सेवानुग्न्धीति प्रदक्षिणविशेषणम् । काश्याः पञ्चकोश्याः। अनन्तफलप्रद मिति । प्रदक्षिणमन्तर्गेहकृतपापस्याप्यपनोदकं भवतीति बोध्यम् । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते- 'वज्रलेपच्छिदं वेतत् पश्चक्रोशप्रदक्षिणम् ' इति ॥ ६ ॥ भक्त्येति ।। भक्तिरेवापगा तस्या गळदित्यर्थः। नन्वित्यामन्त्रणे । फर्णरसा यनानीति। कर्णसन्तर्पणानीत्यर्थः । . भक्त्यापगागळदिति कर्णरसायनानीति च विशेषणाभ्यां गीतामृतस्य प्रसिद्धामृताद्वयतिरेक उक्त सद्भिरिति ॥ विमुक्तगात्रे अस्मिन् तीरे इति योजना | भद्रेण सुखेन । रोगादिकृतमूरिलेशं विना इति यावत् भूय इति ॥ भूधरेति। भूधरपृष्ठे यत् घट्टनम् आरफालनं तजन्य घनाघोष एवाट्टहासो यस्याः सा। महेति। महागर्तेषु ये आवर्ताः जरममाः त एव सहस्रवक्त्राणि तेभ्यः विसरन्ता पहिःस्फुरन्ती फेनोमदंष्ट्रापली यम्यास्तथा ·गगातरङ्गिणी मजन्मअदनेकलोकविविधव्यापारजातध्वनि- प्रोन्मीलन्छुतिमोहनं चलशिरस्तीरद्रुमश्लाषितम् । मातस्तावकतुङ्गचीचिनिनदं त्वत्तीर्थनिमजना- न्मुक्तानामनुमोदगानमिव किं थोष्यामि हृष्यामि च ॥१०॥ कारुण्यं तावकीनं जयति धरणिभृत्पुत्रि येनार्द्रिता त्वं त्यक्त्वा धाम स्वमुचं विगणित्तयहुदीर्घाध्वसञ्चारखेदा । मन्दस्मेराब्जवक्त्रा विविधगतिमहारोधमुद्धृय भृय- स्तापं निर्वापयन्ती परिचलसि जगजीवनं साधयन्ती ॥११॥ इच्छन्ती भूचराघप्रशममिह नभोमार्गतोऽभ्यापपन्ती गच्छन्ती कम्पयन्ती सुरतटिनि गभीरारदिग्विभागान् । व्याधूतोतुङ्गवीची निचयजयपटीमुक्षिपन्ती हरन्ती रागायुग्रारिवगं मम मनसि वियद्वाहिनी व्याचकाधि ॥ १२॥ भूता। अञ्चदिति। अञ्चन्तं शोभमानं मत्स्यं समाश्रिता अधिष्ठिता, गङ्गाया मत्स्यवाहनत्वात् । अञ्चन्मत्स्यैः समाश्रिता इति च। परीति। परिचलन्ती वेणी प्रवाह एव इव च वेणी यस्यास्सा। अत्र विशेषणैः पिशाचसमुत्सारक भीपणभीषणं रूपं प्रदर्शितम् मजदिति ॥ विविधव्यापारेति । वस्त्रक्षाळनादिनानाच्यापारेत्यर्थः। ध्वनीति ध्वनिमिः प्रोन्मीलन्त्या श्रुत्या मोहनम्। श्रुति म स्वरारम्भावयवः शब्दविशेषः । तदुक्तम् ---'प्रथमश्रवणाच्छब्दः श्रूयते हस्वमात्रकः । सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया स्वरा वयवलक्षणा ।।' इति । हृप्यामीति गानश्रवणेन हृप्यामीत्यर्थः ॥ १०॥ कारुण्यमिति ॥ धरणिभृत्पुत्रीति । हिमवत्पुत्रि, राजपुत्रीति चार्थः । आदिता द्रवीभूता, पक्षे आर्द्रचित्ता। धाम स्वं स्वकीय स्थानम् । मन्देति । मन्दस्मेरं अजमेव वक्त्रम् , पक्षे अजमिव वक्त्रं यस्याः सेत्यर्थः । मन्दस्मेराज वक्ता सती उद्भ्येति सम्बन्धः । तथाच मार्गरोधमसारं मत्वा सोपहासमना दृत्यैव पुरोगतिरिति भावः। नीवनं जलम् , धान्यादिजीविका च इच्छन्तीति । भूचरेति। भूचराणां प्राणिनामधस्य पापस्य दुःरू प्रशम मित्यर्थः । दिग्विभागानिति । दिग्विभागान् कम्पयन्ती सती गच्छन्तीति . ॥ १

·चतुर्विशस्तरङ्गः ।
१८१
॥ १३ ॥
अम्बापराधमखिलं दयया क्षमस्त.
संमारघोरतरसागरगाढममम् ।
स्वलोकवाहिनि समुद्धर मामनन्य-
नाथं तवाधिकमलं शरणं गतोऽस्मि
आहत्यान्यकवीश्वरैविरचिताः सूक्ती:- सुधास्यन्दिनी:
कृत्वा वर्णपदादिमेदकलनयनाद्विरूपाकृतीः ।
मातस्त्वत्पदपद्मयोरुपहरोम्यारोप्य चात्मीयतां
कारुण्यान्मम साहसं जडमतेरेतत्वया क्षम्यताम्
॥ १४ ॥
|गेति। रागादय एव इव च उग्राः अरयस्तेषां वर्गम् । वियद्वाहिनीति । वाहिनीशब्दोऽत्र
द्यर्थकः । पक्षे सेनार्थकः। वियत्सेनेत्यर्थः । 'सवन्त्यामपि वाहिनी' इति, 'ध्वजिनी
हिनी सेना पृतनानीकिनी चम्' इति चामरः। व्यचकाधीति । 'चकास दीप्ती' इति
तो: लोटि सिपि 'शद्भयः' इत्यादिना 'हे| धि च' इति सकारलेपे चकाधि इति
पम्
॥१२॥

·१८० मजन्मअदनेकलोकविविधव्यापारजातध्वनि- प्रोन्मीलच्छृतिमोहनं चलशिरस्तीरटुमश्लाषितम् । मातस्तावकतुङ्गवीचिनिनदं त्वत्तीर्थनिमजना. न्मुक्तानामनुमोदगानमिव कि श्रोप्यामि हुप्यामि च ॥ १० ॥ कारुण्यं तावकीनं जयति धरणिभृत्पुत्रि येनादिता त्वं त्यक्त्वा धाम स्वमुच्चं विगणितबहुदीर्घाध्वसञ्चारखेदा। मन्दस्मेराब्जवक्त्रा विविधगतिमहारोधमुद्धृय भृय- स्तापं निर्वापयन्ती परिचलमि जगजीवनं साधयन्ती ॥११॥ इच्छन्ती भूचराधप्रशममिह नभोमार्गतोऽभ्यापपन्ती गच्छन्ती कम्पयन्ती सुरतटिनि गभीरास्वैदिग्विभागान् । व्याधृतोतुङ्गवीचीनिचयजयपटीमुरिक्षपन्ती हरन्ती रागाद्युपारिवर्ग मम मनसि वियद्वाहिनी व्याचकाधि ॥१२॥ भूता। अञ्चदिति। अञ्चन्तं शोभमानं मत्स्यं समाश्रिता अधिष्ठिता, गङ्गाया मत्स्यवाहनत्वात्। अश्चन्मत्स्यैः समाश्रिता इति च। परीति । परिचलन्ती वेणी प्रवाह एव इव च वेणी यस्यास्सा। अत्र विशेषणैः पिशाचसमुत्सारक भीपणभीषणं रूपं प्रदर्शितम् मजदिति ॥ विविधव्यापारेति । वस्त्रक्षाळनादिनानाव्यापारेत्यर्थः। ध्वनीति । ध्वनिभिः प्रोन्मीलन्त्या श्रुत्या मोहनम्। श्रुति म स्वरारम्भावयवः शब्दविशेषः । तदुक्तम् --- 'प्रथमश्रवणाच्छब्दः श्रूयते हस्वमात्रकः । सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया स्वरा वयवलक्षणा॥' इति । हृप्यामीति गानश्रवणेन हृप्यामीत्यर्थः ॥ १० ॥ कारुण्यमिति ॥ धरणिभृत्पुत्रीति । हिमवत्पुलि, राजपुत्रीति चार्थः । आदिता द्रवीभूता, पक्षे आर्द्रचित्ता। धाम स्वं स्वकीय स्थानम् । मन्देति । मन्दस्मेरं अजमेव वक्त्रम् , पक्षे अन्जमिव वक्त्रं यस्याः सेत्यर्थः । मन्दस्मेराब्ज वक्ता सती उद्भ्येति सम्बन्धः । तथाच मार्गरोधमसारं मत्वा सोपहासमना दृत्यैव पुरोगतिरिति भावः। बीवनं जलम् , धान्यादिजीविका च इच्छन्तीति ॥ भूचरेति। भूचराणां प्राणिनामघस्य पापस्य दुःखस्य च प्रशम मित्यर्थः । दिग्विभागानिति । दिग्विभागान् कम्पयन्ती सती गच्छन्तीति योजना . .

·चतुर्विशस्तरका ॥१३॥ अम्बापराधमखिलं देयया क्षमस्व. संसारघोरतरसागरगाढमनम् । स्वलोकवाहिनि समुधर मामनन्य- नाथं तवाशधिकमलं शरणं गतोऽस्मि आहत्यान्यकवीश्वरैविरचिताः सक्तीः मुधास्यन्दिनीः कृत्या वर्णपदादिभेदकलनैर्यनाद्विरूपाकृतीः । मातस्त्वत्पदपद्मयोरुपहरोम्यारोप्य चात्मीयतां कारुण्यान्मम साहसं जडमतेरेतत्त्वया क्षम्यताम् रागेति। रागादय एव इव च उमाः परयस्तेषां वर्गम् । वियद्वाहिनीति । वाहिनीशब्दोऽत्र नधर्थकः । पक्षे सेनार्थकः। वियत्सेनेत्यर्थः । 'सवन्त्यामपि वाहिनी' इति, 'ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चम्:' इति चामरः। व्यचकाधीति । 'चकास दीप्तौ' इति धातोः लोटि सिपि 'सद्यः' इत्यादिना 'हे धि च' इति सकारलेये चकाधि इति रूपम् ॥ १२ ॥ अम्बेति ॥ घोरतरेति। यादोगणागाधत्वादिना महाभयकरेत्यर्थ.। गादेति । नितन्तेत्यर्थः स्वकृति भगवत्यामर्षयन् क्षमा प्रार्थयते--आहत्येति ।। आहत्य इतस्ततः सम्पाय। अन्यकवीश्वरैः श्रीमदाचार्यपाददीक्षितजगन्नाथप्रभृतिभिर्महाफविमिः। सुधा स्यन्दिनीरिति। गुणान्तराणामप्युपलक्षणम्। कृत्वेति । यत्लाद्विरुपाकृती: प्रत्येति योजना। वर्णेति। वर्णानां तद्वतनामाक्षराणां पदानां सुप्तिडन्तरूपाणाम् । आदिना अलमारादिपरिग्रहः । मेदस्य ध्यस्यासस्य फ्लनं करणं तत्थाने स्वयंहतानां योजनं रित्यर्थः । यगात् यतेन । वर्णादिमैदफरनमपि महाश्रमसाध्यमिति भावः ! मिपा कृतीरिति । तथापि विरूपीकरणमेव जातमिति भावः। आत्मीयतां सर्तृपत्वम् । आरोप्य प्रकल्प्य । स्वकर्तृफत्वमभिमन्येत्यर्थः । परेपां तथा प्रतीतिमुत्पाघेति यावत् । जडमतेरिति । स्वयं निर्माणे अगततायां हेतुगर्भमिदम् । एतत् अपहरणादिरूपम् । भर अनवधवपुषां परकीयफन्यफानां वर्गविनिमयपादभजनादिना विरुपीकरणाचल वृतान्तस्य प्रतीत्या समासोक्तिः ·१२ गलातरहिणी ॥१५॥ नमोऽस्तु जगदम्ब ते पदसरोरुहे निश्चलं मनस्तु शशिभास्वरे वपुर्वि लोचनेऽभ्यर्चने । फैरी स्तुतिविधी बची विविधमत्कथासु श्रुती प्रदक्षिणविधी पदे परमितो न याचे मनार अपजयमभिनीय श्रीधरानैजसेवा- कलितविविधभूतैर्वाणसंग्रामभूमौ । व्यतनुत विशदां यः स्वीयभक्तानुकम्पां भुवनकलनके किं विश्वनाथं तमीडे इति गङ्गातरङ्गिण्यां द्वाविंशस्तरङ्गः ।। ॥ १६ ॥ भ नमोऽस्त्विति ॥ तुरेवार्थः सप्तम्यन्तैः सर्वत्सम्बध्यते। -लोचने इति । द्विवचनान्तेषु सर्वत्र स्तामिति वचन विपरिणामेन योजनीयम्। श्रुती श्रवणे । प्रदक्षिणविधाविति । 'वाचि स्तोत्रं हृदि ध्यानं करे चाञ्जलिरेव च । पदे चड्क मणं चैव चतुरङ्गं प्रदक्षिणम् ।।' इत्युक्तलक्षणस्य प्रदक्षिणपदमुख्यार्थत्वेपि चक्र मणमात्रमले विवक्षितम् । स्तोत्रादीनां पदान्तरेणैव लाभादिति ध्येयम् ॥१५॥ अपजयमिति ॥ अभिनीयेति। शिवस्य न वस्तुत पराभूतिः, किन्तु औदासीन्यावलम्बनमेवेति भावः । नन्वत औदासीन्येनावस्थानमयुक्तम् , शिवेन परमशाम्भवस्य बाणस्य पुत्रत्वेन परिगृह्य स्कन्दानुजोऽयमिति देव्यै समर्पितत्वात् , स्कान्देनानुजत्वेनोपलाळितत्वाचेति चेत्सत्यम् , तस्यासुरभावविलोपनार्थमेव भग वता इत्यमाचरितमिति बोध्यम्। पुरा किल बाणासुरः ऊष्मळदोस्सहस्रवीर्य दर्पितः कण्डूमरप्रशान्त्यर्थं युद्धमतितरामभ्यर्थयमानः शिवेन वरदानच्याजेन शप्त.। तदुक्तं हरिवंशे–'ततः प्रहस्य भगवानबवीपभध्वज. । भविता बाण युद्धं ते यदा तच्छृणु दानव ॥ ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस्तव तात भविष्यति । स्वस्थाने स्थापित स्याथ तदा युद्धं भविष्यति ॥' इति। अत्र प्रहस्येत्युक्त्या, स्वगृहस्थापितमयूरध्वज पतनरूपदुनिमित्तोद्गमनानन्तरं युद्धं भविष्यतीत्युक्त्या च भाविनि युद्धे तस्यावश्यं पराजयो भविष्यतीति सूचितम्। अत्रार्थे पुराणान्तरवचनान्यपि द्रष्टव्यानि । अपि च भक्तावतंसस्य विष्णोः स्वाधिकमहिमाविष्करणार्थमुचितमेवीदासीन्यं परमेश्वरस्य। रीतिमिमामेवानुससार भारतयुद्धे अनायुध एव पाण्डवजयान्तं युद्धं निर्वविध्या .

·चतुर्विंशस्तरङ्गः । १८३ मीति स्वप्रतिज्ञामपहाय 'स्वामायुध ग्राहयिष्यामि' इति स्वभक्तस्य भीष्मस्य प्रतिज्ञा पालयन् भगवान् श्रीकृष्णोपि। तदुक्तं दीक्षितै.-'शैली च ते समुदिता शशिखण्डचूड भक्त विभावयसि यद्भवतोऽधिकत्वम्। आदाय चक्रमभिदीय नदीतनूजं यामेव सोप्यनुससार यप्रवीरः ॥ इति । विविधभूतेरिति । 'क्दाचित् समरं प्राप्य भविष्यसि ममाधिक.' इत्युक्तं द्रोणपर्वणि । हरिवंशे पारिजातहरण सामर्थ्यलाभार्थं शिवं प्रसादितवन्तं कृष्णं प्रति 'पुरा मैनाकमाश्रित्य तपस्त्वमकरो यंदा। तदा मम वचः कृष्ण संस्मृत्य स्थैर्यमाप्नुहि ॥ अवध्यम्त्वमजय्यश्च मत्तश्शूरतरस्तथा। भवितासीत्यवोचं यत्तत्तथैव न चान्यथा ॥' इति। एव मादिवर्चेनसिद्धनानाविधम हिमाकरादित्यर्थः। भुवनेति। भुवनानां क्रनं करणं प्रसनश्च केळिः लीला यस्य तथाभूतम्। अनेनापि पराजयामिनीतिमात्रमिति सूचितम्। विस्तरस्तु ब्रह्मतर्फस्तवव्याख्यायां द्रष्टव्यः ॥ १६ ॥ सम्भृत्य नानागमकाननान्तात् पुष्पाणि भक्त्या करितो मयाऽयम्। टीकाप्रसूनाजलिरम्ब भूयातवामितामोदविधानहेतुः ॥ इति गङ्गातरङ्गिणीटिप्पण्यां चतुर्विंशस्तरङ्गः ·विश्वनाथाष्टकम् । विभुवनमखिलं यद्वयाप्तमित्यादरेण प्रणमति शतरुद्री पायनी वेदसारः। अपि च बहुविधं यद्विश्वविश्वाधिपत्यं प्रथयति भज चेतस्तं सदा काशिकेशम् ॥ १ ॥ त्रिभुवनमिति ।। यद्वयाप्तं येन व्याप्तम्। अन्तर्यामिरूपेण उपादानरूपेण चेति भावः। इतीति। मत्वेति गम्यते । अत एवाप्रयोगः। आदरेण भक्ति श्रद्धाद्यतिशयेन। अत एव द्वितीयाद्यनुवाकेपु प्रतिमन्त्रमादावन्ते च नमस्कारः कृतः। प्रणपति धपचादिप्रत्येकरूपेण सामान्यरूपेण च नमति। शतरुद्रीति । शतं रुद्राः प्रतिपाद्यत्वेनास्यामिति व्युत्पत्त्या शतरुद्रीयपरा । अल शतपदमानन्त्य परम् , 'शतमनन्तं भवति' इति श्रुतेः। 'शतं सहस्रमयुतमित्यनन्तस्य वाचकम्' इति निखण्क्तेश्च अनन्ताश्चेह रुद्राः प्रतिपाद्यन्ते, 'सहस्राणि सहनशो ये रुद्रा अधिमूभ्याम् , ये चेमां रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशः' इति श्रवणात् । पायनीति। 'यः शतरुद्रीयमधीते सोऽमिपूतो भवति, कृत्या कृत्यात् पूतो भवति' इत्यादिश्रुतेः, 'मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्यागयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः॥ इति शातातपयचनात् , 'एकादशगुणान् वापि रुद्रानावृत्य धर्मवित्। महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशय.॥' इत्यत्रिवचनात् , 'सुरापी स्वर्णहारी च रुद्रनापी जले स्थितः। सहम गीर्पजापी च मुच्यते मर्वकिल्विपैः ।।' इति याज्ञवल्क्ययचनाच । इदमुपरक्षणं पुरुषार्थमिद्धरपि, 'अयनं ब्रह्मचारिण ऊचुः---फिअप्येनामृतत्वं बहीति । मोक्ष साधनजप्यमने सहोवाच याज्ञवल्क्यः शतरद्रीयेणेति इति, 'एतानि ह या अमृतस्य नामधेयानि, एतेई या अमृतो मयति' इत्यादिश्रुत्या नानापुराणोप,हिनया - ·विश्वनाथाटकम्। मोक्षसाधनत्वसिद्धेः। 'वृक्षस्य मूलसेकेन शाखा: पुष्प्यन्ति वै यथा। शिवे रुद्रजपात् प्रीते प्रीता एवान्यदेवताः॥ अतो रुद्रजपादेव भुक्तिमुक्ती प्रसिद्धयतः ॥' इति सूतसंहितोक्तरीत्या परमेश्वरं प्रीणयतः श्रीरुद्राध्यायिनः तदवयकेन्द्रादिप्रीति फलभूतस्वर्गादितुच्छफलापेक्षासत्त्वे तेषां फलानामहमह मिकया स्वत एव पुरोऽव स्थानस्य 'यद्यदिच्छन् जपेत्तत्तदामोति हि न संशयः', 'तदेतत् पापक्षयार्थी व्याधि मोचनार्थी श्रीकामशान्तिकाम आयुष्काम आरोग्यकामश्च कुर्यात् , एतत् सर्व मामोति' इत्यादिवचनसिद्धत्वाच्च । वेदसार इति। सर्वेषां वेदानां सारः प्रधा नमित्यर्थः। अयं भावः-'सर्वोपनिषदां सारं रुद्राध्यायं च दत्तवान् । सर्वोप निपदां सारो रुद्राध्यायस्समर्थितः॥ भोगार्थिनो मुमुक्षोर्वा प्रायश्चित्तार्थिनोपि वा। रुद्रोपनिपदं मुक्त्वा गतिरन्या न विद्यते ॥' इत्यादिपुराणवचनैरुप निष सारत्वे सिद्धे सुतरां वेदसारत्वसिद्धिः। एवं कूर्मे, 'अध्यायं शतरुद्रीयं यजुपां सार मुत्तमम्। जपस्वानन्यचेतस्को मय्येवासक्तचेतसा॥ ब्रह्मचारी मिताहारो भस्म निष्ठः समाहितः। जपेदामरणाद्रुद्रं स याति परमां गतिम् ।।' इति वसुमनसं राजर्षि प्रति परमेशरवचनम्। तत्र यजुपां सारमिति यजुस्सारत्वेनैव यजुर्वेदोत्तमत्वे सिद्धे, पुनरुत्तमपदम् ऋग्वेदाद्यपेक्षयाप्युत्तमत्वलाभायेत्यर्थात् सर्ववेदोत्तमत्वसिद्धिः। एव मानुशासनिके पर्वणि, 'वेदे चास्य विदुः प्राज्ञाः शतरुद्रीयमुत्तमम्' इति वचनेन, 'वेदे चास्य समाग्नातं शतरुद्रीयमुत्तमम्' इति वचनेन, 'विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुदैका दशिनी श्रुतौ' इति शिवागमरहस्यवचनेन, 'वेदसारेण देवेशं महान्तं समुपासते' इति शिवभक्तविलासवचनेन च कण्ठत एव श्रीरुद्रस्य वेदोत्तमत्वं प्रतिपादितमिति । बहुविधमिति । तथाच श्रूयते-'नमो हिरण्यवाहवे नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमः' इति च। अत्र भाप्यम्-इत्थं नमो हिरण्ययाहवे इत्यादि मिः पञ्चमिमन्त्रैः दिगादिकतिपयवस्त्वाधिपत्यदर्शनपूर्वकमीश्वरी नमस्कृतः, इदानीं प्रतिवस्त्वाधिपत्यपूर्वकनमस्कारस्याशक्यतया जगत्पतित्वेन तन्नमस्तुं पष्ठो मन्त्रः प्रयुक्तः नमो भवस्येति। भवः संसारः तस्य छेदने हेतिः आयुधम् । संसार वृक्षस्य छेतेत्यर्थः। स्थावरजङ्गमानां लोकानां स्वामी जगतां पनिः तस्मै नम इति ·विश्वनाथाष्टकम् । ३ ॥२॥ दितिजविजयदतान् ग्राहयामास कृत्वा दहनमपि समीरं कुण्ठशक्ती तणेपि । निजबलममरान् यो यक्षरूपी मृडान्याः सुविदितनिजतत्त्वं नौमि तं काशिकेशम् उदयति कृतवादाः स्वर्गिणः कौस्तुभादौ कटुतरगरळे तु प्राद्रवदूरदूरम् । द्रुहिणमुखनुतो यो विष्टपे क्लिष्टचेष्टे तदपिपदविश नौमि तं विश्वनाथम् ॥३॥ , . तलवकारिणामुपनिषदि पुरा देवासुरयुद्धे स्वस्वमहिम्नैव जयो जात इति गर्विष्ठानां देवानां दर्पमपनेतुं तेषां पुरतो यक्षरूपेण शिवः प्रादुर्भूय निजस्वरूप जिज्ञासनां देवानां प्रेरणया समीपमागतस्य सकलजगद्दहनसामर्थ्यमदावरितस्याः पुरतस्तृणमेकं निधाय तावन्मात्रमपि दग्धुं तस्यासामर्थ्यम् , तथैव यायोस्त चालयितुमप्यशक्तिमापाद्य स्वयं तिरोदधे । ततः कोऽसौ यक्षरूपी दिव्यः पुरुप इति जिज्ञासया खिद्यतां देवानां पुरस्तातरस्वरूपोपदिदिक्षया परब्रह्मविद्याधिदेवता भग चती हैमवती उमा स्वयमाविर्भूय 'परमेश्वर एव यक्षरूपेणादिरासीत् । इत्युपदिदेश । देवाश्च पारमेश्वरमेव तं जयमहिमानमन्वजानन्नित्युपाख्यानं शूयते। प्रपञ्चित चैतद्बामगीतायां चतुर्थाध्याये । तदेतत् संक्षेपतो निवभाति-दितिजति ॥ मृदान्याः पार्वत्यास्सकाशात् । तदुपदेशादिति यावत् । सुविदितेति । मुविदितः देवैः सम्यक् सातः महिमा यस्य तम् । तथाच श्रूयते- 'सा अमेति होवाच, प्राणो या एतद्विजये महीयध्वमिति । ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति' इति । अवैवं व्याख्या- सा अमेति होवाचेति । ब्रह्मैव यक्षरूपेण युप्मन्मोहशमनाय प्रादुर्भूतम् , अतो ब्रह्मसम्बन्धिनि विजये निमिते पूजां प्राप्नुवत। अस्माभिरेव विजयः कृत इति दुरभिमानम्त्यक्तव्य इत्यर्थः। ततो हवेति । तदुपदेशादेव ब्रह्मेति ज्ञातपानिन्द्र इत्यर्थ इति उदयतीति ॥ उदयति आविर्मवति सति। कृतयादा इति । कृतः प्रकान्तः मनेदं ममेदमित्येवरूपः परस्परफरहो यस्तादृशा इत्यर्थः। कौस्तुमादावित्यादि ·विश्वनाथाष्टकम्। । पर गृहपतिनृपमनुश्वेतगोपोपमन्यु प्रभृतिषु परिदृष्टस्फीतभक्तानुकम्पम् । हरिमुखविसुधालीसेपितागस्त्युपास्य चपलहृदय काश्यामाश्रयाकाशकेशम् ॥४॥ पदेन अप्सरोगणादिपरिग्रह । विष्टपे इति। हरिमुखादिदेवसद्धे इत्यर्थ । लिप्टचेष्ट इति । किष्टा ऊप्मतापादुश्शका चेष्टा स्वस्ववृत्तयो यस्य तस्मिन्नित्यर्थ तदुक्त व्यासेन –'य क्षीराब्धेर्मन्दराघातजाता ज्वालामाली काल्यूटोऽतिभीम । तं सोदु का कोऽपरोऽभून्महेशाद्यत्कीलामि कृष्णतामाप विष्णु ॥ इति ॥ ३ ॥ गृहपतीति ॥ गृहपति तन्नामा विश्वानरनान्न काशीमागत्य वर्षमेक परमेश्वरसदृशपुत्रकामनया वीरेश्वररिङ्गसेवा कृतवत कम्यचित् ब्राह्मणस्य तद्वरप्रभा वेण शुचिष्मत्या जात एक पुत्र । श्रीनारदमुखादवगतासन्नमृत्यु स बाल मेश्वरमाराध्य मृत्योर्मोचन हविर्भोस्तृत्व दिक्पालकत्वादिक चावापेत्युपाख्यायते काशीखण्डे एकादशाध्याये। अयमेव गृहपतिर्वैश्वानर स क्षादनि । नृपसूनु भद्रसेननामककाशीराजस्य सुधर्मनामा पुत्र । द्वादशवयस्कस्यास्य राजकुमारम्य मृत्यु निवारणकथा ब्रह्मोत्तरसण्डे सविस्तर प्रपञ्चिता । श्वेतो नाम शिलादनामकमुने मृत्यु जयसुतकामनया चिरकाल विहिततपसा प्रसन्नात् परमेश्वरालब्ध पुल । तदुक्त काशीखण्डे---'मृत्युञ्जय सुत लेभे शिलादोप्यनपत्यवान्' इति । अस्यैव श्वेतकेतुरिति नामान्तरम् । अयमेव नन्दीनि प्रसिद्ध परमशाम्भव ! अय काशीमागत्य चिरकाल परमेश्वरमारराध। तदन्तरे कालागतेन यमेन पाशबद्धं पूजाव्यग्र त लिङ्गादानि भूय विश्वनाथो ररक्षेति लैड्ने उपाध्यायते । परमेश्वरो निजाराधनरत श्वेत स्वपुर नेतु मागत यमं वामपादेन निहत्य तस्मै चिरञ्जीवित्व गाणपत्यादिक च ददामिति कथा सोरेपि स्पष्टा। श्वेतपरित्राणाय भगवान् वामपादेन यम निहतवानिति यो वाम पादेन जपान कारम्' इति शरभश्रुत्याप्यरगम्यते। गोप श्रीकरनामा कश्चिद्दीपिका सूनु । य कञ्चन पापाणखण्ड मस्थाप्य तत्र शिवपूजा कलयत भोजनार्थ पुन पुनराहानेप्यनागमनात् कुपितया निजमाता पूजोपकरणस्य विनाशनात् सिद्यत पञ्चहायनम्यास्य शिवभक्तम्योपाख्यायिका ब्रह्मात्तरखण्डाद्विज्ञेया। उपमन्युरिति तस्य ·विश्वनाथाष्टकम् । .. अभयपरकुठारान् विश्रतं पाणिपी- मंगमपि नळिनस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् । शशिधरमतिदीप्तं व्याघ्रचर्मान्तरीयं स्फटिकरुचिमुपासे काशिकेशं प्रसन्नम् कथेत्थं निगुंफिता दीक्षितचरणैः--'क्षीरं स्वादु निपीय मातुलगृहाद्गत्वा स्वकीयं गृहं क्षीरालामवशेन खिन्नमनसे घोरं तपः कुर्वते । कारुण्यादुपमन्यवे निरवधि क्षीरा म्बुधिं दत्तवानार्तताणपरायणस्स भगवान् गङ्गाधरो मे गतिः॥' इति । काशी खण्डेपि, 'क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवातवान् ' इति । 'उपमन्योर्महादेवः क्षीरार्णव मुपानयत् ' इति ब्रह्माण्डपुराणेपि। प्रभृतिपदेन विरिश्चिनगरस्थस्य शिव पूजकवर्गान्तर्गतस्य कस्यचिब्राह्मणस्य बालकः परिगृह्यते। उक्तञ्च दीक्षिते न्द्ररेव-'वालं शैवकुलोद्भवं परिहसत्स्वज्ञातिपक्षाकुलं खिद्यन्तं निजमूर्ध्नि पुप्पनिचर्य दातुं समुद्यत्करम् । दृष्ट्वा नम्रशिरा विरिञ्चिनगरे पूनां तदीयां वहन्नार्तत्राणपरायणस्स भगवान् गङ्गाधरो मे गतिः ॥' इति । हरीति । हरिमुख विवुधाळीसेवितः यः अगस्तिः अगस्त्यमुनिः, 'अगस्तिः स्यादगस्त्यश्च' इति द्विरूपकोशात् । तेन उपास्य मित्यर्थः । अनेन शिवस्य निखिलदेवोपास्यत्वेनोत्कर्षः प्रोक्तः। रामायणे अगस्त्या श्रमाभ्याशे लक्ष्मणं प्रति श्रीरामचन्द्रेण शिवं विना सर्वदेवानामगस्त्योपासकत्वमुक्तम् । - रामलक्ष्मणयोराश्रमप्रवेशानन्तरं शिवव्यतिरिक्तविण्यादि निखिलदेवानां तत्र स्थान विशेषाः फविना उक्ताः, न तु शिवस्य। तदुक्तं दीक्षितेन्द्र:--'रामायणे हि कलशप्रभ वाश्रमस्था देवादयोपि तमुपासत इत्युवीर्य। स्थानानि चात्र मधुजिन्मघवन्मुखानां तस्याश्रमे निगदितानि न ते कपर्दिन् ॥' इति । ततश्चागस्त्योपासनार्थमागत्य तत्र स्थितेभ्योऽन्यदेवेभ्यः शिवोपासकस्यागस्त्यस्योत्कर्षः सिद्धयतीति सुतरां तदुपास्यस्य गिवस्येति बोध्यम्। आकाशकेशमिति । गङ्गाधारणसमये आकाशवद्विशाल: जटावल यरूपः केशो यस्य तम्। शिवमित्यर्थः ॥४॥ पञ्चाक्षरमन्त्रमूर्तिसदाशियरूपेण विश्वनाथमनुसन्धते--अभयेति ।। यद्यप्यत्र ध्येयस्य सदाशिवस्य दशैव भुजाः, तथापि जपकाले चतुर्मुजत्वेनैव ध्येयत्यम् । तदुक्तं कामिके-'जपकाले तु मन्त्रस्य ध्येयो देवश्चतुर्भुजः। वराभयपरचण लसत्करसरोरुहः' इति । मृगमिति । अयं मृगः देवदारुयनस्थमुनिहता मिचारा ·विश्वनाथाष्टकम् । , दुत्पन्नः। यथोक्तं स्कान्दे-'ततो मृगस्समुत्थाय शीघ्रमागच्छदम्बरात्। सर्वान् ज्ञानविहीनांस्तान् मृगतुल्यानिव ब्रुवन् ॥, आदाय वामहस्तेन, दधारेशश्च निश्चरम्।' इति। मन्त्रशास्त्रे तु मृगोऽयं वेदस्वरूप इति प्रसिद्धम् । यथोक्तं मृत्युञ्जय ध्याने-'स्वकरकलितमुद्रापाशवेदाक्षमालम्' इति । अत्र वेदो मृगः, ग्रन्थान्तरे 'मुद्रापाशमृगाक्षसूत्रविलसत्पाणि हिमांशुप्रभम्' इति समानप्रकरणे स्पष्टतया तद भिधानात्। पञ्चवक्त्रमिति । प्रदक्षिणं कुर्वत्याम्तिलोत्तमाया दिदृक्षया चतस्पु दिक्षुत्पादितानि, चत्वारि मुखानि प्रागवस्थितमूर्ध्वमुखमेकमित्याह्त्य पञ्चवक्त्राणि ईशान तत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजाताख्यानि। तथा चोमामहेश्वरसंवादे तिलोत्तमाया उत्पत्ति प्रकारमुक्त्वा महेश्वरवचनम् -'तथैव तां दिक्षुश्च चतुर्वक्त्रोऽभवं प्रिये । ऐन्द्र मुखमिदं पूर्व तपश्चर्यापरं सदा ॥ दक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहरति प्रजाः । लोककार्यकरं नित्यं पश्चिम मे मुखं प्रिये ॥ वेदानधीते सततमद्भुतञ्चोत्तरं मुखम् । एतते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥' इति। विस्तरस्तु शिवतत्त्वरहस्ये द्रष्टव्यः। 'विधतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोवाहुरुत विश्वतस्पात्' इति श्रुत्या सहस्रवक्त्रत्वेपि जपकाले पञ्चवक्त्रत्वेन ध्येयमिति पूर्ववत् सङ्गतिः। लिणेत्रमिति । त्रीणि सोमसूर्यामिरूपाणि नेत्राणि यस्य तम् , 'स्फुटितनळिनसंस्थं चन्द्रवहयर्फनेत्रम्' इति शिवागमस्मरणात् । अतिदीप्तमिति । विविधालङ्कारादिभिरुज्ज्वल मित्यर्थः । व्याघ्र चर्मान्तरीयमिति । दारुकावनस्थमु निकृताभिचारोत्पशव्याघ्रस्य चर्म अन्तरीय वसविशेषः यस्य तं तथा । यथोक्तं स्कान्दे-'ततो व्याघो महान् क्रुद्ध आजगाम नखायुधः । "तेपामृपीणां मर्मस्थः कोपोऽयं निर्गती यथा ॥ तच्चादाय स्वचं भित्वा तदा चर्मा म्बरोऽभवत् । शुशुभे चर्मणा तेन नानावर्णयुतेन च ॥ इति। उपासे ध्यायामि | ध्येयता च बोध्यते-'तत्पुरुषाय विद्महे, महादेवाय धीमहि, तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्' इति। अत्र भाष्यम्-अथ 'बिभ्रद्दोमिः कुठारं मृगमभयवरौ सुप्रसन्नो महेशः' इत्यागममसिद्धमूर्तिघरं महेशं प्रार्थयते । सर्वत्र गायत्रीमन्वेषु बहुळं लिङ्गादिव्यत्ययः । तत्पुरुषाय तम् आगमसिद्धं पुरुषाकारं महादेवं जानीमो ध्यायेम । तत् तस्मिन् ध्याने अस्मान् रुद्रः प्रेरयतु इति .

·विश्वनाथाष्टकम् । कमलेति ॥ - कमलभवमुखानामशिनं तुल्यभूमां विविधजनिनिदानं काशिकेश स्वतन्त्रम् । अजनुपमुपगत्य स्वान्त रुद्रं विशई कटुकलिकलुपौघाभीतिभारं जहीहि अंशिनमिति। त्रिमूर्त्यपेक्षया उत्कृष्टमित्यर्थः । . मैत्रेयोप निपदि श्रूयते--- 'अथ यो ह खलु वामास्य राजसोऽयः, असौ स योऽयं बाझा अथ यो ह खल का वास्य तामसोशः, असौ स योऽयं रुद्रः। अथ यो ह खलु वा वाऽस्य सत्त्विकोऽशः, असौ स योऽयं विष्णुः" इति । अनया श्रुत्या परस्य रुद्रादिसंजितस्य रजोगुणायुपहिता अंशभेदा ब्रह्मादय इति स्फुट तरममिहितम्। ननुक्तश्रुत्या अंशवाचकत्वेन संप्रतिपन्नस्य रुद्रपदस्य अंशिनि उपाधि भेदभिन्ने परतत्वे कथमिह प्रयोग इति चेन्न, शिवशम्भुरुदेशानमहेश्वरमहादेवादिशब्दा नामथर्वशिरश्शाखादिदृष्टप्रयोगनिर्वचनाभ्याम् तत्पदवाच्यत्वस्य अंशिन्यभ्युपगन्तव्य स्वात् । नच अथर्व शिखाप्रतिपायो गुणिरुद्र एवेति शङ्कयम् , तत्र तद्विभूतिपु नानारा यणयोरिव गुणिरुद्रस्यापि पाठात् । नच तत्र विभूतिमध्यानातरुद्रशब्दो गुणि रुद्रांशभूतरदान्तरपरोऽस्त्यिति वाच्यम् , ब्रह्मविष्णुसान्निध्यानातरुद्राब्दस्य संहर्तृमूल रुदपरत्वौचित्यात्, 'यत् प्राये श्रूयते यच्च ततागवगम्यते' इति न्यायात् । अपि च यादृशं रूपं यानि च नामानि परशिवस्य, तदेव रूपं तान्येव च नामानि गुणि रुद्रस्य । तदुक्तं सूनसंहितायाम्-तताय:पिण्डव द्विपा रुद्रमूर्तिः परस्य तु। मूर्त्यतुल्या मूर्तिभ्यो लक्षणमुनिसत्तमाः॥ परतत्त्वस्य नामानि प्रत्यासत्या मुनीश्वराः । त्रिमूर्ती नां तु रुद्रस्य चाभिधानानि सुव्रताः ॥ इति । शिवपुराणेपि संहाररुद्रमाहात्म्य मस्तुत्योक्तम्-'स एवं भगवानीगस्तेजोराशिनिरामयः। अनादिनिधनो धाता भूतसकोचको विभुः।। परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरमावितः । तच्छक्रयाधिष्ठितः शश्वतच्चिदरपि निहितः॥ तन्नामनामा तड्पस्तत्कार्यकरणे क्षमः। ततुल्य व्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः॥ इत्यादि। दीक्षितेन्द्ररपि, त्वदौपम्यं नामा कृतिचरितवेषप्रभृतिभिस्त्वदीयप्रत्यासत्यतिशयकृतचास्य भगवन्' इति परमशिव संहाररुद्रयोनीमायक्यमुक्तम् । तुल्येति । उक्तञ्च कालिदामेन-~-'एकर मूर्ति विभिदै विधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचि ·विश्वनाथाष्टकम् । द्वेधास्तयोस्तावपि धातुराद्यौ' इति । ब्रह्मविष्णुरुद्राणामन्योन्यतुल्यत्वं कौमप्युक्तम्- 'क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्रुद्रः क्वचि द्विष्णुः पशुस्यते। नानेन तेपामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथञ्चन ।' इति । तेषां परस्परोत्कर्पापकर्षविवादे महान् दोषोप्यस्ति । तथा चोक्तं वायुसंहितायाम्-'अयं वरस्त्वयन्नेति संरम्भाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः ॥' इति । कर्मविपाकशास्त्रेपि, 'ब्रह्मविष्णुरुद्राणां भेदमुत्तमभावतः। साधयेदुदरव्याधियुक्तो भवति मानवः ॥' इति । विविध जनीति। जनीनां वैविध्यं च पूर्वापरीभावादिभेदेन। तदुक्तं शिवपुराणे वायु संहितायाम् -'त्रयस्ते कारणात्मानो जाताः साक्षान्महेश्वरात् ' इत्युपक्रम्य 'तपसा तोपयित्वा तं पितरं परमेश्वरम् । ब्रह्मनारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽसृजत् । कल्पान्तरे पुनर्बमा रुद्रविष्णुजगन्मयः। विष्णुश्च भगांस्तद्ब्रह्माणमसृजत् पुनः ।। नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः। एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहे श्वराः॥ परस्परस्माज्जायन्ते परस्परजयैपिणः। तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य मह प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् ॥' इति । निदानं साक्षात् कारणमित्यर्थः। काशिकेशमिति। कले: काश्यामप्रवेशेन, प्रवेशे वा तस्याकिञ्चि स्करत्वेन भीतेरनवकाशादिति भावः। तदुक्तम्-'ततो हि काशी कलिकाल वर्जिता' इति। अपि च, 'कलौ विश्वेश्वरो देवः कलौ वाराणसी पुरी। कलौ भागीरथी गङ्गा' इति । स्वतन्त्रं कर्माद्यवश्यम् । अजनुपं न विद्यते जनुः जननं यस्य तम् । तथाचार्योपनिषदि यते-'सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसू यन्ते, सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैः। न कारणम्' इति । 'अजो नित्यः साचतोऽयं पुराण: इति । अथ मूर्तित्रयोत्तीर्णस्य परमेश्वरस्य उमा सहायत्वादिविशिष्टविग्रहत्वश्रवणात् कथं जननशून्यत्वम् , विग्रहपरिग्रह स्यैव जन्यर्थ त्वादिति चेदत केचित्--तादृश विग्रहस्य नित्यत्वाद्युपगमान्न परमेश्वरस्याजनिमत्त्व विरोधः। उमार्धविग्रहस्यापि पार्वतीकृतं यदष्टोत्तरस्तोत्रपठनम् तज्जन्यत्वे पुरुषवीर्य कणोसन्नशरीरराहित्यस्यैवात जन्यर्थतया न विरोधः, 'अप्राकृतशरीरं तमतिमन्मथ रूपिणम्। पृतरीतिपनीभूतसच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ इति शिवपुराणवचनेन, 'नास्त्यस्य देहे रुधिरं न मांसं नास्थि किश्चन । प्रतिविम्बमिवाकाशे शकचापमिवाम्बरे ।। ज्योतिर्मयतया सिद्धमिदं सादाशिवं वपुः।' इति शिवागमवचनेन च परम पिमिः। स्मयते च, - ·विश्वनाथाष्टकम् । अनुचितविपये न क्रूरता यस्य दृष्टा कचिदपि कृपया यो योधसौख्ये ददाति। ब्रज-शरणमनिद्रामोहशोकादिकं तं हृदय हरनगयां शुद्धसत्वस्वरूपम् शिवशरीरस्याप्राकृतत्वप्रतिपादनात् । रामकृष्णादिवैष्णवशरीराणां दशरथवसुदेवादि पुरुषवीर्योरपन्नत्यान्नैतादृशत्वम्। नच 'सधैं नित्याश्शाश्वताश्च देहास्तस्य महा रमनः' इत्या दिवचनेन वैष्णवगरीरस्य नित्यत्वप्रतिपादनात् कथमिद मिति रयम् , सादृशवचनानां मूलभूतपरमेश्वराभेददृष्ट्या स्तवनपरतया नेयत्यात्। दृश्यन्ते चैवं जातीयानि स्तवनमानपराणि वचनानि। यथा शिवपुराणे संहाररुद्रमाहात्म्य प्रस्तुत्य, 'स एप भगवानीशस्तेजोराशिनिरामयः। अनादिनिधनो धाता मृत सकोचको विभुः' इत्यादीनि। कटिति। दुष्प्रधत्यर्थ. अनुचिनेति ॥ न दृष्टेति। ननु लिपुरादिजगद्रोहिणां वधमूलस्य क्रौर्य स्योचितविषयत्वेपि ब्रह्मपञ्चमशिरोदळनादिमूलं तदनुचित विषयमेवेति चेदुच्यते--- निग्रहस्ताचद्विविधः, अनुग्रहोद्देश्यकः, तदनुद्देश्यकश्च । आयोपि त्रिविधः, निया यानुग्रहोद्देश्यकः तदितरानुग्रहोद्देश्यकः, उभयानुग्रहोद्देश्यकश्च। तत्राधः सदाचा रानुवर्तनाद्यर्थः पुत्रशियादिनिग्रहः। स तु गुण एव। द्वितीयो चहितरानुमहोदे श्यकश्वेन्न दोषः। यथा मृगयया न्याघ्रादिवधः। चोरवध उमयानुग्रहार्थः। अतः पुत्रादिनिगहवब्रह्मादिनिमहोप्युचितविषय एव। तथाचोक्तं शिवपुराणे-~- 'ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । तेपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना ॥' इत्युपक्रम्य 'सर्वोपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुर्व यो निगृह्यापि शिक्षयेत् ।' इति। बोधसौख्ये ददातीनि । जाबालोपनियदि, 'रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे, येनासावमृतीमत्वा मोक्षीमवति' इत्यविमुक्तोपासनया प्रसन्नस्य शिवस्योपासनावसानफालेपु संसारतारकपणवार्थभूतपरबध तस्याश्च विद्यायाः फल जीवन्मुक्तिमुरारूपं परममुक्तिमुस्य रूपश कममाप्यममृतीभवनमोक्षीभवनशब्दाभ्यामभिधीयते। जीवन्मुक्तिसुग्वञ्च निर तिशयानन्दरूपत्रप्रावगत्या तत्मयुक्ततुच्छविषयमुखवैतृप्ण्येन चोद्भवन्मुक्ति मुखफरूपमेव । यदाहुः~पय काममुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखन् । तृष्णाक्षयमुपस्यते " विद्यापदत्वं श्रूयते ।

·विश्वनाथारकम् । . । वदति यमखिलानां दैवतं देवतानां पतिमपि च पतीनामीश्वरश्चेश्वराणाम् ।. स्फुटमनुदयवाणी शाश्वतं पाशुपत्यं श्रयति च हरपुर्यां तं भजे वीतरागम् ॥८॥ नाहतः पोडशी कलाम्' इत्यादि। इदमेव शिवस्य ज्ञानप्रदत्वम् । 'स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु' इति तैत्तरीयोपनिषदि, ‘स नो बुद्धया शुभया संयु नक्तु' इति श्वेताश्वतरोपनिषदि च तत्प्रार्थनाद्वारा प्रतिपाद्यते। तत्र शुभत्वं जीवन्मुक्तिपरममुक्तिसुखप्रदत्वमेव, जाबालश्रुत्यैकार्थ्यात् । अनेन शिवस्य 'महान् प्रभुबै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः' इति श्वेताश्वतरश्रुतिसिद्धं तामसत्वविरोधिसत्त्व प्रवर्तकत्वलक्षणं सात्त्विकत्वमुक्तम् , 'सत्त्वात् सुखं च ज्ञानञ्च' इति ज्ञानसुखयोः सत्त्वा धीनत्वस्मृतेः। अनिद्रेत्यादि । अनेन तमसाभिभूतिनिरस्ता। तं विश्वनाथम् । शुद्धसत्त्व स्वरूपमिति । केवलसत्त्वगुणात्मकम् । 'सत्त्वं देवा हरादयः' इति वासिष्ठरामायणे देवतिर्यमनुष्यादिषु सत्त्वादिगुणविभागे शिवस्य प्राधान्येन सत्त्वमयत्वमुक्तम् । अपि च, सत्त्वं मायागर्न सत्त्वं स्वरूपं शरीरं यस्य तमित्यर्थः। तथाच सूतसंहिता वचनम्----'यस्य मायागतं सत्त्वं शरीरं स्यात्तमोगुणः। संहाराय त्रिमूर्तीनां स रुद्रः स्यान्न चापरः॥ तथा यस्य तमः साक्षाच्छरीरं सा स्विको गुणः। पालनाय त्रिमूर्तीनां स विष्णुस्स्यान्न चापरः॥" इति। विस्तरस्त्वत्र ब्रह्मतर्कस्तव व्याख्यायां दष्टव्यः ॥ ७ ॥ वदतीति । अनुदयवाणी नित्यवाणी श्रुतिः वदतीति योजना। दैव तानां जगदाराघनीयानाम् । पतीनां जगत्पालकानाम्। ईश्वराणां जगन्नियन्तृणाम् । अत्र सर्वतापि अखिलानामिति विशेषणं योज्यम्। 'तमीश्वराणां परमं महेश्वर तं दैवतानां परमं च दैवतम्। पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेगमी ध्यम् ॥' इति श्वेताश्वतरोपनिपन्मन्त्रार्थोऽत्रानुसंहितः । एतेन भगवतः शाश्वतपाशुपत्य अयणोपपतिर्दशिता। शाश्वतं पाशुपत्यमिति । पाशुपत्यं हि सर्वान् जीयान् प्रत्याधिपत्यरूपं सर्वधरत्वमेव । 'आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः। तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः।। इति शैवलैङ्गादिपुराणोद्धोषात् स्वापे ·विश्वनाथाष्टकम्। क्षया उत्कृष्टादेव वरादानं लोके दृष्टम् । तथाच 'तमीश्वराणाम्' इत्यादिश्रुत्या सर्वोत्कृष्टस्य परमेश्वरस्य वरदातुः कस्यचिदभावात् पाशुपत्यमवश्यं नित्यमेवाङ्गी कार्यमिति भावः। ननु तर्हि 'सोऽब्रवीद्वरं वृणा, अहमेव पशुपतिरसानि' इति पाशुपत्यवरणश्रुतेः का गतिरिति चेदुच्यते-अनयैव श्रुत्या भगवतः पाशुपत्यस्य नित्यत्वमवगम्यते, अस्य तिवाक्यस्य प्रवृतेः पूर्वमेव पाशुपत्यवरवरणेन भाव्यम् , 'सोऽब्रवीत्' इति भूतार्थान्यधानुपपत्तेः। अतो यत्र यत्र अनादिकालप्रवृत्तेषु पूर्वपूर्व कल्पेषु इदं वाक्यं पठ्यते, ततस्ततः पूर्वसिद्धेन पाशुपत्येन भाव्यमित्यस्मादेव वाक्यात् पाशुपत्यमनादीति सिद्ध्यति। स्मर्यते च पाशुपत्यस्य नित्यत्वं लिङ्ग- पुराणे-'स्वत:सिद्धं पाशुपत्यं युप्माकं पशुतापि च । तदत्र दर्शयाम्यद्य पण बन्धविनोदतः ॥ इति । इत्थश्च यथानित्यसिद्धतत्तद्देवताकर्मसम्बन्धप्रख्यापनद्वारा तत्तत्सन्निधिश्रुतो वरवरणार्थवादः कर्मप्रशंसैव। एवमयमपि नित्यसिद्धपशुपतिभाव प्रख्यापनद्वारा कर्मप्रशंसारूपोऽर्थवादः 'प्रजापतिरात्मनो वपामुखिदत्' इति वाक्य वदसन्तमेवार्थमभिदधातीति गुणवाद एवाङ्गीकरणीयः। एवमेवार्थवादतामङ्गीकृत्यैय 'त इपुं समस्कुर्वतामिमनीकं सोमं शल्यं विष्णुं तेजनम्' इति त्रिपुरसंहारोपकरण तया रुद्रशेपमूताया इपोरवयवतां देवस्तदिच्छयैव नीतत्वेन श्रुतम्य विष्णोरत्य न्तापकर्षः समापतन्नपि परिहरणीय इति । श्रयतीति । यमित्यनुपज्यते। वीतराग मिति। अनेन निरतिशयस्वात्मानन्दनित्यास्वादप्रयुक्त निरीहतयापि भगवतः पाशु पत्यवरणासम्भवः सूचितः। नित्यतृप्तत्वस्याप्युपरक्षण मिदम्। शिवशास्त्रेवानायते च, 'सर्वज्ञता तृप्तिरनादियोधः स्वतन्त्रता नित्यमलप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च विमो विधिज्ञाः पडाहुरहानि महेश्वरस्य ॥ ज्ञानं चिरागतेश्चर्य तपः सत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टत्वमात्मसम्बोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च ॥ अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शहरे।' इति। विस्तरस्तु श्रुतिसूक्तिमालादौ द्रष्टव्यः इति विश्वनाथाष्टकं सम्पाण्यानं सम्पूर्णम् ॥

·शुद्धपत्रम्। पङ्क्तिः पुटम् ३ शुद्धम् भव्यै मृतानि अशुद्धम् भध्ये भुवनानि यिक भिपजं तामिति १ यीक भिपजां २२. २ रज. पदे १५ १८ रजपदे देरप्युप त्वेना रक्षन्ति नान्य देरुप खेता रक्षति १३ ४ २१ २२. नन्य १२ २३ २३ २४ ur १४ " १९ णखा णखः श्रेष्टे मंग्न्याका कम देक स्व पांम् श्यन्त्य ३३ १ १० णवा णव: श्चेष्ट संम्ल्याक कम देक न्वङ्ग यांसू श्यान्न्य लोको पूर्वापरव्यत्ययेन पठनीयो जमि बेत्य तीत्य भरां याच क्षम् शानां पुंसा २७ ५२ २३ २४ जैमि घेत्य ति तदित्य धारा याध क्षः शानं इति पुंमा ५८ ९ ·ai पुटम् पक्ति- अशुद्धम् पार्वती शुद्धम् पार्वति २० १९ यम्मात् दातं तोचं व्यामा भेदज १५ २४ १० २४ ६६ यस्मादाक्रामतो द्याम् ढ्याद्यभा खेदज ऐक तोऽवि स्थानात् सावपि विति श्रयणासम्भवा पादस परमम् ळानं तोवि स्थानत् सावपि मे विधि श्रयणा पदास परम् ळाना १७ १७ ७४ ७५ १४ १९ २ धम धम " २१ ५ सुपुम दुर्लभाम् तीति परत्व मक्षर वीर्य. वाम्य गर्भकालम्य त्या सुपम दुर्लभत्वेन प्रसिद्धाम् सीति परत्वा मनरं वीर्य वास्या यहा, गर्भकालस्य वा रजात भूतेत्य मंदर्थे किन्न पाटोक्त ९५ १५ २२ रजात भूते इत्य १०३ मैदथेंड किन्नु पादा.

·पुटम् १०३ पक्तिः २३ २ शुद्धम् किन्ने कति रजा र्याभावा १५ रित २१ १०८ ११३ ११८ १२१ १२३ १२५ १२६ १३२ ७ wowo अशुद्धम् किन्वि कजि रजाः यावा रिता पीतः नारदः मनुक्तं वाराण तो दु दर्शती जनसः म्वारमन्न म्बात्मृन्न बन्ध बन्धा भ्यो विद्या मिलो तान्दे मिश्च गेदुपदेष्टा माथे मिनि राज नम मुग्वोन्म " ૨૨ -पीत नारद मनुपक्तं वारण तोऽधु ढगती जनासः स्वात्मन्त्र बारमन्त्र बद्ध घद्धा भ्योऽविद्या मिनो ताब्धे मिश्चे दोश मर्थ मिति १३५ " १८ २ १५ १३८ १३९ १४० ११५ १२ २५ १५३ २४ २४ २६ नमः उन्मू सनः मर्य तनी दयायनी or m मर्य तयोर्भगनी १७६ २३ ·यत्तन्नम पुटम् १०४ पडूक्तिः २५, उपमा इत्यनन्तरं, ऋमिकोनित्यनेन तरङ्गाणां सातत्यं घोत्यते। तेन निरोधनस्य तथात्वमित्यपि योजनीयम् ।। पुटम् १०९-पक्तिः ७, भवतीत्यनन्तरं, तथाच भरत:--'यनिण्या मुद्रया शक्रं पद्मिन्या दर्शयेद्विधिम् । शविन्या केशवं रुद्रं शिरस्यञ्जलिमुद्रया। इतीत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १०९ पक्ति. १८, श्रुतिः इत्यनन्तरं, यद्यप्येवं सति 'ब्रह्मणे नमो अस्त्वमये' इत्याद्योपध्यादिनमसां, तद्वत् 'श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च. वो नमः' इत्यादिनिकृष्टनमसां च श्रुतियोधितानां नमस्कारानह त्वाद्वयर्थत्वापत्तिः, तथापि अष्टमूर्तेर्भगवतोऽधिष्ठानतया सर्वस्यास्य जगतः सामान्यतो विशेषतश्च नमस्यताव्यप देशो भक्तियोगप्रयुक्त एव । तथाच सर्वेषां नमसामीश्वरताप्रयुक्तविधया , तत्सन्निक पतामयुक्त विधया या अवसानभूमित्वं परमेश्वरस्यैव। उक्तञ्च हरदत्ताचार्य:--'द्वैधा नमो विमृशतः प्रतिभाति लोके वेदेषु वा विषमलोचन नान्यरूपम् । स्त्वयि तदीश्वरताप्रयुक्तं त्वत्सन्निकर्पविहितं यदनीश्वरेषु ॥' इति । अधिकं तु श्रुतिसूक्तिमालायां द्रष्टव्यम् इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ११० पक्तिः १३, सूच्यते इत्यनन्तरं, भजे इति । सेवा याम् । सेवा चात्र पूजादानहोमादयो विशाक्षरमनुनैव कार्या। तथाचोक्तं काशी खण्डे-~~-'नमः शिवायै प्रथमं नारायण्यै पदं ततः। दशहरायै पदमिति गङ्गायै मन्त्र एव हि ॥ स्वाहान्तः प्रणवादिश्च भवेद्विंशाक्षरो मनुः। पूजा दानं जपो होमोऽनेनैव मनुना स्मृतः ॥' इतीत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ११० पक्तिः १४, पतन्तीत्यनन्तरं, तथा वा पाठः इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १३१ पङ्क्तिः ११, भाव इत्यनन्तरं, जागीति । शेषः इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १३५ पङ्क्तिः २२, इति वा इत्यनन्तरं, चक्रपाणिरित्यादावपि व्यधिकरणो बहुप्रीहिः। पदानतासङ्गे पदानता: असङ्गाः विरक्ता यस्यास्तथा मृते इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १४३ पङ्क्तिः २२, लीय इति इत्यनन्तरं , 'विभाषा कदा कोः' इति भविष्यति लट् इत्यपि योजनीयम् ॥ भज. अत इति ·17 पइक्ति अशुद्धम् शुद्धम् टम् १७६ २३ वा रन्ता झय द्भवा रन्ती हुझदय १८१ १२ ६ १८ विश्वनाथाटकम् । प्रादवद् मृढा महिमा वामा मूर्त्यतुल्या १९ ६ १८ " प्राद्रवन् मृडा निजतत्त्वं वावा मूत्या तुल्या पर यो ब्रह्म रद्रविष्णू श्रुतिवाक्य ८ ४ वर " " रुद्र विष्णु निवाक्य , १ ·अनुबन्धः। पुटम् ५ पक्तिः १३, तथाच श्रुतिः इत्यनन्तरं, 'पादोऽस्य विध भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति । अत्र भाष्यम्-अस्य पुरुषस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि पादः चतुर्थोऽशः। अन्य पुरुषस्य अघ शिष्टं त्रिपात् स्वरूपममृतं विनाशरहितं सत् दिवि द्योतमानात्मके स्वप्रकाशस्वरूपे । व्यवतिष्ठत इति शेषः। यद्यपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' इत्यान्नातस्य तस्य पर असणः इयत्ताया अभावात् पादचतुष्टयं निरूपयितुमशक्यम् , तथापि जगदिदं पर ब्रह्मस्वरूपापेक्षया अल्पमिति विवक्षितत्वात् पादत्वव्यपदेश' इति इति योजनीयम् ॥ पुटेम् १३ पङ्क्तिः १०, भजनीयमित्यनन्तरं, स्फुरदित्यनेन देवस्य इत्यस्य सवितुः इत्यलान्वय इति सूचितम् इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १० पक्तिः १८, रजितामित्यर्थ इत्यनन्तरं, विशेषणाभ्यां दर्शने औरसुक्यं सूच्यते इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ३८ पंक्तिः २२, काशीविशेषणम् इत्यनन्तरम् , इति तद्व्याख्या इत्यपि योजनीयम्॥ पुटम् ६० पक्तिः २१, काश्यामित्यनन्तरं, गङ्गास्नानपूर्वकम् इत्यपि . योजनीयम् ॥ पुटम् ९४ पक्तिः १४, अपराधिनम् इत्यनन्तरं, श्रुतिस्मृत्योर्गङ्गाया आजात्व कथनं वक्ष्यमाणपञ्चरूपतया अभेदमाश्रित्येति बोध्यम् इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ९४ पक्तिः २३, इत्यर्थ इत्यनन्तरं, रजनीशल इकारान्तोप्यस्तीति शब्दकल्पद्रुमे स्पष्टम् इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ९४ पक्तिः २४, प्रसिद्धमित्यनन्तरं, तथाच शाकुन्तळे- 'सरसिज मनुविद्धं शैक्लेनापि रम्यम्' इति इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ९५ पक्तिः १८, सुचिरम् इत्यतः पूर्व, मुनिवरिति। मुनिवर्येरपी स्यर्थ इत्यपि योजनीयम् ॥

·पुटम् १०४ पक्ति, २५, उपमा इत्यनन्तरं, ऋमिकानित्यनेन तरङ्गाणां सातत्यं द्योत्यते । तेन निरोधनस्य तथात्वमित्यपि योजनीयम् ।। पुटम् १०९ पक्तिः ७, भवतीत्यनन्तरं, तथाच मरत---'वजिण्या मुद्या शक्रं पग्रिन्या दर्शयेद्विधिम्। शविन्या केशवं रुद्रं शिरस्यञ्जलिमुद्रया।' इतीत्यपि योजनीयम् ।। पुटम् १०९ पङ्क्तिः १८, श्रुतिः इत्यनन्तरं, यद्यप्येवं सति 'ब्रह्मणे नमो अस्त्वमये' इत्यायोषध्यादिनमसां, तद्वत् 'श्वभ्य. धपतिभ्यश्च वो नमः' इत्यादि निकृष्टनममा च श्रुतियोधितानां नमस्कारानह त्वाद्वयर्थत्यापत्तिः, तथापि अष्टमूर्भगवतोऽधिष्ठानतया सर्वस्यास्य जगतः सामान्यतो विशेषतश्च नमस्यताव्यप देशो भक्तियोगप्रयुक्त एव। तथाच सर्वेषां नमसामीश्वरताप्रयुक्त विधया , तत्सनिक पताप्रयुक्तविधया वा अवसानभूमित्वं परमेश्वरस्यैव । उक्तञ्च हरदत्ताचार्य --'द्वेधा नमो विमृशतः प्रतिभाति लोके वेदेषु वा विषमलोचन नान्यरूपम्। यत्तनम स्त्वयि तदीश्वरताप्रयुक्तं त्यत्सन्निकर्पविहितं यदनीश्वरेपु॥' इति। अधिकं तु श्रुतिसूक्तिमालायां द्रष्टव्यम् इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ११० पक्तिः १३, सूच्यते इत्यनन्तरं, भजे इति । याम्। सेवा चात्र पूजादानहोमादयो विशाक्षरमनुनैव कार्या। तथाचोक्तं काशी खण्डे-'नमः शिवायै प्रथम नारायण्यै पदं ततः। दशहरायै पदमिति गङ्गायै मन्त्र एव हि ॥ स्वाहान्तः प्रणवादिश्च भवे द्विशाक्षरो मनुः । पूजा दानं जपो होमोऽनेनैव मनुना स्मृतः ।। इतीत्यपि योजनीयम् ।। पुटम् ११० पक्तिः १४, पतन्तीत्यनन्तरं, तथा वा पाठः इत्यपि योजनित्यम् ॥ पुटम् १३१ पक्तिः ११, भाव इत्यनन्तरं, जागति । अत इति शेपः इत्यपि योजनीयम्॥ पुटम् १३५ पक्तिः २२, इति वा इत्यनन्तरं, चक्रपाणिरित्यादावपि व्यधिकरणो बहुमीहिः। पदानतासङ्गे पदानताः असङ्गाः विरक्ता यस्यास्तथा भूते इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ११३ पतिः २२, लीय इति इत्यनन्तरं , 'विभाषा कदा योः' इति भविष्यति लद इत्यपि योजनीयम् ॥ भज सेवा ..

·iii A पुटम् १६७ पक्तिः २३, मुक्तिरित्यर्थः इत्यनन्तरम् , अनन्यसाध्या मुक्तिरत्र तृणवल्लभ्यत इत्युक्तं शिवोत्कर्षमञ्जर्याम् । तल हि, 'यदातुं कृतलोम एव परम धाम स्वभक्तान् पुरा' काकुंस्थोप्यतिसन्दधे स भुवनान्यन्यानि सृष्ट्वा तदा। आवेधो मशकं तदेव तृणवद्दतेऽविमुक्ते तुं यः स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ इति इत्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् १७७ श्लोकः २, श्लोकोऽयमेवं पठनीयः- संख्यातीतानि यानि त्रिपुरहरहरिश्रीमृडानीस्वरूपे लिङ्गानि स्थापितानि त्रिभुवननिलयर्यानि तीर्थानि गङ्गे। काश्यां स्मृत्यैव नानाजनिकृतदुरितव्यूहविध्वंसकेभ्य- स्तेभ्यो लोकोत्तरेभ्यः प्रणतिमहमितः सर्वदा सर्वदेभ्यः ।। इति । अस्य व्याख्या संख्येति ॥ त्रिपुरेत्यादि । गङ्गे इत्यस्य विशेषणमेतत् । गङ्गायाः शिवाद्यभेदात् पञ्चरूपत्वं नारदीये उक्तम् । यथा--'यथा शिवस्तथा विष्णुर्यथा विष्णुस्तथा[मा। उमा यथा तथा गङ्गा चात्र भेदो न विद्यते ॥ विष्णुरुद्रान्तरं यश्च गङ्गागौर्यन्तरं तथा । लक्ष्मीगौर्यन्तरं यश्च प्रवने मूढधीस्तु सः ॥' इति । लिङ्गानीति। लिङ्गशब्दार्थनिरुक्तिरेवं पाझे-'लिङ्ग लिङ्गशरीरस्य विश्लेष गमयेत् परम् । तेन लिङ्गमिति ख्यातमपवगैकसाधनम् ॥' इति । स्मृत्या स्मृतिमालेण । विध्वंसकेभ्यः विशेषेण सवासनं नाशकेभ्यः । सर्वदेभ्यः निखिलाभीष्टप्रदातृभ्यः इति । पुटम् १७९ पक्तिः, २३ भूय इति इत्यनन्तरं , भूयः पुनः । अस्य घट्टने त्यनेन सम्बन्ध. इत्यपि योजनीयम् ॥ विश्वनाथाष्टकम् । पुटम् १ पक्तिः .१४, श्रुतेरित्यनन्तरम् , अत्र कृत्याकृत्यादिति । कृत्यस्य अकृत्यात् अकरणादित्यर्थः। इदञ्च अकृत्यस्य करणादित्यस्याप्युपलक्षणं योध्यमित्यपि योजनीयम् ॥ पुटम् ६ पक्तिः २२, महेशः इत्यनन्तरम् , 'सर्वालङ्कारयुक्तः सरसिज निलयो व्याघ्रचर्मातवासाः। ध्येयो मुक्तापरागामृतरसकलिताद्रिप्रभः पञ्चवक्त्रस्यक्षः कोटीरकोटीघटिततुहिनरोचिष्कलातुङ्गमौलिः॥ इत्यपि योजनीयम् ॥

·BHAVAN'S
LIBRARY
***
This book should be returned within a foringht from the date
ast marked below:
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue