·BHARA SN....... ॥श्रीः ॥ ॐ विचारो वरीपति प्रस्तावना विदांकुर्वतु विद्वांसः यत्प्रभूततत्त्वविद्यात्मभूने भारते वर्षे प्रा- चीनसमयादेवारभ्य तत्त्वविद्याविवादो वरीवर्ति । उपनिपत्सु तत्स- मयनिवद्धान्यग्रंथेषु च आत्मानात्मविचारस्योहापोहादिकं यत्प्रादुर्भूतं सदद्यावधि न्यूनाधिकत्वेनालोक्यते। तदेतत् बौद्धोदयावसरे क्रमेणा- पचीयमानं प्रायो नामशेषतामुपगतमभूत् । चौद्धानां प्रचारातिशयं तत्त्वविद्यां च नामशेपामवलोक्य श्रीकुमारिलभट्टस्य प्रयत्नेन वेदानां वेदान्तस्य च पुनरुद्धारोऽजायत । श्रीशंकरभगवत्पूज्यपादशंकराचा- र्येण च साकल्येन पुनरुज्जीवितम् । तदारभ्य वेदांतशास्त्रस्यैवोचपदं प्राप्तम् । श्रीशंकरभगवतः जन्मसमयादिनिर्णयार्थ बहुभिरत्रयः पाश्चात्यैश्च विद्वद्भिर्महान् प्रयासो विहितः । यद्यपि कियार मनभेद- स्तदपि प्रायः पटूशतसंख्याककलिगतवर्यासन्नसमये श्रीशंकरभग- वतः प्रादुर्भाव इति ग्रन्थकर्तृणां मतम् ॥ श्रीभगवतो जनकः शिव- गुरुः सर्वशास्त्रपारंगम आसीत्, जननी च सती नानी। ताभ्यां श्री- महेश्वरोपासनया पुत्ररत्नं लब्धमतः श्रीशंकर इति नानालमकुरुताम्। आचार्यण द्वात्रिंशद्वर्पवयोवधि नानादेशेषु पण्डितैर्भिन्नमतावलंविभि- वाद विरच्य तान् पराजिस स्वमतमङ्गीकारितम् । साक्षात् शंकरस्या- वतार इति आर्यावर्ते प्रायः सर्वत्र सर्वैरपि प्रमाण्यते । प्रायः सर्वेषु ·श्रीशकराचार्यप्रणीतेषु स्तोनेवलौकिकातयतिशय उत्साहश्च समेध- मानौ सलक्ष्येते । कवेर्वाचि प्रसादातिशय दिव्यपुरुपवाचि श्रद्धो- त्पादक प्रभाव द्वयमप्येतत् ब्रह्मामैक्यदशापरमानदसदोहसयुक्त स्तोपु परिभासते। निष्कैवल्य ब्रह्म अवर्ण्यमगम्य च, किंतु सगुणन- मगि सचिदानन्दगुणान् वेदान्तप्रतिपादितान् लोत्राण्येतानि स्वय उद्भासयते । श्रीशकरभगवद्वाचि नित्यत्व चिदात्मता परमानदश्च समेता सदृश्यन्ते ॥ श्रीशकरभगवत ब्रह्मदशानुभवस्थितौ सहजो द्भूनानीव प्रायशो बहूनि सोत्राणि प्रतिभान्ति । श्रीशरभगवत स्तोत्रेपु प्रायो निम्म्रलिसितानि तत्वानि सरस्यन्ते- १ परमेश्वरकृपयैव मोक्षप्राप्ति मुसाध्या । २ ज्ञानमेव मोक्षप्राप्तरेक साधनम् । "ज्ञानविहीने सर्वमनेन मु- क्तिन भवति जन्मशतेन" । चर्पटपजरिका ॥ ३ "ब्रह्म सत्य नगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापर जीवब्रह्मणोरैक्यम् । चर्पटपञ्जरिकास्तोन तु सरल्भाषया सर्वमेव वेदान्ततत्त्व हदि प्रबोधयति । सक्षेपत वक्ष्यमाणे श्रीशररभगवनिर्मितानि स्तोनाणि पाठमानेण श्रवणेनापि मनसि शुद्धि मननेन च मनाशुद्धिदाय निदिध्यासनेन च ब्रह्मीभाव शाश्वत जनयन्ति, इति शिरम् । " विद्वत्कृपाभिलापी ब्रह्मपि श्रीहरेरामशर्मा।

·BHAN स्तोत्रानुक्रमणिका. N........... UUTBRE स्लो. सं. PARY. .. .... .... २८ अपरोक्षानुभूतिः आ. ११ आचार्यकृतपटूपदी २६ आत्मबोधः to आत्मपञ्चकम् ८ आत्मपदम् ३७ आनन्दलहरी .... ६ ... .... .... .... .... .... ३९ उत्तरगीता ३२ उपदेशसाहस्री (गद्यप्रवन्धः) ३३ उपदेशसाहस्री ( पद्यप्रबन्धः) २९३ १३५ .... .... ५ काशीपञ्चकम् २० कौपीनपञ्चकम् .... १५ चर्पटपञ्जरिकास्तोत्रम् ... ... १४ ·स्तो.सं. पृष्टम्. २५ तत्त्ववोधः ... ... .... १४ द्वादशपञ्जरिका ( मोहमुद्गरलोनम् ) .... १२ १० १२ धन्याष्टकम् .... .... .... ... 4 .... ९ निर्वाणाष्टकम् .... १० निर्वाणदशकं ( सिद्धान्तविन्दुः) .... प. .... .... ૨૨ ... १ २३ परापूजा १८ (१) प्रश्नोत्तरमालिका १८ (२) प्रश्नोत्तरमालिका.... १ प्रातःस्मरणस्तोत्रम् च. ४० ब्रह्मसूत्राणि १७ ब्रह्मज्ञानावली म. १९ मणिरत्नमाला ६ मनीपापञ्चकम् २ मुमुक्षुपञ्चकम् ... .... .... ३०२ .... .... .... २४ .... .... .... १ ·३ स्तो. सं. य. ३५ योगतारावली .... २२२ .... व. २९ .... ४७ .... ११ .... २२ वाक्यवृत्तिः २७ वाक्यसुधा १३ विज्ञाननौका. ३१ विवेकचूडामणिः ३ वैराग्यपञ्चकम् .... .... .... ૨ .... २४१ ३. शतश्लोकी ( वेदान्तकेसरी) ३८ श्रीमद्गगवद्गीता ३४ श्रुतिसारसमुद्धरणम् .... .... .... . १६ सदाचारस्तोत्रम् ४ साधनपश्चकम् ३६ सौन्दर्यलहरी २९ स्वात्मनिरूपणम् ३ २२५ .... .... ३३ .... २४ हरिमीडे स्तोत्रम् २१ हस्तामलकस्तोत्रम् ·श्रीमच्छंकरभगवत्पादाचार्याः ।

·ब्रम्हर्पि श्री हरेराम शर्मा.

·SN............ वेदान्तसमुच्चयः ।। BRAVANS LIBRARY साल प्रातःस्मरणस्तोत्रम् ।। १ ।। ॐ परमात्मने नमः ।। प्रातः सरामि हृदि संस्फुरदात्मतत्त्वं सञ्चित्सुखं परमहंसगति तुरीयम् । यत्स्वप्नजागरसुपुतमति नित्यं तद्ब्रह्म निष्कलमहं न च भूतसंघः ॥१॥ प्रातर्भजामि मनसो वचसामगम्यं वाचो विभान्ति निखिला यदनुग्रहेण । यन्नति नेति वचननिंगमा अवोचुस्तं देवदेवमजमच्युतमाहुर- ग्र्यम् ॥ २ ॥ प्रातर्नमामि तमसः परमर्कवर्ण पूर्ण सनातनपदं पुरुषोत्तमाख्यम् । यसिन्निदं जगदशेपमशेषमृती रज्या भुज- शाम इव प्रतिभासितं वै ॥ ३ ॥ श्लोकत्रयमिदं पुण्यं लोकत्र- यविभूपणम् । प्रातःकाले पठेद्यस्तु स गच्छेत्परमं पदम् ॥४॥ इति श्रीभगवत्पादाचार्यविरचितं प्रातःसरणस्तोत्रं संपूर्णम्॥१॥ मुमुक्षुपञ्चकम् ॥२॥ ॐ परमात्मने नमः । विहायनः कृत्वा ऋतुविधुरकर्मादि- पिहितं धियं संशोध्यावा चिदचिवलोकादिनिकरम् । समाराध्याञ्चार्य नतिविमतिशुश्रूषणमुखः प्रपन्न' सन् पृच्छेद् पिविदिपितमात्मीयमखिलम् ॥ १॥ विचार्यात्मानं से ·वेदान्तसमुच्चयः। श्रुतिगदिनसचित्सुरामयं परंब्रह्मासीति श्रवणमननध्यानक- रणैः । अहं ब्रह्मास्मीति दृढमवगति गम्य परमां विवाध्येदं दृश्यं सकलमलमज्ञानसहितम् ॥२॥ विदित्वे व निखि- लनिगमान्तर्निगदितं निहत्वाऽनर्थ वै सकलमपि जीवातु सहि- तम् । पसनन्दो भूत्वा भवति भुवि भन्यो भुपति भो विधेयं कर्तव्यं विविधमपि हेयं हृदिगतम् ॥ ३ ॥ मुदो जीवन्मुक्तर्य- दि हृदि मनीपा स्वविदुपस्तदा वृत्ति वृत्तेरनिशमभिकुर्वन् बहु- तिथम् । विनाश्यैव स्थौल्यं मलिनतरसत्वस्य मनसः सुसचा- विर्भावात् परमसुरासिंधौ हि मुरमेत् ॥ ४॥ सुभूमि प्राप्यमा परमसुखदा पश्चममुखां सुर भुक्खा ब्राह्मं दृढतरनिहारन्ध- मपि च । विलाप्येदं विधं जगदगमयं हेतुसहितं चिदानन्दे शुद्ध भजति च विदेहामृतमयम् ॥ ५॥ इति मुमुक्षुपश्चक समाप्तम् ॥ २॥ वैराग्यपञ्चकम् ॥ ३॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ शिलं किमनलं भवेदनलमोदरं पाधितुं पयः प्रसूतिपूरक किमु न धारकं सारसम् । अयनम- लमल्पक पथि पटचरं कचरं भजन्ति विवुधा मुधा अहह कुक्षितः कुक्षितः॥१॥ दुरीश्वरद्वारयहि नितर्दिकादुरासिकायै रचितोऽयमञ्जलिः । यदञ्जनाभं निरपायमस्ति नो धनञ्जयस्य- न्दनभूषणं धनम् ॥ २॥ काचाय नीचं कमनीयवाचा मोचा- फलस्वादमुचा न याचे । दयाकुचेले धनदत्तुचेले धित- चले श्रितमाकुचेले ॥ ३॥ क्षोणीकोणशतांशपालनसलदुर्वा- रवर्गानलक्षुभ्यक्षुद्रनरेन्द्रचादुरचना पन्यां न मन्यामहे । देवं ·साधनपञ्चकम्। सेवितुमेव निश्चिनुमहे योऽसौ दयालुः पुरा धानामुष्टिमुचे कुचेलमुनये धत्ते स वित्तेशताम् ॥ ४ ॥ शरीरपतनावधि प्रभु- नियेवणापादनादबिन्धनधनंजयप्रशमदं धनं दन्धनम् । धनंज- यविवर्धनं धनमुढगोवर्धनं सुसाधनमवाधनं सुमनसां समा- राधनम् ॥ ५॥ इति श्रीसर्वतन्त्रस्वतन्त्रवेदान्ताचार्यकृतं वैरा- ग्यपञ्चकं संपूर्णम् ॥३॥ साधनपञ्चकम् ॥४॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयतां तेनैशस विधीयतामपचितिः काम्ये मतिस्त्यज्य- ताम् । पापौघः परिधूयतां भवमुखे दोपोऽनुसंघीयतामात्मे- च्छा व्यवसीयतां निजगृहातूर्ण विनिर्गम्यताम् ॥ १॥ सङ्गः सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिदृढा धीयतां शान्त्यादिः परि- चीयतां दृढतरं कर्माशु संत्यज्यताम् | सद्विानुपसर्ग्यता प्रति- दिनं तत्पादुके सेव्यतां ब्रह्मकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोवाश्यं समाकर्ण्यताम् ॥ २ ॥ वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरपक्षः समाश्रीयतां दुस्तर्कात्सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तकोऽनुसंघीयताम् । ब्रह्मवामि विभाव्यतामहरहर्गः परित्यज्यतां देहेऽहंमतिरु- ज्झ्यतां बुधजनर्वादः परित्यज्यताम् ।। ३ ।। क्षुद्याधिश चिकि- त्स्यतां प्रतिदिनं भिक्षापधं भुज्यतां वाद्वन्नं न तु याच्यता विधिवशात्प्राप्तन संतुप्यताम् । शीतोष्णादि विपद्यतां न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यतामादासीन्यमभीप्स्यता जनकृपानिष्ठुर्य- मुत्सृज्यताम् ॥ ४॥ एकान्ते मुखमासतां परतरे चेतः समा-

·वेदान्तसमुच्चयः ।
धीयतां पूर्णात्मा मुसमीक्ष्यतां जगदिदं तदाधितं दृश्यताम् ।
प्रार्म प्रविलाप्यतां चितिवलान्नाप्युत्तरः श्लिप्यतां प्रारब्धं
लिह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ॥ ५॥ यः श्लोक-
पञ्चकमिदं पठते मनुष्यः संचिन्तयत्यनुदिनं स्थिरतामुपेत्य ।
तस्याशु संसृतिदवानलतीअघोरतापः प्रशान्तिमुपयाति चिति-
प्रसादाद ॥६॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं साधनपश्च
संपूर्णम् ।। ४॥
काशीपञ्चकम् ॥ ५॥
ॐ परमात्मने नमः ॥ मनोनिवृत्तिः परमोपशान्तिः सा
तीर्थवर्या मणिकर्णिका च । ज्ञानप्रवाहा विमलादिगङ्गा सा
काशिकाहं निजबोधरूपा ॥१॥ यस्यामिदं कल्पितमिन्द्रजालं
चराचरं भाति मनोविलासम् । सचित्सुसका परमात्मरूपा
सा का० ॥२॥ कोशेषु पञ्चवधिराजमाना बुद्धिर्भवानी
प्रतिदेहगेहम् । साक्षी शिवः सर्वगणोन्तरात्मा सा का ॥३॥
काश्यां हि काश्यते काशी काशी सर्वप्रकाशिका । सा काशी
विदिता येन तेन प्राप्ता हि काशिका ॥४॥ काशीक्षेत्रं
शरीरं त्रिभुवनजननी व्यापिनी ज्ञानगङ्गा भक्तिः श्रद्धा गयेयं
निजगुरुचरणध्यानयोगः प्रयागः । विश्वेशोऽयं तुरीयः सकल-
जनमनःसाक्षिभूतोऽन्तरात्मा देहे सर्व मदीये यदि वसति
पुनस्तीर्थमन्यत्किमस्ति ।। ५॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचित
काशीपञ्चकं संपूर्णम् ॥५॥

·मनीपापञ्चकम् । मनीपापञ्चकम् ॥ ६ ॥ ॐ परमात्मने नमः॥ सत्याचार्यस्व गमने कदाचिन्मुक्ति- दायकम् । काशीक्षेत्र प्रति सह गौर्या मार्गे तु शंकरम् ॥१॥ अन्त्यवेषधरं दृष्ट्वा गच्छ गच्छेति चाबवीत् । शंकरः सोऽपि चाण्डालस्तं पुनः प्राह शंकरम् ।। २ ।। अन्नमयादन्नमयमथवा चैतन्यमेव चतन्यात् । द्विजवर दूरीकर्तु वाञ्छसि किं ब्रूहि गच्छ गच्छेति ॥३॥ किं गङ्गामधुनि विम्बितेऽम्बरमणी चा- ण्डालवाटीपयःपूरे चान्तरमस्ति काश्चनघटीमृत्कुम्भयोर्वाम्बरे । प्रत्यवस्तुनि निस्तरङ्गसहजानन्दावबोधाम्युधी विनोऽयं श्वप- चोऽयमित्यपि महान् कोयं विभेद्धमः ॥ ४॥ जाग्रत्वममु- पुप्तिपु स्फुटतरा या संविदुज्जृम्भते या ब्रह्मादिपिपीलिकान्त- तनुपु प्रोता जगत्साक्षिणी । सैवाहं न च दृश्यवस्थिति हढ- प्रज्ञापि यस्यास्ति चचाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येपा मनीपा मम ।। ५ ॥ ब्रह्मवाहमिदं जगच सकलं चिन्मानवि- स्तारितं सर्व चतदविद्यया त्रिगुणयाशेष मया कल्पितम् । इत्थं यस्य दृढा मतिः सुखतरे नित्ये परे निर्मले चाण्डलोस्तु ६॥ शश्चन्नश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरोनित्यं ब्रह्म निरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तात्मना । भूतं भावि च दुप्कृतं पदहता संविन्मये पारके प्रारब्धाय समर्पितं स्ववपुरि- स्येपा०॥ ७ ॥ या तिर्यइनरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुटा गृह्यते यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भान्ति खतोऽचेतनाः। तां भास्यैः पिहितार्कमण्डलनिभा स्फूति सदा भावयन्योगी निर्ध- तमानसो हि गुरुरित्येपा० ॥ ८ ॥ यत्सौख्याम्बुधिलेशशत इम शकादयो निर्यता पश्चिने नितरां प्रशान्तकलने लन्ध्या ·६ वेदान्तसमुच्चयः । मुनिनितः । यसिग्नित्यसुखाम्बुधी गलितधीझैव न ब्रह्म- विद्यः कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीपा मम ॥९॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं मनीपापश्चकं संपूर्णम् ।। ६ ।। आत्मपञ्चकम् ॥७॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्ग नाहं- कारः प्राणवर्गो न बुद्धिः । दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ॥ १॥ रज्वज्ञानाद्भाति रजु- यथाहिः खात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः । आप्तोक्त्या हि भ्रान्तिनाशे स रज्जुजींवो नाहं देशिकोक्त्या शिवोऽहम् ॥२॥ आभातीदं विश्चमात्मन्यसत्यं सत्यज्ञानानन्दरूपे विमोहात् । निद्रामोहात्स्वप्नवत्तन्न सत्यं शुद्धः पूर्णो नित्य एकः शिवोऽहम् ॥ ३ ॥ मत्तो नान्यत्किचिदनास्ति विश्वं सत्यं बाह्यं वस्तु मायोपालप्तम् । आदर्शान्तर्भासमानस तुल्यं मय्यद्वते भाति तसाच्छिवोऽहम् ॥ ४ ॥ नाहं जातो न प्रवृद्धो न नष्टो देह- सोक्ताः प्राकृताः सर्वधर्माः । कर्तृलादिश्चिन्मयस्यास्ति नाह- कारस्यैव ह्यात्मनो मे शिवोऽहम् ॥ ५॥ नाहं जातो जन्म- मृत्यू कुतो मे नाहं प्राणः क्षुत्पिपासे कुतो मे । नाहं चित्तं शोकमोही कुतो मे नाहं कर्ता बन्धमोक्षौ कुत्तो मे ॥६॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितमात्मपञ्चकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥णा आत्मपटकम् ॥८॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ मनोबुद्ध्यहंकारचित्तानि नाहं न च श्रोत्रजिहे न च प्राणनेने । न च व्योम भूमिर्न तेजो न ·निर्वाणाष्टकम् । वायुश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ १॥ न च प्राण- संज्ञो न वै पञ्चवायुर्न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः । न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायुश्चिदानन्द ॥२॥ न मे देप- रागौ न मे लोभमोही मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः । न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षश्चिदानन्द० ॥३॥न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मत्रोन तीर्थ न वेदा न यज्ञाः । अहं भोजनं नैच भोज्यं न भोक्ता चिदानन्द० ।। ४ ।। न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता च जन्म । न बन्धुर्न मित्रं गुरु व शिप्यश्चिदानन्द० ॥५॥ अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो विभुखाच सर्वत्र सर्वेन्द्रिया- णाम् । न चासंगतं नैव मुक्तिर्न मेयश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ६ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितमात्म- पटकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ ८॥ निर्वाणाष्टकम् ॥९॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ भेदाभेदी सपदि गलिती पुण्यपाप विशी? मायामोहाँ क्षयमुपगतौ नष्टसन्देहवृत्तेः । शब्दातीतं त्रिगुणरहितं प्राप्य तखावयोधं निर्सगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निषेधः ॥ १॥ यद्वात्मानं सकलवपुपामेकमन्त- वैहिस्यं दृष्ट्वा पूर्ण खमिव सततं सर्वभाण्डस्थमेकम् । नान्य- कार्य किमपि च ततः कारणाभिन्नरूपं निबैगुण्ये पथि विच- रतः को विधिः को निषेधः ॥२॥ हम्नः कार्य हुतवहगतं हेममेवेति यदक्षीरे क्षीरं समरसतया तोयमेवराम्बुमध्ये । एवं सर्व समरसतया संपदं तत्पदार्थ निगुण्ये पथि विचरतः ·वेदान्तसमुच्चयः। को विधिः को निषेधः ॥ ३ ॥ यस्मिन्विश्वं सकलभुवनं साम- रस्सैकभूतमुर्वी बापोऽनलमनिलसं जीवमेवं क्रमेण । यत्क्षारा- धौ समरसतया सैन्धवैकलभूतं निबैगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निपेधः ॥ ४॥ यन्निधौ दघिसमरसौ सागरलं घाप्तौ तहजीवालयपरिगती सामरस्यैकभूताः । भेदातीतं परिलयगतं सच्चिदानन्दरूपं निस्वैगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निषेधः ॥ ५॥ दृष्ट्वा वेद्यं परमथपदं स्वात्मबोध- खरूपं बुवात्मानं सकलवपुपामेकमन्तर्बहिस्थम् । भूला निलं सदुदिततया स्वप्रकाशस्वरूपं निस्तगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निषेधः ॥६॥ कार्याकार्ये किमपि सततं नैव कर्त्तव्यमस्ति जीवन्मुक्तस्थितिरवगतो दग्धवस्त्रावभासः । एवं देहे प्रविलयगते तिष्ठमानो चिमुक्तो निस्स्रगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निरोधः॥७॥ कलात्कोहं किमपि च भवा- कोयमत्र प्रपञ्चः खं खं वेद्यं गगनसदृशं पूर्णतचनकाशम् । आनन्दास्ये समरसपने वाह्यमन्तर्विहीने निस्रगुण्ये पथि विच- रतः को विधिः को निषेधः ॥ ८॥ सत्यं सत्यं परमममृतं सर्वकल्यापारूपं मायारण्ये दहनममलं शान्तिनिर्वाणदीपम् । तेजोरूपं निगमसदनं व्यासपुत्राष्टकं यः प्रातःकाले पठति मनसा याति निर्वाणमार्गे ॥ ९ ॥ इति श्रीमहर्षिशुकदेवमुनि- विरचितं निर्वाणाष्टकं संपूर्णम् ॥९॥ निर्वाणदशकम् ॥ १० ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुर्न सं नेन्द्रियं पा न तेषां समूहः । अनकान्तिकखात्मपुप्त्यैकसि- ·आचार्यकृतपटूपदी। द्धस्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ १॥ न वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणा ध्यानयोगादयोऽपि । अना- स्माश्रयोऽहं ममाध्यासहीनात्तदेको० ॥२॥न माता पिता वा न देवा न लोका न वेदा न यज्ञा न तीर्थ ध्रुवन्ति । सुषुप्तौ निरस्तातिशून्यात्मकखानदेको० ॥ ३॥ न सांख्यं न शैवं न तत्पाञ्चरात्रं न जैनं न मीमांसकादेर्मतं वा । विशिष्टा- नुभूत्या विशुद्धात्मकवानदेको० ॥ ४॥ न शुक्लं न कृष्णं न रक्तं न पीतं न पीनं न कुजं न इखं न दीर्घम् । अरूपं तथा ज्योतिराकारकलात्तदेको० ॥ ५॥ न जायन मे स्वमको वा सुपुतिन विश्वो न वा तैजसः प्राज्ञको वा । अविद्यात्मकखा- प्रयाणां तुरीयं तदेको० ॥६॥ न शास्ता न शास्त्रं न शिष्यो नं शिक्षा न च सं न चाहं न चायं प्रपञ्चः । स्वरूपाववोधा- द्विकल्पासहिष्णुस्तदेको० ॥७॥ न चोर्य न चाधो न चान्तर्न बाह्यं न मध्यं न तिर्यङ् न पूर्वा परा दिक् । विय- द्यापकखादखण्डेकरूपस्तदेको० ॥८॥ अपि व्यापकवादि- तत्वात्प्रयोगात् स्वतःसिद्धभावादनन्याश्रयसात् । जगत्तुच्छमे- तत्समस्तं तदन्यस्तदेको० ॥ ९॥ न चै तदन्यद्वितीयं कुतः स्थान्न चाकेवलसं न वा केवलसात् । न शून्यं न चाशून्यम- द्वैतकलात्कथं सर्ववेदान्तसिद्धं ब्रवीमि ॥ १० ॥ इति श्रीम- च्छंकराचार्यविरचितं निर्याणदशकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥१०॥ आचार्यकृतपट्पदी ॥ ११ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृगतृष्णाम् । भूतदयां विस्तारय तारय संसार- ·वेदान्तसमुच्चयः। सागरतः ॥ १॥ दिव्यधुनीमकरन्द परिमलपरिभोगसचिदा- नन्द । श्रीपतिपदारविन्दे भवभयरोदन्छिदै वन्दे ॥२॥ सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्तम् । सामुद्रो हि तरङ्गः कचन समुद्रो न तारङ्गः ॥ ३ ॥ उद्धृतनग नगभि- दनुज दनुजकुलामित्र मित्रशशिदृष्टे । दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः ॥४॥ मत्स्यादिभिरवताररवतार- वतानता वसुधाम् । परमेश्वर परिपाल्यो भवता भवताप- भीतोऽहम् ॥५॥ दामोदर गुणमन्दिर सुन्दरखदनारविन्द गोविन्द । भवजलधिमथनमन्दर परमं दरमपन्य वं मे ॥६॥ नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ । इति पट्पदी मदीये वदनसरोजे सदा वसतु ॥७॥ इति श्रीमच्छं- कराचार्यविरचितं पट्पदीस्तोत्रं संपूर्णम् ।। ११ ॥ धन्याष्टकम् ॥ १२ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणां तज्ज्ञेयं यदुपनिपत्सु निश्थितार्थम् । ते धन्या भुवि परमार्थनि- श्चितेहाः शेपास्तु भ्रमनिलये परिभ्रमन्ति ॥ १ ॥ आदौ विचित्य विपयान्मदमोहरागद्वेषादिशत्रुगणमाहृतयोगराज्याः। ज्ञालाऽमतं समनुभूय परात्मविद्याकान्तासुरसा वत गृहे विच- रन्ति धन्याः ॥ २॥ त्यक्ता गृहे रतिमतो गतिहेतुभूतामात्मे- च्छयोपनिषदर्थरसं पिपन्तः । वीतस्पृहा विषयभोगपदे विरक्ता धन्याचरन्ति विजनेषु विरक्तसङ्गाः ॥३ ।। सक्खा ममाह- मिति बन्धकरे पदे दे मानावमानसदृशाः समदर्शिनश्च । कर्तारमन्यमवगम्य तदर्पितानि कुर्वन्ति कर्मपरिपाकफलानि ·विज्ञाननौका । धन्याः ॥ ४ ॥ त्यक्लेषणात्रयमवेक्षितमोक्षमार्गा भक्ष्यामृतेन परिकल्पितदेहयात्राः । ज्योतिः परात्परतरं परमात्मसंज्ञं धन्या द्विजा रहसि हयवलोकयन्ति ॥ ५॥ नासन्न सन सदसन्न महन्न चाशु न स्त्री पुमान च नपुंसकमेकबीजम् । यब्रह्म तत्समनुपासितमेकचित्ता धन्या विरेजुरितरे भवपाशबद्धाः।।दा अज्ञानपङ्कपरिमन्नमपेतसारं दुःखालयं मरणजन्मजरावसक्तम् । संसारबन्धनमनित्यमवेक्ष्य धन्या ज्ञानासिना तदवशीर्य यिनि- श्चयन्ति ।। ७ ।। शान्तरनन्यमतिभिर्मधुरखमाबरेकखनिश्चितम- नोभिरपेतमोहैः । साकं चनेषु विजितात्मपदस्वरूपं शास्त्रेषु सम्यगनिशं विमृशन्ति धन्याः ।।८।। अहिरिव जनयोग सर्वदा वर्जयेद्यः कुणपमिव सुनारी त्यक्तुकामो विरागी । विप- मिव विषयान्यो मन्यमानो दुरन्तान् जयति परमहंसो मुक्ति- भावं समेति ॥ ९ ॥ संपूर्ण जगदेव नन्दनवनं सर्वेऽपि कल्प- द्रुमा गाङ्गं वारि समस्तवारिनिवहः पुण्याः समस्ताः क्रियाः। बायः प्राकृतसंस्कृताः थुतिशिरो वाराणसी मेदिनी सर्वाव- स्थितिरस्य वस्तुविषया दृष्टे परब्रह्मणि ॥ १०॥ इति श्रीमत्प- रमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकराचार्यविरचितं धन्याष्टकस्तोत्रं समाप्तम् ॥ १२॥ विज्ञाननौका ॥१३॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ तपोयज्ञदानादिभिः शुद्धबुद्धिर्वि- रक्तो नृपादौ यदे तुच्छबुद्ध्या । परित्यज्य सर्व यदामोति तत्वं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमसि ॥१॥ दयालं गुरु ब्रह्म- निष्ठं प्रशान्त समाराध्य मत्या विचार्य स्वरूपम् । यदामोति ·१२ वेदान्तसमुच्चयः । तत्त्वं निदिध्यास विद्वान्परं ब्रह्म ॥२॥ यदानन्दरूपं प्रका- शखरूपं निरस्तप्रपञ्च परिच्छेदशून्यम् । अहंब्रह्मवृत्त्यैकगम्यं तुरीयं परं ब्रह्म० ॥३॥ यदज्ञानतो भाति विश्वं समस्त विनष्टं च सद्यो यदात्मप्रसोधे । मनोवागतीतं विशुद्धं विमुक्तं परं ब्रह्म ॥४॥ निपेथे कृते नेति नेतीति वाक्यः समाधि- स्थितानां यदाभाति पूर्णम् । अवस्थात्रयातीतमेकं तुरीयं परं ब्रह्म ॥ ५॥ यदानन्दलेशैः समानन्दि विश्वं यदाभाति सच्चे तदाभाति सर्वम् । यदालोचने रूपमन्यत्समस्तं परं ब्रह्म०॥६॥ अनन्तं विभु सर्पयोनि निरीह शियं सङ्गहीनं यदोहारगम्यम् । निराकारमत्युचलं मृत्युहीनं परं ब्रह्म ॥७॥ यदानन्द- सिन्धौ निमनः पुमान्स्यादविद्याक्लिासः समस्तप्रपञ्चः । यदा न स्फुरत्यद्भुतं यन्निमित्तं परं ब्रह्मः ॥ ८॥ स्वरूपानुसंधान- रूपां स्तुतिं यः पठेदादराद्भक्तिभावो मनुष्यः । शृणोतीह वा नित्यमुद्युक्तचित्तो भवद्विष्णुरच वेदप्रमाणात् ॥ ९॥ विज्ञा- ननावं परिगृह्य कश्चित्तरेयदज्ञानमयं भवाब्धिम् । ज्ञानासिना यो हि विन्छिद्य तृष्णां विष्णोः पदं याति स एव धन्यः ॥ १०॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता विज्ञानीका संपूर्णा ॥ १३ ॥ द्वादशपञ्जरिका (मोहमुद्गर) स्तोत्रम् ॥ १४ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ मृढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् । यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥१॥ अर्थमनर्थ भावय नित्यं नास्ति ततः मुसलेशः सत्यम् । पुनादापि धनभाजां भीतिः सर्वनपा

·द्वादशपरिकालोत्रम् ।
विहिता नीतिः ॥ २॥ का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽय-
मतीव विचित्रः । करस खं कः कुत आयातस्तत्वं चिन्तय
यदिदं प्रातः॥३॥ मा कुरु जनधनयौवनगर्व हरति निम-
पात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिलं हिसा ब्रह्मपदं वं
प्रविश विदिसा ॥ ४ ॥ कामं क्रोधं मोहं लोभं त्यक्त्वात्मानं
भाषय कोहम् । आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनि-
गूढाः ॥५॥ सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं
वासः । सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस सुखं न करोति विरागः
॥६॥ शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यतं निग्रहसंधौ । भव
समचित्तः सर्वत्र सं वाञ्छस्सचिरायदि विष्णुखम् ॥७॥
सयि मयि चान्यन्त्रको विष्णुर्व्यर्थ कुप्यसि सर्वसहिष्णुः। सर्व-
सिनपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सव भेदज्ञानम् ॥ ८ ॥ प्राणा-
यामं प्रत्याहारं नित्यानित्यविवेकविचारम् । बाप्यसमैतसमा-
धिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ९॥ नलिनीदलगतस-
लिलं तरलं तहजीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याध्यभिमान-
ग्रस्त लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥१०॥ का तेश्यादशदेशे
चिन्ता वातुल तर किं नास्ति नियन्ता । यस्ता हस्ते सुद्ध-
निबद्धं वोधयति प्रभवादिविरुद्धम् ।। ११ ।। गुरुचरणाम्बुज-
निर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः । सन्द्रियमानसनियमा-
देवं द्रक्ष्यसि निजहदयसं देवम् ।। १२॥ द्वाददापरिकामय
एपः शिप्याणां कथितो धुपदेशः । येषां चिचे नव विवेकस्ते
पच्यन्ते नरकमनेकम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविर-
चितं द्वादशपञ्जरिकास्तोत्रं संपूर्णम् ॥ १४ ॥

·वेदान्तसमुचयः। चर्पटपञ्जरिकास्तोत्रम् ॥ १५॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ दिनमपि रजनी सायं प्रातः शिशि- रवसन्ती पुनरायातः । कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥१॥ भज गोविन्दं भज गोविन्दं भज गोविन्दं मूढमते । प्राप्ते सन्निहिते मरणे नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे । (ध्रुवपदम् ) । अग्रे वह्निः पृष्ठे भानू रात्रौ चुचुक- समर्पितजानुः । करतलभिक्षा तरुतलवासस्तदपि न मुञ्चत्या- शापाशः । भज गो० ॥ २॥ यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निज- परिवारो रक्तः । पश्चाद्धावति जर्जरदेहे वातां पृच्छति कोपि न गेहे । भज गो०॥३॥ जटिलो मुण्डी लुश्चितकेशः कापा- याम्बरबहुकृतवेपः । पश्यन्नपि च न पश्यति मूड उदरनिमित्तं बहुकृतपः । भज गो० ॥ ४ ॥ भगवद्गीता किंचिद्धीता गङ्गाजललवकणिका पीता । सकृदपि यस्य मुरारिसमर्चा तस्य यमः किं कुरुते चर्चाम् । भज गो० ॥५॥ अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्या दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् । भज गो० ॥ ६ ॥ वाल- स्तावत्क्रीडासक्तस्तरुणस्तावत्तरूणीरक्तः । वृद्धस्तावचिन्तामनः परे ब्रह्मणि कोपि न लगः | भज गो० ।। ७ ।। पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् । इह संसारे भव- दुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे । भज गो०॥८॥ पुनरपि रजनी पुनरपि दिवसः पुनरपि पक्षः पुनरपि मासः । पुनर- प्ययनं पुनरपि वपं नदपि न मुञ्चत्याशामर्पम् । भज गो० ॥ ९ ॥ वयसि गते का कामविकारःशुप्फे नीरे का कासारः। नष्टे द्रव्ये का परिवारो ज्ञाते तत्ते का संसारः । भज गो.

·सदाचारस्तोत्रम् । ૨પે ॥१०॥ नारीस्तनभरनाभिनिवेशं मिथ्यामायामोहावेशम् । एतन्मांसवसादिविकारं मनसि विचारय वारंवारम् । भज गो० ॥ ११॥ कस्वं कोऽहं कुन आयातः का मे जननी को मे तातः । इति परिभावय सर्वमसारं विश्वं त्यक्ता स्वमवि- चारम् । भज गो० ।। १२ ।। गेयं गीता नामसहस्तं ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् । नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् । भज गो० ॥ १३ ॥ यावजीवो निवसति देहे कुशलं तावत्यच्छति गेहे । गतवति कायो देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये । भज गो० ॥ १४ ॥ सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् । भज गो० ॥१५॥ रथ्याचर्पटविरचि- तकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः । नाहं न खं नायं लोकस्त- दपि किमर्थ क्रियते शोकः । भज गो० ॥ १६ ॥ कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् । ज्ञानविहीने सर्वमनेन मुक्तिन भवति जन्मशतेन । भज गो० ॥१७॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं चर्पटपञ्जरिकास्तोत्रं संपूर्णम् ॥१५॥ सदाचारस्तोत्रम् ॥१६॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ सचिदानन्दरूपाय जगदङ्करहेतवे । सदोदिताय पूर्णाय नमोऽनन्ताय विष्णवे ॥ १ ॥ मर्यवेदान्त- सिद्धान्तैर्ग्रथितं निर्मलं शिवम् । सदाचारं प्रवक्ष्यामि योगिनां ज्ञानसिद्धये ॥ २॥ प्रातः स्मरामि देवस सवितुर्भर्ग आत्मनः । वरेण्यं तद्धियो यो नश्चिदानन्दः प्रचोदयात् ॥ ३ ॥ अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां जाग्रत्सनमुपुतिपु । यदेक केवलं ज्ञानं तदेवाह ·वेदान्तसमुच्चयः। परं वृहत् ॥ ४ ॥ ज्ञानाज्ञानविलासोऽयं ज्ञानाज्ञानेन शाम्य- ति । ज्ञानाशाने परित्यज्य ज्ञानमेवावशिष्यते ।। ५ ।। अत्य- न्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मल: । अमङ्गोऽहमिति ज्ञासा शौचमेतत्प्रचक्षते ॥ ६ ॥ मन्मनो मीनवन्नित्यं क्रीडत्यानन्द- वारिधी । सुस्मातस्तेन पूतात्मा सम्यग्विज्ञानवारिणा ॥७॥ अधायमर्पणं कुर्यात् प्राणापाननिरोधतः । मनः पूर्णे समाधाय मनकुम्भो यथार्णवे ॥८॥ लयविक्षेपयोः संधौ मनस्तत्र निरामिपम् । स संधिः साधितो येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥९॥ सर्वत्र प्राणिनां देहे जपो भवति सर्वदा । हंसः सोह- मिति ज्ञासा सर्वबन्धः प्रमुच्यते ॥ १० ॥ तर्पणं म्यसुखेनैव खेन्द्रियाणां प्रतर्पणम् । मनसा मन आलोक्य स्वयमात्मा प्रकाशते ॥ ११ ॥ आत्मनि स्वप्रकाशनौ चित्तमेकाहुति क्षिपेत् । अग्निहोत्री स विज्ञेय इतरे नामधारकाः ॥ १२ ॥ देहो देवालयः प्रोक्तो देही देवो निरञ्जनः । अर्चितः सर्वमा- वेन खानुभूत्या विराजते ।। १३ ।। मौनं स्वाध्यायश्च ध्यान ध्ययब्रह्मानुचिंतनम् । ज्ञानेनेति तयोः सम्यग्निषेधान्तप्रदर्श- नम् ।। १४ ।। अतीतानागतं किंचिन्न स्मरामि न चिन्तये । रागद्वेष विना प्राप्त भुआम्पत्र शुभाशुभम् ।। १५ । हठा- भ्यासो हि संन्यासो नैव कापायवाससा । नाहं देहोऽहमात्मे- ति निश्चयो न्यासलक्षणम् ॥ १६ ॥ अभयं सर्वभूतानां दान- माहुर्मनीषिणः । निजानन्द स्पृहा नान्यद्वैराग्यस्यावधिर्मतः ॥ १७ ॥ वेदान्तश्रवणं कुर्यात् मननं चोपपत्तिभिः । योगे- नाभ्यसनं नित्यं ततो दर्शनमात्मनः ॥ १८ ॥ शब्दशक्त- रचिन्तबारछन्दादेवापरोक्षधीः । प्रसुप्तपुरुषो यद्वच्छन्द नैवा- ·सदाचारस्तोत्रम् । नुयुध्यते ।। १९ ।। आत्मानात्मविवेकेन ज्ञानं भवति निर्म- लम् । गुरुणा बोधितः शिष्यः शब्दब्रह्मातिवर्तते ।। २० । नसं देहो नेन्द्रियाणि न प्राणो न मनो न धीः । विकारि- खाद्विनाशिताद् दृश्यलाच घटो यथा ॥ २१ ॥ विशुद्धं केवलं ज्ञानं निर्विशेष निरंजनम् । यदेकं परमानंदं तत्त्वमसद्वयं परम् ॥ २२ ॥ शब्दस्याद्यन्तते सिद्धे मनसोप तथैव च । मध्ये साक्षितया नित्यं तदेव सं भ्रमं जहि ॥ २३ ॥ स्थूलपैराज- योरक्यं मूक्ष्महरण्यगर्भयोः । अज्ञानमाययोरक्यं प्रत्यविता- नपूर्णयोः ॥ २४ ॥ चिन्मात्रैकरसे विष्णो ब्रह्मात्मक्यस्वरू- पर्क। भ्रमणव जगजातं रज्यां सर्पभ्रमो यथा ॥ २५ ॥ तार्किकाणां च जीवेशी वाच्याती विदुषुधाः । लक्ष्यों च सांख्ययोगाभ्यां वेदान्तरेकता तयोः ॥ २६ ॥ कार्यकारणा- वाच्यांशी जीवेशी योजहद तौ । अजहच नयोलक्ष्यो चिदं- शावेकरूपिणी ।। २७ ।। कर्मशाखे कुतो ज्ञानं तर्के नवास्ति निधयः । सांख्ययोगी भिदापनी शाब्दिकाः शब्दतत्पराः ॥ २८ ॥ अन्य पापण्डिनः सर्वे ज्ञानवार्तामु दुर्घलाः । एक वेदान्तविज्ञानं स्वानुभूत्वा विराजते ॥ २९ ॥ अहं ममेत्ययं बन्धो ममाहं नेति मुक्तता । पन्धमोक्षा गुणाति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ ३० ॥ ज्ञानमेकं सदा माति सर्वावस्यामु निर्मलम् । मन्दभाग्या न जानन्ति स्वरूपं केवलं वृहत् ।।३।। संकल्पसाक्षिणं ज्ञानं सर्वलोकजीवनम् । तदल्लीति च यो वेद स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ३२॥ प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयप्रमिनिस्तथा । यस भासायभासेत मानं ज्ञानाय तस किम् ।। ३३ ।। अर्धाकारा भवेत्तिः फलेनार्यः प्रकायते ।

·वेदान्तसमुभयः। अर्थज्ञान विजानाति स एवार्थः पर स्मृतः ॥ ३४ ॥ वृत्ति- च्याप्यसमेवास्तु फलव्याप्तिः कथं भवेत् । स्वप्रकाशस्वरूप- सात्सिद्धताच चिदात्मनः ।। ३५ ।। अर्थादर्थे यदा वृत्तिर्गन्तुं चलति चान्तरे । निराधारा निर्विकारा या दशा सोन्मनी स्मृता ।। ३६ ।। चिनं चिच विजानीयात् तकाररहितं यदा । तकारविपयाध्यासं जपारागो यथा मणौ ॥ ३७॥ ज्ञेयवस्तु- परित्यागाज्ज्ञानं तिष्ठति केवलम् । त्रिपुटी क्षीणतामेति ब्रह्म- निर्वाणमृच्छति ।। ३८ ॥ मनोमात्रमिदं सर्व तन्मनोऽज्ञानमा- प्रकम् । अज्ञानं भ्रम इत्याहुर्विज्ञानं परमं पदम् ॥ ३९ ॥ अज्ञानं चान्यथाज्ञानं मायामेनां वदंति ते । ईश्वरं मायिनं विद्यान्मायातीतं निरंजनम् ॥ ४० ॥ सदानन्दे चिदाकाशे माया मेघस्तडिन्मनः । अहंता गर्जनं तत्र धारासारो हि वृत्तयः ॥४१॥ महामोहान्धकारेऽस्मिन् देवो वर्पति लीलया । अस्था वृष्टेविरामाय प्रबोधैकसमीरणः ॥ ४२ ॥ ज्ञानं इंग्श्ययो- भर्भावं विज्ञानं दृश्यशून्यता । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४३ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनि तज्ज्ञानं ज्ञानमुच्यते । विज्ञानं चोभयोरक्यं क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः ।।४४॥ परोक्षं शास्त्र- जंज्ञान विज्ञानं चात्मदर्शनम् । आत्मनो ब्रह्मणः सम्यगुपा- धिद्वयवर्जितम् ॥ ४५ ॥ समर्थविपयं ज्ञानं विज्ञानं वत्पदाथ- यम् । पदयोरैक्ययोधस्तु ज्ञानविज्ञानसंज्ञकम् ।। ४६॥ आत्मा- नात्मविवेकस्य ज्ञानमाहुर्मनीषिणः । अज्ञानं चान्यथा लोके विज्ञानं तन्मयं जगत् ॥ ४७॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वत्रक प्रपश्यति । यत्तत्तु वृत्तिजं ज्ञानं विज्ञानं ज्ञानमात्रकम् ॥४८॥ अज्ञानध्वंसकं.शानं विज्ञानं चोभयात्मकम् । ज्ञानविज्ञाननिष्ठेयं ·ब्रिह्मज्ञानावली। तत्सब्रह्मणि चार्पितम् ॥४९॥ मोक्ता सत्त्वगुणः शुद्धो भोगा- नां साधन रजः। मोग्यं तमोगुणं प्राहुरात्मा चैपां प्रकाशक: ॥ ५० ॥ ब्रह्माध्ययनसंयुक्तो ब्रह्मचर्यरतः सदा । सर्व बहोति यो वेद ब्रह्मचारी स उच्यते ।। ५१ ॥ गृहस्थो गुणमध्यस्थः शरीरं गृहमुच्यते । गुणाः कुवति कर्माणि नाहं कति घुद्धि- मान् ।। ५२ ॥ किमग्रेश्च तपोभिश्च यस ज्ञानमयं तपः। होमर्पविनिर्मुक्तो वानप्रस्थः स उच्यते ।। ५३ ।। सदाचार- मिमं नित्यं ये च संदधते बुधाः । संसारसागराच्छीघ्र मुच्यते नात्र संशयः ॥५४॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं सदा- चारस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ १६ ॥ ब्रह्मज्ञानावली ॥ १७ ॥ परमात्मने नम। ॐतत्सहमणे नमः ।। सकृच्छ्यणमात्रेण ब्रह्मज्ञानं यतो भवेत् । ब्रह्मज्ञानावली माला सर्वेषां मोक्षसिद्धये ॥१॥ असंगोऽहमसंगोऽहमसंगोऽहं पुनः पुनः । सच्चिदानंदरू- पोऽहमहमेवाहमव्ययः॥२॥ नित्यशुद्धविमुक्तोऽहं निराकारोह- मव्ययः । भूमानंदस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥ ३ ॥ नित्योऽहं निरवयोऽहं निराकारोऽहमच्युतः । परमानंदरूपोऽहमहमेचाहम- व्ययः ॥ ४ ॥ शुद्धचतन्यरूपोहमात्मारामोऽहमेव च । अखं- डानंदरूपोऽहमहमे० ॥ ५॥ प्रत्यक्चैतन्यरूपोऽहं शांवोऽहं प्रकृतेः परः । शाधतानंदरूपो हमहमे० ॥६॥ तच्चातीतः परात्माहं मध्यातीतः परः शिवः। मायातीतः परं ज्योतिर- रहमे० ॥७॥ नामरूपव्यतीतोई चिदाकारोहमच्युतः । मुखरूपवरूपोऽहमहमे ॥ ८॥ मायावत्कार्यदेहादि सम ·२० वेदान्तसमुच्चय । नास्त्येव सर्वदा । स्वप्रकाशैकरूपोऽहमहमे० ॥९॥ गुणन यव्यतीतोऽह ब्रह्मादीना च साक्ष्यहम् । अनंतानदरूपो हम- हमे० ॥ १०॥ अतर्यामिसरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम् । परमात्मम्वरूपोऽहमहमे० ॥ ११॥ निष्कलोऽह निष्क्रियोऽह सर्वात्माद्यः सनातनः । अपरोक्षस्वरूपोऽहमहमे० ॥ १२ ॥ द्वद्वादिसाक्षिरूपोऽहमचलोऽह सनातन' । सर्वसाक्षिस्वरूपोऽह- महमे० ॥ १३ ॥ प्रज्ञानधन एवाह विज्ञानधन एव च । अकर्ताहमभोत्ताऽहमहमे० ॥ १४ ॥ निराधारखरूपोऽह सर्वा धारोऽहमेव च । आप्तकामम्वरूपोऽहमहमे० ॥१५ ।। तापत्र यविनिर्मुक्तो देहत्रयविलक्षणः । अवस्थामयसाक्ष्यसि चाह मेवा० ॥ १६ ॥ दृक्श्यों द्वौ पदाथा स्त' परस्परविलक्षणी। दृक् ब्रह्म दृश्य मायेति सर्ववेदातडिडिम ॥ १७ ॥ अह साक्षीति यो विद्यादिविच्यैव पुन पुनः । स एव मुक्त. सो विद्वानिति वेदातडिडिम ॥ १८ ॥ घटकुड्यादिक सर्वं मृत्ति कामानमेव च । तद्ब्रह्म जगत्सर्वमिति चेदातडिडिमः ॥१९॥ ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः । अनेन वेद्य सच्छास्त्रमिति वेदातडिडिम ॥ २०॥ अतर्कोतिर्नहियोतिः प्रत्यग्ज्योतिः परात्पर. ज्योतिर्योति स्वययोतिरात्मज्योतिः शियोऽस्म्यहम् ॥ २१ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरित्राजकाचार्य- श्रीमच्छकराचार्यविरचिता नमज्ञानावली समाप्ता ॥ १७ ॥ प्रश्नोत्तरमालिका ॥ १८ ॥१॥ ॐ परमात्मने नमः ।। क सलु नालक्रियते दृष्टादृष्टार्थसा- ·प्रश्नोत्तरमालिका। २१ धनपटीयान् । अनया कण्ठस्थितया प्रश्नोचररतमालिकया॥१॥ भगवन्किमुपादेयं गुरुवचनं हेयमपि च किमकार्यम् । को गुरु- रधिगततचः सचाहितायोद्यत्तः सततम् ॥२॥ सरितं कि कर्तव्यं सुधिया संसारसंततिच्छेदः । किं मोक्षतरोपॉज सम्ब- ग्ज्ञानं क्रियासहितम् ॥ ३॥ कः पथ्यतरो धर्मः कः शुचिरिह यस मानसं शुद्धम् । का पण्डितो विवेकी कि विपमवधारणा गुरुपु ॥ ४॥ किं संसारे सारं बहुशो विचिन्त्यमानमिदमेव । मनुजेषु दृएतत्वं स्वपरहितायोद्यतं जन्म ॥५॥ मदिरेव जन- मोहकः कः नेहः के च दसवो विषयाः । का भवपल्ली तृष्णा को वैरी यस्वनुयोगः ॥६॥ करमाद्यमिह मरणादन्धादपि को विशिष्यते रोगी । कः शूरो यो ललनालोचनवाणर्न च व्यथितः ॥ ७॥ पातुं कर्णाजलिमिः किममृतमिव युज्यते सदुपदेशः । कि गुरुताया मूलं यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ ८॥ कि गहनं स्वीचरितं कचतुरो यो न खण्डितस्तेन । किं दारि- अमतोपः किं लाघवं परधनादिपरियाजा.॥९॥ किं जीवि- तमनवयं किं जाड्यं पाटवेऽप्यनभ्यासः । को जागति विवेकी का निद्रा मृढता जन्तोः ॥ १० ॥ नलिनीदलगतजलवत्तरतं किं यौवनं यनं चायुः । के शशधरकरनिकरानुकारिणः सज- ना एव ॥ ११॥ को नरकः परवशता किं सौख्यं सर्वमङ्ग- विरतिर्या ! किं साध्यं भूतहितं किमु प्रियं प्राणिनामस: ॥ १२ ॥ किं दानमनाकाई किं मित्रं यन्निवर्तयति पापात् ॥ १३ ॥ कोलंकारः शीलं किं वाचां मण्डनं सत्यम् । किमनर्धफलं मानः सुसंगतिः का मुखावहा मंत्री ॥ १४ ॥ सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः सर्वधापरित्यागी। - ·२२ येदान्तसमुच्चयः। कोज्यो योऽकार्यरतः को पधिरो यः शृणोति न हिवानि ॥१५॥ को मूको यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति । कि मरणं मूर्खतं किमनयं दत्तमवसरे यच्च ॥ १६ ॥ आमरणा- कि शल्यं प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् । कुत्र विधेयो यत्नो विद्या- भ्यासे सदापधे दाने ॥ १७ ॥ अवधीरणा क कार्या खलपर- योपित्परधनेषु । काऽहर्निशमनुचिन्त्या संसारासारता न तु प्रमदा ॥ १८ ॥ का प्रेयसी विधेया करुणा दीनेषु सज्जने मैत्री । कण्ठगतैरप्यसुभिः कस्यात्मा न बध्यमुपयाति ।।१९।। मूर्खय विपादयतो गर्ववतोगपि च कृतमस्य ! का पूज्यः सद्- तः कमधममाचक्षते चलितवृत्तम् ॥ २०॥ केन जितं जगदे. तत्सत्यतितिक्षावता पुंसा । कुत्र विधेयो वासः सजननिकटे- ऽथवा काश्याम् ॥२१॥ कसै नमस्क्रिया साद्देवानामपि दया- प्रधानस्य । करसादुद्वेजितव्यं संसारारण्यतः मुधिया ॥ २२ ॥ कस वशे प्राणिगणः सत्यप्रियभापिणो विनीतस्य । क स्थात- व्यं न्याय्ये पथि दृष्टार्थलाभाय ॥ २३ ॥ विद्युद्विलसितचपलं कि दुर्जनसंगतियुक्तयश्च । कुलशीलनिष्णकम्पा के कलिका- लेपि सत्पुरुषाः ॥ २४ ॥ कि शोच्य कार्पण्यं सति विभवे किं प्रशस्समौदार्यम् । तनुतरविभवस प्रभविष्णोर्वा किंच यत्सहिष्णुखम् ॥ २५ ॥ चिन्तामणिरिव दुर्लभमिह कि कथ- यामि चतुर्भद्रम् । किं तद्वदेति भूयो विधूततमसो विशेपेण ॥ २६ ॥ दानं प्रियवावसहितं ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् । वितं त्यागसमेवं दुलेभमेतचतुर्भद्रम् ॥ २७ ॥ इति कण्ठगता विमला प्रश्नोतररत्नमालिका येपाम् । तेभुक्ताभरणा अपि ·प्रश्नोत्तरमालिका । विभान्ति विद्वत्समाजेषु ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राज- काचार्यश्रीमच्छंकराचार्यविरचिता प्रश्नोत्तरमालिका संपूर्णा१८ प्रश्नोत्तरमालिका ॥ १८॥२॥ ॐपरमात्मने नमः ॥ किं साध्यं मनुजानां युद्धेः शुद्धल- मेव बहुयत्नैः । किं त्याज्यं खलसङ्गो देहाहकारममते च ॥१॥ किं तीर्थ वेदशिरः किं देयं पात्र आत्मसंबोधः । किं भोग्यं सहजसुखं कि वाऽभोग्य परेच्छया लब्धम् ॥ २॥ कि कष्ट यत्सत्यं किं वा सहजं परं ब्रह्म । कर्तव्यं किं सर्वैरात्मा कति बुद्धिरेव सदा ॥ ३ ॥ आदातुं संत्यक्तुं क्रिमशक्यं ब्रह्म निज- रूपम् । किं वा दुःखमयोधः किं सुखमात्मायत्रोधतः शान्तिः ॥४॥ विषमं विपं तु किं वा यत्किंचित्कस्यचिच या चिन्ता। परमामृतं तु किं चा श्रीगुरुवाश्यं कृपानिविडम् ॥ ५॥ को गुरुरधिगन्तव्यो देशिकशिप्यखयाधबोधयिता । अध्येतव्यं किं खलु यावद्देदार्थदर्शकः प्रणवः ॥ ६ ॥ कोऽजध्यायोऽध्ययने यावत्सद्गुरुमलब्धवांस्तावत् । कः प्रणवार्थस्तूप्णी किं ध्येयं ध्येयमात्रसंत्यागः ॥७॥कः शूरो दृमात्रान्मायाभेत्ता स्वयं- प्रकाशज्ञः । किं चिन्त्यं मनुरिह चिन्तावीजं विचित्रजगत इति ॥ ८॥ किं पेशलं हि लोके विचरितं विरुद्धशास्त्रमपि । सद्भक्त्या कि कार्य सञ्जनपदरजसि भूयसः स्नानम् ।। ९ ॥ आवाल्याकि कार्य निरहंकारेण साधुपदसेवा । भाग्योदयस्तु को वा गुरुवचनादद्वितीयपदलामः ।। १०11 मुक्तः किं कर्व- च्यं प्रारब्धाधीनसदसताभोगः । पुंसां किं सर्वस्वं सचित्सुख- नामिका गुरोर्मुर्तिः ॥ ११ ॥ का कामधेनुरनपा वेदे देवे ·२४ -4 वेदान्तसमुच्चयः । तथा गुरी श्रद्धा । को वैद्यो रोगहरो अलिष्ठः सदयहृदयगुरु- राजः ॥ १२ ॥ का पुत्रः खोद्धर्ता ज्ञातखात्मैव चिन्मयः पुरुषः कः सुखशायी लोके संसतिमिथ्यालपकमतितृप्तः।।१३।। कि त्याज्यं साधुकृते चरिते कुत्सितमतिस्तु साधुजनः । का शत्रुर्दुःखकरो गुरुवचने संशयो महाशत्रुः ॥ १४ ॥ का शोभते नितान्तं निस्पृहनाशालिनिजयोधः । किं यान्यं सद्गुरुपु स्वो- द्धारः सर्वदैन्यपरिहारः ॥१५॥ को वा मान्यः सिद्धो बालो- ऽपि ब्रह्मभावमतिमान्यः का या दरिद्रसीमा मृढप्रियसिक्ष्यह- कृतिः प्रोक्ता ॥ १६ ॥ किं सोढव्यं विदुपा खलबचन विप- विनिर्मितं कठिनम् । स्पेयं कथं खलेपु स्त्रीयां निष्ठां दृढं समा- च्छाध ॥ १७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यकृष्णान- दसरस्वतीविरचिता प्रश्नोत्तरमालिका संपूर्णा ॥ १८ ॥२॥ मणिरनमाला ॥ १९ ॥ परमात्मने नम ॥ अपारसंसारसमुद्रमध्ये निमजतो में शरणं किमस्ति । गुरोकपालो कृपया वदैतद्विश्वेशपादांबुजदीर्घ- नौका ॥ १ ॥ पद्धो हि को यो विषयानुरागी को वा विमुक्तो विपये विरक्तगकोवाऽस्ति घोरो नरका स्वदेहस्तृष्णाक्षयः स्वर्गपदं किमस्ति।।२।संसारहृत्कस्तु निजात्मबोधः को मोक्षहेतुः प्रथितः म एव । द्वारं किमेकं नरकस नारी का सगंदा प्राणभृताम- हिंसा ॥३॥ शेते सुसं कस्तु समाधिनिष्ठो जागर्ति को वा सदसद्विवेकी । के शत्रवः सन्ति निजेन्द्रियाणि तान्येर मित्राणि जितानि कानि ॥ ४ !! को वा दरिद्रो हि विशालणः श्रीमांच को यस समस्ति तोपः । जीवन्मृतो फस्तु निरुद्यमो ·'मणिरत्नमाला। यः को याऽमृता सात्सुखदा निराशा ॥५॥ पाशो हि को यो ममताभिधानः संमोहयत्येव सुरेव का स्त्री। को वा म- हांधो मदनातुरो यो मृत्युश्च को वापयशः स्वकीयम् ॥ ६ ॥ को वा गुरुयों हि हितोपदेष्टा शिष्यस्तु को यो गुरुभक्त एव । को दीर्घरोगो भव एव साधो किमौषधं तस्य विचार एव ॥७॥ कि भूषणाद्धपणमस्ति शीलं तीर्थ परं किं स्वमनो विशुद्धम् । किमत्र हेयं कनकं च कान्ता श्राव्यं सदा किं गुरुवेदवाक्यम् ॥८॥ के हेतवो ब्रह्मगतेस्तु सन्ति सत्संगतिर्दानविचारतो- पाः। के सन्ति सन्तोऽखिलवीतरागा अपास्तमोहाः शिवतख- निष्ठाः ॥९॥को वा ज्वरः प्राणभृतां हि चिन्ता मूोस्ति को यस्तु विवेकहीनः । कार्या मया का शिवरिष्णुमक्तिः कि जीवनं दोपविवर्जितं यत् ॥१०॥ विद्या हि का ब्रह्मगति- प्रदा या बोधो हि को यस्तु विमुक्तिहेतुः । को लाभ आत्मा- घगमो हि यो चै जितं जगत् केन मनो हि येन ।।११। शरा- न्महाशूरतमोस्ति को वा मनोजवाणधितो न यस्तु । प्राज्ञो- तिधीरथ समोति को वा प्राप्तो न मोहं ललनाकटाक्षः॥१२॥ विषाद्विपं किं विषयाः समस्ता दुःखी सदाको विषयानुरागी। धन्योति को यस्तु परोपकारी का पूजनीयो ननु तलनिष्ठः ।। १३ ।। सर्वास्ववस्थास्वपि किं न कार्य किंवा विधेयं चिदुपां प्रयत्नान् ! स्नेहश्च पापं पठनं च धर्मः संसारमूलं हि किमस्ति चिन्ता ॥ १४ ॥ विज्ञान्महाविज्ञतमोस्ति को वा नार्या पिशा- च्या न च वंचितो यः । का शृंखला प्राणभृतां च नारी दिव्यं प्रतं किं च निरस्तदन्यम् ॥ १५॥ ज्ञातुं न शक्यं हि किमस्ति' सबैयोपिन्मनो यचरितं तदीयम् । का दुस्त्वना सर्वजनर्दुराशा ·वेदान्तसमुञ्चयः। विद्याविहीनः पशुरस्ति को वा ॥ १६ ॥ वामो न संगः सह कर्विधेयो मूथ पापैथ सलैच नीचैः । मुमुक्षुणा किं चरितं विधेयं सत्संगतिनिर्ममतेशभक्तिः ॥ १७ ॥ लघुखमूलं च किमर्थितन गुरुतगीजं यदयाचनं किम् । जातोति को यस पुनर्न जन्म को वा मृतो यस्य पुनर्नमृत्युः ॥ १८॥ मूकोस्ति को वा बधिरव को वा युक्तं न वक्तुं समये समर्थः । तथ्यं सुपथ्यं न शृयोति वाक्यं विश्वासपात्रं न किमस्ति नारी ॥१९॥ तत् किमेकं शिवमद्वितीयं किमुत्तमं सचरितं यदस्ति । किं कर्म कसा न च शोचनीयः कामारिकंसारिसमर्चनाख्यम् ।। २० ॥ शत्रोर्महाशत्रुतरोऽस्ति को वा कामः स कोपानृत- लोभतप्ण । न पूर्यते को विषयः स एव किं दुःसमूलं ममता- भिधानम् ॥ २१ ॥ किं मण्डनं साक्षरता मुसस्य सत्यं च किं भूतहितं तदेव । त्यक्ता मुरां फि खियमेव सम्यक् देयं परं कि सभयं सदैव ।। २२ ॥ कस्यास्ति नाशे मनसो हि मोक्षः क सर्वथा नास्ति भयं विमुक्तौ । शल्यं परं किं निजमूर्खतव के के उपास्या गुरवश्च वृद्धाः ॥ २३ ॥ उपस्थित प्राणहरे कृतान्ते किमाशु कार्य सुधिया प्रयत्नात् । बाकायचित्तैः सुसदं यमनमुरारिपादांबुजमेव चिन्त्यम् ।। २४ ।। के दसः सन्ति कुवासनारयाः का शोभते यः सदसि प्रविद्यः । शान्त्येव का या मुसदा मुविधा किमेधते दानवशात् सुविद्या ।। २५ ।। कुतो हि भीतिः सततं विधेया लोकापवादाद्भवकाननाच्च । को वास्ति बंधुः पिनरी च की वा विपत्सहायः परिपालको यौ।।२६|| बुद्ध्या न बुद्धं परिशिष्यते किं शिवं प्रशांत सुसयोधरूपम् । ज्ञात तु कस्सिन्विदितं जगत्सात् सर्वात्मके ब्रह्मणि पूर्णरूपे ·कौपीनपञ्चकस्तोत्रम् । ॥२७॥ किं दुर्लभं सद्गुरुरस्ति लोके सत्संगतिब्रह्मविचा- रणा च । त्यागो हि सर्वस निजात्मबोधः किं दुर्जयं सर्वजन- मनोजः ॥ २८ ॥ पशोः पशुः को न करोति धर्म प्राधीतशा- स्रोपि न चात्मबोधः । किं तद्विपं भाति सुधोपमं खी के शत्र- वो मित्रवदात्मजाद्याः ॥ २९ ॥ विद्युञ्चलं किं धनयौवनायु- र्दानं परं किं च सुपात्रदत्तम् । कण्ठं गतैरप्यसुभिर्नकार्य किं वा विधेयं मलिनं शिवार्चा ॥३०॥ कि कर्म यत्प्रीतिकर मुरारेः कास्था न कार्या सततं भवाब्धी । अहर्निशं कि परि- चिन्तनीयं संसारमिथ्यासशिवात्मतत्वम् ॥ ३१ ॥ कण्ठं गता वा श्रवणं गता वा प्रश्नोत्तरास्या मणिरत्नमाला। तनोतु मोद विदुपरं प्रयत्नात् रमेश गौरीशपदौ मुसेव्या ॥३२॥ इति श्री- मणिरत्नमाला संपूर्णा ॥ १९ ॥ कौपीनपञ्चकस्तोत्रम् ॥ २०॥ परमात्मने नमः। वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो भिक्षान- मात्रेण च तुष्टिमन्तः । अशोकवन्तः करुणकवन्तः कौपीनव- न्तः खलु भाग्यवन्तः ॥१॥ मूलं तरोः केवलमाश्रयन्तः पाणिद्वये भोक्तुममत्रयन्तः । कन्यामपि स्वीमिव कुत्सयन्तः कापीनवन्तः स०॥२॥ देहाभिमानं परिहत्य दूरादात्मान- मात्मन्यवलोकयन्तः । अहर्निशं णि ये रमन्तः कौपीनव- न्तः ख० ॥३॥ स्वानन्दभावे परितुष्टिमन्तः स्वशान्तसन्द्रि- यतिमन्तः । नान्तं न मध्यं न चाहिः सरन्तः कापीनवन्तः ख० ॥४॥ पञ्चाक्षरं पावनमुच्चरन्तः पतिं पशूनां हृदि भार. यन्तःभिक्षाशना दिक्षु परिभ्रमन्तः कापीनवन्तः सलु भाग्य- ·वेदान्तसमुच्चयः। वन्तः ॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरा- चार्यविरचित कोपीनपञ्चकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ २० ॥ हस्तामलकसोत्रम् ॥२१॥ ॐपरमात्मने नमः ।। कस्सं शिशो कस कुतोऽसि गन्ता कि नाम ते सं कुत आगतोऽसि । एतन्मयोक्तं वद चार्भक सं मन्त्रीतये प्रीतिविवर्धनोऽसि ॥१॥ हस्तामलक उवाच ॥ नाई मनुप्यो न च देवयक्षौ न ब्राह्मणक्षनियवैश्यशद्राः। न ब्रह्म- चारी न गृही वनस्थो भिक्षुर्न चाहं निजयोधरूपः ॥२॥ निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्ती निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः । रबिर्लोकचंष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥३॥ यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यवोधात्म- कानि । प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्यो० ॥४॥ सुखामासको दर्पणे दृश्यमानो मुखसात्पृथक्वेन नैयास्ति वस्तु । चिदाभासको धीपु जीयोऽपि तद्वत्स नित्यो० ॥ ५ ॥ यथा दर्पणाभाव आभासहानी मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् । तथा धीवियोग निराभासको यः स नित्यो० ॥ ६ ॥ मनचक्षुरादे- वियुक्तः स्वयं यो मनचक्षुरादमनश्चक्षुरादिः । मनश्चक्षुरादेरग- म्यस्वरूपः स नित्यो० ॥ ७॥ य एको विभाति स्वतः शुद्ध- चताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु । शगयोदकस्यो यथा भानुरेकः स नित्यो० ॥ ८ ॥ यथाऽनेकचक्षुः प्रकाशी रविन अमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् । अनेका धियो यस्तथैका प्रबोधः स नित्यो० ॥ ९ ॥ विवस्वत्मभातं यथारूपमक्षं प्रगृ. झाति नामातमेवं विवस्वान् । यदाभात आमासयत्यक्षमेका स ·वाक्यवृत्तिः। २९ नित्यो० ॥१०॥ यथा सूर्य एकोप्स्वनेकवलासु स्थिरास्वप्य- नन्तद्विभाव्यस्वरूपः । चलासु अभिन्नाः सुधीप्वक एव स नित्यो० ॥११॥ धनच्छन्नदृष्टिनिच्छन्नमर्क यथा निष्प्रभं मन्यते चातिमूढः । तथा पद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्यो. ॥१२॥ समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यन्त्र स्पृशन्ति । वियद्वत्सदा शुद्धमच्छखरूपं स नित्यो० ॥ १३ ॥ उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां तथा भेदता बुद्धिभेदेषु नेऽपि। यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चललं तथा चन्चलखं तवापीह विष्णो ॥ १४ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं हस्तामलक- संवादस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ २१ ॥ चाक्यवृत्तिः ॥२२॥ ॐपरमात्मने नमः। सर्गस्थितिप्रलयहेतुमचिन्त्यशक्तिविश्वे- श्वरं विदितविश्वमनन्तमूर्तिम् । निर्मुक्तबन्धनमपारसुखाम्बुराशि श्रीवल्लभं विमलबोधयनं नमामि ॥१॥ यस्य प्रसादादहमेव वि- प्णुर्मय्येच सर्व परिकल्पितं च । इत्थं विजानामि सदात्मरूपस्त- स्थानिपमं प्रणतोसि नित्यम् ॥ २ ॥ तापत्रयार्कसंतप्तः कश्चिदुद्विममानसः । शमादिसाधनैर्युक्तः सद्गुरु परिपृच्छति ॥३॥ अनायासेन येनास्मान्मुच्येयं भववन्धनात् । तन्मे संक्षिप्य भगवन्कैवल्यं कृपया वद ॥ ४॥ साध्वी ते वचन- व्यक्ति प्रतिभाति वदामि ते । इदं तदिति विस्पष्टं सावधा- नमनाः शृणु ॥५॥ तत्त्वमसादिवाक्योत्थं यजीवपरमात्म- नोः । तादात्म्यविषयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाधनम् ॥.६ ॥को ·३० वेदान्तसमुनयः। जीयः कः परथात्मा तादात्म्यं वा कथं तयोः । तत्त्वमस्यादि- चाय वा कथं तत्प्रतिपादयेत् ।। ७ ।। अत्र धूमः समाधानं कोऽन्यो जीवस्त्रमेव हि । यस्तं पृच्छसि मां कोऽहं ब्रह्मवासि न संशयः ॥ ८॥ पदार्थमेव आनामि नाद्यापि भगवन स्फुट- म् । अहं नीति वाक्यार्थ प्रतिपद्ये कथं वद ॥ ९॥ सत्य- माह भवानन विज्ञानं नैव विद्यते । हेतुः पदार्थयोधो हि या- क्याापगतेरिह ॥ १०॥ अन्तःकरणतद्वतिसाक्षी चैतन्यवि- ग्रहः । आनन्दरूपः सत्यः सन् कि नात्मानं प्रपद्यसे ।। ११ ॥ सत्यानन्दम्वरूपं घीसाक्षिणं बोधविग्रहम् । चिन्तयात्मतया नित्वं त्यस्खा देहादिगां धियम् ॥ १२॥ रूपादिमान्यतः पिण्डसतो नारमा पटादियन् । पिपदादिमहाभूतविकारसाध कुम्भवम् ।। १३ ।। अनारमा यदि पिण्डोभ्यमुक्तहेतुक्लान्मतः। करामलकपसाक्षादात्मानं प्रतिपादय ।। १४ ।। घटद्रष्टा घरा- दिन्नः मथा न पटो यथा । देहद्रष्टा तथा देहो नाहमित्य- वधारय ।। १५ ।। एवमिन्द्रियघट्नाहमिन्द्रियाणीति निभिनु। मनो बुद्धिस्तथा प्राणो नाहमित्यवधारय ॥ १६ ॥ संघातो हि वथा नाहमिति दृन्यपिलक्षणम् । द्रष्टारमनुमानेन निपुणं संत- धारय ॥ १७ ॥ देहेन्द्रियादयो भावा हानादिव्यापतिक्षमाः | यस मन्निधिमात्रेण सोऽहमित्यवधारय ॥ १८ ॥ अन्नापन्न- विकारः सन्नपस्कान्तवदेव यः । युद्धमादीपालयत्प्रत्यक सोड- हमित्ययधारय ।। १९ ।। अजडात्मपदाभान्ति यत्गानिध्या- जडा अपि । देहेन्द्रियमनाप्राणा: सोमित्यवधारय ।। २० ॥ अगमन्मे मनोज्यत्र सांप्रतं च स्थिरीकृतम् । एवं यो वेति धौपत्ति सोझामित्स्यधारय ॥२१॥ समजागरिदे मुप्तिं मावा-

·वाक्यवृत्तिः।
भावी धियां तथा । यो वेत्त्यविक्रियः साक्षात्सोऽहमित्यवधा-
स्य ॥२२॥ घटावभासको दीपो घटादन्यो यथेप्यते । देहा-
वभासको देही तथाहं बोधविग्रहः ॥ २३ ॥ पुत्रवित्तादयो
भाया यस्य शेपतया प्रियाः। द्रष्टा सर्वप्रियतमः सोऽहमित्यव-
धारय ॥ २४ ॥ परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा । भूया-
समिति यो द्रष्टा सोऽहमित्यवधारय ॥ २५ ॥ यः साक्षिल-
क्षणो बोधस्वंपदार्थः स उच्यते । साक्षिसमपि बोद्धृत्वमवि-
कारितयाऽऽत्मनः ॥ २६ ॥ देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकृतिभ्यो
विलक्षणः । प्रोज्झिताशेपपइभावविकारस्वंपदाभिधः ॥२७॥
खमर्थमेवं निश्चित्य तदर्थ चिन्तयेत्पुनः । अतद्यावृत्तिरूपेण
साक्षाद्विधिमुखेन च ॥ २८ ॥ निरस्ताशेषसंसारदोषोऽस्थूला-
दिलक्षणः । अदृश्यसादिगुणक: पराकृततमोमलः ॥ २९ ॥
निरस्तातिशयानन्दः सत्यप्रज्ञानविग्रहः । सचाखलक्षणः पूर्णः
परमात्मेति गीयते ॥ ३० ॥ सर्वज्ञख परेशलं तथा संपूर्णश-
तिता । वेदैः समर्थ्यते यस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३१ ॥
यज्ञानात्सर्वविज्ञानं श्रुतिषु प्रतिपादितम् । मृदायनेकदृष्टान्त-
स्तह्मेत्यवधारय ॥३२॥ यदानन्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये
जगौ । तत्कार्यवं प्रपञ्चस्य तहह्मेत्ययधारय ॥ ३३ ॥ विजि-
ज्ञास्यतया यच्च वेदान्तेषु मुमुक्षुभिः । समर्थ्यतेतियत्नेन तद्र-
ह्मेत्ययधारय ॥ ३४ ॥ जीवात्मना प्रवेशश्च नियन्तुलं च तान्
प्रति । श्रूयते यस्य वेदेषु तद्रीत्यवधारय ॥ ३५ ॥ कर्मणां
फलदावं यस्यैव श्रूयते श्रुतौ । जीवानां हेतुकलं तद्ब्रह्मेत्य-
चधारय ॥ ३६ ॥ तत्त्वंपदार्थों निर्णीतौ वाक्यार्थश्चिन्त्यतेऽधु-
ना.। तादात्म्यमत्र वाक्यार्थस्तयोरेव पदार्थयोः ॥३७॥

·वेदान्तसमुचयः। 1 संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नान संमंचः । असण्डकर- सखेन वाक्यार्थी विदुषां मतः ।।३८ । प्रत्ययोधोय आमानि सोऽद्वयानन्दलक्षणः । अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यायोधैकलक्षण: ।। ३९ ॥ इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तियदा भवेत् । अब्रह्मवं समर्थस व्यावर्तेत तदेव हि ॥ ४० ॥ तदर्थस च पारोत्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्रोधोऽवतिष्ठते ।। ४१ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यं च तादात्म्यप्रतिपादने । लक्ष्यौ तत्पदाथा द्वाचुपादाय प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ हिला द्वौ शाली वान्या वाक्यं वाक्यार्थयोधने । यथा प्रवर्ततेमाभिस्तथा व्याख्यातमादरात् ॥ ४३ ।। आलम्बनतया भाति योऽसत्प्र- त्ययशब्दयोः। अन्त:करणसंभिन्नरोधः स संपदाभिधः ॥१४॥ मायोपाधिगयानिः सर्वक्षखादिलक्षणः । पारोत्यशवला सत्साद्यात्मकस्तत्पदाभिधः ॥ ४५ ॥ प्रत्यपरोक्षकस सद्वि- तीयत्वपूर्णता । विरुध्यते यत्तस्तस्माल्लक्षणा संप्रवर्तते ।। ४६ ॥ मानान्तरविरोध तु मुख्यार्थप परिग्रहे । मुख्यार्थेनाधिनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥४७॥ तत्चमस्यादिवास्येषु लक्षणा भाग- लक्षणा । सोऽहमित्यादिवारयस्थपदद्योरिव नापरा ॥ ४८ ।। अहंब्रीतियायार्थवीधो यावदीभवेत् । शमादिसहितस्तावद- भ्यसेच्छयणादिकम् ॥ ४९ ॥ श्रुत्याचार्यप्रसादन दृढो बोयो यदा भवेत् । निरस्ताशेपसंसारनिदानः पुरपस्तदा ॥ ५० ॥ चिशीर्णकार्यकरणो भूतमुक्ष्मैरनाकृतः । विमुक्तकर्मनिगड: सध एव विमुच्यते ॥ ५१ । प्रारब्धकर्मवेगेन जीवन्मुक्तो यदा भवेत् । किंचित्कालमनारधर्मरन्धस्य संक्षये ॥ ५२ ॥ निर- तातिशयानन्दं वैष्णावं परमं पदम् । पुनरावृत्तिरहितं कैरल्य -- ·हरिमीडेस्तोत्रम् । प्रतिपद्यते ॥ ५३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीम- छंकराचार्यविरचिता पाक्यवृत्तिः समाप्ता ॥ २२ ॥ परापूजा ॥ २३ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ पूर्णस्यावाहनं कुत्र सर्वाधारस्य चास- नम् । खच्छस्य याद्यमय च शुद्धसाचमनं कुतः ॥१॥ निर्मलस्य कुतः स्नान वस्त्र विश्वोदरस्य च । निरालम्बस्योप. वीतं पुष्पं निर्वासनस्य च ॥२॥ निर्लेपस कुतो गन्धो रम्य- स्याभरणं कुतः । नित्यवसस्य नैवेद्यस्ताम्बूलं च कुतो विभोः ॥३॥ प्रदक्षिणा ह्यनन्तस ह्यद्वयस्य कुतो नतिः । वेदवाक्य- वेद्यस्य कुतः स्तोत्रं विधीयते ॥४॥ स्वयंप्रकाशमानस्य कुतो नीराजनं विभोः । अन्तर्च हिश पूर्णस्य कथमुद्रासनं भवेत् ।।५।। एवमेव परा पूजा सर्वावस्थासु सर्वदा । एकजुधा तु देवेसे विधेया ब्रह्मवित्तमैः ॥ ६ ॥ इति परापूजा समाता ॥ २३ ॥ हरिमीडेस्तोत्रम् ॥ २४ ॥ ॐ परमात्मने नमः॥स्तोष्ये भक्त्या विष्णुमनादि जगदादि यस्मिन्नेतत्संसृतिचक्रं भ्रमतीत्थम् । यस्मिन् दृष्टे नश्यति तत्सं- मृतिचक्रं तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमोडे ॥१॥ यस्सैका- शादित्थमशेपं जगदेतत्प्रादुर्भूतं येन पिनद्धं पुनरित्थम् । येन व्याप्तं येन विवुद्धं सुखदुःखैस्तं संसार० ॥२॥ सर्वज्ञो यो यश्च हि सर्वः सकलो यो यश्चानन्दोऽनन्तगुणो यो गुणधामा। यश्चाव्यक्तो व्यस्तसमस्तः सह सद्यस्तं संसार० ॥३॥ यस्सा; वे.स.३ ·वेदान्तसमुचयः। दत्यनास्त्यपि नैनं परमार्थ दृश्यादन्यो निर्विषयज्ञानमयसात् । ज्ञाज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि सदा इस्सं संसार० ॥ ४ ॥ आचार्य- भ्यो लन्धसुमुक्ष्माच्युततत्त्वा वैराग्येणाभ्यासबलाचैव द्रदिना। भक्त्यैकाग्रध्यानपरा में विदुरीशं तं संसार० ॥ ५॥ प्राणा- नायम्योमिति चिचं हृदि रुद्धा नान्यन्मूला तत्पुनरव विला. यक्षिीणे चित्ते भाशिरसीति विदुर्य वं संसार० ॥ ६॥ यं ब्रह्माख्यं देवमनन्यं परिपूर्ण हुत्स्यं भक्तलभ्यम सूक्ष्ममत- यम् । ध्यासात्मस्थं ब्रह्मविदो यं विदुरीशं तं संसार ०६७।। मात्रातीतं स्वात्मविकाशात्मवियोधं ज्ञेयातीतं ज्ञानमयं हृद्युए- लभ्यम् । भावग्राद्यानन्दमनन्यं च विदुर्य तं संसार० ॥ ८ ॥ यघद्वेय वस्तु सतवं विपयाख्यं तत्तह्मवेति विदिला तदहं च । ध्यायत्येवं यं सनकाया मुनयोजे । संसार० ॥ ९ ॥ यवयं तनदहं नेति विहाय स्वात्मज्योतिनिमयानन्दमवा- ध्य । तसिनसीयात्मविदो यं विदुरीशं त संसार० ॥१०॥ हिला हिला दृश्यमशेपं सविकल्पं मला शिष्टं भादशिमा ग- गनाभम् । त्यक्ता देह यं प्रविशन्त्यच्युतभक्तास्त संसार ॥ ११ ॥ सर्वनात सर्वशरीरी न च सर्वः सर्व वेत्त्येवेह न ये वेति च सर्वः । सर्ववान्तयामितयेत्थं यमनन्यस्तं संसार० १२ ॥ सर्व दृष्ट्वा स्वात्माने युक्खा जगदेतदृष्ट्वात्मान चैपम- जं सर्वजनपु । सर्वात्मकोऽसीति विदुर्य जनहत्थं न संसार ॥१३॥ सर्वनैकः पश्यति जिप्रत्यथ मुझे प्रष्टा श्रोता युद्धाति चंत्याहुरिमं यम् । साक्षी चास्ते कर्तपु पश्यनिति चान्ये तं सं. सार० ॥ १४ ॥ पश्यन् शृण्वन्नर विजानवमयन् सन् जिन- विदेहमिमं जीवतयेत्थम् । इत्यात्मानं यं विदुरीसं विपपत्रं - ·हरिमीडेस्तोत्रम् । ते संसार० ॥१५॥ जाग्रदृष्ट्वा स्थूलपदार्थानथ मायां दृष्ट्वा खप्नेऽथापि सुपुप्तौ सुखनिद्राम् । इत्यात्मानं वीक्ष्य मुदास्ते च तुरीयेते संसार० ॥ १६ ॥ पश्यन् शुद्धोऽप्यक्षर एको गुण- भेदान्नानाकारान् स्फाटिकवद्भाति विचित्रः । भिन्नश्छिन्नथा- यमजः कर्मफलैर्यस्तं संसार० ॥ १७ ॥ ब्रह्मा विष्णू रुद्रहु ताशौ रविचन्द्राविन्द्रो वायुर्यज्ञ इतीत्थं परिकल्प्य । एक सन्तं यं बहुधा दुर्मतिभेदात्तं संसार० ॥ १८ ॥ सत्यं ज्ञानं शुद्धमनन्तं व्यतिरिक्तं शान्तं गूढं निष्कलमानन्दमनन्यम् । इत्याहादौ यं वरुणोऽसौ भृगवेज तं संसार०॥ १९ ॥ को- शानेतान्पञ्चरसादीनतिहाय ब्रह्मासीति स्वात्मनि निश्चित्य दृशिस्थः । पित्रादिष्टो वेद भृगुर्य ययुरन्त तं संसार० ॥२०॥ येनाविष्टो यस्य च शक्त्या यदधीनः क्षेत्रज्ञोऽयं कारयिता जन्तुषु कर्तुः । कर्ता भोक्ताऽऽत्मात्र हि चिच्छक्त्यधिरूढस्तं संसार० ॥ २१ ॥ सृष्ट्वा सर्व स्वात्मतर्यवेत्थमतक्यं व्याप्या- थान्तः कृत्स्नमिदं सृष्टमशेपम् । सच त्यचाभूत्परमात्मा स य एकस्तं संसार० ॥ २२॥ चेदान्तैश्वाध्यात्मिकशास्त्र पुराणः शास्त्रैश्वान्यैः साखततन्त्रैश्च यमीशम् । दृष्ट्वाथान्तश्चेतसि बुद्ध्या विविशुर्य तं संसार०॥२३॥ श्रद्धाभक्तिध्यानशमाधैर्यत- मानातुं शक्यो देव इहैवाशु यईशः। दुर्विज्ञेयो जन्मशतैश्वापि बिना तैस्तं संसार० ॥२४॥ यस्यातयं स्वात्मविभूतेः परमार्थ सर्व खल्चित्यत्र निरुक्तं श्रुतिविद्भिः। तजातिवादधितर- नागमभिन्नं तं संसार० ॥२५॥ दृष्ट्वा गीतावक्षरतवं विधि- नाजं भक्त्या गुालभ्य हृदिस्यं दृशिमात्रम् !ध्याला तसिन्न- स्म्यहमित्यत्र विदुर्य तं संसार० ॥ २६ ॥ क्षेत्रलं प्राप्य ·वेदान्तसमुश्चयः। विभुः पञ्चमुखर्यो भुतजत्रं भोग्यपदार्थान्प्रकृतिस्थः । क्षेत्र क्षेत्रेविन्दुवदेको बहुधाऽऽस्त तं संसार०॥ २७ ॥ युक्त्यालो- ख्य व्यासपचासत्र हि लभ्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञान्तरविद्भिः पुरुषा- ख्यः । योऽहं सोऽसौ सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य ते संसार० ॥ २८॥ एकीकृत्यानेकशरीरस्थमिमं शं यं विज्ञायेहैव स एवा- शु भवन्ति । यसिँल्लीना नेह पुनर्जन्म लभन्ते तं संसार १२९ ।। द्वन्द्वकसं सच मधुब्राह्मणवावयः कृखा शक्रोपासन- मासाद्य विभूत्या । योऽसौ सोऽहं सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसार० ॥३०॥ योऽयं देहे चेष्टयितान्तःकरणस्थः सूर्ये चासो तापयिता सोऽस्म्यहमेव । इत्यात्मक्योपासनया यं विदुरीशं तं संसार० ॥ ३१॥ विज्ञानांशो यस सतः शक्त्यधिरूढो बुद्धिर्बुद्धयत्यत्र बहिर्वोध्यपदार्थान् । नैवान्तस्यं बुद्ध्यति यं योधयितारं तं संसारः ॥ ३२॥ कोऽयं देहे देव इतीत्थं सुवि- चार्य ज्ञाता श्रोताऽऽनन्दयिता चप हि देवः । इत्यालोच्य ज्ञांशमिहासीति विदुर्य तं संसार० ॥ ३३॥ को छेवान्यादा- त्मनि न स्यादयमेप ह्येवानन्दःप्राणिति चापानिति चेति । इत्य- स्तिसं क्वत्युपपत्या श्रुतिरेपा सं संसार० ॥ ३४ ॥ प्राणो वाई वाक्भवणादीनि मनो वा बुद्धिर्वाहं व्यस्त उत्ताहोपि समस्तः । इत्यालोच्य ज्ञप्तिरिहासीति पिदुर्य तं संसार० ॥ ३५ ॥ नाई प्राणो नैव शरीरं न मनोऽहं नाहं पुद्धिर्नाहमहंकारधियो छ । योज ज्ञाशः सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसार० ॥ ३६ ।। सत्तामात्र फेवल विज्ञानमजं सत् सूक्ष्मं नित्यं तचमसीत्यात्म- मुताय । नानामन्ते माह पिता यं विभुमा त संसार॥३७॥ भूतामूर्ते पूर्वमपोशाथ समाधौ दृश्यं सर्व नेति च नतीति ·तत्त्ववोधः। विहाय । चैतन्यांशे खात्मनि सन्तं च विदुर्य तं संसार०॥३८॥ ओतं प्रोतं यत्र च सर्ग गगनान्तं यो स्थूलानण्वादिषु सिद्धो- ऽक्षरसंज्ञः । ज्ञाताऽतोऽन्यो नेत्युपलभ्यो न च वेद्यस्तं संसार ॥३९॥ तावत्सव सत्यमिवाभाति यदेतद्यावत्सोऽसीत्यात्मनि यो ज्ञो नहि दृष्टः। दृष्टे तस्मिन् सर्वमसत्यं भवतीदं तं संसार. ॥४०॥ रागामुक्तं लोहयुतं हेम यथायौ योगाष्टाङ्गरुज्वलि- तज्ञानमयानौ । दग्ध्वात्मानं शं परिशिष्टं च विदुर्य ते संसार ॥४१॥ यं विज्ञानज्योतिषमायं सुविभागं हृद्यकेंन्द्वम्योकस- मीयं तडिदाभम् । भक्त्याराध्येहै। विशन्त्यात्मनि सन्तं तं संसार० ॥४२॥ पायाद्भक्तं स्वात्मनि सन्तं पुरुष यो भवत्या स्तोतीत्याङ्गिरसं विष्णुरिमं माम् । इत्यात्मानं स्वात्मनि संहृत्य सदैकस्त संसार० ॥ ४३ ॥ इत्थं स्तोत्रं भक्तजनेड्यं भवभीति- ध्वान्ताभिं भगवत्यादीयमिदं यः । विष्णोर्लोकं पठति शृणोति नजति ज्ञो ज्ञानं ज्ञेयं स्वात्मनि चामोति मनुष्यः ॥४४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकराचा- र्यविरचितं हरिमीडेस्तोत्रं समाप्तम् ।। २४ ॥ तत्त्ववोधः ॥ २५ ॥ ॐ परमात्मने नमः॥ वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नसा ज्ञानप्रदं गुरुम् । मुमुक्षुणां हितार्थाय तत्वबोधोभिधीयते ॥१॥ साधनचतुष्टयसंपन्नाऽधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं तत्वविवेकप्र- कारं वक्ष्यामः ॥२॥ साधनचतुष्टयं किम् ॥ नित्यानित्यव- स्तुविवेकः (१) इहामुत्रार्थफलभोगविरागः (२) शमादि- परसंपत्तिः (३) मुमुक्षुसं चेति (४)॥३॥ नित्यानित्य- ·वेदान्तसमुचयः । पस्तुविवेकः कः । नित्यवस्खेकं ब्रह्म तव्यतिरिक्त सर्वमनित्यं । अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ॥ ४ ॥ चिरागः कः । इह स्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ॥ ५॥ शमादिसाधनसंपत्तिः का। शमो दभ उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं चेति ॥ ६॥ शमः का। मनोनिग्रहः । दमः कः । चक्षुरादिवायेन्द्रियनिग्रहः । उपरमः कः । स्वधर्मानुष्ठानमेव । तितिक्षा का शीतोष्णसुख- दुःखादिसहिष्णुतम् । श्रद्धा कीदृशी । गुरुवंदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा । समाधानं किम् । चितकाग्रता || मुमु. सुखं किम् । मोक्षो मे भूयादितीच्छा ।। ७ ।। एतत्साधनचतु- एयं ।। ततस्तत्वविवेकसाधिकारिणो भवति । तचाविवेक कः । आत्मा सत्यस्तदन्यत् सर्व मिथ्येति ।। ८॥ आत्मा को स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्यतिरिक्तः पंचकोशातीतः सन् अवस्था- जयसाक्षी सचिदानंदस्वरूपः सन् यस्तिष्ठति स आत्मा ॥९॥ स्थूलशरीरं किम् । पंचीकृतपंचमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्य सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरं अस्ति जायते वर्धते विपरिण- मते अपक्षीयते विनश्यतीति पड्विकारखदत्तत्स्थूलशरीरम् ॥१०॥ सूक्ष्मशरीरं किम् । अपंचीकृतपंचमहाभूतः कृ सत्कर्मजन्य सुखदुःखादिभोगसाधनं पंचज्ञानेन्द्रियाणि पंच कर्मेन्द्रियाणि पंचप्राणादयः मनश्चकं बुद्धिचैका एवं सप्तदशकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ॥ ११ ॥ श्रोत्रं सक् चक्षुः रसना माणं इति पंच ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रस्य दिग्देवता । चायुः । चक्षुपः सूर्यः । रसनाया वरुणः । प्राणस्य अधिनी इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः । श्रोत्रस विपयः शब्दग्रहणम् । खचो विपया स्पर्शग्रहणम् । चक्षुपो विषयः रूपंग्रहणम् । रसनाया ।

·तत्ववोधः। विषयः रसंग्रहणम् । घाणस विषयो गधग्रहणम् इति ।।१२ वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पंचकमंद्रियाणि ॥ वाचो देवता वहिः । हस्तयोरिंद्रः पादयोर्विष्णुः । पायोमत्युः । उपस्थस प्रजापतिः इति कर्मेन्द्रियदेवता वाचो विषयः भाषणम् । पाण्योपियः वस्तुग्रहणम् । पादयोपियः गमनम् । पायोर्वि- पयः मलत्यागः। उपस्थस्य विपयः आनंद इति ॥ कारणश- रीरं किम् । अनिर्याच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमा सत् स्वस्वरूपाज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् १३ ॥ अवस्थात्रयं किम् । जाग्रत्स्वमसुपुत्यवस्थाः ॥ १४ ॥ जायदवस्था का । श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियैः शब्दादिविषयैश्चं ज्ञायते इति यत् सा जाग्दवस्था । स्थूलशरीराभिमानी आत्मा विधे इत्युच्यते ।। १५ । स्वभावस्था केति चेत् । जायदवस्थायां यत् दृष्टं यच्छुतं तअनितासनया निद्रासमये यः प्रपंचः प्रती- यते सा समावस्था । सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा सैजस इत्यु- च्यते ॥ १६ ॥ अतः सुपुत्यवस्था का । अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्रानुभूयत इति सुपुष्यवस्था । का- रंणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ॥ १७॥ पंच कोशाः के । अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनं- दमयश्चेति ॥ १८ ॥ अनमयः कः । अबरसेनैव. भूला अमर- सेनैव इंद्धि प्राप्य अन्नरूपथिव्यां यदिलीयते तदनमयः फोशः ! स्यूंलशरीरम् ।। १९ ।। प्राणमयः कः । प्राणादिपंच- वायवः । वागादींद्रियपंचकं प्राणमयः ॥ २०॥ मनोमपः कोशः कः । मनय ज्ञानेंद्रियपंचकं मिलिला भवति स मनो- मयः कोरा ॥ २१॥ विज्ञानमयः कः । धुद्धिानेन्द्रियपंचक ·वेदान्तसमुच्चयः। मिलिखा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः ॥ २२ ॥ आनंद- मयः कः । एवमेव कारणशरीरभूताविद्यासमलिनसत्त्वं प्रिया- दिवृत्तिसहितं सत् आनंदमयः कोशः । एतत्कोशपंचकम् । मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणा: मदीयं मनश्च मदीया बुद्धिर्म- दीयं ज्ञानमिति खेनैव ज्ञायते । तद्यथा मदीयलेन ज्ञातं कट- ककुंडलगृहादिकं स्वमाद्भिन्नं तथा पंचकोशादिकं मदीयलेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥ २३ ॥ आत्मा तहिं कः। सचिदान- दखरूपः ॥ २४ ॥ सल्किं । कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।। चिकि । ज्ञानखरूपः ॥ आनंदः कः । सुखखरूपः॥ एवं सचिदानंदस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ॥ २५ ॥ अथ चतु- विशतितत्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ ब्रह्माश्रया सत्तर- जस्लमोगुणात्मिका माया अस्ति । तत आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः। वायोस्तेजः । तेजस आपः। अद्भयः पृथिवी ॥ २७॥ एतेषां पंचतत्त्वानां मध्ये आकाशस्य सात्विकांशान श्रोत्रंद्रियं संभूतम् । वायोः सात्विकांशात् खगिंद्रियं संभूतम् । अमेः साधिकांशात् चक्षुरिंद्रियं संमूतम् । जलस्य साचिका शाद रसनेंद्रियं संभूतम् । पृथिव्याः साविकांशाव प्राणेंद्रियं संभूतम् । एतेषां पंचतच्चानां समष्टिसात्त्विकांशात् मनोबुद्धश- हंकारचित्तांतःकरणानि संभूतानि ॥ २८ ॥ संकल्पविकल्पा- त्मकं मनः । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अहंकर्ता अहंकारः। चितनक चित्तम् । मनसो देवता चंद्रमा । युद्धमा । अहं. कारस्य रुद्रः । चित्तख वासुदेवः ॥ २९॥ एतेषां पंचतत्त्वानां मध्ये आकाशस्थ राजसांशात् वागिंद्रियं संभूतम् । बायो राज- सांशाद पाणींद्रियं संभूतम् । वहे. राजसांशात् पादेद्रियं संभू.

·तत्वबोधः ।
तम् । जलस्स राजसांशात् उपस्थेंद्रियं संभूतम् । पृथिव्या राज-
सांशात् गुदेंद्रियं संभूतम् । एतेषां समष्टिराजसांशात् पंच-
प्राणाः संभूताः ॥ ३०॥ एतेषां पंचतत्वानां तामसांशाद
पंचीकृतपंचतत्वानि भवति । पंचीकरणं कथं इति चेत् । एते.
पां पंचमहाभूतानां तामसांशस्वरूपं एक एक भूतं द्विधा विभ-
ज्य एकं एकमधं पृथक् तूप्णी व्यवस्थाप्य अपरं अपरं अर्ध
चतुर्धा विभज्य स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजन
कार्य । तदा पंचीकरणं भवति । एतेभ्यः पंचीकृतपंचमहाभू-
तेभ्यः स्थूलशरीरं भवति । एवं पिंडब्रह्मांडयोरैक्यं संभूतम्
॥ ३१ ॥ स्थूलशरीराभिमानी जीवनामकं ब्रह्मप्रतिषिवं भव-
ति । स एव जीवः प्रकृत्या स्वमात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ॥ ३२ ॥ मायो-
पाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते । एवं उपाधिभेदाजीवेश्वरभेदष्टि-
वित्पर्यतं तिष्ठति तावत्पर्यंत जन्ममरणादिरूपसंसारो न
निवर्तते तसात्कारणान जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ॥३३॥
ननु साहंकारस्य किंचिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहंकारस्य सर्वज्ञस्येश्व-
रख तत्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः सदुभयो।
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वाद् ॥ ३४ ॥ इति चेन स्थूलसूक्ष्मशरीरा-
मिमानी संपदवाच्यार्थः । उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदवासंपनं
शुद्धं चैतन्यं संपदलक्ष्यार्थः ॥ ३५ ॥ एवं सर्वज्ञलादिविशिष्ट
ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः । उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदल-
पार्थः । एवं च जीवेश्वरयोः चैतन्यरूपेणाऽभेदे याधकाभावः
॥ ३६॥ एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां प्रमाद्धिरुत्पना ते जीवन्मुक्ता इत्यर्थः ॥ ३७॥

·वेदान्तसमुच्चयः ।
ननु जीवन्मुक्तः कः ! यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं वारंगोऽहं
शुद्रोऽहमसीति दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुएं-
प: किंतु अमंगः सचिदानंदस्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वातर्यामी
चिदाकाशरूपोऽसीति दृढनिश्चयरूपीऽपरोक्षज्ञानवानं जीव-
न्मुक्तः ॥३४॥ ब्रह्मवाहमसीत्यपरोक्षजानेन निसिलकर्म-
धविनिर्मुक्तः सात् ॥ कर्माणि कतिविधानि संतीति चेद
आगामिसंचितप्रारब्धमेदेन विविधानि संति ।। ३९॥ ज्ञानो-
स्पस्यनंतरं ज्ञानिंदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म यदस्ति तदागामी-
त्यभिधीयते ॥ ४० ॥ संचितं कर्म किम् । अनंतकोटिजन्मना
बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं तिष्ठति तत्संचितं ज्ञेयम्
॥४१॥ प्रारब्धकर्म किमिति चैत् । इदं शरीरमुत्पाघ इह
लोके एवं मुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म वत्प्रारब्धं भोगेन नष्टं भव-
ति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ॥ ४२ ॥ संचितं कर्म
ब्रह्मचाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति । आगामि कर्म अपि
ज्ञानन नश्यति । किंच आगामिकर्मणां नलिनीदलगतजलवद
ज्ञानिनां संबंधो नास्ति ॥ ४३ ॥ किंच ये ज्ञानिने स्तुति
भजति अर्चति तान्प्रति ज्ञानिकृतम् आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निदति द्विपंति दुःसनदानं कुर्वति तान्प्रति ज्ञानि-
कृतं सर्व आगामि क्रियमाण यदवाच्यं कर्म पापात्मकं तद्द;
च्छति ॥ १४ ॥ तथा चात्मवित्संसार तीर्खा ब्रह्मानंद इहैव
प्रामोति । तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः॥४५॥ ननुं त्यजतुं
वा काश्या श्वपचय गृहेऽथवा ।। ज्ञानसंप्रातिसमये मुक्तोऽसौ
विगताशयः ।। इति स्मृतेश्च ।। ४७ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्य-
विरचितस्तत्ववोध समासः ॥ २५॥

·आत्मबोधः। आत्मबोधः ॥ २६ ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ तपोभिः क्षीणपापानां शान्तानां वीतरागिणाम् । मुमुक्षूणामपेक्ष्योऽयमात्मवोधो विधीयते बोधो न्यसाधनेभ्यो हि साक्षान्मोक्षकसाधनम् । पाकस्य वहि- वज्ज्ञानं विना मोक्षो न सिध्यति ॥२॥ अविरोधितया कर्म नाविद्या विनिवर्तयेत् । विद्याविद्यां निहन्त्येव तेजस्तिमिर- संघवत् ॥ ३ ॥ परिच्छिन्नमिवाज्ञानात्तनाशे सति केवलः ! स्वयं प्रकाशते छात्मा मेघापार्येऽशुमानिव ॥ ४ ॥ अज्ञानकलुप जीवं ज्ञानाभ्यासाद्धि निर्मलम् । कृता ज्ञानं स्वयं नश्येजलं कतकरेणुवत् ॥५॥ संसारः खमतुल्यो हि रागद्वेषादिसंकुलः। खकाले सत्यवद्धाति प्रयोधे सत्यसद्भवेत् ॥ ६॥ तावत्सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजतं यथा । यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधि- छानमद्वयम् ॥ ७॥ सच्चिदात्मन्यनुस्यूते नित्ये विष्णो प्रकल्पि- ताः । व्यक्तयो विविधाः सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥ ८॥ यथाकाशो हपीकेशो नानोपाधिगतो विभुः । वझेदागिन्नव- नीति तन्नाशे सति केवलः ॥ ९॥ नानोपाधिवशादेव जाति- वर्णाश्रमादयः । आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्णादिभेदवत् ॥१०॥ पञ्चीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम् । शरीरं सुखदु:- सानां मोगायतनमुच्यते ॥ ११॥ पञ्चप्राणमनोवृद्धिदशेन्द्रि- यसमन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माई भोगसाधनम् ॥१२॥ अनाद्यविद्याऽनिर्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते । उपा- चित्रितपादन्यमात्मानमवधारयेत् ॥ १३ ॥ पञ्चकोशादियो- गेन तत्तन्मय इव स्थितः। शुद्धामा नीलवस्त्रादियोगेन स्फ- ·वेदान्तसमुच्चयः। टिको यथा ॥ १४ ॥ वपुस्तुपादिभिः कोशयुक्तं युक्त्यावया- वतः । आत्मानमन्तरं शुद्धं विविच्यात्तन्दुलं यथा ॥ १५ ॥ सदा सर्वगतोप्यात्मा न सर्वत्रावभासते । बुद्धावेवावभासेते खच्छेषु प्रतिबिम्बवत् ॥ १६ ॥ देहेन्द्रियमनोयुद्धिप्रकृतिभ्यो विलक्षणम् । तद्वृत्तिसाक्षिणं विद्यादात्मानं राजवत्सदा ॥ १७॥ व्यायतेष्विन्द्रियेप्वात्मा व्यापारीवावियेकिनाम् । दृश्यतेनेपु धावत्सु धापन्निव यथा शशी ॥ १८ ॥ आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः । स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः ॥ १९ ॥ देहेन्द्रियगुणाकर्माण्यमले सच्चिदात्मनि । अध्यस्य- न्त्यविवेकेन गगने नीलतादिवत् ॥ २० ॥ अज्ञानान्मानसी- पाः कर्तृत्वादीनि चात्मनि । कल्प्यन्तेऽम्युगते चन्द्रे चलना. दि यथाम्भसः ।। २१ ।। रागच्छासुखदुःखादि युद्धौ सत्या प्रवर्तते । सुपुती नास्ति तन्नाशे तसाझुद्धेस्तु नात्मनः ॥ २२ ॥ प्रकाशोकस्य तोयस्य शैत्यममेर्यथोष्णता । समायः सचिदान- न्दनित्यनिर्मलतात्मनः ।। २३ ।। आत्मनः सचिदंशश्व युद्धे- तिरिति द्वयम् । संयोज्य चाविवेकन जानामीति प्रवर्तते।।२४।। आत्मनो विक्रिया नास्ति युद्धोधो न जालिति । जीवः सर्व- मलं ज्ञासा कर्ता द्रष्टेति मुह्यति ॥ २५ ॥ रजुसर्पपदात्मानं जीवं ज्ञाला भयं वहेत् । नाहं जीवः परात्मेति ज्ञातं निर्भयो भवेत् ॥ २६ ॥ आरमावभासयत्येको युद्धयादीनीन्द्रियाणि हि । दीपो घटादिवत्स्वात्मा जडैस्तैनावभासते ॥ २७ ॥ स्खयोघे नान्यबोधेच्छा बोधरूपतयात्मनः। न दीपस्थान्यदी- पेच्छा यथा स्वात्मा प्रकाशते ॥ २८ ॥ निपिध्य निखिलोपा- धीनेति नैतीति वाक्यतः । विद्यादक्यं महावाक्यर्जीवात्मपर- ·आत्मवोधः । मात्मनोः ।। २९ ।। आविद्यकं शरीरादि दृश्यं बुद्धवक्षरम् । एनहिलक्षणं विद्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् ॥ ३०॥ देहान्यतान में जन्म जराकार्यलयादयः । शब्दादिविपयैः सङ्गो निरिन्द्रि- यतया न च ॥३१॥ अमनस्तान मे दुःखरागद्वेषभयादयः । अप्राणो हमनाः शुभ्र इत्यादिश्रुतिशासनात् ॥३२॥ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरञ्जनःनिर्विकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽसि निर्मलः ॥ ३३ ॥ अहमाकाशवत्सर्वपहिरन्त- र्गतोऽच्युतः । सदा सर्वसमः शुद्धो निःसङ्गो निर्मलोऽचल: ॥३४॥ नित्यशुद्धविमुक्तकमखण्डानन्दमद्वयम् । सत्यं ज्ञानम- नन्तं यत्परं ब्रह्माहमेव तत् ॥ ३५ ॥ एवं निरन्तराभ्यस्ता ब्रह्मवासीति वासना । हरत्यविधाविक्षोभान रोगानिक रसा- यनम् ॥ ३६॥ विविक्तदेश आसीनो विरागो विजितेन्द्रियः। भावयेदेकमात्मानं तमनन्तमनन्यधीः ॥ ३७॥ आत्मन्येवा- खिलं दृश्यं प्रविलाप्य धियः सुधीः । भावयेदेकमात्मानं निर्म- लाकाशवत्सदा ॥ ३८ ॥ रूपवर्णादिकं सर्व विहाय परमार्थ- विद् । परिपूर्णचिदानन्दस्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ३९ ॥ ज्ञाज्ञान- ज्ञेयभेदः परात्मनि न विद्यते । चिदानन्दैकरूपलाद्दीप्यते स्वय- मेव हि ॥४०॥ एवमात्मारणौ ध्यानमन्धने सततं कृते । उदितावगतिर्चाला सर्वाज्ञानेन्धनं दहेत् ॥ ४१ ॥ अरुणेनेव चोधेन पूर्वसन्तमसे हते तत आविर्भवेदात्मा खयमेवांशुमा- निव ॥४२॥ आत्मा तु सततं प्राप्तोऽप्यप्रासवदविद्यया । तन्नाशे प्राप्तवद्भाति वकण्ठाभरणं यथा ॥४३॥ स्थाणौ पुरु- पबद्धान्त्या कृता ब्रह्मणि जीवता । जीवस्य ताचिके रूप तसिन् दृष्टे निवर्तते ॥ ४४ ॥ तवस्वरूपानुभवादुत्पन्न ज्ञान-

·४६
वेदान्तसमुश्यः ।
..
M
मञ्जसा । अहं ममेति चाज्ञानं बाधते दिग्भ्रमादिवत् ॥ ४५ ॥
सम्याग्विज्ञानवान्योगी खात्मन्येवाखिलं स्थितम् । एवं चसर्वमा.
सानमीक्षते ज्ञानचक्षुर ॥ ४६॥ आत्मवेदं जगत्सर्वमात्म-
नोऽन्यन्न विद्यते । मृदो यद्ववटादीनि खात्मानं सर्वमीक्षते
॥४७॥ जीवन्मुक्तस्तु
दानन्दरूपलाद्भवेद्भमरकी
रागद्वेषादिराक्षसान् । योगी शान्तिसमायुक्तो यात्मारामो
विराजते ॥ ४९ ।। उपाधिस्मोपि तद्धमैंने लिप्तो व्योमवन्मु-
निः । सर्वविन्मूढबत्तिष्ठेदसक्तो वायुवञ्चरेत् ॥ ५० ॥ वाह्यां
नित्यसुसासक्ति हिवात्मसुसनिकृतः । घटस्थदीपवत् खच्छा
स्वान्तरेव प्रकाशते ॥५१॥ उपाधिविलयाद्विष्णौ निर्विशेष
विशेन्मुनिः । जले जलं वियद्योग्नि तेजस्तेजसि वा यथा।।५२।।
यल्लामानापरो लामो यत्सुसानापरं सुसम् । यज्ज्ञानानापर
ज्ञानं तदेत्यवधारयेत् ॥ ५३ ॥ यदृष्ट्वा न परं दृश्यं यद्भूला
न पुनर्भवः । यज्ज्ञासा न परं ज्ञेयं तद्रोत्यवधारयेत् ॥ ५४॥
तिर्यगूमधः पूर्ण सचिदानन्दमव्ययम् । अनन्तं नित्यमे
यत्तहोत्यपधारयेत् ॥ ५५ ॥ अतबावृत्तिरूपेण वेदान्तैर्लक्ष्य-
तेऽव्ययम् । असण्डानन्दमेकं यतीत्यवधारयेत् ॥५६॥
अखण्डानन्दरूपस्य तस्यानन्दलवाश्रिताः । असाधास्तारतस्येन
भवन्त्यानन्दिनोसिलाः ॥ ५७ ॥ तद्युक्तमखिलं वस्तु व्यर-
हारस्तदुन्धितः । तसारसर्वगतं ब्रह्म क्षीरे सपिरिवासिले॥५८॥
अनण्वस्थूलमहस्समदीर्घमजमव्ययम् । अरूपगुणवर्णाख्यं तद्र-
होत्सवधारयेत् ।। ५९ ॥ यद्भासा भासतेोदि भास्य॑यतु च
भास्यते । येन सर्वमिदं भानि नहोत्सवधारयेत् ॥ ६॥

·वाक्यसुधा) स्वयमन्तहिाप्य भासयन्नखिलं जगत् । ब्रह्म प्रकाशते पहि- प्रतमायसपिण्डवत् ॥ ६१॥ जगद्विलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किंचन । ब्रह्मान्यद्भाति चेन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ।। ६२|| दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् । तत्त्वज्ञानाच तद्ब्रह्म सनिदानन्दमद्वयम् ।। ६३ ।। सर्वगं सचिदात्मानं ज्ञानचक्षु- निरीक्षवे । अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भावन्तं भानुमन्धवत् ॥ ६४ ॥ श्रवणादिमिरुद्दीप्तो ज्ञानाग्निपरितापितः ।जीवः सर्वमलान्मुक्तः वर्णवयोतते स्वयम् ।। ६५ ।। हृदाकाशोदितो ह्यात्मा योध- भानुलमोपहत् । सर्वव्यापी सर्वधारी भाति सर्व प्रकाशते ।। ६६ ।। दिन्देशकालाधनपेक्ष्यः सर्वगं शीतादिहृन्नित्यसुखं निरजनम् । यः स्वात्मृतीर्थ भजते विनिष्क्रियः स सर्ववित्स- वंगतोऽमृतो भवेत् ॥ ६७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका- चार्यश्रीमच्छंकराचार्यकृत आत्मबोधः समाप्तः ।। २६ ।। वाक्यसुधा ॥ २७ ॥ ॐ परमात्मने नमः ।। रूपं दृश्यं लोचनं दृक् तदृश्यं द्रष्ट मानसं । दृश्या धीवृत्तयः साक्षी गेव न तु दृश्यते ॥ १॥ नीलपीतस्थूलसूक्ष्महखदीर्यादिभेदतः । नानाविधानि रूपाणि पश्यल्लोचनमेकधा ॥ २॥ आन्ध्यमान्यपटुत्वेपु नेत्रधर्मप्यने - कधा । संकल्पयन्मनः श्रोत्रलगादी योग्यतामिति ॥३॥ कामः संकल्पसंदेहौ श्रद्धाश्रद्धे धृतीतरे । हीमीरित्यवमादी- भासयत्येकधा चितिः ॥ ४ ॥ नोदेति नास्तमेत्येषा न वृद्धि याति न क्षयं । स्वयं तथाविधान्यानि भासयेत्साधनं विना ॥५॥ चिच्छायावेशतो युद्धी भानं धीस्तु द्विधा स्थिता ।

·४८ वेदान्तममुगयः। एकाहंकृतिरन्या सादन्तःकरणरूपिणी ॥ ६॥ छायाहंकार- योरक्यं तप्तायःपिंडवन्मतम् । तदहंकारतादात्म्याहयेतनता- मियात् ।। ७ ।। अहंकारस वादात्म्यं चिच्छायादेहसाक्षिभिः । सहज कर्मजं भ्रान्तिजन्यं च विविधं क्रमात् ।। ८ ॥ संबन्धि- मोः सतोर्नास्ति निवृत्तिः सहजस तु । कर्मक्षयात्प्रयोधाच निवर्तत क्रमादुभे ॥९॥ अहंकारलये मुप्ती भवेद्देहोप्यचेतनः। अहंकृतिविकारोत्यः स्वप्नः मर्मस्तु जागरः ॥ १०॥ अंतःकर- प्रवृत्तिम्तु चितिन्छार्यस्यमागता । वामनाः कल्पयत्येव बोधे- ऽक्षपियान्न हि ॥ ११॥ मनोहंकृत्युपादानं लिंगमेकं जडा- त्मकं । अवस्थात्रयमन्वेति जायते म्रियतेऽपिवा ॥१२॥ शक्ति- इयं हि मायाया विक्षेपावृत्तिरूपकम् । विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादिन- ह्याण्डान्तं जगत्सृजेत् ॥ १३ ॥ अन्तईग्दृश्ययोर्भेदं यहिश्च ब्रह्मसर्गयोः । या वृणोत्यपरा शक्तिः सा संसारस कारणं ॥१४॥ सृष्टिाम ब्रह्मरूपे सच्चिदानंदवस्तुनि । अम्बुफेना- दिवत्सर्व नामरूपप्रसारणम् ।। १५ ।। साक्षिणः पुरतो भाति लिङ्गदेहेन संयुतः । चितिच्छायासमावेशाजीवः साद्यावहा- रिका ॥१६॥ अस जीवसमारोपात्साक्षिण्यपि च भासते । आवृत्तौ तु विनष्टायां भेदजातं प्रयाति तत् ॥ १७ ॥ सर्गस ब्रह्मणस्त दमावृत्य तिष्ठति । या शक्तिस्तदशाब्रह्म विकृत- त्वेन भासते ॥ १८॥ अत्राप्यावृत्तिनाशेन विभाति ब्रह्मस- गेयोः । भेदस्ततो विकारः सात्सर्गेन ब्रह्मणि कचित् ॥ १९॥ अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् । आयं त्रयं ब्रह्मरूपं जगदूपं ततो दूपम् ॥ २० ॥ सवाय्यमिजलो:षु देवतियङ्ग रादिषु । अभिनासच्चिदानंदाद्भियते रूपनामनी ॥ २१ ॥ ।

·वाक्यसुधा। उपेक्ष्य नामरूपे द्वे सचिदानंदचस्तुनि । समाधि सर्वदा कुर्या- दृदये वाथवा बहिः ॥ २२ ॥ सविकल्पोऽविकल्पच समाधि- विविधो हदि । दृश्यशब्दानुबंधेन सविकल्पः पुनद्विधा ॥ २३ ॥ कामाद्याश्चित्तसादृश्यात्तत्साक्षित्वेन चेतनाम् । ध्या- येदृश्यानुविद्धोयं समाधिः सविकल्पकः ॥ २४ ॥ असंग: सचिदानंदस्वप्रभो द्वैतवर्जितः । असीति शब्दविद्धोयं सविकल्प: समाहितः ॥ २५ ॥ खानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दावुपेक्ष्यतु । निर्विकल्पः समाधिः सानिर्वातस्थलदीपवत् ॥ २६ ॥ हृदि च बाह्यदेशेपि यस्मिन्कस्मिंश्च वस्तुनि । समाधिरायः सन्माने नामरूपे पृथक्स्थितः ॥ २७ ॥ अखण्डैकरसं वस्तु सच्चिदानं- दलक्षणम् । इत्यविच्छिन्नचितेऽयं समाधिर्मध्यमो भवेत् ॥ २८ ॥ स्तव्यभायो रसास्वादात्तृतीयः पूर्ववन्मतः । एतैः समाधिभिः पइभिनयेत्कालं निरन्तरम् ।। २९ ॥ देहाभिमान गलिते विज्ञा- ते परमात्मनि । यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ॥३०॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्टे परावरे ॥ ३१॥ अवच्छिन्नश्चिदाभासस्त- तीयः स्वमकल्पितः । विज्ञेयस्त्रिविधो जीवस्तत्रायः पारमा- र्थिकः ॥ ३२॥ अवच्छेदः कल्पितः स्यादवच्छेद्यं तु वास्तवम् । तसिन्जीवत्वमारोपाद्ब्रह्मलं तु स्वभावतः ॥ ३३ ॥ अवच्छिन्न. स्य जीवस्य तादात्म्यं ब्रह्मणा सह । तत्त्वमस्यादिवाक्यानि जगु- नेतरजीवयोः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मण्यवस्थिता माया विक्षेपावृतिस- पिका । आवृत्याखण्डता तसिञ्जगजीवौ प्रकल्पयेत् ॥ ३५ ॥ जीवो धीस्थश्चिदाभासो जगत्स्याद्भूतभौतिकम् । अनादिकाल- मारभ्य मोक्षारपूर्वमिदं द्वयम् ।। ३६॥ चिदाभासे स्थिता निद्रा ·वेदान्तसमुघयः। विक्षेपावृतिरूपिणी । आवृत्य जीवजगती पूर्व नून कल्पयेत् ॥ ३७ ॥ प्रतीतिकाल एवते स्थितखात्प्रातिभासिके । न हि स्वप्नप्रबुद्धस्य पुनः स्वप्ने स्थितिस्तयोः ॥ ३८ ॥ प्रातिमासिकजी- वस्तु जगतत्प्रातिमासिकम् । वास्तवं मन्यते यस्तु मिथ्येति च्यावहारिकः ।। ३९ ॥ व्यावहारिकजीवस्तु जगत्तव्यावहारि- कम् । सत्ये प्रत्येति मिध्येति मन्यते पारमार्थिकः ।। ५० ॥ पारमार्थिकजीवस्तु ब्रह्मकं पारमार्थिकम् । प्रत्येति वीक्षते नान्यद्वीक्षेत्तचनृतात्मना ।। ४१ ॥ माधुर्यद्रवशत्यादिजलधर्मा- स्तरंगके । अनुगम्यापि तनिष्टे फेनेप्यनुगता यथा ।। ४२ ॥ प्रातिभासिकजीवस्य लये स्युर्व्यावहारिक । तल्लये सचिदा- नंदाः पर्यवस्यन्ति साक्षिणि ।। ४३ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्य- विरचितवाक्यसुधा संपूर्णा ॥ २७ ॥ अथाऽपरोक्षानुभूतिप्रारम्भः ॥ २८ ॥ ॐपरमात्मने नमः ॥ श्रीहरि परमानन्दमुपदेवारमीश्य- रम् । व्यापकं सर्वलोकानां कारणं वं नमाम्यहम् ॥ १ ॥ अपरोक्षानुभूति प्रोच्यते मोक्षसिद्धये । सद्भिरेख प्रयतन धीक्षणीया मुहुर्मुहुः ॥ २ ॥ सवर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितो- पणात् । साधनं प्रमवत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मा- दिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषयेष्वनु । यथैव काकविष्ठायां वैराग्य सद्धि निर्मलम् ॥ ४॥ नित्यमात्मखरूपं हि दृश्यं सद्विपरीत- गम् । एवं यो निश्चयः सम्यग्वियको वस्तुनः स वै ॥ ५ ॥ 'सदैव वासनात्यागः शमोध्यमिति शन्दितः । निग्रहो बाह्यय- चीनां दम इत्यभिधीयते ॥ ६॥ विषयेभ्यः परावृत्तिः परमो- ·अपरोक्षानुभूतिः। परतिहिं सा । सहनं सर्वदुःखानां तितिक्षा सा शुभा मता ॥७॥ निगमाचार्यवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता । चित्तै- कायं तु सल्लक्ष्ये समाधानमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥ संसारबन्ध- निर्मुक्तिः कथं में स्थात्कदा विधे । इति या सुद्धा बुद्धि- क्तच्या सा मुमुक्षुता ॥ ९ ॥ उक्तसाधनयुक्तन विचारः पुरुषे- ण हि । कर्तव्यो ज्ञानसिद्ध्यर्थमात्मनः शुभमिच्छता ॥ १०॥ नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः । यथा पदार्थमानं हि प्रकाशन विना कचित् ॥११॥ कोऽहं कथमिदं जातं को पै कर्ताऽस्य विद्यते। उपादानं किमस्तीह विचारः सो. ऽयमीदृशः ॥१२॥ नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा । एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १३ ।। अज्ञानप्र- भवं सर्व ज्ञानेन प्रविलीयते । संकल्पो विविधः कर्ता विचा- रः सोऽयमीदृशः॥१४॥ एतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मं सद- व्ययम् । यथैव मृद्धटादीनां विचारः सोऽयमीदृशः ।। १५ ॥ अहमेकोऽपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः । तदहं नात्र संदेहो विचारः सोऽयसीदृशः ॥ १६ ॥ आत्मा विनिष्कलो खेको देहो बहुभिरावृतः । तयोरक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ।। १७॥ आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो पायो नियम्यकः । तयोरक्यं० ०॥ १८ ॥ आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसमयो- ऽशुचिः । तयोरैक्यं ॥ १९ ॥ आत्मा प्रकाशक: स्वच्छो देहस्तामस उच्यते । तयोरक्यं० ॥२०॥ आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोनित्यो घसन्मयः । तयोरैक्य० ॥ २१ ॥ आत्म- नस्तत्प्रकाशसं यत्पदार्थावभासनम् । नाग्यादिदीप्तिवद्दीनि- भवत्यान्ध्यं यतो निशि ॥ २२ ॥ देहोऽहमित्लयं मूढो धृता

·वेदान्तसमुच्चयः।
तिष्ठत्सहो जनः । ममायमित्लपि ज्ञासा घरद्रदेव सर्वदा
॥ २३ ॥ ब्रह्मयाहं समः शान्तः सचिदानन्दलक्षणः । नाह
देहो यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते चुधः ॥ २४ ॥ निर्विकारो
निराकारी निरवद्योऽहमव्ययः । नाहं देहो यसदूपो ज्ञानमि-
स्युच्यते युधः ॥ २५ ॥ निरामयो निरामामो निर्विकल्पोह-
मातवः । नाहं देहो० ॥ २६ ॥ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो
नित्यमुक्तोऽहमन्युतः । माहं देहो० ॥ २७॥ निर्मलो नि-
थलोऽनन्तः शुद्धोऽहमजगेऽमरः । नाहं देहो० ॥ २८ ॥
खदेहे शोभनं सन्तं पुरुषाव्यं च संमतम् । किं मूर्स शून्य-
मात्मानं देहातीतं करोपि भोः ॥ २९ ॥ स्वात्मानं शृणु मुस
सं श्रुत्या युक्त्या च पूरुपम् । देहातीतं मदाकारं मुदुर्दश
भवादृशः ॥३०॥ अहंशब्देन विख्यात एक एव स्थितः परः।
स्थूलस्वनेकतां प्राप्तः कथं स्पाइहकः पुमान् ॥ ३१ ॥
अहं द्रकृतया सिद्धो देहो दृश्यतया स्थितः । ममायमिति निर्दे-
शात्कथं ॥ ३२ ।। अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकार-
वान् । इति प्रतीयते साक्षात्कथं० ॥ ३३ ॥ यस्मात्परमिति
श्रुत्या तया पुरुषलक्षणम् । विनिर्णीतं विम्देन कथं ॥३४॥
सर्व पुरुष एवेति मूक्ते पुरुपसंज्ञिते । अप्युच्यते यतः श्रुत्या
कथं० ॥ ३५ असङ्गः पुरुषः प्रोक्तो बृहदारण्यकेऽपि च ।
अनन्तमलसंश्लिष्टः कथं० ॥३६॥ तत्रय च समाख्यातः स्वयं-
ज्योतिर्हि पूरुषः । जडः परप्रकाश्योऽसौ कथं० ॥ ३७ ।।
प्रोक्तोऽपि कर्मकाण्डेन ह्यात्मा देहाद्विलक्षणः । नित्यश्च तत्फलं
मुंक्त देहपावादनन्तरम् ॥३८॥ लिङ्गं चानेकसंयुक्तं चलं दृश्यं
पिकारि च । अध्यापकमसद्रूपं तत्कथं स्वारशुमानयम् ॥३९॥

·अपरोक्षानुभूतिः। एवं देहवयादन्य आत्मपूरुप ईश्वरः । सर्वात्मा सर्वरूपच सर्वातीतोऽहमव्ययः॥ ४० ॥ इत्यात्मदेहभागेन प्रपञ्चस्यैव सत्यता । यथोक्ता तर्कशाखेण ततः किं पुरुषार्थता ॥ ११ ॥ इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मवं निवारितम् । इदानी देहभेदस्य घसत्त्वं स्फुटमुच्यते ॥४२॥ चैतन्यस्यैकरूपता दो युक्तो न कहिंचित् । जीवलं च मृपा ज्ञेयं रजौ सर्पग्रहो यथा ।। ४३॥ रज्ज्वज्ञानात् क्षण व यद्रहिं सर्पिणी । भाति तद्वचितिः साक्षादिवाकारण केवला ॥४४॥ उपादानं अपञ्चस्य ब्रह्मणो- ऽन्यन विद्यते । तसात्सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवास्ति न चेतरत्॥४५॥ व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् । इति ज्ञाते पर तच्चे भेदसावसरः कुतः ॥ ४६॥ श्रुत्या निवारितं ननं नानावं स्वमुखेन हि । कथं भासो भवेदन्यः स्थिते चाद्वयका- रणे ॥४७॥ दोपोपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मृत्युं स गच्छ- ति । इह पश्यति मानावं मायया वञ्चितो नरः ॥४८॥ ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः । तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवधारयेत् ॥ ४९ ॥ ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च । कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति श्रुतिजंगी ॥ ५० ॥ सुवर्णाजायमानस्य सुवर्णवं च शाम्धतम् । ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मलं च तथा भवेत् ॥५१॥ स्वल्पमप्यन्तरं कृखा जीवात्मपरमात्मनोः । यः संतिष्ठति मूढात्मा भयं तस्याभिभाषितम् ॥ ५२ ॥ यत्राज्ञानाद्भवेद्वैतमितरस्तत्र पश्य- ति । आत्मलेन यदा सर्व नेतरस्तन चावपि ॥ ५३ ।। यमिन्सर्वाणि भूतानि यात्मत्वेन विजानतः । न चै तस्य भवेन्मोहोन च शोकोऽद्वितीयतः ॥५४॥ अयमात्मा हि ·५४ वेदान्तसमुच्चयः। ब्रह्मव सर्वात्मकतया स्थितः । इति निर्धारित श्रुत्या बृहदार- ण्यसंस्थया ।। ५५ ॥ अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् । असद्रूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणवाधतः ॥५६॥ समो. जागरणेऽलीकः स्वप्नेऽपि जागरो न हि । द्वयमेव लये नास्ति लयोपि ह्युभयोन च ॥ ५७ ॥ त्रयमेवं भवेन्मिथ्या गुणत्रय- विनिर्मितम् । अथ द्रष्टा गुणातीतो नित्यो टेकश्चिदात्मकः ॥५८ ॥ यद्वन्मृदि घटभ्रान्ति शुक्तौ वा रजतस्थितिम् । तद्व- ब्रह्मणि जीवसं वीक्ष्यमाणे न पश्यति ॥ ५९॥ यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा । शुक्ती हि रजतख्याति - वशब्दस्तथा परे ॥६०॥ यथैव व्योग्नि नीलवं यथा नीरं मरु- स्थले । पुरुपसं यथा स्थाणो सद्विश्वं चिदात्मनि ॥ ६१ ॥ यथैव शून्ये चैतालो गन्धर्वाणां पुरं यथा । यथाकाशे द्विच- न्द्रलं तद्वत्सत्य जगस्थितिः ॥६२॥ यथा तरङ्गकल्लोलर्जलमेव स्फुरत्यलम् । पात्ररूपेण तानं हि ब्रह्माण्डौघैस्तथात्मता ॥३॥ घटनामा यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः । जगन्नाम्ना चिदा- भाति ज्ञेयं तत्तदभावतः॥६४ ॥ सर्वोपि व्यवहारस्तु ब्रह्मणा क्रियते जनः । अज्ञानान विजानन्ति मृदेव हि घटादिकम् ॥६५॥ कार्यकारणता नित्यमास्ते घटमृदोर्यथा । तथैव श्रुति- युक्तिभ्यां प्रपञ्चब्रह्मणोरिह ।। ६६ ।। गृह्यमाणे घटे यद्वन्मू- त्तिका याति चै बलात् । वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चेऽपि ब्रह्मयाभाति मासुरम् ॥ ६७ ॥ स हैवात्मा विशुद्धोऽस्ति शुद्धो भाति व सदा । यथैव द्विविधा रजुज्ञानिनोऽज्ञानिनोऽनिशम् ।। ६८ ॥ यथैव मृन्मयः कुंभन्तद्वदेहोपि चिन्मयः । आत्मानात्मविभा- गोऽयं मुधव क्रियतेसुधैः ॥ ६९ ॥ सर्पसेन यथा रज्जू रजत- ·अथाऽपरोक्षानुभूति । खेन शुक्तिका । विनिर्णीता विमूढेन देहलेन तथात्मता ॥७॥ घटलेन यथा पृथ्वी पटलेनैव तन्तवः । विनिर्माता विमूढेन देहलेन तथात्मता ।। ७१॥ कनकं कुण्डलतेन तरंगखेन वैज- लम् । विनिर्णीतं० ॥ ७२ ॥ पुरुपले यथा स्थाणुर्जलनेन मरीचिका । विनिीता०॥७३ ।। गृहलेनैव काष्ठानि खड्ग- खेनैव लोहता । विनिर्णीता० ॥ ७४ ॥ यथा वृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्य चित् । तद्वदात्मनि देहलं पश्यत्यज्ञानयो- गतः ॥ ७५ ॥ पोतेन गच्छतः पुंसः सर्व भातीय चञ्चलंम् । तद्वदा० ॥७६ ।। पीतलं हि यथा शुभ्रे दोपाद्भवति कस्स चित् । तद० ।। ७७ ।। चक्षुा भ्रमशीलाभ्यां सर्व भाति भ्रमात्मकम् । तद० ॥ ७ ॥ अलातं भ्रमणेनैव वर्तुलं भाति सूर्यवत् । तद्वदा० ॥ ७॥ महत्त्व सर्ववस्तूनामणुलं पति- दूरतः । तद्वदा० ॥८० ॥ मुहमले सर्वभावानां स्थूलत्वं चोप- नेत्रतः । तद्वदा ॥ ८१ ॥ काचभूमी जलसं वा जलभूमी हि काचता । तद्वदा ॥ ८२॥ यद्वदनौ मणिलं हि मणौ वा चह्निता पुनः । तद्वदा० ॥८३॥ अभेपु सत्सु धावत्सु सोमो धावति भाति । तद्वदा ॥८४॥ यथैव दिग्विपर्यासो मोहा- द्भवति कस्यचित् । तद्वदा० ।। ८५ ॥ यथा शशी जले भाति चञ्चलखेन कस्यचित् । तद्वदा० ॥८६॥ एवमात्मन्यविद्यातो देहाध्यासो हि जायते 1 स एवात्मपरिज्ञानाल्लीयते च परात्म- नि ।। ८७॥ सर्वमात्मतया ज्ञातं जगत्स्थावरजंगमम् । अभा- वात्सर्वभावानां देहस्स चात्मता कुतः ।।८८॥ आत्मानं सततं जानकालं नय महाद्युते । प्रारब्धमखिलं मुंजनोद्वेगं कर्तुमर्ह- सि ॥ ८९ ॥ उत्पन्नेप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । इति ·वेदान्तसमुञ्चयः। यच्छ्यते शास्त्रे वन्निराक्रियतेऽधुना ।। ९० ॥ तत्वज्ञानोदया- दूर्ष प्रारब्धं नैव विद्यते । देहादीनामसचात्तु यथा खमो विनो- वतः ॥ ९१ ॥ कर्म जन्मान्तरीयं यत्मारब्धमिति कीर्तितम् । तत्तु जन्मान्तराभानात्युमो नास्ति कहिंचित् ॥ ९२ ॥ म्वन- देहो यथाध्यस्तस्तथैनायं हि देहकः । अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्मामारे हि तत्तुतः ॥ ९३ ॥ उपादानं प्रपश्चस्स मुन्ना. उसेव कथ्यते । अज्ञानं चैर वेदान्तस्तसिन्नर क विश्वता ॥ ९४ ॥ यथा रजु परित्यज्य सपं गृह्णाति वै श्रमात् । तद्व- सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः ।। ९५ ।। रज्जुरूपे परि- ज्ञाते सर्पसण्डं न तिष्ठति । अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपश्चः शू- न्यतां गतः ॥९६ ॥ देहस्यापि प्रपञ्चसापारब्धावस्थितिः बुतः । अज्ञानिजनयोधार्थ प्रारब्धं वक्ति श्रुतिः ॥ ९७ ॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्टे परावरे । बहुत्वं तनिषेधार्थ श्रुत्या गीतं च यत्स्फुटम् ॥ ९८ ॥ उच्यतेलाचतत्तदान- र्थद्वयागमः । चेदान्तमतहानं च यतो ज्ञानमिति थुतिः ॥१९॥ त्रिपञ्चांगान्यथो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्य हि लब्धये। तच्च सयः सदा कार्य निदिध्यासनमेन तु ॥ १०० ॥ नित्याभ्यासाते प्राप्तिन भवे- सचिदात्मनः । तमाम निदि यासजिज्ञासुः श्रेयमे चिरम् ॥१०१॥ यमो हि नियमस्त्यागो मौनं देशश्व कालता। आमनं मूलान्धव देहसाम्यं च दृस्थितिः ॥ १०२ ॥ प्राण- संयमनं चा प्रत्याहारश्च धारणा | आत्मध्यानं समाधिव प्रोक्तान्यगानि वै कमात् ॥ १०३ ॥ मयं ब्रह्मेति विज्ञानादि- द्रियग्रामसंयमः । यमोऽयमिति संप्रोक्तोऽभ्यमनीयो मुहुर्मुहुः ॥ १०४ ॥ सजातीयवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः। नियमो ·अपरोक्षानुभूतिः। हि परानन्दो नियमास्क्रियते बुधैः॥१०५।। त्यागःप्रपश्चरू- पस्य चिदात्मत्वावलोकनात् । त्यागो हि महतां पूज्यः सद्यो मोक्षमयो यतः ॥ १०६ ॥ यस्माद्वाची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। यन्मौनं योगिभिर्गम्यं तद्भवेत्सर्वदा युधः ।। १०७ ॥ वाचो यस्मानिवर्तन्ते तद्वक्तुं केन शक्यते । प्रपञ्चो यदि वक्त- व्यः सोपि शब्दविवर्जितः॥१८॥ इति वा तद्भवेन्मौनं सतां सहजसंज्ञितम् । गिरा मौनं तु बालानां प्रयुक्तं ब्रह्मवादिमिः ॥१०९ ॥ आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते । येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः॥११०॥ कलना- सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निर्मपतः । कालशब्देन निर्दिष्टो खख- ण्डानन्द अद्वयः॥१११॥ सुखेनैव भवेद्यसिनजसं ब्रह्मचिंत- नम् । आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सुखनाशनम् ॥ ११२ ।। सिद्धं यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम् । यसिन्सिद्धाः समाविष्टास्तद्वै सिद्धासनं विदुः ।। ११३ ।। यन्मूलं सर्वभूतानां यन्मूलं चित्तवन्धनं । मूलबन्धः सदा सेव्यो योग्योसौ राजयो- गिनाम् ।। ११४॥ अंगानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीयते । नोचेन्नैव समानसमृजुलं शुष्कवृक्षवत् ॥ ११५ ॥ दृष्टि ज्ञान- मयी कृता पश्यद्रह्ममयं जगत् । सा दृष्टिः परमोदारा न नासा- यावलोकिनी ॥ ११६ ॥ दृष्टिदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र चा भवेत् । दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासायावलोकिनी ॥ ११७ ।। चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मखेनैव भावनात् । निरोधः सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते ।। ११८ ॥ निधनं प्रपञ्चस्य रेचका- ख्यः समीरणः । ब्रह्मैवासीति या वृत्तिः पूरको वायुरीरितः ॥ ११९ ॥ ततस्तद्वृत्तिनश्चल्यं कुंभकः प्राणसंयमः । अयं ·वेदान्तसमुभयः । चापि प्रबुद्धानामज्ञानां प्राणपीडनम् ॥ १२० । विषयेप्या- त्मतां दृष्ट्वा मनसथितिमञ्जनम् । प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्य- सनीयो मुमुक्षुभिः ॥१२१॥ यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात् । मनसो धारणं चैव धारणा सा परा मता ॥१२२॥ ब्रह्मवासीति सद्वृत्त्या निरालम्बतया स्थितिः । ध्यानशब्दन विख्याता परमानन्ददायिनी ॥ १२३ ॥ निर्विकारतया कृत्या बलाकारतया पुनः । वृत्तिविसरणं सम्यक् समाधिर्ज्ञानसं- ज्ञकः ॥ १२४ ॥ इमं च कृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत् । पदयो यावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः सन्मवेत्स्वयम् ॥ १२५ ॥ ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराट् । तत्स्वरूपं न चैतस्थ विषयो मनसो गिराम् ॥ १२६ ॥ समाधी क्रियमाणे तु विमान्यायान्ति वै बलात् । अनुसंधानराहित्यमालसं भोग- लालसम् ॥ १२७ ॥ लयस्तमथ विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता । एवं यद्विप्रबाहुल्यं त्याज्यं ब्रह्मविदा शनैः ॥ १२८ ॥ भाव- वृत्या हि भाववं शून्यवृत्या हि शून्यता । ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णलं तथा पूर्णखमभ्यसेत् ॥ १२९ ॥ ये हि वृत्ति जहत्येनां ब्रह्मास्यां पावनी पराम् । ते तु पृथैव जीवन्ति पशुभिव समा नराः॥१३०॥ ये हि वृत्ति विजानन्ति ज्ञाखापि वर्द्धयन्ति ये । ते वै सत्पुरुषा धन्या वंद्यास्ते भुवनत्रये ॥ १३१ ॥ येषां वृत्तिः समा वृद्धा परिपका च सा पुनः । ते वै साता माता नेतरे शब्दवादिनः ॥ १३२ ॥ कुशला ब्रह्मवायां वृत्ति- हीनाः सुरागिणः । तेप्यज्ञानितया नूनं पुनरागान्ति यान्ति च ॥१३३ ॥ निमेपार्धं न तिष्ठन्ति वृत्ति ब्रह्ममयीं विना । यथा तिष्ठन्ति ब्रह्मायाः सनकाद्याः शुकादयः ॥१३|| कार्य ·स्वात्मनिरूपणम् । कारणता याता कारणेन हि कार्यता ! कारणलं ततो गच्छे- कार्याभावे विचारतः ॥ १३५ ।। अथ शुद्धं भवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचरम् । द्रएव्यं मृद्धटेनैव दृष्टान्तेन पुनः पुनः॥१३६॥ अनेनैव प्रकारेण वृत्तिझात्मिका भवेत् । उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः परम् ॥ १३७ । कारणव्यतिरेकेण पुमानादौ विलोकयेत् । अन्वयेन पुनस्तद्धि कार्ये नित्यं प्रपश्यति ॥१३८॥ कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्य विसर्जयेत् । कारणलं ततो गच्छेदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ १३९ ॥ मावितं तीवेगेन यद्वस्तु निश्चयास्मना । पुमांस्तद्धि भवेच्छीघ्रं ज्ञेयं भ्रमरकीटवत् ॥१४० ॥ अदृश्यं भावरूपं च सर्वमेव चिदात्मकम् । साव- धानतया नित्यं खात्मानं भावयेदुधः ॥ १४१॥ दृश्यं बह- श्यता नीता ब्रह्माकारेण चिंतयेत् । विद्वानित्यसुखे तिष्ठ- द्धिया चिद्रसपूर्णया ॥ १४२ ॥ एभिरंगैः समायुक्तो राजयोग उदाहतः । किंचित्पक्वकपायाणां हठयोगेन संयुतः ॥१४३॥ परिपकं मनो येषां केवलोऽयं च सिद्धिदः । गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषां सुलभो जवात् ।। १४४ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजका- चार्यश्रीमच्छंकरभगवता चिरचितापरोक्षानुभूतिः समासा२८ स्वात्मनिरूपणम् ॥ २९।। ॐ परमात्मने नमः ॥श्रीगुरुचरणद्वन्दं वन्देहं, मथितदु:- सहइन्दम् । भ्रान्तिग्रहोपशान्ति पांसुमयं यस्य भसितमातनुते ॥१॥ दशिकपरं दयालु वन्देहं निहतसकलसन्देहम् । यत्र- रणद्वयमद्वयमनुभवमुपदिशति तत्परस्सार्थम् ॥ २॥ संसारदा- चपाचकसंतप्तः सकलसाधनोपेतः । स्वात्मनिरूपणनिपुर्वाक्यैः ·६० वेदान्तसमुचयः । शिष्यः प्रबोध्यते गुरुणा ||३|| अस्ति स्वयमित्यसिन्नशे कस्सा- स्ति संशयः पुंसः । तत्रापि संशपश्वेत्संशयिता यः स एव भवसि त्वम् ॥४॥ नाहमिति बेनि योऽसा सत्यं ब्रहीय वैत्ति नास्तीति । अहमसीति विजानन् ब्रह्मैवासी स्वयं विजानाति ॥ ५ ॥ ब्रह्म त्वमेव तस्मानाहं ब्रह्मेति मोहमात्रमिदम् । मोहेन भवति भेदः लेशाः सर्वे भवन्ति तन्मूलाः ॥६॥न क्लेशपञ्चकमिदं भजते कृतकोपपञ्चकविवेकः । अत एव पक्षकोपान् कुशल- धियः संततं विचिन्वन्ति ॥ ७ ॥ अन्नप्राणमनोमयविज्ञानान- न्दपञ्चकोषाणाम् । एकैकान्तरमाजां भजति विवेकात्प्रकाश- तामात्मा ॥८॥ वपुरिदमन्नमयाख्यः कोपो नात्मा बडो घट- प्रायः । प्रागुत्पनः पश्चात्तदलाभस्यापि दृश्यमानत्वात् ॥९॥ कोपः प्राणमयोऽयं वायुविशेपो वपुष्यवच्छिन्नः । अस्य कथ- मात्मता स्यात् क्षुप्पाभ्यामुपेयुपः पीडाम् ॥ १०॥ कुरुते वपुष्यहन्तां गेहादौ यः करोति ममतां च । रागद्वेषविधयो मासापात्मा मनोमयः कोपः ॥ ११॥ सुप्ती स्वयं विलीना योथै व्याशा कलेवरं सकलम् । विज्ञानशब्दवाच्या चित्प्रति- विम्बा, न चुद्धिरप्पात्मा ॥ १२॥ मुधिगतैः मुखलेशरमिम- नुते यः सुखी भवामीति । आनंदकोपनामा सोहङ्कारः कथं भवेदात्मा ॥ १३ ॥ यः स्फुरति विम्बभूतः स भवेदानन्द एव सकलात्मा । प्रादूर्ध्वमपि च सत्वादपिकारित्वादयाध्य- मानत्वात् ॥ १४ ॥ अन्नमयादेरसादपरं यदि नानुभूयते किंचित् । अनुभवितानमयादरतीत्यस्सिन्न कश्चिदपलापः॥१५॥ स्वयमेवानुमवत्वाद्यद्यप्येतस्य नानुभाव्यत्वम् । सकृदप्पभावश- डान भवेद्रोधस्वरूपसत्तायाः||१६||अनुभवति विश्वात्मा विश्वे- ·स्वात्मनिरूपणम् । नासौ न चानुभूयने । न खलु प्रकाश्यतेऽसौ विश्वमशेष प्रका- शयन् भानुः ॥ १७॥ तदिदं तादृशमीदशमेतावत्तावदिति च यन्न भवेत् । ब्रह्म तदित्यवधेयं नो चेद्विषयो भवेत् परोक्षं च ॥ १८ ॥ इदमिदमिति प्रतीते वस्तुनि सर्वत्र पाध्यमानेऽपि । अनिदमवाध्यं तत्वं सत्वादेतस्य न च परोक्षत्वम् ॥ १९ ॥ नावेद्यमपि परोक्षं भवति ब्रह्म स्वयं प्रकाशत्वात् । सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मेत्येतस्य लक्षणं प्रथते ।। २० । सति कोपशल्यु- पाधी संभवतस्तस्य जीवतेश्वरने {नो चेत्तयोरभावाद्विगतवि- शेपं विभाति निजरूपम् ॥ २१ ॥ सति सकलदृश्यबाधे न किमप्यस्तीति लोकसिद्धं चेत् । यन किमपीति सिद्धं ब्रह्म तदेवेति वेदतः सिद्धम् ।। २२ ॥ एवमपि विरहितानां तत्त्व- मसीत्यादिवाक्यचिन्तनया । प्रतिभात्येव परोक्षवदात्मा प्रत्यक प्रकाशमानोऽपि ॥ २३ ॥ तसारपदार्थशोधनपूर्वकवाक्यस्य चिन्तयनर्थम् । दैशिकदयाप्रमावादयरोक्षयति क्षणेन चात्मा- नम् ॥ २४ ॥ देहेन्द्रियादिधर्मानात्मन्यारोपयन्नभेदेन । कर्तृ- त्वाभिमानी चोधः साचं पदस्य वाच्योऽर्थः ॥ २५॥ देहो हन्तेन्द्रियाणि साक्षी तेभ्यो विलक्षणत्वेन । प्रतिभाति योऽव- बोधः प्रोक्तोऽसौ त्वंपदस्य लक्ष्योऽर्थः ॥ २६ ॥ वेदावसान- वाचा संवेद्यं सकल जगदुपादानम् । सर्वज्ञवाद्युपेतं चैतन्यं तत्पदस्य वाच्योर्थः ॥ २७ ॥ विविधोपाधिविमुक्तं विधातीतं विशुद्धमतम् । अक्षरमनुभववेचं चैतन्यं नत्पदस्य लक्ष्योऽर्थः ॥ २८ ॥ सामानाधिकरण्यं तदनुविशेषणविशेष्यता चेति । अथ लक्ष्यलक्षकत्वं भवति पदार्थात्मनी चेति ॥ २९ ॥ एकत्र वृत्तिरर्थे शब्दानां भिन्नचिहेतूनाम् । सामानाधिकरण्यं भवती- ·वेदान्तसमुनयः। त्येवं वदन्ति लाक्षणिकाः ॥ ३०॥ प्रत्यक्षपरोतलं परिपूर्णसं सदद्वितीयत्वम् । इतरेतरं विरुद्धं तदिह भवितव्यमेव लक्षणया ॥३१॥ मानान्तरोपरोधे मुख्यार्थस्यापरिग्रहे जाते । मुख्या- विनाकृतेऽर्थे या वृत्तिः सव लक्षणा प्रोक्ता ॥ ३२ ॥ निसिल मपि वाच्यमर्थ त्यक्त्वा वृत्तिस्तदन्विते न्यार्थे । उहतीति लक्षणा स्यागङ्गायां घोप इतिवदन ॥३३॥ वाच्यार्थमत्यजन्त्या यस्या वृत्तः प्रवृत्तिरन्याथें । इयमजहत्तीति कथिता शोणो धावति- वदन न ग्राह्या ॥ ३४ ॥ जहदजहतीति सा स्याद्यावाच्याथै- कदेशमादाय । बोधयति चकदेशं सोयं द्विज इतिवदाश्रयेदे- नाम् ॥ ३५ ॥ सोऽयं द्विज इति वास्यं त्यत्वा परोक्षापरोक्ष- देशाद्यम् । विजमावलक्षकत्वात् कथयत्यैक्यं पदार्थयोरुभयोः ॥३॥ तद्वत्तचमसीति त्यक्त्वा परोक्षापरोक्षतादीनि । चिद्वस्तु लक्षयित्वा बोधयति स्पष्टमसिपदनैक्यम् ।। ३७ ॥ इत्थं बोधि- समर्थ महता वाक्येन वोधितश्येन । अहमित्यपरोक्षयतां वेदो घेदयति बातशोकत्वम् ।। ३८ ॥ प्रायः प्रवर्तकत्वं विधिवचसि लोकवेदयोदृष्टम् । मिद्धं बोधयतोऽर्थ कथमेतद्भवति तत्त्वम- स्थादेः॥३९॥विधिरेव न प्रवृत्ति जनयत्यभिलपितवस्तुबोधोऽ- पि। राजा भवति सुतोऽभूदिति बोधेन प्रवर्तते लोकः ॥४०॥ ऐक्यपरैः श्रुतिवाक्यरात्मा शश्वत्प्रकाशमानोऽपि । दैशिकदया-. विहीनैरपरोक्षयितुं न शक्यते पुरुषः ॥४१॥ विरहितकाम्य- निपिद्धो विहितानुष्ठाननिर्मलखान्तः । भजति खयमेव बोध गुरुणा किमिति बया न मन्तव्यम् ॥४२॥ कर्मभिरेव न योधः प्रभवति गुरुणा विना दयानिधिना । आचार्यवान् पुरुषो वेदैत्यर्थस वेदसिद्धत्वात् ।। ४३ ॥ वेदोऽनादितया वा ·स्वात्मनिरूपणम् । यहा परमेश्वर प्रणीततया । भवति परमं प्रमाणं वोधो नास्ति स्वतच परतो वा ।। ४४॥ नापेक्षते यदन्यद्यदपेक्षन्तेऽखिलानि मानानि । वाक्यं तनिगमानां मानं ब्रह्माद्यतीन्द्रियावगतौ ।। ॥ ४५ ॥ मानं प्रबोधयन्तं बोधं मानेन ये बुभुत्सन्ते । एधो- भिरेव दहनं दग्धुं वाञ्छन्ति ते महात्मानः ॥ ४६॥ वेदो- ऽनादिरमुप्य व्यञ्जक ईशः स्वयं प्रकाशात्मा । तदभिव्यक्तिमु- दीक्ष्य प्रोक्तोऽसौ मूरिभिः प्रमाणमिति ॥ ४७ । रूपाणामव- लोके चक्षुरिवान्यन्न कारणं दृष्टम् । तद्वददृष्टाव गतौ वेदवदन्यो न वेद को हेतुः ॥४८॥ निगमेषु निथितार्थ तत्रपु कश्चि- दपि प्रकाशयति । तदिदमनुवादमानं प्रामाण्यं तस्य सिद्ध्यति न किंचित् ।। ४९ ॥अंशद्वयवति निगमे साधयति वै तमेक एवांशः । अद्वैतमेव वस्तु प्रतिपादयति प्रसिद्धमयरोंऽशः ॥ अद्वैतमेव सत्यं तसिन् द्रुतं ह्यसत्यमध्य- स्तम् । रजतमिव शुक्तिकायां मृगतृष्णायामिवोदकस्फुरणम् ॥५१॥ आरोपितं यदि स्याद्वैतं वस्ववस्तुनि द्रुते । युक्तं नव तदा स्यात्सत्येऽध्यासो भवत्यसत्यानाम् ।। ५२॥ यद्या- रोपणमुभयोस्तव्यतिरिक्तस्य कस्यचिद्भावः। आरोपणं न शून्ये तसादद्वैतसत्यता ग्राह्या ॥ ५३॥ प्रत्यक्षाधनवगतं श्रुत्या प्रतिपादनीयमद्वैतम् । द्वैत्तं न प्रतिपाद्यं तस्य खयमेव लोकसि- द्धत्वात् ॥ ५४॥ अद्वैतं सुखरूपं दुःसहदुःखं सदा भवेद्वैतम् । यत्र प्रयोजनं स्यात्प्रतिपादयति श्रुतिस्तदेवासी ।। ५५॥ निग- मगिरा प्रतिपाद्य वस्तु यदानन्दरूपमतम् । स्वाभाविक स्वरूपं जीवत्वं तस्य केचन युवते ॥ ५६ ॥ स्वाभाविक यदि स्थाजीवत्वं तस्य विशदविज्ञः । सकृदपि न तद्विनाशं गच्छे-

·वेदान् ।
दुष्णप्रकाशवः ॥५७ ॥ यदयो रसविद्ध काश्चनतां याति
तद्वदेवासी । जीवः साधनशल्या परतां यातीति केचिदिच्छ-
न्ति ।। ५८ ॥ तदिदं भवति न युक्तं गतवति तसिंश्चिरेण
रसवीर्ये । प्रतिपद्यते प्रणाश हमो वर्णोऽप्ययासमारूढः ॥ ५९॥
जीवत्वमपि तथेदं बहुविधमुखदुःसलक्षणोपेतम् । गतमिव
साधनशल्या प्रतिभात्येच प्रयानि न विनाशम् ॥६०॥ तसा-
स्वतो यदि स्पाजीवः सततं स एव जीवः स्यात् । एवं यदि
परमात्मा परमात्मवायमिति भवेद्युक्तम् ॥६१।। यदि वा परेण
साम्यं जीवश्चेद्रजति साधनवलेन । कालेन तदपि कियता
नश्यत्येवेति निश्चितं सकलैः ।। ६२ ।। तस्मात्परं स्वकीयं मोहं
मोहात्मकं च संसारम् । स्वज्ञानेन जहित्वा पूर्णः स्वयमेव
शिष्यते नान्यत् ।। ६३ ।। सत्यज्ञानानन्दं प्रकृतं परमात्मरूप-
मद्वैतम् । अवयोधयन्ति निसिलाः श्रुतयः स्मृतिभिः समं सम-
स्ताभिः ।। ६४ ॥ एकत्ववोधकानां निखिलानां निगमवाक्य-
जालानाम् । वाश्यान्तराणि सकलान्यभिधायन्ते स्म शेपभू-
तानि ॥ ६५ ॥ यस्मिन्मिहिरवदुदिते तिमिरवदपयान्ति कर्व-
तादीलि । ज्ञानं विरहितभेदं कथमेतद्भवति तत्त्वमस्यादेः
॥६६ । कर्मप्रकरणनिष्ठं ज्ञानं कर्मीगमिप्यते प्राः । भिन्न-
प्रकरणमाजः कर्माङ्गत्वं कथं भवेज्ञप्तः ॥ ६७ ।। अधिकारि-
विषयभेदी कर्मज्ञानात्मकायुभी काण्डौ । एवं सति कथमनयो-
रङ्गारित्वं परस्परं घटते ॥ ६८ ॥ ज्ञानं कर्मणि न स्याज्ज्ञाने
कर्मेदमपि तथा न स्यात् । कथमनयोगभयोस्तत्तपनतमोवत्स-
मुच्चयो घटने ।। ६९ ॥ तस्मान्मोहनिवृत्ती ज्ञानं न सहायमन्य-
दर्थयते । यद्वद्धनतरतिमिरप्रकरपरिध्वंसने सहस्रांशुः ॥ ७० ॥

·स्वात्मनिरूपणम् । ६५ ज्ञानं तदेवममलं साक्षी विश्वस्य भवति परमात्मा। संबध्यते न धर्मैः साक्षी तैरेव सच्चिदानन्दः ॥ ७१ ॥ रज्यादेरुरगाथैः संबन्धस्तस्य दृश्यसबन्धः । सततमसंगोऽहमिति श्रुतिरप्यमुम- र्थमेव साधयति ।।७२॥ कर्ट च कर्म यस्य स्फुरति ब्रह्मैव तत्र जानाति । यस न क न कर्म स्फुटतरमयमेव वेदितुं क्रमते ॥७३॥ कर्तृत्वादिकमेतन्मायाशक्त्या प्रतीयते निखिलम् । इति फेचिदाहुरेपा भ्रान्तिब्रह्मातिरेकतो नान्यत् ॥७४॥ तस्मिन् ब्रह्मणि विदितै विश्वमशेपं भवेदिदं विदित्तम् । कारण- मृदि विदितायां घटकरकाद्या यथाऽवगम्यन्ते ॥७५॥ तदिदं कारणमेकं विगतविशेष विशुद्धचिद्रूपम् । तस्मात्सदेकरूपान्मा- योपहितादभूदर्शपमिदम् ।।७६।। कारणमसदिति केचित् कथ- यन्त्यसतो भवेन कारणता ! अङ्कुरजननी शक्तिः सति खलु वीजे समीक्ष्यते सकलैः ॥ ७७ ॥ कारणमसदिति कथयन् वन्ध्यापुत्रेण निर्वहकार्यम् । किंच मृगणिकाम्भः पीत्वो- दन्यां महीयसी शमयेत् ।। ७८ ॥ यमान सोयमसत्तो वाद: संभवति शास्त्रयुक्तिभ्याम् । यस्मात्सदेव तवं सर्वेषां कारणं भवति जगताम् ।। ७९ ॥ जगदाकारतयाऽपि प्रथते गुरुशिष्य- विग्रहतयापि । ब्रह्माद्याकारतयापि प्रतिभातीदं परात्परं तत्वम् ॥ ८० ॥ सत्यं जगदिति भानं संस्तये सादपकचित्तानाम् । तसादसत्यमेतन्निखिलं प्रतिपादयन्ति निगमान्ताः ।। ८१ ।। परिपकमानसानां पुरुषवराणां पुरातनः सुकृतः । ब्रह्मवेदं सर्व जगदिति भूयः प्रयोधयत्सेपः ॥ ८२ ॥ अनवगतकाश्चनानां भूपणधीरेव भूपणे हमे । एवमविवेकभाजां जगति जनानां न तालिकी धिपणा ॥८३|| अहमालम्बनसिद्ध कस परोक्षं भवे. वे, स. ५ ·वेदान्तसमुच्चयः । दिदं ब्रह्म । तदपि विचारविहीनरपरोक्षयितुं न शक्यते मुग्धेः ।। ८४॥ अहमिदमिति र मतिभ्यां सततं व्यवहरति सर्वलो- कोऽपि । प्रथमा प्रतीचि चरमा निवसति चपुरिन्द्रियादिया- ह्यार्थे ॥ ८५ ॥ चपुरिन्द्रियादिविषयाऽहबुदिशेन्महत्यसी भ्रान्तिः । अतसिंस्तद्बुद्धिरित्यध्यासेन शास्थमानत्वात् ॥८॥ तसादर्शपसाक्षी परमात्मैवाहमर्थ इत्युचितम् । अजडवदवे जडोयं सत्संबन्धाद्भवत्यहंकारः ॥ ८७ ॥ तसात् सर्वशरीरे- प्वहमहमित्येव भाप्तते स्पष्टः । यः प्रत्ययो विशुद्धस्तस्य ब्रह्मैव भवति मुरण्यार्थः ।। ८८ ॥ गोशब्दादिव गोत्वं तदपि व्यक्तिः प्रतीयतेऽर्थतया । अहमर्थः परमात्मा तद्वद्वान्त्या भवत्यलंकारः ।। ८९ ॥ दग्धत्वादिकमयसः पावकसंगेन भासते यद्वत् । तद- चेतनसंगादहमिति प्रतिभाति कतादीनि ॥ ९० ॥ देहेन्द्रि- यादिदृश्यव्यतिरिक्तं निर्मलमतुलमद्वैतम् । अहमर्थमिति विदि- त्वा तद्वयतिरिक्तं न कल्पयेदन्यत् ।। ९१॥ यद्वत्मुरादुःखाना- मनुभवभेदाविचित्रना देहे । तदिह सत्यभेदप्पनुभवविश्यमा- स्मनामेपाम् ।।१२।। क्रिमिदं किमस्य रूपं कथमेतदभूदमुन्य को हेतुः । इति न कदापि विचिन्त्यं चिन्त्य मायेति धीमता विश्वम् ॥१३॥ दन्तिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तत्रैव । जगति तथा परमात्मा परमात्मन्यपि जगतिरोधत्तं ॥ ९४ ॥ आत्ममये महति पटे विविधजगचित्रमात्मना लिखितम् । स्वयं- मेव केवलमसौ पश्यन्त्रमुदं प्रयाति परमात्मा ॥ ९५ ॥ चि- मानममलमक्षयमद्वयमानंदमनुभवास्ढम् । ब्रह्मैवास्ति तदन्यन्न, किंचिदस्तीति निश्चयो विदुपाम् ।। ९६ ।। व्यरहारस दशेयं विद्याविधेति वेदपरिभाषा । नास्त्येव तत्वदृष्टया तचं ब्रौष ·स्वात्मनिरूपणम् । नान्यदस्त्यस्मात् ।। ९७ ॥ अस्त्यन्यदिति मतं चेत्तदपि ब्रह्मैव चास्तितारूपम् । व्यतिरिक्तमस्तिताया नास्तितया शून्यमेव तत्सिद्धम् ॥ ९८॥ तत्वावयोधशम्या सिरताया पाधितापि सा माया । आदेहपातमेषामाभात्यात्माप्ययं निजी विदुपाम् ।। ९९ ।। एप विशेपो विदुषां पश्यन्तोपि प्रपञ्चसंसारम् । पृथगात्मनो न किंचित्पश्ययुः सकलनिगमनिर्णीताद ॥१०॥ किं चिन्त्यं किमचिन्त्य किं कथनीयं किमष्यकथनीयम् । कि कृत्यं किमकृत्यं निखिलं तदिति जानतां विदुपाम् ॥११॥ निखिलं दृश्यविशेपं यूपत्वेन पश्यतां विदुषाम् । बन्धो नापि न मुक्तिनं च परमात्मलमपि न जीवत्वम् ॥ १०२ ॥ असक- दनुचिन्तितानामन्याहततरनिजोपदेशानाम् । प्रामाण्यं परसी- नां निगमनमिदमेव निखिलनिगमानाम् ॥ १०३ ।। इत्थं नियोध्य गुरुणा शिप्यो हप्यन्त्रणम्य तं पदयोः । स्वानुभ- चसिद्धमर्थं स्वयमेवान्तर्विचारयामास ॥ १०४ ।। अजरोहम- क्षरोहं प्राज्ञोहं प्रत्यगात्मयोधोहम् । परमानन्दमयोहं परमशि- वोहं भवामि परिपूर्णः ॥ १०५॥ आत्योहमात्मभाजामात्मा- नन्दानुभूतिरसिकोहम् । आषालगोपमखिलरयमित्यनुभूयमा- नविभवोऽहम् ॥ १०६ ॥ इन्द्रियसुखविमुखोहं निजमुखयो- धानुभूतिरहितोहम् । इति मतिद्रतरोहं भावतरसुस्तिचित्तो- हम् ।। १०७॥ ईशोहमीश्वराणामीापानुपङ्गरहितोहम् । ईक्षणविषयमतीनामीप्सितपुरुषार्थसाधनपरोहम् ॥ १०८ ॥ उदयोहमेव जगतामुपनिपदुद्यानकृतविहारोहम् । उद्देलशोक- सागरवाडबहुतवाहनाचिरहम् ॥ १०९॥ ऊर्जस्वलनिजविमर्व- रु मस्तिर्यगनुवानोहम् । ऊहापोहरिचारहरीकवरत्प्रतीय- ·वेदान्तसमुच्चयः। मानोहम् ॥११० १॥ ऋपिरहमृपिगणोहं सृष्टिरह सृज्यमानमेवा- हम् । ऋद्धिरहं वृद्धिरहंतृप्तिरहं वृप्तिदीपदीप्सिरहम् ॥१११॥ एको- हमेतदीशमवमिति स्फुरितभेदरहितोहम् । यष्टव्योहमनीहर- न्तासुकृतानुभूतिरहितोहम् ॥११॥ ऐक्यावभासकोऽहं वाक्य- परिज्ञानपावनमतीनाम् । ऐशमहमेव तवं नैशतमःप्रायमोहमि- हिरोहम्॥११३|| ओजोहमापधीनामोतप्रोतायमानविभवोहम्। ओझारसारसोल्लसदात्ममुसामोदमत्तभंगोहम् ॥ ११ ॥ औ- । औदार्यातिश- ५॥ अङ्कुशमहम- सिलानां महत्तया मत्तयारणेन्द्राणाम् । अम्बरमिव विमलोऽहं शम्बररिपुजातविकृतिरहितोहम् ॥ ११६ ॥ आत्मविकल्पम- तीनामस्सलदुपदेशगम्यमानोऽहम् । अस्थिरमुसविमुसोऽहं सुस्थिरसुखबोधसंपदुचितोहम् ॥ ११७ ।। करणारसभरितोहं कवलितकमलासनादिलोकोहम् । कलुपाहकारविलक्षणोहं कल्म- पसुकृतोपलेशरहितोहम् ॥ ११८ ॥ सानामगोचरोहं साती- तोह रापुप्पभवगोहम् । सलजनदुरासदोहं राण्डज्ञानापनोद- नपरोहम् ।। ११९ ।। गलितद्वतकथोहं देही भवदखिलमूलह- दयोहम् । गन्तव्योहमनीहर्गत्या गतिरहितपूर्णगोधोहम्।।१२०।। धनतरमोहतिमिरप्रकरप्रर्धसभानुनिकरोहम् । घटिकायासरर- जनीसंवत्सरयुगकल्पकालभेदोहम् ॥ १२१ ।। चरदचरात्म- कोहं चतुरमतिलाध्यचरितोहम् । चपलजनदुर्गमोहं चलभव- जलधिपारदेशोहम् ।। १२२ ॥ छन्दसिन्धुनिशानमुसाहा- दमोदमानोहम्। छलपदविहतमतीनां उन्नोहं शान्तिमार्गगम्यो- हम् ।। १२३ ।। जलजासनादिगोचरपञ्चमहाभूतमूलभूतोहम् ।

·स्वात्मनिरूपणम् । जगदानंदकरोहं जन्मजरारोगमरणरहितोहम् ॥१२४॥ उकृति- हुंकृत्तिसिंजितबंहितमुखविविधनादभेदोहम् । झटिति घटि- तात्मवेदनदीपपरिस्फुरितहृदयभवनोहम् ॥ १२५ ॥ ज्ञानमहं ज्ञेयमहं ज्ञाताहं ज्ञानसाधनगणोहम् । ज्ञाज्ञानविनाकृतमस्ति- त्वमेवाहम् ।। १२६ ॥ तत्त्वातीतपदोहं तदन्तरोऽमीति भाव- रहितोहम् । तामसदुरधिगमोहं तत्चंपदबोध्यहृदयोहम् ॥ १२७ ॥ दैवतदैत्यनिशाचरमानवतिर्यग्रहीधरादिरहम् । देहेन्द्रियरहितोहं दक्षिणपूर्वादिदिग्विभागोहम् ॥ १२८॥धर्मा- धर्ममयोहं धर्माधर्मादिनन्धरहितोहम् । धार्मिकजनसुलभोऽहं धन्योहं धातुरादिभूतोहम् ।। १२९ ।। वामादिविरहितोहं नर- कस्वर्गापवर्गरहिनोहम् । नादान्तरविदितोहं नानाविश्वनिखि- लागमसारोहम् ॥ १३० ॥ परजीवभेदवाधकपरमार्थज्ञानशु- द्धचित्तोहम् । प्रकृतिरह विकृतिरहं परिणतिरहमसि भागधेया- नाम् ॥ १३१ ॥ फणधरभूधरवारणविग्रहविकृतप्रपञ्चसारोहम् । मालतलोहितलोचनपावकपरिभूतपञ्चवाणोहम् ।।१३२॥ बद्धो भवामि नाहं बन्धान्मुक्तस्तथापि नैवाहम् । योध्यो भवामि नाहं योधोहं नैव योधको नाहम् ।।१३।। भक्तिरदं भजनमहं मुक्तिरहं मुक्तियुक्तिरहमेव । भूतानुशासनोहं भूतमवद्भावमूलभू- तोहम् ।। १३४ ॥ मान्योहमस्मि महतां मन्दमतीनाममाननी- योहम् । मदरागमानमोहितमानसदुर्वासनादुरापोहम् ॥१३५|| यजनयजमानयाजकयागमयोहं यमादिरहिनोहम् । इन्द्रयमव- रुणयक्षराक्षसमरुदीशवहिरूपोहम् ॥ १३६ ॥ रक्षाविधानशि- क्षावीक्षितलीलावलोकमहिमाहम् । रजनीदियसविरामस्फुर- दनुभूतिप्रमाणसिद्धोहम् ॥१३७ ॥ लक्षणलक्ष्यमयोहं लाक्ष- ·७० वेदान्तसमुचयः । णिकोहं लयादिरहितोहम् । लाभालाभमयोहं लन्धव्यानामल- भ्यमानोहम् ।। १३८ । वर्णाश्रमरहितोहं वर्णमयोहं वरेण्यग- ध्योहम् । वाचामगोचरोइं वचसामर्थे पदे निविष्टोहम् ।।१३९।। शमदमविरहिवमनसा शासशतरप्यगम्यमानोहम् । शरणमह- मेव विदुपां शकलीकृत विविधसंशयगणोहम् ॥ १४०। पह- भावविरहितोहं पहगुणरहितोहमाहितरहितोहम् । पदकोशवि- रहितोहं पत्रिंशतत्त्वजालरहिवोहम् ।।१४१॥ संवित्वाखा- स्मकोहं समाधिसंकल्पकल्पवृक्षोहम् । संसारविरहितोहं साक्षा. तारोहमात्मविद्यायाः ॥ १४२ ।। हल्यमहं कन्यमहं हेयोपा- देयभावशून्योहम् । हरिरहमसि हरोव्हं विधिरहमेपासि कारणं तपाम् ॥१४३॥ क्षालितकनुपमयोहं क्षपितभपरेराजालहृदयो- हम् । क्षान्तापक्षरसदितो विविधन्यवहारमूलमेवाहम् ॥१४॥ बहुभिः किमेभिरुतरहमेवेदं चराचरं विधम् । सीकरफनवर- झा: सिन्धोरपराणि न राल वस्तूनि ॥१४५ ॥ शरणं नहि मम जननी न पिता न मुदा न सोदरा नान्ये । परमं शरण- मिदमेर धरणं मम मूभि दंशिकन्यस्तम् ॥ १४६ ।। आने दशिकचरणं निरवधिगले नदीक्षणे करुणा । आन किमपि यदुक्तं फिमतः परमलि जन्मगाफत्पम् ॥१४७ ।। हिमकरकरमारसान्द्राः काहित्यरदानापविशेषाः। श्रीगुरुप- रणफटाक्षाः शिशिराः शमयन्ति चिनगन्नापम् ॥ १४८ ।। करनितालचतोगुरुतरमणकजावपरितोप्मा । शेने हृदया- हायां चिरतरकर निम्मी पुजनी ।। १४९ ॥ मयि मुर- पोपपयोधी महति प्रमाण्डबुदुदमहसम् । मायाविशंपशालिनि भूत्वा भूत्वा पुनतिरोपवे ॥१५० ।। गुरम्पयर गुनाया ·शतशोकी। प्राक्तनभाग्यप्रवृद्धमारुतया । दुम्सहदुःखतरङ्गस्तुङ्गः संसार- सागरस्तीर्णः ॥ १५१ ॥ सति तमसि मोहरूपे विश्वमपश्य तदेतदित्यखिलम् । उदितवति चोधभानौ किमपि न पश्यामि किं विदं चित्रम् ।। १५२ ॥ नाहं नमामि देवान्देवानतीय न सेवते देवम् । न तदनुकरोति विधानं तमै यतते नमो नमो मह्यम् ॥ १५३ ॥ इत्यात्मबोधलाभ मुहुर्मुहुरनुचिन्त्य मोद- मानेन । प्रारब्धकर्मणोन्ते परं पदं प्राप्यतेस कैवल्यम् ।।१५४॥ मोहान्धकारहरणं संसारोद्धेलसागरोत्तरणम् । खात्मनिरूपण- मेतत्प्रकरणमकृत दक्षिणामूर्तिः ॥ १५५ ॥ अज्ञानान्ध्यवि- हन्ता विरचितविज्ञानपङ्कजोल्लास: मानसगगनतलं मे भास- यति श्रीनिवासगुरुभानुः ॥ १५६ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरि- व्राजकाचार्यश्रीमच्छंकराचार्यविरचितं खात्मनिरूपणं संपू. णम् ॥ २९ ॥ शतश्लोकी ॥३०॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ दृष्टांतो मैव दृष्टत्रिभुवनजठरे सद्गुरो- निदातुः स्पर्शथेचत्र कल्प्यः स नयति पदहो स्वर्णताम- श्मसारम् । न स्पर्शत्वं तथापि शिवचरणयुगे सद्गुरुः स्वीय- शिष्ये खीपं साम्यं विधत्ते भवति निरुपमस्तेन वा लौकि- कोपि ॥ १ ॥ यदस्ट्रीखंडवृक्षप्रमतपरिमलेनामितोऽन्यपि वृक्षाः शश्वत्सौगंध्यमाजोप्यतनुतनुभृतां तापमुन्मूलयेति । आचार्याल्लब्धयोधा अपि विधिवशतः सनिधी संसिवानां वेधा तापं च पापं सकरुणहृदयाः खोक्तिभिः क्षालयंति ॥२॥ आत्मानात्मप्रतीतिः प्रथममभिहिता सत्समिथ्यासयोगात् द्वेधा ·वेदान्तममुश्यः। ब्रह्मप्रतीतिनिंगमनिगदिता सानुभूत्योपपत्या । आधा देहा- नुबंधाद्भवति तदपग सा च सर्वात्मकसादादी बलाहमसी- त्यनुभव उदिते सल्विदं ब्रह्म पश्चात् ॥ ३ ॥ आत्मा चिद्वि- मुसारमानुभवपरिचितः सर्वदेहादियंता सत्येवं मृवृद्धि- मजति ननु जनोऽनित्यदेहात्मयुद्धिम् । बाधेस्थिन्नायुमज्ञाप- लरुधिरवसाचर्ममदोयुगंतर्विमूत्रश्लेष्मपूर्ण म्यपरयपुरहो संचि- दित्वापि भूयः ॥ ४ ॥ देहत्रीपुत्रमित्रानुचरहयवृपास्तोपहेतु- ममेत्यं सर्वे सायुयन्ति प्रथितमलममी मांसमीमांसयेह । एते जीवंति येन व्यवहतिपटयो येन सांभाग्यभाजस्तं प्राणा- धीशमंतर्गतममृतममुं नैव मीमांसपंति ॥५॥ कश्चित्कीट: कथंचित्पटुमतिरभितः कंटकानां कुटीरें कुर्वनैनव साक व्यवहृतिविधये चेष्टते याचदायुः । तद्वजीवोपि नानाचरितस- मुदितः कर्मभिः स्थूलदेहं निर्मायात्रय तिष्ठन्ननुदिनममुना साकमभ्येति भूमौ ॥ ६ ॥ सीकुर्वन् व्याघ्रवेपं सजठरभृतये भीपयन्यश्च मुग्धान् मला व्याघ्रोहमित्थं स नरपशुमुसान् वाघते किंन सत्चान् । मसा स्त्रीवेषधारी स्यहमिति कुरुते किं नटो भर्तरिच्छां तद्वच्छारीर आत्मा पृथगनुभवतो देहतो यास साक्षी ॥ ७ ॥ स्वं बालं रोदमानं चिरतरसमयं शांति- मानेतुमने द्राक्षं सार्जुरमानं सुकदलमथवा योजयत्यंविका- स्य तद्वचतोतिमूढं बहुजननभवान्मादयसंस्कारयोगादोधोपाय- रनेकैरवशमुपनिपद्रोधयामास सम्यक् ॥८॥ यत्मीत्या प्रीति- पात्रं तनुयुवतितनूजार्थमुख्यं स तसात्यानात्माथ शोकास्प- दमितरदतः प्रेय एतत्कथं स्यात् । भार्याधं जीवितार्थी वित- रति च वपुः स्वात्मनः श्रेय इच्छस्तसादात्मानमेव प्रियमधि- ·शतश्लोकी। ७३ कमुपासीत विद्वान्न चान्यत् ॥ ९॥ यसाधावत्तिय स्थादिह हि विषयतस्तावदसिन्प्रियत्वं यावदुःखं च यस्माद्भवति खलु ततस्तावदेवाप्रियत्वम् । नैकस्सिन्सर्वकालेस्त्युभयमपि कदाप्य- प्रियोपि प्रियः स्यात्प्रेयानप्यप्रियो वा सततमपि यतःप्रेय आ- माख्यवस्तु ॥१०॥ श्रेयः प्रेयच लोके द्विविधमभिहितं काम्य- मात्यंतिकं च काम्यं दुःखैकयी क्षणलबविरसं तश्चिकीपति मंदाः । ब्रह्मयात्यंतिकं यन्निरतिशयसुखसास्पदं संश्रयंते तत्वज्ञास्तच काठोपनिषदभिहितं पविधायां चवल्याम्॥११॥ आत्मांभोधेस्तरंगोस्म्यहमिति गमने भावयन्नासनसः संवि- सूत्रानुविद्धो मपिरहमिति वा चेंद्रियार्थप्रतीती । हटोस्म्या- त्मावलोकादिति शयनविधौ मन आनंदसिंघावंतर्निष्ठो मुमुक्षुः स खलु तनुभृतां यो नयत्येवमायुः ॥ १२ ॥ वैराजव्यष्टिरूपं जगदखिलमिदं नामरूपात्मकं स्यादतास्वप्राणमुख्यात्प्रचलति च पुनर्वेत्ति सर्वान्यदार्थान् । नायं कर्ता न भोक्ता सवित- वदिति यो ज्ञानविज्ञानपूर्णः साक्षादित्यं विजानन्व्यवहरति परात्मानुसंधानपूर्वम् ॥ १३॥ नैवेद्य ज्ञानगर्भ द्विविधमभि- हितं तत्र वैराग्यमाय । प्रायो दुःखावलोकाद्भवति गृहसुहृत्यु- अवित्तपणादेः । अन्यज्ज्ञानोपदेशाद्यदुदितविपये वांतवद्धयता सात्प्रवज्यापि द्विधा स्थानियमितमनसा देहतो गेहतश्च॥१४॥ यः कश्चित्सौख्यतोखिजगति यतते नैव दुःखस्स हेतोदेहेहता तदुत्था खविषयममता चेति दुःसास्पदे द्वे । जानवोगाभि- याताद्यनुभवति यतो नित्यदेहात्मयुद्धिर्भार्यापुत्रार्थनाशे विपद- मथ परामेति नारातिनाशे ॥१५॥ तिष्ठन्गेहे गृहेशोप्यति- थिरिव, निजं धाम गंतु चिकीर्षुर्गेहसं दुःससौख्यं न भजति ·वेदान्तसमुच्चयः । सहसा निर्ममताभिमानः आपात्रायासतीदं जलदपटलवद्या यासत्यवश्यं देहायं सर्वमेव प्रविदितविषयो यच तिछत्य- यत्नः ॥ १६॥ शक्त्या निर्मोकतः स्वादहिरहिरिव यः प्रव्रज- न्खीयगेहाच्छायां मार्गदुमोत्यां पथिक इव मनारसंश्रयेद्देह- संस्थाम् । क्षुत्पर्याप्तं तरुभ्यः पतितफलमयं प्रायद्भक्ष्यमन्त्र खात्मारामं प्रवेष्टुं स सलु सुसमयं प्रबजेद्देहतोपि ॥ १७ ॥ कामो बुद्धावुदेति प्रथममिह मनस्युद्दिशत्यर्थजातं तगृहाती- द्रियायैस्तदनधिगमतः क्रोध आविर्भवेच । प्राप्तावर्थय संर- क्षणमतिरुदितो लोभ एतत्रयं स्यात्सपां पावहेतुस्तदिह मति- मता त्याज्यमध्यात्मयोगात् ।। १८ ॥ दानं ब्रह्मार्पणं यत्क्रियत इह नृभिः सात्क्षमाक्रोधसंज्ञा श्रद्धास्तिक्यं च सत्यं सदिति परमतः सेतुसंझं चतुष्कम् । तत्साद्वंधाय अंतोरिति चतुर इमान्दानपूर्वश्चतुर्भिस्तीश्रेयोमृतं च श्रयत इह नरः स्वर्गति ज्योतिराप्तिम् ॥ १९ ॥ अन्नं देवातिथिभ्योर्पितममृ- तमिदं चान्यथा मोघमन्नं यश्वात्मार्थ विधत्वे तदिह निगदितं मृत्युरूपं हि नस्य । लोकेसी केवलाघो भवति तनुभृतां केव- लादी च यः सात्त्यक्त्वा प्राणामिहोत्रं विधिवदनुदिनं योऽश्रु- ते सोपि मर्सः ॥२०॥ लोके भोजः स एवार्पयति गृहगताया- थिनेनं कशाय यस्तस्मै पूर्णमन्नं भवति मसविधौ जायतेजात: शत्रुः । सख्ये नानार्थिने योर्पयति न म ससा सेवमानाय निलं संसक्तायान्नमसाद्विमुस इव परावृत्तिमिच्छेत्कदर्याद ॥ २१॥ साज्ञानज्ञानहेतू जगदुदयलयी सर्वसाधारणी तो जीवेष्वावर्णगर्भ श्रुतय इति जगुह्यते सप्रयोधे । विश्वं नल- प्यनोथे जगति पुनरिदं हयवे ब्रह्म तद्वच्छुक्तौ रोप्पं च रोप्ये- ·शतश्लोकी। धिकरणमथवा यतन्योन्यमोहात् ।। २२ ।। तुच्छत्वानासदा- सीद्गगनकुमुमवझेदकं नो सदासीत् कित्वाभ्यामन्यदासीय- वहतिगतिसन्नास लोकस्तदानीम् ।। किंखर्चागेव शुक्तौ रजतवद- परो नो चिराइच्योमपूर्वः शर्मण्यात्मन्यथैतत्कुहकसलिलपति भवेदावरीवः ॥ २३ ॥ बंधो जन्मात्ययात्मा यदि न पुनरभू- त्तर्हि मोक्षोपि नासीद्यद्रात्रिर्दिनं चा न भवति तरणी किंतु, ग्दोप एपः । अप्राणं शुद्धमेकं समभवदध सन्मायया कर्तृ- संज्ञ तसादन्यच नासीत्परिवृतमजया जीवभूतं तदेव ॥ २४ ॥ मागासीद्धावरूपं तम इति तमसा गूढमसादतl क्षीरांतर्यद्वदंभोजनिरिह जगतो नामरूपात्मकस्य ! कामाद्धातुः सिसक्षोरनुगतजगतः कर्मभिः संप्रवृत्ताद्रेतोरूपैमनोभिः प्रथम- मनुगतैः संततैः कार्यमाणैः ॥ २५॥ चखारोस्याः कपर्दा युवतिरथ भवेनूतना नित्यमेपा माया वा पेशला सादपट- नघटनापाटवं याति यसात् । स्थादारंभे घृतास्या श्रुतिभव- वयुनान्येश्माच्छादयन्ती तथामेतौ सुपर्णाविव परपुरुपौ तिष्ठतोर्थप्रतीत्या ॥२६ ।। एकस्तत्रास्त्यसंगस्तदनु तदपरो- ज्ञानसिंधुं प्रविष्टो विस्मृत्यात्मस्वरूपं स विविधजगदाकारमा- भासमक्षत् । बुद्ध्यांतर्याचदैक्षद्विसजति तमजा सोपि तामेवमे- कस्ताबद्विप्रास्तमेकं कथमपि बहुधा कल्पयंति खवाग्भिः॥२७॥ नांयाति प्रत्यगात्मा प्रजननसमये नव यात्यंतकाले यत्सोखंडो- स्ति लैंग मन इह विशति प्रबजत्यूर्ध्वमा । तत्काय वा स्थूलता न भजति वपुषः किंतु संस्कारजातैस्तेजोमात्रा गृहीसा प्रजति पुनरिहायाति तैस्तैः सहैव ।। २८ । आसीत्पूर्व सुबंधु- {शमवनिमुरो यः पुरोधाः सनातेवोदयात्टाभिचारात्स खलु- ·वेदान्तसमुच्चयः । मृतिमितस्तन्मनोगात्कृतांतम् । तदादा श्रीतमः पुनरनयदिति प्राह मुक्तेन वेदस्तम्मादात्माभियुक्तं ब्रजति ननु मनः कहिचि- नांतरात्मा ॥२९॥ एको निष्कंप आत्मा प्रचलति मनसा धाव- मानेन तसिंस्तिष्ठन्नग्रेथ पथान हि तमनुगतं जानते चक्षु- राधाः । यद्वन्पाथम्तरंगैः प्रचलति परितो धावमानस्तदंतः प्रापश्चादस्ति तेषां पवनप्तमुदितैस्तैः प्रशविर्ययावत् ।। ३० ।। एकाक्यासीस पूर्व मृगयति विपयानानुफ्तरात्मा जाया मे स्थात्मजा वा धनमुपकरणं कर्म कुर्वस्तदर्थम् । हेशः प्राणा- पशेपैमहदपि मनुते नान्यदसागरीयस्त्वेकालाभेप्यकृत्स्नो मृत इस विरमत्येकहान्याकृतार्थः ॥ ३१ ॥ नासीत्पूर्व न पश्चादत- नुदिनकगच्छादको वारिवाहो दृश्यः किसंतरामौ स्थगयति स दृशं पश्यतो नार्कविम्बम् । नोचेदेवं चिनार्क जलधरपटलं मासते तहिं कस्मात्तवाद्विश्वं पिधत्ते दशमथ न परं भासकं चालकं स्वम् ॥ ३२ ॥ मुंजानः स्वमराज्यं स सकलविभवो जागरं प्राप्य भूयो राज्यभ्रष्टोहमित्थं न भजति विपर्म त- स्मृपा भन्यमानः । सप्मे पुर्वनगम्यागमनमुसमयं तेन न प्रत्यवायी तद्वजाग्रहशायां व्यपहतिमपिला स्वमपहिसरेचे ॥ ३३ ॥ स्वभावस्थानुभूतं शुभमथ विषमं तन्मृपा जागरे स्था- जागत्यां स्थूलदेहत्यत्रहृतिविपयं तन्मृपा स्वप्नकाले । इत्थं मिथ्यालसिद्धापनिशमुभपया सजवे तर मूढः सत्येतभास- कस्मिनिह हि कुत इदं तम विमो वयं हि ॥ ३४ ॥ जीवंत लायतीह म्यजनमथ मृतं स्थानकाले निरीक्ष्य निदं यात्यक- मान्मृतममृतममुं वीक्ष्य हर्ष प्रयाति । स्मृत्वाप्येतस्य जतो. निधनममुयुति भापते तेन माकं सत्येवं भाति भूयोल्पक- ·शतश्लोकी । समयवशात्सत्यता वा मृपात्वम् ॥ ३५ ॥ स्वामस्त्रीसंगसौ. ख्यादपि भृशमसतो याच रेतध्युतिः स्यात्सादृश्यात्तद्वदेवत्स्फु- रति जगदसत्कारणं सत्यकल्पम् । स्वप्ने सत्यः पुमान्स्याधुवति. रिह मृवानयोः संयुतिश्च प्रातः शुक्रेण वस्रोपहतिरिति यतः कल्पनामूलमेतत् ।। ३६ ॥ पश्यत्याराममस प्रतिदिवसममी जंतवःस्थापकाले पश्यत्येनं न कश्चित्करणगणमृते मायया क्रीड- मानम् । जाग्रत्यर्थवजानामथ च तनुभृतां भासकं चालकंवा नो जानीते सुपुप्तौ परमसुखमयं कश्चिदाश्चर्यमेतत् ॥३५॥ खमे मंत्रोपदेशः श्रवणपरिचितः सत्य एप प्रबोधे खामादेव प्रसादा- दमिलपितफलं सत्यतांप्रातरेति । सत्यप्राप्तिस्त्वसत्यादपि भवति तथा किं च तत्वप्रकाशं येनेदं भाति सर्व चरमचरमथो- चावचं दृश्यजातम् ॥ ३८ ॥ मध्यप्राणं सुपुप्तौ स्वजनिमनुवि- शंत्यग्निसूर्यादयोमी वागाद्याः प्राणवायुं तदिह निगदिता ग्लानिरेपां न वायोः । तेभ्यो दृश्यावभासो भ्रम इति विदितः शुक्तिकारीप्यकल्पः प्राणायामवतं तच्छुतिशिरसि मतं खा- मलब्धौ न चान्यत् ॥ ३९ ॥ नोकसादामेधः स्पृशति च दहनः किंतु शुष्कं निदाघादा चेतोनुबंधैः कृतसुकृतमपि खोतकर्मप्रजाथैः । तद्वज्ज्ञानामिरेतस्पृशति न सहसा किंतु वैराग्यशुष्कं तसाच्छुद्धो विरागः प्रथममभिहितस्तेन विज्ञान- सिद्धिः ॥४०॥ यत्किचिन्नामरूपात्मकमिदमसदेवोदितं भाति भूमौ येनानकप्रकारैर्व्यवहरति जगयेन तैनेश्वरेण ॥ तद्वत्प्र- छादनीयं निभृतरशनया यद्वदेव द्विजिहस्तेन त्यक्तेन भोज्यं सुखमनतिशयं मा गृधोन्यद्धनाथम् ॥ ११ ॥ जीवन्मुक्तिर्मु- मुक्षोः प्रथममथ ततो मुक्तिरात्यंतिकी च तेऽभ्यासज्ञानयो- ·७८ वेदान्तसमुच्चयः। गाद्गुरुचरणकृपापांगसंगेन लब्धात् । अभ्यासोपि द्विधा सादधिकरणवशाहिको मानसश्च शारीरस्त्वासनायो ग्रुप- रतिरपरो ज्ञानयोगः परोक्तः ॥ ४२ ॥ सर्वानुन्मूल्य कामान् हृदिकृतनिलयान्क्षिसशंनियोथैदीर्यदेहाभिमानस्त्यजति चपल- तामात्मदत्तावधानः । यात्स्थानमुचैः कृतसुकृतभरो नाडिकाभिर्विचित्रं नीलश्वेतारुणाभिः सपदमृतभरं गृह्यमा- णात्मसौख्यः ॥ ४३ ॥ प्रापश्यद्विश्वमात्मेत्ययमिह पुरुषः शोकमोहायतीतः शुक्रं ब्रह्माध्यगच्छत्स सलु सकलविसर्च- सिधास्पदं हि । विस्मृत्य स्थूलसूक्ष्मप्रभृतिवपुरसौ सर्वसंक- स्पशून्यो जीवन्मुक्तस्तुरीयं पदमधिगतवान्पुण्यपापविहीनः ॥४४॥ यः सत्त्वाकारवृत्तौ प्रतिफलति युवा देहमात्रा- चोपि तद्धमै ल्यवार्ष्यादिभिरनुपहतः प्राण आविर्वभूव । श्रेयान्साध्यस्तमेतं सुनिपुणमतयः सत्यसंकल्पभाजोप्यभ्यासाद्दे- चयंतः परिणतमनसा साफमूवं नयन्ति ॥४५॥ प्रायो कामो- स्तकामो निरतिशयमुसायात्मकामस्तदासी तत्प्राप्तावासकामः स्थितचरमदशस्तस्य देहावमाने । प्राणा नैवोत्क्रमनि क्रम- विरतिगिताः स्वस्खहेतौ तदानी कार्य जीवो विलीनो लवण- मिव जलेऽखंड आत्मैव पश्चात् ।। ४६ ।। पिण्डीभूतं यदंतर्जल- निधिसलिलं याति तत्सँधयाख्यं भूयः प्रक्षिप्तमसिन्विलयमुः पातं नामरूपं जहाति । प्राजलद्वत्परात्मन्यथ भजति लयं तस्य चेतो हिमांशी वागमा चक्षुर: पयसि पुनरसप्रेतसी दिक्षु कौ ॥ ४७ ॥ क्षीरान्तर्यटदाज्यं मधुरिमविदितं तस्मृ- थग्भूनमसाभूतेषु ब्रह्म तद्वयपहृतिविदितं श्रांतपिातिबीजम् । यं लब्धा लाभमन्यत्तणमिव मनुते यत्र नोदेति भीतिः ·शतश्लोकी। सान्द्रानन्दं यदन्तः स्फुरति तदमृतं विख्यतो ह्यन्यदातम् ॥४८॥ ओत प्रोतश्च तंतुष्विह विततपरश्चित्रवर्णेषु चित्रस्त- मिञ्जिज्ञास्यमाने ननु भवति पटः सूत्रमात्रावशेषः । तद्वद्विश्व विचित्रं नगनगरनरग्रामपश्वादिरूपं प्रोतं वैराजरूपे स वियति तदपि ब्रह्मणि प्रोतमोतम् ।। ४९ ।। रूपं रूपं प्रतीदं प्रतिफल- नवशात्प्रातिरूप्यं प्रपेदे । टेको द्रष्टा द्वितीयो भवति च सलिले सर्वतोनंतरूपः इन्द्रो मायाभिरास्ते श्रुतिरिति वदति व्या- पकं ब्रह्म तसाजीवत्वं यात्यकस्मादतिविमलतरे विम्बितं बुधु- याधौ ॥५०॥ तज्ज्ञाः पश्यन्ति बुद्धया परमबलवतो माय- याक्तं पतङ्ग बुद्धावंतासमुद्रे प्रतिफलितमरीच्यास्पदं वेधस- स्तम् । यादृग्यावानुपाधिः प्रतिफलति तथा ब्रह्म तस्मिन्यथा- सं प्राप्तादर्शानुरूपं प्रतिफलति यथावस्थितं तत्सदैवम् ।।५१।। एकोभानुस्तदर्थप्रतिफलनवशाधस्त्वनेकोदकांतर्नानात्वं यात्यु- पाधिस्थितिगतिसमतां चापि तद्वत्परात्मा । भूतेपूचावचेषु प्रतिफलित इवाभाति तावत्स्वभावावच्छिन्नो यः परंतु स्फुदम- नुपहतो भाति तावत्स्वभावैः ॥ ५२ ॥ यद्वत्पीयूपरश्मौ दिन- करकिरणैर्विक्तिरेति सान्द्रं नाशं नैशं तमिस्रं गृहगतमथवा मूर्छितैः कांस्यपात्रे । तदुद्धी परात्मद्युतिभिरनुपदं विधि- ताभिः समंताद्भासन्ते हींद्रियास्यप्रतिभिरनिशं रूपमुख्याः पदार्थाः ॥ ५३॥ पूर्णात्मानात्मभेदान्निविधमिह परं बुद्धय- पच्छिन्नमन्यत्तत्रैवाभासमा गगनमिव जले त्रिप्रकारं विभाति । अम्भोवच्छिन्नमस्मिन्प्रतिफलितमतः पाथसोतर्वहिश्च पूर्णाव- च्छिन्नयोगे ब्रजति लयमविद्या स्वकार्यः सहैव ॥५४॥ दृश्यन्ते दारनार्यो युगपदगणिताः स्तंभसूत्रप्रयुक्ताः संगीतं ·वेदान्तसमुश्चयः। दर्शयंत्यो व्यवहतिमपरां लोकसिद्धां च सर्वाम् । सर्ववानुप्र- विष्टादभिनवपिभवाद्यावदानुबंधात्तद्वत्सूत्रात्मसंज्ञामवहरति जगभूर्भुवःस्वमहान्वम् ।। ५५ ॥ तत्सत्यं यत्रिकालेप्यनुपहत- मदः प्राणदिग्न्योममुख्यं यसिन्विश्रान्तमास्ते चदिह निग. दितं ब्रह्म सत्यस सत्यम् । नास्त्यन्यत्किच यद्वत्परमधिकमतो नाम सत्यस्य सत्यं सच त्यचेति मूर्तायुपहितमवरं सत्यमसापि सत्यम् ।। ५६ ।। यत्किचिदात्यसत्यं व्यवहातिविपये रौप्यस- पायुमुख्यं तद्वै सत्याश्रयणेत्ययमिह नियमः सावधिोकसि. द्धः। तद्वत्सत्यस्य सत्ये जगदखिलमिदं ब्रह्मणि माविरासी. मिथ्याभूतं प्रतीतं भवति सलु यतस्तथ सत्यं वदन्ति ।। ५७ ॥ यत्राकाशावकाशः कलयति च कलामात्रतां यत्र कालो यत्र- वाशावसानं बृहदिह हि विरारपूर्वमर्वागियास्ते । सूत्रं यत्रा- विरासीन्महदपि महत्तस्तद्धि पूर्णा पूर्ण संपूर्णादर्णवादेरपि भवति यथा पूर्णमेकार्णवांभः ॥ ५८ ॥ अन्तः सर्वोपधीनां पृथगमितरसर्गधवीयर्षिपारेकं पायोदपाथः परिणमति यथा तदेवान्तरात्मा । नानाभूतस्वभापर्वहति वसुमती यंन विश्व पयोदो. वर्पत्युच्च ताशः पचति दहति या येन सातरोसा ।। ५९ ॥ भूतेप्वात्मानमात्मन्यनुगतमसिलं भूतजातं प्रपश्ये- प्रायः पाथस्तरंगान्वययदय चिरं सर्वमात्मय पश्येत् । एक प्रामाद्वितीयं श्रुतिशिरसि मतं नेह नानालि किंचिन्मृत्योरा- मोति मृत्यु म ह जगदिदं यस्तु नानंच पश्येत् ॥६० ।। प्रावपश्चादस्ति कुंभाद्गगनमिदमिति प्रत्यये सत्यपीदं उम्भो- सत्तादेति प्रलयमुपगते नव्यतीत्यन्यदेशम् । नीचे कुंभेन साकं व्रजति भजति या तत्प्रमाणानुफारमित्य मिथ्या प्रत्री- ·शतश्लोकी। तिः स्फुरति तनुभृतां विश्वतस्तद्वदात्मा ॥ ६१ ॥ यावापिण्डो गुडस्य स्फुरति मधुरिमैवास्ति सर्वोपि तावान्यावान्कर्पूरपिण्डः परिणमति सदामोद एवात्र तावान् । विश्वं यावद्विभाति द्रुम- नगनगरारामचैत्याभिरामं तावञ्चैतन्यमेकं प्रविकसति यतस्त- सदात्मावशेषम् ।। ६२ ।। वाद्यान्नादानुभूतिर्यदपि तदपि सा नूनमाघातगम्या वाद्याधातध्वनीनां पृथगनुभवतः किंतु तत्साहचर्यात् । मायोपादानमेतत्सहचरितमिव ब्रह्मणा भाति तद्वत्तस्मिन्प्रत्याप्रतीते न किमपि विषयीभावमाप्नोति यसाद ॥६३ ॥ दृष्टः साक्षादिदानीमिह खलु जगतामीश्वरः संवि- दात्मा विज्ञानस्थाणुरेको गगनवदभितः सर्वभूतान्तरात्मा । दृष्टं ब्रह्मातिरिक्तं सकलमिदमसद्रूपमाभासमा शुद्धं ब्रह्माहम- सीत्यविरतमधुनात्रैव तिष्ठेदनीहः ।। ६४ ॥ इन्द्रेन्द्राण्योः प्रकामं सुरतसुखजुपोः सागतान्तः सुषुप्तिस्तस्यामानन्दसान्द्र पदमतिगहनं यत्स आनंदकोशः । तम्मिन्नो वेद किंचिन्निरति- शयमुखाभ्यन्तरे लीयमानो दुःखी स्याद्रोधितः सन्निति कुशल- मतिर्योधयेव मुप्तम् ॥६५॥ सर्वे नन्दन्ति जीवा अधिगतय- शसा गृह्णता चक्षुरादीनन्तःसर्वोपक; बहिरपि च सुपुप्तौ यथा तुल्यसंस्थाः । एतेषां किल्विपस्क जठरभृत्तिकृते यो चहि तिरास्ते त्वक्चक्षुःश्रोत्रनासारसनवशमितो याति शोक च मोहम् ।। ६६ ।। जाग्रत्यामन्तरात्मा विषयसुखकृतेऽनेकय- सान्विधायन् श्राम्यत्सद्रियोघोधिगतमपि मुखं विसरन्याति निद्राम् । विश्रामाय सरूपे त्वतितरसुलमं तेन चातींद्रियं हि सौख्यं सर्वोत्तम स्यात्परिणतिविरसादिद्रियोत्थात्सुखाच॥६॥ पक्षावभ्यस पक्षी जनयति मरुतं तेन यात्युचदेशं लब्ध्वा वायु . . ६ ·८२ वेदान्तसमुच्चयः। महान्तं श्रममपनयति स्वीयपक्षी प्रसार्य । दुःसंकल्पैकिल्प- विपयमनुकदर्थीकृवं चिचमेतत्पिन्न विधामहेतोः स्वपिति चिरमहो हस्तपादान्प्रसार्य ॥ ६८॥ आश्लिप्यात्मानमात्मा न किमपि सहसवांतरं वेद याह्यं यद्वकामी विदेशात्सदनमुपगतो गाढमाश्लिप्य कान्ताम् । यात्यस्तं तर लोकव्यमहतिरसिला पुण्यपापानुवन्धः शोको मोहो भयं वा समविपममिदं न सर- त्येन किंचित् ॥ ६९ ॥ अल्पानल्पप्रपंचप्रलय उपरतिद्रि- याणां सुखासिजीवन्मुक्ती मुपुप्ती निनयमपि समं किंतु तत्रास्ति भेदः । प्रायसंस्कारात्प्रसुप्तः पुनरपि च परावृत्तिमेति प्रबुद्धो नश्यसंस्कारजातो न स किल पुनरावर्तते यश्च मुक्तः ॥७॥ आनन्दान्यश्च सर्वाननुभवति नृपः सर्वसंपत्समृद्धस्तस्यानन्दः स एकः स सलु शतगुणः संप्रतिष्ठः पितृणाम् । आदेवब्रह्म- लोकं शतशतगुणितास्ते यदन्तर्गताः स्युमानन्दः स एको- स्त्यथ विषयसुसान्यस्य माना भान्ति ॥७१॥ यवानन्दाच मोदा प्रमद इति मुदचासते सर्व एते यमाप्ताः सर्वकामाः स्युरखिलविरमात्केवलीभाव आस्ते । मां तनानंदसांद्रे कृधि चिरमामृतं सोमपीयूषपूर्णा धारामिंद्राय देहीत्यपि निगमगिरो भ्रूयुगातर्गताय ।। ७२ ।। आत्माकंपः सुसात्मा स्फुरति तद- परा सन्यथैव स्फुरती थैर्य वा चंचलखे मनसि परिणति याति तत्त्वममिन् ! चांचल्यं दुःखहेतुर्मनस इदमहो यावदि- थार्थलब्धिस्तयां यावस्थिरखं मनसि विपयनं सात्सुखं ताव- देव ॥ ७ ॥ यत्सौख्यं रतान्ते निमिपमिह मनस्येकताने रसे स्वास्थैर्य यावत्सुपुप्तौ सुसमनतिशयं वावदेवाथ मुक्तौ । नित्यानंदः प्रशाते हृदि तदिह सुखस्थैर्ययोः साहचर्य निसा- ·शनम्लोकी। नंदस्य मात्रा विषयसुखमिदं युज्यते तेन वक्तुम् ।। ७४ ।। श्रांतं स्वांतं सबाह्यव्यवहृतिभिरिदं ताः समाकृष्य सर्वास्तत्त- संस्कारयुक्तं घुपरमति परावृत्तमिच्छन्निदानम् । स्वामान्सं- स्कारजातप्रजनितविषयान् स्वानदेहेनुभूतान् प्रोत्सांतः प्रत्य- गात्मप्रवणमिदमगाभूरिविश्राममस्मिन् ॥ ७५ ॥ स्वप्ने भोगः सुखादेर्भवति ननु कुतः साधने मूर्छमाने स्वामं देहांतरं वय- वहृतिकुशलं नव्यमुत्पद्यते चेत् । तत्सामग्र्या अभावात्कुत इद- मुदितं तद्धि सांकल्पितं चेत्तत्किं स्वाप्ने रतांते वपुपि निपतिते दृश्यते शुक्रमोक्षः ॥७६ ॥ भीसा रोदित्यनेन प्रवदति हसति श्लाघते नूनमसात्वमेप्यंगेनुबंध त्यजति न सहसा मूर्छितेप्य- तरात्मा। पूर्व ये येनुभूतास्तनुयुवतिहयव्याघ्रदेशादयोर्थास्तरसं- स्कारस्वरूपान्सृजति पुनरमून श्रित्य संस्कारदेहम् ।। ७७ ॥ सन्धी जाग्रत्सुपुत्योरनुभवविदिता स्वाप्यवस्था द्वितीया तत्रा- स्मज्योतिरास्ते पुरुप इह समाकृष्य सर्वेद्रियाणि । संवेश्य स्थूलदेहं समुचितशयने स्वीयभामांतरात्मा पश्यन्संस्काररूपा- नभिमतविपयान्याति कुत्रापि तद्वत् ।। ७८ ॥ रक्षन् प्राणैः कुलायं निजशयनगतं श्वासमात्रावशेषैर्माभूचत्प्रेतकल्पाकृतक- मिति पुनः सारमेयादिभक्ष्यम् । स्वमे स्वीयप्रभावात्सृजति यरथाभिनगाः पल्बलानि क्रीडास्थानान्यनेकान्यपि सुहृदर- लापुत्रमित्रानुकारान् ॥७९॥ मातंगव्याघ्रदस्युद्विपदुरगकपी- कुत्रचित्प्रेयसीमिः क्रीडमास्ते हसन्दा विहरति कुहचिन्मष्टम- नाति चान्नम् । म्लेच्छवं प्राप्तवानस्म्यहमिति कुहविच्छंकितः स्खीयलोकादास्ते व्याघ्रादिभीत्या प्रचलति कुहचिद्रोदिति ग्रस्स- मान: 100|| यो यो दृग्गोचरोर्थों भवति स स तदा तद्गतात्म- ·वेदान्नसमुच्चयः। स्वरूपाविज्ञानोत्पद्यमानः स्फुरति मनु यथा शुक्तिकाज्ञान- हेतुः रौप्याभासो मृपैव स्फुरति च किरणाज्ञानतोंमो भुजंगो रस्त्रज्ञानानिमपं सुसमयकृदतो दृष्टसृष्टं किलेदम् ।। ८१ ॥ मायाध्यासाश्रयेण प्रविततमासलं यन्मया तेन मत्स्थान्यदा- न्येतेषु नाहं यदपि हि रजतं भाति शुक्तौ न रोप्ये । शुक्त्यंश- स्तेन भूतान्यपि मयि निवसंतीति विप्वग्विनेता माहासादृश्य- जातं सकलमपि मृपवेंद्रजालोपमेयम् ॥ ८२ ॥ हेतुः कर्मव लोके मुखतदितरयोरेयमज्ञोऽपिदिला मित्रं वा शत्रुरित्थं व्यव- हरति मृपा याज्ञवल्लयातभागौ । यत्कमैचोचतुः प्रारु जनक- नृपगृहे चक्रतुस्तरमशंसां घंशोन्सो यदूनामिति वदति न कोप्यत्र तिष्ठत्यकर्मा ।। ८३॥ वृक्षच्छेदे कुठारः प्रभवति यदपि प्रापिनोधस्तथापि प्रायोनं तृप्तिहेतुस्तदपि निगदित कारणं भोक्तयतः प्राचीन कर्म तद्वद्विपमसमफलप्राप्तिहेतुस्त- थापि स्वातंत्र्य नवरेमिन्न हि सलु घटते प्रेरकोस्यांतरात्मा ॥ ८४ ॥ स्मृत्या लोकेषु वर्णाश्रमविहितमदो नित्यकाम्यादि- कर्म सर्व मार्पणं स्वादिति निगमगिरः संगिरन्तेविरम्यम् । श्रुतिविदपि तथा कर्मकृरकर्मणोख नाशः सादल्पभोगात्पुन- रवतरणे दुःसभोगो महीयान् । आत्माभिज्ञस लिप्सोरपि भवन ति महाशाश्वतः सिद्धिभोगो ह्यात्मा तसादुपास्यः सलु नद- धिगमे सर्वसौख्यान्यलिप्सोः ॥८६॥ सूर्याधरर्थभानं न हि भवति पुनः केयलै त्र चित्र सूर्यात्सूर्यप्रतीतिर्न भवति सहसा नापि चंद्रस्य चंद्रात् । अनेरमेश्च किंतु स्फुरति रविमुसं चक्षु- ·शतश्लोकी। पचित्प्रयुक्तादात्मज्योतिस्ततोयं पुरुप इह महो देवतानां च चित्रम् ।। ८७ ॥ प्राणेनांभांसि भूयः पिपति पुनरसावनम- नाति तत्र तत्पाकं जाठरोग्निस्तदुपहितबलो दाह शनैर्वा करोति । व्यानः सर्वांगनाडीवथ नयति रसं माणसंतर्पणार्थ निःसारं पूतिगंधं त्यजति पहिरयं देहतोपानसंज्ञः ।। ८८ ।। व्यापारं देहसंस्था प्रतिवपुरखिलं पंचवृत्त्यात्मकोसौ प्राणः सर्वेद्रियाणामधिपतिरनिशं सत्तया निर्विवादम् । यस्पेत्यं चिद्ध- नस्य स्फुटमिह कुरुते सोसि सर्वस साक्षी माणस्य प्राण एषो- प्यखि नुभृतां चक्षुपश्चक्षुरेपः ।। ८९ ।। ये मांतं चिद्धनैक क्षितिजलपवनादित्यचन्द्रादयो ये भासा तथैव चानु अविर- लगतयो भांति तसिन्वसंति । विद्युत्पुंजोनिसंघोप्युडुगणवित- तिर्भासयेकि परेशं ज्योतिः शांत धनंतं कविमजममरं शाश्वतं जन्मशुन्यम् ॥ ९० ॥ तौवाहमसीत्सनुभव उदितो यस्य कस्यापि चेट्टै पुंसः श्रीसद्गुरूणामतुलितकरुणापूर्णपीयूपदृष्ट्या । जीवन्मुक्तः स एव भ्रमविधुरमना निर्गतेनाद्युपाधौ नित्यानं- देकधाम प्रविशति परमं नष्टसंदेहवृत्तिः ॥ ९१ ॥ नो देहो नेद्रियाणि क्षरमतिचपलं नो मनो नैव बुद्धिः प्राणो नैवाहम- सीत्सखिलजडमिदं वस्तुजातं कथं स्वाम् । नाहंकारो न दारा- गृहसुतसुजनक्षेत्रवित्तादि दूरं साक्षी चित्प्रत्यगात्मा निखिलज- गदधिष्ठानभूतः शियोहम् ॥ ९२ ॥ दृश्यं यद्रूपमेतद्भवति च विशदं नीलपीताद्यनेक सर्वस्यैतस्स दृग्व स्फुरदनुभवता लोचनं चैकरूपम् । तदृश्यं मानसं इक् परिणतविषयाकार- धीवृत्तयोपि दृश्या ग्रुप एवं प्रभुरिह स तथा दृश्यते नैव साक्षी ।। ९३ ॥ रज्वज्ञानाद्भुजंगस्तदुपरि सहसा भाति मंदा- ·वेदान्तसमुचयः। न्धकारे खात्माज्ञानात्तथासौ भृशमसुखमभूदात्मनो जीवमा- व आप्तोत्याहिनमति स च सलु विदिता रञ्जरेका तथाई कूटस्यो नव जीवो निजगुरुवचसा साक्षिभूतः शिवोहम् ॥९॥ कि ज्योतिस्ते बदस्वाहनि रविरिह मे चंद्रदीपादि रात्री सादेवं मानदीपादिकपरिकलने फि तब ज्योतिरस्ति 1 चक्षुस्तन्मीलने किं भवति च सुतरां धीर्धियः किं प्रकाशे नत्रवाहं ततस्वं तदसि परमकं ज्योतिरसि अमोहम् ॥ ९५ ।। कंचित्कालं स्थितः की पुनरिह भजते नैव देहादिसंघ यावत्प्रारब्धभोगं कथमपि स सुएं चेष्टते संगयुद्धया । निद्वो नित्यशुद्धो विग- लितममताहंकृतिनित्यतसो ब्रह्मानंदस्वरूपः स्थिरमतिरचलो निर्गताशेपमोहः ॥ ९६ ॥ जीवात्मब्रह्मभेदं दलयति सहसा यव प्रकाशैकरूपं विज्ञानं तच चुद्धौ समुदितमतुलं यस्य पुंसः पवित्रम् । माया तेनैव तस्स क्ष्यमुपगमिता संमृतेः कारणं या नष्टा सा कार्यकर्वी पुनरपि भपिता नैव विज्ञानमाचार ।। ९७ ॥ विश्वं नेति प्रमाणाद्विगलितजगदाकारभानस्त्यजेद्वै पीला यत्फलांमस्त्यजति च सुतरां तत्फलं सौरभाट्यम् । सम्यक् . सचिद्धनकामृतमुखकवलासादपूर्णो हुदासी झाला निम्सारमेवं जगदसिलमिदं स्वप्रमः शांतचित्तः । ९८ ॥ क्षीयते चास्य कर्माण्यपि सलु हृदयग्रंथिरुद्भिद्यते वै छिद्यते संशया ये जनिमृतिफलदा दृष्टमाने परेशे । तरिमश्चिन्मात्ररूपे गुणमलरहिते तत्वमस्थादिलक्ष्ये फूटस्थे प्रत्यगात्मन्यसिलरि- धिमनोगोचरे ब्रह्मणीशे ।। ९९ ।। आदी मध्ये तथाने जनिमू- तिफलदं कर्ममूलं विशालं जाला संसारवृक्ष अममदमुदिता- शोकतानेकपत्रम् । कामक्रोधादिशाएं सुतपशुवनिताकन्यका- ·विवेकचूडामणिः । पक्षिसंघ छिपवासंगासिननं पटुमतिरभितचिंतयेद्वासुदेवम् ॥ ॥१०० ॥ जातं मय्येव सर्व पुनरपि मयि तत्संस्थितं चैव विश्वं सर्व मय्येव याति अविलयमिति तल चैवाहमस्मि । यस्य स्मृत्या च यज्ञाद्यखिलशुभविधौ सुप्रपातीह कार्य न्यून संपूर्णतां चै तमहमतिमुदैवाच्युतं सन्नतोमि ।। १०१ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यकृतशतश्लोकी संपूर्णा ॥ ३०॥ विवेकचूडामणिः ॥ ३१॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम्। गोविन्द परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ १॥ जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्वं ततो विप्रता तसादिकधर्ममार्गपरता विद्वत्वमस्मात्परम् । आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभयो ब्रह्मात्मना- संस्थितिमुक्ति! शतकोटिजन्मसुकृतैः पुण्यविना लभ्यते ॥ २॥ दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् । मनुष्यत्वं मुमुक्षुवं महापुरु- पर्सश्रयः ॥ ३ ॥ लब्ध्या कथंचिन्नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्तं श्रुतिपारदर्शनम् । यस्खात्ममुक्त्यै न यतेत मूढधीः स ह्यात्महा खं विनिहन्त्यसद्महात् ॥ ४॥ इतः कोन्योऽस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । दुर्लभं मानुपं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥५॥ वदन्तु शास्त्रणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः। आत्मैक्यबोधन विनापि मुनिने सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥६॥ अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः। प्रवीति कर्मणो मुक्तेरहतुवं स्फुटं यतः॥ ७॥ अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान् संन्यस्तवाद्यार्थसुसस्पृहः सन् । सन्तं महान्तं समुपेत्य ·८८ वेदान्तसमुज्ञयः 1 देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ ८॥ उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधी । योगारूढसमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्टया ॥९॥ संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये । यत्यता पण्डि- धाररात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ १० ॥ चित्तस्य शुये कर्म नतु वस्तूपलब्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित्कर्मकोटि- भिः ॥ ११ ॥ सम्यग्विचारतः सिद्धा रजुतत्त्वावधारणा । भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःसविनाशिनी ॥ १२ ॥ अर्थस निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः । न मानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ १३ ।। अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धि- विशेषतः। उपाया देशकालाद्याः सन्त्यसिन्सहकारिणः ॥१॥ अतो विचारः कर्तव्यो मुमुक्षोरात्मवस्तुनः । समासाद्य दया- सिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ १५ ॥ मेधावी पुरुपो विद्वानहा- पोहविचक्षणः अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः॥१६॥ विवेकिनो विरक्तस शमादिगुणशालिनः । मुमुक्षोरेव हि ब्रह्म- जिज्ञासायोग्यता मता ॥ १७ ॥ साधनान्यत्र सारि कथि- तानि मनीषिभिः । येषु सत्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिक्ष- ति ।। १८ ॥ आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ॥ १९ ॥ शमादिपकसंप- त्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् । ब्रह्म सत्वं जगन्मिथ्यत्येवंरूपो विनिश्चयः ॥ २० ॥ सोऽयं नित्यानित्ययस्तुविवेकः समुदाह- वः। तद्वराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः ॥ २१ ॥ देहादिब्रह्मपर्यन्ते हनिले भोगवस्तुनि । विरज्य विषयवाता- दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥ स्खलक्ष्य नियतावस्था मनसः शम उच्यते । विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्खगोलके ·८९ विवेकचूडामणि ॥ २३ ॥ उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः । बाह्या- नालम्बनं वृत्तरेवोपरतिरुचमा ।। २४ ॥ सहनं सर्वदुःखाना- मप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ २५ ॥ शास्त्रस्य गुरुषाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ २६ ॥ सर्वदा स्थापनं वुद्धेः शुद्ध ब्रह्माणि सर्वदा । तत्समाधानमित्युक्त नतु चित्त- स्ख लालनम् ॥ २७ ॥ अहंकारादिदेहान्तान्बन्धानज्ञानकल्पि. तान् । स्वस्वरूपाक्योधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ।। २८ ।। मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ।। २९ । वैराग्यं च मुमुक्षुख तीनं यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ ३० ॥ एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तखमुमुक्षयोः । मरौ सलि. लवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ ३१ ॥ मोक्षकारणसामग्यां भक्तिरेव गरीयसी । खखरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥ खात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्त- साधनसंपन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।। ३३ ।। उपसीदेद्गुरुं माझं यसाइन्धविमोक्षणम् । श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्म- वित्तमः ।। ३४ ॥ ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानिलः । अहेतुकदयासिन्धुर्वन्धुरानमतां सताम् ॥ ३५ ॥ तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रहप्रश्रयसेवनः । प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञात- व्यमात्मनः ।। ३६ ॥ स्वामिन्नमस्ते नतलोकवन्धो कारुण्यसि- न्धो पतितं भवाब्धौ । मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्याऽ तिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ ३७ ॥ दुरसंसारदवामित दोधूयमानं दुरदृष्टिवातैः । मीतं प्रपन्न परिपाहि मृत्यो शर- ·वेदान्तसमुच्चयः। प्यमन्यद्यदहं न जाने ।। ३८ ॥ शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः । तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना न हेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ ३९ ॥ अयं समाव: स्वत एव यत्परश्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् । सुधांशुरेप स्वयमर्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षिति किल ॥ ४० ॥ ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतयुतयुष्मद्वाकलशोज्झि- तैः श्रुतिमुसर्याक्यामृतैः संचय । संतप्तं भवत्तापदापदहनचा- लाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥४१॥ कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिमें कतमोऽस्त्युपायः । जाने न किंचित्कृपयाऽव मां प्रभो संसार- दुःसक्षतिमातनुप ॥ ४२ ॥ तथा बदन्तं शरणागतं सं संसारदावानलतापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसादृष्ट्या दद्या- दभीति सहसा महात्मा ॥४३॥ विद्वान्स नसा उपस- तिमीयुपे मुमुक्षरे साधु यथोक्तकारिणे । प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ ४४ ॥ मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संमारसिंघोस्तरणेऽस्त्युपाय: । येनैव साता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्ग तय निर्दि- शामि ॥ ४५ ॥ अस्त्युपायो महाकश्चित्संसारभयनाशनः । तेन तीर्खा भवाम्भोधि परमानन्दमाप्स्यसि ।। ४६ ॥ वेदा- न्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यन्तिकसंसार- दुःसनाशो भवत्यनु ।। ४७ ॥ श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षो- मुक्तहेतून्यक्ति साक्षाहुतेर्गीः । यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुप्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताइहान्याद ॥ ४८ ॥ अज्ञानयोगात्परमा- स्मनस्तव धनात्मरन्धसत एव संमृतिः । तयोविवेकोदितयो- ·विवेकचूडामणिः। ९१ धपहिरज्ञानकार्य प्रदहेत्समूलम् ॥ ४९ ॥ कृपया श्रूयतां खामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया । यदुत्तरमहं थुखा कृतार्थः सां भवन्मुखात् ॥ ५० ॥ को नाम बन्धः कुत एप आगतः कथं प्रतिष्ठाऽस्य कथं विमोक्षः । कोऽसावनात्मा परमः स्व आत्मा तयोविवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ ५१ ॥ धन्योऽसि कृतकृत्यो- सि पावितं ते कुलं खया। यदविद्यानन्धमुल्या ब्रह्मीमवितु- मिच्छसि ॥५२॥ ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः। वन्धमोचनकर्ता तु वसादन्यो न कश्चन ॥ ५३ ॥ मस्तक- न्यस्तभारादेर्दुःखमन्यनिवार्यते । क्षुधादिकृतदुःखं तु पिना खेन न केनचित् ॥ ५४॥ पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ! आरोग्यसिद्धियाऽस्य नान्यानुष्ठिनकर्मणा ॥ ५५॥ वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं नतु पण्डितेन ! चन्द्र- स्वरूपं निजचक्षुपैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ ५६ ॥ अविद्याकामकर्मादि पाशवन्धं विमोचितुम् । कः शक्नुयाद्वि- नात्मानं कल्पकोटिशतैरपि ।। ५७ ॥ न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया । ब्रह्मात्मैकलबोधन मोक्षः सिद्धति नान्यथा ॥ ५८ ॥ वीणाया रूपसौन्दर्य तत्रीवादनसौष्ठवम् । प्रजारञ्जनमा तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ ५९ ॥ वाग्वैखरी- शब्दक्षरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् । वैदुष्यं चिदुपा मध्ये मुक्तये न तु मुक्तये ।। ६० ।। अविज्ञाते परे तले शास्त्राधी- तिस्तु निष्फला । विज्ञातेऽपि परे तत्चे शास्त्राधीतिस्तु निष्फ- ला ॥ ६१ ॥ शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् । अतः प्रयताज्जातव्यं तत्वज्ञानचमात्मनः ॥ ६२॥ अज्ञानसर्पदएस ब्रह्मज्ञानोप, विना । किमु वेदेव शाखेश्व किमु मत्रैः किमौ.

·वेदान्तसमुनयः। पधैः ।। ६३॥ न गच्छति विना पानं व्याधि पधशब्दवः। विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैन मुच्यते ॥ ६४ ॥ अकुला दृश्यविलयमज्ञासा तत्त्वमात्मनः । वाह्यशब्दैः कुतो मुक्तिरु- क्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ ६५ ॥ अकृता शत्रुसंहारमगसाखिल- भूश्रियम् । राजाहमिति शब्दानो राजा भवितुमर्हति ॥६६॥ आलोक्ति सननं तथोपरि शिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृति निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति । तद्वद्रह्मविदोपदे- शमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं सममलं तचं न दुर्युक्तिभिः ।। ६७ ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये । खैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितः ।। ६८॥ यस्त- याच कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यथ मुमुक्षुभिः ॥ ६९ ।। शृणुप्वावहितो विद्वन् यन्मया समुदीर्यते । तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ।। ७० ॥ मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगयते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुपु । ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्तासिलकर्मणां भृशम् ।। ७१ ॥ ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्वध्यानं चिरं नित्य- निरन्तरं मुनेः । ततो विकल्पं परमेत्य विद्वानिहव निर्वाणसुसं समृच्छति ॥७२॥ यद्रोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् । तदुच्यते मया सम्यक् श्रुखात्मन्यवधारय ।। ७३ ॥ मजास्थि. मैदापलरक्तचर्मसगार्धातुभिरभिरन्वितम् । पादोरवक्षोभुज- पृष्ठमस्तकर रुपहिरुपयुक्तमेतत् ।। ७४ ॥ अहं ममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते युधैः । नमोनमखद्दइनाम्युभू- मया सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ ७५ ।। परस्परांश- मिलितानि भूखा स्थूलानि च स्थूलशरीरहंतवः । मात्रास्त.

·विवेकचूडामणिः। दीया विपया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥७६॥ य एषु मूढा विपयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमैन । आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदृतेन जवेन नीताः ॥ ७७॥ शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पश्चलमापुः स्वगुणेन बद्धाः । कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ ७८॥ दोषेण तीनो विपयः कृष्णसर्पविपादपि । विपं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ ७९ ॥ यिपयाशामहापाशायो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् । स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः पट्शास्त्र- वेद्यपि ॥८० ॥ आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् । आशाग्रहो मजयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ ८१॥ विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः । स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ ८२॥ विषमविषयमागैर्गच्छतोऽनच्छयुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्यु- रप्येप विद्धि । हितमुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ ८३ ।। मोक्षस्य काहा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विपयान्धिपं यथा । पीयूप- वत्तोपदयाक्षमार्जवप्रशान्तिदान्तीज नित्यमादरात् ।। ८४ ॥ अनुक्षणं यत्परिहत्य कृत्समनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् । देहः परार्थोऽयममुष्य पोपणे यः सजते स स्वमनेन हन्ति ।। ८५ ॥ शरीरपोपणार्थी सन् य आत्मानं दिक्षति । ग्राहं दारुधिया धृला नदी तर्तुं स गच्छति ।। ८६ ।। मोह एप महामृत्युमुसु- क्षोर्वपुरादिषु । मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति !!.८७ ॥ मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिपु । यं जिला मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८८ ॥ समांसरुधिर- ·९४ वेदान्तसमुच्चयः। स्नायुमेदोमआस्थिसंकुलम् । पूर्ण मूत्रपुरीपाभ्यां स्थूलं निन्द्य- मिदं वपुः ॥ ८९ ॥ पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा । समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः । अवस्था जागरस्तस स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ ९० ॥ बाह्ये- न्द्रियः स्थूलपदार्थसेवा समचन्दनस्यादिपिचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तसात्मशस्तिपुपोऽस्य जागरे ॥९१ ॥ सर्वोऽपि वाहसंसारः पुरुपस्य यदाश्रयः । विद्धि देहमिदं स्थूलं गृह्मद्गृहमेधिनः ॥ ९२ ॥ स्थूलस संभवज- रामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताधव- स्थाः । वर्णाश्रमादिनियमा बहुधामयाः स्युः पूजावमानबहु- मानमुसा विशेपाः ॥ ९३॥ युद्धीन्द्रियाणि श्रवणं बगक्षि घ्राणं च जिहा विषयावबोधनात् । वाक्पाणिपादा गुदमप्यु- पस्थः कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ ९४ ॥ निगद्यतेऽन्तः- करणं मनोधीरहंकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः । मनस्तु संकल्प- पिकल्पनादिभिर्वद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ ९५ ॥ अत्राभिमानादहमित्यहंकृतिः । स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्त- म् ॥ ९६ ।। प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । खयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलवत् ।।९७ ॥ वागा- दिपञ्च श्रवणादिपञ्च प्राणादिपश्चाभ्रमुसानि पञ्च । बुध्या- धविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ।। ९८ ॥ इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं सपश्चीकृतभूतसंभवम् । सवासनं कर्म फलानुभाव खाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ ९९ ॥ स्वप्नो भवत्यस्य विभत्स्यवस्था स्वमात्रशेपेण विभाति यर । खमे तु बुद्धिः वयमेव जाग्रत्कालीननानाविधवास.

·९५ विवेकचूडामणिः। नाभिः ॥१००॥ कादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयंभाति ह्ययं परास्मा। धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृत- कर्मलेशः ॥ यसादसङ्गस्तत एव कर्मभिर्न लिप्यते किंचिदुपा- धिना कृतः ।। १०१॥ सर्व च्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्थाञ्चि- दात्मनः पुंसः । वासादिकमिव तक्ष्णतेनैवात्मा भवत्यसङ्गो- ऽयम् ॥ १०२ ॥ अन्धसमन्दसपटुखधर्माः सौगुण्यवैगुण्यव- शाद्धि विद्धि । वाधिर्यमूकलमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा नतु वेत्तुरात्मनः ॥१०३ ॥ उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणात्मस्प- न्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे || १०४ ॥ अन्तःकरणमे- तेषु चक्षुरादिपु वर्मणि । अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासते- जसा ।। १०५॥ अहंकारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्य- यम् । सलादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ १०६ ॥ विष- याणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये । सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ १०७ ॥ आत्मार्थवेन हि प्रयान्वि- पयो न स्वतः प्रियः । स्वत एव हि सर्वेपामात्मा प्रियतमो यतः ॥ १०८॥ तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदा- चन । यत्सुषुप्तौ निर्विपय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।। श्रुतिः प्रत्य- क्षमैतिहमनुमानं च जागति ।। १०९ ॥ अव्यक्तनानी परमे- शशक्तिरनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा । कार्यानुमेया मुधि- येव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ।। ११० ॥ सन्नाप्यस- नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो । साझा- प्पनङ्गाप्युभयात्मिका नो महामृतानिर्वचनीयरूपा ॥ १११ ॥ शुद्धाइयब्रह्माविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जविवेकवो यथा । रज- ·वेदान्तसमुचयः। विकरोति नित्यः। विलीयमानोऽपि वपुप्यमुम्मिन्न लीयते कुम्भ इवाम्बरः स्वयम् ।। १३६ ।। प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धयोधस्व- भावः सदसदिदभशेष भासयनिर्विशेषः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्थावहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धः॥१३७॥ नियमितमनसाऽमुं सं स्वमात्मानमात्मन्यहमहमिति साक्षा- द्विद्धि बुद्धिप्रसादात् । जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थों ब्रह्मरूपेण संस्था 11 १३८ ।। अत्रानात्मन्यहमिति मतेर्वन्ध एपोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाअननमरणक्यासंपातहेतुः। येनवायं यपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुझा पुप्यत्युक्षलपतिविप- यैस्तन्तुभिः कोशकद्वन् ।। १३९ ।। अतसिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रजुधिपणा । वतोऽनर्थवातो निपतत्ति समादातुरधिकस्ततो योऽसद्भाहास हि भवति बन्धः शृणु ससे ॥ १४० ॥ असण्डनित्याद्वयबोध- शक्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् । समावृणोत्सातिशक्ति- रेपा तमोमयी राहुरिवार्कविम्यम् ।। १४१ ॥ तिरोभूते स्वात्म- न्यमलतरतेजोवति पुमाननात्मानं मोहादहमिति शरीरं कल- यति । ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः परं विक्षेपा ख्या रजस उरुशक्तियथयति ।। १४२॥ महामोहग्राहग्रसनग- लितात्मावगमनो धियो नानावस्था स्वयमभिनयस्तद्गुणतया । अपारे संसारे विषयविपपूरे जलनिधौ निमज्योन्मघ्यायं भ्रम- ति कुमतिः कुत्सितगतिः ।। १४३ ।। भानुप्रभासंजनितानप- द्विर्भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा । आत्मोदिताहंकृतिरात्म- त तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥१४४ ॥ कवलित- दिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेधैर्यधयति हिमझंझावापुरुषो यथै- ·विवेकचूडामणिः। तान् । अविरततमसात्मन्याते मूढयुद्धिं क्षपयति बहुदुःख- स्तीवविक्षेपशक्तिः॥ १४५।। एताभ्यामेव शक्तिभ्यां वन्धः पुंसः समागतः । याभ्यां विमोहितो देहं मनात्मानं भवस्य- यम् ॥१४६॥ वीजं संसतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरकुरो रागः पल्लवमम्बुकर्म तु वपुः स्कन्धोऽयवः शाखिकाः । अग्रा. णीन्द्रियसंहतिय विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ १४७ ॥ अज्ञानमूलोऽयम- नात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः । जन्माप्ययं च्याधि- जरादिदुःखप्रवाहपातं जनयत्यमुप्य ।। १४८ ॥ नास्त्रैर्न शस्त्रै- रनिलेन वह्निना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः । विवेक- विज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन सितेन मञ्जुना।।१४९।। श्रुतिप्रमाणैकमत्तेः स्वधर्मनिष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्याः । विशु- बुद्धः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ १५० ।। कोशैरममयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संतो भाति । निजशक्ति- समुत्पनैः शैक्लपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ १५१ ॥ तच्छेवा- लापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् । वृष्णासंतापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ १५२ ॥ पश्चानामपि कोशानाममवादे विभात्ययं शुद्धः। नित्यानन्दैकरसः प्रत्ययूपः परं स्वयंज्योतिः ॥.१५३ ॥ आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुपा । तेनैवानन्दी भवति खं विज्ञायैव सचिदानन्दम् ।। १५४ ॥ मुखादिपीकामिव दृश्यवर्गात्प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् । वि- विच्य तत्र प्रविलाप्य सर्व तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ १५५ ॥ देहोऽयमनभवनोऽन्नमयस्तु कोशश्चानेन जीवति विनश्यति तद्रिहीनः । बक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीपराशि यं ·२०० वेदान्तममुभयः । स्वयं भावतुमर्हति नित्यशुद्धः॥१५६ ।। पूर्व जनरपि मृतेरपि नायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणोनियवसमावः । नको जडश्च घटवत्परिदृदयमानः खात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ १५७ ॥ पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यहरेजपि जीव- नाद । तत्तच्छक्तरनाशाच न नियम्यो नियामकः ॥ १५८ ॥ देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः । स्वत एव स्वतः सिद्धं तद्वलक्षण्यमात्मनः ।। १५९ ।। शल्यराशिमासलिलो मलपूर्णो- प्रतिकश्मलः । कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥१६०॥ खांसमेदोस्थिपुरीपराशावहमतिं मूढजनः करोति । चिल- क्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूप परमार्थभूतम् ॥ १६१ ॥ देहोऽहमित्येव जडस्य युद्धिर्देहे च जीवे बिदुपस्वहंधी । विवे- कविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥१६२ ।। अत्रात्मयुद्धिं त्यज मूढयुद्धे सांसमेदोऽस्थिपुरी- पराशी । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्प कुरुष्प शान्ति परमां भजन ॥ १६३ ॥ देहेन्द्रियादावसति प्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् । तावन्न तस्सास्ति विमुक्तिवातीप्यस्वेप वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ १६४ ॥ छायाशरीरे प्रतिविम्यगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिवाडे । यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ॥ १६५ ॥ देहात्मधीरेव नृणा- मसद्धिया जन्मादिदुःखप्रभवस्य वीजम् । यतस्ततस्त्र जहि तो प्रयत्नात् त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ १६६ ॥ कर्मेन्द्रियः पञ्चभिरश्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः। येनात्मवान- नमयोऽन्नपूर्णात् प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ १६७ ॥ ना- स्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्वागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेपः ।

·विवेकचूडामणिः । यसात्किचित्क्वापि न बेचीष्टमनिष्टं खं वान्यं वा किंचिनियं परतत्रः॥१६८॥ ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः सा- कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः । संज्ञादिभेदकलनाक- लितो बलीयांस्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥१६९ ।। पञ्चेन्द्रियः पञ्चभिरेव होमिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया। आनल्यमानो बहुपासनेन्धनैर्मनोमयानिर्वहति प्रपञ्चम्॥१७० नास्त्यविद्या मनसोतिरिक्ता मनो ह्यविया भवबन्धहेतुः। तसिन्विनष्टे सकलं विनष्ट विजृम्भितेसिन्सकलं विजृम्भते ॥१७१ ।। खन्नेऽथ शून्ये सृजति खशया भोकादिविश्वं मन एव सर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नो विशेपस्तत्सर्वमेतन्मनसो वि- म्भणम् ॥ १७२ ॥ सुपुहिकाले मनसि अलीने नैवास्ति कि- चित्सकलप्रसिद्धः। अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोस्ति ॥ १७३॥ वायुनानीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥१७४॥ देहादिसर्यविपये परिकल्प्य रामं पनाति तेन पुरुष पशुवद्गु- णेन । वैरस्यमत्र विपवत्सुविधाय पश्चादेनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ।। १७५॥ तस्मान्मनः कारणमय जन्तोन्धिस्य मोक्षस्य च चा विधाने । बन्धस्य हेतोमलिनं रजोगुणोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ १७६ ॥ विवेकवैराग्यगुणातिरेका- छुद्धतमासाध मनो विमुक्त्यै । भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो- स्ताभ्यां घडाभ्यां भवितव्यमग्रे ।। १७७॥ मनो नाम महा- व्यानो विषधारण्यभूमिपु । चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ १७८ ॥ मनः प्रसूते पियानशेपान स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः। शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रिया- ·१०२ वेदान्तसमुच्चयः। हेतुफलानि नित्यम् ।। १७९ ॥ असङ्गचिपम विमोह्य देहे- न्द्रियप्राणगुणैनिध्य । अहंममेति भ्रमयत्यजत्रं मनः स्वक- त्येपु फलोपभुक्ति ॥ १८० ॥ अध्यासदोपात्पुरुषस्य संशति- सध्यासनन्यस्समुर्नव कलितः । रवम्तमोदोपयतो विवेकिनो जन्मादिदुःसस्य निदानमेतत् ।। १८१ ।। अतः प्राहुर्मनो- ऽविद्या पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । येनैव प्राम्यते विश्वं यापुनेवा- भ्रमण्डलम् ।। १८२॥ तन्मन शोधन कार्य प्रयत्नेन मुमुक्षुणा! विशुद्ध सति चतसिन्मुक्तिः करफलायते ॥ १८३ ॥ मोक्षक- सत्या विपयेषु राग निर्मुल्य संन्यस्य च सर्वकर्म । सच्या यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति युद्धेः ।।१८।। मनो- भयो नापि भवेत्परामा द्याधन्तवात्परिणामिभावात् । दु:- सात्मकलाद्विपयवहतोटा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ।।१८५॥ धुद्धिबुद्धीन्द्रियः साध संपत्तिः कर्टलक्षणः । विज्ञानमयकोशः खात्पुंसः संसारकारणम् ।। १८६ ॥ अनुनजचित्प्रतिरिम्नश- क्तिर्विज्ञानसंज्ञा प्रकृतेविकारः ज्ञानक्रियावानहमित्यजसं देहे- न्द्रियादिप्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८७ ।। अनादिकालोऽयमहं. खभावो जीवः समस्तव्यवहारयोढा । करोति कर्माण्यपि पूर्व- वासनः पुण्यान्यपुण्यान्यपि तत्फलानि ।। १८८ ।। भुते विधि- प्राथपि योनिषु जन्मायाति निर्यात्यध अमेपः । अस्त्येव विज्ञानमयस्य जाग्रत्वनायवस्थासुखदुःसभोगः ।। १८९ ।। देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्मगुणाभिमानं सततं ममेति । विज्ञान- कोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृटसान्निध्यवशात्परात्मना । अतो भवत्येव उपाधिरस यदात्मधीः संसरवि भ्रमण ॥ १९० ॥ योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । कूटस्थ:

·विवेकचूडामणिः । १०३ सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थाः ॥ १९१ ॥ स्वयं परि- च्छेदमुपेत्य युद्धस्तादात्म्यदोषेण परं मृपात्मनः । सर्वात्मक सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्लेन मृदो घटानिव ॥१९२।। उपाधिसंवन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । अयोविकारानविकारिवद्विचत् सदैकरूपोऽपि परः स्वभावाद ॥ १९३ ।। अमेणाप्यन्यथा वास्तु जीयभावः परात्मनः । तदु- पाधेरनादिसान्नानादे श इप्यते ॥ १९४ ॥ अतोऽस्य जीव- भावोऽपि नित्या भवति संशतिः नि निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो चद ॥ १९५॥ सम्यक् पृष्टं सया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु । प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना १९६ प्रान्ति विना खसङ्गस निष्क्रियस्य निराकृतः । न घटेतार्थ- संबन्धो नमसो नीलतादिवत् ।। १९७ ।। स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुण- साक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस युद्धः । भ्रान्त्या प्राप्तो जीव- भावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुखभावात् ॥ १९८ ॥ यावद्धान्तिस्तावदेवास सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमा- दात् । रखां सर्पो प्रान्तिकालीन एव भ्रान्त शे नैव सर्पो- ऽपि तद्वत् ॥ १९९ ॥ अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्थापि तथे- प्यते । उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ।। २०० ।। अयोधे सप्तवत्सर्व सहमूलं विनश्यति । अनाद्यपीदं नो नित्यं मागमाव इव स्फुदम् ।। २०१॥ अनादेरपि विध्वंसः प्राग- भाषस्य बीक्षितः । यदुद्ध्योपाधिसंबन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥२०२॥ जीवन ततोऽन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणः । संव- न्या स्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरस्सरः ।। २०३ ।। विनि- वृत्तिवेतस सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा । ब्रह्मात्मैकसविज्ञान ·१०४ वेदान्तसमुच्चयः । सम्यग्ज्ञानं श्रुतर्मतम् ॥ २०४ ।। तदात्मानात्मनीः सम्यग्नि- बेके सिद्धयति । ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मासदात्म- नोः ।। २०५ ।। जलं पङ्कवदत्यन्तं पापाये जलं स्पुटम् । यथा भाति तथात्मापि दोपाभाव स्फुटनमः ॥ २०६॥ अस- निवृत्ती तु सदात्मना स्फुट प्रदीतिरतस्य भवेत्पतीचः। ततो निससः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिचस्तुनः २०७॥ अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारिखाजड- साच परिच्छिन्नलहेतुतः दृश्यसायभिचारिखानानित्यो नित्य इप्यते ।। २०८ ॥ आनन्दप्रतिविम्बचुम्विततनुईत्तिस्तमोज- म्मिता स्यादानन्दमयः मियादिगुणक: स्पेष्टार्थलाभोदयः। पुण्य- स्थानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं भूला नन्दति यत्र साधुतनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥२०९॥ आनन्दमयकोशस्य सुषु- सौ स्फूर्तिरुत्कटा स्वप्नजागरयोरीपदिष्टसंदर्शनादिना ॥२१॥ नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकखात्प्रकृतर्विकारात् । का- र्यबहेतोः मुकतक्रियाया विकारसंघातसमाहितसात् ॥२१॥ पञ्चानामपि कोशानां निपेधे युक्तित्तः श्रुतेः। तनिषेधावधि: साक्षी वोधरूपोऽवशिष्यते ।। २१२ ।। योऽयमात्मा स्वयंज्यो. तिः पञ्चकोशविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्षी सनिर्विकारो निर- अनः ।। २१३१ सदानन्दः स विज्ञेयः स्यात्मसेन विपश्चिता मिथ्याखेन निपिद्धेपु कोशेवतेषु पञ्चसु । सर्वाभावं चिना किंचिन्न पश्याम्यत्र है गुरो । विजेयं किमु वस्वस्ति स्वात्म- नात्मविपश्चिता ।। २१५ ॥ सत्यमुक्तं सया विद्वनिपुणोसि विचारणे । अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ २१६॥ सर्वे येनानुभूयन्ते या स्वयं नानुभूयते । तमात्मानं दिवारं ·विवेकचूडामणिः । विद्धि बुद्धया सुसूक्ष्मया ॥ २१७ ॥ तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्य- धेनानुभूयते । कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षितं नोपयुज्यते ॥२१८॥ असौ साक्षिको भावो यतः खेनानुभूयते । अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ २१९ ॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्तिपु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरनकधा । नानाकारविकारमागिन इमान्पश्यन्नहंधीमुखा- नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि समेतं हदि ॥२२०॥ घटोदके विम्बितमर्कविम्बमालोक्य मूढो रविमेव मन्यते । तथा चिदामासमुपाधिसंस्थं प्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ २२१॥ घट जलं तद्गतमर्कविम्यं विहाय सर्व विनिरीक्ष्य- तेर्कः । तटस्थ एतत्रितयावभासकः स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा यथा ॥ २२२ ॥ देहं धियं चित्प्रतिविम्बमेव विसृज्य बुद्धी निहितं गुहायाम् । द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सद- सद्विलक्षणम् ।। २२३ ॥ नित्यं विभुं सर्वगत सुमुक्ष्ममन्तबहिः शून्यमनन्यमात्मनः । विज्ञाय सम्पनिजरूपमेतं पुमान्विपा- प्मा विरजो विमृत्युः ।। २२४ ॥ विशोक आनन्दधनो विप- श्विर स्वयं कुत्तश्चिन्न विभेति कश्चित् । नान्योऽस्ति पन्था भव- बन्धमुक्तर्विना स्वतत्वावगमं मुमुक्षोः ॥ २२५ ।। ब्रह्माभिन्न सविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् । येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह संपद्यते बुधैः ॥ २२६ ॥ ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः। विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नतमात्मनः ।। २२७ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् । नित्यानन्दै- करसं प्रत्यगभिन्न निरन्तर जयति ॥ २२८ ॥ सदिदं परमा- द्वैतं वसादन्यस वस्तुनोऽभावात् । नान्यदस्ति किंचित्सम्यक् ·वेदान्तसमुच्चयः। परमार्थोघदशायाम् ।। २२९ ।। यदिदं सकलं विश्वं नाना- रूपं प्रतीतमज्ञानात् । तत्सर्व ब्रह्मय प्रत्यस्ताशेपमाननादोपम् ॥ २३० ॥ मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्यरूपात् । न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्मः कुतो मृपा कल्पितनाममात्रः ॥ २३१॥ केनापि मृन्निन्नतया स्वरूपं घटस्य संदर्शयितुं न शक्यते । अतो घटः कल्पित एव मोहा- न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ २३२ ॥ समकार्य सकलं सदेव तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्मजल्पः ॥ २३३ ॥ ब्रह्मवेदं विश्व- मित्येव वाणी प्रीती तेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा । तसादेतहह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस ॥ २३४ ॥ सत्यं यदि साजगदंतदात्मना न तत्वहानिर्निगमाप्रमाणता । असत्यवा- दिलमपीशितुः स्थानतत्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ २३५ ।। ईश्वरो वस्तुतत्वज्ञो न चाहं तेप्वरस्थितः । नच मत्स्थानि भूता- नीत्येवमेव व्यचीसपत् ॥२३६॥ यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावु- पलभ्यताम् । तनोपलभ्यते किंचिदतोऽसरस्वतमन्मृपा ॥२३७॥ अतः पृथइनास्ति जगत्परात्मनः पृथग्मतीतिस्तु मृपा गुणा- दिवत् । आरोपितसास्ति किमर्थवत्ताऽधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ।। २३८ ॥ प्रान्तस्य यद्यद्धमतः प्रतीतं ब्रह्मव तत्तद्र- जतं हि शुक्तिः । इदत्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते खारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ २३९ ।। अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धवि- ज्ञानवनं निरञ्जनम् । प्रशान्तमाघन्तविहीनमकियं निरन्चरा- नन्दरसस्वरूपम् ॥ २४० ॥ निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुसं निष्कलमप्रमेयम् । अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं ·विवेकचूडामणिः। किंचिदिदं चकास्ति ।। २४१॥ ज्ञाज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं नि- विकल्पकम् । केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्वं विदुर्बुधाः।।२४२॥ अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् । अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पू- महं महः ।। २४३ ।। तत्वंपदाभ्यामभिधीयमानयोब्रह्मात्म- नोः शोधितयोर्यदीत्थम् । श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यगेक- खमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४४ ॥ ऐक्यं तयोलक्षितयोर्न चाच्ययोर्निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः । खद्योतभान्बोरिव रा- जमृत्ययोः कूपाम्युराश्योः परमाणुमेोः ।। २४५ ॥ तयोर्वि- रोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः । ईशस माया महदादिकारणं जीवस्य कार्य शृणु पञ्चकोशम् ॥२४६॥ एताचुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यनिरासन परो न जीवः । राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटकस्तयोरपोहेन भटोन राजा ॥२४॥ अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् । श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधाचयोनिरामः करणीय एवम् ॥ २४८ ॥ नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जुद्दष्टव्यालवत्स्वान- वच । इत्थं दृश्यं साधु युक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्त- योर्यः ।। २४९ ।। ततस्तु तो लक्षणया मुलक्ष्यौ तयोरखण्डे- करसलसिद्धये । नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किंतूमयार्था- त्मिकर्यव भाव्यम् ॥ २५० ॥ स देवदत्तोऽयमितीह वैकता विरुद्धधमांशमपास्य कथ्यते । यथा तथा तचमसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयन हिला ॥ २५१ ॥ संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखण्डभावः परिचीयते बुधैः । एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरक्यमखण्डभावः ।। २५२ ।। अस्थूलमित्ये- तदसन्निरस सिद्ध खतो व्योमवदग्रतक्यम् । अतो मृपामात्र.

·१०८ वेदान्तसमुच्चयः । मिदं प्रतीतं नहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् । ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुझा विद्धि म्यमात्मानमखण्डवोधम् ॥२५४॥ मूत्कार्य सकलं घटादि सततं मृन्मानमेवाहितं तद्वत्सजनितं सदात्म- कमिदं सन्मात्रमेयापिलम् । यसानाति सवः परं किमपि तत्स- त्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्वमसि प्रशान्तममलं नसायं यत्प- रम् ॥ २५५ ।। निद्राकल्पितदेशकालविपयज्ञानादिसर्व यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्साज्ञानकार्यसतः । यसादेव- मिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तसाचत्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५६ ॥ ज्ञातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरू- पगुणदोपवर्जितम् । देशकालविषयातिवति यद्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ।। २५७ ॥ यत्परं सकलरामगोचरं गोचरं विम- लबोधचक्षुपः । शुद्धचिद्धनमनादिवस्तु या तत्वमसि भाव- यात्मनि ॥ २५८ ॥ पइभिरूमिभिरयोगियोगिहभावितं न करणैर्विभाषितम् । बुद्धावेद्यमनयद्यमस्ति बद्रह्म तत्वमसि भाव- यात्मनि ।। २५९ ॥ भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् । निष्कलं निरुपमानवद्धि यद्रह्म तत्वमसि भाषयात्मनि ।। २६० ॥ जन्मद्धिपरिणत्यपक्षयच्याधिनाश- नविहीनमव्ययम् । विश्वसध्यवनपातकारणं ब्रह्म तत्वमसि भाषयात्मनि ।। २६१ ।। अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजल- राशिनिश्चलम् । नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यह्म तत्त्वमसि भाव- यात्मनि ।। २६२॥ एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरा- स्वकारणम् । कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म सचमसि भाषया- स्मनि ।। २६३ ।। निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यक्षराक्षरचिलक्षणं परम् । नित्यमव्ययसुसं निरजनं ब्रह्म तत्त्वमसि भाषयात्मनि ·विवेकचूडामणिः । १०९ ॥ २६४ ॥ यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान्नामरूपगुणविक्रिया- त्मना । हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥२६५ ॥ यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् । सत्यचित्सुखमनन्तमन्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि २६६ उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावयेत्मथितयुक्तिभिर्धिया । संश- यादिरहितं कराम्बुषत्वेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ २६७ ।। संबोधमा परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्गे नृपवच सैन्ये । तदा- श्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ॥ २६८ ॥ बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परम- द्वितीयम् । तदात्मना योन वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्ग गुहा- प्रवेशः।।२६९ ॥ ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यमिति दृढा यास्य संसारहेतुः । प्रत्यग्दृयात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान्मुक्ति प्राहुस्तदिह मुनयो वासना. तानवं यत् ।। २७० ॥ अहं ममेति यो भावो देहाक्ष्यादापना- त्मनि । अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुपा स्वात्मनिष्ठया॥२७१|| ज्ञाखा सं प्रत्यगात्मानं बुद्धितगृत्तिसाक्षिणम् । सोऽहमित्येव सदत्यानात्मन्यात्ममति जहि ॥२७२॥ लोकानुवर्तनं त्यक्ता त्यक्सा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्सा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७३ ॥ लोकवासनया जन्तोः शास्त्रकासनयापि च । देहबासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७४ । संसारकारा- गृहमोक्षमिच्छोरयोमयं पादनियन्धभृङ्गलम् । वदन्ति तज्ज्ञाः पटुवासनात्रयं योऽसाद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ।। २७५ ॥ जलादिसंपर्कवशात्प्रसूतदुर्गन्धधूतागुरुदिव्यवासना । संघर्ष- गेर विभाति सम्यग्विधूयमाने सति ग्राह्यगन्धे ॥ २७६ ॥, ·. ११० वेदान्तसमुच्चयः । अन्ताश्रितानन्तदुरन्तवासनाधुलीविलिमा परमात्मवासना । प्रज्ञातिसंघर्पणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत्स्फुटम् २७७ यथा यथा प्रत्लगवस्थितं मनस्तथा तथा मुञ्चति वाद्यवासनाम् । निःशेपमोक्षे सति वासनानामात्मानुभूतिः प्रतिवन्धशून्या ॥ २७८ ।। म्यात्मन्येव सदा स्थिखा मनो नश्यति योगिनः। वासनानां क्षययातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७९ ॥ तमो द्वाभ्यां रजः सचात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति । तसात्सलमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥२८०॥ प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्थि- त्य निश्चल धैर्यमालम्ब्य यलेन खाध्यासापनयं कुरु ॥२८॥ नाहं जीवः परंबलेत्येत यावृत्तिपूर्वकम् । वासनावेगतः प्रास- स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८२ ॥ श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञाला सार्वात्म्यमात्मनः । ऋचिदाभासतः प्रासम्वाध्यासाप- नयं कुरु ॥ २८३ ॥ अनादानविसर्गाभ्यामीपभास्ति क्रिया सुनेः । सदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनपं कुरु ।। २८४ ।। तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकलवोधतः । ब्रह्मण्यात्मलदा- दाय स्वाध्यासापनयं कुरु ।। २८५ ॥ अहंभावस्स देहेमि- निश्शेषविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८६ ॥ प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वमवद्भाति यावता। तापन्निरन्तरं विद्वनखाध्यासापनयं कुरु ॥ २८७ ॥ निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः । कचिनावसरं दसा चि- न्तयात्मानमात्मनि ।। २८८ ॥ मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांस- मयं वपुः । त्यक्सा चाण्डालबरं ब्रह्मीभूय कृती भव॥२८९।। स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मनि । ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्ड त्यज्यतां मलमाण्डवत् ॥ २९० ॥ घटाकाशं महाकाश इसा- .

·विवेकचूडामणिः । १११ स्मानं परात्मनि । विलाप्याखण्डभावेन नूष्णींभव महामुने ॥ २९१ ॥ चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहंधियम् । निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ।। २९२ ।। यत्रैष जगदा- भासो दर्पणान्तःपुरं यथा । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञाला कृतकृत्यो भविष्यसि ।। २९३ ॥ यत्सत्यभूतं निजरूपमा चिदद्वयान- न्दमरूपमक्रियम् । तदेत्य मिथ्यापपुरुत्सृजेत शैलपवद्वेपसुपा- तमात्मनः ।। २९४ ॥ सर्वात्मना दृश्यमिदं मृपैव नैवाहमर्थः क्षणिकखदर्शनात् । जानाम्यहं सर्वमिदं प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस सिग्रेत् ॥ २९५॥ अहंपदार्थस्खहमादिसाक्षी नित्यं सुपुप्तावपि भावदर्शनात् । ब्रूते यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ।। २९६ ।। विकारिणां सर्ववि- कारवेत्ता नित्याविकारो भक्तुिं समर्हति । मनोरथस्वप्नसुपु- लिपु स्फुटं पुनःपुनदृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ २९७ ।। अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि घुद्धिकल्पिते । कालत्रया- बाध्यमखण्डयोधं ज्ञाखा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ।। २९८ ॥ त्यजाभिमानं कुलगोत्रनामरूपाश्रमेवाईशवाथितेषु । लिङ्गस्य धर्मानपि कर्ततादीस्त्यक्ता भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ २९९ ।। सन्त्यन्ये प्रतिवन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः । तेपामेचं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहंकारः ॥३०० ॥ यावत्स्यात्वस्य संब- न्धोऽहंकारेण दुरात्मना । तापन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विल. क्षणा ॥३०१॥ अहंकारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते । चन्द्रव- विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रमः ॥ ३०२ ।। यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो युद्धया प्राप्तस्तमसातिमूढया । तस्यैव निः- शेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिवन्धशून्यः ॥ ३०३ ।।

·वेदान्नममुणयः ।
अमानन्दनिधिर्महायलवनाहंकारपोराहिना संबंधात्मनि राय-
ते गुणमयमण्डगिभिर्मन्तकः । विज्ञानाग्ज्यमहामिना थुनिमता
विनिमय शीपत्रयं निमत्याहिमिमं निधि गुराकरं धीरोन-
मोक्तुं क्षमः ॥ ३०४ ॥ यावद्धा परिकनिद्विपदोपम्पतिरति
चंदहे कयमारोग्याय भवनहदहंतापि योगिनो मुच्य ।।३०५।।
अहमोऽसन्तनिया ततनानाविषन्पसंहत्या । प्रत्यनार-
विषयादिदमहममीति चिन्दने सत्यम् ॥ ३०६ ।। अहंकारे
फर्नयहमिति मति मुन महगा पिपारात्मन्पान्मप्रतिपलपि
पम्पिनिमुपि । यदध्यागामामा जनिगनिजराम्परहला प्रती-
पश्चिन्मूर्नेमा गुगतनोः संगतिरियम् ॥ ३०७ ।। गंदा पार
पिदान्मनो विभोरानन्दमोग्नपपीनः । नपान्या हाय.
पिरारियम विनाहमध्यागममुष्य मंगतिः ॥ ३०८ ॥ नमा-
दहंकारमिर्म पार्नु भोगले पटकप प्रवीन् । पिछिप
विमानमहरपिना रपटं मान्ममाघारगुगं पधेएम् ॥३०९।।
मोहमादेपिनियन पनि गलन गगः परमागमात् ।
तूणी गमापामगुगानुभूत्या पूणां मना मणि निरिकल्प
॥ ३१ ॥ गमला गोपि मान पुन गिरः गापति
चनमा धणम् । मंजीव्य विसंरभ कति नमग्गा प्रापि
पारिदो गया ।। ३११ ॥ निगप योगमोमगामः शिम
दयो रिपयानुदिना । गएर गंजीरनाम शाजनी.
रनगेरिया ॥ ३१२ ॥ टेकामना गंनिगापामा लि.
গুণ ফানা ফ শাহ। গাশোলখানা নয়
माया मारपतुः ।। ३.३ ॥ वासनादीरदिः परि-
रात रानागाजिनाानमादी निगेवरेत् ॥३१४ ॥

·विवेकचूडामणिः। चासनावृद्धितः कार्य कार्य या च वासना । वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ ३१५ ॥ संसारबन्धविच्छित्य तहयं प्रदहेद्यतिः । वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया यहिः ॥ ३१६ ॥ ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः। प्रयाणां च क्षयोपायाः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ३१७ ।। सर्वत्र सर्वदा सर्व ब्रह्ममानावलोकनः । सद्भाववासनादायातनयं लयमभुते ॥३१८ ।। क्रियानाशे भवेचिन्ता नाशोऽस्सादासना- क्षयः । वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिप्यते ।। ३१९ ।। सद्धासनास्फूर्तिविजृम्भणे सत्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा॥३२०॥ तमस्तमाकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे । तथा- यानन्दरसानुभूती नैवाति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥३२॥ दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् सन्मात्रमानन्दधनं विभावयन् । समाहितः सन्वहिरन्तरं का कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥३२२॥ प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः।। ३२३ ।। न प्रमादादनों- न्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः। ततो मोहततोऽहंधीस्ततो बन्ध- सतो व्यथा ॥ ३२४ ॥ चिपयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः। विक्षेपयति धीदोपर्योपा जारमिव नियम् ।।३२५॥ यथापकृष्टं शैवाले क्षणमात्रं न तिष्ठति । आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराभुखम् ॥ ३२६ ॥ लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीपद्धहिर्मुखं संनिपतेत्ततस्ततः । प्रमादतः प्रत्युतकलि- कन्दुकः सोपानपसौ पतितो यथा तथा ॥ ३२७ । विपये- प्वाविशचेतः संकल्पयति तद्गुणान् । सम्यक संकल्पनाकाम: चे. स.

·वेदान्तसमुच्चयः। कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ ३२८ ॥ अतः प्रमादान परोस्ति मृत्युविवेकिनो ब्रह्मविदः समाधी । समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः ।। ३२९ ।। ततः स्वरू- पविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्ययः । पतितस विना नाशं पुनर्ना- रोह ईक्ष्यते ।। ३३० ॥ संकल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कार- पम् । जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ॥ यत्किंचि- त्पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ ३३१ यदा कदा वापि विपश्चिदेप ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् । पश्यत्यथामुप्य भयं तदेव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ।। ३३२ ॥ श्रुतिस्मृ- तिन्यायशतनिपिद्धे दृश्येत्र यः स्वात्ममतिं करोति । उपति दुखोपरि दुःखजातं निपिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥३३३॥ सत्यामिसन्धानरतो विमुक्तो महत्वमात्मीयमुपैति नित्यम् । मिथ्याभिसंधानरतस्तु नश्येदृष्टं तदेतद्यदचौरचारयोः।।३३।। यतिरसदनुसन्धि बन्धहेतुं विहाय सयमयमहमसीत्यात्मव तिष्ठेत् । मुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परम- विद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ ३३५ ।। बादरानुसन्धिः परिवर्ध- येत्फलं दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् । ज्ञात्वा विवेकः परि- हत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धि विदधीत नित्यम् ॥ ३३६ ।। बाह्ये निरुद्ध मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् । तसि- न्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिनिरोधः पदवी चिमुक्तेः ॥ ३३७ ।। का पण्डितः मन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदशी । जा. नन्हि कुर्यादसतोऽवलम्यं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥३३॥ देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिर्मुक्तस देहायभिमत्यभाषः । मुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः समस्तयोभिन्नगुणाश्रयत्वात् ।।३३९ ।।

·विवेकचूडामणिः। अन्तहिः खं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञासात्मनाधारतया विलोक्य । त्यताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एप मुक्तः ॥३४० ॥ सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान परो- स्ति कश्चित् । दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस सदात्मनिष्ठया ||३४१॥ दृश्यस्याग्रहणं कथं तु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाद्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तक्रियां कुर्वतः । संन्य- स्ताखिलधर्मकर्मविषयनित्यात्मनिष्ठापरैस्तत्त्वज्ञैः करणीयमा- त्मनि सदानन्देच्छुभिर्यजतः ॥ ३४२ ॥ सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । समाधि विदधात्येपा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ ३४३ ।। आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुं न शक्यः सहसापि पण्डितैः । ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलास्तानन्त- रानन्तभवा हि वासनाः ॥ ३४४॥ अहंबुद्ध्यैव मोहिन्या योज- यित्वाऽमृतेर्बलात् । विक्षेपशक्तिः पुरुपं विक्षेपयति तद्गुणः ॥३४५॥ विक्षेपशक्तिविजयो विपमो विधातुं निःशेषमावरण- शक्तिनिवृत्त्यभावे । दृदृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्ये- त्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ॥३४६ ॥ निःसंशयन भवति प्रतिवन्धशून्यो विक्षेपणं नहि तदा यदि चेन्मृपा। सम्यग्विवेकः स्फुटयोधजन्यो विभज्यहरदृश्यपदार्थतत्वम् । छिनत्ति मायाक- तमोहवन्धं यसाद्विमुक्तय पुनर्न संमृतिः ।। ३४७ ।। परावरै- कलविवेकवहिर्दहत्यविद्यागहनं शेपम् । किं स्यात्पुनः संस- रणस्य बीजमद्वैतभावं समुपेयुपोऽस्ख ॥ ३४८ ॥ आवरणस निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः। मिथ्याज्ञानविनाश- स्तद्विक्षेपजनितदुःसनितिः ॥३४९।। एतत्रितयं दृष्टं सम्यग्न- सुखरूपविज्ञानात् । तसाहस्तु सतत्त्वं ज्ञातव्यं अन्धाको ·वेदान्तसनुभयः। विदुषा ॥ ३५० ।। अयोनियोगादिव सत्समन्वयान्मात्रादिरू- पेण विजृम्भते धीः । तत्कार्यमेतद्वितयं यचो मृपा दृष्टं भ्रम- स्वप्ममनोरथेषु ॥ ३५१ ॥ ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुसा देहा- वसाना विपयाश्च स । क्षणज्यथा भावितया हमीपामसत्व- मात्मा तु कदापि नान्यथा ।। ३५२ ॥ नित्याद्वयासण्डचिदे- करूपो बुद्धादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः । अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक्सदानन्दधनः परात्मा ॥ ३५३ ।। इत्यं विपश्चित्सदस- द्विभज्य निश्चित्य तत्वं निजबोधदृश्या । ज्ञात्वा स्वमात्मानम- सण्डयोथं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ।। ३५४ । अज्ञा- नहृदयनन्यनिशपविलयस्तदा । समाधिना विकल्पेन यदा द्वैतात्मदर्शनम् ।। ३५५ ।। समहमिदमितीयं कल्पना घुद्धि- दोपाद प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेपे अविलसति समाधा- वस्य सर्वो विकल्पो बिलयनमुपगच्छेद्रस्तुतचापकृत्या ॥३५६॥ शान्तो दान्तः परम्परतः क्षान्तियुक्तः समाधि कुर्वन्नित्वं कल- यति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् । तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति मुसं निष्क्रियो निर्वि- कल्पः ॥ ३५७ ॥ समाहिता ये प्रविलाप्य वायं श्रोत्रादिचे- वा स्त्रमहं चिदात्मनि । त एव मुक्ता भवपाशवन्धर्नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ ३५८ ॥ उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तसादुपाषेविलयाय विद्वान् वसेत्सदा कल्पसमाधिनिष्टया ।। ३५९ ॥ सति सक्तो नरो याति सद्भाव कनिष्टया । कीटको भ्रमरं ध्यायन्त्रमर- खाय कल्पते ॥ ३६० ॥ क्रियान्तरासक्तिमपास कीटको ध्यायनलित्वं खलिभावमृच्छति । तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ·विवेकचूडामणिः । ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ।। ३६१ ॥ अतीव मूक्ष्म पर- मात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति । समाधिनात्यन्तसु- सूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमारतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ ३६२ ॥ यथा सुवर्ण पुटपाकशोधितं त्यक्ता मलं स्वात्मगुणं समृच्छति । तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्वम् ॥३६३ । निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्कं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा । तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः खतोद्धयानन्दरसा- नुभावकः ॥३६४ ॥ समाधिनानेन समस्तवासना ग्रन्थेविना- शोऽखिलकर्मनाशः । अन्तर्वहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपवि- स्फूतिरयत्नतः स्यात् ।। ३६५ ॥ श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि । निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥३६६।। निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् । नान्य- था चलतया मनोगते प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ।। ३६७।। अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनः प्रतीचि । विध्वंसय ध्वान्तमनायविद्यया कृतं सदेकसविलोकनेन ॥३६८॥ योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्गिरोधोऽपरिग्रहः । निराशा च निरीहा च नित्यमकान्तशीलता ।। ३६९ ॥ एकान्तस्थितिरिन्द्रियोप- रमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवा- सना ! तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनस्तस्सा- चित्तनिरोध एव सततं कार्य: प्रयत्नान्मुने ॥ ३७० ॥ वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्ति परमां भजस्स ॥ ३७१॥ देहप्राणेन्द्रियमनोवुद्धादिभिरुपाधिभिः । यैर्य- वृत्तेः समायोगस्तत्तद्भायोऽस्य योगिनः ॥ ३७२ ॥ तमिवृत्त्या ·विवेकचूडामणिः। ११९ स्फुटम् ॥ ३८३ ॥ अत्रात्मसं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ॥ ३८४ ॥ विशुद्ध- मन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे । शनैः शनैर्निश्च- लतामुपानयन पूर्ण खमेवानुविलोकयेत्ततः ॥३८५।। देहेन्द्रि- यप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानाकृतेरखिलरुपाधिभिः। विमु- क्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्ण महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ ३८६ ।। घटकलशकुमूलसूचिमुख्यैर्गगनमुपाधिशनैर्विमुक्तमेकम् । भवति न विविधं तथैव शुद्ध परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ ३८७ ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृपामात्रा उपाधयः । ततः पूर्ण स्वमा- स्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ ३८८ ॥ यत्र प्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् । प्रान्त शे भ्रान्तिह- साहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ।। ३८९ ।। स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः । स्वयं विश्वमिदं सर्व खसादन्यन किंचन ।। ३९० ॥ अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात्खयमेव यश्चात् । स्वयं बवाच्यां स्वयमप्युदी- च्यां तथोपरिष्यात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ ३९१ ॥ तरङ्गफेनभ्रमबु- दुदादि सर्व स्वरूपेण जलं यथा तथा । चिदेव देहाधहमन्त- मेवत् सर्व चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ ३९२ ।। सदेवेदं सर्व जगदवगतं वामनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीनि स्थितवतः । पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाधवगतं बद- त्येप भ्रान्तस्त्रमहमिति मायामदिरया ॥३९३ ॥ क्रियासम- भिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः । ब्रवीति द्वैतराहित्य मिथ्या- ध्यासनिवृत्तये ॥ ३९४ ।। आकाशवनिर्मलनिर्विकल्पनिःसी- मनिष्पन्दननिर्विकारम् । अन्तर्वहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ·विवेकचूडामणिः । मतं परमार्थतः। इति ते श्रुतिः साक्षात् सुषुप्तावनुभूयते ॥४०७॥ अनन्यत्वमधिष्ठानादारोग्यस्य निरीक्षितम् । पण्डित रसादी विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ ४०८ ॥ चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कथन । अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्य- ग्रूपे परात्मनि ।। ४०९ । किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिलं नित्यमुक्तं निरीहम् । निरवधि गगनाभं नि- प्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान्ब्रम पूर्ण समाधा ॥४१॥ प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसं बन्धदूरम् । निगमवचनसिद्ध नित्यमसत्प्रसिद्ध हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥४११॥ अजरममरमस्तामा- ववस्तुस्वरूपं स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् । शमि- तगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४१२ । समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकया- स्मानमखण्डवैभवम् । विच्छिन्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं यत्लेन पुंस्वं सफलीकुरुष्व ।। ४१३॥ सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदा- नन्दमद्वयम् । भाषयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥४१४ ॥ छायेव पुंसः परिदृश्यमानमाभासरूपेण फलानु- भूत्या । शरीरभाराच्छयवनिरस्तं पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥४१५॥ प्रारब्धमूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरि- वासक । न तत्पुनः पश्यति तत्ववेत्तानन्दात्मनि ब्रह्मणि लीन- वृत्तिः॥४१६ ॥ सततविमलवोधानन्दरूपं समेत्य यजजङ- मलरूपोपाधिमेतं सुदृरे । अथ पुनरपि नैव सर्यतां चान्तवस्तु सरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥४१७ ॥ सम्लमैतत्परि- दय वहौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्ये। ततः स्वयं नित्यधि- ·वेदान्तसमुभयः। शुद्धयोधानन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ ४१८ ॥ असण्डा- नन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः । किमिउन्कस या हेतो. देह पुष्णाति तवयित् ॥ ४१९ ॥ संसिद्धस्य फलं सेतीय- न्मुक्तस योगिनः । पहिरन्तामदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ ४२० ।। वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्सोपरतिः फलम् । स्या- नन्दानुभवारान्तिरेयोपरतेः फलम् ॥ ४२१ ॥ ययुत्तरोत्त. राभाषः पूपि तु निफलम् । नितिः परमा तृतिरानन्दो- अनुपमः स्वतः ॥ ४२२ ॥ रटदुःसंप्यनुट्रैगो विधायाः प्रस्तुतं फलम् । यत्कृतं भ्रान्तिलाया नाना कर्म जुगुणितम् । पधा- नरो विवकन तत्कथं पर्तुमर्हति ॥ ४२३ ॥ विद्याफलं साद- सतो निनिः प्रनिरतानफलं नदीधिनम् । नमानयोर्यन्म- गणिशादी नोनेद्विदां रएफलं किमम्मात् ।। ४२४ ॥ अशा- नहदयान्यरिनामो यपरोपनः ।अनिन्छोपियः किंनु प्रतः कारणं पतः ॥ ४२५ । वागनानुदयो भोग्ये चंगग्यस बदा- याधिः । अहंभाचोदयाभागे बोधख पामावधिः । लीनर नुत्पनिर्मादोपरनेम्नु मा ।। ४२६ !! मनाकारगया गदा. धिनत्या निर्मुक्तयाधीग्न्यापेदितभोग्पभोगकलनो निद्रा- सुबडालगन् । एमालोफितलोवझगदिदं पपरनिहायधी. राने कधिदनन्तपुण्यफलभुधन्यः म मान्यो भरि ।। ४२७ ।। थिनप्रमो यतिग्यं यः गदानन्दमधुने । अवर विलीनामा निर्विकारी चिनिधियः ।। ५२८ ॥ नमान्मनोः घोधिनयोग- फमागागाहिनी । निर्षिकन्या च चिन्मात्रा मुद्धिः प्रॉनि कथ्यने । गम्भितामा भोयम्प पिनमा म उच्यते ।। ४२९।। पम्स मिना भन्नता पमानन्दो निग्न्नरः । प्रपत्रो विम्मू- ·विवेकचूडामणिः। १२३ तप्रायः स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४३० ॥ लीनधीरपि जागर्ति यो जाग्रद्धर्मवर्जितः । बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४३१॥ शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः । यस चित्तं विनिश्चित्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३२ ॥ वर्त- मानोऽपि देहसिञ्छायावदनुवर्तिनि । अहन्ताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३३ ॥ अतीताननुसन्धान भविष्य- दविचारणम् । औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३४ ॥ गुणदोपविशिष्टेऽसिन्स्वभावेन विलक्षणे । सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३५ ।। इष्टानिष्टार्थसं- प्राप्तौ समदर्शितयात्मनि । उभयत्राविकारिखं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३६ ॥ ब्रह्मानन्दरसास्वादासतचित्तया यतेः। अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३७ ॥ देहेन्द्रि- यादो कर्तव्ये ममाहंभाववर्जितः । औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ ४३८ । विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभाव: श्रुतेर्बलात् । भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥४३९॥ देहेन्द्रियेप्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके । यस्य नो भवतः कापि स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४४० ॥ न प्रत्यग्ब्रह्मणो भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः । प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्तलक्षण: ॥ ४४१॥ साधुभिः पूज्यमानेऽसिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनः । संमभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥४४२॥ यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ । लीयन्ति सन्मा- प्रतया न विक्रियामुत्यादयन्त्येष यतिविमुक्तः ॥ ४४३ ॥ विज्ञानब्रह्मतत्त्वस्य यथा पूर्व न संसतिः अस्ति चेन्न स विज्ञा- तब्रह्मभावो पहिर्मुखः ॥ ४४४ ॥ प्राचीनवासनावेगादसौ ·१२४ चेदान्तसमुश्शयः । संगरतीति चेत् । न सदेकसविशानान्मन्दीमवनि वासना ॥ ४४५ ॥ अत्यन्तकामुकस्यापि चिः कुण्ठति मातरि वियर ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ ४४६ ॥ निदिध्यासन- शीलस्स पायप्रत्यय ईक्ष्यते । प्रीति श्रुतिरेतस्स प्रारब्धं फल- दर्शनात् ॥ ४४७ ।। सुरायनुभयो यायनावत्मार धमिप्यते । फलोदयः कियापूर्यो निष्क्रियो नदि कुमचिद ॥ ४४८॥ अई प्रगति विशनारकम्पकोटिशतान्वितम् । संचितं विलयं यानि प्रयोधान्स्यमकर्मवत् ।। ४४९ ॥ यकृतं भ्रानिपलाया पुण्यं या पापमुल्यणम् । सुमोत्थितस किं तरस्यात्सर्गाय नर- फाप या ।। ४५० ॥ स्यममामुदागीनं परिशाय नभो यथा । न लिप्पति र यत्किचिकदाचिदारिकर्मभिः ॥ ४५१ ।। नमो न पटयोगेन गुरागन्धन लिप्यने । नमारमोपाधियोगेन तद्धमा लिप्यने ।। ४५२ ॥ शानोदयापुगरब्धं कर्मशानान नश्यनि । अदचा मफलं लत्पदिश्योन्मष्टराणपत् ।।४५३॥ च्यापुजा पिनिगुंतो पाणः पयानु गोमती । न निधि टिनयेय लक्ष्य बेगेन निर्भरम् ।। ४५४ ॥ प्राग्धं पलपारं रालु विदां भोगन तम्प अपः गम्यमानानानन पिलयः प्रासंचितागामिनाम् । प्रचारमग्यमध्य तन्मयनया ये गदा संम्धिनानेपा नत्रितयं नाद सचिदपि भार ने निर्गुणम् ॥ ४५५ ।। उपाधिवादाम्पविहीन परमात्मनंगामनि नि- एनो मुनेः । प्रारन्धमहामाया न गुना ममाधसंबन्धधर जाननः ।। ४५६ । नहि प्रयुदः प्रनिमाम देहोपयोगिन्यपि पप्रपञ्चे। कोत्सहन्नां ममतामिदना किंतु मयं नियति जागरण ।। ४५७॥ न नस मिथ्याधसमर्थनेन्टा न संप्रह- ·१२५ विवेकचूडामणिः। स्तजगतोऽपि दृष्टः । तत्रानुवृत्तियदि चन्मृपार्थे न निद्रया मुक्त इतीप्यते धुवम् ॥ ४५८ ॥ तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते । स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथाविदः प्राशनमोचनादौ ।। ४५९ ॥ कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्म- निर्मितः॥ ४६० ॥ अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिर- मोधवाक् । तदात्मना तिठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥४६१॥ प्रारब्धं सिद्ध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः। देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यजतामतः ।। ४६२ ॥ शरीरस्थापि प्रारब्ध- कल्पना प्रान्तिरेव हि । अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्वस्य कुतो जनिः ॥ ४६३ ॥ अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः। ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ॥४६४ ॥ तिष्ठत्ययं कथं देह इति शकावतो जडान् । समाधातुं वाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः । न तु देहादिसत्यखयोधनाय विपश्चिताम् ॥ ४६५ ।। परिपूर्णमनायन्तमप्रमेयमविक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६६ ।। सद्धनं चिद्धनं नित्य- मानन्दघनमक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति ,किंचन ॥ ४६७ ॥ प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वयं ना नेह नानास्ति किंचन ॥४६८ ॥ अहंयमनुपादेयमनादे- यमनाश्रयम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥४६९।। निर्गुणं निष्फलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।। ४७० । अनिरूप्यस्वरूपं यन्म- नोवाचामगोचरम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४७१॥ सत्समृद्धं स्वतासिद्धं शुद्धं बुद्धमनीटशम् । एकमे- ·वेदान्तसमुभयः। चाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।। ४७२ ॥ निरस्तरागा विनिरसमोगा शान्ताः मुदान्ता यतयो महान्तः । विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्यतिमात्मयोगात् ।। ४७३ ।। भवानपीदं परतवमात्मनः स्वरूपमानन्दयनं विचार्य । विध्य मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थों भवतु प्रबुद्धः ॥ ४७४ ।। समाधिना साधुविनिश्चलात्मना पदयात्मतत्वं स्फुट्योधचक्षुपा। न संशयं सम्यगवेक्षितश्चत् श्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्पते ।। ४७५ । स्वस्थाऽविद्यायन्धसंवन्धमोक्षात् सत्यज्ञानानन्दरूपा- मलब्धौ । शास्त्रं युक्तिर्देशिफोक्तिप्रमाणं चान्तासिद्धा खानु- भूतिः प्रमाणम् ।। ४७६ ॥ वन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्तारोग्य- क्षुधादयः । सनव वेद्या यज्ज्ञानं परेपामानुमानिकम् ।।४७७॥ तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा । प्रज्ञयैव तद्विद्वा- नीश्वरानुगृहीतया ।। ४७८ ॥ स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमा- स्मानमसण्डितम् । संसिद्धः सन्मुसं तिष्ठनिर्विकल्पात्मनात्म- नि ।। ४७९ ॥ वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेपा ब्रह्मव जीयः सकलं जगञ्च । असण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमा- णम् ।। ४८० ॥ इति गुरुपचनाच्छुतिप्रमाणाद परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या | प्रशमितकरणः समाहितामा कचिदच- लाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत् ॥ ४८१ ॥ किंचित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीद ।। ४८२ ।। बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिमात्मनोकतयाधि- गत्या । इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किंवा कियद्वा सुखम- स्त्यपारम् ॥ ४८३ ॥ चाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते खानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेभवम् । अम्मो- ·विवेकचूडामणिः। राशिविशीर्णवापिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानन्दात्मना निर्वतम् ।। ४८४ ॥ क गतं केन वा नीतं कुन लीनमिदं जगत् । अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं मह- दद्भुतम् ॥ ४८५ ।। किं.हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विल- क्षणम् । अखण्डानन्दपीयूपपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥४८६ ।। न किंचिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेश्यहम् । स्वात्मनैव सदा- नन्दरूपेणासि विलक्षणः॥ ४८७॥ नमो नमस्ते गुरवे महा- त्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय । नित्याद्वयानन्दरसखरूपिणे भूम्ने सदापारदयाम्बुधाम्ने ॥ ४८८ ॥ यत्कटाक्षशशिसान्द्रच- न्द्रिकापातधूतभवतापजश्रमः । प्राप्तवानहमखण्डवैभवानन्द- मात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ ४८९॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं वि- मुक्तोऽहं भवग्रहान् । नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं तदनुग्रहात् ॥४९०॥ असङ्गोऽहमनमोऽहमलिङ्गोऽहमभकुरः। प्रशान्तो- ऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ ४९१॥ अकर्ताहमभोक्ता- हमविकारोऽहमक्रियः । शुद्धयोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदा शिवः ॥ ४९२ ॥ द्रष्टः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुविभिन्न एवाहम्। नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णयोधात्मा ॥ ४९३ ।। नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरखमासकं परं शुद्धम् । बाह्याभ्य- न्तरशून्यं पूर्ण ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९४ । निरुपममना- दितत्त्वं समहमिदमद इति कल्पनादम् । नित्यानन्दैकरसं सत्वं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ।। ४९५ ॥ नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं ·वेदान्तसमुच्चयः। नतमवलोक्य शिष्यपर्य समधिगतात्ममुसं प्रयुद्धतत्वम् । प्रमु- दितहृदयः स देशिकेन्द्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा।।५२२।। ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मय सत्सर्वतः पश्याध्यात्मशा प्रशान्तमनसा सर्वाखवस्थास्वपि। रूपादन्यदक्षित किमभितश्च- क्षुप्मतां दृश्यते तदहह्मविदः सतः किमपरं बुद्ध विहारास्पदम् ॥ ५२३ ।। कस्तां परानन्दरसानुभूतिमुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् | चन्द्रे महालादिनि दीप्यमाने चिनेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ।। ५२४ ।। असत्पदानुभवन किचिन्न हस्ति तृतिर्न च दुःराहानिः। तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुसं तिष्ठ सदा- त्मनिष्टया ।। ५२५ । स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्व- यम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ।। ५२६ ।। अखण्डवोधात्मनि निर्विकल्प विकल्पनं व्योनि पुरमकल्पनम् । तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्ति परामत्य भजस मौनम् ॥ ५२७ ॥ तूष्णीमवस्था परमोपशान्तियुद्धरसत्कल्प- विकल्पहतोः। ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयान- न्टमुसं निरन्तरम् ॥ ५२८ ॥ नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं मुरादुत्तमम्। विज्ञातात्मस्वरूपस्थ खानन्दरसपायिनः॥५२९।। गच्छस्तिष्ठन्नुपविशञ्छ्यानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसे- द्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ।। ५३० ॥ न देशकालासनदि- ग्यमादिलक्ष्याद्यपेक्षाप्रतिववृत्तेः । संसिद्धतचस्य महात्मनो- जन्ति सवेदने का नियमाद्यवस्था ॥ ५३१ । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोन्क्वेक्षते । विना प्रमाणमुष्ठलं यसिन्सति पदार्थधीः ।। ५३२ ।। अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।। न देशं नापि वा कालं न शुद्धि वाप्यपेक्षता ५३।।

·विवेकचूडामणिः । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् । तहहह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ।। ५३४ ।। भानुनेव जगत्सर्व भासते यस तेजसा | अनात्मकमसत्तुच्छं किंतु तस्यावभासकम् ॥ ५३५ ॥ वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि । येनार्थ- वन्ति तं किंतु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ ५३६ ॥ एप स्वयंज्यो- तिरनन्तशक्तिरात्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः । यमेव विज्ञाय विमुक्तवन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः॥ ५३७ ॥ न खिद्यते नो विपर्यः प्रमोदते न सञ्जते नापि विरज्यते च । खसिन्स- दा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन हप्तः ॥ ५३८॥ क्षुधां देहव्यथां त्यक्ता वालः क्रीडति वस्तुनि । तथैव विद्वा- वमते निर्ममो निरहं सुखी ।। ५३९ ।। चिन्ताशुन्यमदैन्यभै- क्ष्यमशनं पानं सरिद्वारिपु स्वातव्येण निरङ्कुशस्थितिरभीनिद्रा श्मशाने वने । वस्त्रं क्षालनशोपणादिरहितं दिग्वास्तुशय्या म- ही संचारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ।।५४०॥ विमानमालम्व्य शरीरमेतद्भुनक्त्यशेपान्विपयानुपस्थितान् । परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुपक्तयाय: ॥ ५४१ ॥ दिगम्बरो वापि च साम्बरो या सगम्परो वापि चिदम्बरस्थः । उन्मनवद्वापि च बालवद्वा पिशा. चवदापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४२॥ कामानिष्कामरूपी संश्च- रत्येकचरो मुनिः । वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ ५४३ ।। कचिन्मूढो विद्वान्कचिदपि महाराजविभवः कचि- द्वान्तः सौम्यः कचिदजगराचारकलितः । कचित्यापीभूतः कचिदयमतः काप्यविदितथरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसु- खितः ॥ ५४४ ॥ निर्धनोऽपि सदा तुदोऽप्यसहायो महा.

·१३२ वेदान्तसमुधयः। चलः । नित्यतृप्तोऽप्यभुजानोऽप्यममः समदर्शनः ॥ ५४५ ॥ अपि कुर्वनकुर्वाणवाभोक्ता फलभोग्यपि । शरीर्यप्यशरीर्यप परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ ५४६ ॥ अशरीरं सदासन्तमिमं ब्रह्मविदं कचिन् । प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथर च शुभाशुभे ॥५५७ ।। म्यूलादिसंबन्धनोभिमानिनः मुसं च दुःसंच शुभाशुभे च । विधम्नान्यस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाप्य- शुभं फलं वा ।। ५४८ ॥ तमसा ग्रम्सबद्भानादग्रस्तोऽपि रवि- जनः । ग्रम्न इत्युच्यते भ्रान्त्या घताखा वस्तुलक्षणम् ॥५४९।। तदेहादिवन्धभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् । पश्यन्ति देहान्मूढाः शरीगभामदर्शनात् ।। ५५० ।। अहिनिन्वयनीरायं मुरला देह तु तिष्ठति । इतम्ननभाल्यमानो यत्किंचिन्प्राणवायुना ॥५५॥ स्रोतमा नीयते दाम यथा निमोन्नतम्यलम् । देवन नीयते देहम्तथा कालोपभुक्ति ॥ ५५२ ॥ प्रारब्धार्मपरिकल्पित- वासनाभिः संमारिवपरनि भुक्तिा मुक्तदेहः । सिद्धः वयं वमति माक्षिदर तूणी चक्रम्म मृलमिर कल्परिकल्पगन्यः ॥ ५५३ ।। नरन्द्रियाणि पिपयेपु नियुद्र एप नैरापगृह उप- दर्शनलक्षणम्यः । नर क्रियाफलमपीपटवेत म सानन्दमा- न्द्रग्मपानगुमनग्निः ।। ५५४ ॥ लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्वासा यनिष्ठन्कलात्मना । शिर एर म्पयं माशादयं नामपिदुनमः ॥ ५५५ ।। जीपनेर मटा मुक्तः कनार्थी ब्रह्मविनमः । उपा- धिनाभाइयच मन्त्राप्यति नियम् ॥ ५५६ ॥ शलपो वेपमनारामाश्योम यथा पुमान । तर वनपिनटः गदा घमंर नापरः ॥ ५५७ ॥ पर शपि विशीण मन्पर्णमिव तगेपुः पतनान् । बझीभूतम्य यतेः प्रागन नचिनिनादग्धम् ·विवेकचूडामणिः। ॥ ५५८ ॥ सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाद्वयानन्दम- यात्मना सदा । न देशकालाधुचितप्रतीक्षा खमांसविपिण्ड- विसर्जनाय ।। ५५९ ॥ देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः । अविद्याहदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः॥६०॥ कुल्यायामथ चा नद्यां शिवक्षेत्रेऽथ चवरे । पर्ण पतति चेचेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ।। ५६१ ॥ पत्रस्य पुप्पस फलस्य नाशवदेहेन्द्रियग्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्थ सदात्म- कसानन्दाकृतेवृक्षवदति चैषः ।। ५६२ ॥ प्रज्ञानधन इत्या- स्मलक्षणं सत्यमूचकम् । अनूद्योपाधिकस्यैव कथयन्ति विना- शनम् ।। ५६३ ।। अविनाशी बारेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः । अनवीत्यविनाशिवं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ ५६४ ॥ पापाण- वृक्षवणधान्यकडकराया दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव । देहेन्द्रियासुमनआदिसमस्तदृश्यं ज्ञानामिदग्धमुपयाति परात्म- भावम् ॥ ५६५ ॥ विलक्षणं यथा ध्यान्तं लीयते भानुतेजसि। तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ ५६६ । घटे नष्टे यथा व्योम्नि व्योमैव भवति स्फुटम् । तथयोपाधिविलये प्रदेव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ५६७ ॥ क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले । संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः ।। ५६८ ।। एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रबमखण्डितम् । ब्रह्मभावं प्रपद्येव यति वर्तते पुनः ॥ ५६९ ॥ सदात्मकखविज्ञानदग्धाविद्या- दिवर्मणः । अमुप्य ब्रह्मभूतलाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥५७०।। मायाकृतौ वन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रजौ निष्क्रियायां साभासविनिर्गमौ ॥ ५७१ ॥ आवृतेः सदस- वाभ्यां वक्तव्य बन्धमोक्षणे । नातिब्रह्मणः काचिदन्याभा- ·१३४ वेदान्तममुश्यः। वादनापृतम् । यद्यस्त्वतहानिः स्वातं न महते श्रुतिः ॥ ५७२ ॥ बन्धं च मोक्षं च मृप मूढा युद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति । गाति मेपरतां यथा रखो यतोऽदयासङ्गचिदेत. दक्षरम् ।। ५७३ ।। अनीति प्रत्ययो यम यच नानीति वस्तुनि । युद्धग्र गुणानी न तु नित्यस्य यस्तुनः ।। ५७४ ।। अतनी मायया मा पन्धमोक्षी न चात्मनि । निकले नि- किये गान्ने निग्वये निरअने ।। ५७५ ॥न विरोधी न चोन्यनिन रन्पो न च गाधकः । न मुमुक्षुन ये मुक्तिरित्या परमार्थना ।। ५७६ ॥ मालनिगमगाटापान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुवं दर्शितं ने मचाय। अपगनालिदो पामनि- मुंतबुद्धि मगनरदयाचा भारयिता मुमुक्षुम् ।। ५७७ ॥ इति भुसा गुरोरियं प्रश्रपेण बनाननिः । न ममनुमानो यो निर्मुतवन्धनः ।।५७८ ॥ गुग्गय गदानन्दामिन्धी निम- लमानगः । पापापा मगं विचचार निगन्नाः ।। ५७९ ॥ इत्यालायम टिप्पम गंगाटेनान्मलक्षणम् । निरपिन मुमुक्षणा गुगपोधोपपनये ॥ ५८० ॥ हितमिद पटेगमाद्रियन्ना रिहि. निरनयमम्मनिपटोपाः । मरगुगनिरताः प्रगाननिगाः श्रुतिमिरा यतया मृमुक्षयों ये ।। ५.१ ॥ गंगागरनि गाप- मानुकिग्णपोस्नदाहव्यथापिमानां जलपाया मरभरि श्रान्ता परियाम्पनां । असागप्रमुथामाथि मुगार मनाय दर्भयत्यमा भारमारती विजयने निर्गणमंदायिनी ।। ५८२॥ इति श्रीपरमहंमपरिगाजासागोपिन्टमगरायपादशिष्य- श्रीमगमगरलनो पितामणिः गमामः || ·उपदेशसाहस्त्री। उपदेशसाहस्री ॥ ३२ ॥ (गद्यप्रवन्धः प्रथमोभागः।) शिष्यप्रतियोधविधिप्रकरणम् १ ॐपरमात्मने नमः।। अथ मोक्षसाधनोपदेशविधि व्याख्या- स्थामो मुमुक्षणां श्रद्दधानानामर्थिनामर्थाय ॥१॥ तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्यादनित्यात्सर्वसाद्विरताय त्यक्त- पुत्रवित्तलोकैपणाय प्रतिपनपरमहंसपारिवाज्याय शमदमदया- दियुक्ताय शास्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसंपन्नाय शुचये ब्राह्मणाय विधिवदुपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मधृतविद्याभिजनः परी- क्षिताय ब्रूयात् पुनः पुनः यापदणं दृढीभवति ॥ २॥ श्रु- तिश्च-परीक्ष्य लोकान्', 'तचतो ब्रह्मविद्याम्-' इति । दृढ़- गृहीता हि विद्या आत्मनः श्रेयसे संतत्यै च भवति । विद्या- संततिश्च प्राण्यनुग्रहाय भवति नौरिब नदी तितीर्पोः । शास्त्रं च-'यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस पूर्णा दद्यात् एतदेव ततो भूयः' इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात्- 'आचार्यवान् पुरुपो घेद', 'आचार्याद्वैव विद्या विदिता', 'आचार्यः प्लाययिता' सम्यग्ज्ञानं प्लव इहोच्यते । इत्यादिश्रु- तिभ्यः, 'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञान इत्यादिस्मृतेश्च ॥ ३॥ शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर्युध्वा अग्रहणे हेतून् अधर्म-लौकिक-प्रमा- द-नित्यानित्यविवेकविषयासंजातदृढपूर्वश्रुतल-लोकचिन्ता- वेक्षण-जात्याद्यमिमानादीन् तत्प्रतिपक्षः श्रुतिस्मृतिविहितः अपनयेत् अक्रोधादिभिरहिंसादिभिश्च यमैः ज्ञानाविरुद्धैव नियमः ॥ ४ ॥ अमानिलादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यक् ग्राह- येत् ॥ ५॥ आचार्यस्तुहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादि- : +- ·. वेदान्तसमुभयः । संपन्नो लब्धागमो दृष्टादृष्टभोगप्वनासक्तः सक्तसनकर्मसा- धनो ब्रह्मविद् प्राणि स्थितो भिन्नत्तो दम्भदपाहकशाय- मायामात्सर्यान्ताहकारममसाढिदोपार्जितः कालपरानुग्रहन- योजनो विद्योपयोगार्थी पूर्वमुपटिशेत्-'सदेव सोम्पदमन आ- सीटेकमेवाद्वितीयम्', 'या नान्यत्पश्यति', 'आत्मवदं सर्वम्, 'आत्मा वा इदमेक एघाग्र आसीद', 'सर्ग सल्विदं ब्रह्म इत्याद्याः आत्मक्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः ॥ ६॥ उपदिश्य च ग्राहयेत् ब्रह्मणो लक्षणम्-'य आत्माऽपहतपाप्मा', पत्माक्षा- दपरोक्षाहह्म', 'योऽशनायापिपासे', 'नेति नेति', 'अस्थूलम- नणु', 'स एप नति', 'अदृष्ट द्रष्ट', विज्ञानमानन्दम्', 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्', 'अदृश्येऽनात्म्य', 'स वा एप महानज आत्मा', 'अप्राणो ह्यमनाः', 'समाह्याभ्यन्तरो बजा', 'विज्ञानधन एवं', 'अनन्तरमनाह्यम्', 'अन्यदेव तद्विदितादथी अविदितात्', 'आ- काशो 4 नाम' इत्यादिश्रुतिभिः ॥७॥ स्मृतिभिश्व-'न जायते नियत वा', 'नादचे कस्यचित्पापम्', 'यथाऽकाशस्थितो नित्यम्', 'क्षेत्रमं चापि मां विद्धि', 'न सत्तन्नासदुच्यते' 'अना- दित्वानिर्गुणत्वात्', 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'उत्तमः पुरुषः' इत्या- दिभिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारिखप्रतिपाद- नपरामिः तस्य सर्वेणानन्यसप्रतिपादनपरामिश्च ॥ ८॥ एवं श्रुतिस्मृतिभिः गृहीतपरमात्मलक्षणं शिप्प संसारसागरादुत्ति- तीर्घ पच्छेस् कस्वमसि सोम्येति ॥ ९॥ स यदि ब्रूयान- ब्राह्मणपुत्रः अदोन्वयः ब्रह्मचार्यासम्-गृहस्थो वा, इदानीमसि परमहंसपरित्राट् संसारसागरात् जन्ममृत्युमहानाहात् उत्तिती- पुरिति ॥ १०॥ आचार्यों घूयात् इहब नव सोम्य मृतस्त्र .

·उपदेशसाहस्री। शरीरं वयोभिरद्यते मृद्भावं वापद्यते तत्र कथं संसारादुद्धर्तु- मिच्छसीति । नहि नद्याः अवरे कूले भसीभूत नद्याः पारं तरिष्यसीति ।। ११ ॥ स यदि ब्रूयात् अन्योऽहं शरीरात । शरीरं तु जायते म्रियते वयोभिरद्यते शखान्यादिभिश्च विना- श्यते व्याध्यादिभिश्च प्रयुज्यते । तसिन् अहं स्वकृतधर्माधर्म- वशात् पक्षी नीडमिच प्रविष्टः पुनःपुनः शरीरविनाशे धर्माध- मवशात् शरीरान्तरं यास्यामि पूर्वनीडविनाशे पक्षीय नीडा- न्तरम्, एवमेवाहमनादौ संसारे देवमनुष्यतिरियस्थानेषु -सकर्मवशादुपात्तमुपानं शरीरं त्यजन नवं नवं च अन्यदुपाद- दानो जन्ममरणप्रबन्धचक्के घटीयश्रयत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमणेदं शरीरमासाद्य संसारचक्रप्रमणात् असानिर्विष्णो भगवन्तमुपसनोसि संसारचक्रभ्रमणप्रशमाय । तस्मानित्य एवाहं शरीरादन्यः शरीराणि आगच्छन्त्यपगच्छन्ति च वासां- सीच पुरुपयेति ॥ १२ ॥ आचार्यों घूयात् साध्ववादीः सम्य- पश्यसि कथं मृपावादी बाह्मणपुत्रोदोन्वयो ब्रह्मचार्यासम्, गृहस्थो वा इदानीमसि परमहंसपरिवाडिति ।। १३ ।। तं प्रति यादाचार्यः स यदि श्रूयात्-भगवन् , कथमहं मृपावादिप- मिति ॥१४॥ यतस्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं जात्य- न्वयवर्जितसात्मनः प्रत्यभ्यज्ञासीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्वय इत्या- दिना वाक्येनेति ॥ १५ ॥ स यदि पृच्छेन् कथं भिन्नजात्य- न्वयसंस्कारं शरीरं, कथं या अहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इति ॥ १६ ॥ आचार्यों याद शृणु सोम्य, यथेदं शरीरं सत्तो- भिन्न भिन्नजात्यन्वयसंस्कार सं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः इत्युक्सा तं सारयेत्-सर्तुमर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं ·, वेदान्तसमुन्धयः। यथोक्तलक्षणं श्रापितोऽसि 'सदेव सोम्यदम्' इत्यादिभिः श्रुतिमिः स्मृतिभिश्व । लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश्व ॥ १७ ॥ लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये यात्-योऽमायाकाश- नामा नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतः अशरीरः अस्थूलादिलक्षण: अपहतपाप्मादिलक्षणश्च संवैः संसारधर्मः अनागन्धितः 'यत्साक्षादपरोक्षाहत, 'य आत्मा सर्वान्तर', 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता नित्यविज्ञान- स्वरूपः 'अनन्तरः अमायः विज्ञानधन एव' परिपूर्णः आकाश- चत् अनन्तशक्तिः आत्मा सर्वस अशनायादिवर्जितः आवि- भीषतिरोमायवर्जितच सात्मविलक्षणयोः नामरूपयो; जगदी- जभूतयोः स्वात्मस्थयोः तच्चान्यताभ्यामनिर्वचनीपयोः सयं- येद्ययोः सद्भावमात्रेणाचिन्त्यशक्तिलामाकर्ता अन्पाकृतयोः ॥१८॥ ते नामरूपे अच्याकृते सती च्याक्रियमाणे तम्मादे- तस्मादात्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तगाफाशारयं भूत- मनेन प्रकारेण परमात्मनः संभूतं प्रसन्नादिव मलिलान्मलमिय फेनम् । न सलिलं न च सलिलादत्यन्तभिग्नं फेनम् । सलि- लव्यतिरेकेणादर्शनात् । सलिलं तु पाउं अन्यत्फेनान्मलरू- पाद । एवं परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीयाभ्यां शुद्धः प्रमन्नः तद्विलक्षणः ते नामरूपं अच्यात मती व्यात्रि यमाणे फेनसानीय आकाशनामाकृती संयते ॥ १९॥ ततो ऽपि स्थूलमाषमापधमान नामरूपे च्याफियमाणे वायभायमा- पद्यते ततोऽप्यनिभावं अग्नेटमा ततः पृथिभावं इत्येसंक्रमण पूर्वपूर्वानुप्रयेशन पचमहाभूनानि प्रधिव्यन्वान्युत्पन्नानि । ततः पञ्चमहाभूतगुणविशिष्टा पृथ्पी । पृथ्या पश्चा- ·उपदेशसाहस्री । १३९ त्मक्यो त्रीहिययाद्या ओपधयो जायन्ते ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं च शुक्रं च खीपुंसशरीरसंवन्धि जायते । तदुभयमृतु- काले अविद्याप्रयुक्तकामखजनिर्मधनोद्धृतं मत्रसंस्कृतं गर्भा- शये निषिच्यते । तत्खयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्मीभूतं नयमे दशमे वा मासि संजायते ॥ २० ॥ तजातं लब्धना- माकृतिक जातकर्मादिभिः मत्रसंस्कृतं पुनः उपनयनसंस्कार- योगेन ब्रह्मचारिसंज्ञं भवति। तदेव शरीरं पत्नीयोगसंस्कारयो- गेन गृहस्थसंज्ञं भवति । तदेव वनस्थसंस्कारेण तापस- संज्ञं भवति । तदेव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसंस्कारेण परिबाट- संज्ञं भवति । इत्येवं खत्तो भिन्न भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरी- रम् ।। २१ ।। मनश्चेन्द्रियाणि च नामरूपात्मकान्येव 'अन्नमय हि सोम्य मन:' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। २२ । कथं चाहं भिन्न- जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्येतच्छृणु । योऽसौ नामरूपयोा- कर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नामरूपे व्याकुर्वन् सृष्ट्वेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इह प्रविष्टः अन्यैर- दृष्टः स्वयं पश्यन् तथाऽश्रुतः शृण्वन्-अमतो मन्यानो अवि- ज्ञातो विजानन् 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृवाभिवदन् यदास्ते' इति । असिन्नर्थे श्रुतयः सहसंशः 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्', 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'स एप इह प्रविष्टः', 'एप त आत्मा', 'स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत', 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा', 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः' इत्याद्याः ॥ २३ ॥ स्मृतयोपि 'आत्मैव देवताः सर्वाः', 'नवद्वारे पुरे देही', क्षित्रज्ञं चापि मां विद्धि', 'समः सर्वेषु भूतेषु', 'उपद्रप्टानुमन्ता . .

·वेदान्तममुश्यः। च', 'उनमः पुरुपस्तन्या', 'अशरीरं शरीरंपु' इत्याद्याः। तम्मात् जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्तमिति सिद्धम् ॥ २४ ॥ स यदि यात्-अन्य एवाहमनः मुसी दुःसी बद्धः संसारी-अ. न्योऽसी महिलक्षणः असंमारी देवः नमहं बल्युपहारनमस्का- रादिभिः वर्णाश्रमकमभिचाराध्य संसारसागरादुत्तितीपुरमि कथमहं म एवेति ॥ २५ ॥ आचार्यों घूयार-नवं मोम्य, प्रतिपत्तुमर्हसि प्रतिपिद्धवाद्भेदप्रतिपचः कवं प्रतिषिद्धा भेद- प्रतिपत्तिरित्यत आह-'अन्योऽमायन्योऽहमसीति न म येद', 'प्रल तं परादायोऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद', 'मृत्योः म मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति' इत्येवमाद्या ॥ २६ ॥ एता एवं श्रुतयो भेदप्रतिपनः संसारगमनं दर्शयन्ति ॥ २७ ॥ अभेदप्र- तिपत्तेश्च मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः स आत्मा तत्वमसि' इति परमात्मभावं विधाय 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' इत्युक्ला 'तस्य तावदेव चिरम्' इति मोक्षं दर्शयन्त्यभेदविवानादेव सत्याभि- संघस्यातस्करस्य दाहायभायात् संसाराभावं दर्शयन्ति दृष्टा- तन-भेददर्शनादसत्याभिसंघस्य संसारगमनं दर्शयन्ति तस्क- रस्सव दाहादिदृष्टान्तन ॥ २८ ॥ 'त इह न्याघ्रो वा' इत्यादि- ना च अभेददर्शनात् 'स खराट् भवति इत्युक्सा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्शयन्ति-'अथ येन्यथा तो विदुरन्ये राजानतेऽक्षय्यलोका भवन्ति' इति प्रतिशासम् । तस्मात् मृत्र- वमवादीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्वयः संसारी परमात्मविलक्षण इति ॥२९॥ तम्मान प्रतिपिद्धसा ददर्शनस भेदविषयलाच कर्मो- पादानस्य कर्मसाधनसाय यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादानस परमात्माऽभेदप्रतिपल्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां ·१४१ उपदेशसाहस्री। तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माभेदप्रतिपत्तिविरुद्ध- तात् । संमारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यज्ञोप- वीतादीनि।न परमात्मनोऽभेदार्शिना भेददर्शनमात्रेण च ततो ऽन्यसम्॥३०॥यदि कर्माणि कर्तव्यानि न निवर्तयिपितानि कर्म- साधनासंबन्धिनः कर्मनिमिनजासाश्रमायसंबन्धिनथ परमा- स्मनश्च आत्मनैवाभेदप्रतिपत्ति नावक्ष्यत् ‘स आत्मा तत्वमसि' इत्येवमादिभिनिश्चितरूपाक्यैः, मेदप्रतिपत्तिनिन्दां च नाभ्य- घासत् 'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य', 'अनन्वागतं पुण्येनान- न्वागतं पापेन, अत्र सेनोऽस्तेनः' इत्यादिना ॥ ३१ ॥ कर्मा- संबन्धिस्वरूपलं कर्मनिमित्तवर्णाघसंबन्धरूपतां च नाभ्यधा- स्थत् कर्माणि च कर्मसाधनानि च यज्ञोपवीतादीनि यद्यपरि- तित्याजयिपितानि तस्मात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा परमात्माभेददर्शनविरोधात् आत्मा च पर एवेति प्रतिपरव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः ॥३२॥ स यदि घ्यान भगवन् , दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वंदना-अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्ष दुःखं मम । परश्वायमात्मा, 'अयमात्माऽपहतपामा विरजो विमृत्युविशोको विजिधन्सोऽपिपासः सर्वगन्धरसवर्जितः' श्रूयते सर्वश्रुतिषु स्मृतिषु । कथं तद्विलक्षणः अनेकसंसारधर्म- संयुक्तः परमात्मानमात्मलेन च मां संसारिणं परमात्मलेन अग्निमिव शीतलेन प्रतिपद्येयम् । संसारी च सन् सर्वाभ्युदय- निश्रयससाधने अधिकृतः अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्मा- णि तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि कथं परित्यजेयमिति ॥ ३३ ॥ तं प्रति श्रूयात-यदयोचो दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति तदसत् । कसात् । दह्यमाने ·१४२ वेदान्तसमुशयः। छिद्यमान इस वृक्षे उपलब्धुरुपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाह- छेदवेदनाया उपलभ्यमानसात् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना। यत्र हि दाहः छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवे- दनां लोकः न वेदनां दाहाद्युपलब्धरीति । कथं । क ते वेद- नेति पृष्टः शिरसि मे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहा- दिसत्रय व्यपदिशति न तूपलब्धरीति । यापलब्धार वेदना स्यात् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि वेदनाश्रयखेनोप- दिशेदाहाद्याश्रयवत् ॥ ३४ ॥ स्वयं च नोपलभ्येत चक्षुर्गत- रूपवत् । तस्माद दाहच्छेदादिसमानाश्रयखेन उपलभ्यमान- बादाहादिवत् कर्मभूतच वेदना | भावरूपत्वाच साश्रया तण्डु- लपाकवत् । वेदनासमानाश्रय एव तत्संस्कारः । स्मृतिसमान- काल एपोपलभ्यमानसात् वेदनाविषयः । तनिमित्तविषयश्च देषोऽपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् 'रूपसंस्कार- तुल्याऽऽधी रागद्वेपो भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तसाज्ज्ञाता- शुद्धोऽभयः सदा ॥ ३५ ॥ किमाश्रयाः पुनः रूपादिसंस्का- रादय इति । उच्यते । यत्र कामादयः । क पुनस्ते कामादयः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा' इत्यादिश्रुतेः बुद्धायेव । तत्रैव रूपादिसंस्कारादयोऽपि 'कसिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये' इति श्रुतेः-'कामा येऽस्य हृदि श्रिताः', 'ती! हि यदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य', 'असङ्गो घयम्', 'तद्वा अस्यैतदति- च्छन्दा' इत्यादिश्रुतिभ्यः, 'अधिकार्योऽयमुच्यते', 'अनादि- सानिर्गुणलात्' इत्यादि । इच्छाउपादि च क्षेत्रमैच विषयस धर्मो नात्मन इति स्मृतिभ्यश्च कर्मस्र्थवाशुद्धिः नात्मस्था इति ॥३६॥ अतो रूपादिसंस्कारायशुद्धिसंबन्धाभावात् न पर- - ·१४३ , + 4 उपदेशसाहस्री। सादात्मनो विलक्षणस्वमिति प्रत्यक्षादिविरोधाभावात् युक्तं पर एवात्माऽहमिति प्रतिपत्तम्-'तदात्मानमेवादह ब्रह्मासि', 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्', 'अहमेवाऽधस्ताद', 'आत्मैवाऽधस्तात्', 'सर्वमात्मानं पश्येत् 'यत्र खस सर्वमात्मैव', 'इदं सर्व यदय- मात्मा', 'स एपोऽकला', 'अनन्तरमबाह्यम्', 'सबाह्याभ्यन्तरो राजा', 'ब्रह्मैवेदम्', 'एतया द्वारा प्रापयत', 'प्रज्ञानस नाम- धेयानि', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'तसाद्वा', 'तत्पृष्ट्वा तदै- वानुप्राविशत्', 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी', 'अश- रीरं शरीरेपु', 'न जायते मियते', 'समान्तं जागरितान्तम्', 'स म आत्मेति विद्याद', 'यस्तु सर्वाणि भूतानि', 'तदेजति तजति', 'वेनस्तत्पश्यन्', 'तदेवाग्निः', अहं मनुरभवं सूर्यश्व', 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'सदेव सोम्य', 'तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥३७॥ स्मृतिभ्यश्च-'यू: प्राणिनः सर्वगुहाशयम्', 'आत्मैव देवता', 'नवद्वारे पुर, 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'विद्याविनयसंपन्ने', 'अविभक्तं विभक्ते- पु', 'वासुदेवः सर्वम्' इत्यादिभ्यः एक एवात्मा परं ब्रह्म सर्व- संसारधर्मविनिर्मुक्तस्त्वमिति सिद्धम् ॥ ३८ ॥ स यदि बयान यदि भगवन्, 'अनन्तरोज्वाह्यः' 'साह्याभ्यन्तरो हज 'कृत्ल प्रज्ञानयन एव' सैन्धवपनवदात्मा सर्वमूर्तिभेदवर्जितः आकाशवदेकरसः तहि किमिदं दृश्यते श्रूयते का साध्यं साधनं वासाधकथेति श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धवादिशतविप्रतिपत्तिविषय इति ॥ ३९ ॥ आचार्यो ब्रूयात्-अविद्याकृतमेनद्यदिदं दृश्यते श्रूयते वा, परमार्थतस्तेक एवात्मा अविद्यादृष्टेः अनेकवत् आभासते, तिमिरदृष्ट्या अनेकचन्द्रवत् 'यत्र वा अन्यदिव .

·वेदान्तसमुन्नयः। मानः तथापि न परमात्मा, कसभोक्तृतलक्षणः संसारो मम खभावः, प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणः अनुभूयमानसात् । न अवि- द्यानिमित्तः अविद्यायाः स्वात्मविषयमानुपपत्तेः । अविद्या नाम अन्यस्मिन् अन्यधर्माध्यारोपणा-यथा प्रसिद्धं रजतं प्रसि- द्धायां शुक्तिकायां, यथा प्रसिद्ध पुरुष स्थाणावध्यारोपयति प्रसिद्ध वा स्थाणुं पुरुपे । नामसिद्धं प्रसिद्धे प्रसिद्धं चाप्रसिद्ध । नचात्मन्यनात्मानमध्यारोपयति आत्मनः अप्रसिद्धखात् । तथा आत्मानं अनात्मनि आत्मनोअसिद्धसादेव ॥५१॥ तं गुरुरूवाचन, व्यभिचारात् । नहि वत्स, प्रसिद्ध प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शरयम् । आत्मन्पध्यारोपणदर्श- नात् । गौरोऽहं कृप्णोऽहमिति देहधर्मस्स अहंमत्ययविपये आत्मनि, अहंप्रत्ययविपयस्य च आत्मनः देहे अयमलीति ॥ ५२ ॥ शिष्य आह~-प्रसिद्ध एव तात्मा अहंप्रत्ययविष- यतया देहश्च अयमिति । तत्रैवंसति प्रसिद्धयोरेव देहात्मनोरि- तरेतराध्यारोपणाद स्थाणुपुरुपयोः शुक्तिकारजतयोरिव । तर कं विशेषमाश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोरिवरेतराध्यारोपणेति नियन्नं न शक्यते इति ॥ ५३ ।। गुरुराह-शृणु । सत्य प्रसिद्धी देहात्मानी नतु स्थाणुपुरुषाविव विविक्तप्रत्ययविपय- तया सर्वलोकप्रसिद्धी । कथं तहि नित्यमेव निरंतराविविक्त- प्रत्ययविपयनया । नहि अयं देहः, अयमात्मा, इति विविक्ता- भ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानी गृह्णाति यतः कथित् । अतएव 'हि मोमुहते लोकः आत्मानात्मविपये एवमात्मा नवमात्मा इति । इमं विशेषमाश्रित्यायोचं नवं नियन्तुं शक्यमिति।।५४॥ ननु अविद्याऽध्यारोपितं यत्र यत् तदसत् तत्र दृष्टं यथा रजत ·१४७ उपदेशसाहस्री। शुक्तिकायां, स्थाणौ पुरुषं, रज्ज्वा सर्पः, आकाशे तलमलिन- समित्यादि, तथा-देहात्मनोरपि नित्यमेव निरन्तराविविक्तप्र- त्ययतया इतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् तदितरेतरयोः नित्य- मेव असत्वे स्यात् । यथा शुक्तिकादिषु अविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यमेव अत्यन्तासत्त्वं तद्विपरीतानां च विपरीतेषु तद्वत देहात्मनोरविद्ययैव इतरेतराध्यारोपणा कृता सात् । तत्रैसति देहात्मनोरसत्वं प्रसज्येत । तच्चानिष्टं वैनाशिकपक्षवात् । अथ तद्विपर्ययेण देहः आत्मन्यविद्यया- ऽध्यारोपितः देहस्यात्मनि सति असचं प्रसज्येत । तथानिष्टं प्रत्यक्षादिविरोधात् । तमादेहात्मानौ नाविद्यया इतरेतरसिन् अध्यारोपितो कथं तर्हि वंशस्तम्भवनित्यसंयुक्तौ ।। ५५ ।। न । अनित्यतपरार्थप्रसङ्गात् संहतसात् परार्थवं अनित्यतं च वंगस्तम्भादिवदेव । किंच यस्तु परैर्दैहन संहतः कल्पित आत्मा स संहतवात् परार्थः । तेन असंहतः परोऽन्यो नित्यः सिद्धसावत् ॥ ५६ ॥ तस्यासंहतस्स देहे देहमानतया अध्या- रोपितखेन असचानित्यवादिदोपप्रसङ्गो भवति । तत्र निरा- स्मको देह इति वैनाशिकपक्षप्रासिदोषः स्यात् ॥ ५५ ॥ न खत एवात्मनः आकाशस्यैव असंहतलाभ्युगपगमात् सर्वेणा- संहतः स च आत्मेति न निगमको देहादिः सर्वः स्यात् । तथाच आकाशं सर्वेणासंहतमिति सर्व न निराकाशं भवति एवम् । तस्मान्न नाशिकपक्षप्राप्तिदोषः स्यात् ।। ५८ ॥ यत्पु- नरुक्तं देहस्सात्मन्यसचे प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादिति । तन्न । प्रत्यक्षादिभिः आत्मनि देहस सचानुपलम् । नद्यात्मनि कुण्डे बदरं क्षीरे सर्पिः तिले तैले भित्तो चित्रमिव व मत्सला- ·, १४८ वेदान्तममुच्चयः। दिभिः देह उपलभ्यते । तसान प्रत्यक्षादिविरोधः ॥ ५९ ॥ कथं तहिं प्रत्यक्षायप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपणा, देहे च आत्मारोपणा ॥ ६० ॥ नायं दोपः । स्वभावप्रसिद्धत्वादात्म- नः। नहि कादाचित्कसिद्धावेव अध्यारोपणा न नित्यसिद्धी इति नियन्तुं शक्यं, आकाशे तलमलाघध्यारोपणदर्शनात् ॥ ६१॥ किं भगवन् , देहात्मनोः इतरेतराध्यारोपणा दहा- दिसंघातकृता अथवा आत्मकृतेति ॥ ६२॥ गुरुवाच-यदि देहादिसंघातकृता यदि वा आत्मकृता किं तत्र स्यात् ॥६३॥ इत्युक्तः शिष्य आह-यद्यहं देहादिसंघातमात्रः ततो ममाचे- तनत्वात् परार्थत्यमिति न मत्कृता देहात्मनोः इतरेतराध्यारो- पणा ! अथाहमात्मा परोऽन्यः संघातात् चितिमत्वात् स्वार्थ इति मयैव चितिमता आत्मनि अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थ- वीजभूता ॥ ६४ ।। इत्युक्तो गुरुरुवाच-अनर्थवीजभूतां चेत् मिथ्याध्यारोपणां जानीपे मा कास्तहि ॥६५॥ नव भगवन, शनोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित् प्रयुक्तोऽहं न स्वतन्त्र इति ॥ ६६ ॥ न तर्हि अचितिमचात् सार्थः त्वम् । येन प्रयुक्तः अस्वतत्रः प्रवर्तसे स चितिमान् खार्थः संघात एव सम् ॥ ६७ ॥ यद्यचेतनोऽहं कथं मुखदुःसर्वदनां भवदुक्तं च जानामि ॥ ६८ ॥ गुरुरुवाच-किं मुरादुःसपदनाया मदुत्ता- धान्यस्त्र, किं वा अनन्य एवेति ॥ ६९ ॥ शिष्य उपाच- नाहं तावदनन्यः । कस्मात् । यसाचदुभयं कर्मभूतं घटादिक- मिव जानामि, यद्यनन्योऽहं तेन तदुभयं न जानीयां, किंतु जानामि तस्मादन्यः । मुसदुःसवेदनापिक्रिया च स्वार्थर प्राप्नोति त्वदुक्तं च सात् । अनन्यत्वे न च तयोः स्वार्थता ·उपदेशसाहस्री। १४९ युक्ता । नहि चन्दनकण्टककृते सुखदुःखे चन्दनकण्टकार्थे चटोपयोगो वा घटार्थः । तस्मात् तद्विज्ञातुर्मम चन्दनादिकृतः अर्थः । अहं हि ततोऽन्यः समस्तमर्थ जानामि युद्ध्यारूढम् ॥ ७० ॥ तं गुरुरुवाच एवं तर्हि स्वार्थस्त्वं चितिमत्त्चान्न परेण प्रयुज्यसे । नहि चितिमान् परतत्रः परेण प्रयुज्यते-चितिम- तथितिमदर्थत्वानुपपत्तेः समत्वात्प्रदीपप्रकाशयोरिव । नापि अचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमनोचितिमत्त्वा- देव म्वार्थसंवन्धानुपपत्तेः । नापि अचितिमतोः अन्योन्यार्थवं दृष्टम् । नहि काष्ठकुड्ये अन्योन्यार्थ कुति ॥ ७१ ॥ ननु चितिमन्चे समेऽपि भृत्यवामिनोः अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् ॥७२॥ नैवं-अमेरुष्णप्रकाशवत् तव चितिमत्वस्य विवक्षितत्वात् प्रद- शिंतश्च दृष्टान्तः प्रदीपप्रकाशयोरिति । तत्रैवंसति खय्यास- ढमेव सर्वमुपलभसे आयुष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनित्यचैतन्यस- रूपेण यदि चैवमात्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वमुपगच्छसि । कि- मित्यूचिवान् मुपुप्त विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्तमयोः दुःखमनु- भवामि इति । कि अयमेव मम स्वभावः किंवा नैमित्तिका इति च । किमसौ व्यामोहोऽपगतः किंवा नेति ॥७३॥ इत्यु- क्तः शिष्य आह-भगवन् , अपगतः त्वत्प्रसादाद व्योमोहः किंतु मम कूटस्थतायां संशयः कथम्-शब्दादीनां खतः सिद्धि- स्ति अचेतनत्वात्-शब्दायाकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु तेषाम् प्रत्य- थानामितरेतरल्यावृत्तविशेषणानां नीलपीताचाफारवतां स्वतः सिधसंभवात् । तसादाह्याकारनिमित्तत्वं गम्यते इति बाधा- कारवत् शब्दाचाकारत्वसिद्धिः । तथा प्रत्ययानामपि अहंप्रत्य- मालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वात् अचैतन्योपपत्तेः सार्थवासं- ·वेदान्तसमुच्चयः । भवात्-खरूपव्यतिरिक्तग्राहक्ग्राह्यत्वेन सिद्धिः शब्दादिवदेव असंहतत्वे सति चतन्यात्मकत्वात् खार्थोऽपि अहंप्रत्ययानां नीलपीताधाकाराणामुपलव्धेति विक्रियावानेव यूटस्थ इति संशयः ॥ ७४ ॥ तं गुरुरुवाच-न युक्तस्तव संशयः । यतस्ते- पा प्रत्ययानां नियमेन अशेषतः उपलब्धेरेय अपरिणामित्वात् कृटस्थत्वसिद्धा निश्चयहेतुमेव अशेपचित्तप्रचारोपलब्धि संशय- हेतुमात्य । यदि हि तव परिणामित्वं स्यात् अशेपखविपयचि- तप्रचारोपलब्धिर्न स्सा चिनस्येव सविषये । यथा चेन्द्रिया- णां सविपयेषु । नच तथा मनस्तव सविपयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्यतैव तवेति ॥ ७५ ११ तबाह~~उपलब्धिर्नाम धा- सर्थो विक्रियव उपलब्धुः वृटस्थात्मता चेति विरुद्धम् ॥७६।। न धात्वर्थविक्रियायां उपलब्न्युपचारात् । यो हि बौद्धः प्रत्य- यः स धात्वों विक्रियात्मक आत्मन: उपलब्याभासफला- वसान इति उपलब्धिशब्देन उपचर्यते । यथा छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्वर्थेन उपचर्यते तद्वत् ॥ ७७ ।। इत्युक्तः शिप्य आह-ननु भगवन्, मम रटस्थत्वप्रतिपादनं प्रति असमर्थो दृष्टान्तः कथम् , छिदिः छेद्यविबियावसाना उपचर्यते-पथा धात्वर्थत्वेन तथा उपलब्धिशब्दोऽपचरितोऽपि धात्वर्थों प्रौद्धप्रत्ययः आत्मनः उपलब्धिविकियावसानक्षेत् नात्मनः कृटस्थता प्रतिपादयितुं समर्थः ॥ ७८ ।। गुरवार -सत्यमेवं स्यात् यदि उपलब्ध्युपलब्धोः विशेषः । नित्योपल- घिमात्र एव हि उपलब्धा नतु ताफिफसमय इस अन्या उप- लब्धिः अन्यः उपलब्धा च ॥७९॥ ननु उपलब्धिफलायसा- नो धात्वर्थः कयामिति ।। ८० ॥ उच्यते-गण-उपलन्यामा- ·उपदेशसाहस्री। १५११ सफलावसान इत्युक्तं किं न श्रुतं तत् त्वया, नतु आत्मा वि- क्रियोत्पादनासान इति मयोक्तम् ॥ ८१॥ शिष्य उवाच- कथं तर्हि कूटस्थे मयि अशेपखविपयचित्तप्रचारोपलब्धृत्वमि- त्यात्य ॥ ८२ ॥ तं गुरुरुवाच-सत्यमबोचं, तेनैव कूटस्थता- मनुवं तव ।। ८३ ॥ यद्येवं भगवन् , कूटस्थनित्योपलब्धिस्वरूपे मयि शब्दाद्याकारचौद्धप्रत्ययेषु च मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफ- लावसानवत्सु उत्पद्यमानेषु कस्त्वपराधो मम ॥८४॥ सत्यम् नास्त्यपराधः किंतु अविद्यामावस्तु अपराध इति प्रागेवावो- चम् ॥८५॥ यदि भगवन् , सुपुप्त इव मम विक्रिया नास्ति कथं स्वप्नजागरिते ॥ ८६ ॥ तं गुरुरुवाच-कित्वनुभूयेते त्वया सत्ततम् ।। ८७ ॥ बाढम् अनुभवामि, किंतु विच्छिद्यविच्छिद्य नतु सततम् ॥ ८८॥ तं गुरुरुवाच-तर्हि आगन्तुके त्वेते न तवात्मभूते, यदि तवात्मभूते चैतन्यखरूपवत् स्वतःसिद्ध संतते एव स्याताम् । किंच स्वमजागरिते न तव आत्मभूते व्यभि- चारित्वात् वस्त्रादिवत् । नहि यस्य यत्स्वरूपं तत् तद्यभिचारि दृष्टम् । स्वमजागरिते तु चैतन्यमानत्वाद्यभिचरतः । सुषुप्ते चेत् स्वरूपं व्यभिचरेत् तन्नष्टं नास्तीति वा बाध्यमेव स्यात् आग- न्तुकानां अतद्धर्माणां उभयात्मकत्वदर्शनात् यथा धनत्रां- दीनां नाशो दृष्टः स्वप्नभ्रान्तिलब्धानां तु अभावो दृष्टः ॥८९|| नन्वेवं भगवन् , चैतन्यस्वरूपमपि आगन्तुकं प्राप्तम् । स्वप्नजाग- रितयोरिव सुपुप्से अनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो या सामहम् ॥९० ॥ न पश्य तदनुपपत्तेः । चैतन्यखरूयं चेत् आगन्तुकं. पश्यसि, पश्य । नैतद्वर्षशतेनापि उपपत्या कलयितुं शक्नुमो वयम्, अन्यो वाऽचैतन्योऽपि संहतत्वात् पारायं अनेकत्वं ·१५२ वेदान्तसमुच्चयः । नाशिवं च न केनचित् उपपत्या वारयितुं शक्यम् । अवार्थ- स स्वतासिधभावादित्ययोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य तु आत्मनः स्वत:सिद्धः अन्यानपेक्षत्वं न केनचित् वारयितुं शक्यम् , अ- व्यभिचारात् ॥९१ ॥ ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुपुले न एश्यामीति ॥ ९२ ॥ न व्याहतत्वात् । कथं व्याघातः पश्य- तस्तर न पश्यामि इति व्याहतं वचनम् । नहि कदाचित् भग- यन्, सुपुसे मया चैतन्यं अन्यद्वा किंचित् दृष्टम् । पश्यन् तर्हि सुपुते त्वम् यस्मान् दृष्टमेव प्रतिषेधसि न दृष्टिम् । या तव दृष्टिः तत् चतन्यमिति मयोक्तम् । यया सं विधमानया न किंचित् दृएमिति प्रतिपेधसि सा दृष्टिः त्वचतन्यम् । तर्हि सर्वत्र अन्य- भिचारात् टस्थनित्यत्वं सिद्ध खत एव न प्रमाणापेक्षम् । सतासिद्धस्स हि प्रमातुः अन्यस्य प्रमेयस्य परिस्छित्ति प्रति प्रमाणापेक्षा । या तु अन्या नित्यापरिच्छित्तिः अपेक्ष्यते अन्य. स्य अपरिच्छित्तिरूपस्य परिच्छेदाय मा हि नित्यय कूटस्था स्वयंज्योतिःस्वभारा, आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमावसे या न तां प्रति प्रमाणापेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकारानं उष्णत्वं या लोहोदकादिषु परतः अपेक्षते अयादित्यादिभ्यः अत- स्वमार्यतात् न अम्पादित्यादीनां तदपेक्षा सर्वदा तत्स्य- मावतात् ।। ९३ ।। अनित्यसे एव प्रमा स्यात् न नित्यले इति चेत् ।। ९४ ॥ न । अवगतः नित्यखानित्यसयोः विशेषा- नुपपनेः । नाहे अपगचे प्रमाले अनिला अवगनिः प्रमा न नित्या इति विशेपः अवगम्यते ॥ ९५ ॥ नित्यायां प्रमातु: अपेक्षाभावः । अनित्सायां तु यसान्तरितसात् अवगतिः अपे- त्यत इति विशेषः सात् इति चेत् ॥ ९६ ॥ सिद्धा तर्हि आ- ·-- १५४ घेदान्तसमुपयः । चेः प्रध्वंसाचोय आत्मन्येव अभावात् चक्षुरादीनामिव संहत- त्यात् पारायं यात् । यदा च तत् उत्पनं आत्मनि विद्यते न तदा आत्मनः खार्थत्वम् तद्भावाभावापेक्षा हि आत्मानात्मनो। सार्थवपरार्थत्वसिद्धिः । तसात् आत्मनः अन्यनिरपेक्षमेव नित्यचैतन्यज्योतिष्ट्वं सिद्धम् ॥ १०१ ॥ ननु एवं सति असति प्रमाऽश्रयत्वे कथं प्रमातुः प्रमातृत्वम् ॥१०२॥ उच्यते-- प्रमायाः नित्यत्वे अनित्यत्वे च रूपविशेषाभावात् । अवगति- हिं प्रमा तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकायाः अनित्यायाः कूटस्थान- साया था न स्वरूपविशेपो विद्यते। यथा धात्वर्थय तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्स अ अपूर्वस नित्यस्य या रूप- विशेपो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः निष्ठन्ति मनुप्या ति- ष्ठन्ति पर्वताः इत्यादि । तथा नित्यावगतिम्वरूपेऽपि प्रमातरि प्रमातृत्वव्यपदेशो न विरुद्धयते फलसामान्यादिति ॥१०३।। अत्राह शिष्यः-नित्यावगविम्बरूपस आत्मनः अविक्रियत्सात् कार्यकरणः असंहत्य तक्षादीनामिव बास्यादिभिः कर्तृत्वं नोप- पद्यते, असंहतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादाने अनवस्था प्रस- ज्यते, तक्षादीनां तु कार्यकरणः नित्यमेव संहतत्वमिति वासा- धुपादनि नानवस्था सादिति ॥१०४ ॥ इह तु असंहतस्व- भावस्थ करणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणं उपादेयम् -तदुपादानमपि विक्रियेवेति तत्कर्तृत्ये करणान्तरमुपादेयम् , तदुपादानेपि अन्यदिति प्रमातुः सातव्ये अनरसा अपरि- हार्या सात् इति । नव क्रियेव आत्मानं कारयति अनिर्वहि- तायाः स्वरूपाभावात् । अथ अन्यत् आत्मानं उपत्य क्रियां कारयतीति चेत् । न । अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषयत्वापनुपप- ·उपदेशसाहस्री। ते: । नहि आत्मनः अन्यत् अचेतनं वस्तु स्वप्रमाणकं दृष्टम् । शब्दादिसर्वमेव अवगतिफलावसानप्रत्ययप्रमितं सिद्धं स्वाद अवगतिवेदात्मनोन्यस सात् सोपि आत्मैव असंहतः स्वार्थः स्थात् न परार्थः । नच देहन्द्रियविषयाणां स्वार्थतां अवगन्तुं शकुमः । अवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिदर्शनात् ॥ १०५ ॥ ननु देहस्सावगती न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तरं अपेक्षते ॥१०६ ॥ यादम् । जाग्रति एवं स्यात् । मृतिसुषुप्त्योस्तु देह- स्थापि प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षैव सिद्धिः तथैव इन्द्रियाणां बाबा एव हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्रमा- गापेक्षेव हि सिद्धिः । सिद्धिरिति च प्रमाणफलं अवगति अयो- चाम । सा च अवगतिः कूटस्था स्वयंसिद्धाऽत्मज्योतिःस्वस्येति च॥ १०७ । अत्राह चोदकः । अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनित्यात्मज्योतिःस्वरूपति च विप्रतिपिद्धम् इत्युक्तवन्त- माह-न विप्रतिषिद्धम् । कथं तर्हि कूटस्था नित्यापि सती प्रत्यक्षादिमत्ययान्ते लक्ष्यते तादाद । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य अनित्यत्व अनित्सेव भवति तेन प्रमाणानां फलं इति उपचर्य- ते ॥१०८ ॥ यद्येवं भगवन् ! कूटस्थनित्यावगतिः आत्मज्यो- तिःस्वरुपैर स्वयंसिद्धा आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात् ववोऽन्यतः अचेतनं संहत्यकारित्वात् पराथं येन च मुखदुःखमोहप्रत्यया- वगतिरूपेण पारायं तेनैव सरूपेण अनात्मनः अस्तित्वं ना- न्येन रूपान्तरेण, अतो नास्तिसमेव परमार्थतः । यथा हि लोके र सर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरकण अभावो दृष्टः एवं जाग्रत्स्वमद्वतमावस्यापि तदयगतिव्यतिरेकेण अमायो युक्तः एवमेव परमार्थतः भगवन् , अवगतः आत्मज्योतिपः ·वेदान्नसमुच्चयः। नैरन्तर्यभावात् कूटस्सनित्यता अद्वैतभावश्च सर्वप्रत्ययभेदेषु अव्यभिचारात् प्रत्ययभेदाच अवगति व्यभिचरन्ति । यथा स्वी नीलपीतायाकारभेदरूपाः प्रत्ययाः तदवगति व्यभिचर- न्तः परमार्थसो न सन्तीत्युच्यन्ते एवं जाग्रत्यपि नीलपीतादि- प्रत्ययभेदाः तामेवावगति व्यभिचान्तः असत्यरूपाः भवितुम- हन्ति । तस्याश्च अवगत्तेः अन्यः अवगन्ता नास्तीति न स्पेन स्वरूपेण स्वयं उपादातुं हातुं वा शक्यते अन्यस्य च अभावाद ॥ १०९ ॥ तथैवेति । एपा अविद्या यनिमित्तः संसारी जान- स्वप्नलक्षणः । तस्याः अविद्यायाः विद्या निवर्तिका । इत्येवं वं अभयं प्राप्नोपि-नातः परं आग्रत्स्वप्नदुःसमनुभविष्यसि संसारदुःखान्मुक्तोसीति ॥ ११० ।। ओमिति ॥ १११ ।। इति कृटसाद्वयात्मबोधनामक अवगतिप्रकरणं द्वितीय विवृतम् ॥२॥ अथ परिसंख्यानप्रकरणं तृतीयम् ॥ ३ ॥ मुमुक्षुणा उपाचपुण्यापुण्यक्षपणपराणां अपूर्वानुपचयार्थिनो परिसंख्यानमिदमुच्यते अविद्याहेतबो दोपाः वाङ्मनःकायप्रय- तिहेतवः-प्रवृत्तेश्च इष्टानिमिश्रफलानि कर्माणि उपचीयन्ते इति तन्मोक्षार्थम् ॥ ११२ ॥ तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां श्रोत्रादिग्रायसात् खात्मनि परेषु या विज्ञानाभाषः, तेपामेव परिणतानां यथा लोप्टादीनां श्रोत्रादिद्वारैश्च ज्ञायन्ते, येन च ज्ञायन्ते सः ज्ञातृसार अतज्जातीयः, ते हि शब्दादयः अ. न्योन्यसंसर्गिसात् जन्मद्धिविपरिणामापक्षयनाशसंयोगवियो- गाविर्भावतिरोभावविकारविकारिक्षेत्रवीजायनेकधर्माणः सा. मान्येन च सुखदुःखाद्यनेककर्माणः तद्विज्ञातृलादेव तद्विज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मविलक्षणः ॥ ११३ ।। तत्र शब्दादिमिः उप- ·उपदेशसाहस्री। १५७ लभ्यमानः पीड्यमानो विद्वान् एवं परिसंचक्षीत ॥ ११४॥ शब्दस्तु ध्वनिसामान्यमात्रेण विशेषधमा पड्डादिभिः प्रियः स्तुलादिभिः इष्टैः अनिष्टैश्च असत्ययीभत्सपरिभवाऽक्रोशादि- भिर्वचनैः मां हवस्वभावं असंसर्गिणं अविक्रियं अचलं अनि- धनं अभयं अत्यन्तसूक्ष्म अविषयं गोचरीकृत्य स्पष्टुं नवार्हति असंसर्गिसादेव माम् । अतएव न शब्दनिमित्ता हानिः वृद्धि, अत्तो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिप्रियाप्रियवादिलक्षणः शब्दः । अविवेकिन हि शन्दं आत्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेत् अप्रिपश्च क्षपर्यत् अविवेकित्वाद, नतु मम पिवेकिनो पाला- अमात्रमपि कर्तुमुत्सहत इति, एवमेव स्पर्शसामान्यन तद्विशेषैश्च शीतोष्णमृदुकर्कशादि-ज्वरोदरशूलादिलक्षणश्च अभिवः प्रियध कधित् शरीरसमयायिभिः याह्यागन्तुकनिमित्तय न मम का- चित्र विक्रिया वृद्धिहानिलक्षणा अस्पर्शत्वात् क्रियते व्योस इव मुष्टियातादिभिः । तथा रूपसामान्यन तद्विशेषच प्रिया- प्रियः स्त्रीव्यञ्जनादिलक्षणैः अरूपत्वात् न मम काचित् हानिः पृद्धि क्रियते। तथा रसप्तामान्येन तद्विशेषश्च प्रियाप्रिय मधु- राम्ललवणकटुतितकपायैः मूडबुद्धिभिः परिगृहीतैः अरसा- स्मफस मम न काचित् हानिः पृद्धिचा क्रियते । तथा गन्ध- सामान्येन तद्विशेषः प्रियाप्रियः पुप्पाद्यनुलेपनादिलक्षणः अगन्धात्मकस्य न मम काचिन हानिः पृद्धि क्रियते-'अश- ब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवम् यत्' इति श्रुतः ॥ ११५॥ किंच य एव याह्याः शब्दादयः ते शरीरा- कारेण संस्थिताः तद्राहकच श्रोबायाकारःअन्तःकरणापत द्वि- पपाकारेण च अन्योन्यसंसर्गिसात् संहतसाच सर्वक्रियासु तत्र ·वेदान्तसमुच्चयः। . एवं सति विदुषो मम न कश्चित् शनुः मित्रं उदासीनो पो अस्ति, नत्र यदि कश्चित् मिथ्यावानाभिमानेन प्रियं अप्रियं का प्रयुयुहेत क्रियाफललक्षयां तन्मपत्र प्रयुयुते सः तस्य अवि- पयवान्मम-'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयं, इति स्मृतः । तथा सर्वपां पशानामपि भूतानां अविकार्यः अविपयवान् 'अरछे-- योध्यमदाद्योऽयं" इति स्मृतेः । यापि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्र- मुपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च क्रियाक्रियादिप्रयुयुक्षा तआ च धर्माधर्मादिप्राशिः सा तेपामेव नतु मयि अजर अमृते अभय 'ननं कृताकते तपता', 'न कर्मणा वर्धत नो कनीया- न्-', 'स बाह्याभ्यन्तरी हजा', 'न लिप्यते लोकदुःखेन पाया' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः अनात्मवस्तुनश्च असत्वात् इति परमो हेतुः । आत्मनथ अद्वयसविपयाणि व्यस्सासलाद यानि मर्याणि उपनिपटाक्यानि विस्तरशः समीक्षितच्यानि समीक्षितव्या- नीति ।। ११६ ॥ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती उपदेशसा- हस्यां गयप्रवन्यः समाप्तः।। . उपदेशसाहस्री (पद्यप्रवन्धः) ॥३३॥ उपोदातप्रकरणम् ॥१॥ चैतन्यं सर्वगं सर्व सर्वभूतगुहागयम् । यत्सविषयातीतं तसे सर्वविदे नमः॥१॥ समापय्य क्रियाः सर्वा दाराम्या- धानपूर्विकाः । ब्रह्मविद्यामदानी वक्तुं वेदः प्रचक्रमे ॥ २॥ फर्माणि देहयोगार्थ देहयोगे प्रियाप्रिय । धुवै सातां ततोरागो पश्चैव ततः क्रियाः ॥३॥ धर्माधर्मी ततो इस देहयोगस्तथा

·उपदेशसाहस्री।
पुनः । एवं नित्यप्रवृत्तोऽयं संसारश्चक्रवमृशम् ॥ ४ ॥ अज्ञानं
तस्य मूलं सादिति तद्धानमिप्यते । ब्रह्मविद्यात आरब्धा ततो
निःश्रेयसं भवेत् ।। ५ ।। विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकू-
लतः । नाज्ञानसाग्रहाणे हि रागद्वपक्षयो भवेत् ॥ ६॥ राग-
द्वेषक्षयाभावे कर्म दोपोद्भवंध्रुवम् । तसान्निःश्रेयसाय विद्य-
वान विधीयते ॥ ७ ॥ ननु कर्म तथा नित्यं कर्तव्यं जीवने
सति । विद्यायाः सहकारिलं मोक्ष प्रति हि तत् ।। ८ ।।
'यथा विद्या तथा कर्म चोदितखाविशेषतः । प्रत्ययस्मृतेश्चैव
कार्य कर्म मुमुक्षुभिः ॥९॥ ननु ध्रुवफला विद्या नान्यत्किंचिद-
पेक्षते । नाग्निष्टोमो यथैवान्यद्भुवकार्योऽप्यपेक्षते ॥ १० ॥
तथा भुवफला विद्या कर्म नित्यमपेक्षते । इत्येवं केचिदिच्छ-
न्ति न कर्म प्रतिकूलतः ।। ११ । विद्यायाः प्रतिकूलं हि कर्म
सात्साभिमानतः । निर्विकारात्मबुद्धिश्च विद्येतीह प्रकीर्तिता
॥ १२॥ अहं कर्ता ममेदं स्वादिति कर्म प्रवर्तते । वस्वधीना
भवेद्विद्या कबंधीनो भवेद्विधिः ॥ १३॥ कारकाण्युपमृदाति
विद्या बुद्धिमिवोपरे । इति तत्सत्यमादाय कर्म कर्तुं व्यव-
स्थति ॥ १४॥ विरुद्धसादतः शक्यं कर्म कर्तुं न विद्यया ।
सहैव विदुपा तस्मात्कर्म हेयं मुमुक्षुणा ॥ १५ ॥ देहायरवि-
शपेण देहिनो ग्रहणं निजम् । प्राणिनां तदपिद्योत्थं तावत्क-
मविधिर्भवेत् ॥ १६ ॥नेतिनेतीति देहादीनपोद्यात्मावशेपितः ।
अविशेपात्मबोधार्थ तेनाविद्या निवतिता ॥ १७॥ निवृत्ता
सा कथं भूयः प्रसूर्यत प्रमाणतः । असत्येवाविशेपेपि प्रत्यगा-
त्मनि केवले ॥ १८॥ न चैद्यः प्रम्यंत कर्ता मोक्तति धीः
कथम् । सदसीति च विज्ञाने तसाद्विद्याऽसहायिका ॥१९॥

·वेदान्तसमुचयः। अत्यरेचयदित्युक्तो न्यासः श्रुत्यात एव हि । कर्मभ्यो मानसा- न्तेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ।। २० ॥ अमृतसं श्रुतं यसा- त्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः । अमिष्टोमवदित्युक्तं तत्रेदमभिधीयते ॥ २१॥ नैककारकसाध्यतात्फलान्यताच कर्मणः । विद्या तद्विपरीतातो दृष्टान्तो विषमो भवेत् ।। २२ ।। कृप्यादिवत्फ- लार्थवादन्यकपिहणम् । अनिष्टोमस्त्वपक्षेत विद्यान्पत्किम- पेक्षते ॥ २३ ॥ प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्याहंकार इप्यते । अहं- कारफलार्थित विद्यते नात्मवेदिनः ॥ २४ ॥ तस्मादज्ञानहा- नाय संसारविनिवृत्तये । ब्रह्मविद्याविधानाय पारधोपनिए- चियम् ।। २५ ।। सदेरुपनिपूर्वस्य किपि चोपनिषद्भवंद । मन्दी- करणभावाच गर्भादेः शातनात्तथा ॥ २६ ॥ इति प्रथममुपो. डातप्रकरणम् ॥ १॥ प्रतिपेधप्रकरणम् ॥ २॥ प्रतिपेटुमशक्यखान्नेतिनेतीति शेपितम् । इदं नाहमिदंनाह- मित्यद्धा प्रतिपद्यते ॥ १॥ अहंधीरिदमात्मोत्था वाचारम्भ- णगोचरा । निषिद्धात्मोद्भवतात्सा न पुननितां ब्रजेत् ||२|| पूर्वयुद्धिमत्राधिता नोत्तरा जायते मतिः । शिरेकः स्वयं सिद्धः फलखात्स न वाध्यते ॥ ३॥ इदं वनमतिक्रम्य शोफमोहा- दिदूपितम् । वनादान्धारको यदरखात्मानं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ इति द्वितीयं आत्मज्ञानोत्पत्तिविधिप्रकरणम् ॥ २॥ ईश्वरात्मप्रकरणम् ॥३॥ ईश्वरभेदनात्मा सानासावस्मीति धारयेत् । आत्मा चंदी- श्वरोऽसीति विद्या सान्यनिवर्विका ॥१॥ आत्मनोऽन्यस्य ·उपदेशसाहस्री। वेद्धर्मा अस्थूलखादयो मताः । अज्ञेयवेड्स किं तैः सादा- स्मले ह्यन्यधीद्भुतिः ॥ २॥ मिथ्याध्यासनिषेधार्थ ततोऽस्थ- लादि गृह्यताम् । परत्र चेनिषेधार्थ शून्यतावर्णनं हि तद ॥३॥ बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र प्रत्यगात्मन इष्यते । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति चानर्थकं वचः ॥ ४ ॥ इति तृतीयं ईश्व- रात्मप्रकरणम् ॥ ३॥ तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम्॥४॥ अहंप्रत्ययबीजं यदहंप्रत्ययवस्थितम् । नाहंप्रत्ययवहधुष्टं कथं कर्म प्ररोहति ॥१॥ दृष्टयचेत्प्ररोहः सामान्यकर्मा स इप्यते । तनिरोधे कथं तस्यात्युच्छामो वस्तदुच्यताम् ॥२॥ देहाघारम्भसामाज्ज्ञानं सद्विपयं त्वयि । अभिभूय फलं कुर्यात्कर्मान्ते ज्ञानमुद्भवेत् ॥ ३॥ आरब्धस्य फले होते भोगो ज्ञानं च कर्मणः । अविरोधस्तयोर्युक्तो वैधयं चेतरस तु ॥४॥ देहात्मज्ञानवज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते । ततः सर्वमिदं सिद्धं प्रयोगोऽस्माभिरी- रितः॥५॥ इति चतुर्थ तत्त्वज्ञानसभावप्रकरणम् ॥ ४॥ बुख्यपराधप्रकरणम् ॥ ५॥ मूत्राशको यथोदको नाग्रहीदमृतं यथा । कर्मनाशमयाज- न्तोरात्मज्ञानाग्रहस्तथा ॥ १॥ बुद्धिस्यश्चलतीवात्मा ध्यायतीय च दृश्यते । नौगतस्य यथा वृक्षास्तद्वत्संसारविभ्रमः ॥ २ ॥ नौस्यस प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा । आत्मनः संशति- स्तद्वधायतीवेति हि श्रुतिः ॥ ३॥ चैतन्यप्रतिविम्येन व्याप्तो. पोधो हि जायते । बुद्धः शब्दादिमि सस्तेन मोमुह्यते जगद ·१६२ वेदान्नसमुच्चयः । ॥ ४॥ चैतन्यभास्यताहमस्तादथ्यं च तदस्य यत् । इदमंश- ग्रहाणेन परः सोऽनुभवो भवेत् ॥ ५ ॥ इति पंचमं युद्ध्यपरा- धप्रकरणम् ॥५॥ विशेषापोहप्रकरणम् ॥६॥ छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशिष्यते । तथा शिष्टेन सर्वेण येन येन विशेष्यते ॥१॥ तम्सात्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्व विशेषणम् । अनात्मत्वेन तसाज्ञो मुक्तः सर्विशे- पणः ॥ २॥ विशेषणमिदं सर्व साध्वलंकरणं यथा । अवि- द्याध्यासतः सर्व ज्ञात आत्मन्यसवेत् ॥ ३ ॥ ज्ञातयात्मा मदा ग्राह्यो यमुत्सृज्य केवलः । अहमित्यपि यद्राा व्यपता- असमं हि तत् ॥ ४ ॥ यावान्स्यादिदमंशो यः स खतोऽन्यो विशेषणम् । विशेपप्रक्षयो यत्र सिद्धो ज्ञश्चित्रगुर्यथा ॥५॥ इदमंशोऽहमित्या त्याज्यो नात्मेति पण्डितः । अहंघहोति. शिष्टांशो भूतपूर्वगर्भवेत् ॥ ६ ॥ इति पष्ठं विशेषापोहा- करणम् ॥ ६॥ युद्ध्यारुदप्रकरणम् ॥७॥ बुधारूढं सदा सर्व दृश्यते यत्र तत्र या । मया तस्मात्परं ब्रह्म सर्वज्ञयास्मि सर्वगः ॥ १॥ यथात्मयुद्धिचाराणां साक्षी तद्वत्परेप्पपि । नेपापोढुं न वा दातुं शवपस्तसात्परो अहम् ॥२॥ विकारिसमशुद्धसं भौतिकतं न चात्मनः । अशेष. बुद्धिसाक्षितागुद्धिवचाल्पवेदना ॥ ३ ॥ मणी प्रकाश्यते यद- द्रतायाकारतातपे । मयि संदृश्यते सर्वमात्तपेनेव तन्मया ॥ बुद्धी दृदयं मवेदुद्धौ सत्यां नालि विपर्यये । द्रष्टा यसासदा ·उपदेशसाहस्री। द्रष्टा तसावतं न विद्यते ॥५॥ अविवेकात्पराभावं यथा बुद्धिरवैत्तथा । विवेकानु परादन्यः वयं चापि न विद्यते ॥६॥ इति सप्तमं बुद्ध्यारूढप्रकरणम् ॥७॥ मतिविलापनमकरणम् ॥ ८॥ चितिस्वरूपे स्वत एव मे मते रसादियोगस्तव मोहकारितः। अतो न किंचित्तव चेष्टितेन मे फलं भवेत्सर्वविशेपहानतः॥१॥ विमुच्य मायामयकार्यतामिह प्रशान्तिमायाह्यसदीहितात्सदा। अहं परंब्रह्म सदा विमुक्तवत्तथाजमेकं द्वयवर्जितं यतः ॥२॥ सदा च भूतेषु समोऽसि केवलो यथा च खं सर्वगमक्षरं शिवं। निरंतरं निष्कलमक्रियं परं ततोन मेऽस्तीह फलं तवहितैः ॥३॥ अहं ममको न तदन्यदिप्यते तथा न कस्याप्यहमस्म्यसहतः। असङ्गरूपोऽहमतो न मे लया कृतेन कार्य तव चाद्वयलतः ॥४॥ फले च हेता च जनो विपक्तवानिति प्रचिन्त्याहमतो विमोक्षणे । जनस्य संवादमिमं प्रकृप्तवान्स्वरूपतत्त्वार्थवियोध- कारणम् ॥५॥ संवादमेतं यदि चिन्तयन्नरो विमुच्यते ज्ञान- महाभयागमात् । विमुक्तकामथ तथा जनः सदा चरत्य- शोकः सम आत्मवित्सुखी ॥ ६॥ इति अष्टम मंतिपिला- पनप्रकरणम् ॥८॥ सूक्ष्मताव्यापितामकरणम् ॥ ९ ॥ मूक्ष्मतान्यापिते ज्ञेये गन्धादेरत्तरोतरम् । प्रत्यगात्मापसा- नेपु पूर्वपूर्वप्रहाणातः ॥ १॥ शारीरा पृथिवी तावद्यावदाया प्रमाणतः । अम्बादीनि च तचानि वावजयानि कृत्लशः ॥२॥ वाग्वादीनां पयोत्पत्तेः पूर्व सं सर्वगं वथा अहमेकः ·वेदान्तसमुच्चयः। सदा सर्वश्विन्मारः सर्वगोद्धयः ॥३॥ ब्रह्मायाः सावरान्ता ये प्राणिनो मम पू: स्मृताः । कामक्रोधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ॥ ४ ॥ भूतदोपैः सदाऽस्पृष्टं सर्वभूतसमीश्वरम् । नील व्योम यथा वालो दुष्टं मां वीक्षते जनः ॥५॥ मञ्चत- न्यावभास्सवात्सर्वप्राणिधियां सदा । पूर्मम प्राणिनः सर्वे सर्वज्ञस्य विपाप्मनः ॥ ६ ॥ जनिमज्ञानविज्ञेयं स्वमदानव- दिप्यते । नित्यं निर्विपयं ज्ञानं तस्माद्वैतं न विद्यते ॐ ॥७॥ ज्ञातु तिर्हि नित्योक्ता मुपुप्ते वन्यशून्यतः । जाप्रज्ञातिस्त- विद्यातस्तद्वायं चासदिप्यताम् ॥ ८॥ रूपयत्वाधसतान दृष्ट्यादेः कर्मता यथा । एवं विज्ञानकर्मसं भूनो नास्तीति गम्यते ॥ ९॥ इति नाम मूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम् ॥ ९॥ रशिस्वरूपपरमार्यदर्शनप्रकरणम् ॥१०॥ दृशिम्वरूपं गगनोपमं परं सद्विभातं खजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाहं सतनं विमुक्त ॐ ॥१॥ दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको न मेशस्ति कश्चिद्विपयः स्वभा- वतः । पुरतिरोधमधश्च सर्वतः संपूर्णभूमा खज आत्मनि स्थितः ॥२॥ अजोऽमरचव तथाजरोज्मृतः खयंप्रमः सर्वगतो- ऽहमदयम् । न कारणं कार्यमतीव निर्मलः सदकत्सथ ततो विमु- क्त ॐशामपुप्तजाग्रत्स्वपत्तथ दर्शनं न मेऽस्ति हिचित्समियह. मोहनम् । स्वतश्च तेषां परतोऽप्यमत्यतस्तुरीय एवासि सदाह- गद्वयः ॥ ४॥ शरीरबुद्धीन्द्रियदुःससंततेर्न मे न चाहं मम निर्विकारतः । अमत्त्वहतोय तथैव संततेरसचमसाः सपत्तो हि दृश्यात् ।। ५ ।। इदं तु सत्यं मम नास्ति पिप्रिया विका- रहेतुर्न हि मदयसतः। न पुण्यपापे न च मोक्षरन्धने न ..

·उपदेशसाहस्री। चास्ति वर्णाश्रमताऽशरीरतः ॥ ६ ॥ अनादितो निर्गुणतो न कर्म में फलं च तस्मात्परमोऽहमदयः । यथा नभः सर्वगतं न लिप्यते तथा ह्यहं देहगतोपि सूक्ष्मतः ॥७॥ सदा च भूतपु समोऽहमीश्वरः क्षराक्षराभ्यां परमो प्रथोत्तमः । परात्मतत्पश्च तथाद्वयोऽपि सन्विपर्ययेणाभिमतस्त्वविद्यया ॥ ८॥अविद्यया भावनया च कर्मभिर्विविक्त आत्माऽव्यवधिः सुनिर्मल गा- दिशक्तिप्रचितोऽहमद्वयः स्थितः स्वरूपे गगनं यथा चलम् ॥९॥ अहं परं ब्रह्म विनिश्चयात्म न जायते भूय इति श्रुतेवचः। न चैव वीजे खसति प्रजायते फलं न जन्मास्ति ततो ह्यमोहता॥१०॥ ममेदमित्थं च तथेदमीदृशं तथाहमेवं न परो न वान्यथा । विमूढतैवं न जनस्य कल्पना सदा समे ब्रह्मणि चाद्वये शिवे ॥ ११॥ यदद्वयं ज्ञानमतीव निर्मतं महात्मनां तत्र न शोकमोहता । तयोरभावे न हि कर्म जन्म या भवेदयं वेदविदां विनिश्चयः ॥ १२ ।। सुपुप्तवजाग्रति यो न पश्यति द्वयं तु पश्यन्नपि चायखतः । तथा च कुर्वनपि निष्क्रियथ यः स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः॥ १३ ॥ इतीदमुक्तं पर- मार्थदर्शनं मया हि चेदान्तविनिश्चितं परम् । विमुच्यतेस- न्यदि निधितो भवन लिप्यते व्योम इवेह कर्मभिः ॥१४॥ इति दशमं दृशिखरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् ॥१०॥ ईक्षितृत्वप्रकरणम् ॥११॥ ईक्षितलं स्वतःसिद्धं जन्तूनां च ततोऽन्यता । अनानादि- त्यतोऽन्यत्वं सदसीति निवर्यते ॥१॥ एतावधभूतलं न किंचिदन्यत्सहायकम् । ज्ञानसेति बच्छावं सलिमें कर्मचा- धत्ते ॥ २॥ सर्वेषां मनसो वृत्तमविशेपेण पश्यतः । तस्स मे ·वेदान्तसमुश्यः। निर्विकारस्य विशेषः सात्कथंचन ॥ ३ ॥ मनोवृत्तं मनावर खमवजाग्रतीक्षितुः। संप्रसादे द्वयामसाचिन्मात्रः सर्वगोऽव्य- यः॥ ४॥ स्वमः सत्यो यथा बोधादेहात्मतं तथैव च। प्रत्यक्षादेः प्रमाणसं जामत्स्यादात्मवेदनात् ॥ ५॥ व्योमव- सर्वभूतस्यो भूतदोपविवर्जितः। साक्षी चेतागुणः शुद्धो ब्रह्म- वास्मीति केवलः ॥ ६॥ नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्त- स्वरूपवान् । अहमात्मा परं ब्रह्म चिन्मात्रोऽहं मदाद्वयः॥७॥ अहं ब्रह्मासि कर्वा च भोक्ता चामीति ये विदुः । ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युन संशयः ॥ ८॥ धर्माधर्मफल- योग इष्टो दृष्टो यथात्मनः । शास्त्राह्मसमप्यस्य मोक्षो ज्ञाना- तथेप्यताम् ॥ ९॥ या महारजनाधास्ता वासनाः स्वप्नदर्शि- भिः । अनुभूयन्त एवेह ततोऽन्यः केवलो दृशिः ॥१०॥ कोशादिव पिनिप्कृष्टः कार्यकारणवर्जितः । यथासिदृश्यते स्वप्ने तद्धोद्धा स्वयंनभः ।।११।। आपपात्प्रतियुद्धस्य जस्स सामा- विकं पदम् । उक्तं नेत्यादिवाक्येन कल्पितस्थापनेतणा ॥१२॥ महाराजादयो लोका मयि यद्वत्प्रकल्पिताः । स्वमे तद्वद्वयं विद्यापं वासनया सह ॥ १३ ॥ देहलिगात्मना कार्यावास- नारूपिणा क्रियाः । नेतिनेत्यात्मरूपवान मे कार्या क्रिया क्वचित ॥१४॥न ततोऽमृतताशास्ति कर्मणोऽज्ञानहेतुतः। मोक्षस्य ज्ञानहेतुलान तदन्यदपेक्षते ॥ १५॥ अमृतं चाभयं नात नतीत्यात्मा प्रियो मम । विपरीतमतोऽन्यद्यत्यजेत्तत्स- क्रिय ततः॥ १६ ॥ इति एकादशमीक्षितसप्रकरणम् ॥११॥ प्रकाशमकरणम् ॥ १२ ॥ प्रकाशसं यथा देहं सालोकमभिमन्यते । द्रष्ट्राभासं तथा ·उपदेशसाहस्री। १६७ चित्तं द्रष्टाहमिति मन्यते ॥ १ ॥ यदेव दृश्यते लोके तेनामि- नवमात्मनः । प्रपद्यते ततो मूढस्तेनात्मानं न विन्दति ॥२॥ दशमस्य नवात्मतप्रतिपत्तिवदात्मनः । दृश्येषु तद्वदेवायं मूढो लोको न चान्यथा ॥ ३॥ त्वं कुरु त्वं तदेवेति प्रत्ययाक- कालिको । एकनीडो कथं स्थातांविरुद्धौन्यायतो वद ॥४॥ देहाभिमानिनो दुःखं नादहस्य स्वभावतः । स्वापवत्तत्प्रहाणाय तत्वमित्युच्यते दृशेः ॥ ५ ॥ दृशेश्छाया यदारूढा मुखच्छा- येव दर्शने । पश्यंस्तं प्रत्ययं योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥६॥ तं च मूढं च यद्यन्यं प्रत्ययं वेत्ति नो दृशेः । स एव योगिनां प्रेष्ठो नेतरः स्थान संशयः ॥७॥ विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता स समित्युच्यते यतः । स स्वादनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभवो मृपा ॥८॥ शिरूपे सदानित्ये दर्शनादर्शने मयि । कथं स्यातां ततो नान्य इप्यतेऽनुभवस्ततः ॥ ९ ॥ यत्स्थरतापो रवेर्देहे दृशः स विषयो यथा । सत्वस्थसहदेवेह शेः स विषयस्तथा ॥१०॥ प्रतिपिद्धे गंशोऽज्ञः खमिवैकरसोद्धयः । नित्यमुक्तः सदाशुद्धः सोऽहं ब्रह्मासि केवलः ॥ ११॥ विज्ञातुनैव विज्ञाता परोऽन्यः संभवत्यतः। विज्ञाताहं परो मुक्तः सर्वभूतेषु सर्वदा ॥१२॥यो वेदालसदृष्टिसमात्मनोऽकर्वृतां तथा । ब्रह्मवित्वं तथा मुक्सास आत्मज्ञो न चेतरः ॥१३॥ ज्ञातवाहमविज्ञेयः शुद्धो मुक्तः सदे- त्यपि । विवेकी प्रत्ययो बुद्धेदृश्यतानाशवान्यतः॥१४॥ अलप्सा खात्मनो दृष्टि!त्पाद्या कारकैर्यतः । श्यया चान्यया दृश्या जन्यतास्याः प्रकल्पिता ॥१५॥ देहात्मयुष्यपेक्षतादात्मनः कर्ट- तामृपा । नैव किंचित्करोमीति सत्या युद्धिः प्रमाणजा।।१६।। कर्तृत्त्वं कारकापेक्षमकर्तृत्व स्वभावतः । कर्ता मोक्तेति विज्ञानं ·उपदेशसाहस्री। सदा मम । अप्राणो बमनाः शुभ्र इति चावणेवचः॥१२॥ शब्दादीनामभावश्च श्रूयते मम काठके । अप्राणो ह्यमना यस्सा- दविकारी सदा यहम् ॥ १३॥ विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे न समाधिस्ततो मम | विक्षपो का समाधिर्वा मनसः स्वाद्विका- रिणः ॥ १४ ॥ अमनस्कस्य शुद्धस्य कथं तत्स्यायं मम । अमनस्वात्रिकारिखे विदेहव्यापिनो मम ॥ १५ ॥ इत्येतद्या- वदज्ञानं तावत्कार्य ममाभवत् । नित्यमुक्तस शुद्धस्य बुद्धस च सदा मम ॥ १६ ॥ समाधिर्वाऽसमाधिर्वा कार्य चान्यत्कुतो भवेत् । मां हि ध्याला च बुद्धा च मन्यन्ते कृतकृत्यताम् ॥ १७ ॥ अहं ब्रह्मासि सर्वोऽसि शुद्धो बुद्धोऽस्म्यतः सदा । अजः सर्वत एवाहमजरथाक्षयोऽमृतः ॥ १८ ॥ मदन्यः सर्व- भूतेषु योद्धा कचिन विद्यते । कर्माध्यक्षच साक्षी च चेता नित्योऽगुणोष्ट्रयः ॥ १९ ।। न सच्चाहं न चासच नोभयं केवलः शिवः । न मे संध्या न रात्रिर्वा नाहर्वा सर्वदा दृशेः .॥२०॥ सर्पमूर्तिवियुक्तं यद्यथा सं सूक्ष्ममद्वयम् । तेनाप्यसि विनाभूतं ब्रह्मवाहं तथाद्वयम् ।। २१ । ममात्मा खत आत्मेति भेदो व्योनो यथा भवेत् । एकस्य सुपिभेदेन तथा मम विक- ल्पितः ॥ २२ ॥ भेदोऽभेदस्तथा चैको नाना चेति विक- ल्पितः । ज्ञेयं ज्ञाता गतिर्गन्ता मयकसिन्कुतो भवेत् ।।२३।। नं में हेयं न चादेयमविकारी यतो ह्यहम् । सदा मुक्तस्तथा शुद्धः सदा बुद्धोऽगुणोद्धयः ॥ २४ ॥ इत्येवं सर्वदात्मानं विद्यात्सर्व समाहितः। चिदिसा मां स्वदेहस्थमृपिर्मको भुवो भवेत् ॥ २५॥ कृतकृत्यश्च सिद्धश्च योगी ब्राह्मण एव च । य एवं वेद तत्त्वार्थमन्यथा यात्महा भवेत् ॥ २६ ॥ वेदार्थों ·वेदान्तसमुशयः। निधितो ाप समासेन मयोदितः । संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः शान्तभ्यः शिष्ट्युद्धिना ॥ २७ ॥ इति प्रयोदशमचक्षुष्प- प्रकरणम् ॥ १३ ॥ स्वमस्मृतिप्रकरणम् ॥१४॥ स्वप्नस्मृत्योर्घटादेहि रूपाभासः अदृश्यते । पुरा नूनं तदा- कारा पीटत्यनुमीयते ॥१॥ भिक्षामटन्यथा स्वमे दृष्टो देहो न स स्वयम् । जाग्रदृश्यात्तथा देहाटखादन्य एव सः ॥२॥ मूपासिक्तं यथा तानं तन्निभं जायते तथा । रूपादी- न्च्याप्नुवञ्चित्तं तन्निर्म दृश्यते ध्रुवम् ॥ ३॥व्यञ्जको वा यथा- लोको व्यवस्थाकारतामियात् । सर्वार्थव्यञ्जकखाद्वीराकारा अदृश्यते ॥ ४॥ धीरेवार्थम्वरूपा हि पुंसा दृष्टा पुरापि च । न चेत्स्वप्ने कथं पश्येत्स्मरतो वा कृतिः कुतः ॥ ५॥ व्यञ्ज- कलं तदेवासा रूपाधाकारदृश्यता । द्रमृतं च दृशेस्तद्वद्याप्तिः स्वाद्धिय उद्भवे ॥६॥ चिन्मानज्योतिपा सर्वाः सर्वदेहेषु बुद्धयः । मया यसात्प्रकाश्यन्ते सर्वसामा ततो यहम् ॥ ७॥ करणं कर्म कर्ता च किया स्वप्न फलं च धीः । जामत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तसादतोऽन्यथा वायुयादीनामनात्मसं हेयोपादे- यरूपतः । हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते ॥९॥ सबाह्याभ्यन्तरे शुद्ध प्रजानकरसे धने । बाह्यमाभ्यन्तरं चान्य- स्कथं हेयं प्रकल्प्यते ॥ १० ॥ य आत्मा नेतिनतीति परायो- हैन शैपितः । स चेद्रह्मविदात्मेप्टो यतेतातः परं कथम् ॥११॥ अशनायाचतिक्रान्तं ब्रह्मवामि निरन्तरम् । कार्यवान्सो कथं चाहं विमृशेदेवमञ्जमा ॥ १२ ॥ पारगस्तु यथा नधास्तरस्थः पारं चियासति । आत्मनश्चेत्तथा कार्य कर्तुमन्यदिहेच्छति ·उपदेशसाहस्री। ॥ १३ ।। आत्मज्ञस्यापि यस स्थाद्धानोपादानता यदि । न मोक्षाहः स विज्ञेयो वान्तोऽसौ ब्रह्मणा भुवम् ॥ १४ ॥ सा- दित्यं हि जगत्प्राणस्तस्मान्नाहनिशव चा । प्राणज्ञस्यापि न सातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्वये ॥ १५॥ न सरत्यात्मनो छात्मा विसरेद्वाप्यलुप्तचित् । मनोपि सरतीत्येतज्ञानमज्ञानहेतुजस् ॥ १६ ॥ ज्ञातुर्जेयः परो ह्यात्मा सोऽविद्याकल्पितः स्मृतः । अपोढे विद्यया तमित्रज्यां सर्प इबादयः ॥ १७॥ कर्तृकर्म- फलाभावात्सबाह्याभ्यन्तरं वजम् । ममाहं वेनि यो भावस्त- सिन्कस्य कुतो भवेत् ॥ १८॥ आत्मा ह्यात्मीय इत्येप भावोऽ- विद्याप्रकल्पितः । आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति बीजाभाचे कुतः फलम् ॥ १९ ॥ द्रष्ट श्रोत तथा मन्त विज्ञानेय तदक्षरम् । द्रुट्रायन्यन्न तवसातसाद्रष्टाहमक्षरम् ॥ २०॥ स्थावरं जंगमं चैव द्रष्टवादिक्रियायुतम् । सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्यात्माक्षरं खहम् ॥ २१ ॥ अकार्यशेषमात्मानमक्रियात्म क्रियाफलम् । निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति ॥ २२॥ ममाहंका- रयतेच्छाः शून्या एव स्वभावतः । आत्मनीति यदि ज्ञात- माध्वं स्वस्थाः किमीहितैः ॥ २३ ॥ योऽहंकारमात्मानं तथा वेत्तारमेव च । ति नात्मन एवासी योऽन्यथाज्ञः स आत्म- वितु ॥ २४॥ यथान्यखेऽपि तादात्म्यं देहादिप्वात्मनो मतम् । तथाकर्तुरविज्ञानात्फलकात्मतात्मनः ॥ २५ ॥ दृष्टिः श्रुतिर्मतििितः खने दृष्टया जनः सदा । तासामात्मस्वरूपखा- दतः प्रत्यक्षतात्मनः ॥ २६॥ परलोकमयं यस्य नास्ति मृत्यु- भयं तथा । तस्मात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः ॥ २७ ॥ ईश्वरखेन किं मस्स ब्रह्मेन्द्रत्वेन वा पुनः । तृष्णा ·१७२ वेदान्तसमुच्चयः। चेत्सर्वतश्छिन्ना सर्वदन्योद्भवाऽशुभा ॥ २८ ॥ अहमित्यात्म- धीर्या च ममेत्यात्मीयधीरपि । अर्थशून्ये यदा यस स आ- त्मज्ञो भवेत्तदा ॥ २९॥ युद्धादौ सत्युपायी च क्यासत्यवि- शेषता । यस्य चेदात्मनो ज्ञाता तस्स कार्य कथं भवेत् ॥३०॥ प्रसने विमले व्योनि प्रज्ञानकरसेऽद्धये । उत्पन्नात्मधियो धूत किमन्यत्कार्यमिप्यते ॥ ३१ ॥ आत्मानं सर्वभूतस्थममित्रं चात्मनोऽपि यः । पश्यनिच्छत्यसौ नूनं शीतीकर्तुं विभाव- सुम् ॥ ३२ ॥ प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा छायेवाक्षादिगोचरः । ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः ॥ ३३ ॥ अप्राणस्सामनस्कय तथा संसर्गिको दृशः । व्योमवद्यापिनो ह्यस्य कथं कार्य भवेन्मम ॥ ३४ ॥ असमाधिं न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा । ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं नान्यद्विपा- प्मनः ॥ ३५ ॥ गन्तव्यं च तथा नैव सर्वगस्याचलस च । नो नास्तिरो वापि निष्कलसागुणखतः ॥३६ ॥ चिन्मा- ज्योतिपो नित्यं तमस्तभिन्न विद्यते । कथं कार्य मर्मवाद्य नित्यमुक्तस शिष्यते ।। ३७ ॥ अमनस्कस का चिन्ता क्रिया चानिन्द्रियस्य का । अप्राणो घमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर्वचः ॥ ३८ ॥ अकालखाददेशत्वाददिवसादनिमित्ततः । आत्मनो नैव कालादेरपेक्षा ध्यायत्तः सदा ॥३९॥ यम्सिन्देवाथ चेदाश्च पवित्रं कृत्वमेकताम् । बजेत्तन्मानसं तीर्थ यसिन्लालाऽमृतो भवेत् ॥ ४० ॥ न चास्ति शब्दादिरनन्यवेदनः परस्परेणापि न चैव दृश्यते । परेण दृश्यास्तु यथा रसादयस्तथैव दृश्यसत एव दैहिकाः ॥४१॥ अहंममत्येपणयन विक्रियासुखादयस्त- द्वदिह प्रदृश्यतः । दृश्यसयोगाच परस्परेण ते न दृश्यता ·उपदेशसाहस्री। यान्ति ततः परो भवान् ।। ४२ ।। अहंक्रियाद्या हि समस्तवि- निया सकतका कर्मफलेन संहता। चितिस्वरूपेण समन्ततो- ऽवत्प्रकाश्यमानासिततात्मनो यतः॥४३॥ दृशिखरूपेण हि सर्वदेहिनां वियद्यथा व्याप्य मनांस्यवस्थितः । अतो न तसादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तसादत एक ईश्वरः ॥४४॥ शरीरयुयोर्यदि चान्यदृश्यता निरात्मवादाः मुनिराकृता मया। परच शुद्धो पविशुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोद्धयः ॥४५॥ घटादिरूप यदि तेन गृह्यते मनःप्रवृत्तं बहुधा वद्य तिभिः । अशुद्ध्यचिद्रूपविकारदोपता मतेर्यथा वारयितुं न- पार्यते ॥ ४६॥ यथा विशुद्धं गगनं निरन्तरं न सजते नापि च लिप्यते तथा । समस्तभूतेषु सदैव तेष्वयं समः सदात्मा ह्यजरोऽमरोऽभयः ॥ ४७ ॥ अमूर्तमूर्तानि च कर्मवासना शि- खरूपस्य पहिः प्रकल्पिता: । अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभिर- पोह्य नेतीत्यवंशेपितो राशि ॥ ४८ ॥ प्रयोधरूपं मनसोऽर्थयो- गजं स्मृतौ च सुप्तस्य च दृश्यत्तोऽर्थवत् । तथैव देहप्रतिमानत: पृथग्दृशेः शरीरं च मनश्च दृश्यतः ॥४९॥ स्वभावशुद्धे गगने धनादिके मलेऽपयाते सति चाविशेषता । यथाच तद्व- छुतिवारितद्वये सदाविशेषो गगनोपमे दृशी ॥ ५० ॥ इति चतुर्दशं स्वमस्मृतिप्रकरणम् ॥ १४ ॥ नान्यदन्यत्मकरणम् ॥ १५॥ नान्यदन्यद्भवेद्यमानान्यत्किंचिद्विचिन्तयेत् । अन्यसान्य- खभावे हि नाशस्तस्य भुवो भवेत् ॥ १॥ सरतो दृश्यते दृष्टं पटे चित्रमिवार्पितम् । यत्र येन च तो ज्ञेया सत्वक्षेत्रज्ञसंज्ञको ॥२॥ फलान्तं चानुभूतं यद्युतं कादिकारकैः । मर्यमाणं.

·वेदान्तसमुच्चयः।
हि कर्मस्य पूर्व कर्मव तश्चितः॥ ३ ॥ द्रष्टश्चान्यद्भवेदृश्यं दृश्य-
खाटवत्सदा । दृश्याद्रष्टा सजातीयो न धीवत्साक्षितान्यथा
॥४॥ खात्मवृद्धिमपेक्ष्यासौ विधीनां स्यात्मयोजकः । जा-
त्यादिः शववत्तेन तद्वन्नानात्मतान्यथा ॥ ५॥ न मियानिय
इत्युक्तर्नादेहत्त्वं क्रियाफलम् । देहयोगः क्रियाहेतुस्तस्माद्विद्वा-
क्रियास्त्यजेत् ॥ ६॥ कर्मखात्मा सतबनिवृत्तं च तथव्य-
ताम् । अदेहले फलेकार्ये ज्ञाते कुर्यात्कथं क्रियाः ॥७॥
जात्यादी[संपरित्यज्य निमितं कर्मणां बुधः । कर्म हेतुविरुद्धं
यत्स्वरूपं शास्वतः मरेत् ।। ८ ।। आत्मैकः सर्वभूतेषु तानि
तमिश्च से यथा । पर्यगायोमबत्सर्व शुक्र दीप्तिमदिप्यते ।।९।।
व्रणलाग्योरभावन स्थूलं देहं निवारयेत् । शुद्धापापतयाले
लिङ्गं चाकायमित्युत ॥ १०॥ वासुदेवो यथाश्वत्थे स्वदेहे
चामवीत्समम् । तद्वद्वेत्ति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः
॥११॥ यथा ह्यन्यशरीरेषु ममाहन्तान चेप्यते । असिंथापि
तथा देहे धीसाक्षिसाविशेषतः ॥ १२ ॥ रूपसंस्कारतुल्पाधी
रागद्वेपो भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ज्ञाता शुद्धोऽभयः
सदा ॥ १३ ॥ यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे नात्मसाप्ता क्रियात्मनि।
आत्मले चानपेक्षतासापेक्षं हि न तत्स्वयम् ।। १४ । समि-
वैकरसा ज्ञप्तिरविभक्ताजराभला । चक्षुराद्युपधानात्सा विए-
रीता विमान्यते ॥१५॥दृश्यसादहमित्येपो नात्मधर्मो घटा-
दिवद । तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोपाश्चात्माऽमलो पुतः ॥१६॥
सर्वप्रत्ययसाक्षिवादविकारी च सर्वगः । विक्रियेत यदि द्रा
बुद्धादीवाल्पविद्भवेत् ॥ १७॥ न दृष्टिछुप्यते द्राचक्षुरादेर्य-
थैव तत् । नहि द्रधुरिति युक्तं तसाटा सदैकरा ॥१८॥

·उपदेशसाहस्री। संघातो वासि भूतानां करणानां तथैव च । व्यस्तं वान्यतमो चासि को वासीति विचारयेत् ॥ १९ ॥ व्यस्त नाहं समस्तं वा भूतमिन्द्रियमेव वा । ज्ञेयवाकरणलाच ज्ञातान्योऽसादटा- दिवत् ॥ २०॥ आत्मामेरिन्धना बुद्धिरविद्याकामकर्मभिः । दीपिता प्रज्वलत्येपा द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा ॥२१॥दक्षि- णाक्षिप्रधानेषु यदा बुद्धिर्विचेष्टते । विपयर्हविषा दीसा ह्यात्मानिः स्थूलभुक्तदा ॥ २२ ॥ हयन्ते तु हवींपीति रूपादिग्रहणे सरन् । अरागद्वेष आत्मामो जाग्रहोपन लिप्यते ॥ २३ ॥ मानस तु गृहे व्यक्तः सोऽविद्याकर्मवासनाम् । पश्यंस्तेजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिः प्रकाशिता ।।२४॥ विषया वासना चापि चोद्यन्ते नैव कर्मभिः । यदा बुद्धौ तदा शेयः प्राज्ञ आत्मा बनन्यदृक् ।। २५ ॥ मनोबुद्धीन्द्रियाणां या अ- वस्थाः कर्मचोदिताः । चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव घटादयः ॥ २६ ॥ तत्रैवंसति बुद्धीई आत्मभासावभासयन् । कर्ता तासां यदर्थास्ता मूढेरेवाभिधीयते ॥ २७ ॥ सर्वज्ञोऽप्यतएव स्यात्स्वेन भासावमासयन् । सर्व सर्वप्रियाहेतोः सर्वकृत्त्वं तथा- स्मनः ॥ २८ ॥ सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो निरुपाख्योऽनुपाधि- कः । निष्कलो निर्गुणः शुद्धलं मनो वाक नामुतः ॥ २९ ।। चेतनोऽचेतनो वापि कर्ताकर्ता गतोऽगतः ! बद्धो मुक्तस्तथा चैकोऽनेकः शुद्धोऽन्यथेति वा ॥३०॥ अप्राप्यैव निवर्तन्ते वचोधीभिः सहैव तु । निर्गुणसाक्रियाभावाद्विशेषाणामभा- वतः ॥ ३१ ॥ व्यापकं सर्वतो व्योम मूतः सर्वियोजितम् । यथा तद्वदिहात्मानं विन्द्याच्छुद्धं परं पदम् ॥ ३२ ॥ दृष्टं हिला स्मृर्ति तसिन्सर्वग्रश्च समस्त्यजेत् । सर्वग्ज्योतिपा युक्तो ·१७६ वेदान्तसमुच्चयः । दिनकृच्छावरं यथा ॥ ३३ ॥ रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः प्रत्यया यस गोचराः । स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः ३४॥ आत्मबुद्धिमनश्चक्षुपियालोकसंगमात् । विचित्रो जायते बुद्धः प्रत्ययोज्ञानलक्षणः ॥३५॥ विविच्यासात्स्वमात्मानं विन्या- च्छुद्धं परं पदम् । द्रष्टारं सर्वभूतस्थं समं सर्वभयातिगम् ॥३६॥ समस्तं सर्वगं शान्तं विमलं व्योमवस्थितम् । निष्कलं निष्क्रिय सर्व नित्यं द्वन्द्वैर्विवर्जितम् ॥ ३७॥ सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः कथं ज्ञेयो मयेत्युत । विमृश्य विजानीयाज्ञानकर्म न वेति या ॥ ३८ ॥ अदृष्टं द्रष्ट्रविज्ञातं दृष्टमित्यादि शासनात् । नैव ज्ञेयं मयान्या परं ब्रह्म कथंचन ॥ ३९ ॥ वरूपाव्यवधानाभ्यां ज्ञानालोकस्वभावतः । अन्यज्ञानानपेक्षखाज्ञातं चैव सदा मया ॥ ४० ॥ नान्येन ज्योतिषा कार्य रवेरात्मप्रकाशने । स्वबोधानान्ययोघेच्छा योपस्थात्मप्रकाशने ॥४१॥ न तस्यै- वान्यतोपेक्षा म्वरूपं यसयद्भवेत् । प्रकाशान्तरदृग्यो न प्रकाशो धस्ति कथन || ४२॥ व्यक्तिः स्यादप्रकाशस प्रकाशात्मस- मागमात् । प्रकाशस्तककार्यः स्यादित्ति मिथ्या वचो यतः ॥४३॥ यतोऽभूला भवेद्यच्च तस्स तत्कार्यमिप्यते । सरूप- खादभूला न प्रकाशो जायते खेः॥४४॥ सत्तामा प्रका- शस्य कर्तादित्यादिरिप्यते । घटादिव्यक्तितो यद्वत्तद्वद्धोधात्म- नीप्यताम् ॥ ४५ ॥ पिलात्सर्पस निर्माण सूर्यो यद्वत्प्रका- चिना तहज्जातात्मा वोधरूपतः ।। ४६ ॥ दग्धवमुष्णः सत्तायां तवढोदात्मनीप्यताम् । सत्येव यदुपाधी तु ज्ञाचे सर्प इवोत्थिने ॥ ४७ ॥ माताज्यलोपि तज्ज्ञः कर्ता प्रामकवद्भवेत् । स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयो शेयोऽथवा ततः शकः । प्रय ·उपदेशसाहस्री। १७७ १४८॥ विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति शासनात् । बन्ध- मोक्षादयो भावास्तद्वदात्मनि कल्पिताः ॥४९॥ नाहोराने यथा सूर्ये प्रभारूपाविशेषतः । बोधरूपाविशेषान्न बोधाबोधौ तथात्मनि ॥ ५० ॥ यथोक्तं ब्रह्म यो वेद हानोपादानवर्जि- तम् । यथोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते ॥५१॥ जन्म- मृत्युप्रवाहेपु पतितो नैव शक्नुयात् । इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञाना- दन्येन केनचित् ॥ ५२ ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व संशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्ट इति श्रुतेः॥५३॥ ममाहमित्येतदपोह्य सर्वतो विमुक्तदेह पदमम्बरोपमम् । सुर- प्रशास्त्रानुमितिभ्य ईरितं विमुच्यतेऽसिन्यदि निश्चितो नरः ॥ ५४॥ इति पञ्चदशे नान्यदन्यत्प्रकरणम् ॥ १५ ॥ पार्थिवप्रकरणम् ॥ १६ ॥ पार्थिवः कठिनो थातुर्द्रवो देहे स्मृतोऽम्मयः । पक्तिचेष्टा- चकाशाः स्युर्वहिवाय्वम्बरोद्भवाः ॥१॥ प्राणादीनि तदर्थाथ पृथिव्यादिगुणाः क्रमात् । रूपालोकवदिष्टं हि सजातीयार्थ- मिन्द्रियम् ॥ २॥ युद्धर्थान्याहुरेतानि वाक्पाण्यादीनि कर्म- थे। तद्विकल्पार्थमन्तस्थं मन एकादशं भवेत् ॥ ३॥ निथ- यार्था भवेदुद्धिस्तां सर्वार्थानुभाविनीम् । ज्ञातात्मोक्तः स्वरूं- पेश ज्योतिया व्यञ्जयन्सदा ॥४॥ व्यञ्जकस्तु यथालोको व्यवसाकारतां गतः । व्यतिकीर्णोऽप्यसंकीर्णस्तद्वज्ज्ञः प्रत्ययः सदा ॥ ५॥ स्थितो दीपो यथायनः प्राप्त सर्व प्रकाशयेत् । शब्दाद्याकारयुद्धीः प्राप्तास्तद्वत्प्रपश्यति ॥६॥ शरीरेन्द्रि- यसंघात आत्मलेन गतां धियम् । नित्सात्मज्योतिपा दीप्तां विशिंपन्ति सुखादयः ।।७॥ शिरोदुःखादिनात्मानं दुःख्य- वे. स. १२ ·वेदान्तसमुच्चयः। सीति हि पश्यति । द्रशन्यो दुखिनो दृश्याद्रष्टताच न दु:- ख्यसौ ॥८॥ दुःसी स्याहुःख्यहंमानादुखिनो दर्शनान वा । संहतेऽङ्गादिभिर्द्रष्टा दुम्सी दुःसस्य नैव सः ॥ ९ ॥ चक्षुर्वत्कर्मकर्तृवं साञ्चेनानेकमेव दत् । संहृतं च ततो नात्मा द्रष्टलात्कर्मतां व्रजेत् ॥ १० ॥ ज्ञानयनायनेकलमात्मनोऽपि मतं यदि । नेकज्ञानगुणसातु ज्योतिर्वत्तस कर्मता ।। ११ ।। ज्योतिपो द्योतकऽपि यन्नात्मप्रकाशनम् ! भेदेऽप्येवं सम- खान आत्मानं नैव पश्यति ॥ १२ ॥ यद्धर्मा यः पदार्थों न तस्यैयेयात्स कर्मताम् । न ह्यात्मानं दहत्यग्निस्तथा नव प्रका- शयत् ॥ १३ ॥ एतेनयात्मनात्मानो ग्रहो युद्धनिराकृतः । अंशोऽप्येवं समसाद्धि निर्भेदत्तान युज्यते ।। १४ ।। शून्यतापि न युक्तं चै युद्धरन्येन दृश्यता । युक्तातो पटवत्तस्याः प्राक्मि- द्धेश्न विकल्पतः ॥ १५ ॥ अविकल्प तदस्त्येव यत्पूर्व स्याद्वि- कल्पतः । विकल्पोत्पत्तिहेतुसायद्यस्य तु कारणम् ॥ १६ ॥ अज्ञानं कल्पनामूलं संसारस नियामकम् । हिसात्मानं परं ब्रह्म विन्द्यान्मुक्तं सदाभयम् ॥ १७ ॥ जायत्स्वप्नं तयो जं सुपु- साख्यं तमोमयम् । अन्योन्यसिनमत्याच नास्तीत्यतत्रयं त्यजत् ॥ १८॥ आत्मबुद्धिमनश्चक्षुरालोकार्थादिसंकरात् । भ्रान्तिः सादात्मकर्मेति क्रियाणां संनिपातवः ॥ १९ ॥ निमीलोन्मी- लने स्थाने वायन्ये तेन चक्षुपः । प्रकाशवान्मनसे युद्धी न सः प्रकाशतः ॥ २०॥ संकल्पाध्यवसाया तु मनोरोर्यधा मात् । नेतरेतरधर्मत्वं सा चात्मनि कल्पितम् ॥ २१ ॥ सानापन्छेददृष्टिः स्यादिन्द्रियाणां नदात्मताम् । गता धीस्तां हि पश्यञ्चो देहमान इवेक्ष्यते ॥ २२ ॥ क्षणिकं हि तदत्यर्थ - ·उपदेशसाहस्री। धर्ममा निरन्तरम् । सारश्याहीपवनद्धीस्तच्छान्तिः पुरुपा- र्थता ।। २३ ।। स्वाकारान्यावभासं च येषां रूपादि विद्यते । येपां नास्ति ततथान्यत्पूर्वासंगतिरुच्यते ॥ २४ ॥ पाद्याकार- खतो ज्ञसेः स्मृत्यभावः सदा क्षणात् । क्षणिकलाच संस्कार नैवाधत्ते कचित्तु धीः ॥ २५ ॥ आधारस्याप्यसत्त्वाच्च तुल्य- ता निनिमित्ततः । स्थाने वा क्षणिकखस्य हानं स्यान्न तदिष्यते ॥ २६ ॥ शान्तेश्वायत्तसिद्धत्वारसाधनोक्तिरनर्थिका ! एकैक- सिन्समाप्तत्वाच्छान्तरन्यानपेक्षता ॥ २७ ॥ अपेक्षा यदि मिन्नपि परसंतान इप्यताम् । सर्वार्थे क्षणिके कसिंस्तथाप्य- न्यानपेक्षता ॥ २८ ॥ तुल्यकालसमुद्भूताविवरेतरयोगिनौ । योगाच संस्कृतो यस्तु सोन्यं हीक्षितुमर्हति ॥ २९ ॥ मृपा- ध्यासस्तु यत्र स्यात्तनाशस्तत्र नो मतः । सर्वनाशो भवेद्यस्य मोक्षः कस्य फलं पद ॥ ३०॥ अस्ति तावत्वयं नाम ज्ञानं चामान्यदेव चा | भावाभावज्ञतस्तस्य नाभावस्त्वधिगम्यते ॥३१॥ येनाधिगम्यतेऽभाषस्तत्सत्यात्तन्न चेद्भवेत् । भावा- भावानभिज्ञत्वं लोकस्य स्यान्न चेष्यते ॥ ३२ ॥ सदसत्सदस- चेति विकल्पात्माग्यदिप्यते । तदद्वैतं समत्वात्तु नित्यं चान्य- द्विकल्पितात् ॥ ३३ ॥ विकल्पोद्भवताऽसत्त्वं समदृश्यवदि- प्यताम् । द्वैतस्स प्रागसत्त्वाच्च सदसत्त्वादिकल्पनात् ॥ ३४ ॥ वांचारम्भणशास्त्राच विकाराणां खभावता । मृत्योः स मृत्यु मित्यादेर्मम मायेति च स्मृतेः ।। ३५ ।। विशुद्धिश्चात एवास विकल्पाच विलक्षणः । उपादेयो न हेयोऽत आत्मा नान्यर- कल्पितः ॥ ३६ ॥ अप्रकाशो यथादित्ये नास्ति ज्योतिःस्वभा. चतः । नित्यबोधस्वरूपत्वान्नाज्ञानं तद्वदात्मनि ।। ३७।। नथा- ·वेदान्तसमुञ्चयः । विक्रियरूपत्वान्नावस्थान्तरमात्मनः । अवस्थान्तरवचे हि नाशोऽस्य स्थान संशयः ॥ ३८ ॥ मोक्षोऽवस्थान्तरं यस कृतकः स चलो ह्यतः । न संयोगो वियोगो वा मोक्षो युक्तः 'कथंचन ॥ ३९ ॥ संयोगस्याप्यनित्यत्वाद्वियोगस्य तथैव च। गमनागमने चैव स्वरूपं तु न हीयते ॥ ४०॥ स्वरूपस्यानि- मित्तत्वात्सनिमिचा हि चापरे । अनुपात्तं स्वरूपं हि सेना- त्यतं तथैव च ॥४१॥ वरूपत्वान्न सर्वस त्यक्तं शक्यो वनन्यतः । गृहीतुं वा ततो नित्योऽविषयत्वात्पृथक्त्वतः ||१२|| आत्मार्थत्वाच सर्वस्य नित्य आत्मैव केवलः । सनसा- क्रियाः सर्वाः साधनैः सह मोक्षवित् ॥ ४३ ॥ आत्मलाभ: परो लाभ इति शास्त्रोपपत्तयः । अलामोऽन्यात्मलाभस्तु त्यजे. तसादनात्मताम् ॥ ४४ !! गुणानां समभावस्य श्रृंशो न धुपपद्यते । अविद्यादेः प्रसुप्तवान्न चान्यो हेतुरुच्यते ॥ ४५ ॥ इतरेतरहेतुले प्रवृत्तिः स्यात्सदा न वा । नियमो नं प्रवृत्तीनां गुणेषात्मनि या भवेत् ॥ ४६ ॥ विशेषो मुक्तबद्धानां तादर्थ्येन च युज्यते । अर्थार्थिनोस्वसंवन्धो नार्थी जो नेत- रोपि वा ॥४७॥ प्रधानस व पारार्थे पुरुषस्याविकारतः । नं युक्तं सांख्यशास्तपि चिकारेपि न युज्यते ॥ ४० ॥ संबन्धानुपपत्तेच प्रकृतेः पुरुषस्य च । मिथो युक्तं तदर्थवं प्रधा- नस्याचितिखतः ।। ४९ ॥ क्रियोत्पत्ता विनाशिल ज्ञानमात्रे च पूर्ववत् । निनिमिचे सनिर्मोक्षः प्रधानस्य प्रसज्यते ॥५०॥ न प्रकाश्यं यथोप्णसं ज्ञानेनैवं सुसादयः । एकीडसतो. याद्याः स्युः कणादादिवर्मनाम् ॥५१॥ युगपत्समवेतलं गुणविज्ञानयोरपि | मनोयोगकहतुसादग्राह्यलं मुरास च ·.. उपदेशसाहस्री । १८१. ॥५२॥ तथान्येषां च भिन्नखाद्युगपजन्म नेप्यते । गुणानां समवेतलं ज्ञानं चेन्न विशेषणात् ॥ ५३ ॥ ज्ञानेनैव विशेष- खाज्ज्ञानाप्यख स्मृतस्तथा । सुखं ज्ञातं मयेत्येवं तवाज्ञानात्म- कत्वतः ॥ ५४ ॥ सुखादे त्मधर्मसमात्मनस्तेऽविकारतः। भेदादन्यस्य कमान मनसो वा विशेषतः ॥ ५५ ॥ स्यान्मा- लापरिहार्या तु ज्ञानं चेज्ज्ञेयता ब्रजेत् । युगपद्धापि चोत्पत्ति रभ्युपेतात इप्यते ।। ५६ ॥ अनवस्थान्तरखाच बन्धो नात्मान विद्यते । नाशुद्धिश्चाप्यसङ्गलादसङ्गो हीति च श्रुतेः ॥ ५७ ॥ सुस्मैकागोचरेभ्यश्च न लिप्यत इति श्रुतेः ॥ ५८ ॥ एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति चन्धाभावात्कथंचन । शास्त्रानर्थक्यमेव स्थान बुद्धेर्धान्तिरिष्यते । बन्धो मोक्षश्च तन्नाशः स यथोक्तो न चान्यथा ।। ५९ ॥ बोधात्मज्योतिषा दीसा चोधमात्मनि मन्यते । बुद्धिर्नान्योऽस्ति योद्धति सेयं भ्रान्तिर्हि धीगता॥६॥ बोधस्सात्मम्यरूपलान्नित्यं तत्रोपचर्यते । अविवेकोऽप्यनायोग्य संसारो नान्य इप्यते ॥६१॥ मोक्षस्तन्नाश एव स्थानान्यथानु- पपत्तितः । येषां वस्त्वन्तरापत्तिमोक्षो नाशस्तु तैर्मतः ॥२॥ अवस्थान्तरमप्येवमविकारान्न युज्यते। विकारोऽधयविखं सात्ततो नाशो घटादिवत् ॥६३॥ तसाद्धान्तिरतोऽन्या हि बन्धमोक्षा- दिकल्पना सांख्यकाणाबौद्धानां मीमांसाहतकल्पनाः॥४॥ शास्त्रयुक्तिविहीनत्वान्नादर्तव्याः कदाचन । शक्यन्ते शतशो वक्तुंदोपास्तासां सहस्रशः॥६५॥ अपि निन्दोपपत्तेश्च यान्यनो- ऽन्यानि चैत्यतः । त्यक्त्वातो हन्यशास्त्रोक्तीमतिं कुर्यादृढां युधः ॥ ६६ ॥ श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य हित्वा सर्वमनार्जवम् । वेदान्तसैव तत्वार्थे व्याससाभिमती तथा ॥६७ ॥ इति ·वेदान्तसमुच्चयः। प्रणुन्ना द्वयवादकल्पना निरात्मवादाश्च तथाहि युक्तितः। व्यपेतरहाः परवादतः स्थिरा मुमुक्षयो ज्ञानपथे स्युरित्युत ॥ ६८ ॥ खसाक्षिकं ज्ञानमतीव निर्मलं विकल्पनाभ्यो विय- रीतमद्वयम् । अवाप्य सम्यग्यदि निवितो भवेनिरन्वयो नि तिमति शाश्वतीम् ॥६९।। इदं रहसं परमं परायणं व्यपेतदोप- रभिमानवर्जितः । समीक्ष्य कार्या मतिरार्जये सदा न तचह- चस्यान्यमतिर्हि कथन ॥७०॥ अनेकजन्मान्तरसंचितनरो विमुच्यतेज्ञाननिमिनपातकः । इदं विदित्वा परमं हि पावन नलिप्यते व्योम इवह कर्मभिः ॥७१|| प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रि- याय च प्रहीणदोपाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥ ७२ ॥ परस्य देहे न यथा- भिमानिता परस्य तद्वत्परमार्थमीक्ष्य च । इदं हि विज्ञानमतीव निर्मलं संप्राप्य मुक्तोऽथ भवेञ्च मर्वतः 11७३|| नहींह लाभो. अभ्यधिकोस्ति कश्चन स्वरूपलाभात्स इतो हि नान्यतः । न देयमन्द्रादपि राज्यतोऽधिकं वरूपलामं स्वपरीक्ष्य यत्नतः 11 ७४ ।। इति पोडशं पार्थिवप्रकरणम् ।। १६ ।। सम्यहमतिप्रकरणम् ॥१७॥ आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा यम्मादन्यन्न विद्यते । सर्वज्ञः सर्वक शुद्धस्तस ज्ञेयात्मने नमः ॥ १ ॥ पदवाक्यप्रमाण- दीपभूतः प्रकाशितम् । ब्रह्म पदरहस्य यस्तानिलं प्रणतोऽस्म्य- हम् ॥ २॥ यद्वापसूर्याशुसंपातप्रनष्टध्यान्तकल्मपः । प्रणम्य सान्गुरून्वये ब्रह्मविद्याविनिश्चयम् ॥ ३ ॥ आत्मलामात्परो नान्यो लाभः कथन विद्यते । यदर्था वेदवादाथ सावापि न याः क्रियाः ||४|| आत्मार्थोऽपि हि यो लामः मुखा- ·उपदेशसाहस्री। १८३ यैप्टो विपर्ययः । आत्मलाभः परः प्रोक्तो नित्यत्वाद्रह्मवेदिभिः ॥५॥ स्वयं लब्धस्वभावत्वाल्लाभत्तस्य नचान्यतः । अन्यापे- क्षस्तु यो लाभः सोऽन्यदृष्टिसमुद्भवः ॥६॥ अन्यदृष्टिस्लविद्या सात्तनाशो मोक्ष उच्यते । ज्ञानेनैव तु सोऽपि स्याद्विरोधि- स्वान कर्मणा ॥७॥ कर्मकार्यस्त्यनित्यः स्यादविद्याकामका- रंणः । प्रमाणं वेद एवात्र ज्ञानस्याधिगमे स्मृतः॥ ८॥ ज्ञान- कार्थपरत्वात्तं वाक्यमेकं ततो विदुः । एकत्वं ह्यात्मनो ज्ञेयं वाक्यार्थप्रतिपत्तितः ॥ ९॥ वाच्यभेदात्तु तद्भेदः कल्प्यो वाच्यो हि तच्छुत्तेः । त्रयं स्वेतत्ततः प्रोक्तं रूपं नाम च कर्म चं ॥ १०॥ असदेतत्रयं तस्मादन्योन्येन हि कल्पितम् । कृतो वर्णो यथाशन्दाछुतोऽन्यन धिया बहिः॥ ११ ॥ दृष्टं चापि यथारूपं युद्धेः शब्दाय कल्पते । एवमेतञ्जगत्सर्वं भ्रान्तिबुद्धि- विकल्पितम् ॥ १२ ॥असदेतत्ततो युक्तं सञ्चिन्मानं न कल्पि- तम् । वेदशापि स एवाद्यो वेद्यं चान्यत्तु कल्पितम् ॥ १३ ॥ येन वेति स वेदः स्यात्स्वमे सर्व तु मायया । येन पश्यति तंचक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ॥ १४ ॥ येन स्वमगतो पक्ति सा वाग्भ्राणं तथैव च । रसनस्पर्शने चैव मनश्चान्यत्तथेन्द्रियम् ॥ १५ ॥ कल्प्योपाधिभिरेवैतद्भिनं ज्ञानमनेकधा । आधिभे- दायथा भेदो मणेरेकस्य जायते ॥ १६ ॥ जाग्रतश्च यथा भेदो ज्ञानस्यास्य विकल्पितः । बुद्धिस्थ व्याकरोत्यर्थ भ्रान्त्या तृष्णो- द्भवक्रियः ॥ १७ ॥ स्वप्ने तद्वत्प्रबोधै यो पहिश्चान्तस्तथैव च । आलेख्याध्ययने यत्तिदन्योन्यधियोद्भवम् ॥ १८ ॥ यदाय कल्पयेनेदं तत्कामः सन्यथाक्रतुः । यत्कामस्तरकतुर्भूत्वा कृतं यत्प्रपयते ॥ १९॥ अविधानभवं सर्वमसंतसादिदं जगत् । .

·वेदान्तसमुच्चयः। वदता दृश्यते पसात्मपुप्ते न च गृह्यते ॥ २०॥ विद्याचिये थुतिप्रोक्ते एकत्वान्यधियों हि नः । तसात्सर्वप्रयसेन शाले विद्या विधीयते ॥ २१ ॥ चिचे धादर्शवचसान्छुद्ध विधा प्रकागते । यमनित्यय यय तपोमिस्तस्य शोधनम् ॥ २२ ॥ शारीरादितपः कुर्यातद्विशुद्ध्यर्थमुत्तमम् । मनआदिसमाधानं तत्तदेहवियोपणम् ॥ २३ ॥ मनसभेन्द्रियाणां च काम्यं परमं तपः । तध्यायः सर्वधर्मेभ्यः म धर्मः पर उच्यते ॥२४॥ एं जागरितं विद्यात्स्मृतं वनं तदेव तु । सुपुतं तदमा च स्वमात्मानं परं पदम् ॥ २५ ॥ सुपुयाख्यं तमोशानं चीज म्यमप्रसोधयोः । खात्मबोधप्रदग्यं स्याद्रीनं दग्धं यथामयम् ।। २६ ॥ तदेयक विधा मेयं मायाची पुनः प्रमात् । माया- च्यात्माविकागेपि यदुधको जलाकरत् ।। २७ ॥ पीज पर्फ यथा भिवं ग्राणस्वमादिभिलथा ।म्बमजायच्छरीरेषु नरमात्मा जलेन्दुपत् ॥ २८ ॥ मायाहम्निनमारुह्य मायाव्यको यथा यजत् । आगन्छंनद्वदेवात्मा प्राणवमादिगोचरः ॥ २९ ॥ नहनी न तदारुदो मायान्यन्यो यपास्थितः । न माणादि न तद्रष्टा तथा प्रोन्यः सदाशिः ॥ ३०॥ अपरापो नालि माया मायाविनो- पिया । बडाक्षर मा माया मायाव्यर सतो मवेत् ॥ ३१ ॥ माक्षायः म वियः माक्षा- दात्मेति च थुन: । भियते हृदयग्रन्धिर्न दित्सादितः थुने। ॥ ३२ ॥ अगदादिलतो नास्य ग्रहगं चन्द्रिय संयन् । मुगा- दिभ्यम्नधान्यवाहुघा वापि कथं भवेत् ॥ ३३ ॥ अध्यापि रथा राहुपन्द्र रिम्मं ययाम्मसि । सर्वगोपिनवात्मा युद्धा. चैव स गम्यते ॥ ३४॥ मानोरिंम्य यथा घाण जसे इष्टं न ·उपदेशसाहस्री। १८५ चाम्मसः । बुद्धौ बोधो न तद्धर्मस्तथैव साद्विधर्मतः ॥३५॥ चक्षुर्युक्ता धिया वृत्तिर्या तां पश्यन्नलुप्तदृक् । दृष्टेष्टा भवेदा- स्मा श्रुतेः श्रोता तथा भवेत् ।। ३६ ॥ केवलां मनसो वृत्ति पश्यन्मन्ता मतेरजः । विज्ञाताऽलुप्तशक्तिखात्तथा शास्त्रं नहीं- सतः ॥ ३७॥ ध्यायतीत्यविकारिख तथा लेलायतीत्यपि । अत्र स्तेनेति शुद्धत्वं तथानन्यागतं श्रुतेः ।। ३८ ॥ शक्यलो- पात्सुपुप्ते ज्ञस्तथा बोधेऽविकारतः। ज्ञेयस्यैव विशेषस्तु यत्र वेति श्रुतेर्वचः ।। ३९ ।। व्यवधानाद्धि पारोक्ष्यं लोकदृष्टेरनात्मनः। हटेरात्मस्वरूपखात्प्रत्यक्षं ब्रह्म तत्स्मृतम् ॥ ४० ॥ नहि दीपा- न्तरापेक्षा यवद्दीपप्रकाशने । बोधस्सात्मस्वरूपखान बोधोऽन्य. स्तक्षेप्यते ॥४१॥ विषयसं विकारिख नानावं वा नहीप्यते । न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येन या ततः ॥ ४२ ॥ सवा- ह्याभ्यन्तरो जीर्णो जन्ममृत्युजरातिगः । अहमात्मेति यो वेत्ति कुतोऽन्वेच विभेति सः॥ ४३ ॥ प्रागेवैतद्विधेः कर्म वर्णिखा- देपोहनात् । तदस्थूलादिशास्त्रेभ्यस्तत्त्वमेवेति निश्चयात्॥४४॥ पूर्वदेहपरित्यागे जात्यादीनां प्रहाणतः । देहस्यैव तु जात्यादि- स्तस्याप्येवं घनात्मता ॥ ४५ ॥ ममाहं चेत्यतोऽविद्या शरीरा- दिष्वनात्मसु ! आत्मज्ञानेन हेया स्थादसुराणामिति श्रुतेः ॥४६॥ दशाहाशौचकार्याणां पारिवाज्ये निवर्तनम् । यथा ज्ञानस्य संप्राप्तौ तद्वजात्यादिकर्मणाम् ॥ ४७ ॥ यत्कामस्तत्क्र- तुर्भूला कृतं सज्ञः प्रपद्यते । यदा सात्मदृशः कामाः प्रमुच्य- न्तेऽमृतस्तदा ॥ १८ ॥ आत्मरूपविधेः कार्य क्रियादिभ्यो निवर्तनम् । न साध्यं साधनं वात्मा नित्यतृप्तः स्मृतेर्मतः ॥४९॥ उत्पाधाप्यविकार्याणि संस्कार्य च क्रियाफलम् ।

·वेदान्तसमुपयः। नातोऽन्यत्कर्मणा कार्य त्वत्तसात्ससाधनम् ॥ ५० ॥ तापा- न्तवादनित्यवादात्मार्थसाच या पहिः । संहत्यात्मनि तो प्रीति सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ॥ ५१ ॥ शान्तं पानथा मुक्तं निष्क्रियं ब्रह्मणि सिवम् । धुतराचार्यवान्वेद वद्विद्धीति स्मृतमया ॥५२॥ स गुरतारपयुकं शिप्यं शिप्यगुणान्वितम् । ब्रह्मविद्याप्टपेनाशु म्यान्तधान्तमहोदधिम् ॥५३॥ दृष्टिः स्पृष्टिः श्रुतिम्रोतिर्मतिर्विज्ञातिरेव च । शक्त्योन्याय भियन्ते चिद्रूपयेऽप्युपाधिभिः ॥ ५५ ॥ अपायोइतिहीनामिनित्यं दीप्यनपिर्यया । मशः सहा शुद्धः मर्व जानाति सर्वदा ॥५५॥ अन्यरष्टिः शरीरस्थानापन्माम्रो सविधया । जलेन्टा- ग्रुपमाभिस्तु तद्धर्मा च रिभाच्यते ।।५६ ॥ दृष्ट्वा पायं निमी. ल्याच म्मृता तत्मविहाय च । अधोन्मील्यात्मनो दृष्टिवल प्रामोत्वनमः ॥५७ ॥ प्राणाधरं रिकं रिसा तीर्थोसान- महोदधिम् म्यात्मम्पो निर्गुणः शुद्धो युद्धो मुक्तः म्यतो दिमः ॥५८ ॥ अजोहं चामरोऽमृत्युग्जरोन्मय एव च। पर्यशः सटर शुद्ध इति पुद्धो न जायते ॥ ५९॥ पूर्वोतं. यगमो- बीजं नमाम्नीति विनिश्रयः । तदभारे पुतो जन्म मक्वं विजानतः ॥६० ॥ धीरान्मपिपंधोदत्य क्षिप्तं वनिमयन् । पुजामियाऽमल्याम देही पूर्वपदयन् ॥ ६१ ॥ गत्यं पान- मनन्तं च रमादः पाकात्परम् । मायादिगारयोक्तमह मदेति निर्मयः ।। ६२॥ यन्नादीनाः प्रपनन्न पाचनःपार- कादयः । तदात्मानन्दतानोन चिमनि उनमन ।। ६३ ।। नामादिभ्यः परे भूमि म्यारान्य चम्मियोद्धये । प्रथमेतं. वहारमोन सायं कर्मणा ॥६५॥ विराधानगेवाय:

·उपदेशसाहस्री। सरनन्तः प्रजापतिः । प्रविलीने तु सर्वसिन्प्राज्ञोऽव्याकृतमु- च्यते ॥६५॥ वाचारम्भणमात्रखात्सुषुप्तादित्रिकं लसत् । सत्यो ज्ञवाहमित्येवं सत्यसन्धो विमुच्यते ॥६६॥ भारूपता- धथा भानो होरात्रे तथैव च । ज्ञानाज्ञाने न मे सातां चिद्रू- पत्वाविशेषतः ॥ ६७॥ शाखस्थानतिशक्यसाझैव स्वामहं सदा । ब्रह्मणो मे न हेयं स्याद्राचं वेति च संसरेत् ।। ६८॥ अहमेव च भूतेषु सर्वप्वको नभो यथा । मयि सर्वाणि भूतानि पश्यन्नेवं न जायते ॥ १९॥न यावं मध्यतो वान्तर्विद्यते ऽन्यत्स्वतः कचित् । अवाह्यान्त श्रुतेः किंचित्तसाच्छुद्धः स्वयं- प्रमः ॥ ७० ॥ नेतिनेत्यादिशास्त्रेभ्यः प्रपञ्चोपशमोऽद्धयः । अविज्ञातादिशास्त्राच नैव शेयो हतोऽन्यथा ॥७१॥ सर्वस्या- स्माहमेवेति ब्रह्म चेद्विदितं परम् । स आत्मा सर्वभूतानामात्मा हपामिति श्रुतेः ।। ७२ ॥ जीववेत्परमात्मानं स्वात्मानं देव- मञ्जसा । देवोपास्यः स देवानां पशुखाच निवर्तते ॥७३ ॥ अहमेव सदात्मज्ञः शून्यस्त्वन्यैर्यथाम्मरम् । इत्येवं सत्यसंधला. दमद्धाता न बध्यते ॥ ७४ ।। कृपणास्तेऽन्यथैशतो विदुर्बम परं हि ये। स्वराड्योऽनन्यावस्थलस्य देवा असन्वशे ।।७५।। हिसा जात्यादिसंबन्धान्याचोन्याः सह कर्मभिः । ओमित्येवं सदात्मानं सर्व शुद्ध प्रपथ ॥ ७६ ॥ सेतुं सर्वव्यवस्थानाम- होरात्रादिवर्जितम् । तिर्यगुर्ध्वमधः सर्व सकज्योतिरनामयम् ।। ७७ ॥ धर्माधर्मविनिर्मुक्तं भूतभव्यालताकृतात् । स्वमा- स्मानं परं विद्याद्विमुक्तं मर्वयन्धनैः ॥ ७८ ॥ अकुर्वन्सर्वकन्छु- स्तिष्ठन्नोति धावतः । मायया सर्वशक्तिवादजः सन्बहुधा मतः ।। ७९ ।। राजकत्साक्षिमात्रतासांनिध्याझामको यथा ।

·१८८ वेदान्तसमुच्चयः। भ्रामयञ्जगदात्माई निःक्रियोकारकोऽद्वयः ॥ ८० ॥ निर्गुणं निष्किर्ष नित्यं निर्द्वन्दं यनिरामयम् । शुद्धं बुद्धं तथा मुक्तं तलासीति धारयेत् ।। ८१ ॥ बन्धं मोक्षं च सर्वं यत इदमु- भयं हेयमेक इयं च यं ज्ञेयाभ्यतीतं परममधिगतं तत्त्वमेक विशुद्धम् । विज्ञायैतद्यथावच्छृतिमुनिगदितं शोकमोहापत्तीत: सर्वनः सर्वकृत्स्याद्भवभयरहितो ब्राह्मणोऽवासकृत्यः ॥ ८२।। न स्वयं स्वस्थ नान्यश्च नान्यसात्मा च हयगः । उपादेयो न चाप्येवमिति सभ्यमतिः स्मृता ॥८३॥ आत्मप्रत्यायिका ोपा सर्ववेदान्तगोचरा । ज्ञात्वतां हि विमुच्यन्ते सर्वसंसारव- न्धनैः 11 ८४ ॥ रहस्यं सर्ववेदानां देवानां चापि यत्परम् । पवित्रं परमं घेतत्तदेतत्संप्रकाशितम् ॥ ८५॥ तद्देयमशा- न्ताय रहस्सं ज्ञानमुत्तमम् । विरक्ताय प्रदातव्यं शिष्यायानुग- ताय च ।। ८६ ॥ ददतश्चात्मनो ज्ञानं निष्क्रियोज्यो न विद्या ते । ज्ञानमिच्छस्तरेचसाधुक्तः शिष्यगुणैः सदा ।। ८७ । ज्ञानं ज्ञयं तथा ज्ञाता यसादन्यो न विद्यते । सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्यस्तर ज्ञानात्मने नमः ॥ ८८ ॥ विद्यया तारिताः सो यैर्जन्ममृत्यु- महोदधिम् । सर्वतेभ्यो नमस्तेभ्यो गुरुभ्योऽज्ञानसंफुलम् ।।८९।। इति सप्तदशं सम्यातिप्रकरणम् ॥१७॥ नत्वमसिप्रकरणम् ॥ १८॥ येनात्मना विलीयन्ते उद्भवन्ति च वृत्तयः । नित्याचमतये तस नमो धीप्रत्ययात्मने ।। १॥ प्रमथ्य बजोपमयुक्तिसंभृतः श्रुतैररातीशतशो यचोसिभिः । ररक्ष वेदार्थनिधि विशालधी- नमो यतीन्द्राय गुरोर्गरीयसे ॥ २ ॥ नित्यमुक्तः सदेवासी- त्यैवं चेन भवेन्मतिः। किमर्थ श्रावयत्येव माध्यच्छुतिराद- ·उपदेशसाहस्री। १८९ रात् ॥ ३ ॥ सिद्धादेवाहमित्यखाद्युप्मद्धर्मो निपिध्यते । रज्ज्वामिवाहिधीयुक्त्या तत्त्वमित्यादिशासनैः ॥ ४ ॥ शास्त्र- प्रामाण्यतोज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा । विपापोहो यथा ध्यानाद् हुतिः स्यात्पाप्मनस्तथा ॥ ५॥ सद्ब्रह्माहं करोमीति प्रत्यया- वात्मसाक्षिकौ । तयोरज्ञानजस्व त्यागो युक्ततरो मतः ॥६॥ सदसीति प्रमाणोत्था धीरन्या तन्निभोद्भवा । प्रत्यक्षादिनिभा चापि वाध्यते दिग्भ्रमादिवत् ॥७॥ कुरु भोक्तेति यच्छास्त्रं लोकवुनुवादि तत् । सदस्सीति श्रुतेर्जाता पाध्यतेऽन्यतयैव धीः ॥८॥ सदेव त्वमसीत्युक्ते नात्मनो मुक्तता स्थिरा। प्रवर्तते प्रसंचक्षामतो युक्याऽनुचिन्तयेत् ।। ९ ।। सकृदुक्तं न गृह्णाति वाक्यार्थज्ञोऽपि यो भवेत् । अपेक्षते त एवान्यदयो- चाम द्वयं हि तत् ॥ १०॥ नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात्कर्मणां स यथा भवेत् । अविरुद्धो भवेत्तावद्यावत्संवेद्यताऽदृढा ॥ ११ ॥ चेष्टितं च तथा मिथ्या स्वच्छन्दः प्रतिपद्यते । प्रसंख्यानमतः कार्य यावदात्मानुभूयते ।। १२ ।। सदसीति च विज्ञानमक्षजो बाधते ध्रुवम् । शब्दोत्यं दृढसंस्कारो दोपैथाकृप्यते बहिः ॥ १३ ॥ श्रुतानुमानजन्मानी सामान्यविपयौ यतः । प्रत्यया- वक्षजोऽवश्यं विशेषार्थों निवारयेत् ॥ १४ ॥ वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चिनिःखो नोपलभ्यते । यदि वा दृश्यते कश्चिद्वाक्यार्थ- थुतिमावतः ।। १५ ।। निर्दुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते । चर्या नोऽशास्वसंवेद्या स्यादनिष्टं तथासति ॥ १६ ॥ सदसीति फलं चोक्त्वा विधेयं साधनं यतः । न तदन्यत्प्रसंख्यानात्म- सिद्धार्थमिहेप्यते ॥१७॥ तसादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः। सजन्साधनतत्साध्यविरुद्धं . शममादिमान् ॥ १८॥ नैतदेवं ·वेदान्तसमुच्चयः । रहसानां नतिनेत्यासानतः । क्रियासाध्यं पुरा श्राव्यं न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥ १९ ॥ पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं पित्रादुःसे र आत्मनि । अहंकर्ता तथाध्यस्तो नित्यादुःये व आत्मनि ॥२०॥ सोऽध्यासो नेतिनेतीति प्राप्तवत्प्रतिपिध्यते । भूयो- अभ्यासविधिः कश्चित्कुत्तश्चिन्नोपपद्यते ॥ २१ ॥ आत्मनीह यथाध्यासः प्रतिषेधस्तथैव च । मलाध्यासनिपेधी से क्रियेने च यथावुधैः ।। २२ ।। प्राप्तश्चेत्प्रतिपिध्येत मोक्षोऽनित्यो भो. द्रुवम् । अतोऽयाप्तनिषेधोऽयं दिव्यभिचयनादिवत् ।। २३ ॥ संभाव्यो गोचरे शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा । न संभाव्यों तदात्मत्वादहं कर्तुत्तथैव च ॥ २४ ॥ अहंकात्मनि न्यन्तं चैतन्ये कर्तृतादि यत् । नेति नेतीति तत्सर्व साहका निषि- ध्यते ॥ २५ ॥ उपलब्धिः स्वयंज्योतिशिः प्रत्यक्सदकिया। साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्रयः ॥ २६ ॥ संनिधी सर्वदा तस स्यात्तदाभोऽभिमानकर । आत्मात्मीयं द्वयं चातः स्यादहंममगोचरः ॥ २७ ॥ जातिकर्मादिमचाद्धि तसिशब्दास्वहकति । न कश्चिद्वर्तते शब्दस्सदभावात्स्व आ- स्मनि ॥ २८॥ आभासो यत्र तत्रैच शब्दाः प्रत्यग्दर्शि स्थि- ताः । लक्षयेयुर्न साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन ॥ २९ ॥ नए- जात्यादिमान्कश्चिदर्थः शब्दनिरूप्यते ॥ ३०॥ आत्माभासो यथाईकृदात्मशब्दस्तथोच्यते । उल्मुकादी यथाम्यर्थाः परार्थ- बान्न चाञ्जसा ॥ ३१॥ मुसादन्यो मुरगामासो यथादर्शानु- कारतः । आभासान्मुसमप्येवमादर्शननुवर्तनाद ॥३२॥ अहंकृत्यात्मनि सो मुगभासपदिप्यते । मुरापत्स्मृत आत्मा- न्योविविक्ती तौ तथैव च ॥३३ ॥ संसारी च स इत्येक ·उपदेशसाहस्री। १९१ आभासो यस्त्वहंकृतिः । वस्तुच्छाया स्मृतेरन्यन्माधुर्यादि व कारणम् ॥ ३४ ॥ जैकदेशो विकारो वा तदाभासाश्रयः परे । अहंकतैव संसारी स्वतत्र इति कंचन ॥ ३५॥ अहंकारादिसं: तानः संसारी नान्वयी कचित् । इत्येवं सौगता आहुस्सत्र न्यायो विचार्यताम् ।। ३६ ॥ संसारिणां कथा वास्तां प्रकृवं सधुनोच्यते । मुखामासो य आदर्श धर्मो नान्यतरस्य सः। द्वयोरेकस्य चेद्धमों वियुक्तेऽन्यतरे भवेत् ॥३७॥ मुखेन व्यप- देशात्स मुखस्यैवेति चन्मतम् । नादर्शानुविधानाच मुखे सत्य- विभावतः ।। ३८ ॥ योरेवेति चेत्तन्न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् । अदृश्यस्य सतो दृष्टिः स्याद्राहोश्चन्द्रसूर्ययोः ॥३९॥ राहो प्रागेव वस्तुतं सिद्ध शास्त्राप्रमाणतः ! छायापक्षे सवस्तुसं वस सापूर्वयुक्तितः ॥ ४० ॥ छायाक्रान्तनिषेधोऽयं नतु वस्तुख- साधकः । नार्थान्तरनिष्ठं सद्वाक्यमर्थान्तरं वदेद ।। ४१ ॥ माधुर्यादिः च यत्कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनात् । छायाया न सह- एखादपामेव च दर्शनात् ॥ ४२ ॥ आत्माभासाश्रयायैवं मुखाभासाश्रया यथा । गम्यन्ते शास्त्रयुक्तिभ्यामाभासासच; मेव च ॥४३॥न दृशेरविकारिखादामासस्याप्यवस्तुतः। नाचितिलादहंकर्तुः कस्स संसारिता भवेत् ।। ४४ ॥ अविद्या- मात्र एवातः संसारोऽस्वविवेकतः । कूटस्थैनात्मना नित्यमा- स्मंवानात्मनीव सः ॥४५॥ रज्जुसपो यथा रज्ज्चा सात्मकः प्राविवेकतः । अवस्तुसन्नपि हप कूटस्थेनात्मना तथा ॥४६॥ आत्मामासाश्रयवात्मा प्रत्ययैः खैर्विकारवान् । सुखी दुःखी च संसारी नित्य एवेति केचन ॥४७॥ आत्माभासापरिज्ञानाद्या. थात्म्येन विमोहिताः। अहंकारमात्मेति मन्यन्ते ते निरागमाः ·१९२ i: मा . वेदान्तसमुच्चयः। ॥४८॥ संसारो वस्तुसंस्तेषां कभोक्तृतलक्षणः । आत्माभासा- श्रयाज्ञानासंसरन्त्यविवेकतः ॥४९॥ चतन्याभासता बुद्धरात्म- नस्तत्वरूपता। साचेत्तं ज्ञानशब्दैश्व वेदः शास्तीति युज्यते ॥५०॥ प्रकृतिप्रत्ययार्थी यौ भिन्नावेकाश्रयौ यथा । करोति गच्छती- त्यादौ दृष्टौ लोकप्रसिद्धितः ।। ५१॥ नानयोर्याश्रयत्वं च लोके दृष्टं स्मृती तथा । जानात्यर्थेषु को हेतु-श्रयखे निगवताम् ."उमयं वयोधो- स्ति नात्मनो विद्यते क्रिया। अतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ॥५४॥ नाप्यतो भावशब्देन शप्तिरित्यपि युज्यते । न ह्यात्मा विक्रियामानो नित्य आत्मेति शासनात् ॥ ५५ ॥ न युद्धेर्बुद्धिवाच्यसं करणं न ह्यकर्तृकम् । नापि ज्ञायन इत्येवं कर्मशब्दनिरूप्यते ।। ५६ ॥ न येपामेक एवात्मा निर्दुःसो- विक्रियः सदा । तेषां स्वाच्छन्दवाच्यत्वं ज्ञेयवं चात्मनः सदा ॥ ५७ ॥ यदाहं कर्तुरात्मसं तदा शब्दार्थमुख्यता । नाशना- यादिमत्त्वात्तु श्रुतौ तस्सात्मतेप्यते ॥ ५८ ॥ हन्त तर्हि न मुख्यार्थी नापि गौणः कथंचन । जामातीत्यादिशब्दस गति- च्या तथापि तु ।। ५९ ॥ शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यम- माणता । सा च नष्टा ततो ग्राह्या गतिरस प्रसिद्धितः ॥६॥ प्रसिद्धिर्मूढलोकस्य यदि प्राधा निरात्मता । लोकायतिकसि- द्धान्तः सा चानिष्टा प्रसज्यते ।। ॥अभियुक्तप्रसिद्धिथेत्पूर्व- व(विवेकता । गतिशन्यं न वेदोऽयं प्रमाणे संबदत्युत ।। ६२ ।। आदर्श मुससामान्यं मुसस्थेष्टं हि मानवैः । मुसस प्रतिविम्यो हि मुसाकारेण दृश्यते ।। ६३ ।। यत्र यसायभासस्तु तयोरे- ·उपदेशसाहस्री। १९३ वाविवेकतः । जानातीति नियां सर्वो लोको वक्ति स्वभावत: ॥ ६४ । बुद्धः कर्तृत्वमध्यस्य जानातीति ज्ञ उच्यते । तथा चैतन्यमध्यस्य ज्ञत्वं. बुद्धेरिहोच्यते ॥ ६५ ॥ स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योति श्रुतेर्यतः । न बुद्ध्या क्रियते तसान्नात्मना- न्येन या सदा ॥६६॥ देहेऽहंप्रत्ययो यद्वानातीति च लौकिकाः । वदन्ति ज्ञानकर्तुत्वं तद्बुद्धस्तथात्मनः ।। ६७ ॥ चौद्धस्तु प्रत्ययेरेवं क्रियमाणैश्च चिनिमः। मोहिताः क्रियते ज्ञानमित्याहुस्तार्किका जनाः ॥ ६८ ॥ तस्माज्ञाभासयुद्धीना- मविवेकात्प्रवर्तिताः । जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥ ६९ ।। आदर्शानुविधायित्वं छायाया अस्यते मुखम् । बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञाभासस तथेप्यते ॥ ७० ॥ बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तसादात्माभासेन दीपिताः । ग्राहिका इव भासन्ते दहन्तीवोल्मुकादयः ॥ ७१ ॥ स्वयमेवावमास्यन्ते ग्राहकाः स्वयमेव च । इत्येवं ग्राहकास्तित्वं प्रतिपियन्ति सौगताः॥७२॥ यद्येवं नान्यदृश्यास्ते किं तद्वारणमुच्यता- म् । भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राखौ सता यदि ॥७३ ॥ अन्वयी ग्राहकस्तेषामित्येतदपि तत्समम् । अचितित्वस्य तुल्य- स्वादन्यसिन्ग्राहके सति ॥ ७४ ॥ अध्यक्षस्य समीपे तु सिद्धिः स्यादिति चन्मतम् । नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसङ्गतः ॥ ७५ ॥ अर्थी दुःखी च यः श्रोता सत्यध्यक्षोऽथवेतरः। अध्यक्षस्य च दुःखित्वमर्थित्वं च न ते मतम् ।।७६॥ कर्ताध्यक्षः सदसीति नैव सहमहति। सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ॥ ७७ ॥ अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याहस्तथा । अस्मदस्त विविच्यैव त्वमेवेति वयदि । प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्व- के.स.१३ ·वेदान्नसमुच्चयः। मुक्तदोपः मसज्यते ।। ७८ ॥ त्वमित्यध्यक्षनिष्टयेदहमध्यक्षयोः कथम् । संबन्धो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ॥ ७९ ॥ द्रपदृश्यत्वसंपन्यो यद्यध्यक्षे क्रियेत्कथम् ।। ८०॥ अक्रियत्वे- पि तादात्म्यमध्यक्षस्य भवेद्यादि । आत्माध्यक्षो ममास्तीति संबन्याग्रहणन धीः॥८॥ संवन्धग्रहणं शाखादिति चन्मन्यसे नहि । पूर्वोक्ताः स्युविधा दोपा ग्रहो का सान्ममेति च ॥८॥ अदृशिशिरूपण माति बुद्धिर्यदा तदा । प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्तप्तायोविस्फुलिगयत् ॥८३॥ आमासस्तदभावश्च दशः सीनो न चान्यथा । लोकस्य युक्तितः सातां तद्व तथा- सति ।। ८४ ॥ नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिरयापिण्डे अग्निवद्भवेत् । मुसाभासपदित्येतदादर्श तमिराकृतम् ॥ ८५ ॥ कृष्णायोलो- हितामासमित्येतदृष्टमुच्यते । इष्टदाटन्तितुल्यत्त्वं न तु सर्वा- मना कचित् ॥ ८६॥ तथैव चेतनामासं चित्तं चतन्यवद्ध- वेत् । मुसाभासो यथादर्श आमासश्चोदितो मृपा ।। ८७ ॥ चित्तं चेतनमित्यतच्छास्त्रयुक्तिविवर्जितम् । देहस्सापि प्रमहः सावक्षुरादेस्तथैव च ॥ ८८ ॥ तदप्यस्त्विति चेत्तन्न लोकाय- तिकसंगतः। न च धीशिरसीति यद्याभासो न चेतसि ।।८९॥ सदसीति धियोऽभाव व्यर्थ खात्तत्वमस्सपि । युष्मदस्मद्विभा- गजे स्वादर्थवदिदं वचः ॥१०॥ ममेदंग्रत्ययो यो युप्मनेत्र न संशयः । अहमित्यसदीष्टः स्वादयमस्मीति चोभयोः ॥११॥ अन्योन्यापेक्षया तेपां प्रधानगुणतेप्यते । विशेषणविशेष्यत्वं तथा ग्राह्यं हि युक्तितः ॥ ९२ ॥ ममेदं द्वयमप्येतन्मध्यमस्थ विशेषणम् । धनी गोमान्यथा तद्वदेहोऽहंकतुरेव च ॥ ९३ ॥ बुखारूढं सदा सर्व साहकर्ता च साक्षिणः । तस्मात्सर्यावभा- ·उपदेशसाहस्री। सो ज्ञः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥ ९४ ॥ प्रतिलोममिदं सर्व यथोक्तं लोकबुद्धितः । अविवेकधियामस्ति नास्ति सर्व विवेकिनाम् ॥ ९५ ।। अन्वयव्यतिरेको हि पदार्थस्य पदस्य च । स्थादेतदहमित्यत्र युक्तिवावधारणे ॥ ९६ ॥ नाद्राक्षम- हमित्यसिन्सुपुलेऽन्यन्मनागपि । न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति ॥ ९७ ॥ स्वयंज्योतिन हि द्रष्टरित्येवं संविदो- ऽस्तिताम् । कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य तु लुप्तताम् ।। स्वयमेवाब्रवीच्छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ।। ९८ ॥ एवं विज्ञा- तवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तत्वममीत्साह श्रोतुर्मो- हापनुत्तये ।। ९९ ।। ब्रह्मा दाशरथैर्यद्वदुत्त्यैवापानुदत्तमः । तस विष्णुत्वसंबोधे न यतान्तरमूचियान् ॥१०० ॥ अहं- शब्दस्य निष्ठा या ज्योतिपि प्रत्यगात्मनि । सैपोक्ता सदमीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता || १०१ ॥ श्रुतमात्रेण चेन स्यात्कार्य तब भवेद्भुषम् । व्यवहारात्पुरापीष्टः सद्भावः स्वयमात्मनः ।। १०२ ।। अशनायादिनिर्मुक्त्यै तत्काला जायते प्रमा तत्व- मस्यादिवाक्यार्थे निपु कालेऽप्यसंशयः ॥ १०३ ॥ प्रतिवन्ध- विहीनखात्स्वयं चानुभवात्मनः । जायेव प्रमा तत्र खात्म- न्येव न संशयः॥ १०४ ॥ किं सदेवाहमसीति किंवान्यत्प्र- तिपद्यते । सदेव चदहंशब्दः सता मुख्यार्थ इप्यताम् ॥१०५॥ अन्यचेत्सदहग्राहप्रतिपनिमपंच सा । तम्मान्मुख्यग्रहे नास्ति चारणावगतेरिह ॥ १०६ ॥ प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तद- र्थता । तयोरचितिमत्त्वाच चैतन्ये कल्प्यते फलम् ॥१०७॥ कूटस्थेऽपि फलं योग्यं राजनीव जयादिकम् । तदनात्मसहे. तुभ्यां क्रियायाः प्रत्ययस च ॥ १०८ ॥ आदर्शस्तु यदाभा- ·वेदान्तसमुच्चयः। सो मुसाकारः स एव सः। यथैवं प्रत्ययादर्शो यदाभासस्तदा ह्यहम् ।। १०९ ।। इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात्सदसीति चनान्यथा। तत्त्वमित्युपदेशोऽपि द्वाराभावादनर्थकः ॥ ११ ॥ श्रोतः स्थादुपदेशश्चेदर्थवचं तथा भवेत् । अध्यक्षस्य न चेदिष्टं श्रोतलं कस्य तद्भवेत् ॥ १११॥ अध्यक्षस्य समीपे साझुद्धरे- वेति चेन्मतम् । न तत्कृतोपकारोति काष्ठाद्यन्न कल्प्यते ॥ ११२ ।। बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चिन्नन्येवं परिणामिता । आ- भासेऽपि च को दोपः सति श्रुत्यायनुग्रहे ।। ११३ ॥ आभासे परिणामथेन रवादिनिभववत् । सर्दिश्च तथावोचमादर्श च मुसखवत् ॥ ११४ ॥ नात्माभासखसिद्धिश्वेदात्मनो ग्रहणात्पृ. थक् । मुसादेश्च पृथक्सिद्धिरिह बन्योन्यसंश्रयः ।। ११५॥ अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावाभासस तदीयता । आमासस्य तदी. यत्वे ह्यध्यक्षव्यतिरिक्तता ॥ ११६ ॥ नैवं स्वमे पृथक्सिद्धेः प्रत्ययस्य दृशेस्तथा । स्थादेस्तत्र शून्यसात्प्रत्ययस्सात्मना ग्रहः ॥ ११७ ॥ अवगत्या हि संव्याप्तः प्रत्ययो विपयाकृतिः । जायते स यदाकारः स बाह्यो विषयो मतः ॥ ११८ ॥ करें- प्सिततमसात्स तद्वान्कार्ये नियुज्यते । आकारो यत्र चाप्येत करणं तदिहोच्यते ।। ११९ ।। यदाभासेन संव्याप्तः संज्ञातेति निगपत। त्रयमेतद्विविच्यात्र यो जानाति स आत्मवित्।।१२।। मम्यासंशयमिथ्योक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः । एकवावगति- स्तेषु भेदस्तु प्रत्ययाप्तिः ॥ १२१ ॥ आधिभदायथा भेदो मरवगतम्तथा ! अशुद्धिः परिणामच मर्च प्रत्ययसंश्रयात् ॥ १२२ ।। प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहान्यतः । आप- रोक्ष्यात्तदेवोत्तमनुमानं प्रदीपवत् ।। १२३ ॥ फिमन्याहये- ·उपदेशसाहस्री। स्कचित्यमाणन तु केनचित् । विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्य- स शेषतः ॥ १२४ ॥ शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिवेदिहोच्यते । अध्यक्षस्याप्रसिद्धिसाच्छ्न्यतैव प्रसज्यते ५ १२५ ॥ चेतनस्त्र कथं देह इति चेनाप्रसिद्धितः । चेतनस्थान्यतः सिद्धा सादन्यहानतः ।। १२६ ।। अध्यक्षः स्वयमस्त्येव चेतनस्थाप- रोक्षतः । तुल्य एवं अयोधः सादन्यस्यासत्त्ववादिना ॥१२॥ अहमज्ञासिएं चेदमिति लोकस्मृतेरिह । करणं कर्म को च सिद्धास्वेकक्षणे किल ।। १२८ ॥ प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैभ्या- धौगपद्यं विभाव्यते । क्रमेण ग्रहणं पूर्व स्मृतेः पथात्तथैव च ॥ १२९ ।। अज्ञासिपमिदं मां चेत्यपेक्षा जायते ध्रुवम् । विशे- पोऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता ॥१३० ॥ आत्मनो ग्रहणे चापि त्रयाणामिह संभवात् । आत्मन्यासक्तकर्तृवं न स्यात्क- रणकर्मणोः ॥ १३१ ॥ व्यामुमिष्टं च यत्कर्तुः क्रियया कर्म तत्स्मृतम् । अतो हि कर्तृतवलं तस्येप्टं नान्यतन्त्रता ॥१३२।। शब्दाद्वानुमितेर्वापि प्रमाणाद्वा ततोऽन्यतः । सिद्धिः सर्वपदा. र्थानां स्वादशंप्रति नान्यथा ।। १३३ ॥ अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात्प्रमाणेन विनैव वा । विना खस्स प्रसिद्धिस्तु नाशं प्रत्युप- युज्यते ।। १३४ ॥ तस्यैवाज्ञसमिष्टं चेज्ञानलेन्या मतिभवेत् । अन्यस्यैवाज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत् ।। १३५ ।। ज्ञातवा खात्मलामो वा सिद्धिः स्यादन्यदेव वा । ज्ञातवेऽनन्तरोक्तौ त्वं पक्षौ संसर्तुमर्हसि ॥ १३६ ॥ सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभथे- घनस्तत्र निरर्थकः । सर्वलोकप्रसिद्धसास्वहन्तुभ्यस्तु वस्तुतः ॥१३७॥ ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः सिद्धितिसमुच्यते । अध्यक्ष्या- ध्यक्षयोः सिद्धि यलं नात्मलाभता ॥ १३८ ॥ स्पष्टत्वं कर्म- ..

·१९८ वेदान्नसमुच्चयः। कादेः सिद्विता यदि कल्प्यते । स्पष्टताऽस्पष्टते स्वातामन्यस्यैव न चात्मनः ।।१३९।। अद्रष्टुनैव चान्धस्य स्पष्टीभावो घटस तु कर्यादेः स्पष्टवेटा चेद्रताऽध्यक्षकर्टका ।। १४०।। अनुभूतेः किमन्यस्मिन्सात्तवापेक्षया पद । अनुभवितरीधा स्यात्सोऽप्यनु- भूतिरेव नः ॥ १४१ । अभिन्नोऽपि हि बुधात्मा विपर्यासि- तदर्शनः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ १४२ ॥ भूतियेषां क्रिया सैव कारक सैव चोच्यते । सत्त्वं नाशित्वम- यावत्सकर्तृत्वं तथेप्यताम् ॥ १४३॥ न कश्चिचेप्यते धर्म इति चत्पक्षहानता । नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृचयः । न भूतेस्तहि नाशित्वं खालक्षण्यं मतं हि ते ॥ १४४ ।। स्थल- क्षणावधि शोऽनाशोनाशनितिता । अगोरसत्वं गोत्वं ते नतु तगोत्वलक्षणम् ॥१४५॥ क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात्सो- ऽप्यन्याभाव एव ते ॥ १४६ ॥ भेदाभावेऽप्यभावस्य भेदी नामभिरिप्यते । नामभेदैरनेकत्वमेकस सात्कथं तव ॥१४७१ अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस्तस्य कथं गवि । नाभावा भेदकाः स विशेपा वा कथंचन ।। १४८ 1 नामजात्यादयो यहत्सं- विदस्ते विशेषतः ॥ १४९ ॥ प्रत्यक्षमनुमानं या व्यवहारे यदी- च्छसि । क्रियाकारकभेर्दसदभ्युपेयं भुवं भवेत् ॥ १५० ॥ तम्मानीलं तथा पीतं घटादिवा विशेषणम् । संविदस्तदुपय स्थान चाप्यनुभूयते ॥ १५१ ॥ रूपादीनां यथान्यः स्याद्रा- इत्याद्राहकस्तथा । प्रत्ययस्तत्तथान्यः स्वायतकत्वात्मदीपपत् ॥ १५२ ।। अध्यक्षस्य दृशेः कीरसंबन्धः संभविष्यति । अध्यक्षेण तु दृश्येन मुक्त्वान्यो द्रष्टदृश्यताम् ॥१५३॥ अध्यक्षेण कृता दृष्टिदृश्यंच्यामोत्ययापि वा। नित्याध्यक्षकृत कश्चिदुपकारो ·उपदेशसाहस्री। मवेद्धियाम् ॥ १५४ ॥ स चोक्तस्तन्निमत्वं प्राक्संन्यासिश्व घटादिपु । यथालोकादिसंन्याप्तिर्व्यञ्जकत्वाद्धियस्तथा ॥१५५|| आलोकस्थो पटो यद्वदुधारूढो भवेत्तथा। धीव्याप्तिः साटा- रोहो -धियो व्याप्ती क्रमो भवेत् ॥ १५६ ।। पूर्व स्यात्प्रत्यय- व्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मनः । कृत्स्नाध्यक्षस्य नो युक्तः काला- काशादियक्रमः ॥१५७॥ विषयग्रहणं यस कारणापेक्षया भवेत् । सत्येव ग्राह्यशेपे च परिणामी स चित्तवत् ॥ १५८ ॥ अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं बुद्धरेव विनिश्चयः । नाध्यक्षस्थाविशेष- त्वान तस्यास्ति परो यतः ।। १५९ ।। का चेदहमित्येवमनु- भूयेत मुक्तता सुखदुःखविनिर्मोको नाहंकर्तरि युज्यते॥१६०॥ बाध्यते प्रत्ययेनेह विवेकेनाविवेकवान् । देहादावभिमानोत्थो दुःखीति प्रत्ययो ध्रुवम् । कुण्डलीप्रत्ययो यत्प्रत्यगात्माभि- मानिना ॥ १६१ ॥ विपर्यासे सदन्तं स्यात्प्रमाणसाप्रमाणतः ॥१६२ ॥ दाहच्छेदविनाशेषु दुःखित्वं नान्यथात्मनः । नैव हन्यस्य दाहादावन्यो दुःखी भवेत्कचित् ।। १६३॥ अस्पर्शत्वा- ददेहत्वान्नाह दाह्यो यतः सदा । तस्मान्मिथ्याभिमानोत्थं मृते पुत्रे मृतिर्यथा ॥ १६४ ॥ कुण्डल्यहमिति ह्येतद्वाध्येच विवेकिना । दुःखीति प्रत्ययस्तद्वत्केवलाहंधिया सह ॥१६॥ सिद्धे दुःखित्व. इष्ट स्थानच्छक्तिश्छन्दसात्मनः । मि- ध्याभिमानतो दुःखी तेनार्थापादनक्षमः ॥ १६६ ॥ अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शमचलचलनादि च । अविवेकात्तथा दुःखं मानसं चात्मनीक्षते ॥ १६७ ॥ विवेकात्मधिया दुःखं नुद्यते चलनादिवत् । अविवेकस्वभावेन मनो गच्छत्सनिच्छतः ॥ १६८ ॥ तदानुदृश्यते दुःखं नैवल्येनैव तस तत् । प्रत्य- ·वेदान्तसमुच्चयः । गात्मनि तसातारा नवोपपद्यते ॥ १६९ ॥ त्वंसतोस्तुल्य- नीडखानीलाश्ववदिदं भवेत् ।। १७० ।। निःसवाचिना यो- गात्त्वंशब्दस तदर्थता । प्रत्यगात्माभिधानंन तच्छन्दस युते- स्तथा ॥ १७१ ॥ दशमस्तमसीत्येवं वाक्यं सात्मत्यगात्मनि ॥ १७२ ।। स्वार्थस्य ह्याहाणेन विशिष्टार्थसमर्पको। प्रत्यगा- मावगत्यन्तौ नान्योोर्थाविरोध्यतः ।। १७३ ॥ नवयुधप- हाराद्धि स्वात्मानं दशपूरणम् । अपश्यज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥ १७४ ॥ अविद्यापद्धचक्षुष्वात्कामापहृतधीः सदा । विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा ॥ १७५ ॥ दशम- स्वमसीत्येवं तत्त्वमस्सादिवाक्यतः । स्वमात्मानं विजानाति कृत्लान्तःकरणे क्षणम् ॥ १७६ ॥ इदं पूर्वमिदं पचात्पदं चाक्यं भवेदिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततो वाक्यार्थयोधनम् ।।१७७॥ वाक्ये हि श्रूयमाणानां पदानामर्धसंस्मृतिः । नियमो नैव चेदेऽस्ति पदसांगत्यमर्थतः ॥१७८॥ यदा नित्येषु वास्येषु पदार्थस्तु विविन्यते । वाक्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते ।। १७९ ।। अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थसरणाय तु । स्मृत्यभावे न वाक्यार्थी ज्ञातुं शक्यो हि केनचित् ॥ १८० ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येपु त्वंपदार्थाविवेकतःच्यज्यते नैव वाक्यार्थी नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ॥ १८१ ।। अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विवे. काय नान्यथा । त्वंपदार्थविवेके हि पाणावर्पितबिल्वपत ॥ १८२ ॥ वाक्यार्थो व्यज्यते च केवलोऽहं पदार्थतः । दुःसीत्येवदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात् ॥ १८३ ॥ तत्रैवं संभवत्यर्थे श्रुतहानाथुतार्थधीः । नैव कल्पयितुं युक्ता पदवा- क्यार्थकोविदः ।। १८४ ॥ प्रत्यक्षादीनि बाधेरकृष्णलादिपु ·२०१ उपदेशसाहस्री । पाकवत् । अक्षजादिनिभैरेतैः कथं साद्वाक्यबाधनम् ॥१८५।। दुःख्यसीति सति ज्ञाने निर्दुःखीति न जायते । प्रत्यक्षादिनि- मखेऽपि वाक्यान्न व्यभिचारतः ॥ १८६॥ स्वप्ने दुःख्यहम- ध्यास दाहच्छेदादिहेतुतः । तत्कालमाविभिर्वाक्यैर्न बाध: क्रियते यदि ॥ १८७ ॥ समाप्स्तर्हि दुःखस्स पाक तबाध इप्यताम् । न हि दुःखस्य संतानो भ्रान्तेर्वा दृश्यत कचित् ।। १८८ ।। प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्यसीत्यस्य बाधया । दशमं नवमस्येव वेद चेदविरुद्धता ॥ १८९ ॥ नित्यमुक्तसवि- ज्ञानं वाक्याद्भवति नान्यतः । वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थ- स्मृतिपूर्वकम् ॥ १९० ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः सर्यते भुवम् । एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ॥ १९१ ॥ सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् । दशमस्वमसी- त्यस्माधर्थवं प्रत्यगात्मनि ॥ १९२ ॥ प्रबोधेन यथा खानं सर्वदुःखं निवर्तते । प्रत्यगारमधिया तद्वदुःखिख सर्वदात्मनः ॥ १९३ ॥ कृष्णलादौ प्रमाजन्म तदन्यार्थाऽमृदुखतः । तत्त्व- मस्खादिवाक्येषु न त्वेवमविरोधतः ।।१९४॥ वाक्ये तत्त्वमसी- त्यसिन्ज्ञातार्थं तदसिद्वयम् । समर्थे सत्यसाहाय्याद्वाक्यं नोत्पा- दयेत्प्रमाम् ॥१९५॥ तत्त्वमोस्तुल्यनीडार्थमसीत्येतत्पदं भवेत् ॥ १९६ ॥ तच्छन्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छब्दार्थस्त्वमस्तथा। दुखिताप्रत्यगात्मत्वं वारयेतामुभाषपि ॥ १९७ ।। एवं प नेतिनेत्यर्थ गमयेतां परस्परम् ।। १९८ ।। एवं तत्त्वमसीत्यस्य गम्यमाने फले कथम् । अप्रमाणसमस्योक्त्वा क्रियापेक्षखमुच्यते ॥ १९९ ॥ तसादायन्तमध्येपु कुर्वित्येतद्विरोध्यतः । न कल्पा- मोऽश्रुतत्वाच श्रुतत्सागोऽप्यनर्थकः ।। २०० !! यथानुभूयते

·२०२
वेदान्तसमुशयः ।
तृप्ति जेक्यिान्न गम्यते । चास्यस्य वितिस्तद्वदोशकस्पाय-
सीक्रिया ॥२०१॥ सत्यमेवमनात्मार्थवाक्यापारोक्ष्योधनम् ।
प्रत्यगात्मनि न ले संख्याप्राप्तिमधुरम् ॥ २०२ ॥ स्वयं-
यसपर्यायः स्वप्रमाणक इप्यताम् । निवृत्तांगमः सिद्धः खा-
मनोऽनुभवश्व नः ॥ २०३ ।। बुद्धीनां विषयो दुःसं नो यस्स
विषया मताः । कुतोऽस दुःससंबन्धो दृशेः सात्प्रत्यगात्मनः
।। २०४॥ शिरेवानुभूयेत खेनैवानुभवात्मना । तदामास-
तया जन्म धियोऽसानुभयः स्मृतः ॥ २०५॥ अशनायादि-
निर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस्त्वमेव सः । श्रोतव्यादि समेत्येतद्विरुद्धं
कथमुच्यते ।। २०६ ।। सेत्स्यतीत्येव चेत्तत्याच्छ्रवणादि तदा
भवेत् । मोक्षस्यानित्यतैयं स्थाद्विरोधे नान्यथा वचः ॥२०७॥
श्रोतृश्रोतव्ययोमेंदो यदीष्टः साद्भवेदिदम् । इष्टार्थकोप
एवं सान्न युक्तं सर्वथा वचः ।। २०८ ।। सिद्धो मोक्षोऽहमि-
सेव ज्ञासात्मानं भवेद्यदि । चिकीर्यः स मुढात्मा शास्त्रं चो-
द्घाटयत्यपि ।। २०९ ।। नहि सिद्धस कर्तव्यं सकार्यस्य न
सिद्धता । उमयालम्बनं कुर्वन्नात्मानं वञ्चयत्यपि ॥ २१०॥
सिद्धो मोक्षस्वमित्येतद्वस्तुमा मदर्यते । श्रोतस्तथात्वविज्ञाने
प्रवृत्तिः स्यात्कथं लिति ।। २११॥कर्ता दुःरयहमसीति प्रत्य-
क्षेणानुभूयते । कर्ता दुःखी च माभूमिति यसो भवेत्ततः
॥ २१२ ॥ तद्विज्ञानाय युझ्यादि कर्तव्यं श्रुतिरत्रवीत् । कर्ट-
सायनुवादेन सिद्धखानुभाय तु ॥ २१३ ॥ निर्दुःयो निष्कि-
योऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि । गृहीत्वैव विरुद्धार्थमाद-
ध्यात्कथमेव सः ।। २१४ ॥ सकामः सक्रियः सिद्ध इति मे-
अनुभवः कथम् । अतो मे विपरीतस वद्भवान्वतुमर्हति ॥२१५॥

·उपदेशसाहस्री। इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तखानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी यः सोवार्थः प्रश्नमर्हति ॥ २१६ ॥ अहं निर्मुक्त इत्येव सदसी- त्यन्यमानजः। प्रत्यक्षाभासजन्यलाहुःखिवं प्रश्नमर्हति ॥२१७॥ पृष्टमाकासित वाच्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ॥ २१८ ।। कथं हीदं निवतेत दुःखं सर्वात्मना मम । इति प्रश्नानुरूपं यद्वाच्यं दुःखनिवर्तकम् ॥ २१९ ॥ श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का प्रामाण्ये सति विद्यते । तसादात्मविमुक्तसं प्रत्याययति तद्वचः । वक्त- व्यं तत्तथार्थ स्थाद्विरोधेऽसति केनचित् ।। २२० ।। इतोऽन्यो- नुभवः कचिदात्मनो नोपपद्यते । अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तारमिति श्रुतेः ॥ २२१ ॥ त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्व- कर्मणाम् । साधनसं बजत्येव शान्तोदान्तानुशासनात् ।।२२२।। समर्थ प्रत्यगात्मानं पश्येदात्मानमात्मनि । चाक्याथ तत आत्मानं सर्व पश्यति केवलम् ॥ २२३ ॥ सर्वमात्मेति वाक्यार्थे विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः । असत्वे हन्यमानस्य विधिस्तं योजये- त्कथम् ।। २२४ ॥ तसाद्वाक्यार्थविज्ञानानो कर्मविधि - वेत् । नहि ब्रह्मासि कर्तेति विरुद्ध भवतो धिया ॥ २२५ ॥ ब्रह्मासीति च विद्येयं नैव कर्तेति बाध्यते । सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजा तया ॥ २२६ । शास्त्राब्रह्मास्मि नान्योऽहमिति बुद्धिर्भवेदृढा । यदा युक्ता तदैवंधीर्यथा देहात्मधीरिति।।२२७॥ समयाभयं प्राप्तस्तदर्थं यतते च यः । स पुनः सभयं गन्तुं खतन्त्रधेन गच्छति॥२२८॥ यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधी कुत्तः । पदार्थाज्ञानयुद्धस्य वाक्यार्थानुभवार्थिनः ॥ २२९ ।। अतः सर्वमिदं सिद्धं यत्नागसाभिरीरितम् ॥ २३० । यो हि यस्माद्विरक्तः सानासो तस प्रवर्तते । लोकत्रयाद्विरक्तवान्मु- ·२०६ वेदान्तसमुशयः। जरां च मृत्युं च नियान्ति संततम् ॥ १९ ॥ भवामवस्वं तुन चेदवस्थितिन चास चान्यस्थितिजन्म नान्यथा । सतो घस- चादसतश्च सत्वतो न च क्रियाकारकमित्यतोऽप्यजम् ।।२०।। अकुर्वदिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्यकार- कम् । सतो विशेषादसतच सच्युतौ तुलां तयोर्यद्वदनिधयान हि ॥ २१ ।। न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः सात्सद- सधवस्थितौ । विभक्तमेतद्यमप्यवस्थितं न जन्म तसाच मनो हि कस्यचित् ।। २२ ।। अथाभ्युपेत्यापि भवं तवैच्छतोत्रवीमि नार्थस्तव चेष्टितेन मे । न हानयुद्धी न यसः स्वतोऽसतो भयो- न्यतो वा यदि वास्तिता तयोः ।। २३ ।। भुवा पनित्याच न चान्ययोगिनो मिथश्व कार्य न च तेषु युज्यते । अतो न कस्यापि हि किंचिदिप्यते स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥ समं तु तम्मात्सततं विभावावयाद्विमुक्तं मदमद्विकल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतिनस्तु बुद्धिमानशेपनिर्वाणमुपति दीपद ॥ २५ ॥ अवेद्यमेकं यदनन्यदिनां तार्किकाणां च सुवेद्य- मन्यथा । निरीक्ष्य चेत् त्वगुणग्रहोगुणं न याति मोहं ग्रह- दोपमुक्तितः ।। २६ ।। अतोन्यथा न ग्रहनाश इप्यले विमो- युद्धग्रह एव कारणम् । ग्रहोऽप्यहेतुस्सनलस्सनिन्धनो यथा प्रशान्ति परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥ विमण्य वेदोदधितः समुद्धृतं गुरैर्महाब्धेस्तु यथा महान्मभिः ।। तथाऽमृतं ज्ञान- मिदं हि यः पुरा नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यः ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पृज्यशि- प्पस श्रीशंकरभगरतः कृतिः सकल वेदोपनिपत्सारोपदेशमा- हमी ममाता।

·श्रुतिसारसमुद्धरणम् ।
तोटकाचार्यविरचितं
श्रुतिसारसमुद्धरणम् ।। ३४ ॥
ॐ परमात्मने नमः । त्रैलोक्यनाथहरिमीड्यमुदारसत्वं
शक्तेस्तनूजतनयं परमेष्ठिकल्पम् । जीमूनमुक्तविमलाम्बरचारुवर्ण
वासिष्ठमुग्रतपसं प्रणतोसि नित्यम् ॥ १ ॥ सकलं मनसा
क्रियया अनितं समवेक्ष्य विनाशितया तु जगत् । निरविद्यत
कश्चिदतो निखिलादविनाशिकृतेन न लभ्यमिति ॥ २ ॥
प्रतिपित्सुरसावविनाशिपदं यतिधर्मरतो यतिमेव गुरुम् ।
विदितात्मसतसमुपेत्य कविं प्रणिपत्य निवेदितवान्स्वमतम्
॥ ३ ॥ भगवनुदधौ मृतिजन्मजले सुखदुःखझपे पतितं
व्यथितम् । कृपया शरणागतमुद्धर मामनुशाध्युपसनमनन्य-
गतिम् ॥ ४ ॥ विनिवर्त्य रतिं विपये विषमा परिमुच्य
शरीरनिकद्धमतिम् । परमात्मपदे भव नित्यरतो जहि मोहमयं
भ्रममात्ममतेः ॥ ५॥ विसजान्नमयादिषु पञ्चसु तामहमस्मि
ममेति मतिं सततम् । दृशिरूपमनन्तमृतं विगुणं हृदयस्थम-
वेहि सदाहमिति ॥ ६॥ जलभेदकृना बहुतेव रवर्घटिकादि-
कृता नभसोपि यथा । मतिभेदकृता तु तथा बहुता तव बु-
द्धिदृशोऽविकृतस्य सदा ॥७॥ दिनकृत्प्रभया सदृशेन सदा
जनचित्तरतं सकलं खचिता । विदितं भवताविकृतेन सदा
यत एवमत्तोऽसि स एव सदा ॥८॥ उपरागमपेक्ष्य मतिवि-
पविषयावधृतिं कुरुते तु यतः । तत एव मतेविदिता विदिना
विषयास्तु ततः परिणामवती ॥९॥ मतिवृत्तय आत्मचिता
विदिताः सततं हि यतो विकृतस्तु ततः । यदि चात्मचितिः
परिणामवती मतयो विदिता विदिताः स्युरिमाः ॥ १०॥

·वेदान्तममुगया। याकृतिरंजितधीगुणवद्विपयतमहं करणस ततः ॥ ३३ ॥ विषयमहति प्रतिपनरतीं मतित्तिमहंकरणं च मतेः । उमयं परिपश्यति योऽविकृतः परमात्ममदुक्तिरसा पुरुषः ॥ ३४ ।। ननु देहभृदेष कथं भवतामिहितः परमात्ममदुक्तिरिति । न विरुद्धमयादिपमेतमहं श्रुतिरप्यमुमर्थमुवाच यतः ॥ ३५ ॥ अमतं न मंतरमतम्तदिदं यदमुत्र नदेव तु कविदिति । श्रुतिपु प्रतिपादितमस्स दृशेः परमात्मपदलमभूपु भृशम् ॥३६॥ यद- नभ्युदितं वदनेन मदा नयने नच पश्यति यन्न सदा । श्रव- णेन च यन्न गुणोति सदा मनसापि च यन्मनुते न सदा ॥ ३७॥ वदनं नयनं च तथा श्रवणं मन एव च येन मतं सततम् । अवगच्छ तदेव पदं परमं समिति श्रुतिरीक्षितुरुक्त- पती ॥ ३९ ॥ परमात्मपदल इयं च मया श्रुतिरल्पकणोक्ति- रिहाभिहिता । अणिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदसि समिति श्रुतिरभ्यवदत् ।। ३९ ।। नमसोवयवो विकृतिश्च यथा घटि- कादि नभो न भवेत्तु तथा । परमात्मन एप न चावयवो विक- विश्व शरीरभृदित्यमृपा ॥ ४०॥ करकादिनिमित्तकमेव यथा करकाम्बरनाम भवेद्वियतः । परमात्महशेरपि नाम नथा पुर- हेतुकमेव तु जीव इति ।। ४१ ।। जनितं वियदग्रणि येन जग- स्परमात्मसदक्षरनामभृता । प्रविवेश स एव जगत्स्वकृतं समि- वेह घटं घटसृष्टिमनु ॥ ४२ ॥ उदपधत सप्रमुखं हि जग- परमात्मन इत्यपि याः श्रुतयः । अवधार्यत आभिरभेदमतिः परमात्मसतबसमर्पणतः ॥ १३॥ यदि सृष्टिविधानपरं वचनं फलशून्यमनर्थकमेव भवेत् । जगदित्थमजायत धातुरिति श्रवणं पुरुपस फलाय नहि ॥ ४४ ॥ अनृतखमवाद्यसकृद्विकृतनि- ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । रधारि सदेव तु सत्यमिति । श्रुतिभिर्वहुधैतदतोवगतं जगतो नहि जन्मविधेयमिति ॥४५॥ न च तत्त्वमसीत्यसकद्वचनं जगतो जनिमात्रविधौ घटते । परमात्मपदानुमतिं तु यदा जनयेत्पुरुषस्य तदा घटते ।। ४६ ।। स्थिरजंगमदेहधियां चरितं परिपश्यति योऽविकृतः पुरुषः। परमात्मसदुक्तिरसाविति यत्फ- णितं तदधिष्ठितमित्थमहम् ॥ ४७ ॥ पृथगेव यदाक्षरतो मतिविनकरोदकवन घटाम्बरवत् । निवरोत्स्यति तत्त्वमसीति तदा वचनं कथमेप त इत्यपि च ॥ ४८ ।। नतु वस्तु सतस- वियोधनकृद्विनिवर्तयदप्रतियोधमिदम् । सदुपासनकर्मविधा- नपरं यत एव मतो न विरोत्सति मे ॥ ४९ ।। मनआदिषु कारणदृष्टिविधिः प्रतिमासु च देवधियां करणम् । स्वमतिमन- पोह्य यथा तु तथा खमसीह सदात्ममतिर्वचनात् ॥५०॥ अथवा समिति ध्वनिवाच्यमिदं सदसीति वदेवचनं गुणतः। विभयं पुरुपं प्रवदन्ति यथा मृगराडयमीधरगुप्त इति ॥५१॥ यदि वा स्तुतये सदसीति वदेन्मघवानसि विष्णुरसीति यथा। समितिश्रुतिवाच्यसततकतामथवा सत एव वदेद्वचनम् ॥५२॥ यदि तत्त्वमिति ध्वनिनाभिहितः परमात्मसतखक एव सदा. किमिति स्वकमेप न रूपमवेत्प्रतियोध्यत एवं यतो वचनः ।। ५३ ।। अतएव हि जीवसदात्मकता नहि तत्वमसीति घदेद्वचनम् । यदपीदृशमन्यदतो वचनं तदपि प्रथयेदनयैव दिशा ॥ ५४॥ सदुदाहृतवाक्यविलक्षणता वचनस्य हि लव- मसीति यतः । अतएव न दृष्टिविधानपरं सत एव सदात्मक- तागमकम् ॥ ५५ ॥ इति शब्दशिरस्कपदोक्तमतिर्विहिता म. नादिषु तवचनैः। न विधानमिहास्ति तथा पचने सुविलक्ष- ·२१२ वेदान्तसमुश्चयः। णमेतदत्तो वचनात् ॥ ५६ ॥ मनसो वियतः सविप्रभृतेः प्रवदन्ति यतोऽक्षरदृष्टियुतम् ॥ ५७ ॥ करको न मृदा पृथ- गस्ति यथा मनआदिसतोस्ति तथा न पृथक् । इति वस्तुसत- सकता तु यदा विधिशब्द इतिश्च तदा तु वृथा ॥५८।। मनआदिसमानविभक्तितया विधिशब्दमितिं च विहाय यदि। जनकेन सता सहयोगमियादनृतं तदिति स्फुटमुक्तमभूत् ।।१९।। ननु जीवसतोरपि तत्त्वमिति स्फुटमेकविभयभिधानमिदम् । कथमस शरीरभृतोऽनृतता न भवेदविभक्तविभक्तियुजः॥६॥ प्रकृतरभिधानपदेन यथा विकृतेरभिधानमुपनि पुजाम् । अनु- तसमतिस्तु तदा विकृती मृदयं घट इत्यभिधासु यथा ॥ ६॥ विकृतिसमवादि मनःप्रभृतेर्वहुशः श्रुतिषु प्रकृतस्तु सतः । अत एच समानविभक्तितया मनआदि मुवेद्यमसत्यमिति ॥ ६२॥ अनितलमवादि नहि श्रुतिभिर्जनकेन सतास शरीरभृतः। मनआदिविकारविलक्षण प्रतियन्ति शरीरभृतस्तु ततः ॥ ६३ ॥ यदजीजनदम्बरपूर्वमिदं जगदक्षरमीक्षणविग्रहकम् । प्रविवेश तदेव जगत्स्वकृतं स च जीवसमाख्य इति श्रुतयः ॥ ६४ ॥ परमात्मविकारविभक्तमतिर्न भक्त्यत एव शरीर- मृतः । यत एव विकारविभिन्नमतिर्न भक्त्यत एव मृपासमतिः ।। ६५॥ अविभक्तविभक्यभिधानकृता परमात्मपदेन शरीर- भृतः । न भवेदिह तत्वमसिप्रभृतौ लवणं जलमित्यभिधासु यथा ॥६६॥ परमात्मविकारनिराकरणं कृतमस्य शरीरभृ- तस्तु यतः । परमेश्वररूपविलक्षणता न मनागपि देहभृतोस्ति ततः ।। ६७ । ननु जीवसतोरणुमात्रमपि स्वगतं न विशेषया- मस्ति यदा । यद तत्वमसीति तदा वचनं किमु वक्ति तथा यत ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । इत्यपि च ॥ ६८ ॥ स्वगतं यदि भेदकमिष्टमभूदणुमात्रमपी- श्वरदेहभृतोः । अपनेतुमशक्यमदोवचनैरमुनास पृथक्त्वनिषे- थपरैः ॥ ६९ ॥ इह यस्य च यो गुण आत्मगतः स्वत एव न जातु भवेत्परतः विचनेन न तस्य निराकरणं क्रियते स गुणः सहजस्तु यतः॥ ७० ॥ वचनं खवयोधकमेव यतस्तत एव न वस्तुविपर्ययकृत् । न हि वस्वपि शब्दवशात्प्रकृति प्रजहात्य- नवस्थितिदोपभयात् ॥७१ ॥ यत एवमतो विषयस्य गुणं विपयेण सहात्मनि मूधिया । अधिरोपितमपिम्बर भूमिगुर्ण प्रतिधति तत्त्वमसीति वचः ।। ७२ ॥ अत एव न दृष्टिवि- धानपरं गुणवादपरं च न तद्वचनम् । स्तुतिवाद्यपि नैतदुपास्य- तया विधिरन न देहभृतोस्ति यतः ॥७३॥ सत एव हि नाम जगत्प्रकृतेरुपधानपशादिह जीव इति । अतएव न जीव- सतसकतां प्रकृतस्य सतः प्रतिपादयति ॥७४॥ यदि जीव- सतसकती गमयेदणिमादिगुणस जगत्प्रकृतेः । अणिमादिगु- णोक्तिरतोऽस्य मृपा यदि वास्य शरीरभृदात्मकता ॥४५॥ न च संसृतिहेतुनिराकरणं कृतमय शरीरभृतोभिमतम् । परमे- श्वरमात्मतया चुवता वचनेन च तत्त्वमसीत्यमुना ।। ७६ ॥ त्वमसीति पदद्वयमेति युजां तदिति ध्वनिना सह तत्वमिति । कियया सह नाम पदं समियानिरपेक्ष्यमुपैत्यनया हि युजाम् ।। ७७ ॥ न हि नामसहस्रमपि क्रियया रहितं किमपि प्रति- पादयति । प्रतिपादकमेषु लिङ्गादि भवेद्विहितादिमतेर्जनकं हि यतः ॥ ७८॥ भगवानपि मध्यममेव यतो चिनियच्छति युष्मदि नित्यमतः। प्रथम खमसीति पदे समितचरमं त्वसि- ना समियादिति ॥७९॥ पुरुषोभिहितस्वमसीति यदा कि- ·वेदान्तसमुभयः । मसानि बदति तदाभिमुसः। श्रवणाय भादपिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदमीति वदेत् ।। ८० ॥ खमिति घनिनाभि- हितस्य यतस्तटिति श्रुतिपाच्यसदात्मकताम् । अवदद्वचनं तत एव सतो नहि जीवसतसकतां वदति ॥ ८१॥ चिपयाभिमु. सानि शरीरभृतः स्वरमेन सदा करणानि यतः । स्वकीपन रूपमति ततः प्रतिगोध्यत एव ततो वचनः ।। ८२ ॥ वचनं च परांचि पुरःसरकं बहुवैदिकमा तथा स्मरणम् । विपयेषु च नावमिवांभसि यन्मनसेंद्रियरश्मिविनिग्रहवत् ।।८३ ॥इयना हि न देहभृतोस्ति भिदा परमात्मदृशेरिति वाच्यमिदम् । स्थि- तिकाल इहापि च सृष्टिमुरो सदनन्यतया श्रुत एप यतः॥८॥ यमप्यविरोधि शरीरभृतो वचनीयमिदं रघुनंदनवत् । उपदे- शमपेक्ष्य सदात्ममतिः परमात्मसतचकता च सदा ॥ ८५ ॥ सदुपासनमस्य विधेयतया वचनस्य मम प्रतिमाति यतः । अत एव न जीवसदात्मकतां प्रतिरोधयतीत्यवदत्तदसत् ।। ८६ ॥ सदुपाख इति श्रुतिरन न ते तदसि समिति श्रुतिरेनमियम् । यत एव मतो न विधित्सितता सदुपासनकर्मण इत्यमृपा ॥८॥ यदि तस्स कृतश्चिदिहानयनं क्रियते तदनर्थकमेव भवेत् । पुरु- पेण कृतस्य यतः श्रुतिता न भवेदिति वेदविदां सरणम् १८८।। किमरे पुरुपं प्रतिरोधयितुं स्वकमर्थमशक्तमिदं वचनम् । यद- तोन्यत आनयन क्रियते भवता श्रपणेन विनापि विधेः ॥८९॥ श्रुतहानिरिहायुतक्लसिरपि श्रुतिवित्समयो न भवेत्तु यतः । श्रुतिभक्तिमता श्रुतिवागतं ग्रहणीयमनो न तु बुद्धिवशात् ॥ ९० ॥ पुरुषस्य शरीरगतात्ममति मृतिसंमपहेतुमनर्थ- करीम् । अपनीय सदात्ममतिं दधती महते पुरसस हिवाय ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । भवेत् ॥ ९१॥ विनिवर्तत एव शरीरगता विपरीतमतिः पुरुपस तदा । वचनेन तु तत्वमसीति यदा प्रतियोध्यत एप त इत्यपि च ॥ ९२ । यदि नापनयेच्छुतिरात्ममति पुरुषस शरीरगतामनृताम् । तदहंमतिहेतुककर्मगति सुखदुःखफलाम- वशोनुभवेत् ॥ ९३ ॥ यदि तत्त्वमसीति वदेद्वचनं सदुपास- नकर्म न तत्वमिति । पुरुषस्य फलं सदुपासनतो विमृशामि भविष्यति कीगिति ॥ १४ ॥ पुरुषस्य तु मर्त्य गुपास्य भवेत्स- दुपासनया न सदात्मकता । न कथंचिदपि प्रजाति यतः प्रकृति सहजामिह कश्चिदपि ॥९५ ॥ यदि देहभृदेप सदा- त्मकतां प्रगमिप्यति वै सदुपासनया । न जहास्यति रूपमसौ हि निजं यत ऐक्यमतिर्न भक्त्युभयोः ॥ १६ ॥ रसविद्धमयः प्रकृति सहजा प्रविहाय यथा कनकखमियात् । पुरुपोपि तथा सदुपासनया प्रतिपत्स्थत एव सदात्मकताम् ॥ ९७ ॥ अयसो. वयवानमिभूय रसः स्थितवाननलानुगृहीतिमनु । कनकत्वमति जनयत्ययसि प्रतिपन्नमयो न तु कांचनताम् ॥ ९८ ॥ उदका- षयवानभिभूय पयो रजतावयवांश्च यथा कनकम् । विपरीत- मति जनयत्युदके रजते च तथायसि हेममतिम् ।। ९९ ॥ रस- वीर्यविपाकविनाशमन प्रविनश्यति कांचनताप्ययसः। कृतकं हि न नित्यमिति प्रगतं समवेतमवश्यमपैति यतः ॥१०० ।। अमृतवमसत्पुरुषस्य यदि क्रियते सदुपासनया पजिवत् । यजिकार्यवदन्तवदेव भवेत्कृतकस्य यतो विदिता ध्रुवता ॥१॥ पुरुषस्य सतय विधर्मकयोः सदुपासनया न भवेत्समितिः । यदि संगतिरिष्यत एव तयोरवियुक्ततया न चिरं वस्तः ॥२॥ फलमीगिदं सदुपासनतः पुरुषस्य भविष्यति नान्यदतः । न ·२१६ वेदान्तसमुथयः। मनोन च तन्निरवधतयाभिमतं विदुपां बहुदोपसमीक्षणतः ॥३॥ सदुपासनकर्म विधानपरं न भवेदत एव हि तद्वचनम् । अहमलि शरीरमिदं च ममेत्यविवेकमति विनिवर्चयति ॥४॥ सकलो- पनिपत्सु शरीरभृतः परमात्मपदकविभक्तितया । उपदेशवा- स्पनयव दिशा गमयेन्मतिमानभियुक्ततया ॥ ५॥ द्रपिडोपि च तत्वमसीति यचो विनिवर्तकमेव निरूपितवान् । शघरेण विवद्धितराजशियोनिजजन्मविदुक्तिनिदर्शनतः ॥६॥ यत एवमतः वशरीरगतामहमित्यविवेकमर्ति मुढाम् । प्रविहाय यदक्षरमयकं समवेहि तदक्षरमात्मतया ॥७॥ मतिः करणानि च नो न रजो न तमो न च सत्त्वमपि । न मही न जलं न च चहिरपि श्वसनो न नभय पदं परमम् पासाअमनस्कमधीकमनिन्द्रियकं विरजस्कमसच्चतमस्कमपि । अमहीजलवहनिलाम्बरकं परमक्षरमात्मतयाश्रय भोः ॥९॥ करणानि हि यद्विपयाभिमुसं प्रगमय्य मतिविपयेषु चरेत् । तदु जागरितं प्रयदन्ति बुधा न तदास्ति ममेत्यवगच्छ दशः ॥१०॥ करणानि यदोपरतानि नदर विषयानुभवाहितवास- नया । विपयेण विना विषयप्रतिमं स्फुरणं म्पपनं प्रयदन्ति चुधाः ॥ ११ ॥ करणस्य धियः स्फरणेन विना विपयाकृति- केन तु या स्थितता । प्रपदन्ति गुपुहिममुं हि सुधा विनिए- वृपः श्रुतितत्वविदः ॥ १२॥ इति जागरितं स्वपनं च पिया क्रमतोऽक्रमतय मुपुतिरपि । न कदाचिदपि अयमस्ति ममेत्य- चगच्छ सदामि तुरीपमिति ॥ १३ ॥ यदुजागरितप्रभृतित्रि- चय परिकल्पितमात्मनि मृढधिया । अभिधानमिदं तदपेक्ष्य मवेत्परमात्मपदस तुरीयमिति ॥१४॥वदसत्समसत्यगुणध ततः ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । परिनिर्मितवारणचेष्टितवत् ॥ १५॥ गगनप्रमुखं पृथिवीचरम विपयेन्द्रियबुद्धिमनःसहितम् । जनिमजगदेतदभूतमिति श्रु- तयः प्रवदंत्युपमानशतैः ॥१६॥ कफपित्तसमीरणधातुधृतं कुशरीरमिदं सततं हि यथा। प्रभवप्रभृतिप्रलयान्तमिदं जगद- निरवीन्दुधृतं हि तथा ॥ १७ ॥जगतः स्थितिकारणमित्थमिदं प्रथितं रविवद्विशशित्रितयम् । स्मृतिवेदजनेषु भृशं प्रथितं श्रुतिरीरितवत्यनृतं तदिति ॥ १८॥ यदु रोहितशुकसुकृष्ण- मिदं ज्वलनादिषु रूपमवैति जनः । तदु तैजसमाप्यमथान- 'मिति बुवती अयमेव तु सत्यमिति ॥ १९ ॥ रुचकप्रमुखं क- नकादिमयं रुचकाद्यमिधाननिमित्तमपि । असदित्यवगम्यत एव यतो व्यभिचारवती रुचकादिमतिः ॥ २० ॥ न कदा- चिदपि व्यभिचारवती कनकादिमतिः पुरुषस्य यतः । तल एव हि सत्यतयाभिमतं कनकादिविपर्यय एषु नहि ॥ २१॥ रुचकादिसमं ज्वलनादि भवेदनृतसगुणे न तु सत्यतया । अरुणप्रमुखं ज्वलनप्रभृति प्रकृतित्रितयं कनकादिसमम् ॥रशा अनयोपमयानृततामवदछुतिरग्निदिवाकरचन्द्रमसाम् । अमृपा बमपि श्रुतिरुक्तवती वितयस तु रक्तपुरस्सरिणः ।। २३ ।। अनृतवमिदं ज्वलनप्रभृतेर्यदवादि भवेचदुदाहरणम् । वितथा विकृतिः सततं सकलान तथा प्रकृतिः श्रुतिनिश्चयनः ।। रक्षा प्रदिदयिपुर्चसनस्य यथा वितथलमपास्थति तन्तुगुणम् । अ- पकृप्य तु तन्तुसमं त्रितयं ज्वलनप्रमुखस्य तथोक्तवती ॥२५॥ अवनिप्रमुखं वियदंतमिदं विकृतिस्तु परस्य भवत्यपरम् । अनृतं 'सपर विकृतिस्तु यतोवितयं तु परं प्रकृतिस्तु यतः॥ २६ ॥ अत एतदसेधि सदुक्तिपरं न मृति मृपा तु ततोन्यदिति । इति - ·वेदान्तसमुच्चयः। सिद्धमतो यदवादि मया जनिमजगदेतदभूतमिति ॥ २७ ॥ मनसोप्यनृतलमसेध्यमुतः प्रतिपादितहेतुत एवं भवेत् । चरितं च तदीयमसत्यमतः परिनिर्मितवारणचेष्टितयत् ।। २८ ।। ननु नाभ्यवदच्छतिरुद्भवनं मनसस्तु सतो न च राप्रमुखात् । कथमस्य भवेदमृतत्वगतिर्मनसो भगवन्बद निश्चयतः ॥ २९ ॥ ननु सप्तम आत्मन उद्भवनं मनसोभिद्धावसुनापि सह । कथमस्य भवेदमृपालगतिर्मनसोविकृतिसगुणस्य वद ॥३०॥ असुना करणैर्गगनप्रमुसैः सह मुण्डक उद्भवनं मनसः । पुरु- पात्परमात्मन उक्तमतो बित्थं मन इत्यवधारय भोः॥३१॥ मनसोनमयसमवादि यतस्तत एव हि भूतमयखगतिः। कुश- रीरवदेव ततोपि भृशं वितथं मन इत्यवधारय भोः ।। ३२॥ कुरु पक्षमिमं गगनप्रमुसं जनिमत्सकलं न हि सत्यमिति । प्रथम चरमं च न चास्ति यतो रुचकादिवदित्युपमां च पद ।। ३३ ।। कनक रुचकादि न पूर्वमभूचरमं च न विद्यत इत्य- नृतम् । अधुनापि तथैव समस्तमिदं जनिमद्वियदादि भवेदन- तत् ॥ ३४ ॥ कनकादिषु यापजातमभूदुचकामुखं पृथगेव ततः । अधिकं परिमाणममीषु कुनो न भोदिति वाच्यमवश्य- मिदम् ॥ ३५ ॥ कनकप्रभृतेर्व्यतिरिक्तमतो रुचकादिन विद्यत एव कुतः । पृथगग्रहणात्कनकप्रभृतेरिति कारणमेव सदन्पद- सत् ।। ३६ ॥ ननु नाम पृथग्विकृतेः प्रकृतरथ रूपमथापि च कार्यमतः । कथमव्यतिरिक्ततयानगमः प्रकृतेर्षिकनेरिति चा- च्यमिदम् ।। ३७ ॥ इह पीरणतन्तुमुवर्णमृदः कटशाटकहार• घटाकतयः । उपलब्धजनरुपलब्धमतो न मिदास्ति ततः प्रक- विकतः ॥ ३८॥ विकृतिर्यदि नास्ति पृथक्प्रकृतेर्न घटेत ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । २१९ भिदाप्यभिदा प्रकृतेः । इति धीर्षिफला तव येन जनैर्विविदे न यनेन मृदायभिदा ॥ ३९ ॥ ननु रूपमथो अपि कार्यमथो अभिधापि नटस पृथग्विदिता । न पृथक्समुपैति नटः किमिति प्रतिवाच्यमवश्यमिदं कुशलः ॥४०॥ असतो न कथंचन जन्म भवेत्तदसतत एव खपुष्यमिव । न सतोऽस्ति भवः पुर- तोपि भवाधत आत्मवदेव सदिष्टमिति ॥४१॥ कपिलासुरियं- चशिखादिमतं परिगृह्य चदेद्यदि कश्चिदिदम् । न कदाचन जन्म वदामि सतः प्रवदामि तु यच्छृणु तत्वमपि ॥ ४२ ॥ प्रकृताववशिष्टतया यदभूदधुना तु तदेव विशेफ्युत्तम् । निरव- द्यमिदं प्रतिभाति मम प्रवदात्र विरोधमपि यदि ॥ ४३ ।। सदयुज्यत येन गुणेन पुरा प्रकृतौ स इहास्ति न वेति बद । यदि विद्यत एव पुरा प्रकृतायधुनापि विशेषयुतलमसत् ॥४४॥ यदि नास्ति पुरा स गुणः प्रकृतावसदुद्भवनं भरतोभिमतम् । जननेन च ससमुपात्तवतो जनिमत्त्वत एव विनटिपि ॥४५॥ भवतोमिमतं परिहर्तुमिदं न कथंचन शक्यत इत्यमुतः । क- पभक्षमतेन समखमिदं भवतोमिमतं शनकैरगमत् ॥ ४६॥ असतो भवनं नशनं च सतः कणभोजिमतं विदितं कविमिः। उपपनिविरुद्धतया सुभृशं तदभाणि मयापि विरुद्धतया ॥४७॥ प्रतिपिद्धमिदं कणभोजिमतं हरिणापि समस्तगुरोर्गुरुणा । वचनेन तु नासतइत्यमुना चुवता च पृथातनयाय हितम् ॥४८॥ असतश्च सतश्चन जन्म भवेदिति पूर्वमवाद्युपपत्तियुतम् । सदसञ्च न जायत्त एव कुतो न हि वस्तु तथाविधमस्ति यतः ॥ ४९॥ सदसवमतीस मनाप्रभृतेर्न कथंचन वृत्तिरिहास्ति यतः । तत एव मनाप्रमुखस्स भवो न भवेदिति सर्वसुवेद्यमिति ·वेदान्तसमुश्चयः ॥ ५० ॥ यदि नाम कथंचिदमुप्य भवः सदसत्वमपेक्ष्य भविष्यति कः । अमृपाखममुप्य तथापि न तु श्रुतिरस्य मृपा- समुवाच यतः ॥५१॥ मनसोनृततवमयादि यतस्तत एव हि तस्य मृपा चरितम् । यत एव मृपा मनसश्चरितं तत एव पुरोदितसिद्धिरभूत् ।। ५२ ।। यदपेक्ष्य तु नाम भवेत्रितयं पर- मात्मपदस तुरीयमिति । तदसत्यमसत्यगुणस्तु यतः परिनि- मितसर्पविसर्पणवत् ।। ५३ ॥ निखिलस्य मनाप्रमुसस यतो वितयसमयादि पुरा तु मया । श्रुतियुक्तिवलेन ततोऽद्धयर्क परमक्षरमेव सदन्यदसत् ॥५४॥ यदपूर्वमाखमनन्तरकं न च किंचन तस्स भवत्यपरम् । इति चेदयचोनुशशास यतो वि- तथं परतोन्यदतः प्रगतम् ।। ५५ । प्रतिपिध्य यतो बाहिरन्त- रपि स्वविलक्षणमात्मन उक्तवती । अयोधधनसमतोन्यदसल्ल- चणकरससनिदर्शनतः ॥ ५६ ।। लवणकरसससमं फणितं खविलक्षणवस्तुनिषेधनतः । अवबोधयनं परमात्मपदं समवेहि तदसि सदाहमिति ॥ ५७ ॥ अणुनो न च वद्विपरीतगुणो न च इसमतो न च दीर्घमपि । प्रतिपिद्धसमस्तविशेषणकं परम- क्षरमात्मतयाथय भोः ।। ५८ ॥ अमुचुद्धिशरीरगुणान् पडि- मानविवकिजनरशिधर्मतया। प्रतिपन्नतमान्यविहाय शनशि मात्रमवेहि सदाहमिति ॥ ५९ ।। अहिनिलयनीमहिरारमतया जगृहे परिमोक्षणतस्तु पुरा । परिमुच्य तु तामुरगः स्वबिले न पुनः समवेक्षत आत्मतया ॥६. !! अधिवकत आत्मतया विदितं कुशरीरमिदं भवताप्यहिवत् । अहिवन्यज देहमिम समपि प्रतिपद्य चिदात्मकमात्मतया ॥ ६१॥ रजनीदिवसी नर्मवतः प्रभया सतवं युत एष यतः अविवकविवेकगुणावमि ·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । तौ भवतो न खेरिव नित्यदृशेः॥ ६२॥ परिशुद्धवियुद्धविनु- क्तशेरविवेकविवेकविवर्जनतः । मम बन्धविमोक्षगुणी भवतो न कदाचिदपीत्यवगच्छ भृशम् ॥६३॥ न मम ग्रहणोज्झनमस्ति मंया न परेण दृशेरिति निश्चिनु भो। न हि कस्यचिदात्मनि कर्म भवेन च कश्चिदिहास्ति मदन्य इति ॥ ६४॥ अहमसि चरस्थिरदेहधियां चरितस्य सदेक्षक एक इति । न भवेदत एव मदन्य इति समवेहि सुमेध इदं सुदृढम् ॥६५॥ गगने विमले जलदादिमले सति वाऽसति वा न भिदास्ति यथा । यि सर्व- गते परिशुद्धदृशौ न भिदास्ति तथा द्वयभेदकृता ॥६६॥ अनृतं द्वयमित्यवदाम पुरा व्यवहारमपेक्ष्य तु गीतमिदम् । अनृतेन न सत्यमुपैति युजां न मरीचिजलेन नदी इदिनी ॥ ६७ ॥ बहुनाभिहितेन किमु क्रियते शुणु संग्रहमत्र वदामि तव । बयि जागरितप्रभृतित्रितयं परिकल्पितमित्यसदेव मदा ३॥ ६८ ॥ परिकल्पितमित्यसदित्युदितं मन इत्यभिशब्दितमा-- गमतः । उपपत्तिभिरेव च सिद्धमतो भवतोन्यदशेपमभूतमिति ॥ ६९॥ यदबाह्यमनन्तरमेकरसं यदकार्यमकारणमद्वयकम् । यदशेषविशेषविहीनतरं दृशिरूपमनन्तमृतं तदसि ।।७।। इयदेव मयोपनिषत्सु पदं परमं विदितं न ततोस्त्यधिकम् । इति पिप्पलमक्ष इवाभ्यवरशिष्टमति विनिवारयितुम् ॥७१॥ इतरोपि गुरुं प्रणिपत्य जगा भगवन्निति तारितवानसि माम् । अवरोधतरेण समुद्रमिमं मृतिजन्मजलं सुखदुःखझपम् ॥७२॥ अधुनासि मुनिईत आत्मरतिः कृतकृत्य उपेक्षक एकमनाः । प्रहसन्धिपयान्मृगतोयसमान्विचरामि महीं भवता सहितः ॥७३॥ तब दासमहं भृशमामरणात्मतिपघशरीरथति भग- ·२२२ वेदान्तसमुच्चयः । चन् ! करवाणि मया शकनीयमिदं तब कर्तुमतोन्यदशक्यमि- ति ।। ७४ ।। गुरुशिष्यकथाश्रयणेन मया श्रुतिवच्युतिसारस- मुद्धरणम् । कृतमित्यमवति य एतदसा न पतत्युदचा मृतिज- न्मजाले ॥ ७५ ॥ भगवद्भिरिदं गुरुमक्तियुतः पठितव्यमपाध्य- मतोन्यजनः । गुरुभक्तिमतः श्रुति भाति यतो गुरुणोक्तमतो- न्यो न भजेन्न पठेत् ।। ७६ ।। निगमोपि च यस्य इति प्रभृति गुरुभक्तिमतः कथितं गुरुणा । प्रतिभाति महात्मन इत्यवद- स्पठितव्यमतो गुरुभक्तियुतैः ॥७७ ॥ येषां धीसूर्यदीप्या प्रतिहतमगमन्नाशमेकान्ततो मे वान्तं स्वान्तस्य हेतुर्जननमरण- संतानदोलाधिरूढेः । येषां पादी प्रपन्नाः श्रुतिशमविनयभूपि- ताः शिष्यसंघाः सद्यो मुक्ताः स्थितास्तान्यतिवरमहितान्याव- दायुनमामि ॥ ७८ ॥ भूः पादौ यस्य खं चोदरमसुरनिलश्च- न्द्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो धार्मुखमपि दहनो यस्य वास्तव्यमब्धिः । अन्तःस्थं यस विश्वं सुरनरखगगोभोगिग- धर्वदैत्यैः चित्रं रम्यते तं त्रिभुवनयपुपं विष्णुमीशं नमामि ॥ ७९ ॥ इति श्रीताटकाचार्यविरचितं श्रुतिसारसमुद्धरणं समासम् ॥ ३४॥ योगतारावली ॥ ३५॥ चन्दे गुरूणां चरणारविन्दे सन्दर्शितस्वात्मसुखावबोधे । निःश्रेयसे जाझलिकायमान संसारहालाहलमोहशान्त्वं ॥१॥ सदाशिवोक्तानि सपादलक्षलयावधानानि वसन्ति लोके । नादानुसन्धानसमाधिमेकं मन्यामहै अन्यतमं लयानाम् ॥२॥ सरे च पूरैरनिलस्य कुम्भे सर्वासु नाडीपु विशोधिताम् । अ- ·योगतारावली। २२३ नाहतादम्बुरुहादुदेति सामावगम्यः स्वयमेव बोधः ॥ ३॥ नादानुसन्धान नमोऽस्तु तुभ्यं खां मन्महे तत्त्वपदं लयानाम् । भवत्प्रसादात् पवनेन साकं विलीयते विष्णुपदे मनो मे ॥धा जालन्धरोड्डीयनमूलबन्धान जल्पन्ति कण्ठोदरपायुमूले । पन्ध- त्रयेऽसिन् परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशैः ॥५॥ उड्याणजालन्धरमूलबन्धरुनिद्रितायामुरगाङ्गनायाम् ॥ प्रत्य- अखसात् प्रविशन् सुषुम्नां गमागमौ मुञ्चति गन्धवाहः ॥६॥ उत्थापिताधारहुताशनोल्कराकुश्चनैः शश्वदपानवायौ । सम्मा- पिते चन्द्रमसः सवन्तीं पीयूपधारां पिबतीह धन्यः ॥ ७ ॥ बन्धनयाभ्यासविपाकजातां विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम् । विशोधयन्ती विषयप्रवाहां विद्यां मजे केवलकुम्भरूपाम् ॥८॥ अनाहते चेतसि सावधानरभ्यासमरैरनुभूयमानाः । संस्तम्भि- तश्वासमनाप्रचारा सा नृम्भते केवलकुम्भकधीः ॥९॥ सहस्रशः सन्ति हठेषु कुम्भाः सम्भाव्यते केवलकुम्म एव । कुम्भोत्तमे यत्र तु रेचपूरैः प्राणस्य न प्राकृतकृताख्यैः ।।१०।। त्रिकूटनानि तिमिरेऽन्तरे से स्तम्भिते केवलकुम्भ एव । प्राणानिलो भानुशशाङ्कनाड्यो विहाय सद्यो विलयं प्रयाति ।। ११ । प्रत्याहृतः केवलकुम्भकेन प्रभुक्तकुण्डल्युपभुक्तशेपः। प्राणः प्रतीचीनपथेषु मन्दं विलीयते विष्णुपदे मनो मे ॥ १२ ॥ निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निरोधन केवलकुम्भ- कारख्यैः । उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लयः कोऽपि महाम- तीनाम् ॥ १३ ॥ न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न दशकाली न च वायुरोधः । न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे ॥ १४ ॥ अशेपदृश्योजितग्जयानामवस्थि- ·२२६ वेदान्तसमुच्चयः । हरिस्लामाराध्य प्रपातजनसौभाग्यजननी पुरा नारीभूत्वा पुर- रिपुमपि क्षोभमनयत् । सरोपि खां नसा रतिनयनले न वषुषा मुनीनामप्यन्तः प्रभवति हि मोहाय महताम् ॥ ५ ॥ धनुः पाप्प मार्यो मधुकरमयी पश्च विशिखा वसन्तः सामन्तो मलयमरुदायोधनस्थः । तथाप्येकः सर्व हिमगिरिसुतं कामपि कृपामपाहाते लब्ध्या जगदिदमनको विजयते ॥ ६॥ कण- स्काञ्चीदामा करिकलभकुम्भस्तनभरा परिक्षीणा मध्ये परिण- तशरचन्द्रवदना । धनुर्वाणान्पाद सूणिमपि दधाना करतले पुरस्तादास्तां नः पुरमथितुराहोपुरुपिका ॥ ७॥ सुधासिन्धो- मध्ये सुरविटपिवाटीपरिवृते मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्ता- मणिगृहे । शिवाकारे मचे परमशिवपर्यङ्कनिलया भजन्ति बा धन्याः कतिचन चिदानन्दलहरीम् ॥ ८ ॥ महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवहं स्थिति स्वाधिष्ठाने हदि मरुतमाकाश- मुपारे । मनोपि भ्रूमध्ये सकलमपि जिला कुलपथं सहस्रारे पझे सह रहसि पत्या विहरसे ॥ ९ ॥ सुधाधारासारंचरणयु- गलान्तविगलितैः प्रपञ्च सिञ्चन्ती पुनरपि रसानायमहसा । अवाप्य वां भूमि भुजगनिभमध्युष्टपलयं खमात्मानं कृता स्वपिपि कुलकुण्डे कुहरिणि ॥ १०॥ चतुर्भिः श्रीकण्ठैः शिव- युवतिभिः पञ्चभिरधः प्रभिन्नाभिः शम्मोर्नर भिरिति मूलप- कृतिभिः । अयश्वसारिंशद्वमुदलकलाजत्रिवलयविरेसाभिः साधं तव चरणकोणाः परिणताः ॥ ११ ॥ खदीयं सौन्दर्य तुहिनगिरिकन्ये तुलयितुं कवीन्द्राः कल्पन्ते कथमपि चिरि- चिप्रभृतयः । यदालोक्यौत्सुक्यादमरललना यान्ति मनसा तपोभिर्दुःप्रापामपि गिरिशसायुज्यपदवीम् ॥ १२ ॥ नरं ·२२७ सौन्दर्यलहरी। वीयांसं नयनविरसं नर्मसु जडं नवापागाल्लोके पतितमनुधाव- न्ति शतशः । गलद्वेणीवन्धाः कुचकलशविसस्तसिचया हटा- ध्रुट्यत्काभ्यो विगलितदुक्ला युवतयः ।। १३ ।। क्षितौ पटूप- शाशविसमधिकपञ्चाशदुदके हुताशे द्वापष्टिश्चतुरधिकपश्चाश- दनिले । दिवि द्वौः पट्त्रिंशन्मनसि च चतुःपष्टिरिति ये मयू- खास्तेषामप्युपरि तव पादाम्बुजयुगम् ॥ १४ ॥ शरज्योत्स्ना- शुभ्रा शशियुतजटाजूटमुकुटां वरनासत्राणस्फटिकघुटिकापुस्त- ककराम् । सकनला न खां कथमिव सतां संनिदधते मधुक्षी- रद्राक्षामधुरिमधुरीणा भणितयः ॥१५॥ कवीन्द्राणां चेतः कमलवनवालातपरुचि भजन्ते ये सन्तः कतिचिदरुणामेव भवतीम् । विरिञ्चिप्रेयस्यास्तरलतरभंगारलहरीगभीराभिर्वाग्भि- विदधति सतां रञ्जनममी ॥ १६ ॥ तनुच्छायाभिस्ते तरुणत- रणिश्रीसरणिभिर्दिवं सर्वामुर्वीमरुणिमनिमग्नां सरति यः । भवन्त्यस्य त्रस्यद्वनहरिणशालीननयनाः सहोर्वश्या वश्याः कतिकति न गीर्वाणगणिकाः ।। १७ ।। मुखं विन्दुं कृखा कुच- युगमधस्तस्य तदधो हरार्ध ध्यायेद्यो हरमहिपि ते मन्मथक- लाम् । स सद्यः संक्षोभ नयति चनिता इत्यतिलघुत्रिलोकीम: प्या भ्रमयति रवीन्दुस्तनयुगाम् ॥ १८ ॥ किरन्तामङ्गेभ्यः किरणनिकुरम्बामृतरसं हृदि सामाधत्ते हिमकरशिलामूर्तिमिव यः । स सर्पाणां दर्प शमयति शकुन्ताधिप इव ज्वरप्लुटं दृष्ट्या सुखयति सुधासारसितया ॥ १९ ॥ तउिल्लेखा तन्वी तपनश- शिवैश्वानरमयीं निपण्णां पण्णामप्युपरि कमलानां तव कलाम्। महापद्माटव्यां मृदितमलमायेन मनसा महान्तः पश्यन्तो दधति परमाह्लादलहरीम् ।। २० ।। सवित्रीभिर्वाचां शशिम ·२२८ वेदान्तसमुभयः। णिशिलाभगरुचिभिर्वशिन्यायाभिस्तां सह जननि संचिन्त- यति यः । स कर्ता काव्यानां भवति वचसा भगिसुभगचो- भिर्वान्देवीवदनकमलामोदमधुरैः ॥ २१॥ भवानि बद्दास मयि वितर दृष्टि स करुणामिति स्तोतुं वान्छन्कथयति भवा- निलमिति यः । तदैव सं तस्मै दिशसि निजसायुज्यपदवीं मुकुन्दन त्यस्फुटमुकुटनीराजितपदाम् ॥ २२ ॥ लया हला वामं वपुरपरितृप्तेन मनसा शरीराध शंभोरपरमपि शके हृतम- भूत् । तथा हि सद्रूपं सकलमरुणामं त्रिनयनं कुचाभ्यामाननं कुटिलशशिचूडालमुकुटम् ।। २३ ।। जगत्सूत धाता हरिरवति रुद्रः क्षपयते तिरस्कुर्वनेतत्वमपि चपुरीशस्तिरयति । सदा पूर्व सर्व तदिदमनुहाति च शिवस्तवाज्ञामालम्ब्य क्षयचलितयो- लतिकयोः ॥ २४ ॥ प्रयाणां देवानां विगुणजनितानां तब शिये भवेत्सूजा पूजा तव चरणयोर्या विरचिता । तथा हि सत्पादोहनमणिपीठस निकटे स्थिता येते शश्वन्मुकुलितकरो. समुकुटाः ॥ २५ ॥ विरिञ्चिः पञ्चवं ब्रजति हरिरामोति विरति विनायं कीनाशो भजति धनदो याति निधनम् । स्ति- न्द्रा माहेन्द्री विततिरपि संमीलति दृशां महासंहारेसिन्विल- सति सति सत्सतिरसौ ॥ २६ ॥ जपो जल्पा शिल्पं सकल- मपि मुद्राविरचनं गतिः प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाद्याहुतिविधिः। प्रणामः संवैशः सुखमसिलमात्मार्पणदृशा सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥ २७ ॥ ददाने दीनेभ्यः थियमनि- शमाशानुसदृशीममन्दं सौन्दर्यप्रकरमकरन्द विकिरति । तवा- मिन्मन्दारस्तवकमुभगे यातु चरणे निमजन्मजीवः करणचरणः पदचरणताम् ।। २८ ॥ मुधामप्यास्वाध प्रतिमयजरामृत्युह- ·सौन्दर्यलहरी। रणी विपद्यन्ते विश्वे विधिशतमखाद्या दिविपदः । करालं यत्स्वेडं कवलितवतः कालकलना न शंभोस्तन्मूलं जननि तब ताटङ्कमहिमा ।।२९ ॥ किरीटं वैरिनं परिहर पुरः कैटभ- भिदः कठोरे कोटीरे स्खलास जहि जम्भारिमुकुटम् । प्रणप्रे- प्वेतेपु प्रसभमभियातस्य भवनं हरस्थाभ्युत्थाने तब परिजनो- तिर्विजयते ॥३०॥ चतुःषष्ट्या तत्रैः सकलमभिसंधाय भुवनं स्थितस्तत्तत्सिद्धिप्रसभपरतत्रैः पशुपतिः। पुनस्वनिर्बन्धादखि- लपुरुषार्थकघटनात्स्वतत्रं ते तत्रं क्षितितलमवातीतरदिदम् ॥३१ ।। शिवः शक्तिः कामः क्षितिरथ रविः शीतकिरण: स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः । अमी हल्लेखाभिस्ति- सभिरवसानेपु घटिता भजन्ते वर्णाने स्तव जननि नामावयव- ताम् ॥ ३२ ॥ सरं योनि लक्ष्मी त्रितयमिदमादौ तर मनो निधायक नित्ये निरवधिमहाभोगरसिकाः । जपन्ति सां चि- न्तामणिगुणनिवद्धाक्षवलयाः शिवानौ जुहन्तः मुरभिवृतधा- राहुतिशतैः ॥ ३३ ॥ शरीरं सं शंभोः शशिमिहिरवक्षोरुह- युर्ग तवात्मानं मन्ये भगवति भवात्मानमनघम् । अतः शेषः शेपीत्ययमुभयसाधारणतया स्थितः संबन्धो कां समरसपदा- नन्दपरयोः॥ ३४॥ मनस्वं व्योम वं मल्दसि मरुत्सारथि रसि समापस्वं भूमिस्वयि परिणतम्यां नहि परम् । खमेव स्वात्मानं परिणमयितुं विश्ववपुपा चिदानन्दाकारं हरमहिपि- भावेन विभृपे ॥ ३५॥ तवाज्ञाचक्रसं तपनशशिकोटिद्युति- धरं परं शंभु वन्दे परिमिलितपाई परिचितम् । यमाराध्यन्म- ध्या रविशशिशुचीनामविपये निरालोके लोको निवसति नि- जालोकभवने ॥ ३६॥ विशुद्धौ ते शुद्धस्फटिकसदृशं व्योम- ·वेदान्तसमुच्चयः। जनक शिवं सेवे देवीमपि शिवसमानव्यसनिनीम् ! ययोः कान्त्या यांत्या शशिफिरणासारूप्यसरपिरिधृतान्तर्धान्ता वि- लसति चकोरीव जगती ।। ३७ । समुन्मीलसंचित्कमलमक- रन्दैकरसिकं भजे हंसद्वन्द्वं किमपि महतां मानसचराम् । यदा- लापादष्टादशगुणितविद्यापरिणतिर्यदादत्ते दोपाद्गुणमसिलम- यः पय इव ॥३८॥ तव स्वाधिष्ठाने हुतवहमधिष्ठाय निरतं तमोडे संवत जननि महती तां च समयाम् । यदा लोक लोकान्दहति महति क्रोधकलिले दयार्दा या दृष्टिः शिशिरमु- पचारं रचयति ॥ ३९ ॥ तडित्वन्तं शक्त्या तिमिरपरिपन्थि- स्फुरणया स्फुरन्नानारत्नाभरणपरिणद्धन्द्रधनुषम् । तर श्याम मेयं कमपि मणिपूरकशरणं निपेवे वर्षन्तं हरमिहिरवतं त्रिभु- वनम् ॥ ४० ॥ तवाधारे मूले सहसमयया लास्थपरया तवा- स्मानं मन्ये नवरसमहाताण्डवनटम् । उभाभ्यामेताभ्यामुदय- विधिमुद्दिश्य दयया सनाथाभ्यां जज्ञे जनकजननीमजगदिदम् ॥४१॥ गर्माणिक्यैक्यं गगनमणिमिः सान्द्रयटित किरीट ते हैमं हिमगिरिसुते कीर्तयति यः । समीपे यच्छायास्फुरणश- बलं चन्द्रशकलं धनुः शौनासीरं किमिदमिति यन्नाति धिप- माम् ॥ ४२ ॥ धुनोतु धान्तं नस्तुलितदलितेन्दीयरयनं धन- स्निग्य लक्षणं चिकुरनिकुरम्यं तव शिरे । यदीयं सौरभ्यं सह- जमुपलब्धं सुमनमो वसन्त्यसिन्मन्ये बलमथनवाटीयिटपिनाम् ॥४३॥ वहन्ती सिन्दूरं प्रपलकररीभारतिमिरतिषां वृन्दैव- न्दीकृतमिव नवीनार्ककिरणम् । तनोतु क्षेमं नस्तव बदनसी- न्दर्यलहरी परीवाहस्रोतःसरणिरिव सीमन्तसरणिः ॥४४॥ अराल स्वाभाव्यादलिफूललसच्टीभिरलकैः परीत ते वर्क परि- ·सौन्दर्यलहरी। हसति पङ्केरुहरुचिम् । दरसेरे यसिन्दशनरुचिकिजल्करुचिरे सुगन्धौ माद्यन्ति सरमथनचक्षुर्मधुलिहः ॥ ४५ ॥ ललाटं लावण्यधुतिविमलमाभाति तव यत्तृतीयं तन्मन्ये मुकुटशशिख-' ण्डस्य शकलम् । विपर्यासन्यासादुभयकृतसंधानमथितः सुधाले- पस्फूर्तिः परिणमति राकाहिमकरः ॥ ४६॥ ध्रुवौ भुग्ने किंचि- झुवनभयभङ्गव्यसनिनि खदीये नेत्राभ्यां मधुकररुचिभ्यां धृतगुणे । धनुर्मध्ये सव्येतरकरगृहीतं रतिपतिः प्रकोष्ठे मुटौ च स्थगयति निगूढान्तरमुभे ॥ १७ ॥ अहः सूते सव्यं तव नयनमर्कात्मकतया त्रियामा वामं ते सृजति रजनीनायकम- यम् । तृतीया रप्टिस्ते दरदलितहेमाम्बुजरुचिः समाधत्ते संध्यां दिवसनिशयोरन्तरचरीम् ॥ ४८ ॥ विशाला कल्याणी स्फुट- रुचिरयोध्याकुवलयैः कयाधारापारा किमपि मधुराभोगवति- का । अवन्ती दृष्टिस्ते बहुनगरविस्तारविजया भुवं तत्तन्नाम- व्यपहरणयोग्या विजयते ॥ ४९ ॥ कवीनां संदर्भस्तबकमकर- न्दैकमरितं कटाक्षव्याक्षेपभ्रमरकलभौ कर्णयुगलम् । अमुञ्चन्ती दृष्ट्वा तव नवरसास्वादतरलावम्यासंसर्गादलिकनयनं किंचिदरु- गं ॥ ५० ॥ शिवे शृङ्गाराने तदितरजने कुत्सनपरा सरोपा गङ्गायां गिरिशचरिते विस्मयवती । हराहिभ्यो मीता सरसिं- रहसौभाग्यजननी सखीषु मेरा ते मयि जयति दृष्टिः सक- रुणा ॥ ५१ ॥ गते काभ्यण गरुत इव पक्ष्माणि दधती पुरा भेत्तुश्चित्ते प्रशमरसचिद्रावणफले । इमे नेत्रे गोगाधरपतिकु- लोसकलिके तवाकर्णाकृष्टसरशरविलासं कलयतः ।। ५२ ।। विमक्तत्रैवयं व्यतिकरणनीलाम्बुजतया विभाति बन्नेत्रत्रित- अमिदमोशानदविखे । पुनः सटुं देवान्द्रुहिमहरिन्द्रानुपरता- ·२३२ वेदान्तसमुभयः। बना सत्वं विनतम इति गुणानां त्रयमिव ।। ५३ ॥ पविनी- कर्तुं नः पशुपतिपराधीनहदये दयामिररुणधवलश्यामरु- चिभिः । नदः शोणो गङ्गा तपनतनयति धुवमिमं त्रयाणां तीर्थानामुपनयसि संभेदमन ।। ५४ ।। तवापणे कर्णेजपनय- नपैशून्यचकिता निलीयन्ने सोये नियतमनिमेपाः शफरिकाः । इयं च श्रीर्यद्धच्छदपुटकपाट कुवलयं जहाति प्रत्यूपे निशि च विघटय्य प्रविशति ॥ ५५ ॥ निमेपोन्मेपाभ्यां प्रलयमुदयं याति जगती तवेत्याहुः सन्तो धरणिधरराजन्यतनये । सदुन्मे- पाजातं जगदिदमशेपं प्रलयतः परित्रातुं शङ्के परिहृतनिमेपा- स्तव दृशः ॥ ५६ ॥ दशा द्रापीयस्या दरदलितनीलोत्पलरुचा दवीयांसं दीनं नपय कृपया मामपि शिरे । अनेनायं धन्यो भवति न च ते हानिरियता वने वा हर्षे वा समफरनिपातो हिमकरः ।। ५७ ।। अरालं ते पालीयुगलनगराजन्यतनये न केपामाधत्ते कुसुमशरकोदण्डकुतुकम् । तिरथीनो यत्र श्रवणप- थमुलइच विलसन्नपाङ्गव्यासद्रो दिशति शरसन्धानधिपणाम् ॥ ५८ ॥ स्फुरद्दण्डाभोगप्रतिफलितवाटइयुगलं चतुश्चक्रं मन्ये तत्र मुखमिदं मन्मथरथम् । यमारुह्य द्रुसत्यपनिरथमन्दुच- रंणं महावीरो मारः प्रमथपतये स्वं जितवते ॥ ५९॥ सरस्व- त्याः सूक्तीरमृतलहरीकोशसदृशीः पिबन्त्या श_णि श्रवणचु- लुकाभ्यामविरतम् । चमत्कारश्लाघाचलितशिरसः कुण्डलगणो झणकारस्तारः प्रतिवचनमाचष्ट इव ते ॥६० ॥ असो नासा. वंशस्तहिनगिरिवंशध्वजपटस्वदीयो नेदीयः फलतु फलम- साकमुचितम् । वहन्नन्तर्मुताः शिशिरतरनिधासपटिताः समृधा यस्तासां पहिरपि च मुक्तामणिधरः ॥६१॥ प्रकृत्या ·सौन्दर्यलहरी । रक्तायास्तव सुदति दन्तच्छदरुचेः प्रवक्ष्ये सादृश्यं जनयतु फलं विद्रुमलता 1 क विम्यं दृग्विम्वप्रतिफलनलाभादरुणितं तुलामध्यारोहूं कथमिव न लजेत कलया ।। ६२ ।। सितज्यो- त्लाजालं तब बदनचन्द्रस पिवतां चकोराणामासीदतिरस- तया चारुजडिमा । अतस्ते शीतांशोरमृतलहरीमम्लरुचयः पिबन्ति स्वच्छन्दं निशिनिशि भृशं काञ्जिकधिया ॥६३॥ अविश्रान्तं पत्युर्गुणगणकथाप्रेडनजड़ा जपापुष्पच्छाया तव जननि जिहा जयति सा । यदग्रासीनायाः स्फटिकदृपदच्छ- च्छविरुचिः सरखत्या मूर्तिः परिणमति माणिक्यवपुपा ॥६॥ रणे जिला दैत्यानपहृतशिरः कवचिभिनिवृत्तैश्चण्डाशत्रिपुर- हरनिर्माल्यविमुखैः । पिरिश्चन्द्रोपेन्द्रः शशिशिशिरकर्पूरधवला विलिप्यन्ते मातस्तव वदनताम्बूलशकलाः ॥६५॥ विपश्या गायन्ती विविधमवदातं पशुपतस्वयारब्धं वक्तुं स्खलितवचसा साधुवचने । खदीयैर्माधुरपलपिततत्रीकलरवा निजां चीणां वाणी निचुलयति चोलेन निभृतम् ॥६६॥ कराग्रेण स्पृष्टं तुहिनगिरिणा वत्सलतया गिरीशेनोदस्तं मुहुरधरपानाकुल- तया । करग्राह्य शंभोर्मुखमुकुरवृत्तं गिरिसुते कथंकारं झूमलव चिबुकमौपम्परहितम् ॥ ६७ ॥ भुजाश्लेषान्नित्यं पुरदमयितुः कण्टकवती तब ग्रीवा धत्ते मुखकमलनालनियमियम् । स्वतः- श्वेता कालागरुषहलजम्बालमलिना मृणालीलालित्यं बहत्ति यदधो हारलतिका ॥ ६८॥ गले रेखास्तिस्रो गतिगमकीतै- कनिपुणे विवाहव्यानद्धत्रिगुणगुणसंख्याप्रतिभुवः। विराजन्ते नानाविधमधुररागाकरभुवां त्रयाणां ग्रामाणां स्थितिनियमसी- मान इव ते ॥६९।। मृणालीमृद्वीनां तक भुजलवानां चतरूणां ·२३४ वेदान्तसमुच्चयः। चतुभिः सौन्दर्य सरसिजभवः स्तौति वदनः। नरोभ्यः संत्र- सन्प्रथमदमनादन्धकरिपोचतुर्णा वक्राणां सममभयदानार्पण- धिया ॥ ७० ॥ नखानामुद्योतनवनलिनरागं विहसतां करायां ते कान्ति कथय कथयामः कथमुमे । कदाचिट्ठा साम्यं भजतु विधया हन्त कमलं यदि क्रीडल्लक्ष्मीचरणतललाक्षारुणदलम् ॥ ७१ ॥ समं देवि स्कन्दद्विपवदनपीतं स्तनयुगं तवेदं नः सेदं हरतु सततं प्रस्तुतमुसम् । यदालोक्याशङ्काकुलितहृदयो हासजनका स्वकुम्भी हेरम्बः परिमृशति हस्तेन झटिति ॥७२॥ अम् ते वक्षोजावमृतरसमाणिक्यफलशौ न सन्देहस्यन्दो नगप- तिपताको मनसि नः। पिवन्ती तो यस्मादविदितवधूसंगम- रसौ कुमारावद्यापि द्विरदवदनकानदमनौ ।। ७३ ।। बहत्यम्ब स्तम्बरमदनुजकुम्भप्रकृतिभिः समारब्धां मुक्तामणिभिरमला हारलतिकाम् । कुचाभोगो विम्माधररुचिभिरन्त शवलितां प्रतापव्यामिश्रा पुरविजयिनः कीर्तिमिव ते ॥७४ ॥ तव स्तन्यं मन्ये तुहिनगिरिकन्ये हृदयतः पयःपारावारः परिवहति सारस्वत इति । दयावत्या दत्तं द्रविड शिशुरावाद्य तव यत्क- वीनां प्रौढानामजनि कमनीयः कवयिता ।। ७५ ।। हरक्रोध- ज्वालापलिभिरवलीडेन वपुपा गमीरे ते नाभीसरसि कृतसङ्गो मनसिजः । समुत्तस्यो तसादचलतनये धूमलतिका जनस्तां जानीते तव जननि रोमावलिरिति ॥ ७६ ॥ यदेतत्कालिन्दी- तनुतरतरङ्गाकृतिशिचे कशे मध्ये किंचिजननि तव तद्भाति सुधियाम् । विमर्दादन्योन्यं कुचकलदायोरन्तरगतं तनूभूतं व्योम प्रविशदिव नामीकुहरिणीम् ॥ ७७॥ स्थिरो गमावत स्तनमुकुलरोमावलिलताकुलावालं कुण्डं कुमुमशरतेजोहुतभुजः।

·सौन्दर्यलदरी। रतेीलागारं किमपि तव नाभीति गिरिजे बिलद्वारं सिद्ध- गिरिशनयनानां विजयते ॥ ७८ ॥ निसर्गक्षीणस्य स्तनतटम- रेण लमजुपो नमन्मूर्त भी पलिपु शनकैरुद्यत इय । चिरं ते मध्यस्थ त्रुटिततटिनीतीरतरुणा समावस्थस्थेनो भवतु कुशल शैलतनये ॥ ७९ ॥ कुचौ सद्यः विधानटपटितकूर्पासभिदुरौ कपन्तौ दोर्मूले कनककलशामा कलयता । तब वातुं भङ्गादु- दरमवलग्नं तनु वा विधानद्धं देवि त्रिवलिलवलीवल्लिभिरिव ॥ ८०॥ गुरुलं विस्तारं क्षितिधरपतिः पार्वति निजानित- म्बादाच्छिद्य खयि हरणरूपेण विदधे । अतस्ते विस्तीर्णो गुरु- स्यमशेषां वसुमती नितम्बप्राग्भारः स्थगयति लघुवं नयति च ।। ८१॥ करीन्द्राणां गुण्डाकनककदलीकाण्डपटलीमुभा- भ्यामूरुभ्यामुभयमपि निर्जित्य भवती । सुवृत्ताभ्यां पत्युः प्रणतिकठिनाभ्यां गिरिसुतं विजिग्ये जानुभ्यां विबुधकरिकु- म्भद्वयमपि ॥ ८२॥ पराजेतुं रुद्रं द्विगुणशरगी गिरिसुते निपङ्गो जो ते विपमविशिखो बाढमकृत । यदने लक्ष्यं ते दशशरफलाः पादयुगलीनखानच्छदानः सुरमुकुटशाणौयनि- शिताः ॥ ८३ ॥ श्रुतीनां मूर्धानो दधति तब यौ शेखरतया ममाप्येतौ मातः शिरसि दयया धेहि चरणी । ययोः पाचं पाथः पशुपतिजटाजूटतटिनी ययोर्लाक्षालक्ष्मीररुणहरिचूडा- मपिरुचिः ॥ ८४॥ नमोवाकं घूमी नयनरमणीयाय पदयो- स्तवाम द्वन्द्वाय स्फुटरुचिरसालक्तकरुचे । अस्यत्यत्यन्तं यद- भिहननाय स्पृहयते पशूनामीशानःप्रमदवनकङ्कलितरचे ।।८५|| मृपा कृता गोत्रस्खलनमथ लक्ष्यनमितं ललाटे भतारं चर- णयुगले ताइयति ते । चिरादन्तःशल्यं दहनकृतमुन्मीलित- ·२३८ वेदान्तसमुचयः । ॥ १०२ ॥ प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः सुधा मृत चन्द्रोपलजललवैरयरचना । स्वकीयरम्भोभिः सलिलनि- धिसौहित्यकरणं स्वकीयाभिर्याग्भिस्तव जननि वाचां स्तुतिरि- यम् ॥ १०३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीम- च्छंकराचार्यविरचितं सौन्दर्यलहरीस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ आनंदलहरी ॥ ३७॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ भवानि स्तोतुं त्वां प्रभवति चतुर्भिर्न वदनैः प्रजानामीशानखिपुरमथनः पंचभिरपि । न पद्भिः सेनानी दशशतमुखैरप्पहिपतिस्तदान्येपा केपो कथय कथमस्मि- नवसरः ॥ १॥ धृतक्षीरद्राक्षामधुमधुरिमा कैरपि पदविशि. प्यानाख्येयो भवति रसनामात्रविषयः । तथा ते सौंदर्य परमाशेवमात्रविषयः कथंकारं ब्रूमः सकल निगमागोचर- गुणे ॥२॥ मुखे ते तांबूलं नयनयुगले कजलकला ललाटे काश्मीरं विलसति गले मौक्तिकलता । स्फुरत्कांचीशाटीपृथु- कटितटे हाटकमयी भजामस्तां गौरी नगपतिकिशोरीमविरतम् ॥ ३ ॥ विराजन्मन्दारझुमकुसुमहारस्तनतटीनटद्वीणानादः प्रमदविचलत्कुंडलगणः । नतांगी मातंगी रुचिरगतिभंगी भगवती सती शंभोरंभोरुहबटुलचक्षुर्विजयते ।। ४ ।। नवीना- भ्राजन्मणिकनकभूपापरिकरैर्वृतांगी सारंगी रुचिरनयनांगी कृतशिवा । तडित्पीता पीतांबरललितमंजीरसुभगा ममाप- पर्णा निरवधिमुखरस्तु मुमुखी ॥ ५॥ हिमाद्री संभृता सु- ·आनंदलहरी । २३९ ललितकरैः पल्लवयुता सपुष्पा मुक्ताभिर्धमरकलिता चालक- भैरैः । कृतस्थाणुस्थाना मुकुलितलता मुक्तिसरसा रुजा हंत्री गंत्री विलसति चिदानंदलतिका ॥६॥ सपर्णामाकीर्णो कति- पयगुणैः सादरमिह श्रयंत्यन्ये बल् िमम तु मतिरेवं विलस- ति। अपर्णेका सेव्या जगति सकलैर्यत्परिवृतः पुराणोपि स्थाणुः फलति किल कैवल्यपदवीम् ॥७॥ विधात्री धर्माणां खमसि सकलोन्माथजननी समर्थानां मूलं धनदमविनियांघ्रि- कमलम् । खदादिः कामानां जननि कृतकंदर्पविजये सतां मुक्ते- वीज खमसि परमब्रह्ममहिषी ॥८॥ अभूता भक्तिस्ते यदपि न ममालोलमनसस्वया तु श्रीमत्या सदयमवलोक्योहमधुना । पयोदः पानीयं दिशति मधुरं चातकमुखे भृशं शंके कैर्वा विधिभिरनुनीता मम मतिः ॥९॥ कृपापांगालोकं वितर त- रसा साधुचरिते न ते युक्तोपेक्षा मयि शरणदीक्षामुपगते । न चेदिष्टं दद्यादुपपदमहो कल्पलतिकाविशेषः सामान्यैः कथ- मितरवल्लीपरिकरैः ॥१०॥ महांतं विश्वासं तव चरणपंकेरुह- युगे निधायान्यन्नैवाश्रितमिह मया दैवतमुमे । तथापि सचेतो यदि मयि न जायेत सदयं निरालंबो लंबोदरजननि के यामि शरणं ॥११॥ अयःस्पर्शे लग्नं सपदि लभते हेमपदवीं यथा रथ्यापाथः शुचि भवति गंगौघमिलितम् । तथा तत्तत्पापरति- मलिनमंतर्मम यदि खयि प्रेम्णा सक्तं कथमिव न जायेत चि- मलम् ॥१२॥ वदन्यसादिच्छाधिपयफललाभेन नियमस्तम- नामिच्छाधिकमपि समर्था चितरणे । इति प्राहुः प्राश्वः कमलभवनाद्यास्वयि मनस्तदासक्तं नक्तं दिवमुचितमीशानि कुरु तत् ॥ १३ ॥ स्फुरन्नानारतस्फटिकमयभित्तिप्रतिफलत्व-

·२४०
वेदान्तसमुञ्चयः।
दाकारं चंचच्छशधरशिलासौधशिसरम् । मुकुंदवहेंद्रप्रभृतिप-
रिवारं विजयते तवागारं रम्यं निभुवनमहाराजगृहिणि ॥१४॥
निवासः कैलासे विधिशतमखाद्याः स्तुतिकराः कुटंचं त्रैलोक्यं
कृतकरपुटः सिंहनिकरः । महेशः प्राणेशस्तवनिधराधीशत-
नये न ते सौभाग्यस्य कचिदपि मनागस्ति तुलना ॥१५॥
पो वृद्धो यानं विपमशनमाशानियसनं सशानं क्रीडाभूर्भुन-
गनियहो भूपणविधिः । समग्रा सामग्री जगति विदितैव सर-
रिपोर्यदेतस्यैवर्य नत्र जननि सौभाग्यमहिमा ॥ १६ ॥ अशे-
पब्रह्मांडप्रलयविधिनैसर्गिकमतिः स्मशानेप्यासीनः कृतमसित.
लेपः पशुपतिः । दधौ कंठ हालाहलमखिलभूगोलकृपया भव-
त्याः संगत्या फलितमिति कल्याणि कलये ॥ १७ ॥ वदीयं
सौंदर्य निरतिशयमालोक्य परया भियवासीहंगाजलमयतनुः
शैलतनये । नदी तस्यास्ताम्यद्वदनकमलं वीक्ष्य कृपया प्रति-
प्टामातेने निजशिरसि वासेन गिरिशः ॥ १८॥ विशालश्रीसं-
डद्यमृगमदाकीर्णघुमणप्रसूनव्यामिथं भगवति तयाभ्यंगस-
लिलम् । समादाय स्रष्टा चलितपदपांशूनिजकरैः समाधत्ते सृष्टि
विबुधपुरपंकरहद्दशाम् ।।१९।। वसंते सानंदं कुसुमितलताभिः
परिवृते स्फुरन्मानाने वै सरसि कलहंसालिसुगले 1 सखीभिः
रोलंती मलयपयनांदोलितजले सरेयस्खां तस्स ज्वरजनितपी:
डापसरति ।। २० ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीम-
द्भगवच्छंकराचार्यविरचितानंदलहरी संपूर्णा ॥ ३७॥

·२४१ श्रीमद्भगवद्गीता। श्रीमद्भगवद्गीता ॥ ३८॥ ॥ गीतामाहात्म्यम् ॥ ॐ परमात्मने नमः॥ ॥ श्रीराधारमणाय नमः धरोवाच । भगवन्परमेशान भक्तिरव्यभिचारिणी । प्रारब्धं भुज्यमानस्य कथं भवति हे प्रभो ॥१॥ विष्णुरुवाच । प्रारब्धं भुज्यमा- नो हि गीताभ्यासरतः सदा । स मुक्तः स मुखी लोके कर्मणा नोपलिप्यते ॥२॥ महापापादिपापानि गीताध्यानं करोति चेत् कचित्स्पर्श न कुर्वति नलिनीदलमंबुवत् ॥ ३ ॥ गीतायाः पुस्तकं यत्र यत्र पाठः प्रवर्तते । तत्र सर्वाणि तीर्थानि प्रया- गादीनि तत्र वै॥४॥ सर्वे देवाश्च ऋपयो योगिनः पनगाश्च ये। गोपाला गोपिका वापि नारदोद्धवपार्पदः ॥५॥ सहा- यो जायते शीघ्रं यत्र गीता प्रवर्तते । यत्र गीताविचारश्च पठन पाठनं श्रुतम् । तत्राहं निश्चितं पृथ्वि निवसामि सदैव हि॥६॥ गीताश्रयेऽहं तिष्ठामि गीता मे चोचमं गृहम् । गीताज्ञानमुपाश्रित्य त्रीन्लोकान्पालयाम्यहम् ॥ ७ ॥ गीता में परमा विद्या ब्रह्मरूपा न संशयः । अर्धमात्राक्षरा नित्या स्वानिर्वाच्यपदात्मिका ॥ ८ ॥ चिदानंदेन कृष्णन प्रोक्ता स्वमुखतोऽर्जुनम् । वेदत्रयी परानंदा तत्वार्थज्ञानसंयुता ॥९॥ योऽष्टादशजपो नित्यं नरो निश्चलमानसः । ज्ञानसिद्धिं म लभते ततो याति परं पदम् १० ॥ पाठेऽसमर्थः संपूर्णे ततोऽर्थं पाठमाचरेत् । तदा गोदानजं पुण्यं लभते मात्र संशयः ॥११॥ त्रिभार्ग पठमानस्तु गंगास्नानफलं लभेत् । पडशं जपमानस्तु सोमयागफलं लभेत् ॥ १२ ॥ एकाध्याय .

·२५२ वेदान्तसमुचयः। तु यो नित्यं पटते भक्तिसंयुतः । रुद्रलोकमयामोति गणो भूला वसचिरम् ।। १३ ।। अध्यायं श्लोकपादं वा नित्यं यः पठते नरः । स याति नरता यावन्मन्वंतरं वसुंधरे ॥ १४ ॥ गीतायाः श्लोकदशकं सत पंच चतुष्टयम् । द्वौ बीनकं तदधं या श्लोकानां यः पठेन्नरः ॥ १५ ॥ चंद्रलोकमवाप्नोति वर्ग- णामयुतं भुवम् । गीतापाठसमायुक्तो मृतो मानुपता ब्रजेत् ॥ १६ ॥ गीताभ्यासं पुनः कृत्वा लभते मुक्तिमुत्तमाम् । गीतत्त्युचारसंयुक्तो नियमाणो गतिं लभेत् ॥ १७ ॥ गीतार्थ- थवणासक्तो महापापयुतोऽपि वा । वैकुंठं समवाप्नोति विष्णुना सह मोदते ॥ १८ ॥ गीतार्थ ध्यायते नित्यं कृत्वा कर्माणि भूरिशः । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो देहांत परमं पदम् ॥ १९॥ गीतामाथित्य बहवो भूभुजो जनकादयः । निर्धूतकल्मपा लोके गीता याताः परं पदम् ॥ २० ॥ गीतायाः पठनं कृता माहात्म्यं नैव यः पठेन् । वृथा पाठो भवेत्तस्य श्रम एव ादा- हृतः ॥ २१ ॥ एतन्माहात्म्यसंयुक्तं गीताभ्यासं करोति यः । स तत्फलमवाप्नोति दुर्लभां गतिमाप्नुयात् ॥ २२ ॥ सूत उवाच । माहात्म्यमेतद्गीताया मया प्रोक्तं सनातनम् । गीतान्ते च पठेवस्तु यदुक्तं तत्फलं लभेत् ।। २३ ॥ इति श्रीवाराहपुराणे श्रीगीतामाहात्म्यं संपूर्णम् ।। ॥ श्रीमद्भगवद्गीता ॥ ॐ परमात्मने नमः । श्रीगोपालकृष्णाय नमः । ॐ अस्य श्रीभगवद्गीतामालामंत्रस्य भगवान्वेदव्यास ऋषिः । अनुष्एप छंदः । श्रीकृष्णः परमात्मा देवता । अशोच्यानन्वशोचस्वं ·श्रीमद्भगवद्गीता । २४३ प्रज्ञावादांश्च भापस इति बीजम् । सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं बजेति शक्तिः। अहं खा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति कीलकम् । नैनं छिदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावक इत्यंगुष्ठाभ्यां नमः । न चनं क्लेदयंत्यापो न शोपयति मारुत इति तर्जनीभ्यां नमः । अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमल्लेद्यो- ऽशोप्य एव चेति मध्यमाभ्यां नमः । नित्यः सर्वगतः स्थाणु- रचलोज्यं सनातन इत्यनामिकाभ्यां नमः । पश्य में पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः । नाना- विधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि चेति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । इति करन्यासः । अथ हृदयादिन्यासः । नैनं छिदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावक इति हृदयाय नमः । न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोपयति मारुत इति शिरसे स्वाहा । अच्छे- द्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव चेति शिखायै वपर । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातन इति कवचाय हुम् । पश्य में पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश इति नैत्रत्रयाय वौषट् । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि चेति अस्त्राय फट् ॥ श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे पाठे विनियोगः॥ ॐ पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं व्यासेन ग्रथितां पुरा- णमुनिना मध्येमहाभारतम् । अद्वैतामृतवर्षिणी भगवतीमष्टा- दशाध्यायिनीमंग सामनुसंदधामि भगवद्गीते भवपिणीम् ॥१॥ नमोऽस्तु ते व्यास विशालघुद्धे फुल्लारविंदायतपत्र- नेत्र । येन खया भारततैलपूर्णः प्रचालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ।। २.॥ प्रपनपारिजाताय तोत्रवेत्रकपाणये । ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ।। ३ ।। सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा .

·वेदान्तसमुचयः । गोपालनंदनः । पार्थो वत्सः सुधीर्मोक्ता दुग्धं गीतामृवं महत् ॥ ४॥ वसुदेवसुतं देवं कंसचाणुरमर्दनम् । देवकीपर- मानंदं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् ॥ ५॥ भीमद्रोणतटा जयद्रथ- जला गांधारनीलोत्पला शल्यग्राहवती कृपण वहनी कर्णेन बेलाकुला । अश्वत्थामविकर्णधोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी सोत्तीर्णा खलु पांडवै रणनदी कैवर्तकः केशवः ॥ ६॥ पारा- शर्यवासरोजममलं गीतार्थगंधोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथासंयोधनायोधितम् । लोके सजनपट्पदरहरहः पपी- यमानं मुदा भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमलमध्वंसि नः श्रेयसे ॥७॥ मूकं करोति वाचालं पंगुं लंघयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वंदे परमानंदमाधयम् ॥ ८॥ यं ब्रह्मावरुणेंद्ररुद्रमरुतस्तुन्वंति दिव्यः स्तवैर्वेदैः सांगपदक्रमोपनिषदैर्गायति यं सामगाः । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यंति यं योगिनो यस्यांतं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तसै नमः ॥ ९॥ इति ध्यानम् ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पांडवायैव किमकुर्वत संजय ॥१॥ संजय उवाच॥ दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमप्रवीत् ॥ २॥ पश्यतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढी द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥ अत्र शूरा महेवासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटच हुपदय महारथः ॥ ४॥ धृष्टकेतुथेफित्तानः काशिराजय वीर्यमान् । पुरुजित्कुंतिभोजश्च शव्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौमद्रो द्रौपदेयाय

·..
श्रीमद्भगवद्गीता ।
२४५
सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध
द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थ तान्नवीमि ते ॥७॥
भवान्भीप्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विक-
र्यश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे
वक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥
अपर्याप्तं तदसाकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं विदमे
तेपां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥ अयनेषु च सर्वेषु
यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षतु भवंतः सर्व एव
हि ॥ ११ ॥ सस्य संजनयन्हप कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योञ्चैः शंखं दध्मी प्रतापवान् ॥ १२ ॥ ततः
शंखाश्च भैर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यंत स
शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ ततः श्वेतर्हयैर्युक्ते महति स्पंदने
थितौ । माधवः पांडवाश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
पांचजन्यं 'हपीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौंडूं दध्मौ महाशंख
भीमका धृकोदरः ॥ १५ ॥ अनंतविजयं राजा कुंतीपुत्रो
युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोपमणिपुष्पकौ ।। १६ ।।
काश्यश्च परमेप्यासः शिखंडी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विरा-
टश्च सात्यकिश्वापराजितः ॥ १७ ॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः
पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक ॥१८॥
स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभच पृथिवीं
चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥ अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा
धाराष्ट्रान्कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पांडूका
॥२०॥ हपीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन
उवाच ।। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥

·२४६ वेदान्तसमुन्धयः । यापदेतानिरीक्ष्येऽहं योद्धकामानवस्थितान् । कर्मया सह योद्धव्यमस्सित्रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ योत्स्वमानानवेक्षेऽहं य एतेच समागताः ॥ धार्तराष्ट्रस दुर्बुद्धेर्युद्वे प्रियचिकीर्षक: ॥ २३॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्तो हपीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयिता रथोत्तमम् ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेपां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यतान्ममवतान्कुरूनिति ॥ २५॥ तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पिनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रान्पुत्रान्पौत्रान्म- सीस्तथा ॥ २६ ॥ श्वशुरान्मुहृदचैव सेनयोरुभयोरपि । ता- समीक्ष्य स कौंतेयः सर्वान्बंधनवस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परयाविष्टो विपीदन्निदमब्रवीत् ।। अर्जुन उवाच ॥ दृष्ट्रमं खजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥ सीटंति मम गात्राणि मुसं च परिशुप्यति । वेपधुश्च शरीरे मे रोमहर्पध जायते ॥ २९ ॥ गांडी संसते हस्ताचक्चैव परिदह्यते । न च शक्रोम्यवस्थातुं श्रमतीव च मे मनः ॥३०॥ निमि- चानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ! न च श्रेयोऽनुपश्या- मि हला स्वजनमाहवे ।। ३१ ।। न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुसानि च । किं नो राज्येन गोविंद किं भोग वि- तेन वा ॥ ३२ ॥ येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः मुसानि च । त इमेऽवस्थिता युद्ध प्राणांस्त्यक्ता धनानि च ।। ३३ ।। आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पानाः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥ एतान्न हंतुमिच्छामि मतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥ निहत्य धार्तराष्ट्रानः का ·श्रीमद्भगवद्गीता । प्रीतिः स्थाअनार्दन । पापमेवाश्रयेदसान्हवतानाततायिनः ॥३६ ॥ तसानाही वयं हतुं धार्तराष्ट्रान्सबांधवान् । स्वजनं हि कथं हवा सुखिनः साम माधव ॥ ३७ ।। यद्यप्यते न पश्यति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोपं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥ कथं न ज्ञेयमसाभिः यापादसान्निवर्तितम् कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ कुलक्षये प्रण- श्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभि- भवत्युत ॥ ४० ॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥४१॥ संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च । पतंति पितरो हेपां लप्सपि- डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ दोपरतः कुलमानां वर्णसंकरकारकः । उत्साचत जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥ उत्सन- कुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवती- त्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ अहो बत महत्पापं कर्तु व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हंतुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।। ४६ ।। संजय उवाच ।। एवमुक्खार्जुन: संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसज्य सशरं चापं शोकसंवि- ममानसः ॥ ४७ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मवि- द्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥१॥ ॥ संजय उवाच ॥ तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्ष- णम् । विपीदंतमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥१॥ श्रीभः.. गवानुवाच ॥ कुतस्ता कश्मलमिदं विषमे समुपति

·૨૪૮
वेदान्तसमुच्चयः ।
अनार्यजुष्टमस्वय॑मकीर्तिकरमर्जुन ।। २॥ लैन्यं मा स गमः
पार्थ नैतत्वम्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं सक्लोत्तिष्ठ परंतप
॥३॥ अर्जुन उवाच ॥ कथं भीप्ममहं संख्ये द्रोणं च
मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजा परिम्दन ॥४॥
गुरूनहला हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं मैक्ष्यमपीह लोके ।
हखार्थकामांस्तु गुरुनिहैव भुंजीय भोगात्रुधिरप्रदिग्धान् ।।५।।
न चैतद्वियः कतरनोगरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हवा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः
॥६॥कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि खां धर्मसंमूढचे-
ताः। यच्छ्रेयः स्यानिश्चितं हि तन्मे शिप्यस्तेऽहं शाधि मां
खां प्रपन्नम् ॥ ७॥ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यन्छोक-
मुच्छोपणमिद्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुरा-
णामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्ला
हुपीकेशं गुडाकेशः परंतप । न योरस्य इति गोविंदमुक्ता
तूणी बभूव है ॥ ९ ॥ तमुवाच हपीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विपीदंतमिदं वचः॥ १०॥ श्रीभगवा-
नुवाच ।। अशोच्यानन्वशोचस्तं प्रज्ञावादांश्च मापसे । गवा-
सूनगतामथ नानुशोचंति पंडिताः ॥ ११ ॥ न खेवाहं जातु
नासं न सं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे
वसमतः परम् ।। १२ । देहिनोऽसिन्यथा देहे कौमारं यौवनं
जरा । तथा देहांतरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३॥ मात्रा-
स्पर्शास्तु कौतय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोनि-
त्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥ यं हि न व्यथयंत्येते पुरुप
शुरूपर्पभ । समदुःखसुखं धीर सोऽमृतलाय कल्पते ॥ १५॥

·श्रीमद्भगवद्गीता। २४९ नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टान्तस्तनयोस्तत्वदर्शिभिः॥१६॥ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ॥ विनाशमव्ययसास न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अंतयंत इमे देहा नित्यसोक्ताः शरीरिणः । अना- शिनोऽप्रमेयस्य तसाधुध्यस्व भारत ॥ १८॥ य एनं वत्ति हंतारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हंति न हन्यते ॥ १९॥ न जायते नियत वा कदाचिनायं भूखा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥ वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं यातयति हंति कम् ॥ २१ ।। वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥ नैनं छिंदति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोपयति मारुतः॥ २३ ॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽयमलेद्योशोप्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ अव्यक्तोऽयमचिंत्योऽयम- विकार्योऽयमुच्यते । तसादेवं विदिबैन नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।। तथापि वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ जातसहि भुवो मृत्युर्भुवं जन्म मृतस्य च । तमादपरिहार्येऽर्थे न सं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमार्यवद्वदति तथैव चान्यः । आय- वचैनमन्यः मृणोति धुलाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।। २९ ।।

·वेदान्तसमुभयः । देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥ स्वधर्ममपि चावश्य न विकं- पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस न विद्यते॥३१॥ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभंते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥ अथ चेचमिमं धर्मा संग्रामं न करिष्यसि । ततः सधर्म कीर्ति च हिता पापमवा- स्यसि ॥३३॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यति तेऽव्ययाम्। संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ भयाद्रणादु- परतं मंसते खां महारथाः। येषां च त्वं बहुमतो भूखा यास्यसि लायवम् ॥ ३५ ॥ अवाच्यवादांश्च बहून्वदिप्यंति तवाहिताः। निंदतस्तव सामर्थ्य ततो दुःसतरं नु किम् ॥ ३६॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जिला वा भोक्ष्यसे महीम् । तसादुनिष्ठ कौतेय युद्धाय कृतनिश्चयः ।। ३७ ॥ सुपदुःये समे कृता लाभालाभौ जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यस्य नै पापमवाप्स्यसि ॥३८॥ एपा तेऽभिहिता सांख्ये युद्धिर्योग सिमां भृणु । युद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबंध महास्यसि ।। ३९ । नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥ व्यवसायात्मिका चुदिरेकेह कुरुनंदन । बहु- शासाह्यनंताश्च युद्धयोऽव्यवसायिनाम् ।। ४१ ।। यामिमां पुष्पितां वाचं नवदंत्यविपश्चितः । वैदवादरताः पार्थ नान्यद- स्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफल- प्रदाम् । क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यगति प्रति ॥ ४३ ॥ मोगैश्वर्यप्रसक्तानां नयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधी न विधीयते ॥४४॥ प्रैगुण्यविपया वेदा निर्सगुण्यो ·श्रीमद्भगवद्गीता। २५१ भवार्जुन । निद्वंद्वो नित्यसखस्थो नियोगक्षेम आत्मवान्।।४५|| यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्म- णस्य विजानतः ॥४६॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदा- चन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संगोऽस्वकर्मणि ॥ १७ ॥ योगस्थः कुरु कर्माणि संगं त्यक्ता धनंजय । सिद्धयसिद्ध्योः समो भूखा समसं योग उच्यते ॥४८॥ दूरेण वरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । घुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुप्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥५०॥ कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्ता मनीषिणः । जन्मबंधविनिर्मुक्ताः पदं गच्छंत्यनामयम् ॥५१॥ यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गंतासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५२॥ श्रुतिविप्रतिपन्ना ने यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥५३॥ अर्जुन उवाच॥ स्थितप्रज्ञस का भाषा समाधिस्सस केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत प्रजेत किम् ॥५४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनो- गतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५॥ दुखेष्वनुद्विममनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयकोषः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६ ॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनंदति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।५७।। यदा संहरते चायं कूर्मोऽगानीव सर्वशः। इंद्रियाणींद्रियार्थे- भ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। ५८ ॥ विपया विनिवर्तते निरा. हारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥५९।। यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इंद्रियाणि प्रमाथीनि ·२५२ वेदान्तसमुच्चयः । हरति प्रसभं मनः ॥६०॥ तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । चशे हि यसेंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥ ध्यायतो विषयान्पुंसः संगस्तेपूपजायते । संगात्सं- जायते कामः कामाक्रोधोभिज्ञायते ॥ ६२॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाबुद्धिनाशो चुद्धिनाशात्प्रणश्यति ।। ६३ ॥ रागद्वेषवियुक्तस्तु विपयानि- द्रियैथरन् । आत्मवश्यविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥६४॥ प्रसादे सर्वदुःखाना हानिरस्योपजायते । प्रसनचेतसो ह्याशु घुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शांतिरशांतस्य कुतः सुखम् ॥६६॥ इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस हरति प्रज्ञा पापु चमियांभसि ॥६७॥ तसायस महाबाहो निगृहीत्तानि सर्वशः । इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। ६८ ।। या निशा सर्वभूतनां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ।। आपूर्यमाणमचल- प्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशंति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशंति सर्वे स शांतिमामोति न कामकामी ११७०॥ विहाय कामान्य: सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शांतिम- धिगच्छति ॥ ७१ ।। एपा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थिसास्यामंतकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥ इति श्रीम० सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अर्जुन उवाच ॥ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता धुद्धिर्ज- नार्दन । तत्कि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥१॥ व्यामिश्रणेच वाक्पेन बुद्धि मोहयतीव मे । तदेक बद निश्चित्य .

·श्रीमद्भगवद्गीता ।
२५३
येन श्रेयोऽहमामुयाम् ॥ २॥ श्रीभगवानुवाच ॥ लोके-
मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्तो मयानघ । ज्ञानयोगन सां.
ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३॥न कर्मणामनारंभान-
कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति
॥ ४ ॥ न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते
झवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५॥ कर्मेंद्रियाणि संयम्य
य आस्ते मनसा सरन् । इंद्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचार:
स उच्यते ॥ ६॥ यस्विद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥७॥ नियतं कुरु
कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयात्रापि च ते न मसि-
छेदकर्मणः ॥८॥ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबंधनः।
तदर्थ कर्म कौंतेय मुक्तसंगः समाचर ।। ९ ।। सहयज्ञाः प्रजाः
सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेप चोस्तिष्ट-
कामधुक् ।। १० । देवान्भावयतानेन ते देवा भावयंतु वः ।
परस्परं भावयतः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ इष्टान्भोगान्हि
वो देवा दास्यते यज्ञभाविताः । तैर्दवानप्रदायभ्यो यो भुक्त
स्तेन एव सः ॥ १२ ॥ यज्ञशिष्टाशिनः संतो मुच्यते सर्वकि-
ल्यिौः । भुंजते ते वर्ष पाया ये पचंत्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥
अन्नाद्भवति भूतानि पर्जन्यादनसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो
यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरस-
मुद्भवम् । तसात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिंद्रियारामो
मोघं पार्थ स जीवति ।। १६ ।। यस्वात्मरतिरेव स्वादात्मह-
तथ मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते॥१७॥

·वेदान्तसमुशयः। नव तस्स कृतनार्थो नाकृतेनेह कथन । न चास सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८॥ तसादसतः सततं कार्य फर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमामोति पूरुषः ॥ १९ ॥ कर्मणव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रहमेवापि संपदयातुमर्हसि ॥ २०॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठलदेवतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥ न मे पार्थान्ति कर्तव्यं निपु लोकेषु किंचन । नानवासमवाप्तव्यं वर्त एव र कर्मणि ॥ २२ ॥ यदि यहं न पर्तेयं जातु फर्मण्यतं. द्वितः । मम यमानुपतले मनुप्पाः पार्थ सर्वगः ॥२३ ॥ उत्मीदेपुरिमे लोका न हयां कर्म चदहम् । संकरस्य च कर्ता सामुपहन्यामिमाः प्रजाः ।। २४ ॥ सत्ताः कर्मण्यचिद्वांगो पधा नुनि भारत । पुर्याद्विदसिधागताभिकीयुलोकसंग्रहम् ॥ २५ ॥ न बुद्धिभेदं जनयेदनानां कर्मसंगिनाम् । जोपयत्स- चकर्माणि विद्वान्युक्तः ममाचरन ॥ २६ ॥ प्रातः क्रियमा- गानि गुणः कर्माणि गशः। अहंकाररिमृदात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥२७॥ तचवित्त महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्ने इति मला न माने ।। २८ ॥ पापसंमूढाः साने गुणकर्मगु । तानान्तरिदो मंदानुनलपिन्न पिचालय ॥ २९ ॥ मयि गर्याणि कर्माणि संन्यसान्यान्मतमा । निरा. गीनिर्ममो भूता युध्धय विगतः ॥ ३०॥ ये में मनमिदं निलमनुतिष्ट्रनि मानवाः । यदानोनयंतो मुन्यंत नेपि मभिः ॥ ३१ ॥ये वनदभ्यगयनो नानुनिऐति में मनम् । मजान रिमुढामान्विदि नहानचनमः ॥ ३२ ॥ राशं पाहत मनापानानवानपि । प्रकृति यांनि भूनानि निग्रहः कि ·२५५ श्रीमद्भगवद्गीता। करिष्यति ॥ ३३ ॥ इंद्रियसेंद्रियस्याथें रागद्वेपो व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेतो ह्यस्य परिपंथिनी ॥ ३४ ॥ श्रेयान्स्य- धर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥ अर्जुन उवाच । अथ केन प्रयु. क्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वाष्र्णेय बलादिव नियोजितः ।। ३६ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरि- णम् ।। ३७ ।। धूमेनात्रियते वह्निर्यथाऽदर्शी मलेन च यथो- ल्वेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ । आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण काय दुप्पूरेणानलेन च ।। ३९ ।। इंद्रियाणि मनो घुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमो- हयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम् ।। ४० ॥ तसात्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ।। ४१ ॥ इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा घुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥ एवं बुद्धः परं बुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरास- दम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूप. कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इमं विवस्वते योग प्रोक्तवानहमव्य- यम् । विवखान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽवयीत् ।।१।। एवं परंप- राप्राप्तमिमं राजपयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥२॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहसं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३॥ अर्जुन उवाच । अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेत- ·वेदान्तसमुच्चयः । द्विजानीयां खमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४॥ श्रीभगवानु- वाच । बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यह वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ।। ५।। अजोअपि सन्नव्ययात्मा भूनानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्म- मायया ॥६॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस तदाऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७॥ परित्रा- णाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८ ॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्खा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ वीतरागभयकोधा मन्मया मामुपाश्रिताः विहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ।। १० ।। ये यथा मां प्रपद्यते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥ कांक्षतः कर्मणां सिद्धि यजंत इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुप लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ।। १२ ।। चातुर्वर्ण्य मया सष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विधकर्तारम- व्ययम् ।। १३ ।।न मां कर्माणि लिंपति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥१४॥ एवं ज्ञाला कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तसाचं पूर्वः पूर्वतरं कृतम् ।। १५ ।। किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञासा मोक्ष्यसेशुमात् ॥१६॥ कर्मणो ह्यपि योद्धव्यं योद्धव्यं च विकर्मणः । अक- मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७॥ कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुप्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८॥ यस्य सर्वे समारंभाः कामसंकल्पव- ·२५७ श्रीमद्भगवद्गीता । र्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ॥ १९ ॥ त्यक्ला कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तो- ऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ २०॥ निराशीर्यतचित्तात्मा त्यसपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् ॥ २१ ॥ यदृच्छालामसंतुष्टो इंद्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धापसिद्धौ च कृतापि न नियध्यते ॥ २२ ॥ गतसंगस मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रवि- लीयते ॥ २३ ॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हवियाम ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गंतव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ देवमेवापरे यज्ञ योगिनः पर्युपासते । ब्रह्मानावपरे यज्ञं यज्ञेनवोपजुद्वति ॥ २५ ॥ श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमामिषु जुइति । शब्दा- दीन्धिपयानन्य इंद्रियाग्निपु जुवति ।। २६ ।। सर्वाणीद्रियक- आणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगानौ जुद्धति ज्ञानदी- पिते ॥ २७ ।। द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्या- यज्ञानयज्ञाच यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥ अपाने जुहति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुवा प्राणायामप- रायणाः ॥ २९ ॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुद्दति । सर्वेऽप्यते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मपाः ॥ ३०॥ यज्ञशिधाम- तभुजो यांति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतो. ऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१॥ एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे. कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञाखा विमोक्ष्यसे ॥३२॥ श्रेयान्द्रव्यमयावज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्न सेवया । उपदेक्ष्यति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्चदर्शिनः ॥ ३४ ॥ वे.स. १५ ·वेदान्तसमुधयः । यज्जाखा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पांडव ।। येन भूतान्यशेपेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५॥ अपिचेदसि पापेभ्यःसर्वेभ्यः पापकत्तमः । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥३६॥ यर्थवांसि समिद्धोनिमससात्कुरुतेर्जुन जानामिः मर्वक- माणि भम्ममाकुरुते तथा ॥ ३७॥ नहि ज्ञानेन सदृशं पवि. अमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विदति ।।३८ ।। श्रद्धावांल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेंद्रियः । ज्ञानं लम्मा परां शांतिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९॥ अज्ञवाद- धान संशयात्मा चिनश्यति । नायं लोकोम्ति न परो न मुसं संशयात्मनः ॥ ४० ॥ योगसंन्यम्तकर्मार्ण ज्ञानसंछिन्न- संगयम् । आत्मसंतं न कर्माणि निनभंति धनंजय ।। ४१ ।। सम्मादनानसंभूतं हत्म्यं नानासिनात्मनः । छिच्चैनं गंशयं योगमातिष्ठोशिष्ट भारत ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भग० नानवि- शानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ अर्जुन उवाच ॥ संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंमसि । य य एतयोग्फ उन्मे हि सुनिधितम् ।। १ ।। श्रीभगवानुवाच ।। संन्यानः कर्मयोगथ निःश्रेयसकरा- युभौ । वयोस्तु फर्मसंन्यामारकर्मयोगो विशिष्यते ॥२॥ नेयः म नित्यसंन्यासी यो न दृष्टि न कांक्षति । निद्वो हि महाराहो मुसंधात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥सांग्ययोगा पृथपाला: प्ररदंति न पंडिताः एकमप्यान्वितः गम्यगुमयोविंदत फलम् ॥४॥ यत्मांख्यः पाप्यते स्थानं तद्योगरपि गम्यते । एक सांस्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।। ५॥ संन्यामस्तु महागाहो दुसमामयोगतः । योगयुक्तो मुनिशन निरे- ·श्रीमद्भगवद्गीता । २५९ णाधिगच्छति ॥ ६॥ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७॥ नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्शृण्व- स्पृशञ्जिघनश्नन्गच्छन्स्वपन्धसन् ॥८॥ प्रलपन्विसृजन्गृह- बुन्मिपनिमिषन्नपि । इंद्रियाणां द्रियार्थेषु वर्तत इति धारयन् ॥९॥ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्ता करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ १०॥ कायेन मनसा बुद्ध्या केवलरिद्रियरपि । योगिनः कर्म कुर्वति संगं त्यक्साऽऽ- स्मशुद्धये ॥ ११ ॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्ता शांतिमा- मोति नैष्टिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो नियध्यते ॥ १२ ॥ सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्थास्ते मुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ।। १३ ।। न कर्तवं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥१४॥ नादत्ते कस्यचित्यायं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञाने- नावृतं ज्ञानं तेन मुह्यति जंतवः ॥ १५ ॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्प- रम् ॥ १६ ॥ तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणा: । गच्छं- त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिभृतकल्मपाः ॥ १७॥ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पंडिताः समद- शिनः ॥ १८॥ इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः। निर्दोपं हि समं ब्रह्म तसाह्मणि ते स्थिताः ।।१९ ।। न प्रह- प्यत्तियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्रह्मणि स्थितः ॥२०॥ बाह्यस्पर्शप्वसत्तात्मा विदत्या- मनि यत्सुसम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमनुते।२१।।

·२६० वेदान्तसमुच्चयः। ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आयंतचंतः कौतेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥ शनोतीहैव यः सोडं प्राक् शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ योऽतःसुखोंऽतरारामस्तांतर्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥ लभंते ब्रह्मनिर्वाण- मृपयः क्षीणकल्मपाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥ कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥ स्पर्शा- न्कृला बहिर्वाह्यांचक्षुधवांतरे भुवोः 1 प्राणापानी समाँ कसा नासाभ्यंतरचारिणी ।। २७ ।। यतेंद्रियमनोबुद्धिर्मुनिक्षिपरा- यणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥ भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां शाखा मां शांतिमृच्छति ॥ २९॥ इति श्रीमद्भगः संन्यासयोगो नाम पंचमोऽध्यायः ॥५॥ श्रीभगवानुवाच ।। अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म फरोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरगिर्नचाक्रियः ॥१॥ यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि यांडव । न ह्यसंन्यस्तसं- कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥ आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥ यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मखनुपजते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढतदोच्यते ।। ४ ।। उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानम- वसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मय रिपुरात्मनः ॥ ५॥ बंधुरात्माऽमनस्तस्स येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मय शत्रुवत् ॥ ६॥ जितात्मनः प्रशांतस्य पर- ·श्रीमद्भगवद्गीता। मात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥७॥ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेंद्रियः । युक्त इत्यु- च्यते योगी समलोटाश्मकांचनः ॥८॥ सुहन्मित्रायुदासी- नमध्यस्थद्वेप्यवंधुपु । साधुप्यपि च पापेषु समबुद्धिविशिष्यते ॥९॥ योगी युंजीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥१०॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाग्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चलाजिनकुशो- त्तरम् ॥ ११ ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृता यतचिचेंद्रियक्रियः । उपविश्यासने युंज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥१२ ।। समं काय- शिरोग्रीवं धारयनचलं स्थिरः । संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं खं दिश- शानवलोकयन् ॥ १३ ॥ प्रशांतात्मा विगतभीब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्ती युक्त आसीत मत्परः ।।१४।। युंजन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शांति निर्वाणप- रमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५॥ नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकांतमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥ युक्ताहारविहारस युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तखामाय- बोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥ यदा चिनियतं चित्त- मात्मन्येवावतिष्ठते । नि:स्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ।। १८ ।। यथा दीपो निवातस्थो मेंगते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युजतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यनात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥ सुखमात्यंतिकं यत्तद्बुद्धिनासमतींद्रियम् । वेनि यत्र न चवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यसिन्स्थितो न ·२६२ वेदान्तसमुच्चयः। दुःसेन गुरणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥ तं विद्याद्दुःससंयोग- चियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्ण- चेनसा ॥ २३ ॥ संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्ता सर्वानशेपतः । मनसवेंद्रियग्राम विनियम्प समंततः ॥ २४ ॥ शनैःशनरूपर- मेहुया धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृता न किंचिदपि चिंतयेत् ॥ २५ ॥ यतो यतो निश्वरति मनचंचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥ प्रशांतमनसं ह्येनं योगिनं मुसमुत्तमम् । उपति शांतरजसं ब्रह्मभूतमकल्मपम् ।। २७ ।। युंजन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मपः । सुसेन अत्मसंस्पर्शमत्यंत सुसमश्नुते ॥ २८॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षत योगयुक्तात्मा सर्वा समदर्शन: 1॥ २९ ॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥ सर्वभूतस्थित यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तत ॥३१॥ आत्मीपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन । सुसंवा यदि वा दुःरां म योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥ अर्जुन उचाच ॥ योऽयं योगस्सया प्रोक्तः माम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चंचलखास्थिति स्थिराम् ॥ ३३ ॥ चंचलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलयदृढम् । तस्साह निग्रहं मन्ये वायोरिच सुदुप्फरम् ॥ ३४ ॥ श्रीभगवानुवा- च॥ असंशयं महायाहो मनो दुनिग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कतिय बैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥ असंयतात्मना योगो दुष्पाप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शायोमासुमु- पायतः ॥ ३६ ।। अर्जुन उवाच ॥ अयतिः श्रद्धयोपेतो ·.श्रीमद्भगवद्गीता । २६३ योगाचलितमानस: 1 अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गति कृष्ण गच्छति ॥ ३७॥ कचिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥ एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । सदन्यः संशयसास्य छत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । नहि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गविं वात गच्छति ॥४०॥ प्राप्य पुण्यकृताल्लोकानुपिता शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभष्टोऽभिजायते ॥४१॥ अथवा योगिनामेघ कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ तत्र तं बुद्धिसंयोग लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनंदन ॥४३॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते हवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥४४॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकि- विपः । अनेकजन्मससिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः । कर्मि- भ्यश्चाधिको योगी तस्सायोगी भवार्जुन ॥४६॥ योगिना- मपि सःपां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धायान्मजते यो मांस मे युक्ततमो मतः॥४७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता० अध्यात्मयोगो नाम पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युंज- न्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ।।१।। ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेपतः । यज्ज्ञाला नेह भूयोऽन्यज्ञातव्यमवशिष्यते ।। २॥ मनुष्याणां सहस्रपु कश्चि- धनति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वत:

·२६४ वेदान्तसमुच्चयः ।। ३ ।। भूमिरापोऽनलो वायुः सं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं में भिन्ना प्रकृतिरएघा ॥४॥ अपरेयमितस्तन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीनभूतां महानाहो ययेदं धार्यते जगत् ।। ५ ॥ एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय 1 अहं कृत्तस्य जगतः प्रभः प्रलयस्तथा ।।६।। मत्तः परतरं नान्य- किचिदस्ति धनंजय । मयि सनमिदं पोतं म्ने मणिगणा इव ॥७॥ रसोऽहमासु कौतय प्रभामि शशिमूर्ययोः। प्रणवः सर्वदेषु शब्दः सं पौरुषं नृपु ॥ ८॥ पुण्यो गंधः पृथिव्यां च तेजश्चासि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपथामि तपस्विपु ॥९॥ बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । युद्धिषु. द्धिमतामसि तेजस्तेजस्विनामहम् ।। १०॥ पलं बलगतामसि कामरागविवर्जितम् । धर्माविरद्धो भूतेषु कामोऽसि भरतर्षभ ॥११॥ ये चैव सालिका भावा राजमास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विद्धि न सहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥ निमिर्गुणमय- रिभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥१३ ॥ देवी षा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यते मायामेतां तरंति ते ॥१४॥ न मां दुष्कृतिनो मूटाः प्रपद्यते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुरं भानमा. श्रिताः॥१५॥चतुर्विधा भजते मांजनाः सुकृतिनोऽर्जुन आों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥१६॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते 1 प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ १७ ॥ उदाराः सर्व एवंते ज्ञानी सात्मैव में मतम् । । आस्थित्तः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ॥१८॥ रहना जन्मनामते ज्ञानवान्मा प्रपद्यते। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा ·श्रीमद्भगवद्गीता। सुदुर्लभः ॥ १९ ॥ कामस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यतेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥ यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचला श्रद्धा तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्त- साराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ।। २२ ।। अंतवत्तु फलं तेपां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देव- यजो यांति मद्भक्ता यांति मामपि ।। २३ ।। अव्यक्त व्यक्ति- मापन्नं मन्यते मामबुद्धयः । परं भावमजानंतो ममाव्ययमनु- त्तमम् ।। २४ ।। नाहं प्रकाश: सर्वस्व योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ।। २५ ।। वेदाई समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ।। २६ ।। इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यांति परंतप ।। २७ ।। येषां स्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । तेद्वंदमोहनिर्मुक्ता भजते मां रद्ध- व्रताः ॥ २८ ॥ जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतंति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृल्समध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥ साधि- भूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विर्युक्तचेतसः॥३०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतायां ज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ अर्जुन उवाच किं तद्ब्रह्म किमध्यात्म कि कर्म पुरुषो- त्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैव फिमुच्यते ।। १ ।। अधि- यज्ञः कथं कोच देहेसिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २॥ श्रीभगवानुवाच ।। अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्ग:

·वेदान्तसमुच्चयः । कर्मसंज्ञितः ॥३॥ अधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।। ४ ।। अंतकाले च मामेव सरन्मुक्ला कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्धावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥ यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यंते कलेवरम् । तं तमेवैति कौंतेय सदा तावमायितः ॥ ६ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धि- मिप्यस्यसंशयम् ॥७॥ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्य- गामिना । परमं पुरुष दिव्यं याति पार्थानुचिंतयन् ॥ ८॥ कवि पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस धातारमचिंत्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ।। ९ ।। प्रयाण- काले मनसाञ्चलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव । ध्रुवोमध्ये प्राणमावेश्य सम्यक स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥ यदक्षरं वेदविदो वदंति पिशंति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छंतो ब्रह्मचर्य चरति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥ सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुद्धय च । साधायात्मनः प्राणमास्थि- तो योगधारणाम् ॥ १२ ॥ अमित्येकाक्षरं ब्रह्म च्याहरन्माम- नुसरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ।।१३।। अनन्यचेताः सततं यो मां सरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस योगिनः ॥१४॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःसालयमशाश्वतम् । नामुवंति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥ १५ ।। आननभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौतेय पुनर्जन्म न विद्यते ।। १६ ।। सहस्रयुगप- यंतमहर्यब्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्रां तो तेव्होरात्रविदो जनाः ॥१७॥ अव्यक्तायक्तयः सर्वाः प्रभवत्यहरागमे ।

·श्रीमद्भगवद्गीता। राज्यागमे प्रलीयते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥१८॥ भूतग्रामः स एवायं भूखा भूखा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्सहरा- गमे ॥१९॥ परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। या स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥२०॥ अव्यक्तो- ऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्ततेतद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥ पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्वन- न्यया । यस्यांतःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥ यत्र काले खनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यांति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ।। २३ || अग्निोतिरहः शुक्ला पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयावा गच्छंति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणाय- नम् । तत्र चांद्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥ शुल्लकृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्ति- मन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ २६ ॥ नैते मृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेपु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ।। वेदपु यज्ञेषु तपासु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदिखा योगी परं स्थानमुपति चाद्यम् ॥ २८॥ इति श्रीमद्भगवद्रीता. योगशास्त्रेऽक्षरब्रह्मयोगो ना- माष्टमोऽध्यायः ॥८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसू- यो । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ञाला मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १॥ राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावममं धर्म्य सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २॥ अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप । अप्राप्य मां निवर्तते मृत्युसंसारवमनि ॥ ३॥ मया

·२६८
वेदान्तसमुज्ञयः।
ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमृतिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न
चाहं तेववस्थितः॥ ४ ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य में
योगमेश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ।।५।।
यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ! तथा सर्वाणि
भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥ सर्वभूतानि कौतेय प्रकृति
यांति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि फल्पादौ विसृजाम्यहम्
॥७॥ प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राम-
मिमं कृत्समवशं प्रकृतेर्वशात् ।। ८ ॥ न च मां तानि कर्माणि
निवति धनंजय । उदामीनवदासीनमसक्त तेषु कर्मसु ॥९॥
मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः मूयते सचराचरम् । हेतुनाऽनेन कतिय
जगद्विपरिवर्तते ॥ १० ॥ अपजानंति मां मूढा मानुपी तनु-
माश्रितम् । परं भावमजानंतो मम भूतमहेश्वरम् ॥११॥
मोघाशा मोप्रकर्माणो मोपनाना विचेतसःराक्षमीमामुरी नय
प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ।। १२ ।। महात्मानस्तु मां पार्थ देवी
प्रकृतिमाश्रिताः । भजत्यनन्यमनमो शाला भूतादिमव्ययम्
॥१३॥ सततं कीर्तयंतो मां यतंतच दृढन्नताः । नमस्संतश्च मां
मक्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४॥वानपजेन चाप्यन्ये यजतो
मामुपामते । एकलेन पृथान बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ १५॥
अहं फतुरहं यतः स्वधाहमहापधम् । मंत्रोहमहमेवाज्यमह:
मनिरहं हुनम् ॥ १६ ॥ पितामस जगतो माता धाता पिता-
महः । वयं पवित्रोकार साम यजुरेव च ॥ १७॥ गनि-
र्भः प्रभुः साक्षी नियामः शरणं मुहन् । प्रभवः प्रलयः म्यानं
निधानं बीजमन्ययम् ॥ १८ ॥ नपाम्यहमहं व निगृहाम्यु-
रएजामि च । अमृतं च मृत्युश्च सदमचाहमर्जुन ॥ १९ ॥

·श्रीमद्भगवद्गीता। विद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं पार्थयते । ते पुण्यमासाद्य सुरेंद्रलोकमन्नंति दिव्यान्दिवि देवभोगान्॥२०॥ ते तं भुक्ता स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशंति। एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभते ॥ २१ ॥ अनन्याचिंतयंतो मां ये जनाः पर्युपासते । तपां नित्याभियु- तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ २२ ॥ येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कोतेय यजंत्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानंति तत्वेनातथ्यवंति ते ॥ २४ ॥ यांति देवव्रता देवान् पितॄन्यांति पितृवताः । भूतानि यांति भूतेज्या यांति मद्याजिनोपि माम् ॥ २५ ।। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहतमन्नामि अयतात्मनः ॥ २६ ॥ यत्करोषि यदनासि यज्जुहोयि ददासि यत् । यत्त- पस्यसि कौतेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥ शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबंधनः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपै- प्यसि ॥ २८ ॥ समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ।। २९ ।। अपि चेत्सुदुराचारी भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मंतव्यः स- म्यग्थ्यवसितो हि सः॥३०॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्व- छांति निगच्छति । कौतेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रण- श्यति ॥ ३१ ॥ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयो- नयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रातेशी यांति परां गतिम् ।। ३२ ।। किं पुनाह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथा । अनि- त्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजख माम् ॥ ३३ ॥ मन्मना भव ·२७० वेदान्तसमुच्चयः। मद्भक्तो मयाजी मां नमस्कुरु | मामेवैयसि युक्त्तपमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्भगद्गीता० राजविद्याराज- गुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ श्रीभगवानुवाच ।। भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ न मे विदुः सुरगणाः प्रभरं न महर्पयः । अहमादिहि देवानां महोणां च सर्वशः ॥ २॥ यो मामजमनादिं च वेत्ति लोक- महेश्वरम् । असंमूढः स मत्र्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ युद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्सं दमः शमः । मुसं दुःसं भवो भात्रो भयं चाभयमेव च ॥४॥ अहिसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवंति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥५॥ महर्पयः सप्त पूर्वे चखारो मनपस्तथा । माया मानसा जाता येपा लोक इमाः प्रजाः ।। ६ ।। एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तचतः । सोविकंपेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७॥ अह मर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मला भजते मां दुधा भारममन्विताः ॥ ८॥ मचित्ता मद्दतग्राणा बोधयंतः परस्परम् । कथयंतश्च मां नित्यं तुष्यति च रमंति च ॥९॥ तेपां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं पन मामुपयांति ते ।। १० ।। तैपामेगानुकंपार्थमहमज्ञान तमः । नाशाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भावता ॥ ११ ॥ अर्जुन उवाच॥परं ब्रह्म परं धाम पवितं परमं भवान्। पुरुपं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२॥ आहुस्खामृप्यः सर्व देवपि रदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चच नवीपि मे ॥ १३ ॥ सर्वमेतहतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

·श्रीमद्भगवद्गीता। .. नहि ते भगवन्ध्याक्ति विदुर्दैवा न दानवाः || १४॥ स्वयमे- वात्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुपोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५॥ वक्तुमर्हस्यशेपेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमास्वं व्याप्य तिष्ठसि ।।१६।। कथं विद्यामहं योगिस्तां सदा परिचितयन् । केषु केषु च भावेषु चिंत्योऽसि भगवन्मया ॥ १७॥ विस्तरेणात्मनो योगं विभूति च जनार्दन । भूयः कथय वृतिहि शृण्वतो नास्ति मेमृतम् ॥ १८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ हंत ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यंतो विस्तरस्य में ॥ १९ ॥ अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूनाशयस्थितः । अहमा- दिश्च मध्यं च भूतानामंत एव च ।। २० ॥ आदित्यानामहं विष्णुज्योतिपां रविरंशुमान् । मरीचिर्मगतामसि नक्षत्राणामह शमी ॥ २१॥ वेदानां सामवेदोसि देवानामसि पासवः । इंद्रियाणां मनश्चासि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥ रुद्राणां शंकरचासि वित्नेशो यक्षरक्षसाम् । बसूनां पावकश्चारिस मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥ पुरोधमां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ वृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कंदः सरसामसि सागरः ॥२४॥ महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽसि स्थावराणां हिमालयः ।। २५ ।। अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवीणां च नारदः । गंधर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६॥ उच्चैःश्रवसमधानरं विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेंद्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥ आयुधानामहं वजं धेनूनाम- सि कामधुक प्रजनश्चासि कंदर्पः सर्पाणामसि वासुफिः॥२८॥ अनंतश्रालि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामर्यमा ·२७२ वेदान्तसमुच्चयः। चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥ प्रहादश्वासि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेंद्रोऽहं चैनतेयश्च पक्षि- पणाम् ॥ ३० ॥ पवनः पयतामसि रामः शस्त्रभृतामहम् । झपाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामसि जाह्नवी ॥ ३१ ॥ सर्गाणा- मादिरंतश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥ अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासि- कस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥ मृत्युः सर्वहरवाहमुद्भवच भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वापच नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥ वृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छंदसामहम् । मासानां मार्गशीर्पोऽहमृतूनां कुसुमाकारः ॥३५ ।। यूतं छलयतामसि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽसि व्यवसायोसि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥३६॥ वृष्णीनां वासुदेवोऽसि पांडवानां धनंजयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७॥ दंडो दमयतामसि नीतिरसि जिगीपताम् । मौनं चैवासि गुह्यानां ज्ञान ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥ यञ्चापि सर्वभूतानां वीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥ नांतोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एप तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्वि- स्तरो मया ॥ ४०॥ यद्यविभूतिमत्सचं श्रीमर्जितमेव था। तत्तदेवारगच्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम् ॥ ४१॥ अथवा बहुनतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्सामेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता० विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

·श्रीमद्भगवद्गीता। २७३ अर्जुन उवाच ।। मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंशि- तम् । यत्चयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १॥ भवा- प्ययौ हि भूतानां श्रुती चिस्तरशो मया । बत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २॥ एवमेतद्यथात्य समात्मानं परमेश्वर । द्रएमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥३॥ मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रएमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पश्य मै पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥५॥ पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनी मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याथर्याणि भारत ॥६॥ इहैकसं जगत्कृतलं पश्याय सचराचरम् । मम दहे गुडाकेश यच्चान्यद्रष्टुमिच्छसि ॥७॥न तु मां शक्यसे द्रष्टमननव खचक्षुपा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमेश्वरम् ॥८॥ संजय उवाच ।। एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥ अनेकवकनयन- मनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिल्यानेकोधवायुधम् ॥१०॥ दिव्यमाल्यांवरघरं दिव्यगंधानुलेपनम् । सर्वाश्चर्य- मयं देवमनंतं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ दिवि सूर्यसहस्रस्य भवे. घुगपदुत्थिता । यदि माः सदृशी सा सादासस्तस्य महात्मनः ॥१२॥ तत्रैकसं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देव- देवस शरीरे पांडवस्तदा ॥ १३ ॥ ततः स विसपापिष्टो हप्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृतांजलिरभापत ॥ १४ ॥ अर्जुन उवाच ॥ पश्यामि देवास्तव देव देह सा- स्तथा भूतपिशेपसंघान् । प्रलाणमीशं कमलासनस्यपींग सा- .1.16 ·२७६ वेदान्तसमुच्चयः । परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च घाम लया ततं विश्व- मनंतरूप ॥ ३८॥ वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशांकः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृतः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥ नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनंतवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्व समालोपि ततोऽसि सर्वः ।। ४ ।। सखेति मला प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादा- स्प्रणयेन वापि ॥४१॥ यचाबहासार्थमसत्कृतोऽसि विहार- शय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये खामहमनमेयम् ।। १२ ।। पितासि लोकस्स चराचरस्य खमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न खत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये खामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोडुम् ।। ४४ ॥ अदृष्टपूर्व हपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव में दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥ किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि खां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्वे ।। ४६ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परदर्शि- वमात्मयोगात् तेिजोमयं विश्वमनंतमायं यन्म त्वदन्येन नं दृष्टपूर्वम् ।। ४७ ॥ न वेदयज्ञाध्ययनर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न सपोभिरुः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरु- प्रवीर ॥४८॥ मा ते व्यथा मा च चिमूटभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीममेदम् । व्यपेतमीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूप- ·૨ श्रीमद्भगवद्गीता मिदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥ संजय उवाच ॥ इत्यर्जुनं घासुदेव- स्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूला पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥५०॥ अर्जुन ज्वाच ॥ दृष्ट्वेदं मानुपं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमसि संवृत्तः सचेताः प्रकृति गतः ॥५१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः ॥ ५२ ॥ नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्ट दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३॥ मक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ ५४॥ मत्कर्मकृन्मत्यरमो मद्भक्तः संगवर्जितः । निवरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पांडव ॥५५॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्म विश्वरूपदर्शनं नाम- कादशोऽध्यायः ॥ ११॥ अर्जुन उवाच ॥ एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपा- सते। ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ।। मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपा- सते। श्रद्धया परयोपतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ ये सक्षरम- निर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ॥ सर्वत्रगचित्यं च फूटस्थमचलं भुवम् ॥३॥ संनियम्येन्द्रियग्राम सर्वत्र समबुद्धयः । ते मामुवंति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥शोऽधिकतरस्ते- पामन्यतासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिसं देवर- भिरवाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि फर्माणि मपि संन्यस्य मत्पराः । अनन्नव योगेन मां ध्यायंत उपामते॥६॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न.चिरापार्य

·वेदान्तसमुच्चयः।
मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७॥ मय्येव मन आधस मयि
पुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊध्वं न.संशयः
॥ ८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ।। ९ ।। अभ्यासे-
ऽप्यसमर्थोऽसि मकर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सि-
द्विभवाप्स्यसि ॥१०॥ अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तु मद्योगमा-
श्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥११॥
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्धयानं विशिष्यते । ध्यानाकर्म-
फलत्यागस्त्यागाच्छांतिरनंतरम् ॥ १२॥ अद्देष्या सर्वभूतानां
मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी
॥ १३ ॥ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पि-
तमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः ॥१४॥ यसानोद्विजते लोको
लोकानोद्विजते च यः । हामर्पभयोगर्मुक्तो यः स च मे प्रियः
॥१५॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारंभ-
परित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१६॥ यो न हृप्यति न
द्वेष्टि न शोचति न कांक्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्य:
स में प्रियः ॥ १७॥ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमा-
नयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः संगविवर्जितः ॥ १८॥ तु.
ल्यनिंदास्तुतिौनी संतुष्टो येनकेनचित् । अनिकेतः स्थिरमति-
भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९॥ ये तु धामृतमिदं यथोक्तं
पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव में प्रियाः
॥२०॥ इति श्रीमद भक्तियोगोनाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

·श्रीमद्भगवद्गीता।
२७९
अर्जुन उवाच ॥ प्रकृति पुरुष चैव क्षेत्र क्षेत्रशमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ।। (अय प्रक्षिमः) श्रीभग-
वानुवाच ॥ इदं शरीरं काय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो
वेत्ति तं माहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि
सर्वक्षेत्रेषु भारत ! क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनि यत्तज्ञानं मतं मम ॥२॥
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्र-
भावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ३॥ ऋपिभिबहुधा गीतं छंदो-
भिर्विविधैः पृथक् । प्रससूत्रपदथैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितः॥४॥
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इंद्रियाणि दशैकं घ
पंच चेंद्रियगोचराः ।। ५ ।। इच्छा द्वैपः सुखं दुःखं संघातथे-
तना धृतिः । एतत्क्षेनं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥६॥
अमानिसमदंमिलमहिंसाक्षांतिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं
स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एवं
च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् ॥ ८॥ असक्ति-
रनभिष्वंगः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तखमिष्टानिष्टो-
पपत्तिषु॥९॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसविखमरतिर्जनसंसदि ॥१०॥ अध्यात्मशाननि-
त्यसं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो-
.ऽन्यथा ॥ ११ ॥ ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्जाखाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्सरं ब्रह्म न सत्तन्नामदुच्यते ||१२|| सर्वतः पाणिपादं
तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमाहत्य तिष्ठति
।। १३ ।। सर्वेद्रियगुणाभासं सर्वेद्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्व-
भृचव निर्गुणं गुणभोक्त च ।। १५ ।। बाहिरंतश्च भूतानामचरं
चरमेव च । मूमलानदविज्ञयं दूरसं चांतिक च वत् ॥१५॥

·२८० वेदान्तसमुच्चयः। अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं असिष्णु प्रभविष्णु च ।। १६ ।। ज्योतिपामपि तज्ज्यो- तिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥१७॥ इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८॥ प्रकृति पुरुषं चैव वियनादी उभावपि । विकारांच गुणचिव विद्धि प्रक- तिसंभवान् ॥ १९ ॥ कार्यकारणकर्टले हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुपः मुखदुःसानां भोक्रले हेतुरुच्यते ॥ २० ॥ पुरुषः प्रकृ- तिस्थो हि भुक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसंगोऽस्य सदस- योनिजन्मसु ॥२१॥ उपद्रष्टानुमंता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽसिन्पुरुषः परः ।। २२ ॥ य एवं वेत्ति पुरुपं प्रकृति प गुणः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ।। २३ ।। ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मा- नमात्मना ! अन्ये सांख्यन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥२४॥ अन्ये खेवमजानंतः शुसान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरंयेर मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥२५॥ यावत्संजायते किंचित्सख स्थाव- रजंगमम् । क्षेत्रक्षेनमसंयोगानद्विद्धि भरतर्षभ ।।२६॥समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठतं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्यविनश्यंतं यः पश्यति स पश्यति ।। २७ ।। समं पश्यन् हि सर्वत्र समयस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनामानं ततो याति परां गतिम् ॥२८॥ मक- संप च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मा- नमकर्तारं म पश्यति ॥ २९ ॥ यदा भूतपथग्मावमेकम्यमनु- पश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३० ॥ अ. नादिवानिर्गुणतात्परमात्मायमव्ययः शरीरस्थोऽपि कतिय न ·श्रीमद्भगवद्गीता । करोति न लिप्यते ॥३१॥ यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देह तथात्मा नोपलिप्यते॥३२॥ यथा प्रकाशयत्येक कृतलं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्सं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमंतरं ज्ञान- चक्षुपा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यादि ते परम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीमद क्षेत्रक्षेत्रयविभागयोगो नाम प्रयोदशोऽध्या- यः॥१३॥ श्रीभगवानुवाच ॥ परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥१॥ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायते प्रलये न व्यथंति च ॥२॥ मम योनिमहब्रह्म तसिन् गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥ सर्वयोनिपु कौंतेय मूर्तयः संभवंति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥४॥ सवं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । नियति महाबाहो देहे देहिनम- व्ययम् ।। ५ ।। तत्र सलं निर्मललात्प्रकाशकमनामयम् । मुख- संगेन भाति ज्ञानसंगेन चानघ ॥६॥ रजो रागात्मकं विद्धि वृष्णासंगसमुद्भवम् । तमियभाति कौतेय कर्मसंगेन देहिनम् ।। ७ ।। वमस्तज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालसनिद्राभिस्तनिवभाति भारत ॥८॥ मलं सुसे संजपति रजः कर्मणि भारत | ज्ञानमात्य तु तमः प्रमादे संजपत्युत ।।९।। रजस्तमथाभिभूय ससं भवति भारत । रजः सर्व तमर्थव तमः सलं रजस्तथा ॥१०॥ सर्वदारेषु

·२८२
वेदान्तसमुच्चयः ।
देहेऽसिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं
सखमित्युत ॥ ११ ॥ लोभः प्रवृत्तिरारंभः कर्मणामशम:
स्पृहा । रजस्वेतानि जायते विद्ध भरतर्षभ ॥ १२ ॥
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिच प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायंते
विवृद्धे कुरुनंदन ।। १३ ।। यदा सखे प्रबुद्धे तु प्रलयं याति
देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥१४॥रजसि
प्रलयं गत्या कर्मसंगिषु जायते । तथा मलीनस्तमसि मृढयो-
निपु जायते ॥ १५॥ कर्मणः सुकृतस्याहुः सालिक निर्मलं
फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥१६॥
सखात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो
भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ ऊर्ध्व गच्छंति सवस्था मध्ये
तिष्ठति राजसाः । अपन्यगुणधृत्तिस्था अधो गच्छंति तामसा:
॥ १८ ॥ नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रटानुपश्यति । गुणे-
भ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति ॥ १९ ॥ गुणानेतान-
तीत्य श्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो-
अमृतमश्नुते ॥२०॥ अर्जुन उवाच ॥ कैलिगेस्त्रीन्गुणा-
नेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथं चास्त्रीन्गुणान-
तिवर्तते ॥ २१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ प्रकाशं च प्रवृत्ति
च मोहमेव च पांडव ।न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि
कांक्षति ॥ २२ ॥ उदासीनवदासीनो गुणों न विचाल्यते ।
गुणा वर्तत इत्येव योऽयतिष्ठति नैंगते ॥ २३ ॥ समदुःखसुखः
स्वस्थः समलोटाइमकांचनः ॥ तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनि-
दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारि-
पक्षयोः । सर्वारंभपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥२५॥

·श्रीमद्भगवद्गीता। २८३ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समती- त्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम- मृतस्यान्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकांतिकस्य च ।। २७ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गी० गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ श्रीभगवानुवाच ।। ऊर्ध्वमूलमधाशाखमश्वत्थं प्राहुरव्य- यम् । छंदांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१॥ अधश्चोर्ध्व प्रसूतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधच मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबंधीनि मनुष्यलोके ॥२॥ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नांतो न चादिन च संप्रतिष्ठा । अश्वत्यमेनं सुविसढमूलमसंगशस्त्रेण दृढेन छिवा ॥३॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यसिन्गता न निवर्तति भूयः । तमेव चाचं पुरुपं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी ॥४॥ निर्मानमोहा जितसंगदोपा अध्यात्मनित्या विनियतकामाः। द्वंद्वर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञगच्छंत्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥ न तद्भासयते सूर्यों न शशांको न पायकः । यद्गला न निव- तते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥ मर्मवांशो जीवलोके जीवभूतः सनावनः । मनःपठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्पति ॥ ७ ॥ शरीरं यदवामोति यच्चाप्युत्क्रामतीवरः । गृहीत्वतानि संयाति वायुगंधानिवाशयात् ॥ ८॥ श्रोत्रं चक्षुः सर्शनं च रसनं प्राणमेव च । अधिष्टाय मनवायं विषयानुपसेरते ॥९॥ उत्का- मंतं स्थितं वापि सुंजानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यति पश्यंति ज्ञानचक्षुषः ॥१०॥ यतो योगिननं पश्यंत्यात्म- ·२८४ वेदान्तसमुश्यः । न्यवस्थितम् । यततोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यत्यचेतसः॥१०॥ यदादित्यगतं तेजो जगदासयदेखिलम् । यचंद्रमसि यचानो तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥ गामाविश्य च भूतानि धार- याम्यहमोजसा । पुप्णामि चौपधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसा- स्मकः ॥ १३ ॥ अहं वैश्वानरो भूखा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥ सर्वस चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिझनमपोहनं च । वेदैश्च सबै- रहमेव वेद्यो वेदांतकृद्वेदविदेव चाहम् ।। १५ ।। द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरथाक्षर एव च । क्षर सर्वाणि भूतानि कूट- स्थोक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ उत्तमः पुरुपस्वन्यः परमात्मेत्युदा- हृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ यसाक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । गतोऽसि लोके दे च प्रथितः पुरुपोनमः ॥ १८॥ यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मा सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥ इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्धा धुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतामू० पुरु- पोत्तमयोगो नाम पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अभयं सतसंगुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थि- तिः । दानं दमश्च यज्ञश्व स्वाध्यायस्लप आर्जवम् ॥१॥ अहिंसा. सत्यमकोधस्त्यागः शांतिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलत्वं मार्दवं हीरचापलम् ।। २ ।। तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमा- निता । भवंति संपदं देवीमभिजातस्य भारत ॥३॥ दंभो दोभिमानश्च क्रोधः पारुभ्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमामुरीम् ॥ ४॥ देवी संपतिमोक्षाय निबंधायाः ·श्रीमद्भगवद्गीना। २८६ सुरी मता। माशुचः संपदं देवीमभिजातोऽसि पांडव ॥५॥ द्वी भूतसगी लोकेऽसिन्दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥६॥ प्रवृत्तिं च निवृत्ति चजना न विदुरा- सुराः। न शौचं नापि चाचारो न सत्यं वेषु विद्यते ॥७॥ अस- त्यमप्रतिष्ठते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्काम- हैतुकम् ॥८॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पयुद्धयः । प्रभ- चंत्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥९॥ काममाश्रित्य दुप्पूर दभमानमदान्विताः। मोहाद्गृहीत्वाऽसद्धाहान्प्रवर्तते चित्रताः ॥१०॥ चिंतामपरिमेयांच प्रलयांतामुपाश्रिताः। कामोपभोगप- रमा एतावदिति निश्चिताः ।। ११ आशापाशशतैर्वद्वाः काम- क्रोधपरायणाः। ईहने कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयात् ॥१शा इदमय मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥ असौ मया हतः शत्रुहनिप्पे चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥१४॥ आयोऽभिजनवानसि कोऽन्योऽस्ति सहशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५॥ अनेकवि- तविभ्रांता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेपु पतंति नरकेशुचौ ॥ १६ ॥ आत्मसंभाविताः स्तन्धा धनमानमदा- न्विताः । यजते नामयज्ञस्ते दंभेनाविधिपूर्वकम् ॥१७॥अहं- कारं बलं दर्प काम क्रोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपंतोऽभ्यम्यकाः ॥१८॥ वानई दिपतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीप्वय योनिषु ॥ १९॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यय कतिय वो यात्लघमां गतिम् ॥ २०॥ त्रिविषं नरकस्सेद ·वेदान्तसमुच्चयः। द्वारं नाशनमात्मनः ! कामः क्रोधस्तथा लोभस्तसादेतत्रयं त्यजेत् ॥ २१॥ एतैविमुक्तः कौतय तमोद्वारस्त्रिभिर्नरः। आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२॥ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥ तसाच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्या- कार्यव्यवस्थिता । ज्ञासा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥२४ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतामू० दैवासुरसंपद्विभागयोगो नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अर्जुन उवाच ॥ ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजते श्रद्धया- न्विताः। तेपां निष्ठा तु का कृष्ण सखमाहो रजस्तमः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ निविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । साखिकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥ सलानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥३॥ यजते सालिका देवा- न्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतगणांथान्ये यजते तामसा जनाः ॥ ४ ॥ अशास्त्रविहितं घोरं तप्यते ये तपो जनाः। दंभाइंकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥५॥ कर्पयंतः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवांत शरीरस्थं तान्यिद्ध्यासु- रनिश्पान् ॥६॥ आहारस्वपिसर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः। यत्रस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥७॥ आयुःसखव- लारोग्यमुखप्रीतिविवर्धनाः । रसाः लिग्धाः स्थिरा हया आहाराः साविकप्रियाः ॥ ८॥ कट्सम्ललवणात्युष्णतीक्ष्ण- लक्षविदाहिनः ॥ आहारा राजसस्पेष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥९॥ यातयामं गवरसं प्रति पर्युपितं च यत् । उच्छिष्टमपि ·२८७ श्रीमद्भगवढीता। चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १०॥ अफलाकांक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स साति- कः || ११ || अभिसंधाय तु फलं दंभार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ सं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२॥ विधिहीन- मसृष्टान्न मंत्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञ वामसं परि- चक्षते ॥ १३ ॥ देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्म- चर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।। १४ ।। अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५॥ मनःप्रसादः सौम्यतं मौनमात्मचिनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥ श्रद्धया परया तसं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकांक्षिभिर्युक्तः सालिकं परि- चक्षते ॥ १७ ॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दंभेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमधुवम् ।। १८ ।। मूढग्राहेणा- स्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वा तत्ताम- समुदाहृतम् ॥ १९ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिण। देश काले च पात्रे च तद्दानं सासिकं स्मृतम् ॥ २०॥ यतु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तदानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥ अदशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाच यज्ञाथ विहिताः पुरा ॥ २३ ॥ तसादोमित्युदाहृत्त यज्ञदानतपः- क्रिया प्रवर्तते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ।। तदित्यनभिसंघाय फलं यनवपःक्रिया: दानक्रियाच विविधाः क्रियते मोक्षकांक्षिभिः ।। २५ ।। सहारे साधुमारे च सदि- ·२८८ वेदान्तसमुञ्चयः। त्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्त कर्मणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति बोच्यते । कर्म चैव तदर्थीय सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेस नो इह ॥ २८॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता. श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ अर्जुन उवाच ॥ संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हपीकेश पृथकेशिनिपदन ॥१॥श्री. भगवानुवाच ॥ काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं माहुस्त्यानं विचक्षणाः॥२॥ त्या- ज्यं दोपयदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यामिति चापरे ॥ ३ ॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरत- सत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ ४॥ यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पापनानि मनीषिणाम् ॥ ५॥ एतान्यपि तु कर्माणि संग त्य- पला फलानि च । कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चित मतमुत्तम- म् ॥ ६॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्त- स्व परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७॥ दुःसमित्येव यत्क- मै कायक्लेशभयात्यजेत् । स कृसा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेर्जुन । संग त्यक्खा फलं चैव स त्यागः सालिको मतः ॥ ९॥ न वेश्य- कुशलं कर्म कुशले नानुपञ्जते । त्यागी सच्चसमाविटो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१०॥ नहि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेपवः।

·श्रीमद्भगवद्गीता । २८९ यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ अनिष्टमि- { मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । मवत्सत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां कचित् ॥ १२ ॥ पंचैतानि महाबाहो कारणानि निबोध में । सांख्ये कृतांते मोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१३॥ अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक चेष्टा दैवं चैवात्र पंचमम् ॥१४॥ शरीरवाश्मनोभिर्यत्कर्म प्रा- रभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पंचते तस्य हेतवः ॥१५|| तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान सं पश्यति दुर्मतिः॥१६॥ यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस न लिप्यते । हलापि स इमाँल्लोकान हैति न निवद्भयते ॥ १७॥ ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥१८॥ ज्ञानं कर्म च कर्ता च निधैव गुण- भेदतः । मोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥ सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तपु तज्ज्ञानं विद्धि सालिकम् ॥२०॥ पृथक्लेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथ- विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥२१॥ यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्ता- मसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ नियतं संगरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सालिकमुच्यते ।। २३ ॥ यत्तु कामे- प्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्रा- जसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥ अनुबंधं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरु- पम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥२५॥ मुक्त- संगोऽनवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्धयसिद्धयोनिर्विकारः कर्ता सालिक उच्यते ॥ २६ ॥ रागी कर्मफलपेप्सुनुन्धो .स. १९ ·२९० वेदान्तसमुच्चयः। हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥ अयुक्तः प्राक्तः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलस: विपादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥ युद्धेभैदै धृतत्रैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्वेन धनं- जय ॥२९॥ प्रवृत्ति च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयामये । वंध मोक्षं च या वेत्ति थुद्धिः सा पार्थ साखिकी ॥ ३० ॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति पुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता । सर्वार्थान् विपरीनांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः। योगेनान्यभिचारि- ण्या धृतिः सा पार्थ साविकी ॥ ३३ ॥ यया तु धर्मकामार्था- न् धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसंगेन फलाकांक्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ यया स्वमं भयं शोकं विपादं मदमेव च । न विमुंचति दुर्मधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५॥ सुसं लिदानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ।अभ्यासाद्रमत्ते यत्र दुःखां च निगच्छति ॥३६॥ यत्तदने विपमित्र परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सासिकं प्रोक्तमात्मवृद्धिप्रसादजम् ।। ३७॥ विपयेंद्रि- यसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणाम विपमिव सत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८॥ यदने चानुबंधे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालसप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ न तदति पृथिव्यां चा दिवि देवेषु चा पुनः । ससं प्रकृतिर्मुक्तं यदेभिः स्यानिमिर्गुणैः ॥४०॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवर्गुणैः ॥४१॥शमो दमस्त- पाशीचं शांतिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म ·श्रीमद्भगवद्गीता। २९१. सभावजम् ॥४२॥ीय तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षानं कर्म स्वभावजम् ॥४३॥ कृषिगोरक्षवा- णिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि खभावजम् ॥४४॥ स्खे खे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । सकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विंदति तच्छृणु ॥ ४५ ॥ यतः प्रय- निर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विदति मानवः ॥ ४६॥ श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्व- नुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् ॥४७॥ सहज कर्म कौतय सदोपमपि न त्यजेत् । सर्वारंभा हि दोपेण धूमेनानिरिचावृताः॥४८॥ असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः निष्कफेसिद्धिं परमांसंन्यासेनाधिगच्छति ॥४९॥ सिद्धि प्राप्तो यथा श्रम तथामोति निवोध मे । समासेनैव कौतेय निष्ठा ज्ञानस्स या परा ॥५०॥ युद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च शब्दादीन्विपयांस्त्यक्तारागद्वेपो व्यु- दस च ।। ५१ ॥ विविक्तसेवी लध्वाशी यतवाकायमानमः। ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥५२॥ अहंकारं बलं दर्प काम क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शांतो नमभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्वासि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञासा विशते तदनंतरम् ॥ ५५ ॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मध्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥५६॥ चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मचित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥ मचिचः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादा- ·२९२ वेदान्तसमुच्चयः । तरिप्यसि । अथ चेचमहंकारान्न भोप्यसि विनंक्ष्यसि ||५८॥ यदहंकारमाश्रित्य न योत्स इति मन्यसे । मिथ्यप व्यवसायस्ते प्रकृतिस्वां नियोक्ष्यति ।१५९॥ सभावजेन कौतेय निबद्धः स्पेन कर्मणा । कर्तु नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यसवशोऽपि तत् ।।६०॥ ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि मंत्रारूढानि मायया ॥ ६१ ।। तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन मारत | तत्प्रसादात्परां शांति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतं ॥६॥ इति से ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यतदशेपेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥ सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥६॥ मन्मना भव मदतो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥६५॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेक शरणं ब्रज। अहं सा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६॥ इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूप वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ।। ६७॥ य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेप्व- भिधासति । भक्ति मयि परी कृला मामेवेप्यत्यसंशयः ॥६॥ न च तसान्मनुप्येशु कश्चिन्मे प्रियकृतमः । भविता न च मे तसादन्यः नियतरो भुवि ॥ ६९ ॥ अध्येप्यते च य इमं धर्य संवादमाययोः) ज्ञानयजेन तेनाह मिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥ श्रद्धावाननमूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुन्ना शुभाँल्लोकरन्यानुयात्युण्यकर्मणाम् ॥७१॥ कचिदेवच्छतं पार्थ संयकाग्रेण चेतसा । कचिदज्ञानसंमोहः प्रनएस्ते धनं- जय ।। ७२ ।। अर्जुन उवाच ॥ नटो मोहः स्मृतिलब्धा सत्यमादान्मयान्युत । स्थितो मि गतसंदेहः करिष्ये बननं ·उत्तरगीता। तव ।। ७३ ॥ संजय उवाच ॥ इत्यहं वासुदेवस पार्थस च महात्मनः । संवादमिममीपमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥७४॥ च्यासप्रसादाछुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णा- त्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५।। राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवा- दमिममद्भुतम् । कैशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ।।७६ ॥ तच संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विसयो मे महान् राजन् हृप्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ।। यत्र योगे- श्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीजियो भूति(वा नीतिमतिर्मम ।। ७८॥ इति श्रीमद्भगवद्गीताम्पनिपत्सु ब्रह्म- विद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवाद संन्यासयोगो नामा- शादशोऽध्यायः॥१८॥ इति श्रीभगवद्गीतासमासा ॥३८॥ उत्तरगीता ॥ ३९ ॥ ॐ परमात्मने नमः ।। अर्जुन उवाच ॥ यदेकं निष्कलं ब्रह्म व्योमातीतं निरञ्जनम् । अप्रतर्यमविज्ञेयं विनाशोत्प- तिवर्जितम् ॥ १ ॥ कारणं योगनिर्मुक्तं हेतुसाधनवर्जितम् । हृदयाम्बुजमध्यसं शानशेयस्वरूपकम् । तत्क्षणादेव मुच्येत यज्ज्ञानाहि केशव ॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ साधु पृष्टं महाबाहो बुद्धिमानसि पाण्डव | यन्मां पृच्छसि तत्वार्थ- मशेपं प्रवदाम्यहम् ॥ ३॥ आत्ममत्रस्य हंसस्य परस्परसमन्व- यात् । योगेन गतकामानां भावना ब्रह्म चक्षते ॥ ४॥ शरी- रिणामजस्यान्तं हससं पारदर्शनम् । हंसो हंसाक्षरं च कुटसं यत्तदक्षरम् ॥५॥ तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जह्यान्मरणजन्मनी ॥६॥ काकीमुखककारान्त उकारशेवनाकृतिः । अकारस्य च ·२९४ वेदान्तसमुच्चयः । लुप्तस्य कोऽर्थः संप्रतिपद्यते ॥ ७॥ गच्छस्तिष्ठन् सदाकालं वायुवीकरणं परम् । सर्वकालप्रयोगेण सहस्रायुर्भवेन्नरः॥८॥ यावत्पश्येत् खगाकारं तदाकारं विचिन्तयेत् । खमध्ये कुरु चात्मानमात्ममध्ये च सं कुरु ॥९॥ आत्मानं खमयं कृता न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ १०॥ स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मवि- ब्रह्मणि स्थितः । बहियोम स्थितं नित्यं नासाग्ने च व्यवस्थि- तम् । निष्कलं तं विजानीयाच्छासो यत्र लयं गतः ॥ ११ ॥ पुटद्वयविनिर्मुक्तो घायुर्यत्र विलीयते । तत्र संस्थं मनः कृता ते ध्यायेत्पार्थ ईश्वरम् ॥ १२॥ निष्कलं तं विजानीयापह- मिरहितं शिवम् ॥१३॥ प्रभाशून्यं मनःशून्यं युद्धिशून्य निरामयम् । सर्वशून्यं निराभासं समाधिस्थस्य लक्षणम् । त्रिशन्यं यो पिजानीयात्स तु मुध्यत पन्धनात् ॥ १४ ॥ स्वयमुञ्चलिते देहे देही न्यस्तसमाधिना । निश्चलं तं विजानी- यात्समाधिसस लक्षणम् ॥ १५ ॥ अमात्रं शब्दरहितं खरव्य. अनवर्जितम् । बिन्दुनादकलातीतं यस्तं वेद स वेदवित् ॥१६॥ प्रा शानन विज्ञान क्षेये च हृदि संस्थिते । लब्धान्तिपदे देहे न योगो नैव धारणा ।। १७॥ यो दादी स्वरः प्रोक्तो वंदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः महे- श्वरः ।। १८ ।। नावार्थी तु भवेत्तावद्यावत्पारं न गच्छति। उत्तीर्ण तु सरिस्पारे नावया कि प्रयोजनम् ॥ १९ ॥ ग्रन्थम- भ्यस्य मेधाची ज्ञानविज्ञानतत्परः । पलालमिप धान्यार्थी त्यजेद्वन्थमशेपतः ॥ २०॥ उत्काहस्तो यथाकालं द्रव्यमा- लोक्य तां त्यजेत् । मानेन यमालोक्य झानं पश्चात्परित्यजेद ॥२१ ) यथा मृतेन इस पयसा किं प्रयोजनम् । एवं तं ·. उत्तरगीता । २९५ परमं ज्ञाखा येदैर्नास्ति प्रयोजनम् ॥ २२ ॥ ज्ञानामृतेन हप्तस कृतकृत्यस योगिनः । न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चैन स तत्त्ववित ॥ २३ ॥ तैलधारमिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् । अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् ॥ २४ ॥ आत्मान- मरणिं कृता प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं. पश्येनिगूढयत् ॥ २५ ॥ तादृशं परमं रूयं स्मरेत्पार्थ धन- न्यधीः । विधमानिनिभं देवं पश्येदत्यन्तनिर्मलम् ॥ २६ ॥ दूरस्थोऽपि न दूरस्थः पिण्डस्थः पिण्डवर्जितः । विमलः सर्वदा देही सर्वव्यापी निरञ्जनः ॥ २७॥ कायस्थोऽपि न कायस्थः कायस्थोऽपि न जायते । कायस्थोपि न भुञ्जानः कायस्थोऽपि न बध्यते । कायस्थोऽपि न लिसः स्यात् कायस्थोऽपि न वाध्यते ॥२८॥ तिलमध्ये यथा तैलं क्षीरमध्ये यथा घृतम् । पुष्पमध्ये यथा गन्धः फलमध्ये यथा रसः ।। २९ । काष्ठामियप्रकाशेत आकाशे वायुवञ्चरेत् ॥३०॥ तथा सर्वगतो देही देहमध्ये व्यवस्थितः३शा मन:स्सो देहिनां देवो मनोमध्ये व्यवस्थितः। मनास्यं मनमध्यस्थं मध्यस्थ मनवर्जितम् ।मनसा मन आलोक्य स्वयं सिध्यन्ति योगिनः ॥ ३२ ॥ आकाशं मानसं कृखा मनः कृता निरास्पदम् । निश्चललं विजानीयात्समाधिस्सस्स लक्ष- .णम् ।। ३३ ।। योगामृतरसं पीसा वायुभक्षः सदा मुखी । यभमभ्यसते नित्यं समाधिर्मत्युनाशकः ॥ ३४॥ ऊर्यशून्य- मधाशून्यं मध्यशून्यं यदात्मकम् । सर्वशून्यं स आत्मति समा- घिस्सस्स लक्षणम् ॥ ३५ ॥ शून्यभावितभावात्मा पुण्यपापैः प्रमुच्यते ॥३६ ॥ अर्जुन उवाच ॥ अदृश्ये भावना नाम्ति दृश्यमेतद्विनश्यति । अवर्णमस्वरं ब्रह्म कथं ध्यायन्ति योगिनः ·वेदान्तममुचयः । ॥ ३७॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ऊर्ध्वपूर्णमधःपूर्ण मध्यपूर्ण यदात्मकम् । सर्वपूर्ण स आत्मेति समाधिस्थस्य लक्षणम् ॥ ३८॥ अर्जुन उवाच ॥ सालम्बस्याप्यनित्यत्वं निराल- म्यस्य शून्यता । उभयोरपि दोपतात्कथं ध्यायन्ति योगिनः ॥३९॥ श्रीभगवानुवाच ॥ हृदयं निर्मलं कृता चिन्त- पिखाप्यनामयम् । अहमेव इदं सर्वमिति पश्येत्परं सुखी ॥४॥ अर्जुन उवाच ॥ अक्षराणि समात्राणि सर्च विन्दुसमा- श्रिताः । विन्दुर्भिधति नादेन स नादः केन भिद्यते ॥४१॥ श्रीभगवानुवाच ।। अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः । धनरन्तर्गतं ज्योतिर्कोतिरन्तर्गतं मनः ॥ ४२ ॥ तन्मनो विलयं याति तद्विप्णोः परमं पदम् ॥ ओङ्का- रवनिनादेन यायोः संहरणान्तिकम् । निरालम्ब समुदिश्य यत्र नादो लयं गतः ॥ ४३ ॥ अर्जुन उवाच ॥ भिन्ने पश्चा- त्मके देह गते पञ्चसु पत्रधा । प्राणविमुक्ते देहे तु धर्माधर्मी क गच्छतः ॥४४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ धर्माधमी मन- चैव पञ्चभूतानि यानि च । इन्द्रियाणि च पश्चैव याथान्याः पञ्चदेवताः ॥ ४५ ॥ ताश्चैव मनसा सर्वे नित्यमेवामिमानतः। जीवन सह गच्छन्ति यावत्तत्वं न विन्दति ॥ ४६॥ अर्जुन षयाच ॥ स्थापरं जगम चर यत्किंचित्सचराचरम् । जीवा जीवन मिध्यन्ति स जीवः केन सिध्यति ॥४७॥ श्रीभ- गवानुवाच ॥ मुसनासिकयोर्मध्ये प्राणः संचरते सदा । आकाशः पिपते पाणंम जीवः केन जीवति ।। ४८॥ अर्जुन उवाच ॥ ब्रह्माण्डव्यापितं व्योम व्योना चावेष्टिवं जगत् । अन्वहिव तद्योम कथं देवो निरञ्जनः ॥ ४९ ॥ श्रीभ- ·उत्तरगीता। गवानुवाच ॥ आकाशो यवकाशश्च आकाशं व्यापितं च यत् । आकाशस्थ गुणः शब्दो निःशब्दं ब्रह्म चोच्यते ॥५०॥ अर्जुन उवाच ॥ दन्तोष्ठतालुजिहानामास्पदं यत्र दृश्यते अक्षरवं कुतस्तेषां क्षरखं वर्तते सदा ।। ५१॥ श्रीभगवा- नुवाच ॥ अयोपमच्यञ्जनमवरं चाप्यतालुकण्ठोष्ठमनासिक च । अरेखजातं परमूप्मवर्जितं तदक्षरं न क्षरते कथंचित् ॥ ५२ ॥ अर्जुन उवाच ॥ ज्ञाला सर्वगतं ब्रह्म सर्वभूताधि- वासितम् । इन्द्रियाणां निरोधन कथं सिध्यन्ति योगिनः ॥ ५३ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इन्द्रियाणां निरोधेन देहे पश्यन्ति मानवाः । देहे नटे कुतो बुद्धिर्बुद्धिनाशे कुतो जता ॥ ५४॥ तावदेव निरोधः साधावत्तसं न विन्दति । विदिते तु परे तत्चे एकमेवानुपश्यति ॥ ५५॥ नवच्छिद्रकृता देहाः स्रवन्ति गलिका इव । नैवं ब्रह्म न शुद्धं स्यात्युमान् ब्रह्म न विन्दतिः ॥ ५६ ॥ अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनि- मलः । उभयोरन्तरं ज्ञासा कस्य शौचं विधीयते ॥ ५७ ।। इत्युत्तरगीतायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ अर्जुन उवाच ॥ ज्ञासा सर्वगतं ब्रह्म सर्वतं परमेश्वरम् । अहंब्रह्मेति निर्देष्टुं प्रमाण तत्र किं भवेत् ॥१॥ श्रीभग- वानुवाच॥ यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् । अवि- शेषो भवेत्तद्वजीवात्मपरमात्मनोः ॥२॥ जीवें परेण तादात्म्यं सर्वगं ज्योतिरीश्वरम् ।प्रमाणलक्षणय स्वयमकाप्रवेदिना ॥३॥ अर्जुन उवाच ।। ज्ञानेनैव भवेज्ञेयं विदिखा तत्क्षणेन तु । ज्ञानमात्रेण मुच्येत किं पुनर्योगधारणा ॥४॥ श्रीभग- वानुवाच ॥ ज्ञानेन दीपित देह बुद्धिर्चमसमन्विता । ब्रह्म- ·२९८ चेदान्तसमुच्चयः। ज्ञानाग्निना विद्वानिदेहेत्कर्मबन्धनम् ॥५॥ ततः पवित्रं पर- मेश्वराख्यमद्वैनरूपं विमलाम्बराभम् । यथोदके तोयमनुप्रविष्टं तथात्मरूपो निरुपाधिसंस्थितः ॥ ६॥ आकाशवत्सूक्ष्मशरीर आत्मा न दृश्यते वायुवदन्तरात्मा । स बाह्यमभ्यन्तरनिश्च- लात्मा ज्ञानोल्कया पश्यति चान्तरात्मा ॥७॥ यत्र यन मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना । यथा सर्वगतं व्योम तत्र तत्र लयं गतम् ॥ ८॥ शरीरव्यापितं व्योम भुवनानि चतु- देश। निचलो निर्मलो देही सर्वव्यापी निरञ्जनः ।। ९ ।। मुहर्तमपि योगक्षेत्रासाने मनसा सह । सर्व तरति पाप्मानं तस्य जन्मशतार्जितम् ॥ १०॥ दक्षिणे पिङ्गला नाडी पहि- मण्डलगोचरा । देवयानमिति नेया पुण्यकर्मानुसारिणी॥११॥ इडा च वामनिवाससोममण्डलगोचरा । पित्यानमिति ज्ञेया चाममाश्रित्य तिष्ठति ॥ १२ ॥ गुदस्य पृष्ठभागेऽसिन् यीणा- दण्डस देहभृत् । दीर्घास्थि मूर्निपर्यन्तं ब्रह्मदण्डीति - कथ्यते ॥ १३ ॥ तसान्ते सुपिरं मूक्ष्म ब्रह्मनाडीति मूरिभिः ॥१४॥ इडापिगलयोर्मध्ये गुपुम्णा सुक्ष्मरूपिणी । तसाने सर्वर्ग सर्व यसिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १५॥ तस्सा मध्यगताः मूर्यसोमा- निपरमेश्वराः। भूतलोका दिशा क्षेत्रं समुद्राः पर्वताः शिला: ॥ १६ ॥ द्वीपाश्च निग्नगा वेदाः शास्त्रविद्याकलाक्षराः । स्वर: मत्रपुराणानि गुणार्थते च सर्वशः ।।१७ ॥ चीज बीजात्म- कास्तेपा क्षेत्रज्ञाः प्राणवायवः । सुषुम्णान्तर्गतं विश्वं तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ १८॥ नानानाडीप्रसवगं सर्वभूतान्तरा- स्मनि । ऊर्ध्वमूलमधःशारं वायुमार्गेण सर्वगम् ॥ १९ ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः स्युर्वायुगोचराः । कर्ममार्गेण सुपि- ·उत्तरगीता। २९९ रास्तिर्यशः सुपिरात्मकाः ॥ २० ॥ अधश्चोर्ध्वगतास्तासु नव- द्वाराणि रोधयन् । वायुना सह जीवोय ज्ञानी मोक्षमवाप्नु- यात् ॥ २१ ॥ अमरावतीन्द्रलोकेऽसिन्नासाग्रे पूर्वतो दिशि । अग्निलोको ह्यथ ज्ञेयश्चक्षुस्तेजोवती पुरी ॥ २२ ॥ याम्या संय- मनी श्रोत्रे यमलोक प्रतिष्ठितः । नतो ह्यथ तत्पार्धे नतो लोक आश्रितः ।। २३ ॥ विभावरी प्रतीच्यां तत्पष्ठ वारुणिका पुरी । वायोर्गन्धवती कर्णयाधै लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २४ ॥ सौम्या पुष्पवती सौम्ये सोमलोकस्तु कण्ठत्तः । वामकर्ण तु विज्ञेयो देहमाश्रित्य तिष्ठति ॥ २५॥ वामे चक्षुषि चशानी शिवलोको मनोन्मनी । मार्मिं ब्रह्मपुरी ज्ञेया ब्रह्माण्ड देहमा- श्रितम् ॥ २६ ॥ पादादधः शिवोऽनन्तः कालाग्निप्रलया- स्मकः । अनामयमधश्चोर्ध्व मध्यमं तु वहिः शिवम् ॥ २७॥ अधःपदोऽतलं विद्यात्पादं च वितलं विदुः । नितलं पादसंधि च सुतलं जहमुच्यते ॥ २८ ॥ महातलं च जानु सादूरदेशे रसातलम् । कटिस्तलातलं प्रोक्तं समपातालसंज्ञया ।। २९ ।। कालाग्निनरकं घोरं महापातालसंज्ञया । पातालं नाभ्ययोभागः भोगीन्द्रमणिमण्डलम् । वेष्टितः सर्वतोऽनन्तः स विग्रजीय- संज्ञकः ॥ ३० ॥ भूलोकं नाभिदेशं तु भुवोकं तु कुक्षितः। .हृदयं स्वर्गलोकं तु सूर्यादिग्रहतारकाः ॥ ३१॥ सूर्यसोममुन- क्षत्रं घुधशुक्रकुजागिराः । मन्दव सप्तमो ज्ञेयो धुवान्तः स्वर्ग- लोकतः ।। ३२॥ हृदये कल्पयन्योगी तसिन्सर्वमुखं भवेत् ॥ ३३॥ हृदयस्यमहर्लोकं जनोलोकं तु कण्ठतः । तपोलोकं भुवोर्मध्ये मूर्भि सलं प्रतिष्ठितम् ॥ ३४ ॥ ब्रह्माण्डरुपिणी पृथ्वी तोपमध्ये विलीयते । अमिना पच्यते दोयं वायुना .

·३०० वेदान्तसमुश्चयः। अस्पतेजलः ॥३५॥ आकाशं तु पिवद्वायुं मनथाकाशमेव च । युद्धयहंकारचित्तं च क्षेत्रत्रः परमात्मनि ॥३६॥ अहं अमेति मां ध्यायेदेकानमनसा सकृत् । सर्वं तरति पाप्मानं कल्पकोटिशतैः कृतम् ।। ३७ ॥ घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा | घटे नश्यति नाकाशं तहजीव इहात्मनि ॥४८॥ घटाकाशमिवात्मानं विलयं वेत्ति तत्चतः । स गच्छति निरा- लम्ब ज्ञानालोक्यं न संशयः ॥ ३९ ॥ तपर्पसहस्राणि चैक- पादस्थितो नरः । एकस्य ज्ञानयोगस्य कलां नार्हति पोडशीम् ॥४०॥ आलोड्य चतुरो चंदान् धर्मशास्त्राणि सर्वदा । यो चै ब्रह्म न जानाति दी पाकरसं यथा ।। ४१॥ यथा खर- चन्दनभारवाहो भारस्य वाहो न तु चन्दनस्य । एवं हि शाखाणि बन्यधीत्य सारं न जानन्सरवद्वत्सः ॥४२॥ अनन्तकर्म शौचं च जपो यज्ञस्तथैव च। तीर्थयात्रादिगमनं याव- नत्वं न विन्दति ॥४३॥ गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येक- वर्णता । क्षीरवत्पश्यते ज्ञानं देहिनां च गवां यथा ॥४४॥ अहंबदोति नियते मोक्षहेतुर्महात्मनाम् । द्वे पदे पन्धमोक्षाय न ममेति ममेति च ।। १५ ।। ममेति बध्यते जन्तुर्न ममेति विमुच्यते ॥ ४६॥ मनसो धुन्मनीभावात नवोपलभ्यते । यदा यात्युन्मनीभायं तदा तत्परमं पदम् ॥ १७ ॥ हन्यान्मु- ष्टिभिराकाशं क्षुधातः कण्डयत्नुपम् । नाहं नोति जानाति तस्य मुक्तिर्न जायते ॥४८॥ इति उत्तरगीतायां द्वितीयो- ऽध्यायः॥२॥ श्रीभगवानुवाच-अनन्तशाखं पहु पेदितव्यमल्पश्च कालो ववश्व विमाः । यत्मारभूतं तदुपासितव्यं हसो यथा ·उत्तरगीता । क्षीरमिवाम्युमिश्रम् ॥ १॥ पुराणं भारतं वेदः शास्राणि विविधानि च । पुत्रदारादिसंसारो योगाभ्यासस्य विभका।। इदं ज्ञानमिदं शेयं यत्सर्व ज्ञातुमिच्छति । अपि वर्षसहस्रायु: शास्त्रान्तं नाधिगच्छति ॥ ३ ॥ विज्ञेयोऽक्षरतन्मात्रो जीवितं चापि चञ्चलम् । विहाय शास्त्रजालानि यत्सारं तदुपास्थताम्॥४॥ पृथिव्यां यानि भूतानि जिद्दोपस्थनिमित्तकम् । जिहोपस्थपरि- त्यागे पृधिव्यां किं प्रयोजनम् ॥५॥ तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पापाणमृन्मयान्। योगिनो न प्रपद्यन्त आत्मज्ञानपरायणाः ॥६॥ अभिर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि देवतम् । प्रतिमा- स्वल्पयुद्धीनां सर्वत्र समदर्शिनाम् ॥७॥ सर्वशवस्थित शान्तं न प्रपश्येजनार्दनम् । ज्ञानचक्षुर्विहीनखादन्धः सूर्यमिवोदितम् ।।८ यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र परं पदम्। तत्र तत्र परं ब्रह्म सर्वत्र समवस्थितम् ॥९॥ दृश्यन्ते दृशिरूपाणि गगनं भाति निर्मलम् । अहमित्यक्षरं ब्रह्म परमं विष्णुमव्ययम् ॥ १० ॥ दृश्यते चेत्खगाकारं खगाकारं विचिन्तयेत् । सकलं निष्कलं सूक्ष्म मोक्षदारेण निर्गतम् ॥ ११ ॥ अपवर्गस्य निर्वाणं परमं विष्णु- मव्ययम् । सर्वज्योतिनिराकारं सर्वभूतगुणान्वितम् ॥ १२ ॥ सर्वन परमात्मानं ब्रह्मात्मा परमव्ययम् ॥ १३ ॥ अहंबलेति यत्सर्व विजानाति नरः सदा । हन्यात्स्ययमिमान्कामान्सर्वाशी सर्वविक्री । सर्व निपिद्धं कृतापि कर्मभिर्न स पंध्यते ॥१॥ निमिपं निमिपा वा शीताशीवनिवारणम् । अचला करावे भक्तिर्षिभवः किं प्रयोजनम् ॥ १५ ॥ भिक्षानं देहरक्षाधं वर्स शीतनिवारणम् । अश्मानं च हिरण्यं च शाकं शाल्योदनं तथा । समानं चिन्तयेद्योगी यदि चिन्लमपेक्षते ॥ १६ ॥ भूतवस्तु- .

·वेदान्तसमुच्चयः।
न्यशोचिले पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १७ ॥ आत्मयोगमवोचद्यो
भक्तियोगशिरोमणिः । तं वन्दे परमानन्दं नन्दनन्दनमीश्वरम्
।। १८ ।। इत्युत्तरगीतायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
इति श्रीउत्तरगीतासमाता ॥ ३९ ॥
ब्रह्मसूत्राणि ॥ ४०॥
प्रथमाध्याये प्रथमः पादः ॥ १॥१॥
ॐ परमात्मने नमः ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ जन्मा-
घस्य यतः ।।२।। शास्त्रयोनिसात् ॥३॥ तत्तु समन्वयात् ।।४।।
ईक्षते शब्दम् ॥ ५ ॥ गौणश्चैन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ तनिष्ठस्य
मोक्षोपदेशात् ॥ ७॥ हेयखावचनाच ॥८॥ स्वाप्ययात् ।।९॥
गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ श्रुतलाच ॥ ११॥ आनन्दमयो-
sभ्यासात् ।। १२ ।। विकारशब्दानेति चेन्न प्राचुर्यात् ।।१३।।
तद्धेतुन्यपदेशाच ॥ १४॥ मात्रवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥
नेतरोऽनुपपनेः ॥ १६ ॥ भेदव्यपदेशाच ॥ १७ ॥ कामाच
नानुमानापेक्षा ।।१८।। असिन्नस्य च तद्योग शास्ति ॥ १९ ॥
अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २०॥ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २१ ॥
आकाशस्तल्लिङ्गात् ।। २२ ।। अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ ज्यो-
तिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ छन्दोभिधानामेति चेन्न तथा
घेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम् ।। २५ ।। भूतादिपाद-.
व्यपदेशोपपत्तथैवम् ॥ २६ ॥ उपदेशभेदानेति चेनोमयसि-
न्नप्यविरोधात् ।। २७ ।। माणस्तथाऽनुगमात् ॥ २८॥ न वक्त
रात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा धसिन् ॥ २१ ॥
शास्त्रदृष्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३० ॥ जीवमुख्यप्राणलि-
गान्नेति चेनोपासाविष्यादाश्रितसादिह नद्योगात् ॥ ३१ ॥

·ब्रह्मसूत्राणि ।.
अथात एकत्रिंशत् ॥ इति वैयासिक्यां शारीरकमीमांसायां
प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥१॥
प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ॥ १ ॥२॥
सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ।। २।।
अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ कर्मकर्टव्यपदंशाच ॥४॥
शब्दाविशेषात् ।। ५ ।। स्मृतेश्च ॥ ६ ॥ अर्भकौकस्वात्तद्व्यपद-
शाच नेति चेन्न निचाय्यतादेवं व्योमवञ्च ॥७॥ सम्भोग-
प्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ।। ८ ।। अत्ता चराचरग्रहणात् ।।९।।
प्रकरणाच ॥१०॥ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात
॥ ११॥ विशेपणाच ॥ १२ ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥१३॥
स्थानादिव्यपदेशाच ॥ १४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव
च ।। १५ ।। श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच ॥१६॥ अनव-
स्थितेरसम्भवाच नेतरः ॥ १७ ॥ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु
तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ न च सामितद्धर्माभिलापाद
॥ १९ ॥ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥ अह-
इयत्सादिगुणको धर्मोक्तेः॥२१॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां
च नेतरी ।। २२ ।। रूपोपन्यासाच ॥ २३ ॥ वैश्वानरःसा-
धारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ सर्यमाणमनुमानं स्यादिति
॥ २५ ॥ शब्दादिभ्योऽन्त प्रतिष्ठानाति चेन तथा दृष्ट्यु-
पदेशादसम्भवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ।। २६ ॥ जत एवं न
देवता भूतं च ॥ २७ ॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ।।
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ अनुस्मृतदरिः ॥३०॥
सम्पत्तैरिति मिनिस्तथा हि दर्शयति ।। ३१ ।। आमनन्ति
चनमसिन् ॥ ३२ ॥ सर्वत्र द्वात्रिंशत् ॥ आदिवः ॥ ६३ ॥

·३०४ वेदान्तसमुच्चयः। इति चैयासियां शारीरकमीमांसायां प्रथमसाध्यायस द्वितीयः पाद: ।।१॥२॥ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः॥१॥३॥ द्युम्वाद्यायतनं वशब्दात् ।। १ । मुक्तोपसृप्यन्यपदे- शात् ॥ २ ॥ नानुमानमतच्छन्दात् ॥ ३॥ प्राणभृच ॥४॥ भेदन्यपदेशात् ।। ५ ।। प्रकरणात् ॥ ६॥ सित्यदनाभ्यां च ।। ७ ।। भूमासम्प्रसादादध्युपदेशाद् ॥८॥ धर्मोपपत्तेश्व ॥ ६ ॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१०॥ सा च प्रशासनात् ।। ११ ।। अन्यभावच्यावृत्तेश्च ॥ १२॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशा- सः॥ १३ ॥ दहर उत्तरेस्यः॥१४॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५॥ धृतेश्च महिनोऽस्यासिनुपलब्धः ।॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥१७॥ इतरपरामर्शात्स इति चेना- सम्भवात् ॥१८॥ उत्तरायेदाविर्भूतस्वरूपस्तुं ॥ १९ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेतदुक्तम् ॥ २१ ॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ अपि च सर्यते ॥२३॥ शन्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारवाद ॥ २५ ॥ तदुपर्यपि पादरायणः सम्भवात् ॥२६॥ विरोध: कर्मणीति चैमानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यतम् ॥ २६ ॥ समाननामरूपत्वाचाऽवृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेथ ॥ ३०॥ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमि- नि: ।। ३१ । ज्योतिपि भावाच ॥ ३२॥ भावं तु वाद- रायणोति हि ॥ ३३ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणातदाद्रवणा- मुच्यते हि ॥ ३४ ॥ क्षपियसापगतश्चोत्तरत्र चत्ररथेन लि.

·ब्रह्मसूत्राणि । ङ्गात् ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शाचदभावाभिलापाच ॥३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥३७॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रति- पेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८॥ कम्पनात् ॥ ३९ ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ आकाशोऽर्थान्तरखादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ सुपु- युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥४२॥पत्यादिशब्देभ्यः॥४३॥ धुभ्या- द्यायतनं त्रिचखारिंशत् ॥ आदितः॥१०६॥ इति चैयासिक्यां शारीरकमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥१॥३॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १॥४॥ आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन शरीररूपकविन्यस्तगृहीते- दर्शयति च ॥१॥ मूक्ष्मं तु तदर्हखात् ॥ २॥ तदधीनसा- दर्थवत् ॥ ३॥ ज्ञेयतावचनाच ॥ ४ ॥ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥६॥ महद्वच ॥ ७॥ चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ ज्योतिरुपमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥ कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदवि. रोधः ॥ १० ॥ न सहयोपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥ प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥ १२॥ ज्योतिपकेपामस- त्यन्ने ॥ १३ ॥ कारणलेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तः ॥ १४॥ समाकर्पात् ॥ १५॥ जगदाचिसाद ॥ १६ ॥जीव- मुख्यप्राणलिङ्गानेति चेत्तयाख्यातम् ॥ १७ ॥ अन्यार्धन्तु जमिनिः प्रश्नन्याख्यानाभ्यामपि चयमेके ॥ १८॥ वाक्या- न्वयात् ॥ १९॥ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ उत्क: मिप्यत एवम्भावादियांडुलोमिः ॥ २१ ॥ अवस्थितरिति काशकृत्तः ॥ २२ ॥ प्रकृतिय प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोपा ने.स. २.

·वेदान्तसमुच्चयः।
॥ २३॥ अभिध्योपदेगाच ॥ २४ ॥ साक्षाचोभयाना-
नात् ।। २५ ।। आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ योनिश्च हि
गीयते ॥२७॥ एतन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥२८॥
आनुमानिकमष्टाविंशतिः ।। आदितः ।। १३४ ॥ इति वैया-
सिक्यां शारीरकमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस चतुर्थः पादः
॥१॥४॥ समाप्तः प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ॥२॥१॥
स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोप-
प्रसङ्गात् ।। १ ।। इतरेषां चानुपलब्धः ॥ २॥ एतेन योगः
प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥न पिलक्षणवादस्य तथा व शब्दा ॥१
अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ दृश्यते तु
॥ ६ ॥ असदिति चेन प्रतिषेधमात्रताम् ॥७॥ अपीती
तद्वत्मसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥९॥
स्वपक्षदोपाच ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति
चंदवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॥११॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि
व्याख्याताः ॥ १२ ॥ भोकापतेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत्
॥ १३ ॥ तदनन्यसमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ भावे
चोपलब्धेः ॥ १५॥ सच्चाचावरस ॥१६॥ असन्यपदेशा-
नेति चेष धर्मान्तरेण वाक्यशेपात् ।। १७ ।। युक्त शब्दान्त-
राञ्च ॥ १८॥ पंटवच ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादि ॥२०॥
इतरव्यपदेशादिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २१ । अधिकं तु
भेदनिर्देशात् ॥ २२॥ अश्मादिवञ्च सदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥
उपसंहारदर्शनामेति चेन्न क्षीरचद्धि ॥ २४ ॥ देवादिवदपि
लोके ॥ २५॥ कृतनासक्तिनिरवयवलशन्दकोपो वा ॥ २६ ॥

·ब्रह्मसूत्राणि । श्रुतेस्तु शब्दमूलखात् ॥ २७ ॥ आत्मनि चैवं विचित्राश्व हि ॥ २८ ॥ स्वपक्षदोपाच ॥ २९ ॥ सर्वोपता च तद्दर्शनाद ॥ ३० ॥ विकरणखान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ न प्रयोजन- वृत्त्वात् ॥ ३२ ॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ वैपम्य- नैपुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ न कर्मावि- भागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ उपपद्यते चाप्युपल- भ्यते च ॥३६॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥३७॥ स्मृतिः सप्तत्रि- शत् ॥ आदितः ॥ १७१ ॥ इति वैयासिक्यां शारीरकमीमां- सायां द्वितीयस्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥२॥१॥ द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥२॥२॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥२॥ पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानवस्थितेचानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥५॥ अभ्युप- ममेऽप्यर्थाभावात् ।। ६ ।। पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥७॥ अगिखानुपपत्तेच ॥ ८ ॥ अन्यथानुमिती च शश- क्तिवियोगात् ॥९॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ महद्दीर्घवद्वा इसपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ समवायाभ्युपगमाच साम्याद- नवस्थितेः ।। १३ ॥ नित्यमेव च मावात् ॥ १४ ॥ रूपा- दिमत्वाञ्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ उभयथा च दोपात् ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ समु- दाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्त्वा- दिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २०॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ·वेदान्तसमुच्चयः। ॥ २१. ॥ प्रतिसङ्ख्या प्रतिसयानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात ॥ २२ ॥ उभयथा च दोपात् ।। २३ ।। आकाशे चाविशेषाद ॥ २४ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ नासतोऽदृष्टखात् ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ नाभाव उपलब्धः ॥ २८ ॥ वैधाच न खप्तादिवत् ॥ २९ ॥न भावोऽनु. पलब्धेः ॥ ३०॥ क्षणिकलाच ॥ ३१ ॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२ ॥ मैकसिन्नसम्भवाद् ।। ३३ ।। एवश्चात्माऽका- य॑म् ॥ ३४ ॥ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ अन्त्यावस्थितेशोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६ ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ॥३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेः ॥३८॥ अधिष्ठा- नानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ करणवचेन्न भोगादिभ्यः ।। ४० ।। अन्तवचमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ।। उत्पत्यसम्भवात् ॥ ४२ ॥ न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ विज्ञानादिभाषे वा तदप्रति- पेधः ॥४४॥ विप्रतिषेधाञ्च ॥ ४५ ॥ रचनानुपपतेः पञ्च- चखारिशत् आदितः ।। २१६ ।। इति वैयासिक्यां शारी. रकमीमांसायां द्वितीयस्याध्यायस द्वितीयः पादः ॥२॥२॥ द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ॥२॥३॥ न वियदश्रुतेः ॥ १॥ अस्ति तु ॥२॥ गोण्यसम्भवात् ॥ ३ ॥ शब्दाच ॥ ४ ॥ साच्चैकस्यापि ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५॥ प्रतिज्ञाहानिरच्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॥ ६॥ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ।। ७ ।। एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ १॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥१०॥ आपः ॥ ११ ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥१२॥ तदभिध्यानादेव तु तहिङ्गात्सः॥ १३ ॥ विपर्ययेण तु

·ब्रह्मसूत्राणि ।
३०९
कमोऽत उपपद्यते च ॥ १४ ॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण
नलिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ चराचरव्यपाश्रयस्तु
सात्तद्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभाविखात् ॥ १६ ॥ नात्माऽथुते-
नित्यलाच ताभ्यः ।। १७ ।। ज्ञोऽत एव ॥ १८ ॥ उत्क्रान्ति-
गत्यागतीनाम् ।। १९ ।। स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २० ॥
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ खशब्दो-
न्मानाभ्यां च ॥ २२ ॥ अविरोधश्चन्दनवत् ।। २३ ॥ अव-
स्थितिवैशेप्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि ॥ २४ ॥ गुणा-
द्वालोकबत् ॥ २५ ॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ तथा
च दर्शयति ॥ २७ ॥ पृथगुपदेशात् ।। २८ ।। तद्गुणसार-
खात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ यावदात्मभाविखाच न
दोपस्तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ पुंस्खादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियो-
मात् ॥ ३१ ॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो
वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ विहा-
रोपदेशात् ।। ३४ ॥ उपादानात् ॥ ३५ ॥ व्यपदेशाच
क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६ ॥ उपलब्धिवदनियमः
॥ ३७ ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥ समाध्यभावाच ॥३९॥
यथा च तक्षोभयथा ॥ ४० ॥ परात्तु तच्छुतेः ॥ ४१ ।।
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावयादिभ्यः ॥ ४२ ॥
अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादिलमधी-
यत एके ॥ ४३ ।। मत्रवर्णाच्च ॥ ४४ ॥ अपि च सर्यते
॥ ४५ ॥ प्रकाशादिवन्नवं परः ॥ ४६॥ सरन्ति च
॥ १७ ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्योतिरादिवत् ॥४८॥
असन्ततेवाव्यतिकरः ॥ ४९ ॥ आभास एव च ॥ ५० ॥

·वेदान्तसमुच्चयः। अदृष्टानियमात् ॥५१॥ अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम् ॥५२॥ प्रदेशादिति चेनान्तर्भावात् ॥५३॥ न वियदथुतेत्रिपश्चाशत् ॥ आदितः ॥ २६९ ॥ इति चयासिक्यां शारीरकमीमांसायां द्वितीयस्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २ ॥३॥ द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥ २॥ ४॥ तथा प्राणाः ॥ १॥ गौण्यसम्भवात् ।। २ ।। तत्प्राक्- च्छ्रुतेश्च ॥३॥ तत्पूर्वकलाद्वाचः ॥ ४ ॥ सप्तगतेविशेपितलाच ॥५॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६ ॥ अणवश्च ॥७॥ श्रेष्ठश्च ॥ ८॥ न वायुनिये पृथगुपदेशात् ॥९॥ चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥१०॥ अकरणखाच न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ ११॥ पञ्चवृत्तिर्मनोयद्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ अणुश्च ॥१३॥ ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ प्रा- गवता शब्दात् ॥ १५ ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ त इन्द्रि याणि तद्यपदेयादन्यत्र श्रेष्ठात् ।। १७ । भेदश्रुतेः ।। १८ ॥ पैलक्षण्याच ॥ १९ ॥ संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवृत्कुवेत उपदेशात् ॥२०॥ मांसादि भीम यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥ वैशे- प्यात्तु तद्वादस्तद्वादः।।२२॥ तथा प्राणा द्वाविंशतिः॥ आदितः ॥ २९१ ।। इति वैयासिक्यां शारीरकमीमांसायां द्वितीयस्या- ध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ २॥ ४ ॥ समाप्तो द्वितीयोध्यायः ॥२॥ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ॥ ३॥१॥ तदन्तरपतिपत्नी रंहतिसम्परिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्॥१ त्र्यात्मकलात्तु भूयस्तात् ।। २ ।। प्राणगतेश्च ॥ ३॥ अग्न्या दिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तसात् ॥ ४॥ प्रथमेश्रयणादिति ·ब्रह्मसूत्राणि । ३११ चेन्न ता एव ह्युपपचेः॥५॥ अथुतखादिति चेनेष्यादिकारिणां प्रतीतेः॥६॥ भाक्तं वानात्मविचात्तथाहि दर्शयति ॥ ७ ॥ कृत्तात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥ चर- णादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः॥ ९ ॥आनर्थ- क्यमिति चेन तदपेक्षवात् ।। १० ।। सुकृतदुष्कृते एवेति तु चादरिः ।। ११ ।। अनिष्पादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ संयमने खनुभूयेतरेपामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ॥ १३ ॥ सरन्ति च ॥१४|| अपि च सप्त ॥ १५॥ तत्रापि च तद्यापा- रादविरोधः ॥ १६ ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतसात् ॥१७॥ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ १८॥ सर्यतेऽपि च लोके ॥१९॥ दर्शनाच ॥ २० ॥ तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस ॥२१॥ तत्साभाच्यापत्तिरुपपत्तः ॥२२॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥२३॥ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥२४॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ रेतस्सिम्योगोऽथ ॥ २६ ॥ योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ तदनन्तरप्रतिपत्तौ सप्तर्षिशतिः॥ आदितः ॥३१८॥ इति धैयासिश्यां शारीरकमीमांसायां तृतीयस्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ३॥ १॥ तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥३॥२॥ सन्ध्ये मुष्टिराह हि ॥ १॥ निर्मातारं चके पुत्रादयश्च ॥२॥ मायामानं तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तवरूपसात् ॥३॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ४॥ पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥५॥ देहयोगाद्वा सोपि १६॥ तदभावो नाडीपु तयुतेरात्मनि च ॥७॥ अतः प्र. योधोऽसाद १.८ ॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ·1 ३१२ वेदान्तसमुच्चयः। ॥९॥ मुग्धेसम्पतिः परिशेषात् ।। १० । न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येक- मतद्वचनात् ॥ १२ ॥ अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानसात् ॥ १४॥ प्रकाशवञ्चावैयर्थ्यात् ॥१५॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथो अपि मर्यते ॥ १७ ॥ अत एव चोपमा मर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ अम्धुपदग्रहणात्तु न तथासम् ॥ १९ ॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुमयसाम- अस्यादेवम् ॥ २० ॥ दर्शनाच ॥ २१ ॥ प्रकृततावच हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२ ॥ तदव्यक्तमाह हि ५ २३ ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ प्रकाशादियच्चविशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन नथा हि लिङ्गम् ॥ २६ ।। उभयव्यपदेशात्यहि- कुण्डलवत् ॥ २७ ॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्वात् ॥ २८ ॥ पूर्ववद्वा ।। २९ ॥ प्रतिषेधाच ॥ ३० ॥ परमतः सेतू-मानस- म्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१ ॥ सामान्यात्तु ॥३२॥ बुधर्थः पादवत् ।। ३३ ॥ स्थान विशेषात्प्रकाशादिवत् ।। ३४ ।। उपपत्तश्च ।। ३५ ।। तथान्यप्रतिषेधात् ।। ३६ ॥ अनेन सर्व- गतलमायामशब्दादिभ्यः ॥३७१ कलमत उपपत्तेः ॥ ३८॥ श्रुनतान् ॥ ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ पूर्व तु. बादरायणो हैतुव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ सन्ध्ये सृष्टिरेकचवारि- शत् ।। आदितः ।। ३५९ ।। इति ययासिक्या शारीरकमीमां. सायां तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥३॥२॥ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ॥ ३ ॥३॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाय विशेषात् ।। १ ॥ भेदाग्नेति ·अझमूत्राणि ३१३ चेनैकस्यामपि ॥२॥ स्वाध्यायस्य तथालेन हि 'समाचारे- अधिकाराच सवयच्च तनियमः ।। ३ ।। दर्शयति च ॥ ४ ॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समान च ॥ ५॥ अन्यथालं शब्दादिति चेनाविशेषात् ॥ ६॥ न वा प्रकरणभेदात्परो- वरीयस्तादिवत् ॥ ७ ॥ संज्ञातश्वेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥८॥ व्यासेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥१०॥ आनन्दादयः प्रधानस ॥ ११ ॥ नियशिरस्साद्यप्राप्तिरुप- चयापचयो हि भेद ॥ १२ ॥ इतरे लर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आत्मशब्दाच ॥१५॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ अन्वयादिति चेत्साद- वधारणात् ।। १७ ।। कार्याख्यानादपूर्वम् ।। १८ । समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ न वा विशेषात् ॥ २१ ॥ दर्शयति च ।। २२ ।। सम्भृतिग्रु- च्यायपि चातः ॥ २३ ॥ पुरुषविद्यायामिव चतरपामना- नानात् ॥ २४ ॥ वेधाद्यर्थभेदात् ।। २५ ।। हानौ तूपायन- शब्दशेपलात्कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ साम्प- राय तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ छन्दत उभयाविरो- धात् ।। २८ ।। गतरर्थवत्त्वमुभयथा न्यथा हि विरोधः ॥२९॥ उपपभस्तलक्षणार्थोपलब्धेलोकपत् ॥ ३०॥ अनियमः सर्वे- पामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ यावदंधिकारमय- स्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ अक्षरधियां खबरोधः सामा- न्यतावाभ्यामापमदवत्तदुक्तम् ॥३३॥ इयदामननात् ॥३४॥ अन्तराभूतग्रामवत्खात्मनः ॥ ३५ ॥ अन्यथा भेदानुपप. चिरिति चनोपदेशान्तरवत् ॥ ३६ ॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति ·३१४ वेदान्तसमुच्चयः। हीतरवत् ।। ३७ ॥ सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ कामादी- तरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ आदरादलोप: ॥ ४०॥ उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥४१॥ तनिर्धारणानिय- मस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ प्रदानदेव तदु- क्तम् ॥ ४३ ॥ लिङ्गभूयस्वाचद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४४ । पूर्व- विकल्पः प्रकरणात्स्यास्क्रिया मानसवत् ॥ ४५ ॥ अतिदेशाच ॥ ४६॥ विधव तु निर्धारणात् ॥ ४७ ॥ दर्शनाच ॥ ४८ ॥ श्रुत्यादिवलीयस्ताच न बाधः ॥ ४९ ॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रजान्तरपृथक्लवदृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ५० ॥ न सामान्यादप्यु। पलब्धर्मत्युगन्न हि लोकापतिः ॥ ५१ ।। परेण च शब्दस ताद्विध्यं भूयस्वाचनुबन्धः ।। ५२ ॥ एक आत्मनः शरीरे भागत् ॥ ५३ ।। च्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान तूपलब्धियत् ॥ ५४॥ अङ्गायवद्धास्तु न शासामु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ मन्त्रादियद्वाऽविरोधः ॥ ५६ ॥ भूम्नः क्रतुवग्ज्यायस्तं तथा हि दर्शयति ॥५०॥ नाना शब्दादिभेदात् ॥५८॥ विकल्पो- विशिष्टफलसात् ।। ५९ ।। काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयरन्न वा पूर्वहनभावात् ।। ६० ॥ अङ्गेषु यथाऽभयभावः ॥ ६१ ।। शिष्टेश्च ।। ६२ ।। ममाहारात् ।। ६३ ॥ गुणमाधारण्यश्नुतेश्व ॥६४ ॥ न वा तत्महभावाश्रुतेः ॥६५॥ दर्शनार ॥६६॥ सदान्तप्रत्ययं पट्पष्ठिः ॥ आदितः ॥ ४२५ ।। इति चैयासिनयां शारीरकमीर्मासार्या तृतीयस्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥३॥ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥३॥४॥ पुरुषार्थोऽतः गन्दादिति वादरायणः ॥ १ ॥ पसा- ·ब्रह्मसूत्राणि । ३१५ सुरुषार्थवादो यथान्यप्विति जैमिनिः ॥ २ ॥ आचारदर्श- नात् ॥ ३॥ तच्छुतेः ॥ ४ ॥ समन्वारम्भणात् ॥ ५॥ तद्वतो विधानात् ॥ ६॥ नियमाच ॥ ७ ॥ अधिकोपदेशात्तु बाद- रायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८ ॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९ ॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ विभागः शतवत् ॥ ११॥ अध्ययन- मात्रवतः ।। १२ ॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ स्तुतयेऽनुमति ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५ ॥ उपमर्द च ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्द हि ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापबदति हि ॥ १८ ॥ अनुप्टेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥स्तुतिमात्रमुपादाना- दिति चेन्नापूर्वतात् ॥ २१ ॥ भावशब्दाच ॥ २२ ॥ पारि- प्लवार्था इति चेन विशेफ्तिखात् ॥ २३ ॥ तथा चैकवाक्य- तोपबन्धात् ॥ २४ ॥ अत एव चाग्नीधनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ शमदमायुपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधस्तदातया तेपामवश्यानु- प्टेयत्वात् ।। २७ । सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये वदर्शनान ॥ २८ ॥ अवाधाच ॥ २९ ॥ अपि च सर्यते ॥३०॥ शब्दयातोऽकामकार ॥ ३१ ।। विहितसाचाश्रमकर्मापि .॥ ३२ ॥ सहकारिलेन च ॥ ३३ ॥ सर्वथापित एवोभय- लिङ्गात् ॥ ३४ ॥ अनभिभवं च दर्शयति ।। ३५ ।। अन्तरा चापि तु तद्दष्टेः ॥ ३६॥ अपि च सर्वते ॥ ३७॥ विशेपा- नुग्रहच ॥ ३८ ॥ अवस्थितरज्स्यायो लिलाय ॥ ३९ ॥ तद्भूतस तु नातद्भायो जमिनरपि नियनानद्रूपाभावभ्यः ॥ ४० ॥ न चाधिकारिकमपि पवनानुमान

·वेदान्तसमुचयः।
॥ ४१ ।। उपपूर्वमपि लेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥
पहिस्तूभयथापि स्मृतराचाराच ।। ४३॥ स्वामिनः फलश्रुते-
रित्यायः॥ ४४ ॥ आधिज्यमित्याहलोमिस्तसहि परि-
क्रीयते ॥ ४५ ॥ श्रुतेश्च ।। ४६ ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण
तृतीयं तद्वतो विध्यादिवर 14 ४७ ॥ कृत्साभावात्तु गृहिणो.
पसंहारः ॥४८॥ मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥४९॥
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥ ऐहिकमप्यग्रस्तुतप्रतिवन्धे
तदर्शनात् ।। ५१ ।। एवं मुक्तिफ्लानियमस्तदरम्यानधृतेस्त-
दयस्थावधृतः ।। ५२ ।। पुरुषार्थो द्विपश्चाशत् ॥ आदिनः
॥ ४७७ ॥ इति चैयासिक्यां शारीरकमीमांसायां तृतीयस्सा-
ध्यायस्य चतुर्थः पादः॥३॥॥ समाप्तस्तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
चतुर्थाध्याये प्रथम पाद ॥ ४ ॥ १॥
आरनिरसकृदुपदेशान् ॥ १॥ लिझाच ॥ २॥ आत्मेति
तूपगन्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥३॥ न प्रतीकेन हि सः
॥४॥ ब्रह्मदृष्टिरकात् ॥ ५ ॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग
उपपत्तेः॥६॥ आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥ ध्यानाच ॥८॥
अचलखञ्चापेक्ष्य ॥९॥ मरन्ति च ॥१०॥ यत्रकाग्रता
तनाविशेषात् ।। ११ ।। आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥१२॥
नधिगम उनरपूर्णपयोरक्षेपविनाशी तत्यपदेशात् ॥ १३ ॥
इनरसाप्यमसंश्लपः पाते तु ॥ १४ ॥ अनारब्धकार्ये एव
तु पूर्व तदषधेः ।। १५ ।। अग्निहोनादि तु तत्कायन
तदर्शनात् ॥ १६ ॥ अतोभ्यापि सकेपामुभयोः ॥१७॥
यदेव विद्ययेति हि ।। १८ ।। मोगेन सितर क्षपयिसा सम्प-
द्यते ॥ १९॥ आवृत्तिरेकोनविंगतिः ॥ आदितः ॥ ४९६ ॥

·* ब्रह्मसूत्राणि । इति वैयासिक्यां शारीरकमीमांसायां चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥४॥१॥ चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥२॥ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ अत एव च सर्वा- ण्यनु ।। २॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३॥ सोऽध्यक्षे तदु- पगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ भूतेष्वतः श्रुतेः ॥५॥ नैकसिन्द- शयतो हि ॥ ६ ॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतखं चानु- पोप्य ॥ ७॥ तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥८॥ सूक्ष्मंप्रमा- णतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥नोपमर्दैनातः ॥ १० ॥ अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊप्मा ।। ११ ।। प्रतिपधादिति चेन्न शारीराव ॥ १२ ॥ स्पष्टो छेकपाम् ॥ १३ ॥ सर्यते च ॥ १४ ॥ तानि परे तथा ह्याह ॥ १५ ॥ अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ तदोकोग्नञ्चलन तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेपगत्य- नुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ रश्म्य- नुसारी ।। १८ ।। निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्स यावदेहभावि- खाद्दर्शयति च ॥ १९ ॥ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ २०॥ योगिनः प्रति च सर्यते स्मार्ते चते ॥२१॥ वागेकवि- शतिः ॥ आदितः ॥ ५१७ ॥ इति वैयासिक्यां शारीरकमी- मांसायां चतुर्थसाध्यायस द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥२॥ चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥ ४ ॥ ३॥ अचिरादिना तत्प्रथितः ॥१॥ वायुमब्दादविशेपाभ्याम् ॥२॥ तडितोधिवरुणः सम्बन्धाद् ॥३॥ आतिवाहिक- स्तल्लिझाद ॥ ४ ॥ उभयच्यामोदात्तत्सिद्देः ॥५॥ वद्युतेनैव

·३१८
वेदान्तसमुभयः ।
ततस्तच्छुतेः ॥६॥ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तः ॥७॥
विरोपितलाश ॥८॥ सामीप्यातु तम्यपदेशः ॥९॥ कार्या-
त्यये तदध्यक्षेण सहातापरमभिधानात ॥१०॥स्मृतेश्चा॥११॥
परं जैमिनिर्मुरन्यत्वात् ॥ १२॥ दर्शनाय ॥१३॥ न च कार्ये
प्रतिपन्यमिमन्धिः ॥ १४ ॥ अमतीकालम्बनाभयतीति पा-
दरायण उभयथा दोषातऋतुन ॥ १५ ॥ विशेष च दर्शयति
॥१६॥ अर्चिप्पोडश || आदितः ॥५३३ ।। इति यासिषयां
शारीरकमीमांसायां चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥
चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः॥४॥४॥
सम्पद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥ १॥ मुक्तः प्रतिज्ञानात्
॥२॥ आत्मा प्रकरणान् ॥ ३॥ अयिभागेन दृसत्यात् ॥४॥
मामेण जमिनिम्पन्यामादिभ्यः ॥५॥ चितितन्मात्रेण तदात्म-
कसादित्यांडलोमिः ॥ ६॥ एवमप्युपन्यागात्पूर्वभावादवि-
रोधं बादरायणः ॥ ७॥ संकल्पादेव तु तन्दुतेः ॥ ८ ॥
अतएर चानन्याधिपतिः ॥ ९॥ अमायं वादरिराह पम्
॥१०॥ भावं जमिनिर्विकल्पामननात् ।। ११॥ द्वादगाह
यदुमयविधं पादरायणोजः ॥१२॥ तन्यमा संध्यपदप-
पत्तेः ।। १३ ॥ मारे जाग्रत् ॥ १४ ॥ प्रदीपदावगम्नधा
विदर्भयति ॥ १५॥ माप्यपसंपन्योरन्पतरापेक्षमापिन्तं
दि ॥ १६ ॥ जयापार प्रकरणादसंनिहितवार ।।१७।।
प्रत्यक्षोपदेगादिनि चनाधिकारिफमण्डलग्योतः ॥१८॥
विकागपति च तपाहि मिनिमाह ॥ १९॥ दर्भयता
मलवानुमान ॥ २०॥ मोगमाप्रमाम्पलिहाय ॥ २१ ॥

·बृह्मसूत्राणि । ३२९ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२॥ संपद्य द्वाविंश- तिः ।। आदितः ॥ ५५५ ।। इति वैयासिक्यां शारीरकमी- मांसायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ४ ॥४॥ ॥समासवायं चतुर्थोऽध्यायः ॥ इति श्री ब्रह्मसूत्राणि ॥४०॥ इति श्रीवदान्तसमुच्चयः समासः । स्खालिल्यानिः- (4) अष्टमपृष्ठे १०) दशमस्तोत्रस्य 'निर्वाणदशक' स्यान्यनाम 'सिद्धान्तविन्दुः ॥' इति, (७१) एकसप्ततितमपृष्ठे (३०) त्रिंशलोत्रस्य 'शतश्लोक्या' अन्यन्नाम 'वेदान्तकेसरी ।।' इति, (२१६) पोडशोत्तरद्विशतनमध्छे श्रुतिसारसमुद्धरणस्तोत्रस्य (११५) पञ्चदशोत्तरशततमश्लोकस्य पूर्वार्धम्-'यदपेक्ष्य भवेदभिधानमिदं पर- मात्मपदस्य तुरीयमिति ॥ इति च पटनीयानि ।।