·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·B]-134 V-2

·St No 590.
Bibliotheca ludies
"She fitareya Parahusua
of the Rg-Veda
vol I
Call No
Ac. e no
II E 51.
5898.
Tissue and Gatherine by
Aa Gleach

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA:
А
COLLECTION OF PRIENTAL WORKS
Published by
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New series Nos. 862, 864, 867, 870, and 871.
THE AITAREYA BRAAMANA
OF THE RG-VEDA,
WITH THE
Commentary of Sayana Acharya.
EDITED BY
PANDIT SATYAVRATA SAMASRAMI,
Associate Member of the Asiatic Society of Bengal; Editor,
Author, Commentator, Annotator, Compiler, Translator,
Su Publisher of different l'edic Works &c. &c.
VOL. II.
Calcutta:
Printed by M. N. Sarkár, Satya PRBSS.
1896.

·No text on this page.

·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥
(उम्मेदस)
भगवत्मायणाचार्यकृत-'वेदार्थप्रकाश' नामभाष्ययुतम्।
-.00.00
वादेशीयास्थायितिकासमितरनुमत्या व्ययेन,
साममिश्रीसत्यवतशर्माणा
यथामति संशोध्य सण्डीय च सम्पादितम् ।
॥ वितीयभागः ॥
(बतीयनपरिकामक:)
कलिकाता-राजग्वल्याम,
१८५५-संवसमायां सत्ययग्वेष यवतो सुद्रितम् ।

·S
294.59212
B 813a.a
V: 2
ŚL
No.
19322
5898

·॥ भय सतापर
पार.
पार. पा.
धार. गा.
भा.ब्रा०
...
भारल्याचिकम् ।। कपिल
पारयगानम् । ग. मा० .
भायबाधकम् ।
उहगानम्।
अख़गामम् । पार...
पावर भाष.
जागा
जा गा.
शा. भा.
॥ अथ परिच्छेदसूची.
॥ पथ वतीयपपिका ॥
(११) अथ प्रथमाध्यायः । निविदादिप्रबरपरीक)
अब प्रथमः खगड़ ( प्रमगवनिश्चम् )
স্ময় স্বিনী: : (সময়)
पथ हतीयः खण्डः ।
अध चतुर्य: वण्डः ( सवैवाचेपोलो
अथ पञ्चमः खण्डः ( बगदवारविषि)
पथ पठः खण्डः ( वषटकारासा).
पथ सप्तमः खण्डः (अपवाद): ...!
पच पष्टमः भकः ( पदकारि

·[ २ ]
३६
अथ नवमः खण्डः (प्रैषादीनां प्रशंसा )
अथ दशमः खण्डः (निविदां स्थानानि)
अथैकादशः खण्डः (निवित्मपदेशाः)
(१३) अय द्वितीयाध्यायः (तत्रैव माध्यन्दिनसक्नौयानि) ५१
अथ प्रथमः खण्डः ( पाहावप्रतिगरौ)
अथ द्वितीयः खण्डः ( अनुष्टुप्-प्रशंसा)
अथ ढतीयः खण्डः (
अथ चतुर्थः खण्डः ( मरुत्वतीयशस्त्र विधिः)
अथ पञ्चमः खण्डः (तत्र प्रगाथ-प्रशंसा)
अथ षष्ठः खण्डः ( तत्रैव विचारादिकम् )
प्रथ सप्तम: खगड: ( तवैध धाय्याविधानादि)
अथ अष्टमः खण्डः (तत्रैव प्रगाथान्तरविध्यादि) ८२
अथ नवमः खण्डः ( तन्छस्त याज्ययोः प्रशंसा) ८८
अथ दशमः खण्डः ( निष्केवल्यशस्वविधिः )
अथैकादशः खण्डः (नस्यैव प्रशंसादि)
अथ द्वादशः खण्डः ( तवैव स्तोत्रियविध्यादि ) १.४
अथ त्रयोदशः गबण्डः (
(१३) अथ हतीयाध्यायः ( तवैव तोयमवनीयानि ) ११५
अथ प्रथमः खण्डः ( जगतौबिष्टुभोः कथा)
अथ द्वितीयः खण्डः (गायत्रीकथा)
अथ तीयः खगड़: ( सवनत्रयकथा)
१२२
अथ चतुर्थः खण्डः (छन्दोऽक्षरविचार: )
१२५
अथ पञ्चमः खण्डः ( वैश्वदेवाग्निमारुतयोः) १३०
अथ षष्ठः खण्डः (आभव अस्त्रम् )
१३५

·[ २ ]
.
)
--
अथ सप्तमः खण्डः ( वैशदेवात्रविष्यादि)... १३८
प्रथ भष्टमः खण्डः ( तवैव याज्यादिकम् ।
अथ नवमः खण्डः ( पानिमारुतगमकाथा) १४८
अथ दगमः खण्डः । तदेव देवमशादिकथा) ११
अयेकादशः खण्डः (पानिमातशस्वनिरूपणम्) १५८
अय द्वादश: खाडः तवैव जातवेदस्वादिविधि) १५ई
भय योदशः पाठः । तलीय
अथ चतुर्दशः खगल: ( नव स्वधाज्याममा सम्) २
(१४ : अथ चतुर्थाध्यायः अग्निष्टोमम्योपसंहारमा
अथ प्रथम; स्वमद ( अग्निशीमय गंमा,
पथ हितीयः खण्डः दोसपोयटादिभि: मतिः१८५
प्रथरतीय, मg: { कन्वन्तरमान ति:) १८.
मश च नमान: । तीमत्रनुभयः मनुमि )
पब पशम. पवार (नामनिस्कादिभि. तिः):०३
अध :: सुष गल: : भादिन्यसाम्यन तत्यादि) २०१
। १५ अथ प्रश्न नाम: । मस्य गंध अथऋतुभ )
अध ५यमः स्वगडः । पम्निटीमीटर)
अथ द्वितीया सगष्ट: । तब बानिधिः ) २१८
पश तायः बगह: इतनदोहविविधामानि) १२४
पप्रचण: व गर । विरामि ।
भवनमा गह: । कथ्यता विविधय: ) २२६
प्रपत्र पर: वैग माविशेषवियादि) २.५०
""

·[ . ] " ... ... ॥षय चतुर्धपशिवा ॥ (3) पथ प्रथमाध्यायः (षोडधिकतरतिरात्रारम्भव ) २४५ अथ प्रथमः खण्डः (षोडशिगंसनादि) अथ द्वितीयः खण्डः (षोडशिस्तोत्रादि) २५१ अथ हतीयः खण्डः (विहरणप्रकारः) २५४ अथ चतुर्थः खण्डः ( महानानौवर्णनम् ) २५८ अथ पञ्चमः खण्डः (प्रतिरात्रक्रती प्रधानानि ) २६६ अथ षष्ठः खण्डः (राविपर्यायशस्वाणि ) १.७) अथ द्वितीयाध्यायः (अतिरावशेषोगवामयनारमः) २७८ अथ प्रथमः खण्डः (आखिनशस्त्रविधिः) अथ द्वितीयः खण्डः (आग्नेयकाण्डादिविधिः) २८३ अथ हतीयः खण्डः (तदाखिनशस्त्र प्रशंसा) २८६ अथ चतुर्थः खण्डः ( ऐन्द्रप्रगाथादिविधयः ) २८१ अथ पञ्चमः खण्डः ( तच्छ स्त्रपरिधानीयादि) २.८८ अथ षष्ठः खण्डः ( गवामयनदितीयाहः ) ३०४ अथ सप्तमः खण्डः ( पृष्ठे सहयन्तरयोरत्यागः) ३११ अथ अष्टमः खण्डः ( निष्केवल्ये विशेषविधिः ) ३१७ (१८) अथ तीयाध्यायः ( गवामयनसत्त्येषः ) ३२१ अथ प्रथमः खण्डः (अभिनवेलीखहानि) अर्थ वितीयः खण्डः (पञ्चषडहविधिः ) ३२४ अथ बीयः खण्डः ( गवामयनप्रशंसा, आदित्याना- मयनाङ्गिरसामयनयोच पार्थक्य ज्ञापनादि ) १२७ अथ चतुर्थः खण्डः ( सवेषु विषुवविध्यादि) अथ पञ्चमः खण्डः (खरसामाहानां विध्यादि ) ३४० .

·अध षष्ठः बखः (दूरोपसनम्, सवन्या.
स्तार्श्वसूक्तास्य च विधिव्याख्याने)
प्रय मममः खण्डः । दूरोहपधंसने उपदेशाः ) २५५
पथ अष्टमः खण्डः ( विषुवतः प्रपंसाविचारी) ३५८
१८) पथ चतर्शाध्याय' । अत्र हादशाहयागहयम् ) २१५
अथ प्रथमः खण्डः । भरतहादशाहयागविध्यादि)
पथ हितोय: स्व: ( प्यूठ हादगाहविधादि) १९९
अथ वतीय: ड. (यजनयाजनयोरधिकारी) ३०१
अथ चतुर्थः वगर: : दोहाकालपरवादिविधिः ) १८१
अथ पनमः खण्ड: । प्यूठ नामनिर्वचनादि ) २८८.
अथ पट: तण्डः । पृष्ठमाना मुत्पत्यादि )
(२. ) अथ पञ्चमाध्यायः ( नयाहामा माहितीयं च) १..
अथ प्रथम: वार: (प्रथमावस्य देवमादि)
भय दितीयः खण्ड प्रथमारमन्बनणगेषः ) ४.७
अय तृतीयः खण्डः { द्वितीयाडम्य देवतादि ) ४११
अथ चतुर्थः खण्डः ( हिमोयाहमन्चनजणशेषः ) ४१८

·[ ] ॥ अथ याजिकशब्दसूची ॥ पूठा पृष्ठा ... : ... अंध: (ग्रह) अमिष्टोमः धनिष्टीमसाम अग्रिटीमा: पनिहोत्रम् पबिरसामयनम् बकायाकौया .. ... पन्धखत्यः २०४,२३६ भन्यतः २४३ पन्योन्यायतमम १८९ २०९ अपिशवरः १८०,२१७ अपिशवराणि १२. अभिचारः ५७ अभिजिन ३१६,३१,३२६,३४२ ४१७-४१९ अभिनवा: ३१६,३२२,३२०,३३१७३३२ ३९८पयातयामता १९२,२०६ पर्वाक सहस्रम ३०५,३१७,३३१ भवरीधनम् १९४ | अवरोहः ३१८,३५७ २ पवितम् १. अटकाहीमः १८७ १७.01.४८,४२१ अष्टाचत्वारिंशः (म्तीम:) भसामन्यः ... ... भाता प्रतिच्छन्दः प्रतिगचः (कतः) पतिराचाइः ... अत्यतिराषः ... ... ... ... पदाभ्यः (यह:) पनवागम् ... ... ... अनुवन्ध्यः अनुमतिः ... ... २२७/ अमर्याः ... ... २३० अनुरूप: ११२,१६२ असमति ... पदवषटकार: ... ... २९८ बह-कृमिः ३३१,२६६ अनुसरणों ... ... २१८ ... ११९,४०२-४०५ पसारम बनर्याम: (यह:) पार्वन ... २ भावाग्नि ४१५,५१७/ पापिमारत (शस्वम् ) ... ११,११,१८४ ·[ . ] ... ... पहा १५वाधिना (:) पारिन (कासम् ) पानिम (एबम् ) ... ... ... ... ... ... १८. १४८ पानिमारदम पाधिमारती पाय (कादम्) चारपयो (याया) पायय: () पाज्यशनम् चायतीचम् पायसीनागि भाग्यविक्षणाम चानिधाष्टिः पादिय. (48) दियानामयनम पादित्यारम्भ भायात पाश्वमोग. पापूर्यमागापरा. भापरियम गामीयाम (न) ... उमएम ... यानि ... उसम: (.) ४ . २ प्राधा ... १९१ मम १६४ पy: ... ... ... . ... ... भारण: भामिनिक ... ... पारनौगात उदयनीयर: ... कामकी पायुह. पारसीयार भारी ३१८,५0 तार अटीएमम ... पार्भमानः पाई। मम् परब. भासमर भपश्मरम. . . भविमीयम चाथिमः (ब) ·[] ... ... ७६,२१७,३०१ १२४ उपसदः उपसर्गाः उपाश: (ग्रह) ... २.पीद्वार: ... ... पालभाम् उपखं (काम) २८५ भोपनम ... ... . वत् ... :. उषाः ४१५,४१७,४२१/ करिष्यत् काव्या (क) कुर्वत् ... ... ... ... ... मातुः (गहः).. मयाजा: ... ... २४३ । गमाः अभ. १३७ गतीः ... भवामयनम ... . ... २२३ माथा .... एककपालम एकविंशः एकविंजारः ... ७३,४०२ ... ... ११९,१२७,१३०,१८१ १९४,२१०,३९५,३४२ गायत्रम ३३५ गायत्री गौर्णम ५/रहपतिवती ५ गौः (महः) २९२ गोरिवीतं (साम) ५ गौरिवीत ( सूनाम) २५२ यहाः ... २,३८ ऐन्द्रः (ग्रह) ऐन्द्रः (च:) ऐन्द्र: ( प्रगाथः) हिन्दवायवः (ग्रह) ऐन्द्रवाधवः (तच.) एन्द्र (काराम) ऐन्द्र (सूनाम ऐन्द्राय: ( कह:) एन्द्रावरणाम द्रावणवम २८५ ૨૭ર ताज्या ... ... १४७ २ ... ... २४. चविंशः २४२ / चतुर्विशार: ३०६,३०८,३१०,११८,१२१ ·... ... पतुटीम: पतुस्विंगः ... ... ... ... ... ... चातुर्माखानि पतंधन २० दुमन ... २९.१५९... ... बा ... इन्दासि इन्दीवतियजनम् दरिया समियम ... ... जम्मम. ... पागतम दाचायण (गत ) नियाकीनाम ५. ... ... १४३,१२,४२३ ४१०,२० भागतानि जातवेदस्बम. नातवेदसा 'आमदाः आध्यमः ज्योनिः (पर) ध्यातिटीमा १८५ । गरम याबी .. विला. ... ... ... ताधित: साम भूपरा: पामाथिवीयम पाराधिबीमा ... १८४ ... ... १२४ दराब: वतीयसबनया. तौबसवनम अविवा: ... ... " पिलीया.

·[...] , पहा पिशव्याः ... ... ... ... २परोक्षम पर्यायाः २०/- पर्याहा ... पवमानस्तोत्राणि २ पविषम ... धायाः ... ... धारापहा: ... ... ध्रुवः (ग्रह) पः ... परपुरीकाक्ष: ... पशुवधा: ... ... मभ्यम् १८र १८७ ... ४०१ ... ... १४३ ... ... ... १०८ पाकयचा: नमकारवती १७२ पाङ्कः नवगषः पाञ्चजन्यम् ... नानदम् पानीवस: (व:) नियाम्या: ... पालागली निधनम् निरग्रिचित्य: पावीरवी निविदः पिचमती ३८,४०,२५० निविद्धानम् ४६,७६,४०१ पिवळा मिविद्यामीयम. ८४,११३,५०८ / पिववत् निकेवल्यम, ११३,१८४,२१९,४०९,४१८ पौतवत्यः ११२ पुनराप्यायनम ... ... ... ... ... ... ... ४०२,४०५, ... ... २०२ ... १४८ भीतराम भष्ट्रियाः भौधसम ... ... ... ... ... ... पुरुषच्छन्दः ३५२ पुरोकक पूर्वपक्षः २९८ पृष्ठस्तीवाणि पतिः ... ... ... १८४ पचदशः ... ७४,९११,३४२ हानि (पद) परस्साम ५४ाः ३१६,२२७,२३१,२२२,१११ ... . पीवीयाः ... परिदधाति परिवाः पतिका ... .. ke! प्र---११९,४०२,४०३,४०४,४०५,४१०,४११ मउगम २,११,१७,६१,१८४,४१५ ·[ ११ ] मसिः ... १५.१८० पतिमा ... ... ... ... प्रमानिमती ... बलोयनी ... प्रजापति यन. बहिनाम: १८.११ मम् प्रतिगर कम प्रतिमा ... प्रतिपत् १२.०१.२८१.४१, १२३ प्रतिक ... ... মিস্তাক্ষ प्रतिहिसतमा ... प्रतिहार: ... ... प्रत्यतरागम ... ... प्रवनम ... ... wqn. ... ... ... भामम् प्रथमपन ... ... प्रश्रमार ... ... मान । ... ... ... प्रमदितीयम पवय. मा ... प्रभाव ... ... मा पहुस: राजापत्यः ( पy. प्राजापल्या ... मावानुवाक: ... १४४ मलय) मदतीम( म.) Raintam) 4....१...Us महत्याग (म.) महाmria प्रातांमबनरा. मानरसन्नम, प्रायधीश प्रायवीयति ... ५५.,२०५, 16 महामना ifrat मान्दिपमानः ·[ १२ ] माध्यन्दिनवनयहा ... লালিধন भारतम ... .... माहेन्द्रः (ग्रह) ... सुष्करः मैत्रावरुण: ( ग्रहः) मेगावरुणः (वृचः) मेधावण: ( पगाथः) ११,४११ बजः २५ वषट्करणम २८४ | वषट्कारः २,५ | वषट्कारानुमन्सपमः ५ वसिष्ठयज्ञः २६५ वाजपेयः (क्रतुः) बानी ... ... १८९ ... ... ... यमकतव. ... बान्तम ... ... ... यजगाथा १२४ २०५ / वामदेव्यम ६३,१८४ | वायव्यः वायव्यः (च:) ... ... ... ... ... बजायजीयम यामी योनिः बौधाजयम ... ... बाबाता ... ... ... ... रथ सरम ... .१८५,१८७ रथन्तरयोनिः ... .. ... ... ... ... . ... राका ... २१५,३१०,३२१ राका (रक) राविपर्यायाः ७३,७५ वास्तुहम. विकर्णम ३१२,३४२,३९१रविकृतयः २२४ विवाह: ४ २ | विश्वमित २२० विषुवत् १५८ विधुवान् १९३,२७१ हपखत् ४०२,४०५,४०९ २७ वितरणानि ... ४०२ विद्यतम ११४,१४२,१९७| बेदी ५ ९धन्यत् .. राजम ... राधन्तरम ... २६५,४१५,४१८,४२१, ४२२,४२२,४२३,५२३ २५५-२५८ रिकाः ... ... ... ... . रंगतम ... रोटी ... ... ४१५,४१५,१०,१०,१२५ रौरवम ...

·[१] 10.१, बौकभिरणम् . ... बीकन पर) प शर्मा (पुनयः ) नर्दिष(:) पदवः (बरः) पदे (जमाम ) (मम् ) मानरीयं । सूकम) ... ......... सादौर, १४. ममावि 14 .. । मामा माम) १४० 1 बेबी (माधा वारुपी मा. मास (सी) मनाम म (मनापा.) २०५८ ... मतम् ... मसामन २०५ मनीक्या: समान अनादिम) साकममम मान •. साक्षर माथासम् भामन सामन ४. (पह: नग मारमय. (En: सात (1) मामा: .: मामेनियन श्य: मिनावानी ...

·[ ] 'परा ४१६४१ १ खरपती ... ... ... सीमाभिषक: जोपर्यम् सौर्यः शौर्य ( काणम्) কানমলান্তি सुवन्ति तोगपि ( धादश) सीलिया बीवियम् जीवियाः (१९०) ६.सरसामानः . ३१७,३३६,२७,३४१ २४४ सापिमान (प्रयायः) २८९ १८३ सपती २७५,२०६मारियोजनः ( यहा) ३ १८३ हिरोति २०,१११ ४,१०६ १०७रस्थस्तूपम् ... ... ... ... ॥ अधहालोच्यस्थानसूची ॥ -- . १० पं० १. पं. में ४ ४ २४ ३. ८ ५२ C ८ १५ म AL 5 १५३ २० 14 १८३ ४ २०३ १० २०७१७ २१९ २२४ २५ 23 १७ २९५ . २.४५ १२ २०६ २५

·ENJ
७
२८८
॥ अम्निष्टोमकार्यमूची ॥
NAREER)
"पद्यानिटोमर्मस्पेन बोनिटोमन यो बजेन ।
भ पूर्व विजो हवा देवभूमि विनियेत ।
दीक्षणीयां निर्यपेत मोरपि पनीमयाजमखितिम ।
ते प्राचीनवरीय संस्कार वपनादयः ।
दुत्वा दीक्षाहुती., कार्या दीक्षा सणानिनादिभिः ।
दोलिसी नियमैर्यतो भवेत् नीरजतादिभिः ।
हादशाहं दीपितोऽध भित्रिखा द्रष्य मानयेत् ।
मोम धर्मण्यस्थाप्य विवर्मत् मोमविक्रयी!
गुन्ता प्रायपीया स्माद, पनीयान बायपीपंढम् ।
कीला मोमं रथे सिमा प्रावगाये समानयेत्।
प्रातिथ्या निवपेन सोम मासया मुपसादयेत्।
আমিঘাত্তিা ঝাল, মামুন নি।
दीक्षा मवासरा मेति, प्रवग्यायमदोः जानिः ।
दिनत्रये नत कसं स्यात्, वैदिमध्यदिने भने।
विशपददीषा प्राम्बंधात पूर्वतः शिता।

·[१]
--
प्रातः प्रवयं सहास्य, पश्चात्तरवेदिनः ।
सकटे है विधाने, इविन व मणपम् ।
पश्चात्सदमतस्य मध्ये निखातौडम्बरी मिता।
दक्षिणस्यानसोऽध ताद गानुपरवान् खनेत् ।
विधाय फलकाभ्यां तानने कुर्याग्मदा सरम् ।
निर्वपरिष्णागानग्नीषोमीयं पर माचरन ।
प्रयुज्याचितपात्राणि दर्शवत् सर्व माचरेत् ।
आज्य प्रासादिते वेद्या मन्ते यूपं समुछयेत् ।
यूपस्योच्छ्रयणादूई समापय्य पशु ततः ।
वैमर्जनानि हुत्वाग्नि सोमं ग्रावादि चानयेन् ।
इविनि स्थापयित्वा ग्रहीयासतीवरीः ।
मयुञ्जयात् सोमपात्राणि महाराने खरादिषु ।
यावसु स्थापित सोम पक्षिणां ध्वनितः पुरा ।
स्यात् प्रातरनुवाकार्थ मुपाकरण मादरात् ॥ :
वसतीवर्यपां प्राप्तौ प्रचारः स्याद दधिमहे ।
उपांशु अदाम्यौ हुत्वा च महाभिषव माचरेत् ।
उपांश मन्तर्यामं च हुत्वा रिक्त त सादयेत् ॥
अथेन्द्रवायवं पाहीत्वा सादयेत् सरे ।
यो मैषावरुणस्त तु श्रीणाति पयमा प्रहम् ।
एकः शृतो हिरन, शृतो मन्यो तु. सन्तुभिः । ।,
ग्टहीत्वाग्रयणं रहात्यतिपाद्याभिधान महान् ।
गृहीत्वोक्थ्य' ध्रुवो प्रायः पवमानग्रहास्त्रयः ।
पूतसद द्रोणकलशो ऽपरवाधवनीयकः।
पवियवमानाय प्रचरन्या पत्र
त

·पहीलाखिन माने पयोः दुपाशतिन ।
सवनीयपुरोडावरिया द्रवायवन ।
इत्या पारयोर्मचारवाधिनयोती।
शुक्रमवादिक्षान् वा चममानपि हाति।
सरवर्तुग्रहदानसोमप्रतिगरांततः ।
भाज्यस्तोवेम्स आईहि प्रातमधनमंखितिः ।
माध्यन्दिने सबने पुरोडायः पयोर्भवत।
महो महत्वतीय: स्यात पवमानेन मनतिः ।
दधिधर्मे ते दद्यात् दक्षिणामा यथायधम् ।
मरुत्वतीयास्तान हुत्वा माहेन्द्र समाप्यते ।
बतीयसवनारम्भ धादिस्यग्रह मापरेत्।
पावेण स्तुपौसाथ पव: प्रचरत्वयम् ।
सावितवैश्वदेवास्या यही, होम्यचरुस्तथा।
पानीवतमहादूर यत्रायत्रीयमंस्तवः ।
पानिमालतममा स्याद पौयापारियोजनम् ।
समान भवन पषात कर्यादव मतः ।
कुर्यादुदयनेष्टि मनुबन्यो यजत गाम् ।
देविका निवपेद देवमुवामापि यधप ।
उपोषवेदिमामेय मिदाग्निष्टोममंसिनिः"

·No text on this page.

·॥सम्पादयोतिः॥ : - . पथ सर्वक्रतुप्रधानभूती ज्योतिष्टोमः सप्तसंस्य इति यानिक- प्रसिद्धिः। संस्था विधेत्यनान्तरम् । ततशेकस्यैव ज्योतिष्टोमस सप्तविधवात अग्निष्टोमः, पचम्निष्टोमः सक्यः, षोडसी, पति- रात्रः, वाजपेयः, पातोर्यामति सप्त नामानि सम्ममानि तत्र यज्ञायत्रीयाखानाम्निष्टोमसाचा यव समाप्ति:, स पायो ऽग्निष्टोमः । म एवात्यनिटोमादीनां वमा मादकपो तो याभिः प्रवतियाग इत्युष्यते। सखख वैतरेय के पादितवतः- खण्डाधिवतुहगाध्यायविधिनः । ततः पञ्चदशाध्यायान्तीपा. मायोः खण्डयोगक्थ्यक्रतो विशेषा सका: । तत: पोशाध्यायी ' यायचतुःख गडे पु पोडशिमस्थ स्य तस्य मिषधिभयो भिहिताः । सात मई मतदशाध्यायीयमखग्रास मतिरावविधय उप- एवं मानाध्यायपोइराकम तुमस्थो ज्योतिष्टोमः समात्रातः । एतचतुष्टय मुपजीश्चैव गवामयनम्, परिमामयमम्, पादि. त्यानामयनं नेति बीपि सवाचि प्रयतत इति तानि तत मां साईकाथायेनाकामि। नवापि गवामयनम् प्रवतिः । ततः पञ्चभिरध्याय विधयो दिविधी पिशादयानुनर्विगा. ध्यायस्यादित एवारसः । पस्थ चाध्यायस्य चतुर्वपधिकारपत्वेना- बेव नितीयो भागः समापितः । दिया।

·[]
याम्निष्टोमीयानुष्ठेयामा मियाधाकर्मो कोरियोपनिया
सझेपतः क्रमवर्णनं यद विधी क्रतुसा, तदपोहानिष्टोमीयः
कम्र्मणां पौर्वापर्यपरिष्यतये सूचीबेन सङ्गहीत मिति शम् ॥
कलिकाता।
सामग्रमी श्रीसत्वतया।
संवत् १८५३ ।
(सम्पादकः )
:
A---

·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥
पथ वृतीयपशिका
गप्रथमाधायस प्रथमः
॥ ॐ ॥ ग्रहोक्थं वा एतबाउग'नव प्रात
'रचन्त' नवभिहिप्पयमाने स्तुवते स्तुते तीमे दयम
ग्रहणाति रिहार इतरासां दशमः' मो सा सम्मा
वाययं शंसति तेन वायव्य उवयानेन्द्रवाय
शंसति तेनैन्द्रवायव उन्यवान्' मैवावर सति
तेम मैत्रावरुण उक्थवानाविनं शंसति तनाशिन
उक्थवानेन्द्र शंसति तेन शकामन्थिना उपयवन्ती'
वैश्वदेवं शंसति तेमाग्रयण उक्थवाग्वारखतं
शंसति न सारखतो यहो ऽस्ति वाक् तु सरखती
तु के च वाचा यहा रचन्ते ते ऽख सर्वे तीक्षा
उधिनी भवति य एवं वेद ॥

·श - बीगणेशाय नमः। पाहावं निविदा सूत महावाकव चोदनाम् । यजमानपुनर्जन्म मुक्त साधिदेवतम् । इत्य मान्यशस्वं निरूप्य प्रगशस्त्रं निरूपयितुं प्रस्तीति- 'ग्रहोकथं वा एतयत् प्रवर्ग ; अब प्राता यान्ते, नवमि. बहिष्यवमाने स्तुवते, स्तुते स्तोमे दशमं यहाति, हिसार इतरासां दशमः सो सा सन्मा" इति। प्रउगास्थ 'यत्' शस्त्र मस्ति, तत् 'ग्रहोक्थं ' ऐन्द्रवायवादिग्रहाणा मुक्थं, तदीयदेवताप्रशंसारूप मित्यर्थः। नवेत्यादिना ग्रहसम्बन्ध एव स्पष्टीक्रियते। प्रातःसवने ऐन्द्रवायवमैत्रावरणादयो * धाराग्रहा नवसधाका + ग्राह्यते। * अन्तर्यामादय इति वक्तव्यम् ; नान्यथा हि भवसङ्ख्या पूर्येत। अतएव कासीयभार्थ 'तस्याः सन्ततं भवन्त्या: धारायाः येषा मन्तर्यामादीनां ध्रुवपर्यन्तामा ग्रहणग ( ६.६.१.)--- ल्यादातम्, तत: 'मन्नर्यामादि ध्रुदपर्यन्तान धारायहान्'-इत्यादि च ( २५.)। पापनम्बी. ऽप्याह-"धाराया अन्तर्याम राति, साशातो यहाना वात्" इति ( पौ० १२.१३.५.)। यत्तूक भिनीयन्यायमालायाम् 'ऐन्दुवायवादियो'-दति ( ५.४ १. ), तत् खस्नु “याम् वा गन्द्रवायवश्वनुमत्रावरुणः श्रीव मायिनः"-इति ( सै० म०६.४.१.) हिर्दवथग्रहविव्यर्था- मुवादवाक्यानुगतम् ; तथा भाभिनयाहस्थ उत्तीयत्व मपि हिदेवत्यग्रहेष्वेव बोध्यम् । + रात सीमरस एभिरिति यहाः, वैकरतादीनि पात्राणि ; तु तानि सीम- रसपूर्णान्धेव विवक्षितानि । “गृहनिपिगमश्च"-इति ( पा० ३. ३. ५८.) करणे भए प्रत्ययः । ते च ग्रहा अप्रिष्टीमे पर्यास्त्रंशसध्याकाः। तान् परिगण्यामः--उपांपरिक: अन्तर्यामः, दिवायवः, चावरण:, प्राचिन:, शुक्र:, मन्यौ. पायथःउभ्यः, ध्रुवश्चेति नव धारापाः ; तब चन्द्रवायवादयस्व यो विदेवत्याः ; अथ तुरक्षा हादश ; ऐन्द्रापः, वैश्व- देवति पविशतिः प्रात:सवनग्रहाः ; क्यी महत्व सौगाः, माहेन्द्रशेति चत्वारी माध्य. दिनसक्नग्रहाः, धादित्यः, सावित्रः, वैश्वदेवः, पाबौवतः, हारियोजनयति पचव बतीय- सबनम:'; अत्यप्रिटीमे तु चत्वारोऽधिका:-अंश:, पदान्यः, दधिगमः, षोड़शी पनि सरगया सपिंगत। एषु पनमादयी गयेव धारागहाः । उता पाधवनायकन- . .

·बतोवपिन पाणः । तमा परिमानास सोरेन नवसमाभिः मिः'सर्व'-"च्याचवम्बता":-ठी- t; "दविद्युतस्या"-इति रितीयः, “पवन"-अतितीव उ. पा. १. १.१-३.)। एतेषु बिबी मसाला परचो विद्यन्ते. ता पात्तिरपिता गोय। एवं एवं 'को बशिष्यवमानस्तोत्रे उहाभिः 'स्तुते' सति पधः 'हम' प्राम, प्राखिनास्य राति । यद्ययाध्वर्ययो. मानवाच्यो. पाणिनग्रहो धारापहंषु वतीयत्वेनानातः, तथापसी हमलेग सहीतव्यः ; "अाश्विनी दममी एत, ते बतीयं जानि"-ति अत्यन्तरवचनात् । तथा च महेषु दशमः सन्यता.तोष 'तरामा' बहिष्यवमानम्तोवगताना भूषां 'विशार: गमलेन भादसन माम मादाय पलमानविन समनियाwifhatanam: बननाम: निगाभा: पवित्र ट्रोयोपरि watest va निर्यात समता । : : समतं मया पाया, मासान् पसयांमादी गाना TARAPAR एवं पारामा उन। कामा) श्री । ४. १.3.१. शाप. श्री. १११. १२- १२.५, दरभ्यानि पागरा:, " परिपाया पध: पचनादचनः" इति चाप .... १११ • "५% Facाय नार भियुयायामानान-नि श्री. १२. ११॥ + "पिरमरपदाहिनी त . १ ३४. ani 1.१.१.३०.41.४.पा. म... व पार्टी मीमांसामा (म. ५... ), बार सेयभाषणम् गपाठसम-रिपमान बस पामnar"-IMR... सामान न . म.१ ४.६.), कोषमा भायमानीबाधिकरण मामाश्रम ( ५. ४. १ पाच) । पाएRalay AFध ममा, उin भावाहिशमन्वानुपाति। पाप. . een - ·॥ एतरामा गपनीयः सबा सतिमहाला सबा सति पहारा शोपिया च महासाब भवति। तदिद. 'सो सा सन्या-तिवाकोमोचते। एकारी निपातः समुच्चयार्थः सन् बोलिझाया तब्दाभ्यां सम्बध्यते । तथा सति 'सा' च पासखा, 'सा' च सोवियसोल्युस भवति । 'समा-इत्या हितोयो भकारशन्दसः। तस्मिनुपगते सति समा' तुत्युक्तं भवति । एवं सति यथा बरिषवमानस्य सोपस्थ पासम्बन्धः, तथा प्रउगशस्त्रस्यापि पहसम्बन्धी दृष्टय इत्यभिप्रायः॥ अब प्रउगवस्त्रे विद्यमानानां चानां मध्ये प्रथमच विधत्ते- "वायव्य असति, तेन वायव्य उक्थवान्" इति । वायु- देवता यस्य वचस्व सोऽयं वायव्यः',- "वायवा याहि दर्शत"- इत्यादिकः (सं.१.२.१-३.); तं शंसेत् । 'तेन' शंसनेन 'वायव्यः' ग्रहः 'उक्थवान्' अखवान् भवति। यद्यपि वायव्यः पृथक् ग्रहो. नास्ति, तथाप्येन्द्रवायवस्य ग्रहस्य पूर्वभागो वायव्य इत्युचते। सच प्रथमम् “पा वायो भूष"-इत्यनेन (म०७.१२.१.) केवलवायुदेवता. केन मन्वेष यत, तेन वायव्यो भवति ; पश्चात् “इन्द्रवायू इमे मुताः" इत्यमनेन्द्रसहितवायुदेवताकन मोच (सं० १.२.४.) ग्यात, तेनेन्द्रवायवोऽपि भवति । पत एव वायोडिग्रहणं तैत्तिरीया ; . * " हिंति हित्य"-इति (१.१.३.) पावसायमोक्ता, हिसारी कहचानाम, रुन्दीगाना ति हिसार:"-ति (७.११.७.) लाग्यायनोको पात्रः। साब मासिक पाचतिकले च स एपाया भक्तिः (का. उप. १.१.१ ८.१.)। बहोपदिष्टी हिजार लाभ्यां मिनी मनामक एष। सवाबातम्हान्दोग्ये । तथाषि- "ते याद गरियवमानन नोष्यमाचा: स रथाः सर्पनौव्येव मासमपुसंह समुपविक्ष शिक :-'पौर मदाश्मीर पिबामौर देवी परत: प्रजापतिः सनिता मिहारारदा- पते मिरारोश्म-निति १.१२.४, ५।

·बतीयपपिका।।। "सदिडाव ममतो पात पिव-इति (. 4.४.७.४.).। तब प्रथमभागापो वायबोप, वक्षन बबतचेन अमावान् सम्पयते । रिती व पिषते- "एन्द्रपार शति, निन्द्रावर परवान्"-ति। इन्द्रव बाबुर मिशिता + देवता बन पस डोऽयम् 'ऐन्द्रवायवः', "रन्द्रवा मे हताः" - सादिकः ( स...-4); मेत् । तसनेमेन्ट्रबायवासोत्तरभागः बा- भवति। : बतौर्य व विधते- "मंचावर सति, न मैनावरण सवयवान्"-ति। मित्रो वरपर मिलिता देवता यम होज्य 'मेवावर:',-~"मिदं वे पूतदयम्" इत्यादिकः (म... .-८.)। तं गंसतीत्यादि पूर्ववयोग्यम् । ::, चतुर्थ व विधत्ते-- "पामिन सति, तेनामिन वय- साद"-इति। अभिनी मिलिना देवता यम बरस सोऽवम् 'पानिनः',-"पश्मिना यधरौरिषः" इत्यादिः (म.१.१.१-३.)। पचम व विधत्ते-- “ऐ सति, सेन इनामबिना उववन्ती" इति। दो देवता यमसन सोया 'ऐन्द्रः',- "न्द्रा यापि पिषमानो"-इत्यादिक पन्द्र स्तरः (*. १.१. -8-4.)। तेन रापहमथिमायोसभयो; यवत्वम् । षष्ठं विधते. "मदेव गंमति, नापयर वान" इति। "पोमामवर्षीकृतः"-वेषः (म. १. १.७५.) बेचदेवस्तृचः । नेनापयाम ययपि शमवल नाशि, नवापि •'पापाची' पदया-नानी मची रबिनराव नावाचावी....।।

·ऐतरयामा विदेवदेवतानत्वात् 'वैचदेवम् । एवं प्रहमसायोग स्वितावत्व द्रष्टव्यम् । सप्तमं बच विधने- "सारस्वत सति प्रति | "पावका नः सरखतौ" इत्यादिकः (सं०१.३.१.-१३.). सारस्वतस्तृचः ॥ ननु पूर्ववदवापि ग्रहस्य शस्त्रवत्व कुतो.नोपन्यस्थते ? त्या- मायाह- "न मारस्वतो ग्रहोऽस्ति" इति। पाधवमन्धका सारखतमन्नस्यापठित्वसाद, प्रामाणे विधभावाच ग्रहाभावः । तर्हि ग्रहोक्येऽस्मिवस्य सारस्वतस्य दृचस्थ किमर्थं शंसन मावात मित्यागयाह--"वाक् तु सरखती, ये. तु के च वाचा ग्रहा सान्त, ते ऽस्य सर्वे शस्तोक्थाः” इति । सरखतौ हि वाग्देवता, प्रहाणां च वाचा ग्रामाणत्वात् सारखसत्वम्, तेन सर्वेऽपि ग्रहाः 'शस्तोक्थाः' पठितमस्त्रा भवन्ति ॥ बेदन प्रशंसति । “उथिनो भवन्ति य एवं वेद" इति । तस्य वैदितुः सर्व ग्रहाः शस्त्रवन्तो भवन्ति, ग्रहदेवतास्तुण- तीत्यर्थः ॥ १॥ पति चौममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयनामाणस्य हतीयाशिवाय प्रथमाधाये प्रथमः खण्डः १॥ . ॥ अथ द्वितीयः खण्ड पवाद्यं वा एतेनावरुन्धे यबउग मन्यान्या देवता प्रउगे शस्यते ऽन्यदन्यदुक्थं प्रउगे क्रियते ऽन्यदन्य- ·भर ॥ वनौषधिका.१२॥ दस्यानाय गोषु प्रियते य एवं वेता वैयक- मानस्याध्याबातम मिवोक्थं यत् प्रउगं तबादनेने सदुपैच्यतम मिवेत्याहस्तेन छन होता संस्करोतीति वायव्य शंसति तस्मादाहुर्वायुः प्राणः प्राणो. रेतो रेतः पुरुषस्य प्रथम सम्भवतः सम्भवतीति यहायव्यं शंसति प्राण मेवास्थ तत्संस्करोयन्द्रयायव शंसति' यत्र वाव प्राणस्तदपानो यदैन्द्रवायवशंसति प्राणा: पानावेवास्य तत्संस्करोति मैवावरणं शंसति तमा. दाहुश्चक्षुः पुरुषस्य प्रथम सम्भवतः सम्भवतीति य मैत्रावरुणं शंसति चक्षुरेवास्य तत्संस्करोल्याश्विन शंसति तस्मात् कुमारं जातं संवदन्त उप वै शशू- षते 'नि वै ध्यायतीति 'यदाशिवनं शंसति' श्रोष मेवास्य तत्संस्करोत्यैन्द्र' शंसति तमात् कुमार जातं संवदन्ते' प्रतिधारयति वै यौवा' पथो शिर दति यदेन्द्र सति वौर्य मेवास तत्संस्करोति वैश्वदेवं शंसति तम्मात् कुमारो जातः पञ्चेव मच- गति वैश्वदेवानि धनानि यदै श्वदेव शंसत्यनान्ये- वास्य तत्संस्करीति सारस्वतं शंसति तथात् कुमार जातं जघन्या वागाविशति वाग्घि सरस्वती यत् मारवतं शंसति वाच मेवास्य तत्संस्करोखेब ·" सर्व "मगन्यः संभः सवनयो य एवं वेदं यय विदुष एत- सन्ति ॥२॥ विहितं असमय प्रचसति- "पवाय वा एतनावमन्त्री यत् प्राग मन्यांच्या देवता प्रउगे शमते ऽन्यदन्यदुक्थ मठरी लियते"-ति। यदेतत् प्रउगाय शख मस्ति, तदेतदत्तुं योग्यताबस्व साधनम् । पतस्तेनाय प्राधोति । यादसिन् सो व स्थगेव देवता असते,-प्रथमचे कैवलो वायुः, रितीयमिचिन्द्रवायू, बतीयस्मिविचावरणावित्यादिदेवताभेदः; . यमेव देवता भियन्ते, तयवास्मिन् मने 'पन्चदन्यत् उक्ष',- "वायवायाEि"-"इन्द्र वायू"-त्यादिवं परमरविलक्षणं गरबा लियते; तबादोदनगाकस्पादिविसवभनाभोवोचचोचसाम्बा- इबादतत्वं युतम् ॥ वेदन प्रसति- “अन्यदन्यदलाबाब परे प्रियते य एवं बेद"-रति। 'पन्यदन्यत्' परसरषित मारामादिरूपम् ।। प्रकारान्तरण प्रवर्ग प्रशसति-"एता यजमानस्या- भालतम मियोक्वं यत् प्रउन ;तसादेनेमेतदुपातम मिवेत्याहु- रतन न होता संस्करोति" इति । प्रउगार या मस्ति, एतदेव यजमानस्य पचामतम मिव पामान शरीर मधिसत्व त वधार्मम्, गरोसनीख। पूर्वनामधन वज- नवनितिलाभिधानाव (भा.ज.) तंदधामन, ·मरी पतियोगीप समीपेको मभित्री भाः। तेषां मय मनिवा 'एन' यजमान मान्यतादुत्पडीता अथ प्रथमट पिहित मनूष सोति-"प्राधान तमादायुः प्रायः, पात्रो रतो, रेत पुषण सम्भवतीति; यहायब बति, मात्र नेपाल तर इति । पूर्वोको विधिविक अंसातीति (४.१०) वाग्ले यसाहायब शंसनीय, तमादभित्रा एवं मा::मापस कार्यलेन वायुरेव प्रापः, रेतसः प्राचाधारकारोरनिय देतः मात्र, प्रापखरूप बारेतः सभवतः हत्या 'पुरुष' देशस्य कारपत्वेन पिवदेशे प्रवर्म सभवति। माभिलाहायस्वचः समीचीनः । नवंसनेम होता वन- मानख प्राप भव संसारोति। पितीय विधि मन्च होति- “ऐकवायचं अंति पार प्रापखदपानी ; यदेवाय असति, प्रासापानोपान संबरोति" इति। . उपासकपः पापो यवालि, निमाल पोऽपानोऽप्यति ; द्रवायू । प्राचामानहाल्पो; तमन तेन सूखेन प्राणापानयोः संस्कार . बतौर्य विधि मनूष स्वीति- "मेघावारसतिया- दागड. या प्रथम सम्भवतः बभवतीति, सासर V ·॥ एतरीयब्रामणम्॥ असति, चक्षुरेवास तत् संस्करोति" इति। श्रुत्वन्तरे “चक्षु- मैंत्रावरुण:"--इति (ते. सं० ६.४.८.४.:)। मित्रावरुणसम्बस्य ग्रहस्य चक्षुष्ट्वाभिधानात् तचोऽपि चक्षुःखरूप एव। नचक्षुः अन्यम्मात् योवादीन्द्रियात् प्रथम मुत्पद्यते । प्रस्थार्थस्यागमगम्य- वादाहुभिन्ना इत्युक्तम् । एवंविध चक्षुःखरूपेण मैत्रावरुण- हवेन यजमानचक्षुषः संस्कारः ॥ चतुर्थ विधि मनूध स्तौति-- “आश्विन शंसति ; तस्मात् कुमारं जातं संवदन्त, उप वै शुश्रूषतं नि वै ध्यायतीति ; यदा- विन सति, श्रोत्र मेवास्य तत् संस्करोति" इति । उत्पन्न वालं मुख मेवेक्षमाणा माटपित्रादयः परम्पर मेव माहुः,... नानाविध रुपलालनैराहतो वालकोऽस्मन्मुख मवलोकयति, तस्मादय भन्म- दीया वाच योत मिच्छति, नैरती पावलोकनेन मा भेज ध्यायतीति । तदेलमिलापकणानुग्रहकतम् । तस्मात् तसनेन श्रोत्रस्य मस्कार, पञ्चमं विधि मना स्तानि "ऐन्द्रं धंसति; तस्मात् कुमार जातं भवदना , प्रतिधारयति वै ग्रीवा प्रयो पिर इति ; जन्हें सति, दोय सेवास्य तत् संस्करोति" इति। दोलायां कायान थाम्न मवेन परस्पर मेव माहुः,... 'प्रय मिदानी 'गोवाः मनिवारयति उत्थात मादी गल मुबमयति, ततः शिर उन्नमय जौन! एतस्य न्यापारस्थ वीनिमिवादिन्द्रा न वीयप्रद. तात् दोयचेन गो: मंस्कार। पर विधि मन्द्य स्तौति- “वैखदेवं शंभति ; तस्मात् कुमार जानः गश्वेव प्रवरति ; वैश्वदेवानि ङ्गानि ; यईनदेव शंसत्यनान्येवास्य तत् संस्करोति" इति। उत्पन्नो बाल: 'प्रसेव' ---

·॥ हप्तौयपश्धिका । १।२॥
दर्शनथवा शौजोत्र मनादिक्रियाभ्यः पश्चादेव समर्थः सन् हस्ताभ्यां
पादाभ्यां चेतस्ततः प्रधरति ; उस्तादीन्यानि स बहुदेवता-
कानि; जम्मात् वैश्वदेवटचेनाङ्गमस्कारः ॥
सप्तमं विधि मनूद्य स्तीति- "सारम्वतं शंसति ; तस्मात्
कुरगर माल अनन्या वागाविशति ; वाग्धि सरस्वती, यत् सार-
सन शसहि वाच मेगस्य तत् संस्करोति" इति । हस्तपाद.
ए सामावस्थामा जई वा मारभते, 'प्रतो 'जधन्या
वाक्' इत्यु-
जात वादः मरखतीरूपलात् तदीयलचेन तम्या: संस्कारः ॥
दिनार मनुष्ठातारं न प्रशंमति-. "एष वै जातो आयने
भताभ्य एताभ्यो देवताभ्यः सर्वभ्य उक्थेभ्य: सर्वेभ्यशान्दीभ्यः सर्वेभ्यः
प्रांगेस्यः सर्वेस: मवनथ्यो य एवं वेद, यस्य चैवंविदुष एस-
समि" इति। 'यः' होता थथोकप्रकारेगा वेद, एष एवं पूर्व
मातपितृन्य। जानापि पुनर्देवतादिभ्यो जातो भवति । यथो-
* विदुषी 'यस्य' यजमानस्य होता 'एतत्' प्रउग शंसति,
सोऽपि यजमानो देवतादिभ्यः पुन जायत । देवता वायादयः ।
उमथानि श्राज्यप्रउगादीनिन्दांसि गायादीनि । प्रउगानि
तटनयवास्तूचाः
। भवनानि बोणि प्रमिहानि।
एतेभ्यः सर्वेभ्य:
शुनकतिः ॥ २॥
इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचितं माधवीये वेदायप्रकाशे
एतरं यत्राह्मण होगपिकायां प्रथमाध्याये
द्वितीय स्वाहः ॥ २॥

·११ ॥ ऐतरेयवाधयम्। ॥धतीयः खण्डः ॥ प्राणानां वा एतदुक्थं यत्वउगं सप्त देवताः शंसति सप्त वै शीर्षन् प्राणाः शीर्षनेव तयाणान् दधाति किं स यजमानस्य पापभद्र माद्रियेतेति ह स्माह' यो ऽस्य होता स्यादित्य वैनं यथा कामयेत तथा कुर्याद यं कामयेत' प्राणेनेनं व्यईयानीति वायव्य मस्य लुब्बं शंसेचं वा पदं वातीयात्तेनैव तल्लुब्ध प्राणेनेन तद् व्यईयति यं कामयेत प्राणापानाच्या मेन तद् व्यईयानीत्येन्द्रवायव मस्य लुब्ध शंसेचं वा पदं वातीयात्तेनैव तल्लुब्ध प्राणा- पानाम्या मेवेन तद् व्ययति यं कामयेत' चक्षुषेनं व्यईयानीति मैंचावरुण मस्य लुब्ध शंसेदच वा पदं वातीयात्तेनैव तल्लुब्ध चक्षुधैवैनं तद् व्यईयति यं कामयेत' श्रोत्रगौन व्यईयानीत्याश्विन मस लुब्ध शंसेच वा पद वातीयत्तेनैव तल्लुन्छ' श्रोचेगोवैनं तद् व्यईयति यं कामयेत' वौर्येणेनं व्यईयानौत्येन्द्र मस्थ लुब्धं शंसेटचं वा पदं वातौयात् तेनैव तल्लुब्ध वौर्यणे वैनं तद् व्यईयति 'यं काम- येतारेनं व्ययानौति वैश्वदेव मस्य लुब्धं शंसे- 'झ' क: एक महस।

·तृतीयपपिका। दृचं वा पदं वातीयात्तेनैष तल्लुब्ध मोरेवैनं तद् व्ययति यं कामयेत वाचैनं व्यईयानीति सारखत मस्य लुब्धं शसेटचं वा पदं वातीयात्तेनैव तल्लुब्ध वाचैवैनं तद् व्यई यति य मु कामयेत सर्वैरेन मः सर्वेणात्मना समईयानीत्येतदेवास्य यथापूर्व मृजु- कृप्तं शंसेत्सर्वैरेवैनं तदङ्गः सर्वेशात्मना समईयति' मरः सर्वगात्मना समृदाते य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्रकारान्तरेण प्रउगशस्त्र प्रशंसति- "प्राशामां वा एतदुक्थं यस् प्रउग'; सर देवताः शंसनि,--- सप्त शीर्षन् प्राणाः शीर्षवेव तत् प्राणान् दधाति" इति । गिरोगतसप्तच्छिद्रवर्तिप्राणानां पूर्वोकमातृचगतवायादिदेवतानां च सङ्ख्यामाम्यात् शस्त्रस्य प्राण- रूपत्वम्. ट्रेन यजमानस्य शिरमि प्राणधारण' भवति। अथ प्रशीत्तगभ्या प्रउगशस्त्रस्य सामर्थ्य दर्शयति-- "किम यजमानम्य पापभद्र माद्रियगति ह माह, योऽस्य होता स्यादित्य. वैवेनं यथा कामयेत तथा कुर्यात्" इति । 'अस्य यजमानस्य 'य:' होता स्यात्, म तस्य 'पापभद्र कि माट्रियेत' पाप मनिष्ट फलं, भद मिष्टफलं, ताग फल किं सम्पादयितुं समर्थः । रति प्रश्नः । अव अन्मनि 'एन' यजमान प्रति यथा होता कामयेत, तथा क गनोति इत्युत्तरम् । तत्र प्रथमतृवप्रयुक्त मनिष्टं दर्शयति-- “य कामयेत . प्राणेनेन' हयानीति, वायव्य मस्य लु शंसेच वा पदं वातोयात्, नेनैव तम्लुब्ध प्राणिनैवैनं तद् व्यस्यति" इति ·१४ ॥ ऐतरेयबामणम्॥ यजमान मुहिस्थ होता कामयेत । कब मिति, तदुच्यते-'एन' यजमान प्रागन व्यडयानीति' सहियुक्तं करवाणीति। एवं कामय- मानो होता 'अस्य' यजमानस्य सम्बभिनं 'वायव्य तृच' 'लुब्ध" व्यामूह यथा भवति तथा 'सेत्' स्तम्भयेत, न पठेदित्यर्थः । 'लुभ विमोहने' इति धातुः (तु. २५) । व्यामोहप्रकार उच्यते-- एका भूचं वा तदीय मे पदं वा 'प्रतौयात्' स्तम्भयेत्, न पठेदित्यर्थः । तावना 'सत्' नृचस्वरूपं 'लुब्ध” व्यामू भवति ; तथा सति प्राणरूपत्वन पूर्वनिरूपितस्य पायोः क्रधात् 'एनं' यजमानं प्राणेन वियोजयति। हितीगतननिमित्त मनिष्ट' दर्शयति--- "यं कामयेत प्राणा- पानाभ्या मेनं तद व्यईयानीत्यैन्द्रवायव मस्य लुब्धं शंमेहत वा पदं वातोयात, ननैव तवं प्राण पानाभ्या मेनं तद् व्यई यति". इति । पूर्ववत् व्याख्येयम् ॥ तृतीयतृचनिमित्त मनिष्टं दयति--- "यं कामयेत चक्षुषेनं थईसानोनि, मैत्रावरुण मस्य लुमचं वा पदं वातोयात्, तेनैव तालुन चक्षुधैवैनं तद् व्यईयति" इति। पूर्ववत् व्याख्येयम् ॥ चतुर्थतचप्रयुक्त मनिष्ट दर्शयति "यं कामवत श्रीवेनं व्यायानोलाविन मस्य लुधं शंभट्टचं वा पद वातीयात्, ननव सध योबेणवे तद् व्ययति" इति । पूर्ववत् व्याख्ये पञ्चमतचप्रयुक्त मनिष्ट दर्शयति--. "यं कामयेत वौर्यणेनं व्य स्थानीत्येन्द्र मस्य लुच शंभट्टचं वा पद' वातौयात्, तेनेन • मल्लु वीर्य गवैनं तद् व्यय ति" इति । पूर्ववत् व्याख्येयम् । षष्ठतच प्रयुक्त मनिष्टं दर्शयति-- “चं कामयतारनं व्यई- यानीति, वश्वदेव मस्य लुब्धं शंसेटच वा पदं नातीयात्, - . ॥

·॥ तृतीयपषिका। १ । ३ ॥ तेनैव तस्लुब्ध मङ्गरेवेन तद् सईयति" इति । पूर्ववत् व्याख्येयम् ॥ सप्तमतृच प्रयुक मनिष्ट दर्शयति "यं कामयेत वाचन व्ययानीति, मानवत मस्य लुग्धं शंमेटचं वा पदं वाती- यात्, नेनैव तल्लुब्ध वाचैवैनं तद् व्ययति" इति। पूर्ववत् व्याख्येयम् । अथास्य शस्त्रस्येष्टफलमामध्यं दर्शयति- “य मु कामयेत मग्न मङ्गः मर्यगात्मना ममर्डयानी त्येतदेवास्य यथापूर्व मुजु- कृम शंसेत्,--मवरवैनं सदङ्ग : सर्वेणात्मना ममईयति" इति । पूर्वोक्तानि प्राणादीमि, सर्वाण्यङ्गानि, सम्पूर्णो देहः, सर्व पात्मा, तत्महिकामी होता ‘मस्य' यजमानस्य मम्बन्धि 'तत्' एव गशस्त्र 'यधापूर्त' गुगे: ममोपे पारायणक्रमेण पठितं, तथैव जलम कस्यचिदवयवस्यान्यथात्वाभावादृजुलं, नथा कृतं सम्माहित कला शंमत तत: काम्यमानसमृद्धिः मिष्यति ।। वेदन प्रमति "भरङ्ग : मर्वणाभमा ममृहाते य एवं कि । महोऽर्थः ॥ ३ ॥ इति योगमाय गणाचार्यविरचित माधवीय वेदाधप्रकाशे ऐनग्यवाय रतीयविकाया प्रथमाध्याये वतीयः खण्डः ॥ २॥ H------- ·4 ॥ ऐतरेयवाक्षणम्.. ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ सदाहुबंधा वाव स्तोत्र मेव शख 'माग्नेयौषु सामगा * स्तुवते वायव्यया होता प्रतिपद्यते कथ मस्याग्नेय्यो ऽनुशस्ता भवन्तीत्यग्नेर्वा एताः सर्वा- स्तन्वो यदेता दवता:'स यदग्निः प्रवानिव दहति' सदस्य वायव्यं रूपं तदस्य तेनानुशंसत्यथ यद मिव कृत्ला दहति हौ वा इन्द्रवायू तदस्यैन्द्रवायवं रूपं तदस्य तेनानुशंमत्यय यदुच हृष्यति नि च दृष्यति तदस्य मैत्रावरुणं रूपं तदस्य तेनानुशंसति स यग्नि/रसंस्पर्श सदस्य वारुणं रूपं तं यत् घोरसंस्पश सन्त मित्रकृत्येवोपासते तदस्य मैत्र रूपं तदस्य तेनानुशंसत्यय यइन हाम्या बाहुभ्यां हास्या मरगौम्यां मन्थान्त हो वा अश्विनी तदस्या- विनं रूपं तदस्य तेनानुशंसस्यथ यदुच्चै?ष । स्तन- यन् वबबा कुर्वन्निव दहति यस्माद् भूतानि विजन्ते' तदस्यैन्द्र रूपं तदस्य तेनानुशंसत्यय यदैन मेक सन्तं बहुधा विहरन्ति तदस्य वैश्वदेवं रूपं तदस्य तेनानुशंसत्यथ यत्स्फूर्जयन् वाच मिव वदन् दहति सदस्य सारस्वतं रूपं तदस्य तेनानुशंसत्येव मु -- . 'मामा' का । 'यदुषिः' का , ·॥ वतीयपधिका।१।४॥ हास्य वायव्ययैव प्रतिपद्यमानस्य चेन चेनैवैता. भिर्देवताभिः स्तोत्रियो ऽनुशस्तो भवति विश्वेभिः। सोम्यं मध्वग्न इन्द्रेण वायुना पिबा मित्रस्य धाम- भिरिति' वैश्वदेव मुक्थं शस्त्वा' वैश्वदेव्या यजति यथाभागं तद् देवताः मीणाति ॥ ४ ॥ अथ स्तोत्रशस्त्र योः देवतावलक्षवरूप माक्षेप मुत्थापयति- “दाहुर्यथा वाव स्तोव मेवं शस्त्र माग्नेयौषु सामगा स्तुवते, वायव्य या होता प्रतिपद्यते, कथ मस्याग्नेय्योऽनुशस्ता भवन्तीति"-- इति । मामगानां यान्याज्यस्तोत्राणि, तब ऋच आग्नेय्य पानाताः; “अग्न आ यादि इत्यादिषु ( उ०पा.१.१.४-७.) सामगैराज्य- म्तोलबाला होता तु "वायवा याहि" इत्यनया (मं० १.२.१.) वायव्यमा प्रगशवं प्रारभते। अतो ऽनेन विलक्षणदेवताकेन शम्वगाग्नेय ऋचः कथ मनुशस्ता भवन्ति ? अनुकूलशंसनाभावे "म्तुत भनु शमति" इति (ता. ब्रा०८.८.१०.) शाखाम्तर विरुभ्येतति आक्षेपः ॥ सस्योत्तर दर्शयति "अग्नेर्वा पता: भर्वास्तन्धो यदेता देवता:' इति । मासु तृचेषु ( १ १५४०) या एता वायादयो देवताः प्रतीयन्त , ता: सर्वा अमेव शरीरभताः ; प्रतोऽग्नि- विषय मेव कृत्न शखं सम्पद्यत इति । स्तोत्रगता आग्नेयः ऋचो ऽनशस्ता भवन्ति ॥ -- विश्वभ्यः' ताभिः, क, ग, घ । 9 ૨ ३. ना.बा. , $ १ भा४५३ ५, • रम् । 5878 ·॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ " पग्नेः प्रथमतृचप्रतिपादिताया वायुदेवतायाः स्वरूपं दर्श- यति- “म यदग्निः प्रवानिव दहति, सदस्य वायव्यं रूपं, तदस्थ तेनानुशंति"-इति । 'प्रवानिव' प्रकर्षवानिव सबधिकज्वालया दहत्यनिरिति यदस्ति, तत्प्रकर्षात्मकं वायुसम्बन्धि रूपम् ; वायुना ज्वालाधिक्योदयात् । अतोऽस्य प्रउगशस्त्रस्य सम्बधिमा तेन वायुरूप गाय होता तदग्निरूप मनुशंसति ॥ हितीयतृचप्रतिपादिताया इन्द्रवायुदेयतायाः मारूप्यं दर्श यति --- “अथ बद वैध मिव क्त्वा दहति, दो वा इन्वायू तदस्य द्रवायवं रूपं सदस्य तेनानुशंमति' इति । ज्वालाहय मिव कत्वा यदा दहति, तदा हिलसाम्यात् तज्ज्वालाडय मिन्द्रवायु-' सम्बन्धि रूप भवति। अन्यत् पूर्ववत् ॥ तृतीयतृचे मारूप्यं दर्शयति- “अथ यदुच पृथति, नि न पृथति, तदस्य भैत्रावरुणं रूपं, तदस्य तेनादशंभति"-इति । ज्वलताऽग्नेरौनत्यम् 'उहर्षः', ज्वालाशानन्या माचव- 'निहर्षः। मदुभयं 'मित्रावरुणसम्बन्धि रूपम् ; ... मित्रं दृष्टवतो सर्व गोव तत्वात् तन्मिवरूपम् ; वरुणसम्बन्धिनीना मपां नोच गामित्वात् एतद् वरुणस्य रूपम् । तदीय रचनाग्निरनुशस्तो भवति । तय युजयन्तर माह "स यदम्नि?ग्मस्पर्शस्त दम्य वारुणं रूपं, त यद् धोर मस सन्न मित्र कत्येवोपासते, तदस्य मै कम, तदस्य तेनानुमति- इति । मोऽग्निः 'धोरमस्पर्श:' उष्णसंस्पर्श: इति यदस्ति, सदस्याग्नेवरुणसम्बन्धि कपम् ; वरुणस्योगलात् । धोग्मंस्था मन्त प्रष्ट मशक्य मपि त मग्नि शीतार्ताः प्राणिनो 'मित्रवत्या' मित्रस्य कतिः कार्य ममीपे ऽवस्थान सेनैव एनम् " जाना अत्यन्त नीच' ·तृतीयपचिहा।।।४॥ ॥ उपामते' गीतपरिहाराय हस्ती दर परवक्रिसमौ प्रता- पयन्सो पति भवन 'तत् एतसेवनम् 'पा पम्न मित्रसम्बलि रूपम् । तती,म्याग्ने सम्बन्धिमा 'तेन' मैत्रावरुणरूपेणार्य होता वडिसनुशंसति ॥ 'चतुर्थतृ सारुम्य दर्शयति-- “अथ यदेनं हाम्या बाहुभ्यां द्वाभ्या मरणीभ्यां मन्यन्नि, द्वौ वा अखिनौ, तदस्याखिनं रूपं, सदस्य सेनान शंसति" इति। अखिनोहित्वाधस्तदयेनारबियन ध मन्धनम् अभ्य' अम्न: आश्विनं रुपम् ॥ पंचमतृचे मारूप्यं दर्शयति~ "पथ यदुर्घोष तनयन् बबवा कुर्वनिय दहति, यस्माद भूतानि सदस्येन्द्र रूपं, सदस्स तैनानुशंसति" इति । 'सनयन्' ध्वनि कुर्वन् । स एव ध्वनिः विभिबकारैरनुक्रियते । यत् ईशात् ध्वनिसहितादग्न: रूपात् 'भूतानि' प्राणिनी 'विजन्ते' बिभ्यति, 'तत्' भयकारणं ध्वनिसभित मिन्द्रस महामार्थ मास्कोटनं कुर्वतः शत्रुभय- बिजन्ते, कारिणो रूपम् । षष्ठतृचे सारूप्यं दर्शयति---. “अथ यदेन मेकं सन्त बहुधा विहरन्ति, सदस्य वैश्वदेवं रूपं, सदस्य सेनानुसति" इति । मग्न राहवनौयादिस्यानेषु पानीघ्रादिधिर्णषु च बहुधा विहरणं यदस्ति, सद्विश्वेषां देवानां रूपम् ; तेषा मपि बहुत्वात् ॥ ससमतृचे सारूप्यं दर्शयनि-- “अथ यत् स्फूर्जयन् वाच मिव यदन् दहति, नदस्य सारस्वतं रूपं, सदस्य तेमानुशंसति" इति । यया जनो वाचे वदति, तयवाग्नि: 'स्फूर्जयति' ईपहिच्छिा विलक्षणोञ्चारण मिव शब्द करोनि सदेतहागुञ्चारणसदृश वनिकरणं सरस्वतीसम्बद्धरूपम् ।।

·। सरकारन्। इस मम्मेवयादिदेवतानां साहारानुशंसन मुपपायोप- संहरति- “एव म हास्य वायव्ययैव प्रतिपयमानस्य तृचेन तृचे- नैवैताभिदेवताभि स्तावियो ऽनुशस्तो भवति"--इति। 'एव मुह' बननयोक्ताकारण “वायवा याहि"-इत्येतया वायुदेवताकयैवर्चा शस्त्र प्रारभमाणम्य होतुः तेनतेनोक्ततृत्वेनैव प्रतिपादिताभिर्वाया- दिभिः देवताभिरग्निसदृशौभिः 'स्तोत्रियः' स्तोत्रसम्बन्धितृचो "अग्न आ याहि ..इत्यादिकः ( उ० आ. १.१.४.. 9.) आम्नेथ्यो- ऽपि 'मनुशस्तो भवति' तस्यानुकूल्यं यथा भवति तथा प्रउग- शम्स मनुष्ठितं भवति इत्यर्थः । अथ शस्त्रयान्यां विधत्ते-- "विश्वभिः सोम्यं मध्वग्न इन्ट्रेग वायुना पिता मित्रस्य धामभिरिति ( सं० १.१४.१०.) वैखदेव मुक्थं शम्वा वैश्वदेव्या यजति, यथाभार्ग तहेवताः प्रौणाति".. इति। अग्ने ! 'विश्वेभिः' सवै: देवैः सह, विशेषतः इन्द्र या वायुना व सह, तथा मित्रस्य 'धामभिः' स्थानयुक्तः सन् ‘मोम्यं मधु' सोमसम्बन्धिनं मधुरं रसं पिब । विश्वेभिरित्यादिका सेय मक् वैखदेवी, तया 'यजति तां याज्यां पठेत् । कदा पठे. दिति. तदुच्यते--'वैश्वदेवं' बहुदेवताकम् 'उक्थं शस्त्र प्रउग- नाम शस्त्वा पश्चात्पठेत् । तथा सति खस्वभाग मनतिक्रम्य सर्वा देवतास्तपात ॥ ४३ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ प्रकाश ऐतरेयबामणस्य वतीयञ्चिकायां प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ~ * आश्व बौ०५.१०.१० । 'याध्यान्नानि भस्वाण' इति च तव तदुत्तरम् (५.१०.२१.)।

·।तीयपशिका। १।५॥ ॥ अथ पक्षमः खरा।. देवपानं वा एतद्यद् वषट्कारो वषट् करोति' देवपाचेणैव तद् देवतास्तर्पयत्यनुवषट् करोति तन- थादो ऽश्वान् वा गा वा पुनरभ्याकारं तर्पयन्स्येव मेवैतद्देवताः पुनरभ्याकारं तर्पयन्ति यदनुवषद करोतीमानेवाग्नौनुपासत इत्याहुर्धिष्ण्यानध कच्चा- त्पूर्वस्मिन्नेव जुह्वति पूर्वस्मिन् वषट् कुर्वन्तौति यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट् करोति तेन धिष्ण्यान् प्रौगायमंस्थितान्त्सोमान् भक्षयन्तीत्या र्येषां नानु- वषट् करोति को न सोमस्य विष्टकृशाग इति यहाव सोमस्याग्न वोहीत्यनुवषट् करोति तेनैव संस्थितानसोमान भक्षयन्ति स उ एव सोमस्थ स्विष्टकृतागो वषट् करोति ॥५॥ अध शस्त्रयाज्यान्त पठनीयं वषट्कारं विधत्ते---- "देवपात वा एतद्यपद करोति, देवपात्रेय तद् देवतास्तर्पयति" इति। "वौषट्" इति मन्चो वषट्कारः। म च 'देवपात्र" देवानां पान- साधनम् ; तस्माद् ‘वषट् (कगेति) कुर्यात्, वोपडित्येवं पठेत् । तथा मनि देवाना मुचित व पानसाधनन मर्या देवतास्तर्पयतीति । सतः उड्स पठनीय मनुवषट्कार विधत्ते- “अनुवपद् करोति, तद्यथादो ऽखान्या गा वा पुनग्भ्याकारं तर्पयन्यव मेवैतह • परमिन खरई द्रष्टव्यम् ( २४ पृ. ८५०)।

·११ ॥बतरेयनाथम् ॥ देवताः पुनरभ्याकार तर्पयन्ति यदनुवषट् करोति" इति । "सोमस्याम्ने वीहि"-प्रत्ययं मन्त्रोऽनुवषट्कारः, तं पठेत् । 'तत्' तत्र लोके 'अदः' किञ्चिदिदं निदर्शन मस्ति ; कथ मिति, तदु- ध्यते-- यथा मनुष्याः स्वकीयानखान्वा स्वकीयान् गाः वा 'पुन- रभ्याकार' पौनःपुन्येन तृणोदकादिभिरभिमुखीकत्व 'तर्थयन्ति' कण्ड्यनेन प्रियशब्देन वा लालयित्वा यथेष्टघासं प्रयच्छन्ति, एव मैवर्तन अनुवषट्कारेण पुनःपुनर्देवता अभिमुखीलत्य यज- मानो हविषा तर्पयति ॥ अनुवषट्कारप्रशंमार्थ चोद्य मुद्धावयति-. "इमानेवाग्नी- नपामत इत्याहुर्धिष्ण्यानथ कस्मात् पूर्वस्मिन्नेव सुति पूर्वस्मिन् वपट कुर्वन्तीति ?"-इति । सोममध्यवर्तिषु विष्णषु प्राग्नौधा. धमयो ये विहिताः, सामग्मीन् ऋत्विजः समीपे स्थित्वा 'उपासत एवं सेवन्त एव केवलम् ;- न तु नेष जुति, नापि वाट् कुर्वन्ति । 'पूर्वमिदेव' उत्तरवदिस्थितेऽग्नी ऋत्विजो जुति, तत्रैव वषट कुर्वन्ति च । अप्येवं सति धिष्णागताना मनीना प्रोतिर्गस्ति । कस्मादेवं वैषम्यं क्रियते ? प्रति चोधवादिन पाहुः । तत्रोत्तरं दर्शयति --- “यदेव सोमस्याग्न बोहौत्य नुवषट् करोति, नेन धिणान् प्रौणाति" इति। से अग्ने ! नि जात्याकारे- याग्नि मम्बाध्य 'भीमस्य' सोमरसं 'वीडि' पिब, 'इति' अमेन मवेश होता. अनुवषट् करोति, इति यदस्ति, तेन 'धियान्' अग्नीन् होता तर्पयति । तस्मात् न वैषम्यम् ।। प्रकारान्तरण प्रमितु पुनशोधहय मुद्धावयति- "श्रम स्थितान्सोमान् भक्षयन्तीत्यार्येषां नानुवषट करोति, को नु "मोमस्या पौधायन वषटकारः" इति पाचौ०५.१३ ६ । १भा० १८९५० ट्र। " ·हतीयपधिका ।१६॥ २३ सोमस्य खिष्टकजाग इति" इति। 'येषा' विदेवत्यग्रहाणा मर्थे होता नामुवषट करोति, ते हिदेवत्याः सोमाः 'पसंस्थिताः' पसमाप्ताः ; देवतार्थहोमस्थासमाती कथ मृत्विज: 'सान्' दिदेव- त्यान् भक्षयन्ति ? इत्येके चोच माहुः । दर्शपूर्णमासादिषु खिष्ट- कागेन ततः पूर्वेषां हविषां संस्कारो भवति, ततः सोमस्यापि मस्काराय को नाम विष्टलङ्गागः? इति हितौयं चोधम् । सवोत्तर माह "यहाव मोमस्याने वीहीत्यनुपषट् करोति,तेनैव संस्थिताम्सोमान भक्षयन्ति, म उ एव सोमस्य विष्टकड़ागो वषट करोति" इति। मन्चे सोमम्यति जातिमात्र मुद्दिश्य पनुवषट करोति इति यदेवास्ति, तनैवानुवषट्काररहिता हिंदेवत्यादय: सर्वे सोमाः ‘मंस्थिता:' ममाप्ताः; तस्मात् मंस्थितानेव हिदेवल्यान् ऋत्विनी भक्षयन्ति। 'म उ' म एव, यथोतोऽनुधषटकार एव मोमस्य विष्टलभाग: ; अतो ऽनुवषट करोति । उकस्य सर्वस्थ प्रयोजनस्य मिहार्थ मनुवषट कुर्यादित्यर्थः ॥ ५ ॥ इति थीम सायणाचार्यविरचितं माधधीये वेदार्यप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य हतीयपचिकायां प्रथमाध्याये पवमा वाइः ॥ ५। ॥ अथ पष्ठः खगड़: ॥ वज्जो वा एष यहषट्कारो यं विष्यातं ध्यायेद वषटकरिष्यतम्मिन्नेव सं बज्ज माझ्यापयति किति ·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ वषट् करोति षड् वा तव ऋतूनेव तत्कल्पयत्यूतून प्रतिष्ठापयातून्दै प्रतितिष्ठत इदं सर्व मनु प्रति- तिष्ठति यदिदं कि प्रतितिष्ठति य एवं वेद 'तदु ह माह हिरण्यदन् बैद एतानि वा एतेन षट् पति- सापयति' द्यौरन्तरिक्षे प्रतिष्ठितान्तरिक्षं पृथिव्यां' पृथिव्यस्खापः सत्ये सत्यं ब्रह्मणि ब्रह्म तपसीत्वेता एव तत्यतिष्ठाः प्रतितिष्ठन्तौरिदं सर्व मनु प्रति- तिष्ठति यदिदं किञ्च प्रतितिष्ठति य एवं वेद वौषमिति वषट् करोत्यसौ वाव वाहतवः पळेत मेव तहतुष्वादधात्यतुषु प्रतिष्ठापयति यादृगिव वै देवेभ्यः करोति तादृगिवाम्मै देवाः कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ अथ वषटकार माश्रित्येव अभिचारप्रयोग उच्यते --- "बजे वा एप यहषटकारी यं द्दिष्यात् तं ध्यायेद वषटकरिष्यम्त म्मिन्नत वज भास्थापयति"-ति। वषटकारस्य वारूपत्वात् तत्काल ध्यान न देणे वचपहागे भवति । अथ "वौषट" इत्यस्य वषटकारस्य उत्तरभागं अगंमतिः- पकिति वपट, करोति, षड् वा ऋतव ऋतुनेव नत् कल्पयत्यूतून् प्रतिष्ठापयत्तून् वै प्रतितिष्ठत इदं सर्व मनु प्रतितिष्ठति यदिदं कि ति। पडित्यनेन मन्त्रभागेन वमन्तादि षडतुमाया बुद्धिस्थत्वात् 'ऋतून् कल्पयति' सस्त्रप्रयोजनभमर्थान् करोति । নানা নানী আলনা মন সনিনিনি। নদিষ্ঠা মন্ত’ ·द्वतीयपधिका।।।। २२ खावरजङ्गमरूप जगत् सर्व खखभाग प्रतिष्ठितं भवति । वेदवं प्रशंसति- "प्रतितिष्ठति य एवं वेद"-इति। प्रामाणिकपुरुषवचनोदाहरणेन दृढ़यति --- "तदु साह हिरवदन् बैद एतानि वा एतेन षट प्रतिष्ठापयति, -चौरत- रिक्षे प्रतिष्ठिता, ऽन्तरिचं पृथिव्या, पृथिव्यप्खापः सन्थे, सत्वं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसोत्येता एव तत् प्रतिष्ठाः प्रतितिष्ठलौरिदं सर्व मनु प्रतितिष्ठति यदिदं किञ्च ; प्रतितिष्ठति य एवं वेद"- इनि। हिरण्यमया दत्ता यस्यासी 'हिरण्यदन्', बिदस्य पुत्रो 'बैदः' ; ताशा मुनिः '' तदेव वचन माह स्म । किं वच- नम् ? इति, तदुच्यते ---'एतानि' धुलोकादीनि ब्रह्मान्तानि षट प्रधानानि : यानि सन्ति, तान्येव 'एतेन' वषट्कारेण होता प्रतिष्ठापयति । तत्र दुश्लोकस्याधस्तादन्तरिक्षं, तस्मात् पन्तरिक्ष दालोक श्राश्रितः। तच्चान्तरिक्ष पृथिव्या माषितम । पृथिवी चाधोतिनोत्रप्सु आश्रिता । 'आपः सत्य' ; जनेषु सत्यवादिषु मम यथाकालं दृष्टिसम्भवात् । सत्य 'ब्रह्मणि' वेदे प्रतिष्ठितम् ; ईटा माचरणं मत्य मिति वेदेवावगमात् । वेदः 'तपसि' वषट- कारमन्वानुहानरुप प्रतिष्ठित: ; वेदस्यानुष्ठानप्रतिपादनार्थत्वात् । इति' अर्दन प्रकारेगा 'एता:' दुलोकादय एव 'सत्' तेन वषट्कारेण यदा परम्पर प्रतिहिता भवन्ति, सदानी प्रतिष्ठा. रूपाम्ताः पथि याद्या. एकैकत्र प्रतिष्ठिताः सती: 'मनु' पवाद 'यदिदं किञ्च' जगदस्ति, सत् सर्व प्रतितिष्ठति । य एवं वेदिता, म च प्रतितिष्ठति ॥ अथ वषट्कारमन्त्रस्य पूर्वोत्तरभागायुभी प्रशंसति "वौष- * 'पा वनि' । -- - ·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ किति वषट करोत्यसौ वाव वाहतवः षळेत मेव तहतवादधात्य- तुषु प्रतिष्ठापयति ; यादृगिव वै देवेभ्यः करोति, सागिवास्म देवाः कुर्वति" इति। मन्ने पूर्वभागो 'वी'-शब्दो निपातवाद "वो गतिप्रजन."-इत्यादिधातुजवाहा गमनस्वभाव मादित्य मभिधत्ते । तदेतदभिप्रेत्य 'असौ वाव वौ'-इत्युक्तम् । बसन्ताद्याः 'रतवः' मध्यावशात् 'षट' इत्यभिधीयते। तम्मन्चपाठेन 'एत मेव' 'वी' शब्दाभिधेय मादित्यं षट-शब्दाभिधेयेषु ऋतुष्वादधाति । न केवल माधानमा किन्तु तेषु ऋतुषु 'प्रतिष्ठापयति' स्थैर्येणाव- स्थापयति। एवं सत्यमौ होता देवेभ्यो यादृश मेव प्रयोजनं करोति, तादृश मेव प्रतिष्ठारूपं प्रयोजनम् 'अस्मै' होने, सहारेण यजमानाम देवाः कुर्वन्ति । इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य दृतीयपश्चिकायां प्रथमाध्याये षतः खण्डः ॥ ६ ॥ ARom ॥अथ सप्तमः खण्डः ॥ त्रयो वै वषट्कारा वनो धामच्छट्रिक्त: म मेवोच्चैबलि वषट करोति स वनस्ततं प्रहरति य "वीरपडिति वषट्कारः"-इति आश्व० श्री. १.५.१५। "धूहि व्य श्रीपड़ाव डा. बहाना माद:"-इति (पा. ८.९.६१.) भूमिः । + वो गतिव्याप्तिमजनशान्त्यसनबादनेषु'-इति धा० पा० भदा. २०३८ ·। हतौयपञ्चिका।।। स्तत् प्रेषाणां प्रेषत्वम्" इति । ज्योतिष्टोमाख्यो 'यन्नः' यदा केनचिनिमित्तेन देवेभ्य उदकामत्, तदा 'तम्' उल्कान्त यज्ञ 'प्रैषैः' "होता यक्षदग्नि ममिधा" इत्येवमाद्यः (ते. ब्रा० ३. ६.२.१. १२.) प्रेषमन्वैस्तस्य यजस्य 'प्रेषम्' आह्वानम् 'ऐच्छन्'; यस्मादेवं तम्मात् 'प्रेपम्' आहानं कुर्वन्ताभिरिति व्युत्पत्त्या मन्त्राणां प्रेषनाम सम्पन्नम् ॥ अथ पुरोरुचः प्रशंमति--- "तं पुरोगाग्भिः प्रारोचयन् ; यत् युरोरुग्भिः प्रारोनयंस्तत् पुरीरुचां पुरोरुकम्" इति। "वायुर- ग्रगाः' इत्यादया: मप्त पुरोरुच: ( वा० स०१७.३१-३०.); प्रउग- टचानां समान प्ररीचन हेतुत्वात्। तथाविधाभिः पुरोरग्भिः तं पून माइ यनं देवाः 'प्रारोचयन्' तस्य वचस्य रचि मुत्पादिनवन्तः । अतः पुरोगेचन हेतत्वात् पुरोरुगिति नाम मम्यत्रम - वदेः प्रगंमा मार ---- "सं वथा मन्वविन्दन् ; यहया मन्द- विन्दं स्तवदित्वम्' इति । 'ते' प्ररोचितं यज नामिक्यां 'वेद्याम्' अन्धविन्दन्' अनुकूलत्वेनीपलयवन्तः । दनस्य लाभस्य स्थानवाद दिगिति नाम सम्पन्नम् ॥ 'बादश प्रधाना: । नेपांचा | ......... ! अवधिमा मेवामा प्रष्यनि । २५ हजारमा । होता श्रीम: अंपनियाम.' - प्र. गो. ३.३.१-५ । ; "वायचंगा यागिन नमाना मच! तम्याम्नम्या उपविष्टात् चं च सन । 4. यादित मन चा: इति पायपी०५.१८.४,५ । तृधाम्न ५• ४-४५०२० । नाम सम्म नमान. ( ५२%, पिषिकशितिविदि मादकीनियर-ददि (a)प मिति भाव । अपरेगा वनौय यदि वमसि' अभ्यारण "यदि का यधी कम् -ति वन htra , २.६. १. ३.२० । -- ·॥ ऐतरेयवावचम् ॥ ग्रहप्रशंसा माह- "तं वित्त ग्रहर्यरत ; यहित ग्रह- व्यंग्लत, सहाणां ग्रहलम्" इति । 'वित्त" लब्ध' 'त' यन' 'ग्रहः' उपांखन्तर्यामादिभिः 'व्यग्रहत' विशेषेण स्वीकतवन्तः । तस्मात् ग्रहणस्य स्वीकारस्य हेमुवात् ग्रहनाम सम्पवम् * ॥ निविदां प्रशंसा माह---- "वित्त्वा निविद्भिन्यवेदयन् ; यदित्त्वा निविहिन्यवेदयंस्तनिविदां निवित्रम्" इति । '' यन्त्र 'वित्त्वा' लब्धा ते देवाः परेभ्यो देवेभ्यो 'निदिद्भि' पूर्वोतवाद पदादिरूपाभिः । 'न्यवेदयन्' कथितवन्तः । तस्मात् निवेदनस्य परधनार्थकथनस्य हेतुत्वात् निविनाम सम्पन्नम् ॥ अथ अपकर्तुः प्रत्वगुणविधानार्थ प्रवीति -- “महटाव नष्टैष्यभ्यल्पं वेच्छति, यतरो वाव तयोज्याय इवाभौति, स एवं सयोः साधीय इच्छति" इति । नष्टं वस्तु प्रयत्नेन सत्र लवान्वि- तीति 'नष्टेपो, तादृशः । पुरुषो निषिधः ; ....नत्र कथित 'महडाव' नष्टाहसुनोऽधिक भेव अभौति, नयादल्य या अन्यः कश्चिदिच्छति । तयोर्मध्ये 'यतरी वाव' य पव पुरुषो 'ज्याव इव' महदवच्छति ' पुरुष: 'तयोः' मध्ये 'माधीयः' अन्यन्तं साधु वस्तु इच्छलि ; अन्य कामयमानम् न तथेत्ययं । अस्वेवं लौकिक न्यायः, किं प्रकृतं ? इत्याशङ्कयाह- “य उ एव प्रषान् वर्षीयसो वर्षोयमो वेद, स उ एव तान् साधीयो वैट ; नथं होत यत् प्रषाः” इति। ‘य उ एव' वस्तु प्रैषमन्त्रात् 'वर्षीयमः- वर्षी यसः अतिप्रमाद्वान् वेद ; सर्वेषु प्रषमत्रेषु प्रबल वाय वौसा प्रयुक्ता + १भा० ४३५ १.द्रः । 1 भा० ४३५५० ' द्रष्टव्यम्। 'पी निषिदः धन-लि परकादशवराई वनानि गीत मिदिः' इति हि 1. सं.

·॥ वृतीवषधिका । १।७॥ २८ वीसा। '' वषट्कार प्रजाच पशव सेवन्ते ; तस्मात्साहकामेन धाम कषट्कारः प्रयोक्तव्यः । रितस्य स्वरूप दर्शयति- "पथ येनैव पळवरानीति, स रिक्त:"--इति । षट्शब्दो वषटकार मभिधत्ते ; भीमसेनो भीम इतिवदेकदेशेन व्यवहारात् । 'येनेव' उच्चारणेन ‘पळवरानोति' वषट्कारावरोधं समृडाभायं प्रापोति नोचोच्चारणन हि वषटकारस्थ समृद्धाभावः । 'म:' तथोञ्चारितो वषट्कारो 'रिख:' - इत्युच्यते ; उञ्चध्वनियोग्यस्य तदभावे शून्यप्रायत्वात् ॥ त मतं रिला निन्दति-- "रिणतयात्मान रिणति यजमानं पापी- यान् वषटकर्ता भवति, पापीयान् यस्मै वषट करोति ; तस्मात तस्याशानेयात्" इति । रिताख्यो वषट्कारः प्रयुज्यमानः सन् होतुगत्मानं 'रिणति' रितीकरोनि, समृधिहीनं दरिद्रं करोती- त्यर्थः । तथा यजमान मपि 'रिणक्ति' पतम्तन वषट्कर्ता होता 'पापीयान् भवति' अत्यन्तनरकसाधनपापन युक्तो भवति। 'यम्म' यजमानाय वषट करोति, सोऽपि पापीयान् भवति । तस्मात् कारणात् 'तस्य' रिकस्य वषटकारस्य पाशां 'नयात्' न प्राप्नुयात, इच्छा मपि न कुर्यात, किमु तत्प्रयोग मित्यर्थः ॥ प्रश्नोत्तराभ्यां वषटकारस्येष्टानिष्टफलप्राप्तिमामर्थ्य दर्शयनि-- "किं म यजमानस्य पापभद्र माद्रियेतति ६ माह योऽस्य होता स्यादिन्यत्रैयैनं यथा कामयेत तथा कुर्यात्" इति । तदेतद वाक्य "प्राणानां वा एतदुक्थम्' -इत्यस्मिन् खण्ड ( १२१० ). प्रउग- विषयं यथा व्याख्यातम्, तर्थवाव वषटकारविषयं व्याख्यातव्य -- मिति अनिष्टफलसाधनत्वं दर्शयति -- "यं कामयेत यथैवानीजानी ·३. ऐशरयवासमा -- भूत, तथैवेजानः स्थादिति, -तथैवास्य ऋच ब्रूयात् तथैवास्य वर्षद कुर्यात्, सदृश मेवेन तत् करोति"- इति। 'अनौजानः' अक्षत- यज्ञः पुरुषः यथैव फलरहितो ऽभूत, तथैवायम् 'ईजानः' अत- यन्नोऽपि फलरहितः स्यादिति 'यं' यजमान होता कामयेत, 'अस्त्र' यजमानस्य येन खरेण याज्यां ब्रूयात्, तेनैव खरेण वषट्- कार मपि ब्रूयात् ; तथा सति 'एनं' कृतयज्ञ यज्ञरहितेन 'सहशं' फलरहितं करोति ॥ अनिष्ट फलान्तरसाधनले दर्शयति "यं कामयेत पापीयानस्यादित्युझेस्तरा मस्य ऋच मुक्का शनैस्तरां वषट् कुर्यात्यापोयांस मेवैनं ताकरोति" इति। 'पापीयान्' दरिद्रो नरकयोग्यो वा यजमानः स्यादिति कामयमानो होता ऋच मतिशयनोसञ्चार्य वपटकार मतिशयेन नीचैः ब्रूयात् ; तथा मति एनं यजमानं पापीयांस मेव करोति ।। अयेष्टफलसाधनत्वं दर्शयति--. "यं कामयेत श्रेयान्त्यादिति, शनस्तग भस्य ऋच मुबोचस्तरां वषट कुर्याच्छिर एवैन नच्छिया मादधाति" इति । 'धेयान्' दारिट्रारहितः पापरहि- तय बजमानः स्यादिति कामयमानी होता 'ऋच' याज्यां गले. रुच्चार्य वषटकार मतिशयेनोरञ्चारयेत् * ; तञ्च श्रिये' सम्पदर्थ मेव भवति । 'तत्' तन प्रयोगेण 'एनं यजमानं 'थियाम्' "हि. कामुभिकसम्पदि स्थापयति ॥ याज्यावषटकारयानरन्तयं विधत्ते-- “सन्तत मृचा वषट सत्यं सन्तयं" इति। 'ऋचा' याज्यया सर 'मन्तत निरन्तर यथा भवति तथा 'वषट अत्य' वषटकार उचारणीयः । तच यजमानस्य श्रेयः मन्तत्य मम्पद्यते ॥ * "उसरा वा वषट् कार;".-भूरि पा० १.१.३५ ॥

·॥ वतीयपपिका।।८। २२ वेदन प्रशंसति- "सन्धीयते प्रजया पशभिर्य एवं वेद".- इति । 'सन्धीयते' संयुज्यते ॥ ७ ॥ इति श्रोममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्माणस्य तौयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये सप्तमः खगड़ः ॥७॥ ॥ अथ अष्टमः खण्डः॥ यस्यै देवतायै हविर्य होतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट करिष्यन्मानादेव तद्देवतां प्रौणाति प्रत्यक्षाद देवतां यजति वज्जो वै वषट्कारः स एष प्रवृतो ऽशान्तो दीदाय तस्य हैतस्य न सर्व व शान्ति वेदन प्रतिष्ठां तस्माद्धाप्येतर्हि भूयानिव मृत्युस्तस्य हैषैव शान्तिरेषा प्रतिष्ठा वागित्येव तन्माषट्कृत्य वषट्- कृत्य वागित्यनुमन्वयेत स एनं शान्तो न हिनस्ति' वषटकार मा मां प्रमृक्षो माह त्वां प्रमृवं बृहता मन उपङ्खये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि प्रतिष्ठां गई प्रतिष्ठा मागमयेति वषटकार मनुमन्वयेत तदु । स्माह दीर्घ मेतत् सदप्रम्वोजः सह पोज इत्येष वषट्- कार मनुमन्वये तौजच ह वै सहश्च वषट्कारस्य प्रिय- ·ऐतरेयबामणम् ॥ तमे तन्वौ प्रियेगोवैनं तहाम्रा समईयति प्रियेण धामा समृध्यते य एवं वेद वाक् च वै प्राणापानी च वषट्कारस्त एते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति ताननुमन्त्रयेत बागोजः सह ओजो मयि प्राणा- पानावित्यात्मन्येव तडोता वाचं च माणापानी च प्रतिष्ठापयति सर्वायुः सर्वायुलाय' सर्व मायुरेति य एवं वेद ॥८॥ अथ होतुर्वषट्कारकाले देवताध्यानं विधत्ते- “यस्यै देवतायै हविर्यहोतं स्यात्, नां ध्यायेषिट करियन् * ; साक्षादेव तहेवता प्रोणाति, प्रत्यक्षाद देवतां यजति" इति। अध्वर्युः या देवता मुद्दिश्य हविर्गहाति, 'तो' देवता मयं होता 'वषट : करिष्यन्' वषट्कारायोद्यत: मन् 'ध्यायेत्' मनमा देवतायाः शास्त्रीयां देवतामूर्ति मादौ मत्वा सम्यगनुमन्याय पश्चाषट कुर्यादित्यर्थः । एवं सति 'साक्षादेव' प्रत्यक्षेणैव देवतां तर्पयाति । न केवल तृप्त्यर्थ मेव देवतायाः साक्षात्कारः, किन्तु 'प्रत्यक्षात् 'प्रत्यक्षेणैव तदेवता यजति' यागकाले प्रत्यक्षेण पश्यतीत्यर्थः ननु देवता चक्षुषा न दृश्यते, कथ मस्थाः प्रत्यक्ष मिति चेत्, नायं दोषः ; मानसप्रत्यक्षस्य विवक्षितत्वात् । यथा पुरो- वर्तिनौ देवता चक्षुषा दृश्यते, तथैव चिन्यमानापि मनमा दृश्यत एव॥ ॥ . * इद मेव तिवचनं यथावदसतं निरतं ; ८. ३. ७. द्रष्टव्यम् । दुगांधार्यमा निमानिशहाक्षणीया। ए० सी० मु. ३ भा० ४९६.।

·॥ वतीयपतिका ।1८॥ होतुर्वषट्कारादूई मनुमन्त्रणं विधन - "यो वै वषट- कारः, स एष प्रकृतो ऽशान्तो दीदाय, तस्य तस्य न सर्व इव शान्तिं वद, न प्रतिष्ठा ; तस्मादाप्येतहिं भूयानिव मृत्युस्तस्य देव शान्तिरेषा प्रतिष्ठा वागित्येव ; तस्माइषट्कत्य-वषटात्य वागि- त्यनुमन्वयेत ; म एनं शान्तो न हिनस्ति" इति। वषट्कारख वष्यत्व मसक्कदुक्तम् स एष:' वषटकारामको वचः परस्योपरि प्रहत: सन् 'अशान्तः' उन: 'दीदाय' दीप्यते। 'तस्व' ववव 'शालिम्' उपशमप्रकारं 'सर्व इव' सर्वोऽपि पुरुषो न वेद । उप. द्रवशान्तरूई वषटकारस्योगत्वपरिहारेण क्वचिदवस्थानं 'प्रतिष्ठा', ता मपि सर्वो न वेद । तस्मात्' शान्तिप्रतिष्ठाविषयभाना. भानात 'एतर्षि अपि' इदानो मपि लोके मृत्युः ‘भूयानिव' बहु- भूत एव प्रवर्तते । 'तस्य' तादृशवषटकारवयस्यैवैवं वक्ष्यमाणा 'शान्ति.' शमनोपापः ; तथैषा वक्ष्यमाणव 'प्रतिष्ठा' परोपद्रव. हितास्थितिः । वागिरेवेत्यनेन माभिधीयते । उपरिष्टाच्या माणस्य मन्तस्य * स्मरण मिदम् । वागोज इत्यादिको यो मन्त्रः, स एव शमनोपाय ; न वन्यः कचिदस्ति । तस्माद् 'वषट्वात्य. वषसत्य यदा यदा वषट् करोति, तदा तदा वागिति मन्त्रेणानु- मन्वयेन। 'मः' वच्चस्तावता शान्त एव, न हिनस्ति । भक: पक्षः॥ पक्षान्तर मभिप्रेत्यान्यन मन्त्रेणानुमन्त्रणं विधत्ते- "वषट्- कार मा मां प्रमृत्रा, माह त्वां प्रमृदं, वहता मन उपाहये, व्यानेन भगर, प्रतिष्ठासि प्रतिष्ठा गच्छ, प्रतिष्ठा मा गमयेति वषट्कार मनुमन्न वैत" इति। हे 'वषट्कार' ववरूप ! 'मां' * अस्मित खई उपिाद ( ३५ १.६ ५.) व्याख्यास्यमानस्थति भावः ।

·॥ऐतरेयब्राह्मणम् । , यजमान 'मा प्रमृचः' प्रमृष्टं विनष्ट मा कार्षीः ; मह मपि त्वा 'मा प्रमृक्ष' विनष्टं माकार्षम् । 'बहता' प्रौढेन यत्नेन 'मन:' त्वदीयं 'उपतये' अनुमानामि । तथा 'व्यानेन' व्यानादिवायुना मह खदौयं शरीर भनुजानामि । यतस्त्व सर्वस्य प्राणिसङ्घस्य प्रतिष्ठा' आश्रयोऽसि, तदथें त्वमपि प्रतिष्ठां' स्थZणावस्थिति गच्छ । सतो मा मपि प्रतिष्ठां' स्थैर्येणावस्थितिं प्रापय । 'इति' अनन मन्त्रेणानुमन्वयेत त मिमं द्वितीयं पक्ष निन्दित्वा मन्त्रान्तरं दर्शयति -- "त है स्मारू दोघे मेतस्सदप्रभोजः सह प्रोजः" इति । 'नदु है' मलेय अनुमन्त्रणे ब्रह्मवादी कश्चिटाह स्म। कि माह ? ति, तदुच्यते - 'पत्तत्' पूर्वोतं, मन्त्रधाक्य 'दीचं सत्' अपि वध्वं शमादरम् 'अप्रभुन समम् । कोसी नमः ? इति, म उच्यते--- 'योज: सहः योजः' इति पदत्रयामको मन्त्रः *। मन्त्राथं तु तिरव व्याख्यास्यति ॥ तेन मन्त्र धानुमन्नणं विधत्ते--- “इत्येव वषटकार मनुमन्त्र- येत" इति । एवकारः पूर्वमन्त्रव्याहत्त्यर्थः । मन्वपदयारथं दर्श- यति--"भोजश्च ह वै सहन वषटकारस्य प्रियतमे तन्वी" इति। स्य ष्टोऽर्थः ॥ अनेन मन्त्रेणोग्रत्वशान्ति दर्शयति--. “प्रिवर्गवेनं तहाना समईयति" इति । प्रियतमयोः शरीरयो मग्रहणे सति वषटकारस्थोग्रवरूपः कोपो गच्छति, ततः 'एन' वषटकारम् 'प्रियेण धाम्ना समईयति' सर्वभूताना मनुपद्रवकारिगणा प्रियण पण एव प्रियशरीरबमान्या मुपेती यवाहयते ; समक्षात्यनुपद मंत्र ( २५५.. ४ पं० ) तथा च कर :- "पागोजः सह पीजी मवि प्राणापानाविति वषटकार मुजीबानमन्त यते"-इति आय.स. १.५. १७ ॥

·॥ वतीयपचिका।१।८॥ . खरूपेण समुई करोति । अत्र मन्त्रगतो मितीय पोज:-शब्दः पादरार्थ इत्यभिप्रायः॥ वेदन प्रशंसति -- “प्रियेम धामा समृध्यरी य एवं वेद"-इति ॥ अध प्रियगरीरहयवाचकाभ्यां पदाभ्यां सहित मादौ विहितं मन्त्र मेष सिद्धान्तयति "वाक च वै प्राणापानौ च वषट्- कारस्त एते वषटकते वषटकते छत्कामन्ति ; ताननुमन्त्र येत---- वागोजः मह प्रोजो मयि प्राणापानावित्यात्मन्येव सहोता वाचं च प्राणापानौ च प्रतिष्ठापयति, मर्वायुः; सर्वायुवाय” इति । येयं वागस्ति, यो च प्राणापानौ स्तः, तऽत्र त्रयो * वषट्कारस्वरू. पम् । यदा यदा होता वषट् करोति, तदा तदा वषट्कार- रूपा होतुर्वाक्प्राणापाना: गरौरादुन्कामन्ति । अतस्तन्मा भूदिति तांस्त्रीनागोजइत्यादिना प्राणापानाधित्यन्तेन मम्वणानुमन्वयेत । मर्थः 'भोजः' 'सहः'- इत्याभ्यां प्रियशरीराम्या सुपेत ! हे धपटकार ! लन्प्रसादान्मयि ‘ोजः' बल मस्तु, मथा अमापापानाः मुखेन तिअन्तु । अनेन मन्त्रण होता खात्मन्येव पानं च प्राणायानी च प्रतिष्ठापयति । तावता स्वयं 'सर्वायु:' गतसंवत्सम्परिमिनेनायुषा युक्ती भवति । एतय यजमानस्य साधुवाय सम्पद्यते। पूर्वच (३३ पृ० ४ पं० ) 'वषट्चात्य अषट्कृत्य वागित्यनमन्वयेत' इति वषट्कारानुमन्वयोरेक- कत्तू कत्व मुकम्, अत्र 'श्रामन्येव तखोला'- इतिवाणे हो- कर्त्तकत्वं प्रतीयत ; ततोऽनुमन्त्र गस्य यजमानकरी कल्व मन्यै- रूक्तं वाधित्वा होटकर्तृत्व मेव ट्रष्टव्यम् ॥ sex मन्त्रस्याय .. ति होन."-अनि श्रो, २१ १६।

·३६ ॥ ऐतरेयवाक्षम् ॥ वेदनं प्रशंमति-- “म मायुरेति य एवं वेद"-इति ॥ ८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरयबाह्याणस्य दृतीयपश्चिकायां प्रथमाध्याये अष्टमः खगरः ॥८॥ . ॥ अथ नवमः खगड़ः॥ यज्ञो वै देवभ्य उदक्रामत्तं प्रेषैः प्रैप मेंच्छन् यत्प्रेषैः प्रैष में छम्तत् गैषाणां प्रेषत्वं तं पुरोभिभः प्रागेचयन्यत्यग्भिः प्रारोचयंस्तत्पुगेम्चां पुगे. रुक्त तं वेद्यामन्वविन्दन् यद्देद्या मन्दविन्दस्तईद- वैदित्वं तं वित्तं ग्रह यंगृह्णात यदितं ग्रहयगृहणत तद् ग्रहाणां ग्रहत्वं तं वित्वा निविद्वियं वेदयन् यद् विता निविद्भिन्यवेदयंम्तन्निविदां निवितव महहाव नष्टव्यम्यल्प वेधति यतरो वाव तयोाय इवा- भीति म एव तयोः माधीय इच्छति' उ एव प्रैषावर्षीयमो वर्षीयसो वैद स उ एव तान्साधीयो वेद नष्टैछ यतद्यत्प्रेषास्तस्मात्यह्वस्तिष्ठन् प्रेष्यति ॥॥ अथ पैषादीनां प्रशंसां विवक्षुरादौ प्रैषान् प्रशंमति- “यज्ञो वै देवेभ्य उदकामत् ; सं प्रेयः प्रेष मैच्छन् ; यत् प्रधैः प्रेष मैच्छ- ·। तीयपशिका ||॥ दिषते भादव्याय वध यो ऽस्य मृत्यस्तमै सर्त तस्मात्म भारव्यवता वषट् कृत्यो ऽथ यः समः सन्ततो ऽनिर्हाण : स धामच्छत् तं तं प्रजाच पशव- शानूपतिष्ठते तस्मात्स प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्- कृत्यों ऽथ येनैव पळवरानोति स रित्तो रिणकया- मानं रिणक्ति यजमानं' पापीयान्वषट्कर्ता भवति पापीयान्यस्यै वषट् करोति तस्मात्तस्याशां नेयात्किं स यजमानस्य पापभद्र माद्रियेतेति ह माह यो ऽस्य होता स्थादित्य नैवैनं यथा कामयेत तथा कुर्याद यं कामयेत यथैवानौजानो ऽभूत्तथैवेजानः स्यादिति यथैवास्य ऋचं ब्रूयात्तथैवास्य वषट् कुर्यात्म दृश मवैनं तत्करोति यं कामयेत पापीयानरस्थादिस्यु- छतरा मस्य च मुक्ता गनेस्तरां वषट् कुर्यात्यापी- यांम मेवेनं सत्कोति यं कामयेत थयानस्यादिति शनैस्तरा सम्य ऋच मुनोच्च नगं वषट् कुर्याछिय एवैनं तच्छिया मादधाति सन्तत मृचा वषट्,कात्य सन्तस्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ७॥ अथ फलविशेषार्थ वषटकारस्यावासारभेदानाह--- "त्रयो वे वषट्कारा वयो धामछद्रिताः' इति । 'पञ्चः' इति प्रथमस्य वषट्कारभेदस्य नामधेयम्, 'धाभच्छत-इति द्वितीयस्य, 'रिम:'.. इति हतीयस्य ॥ ।

·॥ ऐतरेयवानगम् । तेषां मध्ये वजस्य स्वरूप दर्शयति- “म य मेवोच्चैबलि वषट करोति, स वजः इति । 'स:' होता य मेव मन्द मुश्चर्यथा भवति तथा, बन्दि च यथा भवति तथा, वषट करोति, 'मः' मन्त्ररूपो वषट्काशे 'वचः' इत्युच्यते । प्रचोच्चै:-शब्देन ध्वमेगधिक्य मुच्यते, 'बलि'-शब्दनाक्षरसारूप्यम् ; सदुभययुक्तो वयः । तस्य प्रयोग विधत्ते -... "तं-तं प्रहरति, विषत भ्राध्याय वधं योऽस्य स्तृन्य- स्तस्यै स्तनये ; तस्मात्स मारव्यवता वषट अत्यः" इति। 'य:' वेषो यजमानस्य ‘स्तृत्यः' इन्तव्यो भवति, 'तौ स्ततवे' तं हन्तु 'वियते' हेषं कुर्वते 'चालव्याय' शत्रवे ' वधं प्रहाति' वध- शब्दो हननमाधनं वजबूत । यदा-यदा अपेक्षितस्तदा तदेति विवक्षया त त मिति वीमा । यस्मात् प्रहरणहेतुर्वजः, नम्मात् 'सः' वजो 'भारव्यवता' यजमानन वषट्काररुपमा प्रयोलान्यः । होटप्रयोग ण्व यजमानप्रयोगः ; दक्षिणया होतुः क्रीतत्वात् ॥ धाम छदः सरूपं दर्शयति-.."अथ यः समः मन्ततोऽनिहीं. मार्चः, स धामछत्”- इति । 'यः वषट्कारः ‘भमः' पूर्वोक्त बनि वादिदोषरहितो यथाधौतस्तथैवोच्चारितः, 'सन्ततः' याज्ञया मह विच्छेदरहितः, नि:शेषेण हानं परित्यागो यस्य ऋनः. मा निहींगा ; तथाविधा काचिटग याज्यारुपा यस्य वषटकारस्य सोऽय निर्हाणः', याज्यापाठडीन इत्ययः ; तलक्षणात 'अनिर्माणः', सम्पूर्णयाज्यापाठोपत इत्यर्थः । कोदृशशे वषट्कारी धामात ? इति, उच्यत---धाम यजम्यान, तब यथा रक्षांमिन प्रविणन्ति, तथा कादयति, स 'धामच्छत् । तस्य प्रयोगं विधत्ते-- " से प्रजाच पशवयानूपतिष्ठते, तस्माम प्रजाकामेन पशुकामेन वषट, लत्यः" इति। प्रजाभिः पशुभिश्च अन्वयार्थ तं-त मिति .

·॥हतीयपक्षिका ।१।१०॥ . प्रेषमन्त्राः कस्मात् प्रवाः ? इति चेत्, पुरोनुवाक्यानां सत्रि- हितत्वात् ताभ्योऽधिका दोर्धाः' इत्यवगन्तव्यम् । 'म ड एवं' दीर्घ वाभिज्ञ एव 'तान्' प्रेषमन्वान् 'साधीयो वेद' अतिशयेन सम्यक् वेद। ननु लौकिकन्यायोदाहरणे नष्टवस्तुनोऽन्वेषण मुदाहतम, यह तु प्रेषमन्त्राणा मभिषिक्तीत्यतो लौकिकेनासङ्गत मिति चेत्, सङ्गत मेवैतत् ;--'हि' यस्माद्य प्रैषाः सन्ति, ते 'नष्टेष्यन्' नष्टस्य यन्नस्यान्वेषणदेतवः ॥ पुरोनुवाक्याभ्यो दोघत्वेन प्रैषान् प्रशस्य तदुभारणकाले प्रवत्वं विधत्ते -- "तस्मात् प्रहस्तिसन् प्रेयति" इति । प्रेयति" इति। यस्मादति- भवन बहा: पंषा: 'तम्मात् तत्पाठकाले मैत्रावरुणः 'प्रङ्खः' विन येनव किञ्चिदवनशिस्ति उत्रनुपविष्टो मन्त्रान् पठेत् । लोक विन गुब्बादोन दृष्ट्वा प्ररम्ति रति, तहत्,--- यथा वा नष्ट- पस्त्वन्धिान प्रवादिना गुप्तचरति ॥ ६ ॥ द्रांत थीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश एतस्यबाहाणस्य रतीयपश्चिकायां प्रथमाध्याय यथा मनमः खण्डः ॥८॥ ur---..-4.. ॥ अथ दशमः खगह: ॥ गर्भा वा एत उक्थानां यनिविदम्तात्पुरता- टुक्थानां प्रातःसवने धौयन्त तस्मात्पराञ्चो गर्भा ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ धीयन्ते पगञ्चः सम्भवन्ति यन्मध्यतो मध्यन्दिने घीयत तस्मान्मध्टो गर्भा धृता यदन्ततस्तृतीयसबने धीयन्ते तस्मादमुतो ऽवञ्चिो गर्भाः प्रजायन्ते प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद पेशा वा एत उक्यानां यन्निविदस्तद्यत्पुरस्तादयानां प्रात:. सबने धीयन्तं यथैव प्रवयणतः पेश: कुर्यात्तात- दान्मध्यतो मध्यन्दिने धीयन्तं यथैव मध्यतः पेश कुर्यात्तालद्यदन्ततस्तौयसवने धीयन्ते' यथैवाव प्रजनतः पेशः कुर्यात्तातत्सर्वतो यत्तस्य पेशमा शोभते य एवं वेद ॥१०॥ अथ निविदा मवनभेदेन स्थानभेदं विवक्षुः प्रातःगवन स्थान. विशेष विधत्त ---. "गर्भा वा एत उमानां यनिविदस्ताद यत् पुरस्तादुक्थानां प्रात:भवने चीयन्ते, तस्मात् परानो गर्भा धीयन्त, पगवः अभवति" इति। "अग्निदेवतः"-इत्यादयी निविदः मन्ति । एतं निविदिशेषा उक्थानां शवाणां 'गर्भा के गर्भ तथा सति प्रातःसवनप्रयोगे शस्त्राणां पुर. स्ताविविदो ‘धीयन्ते' स्थाप्यन्त, स्थापये युरित्यर्थः । यस्मात् गर्भस्थानोयानां पुरःस्थापनम्, सम्मालोकेऽपि गर्भाः 'पराञ्चः' स्त्री. शरोरे पर मुत्कष्ट पुरोभाग मञ्चन्तो गच्छन्तो 'धीयन्ते', धार्यते प्रसवकाले पि 'पगचः' पुरोभागं गच्छन्त उत्पयन्स ॥ स्थानौया एव। . १ मा०४३५ १० 1', १३८ प० १७५० द्र०।

·॥तीयपत्रिका।१।१० ॥ - .. तन्या: माध्यन्दिनमवने स्थानविशेषं विधत्त "यमध्यतो मध्य- न्दिने धोयन्ते, तम्मामध्ये गर्भा ता:" इति । यस्माताणां मध्ये निविदः पयुक्ताः, तम्प्रात् गर्भा उदरमध्ये धौयन्त । सनीयमवन स्थानविशेषं विधत्ते “यदन्ततस्तृतीयसवने चीयम्, तमादभुतोऽयात्री गर्भाः प्रजायन्ते प्रजायं" इति । 'अन्तत: बस अन्तिम देथे एका मुचं शिष्टा निविदः पठि- यस्मादेना अन्तिमदेशभागिन्यः, सम्माबोकेऽपि गर्भा 'अमुत: निवासस्थानान्मातुन्दरमध्यात् 'अर्वाञ्चः' अधोभागगताः प्रजायल; मा यजमानस्य प्रजननाधं भवति ॥ बदन प्रशंसति----- "प्रजायत प्रजया पशभियं एवं वेद" इति। मानन विहितं निविदा स्थानवयं प्रशंमति "पेशा वा । सोयानां यनिविदम् । तत् पुरस्तादुकथाना प्रात:मवर्न चोयन्त घर बगानः पंग: कुर्यात् ताट ताद ; यन्मध्यनो मध्यन्दिने Hit यथैः R.त: धाः कुर्यात् तात; यदन्ततस्तृतीय धान, शवाव प्रचनत: पेशः कुर्यात् तादृक्तत्" इति । मनारा. 'वज तन्तुमन्तान" इति ( भ्वा० १.०६ ) माता: यशोपत्तिः । ऋविन्दानां : यन्प्रारम्भ वस्त्रवयनम्, तत् पवय गम्' : लोक यधव वाममा 'प्रवयणत: वयनप्रारम्भ 'पेगः' अलका कुनान : अन्तिमपिनम्तन्तुभिन्न शार: ; नर्थव प्रात:- भवन शस्त्रागा गती निविघठनं भवति । स वस्त्र स्थानी चाना मुकथाको प्रथमभाग अलङ्गागय मम्पद्यने ।।। मध्य तपठनं, वमामय वातरं गामदारममम् । एवं 'प्रज्जन: 4 शम्त्र- + शाल. : पासा. ग: पा मम्मान' ।

·एतग्यत्राह्मणमा वस्तस्याभागः; नत्र यथा वान्तरेणालङ्कारः, तादृगुकथाना मन्ते निवित्पठनम् ॥ वेदनं प्रशंमति-.. "सर्वतो यास्त्र पशसा शोभतं य एवं " इति ॥ १० ॥ इति थोममायणाचार्यविरचित माधवाये वदायप्रकाश नेतन्याह्मास्त्र रतीयपशिकायां प्रथमाध्याये दशमः रवगडः॥ १० ॥ । अथ एकादश खगह' : मौर्या का सा देवता निविदापनाद- सवानां प्रातःमवन धीयन्त म यता मध्यन्दिनन्त - तृतीयमवन आदित्यस्यैव तदहल गनु पर्वावलम्ने छाटका राजे समभर तुम्मात्यको निविदः न्यन्ते व वाद देवा याममा यादव: मन यादातर निविदां ददादिति तद वन्नु र अव ददति न निविदा पर सतीयानिविदा पर लियामंजस तट्रि कर्यादात्तस्य लिट्र विनाकामानानु पापीयान् भवति तस्मान्न निविदा पद मतीया निविदः पद विपरि हरे निविदः पदे ·॥ तीसपश्चिका । १ । ११ ॥ विपरिहरेन्मोहयेद्यतं मुग्धो यजमानः स्थासम्मान निविदः पदे विपरिहरेन निविदः पदे समस्येद्य- निविदः पद समस्येतस्य तदायुः संहरेत्यमायुको यजमान: स्यात्तमान निविदः पदे समस्थत् प्रेदं ब्रह्म अंदं नत्र मिखते एव समस्येद ब्रह्मक्षयोः संश्रित्यै तम्माद् ब्रह्म ल क्षत्रं च संस्थित न दृशं न चतुर्थीच मति मन्यत निविद्धान मकैक वै निविदः पद मृचं मूल प्रति' तम्मान हवं न चतुच मति मन्येत निविद्वान निविदा व स्तोत्र मतिशस्त भवत्येका पार मध्य ततीयमयने निविद दयाधन हे परि- foreय दध्यात्प्रजननं तद पाहन्यागभस्त त्मजा व्यईये- तत्मार्टका मव परिशिष्य तृतीयसबने निविद दानं मृतन निविद मति पात यन मूक्तेन निविद मति पदात न तत्पना पनिवर्तत वान्नुह मैव तदन्य- साईबा त कन्दमं मतमाहत्व तस्मिन्निविटं दध्या- माम गाम पयो वत्र मिति पुरलास तम्य शंसति' पत्री वा एष प्रति यो यस मुह्यति मा यज्ञादिन्द्र मोमिन इति यज्ञादव तन्न प्रच्च क्ते मा तस्थुनों अगतय इत्यातीवत एव तटपहलि यो यत्तस्थ प्रसाधनम्तन्तुवघ्वाततः त माहुतं नीमहौति प्रजा ·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ वै तन्तुः प्रजा मेवास्मा एतमन्तनोति मनोऽन्वाहुवा- महे नागशंसेन सोमेनेति मनसा वै यजस्तायते' मनसा क्रियते सैव तव प्रायश्चित्तिः प्रायश्चित्तिः॥११॥ इत्येतरेयब्राह्मणे तृतीयपञ्चिकायां प्रथमोध्यायः ॥१॥ या - अथ निविद्विषये बहु वक्तव्यं विवक्षुरादौ सूर्यसादृश्येन निविदः प्रशंसति---. "सौर्या वा एता देवता यत्रिविदस्तद्यत् पुरस्तादुक्थानां प्रात:मवने धीयन्ते, मध्यतो मध्यन्दिने ऽन्ततस्त- तीयसवन प्रादित्यस्यैव तद् व्रत मनु पर्यावर्तन्ते"- इति । निविदः सन्ति, ता 'एता' सूर्य मम्बन्धिन्य एव। यथा सूर्यः पुरस्तादुदेत्यथ मध्ये स्थित्वा पवादन्तेऽस्त मैति, एवं निविदोऽपि पुरस्तानमध्येऽन्ते च स्थाप्यन्त; तस्मादादित्यस्यैव 'व्रतम्' पाचरण मनु निविदः पर्यावर्तन्त ॥ . नामां निविदां हादशपदरूपाणा मेकैकमिन् पादेवमान विध ... "पच्छो वे देवा यन्त्र समभरंम्तस्मात् को निविदा शस्यन्ते" इति। देवाः पुरा यज्ञ 'प:' पादयः समभरत् गकैकभागक्रमेण सम्पादिवन्त इत्यर्थः। जम्मादेता निविदोऽपि पादणः शमनीया: * निविदां शंसकाय होवे खदानं विधत्त ... “य तद्देवा यज्ञ समभरंस्तस्मादयः समभवत् ; तसा विश्व निविदा प्रास्त्र दद्यादिति,--- तदु खलु वर मेव ददति" इति । यई' यरिमन्नेव देगे 'तत् तदा देवा यज्ञ सम्पादितवन्तः, तस्माद् देशात् विद्रोऽपि पE: एकै कमिन् पादे ऽवसाय शमनीया:' मा ·॥तीयषधिका ।१।११॥ अश्व उत्पन्नः । अत एवाभिज्ञा पाहुः । किमाहुरिति, नाचते- निविदां शंसकायाखौं दद्यादिति, 'तदु खलु' तेनैवानदानन बर मेव' श्रेष्ठ मैव वस्तु ‘ददति' प्रयच्छन्ति । हादगसु निवित्पदेषु कस्यापि पदस्थातिक्रम निषेधति-"न निविदः पद मनीयात्" इति। एक मपि पदं न त्यजेदित्यर्थः । विपक्षबाधपूर्वक पूर्वपक्षं निगमयति-"यनिविदः पद मती- याद, यज्ञस्य तच्छिद्रं कुर्याद ; यजस्य वैच्छिद्र' स्रवद्यजमानो नु पायौयान् भवति ; सम्मान निविदा पद मतीयात्" इति । पदस्य परित्यागे यशस्य छिद्र भवति । तच्च स्रवति । ततो यजमानो निन्दयो * भवति । सम्माबिवित्पदं न परित्यजेत् । पदानां विपर्यास निषेधति "न निविदः पदे विपरि- हरेद : वनिविदः पदे विपरिहरेमोहयेद्यन, मुग्धो यजमान: स्यात् ; सम्मान निविदः पदे विपरिहरेद"- इति ॥ [विपरिहारो विपर्यासः निविदः सम्बधि यत् पदयम्, नत् 'म विपरिहरेत्' विपरीततया न पठेत् । तथा मत्ययं होता 'यज्ञ मोइयेत्' भ्रामि जनयेत् । ततो यजमानोऽपि 'मुग्धः' भान्तः स्यात् । तस्मादिपर्यामो न कर्त्तव्यः । निवित्पदसंश्लेषणं । निषेधति----"न निविदः पदे समस्ये, यनिविदः पदे समस्येद्यनस्य तदायुः संहरत, -- प्रमायुको यज- मान: स्यात् ; तस्मात्र निविदः पदे ममस्येत्"--इति । पदयो: मंश्लेषणे यजस्यायुः महमं भवेत्, यज्ञो विनश्यदित्यर्थः । तती यजमानोऽपि नियेत । तम्मात्यदयं न संश्लेषयेत् ॥ Homednam- + 'ब्युस्कमन्यास' घ। 'पदयो: परम्पर पंध। घ पुस लेते पदै म निदान ।

·॥ एतरेयवाहणम्॥ ४६ अनेन निषेधेन सर्वेषां पदानां परस्परविशेषणमाता मध्य- मयोहयोः पदयोः संखषणं विधत्ते "प्रेदं ब्रह्म, प्रद' क्षत्र मित्येते एव समस्येद, ब्रह्मक्षत्रयोः संश्रित्यै ; तस्माद् ब्रह्म च क्षतं च संधि" इति। निवित्पदानां मध्ये 'प्रेदं ब्रह्मा-इत्येक पदम्, 'प्रेदं क्षत्रम्' इत्यपरं पदम् ; ते उभे एव संझपयेत् । एवकार इतरमंश्लेषयावत्यर्थः । तदेतम्मेलन ब्राधणक्षत्रिय- जात्योः परस्पराश्रयणाय भवति । तस्मादेव' लोके जातिहयं परस्पराश्रितं तिहति;- ब्राह्मणो धर्म प्रवर्त्तयति, सत्रियस्तस्य रक्षा करोति । निवियदानां प्रक्षेपस्याश्रयभूते सूने कशिनियम विधत्त --"न ढचं न चच मति मन्येत निविद्वान मेककं वै निविदः पद मृचं सूकं प्रति ; तम्मान टचं न चतुझच मति मन्येत, निविद्यानं निविदा होव स्तोत्र मतिशस्तं भवति" इति। तिम् ऋचो यस्मिन् सूक्त नत् 'ल.चम्' : ; चतस ऋचो, यस्मिन् खूक तश्चतचम् । तादृश मुभयविध सूक्त भतिक्रम्य निविद्वानं' निविदा पदानां धानं। प्रक्षेपं 'न मन्यत' न चिन्तयेत्। एतदुप्ता भवति - त्रिचतु- मात्रात सूक्तादांचौने सूक्त निविदो न दध्यात, किन्तु भयस्येव दध्याइिति । 'निविदः' सम्बन्धि यत् 'एकेकम् एव पदं नदेव प्रत्यूचं प्रतिसूक्त च समर्थं भवति । यस्मादीदृशं सामर्थ्य तम्मा- दिल्युक्त'र्थोपहारः। अधिके सूक्षी निवित्यर्दषु प्रतिमेषु मिदि- दैव स्तोत्रातिशंसनं कृतं भवति, न तु सूक्तम् ऋचं वापेक्षत सदित्यर्थ: ॥ , *३ पृ. 'दया। । प्रतिस्पध। । एतदधिकं घ-घुम्हक । हवा क्षत इला:' घ: - ·॥ तृतीयपत्रिका।।११ ॥ . वतीयसवने विशेष विधत- "एको परिशिष बतौय- सवमे निविदं दध्यात्" इति ॥ सूक्त येय मृगनया, ता मवस्थाप्य ततः पूर्व मेव तृतीयसवने निविदा प्रषिपेत् ॥ विपक्षबाधपुरःसर स्वपक्ष मुपमहरति- “यद के परिशिष दध्यात्प्रजननं तदुपहन्यागर्भस्तत् प्रजा व्यईयेत् ; तस्मादेका मेव परिशिष्य हतीयसवने निविदं दध्यात्" इति । यदि 'हे' ऋचौ परिशिष्य ततः पुरा निविदं दध्यात्, सदानी प्रजोत्यादनं विनाशयेत् ;-पुत्रादयः 'प्रजाः गर्भः व्यबयेत्' वियुतान् कुर्यात्। प्रजनन मुपहन्यादित्यनेन यजमानस्य प्रजोत्पादनराहित्य मुक्ताम्, प्रजा व्यईयेदित्यनन पूर्व मुत्यवानां पुत्रादीना मपत्यराहित्यम् । तस्मादित्युपसंहारः ॥ अथ निविद्वानौयेन सूतन निविदतिक्रम निषेधति- मुतन निविद मति पधेत" इति । यत् सूक्त निविद्यानाई निविद मतिकामति, नेन मूक्रेन 'न पदेवत' निवित्प्रक्षेप परि- अन्य केवल तत् भूत न पठेत् इत्ययः ॥ प्रमादाबिविपक्षेपविस्मृती सत्यां पुनस्तत्मक्ते निविदं पचिप्य पाठी भ्रान्त्या प्रसन्नाः, तं निषेधति-- "येन मूक्रेन निविद मनि पद्येत, न तत् पुनरुपनिवर्तेत, वास्तुह मेव तत्" इति । निविद मतिकम्य परित्यज्य निविप्रोपयोग्येन 'येन सून' 'पदेत' अनुष्ठान प्राप्नुयात्, 'सत्' विस्मृतनिवित्कं मुक्त 'पुनर्नोपनिवर्तेत' भूयो निविद प्रक्षिप्य न पठेत् । तत्र हेतुरुथने-'तत्' विस्मृत- निविल्क मुक्त 'वास्तुह मव' वास्तुशब्देन निवित्स्थान मुच्यते ; सस्य स्थानस्य धातक नत् मूत्रम्, तत: पुन:पाठस्थ न योग्यत्वम् । 'प्रजाम्पादनसाधन' मा ·॥ ऐतरेयनाथम् ।। का तहिं तदानीं निविदो गतिरित्याशमाह --"अन्यत्तहैवतं तच्छन्दमं मक्का माहृत्य तसित्रिविदं दध्यात्" इति। पूर्वस्य निविदानीयस्य * मूक्तस्य देवता यादृशी, छन्दश्च यादृशं, नथा- विधाभ्यां देवताच्छन्दोभ्या युक्त मन्यत् [किविता] सूक्त माहत्य सम्मिन् मूक्त निविदं प्रक्षिपेत् ॥ नत्र किञ्चिहिशेष विधत्ते-“मा प्रगाम पथो वय मिति पुरस्तात् मुक्तस्य शंसति"--इति । यस्मिवाहतं मूतने मूल निवित् प्रक्षिप्यते, तस्य सूक्तस्य पुरस्तात्' तत्पाठात् पूर्व "मा प्र गाम” - इति ( मं०१०.५७.१.) मूक्त शंसेत् । 'वयं' होतार: ‘पथः' शंसन- मार्गात् भ्रष्टाः सन्ती 'मा प्र गाम' प्रभंश मा प्राप्रवाम इति तस्य पादस्यार्थः । मार्गभंशटोषोऽस्माकं मा भूदित्यभिप्रायः ॥ हितीयपादस्य तात्पर्य दर्शयति- “पथो वा एष पैति, यो या मुहाति, मा यज्ञादिन्द्र मोमिन इति ; यज्ञादेव तन्न प्रयवत'.. इति । "मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः" इति द्वितीयः पादः । तस्याय मर्थ:--- है इन्द्र ! 'सोमिनः' मोमयुक्ताद्यज्ञात् मा प्र गामेत्यनु वर्तते, ---प्रभंश मा प्राप्रवामिति । 'य:' पुमान् यजे 'मुहाति' मामि प्राप्नोति, एष पुमान् अवश्य ‘पथ: प्रत्येव' मार्गात प्रश्नध्यत्येव । अतो "मा प्र गाम पथ:"-इत्येतावता न पर्याप्त किन्तु मार्गभ्रंशपरिहारदाथि मा यज्ञादित्यपि पठनीयम् । नत्यादपाठेनायं यजाब प्रत्यवत। अथवा 'पथो वा एषः' इत्यर्थ बादः पूर्वपादशेषत्वेन व्याख्येयः ॥ तीयपाद मन्द्य व्याचष्टे --- “म तस्थु! अगतय इत्य- रातीयत एव तदपन्नि"-इति । 'नः' अस्माकम् 'अन्तर्' मध्ये * "निविद्वानयोग्यस्य' ध। तत्पदं ध-पुस्तके ·। तीयपत्रिका ११॥ 'घरातयः' शरवो 'मा स्वः' मा तिष्ठन्तु । तपादपाठेन 'परा- तीयत:' शत्रुत्व मिच्छतः एव पुरषान् अपहन्ति । सस्मिन् सूक्ते हितोया सच मनुवदति- “यो यस्थ प्रसा- धमस्तन्तुर्देवेष्वाततः, त माहुतं नशीमहौति" इति। “यः पुत्रो 'यज्ञस्य प्रसाधनः' कुलपारम्पर्येण यन्नस्य प्रकर्षेण साधकः, प्रत एव तन्तुर्देवेश्वाततः' दीर्घतन्तुरिव देवेषु विस्तारितः ; '* तथाविधं पुत्रम् 'पातम्' पाहानेन सम्पादितदेवतं 'नंशी- महि' पब निषेधार्थः कश्चित्रकारोऽध्याहर्तव्यः, नैव नागयाम इत्यर्थः । अस्माभिः प्रमाद तेऽप्यस्मात्पुषस्य देवेषु प्रचारास प्रमादः समाधीयत इत्यर्थः ॥ पप तन्तुशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति- "प्रजा वै तन्तुः प्रजा मेवास्मा एतत् सन्तनोति"-इति । कुला- चाराधविच्छेदहेतुत्वात् पुत्रादिरूपा + प्रजा सन्तुशब्देनोचते । तथा सत्येतत्पाठन 'प्रजा मेव' पुत्रादिरूपा मेव 'पी' यजमानाय 'सन्तनोति' अविच्छिनां करोति ॥ तृतीयस्था ऋचः पूर्वाई मनुवदति "मनो बाहुवामहे नारामन मोमेनेति' इति । पाण्यायितायमसा नाराशंसाः। तत्सम्बन्धिना मोमेन 'नु' क्षिप्र मेव 'मनः' अस्मदीयम् 'पाहुवा- मई' पाहयामि। अस्याईस्य तात्पर्य दर्शयति "मनसावे यजस्तायते मनमा क्रियत" इति। मर्यो यत्रो मनमेव 'सायरी' विस्तार्यते ; मनःपूर्वकत्वादिन्द्रियान्तरप्रयन्तेः। तसिंथ प्रसारिते यजे यो यः कर्तव्यविगेषोऽस्ति , म भर्वोऽपि 'मनसा क्रियते' तम्मानस श्रावानं युक्तम् । * 'एतस्मिन्' । तन्तुमर्दन विविचिता' ध। 'शि प्रसारित यो यनः कर्मविधषी 1 'पुत्ररूपा' ग।

·॥ ऐतरेयवाश्रयम् ॥ पस्य सूकास्य प्रथमतः पाठे प्रयोजन दर्थयति- "सैव तत प्रायचित्तिः प्रायश्चित्तिः" इति । "मा प्रगाम"-इत्यादि- सूतस्योक्तिरेव निविदतिक्रमरूपस्य - प्रत्यवायस्थ प्रायश्चित्तिः । अभ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबामणस्य तौयपत्रिकायां प्रथमाध्याये एकादशः खण्डः ॥११॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन्। पुमधाचतरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रोवोरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचित माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेयतामणस्य दृतीयपत्रिकायाः प्रथमोऽध्यायः ॥ * निविहिरपतिपय ।

·॥अथ हितीयाध्यायः ॥
...
(तष)
दितीयः खण्डः॥
॥ॐ॥ देवविश: कल्पयितव्या इत्याहुश्छन्दश्छन्दसि
प्रतिष्ठाप्य मिति शोसावो मित्याह्वयते 'प्रातसवने
चातरंगा' शंसा मोदेवा मित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति
पश्चाक्षरेण तदष्टानरं सम्पद्यते ऽष्टाचरा वै गायत्री
गायत्रो मेव तत्पुरस्तात्यातसवने ऽचौलपता मुक्थं
वाचौत्याह शस्त्वा चतुरक्षर मो मुक्थशा इत्यध्वर्यु-
चतुरक्षरं तदष्टाक्षरं सम्पद्यते ऽष्टाक्षरा वै गायवौं
गायत्रो मेव सदभयत: प्रातसवने ऽचीकृपता
मध्वर्यो शोसावो मित्याहयते' मध्यन्दिने पळनरेण
शंसा मोदेवो मित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरे
तदेकादशाक्षरं सम्पद्यत एकादशाक्षरा वै विष्टुम्'
निष्टुभ मेव तत्पुरस्तान्मध्यन्दिने ऽचौकृपता'मुक्थं
वाचीन्द्रायेत्याह शस्त्वा सप्ताक्षर मो मुक्थशा
इत्यध्वर्युचतुरक्षरं तदेकादशाक्षरं सम्पद्यत' एका..
दशाक्षरा वै त्रिष्टुप विष्टुभ मेव तदुभयतो मध्यन्दिरी

·॥ ऐतरेयजाधवम् । ५२ ऽचीकृपता' मध्वर्यो शोशीसावो मित्याजयते तृतीय- सवने सप्ताचरेण शंसा मोदैवो मित्वध्वर्युः प्रति गृणाति पञ्चाक्षरेण तद बादशाक्षरं सम्पद्यते हादशाक्षरा वै जगतौ जगती मेव तत्पुरस्तात्सृतीय- सवने ऽचौकृपता मुक्थं वाचीन्द्राय देवेभ्य इत्याह शस्त्वैकादशाक्षर मो मित्यध्वर्युगेकाक्षरं तद दाद- शाक्षरं सम्पद्यते हादशाक्षरा वै जगती'जगती मेव तटुभयतस्तृतीयसबने ऽचौकृपतां तदेतदृषिः पश्य- अभ्यनुवाच यद् गायत्रे अधि गायत्र माहितं त्रैष्टुर्भाडा चैटुभं निरतक्षत यहा जगज्जगत्याहितं पदं य एतहिदुस्ते अमृतत्व मानशरित्येतदै तच्छन्दश्छन्दसि प्रतिष्ठापयति कल्पयति देवविशो य एवं वेद॥१(१२)। एकादशे ऽथ प्रउगप्रशंसां सतो वषटकार मनुस्तुतिं च । तस्कर्तुरात्मन्यनुमन्त्रणं च ततो निविप्रेषविशेष माहुः । अथाहावप्रतिगरादयो वक्तव्याः ; तब प्रातःसवने होतुराहाव मध्वर्योः प्रतिगरं च विधत्त- "देवविशः कल्पयितव्या इत्याहु. छन्दश्छन्दमि प्रतिष्ठाप्य मिति, शोसावी मित्यावयते प्रातमावने लाक्षरेण, शंमा मोदेवो मित्यध्वर्युः प्रतियणाति पञ्चाक्षरेण, तदष्टाक्षरं सम्पद्यते,-पुष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्री मेव तत् पुर- स्तात् प्रातस्मवने ऽचोकृपताम्" इति । 'देवविशः' देवानां सम्बन्धिन्यः प्रजाः मैन्यरूपाः 'कल्पयितव्याः' सम्पादनौया: इति ·॥ वतीवपधिका।।१॥ ma- ब्रामवादिन पाहुः । तत्कथं सम्पादनीयम् पति, तदुपरी-एक छन्दो ऽन्यस्मिन् छन्दसि प्रतिष्ठापनौयन् ; तथा सति देवषिमा सम्पद्यत इति ब्रह्मवादिना मभिप्रायः । तस्मात् तत्सम्पादनार्य होता प्रातस्मवने “शीसावोम्" इति मन्त्रेण अध्वर्यु माजयते । तस्याय मर्थः- अध्वर्यो ! 'शोसाव:' शंसनं कुर्वतः, भार्थः, त्वया अनुभा देयेत्युक्तं भवति । सोऽयं भाषरो मन्दः । सतोऽध्वर्युः “शंसा मोदैवोम्" इति पचाधरण 'प्रतियथाति' प्रत्युत्तरं ब्रूयात् । तस्याय मर्थ:-हे होतः ! त्वं शंस, तब 'मो. देव' हर्ष एवाम्माक मतोऽनुजा दत्तेति । तदेतमन्नायं मिलित्वा अष्टाक्षरं सम्पद्यते, गायत्री चाष्टाक्षरा, तेन प्रातसवने 'पुरस्तात्' आदी हावपि मिलित्वा गायत्री मेव 'प्रचौकृपा' काल्पित- वन्तौ ॥ शस्त्रादुक्तरकालोनी हाभ्या पठनीयौ मन्त्री विधत्ते “उक्थं वाचीत्याह शमया चतुरचरम्, श्री मुक्या प्रत्यध्वयु- अतुरक्षरं तदष्टाधरं सम्मयते,-ऽष्टाचरा वै गायत्री, गायत्री मेव तदुभयतः प्रातस्मयने ऽचौकृपताम्" इति। होता शस्त्रं पठित्वा “उक्थं वाचि” इति चतुरक्षर मन्वं ब्रूयात । मदीयायां वाचि उक्थं सम्पन्न मिति तस्यार्थः। ततोऽध्वर्युः "पो मुक्थशाः" - इति चतुरक्षरं मन्त्र ब्रूयात् । 'ॐ'-इत्यङ्गीकारे। 'उक्थशाः' त्वं शस्त्रशंसी भवमोत्यर्थः । तदेतन्मन्बयं मिलिखा अष्टाक्षर सम्पन यते । 'उभयत. शंसनात पुरस्तात पश्चाश ; शेषं पूर्ववत ॥ माध्यन्दिनमवनेऽपि तहमन्त्र चतुष्टयं विधत "प्रध्वयों शोसावो मिल्यालयते मध्यन्दिने पळपरेण, शंमा मोदेवो मिस्व. 'सम्पादनौधा इत्यर्थः। तब प्रवादिन पाह:'छ । + पाय पौ० ५.१.!; ५; १५, २२, २.८..

·॥ ऐतरेयसाधनम् ॥ भयुः प्रतिययाति पशाचरेप, तदेकादमाचरं सम्मश्चत, पला- दशाक्षरा वै त्रिष्टुप् विष्टुभ मेव तत् पुरस्तामध्यन्दिने चौक- पताम् ; उक्थं वाचौन्द्रायेत्या शस्था सताक्षरन, मो मुक्यथा इत्यध्वर्युश्चतुरक्षरं, तदेकादशाक्षरं सम्पद्यत,-एकादशायरा के विष्टप्, विटुभ मेव तदुभयतो मध्यन्दिने चौकृपताम्" इति । पूर्ववद व्याख्येयम् * ॥ हतीयसपने मन्चचतुष्टयं विधत-- "अध्वर्यो योगोसावी मित्यायले बतीयसवने सप्ताधरण, शंसा मोदेवो मित्यध्वर्यः अनिष्टणाति पञ्चाक्षरीप, तद द्वादशाक्षरं सम्पद्यते,-हादशाक्षरा वे लगतो, जगती मेव सत्पुरस्तात्तृतीयसबने ऽचीकृपताम् ; उक्य वाचोन्द्राय देवेभ्य इत्याह यस्त्वैकादशाक्षरम्, पो मित्यध्वर्युरेका तर, तद् द्वादशाक्षरं सम्पद्यते,-हादशाक्षरा वै जगती, जगती मेव तदुभयनस्तृतीयसबने ऽचोकृपताम्" इति। “गोशीसावोम्" इति दिभावश्चान्दशः । माध्यन्दिनसवने केवल मिन्द्रार्थ मेव वायुक्थं सम्पन्न मित्युक्तम्, अत्र विन्द्रार्थ मितरदेवाथें चेति विशेषः । अन्यत् सर्व पूर्ववद व्याख्येयम् + ।। उत्तमर्थ मन्त्रसंवादेन हृदयति-"तदेतदृषिः पश्यत्रभ्यनूवाच"- इति । तदेतदु' ब्राणोक्तं सर्वम् 'ऋषिः' मन्वद्रष्टा दिव्यज्ञानेन पश्यन् मन्यवाक्येनाभितो ऽनुवचनं कृतवान् ॥ त मेतं मन्त्र दर्थ- यति- “यद गायत्रे पधि गायन माहित लेष्टुभाहा त्रैष्टुभं निर. यहा जगजगत्याहितं पदं यत् सद् विदुस्ते अमृतत्व मानशुः" इति ( सं० १. १६४. २२.) । शंसनात्पूर्वकालीने मन्त्र: तक्षत। भाभ. पौ. 1० ५.१४.२.५ १०.२४; १.८॥ प्रो. 1. ५. १८.४.५% १८, १९९.८१ । श्रा

·बतीयपपिका ।।.
बयामक 'मायने' भन्दसि, तदुत्तरंकासोनमबराम 'गायब'
छन्दः 'अध्याहित' सम्पादित मिति 'यत्' पति, पवा
कालौनाभन्वयानकात् 'बेष्टुभात्' उत्तरकालीनमन्बयामा
'वैष्टुभं' 'मिरतचत' निष्पन मिति यदस्ति, पयंदा 'जगत्
आगतं छन्दः पूर्वकालोमं 'जगति' उत्तरकालीने जागते इन्पति
'माहित' सम्पादितम् ; इत्येतत् त्रिविधं 'पदं यदति, "तत्'
पदं य इत्' य एव अनुष्ठातारी 'विदुः' जानन्ति, 'ते' पनुष्ठातारी
'अमृतत्व मानशः' देवत्वं प्राप्तवन्त: ॥ पस्य मन्त्रस्य तात्पर्य
यति--"एतई सहदवन्दसि प्रतिष्ठापयति"-इति। एतद्
ऋषिप्रोक्र मन्त्रवाक्य मुत्तरकालोने 'इन्दसि' 'तत्' पूर्वकालीनं
'छन्दः' 'प्रतिष्ठापयति' सवाचित मित्येवं प्रतिपादयति॥
उतार्यवेदनं प्रशंसति--- "कल्पयति देववियो य एवं वेद-पति।
वेदिता 'देवविशः देवसम्बन्धिनौः प्रजाः सैन्यरूपाः सम्पादयति ॥
इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयब्राह्मणस्य रतौयपश्चिकायां हितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ (१२)॥
पथ द्वितीयः खणः॥
1 पति यन्तं छन्दांसि देवेभ्यो भागधेयानि
व्यभजत् स गायत्री मेवाग्नये वसुम्यः मातसवने
•संहितामा तास व्यासानानि रम्यामि (१.१०.१५.)।

·॥ ऐतरेयवाहपम्। भिजत् विष्टुभ मिन्द्राय रुद्रेश्यो मध्यन्दिने लगती विश्वेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवने ऽथास्य यत् खौं छन्द आसौदनुष्टुप्ता मुदन्त मभ्युदौहदच्छा- वाकीया मभि सैन मब्रवीदनुष्टुप् त्वं न्वेव देवानां पापिष्ठोऽसि यस्य तेऽहं खं छन्दोऽस्मि यां मोदन्त मभ्युदौहौरछावाकौया मभौति तदजानात्म' खं सोम माहरम खे सोमेऽयं मुख मभि पर्याहरदनुष्टभं तस्माहनुष्टुबग्रिया मुख्या युज्यते सर्वेषां सवनाना मग्रियो मुख्यो भवति' श्रेष्ठता मश्नुते य एवं वेद खे वैस तत्सोमे ऽकल्पयत्तस्माद्यच कच यजमानवशो भवति कल्पत एव यज्ञोऽपि तस्यै जनतायै कल्पते यत्रैवं विहान् यजमानो वशी यजते ॥ २ (१३) ॥ भथ मनुष्टुभो मुख्यत्वेन प्रशंसां का माख्यायिका मा "प्रजापति यन्त्र छन्दांसि देवेभ्यो भागधेयानि व्यभजत्,-मः गायत्री मेवाम्नये वसुभ्यः प्रातस्मसवने, भजत् विष्टुभमिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने, जगतीं विश्वेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीय- सवने" इति। पुरा. 'प्रजापतिः' सर्व जगत् सृष्ट्वा सवनत्रयात्मक 'या' गायनयादीनि 'छन्दांसि' च देवतार्थ 'भागधेयानि' भाग- विशेषरूपाणि कत्ला 'व्यभजत् विभक्तवान्। केन प्रकारेणेति, स- उच्यते -या यंत् प्रातस्मवन मस्ति, तस्मिन् 'गायत्री मेव' पम्बार्थ मष्टवसुदेवताषं च विभलवान, माध्यन्दिनसवने बिष्टुभ ·द्वतीयपपिका मिटाई मेकादशवदार्थ च विमलवान, बतौयसरी बनती विश्वेभ्यो देवेभ्य पादित्येभ्यश्च विभवान्। एवं सत्वपटुवाका परिशिष्टा; तस्या वृत्तान्त माह- "पथास यत् सन्द आसीदनुष्टुप्, ता मुदन्त मभ्युदौहदखावाकीया मभि सेन मन- वोदनुष्टुप्, त्वं न्वेव देवानां पापिष्ठोऽसि यस्य ते ऽ खं छन्दो- ऽस्मि, यो मोदन्त मभ्युदोहौदच्छावाकीया मभौति; तदजानात; स खं सोम माहरत, स खे सोमेऽयं मुख मभि पयोहरदनुष्टुभं मस्मानुष्टुबग्रिया • मुख्या युज्यते सर्वेषां सवनानाम्" इति । अथान्यादौनांवखादीनां च छन्दोविभागानन्तरम् 'पख' प्रजापते: खभूत मनुष्टुबाख्यं यच्छन्द पासीत, 'ताम्' पनुष्टुभम् 'उदन्त मभि' यन्जस्य कशिप्रान्तदेश मभिलक्ष्य 'उदौहत्' पपसारित- वान् । कुत्र देश ? इति, तदुचते- 'पछावाकीया मभि'-- अच्छावाक ! वदस्व इत्येव मध्वर्युषोतो ऽछावाको यां बूल, सेय मृगच्छावाकीया ; ता मभिलक्ष्य उदूढ़वान्, पनु- शुभ मछावाकीयां कृतवानित्यर्थः । तेन कुपिता 'सा' भनुष्टुवेव 'एनं' प्रजापति मब्रवीत्,- हे प्रजापते ! 'वं तु एवं' व मेव खलु एको देवानां मध्ये पापिठोऽमि, 'यस्य प्रजापतेस्तवाई छन्दो- ऽस्मि । भग्निवखादयः पूर्व इन्दोरहिताः, तादृशेभ्योऽपि छन्दांसि दत्तवानसि; अहं तु पूर्व मेव त्वदीयाम, तादृशी मां त्वत्तोऽप- सार्याच्छावाकोया मभिलय उदृढ़वानसि। मतो मदुपेक्षया तव पापिष्ठत्व मित्यनुष्टुभो ऽभिप्रायः । 'तत्' सर्व मनुष्टुभा प्रोता मुपालभरूपं प्रजापति तवान् । जास्वा च तदुपासन्मपरि- हारा) खकीयं सोमयाग माहरत् । स त तस्मिन् सोमयाग इति । • 'बा'ध, टौ. च।

·॥ ऐतरेयवाघवम् ॥ 'अ' श्रेष्ठं प्रारम्भरूपं यत् मुख मस्ति, तदभिलक्ष्य अनुष्टुभं 'पोहरत्', तत्र नोसवानित्यर्थः । तस्मादु' तस्मादेव कारणात् इय मनुष्टुप् ‘अग्रिया' श्रेष्ठा सती सर्वेषां सवनानां 'मुख्या' मुखे भवा प्रारम्भकालोना प्रयुज्यते । एतद्देदन प्रशंसति- “अग्रियो मुख्यो भवति, श्रेष्ठता मश्रुते य एवं वेद" इति । वेदिता खकोयज्ञातीनां मध्ये 'अग्रियः' अग्रे भवो ऽग्राः ज्येष्ठः, 'मुख्यः' व्यवहारनिर्वाहकः, 'श्रेष्ठतां' विद्या- वृत्तादिगुणः श्रेष्ठत्व प्राप्नोति ॥ प्रजापतियायेन यजमानस्यापि [सवनीययागाद] पादावन- ष्टप्प्रयोगं दर्शयति-- "ख वै म तत् मोमे ऽकल्पयत् ; तस्मा- छत्र क च यजमानवशो भवति, कल्पत एव यनोऽपि".. इति। यस्मात् ‘स:' प्रजापतिः खकर्तृके एव सोमयाग 'ता' सवनेषु अनुष्टुभो मुख्यता मकल्पयत्, तस्मादिदानी मपि 'यत्र कापि' याग यत्रो यजमानवशो भवति, स यज्ञोऽपि 'कल्पत एव' अवैकल्ये नानुष्ठास्यामीत्यभिप्रेत्यामुष्टुभः सवनाना मादी प्रयोगे सति यज्ञस्य यजमानवशत्वम्, तत्र यज्ञो वैकल्यरहितो भवतीत्यर्थः । उक्त' वाक्यार्थ मेव वाक्यान्तरेण स्पष्टीकरोति- "तस्य जन- तायै कल्पते यत्रैवं विहान् यजमानो वयो यजते"- इति । 'यत्र' यस्यां जनतायाम् *, 'एवम्' अनुष्टुभो महिमानं विहान् यज- मान: ‘वशौ' खवशो भूत्वा, तस्मिनुष्टुभः प्रयोगे सावधानो • 'पी' ध, टी.घ। । नास्थतत्पदं ध पुसके पति विह'पवयम्'-दनि । । 'जनसभायाम' गा ..

·५२ ॥वतीयपशिका।।३॥ . भूत्वा यजते, 'तस्बै जनताये तथा अनतायाः- खते यत्रः प्रयोजनसमर्यो भवति ॥ २ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य तीयपश्चिकायां पितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ (१३)॥ ॥ अथ हप्तौय: खगडः ॥ अग्नि देवानां होतासौतं मृत्युवडियषमाने नौदमोऽनष्टुभाज्यं प्रत्यपद्यत मृत्यु मेव तत्पर्वक्रामत् त मार्च ऽमौदत् स प्रउगेण प्रत्यपद्यत मृत्यु मेव तत्पर्यक्रामत् तं माध्यन्दिने पवमाने ऽसौदलोऽनु- घटमा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत मृत्यु मेव तत्पर्यक्रामतं माध्यन्दिने बृहतीषु नाशकोत्मतुं प्राणा वै बृहत्यः प्राणानेव तन्नाशनोट व्यवैतुं तस्मान्मध्यन्दिने होता बृहतीषु मतोवियेणेव प्रतिपद्यते' प्राणा वै बृहत्यः माणानेव तदभि प्रतिपद्यते' तं तृतीयपवमाने ऽसीदत्योऽनुष्टुभा वैश्वदेवं प्रत्यपद्यत' मृत्यु मेव तत्पर्यक्रामत्तं यज्ञायनीये ऽसौदम वैश्वानगैये- गाम्निमारुतं प्रत्यपद्यत मृता मैव तत्पर्यक्रामबजो - 'तम्या जनमभायां' ।

·. . ॥ ऐतरेयबापम् । । वैवैश्वानरीयं प्रतिष्ठा यन्नायझीय वनेणैव तत्पति- ष्ठाया मृत नुदते स सर्वान् पाशान्त्सर्वान् स्थाणू. स्मृत्योरतिमुच्य खस्येवोदमुच्यत वस्त्येव होतो न्मुच्यते सर्वायुः सर्वायुवाय'सर्व मायुरेति य एवं वेद ॥ ३ (१४)॥ पुनरपि प्रकारान्तरेणानुष्टुभो महिमानं दर्थ यितु माख्या- यिका माह-- “अग्नि देवानां होतासीत्, तं मृत्युबहिष्पव- माने ऽसीदत्, सोऽनुष्टुभाज्य प्रत्यपद्यत, मृत्यु मेव तत्पर्य क्रामत्, त माज्ये ऽसौदत, स प्रउगेण प्रत्यपवत, मृत्यु मेव तत्पयंक्रामत्" इति । पुरा कदाचित्, देवानां यागे अग्निरेव होता अभूत्, 'तम्' अग्नि होतारं मृत्युः ‘अमीदत्' हन्तु प्राप्तवान् । कस्मिन् काले ? इति, तदुप्यते--- बहिष्णवमानाख्ये स्तोत्रे प्रातस्मवनसम्बन्धिान "उपास्मै गायता नरः"-इत्यादृागाश्रयणेन मामगैः स्तूयमाने सति * । सोऽय मग्नेर्मुत्युप्राप्तिकालः । तदानी मग्निः मृत्यु परि हर्सम् अनुष्टुप्छन्दस्कया “प्र वो देवायाग्नये"-इत्येतयर्धा प्राज्य शस्त्र प्रारब्धवान् । 'सत्' सेनानुष्टुप्-प्रयोगेण मोऽग्निम्तदानी मेव मृत्यु 'पर्यक्रामत्' अतिक्रान्तवान् । तत: “भग्न प्रा याहि" इत्यादागात्रयणेनाज्यस्तोत्र ( उ० प्रा० १. १. ४-७.) सामगैः स्तूयमाने सति $ 'तम्' अम्नि मृतपः 'असौदत्' प्राप्तवान् । तदा । , * १ भा० ४५३ पृ. '' ट्रष्टव्यम् । ना.प्रा. ७. १.८० भा० १.१.१-३। +१मा० ४५०, ४५९१. दरव्यम। १भा० ४४६१. द्रष्टव्यम्। Suitsमिना होगा भाज्या शस्थमाने सति' ग ·बतीयपधिका।२।१ बहत्यः, प्राणानेव - 'म:' पमिः मृत परिहर्नु “वायवा याषि"-इत्यादिवत सात- हृचामन प्रउगशस्त्रेण अनुष्ठातुं 'प्रत्यपचत' प्रारखवान् । 'तद तेन प्रउगप्रयोगेण तदानी मेव मृत्यु मतिकान्तवान् । इत्यं प्रातस्मवने ऽनुष्टुभं मृत्युपरिहारतत्वेन प्रशस्य माध्य. न्दिनसवनापि तथा प्रशंसति-- "त माध्यन्दिने पवमाने ऽसौदत, मोऽनुष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत, मृत्यु मैव तत्पर्यक्रामत, से माध्यन्दिनं बहतीषु नाशकोत् सत्तुं,-प्राणा वे बहत्यः, तनाशकोद व्यवैतु; तस्माम्मध्यन्दिने होता हहतीषु स्तोवियेणेव प्रतिपद्यते,---प्राणा वै बहत्यः, प्राणानेव तदभिप्रतिपद्यते"-ति । प्रातस्सवमाविराकतो मृत्यु: सामगैः "उच्चा ते जात मन्वस:" इत्यादिके ( उ० प्रा० १.१.८-१०.) माध्यन्दिनपवमानस्तोत्रे न गीयमाने मति, तस्मिन् काले 'तम्' पनि होतारम् 'प्रसौदन' प्राप्तवान् । । तदानीं 'मः' अम्निोता मृत्युपरिहाराय धनुष्टुप्- छन्दस्कया "प्रा त्वा रथम्" इत्येरायर्चा (म० ८.६८.१.) महत्वतीय शस्त्र प्रत्यपद्यत' प्रारब्धवान् । 'सत्' सेनानुष्टुप्-प्रयोगण मदानी मेव मृत्य मतिकान्तवान् । माध्यन्दिनपवमानानिराकतो मृतार्माध्यन्दिनमवनसम्बन्धिनि मरत्वतीयशस्ने शस्यमाने सति, शंसितार मग्नि होतारं प्रासयामीति विचार्य तत्र वृहतीचन्द. स्वासु ऋतु गौयमामासु $ 'तम्' अग्नि ‘सत्तुं' माटु नाशनोत् । * १.१५ पृ. द्रष्टव्यम। + 'एतावमा वाव मान्दिनं मयनं पप, चिभियन्दीभिः पञ्चभिर सामभिः; यन्माध्यन्दिनेम पवमानेन तवन्ति, मान्दिन म त सवम पाश्यति"-इत्यादि ता. ब्रा. ७.६- ८.३ । + सम्व मारटान चतुधारि५ पटर खरीष भामाखते। 'विद्यमामाम छ।

·१२ ॥ ऐतरेयमाप्रमा तब हेतुरुच्यत,- बहतीच्छन्दका ऋचः प्राणवल्या एव; तत्' तेन कारणेन प्राणानेव 'व्यवैतु' वियोजयित मृतानीशक्नोत् । प्राणभिमानिभिर्वृहतीभिः प्राणानां रचितखात् । बहत्यश्च मरु- खतीयशस्वानन्तरभाविनिष्केवल्यशस्त्रे बहवो विद्यन्ते । ताश्च सव स्मिन्नेव माध्यन्दिने सवने मृताप्रवेशं निवारयन्ति । यस्मादेवं वृहत्यो मृतप्रवेश निवारयितुं समर्थाः, तस्मात् माध्यन्दिन- प्रयोग होता हतौच्छन्दस्वासु सु स्तोचियेणैव हवेन शस्त प्रारभेत । यस्मिंस्तृचे सामगैः स्तोत्र भोतम्, मोऽयं टचस्तोत्रियः; तेन ढवेन प्रारम्भ सति तत्रयांना बहतीनां प्राणरूपत्वात् प्राणा- नेवाभिन्नत्य शस्त्रप्रारम्भ कृतवान् भवति || अथ ततोयसवने मृतापरिहारेणानुष्टुभ प्रशंसति-- "तं टतीयपवमाने ऽसौदत्, सोऽनुष्टुभा वैश्वदेवं प्रत्यपद्यत, मृता मेव सत्पयंक्रामत्" इति। त्रिषु पवमानेषु बहिष्पवमानः प्रथमः, माध्यन्दिनपवमानो द्वितीयः, पार्भवपवमानस्तृतीयः । न्दिनसवने प्रवेष्ट, मशनो मृताः “स्वादिष्ठया मदिष्ठया"-इत्ये. तम्मिन् ( उ० प्रा० १.१.१५.) पार्भवाख्थे हतोयपवमानस्तोत्र तृतीयसवनगते सामगैर्गीयमाने सति 'तम्' अग्नि' होतारं मृत्य- रमोदत्। 'स:' अम्यग्निस्तं वारयितु मनुष्टुप् छन्दस्कया "सत्सवितु- हणीमहे'-इत्येतयर्चा (भं० ५. ८२.१.) वैश्वदेवाख्य शस्त्रं माध्य- * परमादिव दशमादिषु चतुःखखेषु निकवल्य नाम शस्वम् । + इहवामुपदं (ख.) तद व्यक्तीभविष्यति । | "माया नाम देवा आसन् ० .---" खादिष्ठया मदिष्यति प्रनौति तृतीयमवनम्स मन्द्रत्वाय' इत्यादि ता० प्रा०८.४, ५ । पारामागीयसममाष्टमसयोरामाखते ।

·॥बतीयपपिका।२।। M- B -- प्रारभत; तेमानुष्टुप-प्रयोगेष सदानो मेव मृता मतिकामावान् । इत्य मनुष्टुप् सवमपये शस्ता। प्रय यज्ञायजौयाख्यं साम, वैखानरीयं सूख च प्रयंसति- "तं यज्ञायज्ञीयेऽसौदस वैखानरोयेणाग्निमारुतं प्रत्यपद्यत, मृदा मेव तत्यर्यक्रामद,--वयो वै वैश्वानरोयं, प्रतिष्ठा यज्ञायत्रीय,- वजेणैव तत्प्रतिष्ठाया मृतर नुदते स सर्वान् पाशाग्मन् स्थाणून् मृत्योरतिमुच्य स्वस्तावोदमुच्यत, -खस्ताव होतोन्मुच्यते सर्वायुः सर्वायुत्वाय" इति । "यजा यन्ना वो अम्नये"-इत्यस्खा मृचि ( उ० प्रा० १.१.२०.) उत्पा' साम यज्ञायजीयम् । तक्षाम- साध्ये तनामके स्तोत्रे मामगंर्गीयमाने सति वृतीयपवमानाबि- राकतो मृताः 'तम्' अग्नि होतारं प्राप्तवान् । 'स:' अपि अग्निः होता मृतुरपरिहागय “धैवानराय पृथुपाजसे"-इत्यादिना वैखा- नरोयेण सूतेन आग्निमारुताख्य शस्त्र प्रारब्धवान्। तेन सूता- प्रयोगेण तदानी मेव मृता मतिकान्तवान् । तच वैश्वानरोयं सूत' ववखरूपम्, यज्ञायौयस्तोत्रं तु प्रतिष्ठाया: समाने हेतुः । तस्मात् सूक्तरूपेण वजेणैव प्रतिष्ठाया यजसमातेमृता ममिनिराकुरते । 'म:' तादृशोऽग्निः ‘मान पागान्' मृतासम्बन्धिबन्धनरज्जुरूपान्, तथा मृत्यो: भम्बन्धिनः ‘सर्वान् स्थाणून्' काठोपलक्षितगदाबायु- धानि, 'मृत्याः' मकागात् 'प्रतिमुच्य निवार्य 'स्वस्व' मेणव स्वयं मृतामकाशादुम्मुक्तोऽभूत्। पम्निवभानुषोऽपि होता तेनैव प्रकारेण प्रतिष्ठन् मर्वेणायुषा युक्तः क्षेमेणेव मृत्योरम्मुच्यते ॥ .- ऊ गा० १.१.१४ । + "देवा . देवा यजायत्रीय मपयोषा यजायज्ञावा पाय ति"--इत्यादि. सा.बा.८. | तदुतराध्यापीयेषु नवमादिषु विषुवर्ग द्रष्टव्यम् ।

·A दिवा ॥ पर सर्वब-योका पूर्वा सोय जोडप्रयोगोयनमानस सर्वानाय समायो:: दिन प्रमंसति-- "सर्व माधुरीति य एवं वह इति इति बीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ..: ऐतरेयनामारस्य बतौयपत्रिकायां पितीयाध्याये वतीयः खणः ॥१(१४)। ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ इन्द्रो वै वचं हत्वा नासृषौति मन्यमानः पराः परावतो ऽगम परमा मेव परावत मगच्छदनुष्टुब वे परमा परावधाग्या मनुष्टुप् से वाचं प्रविश्या- शयत सर्वाणि भूतानि विभज्यान्वैच्छतपूर्वेद्युः पितरो ऽविन्दद्वत्तर महर्देवासमात्यूर्वेद्युः पितृभ्यः कियत उत्तर महर्देवान् यनन्ते ते ऽब्रुवन्नभिषुणवामैव' वधा वा वन पाशिष्ठ-मागमिष्यतीति तथेति तेऽन्य- घुवंस पा रवा रथं यथोतय वेवैन मावर्तन्निदं वसो सुत मन्ध इत्येवैभ्यः सुतकौमाविरभवदिन्द्र नेदीय एदिहौत्रवेन मध्य प्रापादयन्तागतेन्द्रप बनेन सबते सेन्द्रेश यजेन राधोति य एवं वेद ॥ ४(१५)। होपायोमो' मा ·Sm वै भामरतीयगत मारम्पति, म "प्रसिपदाचरावनु प्रमायो परिनियो सामना ध्रुवविधिविहितयोस्तवाथ धामा वितत मनमानी -इति । तत्र “पा वारयम्" इति (सं०८.८.१-३.) मबत्तीवन प्रतिपदगुष्टुप्, तां प्रसित माह- "न्द्रो पबचा मालक पीति मन्यमानः परा: परावतो ऽगत्परमा मेव परापत मगच्छदनुष्टुब् परमा परावद ; वाग्वा पनुष्टुप, सवा प्रवि- ग्याशयत्, तं सर्वाणि भूतानि विभग्वान्वैस्तपूर्वदुः पितरी ऽविन्दबुत्तर महवासमात पूर्वेदुरः पिडम्यः क्रियत, उत्तर मह. देवान् यजन्ते"-इति । इन्द्रः पुरा उपनामान मसुरंला 'नास्तुधि' नाई हंसितवान् पनि रति मन्यमानः तदीयजीवन माशहर सम्मानोत: ‘पराः परावतः' अभ्यधिका दूरभूमो रग- छत् । 'म:' अयं तावतायसन्तुष्टः 'परमा भव' पाधिका मेव 'परावत' दूरभूमिं पुनरप्यगच्छत् । अधिकामो भूमिभ्यो ऽत्यन्त मधिका दूरभूमिः वेति चेत्, नेय भुगत-'अनुष्टुपये परमा परावत्' अत्यधिका दूरभूमिः ; तसा मनुष्टुमि प्रविष्टका चक्षुषा द्रष्ट, मशक्यत्वात्। पनुष्टुप् च वाक्यरूपा। ततः। इन्द्रो वाचं प्रविश्य तव मयनं खतवान् । 'तम्' इन्द्र सर्वाधि भूतानि सर्वेषु देशेषु ‘विभन्यान्वैच्छन्' त मबेटु भव एकालिन देशे गतः, प्रन्यो देशानर मित्येताहयो विभाग इत्वर्षः। 'तम् प्रविथमाय मिन्द्रं पितरो यागहीना: पूर्वेदाः 'पविन्दन्' पब- भन्त, देवास्तु 'उत्तर महा' उत्सरमिन् पहन्यविन्दन् । यथादेव तमाशोकपि पूर्वदुः अमावास्यायां पिवम्यः पा लियत 'धानादिना' on- ·॥ ऐतरेयमाप्रपम् ।। 'उत्तर महः' उतरम्भिवहनि प्रतिपहिने दर्शपूर्णमासयागा- दिना देवान् यजन् । इन्द्रस्य रक्षकखान प्रशस्तानुधु बिति तात्पर्यार्थः । अथ मरुत्वतीयशस्वस्य प्रतिपत्तृवं दर्शयति--- "ते ऽब्रुवन्नभि- पुणवामेव तथा वाव न पाशिउ मागमिष्यतीति, तथेति ; तेभ्य- पुण्वस्त आ त्वा रथं यथोतय इत्येवेन मावर्तयविदं वसो सुत मन्त्र इत्येवेभ्यः सुतकोO माविरभवदिन्द्र नेदोय एदिहोत्येवैनं मध्यं प्रापादयन्त" इति। इन्द्रलब्धावस्थिता: 'ते' देवाः परस्पर मिद मब्रुवन्,-'अभिषुणवामैव' वयं सर्वथा सोमस्याभिषवं कर- वामः, 'तथा वाव' तेनैव प्रकारेण 'आशिष्ठम्' पाशुतम मतिशीघ्र यया भवति तथा 'न:' अस्मान् इन्द्र प्रागमिथतीति । तहचन मङ्गीकत्य 'ते' मर्वे 'अभ्यषुण्वम्' अभिषवं कृतवन्तः । तादृशा 'ते' देवा: "भा वा रथं यथोतये" इत्यनेनैव मन्त्रेण ( सं०८.६८.१.) त मिन्द्र मनुष्टुभः सकागादभिषवदेशं 'प्रत्यावर्तयन्' अत्र किञ्चिदा- कृत्तिवाचकम् “आ वतयामसि"-इति पदइयं श्रूयते, तमाम - दिन्द्रस्थाहत्तिरभूत् । “पद वसो सुत मन्धः".-'इति' अस्मिन् मन्त्रपादे ( म० ८.२.१.) 'सुतकौस्याम्' अभिपववाचिना सुत- शब्दनैभ्यो देवेभ्य इन्द्रः 'पाविरभवत्' प्रकटोभूत् । "इन्ट्र नेदोय एदिहि" इतिमन्वगतेन (सं० ८.५३.५) समीपागमन वाचिना दीय: दहि' इतिपदायेन 'एतम्' इन्द्र यागदेशमध्यं प्रापितवन्तः । अनेनार्थवादन तत्सम्बन्धविधिरुनेयः । एतदेवाभि- प्रेत्याग्वलायन पाह --- "मरवतीयं शस्त्र सेदध्वयों शोसायो मिति माध्यन्दिने शस्वादिष्वाहाव पा खा रथं यथोतय इदं 'मनाम'ध।

·तोयषधिका।३।५॥ ॥ वसो सुत मध इति महत्वतीयस्थ प्रतिपदनुपापिन्द्र नेदीय एदिहीतीन्द्रनिहवः प्रगाथ:"-इति (५.१४.२-५.)। येन बचेन शस्त्र प्रारभते, सोऽयं दृचः प्रतिपदुयते ; तदनन्तरभावी उचोऽनु- चरः। पत्र "आ वा रथम्"-"इद वसो"-इत्येताहची प्रतिपद- नुचरौ द्रष्टव्यो। तत अहं मिन्द्रनिहवाख्यः “इन्द्र नेदीयः"-ति प्रगाथा, ऋगहयामको द्रष्टव्य इत्यर्थः वेदनं प्रशंसति- “भागतेन्द्रेण यन्नेन यजते, सेन्द्रेश यन राम्रोति य एवं वेद"-इति । प्रागत रन्द्रो यस्मिन् यो, मोऽय मागतेन्द्रः : वेदिता तादृशेन यज्ञ न यजते, तपेन्द्रसहितेन यजन समृडो भवति ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेय ब्राह्मणस्य हतीयपश्चिकायां धितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१५) ॥ room------ अथ पचमः खराइः ॥ इन्द्र वै वृचं जधिवांसन्त्रास्टतेति मन्यमानाः सर्वा देवता अजहुस्त मस्त एय खापयो नाम प्राणा वै मरुतः स्वापय माणा हैवैनं तं नाबहुस्त- मादेषो ऽच्युतः खापिमान् प्रगाथः शस्थत पा खापे खापिभिरित्यपि ह यद्येन्द्र मेवात ऊई छन्दः शयते' ·॥ ऐतरेयवानखम् ॥ तह सर्व ममत्वतीयं भवत्येष चेदच्युतः वापिमान् प्रगाथः शस्यता खापे खापिभिरिति ॥ ५ (१६) । स्वापिमान् पूर्वोक्ष मिन्द्र नेदीय इत्यादिकं प्रगाथं शंसितु. माख्यायिका माह-- “इन्द्रं वै हर्ष जनिसिं नास्तृतेति मन्यमानाः सर्वा देवता अजहुम्त मरुत एव खापयो नाजः;--प्राणा वै मरुतः खापयः, प्राणा हेवनं नाजदुस् ; तम्मादेषो ऽयुतः प्रगाथः शस्यत या खापे खापिभिरिति" इति। इन्द्रो यदा वृतं हतवान्, तदा त मिन्द्रं सर्वा देवताः 'अजहुः परित्यक्रवन्त्यः । कीदृश्यो देवता: ? 'नास्तृतति' न हिंमितवानिन्द्र इति मन्य. मानाः। षस्थातिप्रौढ़शरीरत्वात् प्रहारमात्रेणासी न मृत इति देवतानां भ्रान्तिः। इतरदेवताभिः परित्यक्ता 'तम्' इन्द्र 'मरुत एव नाजहः' न परित्यक्तावन्तः । तपिशेषणं 'स्वापयः' इति, सुषुप्तिकालेऽपि वर्तमाना इत्यर्थः । स्वापिशम्दाथ: शुल्दैव प्रदीने-'प्राणा वे' देशमध्ये वर्तमानाः प्राणा एवं स्वापयो मरुत:' वापकालानुवर्तिनो वायवः । प्राणानां तकानानुत्ति माथर्वणिका: प्रोत्तराभ्या मामनन्ति-"भगवनेतम्मिन् पुरुष कानि स्वपन्ति ? कान्यस्मिन् जाग्रति ?"- इति (प्र. उप० ४.१.) प्रश्नः। "प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरै जाग्रति'- इनि (प्र. उप० ४.३.) उत्तरम् । एवंविधा यस्मात् प्राण रूपा मरुत एवन मिन्द्रं तदानी न परित्यक्तवन्तः 'तस्मात्' कारणात् एषः' “इन्द्र नेदीय"-इत्यादिकः ( स० ८.५३.५.) 'खापिमान् प्रगाथः' 'पथुतः' मरुत्वतीयशस्त्रे सर्वयाप्यपरित्यत: शस्यते। स्वापि-शम्दी "तत्रोपमान यावर्ण भवति" इति च निक. १.५.१ ।

·॥ वतीयपत्रिका ।।५॥ यमिन् प्रगाथेम्ति, सोऽयं स्वापिमान -"पा स्वाप स्वापिभिः"-- इत्ययं पादो ऽम्मिन् प्रगाथे प्रामायते, तस्मादयं वापिमान् । इत्य मिन्द्रनिहबाख्यं प्रगाथं प्रशस्य पुनरपि प्रकारान्तरेण त मेव प्रशंमति- “अपि ह यदीन्द्र मेवात जई छन्दः शस्यते, तब सर्वं ममत्वतीयं भवत्येष चेदच्युतः खापिमान् प्रगायः गस्थत आ खाप वापिभिरिति" इति। 'पपि ह' अपि च 'पसः' एतत्- प्रगाथशंसनादूई मस्मिन्मरुत्वतीयशस्त्रे 'यदोन्द्र मैव छन्द.' इन्द्र- सम्बन्धोव छन्दः-शब्दोपलक्षितो मम्बः शस्यते, 'तब सव' तदपि मन्त्रजातं मरुत्वतीयं शस्त्रं भवति । एष चेदित्यादिना तक युति- "श्रा स्वाप स्वापिभिः" इतिपादोपसत्वेन 'खापिमान् एष प्रगाथ: 'अयुतशेत्' अपरित्यक्ताश्चेत्, सदा मरखतौयं भवति ; वापिशवाथानां मरुतां प्रतिपादकलादित्यर्थः । सोऽयं प्रगाथ: शाखामी दृष्टव्यः * ॥ ५ ॥ इति श्रीमामायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतग्यबामणस्य तीयपश्चिकायां वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१६) ॥ • यथप्यय मपि प्रगाथ: बित् चित् शाकम्ममाखीयसंहिताकपि वानखिल्यान- गंतवं न दृश्यने, तथा मुद्रितय म्या भ मूमनामन पर मेष भाकल शाखीयोऽपि त्वयं वाचाल शाखीयः । अतएव भावरहिताच्यामाने दामाथे मयाखातं तमाखल्य काम मतन सायकाचार्यग ; त वहाणा मालाचे दृष्ट-ति ।

·॥ ऐतरेयापरम्॥ ॥पथ षष्ठः खण्डः ॥ ब्राह्मणस्यत्वं प्रगाई शंसति' बृहस्पतिपुरोहिता वे देवा' अजयन्वर्ग लोक व्यघिल्लोके ऽजयन्त तथैवैतद्यजमानो बृहस्पतिपुरोहित एव जयति खर्ग लोक व्यघिल्लोके जयते तो वा एतौ प्रगाथा- वस्तुतौ सन्ती' पुनरादायं शस्येते तदाहुर्यन्न किञ्चनास्तुतं सत्युनरादायं शस्यते ऽथ कस्मादेती प्रगाथावस्तुती सन्ती पुनगदायं शस्येते इति पवमानोकथं वा एतद्यन्मरुत्वतीयं षट्स वा अव गायत्रीषु स्तुवते' षट्सु बृहतीषु तिरुषु बिष्टुपम सः वा एष विच्छन्दाः पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमान- स्तदाहुः कथं त एष त्रिच्छन्दाः पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानो ऽनुशस्तो भवतीति ये एव गायनाा उत्तर प्रतिपदो यो गायचो ऽनुचरसाभिरेवास्य गायचो. ऽनुशस्ता भवन्त तान्या मेवास्य प्रगाथाभ्यां बृहत्यो ऽनुशस्ता भवन्ति तासु वा एतासु बृहतीष सामगा रौरवयौधाजयाभ्यां पुनरादायं स्तुवते' तस्मादेतो प्रगाथावस्तुती सन्तौ पुनरादायं शस्येते तच्छवेगा स्तोत्र मन्वैति ये एव विष्टुभौ धाय्ये' यत् चेष्टुभ निविद्वानं ताभिरेवास्य विष्टुभो ऽनुशस्ता भवन्ताव ·॥ हतीयपत्रिका।३।६॥ मु हास्यैष विच्छन्दाः पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानो ऽनुशस्तो भवति य एवं वेद ॥ ६ (१७) ॥ अथास्मिन्मरत्वतीये शस्त्र "प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिः”- इत्यादिक प्रगार्थ (सं० १.४०.५.) विधत्त "बामणस्पत्यप्रगाथं सति" -इति । यो चोः समूहः प्रगाधः । तथा चावलायन पाह- "चः प्रतिपदनुचरा हचा: प्रगाथा:"-इति (५.१४.७.) । ऋग्य मेवानुष्ठान काले रचरूपेण प्राथ्यते, तस्मादयं प्रगाथ इत्युच्यते ॥ विहितं ब्राह्मणस्पत्य प्रशंमति- "अहस्पतिपुरोहिता वे देवा अजयस्वर्ग लोकं व्यघिल्लोके ऽजयन्त, तथैवैतयजमानो हह- स्पतिपुरोहित एव जयति स्वर्गलोकं व्यस्मिंशोके जयत" इति । योऽयं प्रगाथे ब्रह्मणस्पतिरानातः, भोऽयं ब्रहस्पतिः ; तस्य ब्राहाणजातिवामित्वात् । म च वृहस्पतिः पुरोहितो येषां देवानां ते 'हस्पतिपुरोहिताः' । तथा च श्रुत्यसरे समानासम् --- "बह- स्पतिर्देवानां पुरोहित पासोत्" इति। पौरोहित्यमिक्षार्थ मेव चतुर्वितिरात्रनामकं सत्र मन्वतिष्ठत् । तदपि अत्यन्तरे एवा- मासम्- "ब्रहस्पतिरकामयत अन्न देवा दधीरन् गच्छेयं पुरोधा मिति, म एतं चतुर्विशतिगत मपश्यत्' इति (ते. मं० ७. ४. १. १.)! तादृमा वृहस्पतिपुरोहिता देवा प्रमेन प्रगाथेन स्वर्ग लोक जित्वा भूलोकेऽपि विजय प्राप्ताः । तथैव तत्पाठेनेदानीन्तनोऽपि यजमानो सहस्पतिपुरोहित एवं' हर- स्त्यनुग्रहयुक्त एव सन् लोकहयं जयति। -------- • सा० सं० भा. भू. २५-३०..। + "यस्त्रिंशनि देवा वृहस्पतिरीहिताः' इति मत मा० १२.८. ३.२५ ।

·॥ ऐतरेयनामयम् । है. अब किषिशोध महावयति- "तौं वा एती गाथावस्तुती मन्ती पुनरादायं शस्येते ; तदादुर्यव किशनाखत सम् पुनरादायं शस्यते ; ऽथ कस्मादेती प्रगाथावस्तुती सन्नी पुनरादायं शस्येते ? ति" इति । समामात है एव ऋची प्राथनम चरूपतया सम्प- दाते । प्रग्रथनप्रकार उच्यते--"प्र ननं ब्रह्मणग्यतिः” इत्येषाहहती- छन्दका ; हादशाक्षरेण तृतीयपाटेनाष्टाक्षरैश्चान्यैर्युक्ततया षट्- विंगदक्षरसम्पत्तेः। सेय मक सकत पठनीया, पुनरपि तत्रत्य मष्टाक्षरं चतुर्वपादं हिरामाय पोड़षाक्षरोऽईञ्चः सम्पादनीयः । उत्तरस्या भूचि प्रथमपादो हादशाक्षरः, द्वितीयपादोन्टाक्षरः; सर्व मिलित्वा द्वितीया बहती सम्पश्यते। तत्रत्य मन्तिम मष्टाक्षरं पादं हिरभ्यस्य समानाते उत्तराने हादशाक्षरं प्रथमपाद मटाक्षर मुत्तरपादं च पठित्वा तृतीया बहती सम्पादनौया । अय मेव प्रग्रथनप्रकार: “इन्द्र नेदीय एदिहि"-इत्यत्रापि प्रगाथे (६८ पृ० ) योजनीयः । तावेतो प्रगाधौ ‘पुनरादाय' पुनः-पुनः पठित मेव पाद मादाय शस्येते। मामगैस्तु माध्यन्दिनपवमाने प्रगा यावेतावस्तुतौ । तरस्तुतयोः होत्रा शंसन मयुक्तम् ; न हन्यत्र क्वचिदपि सामगैरस्तुतं मन्बजातं पुनः-पुनरादायं गस्यमानं दृष्टम् । एवं सति कस्मात्कारणादस्तुतयोरन शमन मिति चोद्य- धादिन पाहुः ॥ एमबोध मवस्थाय परिहार मनुव चोद्यान्सर मुद्भावयति "पवमानोक्थं वा एतद्यभगवतीयं षट्स वा प्रत्र गायत्रीषु तवते, षटप बहतीषु, तिसृषु त्रिष्टुप्सु, स वा एष विच्छन्दाः, पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानस्तदाहुः कथं स एष त्रिचन्दाः पञ्चदशी vh - 'भगायावती न सुती मा ·बतीयपधिका।। माधन्दिनः पवमानोऽनुशस्तो भवतीति"-इति । मालतीमा यदस्ति, तत् एतत्' 'पवमानोध' माध्यन्दिनपवमानसम्बन्धि शस्वम् । 'प' माध्यन्दिनपवमानशस्त्रे "उचा ते बातम्" -- दिषु 'षट्स गायत्रोषु' प्रथमं स्तुवते । ततः “मुनानः सोम"-रवा- दिषु 'षट्स बहतीषु' स्तुवते । यद्यप्ययं पचामकः प्रमावा, तथापि पूर्वोतन्यायेन प्रपथ्य (०२५० ५५०) तिसो सहत्यः सम्मा- दनीयाः । तासु च रोरवसाम प्रागृहातव्यम्, तत उपरि यौधाजय साम गातव्यम् ; एवं सति तिस्रो हात्व: सामहयार्थ हिरावार्थ- मानाः षट् सम्पद्यते। तथा “प्र तु द्रव"-इत्यादिषु (उ. पा. १.१.१०.१--३.) 'विसृषु त्रिष्टुप्सु' स्वते । एवं सति स एण • दीगचाय 'उचात मानम्'-दनि, 'म नन्दाय' इति, 'एमा विश्वामि-वि, भक्वयाणा ममह म हरु सूक्त भावात मति (उ.पा. १.१.८.१.३.)। तब 'गाया स्तुत्वा --इत्यादि बाषणशासनात् (ता. प्रा. ७. ३. ११.) भविष्टीमीयमाच- न्दिनपवमाननियान, 'गाय' माम माम मातव्य' भवति। तत्पन्न बापा दगावप्रयोगादिदर्श नागावर 'अम, प्रकाशितच ननया सामसंबई। नतमेव सूधाम + माथित्य निधमवत सन्नि'-इत्यादिबायाममात् (वा....३.१३.) गदर्ष मय जामहीयवं' नाम माम न गतव्य भवति । सब जागानयन्यस्खादिम मान। वदित्यं गायत्रामहीअवमामाया पिरावयं मामाखासिक एवं कृष: षट् सम्पयन। + अन्ति छन्दोगाम्नागे 'पुनान. मीम'-ति, 'म जर्मियम्'-ति, सनायामक मैया काग ( उ० पा० १ १.१.१, २.)। रामबहती माग्भो'-त्यादिवाण शासनात् (सा. बा. ०.१ १४.) प्रिटीमीयमाधिनपवमाननियनये 'सर' नाम साम गातव्य भवति । अयते च तहागाने ( १. १. २.)। ततस मेवार समाधिप 'स्वापि विधिनम-नस्वादिवाणशासनात् (नाबा...३.१०.) तदर्थ मेष 'यौपावर्ष' नाम साम च गातव्य भवति । तदप रायन तव सत उत्तरम् (अ. गा• १.१.३.)। + 'पौन-मामति मेषः। सर यते यौधाशमानन्तर मेव (जामा.......) 'पनिधनवन्ती भवति'-रत्यादि व विधायक बाबम (७.१.१५.)। . .

·॥ऐतरेयबामणम् । माध्यन्दिनपवमान: 'त्रिच्छन्दा:' भवति * ; गायत्रो छाती-विष्णु- ब्रूपाणां धयाणां छन्दमां सद्भावात् । तथा स पवमान: पञ्चदश. स्तोमोपेतः । तस्थ च स्तोमस्य प्रकारः छन्दोगबामणे एव माना- यते- “पश्चभ्यो हिरोति, स तिमृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिरोति स एक या म तिमभिः स एकया, पञ्चभ्यो हित. रोति म एकया म एकया स तिमृभिः" इति (ता०मा०३.४.१.) । अस्याय मर्थः--तृवात्मक मेकं सूती चिरावर्तनीयम्। तत्र प्रथमा- बत्ती प्रथमाया ऋचस्विरभ्यासो विधेयः, हितोयाहत्ती मध्य- मायाः, तृतीयाहत्ती चरमायाः। एवं प्रतिसाम मावृत्ताभिः पञ्चदशभिः ऋम्भिरूपतत्वात्पञ्चदशस्तोम इति । एवं सत्यत्र चोद्य- वादिन पाहः,-- हे होतः ! ते 'एषः' यथोक्तलक्षण: 'पवमानः' कथं भरुत्वतोयशस्वेणानुशस्तो भवति ? अनुशंसन' चान्याय्यम् ; "यथा वाव स्तोत्र मेवं शस्त्रम्"--इतिन्यायात् । अतो ऽत्र स्तोत्र - शस्त्रयोवलक्षण्य मयुक्त मिति चोद्यान्तरम् ॥ नत्र द्वितीयस्य चोद्यस्य तावदुत्तरं दर्शयति-"ये एव गायत्रया उत्तरे प्रतिपदो यो गायत्रो ऽनुचरस्ताभिरेवास्य गायत्रोऽनुशस्ता भवन्तोनाभ्या मेवास्य प्रगाथाभ्यां बहत्योऽनुशस्ता भवन्ति"-इति । "पा त्वा रथम्" इत्यम्मि मरुत्वतीयशस्वस्थ (६५ पृ.) प्रतिपद्रूपे सृचे प्रथमा ऋगनुष्टबेव, 'उत्तरे' प्रतिपद्रूप हे ऋची गायत्रयों विदाते ; यश्चान्यः "इदं वमो सुत मन्धः" इति ( ६६ पृ०) अनु- चगख्यस्तृचो गायत्रः ; 'ताभिरेव' पञ्चभिर्गायत्रीभिः 'अस्य' होतुः "माध्यन्दिनं मवनं पुपुवे विभिन्न बन्दीभिः पञ्चभित्र सामभिः"-दनि ना. बा. ७. ३. २। गायत्रीविष्ट वृहतीभिहन्दीभिः, गायनामहीयवरोरवयोधाजयीशनय साम- भिरिया ·॥ तृतीयपक्षिका।।६ ॥ पवमानस्तोत्रगता.गायनमो ऽनुशस्ता भवन्ति। “इन्ट्र नेदीयः". इति (६६ पृ.) योऽय मिन्द्रनिहवः प्रगाथः, यश "प्र नूनं बनव स्पतिः” इति (७१ पृ.) ब्राह्मणस्पत्यः प्रगाथः, 'एताभ्याम्' उत्त: राभ्यां * पवमानस्तोत्रगताः 'हत्यः' अनुशस्ता भवन्ति ; प्रपथ- नेन बहतीसम्मादनस्योभयत्र समानत्वात् ॥ यत् पिटुभा मनुशंसनं तदुपरिष्टादभिधास्वत (१७ पं० ) ॥ अथ प्रसङ्गात् प्रथमचोद्यस्यापि (७२पृ.१५०) परिहारं दर्शयन् पुनःपुनरादान स्यानुशंसनं दर्शयति-- “तासु वा एतासु हातौषु सामगा रौरवाधाजयाभ्यां पुनरादायं स्तुवते ; तस्मादेतौ प्रगाथा- वस्तुती सन्ती पुनरादाय शस्येते, तस्त्रेण स्तोत्र मन्वैति". इति । “पुनान: सोम"-इत्याम्मिन् प्रगाथे या वृहत्यः प्रमथनेन मम्पादिताः, 'तास' एतामु बहतीपु रौरवास्येन यौधाजयाख्येन च मामा पुनः -पुनः पठित मेव पाद मादायादाय स्तुवते ; तस्मात् 'एतो' इन्द्रनिहव-ब्राह्मणम्पत्यप्रगाथौ सामगैरस्तुतावपि सम्सी होवा पुन: पुनः पठित मैव पाद मादायादाय शस्यत । तथा च मत्ययं होता स्वकीयेन शस्त्रेण स्तोत्र मनुगञ्छति ॥ इदानी विष्ठभा मनुशंसनं दर्शयति-- “ये एव बिष्टुभी धाय्ये, यत् वैष्टुभं निविद्वानं, ताभिरेवास्य विष्टभो मुणस्ता भवन्ति" यथा मामिधेनीषु प्रतिप्यमाणाना • मृचा धायेति सजा, एव मवापि। तथा मति "अग्निता भग इव पितो. नाम्" इत्यका (म० ३.२०.४.) धाव्या, “त्वं मोम क्रतुभिः" इत्य. परा ( मं० १.८१.२. ), 'ये एव' त्रिष्टुप्छन्दस्के धाये विद्येते, यक्ष त्रिटुप्छन्दस्क “जनिठा उग्रः"-इत्यादिकं (सं० १०.०३.१.) * उभाभ्यां । : 'प्रपा गाना' । इति । . १ भा. ११५...।

·॥ ऐतरेयनामापम् ।
'निविहाने' सूचम्,-निवित्पदानि धौयन्ते निक्षिप्यन्ते यस्मिन
सूत तत् निविधानम् ; 'साभिरेव पूनागताभिर्धाव्यासहिताभि-
त्रिष्टुभिः 'पन्न होतुःस्तोवगता: 'विष्टुभः' अनुशरता भवन्ति ।
उतार्थवेदनं प्रशंसति- “एव मु हास्येष विवादाः पञ्च.
दशो माध्यन्दिनः पवमानो ऽनुशस्तो भवति य एवं वेद".
इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयानणस्य तीयपत्रिकायां द्वितीयाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ (१७)।
॥अथ सप्तमः वराहः ।।
धाय्याः शंसति धाय्याभिः प्रजापतिरिमां-
लोकानधया यं काम मकामयत' तथैवैतयजमानो
धाय्याभिरेवेमांजोकान् धयति यं यं कामं कामयते
य एवं वेद'यदेव धाय्या या या वै देवा यजस्य
छिद्रं निरजानस्तद् धाय्याभिरपिदधुत धाय्यानां
धाय्यावं मच्छिद्रेण हास्य यजेनेष्ट भवति य एवं
वेद'यदैव धाय्या३: स्यूमहै तान्जस्य यज्ञाय्यास्तद्यथा
सूच्या वासः सन्दधदियादेव मेवैताभिर्यजस्य छिद्र
सन्दधदेति य एवं वैद' यहेव धाय्या: तान्यु वा

·॥ वृतीयपत्रिका ।।।। एतान्युपसदा मेवोक्थानि यद् धाय्या पग्लिनेते- त्याग्नेयौ प्रथमोपमत्तस्था एतदुक्थं त्वं सोमक्तुभि- रिति सौम्या द्वितीयोपसत्तस्था एतदुक्थं पिन्वन्त्यप इति वैष्णवी नृतीयोपसत्तस्या एतदुक्थं यावन्त । वै सौम्येनाध्वरेणष्ट्रा लोकं जयति त मत एकैकयोप- सदा जयति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् धाय्याः शंमति तईक आहुस्तान्बो मह इति शंसदेतां वाव वयं भरतेषु शस्माना मभिव्यजानौम इति वदन्त स्तत्तन्नाहत्यं यदेतां शंसदीश्वरः पर्जन्यो ऽव :- पिन्वन्त्यप इत्येव शंसेदृष्टिवनि पदं मरुत इति मारुत मत्यं न मिहे वि नयनीति विनीतवाहिनीतवत्तदि- कान्तवद्यहिकान्तवत्तवैष्णवं वाजिन मितीन्द्रो वै वाजी तस्यां वा एतस्यां चत्वारि पदानि' वृष्टिवनि मारुतं वैष्णव मैन्द्र सा वा एषा तृतीयसवनभाजना सती मध्यन्दिने शस्यते तमाडेदं भरतानां पशवः सायङ्गोष्ठाः सन्तो मध्यन्दिने सविनी मायन्ति सो अगतो जागता हि पशव आत्मा यजमानस्य मध्य- न्दिनस्तद्यजमाने पशून् दधाति ॥ ७ (१८) ॥ मरत्वतीयशस्ते प्रक्षेपणीया ऋचो विधसे- “धाय्याः शंसति" * ब्रटी:' का ख।

·ऐतरेयमाधणम् ॥ इति । “अग्निता' -इत्येका (सं०३.२०.४.), "वं सोम क्रतुभिः" इति हितोया (मं०१.०१.२.), पिन्वन्यपः" इति तोया (सं. १.६४.६.); ताः शंसेत् ॥ तासां प्रशंसा माह- "धाय्याभि प्रजापतिरिमांश्लोकान- धयद यं यं काम मकामयत"- इति । पुरा प्रजापतियं यं लोक कामितवान्, तानिमान् लोकानुक्ताभिर्धाय्याभिः 'अधयत्' अपि- बत् । लोकशब्देन जलम् । वेदन प्रशंसति- “तथैवैतद्यजमानो धाय्याभिरेवेमांझोकान् धयति यं यं काम कामयते य एवं वेद यदेव धाय्या:" इति । या एवोक्ता धाय्याः सन्ति, ताभिर्वेदिता यजमान: कामितं लोकं धयति । अत्र धयत्याभिरिति 'धाय्या' शब्दनिर्वचन मद्दर्शितम् ॥ प्रकारान्तरण प्रशंसा माह -- “यत्र यत्र वै देवा यज्ञस्य च्छिद्र निरजानस्तवाय्याभिरपिदधुस्तहाय्यानां धाय्यात्वम्" इति। यज. सम्बन्धिनि यस्मिन्-यस्मिनङ्ग छिद्रं वैकल्य देवा निर्धातवन्तः, 'सत्' छिट्र धाव्याभिः 'अपिदधुः' आच्छादितवन्तः ॥ तस्माधि त्याभिरिति व्युत्पत्त्या धाय्यात्वं सम्पत्रम् ॥ वेदनं प्रशंसति- “अच्छिद्रेण हास्य यज्ञेनेष्टं भवति य एवं वेद यहेव धाय्या३ः” इति । 'यदेव' इत्यत्र योग्य मुकार:, सोऽयं पूर्वेण फलेन समुच्चयार्थः ;- न केवलं पूर्व फलं किं लिद मपो अत्र पूर्ववत् मुतिः प्रशंसायोतनार्था । पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति-" 'स्थम है नयन्जस्य यहाय्या- स्तद्यथा सूच्या वासः सन्दधदियादेव मेवैताभियंजस्य च्छिद्र मन्दधदेति य एवं वेद यद्देव धाय्या३:" इति ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति--- "तान्यु वा एतान्युपसदा त्यर्थः।

·॥ तृतीयपक्षिका।३।७॥ उप. मेवोक्थानि यहाय्याः; अभिनेत्याग्नेयो प्रथमोपसत्, तस्या एतदुक्थं ; त्वं सोमक्रतुभिरिति, सौम्या हितीयोपसत, तस्या एतदुक्थं ; पिन्वन्त्यप इति, वैष्णवी तीयोपसत्, तस्या एतदुक्थम्" इति। उपसदा मर्थवादे अग्निरनौक, सोमः शल्यं, विष्णुस्तेजन मिति प्रस्तुत्य अग्न्यादिदेवताकास्तिस उपसदः समानाता::; अत्रापि 'अग्निता'- इत्यादयस्तहेवताका एवं धाय्याः श्रुताः। एकैका धाव्या एककस्य उपसदः शस्त्रम् ॥ उतार्थवेदनं, तत्पूर्वकं शंसनं च प्रशंसति-- “यावन्न ह वे सौम्येनाध्वरेणेवा लोकं जयति, त मत एकैकयोपसदा जयति,~-य एवं वेद, रायेवं विहान् धाव्याः शंसति" इति । वंदिता शंसिता च एककधाय्यारूपयोपसदा कृत्स्नं सोमयागफलं प्राप्नोति । सत्सम्बन्धिखत्वेनाभिहितत्वादुपमत्त्वोपचारः ॥ अत्र कञ्चित् पूर्वपन भुपन्यस्यति -- “तबैक प्राइस्तान्बो मह इति शंमेदेतां वाव वयं भरतेषु शस्यमाना मभिव्यजानीम इति पदन्तः" इति। 'तड' तवैव वतीयधाय्याविषय कनिदेव माहुः,--- "तान्यो महो मरुतः" -इत्येतां ( सं० २, ३४. ११.) वैष्णवीं हतीयां धाय्यां गमेत्. न तु “पिन्वन्त्यपः" इत्यं साम् (०८ पृ.)। ततापपत्ति चैव मादुः,--विभक्ति फल मिति भगे यज्ञः, सं भर तन्वमोति 'भरताः' ऋत्विज: ; नेषु पूर्वकालोनेषु “मान्चो महः".. इत्येता मेव, शस्य मानां वय मभिव्यजानीम इति स्वानुभव मितरेषा मोवदन्तस्तपूर्वपक्ष माहुः । तं निराचष्टं -- "तत्सबाहत्यम्" इति। तविषयं तम्मत नादरणीयम् । विपक्षे बाधकं दर्शयति- "यदेतां शंमेदीखरः • १ भा० १८० १.४ पं. द्रष्टव्यम् ।

·ऐतरेयसाधयम् । . पर्जन्यो ऽव?:" इति । 'यत्' यदि होता. "ताबो मः" इति 'एताम्' ऋचं शंसेत, तदानीं 'पर्जन्यः' मेषः स्वस्खकालेषु 'पवष्ट ईखरः' इष्टिराहित्य कर्तुं समर्थो भवति,-हष्टिर्न भवेत् ; अधः नुरूपाया. पदानां तस्या मृत्यभावादित्यर्थः । . सिद्धान्त' दर्शयति- "पिन्वन्त्यप इताव असेद" इति । इस मेव धाव्या, न तु “तान्वो महः"-इत्यादिकापि । पत्र विहिताया मृचि वृध्यनुकूलपदसहावं दर्शयति-- "हष्टिवनि पदं, मरत इति मारुतम्, पत्य न मिहे विनयन्तीति विनीतवद्,- यहिनौतवत्, तहिकातवद्,-यहिकान्तवत्, सबैष्णवं, वाजिन मितीन्द्रो वै वाजी; तस्यां वा एतस्यां चत्वारि पदानि,--वृष्टिपनि, मारुतं, वैष्णवम्, ऐन्द्रम्” इति । . पत्र 'पिन्वन्त्यपः' इति पदं श्रूयत, तत् मेचनार्थम् ; 'पिवि सेचने-इत्यस्मात् (म्वा०५८८) धातोरत - वात् । 'मरुतः'-ति मारुतं पदम्, तदपि दृष्ट्यनुकूलम् ; पुरोवातस्य वृध्यङ्गत्वात् । “पत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजि .म्" इतितौयपाद विनीसवत्पद मस्ति; 'वि नयन्ति' इत्यप नयतिधातुजन्यत्वात्। तेन च विनयेन वृष्टिपातनं लक्ष्यते किञ्च यहिनीतवत्पदम्, सहिकान्तवदित्यमु मर्थ माचष्टे ; धासूना मनेकार्थत्वात्। तथा सति यहिकासवत्पदम, तद 'वैष्णव' विशुसम्बन्धि ; "इद विष्णुर्विचक्रमे"-इति ( सं० १. २२. १७.) श्रुत्वतरात्। तथा. मति वैष्णव्यास्तृतीय स्था उपसदः सम्बन्धन मपि भवतीत्यर्थः । तस्मिवेव बतीयादे 'वाजिनम्'-इति * पेलोसनि कपम् ( पा० ३.४.६)। + "पिचनापी मरतः सदानवः पयी तब विदथाभुवः। पवन मिले वि भवन्ति वाजिन मत्स दुहनि सनयन मषितम्।"-ति (सं० १.६४.६.) एतस्या अधि।

·॥ हतीयपत्रिका।२।७॥ कर पई विद्यते, तवेन्द्रो वाजिशब्दार्थः ; टिहाराजगदखेन वायोग्य मनास्तीति निर्व शक्यत्वात्। उतेन प्रकारेण 'साम्' एवं. स्वाम् "पिन्वन्त्यपः" - इत्युचि चत्वारि पदानि इष्ठेरनुकूलानि, -वृष्टिवनि, मारतं, वैणवम्, ऐन्द्र चेति । तस्मादप पूर्वोत्र- दोषो नास्तीत्यर्थः। पुनरप्येता मृचं प्रकारान्तरण प्रशंसति- “सा वा एषा रतीयमवनभाजना सती मध्यन्दिने शवते; तस्माइदं भरतानां पशवः सायङ्गोष्ठाः सन्तो मध्यन्दिने सविनो मायन्ति; सो जगतौ ; जागता हि पशव, पामा यजमानस्य मध्यन्दिनसबज- माने पशून दधाति" इति । येय "पिन्वन्यपः" इत्यूगस्ति, सैवेव 'तृतीयसवनभाजना' जगतोच्छन्दस्कत्वालागतस्य तृतीयसवनमा योग्या। ताशी सती होवा मध्यन्दिने शस्थते । तस्मादेव कारणा- दिदं लोके दृश्यते,--- मायं काले गोठे व्रजे ये पशवस्तिष्ठन्ति, से 'सायनोहाः', 'भरतानाम्' खिजा पवस्तादृशाः सन्तो मध्य- न्दिने 'सविनी' सनवकालयोग्य शालाम् 'पायन्ति' प्राघु- वन्ति । अय मर्थ:- ये पशव: क्षीरं दुहन्ति, ते सायं ग्रह माग- छन्ति ; ये तु न दुहन्ति, ते सायं वजे एव निवसन्ति उभयविधा अपि ते मध्याह्नकाले धर्मकालोनसन्तापनिवारणाय निर्मिता मङ्गवकालयोग्यां शाला मागच्छति ;-सदेतमथाह- पाठनिमित्त मिति.। किच 'मो' सा पूर्वोत्ताप्ग जगतीक- न्ट्स्का, पवन जगतोच्छन्द सा सह प्रजायन्ते,- मध्यदेशानुत्पन- • (१) 'टिम' इष्टिमभजनकारि पिन्वनीति । (३) 'भावन' मात इति । (९) 'वैभवम्' विनयन्तीति । (४) 'न्द्रिम्' बानिन मिति । .

·: ॥ ऐतरेयवाधार स्वात् 'जागताः', मध्यन्दिनवालय यजमानस्यामा। तथा सति तस्मिन् काले जगतोपाठेन यजमान पशून् सम्पादयति ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य तौयपश्चिकायां द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ (१८)॥ ॥ अथ अष्टमः खराइः ॥ मस्वतीयं प्रगाथं शंसति' पशवो वै मरुतः पशवः प्रगाथः पशूना मवमा जनिष्ठा उग्रः महसे तुरायेति सूक्तं शंसति तदा एतद् यजमानजनन मेव सूतं यजमानं ह वा एतेन यज्ञाद्दे वयोन्य प्रज- नयति तत्मञ्चयं भवति सं च जयति वि च जयत एतजोरिवीतं गौरिवौतिह वै शातयो नेदिष्ठं स्वर्गस्य लोकस्यागछत्' स एतत्सूक्त मपश्यत् तेन वर्ग लोक मजयत्तथैवैतद्यजमान एतेन सूक्तेन स्वर्ग लोकं जयति तस्याः शस्त्वार्धाः परिशिष्य मध्ये निविद दधाति वर्गस्य हैष लोकस्य रोहो यन्निवित् खर्गस्य १ भा. २०४१०१५५.। वा..ब्रा० ६.१.१.। । "अग्रिनेता, वसीम ऋतुभिः, पिन्वयप इति धाय्या:"-इति पात्र यौ०५.१४.१७ ।

·लौववधिमा ।।। हैतलोकस्याक्रमणं यनिवित् ता माक्रममा पूर्व सेटुपैव यजमानं निगृहीत योऽस्य प्रियः सादिति नु स्वर्गकामस्याथाभिचरतो यः कामयत' बव विशं हन्या मिति विस्तहि निविदा सूक्तं विशंसत् क्षचं वै निविद् विट् सूक्तं क्षणैव तदिशं हन्ति यः कामयेत विशा न हन्या मिति 'चिस्तर्हि सूतीन निविदं विशंसेत् क्षचं वै निविद विट् सूक्त विशेष तत् नचं हन्ति य उ कामयेतोभयत एनं विशः पर्य- वच्छिनदानीत्युभयतस्तहि निविदं व्याहयौतोभयत एवैनं तद्विशः पर्यवछिनत्तीति न्वभिचरत' तरथा वेव स्वर्गकामस्य वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्र मित्युत्त- मया परिदधाति प्रियमेधा ऋषयो नाधमाना अप ध्वान्त मूणुहोति' येन तमसा माहतो मन्येत' सन्मनसा गच्छेदप हैवास्मातल्लुप्यते पूर्डि चक्षुरिति चक्षुषो मरीज्येताजरसं ह चक्षुष्मान् भवति य एवं वेद मुमुग्ध्यस्मान्निधयेव बहानिति पाशा वै निधा' मुमुग्ध्यस्मान् पाशानिव बहानित्येव तदाह (१८) अथ प्रयाथान्सरं विधत्तं- "मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति पशवो वै मरुतः, पशव: प्रगाथः, पशूना मवरा"- इति । यस्मिन् प्रगाथे मरुतः श्रूयन्ते, मोऽयं मरुत्वतीयः प्रगाथः । “म व चन्द्राय •" ·॥ एतरेयनामयम्। बहते मरतो बनात"-वेतस्मिन् प्रगाधे (सं० ८.८८.३.) मरुतः श्रूयन्ते, त मिमं असेत् । पशूनां प्रावरमराहियेऽपि परख्यसञ्चारकाले वायवो न तान् वाधन्ते, तसम्बन्धामाता परत्वम्, प्रगावस्य च परप्रालितखात्परत्वम् ; अतः स प्रगाथ: पशप्रात्यं भवति । पथ निविज्ञानीयं सूतं विधत्ते-"जनिठा उग्रः सहमे तुरा- येति सून शंसति ; तदा एतबजमानजनन मेव सूक्त, यजमान हवा एतेन यन्नाद देवयोन्यै प्रजनयति"-इति । होता "जनिष्ठा उग्रः" इत्यादि (सं०१०.७३.१.) सूक्तं शंसेत् । तदेतत् सूक्त 'यज- मानजनन मेव'। कथ मिति, तदुचते- 'एतेन' सूक्तेन होता 'यनात्' अनुष्ठीयमानात् 'देवयोन्य' देवलोकस्थानार्थ यजमानं प्रजनयति । तस्माद् यजमानजननत्वम् ॥ तेन रूपेण प्रशस्य पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "तत्समयं भवति ; संच जयति, वि च जयते"-इति। यस्मादेतेन सूक्तेन संयुज्यापि शत्रून् यजमानो जयति, वियुज्यापि जयते ; तस्मात् सूक्तं 'समयम्'। समोचोनो जयो येन सूनेनेति समासः ॥ पुनरपि प्रकारामारण प्रशंसति- "एतहोरिवीतं ; गौरि- वौतिई वै शायो मेदिष्ठ वर्गस्य लोकस्यागच्छत्, स एतत् सूती मपश्यत् ; तेन खर्ग लोक मजयत् ; तथैवतयजमान एतेन मुक्तेन स्वर्ग लोकं जयति" इति। शतिनामकस्य महर्षेः कुले जात: 'शातयः', 'गौरिवीतिः' नाम, महर्षिः। स तु स्वर्गसमीपं गत्ला प्रवेष्टु मशक्ल: सन्, तत्साधनत्वेनेतत् सूक्तं दृष्ट्वा, तेन खगें प्राविशत् । •प्रवद्राय हात मि ममत्वतीयः पगाथ:"-पाव. श्री. ५.४.१८ ! सिंहत्यापि' । में ·॥ वतीयपशिवा । 21॥ तबादेतत् सूक्तं महर्षिनामा गौरिवीत मित्युचते (सं०१.... १-११.)। यथा महर्षिस्तथा यजमानोऽप्येतन सोन गर्म प्राप्नोति। तस्मिन् सूक्त निविपक्षेपस्थ स्थानं विधत्ते - "तस्वादीः स्वारा परिशिष्य मध्ये निविदं दधाति" इति । 'तस्थ' भूक्षय सम्बन्धित नोवृक्षु भागइयं लत्वा, इयोर्भागयोर्मध्ये "इन्द्रो मरवान्"- इति ( निवि० २.१.) एतां निविदं अंमेत् । नवनिबेकादंगई मूक्त समभागो न सम्भवतौमि चेत्, तर्हि प्रथमभागे काशिदधिका शस्वा तत जई प्रक्षिपेत् ; “एकभूयसोः शस्त्वा" -इत्युतलात् ॥ निविदं प्रशंसति-"स्वर्गस्य ष लोकस्य रोहो यबिवित्"- इति । रोहः पारोहणं, हेतुरित्यर्थः ॥ तत्र खरविशेषं विधत्त- "खर्गस्थ हैतलोकस्याक्रमणं विवित्, सा माक्रममाण एव शंखे- दुपैव यजमानं निग्रहीत योऽम्य प्रियः स्यादिति नु स्वर्गकामस्य" इति। येयं निविदम्ति, तदेतत् ‘स्वर्गस्याक्रमण' सोपानस्थानीयम् । तस्माद्यथा लोके सोपानारोहणश्रमेण पुनः पुनः श्वामं करोनि, तदनुकारिणं स्वरं कृत्वा तव पठेत् । एवं पाठे सति 'प्रस्य' यजमानस्य 'यः' पुमान् प्रियः स्यात्, स पुमाननं यजमानम् 'उपव' समीप एव 'निग्रहीत' स्वीकुर्यात् । इति नु' एष एव प्रयोगः, वर्गकामस्यावगन्तव्यः । वयमाणप्रयोगण शायपरिहाराय खर्ग- कामस्येत्युक्तिः ॥ अभिचारप्रयोर्गन विधत्त- “अथाभिचरतः,-य: कामयेत * ननिष्ठा उथ इति । एक गमी: जना मत्वनीयां निविदं दध्यान सर्वव"-इति पान. चौ. ०५.१४.१८, २० । 'एका भयमौ स्ला'ग। । 'प्रयोगासर' ।।

·FA ऐतरेयांचनम् ॥ . चवेण विशं हन्था मिति, विस्ताई निविदा सूवं विशंसेत् ; वर्ष वै निविहिट सक, पत्रेणेव तहि इनि"-इति । क्षत्रियनात्या वैश्यजातिबंधं कामयमानो यजमानो निविदा सूना 'विशिसेत् । एतदुक्तं भवति--- भूतस्यादी मध्ये चान्ते च निविदं दध्यात्, सदिदं सूक्तविच्छेदपूर्वक यंसन मिति । निविदा क्षत्रियजारिलं, सूक्तस्य वैश्यजातिवं पूर्व मेवाबातम् । पत उलशंसनेन भत्रियजात्या वैश्य जाति हन्ति। सोय मेकीऽभिचारप्रकारः ।। प्रथैतहिपर्ययेणाभिचार विधते-- "यः कामयेत विशावं इन्या मिति, विस्तर्षि मूतेन निविदं विशं मेत् ; क्ष निवि- हिट मूला, विश्व तत् चवं हन्ति”- इति । निवित्पदानाम् (निवि०२.१-२०.) पादौ मध्ये अन्ते च सूक्त पठेत्, तदेतत् निकि विशेदकपं.शंसनम् ॥ प्रकारान्तरेणाभिचार विधत्ते-“य उ कामयेतोभयत एनं विशः पर्यवच्छिनदानीत्युभयतस्तईि निविदं ब्याहयौतोभयत एवेनं तद्विणः पर्यवच्छिनति"-इति। 'य उ' यस्तु होता 'एन' यजमानम् 'उभयतः' पूर्वोत्तरभागयोः सम्बन्धिनौः 'विशः' प्रजाः 'पर्यवच्छिनदानि' परितो विच्छिमा करवाणीति कामयेत,-- खस्मात् पूर्वभाविन्यः पिपिटव्यमातुलादयो याः प्रजाः, स्वस्यो. कारभाविन्यः पुनजामाषादयो याः प्रजाः, तासां सर्वासा मवच्छेदं करवाणीत्यर्थः। यहा 'उभयसः' मालपक्षे पिझप च विद्य. मानानां प्रजानाम् 'यवच्छेद' विरोध करवायीत्येवं 'या' होता यजमान देष्टि, स होता "निविद मुभयतः' निविद भादावन्ते च 'व्याजयोत' विविध माहावं कुर्यात् ;-पादावपि "शौसा- १ भा. ४३४१०१०प०।

·॥ तोयपपिका।।८॥ वोन"-इत्येत माहावमन्त्र पठेत्, पोऽपि तथा पठेदिवः तंबा सति 'एन' यजमानं पूर्वापरभागयोर्मानपक्षपिटपक्षयोष प्रजाभिः सहावच्छिनत्ति ॥ उतविधीना मसाझर्याय निगमयति- "रति बमियरत इतरया त्वेव वर्गकामस्य" इति। 'इति नु' “यः कामयेत, पवेष" इत्यादुरात एव प्रकार: 'अभिचरतः' द्रष्टव्यः । 'इतरथा तु' पनेव- प्रकारं तु, पूर्वोक्ता मूत मध्ये निविनक्षेपरूपं, सोपानारोहण महशखरोपेतं 'स्वर्गकामस्य' द्रष्टव्यम् ॥ पन्तिमया मूक्तगतयर्चा (सं०१०.७३.११.) समाप्तिं विधत्त- "वयः सुपर्णा उपमेदुरिन्द्र मित्युत्तमया परिदधाति" इति । वेतर्धातोगत्यर्थस्य 'वयः' इति रूपम् ; गमनकुशला प्रत्यर्थः । अत एव 'सुपर्णाः' पनिमदृशाः केचिद् इन्द्र' स्वर्गवासिनम् 'उपसेदुः' प्राप्तवन्तः । इति तस्य पादस्वार्थः। द्वितीयपादं सुबो- धत्वाभिप्रायेण पठति "प्रियमेधा ऋषयो माधमानाः" इति । ग्रन्थतदर्थावधारणशशिधा, सा प्रिया येषा भूषीणां से 'प्रिय- मेधाः', 'ऋषयः' प्रतीन्द्रियार्थदृष्टार: 'नाधमानाः' किश्चित स्वकार्य याचमानाः, “इन्द्र मुपसेदुः" इति पूर्वगान्धयः । वतीय- पादस्य पूर्वभाग मनद्य व्याचष्टे- “अप श्वास मूMहीति ; येन तममा प्राहतो मन्येत, तमनसा गच्छेदप वास्मात् मनुष्यते".. इति । इन्द्र । 'ध्वान्त' तमः ‘पपोर्गुहि' अपसारय । एत- स्मिन् भागे पठिते सति तमो लुप्यते । होता येन तमसा 'पाहतः' आच्छादितोऽह मिति मन्येत, 'सत्' तमो 'मनमा गोत्' ध्यायेत्। तमी हि बहुविधम्,-दृष्टिनिरोधक मेके, मोरपं द्वितीयम्, पापरूप ढतीयम् । तेषां मध्ये येन बस बाधः, -- । .

·॥ ऐतरेयमाधवम् । सत् नमः एतदभागपाठकाले विनष्ट मिति ध्यायेत्। तथा 'सत्' तमः 'अस्मात् पुरुषाद विनश्यत्येव । तस्य पादस्योत्तरभागे किचिदनुष्ठानं विधत्ते- "पूर्डि चतुरिति चक्षुषो मरीमृज्येत"- इति। हे इन्द्र ! 'चक्षुः पूर्षि' दृष्टि पूरय । एतं भागं पठन् खेन हम्तेन चक्षुषी 'मरीमृज्येत' पुनः-पुनः शोधयेत् । वेदनं प्रशंसति-- "पा जरसं चक्षुभान् भवति य एवं वेद' इति । 'पा जरसं' जरासमाप्तिपर्यन्तम् । चतुर्थपाद मनूद्य व्याचष्टे--- "मुमुग्धामाविधयेव बहानिति; पाणा वै निधा; मुमुग्धास्मान् पाशादिव बच्चानित्येव तदाह".. इति। हे इन्द्र! 'निधयेव' पार्शनेव तमसा 'बद्धान्' अस्मान् 'मुमुन्धि' मोचय । अस्मिन् पादे 'निधा'-शब्देन पाशबन्धनहेतवो रजावो विवक्षिताः । अतो निधयेव बदानित्युने 'पाशादिव बहान्'- इत्युक्तं भवतिः ॥ ८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्रामणस्य दृतीयपशिकायां द्वितीयाध्याये अष्टमः खण्डः ॥ ८ ( १८) ॥ अथ नवमः खण्डः ॥ इन्द्रो वै वृचं हनिष्यत्सर्वा देवता अब्रवीदनु मोपतिष्ठध्व मुप मायव मिति तथेति तं हनिष्यन्त "निषा पाया भवति"-प्यादि निर. १.१.३।

·॥ तीवपत्रिका पाद्रवन्सोऽवेन्मां वै हनिष्यन्त पाद्रवन्ति हम्तमान भौषयाइति तानभिप्राश्वसीत् तस्य खसथादोषमाणी विश्वे देवा अद्रवन्मरुतो हैनं नाजः प्रहर भगवो जहि वीरयखेत्येवैन मेतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच वृत्रस्य वा श्वसथादी- घमाणा विश्वे देवा अजहुर्ये समायः मरुभिरिन्द्र सख्यं ते अस्त्वयेमा विश्वाः पृतना जयासीति सो- ऽवेदिमे वे किल मे सचिवा' इमे मा ऽकामयन्त हन्त- मानम्मिन्नु कथ आ भजा इति तानेतस्मिन्नुक्थ श्रा भजदथ हैते तयुंभे एवं निष्केवल्ये उक्थे आसतु- मरुत्वतीयं ग्रहं गृहगाति महत्वतोयं प्रगाथं शंसति मरुत्वतीयं सूक्त शंसति मगरवतीयां निविदं दधाति' मरुतां सा भक्तिमरुत्वतीय मुक्थं शस्त्वा मरुत्व- तीयया यजति यथाभागं तद्देवताः प्रोणाति 'ये स्वाहिहत्ये मघवन्नवईन्ये शाम्बर हरिवो ये गविष्टौ ये त्वा नून मनुमदन्ति विप्राः पिबेन्द्र सोमं सगणी मरुद्भिरिति यत्र-यवैवैभियंजयत यब-यत्र वौर्य मकरोत् तदेवतममनुवेद्येन्द्रनान्स सोमपौधान् करोति.॥ ६ (२०)। अथ महत्वतीयं शस्त्रं तदन्ते पठनीयां याज्यां च.प्रशंसित ·॥ ऐतरेयवाचवम्॥ मुपाख्यान माइ- “इन्दो वे हवं हनियंसर्वा देवता अनवौदनु मोप तिष्ठध्व मुप मा धयच मिति ; तथेति ; त हनिष्यन्त पाद्र- वासोऽवेन्मां वे हनिष्यन्त पाद्रवन्ति, हन्तमान् भीषया इति ; तानभि प्राखमौत; तस्य खसथादौषमाणा विखे देवा प्रद्रषभरतो हैन नाजहुः; प्रहर भगवो जहि वीरयखेत्येवेन मतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त"-इति । पुरा कदाचिदिन्द्री सत्रं हन्तु मुद्यतः सर्वा अपि देवता: प्रत्येव मब्रवीत,-'अनु मोपतिष्ठध्वम्' प्रानु- कूस्खेन मा सेवध्वम्, 'उप मा अयध्वं वृषवधाय प्रवतं माम् 'उप- जयध्वम्' अनुजानीव मिति । ततोऽङ्गीत्य सर्वे देवा: 'तं' हवं हन्तु मुद्यता प्रागच्छन् । तदा 'सः' हनो मां हन्तु मुद्यता पाट्रवन्तौति 'अवेत्' स्वमनसा ज्ञातवान्। तत इदं विचारया- माम, हन्त ! सम्यग् जातम् ; देवनिवारणोपायस्य प्रतिभातत्वात्; 'इमान्' देवान् ‘भीषये' भई भौतान् करवाणि । इति विचार्य 'तान्' देवान् ‘अभि' लक्ष्य प्राश्वसौत्' प्रवास मकरोत्। 'तस्य' हवस्य समथात्' प्रवासात् 'षमाणाः' बिभ्यतः सर्वे देवाः पला यन मकुर्वन् । हतो हि स्वजन्मानन्तरं प्रतिदिनं सर्वासु दिक्षु शर- पातमाचदेशं प्राप्य हहिं गतवान् । तथा चान्यत्र श्रूयते---- “म इषु. मात्र मिषुमात्रं विष्वङवईत, समालोकानणोद्यदिमालोकाम- वृणोत्तद् त्रस्य बत्रत्वम्" इति (ले० सं० २.४.१२.२, । साह शस्त्र प्रौढ़शरीरमा प्रवासः प्रलयकालीभवायुसमामः ; अतस्त- दीयप्रवासन देवाः परमाणव इव दूर अपसारिताः । तदानौं - 'मरुतः' एव 'एनम्' इन्द्रं 'नाजहुः' न परित्यक्तवन्तः । हे इद्र ! भगवम् ! चं बजेगा 'प्रहर' सेन प्रहारण 'जहि' मारय, सतो 'वीरयख' खकीयं वीरत्वं प्रकटय ; 'इति' अनेनैव ।

·॥ वतीयपश्विा । प्रकारण 'एनम' प्रति 'एता' वा वदन्तो मरतन मिन्द्र मसेवन्त। उक्त मर्थ मन्त्रसंवादेन हृदयति- "तदेतहषिः पाय नभ्यः वाच,-हवस त्वा खसथादीषमावा पिती देवा पजाहु सखायः महिरिन्द्र सख्थं ते अस्वथेमा विक्षाः पतना जबासौति" इति । कश्चिदृषिर्दिव्यज्ञानेन तदेतद' देवपलायन पश्चन, "कास बा"- इत्यादिमम्वेष प्रकटोचकार । हे इन्द्र ! तव सखायो विश देवा ये सति, में सर्वे वचस्व वसथात् पलायमामास्त्वां परित्वमा वन्तः। तस्मादिदानी 'त' तब मानिः सह सख्य मस्त ; 'पथ' अनु न्तरमिमाः सर्वा बत्रसम्बधिनी: मेना जेयसीति (सं.८.८६.७.) ॥ अथ मरुता मिन्द्रकत सुपकारं दर्शयति- “सो ऽवेदिमे के किल मे सचिवा इमे मा sकामयन्त, हन्तमानस्मिबुक्थ पा भन्ना इति; तानतस्मिबुथ पा भनदव ते तव॒भे एव निम्बवल्य उथ भासतुः" इति । 'म:' इन्द्रः खमनसा 'भवेत् विचारितवान् । कथ मिति, सटुच्यते- 'इमे घे किस' पुरतोऽवखिताः मरुत एव 'मे' मम 'सचिवाः सखायः । यचात् 'मे' मरुतो 'मा अकामयत मा अपेचितवन्तः, न तु मां परिवन्ध गताः; तस्मादाखिल हा ! मम्यगेभिः क्रत मित्य श्वानस्मि ; ततः 'इमान्' मानः 'अभियुक्थे' माध्यन्दिनमवनगतशी 'भाभ' मागिनः कर, वाणि; 'इति' एवं मनमि गिचार्य तथैवाकरोत् । 'पर्व' . तर 'ताई तदा प्रभृति 'पत' मरतो ऽवयं असामागिनो ऽभूवधिति शेषः। ततः पूर्व तु माध्यन्दिनसवने निम्बीयन. नामके भारसे केवलेन्द्रदेवताके उसे पासतः, न त तब मरतां प्रवेश पासीत्। तस्मादिदानी प्रवेश इन्द्रत उपकारः ॥

·# মিয়া। इन्द्रेण दत्तान् मरता भागान् प्रदर्शयति- "मरखतीय ग्राह एखाति, मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति, मरुत्वतीय सूक्तं शंसति, महत्वतीयां निविदं दधाति, मरुतां सा भक्तिः" इति । मरुतो- स्त्र मन्तौति नै सहितो मरुत्लान् तदीयं ग्रह मवयुHशाति । होता "प्र व इन्द्राय बहते"-इत्येतं (सं० ८.८८.३.) मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति, "जनिष्ठा उय:"- इत्यादिकं (सं० १०.७३.१.) मरुत्वतीयं सूक्त शंमति, “इन्द्रो मरुत्वान्” इत्यादिकं ( निवि. २.१.) मरुत्वतीयां निविदं सूतो प्रतिपति। ग्रहग्रहणादिसूक्त- शंसनान्ता 'सा' सर्वा 'मरतां मरुत्सम्बन्धा 'भक्तिः भागः ॥ अथ शस्त्रयान्यां विधत्ते-"मरवतीय मुक्थं शस्त्वा महल तौयया यजति, यथाभागं तद् देवताः प्रौणाति"-इति ॥ तां याज्यां दर्शयति- “ये बाहिहत्य मघवनवईन्, ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्टौ, ये त्वा नून मनुमदन्ति विप्राः, पिबेन्द्र सोमं सगणो मरुद्भिरिति” इति । हे मघवन् इन्द्र : 'अहिहत्य' ववधे 'ये' मरुतः त्वाम् ‘भवईन्' वर्धितवन्तः । 'अहि' शब्दो प्रवधाची ; “अहि मायक्षते वृत्रम्" इतिवररुचिवचनात् । गम्बर: कबिदसुरः, तत् सम्बन्धी वधः 'शाम्बरः', तस्मिन् ये मरुतस्त्वां 'श्रवईन्' वड़ित- वन्तः, - इत्यम्वथः। गवा मिष्टिरन्वेषणं 'गविष्टिः'। 'बल:' नाम कश्चिदसुरो गुहाया मासीत् ; "इन्द्रो बलस्य बिल मपो- ोत्" इतिश्रुत्यन्तरात् (ले० सं० २. १. ५. १.)। तेन बलेन गावोऽपता:, तासां गवा मन्वेषणे ये मरुतम्त्व। मवईन, तथा 'ये मरतो 'नूनम्' पद्यापि 'विप्राः' ऋत्विजः भूला वाम्, * निघ. १.१०.२१। निरू. १५.२,३ १०.४.७ । 1 'गुहावामी' । .

·॥ बतौयपशिका ।२।१०॥ ८१ 'अनुमदन्सि' स्तोत्रैरनुदिनं वर्षयन्ति, हे इन्द्र ! तेर्मतिः सहि- तस्व सगयो भूत्वा सोमं पिबेति यांज्यामधार्थः (सं०३.४७.४.). एतां याज्यां प्रशंसति- “यत्र-यवभिधजयत, यत्र-या वौर्य मकरोत्, तदेवैतसमनुवेदान्द्रेणनास्सोमपीथान् करोति" -इति। 'यत्र-यत्वैव' यस्मिन् -यस्मिन् वधादिके स इन्द्रः 'एभिः' मरुद्भिर्विजय प्राप्तः, प्राप्य च यत्र-यत्र' यस्मिन्-यनि- बपि युद्धादौ 'वीर्य' शौर्य मकरोत्, 'तदेतत्' पखिल मिन्द्राय 'समनुवेद्य' सम्यगमुक्रमेण विज्ञाप्येन्द्रेण सह 'एतान्' महतः सोम- पानसहितान् करोति ॥८॥ इति यीमामायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरीयब्राह्मणस्य हतीयंपचिकायां बितीयाध्याये नवमः खण्डः ॥८ (२०)। ॥ अथ दशमः खण्डः ॥ इन्द्रो वे हवं हत्वा मर्वा विनितीवि नित्या- ब्रवीत् प्रजापति मह मतदसानि यत् त्व महं महा- नसानौति स प्रजापतिरब्रवीदथ कोऽह मिति यदेव. तदवोच इत्यब्रवीत्ततो वै को नाम प्रजापतिरभवत्लो वै नाम प्रजापतिर्यन्महानिन्द्रोऽभवत् तन्महेन्द्रस्य महेन्द्रत्वं स महान् भूत्वा देवता अनवौदहार म ·॥ ऐतरेयवाभणम् ॥ उरतति यथाप्येतोशति यो वै भवति यः श्रेष्ठता मश्नुते स महान् भवति' तं देवा अवरत्खय मेव ब्रूष्व यत्ते भविष्यतीति स एतं माहेन्द्र ग्रह मबूत माध्यन्दिनं सवनानां निष्केवल्य मुक्थानां बिष्टुभं छन्दसां पृष्ठं साम्नां त ममा उदार मुद- हरन्नुदमा उतारं हरन्ति य एवं वेद' तं देवा अब्रुवनसर्व वा अवोचा अपि नोऽवास्त्विति स नेत्यनवौत्कथं वोऽपि स्यादिति त मश्रुवन्नप्येव नोऽस्तु मघवन्निति तानौक्षतैव ॥ १० (२१)॥ A- अथ निकेवल्याख्यं शम विधातव्यम् ; तस्य चायं सहश्लोकः "स्तोवियश्चानुरूपच धाय्या प्रागाधिक तथा । निविद्धानीयसूक्तं च निष्कवस्ये प्रकीर्तितम्” इति । तदर्थ मादावुपाख्यान माह- “इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा सर्वा विजितौर्विजित्याब्रवीत्,- प्रजापति मह मेलदसानि, यत्त्व महं महानमानौति ; स प्रजापतिरब्रवौदथ को मिति ; यदेवैतद- वोच इत्यब्रवीत् । ततो वै को नाम प्रजापतिरभयको वै नाम प्रजापतिर्यमहानिन्द्रो ऽभवत्, तमहेन्द्रस्य महेन्द्रखम्" इति इन्द्रः पुरा हवं हत्वा सर्वाः 'विजितीः' जेतव्या भूमौविजिन्य प्रजा- पति मिद मनवौत,-हे प्रजापते ! व मिदानीं यदसि, एत- दह मत: परम् 'पसानि' भवानि। किं तदिति वीप्सायां विशे. 'पाकारणोच्चतं । अहं 'महानसानि' सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽधिकः पूज्यो ·॥ बतौयपश्चिका । २ । १०॥ २५ (ले० भवानौति । ततः 'म:' प्रजापतिरिंद मब्रवीत्,- महोय मावे खया स्वीकृते सति अनन्तर महको नाम भविष्यामौति। सत इन्द्र इद मनवीत्-हे प्रजापते ! वामान मुहिम्य निवेदनेन करति यदेवैतदवोचः, तदेव त्वं भवेति । तत प्रारभ्य 'क'-इत्ये. तबामवान् प्रजापतिरभूत् । एतत्कशब्दवाचत्वं सर्वत्र प्रसिहम् ; पत एव श्रुत्यन्तरे प्रतिग्रहमन्त्रब्राह्मणे एव मावायते- “क इद कम्मा अदादित्याह, प्रजापति कः, प्रजापतये ददाति"-इति ० प्रा० २.२.५.५.)। 'क' सदस्य सुखवाचित्वात् तेन प्रजा- पतेव्यवहारे मति सुखो प्रजापतिरित्युक्तं भवति । प्रजापतिगत महत्त्वं स्वौकत्येन्द्रो यस्मात् महानभवत्, तम्मा महेन्द्र नाम सम्म बम्। अत्यन्तरेऽप्यतदानासम् -- “इन्द्रो त्र महन्, तं देवा अब्रुवन्,-- महान्वा अय मभूद्यो वृत्र मवधीदिति ; तन्महेन्द्रस्य महंन्द्रत्वम्" इति (ले० म० ६.५.१.३.) । अयेन्द्रस्य महत्वप्रयुक्त सत्कारविशेष दर्शयति-- “स महान् भूत्वा देवता अनवोदुहारं म उद्धरतति ; यथाप्येतहीति, यो के भवति, य: श्रेष्ठता मश्रुत, स महान् भवति, सं देवा अब्रुवन, -खय मेव यत्ते भविष्यतीति ; म एनं माहेन्द्र ग्रह मबूत माध्यनिहन सवनाना, निष्कवस्य मुक्यानां, पिष्टुभं छन्दसां, पृष्ठ माना ; त मस्मा उदार मुदहरन्” इति । इन्द्रः, उत्तप्रकारेण महत्त्व प्राप्य देवताः प्रत्येतदबवीत, देवताः । 'उबार उत्कर्षे निमित्तीछत्य यः पूजाविशेष उचियते, सोऽयं मकार उडारः, वं मत्कारभार्ग 'मे' मदर्थम् 'इवरत' पधः , कुरुतेति । यथेत्यादिना लौकिकदृष्टान्त सच्यते । 'यो वै भवति, यः पुमान् भवति, ऐश्वर्य प्रानोति, यश्च ‘श्रेष्ठता विद्याचारादि- 'म:

·८५ ॥ ऐतरेयवाचवम् ॥ प्रयुक्त वैशिष्टय मश्रुते, 'सः' प्राप्तखों विशिष्टश्च सर्वेषां मध्ये महान भवति । स तादृशः पुरुषः पतयपि इदानी मपि यथा विशिष्टपूजारूप भाग मिच्छति, तथा पय मिन्द्रोऽपीत्यध्याहारः । 'तम्' उहारच्छावन्त मिन्द्र देवा इद मझुवन्,-हे इन्द्र ! यत् से प्रियं भविष्यति, तत् स्खय मेव ब्रूथेति । ततः 'मः''इन्द्रो ग्रहाणां मध्ये 'एते' माहेन्द्रबह मबूत, तथा सवनानां मध्ये माञ्चन्दिन सवनम्, शस्त्राणां मध्ये निष्केवल्यं शस्त्रम्, छन्दसा मध्ये त्रिष्टुभम्, सानां मध्ये ‘पृष्ठ' पृष्ठस्तोत्रनिष्पादकं सहद्रथन्तर- वरूपादिकम् । ततो देवाः अस्मे' इन्द्राय "त मुद्दार' माहेन्द्रग्रहा. दिकं यजादुदहरन्। तदेतच्छाखान्तरे प्याबातम् --- “म एतं माहेन्द्र मुद्धार मुदहरत हवं हलान्यासु देवताखधि यमाहेन्द्रो राह्यत उदार मैव तं यजमान उहरते ऽन्यासु प्रजाखधि" इति (ते०म०६.५.५.३,४.): वेदन प्रशंसति-“उदस्मा उद्धारं हरन्ति य एवं वेद" -इति ॥ उद्धारमागं दत्तवता देवानां तस्मिन्ब्रुधारे स्वाचितभागप्रार्थना दर्शयति- "तं देवा अब्रुवन्,---सर्व वा अवोचथा अपि नोऽत्रा- स्त्विति ; स नेत्यब्रवीत,-कथं वोऽपि स्यादिति ; त मब्रुवनप्येष नोऽस्तु मघवविति तानीचतव"-इति । उहारयुक 'तम्' इन्द्रन, इतरे देवा इद मनुषन्, हे 'मघवन्' इन्द्र ! सर्व मेव यज्ञ स्वसम्बन्धित्वेनोतावानसि, प्रमाक मध्यव सारो भागो- ऽस्विति । ततः 'म:' इन्द्र एव मनवीत,--अयं सारः सर्गेऽपि 3B हुइन्, रथन्तरम्, बैंरूपम्, राजम्, भाकरम्, रैवत शेति षट् । ता० .० ७.६.७ । से. • मा० १. ३. ३. ३ । “यन् पृष्ठ षु न्यदधुमेनेन्द्र सर्वाणि हि पृष्ठानीन्द्रस्य निकेतन्यानि"- इनिता ग्रा. ७.८५| ·॥ वतीयपशिका २१ ॥ ममवापेक्षिता, युभाक मप्यत्र भागः कथं पात् । माल युमाकं भागः । रति निराकृतवन्तत मिन्द्रं देवाः प्रार्थयमानारद मनुषम्,-हे मघवन् ! 'नः' अस्माक मयस्ताव, सर्वचा पानी पेचित एवेति । ततः स इन्द्रः 'तान्' देवान् 'चितव' पपर दृश्यावलोकितवानव ॥ १० ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबाधणस्य हतीयपश्चिकायां पितीयाध्याये दशमः खण्डः ॥१० (२१)॥ ॥ अथ गकादशः खण्डः॥ ते देवा अबुन्नियं वा इन्द्रस्य प्रिया जाया' वायाता मासहा नामास्था मेवेच्छामहा इति तथेति तस्था मैच्छन्त सैनानब्रवीत् प्रातः प्रति वनामोति तस्मात् स्त्रियः पत्याविच्छन्त' तस्मादु मानुरा पत्याविच्छते तां प्रातरूपायनमैतदेव मत्यपद्यत यहावान पुरुतम पुराषाळा त्रहेन्द्रो नामान्यप्राः अचेति प्रासहस्पतिस्तुविभानितीन्द्रो वै मासा- स्पतिस्तुविष्मान् यदी मुश्मसि कर्तवे करत्तदिति यदेवतदवोचामाकरतदित्यनांस्तदवीत् ते देवा अनुवष्यसा दूहास्तु' या नोऽस्मिन् न वै कमविद ·॥ ऐतीयबाधषम् ॥ दिति तथेति सस्था अप्यवाकुर्वतस्मादेषावापि शस्यते महावान पुरतमं पुराषाक्रिति सेना वा इन्द्रस्य प्रिया जायां वावाता प्रासहा नाम' का नाम प्रजापतिः श्वशुरस्तद्यास्य कामे सेना जयेत् तस्या अात्तिष्ठस्तृण मुभयतः परिच्छिद्येतरां सेना मभ्यस्थे- बासह कस्वा पश्यतीति तद्यथैवादः स्नुषा श्वशु- राजजमाना निलीयमानैत्येव मेव सा सेना भज्य- माना निलीयमानैति यत्रैवं विद्वांस्तुण मुभयतः परि- छिद्येतरां सेना मभ्यस्यति प्रासहे कस्त्वा पश्यतीति तानिन्द्र उवाचापि वोऽवास्त्विति' ते देवा अब्रुवन्' विराड् याच्यास्तु निष्कवल्यस्य या चयखिशदक्षा चयस्त्रिंश देवा अष्टी वसर्व एकादश रुद्रा हादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारच देवता अक्षरभात्रः करोत्यक्षर मक्षर मेव तहेवता अनु प्र पिबन्ति देवपाषेणैव तद्देवतास्तृप्यन्ति यं कामये- तागायतनवान्स्यादित्य विराजास्य यजेट् 'गायत्रया घा त्रिष्टुभा वान्येन वा च्छन्दसा वषट् कुर्यादनाय- सनवन्त मेवैनं तस्करोति यं कामयेतायतनवान्त्या- दिति' विराजास्य यजेत् पिबा सोम मिन्द्र मन्दतु खेत्यतयायतनवन्त मेवेनं तत्करोति । ११ (२२)।

·॥ तौयपत्रिका । २ । ११॥ . ... रिति । पथ निष्कवयशस्त्रे याज्य विधातुं पूर्वोपाख्यान प्रतीति "ते देवा अब्रुवबियं वा इन्द्रस्य प्रिया जाया बापाता प्रातही नामास्या मेवेच्छामहा इति ; तथेति : सस्था मन्त; सेनामा ब्रवीत, - प्रातः प्रति वक्रास्मोति; तस्मात् स्त्रियः पत्याविकान्त; तस्मादु स्वानुराव पत्यापिच्छी तां प्रातपायगौतदेव मत्य- पद्यत" इति । ते देवा इन्ट्रस्याभिप्रायं प्रजानन्तः परम्पर मिद मअवन्,-- इयं वै' पुरतो दृश्यमानेव इन्द्रस्य प्रिया जाया ; सा 'वावासा' मध्यमजातोया। राज्ञां हि विविधाः स्त्रियातीतम- जातमहिषीति नाम, मध्यमजातवातति, अधमजाते: परिति- अतएवाश्वमेधे व प्रति राजनीणां कर्तविशेष एतनामभिरामास:--"भूति महिषी, भुव इति यावाता, सुव- रिति परिवतिः" इति (ते. प्रा. ३.८.४.५.)। तस्याच वाषा- नायाः प्रामहे ति नाम ; राजप्रियत्वात्। समय बलात्कारंगा सर्व कार्य कन गलेल्यर्थ: तस्मादेतस्था मेव निमित्तभुतायो सयां राजाभिप्रायं ज्ञातु मिच्छामहै इति विचार्य, त मभिप्राय सर्वे- गोहत्य, 'तम्या वाघासायो स्वाभीष्ट मैश्चन्त । 'सा' अपि वावाता 'एनान्' देवानिद मनवीर, -- रात्री गजाभिप्राय विधारयितु शक्यत्वात् परेयः प्रातःकाले 'व:' युष्माकं प्रत्युमर वतास्मि' वयामोति। यम्मादे सम्मानोऽपि प्रियाः स्नियः सर्वमव- गनाथ प्रसान्तं पत्याववगमन मिहन्त । यम्माधिविनावसरे सर्व मवगनु सशक्यं तस्माद' तम्मादेव कारणात् प्रिया । म • 'नतमी 'जाया उपनमा भवन्ति, मापी, वासला, परिका, पालागली मा निकियोऽनकता मिश्रमस्व माव: तामि. महापागा अपबत, पूर्वया सारा यजमान दक्षिणया पवा: - जा. १३ १५ १.८ ।

·॥ ऐतरेयनामयम् । 'अनुराव रातिसमये विवितवेलायां पली सर्व मवगनु मिच्छत । देवास्तु प्रातःकाले वावाता मुपागच्छन् । 'सा' यावाला 'एतदेव' वक्ष्यमाणमन्वरूपं वाक्यं प्रत्युत्तरत्वेन प्राप्तवती । सम्मिन् मन्त्रे (सं० १०.७४.६.) पादत्रयं पठति--"यहावान पुरतमं पुराषाका इनहेन्द्रो नामान्यप्राः, अचेति प्रामहस्पतिस्तु- विभानिति" इति । पुरातनानां पुरुषाणां मध्ये स विषणु: 'पुरा. पाट्' इन्द्रः। स च 'पुरुतमम्' अतिशयेन प्रभूतं 'यत्' उहारित रूपं वस्तु 'वावान' आदी दोघान्दसः, 'ववान' सम्यग् भेजे, लब्धवा- नित्यर्थः । म च बहेन्द्रः तस्मिन्नुदार 'नामानि पा अप्राः' माहेन्द्र- ग्रही माध्यन्दिन मियादीनि स्वाभौष्टनामानि 'आ' भमन्यात पूरितवान् । प्रकष्ट महो अन्न येषां ते प्रासहाः, तेषां पतिः 'प्रासहस्पतिः' इन्द्र: 'अचेति' श्रजानात्, देवाना मभौष्टं जात- वान्, कटाक्षेणानुग्टहीतवानित्यर्थः । स चेन्ट्र: 'तुविष्मान' बहु- धनवान् ॥ पस्मिन हतीययादे पदयोरप्रसिद्धत्वात् तदर्थ व्याचष्टे ---"इन्ट्रो वै प्रासहस्पतिस्तविभान्” इति । चतुर्थपाद मनद्य व्याचष्टे ---"यदौ मुश्मसि कर्त्तवे करता दिति ; यदेवैतदवोचामाकरत्तदित्येवेनास्तदब्रवीत्" इति । पाद- बयोक्त धावाताया वचनं श्रुत्वा देवाः परस्परं झुवनं-- 'यदौम्' यदिद मरमाक मध्य भागोऽस्वित्येतादृशं कार्य 'कत्तवे' कम् 'उमसि' वयं सर्व कामयामले. 'सत्' सर्व 'करत्' इन्द्रः सम्पूर्ण भकरोत् । अथवा चतुर्थपादोऽपि वायाताया एवं वचनम् । हे देवाः ! वयं सर्वे यदिदं कार्य कर्तुं कामयामहे, 'तत्' युष्मद्भाग- प्रदानरूपं कार्यम् इन्द्रोऽकरोदिति । बद मैव हितीयं व्याख्यान एसम्मनस्य व्याख्यानासर महिनाभाष्य द्रष्टव्यम् ।

·॥ तृतीयपधिका।२।११॥
-
यदेवतदित्यादिब्राह्मणेन स्पष्टीकतम् । हे देवाः ! मया सह युष्मा-
भिरालोचित कार्य मिन्ट्र: कृतवानियेतनैव प्रकारण तस्मिन्
मन्च मा वावाता अबदौत् ।
उपाख्यानशेषं दर्शयति ... "ते देवा अवमप्यस्या हात
या नोऽस्मिन वै क भविददिति ; तथेति ; तस्या पप्य वाकुर्वन्"-
इति। ते देवा वावाताया उत्तरं श्रुत्वा परस्पर मिद मलवन्,-
'या' वावाता न:' अमाक मुपकारिणौ, 'अस्मिन् निष्केवल्ये शस्त्रे
'कम्' अपि मम्बन्ध 'न अविदत्' नंव लयवती। अस्या पपि
धावातावा इह निवल्ये शम्ब मम्बन्धोऽस्त, 'इति' एतदनोलत्य
मस्या अपरात्र सम्बन्ध मकुर्वन् ।
इदानों धाव्यां विधनं .. "तम्मादेषावापि गस्यते ---- यहा-
वान लभ पुरुषाळिति' इति । गम्माद वावासाया: भम्बन्धः
कता, तमा' कारणात् “यहातान" एषापि ऋक 'पत्र' निक
वन्य गस्त पायावन गंपनीया अश्या ऋनी वक्रीयेन्द्रस्य.
जायोतात ?
प्रभावुद्धिस्य कश्चिम् ( लौकिका ) प्रयोग विधने--- "मेना
वा इन्द्रस्य प्रिया जाया वादाला प्रासहा नाम; को माम प्रजा-
प्रतिः सशरस्त शास्त्र काम भेना अत्, तस्या अर्थात् निम्तृण
मुगयनः परिच्छिदातरा मेन' अभ्यमंत्, प्रामहे कस्त्वा पस
तोनि ; तद्यथैनादः सुषा व शामजमाना निलीयमानयव मेव
मा मेना भज्यमाना निलीयमान ति यवैवं विहांस्तृण मुभयतः
परिनिदातगं प्रना मध्यम प्रामा कम्वा पश्यतौति" इति।
..
"वदाधानति धान्यादान पायी. ५. १५. २१ ।
। नाम्नानन पदं ।

·१०१ ॥ ऐतरेयनापन् । . -- पूर्ववास्येन्द्रस्य प्रिया जाया वावाता प्रासही नामेति यैव मुक्ता, सेयं लोकव्यवहारे 'मेना वै युवार्थोबससे नारूपेण वर्तते *; इन्द्रजायायाः सेनाभिमानित्वात्। तच भाखान्तरे समानातम्--- "इन्द्राणी वै सेनाया देवता"-इति (ले० सं० २.२.८.१.) । 'को नाम' क इत्यनेन नाना युक्ताः प्रजापतिः, तस्या इन्द्रजायायाः श्वशुरः ; प्रजापतेरिन्द्रोत्पादकत्वात् । तथा चान्यत्र श्रूयते - "प्रजापति मिन्द्र मजतागुजावरं देवानाम्" इति। 'तत्' तथा मति 'अस्य' लोकिकस्य पुरुषस्य युडार्थिनी 'या' खकीया 'मेना' जयविति कामो भवति, एतस्मिन् कामे सति स पुमान् तस्याः ख कोयायाः सेनाया: 'अर्धात्तिष्ठन्' अभागे मध्ये ( पयां) भूमाववस्थितः किचित् ढग माटाय, मूलतोऽग्रतः 'उभ- यसः' परिच्छिा 'इतरां' परकीयां सेनाम् 'अभि' लक्षा 'अस्येत् वाणवत् क्षिपेत् । मनायं मन्त्रः-~ "प्राप्त कस्वा पश्यति"- इति। हे प्रासहाख्थे ! इन्दजाये ! 'कः' प्रजापतिः, स्वदीयः खशरः, 'वा' खां चक्षुषा पश्यति। अनेन मन्त्रेण हणे क्षि सति परमेनाया भन्न दृशन्त उच्यते- 'सत्' तस्मिन् विवक्षितार्थे 'यथैवादः' निदर्शनं भवति, तथा कथयामः, -- अनूचानाना मोशानां पा ग्रहेषु युवतिः स्नुषा स्वकीयं खरं दृष्ट्वा तम्मात् * "सभा सेसमान गतिमा अति निरुः २.३.२ । | "इन्द्राणो देवी समगा सपवी। उद शेन पतिषिव जिगाय। शिदस्या अधनं योजनानि । म इन्द्र' माविरं विभनि । मैना इनाम पृथिवी धनत्रया। विश्वव्यथा अदितिः सर्गवा । नागी देवी प्राम हा ददाना । मनी देवी सुहवा शर्म यछत।" -इसिसची प्रा० २.५.२.७ । ० सं० ६.६.११.२ ७ २.१०.२, इनायतन पदं र पके ! ० .

·बतौयपत्रिका ।२।११॥ T- 'सन्माना' सनां प्राप्नुवती 'निलीयमाना' बनावगुहमला घनसोपेन तिरोहितवसना यहाभ्यसर मागछति; एव मेव 'सा' परकीया सेना अभिमन्वितणरूपास्त्रप्रक्षेपण 'भन्यमाना' सती तब-तबारण्यपर्वतादिषु 'निलीयमाना' तिरोहिता सती. स्वकीयं देश मेति। कुत्राय मितरसेनाम: ? इत्याचार 'यनैवम्' इत्यादिना पूर्वाक्क एवार्यः स्पष्टीकतः ॥ प्रासङ्गिक परिममाप्य पकृत मनुसरति "तानिन्ट्र उवा- चापि योऽत्रास्त्विति; ते देवा अब्रुवन्... विराड् याचास्त निकवल्यस्य या त्रयस्त्रिं गदना" इति । वावानाया वचन- नेन्द्रसमी प्रति देवेषागतेषु 'तान्' देवानिन्द्र एष मुवाच,-- युमाक मप्यत्र निश्केवल उपेक्षिती भागोऽस्विति। ततो देवाः पयतिदक्षरां विगटमन्दस्कां “पिबा मोमम्' इत्येतां (म. ७.२२.१. । याज्यां प्रार्थिवन्तः । तां याज्यां प्रगंसति-... "वयस्त्रिंश देवा अटो यमव एका- दश रुद्रा हादशादिया: प्रजापतिय वषट्कारथ ; देवता पक्षा. भाज: करोचसर मन्नर मेव तहेवता मनु प्रपिबन्ति, देवपावणव तहत स्तृप्यन्ति" इति । एतद्दाक्य' पूर्ववैव ध्याख्यातम् । यद्य- प्यरया या न्यायानयम्बिगदक्षराणि माक्षात् म दृश्यन्ते, तथापि मयोगासगदिविभागन मया पूरणीया । पूरणीया। ततो देवसाम्यात् प्रलचर मेकैकदेवता: सिध्यति प्रथामिवारप्रयोगं विधत्त- "यं कामयेतानायतनवानस्था- दित्यविगजास्य यजद्रायत्रा का निष्ठभा वान्येन वा छन्दसा वषट् कुर्यादमायसनवन्त मधेनं तकगेति" इति । पायतन माययो * भा.४५८१० १६. दया ।

·॥ ऐतीयवासमा सहादिरस्वासोति 'पायतनवान् तधिपरोतो यजमानोऽस्थिति कामयमामो होता विराडतिविगायनादिच्छन्दोयुतां याज्यां पठित्वा तदन्तं वषट् कुर्यात् । नथा सत्यायतनहोनो यजमानो भवति॥ उतार्थष्यतिरेक विधत्ते- “यं कामयेतायतमवारमादिति विराजास्य यजेत्,--- पिबा सोम मिन्द्र मन्दतु वेत्येतयाऽऽयतन- वन्त मेवैनं तत्करोति" इति * ॥ ११ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य तृतीयपत्रिकायां हितीयाध्याये एकादशः खण्डः ॥ ११ (२२)। ----- ॥ अथ द्वादशः खण्डः ॥ कक च वा इद मग्रे साम चास्तां सैव नाम क्रगासौदमो नाम साम सा वा ऋक सामोपाव- दन्मिथनं सम्भवाव प्रजात्या इति ' नेत्यब्रवीत्याम ज्यायान्या अतो मम महिमेति ते वे भृत्वोपावदतां' ते न प्रति चन समवदत तास्तिसो भूत्वोपावदस्त- तिसृभिः समभवत्तिमृभिः समभवत्तम्मात्तिमृभिः स्तुवन्ति' तिमृभिरुङ्गायन्ति तिसृभिईि साम सम्मितं "पिया भीम मिन्द्र मन्दत त्वनि याज्या' निपात्र. श्री. ५.१५.२३ ।

·। तीवावा ।। ११॥
तसादेवस्य बयो वाया भवन्ति नैकसे वायः
सह पतयो यतत्वा चामन समभवती तत्मामा-
भवत्तत्मानः सामवं सामन् भवति य एवं वेदं यो
वै भवति यः श्रेष्ठता मश्नुते स सामन् भवत्वसामन्य
इति हि निन्दन्ति ते वै पञ्चान्यद भूखा पञ्चान्यद
भूत्वा कल्पेता माहावश्च हिवारच प्रस्तावच मधमा
च गुगौथश्च मध्यमा च प्रतिहारसोत्तमा 'निधनं
च वषट्कारश्च ते यत्पश्चान्यद भूत्वा पञ्चान्यद भूत्वा'
कल्पेतां तलादाहुः पाटो यजः पाताः पशवति यदु
विराजं दशिनी मभि समपद्येतां तस्मादाविराजि
यज्ञो दशिन्यां प्रतिष्ठित इत्यामा वै स्तोषियः'
प्रजानुरूपः पनी धाय्या पशव: प्रगाथो रहाः सूक्तं
स वा अस्मिंश्च लोकेऽमुचि प्रजया च पशुभिध
गृहेषु यमति य एवं वेद ॥ १२ (२३) ॥
-
"तुत मनु शंसति - इनि-( ता. बा.८.८.१०.)विधिवक्षन
निष्कवल्यास्तस्य स्तोत्रपूर्वकत्वात् बुरिखस्त्र (सोषिवकस.)
साम्न पाययत्वेन हवं विधात माख्यायिका माह
इद मग्रे साम चास्तां, मेव नाम कगासौदमो नाम साम, सा
वा ऋक् सामोपावदमिथुनं सम्भवाव प्रजावा इति; नवमी-
साम, न्यायाधा प्रतो मम मडिमेनि; ते हे भूलोपायदता ;
• नाचातापदाय ग पुरके ।

·॥ ऐतरेयनाथम् । सेन प्रति चन समवदत ; तास्तिस्रो भूलोपावदंसत्तिमृभिः समभवद, यत्तिमभिः समभवत्तस्मात्तिसभिः सवन्ति ; तिमृभि- महायन्ति ; तिमभिर्हि साम सम्मित ; तस्मादेकस्थ बढ्यो जाया भवन्ति, नेकस्यै बहवः सह पतयो यहैतमा चामश्च सम भवतां, तत्मामाभवत्तसाम्नः सामत्वम्" इति। यत् 'इदम्' इदानी मृगाश्रितं साम उभयमेलनरूप मधीयते, तदिदम् ‘भग्रे' मेलनात् पुरा ऋगक्षरपदरूपा पृथग्भूता, साम च मोतिरूपं पृथग्भूतम् ;- प्रत्येव हे अपि पृथगेवास्ताम्। तयोः परस्परमेलनयोग्यता प्रदर्श- यितु मेकस्मिवेव सामि अन्तर्भाव: प्रदीते सामेति । साम्रो यदतत्सेति पूर्व मक्षरं, तदेवैकं नाम, तवामवाथा ऋगामीत् ; भम इत्येकं नाम, तहाचं सामासीत् । अतो मेलनयोग्यतायां सत्या सैव सक, साम प्रति ‘उपावदत्' समीप मागत्योक्तावतो। भावा मुझे मिथुनं यथा भवति तथा सम्भवाव। तच्च सम्भवनं प्रजोत्पत्त्यर्थ मिति । तदुक्तं साम निराकरोत् स्वाभिप्राय चावदत्, 'अत:' अस्मादृनहिम्रो 'ज्यायान्' अभ्यधिको 'मम' सानो महिमा; तस्माहिवादश्च विवाहश्च तुल्ययोरितिन्यायविरोध इति । ततः साना सह स्वस्व तुल्यत्व सिद्धये तु 'ते' हे ऋचौ सम्भयोपत्य पूर्ववदुक्तवत्यौ। चनेत्यक्षरहयात्मको निपातोऽपिशब्दार्थ: । '' हे चौ 'प्रति' अपि साम 'न भमवदत' संवाद मङ्गीकारं नाक- रोत् । पुन: 'ता:' ऋचस्तिस्रो भूत्वोपेत्य पूर्ववदुक्तवत्यः । तदानीं ताभिस्तिमभिः समभवत्' सम्भवनं संयोग मकरोत् । यम्मासंयोगः सम्भूतः, तस्माक्षामयुक्ताभिस्तिभिः ऋग्भिः सामगाः 'तुवन्ति' बजे स्तोत्रं कुर्वन्ति । तस्यैव व्याख्यानं 'तिसृभिरडायन्ति'-इति । • पा. २.८.१.५७ । बम. बी. ३.५.३ । मदि. य. ४५ । -- ------- ·॥ वतीयपचिका ।२।१२॥ मौहाने कर्म कुर्वन्तीत्यर्थः। अत एव शाखान्तर भूयते- “एक साम हचे क्रियते स्तोत्रियम्" इति । यद्यपि छन्दसामनामके पन्ने एकैकस्या मृचि सामोत्यवम्, तथाप्युत्तगख्ये अन्ये पाबातेषु सचेषु प्रयोगकाले माम गातव्यं भवति। तत्र प्रथमाया मृचि योनिरुपाया यसामोत्पन्ने छन्दम्माम प्रन्ये समानासम् *, तदवलोक्य तमा दृश्येन हितीयलतोययोः ऋचार्गानं समुहनीयम् । एतदपि शाखासरे विहितम्--- "यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति" इति । तस्मादौहावं कर्म तिमृभिः सम्मिमिष्यते । यस्मादाम्यामोश प्रकारेण तिभिः ऋम्भिः 'माम मम्मिन' एकस्य मान महिमा तुल्यः महत्तः, तमाबोकेऽपि एकस्य' पुरुषस्य मामस्थानीयस्त बयो जाया ऋकस्थानोगा भवन्ति ; न विपर्ययेण एकस्था: खियो 'बहाः पतयः परम्परेकमन्येन 'मर' वर्तमामा हस्खो यम्मागक्षपदादिकपा मन्य नन शम्दनाभिधेया, पमशन मामा भिवेयं मत्यमादमयं मयक तत्मामाभवत्, सम्मादेकोभयात्मक- वन: 'माम नाम सम्पत्रम् ॥ उहायवेटनं प्रशंमति "मामन् भवति य एवं वेद" इति। ऋक्मामयोरेकत्ववेदिता य. म मरिभ्यति महगो भवति । लौकिकवृत्तालादाहा:नापि मामवक प्रगमति--- "यो वै भवति, य: श्रेष्ठता मति, म मामन् भवन्त्यमामन्य पति हि . श्र मेवार नाम मा दमामति कराणायकमा मानपाम् । । नयाविधनामानि की रामि . तादृगानमम शासकावर मी मामयन्यो। सयो: पं.रुपय पात९६ नमामायाम् . भू. २१.२ अधि. १.२१) 1. मी.म.भा. पृ० दाना: एकदा जव्यम् । "माम भूमि मचाचा नवदामा "तिमि. .... । on ·१.८ पतरेवमाशापम् । निन्दन्ति" इति । 'यः' पुमान् भवति' ऐखर्य प्रापोति, यथ विद्याहत्ताभ्यां श्रेष्ठत्वं प्राप्नोति, स सर्वोऽपि 'सामन् भवति' सर्वेषु स्वकीयस्वबुह्या समदृष्टिर्भवति। अन्यथा सर्वे अनास्तम् 'प्रसा- मन्यः' पक्षपातीति निन्दन्ति । अतः सामन्यरूपस्य लोके प्रश- स्तत्वादचाप्यक्षरपाठस्य गानस्य चैकलेन सामवं प्रशस्त मित्यर्थः । नत्यदेवं भामत्वं प्रकले निष्कवयशस्त्र कि मायात मित्या- शहरा मामसादृश्येन शस्त्रप्रशंसां दर्शयति- "ते वै पचान्यद भूत्वा पञ्चान्यद् भूत्वा कल्येता माहावश्च शिकारश्च प्रस्तावच प्रथमा च गुहीथश्च मध्यमा च प्रतिहारश्नोत्तमा च निधनं च वषट्- कारच" इति । 'ते वै' ते एव वत्यमाणा पाहावादयः शस्त्रा- वयवाः पञ्चसयाका: 'अन्यत्' पृथगेव शस्त्ररूपं भूखा वर्तन्ते ; तथा हिझारादयः सामांशाः पञ्चमहाकाः 'पन्यत्' पृथगेव साम- स्वरूपं भूत्वा वर्तन्ते। ते च शस्त्रसामनी खावयवोपेते उभे 'कल्पेतां' खव्यापारसमर्थे भवतः। 'माहावः' शीसावो मिति स्तोत्रिये दृचे 'प्रथममध्यमोत्तमाः' तिस्त्र ऋचः। याज्यान्ते पठितव्यो 'वषट्कारः'। तदेतत् पञ्चकं शस्त्रस्वरूपम् । उहावा पठितव्यः सान पादौ "हिम्" इत्येवं शब्दो 'हिहार'। प्रस्तोत्रा गातव्यः सामावयवः 'प्रस्तावः'। उहाबा 'उद्रोथः। प्रतिहर्षा गातव्यः 'प्रतिहार'। पन्ते सर्वैतव्यो भागो 'निधनम् । तदेतत् पञ्चकं स्तोवखरूपम्। अतः सामसादृश्येन निष्कवस्थशस्त्र प्रशस्तम् । मन्त्रः। गातव्यः टोपनी द्रष्टया । | "प्रलाबीदगोषप्रतिहारोपद्रवनिधनानि मतयः। तत्वावविधम"-इनि, "पीबार विहाराचा नामविष्यम्"-ति, "पसा पूर्व प्रमाव:"-धारण "विध पर्व सामा-

·॥ बतीयपषिका।।१३॥
१०८
प्रकारान्तरेर प्रशंसति-- "१
यत् पचान्यद
भत्ता पचान्यद
भूत्वा कल्पेतां, तस्म दाहः पाजो यन्त्रः पागः पावः इति" इति।
यस्मात् सामन्त्रयोरुताप कारण प्रत्येकं पञ्चावयवत्वं सम्पवम्,
'तमात्' पचानां पतया योगादयं य: पाल इत्येवं अप्रवादिन
पाहुः । तथा गवादिप गवोऽपि चतुर्भिः पादर्मुखेन च योगात
पारगः । अतो या पाङ्गत्वप्रसिदिसम्पादनात् परसाम्याच शस्त्र
प्रशस्तम् ॥
पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसति-- "यदु विराज दगिनी मभि
समपदेोता तम्मादाहुविराजि यत्रो दशियां प्रतिष्ठित रति".
इति । “दशाक्षरा विराट"-इतिश्रुत्यन्तरात् दगाना मधराणां
समूहो 'दगिनो' या विगउत्ति, सा मभि लब पकडयामके
शस्त्रसामनी 'समपदाताम्' सम्भवतः, विराटमही जात गत्यर्थः ।
यदुभयम्मादेव कारणात् माया विराट्मादृश्यम्, तस्मादभित्रा
एवं मातु:,-- दशमयोपेतायां शमसामरूपायो विगजि याः
'प्रतिष्ठितः' व्यवस्थित इति।
पुनरपि गावपरुषमादृश्येन शस्त्र प्रगमति- "पामा:
म्तोत्रियः, प्रजानुरूप पनी धाय्या, पशव: प्रगायो, यहाः मुताम्" -
इति । येन : चेन मामगा: स्तुवन्ति, म: 'सोवियः' यो निके
वस्यगतस्य प्रारम्भ शंमनोयः । मच 'पामा २' सहवपरीर.
स्थानीय एव । स्तोत्रियं तच मनु हितीयो यस्तृचः यस्यते, सो
ऽयम् 'अनुरूपः' ; म च 'प्रजा' पुगीवादिखानीयः। येयं पते
नाम्"-दन्तय पविधम्पयन्यो दृश्यः । वान्दोग्योपनिया १२.१-११
भमानीयाः।
•सा
..... ५.११ , बत .१.१, शापि पूर्णता एवं पाये।

·११० ॥ ऐतरेयवाअषम् ॥ प्रक्षेपणीया 'धाया', सा पनौखानीया। य: 'प्रगाथः', स पशु- स्थानीयः । यं निविद्वानीयं 'सूक्त' तद यह स्थानीयम् * ॥ एतवेदन प्रशंसति- “स वा अस्मिंघ लोके ऽमुष्मिंच प्रजया च पशभिव गृहेषु वसति य एवं वेद" इति। पशभिश्च सहित इति शेषः ॥ १२॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य हतीयपश्चिकायां हितीयाध्याये हादशः खण्डः ॥ १२ (२३)॥ ------ ॥ अथ त्रयोदशः खण्डः ॥ - म्तोत्रियं शंसत्यात्मा वै स्तोत्रियस्त मध्यमया वाचा शंसत्यात्मान मेव तन्मस्कुरुतेऽनुरूपं शंसति प्रजा वा अनुरूपः स उच्चै स्तरा मिवानुरूपः शंस्तव्य प्रजा मेव तच्छ्रेयसो मात्मनः कुरुत धाय्यां शंसति पत्नौ वै धाय्या सा नौचैस्तरा मिव धाय्या शंस्तव्या प्रतिवादिनी हास्य गृहेषु पत्नी भवति य विद्वान् नौचैस्तरां धाय्यां शंसति' प्रगाथं शंसति स खर- १भा०५३५१. भाद्रष्टव्यम् ।

·। बतौयपशिका।१।११॥ वत्या वाचा शंस्तव्यः पशवो वै खरः पशवः प्रगाय: पशूना मवरुध्या इन्द्रस्य नु वोर्याणि प्रबोच मिति सूक्तं शंसति तथा एतत् प्रिय मिन्द्रस्य मूक्तं निष्क- वल्यं हैरण्यस्तूप मेन वै सूक्तेन हिरण्य स्तूप पाहि. रस इन्द्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्म परमं लोक मज- यदुपेन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद गृहा वै प्रतिष्ठामूक्तं तत्प्रतिष्ठिततमया वाचा शंस्तव्यं तस्माद्यद्यपि दूर व पशृंग्लभते । गृहानेवैनानाजिगमिपति गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा ॥ १३ ( २४ )॥ ॥इत्येतरीयब्राह्मण टतोयञ्चिकायां द्वितीयोध्यायः ॥२॥ अथ निकेवमयशसभागा: सरविशंपाय वतव्याः; तव प्रथम भार्ग विधत्ते-. "म्तांत्रियं शमत्यामा व स्तावियः" इति । "अभि त्वा शूर नानुम इत्यम्मिन् ( उ० प्रा० १.१.११.१,२.) प्रगाथै ढचं सम्पाद्य सामगाः स्तुवन्ति ।। माऽयं स्तीवियम्सचः, त मादी मेत् । तस्य गृहस्थदरम्वरूपत्वं पूर्व मवालम् ॥ तस्मिन् स्तोत्रिये स्वगविशेषं विधत्त "तं मध्यमया वाचा शंसत्यामान मेव तत् मस्कुरुते"- इति । अत्यनत्व मतिनीचत्वञ्च या वापि नास्ति, सा 'मध्यमा' तया। यावना 'वाचा' अनिमा देवयजन- 'पणन लभने' क, पलभन' ग, घ, 'पपलभर' । + ए. सी. म. सा. सं. भा. भ.२४१.४५. 'तपादि-इत्यादि। हटव्यम्।

·। एवरयाम्॥ देशवाः गुवन्ति, न त बहिर्देशखाः, तावन्तं पनि कुर्यात् । तेन 'पामान मेव' देह मेव संस्नुकते ॥ हचान्तर विधत्ते - "पनुरूपं शंसति ; प्रजा वा पनुरूप:"- इति। स्तोत्रियेण चेन सदृशस्तृनः 'अनुरूपः' । स चाप "अभि त्या पूर्वपीतये इन्द्र स्तोमेभिरायव:"-इत्येष प्रगावः ( उ० पा० ७.३.१.१, २.)। उभयोः प्रगाथयोः समानच्छन्दस्वात समानदेवताकखाबानुरूपत्वम्। त मिमं तृचं शंसेत् । तस्य च पुत्रादिप्रजास्थानीयस्य अनुरूपत्व मपेक्षितम् ; पितृपुत्रयोः कुल. पोलादिना समानरूपत्वात् ॥ तस्य ध्वनिविशेष विधत- "स उच्चस्तरा मिवानुरूपः शंस्तव्यः ; प्रजा भेव तक्यसी मारमनः कुरुते"-इति। स्तोत्रियध्वनेरप्यधिकं ध्वनि कुर्यात् । तथा सति खनादाधिक्यं पुत्रादौ सम्पादितं भवति । ततो यहावानेत्येतस्याः (सं० १०.७४.६.) धाय्यायाः शंसनं विधत्ते-- "धाव्यां शंसति पत्नी वै धाय्या" इति। पनौवं पूर्व मेवोताम् । खरविशेषं विधत्तं "सा नौचैस्तरा मिव धाय्या शंस्तव्या" इति । अत्यन्तनीची ध्वनिः कर्तव्यः ॥ होतुरेतबेदन, प्रशंसति- "अप्रतिवादिनी हास्य रहेषु पनी भवति, यचैवं विहान् नौवेस्तरां धाय्यां शंसति" इति। पत्युः प्रतिकूल पद- सौति प्रतिवादिनी' तविपर्ययेण, पनुकूलवादिनौ भवति । * "पूर्व मुव सद्रूप मपरेण व्यशानु वदनि । यत् पूर्व रूप मपरीण पेगवदति, बदतरूपस्यानरूपत्वम्। अनुरूप एनं पुत्री आयते य एवं वेद सीवीयानुरूपी बचौ भवतः भाणापानाना भवषय "--इति ता० प्रा० ११.६.४-4। प्रथमय सोनीयस्यैव सञ्चार प्रतिपदिति ना. ना. ६.८.1; १९.1... सा. भा. इष्टव्यम् । + 'अभिला यूर'-इति बीपीयस, मिला पूर्वपीतये-जयगुरुपस वर्षः ।

·। - - । बतीयपपिका।।१९। ra । “पिवा सुतस्व रसिनः"-इस्खेत प्रमार्य (पा.. १६.१,२.) विधत्त "प्रगाचे सति-पति। विशेष विधत्ते-“स खरवत्या वाचा सम; पमनीबरः, पशवः प्रगायः, पशूना मबरुष"-इति। 'सरवलासरावा वाचेत्यर्थः । प्रगाथस्य पाल पूर्व मुखम् ; सरस पहले स्था. साग्यात्,- चत्वारः खराः, पशवोऽपि चतुपदाः ॥ मिविज्ञानीयं पपदार्च मूक्तं विधत्ते "इन्द्रसपीयर्याधि म बोच मिति मूवं सति" इति ॥ तदेतत्मसति --- "तमा एतत् प्रिय मिन्द्रस्व सू निवल औरसस्तप मेतेन ६ सोन हिरण्यम्सूप पाशिरस इन्द्रस्व प्रियं धामोपागमाल परम लोक मजयत्" इति ।, यदेतत् 'इन्द्रस्य च वीर्यापि प्र वोचम्"-ति सं० १.३३ १-१५.) निष्कवस्ययम् मूलम, नदेतदिन्द्रस प्रियम्; हिरण्य स्तूपनामा महर्षिणा दृष्ट खाद 'हरमा स्तूपम् । नदेव 'एतेन' इत्यादिना स्पष्टोक्रियते । पहिरसः पुषो हिरण्य स्तूपास्यो मुनितिनेव मीनेन्द्रं हत्वा तदीयं खान प्राप्य ततोऽप्युत्तम लोक मजयत्। वदनं प्रथमति-"उपेन्द्रस्य प्रियं धाम गति, जयति परमं लोकं य एवं वेद" इति ॥ "सूश्वे ध्वनिविशेषं विधत्ते "यहा प्रतिष्ठामा, तपति- ष्ठिततमया वाचा शंम्तब्य; समायपि दूर व पगमत, ग्रमानेवैनानाजिगमित ; गहा हि पशूनां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा" .इति। "न्ट्रस्य नु वोर्याणि" इत्यस्मिन् सूने मान समा. पनेनावखानात् तस्य प्रतिष्ठापनम् । पहा पपि बितिरत- खात् प्रतिष्ठापाः ; तथा सतात 'प्रतिडिततमया' इतविक्ष- -- ·११४ ॥ . . म्बितत्वादिदोषरहितया श्राव्येक वनिनोपेतया वाचा अमेत् । यसमाद सहस्सानीयस्थ समान ध्वनि: प्रतिष्ठिततमः, तस्मासोके यद्यपि तृणभक्षषार्थ मरखे गतान् दूरदेशे एवावस्थितान् पशून् दिवसे पुरुषो ‘लभते' पश्यति, तथापि 'एनान्' पशून सायं काले यहानेव 'पाजिगमिषति' पानित मिश्चति ; यस्मात्पशूनां सहाः 'प्रतिष्ठा' सुखेनावस्थात खानम् । हिरभ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ॥१॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाअवस्य वतीयपधिकायां हिलीयाध्याये बयोदशः खंडः । १३ (२४) । वेदार्थस्य प्रकायेन समो हाई तिवारयन् । पुमाचतुरो देयाद विधातीर्थमोखरः । रति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- चौवीरबुबभूपालसामान्यधुरभरमाधवाचार्यादेशतो . भगवत्मायणाचार्येप विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशनामभाष्ये ऐतरेयमारस्य बतौयपत्रिकायाः वितीयोऽध्यायः । Homeo- ·॥ अथ तृतीयाध्यायः॥ (च) ॥ प्रथमः खलः ॥ॐ॥ सोमो वै राजामुष्मिलोक पासीत् तं देवास ऋषयथाभ्यध्यायन् कथ मय ममानसोमो रावा. ग़छेदिति ते ऽनुवंग्छन्दांसि यूयं न धर्म सोम राजान माहरतेति तथेति ते सुपर्णा भूलोदपतले यत्नुपर्णा भूत्वोदपतस्तदेतत्वोपर्व मियाख्यानषिद आचक्षते छन्दासि वै तत्सोमं राजान मच्छापरस्तानि ह तहिं चतुरक्षराणि' चतुरचराण्येव कन्दास्था- सन्मा जगतो चतुरक्षरा प्रथमोदपतत्या पतित्वाई मध्वनो गत्वाश्राम्यामा परास्य पीण्यवरावंकाचरा भूत्वा दीक्षां च तपश्च हरन्ती पुनरभ्यवापतत्तमा- तस्य वित्ता दीक्षा वितं तपो घस पशवः सन्ति' जागता हि पशवो जगती हि तानाहरदथ चिद पतत्मा पतित्वा भूयोऽडीदध्वनो गत्वाधाम्यत्वा परास्यैक मक्षरं वाक्षरा भूत्वा दक्षिणा हरनी पुन- रभ्यवापतत्तच्यामध्यन्दिने दक्षिणा नीयन्ते पिटुभो खोके त्रिष्टुबिभ ता पाहरन् ॥ १ (२५) ।

·। ऐतरेयम् । वस्याहावप्रभेदं प्रतिगण मवानाभः असमाना:, मृत्योः सन्तयातिक्रमण मय मरत्वविधामप्रशंसा नकषाये विशेषाः प्रतिपदनुपरप्रक्रमाः सप्तभागाः, निष्कोवल्य च शतदवयवकताः स्तोनियाबास पच। अथ तोयसवनं वक्तु मादावाख्यायिका मार- “सोमो वै राजामुष्मिंझोक पासीत्, से देवाश्च ऋषयश्चाभ्यध्यायन् ; कय मय मस्मान्त्सोमो राजा गच्छेदिति ; ते ऽब्रुवचन्दांसि यूयं न मं सोमं राजान माहरतेति ; तथेति ; ते सुपर्चा भूत्वादपतंसते यन्मु- पर्णा भूखोदपतंसदेतकीपर्ण मित्याख्यानविद पाचक्षते"-इति। पुरा सोमवतो दुश्लोक एवासीत्, न त्वेतस्मिन् लोके । तदानीं सोम मभि लखन प्रकारेण सोमोन पागच्छेदिति देवा ऋषयश्च विचारितवन्तः। विचार्य गायनादौनि छन्दांसि प्रत्येव मब्रुवन्, हे छन्दांसि ! अस्मदर्थ सोम माहरति । तानि च सदङ्गीकत्य ते लोकप्रसिहाः पक्षिणो भूचा दासोकं प्रतादपसन्। यस्मादेवं तस्मात् एतत् सोमाहरणप्रतिपादकं मन्यजातं 'सौपर्णम्' पाख्यान मिति 'पाख्यानविदः' पौराणिकाः कथयन्ति । प्रथोत्पतत्सु छन्दः मध्ये जगतौहत्तात माह-- "छन्दांसि वै तत्सोमं राजान महापरतानि सहि चतुरक्षराणि चतु- रघराणोव छन्दांस्थासम्सा जगती चतुरक्षा प्रथमोदपतमा पति- बाई मध्यनो गत्वाधाम्यमा परास्य बौयक्षराण्येकाक्षरा भूत्वा दोक्षाच नपच हरन्ती पुनरभ्यवापतत्तस्मात्तस्य वित्ता दीक्षा वित्त तपो यस्य पशवः सन्ति; जागता हि पथवो जगती हि ताना. हरत्" इति। गायपादिच्छन्दांसि उत्पतने प्रहत्तानि, सदानों सोमम् 'भच्छ' प्रा डालोके तप-तपावतरत्। 'तानि' च छन्दांसि, !

·।बतीवधिमा ।।।
.
तस्मिन् वारी चतुरचरोपेतानि, पतः पुरा सर्वदा परपरा-
सेवामन्,--- नवखापि छन्दसो ऽधिकापरतासीत् । ततः सा
जगतौ चतुरचरा सतौ छन्दोऽन्तरेभ्यः सर्वेभ्यः प्रथम प्रात्तातो
प्रत्युदपतत् । तत मार्गस्थाई गत्वा पब वान्ता सती बमषयात्
बौख्य क्षराणि परित्यज्य स्वय भेलाचरा भूत्वा सोम मारत
मगधती सोमयागसम्बन्धिनों 'दोक्षा' दौरचीयेवादिकपाम्,
चोरपानादिरूपं तपः' च भरती' तमामोकादानयन्तौ पुगरेत
लोक मभि लस्य 'पवापसत' अधोमुखी समागता। यादव
सम्मालोके यस्य पुरुषस्य पशवः सन्ति, नेन दौचा 'विता' मबा
भवति, तपश्च लब्धं भवति । न च दौशामपसीः जगवा नमानी-
तयोः मतोः पशूनां तदुमयकारणवं कव मिति यानीयम्
पशूनां आगतत्वेन अगोधारा दौजामम्बन्धमभवात् । जागतास्वं
कथ मिति चेत्, जगत्था पशूमा मानीतत्वादिति दृष्टव्यम् । पत
एव शाखासरे जगतीं प्रात्वेव मानातम्-- "मा पभिर दीया
चागच्छत्तस्माजगतौ छन्दसा पगम्यतमा, तखात्ययमन्त दौलो
पनमति" इति (ते. म० ६.१.६.२.)।
विष्टुभो हत्तान्त माह--"चय पिटुयुदपतमा पतिवा भूयो
दिध्वनो मत्वाचाम्यमा परास्क मतरं पाजरा भूखा दक्षिणा
हरन्ती पुनरम्यवापतत्तस्मान्मध्यन्दिनं दधिणा नीयत विष्टुंभो
लोके बिटुम्भिता पारत"-इति । मा पिष्टुप् दालो भूयो
भूयः पतित्वापि मार्गस्वादेिव पत्राम्यदित्यन्वयः । यबादेव
विप
। ति मभिः ।
+ "अपनदियायः" इति ।

·दक्षिणाः सर्वा पानौतवती, तखाभिटुमः खान मान्दिनसपने यजमानर्दसाः सर्वा दक्षिणा लिग्भिीयन्ते ॥१॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरीयबांधवस्य तृतीयपशिकायां तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ( २५). ॥पथ द्वितीयः सह। ते देवा पम्वन् गायत्री त्वं न इमं सोम राजान माहरेति सा तथेत्यब्रवीत्ती वैमा सर्वेण वस्थयनेनानुमन्वयध्व मिति' तथेति' सोदपतत्तां देवाः सर्वेण वस्त्ययनेनान्वमन्त्रयन्त प्रति चेति चेत्येतर सर्व स्वस्थयनं यत् प्रेति चेति चेति तद्यो- ऽस्य प्रियः स्यात् त मेतेनानुमन्वयेत मेति चेति चेति वस्त्येव गच्छति खस्ति पुनरागच्छति सा पतिरवा सोमपालान् भौषयित्वा पनयां च मुखेन च सोम राजानं समराणाद्यानि चेतरे छन्दसौ अक्षराण्य- अहिता तानि चोप समयभवातथा पनु विराज्य कथानुः सोमपालः सव्यस्य पदो नख मछिदत्तच- ख्यकोऽभवत्तमाय नख मिव यश मस्रवत्ता वशा- भवत् तस्मारसा हविरिवाथ या शल्यो बदनौक ·बतोषिक मासीत् स सर्पो निर्देश्यभवत् सास भयो बानि पर्णानि ते मन्यावला यानि नावानि ते गन्दूपदा योजनं सोऽन्धादि सो सातथेषुरभवंत ॥ (३६) पथ गायत्रीवृत्तान्त मार-- "ते देवा पहषन् मायी,- नमं सोमं राजान माहरति ; सा तवायोत; तामा सर्वेप खस्त्वयनेमानुमन्बयन मिति ; तथेति ; मोदपतंना वार सर्वेग स्वस्ययनेनान्वमन्बयन्त,-प्रेति चेति चेति ; एती सर्व सस्तायनं यत् प्रेति चेति चेति ; सबोस प्रियः सारा, त मवे. भानुमन्वयेत प्रेति चेति चेति, ससाव गच्छति सति पुनरा. गच्छति" इति। जगतीविद्युभोः सोमानयनसामर्षामा हा ते देवाः गायत्री प्रार्थितवन्तः। हे गायतिवं हे गायनि!'' प्रमदर्य मिर्म सोम माहरति । 'सा' च गायची नवाब देवान प्रत्येव मब्रवीत्,-हे देवाः ! यदा पई सोम मानेत गचामि, सदानी ता मेवं गवती मां यूयं सर्वेऽपि यवागलि भष 'खवायनेन अनुमचयर्थ' चेमप्रापवं सतायनम, तदर्थ माशी- दरूपेण मन्त्रण ममानुमन्वर्थ कुपति। पर सजा नति देवरगोलते सति 'सा' गायत्री दासोक प्रत्युत्पतन मकरोत् । सदानी देवाः स्वागतप्रकारेण मचापि चेमप्रापवमन्वेष नायवी मनुमन्त्रितवन्तः । कोऽमौ मन्न: । रति-''-गब्द एको मन्ना, 'पा' शब्दो द्वितीयो मन्त्रः ; मदुभयप्रदर्शनार्य मितिगादायम् । उभयसमुवयार्थ चकारहयम्। सेमेष चौम प्राधि, पुनरवि मेषागचेति। पब मागीर्वादो मनायशाः। एतदेव- पसर्व बसायन 'प्र'-इत्वेकम, 'पारति पिलीय पदमधिः .

·ऐतवान्। तोऽधिकं नान्यत् खसायम मसि। यखादिद मैव सर्वधम- प्रापकम्, तस्मादिदानो मपि यः पुमान् घामान्तरं जिगमिषुः 'पस्य' सहवामिनः प्रियः साल ; # जिगमिषु प्रेत्येतीतिमन्न हयेनानुमन्वयेते; तेमाचौर्वादप्रसादनाय मेव गच्छति पुन रागच्छति च। इत्य प्रासषिक लोविकविधि मुना प्रकत मेव गायत्री- वृत्तान्त मनुसरति-- "मा पतिवा सोमपालान् भौषयित्वा पड़ां च मुखन च सोमं राजानं समयावाद, यानि चेतरे छन्दसौ पचराजहिता तानि चोप समग्यपात्” इति । 'मा' गायत्री पतिवा' उत्पतनेन सोमं प्राप्य गन्धर्वान् स्वानभ्वाजादौन् सोमरषकान् पालोटनायुधप्रदर्शनादिना भीषयित्वा,--- भीत्या रोषपस्तेषु स्वयं पशिष्या सती खकीयाभ्यां पड़ना मुखेन ध सोस सम्यग् सहीतवतौ। स्वानभाजादौनां सोमपालकत्ल माध्वर्यवे मोमप्रवरष मन्त्र-तनाप्रमाभ्या मवगम्यते। "खान भाजारे बमारे इस्त मुहरत अमानवे ते वः सोमक्रयणास्तावक्षध्वम्" इति (ले० सं० १.२.७.) मन्त्रः, "सानचाजस्थाईते वा पमुभिशोके सोम मरवन्" इति (सै० सं० ६.१.१०.५.) माधणम् । न केवलं गायत्री सोम मेव ग्रहोतवतो, किन्तु इतरे' जगतौषिष्टुभारणे छन्दसौ 'यानि' चत्वार्यचराचि पजहिता' परित्यक्षवत्यो, तानि छोपेत्य सम्पग रहौतवती । पथ तथा गावचा मध सह युछ यो इत्तामा दर्श- यति- "तसा प विप समानुः सोमपाल: सबस पदो नख मखिदत् नचलको भवत्, तमाम मर मिव ; यह भन्न- वत्सा वयाऽभवत्, तमाम विरिक; अब यः सखी बदनीक ·तीवशिवारा भाव सो निर्दममवत् ; सहसः सजो नि मन्बावसा ; यानि बावानि ते गएपदा; यत् नजन मोडमा सो सा संथेपुरभवत्" इति । खानभाजादिा सोमरवाया मतमो गन्धर्षः जमानामकः, सोऽयं सस्था गाया पनु रहती वाणं विसज्य सदीयस वामपादस्यकं नवं शिवान् । तन 'शखक' मर्कटशरीरपरिमितः शखकास्थी मृग पामोत्। यस मगत पुष्कममोपे बहवो रोमाः प्रादेशप्रमिताः तीखापामीर- मया उत्पद्यन्ते, स शल्यकः । यस्मादसे नखादुत्पवस्तखामा मख मिव तीखापरोमोपेतः । तब विनखपादप्रदेशे यद 'वर्ग' मेदोऽस्रवत्, मा 'वशा' मेध्या, काचिदना अव्यादिप पामौत्। 'तम्मात्' भायवया उत्पनखात् 'सा' अशा 'हविरिव' देवतायोग्य हविरवामीत् । तव हविष्ट गावान्तर यते--- "यना मेष वा मादित्येभ्य: कामायालभेत" इति (से. मं० २.१.२.१,४.)। पथ नखच्छेदनाय गन्धर्वेण विसष्टी वाणः, सोऽपि नवमहाहनेन कुण्ठि- ताध्यो बहुधा भनो ममिपतितः। नन्थ वाणस्य यः 'सत्य' झष्णायमनिर्मितो वागाये स्थापितः, तस्य न गवस्य यत् 'पनीक' मुखं वामन कुगिहन मामोत्, 'म:' अयं गत्यः, तदनों कामको वासभागो ‘निटंगो' दंगनाममर्थः मो ऽभवत् । जलमध्ये सबरतो इगडमास्यस्य मपम्य विषरमितवाद दमन सामया नास्ति । तम्माकुगिट ताग्रस्थ लोहस्य योऽयं सहा वेगः, तस्मात् 'महसः' वाणवेगात् 'स्वजः' उभयतः पिराः मो मवत् । सस्थ वाचस्व मुले यानि 'पर्णानि' कापवाधि, ६ 'मन्यावा.' अभवन् । ये जीवविशेषाः उपमावावधीनुणा मनावशाः। तमिन् वाने यानि सवानिपतावर ·१२१ ॥रतीयासम् । चाविशेषाः, ते 'गलपदाः' पभुवन् । पपसारादिस्थानेषु ये सर्ग जायन्ते, वे गखूपदाः। तस्मिन् वारी यत् 'तेज' लोहपत्रव्यति- रित काठं, स: 'पन्धाहिरभवत्' दृष्टिरहितः सोऽभूत् । 'तघा' तेनोकप्रकारेण 'इषुः' गन्धर्वेण मुनो वाष: 'सो सा' अभवत् । 'उ'-शब्दः समुच्चयार्थ: ; सा च सा चेत्युक्तं भवति । तथोले मति सत्तजातिः निर्देशिसादिरूपेत्युत्तार्थोपसंहारः ॥ २ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य वतीयपत्रिकायां पयोदशाध्याये हितीयः खण्डः ॥२ (२६)। -- पथ बतीयः खण्डः॥ सा यहक्षिणेन पदा समयभणातव्यातस्सवन मभवत्तद्वायत्री व मायतन मकुरुत तस्मात्तत्समृद- तमं मन्यन्ते सर्वेषां सवनाना मग्रियो मुखयो भवति थेष्ठता मश्नुते य एवं वेदाथ यत्सव्येन पदा समग्रम- णासन्माध्यन्दिनं सवन मभवत्तविसंसत तदिसत नाग्वाप्नोत्पूर्व सवनं ते देवाः माजिज्ञासन्त'तमि- स्विष्टभं छन्दसा मधुरिन्द्र देवतानां तेन तत्समा- यहोर्य मभवत्पूर्वेण सवनेनोमाभ्यां सवनाभ्यां समा.

·तीवपषिता ।। बहीर्वाभ्यां समापजामीभ्यां राधोति य एवं बदाय यम्मुखेन समएमगात् तत्तृतीयसवन मभवत्तम पतन्ती रस मधयत्तहीतरसं मान्वाप्नोत्पूर्व सवने ते देवाः प्राजिज्ञासन्त' तत्पशुष्वपश्यंस्तद्यदाशिर मव- नयन्त्याज्येन पशुना चरन्ति तेन तत्समावीर्य मभवत्पूर्वाभ्यां सवनाभ्यां सर्वेः सवनैः समावहोई: समावजामीभी रानोति य एवं वेद ॥ ३ (२७) । पथ बतौयसवनार्थ सवनत्रयस्थोत्पत्ति दर्शयति-“सा यह क्षिणेन पदा ममरणात्सबातम्मवम मभवत्सहायत्री समायतन मकुरत; तस्मात्तमामातम मन्यन्त सर्वेषां मवनानाम् ; पपियो मुख्यो भवति, श्रेष्ठता मथुने य एवं वेदाथ यत्सव्येन पदा समाजात माध्यन्दिनं सवन मभवसिंमत, तसित माग्याप्रोत्यवं सवनं ; ते देवाः प्रालिमासन्त तस्मिंस्त्रिष्टुभं छन्दमा मदभुरिन्द्र देवतानां; सेन समावहीर्य मभवत्पूर्वण सवनेनोभाभ्यां सपनामा ममा- वहीर्याभ्यां समावन्नामीभ्यां रामोति य एवं वेदाय यमुखेन मम याणात् तत्तृतीयमवन मभवत्"- इति । 'सा' गायवी सोम मान- यती दक्षिणेन पदा' पादेन 'यत्' यावत् मोमस्य स्वरूप गौत. वती, 'सत्' तावत् प्रासम्मवन मभवत्। तच्च प्रातभवन 'सा' गायत्री स्वकीयं खान मकरोत् । तस्मात् समर्वेषां भवनानां मजे पतिमयेन समूह मिति याधिका मन्यन्ते ; तप प्रयोगवाहुण्य सजावात् । यः ‘एवम्' उसाथ वेद, स खकीयाना मधे 'मुन्स' जामिनी,टी. , ·पितरायणम् : मभूत् । : सन् विद्याइनादिया श्रेष्ठता प्रायोति । पब सा गायकी वामपादेन 'यत्' सोमस्य स्वयं सहीतवतो, तम्माध्यन्दिनं सबन विसस्त मभूत् ; वामपादात् 'तत्' तत्र 'वित्रस्त' गसितं तत् माध्यन्दिनं सवनं पूर्वोक्तपातसवनानुगमनाय शक्तं नाभूत्। ते देवा विचार्य 'तस्मिन् माध्यन्दिने सवने खामित्वेन छन्दसां मध्ये त्रिष्टुभं देवतानां मध्ये इन्द्रच खापितवन्तः । तेन 'तत्' माध्य- न्दिनं सवनं प्रातस्मवनेन सह 'समावहीर्य' तुल्यसामर्थ्य उतार्थस्य वेदिता तुल्यसामर्थ्याच्या मत एव तुल्यजातिभ्यां समझा भवति । 'जामी'-शब्दो जातिवाची* ; तुल्बजातिभ्या मित्यर्थः । प्रय गायत्री मुखेन यसोमखरूपं गृहीतवती, सत्तीयसवन मभूत्। तस्मिन् सबने तु ऋजोषस्वरूप निस्मारे सोमे पाशिरा. दिक विधत्ते- “तस्य पतन्ती रस मधयत्तदौतरसं नान्यानोत्पूर्वे सवने; ते देवाः प्राजिज्ञासन्त तत्पशुष्वपश्यंस्तथदागिर मवन- यन्त्याज्येन पशना चरन्सि, तेन सत्समावहोर्य मभवत्पूर्वाभ्यां सव- नाभ्याम्" इति । सा गायत्रो गुखेन हतीयसवनरूपं सोमं यहोवा दुालोकादधः पतन्तौ तस्य' सोमस्य 'रस मधयत्' सारं पौतवतो। तत् तृतीयसवनं 'धोतरसं' पौतसार भूत्वा पूर्वो को प्रातस्मवन- माध्यन्दिनसवमे हे अनुगन्तुं नाशकोत् । ते देवाः तत्प्रतीकारं विचार्य तसाधनं 'पशषु प्रपश्यन्' पशषु क्षीरं यदस्ति, यश्चान्य मस्ति, यदपि दयाधन मस्ति, तसर्व सारम् । तस्मात् पौतरसे सोमसम्बन्धिनि ऋजौषे 'पाधिर' चौरम् 'अवनयन्ति' सिञ्चन्ति यात्रिकाः, तथा भाज्यपराभ्यां 'चरन्ति' पनुतिष्ठन्ति । तदानों अतिरेकवालिशसभामजातीयाना वाचकी 'नामि-शब्द:-इत्यादि देवराजयजाता निषयाति: (४.१.४६.) । मिर० ३.१.५,६ ।

·. ॥ बतौबपतिका।। तिर पठानिन 'तत्' बतौयसवन पूर्वसवनामा उखसान मभूत् । अय मर्य: सर्वोऽपि भावान्तर समाजातः वादिनो वदन्ति,- कस्मात् सत्यात् गायची कमिठा बन्दसाए सती यामुखं परौयायेति ; यदेवादः सोम माहरण, तमाधम पर्यंत, तस्मात्तेजस्विनौतमा पन हे सर्न समगलामुखेनेक; यम्मुखेन समग्रमात, सदधयत् ; तस्माद के सपने सापती प्रासमवनं च माध्यन्दिन च; तस्मात् बतोयसवन पौष ममि- पखन्सि,-धौत मिव हि मन्यन्त पाथिर मवनयति भएमालाय' इति (ले० सं० ६.१.६.३,४.)। वेदनं प्रशंसति - "सर्वः सवनैः समावदीयः समावबामीभी- रानोति य एवं वेद" इति ॥ ३ ॥ इति योममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयनागस्य तौयपधिकार्या वतीयाध्याये हतीयः खण्डः ॥ ३ (२७)॥ ॥ पथ चतुर्थः खण्डः॥ ते वा इमे इतरे कन्दसी गायची मध्यवदेती वित्तं नावक्षराख्यनु पर्यागुरिति नेत्यावौद गायत्री यथावित्त मेव न इति ते देवेषु प्रश्न मैतां ते देवा अनुवन् यथावित्त मेव व इति तस्माहाप्येत वियां व्याहुयथावित्त मेव न इति 'ततो वा पटाक्षरा ·॥ ऐतरेयप्राणम् ॥ गायाभवचक्षरा त्रिष्टुबेकाक्षरा जगतो साष्टाक्षरा गायत्री प्रातस्सवन मुदयचन्नाशनोत् बिष्टुप् चाक्षरा माध्यन्दिनं सवन मुद्यन्तुं तां गायब्रवीदायान्यपि भेऽचास्त्विति सा तथेत्यब्ररीत् त्रिष्टुप् तां वै मैतैरष्टा- भिरक्षरैरुपसन्धेहीति तथेति ता मुप समदधादेतडै सद् गायत्री मध्यन्दिने यन्मरुत्वतीयस्थोत्तरे प्रति पदो यश्चानुचर: सैकादशाक्षरा भूत्वा माध्यन्दिनं मवन मुदयच्छन् नाशक्नोज्जगत्येकाक्षरा तोयसवन मुद्यन्नु तागायचाबवीदायान्यपि मेऽवास्विति'सा तथेत्यब्रवीजगती तां वै मैतैरकादशभिरक्षरैरुपस- बेहोति तथेति ता मुप समदादेतबै तहायची तृतीयसवने यवैष्वदेवस्योत्तरे प्रतिपदो यश्चानुचरः सा हादशाक्षरा भूत्वा टतीयसवन मुदयच्छत्ततो वा अष्टाक्षरा गायचाभवदेकादशाक्षरा चिष्टुप् हाद- शाक्षरा जगती सर्वेश्छन्दोभिः सवायवीय: समा- वज्जामिभी राधोति य एवं वेदैक वै सत् तवेधाभ- वक्तस्मादाहुर्दातव्य मेवं विदुष इत्येकं हि सत् तवेधाभवत् ॥ ४ (२८)॥ ननु पूर्वत्र सर्वाणि छन्दांसि चतुरक्षराणोत्युतम् ; सेवपि त्रिशुभ एक मक्षरं गतम्, अगत्याच बौखचरावि गतानि, तथा ·॥ वतीयपपिका।३। ४ ॥ - सति सर्वश्रुत्यन्तरविरोध: ; सेषु च युत्यन्तरेश्वष्टाहरा मायची, एकादशाक्षरा विष्टप्. हादशाक्षरा जगतीति सर्वत्र श्रूयते; पनु- ठानं च तथैव क्रियते; तत्कयं विरोधपरिहार: इत्याख्यायिकया परिहारं दर्शयित मारभते. . "ते वा इमे इतरे छन्दसौ गायबी मभ्यवदेतां,-- वित्तवावसराय मुपर्यागुरिति ; नेत्य नवौहायती यथावित मेव न इति ; ते देवेषु प्रत्र मैनां; ते देवा प्रबुपन. यथावित्त मेव जूति ; तम्माखाप्यताह वियां व्यायथा वित्त मेघन इति ; ततो वा अष्टानग गायवाभवत्, वासरा विष्णुबेकाक्षरा जगतो" इति । ये विबजगल पुग रखकोयान्य क्षराणि पनि त्यसवयी, एय इम 'दर' गायवीव्यतिरित छन्दमो गायत्री मभि लक्ष्य मभागय मुक्त बन्यो,--- हे गावि ! यत् त्वया 'वित्तं लश्चम्, अधिक मसरचतुष्टयम, तदेतत् 'ना' विष्टुब्जगत्यो- रवियोः ; तस्मात् तानि चत्वार्यक्षषि अनुपर्यागुः' पाव विश्वजगत्यावन लब्ध पर्याय पागच्छन्विति । गायत्रो तया. चने नति निगमता मुपपत्ति मावोत,...'न:' अस्माकं 'यघावित्त मेलम भनाताम्येव स्वामित्वं यु माम् । यास्त येन न नत् तम्यवति का कि कन्यायः । ते न्यायं निजतु न पिष्ट जगत्या देवघु प्रणम् एना' प्रावताम ! देवा: ! कथं न्यायः ? इति लयो प्रम: ! तं च देवा उत्तर मेव मब्रुवन् -- 'य:' युमा निमगां ययातित मेवाक्षरता कार्ग या इति । याद देवरेव मुक्त 'तस्माई नत एवं कारणादिदानी मपि वित्या' का चित् पुरुषय व्यनधी मत्यां 'व्याहु:'विप्रतिपत्रं प्रति न्यायाभिन्ना एक भाहुः,-- नः' अम्मा के सर्वधा मपि लभ मनतिक्रम्य वसोवारी है -- * पु. १,५२१ व...१.३.२३...१५ता.मा.

·. ऐतरेयनाचाम् ॥ युक्त इति । युबादी जये सति परसेनायां प्रविश्य येन यजम्यते, तेनैव तद् प्रत इति वलया मभिप्रायः। देवये निर्णीत मति तदूई गायत्री स्वकीयैः खभावसिदेचतुरक्षरैयुद्धलब्धैवतुर- घरैरपि स्वय मष्टाक्षरा प्रभूत्। त्रिष्टुभः पूर्वं वर्तमानेषु चतुर्वे काक्षरस्य गतस्वात् ाक्षरैव सा, तथा जगत्याश्चतुरक्षरेष्वधर- अयस्य गतवादेकाक्षरैव सा अभवत् ॥ इदानीं त्रिष्टुभोऽक्षरत्यादधिकाना मक्षराणां प्रामिप्रकार दर्शयति - "साष्टाक्षरा गायत्री प्रातमवन मुदयच्छवाशनोत् त्रिष्टुप् पक्षरा माध्यन्दिनं सवन मुद्यन्तु'; तां गायत्राबवीदा- यान्यपि मेऽवास्विति ; मा तथेत्य ब्रवीत् विधुप तां वै,- मैत- रष्टाभिरक्षरैरुपमन्धेहीति; तथेति ता मुपसमधान; एत तमा यता मध्यन्दिने यन्मरुत्वतीयस्योत्तरे प्रतिपदो यथानुचर: मैका. दशाक्षरा भूत्वा माध्यन्दिनं सवन मुदयच्छत्" इति । मष्टाक्षरा गायत्री प्रातस्मवनम् 'उदयश्चत्' उद्यमनं निर्वाह तस्य प्रातरसवनस्याकरोत् । या तु त्रिष्टुप्, सेयं 'वाक्षरा' अक्षर- अयमात्रेण युक्ता सती माध्यन्दिनं सवनम् 'उद्यन्तु" निर्वोढुं नाग- नोत् । 'ताम्' भशतां पिष्टुभं दृष्ट्वा गायत्री एव मत्रवीत्,- 'पायानि वमहायार्थ मह मागच्छानि 'मैं' ममापि 'पत्र' अस्मिन् माध्यन्दिने सवन भागोऽस्त्विति। तहचन मङ्गोकत्य सा विष्टुदेव मब्रवीत् 'तां वै' तादृशीं गायत्रीम्,--- भाक्षरा मेव 'मा' मां खकोयरेतरटाभिरक्षरैः 'उपसन्धेहि सामीप्येन सन्धान कुरु, प्रविशे त्यर्थः । तथचन मङ्गोवत्य सा गायत्री 'तो' विद्यु- भम् 'उपसमदधात्' खकोयरटाभिरक्षरः प्राविशत्। कोऽसौ गायत्रया । सधो भाग इति, स उथते- 'मरत्वतीयस्य' या इव .

·बतीयपशिका।
शस्सस्स. 'उत्तरे प्रतिपदः' "पा वा रघम्"-इत्यस्मिन्
प्रारम्भरूप बचे प्रथमाया उत्तरे ये हे चौ प्रतिपदो प्रारम्भरूप
विदेोते . यच “दं वमो सुतम्".-- इत्यनुचररूपस्सूचक;
तदेवसदृक्पञ्चकं माध्यन्दिनमवने गाय त्रिष्टुभा दत्तम् ;
साच पञ्चों गायत्री छन्द स्का: । सतो गायत्री प्रवेशान 'मा'
विटुप एकादशाक्षरा भूत्वा माध्यन्दिनं मवनमयोगम् ‘उदयच्चत्'
निरवहत् ।
अथ जगत्वा: स्वकीयाटेकम्मानक्षगदधिकाना मबरावां
माप्तिप्रकारं दर्शयति "नागकोजयत्येकाबरा वतीयसवन
•मुद्यन्नु, सो गायत्रात्रभोदायासपि मेऽवासिन्ति ; मा यथे त्य
अयोजगती; तां मनोकादाभिरतरमपमधेशोतितात;
ला मुपममदधादेनई सहायकी हतोयमयने यरवदेवस्थोसर
प्रतिपटी ययानचर, मा हादगासग भुत्वा हतोयमवम
मदयम्" इति। वैन देवश तस्य प्रतिपद सुचवपरिष्टादुदार
रचना
M
उज मधे निगमयति "मनी वा अयाजा गायवाभव.
हादशाक्षरा विश्वहादगाम जगतो'' इति ।
वदनं प्रमति '
मटीभिः ममावबोध: ममावजा.
मिभी सवातिय एवं वंद"-एन।
६०५. पं. वाद 10. ',' २५. 'यमय हमाराम् ।
६७ १०३ पं. 'तदनमा क-टरनम्।
६ क म. द...,.
- 1..fatta, निप
पक्षमाहित
वामगा।
.

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ गायत्रों विशेषष प्रशंसति- "एक वै म तत् त्रेधाभक्तमा दाहेर्दानग मेवं विदुष इत्येकं हि स तत् वेधाभवत्" इति । 'तत्' गायत्रयाः स्वरूप पूर्व चतुरक्षररूपेणैक मेव, तत्पश्चादधि- कानरचतुष्टयत्वसम्पादनेन स्खकोयाना मष्टाक्षराणां विटुब्. जगत्योः प्रवेशेन च वेधा प्रभवत् । यम्मादोहशो गायतमा भहिमा, तस्मात् ‘एवं विदुष' गायत्रीमहिमानं ज्ञातवते पुरुषाय लोके गोसुवर्णादिकं दातव्यम्, 'इति' एवं धर्मरहस्यविदा माहुः । राम्मादायनीखरूप मैक मेव सत् मेधाभवत्, तस्मात्तहिदे दान मुचित मेवेत्युपसंहारार्थं पुनर्वचनम् ॥ ४ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधमेय वदार्यप्रकाश एतरेयब्राह्मणस्य रतौयपश्चिकाया रतीयाध्यास चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ( २.८ ॥ । पथ पक्षमः दगडः ।। से दवा अब्रुवनादिल्यान् युग्माभिरिदं सवन मुटाछामेति तथेति' तस्मादादित्यारम्भगणं तृतीय- सवन मादित्यग्रहः पुरस्तात्तस्य यजयादित्यासो अदितिर्मादयन्ता मिति महत्या रूपसमुच्या महदै तृतीयसवनस्य रूपं नानुवषट् करोति' न भक्षयति संस्था वा एषा यदनुवषट्कार: संस्था भक्षः प्राणा ·तीयपन्निका।।५॥ प्राणः पादियो नेव्याणान्संस्थापयानीति त पादिवा अनुवन्सवितारं त्वयेट सह मवन मुद्यच्छामेति तथेति तस्मात् सावित्री प्रतिपद भवति वैश्वदेवस्थ साविनग्रहः पुरस्तात्तस्य यजति दमूना देयः सविता वरेण्य इति महत्या रूपममृडया महई तीय भवनय रूपं नानवषट करोति न भक्षयति मम्था वा एषा यदनुवषटकारः संस्था भक्षः मविता नत् प्राणं संस्थापयानी त्यभ पा राप राते सवने विपिर्वात थत मविता प्रातम्मवनं च तीयमवनं न तद्यपिवत्साधिौ निविदः पदं पुरस्ताद भयति महद परिष्टाभयोगवनं तत्सव- जयाराम जति प्रातम्मवन व तृतीयमवने च बद्धाः प्रालय : शम्यन्त एका तृतीयमवने सम्मादृती: एम्धस्य नयांस: प्राणां यत्तावाञ्चो दावापृथिवीयं अंमति दावापृथिवी व प्रतिष् इय मेवेह प्रतिष्ठा ऽमावभुत्र तद्यद् दावापृथिवी गंमति प्रतिष्ठयो रेवेनं तत् प्रतिष्ठापयति ! '(२०॥ एय तावत् दृतीयमवन मनमाणकथा वर्णिता हतीसमवन मच्चभ, विदयाग्निमानयो: कृमि: सयत घय ·॥ ऐतरेयवाचम् . . . स्थाईखदेवे सवितुः पुनतिर्थाव्याधियार्भववेशदेविका। वैश्वानरीयं मरता च शंसनं स्युतिवेदेव मिहाग्निमारत ।। हतोयमवनस्यादावादित्यप्रहं विधत्ते- "ते देवा अब्रुवन्ना- दित्यान्, युभाभिरिदं सवन मुद्यच्छामेति ; तथेति ; तस्मा. दादित्यारम्भणं, तृतीयमवन मादित्य ग्रहः पुरस्तात्तस्य-इति । तृतीयमवनं निर्वहन्त्या जमत्या अक्षररूपां मूर्ति मवगतवन्त: * 'ने देवाः' 'आदिल्यान्' हादशमब्याकान् प्रत्येव मब्रुवन्,---डे आदित्याः ! युधाभिः सहिता वयम् 'इदं दृतीयं सवनम् 'उदा. छाम निर्वाह करवाम है इति। आदित्याय तथत्यौवतवन्तः । यस्मादारम्भे दवैरादित्यमाहित्य प्रार्थितम्, तस्माद 'आदित्या. रम्भणं हतीयमवनम्' आदित्यग्रहः 'आरम्भणे' सर्वेषां ग्रहाणा मादी यस्य सधनस्य, तदिद मादित्यारम्भणम् । स एवार्थ पादित्य ग्रह इत्यादिना स्पष्टोक्रियते -- 'तम्य' तृतीयसबनस्य 'पुरस्तात्' प्रादौ आदित्यदेवताकी ग्रहः कर्तव्यः । तस्य ग्रहस्य याज्या विधन --- "यजत्यादिवासो अदिति मीदवला मिति महत्या कंपस मुडया,--- महई तौयसवनस्य रूपम्"--इति। 'प्रादित्यास: अदितः पुत्रा आदित्याः ; तेच तन्माता ‘अदितिः' च 'मादयन्ताम्' ग्रहेणानिन तुथन्तु । 'इति' एषा ( मं० ७. ५१. २.) याज्या मदतौ ; “मदौ हर्षे"--इत्यस्मा- बातोसत्पनन मछब्देन युक्ता तस्या मादित्याना मदितश्च पर्षवर्गानात् विवक्षितदेवताविषयत्वेन रूपममृडा। तृतीयसवनस्य स्वरूपम् 'महई' हर्षोपेत मैव ; तत्समाप्ती देवतानां यजमानाना खिजां च हत्यत्त: । - परमम्पनि मवगतवन्त:' ग। । प्राथ. श्री. ५.१० ३१ ·" तौयपश्चिका ।।५॥ . यजति, - इतरवसनावमुवषट्कारभक्षी प्रतिवेधति- “मानुवषट करोति, न भक्षयति, संस्था वा एषा यदनुवषट्कारः संस्था भक्षः, प्राणा प्रादित्या, नेप्राणासंस्थापयानोति" इति। पनु- वषट्कारभक्षयोः ग्रहममाप्तिरूपत्वादादित्यानां च प्रापरूपवा- दादित्याहं समापयत्र नागानिव समापितवान् भविष्यामीति भोत्या तलमाप्तिरूपावनुवषटकारभक्षी न कुर्यात् । 'नेत्'-इति परिभवद्योतनार्थी निपात: ॥ अथ सावित्रं ग्रहं वैषदेवशस्त्रस्य प्रतिपदं च विध-"त पादिया अब्रुवन्स विनार त्वयेदं मह सवन मुद्यच्छामेति; तथेति ; तस्मात्सावित्री प्रतिपद् भवति वैश्वदेवस्य, सावित्रग्रहः पुरस्तात्तस्य दमूना देवः भविता वरेण्य इति महत्या रूपसमृदया, महई तृतीयमवनस्य रु; नामुवषट् करोति, न भक्षयति ; संस्खा वा एपा यदनुवषट्कारः, संस्था भक्षः, प्राणः सविता नेमाणे मम्यापमानीति" इति । वैश्वदेवशस्त्रस्य “समवितुर्वृणीमहे".. इत्येषा ( मं० ५.८२.१.) सविटदेवताका 'प्रतिपत' प्रारम्भरूपा कव्या *। "दमना देवः” इत्यादिका ग्रहस्य याज्या । साच संहिताया मनामातलास्वकारण पठिता । तस्यां च "प्रमदबेन मिथ्यः" इति मदि' धातुः प्रयुक्तः ; तस्मादियं महती। पन्य. सर्व मादित्यग्रहवद् व्याम्येयम् ॥ अथ निवित्पदद्दारा सावितई प्रशंसति--- "उभे वा एष एत सवने विपिबति यसविता,-प्रातस्मयनं च तीयसवनं च ; तद्यत् पिबवत्सावित्रा निविदः पदं पुरस्ताद भवति, महदुपरिष्टादुभयो. रवेनं तत्सवनयोरामजति, प्रातस्मवने च तीयसवने च"-इति । पाथ पौ. ५.१५: + पात्र. यो. ५. १८.१ ।

·१२४ ॥ ऐतरयाम् । ~ ग्रहस्य देवता यः सवितास्ति, एष देव: प्रासमवनं वतीयसवनं चत्वेने उभे अपि सवने 'विपिबति' विलक्षणवेन पिवति। तत्कथम् ? इति, तदेवोयते- वैखदेवशस्त्रे 'सविता' सवित. देवता काया निविदः पदं 'पिववत् पिबतिधातुयुक्तं 'पुरस्तात्' भादी भवति, 'महत्यद' मदिधातुयुक्तम् 'उपरिष्टात्' अन्ते भवति। तेन 'प्रातस्सवने तौयसवने च' उभयोरपि सवनयोः 'एन' सवितारम् 'आभजति' भागिनं करोति । “सविता देव: सोमस्य पिबतु" इत्येतं (निवि० ४.१.) निविद आदी प्रयुज्य- मानं पदं 'पिबवत्पदं' ; तथान्ते प्रयुज्यमानं "सविता देव इह श्रयदिह सोमस्य मत्मत्" इति (निवि० ४.१५.) 'महत्पदम्' अप्युदाहरणीयम् : तयोरुभयो: पदयोः सवनदयरूपयोः विल- क्षणात्वात्मवितुः पान मिति विलक्षण मिति च ट्रष्टव्यम् । एवं- विधसविसदेवताकत्वात् प्रशस्तोऽयं ग्रह इत्यभिप्रायः । निवित्पदविधानार्थ मिदं वाक्यं दृष्टव्यम् ॥ अथ तस्मिन्वैश्वदेवशस्त्र “एकया च दशभिश्च खभूते"--इत्येतां* वायुदेवताका मृचं विधत्ते-. "बह्मः प्रातर्वायव्याः शस्थन्त, एका हतीयसवने ; तम्मादूर्वाः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा यच्चावाञ्चः" इनि। "वायुरग्रेगा:"-इत्याद्याः ( अाख. श्रौ० ५.५.३.) वायव्या ऋचो 'बसाः' प्रातस्सपने शस्यन्त, हतौयसवने तु एकैव पूर्वो. दाहता ; 'तस्मात प्रातस्मवने वायुदेवताकानां भूयस्त्वात् पुरु षस्यापि प्रातःसवनस्थानीये मुख वर्तमानत्वात् 'ऊर्ध्वाः' चनु. ओणादयः 'प्राणाः' भुयांसः, 'यञ्च' ये केचित 'भवाञ्चः' नाभैरवा अथवा na * सा च महिताया ममाबातीत सूचकारेण पठिता । पाश्चयो० ५.१८. ५. द्र० ·॥हतीयपञ्चिका । ३।६॥ -- चौने दृतीयसवनस्थानौये देशे वर्तमानाः पायुगुनादयो ऽवाजः माणाः, अल्पीयांस इति शेषः । सस्मिन्नेव वैखदेवशस्त्र द्यावापृथिवौदेवताकं सूक्तं विधत्त- "द्यावापृथिवीयं शंसति, द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे,-इय मेवेह प्रतिष्ठा मावमुत्र ; तद्यद् द्यावापृथियोयं भंसति, प्रतिष्ठयोरेवेनं तत् प्रतिष्ठापयति" इति । 'इह मनुष्यजन्मनि इय मेव' भूमिः 'प्रतिष्ठा' आश्रयः ; 'अमुन जन्मान्तरे 'असावेव दुश्लोक: 'प्रतिष्ठा' आश्रयः। एवं द्यावापृथिव्यावेव प्रतिष्ठे यस्मात्, तम्मात् तटीय. सूक्त शंभनन 'एन' यजमानं प्रतिठारूपयोर्यावापृथिव्योरेवावस्था- प्रयति । ५ इति श्रीरामायणानार्यविरचिते माधवीये येदार्थप्रकाश ऐतरेयवादा पा तृतीयपत्रिकायां तृतीयाध्याये पञ्चमः खगडः ॥ ५ (२८.) ॥ अथ 8: खगड़: ।। आर्भवं शंमत्युभवो वै देवेषु तपसा सोमपीथ मन्यजयंस्तेभ्यः प्रातम्सबने बाचि कल्पयिषंतानग्नि- वसुभिः प्रातस्सवनादनुदत' तेच्या माध्यन्दिने सबने वाचि कल्पविधस्तानिन्द्रो माध्यन्दिनात्मवना- दनुदत' तेभ्यस्तृतीयसवने वाचि कल्पयिषस्तान विश्व देवा अनोनुद्यन्त नेह पास्यन्ति मेहेति स ·॥ ऐतरेयबामणम्॥ प्रजापतिरबयोत्सवितारं तव वा इमे ऽन्तेवासास त्व मेवैभिः सम्पिवखेति स तथेत्यब्रवीत्मविता तान्दै ख मुभयतः परि पिबति तान् प्रजापतिसभयतः पर्यपिबत् ते एते धाय्ये अनिरुते प्राजापत्ये शस्येते' अभित आर्भत्र सुरूपकृत्न मूतये ऽयं वेनश्चोदयत्पृश्नि- गर्भा इति' प्रजापतिरेवैनास्तदुभयतः परि पिबति तस्माटु श्रेष्ठी पात्र रोचयत्येवयं कामयते तं तेभ्यो वै देवा अपैवाबीभत्सन्त मनुष्यगन्धात् त एते धाय्ये अन्तरदधत येभ्यो मातैवा पित्र इति ॥ ६ (३०) ॥ "प्र द्यावा यजः पृथिवीए ऋताधा"-इत्येतत् द्यावापृथि- पीयं भक्तं ( सं० १.१५८. १. ) विधाय, "तक्षनथं सुव्रतम्" इत्ये- सत् ( मं० १.१११.१.) आर्भवं सूक्तं विधते -- "भाभवं शमति".. इति । ऋभुनामका देवा यस्मिन् सूक्ते सन्ति, नदिदम् 'प्रार्भवम्' ; तस्य मनस्थ प्रथमाया मचि हतौयपादे "तक्षन् पिढभ्या मृभव:'.- इति तद्देवताकत्वं प्रतीयते। अथ धाय्य विधातु माख्यायिका माह-- "ऋभवो वै देवेषु सपमा सोमपीथ मभ्यजयंस्तेभ्यः प्रातम्भवने वाचि कल्पयिषस्तान- ग्निर्वमुभिः प्रातस्मयनादनुदत, तेभ्यो माध्यन्दिने मवने वाचि कल्पयिषस्तानिन्द्रो रुद्रेर्माध्यन्दिनात्सवनादमुदत, तेभ्यस्तृतीय- सवन वाचि कल्पयिषस्ताविखे देवा अमोनुद्यन्त मह पास्यन्ति नेहेति ; म प्रजापतिरब्रवीत्मवितारं,- तव वा इमेऽन्तवासास्त्व ·बत्तीयधिका। मेवेभिः सम्बिवनेति; तथेत्यावीसविता,-- ताप वाहमयतः परि पिबेति ; तान् प्रजापतिरभयतः पर्यपिवत्" इति। देवेषु सर्वेषु मध्ये ऋभुवामकाः केचन देवत्वं प्राप्ताः मनुष्षविशेषाः प्रजा- पति मुहिश्य तपः बाबा तेन तपसा 'सोमपौथ मजयन्' सोम- पान मभिलण्य जितवन्तः, प्रजापतेः सकाशात् सम्बवन्त इत्यर्थः । स प्रजापतिरन्ये देवाय 'तेभ्यः' ऋभुभ्यः प्रातस्मवमे वाचि कख. विषन् सोमपानं कल्पयितु मैच्छन् । तदानीं मातरमवनाभिमानी 'पग्निः' देवः समृत्यैः 'वसुपि:' सह तस्मात् प्रातम्भवनात् ताल ऋभून् 'अनुदत' निराकरोत् । तथेन्द्रो रुद्रः सच माध्यन्दिमा- सवनाविराकरोत् । विश्वे देवास्तृतीयमवनात् 'मनोनुशन्स' अर्थ निराकुर्वन् । मिराकरणप्रकारः स च नेहेति'-वाक्येन पुनःपुन- रन्द्यो । 'इह' हतीयसवने ऋभवो न पास्यन्ति । विश्वेषां देवानां प्रत्येकं निराकरणवाक्येन सम्बधात् नहेति पुनरुक्तम् । स प्रजापतिनिरालतानुभून् दृष्ट्वा सवितार मब्रवीत्.-- हे सविता! लव 'मे' भव: 'अन्तेवासाः' समीपवासिनः शिष्याः, पतस्व भेभिः सह सम्यक् पिवस्व । तथेत्यङ्गीकृत्य सविता प्रजापति मिद मनवीत,- प्रजापते ! त्वं 'तान्दै' तानेव ऋभून् 'उभयतः पिब' तेषा मभूणा मुभयोः पाश्र्वयोः स्थिता त्वमपि सोमपानं कुरा एव मुन्नाः प्रजापतिस्तथैवाकरोत् ॥ अथ धाय्ये विधत्ते- "ते एते धाय्ये पनिरुत प्राजापले सयेते पभित पार्भवं ;--सुरूपकनु मूतये ऽयं वेनवोदयत् पृषि "मभुर्विभा वाज रत्ति सुधन्वन चाहिरसस्य वेग: पुना बभूवः । तेषा' प्रथमीत्तमाभ्यां बाहुबनिगमा भवन्ति, म मध्यमेन। तदनभीय बहुवचनेन चमसख च संशवेन पनि दशतीषु सूतानि भवन्धि। आदित्यरमयोऽप्य भव उपरी"-ति निर. ११.२.४ ॥

·॥ पितरेयहाधव गर्भाति ; प्रजापतिरेवेनासमयतः परि पिबति ; तस्मादु पावे रोचयस्वेव यं कामयने तम्" इति। "मुरूपजबुम्" इत्येका धायया (सं० १.४.१.), "अयं वेन"--इति (सं० १०,१२३.१.) हितीया; ते एते धाचे भाभवसूक्तम् 'अभितः यस्येत'-"सुरूप- कामुम्" इत्येषा सूक्लात् पूर्व शंसनीया, “अयं वेनः" इत्येषा सूक्षात् पचात् शंसनीया। कीदृश्यो धाये ? 'पनिरले निःशेष- मोसो देवो निकला, तादृशो ययोर्धाययोः नास्ति, ते अनिले; न खखमयोः ऋचोरोडशो देवरत सहसा निर्णेतुं शक्यते । प्रजापतेरघि जगत्सृष्टेः पूर्व मूर्तस्य निर्व मशाखामोऽम्यनिरुतः । पतो योग्यत्वात् ते उमें प्रजापतिदेवता। एतयोर्धाय्ययोः शंसने प्रजापतिरेव 'एनाम्' ऋभून उभयतः परि पिबति । यस्मात् प्रजा- पतिरग्निर्वखादिदेवताना मृभूषु रुच्यभावे सति पिटहारा बलात् धि सत्यादितवान्, 'सस्मादु' तस्मादेव कारणात् लोकेऽपि श्रेष्ठौं कषित धनपतिः 'वं खकौयं भृत्य मितरेग्नौकत मिति सर्वेभो रोचयितुं कामयते, '' भृत्य माचारहीनं पाने प्रति पाहयोग्यस्थाने बलात् सर्वेभ्यो रोचयत्येव । चथापर मगद्दयं विधत्ते--- "तेभ्यो वै देवा अपैवाबीभत्स मनुथगन्धान, स एते धाय्ये अन्तरदधत, येभ्यो मातैवा पिच पति" इति। पग्निवस्वादयो "देवाः', 'तेभ्यः' ऋभुभ्य: 'अपैव' खय मपगता एव सन्तः 'पबीभत्सन्त' एवं मनसि बौभमा कत- वन्तः । कलाकारणादिति तदुष्यते- 'मनुष्यगन्धात्' इति । एत मनुष्या भस्मत्यडियोग्बा न भवन्तौति शक्येत्यर्थः। ते एते' वन्धमाणे ई. धाय्ये 'पसरदधत' भूषा मन्यादीनां च.मध्ये 'चन्तन' व्यवधान मकुर्वत। केसे घाय्ये इत्युचेते - "येभ्यो

·बतीवशिवा ॥
माता मामती-इका (सं० १०.६३०३.), "वाशित विध
देवाय" इत्यपरा (म० ४.५०.६.), "प्रयं बेना"-बेतवारपूर्व
मतदुभयं शंभेदित्यर्थः ।।।
इति सौममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयबाणस्य तौयपशिकायां वतीयाध्याये
षष्ठः खण्डः । ६ (३०)।
॥अथ सप्तमः स
यथा
वै
वैश्वदेवं शंसति यथा वै प्रजा एवं वैश्वदेव
सद्यथान्तरं जनता एवं सूतानि' यथारखान्येवं
धाय्यास्तदुभयतो धाय्यां पर्यावयते तस्मात्तान्बर.
ण्यानि सन्त्यनरण्यानि मृगैच वयोभिशेति मात्र
पुरुष एवं वैश्वदेवं तस्य यथावान्तर मना-
न्येवं सूक्तानि यथा पर्वाश्येवं चाय्यास्तदुभवतो
धाय्यांपर्यायते तस्मात्पुरुषस्य पर्वाणि शिथिराणि
सन्ति हळहानि ब्रह्माणा हि तानि धृतानि मूलं
वा एतद्यतस्य यज्ञाय्याच याज्याच तद्यदन्या पन्या
धाय्याश्च याज्याच कुर्युमन्मूल मेव तद्यनं कुर्यु-
स्तस्माताः समान्य एव शुः पाचवन्य वा एत.

·पिपरियानम् दुक्थं यहव देव' सर्वेषां वा एतत्पश्चजनाना मुक्य देवमनुष्याणां गन्धर्वाप्सरसां सर्पाणां च पितृणां चैतेषां वा एतत्पश्चजनाना मुक्थं सर्व एनं पञ्चजना विदुरैनं पञ्चिन्यै जनतायै हविनो गच्छन्ति य एवं वेद सर्वदेवत्यो वा एष होता यो वैश्वदेव शंसति' सर्वा दिशो ध्यायेच्छंसिष्यन्त्याखेव तद्दिक्षु रसं दधाति यस्या मस्य दिशि देष्यः स्थान तां ध्यायेदन- हायैवास्य तदीयं आदतेऽदितिौरदितिरन्तरिक्ष मित्युत्तमया परिदधातीयं वा अदितिरियं द्यौरिय मन्तरिक्ष मदितिर्माता स पिता स पुत्र दूतीयं वै मातेयं पितेयं पुत्री विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना इत्यस्यां वै विश्वे देवा' अस्था पञ्चजना अदिति- आत मदितिर्जनित्व मितीयं वै जात मियं अनिव' हिः पच्छ; परिदधाति चतुष्यादा वै पशवः पशूना मवरुदौ सकृदचशः प्रतिष्ठाया एवं हिप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद् कि प्रतिष्ठं चतुष्यात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति सदैव पञ्च- जनीयया परिदध्यात् तदुपस्पृशन् भूमि परिदध्यात् तास्था मेव यज्ञ सम्भरति तस्या मेवैनं तदन्ततः प्रतिष्ठापयति विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं म दूति' ·॥ वतीयपषिका।३।७॥ वैश्वदेव मुक्थं शस्त्वा वैश्वदेव्या यजति यथाभाग तद्देवताः प्रौणाति ॥ ७ (३१) ॥ अथ विश्वेदेवादेवताकम् “श्रा नो भद्रा"-इत्येतसूक्त ( सं० १. ५८.१.) विधसे -"वैश्वदेवं शंसति" इति ॥ लौकिकदृष्टान्तेन प्रशंसन् पाहावं * विधत्ते- "यथा वे प्रमा एवं वैश्वदेवं ; तद्यथान्सरं जनता एवं सूक्तानि, यथारखान्येवं धाय्यास्तदुभयतो धाय्यां पर्यावयते ; तस्मात्तान्यरयानि सायन- रण्यानि मृगश्च वयोभिश्चेति ह स्माह" इति। लोके यथा प्रजा; एव मत्र 'वैषदेवं' शस्त्रम् ; प्रजाशब्देन तनिवासस्थान राज्य मुप- लक्ष्यते, राज्यमशं शस्त्र मित्यर्थः । 'तत् तत्र प्रजाशब्देन राज्ये विवधिले, 'अन्तरम्' अभ्यन्तरे 'जनता:' जनसमूहा यथा तिष्ठन्ति, एवं तम्मिन् शस्त्रे सूनानि तिठन्ति ; यथा भरण्यानि राज्ये काचित कचिद् भवन्ति, एव मसिन् शस्त्रे धाय्या: कचित् प्रक्षिप्यन्ते । तथा सत्वरण्य स्थानीयां धाय्या मुभयतः पर्याहयते। "शोसावोम्"- इत्येष मन्त्रः 'पर्याहावः। तस्या धाय्यायाः पापर्वयोः यस्मात् पाठः, तम्मात् लोकेऽपि बक्षसहीनि स्थानानि स्वभावतोपरयानि मनुष्यशून्यानि सन्त्यपि मृगेच पक्षिभिव सोर्णत्वाद् 'अनरण्यानि अशून्यानि एवेति कश्चिदभिज्ञ आह का। एव मेकेन दृष्टान्तेन पर्याहावं प्रशस्त पुनरम्बन्धन प्रशंसति- "यथा वै पुरुष एवं वैखदेवं ; तस्म यथावान्तरमशान्येवं सूतानि यथा पर्वाण्येवं धाय्यास्तदुभयतो धाय्यां पर्यावयते ; तस्मात्पुरुषस "मौसायी मिताश्चराय नशम शमदुपार सप्रथव मसनवमेष पाहावः - अनि पायश्री. ५. , ३ । 'भाशय पाहानाम-ति निर. ५.४.६ ।

·॥ ऐतरवासाचा " पर्वाहि विधिराणि सन्ति, निमारमा हितानि तानिए -इति । लोके यथा पुरुषो हस्तपादादिमान् मनुष्वदेशः, तहदिद वैखदेवशस्त्रम् । 'तस्य' शरीरस्थ 'भवान्तरम्' अभ्यन्तरप्रदेशम् 'प्रजानि' अवयवा यथा वर्तम्ते, एवं शम्बस्साभ्यन्तरे सूनानि निविष्टानि। यथा नेषा मवयवाना सन्धयः, एव मेता धाय्याः शस्त्रे तिष्ठन्ति । तथा सति धाय्या उभयपावपर्वाणि 'शिथिराणि' पूर्व शिथिलानि सम्वपि पचायवेन धारितानि दृढानि यते। "बा वा पाहाबः" इति श्रुतत्वादाहावरूपेण प्रणव धाय्यारूपाणि पर्वाणि तानि भवन्ति । पथ भाय्यानां शस्त्रयाज्यानां च प्रकती विकतो चान्यत्वं निराकात्यैकरूपत्वं विधत्ते- “मूलं वा "मूलं वा एतद्यनस्य यहाय्याश्च याज्याच; तथदन्या अन्या धाव्या याज्याथ कुर्यु रुग्मूल मेव तद्य कुर्युम्तमात्ताः समान्य एव म्युः” इति। धाय्यानां शस्त्रयाज्यानां तमूलवबामुलता। तत् प्रक्षतिगताः परित्यज्य विकृतावन्य- खोकारे यारूपो वृक्ष उम्मूलितः स्यात् ; तस्मात् प्रकृती याः सनि, ता एव विकृतावितुभयता 'समान्य एवं' एकविधा - कथा। बचदेवल मवयवशः प्रशस्त समुदायाकारण प्रति- "याञ्चजन्यं वा एतदुक्थं यईखदेवं ; सर्वेषां वा एतत्पञ्चजनाना मुक्थं,--- देवमनुष्याणां गन्धर्वाप्सरसां सर्पाणां न पितणां चैतेषा मा एतत्यजमाना मुक्य ; सर्व एनं पञ्चजना विदुः”-प्रति। यदेख- देवमामकम् 'उक्य' शख मस्ति, तदेतत् 'पावजन्य वै' पञ्च- विधाना जमानां सम्बन्धि एव । स एवार्थः सर्वेषा मित्यादिना * १ भा० ४३॥ १.५० द्रष्टव्यन।

·बालवाषिका।३।०॥ प्राणियत, ये पविया जनाः सन्ति, तेषां सर्वेषाम समय एतच्चतम् । पञ्चविधाख मेव मनुवादिनोचते,-पन्दौनाकि देवगए एको वर्गः, अधषियादिमनुष्यगणो. वित्तीयो वर्ष गन्धर्वाचा मसरखो वर्गस्तृतीयः, सर्पाणां वर्गचतुर्थः, पिता वर्ग: पञ्चमः । एतेषां पञ्चविधानां जनानां तुष्टिहेतुवात् तदोष मेतमाम् । 'एन' वैखदेवशस्वस्थ शंसितारं होतारं सर्वे पशनमा 'विदुः' जानन्ति, मेषस्य कौतिः प्रसरतीत्वर्थः । वेदन प्रशंसति- “ऐनं पशिन्यै जमताये हविनो गान्ति य एवं वेद" इति । 'जनाना' देवमनुष्याणां समूहो 'जनता', सा च पञ्चसयोपेतत्वात् 'पचिनो' तस्यै, तप्रीत्यर्थ 'सविनः होतुं कुशलाः पुरुषाः 'एनं' वेदितार मागच्छन्तिा अध शंसनपूर्वकाले दिगध्यानं विधत्ते- “धर्वदेवत्यो वा एम होता या वैखदेवं भमति, सर्वा दिगो थावेच्छसिषसाखेक तहित ग्मं दधाति" इति । 'या' होता वैखदेव' श सति, एप. 'सर्ववत्यो वै' सर्वा देवता अस्थति, तत्परितोषतरित्यर्थः । पत: मोऽयं शंमित मधुनः मर्वा दियो मनमा धायेत, दिन अमनन मस्विंय तहिन रमं दधाति ॥ बाचित् ध्यानं विधी “यस्था मख दिशिष: यात्रता भ्यावेदमुहायेवास्य तदीय माद ते” इति । 'अन्य' होता है: शर्यस्यां दिशि वसति, ता मेकां दिशे न ध्यायेत् । तथा सति 'पहायैव हेयस्य पृष्ठतो गत्वैव तदीयं वीर्य सर्व खौकरोति.. : सम्बस्य परिधानोया मृचं विधत्ते- "अदितिरिदिलि. am- - ** "गधा: पिसरी देवा पसरा रसासीय के चत्वारी वर्षा निबाद पक्षमः त्योप- मन्यवः" इति च निर० ३१.३ ।

·। एतापर रतरिक्ष मित्युत्तमया परिदधातीयं वा अदितिरियं पौरित मन्तरिक्षम्" इति । अखणितत्वाददौनवादा भूमिरेवादिति- रित्युचते । सेयं भूमिरेव दालोकरूपान्तरिक्षरूपा च ; प्रस्या भूमी कर्म छत्वा तत्तलोकप्राप्ति सम्पादयितुं शक्यत्वात् । हितोयपाद मनूध व्याचष्टे--- "अदितिर्माता स पिता स पुत्र इतौयं वे मातेयं पितेयं पुत्रः" इति। येय मदितिभूमिः, सैव माता, सोऽदितिरूप एव पिता, सोऽदितिरूप एव पुत्रः । 'यं वा'- इत्यादिनोलार्थप्रसिहिरुप्यते ; सत्या भूमौ मातापिटपुत्रादिभि- रंवस्थातुं शक्यत्वात् तेषा मदितिरूपत्वं प्रसिद्ध मित्यर्थः । तृतीय- पाद मन्द व्याच --- "विश्व देवा अदितिः पञ्चजना इत्यस्यां वे विष्य देवा अस्यां पञ्चजनाः- इति । विश्वेषां देवानां भूमौ मनुष्यैः पूज्यमानत्वात, पञ्चजनानां च देवमनुष्यादीनां भूमाववस्थानाद- दितम्तत्तद्रूपत्वम् । चतुर्थपाद मनुध व्याचष्टे-- "अदितिर्जात मदितिनिख मितोयं वै जात मियं जनित्वम्" इति ( सं० १. ८८.१०.)। 'जातम्' पूर्व मुत्पन्नम् प्राषिरूपम्, 'जनित्वम्' इतः पर मुत्पत्यमान प्राणिरूपम् ; तयोरुभयोर्भूमौ सम्भवाददिते. स्तनद्रूपत्वम्॥ परिधानौयाया प्रस्था ऋचः शंसने प्रकारविशेषं विधत्से "fr: पक्षः परिदधाति, चतुष्पादा 4 पशवः पशूना मवरुडा ; सादईचश: प्रतिष्ठाया एव; हिप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद् विप्रतिष्ठ चतुष्पात्सु पशषु प्रतिठापयति" इति। "विः प्रथमा वित्तमा मबार" इतिविध: सार्वत्रिकखादस्याः "पदिनिरदीमा'-रबादि निर. ४.४.१. पपि ११.३.२. द्रष्टव्यो। । भा. २११.४.(ते. सं. २. ५.७.१.)। .

·वितीयपचिका।।७॥ परिधानीयायास्विराहत्तिः प्राता, तब योराहत्योः शंसत, एकेकस्मिन् पादे ऽवसायावसाय शंसनं कुर्यात् । तब पादानां चतुष्टयेन पशसाम्यात्पशप्राप्तिर्भवति । किं च पुरुषोऽय 'हिप्रतिष्ठ:' पादहयोपेतः, पशवश्चतुष्पादाः ; तथा सत्युभयविध- शंसनेन दिपादं यजमान मेव चतुष्पासु पशुषु प्रतिष्ठापयति ॥ : परिधानकाले भूमिस्यशं विधत्त "मदेव पञ्चजनीयया परि- दध्यात्तदुपस्पृशन् भूमि परिदध्यात्तद्यस्था मेव यज्ञं सभरति तस्या मेवैनं तदन्तत प्रतिष्ठापयति" इति। 'सदैव' सर्वेष्वपि याप्रयो. गेषु पञ्चजनोयया' “विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना." इत्युत्तावादिय मृक् ‘पञ्चजनोया' तया 'परिधान' ममापनं यदा कुर्यात्, सदानी भूमि सुपस्पृशन् परिदध्यात् । तथा सति 'यस्था मेव' भूमौ 'य सम्भरति' अनुष्ठातु यज्ञमाधनानि सम्पादयति, 'तस्या मेव' भूमी 'एन' यज्ञम् अननीयस्पशननान्ततः प्रतिष्ठापयति । शस्त्रयाच्यां विधत्ते - "विखे देवा: शृणुतमं हवं म इति श्वदेव मुक्थं शम्वा वैश्वदेव्या यजति, यथाभागं सदेवताः योगाति" इति । वैश्वदेवशास्त्रशमनादूचं "विश्वे देवाः शृणुन"- इत्येतां वैश्वदेवौं : मं० ६. ५२.१३.) याज्यां पठेत । तस्यां " अन्तरिक्ष य उप द्यविता:" इत्यादिना भिववर्गाणां देवगणाना मभिधानात् तामां देवतानां स्वस्वभाग ममतिक्रम्य प्रीति करोति ॥ ७॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये पतरेयबामणस्य टतीयपधिकायां हतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७(३१)

·॥ ऐतरेयवाप्रपम्॥
॥अथ अष्टमःखमः।
आग्नेयो प्रथमा तयाज्या'सौमी सौम्ययाज्या
वैधावी घृतयाज्या त्व' मोम पितृभिः संविदान इति'
सौम्यस्य पिटमत्या यजति घन्ति वा एतत्सोम
यदभिषुण्वन्ति तस्यैता मनुस्तरणों कुर्वन्ति यमौम्यः
पितृभ्यो वा अनुस्तरणौ तस्मात्सौम्यस्य पितृमत्या
यजत्यवधिधुवा एतत्सोमं यदभ्यसुषव तदनं पुनः
सम्भावयन्ति पुनराप्याययन्त्युपसदां रूप णोपसदां किल
वै तद्रूपं यदेता टेवता अग्निः सोमो विष्णुरिति
प्रतिगृह्य सौम्यं होता पूर्व छन्दोगेभ्यो ऽवनत तं
हैके पूर्व छन्दोगेल्या हरन्निं तत्तथा न कुर्याद ।
वषट्कर्ता प्रथमः सर्वभक्षान् भक्षयतीति ह माह
तेनैव रूपेण' तस्माचपटकवि पूर्वी ऽबोतार्थन
छन्दोंगेथ्यो हरन्ति ॥८(३२)॥
..
.
अव तयागसौम्ययागयोर्याज्यों विधत्ते- "आग्नयो प्रथमा
घृतयाज्या, सौमो सौम्ययाज्या, वैषणती धृतयाज्या, वं सोम
पिटभिः संविदान इति सौम्यस्त्र पितृमत्था यति" इति ।
सौम्यञ्चोः उभयतो घृतमाध्यौ दो यागौ अमुष्ठेयौ : सवानिदेव
ताका विषादेवताका चेति हे याज्ये । “घृतहवनो घृतपृष्ठो
यदमासमनः" के. टीग
है तथानुरुर्याद' क, ।

·। बतौबपचिका ॥ अनिः"-त्याग्नेयौ प्रथमा याज्या (पाख० मी०५.१८.३), " विष्णो विक्रमस्त्र"-इति (पान औ० ५. १८.३.) वैणवी द्वितीया एतयाज्या; अस्ति सोमदेवताकश्चतः, तस्य "वे सोमः"-. इति (मं० ८.४८.१३.) सौमो याज्या; सत्र "पिटभिः संविदामः"- इतिश्रुतत्वादियं पिटमती तां याज्यां सौम्यचरौं पठेत् । तस 'चरोः पुरस्तादाग्नेय्या याज्यया घृतयागः, उपरिष्टाहणव्या याज्यया धृतयागः । तद्याज्याहय माखलायनेम पठितम् (श्री. ५.१८.३.॥ सौमों याज्यां प्रशंसति-"प्रन्ति वा एतसोमं यदभिषुवन्ति, तस्यैता मनस्तरणी कुन्नि, यसाम्यः पिढयो वा धनम्तरणों; तम्मा सौम्यस्य पिटमला यजति" इति। विजः सोम माभि- पुगवन्तौति यदम्ति, मोऽयं सोमस्य वध एव । तब यः सौम्यश्चक- सन, एना मौम्यचररूपां नस मृतस्य सोमस्य 'अमुस्तरणों । मृतस्य दोत्सितस्य दहनकाले काचिद् हो यो हत्या दं रावयवेषु गोरवयवामवस्थाप्य बहेत् । मेवं गौः मृतं दीक्षित मृतसाझिमितत्वादनुसार गौत्युच्यते ।। यस्मात्सा पिटम्बो यं ना, तम्मात् 'पिटमल' 'सौम्यस्य' बागस्य हवियजेत् ॥ याज्यया -- * "तं मयाज्यस्या मुगांभूभयत: पग्यिजन्ति"-इति पाय. पी. ५. १८.३ । बस्तर मौका मन बैंकको काम मी बाही बयानुसयालयाला पण या पाम विगविगै मुख महादी दरमम पनि गोमवयम्ब (१५..) "हमति गरम. ग.. .. २.३। नुरपी रेस् पयात् कर्ण माह सोलंकी मानल मागवणे । नाम्थिमन्हास। वपना मुम्ब मवाद्यापिभिरादीपयन्ति" -इति चाया - प्र. २५.७.३४-३७ । 'कांप्रदेशस्य पयागे 'पाहन महारा भारथिला नस्या. कुभित्रको मतभ्य नयोमियो-यादि चनाखा काया छातम्। पार० म०३... "तस्मात् पुरुपाय-मायानुगगी क्रियत", - 1 ·॥ पितरयापम् । - , घृतयागसहितं सौम्यं चर' समृध प्रशंसति- “अवधिषुर्वा एसकोमं यदभ्यसुषवुस्सादेनं पुन: सम्भावयन्ति" इति। 'अभ्य- भुषः' अभितः सोमं मुतवन्त इति यदस्ति, एतेन सोमम् 'अव- धिषुष' ऋत्विजो इतवन एव । तस्मात् 'एन' व्यथितं सोमं घृत- चरभ्यां व्यथापरिहाराय सम्भावयन्ति। सट्टा प्रशस्तदेवताहारा पुनर्विस्तरेण प्रशंसां दर्शयति- "पुनराप्याययन्त्युपसदां रूपेणोपसदां किल वै तद्रूपं यदेता देवताः,--- अग्नि: मोमो विशुरिति" इति । योऽयं हतः सोमः, ते मोम मुपमदा रूपेण सम्पादितन पुनराप्याययन्ति। अग्निः सोमी विष्णु रिति या एतास्तिस्रो देवताः, तदेतदुपसदा मेव खरूपम् ; तवाप्येतस्य देवतात्रयस्य विद्यमानत्वात् ॥ पथ होतुराज्यावेक्षणं विधत "प्रतिग्राह्य सौम्यं हता पूर्व छन्दोगभ्यो ऽवेक्षेत" इति। हुतशेषं 'सौम्यं' चरु म दत्तं होता प्रतिया चरुमध्ये मिक्ते बहुले धृते 'छन्दो उहाभ्यः स्वर्य पूर्वभावी सन स्वकीयां देरछाया मवेत पत्र पूर्वपक्ष मुत्थाय दूषयति "तं ईके पूर्व छन्दोरे । हरन्ति, तत्तथा न कुर्याद् ; वषट कर्ता प्रथम: सर्वभक्षान् भक्षा- तौति ह माह ; तेनैव रूपेण तस्मादषट्कर्तव पूर्वोऽवेक्षताथैनं छन्दोगभ्यो परन्ति".-इति । कैवलयाचिकात् होतुराज्यावेक्षणात पूर्व मेव 'ते' धृतयुक्तं सौम्यं चरु छन्दोगेभ्यः ममर्पयन्ति, 'सत्' समर्पणं तथा न कुर्यात् ; हविःशेषभक्षणेषु 'वषटकता' होता 'प्रथम.' पूर्वभावी सन् 'सर्वभक्षान्' विशेषान् भक्षयति ; 'इति' wr 'खात्' अतएव लोक 'पुरुषाय-पुरुषाय' सर्व मताच "अनुसरणी क्रियते' वैतरली. मालारिका गी: दीयते"-उदिनन मा. भा०।

·हितीयपरिका।३।। एव मभित्री महर्षिराहा। 'तस्मात्' कारणात् 'तैमेव रूपेष' भवणेनेव पवेक्षणेऽपि,-होतैव प्रथमो भूत्वावेत, पनन्तर मेव 'एन' सौम्य चर'छन्दोगेभ्यः समर्पयेयुः ॥ ८॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्रामणस्य सोयपशिकायां हतीयाध्याये पष्टमः खण्डः ॥ ८ (३२)॥ ॥ अथ नवमः खण्डः ॥ प्रजापति स्वां दुहितर मभ्यव्यायहिव मित्यन्य पाहुरुषस मिस्थन्ये ता मृश्यो भूत्वा रोहितं भूता मध्येत् तं देवा अपश्यन्नकृतं वै प्रजापतिः करोतौति ते त मैच्छन् य एन मारिष्यत्येत मन्योऽन्यस्मिन्नाविन्दं- स्तेषां या एव घोरतमास्तन्व आसंस्ता एकधा सम- भरंस्ताः सम्भृता एष देवो ऽभवत्तदस्यैतद् भूतबन्नाम भवति वै स योऽस्यै तदेवं नाम वेद तं देवा अनुवन्नयं वै प्रजापतिरकृत मकरिमं विध्येति स तथेत्यब्रवीत्म बै वो वरं वृणा इति वृणीवति स एत मेव वरम- चौत पशूना माधिपत्यं तदस्यैतत्पशमन्नाम पशुमान् भवति योऽस्यैतदेवं माम बेद त मभ्यायवाविध्यास

·॥ ऐतरेयवाचवा..
--
विद्ध हुई उग्रपत' त मेतं मृग इत्याचक्षते य उ
एव मृगव्याधः स उ एव से या रोहित्मा रोहिणी'
यो एवेषुस्तिकागडा सो एवंषुस्विकाण्डा तहा रद
प्रजापत रेतः सिक्त मधावत्तत्मरोऽभवत्ते देवा अब्रु-
वन् मेदं प्रजापते रेतो दुषदिति यब्रुवन् मेदं प्रजा-
पते रेतो टुषदिति तन्माटुष मभवतन्मादुषस्य
मादुषत्व मादुर्घ ह वै नामैतद्यन्मानुषं तन्मादुषं
सन्मानुष मित्याचक्षते परोक्षेगा परोनप्रिया दूब
हि देवाः॥८ (३३)॥
प्रथाग्निमारुतं शस्त्र वनाव्यम्, तदर्थ मादौ उपाख्यान माह--
"प्रजापति वा दहितर मभ्यध्यायदु, दिव मित्यन्य पाहुरुषस
मित्यन्ये ; ता मृश्यो भन्दा रोहितं भूता मभ्येत् ; तं देवा
अपश्यवक्षतं वै प्रजापति: करोतौति ; ते त मैच्छन्, य एन
मारिष्यत्येत मन्योऽन्यस्मियाविन्द स्तषां या एव घोरतमास्तन्य
भामंस्ता एकधा समभरंस्ताः सम्मृता एष देवोऽभवत्तदवै तद
भूतववाम" इति । पुरा कदाचित् प्रजापतिः स्वकीयां दुहितर
मभि लक्ष्य भार्यात्वेन ध्यान मकरोत् । तस्यां दुहितरि महर्षीणां
मतभेद प्रामौत,--- 'अन्ये' केचन महर्षयः 'दिवे' दुलोकदेवतां
ध्यातवानित्याहुः ; अपरे तु महर्षयः 'उषस' उषःकालदेवता
ध्यानवानित्याहुः। 'कम्यः' मृगविशेषः । तथा चाभिधानकार
पाह- "गोकर्णपषतशखरोहितायमरी मृगा:"-ति (पमा
२.१.१०.)। स प्रजापतिः तवाविस सो भूत, सा प दुरिता

·। बतौवपक्षिका 'रोहित भूता' बोहित प्रामा , ऋतुमती जातत्यर्थः। ताही तो दुषितरम् 'मौत' अभिगतवान्, मिधुममें प्राप्तवानिमः। दुहिटगामिन प्रजापति देवाः परस्पर मिद मब्रुवन्,- अयं प्रजा- पतिः 'पचतं वे' प्रकर्तव्य मेव निषिद्याचरणं करोतीति विचार्य, यः पुरुषः 'एन' प्रजापतिम् 'मारिष्यति' भाति प्रापयितु चमः; तादृशं पुरुषम् ऐच्छन्' अन्वेषण छतवन्तः ; कला चान्योऽन्यस्मिन् तेषां मध्ये '' प्रजापतिघातक 'न विन्दम्' नालभन्त,- वं हन्तुं शक्रोषि, वं हन्तु मिति परस्परं पृष्ठा एककस्य शक्तिराहित्य निधितवन्तः। सर्वेषु देवेषु या एव काश्चित् 'घोरतमाः तम्बः' प्रत्युपाणि शरीराणि आसन्, ताः सर्वाः 'एकधा समभरन्' मेलयित्वैक मेव शरीरं कृतवन्तः । 'सा:' घोरतमाः सम्वः 'सम्भृताः' एकत्वेन सम्मादिताः सत्यः 'एष देवो भवत्' एष इति हसन प्रदर्य रुद्रोऽभिधीयते । 'सत्' तस्मादेव कारणात् 'अस्य' रुद्रस्य 'एतत्' लोकप्रमिदम् 'भूतवत्' भूताब्दीपेतं नाम सम्भवम् । भूतपतिरिति भूतवन्नाम । तम तस्य भवत्वर्थानुगमादुराताम् । एतनामवेदनं प्रशंसति- "भवति वै योऽस्यैतदेवं माम वेद"- इति। वेदिता भवति वै' भूतिमानेव सम्मयते ॥ अय तेन रुद्रेण सह देयामां मंवादं दर्शयति- "तं देवा अब्रुवना िवै प्रजापतिरकत मकरिमं विध्येति । स तथेत्यावीत, सवै वो वरं हवा इति; मोति; स एत मेव वर महलोत, पशूना माधिपत्य; सदस्यैतत्पशमबाम"-इति। 'तं' बद्र देवा एक मनुवन्,- रुद्र! पयं प्रजापतिः 'पळतम् पकः' निषिहा- चर खतवान्, तस्मादिमं 'विध' वाणन प्रहरति । 'स:' बद्रः सदकोनत्य उखोचलेल पशूना माधिपत्य बत्वान् । तस्मा- - ·१६ ऐतरेयनाथम् x कारणात् 'अस्य' रुद्रस्य 'एतत्' सोकप्रसिच, पशपतिरित्येताह पशब्दोपेत माम सम्पन्नम्। तदेदनं प्रशंसति- "पणमान् भवति योऽस्यैतदेवं नाम वेद"-इति ॥ अथ रुद्रप्रजापत्योवृत्तान्त' दर्शयति- "त मन्यायत्याविध्यत् ; म विच ऊई उदप्रपत; त मेतं मृग इत्याचक्षते ; य उ एव मृगव्याधः, स उ एव स; या रोहिला रोहिणी ; यो एवेषुस्त्रि- काण्डा, मो एवेषुस्त्रिकाण्डा"-इति । स रुद्रः 'चभ्यायत्य' वाण- युक्तं धनुरभित पालथ 'त' प्रजापतिम् 'भविध्यत्' । ऋश्यमृगरूपः स प्रजापतिः विद्धः सन् जमुखः 'उदप्रपत' प्रकर्षेण उत्पसन मकरोत् । 'त मेतम्' उत्पतित मृश्यमृगरूपं प्रजापति माकाशे दृष्ट्वा मर्व एव एतं जनाः 'मृग इत्याचक्षते' रोहिण्यायोः-.. नक्षत्रयोमध्येऽवस्थितं मृगशीर्ष-नक्षत्रं कथयन्ति, नक्षवरूपेण निष्यन्न इत्यर्थः । ‘य उ एव' यस्तु रुद्रः 'मृगष्याधः' मृगधाती, 'मः' रुद्रः आकाशे दृश्यमान: ‘स उ एवं' लोक प्रसिद्धो मृग. व्याध पासोत् । 'या' दुहिता 'रोहित्' रमावर्णा मृगौ, 'सा' इय माकाशे गहिणी' नक्षत्र मभूत्। 'या एवं' या तु रुद्रेण प्रेरिता 'इषुः त्रिकाण्डा' अनोक शल्यस्तेजन मित्यवयवत्यो. पता, 'मा उ एव' सैव लोकप्रसिद्धा काण्डवयोपेता 'इषु.' वाणो ऽभवत् ॥ अथ मनुष्योत्पत्तिं दर्शयति- "तहाद प्रजापते रेत: सिक्क मधावत्त सरोऽभवत्, ते देवा अब्रुवन्,- मेदं प्रजापते रेतो दुष- दिति ; यदब्रुवन मेदं प्रजापते रेतो दुषदिति, तमादुष मभ. वतन्मादुषस्य माटुषत्वं ; मादुषं हनामैतबमानुषं ; तन्मादुपं समानुप मित्याचक्षते परीक्षेण ; परोक्षमिया व हि देवाः"- ·बतौवपत्रिका ||१०॥ दलि। मृगरूपेर प्रजापतिना यदु रेतो मृग्या सितं, तदेतदति- बहुत्यासूमौ पतितं सत् प्रताहरूपेशाधावत् । सब कचिनिनीचे अवस्खाय प्रौढ़ सरोऽभूत् । ते देवा एव मब्रुवन,- प्रजापरिदं । रतो ‘मा दुषत्' दुष्ट मस्पृश्यं मा भूदिति । यथादुपदित्यहवन सम्माहोषरहितस्य रतसो 'मादुष मिति' नाम सम्पवम् । जनाख दकारस्थाने नकारं प्रक्षिप्य 'मानुष मिति' ब्राह्मणक्षत्रियादि- शरीरम् पाचक्षते । तयस्तो देवाचारेण दोषरहितत्वामान मेव । तथा सति माटुपमामयोग्य मपि तहरीरं परोक्षेप नाबा व्यवहर्तव्य मित्यभिप्रेत्य वर्णव्यत्ययेन मानुष मित्याचक्षते । यस्मालोके देववत्पूज्या उत्तमाः पुरुषाः 'परोक्षप्रिया इव हि प्रत्यो मापिटनिर्मित देवद मादिनामि न प्रीतिं कुर्वन्ति, किन्तु 'उपाध्यायः', 'प्राचार्य:', 'स्वामी'--- इत्यादिके मातापित्रादीना मलतत्वेन परोक्षे नाम्नि प्रीति कुर्वन्ति, तस्मात्परोचवाय नकार. प्रक्षेपो युज्यते ॥ ६ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयनामणस्य तृतीयपत्रिकायां तृतीयाध्याये नवमः खण्डः ॥८ (२३)। ॥ अथ दशम: ग्वगाइ:। तदग्निना पर्यादधुस्तन्महतो धन्वं सदम्मिन पाच्यावयत्तदग्निना वैश्वानरेण पर्यादधुस्तग्महतो ·॥ ऐतरयमावषम् । धन्वंस्तदग्निवैश्वानरः . प्राच्यावयत्तस्य यदेतसः प्रथम मुददीप्यत तदसावादियो ऽभवद्यद् द्वितीय मासीत्तद् भृगुरभवत्त वरुणो न्यगृहणीत तस्मात् स भृगुर्वारुणिरंथ यत्तीय मदीदेदिव त आदित्या अभ- वन्ये ऽङ्गारा आसंस्ते ऽङ्गिरसो ऽभवन् यदङ्गाराः पुनरवशान्ता उददीप्यन्त तद् वृहस्पतिरभवद्यानि परिक्षाणान्यासंस्ते कृष्णाः पशवो ऽभवन् या लोहिनी मृत्तिका ते रोहिता अथ यहम्मासीत्तत्मरुष्यं व्यसर्पद गौरो गषय ऋश्य उष्ट्रो गईभ इति ये चैते ऽरुणाः पशवस्त च तान्वा एष देवो ऽस्यवदत मम वा इदं मम वै वास्तुह मिति त मेतयर्चा निरवादयन्त यैषा रौद्री शस्यत आ ते पितर्मरुतां सुम्न मेतु मा नः सूर्यस्य सन्दृशो युयोथाः त्वं नो वौरो अर्वति क्षमेथा इति ब्रूयान्नाभि न इत्यनभिमारुको हैष देवः प्रजा भवति'प्र जायेमहि रुद्रिय प्रजाभिरिति ब्रूयान्न रुद्रे- त्येतस्यैव नाम्नः परिहृत्यैतद खलु शं नः करतीत्येव शंसेच्छ मिति प्रतिपद्यते सर्वस्मा एव शान्त्य नृभ्यो नारिग्यो गव इति पुमांसो वै नरः सियो नार्यः सर्वस्मा एव शान्त्यै मो इनिता रौद्री शान्ता सर्वायुः सर्वायुत्वाय सर्व मायुरेति य एवं वेद ·॥ हतौयपचिका।३।१॥ सो गायत्री ब्रह्म वै गायत्री' ब्रह्मणैवैनं तं नम- स्थति॥१० (३४)॥w. अथादित्यादिदेवतोत्यत्तिं दर्शयति- "तदग्निना पर्याद- धुस्तमरुतो धन्वंस्तदग्निन प्रात्यावयत्तदग्निना वैवानरेण पO- दधुस्तन्मरुतो धूवस्तदग्निवानरः प्राच्यावयत् ; तस्य यदेतसः प्रथम मुददीप्यत, तदसावादित्यो ऽभवद ; यद् द्वितीय मासौत, तगुरभवत ; तं वरुणो न्यग्रहोत ; तस्मात् स भृगुरुधिरथ यत्तृतौय मदौदेटिव, त आदित्या अभवन् ; ये ऽङ्गारा प्रामस्ते गि- रसोऽभवन् ; यटगाराः पुनरवशान्ता उददीप्यन्त, सद् वृहस्पति रभवत्" इति । प्रजापत: सम्बन्धि यत् रेतो देवैर्दोषरहितं कृतम्, 'तत्' रेतो देवा अग्निना 'प्रयादधुः परितो वेष्टितवन्तः, सरोझपे- पावस्थितस्य रेसमो दाहेन द्रवीभावं निवारयितुं परितोऽम्मिं प्रज्वा- लितवन्त इत्यर्थः । यदाग्निः प्रज्जलितः, तदा 'मरुतः' वायवः तद' रेतः अन्वन्' शोषणाय वायसंयुक मकुर्वत । सोऽग्निः 'तत्' रेतो 'न प्राच्यावयत्' द्रवीभावात् प्रत्युतं नाकरीत्, दूववाहस्थात् पिण्डाकारं कर्तु नाशक्नोदित्यर्थ । 'ग्वानरः' नाम कचिदग्नि- विधीषः प्राणिना मुदर प्रविश्यानपानादिकं पाचयनि । च भगवतोनाम "अहं वैखान! भूत्वा प्राणिनां देश माश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतविधम्" इति ( भग० गी० १५. १४.)। तेन वैखानग्नामकैनाग्निविशेषेण 'तद' रेतः पूर्ववन् 'पादधुः' देवरानी परिक्षिप्त मति मक्तस्ततः पूर्ववटधन्वन् । सोऽयं वैश्वानरो ऽग्निः 'तत्' रतो द्रवीभावाप्रयुत मकरोत् । पिण्डीभूतस्य रेतसो यत्प्रथम पिण्ड रूपं 'उददौप्यत' उहीत मभून, तथा ·॥ ऐतरेयनासम् 'सत्' रूपम् 'पसौं' दिवि दृश्यमान भादित्योऽभवत्। द्वितीयं यत्पिण्डरूप मासौत, तत् ऋषि गुरभवत् । 'त' भृगु वरुणे 'न्यग्टहीत' निग्या स्वपुवत्वेन खौलतवान् । तस्मात्स भृगुरुणि रित्युच्यते। वरुणस्यापत्यं 'वारुणिः' । एतदेवाभिप्रेत्य तैत्तिरीया प्रामनन्ति- "भृगुवं वारुणिः, वरुणं पितर मुपससार"- इति (पा० ८.१.- उप० २.१.)। 'अथ' अनन्तरं टतोयपिण्डरूपम् 'भदौदेदिव' अतिशयेन दीप्त मैवासोत, ते 'पादिव्याः' अदित: पुत्रा देवविशेषाः अभवन् । पूर्व मादित्यशम्देन मण्डलवर्ती सूर्य उलः, प्रव अदितः पुत्रा एतरे देवा उयन्ते। 'ये रेतःपिण्डा दग्धाः सन्तो नारा अभवन्, 'ते' सर्वे पङ्गिरोनामका ऋषयो ऽभवन् । पुनरपि तत्र 'यदङ्गाराः' ये केचिदङ्गारा: 'अवशान्ताः' शान्तिरहिताः सन्स: 'उददीप्यन्त' उत्कर्षण दीप्ताः, 'तत्' सर्व हस्पतिरभूत् ॥ अथ पशमृष्टिं दर्शयति--- "यानि परिक्षाचान्यासंस्ते कृष्णाः पशवो ऽभवन् ; या लोहिनी मृत्तिका, ते रोहिताः ; अथ वनस्मा- सीत्, साधरुष्यं व्यसर्पद, --- गौरी गवय ऋश्य उष्ट्री गईभ इति ; ये चैते-रुणाः पशवस्ते च" इति। अङ्गारेषु शान्तेषु 'यानि' अष्ण- वर्णान्यासन काष्ठानि, ते कृष्णवर्णाः पशवो भवन् । पग्निदाहेन भूमौ या 'लोहिनी' रक्तवर्णा मृत्तिका तिष्ठति, 'ते' 'रोहिताः' रक्तवर्णाः पशवोऽभवन्। प्रथाग्निस्थाने यशस्मासोत्, तत् 'परुष्यं' पुरुषशरीरजातं मूत्वा 'व्यमपत्' विविध मरण्यादावगच्छत् । किम्पुरुष मिति तदेवोचते । 'गौरी गवय कश्यः' - इत्यते ऽरण्य- मृगाः, उड़गईभी प्रसिद्धौ। एवमादिकं पुरुषशरीरम् । ये चैते परषाः पथवः, ते च व्यसर्पन्त । .

·वतीयपधिका।।१०॥ -- एव मुपास्यानेनानिमारुतशस्त्रस्योपोहात मभिधाय तस्मिन् मस्ते शंसनीया मेका मृचं विधत्ते- "तान्या एष देवो भ्यवदत, मम वा इदं, मम वै वास्तुह मिति ; त मेतयर्चा निरवादयन्त; यैषा रौद्री शस्यते" -इति। 'तान्दै' तानेव पशून् सर्वानमि सख 'एषः' रुद्रो देव: 'इदं सर्व ममैवेत्यब्रवीत्। तत्रोपपत्ति चीतवान् 'वास्तुहं' वास्तौ यजभूमौ होनं यद् द्रव्य मस्ति, तत्सर्व ममेति । अत्यन्तरेऽपि प्रमिहम् । तथाच तैत्तिरीया रुद्रवाक्यं समामनन्ति-- "यद्यज्ञवास्ती होयते, मम वै तत्” इति ( सं० ३.१.६.५.)। 'त' रुद्र मर्वान् पशूनभिगच्छन्तम् 'एतया' वक्ष्यमाणयर्चा 'निर- पादयत' निरपेक्ष मकुर्वन्त । तथा तुष्टो रुद्रः पश्वपेक्षा परि- त्यजति । का सा ऋगिति, मोच्यते---- यैषा 'रौद्रो रुद्रदेवताका शस्यते, सावगन्तव्या ॥ तस्या ऋचः पादवयं पठति -- "पा ते पितर्मरतां सुन मेतु, मा न: सूर्यस्य सन्दृशो युयोथाः, त्वं नो वोरो पर्वति क्षमेथा:"-इति ( मं० २.३३.१.)। ममतां देवामा पिसः ! मद्र! 'ते' तव 'सुन सुखम् 'एतु' पागच्छतु। 'नः' अमान् 'सूर्यस्य सन्दृशः' सूर्यावलोकनात् ‘मा युयोथा:' मा वियोजय, दृष्टियुक्तान् कुर्वित्यर्थः । तीयपादस्य "वं नो वीरः" इति भव- त्यपाठः, “अभि नो वीरः" इति भावान्तरपाठः *। तयोर्मध्ये खपाठं विधाय भाखान्तरपाठं निषेधति- “इति ब्रूयामामि न इत्यनभिमारको हैष देवः प्रजा भवति"-इति । 'इति पनेन • "पा से पितभवतां मुन मन मा न: मम मदृशी युयोधाः। श्रमिनीवरी पति चमेस जायेमहि कद्र प्रजाभि । "-मत्स्य व पाठी दृग्वने मुद्रितशावासंतितायाम (1.11.)। चार.श्री १.८.।। बम वि. १...।

·। ऐतरेयनाच पम्॥ पूर्वोक्तेन प्रकारेण "वं नो चौरः” इति पाठ मेव शंसनकाले ब्रूयात. 'अभि नः' इति पाठ न ब्रूयात् । “वं नो वीरः” इति पाठे सति 'एष देवः प्रजा अनभिमारको भवति' । 'अभिमारकः' "अभि नः" इति पाठान्तरे ऽभिशब्दस्य विद्यमानत्वात् पुत्रादिकाः प्रजा: 'अभि' लक्ष्य नाशयिष्यामोति रुद्रो 'मारुकः'; "वं नः" इति पाठे तु न तथेत्यर्थः ॥ चतुर्थपादेऽपि स्वाभिमतपाठविधिपूर्वक पाठान्तरं विधत्ते- "प्र जायेमहि द्रिय प्रजाभिरिति बयान रुद्रेत्येतस्यैव नाम्नः परिहत्ये" इति। हे रुट्रिय ! रुद्रसम्बन्धि- भृत्य ! त्वदनुभ या वयं 'प्रजाभिः प्र जायेमहि पुत्रपौत्रादिरूपेणो. त्पीमहि। अस्मिन् पादे रुद्रियेत्येत मेव पाठं ब्रूयात, न तु रुद्रेति पाठम् । एतस्यैव' रुद्रस्य नाम उग्रत्व परिहाराय रुद्रि- येतिपाठादरः ॥ "पाते पितः" इत्यस्या ऋचः स्थान काञ्चिदन्या मृ विधत्ते -"तदु खलु शं नः करतीत्येव शंसेछ मिति प्रतिपद्यने, सर्वस्मा एव शान्त्यै ; नृभ्यो नाग्भ्यिो गव इति, पुमामो वै नरः स्त्रियो नार्यः, सर्वस्मा एव शान्त्यै" इति। 'तदु खलु तवैव पूर्वा मृचं परित्यज्य तस्या एव स्थाने “शं नः करत्यवतः"-इत्येता मृच शसेत् ( सं० १. ४३. ६.)। तथा सति को लाभ इति, तदुच्यते- तस्या ऋच आदी यत् 'शम्', 'इति' अनेन पदेन 'प्रतिपद्यते' प्रारम्भः क्रियते सम्य पदस्य शान्तिवाचकत्वात् 'सर्व' सर्वस्यापि स्वकीयस्य वस्तुनः शान्तिर्भवति। सर्वमा इत्यस्य व्याख्यानं नृभ्य इत्यादि । तस्यापि व्याख्यानं पुमांस इत्यादि। मर्वस्मा एव शान्त्या इत्युप. महार • 'मत'-ताव मुद्रिसभाखापाठः, पि.तरयकाविहिनन 'नमेथा-'-इत्यपि प्रयम्।

·॥ हतीयपशिका।३।११॥ ine भवति । प्रकारान्तरेण ता मृचं प्रशंसति- "सोऽनिरुवा रोद्री शान्ता, सर्वायुः सर्वायुत्वाय"-इति 'सो' साप्यृक् 'अनिरुता' कद्रवाचक- पदाभावादस्पष्ट देवताका। तत एव 'रोद्रो' रुदेवताका सत्यपि घोरार्थवाचकरुट्रपदाभावादियं 'शान्ता'। तां शंसन् होता सर्वायु- तच्च यजमानस्थ सर्वायत्वाय सम्पद्यते ॥ वेदनं प्रशंसति- “सर्व मायुरेति य एवं वेद" इति । पुन. रपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति-- "सो गायत्री ; ब्रह्मवै गायवी,- ब्रह्मणैवैनं त नमस्थति" इति। 'सो' सा च ऋक् गायत्री- छन्दस्का; गायत्री च 'ब्रह्म वै' ब्राह्मणजातिरेव ; उभयोः प्रजा- पतिमुखजत्वात्। अतो 'बनणैव' ब्राह्मणेनैव 'एन' रुद्रं नम- स्करोति ॥ १०॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य तीयपञ्चिकायां हतीयाध्याये दशमः खण्डः ॥ १० (३४ ) ॥ ॥ अथकादशः खण्डः ॥ वैश्वानरीयेगाग्निमारतं प्रतिपदा ते वैश्वानरो वा एतरोत: सितं प्राच्यावय तम्माइंश्वानगयेणाग्नि- मारुतं प्रतिपद्यते'ऽनवानं प्रथम क शस्तव्याग्नौन्वा एषोऽचौं यशान्तान् प्रसीदन्नति य आग्निमारतं ·॥ ऐतरवजाभवन् । . . शंसति प्राणेनेव तदग्नौंसरवधीयग्नुपपन्यादन्य विवक्तार मित्त मेव तत्सेतुं कृत्वा तरति तोल दाग्निमारतेन व्युच्च मेष्टव्यो विवक्ता मारुतं शंसति मरुतो ह वा एतद्रेतः सिक्तं धन्वन्तः प्राच्यावयंस्त- मान्मारुतं शंसति यज्ञायचा वो अग्नये देवो वो द्रविणोदा इति'मध्ये योनि चानुरूपञ्च शंसति तद्य. न्मध्ये योनि चानुरूपञ्च शंसति तस्मान्मध्ये योनि- चंता यद हे सूक्ते शम्त्वा शंसति प्रतिष्ठयोरेव तटु- परिष्टात् प्रजननं दधाति प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ११ (३५) ॥ अथ “वैवानराय पृथु पाजमें विपः" इत्यमेन (३.३.१-११.) सूक्तेनाग्निमारुतस्य शस्त्रस्य प्रारम्भ विधते- "वैखानरीयेणाग्नि- मारुतं प्रतिपद्यते,- वैश्वानरो वा एतद् रेतः सितं प्राचावयत् ; तम्मादेवानरोयेणाग्निमारुतं प्रतिपद्यते" इति। रेतसः प्राच्या. वनं काठिम्यापादनम् ॥ तस्मिन् वैश्वानरीयसूक्ते कञ्चिहिशेषं विधत्ते- "अनवानं प्रथम ऋक् शंस्तव्याम्मोन्वा एषो»थशान्तान् प्रसीदवेति ; य माग्निमारुतं शंसति, प्राणेनैव सदग्नींस्तरति" इति । 'अन- धान'-शब्देनोच्छासनिखासावयेते ; तो यथा न भवतस्तथा प्रथमा ऋक् शंस्तष्या। तया सति सर्वान् 'पम्नौन्दै' ज्वालारूपाननीनेव 'एषः' होता 'शान्ताम्' कृत्वा प्रसौदन्' प्रसादं कुर्वन् ‘एति' गच्छति। यः पुमान् पनिमारुतं शस्त्र संसति. तस प्रसाद-

·॥द्वतीयपश्चिका।३।११॥
हेतुत्वं कध मिति, तदुच्यते---- उच्छासनिखासनिरोधादनवानं
सन् प्राणवायुनैव तान नीन् 'तरति' उलङ्घयति, अग्निक्षत
मुपद्रवं शमयतीत्यर्थः ॥
शंसनकाले प्रामादिकस्य वर्गादिलोपरूपस्य अपराधस्य प्रती-
कारं दर्शयति--- “अधीयत्रुपहन्यादन्यं विवक्तार मिच्छस मेव
तत्सेतुं कृत्वा तरति"-इति । 'अधोयन् अधीयानः, शमनं कुर्वन्
होता यदि 'उपहन्यात' उपघातं वर्णनोपं कुर्यात्, तदानीम्
'अन्य' कञ्चित् पुरुषं 'विवक्तारं' विविच्य व समर्थम् ‘इच्छेत'
समीप विस्थापयेत् । दानी त मेव' पुरुप मपराधतरणोपायं
मेतु सवा तम्' अपराध मुन्नवयति ॥ अयं पक्षो ऽनुकल्पः;
मुख्य तु पक्षं दर्यात--- "तस्मादाग्निमाकत न व्युच्च मेष्टव्यो
विवा"..इति। यमाप्रसाद मावा विवक्तपरुपमम्पादनं न
पम्, 'तस्यात्' मानिमारत' शम्वं न व्युच्यम् ।' न पश्वाहि.
वा...., किना प्रथम मैव विविधा व ममों झीता गटव्यः'
प्रबिन मम्मादमागः ॥
अथ "प्रवनसः प्रनयम:" --गलन्म देवताकं सूत ( मं. १.
८.१.१ १.) विपरी-. 'मामतं शनि ; मतो छ वा एतद रेत:
मि धन्वनाः प्राच्या स्तना •भारुने गंमति" इति मकता
धुननन प्रजापतितःशीषण पर्व मोक्तम् । १५५ पृ. ) !!
अथ प्रगाश्रदयं विधत "यज्ञायता पो अग्नये, देवो वी
द्रविणोदा इति, मध्ये गोनिं चानुरूपं च गंमति; सदामध्ये योनि
--
'ध ययनम् । मचाय मामिलामा प* * गावानं ५ : शमा
इनमग। मान मनमन नन'-... यी ५.२०, ५-५ ।
'मम' क, ग, घ

·॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ धानुरूपञ्च मति, तम्माग्मध्ये योनिर्धता"-इति । “यज्ञायना वः" इत्येकः प्रगाथः ( उ० प्रा० १.१.१०.१,२.), "देवो व:"-इति द्वितीयः ( उ. आ. १.१.२०.१,२.)। यत्र प्रथमे प्रगाथै हचः मम्मदाते, मोऽयं स्तोत्रियः ; तस्मिन् वृचे सामगैः स्तूयमानत्वात् । अत एशमी द्वयोर्मध्ये प्रथमभाविवाद 'योनिः' इत्युच्यते । हितीय- प्रगाये मत्पन्नस्तृचोऽनुरूपः * ! यादृशः स्तोत्रियः, तादृशत्वम् अनुरूपत्वम् । तदेतदुभयं शस्त्रस्य मध्ये शंसनीयम् ; न तु शस्त्रा- भारतिव सोवियानरूपयोरादी शंसनीयम् । तथा सति यरमा- दव भूकमध्ये योनर नुरूपस्य च गंमनं, तस्माल्लोकेऽपि नारीण। प्रारीरमध्ये योनिधृता शममध्ये तयोः स्थानविशेषं दर्शयति--- "यदु मयशस्वा शमति, प्रतिठयो देव तदुपरिक्षा प्रजननं दधाति प्रजायै" इति । 'यद' यस्मादव कार णाद वैखानगेयं मारतं चेति सक्त' शरत्वार पश्चादती तालियानको शंसति, तस्मात् कारणाद हिलमायो- पेतयो.. 'प्रतिष्ठयोः' स्थितियोः पादयोरेव 'उपमित्रान्' देश 'प्रजननं' जोत्यादक मिन्द्रिय दधाति । तस 'प्रजा' पजोत्यादनाय मदाने । घेदन प्रशमति --- "प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद" इति ॥११॥ इति श्रीमत्मायगाचार्यविरचिते माधवीये दार्थप्रकाश ऐतरेय ब्राहागस्य टतीवाचकायां तौयाध्याये एकादशः खण्डः ॥ ११ (३५) ॥ "मता अति पगायो गीबिचानकपी"-इतिकरूप शास्वानुरीदिवे व यालान मिति पात्र यो ५. २०, ६ द्रष्टव्यम् ।

·॥ वतीयपचिका।३ । १२ ॥ ॥अथ द्वादशः खण्डः ॥ जातवेदसं शंसति प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टाः पराच्य एवायन यावर्तन्त ता पग्निना पर्यगच्छता अग्नि मुपावर्तन्त त मेवाद्याप्युपाताः सो ऽब्रवीज्जाता वै प्रजा अनेनाविद मिति यदववी. जाता 4 प्रजा अनेनाविद मिति तज्जातवेदस्य सभवतजातवेदसो जातवेदस्त्वं ता अग्निना परि- गता निरुवाः शोचत्यो दीध्यत्यो ऽतिष्ठस्ता अनिरभ्य- षिञ्चत्तमादपरिष्टाजातवेदस्यस्यापोहिष्ठीयं शंसति तस्मान्त कामयतेव शंस्तव्यं ता अभिरभिषिच्य निजा स्यैवामन्यत तासु वा अहिना बुध्न्येन परोक्षात्तेजी ऽदधादेष ह वा अहिर्बुधन्यो यदग्निर्हपत्यो ऽग्नि- नेवासु तहाहपत्येन परोक्षात्तेजो दधाति तस्मादा- हुर्जुदेवाजुह्वतो बसीयानिति ॥ १२ ( ३६ ) ॥ अथ “प्र सव्यमीम्"- इत्यनजातवेदोदेवताक सूक्त ( मं० १. १४३.१ ८.) विधत्ते-- "जातवेदस्यं शंसति"-इति । तदे- सत् प्रशंसति--- "प्रजापतिः प्रजा प्रमजत, ता: राष्टाः पराय एवायन्, न व्यावसन्त ; ता अग्निना पर्यगच्छत्, शा अग्नि सुपा- वर्तन्त ; त मेवाद्याप्युपाहत्ताः ; भोऽब्रवीजाता वै प्रजा भनेना- विद मिति यदववोजाता वै प्रज्ञा अनेनाविद मिति, तनात- .. * भाभ. श्री

·॥ ऐतरेय ब्राह्मणम् ॥
,
वेदस्य मभवत् तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वम्" इति। पुरा प्रजा-
पतिना सृष्टाः प्रजाः प्रजापति पृष्ठतः कृत्वा परामुखत्वनैवा-
गन्, न पुनरावत्ता: । तदानी प्रजापतिः 'ता:' प्रजाः अग्निना
"पर्वगच्छत्' परितोऽग्निप्राकारं कृतवान् । अतः 'ताः' प्रजाः
दूरङ्गान्त ममका अग्नि मुपित्य पुनगवर्तन्त । यस्मादेवं तस्मा-
दयार प्रीताः प्रजाः ‘त मेव' अग्निम् 'उपावृत्ताः' परितो
छन्यो:वि कामि दृशा ममोप क्लत्वा वितु मावसन्त । ततः
'म: तुटः प्रजापनिरेख मरवीर, - ‘जाता:' उत्पन्ना या प्रजास्ता:
मी: शाम् 'अगन' "ग्निना 'अविदं सुधवानम्सि, जानवान
समीति का।
बापालाका अविद मनातवान्, तस्मादग्नि-
सम्मानित आवेट असवत् ;---
जातवेदमोऽग्नेरपि जातान्
वेत्यय मिति अताला। सास सम्यन्त्रम् ।।
'आगो दिशा मयोभुवः" इत्यादिकं हतं ( म."..
१३. निधी--- "Tः प्राग्नना परिगता निरधा: गोवत्यो
होचल्यो निस्ता व्यपिवत्,तस्मादी रिटाजातवेदस्यस्साधी-
हिष्टीचं शमति" इति । अस्मिना 'परिगता परितो जहिला:,
'निरु: गन्न साकाः, 'शोचला;' गीत प्राणवला, दोध्यत्व
दीयमानाः, 'ता:' प्रजाः तत्रैवातिलन् । प्रजापतिः 'ना:' प्रजाः
मम्मपनि हाराय अशिरस्यापित् । यादवम् नमाजातवेद.
'स्यानय २३ : यो परिष्टादापोहियाटिक सर्च शंमेस् ।
मन कज़िनिरीप विश्वत "तग्मात्तन्मयतव स्तव्य'; ता
अभिषिय मिजा स्य वामन्यत" इति । यस्मादापोडीय
पगमनकारणम्, "तस्मात' तच्छभयतव' होना शंसनीयम,--
.
३
-

·॥ हतीयपत्रिका | ३ । १२ ॥ १६५ मन्यत । 3 यथा वहिं शमयति पुरुषः, शनैः शनैः क्रमेण जलं सिञ्चति, एक मनेनापि शनै: शमनं कर्तव्यम्। ततः स प्रजापति: 'ता:' प्रजा अभिरभिषिच्य 'निजा एवखकीया एव 'सा' ता: प्रजा इत्य- 'स्य' शब्दस्तच्छन्दपर्यायः एकवचनान्तोऽपि बहुवच- नान्तत्वेन परिणमयितव्यः ; तथा मति ताः प्रजाः इन्युस भवति । तस्मानः शंसनेन शश्वस्य स्वकीयावं मम्पद्यत इत्यर्थः । यथा 'ता अद्भिः' इत्यादर्थवाद रसरशषत्वेन योजनौयः ।। "उत नोऽहिर्बुधः" इत्यस्या ऋचः ( सं . ६.५०.१४. ) शंसनं तद्देवतास्तुतिहार पोन यति -- "तामु वा अहिना बुनान परो. क्षाते जो ऽदधादेष ह ना अहिर्बुधयो यदग्निपत्यो ऽग्निनैवामु तहाहपत्येन परोक्षात जो दधाति ; तम्मादाहुजुटे राजुचतो यसीयानिति" इति । 'तामु' अभिषकादूई स्वकोयत्वेन बोकतामु प्रजास, प्रजापतिः 'अहिना युभेन' अभिनुभाशब्द हयनामकाग्नि- विशेषेण । परमात्' परोक्षरूपेण तेजोऽटधात्' प्रजान! मन्ताप- भीकत्वारा ता यथा नाग्निविनयं पश्यन्ति, तथा ताम्वग्निविशेष- सम्बन्धि नि: स्थापितवान् । यो गाहपत्योऽग्निरस्ति, एष एव अहिशब्देन बुध्राशनं नाभिहित' ; अतस्तदीयायाः शंसने मति गाईपत्यनवाग्जिना प्रजासु परीसत्वन तेजः स्थापयति । यस्मा- प्रतिलिपी व या मप गमन्ना पाहत. दमादि मनि प्रत मापानम्' इमि आयो.... । ! "हिमाल, पवन्ता, ति, "बुधा. मन, मग्नि- यामात् ( वदानि वनक२. १, ३.६ हिवामी अनन्य साधा:- दराले मा भा. ( ८० मं० ५.३१,१७. ) गदय में यह गिरवाहिनी अगम्यते । परम् "उत भीमहिमा.- पान निमायाननामनिबंधमाधमरे एव मिममल , नीता दृश्यत ( १२,३.१.. ..

·*१६६ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ दाग्नेय तेजी पेक्षितं, तस्मात् 'अशुद्धतः' होमरहितात् पुरुषात् 'सहदेव' होमं कुर्ववेव * पुरुषो 'वसीयान्' अत्यन्तं श्रेष्ठ इत्येवं मना पाहुः॥ १२॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेय ब्राह्मणस्य रतीयपञ्चिकायर्या वतीयाधाये हादशः खण्डः ॥ १२ (३६)॥ ॥अथ त्रयोदशः खण्डः ॥ देवानां पत्नीः शंसत्यनूचीरग्नि गृहपति तमा- दनूची पत्नी गार्हपत्य मास्ते तदाहू राकां पूर्वी शंसेज्जाम्य वै पूर्वपेय मिति तत्तनादृत्वं देवाना मेव पत्नीः पूर्वाः शंसे देष ह वा एतत्पनीषु तो दधाति यदग्निर्हपत्यो ऽग्निनैवामु तद गार्हपत्येन पनौषु प्रत्यक्षा रेतो दधाति प्रजात्यै 'प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद तस्मात्ममानोदर्याः स्वसान्यो- दांये जायाया अनुजीविनी जीवति राकां शंसति' गका ह वा एतां पुरुषस्य सेवनौं सीव्यति' यैषा शिश्नोऽधिक पुमांसोऽस्य पुत्रा जायन्ते य एवं वेद पावी- * 'कण एव' ग। + "भिषेऽधि"-इति भाष्यसम्मतः पाठः ।

·॥ वतीयप्रक्षिका।३।१३॥ रवौं शंसति वाग्वै सरखती पावौरवी वाच्येव तहाचं दधाति तदाहुर्यामी पूर्वी शंसे३त् पिवळांव इति यामी मैव पूर्वी शं सैदिमं यम प्रस्तर मा हि सौदति राज्ञो वै पूर्व पेयं तस्माद्यामी मेव पूर्वी शंसेन्मातलो कव्यैर्यमो'अङ्गिरोभिरिति काव्याना मनूची शंसत्य- वरेणैव वै देवान् काव्या: परेगोव पितृ स्तम्मात्का- व्याना मनूची शंसयुदीरता मवर उत्परास इति पित्रधा: शंसत्युन्मध्यभाः पितरः सोम्यास इति ये वैवावमा येत्र परमा ये च मध्यमातान्त्सर्वाननन्त- गयं प्रोणात्या पितृत्मविदवार अवित्तीति द्वितीयां शमति वहिंघदो ये वधया मुतस्यत्येता वा एषां प्रियं धास' यद् वहिषद इति प्रिये यो वैनंत. शाना समई यति प्रियण धामा समृहाते य एवं बिदं पितृभ्यो नमो अन्त्वोति नमस्वारवती मन्ननः शंसति तम्मादन्तत: पितृभ्यो नमस्कियत सदाहव्यापाव पिचयाः गंस३त् अथाहाया३ इति व्याहाव मेव शंमदमंस्थितं वै पिढयजम्य साध्व. संस्थितं वा एष पियनं मंखापति या ऽच्याहावं शंसति तम्माद व्याहाव मेव शंस्तव्यम् ॥ १३ (३७) + पिपियां ३ ग।

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ . अथ “देवानां पनी रुशतोरवन्तु नः"-इत्यूग्हयं देवपत्री. देवताकं विधत्ते “देवानां पत्नीः शंसत्यनचौरग्निं गृहपति तम्मादनूची पनी गार्हपत्य मास्ते"-इति। 'देवानां पत्री:'- इत्यनेन देवतावाचके न शब्देन तत्प्रतिपादक मृगद्दयं * विवक्षितम् ( ५.४ :.9,८.)। ततश्च 'ग्टहपति मग्निम् अनूची:' शंसेत् । सहपतिरग्निरित्येतान्या शब्दाभ्यां सत्प्रतिपादिका "उत नोऽहि- बुध्नाः' इति ऋग विवक्षिता ( १६५ पृ.)। तदपेक्षया देव- पत्नीनामकग्य मन्त्रजातस्य पश्चाद्भावित्व मन्वक्त्वम् ; अतः पूर्वो- ताया ऋचः पश्चात् शं मे दित्यर्थः । यस्मादत्रैवं 'तस्माद' यन्न- गालायां पनी गाईप यम् ‘अनूचो आस्ते' पथादवतिष्ठत इत्यर्थः ।। अत्र कक्षित् पूर्वपक्ष मुत्थापयति -- "तदाह राकां पूर्वी जसज्जा वै पूर्वपय मिति" इति। सम्पूर्णचन्द्रमण्डलयुक्ता पोगमामो राका ; तदभिमानिदेवतायाः प्रतिपादिका ऋगपि 'सका'- इतायते । तां राकां 'पूदी' देवपत्नीभ्यः पूर्वभाविनी गं मेत् ।। सेरा रका, देशनां 'जामि' नाम भगिनी; तस्मात् त त्या एव 'पूर्व प्रथमत: मोमपान युक्त मिनि पूर्वपनः ॥ तं निगमत्य देवपत्नीनाम् एव पूर्ववं दर्शयति-- "तत्तन्नादृत्य, देवाना मैत्र पत्रोः पूर्वा: शंमदेव ह वा एतत्पनीष रेतो दधाति, यदग्निगाहपत्योऽग्निनैवासु तगाहपत्येन पनीषु प्रत्यक्षादेतो दधाति प्रजात्ये' इति । राकाया: पूर्वत्व मनादरणीयम्, देव. पनौना मेव पूर्वलं सुक्तम् ; गार्हपत्योऽग्निः पत्नीष्वेव रेत: सापयति, न तु भगिन्याम् । तस्मात् पढ़ीनां पूर्वशंसनेन प्रत्यक्ष नवी शोरबन्द न इति इति पाश्व० श्री. ५.२... ! 1 माया. "मनविध्यादिक मनुपर्द वक्षाति ( १६९ पृ.)।

·॥ तृतीयपश्चिका । ३ । १३ ॥
१५
मेव पनौषु गार्हपत्यमुखेन रेतः स्थापयति ; तच 'मजाव'
सम्पद्यते ॥
वेदनं प्रशंसति--- "प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद" इति ।
लौकिकोदाहरणेन पनौनां पूर्वभावित्वम् भगिन्याः पश्चा-
हावित्वं चोपपादयति --- "तन्मात् समानोदर्याः स्वसाम्योदर्याये
जायाया अनुजोविनो जोवति" इति । पुरुषागा मेकोदरजापि
भगिनी परमै दोयी, भिन्नादरजापि जाया स्वार्थ स्वौ क्रियते;
तथा सति परम्मै दशापि भगिनी यदा कदाचिद् भाग्रह
मागच सजाया मनत्य अन्नपानाभ्यां जीवन्तौ मती 'जीवति'
किन्नित्काल मनिन ।
"गका न इति ऋगहयं विधन - "गकां शंसति ;
राका हन! मां पुरुषस्य मननी मौव्यति,-यैषा शिग्राधि"
इति। देवतावाधिकाशदिन नदभिधायिनी ऋगभिधीयते
। सं. २.३२.४. ., तां भित् । एमयम्य 'शिवधि' शिवस्योपरि
स्थिता, गदाल : व्यामा यषा भवनो' एतवादाभिधेया
उपस्य गिरा अस्ति. 'मां' शिरां राकाख्या देवता 'मीव्यति'
दृढ़ करोति : अमात् नदोया मृत्तं मेत् ॥
वेदनं गभनि... 'एमांगी, स्य पुना जायन्त य एवं वेद" इति ।।
"पानीको कन्या' होना मृचं ( म० ६ ४८..) विधत्तं ..
"पावीरवौं शंमति ; वाग्वं मानतो पावोरवो, वाथेव तहाचं
दधाति"- दति। यं वामभिमानिनो 'मरस्वती' देवता, सेव
.
* "गुहा नप:
। अनायने 1 : iffer friSE F मिति :नि (५. २०.६.), प्युप
ज, भार्य 'राका समिति का विधम'-इति, तर विचाय सधीभिः ।

·.१७० ॥ एतस्यनाथम् ॥ तत्र निर्णय 'पावस्य' गोधनस्य हेतृत्वात् 'पावोरवी'; तत्पाठेन वाचि एवं' देवनायां मन्त्ररूपां वाचं' स्थापयति ॥ अत्र विचार मवतारयति-- "तदाधुर्यामों पूषा शंसे३त् पितांति" इति । "इभ यम प्रारम्" इत्येषा (सं० १०.१४.४.) यमदेवताकत्वाट् 'यामी' ; "उदीरता मवरः" -इत्येषा पिटदेवता- क वान् पिया। उभयोः पौवापर्य कारणस्यानिश्चयाविचार: नदर्गा नतिः । दशैयति--- "यामी मेव पूर्वी गभेद, -- दुर्म यम प्रस्तर मा हि सोदति ; राझो ते पूर्वयं समाधामी मेव पूर्वी मत्" -ति । यमो हि राज्ञा ; “यम: 'परगां राजा" इति युत्यस्तात् " : राजम प्रथमं पान युक्तम् ।। पूर्वो माया: Enाम विधत्ते "मातली कधैर्यमो अङ्गिगेरिति मायान् मनची सत्यवरेणैव । देवान् माया; पर पिन स्तरमा काथाना मनुची गंमति' इति । 'कव्यः' इतिधुतत्वादि कायानाम् ऋक् । मं० १०.१४.३.); गाव पोला मच मनु पयाद गछतौति अनुची'; तां तथैव सेत् । कामः' देवानां सीतामः का बदधमजातिभिषा:, पेिटभ्योऽयुत्तरजातोयाः ; एतदेव देवान् अवोरण, पितॄन परण'- इत्यर्थन ! अत एव पूर्व भुता याम्बरः, वस्यमाणाया: पित्रमाश्च मध्य मनं युक्तम ॥ प्रय तिम् पित देवताकाचो विधत्त "उटौरना मवर उत्पाम इति । मं० १०.१५.५, पिना. सत्युन्मध्यमाः पितरः माराम डान प्रांत पादक्ष ज्याच... “य बातमायेच परमा । मधमास्तान्त्सवानमन्तराय प्रोणाति"- इति । 'अवरे' पती AIENTRधपत्य महामाय'-ted i०५ १.६.२६ -- ·॥बतीयपधिका ।। १३ ॥ निमः पितरः 'उदीरताम्' उत्कर्षेण गचन्तु ; 'पराम' उत्कृष्टाः पितरः उदौरताम् ; तथा 'मध्यमाः' निक्लष्टोत्कृष्टमध्य वर्तिन: पितरः उदीरतात । ते विविधाः पितरः ‘सोम्यासः' सोमयाग्या: 'इति' एतस्थ पादयस्य पाठेन विविधानपि पितन 'ममन्तरायं' कस्याप्यन्तरायो यथा न भवति तथा तर्पयति। विहितासु तिष्ठतु प्रशमाया उदाहतत्वादमारभाविनी हितीया मृचं दर्शयति- "पाई पितृत्सुविचाए भविमोति (सं० १०,१५.३. ) दितीयां गंसति"-इति । तस्या ऋचस्तृतीया पाद मना व्याचष्टे ... "बर्हिषदो ये खधया सुतस्येत्येतच वा एका प्रियं धाम, यदु बहिषद इति प्रियेण वैमास्तचामा समईयति": इति । बहिर्षि दर्भ सौदम्ति उपविशन्तौति 'बर्हिषदः पितरः । अत्र “बहिषदः” इति यदुच्यते 'एतद वै' एतदेव बर्दिषदाम् एषा' पितृणां पियं स्थानम् ; तस्मादेनत्पदपाठेन 'एनान्' पितुन पिधे- व 'धाम्ना स्थानेन महान् करोति । वेद प्रशंसति- "प्रियण धामा समृदाते य एवं वेद"-ति । हतीया मृचं दर्शयनि--- 'इदं पिसभ्यो नमो भस्वदेोति नमस्कारवती मन्ततः शंसति ; तस्मादन्ततः पिबभ्यो नमस्कियते"-- इति । अस्या मृचि “नमो अस्तु'- इतिथूयमाणत्वादियं 'नमस्कार- वती' (सं० १०.१५.२.); ता मैतां निमृणां पित्रवाणा मन्ते शंसेत् । यस्मादेवं तम्मात् श्रावस्यान्त "नमो वः पितरः" इत्या. दिना ( वा० सं० २०. ३२.) पितम्यो नमस्कारः क्रियते ॥ एमासु पिवयामु कश्चिविशेष विचार्य निर्णय दर्शयति- "तदाहुाहावं पित्राः शं मे ३त् अव्याहावा३ इति ? व्याहाव मेव सेदसंखिसं वे पिवयत्रस्य माध्यमितं वा एव पितया मखा- ·॥ ऐतरेय ब्राह्मणम् ॥ पयति यो ध्याहावं शंसति ; तस्मात् व्याहाव मेव स्तव्यम्"- प्रति । “शीसावोम्" इति मन्त्र पाहावः ; अनेन मन्त्रेण प्रत्यूचे 'व्याहा' विशेषेणाहूयाहूय किं तिस्रः पित्रया: शंसत्, पाहो- विद् 'अव्याहावं' पृथक-पृथगाहावमन्त्र विना शमेदिनि विचार ब्रह्मवादिन आहुः। अत्र 'पित्रा: शंसति" इत्येक नैव विधिना विहितत्वात् पृथक्-पृथगाहावो नास्तीति पक्ष: प्रतिभाति ; पुन रपि “हितीयां शंसति", "नमस्कारवती शंति" इति पृथग्विधि- दर्शनात् प्रत्येक माहावः कर्तव्य इत्यपि प्रतिभाति । विचा- गर्थे मुतिहयम् । तत्र पृथक् पृथक् पाहाव एव मिदान्तः । तत्रेय मुपपत्तिः,.- पिढयत्तस्य सम्बन्धि यदङ्गम् 'अमस्थितम्' एव वने, अममा तिकति ; तदङ्ग 'साधु' ममाप्तं कर्तव्यम् । 'य:' होना पृथक् पृथगाहावं कृत्वा गंमति, 'एषः' होता पूर्वम् 'पर्मस्थितम्' असमानं पितृयन संस्थापयति । तस्मात् पृथगा. हावमन्त्र पठित्वैव गंस्तव्यम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वदायप्रकाश ऐतरेयवाझणस्य तीयपश्चिकायां तृतीयाध्याये त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ (३०)॥ । ॥ अथ चतुर्दशः खण्डः ॥ खादष्किमायं मधुमा उताय मितीन्द्रस्यैन्द्रौर- नुपानीयाः शंसत्येताभिर्वा इन्द्रस्तृतीयसवन मन्वपि- ·वतीयपञ्चिका ३ । १४ ॥ वत्तदनुपानौयाना मनुपानौयाव मायन्तीव वै तरी देवता यदेता होता शंसति तस्मादेतासु महव्यति- गीय ययोरोजसा स्कभिता रजासीति वैष्णुवारुगो मृचं शंसति विष्णुबै यत्तस्य टुरिष्टं पाति वरुणः स्विष्टं तयोरुभयोरेव शान्यै विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोच मिति वैष्णवीं शंसति यथा वै मत्य मेवं यत्तस्य विधा तद्यथा दुष्कृष्ट टुर्मतोकृतं सुकृष्ट सु- मतीकृतं कुर्वनियादेव मेवेतदात्तस्य दुष्टुतं दुःशस्त' सुष्टुतं मुशम्त कुर्वन्ने ति यदेतां होता शंसति तन्तु तन्वनजसो भानुमन्विहोति प्राजापत्यां शंसति प्रजा वै तन्तुः प्रजा मेवाम्मा एतत्सन्तनोति' ज्योतिष्मतः पथो रन धिया कृतानिति देवयाना वै ज्योतिष्यन्तः पन्थानस्तानेवारमा एतधितनोत्यनुल्बणं वयत जोगुवा मपो' मनुर्भव जनया दैव्यं जन मित्येवैनं तन्मनोः प्रजया सन्तनोति प्रजायै न जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेदै वा न इन्द्रो मघवा विरपशीत्युत्तमया परि दवातीयं वा इन्द्रो मघवा विरपशी करत्मत्या चर्षणीधृदनर्वतीयं वै सत्या चर्पणीधृदनर्वा त्वं गजा जनुषां धेद्यमे दूतीयं वै राजा जनुषा' मधिथवो माहिनं यज्जरित्र इतौयं वै माहिनं यजथयो यज- ·१०४ । ॥ ऐतरेयाचवम् । मानो जरिता 'यजमानाय वेता माशिष माशास्त। तदुपस्पृशन् भूमिं परि दध्यात्तद्य स्था मेव यज्ञ सम्भ- रति तस्या मेवेनं तदन्ततः प्रतिष्ठापयस्थग्ने मरुतिः शुभयनिक्कभिरित्याग्निमारुत मुक्थं शस्त्वाग्नि- मारुत्या यजति यथाभागं तद्देवताः प्रोणाति प्रौशाति ॥ १४ (३८)॥ ॥ इत्यैतरेयनामाणे तौयपश्चिकायां तृतीयोऽध्यायः॥ अथ चतस्त्र ऋचो विधत्ते--- "स्वादुष्किलायं मधुमाँ ऽउताय मितीन्द्रस्यन्द्रीरनुपानीयाः शंसत्येताभिर्वा इन्द्रस्तृतीयसवन मन्ब पिबत्तदनुपानीयाना मनुपानीयात्वम्"-इति । “स्वादुकिलायम्' - इत्यादिका ऋचः ( सं० ६. ४७. १--8) 'ऐन्द्रः इन्द्रदेवता. कत्वात् ; "पपिवांस मिन्द्रम्”- इतीन्द्रः तृतीयपादे श्रूयते । ताब 'इन्द्रस्यामुपानीयाः' भोजनादूई यत्यान, सत्पथानावित्वादनुपानम् तत्स्थानीया एता ऋचः ; ताः शंसेत् । कथ मिवाना मनुपा- नीयात्वम् ? इति तदुच्यते-- भय मिन्द्रः तृतीयसवनम् 'धनु' पवाद एताभिः ऋग्भिः शंस्यमानः सन् सोम मपिवत्, तस्मा. दनुपानीयेति नाम सम्पबम् ॥ एतच्छसनकालेऽर्ध्वयोः प्रतिगरमन्त्रे विशेष विध"माध- सीव वै तर्हि देवता यदेता होता सति; तम्मादेतास महत्प्रति गीर्यम्' इति । तस्मिन्ननुपानीयाना मृचा शंसनकाले होतः शमनं शुखा देवताः सर्वाः 'माधन्ति इव' सर्वधा मन्येव ;

·हितोयपशिका।३।१४॥ ११ 'तस्मात् कारणात् एतासु' ऋक्षु शस्यमानासु अध्वर्युष महत् प्रतिगोर्यम्' मदिधातुयुक्त प्रतिगरण पठनीयम् । “मदा मोदेव"- इत्ययं मदिधातुयुक्तः प्रतिगरणमन्तः || ऋगन्सर विधत्ते--- "ययोरोजमा स्कभिता रजांसौति वा- वारुणी मृचं शंसति ; विष्णुर्वे यज्ञस्य दुरिष्ट पाति, वरुणः खिष्ट'; तयोरुभयोरेव मान्य-इति । विष्णुवरुणच मिलिता देवता यस्था ऋचः, सा 'वैष्णुवारुणौ' ; तां मेदित्यर्थः । तस्यायतुर्थ. पादे "विष्णुरगम्बरुणा"-इतिश्रवणात येणुवारुपीत्वम् । मा चान- लायनेन पठिता ( ५, २०.६.) । 'दुरिष्टम्' अनविकलं यद- नुष्ठितम्, सहिष्णुः 'पाप्ति वैकल्ट निवारयतीत्यर्थः । 'विष्ट' साकख्येन यद मनुष्ठितम्, तहरूग: 'पाति' तम्य फलप्रतिबन्ध निधारयतो त्यथः । तम्मादिय मक् 'योः उभयोः' विष्णुवरुणयोरेव 'शाम्त्य' प्रौत्य सम्पाते। ऋगतरं विधत्त "विषणोर्नु कं धोर्याणि प्र वोच मिति वैष्णवी शंसति ; या वै मन्य मेवं यस विषणुस्तद्यथा दुकृष्ट दुर्मतीकृतं सक्नष्टं समतोलनं कुर्वनियादेव मेवमास्थ दुष्टरी दाशस्तं मुष्टतं मगस्तं कुर्यवेति, गदेना होता शंमति"-- इति । “विष्णो: रति श्रूयमाण चाटियं वैपायो' (मं० १.१५४.१.)। बुद्धी मम्यक्त्वेन प्रतिभातं कार्यम् 'मत्यम्' ; पयं दृशाला, विष्टींन्तिकः । यया मत्वं कार्य लोके फलपर्यवसायि भवति, - • "सादानाय मिति चतसीमा पासानं भदागीन मादा मादेवी मित्याग पनिगरी" इति पात्रा थी. ५.३०.६। + "पयारीजसा म्काभवा जांसि वाभिमा ५४ा। या पताते पतीना सोभिर्विरगन् वरुणा पूर्वतीति ।

·॥ ऐतरेयांशपम् ॥ .. तथा विष्णारपि फलपर्यवसायी इयर्थः । उक्तयोः दृष्टान्त-दार्शन्ति. कयोः तात्ययं तद्ययेत्यादिना प्रपञ्चाते। यथा लोके 'दुष्कृष्ट कर्षक: सस्यस्थान दोषयुक्तं यथा भवति तथा कर्षणं शतम्, यत्किञ्चिदाज- कार्य ममात्यैः 'दुर्मतीक्तं' दुष्टं मत मन्यथा चिन्तितम्, पूर्व सत्कार्य मदुर्मतं सत् पथाद् बुधिप्रसादात् दुर्मतं सम्पादितम् ; तत्र कश्चिद बुद्धिमान् कर्षकः कष्ट स्थाने दुष्टस्य लगादेरपनयनेन 'मुक्काष्ठं कुर्वन् 'इगात्' कर्षकस्य पृष्ठतो गच्छेत्, राजकार्य मपि दुर्बुहिनामात्येन दुमती कृतं कथिन्मुहिरमात्यः मुमतीकुर्वन् गच्छेत् । यथैतदुभ लोके, एव मेवाम्मिन् कमणि यजस्य सम्बन्धि यत् स्तोत्र मकु- गलैकहाभिर्दोपहित कतम्, यदपि होटभिः शस्त्र दोषसहितम् पतितम् ; नभय मपि विष्णुः क्रमेण मुटुतं सुशस्तं कुर्वन् ‘एति' गच्छति, तत्रत्यदोषं परिहरतीत्यर्थः । 'यद' यदा वैष्णको मतां होता गंगति, तदा तदभयसमाधान मिति द्रष्टव्यम् । ऋगन्तरं विधत्त --- "तन्तु तन्वनजसो भानु मन्विहोति प्राजा. प्रत्यां शमति ; प्रजा वे तन्तुः, प्रजा मेवास्मा एतत्सन्तनोति"... इति । अस्या भूचि काचिदपि देवता साक्षादाचकशब्देन नोक्ता, तस्मादिय भनिरुता ( मं० १०.५३.६.); तादृश्यास प्रजापति- देवता ; न इवताकत्वं पूर्व मैव निरूपितम् * ; ता मेतां प्राजापत्या' मित्। है प्रजापत ! 'तनु तन्वन्' पुत्रपौत्रादिसन्तति विस्ता रयन् 'ग्जमः' रञ्जनात्मकस्य जगतः ‘भानु' भासक मादित्यम् 'अविहि' अनुगछ। आदित्यो हि पुन: पुन: सरन् अहो. रातनिर्यातं करोति, तत्कालानुसारणव व मपि सन्तानहर्षि विन्यर्थः । अस्मिन् पाद 'तन्तु'-शम्देन पुत्रपौत्रादिः प्रजा विव- * १३३ पृ६. अनिकती इत्यादि द्रष्टयम् ।

·वतीयपषिका १४ ॥ शिला ; सन्तुबत् विस्तार्यमाणत्वात्। तस्मादेतत्यादयाठेन 'पी' यजमानाय प्रजा मेव 'सस्तनोति' प्रविच्छिवां करोति ॥.तिौयं. पाद मनूध व्याचटे---- "ज्योतिमतः पथो रज धिया कतानिति,-- देवयाना वै ज्योतिमन्तः पन्यानस्तानवासाएतदितनोति" इति। हे प्रजापते! 'धिया कृतान्' यागाधनुष्ठानबुडा सम्मादितान् 'ज्योतिमतः' प्रकाशयुक्तान् ‘पथः' स्वर्गमार्गान् 'रब' विधपरि- हारण पालय। प्रत्र 'ज्योतिपत्-पथि'-शब्दाभ्यां देवयानमार्गा •विवक्षिताः । देवा येषु मार्गेषु यान्ति मन्ति, से 'देवयानाः' । 'मर्वेषां देवानां तेजस्तित्वातन्मार्गषु न कदाप्यन्त्रकारोऽसि । मस्मादेतत्पादपाठेन 'पसौ गजमानाय 'ताम्' एवं मार्गान् होता विस्तारयति । उत्तराई मनूध व्याचष्टे- "भमुल्वणं वयत ओगुवा मपो मनुभव अनया दैव्यं जम मित्येवैनं तमनोः प्रजया सन्त. नोति प्रजात्ये" इति ! पुनः पुनः कर्ममु गच्छति प्रवर्तन इति अनछानशोला: जोगु'-शब्देनोच्यन्त । तादृशानां 'जोगुवाम्' अत्मत्मततावुत्पन्नानां पुत्रादीनाम् अप:' अनुष्ठीयमान मेतत् कर्म 'अमुल्वणम्' अनतिरिक्त 'वयत' के प्रजापते ! 'वय' निर्वह। बहुवचनं पूजार्थम्। 'मनुभव'. त्वमेष मनुष्योत्पादनार्थ मनुरूयो भव। ततो 'दैव्यं देवनाराधनयोग्यं 'जन' पुत्रादिरूपं मनुषं 'जनय' उत्पादय। 'तत् तेनाहपाठेन 'एम' यजमानं 'मनोः' सम्बन्धिन्या 'प्रजया' मनुष्यरूपया 'सन्तनोति' मंयोजयति। तब 'प्रजात्यै' यजमानस्य प्रजोत्पादनाय सम्पद्यते । वेदनं प्रथमति--- "प्रजायने प्रजया पशुभिर्य एवं वेद" इति । ऋगन्तरेण शस्त्रसमावि विधत- "एवा न इन्द्रो मघवा विरप्पीत्युत्तमया परि दधातीयं वा इन्द्रो मधवा विरप्यो"-पति। २३ ·। ऐतरेयनाथम् ॥ . योय मिन्द्रोऽम्ति, सोऽयं 'नः एव' प्रयदर्थ मेव, करीविविहितीय- पादेन बस्यमाणेन सम्बन्धः। मोदृश इन्द्रः ? 'मघवा' धनवान, तथा 'विरप्शो "रभ गभस्ये"-इत्यस्माहातोरुत्पबोऽयं शब्दः, विशे- घेण राभम्यवान्, सर्वदोदाक्त इत्यर्थः । अनयर्धा (सं० १.१०.२०.) 'उसमया' शस्त्रापेक्षया अन्तिमया परिधान कुर्यात् । उदा- हते प्रयमपाद इन्द्रादिशब्दैः सबैरपि 'इयं वै भूमिरेवोपलक्ष्यते ; अनया भूमिस्पर्शनम्य विधास्थमानत्वात् ॥ प्रथमपाद व्याख्याय हितोयपाद मनूद्य वा वष्टे .... “करत्मत्या चर्षणीदनर्वेतौयं वे मत्या वर्षणोदनर्वा' इति । 'चर्षणी'-शब्दो मनुष्यवाची, तां धारात पोषयतीति 'चर्षणीकृत्' इन्द्रः। सोऽयम् 'अनर्वा' रथं परित्यज्य यागभूमाषुपविष्टत्वादश्वरहितः। तादृशः सन् 'सत्या' फलादानस्यावश्यकत्वेन मत्यानि कर्माणि 'करत् करोत, विघ्न- परिहारेण सम्पादयतु । अस्मित्रपि पादे मत्यादिपदैः पूर्ववदियं भूमिरेवोपन क्षणीया॥ सतीयवाद मन्य व्याचष्ट-- "खं राजा अपां धेह्य ने बतीयं वै राजा जनुषाम"-इति । 'जमुर्षा' 'जना- नाम् 'असम पस्माक नलिजा हे इन्द्र! त्वं राजा वस्यमा ममोष्ट सम्पादय । अभिन्नपि पादे गाना जनुषाम्' इति पदहयन पूर्ववदियं भूभिरेवोपलक्षणीया ॥ चतुर्व पद भन्दा व्यापट "अधि थवो माहिनं यकारित्र इतौयं वैमाहिनं या वो जमानो जरिता यजमानायवेता माशिष माशाम्ते" इति। 'जरिवे' स्तोते यजमानाय 'यत्' प्रमिई 'माहिन' महित्वं 'शव' कोसि च 'अधि' के होतिपूर्वणन्वयः ; थे इन्द्र ! ममाधिक्यन सम्पादये यथे: । अम्मिवपि पाटे 'माहिनम्'-इत्यनेनेयं भूमिरे. वोपल मग्मीया । यम्दो नपुंसकलिङ्गो य इति पुंलिङ्गत्वेन परि- भूत्वा , !

·॥ तौयपत्रिका । ३ । १४ ॥ रामयिव्य ; तेन यो 'यत्नः' इति प्रसिई या माचष्टे, सोऽपि दर्य के भूमिरेवं । · कोर्तिवाचिना 'अवः' शब्देनापि भूमिरेवोपलश्यते । यजमानो 'जरिट'-शब्दे नाभिधेयः । एतत्पादचतुष्टयपाठेन होता यजमानार्थ मेव प्राशासनीयं मई मार्थयते ।। परिधानकाले होतु मिस्पर्शनं विधत्ते--- “तदुपस्पृशन् भूमि परि दध्यात्सद्यस्था मेव यज्ञ सम्मरति, तस्या मेवेनं तदन्तत: प्रति- ठापयति" इति। 'मत्' नदा शस्त्रसमाप्तिकाले भूमिं स्पृशन्नेव 'परि दध्यात्' ममापयेत् । 'तत्' तेन स्पर्शनेनानिन यस्था मेव भूमी यज मनुष्ठातुं भाधनं 'समारति सम्पादयति । तस्या मेव भूमी 'एन' यज्ञ 'तदन्ततः' तसमातिायन्सं प्रतिष्ठापयति ॥ अथ शस्तयाज्यां विधत्ते---- "अग्ने मरुद्धिः शुभयनिकभिरि. न्याग्निमारत मुक्यं शास्लाम्निमारुत्या यजति, यथाभागं तहेवताः प्रोणाति प्रोणाति" इति । अग्निमस्तश्च यस्य 'उक्थस्य' सम्बस्य देवना. तर 'आग्निमारत मुक्यम्', पूर्वोत्तप्रकारेण शस्त्वा पत अहम् 'अग्ने ममद्भिः"- इत्येनया 'आग्निमारुत्या यजेत'। आग्नि- मारतौं याज्यां (मं० ५. ६०. ८.) पटेदित्यर्थः । तथा सति पाप "अगं मां समकिभिरिनि वाया। यता मिटागोनिष्टोम:"-उति । ५.२.८ । घटुक्त नाम “स्य ज्योतिरामस्य संम्य पेतम्यापिटीम:, सक्थ्य:, षोडष्यनिगन्यतायतम: मग्या: बजानकर्मण पक्षान्त' इति ( १ मा ६५: १५०), तव पथमसंशावस्थाग्निष्टोमस्य हौवाणा मनमा समाना:; या प्राण होपा. खं वामातानि, आश्वा तु पालपयादी दाबानि । तर शपथ पतीयचतुर्थाभ्यां कान्हान्या मेकाहाहीनसयल नामकन्नमीमयागमतिभुगोऽय ममिटीमोऽभिहितः। तथा कातोय. श्रीसमबपि "वमा शिटीमः । १.१.४. )"-दस्यारभ्य "एप पथम: माम: (१०.६.२५.)" -दस्यन्दी ट्रष्टव्यः । एवं सामब्राह्मर्ण पहामिप . पनःप्रपाठके५ "प्रजापतिरकामयत (ता. बा.६.१.१.)"-इत्यादिमः ग्रिष्टीमीयानि चौहावाणि पिषितानि ।

·। ऐतरवामपन् । तखिन जस्ले प्रतिपादिता यावत्यो देवताः सन्ति, ताः सर्वा- सतनाग मनतिक्रम्य सर्पयति ॥ सभ्यासोऽध्यायसमालार्थः ॥ १४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयनामाणस्य हतौयपश्चिकायां तृतीयाध्याये चतुईशः खण्डः ॥ १४ (३८) ॥ বয়ায় সন্ধান নমী জাঃ শিবায়। मथाश्चतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- भौवीरवुकभूपालसामाज्यवरघरमाधवाचार्यादेशतो भगवामायणाचार्येण विरचित भाधवौये वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेय ब्रामणस्य तौयपधिकाया हतीयोऽध्यायः ।

·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥ (ब) ॥ अथ प्रथमः खण्डः। ---Onmen ॥ॐदेवावा असुरैर्युतमुप प्रायन विजयाय तानम्नि- नन्विकामयतेतुं तं देवा अब्रुवन्नपि व मेधम्माकं वैत्व मेकोऽसीति'स नास्तुतोऽन्वेष्यामौत्यबवीत् स्तुत नु मेति तथेति तं ते समुत्कम्योपनिवृत्त्यास्तुवंस्तान् स्तुतोऽनु गैत्म विश्वधिभूत्वा बानीको ऽसुरान् युद्ध मुप प्रायद् विजयाय त्रिवेणिरिति छन्दांस्येव श्रेणीरकुश्त' चानीक इति सवनान्येवानौकानि तानसम्भाव्यं पराभावयत् ततो वै + देवा अभवन् परासुरा भवत्यात्मना परास्य हिषन् पामा भादव्यो भवति य एवं वेद' सा वा एषा गायघाव यद- ग्निष्टोमश्चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री' चतुर्विंशति- रग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि सबै यदिदमाहुः मुधायां वै बाजी सुहितो दधातीति' गायत्री वै तन्नर वै गायची क्षमा रमत अा हवा एषा यजमान मादाय खरेतीत्यग्निष्टोमो वै तन्न हवा पग्निष्टोमः । 'गांवामया" + माधवत् पदं सके।

·१८२ ॥ ऐतरेयनामषम् ॥ क्षमा रमत ऊट ह वा एष यजमान मादाय स्वरति स वा एष संवत्सर एव यदग्निष्टोमश्चतुर्विंशयाई- मासो वै संवत्मरश्चतुर्विंशतिरम्निष्टोमस्य स्तुत- शस्त्राणितं यथा समुद्र स्रोत्या एवं सर्वे यज्ञकतवो ऽपि यन्ति ॥ १ (३८)॥ त्रयोदशे सोमकथा प्रकीर्तिता, गजक्रयार्थी सवनान्वितापि। स्यादेखदेवच मरुतत्वीयं तत्तविशेषा उदिताः क्रमेण ॥ अथ पूर्वाध्यायधनोऽमिष्टोमः, सर्व यज्ञक्रतूनां प्रकृतित्वेन श्रूयते तदर्थ भुपाख्यान माह "देवा वा असुरैयुद्ध मुप प्रायग्विजयाय ; तानग्निर्नान्वकामयनैतु'; तं देवा अब्रुवनपि व मधमाकं वै त्व मेकोऽमीति ; म नास्तुतोऽन्वेष्यामीत्यबवीत,-- सत मु मति ; तं ते ममुकम्योपनिहत्त्यास्तुषस्तान नुतोऽन प्रत्”-इति। देवाः स्वमिजयार्थ मसरः राह युद्धम् 'उप प्रायन्' उपक्रान्तवन्तः । सदानो मग्निः 'ताम्' देवान् 'अनु पश्चात् 'एतुम्' आगन्तुनाका. मयत, अग्नि मिधारहितं देवा एव मब्रुवन्,--- रहे पम्ने ब मपि 'एहिं पागच्छ, अस्माक मेव मध्ये 'त्व मेको मि', न सम्मतोऽन्य इति । तत: 'स:' भनिरेत मब्रवीत्,-- युमाभि- रस्तुतः सबहं 'भान्वेयामि' युभाकं पृष्ठतो न गमिष्यामि,--- सस्मात् 'मा' माम् 'नु' क्षिप्र मेव 'स्तुत' स्तोतं पुरतेति । देवा- वयेत्यौवत्य 'ससलम' उत्याय 'उपनिहत्य' भनेरभिमुरूवेन तति ;

·बतीयपशिका। ४।१॥ १८ निति. छत्वा 'तम्' अग्नि मस्तवन्। सोऽप्यग्निः सुतः सन् 'तन्' ट्रेवान् 'अनु'मृत्य मैत्' युद्धार्थ प्रकर्षेपागच्छत् ॥ : . प्रमेयुचप्रकारं दर्शयति – “म त्रिवेणिभूत्वा बानीको सु- रान् युद्ध मुप प्रायद विजयाय ; বিশ্বখিৰিনি স্থায় श्रेषोरकुरुत, बानीक इति सवनान्येवानीकानि, सानसम्भाव्य पराभावयत् ; ततो वै देवा अभवन् परामुरा"-इति । 'स: अग्निः विजयाय 'विश्रेणिः' मोमपानपत्रिययुक्तः, 'पानीकः' विभि. रनोकः मेनापत्तिरूपैः सेनामुखैर्यु तो ऽसुरान् प्रति युद्दम् 'उप' एत्य 'प्रायद्' तत्समो प्रकर्षे ग गतवान् । वियोपिरिति यदुस्तां, तत्र गायत्रो-विष्टुब्-जगनौरूपाणि छन्दांस्येव तिस्रः श्रेणोरकुरुत । वानोक इति यदुक्तं, तब प्रातस्मथन-माध्यन्दिनसवन-वृतीयमव- मान्धव बोण्य नोवानि सेनामखान्यकुमत । ततः 'तान्' अमुराम् पुनः शशेषो यथा न मम्भाव्यत तथा 'परा भावयन्' 'पराभूतान् अकरोत् । रातो युद्धादु देवा विजयिनो ऽभवन, प्रसुराः पराभूताः । वेदनं प्रशंमति.... "भवत्यामना परास्य हिषन् पामा चाटव्यो पति य एवं वेद इति ।। एव मग्निः छन्दस्त्रय-मवनत्रययुक्तो ऽम्निटोमरुपी ऽभव- दित्येकन प्रकारेणाग्निष्टोमं तुला पुनरपि प्रकारान्तरेण स्तौति - "मा वा एषा गायवेव यदग्निटोमवतुर्विगत्यक्षस वै गायत्री चविंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि" इति। योऽयं पूर्वोत्तो- ऽग्निष्टोमोऽस्ति, 'सा. वा एषा गायत्रव' अग्निष्टोमगाययो: सङ्ख्यासाभ्यात्.-- गायनोगतेषु अक्षरेपु या मध्या, सेवाग्निष्टोम- गसेषु स्तोत्रशस्त्रेषु । तथा,- बहिष्पवमानः, माध्यन्दिनपवमानः, पार्भवपवमानः; इति प्रोणि पवमामस्तोत्राणि ; चत्वार्यान्य- ·१८४ ॥ ऐतीयवाचवम्। सोचापि ; चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि ; एकं यत्रायौयं स्तोत्रम् ; एव मेनानि हादश सम्पबानि । शस्त्रायपि तावस्थेव,-पान्ध- प्रउगे, नि केवस्ये, मरुत्वतीये, वैखदेवानिमारने इति होतुः शस्त्राणि षट् ; तथा महोत्रकाणा मपि * षट् । एवं स्तोत्रशस्त्र- भङ्ख्ययाग्निष्टोमस्य गायत्रीरूपस्वम् ।। प्रकारान्तरेण गायत्रीमाम्यं सम्पाद स्तौति-- "तबै यदिद माहुः मुधायां ह वै वाजौ मुहितो दधातीति, गायत्री वै तब यै गायत्रो क्षमा रमत, जो ह वा एषा यजमान मादाय खरे- तोन्यग्निष्टोमो वै तब ह वा अनिष्टोमः क्षमा रमत, जो हवा एष यजमान मादाय स्वरति" इति। 'नई' तवैव यामभायां वेदवादिनो 'यदिदं' धचन माहुः। किं वचन मिति, नदुखते मुष्ठ, धोयते सुमतिनो यस्यां दिवि, सा द्यौः 'सुधा' ; तस्या मेव 'वाजी' वाजोऽई सोमरूपं तदसिव स्तोत्यग्निष्टोम उच्यते । स च 'सहितः' साहुण्येनानुष्ठितः 'दधाति' सुधाशब्दवाचायां दिवि यजमान स्थापयति ; इति' यहेदवादिनां वचनं, तद् 'गायवी ' गायबोसास्य मभिप्रेत्येवोला मित्यर्थः । 'नह' इत्यादिना शदेव स्पष्टोक्रियते। धमेति सप्तम्यर्थो विवक्षितः ; क्षमायां भूमी गायत्रधारव्या देवता 'न ह वै रमते' नैव क्रीड़ति, कि त्वेषा गायत्री 'मी है वै' जगामिन्येव भूत्वानुष्ठिसवन्तं यजमान मादाय 'बरेति' वर्ग प्रानोति। 'इति' एवम्प्रकारेण येयं गायत्री वर्णिता, 'सत्' गायत्रीरूपो ऽग्निष्टोम एव ; तयोः समत्वात् । - * महामारी मेजावरणादयः । तथाहि- "तदिम मानुष होतार महापौने पोता पुरातति डोना-सि शत. प्रा. १.५.१.१३।

·बतीयपरिया।।२॥ - पंम्निष्टोमोऽपि क्षमायां न रमते, किम्वनुष्ठित जईमामी सच यजमान मादाय स्वर्ग मानोति ॥ त्य गायनोसाम्येन तुत्वा संवत्सरसाम्येन स्तौति- “स वा. एष संवत्सर एव यदग्निष्टोमश्चविंशत्यर्दमासो वै संवारचतु- विशतिरमिष्टोमस्य स्तुतशस्वाणि'-इति । योऽय मग्निष्टोमः, स एष संवत्सर एव ; अर्डमासमक्ष्यायाः स्तोत्रशस्त्रमझायाच समानखात्॥ समुद्रसाम्येन प्रशंसति- "तं यथा समुद्र स्रोत्या एवं सर्वे यजक्रतवोऽपि यन्ति" इति। 'स्रोत्याः' प्रवाहरूपा नबो यथा लोके समुद्रं प्राप्नुवन्ति, नौवोक्थ्यषोडश्यतिरावाहोनसत्ररूपाः सर्वे क्रतवो विकृतिरूपाः प्रततिरूप मग्निष्टोमम् 'पपि यन्ति' प्राभवन्ति। अग्निटोमात् प्राचीना इष्टिपशुबन्धादयोऽपि त मग्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति । तथा सति सर्वशब्दो मुख्यार्थः सम्पयते, न तु सोचः ॥ १ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिने माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयत्राणस्य टतीयपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ (३८) ॥ अथ हितीयः खण्डः ॥ दीचगीयेष्टिमायते 'ता मेवानु याः काषेष्टयस्ता. सर्वा अग्निष्टोम मपि यन्तीळा मुपट्टयत इकाविधा

·१८
॥ ऐतरेयवाणम् ।
पाकयना इळा मेवानु ये के च पाकयज्ञास्ते सर्वे
ऽग्निष्टोम मपि यन्ति सायं प्रातरग्निहोत्रं जुहति
सायं प्रातव्रतं प्रयच्छन्ति स्वाहाकारणाग्निहोत्रं
जुहति वाहाकारग व्रतं प्रयच्छन्ति वाहाकार
मेवान्वग्निहोत्र मग्निष्ठीम मध्ये ति पञ्चदश प्रायगोये
सामिधेनौरवाह पञ्चदश दर्शपूर्ण मासयोः प्रायगीय
मेवानु'दर्श पूर्णमासावग्निष्टोम मपीतः सोमं राजानं
क्रोणत्योषधो वै सोमो गजौषधिभिस्त भिषज्यन्ति
यं भिषज्यन्ति सोम मेव गजानं क्रीयमाण मनु यानि
कानि च भेषजानि तानि सर्वाण्यग्निष्टोम मपि
यन्त्यग्नि मातिथ्य मन्यन्यग्नि चातुर्मास्चेष्वातिथ्य
मेवानु' चातुर्मास्यान्यग्निष्टोम मपि यन्ति पयसा
प्रवर्य चरन्ति पयसा दानायगायत्री प्रवर्दी मेवानु
दाक्षायणयज्ञोऽग्निष्टोम माति पशुरूपधमधे भवति
त मेवानु ये के च पशुबन्धास्त सर्वेऽग्निष्टोम मपि
यन्तीकादधो नाम यज्ञक्रतुस्त बना चरन्ति'
दना दधिधर्म दधिधर्म मेवान्विळादधो ऽग्निष्टोम
माति ॥ ३ (४०)॥
अग्निष्टोमादाचीनानां यज्ञाना मग्निटोमप्राप्ति दर्शयति--
"दोक्षणोयेष्टि स्तायते, ता मेवानु याः काश्वेश्यस्ताः सर्वा अग्नि-

·॥ वृतीयपधिका।४।२॥ टोम मपि यन्ति" इति । पग्निष्टोमस्त्र प्रारम्भ येयं दौवणीति 'तायते' विस्तार्यरी, 'ता मनु' तत्सादृश्येन वेदोकाः सर्या पपी- ष्टयः अम्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति। पत्र विक्कतिरूपा एवेष्टयो विवचिताः; प्रकृतिरूपयोर्दर्शपूर्णमासयोवक्ष्यमाणत्वात् । दीक्षणीयेष्टिगतचोदकप्राप्लेडोपतानसादृश्येन पाकयत्रामा मग्निष्टोमप्राप्ति दर्शयति - "इळा मुपवयत, इळाविधा वे पाकयज्ञा, १ळा मेवान ये के च पाकयजास्ते सर्वेऽम्निष्टोमा मपि यन्ति"-इति। पाकयज्ञाच मममयाकाः,-~हुतः, प्रातः, पाहुतः, शूलगवः, बलिहरणम्, प्रत्यवरोहणम्, अष्टकाहोम इति । सोऽयं मूत्रान्वरकारस्य पक्ष: ; प्राश्वलायनस्तु हुतादीस्त्रीनेव पाकयचा- ते च पाकया 'इळाविधाः' इळासदृशाः; खन वै पाकवनः" इति ( २० सं० १.७. ३. १.) श्रुत्यन्तरात् । ततो दीक्षणीयेष्टी बुडोपहानिन तत्सदृशाः पाकयज्ञाः सर्वेऽप्यग्नि- प्टोम प्राप्नुवन्ति ॥ अग्निहोत्रस्य प्राप्ति दर्शयति - . "मायं प्रातरग्निहोत्रं जुङ्गति, सायं प्रातव्रतं प्रयचन्ति, स्वाहाकारं गाग्निहोत्रं जुह्नति, स्वाहा- कारण व्रतं प्रयच्छन्ति स्याहाकार मेवान्वग्निहोत्र मग्निष्टोम मप्यति'- इति यथा प्रतिदिन कानइया ग्निहोत्रहोमः, तथा दीक्षितस्य कालहये क्षीरपानरूयं वतदानम्। “अग्निक्योति ज्योतिरम्निः स्वाहा'-इति यथा स्वाहाकारेणानिहीवहोमः, तथा "ते न: पान्तु, ते नो ऽवन्तु, नभ्यो नमम्तेभ्यः स्वाहा" इति * "य: पाक गजा,ना अगी भाभा बननो प्रहता बामणभोजने बावि इता:"-उनि अव 2० १.१ मा मं० ५.८६ :

·॥ ऐतरेग्रनामम् । खाहाकारेण दीक्षितो व्रतप्रदान माचरति । अतो व्रतगतवाहा- कार मेवानुसृत्यानिहोवस्याम्निष्टोमप्राप्तिः । अग्निष्टोमगतमायणीयेष्टिसादृश्येन दर्शपूर्णमासयोरग्निष्टोम- प्राप्ति दर्शयति--- “पञ्चदश प्रायणीये सामिधेनौरग्वाह, पञ्चदय दर्शपूर्णमासयोः, मायणीय मेवानु दर्शपूर्णमामावग्निष्टोम मपोतः" -इति। प्रायणीयकर्मणि वाय्यारहितत्वासामिधेन्यञ्चोदकप्राप्ताः पञ्चदशैव । तथा प्रतिभूतयोदशपूर्णमासयोरपि । अग्निष्टोमगतसोमहारा लौकिकाना मपि सर्वेषा मोषधीना मम्निष्टोमपानि दर्शयति-- "सोमं राजानं कोणन्यौषधो बै सोमो राजौषधिभिस्तं भिषज्यन्ति यं भिषज्य न्ति, सोम मेव राजानं क्रीयमाण मन यानि कानि च भेषजानि, तानि सर्वा- एयग्निष्टोम मपि यन्ति" इति। लोके 'यं' व्याधिग्रस्तं चिकि- सका: 'भिपज्यन्ति चिकित्सन्स, 'तं' पुरुषम् 'औषधिभिः' अमृत वल्लादिभिचिकित्मन्ते। मोमस्याप्योषधलात्तमनु सावप्योप- धान्यग्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति । अग्निष्टोमगतातिथ्यकर्मद्वारा चातुर्मास्ययागानां तत्प्राप्तिं दर्य- यनि---. "अग्नि मातिथ्य मन्वन्त्यग्नि चातुर्मास्येवातिथ्य मेवानु चातुर्मास्यान्यग्निष्टोम मपि यन्ति" इति । आतिथ्याया मग्नि- मन्यनं विहितम्, चातुर्मास्यपर्वखपि मन्यनं विहितम् ; उभयत्र मन्थनधर्मसान्यादातिथ्यासदृशानि चातुर्मास्थान्यप्यग्निष्टोमं 'यन्ति' माप्नुवन्ति ॥ प्रवर्गासाम्येन दाक्षायपयनस्याग्निष्टोमप्राप्तिं दर्शयति-.."पयसा प्रवर्य चरन्ति, पयमा दाबायणयन्न, प्रवग्ये मेवानु दाक्षायण- यत्रोऽग्निष्टोम मप्यति" इति। दर्शपूर्णमासयोरेव गुणविकतिरूपः ·॥ बतीयपतिका । ४।३॥ १४ कबिदाक्षायणाख्यो यन्त्रः। तथा च शाखातर दर्शपूर्णमास. मनिधी श्रूयते -- "दाक्षायणयनेन खगेकामो यजेत" इति । तस्य च प्रवर्गास्य च क्षीरद्रव्यमाम्येन प्रवर्दीसदृशो दाचायण- यत्रोऽप्यग्निष्टोम मेति ॥ पशुबन्धाना मग्निष्ठोमप्राप्तिं दर्शयति-“पएरुपवसथे भवति; त मेवानु ये के च पशुबन्धास्ते मर्व अनिष्टोम मपि यन्ति"-इति । सत्यादिवसात् पूर्वो दिवस उपवसथाख्यः। मस्मिवनौषोमीयः पशुरनुष्ठीयते । तद्विशतिरूपा वेदोक्ताः सर्वे पशुबन्धाः । पशु. द्रव्यसाम्यादग्नीषोमीयसहशाः मर्वे पशुबन्धा अप्यग्निष्टोमं यन्ति ॥ इळादधनामकस्य यज्ञानसरस्याग्निष्टोमप्राप्ति दर्शयति- "इळादधो नाम यजक्रतुस्त दक्षा चरम्ति ; दना दधिधर्मे दधि. धर्म मेवान्विळादधो ऽग्निष्टोम मध्येति" इति। दर्शपूर्णमास- विलतिरूप एव कश्चिदिकादधनामको योऽस्ति । पस्तम्बी दर्शपूर्णमाससविधावेव माह-- “एतनेळादधः सार्यनि- यन्नी वसिष्ठयाः शौनकयनश्च व्याख्याता:"-इति (पाप. ३. १७. १२.) ।। "दधिधर्मनामकस्तु अग्निष्टोमगतः कश्चिद अतएवा- श्री. *, दाक्षायणेन दृष्टो यजी दाभायणगजः । म च शतपथमाणे “भाजि वा एते भावन्ति, ये दर्शपूर्णमासाभ्यां यन"-अत्याभिषाय ( ११.१.२.१०.) सत्मविधायव "दा दामायणायनी म्यादथी अपि पञ्चदशी व वर्षाणि यभत"--इत्याद्याधाम मिति पूर्व मासनी नान्यत्कर्मति मिजानित कातायमच "शुभाविधान वा मविधि सम्पचनाभ्याम्"-- इति ( श्री. ४. ४. २.)। भितं वांशि दर्श पूर्णमासाभ्यां यजत ; पचदश दावा- यणयौ'-प्रत्यादि च पाधक्य द्रष्टव्यम् ( कान्या. श्री. ४. २. ४७, ४८.)। दाक्षायब. यझेभ सवर्ग कामः"-इत्याग्भ्य "ममित दासायपथश:"-श्यन्न पापस्तम्बीयपन्य व- भर्चक: (०.१०.४-11.)। तर मग नवीकम् पानेकादयः सानियत्री मसिध्यत्रः शोजकय व्याखाना." ति ( १२ मू०)। .

·॥ ऐतरेयवाभव , दधियाग' ; तेन माध्यन्दिन वरन्ति ; बळादधोऽपि दरिद्रव्यकः । अतस्तयोरुभयोर्दधिद्रव्येण साम्यम् । दधिधर्मसदृश इळादधोऽपि अग्निष्टोम मेति ॥ २॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेय ब्राह्मणस्य दृतीयपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ (४०) ॥ ॥ अथ तृतीयः खण्डः ॥ इति न पुरस्तादथोपरिष्टात् पञ्चदशोक्थ्यस्य स्तोचाणि पन्चटश शस्त्रागिस मासो मामधा संव- त्सरो विहितः संवत्सरोऽग्निर्वैश्वानरोऽग्निरग्निष्टोमः संवत्सर मेवानकथ्योऽग्निष्टोम मत्युक्थ्य मपि यन्त मन वाजपेयोऽपात्यत्युक्थ्यो हि स भवति हादश- गत्र: पर्यायाः सर्व पञ्चदशास्ते हो हौ सम्पय त्रिंशदेकविंशं षोशिसाम त्रिवत्सन्धिः सा त्रिंशत्स मासस्त्रिंशन्मासस्य रात्रयो मासधा संवत्सरी विहितः संवत्सरोऽग्निश्वानरोऽग्निरग्निष्टोमः संवत्सर मेवा- बतिरात्रोऽग्निष्टोम मपास्यतिरात्र मपि यन्त मन्व- प्तोर्यामो ऽपत्यतिरात्री हि स भवत्वेतबै ये च पुर- ·हतीयपश्चिका।।३॥ स्तादो चोपरिष्टाद्यजक्रतवस्त' सर्वेऽग्निष्टोम मपि यन्ति तस्य संस्तुतस्य नदतिशतं स्तोत्रियाः सा या नवतिस्ते दश विवृतोऽथ या नवतिस्ते दाथ या दश तासा मेका स्तोचियोदेति त्रिवृत्परि शिष्यते सोऽसावेकविंशोऽध्याहितस्तपति' विषुवान्वा. एष स्तोमानां दश वा एतस्मादवाचवितो दश पराञ्ची मध्य एष एकविंश उभयतोऽध्याहितस्तपति तद्यासौ स्तोत्रियोदति सैतस्मिन्नध्यूळ हा स यज- मानस्तद् दैवं क्षत्रं सही वल मनुते ह वै दैवं क्षत्र सहो बल मेतस्य ह सायुज्यं सरूपता सलोकता मश्नुते य एवं वद ॥ ३ (४१)॥ कत्वन्तराणा मम्निष्टोमप्राप्ति दर्शयति---- "इति न पुरस्ता- दथोपरिष्टात. पञ्चदशोकथस्य स्तोत्रापि, पञ्चदश शस्त्राणि ; स मामो मासधा संवमरी विहितः; संवमरोऽग्निर्वैश्वानरोऽग्निरग्नि- टोमः संवत्मर मेवानकथ्याऽग्निष्ठोम मप्यत्युक्थ्य मपि यन्त मनु वाजपेयो ऽप्यन्ध बुक्थ्यो हि म भवति" इति । ति नु' पूर्व खण्डोनेनैव प्रकारगण पुरस्तात्' अम्निष्टोमात् प्राचीनस्य कर्मजात- स्याग्निष्टोमप्रवेशः, उन्ना इति शेषः । 'प्रथ' अनन्तर मुपरिष्टाद अग्निष्टोमादितरेषां ऋतूनां प्रवेश उच्यतं । तत्र योऽयम् 'उक्ष्यः' ज्योतिटीममस्थाविशागा मिति माया । दाहापस्तम्बः रावोऽवीर्यामयापिटोमग्य गुर्भावकाग:"-इति ( ० १७.१.१। 'उक्थ्य: बीइप्यनि- ·१८३ ऐतरेयबारम् । प्रातः, तख पञ्चदशसज्ञाकानि स्तोत्राणि ; पग्निष्टोमविवाति- त्वातदोयानि हादश स्तोत्राण्यतिदिश्यन्ते, तत जब बीपि उक्थसस्तकानि स्तोत्रापि च, एवं पञ्चदश सम्पद्यन्ते । शस्त्रे. स्वप्यय न्यायो योज्यः । तानि स्तोत्राणि शस्त्राणि च मिलिया मासगां रात्रिसङ्ख्यां प्राप्नुवन्ति। अतः सोऽयं स्तोत्रशस्त्रसमूहो मामः सम्मयते। 'मासधा' मासप्रकारेण मासाहत्या संववारी 'विहितः' सम्मादितो भवति । स च संवत्सरो वैश्वानराग्निरूपा गर्भे प्रविष्टस्य पुरुषस्य संवत्सरमावेण वैवानराख्यस्यौदर्यानेः पाटवसम्भवात् । अग्निश्चाग्निष्टोमखरूपः ; पूर्वोक्तया रोल्या श्रेणि- बयरूपेणानोकत्रयरूपेण चाग्नेरेवाग्निष्टोमरूपेणाविर्भूतत्वात् । एवं सति स उभ्याख्यः क्रतुः स्तोवशवादिपरम्परया मंवत्मर मेवानु प्रविश्य सहाराग्निष्टोमं प्रविशति । तं प्रविशन्त मुक्थ्य मनु वाजयेयाख्योऽपि कारग्निष्टोम मपि 'एमि' प्राप्नोति । हि वाजपेयोऽत्युक्थो भवति ; उक्थ्याख्यं क्रतु मतिक्रम्य वत्त- मानत्वात् । उक्थ्ये यानि पञ्चदश स्तोत्राणि, तत अई वाज- पेये स्तोत्रयम्, सोऽय मुक्थातिक्रमः। तस्मादुक्थ्यबारा वाज पेयस्य तपाति:॥ अथातिरानातोमियोः क्रत्वोरग्निष्टोमप्रवेश दर्शयति- "बादशराने: पर्यायाः सर्वे पञ्चदशास्ते हो हौ सम्पद्य विशदेक- विश' षोड़ शिसाम त्रिहत्सन्धिः, सा विशम मासस्तिशमासस्य राजयो मामधा संवत्सरो विहितः। मंवत्सरोऽग्निवैखानरोऽग्नि- रग्निष्टोनः संवत्सर मेवान्वतिरामोऽग्निष्टोम मप्येत्यतिरात्र मपि यन्त मन्वन्तोर्यामो ऽप्येत्यतिरावो हिस भवति" इति। पतिराच- यागे हादशसङ्ख्याका रायः पायाः। ते चापस्तम्बेनैवं अटी.

·तीयपत्रिका। ४.३॥ । आता "प्रतिरात्रश्चेत् घोड़ शिचमसानुबयंस्त्रयोदशवबमस- गोम्यो* राजान मति रेचयात । षोडशिमा प्रचर्य राविपर्याय: प्रचरति। होटचमसमुख्यः प्रथमो गणो मैत्रावरुणचमसमुख्यो हितीयो ब्राह्मणाच्छंसिचमसमुख्यस्तृतीयोऽच्छावाकचमममुख्यम- तुर्थः ।०-०प्रथमाभ्यां गणाभ्या मध्वर्युचरति, उत्तराभ्यां प्रति- प्रस्थाता, एष, प्रथमः पर्यायः । एवं विहितो हितोयस्तृतीय"- इति (श्रौ० १४. ३. ८-१६.)। अस्थाय मर्थः । पतिराचार्य कातु यदानुतिष्ठति, तदानी चोदकपातं सर्व मनुष्ठाय पनन्तर सायं काले षोडशिग्रहसम्बन्धिनश्चमसान् पूरयित्वा तत जाँ वयोदशचमसगणपय्याप्तं सोम मवस्थाप्य षोडशिग्रहप्रचार कला तत जल गविपर्याय: प्रचरेत् । तेषु पायेषु च होटचमस मादि हात्वा यचममगणाः प्रवर्तते, मोऽयं प्रथमः । मैत्रावरुणचमसस्था- 'दित्वे द्वितीययमसगणो भवति । ब्राह्मणाच्छंसिचमसस्थादित्वे हतीयश्चमसगणो भवति। अच्छावाकचमसस्यादिवं चतुर्थश्च- ममगणो भवति। तेषु चतुर्ष गणेषु प्रथमहिनौयाभ्यां गणा-या मध्वर्युरमुनिश्चेत्, तीयच तुर्थाभ्यां प्रतिप्रस्थानानुतिष्ठेत् । एवं गणचतुष्टयानुष्ठान मेकः पर्यायो भवति। पुनरपि दितीय- तृतीयपर्यायौ तथैवानुठेयौ। तेषु पर्यायेषु हादश गणाः सम्म धन्ते । एतमय मभिप्रेत्य 'बादशरानेः पळयाः' इत्युक्रम् । 'ते सर्वे' अपि प्रजा: ‘पश्चदशाः' तदीयस्तोत्रेषु चगताना मृदा मात्तिविशेषेण पञ्चदशस्तोमस्य सामगैः सम्पादितवाने पञ्चदशस्तोमयुत्ता हादश पर्यायाः सन्ति । तेषु दीदी' पर्यायी 'सम्पद्य' मिलित्वा पञ्चदशसखाया हिराबत्त्या विंशमाया ले "पोइशिषमस मुमयन् पयोदशभ्यषमसगीयो'-इति ग, ध।

·Tes ॥ ऐतरेयवाद। सर्वे पर्यवस्यन्ति। किश्च षोडशिस्तोत्ने यसामास्ति, तदेकशि भवति ; तदीयढचगताना मृचा मात्तया सामगैरेकविंशतिस्तीमा सम्पादनात् (ताना० २.१४-१७)। योऽय मतिरावस्यान्ते 'सन्धि' एतनामकं स्तोत्रम्, तत्र त्रिवृत् स्तोमः सामगैः पश्यते । तस्य च स्तोमस्य विषु ढचेवावृत्तिरहितेषु निष्पववादृचा नवत्वं सम्पद्यते। एकविंशतिसहा मवमया च मिलित्वा विंशमध्या भवति । अनया विंगत्मजया का पूर्वोक्तविंशमधया वा मास- गत्रिमाम्यान्मासः सम्पद्यत । मासधेत्यादि पूर्ववद्योजनीयम् (१८२० ६५०)। एवं सति संवसरदारातिरात्रो ऽग्निष्टोमं प्रवि- शति । प्रणित मतिरात्र मनु तवारणाप्तोर्यामोऽपि प्रविशति। म प्रतिरात्र मतिलय स्तोत्राधिक्येन वर्तमानत्वात् 'अत्यतिरानः' । एकोनविंशत् स्तोत्राण्यतिरावे, प्राप्तोर्यामे तु त्रयस्त्रिंशदित्या- धिक्यम् ; अतोऽतिरावहारा प्राप्तोर्यामस्याग्निष्टोमें प्रवेशः ॥ उक्तं सर्वयजकत्वतर्भाव मुपसंहरति-. "एतहै ये न पुरस्ताद ये चोपरिष्टाधनकतवर सर्व ऽग्निष्टोम मपि यन्ति" इति । 'एतई' एतेनैवोक्तप्रकारेणाग्निष्टोमस्य पूर्वभाविन इध्यग्निहोत्रा- दयो थे यमक्रतवः, ये चोत्तरभाविन उक्थ्यवाजपेयादयो यक्ष- कतवः ; ते सर्वे ऽग्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति ॥ अथ प्रकारान्तरेगाग्निष्टोमं प्रशमति-- "तस्य. मंस्तुतस्त्र नतिशतं स्तोत्रियाः; मा या नवतिस्ते दश बिनतो ऽथ या नवतिस्ते दशाथ या दश, तासा मेका स्तोषियोदेति, विध- परि शिष्यते ; सोऽसावकविंशोऽध्याहितस्तपति, विषुवान्वा एष स्तोमानां दश वा एतस्मादवाचस्त्रिवृतो दश परात्रो मध्य एष * मा ९.१.२०, ३.५ ; 'विरमन्धिः २०.१.१ । .

·॥तीयपश्चिमा।|॥ एकविंश. उभयतो ऽध्याहितसपति ; सद्यासी स्वीत्रियोदेति, वैतभिमध्यूळहा, स यजमानस्तद् दैवं क्षत्रं सहो बलम्" इति । 'तस्य' पनिटोमस्वोहारभिः संस्तुतस्य 'स्तोलियाः स्तोत्रसम्ब 'विन्य चो नवत्याधिकं शतं सम्पद्यते ॥ कथ मिति चेत्, तदुच्यते -~~ "प्रातस्मवने बहिषवमानास्थ मक' यत् स्तोत्रम्, सम्य त्रिवत् स्तोमः क्रियते। विहलवा- बत्तिरहितत्वाहियमानेषु विषु चेषु विद्यमाना नवर्चः स्तोनिया भवन्ति। तत अवं चत्वार्याज्यस्तोत्राणि । तेष्वेकैकमिविय- मानानां तिमणा मचा मातिविशेषण पञ्चदशः स्तोमः सम्याद- गोयः । तथा मत्वेककस्मिन् स्तोत्रे पञ्चदशर्च इत्येवं चतुर्ष स्तो मिलिवा षष्टिः सम्पदाते। तदेवं प्रातस्तवने एकोनसप्ततिः । माध्यन्दिनसवने माध्यन्दिनपवमानाख्य मेक स्तोत्रम्, तस्यापि पञ्चदशम्सोमयुक्तत्वात् स्तोनिया: पञ्चदश सम्पद्यन्ते। चत्वारि पृष्ठस्तोधाग्यि । तेषु सशस्तोमे असे सत्यष्टषष्टिसयाकाः स्तोविया भवन्ति । उभयं मिलित्वा माध्यन्दिनसक्ने त्राशीतिः मम्प्रयते। हतोयसवने प्रार्भवपवमानस्त्रीवस्य मतदशस्तीमोपेत. स्वात् तस्मिन् सप्तदशः। यमायत्रीयस्तोवस्यैकशिस्तीमो- पेतत्वात् सवैकविंशतिः । मिलित्वा सोयमवनेऽष्टाविंशत् । एवं सवनत्रवे मिलित्वा नवत्यधिकशतसम्बाकाः रतोपिया भवन्ति । तत्र या नवतिः, से दशसहयाकाम्बिहत-म्तीमाः सम्मथले। एकैकस्मिन्दशक अन्तिमा मेकां परित्यज्य पशिष्टामा मचा भवमझोपेतत्वात् वितस्तोमत्वम् । नतो नवमु दशकेषु नव पिचर सोमाः । यास्तु तेषु दशकेषु * परित्यक्ता नवर्चः, स एकाबिहान- "नक" । amar nam ·१९५ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ स्तोमः। एवं दशमङ्याकास्त्रिहत-स्तोमाः । 'भथ' अनन्तरं यञ्चत मम्ति, तस्मिबपि या नवतिस्ते पूर्वन्यायेन दश त्रिवत्- मनोमा गणनीयाः। अथ नवत्या अर्ध्वभाविन्यो 'याः' ऋचो दश, 'तामां' दशाना मुचां मध्ये एका स्तोत्रिया 'उदेति' अतिरिच्यते। अवशिष्टाम स्तोत्रियामु विकृत्-स्तोमः परिशिष्यते । एवं सत्येक- विंशतिमङ्ख्याकास्वित्-स्तोमाः, तभ्योऽतिरिता काचिगिति, एतावदाम्पतम् । तवैकविंशतिविकृत्-स्तोममको योऽस्ति, स सर्वो ऽपि 'असी' मगडले दृश्यमानः, एकविंशतिमङ्ख्यापरक: 'अध्याहितः' मण्डले स्थापित: आदित्यः 'तपति' प्रकाशत। श्रादित्यस्यैक- विंशतिसङ्ग्यापुरकत्व मन्यत्र श्रुतम्-- "हादशमासाः पञ्चतवस्त्रय इमे लोका अमावादित्य एकविंश:"--इति (तै० म०५.१.१०.४.) ॥ यक्त सत्रं गवामयनाख्यम्, नन यान्येक विंशत्यहानि, तत्मा- दृश्यादपि यथोखिहात्स्तोमसम्बन्धः प्रशस्तः । कथं मादृश्य मिति, तदुचते-- तस्मिन् सत्रे यमध्यम महः, तहिषुववामकं दिवा. कौर्य भवति । तस्य पुरस्ताद्दशाहानि, उपरिष्टादशाहानि । एव मनापि पूर्वोक्तरीत्या मम्पादिताना मेकविंशतिसङ्या कानां त्रिमत्स्त्रोमानां मध्यवर्ती यस्त्रिहत् स्तोमः, स एव विषयान् भवति। एतम्माहिषुवद्रूपाचित्स्तोमात् 'अञ्चः पूर्वभाविनो दश त्रिनम्तोमाः, 'पराजः' उत्तरभाविनोऽपि दश बिकृत्स्तोमा.; उभयोदशकयोमध्ये एष एकविंशतिसङ्ख्यापूरकस्वित्स्तोमः 'उभ- यतोऽध्याहितः' पार्खये दशकव्याप्तः सन् 'तपति' आदित्यवत्प्रका- गते । 'नत्' मकविंशतिमिहतस्तोमेभ्य अब ‘यासो' ऋगेका स्तोत्रिया 'उदेति' पतिरिका भवति,मेयम् एतस्मिन्' एकविंशति- सो अध्यूळहा' अधिकत्वेनावस्थापिता, ‘स यजमानः' अतिरिक्तः ·वतीयपशिका। ४।४। सोवियारूपो यजमानत्वेनावगम्तव्यः । किश 'तत्' स्तीविया- रूपं देवं ज्ञवं' देवसम्बन्धिनी भत्रियजातिरिन्द्रवरुषादिरूपा। तत् पत्र 'सहः' पराभिभवक्षम 'बल' मैन्यम्। एव मग्निष्टोमः स्तोत्रियहारा प्रशस्तः ॥ उतार्थवेदनं प्रशंसति- “अश्रुते ह वै दैवं क्षष सहो बल मतस्य ह सायुज् सरूपता सलोकना मश्रुते य एवं वेद" इति । उतार्थवेदिता पराभवसहिष्णुमैन्योपेता मिन्द्रादिदेवक्षत्रियजातिम् 'अनुते' प्राप्नोति । तत्र तेन क्षत्रेणेन्द्रादिना ‘सायुज्य' सहवासम्, 'मरूपता' समानरूपत्वम्, 'मलोकताम्' एकलोकावस्थिति च प्राप्नोति ॥ ३॥ इति धीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबाधणस्य हतीयपश्चिकायां चतुर्थाध्याये द्वतीयः खण्डः ॥ ३ (४१)। mes--- ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ देवा वा असुरैर्विजिग्याना अर्ध्वाः खर्ग लोक मायनमोऽग्निदि विम्यूगल उदनयत स . वर्गस्य लोकस्य हार मवृणोदग्नि वर्गस्य लोकस्थाधिप- तिस्त वसवः प्रथमा आगच्छस्त एन मब्रुवन्नति नोऽर्ज- 'म:'-इति का ·१०८ ॥ ऐतरेयनामा स्याकाशं नः कुर्विति स नारततोऽतिसक्ष्य इत्यब्रवीत् स्तुत नु मेति तथेति तं ते विवृता स्तोमेनास्तुवंस्तान् स्तुतोऽत्यात ते यथालोक मगछस्त द्राआगच्छत एन मबुवनति नोऽर्जस्थाकाशं नः कुर्विति स नास्तुती ऽतिसक्ष्य इत्यब्रवीत् स्तुत नु मेति तथेति वं ते पञ्च- दशेन स्तोमेनास्तुवंस्तान् स्तुतो ऽत्यात ते यथालोक मगच्छत मादित्या आगच्छंत एन मब्रुवन्नति नोऽर्जस्याकाशं नः कुर्विति स नास्तुतो ऽतिम्रक्ष्य इत्यजवीत् स्तुत नु मेति तथेति तं ते सप्तदशेन स्तोमेनास्तुबस्तान् स्तुतो ऽत्यात ते यथालोक मग- छस्त विश्वेदेवा पागच्छंस्त एन मनुवन्नति नोऽर्ज- स्थाकाशं नः कुर्विति स नास्तुतोऽतिस्रक्ष्य इत्यववीत स्तुत नु मेति तथेति तं त एकविंशेन स्तोमेना- स्तुवंस्तान् स्तुतो ऽत्यात ते यथालोक मगच्छन्न- कैकेन वै तं देवाः • स्तोमेनास्तु+स्तान स्तुतो ऽस्वार्जत ते यथालोक नगच्छथ हैन मेष एतैः सर्वैः + स्तोमैः स्तोति यो यजते यञ्चैन मेवं वेदाती तु त माता अति ह वा एन मर्जते स्वर्ग लोक मभि य एवं वेद ॥ ४ (४२)॥ ., कातिरितासंघमल सकेषु निर्विसर्गपाठः ।

·बतोयपत्रिका ।४।४ ted पथ विदादिस्तोमचतुष्टयहारणाग्निष्टोम स्तोतु माथा. यिका माह- "देवा वा प्राविजिग्यामा अर्थाः स्वमें लोक मायग्माऽम्मिर्दिविसगूल उदश्यत ; स स्वर्गस्य लोकस्य हार महायोदनि स्वर्गस्य लोकस्याधिपतिस्तं वसवः प्रथमा पागच्छस्त एन मनुवाति नो ऽर्जस्याकाशं नः कुर्विति; स नास्तुतो ऽतिनश्य इत्यनवीत् स्तुत नु मैति ; तथेति; तं ते विहता स्तोमेमास्तुवंम्तान् स्तुतो त्यात, ते यथालोक भगच्छन्” इति। ये देवा पनि सहिताः पूर्व ममुरैः मह युद्ध कला 'विजिग्यानाः' विजय प्रामाः, ते देवा अईगामिन: सन्तः स्वर्ग लोकम् 'भायन्' प्राप्नुवन् । सदानीम् 'निः' स्वस्थान एवं स्थित्वा 'दिविसक' दुरलोक स्पृशन् 'आई' उतः मन् 'उदययत' उपरितमं देश माश्रितवान्, दालोकपर्यन्तं स्वकीयां ज्वाला पतिवामित्यर्थः । ततः 'मः' अग्निः स्वर्गलोकहारम् 'श्रवणोत्' तयाच्छादित मकरोत् । म चेतरेषु देवेषु स्थितेषु कथ मग्नेः ईदृक् मामर्थ मिति वाच्यम् ; यस्माद 'अग्निः स्वर्गस्य लोकस्य अधिपतिः' ; पनी हि अग्निष्टोमादिकमाणि अनुष्ठाय स्वगं प्राप्नुवन्ति । ' वर्गहार- निरोधिन मग्नि मष्टी वसवः 'प्रथमाः' पुरोगामिनो भूत्वा 'भागान्' प्राप्तवन्तः। प्राम्य च 'एनम्' भम्मिम् 'ने' वमव एव महुवन -- हे अग्ने ! त्वं 'न:' अस्मान् 'प्रत्यर्जमि त्वदीया वाला मतिलहर पर्जयितु' स्वर्ग प्रापयितु महसि, 'न:' अस्माक' तपामार्थम् 'भाकाशं' त्वदीय ज्वालीपशमननावका कुविति। ततः 'म:' अग्निरेय मब्रवीत्,---- युष्माभिरस्तुतोऽई पतिसक्ये बारावरोधं न परित्यच्यामि। तबादवरोध- माय '' विप्र मेव 'मा' मा मनिं 'स्तुत' स्तोत्र ·॥ ऐतरेयनाम कुरुतेति । 'ते' वसवः तथेत्यङ्गौलत्य विद्यबामवन स्तोमेनामि 'मनुवन् । तस्य च विकृत्स्तोमस्तोत्रस्य विधायक छन्दोगनाशाय मेष मामायते--- "तिसृभ्यो हिरोति स प्रथमया, तिमभ्यो हिरोति स मध्यमया, तिसृभ्यो हिरोति स उत्तमयोधतो विवतो विष्टुतिः" इति ( ता० ब्रा० २.१.१.)। अस्थाय मर्थः । “उपासी गायता नरः"-इति यः प्रथमः चः, “दविद्यातत्या"-इति यो हितायः बचः, “पवमानस्य ते कवे"-इति यः वतीयः तृचः, एतेषु त्रिषु चालकेषु सोऽ (उ० पा० १.१.१-३.) विद्य- मानानां नवाना मृत्रां विभिः पर्यायैर्गानं कर्तव्यम् । तत्र प्रथमे पाये त्रिषु सूतेषु प्राधातिल ऋषो गातव्याः, हितीये पर्याय मध्यमा ऋचा गातव्याः, उत्तम पर्याये उत्तमा चा गातव्याः । 'तिसभ्यः' इति हतीयार्थे पशमी। ' हिरोति' इत्य. नेन गान मुपलक्ष्यते । सेयं यथोकप्रकारोपेता गीतिस्विकृतस्तोम- स्थाद्या 'विष्टुतिः' स्तुतिप्रकारविशेषः। तस्या विष्टुते: 'उद्यतौ'-. इत्येवं नामधेय मिति । ईदृशस्तीमेन लुतोऽग्निः 'तान्' देवान् 'प्रत्यार्जत' निरुद्ध हार भतिला वर्गमध्ये प्रापितवान् । 'ते' चनमो देवाः 'यथालोक' खखाचितं लोक स्थानविशेष मन- तिक्रम्य तवागच्छन् । अथ पञ्चदशस्तोमन म्युतिं दर्शयति--- "तं रुद्रा पागच्छ- स्त एन मब्रुवबति मोऽस्याकाशमः कुर्विति; स नास्तुतो ऽति- सस्य इत्यब्रवोत् स्तुत नु मैति ; तथेति ; ते ते पञ्चदशेन स्तोमे- नास्तुवंम्तान् स्तुनो ऽस्यार्जत, ते यथालोक मगछन्" इति । पञ्च- दगनामकस्य स्तोमस्य स्वरूपं छन्दोगरेव मानायले- "पसभ्यो ·बतोयपशिवा।।४॥ । हिरोति स तितभिः स एकया स एकया, परन्थी शिरोति स एकया स तिमभिः स एकया, पञ्चम्यो हिरोति स एकाया है एकया स तिसृभिः” इति (ता. बा. २.४.१.)। प्रस्थाय मर्यः । हचानक मेकं सूत दिरावर्तनीयम् । तत्र प्रथमाहत्ती प्रथमाया ऋचस्विरभ्यासः, द्वितीयाहतो मध्यमाया, द्वतीयाउत्तान- मायाः । सोऽयं पञ्चदशस्तोम इति। अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् । अथ सप्तदशेन स्तोमेन स्तुति दर्शयति-"त मादित्या भाग. छस्त एन मब्रुवाति मोऽर्जस्याकाशं नः कुर्विति ; स मारुती ऽतिबन्ध इत्यब्रवीत् स्तुत नु मैति; तयेति; सं ते सप्तदर्शन स्तोमेनास्तुवंस्तान् स्तुतो ऽत्याजत; ते यथालोक मगच्छन्” इति । सप्तदशस्तोमस्य स्वरूपं छन्दोगैरेव मानायते-"पञ्चभ्यो हिरोति .स तिमभिः म एकया स एकया, पञ्चभ्यो पिरोति स एकया स तिमभिः स एकया, मप्तभ्यो हिरोति स एकया म तिमभिः स तिमृभिः" इति ( ता. ब्रा० २. ७. १.)। पत्र प्रथमावती प्रथमायासिरभ्यासः, हितीयाहत्ती मध्यमायाः, बतौयाहती मध्यमोत्तमयोः । सोऽयं सप्तदशस्तीम इति। अन्यत् पुर्ववद व्याख्येयम् ॥ एकविंशस्तोमेन स्तुति दर्शयति-- "तं विखे देवा पागच्छत एन मझुवनति नोर्जस्याकाशं नः कुर्विति ; स नास्तुतो ऽतिसत्य इत्यब्रवीत् स्तुत नु मेति ; तथेति ; तं त एकविंगेन स्तोमेनास्तुर्व- स्तान् स्तुत्तो ऽत्याजत, ने यथालोक मगच्छन्”-इति । एकविंश स्तोमस्य खरूपं छन्दोगेरेव मानायते- “मसभ्यो हिरोतिस तिमभिः स तिमृभिः स एकया, समभ्यो हिरोति स एकथा स तिभिः स तिसृभिः, सप्तभ्यो हिरोति स तिमभिः स एकया , , ·२०२ ॥ ऐतरेयवाचवा तिमभिः"-प्रति (ता. ब्रा० २.१४.१.)। ता. ब्रा० २.१४.१.)। प्रथमपाये च स्योममाया ऋचः मक्कत्याठः, द्वितीयपर्याये प्रथमायाः सचत्पाठः, दृतीयपर्याय मध्यमायाः सवत्पाठः, अवशिष्टानां तु विरात्तिः । सोऽय मकविंशप्तोम प्रति। अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ स्तोमचतुष्टय मुपसंहरति- “एकैकेन वै तं देवाः स्तोमे- नास्तुवंस्तान् स्तुतो ऽत्यार्जत ; ते यथालोक मगच्छन्”- इति ॥ अग्निष्टोमप्रयोगे उक्लानां चतुर्णा' स्तोमानां विकल्पशङ्का. व्यावत्यथं समुच्चयं विधत-"अथ हैन मेष एतैः सर्वेः स्तोमैः स्तोति यो यजते".-इति । अर्थवादवलक्षण्येन विधित्व द्योत. यितम् 'अथ'-शम्दः ;-योऽग्निष्टोमेन यजते, म एलेचतुर्भिरपि स्तोमैः स्तुवीत ॥ अनुष्ठातुः खर्गप्राप्तिफलस्य सिदत्वात् तेन सह समुच्चित्य वेदितरपि तत् फल दर्शयति- "यश्चैन मेवं वेदाती तु त मजाते"-इति। यजमानो येन प्रकारण यजते, अनेनैव प्रकारेण 'एनम् अग्निटोमं यश्च' वेदिता, 'तम्' अपि वेदितारं हारनिरोधन मसिला 'अर्जाते' प्रापयत्येव । 'प्रती तु'-दुति दीर्घान्दसः ॥ वेदनमात्रेणानुष्ठानसमानफलदृढ़यितु'* पुनरण्याह -"अति हवा एन मर्जत स्वर्ग लोक ममि य एवं वेद" इति। वेदन- मात्रेण सिझेऽपि फले “कर्मभूयस्त्वात् फलभूयस्त्वम्”-इतिन्याये- मानुष्ठानवैय्यर्थ नास्ति ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदाधं प्रकाश ऐतरेयबामणस्य तौयपशिकायां चतुर्थाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (४२) ॥ समानफलत्व प्रतिपादयितु"म।

·तीवपचिका।४।५॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः। - स वा एषोऽग्निरेव यदग्निष्टोमस्त' यदस्तुर्व- तस्मादग्निस्तोमस्त मग्निस्तोमं सन्त मग्निष्टोम इत्याचक्षते परोक्षेगा परोक्षप्रिया दूव हि देवास्त यञ्चतुष्टया देवासनिम्तोमैग्स्तुकम्तम्माच्चतु+तोम म्तंचतु स्तोमं मन्त चतुष्टोम इत्याचवते परोक्षेस परोक्षप्रिया इव हि देवा अथ यदेन मई मन्त ज्योति- भूत मस्तुवं स्तम्माज्जाोति स्तोमस्त ज्योति स्तोमं सन्त ज्योतिष्टोम इस्खाचक्षते परोक्षमा परोक्षप्रिया इव हि देवाः म वा एषो ऽपूर्वो ऽनपरो यन्नक्रतुर्यथा रथचक्र मनन्त मेव यदग्निष्टोमस्तस्य यथैव प्रायणं तथोदयनं तदेषाभि यजगाथा गीयते यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यबस्थापरं तहस्य पूर्वम् अहेरिव सर्पर्ण शाकलस्य न वि जानन्ति यतरत्यरस्तादिति यथा ह्येवाम्य प्रायण मेव मुदगन मसदिति तदाऽर्यत त्रित्मायण मेकविंश मुदयनं केन ते समे दूति यो वा एकविंशनिवृहे मोऽयो यदुभौ चौ चिना. विति ब्रूयात्मेति ॥५ (४३) । ..... "मिन्याचवत' क। , + ए स्थानेषु मविसर्गपाट, क पुस्तके !

·॥ ऐतरेयवाभाम्॥ प्रथाम्निष्टोमादिशब्दं निर्वचनतः प्रशंसति- “स वा एषी ऽग्निरेव यदम्मिष्टोमस्त यदस्तुवंस्तस्मादग्निम्तोमम्त मग्निस्तोमं सन्त मम्निष्टोम इत्याचक्षते परोक्षेण ; परोक्षप्रिया व हि देवाः” इति । योग्य मग्निष्टोमोऽस्ति, स एष साक्षात् 'अग्निरेव' खशरीर मेव ; विभिश्छन्दोभिस्तिभिः सवनेश्च विभज्य क्रतोर्निष्पादित- लात् । '' क्रतुरूप मग्नि' 'यद' यस्मात् कारणाद् देवा अस्तुवन्, 'तस्मात्' अग्निविषयस्तुतियुक्तवादयं क्रतुः ‘अग्निस्तोमः'- इत्ये- तबामकः । तबामयुक्त ऋतु परोक्षनामा व्याहतुं मकार- सकारयोः षकारटकारावादिश्य 'अग्निष्टोमः' इति वैदिका पाच- भने । वर्णान्तरण व्यवहितत्वात् शीघ्रप्रतीतिरहितं नाम परीक्ष मिनायते । यस्मालोके 'देवाः' पूज्या प्राचार्यादयः परोक्षनाम- प्रिया एव, नस्यात् क्रतोरपि तदुक्रम् ॥ मामान्तरस्य निर्वचनं दर्शयति--- "नं यमतुष्टया देवाचतुर्भि- स्तोमरस्तुर्वस्तस्माचतुस्तोमस्तं चतस्तोमं मन्त चतुष्टोम इत्या- चक्षने परोक्षेण ; परोक्षप्रिया एव हि देवाः" इति । 'चतुष्टया' चतुर्विधाः, ---वसवो रुद्रा प्रादित्या विश्वेदेवाशेति। स्तोमाञ्च त्रिहत्पञ्चदश सप्तदश एकविंश इत्येवं चत्वारः । चतुष्टोमनामनिर्व- ननं पूर्ववद्योजनीयम् ॥ ज्योतिष्टोमनामनिर्वचनं * दर्शयति---. "अथ यदेन मूर्ख सन्: ज्योतिर्भूत मस्तुवंस्तस्माजमोतिस्तोमस्सं ज्योनिम्तोम मन्त ज्योतिष्टोम इत्याचक्षते परोक्षेण ; परोक्षप्रिया इव हि देवा:"- इति । 'पथ' नामहयकथनानन्तरं, हतौयं नाम कथ्यत इति शेषः । पय मनिर्भूमि मारभ्य द्युलोकपर्यन्त मूविस्थितः, 'मामानामियप" च, च।

·वतीयपशिका।४।५॥ २०१ नया प्रकाशमानत्वात् ज्योतिर्भूतः। तं तादृशं देवा प्रस्तुवन् ; 'तस्माद ज्योतिस्तोमः' ज्योतिषः 'स्तोमः' स्तुतिः यस्मिन् क्रती, स कातुर्योतिस्तोमः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ नामनिर्वचनन प्रशस्य पुनरप्याद्यन्तराहित्येन प्रशंसति- "स वा एषो ऽपूर्वी ऽनपरो यन्त्रक्रतुर्यथा रथचक मनन्त मेवं यदग्निष्टोमस्तस्य यथैव प्रायणं तथोदयनम्" इति । 'सः एषः' अम्निष्टोमः पूर्वीपररहितः,--'पूर्व:' प्रादिः, 'अपरः' अन्तः, पाब- तरहितो यजक्रतुः । यथा लोके 'रथचक्र मनन्तं' पुनः पुनः परि. वर्तमानस्य रथचक्रस्य भय मादिग्य मन्त रति विभागः कर्स न शक्यते, तस्मादिद मन्तरहितम् ( आदिरहितस्थाप्येतदुपलक्षणम् ), एवं फतुरपि। नन प्रायणीयेष्टिरादिः, उदयनीयेष्टिरन्त इति चेत्, मैवम् ;-- योऽग्निष्टोमोऽस्ति, तस्य यादृशं प्रायणीयं कर्म, तादृश मेवोदयनीयं कम ; तयोर्यागधर्मसाम्यात् । अतो विवेत्तु मशालादाद्यन्तरहितः क्रतुः ॥ उत मर्थ मन्त्रोदाहरणेन दृढ़यति--- "तदेषाभि यजगाथा गोयते, -यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यस्थापरं सहस्य पूर्वम्, महेरिव सर्पणं शाकलस्व न विजानन्ति यतरपरस्तादिति" इति। सर्व- रपि सुभाषितत्वेन गोयत इति 'गाथा'; यन्त्रविषया गाथा । 'सत्' तबिम्निष्टोमस्याचन्तयोः प्रायणीयोदयनीययोरेकविधये काचिदेषा 'यनगाथा' 'अभि गौयते मर्वतः पठ्यते । यदस्मे त्यादि गाथा । 'अस्य' अग्निष्टोमस्य यत् 'पूर्वम्' उपक्रमरूपं मर्मास्ति, तदेवास्थ 'अपर' समाप्तिरूपं कम ; 'यदु' यदेवास * "तयो: ममामधर्मकलाम्" । t".कविषये" ना "अभिनयत" ग!

·२०० ऐतरेयवासी. : 'पपर' समाप्तिरूपम्, तदु' तदेवास्य 'पूर्वम्' उपनामरूपमा चादित्यः प्रायणीयश्वरुरादित्य उदयनीयश्चेति द्रव्यदेवतयोगमयबैकविधत्वात् नयोरकत्वोपचारः। आद्यन्तयोरपरिज्ञाने पूर्व ब्रानो रथचका- दृष्टानो दर्शितः ; मन्त्र वन्यो दृष्टान्त उच्यते । 'शाकल-शब्दः सर्पविषवाची । शाकलनाम: 'महेः' सर्पविशेषस्य यया 'सर्पण' गमनम्, तथैवाय मग्निष्टोमः। स तु सर्पणकाख मुखेन पुच्छन दंशनं कला वलयाकारो भवति, तत्र किं मुखं किंवा पुच्छ मिति न ज्ञायते ; एव मनाम्यदितिदेवताकस्य घरोः साम्ये सति प्राय- खोयोदयनीययोः 'यतरत्' कर्म ‘परस्तात्' पश्चाङ्गायि, यतरम पूर्व- भावीति किमपि न विजानन्ति ॥ अस्या गाथायास्तात्पथ्य महिप्य दर्शयति-- "यथा छ वास्य प्रायणा मेव भुदयन मसदिति" इति । 'प्रस्य' अग्निष्टोमस्य प्रायणं प्रारम्भी यादृशः, एवम् 'उदयनं' समाप्तिः 'असत्' अस्ति, भवतीत्यर्थः। अत्र कश्चिदाक्षेप मुद्रावयति--- "तदार्यत् त्रिहत्यायचा मेकविंग मुदयनं, केन ते समे इति ?' - इति । पूर्वोदाहतम्बिात स्तोमः प्रातम्भवनादौ प्रयोज्यत्वात् 'प्रायणम्' उपक्रमरूपम्, एक- विंशस्तोमस्तृतीयसवनान्ते प्रयोज्यत्वात् 'उदयनं' समाप्तिरूपम् । 'केन' कारयोन 'ते' प्रायणोदयने 'समें भवेता मित्याक्षेपः। तत्र परिहारं दर्शयति- “यो वा एकविंशस्त्रिहह सोऽथो यदुभी सचौ चिमाविति ब्रूयातेनेति" इति। योऽय मेकविंश- स्त्रोमोऽस्ति, स एव बिहदवगन्तव्यः ; स्तोमत्वाकारण तयोरेकविध- वात् । 'अयो' अपि च यत्' यस्मात्कारणात् स्तोमडयाश्रयभूती 'उभी बची', 'चिनो' चित्लधर्मयुक्तौ। तब वित-सोमा- ·॥ वतीयपरिया।। ॥ M जयस्य "उपास्मै गायता नरः"- तिसतस्य ( उ० प्रा० १.१.१.) बचवधर्मः प्रसिह एव, एकविंशस्तोमात्रयस्थ “यजा यत्रा बो पनये"-इतिसूक्तस्य ( उ० प्रा० १.१.२०.) प्रगाथत्वाद् यद्यपि तस्मिन् हे एव ऋचावाम्बायेते, तथापि स्तोत्रकाले प्रमथनेन पादानावर्य चत्वं सम्माद्यते; 'तेन' हचवधर्मोपेतत्वकारणेन योः स्तोमयोरेकविधत्व मित्युत्तरं ब्रूयात् ॥ ५ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबामणस्य दृतीयपश्चिकायां चतुर्थाध्याये पञ्चमः ग्वगडः ॥ ५ (४३)। ॥ अथ षष्ठः खण्डः ॥ यो वा एष तपस्येषोऽग्निष्टोम एष माहतं सहैवाना संस्थापयेयुः माहो वै नाम तेनासन्वर- माणावरंयुर्यधैव प्रातमवन एवं माध्यन्दिन एवं तृतीयसवन एव मुह यजमानो ऽप्रमायुको भवति यह वा इदं पूर्वयोः सवनयोरमन्वरमाणाश्चरन्ति तम्बावेदं प्राच्यो ग्रामता बहलाविष्टा' अथ यहेदं तृतीयसवने सन्तरमाणाचरन्ति तमाद्देदं प्रत्यञ्चि दीर्धारण्यानि भवन्ति तथाइ यजमानः प्रमायुको भवति तेनासन्वरमाणावग्युर्यथैव प्रातस्सवन एवं माध्यन्दिन एवं तृतीयसवन एव म ह यजमानो ·१०६ ॥ ऐतरेवबाप्रवन्। ऽप्रमायुको भवति स एत मेव शणानुपर्यावर्तेत' यदा वा एष प्रातमदेस्यथ मन्द्र तपति तस्माम्म. न्द्रया वाचा प्रातस्सवने शंसदथ यदाभ्येत्यथ बली- यस्तपति तस्माबलीयस्या वाचा मध्यन्दिने शंसेदथ यदाभितरा मेत्यथ बलिष्ठतमं तपति तस्मादलिष्ठ- तमया वाचा तृतीयसवने शंसे देवं शंसेद्यदि वाच ईशीत बाग्घि शस्त्रं यया तु वाचोत्तरोत्तरिण्यो- सहेत ममापनार्य तया प्रतिपद्यतैतत्सुशस्ततम मिव भवति स वा एष न कदाचनास्त मेति नोदेति तं यदस्त मेतीति मन्यन्त 'ऽह्न एव तदन्त मित्त्वा- थात्मानं विपर्यस्थते रात्री मेवावस्तात्कुरुते'ऽह: पर- स्तादथ यदेनं प्रातरुदेतीति मन्यन्ते रावेरेव तदन्त मित्वाथात्मानं विपर्यस्थते ऽहरेवावस्तारकुरुते रात्री परस्तात् स वा एष न कदाचन निम्रीचति न ह वै कदाचन निमोचत्येतस्य ह सायुज्यं सरूपा सलोकता मश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ (४४) ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे तृतीयपञ्चिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ पुनरादित्यसाम्येन प्रशंसति- “यो वा एष सपत्येषोऽग्नि- ष्टोम एष साहस्तं सहेवाका संस्थापयेयुः ; साहो वै नाम"..- इति । य एव प्रसिदः एषः पावत्यष पादियः तपति, 'पषो.

·वतीचपत्रिवा।।६॥ मिष्टीमः, तबोरादित्याग्निष्टोमयोः सदृशलात् । वयं प्राण मिति, तदुच्यते- 'एषः' भनिटोमः पादित्यवत् 'साह:', यहा पादित्यो ऽहा सह वर्त्तते, तथा; 'तम्' पग्निष्टोम मपि एक माझा सहैव 'संखापयेयुः' समापयेयुः । तवादादित्यस्खेत सात-इति क्रतो म सम्पन्नम्। इदानी मलिष्टोमानुष्ठान त्वरां निषेधति-"तेनासम्बरमाया. घरेयुर्य थैव प्रातस्मवन एवं माध्यन्दिन एवं बतौयसवन एव मु यजमानो ऽप्रमायुको भवति"-इति । यस्मादेव महः साकल्पनामुष्ठानाय पर्याप्तम्, 'सेन' कारणेग सर्वे ऽप्युखिनः 'प्रसम्बरमाणाः' त्वरा मकुर्वत उत्तरोत्तरानुष्ठेयं सम्यक् पर्या. लोचयन्तः 'घरेयुः' अनुतिष्ठेयुः । यथैव प्रातस्मवने मध्यरामापूर्व मारभ्य मध्यानात् पूर्वकालस्थानुष्ठानाय पर्याप्ततानास्ति स्वरा, एव मुत्तरयोरपि भवनयोः । 'एव मु' पनेनेव प्रकारे भने- रनुष्ठाने मति बुद्धिसमाधानमानसोपाभावायजमानः 'अप्रमायुकः' अपमृत्युरहितो भवति ॥ विपक्षे बाधं दर्शयनि-- “यद वा राई पूर्वयोः सबनयोरसन्वरमाणावरन्ति, तस्मादेदं प्रायो पामता बहुलाविष्टा, अथ योदं तृतीयसपने सन्खरमाणावरन्ति, तखाछेद प्रत्यधि दोर्धारण्यानि भवन्ति ; सथा ह यजमानः प्रमायुको भवति" इति । 'यह वै' यदि प्रथमहिसौययोः सवनयोः काम- महोचाभावात् असम्बरमाणा: 'इट' कम्म 'चरन्सि' प्रतिष्ठेयुः, सदानी 'तस्माव' तस्मादेवाणलोपाभावात् कारणादिदं दृश्यो। कि मिद मिति, तदुच्यत- 'प्रायो ग्रामताः' पूर्वदिबर्सिनो प्रामसमूहा: 'बहुलाविष्टाः' बहुभिजनैः सम्पूर्णा भवन्ति । 'मम' सबिपबयेण 'या'.यदि प्रतीयसबने कालसङ्कोच मायाय 'सनबर ·॥ ऐतरेयवाभवम् । H माणाः' अतित्वरया युक्ताः 'इदं' कर्म 'चरन्ति' पनुतिष्ठन्ति, तदानों तस्मादङ्गवैकल्यसम्भवादेवेदं लोके दृश्यते,-- 'प्रत्यधि' पश्चिमदिग्वौनि 'दीर्धारण्यानि' जनशून्यानि भवन्ति । 'तथा है' नागेन सम्भाविताङ्गवैकल्ययुक्तोनानुष्ठानेन यजमानः 'प्रमायुको भवति' अपमृत्युना मियत इत्यर्थः ॥ विपक्षे बाधक मुला स्वपई निगमयति- "तेनासन्वरमाणाचरेयुर्यथैव प्रातस्मवन एवं माध्य- न्दिन एवं टतोयमवन एव मुह यजमानोऽप्रमायुको भवति"-इति॥ अथ त्रिपु मवनेषु शस्त्रस्योत्तरोत्तरं ध्वन्याधिक्यं विधत्ते "स एत मेव शस्त्रंथानु पर्यावर्तेत ; यदा वा एष प्रातरुदेवथ मन्द्रं तपति, तमामन्द्रया वाचा प्रातस्मवने शंमेदथ यदाभ्येत्यथ बलौयस्तपति, तस्मादलीयस्था वाचा मध्यन्दिने शंसदथ यदाभि- तरा मेत्यथ बलिष्ठतमं तपति ; तस्माइलिष्ठतमया वाचा तोयसपने शंमेदेव गंमेद्यदि वाच ईशीत ; वाग्घि शस्त्रं ; यया तु वाचीतरी. परियोत्सहेत समापनाय, तया प्रतिपद्येत्तत्मशस्ततम मिव भवति"-इति । 'स' होता 'एत मेव' आदित्य मनुसृत्य 'शस्त्रेय पर्यावर्तेत' यथायथादित्य उत्तरोत्तराधिक्येन तपति, तथातथै- योत्तरोत्तरध्वन्याधिक्येन होता शंसेत् । “यदा वै"-इत्यादिना तदेव स्पष्टीक्रियते। यस्मिवेव काले 'एषः' मादित्यः 'प्रातरुदति' प्रात:काल मभिव्यञ्जयितु मुदियात, 'अथ' तदानौं 'मन्द्रम्' अल्प यथा भवति तथा तपति ; तस्मादादित्य मनुवर्तमानो होता प्रातस्मवने 'मन्द्रया' स्वल्पश्चन्युपेतया वाचा शंसेत् । 'पथ' प्रातः- कालादू सूर्यो यदाभ्येति' मध्याह्नकालं निष्पादयितु माभि- मुस्थेनोई गति, 'मध' तदानी सूर्यो 'बलोयः' प्रबलं यथा भवति तथा सपति; तमाचोतापि 'बलीयस्या' प्रबलध्वनियुबया ·दतीयपषिका । ४।६॥ चाचा. माध्यन्दिने सवने शंसेत् । 'अर्थ मयाडादूई यहा सूर्य 'पभितरा मेति' पश्चिमाभिमुखानां पुरुषाणा मत्यन्त मानि- मुखोन गछति, 'प्रथ' इदानी मादित्यो 'बलिष्ठतम तपति मध्याह्नतापादपि पत्यन्तप्रबलम्तापो भवति ; भूमौ दिशु चोपख- बाहुल्यात् । तस्मात्तदानीं होता माध्यन्दिनसवनध्वनेरप्यधिक ध्वनियुक्तया वाचा हतौयसवने शसेत् । यद्ययं होता पाकः 'ईगीत' ईखरो भवेत्,--- तस्य वाक् यदि नेमादिदोषेष धी न्दिं न प्रानयात्. सदानौं येन ध्वमिना ढतीयसवने प्रारम्भः कतः, ‘एवं' तेनैव ध्वनिना शमेत् । किमर्थ ध्वन्याधिक्य मिति, सदुचते- यस्माद 'वागेव शस्त्रं' वानिष्पाद्यत्वात् । तस्माद 'यया तु' यादृणध्वनियुक्तायैव वाचा 'उतरोत्तरिया' उत्तरोस- राभिविभाजा 'समापनायोत्महत' समापयितु मुत्माहवान् भवेत, 'तया' तथाविधध्वन्युपेतया वाचा शस्त्रं 'प्रतिपदात' प्रारभेत,- न तु थाम्या नीचध्वनिर्भवेत् । तदेतदुक्तलक्षणोपेतं शस्त्र 'सुथल- सम मिव भवति' श्रुतिवैकल्यराहित्येनात्यन्त शस्त मेव भवति । ननु तीयसवने त्वग मन्तरेण शनैः शंसेदिति पूर्वत्रोताम् तथा सति कालस्याल्पत्वेन समापनात् प्रागेव मूर्योऽस्त मियात् ? इत्याशङ्का वस्तुतोऽस्तमयाभावाबास्ति दोष इत्यभिप्रेत्याह-- "स वा एष न कदाचनास्त मेति नोदेति'-इति। 'पस्तमयः' सूर्य- स्वरूपनाशः, 'उदयः' सूर्यात्पत्तिः ; न दि सूर्यस्य कदाचिदपि खरूपनागोत्यती विद्यते ॥ कथं तईि जनानां मूर्यास्तमयव्यवहारः ? इत्याशयाह-- "तं यदस्त मेतीति मन्यन्ते, व तदन्त मिस्वाथामा विपर्य- सते, रात्री मेवावस्तात्कुरुते ऽह: परस्सात्" इति । यत्' यदा R ·॥ एतरयमावरम् पाणिनः मूर्योदयाय यामचतुष्टयानन्तरं सूर्यो ऽस्त मेतीति '' सूर्य मम्समितं मन्यन्ते, 'सर' सदानीं भूयः तबाणियुक्त देश प्रकाशरूपस्याज पव * 'अन्त मित्त्वा' समाप्तिं प्राप्य 'प्रथ' पनन्तर खात्मानं 'विपर्यस्यते' विपर्यस्तं करोति । कथं विपर्यास इति, तदुच्यते-'भवस्तात्' अतीते देथे रात्रि मेव कुरुते, 'पर- सात्' प्रागामिनि देशे ऽह: कुरुते । प्रय मर्थः । मेरोः प्रदक्षिणे कुर्ववादित्यो यहेशवासिनां प्राणिनां दृष्टिपथ मागच्छति, तहेश- वासिभिरय मुदेतौति व्यवयिते ; यद्देशवासिनां दृष्टिपथ मति- कम्य सूर्ये गते मति सूर्योऽस्त मेतीति तद्देशवासिभिर्व्यवड़ियत ; पसस्तस्मिन् देशे राविर्भवति, प्रादित्येन गम्भव्ये देशान्तरे तहेशवासिभिः प्राणिभिः सूर्यस्य दृष्टत्वादहर्भवति । एवं च मति सूर्यस्य विनाशरूपोऽस्त मयः कदाचिदपि नास्तीति सिद्धम् ॥ पनेनैव न्यायेन मूर्यस्य स्वरूपोत्यत्तिलक्षणोदयाभावं दर्थ- यति-- "अथ यदैनं प्रातरदेतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त मित्त्वाथात्मानं विपर्यस्थते ; हरेवावस्तात् कुरुते रात्री परस्तात्"-. इति। पूर्ववद व्याख्येयम् । परमाणेतो ऽम्तमयस्याभावं दर्शयति--- "स या एष न कदा. चन निस्रोचनि" इति। निनोचन मस्तमयः । एतस्योपख- पणत्वाव कदाचिदुदेतीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ वेदनं प्रशंसति-- " नये कदाचन निमोचत्येतस्य । सायुज्यं सरूपता मलोकता मश्रुते य एवं वेद य एवं वेद"-इति । वेदितुरस्त मयाभावो नामापमृत्युराहित्यम् ; इह जन्ममि तादृशो भूषा पचादेतस्थादित्यस्य सहवास-समानरूपत्व-समानलोकवानि "काशयुत्तास्थान एव" पप। • ।

·बतौयपत्रिका। प्राणोति । न च सहवासेनैव समानलोकत्वं सिहातौति वाचम् ; कदाचिदपि खेच्छया पृथगवस्थानापि तलोकस्यो नास्तीतिविव. धया समानलोकल मुच्यते ॥ पम्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ॥ 4(४४)। इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधधौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबाधणस्य हतीयपत्रिकायर्या चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ (४४)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाह निवारयन् । पुमायरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- औवीरयुकभूपालसामाण्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचित माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममाथे एतरीयबामणस्य बतौयपत्रिकायाः चतुर्थोऽध्यायः । ---- ·॥अथ पश्चमाध्यायः॥ ॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥ ॥ॐ॥ यज्ञो वै देवेभ्यो ऽन्नाद्य मुदक्रामत्' ते देवा अब्रुवन् यज्ञो वै नोऽन्नाद्य मुदक्रमोदन्विमं यज्ञ मन्न मन्विच्छामेति' ते ऽब्रुवन् कथ मन्विच्छामेति ब्राह्मणेन च छन्दोभिश्चेत्यब्रुवस्ते ब्राह्मणं छन्दोभि- रदीक्षयंस्तस्यान्तं यत्न मतन्वतापि पत्नीः समयाजयं- स्तरमाहाप्येतहि दीक्षणीयाया मिष्टावान्त मेव यज्ञ तन्नते ऽपि पनौः सं याजयन्ति त मनुन्याय मन्व- वायस्त प्रायणीय मतन्वत तं प्रायणीयेन नेदीयो इन्वागछस्ते कर्मभिः समत्वरन्त तच्छंवन्त मकुर्व- स्तस्मादापातर्हि मायणीयं शंयुक्त मेव भवति त मनुन्याय मन्ववायंस्त प्रातिथ्य मतन्वत' त मातिथ्येन नेदीयोऽन्वागछस्ते कर्मभिः समस्वरन्त तदिळान्त मकुर्वस्तस्मादाप्येतातिथ्य मिळान्त मेव भवति त मनुन्याय मन्बवायंस्त' उपसदो ऽतन्वत त मुपसद्भिर्नेदीयो ऽन्वागछस्ते कर्मभिः समस्वरमा से तिसः सामिधेनौरनूच्य तिस्रो देवता पयजस्त- ·वतीयपधिका । ५॥१॥ साहापात पसन्म तिम्र एव सामिधेनौरनूच्य' तिम्रो देवता यजन्ति त मनन्याय मन्ववायंस्त उपवसथ मतनत त मुपवसयेऽहन्यापूर्वस्त'माप्लान्तं यन्न मतन्वतापि पत्नीः समयाजयंस्तस्माद्दापोत- झुपवसथ पान्त मेव यज्ञं तन्वते ऽपि पत्नीः सं याज- यन्ति तस्यादेतेषु पूर्वेषु कर्मसु शनैस्सरां शनैस्तरा मिवानुबयादनूसार मिव हि ते त मायंस्तथादुपव- सथे यावत्या वाचा कामयीत तावत्यानुबयादाप्तो हि स तर्हि भवतीति त मालाबस्तिष्ठव नोऽन्नाद्या. येति स नेत्यब्रवीत्कथं वस्तिष्ठेयेति तानीक्षतव त मब्रुवन् ब्राह्मणेन च नश्छन्दोभिश्च सयुम् भूत्वा- नाद्याय तिष्ठति तथेति तस्मातापातहि यजः सयुम् भूत्वा देवेभ्यो हव्यं वहति' ब्राह्मणेन च छन्दोभिश्च॥ १ (४५)॥ : अग्निष्टोमः सर्वयाक्तूनां योनित्वेनास्तूयत प्राक् परर। ... देवः स्तोमैः संस्तुतो यचतुर्भिर्वाचां मन्ट्रैर्मध्यमैरुतमेव । पथेष्टिसंस्थादिकं वक्तव्यम् ; तब दोक्षणीयेष्टेः संस्था मास्था- यिकया दर्शयति-- “यत्रो वै देवेभ्यो ऽवाद्य मुदकामत, ते देवा अनुवन,-यत्रो वे नोमाय मुदक्रमौदग्धिर्म यन्न मन मन्विच्चा- मैति ; सुवन कथ मबिच्चामति ; माधणेन च हन्दोमित्य- ·। रितमान हुवस्ते बामर्ण छन्दोभिरदीक्षयंस्तथान्त यत्र.मतमतापि पनी समयाजयंस्ताहाप्येतर्हि दोक्षणीयाया मिष्टावात मेव व तन्वते, ऽपि पनौः सं याजयन्ति ; त मनुन्याय मन्ववायन्”- इति । 'पुरा कदाचिद् 'यत्रः' ज्योतिष्टोमाख्यः केनापि निमित्तेमा- परतः सन् ‘देवेभ्यः' सकाशात् 'उदकामत्' निक्रान्तवान् । तखि. बुरकान्ते तरखरूपम् 'पवायम्' पप्युदकामत् । ततो देवाः पर- स्पर मिद अब्रुवन्,-यदेतदुभय ममदीय मुदक्रमौत, तदेतदुभयं सर्वत्र पन्विच्छाम' अन्वेषणं करवाम। सब कथ अन्वेषण मित्यु- पायं विचार्य, ऋविग्यजमानरूपं ब्राणम्, गायनादि- छन्दांसि च तदन्वेषणोपायलेन निखिस्य, सैश्छन्दोभिः 'ब्राधणं' यजमानम् 'प्रदीक्षयन्' दौक्षणोपेच्या संशतवन्तः । 'तस्व' नाम- वस्य 'यज्ञ' दीक्षणीयेष्टिरूपम् ‘भान्त' समापियर्यन्तम् 'प्रतवत' विस्तारितवन्तः । तं यन्त्र मनुधाय 'पनौः' तबामिका देवता अपि - 'समयाजयन्' पनीसंयाजानुष्ठाम मपि खतवन्त इत्यर्थः यस्मादेवं देवैः कृतम्, समादेव कारणादिदामी मपि दीक्षणीयाया मिष्टौ चोदकमा यसमाप्तिपर्यन्त मनुतिष्ठन्ति । उत्तरकाली- मानव्याययं पडौसंयाजग्रहवम् । पनौसयाजैरव समाप्ति- रित्यभिप्रेत्य 'पान्तम्-इत्युतम् । '' देवः सम् 'पनुन्याय अनुक्रमगत मनुष्ठानम्, 'प' पचामपाः पपि 'पायन्' पव- गतवन्तः, अनुष्ठितवन्त इत्यर्थः। 'त मनुयायम्' इति वाक्य मुत्तरशेषत्वेन वा योज्यम् । दौवषोयेटेः पनीसंयाजेषु समामि दर्शयित्वा प्रायवीये: अनुवाक समाप्ति दर्शयति-"ते प्रायचीय मतम्बत, संप्रायणीयेन . नि. १९...नि.-१८९११.

·बतीयपश्चिवा।।। -- त मैदीयोऽन्वागच्छस्ते कर्मभिः समवरत, तच्छंयन्त मर्वसमा जाप्यताई प्रायचोयं शंयन्त मेव भवति, त मनुन्याय मन्षवाय"- इति । 'ते' देवाः प्रायणीयाख्यं कर्मानुष्ठितवन्तः । 'प्रायपोयेन' कर्मणा 'त' पूर्वोक्तं दीक्षणीयेष्टिरूपं ज्योतिष्टोमरूपं वा यन्त्र नदीयः' अत्यन्तसमोपे यथा भवति सथैव 'अन्वगछन' पनुष्ठित- वसः । दोक्षणोयेष्टे चिरं व्यवधान मकला प्रायणीय मनु. ष्ठितवन्त इत्यर्थः । 'ते' देवा: 'कर्मभिः' प्रायणौयाणरूपैः 'समत्व- रन्त' सम्यक् त्वरां कृतवन्तः। दीक्षणीयेष्टिवत्पबोसंयाजपर्यन्त नावतिष्ठन्, किन्तु वरां मत्वा पनौसंयाजेभ्यः पूर्व मेव शंयु. वाकपर्यन्तं कृत्वोपरताः। तस्माद्देत्यादि पूर्ववत् ॥ अथातिथ्येष्टेरनं दर्शयति "त आतिथ्य मतम्बत ; मातिथ्येन नेदीयो ऽन्वागच्छंस्ते कर्मभिः समत्वरत; तदिळान्त मकुर्वम्तम्माडाप्येतातिथ्य मिळान्त मेव भवति, त मनुन्धाय मन्ववाय न्" इति । अनुयाजेभ्यः पूर्व यदिडोपवानं, सदन्त मेवा- तिथ्येष्टिरूपं कर्म कत्वोपरताः । अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ अथोपमत्सु अनुष्ठेयं दर्गयति--"त उपमदो ऽतम्बत ; त मुप- मद्भिनदीयोऽन्वागच्छस्ते कर्मभिः समखरन्त; ते तिस्रः सामिधेनी. रनूय तिस्रो देवता अयजस्तम्माजाप्ये तझुपमत्सु तिस एव सामि- धेनौरनूच तिस्रो देवता यजन्ति, त मनुन्याय मन्बवायन्” इति । तिस्रः मामिधेन्ध आखलायनन दर्शिता:--"उपसद्याय मौन्दुप इति तिस्र एकैकां विरनवानन्ताः मामिधन्यः" इति (श्री.४. ८.५.) । अम्बिः मोमो विष्णुमेत्येतास्तिस्रो देवताः । प्रष्ट मन्यत् ॥ प्रथाम्नीषोमोयपभावनुष्ठेयं दर्शयति--"म उपवसथ मतन्वत; त मुपवसय्येऽहन्याप्नुवंस्त मावान्तं यज मतम्वतापि पनौः समया- ..

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ जयंस्तस्माहाप्येत पवसथ प्रान्त मेव यज्ञ तन्वते ऽपि पत्रौः सं याजयन्ति" इति। उपवसथशब्देन सोमयागसमीपवासित्वात् पूर्वस्मिनहनि अनुछेयाग्नीशोमीयपशुर्विवक्षितः । 'त' पशु देवा 'उपवमध्येऽहनि' सोमयागदिनात् पूर्वदुः ‘प्राप्नुवन्' प्रामवन्तः 'यज्ञ' समाप्तिपर्यन्त मन्बतिष्ठन् ; पत्नीसंयाजानप्यन्वतिष्ठन् । दोक्तयेष्टिवत्पनोसंयाजान्तत्व मेव द्रष्टव्यम् । स्पष्ट मन्यत् ॥ उक्तास्विष्टिषु होतुरनुवचनस्य मन्द्रस्वरं विधत्ते -- "तस्मा. देतेष पूर्वधु कम्मंस शनैस्तरां शनैस्तरा मिवानुब्रूयात्" इति। यम्मादग्नीषोमीयात् पूर्वभावित्वेन उपक्रमरूपा दीक्षणीयादयः, 'तस्मात्' 'एतषु पूर्वेषु' दीक्षणीयाापसदन्तेषु कर्मसु 'शनस्तरा मिव' अत्यन्तनौचस्वरेणीव होतानुब्रूयात् ॥ अग्नीषोमोये पशी होतुरनुवचनवनरिच्छानुमारित्वं विधत्ते -- "अन भार मिव हि ते त मायंस्तस्मादुपवमधे यावत्या वाचा कामयोत, तावत्यानुब्रूयादातो हि स तर्हि भवतीति' इति । 'अनूत्मारम् उतांगेत्तरभावी मार उत्सारः, त भनुसृत्यानुमृत्येति तस्याधः। टोक्ष गोयेष्टेः मारभूता प्रायणीयेष्टिः; तदपेक्षया सोम- यागस्य समीपवर्तित्वात् । एव मातिथ्यादिषु द्रष्टव्यम् । ईदृशा मुनरोत्तरसार मनुसृत्य 'ते' देवा: 'तं' मोमयागम् ‘ायन्' प्राप्त- वन्तः । तम्प्रादत्यन्तमारे 'उपवसथे' ऽग्नीषोमोये पशी होता 'यावत्या' वाचा 'कामयोत' यावन्त मुखध्वनि मिच्छेत्, तावता ध्वनिनानुवचनं कुर्यात् । 'तहि तस्मिनम्नौषोमीयपशु काले 'स:' सोमयागः प्राप्तो भवनोति होतुरभिप्रायः। लोके प्यभौष्टवस्तुनि बन्धी वा चिरकालेन प्राप्ते सति हर्षद्योतनायोच्चध्वनिना वार्ता कुर्वन्ति, तहदवापि द्रष्टव्यम् ॥

·॥ वतीयपत्रिका । ५ ॥२॥ २१८ देवानां यज्ञप्रासुरपाय मभिधाय अबाधमासुपायं दर्थयति- "त मायाब्रुवंस्तिष्ठख नो ऽन्नाद्यायेति ; स नेत्यब्रवीत्कथं वस्तिहे- येति ; तानौक्षतैव ; त मब्रुवन्,--ब्रामणेन च नश्छन्दोभिच मयुग भूत्वानाधाय तिष्ठखेति ; तथेति ; तस्मादाप्येतहिं यशः सयुम् भूत्वा देवेभ्यो हव्यं वहति, ब्राह्मणेन च छन्दोभिव"-इति। है' देवाः 'त' ज्योतिष्टोमं यज प्राप्येद मब्रुवन्, हे यन्त्र ! 'नः' अस्मा- कम् अचाद्यमिाथं तिष्ठख' स्थिति कुर्विति । सः' यास्तवाक्य निराकरोत् ---मम निष्पादकं साधन मन्तरेण 'वः' युभदथं कथं स्थितः स्या मिति स्वाभिप्राय मप्रवीत् । तेष्वनुग्रहद्योतनाय 'तान्' देवान् 'ईत तेव' पश्यत्रेवास्त, न तूपेक्षा मकरोत् । ततो देवा यत्र- स्थाभिप्रायं ज्ञात्वा ' देवास्त' या मिद मब्रुवन्,-हे या ! 'नः' अम्मदर्थं त्वत्साधनेन ऋविग्यजमानरूपेण ब्राह्मणेन तत्तमम्बन- सेछन्दोभिश्च 'सयुग भूत्वा सहायस्थितो भूत्वा पश्चादवाद्याय 'तिष्ठस' अङ्गीकुर्विति। तथा यज्ञोऽप्यङ्गीचकार । यस्मादेवं तस्मादिदानौ मपि यज्ञो ब्राह्मणमन्त्रसहितो भूत्वा देवेभ्योऽवाच- रुपं हविर्वहति ॥ १ ( ४५ ) ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचितं माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य तृतीयपश्चिकायां पञ्चमाध्याये प्रथमः खगड़; ॥ १ (४५). ---.-.-- ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ त्रीगि ह वै यत्ने क्रियन्त जग्ध गौण वान्त तई- तदेव बग्धं यदा शंसमान मात्विज्यं कारयत'उत ·२२ ॥ ऐतरवासाच वा मे दद्यादुत वा मा वृणोतेति तस तत्पराठेव यथा जग्ध न हैव तद्यजमानं भुनक्ताथ हैतदेव गौण यदिभ्यदाविज्यं कारयत उत वा मा न बाधेतोत वा मे न यज वेशसं कुर्यादिति तह तत्पराडेव यथा गौणं न हैव तद्यजमानं भुननाथ हैतदेव वान्त यदभिशस्यमान मात्विज्यं कारयते यथा ह वा इदं वान्तान्मनुष्या बीभत्सन्त एवं तस्माद् देवास्तछ तत्य- राडेव यथा वान्त न हैव तद्यजमानं भुननिस एतेषां त्रयाणा माशाने यातं यद्येतेषां चयाणा मेक चिदकास मन्याभवेत्तस्यास्ति वामदेव्यस्थ स्तोत्रे प्रायथितिरिदं वा इदं वामदेव्यं यजमानलोको ऽमृतलोकः खर्गो लोकतत् चिभिरक्षरेन्यूनं तस्य स्तोत्र उपसृष्य वेधात्मानं विगृह्णीयात्पुरुष इति स एतेषु लोकेष्वात्मानं दधात्य सिन् यजमानलोके- ऽस्मिन्नमृतलोके ऽस्मिन्त्सर्गे लोके म सर्वान् दुरिष्टि मत्येत्यपि यदि समृडा व ऋत्विजः स्युरिति ह साहाथ हैलज्जपेदेवेति ॥३(४६ ) ॥ दौक्षणोयादिवग्निषोमीयान्तेषु होतुर्ध्वनिविशेषं विधायान्ते बामणेनलिजा यानिष्पत्तिरित्युक्तम् ; तत्र वज्यबाणविशेष दर्पयितुं मस्तीति--"बौणि वै य क्रियन्ते,-- जग्धं गौर्ष ·। बतौयपश्चिका।।। २३. . ॥ - वातम्"-ति। 'जग्छ' भक्षितावशिष्टं भोजनपावे खितम् ; 'गोर्णम्' उदरे प्रविष्टम् ; 'वान सदुदरे प्रविश्य पुनर्निर्गतम् ; तान्येतानि 'बीणि दुर्बुदिभिर्यन्ने क्रियते ; जग्वादिस्थानीयानि बौषि वयानीत्यर्थः तत्र अग्धस्थानीयं दायित्वा निषेधति---"तदेतदेव जग्ध,- यदा समान माविज्यं कारयत उत्त वा मे दद्यादुन वामा अपी- सेति ; सह सत्यराडेव यथा जग्ध; न हेव तजमान भुमक्ति" इति । कश्चिद्वाण प्रार्विज्यम् 'पाशंसते' कामयते । केनाभिप्राये- णेति,तदुच्यते-पार्विज्याथें यज्ञशालां मयि गते सति यजमानो में मधम् 'उत वा दद्यात्' किञ्चिदनं वा प्रयच्छेत्, ‘उत वा माहणीत' अथवा मां प्रयोगाभिन दृष्ट्वा त्व मात्विज्यं कुर्विति क्षणोते 'इति' एवं धनार्जनलम्पटः सन् अनुष्ठानतात्पर्य्यरहितो निरन्तर मावि कामयते, तादृशं कामयमानं पुरुषं यजमान पार्विज्यं कारयत इति यदस्ति,तदेव 'जग्धम्', -यथा लोक 'जग्ध"पापस्थितं भक्षितावशिष्ट मुच्छिष्टवादितरस्पृश्यम, तथा । 'सह' तस्मिवेव यागे 'तत्' धन- लम्पट स्थाविज्यं 'पगड एव निकष्ट मेव ; 'सत्' तादृश मावि यजमानं 'न भुनक्ति' न पालयति, यज्ञो विकलो भवतीत्यर्थः ॥ गौण मुदाहृत्य निषेधति---"अथ हैतदेव गौणं,-यरिभ्य- दाविज्यं कारयत उत वा मा न बाधेतीत पा मे न यावेश कुयादिति; तब तत्पराउंव यथा गोर्म'; न हैव तद्यजमान भुमति" -इति । यजमानो यस्मिन् ग्रामे यजसे, तर कथिद ब्राणी 'ग्रामयोः' प्रभुर्भूत्वा प्रयोगकौशलरहितो ऽवतिष्ठते, त माविन्ध वर्जयितु मयं यजमानो बिभेति। केनाभिप्रायेणेति, तदुचते- भय मन प्रभुमयि ३ छाला कालान्तर मां बाधेत; अथवेदानी - ·२२२ ॥ ऐतरेयनाचम् ॥ मेव 'यनवेशस' यज्ञविधातं कुर्यात् । तदुभयं मा भूदित्यनेनाभि- प्रायेण सस्मानोतिं प्राप्नुवनाविज्यं तेन प्रभुणा कारयत इति यदन्ति, तदेतद् ‘गोर्णम्',-यथा लोके 'गोर्णम' -यथा लोके 'गोर्णम' उदरखं पुन:ोग- योग्यं न भवति, तथा । 'तई' तस्मिन् यागे तद्रौर्ण भौतिमात्र- प्रयुक मालिज्यम् . 'पराडेध' निकष्ट मेव । 'तत्' तादृशं प्रयोग- कौशन्नरहितेन प्रभुणा लत माविज्यं यजमान न पालयति ॥ वाम् दर्शयित्वा निषेधति -- “अथ तदेव वान्त, यदभि- स्थमान मात्विज्यं कारयते ; यथा । वा इदं वान्तामनुष्था दौमत्मन्त, एवं तस्माट् देवास्तव तत्पराव यथा वान्तं, न केव तद्यजमानं भुनक्ति”-इति यः कश्चित् पुरुषः प्रयोगकुशलो. ऽपि केनचित् पातित्यापवादेन सर्वे निन्द्यते, तादृशम् 'अभिशस्य- मान' यजमानं स्वकीयवधुत्वादिदाक्षिण्याभिमानेनापवादपरि-- हागथ मात्विज्यं कारयते इति यदस्ति, तदेतद् 'वान्तम्' । सवेद निदर्गन मुच्यते,--यथा लोके मनुष्या: 'वान्ताद बीभत्सेयुः वान्त दृष्ट्वा कश्मल मेतदिति निष्ठीवनं कुर्यः, एवं देवाः 'सम्माद' अभिशस्थमानकतादाबिज्यासर्वे बोभमन्ते। ततो यथा लोके बान्त मिति निशष्टम्, तथा तस्मिन् यजे तदाविज्यं निक्लष्टम् । तश्च यजमान सर्वथा न पालयति ॥ वयत्वेनोक्तं विविध मुपसंहरति--"स एतेषां जयाणा माशा नेयात्" इति। 'सः' यजमानः ‘एतेषां' पूर्वोक्तानां धनलम्पट- भयत्वभिशस्तानां त्रयाणा माविज्यामनस्यपेक्षा मपि न कुयात् ॥ अथ प्रमादकतस्य प्रायश्चित्तं दर्शयति-" यद्येतेषां वयाणा मेकं विदकाम मभ्याभवेनस्यास्ति वामदेव्यस्य स्खोवे मायबित्तिः, ·॥ वतीयपधिवा । ५ ॥ २॥ -इति । यदि कदाचित् 'एतेषां' धनलम्पटादौनां त्रयाणां मधे वर्तमान सं पुरुषम् ‘एकञ्चित्' एक मपि 'भकामम्' अबुद्धिपूर्वम् 'अभ्याभवेत्' अभिलत्याविज्यं भवेत्, तदानी' 'तस्य' बैकस्थत प्रायश्चित्तिरस्ति । कुनास्तीति, तदुच्यते---'वामदेव्यस्य स्तोत्रे वामदेवमहर्षिणा दृष्टं साम वामदेव्यम्, "कया नचिन पाभुवस्" -इत्येतस्या मृत्युत्पनम् । तञ्च माम चे गायन्त उहातार पृष्ठस्तोत्रमनुतिष्ठन्ति । तत्र कश्चित्वयोगविशेषः प्रायश्चित्तः ॥ उक्तं साम प्रशंमति -- "दं वा इदं वामदेव्यं, यजमान- लोको मृतलोकः स्यगों लोकः” इति । यजमानस्य लोको 'पृथिवी', 'अमृतलोकः' मुक्तिपदम्, 'स्वर्ग:' देवलोकः । 'इदं वे' सतलोकत्रय भिदं भवसपीदं 'वामदेव्यं "कया नश्चितः" इत्यस्या मृत्युत्पत्र मिहं सारगानां प्रसिद्ध वामदेव्याख्यं साम (गे० गा० ५. १. २५.)॥ सम्मिन् मानि कर्तव्य प्रायश्चित्तप्रकारं दर्शयति---"तत् विभि रक्षर न्यूँनं ; तस्य स्तोत्र उपमृप्य वेधात्मानं विटलीयात् पुरुष इति" इति। 'सद' वामदेव्यं साम 'त्रिभिरक्षरन्यूँमम्' - "कया नचित्रः"-इत्यादिकस्तृचो गायत्रोच्छन्दम्लः ; तस्य च छन्दस: विधु पादेषु प्रत्येक मष्टावक्षराणि अपेक्षितानि; "अभी षु गा:- इत्येतस्या मृचि यम्मात् प्रतिपादं ममैवाक्षराणि, अस्विभिरक्षरे- न्यूनत्वम्। 'तस्थ' वामदेव्यमानः मम्बन्धिनि स्तोत्रे 'उपमृप्य' . * "वामदेवाडयछी" -पा० ४...। 1 क.भा. २. ३. ५० गा. ५. 1. २५॥ 3. पा. १.१.१२.१---३; ॐ गा० १.१.५"थी व मत्रस्य मोद साति पामदेव्य है साबो सद"-प्रत्यादौनि पमहानपचनानि । ना. बा० ४.८.१०।

·ऐतरेयमामयम्। समीपं प्रक्रम्य 'पामान खवाचकं 'पुरुषः'-रतिशब्द 'वेधा विर- होयात्' प्रत्यक्षरं विभन्य एकेकस्मिन् पादे प्रक्षिपेत् । तपथा- "अभी षुषः सखीनां पु, पविता जरितक्षां रु, शतावास तिभिः ष;"-इति प्रक्षिप्य गायेत् ( उ०मा०१.१.१२.१.)। उत्तप्रकारणाविन्ये वैकल्यपरिहारं दर्शयति- "स एतेषु खोकथात्मानं दधात्यस्मिन यजमानलोके ऽस्मिनमृतलो ऽस्मिन् स्वर्ग लोके स सवा दुरिष्टि मत्येति" इति। 'म:' कतप्रायचित्तो यजमानः 'एतेषु' लोकेष्वात्मानं स्थापयति । त एव तु लोका अस्मिबियादिना स्पष्टोक्रियन्ते । 'स:' यजमान: सवा दुरिष्टिं दोषोपेतं यज्ञम् 'प्रत्येति' प्रतिकामति । एवं नैमित्तिक मक्षरबयप्रवेपं विधाय नित्यप्रयोगेऽपि तं विधत "अपि यदि समृदा इव ऋत्विजः स्युरिति ह स्माहाथ हैतज्जपेदेवेति'-इति। होत्रादयः 'ऋत्विजः' यद्यपि 'ममृहा इव' धनलाम्प्रट्यादिपूर्वोतवैकल्य रहिता एव स्युः, तथापि 'एतत् पुरुष इत्यक्षरयं स्तोत्रे जपेदेवत्यैतरेयो मुनिराह स्म ॥२॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐनयबामणस्य तौयपधिकायां पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२ (४६)॥ ॥अथ वतीयः खण्डः ॥ छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्य मूढ़ा श्रान्तानि जघ- ना. यजस्य तिष्ठन्ति यथाखो वाश्वतरो वोहिवां- "गाना ·। सौयपक्षिका ।५।३॥ स्तिष्ठेदेवं तेभ्य एतं मैत्रावरुणं पशुपुरोळाश मनु' देविका हवींषि निर्वपेट् धाचे पुरोकाशं बादश- कपाल यो धाता स वषट्कारोऽनुभत्यै चर'यानु- मंतिः सा गायत्री राकायै च या राका सा चिंष्टुप् सिनीवालये चरं या मिनौवाली सा जगतो कुबै चर या कुहूः सानुष्टुंबेतानि वाव सर्वाधि छन्दांसि गायचं त्रैष्टुभं जागत मानुष्टुभ मन्वन्या- न्येतानि हि यन्ते प्रतमा मिव क्रियन्त एतैई वा अस्य छन्दोभिर्यजतः सर्वेश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद त यदिद माहुः सुधायां ह वै वाजी' सुहितो दधातीति च्छन्दांसि वै तत्युधायां हवा एनं' छन्दांसि दधत्यननुध्यायिनं लोकं जयति य एवं वेद त?क आहांतार मेव सर्वासां पुरस्तात्पुर- स्तादाम्येन परि यजत्तदास सर्वासु मिथुनं दधा. तौति तद वा आहुर्जामि वा एतद्यने क्रियते यव समानीभ्या मृग्भ्यां समानेऽहन्यजतीति यदि हवा अपि बह्वा इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनं तद्य- दासां धातारं पुरस्ताद्यजति तदामु सर्वासु मिथुनं दधातौति नु देविकानाम् ॥ ३ (४७)॥ ."धन्दांमि"म, घ। एवं मम्मच च। ९ ·१२८ इतरयासपम्। पूर्वत्र यज्ञो बामणेन छन्दोभिच सयुग भूखा हव्यं वहती. त्युलम् ; तत्र प्राणप्रयुक्तो वनाव्यविशेषोऽभिहितः ; भय छन्दः- प्रयुकं विशेष माह- "छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्य मूढ़ा श्रान्तानि जघनाई यज्ञस्य तिष्ठन्ति, यथाखो वाखतरो वोहिवास्तिठेदेवं ; तेभ्य एते मैत्रावरुणं पश परोळाश मनु देविका हवौंषि निवपेत्'- इति । गायनयादीनि छन्दांति देवेग्यो 'हव्य मूदा' हव्यवहनं गत्वा श्रमं प्राप्य यनस्य 'जधना' पश्चिममागे कचित्तूष्णीं तिष्ठन्ति । यथा लोके कश्चिदखो वा, गर्दभाबसाइयेण जातः 'अश्वतरः' वा 'अहिवान्' भारवहनं कृतवान् ( सन् * ) दूरदेशे वहनेन श्रान्त- स्तिठेस, एव मेतानि छन्दांस्यपि ; 'तभ्यः' थान्तभ्यः श्रमपरि- हारार्थ हवींषि निवपेत् । 'देविकाः' इति तेषां इविविशे. पायां नाम । कस्मिन् काले निर्वाप इति, तदुच्यते--- यज्ञस्यावसाने योऽयं 'पशुः' अनूबध्याख्यः, सस्य पशोः सम्बन्धी मित्रावरुण- देवताको यः पुरोडाशः, सम् 'अनु' तस्मिन्ननुष्ठिते पश्चाविपेत् ॥ तत्र प्रथम इविविधत्ते--- "धात्रे पुरोळाशं द्वादशकपालं, यो धाता स वषट्कारः" इति। धाटनाने देवाय हादशसु कपालेषु संस्कृतं 'पुरोळाशं' निर्वपेत् । योऽयं धानामको देवः, स वषटकारस्वरूपः ; तेन पुरोळाशेन वषटकारदेवतायाः अमोप- गच्छति। हितीयं विविधत्ते "अनुमत्यै चर', यानुमतिः सा गायत्री" इति। "कलाहीने सानुमति: पूर्णे गका निशाकरे" * नास्यतन पदे ग-पुस्तके । । "५थपुरोडाश मन्वनयभ्यस्य देविका हवींषि निर्धपति यजमेषागि'-इति काल्या. प्रो. १८९२ !

·.॥ तीवधिका ।५।३॥ -इति ( अम० १.४.८.) प्रभिधानाचतुर्दशीमिया पूर्णिमा अनु- मति-शब्दवाया * । तदभिमानिन्या देवताया अपि तदेव नाम तस्यावानुमतेर्गायत्रीरूपत्वानदीयः श्रमोऽपगच्छति । हतीयं हविविधत्ते-- “राकायै चर', या राका सा बिष्टुप- इति। पूर्ववद व्याख्येयम् ।। चतुर्थपञ्चमे हविषौ विधत्ते--- "सिमौवाख्यै चर, या सिनी- वाली सा जगती ; कुवै चर', या कुहूः सामुष्टुप्" इति । “सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली, सा नष्टेन्दुकला कुहुः" इति (अम० १.४.८) अमावास्याईविध्य मभिहितम् । तदभिमानिदेवतायाखदेव मामेति पूर्ववद्योजनीयम् ॥ इतरेषां छन्दसां कां यमपरिहार इत्याशहर सर्वेषा मन्येषा मुक्त छन्दोऽनवत्तिवात्तावतैव श्रान्तिपरिहार इत्यभिप्रेत्याश--- "एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि,-गायलं वैष्टुभं जागत मानुष्टुभ मन्वन्यान्यतानि हि यजे प्रतमा मित्र नियन्त".इति । एतानि' एव गायत्नपादोनि चत्वारि सर्वछन्दोरूपाणि, 'भन्यानि' उणि- गादोनि गायतपादिक मनुमृत्यैव बर्तन्ते । यस्मादेतानि चत्वारि यज्ञप्रयोगे 'प्रतमा मिव' प्रावुर्यानिशयेनेव 'क्रियन्ते' प्रयुज्यन्ते, तस्मादेतदनुमारित्व मितरेषां शुभम् ।। * "अनुमती राकनि देवपाविति नका: ; पर्णिमाम्यायिति यााि: । या पूर्वा पौर्णमामी सानुमतियोगग मा राति निधायो"-इत्यादि निक. ११.३.८। श्रीपरिष्टात् ७. २. १.। ! "सिमौवाली करिति देवपत्रबिति नैगमाः ; अभावा इति याशिकाः । पूर्वामावास्था सा मिनी वाली योनग मा करिति विज्ञायन''-न्यादि मिड ११.३.१.। सोपरिहान....। या ·। २२५ ॥ ऐतरेयनामवम् ॥ उतार्थवेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रशंसति-- "एतैई वा प्रस्थ छन्दोभिर्यजतः सर्वेश्छन्दोभिरिष्ट भवति य एवं वेद" इति । 'एतैः' गायत्रादिभिः 'सर्वे:' उणिगादिभिः । वित्यसिका छन्दांसि प्रशंसति--- “तर यदिद माहः, सुधायां ह वै वाजी मुहितो दधातीति * ; छन्दांसि वै तत्सुधायां हवा एनं छन्दांसि दधति" इति । वाजोऽनं हविलक्षणम्, तद्युत्तो ज्योतिष्टोमो 'वाजी', स च सहित:' सम्यगनुष्ठित: 'सुधायाम' पमते खर्गे यजमानं स्थापयतीति शेषः। अनेन प्रकारेण 'तई' तस्मिवेद यज्ञप्रतिपादके शास्त्रे 'यदिदं' वचन मभिशा आहुः, तत्तु 'छन्दांसि वै' तहचनं यथोक्तगायत्वयादिच्छन्दांस्येवाभिलक्ष्योताम् । यमान्दांसि 'एन' यजमानं 'सुधायां' स्वर्गे स्थापयन्ति , तस्मा- दोऽभिप्रायेणेतहवनं युक्ताम् ॥ वेदनं प्रशंसति-- “अननुयायिमं लोकं जयति य एवं वेद".. इति।.मनमापि थातु मनह मत्यपूर्वमुखोपेतं लोक मानोति ॥ पत्र कञ्चित् पूर्वपक्ष मुहावयति--- "नईक आहुर्धातार मेव भर्वासां पुरस्तात्-पुरस्तादाज्येन परि यजेत्तदासु मामु मिथुनं दधातोति" इति । 'नई' तसिवेव छन्दमा श्रमपरिहारार्थ हवि- ध्यचके केचित् पूर्वपक्षिण एव माहुः,-'मर्वासाम्' अनुमत्यादीनां खोदेवतानां पुरस्तात् मुरुषदेवतारूपं धातार मेवान्यद्रव्येण परितो सर्वसवहार्य पुरस्तादिति वीप्सा | 'सत्' तेन यजेत् । ** "भुभाय” ह वै पाजी भुःहती दधातीनिर्वान वाजी, त मैव तत् प्रौणाति ; एन पौत प्रौणाति बसीयान् भवमि"-इति नै० सं० ५ ५.१०.७ । + "सधासो मा धेहि परमे व्योमम्" इति षष० स० १०.१.। * "निधीसथीः" इति (पा. ८.१,४.) चिनम् ।

·॥ वतीयपतिका । ५।३॥ २१८ सर्वच धाढविषयप्रयोगेण 'पास' सर्वास स्त्रोदेवतास मिथुन सम्मादयति॥ त मिमं पूर्वपक्षं दूषयति-- "तदु वा पाहुर्जामि वा एतयों क्रियते, यत्र समानीभ्या भूगभ्यां समानेऽन् यजतीति"-इति । 'सदु वै' तत्रैव पूर्वोक्तविषये केचिदभिजा एव माहुः,–'य' यमिन् प्रयोगे 'समानीभ्याम्' एक विधाभ्या मृग्भ्यां 'समाने हन्' एकस्मिवेवाहनि यजति, तदेतत्' अनुष्ठानं 'जामि वै' पालस्य मेष 'क्रियते' सम्याधते ; प्रयुतायोनेवर्योः पुनःप्रयोगस्य नर्वितचर्वत- सशत्येमामुचितत्वात्। धालदेवताके प्रथम पुरोडाशे "धाता ददातु दाशुषे"-इति पुरोनुवाक्या, “धाता प्रजानाम्" इति + याज्या। ता य तपरितनाना मपि चतुणा हविषां पुरस्तादान्येन धातारं यजत, तदानी मिद ऋग्वयं पुनरपि चतुर्वार मावर्स- नौयम् । तथा मति नौरमो यश: फलं दातुं समर्थो न भवेदित्यर्थः ॥ कथं तरि मिथुनसिद्धिः स्थादित्याशङ्का लौकिकदृष्टान्तेन ससिद्धि मुपपादयति --. “यदि इ वा अपि बहर इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनं, सबदामां धातारं पुरस्ताशाजति, सदास सर्वासु मिथुनं दधाति"--इति । 'यदि ह वा' यद्यपि लोके जायाः 'बा व बहुमक्षाका एव स्युः, तथापि पतिर्वाव' परिरक एन सन् तामां मिथुनं सम्पादयति तथा सति यदि 'पासाम्' अनु- मत्यादीनां पुरस्तात् धातारं सकदेव यजति, सदानौम् 'प्रामु सर्वासु' अनुमत्यादिषु म एक एव धाता मिथुनं सम्पादयनि वल्यमा विभिः सायशा कारयितु मुक्काथें विविय मिग. , मेधावयाशाखीये त्याचनायनेन पनि । (८.१४. १६.)। + "देविका निर्वत्"--इत्यादि च ० सं० ३. ४.९ । ; .

·२१० ॥ पितरप्रसासनम्र मयति-- "इति नु देविकानाम्"-पति। प्रमेन प्रकारेण देवि. काभिधानां देवतानां हवौंषुक्तानीति शेष: * ॥ ३ (४७)। इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य बतीयपधिकायां पञ्चमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ (४७)। अथ चतुर्थः खण्डः। अथ देवीना सूर्याय पुरोळाश मेककपालं यः सूर्यः स धाता स उ एव वषट्कारो दिवे च या द्यौः सानुमतिः सो एव गायचाषसे चरु योषाः सा राका सो एव विष्टुब् गवे चरुं या गौः सा सिनीवाली सो एव जगतौ पृथिव्यै चर या पृथिवी मा कुहू: सो एवानुष्टुवेतानि वाव सर्वाणि छन्दासि गायत्रं चैष्टुभं जागत मानुष्टुभ मन्वन्यान्येतानि हि यजे प्रतमा मिव क्रियन्त एतैर्ह वा अस्य च्छन्दोभि- संजतः सर्वेछन्दोभिरिष्ट भवति य एवं वेद तदै यदिद माहुः सुधायां ह वै बाजी सुहितो दधा- ** यदानधाय परपुरोडाश मनु देविका वोषि मितपेयुः ;- पाता ऽनुमती रामा मिनौवामी कुह" इति आर. पी. ६,५५.१५ । "अनुमतिरावासिनीवालीकुडूस्य- बरको धार दशकपाल: महत:"-रवि वाया. औ• १८. १. 11 ·॥हतीपसिका।।४॥ तीति छन्दांसि वै तत्सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधल्यननुध्यायिनं लोकं जयति य एवं वेद तक आहुः सूर्य मेव सीसा पुरस्तात्पुरस्तादाज्येन परि यजेत्तदामु सर्वासु मिथुनं दधातीति तदु वा आहु- र्जामि वा एतद्यने क्रियते यत्र समानौम्या मृग्भ्यां समाने ऽहन्यजतीति यदि इ वा अपि बना दूब जायाः पतिर्वाव तामां मिथुनं तद्यदासा सूर्य पुरस्ताद्यजति तदामु सर्वासु मिथुन दधाति ता या इमास्ता अमूर्या अमूम्ता इमा अन्यतराभिर्वाव तं काम माप्नोति य एतासूभयौषु ता उभयौर्गत- श्रियः प्रजातिकामस्य सनिर्वपन्नत्वेषिष्यमाणस्य, यदना एषिष्यमाणस्य । सन्निवपेदीश्वरो हास्य वित्त देवा अरन्तीयंहा अय मारमने ऽल ममतति ताह शुचित्रक्षो गीपालायनो वृहद्युम स्थाभिप्रतारिणस्यो- भयौर्यजे मन्त्रिमवाप तस्य ह रथगृत्म गाहमानं दृष्ट्वोवाचेत्य मह मस्य राजन्यस्य देविकाच देवीचो- भयौर्य ने सममादयं यदस्थेत्थं रथगृत्सो गाहत इति चतुष्पष्टिं कचिन: शवदास्ते पुषनत्मार पासुः ॥ ४ (४८)॥ + "एशियमावस्य" घ।

·॥ ऐतरेयबाना
-
%3B
इनिरन्तराणि प्रतिजानीते-“अथ देवीमाम्" इति । 'पथ'
पनन्तरं 'देवोना' देवीनामिकानां देवतानाम्, वौषि निर्वपेदिति
शेषः।
तत्र प्रथम हविविधत्ते- "मयाय पुरोळाश भेककपाल,-
यः सूर्यः स धाता, स उ एव वषट्कारः" इति। 'एककपाल'
निर्वपेदिति शेषः । सूर्यस्य पूर्वोता धाटस्वरूपत्वम्, तहारा वषट्-
कारस्वरूपवं चोपचयं तदीयत्रमापनयो द्रष्टव्यः ॥
उमानि * चत्वारि हवींषि विधत्त --- "दिवे चर,-या धौः
मानुमतिः, सो एव गायाषसे चर',- योषाः सा राका, सो एव
त्रिष्टुब् ; गवे चर, या गौः सा सिनौवाली, सो एव जगती
पृथिव्यै चर',- या पृथिवी सा कुडूः, सो एवानुष्टुप्" इति ।
प्रथमहविर्वद् व्याख्येयम् ॥
एतेषां हविषां प्रशंसा पूर्वोक्त मेवार्थवादं ( २२७१०) पुनरपि
पठति--"एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि,--गायत्रं वैष्टुभं आगत
मामुष्टुभ मन्वन्यान्येतानि हिय प्रतमा मिव क्रियन्त ; एतैई
वा पस छन्दोभिर्यजतः सर्वैश्छन्दोभिरिष्ट भवति य एवं वेद;
तर यदिद माहुः,-सुधायां ह वै वाजी सुहितो दधातीति ;
महान्दांसि वै तत्सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधत्यननुयायिनं
लोकं जयति य एवं वेद ; तईक पाहुः, -सूर्य मेव सर्वासा
पुरस्तात् पुरस्तादाज्येन परि यजेत्, सदासु सर्वामु मिथुनं दधा.
तीति ; तदु वा भाड:- जामि वा एतद यन्ने क्रियते, या
समानौभ्या मुग्भ्यां समाने जन् यजतीति ; यदि ह वा अपि
बन व जायाः पतिर्वाव तासा मिथुनं तद् यदासा सूर्य
"उत्तराषि" गा
-

·...तोषिका । ५॥४॥ . . पुरस्ताद यजति, तदासु सर्वासु मिथुमं दधाति" इति। धातार मित्वस्य स्थाने सूर्य मित्येतावानव विशेषः । अन्यत् सर्वं पूर्ववत् । देविकानाम्नां देवीनाम्नां च हविषां तुख्य सामर्थ मभिप्रेस विकल्पं दर्शयति- "ता या इमास्ता भयो प्रमूस्ता इमा अन्यतराभिर्वाव तं काम मानोति य एतामूभयौषु" इति। 'ता:' देवौनामा प्रसिधा: दमाः' इदानी मुक्ताः ( २३२ ५० ४ पं०) "सूर्य्याय पुरोडाशम्" इत्यादयो याः सन्ति, 'ताः पमूः' प्रातन अन्येनोक्ता: (२२६ पृ० १५ पं० ) “धावे पुरोळाशम्" इत्यादयो देविकाः । एव देवोद्दिश्य देविकातादामा मुक्तम्, पथ देविका मुद्दिश्य देवीतादात्मा मुद्यते -'अमः' पूर्वोक्ता देविकाः सन्ति, ताः इमाः' इदानी मुक्ता देव्यः । एवं मन्योन्यतादामा सति यः एताम्भयविधासु लभ्यते, 'ते' कामम् 'पन्यतराभिर्वाव' एकविधाभिरेव प्राप्नोति । तस्माद विकल्पेन प्रयोग इत्यर्थः । अथ नैमित्तिकं समुञ्चयं विधत्ते-सा उभयोगतधियः प्रजातिकामस्य मनिपेत्" इति। अनूचानाटौनां मध्ये कच्चिर 'गतो:' । तथा च श्रुत्यसरे श्रूयते . -"वयो वै गतथियः, श्रुतवान्, ग्रामणी:, राजन्यः" इति ( ते. म०२.५.४... * ) । तादृशो गयीः यदि 'प्रजाति' प्रजोत्पादनमामयं कामयते, तदानीं तस्य 'ताः' देविका देवीच 'उभयो:' 'मधिर्वपेत्' समुचित्य निवपेत् ॥ काम - * 'शुश्रुवान-- वदतही गुतवान्, ग्रामगा गारवट, गजन्य- .. नाग, 'गता प्रामा यौन म गसपी:'. याद चार पदम: (श्राप ग्री. १...)। 'गता मामा श्रौर्येनामी, गता श्रीयं मितवा' -रति व याजिकदेवः ( काम्या० श्री. ४. १३. ५.३०)। माया पौ.. २, ४. ५।

·२३४ ऐतरेयवाणम् ॥ धनकामस्य समुच्चयं निषेधति-"नेत्लेषिष्यमाणस्य" इति । धन मपेक्ष्यमाणस्य तु 'न सविपेत्' उभयविधानां समुचित्य निर्वापो न कार्याः ॥ विपक्ष वाधं दर्शयति-- "यदेना एषिष्यमाणस्य सचिवपदी. खरो हास्य वित्ते देवा परन्तोर्यदा अय मात्मने ऽल ममस्तेति"-- इति । वित्त मषिष्यमाणस्य यदि एना: उभयौः समुचित्य निवपेत्, तदानीम् 'अस्य धनकामस्य वित्तं देवा: सर्वेऽपि 'अरन्तोः' ईश्वरः, अरन्तु मक्रीडितुसमर्था भवन्ति ; एतदपेक्षित वित्त द्विषन्ती- त्यर्थः : तत्र हेतुरुच्यते, ---- 'य' यस्मादेव कारणादयं धनार्थी 'प्रात्मने' खार्थ मेव 'अल मस्त' सम्पूर्ण वित्त मनमा ध्यातवान् धनलाभेन यागादिषु प्रवृत्तत्वात् ; एतदपेक्षित धने देवानां देषो युज्यते ॥ धनकामस्थ समुच्चयं निषिध्य प्रजाकामम्य पूर्वत्र विहितं भमुभय मर्थवादेन प्रशंमति- “सा ह शुचितो गौपानायनो दुम्नस्थाभिातारिगस्योभयोयने मनिरुवाप ; तस्य ह रथमत्सं गाहमानं दृश्लोकाचेत्थ मह मस्य राजन्यस्य दविका देवीची भयो- यज्ञ सममादयं ; यदस्येत्थं यदस्यत्थं रथरत्मा गाहत पनि चतुष्पष्टि' क्वचिन: शखधास्य ते पुत्रनप्तार आसु." इति। 'शुचयः' राहाः समोचौनपुष्यफलोपता वृक्षाः यस्थ महराम सन्ति, मोऽयं 'शक्षि' नामक: ; सम्यक् टणोदकप्रदानन गोश यूपसं करो- नोति गोपालायननामा कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं गीपालायन: पूर्वोक्त नामकः शुचिकृक्षः। 'बई प्रभूतं 'दाम्नं धनं यस्य राम: सोऽयं 'अजान्न:' अभितः शवन प्रकर्षण 'तरति निराकरीतोति 'पभिप्रतारी' कविद्राजा, तस्य पुत्रः 'आभिप्रतारिणः' %3 ; पूर्वोतो ·तीयपश्चिका ।५।५॥ २१५ इंदुन्नः । तस्थ राजो यजे देविकाच देवीचामयोः 'प्रत्यम्' पनन शास्त्रोकप्रकारेण 'सममादयम्' समुशिय मादितवानमि, समुच्चयानुष्ठानेन सद्देवता हतिवान स्मि । तप्रसादादयं 'रथ- रात्मः' राजपुत्रः क्रौडाथ जन्ने गाहते इति । म केवलं शुधि- हक्षेण दृष्टो ग्यग्टत्स एवैकः, किन्तु चतुष्षष्टिसयाकाः शश्वत्- कवचिनः' मर्वदा युद्धार्थ मुद्यताः शूराः । 'अस्य' हान्नस्य राधः 'ते तथा विधा एव पुत्रा: पौत्राश्च पासुः ॥ ४ (४८) । इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवानागास्य तौथपश्चिकायां पञ्चमाध्याये पतर्थः खगढ़ः ॥ ४ ( ४८ ) ॥ ॥ अथ पवमः खण्डः ॥ अग्निष्टोमं वै देवा अश्रयन्तोक्थान्यसुरास्ते समावदीर्या एवामन् न व्यावर्तन तान् भरद्वाज ऋषीगा मपश्यंदिमे वा असुरा उक्थषु श्रिताम्ता- नेषां न कश्चन पश्यतीति सोऽग्नि मुदपयंदेवू षु बवाणि तेऽग्न इत्येतग गिर इत्यमर्या ह वा इतरा गिरः सोऽग्निरूपोत्तिष्ठजब्रवीत् किंस्विदेव मयं को दीर्घ: पलितो वक्ष्यतीति भरहाजी हवे रुमो दौघः पलित पास सो ऽब्रवौदिमे वा अमुरा उक्थेषु ·॥ ऐतरेयबामणम्॥ थितास्तान्वो न कश्चन पश्यतीति तानग्निरवी भूत्वाव्यत्यद्रवद्यदग्निरश्वो भूखाम्यत्यद्रवत्तत्माकमश्व' सामाभवत्तत्माकमवस्य साकमश्वत्व तदाहुः साक- मनोक्थानि प्रणयेदप्रणीतानि वाव तान्युक्थानि यान्यन्यत्र साकमशादिति' प्रमंहिष्ठीयेन प्रणये- दित्याहुः प्रमंहिष्ठीयेन वै देवा असुरानुक्छेभ्यः प्राणुदन्त' तत्याहैव प्रमंहिष्ठीयेन नयेता साक- मश्वेन ॥ ५ ( ४६ ) ॥ -- माह ज्योतिष्टोमस्तावत् 'सप्तसंस्थः' समाप्तिभेदात् मप्तविधः ; "पग्निष्टोमी लिग्निष्टोम उक्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्री ऽसोयाम रति सप्त संस्थाः" इति (ौ० ६. ११. १.) पावलाय- नेनाभिहितत्वात्। तत्रामिष्टोमसान्ना यज्ञायजीयाख्येन यत्र ममाप्तिः, गोऽयं प्रथमरूपो ऽग्निष्टोमः । स सर्वोऽपि पूर्वलोक्तः ॥ अथोकथसंस्थारूपो ज्योतिष्टोमो वक्तव्यः, नदर्थ माख्यायिका -- "अग्निष्टोमं वै देवा अत्रयन्ताक्थान्यमुगस्ते ममा- वीर्या एवासन न व्यावर्तन्त, सान भरद्वाज ऋषीया मपश्यादिम वा असुरा उक्थेषु । तास्तानेषां न कश्चन पश्यतीति सोऽग्नि सदनयद्" इति। यदा देवा अग्निष्टोम माश्रितवन्तः, तदानी ममुरा अपि उक्थनामकानि स्तोत्राणि शस्त्राणि चारित्या- ततश्च 'ते' देवाचासुराव यज्ञे तुल्यवीया ५वासन, न तु देवाः शौर्याधिक्येन व्यावृत्ति प्राप्ताः । तदानी मृषीणां मध्ये सूक्ष्मदर्शी भरद्वाजः 'सान' पसरान् रहस्युक्थपरानपश्यत् ; दृष्ट्या तस्थिताः।

·॥ वतीयपतिका ।५।५॥ चव मुवाच, 'मे' रहस्यवस्थिता अमुराः 'उक्थेषु' स्तोत्रशस्त्रेषु पाश्रिताः । 'तान्' प्रसुरान् 'एषां देवाना मृषीणां मध्ये न कोपि पश्यतीति । तथोक्तः स भरदा जो ऽमुरनिराकरणा) केनचिअन्वे- णाग्निम् 'उदखयत्' उच्चवनिनाद्वानं कृतवान् ॥ त मिमं मन्त्र दर्शयति - "एयू षु अवाणि ने ऽग्न इत्येतय गिर इत्यमुर्या ह वा इतरा गिरः" इति । हे पग्ने ! 'एहि' भाग. छैव । 'ते' तव 'मु अवाणि' गाभनं कार्य कथयामि ! 'इतराः' देववाक्यार्थव्यतिरिक्ताः “गिरः' असुरवाच: 'त्या' इत्थ मनेन प्रकारेण, श्रुत्यन्तराहिति रोषः। अस्मि भन्ले ( मं० ६.१६.९. ) इतराशब्दार्थ दर्शयति -..'अमुर्था ह वा इतरा गिरः'- इति । श्रम- रेभ्यो हिता: 'असुर्या:', तामगिरः देववाक्यादितरा:, देवविरोधिन्य इत्यर्थः ॥ तथाग्निवा दर्गयात .."मो ऽग्निरूपोत्तिष्ठन्नव मनवौकिस्वि देव मा कशी दोधः पनितो वक्ष्यतीति" इति । भरहानाइती यो य मग्निः सोऽमिः तत्समीपं प्रत्यागन्तु मुत्तिष्नेव मब्रवीत्... 'मझम्' अग्नगे म अषिः 'किंखिदेव' किनाम वन्यति, कशी दोवः पतित इति ऋपिविशेषणानि तानि च स्पष्टीकगीत --- "भरबाजी ह ये लगो दौः पलित प्राम" इति। म्पटोर्थः ।। किंस्वित्पलितो वच्यतोन्यजिना पृष्टस्य भरडाजस्योत्तरं दर्थ- यति "मी निवौदिमे वा असुग उक्थेषु श्रितास्तान्या न कश्चन पश्यतीति' इति । 'स:' भरहाजी इग्निं प्रत्येव मब्रवीत, 'इमे वा अमुरा उक्थेषु श्रिताम्तान्वी न कथन पम्यतौति'। पूर्ववद व्यास्थयम् ॥

·२३८ ॥ ऐतरेयनाथम् ॥ अथोक्थ स्तोत्रस्य साधनभूतं 'साकम-नामकं साम बदस्ति, तदीयं नाम निर्वक्ति - "तान ग्मिरखो भूत्वाभ्यस्वट्रवद्, यदमि- रखो भूत्वाभ्यत्यद्रवत्तसाकमवं सामाभवत्, तक्षाकमन्वय साकमवलम्" इति । सोऽग्निर्भरद्वाजस्योत्तरं श्रुत्वा सत जवं स्वय मन्वाकारो भूत्वा 'तान्' अमुरान् 'अभि' लक्ष्य 'पद्रवत्' अतिशयेमागच्छत् ; असुराणा मुपरि वेगवन्त मामरूप मम्व प्रवामुरान् मारितवानित्यर्थः । यस्मात् खय मखो भुत्ला तरमुरैः माकं युद्ध कला जितवान्, तम्मादेतदृतान्तसूचनाय प्रवृत्तायाम् “एछु षु प्रवाणि ते" इत्यादिकाया भूचि (छ.पा. १.१.१.२.) उत्प त्रस्य सान: (गे.गा०१.१.१४.) साकमन मिति नाम सम्पन्नम् * ॥ तस्य साम उक्थ स्तोत्रनिध्यादकत्वं विधत्ते-"तदादुः साक- मश्वेनोक्थानि प्रषयेदप्रणीतानि वाव तान्युक्थानि यान्य- न्य व साकमखादिति" इति । 'तत् तत्र साकमखविषये प्रयोगा- भिन्ना एव माहुः,--- साकमश्वनामकेन साम्ना स्तोत्राण्युक्थनाम- कानि प्रणयेत् - ; भाकमखादन्यत्र मामान्तरेण यान्युक्थानि स्तोत्राणि प्रणीयन्ते, तान्यप्रणीतान्येव भवन्ति । तस्मादिद मेव मामोक्थ स्तोत्रनिष्पादकम् + पक्षान्तरं विधासे --"प्रमंहिष्ठौयेन प्रणयेदित्याहुः; प्रम- हिष्ठीयेन वै देवा असुरामुक्थेभ्य: प्राणुदन्त"-इति । “प्र मंहिष्ठाय गायत"- इत्यस्या भूचि (छ० प्रा०२.१.२.१.) उत्पबं साम • नाविधि: बा. ब्रा० १.२१ । .. ३० पा० १.१.२१.१--23 ऊ. गा० १.१. ! "Tare साकम मोक्वामि प्रयनि-न्यादि विधायकं आभषम् (ता.८.८.)।

·॥हतीयपधिका ।५।६॥ २३८ 'प्रमशिष्ठीयम्' (गेगा०३.१.२६.) ; तेन सानोक्थस्लोवापि . निष्पादयेत् । उक्थेचाथितानसुरान् देवा एतेन साना उक्थेभ्यो निराकतवन्तः ॥ एतयोः सामाजिक विकल्प दर्शयति--"तपाइव प्रम- हिठीयेन नयेत् प्र साकमायेन" इति । अह' इत्ययं शब्दोऽन्यत्र निषेधार्थोऽन्यत्र विकल्पार्थः ; निपालाना मनेकार्थत्वात् । तान्युक्थ- स्तोत्राणि 'प्रमंहिशोयेन माना प्रग येत्, 'अहव अथवा 'साकम- प्रवेम' साना प्रणयेत् ॥ ५ ( ४८ ) इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहास्य वीयपत्रिकायां पञ्चमाध्याय पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (४८.)॥ ॥ श्रथ षष्ठःवर ते वा असुरा मैत्रावरुणा स्योक्थ मश्रयन्त सो. ऽब्रवीदिन्द्रः कश्चाई वैमानितो सुगन्नीत्स्यावहा इत्यह चेत्यनचौरमा स्तम्मान्द्रावरुणं मतावरुणा- स्तृतीयसपने गंमतीन्द्रश्च हि सान्वमगाश्च ततो नुर्दतां ते वे ततो ऽपहता असु।। ब्राह्मण्यत्वंसिन उक्थ मथ यन्त सो ऽवौदिन्द्रः कश्चाई चेमानिती -- नामानाव. पा. मा. * उभा २.२.११.१,२, विषायकं बाभणम्-ता.. १२.६ ।

·॥ ऐतरेयवाधवम्॥ ऽसुरानोत्स्यावहा इत्थर चेत्य वबौद् वृहस्पतिस्तथा- दैन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाचं सौ दृतीयसबने शंसती. न्द्रश्च हि तान् बृहस्पतिश्च ततो नुदेतां ते वै ततो ऽपहता असुरा अच्छावाकस्योक्थ मश्र यन्त सोब वीदिन्द्रः कश्चाहं चेमानितो ऽसुरानोत्यावहा इत्यहं चेत्य यौहिष्णुस्तस्मादैन्द्रावैष्णव मच्छावाक- स्तृतीयसबने शंसतोन्द्रश्च हि तान्विष्णुश्च ततो नुदेता हन्द मिन्द्रेण देवताः शस्यन्ते बन्द वै मिथुन तस्माद् इन्हानिमथुनं प्रजायते प्रजात्ये प्रजायते प्रजया पशुभिर्य . एवं वेदाथ हैते पोचीयाच नेष्ट्रीयाश्च चत्वार क्रतुयाजाः षळ ऋचः सा विराइ दशिनी तहिराजि यज्ञ दशिन्यां प्रतिष्ठा- पयन्ति प्रतिष्ठापयन्ति ॥ ६ (५०)॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे तृतीयपञ्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ -- उक्थस्तोत्रेषु सामविशेषं विधाय उक्थशस्त्रेषु सूतविशेषान् विधातु मादी मैत्रावरुणस्य शस्त्रे किञ्चित् सक्तं विधत्ते- "ते वा असुरा मैत्रावरुणम्योक्थ मश्रयन्त ; सोऽब्रवीदिन्द्रः कमाई चमानितो ऽमुरान्नोल्यावहा इत्याई चेत्यब्रवीद वरुणस्तस्मादेन्द्रा- घरुणं मैत्रावरुणस्तृतीयसवने शंसतीन्द्रश्च हि नान्वरुणश्च ततो "पोषियाचक, टी. ग, दी. ध । + "पिया" टौ ।

·पचिका ।।। . । देताम् - ति। उक्थ्यस्य क्रमोरम्निष्टोमविततिवाद प्रतिदिष्ट मनिष्टोमप्रयोग मनुष्ठाय तत 'अई मुक्थ्यपर्यायास्खयोऽवयाः। तथा पापस्तम्ब पाह-- “उक्थ्यवदग्निष्टोमचमसानुबयसिम्य- बभूमगणेभ्यो राजान मति रेचयति"--इति ( यौ० १४.१.१५.) । तत् प्रथमचमसगणे मैत्रावरुणस्य यच्छस्व मस्ति, अक्षमतोषेषु थाना निराकृतास्त एव असुराः 'इदं मैत्रावरुणशस्त मययन । 'सत्' तदानीं तनावस्थितः स इन्द्र इतरदेवान् प्रत्येष मनवीत- मसुराणा मपनीदने मम सहायो ऽपेचितः, ततो हे देवाः ! युमाकं मध्ये कथाहं च 'इमाम्' असुगन 'इत:' मैवावरुणमसात् 'नोस्वावहै' अपनोदनं करियाव इति। देवेष्यवखितो वरुणः 'अहं च' इत्ययात् ; है इन्द्र! वं चाहं चेत्यर्थः । यस्मादेव तस्मादुभयोर्मलनेन नषा मसुराणा मपमोदनाथम् 'ऐन्द्रावरुण' सूर नोयमवने 'मैत्रावरुणः' एतनामक ऋत्विक् शंसेत् । “डा- वरुणा युव मध्वराय न:'-- इत्येताच सूत्रम् (सं ७. ८२.) ऐन्ट्रावरुणम् ; तेन तुष्टः इन्द्रश्च वरुणच 'सान्' असुरान् 'ततः' शस्त्रात् 'अप नदेतां' निराकुयाताम् ॥ हितीये चममगणे किश्चिमनाइयं विधत, -- "ने वै ततो ऽपहता अमरा ब्राह्मणाच्छमिन उकथ मयन्त ; सो ऽब्रवीदिन्द्रः कशाई चमानितो ऽभुरानोत्थावहा इत्यहं चेत्यनवौद वहस्पति- स्तस्मादैन्द्राबाहस्पत्वं प्राणामी हतोयसबने शंसतीन्द्रय हितान् बृहस्पतिव ततो नुताम्" इति । 'तत:' मैवावरुष- शस्त्राविराकता असुरा ब्राह्मणाच्छमिनः शस्त्र माश्रितवन्तः । ----- सदन मापनयन -"उकय कार्यातमायामशापिटीमस्य गुपषिनारा:। .-० तेषामपिष्टीमवा माप:"-इति १४... १,३।

·२४२ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ "उदप्रतो न वयो रक्षमाणाः" इत्येतद् बृहस्पतिदेवताकं हाद- शञ्च सूक्तं (सं० १०.६८.), "अच्छ' म इन्द्र मतयः खर्विदः” इति एकादशी मैन्द्रं सूक्तम् ( सं० १०.४३.); तदुभयं मिलितं सदैन्द्रा- बाहस्सत्यं सम्पद्यते । तदेतद् ब्राह्मणाच्छंसी ब्रूयात् । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ हतोयचममगणे मूतं विधत्ते --."ते वे ततो ऽपहता असुरा अच्छावाकस्योक्थ मययत्त ; सो ऽब्रवीदिन्द्रः कयाई चेमानितो मुरान्नोस्यावहा इत्यहं चेत्यश्वौहिणुम्तस्मादैन्द्रावैष्णव मच्छा. वाकस्तृतीयमवने शंमतोन्द्रय हि तान् विष्णुथ ततो मुदेताम्"- इति। "मं वां कर्मणा म मिषा"--इत्य टर्च मैन्द्रावैष्णवं सूक्तम् ( सं० ६. ६८.) । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ सूतानां हिदेवताकत्वं प्रशंमति- “इन्द मिन्ट्रेण देवताः शस्यन्ते ; इन्ह वै मिथुनं, तस्माद् इन्दामिथुनं प्र जायते प्रजात्यै" -इति। इन्द्रेण सह 'बन्द' युग्म भूत्वा तरुण-बहम्पति विष्णु- देवताः क्रमेण शस्यन्ते। इन्हं च लोके स्त्रीपुरुषरूपं 'मिथुनम्' ताणाभिथुनात् अपवरूपं 'मिथुनं' प्र जायत। ततो इन्दशमनं यजमानस्य प्रजात्यै भवति । वेदनं प्रथमति- “प्र जायत प्रजया पशुभिर्य एवं वेद' इति ॥ शस्ति गां त्रयाणां होतकाणां * सूनानि विधाय, पोतुर्नेटुश्च মালাবি নিধন "अथ है। पात्रौयाय नेष्ट्रीयाय चत्वार ऋतुयाजा: पळ ऋचः" इति। प्रैषग्रन्थे पञ्चमे मुक्त होता यक्षत्" इत्यादिको हितोयाष्टमी मन्त्री पोतुद्दाहतुयाजौ, तथा तत्रैव प्रेषसूक्ने ढतीयनवमौ मन्त्री नेष्टुर्हास्तुयाजो ; एवं चत्वार "प्रशाला मानणारछस्थ छावाक इति शत्रिणी होत्रका:"-इति आयो०५.१.१०॥ ---- ·॥ तृतीयपशिका। ५॥ ६ ॥ २४३ ऋतुयाजाः ; ते मिलित्वा पोटभम्बन्धाबेष्ट मम्बन्धाच 'पोत्रीया: नष्ट्रीयाश्च भवन्ति। सया प्रस्थितयाज्या. पोतुस्तिस ऋचः, नेष्टुस्तित्र ऋचः ; इत्ल ष :' भवन्ति ।। तदेतन्मन्वदशकं प्रशंसति - "मा विराड् दशिनौ, तहिराजि यज्ञ दशियां प्रतिष्ठापयति पतिपयन्ति" इति । 'सा' पूर्वोका मन्चममष्टिः 'शिनो' दामयायका मनो विराट् छन्दः मम्म- धते ; "दणक्षरा विरा तिचलगन् । 'तत्' न दग- मम्प्रयोगेण दशिया मयोपनायां विराजियन विजः अनियन्तिअध्यामी रिसमात्यर्थः ॥ ६ (५.) !! इतियोममा विचित माधधारी वेदार्थ प्रकाश एनरचनातोपानकायां पञ्नमाध्याय पर: वाडः । (५) ॥ बदायग्य प्रकाशन तमा हाई निनाग्यन् । पलया को याद वियातीचमहेश्वरः ।। अनि यदाधिनपरावरिकमा प्रयतक- चौकीरान साम्राज्यधारमाभवाचायतितो अगवमानाचा विचिन माधव वहाणप्रकाशनाममाप्ये नामाव्य योकाका: अमोऽध्यायः॥ उ... ... ... :: aiaif; UI. 1. ग. नालिदियो,' मना ...) '१६ . nमामा.. नानिमाय Foi : , .......)तक्या- थिता नमन । । 'अग्रिटीम में . २०६ , म ममान ( २३.५... २५३५०) 'उधान पशुमामी जन-inार.. १. १५. १... तथाथ ·॥ ऐतरेयबाधणम् ॥ ग्रहोक्थ मेकादश(१) । देवविशस्त्रयोदश(२) । सोमो वै राजामुष्मिंश्चतुर्ह श(३) । देवा वा असुरैः षट् । यज्ञो वै देवेभ्यः षट्(4) ॥ ३ ॥ ग्रहोकथं, सौर्या वै, इन्द्रो वै, वैश्वदेवं शंसति, इति नु दश ॥ ३ ॥ ॥ इति तृतीयपञ्चिका समाप्ता ॥ na-e- -- • : भा० ११११० टीमनीहवं द्रष्टव्यम्।

·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ ॥ अथ चतुर्थपत्रिका ॥ (त) प्रथमायायस्य प्रथमः खण्डः ॥ ॥ॐ॥ देवा चै प्रथमेनाङ्गेन्द्राय वज्यं मम- भरंस्तं द्वितीयेनानामिञ्चस्ततौयेनाङ्गा प्रायछम्त चतुर्थ ऽहन् मारत् तम्माञ्चतुर्ध ऽहन् षोळशिनं सति बजो पाएष यत् पोळशी ताच्चतुर्थऽहन् पोशिनं शमनि वज्ज मेव तत्य हति विषत मातृव्याय वर्ष योऽन्य तित्यस्तमी तत्तये बच्चो ये पोकशी 'पशव उक्यानि तं परम्तादयानां पर्यस्य शंसति तं यत्परम्तादकथानां पर्यस्य शंमति वजे- गोत्र तत् पशन परि गच्छति तस्मा- त्पशवो यजगाव पोळाशना परिगता मनुष्यानभ्यु- पावर्तन्ते तमाटश्वो वा पुरुपो या गौर्वा हस्ती वा परिगत एवं स्वय मामिने त एवं वाचाभिषिद्ध उपावते वज मेव पोळशिनं पश्यन्वणैव षोळ- शिना परिगतो वारिध वजो वाक् षोळशी पोळाशना प्रशून ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ तदाहुः किं घोळशिनः षोळशित्व मिति पोळय स्तोत्राणां षोळश+ शस्त्राणां षोळशभिरक्षरे रादत्ते पोळशभिः प्र णौति षोळशपदां निविदं दधाति तत् षोळशिनः षोळशित्व हे वा अक्षरे अतिरिच्येते षोशिनोऽनुष्टुभ मभिसम्पन्नस्य वाची वाव तो स्तनौ सत्यानृते वाव ते अवत्येनं सत्यं नैन मनुतं हिनम्ति य एवं वेद ॥ १॥ मंस्थेष्टोनां वाग्यमशविजांच यागा देवोदेविकानां विशेषाः । संस्थोक्थ्यम्य स्तोत्रशस्वप्रमाप्ति: शस्वाण्याहुः गस्त्रिणां होत्रकामाम् ॥ ज्योतिष्टोमभेद उक्थ्यः ममापितः, अथ षोड़शी उत्यते । तडिषयं गंगनं विधत्त "देवा , प्रथमेनाले ट्राय वजं सम.. भरस्तं द्वितीयेनाङ्गामिचंस्तुतीवेनामा प्रायचाम्नं चतुध हन् पाहरत् ; तस्माचतुर्थेऽहन घोळशिनं शंति इति अग्निटी. मोयादिभस्थाविशेषः । खतन्य कानुवाद यथा सुधगनुष्ठान योग्धस्तथा पोटशो न स्वतन्त्रः क्रतुः । तथा च शाखान्तरे पठन्ति- "न वै षोड़शी नाम यज्ञोऽस्ति ; यहाव पोड़श स्तोत्र . . | "पी" ग, घ, ङ, ज, भा, ट। | श्रीकशो' क, ध, ऊ, एव मन्यत्रापि तत्र सर्वत्र माथे . 2 "ग्रिटोमोक्या दिसंस्था भस्थाविशेष." , घ, ङ । i. *. "स्वतन्नः क्रतत्यान"-उति पाठी मददृष्टसर्वपतक; "न'- नि च पदं न दृश्यते कामादर्श, तदः प्रतपाउ; भौभिः सखभुधा निर्णतव्यः ।

·चतुर्थपश्चिका ।।१॥ स पोडशए शस्त्रं तेन षोड़शी"-इति ( ते० सं० ६.६.११.१.) । तथा सत्ययं संस्थाविशेषः पृष्ठयषड़हत्ततुर्थेऽहनि प्रयुज्यते, पतस्तत्रे- छसन विधानम् । देवाः पुरा पृष्ठयषड़हे 'प्रथमेनाका' प्रथम- दिवसनियादोन सोम प्रयोगेण इन्द्राथं धनं समभरन्' सम्मादित- न्तः । अत्र सर्वत्रात:शब्दोऽका निष्पाद्य सोमप्रयोग मभिधत्ते। सत्र सम्पादितं वच हितोवेनाहा 'अमिञ्चन्' । सेचनं नाम लोह- मयानां शङ्ख कुठारादीनां ती हा वाय दायाय चाग्नौ प्रताप्य यथोचितं तोरे स्थापनम् ; तदिदं मे चनं वजे कृतवन्तः । लत्वा च तीवनाहा 'तं वच मिन्द्राय 'प्रायचन्' दत्तवन्तः । चेन्द्र स्तं वनं चतुर्थ हनि पत्रीपरि प्राहरत् । तम्मात्पृष्ठापड़ हस्य चतुर्भमरःप्रयोग (१) पाशिनं शतं शं मेत् । "प्रमावि सोम इन्द्र न" - इत्यादिक ( म १.८४.१ - ..२०.) षोड़श्याख्यं शमम् । तथा चाखलायन आह-- "अथ षोडम्यासावि सोम इन्द्र त इति स्तोबियानापो' इति ( श्री० ६.२.१,२. ) ॥ पोड़ागमनं प्रशंसति --- "वजो वा एप यत् पोळगो; सद्य. गंतु हन् बोगिनं शंसनि, वज़ मैव तत्प्रहरीत, हिपत नाट- व्याय वध, योऽस्य स्तृ यस्तस्मै स्तत्तव" इति । षोडणिनो वज- खरूपत्वाद् ‘यः' पुमान् 'अस्य यजमानस्य 'स्तृत्यः' हिंसनीयः 'तस्मै स्तत्त' नस्य हिमायं वध हतुवच मव भ्राध्याय प्रहरति ॥ तस्य शस्त्रम्य कान विधत्ते - "वत्रो वै पोऊशी पशव उक्थानि; तं परम्तादुक्यानां पर्यस्य शंभति' इति । पूर्णवाग्निष्टोमप्रयुक्तानां हादगशवाणा मपरि त्रीणि उक्थ- शस्त्राणि प्रयुक्तानि, तथात्राधि त्रयाणा मुक्थशस्त्राणां 'परस्तात्' उपरि पर्यस्व षोड़शन मवशंसेत् ॥ यथा

·१४६
॥ ऐतरयमापन
उपपनः
,
बज
प.
उक्थानां पशरूपत्वात् षोडशिनो वचरूपत्वाचार्य क्रम
ता मेता मुपपत्ति प्रकटयति- "तं यत्परतादुकथानां
पर्यस्य शंसति, बजे णैव तत् षोळशिना प्रशून् परि गच्छति ;
सम्मात् पावो वन गोव घोक्रशिना परिगता मनुष्थानभ्युपावर्तन्ते,
समादम्यो वा पुरुषो वा गौवा हस्तो वा परिगत एव स्वय भामने
डत एव वाचाभिषिद्ध यावर्तते, मेव पोळशिनं पश्यन् वजे
णैव पोळशिना परिगतो वाग्धि वजो वाक् पोऊशो"- इति । 'सं'
पोडगिनं यद् यम्माकारणादुक्थशस्त्राणां परस्तात् पर्यस्य शंसति,
'तत्' तेन गंमनन षोड़ शिरूपेश बजे गौ योतापान् यशून् 'परि
ग पनि' परिती नियनेन याति । 'सम्मा' लोक: प्यररय सभा
रायं गताः पशवः पोळशिना वजेण्ड निर्यामतदात, सायं
काने मनुष्यान् अभिलच्य तत्तदहंषु उयावर्तन्ते : अन्यथा तस्मा-
दरण्यादा परन्तर मेव गलेयुः। न केवल टणचारणार्थ मर
गतानां मायं काले पुनरागमनाय बजरूपेश नियमितलं, कि
तहि ग्रामेश्चापि नम्मात् षोडविवनियमितत्वादशमगोहत्या-
दोना मन्यतमः स्वध सव' परप्ररणा मतगणव परिगतः' निध.
मित:, प्रारमना स्वय बन्धनाय तत्स्थान समागच्छति। किस
'प्रत एव' घोड़शिवजनियमितत्वादेव 'वाचा' शीद्र माग के
सादिवाकान अभिषिक्षः' अभितो बड़ः पुरुषो नर्त्तते । यथा रवा
बबी बलविद पानीयमान 'पागच्छति, तहहाचा बदः पुरुषः ।
अत एवार:वाति--"तस्य वाक् तन्सिर्नामानि दामानि
तदस्येदं वाचा तन्या नामभिर्दामभिः सर्व सितम्" इति ( २.१.
६.)। यानावणागमने कारण मुच्यते,- घोड़गिनं वाग्वजरूप
मेव पश्यन्, पोभिना वजणैव नियमितो भवति, सदा तस्य

·॥ चतुर्थपश्चिका ११. २४ वजलम् ; षोड़गी च या मूक्तादिभिनिष्यनत्वात् वय मपि वायूपो भवति, वाचश्च व जत्वं लोक प्रसिदम् ; राजादीनां भर्सनादी वजप्रहारेणेव चित्ते व्यथोदयात् । तदेव मनियामकत्वात षोड़- शिमः प्रशस्तत्वं सिद्धम् । यदुक्तं 'परम्तादुकथानां पथस्य गंमति' इति, साक्थशोभ्य उत्तरकालावम्यान मव गवस्थ' इतिशब्दन विवक्षित मिति व्याख्यानम् : अब सरकालय परस्तादितिशम्देनैव सिनत्वात् पर्यस्येलियन प्रस्वगताना भृचा मययनपाठाधिपर्यासोऽभि- धीयते : दिलिपील मि ... विहत मविसं च ! Har- विडतं नामाभ्यानमेन गमनम्, विद्वतन्तु ऋचां परस्पर- व्यतिम मत याम्वनामिन दशितः "जईस्तोत्रियानु- रु पाभ्यां तक शयं ददाह, पादान् व्यवधायाश: गमत, एमां पृधागि पटान, गायत्रा: पदिभिः, पोना त के है पद शिष्यत तान्या अणुयाम” इति ( यो० ६.३.२ ६. ।। तदे. मा धाना वृत गुबा हरी इहोप वक्षतः । इन्ट्र मुखतमा बलपा गायत्री मा., १.१६.२.), "सुमणं वा वयं मधयने मन्दियामाद : न. पूगा वन्धरः सतो याहि वशा) अनु योना लिन हाम्" इति ( सं० १.८२.३.)। याऽय मध्यवनपाठः मोहितः तयारस्तुथन ---- 'इमा धाना बनानुद. ममंटन ला वयं का रीप वनती मघवन् वन्दियामहान भरखतम . प्र ननं पूर्णकन्धरः। सतो याति वा अनु योजा विन्द्र ने शेम' इति । गनन प्रकारका विप- पदा हा प्रदर्शन यस्य शंसेत् । अशा प्रयोत्सराभ्यां षोड़ शिशनिकि- "सदाहु: कि ·॥ ऐतरेयब्राप्रपम् ॥ २५. .. पोळशिनः षोळशित्व मिति ? षोळश स्त्रोत्राणां षोळण शस्त्राणा, घोळश भिरक्षरेरादत्ते पोळशभिः प्रणोति घोळशपदां निविदं दधाति, सत् पोळशिन: पोळशित्वम्" इति । षोडशिशब्दों ग्रह- विशेषं स्तोवविशेषं शस्त्र विगेषं चाभिधत्ते । तेषा मेकैकवरूप. वतां षोड़शशब्दवाच्यत्व मयुक्तम् ? तच्छब्दप्रवृत्ती निमित्तान्तरं तु न प्रश्याम इति ब्रह्मवादिना मभिप्रायः । षोड़शसङ्ख्यायुतत्वात् षोईशित्व मि युक्तरम् । तत्र कथ मिति, तदुच्यते - अग्निष्टोम- संस्थो ज्योतिष्ठोमः द्वादशस्तोस्त्रोपेतः । तथा च शाखान्तरे श्रूयते "हादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि'-इति (ता. ब्रा० ६.३.३.)। सहमित उक्थ्यमस्वस्विभिः स्तोन्नतिरिच्यते ; तस्मात् पश्चदा स्तोत्राणि भवन्ति । नर्भित: घोड़शिमस्थ एकेन स्तोत्रणाति- रिचते ; ततः स्तोत्राणां मध्ये एतत्म्तोत्रप्रयोग: षोड़शामायापूरको भवति । तथा शस्त्राणां मध्येऽप्यंतच्च स्त्र प्रयोग: षोड़शमङ्मारकः । किश्वामिछस्ने होला मम्मादिताया अनुभ: पूर्वाई गतानि पोदशाक्षराचार्य अवस्थति, उत्तरार्जगतानि षोडशाक्षराण्य- माथि 'प्रगति प्रणव मुजाग्यति । किन “अस्य मदे जरितः'- इचादिका षोड़शपदोपेता निवित् (निवि० ११.१---- १६.) शस्त्र- मध्ये प्रक्षिप्यते। प्रती बहुधा षोड़शमयायोगात् अयं प्रयोगः धाड़ शिनामीपेतः । प्रकारान्तरेण घोड़गिनं प्रशंमति - " वा अक्षरे अति. रियल षोड़गिनोऽनुष्टुभ मभिसम्पयस्य वाचो वाव तो स्तनी, सत्यानृते वाव ते"- इति। योऽयं षोड़शी, सोऽयं यक्षराधिका ममुटभं यदा सम्प्राप्तो भवति, तदानीं एवाक्षरे अधिके भवतः । "एनंत वयं सह क्रियते यह स्तोत्र शस्त्रम्" इति शत० प्रा० ८.१.३.४ !

·॥ चतुर्वपशिका ।१।२॥ तथा हि सूत्रकारः- “विकृतस्य". इत्युपक्रम्य शाखान्सरीया मिन्द्र जुषखेत्यादिका ऋचः पठितवान् (पाश्वश्रो० ६.३.१.)। तस्याः पूर्वस्मिन्नईचे षोड़शाक्षराणि, उत्तरे ऽई. अष्टादश; ततो ऽक्षरहयाधिक्यम् । “वाग वा अनुशुप्"--इतिश्रुत्यन्तरेण (६. ५.१०.) तस्था वाचो ऽनुष्टुबवयवत्वात्तदात्मिकाया वाग्देवतायाः स्त्रीरूपाया अधिकाक्षररूपी 'स्तनी' मम्पदाते ;---यदेतत् लोक सत्यवदनम्, यवानृतवदनम्, तदुभय मपि वाच: स्तनरूपम् ; भतोऽधिकाक्षरायाः मत्यान्तरूपत्वम् ॥ उतार्थवेदनं प्रमति - "अवत्येनं सत्यं नैन मनृतं हिनम्ति य एवं वेद" इति । 'एनं वेदितारं सत्यवाक् पालयति, सुक्कतो. त्पादकत्वात् ; अनृतवाक् न हिनम्ति, दुरितस्यानुदयात् ॥ १ ॥ इति श्रोममायणाचार्यविरचित माधवोये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चत्यपशिकायां प्रथमाध्याये (पीड़शाध्याये ) प्रथमः खगड़ः । १ ॥ ॥ अथ द्वितीयः खगष्टः ॥ गौग्विीतं घोळशिमाम कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामस्तेजी व बह्मवर्चमं गौग्विीतं तेजखी ब्रह्मवर्चसौ भवति य एवं विद्वान् गौरिवीतं षोळशि- साम कुरुते 'नानदं षोकशिसाम कर्तव्य मित्याह- ·२५२ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ रिन्द्रो वै वाय वज़ मुदयच्छत्त मस्मै प्राहरत मभ्य- हनमोऽभिहतो व्यनदद्यद् व्यनदत्तं नानदं सामा- भवतन्नानदस्य नानदत्व मचाटव्यं वा एतद् भाट- व्यहा साम यन्नानद 'मभाटव्यो भारव्यहा भवति य एवं विहानानदं षोळशिसाम कुरुते तद्यदि नानदं कुर्युरविहृतः षोळशी शंस्तव्यो ऽविहतासु हि तासु स्तुवते यदि गोरिवीतं विद्वतःषोळशी शंस्तव्यो ऽविहृतामु हि तासु स्तुवते ॥३॥ घोड़शिशस्व विधाय षोडशिस्तोत्रनिष्पादकं सामविशेष विधत--. "गौरिवीतं षोळशिमाम कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्मवर्चस- कामस्तेजो वै ब्रहावर्चमं गोरिवीतं तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं विहान् गौरिवोतं पोळशिसाम कुरते"-इति । केन चिमहर्षिणा गोरिवीतनाम्रादृष्ट त्वात्मामापि गौरिवीतनामकम् । तत्त, "अभि प्र गोपतिं गिरा" इत्यस्था मृचि उत्पबम् ; सदन घोकशिम्तोवे साम कुर्वीत || 'तेजः' गरौ'कान्तिः । 'ब्रह्मवर्चम श्रुताध्ययनमम्मसिः॥ सामान्तर विधत्त "नानदं षोळशिमाम कर्तव्य मित्याहु रिन्द्रो वे वृत्राय वज मुदय छत्, त मस्मै प्राहरत्,त मभ्यहनत् ; मोऽभिहतो व्यनदद् ; यद् व्यनदत्तबानदं मामाभवत्, तन्नानदस्य नानदत्वम् ; अभावष्यं वा एतद चालव्यहा माम यनानदम्"- * ० 'पा२.२.३. ४ गे. गा० ५.१.२० । 13. श्रा० ३.१.२२.१-३. गा०३.१२ाग्रा० १२...।

·चतुर्थपश्चिका।१।२॥
-
.
-
पति । नानदाख्य किञ्चित् साम ; तत्तु, "प्रत्यी पिपौषते"
इत्यस्या भूचि उत्पवम्, तदेतत्साम षोडशिस्तोत्र कर्तव्य मित्यन्ये
केचिदाहुः । तस्य नानदत्वं कथ मिति, तदुच्यते--वजप्रहारेणा-
भिहतो तो 'व्यनदत्' विशिष्ट मुच्चैध्वनि नादं कृतवान् । स
च ध्वनि नदसामाकारेण सम्पनः । ततो नादोत्पबत्वान्नानद
मिति नाम।
तत्साम भाटशरहितम् ; तत्परिशीलनवन्तः
सर्वेऽपि मैत्री मेव प्रतिपद्यन्न, न तु कशिदपि देषम् । कि-
तमाम भाटव्यहा' पूर्व विद्यमानस्य शबोर्घातकम् ॥
वेदनं प्रशंमति... "अचाटव्यो माटव्य हा भवति य एवं
विद्वान्नानदं षोळणिसाम कुरुतं':-इति। गोरिवीतं नानदं वा
समित्येतं पक्षयं मम्पबम् ।
हयो: पत्तयोः शस्त्रविशेषब्धवस्यां विधत "सद्यदि नानदं
कुर्युरविहतः पोळशी शस्तव्यो ऽविहतास हि सामु स्तुवते ; यदि
गोरिवीतं विहतः पोळगी शंस्तव्या विद्वतासु हितास स्तुयते"-
इति। अविकृतरूपः परस्प रव्यतिषरहितो यथाधौतपाठः;
सोऽयं नानदपने कर्तव्यः । यतः मामगा अपि 'अविकृतामु'
व्यतिषणरहितासु नानदमाम्ना सुवर्त, तम्मादविहतत्व मेवान
योग्यम् ; “यथा वाव स्तोत्र मेव शस्तम्" इतिन्यायात् ।
गौरि-
वोतपर्व शस्त मपि परस्य तिषलेगा विकृतं पठनीयम् ;
* . बा.४.२.२.१; गे. बा. ८.२.१३ ।
12. पा. १.१.१८.१- ३ ; : 4० २.२. १८ ।
+ "गोपालपुव उपादितनाम कपिलवार"विना श्रा० १२. १३.१४.सा. भा।
देशमंदन चानयोग्यसम्पत्यपि जापिता (ना. बा.१२.१३.११. मा. भा।

·॥ ऐतरेयमाधयम् । सामगैः “विकृतासु' व्यतिषक्तास्वृक्षु गौरिवीतसाना स्तूय- मानत्वात् ॥२॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपच्चिकायां प्रथमाध्याये (षोड़शाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॥ अथ तृतीयः खण्डः ॥ अथातश्छन्दांस्येव व्यतिषजत्या त्वा वहन्तु हरय उपो षु शृणुही गिर इति गायवीच पतीच व्यतिष- जति गायत्रो वै पुरुषः पाङ्गाः पशयः पुरुष मेव तत्पशुभिधतिषजति पशुषु प्रतिष्ठापयति थटु गायची च पतिश्च ते हे अनुष्टुभौ तेनो वाचोरूपा- दनुष्टुभोरूपाइ जरूपान्नति यदिन्द्र पृतनाज्ये ऽयन्त अस्तु हर्यत इत्थुष्णिहश्च बृहतीच व्यतिषजत्यौष्णिहो वै पुरुषों वाहताः पशवः पुरुष मेव तत्पशुभियंति- षजति पशुषु प्रतिष्ठापयति 'यटुष्णिक् च बृहतौ च' ते हे अनुष्टुभौ तेनो वाचोरूपादनुष्टुभोरूपाइजरू- पान्नैत्या धूर्ध्वस्मै वृह्मन्चौर ब्रह्मतिं जुषाण इति दिपदां च विष्टुभं च व्यतिषजति दिपाबै पुरुषो वीर्य विष्टुप्पुरुष मेव तहोर्येण व्यतिषजति वौर्य ·॥ चतुर्थपधिका । १।३॥ प्रतिष्ठापयति तस्मात्पुरुषो वौर्य प्रतिष्ठितः सर्वेषां पशूनां वीर्यवत्तमो यद द्विपदा च विंशत्यक्षरा त्रिष्टुप् च ते हे अनुष्टुभी सेमी वाचोरूपादनुष्टुभी रूपाहजरूपान्नेत्येष ब्रह्मप्र ते महे विदथे शंसिषं हरी इति हिपदाच जगतीश्च व्यतिषजति हिपा पुरुषो जागताः पशवः पुरुष मेव तत्पशुभिर्वाति षजति पशुषु प्रतिष्ठापयति तस्मात्पुरुषः पशुध प्रतिष्ठितोऽत्ति चैनानधि च तिष्ठति वशेचास्य यदु विपदा च षोडशाक्षरा जगती च ते वे अनुष्टुभौ' तेनो वाचीरूपादनुष्टुभोरूपाइज़रूपान्नति चिकद्रु- केषु महिषो यवाशिरं प्रो ष्वरमै पुरो रथ मित्य तिच्छ - न्दमः शंसति छन्दसां वै यो रसो ऽत्यक्षरमोऽतिच्छ- न्दम मभ्य त्यचरत्तदतिच्छन्दसोऽतिच्छन्दम्त्व सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः सनिर्मितो यत् पोळशी तद्य- दतिकुन्दसः शंसति सर्वभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निमिमीते सर्वध्य छन्दोग्य : सन्निमितन षोळ- शिना राम्रोति य एवं वद ॥३॥ - अथ विहरणप्रकारं विधत्ते--- "अथातश्छन्दांस्येव व्यतिष- जति; मा त्वा वहन्तु हरय, उपो षु शृणुही गिर इति गायत्रीय पोच व्यतिषजति ; गायत्रो वै पुरुषः, पाडा: पशवः पुरुष मेष ·॥ ऐतरेयवाझवम्॥ तत्पशभितिषजति, पशष प्रतिष्ठापयति यदु गायत्री च पशिध, से हे अनुभी, तेनो वाचोरूपादनष्टुभोरूपाइज़रूपावैति"--इति । 'अय' सामहयविधानानन्तरम्, 'अतः' गोरिवीतपक्षे विहतस्यापे- क्षितत्वात्, तदुच्यत इति शेषः। खखस्थानाहिभज्यान्यत्र नयनं 'विहरणम्' । तच्च समानच्छन्दस्कयोरेव भवति, तयारत्यर्थ मुच्यते---- 'छन्दांस्येव व्यतिषजति'-इति। परस्परविलक्षणानि छन्दस्येिव व्यतिषितानि कुर्युरिति । तत्र कस्य छन्दस: केन छन्दमा मह व्यतिषङ्ग इति, तदेतदुदाहरणपूर्वकं प्रदर्श्यते--- "आ त्वा वहन्तु"-इत्यादिकास्तिस्त्र ऋचः ( सं० १. १६. १-३.) गायत्रोच्छन्दस्काः; “उपो षु' इति ( मं० १.८२.१.), "सुस शम्" इति ह (सं० १.८२.३,४.); एतास्तिस्रः पशिचन्दकाः; ता उभयौः परस्परं व्यतिषजन्मिययेत्। गायत्रया: प्रथमपाद मुखा लेन सह पढ़ेः प्रथमपाद मुखारयेत् । सोऽयं प्रकारो. ऽस्माभिः पूर्व मेवोदासः ( २४८ पृ.)। लोके 'पुरुषी गायत्रः' उपनौतन गायत्रमा अनुठेवत्वात्, ‘पशवश्व पाङ्गाः' चतुर्भिः पादै मुखन च पञ्चमयोपेतत्वात्। नत्र गायत्रीपशमलनेन पुरुषस्य पशूनां च मेलनं भवति । 'प्रतः पुरुषं पशुषु प्रतिष्ठापयति । कि च सद्रूपणेव कारणेन गायत्री च पशिच मिलित सत्यते ई अनुटुभी मम्मोर ; गायत्रास्विपादत्वात्, पलेच पश्चपादत्वात्, मिलि वाष्टानां पादानां विद्यमानत्वात् । 'तेनो' तेनैव मेलनेन कारणेनायं पुरुषो वाग्रूपादनुष्टुब्रूपाइजरूपाच्च 'नैति' कदाचि- दपि वियुक्तो न भवति। शस्त्रस्याक्षरात्मकत्वेन वायूपत्वम्, अष्ट- पादमम्पत्तावनुष्टुब्हयरूपत्वम्, षोड़शिनः पखादिनियामकत्वेन वरूपत्वम् ; प्रतो नास्ति विविधवियोगम् ॥ .

·॥ चतुर्थपधिका।१।३॥ . . छन्दोन्तरयोविहरणं विधत्ते--- "यदिन्द्र प्रतमा, ये से पस्तु हर्यत इन्युणिहश्च बहतोय व्यतिषजनौनिहो वै पुरुषो बाईताः पशवः , पुमष मेव तत् पशुभिर्व्यतिषजति, पशष प्रतिष्ठा- पयति ; यष्णिक् च बहती च ते के अननुभो, मनो वानोरूपा- दनुष्टुभोरूपाहजरूपान्नैति" इति। “यदिन्द्र"- इत्यादिकास्सिस्त्र उणिकछन्दका ऋच: (सं०८.१२.२५ २९.), "मयं तं प्रस्तु"-- इत्यादिकास्तिस्रो महताच्छन्दकाः ( म० ३.४४.१-३.); उप नीतः पुरुषो व्याहृत्य रचतुष्टयोपेतां चतुविंशत्यक्षगं गायौं व्यतिषजति, उणिक् चाटाविंशत्यक्षरा , ततः पुरुषस्यौष्णिहत्वं पशूनां बाहैतत्वम् । शान्तान्तरे श्रुतम् --- "कन्दांसि पशष्याजि मयुस्तान महत्वदजयत् ; तस्माताहताः पशव उच" इति (ते. म ५.३.२.२. । । सहती च षट्त्रिंशदक्षरा, तस्या उणि. योग मनि पा सरमम्पत्तरनु पब्बयम् ॥ छन्दोन्तगोविचरणं विधतं . . “श्रा धृष्वम्मे, ब्रह्मन्बौर बन्छ कति जपाग इति विपदां च विष्टभं च व्यतिषजति हिपाई पुती वीर्य विपरुष भव तही या व्यतिषजति, वीर्य प्रतिष्ठाप- यति ; तम्मात्पुरुषो वोर्थ प्रतिक्षित, मर्वेषां पशूनां वीर्यवत्तमो यदु हिपदा च निंगलतरा लिएप च, न ई अनुष्टुभी, तेनी वाचोरूपादनुष्टुभीरूपाइयरूपानति" इति । "पा धूर्ध्वा"- इत्येषा (सं० १.३४.४. ) पादहयापिता, "ब्रमन् वौर” इत्येषा ! ० ७.२८.२.) निरपवन्द का; परुषम्य विपादत्वं प्रमिदम, विष्टुभी वोयंडेतत्वाहायंवरा ; तम्मादुभवमाननन पुरुषं वोय प्रतिष्ठापयति | तम्मात् लोकेऽपि मां हिपदां चतुष्पदानां पगनां मध्ये पुरुपस जानयाधिक्यात् पुरुषो दौथे प्रतिष्ठितः । 35 4 ·२५६ ॥ ऐतरेय ब्राधणम् । - दिपदा पेयं विंशत्यक्षरा ; अष्टाक्षर प्रथमे पादे संयुक्ताक्षरयोविभा- गेन पञ्चाक्षरत्वे सति दशमयापूतः। एवं पचारैस्त्रिटुभव. तुणां पादानां सन्धानम्। त्रिष्टुप् चत्वारिंशदक्षरा। मिलित्या चतुष्पष्टिसम्पत्त्यानुष्टुब्धयं सम्भवति ॥ छन्दोस्तरयोर्विहरणं विधत्त "एष ब्रह्म, प्र ते महे विदथे शमिषं हरो इति विपदाच जगतोच व्यतिषजति ; दिपाई पुरषो जागताः पशवः, पुरुष मैव तत्पशभियतिषजति, पशुषु प्रतिष्ठाप- यति ; तस्मात् पुरुषः पशुषु प्रतिष्ठितो ऽत्ति चैनानधि च तिष्ठति वशे चास्य ; यदु विपदा च षोडशाक्षरा जगतौ च, ते हे अनुष्टुभी, तेनो वाचारूपादनुष्टुभोरूपाइजरूपानैति" इति । “एष ब्रह्म'. इत्यादिकास्तिस्रो हिपदाः, “प्र ते महे” इत्यादिकास्तिस्रो जगत्य: ( सं० १०.८६.१-३.) ; पशूनां जागतत्वं शाखान्तरे सोमाहरण कथायां श्रूयते "सा पशुभिश्च दीक्षया चाग कृत् ; तम्मान. गतोच्छन्दमां पशव्यतमा"-इति (ने. मं. ६.१.६.२.)यस्मात् मलनेन पुरुषं पशुषु प्रतिष्ठापयति, तस्मादयं पुरुषः पशुषु प्रति. ष्ठितः, तस्मिन् दोरादिक मत्ति च 'एनान्' पशून् 'अधितिष्ठनि' नियमयति च ; तस्मात् 'अस्य' पुरुषस्य वशे सर्वे पशवो वतन्त। 'यदु यम्मादेव कारणादियं हिपदा षोड़शाक्षरा, जगतो चाष्टा. चत्वागिशदसरा, ततो मिलित्वा चतुष्पष्टित्वादनुष्टुब्हयम् । छन्दोन्सरसंयुक्ताः काश्चिचो विधत्त --- "त्रिकद्रुकेषु महिपो यवागिर, प्रो व पुरो रथ मित्य तिच्छन्द सः शंमति; छन्दसां वै यो रसो प्रत्यक्षरसो.तिच्छन्दस मन्यत्यक्षरत्तदतिच्छन्दमो ऽति. च्छन्दस्व ;. सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः सन्निमितो यत् षोळशी, सघदसिन्हसः शंसति सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोम्यः सतिथिमौते" : .

·॥ चतुर्थपश्चिका।१।४॥ इति। "विकद्रुकषु"-इतिवचे यास्तिसः ( म० २.१२.१-१.) ऋचस्ता प्रतिच्छन्दोयुक्ताः, तथा "प्रो ष्वा"-ति ( सं० १०. १३३.१-३.) चोऽपि ; ता उभयोः जमेत् । 'छन्दसा' गायवा- दीनां यो 'रसः' सारः ‘प्रत्यक्षरत' अतिशयेनास्रवत्, तदानौं स रसोऽतिच्छन्दस मभिलथातिशयेनासवत्। 'सत्' तस्माच्छन्दोरस- स्थातिशयेन स्रवणादतिन्कन्दस्त्वं नाम सम्पन्नम् । षोडगौ चोक्तप्रकारेण मवेभ्य: छन्दोभ्यः सम्यक् निर्मितः ; तस्माद प्रतिच्छन्दसा मिनेनार्य होता 'एन' यजमानं सर्वछन्दोम्यो निम्मिमीत ॥ वदनं प्रशंमति-.. "सर्वेभ्यश्छन्दोम्यः सनितिन षोळशिना रानोति य एवं वेद" इति ॥३॥ इति श्रोममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणम्य चतुर्थपश्चिकायां प्रथमाध्याये (षोड़शाध्याये ) तीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ महानाम्नीना मुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानानान्तरिक्षलोको हितौयासौ लोका- स्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यः सनिर्मितो यत् पोळशौ' तद्यन्महानाम्नौना मुपसर्गानुप मजति सर्वेभ्य एवेनं तल्लोकेभ्यः सन्निर्मिमौते सर्वेभ्यो लोकेभ्यः सन्निर्मितन पोळशिना रानोति य एवं वैद ·२० ॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ प्र प्र वलिष्टुभ मिष'मर्चत प्रार्चत यो व्यतौँ रफाण- यदिति प्रज्ञाता अनुष्टुभः शंसति तद्यथेह चेह चापथैन चरित्वा पन्थानं पर्यवेयाताहतद्यव्यजाता अनुष्टुभः शंसति स यो व्याप्तो गतीरिव मन्येता- विहृतं षोळशिनं शंसयेनेच्छन्दसां कृच्छादवपद्या इत्यथ यः पाप्रान मम जिघांसुः स्यादितं षोळ- शिनं शंसयेद् व्यतिषक्त दूध वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषत नेवास्मै तत्पाणान शमल मपहन्त्यप पाप्मान हते य एवं वेदोद्यद् बन्नस्य विष्टप मित्युत्त- मया परि दधाति स्वर्गों वै लोको वनस्य विष्टपं' म्वर्ग मेव तल्लोकं यजमान गमयत्यपाः पूर्वेषां हरिवः मुताना मिति यजति सर्वेभ्यो वा एष सवनेभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तादपाः पूर्वषां हरिवः सुताना मिति. यजति पीतवद्द प्रातस्सवनम् प्रातस्सवनादवैन तत्मन्निर्मिमौते ऽथो इदं सवनं केवलं त इति' माध्यन्दिन वै सवन केवलं माध्य- न्दिनादवेन तत्मवनात्मन्निर्मिमौते ममडि सोम मधुमन्त मिन्द्रेति' मददै तृतीयसवन" तृतीयसव- नांदवेन तत्मन्निर्मिमौत सवा वृषञ्जठर आ वृष- बेति वृषण्वर पोळशिनो रूपं सर्वेभ्यो वा एष सव- ·॥ चतुर्थपधिका।।।४॥ नेभ्यः सग्निर्मितो यत् षोळशौ तदादपाः पूर्वेषां हरिवः सुताना मिति यजति सर्वस्य एवैनं तत्मव- नेभ्यः सन्निर्मिमौते सर्वेभ्य: सबनेभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राधोति य एवं वेद महानाम्नीनां पञ्चा- धरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वभ्यो छन्दोभ्यः सन्निर्मिती यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पच्चाचगनुपम जत्ये कादशाक्षरेषु पादेषु सम्य एवंन तछन्दोभ्यः सन्निर्मि मौत' सर्वस्य छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना गनोति य एवं वैद॥४॥ वा एष --- पथ पूर्वोक्ताना मनिन्दमा मनुष्टुपमम्पादनाय मेलनं विधते "महानाम्नीना मुपमर्गानुपम जति" इति। “विदा मध- वन्”-इत्यस्मिननुवाके प्रोता मचो 'महानामाः' (भार४.१. १-८.); तामा सम्बन्धिन उपमर्गाः पञ्चविधाः । ते चाखलायनेन दर्शिताः . "प्र चेतन, प्रचंतया, पा याहि पिम मत्स्व, क्रतुश्छन्द ऋतं ब्रहत्, सम्म प्राधेहि नो वमवित्यनुप्" इति (यौ०६.२.८.)। तब प्रचेतनत्य कः प्रथम उपमर्ग:. 'प्रचंतयेति द्वितीयः ; तावु भावपि हितोयस्यां महानाचया मावादी। 'मा बाटि पिव मत्स्वेति टतोय उपमर्गस्तृतीयस्यां महानाम्ना मामासः । 'ऋतु- छन्द ऋतं वृहदित्ययं चतुर्थ उपमगः ; म च षष्ठयां महानाबा मात्रातः। 'सुन्न पा धेहि मी वमविति पचम उपसर्गः :

·२१२ ॥ ऐतरेयनाम् । चाष्टम्या महामाया मानातः। एतेषु पञ्चसुपोषु मिलिखा हात्रिंशदक्षरसावादिय मेकानुश्रुविति सूत्रस्थार्थः । इयं चानु- टुबवित्रतपोडशिनि तथैव पठनीया, अन्यत्र त विजतषोडधिनि पञ्चाप्युपसर्गाविभज्यातिच्छन्दः पञ्चसु योजनौयाः। प्रतएवो- पसृज्यमानत्वादुपसर्गा इत्युच्यन्ते । तदेतत्संयोजन मत्र 'उपसृजति' -इति शब्देन विधीयते । “विकद्रुकेषु" इति येयं प्रथमा अति. कन्दाः, तस्यावतुष्षष्टाक्षरत्वात् परानपेक्षेणैव अनुष्टुब्हय. सम्पत्ति: शक्येति वितीयस्था मृधि तदनुष्टुब्दयं पूरयितुं 'प्र चेतन'-इत्यक्षरचतुष्टयं योजनीयम्, तौयस्या मृचि 'प्रचेतया'- इति योजनीयम् । “प्रो ध्वस्म"-इत्यादिषु तिमृषु अवशिष्टास्त्रय उपसर्गाः क्रमेण योजनीयाः । सोऽयं प्रकार प्राखलायननोतः "ता मनुशुभ मतिच्छन्दःस्ववधाय हितोयटतीययोः पादयोरव. सामत उपदध्यात् ;-~-प्र चेतनेति पूर्वस्याम्, प्रचेतयेत्युत्तरस्याम्, उत्तराखितरान् पादान् षष्ठाम् कृत्वानुष्टुप्कारं शंमेव"-इति (श्री० ६.३.११.१२.)॥ अथ महानान्त्रीः प्रशंसति--- "मयं वै लोकः प्रथमा महा- नानान्तरिक्षलोको द्वितीयासी लोकस्तृतीया ; सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यः सनिर्मिती यत् षोळशी तद्यमहानानौना मुपसर्गानु- प्रसृजति ; सर्वेभ्य एवैनं तल्लोकेभ्यः सविनिमीते"-इति । प्रथम- त्वादिसाम्येन लोकत्रयरूपत्वं बचां द्रष्टव्यम् ; षोडशिनो लोकत्रये निम्मितत्वात् । महानानौना मुपसर्ग: संयोजने सति तबिमार्ण सिध्यति । वेदन प्रशंसति- "सर्वेभ्यो लोकभ्यः सनिर्मितेम षोडथिना राम्रोति य एवं वेद-ति ॥

·॥ चतुर्थपतिका । १।४॥ प्रकविहरणनेरपेयेणाध्यापकैः प्रजाताः नवागष्टुभी विधते ---"म.प्र. वस्त्रिष्टुभ मिष मर्चत प्राईत, यो व्यतौरफान यदिति प्रज्ञाता अनुष्टुभः शंसति"--इति । "प्र प्रब:"-इत्येक- स्तृचः प्रथमः ( म० ८.६९.१ ३.), "अर्थत" इति हितोयः ( #. ८८.८-१०.), “यो व्यतोन्'-इति तोयः (म०८.६८,१२-१५)। यथा लोके कश्चिमागीनभिजः तत्र तत्र केनचिदपथेन चरिखा पवादन्यमुखेन विनाय समीचीनं पन्थानं परिगच्छत्, एव मत्रापि पूर्वोतरीत्या कृत्रिमा अनुष्टुभः शस्त्वा पशादेतासां स्वतःसिहाना मनुष्टुभां शंसनं द्रष्टव्यम् ॥ पूर्वत्र मामविशेष भुपजीव्य विताविहतयोः शस्त्र विशेषयो. व्यवस्था दर्शिता : इदानी पुरुषविशेष मुपजीव्य तां व्यवस्था दश- यनि-- "म यो व्यामो गतयोरिव मन्येतावित षोळशिनं शंस- येने कन्दमां सच्छादवपद्या इलय यः पाप्मान मप जिधांमः स्यादि हृतं षोकगिभं गंमयेद ; व्यतिषता व वै पुरुषः पापना व्यतिषता मेवामा तत् पामानं समल मप हति" इति । 'म:' लोकप्रमिदः, यः परुषः पुत्रपौत्रादिभि: व्यासो 'गतोरिव' प्राप्त- श्रीवत् समृहधन एवाह मिति मन्यत, म पुमान् 'पविहृतं' विह रणरहितं षोडशिनं 'शंसयेत्' अविहते शस्त्रे होतारं प्रेरयेत् । तस्य कोऽभिप्राय इति, स उच्यत....'कन्दसां कच्छात्' पूर्वोकानां गायवादीनां विहरपाल गात् अवपा अपत्तिं पापदं प्रा. यात् तथा भूदिति। विहरगाप्रयुप्ताभीतिद्योतनार्यो 'मत्-ति अथ यः पुमान पुवधनराहित्यरूपं 'पामानम्' 'पप जिघांसुः' अपहन्तु मिक्छन् स्थात्, म पुमान् विम शो होतारं पेरयेत् । अयं पुरुषो दारिद्रादिरूपेय ‘पापना' 'अतिपाव ·# ऐतरेयबाधयम् ॥ मिश्रित एव । तमात् विहतप्रयोगेण पापरूपं 'शमलं' मालिन्य- हेतु 'व्यतिषक्तं' दारिद्रयाटिसम्बन्ध मप हन्ति ॥ वेदनं प्रचसति- "अप पामानं कृते य एवं वेद" इति ॥ प्रथ शस्त्रसमापनोयां काचिदृचं विधते- "अद्यद बनस्य विष्टप मित्युत्तमया परि दधाति ; खर्गो वै लोको बनस्य विष्टपं, खर्ग मेव तल्लोकं यजमानं गमयति" इति । पस्या भूचि "बध्नस्य विष्टपम्" इति ( सं० ८.६८. ७.) श्रूयते,-- प्रादित्यो 'अन'- शब्दयायः ; “असो वा आदित्यो ब्राः" इति श्रुत्यन्तरात ( तै. सं० ५.३.३.५.); तस्य 'विष्टयं' स्थानं स्वर्गलोकः ; प्रसस्तत्या. ठेन यजमानं स्वर्ग प्रापयति । शस्त्रयाज्यां विधत्ते--- "प्रपाः पूर्वषां हरिवः सुताना मिति यजति" इति । 'हरिवः' हे इन्ट्र! घोड़शिनः पूर्वयां 'मुतानां' सोमानां, रम मिति शेषः; 'प्रपाः' पोतवानमोति प्रथमपाद- स्यायः ( सं० १०.८६.१३.) ॥ त मिमं पादं प्रगसति --- "मभ्यो वा एष सनभ्यः सत्रिमिती यत् पोळशो; तद्यदपाः पूर्वेषां हरिवः मुताना मिति यजति, पोतवहे प्रात सवनं ; प्रालम्सवना- देवेनं तत्मविमिमोते"-इति । यः षोडशो विद्यते, एप सर्वेभ्यः भवनेभ्यः सम्यक निर्मित इत्येवं सम्पादनोयम् । तथा मति यद्यपाः पूर्वषा मिति पादं पठेत्, तदानों तत्र प्रातस्सवनं 'पीतवत्' इन्द्रेण पोत मेवेत्यय मयः प्रतीयते ; तम्मात 'एन' षोडशिनं प्रात. सायनादेव निर्मितवान् भवति ॥ तस्था ऋची द्वितीयपाद मनूद्य व्याचष्टे ---"अथो इदं सवनं केवल त पति, माध्यन्दिनं वै सवनं केवलं, माध्यन्दिनादेवनं तत्म व. नाम निर्मिमौते" -इति । 'अथो' अपि च हे इन्द्र : 'इदं माध्य. .

·॥ चतुर्थपश्चिका । । । ४॥ दिनं सवनं 'ते केवलं' तवैव सर्वम् । पस्मिन् पादे केवलं सवन मपीन्द्रस्येत्येतदुपपन्नम् ; इन्ट्रेण पुरो हारं वगवता माहेन्द्र पर माध्यन्दिनं सवनानां निकेवल्यादीनां स्वार्थ मेव क्सत्वात्। पत पतत्यादपाठेन माध्यन्दिनसवनात् षोडशी निर्मितो भवति ॥ हतोयपाद मनूध व्याचष्टे --"ममवि भोमं मधुमन्त मिन्ट्रेति ; मक्ष संतोयसवनं, तोयमवनादेवनं तमभिम्भिमीत" इति । हे इन्द्र ! 'मधुमन्तं' माधुयरमोपेतं सोमं पीला 'ममहि' मदं हर्ष प्राघुहि। अम्मिन् पाद मदिधात्वर्थः श्रूयत, तृतीयसवन मपि 'महहै' मदिधातूपेतम् ; निविपदेषु ५ मदिधातोधिमानत्वात् । तस्मादेतत्पादपाठन पोड़ी तोयमवनाबिम्मितो भवति ॥ चतुर्थ पाद मनुध व्याच -- "मत्रा दृषञ्जठर आहषखेति हष- खहै पोळगिनो रूपं, सर्वेभ्यो वा एप मवनभ्यः सथिम्मितो यत् षोळगी; तद्यदपाः पूर्वषां हरिवः मुताना मिति यजति, सभ्य एवं तत्मवनेभ्यः सविमिमात '-इति । हे 'सषन्' वर्षणसमर्थ ! 'सत्रा' सोमयागरूपे सत्रे 'जठरे' स्वकीय उदर 'पाइपस्ख'समन्तात् मोम- अत्र चतुर्थपाटे 'सपन्'-गब्दो विद्यत, पोडशि- स्वरूप मपि वषगवस्' वर्षणोपेतम ; प्तिहेतुत्वात् । य: षोडशी विद्यते, मोऽय मुक्तन प्रकारंगा मवमः सवनभ्यो हि निर्मितः सस्मादपाः पूर्वधा मिति या ग्यापाठन सर्वमवनेभ्य एवैनं निर्मित वान् भवति ॥ वेदन प्रांति "मर्वभ्यः सवनेभ्यः सविभिन्न घोळशिना राधोति य एव वेद" इति । पस्या याज्याया: प्रादेषु पूर्ववदुपसर्गान् विधत्ते नानौनां पञ्चाक्षरामुपसर्गानुपमृजत्येकादशाक्षषु पादेषु ; सर्वेभ्यो "मस भर्द-इत्यादि (निवि० ११ १८.)। रसदृष्टिं कुरू। , "महा- ·॥ ऐतरेयवासषम् ॥ - वा एष छन्दोभ्यः समिश्रितो यत् पोळशी ; सद्यमहामानीमा पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेष, सर्वेभ्य एवैनं तच्छ दोभ्यः सनिर्मिमौते" इति । महानानौना मुचा सम्बन्धिन- स्तदोयानुवाके समानाता: “एवा ह्येवा"--इत्यादयः पञ्चाक्षरा उपमर्गाः (भार० ४.१.१०-१५.) तानेकादशाक्षरेष चतुर्वपि पादेषु संयोजयेत् ; तथा सति चतुषषष्टाक्षरत्वादनुष्टव्हयं सम्पद्यते। एवं सति यः षोडशी सर्वेभ्यः छन्दोम्यो निर्मातव्यः, सोऽय मैतसंयोजनन तथैव निर्मितो भवति वेदनं प्रशंसति --- "सर्वेभ्यश्छन्दोभ्य: सनिर्मितेन षोडशिना राधोति य एवं वेद"- इति * ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयनायणस्य चतुर्थपञ्चिकायां प्रथमाध्याय (षोड़शाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः।। अहवै देवा अश्यन्त रात्री मसुरास्ते समावौर्या एवासन्न व्यावर्तन्त सोऽब्रवीदिन्द्रः कश्चाहं चेमानितो * भिम स्वस्थ ज्योतिष्टोमस्य विशेषविधय एवेष प्रथमादिचतु:खण्डेषु विहिताः, एयोऽनी मिटीमवत् । २४१ पृ० ' ' द्रष्टव्यम्। पावलायनेनापि "अथ षोडशौ"-प्रत्यारस्य "भाजप:'-अन्यन्तेन यथेन (६.२, ३.) तथैवीतः। “पोशिना वीर्य काम:'-इति चाबीविषिसूत्रम् (११.१.२.)।

·॥ चतक्षिका।१।५॥ सुरान् राबौ मन्ववेष्याव इति' स देवेषु न प्रत्य- विन्ददविभयूरात्रेस्तमसो मृत्योसम्माडाप्येत िनक्तं बावन्मान मिवैवापाक्रम्य बिभैति' तम दूव हि राविर्मृत्युरिव तं वै छन्दांस्येवान्ववायं म्त यच्छन्दां- स्येवान्ववायतम्मादिन्द्रश्चैव छन्दांसि च गवौं वहनि न निविच्छ म्यते न पुरोरुङ् न धाय्या नान्या देवते- न्द्रश्च राव कन्दमि व गची वहन्ति तान्दै पर्याय- रंव पर्याय मनुदल यत् पर्यायैः पर्याय मनुदन्त तत्पर्यायागां पर्यायवं तान्वं प्रथमेनैव पायेगा पूर्वरावादनु दन्त मध्यमेन मध्यरात्रादुत्तमैनापर गवादपिशयां अनु स्मसोन्यवन्नपिशवरागिण वलु वा एतानि छन्दांसीति हम्माहतानि हीन्द्र राचस्त. मसो मृत्योबियत मत्यपाग्यमादपिशवंगगा मपि- शर्वरत्वम् ॥ ५ ॥ षोड़गो समासः, अयातिगतो वक्तव्यः; तत्रन्द्रस्य छन्दमां च प्राधान्यं कथयितु मितिहास माह "महवे देवा अत्रयल रात्री ममुरास्ते समावदोर्या एवामन व्यावर्तन्त, मोऽब्रवीदिन्द्रः,.. वाचा चेमानितो असुरान् रात्रो मन्ववेष्याव इति ; म देवेषु म प्रत्यविन्ददबिमयूरावस्तममो ग्रयोस्तम्माज्ञाप्येतईि ननं याक्यात मिवैवायक्राम्य विभेति ; तम य हि रात्रिर्मुतारिव" इति । .. "विनि" ·२८ ॥ ऐतरेयनामयम् ॥ पुरा कदाचिदहोरावयोर्मध्ये देवा अहरेवाचितवन्तः, असुराब रात्रि माश्रितवन्तः ; 'ते' देवाच असुराश्च समानबला एवासन् ; बलाधिक्येन वर्गान्तराद व्याहत्त मिसरवर्गस्थानं नाप्नवन् । तदानीं इन्द्रो देवान् प्रत्यब्रवोत,-मम सहायोऽपेक्षितः, हे देवाः ! भवतां मध्ये कचाहं च 'इमान्' असुरान् रात्रौ मनुगतान् इतः' राधा 'प्रवेष्याव:' अपसारयिष्याव: ? इति। ततो विचार्य स इन्द्रो देवेषु मध्ये तादृशं शूरं क मपि प्रतीक्ष्य 'नाविन्दत्' न. लब्धवान्। रावेः सम्बन्धि यत्तमो मृतासदृशम, तस्मात्तमसो मृत्योरिव सर्वे देवा: 'अबिभयुः' भौता अभवन् । यस्माद्देवानां भौतिस्तस्मादिदानीमपि 'यावन्मान मिवैव' यत्किञ्चिदपि वा दूर रात्री यहादपक्रम्य सर्वपुरुषो ('बिमैति') बिभेति ; 'तम इव हि' तमोरूपैव रात्रिस्तस्मात् मृतुरिव भय हेतुः । अथ छन्दसा मिन्द्रसहकारित्वं दर्शयति-- "त वै छन्दांस्ये- वाम्बवायंस्तं यच्छन्दांस्येवान्बवायम्तस्मादिन्द्र वैव छन्दांसि च रात्रौं वहन्ति ; न निविच्छस्यते, न पुरोगङ्, न धाय्या, नान्या देवतेन्द्रश्च घेव छन्दांसि च रात्रौं वहन्ति" इति । 'वं वै' अमुरनिराकर- णाय प्रवृत्तं न मेवेन्द्र मेकं गायवादिन्छन्दांस्यव 'अन्नवायन्' अनुगम्य निराकतुंगताः ; यम्मादेवं सस्मादिन्द्रच्छन्दांस्येवाणतया अतिरावप्रयोगे 'रात्रौं वहन्ति' राविपयोगस्य निर्वाहकाणि भवन्ति। इन्द्रविषयच्छन्दांस्येव तन शस्यन्ते, न तु निविदा पुरो. लम्बा धाव्या वा देवतान्तरं वा किञ्चिच्छस्यते; तस्मादिन्द्रः छन्दांसि चेत्येतावन्त एव निर्वाहकाः ॥ तेषा मिन्द्रच्छन्दसा मसुरानिराकरणसाधनं दर्शयति--"तान्दै पर्यायैरेव पर्याय मनुदक; यत् पायैः पर्याय मनुदम्ब, ·॥ चतुर्थपश्चिवा । १ । ५॥ यत्र . तत् पायाणां पर्यायत्वम्" इति । 'सान्चे' रात्रि माथितान मसुरान् 'पर्यायः चमसगणानां क्रमानुठानरेव पायैः, तब तब यसमाना यागभूमौ परीत्य 'अनुदन्त' निराकतवन्तः । यत्रासुराः मुमा अवस्थिताः, तत्र तत्र प्रयोनावेख्य नि:मारित- वन्तः । हादशानाश्चमसगणाना मनुष्ठानाय त्रयः पर्यायाः ; एक- कस्मिन् पर्याये चत्वारो गगा अनुष्ठोयन् । यस्मात्परितो गखा • गत्वा चममपर्यायनिराशतवनः, तस्मात्परिगम्य निराकरण- साधनत्वात्पर्यायत्वं सम्यवम् । क्रमेण निराकरणप्रकारं दर्शयति-. "तान्दै प्रथमनेव पर्या- येण पूर्वरावादनुदन्त, मध्यमेन मध्यरात्रादुत्तमेनापररावाद"- इति । दश दश घटिका एकैको भागः : इत्येवं रावस्तयो भागाः: चत्वारश्चमसगणा एकः पर्यायः, इत्येव हादशानासमसगणानां प्रयः पर्यायाः; तः क्रमेण रात्रिभागत्रयादमुगमपानुदम्त । तस्मिविराकरण छन्दमां सौकर्याधिक्येन प्रशंमां दर्शयति “अपि सर्वर्या अनु मा मोत्यब्रुववपिशवंगणि खलु वा एतानि छन्दांसौति ह स्पाहतानि होन्द्र रावेस्तमसो मृत्योर्बिभ्यत मत्य- पारयस्तदपिशवराणा मपिशवरत्वम्" इति। हे इन्द्र ! वय मपि 'शर्वयोः' कत्माया गवेः सकाशादसुगनपसारयितुवा मनु गम्य 'स्ममि' तिष्ठामः, इत्येवं छन्दांस्यनुवन् । तदेतबाक्य मैतरेय: अखा तदानी मेवैतानि कुन्दांसि 'अपिशवरागि' एवेति नाम्ना व्यवहत- वान् * । एतश्च युक्तम्,- यम्मात् मृत्योरिव राम्तममो बिभ्यत मिन्द्रम् 'एतानि' छन्दांसि 'अत्यपारयन्', यस्मात् हेतो राषि p- ."अपिशवर---शर्वरीमुखे निविहर शकान"- इति (१० सं०३.१...), "अपि- प्रबर-बंगेरावि मपिगम: बालाऽपिशवर:- पति च ..८.१.२१.) मा.भा.।

·॥ ऐतरयबाधयम् ॥ मतीत्य नीतवन्ति, तम्मात्कारणाच्छया: सर्वस्मादपि पास्नयन योतयितुम् ‘अपिशर्वराणि' इति नाम छन्दसां युक्तम् ॥ ५॥ इति श्रीमत्माययाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थ पनिकायां प्रथमाध्याय ( षोड़शाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ॥अथ षष्ठः खण्डः ॥ पान्त मा वो अन्धस इत्ववस्वत्यानुष्टुभा रानौं प्रतिपद्यत आनुष्टुभी वै रात्रिोतट्राबिरूप मन्धखत्यः पीतबत्यो महत्यस्त्रिष्टुभी याज्या भवन्त्यभिरूपा या ऽभिरूपं तत्सम प्रथमेन पर्यायेण स्तुवते 'प्रथमान्येव पदानि पुनराददते यदेवैषा मश्वा गाव आसंस्त-- देवैषां तेनाददते मध्यमेन पर्यायेगा स्तुवते मध्यमा- न्येव पदानि पुनराददते यदेवैषा मनोरथा आसंस्त. देवेषां तेनाददत उत्तमेन पर्यायेण स्तुवत उत्तमान्येव पदानि पुनगददते यदेवैषां वासो हिरण्यं मणि- अध्यात्म मासीत्तदेवैषां तेनाददत आ विषतो वसु दत्ते निरेन मेभ्यः सर्वेभ्यो लोकेन्यो नुदते य एवं सहं सर्व "पादन"-इतिग।

·॥ चतुर्थपश्चिका ।।। ६॥ वेद' पवमानवदहरियाहुन रात्रि: पवमानवती कथ मुभे पवमानवती भवतः केन ते समाववाजी भंवत इति यदेवेन्द्राव मदने सुत' मिदं वसो सुत सन्ध इदं धन्वोजसा सुत मिति स्तुवन्ति च शंसन्ति च तेन रात्रिः पवमानयती तेनोभे पवमानवतो भवतस्तेन ते समावदाजी भवतः पञ्चदशस्तोष महरित्याहुन गचिः पञ्चदश ताबा कथ मुभे पञ्चदश- स्तोत्रे भवतः केन त समावहाजी भवत इति द्वाद- शस्तोत्राण्यपिशवगगि तिमभिर्देवताभिः सन्धिना राथन्तरेण स्तुवते तेन रात्रिः पञ्चदशस्तीचा तनोभ पञ्चदश स्तोत्र भवतस्तन में समावङ्काजी भवतः परिमितं स्तुवन्यपरिमित मन शंमति परिमितं वै भृत मपरिमितं भव्य मपरिमितस्यावरुध्या इत्यति शंसति स्तोत्र मति वै प्रजात्मान मति पशव तद्यत् स्तोच मति शमति यदेवास्यात्यात्मानं तदेवासेतनावगन्ध ऽवसन्धं ॥ ६ ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थ पञ्चिकायां प्रथमोध्यायः ॥९॥ इन्द्रस्य कन्दमा च प्राधान्य मभिहितम् ; पथ पत्र विषा- सध्यम् । षोडशिपयन्तं पूर्वपदनुहाय षोडशिन म राविण्याया:

·॥ ऐतरेयवाघम् ॥ . शंसनीयाः। वयस्त्रयः पर्यायाः। तत्रैकपर्यायचतुःशस्त्रोपेतः। होतु- रेक शस्त्रम्, होत्रकाणी च वयाणा मेकैक. मिति चतुष्टयम् । अत्र प्रथमप-ये होतः शस्त्रं विधत्ते-"पान्तमावो पन्धस इत्यन्धखत्यानुष्टुभा रात्रौं प्रतिपद्यते"--इति । 'अन्धः-शब्दी यस्ता मृत्यस्ति, सेय मन्धखतौ सा चाचानुष्टुप्छन्दस्का ; तया 'रा! राविशस्त्र 'प्रतिपद्यते' प्रारभेत । तस्या भूचि छन्दः प्रशंसति- "पानुष्टुभौ वै रात्रिरेतद्राविरूपम्" इति । गायत्री त्रिष्टुब्- जगत्यनुहुभां मध्ये गायनवादीनां त्रयाणां सवनत्रयगताना महनि प्रयुक्तावादनटुभः प्रयोगाय राविरेव काल : परिशिषते । तस्मादात्रेरनुष्टुप्सम्बन्धत्वादिय मनुष्टुप रातः खरूपम्। प्रथ त्रिषु पर्यायेषु शस्त्रयाज्यां विधत्ते "अन्धखत्यः पोत- वत्यो महत्यस्त्रिष्टुभो याज्या भवन्त्यभिरूपा; यद्यऽभिरूपं तत्म- मृहम्" इति। 'अन्धः'-शब्दो यावृक्ष्वस्ति, ताः 'अन्धःस्वत्यः' तादृश्य चतस्रः ऋचः प्रथमपयाये होत्रादीनां चतुणी शस्त्र याज्याः कर्तव्याः। तायं विष्टुप्छन्दस्का एव । तत्र "अध्वर्य वो भरतेन्द्राय सोमम्" इत्येषा ( सं० २.१४.१.) होतुः शस्त्र याज्या। सा चान्धखतौ त्रिष्टुप्छन्दस्का च। तस्या हितीयपादे “सिञ्चता मध मन्धः"- इति अन्धः-शब्दः श्रूयते । एवं मितरेषां बयाणां शस्त्रयाज्या उदाहरणोयाः । पिबतिधातुर्यावृक्ष्वस्ति, ता: 'पौत- वल:'; तादृश्यो मध्यमपाये याज्याः कर्तव्याः । “अपाय्यस्या- न्धसो मदाय" इति ( मं० २.१९.१.) होतुः शस्त्रयाज्या। तत्र 'भपायि-इति पिरति-धातुः यूयते । मदिधातुर्यास्वस्ति, ताः 'महत्यः'; तादृश्यस्तृतीयपाये याज्या: कर्तव्याः। “तिष्ठा हरौ"- इत्येषा (सं० ३,३५.१.) होतुः शस्त्रयान्या । तथा भवसाने .. ।

·। चतुर्वपक्षिका ।।। "(रिमा १ मदाय"-इति मदिधातः श्रूयते। एवं सर्व सदा- हार्यम् । रानावनभोजनादन्धखतौना मानुरूप्यम्, चौरपानात् पौवतीनाम् ; तत जवं हर्षात महतोनाम् । एव भानुरूप्ये सति तसलार्म समभवति । प्रथमपर्याये प्रयोगविशेष विधत्ते --- "प्रथमेन पर्यायव सवते, प्रथमान्येव पदानि पुनराददते, यदेवैषा मन्ना गाव भासंखदेवेषा तेनाददते"-इति । यदा सामगाः प्रथमेन पर्यायेण स्तुवने, सदानों स्तोषियाणां प्रथमपादान् हिरभ्यस्यति । हिरभ्यस्यन्ति। एवं शने. ऽपि “पुरुहूतं पुरुष्टुतम्"-इत्यादिकाः प्रथमपादा दिरभ्यसनीयाः; “यथा वाव स्तोख मेवं शस्त्रम्"-चुनत्वात् । एवं सति ‘एषाम्' परामा मखा गाव प्रामबिति यदस्ति, तसर्व मसुराणा धनम्। 'तेन' प्रथमपादाभ्यासेन स्वीकुर्वन्ति । हितीयपर्याये विशेष विधत्ते- “मध्यमेन पर्यायेण स्तुवर्त, मध्यमान्येव पदानि पुनगददत ; यदेवैषा मनो रथा प्रामस्त देवेषां तेनाददतें'-इति। "प्रयन्स इन्द्र सोमः"-इत्यस्या मृचि (म. ८.१५.११.) “नि पूती अधि बर्हिषि, नि पूतो पधि बाषि".. इत्येवं मध्यमः पादो हिरभ्य मनोयः । एषाम्' अमुराणाम् 'धमः' शकटं यदस्ति, ये च 'रथाः', नम तेन' अभ्यासेन खोकतं भवति। तौयपर्यायें विशेषं विधत्ते--- "उत्तमन पर्यायेण सक्त, उत्तमान्येव पदानि पुनराददने ; यदेवेषां वामी हिरवं मधि. • सामना देवाग रति पान मा वा अन्यम मिचाभ्यां पायो राषिपर्वाया विहिता: (ता. बा.२.२.)। नव "सान सममा पर्याय वादन, यत् पर्याय जाएहन बन पर्यायाचा पर्यायवा"-जति पर्यायनिवतितका।

·. ॥ ऐतरेयनाराम . रध्याम मासीत्तदेवेषां तेनाददते"-इति । “इदं धन्वोजसा सुतम्" -इत्यस्या मृचि ( मं० ३.५१.१०.) "पिना वन गिर्वणः, पिया त्वस्य गिर्वणः"--इत्युत्तमस्य पादस्य हिरभ्यासः । प्रामानं शरीर मधिकृत्य वर्तत इति 'अध्यालम्', असुराणां शरोरे ऽव- स्थितं वासः, 'हिरण्यं' मणिरित्येवमादिकम्, सर्वं गृहीतं भवति । वेदन प्रशंसति-"मा हिषतो वसु दक्ते निरेन मेभ्यः सर्वेभ्यो लोकभ्यो नुदत य एवं वेद"- इति । 'विषतः' शत्रोः सकाशात तदीयं धन मादने, 'एनं' शर्छ सर्वेभ्यो लोकेभ्यो 'निर्गुदते' निरा- करोति॥ अन्न कञ्चित्प्रश्न मुत्थापयति "पवमानवदहरित्याहुन रात्रिः पवमानवती; कथ मुभ पवमानवती भवतः, केन ते समावडाजी भवत इति'- इति। बहिष्पवमानः, माध्यन्दिनः पवमानः, प्रार्भवः प्रवमानश्चेत्येव महनि पवमानस्तोत्रमयं विद्यते, न तु रात्री सदस्ति; अत उभयोः पवमानत्वं कथं सिध्यति, सदसिद्धी च केनोपायेनाहय रात्रिश्चेत्येते 'समावद्भाजी भवतः' समानभागयुक्त भवत: इति प्रश्रवादिन आछुः ।। सवोत्तर माह- “यदेवेन्द्राय महने सुत मिदं वसोसत मन्च इदं वोजसा सुत मिति स्तुवन्ति च शंसन्ति च, तेन रात्रिः पवमानवतो, तेनोभे पवमानवतो भवतस्तेन ते समावशाली भवतः" इति । यदेव “इन्द्राय महने सुतम्", "इदं वसो मुत मन्त्रः", "इदं धन्वोजसा सुतम्"--इति ; ताभिरेताभिस्तिमभिः ता. ब.-- बाहपवमानः (६.९.१०.) ०.१,२: माध्यन्दिनपवमानः ३-५ पाभवषयमानः ५.४,५। + सं० ८. १२. १९, ८.३, १०, १.५१. १०। .

·चतुर्वपक्षिका। १।६॥ --- हातारः सवन्ति, होतारः शंसन्ति । अहनि यषा विष्वपि पवमानतोत्रनामसु पवमानशब्दोऽनुवत्तः, एव मत्रापि तिमषु. ऋतु सुतशब्दोऽमुहत्तः ; अतः पवमानमाम्याट्रात्रिः पवमान- बतौ; 'तेन' प्रकारेण उभयोः पवमानवत्वं माम्ये सति सुख: भागवं सिध्यति ॥ पुनरपि प्रश्नोत्तर मुत्स्थापयति “पञ्चदश स्तोत्र महरित्याहुन रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा ; कथ मुमे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः. केन ते समावदाजी भवत इति" इति। अग्निष्टोमस्तोत्राणि हादश, उक्थ्यस्तोत्राणि वीथि; एतान्यहनि प्रयुच्च न्ते ; सम्मादाः पञ्चदशस्तोत्रोपेतम् ; रात्री त न तानि विद्यन्ते, कथं पञ्चदश. तोत्रसाम्येन तयोर्भागसाम्यं सिध्यति ? इति प्रथः ॥ तपोनर माह--- "हादशस्तोमायपिशवराणि निराभिर्देव. ताभिः मन्धिना रायन्तरेण स्तुवते : तेन रात्रि: पबदामोत्रा, तेनोमे. पञ्चदगम्तोवे भवनस्तेन से ममावभाजी भवतः' इति । बादशम चममगणपयिष हादश मनोवाणि विद्यन्त, तानि 'अधिशर्वराणि' राबावमुष्ठेयानां छन्दसाम् अपिशवर' -मन्ना पूर्व मुक्ता ( २५ पृ.), नेहन्दाभिनिध्याद्यत्वात् मोवायपि तन्ना. मकानि ; रथन्तरमामा निण्याचं यमन्धिस्तोत्रं , तत तिम्रो देवताः श्रूय से , ताभिः सातव्याभिस्तिभिर्दयताभिः स्तोत्र मपि वेधा भियत ; 'तेन' कारणेन ताभिः पञ्चदशस्तीवा मम्मवा। तथा सति उभयोरहोरागीः म्वोत्रमयामाग्यात्ममान- भागोपेतत्व सिध्यति । "रचार प्रांतहाकामाय ममियानति मा. बा.....२८ । + "पीनाथामि बिदेवत्यः सन्धिः' इमि ता. या .

·॥ ऐतरेयब्रोधवम् मिति ; %3 शस्त्रबाहुल्यं प्रशंसति- "परिमित अवन्त्यपरिमित मनु परिमितं वे भूत मपरिमितं भव्य मपरिमितस्थावस्या- इति" इति। उहातारः परिमितं यथा भवति तथा स्तुवन्ति, वित्, पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंश इत्येवं चतुर्भिरेव स्तोमेरस सर्वस्तोत्रनिष्यत: होता तु अपरिमितं यथा भवति तथा पनु. सति ; शंसनीया ऋच एतावत्य एवेति सर्वत्रानुगतस्य मझा. नियमस्य कस्यचिदभावात् । पूर्वभाविनः स्तोत्रस्य परिमितत्व मुत्तरभाविनः शरवस्थापरिमितत्वं च लोकिकन्यायानुसारि ; लोके 'भूत' पूर्व सम्पादित धनम्, 'परिमितम्' इयदेवेति नियतिरस्ति ; 'भव्यम्' इतः परं सम्पादनौयं धनम्, 'अपरिमित' वृणायाः निरवधिकत्वेनैतावदेव सम्यादयिष्यामि, न त्वधिक मिति नियते. रभावात् । तस्मादुपरितनशंसनबाहुल्य मपरिमितधनमाय भव- सौत्यभिप्रेत्य होतुरपरिमित मनुशंसनम् ॥ प्रकारान्तरेण शस्त्रबाहुल्यं प्रशंसति-... "अति संसति बोत मति वै प्रजामान मति पशवम्तद्यत् स्तोत्र मति शंसति यदेवास्था- त्यामानं तदेवास्यतेनावरुन्ध"-इति । स्तोत्रगता, सक्सया मतिलर होता शंसतीति यदस्ति तदुल मेव ; सोके मामान मतिलहर प्रजागा चावस्थितत्वात् । खय मेक एज, पुवादयतु बहवः, गवाखादिपशवच बहवः ; तस्मादामस्थानीय स्तोत्रम्, प्रजापशस्थानीयशस्त्राधिक्येन 'यदेव' प्रजापखादि धनं, तस्य यन. तार बा.६.२.२ । अतिराचे वस्वारः सबनीयाः, षोपायन राषिपर्यायाखया, तमः समितीचम, नपानिम शस्त्रम्, ततोऽनुयानादि । सदिक्ष पई सन्धिम्मीयान्तं विक्षितम्, विपर- साद यासि !

·॥ चतुर्थपत्रिका । १ ।। - मानस खालान मतिक्रम्याधिक मभीष्टम्, समवम् ‘पस्व' यज. मानव होता सम्पादयति ॥ पदाभ्यासो ऽध्यायसमामार्थः ।। इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपञ्चिकाया प्रथमाध्याये (षोड़शाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः । . इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमागप्रवर्तक बोवीरबुकभूपालमाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवमायणाचार्येण विरचित माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममा ऐतरेयवाडागास्य पञ्चमपश्चिकायाः प्रथमोऽध्यायः ॥ -- ·॥ अथ द्वितीयाध्यायः॥ ॥अथ प्रथमः खण्डः ॥ ए ॥ ॐ ॥ प्रजापति सोमाय राख्ने टुहितरं प्रायच्छत्सूया सावित्रौं तस्यै सर्वे देवा वरा आगच्छ. स्तस्था एतत्सहस्रं वहतु मन्वाकरोद यदेतदाश्विन मित्याचक्षते ऽनाश्विनं हैव तद्यदाक्सहस्रं तस्मा- सत्सहस्रं वैव शंसेद भूयो वा प्राश्य वृतं शंसेद्यथा ह वा इद मनो वा रथो वातो वर्तत एवं हैवातो वर्तते शकुनिरिवोत्पतिष्य नाह्वयीत तस्मिन् देवा न सम- जानत ममेद मस्तु ममेद मस्विति ते सचानाना अनुवन्नाजि मस्यायामहै'स यो न उज्जेष्यति तस्येदं भविष्यतीति ते ग्रेवाधि गृहपतेरादित्यं काष्ठा मकुर्वत सम्मादाग्नेयौ प्रतिपद भवल्याश्विनस्याग्नि- होता गृहपतिः स राजेति तईक आहुरग्नि मन्ये पितर मग्नि मापि मित्येतया प्रतिपद्येत दिवि शुक्र यजतं सूर्यस्येति प्रथमयैव ऋचा काष्ठा माप्नोतीति तत्तन्नाहत्वं' य एनं तत्र ब्रूयादग्नि मग्नि मिति वै प्रत्यपाद्यग्नि मापल्यतीति शश्वत्तथा ·॥ चतुर्थपधिका ।३।। २४. 3 खात्यादग्निर्होता गृहपतिः स गजेत्येतयैव प्रति- पद्येत गृहपतिवती प्रजातिमती शान्ता सर्वायुः सर्वायुखाय' सर्वायुरेति य एवं वेद ॥ १ (७) ॥ पृष्ठे षोड़श्यनि संस्थाचतुर्थ मर्वच्छन्दोविक्रियामुष्टुवाख्ये । पायाणां स्याश्चतुःशस्त्रकाणा रात्री सन्ध: साया पादनम् ॥ पथातिरावक्रतावेव रात्रिपायेभ्य जई मानिनं शन माख्यायिकामुखेन विधत्ते -- “प्रजापतिः सोमाय राज दुहितर प्रायच्छमयों सावित्री तस्यै सर्वे देवा वरा पागच्छस्तस्मा एत. सहस्रं वहत मन्वाकरोद,- यदेतदाखिन मित्याचक्षते ; ऽना. सिनं हेव, सद्यदसिहस्र; तस्मात्तत्सहन वैव शंसद भूयो चा"-- इति । पुरा कदाचित्प्रजापति: काञ्चिद् दुहितरं सोमाय राजे 'प्रायत्' विवाहाथ दात मानवान् । कोशौं दुहितरम् ? 'सूर्याम्' इत्येतनामधेययुक्ता 'सावित्री' मवित्रा सधाम् । यद्यम्येषा सवितुः पुत्रो, तथापि नेहातिशयेन प्रजापतेर्दहितल्युथते । 'तखें दुहिने तमाभाथं सर्व देवा वरा भूत्वा प्रजापतैः सकाश मागमन् । सच प्रजापतिः 'तस्यै' दुहितलाभार्थम् 'एतद' वलमा प्रचा सहस्र 'वस्तु मन्वाकरोत्' । यहनस्य विवाहस्य पनारा माल्यार्थं च वरस्य पुरतो वहनीयो हरिद्रागुड़ादिमासद्रव्य. सकी 'बहतुः'; यदेतहसहस्रयाधिका आखिनसाहन मिan- पक्षते, तसहस्र मेव वहशुरूपेण प्रत्यभिन्नातवान् ; स देवाना मध्ये यो वरः आग्विनशस्त्रमन्धानक एव पठति, तमी, बामा मोति प्रतिज्ञातवानित्यर्थः । सहस्रादर्वाचौना ऋचो यस्मिन् शो, तव 'प्रवाहस" साहसं यदम्ति, तत् 'अनामिन भव' ।

·२८. ॥ ऐतरेयबामपन् । यस्मादाखिनसहन प्रजापतिरशीवतंवान, तस्माहोता सास मेव शंसेत, ततोऽप्यधिक वा शंसेन, न तु न्यूनम् * ॥ शंसमवेतिकर्तव्यतां विधत्ते- "प्राश्य वृतं शंसेयथा हवा इद मनो वा रथो वाक्लो वर्तत एवं हेवाती वर्तते"-इति । प्रथमतो तं प्राश्य पसा सेत् । यथा लोक किचिदिदं निद- नं तहत्। किं निदर्शन मिति, किं निदर्शन मिति,- तदुचते। 'मनः' वरूप- शकटं वा प्रौढ़ो 'रथः' वा यदा प्रवर्त्यते, तदानी मस्य चक्रस भ्रमणस्थाने भषौमित्रेण तैलेनाचने ते पश्चात स्वल्प शकट रथो वा सहसा प्रवर्तते, एव मसौ होता यतेनाः शस्ने प्रवर्तते ॥ इति कर्तव्यतान्तरं विधत-"शकुनिरिवोत्पतिषबाबयोत" -इति । यथा लोके 'शकुनिः' कश्चित्पक्षी पक्षां भूमि दृढ़ मवष्टभ्य 'उत्पतिथन्' अध्यमुखोत्यतनं कर्तु, मिच्छन् पखतर मभिलक्ष्य ध्वनि करोति, एव ममौ होता तदाकारं घटनं कुर्ववा- हावं पठेत् । तदेतदाखलायनाचार्यः स्पष्टोक्तम्-"प्राश्य प्रति- प्रहप्य पश्चात् स्वस्य विष्णस्योपविशेत्, समस्तजडोररविभ्यां जानुभ्या चोपस्यं कृत्वा यथा शकुनिरुत्पतिथ्यमुपस्थक्कतस्व- वाखिनं शंसत्"-इति ( पौ० ६.५.४.) । पाखिनशखस्य प्रतिपद माख्यायिकामुखेन विधत्ते ----"तम्मिन् देवा न समजानत, ममेद मस्तु ममेद मस्विति; ते सखा. माना अनुवबाजि मस्यायाम, स योन उन्जेष्यति, तस्येदं भविष्य तौति ; से ऽग्नेरवाधि गृहपतेरादित्य काठा मकुर्वत, तस्मादानेयो "मायरनुवाकन्यायेन तस्मैव समाबायस्व सहसावममीदेतीः सत्-ति पान.

·चतुर्थपलिका। अभिपदभवल्याखिनस्याग्निोंता गृहपतिः स राजेति"-ति। 'तस्मिन् पाखिनशस्ले देवाः परस्परं 'न समजानत' सम्मान प्रतिपत्ति नाकुर्वन् । कोशी तदीया प्रतिपत्तिः ? पति, सोचते- 'ममैवेद माखिन ममिवति' सर्वेषा मभिप्रायः । सर्व- विषयत्वं धोतयितु मियं वीसा । 'ते' विप्रतिपना देवाः 'मजा- नानाः' सम्प्रतिपत्ति ल मुद्याता: परस्पर मिद मब्रुधन्- अस्थ' पाखिनशनस्य लाभाय वर्ग सर्व काश्चिदाजिम् 'पायामहे समयबन्धपुरःसरा धावनरूपा गतिः 'पाजिः', तां प्राप्नुवामः । तम्मिवाजिधापने 'मः अस्माकं मध्ये च यः प्रबल:, यः कोऽपि प्रथम मुत्कर्षेण जेष्यति, तस्य 'इदम्' प्राश्विन भविष्यतीति समयबन्धः । 'त' लतममया देवाः ‘ग्रहपतरग्नेरवाधि' गाईपत्य. स्योपरि दालोकवत्तिन मादित्यं काही' धावनममाप्ति मनु- कुर्यो,-- गाहपत्य मारभ्यादित्यपर्यन्त धादिति सदोया मर्यादा। यम्भादग्निः आखिनप्राप्तिहतोधावनम्योपक्रमस्थानं, तस्मादाग्नेयी काविहगाविनस्य 'प्रतिपद् भवति' प्रारम्भकपा कर्तध्या । "अग्निर्होता" इति ( सं . ६.१५.१३.) तस्या: प्रतीकम् ॥ अत्र कश्चित् पूर्वपक्ष भद्भावयनि "तक पाहुगग्निं मन्ये पितर मग्नि मापि मित्यतया । सं० १०.१.३. प्रतिपद्येत" इति । प्रारभतेत्यर्य: ॥ तनोपपत्तिं पूर्वपन्यभिप्रेतां दगयति .. “दिवि शुक्रं यजतं सूर्यस्यति प्रथमयेव ऋचा काटा माप्नोति" इति। तस्याश्चतुर्य- पादे 'सूर्यस्य यजतं' यस्मादग्निविशेषणं पठ्यते, तथा मति प्रथम वर्चा सूर्यरूपा काठा धावनाग्निरूपाता भवतीति तंषा मभि- . प्रायः॥

·। ऐतरसमा ... तमिमं पर्व दूषयति- "Team, य एवं वधूया. इमिममि मिति वै प्रत्यपावनि मापत्यतीति, सम्वतया मात्" -इति । तस्मिन् शस्लोपक्रम 'तत्' मतम्, “अग्नि मन्ये पितरम्" -इत्यादिकं नादरणीयम् । अनादर तरुचते-'तप पनि मन्य"-पत्येतया उपक्रमपचे, यः कोऽपि विरोधी समागला 'ए' होतारं 'ब्रूयात्' थपेत्। कथं शाप पति, नदुचते- पनेन होत्रा 'पग्नि मग्नि मिति' एव 'प्रत्यपादि' प्रारधम्, तम्रा सचि "अग्निम्मितरमग्निभातरम्"--इत्येव ममदग्निसरूम् ; पिता- व्यभिधानादग्नि मसौ होता प्राप्नोतौति दग्धोभविषसोति यदि मपत्, तदानीं 'शश्वत्' पवश्य तथा स्यात् ॥ परमतं दूषयित्वा स्वमतं निगमयति-- "तस्मादम्बिहोता सहपतिः म राजेत्येतयैव प्रतिप्रदात, ग्रहपतिवी प्रजातिमती शान्ता ; सर्वायुः सर्वायुत्वाय"-इति । पम्या मृधि ग्रहपतिशम्दः स्पटं दृश्यते ( सं० ६.१५.१३.); तस्मादियं 'यहपतिवतो'; तथा द्वितीयपादे "विश्खा वेद जनिमा" इति सर्वप्राणिजननाभिज्ञान- कथनादियं 'प्रजातिमतौ'; बहुकलोऽग्निशब्दयाभावादियं 'शान्ता' ; तस्मादेतया प्रतिपद्यमानो होता सर्वायुर्भवति, सच्च यजमानस्य सर्वायुस्वाय सम्पद्यते । वेदनं प्रशंसति--- "सर्व मा. रेति य एवं वेद"-इति ॥ १ ॥ पति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाणस्य चतुर्थपषिकायां हितीयाध्याये (समदयाध्याये) प्रथमः सः॥ १ (७) । A mum ·चिलिया ' बिपितीयः खण्डः । तासां वै देवताना माजि धावन्तीना मभिस- धाना'मग्निर्मुखं प्रथमः प्रत्यपद्यत त मश्विनावन्या- गछता त मबूता' मपोदियावां वा दूद जेष्याव इति स तथेत्यब्रवीत्तस्य वै ममेहाप्यस्त्विति तथेति तमा पप्यपाकुरुतां तस्मादाग्नेय माश्विने शस्थते ता उषस मन्वागच्छता ता मतां मपोदियावां वा इदं जेष्याव इति'मा तथेत्याबवीत्तस्यै वै ममेहाप्य- स्त्विति तथेति तस्या अप्यपाकुरुतां तस्मादुषस्य मानिने शस्यते ताविन्द्र मन्वागच्छता त मबूता मावां वा इदं मघवनेष्याव दूति म ह तं दधृष- तुरपोदिहोति वक्तं स तथेत्यववीत्तस्य वै ममेहाष्य- स्त्विति तथेति तस्मा अप्यचाकुरुतां तम्मादेन्द्र माश्विने शस्यते तदश्विना उदनयता मश्विना बाभुवातां यदश्विना उदजयता लश्विनावाश्नुवार्ता तस्मादेतदाशिन मित्याचक्षते ऽश्नुते यहारकाम- यते य एवं वेद तदाहुयं छस्थत भाग्नेयं गस्थन उषयं शस्थत ऐन्द्र मथ कस्मादेतदाश्विन मिस्या- चक्षत दूत्वश्विनी हि तदुदजयता मश्विनावान पाता यदश्विना उदनयता मश्विनावानुवातां - ·॥ऐतरयासमा तस्मादेतदाशृिन मित्याचक्षते ऽग्नुते याकामयते य एवं वेद ॥२ (८)॥ अथाग्नेयं काण्डु विधत्ते --- "तासां वै देवताना माहिं धाव- तीना मभिसृष्टाना मग्निर्मुखं प्रथमः प्रत्यपद्यत, त मश्विनावधा गच्छता, त मबूता मपोदिधावां वा इदं जेष्थाव इति ; स तथेत्य. अवोत्तस्य वै ममेहाप्यस्त्विति ; तथेति ; तस्मा अन्यत्राकुरुतां ; तम्मादाग्नेय माखिने शस्यसे" इति। देवता:सर्वा गाईपत्याग्नि- समोपात् निर्गत्य मूर्यापर्यन्तामाजि मुहिश्य धावत्यो अभिसृष्टाः अभितः प्रताः,-एकदेवता एक स्यां दिशि धावति, अन्यापरस्या दिशोत्येवं सर्वतो धावन्ति। 'तासां देवतानां मध्ये अग्नि: मुखं यथा भवति तथा, मुख्यो भविष्यामोति अभिप्रायेण प्रथमतः 'प्रत्यपद्यत' पुरोगामी धावनं क्वतवान् । 'तम्' अग्निम् 'अनु' पश्चादखिना. वगछताम्, समीपं गत्वा 'तम्' अग्नि मब्रूताम्,-हे अग्ने ! वं शान्तो भविथसि, तस्माद 'अपोदिहि उत्कर्षणापेहि, दूरेऽपसर । 'भावाम्' उभावेव 'इदम्' आखिन मुद्दिश्य जेथाव इति । 'मः' पग्निरगीसत्य 'तस्य' अपगच्छतो ममापि 'दह' शस्त्रे भागो- ऽस्विति अङ्गीकृतवान्। अखिनावङ्गोवत्य 'तो' अग्नये विभाग दत्तवन्तो। यस्मादेवं 'तम्मात्' 'आग्नेय' बहना मृचा समूहरूपं काण्डम् 'अखिने'. शरखे होना शस्यते। शंसनीयं तच काड सर्व सूत्रे दृष्टव्यम् । "माश्रिमं शंसन् । पमिहोत्म महपतिः स रामेति प्रनिपटेकपासिंगी पछः । एम. याने यं गायष सपसतगुयात्। प्रातरनुवाकन्यायेन"-इत्यादि पात्र. यो० ६.५, ५-८। "भातरमुवाक मनुस्यान्मन्ट्रेण"-इत्यादिः, "इत्याग्नयः क्रतुः"-इत्यन्तस्य ४. १३.६-८ ive: "मोदि टिभनाबाविनम्" इति ..

·चतुर्वपधिमा
१२॥
तथेति ;
"
अबोषलं जावं विधत्त- "ता उषस मन्वागतासा
सबूता मपोदिधावा वा रदं जेधाव इति ; सा तयेत्यवधीतये
ममेहाप्यस्त्विति
तस्या अप्यताकुरुता ; समांदुषखें
माखिने शस्य ते" इति। 'तो' अखिनो 'उषसम्' एतबामयुखों
देवताम्। अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥
ऐन्द्रं काण्ड विधत्त --- "ताविन्द्र मन्वागच्छता, त मेता
मावा वा इदं मघवञ्चेश्याव इति ; न ह तं दधृषतरपोदिहौति
पहुं; स तथेत्यप्रवीत्तस्य वै ममहाप्यस्त्विति ; तथेति ; 'तम्मा
अप्यत्राकुलता ; तस्मादैन्द्र माखिने शस्यते" इति। मध
वन् ! भावां जेधाव इत्येव अब्रूताम् ; इन्द्रस्य स्वामित्वात् 'तम्'
इन्ट्रम् उद्दिश्य 'अपोदिहीति वक्तुं न दधृषतुः' धाच्यं माकुरुताम् ।
अन्यत् पूर्ववत् ॥
अथाखिनं काग विधत्ते-“तदखिना उदनयता मखिमा.
वाचवानां ; यदखिना उदजयता मश्विनावावातां, तस्मादेतदा-
विन भित्याचक्षते"-इति । 'तत्' तस्या माजी सहमा मर्य्यपर्यन्त
गखा तावखिनौ उत्कर्ष णाजयताम् । ततस्तावेव शास्त्रम् 'अनुवाता'
व्याप्तवन्तौ। 'यदु' यस्मादखिनी जयपूर्वकं गम्ब व्याप्तवन्ती,
तस्मात् 'एतत्' शमा माश्विन मिति याशिका पाचक्षसे, पाणिनं
काख शंदित्यभिप्रायः ।
वेदनं प्रशंसति - "प्रश्नुते यद् यकामयते य एवं वेद".-
प्रश्नोतराम्यां शस्त्रस्याखिमत्व मुपपादयति-- तदाहुर्य छयत
पामेयं शस्थत सपस्य शस्थत ऐन्द्र मथ कम्मादेनदाग्जिन मित्या-
पचत इत्वचिनो हि सदुदजवता मश्विनावानुवानां; परिया

·: - ऐतरेयाणम्।. .- , पदजयमा मणिनावापनुवाना, तबादेतदायिन मिलापते"- इति । भाभिनकाण्डवत् पानेयोषपेन्द्रकाकाना मपि यस्यमान- स्वासस्थाग्नेयत्वादिनामपरित्यागेनागिनवनानि का पक्षपातः । पति प्रश्नः। पग्निषा रदते परतोऽपसप्ताः, न तु सूर्य- पर्यन्त मधावन्, पणिनी तु धावन्तो नयपूर्वक मन प्रामवता विति तदीयत्वप्रसिधिः शसस्त्र युक्ता । वेदनं प्रशंमति- यकामयते य एवं वेद"-उति पूर्व मामिनसम्बन्धमात्रवेदनम्, ह व न्यादिसम्बन्धराहित्यवेदनं रिति विशेषः ॥२॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य चतुर्धपधिकार्या द्वितीयाध्याय ( ससदमाध्याये ) हितीयः खण्डः ॥ २ (८)॥ - "प्रश्नुते यद पवतीयः खण्डः ॥ पतरौरथेनाग्निराजि मधावत्तासां प्राज- मानो योनि मकूलयत्तस्मात्ता न विजायन्ते गोभि- भोकमा पाजि मधावत्तम्मादुषस्थागताया मरूण मिवैव प्रभाताषसोरूप मशरथेनेन्द्र आजि मधावत- स्मात्स उच्चै?ष उपब्दिमान् चवस्य कप मैन्द्रो हि - गर्दभरथेनालिना उदजक्ता मधिनायाबुकाता ·॥ चतुर्वपरिका। .. जित्यो बदथिना उदजयता' मश्विनावावाता तस्मात्य मृतजयो दुग्धदोहः सर्वेषा मेतहि वाहमाना मना- शिष्ठो रेतसस्त्वस्य वोय नाहरतां तस्मास हिरेता वावी तदाहुः सप्त सौर्याणि छन्दांसि शंसयथैवा. ग्नेयं यथोषस्यं यथाश्विनं सप्त वै देवलोकाः सर्वेषु देवलोकेषु राधोतीति तत्तन्नाहत्यं पीण्येव शंसेचयो वा इमे पितो लोको एषा मेव लोकाना मंभि- तदाहुमदु त्यं जातवेदस मिति सौर्याणि प्रतिपद्येतति तत्तन्नात्यं यथैव गत्वा काष्ठा मप- राभुयात्तादृक्तत् सूर्यो नो दिवस्याखित्येतेनैव प्रति- पोत यथैव गत्वा काष्ठा मभिपद्येत तातदुद त्य जातवेदस मिति हितीयं शंसति चिचं देवाना मुदगादनोक मिति चेष्टुभ मसौ वाव चिचं देवाना मुदेति तस्मादेतच्छसति नमो मित्रस्य वरुणस्य चधस दूति जागतं तदाशौःपद माशिष मेवेत. नाथास्त पात्मने च यजमानाय च ॥ ३ (6)॥ प्रथाणिमयस्त्र प्रशंसायं देवाना माजिधावणकथा पूर्व सम- चखा, त मेय कथाशेष मायिनशमप्रशंसा मेव पुनरप्यनुपर- यति-- "पतरीरथेनाग्निराजि मधावत; तासां प्राजमानो बोनि मलयत् ; समात्तान विजायन्ते" इति । ममगईभसार- च मावा बीचबायोमतर्वः। सदरोन रचनाव मनिपानि ·१५ . ऐतरेयनाम् । मुद्दिश्य धावनं जातवान् । तदानौं 'प्राजमानः' प्रकर्षणाखतसे: प्रेरयन् । “मज पशप्रेरणे"- इतिधातुजन्योऽयं शब्दः। तत्प्रेरणकाले तासां पूर्वयुझभाग मुपस्पृश्य योनिम् ‘भकूलयद' दग्धवान् । 'तस्माद' दग्धयोनित्वात् 'ता:' अश्वतों 'न विजायन्ते' विजनन मपत्योत्पादनं न कुर्वन्ति ॥ अनेराजिधावन मुत्तोषसो धावनं दर्शयति--- "गोभिररुणे- रुषा प्राजि मधावत् ; तस्मादुषस्यागताया मरुण मिवैव प्रभाज्यु. प्रसो रूपम्" इति । 'अरुणैर्गोभिः' ईशद्रावर्गवसोवयु लोन रथेन यस्मादुषसो धावनम्, तम्मालोकेऽपि रावेरवसान समागताया मुषमि, तस्या उपमो रूपं प्राच्यां दिशि 'अरुण मिवैव' रतवर्ण मेव भूत्वा 'प्रभाति' प्रभायुक्तं भवति ॥ इन्द्रस्याजिधावनं दर्शयति-"अशवरथेनेन्द्र प्राजि मधावत् ; तस्मात्स उच्चै?ष उपब्दिमान् क्षत्रस्य रूप मैन्द्रो हि मः" इति । यस्मादयुक्तन रथेनेन्द्रो ऽधावत्, तस्मालोकपि सोऽखयुक्तो रथः 'उर्घोषः' बहुलञ्च निर्दृश्यते, तथा क्षत्रस्य रूपम् ‘उपब्दिमान्' शब्दोपेतं दृश्यते। यदा क्षत्रियो निगच्छति, तदीया याष्टिका अन्ये मेवका: अश्वपुरतः शब्दं कुवन्त एव गच्छन्ति । स च शब्द: 'ऐन्द्री हि' अमुरयुहेषु तमोत्यर्थ मिन्द्रेण कृतत्वादैन्द्रत्वम् । अखिनोर्धाधनं दर्शयति --. "गर्दभरथेनाखिना उदजयता मखिना वानुवासां; यदविना उदजयता मश्विना वानुवातां, तस्मात् स सूतजवो दुग्धदोहः सर्वेषा मेतर्हि वाहनाना मनाशिष्ठी रेतस स्वस्य बोयें नाहरतां तस्मात्म हिरेता वाजी'-इति। सविनो गर्दभयुतीन रथेन शोनं गत्वा जयपूर्वकं व्याप्तवन्तौ । 'यत्' असमाभो रथमारासिवेगन गवा व्यासयन्ती, तम्मान् *.

·॥ पतपत्रिका । ३।१॥ २६ मर्दमो भारातिशयेन सौवधावनेन च लोके 'सतजयः' मतवेगः 'दुखदो' गतवीररसचाभवत् । तस्मादिदानौ मयि गजामादि- चाहनानां सर्वेषां मथे गर्दभः पनाधिष्ठः' पलन्तवेगरहिती यते । सदीयस्थ रेतसस्त 'वीर्य' सामर्थम् अघिनौ 'भारता', विनाचितवन्ती। तस्मादेगन यानयोबचारेण च राहिलेऽपि 'स' गर्दभो 'हिरेनाः' गर्दभाखतरजातियोत्यादी बाबी गमनवान् दृश्यते। एवं शस्त्रासार्थ मशिष्ट मुपास्थान शेष मभिधाय सौर्या मन्वसमूहानां सयां विधातु' पूर्वपक्षम् उहावयति--- "तदार: सप्त सौर्याणि छन्दांसि शंसेद्यथैवाग्नेयं यथोष यथाशिनं ; सन वै देवसोकाः, सर्वेषु देवलोकेषु रामोतीति" इति । भाग्नेयो. षस्थाखिनकाहानि यथा प्रत्येक मायादिभिः सप्तमन्दोभि. युक्तानि , एव मन सौर्यऽपि कार्य सप्त पदांसि सनी- मथा सति भोगस्थानरूपा देवलोकाना मवान्तर- भेदेन सप्तविधत्वात् तत्समृधिः सिध्यतौति पूर्वपचिण भाः । तं पदं निराकत्य छन्दस्वयपक्षं विधत्ते -"तत्तवाहत्य; बौरव अंमेचयो वा इमे वितो लोका एमा मेव लोकाना मभिजित्ये" पति । पृथिव्यन्तरीचासोकास्त्रय एव 'विधतः' सवरजस्तमो. गुणे स्त्रि विधाः ; प्रतखयाणा मभिजयाय पीयेव हामि शंसेत् ॥ पयाणां छन्दसां प्रारम्भ निशेतु पूर्वपक्ष मा.-- "तदाहरुदु त्य जातवेदस मिति सार्याषि प्रतिपदेव ति" इति। यानि 'सौर्याणि' बौषि छन्दामि, संवां प्रारम्भे "उदु त्यम्"-इति (सं० १.५०.१.) शंसेदिति पूर्वपक्षः ॥ यामि। पाय....क्षिका प्रयाः ।

·॥ ऐतीयमा त मत दूषयति - “तत्तवाह; यथैव गत्वा काहा मारा. भुयानाइजात्" इति। लोके कविज्ञाषापूर्वक मप्रमादेन धाव कला 'काठाम्' अवधिस्थान प्राप्य 'अपराभुयात्' तबावसाने सूखलनपतनादिरूप मपराधं कुर्यात्, तारीव तवति । भाग्नेय- काण्ड मारभ्य सूर्यकाण्डपर्यन्त मस्खलन्होता समामी सूर्य- काण्डे खलति ; तस्माद् “उदु त्य" न सेत् । इदानीं सिद्धान्त माह- 'सूर्यो नो दिवस्पावित्येतेनैव (सं० १०.१५८.१-५.) प्रतिपदेवत; यथैव गत्वा काठा मभिपात ताताद". इति। यथा लोके कदिवधिं प्राप्य स्खलनरहितः स्वाभीष्ट प्रामुयात, तागेव तत् द्रष्टव्यम् । “सूर्यो न:"--इत्य. स्मिन् मन्त्र सूर्यवायग्नौनां लोकषयाद्रक्षणं * प्रार्थयतो रमित- बादेवापराधं न प्राणोति ; पूर्वत्र एतत् नास्तीति विशेषः । प्रथमं सूक्तं विधाय नवञ्चं सूतान्तरं विधत्ते---- "उदु त्य आतवेदम मिति (सं० १.५०.१-८.) हितोयं शंसति"-इति । तदेतदुभयं गायत्रीच्छन्दस्कम् ॥ अथ बेष्टुभं सूक्तं विधत्ते "चित्रं देवाना मुदगादनौक मिति ( सं० १.११५.१-६.) वैष्ठभ मसौ वाव चित्रं देवाना मुदेति, तस्मादेतच्छसति" इति । अस्मिन् मन्त्र देवानां सम्बन्धि किचित् 'चित्र' रूप ‘उदगात्' उदयं प्राप्नोतीति श्रूयते, असौ वा आदित्य एव देवानां सम्बन्धि चित्र रूप मुदेति; कालभेदन वर्षभेद- दर्शनात् । तस्मादेतत्सूल प्रशस्तत्वादप शंसनीयम् ॥ 'सूर्यो नो दिवस्थातु वाती परिचात्। पग्निनः पार्थिवेभ्यः"-पूति । + उ स्य मिति सूना तु पयोदशीम ; तपादी नव गायषा:, ना एवं शंसनीया भवन्ति ; "उदु या जातवेदस मिति मव"-मिमूत्रकारीभ : (पाथः यो०.६.१.१०.)। M ·॥ चतुर्थपश्चिका । २ । ३॥ शर तीय छन्दी विधत "नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इति (सं० १०.३१.१-१२.) जागतं ; तहामोःपद माशिव मैवैते- नाशास्त पात्मने च यजमानाय च" इति । 'तद् सदस्य नमो मित्रस्येत्यादिकम् ‘ाशो:पदम्' आशिषः प्रतिपादकम् ; द्वितीय- चतुर्थपादयोः “सपर्यंत शंसत"- इत्याशीरर्थस्थ लोडन्सस्य पद- इयस्य प्रयुतात्वात् । तसनेन होता स्वस्य यजमानस्य चाशिर्ष प्रार्थयते * ॥ ३॥ इति थोममायणाचार्यविरचिते अथवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य चतपञ्चिकायां हितीयाध्याये ( सप्तदशाध्याधे ) तोयः खण्डः ॥ ३ (८) ॥ ॥ अय चतुर्थः खण्डः ॥ तदाहुः सूर्यो नातिशस्थो बृहती नातिशम्या यत्सूर्य मति शंमेट् ब्रह्मवर्चस मति पद्येत यद बृहती मति शं सत्यागानति पानतीन्द्र क्रतुन आ भरे- त्यैन्द्र प्रगाधं सति शिक्षा गो अम्मिन् पुरुहूत या- मनि जीवा ज्योतिरशीमहीलसी धार ज्योतिस्तन मूर्य नाति शंमति यदु वाहत: प्रगाथम्तेन बृहती • 'सूया नी', 'उदु ल्य', 'चि', 'नमी मिवस्य गति पलागि मूकामि भौयापि "उदित मौर्याणि प्रमिपति"-उति बाकी. ५.१७ ·गाति शंसत्वभि वा शूर नोनुमति रावन्तरी योनि शंसति रायन्तरेण वै सन्धिनाविनाय स्तुवते तद्यद्राथन्तरौं योनि शंसति रथन्तरसैव सयोनि- खायेशान मस्य जगतः स्वदेश मित्यसौ वाव खर्टक तेन सूर्य नाति शंसति' यदु वाहत: प्रगाथस्तेन बृहती नाति शंसति' बहवः सूरचक्षस इति' मैचा- वरुणं प्रगाथं शंसय मिषो रात्रिर्वमय उभे वा एषो ऽहोराचे आरभते योऽतिराप मुपैति तद्य- नपावरुवं प्रगाथं शंसत्यहोराचयोरेवेनं तव्यतिष्ठा- पयति सूरचक्षस इति' तेन सूर्य नाति शंसति बटु वाहत: प्रगाथस्तेन बृहतौं नाति शंसति मही द्यौः पृथिवी च मस् ते हि द्यावापृथिवी विश्वशं भुति द्यावापृथिवीये शंसति द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे' दय मेवेच प्रतिष्ठासावमुच तद्यद् द्यावापृविधीये शंसति प्रतिष्ठयोरेवैन तत्पतिष्ठापयति देवो देवी धर्मला मूर्यः शुचिरिति तेन सूर्य नाति शंसति यदु गायत्री च जगती च ते हे बृहत्वौ तेन बृहती नाति शंसति विश्वस्य देवी मृचयस्य जानो न या रोषाति न यमदिति विपदां शंसति चितैध मुक्थ मिति इस वा एतदाबते यदेतदाखिन निई-

·॥ चतुर्षपषिवा । ३।४॥
तिक पाशिन्युपास्ते यदैव होता परिधास्सर्वच
पाशान् प्रति मोत्यामोति ततो वा एतां बृह.
स्पतिपिदा मपश्यन्न या रोषाति न ग्रभदिति तया
नित्याः पाशिन्या अधराव: पाशान वायत्त यदेतां
हिपदां होता शंसति निर्गत्या एव तत्पाशिन्या
अधराच: पाशानपास्थति स्वस्येव होतोन्मुच्यते'
सर्वायुः सर्वायुत्वाय' सर्व मायुरेति य एवं वेद'
मृचयस्य जन्मन इत्यसौ वाव मर्चयतीव तेन सूर्य
नाति शंसति यदु विपदा पुरुषच्छन्दस सा सर्वाणि
छन्दांस्यस्याप्ता तेन बृहती नाति शंसति ॥ ४ (१०) ॥
ऐन्दादिप्रगाथान् विधातु प्रस्तौति---- "तदाहुः सूर्यो माति-
शस्यो, महती नातिगस्था ; यमर्य मति शंसेद, ब्रह्मवर्चस मति
पदोत ; यद बहती मति अमेत्प्राणानति पदोत" इति। 'सत्'
तस्मिन्नाखिनगम्बे केचिदभिसा एव माहुः । देवानां मध्ये यो यं
सूर्यो स्ति. स: 'नातिशस्यः' सुर्य मति लबा शमन न कर्तव्यम्,
तथा छन्दसा मध्ये बहती महिला जसन न कर्त्तव्यम : मूर्य.
स्योपासकेषु बनवसप्रदत्वासभिलङ्घने ब्रह्मवर सं नयेत, अहत्या:
प्राणरूपत्वात्तदतिलाने प्राणाधिनार्वेदिति तेषा मभिप्रायः ॥
प्रदानी मेकं प्रगाथं विधत्ते "इन्द्र क्रतुं न पा भरेत्येन्द्र
प्रगावं (सं० ७.३२.२६.) शंसति'-इति । हे इन्द्र ! 'नः' अस्माक
'क्रतुन' पतिरावास्थम् 'भा भर' भानयेति पस पादसार्थः ॥
:
-.
.

·२८४ ॥ ऐतरेयनाम - हितोय मईचं पठति- “शिक्षा को पनि पुरुहत यामनि, जोवा ज्योतिरशीमहीति" इति। 'पुरषु' बहुष यागेषु पाइय- मान, हे इन्द्र ! 'न:' पस्मान् 'अस्मिन्' प्रतिरावयागरूपे 'यामनि' नियमविशेषे 'शिच' उपदेशेन प्रवर्तय । “जीवाः' त्वत्प्रसादेन जीवन्तो वयं 'ज्योति.' प्रादित्यमण्डलरूपम् 'प्रशौमाहि' प्राप्नु. याम । अब ज्योतिःशब्दस्यादित्यपरत्वात् प्रगावस्यन्द्रत्येोपि सूर्य मतिक्रम्य शंसन न भविष्यतीत्येतद्दर्शयति- "असो वाव ज्योति- स्तेन सूर्य नाति शंसति" इति ॥ अत्र उत्तरस्था ऋचो विष्टारपशिवेऽपि प्रग्रथनेन बहती- सम्पादनात् बहती मसिला शंसन न भविधतीत्येतदर्शयति- "यदु बाईतः प्रगाथस्तेन बहनौं नाति शंसति" इति । अस्मिन् प्रगाथे पूर्वस्या ऋचः षट्त्रिंशदक्षरत्वात्यादचतुष्टयोपेतत्वाच सा स्वभावत एव हतौ; पुनरपि तस्याश्चतुर्थपाद मष्टाक्षरं हिरावती इतरस्था ऋचः प्रथमाईन विंशत्यक्षरेण सह प्रपथ्य घटविंश. दक्षरा द्वितीया वृहती सम्यादनीया ; सत्राप्यन्तिमं पाद मष्टाचरं हिरावती इतराईन विंशत्यक्षरेण सह प्रपथ्य हतीया हहती सम्पादनीया; एवं सति बहत्या अतिक्रमी न भवति ॥ प्रगाथान्तरं विधत्त "अभि त्वा शूर नोनुम इति (सं० ७.३२.२..) राथम्तरौं योनि शंसति ; रायन्तरेण वै सन्धिनाखि- नाय स्तुवते, तबद्राथन्तरौं योनि सिति रथन्तरस्यैव सयोनि- वाय" इति। रथन्तराख्थ साम "अभि त्वा गूर"-इत्यत्री- पत्रम्; तस्माद्रधन्तरयोनित्वम् ।' उन्नातारो घतिरावे. रथ- মামলালিল শিলা স্বান্ত দায়িত্বময়লাখ पा.३.१५.१। पा.१.२१ । पार्षे प्रा० ३.१५ ·। चतर्षपचिका । ३ | ४॥ ... भव सुवते, पतो राधन्तरयो मिशंसने सति तोवगतस्य रय. तरस्यैव सानः 'सयोनित्व" समानयोनित्वं सम्पद्यते ॥ पत्र मर्यातिकमाभावं दर्शयनि- “ईशान मस्थ जमत: खर्देश मित्यसौ पाव वर्दक्तेन मयं नाति शंसति' इति । ईशान मित्यादिकः प्रथमायास्तुचः तृतीयः पादः। 'पस्य' सर्वस जगतः 'ईशान' स्वामिन 'स्वर्दश' स्वर्गलोके दृश्यमानम्, 'प्रभि नोनुम:'-तिप्रथमपादगतनान्वयः । अत्र स्वदृक्शब्देनासावादित्य एवोचते, तेन मर्यातिकमो नास्ति । पूर्ववद सहत्यतिक्रमाभावं दर्शयति--- "यदु बाईतः प्रगाथ- स्न बहती नात शंसति" इति ॥ प्रगाथान्तरं विधत्ते "बहवः मुरचक्षस इति (सं० १. ६६.१०.) मैत्रावरुणं प्रगाथं गंभत्यहवें मित्रो राविरुण सम वा एषोऽहोरात्रे पारमत योऽतिराव मुपैति ; तद्योत्रावरुवं प्रगाथ शंमत्यहोरायोरेवेनं तत्प्रतिष्ठापयति" इति। अतो 'मित्र' खामी, रावेच 'वरुणः' तन्मात्तयोस्तद्रूपत्वम् । 'यः' यजमानः 'अतिरा' ऋतु मनुतिष्ठति, 'एष:' पुमानहोरात्वे 'हमे' पपि उद्दिश्य ऋतु प्रारभत ; उभयो: कालयोरनुध्येय विशेषसनावात् । भतो मेघावरुण प्रगायशेमनेनाहोरालयोरेव कालया: 'एन' बज- मानं प्रतिष्ठितं करोति ॥ पूर्ववदनविक्रमं दर्शयति--- "मूरचक्षस इति तन सूर्य माति शंसति ; यदु बात: प्रगाथस्तेन हहती नाति शंमति" इति । 'सूर- धक्षस:'-इति श्रयमा सूरपदं सूर्यवाचि ; अतस्तस्य नातिकमः ॥ • वा. बा. ९.१.२....३८.. दृष्टव्याणि । + 'दमा', 'मि त्वा', 'गा: सरवचम'-रतिपय गाथा: । पाप-श्री. १.४.१०॥

·। ऐतरेय बाधकम् । पुनरप्यन्ये ऋची विधत्ते- “मही यो: पंधिवो च नस्, ते हि द्यावापृथिवी विश्वभुवेति बावारषिवीये शंसति ; यावा- पृथिवी वें प्रतिठे ; इय मेवेह प्रतिष्ठासावमुत्र ; तबद खावाहथि. वीये शंसति, प्रतिष्ठयोरेवैनं तप्रतिष्ठापयति" इति। "मही चौ."-इ.येका ( स० १.१२.१३.), "ते हि'-इति (मं० १.१६०.१.) द्वितीया ; उभे अप्यूची यावापृथिवी-देवताके। ते न थावा- पृथिव्यौ सर्वषां प्राणिना माधारभूत 'ह' मनुष्यजन्मनि 'इयम्' पृथिवो प्राणिना माश्रयः ; 'अमुत्र' जन्मानारे 'असो दुालोक पाश्रयः । तथा सति द्यावापृथिवोययोः ऋचोः शंसननोभयो. रपि प्रतिष्ठारूपयोलॊकयोः '' यजमानं प्रतिष्ठापयति ॥ पत्र सूर्य स्थानतिक्रमं दर्शयति --- "देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिरिति तेन सूयें माति शंसति" इति । उत्तरस्या भूचि "देवो देवो'-इत्यस्मिन् पादे सूर्यस्य श्रूयमाणत्वात्तदतिक्रमो मास्ति ॥ बहत्या अनतिक्रम दर्शयति--- “यदु गायत्री च जगतो च ते सहत्यौ; तेन बहती नाति मति" इति। प्रथमा गायत्री छन्द स्का चतुर्विशन्यक्षरा, हितोया जगतीच्छन्दकाष्टाचत्वारिंश- दक्षरा ; मिलित्वा पासप्ततिरक्षराणि सम्पयन्ले ; तषां देधा विभाग सलि पलिंदचर हे वृहत्यौ भवतः। तेन हत्या अतिक्रमः॥ प्रथाप्यन्या मेका मृर्च विधत्ते.... "विश्वस्य देवी मृचयस्य अन्नो नया रोषाति न ग्रभदिति विपदा शंसति"- इति । य- सा पादायोपमा पस्मिन् वाम एवोक्ता । मृधि धातर्गत्यर्थः । •सायीनाम्य मूला-मि-बमदिति विपदा"-अति १.१८ ।

·॥ चतुर्षयषिका । २१ ॥ २८. मर्चयति गच्छतौति गतिमान् प्राणी * । 'विखस्य' सर्वस्य सच यस' गतिमतः प्राणिनो यज्जन्म, तस्य 'जन्ममः' 'देवी' स्वामिनी काचिबितिरूपा मृत्युदेवता विद्यते ; 'या' मृत्युदेवता प्रमा 'न रोषाति' न कुप्यनि, 'न अभत्' नैव महातौति हिपदायां चोऽर्थः। ता मेतां द्विपदां शं मेत् । एता मृचं प्रशंसति-"चिौध मुक्थ मिति इस वा एतदा पक्षते; यदेतदाखिनं ; नितिई म्म पाशिन्युपास्ते, यदैव होता परिधास्यत्यथ पाशान् प्रति मोक्यामीति ; ततो वा एतां सहस्पति. हिपदा मपश्शन या रोषाति न अभदिति ; तया नित्याः पाशिन्या अधराच: पायानपास्यत्तद्य देतां हिपदा होता पांसति नित्या एव तत्याशिन्या अक्षराचः पायानपास्यति स्वस्थ्य होतोन्मुच्यते मर्वायः सयुत्वाय"- इति। यदेतत् 'आश्विन' शस्त्र मस्ति, तदेतविध मुक्थ मिति रहस्यामिन्ना बाचनने । चिता एधाः काष्ठसमूहा मनुश्यं दग्धं यस्मिन् प्रमशानस्थाने, तत् स्थान 'चितधम्'; लसदृश मिदम् उक्थं शास्त्रम् , यथा श्मशानं जीव- नार्थिनी बिभ्यति, सहदाग्विन शस्त भयतरित्यर्थः। तत् कथ मिति, तदेवोयते--- "नि ति:' मृत्युदेयता, सा च 'पागिनी' पाशहता सती 'उपास्ते' होतुः समोघे निवसति । केमाभिप्राये. गोति मोऽभिधीयत, - यदेवायं होता 'परिधास्यति' शखममाप्ति करिथति, तदैव बन्धनाथं पाणान् अस्मिन् कोतरि 'प्रति . * "मृचिहिंसाकमा , न धरण गर्भयता पत्रमा'- इत्यादि । अथ सं० १२.१० पाश्च० ० १.१९.१६ ; पार. ० २.१ ) सहा इष्टत्वान"-नि, "भयान - मयति हिंसाकर्मा, सिंथात्" इति च सम्भाच माप ( ८.६०.०२.२३.७. ) । 'म (भब्दार्थ: ) -इति चु० पं० ११६ । 'म यसमे मीच. ; उणा० ३.४३ । मर्चयतेम: पा० १.१.१८. वा०२ ·॥ ऐतरेयवाप्रपम् । मोयामि' प्रजेथामि इति तस्या अभिप्रायः। 'ततो वे' सम्मा. देव नि त्याः परिहरणीयत्वकारणात् तदपाकरणार्थ वृहस्पतिः 'एता' हिपदा तत्परिहार हेतुत्वेनापश्यत् । कासौ हिपदेति विवक्षायां तदीयो दितीयः पादो “न या"-इत्यादिकः प्रदर्शनार्थ मुपादीयते । 'तया' हिपदया पाशहस्ताया नित्याः सकाशात 'अधराच:' अधो लम्बमानान् पाशान् वृहस्पति: 'अपास्यत्' विपदायां पठ्यमानायर्या तहस्तात्याशाः पतिता इत्यर्थः । तदो- तापि हिपदायाः शंसनेन पाशान् 'अपास्यति' निराकरोति । 'खमत्येव' क्षेमेणैवायं होता नितिपाशात् मुच्यते। ततः सर्वायु- भवति, यजमानस्यापि सर्वायुवाय शंसनं सम्पद्यते । वेदन प्रशंसति-- "सर्व मायुरेति य एवं वेद" -इति तत्र सूर्यस्यानतिक्रमं दर्शयति- “मृचयस्य जन्मन इत्यसो घाव मर्चयतीव ; तेन सूर्य नानि शंसति" इति । हिपदायां गतिवाची 'मृचय-शब्दोऽस्ति, 'असो वाव' आदित्योऽपि मर्च- यतीव सर्वदा गच्छत्येव ; 'तेन' सूर्याभिधानावास्यतिक्रमः ॥ बहत्या अनतिक्रमं दर्शयति--- 'यदु द्विपदा, पुरुषच्छन्दस मा माणि अन्दास्यभ्याप्ता; तेन बहती नाति शंसति" इति । 'यदु' यस्मादेव कारणादियं विपदा, तस्मादेव पुरुषसादृश्यात् पुरुषसम्बन्धिश्छन्दी भवति । पुरुषश सर्वच्छन्दसां प्रयोति पुरुषहारा'सा' हिपदा सर्वाणि छन्दांसि अभितो व्यानोति : 'तेन' बहत्या अपि व्याप्तत्वात् नास्त्यतिक्रमः ॥ ४ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपत्रिकायां द्वितीयाध्याये ( समदशाधाये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१०) । +-made ·॥ चतुर्थपलिका । २ । ५॥ २८८ ॥अथ पञ्चमः वगडः ॥ ब्राह्मणस्पत्यया परि दधाति ब्रह्म वै बृहस्पति ब्रह्मण्येवैनं तदन्तत: प्रतिष्ठापयत्वेवा पित्र विद्ध- देवाय वृष्ण इत्येतया परि दध्यात्यजाकामः पशु- कामो बृहस्पते सुप्रजा बौरवन्त इति प्रजया वे सुप्रजा वौरवान्वयं स्याम पतयो रयीणा मिति प्रजावान् पशुमान् रविमान् वीरवान् भवति यत्रैवं विहानतया परि दधाति वृहस्पते अति यदों अर्हा- दित्यतया परि ध्यासेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामो ऽतीव वान्यान् ब्रह्मवर्चस महति द्युमदिति द्युमदिव वै ब्रह्मवर्चसं विभातीति वीव वै ब्रह्मवर्चसं भाति' यहीदयच्छवम ऋताजातेति दौदायव वै ब्रह्मवर्चम तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्र मिति चित्र मिव वै ब्रह्मवर्चसं ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति यत्रैवं विहानेतया परि दधाति तस्मादेवं विधानतयैव परि दध्या ब्राह्म गाम्पत्या तेन सूर्य नाति शंसति' यदु विष्टुभं वि: शंसति मा सर्वागि छन्दांस्यभ्याता' तेन बृहतौं नाति शंसति गायत्रा च चिष्टुभा च वषट् कुर्याद ब्रह्मा वै गायवी वीर्य त्रिष्टुम् ब्रह्मणैव तहौयं सन्दधाति ब्रह्मवर्चसौ ब्रह्मयशसी वीर्यवान् - ·॥ ऐतरेयवाणम् । भवति यचैवं विहान् गायनमा च विष्टुभा च वषट् करोत्यश्विना वायुना युवं सुरक्षोभा पिबत मश्वि- नेति गायचाा च विराजा च वषट् कुर्याद्' बा वै गायबान विराड् ब्रह्मणैव तदन्नाद्यं सन्द- धाति ब्रह्मवर्चसौ ब्रह्मयशसी भवति ब्रह्माद्य मन्न मत्ति यवं विद्वान् गायचा च विराजा च वषट करोति तस्मादेवं विद्वान् गायत्रमा चैव विराजा च वषट् कुर्यात् प्र वा मन्धांसि मद्यान्यस्युरुमा पिबत मश्विनेत्येताभ्याम् ॥ ५ (११) ॥ अथाखिनस्य समास्यर्थ भका मुचं विधत्ते -- "ब्राह्मणस्प्रत्यया परि दधाति ; ब्रह्म वै बहस्पतिबंधण्येवेनं तदन्ततः प्रतिष्ठापयति" इति । "बृहस्पते अनि यदयः" इति ( सं० २.२३.१५.), एषा 'ब्राह्मणस्यत्या' ; सहस्पतेदेवेषु ब्रामणजाति स्वरूपत्वात्। सेन परिधाननैतच्छस्तं 'ब्राण्येव' बामणरूप ब्रहस्पतावर प्रतिष्ठित . भात। -- नित्यप्रयोगार्थ परिधानौयां विधाय काम्य प्रयोगं विधत्ते "एवा पिते विखदेवाय कृष्ण इत्येनया ( मं० ४.५०.६.) परि 'दध्यात् प्रजाकाम: पशुकामः" इति । नस्या ऋचस्तृतीयपाद मनद्य व्याचष्टे--- "सहस्पते सुप्रजा वीरवन्त रति प्रजया वै सुप्रजा वीरवान्" इति । पुत्रादिकपया 'प्रजया' पिता 'सुप्रजाः' शोभनापस्थ: 'वौरवान्' शूरत्ययुक्तख। सेन मृतौयपादोज "सुमजा वौरवन्तः" इति' एतदुपपत्रम् । ।

·॥ चतुर्थपषिका । २ । ५॥ : -चतुर्थपाद मनुवदति- “वयं स्याम पतयो रयौता मिति" इति । हे बृहस्पते ! वबसादाद् वयं रयीणां धनानां पतय: स्वाम ॥ अस्यार्थस्थ स्पष्टत्वाद व्याख्यान भुपेय ज्ञानपूर्वकानुष्ठान प्रशंसति -- "प्रजावान् पशुमान् रयिमान् वीरवान् भवति, यवेवं विहानतया परि दधाति" इति ॥ फलाम्तरार्थम् * अन्या मृचं विधते-- "ब्रहस्पते पति यदयों पर्दादित्येतया ( म० २.२३.१५.) परि दध्या तेजस्कामो बमवर्च- सकामो ऽतीव धान्यान् बह्मवर्चम महति" इति । पत्र पाद योऽय मतिशब्दसत्प्रमादादनष्ठातान्यपुरुषान् 'मतीव' पतिकम्यै. वाधिकं ब्रह्मवर्चसम् 'अति' प्राप्नोतीत्यर्थः । हितोयपाद प्रथमपद मनद्य श्थाचष्टे - " मदिति रामदिव वे ब्रह्मवर्चसं विभातोति, वीव वै ब्रह्मवश्वसं भाति" इति । “दुश्म. हिभाति ऋतुमज्जनेषु"-इति वितीयः पादः । ब्रमवर्चसविशेषणेन दुरसिमत्पर्यायो 'दामदिति' शब्दः प्रयुज्यने । श्रुताध्ययनसम्मत्तिरूपं 'ब्रह्मव' विहसभायां 'दुश्मदिव वै' प्रकाशयुत्ता. मेघ भूखा 'विभाति' सर्वेषा मेव भासते 'इति' तस्य पादस्य तात्पर्यम् । एस. त्पादशंसनेन बावर्चसं 'वीव वै' विशेषेणैव भाति ।। हतीयपाद मनय व्याचष्टे "यहोदयछवस ऋतप्रजातेति, दीदायेव वै ब्रह्मवर्धमम्" इति । अम्मियपि पादे. अनवसविस- घणवेन दीप्यमानत्ववाचक दीदयटिति पद मम्मि ; बअवस 'दीदागेव वै' ब्राधणेषु दोप्यत एवेति तस्य पदस्थार्थः । चतुर्थपाद मद्य याचष्टे मद्य व्याचष्टे -- "तदमासु द्रविणं धेहि विष मिति, चिव मिव वै बमवर्चसम्" इति । अस्मिन् पादे चित्र नित्यप्रयोगार्थ । श्राव. बा.६.५.१.१५ .

·२०२ । ऐतरेयनामवम् । %3 मिति विशेषणम्, तद्युत मैव ; अवसस्य वेदेन शास्त्रेचाचरेष च विचित्रत्वात् । वेदनपूर्वक मनुष्ठान प्रशंसति - "बावर्चसी ब्रमयशसी भवति, यत्रैव विहानतया परि दधाति"-इति । 'ब्रह्मवर्चसौ' बत- सम्पन: 'ब्रह्मयशसो' सनिमित्तकीर्तियुक्तः ॥ उता मर्थ निगम- यति-- "तस्मादेवं विद्वानेतयैव परि दध्याद"-इति ॥ मूर्य्यस्यानतिक्रमं दर्शयति-"ब्राह्मणस्पत्या ; तेन सूर्य नाति. शंसति" इति । यस्मादिय मृक् ब्रह्मणस्पतिदेवताका, सूर्यच सध्योपासनादौ ब्राह्मणानां स्वामी, तस्मानातिक्रमः ॥ हहत्या अनतिक्रमं दर्शयति “यदु त्रिष्टुभं विः शंसति ; सा सर्वाणि छन्दांस्यभ्याता; तेन बहती नाति शंसति" इति। “विः प्रथमां त्रिरुत्तमाम्"-इतिन्यायेन * परिधानोयायास्विराहनि- रस्ति ; इयं त्रिष्टुप् विरावय॑माना हात्रिंशदधिकशताक्षरा सम्य. छते ; तयदक्षरीषु सर्वचकन्दमा मन्तभावयितु शक्यत्वादियं सर्वाधि छन्दस्थिभितो व्यानोति, तो हत्या अपि तयाप्तवावास्यति- क्रमः ॥ । यदुक्तं सूत्रकारेण "पाखिनन ग्रहेण सपुरोडाशैन धरम्ति"- इति ( आश्व० श्री० ६.५.२३.), तपोभयार्थ हे याज्ये विधते- "गायत्रया च त्रिष्टुभा च वषट् कुर्याद"-इति । “उमा पिबत मखिना"--इति (सं० १.४.६.१५.) गायत्री, “अखिना वायुना"- इति (सं० ३.५८.७.) विष्टुप् ; ताभ्यां 'वषट् कुर्यात्' याज्यावेन तदुभयं पठेदित्यर्थः ॥ तदेतदुभयं प्रशंसति-"बन्ध वै गायत्री, वौर्य विष्टुब्; बहाणेव १भा० २२५० ४५०, ११० १६५. स्थादिषु द्रष्टव्यम् ।

·॥ चतुर्षपधिका ।२ । ५॥ संहीर्य सन्दधाति" इति। गायत्वा ब्रामणस्य च प्रजापति. मुखजवसाम्यादकत्वम् *, त्रिष्टुभो वीर्य हेतुत्वात् तद्रूपत्वम् +3 तदुभयपाठ सति प्रामण्येन सह वीर्य सम्पादयति ॥ वेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रशंसति--- “ब्रह्मवर्चसौ ब्रह्मयशसी वीर्यवान् भवति, यत्रैवं विद्वान् गायत्रया च विटुभा च वषट करोति" इति सदुयोर्गायत्रीविष्टभोः प्रतीकहयं दर्शयति-- "अखिना वायुना युवं सुदक्षोभा पिवन मखिनेति" इति। अखिनेत्या. दिकं त्रिष्टुभः प्रतीकम्, उभा पिबत मित्यादिकं गायवाः प्रती- कम् । एते विष्टुब्-गायत्री याज्ये इत्येकः पक्षः ॥ पक्षान्तरं विधत्ते --"गायत्रधा च विराजा च वषट् कुर्याद् ; ब्रह्मवै गायवाचं विराड् ; ब्रहाणेव तदबाघ मन्दधाति" इति । गायत्रमा ब्रह्मत्वं पूर्व मुक्तम्, विराजोऽनमाधनत्वादत्रत्वम् ; पत- स्तदुभयपाठे सति पाद्यम्' प्रबं बाधणजात्या संयोजयति ॥ वेदनपूर्वक मनुष्ठान प्रशंसति--- "ब्रह्मवर्चसौ बायशसी भवति, ब्रह्माध मत्र मत्ति, पत्रयं विद्वान् गायवा च विराजा च वषट् करोति" इति। ब्राह्मणेनात योग्यं पवितीभूत 'बमाधम् ॥ तयोर्गायत्रीविराजोः प्रतीकप्रदर्शनपुरःसर मैसं पक्षं निग- मयति- "तस्मादेवं विद्वान् गायत्रया चैव विराजा च वषट् कुर्यात्,-- प्र वा मन्धांसि मद्यान्यस्थलमा पियत मखिनेत्ये. ताभ्याम्"--इति । “वा मन्धांसि --ति (सं० ७.६८.२.) विराट्, “उमा पिबतम्" इति ( मं० १.४६.१५.) गायत्री। १भा. १९१.५०, २५. १५५०। १४८५ ६६०, १५.१० १५५० ।

·१०४ । ऐतरबहानाम् । 'गायत्रया चैव विराजा -इत्येवकारेष पूजन विष्टुप्पास व्यात्तिः ; तमादपि विराटपक्षः प्रशस्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबाधाणस्य चतुर्थपचिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तदशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (११) ॥ ॥ अथ पठः खगलः ॥ चतुर्विंश श मेतदहरुपयन्यारमणीय मेतेन संवत्सर मारभन्त एतेन स्तीमांश्च छन्दांसि चैतेन सर्वा देवता अनारब्धवै तच्छन्दोऽनारधा सा देवता यदेतस्मिनहनिनारमन्त तदारम्भगीयस्यारम्भणीयत्त्वं चतुर्विशः स्तोमो भवति तञ्चतुर्विशस्य चतुर्विशत्व" चतुर्विंशतिर्वा अईमासा अईमासश एव तत्संवत्सर मारभन्त उक्थ्यो भवति पशवो वा उक्थानि पशूना मवरु तस्य पञ्चदश स्तोत्राणि भवन्ति पञ्चदश, * गावं-त्यारभ्य ( २६६५० ) एतदन्ता उता पतिरावविधय , कल्पऽप्येवम् 'बातगो-इत्यारम्य कण्डिकाध्ये (६.४,५.)। "अतिरावंण प्राकाम: पत्रकामी वा"--. त्यापमा वौरविधिसूत्रम् (१४.१.२.)। यच्चीक मुपक्रमे 'चतु:सस्थी ज्योतिष्टोमः प्रथम विधीयते' इति ( भा० पृ.), 'ममिष्टीम: बचान'-ति च (भा. पू. ११, समर्व मवदन भातव्यम् ।

·॥ चतुर्थपत्रिका । २ ।। शमाणि' स मासो मासश एव तत्संवत्सर मार- भन्त तस्य षष्टिश्च त्रीणि च शतानि स्तोनियास्ता- वन्ति संवत्सरस्थाहान्य इःश एव तत्संवत्सर मारभन्ते ऽग्निष्टोम एतदहः स्यादित्याहुरग्निष्टोमो वै संव. सरो' न वा एतदन्यो ऽग्निष्टोमादहर्दाधार' न वित्र्याचेति स यद्यग्निष्टोम: स्वादष्टाचत्वारिंशास्त्रयः पवमाना: म्युश्चतुर्विंशानीतराग स्तोत्राणि सदु षष्टिश्चैव नौणि च शतानि स्तोनियास्तावन्ति संव- सरस्याहान्य हःश एव तत्संवत्सर मारभन्न उक्थ्य एव स्थात्मशुसमृद्दो यत्नः पशुसमृद्ध सर्च सर्वाणि चतु- विशानि स्तोत्राणि प्रत्यक्षातदहश्चतुर्विंश तस्मा- दुक्थ्य एव स्थात् ॥ ६ (१२) ॥ अग्निष्टोम उक्थ्य: षोड़श्यतिरानवेत्येवं चतु:संस्थो ज्योति- टोम: साईनाध्यायषोड़शकेनाभिहितः ; अथ एतचतुष्टय मुप जोध्य प्रवर्तमानं "गवामयन" नाम मंवरमरमत्र मभिधातव्यम् । मंवत्सरगतेषु षध्यधिक गतवयदिवमेवककस्मिन् टिवमे पूर्वोक्तानां चतमृणां संस्थानां मध्ये कयाचित् मंस्थया युक्तः सोमप्रयोगः सर्वो- ऽप्यनुष्ठेयः। सोऽय मेकै दिनमाध्यः मोमप्रयोगो वेदेवाःशब्देन व्यवड़ियते। संवत्मरसवस्याद्य दिवसे कश्चिदतिरावमस्थः सोम. प्रयोगोऽनुष्ठेयः । तदनन्तरभाविनि द्वितीय दिवसानुष्ठेयं सोम. • सामनाये चैतन् चतुर्थपञ्चमप्रपाठकगारापातम् ।

·॥ ऐतरेयाधणम् ॥ प्रयोगं विधत्ते -- “चतुर्विश मेतदहरुपयन्बारम्भणीयम्" इति । 'चतुविश' नामकः कश्चित् स्तोमविशेषः । स्तोमविशेषः । स च छन्दोगेरेव मानायते--- "अष्टाभ्यो हिरोति, स तिसृभिः स चसमृभिः स एकया ; अष्टान्यो हिरोति, म एकया म तिभिः स चतसृभिः; अष्टाभ्यो हिरोति, स चतराभिः म एकया स तिसृभिः" इति। अस्थाय मर्य:--- स्तोत्वस्याधारभूत ढचे विद्यमानातिन ऋच पाक्तिविशेषेण चतुर्विशतिसयाका ऋचः कर्तव्याः। सा चा- वृत्तिस्तिभिः पायैः सम्पद्यते। तत्र प्रथमे पाये प्रथमा चं विरग्यस्य सः' उहाता ताभिस्तिसृभिर्गायेत, हितोया मृचं चतुर्वार मभ्यस्य साभिश्चतसृभिर्गायेत्, सतीयाया ऋच: सक्कदेवपाठी न चात्तिः। एवं प्रथमपाये ऽष्टी ऋच: मम्मद्यन्ते ; ताभिः 'हिरोति' उहायेत्। द्वितीयपOये प्रथमाया: सक्षपाठः, द्विती- याया सिराहत्तिः, सतीयायाश्चतुराहत्तिः ; इत्येव मत्राप्यष्टौ सम्प- धन्त । तीयपयाये प्रथमायावतुराहत्तिः, द्वितीयायाः सक त्पाठः, तृतीयायास्विराहत्तिः; इलेव मत्राप्यष्टो सम्पद्यन्ते। तत् सर्व मिलित्व: चतुर्विशतिसक्षा ऋता भवन्ति । सोऽयं चतुर्विंश- स्तोमः । अनेन स्तोमेन स्तोत्राणि यस्मिनहनि निष्पाद्यन्ते, 'चतुर्विंशम्' ; तादृश मेतदहः 'उपयन्ति' अनुतिष्ठेयुः । पत्र सवेषु सर्ववोपयन्यासत इति शब्दावनुडानपरौ ; एताभ्यां विधान मेव सवलिङ्गम्। “तत्र ये यजमानास्ते ऋविजः" इति श्रुत्यन्तरा- हत्विा सर्वेषां यजमानत्वेनोपयन्तीति बहुवचनम् । तस्यैतस्थान: 'प्रारम्भणीयम्' इति नामधेयम् । ता. बा० ३.८ । पापस्य विदादयः पट् सोमाः, वन छन्दोमानां चर्षिश दयसयः तोमा पानाताः; तेवयं प्रथमः । ;

·॥ चतुर्थपच्चिका । २ । ६ ॥ सस्तस्य नाम्रो निर्वचनं दर्शयति "एतेन वै संवत्सर मार- भन्त, एतेन स्तोमांच छन्दांसि चैतेन सर्वा देवता ; पनारब तच्छन्दोऽनारब्धा सा देवता, यदेतसिानहनि नारभन्ने ; सदारम्भ थीयस्यारम्भधीयत्वम्" इति । एतनैव चतुर्विशनाडा सत्रिणः 'संवत्सर' सब मारभन्त । तत्र सामर्ग. प्रयोजव्या ये स्तोमाः, बहुचैः प्रयोगाव्यानि यानि छन्दांमि, या लसमन्व-प्रतिपाद्याः सर्वा देवताः, तत् सर्व मनेनैवासारभन्ते । यदि कथञ्चिदेतस्मिनहनि छन्दो वा देवतान्तरं वा नारभेग्न्, तदानी मन्मनहनि पारध मपि छन्दो देवतादिक सनारब्धमा भव भवति । तस्मादसिनेवानि सर्वस्य सख्य: प्रारम्भः । तथा सत्यारभ्यते मर्व मसिनहनौति सुत्पत्त्यारम्भणयं नाम सम्पन्नम् । यद्यप्ये. तस्मादनः पूर्वमा विनि प्रावणीबाख्येऽहनि स प्रारब्धम्, तथापि तया प्रायगोयस्थातिरानसंयतस्य भवत्मपकमसाधारणत्वात् श्रस्य सरस्य विशेषेण प्रारम्भोऽचिव भवतीत्यभिप्रेतनस्यारम्भणी. यल सेव युनाम् ॥ असिमन्वनि स्तीविशेषं विad "च विशम्तोमो भवति: तश्चतुर्विशस्य चतुर्विशत्वम्" इति ! मान्यत्र स्तोत्राणि भन्ति, तषु सर्वषु यः पूर्व मुदारतः चतुविशवमयासम्मादमरूपः स्तोमः; स एव कर्तव्यः । ईशस्तोमयोगादेवाहोऽपि चतुर्विध भाम सम्पवम्॥ सं स्तोमं प्रमनि--- "चतुर्ति तिर्वा अमामा, अधमासस एव तत्संवत्सर मारभन्त" ति । इति । दादराम मामेष विद्यमाना अर्थमासाचतुर्विशतिसाझाकाः । नया मत्य ममामशब्द, एक मर्न • 'यत् पूर्व महासतम्' का Like ·॥ ऐतरेयबापम् ॥ मास समाप्य पुनरप्यपरोऽईमास इत्येवं क्रमेण चतुविशतिसम्पत्ती संवत्सरमनप्रारम्भो भवति । तस्माच्चतुर्विशस्तोमः प्रशस्तः ॥ एतस्मिवहनि सोमयागस्य संस्थाविशेषं विधत्त -- “उक्थ्यो भवति ; पशवो वा उद्यानि, पशूना मवरुद्दय"-- इति। अग्नि- टोमादूईभावी योऽय मुक्थ्योऽस्ति *, सोऽस्मिनहनि प्रयोक्तव्यः । तत्र द्वादशस्त्रोवेभ्य उत्तराषि श्रीयुक्थनामकानि स्तोत्राणि ; तेषां परप्राप्तिहेतुत्वात् पशुत्वम्। प्रत उक्थ्यानुष्ठानं पशुप्राप्तये भवति ॥ तस्मिनहनि चोदकप्राप्तस्तोत्रशमसयां प्रसति- "तस्य पश्चदश स्तोवाणि भवन्ति, पञ्चदश शस्त्राणि ; स मामो, मासश एव तसंवत्सर मारभन्त" इति । मासगतानां दिवसानां विशवात् स्तोत्र शस्त्रसङ्यायाश्च तथावान्भासत्वसम्पत्तिः । 'मासशः' एकैक- मामलमणेत्यर्थः ॥ स्तोत्रगताना मुचा समां प्रशंमति--- "तस्य षष्टिस त्रीणि च शतानि स्तोत्रियास्तावन्ति संवत्सरस्याहान्यहः एव तसंवत्सर मारभन्ने” इति । एकैकस्य स्तोत्रस्य चतुर्विंशतिमङ्यायाहत्त- त्वासनत्याः स्तोत्रयोग्या ऋचश्चतुर्विंशतिः सम्पद्यन्ते : तथा सनि दशसु स्तोत्रेषु चत्वारिंशदधिकं शतवयम्, पञ्चसु स्तोत्रेषु विंशत्य- धिक मेकं शतम्,---एतदुभयं मिलित्वा षष्यधिकशनलयसक्षाका: स्तोत्रिया: मम्पद्यन्ते । संवत्सरसम्बन्धीन्यहान्यपि समझाकानि : तथा मति 'महाश' अहःक्रमेणैव संवत्सरसत्र मारभन्ने । सदेव मुक्ता: पन उपपादितः ॥ * २२ २४३१० द्रव्यम। । "मनुवंश भवति.. • प्रतितिति" इति पहा. प्रा. ४.२,५-101 ·F ॥ चतुर्थपत्रिका । २ ।। पथ पचान्तरं विधते*--."अग्निष्टोम एतदहः सादित्वा- रम्निष्टोमो वै संवत्सरो; न वा एतदन्यो मिष्टोमादहधार, न विष्याचेति" इति । यदिदं द्वितीय महः, सोऽग्निष्टोमः कर्तव्यः; पग्निष्टोमस्य मंवसरमतरूपत्वात् । कथ मिति चेत्, तदु- चते- 'पग्निष्टोमादन्यः' उक्थ्यादिरूपः कश्चिदपि कत: संवकार- सवावयवभूतः, एतदहः 'नैव दाधार' नैव धारयितुं शक्तः। पनु. पदिष्टान्यानि सर्वाग्निष्टोमादनिदिश्यन्ते ; तदेतदम्निष्टोमस धारयित्वम् । तस्मादग्निटोमव्यतिरिक्तः क्रतुरेवदहः 'न विव्या' विवेत मनुष्ठापयित' म गतः। 'इति' एवं पक्षातरवादिना मभिप्रायः॥ अस्मिन् पसे स्तोम विशेषं विध --"म यद्यग्निष्टोमः स्वाद- शाचत्वारिंशामायः पवमानाः स्युश्चविंशानौतराणि स्तोत्राणि नदु पष्टिव त्रीणि वातानि स्तोत्रियास्तावन्ति संवत्सरस्थाहा. न्यनःश एव तसंवत्सर भारमन्त". इति! अग्निटोमपने बशिष्यवमान-माध्यन्दिनपवमानाभवपवमानंषु त्रिपु स्तोवेष्वष्टा- चत्वारिंशनामकः स्तोमः कलश । म च छन्दोंगरव मामातः-- "षोडशम्यो हिरोति, म सिस.भि. म हादभि. म एकया ; षोड़- शम्यो हिरोति, स एकराम तिमभिः म दादाभिः ; पोड़शभ्यो हिरोति, म हादभिः स एकया म निमभिः" इति । प्रथमे पाये प्रथमायाचस्विरात्तिः, द्वितीयाया हादशवत्व प्राकृतिः, बतोयायाः सत्पातः ; हितोयपर्याय प्रथमाया; सकत्याठः, ४.२.११.१३ एवमेव पचान्तरं माममापि { Aal) ४.२.१,१२.)। + एषाटाविंशस्य प्रतिष्ठिता' विष्ट नि: ना.प्रा. ११२.), पामाता चापरा त सय मेदीयःसरमा'-दति (३.१३.। , ·३१० ॥ ऐतरेयवासयम्॥ द्वितोयायास्त्रिरात्तिः, तोयाया हादशवख पाहत्तिः ; वृतीय- पयाये प्रथमाया हादशकब पात्तिः, पितीयायाः सतत्याठः, तीयायास्विराहत्तिः ; मिलिवाष्टाचत्वारिंशत् स्तोत्रीयाः सम्म- बने। सोऽय मष्टाचत्वारिंशः स्तोमः। त मेतं पवमानेषु विषु सला शिष्टेषु नवम् स्तोत्रेषु चतुर्विध स्तोमं कुर्यात् । तथा सति पवमानस्तात्रेषु चतुभत्वारिंशदधिकशतसयाकाः स्तोत्रीयाः सम्प- द्यन्ते ; इतरस्तोत्रेषु षोड़शाधिकशतदयसङ्ख्याकाः; ततो मिलिला पश्यधिकशतत्रयसयाका भवन्ति । संवत्सरगताना महा मपि तायत्त्वादहकमेणैव संवत्सर मारभन्स ॥ एवं पक्षहय मुपन्यस्य तयोः समविकल्पत्व मभिप्रेत्य पुनरपि पूर्वोक्त मुक्थ्य सुपन्यस्यति---"उक्थ्य एव स्यात् ; पशुसमृद्धो यजः, यशसमृहं सत्रं , मर्वाणि चतुर्विशानि सोत्राणि प्रत्यक्षायतदाह- चतुर्विशं ; तस्मादुक्थ्य एव स्थात्" इति । उक्थम्तोत्राणां पशु- साधनत्वात् उक्थ्यो यजः पशुसमृदः, सर्व च पशुममृई कर्तव्यम् । किञ्च उक्थ्यपक्षे सर्वाणि स्तोत्राणि चतुर्विजस्तीमकानि ; स वग्निष्टोमपते पवमानव्यतिरितान्येव । तथा सति प्रत्यक्षात् मुख्यसत्त्यैवैतदभचतुर्वियं भवति ; मङ्यान्तरस्य कुत्राप्यप्रविष्ट खात्। तस्मादुक्थ्य एवं' कार्य: । एवशब्दो विकल्पार्थः "अम्मिष्टोम इद महरुक्थ्यो वा"- इतिमूषकारवचनात् ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपशिकायां हितीयाध्याये ( सप्तदशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥ ६ (१२) । %3 .. * सामागोऽपि द्रष्टव्यम् (ता. बा.११.२.१३,१४.)। +पाय शो, ७.१.१५, १५ ।

·॥ चतुर्थपशिका । २१ ॥ ॥ अथ सप्तमः खण्डः ॥ बृहद्रयन्तरे सामनो भवत' एते वै यज्ञस्य नावी सम्यारिण्यौ यद वृहद्रयन्तरे ताभ्या मेव तत्संवत्सरं तरन्ति पादौ वै बृहद्रथन्तर शिर एतदहः पादाभ्या मेव तच्छियं शिरोऽभ्यायन्ति पचौ वै बृहद्रथन्तरे शिर. एतदहः पक्षाच्या मेव तच्छियं शिरोऽभ्यायुवते ते उभे म समयमज्य य उभे समवजययथेव छिन्ना नौव- वनात्तीरं तौर मृती प्रवेव मेव ते सनिणस्तौर तौर मृच्छन्त: प्लयेरन् य उभे समवमुजेयुस्तद्यदि रथन्तर मव सृजेयुर्वृहतेवोभे अनवमष्टं' अथ यदि बृहदवमृजेयू' रथन्तर योभे अनवमृष्टे' यदै रघन्तरं तररूपं यद् बृहत्तदै राज यद्धन्तरं तच्छाकरं यद बृहत्तदैवत' मेव मेते उभे अनवमृष्ट भवतो ये वा एवं विहांस एतदहरूपयन्त्याप्त्वा वै ते ऽहंशः संव- सर माप्ताईमासश आता मासण आप्ता म्तोमांच छन्दांसि चाप्ला सर्वा देवतास्तप एव तप्यमानाः सोमपीथं भचयन्तः संवत्सर मभिषुगवन्त आसते ये. वा अत अडे संवत्सर मुपयन्ति गुरु वै ते भार मभि नि दधते सवै गुमर्भार: शृणात्यथ य एनं परतात ·॥ ऐतरेयनाझपम्॥ संवत्सरस्य कर्मभिराप्तावस्तादुपैति स वै खस्ति पार मनुते ॥ ७ (१३ ) ॥ पृष्ठस्तोवे चोदक प्राप्त विकल्पितं * सामइय मनद्य प्रशंसति- "हद्रयन्तरे सामनो भवत ; एते वै यजस्थ नावौ मम्मारियो यद सहयन्तरे; ताम्या मेव तत्संवत्सरं तरन्ति" इति। "वा मिचि हवामहे"-इत्यस्या भृच्युत्पवं साम 'हहन्', "अभि त्वा शूर नोनुमः"-इत्यस्या मृच्युत्यवं 'रथन्तरम् । एते उभे अपि यत्रा- ख्यस्थ ममुद्रस्य सम्यक् परतीरमाप्तिसाधनभूते मानौ । संवार मत्रस्य समुद्रूपत्वं शाखान्तरे दर्शितम् - "ममुद्र वा एते म प्लवन्त, ये संवत्सर मुपयर्यान्ल"-इति (ते. मं० ७.५.१.२.६)। तथा सति तत्यारनयनहेत्वोः सामोनौरूपत्व युक्तम् । अतो बहट्रयस्तर- रूपाभ्या मेव संवत्सरसवरूपं समुद्र तरन्ति' गवामयनस्य पारं गच्छन्तीत्यर्थः ॥ प्रकारान्तरेण प्रशंमति~~ "पादी चै बृहद्रथन्तरे, शिर एतदहः; पादाभ्या मेव तड्रियं शिरोऽभ्यायन्ति" इति । यथा मनुष्यस्य पदौ, तथा सत्रस्य 'बद्रयन्तरे' सामनी ; 'एतत्' भारम्भणीय मह: शिरःस्थानीयम्। ततो यथा लोके पुरुषाः पादाभ्या मेव देगान्तरात् खम्बहे गत्वा, तत्र शिरोऽभिल क्याम्यङ्गकर्षाभरणादि. • "रथन्तरसामा मामीभयसामा वा प्रथमं यजेन"-५ति पाप. श्री. १. १९। 1. पा० ३.१.५.२. ऋधि भारगा० १.१.२७. बृहन् ( योनिसाम); स. पा. २. १.१२.१,२ चपी: प्रगाधटचे अधगा० १.१.५. वृहत् (स्तोत्रम् )। + छ. पा० ३.१.१.१ चि भार• गा० ३.१.२१. रथन्तरं ( योनिसाम); . पा. १.१.११.१,२ रुपी: प्रगाथचे जन गा० १.१.१. रथन्तरं (नीषन् )। समेव ता.बा. ५.८.४.६. (अपसाम-मेगा. १४.१.४.)।

·॥ चतुर्थपश्चिका।। या 'वियम्' 'पायन्ति' प्राप्नुयन्ति ; एव मते सविष: सामन्या मतदहः प्रानुवन्ति पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति---"पची वे बहदयन्तरे, शिर एतदहः ; पक्षाभ्या मेव नच्छ्रियं शिरोऽभ्यायुवते"- इति । यथा लोके पक्षो पचाभ्या मेवाकाश सनरन्, शिरोऽभिलक्ष्य नानाविध. दिग्दर्शनरूपा 'विय' मिययति ; एव मत्रापि सामभ्या मेतसिव- इनि 'श्रियम्' अनुष्ठानरूयां सनिलो 'सुयते' मित्रयन्ति ॥ सामदयस्य परित्यागं निधति .. "ते उभे न समवसृज्ये: यं उभे समवजे बुराव छिन्ना नाबमनातीरं तोर मच्छली मवेतव मेव ते मत्रिणम्सोरं तोर मचन्तः सवेरन् य उभे ममवमजेयुः' -.. इति । 'उभे' सामनी 'न समवराज्य' न परित्याज्ये ; एकस्याप्यन- नुष्ठान मुभयपरियागः। 'वे' मत्रिणी नभिज्ञाः सन्तः उभये परित्यजन्ति, तेषां छिन्ननौसादृश्य प्रसज्येत । लोके हि नाविकः सायं काले नावं कयाचिद्रवा सोरम्य स्थाणी बधाति ; यदा प्रवाहवेगादात्री सा रज्जम्बट्य ति, तदानी बन्धनस्थागोभिना नौः प्रवाहवैगनतम्त तो नोयमाना परतोर मातीरश्च पुनः पुनः प्राप्Y. वन्ती रक्षकाभावात् 'नयेत' यव कापि गन्छेत् । एव मेवंत सविणः सामयाभावे तत्तत्तीरमगानहविशेषान् 'मामा' पनु- तिष्ठन्तोऽपि 'प्लवरन् विनश्ये युरित्यर्थः। ये मामइय मपि परि- त्यजन्ति, तेषा मेवायं दोष इति दायितु ‘य उभे समवस्जयु:'- पति पुनरभिधानम् ॥ उभयोः साम्रोविकल्पितत्वादेकपरित्याग दोषी नास्तौल्ये. तहर्मयति – “तद्यदि रथन्तर मामृजेयुबहतयोभे भनवसृष्टे ; पथ यदि हहदवसजेयू रथन्तरेणैवोभे पनामष्टे - इति । 'सम्' नयोः ·११॥ । ऐतरेयनाम् . सानोमध्ये बदा रवन्तरं परित्यजेयुः,-हादेवानुतिठेवुः, तदा हातैव प्रयोगसम्मूः फलत उभय मध्यपरित्यक्ष भेव भवति ; एवं सहपरित्यागपोऽपि रवन्तरेणैव सम्पूर्तिः ॥ प्रकारान्तरेण सामवयं प्रशंसति- “यह रथन्तरं तहरूप, यदु धइसाईराजं, यद्रथन्तरं ताक्षर, यद् बहत्तदैवत मेव मेने उभे अनवसृष्टे भवतः" इति। पृष्ठ्यषड़हे षट्स्वपि दिवसेषु क्रमेण पृष्ठस्तोत्रनिष्पादकानि षट् सामानि,--- रथन्तरं, बहद, धेरूपं वैराज, शाबरं, रेवत मिति। तत्र रथन्तरस्य बहतधोत्पत्तिस्थानं पूर्व मुन्ताम् ( ३१२ पृ०); “यद द्याव इन्द्र ते शतम्" इत्यस्या मुच्युत्पत्रं वैरूपं सामन; "पिबा मोम मिन्द्र मन्दतु त्वा"-इत्यस्या मुत्युत्पन्न वेराजं साम; "प्रो ध्वस्मै पुरो रथम्"-इत्यस्यां गोय. मानं भाकर साम; "रेवतीर्न: सधमादे" इत्यस्यांगोयमानं रैवतं तव वहद्रथन्तरयोरेवावोत्तरस्थानौयत्वादशेधसामफल- सिधार्थ मेते उभे अपरित्यको एव भवत: : उभयपरित्यागः सर्वथा न योग्य इत्यर्थः। * "पृष्ठाः षडही भवति"-इति ते० सं० ७.२.६.२ । पठानां समूह पृष्टयः पा. ४. २.४२, वा! “अभिनवं पूर्व पुरसाद विषुवत उपयन्ति पृष्ठ मुत्तरम्'-हावे शत० प्रा० १२.१.३.४। परसात् टोप्यन्या ( २१६ कृ.) द्रष्टव्यम् । + इ. प्रा० १.२.४.६ चि पार• गा० १.१.३. बैंक (योनिसाम ); उ.पा. २.१.११.१२ ची प्रगाथचे जस० गा० १.१.०.६ (तात्रम् )। ६० प्रा० ५.१.१.८ ऋषि पार० गा• २.१.२१. वैराज ( योनिसाम ) ५.१.१३.१ ३ वर्ष मच गा० १.१....बैराज ( लोत्रम्)। उ.पा.६.१.१४.१.(?)। || चा२.१.१.६ एपि पारगा० २.१.१७. रैव। ( योनिसामः); उ.पा. ..१.१५.१-२ ... मा. २.१,७. रेवतं (तोषम् )।

·॥ चतुर्वपक्षिवा ।।। २॥ उसाखाजोऽनुष्ठानं प्रशंसति- "ये वा एवं पिस एतदर बषयवासा वैते दशः संवत्सर माघाईमासय पाया मावण प्राधा स्तोमांच छन्दांसि च भाधा सर्वा देवतासप एप सम्म मामाः सोमपोथं भक्षयन्तः संवत्सर मभिषुवत पासते"-इति । 'ये' सत्रिणः पूर्वोक्ताकारण एतस्थाकी महिमानं विद्यांस तदा अनुतिष्ठन्ति, ते सत्रिण: संवत्सरसत्र महरिष, पर्यमासहारच, मासहारेगा, स्तोमच्छन्दाहारण, सर्वदेवताहारेण प्राप्य तथवरती मिर्विन सोमपानं कुर्यतः संवत्सर मपि नैरन्तर्येण सोम मभि- पुण्वन्त भामले ; विनः कोऽपि न भवतीत्यर्थः । अथ सवगतस्योत्तरपक्षस्य प्रत्यारोहं विधाने- "ये वा भत 'उह मंवत्सर मुपति, गुरु वे भार मभि नि दधते ; से वै गुरुभारः अपात्यथ य एनं परस्तात् कम्मभिरामा विस्तादुपैति, सवै स्वस्ति संवत्मरस्य पार मश्रुते'- इति । 'ये घे' केचन मन्द- बुद्धयः सत्रिणः 'पत:' पारमणीयं चतुर्विंश महः प्रारभ्यो मानु- लोम्ये नैतत्मवत्सरमत्रम् ‘उपयन्ति' अनुतिष्ठन्ति, ते मषिणी 'गुरु' वै' प्रौढ़ मेव भारम् 'अभिनिदधने' स्वस्योपरि स्थापयन्ति; वै ' स एव गुरुभारः 'शृणाति' भारवाहकान् सत्रिगो विनाशयति। 'अथ' पूर्वोक्सवेल क्षण्येन 'ये' मत्रिणः 'एनं भवमरं 'परस्ताद' आदित प्रारभ्य विहितैः कर्मभिः' पूर्व पक्षगत: 'मामा' अनुष्ठा- योत्तरपक्षे 'अवस्तात्' प्रत्यवगेहक्रमेण 'उपैति' उपयनि, पनु- 'म वै' त एव मत्रिणः 'म्वस्ति' क्षमेण संवक्षरसवस्य 'पार' समाप्तिम् 'प्रश्नुते' अशुवत, प्राप्नुवन्ति ॥ पय मर्थः।-अस्ति किञ्चिहिष्वनामक संवत्सरसत्र मधे तिष्ठन्ति । * 'स-वेव मावसमत: पाठ, ममम सकषिताः।

·। एतरीयवाचकम् । - सानोमध्ये बदा रबन्तरं परित्यजेयुः, हादेवानुतिष्ठेयुः, तदा हातैव प्रयोगसम्पत्तः फलस उभय मण्यपरित्यक्ष भेव भवति ; एवं महत्परिव्यागपत्रेऽपि रवन्तरेणैव सम्पूर्तिः ॥ प्रकारान्तरेण सामहयं प्रशंसति "यह रघन्तरं तरूपं, यद हसाईराज, यद्रथन्तारं गच्छाकर, यद वृहत्तदैवत मेव मेते उभे अनवरष्टे भवतः" इति। पृष्ठयषड़हे षट्स्वपि दिवसेषु क्रमेण पृष्ठस्तोवनियादकानि षट् सामानि,- रथन्तरं, वृहद, वैरूपं वैराज, शाबरं, रैवत मिति। तत्र रथन्तरस्य वृहतमोत्पत्तिस्थानं पूर्व मुक्तम् ( ३१२ पृ०); “यद द्याव इन्द्र से शतम्" इत्यस्या मथुत्पवं वैरूपं साम; "पिया मोम मिन्द्र मन्दतु त्वा"-इत्यस्या सयुत्पन्नं वेराज साम +; "प्रो ष्वस्मै पुरो रयम्" इत्यस्यां गोय. मानं शाकरं साम'; "रेवतीर्न: सधमादे"-इत्यस्यां गोयमानं रैवत तत्र सहयन्तरयोरेवावोत्तरस्थानौयत्वादशेषसामफल- सिदार्थ मैले उभे अपरित्यक्ते एव भवतः ; उभयपरित्यागः मथा न योग्य इत्यर्थः । । • "१er: बड़ही भवति"-इति तसं० ७.२.१.२। पृष्ठानां समस: पृष्टाः १. ५. १.४२, पा० । "अभिवं पूर्व पुरसाद विषुत उपयन्ति ५४ मुनरम्" इति शत प्रा. १२.१.३.४ । परतान् टोप्पन्या ( २१६.) द्रष्टव्यम् । t३. पा. १.२.४.५ अचि पार• गा.१.१.१.२ (योनिसाम); उ. २.१.११.१२ वी प्रमाबतचे मात्र गा० १.१.०.५४ (नम्); 1. बा.५.१.१.८ वि भार० मा. २.१.३१. वैराज ( योनिसाम ; न.पा. २.१.१५.१-३जम मा० १.१...रामं (मोचम् ।। ३.पा.१.१.१५.१. (?)। 1.३.१.१.६ विचार• गा• १.१.१७ या (योनिसाम); उ.पा ४.१.१५.११. मा. १.१.२.१५ (ोषम)। .

·। चतुर्वपक्षिका । १४७.
उमसाजोछान प्रशंसति- "येवा एवं मिस एसएर
रुपयन्सामा वैतेयः संवत्सर मामाईमासथ पाया माय
पाना स्तोमांच छन्दांसि धमाधा सर्वा देवतासप एवं तक
मामाः सोमपोथं भनयमतः संवत्सर मभिखन्त भासते"-रति
'ये' सत्रिण: पूर्वोकप्रकारण एतस्थाको महिमानं पिडांस तदा
पतिष्ठन्ति, ते सविण: संवत्सरसत्र मारिण, परमासहारचा,
मासहारेन, स्तोमच्छन्दोहारण, सर्वदेवताहारण प्राप्य तपवरती
निर्विन सोमपानं कुर्यन्तः संवत्सर मपि नैरन्तर्येण सोम मभि-
पुण्खन्त पामते; विनः कोऽपि न भवतीत्वयः।
पथ सत्रगतखोत्तरपक्षस्य प्रस्थवरों विधणे- "ये या
धत उf संवत्सर सुप्रयन्ति, गुरु वै भार मभि नि दधते ; सं
वै गुरुभारः अपात्यथ य एनं परस्तात् कम्मभिरामा विस्तापति,
सवै स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्रुत'-इति । 'ये थे' वचन मन्द
बुद्धयः सविणः 'प्रतः' भारभणार्य चतुर्विध महः प्रारभ्यो मानु-
लोम्येनैतमंवत्भरसवम् ‘उपयन्ति' पन तिष्ठन्ति, ते मषिणी 'गुरु'
वै' पीढ़ मेव भारम् 'अभिनिदधत' स्वस्योपरि स्थापयन्ति; 'म
भारः 'शृणाति भारवाहकान सविणो विनाशयति ।
'प्रथ' पूर्वोक्सवेल क्षण्येन ये' मत्रिण: 'एनं संवत्सरं 'परस्ताद'
पादित पारभ्य विहिनेः 'कभिः' पूर्वपक्षगत: 'मामा' अनुष्ठा-
योत्तरपचे प्रवम्तात्' प्रत्यवगेहक्रमेण 'उपसि' उपयर्यान, अनु.
तिष्ठन्ति।
'म वै' त एव विण: 'वम्ति क्षमेष संवसरमवास
'पार' ममामिम् 'पत' अनुवर्त, प्रामवन्ति ॥
अय मर्थः । - प्रसि किधिहिवामकं संवसरमपम मधे
वैस एव
* 'स-रव भावमयत: पार, पर ममलपसाया।

·१६ २१ । ऐतरेयवासायम् ॥ रानी वा अस्य प्रायचीयो ऽवरोधन मुदयनीय उद्रो- धनं' स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्नुते य एवं वेद यो वै संवरसरस्य प्राणोदानी वेद स वै स्वस्ति संव- सरस्य पार मश्नुते ऽतिरावो वा अस्य प्रायणीयः प्राण उदान उदयनीयः स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥८ (१४)। ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थपञ्चिकायां द्वितीयोध्यायः ॥२॥ प्रथामित्रारम्भणीये चतुर्विशाहनि निष्कवल्यशस्त्र कनि- हिशेष विधत्ते--- “यद चतुर्विशं तन्महाव्रतं ब्रहहिवेनान होता रितः सिञ्चति ; तददो महाव्रतीयेनाङ्गा प्र जनयति ; संवत्सरे मंव- सरे वै रेतः सित जायते ; तस्मासमानं सहद्दिवो निकेवल्यं भव- त्येष ह वा एनं परम्तात् कम्मभिरावा ऽवस्तादुपैति य एवं विहान- तदहरुपति" इति । यदेतद् द्वितीयं चतुर्विश महः, सदेव संव- मरमत्रस्योपान्त्य महाव्रताख्य महर्भवति। आरोहक्रमेण चतु. विशाख्यं पूर्वपक्षगतहितीय महः ; अवरोहक्रमण महाव्रताख्य मुपान्त्यत्वाद् हितीय महर्भवति । अनेन द्वितीयत्व साम्येन तयोः परस्परक्य मपचर्यते, किचोभयत्र हदिवसाम्य मस्ति । "तदिदाम भुवनेषु ज्येष्ठम्" इत्येतसूक्तं ( सं० १०.१२०.१-८.) अहिवशम्देन विवत्तितम् ; प्रौढस्थ धुलोकस्य प्राप्ति हेतुत्वात्। एतदेवोभयत्र निष्कोवस्वशस्त्रे क्रियते। तथा सत्यस्मिन् द्वितीयेऽशि चतुर्विंश- नामले बाहिवनाना तदिदामेत्यादिना निष्कवनशस्त्रगसूतीन होता रत: सिति । 'तत् एतम् सिक्त रेती 'महामती- ·चतुर्षपषिका।३।। ११८ बेन' उपास्येन 'पका' साहिवास्यनिष्केवल्बसूतायुकोन 'प्रज. नवति' पत्र संवत्सरसत्रमध्ये एक तासेकः प्रजननं च हितोयो- पाम्यदिवसयोः सम्भवम् । लतो लोकेऽप्ये केकस्मिन् संवारे रेत:- मेकः उत्पत्तिश्चेत्युभयं मम्पद्यते । यबाद द्वितीयोपास्थयो- रकोरुभयोरपि मिलित्वा प्राणिनो जन्मरूप मेकं कायं मप. चितम्, 'तस्माद' बहिवनामकेन सूक्तेनोभयत्र निष्कवस्य शस्त्र 'समानम्' एकरूपं कर्तव्यम् । 'य:' पुमान् ‘एवं महावतार:- साम्येन निष्कपल्यस्य कर्मयतां विद्वान् एतद' हिसौय महरतु- तिष्ठति, स पुमान् ‘परम्तार' सत्रस्य प्रथमभागे प्रानुलोम्येन क्रियमाणैः कम्पभिः 'प्राधा' प्राप्य 'प्रवस्तात्' पपरभागे प्राति- लोम्येनैव संवत्सर मनुतिष्ठति ॥ वेदनं प्रशंसति - "स्वम्ति संव. सरस्य पार मश्नुते य एवं वेद" इति । अथ मंवत्सरमवस्याद्यन्ते अपनी विधत्ते---- "यो वे संव- सरस्यावारच पारश्च वेद, स वै स्वस्ति संवत्मरम्य पार मानुते; तिरात्री वा अस्य प्रायणीयो ऽवार मुदयनीयः पारम्" इति । 'यः' पुमान् संवत्सरसत्रस्य ममुद्र स्थानीयस्य 'अवारम्' अतिौरस्थानीय प्रथम मरः, 'पारं' परतोरस्थानीय मन्तिम महः, 'वंद' तयोगको- रनुशेयं कर्तव्य निथिनोति, 'मः' पुमान् पविघ्न नव संवासरसवस्य 'पारं' समाप्ति प्राप्नोति । योऽय मतिरावमस्यः, म एवास्य 'प्राय- णीयः' पारम्भे अनुष्यखादातीरस्थानीयः ; म एवातिगत: पुन: 'उदयनीयः समाप्तावमुझेयत्वात परतोरस्थानीयः ॥ वेदन प्रसं- सति- "खस्ति संवरमरस्य पार मानुते य एवं वेद" इति ॥ उसावान्तावतिरावी प्रशमति--"यो वे संवत्सरस्थावरोध धोद्रोषनं च वेद, सवै स्वस्ति संवत्सरस्य पार मानुते; तिरात्री ;

·३२. ॥ ऐतरेयनामषम् ॥ चा प्रस्य प्रायणीयो ऽवरोधन मुदयनीय उद्रोधनम्" इति । प्रवरुध्यते स्वाधीन क्रियते येन प्रारम्भरूपेण कमेणा तत्कर्म 'अवरोधनम् । उद्रुध्यते समाप्यते येन कर्मणा सत् ‘उद्रोधनम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ वेदनं प्रशंसति --- "स्वस्तिा संवरसरस्य पार मागुते य एवं वेद" इति । पुनरपि प्रकारान्तरेगा प्रशंसति- “यो वै संवत्सरस्य प्रायो- दानौ वेद, स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्नुते; तिरानो वा अस्य प्रायगीयः प्राण, उदान उदयनीयः” इति । 'मायणीयः' अतिरावः 'प्र'शब्दसामान्यात् 'प्राणः' इत्युच्यो ; उच्छब्दसामान्याद् 'उदयनीयः' अतिरावः 'उदानः'। वेदनं प्रसति "स्वस्ति संवत्सरस्य पार मानुते य एवं वेद य एवं वेद" इति। अभ्यामो ऽध्यायसमात्यर्थः ॥८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौ ये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपश्चिमाया द्वितीयाध्याये ( सप्तदशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (१४) ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमथाश्चतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवत्तक- थोवोरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवमायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेय माणस्थ चतुर्थपचिकायाः हितीयोऽध्यायः ॥

·॥पथ ढतीयाध्यायः॥
(सप)
॥ अथ प्रथमः हाहः
॥ ॐ ॥ ज्योतिर्गौरायुरिति स्तोमेभियंत्ययं वे
लोको ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसी लोक आयुः स एवेष
उत्तरस्यहो ज्योतिर्गौरायुरिति त्रीण्यहानि गौरायु-
ज्योतिरिति चौययं वै लोको ज्योतिग्सौ लोको
ज्योतिस्ते एते ज्योतिषी उभयतः सं लोकतने-
लेनोभयतोज्योतिषा पळहेन यन्ति तदेतेनी-
भयतोज्योतिषा पहेन यन्त्यनयोरेव तल्लोकयो-+
मभयतः प्रति तिष्ठन्तो यन्त्यधिश्च लोके ऽमुष्मिंचा-
भयोः परि यहाः एतद्देवचक्र यदभिनवः षळहस्तस्य
यावभितो ऽग्निष्टोमो' तो प्रधी ये चत्वारो मध्य
उक्थ्यास्तन्नम्यं गच्छति वै वर्तमानेन यत्र कामयते'
तत्म्वस्ति संवत्सर स्य पार मश्नुते य एवं वैद यो वे
तईद यत्प्रथमः षकहः स वै स्खम्ति मंवत्सरस्य पार
मश्नुते यस्तद यद् द्वितीयो यस्तद्देद यमृतीयों
यस्तछेद यञ्चतुर्थो यस्तछेद यत्पञ्चमः ॥ १ ( १५ ) ।
.."समीक्षवे'खा
+ कयो' इ. 'जनकपी' अ, द. । 'पग

·॥ ऐतरेयनाथम् ॥ पाशिनस्य विधिः प्रातरनुवाक उदीरितः। सक्षाप्रतिपदावन्धे सौर्यादीन्यधिकानि तु ॥ सत्र गवामयनस्य प्रायणीयोदयनीयावाद्यन्नावतिरावावुती; अथ मासकृतिविधानायाभिमवषड़हे पूर्वभागरूपाणि चौल्य- पानि विधत्ते- "ज्योतिर्गौरायुरिति स्तोमेभिर्यस्ययं वे लोको ज्योतिरन्तरिक्ष गौरसौ लोको पायुः" इति। स्तोमशम्दो ज्योतिरादिभिः प्रत्येक मभि मम्बध्यते । तथा मति ज्योतिष्टोमः, गोष्टोमः, आयुष्टोम इत्येतैरहोभिः 'यन्ति' अनुतिष्ठेयुरित्यर्थः । तदेतदहवयं वित्वसाम्यात् क्रमेण लोकत्रयरूपम्। शाखासरेऽप्ये- तर्णितम् --- "ज्योतिष्टोमं प्रथम मुपयन्यस्मिअव तेन लोके प्रति- तिष्ठन्ति ; गोष्टोमं हितोय मुपयन्त्यन्तरिक्ष एव तेन प्रतितिष्ठन्ति ; पायुष्टोम तौय मुपयन्त्यमुधिवेव लोके प्रतितिष्ठन्ति"-इति (ले० सं० ७.४.११.१.)॥ षड़हे पूर्वभागं यह मुन्ना तदुत्तरभागं विधत्ते--- “स एवैष उत्तरस्त्य हः”-इति। बयाणां पूर्वोताना मेवाहां समूहः पुन- रमुष्ठीयमान उत्तरस्त्यही भवति । सत्र षड़हे षमा मयहां क्रमं दर्शयति-- "ज्योतिर्गौरायुरिति बौख्यहानि, गौरायुज्योति- रिति श्रीणि"-इति । ज्योतिष्टोमादीना मेव ज्योतिरित्यादीनि तैनामभिर्धर्मा प्रतिदिश्यन्ते । ज्योतिरादिनामकाः ये स्वतन्वा एकाहाः सन्ति, सदीयधम्मा पत्रानुष्ठेया इत्यर्थः । योऽय मुभयोस्त्यहयोः क्रमव्यत्यासस्त मिमं प्रशंसति-"प्रयं वे लोको ज्योतिरमौ लोको ज्योतिस्ते एते ज्योतिषी उभयतः सं ; नामानि ; • प्रथमादिषु पाखर वित्येव बोध्यम् ( २०८-३०४ १०)। + 'तत:- पाठी युगातर : स्यात् ।

·॥ चतुर्षपचिका । ३।१॥ २२१ सोतेइति। प्रथमस्य वाहस्यादी ज्योति मक महर्यदति, तत्प्राथम्यसाम्याङ्कलोकवरूपम् ; यचोत्तरस्य वारस्थावसाने ज्योति मिक महः, तदुत्तमत्वमाम्याद दालोकखरूपम् । 'ते एते' बड़- हयाधतयोवतमाने 'ज्यातिषी' उभयतो ऽवस्थाय परस्परं 'मैं सोते' सम्मुख बने क्षेते। अहर्विशेषांम्त तक्रमं चोका ममष्टिरूपं पड़ा विधत्त- "तेनैतनीभयतोज्योतिषा पळहन यन्ति ; सयदेतिनी. भयतोज्योतिषा षकहेन यन्त्यनारेव तल्लोकयोरभयतः प्रति- तिहलो यन्यसिंध लोक मुर्षियोभयोः" इति। 'उभयत:' पाय- नयोज्योतिर्नामक महयस्मिन् षड़हे तदेतत् 'उभयतोज्योतिः', तेनेतन घड़हेनानुतिष्ठेयुः । तदनहानेनीभयती वर्तमानयोः प्रतिष्ठा प्रापयतो वर्तते । 'लोकयोरुभयतः' इत्यस्यैव विव- रणम् --'अस्मिंच लोके ऽमुश्मियोभयोः' इति ; अवोत्तरशंषत्वे- नास्मियादिक मन्तव्यम् । अस्मिन्नभिप्रवषड़हे मंस्थाविशेषान् विधर्म एतदेवचक्रं यदभिनय: पळवम्न म्य यावभिनो ऽग्निष्टोमी ती प्रधी, ये चत्वारो मध्य उक्थ्यास्त सभ्यम्" इति । योऽय अभिनव पह- स्तदेतदयिमामुष्मिाभयोलॊकयोः परि यर' परिवर्तमान मेव देवचक्रम्', -- गथा लोके रथस्य चक्र पुनः पुनः परिवर्स सहदिदं देवचक्रम् ; असक्त पड़परिवतमस्य वधमाणत्वात् । रथचक्रस्य हि निष्पादकानि धागि कनकानि ; तब मध्यमफलके पर प्रवेशयितु प्रोद नासिनि क्रियत, सस्य फलकम्योभयोः पार्खयोर्वर्तुलवाय फलकह कोनिन भवति ; एव मजिपि षड़हे ज्योतिर्यामावाद्यनवर्तिनायग्निष्टोममस्यौ 'प्रधी' भवन, प्रकर्षेशोभयतो. धोयेने स्थाप्यत इति प्रधी, फलकट्य स्थानीया. "पनि यहा ..

·: ॥ ऐतरेया विवर्षः। एतचिन् 'तमये 'चत्वारः' पार्विषाः उकास्य- संसाः, तदेतत् 'नभ्य"; नाभियोग्यखानम् उक्थ्यसंस्थाः कर्तव्या रत्वर्थः ॥ वेदनं प्रशंसति- "गति वै वर्तमानेन यत्र काम- यते, तत् खस्ति संवमरस्य पार मश्नुते य एवं वेद" इति । वेदिता 'या' यस्मिन् लोके गन्तुं कामयते, तवाननेव परिवर्त- मानेन देवचक्रेण गछति ; 'तत्' तेन देवचक्रेण निर्विघ्न मेव संवत्सरसवसमाप्तिं गच्छति ॥ उसस्याभिनवषहस्कमिमासि पश्चकत्व पाहत्ति विधी -“यो वै सडेद यप्रथमः पळाः, सवै स्खखि संवारस्य पार मश्नुते, यस्तहेद यद द्वितीयो यस्तोद यत् वतीयो यस्तछेद यच्च- तुर्थों यस्तहेद यपक्षमः" इति । 'प्रथमः पळ:'-इति यदति, नयो वेद, 'मः' पुमान मिविनेन सवपार प्राप्रोति । तथा 'हितीयः' षड़ह प्रति यदस्ति, तद्यो वेद, सवै वस्तीत्यादिक मनुवर्त- नीयम् । एव मुत्तरेवपि विषु पर्यायेषु द्रष्टव्यम् । षड़हे पञ्चकत्व पावर्तमान मति विशदहानि भूखा मासः सम्पद्यते ॥ १॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपधिकायां हतीयाध्याये (अष्टादमाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१५) ॥ पथ द्वितीयः खण्डः। प्रथमं पळा मुपयन्ति षळहानि भवन्ति पतव' चटतुश एव तत्संवत्सर मानववतुशः संव- ·॥ मतपषिका । ३।२॥ इसरे प्रतितिष्ठन्तो यन्ति द्वितीयं षळा मुपयन्ति हादशाहानि भवन्ति हादश वै मासा मासश एवं तत्संवत्सर माग्नुवन्ति मासशः संवत्सरे प्रति तिष्ठन्तो यन्ति तृतीयं षळह मुपयन्त्यष्टादशाहानि भवन्ति तानि बेधा नवान्यानि नवान्यानि नव प्राणा नव वर्गा लोका: प्रागांश्चैव तत्वांश लोका. माप्नुवन्ति' प्राणेषु चैव तरम्वर्गषु च लोकेषु प्रति- तिष्ठन्तो यन्ति चतुर्थं षळा मुपयन्ति चतुर्विंशति- रहानि भवन्ति चतुर्विंशतिर्वा अईमासा' अईमासश एव तत्संवत्सर माप्नुवन्त्य ईमासशः संवत्सर प्रति- तिष्ठनो यन्ति पञ्चमं पळह मुपयन्ति चिंशदहानि भवन्ति विशदनरा वै विराइ' विरामवाद्य विगन मेव तन्मामि मास्यभि सम्पादयन्तो यन्त्यवाद्य- कामाः खलु वै सन मासत' सद्यहिरानं मासि मास्यभि सम्पादयन्तो यन्यन्नाद्य मेव तन्मासि मास्यवसन्धाना यन्त्य सो घ लोकायामुने चोभा- भ्याम् ॥ २ (१६)॥ उसेषु पास पड़ोषु प्रथम भनय प्रशंसति -- “प्रथमं पळा पळहानि भवन्ति ; षड्डा तव तय एव तसंवत्सर मावस्यूतयः संवबरे प्रतितिष्ठन्यो यति" इति। अनुहिते मुपयन्ति ।

·। ऐतरेयब्रामणम् ॥ नव वै षड़हे षट्स कान्य हानि भवन्ति । ततः सञ्जासाम्यातबारा संवत्सरं प्राप्य तत्र प्रतिष्ठिताः सन्तो वर्तन्त । पूर्वेण षडहेन सहितं द्वितीयं षड़ई प्रशंसति - "द्वितीय पळा मुपयन्ति ; हादशाहानि भवन्ति ; हादश वे मासा, मासस एव तत्संवत्सर मानुवन्ति, मासश: संवत्सरे प्रतितिष्ठन्तो यन्ति"- इति । पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ उताभ्यां षड़हाभ्यां तौयं षड़हं प्रशंसति- “तीयं षळह मुपयन्त्यष्टादशाहानि भवन्ति ; तानि हेधा नवान्यानि नवान्यानि; प्राणा, नव वर्गा लोकाः ; प्राणांश्चैव तत् खगांच लोका- नानुवन्ति, प्राणेषु चैव तत् स्वर्गषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति"- इति। विषु षड़हेषु यान्यष्टादशाहानि, तेषां वेधा विभागे सति प्रत्येक 'नव' सझा सम्पद्यते । 'प्राणाः' सप्तसु अईच्छिद्रेषु इयोरश्ट्रियोनवसङ्ख्याका:,---स्वर्गलोकाश्च नवभोगस्थानभेदेन * नवविधाः । अत: सध्यासाम्यात् प्राणान् खर्गलोकांच प्राप्य तत्र प्रतिष्ठिता वर्तन्त पूर्वस्विभिः षड़श्चितुर्थ षड़हं प्रथमति--"चतुर्थं पळह मुप- यन्ति ; चतुर्विशतिरहानि भवन्ति : चतुर्विशतिर्वा अर्डमासा, पईमामश एव तत् मंवत्सर माप्नुवन्त्यई मासश: संवत्सरे प्रति तिष्ठन्तो यन्ति" इति । अतः समासाम्यात् ईमासद्वारा संवत्सरे प्रतिष्ठिसाः॥ पूर्वेचतुर्भिः षड़हैः सहित पञ्चमं षड़हं प्रशंमति "पक्षम पळा मुपयन्ति ; विंशदहानि भवन्ति ; त्रिंशदक्षरा वै विराइ, 'पटाभिलाकपाल. परिपालिता प्रष्टसचाका: खी लोका: ; तेषां मध्ये कथि गामी वर्ग इनाय नवसधाका: वगा.'-मि ते. मा. १.२.२.१. सा. भा० । - ·॥ चतुर्वपशिका ।३।। विराळसाब', विराज मैव तयासि मास्वभि सम्पादयतो यति" -इति । पहायाया विराट्साम्यादिराजधावायतखात् पति- मासं विराड्हारा पवाद्य प्राप्नुवन्ति ॥ पुनरपि षड़हपसकं प्रशंसति--. "अबाधकामाः खलु. ३ सत्र मासत; ताहिराजं मासि मास्यभि सभ्यादयन्तो यस्यवाय मेव तामि मास्थवरुन्धाना यन्स्यस्मै च लोकायामुभे चोभा- भ्याम्" इति । ये सवस्यानुष्ठासारः, से हि 'अबाधकामाः' पनु. तिष्ठन्ति ; तथा सति पूर्वोत्तरीत्या समासाम्यात् पश्चस पड़ोषु विंशदतररूपां विराज प्रतिमाम सम्पादयन्तो वसन्ते, प्रतिमास मवाध प्राप्नुवन्तो लोकदयाथं गच्छन्ति ; प्रतिमासं पड़हपषक मनुतिष्ठेयुरिति तात्पयार्थः। तत्र चत्वारोऽभिप्रवा: पाहाः, पजमस्त पृध्यषडाह रति ; सूत्रकारैरभिधानादयं विशपः शाखा- न्सरे द्रष्टव्यः ॥२॥ पति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपत्रिकायां सतीयाध्याय (अष्टादशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (१६) ॥ ॥ अथ वतीयः खगड़ः । गवामयनेन यन्ति गावो वा आदित्या प्रादि- त्याना मेव तदयनेन यन्ति गावो वै सत्र मासत' • "पवारोऽभिवा: पृष्ठाय मामः" इति प कात्या० बी० १३.२.१ । सथा "चतु: मित्रवान पापमान परु मामानुपनि।''-ति व प्रायः बी० ११.०३।

·॥ एतस्यबाचम् ॥ शफान्छुङ्गाणि सिषासत्यस्तासा दशमे मासि पाः शृङ्गाण्यजायन्त' ता पब्रुवन् यी कामायादीक्षा- मद्यापाम त मुत्तिष्ठामेति ता . या ऊहतिष्ठस्ता एताः शृङ्गिण्यो ऽथ याः समापयिष्यामः संसार मित्यासत तासा मश्रबया शृङ्गाणि प्रावर्तन्त' ता. एतास्तूपरा अर्ज त्वसुन्वंस्तस्माद ताः सन्तूिंन् पाप्नोत्तर मुत्तिष्ठन्त्यूनं ह्यसुन्वन्त्सर्वस्य – गाय: प्रेमाणे सर्वस्य चामतां गताः सर्वस्य प्रेमागणं सर्वस्व वामतां गच्छति य एवं वेदादियाच ह वा अङ्गि- रसश्च स्वर्ग लोके स्पर्धन्त वयं पूर्व एषामो वय. मिति ते हादित्याः पूर्व स्वर्ग लोकं जामः पञ्च- वाङ्गिरसः षष्ट्यां वा वर्षषु यथा वा प्राथगोयो ऽति- गचतुर्विश उकथ्यः सर्वे ऽभिमवाः पनी आक्ष्य- नत्य न्यान्य हानि तदादित्यानामन प्रान गोली ति. रात्रश्चतुर्विश उक्थ्यः सर्व भष्टाः पलही आल्य- त्यन्यान्य हानि तदङ्गिरसारवन सा यथातिर - सायन्येव मभिन्नतः षळहः स्वर्गस्य लोकस्याथ यथा महापथः पर्याण एवं पृष्टयः पळहः स्वर्गस्य लोकस्य तद्यदुभाभ्यां यन्त्युभाभ्यां वै यन्न रिष्यथुभयोः कामयोल्याप्ती यचाभिनवे पळहे यश्च पृष्ठये ॥३(१७) ·॥ चतुर्थपत्रिका । ३। ३॥ १२८ . संवारसत्वयावयवान्मासानमिवाय सर्च विधते-- "मवा- भवनेन यति ; गावो वा आदिया, आदित्याना मेव तदयोन यन्ति" इति। संघमरमाणां प्रकृतिभूतस्यैतस्थ सत्रस्य 'गवा- भयनम्' इति नामधेयम: तम यति' पनुतिष्ठेयुः । गमनमाम्याद गवा मादित्यत्वम् ; तथा सति श्रादित्याना मेवायनेनानुष्ठान सं भवति तदेवावामयन प्रशमति - गावो वै भर मामत, शफा पाणि मिषाभाय तामां दगम मा फा: गृङ्गाण्यजायत ; ता अब्रुवन् या कामायाटोनाम नापाम त तिमिति : ता या उतिठसा एता परिया" ५ति । पुग कदाचिद् गवाभिमा. निन्यो देवता म्ब कोयानः गोराना पाहममान् 'गफान्', शिगे- गतानि दागि' च शिक्षामन्यः प्रामु मिसान्त्यः म माति- रन् । साम दाम मामि तदमयं सम्पदम्। नमः 'ता:' गाव: परयर firट मनुयन, - यम् कामाय अयम् अदीक्षामह' सत्र- दोस मामयः, 'त' कामम 'आपाम वर्ग प्रामवन्यः , तनीस्मा सनाटुराि मिति विनाग माय गताः ! 'ता: पमिहा: या गाव पदतिउन्, ता. इमा: पृद्धिगया टशनी । अभेन दश मानेषु अमुछेय नगायन प्रान्तम् । हादगा मामश्चम बहरामधन समित, तदिदानी प्र- सति---. "अथ याः ममापयिधाम: मयत्मय मित्यामन, तामा भवत्रया शृङ्गापि प्रावर्तन ना एनास्तपरा अन्य सुन्वतमादु ता: सर्वातन् प्रायोत्तर मतिर ह्य सुन्वम्भवम् वै गायः प्रेमाणे सर्वस्य चामतां गताः' ! मन मसिन्तोमा गवा मध्ये शफगृङ्गार्थिनीनां दशभिर्मासैः सिद्धिांता ; यामा तु गवां ·॥ऐतरेयबाधणम् । ~ प्रेक्षा नास्ति , किन्तु जर्गपेक्षैव ; तादृश्यो या गाव अर्ज- सिदार्थ हादशमासात्मक संवत्सरं समापयियाम प्रति अभिनेत्य, सधैवान्वतिष्ठन् । 'तासां' गवां शृङ्गेषु अवश्चया शृङ्गाणि 'प्रावर्तन्त' नोत्पवानीत्यर्थः । 'ता एताः' गावो लोके 'तुपरा:' भृङ्गरहिता दृश्यन्ते। ताः शृङ्गरहिता अपि सर हानेन 'जज' बलाधि- क्यम् 'पसुन्वन्' सम्पादितवत्यः । 'तआदु" बलाधिक्यलक्षणस्व फलस्व सहावादेव 'नाः' गाव: मर्वातून' षट्सयाकानपि तस्मिन् समानुष्ठाने प्राप्य 'उत्तरम्' अर्बकाले सवादुत्तिष्ठन्ति । 'हिं यस्मात् 'अर्जम्' बलातिशयम् 'असन्वन्' प्राप्तवत्यः, तस्माद हादश- मासानुष्ठानं युक्तम् । 'ताः' शृङ्गरहिता गाव: प्रहारभयाभावा। सर्वस्य' जगत: 'प्रेमाणे' प्रियवं गताः, तथा बलाधिक्येन शरीर- पुध्या च 'सर्वस्य' भारवहनादिकार्यस्य नेदर्शनस्य चात्यन्त 'चारतां' रमणीयतां गताः ॥ वेदनं प्रशंमति- "मवस्य प्रेमाणं सर्वस्य चारुतां गच्छति य एवं वेद" इति ॥ अथादित्यानामयन, मरिमामयनं च गवामयनविशतिरूप मुभयं वक्तुं प्रस्तौति--- "आदित्याच ह वा अङ्गिरमश्च स्वर्गे लोके इस्म हन्त वयं पूर्व एथामो वय मिति ; से हादित्याः पूर्व वर्ग खोकं जग्मुः, पवेवारिस: षच्या वा वर्षेषु"-इति। भादिन्याशाच ये देवाः, ये चानिरसनामका ऋषयः, तदुभये परस्परं सर्गप्राप्ती 'अस्पर्डन्त' अमाक मेव प्रथमं गमन मिति धादित्याः, भङ्गिरसो- ऽपि सधैव तत्रादित्याः सहसा प्रथम वर्ग प्रापुः पङ्गिरसस्तु 'पञ्चेव' विलम्बेनैव षष्टिणमाकोषु वर्षेषु अतीतेषु वर्ग प्रामाः । 'वा'-शब्देन पचान्तरं योयते। भगिरमा मध्ये तसच्छतवनुसारेण केचित् घटेः पूर्व वो गता इत्ययः ॥

·॥ चतुर्षपशिका।३।। पथादित्यानामयनेऽह कृप्ति विधत्त- “यथा का प्रायपोयो ऽतिरावरतुर्विश उक्थ्यः, सर्वे ऽभिनयाः पळहा, पालखन्याय- शनि ; सदादित्यानामयनम्" इति । अब 'वा' शब्दो न विक- पार्थः, किन्तु गवामयनप्रकारस्थाहत्यर्थः । गवामयने प्रायगीयाल प्रथम महः, अतिरात्रसंस्थ चतुर्विश मुक्थ्य महईितीयम्, तदुभय तत्र 'यथा' तयवादिन्यानामयनऽपि तत अई विशेषोऽसि । सर्वेऽभिनवाः षड़हा: पूर्वोक्ताभ्याम् प्रथमाहितीयाच्या महोबा मन्यानि सर्वाण्यहानि 'पास्यन्ति' व्याहिं करियन्ति ; गवामयन तु एकैकस्मिन्मासि चत्वार एवाभिनवषडहाः, पत इद वैषम्यम् । तदिदम् 'पादियानामयनम् । अथाङ्गिरसामगनस्य कृप्तिं दर्शयति-- "मायणीयो ऽसिगम चतुर्विश उकय्यः, सर्व पृथाः षळहा, पाल्यमयन्यान्यजानि तदङ्गिरसामयनम्" इति । प्रथमशितोय मतिकान्तानि मर्या- ण्य हानि पृठापड हव्याप्तानि, इयेतावानव विशेषः । 'माश्यन्ति'-शब्दोऽविशेषनामधेयम् । तथाच बोधायन पार-- "अभिजिदिषुवान्विश्व जिहशम महर्महाव्रत मुदयनोयोऽनिगम इत्येतान्यायन्ति भवन्ति" इति। तदेतद बोधायनस्य मतम् । अन्यदपि यान्यन्यानि पृठयाभिलवेभ्य इति गालिकाचार्यो भने । यानि चान्यानि प्रष्याभिनवभ्यां दशमाञ्च इत्योपमन्यय इति । तथा सति प्रायणीयाग्भगीयाभ्या मभिशवषड्भ्यथान्यानि याच- हानि सन्ति, सानि 'पायन्ति' एतनामकानौस्यभयव प्यास्थ यम् । सर्वथाप्यस्यनयोरुभयोरपि गवामयभाविशेषः । गवामयने वेकस्मियासि चत्वारोऽभिपवाः षडहाः, पञ्चमः पृहाः पड़ा। श्रीधागा, अथवा .

·॥ रिनीयवासपम् - तथा चाबसायन पाह "पथ गवामयनं सर्वकामाः प्रायचीय. चतुर्विधे उपत्य चतुरभिपवान् पृष्ठापञ्चमान् पञ्च मासानुप- यन्ति" इति (बी० ११.७.१. *)। पादित्याना मयने पृष्ठाः षड़हो नास्तीति न, पङ्गिरसामयने अभिपूवषड़हो नास्तीति # वैषम्यम् ॥ प्रयनइयगत मभिपूवषड़यं पृष्ठयषड़हं च दर्शयति- “सा यथा सुतिरञ्जसायन्येव मभिपूवः पळहः खर्गस्य लोकस्याथ यथा महापथः पर्याणः एवं पृष्ठाः षळहः खर्गस्य लोकस्य ; तबदुभाभ्यां यन्त्युभाभ्या वै यत्र रिथत्युभयोः कामयोरुपाप्ता,- यश्चाभिपुवे पळहे, यश्च पृष्ठेर"-इति । यथा लोकस्य प्रसिद्धा 'सुतिः' राज- मार्गरूपा 'पक्षसायनौ' दुःखहेतूनां कण्टकपाषाणादीना मभा- वाद प्रश्नसा सम्यगयनस्य गमनस्य साधनभूता, एव मय मभिप्लवः षडहः स्वर्गस्य लोकस्य पनसा प्राप्तिहेतुः । अथ पृष्ठापड़. इस दृष्टान्त उच्यते,-यथा लोके 'महापथः' प्रौढ़मार्गः नगरहय- मध्यवर्ती 'पर्याणः' परितोऽयनस्य गमनस्य साधनभूतः,-नगर- • भावलायमो हि "पथ गवामयनम्"-इलमारभ्य "रति मामयमग-इन्यन्न ग्रन्य सवापि पुनरुवात "म वा षड़या अभिनया: मा:"-इति (११.७.२१.)। सनी शायते कंधाविये गवामयमादियानामधनयोर्म षड़कन वैषम्य मपि वन्य वति। सच्च वषय ना तजर मेव स्फुटौनातं द्रष्टयम् । + "गवामयनेमादित्यानामयनं व्याख्यातम्। सर्वे त्वभिप्रवास्तित्पश्चदशा:"-इत्यादि पान. श्री. १२.१.१-01 तथाच सऽभिप्रवाः पर्यायतस्वित्पदशतोमलता एव तर भवन्तौति प्रधानं वैषम्य घोसितम् । "श्रादिस्यामामयनेनाविरतामयने व्याख्यातम् । विस तस्वभित्रवाः स"-प्रत्यादि धाश्री. १२.२.१-4। नयाचा सर्व बाभिधास्वादनसाध्या प्रति प्रधान वैषम्यम् । $ "सने शोक मनबन, यदभवन्त तमादभिवाः"-नति मत प्रा० १२.१.१.१०।

·॥रतपरिवा । ३।४॥ समीप परखपर्वतापमावास्यां दिशि गन्तु मपेक्षा तामा शक्यते , एव मयं पठाः षड़हः स्वर्गस्य लोकस्य प्राप्तिा तथा सस्थमयोरुभयो: 'उभाम्यां' षड़हाभ्यां यन्नौति यदति, तेन 'उभाभ्या' पादयस्थानोयाभ्या 'यन्' गछन् पुरुषो '. रिथति' न विनश्यति, योऽभिपवकामोऽस्ति, यश्च पृष्ठापदरे; तयोरभयोः कामयोः प्राप्त षड़यं सम्पद्यते ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपशिकायां सतीयाध्याये (अष्टादशाध्याये ) ढतीयः खण्डः ॥ ३ (१७) ॥ ॥अथ चतुर्थः खण्डः ॥ एकविंश मतदहरूपयन्नि विषुवन्तं मध्ये संव- सरस्यैतेन वै देवा एकविंशेनादिर स्वर्गाय लोका. योदयच्छन्स एप इत एकविंशस्तस्य दशावता- दहानि दिवाकोत्य॑स्य भवन्ति दश परस्तानमध्य एकविंग उभयतो विराजि प्रतिष्ठित उभयतो हि वा एष विराजि प्रतिष्ठितस्तम्मादेषोऽन्तरेमालोका- • "ख लीक मम्पसमात पृष्ठा:"--निशान प्रा.१२.२.२.११। + "गावीमा मासत"-इत्यापयायिका! ३२५ पृ.) सामय शुषारपि पाय एकमेव (ता.बा.४.१, ने.सं.४.५...) सातयो काता: सबस्य-रण्यादि .सू.१.१.१ III ·॥ ऐतरेयवासयम् । न्यन्न व्यथते तस्य वै देवा आदित्यस्य वर्गाल्लोका- दवपातादबिभयुस्तं चिभिः खगैलॊकैरवस्ताप्रत्युत्तम्- नुकम्तीमा वै वयः स्वर्गा लोकास्तस्य पराची ऽतिपातादबिभयुस्त त्रिभिः खगैर्लोकः परस्तात् प्रत्यस्तमनुवन्तस्तीमा वै चयः स्वर्गा लोकास्तत्तयो ऽवसतात्सप्तदशा भवन्ति बयः परस्तान्मध्य एष एकविंश' उभयतः स्वरसामभिधृत' उभयतो हि वा एषःखरसामभिधृतस्तम्मादेषोऽन्तरेमाल्लोकान्यन्न व्यथते तस्य वै देवा आदित्यस्य खाल्लोकादव- पातादविभयुम्तं परमैः वगैलॊकैरवस्तात्पुरवत्तमनु- वनस्तोमा वै परमाः स्वर्गा लोकास्तस्य पराचोऽति- पातादविभयुस्तं परमैः स्वर्गलोकैः परस्तात् प्रत्यम्तम्- नुवन्त्स्तोमा वै परमाः स्वर्गा लोकास्तत्वयो ऽवस्ता- त्मप्तदशा भवन्ति'वयः परस्ताते हो हौ सम्पद्यत्तुय. चतुस्विंशा भवन्ति चतुस्विंशो वै स्तोमाना मुत्त- मस्तेषु वा एष एतदध्याहितस्तपति तेषु हि वा एष एतदध्याहितस्तपति स वा एष उत्तरो ऽस्मात् सर्व- स्माद् भूताइविष्यत: सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किञ्चोत्तरो भवति यस्मादुत्तरो बुभूषति' तम्मा- दुसरो भवति य एवं वेद ॥ ४ (१८).॥

·चतर्थपत्रिका । ३ ॥ ४ ॥ ११५ इत्य गवामयन मादित्यानामयन मरिमामयनं ते संबंधार' सव विशेषा उताः। तत्र सर्वत्र पूर्वोत्तरयोमासषद्कयो: मन- वर्ति यबधान महरस्ति, तदेतद विधन - “एकविंश मत- दहरुपयन्ति विषुवत मध्ये मंवक्षरस्य"-इति । छन्दोगनारे- "मसभ्यो हिरोति"-इत्यादिना ( ता. 'बा० २.१४-१...) विहितो योऽय मेकविंशः स्तोमः, तेनैव स्तोमेनासा सर्वस्तोत्र- प्रहत्तेरिद महः 'एकविंशम्' इत्युच्यते । तब विषुवनामक, संव. मरसत्रस्य ये पूर्व षण्मासाः, ये चोत्तरे, तयोर्मासषटकारमयतो वर्तमानयोर्मध्ये तदेतदहरंमुठेयम् । एतच नोभयोमासषट्कयो- रतर्भवति, किम्वतिरिक्त मेकम् । तथा चाखलायन पार , "अय विषुवामकविंशो न पूर्वस्य पक्षसो नोत्तरम"-पति ( श्री० ११.७.७,८.)॥ तदेतदहः प्रशंसति--"एनेन वै देवा एकविंशनादिस्व स्वाय लोकायोदयच्छन्-इति । पुरा देवाः ‘एतेन' पका स्वर्गलोकास्यम् 'आदित्यम्' 'उदयच्छन्' इत अर्ड्स प्रापितवन्तः । तथाच गावान्ती पठ्यते --- “एकविम एष भवान, एतेन चे देवा एकविंशमादित्य मित उत्तम सुवर्ग लोक मारोहयन्'--इति (ले० वा०१.२.४.१.० ॥ पादित्यस्य तनाझा साम्य दर्षयति-"म एषरत एकविंशः''.. इति । योऽय मादित्योऽस्ति, स एषः 'इत:' भलोकादारभ्य गखमाम एकविंशनिमयापूरको भवति । यते- “हादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादिस्य एकविंशः" इति (ले० सं० ५.१.१०.३.)। प्रथयात्रैव विषुवतः पुरस्तात् पचाच वक्ष्यमाण महर्दशकाय मपेच्च 'विषुधान "एष एकविंशी य एष पति"-जति बसत. बा.१.३....।। तथा चान्यगाबा.

·२४ । ऐतरेयवाचवम् 'एकविंशः' इत्युचते। पस्मिन् पचे इद वाक्य मुत्तरवत्वेन योजनीयम् ॥ इदानी सभयतो दशकहयं विधत्ते-"तस्य दयावस्तादहानि दिवाकौत्वस्य भवन्ति, दश परस्तान्, मध्य एष एकविंश: उभयतो: विराजि प्रतिष्ठित, उभयतो हि वा एष विराजि प्रतिष्ठित स्तस्मादेषोऽन्तरिमांझोकान्यन व्ययते"-इति । दिवेव कीर्तनीय मखजात यस्मिविषुवत्यहनि तदाः 'दिवाकीर्त्यम्' । तस्यार: 'अवस्तात्' अधोभागे दशाहानि भवन्ति, 'परस्तात्' अहंभागेऽपि दशाहानि भवन्ति ; तयोर्दशकयोर्मध्ये 'एष एकविंशः' विषु- वान् वर्तते। . 'तस्य' विषुवतः 'प्रधस्तात्' पूर्वपक्षे षष्ठे मासे 'स्वरसामानः' अहर्विशेषास्त्रयः, तेभ्यः पूर्व मभिजिदाख्य मेकाहः, तत: पूर्व पृष्ठयः षडह, इति ‘दशाहानि'! विषुवत आई तु प्रत्य. वरोहक्रमेण वयः स्वरसामानः, तती विश्वजिदास्य एकाहः, सत जहपृष्ठयः षडह इति 'दश' महानि । एव मुभयोः पार्ख. योरङ्गां दशसझोपेतत्वात् विराट्त्वम् । एतस्या मुभयतोऽवस्थि- तायां 'विराजि' अय मेकविंशः प्रतिष्ठितः । यथोतागणनया विराजि प्रतिष्ठा मेव 'हि'-शब्दोपतेन वाक्येन स्पष्टीकगति। 'तस्मात्' उभयतो विराट्हयेन रक्षितत्वात् 'एषः' प्रादित्यो विषुवदहःस्थानीयः, 'इमान् लोकानन्तरा' एषां लोकानां सर्वेषा मध्ये 'यन् गच्छन्नपि 'न व्यथते' व्यथां न प्रानोति । विषु- वामप्येकविंशधादित्योऽप्येकविंशः ; तस्मादुभयोरकल्वे सति विषु- वतो यदिराड्योपेतत्वम्, तदेवादित्यस्योभयतीविराट्वं भवति । पादित्यस्य व्यथाराहित्येन विषुवतो वैकल्यराहित्वं सिवाति । • "विराजिकिवा एष उभयत: प्रतिष्ठित:"-ति तेप्रा. पाठः (१.१.४.१.)

·चतुर्थपषिका ।३।। पवना विषुवतो यथा विराड्ड्य मुभयतो रकम्, एक मादि- स्वस्वाप्यधस्तादुपरिष्टाश्च वर्तमान लोक इयम् । एतदेवामित्व माखान्सरे श्रूयते- “तमादन्तरेमी लोकी यन् सर्वेषु सर्वर्गेषु बोकेबभि तपवेति"-इति (ते. ब्रा• १.२.४.१.) । अथ विषुवत उभयत: समीपवर्तिनः स्वरसामाख्यानार्षि: शेषान् प्रशंमति--"तस्य वै देवा पादित्यस्य वर्गालोकादवपाता. दबिमयुम्तं विभि: खगैर्लो करवस्तात् प्रत्युत्तभुवस्स्तोमा ये बयः स्वर्गा लोकास्तस्य पराघोऽतिपातादबिभयुस्त त्रिभिः खगैसीके परम्तात्प्रत्यस्तभुवस्तोमा वै त्रयः स्वर्गा लोकासखयो ऽवस्तासन- दशा भवन्ति, वयः परस्ताम्मध्य एष एकविंश, उभयतः स्वरमाम- भिधृत, उभयतो हि वा एष खरसामभिघृतस्तस्मादेषोऽन्तरमा- लोकान् यत्र व्यत" इति। योऽय मादित्योऽम्ति, 'तस्य' पादि- त्वस्थ स्वर्गलोकात् 'अवपातः' प्राधाराभावादध:पतनम्, सम्माद देवाः 'पविभयुः' पादिन्योऽध: पतिष्यतीति भौताः मन्त. 'तम्' पादित्यम् 'अवस्तात्' मगडलस्याधोभागे 'पिभिः खगलोकः' स्व- शब्दोपलक्षितः भूरादिभिः 'प्रत्युत्तनुवन्' अधःपानप्रतिबधार्य मुत्तभन माधाररूप मकुर्वन् । यथा गृहगतवंगादोना मधःपात- निवारणाय स्तम्भेनोत्तम्मनं कुर्वन्ति, नहदिति। वर्तमानस्या- दित्यस्य यथा वयो लोका उत्तम्भकाः, तथैवादिस्यस्थानीय विषुवतोऽ: स्वर्गलोकमहगास्त्रयः स्तोमा एवोत्तभकाः । सप्तदशस्सोमयुमाः स्वरसामानो विशेषाः स्तोमगदे नाव विवक्षिताः । पुनरपि देवास्तस्यादिस्वस्थ 'पराधोऽतियाता' मण्डलात्पराभूतेषु अर्द्धवर्तिषु लोकेषु योऽयम् 'प्रतिपात' इष्टिगोचरं देश सुना या कापि दूरदेशगमनम्, तमादति.

·॥ एतरेयवान् पाताजीताः सनः 'परतात्पादित्यमण्डलस्वोपरि विभिः जनः तपःसत्यशब्दाभिधेयः 'विभिः खर्गलोंके:' "तम्' धादित्य 'प्रत्य- साबुवम् । यथा पूर्वनाध:पतननिहत्त्वर्थ मुत्तमनं कृतम्, एव मुपरिटादतिपातमिहत्यर्थ प्रतिस्सभने प्रतिबन्धकस्तम्भ मकुर्वन् । भादित्यखानीय तु विषुवतो: उत्तरपक्षगता: स्तोमशब्दो- पलक्षिताः खरसामाख्यस्त्रयोहर्विशेषा एव प्रतिस्तम्भकाः । “तत् तथा सति ये विषुवतो. 'भवस्तात्' अधोवर्तिमस्त्रयोऽहर्विधे- पाले सप्तदशस्तोमयुताः कायाः। ये च 'परस्तात् उपरि- वर्तिनस्त्रयोऽहर्विशेषास्तेऽपि सप्तदशस्तोमयुक्ताः कार्याः । एवं च सति मध्येऽवस्थित एकविंशाख्योऽहर्विशेषः 'उभयतः' अधम्ता- दुपरिष्टाच खरसामनामकै: त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्धतः । अय मेवार्थ: शाखान्तरपसिडियोतकेन 'हि'-शब्दयुक्तेन वाक्येन पुनदृढीकृतः । यस्माहिषुवदहस्थानीय भादित्यः, स्वरसामखानीयैरभयतोऽव- खितनिभित्रिभिर्लोकेभृतः, 'तमात्' कारणादपि प्रादित्यः 'अन्तरा' मध्येऽवस्थित इमान् लोकान् सर्वान् सर्वदा 'यन्' गच्छ- अपि 'म व्यथने' व्यथां न प्राप्नोति। अत्रार्थवादेन पूर्वेषूत्तरेषु च विष्षहस्सु सप्तदशस्तोमविधिरुबेयः । तथाच घाखान्तरे श्रूयते---- "उक्प्या एव सप्तदशा: पर:सामानः कार्याः" इति (ते. मा० १.२.२.१.)। खरसामाख्यामा मका मेव परःसामेति मामाकरम् ॥ पथ विहितानतान् पूर्वोत्तरान् समदशस्तोमान् प्रकारान्तरण पुनः प्रशंसति- "तस्व वै देवा पादिव्यस्य खर्गालोकादवपाता- विभयुस्तम परमैः खोकरवस्तात् प्रत्युत्तनुवरस्तोमा बै समाः खर्गा खोकासस परायोतिपातादबिमबुखम् परमैः ·॥ चतुर्षपशिका।।४॥ बालोर परशात प्रत्यस्तावरस्तोमा वै परम्पः खोका- सब योऽवस्वासप्तदशा भवन्ति त्रयः परस्ताते हो.हौ. समय जयतस्त्रिंशा * भवन्ति ; चतुसिंगो वै सोमाना सुभम एवं एतदचाहितस्तपति, तेषु हि वा एष एतदध्याक्षितस्पति"- ति। तेषु हि लोकेषु वर्तमामो य पादित्यस्तस्य लखोबा. दवपातः स्यादिति देवा भीताः सन्तः, त मित्यादि पूर्ववत् । सोमाना मादित्यस्य स्तम्भकत्वाय परमत्वम् । तेनोमयतो वर्ग- माना: षट्सङ्ख्याकाः सप्तदशम्तोमकाः हो हो एकीभूय विसावा- कायस्त्रिंशस्तोमा भवन्ति । निवृत्-पञ्चदश--सप्तदर्श-कविंश- त्रिणव-त्रयस्त्रिंशाव्याश्चन्दोगेरामाताः सन्ति तेषा मयं चतु. स्विंयस्तोम उत्तमः ; पूर्वापेक्षया महाधिक्यात् । 'ते' सोम- खानीयेषु उभयत: स्थितेषु स्वर्गेषु 'एषः' पादित्यः 'प्रवाहितः' जगमष्ट्रा स्थापितः मन् ‘पतत्' प्रत्यवं यथा भवति तथा 'तपति' सम्सापं करोति । तेषु हि'-इतिवाक्येन तदेव हदीक्रियते । विषुवत पव प्रशंसा मभिप्रेत्य तद्रूपत्वेनोपवरित मादिवं पुन: प्रगंमति --- “स वा एष उत्तरोऽस्मात्सर्वमाताविषतः, सर्व मेवेद मति रोचते यदिदं किधोतरो भवति"-इति । योश्य मादित्यो ऽभिहितः, स एवेष भूतानविथ तय 'सर्वस्मात् पमा- जगत: 'उत्तरः' उत्कृष्टः, - 'यदिदं किच' जगदस्ति, इदम् सर्व मेव 'पति'कम्य 'रोचते' दीप्यते ; तहदयं विषुवानम्यन्येभ्यः सर्वेभ्योऽहोम्यः 'उत्तर' उत्कृष्टो भवति । . • 'सम्पयनय.'-इत्येव पाठी व पुस्तके । तदा तकार विनम् 'परिक- पति (पा.८.४.४७.), प्रातिशाबाबत वति । स्वाद पुरसादपि १.० १४. * बारा-समान दरथाः ।

·वेदन प्रसंसति-"यादुतरो बुभूषति, तसादुत्तरो भवति व एवं वेद"-इति। एतहेदनादुत्कृष्टो भूत्वा प्रतिडयाधिक गोमते, तस्मादुत्कृष्टतरो भवति ॥ ४॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबापस्य चतुर्यपश्चिकाय बतीयाध्याये (अष्टादशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१८) ॥ ॥अथ पञ्चमः खण्डः ॥ स्वरसान उपयन्तीमे वे लोकाः स्वरसामान इमान् वै लोकारवरसामभिरस्पृगवंस्तत्सरसामा खरसामत्व" तद्यत् खरसान उपयन्त्येष्वेवैनं तल्लो- केष्वा भजन्ति तेषां वै देवाः सप्तदशानां प्रलयाद- बिभयुः समा दुव वै स्तोमा अविगूळ्हा इवेमे ह न प्रग्लियेरनिति तानसर्वैः स्तोमैरवस्तात्पर्यापनमः पृष्ठैः परस्तात् तद्यदभिजिमस्तोमोऽवस्तादभवति विश्वजित्सर्वपृष्ठः परस्तात् तत्सप्तदशानुभयतः पO- पन्ति धृत्या अमलयाय तस्य वै देवा पादित्यस्य खाल्लोकादवपातादविभयुस्तं पचभी रश्मिभिरुद- बबन्' रश्मयो वै दिवाकीर्वानि महादिवाकीवं ·। पतुर्वपक्षिका ।३।५॥ . पृष्ठं भवति विकर्ष ब्रह्मसाम भास' मनिष्टोम- सामीमै बृष्ट्रयन्तरे पवमानयोर्भवतस्तदादिवं पञ्चभी रश्मिभिरुहयन्ति धृत्या अनवपातायोदित पादित्य प्रातरनुवाक मनुब्रूयात्म येवैतदार्दिवा- कौत्यं भवति सौर्य पशु मन्य अश्वतं सवनीयस्थीपा- लभा मालभेरन्सूर्यदेवत्वं ह्येतदहरेकविंशतिं सामि- धेनौरनुब्रूयात्प्रत्यक्षातदहरेकविंश मेकपक्षाशत हिपञ्चाशतं वा शस्त्वा मध्ये निविदं दधाति तावती- रुत्तराः शंसति' शतायु पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रिय पायुष्येवैनं तदीयं इन्द्रिये दधाति ॥ ५ (१८)॥ खरसामाख्येषहमु सप्तदशस्तोमाः पूर्व विहिताः ; इदानी तान्यहानि विधते.- "म्वरमान उपयन्तौमे वे लोका: स्वरसा- मान इमान् वे लोशामस्वरसामभिरस्मृण्वम्सत् स्वरसाचा स्वरसा- मवं; तयत् स्वरसाज उपयस्येवेनं मनोवेचा भजन्ति"-इति। खरसामाख्यान् षट्सयाकान् पहर्विशेषाननुतिष्ठेयुः । भादित्य अधस्तादुपरिष्टाच वर्तमाना इमे एव लोकाः स्वरसामरूपाः । तस्मादनुष्ठितैरनैः स्वरमामभिरिमान् लोकान् 'अस्मृण्वन्' प्रोतान- कुर्वन् । तस्मादेतेषा महां खरोपेतसामवत् प्रौतितत्वात् सर. सामति नाम सम्भवम् । एतेषा मनुष्ठातारी लोकेषु सर्वेषु 'पा भनति भोगभानो भवन्ति। बय सरसामन्यः सर्वेभ्योग्यसादुपरिटायो पानी विधी ·२४६ । ऐतरेया "ब वे देवाः सप्तदंशानां प्रत्याइविभयुः, समाव व स्तोमा भविमूळहा वेमे हन प्रवियरविति ताम्सः स्तोमैरवस्त्रात्पर्य्या- बन्ख पृष्ठः परस्तात् । तद्यदभिजित सर्वस्तोमोऽवस्वावति, विख- जित् सर्वपृष्ठः परस्तात्, तत् सप्तदशानुभयतः पर्यषन्ति, धृत्या प्रम- वयाय" इति । ये खरसामानः सप्तदशस्तोमयुकाः 'तेषां' 'प्रवयात्' प्रकर्षेष विधरणाद् देवा अविभयुः । 'वो विशरणे'-इतिधातोरिद रूपम् । विशरणशका कथ मिति, तदुच्यते-- षटखहम प्रयो- साया एते सादशस्तोमाः 'समा इव में सदृशा एव ; तस्मात् 'पविगूळहा वं' गूगमस्य गोपमस्थाभावाछिथिला एव,--- एकबन्ध त्वमति नूतनत्वचमत्काराभावादनादरेण विशौर्णा भवन्ति। तस्मादिमे स्तोमाः 'न प्रवियेरन्' प्रकर्षेण विशीर्णा मा भुवविति विधायं 'तान्' सप्तदशस्तोमान् ‘प्रवस्तात्' अधोभागे सर्वेः स्तोमैः वित्-पञ्चदश-समदर्शकविंश-विशव-त्रयस्त्रिंशाख्यैः 'पर्शर्षन्' परितो गताः, रक्षणाय परितो वेष्टनं कृतवन्त इत्यर्थः । 'परस्वात्' सप्तदशस्तोमाना मुपरि भागे 'सर्वेः पृष्ठः' रथन्सर- हाद-वैरुप-वैराज-शाकर-रैवत-सामाग्येः पृतम्तोः 'पार्षन्। तस्मात् खरसानाम् 'प्रधस्तार' पूर्वस्मिन् दिवसे सर्वम्तोमयुक्तम् 'पभिजिद्'पाख्य महरनुष्ठेयम् । तथा तेषा मुपरिष्टात् सर्वपृष्ठ- स्तोषयुक्तं 'विश्वजिद'पाख्य महरनुछेयम् । यदेतद् विविध मनु- डानं तेन सप्तदशमोमान् उभयतः ‘पर्युषन्ति' परिरचन्ति । तर रमणं 'प्रत्ये' दाक्य 'पप्रवयाय' भेथिन्याभावाय सम्पद्यते ॥ पथ विषुवस्यहनि पर सामानि विधत- "तस्य वै देवा पादित्यस्य सर्माबोकादवयातादविभयुस्तं पसभी रश्मिभिषद- षय रमयो है दिवाकी नि, महादिवाकीय पहुं भवति, तथा ·॥ तपक्षिका ।।।५॥ विक साम,भास मलिटोमसामोभे हायसरे पक्माननी. भवतस्तदादित्य पचभी रश्मिभिराइयन्ति धृत्वा पनवपाता" শি। খা: ইশমি ‘ন আৱি লীৰখ: মা समाग्रीताः। यद्यपि पृथिव्यादिलोकत्रय मुत्तम्भक मुलान, तथापि उपरि रख्नुभिरिव दृढ़बन्धनस्थाभावात् ततयसने सति पाखयोः पनन माशाते। तमाभूदिति देवा समादित्य 'परमिः रश्मिभिः' प्रग्रहः 'उदययन्' जई मुरक्षण वयनं सन्तः, ' बावत इत्यर्थः । ये बबन हेतवो रश्मयः, सरस्थानोयानि पनि विषुवति 'दिवाकीानि' दिवैव पठनीयानि पञ्च मासानि । मध्ये महादिवाकोयनामक मेकं माम । तच "विभाइहह. विवत सोम्य मधु"-इत्यस्या सयुत्पत्रम् | तमामयुक्त एड- स्तो कर्तव्यम् । तथा विकख्य मेक साम । सच "प्रास कृणो परुषस्य न महः" इन्चस्या मृतात्पवम् । तदेतद वन- 'साम कर्तव्यम् । बामणाकसिन मभिलक्ष्य गौयमानं साम 'बम- साम'। तथा भासाम्य मपर माम। तदपि “प्रचस्व" इत्यया मेवोत्पत्रम् + । तचाम्निष्टोमसाम कत्तव्यम् । येन मात्रा प्रति- . • 'भार. पा. ५.२ धि भार० मा ६.१.१५. महादिवाकी (योनिधाम); उ. पा० ६.३.५१-३० मा० १.१.१२. महादियाकोन्य ( नीयम)। + 'प्रचण्ड' इत्यस्याम् ( भार, पा. २.८ ) सवि वि स नावगधरे, पित विकार पहन-इत्पस्या मेव (पार पा०५१ ऋषि) यानिगान सप(पार गा.......) धूयने । 'रन्द्र तुम:'-इल्य (3. पा. (..१..) गावे गीतं (च. १.१.१०.) सोच मे विशित मिति च गम्य, मामाघरमादिनः (मा.पा.४.4.१५.मा.मा.)। * पार• पा. १. कधि चार गा. ...... पा. नालि, सादिक यनि- सामेगावम्। पतदेव नाम मिलापत्र ।

·॥ ऐतरेयो होमससा समाम्यते, तर 'अग्निष्टोमसाम'। हादयन्तरे प्रसिद्ध भवतः * ; माध्यन्दिनपवमानार्भवपषमानयोः कत्तव्यस्यात् ।। पञ्चसामप्रयोगलादित्यं पञ्चभिः सामरज्जुभिरूम बान्ति, तथा- दित्यस्य धारणाय भवति; तेन धारणेनाधःपातो न भवति । अथ प्रातरनुवाकस्य चोदकप्राप्तं काल वाधितु कालान्तर विधत्त- “उदित प्रादित्ये प्रातरनुवाक मनुयात् ; सर्व सेवे- तदहर्दियाकोयं भवति" इति । प्रकतावादित्योदयात् प्रागेव प्रासरनुवाक: पठ्यते *, पब तु सर्वस्याही दिवाकीय॑त्वसिद्धार्थ भुदयादूई मनुब्रूयात् ॥ सवनीयपणी कचिदिशेषं विध से ---"सौर्य पशमन्यङ्गखेत सव. नोयस्योपालभा मालमेरन्सूर्यदेवत्यं चेतदहः" इति। सूर्य्या देवता यस्य पशोः सोऽयं 'सोर्यः', 'न्या' वर्णान्तरेण सम्यादितं चिङ्गम्, तबारित यत्र सः 'पन्यङ्गः', तादृशचासौं श्वेतभ सोऽयम् 'अन्यङ्ग- स्वतः' वर्णान्तरेणामिथितः, सर्वश्वेत इत्यर्थः । तादृशः पशुरत सवनीयस्थाने उपालम्भा | ; अतस्त मालभेरन् । यस्मात् एत- दहः सूर्यदेवत्यम्, तस्माद्युक्ता: सौर्यः पशः ॥ सामिधनीष विशेषं विधत्ते- “एकविंशतिं सामिधेनीरनु- श्रूयाप्रत्यक्षातदहरेकविंशम्" इति । एतद्' विषुवन्नामक मह- +९१२ पृ. टीप्पनीहयं द्रष्टव्यम् । + "दीवाकोसामा भवति"-इत्यादि ( तामा. ४.६.१२-१८ । + "महति रावा ममूच्च: प्राक् शनिवादात्"-प्रति १ भा २५१. । "जातदोबा"-इति भा. ४६४१. २१० "मैत्रावरुणी न्याः"-इति, "एष सोमसम्बको यदायपाधि फाल्गुमानि"-इति शत. बा. 1.६.१.१७ ; ४.५.१०.२ । ॥ चपात मचायाम्'-इति (पा.......) भूमि रूपम् ।

·- पाधिमा ।।५॥ Ranirmalमतात् प्रवचावि' साक्षादेव सस्य मदेवाशि तनाकामिनीना मेकविंशतिसाझा धुना। मन चोदाATAT: पादश, धायाः पावका इत्वेकविंशतिः । सवाचामनायव पाह--"विषुवान् दिवाकीय, उदिते मातर नुवाकः, पुःनाकार अमर्त्य इति षट् धाय्याः सामिधेनोना, सौर्य: सबनीयो- पालभाः" इति (ौ. ८.२.१-४.) । निष्कवल्यशस्त्रे निविदं विधत्त --- "एकपञ्चाशत हिपहायस वा शस्वा मध्ये निविदं दधाति ; नावसीरुत्तरा: अंसति ; प्रतायुर्वे पुरुषः शतवीर्य: शीन्द्रिय प्रायुष्थेवैनं तहोर्य इन्द्रिये दधाति"- इति । तस्मिन् शस्त्रे स्तोत्रियानुरूपयोस्सृत्योः बड़चः , 'यहावान'-इत्वं का (सं० १०.७४.६.) धाय्या, बद्रयस्तरयोर्योनी हेन, उत्तममामप्रगाथस्य प्रयधनेन तिस्रः, 'भूषा म खा वृत. मम्' इति (सं०३.५१.४.) मित्र., 'यस्तिग्ममा:'-इत्येकादयः (सं० ७.१८.१-२१.), 'भभि त्यम्'- इति पञ्चदशः ( सं० १.५१. १-१५.); इत्येव मेक वत्वारिंशत् । तत्र प्रथमया चिरम्यतया सद विचत्वारिंशत्। 'इन्द्रस्व नु वीर्याणि' इत्यस्मिन् पक्ष- दशचे (सं.१.३२.१--१५.) सूक्त अष्टी भव वा शंसनीयाः ; तपा. रखपचे एकपञ्चाशद्भवन्ति, नवपक्षे डिपवायत्। तसना दूधम् ‘इन्ट्रस्य नु वोाग्सि-इत्यम्य सूतास्य मध्ये ऐन्द्री 'निषिद' दध्यात् । तत कई पुनरपि तावती:' ऋचः शंखेत् । तथा सति . * विधाइ बृहत् पिबतु, नमी मित्रम्य --मं० १०.१५०.५-३, १.३०.1-14 + पृहद्रथन्तरबार्यानी--- ६.४६.१,३.३२.२२-७३. बा.३.१.... । न्द्र मिद दवसातये-- ६.८३.५,६-१० पा' पान. श्री...11५. मृताण दयाधि।

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ शतरवासाम्यात सम्पत्या, पुरषावुःसाम्य भवति । रन्द्रियापिच शतमाम नाडौषु सञ्चाराचतं भवन्ति ; तदीयव्यापाराव तथा शतसंध्याकाः । एवं सति यजमानं सम्पूर्ण पायुषि वौर्य इन्द्रियेषु पवखापयति ॥५॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपधिकायां बतौयाध्याये (पशादशाध्याये) पक्षमः खण्डः ॥ ५ (२८)॥ -- ॥पथ षष्ठः सुगड: । दूरोहणं रोहति वर्गो वै लोको दूरोहणं 'स्वर्ग मेव तं लोक रोहति य एवं वेद यदेव दूरोहणाम असौ वे दूरोहो यो ऽसौ तपति कविता पत्र गच्छति'स यहूरोहणं रोहत्येत मेव तद्रोहति 'हंस- वस्था रोहति हंसः शुचिषदित्येष वै हंसः शुधिषद वसरन्तरिचसदित्वेष वै वसुरन्तरिक्षसहोता वैदिष- दिवेष वै होता वेदिषदतिथिटुरोगासदित्वेष वा पतिथिईरोणसन् नषदित्येष बै नषद वरसदित्वेष वैवरसहरं वा एतत्समनां यसिन्नेष पासवस्तप- वृतसदिवेष वै सत्वसद' व्योमसदित्येष पै व्योम- ·। चतुर्थपतिका ।। सद' व्योम वा एतत्सद्मनां यभिन्नष पासबसप- त्यजा इत्येष वा अब्जा अजयो वा एष प्रातरुदेवपः सायं प्रविशति गोजा इतोष वै गोजा तवा रतोष वै सत्यजा' पट्रिना इतोष वा पद्रिजा हत मितोष वै सता' मेष एतानि सर्वाण्येष हवा पस छन्दमु प्रताक्षतमादिव रूपं सम्माात्र क च दूरो- इणं रोहे ईसवताव रोहेत्तावर्गकामस्य रोहे- सायो ह वा एतं पूर्वोऽध्यान मैद्यवादो गायनी सुपर्णो भूत्वा सोम माहरत्तद्यथा क्षेषज मध्वनः पुर एतारं कुर्वीत तातादेव तायै 'ऽयं वै तायों यो ऽयं पवत एष स्वर्गस्य लोकस्याभिवोळा व मूष वाजिनं देवजूत मिताष वै वानी देवतः सहावानं तमतारं रथाना मिताष व सहावांस्तस्तेष मां- लोकान्सास्तरत्वरिष्टनेमि पृतनाम माशु मिताष वा अरिष्टनेमिः पृतनाजिदाशुः स्वम्तय इति खस्तिता मागास्ते ताक्षा मिहा हुवेमेति 'यतावन, मेत- दिन्द्रस्येव राति माजोहुवानाः खस्तय इति स्वस्तिता मेवाधास्त'नाव मिवा रुमति समेवैन मेतदधि- रोजति सर्गस्य लोकस्य समय सम्पत्ता सात उर्वी न पृथ्वी बहुले गभीर'मा वा मेतो मा परेती ·...तरवासनम् ॥ रिषामतीमे एवैतदनुमन्वयत पा च परा च मेष्य- न्मुदाविद्यः शवसा पञ्च टोः सूर्य व ज्योतिषा- पस्ततानति प्रत्यचं सूर्य मभिवदति' सहस्रसाः शतसा अस्य रहिन मा वरन्ते युवतिं न शर्या मित्याशिष मेवैतेनाशास्त'मात्मने च यजमाने- भ्यर्थ ॥ ६ (२०)॥ अथ कस्याभिच: समं विधत्ते ~~"दूरोहणं रोहति ; खर्गों वै लोको दूरोहणम्"-इनि । दुःशङ्क रोहणं यस्मिन्नादित्यमण्डले तद् 'दूरोहणं', तवारोहणस्य साधनत्वाअवस्वरूप मपि 'दूरो- हणम्'-इत्युच्यते ; सट् ‘रोहति' प्रारोहणार्थ सेदित्यर्थः। यहा मन्त्रस्य दुःशङ्का उच्चारण विशेष: 'दूरोहणम्' ; स च विशेष: सूत्रे ऽवगन्तव्यः । सं 'रोहति विशिष्ट मुच्चारणं कुर्यादित्यर्थः । योऽयं स्वर्गलोकः, तस्यारोहणं दुःशल मिति दूरोहणवम् ; तादृशं वर्ग- लोकं प्रापयतीत्यर्थः । वेदनं प्रशंसति-- "वर्ग मेव तं लोकं रोहति य एवं वेद" इति । विहित मथं प्रशंसति-“यदेव दूरोहणा३म् असौ वे दूरोहो यो ऽसौ तपति ; कथिहा अत्र गच्छति, स यद दूरोहणं रोहत्येत मेव तद्रोहति"-इति । दूरोहण मिति यदुक्त तत् किमिति शेषः । प्रश्नार्थी मुतिः ।. असावित्यवोत्तर मुच्यते। 'यो ऽसौ' प्रादित्य- रुपति, पसावेष 'दूरो:' दुःशारोहयखानावस्थितलात् । श्री. ०६.१.१२-१५॥

·॥ चतुर्यपश्चिका । ३.।। प्रहला या कविद' यजमानः सम्यमनुहायादिस्यसोडे सोऽपि 'दूरोहः' दुःशस्थानारोहणत्वात् । एवं सति 'य' बदि 'रोहर' मन्वं 'रोहति' शंसेत्, 'तत्' तेन शंसनेन 'एत मेव' पादित्यं लोकं रोहति' प्रायोति । मनविशेष विधत्ते--"सवत्या रोगति" इति। सथनी यस्था थस्ति, मेयं 'सवती' , मया रोहेत, ता सुधारने दित्यर्थः । तस्या ऋचः प्रथमपादे पूर्वभाग मनूध व्याचष्टे-स शचिषदित्येष के हंसः शचिषत्" इति । हन्ति सर्वदा गच तीति 'हंसः' ; शुचौ राधे दुालोके सोदति विठतीति 'पषि- पत्' । अस्मिन् भागे यः प्रतिपाद्यते, स एष वै' मण्डले दृश्यमान --- स च सर्वदा गतिमत्त्वाईसो भवति, दुलोकेऽवसाना चिषदपि भवति॥ उत्तरभाग मध व्याधष्ट---“वसुरन्तरिक्ष सदित्येष वै वसुरन्तरिक्षमत्" इति । वसति सर्वदेति 'वसुः वायुः', नहि वायोरहनि राषौ वा कदाचिदम्तममयोऽम्ति ; ताहणी वायुरन्तरिक्षे सीदतीसि 'अन्तरिक्षमत'। पादित्यस्य परमान- रूपखेम सर्वामकत्वादन्तरिक्षसहायुरप्येष एवेतायते । रितीय- पादस्य पूर्वभाग मनूध व्याचष्टे ---"होता वैदिषदित्येष होता वैदिषत्" इति । होता' होमस्य कर्ता; यागवेधा सौदतीति : वेदिषत्। प्रादित्यस्य तद्रूपत्वं पूर्ववत् ॥ उत्तरभाग मनध व्याचष्टे, “प्रतिधिदुरोणसदित्येष वा प्रतिथिटुरोपमत्" इति । न विद्यते तिथिविरोधनियमो यात्रार्थे यस्त्र, सोऽयम् 'पतिथि:'; एव; ."सः शुचिषद सुरन्तरिक्षसहीसा देदिषमिथिर्दुरीमान। वृषारमहत्तसर व्योमसदामा गीजा फतवा पद्रिनारतम्" इति ४.१०.५ । ते. म० १,८ १५.२ । मत- बा...निक १५.५.: ।

·करितारयापम् । दुरो सत्तहेषु सीदति याचितुं प्रविशतीति 'दुरोपसत्' । पादित्यस्य तद्रूपत्व मयि द्रष्टव्यम् । खतौयपादं चतुर्धा विभन्य प्रथमभाग ममध याचष्टे-"वृषदितष वे वृषद" इति । षु मनुष्धेषु वृष्टिरूपेण सौदतौति 'भूषत्' । तथा चारण्यकाण्ड वक्ष्यति –“पादित्यश्चक्षुर्भूवाक्षिणी प्राविशत्” इति (४.२.४.)। सम्मादेष प्रादित्य एव नृषशब्दवाचः॥ हितोयभाग मनूब व्याचष्टे ..... “वरसदितेष वै वरसद् ; वरं वा एतमननां यनि- वेष भामवस्तपति" इति। वर श्रेष्ठ 'मण्डले सौदतीति 'वर. सत्। एतस्यादित्यस्य मण्डले भवस्थानं प्रसिद्धम् । यानि 'समानि' निवासस्थानानि सन्ति, तेषां मध्ये 'यस्मिन्' मण्डले 'एषः' पादित्यः 'पासवः उपविष्टः सन् तपति । 'एतत्' मण्डलं 'वर' श्रे मध। तोयभाग मनद्य व्याचष्टे - "तसदितष सत्यसद्" इति । ऋतं सत्यवदनं वेदवाक्यं तब सौदति प्रति- पाधते इति ऋतसत्' । मादित्यस्य सतपन वेदवाक्येन प्रतिपाद्यत्व मनेकमन्वेष प्रमितम् ॥ चतुर्थभाग मनूध व्याचष्टे -- “व्योम. सदिताष वै व्योमसद् ; व्योम वा एतत्म मानां यस्मिवेष पासब- स्तपति" इति । व्योनि भाकाशमार्गे सोदतीति 'व्योमसत्' । पादित्यस्य तथाविधत्वं प्रसिद्दम्। 'यस्मिन् व्योमस्थाने 'एषः' पादित्यः प्रत्यासन्नस्तपति, तत् एतत्' स्थानं 'मामा' निवास- स्थानानां मध्ये 'व्योम' महाद्यावरणशून्य माकाशम् ॥ चतुर्थ पाद पञ्चधा विभज्य प्रथमभाग मध व्याचष्टे ---"पमा विष वा पक्षा, पायो वा एष प्रातरुदेत्यपः सायं प्रविशति" इति । पनगो जायते योग्य मकारादिः, सोयम् 'ममा:' सदूपत्त मस्त सर्वात्मकवादवमन्तधम्। किवाय मादित्यो माया प्रातः काले वे ·॥ पतपत्रिका ।।। पूर्वसहमताभ्योर उदेति, सायं काले परिमसदमा E प्रविणतोष लखते ; तस्मादमा ॥ रितीयभाग मनूष वापर "मोजा इतोष वै गोजाः"-पति। गोभ्यो आवते नौवालि 'मोजाः'। पस्य सद्रूपत्वं पूर्ववत् ॥ वतीयभाग मभूध बापा- "सजा इतष में सत्यजाः" इति। तं सत्य पैदिकमक बातम्, तमालायत रति 'ऋतमाः' ; वैदिकानुष्ठानन शिखा लोवादी आयते इति प्रसिद्धम् । प्रादित्यस्य सडूपवं पूर्ववन् । चतुर्थभाग मनूय व्याचष्टे - “पद्रिजा इतोष वा पदिना:"-- इति। पढ़ावुदयगिरावुत्पद्यत इति 'पद्रिजाः' ; भादिवश नयावं पुराणादौ प्रसिद्धम् ॥ पधमभाग मनूध व्यापटे मित्येष वै सत्यम्" इति। ऋतपद: सत्ववाची । सत्य' . विविधम्,-- व्यावहारिकं पारमार्थिकं च । सव 'व्याव- हारिक' वाचा सत्यभाषणम्, 'पारमार्थिक' पर अन; जान मनन्तं ब्रह्म"-इतिश्रुतेः (ते. पा. ८.१)। तदिद मृतगब्देन विवक्षितम्। अयं चादित्यो अमरूपं सबम् । पन एव भाखान्तरे "तं हहम्" पति मम्बशेष पठन्ति । मन्नासरं चैवं श्रूयते-- "पसी वा पदित्यो बम"-इति (यत. प्रा. ०.४.१.१४.)। लस्वस्थ मन्त्रस्व तात्ययं दर्शयति- "एष एतानि सर्वाशे- पारवा पस्य छन्दमा प्रत्यक्षतमादिव रूपम्"-इति । परिय- दित्यादिशब्दानि रूपाण्यामहितानि, नानि सर्वाष एव; पस्ख परबन्यत्वेन मामकत्वात्। 'छन्दम' वेदेषु मध्ये 'एवार 'येयं सवती , मेव 'ख' पादित्यस्य सर्वान' .बा.सं. १०२४। त० सं० १.८.१५.२ । कावा. म.१५.१.२६ कठ.प. - ·रिमामयम् । प्रबचतमादिव प्रतिथयेन प्राविमा यया भवति सबा पनि पादयतीति वः। : मातात्मयं दयवेव विधि निगमयति--"तावत्र बच दूरोहर रोजेईसवत्वैव रोजेत्" इति । यत्र सापि.कर्मणि दूरी शविधान मस्ति, तव सर्वत्र इंसवत्यैव विया । फखमेदेन सूखान्तरं विधत्ते-"तार्थ वर्गकाम रोछेत्:- इति । तस्येन महर्षिणा दृष्टं तार्यम् (सं० १०.१०८.१-३.०); तमिन् सूक्के खर्गकामस्य यजमानस्य दूरोह रोग, न त हसवत्या॥ तदेतबशंसति-"तार्यो ह वा एवं पूर्वोऽधान मैद्यवादों. गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोम भारत् ; तद्यथा वन मध्वनः पुर एतारं कुर्वीत, तादृक् सद्यदेव ताथै ; ऽयं वै ताखों योऽयं पवत एष खगस्य लोकस्याभिवोहा"-इति । अवैव वक्ष्यमाणं कार्य सम्पबम् । तत्र 'सार्यो ह वै' गरुड़ एव 'पूर्व:' प्रथमगामी सन् 'एतम्' अध्यानम् 'ऐत्' प्राप्तवान् । किं वक्ष्यमाग मिति, तदु- चते- गायत्री 'सुपर्णः' पक्षी भूत्वा सोम माहरत । एतच पूर्व मेव प्रतिपादितम् ( ११९ पृ.) । एवं सति 'वार्थ' सूती 'यदेव' धंसनं 'तत्' तत्र भंसने दृष्टान्तः कथ्यते,- यथा लोक 'ख' मार्गविशेषाभिनं तहेशवासिनं कश्चित् पुरुषम् ‘प्रध्वनः' मार्गस्य 'पुर एता' पुरतो गन्तारं मागंप्रदर्भकं कुर्बोत, तादृक् 'तत्' सालसनम् । य: 'अयं वायुरन्तरिचे पवते; पय मेव तार्थ •पस स्क्रस्य अषिताचीः, देवोऽपि नाची एव । सपिपवे वचसापत्य मिस्र्थव पनि: स्यात् साधीयसो गर्नानिषु बसदस्य पाठान् (पा. ४.१.१.५.)। देवपर्यतु निधनावर निवती इष्टयन ( .......)।

·॥ चतुर्थपश्चिका । ३ । ६॥ . । - वहप: 21 एष च स्वर्गस्य लोकस्य 'अभिवोळा' मैला भवति । तस्मात्ताश्च सूतेनैव दृरोहणं रोहेत् । तस्य सूतस्य प्रथमाया सचि प्रथमपाद मनच व्याचष्टे मू षु वाजिनं देवजत मिथेष वै वाजी देवतः" इति । चतुर्ष. पाद तार्क्ष्य मिति वक्ष्यति । कोदृशं तार्थम् ? 'त्व मू' स्वच्छन्दः सर्वनामत्वात् प्रमिहवाची, उ गद एतकारार्थः,-पुराणादि प्रसिद मेव । 'वाजिनम्' अबवन्तं, 'देवजतं' देवानां मध्ये वेगक- न्तम् । अस्मिन् पादभिधीयमानः 'एष ३ तार्थ एव ; सस्थान. वत्त्वाद देवेषु मध्ये वेगवत्त्वाच ॥ द्वितीयपाद मनूध व्याच - "सहावानं तातारं रथाना मित्येष वै सहावास्तस्तेषहीमा लोकानमद्यस्तरति" इति। पुनरपि कीदृशं तार्यम् ? 'सहा. वानं'. सहाः महनं मोहोना मभिभवस्त हन्तम् । रवाना 'तरु- तारम्' उम्मङ्गयितारम् । 'एष वै' ताच्य एवास्मिन् पादे भिहितः, 'महावान्' अभिमवक्षस', बक्षस', 'तरुता' उनलयिता भवति; यस्मादिष इमान् लोकान् ‘मद्यः'-तदानो मेव-तरितुं क्षम: । तीयपाद मनद्य व्यावष्टे -- “अरिष्टनेमि पृतनाज माशु मित्येष वा अरिष्टनमिः पृतनाजिटाश:"- इति । पुनधि कीदृशं तार्थम् ? 'अरिष्टनेमि' रिष्ट हिंसा, नद्राहित्य मरिष्टम, सस्य प.नेमिया, नीयम्, -~यथा रथचक्रस्य नेमिः परितो रक्षिका भवति ता. शम्। 'पृतना' परकीयमेना, मां जयतोति 'पृतनामम्' । 'गु' वेगवन्तम्। अस्मिन् पादभिहितानां गुयाना ताओं सहावादेष एवात्र प्रतिपाद्यः ॥ चतुर्थपाद प्रथमभाग ममय व्याचष्टे - "खस्तय इति सस्तिता माथास्त" इति । 'खराये 'क मन्य मध्यमादेन भवन" हान निम- १.....। मप्यमा वायुः। ४५.

·३५४ ॥ ऐतरेयवान्। - - क्षेमार्थम् । अनेन पादन मः प्रार्थितो भवति ॥ उत्तरमाग ममूध व्याचष्टे--"तार्य मिहा हुवेमेति व्यत्येवेन मतद" इति । 'सार्थ मरडम 'ई' वर्मति 'पुवेम' पायामः । एीन भागेन मानयत्येव (सं० १०.१७८.१.)*॥ सार्यसूतो हितीयस्था कचः पूर्वा प्रथमभाग मनूध व्याचष्टे- "रन्ट्रस्येव राति माजोवानाः स्वस्तय इति खस्तिता मेवाशासँ"- इति । यथेन्द्रस्य दातचं हविः प्रयच्छामः, तथैवास्थ तार्यस्य 'राति' दातव्यं वर 'पाजीहुवामाः समन्तात् पुनःपुनर्ददाना वयं आजुहोमेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। किमर्थम् ? 'सस्तये मा- र्थम्,- एतत्पाठन 'स्वस्तिता मेव' क्षेम मेव 'पाशास्ते' प्रार्थयते उत्तरभाग मनूध व्याचष्टे "नाव मिवा रुहेमति, स मेवेन मैतदधिरोहति ; स्वर्गस्य लोकस्य समध्ये, सम्पत्त्यै सत्यै"- यथा लोके. नात्सराय भाव मारोहति, एवं च स्वर्ग प्राप्तुं दूरोहण मारुहेम। एतहागपाठन 'एन' दूरोहणं स्वर्ग 'सम्' सम्यगेव अधिरोहति । पतस्तच्छसनं स्वर्गख 'समटी' मामी भवति सा च प्राप्तिः 'सम्पत्त्य' भोगाय, भोग्यवस्तु- सम्पादनाय भवति । सम्पादनं च 'सङ्गत्यै भोगसम्बन्धाय भवति ॥ उत्तरार्ड मभूध व्याचष्टे - "उर्वी मी बहुले गभौर मा वा मैतौ मा परतौ रिषामतीमे एवैतदनुमन्वयत पा च परा च मेषन्" इति। मकारः समुचयार्थः। 'उर्वी म' भूमिश्च 'पृथ्वी' विस्तीर्ण घोष, 'बहु' उभे अपि पतिदीर्धे, 'गभीर' अत्यन्त गाम्भीर्येण युक्तो, उभयोरियत्ता निश्चेतु मशक्येत्यर्थः। ताहण्यौ बापापृथिव्यो! वयम् एतौ' पागमनवेलायां 'परेती' पुनर्गमन- - निरु. १०.३.४. द्रष्टव्यम्।

·। चतुर्थपश्चिका।३।। खाया 'वाम्' में 'मा रिषाम' हिमायुक्त मा करवाम (#. १०.१७८.२.) । एतत्याठन होता 'मामेवंस' पागमिषत्रपि, 'परा- मेच' पुनरपि परावृत्य गमिथवपि 'इमे एवं' यावारधिव्याय अनुमन्त्रयते। वृतीयस्था ऋचः पूर्वाई मनूदा वाचष्टे - "सदाचिदाः शवसा पञ्च कटोः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततानति प्रत्य सूर्य मभिवदति"-इति । 'यः' सार्श्वः 'सदाषित्' तस्वेिव वर्ष 'शवसा' बलेन 'पञ्च कष्टीः' पञ्चविधान् पुरुषजातिविशेषान्, देव. मनुष्यासुर-राक्षस-गन्धर्वान पतिविस्तारितवान्,--- यथा सूर्य: 'ज्योतिषा' स्वकीयरश्मिसमुझेन 'भपः' वृष्टुपदकं सताम' विस्तार. यति, तहत् । एतत्पाठेन तायंदेव सूर्य 'प्रत्यक्ष मुख्य कला 'अभिवदति' प्रशंमति मन्दा व्याचष्ट "सहस्रसाः शतसा प्रस्थ रहिन मा वरन्ते युवतिं न शर्या मित्याशिष मेवेत. नाशास्त प्रामने च यजमानेभ्यश्च" इति। 'पम्य' तार्थस्य 'हि' गति: 'महरसा:' सहस्रभेदयुक्ताः, शससाः' मतभेदयुताः । “वन षण सम्भती"-इति धातुः ; महनं सनुते सम्भजतीति 'सहस्रमाः' सहस्रभेदयुत्ता। तां गतिं केऽपि 'म मा वरन्से' न वारयन्ति । यथा लोके 'शयां' परकाष्ठ निर्मितां 'युवति' गबुगरीरमिश्रणयोग्या न वरते, तहत् । नकार उपमानार्थः। यथातिशूरण धागुष्कीच मयुक्तो वाण; केनापि न निवार्यते, तथा त्वदीयगतिरित्यर्थ: ( मं० १०.१०८.३.) | 'एतेम' प्रईचंपाटेन अयं होता 'पासने च' स्वार्थ मपि 'यसमानेभ्यथ' मतानुसानात् बहुयजमानार्थ । उत्तराई .निघण्टी गति कम गित २१८२३ । + मि. १०.२.५. वयम् ।

·। ऐतरेयवाझवम् ॥ मप्याभिष मैव प्रार्थयते रक्षार्थाय ; बार्यगतेरनिवार्यत्वाभि- धानात् * ॥६॥ इति बीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपच्चिकायां तीयाध्याये ( अष्टादशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥ ६ (२०)॥ ॥ अथ सप्तमः खण्डः ॥ आहूय दूरोहणं रोहति' स्वर्गों वै लोको टूरो- हणं' वागाहावो ब्रह्म वै वाक् स यदाह्वयते तद् ब्रह्मणाहविन स्वर्ग लोकं रोहति स पछः प्रथम रोहतीमं तं लोक माप्नोत्वथाईर्चशोऽन्तरिक्षं तदा- प्रोत्यथ त्रिपद्यामुं तं लोक माप्नोत्वथ केवल्या तदे- तमिन् प्रति तिष्ठति य एष तपति विपद्या प्रत्यव- रोहति यथाशाखां धारयमाणस्तदमु_िल्लोके प्रति तिष्ठत्यशोऽन्तरिक्षे पच्छो ऽभिल्लीक 'आप्त्वैव तत् खर्ग लोकं यजमाना अघिल्लोके प्रति तिष्ठन्यथ य एककामाः स्युः स्वर्गकामाः पराञ्च मेव तेषां रोहेत्ते जयेयुहेव स्वर्ग लोक नेत्त्वेवास्मिंश्लोके ज्योगिव * पहाणा हितीयादिष्वहम्म निष्केवल्यसूझानां पुरस्तादिदं सूनी शंसनीयं भवति । भाव श्री. १.१.१३,८६.१४ मूर्व द्रष्टव्यं । विषुवतित निपकवल्यसताना मन्न एव ।

·॥ चतुर्थपश्चिका ।३।७॥ वसे युर्मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते' चेष्टुभानि च बाग- तानि च मिथुनं वै पशवः पशवश्छन्दांसि पशूना मवरुद्धा॥ ७ (२१)॥ अथ दूरोहणमूलशंसनस्य प्रकारान्तर विधते- "पाय दूरोहणं रोहति ; खर्गो वै लोको दूरोहणं, वागाहावी, बनावे वाक्, स यदाहयते तद् ब्रह्मणाहावेन स्वर्ग लोकं रोहति" इति। "शीसाबोम्" इत्यध्वर्योराद्वानं त्वा तदनन्तरं "त्य मू पु"-इत्या- दिकं दूरोहणं मूक्त रोहे' पारोहणक्रमेण पठेत् । दूरोपस स्वर्गरूपत्वात, पाहावस्य वायुपत्वात्, वाचस वेटास्मिकाया बहा- खात्, प्रथम माहानै मति ब्रह्मरूपेण पाहावेन खग मारोहति ॥ अपर प्रकारविशैवं विधत्ते---- "म पच्छः प्रथम गेहतौम से लोक भाप्रोत्यथाईचंशोऽन्तरिक्ष तदाप्रोत्यथ त्रिपद्यामुतं लोक मानोत्यथ केवल्या; तदेतस्मिन् प्रतितिष्ठति य एष तपति" इति । हेधा मतास्थ शंसनम्, रोहक्रमेणावरोहक्रमेय चेति । संचारोह चतुर्वार. मावर्तनीयम् । प्रथमावृत्ती पच्छः' पादशा: पठेत्, एक- कस्मिन् पादे ऽवसानं कृत्वा- मेत् । द्वितीयस्या मावती 'पद- र्चशः' एक कस्मिवई ऽवमानं कृत्वा पठेत् । तीयस्या मातो 'विपद्या' आइत्या पादत्रये ऽवसानं कृत्वा पठेत् । चतुा माहतो अवसानरहितया मम्पूर्णया शंभेत्। 'तत्' एताभियतभिरा. अतिभिः लोकत्रयम् प्राप्य, पश्चात् एतस्मिन्' प्रकाशमान सूर्य. मण्डले प्रतितिष्ठति ॥ पारोहप्रकारविशेषं विधाय प्रत्यपरोहणं विधत्ते--- "त्रिपदया प्रत्यवरोहति,-- यथा शाखां धारयमाणस्तदमुभिलोके प्रति तिम ·३५८ ॥ ऐतरेयवानलम् । त्यशोऽसरिने पच्छोऽधिशोक पाचैव तत् खर्ग लोकं यज- माना अस्मिंझोके प्रतिति हन्ति"-इति। प्रत्यवरोहकमे प्रथमा- वृत्ती पादत्रये अवसानम् ; हितौयावृत्तावईचे पवमानम् ; सती- यावृत्ती पादे अवसानम् । तथा सति यथा लोके वृक्षाय माराध पुरुषः प्रत्यवरोहन् हस्तेन शाखां दृढ़ मवलम्बा स्थिरो भवति, एव मयं प्रथमतः खर्गे प्रतिष्ठाय पञ्चादन्तरिक्षे भूलोके च प्रति- सिष्ठति । यथा होतुः प्रतिष्ठा, तथा यजमानाना मपि ; ते च स्वर्ग प्राप्य पुनरागत्यास्मिलोके प्रतितिष्ठन्ति । तातावारोह- प्रत्यवरोही हसवतोपचे तायपोऽपि समानौ। एव सुच्चारणस्य दुःशङ्कवादस्य सनस्य 'दूरोहण'-मक्षा * ॥ कामनाभेदेन प्रकारान्तरं विधत्ते- “अथ य एककामाः स्युः, स्वर्गकामाः पराञ्च मेव तेषां रोहत् ; ते जयेयुर्हव स्वर्ग लोकम्”- इति । एकमिन्नेव लोके कामो येषां ते 'एककामाः। खर्ग लोक मेव कामयन्ते, न त्वेनं लोकम् ; तेषां 'पराञ्च मेव' प्रत्यवरोह- रहित मेव 'गेहेत्' शस्त्रं पठेत् । तावता ते स्वर्ग लोक 'जयेवुव' प्राप्नुवन्त्येव ॥ अस्मिन् पक्षे कश्चिहोषं दर्शयति -"नेत्त्वेवास्मिलोक ज्योगिव वसेयुः" इति। ते स्वर्ग प्राप्नुवन्त्येव, किन्वत्र दोषोऽस्तोव ;- ते यजमाना भस्मिवेव लोके 'ज्योगिव' चिरकाल मेव 'नेहसेयुः' सर्वधा न तिष्ठेयुः । परिभवद्योतकर नेदित्यनेन पायुःनयहेतुरयं पक्षी दूषितः । सूतान्तराषि विधत्ते--"मिथुनानि सूतानि शस्यन्ते,- बेष्टु- . "तस्य ( नाचास्य ) एकाम् ( ऋई) स्वाहय ( पाहावं पठित्वा) दृक्षणं रोहे"-इति पात्र. श्री. ६. १५ ॥

·तर्षपतिका ।३।। भानि च जागतानि च ; मिथुनं वै पशवः, पपवनन्दासि, पशूना मवा" इति। मिथुनशब्द एकत्वनिवारकः, ततो 'बडूमि' प्रत्युतम् भवति । “यस्तिग्मश:"-इत्यादीनि 'बेष्टुभानि', "दिवथिदस्य वरिमा'-इत्यादीनि 'आगतानि' +। तदेवदो- इयम् मिथुनसदृशम् ; पशवोऽपि मिथुनामकाः ; छन्दांसि । पशुसाधनखात् 'पशवः' ; प्रतस्तेषां शंसनं पराप्राप्त भवति । प्रति धीममायणाचार्यविरचिते भाधोये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपत्रिकायां तौयाध्याये ( अष्टादशाध्याये) सप्तमः खण्डः ॥ ७ (२१) ।। ॥अथ अष्टमः खण्डः ॥ यथा वै पुरुष एवं विधुवास्तम्य यथा दक्षिणोऽई' एवं पूर्वो ऽर्थो विषुवतो यथोत्तरो ऽई एष मुत्तरो ऽर्जी विषुवतस्तम्मादुत्तर दूताचक्षते प्र बाहुक् सतः शिर एव विषुवान् बिदलसंहित इव पुरुष- स्तश्चापि स्यू मेव मध्ये गोष्णो विज्ञायते तदाहर्षिषु- • "स्लिम शो ( मं० २.१४.), भियसपम् ( स० १.५१.), इन्द्रस्य गुपौल (से. १३२."-नि प्रायः श्री. १.६,१९ । + "दिवचिदम्ब (म.१५७.), सूत कलम (१०५ २३.), ५ पूर्वी (सं...! जमा मद (सं०६:२७.). प्रमािय ( मं० १.१.२.), यम.५( मं० १०.१००.) ति" -अति पान. श्री.

·,
॥ ऐतरेयनामकम् ॥
वस्थेवैतदहः शंसहिषुवान्वा एतदुक्थाना मुकथं विटे-
वान् विषुवानिति ह विषुवन्तो. भवन्ति श्रेष्ठता
मनुवत इति तत्तनाती संवत्सर एव.शंसदेतो वा.
एतत्संवत्सरं दधतो यन्ति यानि वै पुरा संवत्सरा-.
ट्रेतांसि जायन्ते यानि पञ्चमास्यानि-यानि षण्मा- ..
स्थानि' स्रीव्यन्ति वै तानि न वैतैर्भुञ्जते'ऽथ यान्येव
दशमास्यानि जायन्त यानि सांवत्सरिकाणि तै -
ञ्जते तस्मात्संवत्सर एवैतदहः शंसेत् संवत्सरो येत.
दहराप्नोति संवत्सरं ह्येतदहराप्नुवन्त्येष ह वै संव-
त्सरेण पाप्मान मपहत एष विषुवताङ्गेभ्यो हैव मासैः
पापान मपहते शीर्णो विषुवताप संवत्सरेण पाणानं
हते'ऽप विषुवता य एवं वेद वैश्वकर्मण मृषभं सव-
नीयस्योपालम्भा मालभेरन् बिरूप मुभयत एतं महा-
व्रतीये ऽहनीन्द्रो व वृत्रं हत्वा विश्वकर्माभवत्यजा
पतिः प्रजा: सृष्टा विश्वकर्माभवत्संवत्सरो विश्व
कर्मेन्द्र मेव तदात्मान प्रजापति संवत्सरं विश्व.
कर्माण माग्नुवन्तीन्द्र एव तदात्मनि प्रजापती संव.
त्मरे विश्वकर्मण्यन्ततः प्रति तिष्ठन्ति प्रति तिष्ठति
य एवं वेद य एवं वेद ॥८ (२२)।
॥ इत्यैतरेयबाझो चतुर्थ पनि कायां ढतीयोध्यायः ॥३॥

·॥ चतुर्थपंचिका'. ३ ॥८॥ यथा लोके . . प्रय विनामक महविशेष मनुष्यसाम्येन प्रभंसति- “यथा वे पक्ष एवं विषवास्तस्य गथा दक्षिणोऽई एवम् पूर्वी विषुवतो यथोत्तरोऽई राउ 'मुत्तागो विषुवतस्तस्माष्टुत्तर इत्या. अक्षते पाक मत: शिर एव विषुवान् बिदलसंहित एव पुरुष- सदापि स्थूमेव मध्ये पर्णो विज्ञायते". इति । पुरुषो दक्षिणवामभागाभ्यां नागइधमञ्चे गिरमा च युक्त: : - तस्य. विबल: पगमासा मकः पूमागः, पुरुषसम्बन्धि दक्षिण- भागस्थानीय तलावर्गहरू पक्षासषदकामक उत्तरार्धी वाम.. धाम यातयः । ' तत् वामभागमाया दत्तर त्यावक्षत न लनानः विविधता ! " हा मन:' आम क्षणभागी समी के: । अस्य (श्य पर पद सगे योनी ममध्येऽवतिष्ठत, पतं मा पोध, विपतियते । “विद' भाग:, तभ्यां दिला दागवानमामाया मंहितः' मंगोजित स्व के 360 भीतर : महावि' सम्मादेव भागडयमन्मानरूपात मारणात योग सध्य अमेव विज्ञाया', 'स्यूम' स्यूत, - यथा वयो. गन्धिः .या स्यन संगोनिती भवति, प गिरसि चिगाप..रमा काचिदखा मत । भूमी पनित शुध मा mया ग्रामन यस मुहकपस्थिनि विस्पष्ट गुपनभ्य ! अत ममना परसादृश्यात् प्रगम्सायं विषुवान् ॥ अब कश्चित् पूर्वपन मुशापयति "तदाइविषुषस्यवं तदहः मेद; विषुनाधाय तदुक्याला मुकचं विभान्धिपक्षागनिह वि. गन्ती भवन्ति, थेठता मनवा ति" इति । विषुवत्राम के गुख्य- हनि य छनं विहितम्, नत्' तम्मिन शस्त्र पूर्वपश्मिा एव माहुः,--- एसन ·॥ ऐतरेयाणम् ॥ दक्षिणायनस्योत्तरायणस्य च मध्ये विषुवनामकः तुलामेष- सातान्तिदयरूपो यः कालविशेषः, सोऽयं विषुवच्छन्दाभिधेयः । स च यवहारः स्मृतिषु प्रचुरः । अभिनेत्र विषुवति' काले 'एत- दः' सेत् ; एतम्भिवहनि विहितं शव महाग दे नीपलच्यते । 'एतत्' सणान्तिघययुता महः 'उक्थानाम्' महां मध्ये 'उक्थम्' उक्थ्यशस्त्रोपेतशस्त्रयोग्य मित्यर्थः । अत एव 'विषुवान्' विषु- वनामकशखवानेव सङ्कान्तिकालविशेषः । तत्कय मित्युच्यते- तं सझान्तिकालं विषुवानित्येव सर्व व्यवहरन्ति । अतस्तम्मिन् काले शस्त्रयाठे भति यजमाना 'विपुवन्तः' योग्यशस्त्र युता भवन्ति, सर्वेष्वनुष्ठाघु श्रेष्ठतां प्राप्नुवन्तीति पूर्वपक्षिणा माशयः ॥ तं पक्ष निराकरोति "तनादृत्यं ; मंवत्मर एम शंसेनेतो वा एतसंवत्सरं दधतो यन्ति' - इति । कन्तिरेष्वपि विवुवाख्य- सजातियुक्तो काले भमागते सति शम्न मेतच्छमनीय मिति यत् पूर्वपक्षिणां मतम्, तस्मिन् शारले तत्' मतं नादरणीयम् । किन्तु 'संवत्सरे' म एव गवामयने तत्पूर्मा गर्न गंसेत् । एवं मति यजमाना अत्यलसंयागेन संवभरकाल मेतदेतो धारयन्तो 'यन्ति' अनुलिन्ति ॥ विपन्ने वाधकं दर्शयति--"वानि वै पुरा संबसगद्रेतामि जायन्ते, यानि पधमास्थानि, यानि पगमास्यानि, स्रीव्यन्ति वै तानि न वैतैर्भुजते.इति । संवत्सरधारणात् पुरैव कतिपयमास- धारणेन यानि रेतांमि जायन्ते, पञ्चमाससम्बन्धीनि वा, परमास सम्बन्धीनि बा, तानि 'स्रीव्यन्ति ' स्रवन्थेत्र, गर्भस्रावो भवति । मट नै अलमाससः रेतीभिः पुत्रादिशरीरं भुनते' अनु भवन्तिम ·॥ रतुर्थपत्रिका । ३.८॥ . गुणकयनपूर्वकं खपक्ष मुपसंहरति- "पथ यान्वेष दव- माथानि जायन्ते, यानि सांवरिकाणि, सैर्भुछते ; तस्मात ब- सर एवैतदहः शंसेत्" इति । 'अथ' पूर्वोतवपरीत्येन 'जाग्यो रेतांसि ‘दशमास्यानि' दशस मासेषु तानि च भूत्वा पवाजायन्ते, यानि च संवत्सरे तानि, तैः सर्वेः पुवादियरोर मनुभवन्ति । 'तमात्' गुणसहावासंवसरमत्र एव तम्मिन्धिषुवत्यति धषी शव शंसेत् ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति -- "संवत्सरी घेतदाराप्रीति, मंवत्सरं होतदहरामवन्त्येष ह वे मंवत्सरेण पामान मप इस एष विषुवताङ्गेभ्यो हैव मामः पामान मप हने शीर्थो विषुवता"-इति । योऽयं मंवत्सरसत्ररूपः कर्मविशेषः, य चैतरिषुषदाख्य महः ; भ. योः परम्पर सम्प्राप्तिरस्ति ; तत्र ‘संवकारः' कर्ता सन् पारा प्रोति, 'पहच' कर्तु भूत्वा संवत्मर मानोति। व्यत्ययेभान बा वचनम् । तयोः परस्पर मविनाभावे सति 'एषः' यजमानः कारखा संवत्सरेण पाप्मानम् 'अपहने' विनाशयति । तथैव 'एषः' यजमानी 'विषुवता' भवत्मरमध्यगतनाका फामानम् विनाशयति । तहिवि चने, --मवस्मरावयवर्मामेहस्तपादाद्यङ्गभ्यः सकाशात्याप्मानं नाश- यति, “विषुवता' मुख्य नाका 'गोण.' शिरस: मकामात् पामा नाशयति । वेदने प्रशंसति "अप संयमरण पामानंहते ऽप विषुवता य एवं वेद" इति ॥ अथ प्रशस्तस्य विषुवतः प्रमशाद बुधिस्थ सत्रे महासाख्ये ऽहनि कञ्चित्प' विधत्ते- “वैश्वकर्मण मृषभ मवनीयस्यो- पालमा मालभेरन्, द्विरूप मुभयत एतं महावतोये हनि". इति । 'कर्मणं' विश्वकर्मदेवताकम् 'ऋषभ' पुणवम् 'सवनीय' - ·॥ ऐतरेयबाहाणम् ॥ चोदकप्राप्तस्य पशोः स्थाने उपालम्भनीयं 'हिरूपं' वर्णहयोपेतम् 'उभयत एतं' दक्षिणोत्तरपार्खयोर्विलक्षणवर्णेन लाच्छितं पशु महाव्रतप्रयोगयुक्ते सत्रस्योपान्येऽहन्यालभेरन् ॥ तत्र देवतां प्रशंसति "इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा विश्वकर्माभवत्, प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विश्वकर्माभवत्, संवत्सरी विश्वकर्मेन्द्र मेव तदानानं प्रजापति संवत्सरं विश्वकर्माण मानुवन्तीन्द्र एव तदा- मनि प्रजापती संवत्सर विश्वकर्मण्य न्ततः प्रति तिष्ठन्ति ; प्रति तिष्ठति य एवं वेद य एवं वेद"--इति । इन्द्रो वृत्रवधादूर्व विघ्न- कर्तुरभावाद विश्वकर्मा' जगत्यालनापकर्मयुतोऽभवत् । प्रजा- पतिश्च 'प्रजाः'' सर्वाः 'सृष्ट्वा' उत्पाद्य करसजगत्सृष्टिरूपकर्मयुक्ती ऽभवत् । म उभयविधो 'विश्वकर्मा' देवः संवत्सरात्मकः । संवत्सरसत्रे हिरूपपखान्लम्भनेन तदात्मानं' संवत्सरामान मिन्द्र मेव, तथा संवत्सररूपम् 'प्रजापतिम्', इत्युभयविधं 'विश्वकर्माणं' यजमानाः प्रानुवन्ति । प्राप्य च तदात्मान' संवत्सरात्मनि 'इन्द्रे', संवत्सररूपे 'प्रजापती', हिविधेऽपि 'विश्वकर्मणि' 'अन्ततः' संव. * "चविंश मेवदह:"---इत्यारभ्य ( ३०४ पृ.) एतदन्ता गवामयनादित्यानामय. नाङ्गिरसामयनानां मंवत्सरसवाणां होवविधय उताः । कल्प प्य वं 'सत्राणान्त्यधिकत्य 'एतावत् सात्र' होटकर्मान्यत्र महावतात्'-इत्यन्ते । ( ०१.१...८.१३.३०.) समाधारण विधय उताः । सतस्तत्रैव प्रदर्शितैषा यज्ञगाथति-"प्रायणीयश्चतुर्विश: पृथ्वी भिनव एक ध। अभिजित् खरसामानी विषुवान् विश्नजि सथा। वन्दीमा दशमं चाह उत्तमंत महा- ब्रतम् । बहौनेकाहसपाणां प्रकतिः समुदाहता'--इत्यादि. । इत उत्तरं यानि बौणि सूपाण्यभिहितानि, तानि विशेषतः सर्वत्र पर्तव्यानि। दत उत्तरं क्रमान् गवामयनादौना मेषां विशेषविषय उपदिष्टा: (११.७.१--..१२.२.१.)। शत. ब्रा• १२.१-३। कात्या० श्री. • १३ प.। "गावी वा एतत् सव मासत"-इत्यादि ते० सं० ७.५.१ । मामबाह्मणे चं "गावी वा एतत् सच मासत"-प्रत्यारभ्य प्रपाठकइयेन (४,५ प्र०) गवामयनमः स्सोहा विचितम्, नम उपरिष्टात् (२५०) प्रादित्यानामयनसाङ्गिरमामयनस्य च (१,२००।

·॥ चतुर्थपश्चिका । ३ । ८॥ सरसवस्यान्ते प्रतितिष्ठन्येव । य: पुनरेवं वेद, सोऽपि प्रति- तिष्ठति। अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तार्थः ॥८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य चतुर्थपञ्चिकाया वतीयाध्याये ( अष्टादशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (२२) ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमथाश्चतुरी देयाद विद्या तीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रोवीरबकभूपालमाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशनामभाये ऐतरेयवाह्मणस्य चतुर्थपश्चिकायाः हतीयोऽध्यायः ॥ Dana-..

·३६८ ॥ ऐतरेयनाथम् ॥ - . "सो ऽकामयत,-कथं नु गायनयां सर्वतो हादशाहं परिभूय सर्वा मृद्धि मृधुवा मिति तं वै तेजमैव पुरस्तात्पर्यभवञ्चन्दोभि. मध्यताक्षररुपरिष्टाहायवया सर्वतो, हादशाई परिभूय मर्वा मृद्धि मा त्" इति । 'म:' प्रजापति: पुनरेव मकामयत, 'कथं न केन खलु प्रकारण, गायत्रया मर्वतो हादगाई व्याप्य, 'सा' भोग्यवस्तुसमड्विं प्राप्नुयाम् ? 'पति' विचार्य, गायत्रीं वेधा व्यभजत,- ध्वनिरूप तेज एको भागः, अत्तरमायाभिव्य ज्य मानं छन्दो द्वितीयो भागः, अक्षराणि हतोता भाग ; तैस्विभि- भागेरादिमध्यायमानेए सबो हादश, हं गायनया व्याप्य समर्डि प्राप्तवान्। वन्दं भिरिति बहुवननं पूजार्थम् ॥ वेदन प्रशंसभि "मर्वा मृद्धि मोनिय एवं वंद" इति ॥ प्रय हादशाहगाहालप्ति मुषालाना खेल । यति गा वै गायत्री पक्षिणी चनसती, ज्योतिपाती भावना पद, गायनया पक्षिण्या चक्षामत्या ज्यामिणत्या भाव या मग लोक मेलया। गायली पक्षिण। चमतो ज्योति माती भावतो, य द्वादशाह स्तस्य यामितो 'तिरावी, ती पत्नी यावलगानि श्रीमा चनुषी ; ये ष्टा मध्य उश्याः, म अामा इति। अादिमध्या- सानेषु दादशाह स्य गायत्राा याप्तत्वात् अभद सभिप्रेल हाद. शाह मेव गायत्रीशब्देन व्यवहरति । मा च गायत्री पक्षहयो- पता, चक्षुदयोपता, ज्योति:शब्दोपलज्ञितमध्यगरोरोपेता। तत एव मा 'भावती' प्रकागवती : अहोनसवाया सर्वषां प्रकति. वेभ भासकत्वात् भास्वत्त्वम् । ईदृशीं गायत्रीं यो वेद,. सता मनाय यशोत गुणवत्त्व विशिष्टया गायनमा स्वर्ग लोकं प्राप्नोति । गुढाभिमायण रूपकं परिकल्प्य "एषा वे"-इलादिना स्वाभिप्रायः ..

·॥ चतुर्थपतिका । ४ । २॥ प्रकटीक्रियते । हादशाह एव यथोक्तागुणविशिष्टा गायत्री। सखे. त्यादिना हादशाहे ते गुणा. प्रदर्श्यन्ते । 'तस्य' हादशाहस्य भाष- तावहार्विशेषावतिराजसंस्थी, तावेव पक्षस्थानीयौ ; तयोरमतर्भा- विनी द्वितीय कादशाहवियेषावग्निष्टोमसंस्थी ; ती चक्षुःखरूपौ; ये च युतीय मारभ्य दशमय यंता अष्टावह विशेषा मध्ये वर्तन्ते, ते सर्वेऽप्युक्थ्यमंस्था, सोष्टाहाममूह 'मामा' मध्यवरौरम् ॥ वेदनं प्रशंसति-- 'गायत्रया पक्षिया चक्षुष्मत्या ज्योतिमत्या भाखत्या स्वर्ग लोक मेति य एवंद" इति । यथोलाहल तिराश्वलायनाचार्यदेशिता --- "प्रय भरतहाद- शाह इम मेवैका पृथक् मयाभिरुपेयुगतिरात्र मायाग्निष्टोम मथाष्टा उक्थ्यानथाग्निष्टोम मथातिरात्रम्" इति ( श्री० १०. इति श्रीममायणाचायविरचिन माधवोये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपनिकायां चतुथीध्याचे ( एकोनविंशाध्याय प्रथमः खराप: । १ ( १३ ) : ॥ अथ बितीयः खगड़: । -- वयच वा एते हा या दशम महरा हावतिगवी य हादशाहो'बादशाहानि दीक्षिती भवति यजिय • "घावशाहीतिक व मनस

·॥ ऐतरेयबामपम् ॥
एव तैर्भवति बादश रात्रीरूपसद उपैति शरीर मेष
ताभिधूनते हादशाई प्रसुतो भूत्वा शरीरं धूत्वा
शुधः पूतो देवता अप्येति य एवं वेद चिंशदहो
वा एष य बादशाह' विशदक्षरा बै बृहती'
वृक्षल्या वा एतदयनं य दादशाहो' बृहत्या वै देवा
एमाल्लोकानानुवत ते वै दशभिरेवाक्षरैरिमं लोक
मानुषत दशभिरन्तरिक्षं दशभिर्दिवं चतुर्भिश्चतस्रो
दिशो' हाग्या मेवामिलोके प्रत्यतिष्ठन् प्रति
तिष्ठति य एवं वेद' तदाहुर्यदन्यानि छन्दांसि
वर्षीयांसि भूयोऽक्षरतराण्यथ कस्मादेतां बृहतीत्या-
चक्षत इत्येतया हि देवा इमांलोकांनाश्नुवत ते वे
दशभिरेवाक्षरैरिमं लोक माश्नुवत दशभिरन्तरिक्षं
दशभिर्दिवं चतुर्भिश्चतस्रो दिशौ हाम्या मेवामिलोके
मत्यतिष्ठस्तस्मादेतां बृहती त्याचक्षते'ऽश्नुते यद्यत्
कामयते य एवं वेद ॥२ (२४)॥
भरमहादशा विधाय व्यूठ हादशाह विधत्ते-- "यश्व वा
एते भाहा पा दशम महरा हावतिरात्री य बादशाह:"-इति ।
योऽयं व्यूढहादशाहोस्ति, सोय मेतादृशः,--- तवाद्यन्ती यौ
'हावतिरात्रौ' प्रथमहादशी, यच्च दशम महः, तपरित्यज्यावशिष्टे-
बहस, नवसमाकेषु 'घयत्यहाः' कर्तव्याः । घिरात्रः कथित
कर्मविशेषः, सोऽयं त्रिवार मावर्तनीयः ; 'पा दशमम्' इत्यत्र

·॥ चतुर्थपधिका। ४१२. बोऽय मावारः, सवर्णनार्थः; निपाताना मनेकार्थत्वात् । यहा मर्यादाया मय माङ भविश्थति,- प्राधन्तावतिरालौ दशम- माय मर्यादा कृत्वा पवशिष्टो मवरानस्विरावृत्त: शासक इत्यर्थः तब चोदकेन दौमादिसाविकल्पः प्रातः ; “एका दौसा, तिम्रो दीक्षाः"-इत्यादिविकल्पस्य प्रकृती चुतवान् । तं विषय मपवदितुं नियमविशेष विधसे- हादशाहानि दौचितो भवति, यनिय एष तैर्भवति" इति । छादशस दिनेषु दोचावनियम अनुष्ठिते सति सादभि: दीनाविशेषेरयं पुरुषः यजयोग्य एवं भवति ॥ उपसा विषं विधत्ते---- "हादश रानौलपमद सपति, गरीर मेव ताभिधूनते"-५ति । प्रक्षती तिन एवोपमदः * ; साथै चतर्ष दिनेषु पावत्य, बादशसु दिनेषु उपसदोऽनुहिते मति 'साभि:' हादभिकपमद्भिः शरीर मेव 'धूनुत्ते' वाम्मयति, गरीरगतमासादिधातुशोषणेन पापक्षयो भवति । तथाच सूख- कारणोपसंतम्-- "यदा वे दीक्षितः कमो भवति, श्रथ मयी अति--ति । उपसहिनेष्वस्य क्षीरमाचाहारखात् भवत्येव माश्यम्, तदिदं सर्व धूनुत इन्यनेन विवक्षितम् ॥ पथ हादश दिनेषु मोमाभिषवं विधत्ते----"बादमा माता" -भूति । भवेदिति शेषः । दोक्षोपसदावनकर्मणो; अभिष- -- "एका तिमो वा दीक्षा"-उमि भाव दी) ४२,१७. + "दीक्षणादिरारिमायानगोवा:"-नच पाल श्री." + "तिम उपसः".-इति पात्र, श्री. १.२.१७। "शतापसिधु यथासम्योपमद'-इति पात्र.....१५ । 'सुन्ध माननमम्'-तिभाव. श्री ३.२.१ ।

·॥ ऐतरेयनामहम् । वस्तु प्रधानकर्म । वेदनं प्रशंसति- “भूत्वा, शरीरं धूत्वा, शा; पूतो देवता भयेति य एवं वेद" इति । 'बादशाह प्रसुतः'-इति पदहय मनुवर्तनीयम् । वेदिता हादशसु दिनेषु मोमाभिषवयुक्ती भूत्वा पूर्वोक्ताभिरुपसङ्गिः 'शरीरं धूबा' शरीरगतं पापम् परि- बज्य, पतएव शुद्धः इह लोके भूत्वा, परलोकेऽपि पूतः सर्वदेवताः प्राप्नोति। अथवा शुद्ध इस्वन्तो विधिवाक्यशेषः, पूत इत्यादिका वेदनप्रशंसा द्रष्टव्या ॥ यथोक्तदीक्षोपसत्सत्यादिनसल्याः प्रशंसति- "पत्रिंशदही वा एष य हादशाहः ; षत्रिंशदक्षरा वै बहती; वृहत्या वा एतदयनं य हादशाहो; बहत्या वै देवा इमालोकानानुवत,ते वै दशभिरेवाक्षरैरिमं लोक माग्मुवत, दशभिरतरिक्ष, दशभि- दिवं ,चतुर्भिश्चतस्रो दिशो, हास्या मेवासिलोके प्रत्यतिष्ठन्” - इति । यो हादशाहोऽस्ति, एष पूर्वोक्तरीत्या पत्रिंशहिनामकः ; बहतीच्छन्दश विशदक्षरम् । तस्माद्यो बादशाहोऽस्ति, एतद् महत्याः 'अयनम्' प्रयनस्थान मित्यर्थः । देवाश्च बृहत्या मां- लोकान् ‘आनुवत्' प्राप्नुवन् ,दशभिर्दशभिरक्षः प्रत्येक मेव लोकत्रयप्राप्तिः . चतुर्भिरक्षरैदिक्चतुष्टयप्राप्ति: हाम्या मक्ष- राम्या मस्मिोके प्रतिष्ठा प्रायाः। तथाविधष्ठहतीसाम्याहिन गता षट्त्रिंशतसया प्रशस्ता ॥ वेदनं प्रशंसति-"प्रति तिष्ठति य एवं वेद"-इति॥ पत्र किञ्चिच्चोध मुद्भावयति "तदाहुर्यदन्यानि छन्दांसि वर्षीयासि भूयोक्षरतराण्यथ कस्मादेतां हहतीवाचक्षत ति"- इति । यस्मात् कारणाद् बहत्याः ‘अन्यान्युत्तराणि' पत्रिविष्टुन्- जगतीच्छन्दास्युत्तरोत्तरं चतुरक्षगधिकामि, प्रतो 'वर्षीयांसि', ·॥ चतुर्धपधिका।।३॥ तस्यैव व्याख्यानं भूयोऽक्षरतराणि'-इति। 'पथ' एवं सति पाया- दीनि छन्दास्युपेच कस्मात् कारणात् एता' षविंशदक्षरमाण- युतां वेदिकी बहतीत्याचक्षते १ इति चोबम ॥ पूर्वोत्ता मेवार्थवाद मुपजीव्य परिहार माह .. "एतया वि देवा इमांश्लोकानापनुवत,-तं वै दशभिरेवाक्षरैरिमं लोक मारनु. वत, दशभिरत रिसं, दशभिर्दिवं, चतुर्भिमतस्रो दिशी, बाम्या मेवास्मिलोके प्रत्यतिस्तम्मादेतां बहतीत्याचक्षते"-इति । पचर. मध्यान्यूनत्ये पि लोकवयंप्रामि तत्वाप्रौढत्व मभिप्रेत्य हस्तीत्य. भिधानम् ॥ उतार्थवेदनं प्रशंमति - "अनुते यद्ययामयते य एवं वेद" इति ॥ २॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधयीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहाणम्य चतुर्थपश्चिकायां चतुर्थाध्याये (एकोनविंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (२४) । ॥ अथ हतीयः खुगडः ॥ । प्रजापतियतो वा एष य बादशाह: * प्रजा. पतिर्वा एतेनाग्रे ऽयजत हादशाहेन सो अवौहतूंच मासांचयाजयत मा हादशाहेनेति तं दौचयित्वा ऽनपक्रम गमयित्वाब्रुवन् देहि नु नो ऽथ खा यान. "पद बादशाह" क क स एव मरीजवापि सर्व।

·३०४ ॥ ऐतरेयमानम् ॥ यिष्याम इति' तेभ्य दूष मूळ मायच्छत्लेषोर्गतुषु । मासेषु च निहिता ददतं वै ते त मयाजयंस्ताद ददद्याज्यः प्रतिगृहणान्तो वैते त मयाजयस्तंभापति- गृहणता याज्य मुभये रानुवन्ति ' क एवं विद्वांसी यजन्ते च याजयन्ति च ते वा एम. एतंवश्व मासाच' गुरव वामन्यन्त हादशाहे मतिरछते ऽब्रुवन् प्रजापति याजय नो हादशाहनेति'म तथेत्य- ब्रवीते वै दोषध्व मिति ते पूर्वपक्षाः पूर्वे ऽदीक्षक्त ते पामान मपाहत तस्माते दिवेव दिवेव द्यपहत- पामानो ऽपरपक्षा अपरे ऽदीक्षन्त ते न तरां पाप्मान मपाहत तस्माते तम दूध तम इव धनपहतपासान स्तस्मादेवं विद्वान् दीक्षमाणेषु पूर्वः पूध एव दिदौषि- प्रताप पाप्मानं हते य एवं वेद स वा अयं प्रजा- पतिः संवत्सर ऋतुषु च मासेषु च प्रवतिष्ठत् ते वा दूम ऋतवश्च मासाश्च प्रजापतावेव सांवत्सरे प्रवतिष्ठस्त एते ऽन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठिता एवंह वाव स पत्विजि प्रति तिष्ठति यो बादशाहेन यजते ' तस्मादाहुर्न पापः पुरुषो याज्यो बादशाहन नेदयं मयि प्रति तिष्ठादिति ज्येष्ठयती वा एष य बादशाहः स वै देवानां ज्येष्ठा य एतेनाग्रे ऽयनत ·॥ चतुर्वपक्षिका । ४ । ३॥ बेष्ठयज्ञो वा एष य हादशाहः स वै देवानों मेष्ठी य एतेनाग्रे ऽयजत ज्येष्ठः श्रेष्ठो यजेत'कल्या- पोहसमा भवति' न पापः पुरुषो याज्यो बादशा- हेन नेदयं मयि प्रति तिष्ठादितौन्द्राय वै देवा ज्वैधाय श्रेष्ठाय नातियन्त सोऽब्रवीद् बृहस्पति 'याजय मा बादशाहेमेति तं मयाजयत् ततो वैती देवा ज्येष्ठयाय थैठयायातिष्ठात' तिष्ठन्ते खा ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स मसिखा श्रेष्ठतायां जानते य एवं वेदोहों वै प्रथमस्त्यु हस्तिर्यमध्यमोऽद्युत्तमः' स यदूर्खः प्रथमस्त्य हस्तस्मादय मग्निरूई उहीप्यत. जर्जा द्येतस्य दिग यत्तिर्यक मध्यमस्तम्मादयं वायु- स्तिया पवते तिरश्चौरापो वहन्ति तिरश्ची द्येतस्य दिग्यदाडुत्तमस्तम्भादसावर्वाङ् तपस्याङ वर्षय- ििश्च नक्षबाण्याची ह्येतस्य दिक् सम्यञ्चो वा दूमे लोकाः सम्यञ्च एते वाहाः सम्यञ्चो ऽस्मा दूमे लोकाः श्रिय दौद्यति य एवं वेद ॥ ३ (२५) ॥ - अस्मिन् कर्मणि यजनयाजमयोरधिकारिविभेषी दर्शयति- "प्रजापतियत्रो वा एप य बादशाहः ; प्रजापतिर्वा एतनाये ध्यमत हादशाहेन ; मोऽब्रवौध मामांच, याजयत मा हाद- माहेनेति ; संदौक्षयित्वामपक्रमं गमयिस्वालुवन,--देहिनमोऽब ·॥ ऐतरेयमाप्रपम् । त्या याजयिष्याम इति ; तेभ्य इष मूज प्रायकृत् ; सेषोगुंतषु च मासेषु च निहिता; ददतं वे ते त मयाजयंस्तबमाइदद्यायः; प्रतियन्तो वै ते त मयाजयंस्तस्मात् प्रतिरता याज्यम्"- इति । यो हादशाहः, स प्रजापतयः । कथ मिति, तदुचते- प्रजापतिरेव 'ग्रे' सर्वेभ्य: पूर्व मेर्तन हादशाजेनायजत, तस्मा- दयं प्रजापतियन इति । तद्यजनप्रकार उच्यते-'सः' प्रजापतिः वसन्ताधृतदेवांचैत्रादिमासदेवांचाब्रवीत्। हे देवाः ! यूय मखिजी भूत्वा मां हादशाहक्रतुना याजयतेति । ते च मास देवा ऋत्विजो भूत्वा 'तं' प्रजापति दीक्षयित्वा, तबाध्वानम् 'अनप- क्रम निर्गमनरहितं गमयित्वानुवन् । न हि यज सङ्कल्पा दीक्षा कत्वा तदनुष्ठान मन्तरेण देवयजनदेशानिर्गन्तुं शक्यते । हे प्रजा- पते ! 'न' क्षिप्र मेव 'न:' अम्माकं देहि अपेक्षितं प्रयच्छ , 'अर्थ' अनन्तरं त्वां याजयिष्याम इति । ऋतुभिर्मासैथोक्तः प्रजापतिः 'तेभ्य.' ऋतुभ्यो मातेभ्यश्च 'इषम्' अवम् 'जज' क्षीरादिरमं प्रायच्छन् । सैषा 'जर्ग' रसरूपा ऋतुषु च मामेषु चेदानी मपि 'निहिता' स्वखकालोचितप्रकारेण ऋतुषु मामषु च प्रवर्त- मानेषु गोक्षीदेिश बाहुल्य भवति । ततो ऽनपाने 'ददतं सम्' प्रजापतिं 'ते' ऋतवश्व मामाच अयाजयन् । तस्माद् ‘ददद्' पुरुषो याज्यो यस्तु योग्यः ; न हि दानहीनस्याधिकारीऽस्ति । तथा 'ते' मासाश्चर्सवश्व 'प्रतियल्लम्तो वै' प्रजापतिदत्त पनपाने खौकुर्वन्तः सम्मः प्रजापति मयाजयन् । तस्मादिदानी मपि विजा दक्षिा प्रतिग्रहता 'याज्यम्' यजम कर्तव्यम् ॥ यज- मानामा मृविजां च वेदनं प्रशंसति "उभये राधुवन्ति य एवं विज्ञांसो यजन्ते च याजयन्ति च". इति ।

·, ॥ चतुर्षपधिका।। सदगाहे दीची प्रानुवम् यजमानेषु दीक्षामासिं प्रचति:- "ते वाम तवष मासाश्च गुरव वामन्यन्त हादशारे प्रति तेवन् प्रजापतिं याजय नो हादशाहेनेति ; स तथेत्याची ते ३ दौषध्व मिति ते पूर्वपक्षा: पूर्वे ऽदीक्षन्त ; तेपामा मपाहत तमांत ते दिवेव,- दिवेव अपहतपामानो; ऽपरपक्षा पपरे ऽदीक्षन्त ; ते न तरां पापान मपाहत । तस्माते सम इन, -तम इव घनपहतपामानसम्मादेवं विहान् दोघमाणेषु पूर्वः पूर्व एव दिदीविषत"-इति । ये पूर्व मलिओन व्यवस्थिताः 'ar- वध मासाच ते वा इमे' अपि हादशा दक्षिण प्रतिमा 'गुरवः एवं पापभारगौरवेणाकान्ता एव वय मित्यमन्यन्त । ततो पाप- परिहाराय 'हादगाहेन' कतना 'नः' अस्मान् यानयेति प्रजापति मब्रुवन् । प्रजापतिरङ्गोकत्य ते ययं दोनो कुरुष्व मित्याबवीत तषु मामेषु 'पूर्वपक्षा' रालपक्षाभिमामिनो देवा ये सन्ति, ते 'पूर्व प्रथमभाविन: सन्तो दीक्षा मकुर्वन । साहमा; 'ते' पूर्व- पक्षाः स्खकोयं पाप्मानम् 'अपहत' मागितवन्तः। 'ममात्' पापगलियात् 'ते' शुकपक्षाः 'दिवा एवं' दिवमा व प्रकाश खुलाः। लोकेऽपि 'अपहतपापान:' पुनषा: 'दिवेव हि' दिवसा इव, एयरूपेण तेजसा युक्ता भवन्ति । अथ 'अपरपचा:' सापचा . भिमानिनी देवा ये सन्ति, से तु 'अपरे' पद्यात् प्रवतमाना दौला छतवन्तः । तेमालिन्यदोषेण पाभानं 'न तग मपाहत' पति- शयेन विनाशं न कृतवन्तः। 'तम्मात्' कत्मपापविनाथाभावात् '३' कृष्णपक्षाः 'तम इव' क्षणवर्णा दृश्यन्ते; तदीयरात्रिषु चन्द्र- प्रकामयाभावात्। लोकपि 'मनपरसपापामः' पापविनाय.. रहिताः पुरुषाः 'तम व हि' पापरूपान्धकारसिमलेन निम्या ·६७८ ॥ ऐतरेयमानम् ॥ भवन्ति । तस्मात्' कारणादेव पूर्वापरकालवैषम्य 'विहान्' पुरुषो 'दीक्षमाणेषु' यजमानेषु एकीकस्मात् 'पूर्व: पूर्व एव' पूर्वपये 'दिदौर्षित' दीवितु मिच्छेत् ॥ वेदनं प्रशंसति- "अंप पाभान हते य एवं वेद"-इति ॥ यजमानपापविनाशहेतुत्वात्विज प्रशंसति- ‘स वा प्रयं प्रजापतिः संवत्सर ऋतुषु च मासेषु च प्रत्यतिष्ठत् ; ते वा इम त वश्व मासाश्च प्रजापतावेव संवत्सरे प्रत्यतिष्ठस्त एतेऽन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठिता; एवं ह वाव स ऋविजि प्रति तिष्ठति यो हादशाहन यजते ; तस्मादाहुन पापः पुरुषो यान्यो हादशाहेन, मेदयं मयि प्रति तिठादिति"-इति । यः प्रजापतिः हादशाहेनायष्ट, 'स प्रजापतिः' संवत्सरकालामको भूखा ऋतुषु च मासेषु च 'प्रत्य- तिष्ठत्' प्रतिष्ठितो ऽभवत् ; तदाविन्यबलात् प्रजापतेरु कर्ष- खात् । 'ते वै इमे' तवश्च मासाच प्रजापतिरूपे संवत्सरे प्रति ठिता अभवन् ; प्रजापतिप्रसादेन तत्यापविनाशात् । 'त एते' प्रजापतिः ऋतवो मासाथ अन्योन्यपापविमाशात् अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। एव मेवेदानी मपि यो हादशाहेन यजते, सोऽय मखिजि प्रतितिष्ठति; ऋखिकप्रसादेन यजमानस्य पापविना- शात्। यम्मादेवं 'तस्मात्' भभिजा एव मा: "पापपुरुषी हादशाहेन ऋविग्मिन याज्य:" सस्य कर्मणि पाविज्यं न कार्य मिति । 'मयं' पापो 'मयि' ऋविषि 'न प्रतितिष्ठात् सर्वथा मा मां प्रविशवेव मभिजानामौत्यभिप्रायः ॥ बादशा प्रकारान्तरेण प्रपंसति-"ज्येष्ठयत्रो वा एष य बादशाहः,- देवानां ज्येष्ठो य एतेमाग्रे ऽयजत ; श्रेष्ठयत्री वा एष यबादशाहः, सवै देवानां श्रेष्ठी य एतेनाग्ने ऽयनत"- , . - -

·चतुर्थपषिका। । ।३॥
भवति ।
पति। यो हादशाहोऽस्ति, पसी ज्येष्ठस्य यमः। समिति,
नबुचते- यः पुमान् एतेन हादशाहेन 'भो' प्रथमम् पयजत,
स एव देवतानां मध्ये 'ज्येष्ठः' वरसा प्रवृधो भवति । विचार
हादसा: थेष्ठस्य यन्त्रः ; य एतेन प्रथम मयजत, स देवेषु मी
गुषतः श्रेष्ठो भवति।
एतां बादशाहप्रसंसा मुपजीव्य अधिकारिविशेष दर्थयति-
"ज्येष्ठः श्रेष्ठो यजेत,- कल्याणौह समा भवति ; न पापः पुरुषी
याज्यो हादशाहेन, नेदयं मयि प्रति तिष्ठादिमि"-इति ।
यः पुमान् धातॄणां मध्ये वयसा ज्येष्ठो गुणः श्रेष्ठच, ताहशो मेन
यजेत। यस्मिन् देशे तथाविधक को यागः, '' पस्मिन् देशे
'समा कल्याणी भयति' संवारः सर्वोपद्रवरहितः सखारी
यस्मात् सपापस्य ज्येष्ठस्य चाधिकारः, तस्मात्याप:
मानिष्ठो गुणहौनच पुरुषो न तेन याजनीयः । 'मयि' विनि
'अयं पापो नैव प्रतितिहत्विनि तस्यर्विजोऽभिप्रायः ॥
प्रकारान्तरण हादशा ज्येष्ठायहेतुतया प्रशंसति-
"इन्द्राय वै देवा ज्येष्ठयाय श्रेष्ठपाय मातिष्ठन्त; सोनवौद इहस्पति
याजय मा बादशाहेनति, त मयाजयत्ततो व ती देवा ज्येयाथ
श्रेयायातित" इति । इन्द्रस्य वयसा ज्येवं गुणैः श्रेष्ठवं
च देवा नागीमतवन्तः ; सत: सोऽकारोबादशाहेम मधः।
बेदनं प्रशंसति---"तिष्ठसे उसी वा यष्ठयाय श्रेष्ठयाय, समसिमरना
श्रेष्ठतायां जानते य एवं वेद''- इति । 'असो' प्रस्य वैदिक
'खाः' जातय. 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठपाय तिष्ठन्ते' बेटा बेटा चाली-
कुर्वन्ति । किष 'प्रमिन्' वेदितरि येयं श्रेष्ठता, तथा भातयः
'समानते' ऐकमत्यं प्राप्नुवन्ति ।
-

·ऐतरेयनामषम्॥ ब्यूटे बादशारे प्रथमदशहादशदिन व्यतिरिक्षी यो नवराब- सब ये पयत्यहाः पूर्व मुक्ताः (१७०४०), तान् प्रशंसति-"जों वै प्रथमत्यहस्तिर्य मध्यमोऽवात्तमः ; स यदूई प्रथमस्वाहा स्तस्मादय मग्निरूई . उदीप्यत, -जा ह्येतस्य दिग.; यत्तिर्यक मध्यमस्तस्मादयं वायुस्तियङ् पवते,- तिरश्चियो वहन्ति ; तिरश्ची छतस्य दिग् ; यदर्वाङत्तमस्तस्मादसावर्वाङ् तपत्यवाङ, वर्षत्यवाचि नक्षत्राण्याची छतस्य दिक् ; सम्यञ्चो वा इमे लोकाः, सम्यश्च एते लाहाः" इति। योऽयं नवरात्र प्रथमस्त्रातः, सोऽयम् 'अझै वै' पारोहप्रकार एव । तद्यथा---गायत्रं प्रात. समवन, टुभं माध्यन्दिनसवनं, जागतं हतीयसवन मित्ययं स्वभाव- सिद्धः क्रमः ; तस्य व्यत्यामभा भावादूर्ख इत्युच्यते। यस्तु मध्यमस्वाहा, सोऽयं 'तियङ्' वर्तते । तद्यथा-- जागतं प्रातस्मा वन, गायव माध्यन्दिनं, त्रैष्टुमं वनौय मित्यत्र नात्यन्त मनुक्रमो नाप्यत्यन्त व्युत्क्रमः ; तस्मादयं तिर्यङ् । य उत्तमस्वाहः, 'म:' 'अर्वाड' अधो- मुखः । तद्यथा - वैष्टुमं प्रातस्मवनं, जागतं माध्यन्दिन, गायत्र बतीयसवन मित्येतदाताम् । प्रथमो जागतातो हितीय- सौष्ठभान्तस्तृतीयो गायनान्त इत्येवम् अईतिर्यकात्तिानि विष्वपि वाहेषु द्रष्टव्यानि । यस्मात् 'सः' प्रथमस्सा जइस्तस्मादाम- कोऽय मग्निरूर्वाभिमुखो दीप्यते । 'एतस्य' धाग्ने गर्दा दिक् मध्यमस्थ ब्राहस्य तिर्यवात् तद्रूपो वायुस्तिर्य वर्तते,- वायुना हि प्रेरिता भापः 'तिरविण्यः' तिर्यग्भूताः प्रवहनि। 'एतस्य' वायोस्तियंकात् तिरची दिक् प्रिया। उत्त- मस्व वाहस्यानाजदूपः ‘पसी' प्रादित्योऽधोमुखस्तपति,- मादित्यप्रेरितः पर्जन्योऽधोमुखो वर्षति,-प्रादित्यवाक्षपाखपि प्रिया। - ·॥ चतुर्थषधिका । ४ । ४॥ पाधि पधोमुखानि प्रकाशन्ते । 'पतस्य' मादित्यस पर्वाची दिक् प्रिया। किश्च मे यो लोकास्तत्तासिन मुखोतलाव 'सम्यक्षः' ; एते च पाहाः लोकत्रयसाम्येनानटातृषा सुख- हेतुत्वात् सम्यश्चः ॥ वेदनं प्रशंसति--- "सम्यतोऽमा इमे लोका: श्रियै दीवति य एवं वेद"-इति ॥ ३ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थयञ्चिकायां चतुर्थाध्याये (एकोनविंशाध्याये) तीयः खण्डः । ३ (२५)॥ ॥अथ चतुर्थः खगडः ॥ दौथा वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् 'तां वासन्तिकाम्या मासान्या मन्वयुञ्जत तां वासन्तिकाभ्यां मामाया नोदानुवंस्तां गृष्माभ्यां तां वार्षिकाभ्यां तां चार- दाभ्यां तां हैमन्तिकाभ्यां मासाच्या मन्वयुनत' तां हैमन्तिकाभ्यां मासाभ्यां नोदावस्ता गैशिराभ्यां मासाच्या मन्वयुञ्चततां गैशिराम्या मासान्या माग्नु- वनाप्नोति य मीमति नैनं द्विषन्नाप्नोति य एवं वेद तस्माद्यं सबिया दोनोपनमैदेतयोरेव शैधिरयो.

·३२ ॥ ऐतरेया शतम् । सयोरागतयोर्दीक्षेत साक्षादेव' तहीक्षाया माग- तायां दीक्षते प्रत्यक्षादीक्षा परिग्रहणाति तमा- देतयोरेव शैशिरयोर्मासयोरागतयोर्ये चैव ग्राम्याः पशवो ये चारण्या अणिमाण मेव तत्परुषिमाणं नियन्ति' दीक्षारूप मेव तदुप निम्नवन्ते' स पुरस्ता- दीक्षायाः प्राजापत्वं पशु मालमतं तस्थ सप्तदश सामिधेनौरनुब्रूयात् सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापते- राप्ता तस्यामियो जामदग्नयो भवन्ति तदाहुर्यदन्येषु पशुषु' यथऋष्याप्रियो भवन्त्यथ कस्मादस्मिन्मर्वेषां जामदग्ना एवेति सर्वरूपा वै जामदग्नाः सर्वसमृद्धाः सर्वरूप एष पशुः सर्वसमृद्धस्तंद्यज्जामदग्नयो भवन्ति सर्वरूपतायै सर्वसमहौ तस्य वायव्यः पशुपुरोळाशो भवति तदाहुर्यदन्यदेवत्य उत पशुर्भवत्यथ कच्चा- वायव्यः पशुपुरोळाशः क्रियत इति प्रजापति यसो यतस्थायातयामताया इति ब्रूयाद्यद वाय- व्यस्तेन प्रजापतेनैति' वायुव प्रजापतिस्तदुक्त मषिणा पवमानः प्रजापतिरिति सत्र मु चेत्स न्युप्याग्नीन् योरन्सवें दीक्षेरसर्वे सुनुयुर्वसन्त मथुदवसत्यूर्म वै बसन्त इष मेव तदूर्व मभ्युद- वसति ॥ ४ (२६)॥

·चतुर्थपतिका । ४।४॥ अध्या. बब बादशाहे दौचायाः कालविशेष विधातुं प्रस्तीति- 'दीचा वै देवेभ्यो ऽपानामत ; तां वासन्तिकाभ्यां मासान्या मन्बनुनत, ता वासन्तिकाभ्यां मासाभ्यां नोदानुवस्ता मान्यो तो वार्षिकाभ्यां सां शारदाभ्यां तो हमतिकाभ्यां मासान्या मन्वयुनत, सां हेमन्तिकाभ्यां मासाभ्यां नोदाप्नुवंस्ता प्रशि- राभ्यां मासाभ्या मन्धयुञ्जत, तां शिराभ्यां मासाभ्या मागुवन् रति। पुग कदाचित् 'दीक्षा' नीमूर्तिरूपा सती देवेष्वपरमा, तेभ्यो देवेभ्यो निर्गता। देवाच 'वासन्तिकाभ्यो वैशाष. मासाभ्यां 'ता' दीक्षाम् 'अनुगम्य 'प्रयुनत' साता भवाम इत्येव मपक्षितवन्तः । ततस्वरया गच्छतौति 'तो' दीक्षा साम्या मासाभ्या मुत्कर्षेण 'न प्राप्रवन्' नागवन् । एवं प्रेम-वार्षिक- भारदेषु मासेषु यथायोगं पदान्यध्याहून्य व्याख्येयम् । हारविवक्षा दर्शयितु मेय हेमन्तिके पाये सम्पूर्ण वाक्य माना- सम् । यथोक्ताप झुगतैमा मस्त प्राप्ताभावेऽपि शेगिरमासाभ्यां तत्पामिर्जाता॥ वेदने प्रशंसति-"प्राप्रीति य मीमति: मे विषवाप्नोति य एवं वेद-पति। वेदिता पुरुषः 'य' वाम मातु मिच्यति, त माधोति ; किञ्च 'एम' वेदितार 'हिषन्' वेरी न प्राप्नोति॥ इदानी काल विध--"तस्माद्य सषिया दोषीपनमैदेतयो- रेव शैशिरयोमासयोगगनयो>संत माक्षादेव सदीक्षाया माग- तायां दीक्षत,--- प्रत्यक्षादीक्षां परिगलाति; तस्मादेसयौरव शशिरयोर्मासयोरागतयोयें चैव ग्राम्याः पशवो ये चारण्या पषि- भाष मेव सत्यधिमाणं नियन्ति, दोधारूप मैव तदुप मित्र- बन्ने" इति । यस्मात् गैशिराभ्या मामाया देवानां दौचामामिः, ·२६४ ॥ ऐतरेयानम् ॥ - 'तस्माद' '' पुरुष हादशाहादिसत्रसम्बन्धिनी दोहा मानुयात, दौमा तत्र करिष्यामौति * यस्येच्छा जायते, स पुमान् एतयोरेव शिशिरसम्बन्धि-माधफाल्गुनयोर्मासयोः प्राप्तयोः सतो; दीक्षा कुयात् । तथा सति दौमाया साचादेवागतायां बलात्कार मन्त- रेण खप्रिये काले खय मेव 'समागताया' सत्या मयं दीक्षिती भवति । प्रतः 'प्रत्यक्षात्' प्रत्यक्षेण दृश्यमाना मिव मुख्या दीक्षा परिक्षाति । यस्मादुनामासहयागमे । दीक्षा, "तस्मार' तयोमासयोरागतयोः सतीः 'याम्याः' गवादिपशवः, 'भारण्याः' हिकरादिपशवच 'मणिमार्थ थत्वं 'परुषिमाणं' पास'च 'नियन्ति' नितरा प्राप्रवन्ति। वर्षाशरमन्तेषु ऋतुषु सन्ताप- राहित्यात्मवत्र हरितणं भक्षयित्वा पशवः पुष्टानाः स्निग्धायाव- भासन्ते ; मैथिरे तु ऋतौ वणस्य थोषणोपक्रमा सम्पूर्णभनया भावेन पशवः कथा भवन्ति ; अतएवास्थिदर्शनात् परुषा दृश्यन्ते एतच्च युक्ता मेव। 'तत्' तस्मिन् शिशिरतों दीक्षारुप मेवोपत्व नितरां 'भवन्से' सञ्चरलि। दीक्षितो नियमविशेषैः पीडितः कमः परुषश्च भवति, प्रतः पशूनां अशत्व पारुष्यञ्च दौनाकाल- लिङ्गम् । दौवाधिनः कञ्चित्पशुं विधत्ते-“स पुरस्ताहीशाया: प्राजापत्य पशु मालमते"-इति। यो दौमा वाञ्छति, 'सः पुमान् दौक्षीप- क्रमात् पुरा प्रजापतिदेवताकं पश मालभेत + हिविधी हि - "गमिधामौति" ग। + "पथ सप्तदश माजापत्यान् पश्नालभते। ते वै सं तूपरा भवन्ति, सर्वे ज्यामा., सर्वे मुजरा .-.तूपरी ऽविधाय:---.ई के थामस्य रुप श चैव लोम का प्रन अफरः" इत्यादि शत० प्रा० ५.१.२,०-१०। "प्राजापत्यो वा पत्रः" इति मत मा. ६.५.३.२ ते. बा. ३.७.१,३; म सं० ११.३८ । वा० सं० २७ प.। %3 -- ·चतुर्थपश्चिका । ४ । ४॥ सदमाहा, साग्निचित्यो निरग्निचित्यय * ; तवाग्निचरले पारय मवमम्मयः। सामिधेनीषु चोदकप्राप्त ग पाञ्चदश्य मपवदितुं विशेष विश्ले "तस्य सप्तदश सामिधेनोरमुबूयात, सप्तदशो वे प्रजापतिः, प्रजापतेराय" इति। योर्धास्थयो: * प्रक्षेपेष सप्तदशमला सम्पद्यते। सप्तदशात्वं “हादशमासाः"-रत्यादिना पूर्व मेयोलान् (१भा०१३पृ० ) । प्रत: ससदशमझा प्रजापतेः प्राप्ता सम्मयते। पामीयाज्यासु विशेष विधत्ते--- "तस्यामियो जामदग्न्यो भवन्ति" इति । पशोः प्राप्ति हेतुत्वात्प्रयाजा पापिया रत्युचन्ते। सदर जमदग्निना दृष्टा: “समियो पद्य मनुष:"-वादियो समीनाताः ( सं० १०.११०.१-११.) द्रष्टव्यः ।। पत्र चोद्य मुद्भावयति - "तदाहुर्यदन्येषु पशुषु यथयाप्रियो भवन्त्यथ कम्मादम्मिन्सर्वेषां जामदग्न्य एवेति" इति। प्राजापत्यपशुव्यसिरिने षु सर्वेषु पशषु 'पापियो यचापि भवदिन' यस्य यजमानस्य गोत्रप्रवर्तको य ऋषिर्भवति, समनतिकाम्य तेन दृष्टा एवाप्रियो भवन्ति । एवं सत्यवापि जमदग्निगोब. माना मेव "ममिको प्रय" इत्याप्रियो मधी युताः, मखम्येषाम्। प्रवेवं सति 'कस्मात्' कारणात् 'पस्मिन् पगी 'सर्वेषां जमदग्नि- गोबजाना मन्येषां चैता एवाप्रियः क्रियन्त ? ति चोयम् । o- • "साचित में मनिहोली" - कात्या. श्री. ११.१०.३३ । “सजिद महानमः संबनालीन.' - रयादिन १.४५। पास. श्री. ५.१.११,८.२०; १....। 1.भा. १३५० -- टीप्यन्यो दृष्टयाः । मा. १९०,२६११०, • टोप्पनी चरत्रा। M निव.... --... प्याः ।

·॥ ऐतरेयवायम् ।... "तस्थोत्तर माह-"सर्वरूपा वे जामदग्न्यः सर्वसमक्षाः सर्वरुप एष पशुः सर्वसमस्तद्यज्जामदम्यो भवन्ति सर्वरूपताये सर्वसम्- हो"-अति। अमंदग्निना दृष्टा ऋच: 'सर्वरूपा सर्वासा मचा खरूपमूता एव, “सर्वसमृडाः' मर्वसमृद्धिफलहेतुखात्। 'एषः' प्रजापतिदेवताकः पशुरपि 'सर्वरूप:' प्रजापतेः सर्वदेवतामकलेन नदीयपशोरपि सर्वपखामकत्वम् ; अतोऽयं पशरपि सर्वफलसमृद्धि- हेतुत्वात् सर्वैः फलैः समृतः । 'तत्' तथा सति यज्जामदग्नामा मनुटान, तत्सर्वानुष्ठान सिद्धार्थ सर्वफलसमाथं च भवति ॥ पखङ्गे पशुपुरोडाशे विशेष विधत्ते-"तस्य वायव्यः पशपुरी- काशो भवति" इति । 'सस्ख' प्राजापत्यस्य पशोः । वायुर्देवता यस्य पुरोडाशस्य मोऽय 'वायव्यः' । पत्र धोध मुद्भावयति- "तदाहुर्यदन्यदेवत्य उत पशुर्भव. त्यथ कमाढायव्यः पशुपुरोळाशः क्रियत ति" इति। 'यदु' यस्मात्कारणात् 'अन्य देवत्य उस' वायुष्यतिरित-प्रजापतिदेवताक एवार्य पार्भवति, तस्मात् पुरोडाशोऽपि प्रजापतिदेवताक एव युक्तः ; “यदेवत्यः परास्तद्देवत्यः पुरोडाश:"--इत्यभिधानात् । भयेवं सति प्रजापतिं परित्यज्य 'कस्मात्' कारणात् पुगेडाशो वायुदेवताकः क्रियते इति चोयम् ॥ तस्वोत्तर मार "प्रजापतिर्दै यत्रो, यन्त्रस्यायातयामताया प्रति ब्रूयाद ; यदु वायव्यस्तेन प्रजापतेति ; वायुधैव प्रजापति." -इति। पशुरूपस्य यज्ञस्य प्रजापतिदेवातात्मकत्वेन प्रजापति. रूपत्वम् ; तादृशस्यास्य यज्ञस्य पराई विषि पुरोडाशे तहेयतैक्ये सति 'यातयामत्वम्' प्रसारव मालस्य कारणं भवेत्,-- सति हि भेदे भिवदेवताकं कर्म पालथरहितं भवति; तस्माद 'प्रयातयाम- ·"चतुर्वपषिका। ४।४॥ माय निझारखापासवपरिहाराय देवतान्तरं गुलम् इति त ब्रूयात् । न च वायुदेवताकत्वे प्रजापतेः सकामायुरोडामो गच्यतीति शनीयम् ; वायुप्रजापत्योः कार्यकारणामावे वाले सति वायव्यस्यैव प्राजापत्यत्वात् । तदिद.मुचने-'यदु वाय- यस्तेन प्रजापतेनेंति"-इति । नापगच्छतीत्यर्थः । वायुप्रजापत्योरेकत्व मन्वसंवादेन दृष्टयति-"तदुत मविया --पवमानः प्रजापतिरिति" इति । “त्वष्टार मग्रजां गोपाम्"- त्यस्था ऋचः चतुर्थपादे यः पवमानः' वायुः, स प्रजापतिरिति तादात्म्यं सामानाधिकरण्येन दर्शितम् ॥ पूर्व भरतहादशाहो व्यूढहादशाहथेति दो भेदावतो ; प्रका- रान्तरेणापि सतरूपोहोनरूपवेत्येवं विविधो हादशाहः । तप सापचे विशेषान्विधत्त "मत्र मुल न्युप्याग्नीन्यजरकावें दोक्षेरमा सुनुयुर्वसन्त मभ्युदस्यतार्ग वै वसन्त इष मेव तदूर्ज मभ्युदवस्यति"-इति । . 'सत्र मुचेत्' यद्ययं बादशाहः सवरूपो भवेत्, तदानीं सत्रस्य बहुयजमानत्वाक्षर्वेषां यजमानाना मनोन 'सथुप्य' सम्भयेकत्वेनावस्थाप्य, तमिन् सर्वे यजेरन् ; यजमानखा- देव सर्वेऽपि 'दौफेरन्' दीक्षां कुय्यः । “य एव यजमानास्त एक ऋलिज." इत्युक्तत्वेन 'सर्व' यजमानाः 'मुन्युः' ऋविक्षार्य मभिषवं कुर्थ । वसन्त मभिलक्ष्य 'उदवस्यति' दवसानीयां समाप्तिकालना मिष्टि मनुतिष्ठेत्, वमन्तौ समापयेदित्यर्थः । वसन्तकाल भति फलानां महेष्वागमनन रमबाहुल्यात् 'जर्ग, रस एव वसन्तः । तथा मत्येतस्मितसमापनेन 'इषम्' पनाम, * "ख टार मयजा गापा पयायाम मा एवं दुरिन्द्री या रि: पवमानः अनापतिः ॥"-इनिस.. ५.. ।

·॥ ऐतरेयनाम् 'जे' सं वाभिम 'दवसति' यजमानसको दणार समापयति ॥४॥ इति श्रीमन्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपधिकाया चतुर्वाधाये ( एकोनविंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२६)। ॥अथ पामः खण्डः। छन्दासि वा अन्योन्यस्यायतन मभ्यध्यायन् गायत्री त्रिष्टुभश्च जगत्यै चायतन मध्यध्यायत् विटुब गाया च जगत्यै च जगती गायौ च विष्टुभश्च ततो वा एतं प्रजापतिर्भुळहच्छन्दसं हादशाह मपश्यत्त माह- रत्तेनायजत तेन स सर्वान्कामाश्छन्दास्यगमयत्सर्वान् कामान् गछति य एवं वेद' छन्दासि ब्यूहत्ययातया- मतायै छन्दास्येव व्यूहति तद्यथादो ऽश्वैर्वानढुद्धि- बन्यैिरन्यैरथान्ततरैरथान्ततरैरुपविमोकं यान्त्येष मेवैतछन्दोभिरन्यैरन्यैरशान्ततरैरशान्ततरै पवि- मोकं खगै लोकं यन्ति' यच्छन्दांसि व्यूहतौमी वै लोको सहारता ती व्यैता नावर्षन्न समतपते पञ्च- बना न समजामत तौदेवाः समनयंस्ती संयन्तावतं ·१. चतुर्वपशिका।।. देवविवाई व्यवहेती रथन्तरेणैवेय म विन्यति वृहतासाविमो नौधसेनैवेय मम जिन्वति मा. साविमा 'धूमेनैवेय ममूं जिन्वति 'इष्यासाविमा देवयजन मेवेय ममुष्या मदधात्यशूनसावस्था मेतका दूय ममुष्या देवयजन मदधाद्यदेतञ्चन्द्रमसि कृष्ण मिव तस्मादापूर्यमाणपक्षेषु यजन्त एतदेवोपेसन्स ऊषानसावस्या' तहापि तुर: कावषेय उवाचीषा पोषो जनमेजयकेति तस्मादापातहि गव्य मीमा- समानाः पृच्छन्ति सन्ति तत्रोषा: इति जषो हि पोषोऽसौ वै लोक इमं लोक मभिपर्यावर्तततती वै द्यावापृथिवी अभवती न द्यावान्तरिक्षावारत- रिक्षाडूमिः ॥ ५ (२०)॥ पर प्यूठहादशाहे यदेतद् व्यूढत्वम्, तदेतत् प्रमंसित मासा. यिकाम्माह- "कन्दासि वा पन्योन्यवायसन मम्बचायन,- मायनाटुभश्च अगत्यै चायतन मस्यध्यायत, पिष्टुन् मायबरच जमा जगतो गायया च पिठुभव ; ततो वा एतं प्रजापति- प्यूमदस हादशाह मपश्यत्, त माहरत, तेनायजत ; तेन स सर्वात कामांश्चन्दांम्यगमयत" इति। गायत्री विटुप् जग- तौवेतानि बौणि छन्दांसि, अन्योन्य स्थायसनम् 'पभि' मामुम् 'मचायन्' वस्त्रमनस्यचिन्तयन् । तेषां च बया छन्दमा कर्मच गवनवयं सानम् । नत्र गायत्री पिटुबगबी. साने माणदिन ·। एतस्यानम् ॥ सवनतीयसपने. ध्यातवती ; विष्टुप् खंखामव्यतिरिक्त स्थानाय मभ्ययायत् ; तथा जगत्वपि । 'ततः' प्रजापतिग्छन्दसा मभिलार्ष दृष्टा, तत्सम्पादनक्रमेण 'एतं व्यळाचन्दसं हादशाहम् अपश्यत् । सखस्थानविपरीतत्वेनोटानि स्थानान्तर प्रधिमानि छन्दांसि यमिन् हादशाहे, सोऽयं 'व्यहच्छन्दाः' । तादृशं हादशाहं दृष्ट्वा, तत्साधनान्याहत्य, तेनेट्वा, 'स:' प्रजापतिस्तेषा मपेक्षितान् स्थान- विपर्यासलक्षणान् सर्वान् कामान्' गायनादिच्छन्दासि प्रापित. वान् ॥ वेदनं प्रशंसति - "सर्वान् कामान् गवति य एवं वेद"-इति ॥ इदानी व्यूहनं विधत्त-- "छन्दासि व्यूहत्ययातयामतायै"- पति । 'छन्दांसि' गायत्रवादीनि 'व्यूहति' तत्तदायतनविपर्या- मेन अवस्थापयेत् । तञ्च व्यूहनम् 'अयातयामताये' असारख प्रयुक्ता कालस्य परिहाराय भवति ॥ उक्तव्यहन मनूद्य प्रशंसति -- “छन्दांस्येव व्यूहति ; तद्यथा- दोऽश्वैर्वानळशिर्वान्यैरन्धरत्रानतरैरश्रान्ततरैरुपविमोकं यान्त्येव मेवैतच्छन्दोभिरन्यैरन्यैरान्ततरैरवान्ततररुपविमोकं खर्ग लोकं यन्ति, यच्छन्दांसि व्यूहति"-इति । 'छन्दांमि' गायत्रवादोनि पस्मिन् हादशाहविशेषे 'व्यूहत्येव' न बन सन्देहः कार्यः । 'तत्' तस्मिन् व्यूहने 'यथा' लोके 'पदः' निदर्शनम् । किं निदर्शनम् ? पति, तदुच्यते -- ये राजानो रथ मारुध तवत्यैरवर्दूरदेश गच्छन्ति, ते राजानो योजने योजने 'उपविमोक' श्रान्तानखान् उपविमुथोपविमुश्थ, 'अन्धैरन्यैः' पुनःपुगतनैर्दूरदेश याग्नि । सबोगपत्तिः 'पवान्ततर:-अति, अतिशयेन अमरहितः। पौनः- पुर्व योतयित्वापासत्तिय। लााले घटीयन् वा तदा तदा ·॥ चतुर्थपषिका । ४।५॥ बान्तानबानगडहो वा विमुच-विमुच, नूतनरनबुनिः प्रगति एब मेवावापि छन्दसा स्थानविपर्यासे सति खखस्थान यानानि छन्दांसि पुनःपुनरूपविमुच्च, तदा तदा नूतनः छन्दोभिः सनिका खगें लोकं गच्छन्ति । यदा छन्दांसि व्यूहति, तदानौ मत्या तदिति द्रष्टव्यम् ॥ पय वृहद्रथन्तरसामनी उपास्यानेन प्रमति -"मी लोको महास्ता ; तौ व्यता, नावर्षत्र समतपत् ; ते पचजना , समजानत ; तो देवा: समनयंस्तो संयन्तावेतं देवविवाई व्यव- हेता ; रथन्तरेणैवेय मम जिन्वति, बहतासाविमाम्"-रति 'इमौ' भूलोकवर्गलोकी पूर्वमिकाले मरवाताम' पत्यन्त प्रौलियुक्तावेकवावस्थिती। कदाचित्तावुभौ केनापि निमित्तेन 'व्यता' वियोग प्रामवन्ती, परस्परविरोधन सहवासं परित्यय दूर देशेऽवस्थिती। तदानीं धुलोकात् निर्वृत्तः पर्जन्यो 'नावर्षत् दृष्टि' न मम्पादितवान् ; प्रादित्यश्च दुलोकवर्ती 'न ममतपत्' पासपरूपं प्रकाशं न कृतवान् । सदानीं 'तं पञ्चजना: पूर्वोक्ता:'. देवमनुष्यादयः पशविधा: प्राणिन: 'म समजामत' अन्धकार.. ग्रस्ताः मन्तः क मपि भाग मचात्वा परस्परैकमस्थरमिता अभवन् । सदानी तादृशान् प्राणिनी दृष्ट्वा 'तो' सभी शोकी 'समनयन्' परस्परं मङ्गतिं प्रापितवन्तः । 'तो' उभी • सोको 'भयन्ती' परम्परं सत्रमं प्रासवन्ती। 'एन' परोस्परोपकाररुप 'देवविवाह' देवाना मुचितं विवाई 'व्यवहेता' विविधवेन बत- लोकवि विवाहो नाम परम्पपविपर्यासेन सम्बन्ध. प्रापदम् । तथाहि वरस्य पितानपुर कन्यापितु मारत्वेग वन्तौ। -- १०. प., तप टोपनी परश्या ।

·२८२ ॥ ऐतरेयवाचम् .. अपचयति, कन्चापिता च नपुनी वरयितः भूषात्वेन सम्बन्ध चंति। तदिदं विपर्यासन सम्बन्धनयनं 'विवाह। तयोग विवार परमार रहभोजन वस्त्रप्रदानाडापचारच कुर्वन्ति । एव मैती लोकौ परस्पर मुपकुरुतः । तत्र 'यं भूमिः साना रब. तरण' एतवामकेनेव 'अ' दिवं 'जिन्वति' पोषयति ; 'पसौ' बोष 'एमा' भूमि हहता' साना जिन्वति । तत एव सर्वत्रेयं वे प्यन्तर मसौ बहदिति लोकदयरूपेच सामइयं स्तूयते । बादशाहे बहद्रथन्तरयोरपेक्षितत्वेन प्रभंसा सखा तबसहा- मोकइयस्थान्यानपि परस्परोपकारान दर्शयति-“नोधसेनैवेय मv जिन्वति, श्यनेनासाधिमा ; धूमेनैवेय ममं जिन्वति, वृष्टयासाविमा ; देवयजन मेवेय ममुथा मदधात्, पशूनसावस्याम्" इति । मिन्द्र सुतं पिबा"- इत्यस्था मृच्युत्पन्न साम 'नौषसम्' *, "ला मिदा जो नरः" इत्यस्या मृत्युत्पचं साम 'श्यैतम् ; साम्या लोकयो: परस्परं प्रीति: । भूमावग्निजन्यो धूमो दिवि गच्छति, धुलोकात् . समुत्पना वृष्टिता गच्छति ; सोऽयं धूमष्टिभ्या परस्परोप- कारः। देवयजन' देवयागयोग्य किश्चिद्देशम् 'पर्य' भूमिः 'प्रमुष्या' दिवि पदधात्, 'सौ' च द्यौः पशून् 'अस्था' भूमाव. दधात् ; पतो देवयजनपशुम्यां परस्परोपकारः॥ • पा० ३. १. ५.४ चि गे० गा० ६. १. १७. नोधर्म (योनिमाम); पा.१.१.१३. १. २ धीः प्रगाथ. गा० १.१.६. नीषस ( स्तोपम् )। + "खामिदा". पा......... मामात अपलभ्यते । "अभि:"-प्रति .३.१.५.३ धि मे० गा० ६.१.३१ तं (योनिसाम); उ.पा. २. १.५. पाची: प्रगाव. गा. २.१.१. मोतं (सो)। मानं विपा. बा.१. प्रा. १.१.५. सा. भा० अपि द्रष्टव्यम् । + खाममावि पि एन मेष ता.प्रा. ..... . ..

·॥ चतुर्वपक्षिका । ४ । ५॥ तत्र देवयजनशब्देन विवक्षित मधं व्याचष्टे. "एतहास मसुधा देवयजन मदधायदेतचन्द्रमसि कृष्ण मिव"-इति । - महले भयमुगादिशब्देन बोके व्यवड़ियमाणं यदेतत् 'यमिक छणावर्ग मिव रूपं दृश्यते, एतदेव देवयजन' देवयागयोग्य वस्तु, 'वयं' भूमिः 'प्रमुथां' दिवि स्थापितवती । चन्द्रमसि कृष्णरूपप्रसङ्गाद्यागेषु मुख्यत्वेन शुक्लप विपत्ते-- "तस्मादापूर्यमाणपक्षेषु यजन्त एतदेवोपमस्ते' इति। यमा. धागम्रोग्य कृष्णं चन्द्रममि स्थितम्, 'तम्मात्' कारणात् शलापनेषु कुर्वन्तो यजमानाः 'एलदेव' चन्द्रमगडलम् उपातु मिच्छन्ति । दिन दिने वर्तमानया कनया मर्वतः पूयसाणं चमगहल मेषु शल पक्षषु, नेम त 'श्रापूर्यमाणपक्षाः'। कर्मिग दक्षिणमार्ग 'चन्ट्रमण्डल प्रामिः सर्वामूपनिषत्म प्रसिद्धा * ॥ देवयजमशब्दं व्याख्याय पशुशब्द व्याचष्टे .--"जपानमावस्या; तथापि तुरः कावर्षय उवाचोषः पोषो जनमेजयति ; समा- जाप्येवहि गव्य मौमांममाना: पृच्छन्ति, .. सन्ति सतोषा: इति ; जो हि पोषोऽसौ नै लोक धर्म लोक मभि पावत" -इति । 'असी' दानोक: 'अस्थां' भूमी 'जषान्' भादधातीत्यध्या- हारः। देशान्तरप्रमिरि मपनीय पशुशम्दम्योपदी व्याख्या- .नम् । "वा कान्ती” त्यम्मापाताकपाटो निष्पन्नः । 'अषा:' कमनीयाः ; पानां चमरादीनां कमनीयत्वं प्रसिधम् । अष- शब्दव्यवहार एव 'तहापि यादिना प्रदर ते । यस्मादूष: पशु- रिति देश विशेषे पायलन अभिनी, 'तहापि तम्मादेव कार- वात् तुरनामकः कश्चिमहषिः कवषम्य पुत्रः, जनमेजयनामा ५ म. १० १.१ .

·तिरेयनासम्.. राजानं सम्बोध्येव मुवाच,-2. जनमेजयक! 'जषः. पोषः' पोषमन्दाभिधेयः, पुतिः पथरिति । यस्मात्तु जवश परख व्याजमार, 'समाधि' तस्मादेव कारणादिदानौ मपि 'मयं मौमांसमानाः' चिपविषेषु गोरसं धीरादिकं विचारयन्त एवं पृच्छन्ति,-'सत्र' तेषु देशेषु, 'कि मूषा३: सन्नि ?'-इति ; गोविषयः प्रचस्सेषा मभिप्रेतः । प्रथा मुतिः । यस्मादूषशब्द- वाचः पोषहेतुर्गवादिरूपः पशः, तस्मादूषशब्देन पशब्दव्याख्यान मुचितम् । 'प्रसौ' धुलोकः 'इम' भूलोक मभिसत्य पर्यावर्तते, तेन पशनोपजतवानित्यर्थः ॥ इत्य बद्रयन्तरप्रसनैन द्यावापृधियोः परस्पर मुपकारम बहुधा प्रपञ्चोपसंहरति- "ततो वै द्यावापृथिवी अभवतां, न यावान्तरिक्षावान्तरिक्षाभूमिः" इति। 'ततो वै' तस्मादेव पर- परोपकार खकारणाद, द्यावापृथिव्यो वियुक्त अपि परस्पकम- सेम प्राप्युपकारिण्यावभवताम् । न च तत्रान्तरिक्षलोकं कुव वर्तत इति शनीयम् ; 'धावा' दुालोको नान्तरिचलोकात, पख पति श्रेषः। भूमिश्च नान्तरिक्षादल्या । उभयोवाधियो- रन्तरिक्षण सम्बध्यैवावस्थानात् । तसावर्णितयोवापृथिव्योरेवा- मरिचस्यान्तर्भाव प्रत्यभिप्रायः * ॥ ५ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबाप्रशस्थ चतुर्थपत्रिकायां चतुर्थाध्याये (एकोनविंशाध्याये) पञ्चमः खण्डः । ५ (२७)। - नत्यादिपरथी देखकप्रमादप्रवाहार्दिव सर्वपुलतेयाजी दृष्ट, पडीकत मात्र मसामति, बचापि मूलाभिप्रायविर एवं गम्यते ।

·॥ चतुर्वपधिका । 10
३८५
॥पथ पठःखण्ड:।
बृञ्च वा इद मग्रे रथन्तरं चास्ता वाक्ये
तन्मनश्चास्ता' वाग्वै रथन्तरं मनो वृत्तद बृहत्पूर्व
ससूजानं रथन्तर मत्यमन्यते तद्रथन्तरं गर्भ मत
तहरूप मसृजत ते के भूत्वा रथन्तरं च वैरूपं च
बृहदवमन्येतां तद बृहगर्भ मधत्तं तराज मसृजत
ते हे भूत्वा बृहच्च वैराज च' रथन्तरं च बैरूप
चात्यमन्येतां तद्रथ न्सरं गर्भ मधत्त तच्छाकर ममजत
तानि वीणि भूत्वा रथन्तरं च वैरूपं च शावर च
बृहन्च वैराजं चात्यमन्यन्त तद् बृङ्गर्भ मधत्तं तदैवत
ममृजत तानि चीण्य न्यानि त्रीण्यन्यानि षट् पृष्ठा-
न्यासस्तानि ह तहि त्रीणि छन्दांसि षट् पृष्ठानि
नोदाप्नुवनमा गायची गर्भ मधत सानुष्टुभ मममत
विष्टुब् गर्भ मधत्त सापति ममृजत जगती गर्भ
मधत्त' सातिच्छन्दस ममृजत तानि चीपयन्यानि
चीण्यन्यानि षट् छन्दास्थामन् षट् पृष्ठानि तानि
तथाकल्यन्त कल्पते यत्ता ऽपि तस्यै जनतायै कल्पत
यचैव मेतां छन्दसां च पृष्ठानां च कृप्ति विद्याम् दोषी
दीयते ॥ ६ (२८)॥
॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थपश्चिकायां चतुर्थोध्यायः॥४॥

·३८५ ऐसीयवाससम् ॥ प्रथास्मिन् हादशाहमध्ये एटापड हे पृष्ठस्तोत्रीपयुक्तानि . सामानि विधातु माख्यायिका माह-"बपञ्च वा इद भग्रेरयन्तरं चास्तां ; वाक् च वै तन्मनश्वास्ता ; वाग्वै रथन्तरम्, मनो हहत्, सद् बहत् पूर्व सहजानं रथन्तर मत्यमन्यत ; सद्रथन्तरं गर्म मधत्त, तहेरूप मसजत”- इति । ये वृहद्रयारे पूर्वम् “इमौ वै लोको"- इत्यादिमा संस्तुते (२९. पृ.), से उभे एव 'इदं' वैरूपादिसाम. जात मन्तर्भाव्य तदुत्पत्ते: पूर्व मास्ताम् ; 'इदं' वैरूपादिसाम- जात मुत्पत्तेः 'ग्रे' पूर्वं नासीत्। ते च सामनी मनोवायूपे अभवताम् । तत्र वागेव रथन्तरं साम, मनोहमाम । तदे- सम्मनोरूपं बहमाम 'समृजान' सृष्टिं कत्तुं मुदाक्तम्। 'सत्' तम्मा एव सृष्टिसिद्धये 'पूर्व प्रथम वापं 'रथन्तर' साम 'अत्यमन्यत' । वाग्रुपलादेव स्त्रीरूपत्वम्, मनोरूपत्वात् खस्य पुरुषरूपत्वम् ; तस्मादतियतं सत्वरूपम् ; तत्र बहसाम स्वस्य पुरुषत्वाभि- मानेन रथन्तरसाम्नि स्त्रीखभावनया सङ्गम मकरोदित्यर्थः । तत- स्त्रीम्थानीयं तद्रथन्तर साम स्वोदरमध्ये गर्भ मधत्त ; कृत्वा च वैरूपाख्यं पुत्रस्थानीयं सामान्सर मसृजत ॥ वैरूपस्योत्पत्ति मभिधाय वैराजसान्न उत्पत्तिं दर्शयति-"ते हे भूखा रथन्तरं च वैरूपश्च सहदत्यमन्येना; सद् ब्रहगर्भ मधत्त, तराज मरजत" इति । मासस्थानीयं रथन्तरं, पुत्रस्थानीयं वरूपं चेति, 'ते' सामनो हे भृत्वा यद् बृहमामैकाकित्वेन वर्त. मान मस्ति, तदपत्य मन्येतां, तस्माद बहतोऽप्येकाकिनोऽतिशयेन मन्येता, न्यूनत्वेन ब्रहमानि स्त्रीत्वबुद्धिं कृत्वा संयोग मकुमताम् । नत्र बहसाम गर्भ धृत्वा वैराजाख्यं सामान्सर महजत॥ ३१४ पृ.पं. ट्रष्यामि।

·॥ चतुर्थपरिका । ४१६॥ शाकरसाब उत्पत्ति दर्शयति- “ते भूखा हाराज च, रयान्सर च वैरूपं चात्यमन्येतां तद; रथकर गर्भ मयत सच्छाकर मसृजत"-इति। वैराजसानः सृष्टेकई तरह बहमाम्नः न्यनत्वे.पगते सति 'ते' मामनी भूत्वा मिलिवा वरूपसहितस्य रथलरस्य वायूपत्वेन स्त्रोत्व मभिप्रेत्य स्त्रीला 'प्रत्यमन्येता' खाधिकारं मत्वा संयोग मकुरुताम् । ततो रवन्त साम गर्म त्वा शाकगख्य सामान्तर मसूजन ॥ रेवतमान उत्पत्तिं दर्शयति- “तानि पीणि भूखा रचन्सर च वैरूपं च शाक्करं च, बहव वेराज चात्यमन्यन्त तद् ; बसा मधत्त, तदैवत ममजत" इति । मावस्थानौयं 'रथन्सर' पुत्र स्थानीये 'रूप' 'शाकर' चेति; एवं त्रीणि भूत्वा, वैराजन युक्तम बहमानो न्यनत्वबुधा वदलमन्यन्त' सम्मादतिगयं पुरुषस्था- नीयं स्वपने मत्वा मंयोग मकुर्वत । नती सहा मधत ; मर्भ धत्वावतान्य' सामान्तर मसूजन। उत्तानां षमा सानां पष्टयम्तात्रमाधनवं दर्शयनि---"मानि बौखन्यानि वीण्यन्यानि पट पान्यामन्” इति । 'सानि' पूर्वो. कानि क्यन्सरवरूपणाकराणि 'नोणि' मामानि, 'प्रन्यानि' त. रेभ्यो विलक्षणानि, पृष्ठाय पड़ह प्रथमटतीयपत्रमेवयुग्म- वहा पृष्ठम्तीनिष्पादकान्यामन । तथा बहद-वैगज-रेषत- कपागि वीणि' मामानि 'अन्यानि' रथन्तरादिभ्यो विलचणानि भूत्वा, द्वितीयचतुर्थषष्ठेषु शुग्मरुपयाहम्म पृष्ठस्तावनिष्पादका न्यासन् * * "ग्य पृष्ठान्यजामि । #yqानीसणि । मोयादिष पणास्थानतियागि वरुपवंग पाकर देवतानि"..ति पाय भी ७५.२-४ ।

·॥ ऐतरेयनापम् ॥ पष पधिहस्सोवसामाधारत्वेन पाविधानि 'छन्दांसि दर्थ- बति-"तानि तर्षि पौणि छन्दांसि, षट् पृष्ठानि नीदा- वाक्षागायत्रौ गर्भ मधत्त, सानुष्टुभ मसजत ; पिटुब् गर्भ मयत, सा पति ममत; जगती गर्भ मधत्त, सातिचन्दस ममजत ; तानि चौरसन्यानि बौखन्यानि षट् छन्दास्थासन् ; षट पृष्ठानि तानि तथाकल्पत ; कसते यनोऽपि" इति। 'तहि तस्मिन् षट्सामसम्पत्तिकाले गायत्री-विष्टुब्-जगतौरूपाणि 'छन्दांसि' पौषि भूत्वा, 'तानि' पूर्वोत्तानि पद पृष्ठमामानि 'नोदाप्नुवन्' घटानां निष्पत्ति कर्नु नाशक्नुवन् । ततो गायनयादीनि बौण्यपि गर्भ हत्या, पुन: अन्यानि अनुष्टुप्पतयतिच्छन्दोकपाणि छन्दस्व. एजन्स । ततः तानि' सिहानि गायनयादीनि 'बीमि', 'प्रन्यानि' पूर्वसिदत्वेनैव पृथग्भावान्यासन्, तथैवानुछुभादोनि 'वीणि', 'पन्यानि' छन्दांसि तदानी मुत्पबानि, इति मिलिखा षट् छन्दांस्यासन् । ततः षट्सङ्ख्याकानि पृष्ठसामानि धारयितुं 'तानि' षट् छन्दांसि तथा प्रकल्पन्त' सेनैव क्रमेण समर्थान्यभवन् । प्रथम- हितीयतौयेष्वहस्सु गायत्रीत्रिष्टुअगत्यः पृष्ठस्तीचमिष्यादकाः; चतुर्थपश्चमषष्ठेष्वहस्सु अनुष्टुप्पयति छन्दांसि स्तोत्रनिष्पाद. कानि। एवं सति यज्ञोऽपि पृष्ठयषडाहाख्यः * 'कल्पते' स्वप्रयो- जनाय समर्थो भवति । वेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रशंमति- "तस्यै जनतायै कल्पते, यवेव मेता छन्दसा च पृष्ठानां च कृप्तिं विद्वान् दीयते दीक्षते"- इति । 'यत्र' यस्यां जनतायाम्, 'एवम्' उताप्रकारण गायवादीमा इसी' रथन्तरादीनां 'पृष्टानां च एता 'कृप्ति' कल्पनार्थप्रकार १.१५-२९ मू.अधिः ।

·पतपत्रिका । ४।५॥
जानीते, स दौमा प्रायोति । स पुमान् 'सबै जनता
यन्त्रसभाया 'कलते समर्थों भवति । अभ्यासोधायसमाव।।
इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये दार्थप्रणाम
ऐतरेयत्राणस्य चतुर्थपलिकायां चतुर्थाध्याये
(एकोनविंशाध्याये ) षष्ठः खणः ॥ (२८)।
वेदार्थख प्रकाशन तमो हाई निवारयन् ।
पुमधाश्चतुरी देयाद विधातीर्थमहेशरः ।
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक.
बीवीरबुलभूपालसामान्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेयतो
भगवसायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकायनाममा
ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपश्चिकायाः चतुर्थोऽधायः ।

·॥ अथ पञ्चमाध्यायः ।। ॥अथ प्रथमः खण्डः ॥ 2on ॥ॐ॥ अग्नि देवता प्रथम महर्वहति त्रिवृत् स्तोमो रथन्तरं साम'गावची कन्दो यथादेवत मेनेने यथास्तोमं यथासाम यथाच्छन्दसं राधोति य एवं वेद यहा एति व प्रति च तत्पथमस्याह्नो रूपं ययुक्त- वद्यद्रथ वद्यदाशमद्यपिबवद्यत्प्रथमे पदे देवता निम- च्यते' यदयं लोको ऽम्युदितो यदाथक्तरं यदायत्रं यत्करिष्यदेतानि वै प्रथमस्याको रूपाण्युपप्रयन्तो अध्वर मिति प्रथमस्थान आज्यं भवति प्रेति प्रथमे- ऽहनि प्रथमस्यागो रूपं वायवा याहि दर्शतेति प्रउग मेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याङ्गो रूप मा त्वा.रथं यथो- तय इदं वमो सुत मध इति ममत्वतीयस्य प्रतिपद- नुचरौ रथवच्च पिबवच प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाङ्गो रूप मिन्द्र नेदीय एदिहीतोन्द्रनिहवः प्रगाथः प्रथमे पर्दे हेवता निरुच्यते' प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाडो रूपं प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरिति बागस्पत्यः प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाकोरुप मग्निर्नेता स्वं सोम क्रतुभिः पिन्व- ·॥ चतुर्वपक्षिका । । वम इति धाय्याः प्रथमेषु पदेषु देवता निरचा प्रथमेहनि प्रथमस्याहो रूपम् प्र व इन्द्राय वृक्षत दूति मरुत्वतीयः प्रगाथः' प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमः स्याहोरूपमा यात्विन्द्रो वस उप न इति सूत्र मेति प्रथमेऽहनि प्रथम स्याहो कप ममि त्वा शून नोनुमो ऽभि त्वा पूर्वपौतय इति रथन्तरं पृष्ठ भवति राष- तरहनि प्रथमेऽहनि प्रथमस्याहो रूपं यहाधान पुस्तम पुराषाकिति धाय्या' वृत्रहन्द्रो नामान्यमा इत्येति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याड़ो रूपं पिबा सुतस्य रसिन इति सामंप्रगाथः पिबवान् प्रथमेऽहनि प्रथम- स्थाहो रूपय मू षु वाजिनं देवजूत मिति ताक्ष्य पुरस्तात्सूकस्य अंसति स्वस्थयनं वै ताक्ष्यः स्वस्ति- साथै वस्त्ययन मेव तत् कुरुते' स्वास्ति मंवत्सरस्य पार मश्नुते य एवं वेद ॥ १ (२८ ) ॥ ज्योतिपस्या भावती वादंगाहो, दोचाकाली याजनं पाशुकच । व्यूहकदोहादशाहप्रणमा एडादीनी छन्दमा नव ऋमिः ॥ अदानी बादशाहती प्रायणीयोदयनीयामिराती, पप दवन मईः, सचितयं वर्जयिखा मध्यगती यो नवरातः, विर उपक्रमी-अग्नि देवता प्रथम माति,विद्यमीमीरचार ·॥ एतीयवाणम् ॥ साम गायबीच-इति। देवताना मग्रो योऽय निरस्ति, मोऽय मन देवता भूत्वा नवरात्रस्य प्रथम महः 'वहति नियाद- यति तथा स्तोमानां मध्ये विहरस्तोमः प्रथमस्थाडो निर्वाहकः; सानां मध्ये रघन्तराख्य साम प्रथमस्थाङ्कः पूंठसामहिकम् ; छन्दसा मध्ये गायत्रीचन्दः प्रथमस्थाडो निर्वाहकम् ॥ उतार्थ- वेदन प्रसति-- "यथादेवत मैनेन यथास्तीमं यासाम यथा- हसं रानोति य एवं वेद"-इति । 'यः पुमान् ‘एवम्' अग्नि- विद्रयन्तरगायत्रीच्छन्दसा प्रथमेऽहनि देवतात्वं स्तीमत्वं पृष्ठ- सामवं छन्दस्वच क्रमेण वेद, स पुमान् एमेन' वेदनेन 'यथा देवत' तस्याङ्ग उचितां देवता मनतिक्रम्य, तथा स्तोमसाम. सन्दास्यम्युचितानि पनतिक्रम्य समृद्धो भवति ॥ प्रथमेऽहनि विनियोज्यामन्त्र विशेषानादौ सावलक्षणमुखेन सचिप्य दर्शयति"यहा एति च प्रेति च, सप्रथमस्थाको रूपं ; यद् युतावद्धदाशुमद्यस्पिववद्, यत्प्रथमे पदे देवता निरुयते, यदयं लोकोऽभ्युदितो, यद्राथन्तरं, यहायवं, यत्करिषदेतानि वै प्रथमस्याको रूपाणि" इति। 'यह' यस्मिवेव मन्त्र 'एति च' पाकारखरनिर्देशार्थ मिति च शब्द उपरि प्रयुक्ताः। उपसर्गेषु मध्ये योग्य माङ, पसि, सोय मा चेति परोक्षं निर्दिश्यते। तथा प्रेत्युपसर्गनिर्देशः । पाप्रेत्यनयोरुपसर्मयोरन्यतर उपसर्गों यनि- मन्त्रेऽस्ति, 'तत्' मन्त्रस्वरूपं प्रथमस्याको रुपं लक्ष मित्यर्थः । तथा 'यत्' मन्वखरूप 'युलवत्' युजिधातूपेतं, 'रथवत्' रथ- सन्दीपतम्, 'पाशमत्' पाशशब्दोपेतम्, 'पिबवत्' पिबतिधातू- पेतम्, तवा यस मन्त्रस्य प्रथम पादे देवता निरचते' निर्दियते, सबा पर्य लोकः' भूलोकः 'प्रभ्युदितः' कथितो भवति, तथा ·- . V चतुर्थपधिका | ५॥१॥ IE मंद रावन्तर' रघम्सरसामसम्बन्धि, 'गाय मा सम्बन्धि, गायत्रं साम वा ; 'करिथत्' करोतेर्धातोदिया यान्तम्, ईदृशं यद' यतिन्। एतानि वै सर्वाखपि प्रबमाको रूपाणि' निरूपकाणि, लक्षचामौत्यर्थः । एवं लक्षणमुखेन मन्त्र विशेषान्विधाय प्रतीकांदाहन विष्ट विधत्ते "उपप्रयन्तो अधर मिति प्रथमस्यामा भवति" इति। प्रकृती "प्र वो देवायागये" -खादिमखम, तहाधित्वा नवराबस्य प्रथमेहनि "उपप्रयन्तः" इति (सं०१.२४) सूमोन पानशस्त्र शंसनीयम् ॥ तस्मिन् सूतो पूर्वोक्तलक्षणेषु एक लक्षणं योजयित्वा दयति -- "प्रेति प्रथमहान प्रथमस्थाको रूपम्" इति । रूपोऽय मुपसर्गः, सोऽयं सूक्तगते 'प्रयन्त' इतिपदे दृश्यते ; पतः प्रथमेऽहनि विनियोतुं योग्यत्वात् प्रथमस्याको,नुकुलम् ॥ मन्त्रान्तरे लक्षणान्तरं दर्शयति "वायवा याहि दर्पतति प्रग मेति प्रमेहनि प्रथमस्थाडो रूपम्" इति । यद्यपि "वायवा याहि"-इत्यादिकस्य (सं० १.२.) 'प्र'यसर्गस्थ मार- तत्वाचोदकेनैव सत्याभिः, तथापि लक्षण दयतु मय हप यासः। एल्याकाररूपम् पद मास्ति ; प्रा याहौतिश्रुतत्वात् । अतः प्रथमेऽहनि विनियोक्न योग्यत्वात् प्रथमस्याहो रूपम् ॥ अथ वचहये लक्षण हयं दर्शयति-"पा खा रथं यथीतय बसो सुत मन्ध इति महत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरी, ग्यवर पिक पच, प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाडी कपम्" इति। “पा खा रखम्"- पति (सं० ८.६८१-३.) ची महत्वतीययनस प्रतिपत् ; तब रथशन्दोपेतम्, “इदं वसी मुतम्" इति ( सं० ८.१.१-१.) बस

·मनासारः च पिवयन प्रिमिति नितीयपाद
शुतलान्। प्रथमेशनोत्यादि पूर्ववत् ।
:: ..तान्तरे सवारपदयति- "दीव एद्विती.
सौन्द्रनिहवः प्रमाथः; प्रथमे पद. देवता नियंचते ; प्रथम शनि
मनमाडो रूपम्" इति। "नदीय"-त्यय बाहयरूपत्वा-
प्रयाय:' (*. ६.५३.५,६.)। पन्द्रो मितरा मायी यखिन्
प्रगाधे खोऽयम् 'इन्ट्रनिहवः' ; एदिहोत्येव माजाम मन यते,
प्रनाथस्व प्रथम पादे.न्ट्रेति च देवता निर्दियते । तदेतत्नमस्याही
'रुपं लक्षणम् ॥
मलातर लक्षणान्तर' दर्शयति "प्रेतु अधणसतिरिति
प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याडो रूपम्" इति ।
बालसत्यः' ( १० १.४०.३,४.), प्रगाय इत्यनुवर्तते ।
'प्र'शब्दो लक्षणम् ॥
पथ मन्वये सक्षणे दर्शयति - "पनिनेंता, त्वं सोम क्रतुभिः,
पिन्वयफ इति धाय्याः; प्रथमेषु पदेख देवता निरयन्ते, प्रथमे.
हनि प्रथमस्याही रूपम्" इति । शस्त्रमध्ये प्रक्षेपणीया
कारची धाय्या:।
"अग्निता"-इति (सं० ३.२१. ४.) प्रथमा
धाय्या, "वं सोम"-इति (#. १.६१,२.) हितीया, "विन्यस्त्यपः"
-इति ( सं० १.६४.६.) हतीया । एतासां तिसूणा मृचा प्रयमेषु
पादेषु पग्निसोममरदेवता निर्दिश्यन्ते ; “पिन्वन्त्यपो मरुतः
सुदानवः" इति अवचात् । सोऽयं देवतानिर्देशो लचपम् ।
मानान्तर 'प्र'शब्दरूप लक्षणं दर्शयति~ "प्रव.इन्द्राय
पयनश्तिीयधीशुची: मूी प्रतीक्षायणमात्रत एव देवताश्रवण कुटम् । तीवस्या
अपि प्रथम एव पार्द वतन्यतिरिति प्रकटयित' दाने पिन्वयप स्यादि।

·3B
चतुर्वपरिका ।।१॥
सत.ति(८.५८३,४.) मालतीयः प्रमायः प्रति प्रको
शनि प्रबमस्याको रूपम्-इति ।
मन्नान्तर पाकार लक्षणं दर्शयति-"या यालिसे
उपनाति (सं• ४.२१.) सूत्र मैतिः प्रथमहानि प्रबममा
रूपम् पनि।
पंथ निमीत्वशस्त्रगतस्य मन्वय रथन्तरसम्बन्धमा
दर्शयेति- “पभि वा शूर नोनुमो, ऽभि वा पूर्वपीतय रजि.
रयतरम् पृष्ठं भवति ; राबत नि प्रथमानि प्रजमनाली
रूपम्" इति । “पमि त्वा शुर"-इति (सं० ७.१२.२२,२३.) एक
ग्सरसाबो योनिभूतः; "अभि त्वा पूर्वपीतये"-इति (सं० ८.
३.७,८.) तस्थानुचरः । अतः पभि वा शूरत्वा रथन्तरसामसाध्य
पृष्ठं भवति । इदं प्रगाथदयं रथन्तरसामसम्बन्धिन्यहनि योग्बम् ।
पती रथन्तरसम्बन्धस्य रूपस्य लक्षणस्य सनावात्
प्रथमेनि
प्रयुज्यते।
मन्त्राम्सर खाकाररूपं लक्षण दर्शयति- “यहावान पुषतम
पुराषाकिति धाय्या; पोद्रो नामाबमा प्रत्येति प्रथमेशनि
प्रथमस्याडो रूपम्"-ति | "यावाब"-इति (सं० १.०४.
६.) शस्त्र मध्ये प्रक्षेपसोया; तस्या हितोयपादादी पाहत्या-
कार: श्रुतः ॥
मन्त्रान्तरे पिबतिधातुरूपं लक्षणं दर्शयति-"पिया मुतख
रसिम इति सामप्रगाथः ; पियवान् प्रथमेऽहनि प्रथमखाडी
रूपन्" इति। "पिबा सुतस्य"-इवयं कषिसामपियेषना
भाधारभूतः प्रगाथः (सं० १.१.१,२. ७),
पा. १... ५.. पचि ने. ना. ६.१.१५, पह (बीनिशान

·॥ ऐतरेयान् । पथ निविज्ञानीयस सूतावादी किषिरसूतान्तर विधते- "स्व भू युवाजिनं देवजूत मिति ( सं० १०.१७८.) तार्थ पुर, सासूलाख संसति ; खस्थयन वे ताः सखिताये"-इति। साभी देवता प्रस्थ 'तार्थम्', 'खस्ययन' ममातिरूपम् ; पतो निविहानीयचूतस्य पुरस्तात् तार्थनमंसनं 'खसिताये' यज मानस्य माय भवति ॥ वेदनं प्रशंसति- "खस्त्ययन मेव तत कुरते स्खति संवारस्य पार मते य एवं वेद"-इति । वेदिता तेन वेदनेन 'वस्त्ययन मेव' चेमप्राप्ति मेव सम्पादयति । तथा हादशाहद्वारा संवसरमवस्य 'पार मश्नुते' समाप्ति प्राप्नोति ॥१॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपधिकायां पचमाध्याये (विंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२८)। --- ॥पथ द्वितीयः खण्डः ॥ मा न इन्द्रो दूरादा न आसादिति सूक्त' मेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाको रुपं सम्याती भवतो निष्को- वख्यमस्वतीययोनिविद्याने ' वामदेवो वा दूमांशी. कानपश्चत्तानसम्पातैः समपतद यत्सम्पातैः सम- ख......१२ पपी: प्रगावचे अ. गा० १६.१.१५. प (तोषम)। चावर्षि सानानि सन्ति, वय वषाषिसाचा मापारभूत: ममाथ:-इति वसाव्य सान् ।

·॥ चतुर्षपत्रिका ।५।२. पतत्तत्सम्मातानां सम्यातत्वं तत्सम्याती मनसे हनि शंसति वर्गस्य लोकस्य समष्ट'सम्पत्ये माती तत्सवितुर्वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितरिति 'बैन देवस्य प्रतिपदनुचरौ' रायन्तरेऽहनि प्रथमेशनि प्रथमस्याडो रूपं' युञ्चते मन उत युञ्जते धिय इति सावित्रं 'युक्तवत्पथमेऽहनि प्रथमस्थाको रूपं प्र द्यावा यजैः पृथिवी करताधिति द्यावापृथिवीय' प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याको रुप' मिह वो मनसा बन्धुता नर इत्यावं 'यहा एति च मेति च तत्य थमस्याह्रो रूपं तद्यत्प्रेति सर्व मभविष्यत्' मेष्य- नेवाम्मालोका जमाना इति तद्यदिहेह वो मनसा बन्धुता नर इत्वा प्रथमेऽहनि शंसत्ययं वै लोक हेहास्मिन्नेवैनम्ति लोके रमयति देवान् हुवे बृर- वसः स्वस्तय इति वैश्वदेवं प्रथमे पदे देवता निमच्यन्त प्रथमेऽहनि प्रथमस्याडो रूपं महान्त वा एतेऽध्यान मेष्यन्तो भवन्ति ये संवत्सरं वा बादशाह बासते' तद्य हे वान् हुये बृहछवसः अस्तय इति वैश्वदेव' प्रथमे ऽहनि शंसति स्वस्तितायै खस्त्य यन मेव तत्कुरुते स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्रुते य एवं वेद येषां चैवं विद्वानतझोता 'देवान् हुवे ·। तरवाचन बसः खस्तय इति वैश्वदेवं पथमे ऽहनि शंसति' वैश्वानराय पृथुपाजसे विप इत्यानिमारूतस्य प्रति- पत्पधमे पदे देवता निरुच्यते प्रथमेऽहनि प्रथमस्याही रूपं प्र वक्षसः प्र तवसों विरपशिन इति भारत' प्रेति प्रथमे ऽहनि. प्रथमस्याडो रूपं जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदस्या पुरस्तात्सूक्तस्य सति स्वस्त्ययनं वै जातवेदस्याः खस्तितायै स्वस्थ. यन मेव तत् कुरुते स्वस्ति संवत्सरस्य पार मश्रुते य एवं वेद म तव्यसौं नव्यसौं धोति मग्नय दूति जातवेदस्य प्रेति प्रथमे हनि प्रथमस्याडो रूपं' समान माग्निमारुतं भवति यच्चाग्निष्टोमे यह याने समानं क्रियते तत्पूजा अनु समनन्ति तस्मात्समान माग्निमारुतं भवति॥२ (३०)॥ यस्य सूतस्य पुरस्तात्तार्यशंसनं विहितम्, तस्मिविविज्ञान- सूके पाकाररूपं लक्षणं दर्शयति-- "भा न इन्द्रो दूरादा न पासादिति ( सं० ४.२०.) सूत मेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्खा रूपम्" इति ॥ इदानी निकैवल्यमबतीययोः शस्त्रयोनिविदाने सके स्तोत माह- "सम्माती भवतो निष्कवल्यमस्त्वतीययोनिविद्वाने पाम. देवो वा मांसोकामपश्यत्, तारसम्पातः समपतद ; यसम्मतिः संसपतन्तवाम्याता सम्मानलं ; तबलाम्मावौ प्रथमेऽहनि गति, ॥

·॥ चतुर्वपरिका । ५॥२॥ . खर्मस्व लोकस्य समष्टा सम्पत्वं संगत्ये"-इति । सम्पत्ति प्राप्नुवनित भाभ्यां यजमानाः सर्वान् लोकानिति सम्पाती। निष्कवचमा स्वतीयनिविद्यानयोः सूक्तयोक्तयोः सम्मात इति समझा। "पा याखिन्द्रो वसः" इति (सं० ४. २१.) मरुत्वतीयशसख निवि- पानं सूनाम् ; "प्रा.न. इन्द्रः" -ति (सं० ४.२०.) निष्पोक्स निविद्यानं सूकम; एतयोः सम्मात रति सज्ञा प्रतिपावते । पुरा कदाचित वामदेव: 'इमान्' भूरादीन् लोकान् दृहा, तारपावं विचाम्य, सम्मासमूतीस्तान प्राप्तवान् । अतः 'सम्पसति' सम्यक प्राप्नोति लोकनितरिति 'सम्पातत्व' नाम सम्पन्नम्। संथा सत्यत्र प्रथमेऽहनि निष्कोवस्यमहत्वतीययोः सम्पातमामके भने यदि शंसेत, तदानीं तच्छमनं स्वर्गलोकमामि-भोग्यवस्तुसम्पत्ति होगः सम्बन्धार्थ मम्मद्यते । अथ इयोस्तृचयो रथन्तरसम्बन्धरूपं लक्षणं दर्शयति --"तस- वितुर्वणीमहे ऽयां नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी; राथन्सहनि प्रथमेऽहनि प्रथमस्याको रुपम्” इति। “तत्सवितुः" -इति ( मं० ५.८२.१ ३.) चो रथन्तरमामा सह प्रयुज्यमानो वैखदेवशस्त्रस्य प्रतिपत् ; “अद्या नः" इति ( सं० ५.८२.४-६) हचस्तस्यानुचर: अत उमयोगपि ग्थन्तरसम्बन्धोऽस्ति, रथ. तरसम्बदनि योग्यताम्ति ॥ सूतान्तरे थुजिधातुरूपं लक्षणं दर्शयति -"यखते मन सत युनते धिय इति माविलं ; युक्तवत्प्रथम हनि प्रथमस्याडो रूपम्" इति । प्रथमाया ऋचो वसाने “देवस्य सवितुः परिशुतिः" इति 3; , * "बामन्द्रो इरादा न श्रामादिनि मम्पात:"- भार० ५.१.३.३. ।

·॥ऐतरेयवाचणम् ॥ - श्रुतखादिदं (सं० ५.८१.) सविदेवताकम्। इह युजिधातुस्तु विस्मरः । सूतान्तर प्रशब्दरूपं लक्ष दर्शयति-"प्र द्यावा यः पृथिवी ऋताहधेति (सं० १. १५९.) द्यावापृथिवीयं ; प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्थाडो रूपम्" इति ॥ पस्मिन्वेखदेवशस्ने सूतान्तरं विधत्ते- "इहेह वो मनसा बन्धुता मर इत्यावं ; यहा एति च प्रेति च तत्प्रथमस्याही रूपं, तयति सर्व मभविष्यत्प्रेष्यवेवासमालोकायजमाना ति; सद्यदिहेह वो मनसा बन्धुता ना इत्यार्भवं प्रथहनि शंसत्ययं वै लोक हास्मिवैनास्तल्लोके रमयति" इति । "इस व:"- इत्येतसूक्तम् (सं० ३.६०.) ऋभुदेवताकम् ; हितोयाया ऋचोन्ते "तन देवत्व मुभव: समानश' इतिश्रवणात् । भाकान, प्र- शब्दा- दिक लक्षणं मन्ये नास्तोत्याशय 'यहै - इत्यादिना तसावे बाध उपन्यस्यते । यदेतदेति च प्रेति चेति, तदेतत्प्रथमस्याडो रूपं' लक्षण मिति पूर्व मुक्तम् ( ४०२ पृ०); 'तत्' नथा सति यदि प्रेत्यनेन लक्षणेन युक्त 'सर्व' सक्तजातम् अभविष्यत्, तदानीं यज. माना अम्मालोकात् 'प्रैथन्' प्रेयन्ति मरिष्य लि एवेति बाधोप- न्यासः । तद्यदि'-इत्यादिना समाधान मुपन्यस्यते । यस्मात प्रशब्द- योगे बाधोऽस्ति, तस्मात्कारणादिहेहेति सूक्तं यदि प्रथमःहनि शंसेत्, सदानी मिहेहशब्देनास्त्र भूलोकस्य विवक्षितसाद 'अस्मित्रेव' भूलोके एव तत्सूलपाठेन ‘एनान्' यजमानान् ‘रमयति' चिर भीड़यति ; ततः प्रशब्दप्रयुतो मरणबाधोऽपि परिवृतो भवति । भूतान्तरस्य प्रथमपादे देवताभिधानं लक्षणं दर्शयति -“देवान् हुवे हवसः सतय इति वैखदेवं प्रथमे पदे देवता निरुध्यन्ते ;

·॥ चतुर्थपश्चिका ।५।२॥ SH मधमे हमि प्रथमस्याको रूपम्" इति । "देवान्" इत्यादिको पूरी बावधनान्तस्य देवशब्दस्य श्रवणाहेवताबाहुल्येनेदं मूक्त (२० ॥ ११.) वनदेवम् । प्रथमपादे देवशब्दस्तु विस्पष्टः ॥ तत्र स्वस्तिशब्दस्य तात्पव्यं दर्शयति -"महान्तं वा एतध्यान मेथम्तो भवन्ति, ये संवारं वा हादशाहं वासते ; तपोवाडो बहवसः खस्वय इति वैखदेवं प्रथमेहनि सति, लक्षि- तायै" इति। 'ये' यजमाना: संवारसर्व वा हादशा वा अनु- तिष्ठन्ति, एते दोघं मध्वानं गन्तु मधुक्ता भवन्ति ; प्रयोगवावे. नेक.हवत् सहसा समामाभावात्। अतो देवामित्यादिमी "स्वस्तये"-इत्येतस्य पदस्य शंसने 'स्वस्तिता' माथं भवति । वेदन प्रशंमति-."स्वस्वयम मेव तत् कुरुते स्वस्ति भवन्तरण पार मश्रुने य एवं वेद, येषां चैवं विहानसबीता देवानुवे हर- वसः स्वस्य इति वैखदेवं प्रथमेहनि मति" इति । खलास वैदिता तेन 'खस्तयन मेव' हादशाहस्य चेमप्राप्ति मैव कुली,-- मेणव मंवारसत्रस्य समाप्तिं प्राप्रोति । किथ 'येषां यजमानामा सुस्वार्थवेदी होता शंमति, तेऽपि यजमाना हादगारमेण प्राg. वन्ति, संवत्सरसत्रं च समापयन्ति । सूक्तान्तरस्य प्रथमे पादे देवताभिधानं लक्षणं दर्शयति- "खामराय पृथुपाजसे विप इत्याग्निमारुतस्य प्रतिपत् ; प्रथम प्रदे देवता निरुचर्त, प्रथमेनि प्रक्षमस्याडो रूपम्" इति । पानिमारुतशस्त्रस्य “वैखानराय"- इति (म० ३.३.) सूत्र प्रतिषत् कर्तबम् । स एव शझो विम्मट देवमा मभिधत्ते । मूलान्तर प्रशब्दरूपं लिङ्ग दयति "प्रखचमः प्रतवसो विरप्शिन इति मामले ; प्रति प्रथम पनि प्रत्रमस्थाको रुपम्". , - -- ·पितीयवासपम्। -- ति। - "प्रलचस:"-ति (सं० १.८७.) मृतो वित्तीयस्था करती हितीयंपादे “षय एव ममतः" इतिषणात् इदं सूला माहवताक सित पत्र 'शब्दो विसरः ॥ वश्वमाणस्य जातवेदस्यसूताव पुरस्तादेता सर्च विधते- "जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदस्वा पुरस्तात्सूमास्य अंसति ; स्वस्थयनं वै जातवेदस्थाः स्वस्तिताये"-इति। जात- वेदा देवता यस्या ऋचः मेयं 'जातवेदस्या' (सै० १.६८.१.); तदेवताकत्वं प्रथमपादे देवताभिधानं लिच विस्पष्टम् । अस्या मचि "परासीयती नि दहाति" इति अनुदायवणात्, "नावेव सिन्धम्"--इति नौदृष्टान्तेन दुरितात्ययश्रवणात् च 'वस्त्ययम' क्षेमगमन मात्र विद्यते ; तस्मादियं क्षेमप्राप्तये भवति ॥ वेदमं प्रशं- सति-- "खस्ययन मेव सत् कुरुते, स्वस्ति संवत्सरस्य पार मानुते य एवं वेद"--इति। सूक्तासरे प्रशदलिङ्ग दर्शयति- "प्र तव्यसौं नव्यसौं धोति मग्नय पति जातवेदस्य ; प्रेति प्रथमेहनि प्रथमस्याडो रूपम्”- इति । यथप्यस्मिन् मुक्त जातवेदःशब्दो न श्रुतः, तथापि तदर्थ- वाची शब्दः श्रूयते ; जात मुत्यनं विश्वं तहेत्तौति 'जातवेदाः', तत्पयायो विश्ववेदःशब्दः । स च “य मेरिर भृगवो विश्ववेदसम्" -इति चतुर्थ्या मृधि श्रूयते । तस्मादिदं मनं ( सं० १. १४३. 'जातवेदस्यं निविचानीय सेत् । पत्र "म तव्यसीम्" इति प्रथब्दो विस्पष्टः॥ • "जातवेदखा"-शि निर्विसर्गपाठी इज्यत भायपुस्तक, पर्यत गम्यते तद; पर सुलपुखकवि एव सः। “जातवेदसै सनवाम सोम मित्याधिमारते जातवेदस्थामाम्"- इति पात्र.श्री. ०७.१.१७। 'जातवेदस्यनिवित्सम्बन्धिसूतासम्भवात् मातवेदस्थाना मिति बापच जात्यभिप्रायम-निच तपनिनारायचौथा।

·म चतुर्वपषिणा | N या वैवानरायत्यादिकं यदाग्निमारतं शस्त्र मुझम, तहत सति- “समान माग्निमारुतं भवति, यञ्चाग्निष्टोमे, या समानं क्रियते ; तत् प्रजा अनु समनन्ति ; तस्मासमान मानि मारतं भवति"-इति । भसिमन् प्रयमेऽहनि यदानिमारतं मन मुताम्, यज्ञाग्निष्टोमे पूर्व निरूपित मानिमारुतं शस्त्रम्, तदुभव 'समागम्' एकविधम् ; न्यूनाधिकमवाणा मभावात् । यदेवाङ्ग समानं क्रियते, 'तत्' पजाम् 'मनु' . पक्षात् 'प्रजा!. ऋखिग्रुपाः पुत्रादिरूपाय 'समनन्ति' सम्यक् चेष्टन्ते, सोन जीवन्तीत्यर्थः । तस्मात् 'समान' तुल्थ मानिमारत मच कर्तव्यम् ॥ पत्र प्रथमस्याडो लिङ्गेषु 'पाशमद्', 'गाय', 'करिषत, 'पयं लोको भ्युदितः' इति लिङ्गचतुष्टय मत्र नोदाइतम्, नथमा-: सम्भव मन्वेष्टश्चम् ॥ २॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य चतुर्थपश्चिकाया पञ्चमाध्याये ( विशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ ३ (३०)॥ ॥ अथ बतौयः खण्डः । इन्द्रो वै देवता वितीय महर्वइति पञ्चदश स्तोमो बृहत्माम बिष्टुप् छन्दो' यथादेवत मेनेन यथास्तीम ·यथासाम यथाछन्दसं राम्रोति य एवं वेद यति नति यरिस्थतं तद् द्वितीयस्थाडो रूपं यदूईवद्य- अतिवद्यदन्तर्वद्याकृषवद्यदृधन्वान्मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यदन्तरिक्ष मभ्युदितं यहाईतं यत् चेष्टुभं' यत्कुर्वदेतानि वै वितीयस्थाहो रूपाण्यम्निं टूर्त वृणीमह इति' हितीयस्था भाज्यं भवति' कुर्वद हितोये ऽहनि द्वितीयस्याहो रूपं वायी ये ते सह- खिण इति प्रउगं'सुतः सोम ऋतावृधेति' वृधन्वद् हितीयेऽहनि. द्वितीयस्याही रूपं विश्वानरस्य वस्पति मिन्द्र इत्सोमपा एक ति मरुत्वतीयस्य प्रतिपद- नुचरोवृधन्वञ्चान्ततर्वच्च हितीयेऽहनि द्वितीयस्थाहो रूप मिन्द्र नेदीय एदिहोत्यच्युतः प्रगाथ'उत्तिष्ठ ब्रह्म- पस्पत इति ब्राह्मणम्य त्व अडवान् हितोयेऽहनि द्वितीयस्थाडो रूप' मग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः' पिन्वन्त्यप इति धाय्या अच्युता बृहदिन्द्राय गायतेति महत्वतीयः प्रगाथो येन ज्योतिरजनयन्नृतावृध इति' वृधन्वान् द्वितीयेऽहनि द्वितीयस्थानो रूप मिन्द्र सोमं सोमपते पिबेम मिति सूक्तं सजोषा कट्रैस्टपदा वृषवेति षखद् हितीयेऽहनिहितीय- थाहो कपं त्वां मिडि हवामहे वंधेहि चेरव इति ·। चतुर्वपरिका ।११॥ वृहत्पृष्ठं भवति बाईतेऽहनि हितीयेऽहनि द्वितीय स्थाहो रूपं बहावानेति धाय्याच्युतोभयं पवई न इति सामप्रगाथो यच्छेद मद्य यदु च गाँसी. दिति बाहतेऽहनि द्वितीयेऽहनि हितीयस्था रूपं व्य मू षु वाजिनं देवजूत मिति तार्यो- ऽच्युतः ॥ ३ (३१) । हादशाहगतनवरात्रे प्रथम मर्निरूप्य द्वितीय महानिकप- यति-“इन्द्रो वै देवता वितीय महर्वहति, पञ्चदश स्तोमो पर- साम त्रिष्टुप् छन्दः" इति । देवतानां मध्ये इन्द्रो. देवता, सोमानां मध्धे पञ्चदशः स्तोमः, साना मध्ये साम, छन्दसा मध्ये निशुपं छन्दः । इत्येतचतुष्टयं द्वितीयस्थाको निर्वाचवम् ॥ वेदनं प्रगंमति--- "यथावत मेनन यथास्तीमं यथामाम यथाच्छन्दसं गानोनि य एवं वंद" इति। वेदिता खकीयवेद- नेन यथोक्तदेवतास्तीममामच्छन्दस्थितिक्रम्य तत्प्रमादन समतो भवति। -- , अथ दिनीयस्याही गमकानि मन्त्रनिङ्गानि निर्दिशति-- "यई नेति न प्रेति, यत स्थितं, तद दितीयस्याको रूपं; यदूई वधरप्रतिवद्यदन्तवेद्यदृषगव द्यदृधन्वद, यमध्यमे पदे देवता निव- चते, यदन्तरिक्ष मभ्युदितं, यहाईत, यत् वैभ, यत् कुर्वदेतानि व द्वितीयस्याको रूपाणि" इति । प्रथमस्या एति प्रति लिङ्गदयं 'यई' यदेवोक्तम्, तदत्र द्वितीयस्याको लिान भक- तौति नकारहयेनोभयं निषिध्यन। 'यत् स्थित' तिहतियात ·॥ ऐतरेयवासचम् ॥ रूपद बहुषु स्थानिष्वप्रचुतखेनावखितं च मचे हसते, तद बितौयस्याडो 'रूप' शिनम् । तथैवोईशब्दोपेतम्, प्रतिशब्दोपेतम्, अन्तःश दीपेतं, इषशब्दोपेतं, अधरब्दोपेतं च यदाबातम्, तत्सर्वे हितौयस्याडो रूपम् । या साक्षाच्छन्दो न श्रूयते, तत्र तदर्थों द्रष्टव्यः । मध्यमे पदे देवताभिधानम्, अन्तरिक्षलोकाभिधानम्, बह सामसम्बद्धम्, विटुप्छन्द सम्बदम्, वर्तमानार्थप्रत्यययुक्त- करोतिधातुरूप मित्येतानि सर्वाणि दितीयस्थाको 'रूपाणि' निरूपकाणि लिङ्गानि द्रष्टव्यानि ॥ अस्मिन् हितीयेऽहन्याज्यशस्त्रं विधत्ते-“अग्नि दूतं वृणौ. मह इति ( सं० १. १२.) द्वितीयस्याङ्क पाज्यं भवति ; कुर्वदु, हितीयेऽहनि द्वितीयस्याङ्गो रूपम्" इति । पत्र कुर्वदिति सिझोपन्यासः । यद्यप्यनि दूत मित्यादी साक्षात् कुर्वच्छब्दो न श्रूयते, तथापि करोत्यर्थस्य सर्वधातुगतसामान्यत्वात् वर्त- मानार्थवाचिप्रत्ययान्तं धातुमात्रं कुर्वच्छब्देन विवक्षितम् । अवापि "वृणीमहे"-इति वर्तमानार्थवाचिप्रत्ययान्ती धातुः श्रूयते । तस्मात् हितीयेऽहन्येतत्सूतं विनियोक्तुं योग्यम् ; सतो हितीय- स्याहो लिङ्गम् । भाज्यशास्त्र विधाय प्रउगशस्त्रं विधत्ते--"वायो ये ते सहस्रिण इति ( सं० २, ४१.) प्रउगं; सुतः सोम ऋताधेति वृधबद्, हितीयेऽहनि हितौयस्याडो रूपम्" इति। "वायो ये ते"-- इत्यादिकं शस्त्र कुर्यात् । एतस्मिन् सूक्ल चतुर्थ्या ऋची द्वितीयः पादः “सुतः सोम ऋताबधा"-इति; अस्य पादस्यान्ते वृधति- अषणादिदं प्रउगं 'धन्वत्' हधिधातुयुक्तम् । हितीयेऽहमो. स्यादिकं पूर्ववत् ॥

·. अंद्र मेहनतीवं शंख विधी- "पियानरस्य यति सपीसपा एक तमत्वतीयख प्रतिपदावरी मंड, हितीये किरितोयसाड़ी काम्" इति। "पिमा प्रलय द्वचः (सं०.६.१८) प्रतियन् । तसिनी द्वितीयस्या या प्रवामपादे धन्यत्' वृधिधातुयु विमति "अमिष्टय सदासम्इतिववक्षात् । “न्द्र:"-प्रत्यय चोऽनुरूपः संघान्त चन्दयुक्तं लि मस्ति; माया अनसतोयपाद पन्तदेवान्'-इतिवमान । पावे लिये दवति -- "न्द्रमदीय एदिशी- व्याय, 'सिम मापसत पनि प्राणमय पान रितीयहनि हितोयस्त्राडोम्पम्" इति । “न्द्र नेदीय: -Kar- दिकः प्रगायः ( सं०.८.५६.५१.) प्रथमेहान्यपि विक्षितः, उत्तर- वापि विधास्यते ; तस्मादक विधीयमानो थुतो भवति, प्रधुर- भावात् । तदिद मथतत्वं स्थितशब्दार्थत्वात् खितवशितम्। "उत्तिष्ठ इत्ययं प्रगाथः ( सं० १.४०: १, २) बलिवान আশ্বিন ও ছয় ঋণ। पक्ष तिमूषु धाव्यासु पधुरात्व लिङ्ग दर्शयति-"अमिता, त्वं सोम कातुभिः, पिम्वन्त्यप इति धाथ्या पानाः" इति। "अग्निता" इति ( मं० ३. २०. ४.) प्रथमा धाय्या, "वं सोम" पति (मे१. ८.१. २.) हितीया, “पिन्वरत्वपः" इति (सं० १.६४.६.) ढतीया। प्रथमेहन्यपि एतासां विहितसादचुतलम् । प्रगाघान्तरे लिङ्ग दर्शयति..."इदिन्द्राय गायतति मरख. सौयः प्रगायो, येन ज्योतिरजनयवृताध इति प्रणवान्, पनि द्वितीयस्थाडो रूपम्" इति । "हादिन्द्राय" इत्येवो माय- ·॥ ऐतरीयत्राप्रपाम् ॥ बताकः (सं० ८.८८.१,२.); "मरुतो पहलमम्” इति द्वितीय पादे अपवात् । तस्य "येन ज्योतिः" इति द्वतीयः पादः ; तब "ताहध:"-इतिश्रवणात् पयं प्रमाथी धिधातुरूपलिङ्गवान् ।। लिङ्गदर्शनद्वारा सूक्तं विधत्ते-"इन्द्र सोमं सोमपते पिबेम मिति सूक्तं ; सजोषा रुद्रेस्तृपदा वृषस्वेति वषण्वदु, द्वितीये इनि हितोयस्याडो रूपम्" इति । "इन्द्र सोमम्" इत्यस्मिन् सूक्ते (सं० ३, ३२.) "सजोषाः" इत्यादिको हितोयस्या ऋचश्चतुर्थः. पादः ; तत्र वृषस्वेतित्रवणात् वृषणमित मस्ति ॥ अथ निष्कोवल्यशस्त्रस्य स्तोत्रियानुरूपयोः प्रगाधयोः बह. सामसम्बन्धरूपं लिङ्ग दर्शयति-"त्वा मिचि हवामहे, वं होहि चरव इति वृहत्पृष्ठं भवति ; बाईतेऽहनि हितीयेऽहनि हितो. यस्याको रूपम्"- इति । “त्वा मिद्धि"-इति ( सं० ६.४६.१,२.) बहसान आधारभूतः स्तोविय: प्रगाथ: ; "वं घहि"-इत्यनुचरः प्रगाथः ( सं० ८.६१. ७, ८.)। प्रथमे प्रगाथे वृहत्सामयुक्त पृष्ठस्तोत्रं भवति । अत्र प्रगाथदयस्य वृहत्सामसम्बन्धात् 'बार्हते' बहत्मामसम्बन्धिन्यहनि तदुभयं योग्यम् ; हितोयस्य चाडो बह- सामसम्बन्धित्वात् तस्मिवहनि विनियोताव्यम्। अयन बह- सामसम्बन्धी हितीयस्यानो लिङ्गम् ॥ अथैकस्या मृत्यच्युतत्व लिङ्ग दर्शयति- “यहावानेति ( सं० १०.०४.६.) धास्याच्युता” इति । प्रथमेहन्धप्यस्या ऋचो विधि- तखादधुतखम् ॥ अथ प्रगाथान्तरे बहसामसम्बन्धरूपं लिड्डू दर्शयति- "उभयं शृणवञ्च न इति सामप्रगाथो, यच्चेद मद्य यदु च व पासीदिति बाईतानि हितोये हनि द्वितीयस्याडो रूपम्"- ~ -- - ·॥ चतुर्थपचिका । ५॥ ४॥ -- इति । “उभयम्" इत्यादिको सहयामसहायुज्यमानः प्रमा (सं० ८.६१. १, २.)। उभयशब्दस्य कोऽर्थः सोऽभिधीयते-- 'अद्य' पस्मिन् दिने 'यत्' कार्य मासीत्, ‘इदच' कार्य मेकम् , 'यदु च' यदपि 'ह्यः' पूर्वगः काय मासीत्, तदपीत्येवं कार्य. इयम् । 'शृणवत्' श्रुत मासीत् । इति मन्धगतस्योभयं गणक दित्यस्यार्थः । बाहन इत्यादि पूर्ववत् ॥ सूतान्तर पूर्ववदच्युतत्व लिङ्ग दर्शयति -"त्य मू षु वाजिनं देवजूत मिति ( मं० ११. १७८.) तार्योऽच्युतः" इति। सार्थ- देवताकस्य सूक्तविशेषस्य प्रथमेहनि विहितत्वादुत्तरोत्तरी प्रयोख्य लाटच्युतत्वम् ॥ ३ ॥ इति योममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेय ब्राह्मणस्य चतर्थपश्चिकायां पक्षमाध्याय ( विगाध्याय ) हतीयः खण्डः ॥ ३ ( ३१ ) ॥ ॥ अथ चतुर्थः खगडः। या त अतिरवमा या परमेति मुक्तं जहि वृष्ण्यानि का ही पराच इति वृषरावद हि तीयेऽहनि बिती- यस्थाङ्गो रूपं विश्वो देवस्य नेतुम तत्सवितुर्वरेख मा विश्वदेवं मत्पति मिति' वैश्वदेवस्थ प्रतिपद. नुचगै बाहतेऽहनि हितीयेऽहनि वितीयस्थाची ·- बनिया कित्सवि साचि मूर बदवितीयानि रिलायवाणी कप हि यावा. भूधिवी विश्वशवेति द्यावापृथिवीय सुजन्मनी विषणे अन्तरीयत बबनर्वद हितीयेशनि हिती- संस्थानों पं' सच्चनुर्थ सुकृत विद्यानापस इत्या- भं तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू वृष- खद हितीयेऽनि दितीयस्थाको रुपं' यस वों रथ्यं विश्पतिं विशा मिति वैश्वदेवं वृषा केतुर्यजतो द्या मशायतेति वृषखद् हितोयेऽहनि हितीयस्थाडो रूपं तदु शार्यात मङ्गिरसो वै स्वर्गाय लोकाय सत्र मासत ते हम दितीयं द्वितीय मेवाहरागत्य मुन्ति'तान्वा एतच्छायेतो मानवो द्वितीयेऽहनि सूक्त मशंसयत् ततो वै ते प्र यज मजानन् प्र स्वर्ग लोकं तद्य देतत्सूक्तं द्वितीये- ऽहनि शंसति यज्ञस्य प्रजात्यै स्वर्गस्य लोकस्यानु- स्वावे' पृक्षस्य वृणो अषस्य नू सह इत्याग्नि- मारुतस्त्र प्रतिपद वृषखद् द्वितीयेऽहनि द्वितीय- स्थाको रूपं वृष्णे श यः सुमखाय वेधस इति मारुतं वृषण्वद. दितीयेऽहनि द्वितीयस्याही रूपं जातवेदसे सुनवाम सोम मिति' वातवेदसा- ·. पता यान वईत जातवेदस मिति वातवेद वृधम्वद् 'हितीयेऽहनि द्वितीयस्याह्नो कप रूपम् ॥ ४ (३२) 11 ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थपश्चिकायां पञ्चमोध्यायः ।। रावद, सूतान्तरे कृषशब्दोपेत लिन दर्मयति--- “या त अतिरवमा या परमेति सूत; जहि कृष्णानि ससकी पराध इति हप- हितीयेऽहनि हितोयस्थाको रूपम्" इति। "या त अतिः" इत्वस्मिन् सूते ( सं . ६. २५.) "जहि वणवानि"--इति सौ- यस्या कचतुर्थः पादः । तच पादयुक्त लिई दृश्यते ॥ अथ वैश्वदेवशस्त्रगतयोस्तृचयोहमाममम्बन्धरूप लिङ्ग दर्श- यति- “विश्वो देवस्य नेतुम्त का वितुर्वरेण्य मा विश्वदेवं सत्पति मिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी; बाहनानि हितीयेऽसमि हितीयम्याडो रूपम्' इति ! "विखो देवस्य" इत्येका क् (सं० ५, ५०.१.), "लन्सवितुः". रति ई ऋची ( सं० ३.१२. १०,११.); सोऽय मेक स्तुचो बृहत्समम बधभूती वैश्वदेवशम्यस्य प्रतिपद्रवति । "पा विश्वदेवम्” इत्येष रच: ( S० ५.५३.० ८.) तशानुचरः। अत उभयोवृहत्माममम्बन्धः ॥ सूक्षान्तर लिङ्गदर्यात-"उदु थ देवः मविता हिरख- वैति माविष मूईषद, हितीयेहनि दितीयवासी रूपम्".. प्रति। अस्मिन् चामके सावित्रसूती (म० ६. ७१.) जा वाचिम उस बदस्व अवमान ईधाम मसि ·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ सूतान्तरे लिङ्ग दर्शयति-"ते हि द्यावापृथिवी विश्वशम्भु- वेति द्यावापृथिवीयं ; मुजन्मनी धिषणे अन्तरीयत इत्यसर्वदू, हितीयेऽहनि हितोयस्याडो रूपम् --इति । अस्मिन् द्यावापृथि- वौये सूक्त ( सं० १. १६०.) "सुजन्मनी"- इत्येषः प्रथमाया ऋच- स्तृतीयः पादः । तत्रान्तःपदस्य यमाणत्वात् अन्तर्वल्लिङ्गम् ॥ सूतान्तरे लिङ्ग दर्शयति- "तक्षनधं सुहत विमनापम इत्यावं ; तमन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति वषगवद, हिताये. ऽहनि हितोयस्याडो रूपम्" इति। "तक्षनथम्"--इति मूक्त मृभुदेवताकम् (सं० १. १११.); प्रथमाया ऋचस्तृतीयपादे "तक्षन् पिटभ्या मुभव:"-इतिश्रवणात्। तत्रैव "तहहरी".- इत्यादिकस्तृतीयः पादः ; तस्मिन्वृषखम इति वृषण्खल्लिङ्ग दृश्यते ॥ मतान्तर लिङ्ग दर्शयति- “यज्ञस्य वो रथ्य विश्पति विशा मिति वैखदेवं ; वषा केतुर्यजतो द्या मशायर्त ति वृषण्वद्, द्वितीये हिनि द्वितीयस्याडो रूपम्” इति । "यज्ञस्य --इत्यादिम ( मं १०.८२.) "इन्द्रो मित्रो वाण:"--इत्येवं बहुदेवताश्रवणात् इदं वैखदेवम् । “वृषा केतुः" इति एषः प्रथमायाश्चतुर्थः पादः । तत्र अपरावलिङ्ग मस्ति । सदेतत् भक्तं प्रशंसति-- “तदु गार्यात मङ्गिरसो वै स्वर्गाय लोकाय सत्र मामत ; ते हस्म हितोयं हितोय मेवाहरागत्य सधन्ति ; तान्या एतच्छाऱ्यांतो मानवो हितीयेऽहनि सुक्ता मसयत् ; ततो वै ते प्र यज्ञ मजानन् प्र स्वर्ग लोकं; तबदेतसूक्तं हितीवेऽहनि शंसति, यन्त्रस्य प्रज्ञात्यै, स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्ये" -इति । “यत्रस्य वो रयम्" इत्यादिकं सुकं ( स० १०.८.२.) 'शार्यातम् गायतस्य कस्यचिमहर्षेः सम्बन्धादित्यवगम्तव्यम् ।

·॥ चतुर्थपश्चिका । ३ | ४ ॥ %3 कथं सम्बधम् ? इति, तदुच्यते--पुरा कदाचिदहिरमो महर्षयः खर्गाथै मत्र मनुष्ठातु मुचुक्ताः ; तदा ते महर्षयो यस्मिन् यस्मिन् सो पृषड़हस्थ द्वितीय महरनुतिष्ठन्ति, तत्र सर्वत्र हितीये हितोऽहनि गमबाहुल्यात् कुन जिशास्त्रं पठितव्य मिति पत्रावा मुन्धति । तदानीं भार्थ्यातनामकः कश्चिमानव: रविग्भून्या 'तान्' अङ्गिरमो महर्षीन् “यजस्य वः" --इत्यादिकं मृकं हितीये- हिन्यसयत् । 'नत;' मूकप्रभावादेव 'त' महर्षयो ‘य प्रजा. नन्' यर्ज प्रकर्षण मानवन्तः। ननसाध्य स्वर्गलोकं च प्रजा- नन् । तस्माद् हितोयजन्य तस्य मूकस्य गंमनेन व्यामोह मन्तरेष यन्नः प्रज्ञातो भवनि, स्वभावगम्यत ।। शबान्तरम प्रनिर्याद लिङ्ग दर्शयति"पृक्षम्य वृष्णी पर- षस्य न भह इत्याग्निमारुतस्य पतिपद ; वषगवद्, दितीये कमि हितोयस्याको रुपम्" इति । तत्र (मं५.८.१ ३.) "वृषा:"--पति- श्रवणाष गलिगम् ॥ माकनमत लिङ्गं दर्शयति -"ar) गाय सुमवाय वेधस इति मामतं; वृषण्ट, रिनोवेऽहमि हिनौसम्याको रूपम्" इति। अब प्रथमाया मची दितीधपाटे, “भग मरुभाः' इतिव- गणादिदं ममं ( सं० १. 43. ) मारुतम। बधगृनिङ्ग स्पष्टम् ॥ जानवदस्याचा मयुतत्व लि.' दायर्यात---"जातवेदसे सुन- जाम.मोम मिति ( सं . १. ८१. १.) जानवंदस्याच्युता"-इति । प्रधमऽन्य या ऋचो विहितलादच्युतत्वम् । स्क्रान्तरे लिङ्ग दर्यात -- "यजन परत जातवेदम मिति जातवेदस्यं ; धन्वन, द्वितीयऽहनि हितीयस्याड़ो रूपम्" इति। जासत्रदादेवताकलं धन्वलिङ्ग चान ( म० २. ३.) विशम् ।

·म अम्माजीयायपरिखमाखर्क ।। रति बीमायणाचार्यविरचिते-माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य चतुर्वपषिकायां पञ्चमाधाये (विशाधायें) चत् खण्डः ॥ ४ ( २२ ) । वेदार्थस्य प्रकाशन वमोहाई निवारयन् । पुमधाचतुरों देयाद विद्यातीर्थमखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- बोवोरबुझभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचार्येण विरचित माधवौये वेदार्थप्रकाशनामभाथे ऐतरेयनाचणस्य चतुर्थप्रक्षिकायाः पञ्चमोऽध्यायः । देवा वै षट्। प्रजापति सोमाय राने ऽष्टी। ज्योतिर्गौरायुरष्टौ । प्रजापतिः षट्। अग्निवे चत्वारि() ॥ 8 ॥ देवा वै, बाघस्पत्यया, ऽऽहूय दूरोहणं दादश ॥४॥ ॥ इति चतुर्थपलिका समाप्ता ॥ २७५, २05, २१, ३५, ४...---4-४-३२ खु.)। *.२५८Here.)। आ. २३३१० इंडथय।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BOUND BY 920

·No text on this page.